E-13658/2009

Mál þetta, sem dómtekið var 10. maí sl., var höfðað 3. desember 2009 af M-kvk-þgf S-x-x, ul. Na skarpie 12/7, 83-010 S-x-x, Póllandi, gegn Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 14.222.133 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, af 16.960.453 krónum frá 6. nóvember 2007 til 24. nóvember 2009, en af 14.222.133 krónum frá þeim degi til 8. desember s.á., en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 7.316.203 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga, af 10.054.523 krónum frá 6. nóvember 2007 til 24. nóvember 2009, en af 7.316.203 krónum frá þeim degi til 8. desember s.á., en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda ásamt virðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi hefur gjafsókn samkvæmt gjafsóknarleyfi 1. febrúar 2010.

Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu, en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Í aðalkröfu er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins, en í varakröfu að málskostnaður falli niður.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Í málatilbúnaði stefnanda er því lýst að krafa hennar í málinu eigi rætur að rekja til alvarlegs vinnuslyss sem eiginmaður hennar, D-x-x S-x-x heitinn, varð fyrir þegar hann var við vinnu sína hjá Vélsmiðju Orms og Víglundar 6. nóvember 2007, sem síðar hafi leitt til dauða hans.

Slysið varð í stórri flotkví við Óseyrarbraut í Hafnarfjarðarhöfn. Í enda flotkvíarinnar, þar sem skip fara inn og út úr kvínni, er hurð búin tveimur vængjum, hvor þeirra 8x12 metrar eða 96 fermetrar að flatarmáli. Hurðarvængjunum er stjórnað með vírum tengdum vindu (spilbúnaði) þegar þær opnast og lokast.

Slysið varð með þeim hætti að þegar búið var að loka vinstri hurðarvængnum, kom í ljós að vírinn, sem tengdi hægri hurðarvænginn, hafði slitnað. Þeir D-x-x heitinn og Æ-kk-nf H-kk-nf unnu við að tengja vírendana þegar vindhviða feykti hurðinni til með þeim afleiðingum að D-x-x heitinn klemmdist á milli hurðar og stálstólpa (hurðarstoppara). Lögregla og sjúkralið var kallað á staðinn og var hinn slasaði fluttur með sjúkrabíl á Landspítala háskólasjúkrahús. Hann hlaut alvarlega áverka vegna slyssins, mjaðmagrind brotnaði og líffæri í kviðarholi sködduðust. Hann lést ellefu dögum síðar, 17. nóvember 2007.

Af hálfu stefndu hafa verið greiddar bætur samkvæmt 2. ml. 13. gr. skaðabótalaga auk útfararkostnaðar, vaxta og innheimtukostnaðar. Af hálfu stefnanda var tekið við greiðslu 24. nóvember 2009 með fyrirvara vegna frádráttar sem krafan hafði sætt af hálfu stefnda vegna meintrar eigin sakar hins látna og útreikninga á bótafjárhæð samkvæmt skaðabótalögum.

Krafa stefnanda í málinu er byggð á því að hún fái fullar bætur samkvæmt 13. gr. skaðabótalaga. Í málinu er deilt um það hvort bætur eigi að lækka vegna eigin sakar hins látna. Einnig er deilt um útreikning á bótafjárhæð. Í útreikningi stefnanda er lagt til grundvallar að tekjur hins látna verði metnar sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Í aðalkröfu eru árslaun ákveðin sem meðaltekjur iðnlærðra plötu- og blikksmiða árið 2007, en í varakröfu eru árslaunin ákveðin sem meðaltekjur hins látna þann tíma sem hann vann hér á landi, þ.e. frá júlí 2006 til nóvember 2007. Af hálfu stefnda er því haldið fram að fullar bætur hafi verið greiddar með uppgjörinu 24. nóvember 2009.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að með bréfum 18. febrúar 2008 og 19. mars 2009 hafi stefnandi krafið stefnda, þ.e. vátryggingafélag Vélsmiðju Orms og Víglundar, um greiðslu bóta vegna missis maka, sbr. 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með tilboði 9. nóvember 2009 hafi stefndi boðist til að greiða bætur, að fjárhæð 2.509.696 krónur, auk vaxta að fjárhæð 228.624 krónur, þ.e. samtals 2.738.320 krónur. Sú fjárhæð taki mið af uppreiknuðum lágmarksbótum, sbr. 2. ml. 13. gr. sömu laga. Útreikningur stefnda geri ráð fyrir að tekjur D-x-x S-x-x síðustu þrjú almanaksár fyrir slys, sbr. 1. mgr. 7. gr. laganna, næðu ekki lágmarki bóta samkvæmt 2. ml. 13. gr. Í tilboðinu hafi stefndi enn fremur byggt á því að D-x-x heitinn bæri helmings sök á slysinu og því ættu bætur til stefnanda að skerðast sem því næmi. Lögmaður stefnanda hafi undirritað uppgjör 24. nóvember 2009 með fyrirvara um frekari kröfur. Fyrirvarinn hafi meðal annars tekið til skerðingar vegna ætlaðrar eigin sakar og tekjuviðmiðunar við útreikning bóta.

Stefnandi telji rangt að beita 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga við útreikning bóta á grundvelli 13. gr. laganna, enda væru aðstæður óvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. laganna. D-x-x heitinn hefði aðeins búið hér á landi í eitt og hálft ár þegar slysið átti sér stað. Þegar hann flutti til landsins hefðu orðið verulegar breytingar á starfshögum hans og því ekki unnt að leggja til grundvallar meðaltekjur síðustu þriggja almanaksára fyrir slysið, eins og segi í 1. mgr. 7. gr. laganna, enda gefi sú tekjuviðmiðun ekki raunverulega mynd af ætluðu tekjutapi hans í framtíðinni. Verði því að meta tekjur hans sérstaklega með vísan til 2. mgr. 7. gr. laganna. Eðlilegt og sanngjarnt sé að leggja til grundvallar meðaltekjur iðnlærðra plötu- og blikksmiða á slysárinu (2007) samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands. D-x-x heitinn hafi verið menntaður plötusmiður og því nærtækast að taka mið af meðaltekjum þeirrar starfsstéttar við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku.

Verði aðalkrafa stefnanda ekki tekin til greina er í varakröfu tekið mið af meðaltekjum D-kk-ef heitins þann tíma sem hann vann hér á landi, þ.e. frá júlí 2006 til nóvember 2007 samkvæmt staðgreiðsluyfirlitum. Verulegar breytingar hafi orðið á starfshögum hans er hann fluttist hingað til lands og því eðlilegt að styðjast við þær tekjur, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, enda útilokað að notast við lægri viðmiðun en sem nemi raunverulegum tekjum hans.

Í tilboði stefnda 9. nóvember 2009 sé enn fremur gert ráð fyrir að skerða beri bætur til stefnanda um helming á grundvelli eigin sakar D-kk-ef heitins. Stefnandi uni því ekki og hafi höfðað málið til innheimtu fullra dánarbóta, sbr. 13. gr. sömu laga.

Stefnandi byggi kröfur sínar á því að öryggi starfsmanna hafi verið verulega ábótavant þegar slysið varð, enda engar ráðstafanir gerðar til þess að tryggja að hurðin væri fest meðan skipt var um vír, en með því hefði verið hægt að forðast hættu á að viðkomandi klemmdist á milli. Þarna sé um að ræða margra tonna stálhurð. Í ljósi þess hversu mikil hætta geti skapast, þegar slíkar hurðar fari á hreyfingu, hefði verið sérstaklega mikilvægt að tryggja öryggi starfsmanna með fullnægjandi hætti. Atvinnurekandi hins látna hefði með öllu vanrækt þær skyldur sem á honum hvíldu samkvæmt lögum og reglugerðum. Með þessari vanrækslu hefði Vélsmiðjan stofnað lífi og limum starfsmanna sinna í stórfellda hættu, líkt og síðar hafi komið á daginn.

Atvinnurekandi hins látna hefði brotið gegn 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, en þar segi að atvinnurekandi skuli tryggja, að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Vísað sé sérstaklega til V. kafla um framkvæmd vinnu. Í 1. mgr. 37. gr. laganna, í V. kafla, segi jafnframt að vinnu skuli haga og framkvæma þannig, að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta.

Þá hafi atvinnurekandi hins látna með öllu vanrækt að upplýsa hann um hættueiginleika verksins. Í 1. mgr. 14. gr. sömu laga segi að atvinnurekandi skuli gera starfsmönnum ljósa slysa- og sjúkdómshættu sem kunni að vera bundin við starf þeirra. Hann skuli þar að auki sjá um að starfsmenn fái nauðsynlega kennslu og þjálfun í að framkvæma störf sín þannig að ekki stafi hætta af.

Í 1. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja segi að atvinnurekandi skuli meðal annars upplýsa starfsmenn um notkunarskilyrði tækja, óvenjulegar aðstæður, sem séu fyrirsjáanlegar, og þá reynslu sem fengist hafi við notkun hlutaðeigandi tækja. Enn fremur skuli atvinnurekandi sjá til þess að skriflegar leiðbeiningar liggi frammi á vinnustaðnum þar sem framangreindar upplýsingar komi fram. Í niðurstöðukafla umsagnar Vinnueftirlits ríkisins 17. júlí 2008 komi skýrt fram að orsök slyssins megi rekja til þess að ekki lá fyrir skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir er vörðuðu umræddan verkþátt.

Verkstjórn á vinnustaðnum hafi verið með öllu ófullnægjandi, enda enginn verkstjóri á staðnum þegar verkið var unnið. Á verkstjóra hvíli rík skylda að hlutast til um og tryggja að öruggt verkfyrirkomulag sé á verkstað, sbr. 21. og 23. gr. laga nr. 46/1980. Slíkt hefði verið hægt með því að loka hurðinni áður en hafist var handa við að skipta um vírinn. Hefði verkstjórn verið fullnægjandi sé líklegt að slysið hefði aldrei orðið. Í framburðarskýrslu Ó-kk-ef J-kk-ef O-kk-ef, verkstjóra hjá fyrirtækinu, segi: „[Ó-kk-nf J-kk-nf] sagðist aldrei muni hafa samþykkt það að [D-x-x og Æ-kk-nf] færu að gera við vírinn án þess að loka hurðinni, en það hefði verið hægt með skotbómulyftara.“ Verkstjórinn hafi ekki verið við og hann hafi ekki tilnefnt mann í sinn stað. Þar sem engin verkstjórn hafi verið á staðnum þegar slysið varð verði það talið verkstjóranum til gáleysis. Verkstjóri verði að tryggja að verk sé unnið með forsvaranlegum hætti, sérstaklega þegar unnið sé við jafnhættulegt verk og hér um ræði.

Í bréfum 20. nóvember 2008 og 9. nóvember 2009 byggi stefndi afstöðu sína til helmings sakarskiptingar annars vegar á því að hinum látna hafi átt að vera almennt kunnugt um aðstæður á vinnustað sínum í ljósi reynslu sinnar. Hins vegar hafi hinum látna mátt vera kunnugt um að aldrei mætti standa í hurðaropinu ef hurðir væru ekki í læstri stöðu og að starfsmönnum hafi verið almennt uppálagt að nota lyftara til að styðja við hurðirnar þegar þeir væru að loka þeim. Hinn látni haft því haft sérstaka reynslu og kunnað til verka við að loka hurðum flotkvíarinnar.

Stefnandi telji þessa afstöðu stefnda fráleita. Hinn látni hafi hvorki verið lærður tækjamaður né reyndur á því sviði. Hann hafi verið menntaður plötusmiður og ekki í hans verkahring að loka umræddri hurð eða notast við skotbómulyftara við verkið. Hann hafi því verið með öllu óreyndur við verkið sem hann hafi átt að sinna. Í ljósi þekkingar- og reynsluleysis hins látna á verkinu hefði verið sérstaklega mikilvægt að verkstjóri væri á staðnum til þess að þjálfa hann, leiðbeina honum og upplýsa hvernig vinna hefði átt verkið, sbr. 7. og 8. gr. reglugerðar nr. 367/2006. Hins vegar hafi enginn verkstjóri verið á staðnum og þar að auki hefði öll áhersla verið lögð á að „drífa verkið af“, eins og fram komi í framburðarskýrslu vitnisins Æ-kk-ef H-kk-ef. Slíkt verði að teljast með öllu óforsvaranlegt og beri að meta verkstjóra til sakar.

Með hliðsjón af öllu þessu sé hafið yfir allan vafa að verkstjóri Vélsmiðju Orms og Víglundar hafi sýnt af sér stórfellda vanrækslu þegar hann gekk ekki úr skugga um að öryggi D-kk-ef heitins væri tryggt með forsvaranlegum hætti áður en hann fól honum að loka umræddri vængjahurð og jafnframt með því að vera ekki á staðnum, eða tilnefna einhvern í sinn stað á meðan unnið var að umræddu verki, sbr. 21. og 23. gr. laga nr. 46/1980. Á því beri atvinnurekandinn ábyrgð á grundvelli hinnar óskráðu reglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Stefnandi eigi því rétt á óskertum bótum samkvæmt 13. gr. skaðabótalaga úr ábyrgðartryggingu stefnda sem hafi verið vátryggjandi Vélsmiðju Orms og Víglundar á tjónsdegi.

Samkvæmt 13. gr. skaðabótalaga skuli bætur, fyrir missi framfæranda, til maka vera 30% af bótum sem ætla megi að hinn látni hefði átt rétt á fyrir algera (100%) örorku, sbr. 5.-8. gr. sömu laga.

Dómkröfur stefnanda sundurliðist þannig:

Aðalkrafa:

Stefnandi krefjist að við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku verði stuðst við meðaltekjur iðnlærðra sem starfað hafi við plötu- og blikksmíði árið 2007 samkvæmt upplýsingum Hagstofu Íslands, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, þ.e. 462.000 krónur, enda hafi D-x-x heitinn verið lærður plötusmiður. Við launaviðmiðið bættist svo 8% framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð auk 10,17% orlofs.

Varanleg 100% örorka:

462.000 x 12 x 1,08 x 1,1017 x 11,430 x 100% 75.397.432 krónur

Frádráttur vegna eingreiðsluverðmætis örorkubóta TR -18.861.588 „

56.535.844 krónur

Bætur fyrir missi maka, sbr. 13. gr. skaðabótalaga:

56.535.844 x 30% 16.960.453 krónur

Innborgun stefnda -2.738.320 „

Samtals 14.222.133 krónur

Varakrafa:

Til vara krefjist stefnandi þess að við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku verði stuðst við meðaltekjur D-x-x S-x-x þá 16 mánuði sem hann var hér á landi (júlí 2006 til nóvember 2007), þ.e. 323.939 krónur, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Við launaviðmiðið bætist 8% framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð auk 10,17% orlofs.

Varanleg 100% örorka:

323.939 x 12 x 1,08 x 1,1017 x 11,430 x 100% 52.376.665 krónur

Frádráttur vegna eingreiðsluverðmætis örorkubóta TR -18.861.588 „

33.515.077 krónur

Bætur fyrir missi maka, sbr. 13. gr. skaðabótalaga:

33.515.077 x 30% 10.054.523 krónur

Innborgun stefnda -2.738.320 krónur

Samtals 7.316.203 krónur

Í báðum tilvikum sé krafist 4,5% vaxta frá slysdeginum, sbr. 16. gr. skaðabótalaga, en upphafstími dráttarvaxtakröfunnar taki mið af þingfestingardegi, 8. desember 2009. Við útreikning vaxta sé tekið tillit til greiðslu stefnda 24. nóvember 2009.

Um ábyrgð stefnda vísi stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttarins, einkum sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitendaábyrgð. Þá vísi stefnandi til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja. Um vaxtakröfuna sé vísað til 16. gr. skaðabótalaga og um málskostnaðarkröfuna til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því þurfi að taka tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar.

Málsástæður og lagarök stefnda

Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að eiginmaður stefnanda hafi slasast alvarlega við vinnu sína hjá Vélsmiðju Orms og Víglundar hf. í flotkví í Hafnarfjarðarhöfn umræddan dag. Hann hafi, ásamt samstarfsmanni sínum, verið að vinna við að loka flotkvínni eftir að skip hafði verið sjósett þaðan að lokinni viðgerð. Opnun og lokun vængjahurðanna á flotkvínni sé stjórnað með vírum tengdum vindum (spilbúnaði) sem stjórnað sé með stöng uppi á flotkvínni. Stærð hurðanna sé 8 x 12 m, eða um 96 fermetrar, og því ljóst að gífurleg þyngsl hafi verið þar á ferðum. Tjónþoli og tveir samstarfsmenn hans, Æ-kk-nf H-kk-nf og S-x-x R-x-x, hefðu fengið það verkefni að loka hurðunum. Tjónþoli og Æ-kk-nf hafi verið niðri á dekkinu, en S-x-x uppi á flotkvínni við stjórnstöngina. Vinstri hurðinni hefði verið lokað án erfiðleika, en verr hafi gengið með hægri hurðina. Komið hafi í ljós að vírinn í lokunarbúnaðinum hafði slitnað. Lagfæra þurfti vírinn og hafi tjónþoli og Æ-kk-nf farið í það. Þeir hafi verið langt komnir með að tengja vírendana á slitna vírnum með víraklemmum svo unnt yrði að loka hurðinni þegar mikil vindhviða hafi feykt hurðinni á þá. Þeir hafi báðir fallið við og tjónþoli klemmst milli hurðarinnar og stálstólpa (hurðarstoppara), sem þarna var, og hafi hann meiðst alvarlega. Hurðin hafi strax verið opnuð með opnunarbúnaðinum uppi á flotkvínni og samstarfsmenn tjónþola hafi hlúð að honum. Jafnframt hafi lögreglu, sjúkraliði og Vinnueftirliti verið gert viðvart um slysið sem komið hafi á vettvang. Tjónþoli hafi strax verið fluttur á Slysadeild. Meiðsli hans hafi reynst alvarlegri en í fyrstu var talið og hafi hann látist vegna þeirra á Landspítalanum 17. nóvember 2007.

Í skýrslu Vinnueftirlits komi fram að rekja megi slysið til eftirfarandi þátta: Að hurðin fauk til vegna vindhviðu, þar sem hún var ekki fest meðan skipt var um vír, og að ekki lá fyrir skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir er varðar umræddan verkþátt.

Stefnandi hafi leitað til lögmanns vegna slyssins. Með bréfi 8. september 2008 til stefnda sé staðhæft að vinnuveitandi D-kk-ef heitins, Vélsmiðja Orms og Víglundar hf., sem hefði vátryggingu hjá stefnda, bæri ábyrgð á slysinu. Þess hafi jafnframt verið krafist að stefndi viðurkenndi ábyrgðina.

Með símbréfi 20. nóvember s.á. hafi stefndi fallist á bótaskylduna, en skerða ætti bætur um helming vegna eigin sakar hins látna.

Formleg krafa hafi verið sett fram af hálfu stefnanda með bréfi 18. febrúar 2009 þar sem krafist var fullra bóta, samtals 9.097.843 króna, auk vaxta og innheimtukostnaðar.

Stefndi hafi svarað þessu með símbréfi 11. mars s.á. og vísað til þess að frekari gögn vantaði um tekjuöflun tjónþola árin fyrir slysið til þess að unnt væri að taka tölulega afstöðu til kröfu stefnanda.

Nýtt kröfubréf hafi verið sent 19. mars s.á. og því hafi fylgt afrit pólskra skattframtala tjónþola árin 2004 og 2005. Þá hafi heildarkrafan numið 8.575.286 krónum. Stefndi hafi þá óskað eftir upplýsingum um lífeyrisréttindi tjónþola, en samkvæmt svari Sameinaða lífeyrissjóðsins 8. janúar 2009 hafi ekki verið um þau að ræða.

Í framhaldi af þessu hafi stefndi aflað útreiknings tryggingastærðfræðings 28. október 2009 á eingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóðum, sbr. 5. gr. skaðabótalaga. Stefndi hafi sent tillögu 9. nóvember s.á. og boðið uppgjör samkvæmt 2. ml. 13. gr. skaðabótalaga þar sem bætur samkvæmt því reyndust hærri en ef örorkubætur væru reiknaðar samkvæmt 5.–8. gr. laganna, að frádregnu verðmæti greiðslna frá TR og lífeyrissjóðum. Væri sú leið farin næmu bætur fyrir sakarskiptingu 1.403.899 krónum, en ekki 1.703.899 krónum eins og segi í skjalinu.

Uppreiknaðar bætur samkvæmt 2. ml. 13. gr. skaðabótalaganna væru hins vegar 5.019.000 krónur, sem að teknu tilliti til helmings vegna eigin sakar tjónþola verði 2.509.500 krónur í bætur til stefnanda fyrir missi framfæranda. Að auki hafi stefndi greitt 500.000 krónur í útfararkostnað, en hafði áður greitt inn á þann lið 271.543 krónur, auk vaxta, 228.624 krónur, og innheimtukostnað, 251.272 krónur. Stefndi hafi greitt stefnanda 24. nóvember 2009 samtals 3.489.396 krónur. Tekið hafi verið á móti bótum með fyrirvara varðandi frádrátt vegna eigin sakar og tekjuviðmiðun. Niðurstöðunni vilji stefnandi ekki una og hafi því höfðað málið.

Af hálfu stefnanda sé byggt á því að slysið megi rekja til þess að öryggi starfsmanna vélsmiðjunnar hafi verið verulega ábótavant og verkstjórn ófullnægjandi. Stefnandi telji að vinnuveitandi tjónþola hafi ekki gætt ákvæða 13. gr., 1. mgr. 14. gr., 21. gr., 23. gr. og 1. mgr. 37. gr. laga nr. 46/1980, auk þess sem hann vísi til 1. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 367/2006 máli sínu til stuðnings.

Stefndi hafi með símbréfi 20. nóvember 2008 fallist á skaðabótaskyldu vegna atviksins, en telji hins vegar eðlilegt að bætur skerðist um helming vegna eigin sakar tjónþola. Í umsögn Vinnueftirlits komi m.a. fram að hinn látni hafi hafið störf hjá Vélsmiðjunni í júlí 2006 og hafði því starfað þar í u.þ.b. 15 mánuði. Hann hafi verið tæplega 36 ára á slysdegi, faglærður sem plötusmiður frá heimalandi sínu, Póllandi, og ráðinn sem slíkur í vélsmiðjuna. Hann hafi því augljóslega mátt gera sér grein fyrir því hve hættulegt það gat verið að vinna umrætt verk án þess að, annað tveggja, loka hurðinni eða festa hana tryggilega. Hvort tveggja hefði auðveldlega mátt gera, t.d. með því að nota skotbómulyftara sem þarna voru tiltækir. Horfa verði bæði til starfsreynslu hans í vélsmiðjunni og almennrar reynslu, sem gera verði ráð fyrir að fagmaður á hans aldri búi yfir. Fram hafi komið hjá samstarfsmanni tjónþola, Æ-kk-þgf, verkstjóranum, Ó-kk-þgf J-kk-þgf, og forráðamanni fyrirtækisins, E-kk-þgf O-kk-þgf, að tjónþoli hefði margsinnis innt það verk af hendi sem hann var að fást við þegar slysið varð. Brýnt hafi verið fyrir mönnum að gæta varúðar þegar unnið var við hurðirnar, enda væru þær fleiri tonn að þyngd. Aldrei mætti standa í hurðaropinu væri hurðin ekki í læstri stöðu og almennt hefði starfsmönnum verið upp á lagt að nota lyftara til að styðja við hurðirnar væru þær lausar þegar verið var að loka þeim. Í ljósi þeirrar reynslu sem tjónþoli hafði af að loka hurðum kvíarinnar og í ljósi tilmæla og leiðbeininga, sem hann hefði fengið varðandi umgengni við þær, hefði hann mátt vita til hverra ráðstafana var nauðsynlegt að grípa til þess að draga úr hættu sem skapaðist ef hurðirnar færu á hreyfingu, eins og þarna gerðist. Honum hafi mátt vera ljós sú hætta sem stafaði af því verklagi sem hann og félagi hans notuðu í umrætt sinn með því að hafa hurðina lausa.

Stefndi telji því eðlilegt að skerða bætur um helming vegna eigin sakar, eins og gert hafi verið í uppgjörinu 24. nóvember 2009. Sú niðurstaða sé í samræmi við dómvenju hér á landi í málum af því tagi sem hér um ræði.

Verkstjórn hefði ekki skipt sköpum um það hvernig fór. Verkstjóri hefði falið tjónþola og samstarfsmönnum hans að loka hurðum flotkvíarinnar, eins og þeir höfðu margsinnis gert áður. Verkstjórinn hefði ekki haft vitneskju um að vírinn slitnaði, en jafnvel þó svo hefði verið hefðu tjónþoli og samstarfsmenn hans verið fyllilega í stakk búnir, án sérstakra fyrirmæla, að fást við verkefnið. Þeir hafi staðið rétt að því nema þeim hafi láðst að festa hurðina, eins og þeir hafi mátt vita að nauðsynlegt var að gera til þess að fyllsta öryggis væri gætt. Jafnframt sé útilokað á stórum vinnustað eins og þessum að verkstjóri geti fylgst með hverju handtaki starfsmanna. Næstráðandi á vinnustað taki við starfsskyldum verkstjóra þegar hann þurfi að bregða sér frá. Ekki hafi verið um flókna athöfn að ræða fyrir fagmann sem oft hefði fengist við slíkt starf áður. Með eðlilegri aðgæslu hefði mátt koma í veg fyrir slysið.

Stefndi hafni því að forsvarsmenn vélsmiðjunnar hafi gerst brotlegir við lög og reglugerðir eins og stefnandi haldi fram. Þeir hafi lagt sig fram um að fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustuhátta væri gætt á vinnustaðnum og farið yfir alla verkþætti starfsins með nýjum starfsmönnum, þar á meðal tjónþola. Leiðbeiningum Vinnueftirlits hafi verið fylgt í hvívetna. Auk þess hafi tjónþola verið veitt kennsla og þjálfun við að loka hurðunum, auk annarra starfa, þegar hann hóf störf á vinnustaðnum. Það sé því rangt að vinnuveitandinn hafi vanrækt að gera honum grein fyrir hættueiginleikum verksins. Sömuleiðis mótmæli stefndi þeirri fullyrðingu stefnanda að túlka beri skýrslu Vinnueftirlitsins á þann veg að rekja megi orsök slyssins til þess að ekki lá fyrir skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir varðandi umræddan verkþátt. Vandséð sé hvernig það geti talist orsök slyss.

Þótt kröfur séu gerðar til atvinnurekenda, um að aðstæður á vinnustað séu sem bestar, verði þær að vera raunhæfar. Þær geti ekki verið einungis á annan veginn, heldur verði einnig að gera þær kröfur til starfsmanna, að þeir gæti fyllstu varúðar í hvívetna. Það eigi einkum við um reynda starfsmenn eins og tjónþola.

Með vísan til alls þessa beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu, þar sem með greiðslunni 24. nóvember 2009 hafi stefnanda verið greiddar þær bætur sem honum hafi borið vegna fráfalls eiginmanns hennar.

Auk ágreinings um meinta eigin sök tjónþola sé deilt um útreikning tjónsfjárhæðar. Af hálfu stefnanda sé þess krafist í aðalkröfu að miðað verði við meðaltekjur plötu- og blikksmiða árið 2007 samkvæmt útreikningum Hagstofu Íslands, en til vara þeirra tekna sem tjónþoli aflaði þann tíma sem hann starfaði hér á landi fyrir slysið. Rökin séu þau að hér hafi aðstæður verið óvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þessu hafni stefndi.

Í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga sé meginreglan um útreikning bóta vegna varanlegrar örorku sem skuli leggja til grundvallar bótum til maka vegna missis framfæranda samkvæmt 13. gr. laganna. Þar segi að árslaun til ákvörðunar bóta skuli vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú seinustu almanaksár fyrir slysdag. Slysdagur hafi verið 6. nóvember 2007 og viðmiðunarár samkvæmt því árin 2004, 2005 og 2006. Vandinn hér sé sá að tjónþoli hafi aflað tekna sinna megnið af þessum tíma í heimalandi sínu Póllandi.

Aflað hafi verið skattframtala áranna 2004 og 2005 af hálfu stefnanda. Samkvæmt þeim hafi launin árið 2004 verið PLN (pólskt sloty) 41.080 og árið 2005 PLN 64.763. Fyrir liggi upplýsingar um tekjuöflun tjónþola á Íslandi tímabilið júlí – desember 2006, en upplýsingar vanti um tekjur tjónþola fyrri hluta ársins 2006. Gagnaöflun sé að þessu leyti áfátt af hálfu stefnanda. Í ljósi þessa meðal annars hafi stefndi farið þá leið að miða tilboð sitt um makabætur við 2. ml. 13. gr. skaðabótalaga, sem segi að bætur skuli þó ekki nema lægri fjárhæð en 3.000.000 króna, nema sérstaklega standi á.

Uppreiknuð fjárhæð til stöðugleikapunkts sé 5.019.196 krónur. Miðað við helmings eigin sök, eins og stefndi telji að leggja beri til grundvallar uppgjöri í málinu, verði bætur til stefnanda 2.509.500 krónur. Greiðsla stefnda 24. nóvember 2009 byggðist á þessum forsendum.

Telji stefnandi aðra leið réttari til ákvörðunar bóta til hennar fyrir missi framfæranda verði hún að leggja fram gögn til sönnunar á því en það hafi hún ekki gert.

Undantekningarregluna samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga beri að túlka þröngt en hún eigi ekki við í málinu. Tvö skilyrði þurfi að uppfylla til þess að það komi til álita, annars vegar að aðstæður hafi verið óvenjulegar og hins vegar að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðarvinnutekjur tjónþola. Hvað varði fyrra atriðið þá sé ekki fallist á, eins og málum sé háttað í Evrópu í dag, varðandi frjálst flæði verkafólks innan evrópska efnahagssvæðisins, að það geti talist óvenjulegt að einstaklingar fari milli landa í atvinnuleit. Þá verði ekki fallist á að kröfugerð stefnanda uppfylli það skilyrði að sá mælikvarði sem stefnandi noti sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Þvert á móti eigi hið gagnstæða við, en eins og mál hafi þróast hér á landi sé langlíklegast að tjónþoli hefði snúið aftur til síns heima. Tekjugrundvöllur, sem gert sé ráð fyrir í aðalkröfu stefnanda, meðallaun plötu- og blikksmiða hér á landi, sé því algerlega óraunhæfur.

Af þessu leiði að því verði að hafna að bætur ákvarðist samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

Telji dómurinn hins vegar að lagaákvæðið eigi hér við séu ekki efni til annars en að miða við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Það þýði viðmiðunarlaun að fjárhæð 2.007.500 krónur, en að teknu tilliti til frádráttarreglna 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga og fyrirmæla 1. ml. 13. gr. laganna um að bætur til maka fyrir missi framfæranda skuli vera 30% af bótum, sem ætla megi að hinn látni hefði átt rétt á fyrir 100 % örorku, yrði bótafjárhæðin 1.225.241 krónur. Sú fjárhæð væri lægri en viðmiðun samkvæmt 2. ml. 13. gr. skaðabótalaga sem þýði að stefnandi hefði fengið tjón sitt bætt og því beri að sýkna.

Varakrafa um lækkun beindist annars vegar að sakarskiptingunni og sé hún studd sömu rökum og aðalkrafan, ef svo skyldi fara að dómurinn telji eigin sök í máli þessu vera minni en helming eins og stefndi hafi gert ráð fyrir. Hins vegar snúi hún að tölulega þættinum, en útreikningum stefnanda sé mótmælt.

Niðurstaða

Stefnandi hefur fengið greiddar bætur frá hinu stefnda vátryggingarfélagi vegna missis framfæranda samkvæmt 2. ml. 13. gr. skaðabótalaga. Við ákvörðun bóta voru þær lækkaðar um helming vegna reglna um eigin sök. Krafa stefnanda er byggð á því að þetta hafi ekki verið réttmætt og eru röksemdir hennar fyrir því raktar hér að framan.

Fram hefur komið að ástæðan fyrir því að D-x-x heitinn klemmdist á milli hurðarinnar og hurðarstoppara var sú að vindhviða feykti hurðinni á hann, en hurðin er mjög stór og tók því á sig mikinn vind. Í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins 17. júlí 2008 segir að orsök slyssins megi rekja til þess að hurðin hafi fokið vegna vindhviðu þar sem hún hafi ekki verið fest á meðan skipt var um vír. Einnig að ekki hafi legið fyrir skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir varðandi umræddan verkþátt. Fyrirmæli um úrbætur eru meðal annars þau að tryggja þurfi í öllum tilvikum að gerðar séu fullnægjandi öryggisráðstafanir til að forðast klemmihættu.

Vitnið Æ-kk-nf H-kk-nf lýsti málsatvikum þannig fyrir dóminum að þeir D-x-x heitinn hafi verið að loka hurðunum, sem alltaf hafi verið gert eftir að skipi, sem verið hafði í kvínni, var hleypt út. Þeir hafi báðir staðið vinstra megin og verið búnir að loka annarri hurðinni. Þetta hefðu þeir gert mjög oft áður, eða mörg hundruð sinnum. Þeir hafi síðan farið til að loka hinni hurðinni. D-x-x hafi þá sagt að vírinn hefði slitnað og hafi vitnið þá farið til að laga hann. Til þess hafi hann notað víraklemmur, sem hann hafi þurft að ná í, en D-x-x hafi komið til að aðstoða hann. Þeir hafi verið að vinna við þetta og þarna hafi verið alveg logn. Síðan hafi komið gríðarleg vindhviða sem feykt hafi hurðinni á þá þannig að D-x-x hefði dottið til hliðar og klemmst á milli en hann sjálfur hefði henst aftur fyrir sig. D-x-x hefði rekið upp mikið kvalaróp. Vitnið kvaðst hafa hlaupið upp til að opna hurðina en S-x-x, sem þar var, hafi þá verið búinn að opna hana. Vitnið kvaðst þá hafa hringt í neyðarlínuna. Það hefði aldrei komið fyrir áður að vír slitnaði. Þetta hafi því verið einstakt tilfelli, að þeir þyrftu að laga vírinn með hurðina hálfopna. Einnig hafi það verið einstakt að snörp vindhviða hafi komið óvænt í logni. Hurðirnar væru alltaf læstar þegar skipin væru á leið út. Lásarnir væru svo teknir af þegar hurðunum er lokað. Hægt hefði verið að ná í lyftara til að halda við hurðina þannig að hún fyki ekki, en þar sem þarna var alveg logn hafi ekki verið talin þörf á því.

Vitnið Ó-kk-nf J-kk-nf O-kk-nf gaf skýrslu fyrir dóminum, en hann var verkstjóri í flotkvínni þegar slysið varð. Hann lýsti því að hann hefði ekki verið viðstaddur þegar þetta gerðist og hann hafi ekki vitað að vírinn slitnaði fyrr en eftir á. Hefði hann verið á staðnum hefði hann krafist þess að mennirnir festu hurðina á meðan þeir settu vírinn saman. Þeir hefðu gengið til verks að honum fjarstöddum, en aðstæður hafi verið eins og best var á kosið. Hann hafi alveg treyst þeim til að vinna verkið. Hann kvaðst oft hafa sagt við þá áður að það hættulegasta við þetta verk væri að ef vindur væri gæti hann tekið hurðina. Vírinn hinum megin hefði getað haldið við hurðina, þ.e. vírinn sem ekki slitnaði. Æ-kk-nf hafi verið mjög vanur. Þeir hefðu þó ekki fengið sérstaka þjálfun við þetta þar sem vír hafði ekki slitnað áður. Nýir starfsmenn hafi aldrei verið látnir loka hurðunum einir. Allaf væri vanur maður með þeim mönnum sem unnið hefðu í skemmri tíma. Alltaf hafi verið vanur maður með Pólverjunum, sem þarna unnu, við að loka hurðunum, þeir hafi aldrei verið einir í því.

Atvinnurekandi ber, samkvæmt 13. gr., sbr. 37. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, ábyrgð á að vinnuaðstæður séu fullnægjandi þannig að öryggi starfsmanna sé tryggt. Í lagaákvæðunum kemur enn fremur fram að atvinnurekandi skuli tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar á vinnustað og að framkvæmd vinnu sé hagað þannig að fyllsta öryggis sé gætt.

Þegar framangreind málsatvik eru virt, og með vísan til þessara lagaákvæða, verður að telja að aðstæður hafi verið þannig að það hafi verið á ábyrgð Vélsmiðjunnar Orms og Víglundar að þess væri gætt við framkvæmd verksins að því væri hagað þannig að starfsmönnum stafaði ekki hætta af. Af hálfu stefnda er vísað til þess að starfsmönnum hafi verið sagt að ekki mætti standa í hurðaropinu ef hurðir væru lausar og að þeir ættu að festa hurðir á meðan unnið væri við þær. Ósannað verður að telja gegn andmælum stefnanda að hinum látna hafi verið kynntar þessar reglur, enda liggja engin gögn fyrir sem staðfesta það. Af hálfu stefnda er einnig vísað til umsagnar Vinnueftirlitsins. Í umsögninni er vísað til reglna um skyldur atvinnurekanda. Umsögnin verður ekki skilin þannig að Vinnueftirlitið hafi komist að þeirri niðurstöðu að hinum látna hafi mátt vera ljós sú hætta sem stafaði af verklaginu, sem þarna var notað við að loka hurðinni, eins og virðist byggt á af hálfu stefnda.

Með vísan til málsatvika, eins og þeim hefur verið lýst hér að framan samkvæmt gögnum málsins, verður að telja að stefndi hafi ekki fært fram fullnægjandi gögn eða röksemdir fyrir því að D-x-x heitinn hefði samkvæmt reglum eða öðrum fyrirmælum átt að haga vinnu sinni með öðrum hætti en hann gerði þegar slysið varð. Verður ekki fallist á að honum verði um það kennt að öryggi hans var ekki nægilega tryggt við vinnu hans umræddan dag þannig að bætur til stefnanda samkvæmt skaðabótalögum ættu að lækka vegna eigin sakar. Með vísan til þess er fallist á þá málsástæðu stefnanda að bætur stefnanda samkvæmt skaðabótalögum verði ákveðnar án þess að til skerðingar á þeim komi vegna reglna um eigin sök tjónþola.

Aðal- og varakrafa stefnanda eru byggðar á því að við ákvörðun bóta verði árslaun hins látna metin sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, en ekki samkvæmt meginreglunni í 1. mgr. lagagreinarinnar. Í síðarnefnda lagaákvæðinu segir að árslaun til ákvörðunar bóta samkvæmt 6. gr. skuli teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Aðalkrafan, að fjárhæð 14.222.133 krónur, er byggð á því að við útreikning bóta verði stuðst við meðaltekjur iðnlærðra sem starfað hafi við plötu- og blikksmíði árið 2007 samkvæmt upplýsingum Hagstofu Íslands. Varakrafan, að fjárhæð 7.316.203 krónur, er byggð á því að tekið verði mið af meðaltekjum hins látna þann tíma sem hann vann hér á landi, þ.e. frá júlí 2006 til nóvember 2007. Röksemdir stefnanda fyrir því að reglan í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eigi ekki við eru þær að eiginmaður hennar hafi ætlað að vinna hér á landi framvegis og því verði að hafa til viðmiðunar almennar tekjur plötusmiða, eins og stefnandi gerir varðandi aðalkröfu, en verði ekki fallist á það beri að miða við tekjur sem hann hafði hér á landi fyrir slysið, eins og gert er í varakröfunni.

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að aðstæður hafi verið óvenjulegar og að sá mælikvarði sem stefnandi telji að nota beri við ákvörðun á árslaunum sé réttari á þær tekjur sem hinn látni hefði haft í framtíðinni hefði hann ekki orðið fyrir slysinu. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skal meta árslaun sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola en meðaltekjur tjónþola síðustu þrjú almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.

Við úrlausn á þessu ágreiningsefni verður að líta til þess að hinn látni hafði unnið á sama vinnustað í tæpt eitt og hálft ár þegar slysið varð en árin þar á undan hafði hann búið í Póllandi og unnið þar. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að verulegar breytingar hafi orðið á starfshögum hins látna þegar hann flutti hingað til landsins. Því er haldið fram að vegna þessara breytinga verði að nota aðra viðmiðun en meðalatvinnutekjur hins látna síðustu þrjú almanaksárin fyrir slysdag, eins og hér að framan er rakið. Engin gögn hafa þó verið lögð fram í málinu um starfsöryggi og framtíðaráform hins látna hvað varðar búsetu og atvinnu, en fjölskylda hans bjó enn í Póllandi þrátt fyrir að hann stundaði atvinnu á Íslandi frá árinu 2006 þar til hann slasaðist 6. nóvember 2007. Að þessu virtu verður að telja ósannað, gegn andmælum stefnda, að atvinna hans hér á landi og þær verulegu breytingar á starfshögum hans, sem vísað er til af hálfu stefnanda, hafi verið til frambúðar. Þegar litið er til þess sem fyrir liggur í málinu og rakið er að framan verður að telja að fullnægjandi upplýsingar skorti til að unnt verði að líta svo á að aðstæður hins látna hafi verið óvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Verður því ekki fallist á þær röksemdir stefnanda að annar mælikvarði verði talinn réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola en sá mælikvarði sem er notaður samkvæmt meginreglunni í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

Með vísan til þess verður að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að árslaun verði metin sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þegar bætur stefnanda verða ákveðnar. Aðal- og varakröfum stefnanda, sem byggðar eru á þessu, er því hafnað. Sú niðurstaða leiðir til að ákveðnar verða lágmarksbætur samkvæmt 2. ml. 13. gr. skaðabótalaga við útreikninga á bótum stefnanda, eins og gert var af hálfu stefnda þegar stefnanda voru greiddar bætur fyrir missi framfæranda 24. nóvember 2009.

Í málinu er ekki deilt um útreiknaða fjárhæð á þessum grundvelli, 5.019.000 krónur, en samkvæmt framangreindu ber að miða bætur til stefnanda við þá fjárhæð. Stefndi hefur aðeins greitt helming fjárhæðarinnar með vísan til eigin sakar hins látna, eins og þegar hefur komið fram. Þar sem því hefur verið hafnað að bætur eigi að lækka af þessum sökum verður að fallast á kröfu stefnanda að því leyti sem hún er á því reist að ekki hafi verið um eigin sök að ræða og dæma stefnda til að greiða stefnanda 2.509.500 krónur ásamt vöxtum eins og krafist er.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar sem þykir hæfilega ákveðin 600.000 krónur án virðisaukaskatts.

Stefnda ber að greiða 600.000 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð.

Málið dæmir S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Stefnda, Tryggingamiðstöðin hf., greiði stefnanda, M-kvk-þgf S-x-x, 2.509.500 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá 6. nóvember 2007 til 8. desember 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, H-kk-ef R-kk-ef H-kk-ef hdl., 600.000 krónur.

Stefnda greiði 600.000 krónur í málskostnað í ríkissjóð.

S-kvk-nf I-kvk-nf.