E-2285/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 23. mars 2017, var höfðað 2. ágúst 2016 af hálfu B-kvk-ef F-kvk-ef [...], J-kvk-þgf I. B-kvk-þgf, Belgíu og S-kvk-þgf E-kvk-þgf B-kvk-þgf, [...] á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnenda eru að þess er aðallega krafist að skuld stefnenda við stefnda samkvæmt skuldabréfi nr. 170963 útgefnu 21. mars 2005 og lánssamningi nr. 4365 frá 12. janúar 2006, skuli lækka samtals um 15.000.000 króna frá 15. apríl 2010. Til vara krefjast stefnendur þess að stefnda verði gert að bakfæra 16.000.000 króna greiðslu sem stefnendur greiddu stefnda þann 15. apríl 2010, af láni nr. 4365, og færa hana inn á skuldabréf nr. 170963 miðað við 15. apríl 2010. Í báðum tilfellum krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda. Að auki krefst stefndi málskostnaðar, að viðbættum virðisaukaskatti, úr hendi stefnenda, að skaðlausu að mati dómsins.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Atvik máls þessa er að rekja til þess að H-kk-nf B-kk-nf og S-kvk-nf K-kvk-nf H-kvk-nf gáfu út veðskuldabréf nr. 170963 þann 21. mars 2005. Þar viðurkenndu þau að skulda Landsbanka Íslands hf. 15.000.000 króna. Um var að ræða íbúðalán með veði í Brúnastöðum 17 í Reykjavík. Lánið var bundið vísitölu neysluverðs og var lánstíminn 40 ár. H-kk-nf B-kk-nf ritaði 12. janúar 2006 sem lántaki undir lánssamning nr. 4365 við Landsbanka Íslands hf. um fjölmyntalán til 5 ára í CHF 65%, JPY 15% og USD 20%, að jafnvirði 21.000.000 króna. H-kk-nf gaf þann 4. janúar s.á. út tryggingarbréf sem var allsherjarveð til tryggingar á skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum hans við Landsbanka Íslands hf., að fjárhæð 25.000.000 króna, verðtryggt samkvæmt vísitölu neysluverðs. Með tryggingarbréfinu voru settar að veði fasteignirnar að Brúnastöðum 4 og Súðarvogi 7 í Reykjavík.

Stefndi tók við réttindum og skyldum Landsbanka Íslands hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008, sem tekin var með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. H-kk-nf B-kk-nf lést 4. ágúst 2009. Sat hann í óskiptu búi eftir eiginkonu sína S-kvk-þf K-kvk-þf H-kvk-þf, sem lést 2. nóvember 2007. Þrjár dætur H-kk-ef, sem eru stefnendur máls þessa, tókust á hendur óskipta sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum dánarbúsins og fengu leyfi sýslumanns til einkaskipta á því 31. mars 2010. Sonur S-kvk-ef K-kvk-ef afsalaði sér arfi eftir móður sína og tók fram í erfðaafsali sínu að hann væri ekki tilbúinn til að takast á hendur slíka sjálfskuldaábyrgð ásamt stefnendum.

Í nóvember 2009 setti ein stefnenda sig í samband við útibússtjóra hjá stefnda og fóru stefnendur í kjölfarið með tölvupósti 18. nóvember 2009 þess á leit að stefndi færði niður lán dánarbúsins til jafns við markaðsvirði eða fasteignamat eignanna að Brúnastöðum 4 og Súðarvogi 7. Fagráð stefnda hafnaði fyrstu tillögu stefnenda í þessu efni og gerðu stefnendur þá nýja tillögu með tölvupósti 7. desember 2009. Svar við því barst stefnendum með tölvupósti frá útibússtjóranum, dags. 31. desember 2009. Þar segir Fagráð samþykkti eftirfarandi vegna H-kk-ef B-kk-ef, gegn greiðslu að upphæð 16,0 m.kr. frá ykkur mun bankinn lækka höfuðstól lánanna um 15,0 m.kr. á móti, það sem eftir stendur af lánunum eftir það, verði sett í lán í IKR. Ágreiningur aðila málsins snýst í meginatriðum um efndir á samkomulagi þeirra þessa efnis.

Að undangengnum samskiptum aðila um framkvæmd óskaði stefndi í tölvupósti 15. apríl 2010 eftir því að stefnendur legðu 16 milljónir króna inn á reikning vegna láns nr. 4365, gegn því að stefndi lækkaði lánið á sama tíma um 15 milljónir. Sama dag lögðu stefnendur 16 milljónir króna inn á reikning hjá stefnda, sem ráðstafaði fjárhæðinni samdægurs inn á lán nr. 4365. Ekki varð af niðurfærslu um 15 milljónir króna á sama tíma. Kveður stefndi ástæðu þess vera þá að til hafi staðið að afgreiða skilmálabreytingu á láni nr. 170963 á sama tíma og undirrita óverðtryggð lán í íslenskum krónum vegna eftirstöðvanna á láni nr. 4365. Útibússtjóri stefnda upplýsti stefnendur með tölvupósti 28. apríl 2010 að komið hefði upp vandamál við tæknilega útfærslu á því. Stefndi kveður óvissu hafa stofnast 16. júní 2010 um flest lán sem fjármálafyrirtæki hefðu fram að því talið vera erlend lán og um hvernig reikna ætti út vexti á þá lánssamninga sem þá hafi verið taldir gengistryggðir. Þess vegna hafi stefndi ákveðið að bíða enn um sinn með að færa lánið niður um 15.000.000 króna.

Í tölvupósti til útibússtjóra stefnda 25. júní 2010 kváðust stefnendur velta því fyrir sér hvort ekki væri góður kostur að nota 16 milljónirnar til að greiða niður verðtryggða lánið ef vaxtakjör erlenda lánsins breyttust við endurútreikning. Útibússtjóri stefnda upplýsti stefnendur í tölvupósti 17. september 2010 um að hún hefði sent inn beiðni um að greiðslan inn á lánið yrði bakfærð, en því hefði verið hafnað í fagráði stefnda að taka afstöðu til þess fyrr en dómur um vexti gengistryggðra lána myndi falla. Hæstiréttur hefði nú staðfest að reikna bæri lánin út frá lægstu óverðtryggðu vöxtum Seðlabanka. Í svarpósti stefnenda 22. september s.á. kom fram að þær þyrftu að taka ákvörðun um það í hvort lánið milljónirnar 16 yrðu notaðar og óskað var eftir útreikningum á báðum lánum.

Stefndi kveðst hafa farið að skoða hvort honum bæri að endurreikna gengistryggð lán sem hann hafði yfirtekið frá Landsbanka Íslands hf. í ljósi dóms Hæstaréttar frá 16. september 2010. Lán nr. 4365 hafi verið endurreiknað 1. apríl 2011. Staða þess hafi fyrir endurútreikning verið 37.085.741 króna, en eftir hann 17.444.694 krónur. Í tilefni nýrra dóma spurðust stefnendur fyrir um nýjan endurútreikning á láninu í tölvupósti til útibússtjóra stefnda 21. febrúar 2013. Í tölvupóstsamskiptum við annan starfsmann stefnda á tímabilinu 2. mars til 19. mars s.á. fengu stefnendur þau svör að frekari skoðun á leiðréttum endurútreikningi á láninu hefði verið stöðvuð.

Í september 2011 áttu stefnendur í tölvupóstsamskiptum við útibússtjóra stefnda varðandi vanskil á láni nr. 170963 og möguleikum á skilmálabreytingu á því. Með bréfi stefnenda til bankaráðs stefnda, dags. 5. apríl 2012, óskuðu stefnendur eftir niðurfellingu á dráttarvöxtum vegna lána dánarbúsins. Var bréfinu fylgt eftir 19. apríl s.á. með tölvupósti til útibússtjórans með ósk um að hún talaði máli þeirra við bankaráðið, en ekkert svar barst við beiðninni. Lögmaður ítrekaði beiðni stefnenda með bréfi til stefnda, dags. 22. júlí 2013, og vísaði til þess að staðið hefði til að leysa öll skuldamál dánarbúsins með heildstæðum hætti. Með bréfi 9. ágúst 2013 hafnaði stefndi því að honum bæri lagaleg skylda til að verða við beiðni stefnenda, en í bréfinu kom fram að enn væri samningsvilji til að ræða málin og leysa þau í sátt.

Í framhaldi af þessum bréfaskiptum sendi lögmaðurinn stefnda tölvupóst 13. september 2013 þar sem vísað var til þess að stefndi hefði ekki staðið við samkomulag um að lán nr. 4365 skyldi fært niður um 15.000.000 króna og farið fram á að stefndi bakfærði greiðslu að fjárhæð 16.000.000 króna og lækkaði lán nr. 170963 um sömu fjárhæð. Einnig fóru stefnendur fram á nýjan og leiðréttan endurútreikning á láni nr. 4365. Með tölvupósti stefnda 18. september s.á. var kröfu um bakfærslu innborgunar hafnað. Þar kom fram að niðurfærsla samkvæmt samkomulagi milli stefnenda og stefnda hefði rúmast innan niðurfærslu samkvæmt endurútreikningi á láninu 1. apríl 2011. Hefði stefndi þannig staðið við samkomulagið og framkvæmt niðurfærsluna í einu skrefi með þessum hætti. Kröfu um leiðréttan endurútreikning var svarað þannig að ekki lægi fyrir hvort farið yrði í að leiðrétta hann að svo stöddu. Kröfur stefnenda voru ítrekaðar með bréfi lögmannsins til stefnda, dags. 22. nóvember 2013, og var þá krafist endurgreiðslu á 16 milljóna króna innborgun stefnenda vegna vanefnda stefnda á niðurfærslu lána um 15 milljónir króna. Var bréfinu ekki svarað.

Með bréfi stefnda 12. mars 2014 var stefnendum tilkynnt að stefndi hefði með hliðsjón af tilteknum dómum leiðrétt endurútreikning láns nr. 4365 og reiknað nýjan höfuðstól miðað við efni fullnaðarkvittana. Í bréfinu var beðist velvirðingar á þeim óþægindum sem fyrri útreikningur kynni að hafa valdið og upplýst að staða lánsins fyrir þessa leiðréttingu hefði verið 17.093.626 krónur, en staðan eftir leiðréttingu væri 7.108.174 krónur.

Af hálfu stefnenda var með bréfi 5. maí 2014 krafist endurgreiðslu úr hendi stefnda á 15.432.413 krónum á þeim forsendum að inneign hefði myndast við innborganir og þá niðurfærslu 15. apríl 2010 á láni nr. 4365 um 15 milljónir, sem hefði átt að fara fram. Stefndi hafnaði útreikningi og kröfu stefnenda með tölvupósti 30. júní 2014. Áður en mál þetta var höfðað höfðu stefnendur höfðað mál á hendur stefnda 22. maí 2015 vegna sömu atvika, en því máli var vísað frá dómi 3. febrúar 2016.

Málsástæður og lagarök stefnenda

Stefnendur eru neytendur í viðskiptum við fjármálafyrirtæki. Það starfi samkvæmt opinberu leyfi og beri skyldur samkvæmt því, sbr. m.a. 19. gr. laga nr. 161/2002 og meginreglur um rétt neytenda í lánsviðskiptum við fjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 121/1994 og 36. gr. og greinar 36.a -36.d laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnendur hafi mátt treysta því að ákvæði samnings aðila um lækkun skuldar væri bindandi fyrir báða aðila, sérstaklega með vísan til þess að ekki á nokkru stigi málsins hafi stefndi haft uppi eða sett fram nokkra fyrirvara eða forsendur fyrir samningsgerðinni, aðrar en þær sem fram komi í skriflegum samskiptum aðila.

Á stefnda hvíli sú ábyrgð að gera viðsemjendum sínum, og þá sérstaklega neytendum, ljóst hver réttindi og skyldur fylgi þeim samningum sem neytendur geri við fjármálafyrirtæki. Einnig að allar forsendur fyrir samningsgerðinni séu skýrar og ljósar svo neytandinn geri sér grein fyrir því hverjar afleiðingar skuldbindingin geti haft á hann til framtíðar svo og hvernig samningurinn eða forsendur hans geti breyst sé um það að ræða. Vísist í því sambandi sérstaklega til II. og III. kafla laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu.

Samkvæmt samkomulagi sem stefnendur hafi gert við stefnda með aðkomu fagráðs hans, skyldi stefndi lækka lán dánarbúsins um 15 milljónir króna samhliða greiðslu stefnenda á 16 milljónum króna. Stefnendur hafi greitt inn á bankareikning stefnda 16.000.000 króna hinn 15. apríl 2010. Aldrei hafi þó orðið af því að stefndi stæði við sinn hluta samkomulagsins heldur hafi stefndi talið sig geta uppfyllt skyldu sína mörgum mánuðum og misserum síðar, þá með almennum endurútreikningi á hinu gengistryggða láni í samræmi við lagaskyldur sínar þar að lútandi.

Stefndi hafi vitað að verulegur vafi léki á um að lán nr. 4365 væri löglegt lán í erlendri mynt. Þann 16. júní 2010 hafi verið staðfest með dómum í Hæstarétti í málunum nr. 92/2010 og 153/2010 að óheimilt væri að binda lán í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Jafnframt hafi stefndi sjálfur á þessum tíma staðið í málaferlum þar sem tekist hafi verið á um hvort lán sem hann hefði veitt væru í raun í íslenskum krónum sem tengd væru við dagsgengi erlendra gjaldmiðla svo í bága færi við ákvæði 13. gr., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001. Þar megi nefna Hæstaréttarmálin nr. 30/3011 og 31/2011. Stefndi hafi því verið ákaflega vel meðvitaður um þann vafa sem uppi hafi verið um lögmæti gengistryggingar láns nr. 4365 áður en fagráð hans hafi samþykkt tilboð stefnenda. Stefnda hefði því borið að hafa uppi fyrirvara við það samþykki sem hann sendi stefnendum um úrlausn, eða í síðasta lagi samhliða því að hann sendi stefnendum upplýsingar um bankareikning sem stefnendur áttu að greiða inn á þann 15. apríl 2010, í ljósi þess vafa sem uppi hafi verið á þeim tíma, hefði hann viljað áskilja sér rétt eða fyrirvara til að falla frá hinni umsömdu lækkun lánsins.

Stefnendur hafi mátt treysta því að stefndi, sem hafi haft og hafi á sínum snærum fjölda sérfræðinga, væri meðvitaður um þá stöðu sem uppi hafi verið á þeim tíma og um þann vafa sem leikið hafi á um gildi gengistryggingar og hefði því allar forsendur til að meta stöðuna. Stefndi hafi verið fyllilega meðvitaður um réttarágreining þann og óvissu sem uppi hafi verið þann 31. desember 2009. Hann hafi ekki síður verið upplýstur við framkvæmd samkomulagsins 15. apríl 2010 þegar stefnendur hafi greitt stefnda 16.000.000 króna. Á stefnda hafi þá hvílt skylda til að upplýsa stefnendur um fyrirvara sem hann gerði, hefðu þeir verið til staðar. Forsendur sem ekki séu hafðar uppi við samningsgerð geti ekki síðar verið hafðar uppi í þeim tilgangi að rýra réttindi stefnenda, sem séu neytendur og njóti verndar gagnvart yfirburðastöðu sérfróðra aðila í leyfisskyldri starfsemi, eins og stefndi óumdeilanlega sé.

Hvort sem stefnendur hefðu greitt 16.000.000 króna inn á lán dánarbúsins eða ekki hefði það engu breytt um skyldu stefnda til að endurreikna hið ólöglega gengistryggða lán. Því sé afar óeðlilegt af stefnda að halda því fram að hann hafi uppfyllt skyldu sína samkvæmt samkomulaginu með því að endurreikna lánið. Liggi því í augum uppi að stefndi hafi aldrei uppfyllt skyldu sína samkvæmt samkomulagi aðila.

Stefnendur hafi leitað ráða hjá stefnda um það hvaða leið væri hagkvæmast fyrir þær að fara við niðurgreiðslu lána þrotabúsins. Það hafi í fyrsta lagi snúist um það hvort greiða skyldi inn á lán nr. 4365 eins og úr varð, eða hvort greiða skyldi frekar inn á lán nr. 170963, sem sé skuldabréf verðtryggt m.v. vísitölu neysluverðs. Ljóst sé að á árinu 2010 hafi ekkert verið öruggt um það í hvaða átt gengi íslensku krónunnar myndi þróast og hið gengistryggða lán því áhættusamara en verðtryggða lánið, auk þess sem það hafi verið mun hærra. Hefði raunveruleg staða og eðli láns nr. 4365 verið stefnendum ljós hefðu þær greitt inn á verðtryggða lánið og fengið það lækkað enda mun óhagstæðara lán. Breyti í sjálfu sér engu hvort stefndi hefði boðið lækkun á því láni á móti eða ekki því mun hagstæðara hefði verið að greiða inn á það.

Eftir að stefnendur hefðu áttað sig á því að stefndi ætlaði sér ekki að standa við samkomulagið hafi þær krafist þess ítrekað að innborgunin yrði bakfærð og henni ráðstafað inn á skuldabréf nr. 170963 í stað láns nr. 4365. Ljóst sé að þær skýringar sem stefndi hafi gefið fyrir ómöguleika við bakfærslu standist engan veginn enda ljóst að aldrei hafi getað myndast gengismunur á hinu gengistryggða láni. Ekki hafi óvissa um vaxtaútreikning lánsins getað skipt sköpum um það hvort eða hvernig greiðslan yrði bakfærð. Stefnda hafi verið þetta fullkomlega ljóst þegar þessa hafi verið krafist og einfaldlega synjað í þeim tilgangi að hagnast sjálfur með samningsbroti á kostnað stefnenda. Fyrir liggi að stefndi stundi rekstur í hagnaðarskyni og einnig liggi fyrir að starfsmenn stefnda hafi á þessum tíma samið um bónusa sér til handa, eftir því hve vel tækist til með að hámarka andvirði lánasafna stefnda. Framangreint skipti miklu í því samhengi sem hér um ræði.

Aðalkrafa stefnenda feli í sér að stefnda verði gert að standa við samkomulag aðila eins og fagráð stefnda hafi samþykkt það og stefnendum hafi verið kynnt það með tölvupósti 31. desember 2009, þar sem segi orðrétt ,,Fagráð samþykkir eftirfarandi vegna H-kk-ef B-kk-ef, gegn greiðslu að upphæð 16,0 m.kr frá ykkur mun bankinn lækka höfuðstól lánanna um 15,0 m.kr. á móti, það sem eftir stendur verður sett í lán í IKR.“

Aðild stefnenda styðjist við 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en réttindi stefnenda varðandi dánarbú H-kk-ef B-kk-ef séu óskipt. Samkvæmt 5. tl. 28. gr. laga um skipti dánarbúa, nr. 20/1991, hafi þær tekið á sig óskipt (in solidum) sjálfskuldarábyrgð á skuldum dánarbúsins 31. mars 2010. Aðild stefnda byggi á ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 9. október 2008, en með þeirri ákvörðun hafi stefndi tekið við réttindum og skyldum Landsbanka Íslands hf.

Varakrafa. Fallist dómurinn ekki á aðalkröfu stefnenda, þ.e. að stefnda beri að virða samkomulag aðila, krefjast stefnendur þess að fjárhæðin, 16.000.000 króna, sem stefnendur hafi greitt inn á reikning stefnda 15. apríl 2010 í tengslum við samkomulag aðila, fari til innborgunar á skuldabréf nr. 170963 þann dag í stað innborgunar á lánssamning nr. 4365. Byggi stefnendur á því að stefndi hafi með sviksamlegum hætti þagað yfir þeirri meintu forsendu sinni fyrir samningsgerðinni að gengistrygging yrði ekki dæmd ólögleg og að stefndi myndi ekki standa við samninginn ef ólögmæti gengistryggingar yrði staðfest af dómstólum.

Ljóst sé að hefðu stefnendur vitað af þeirri meintu forsendu stefnda að lánið yrði aðeins lækkað sérstaklega ef gengistrygging teldist lögleg, hefðu stefnendur að sjálfsögðu greitt niður verðtryggða lánið, sem í ljósi þessa hefði verið mun hagstæðara fyrir stefnendur. Með því að stefndi hafi aðeins talið sér skylt að lækka lánið samkvæmt hinni almennu leiðréttingu, sem falist hafi í dómum Hæstaréttar Íslands um ólögleg ákvæði samningsins, hafi allar forsendur þess að greiða inn á lán nr. 4365 verið brostnar.

Samþykki fagráðs stefnda hafi kveðið á um að gegn greiðslu 16.000.000 króna myndi stefndi á móti lækka skuldir stefnenda um 15.000.000 króna. Verði niðurstaða dómsins sú að þrátt fyrir samkomulag aðila hafi stefnda ekki borið að lækka skuldir stefnenda neitt umfram almenna leiðréttingu vegna ólögmætis gengistryggingar sé ljóst að allar forsendur stefnenda fyrir ráðstöfun greiðslunnar inn á það lán, sem að endingu hafi orðið hagstæðara, séu brostnar. Í varakröfu felist að greiðslunni sem innt hafi verið af hendi þann 15. apríl 2010 verði ráðstafað miðað við þann dag inn á skuldabréf nr. 170963 í stað lánssamnings nr. 4365.

Kröfu um málskostnað byggi stefnendur á XXI. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Stefnendur séu ekki virðisaukaskattsskyldir og beri því að bæta virðisaukaskatti við dæmdan málskostnað þeim til handa. Stefnendur vísi til laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936, laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 og til meginreglna kröfu- og samningaréttar.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi telur kröfugerð og málatilbúnað stefnenda að mörgu leyti óskýran og ruglingslegan. Ekki kveðst hann þó krefjast frávísunar, en telja að hugsanlega komi til greina að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi. Aðalkrafa stefnenda virðist byggja á því að samkomulag milli aðila hafi ekki eingöngu verið um lán nr. 4365 heldur sé nú skuldabréfi nr. 170963 blandað við sakarefnið, en skilmálar þess láns hafi ávallt verið óumdeildir. Stefndi mótmæli þessum nýtilkomna skilningi stefnenda alfarið.

Í stefnu séu rangfærslur í umfjöllun um þau dómsmál sem þar séu nefnd. Hið rétta sé að þegar málið hafi farið fyrir fagráð bankans 30. desember 2009 hafi eingöngu verið fallinn einn héraðsdómur þar sem deilt hafi verið um hvort um væri að ræða gilt lán í erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengisbindingu við erlenda mynt eða myntir. Í því máli hafi verið fallist á kröfugerð fjármálafyrirtækisins. Því sé ranglega haldið fram að stefndi hafi á þeim tíma verið í málaferlum um það ágreiningsefni. Þá hafi Hæstaréttarmálunum nr. 30/2011 og 31/2011 verið vísað frá dómi í héraðsdómi Reykjavíkur þann 21. desember 2010.

Sýkna eigi stefnda þar sem hann hafi efnt umrætt samkomulag um niðurfærslu á láni nr. 4365 um 15.000.000 króna. Þann 1. apríl 2011 þegar endurútreikningur á láninu hafi farið fram hafi staða lánsins fyrir endurútreikning verið 37.085.741 króna, en eftir endurútreikning 17.444.694 krónur. Lánið hafi því lækkað um 19.641.047 krónur. Með því hafi samkomulagið við stefnendur verið að fullu efnt. Ef endurútreikningur hefði leitt til lægri niðurfærslu en 15.000.000 króna þá hefði stefndi samt alltaf fært lánið niður um 15.000.000 króna í samræmi við samkomulag milli aðila. Því sé ljóst að samkomulagið milli aðila sé að fullu efnt og beri að sýkna stefnda þegar að þeirri ástæðu. Það hafi verið stefnendur sem ekki hafi treyst sér til að undirrita skjöl og pappíra á nýju láni í kjölfarið og hafi sjálfir talið samkomulagið fallið um sjálft sig, að því er virtist vegna réttaróvissu um lögmæti lánsins. Skjóti því skökku við að málarekstur stefnenda byggi á því að stefndi hafi vanefnt samkomulag aðila.

Það hafi enga þýðingu í þessu máli að ekki hafi verið gerður neinn fyrirvari af hálfu stefnda. Ljóst sé að ávallt hefði verið höfð hliðsjón af einhliða niðurfærslu lánsins um 15.000.000 króna við endurútreikning lánsins hefði niðurfærslan átt sér stað áður, enda hafi ekki verið um innborgun af hálfu stefnenda að ræða, heldur niðurfærslu stefnda á láninu. Tilgangur stefnda með boði sínu hafi verið að greiða götu stefnenda, og gera þeim kleift að skipta búi föður þeirra án þess að koma þyrfti til opinberra skipta, vegna þess að þá hefðu lánin hækkað langt umfram virði þeirra trygginga sem stefndi hafi haft í eignum dánarbúsins. Tveir misvísandi dómar héraðsdóms á þeim tíma hafi því enga þýðingu fyrir úrlausn þessa máls.

Niðurfærslan hafi ekki verið framkvæmd fyrr en með endurútreikningnum fyrst vegna þess að stefnendur hafi ekki komið til að undirrita skjöl og hafi óskað eftir bakfærslu á innborguninni. Í kjölfar dómanna þann 16. júní 2010 hafi bæði verið óvissa um lögmæti lánsins og þá hverjar yrðu forsendur endurútreikningsins. Raunar hafi það ekki orðið fullljóst hvort um gengistryggt lánsform væri að ræða fyrr en með dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2011 9. júní 2011. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, í september 2010, hafi fyrst verið sett fram sú meginregla að endurreikna ætti gengistryggð lán með vöxtum skv. 4. gr., sbr. 3. gr. vaxtalaga. Þá fyrst hafi verið hægt að framkvæma endurútreikninga gengistryggðra lána. Þessi vaxtatilgreining hafi verið tekin upp í breytingu á vaxtalögunum, lög nr. 151/2010, sem samþykkt hafi verið í desember 2010.

Niðurfærslan við endurútreikninginn hafi numið 19.641.047 krónum og með því að færa lánið niður 1. apríl 2011 hafi samkomulagið við stefnendur verið efnt að fullu. Við endurútreikninginn hafi að sjálfsögðu verið tekið fullt tillit til innborgunarinnar frá stefnendum 15. apríl 2010. Gefi auga leið að staða lánsins hefði verið mun hærri við endurútreikning hefði sú greiðsla ekki verið greidd inn á lánið. Jafnvel þótt niðurfærslan á láninu um 15.000.000 króna hefði átt sér stað 15. apríl 2010 hefði það engu breytt við endurútreikning á láninu. Sú niðurfærsla hefði ávallt verið höfð til hliðsjónar við endurútreikninginn 1. apríl 2011, enda fullkomlega órökrétt að líta á þá niðurfærslu sem ígildi innborgunar frá stefnendum á nokkurn hátt.

Jafnvel þótt dómurinn kæmist að þeirri niðurstöðu að stefndi hefði vanefnt samkomulag við stefnendur með því að færa lánið ekki niður um 15.000.000 króna fyrr en með endurútreikningnum 1. apríl 2011, þá breyti það engu um réttarstöðu stefnenda gagnvart stefnda. Ef stefnda hefði yfirsést við endurútreikninginn að hann hefði áður fært lánið einhliða niður þá hefði verið um óréttmæta auðgun stefnenda á kostnað stefnda að ræða. Fullkomlega óeðlilegt hefði verið ef stefnendur hefðu notið góðs af niðurfærslu eins og um ígildi innborgunar hefði verið að ræða.

Telji dómurinn að stefndi hafi á einhvern hátt vanefnt samkomulag við stefndu og að þannig hefði átt að líta á, við endurútreikning á láni nr. 4365, að innborgun að fjárhæð 15.000.000 króna hefði átt að eiga sér stað samhliða innborgun stefnenda að fjárhæð 16.000.000 króna, byggi stefndi á því að víkja eigi samkomulaginu til hliðar með vísan til 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda sé þá ósanngjarnt af hálfu stefnenda að bera samkomulagið með þeim hætti fyrir sig. Í 2. mgr. 36. gr. laganna komi fram að við mat á því hvort samningur teljist ósanngjarn skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.

Stefndi hefði aldrei boðið 15.000.000 króna niðurfærslu á láni nr. 4365 hefði hann á þeim tíma grunað að lánið yrði síðar metið gengistryggt og að hann þyrfti að endurreikna það. Stefndi hafi gert allt sem í hans valdi hafi staðið til að gera stefnendum kleift að afstýra opinberum skiptum á búi föður síns. Það yrði bersýnilega ósanngjörn niðurstaða ef niðurfærsla lánsins myndi leiða til mikillar auðgunar og eignamyndunar stefnenda í tryggðum eignum stefnda. Ef allar forsendur sem síðar hafi komið í ljós með dómum Hæstaréttar hefðu legið fyrir við ákvarðanatöku fagráðs hefði ráðið aldrei samþykkt niðurfærslu lánsins, enda starfsmönnum stefnda óheimilt að færa lán niður fyrir þær tryggingar sem stefndi hafi hverju sinni fyrir lánum. Stefndi telji því ósanngjarnt að stefnendur beri fyrir sig samkomulag milli aðila með þessum hætti.

Forsendur hafi brostið fyrir þeirri útfærslu á samkomulagi aðila eins og það hafi verið útfært í öndverðu. Fyrst hafi þurft að greiða úr flækjum að því er virðist til að fá leyfi til einkaskipta. Því næst hafi stefnendur ekki komið til að undirrita viðeigandi skjöl, en rita hafi átt undir nýtt lán fyrir eftirstöðvunum. Skömmu síðar hafi stefnendur talið samkomulagið fallið um sjálft sig og óskað eftir bakfærslu á þeirri innborgun sem innt hafi verið af hendi vegna dóma Hæstaréttar. Þá hafi tekið við réttaróvissa um lögmæti lána og útreikning á þeim. Þrátt fyrir allt þetta hafi einungis tæpt ár liðið frá innborgun stefnenda þangað til endurútreikningur stefnda á láninu hafi farið fram.

Jafnvel þótt slík krafa yrði með einhverju móti talin lögvarin þá byggi stefndi á því að hún væri fyrnd með vísan til 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Eins og krafan sé sett fram í þessu máli sé ekki um að ræða uppgjörskröfu í skilningi bráðabirgðaákvæðis XIV í vaxtalögum nr. 38/2001. Það sé vanreifað að öllu leyti í stefnu hvers vegna krafan sé ekki fyrnd en gera verði kröfu til þess, sérstaklega í ljósi þess að rúmlega sex ár hafi liðið frá því að stefnendur hafi talið sig hafa gert samkomulag við stefnda þangað til dómsmál þetta var höfðað.

Teljist krafan bæði lögvarin og ófyrnd byggi stefndi á því að stefnendur hafi glatað rétti sínum með tómlæti. Eins og kröfugerð stefnenda hljóði í þessu máli hafi ekkert komið í veg fyrir að stefnendur héldu uppi kröfum sínum fyrr. Ótækt sé að ætla sér að gera það rúmum sex árum síðar í dómsmáli.

Stefndi mótmæli einnig varakröfu stefnenda alfarið, m.a. með vísan til framangreinds um aðalkröfu stefnenda. Til stuðnings varakröfunni virðist stefnendur að einhverju leyti byggja á 2. mgr. 30. gr. samningalaga, nr. 7/1936, og meginreglu samningaréttar um brostnar forsendur þótt þess sé ekki á nokkurn hátt getið í stefnu. Verulegar rangfærslur séu í stefnu þar sem fjallað sé um dómsmálin og látið að því liggja að starfsmenn stefnda hefðu verið grandsamir um hvernig dómar seinni tíma myndu falla. Í dómi Hæstaréttar, í máli nr. 155/2011, 9. júní 2011 hafi verið deilt um sambærilegt lán og lán nr. 4365. Fjórir dómarar hafi dæmt að um lán í íslenskum krónum væri að ræða, sem væri bundið með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla, en þrír dómarar hafi talið að lánið væri gilt lán í erlendri mynt. Sjáist af því hversu fjarstæðukenndur málatilbúnaður stefnenda um varakröfuna sé.

Innborgunin inn á lán nr. 4365 hafi farið fram 15. apríl 2010, gegn því að lánið yrði fært niður um tiltekna fjárhæð. Fullkomlega óeðlilegt sé að krefjast þess rúmum sex árum síðar í stefnu að innborgunin hefði átt að fara inn á annað lán. Stefndi hefði aldrei gert samkomulag við stefnendur með þessum hætti hefðu stefnendur látið uppi þessa forsendu sem þær nú halda fram að þær hafi haft þá. Öllum staðhæfingum um sviksemi sé mótmælt. Ekki verði annað séð af tölvupóstsamskiptum stefnenda við stefnda en að stefnendur hafi verið vel upplýstar um stöðu mála í dánarbúinu.

Með vísan til sömu raka og um aðalkröfu sé varakrafa stefnenda einnig fallin niður fyrir fyrningu teljist hún á einhvern hátt lögvarin. Hún sé einnig fallin niður fyrir tómlæti með vísan til sömu raka.

Vísað sé til meginreglna samninga- og kröfuréttar um efndaskyldu loforða, brostnar forsendur og tómlæti. Einnig sé vísað til vaxtalaga, nr. 38/2001, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 30. gr. og 36. gr., laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, laga nr. 20/1991, um skipti á dánarbúum o.fl., og laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda. Krafa um málskostnað byggi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda.

Niðurstaða

Í máli þessu er ágreiningslaust að stefnendur tókust á hendur ábyrgð á greiðslu skulda dánarbús föður þeirra við forvera stefnda samkvæmt tveimur lánasamningum. Áður en til þess kom höfðu stefnendur leitað ráðgjafar hjá stefnda þar sem þær fjárhæðir sem stefndi taldi eftirstöðvar lánasamninganna voru langt umfram verðmæti þeirra eigna dánarbúsins sem settar höfðu verið til tryggingar greiðslu þeirra. Við andlát föður stefnenda sat hann í óskiptu búi eftir látna eiginkonu sína. Sonur hennar treysti sér ekki til þess að takast á hendur skuldbindingar dánarbúsins og afsalaði sér arfi eftir móður sína. Stefnendur tókust því einar á hendur uppgjör skuldbindinga dánarbúsins við stefnda samkvæmt lánasamningunum. Að ráði stefnda og samkvæmt ákvörðun fagráðs stefnda var samkomulag gert milli stefnenda og stefnda um niðurfærslu skulda dánarbúsins um 15 milljónir króna gegn 16 milljóna króna innborgun frá stefnendum. Stefnendur greiddu stefnda 16 milljónir króna 15. apríl 2010 og var sú innborgun samdægurs færð til niðurfærslu láns nr. 4365. Krafa stefnda vegna þess láns, sem upphaflega var að jafnvirði 21 milljónar króna, mun í árslok 2009 samkvæmt gögnum málsins hafa verið um 52 milljónir króna. Lán nr. 4365 var fyrst endurútreiknað 1. apríl 2011. Í mars 2014 var stefnendum svo tilkynnt um leiðréttingu endurútreiknings lánsins og nýja fjárhæð eftirstöðva þess.

Stefndi byggir á því að ákvörðun fagráðs stefnda hafi lotið að því að það væri aðeins lán nr. 4365 sem lækkað yrði um 15 milljónir króna gegn fyrrgreindri innborgun og hefði hann hafi fært eftirstöðvar þess láns niður við endurútreikning þess. Ágreiningur aðila snýst í meginatriðum um það hvort stefndi hafi með því staðið við skuldbindingu sína. Stefndi hefur ekki lagt fram skriflega ákvörðun fagráðs síns, en fyrir liggur tilkynning útibússtjóra stefnda til stefnenda um efni þeirrar ákvörðunar þar sem m.a. segir gegn greiðslu að upphæð 16,0 m.kr. frá ykkur mun bankinn lækka höfuðstól lánanna um 15,0 m.kr. á móti. Í þessari tilkynningu felst loforð stefnda um lækkun skulda dánarbúsins, samkvæmt þeim lánasamningum sem stefnendur tóku að sér greiðslu á og samskipti þeirra við útibússtjórann lutu að, um 15 milljónir króna gegn innborgun stefnenda að fjárhæð 16 milljónir króna. Samskipti aðila snerust um bæði lánin og þá ákvörðun stefnenda að taka ábyrgð á greiðslu þeirra beggja og bera samskiptin með sér að stefnendur nutu leiðsagnar útibússtjóra stefnda um framkvæmd viðskiptanna. Loforð stefnda um niðurfærslu skulda var, eins og það var kynnt fyrir stefnendum, því ekki bundið við annað lánið, sbr. orðalagið lækka höfuðstól lánanna.

Stefndi varð ekki við ítrekuðum óskum stefnenda um bakfærslu innborgunar þeirra, eða óskum þeirra um að henni yrði ráðstafað inn á verðtryggða lánið, skuldabréf nr. 170963, í stað láns nr. 4365, þegar ekkert bólaði á mótframlagi stefnda. Þær óskir verða ekki taldar til marks um að stefnendur teldu brostinn grundvöll samkomulags aðila um eftirgjöf skulda af hálfu stefnda svo sem stefndi heldur fram. Stefnendur hafa samkvæmt gögnum málsins eindregið leitað efnda á því samkomulagi.

Stefndi ber því við að hann hefði ekki gert samkomulagið hefði hann þá vitað að skuldin samkvæmt lánssamningi nr. 4365 myndi lækka um meira en 15 milljónir króna vegna leiðréttingar á ólögmætum útreikningi af sinni hálfu. Stefndi vísar í þessu sambandi til laga nr. 7/1936 og telur ósanngjarnt að stefnendur krefji hann um greiðslu í samræmi við samkomulagið, sem gengið hafi verið til á grundvelli rangra upplýsinga um eftirstöðvar lánssamnings nr. 4365. Rangfærslur í þessu efni eru alfarið á ábyrgð stefnda en ekki stefnenda, enda var það stefndi sem bjó yfir og veitti upplýsingar um stöðu skuldanna þegar samkomulagið var gert og alla tíð síðan. Stefnendur voru ekki sjálfar lántakendur og sú ákvörðun þeirra að takast á hendur skuldbindingar dánarbúsins byggði á umræddu samkomulagi við stefnda og ráðleggingum hans. Sú aðstaða að eignir dánarbúsins virtust ekki geta staðið undir skuldbindingum þess við stefnda kann að hafa haft áhrif á þá ákvörðun stefnda að bjóða stefnendum umrædd kjör, ef þær tækjust á hendur ábyrgð á skuldunum, en því samkomulagi verður ekki vikið til hliðar sem ósanngjörnu í garð stefnda á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.

Það, hvenær aðilum málsins varð ljóst að sú fjárhæð sem stefndi hafði við gerð þess reiknað sér til endurgjalds á lánssamningi nr. 4365 væri ekki í samræmi við lög, hefur enga þýðingu við úrlausn málsins. Leiðrétting á þeirri fjárhæð hefur að mati dómsins engin áhrif á skyldu stefnda til efnda á því samkomulagi aðila að skuldir dánarbúsins við hann skyldu lækka um 15 milljónir króna þegar stefndi hefði fengið 16 milljóna króna innborgun frá stefnendum 15. apríl 2010. Stefnendur stóðu skil á umsaminni innborgun á 16 milljónum króna, en af eftirgjöf skulda um 15 milljónir króna á grundvelli samkomulagsins hefur enn ekki orðið. Hvorugt lánanna hefur lækkað vegna samkomulagsins.

Stefnendur hafa reglulega greitt inn á lánasamningana og hafa ítrekað krafist efnda stefnda á umræddu samkomulagi. Stefndi viðurkennir skuldbindingu sína samkvæmt því, en kveðst hafa greitt skuld sína með því að reikna kröfu sína með lögmætum hætti. Stefnendur hafna því að þær leiðréttingar feli í sér efndir á loforði stefnda um eftirgjöf skulda og kröfðust í september 2013 efnda í þeim greiðslueyri. Fallist er á það með stefnendum að lögmætar niðurfærslur á fjárhæð eftirstöðva láns nr. 4365 eftir endurútreikninga á láninu séu ekki fullnægjandi efndir á loforði stefnda frá árinu 2010 um eftirgjöf á skuldum dánarbús föður þeirra um 15 milljónir króna. Framlag stefnda til efnda á samkomulaginu er því enn ógreitt. Krafa stefnenda til þess að það verði greitt með raunverulegum verðmætum er ófyrnd og hefur ekki fallið niður fyrir tómlæti. Engar sönnur hafa verið færðar að því að fullar efndir stefnda myndu leiða til óréttmætrar auðgunar stefnenda.

Að öllu framangreindu virtu verður fallist á aðalkröfu stefnenda og verður stefnda gert að færa niður skuldir stefnenda við sig, sem þær bera óskipta ábyrgð á, samkvæmt skuldabréfi nr. 170963 útgefnu 21. mars 2005 og lánssamningi nr. 4365 frá 12. janúar 2006, samtals um 15.000.000 króna frá 15. apríl 2010. Fallist er á kröfuna eins og hún er fram sett og felst í því að stefnda er í sjálfsvald sett hvernig innborgunin skiptist á milli lánanna tveggja, sem samtals skulu lækka um 15 milljónir króna miðað við fyrrnefnda dagsetningu.

Í samræmi við niðurstöðu málsins og með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnda gert að greiða stefnendum málskostnað, sem ákveðinn er 800.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

Dóminn kveður upp K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Landsbankinn hf., skal lækka skuldir stefnenda, B-kvk-ef F-kvk-ef B-kvk-ef, J-kvk-ef I. B-kvk-þgf og S-kvk-ef E-kvk-ef B-kvk-ef, við sig samkvæmt skuldabréfi nr. 170963 útgefnu 21. mars 2005 og lánssamningi nr. 4365 frá 12. janúar 2006, samtals um 15.000.000 króna frá 15. apríl 2010.

Stefndi greiði stefnendum óskipt 800.000 krónur í málskostnað.

K-kvk-nf K-kvk-nf