S-142/2012

Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 27. apríl 2012, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 24. febrúar 2012, á hendur M-x-x G-kk-þgf R-kk-ef, kennitala 000000-0000, Gunnarsbraut 51, Reykjavík, fyrir eftirtalin rán og ránstilraun framin í Reykjavík miðvikudaginn 1. febrúar 2012, með því að hafa í öll skiptin farið inn í neðangreindar verslanirnar, vopnaður sprautunál, í því skyni að nálgast verðmæti og ógnað starfsmönnum verslananna eins og að neðan greinir:

1. Í versluninni Rumputuski við Laugaveg 61, ógnað J-x-x L-x-x starfsmanni með því að beina sprautunál að henni og skipað henni að afhenda sér fjármuni, sem hún gerði, og hafði ákærði á brott með sér um 12 þúsund krónur.

2. Í versluninni Yggdrasill við Rauðarárstíg 10, ógnað J-x-x C-x-x K. F-x-x starfsmanni með því að ota að henni sprautunál, hótað að smita hana af HIV ef hún opnaði ekki peningakassann og slegið J-x-x C-x-x í andlitið með flötum lófa þegar hún neitaði að opna hann með þeim afleiðingum að hún hlaut mar á vinstri kinn og eyra. Ákærði fór síðan af vettvangi án þess að hafa á brott með sér verðmæti.

3. Í versluninni Vikivaka við Barónsstíg 27, ógnað G-kvk-þgf B-kk-þgf starfsmanni með því að beina sprautunálinni að henni, hótað að stinga hana með nálinni og smita hana af HIV, skipað henni að opna peningakassann og afhenda sér fjármuni, sem hún gerði, og hafði ákærði á brott með sér 34 til 35 þúsund krónur.

Telst háttsemi ákærða varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 vegna 1. og 3. ákæruliðs og 252. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 vegna 2. ákæruliðar.

Þess er aðallega krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar, en til vara að honum verði gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga.

Verjandi ákærða krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af refsikröfu samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga, til vara að refsing verði látin niður falla á grundvelli 16. gr. almennra hegningarlaga, en til þrautavara að ákærða verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa og að afplánun fangelsisrefsingar fari fram á sjúkrastofnun. Þess er krafist að allur sakarkostnaður málsins, þ.m.t. málsvarnarlaun, greiðist úr ríkissjóði.

Málsatvik

Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu frá miðvikudeginum 1. febrúar 2012 barst tilkynning klukkan 16:14 um að framið hefði verið rán í versluninni Rumputuski við Laugaveg 61, þar sem maður hefði með sprautunál ógnað konu sem var við afgreiðslu. Klukkan 18:08 og 18:28 bárust síðan tilkynningar um ránstilraun í versluninni Yggdrasill við Rauðarárstíg og rán í söluturninum Vikivaka við Barónsstíg, þar sem sömu aðferð hefði verið beitt. Við skoðun á upptöku úr eftirlitsmyndavél söluturnsins Vikivaka sást maður, sem lögreglumenn þekktu sem ákærða M-x-x G-kk-þf R-kk-ef, koma inn í verslunina, beina sprautunál að afgreiðslustúlku og taka við peningaseðlum úr sjóðsvélinni, sem hann hafði á brott með sér. Ákærði var handtekinn klukkan 20:14 þar sem hann var á gangi á Flókagötu við Auðarstræti. Hann viðurkenndi að hafa verið að verki í umrædd sinn og framvísaði sprautunál, sem hann bar innanklæða og kvaðst hafa notað til verksins.

Í málinu liggja fyrir tvær skýrslur um geðheilbrigðisrannsóknir sem ákærði gekkst undir vegna meðferðar eldri refsimála. T-kk-nf Z-kk-nf vann geðheilbrigðisrannsókn vegna máls sem ákærði varð uppvís að í maí 2005 og er skýrsla hans dagsett 2. apríl 2007. Í málinu var ákærða gefið að sök að hafa ruðst inn í bifreið á Hringbraut og að hafa með ofbeldi og hótunum þvingað konu sem ók bifreiðinni til að yfirgefa hana. Ók ákærði bifreiðinni í heimildarleysi af vettvangi og upp í Mosfellsbæ, þar sem hann yfirgaf hana eftir að hafa ekið út af veginum. Þar þvingaði ákærði aðra konu til að yfirgefa bifreið sína og ók á brott af vettvangi. Í skýrslu geðlæknisins er rakið að ákærði hafi verið skoðaður af lækni á geðdeild eftir að hafa verið handtekinn þennan dag og hafi hann þá verið metinn með veruleg geðrofseinkenni. Enginn grunur hafi verið um að hann hafi verið undir lyfja- eða áfengisáhrifum er hann framdi verknaðinn. Var það niðurstaða geðlæknisins að ákærði hefði verið haldinn alvarlegum geðrofssjúkdómi í umrætt sinn sem hefði orðið til þess að hann var alls ófær á þeim tíma að stjórna gerðum sínum. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 2007 var ákærði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í refsimáli sem höfðað var á hendur honum, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga.

Þá er í málinu skýrsla P-kk-ef M-kk-ef geðlæknis, dagsett 1. júlí 2008, um geðheilbrigðisrannsókn á ákærða vegna ákæru sem gefin var út á hendur honum fyrir fjársvik, umferðarlagabrot og fjögur ránsbrot, framin á því ári. Var ákærða gefið að sök að hafa notað sprautunál við ránsbrotin, sem hann ógnaði brotaþolum með. Niðurstaða geðheilbrigðisrannsóknarinnar var sú að ákærði væri sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga. Kemur fram í skýrslunni að ákærði hafi lýst því í viðtölum við geðlækninn að hann hefði framið brotin með það fyrir augum að komast yfir fjármuni til að fjármagna fíkniefnaneyslu. Hann væri haldinn alvarlegum fíknisjúkdómi og hefði verið undir áhrifum vímuefna sem hafi skert dómgreind hans í umrætt sinn. Taldi læknirinn afar ólíklegt að ætla mætti að refsing myndi bera árangur, sbr. 16. gr. almennra hegningarlaga. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 2008 var ákærði dæmdur til að sæta fangelsi í þrjú ár, en samkvæmt dómsorði skyldi hann taka út refsingu sína á stofnun samkvæmt 2. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga.

Ákærði gekkst á ný undir geðheilbrigðisrannsókn við lögreglurannsókn vegna þeirra brota sem hann sætir ákæru fyrir í máli þessu. T-kk-nf Z-kk-nf yfirlæknir annaðist rannsóknina og liggur fyrir skýrsla hans, dagsett 27. febrúar 2012, þar sem kemur fram að ákærði greinist með eftirfarandi sjúkdóma: Misnotkun fjölmargra lyfja með fíkniheilkenni, félagslega persónuröskun, brátt margbreytilegt geðrof með geðklofaeinkennum og langvarandi víruslifrarbólgu. Rakin er sjúkrasaga ákærða og kemur fram að hann hafi legið á geðdeild í fjölmörg skipti síðastliðinn áratug, stundum um lengri tíma. Hann hafi einnig dvalist tvívegis á geðdeild í Englandi. Hann eigi sögu um mikla og langvarandi misnotkun ýmissa lyfja í sprautuformi, allt frá 19 ára aldri. Þrisvar sinnum hafi hann fengið tímabundin geðrofseinkenni, í öll skiptin í kjölfar mikillar og harðrar neyslu. Hann stríði við andfélagsleg persónuleikavandamál og mikla, oftast stjórnlitla fíkn. Félagsleg staða hans sé slæm. Hann fari mjög fljótt að misnota efni þegar hann sé utan stofnana. Þá hafi hann oft smyglað efnum inn á lokaðar sjúkradeildir, þar sem hann hefur dvalið í meðferð. Hann hafi að hluta til fjármagnað lyfjanotkun með ólögmætum aðferðum. Hafi margar og langvarandi legur á geðdeildum ekki haft betri áhrif á fíknisjúkdóm hans. Í niðurstöðukafla skýrslunnar kemur fram að af viðtölum við ákærða og gögnum málsins að öðru leyti verði ráðið að 1. febrúar síðastliðinn hafi ákærði verið undir verulegum áhrifum lyfja, sem hann hefði sprautað sig með. Að mati geðlæknisins bendi ekkert til þess að ákærði hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum þann dag, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga. Með vísan til 16. gr. sömu laga sé að hans mati ekkert læknisfræðilegt sem komi í veg fyrir að refsing geti borið árangur, verði ákærði fundinn sekur. Í skýrslunni er þess jafnframt getið að komið hafi fram í viðtölum við ákærða að hann hafi verið undir lyfja- eða áfengisáhrifum er hann framdi þau brot sem hann var sakfelldur fyrir með dómi 5. júlí 2007.

Í þinghaldi 13. mars sl. óskaði verjandi ákærða eftir því að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til að skoða eftirfarandi atriði:

1. Hvort M-x-x G-kk-nf R-kk-ef hafi verið sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þann 1. febrúar 2012, þegar ætluð brot voru framin.

2. Hvort ástand M-kk-ef G-kk-ef R-kk-ef á ofangreindum tíma hafi verið með þeim hætti að 16. gr. hegningarlaga hafi átt við um hann og hvort refsing geti borið árangur.

3. Geðrænt heilbrigði M-kk-ef G-kk-ef R-kk-ef eftir ofangreint tímabil og hvort refsing geti borið árangur samkvæmt 16. gr. hegningarlaga, eins og hagir hans eru í dag.

Dómari kvaddi H-kk-þf G-kk-þf G-kk-þf geðlækni og K-kk-þf T-kk-þf geð- og embættislækni til að framkvæma umbeðið mat og liggur fyrir matsgerð þeirra, dagsett 9. apríl 2012. Í matsgerðinni kemur fram að ákærði greinist með fíkniheilkenni vegna misnotkunar fjölmargra lyfja, andfélagslega persónuröskun og langvarandi víruslifrarbólgu. Ákærði hafi misnotað áfengi og ólögleg vímuefni allt frá 14 ára aldri og sprautað sig með fíkniefnum síðastliðin 9 ár. Hann hafi neytt vímuefna svo að segja samfellt í 17 ár. Hann hafi fengið geðrofseinkenni í tengslum við vímuefnaneyslu og hafi legið á geðdeild í á þriðja tug skipta. Ákærði hafi átt í miklum erfiðleikum með sjálfan sig og samskipti við annað fólk vegna fíkniefnaneyslu sinnar. Hann hafi einungis lokið einu ári á framhaldsskólastigi, lítið verið á vinnumarkaði og ekkert í nánast 10 ár. Hann hafi haft viðurværi af örorkubótum frá árinu 2005. Hann hafi ekki getað aðlagað sig samfélaginu sökum fíkniefnaneyslu og endurtekið komist í kast við lögin. Ákærði hafi lýst því í viðtölum við matsmenn að hann vilji halda sig frá vímuefnum og halda áfram í námi. Vafasamt sé hins vegar að hann geti náð tökum á fíkniefnaneyslu sinni á eigin forsendum. Af viðtali við ákærða verði ráðið að þegar hann varð uppvís að þremur ránsbrotum 1. febrúar síðastliðinn hafi hann verið undir verulegum áhrifum fíkniefna, sem hann hefði sprautað sig með. Þrátt fyrir vímuáhrif virðist ákærði hafa gert sér fulla grein fyrir eðli verka sinna og mögulegum afleiðingum. Hann hafi verið að fjármagna skuldir sem hann hafi setið uppi með og hafi óttast innheimtumann. Hins vegar hafi ekki runnið tvær grímur á ákærða varðandi gjörninginn fyrr en eftir að hann var handtekinn af lögreglu. Var það niðurstaða matsmanna að 15. gr. almennra hegningarlaga ætti ekki við í máli ákærða, þar sem ekkert benti til þess að hann hefði verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum í umrætt sinn. Þá töldu matsmenn að 16. gr. laganna ætti ekki heldur við þar sem geðheilbrigðisrannsókn hefði ekki varpað ljósi á neitt sem ætti að koma í veg fyrir að refsing geti borið árangur, verði ákærði fundinn sekur. Tekið er fram að ákærði eigi langa sögu um alvarlegan fíkniefnavanda og hafi komið fram hjá móður hans að henni finnist hann orðinn eitthvað skertur eftir neyslu frá unga aldri. Fíkniefnavandi ákærða hafi endurtekið kallað fram geðrofsástand hjá honum og hafi hann ítrekað framið afbrot undir áhrifum fíkniefna. Í því ástandi hafi hann í gegnum árin orðið hættulegur og lagt hendur á fólk. Þá hafi hann ítrekað ógnað fólki. Þrátt fyrir þá niðurstöðu matsmanna að hvorki 15. gr. né 16. gr. almennra hegningarlaga eigi við í máli ákærða þyki rétt að undirstrika mikilvægi þess að ákærða verði veitt ásættanleg og nauðsynleg þjónusta, eftirlit og meðferð.

Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði hafa verið í mikilli fíkniefnaneyslu þegar hann framdi ránsbrotin. Hann hefði skuldað manni fé vegna kaupa á fíkniefnum og hefði hann komist í mikið uppnám þegar hann hugðist taka fé út af bankareikningi sínum fyrir skuldinni, en ekki reyndist vera næg innstæða. Hann hefði því farið inn í verslunina Rumputuski við Laugaveg og ógnað afgreiðslukonu þar með sprautunál, svo sem í ákæru greinir. Ákærði kvaðst eftir þetta hafa farið að hitta fyrrgreindan mann, greitt honum skuldina, og keypt af honum fíkniefni fyrir ránsfenginn. Eftir það hefði hann farið í verslanirnar Yggdrasil og Vikivaka og hefði hann ógnað afgreiðslukonum þar með sprautunál, svo sem lýst er í ákæru.

Ákærði kvaðst hafa verið nokkurn veginn meðvitaður um athafnir sínar í umrætt sinn. Hann hefði vitað hvað hann var að gera við fyrsta ránið, en hin síðari hefðu runnið saman í huga hans. Hann hafi neytt fíkniefna að staðaldri um þriggja vikna skeið þegar þetta átti sér stað. Hann kvaðst ekki hafa fundið fyrir geðrofseinkennum á þessum tíma. Spurður um fyrrgreind brot frá árinu 2005 kvaðst hann hafa verið í mikilli fíkniefnaneyslu er hann framdi þau. Ákærði kvaðst ekki telja sig geðveikan, heldur eiga við fíkniefnavanda að stríða. Hann kvaðst álíta sig sakhæfan, en þurfa á geðlæknishjálp að halda til komast úr fíkniefnaneyslu.

T-kk-nf Z-kk-nf yfirlæknir kom fyrir dóminn sem vitni, staðfesti skýrslu sína um geðheilbrigðisrannsókn á ákærða og áréttaði niðurstöður sem þar koma fram. Vitnið kvað ákærða hafa fengið mjög mikla geðlæknismeðferð í mörg ár, án þess að það hafi borið sýnilegan árangur. Vitnið kvaðst þeirrar skoðunar að niðurstaða sín um ósakhæfi ákærða við geðheilbrigðisrannsókn árið 2007 hafi verið röng. Ákærði hefði síðar lýst því í viðtölum við geðlækna að hann hefði verið undir verulegum lyfjaáhrifum á þeim tíma sem hann framdi brotin sem um var að ræða.

S-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf yfirlæknir kvaðst hafa verið læknir ákærða síðustu ár. Hann kvað ákærða eiga sögu um andfélagslega hegðun og mikla vímuefnafíkn frá unglingsaldri og hafi hann ítrekað fengið geðrof í tengslum við vímuefnaneyslu. Það hafi hins vegar ekki átt sér stað síðastliðin tvö ár. Hafi ákærði ekki verið veikur á verknaðarstundinni. Vitnið kvað vanda ákærða snúast um vímuefnafíkn og hafi hann ekki þurft að taka ábyrgð á gerðum sínum þegar hann hefur brotið af sér. Þá kvaðst vitnið telja vafalaust að refsing geti borið árangur gagnvart ákærða.

H-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf geðlæknir og K-kk-nf T-kk-nf geð- og embættislæknir komu fyrir dóminn, staðfestu matsgerð sína og áréttuðu niðurstöðu sína um að ekki léki vafi á sakhæfi ákærða, auk þess sem ekkert hefði komið fram sem benti til að refsing geti ekki borið árangur gagnvart honum. H-kk-nf G-kk-nf kvað ákærða hafa virst gera sér grein fyrir því að það sem hann gerði væri rangt. Hann hefði sýnt ákveðna iðrun í orði, en óvíst væri hversu djúpt það risti. Ákærði sé ekki haldinn eiginlegum geðsjúkdómi heldur fíknisjúkdómi, sem stýri lífi hans.

Niðurstaða

Ákærði hefur játað þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Játning hans er í samræmi við gögn málsins og verknaðarlýsingu í ákæruskjali og er háttsemin réttilega færð til refsiákvæða í ákæru. Af hálfu ákærða er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af refsikröfu sökum skorts á sakhæfi, en varakrafa lýtur að því að refsing geti ekki borið árangur gagnvart ákærða og skuli því felld niður. Verði refsing dæmd er þess krafist að afplánun fari fram á sjúkrastofnun.

Í málinu liggur fyrir geðheilbrigðisrannsókn T-kk-ef Z-kk-ef yfirlæknis og matsgerð geðlæknanna H-kk-ef G-kk-ef G-kk-ef og K-kk-ef T-kk-ef um sakhæfi ákærða. Þá bar S-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf yfirlæknir vitni við aðalmeðferð málsins, en hann hefur verið læknir ákærða síðustu ár. Var það samdóma álit sérfræðinganna að ekkert sé fram komið er bendi til þess að ákærði hafi verið ófær um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma er hann framdi brot sín, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga. Þá hafi ekkert komið fram sem samkvæmt 16. gr. sömu laga geti komið í veg fyrir að refsing beri árangur. Kom jafnframt fram hjá T-kk-þgf Z-kk-þgf að hann teldi niðurstöðu eldri geðheilbrigðisrannsóknar sinnar um ósakhæfi ákærða vera ranga. Ákærði bar sjálfur fyrir dóminum að hann hefði verið meðvitaður um athafnir sínar er hann framdi brotin í umrætt sinn og að hann teldi sig sakhæfan. Með hliðsjón af framansögðu telur dómurinn engan vafa leika á því að ákærði var sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga þegar hann framdi brotin sem ákært er fyrir í málinu. Þá er ekkert komið fram í málinu sem leiðir líkur að því að ástand ákærða hafi verið, eða síðar orðið, með þeim hætti sem greinir í 16. gr. sömu laga, eða að refsing geti ekki borið árangur gagnvart honum. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar fyrir brot sín.

Samkvæmt sakavottorði var ákærða í mars 2005 gerð sektarrefsing vegna fíkniefnalagabrots. Þá var hann í nóvember sama ár dæmdur til 30 daga skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar fyrir nytjastuld. Svo sem að framan er rakið var ákærði með dómi 5. júlí 2007 sýknaður samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga af refsikröfu ákæruvaldsins vegna nauðungarbrota og nytjastuldar, auk umferðarlagabrota. Var honum gert að sæta öryggisgæslu samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði var 11. desember sama ár dæmdur fyrir ölvunarakstur og fíkniefnalagbrot og sviptur ökurétti í 12 mánuði. Hinn 4. nóvember 2008 var ákærði dæmdur til þriggja ára fangelsisrefsingar fyrir fjársvik, rán og tilraun til ráns, auk sviptingaraksturs, en sem fyrr greinir var ákveðið að hann skyldi taka út refsingu á stofnun samkvæmt 2. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga. Loks var ákærði 10. október 2011 dæmdur til þriggja mánaða fangelsisrefsingar, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir fjársvik. Með brotum þeim sem ákærði er sakfelldur fyrir í máli þessu hefur hann rofið skilorð síðastgreinds refsidóms. Með hliðsjón af 60. gr., sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga, verður skilorðsdómurinn tekinn upp og ákærða dæmd refsing í einu lagi fyrir öll málin. Þá hefur refsidómur sem ákærði hlaut 4. nóvember 2008 fyrir ránsbrot og fjársvik ítrekunaráhrif í málinu, sbr. 255. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir þrjú ránsbrot. Voru brot hans sérlega ófyrirleitin og til þess fallin að valda þeim sem fyrir urðu miklum ótta og vanlíðan. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár og 6 mánuði. Frá refsingu dregst óslitið gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt frá 2. febrúar 2012.

Ákærði verður dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, B-kk-ef H-kk-ef hrl., vegna vinnu á rannsóknarstigi málsins og við meðferð þess fyrir dómi, 571.025 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði greiði 971.200 krónur í annan sakarkostnað.

Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið S-kvk-nf G. S-kvk-nf, settur saksóknari.

R-kvk-nf H-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Ákærði, M-x-x G-kk-nf R-x-x, sæti fangelsi í 3 ár og 6 mánuði. Frá refsingu dregst óslitið gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt frá 2. febrúar 2012.

Ákærði verður dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, B-kk-ef H-kk-ef hrl., 571.025 krónur og 971.200 krónur í annan sakarkostnað.

R-kvk-nf H-kvk-nf