E-1403/2023

Mál þetta, sem dómtekið var 26. október 2023, var höfðað 24. febrúar s. á. af hálfu E-x-x S-x-x, [...], á hendur íslenska ríkinu, Reykjavík, kærunefnd útlendingamála, Skúlagötu 17, Reykjavík og Útlendingastofnun, Dalvegi 18, Kópavogi, til ógildingar á úrskurði kærunefndar útlendingamála og á ákvörðun Útlendingastofnunar.

Stefnandi krefst þess að úrskurður kærunefndar útlendingamála nr. 134/2022 frá 23. mars 2022, verði ógiltur með dómi og að felld verði úr gildi ákvörðun Útlendinga-stofnunar frá 20. janúar 2022, um brottvísun hans frá Íslandi samkvæmt 1. og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga og um endurkomubann hans til Íslands, sbr. 1. mgr. 96. gr. sömu laga. Til vara krefst stefnandi þess að endurkomubann hans, samkvæmt úrskurði kærunefndar útlendingamála nr. 134/2022 frá 23. mars 2022 og ákvörðun Útlendingastofnunar frá 20. janúar 2022, verði stytt. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu samkvæmt mati dómsins og þess er krafist að við ákvörðun um málskostnað verði tekið tillit til virðisaukaskatts.

Stefndi íslenska ríkið gerir þær dómkröfur aðallega að verða sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst stefndi íslenska ríkið þess, ef fallist verður á kröfur stefnanda, að málskostnaður verði felldur niður.

Stefndu Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála taka ekki sjálfstætt til varna og láta málið ekki til sín taka.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Stefnandi er frá [...] og hefur verið með fasta búsetu hér á landi frá árinu 2016. Kveðst hann hafa haft hér atvinnu frá því að hann kom fyrst til landsins. Faðir hans hafi áður verið búsettur hér á landi í mörg ár og stefnandi kveðst árin 2014 og 2015 hafa verið hér við sumarstörf.

Tildrög þessa máls eru þau að stefnandi var þann 15. apríl 2021 dæmdur í þriggja og hálfs árs fangelsi í Héraðsdómi Reykjaness í máli S- 563/2021 fyrir stórfellt fíkninefnabrot sem varðaði við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og jafnframt fyrir brot gegn 1. mgr. 2. gr., sbr. 1. mgr. 4. gr., laga um bann við tilteknum frammistöðubætandi efnum og lyfjum nr. 84/2018. Í dómi héraðsdóms í sakamálinu kemur fram að óhjákvæmilegt sé að horfa til magns og hættueiginleika þeirra efna sem um ræði og að skilorðsbinding refsingar komi ekki til greina. Frá refsingu stefnanda skyldi dragast með fullri dagatölu gæsluvarðhald sem hann sætti frá 27. mars 2020 til 9. júní s. á. Í dóminum var jafnframt kveðið á um upptöku á 7.500 ml af vökva sem innihélt amfetamínbasa, auk tóla og tækja til fíkniefnaframleiðslu, sem fundust við húsleit í bílskúr sem stefnandi hafði á leigu og hald var lagt á við rannsókn málsins. Stefnandi játaði brot sín skýlaust í samræmi við ákæru, þar á meðal um að amfetamínbasann hafi hann haft í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni og að önnur ólögleg efni, sem fundust við húsleit á heimili hans, hafi hann flutt til landsins og haft í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni. Stefnandi kveðst hafa sýnt góða samvinnu við ákæruvaldið. Mið hafi verið tekið af því við mat á refsingu hans og af því að um fyrsta brot hanshafi verið að ræða, en hann hafi áður verið með hreinan sakaferil, bæði hér á landi og erlendis.

Með bréfi Útlendingastofnunar, dags 6. október 2021, sem birt var fyrir stefnanda 2. desember 2021, var stefnanda tilkynnt að til skoðunar væri hjá stofnuninni að brottvísa honum og ákvarða endurkomubann vegna þessa afbrots. Stefndi kveður stefnanda ekki hafa andmælt þessu bréfi. Með ákvörðun Útlendingastofnunar, dags. 20. janúar 2022, var stefnanda vísað brott frá Íslandi á grundvelli 1. og 2. mgr. 95. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016 og var honum ákveðið endurkomubann til Íslands í 14 ár. Ákvörðunin var birt fyrir stefnanda 25. janúar 2022 og kærði hann hanatil kærunefndar útlendingamála þann 8. febrúar 2022. Kærunefndin staðfesti ákvörðun Útlendingastofnunar með úrskurði sínum nr. 134/2022 þann 23. mars 2022. Það eru þessar ákvarðanir stjórnvalda sem mál þetta snýst um og stefnandi krefst þess aðallega að þær verði felldar úr gildi, en til vara að þeim verði breytt þannig að endurkomubann verði stytt.

Við aðalmeðferð málsins kom stefnandi fyrir dóm og gaf skýrslu með aðstoð túlks.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Aðalkröfu sína um að felldur verði úr gildi úrskurður kærunefndar útlendingamála um fyrirhugaða brottvísun kveður stefnandi byggjast á því að brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart sér. Um fyrsta brot hans hafi verið að ræða og hann hafi játað sök samkvæmt ákæru og verið í góðri samvinnu við ákæruvaldið við meðferð málsins. Þá iðri st hann djúpt gerða sinna og hafi lýst yfir ásetningi sínum til að fremja ekki framar slík brot. Stefnandi hafi einnig lýst því yfir að hann hyggi st fá sér vinnu á almennum markaði þegar hann losni úr afplánun og sé tilbúinn til að snúa við blaðinu og haga lífi sínu samkvæmt því. Honum hafi verið sleppt úr fangelsi og hafi stundað vinnu undir eftirliti Fangelsismálastofnunar.

Í ákvörðun Útlendingastofnunar komi fram að stefnandi eigi enga aðstandendur hér á landi sem falli undir skilgreiningu nánasta aðstandanda samkvæmt 16. tl. (nú 17. tl.) 1. mgr. 3. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016. Þetta sé ekki rétt því stefnandi sé búsettur og eigi lögheimili hjá föður sínum. Hann eigi rétt til ótímabundinnar dvalar samkvæmt 87. gr. laganna og búi hjá nánasta aðstandanda sínum.

Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laga um útlendinga sé heimilt að vísa EES- eða EFTA-borgara eða aðstandanda hans úr landi ef slíkt er talið nauðsynlegt með skírskotun til allsherjarreglu, almannaöryggis eða almannaheilbrigðis. Samkvæmt 2. mgr. 95. gr. lag-annasébrottvísun samkvæmt 95. gr. heimil feli framferði viðkomandi í sér raunverulega, yfirvofandi og nægilega alvarlega ógn gagnvart grundvallarhagsmunum samfélagsins. Ákvörðun um brottvísun skuli ekki eingöngu byggjast á almennum forvarnaforsendum. Hafi viðkomandi verið dæmdur til refsingar, eða sérstakar ráðstafanir ákvarðaðar, sé brottvísun af þessari ástæðu því aðeins heimil að um sé að ræða háttsemi sem geti gefið til kynna að viðkomandi muni fremja refsivert brot á nýjan leik. Í þessu máli hafi ekkert komið fram sem sýni fram á að stefnandi muni fremja refsivert brot á ný. Þvert á móti h afi hann sýnt verulega iðrun háttsemi sinnar og af því hafidómstólart ekið mið með því að sýna vægð við mat á hæfilegri refsingu fyrir brotið.

Stjórnvöldum beri að leggja mat á tengsl stefnanda við landið og hegðun hans eftir brotið og þá með hliðsjón af því hvort refsingin hafi náð tilætluðum markmiðum eins og raunin sé í hans tilfelli. Ekki hafi verið lagt mat á tengsl hans við landið. Mjög ósanngjarnt sé gagnvart stefnanda, sem hafi verið að byggja sig upp og iðri st gjörða sinna, að vísa honum úr landi í óvissu og vonleysi um framtíð sína. Ekkert í skilyrðum 1. og 2. mgr. 95. gr. útlendingalaga varðandi almannaöryggi eða alvarlega ógn gagnvart grundvallarhagsmunum samfélagsins sé heldur uppfyllt. Stefnandi hafi aðeinseinu sinni brotið af sér, iðri st og sé langt frá því hættulegur umhverfi sínu. Með brottvísun væri verið að aðskilja stefnanda frá föður sínum, sem hafi búið á Íslandi frá árinu [...], en stefnandih afi búið hjá honum alla tíð. Með sama hætti væri verið að slíta á náin samskipti stefnan davið frænda sinnsem hafiverið búsettur í [...] ár á Íslandi.

Í a-lið 1. mgr. 97. gr. útlendingalaga segi að brottvísun samkvæmt ákvæði 95. gr. laganna skuli ekki ákveðin ef viðkomandi eigi rétt til ótímabundinnar dvalar samkvæmt 87. gr. sömu laga, nema alvarlegar ástæður séu til þess á grundvelli allsherjarreglu eða almannaöryggis. Stefnandi hafi verið búsettur hér á landi frá árinu 2016. Samkvæmt 1. mgr. 87. gr. útlendingalagah afi EES- borgari, sem samkvæmt 84. gr. eða 85. gr. laganna hefur dvalist löglega í landinu í minnst fimm ár, rétt til ótímabundinnar dvalar hér á landi.

Réttur til ótímabundinnar dvalar falli niður dveljist viðkomandi utan landsins lengur en tvö ár samfellt, sem ekki eigi við í máli stefnanda.

Samkvæmt b-lið 1. mgr. 97. gr. útlendingalaga skuli, þrátt fyrir ákvæði 95. gr. laganna, ekki ákveða brottvísun ef viðkomandi er EES- eða EFTA- borgari eða aðstand-andi hans og hefur haft fasta búsetu hér á landi í tíu ár, nema ákvörðun um brottvísun sé tekin á grundvelli brýnna ástæðna sem varða almannaöryggi. Faðir stefnanda hafiverið búsettur hér á landi í tæplega [...] ár og hann hafi sjálfur búið formlega hjá föður sínum í rúmlega fimm ár. Stefnandi hafi raunar dvalið hér á landi enn lengur án þess að skrá lögheimili sitt hér. Ekkert komi fram í ákvörðun Útlendingastofnunar um tengsl stefnanda við föður sinná Íslandiog ljóst sé að ekki hafi verið lagt mat á þessa staðreynd við ákvörðunina.

Ekki hafiverið sýnt fram á að taldar séu líkur á því að stefnandi komi til með að brjóta aftur af sérog ekki hafi heldur verið sýnt fram á að brýn ástæða sé til þess að vísa honum úr landi. Taka ætti mið af því að stefnandih afi ekki áður gerst sekur um brot og eigi ekki sakaferil að baki, hvorki hér á landi né erlendis, ef frá sé talið þetta eina brot. Þá hafi hann skýlaust játað brot sitt og lýst yfir iðrun og vilja til að gerast ekki aftur brotlegur. Einnig ætti að taka mið af því að stefnandi hafi ekki gerst sekur um ítrekuð brot gegn almennum hegningarlögum, en mið hafi verið tekið af því þegar ákveðið hafi veriðað hann skyldi afplána refsingu sína á Kvíabryggju en ekki á Litla- Hrauni. M eðal-hófs hafi ekki verið gætt við ákvörðun í máli hans og ekki hafi verið sýnt fram á að brottvísun sé nauðsynleg með tilliti til allsherjarreglu.

Í 2. mgr. 97. gr. útlendingalaga séu takmarkanir á heimild til brottvísunar sam-kvæmt 95. gr. laganna. Þar segi að ekki skuli ákveða brottvísun ef, með hliðsjón af máls-atvikum og tengslum EES- eða EFTA- borgara eða aðstandanda hans við landið, slíkt feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart viðkomandi eða nánustu aðstandendum hans. Við matið skuli m. a. taka mið af lengd dvalar á landinu, aldri, heilsufari, félagslegri og menn-ingarlegri aðlögun, fjölskyldu- og fjárhagsaðstæðum og tengslum viðkomandi við heimaland sitt. Brottvísun stefnanda og langt endurkomubann feli í sér afar ósanngjarna ráðstöfun gagnvart honum. Hann iðri st gjörða sína, hafi alla tíð verið samvinnufús, hafi byggt heimili með nánum fjölskyldumeðlim, eigi vini og sé virkur þátttakandi í íslenska samfélaginu.

Um rétt stefnanda til fjölskyldulífs vísi hanntil 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 8. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994. Einnig til skrifa B-kvk-ef T-kk-ef um mat Mannréttindadómstólsins í brottvísunarmálum. Í2. útgáfu ritsins Mannréttindasáttmáli Evrópu frá 2017 segi að við mat á heimildum til brottvísunar séu gerðar ríkar kröfur um að meðalhófs sé gætt og að takmarkanirnar séu ekki úr hófi miðað við það markmið sem stefnt séað. Þetta mat Mannréttindadómstóls Evrópu, sbr. 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálans, sem einnig hafiverið beitt hérlendis, feli í sér átta matsatriði sem sett hafa verið fram í dómaframkvæmd dómstólsins í brott-vísunarmálum. Samkvæmt dómum, t. d. í málum Ü-x-x gegn Hollandi (nr. 46410/99) og M-x-x gegn Austurríki (nr. 1638/03), séu matsatriðin þessi: Eðli og alvarleiki brots sem kærandi hefur framið; Lengd dvalar í brottvísunarríki; Tími sem liðið hefur frá því að brot var framið og hegðun kæranda frá þeim tíma; Þjóðerni kæranda og annarra sem hlut eiga að máli; Fjölskyldustaða kæranda, s. s. lengd hjónabands eða önnur atriði sem sýna fram á styrk fjölskyldusambands; Hvort maki vissi um brotið þegar hann eða hún hóf fjölskyldusamband með kæranda; Hvort börn eru til staðar og aldur þeirra, hagsmuna-mat; Hvort maki muni eiga í erfiðleikum í móttökuríki og félagsleg, menningarleg og fjölskyldutengsl kæranda þar.

Öll matsatriðin séu stefnanda í hag, að frátöldum þeim atriðum sem eigi ekki við, þ. e. í tengslum við maka og börn. M argir þættir mæli því gegn brottvísun hans frá Íslandi og beri Útlendingastofnun að líta til þess við skyldubundið mat sitt í málinu. Sanngjarnt sé að stefnandi fái að dvelja áfram hér með vísan til friðhelgi einkalífs hans og fjölskyldu hans, sem eigi að vega þyngra í málinu en óskýrir hagsmunir íslenska ríkisins af því að honum verði vísað af landi brott vegna minniháttar fíkniefnabrota. Um þetta vísi stefn-andi sérstaklega til meðalhófsreglunnar og þess að hann leiti st með virkum hætti við að aðlagast samfélaginu og bæta úr málum sínum.

Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, málnr. E- 3940/2015, sem ekki var áfrýjað, hafi ákvörðun um brottvísun EES- borgara verið ógilt, þar sem brottvísunin þótti fela í sér ósanngjarna ráðstöfun í garð stefnanda og nánustu aðstandenda hans, m. a. með vísan til þess að íhlutun í friðhelgi fjölskyldu stefnanda hafi krafist sérstakrar lagaheimildar og að brýna nauðsyn þyrfti til vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar.

Þetta hafi orðið niðurstaðan þrátt fyrir að málið hafi varðað innflutning á töluverðu magni af fíkniefnum og stefnandi hefði verið dæmdur til þriggja og hálfs árs fangelsisvistar.

Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála sé rétt og skylt að líta til túlkunar þess dóms á lagaákvæðum um heimildir fyrir og takmarkanir á brottvísun, en í málinu hafi reynt á ákvæði eldri útlendingalaga, sambærilegum þeim sem nú reyni á. Sömuleiðis styðji dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu röksemdir stefnanda um að ekki eigi að brottvísa honum.

Hvergi í málinu komi fram að Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála hafi leitað til ríkislögreglustjóra vegna framkvæmdar áhættumats í máli stefnanda. V ið ákvörðun refsingar hafi héraðsdómur miðað við að hannætti ekki sakaferil að baki. Hann hafi skýlaust játað sök og lýst fyrir dómi yfir iðrun og vilja sínum til að fremja ekki slíkt brot framar. Hann hafi lagt fram gögn um að hann hefði stundað vinnu fyrir afplánun og hann stundi vinnu nú. Með allt þetta í huga hafi dómurinn talið að mild refsing myndi duga í málinu. Embætti saksóknara og lögreglan séu augljóslega sammála þessu mati héraðsdóms og dóminum hafi ekki verið áfrýjað til Landsréttar. Fangelsismálayfirvöld hafi verið samstíga héraðsdómi með þeirri ákvörðun sinni að heimila stefnanda að afplána refsingu sína ífangelsinu á Kvíabryggju í stað þess að hann dveldi á Litla- Hrauni með hættulegum brotamönnum.

Þvert gegn þessu gefi orðalag Útlendingastofnunar, sem staðfest hafi verið af kærunefnd útlendingamála, til kynna að stefnandi hafi með framferði sínu skapað alvarlega ógn gagnvart almannaöryggi. Útlendingastofnun telji einnig að alvarleiki og eðli brots hans feli í sér hættu á að hann muni brjóta af sér að nýju hér á landi að afplánun lokinni. Varðandi þetta mat stofnunarinnar þurfi að hafa í huga að engin gögn séu lögð fram í málinu matinu til stuðnings og það líti út fyrir að staðhæfingar stofnunarinnar séu úr lausu lofti gripnar. Stefnandi hafi búið í úrræði Vernda rog fyrir liggi hegðunarvottorð Fangelsismálastofnunar um að hannhafi verið fyrirmyndarfangi. Hann séí vinnu og hafi ekki gerst brotlegur við lög nema í þessu eina tilfelli. Afstaða Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála sé andstæð mati héraðsdóms, embætti saksóknara og lög-reglu. Engu virðist því líkara en að þessi tveir aðilar hafi enga trú á faglegu mati og vinnubrögðum héraðsdóms, saksóknara, lögreglu og fangelsismálayfirvalda.

Refsing kærunefndar útlendingamála brjóti á þeim grundvallarmannréttindum stefnanda að honum skuli ekki refsað tvisvar fyrir sama brot. Þau séu varin í 4. gr. 7. samningsviðauka Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 25/1998 um breyting á lögum um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/ 1994. Stefnanda hafi með dómi verið refsað fyrir brot og hann hafi afplánað þá refsingu. Í framhaldi af því hyggi st Útlendingastofnun og kærunefnd refsa honum aftur fyrir sama brot með refsingu sem sé andstæð mati dómstóla. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi dæmt í nokkrum málum um tvöfalda refsingu af hálfu íslenska ríkisins og stofnana þess þar sem fram komi að slíkt sé ólöglegt, sbr. t. d. dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 22007/11 frá 18. maí 2017.

V erði stefnanda gert að yfirgefa landið krefjist hann þess til vara að endurkomu-bannið verði stytt verulega. Fjórtán ára endurkomubann sé verulega íþyngjandi bæði fyrir hann, þar sem hann eigi heimili hér á landi, og fyrir föður hans, sem sé nánasti aðstand-andi hans ásamt tveimur frændum. Stjórnvöld hafi ekki gætt meðalhófs samkvæmt 12. gr. laga nr. 37/1993 í ákvörðun sinni og því séu ekki skilyrði til að dæma hann í svo langt endurkomubann, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga um útlendinga.

Þegar löggjafinn veiti stjórnvöldum lagaheimild til þess að taka ákvörðun um málefni einstaklinga verði að taka mið af því að fastmótaðar reglur búi borgurunum meira réttaröryggi en matskenndar reglur. Þ ær kveði með tæmandi hætti á um þau skilyrði sem þurfa að vera fyrir hendi til að ákvörðun með lögmæltu efni verði tekin og leiði tilþessað sá sem ákvörðun beinist að geti gert sér glögga grein fyrir því hvort stjórnvöld hafi afgreitt mál hans í samræmi við lög. Málefnaleg sjónarmið verði að búa að baki sérhverri stjórnvaldsákvörðun. Ákvarðanir byggðar á geðþótta, óvild eða öðrum persónulegum sjónarmiðum starfsmanna stjórnsýslunnar séu því ólögmætar. Brotið hafi verið stórkost-lega á málsmeðferð stefnanda og fjölskyldu hans með ákvörðunum stjórnvalda, sem teknar hafi verið án tillits til rannsóknarskyldu stjórnvalda og meðalhófsreglu samkvæmt 10. og 12. gr. laga nr. 37/1993 og óskráðrar lögmætisreglu stjórnsýsluréttar.

Stefnandi vísi til 16. tl. (nú 17. tl.) 1. mgr. 3. gr., 87. gr. og 97. gr. laga um útlendinga. Einnig til 71. gr. s tjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 8. gr. m annréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu, og til 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 25/1998 og nr. 62/1994, um tvöfalda refsingu fyrir sama brot. Þá sé vísað til 10. og 12. gr. laga nr. 37/1993 um rannsóknarskyldu stjórnvalda og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar og jafnframt byggt á sanngirnissjónarmiðum. Krafa um málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt byggist á því að stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og eigni st því ekki frádráttarrétt við greiðslu virðisaukaskatts af lögmannsþóknun.

Málsástæður og lagarök stefnda íslenska ríkisins Stefndi mótmælir því að ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurður kærunefndar útlendingamála hafi verið ólögmætar og ógildanlegar stjórnvaldsákvarðanir. Enginn slíkur form- eða efnisannmarki sé á þessum stjórnvaldsákvörðunum að valdi ógildi þeirra, enda hafi í einu og öllu verið farið að lögum við meðferð málsins fyrir stjórnvöldum. Öllum málatilbúnaði stefnanda og málsástæðum sé mótmælt sem röngum, órökstuddum og ósönnuðum. Úrskurðir kærunefndar útlendingamála og ákvörðun Útlendingastofnunar brjóti ekki í bága við meginreglur stjórnsýsluréttar, einkum meðalhófsregluna, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, eða ákvæði stjórnarskrár og dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu svo sem stefnandi haldi fram.

Í stefnu sé á því byggt að skilyrði til brottvísunar á grundvelli 1. og 2. mgr. 95. gr. séu ekki uppfyllt, en því mótmæli stefndi. Í úrskurði kærunefndar sémeð rökstuddum hætti komist að þeirri niðurstöðu að skilyrði samkvæmt 95. gr. laga nr. 80/2016 sé fullnægt með vísan til alvarleika brots stefnanda gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þess mikla magns fíkniefna sem hann hafði í fórum sínum og þeirrar miklu vár sem fíkniefnaneysla er gagnvart almannaheill. Það sé rétt að dómurinn hafi tilgreint að stefnandi hefði játað sök skýlaust og lýst yfir iðrun og vilja til þess að fremja ekki slík brot framar. Á hinn bóginn þótti dóminum óhjákvæmilegt að horfa til magns og hættueiginleika þeirra efna sem stefnandi hafði í fórum sínum við ákvörðun refsingar. Af þeim sökum hafi til að mynda ekki komið til greina að skilorðsbinda dóminn.

Hugtökin almannaöryggi og allsherjarregla séu ekki skilgreind í lögum. L eggja verði til grundvallar að almannaöryggi nái bæði til innra og ytra öryggis ríkis og tryggi óskert yfirráðasvæði, einingu ríkisins og stofnanir þess. Allsherjarregla standi til varnar skipulagi ríkisins og réttaröryggi. Í allsherjarreglu felist virðing fyrir lögum og reglu ríkisins og eftirfylgni með því að þjóðskipulag ríkis virki sem skyldi. Að teknu tilliti til alvarleika þess afbrots sem stefnandi hafiverið sakfelldur fyrir og þeirrar refsingar sem hann hafi hlotið nái sú háttsemi því alvarleikastigi sem a-liður 1. mgr. 97. gr. laga nr. 80/2016 setji. Við matið hafi sérstaklega verið litið til þess að afbrotið feli í sér alvarlega ógn gegn lífi og heilsu almennings.

Í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins hafa fíkniefnalagabrot verið talin geta fallið undir hugtakið almannaöryggi (e. public security), sbr. dóm í máli nr. C- 145/09. Þá hafi Mannréttindadómstóll Evrópu játað aðildarríkjum sínum talsvert svigrúm til mats á nauðsyn brottvísunar þegar um alvarleg fíkniefnabrot sé að ræða, sbr. m. a. málsgrein 30 í máli A-x-x gegn Danmörku, mál nr. 40240/19. Þá geti eðli þeirra viðurlaga sem ákveðin séu haft ákveðna þýðingu þegar sýna þurfi fram á að háttsemin sé nægilega alvarlegs eðlis til að réttlæta takmarkanir á rétti EES- borgara, sbr. dóm EFTA- dóm-stólsins í máli E- 15/12, J-x-x A-x-x W-x-x.

Í a-lið 1. mgr. 97. gr. laga nr. 80/2016 segi að brottvísun samkvæmt 95. gr. laganna skuli ekki ákveða hafi viðkomandi rétt til ótímabundinnar dvalar samkvæmt 87. gr. laganna nema alvarlegar ástæður liggi til þess á grundvelli allsherjarreglu eða almannaöryggis. Þó að stefnandi hafi rétt til ótímabundinnar dvalar samkvæmt 87. gr. laganna liggi alvarlegar ástæður til grundvallar brottvísun hans, með vísan til almanna-öryggis í skilningi a-liðar 1. mgr. 97. gr. sömu laga, sbr. umfjölluní úrskurði kærunefndar umþetta.

Í stefnu sé á því byggt að stefnandi njóti verndarandlags b-liðar 1. mgr. 97. gr. laga nr. 80/2016 þar sem faðir hans hafi búið hér á landi í tæplega [...] ár og stefnandi sjálfur búið formlega hjá föður sínum í rúmlega fimmár. Samkvæmt ákvæðinu skal ekki ákveða brottvísun þrátt fyrir 95. gr. laga nr. 80/2016 ef viðkomandi er EES- eða EFTA-borgari eða aðstandandi hans og hefur haft fasta búsetu hér á landi í tíu ár, nema ákvörðun um brottvísun sé tekin á grundvelli brýnna ástæðna er varða almannaöryggi. Stefnandi virðist teljaað dvalartími föður hans veiti honum vernd samkvæmt ákvæðinu, en það sé aðeins ef EES- eða EFTA- borgarinn eða aðstandandi slíks borgara hafi sjálfur haft fasta búsetu hér á landi í tíu ár sem hann njóti verndar ákvæðisins. Ekki sé nóg að aðstandandi hans, sem jafnframt sé EES- eða EFTA- borgari, hafi haft fasta búsetu hér á landi þann tíma til þess að ákvæðið eigi við. Þar sem stefnandi hafi aðeins haft skráð lögheimili hér á landi frá [...] 2016 og því aðeins haft fasta búsetu hér á landi í rétt rúm fimm ár áður en hann hóf afplánun refsingar uppfylli hann ekki skilyrði þess að njóta verndar b-liðar 1. mgr. 97. gr. laganna vegna ákvörðunar um brottvísun. Jafnvel þótt ákvæðið yrði túlkað á þann veg sem gert séí stefnu séu fyrir hendi brýnar ástæður er varða almannaöryggi í skilningi ákvæðisins sem leiði til þess að rétt sé að vísa stefnanda brott.

Í stefnu sé byggt á því að ákvæði 2. mgr. 97. gr. laga nr. 80/2016 standi í vegi fyrir brottvísun hans frá landinu með hliðsjón af fjölskyldutengslum hans við landið og að ekki hafi verið gætt meðalhófs í mati stjórnvalda og við ákvörðun endurkomubanns.

Við mat á því hvort brottvísun sé í samræmi við meðalhóf og það markmið að vernda almannaöryggi beri að líta til eðlis og alvarleika brots, lengdar dvalar stefnanda hér á landi, þess tíma sem liðinn er frá broti, hegðunar hans að öðru leyti og tengsla hans við landið að öðru leyti sbr. t. d. dóm Evrópudómstólsins í máli nr. C- 145/09. Svo sem fjallað séum í úrskurði kærunefndar hafi tengsl stefnanda hér á landi verið metin. Stefnandi hafi búið hér í rúm fjögur ár þegar hann hafi gerst sekur um það afbrot sem hann hafi verið dæmdur fyrir. Hann hafi flutt til landsins þegar hannhafi verið[...]og gögn málsins hafi bent til þess að hann hefði alla tíð búið í heimaríki sínu. Þá hafi faðir hans búið hér á landi íum [...] ár áður en stefnandi hafi flutt til hans. Faðir hans sé fæddur árið [...] og sé því aðeins [...] árs gamall og teljist því ekki nánasti aðstandandi í skilningi 17. tölul. 3. gr. laga nr. 80/2016 (áður 16. tölul. 3. gr. laganna). Stefnandi hefði því ríkari tengsl við heimaríki en Ísland. Meðalhófs hafi verið gætt við ákvarðanir stjórnvalda í máli stefnanda.

Eftir því sem brot útlendings séu alvarlegri séu almennt þungvægari rök til brott-vísunar hans. Í slíkum tilvikum fái grundvallarhagsmunir samfélagsins aukið vægi þegar metið sé hvort ráðstöfun gangi of langt gagnvart mannréttindum einstaklings samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þótt fjölskyldutengsl stefnanda hér á landi hafi þýðingu við mat á því hvort brottvísun sé heimil í ljósi 2. mgr. 97. gr. laga nr. 80/2016 hafi kærunefnd litið svo á, með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem lögð eru til grundvallar í ákvæðinu, að hagsmunir íslenska ríkisins af því að geta vísað brott frá landinu einstaklingi sem fremji svo alvarleg brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga, vegi þyngra en hagsmunir stefnanda af því að dvelja áfram hér á landi og njóta samvista við föður sinn. Þegar tengsl stefnanda séu vegin heildstætt á móti alvarleika brots hans verði ekki talið að ákvörðun um brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun í skilningi 2. mgr. 97. gr. laganna.

B rottvísunarákvörðunin brjóti ekki gegn grundvallar réttindum um að vera ekki refsað tvisvar fyrir sama brot, sbr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu brjóti brottvísun einstaklings í kjölfar afbrots ekki gegn banni við tvöfaldri refsingu, svo sem fram komi í umfjöllun kærunefndar um þessa málsástæðu stefnanda.

M at stjórnvalda á hagsmunum stefnanda hafi ekki leitt til rangrar niðurstöðu. Í ákvörðunum Útlendingastofnunar og úrskurði kærunefndar sé ítarlega rökstutt mat á þeim hagsmunum sem málið hverfist um og vísi stefndi að öðru leyti til þess rökstuðnings. Skilyrði fyrir ógildingu þeirra ákvarðana séu ekki fyrir hendi og því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Í máli þessu krefst stefnandi þess að felldur verði úr gildi úrskurður kærunefndar útlendingamála um brottvísun hans og endurkomubann til landsins og að jafnframt verði felld úr gildi sú ákvörðun Útlendingastofnunar sem staðfest var með úrskurðinum.

Að því er varðar aðild málsins til varnar er þess að gæta að nokkur festa hefur skapast um það í dómaframkvæmd að sjálfstæðar stjórnsýslu- og úrskurðarnefndir ákærustigi eigi ekki aðild að dómsmálum sem rekin eru um úrskurði þeirra, svo sem rakið er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 16/2023. Kærunefnd útlendingamála, sem stefnt er ásamt íslenska ríkinu og Útlendingastofnun, er stjórnvald sem fengið er með lögum vald til að leysa úr ágreiningsefni af þessum toga milli tveggja málsaðila, hér Útlendingastofnunar og stefnanda. Kærunefndin hefur enga lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins sem gætu leitt til aðildar nefndarinnar að því og verður kröfu stefnanda á hendur kærunefndinni því vísað sjálfkrafa frá dómi, sbr. til hliðsjónar dóm Landsréttar í máli nr. 697/2019.

Málsatvikum er lýst í sérstökum kafla hér að framan og vísast til þess sem þar kemur fram. Stefnandi kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og greindi nánar frá högum sínum. Þar kom fram að hann hefði verið við nám í [...]til að verða kírópraktor, en hann hefðiekki lokið því námi. Heima í [...] eigi hann bæði móður og ömmu, en hér á landi eigi hann föður og eina frænku sem hér sé búsett. Hann kvaðst hafa flutt til Íslands [...] ára gamall fyrir sjö árum til þess að vinna sér inn peninga. Hann hefði komið í stuttan tíma til föður síns hér tvisvar áður og hefði þá reynt fyrir sér með sumarvinnu, en þegar hann flutti til landsins hafi hann farið að vinna við byggingarvinnu. Stefnandi tók fram í skýrslu sinni fyrir dómi að það hefðu verið mistök að stunda þá iðju, sem upp komst um í [...] 2020 og hann var dæmdur fyrir, en kvaðst hafa gert það vegna þess að það væri fljótlegri leið til þess að afla peninga.

Á því er byggt í stefnu að stefnandi hafi alla tíð verið í fastri vinnu og lagt var fram meðmælabréf, dags. [...] 2023, frá eiganda [...] ehf. Þar kemur fram að stefnandi hafi unnið hjá fyrirtækinu í um það bil eitt ár og hafi staðið sig vel, en hann sé ekki faglærður. Stefnandi lagði einnig fram yfirlýsingu frá framkvæmdastjóra [...], dags. [...]2023, um að stefnandi hefði starfað þar í afleysingum nokkrar helgar síðari hluta ársins 2022 og á árinu 2023. Í aðilaskýrslu fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa sagt upp starfi sínu hjá [...] ehf. eftir að hann lauk afplánun á Vernd, en þaðan hafði hann stundað þá vinnu undir eftirliti, og það hafi hann gert vegna óánægju með launin þar. Hann hefði því stofnað eigið fyrirtæki þar sem hann starfi einn og taki að sér múrvinnu og flísalagnir. Aðspurður kvaðst hann hafa skráð starfsemi sína hjá yfirvöldum, en um þessa starfsemi eru engin gögn eða aðrar upplýsingar í málinu.

Í stefnu er á því byggt að stefnandi búi hjá föður sínum hér á landi og hafi gert það alla tíð. Fyrir liggur að faðir stefnanda býr í [...] og að stefnandi hefur bæði fyrir afplánun og eftir að afplánun lauk verið með skráð lögheimili hjá honum. Í dómi í sakamálinu kemur fram að húsleit hafi við rannsókn málsins verið gerð á heimili stefnanda í [...], auk þess hafi hann haft annað húsnæði á leigu þar sem húsleit var gerð og fíkniefnaframleiðslan fór fram. Stefnandi upplýsti í skýrslu sinni fyrir dómi að nú byggi hann einn í leiguhúsnæði í [...] og hefði gert það frá því að afplánun hans á Vernd lauk. Samkvæmt þessu dvelst stefnandi ekki hjá föður sínum hér á landi.

Ákvörðun stjórnvalda í máli stefnanda byggist á 1. og 2. mgr. 95. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016. Þar segir í 1. mgr. að heimilt sé að vísa EES- og EFTA- borgara eða aðstandanda hans úr landi ef það er nauðsynlegt með skírskotun til allsherjarreglu, almannaöryggis eða almannaheilbrigðis. Í 2. mgr. lagaákvæðisins segir að brottvísun samkvæmt 1. mgr. sé heimilt að ákveða ef framferði viðkomandi felur í sér raunverulega, yfirvofandi og nægilega alvarlega ógn gagnvart grundvallarhagsmunum samfélagsins. Ákvörðun um brottvísun skal ekki eingöngu byggjast á almennum forvarnaforsendum. Ef viðkomandi hefur verið dæmdur til refsingar eða sérstakar ráðstafanir ákvarðaðar er brottvísun af þessari ástæðu því aðeins heimil að um sé að ræða háttsemi sem getur gefið til kynna að viðkomandi muni fremja refsivert brot á ný. Fyrri refsilagabrot nægja ekki ein og sér til þess að brottvísun sé beitt.

Í stefnu er á því byggt að skilyrði 1. og 2. mgr. 95. gr. laga um útlendinga varðandi almannaöryggi eða alvarlega ógn gagnvart grundvallarhagsmunum samfélagsins séu ekki uppfyllt. Stefnandi iðrist brots síns og hafi aðeins einu sinni brotið af sér og sé það til marks um að hann sé ekki hættulegur umhverfi sínu. Þess vegna hafi hann fengið að afplána á Kvíabryggju, en ekki á Litla- Hrauni með hættulegum brotamönnum. Stefnandi leggur fram í málinu vottorð frá fangelsinu á Kvíabryggju þar sem fram kemur að hann hafi verið vistaður þar frá [...] 2021 og hafi verið þar til fyrirmyndar. Önnur gögn um framkvæmd fullnustu refsingarinnar sem stefnandi var dæmdur til 15. apríl 2021 eru ekki lögð fram í málinu. Fram kom við aðalmeðferð málsins að stefnandi hefði setið í gæsluvarðhaldi á Hólmsheiði en afplánun dómsins hefði hafist á Litla- Hrauni. Þar hafi hann dvalið þar til hann var fluttur á Kvíabryggju og eftir það hafi hann lokið afplánun á Vernd. Þetta fyrirkomulag afplánunar felur að mati dómsins ekki í sér neina sönnun á því að stefnandi geti ekki reynst jafn hættulegur umhverfi sínu og aðrir brotamenn geta verið.

Svo sem rakið er í kafla um málsatvik hér að framan var stefnandi dæmdur þann 15. apríl 2021 til óskilorðsbundinnar fangelsisrefsingar í þrjú og hálft ár, m. a. fyrir stórfellt fíkniefnabrot gegn 173. gr. a í almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Slíkt brot er almannahættubrot sem varðað getur allt að 12 ára fangelsi. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að ákærði játaði brot sín og hafði ekki áður sætt refsingu, en ekki þótti koma til greina að skilorðsbinda fangelsisrefsinguna að neinu leyti. Við húsleitir [...] 2020 fannst umtalsvert magn amfetamínbasa ætlað til sölu og dreifingar og ólögleg fíkniefni sem stefnandi hafði flutt inn og einnig voru ætluð til sölu og dreifingar.

Í ljósi alvarleika brota stefnanda verður fallist á það með stefnda að alvarlegar ástæður á grundvelli allsherjarreglu, almannaöryggis eða almannaheilbrigðis hafi legið til þess að brottvísa stefnanda. Þetta framferði stefnanda telst fela í sér raunverulega, yfirvofandi og nægilega alvarlega ógn gagnvart grundvallarhagsmunum samfélagsins. Þó að brotið sem upplýstist fjórum árum eftir komu stefnanda til landsins hefði verið fyrsta brot stefnanda verður að telja að háttsemin sé þess eðlis að bent geti til þess að stefnandi fremji refsivert brot á ný. Eru upplýsingar stefnanda við skýrslugjöf, um að hann starfi nú sem einyrki við verktöku í iðngrein sem ekkert bendir til að hann hafi fagmenntun til að stunda, síst til þess fallnar að draga úr því mati á hættu á ítrekun. Því er fallist á það með stefnda að fullnægt sé framangreindum skilyrðum samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 95. gr. laga um útlendinga til brottvísunar stefnanda, sem jafnframt felur í sér endurkomubann.

Stefnandi heldur því fram að ákvörðun um brottvísun hans feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart honum. Vísar stefnandi til þess að samkvæmt a-lið 1. mgr. 97. gr. útlendingalaga skuli, þrátt fyrir ákvæði 95. gr., ekki ákveða brottvísun ef viðkomandi hefur rétt til ótímabundinnar dvalar nema alvarlegar ástæður liggi til þess á grundvelli allsherjarreglu eða almannaöryggis. Óumdeilt er að stefnandi hafði öðlast rétt til ótíma-bundinnar dvalar á grundvelli 87. gr. laganna þegar brottvísun var ákveðin og því eiga skilyrði 97. gr. laganna við í máli hans. Svo sem fram er komið telur dómurinn skilyrði um alvarlegar ástæður á grundvelli allsherjarreglu eða almannaöryggis vera fyrir hendi.

Stefnandi byggir jafnframt á því að b-liður 1. mgr. 97. gr. laganna eigi við um hann þannig að ekki megi brottvísa honum nema ákvörðun sé tekin á grundvelli brýnna ástæðna er varða almannaöryggi. Á það verður ekki fallist að þetta ákvæði eigi við um stefnanda, þar sem það gildir aðeins um EES- eða EFTA- borgara, eða aðstandanda slíks borgara, sem haft hefur fasta búsetu hér á landi í tíu ár, en stefnandi flutti til landsins árið 2016.

Samkvæmt 2. mgr. 97. gr. skal ekki ákveða brottvísun ef það, með hliðsjón af málsatvikum og tengslum EES- eða EFTA- borgara eða aðstandanda hans við landið, mundi fela í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart viðkomandi eða nánustu aðstandendum hans. Ekki verður fallist á það með stefnanda að faðir hans sé nánasti aðstandandi hans í skilningi 2. mgr. 97. gr., sbr. 17. tölul. 1. mgr. 3. gr. laganna, þannig að líta beri til þess hvort brottvísun stefnanda myndi fela í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart föður hans.

Í 2. mgr. 97. gr. laganna kemur fram að við mat á því hvort brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfun skuli m. a. tekið mið af lengd dvalar á landinu, aldri, heilsufari, félagslegri og menningarlegri aðlögun, fjölskyldu- og fjárhagsaðstæðum og tengslum viðkomandi við heimaland sitt. Auk þessara matsatriða vísar stefnandi til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu um þá þætti sem líta skuli til við skyldubundið mat stjórnvalda á því hvort skilyrðum til brottvísunar sé fullnægt. Telur stefnandi að í hans tilviki þurfi samkvæmt þeirri dómaframkvæmd að meta eðli og alvarleika brotsins, lengd dvalar hér á landi, tíma sem liðið hafi frá broti, hegðun stefnanda frá þeim tíma og fjölskyldutengsl stefnanda í heimaríki og félagsleg og menningarleg tengsl þar.

Þessi matsatriði telur stefnandi öll vera honum í hag og eiga að leiða til þess að honum verði ekki vísað úr landi. Dómurinn getur, með vísan til alls þess sem að framan er rakið, ekki tekið undir þetta með stefnanda. Með hliðsjón af því sem upplýst er um aðstæður stefnanda og tengsl hans við Ísland og heimaríki hans og um brot hans og framferði, getur heildstætt mat á þessum atriðum ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að brottvísun stefnanda feli í sér ósanngjarna ráðstöfun í skilningi 2. mgr. 97. gr. laganna þannig að ekki hafi mátt brottvísa honum og ákveða honum endurkomubann.

Þá verður ekki fallist á það með stefnanda að í slíkri ákvörðun felist brot gegn meginreglunni um að ekki verði refsað tvisvar fyrir sama brot. Sú niðurstaða fær m. a. stoð í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 46410/99, sem stefnandi vísar til í málinu varðandi fyrrgreind matsatriði.

Loks byggir stefnandi kröfur sínar um ógildingu ákvarðana stjórnvalda á því að brotið hafi verið við meðferð málsins gegn 10. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, um rannsóknarskyldu og meðalhóf. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendi til þess að rannsókn þess hafi verið áfátt hjá stjórnvöldum. Þá verður með vísan til alls þess sem að framan greinir ekki fallist á að meðalhófs hafi ekki verið gætt við töku ákvarðana í máli stefnanda. Einnig verður með sömu rökum að hafna málsástæðum stefnanda um að þær ákvarðanir brjóti gegn rétti stefnanda til fjölskyldulífs samkvæmt 71. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Að öllu framangreindu virtu hefur ekki annað verið leitt í ljós en að ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurður kærunefndar útlendingamála í máli stefnanda hafi verið reist á málefnalegum sjónarmiðum og að stjórnvöld hafi við þær ákvarðanir beitt þeim sjónarmiðum sem skylt var að beita samkvæmt lögum um útlendinga og samkvæmt stjórnsýslulögum. Hinar umdeildu stjórnvaldsákvarðanir eru hvorki haldnar form- né efnisannmörkum sem leitt geti til þess að fallist verði á kröfu stefnanda um ógildingu þeirra. Verður aðalkröfu stefnanda um ógildingu á þeim því hafnað.

Með varakröfu sinni krefst stefnandi þess að endurkomubann, sem ákveðið var í 14 ár, verði stytt. Brottvísun á grundvelli 1. mgr. 95. gr. laga um útlendinga felur í sér bann við komu inn í landið síðar, sbr. 1. mgr. 96. gr. laganna. Í ákvæðum 2. og 3. mgr. 96. gr. laganna felast tiltekin mildunaráhrif þannigað heimilt erað fella endurkomubann úr gildi vegna breyttra aðstæðna eða veita við sérstakar aðstæður heimild til stuttrar heimsóknar til landsins án þess að endurkomubann verði fellt úr gildi. Í hinum umdeildu ákvörðunum var stefnandi sérstaklega upplýstur um þessar heimildir. Endurkomubann getur verið varanlegt eða tímabundið, en þó ekki styttra en tvö ár. V ið mat á tímalengd endurkomubanns skal samkvæmt 1. mgr. 96. gr. útlendingalaga sérstaklega litið til þeirra atriða sem talin eru upp í 1. og 2. mgr. 95. gr. laganna. Með hliðsjón af þeim atriðum, sem fyrr var fjallað um, alvarleika brota stefnanda og takmörkuðum tengslum hans við landið, fellst dómurinn á það með stefnda að ákvörðun um 14 ára endurkomubann sé ekki úr hófi. Verður varakröfu stefnanda um styttingu endurkomubanns hans því einnig hafnað.

Eftir atvikum þykir rétt að fella niður málskostnað milli aðila.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Kröfum stefnanda, E-x-x S-x-x, á hendur kærunefnd útlendingamála er vísað frá dómi án kröfu.

Stefndu, íslenska ríkið og Útlendingastofnun, eru sýknaðir af kröfum stefnanda.

Málskostnaður fellur niður.

K-kvk-nf K-kvk-nf