E-1695/2020

Mál þetta, sem dómtekið var 28. janúar sl., var höfðað með stefnu birtri 24. júní 2020.

Stefnandi er Sony/ATV Music Publishing Scandinavia AB, Björns T-x-x 1, Stokkhólmi, Svíþjóð.

Stefndu eru Víkurverk ehf., Víkurhvarfi 6, Kópavogi, og A-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, Lækjarfit 11, Garðabæ.

Stefnandi krefst þess að stefndu verði insolidum dæmdir til að greiða stefnanda skaðabætur vegna fjártjóns samkvæmt 1. mgr. 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972 að fjárhæð 50.000 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. febrúar 2020 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að stefndu verði insolidum dæmdir til að greiða stefnanda miskabætur samkvæmt 3. mgr. 56. gr. höfundalaga að fjárhæð 50.000 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. júní 2020 til greiðsludags.

Stefnandi gerir einnig þá kröfu aðallega að stefndu verði dæmdir til refsingar fyrir brot gegn 2. gr. og 2. mgr. 4. gr., sbr. 1. og 3. tl. 2. mgr. 54. gr. höfundalaga, en til vara fyrir brot gegn 1. mgr. 46. gr., sbr. 5. tl. 2. mgr. 54. gr., sbr. 3. mgr. 54. gr. sömu laga.

Þá krefst hann þess að stefndu verði gert að birta dóminn í heild opinberlega verði fallist á kröfur hans.

Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu.

Stefndi Víkurverk ehf. krefst þess að bótakröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann sýknu af refsikröfu stefnanda ásamt kröfu um birtingu dóms í málinu. Loks krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Stefndi A-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en að því frágengnu að bótakrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I

Málsatvik

Stefnandi, sem er hluti Sony/ATV samsteypunnar og sér um réttindamál hennar á Norðurlöndunum, höfðaði mál þetta vegna notkunar stefnda Víkurverks ehf. á laginu,, Ain ́t No Mountain High Enough“, sem gefið var út árið 1967. Stefnandi kemur fram sem rétthafi lagsins hér á landi og kveðst sem slíkur hafa það hlutverk að gæta að því að lagið sé ekki notað án leyfis og innheimta fyrir notkun annarra á því samkvæmt gjaldskrá. Óumdeilt er að stefndi Víkurverk ehf. notaði fyrrgreint lag í auglýsingum sínum í ljósvakamiðlum á fyrri hluta ársins 2018. Ekki liggur fyrir hversu lengi auglýsingarnar voru birtar en stefndu byggja á því að þær hafi verið fjarlægðar eftir að starfsmaður stefnanda sendi stefnda A-kk-þgf Þ-kk-þgf, framkvæmdastjóra Víkurverks ehf., tölvupósta 18. maí 2018 og 24. maí 2018 þar sem athygli var vakin á því að um óheimila notkun lagsins væri að ræða.

Með tölvupósti starfsmanns stefnanda til stefnda A-kk-ef Þ-kk-ef 2. september 2019 var gerð athugasemd við að fyrirspurnum fyrirtækisins hefði ekki verið svarað og því lýst að stefnandi krefðist bóta fyrir óheimila notkun lagsins. Var stefnda Víkurverki ehf. boðið að greiða 10.000 evrur innan tíu daga á tilgreindan bankareikning. Stefndi A-kk-nf Þ-kk-nf svaraði umræddum tölvupósti 9. september 2019 þar sem hann kvaðst vera í fríi en myndu hafa samband við stefnanda fyrir lok september. Var erindi stefnanda áréttað daginn eftir og því lýst að stefndi Víkurverk ehf. hefði frest til 12. september 2019 til greiðslu kröfunnar en að stefnandi myndi ella leita réttar síns.

Með öðrum tölvupósti starfsmannsins til stefnda A-kk-ef Þ-kk-ef 9. desember 2019 var stefnda Víkurverki ehf. boðið að ganga frá málinu með greiðslu 8000 evra. Stefndi A-kk-nf Þ-kk-nf mun hafa svarað þeim pósti sama dag þar sem hann samþykkti að stefndi Víkurverk ehf. greiddi umrædda fjárhæð gegn því að engar frekari kröfur yrðu gerðar vegna málsins og að Víkurverk ehf. fengi leyfi til þess að nota lagið næstu sex árin. Með tölvupósti starfsmanns stefnanda í kjölfarið var því lýst að tilboðið tæki einungis til þeirrar notkunar lagsins sem þegar hefði átt sér stað.

Í upphafi árs 2020 sendi Í-kvk-nf J-kvk-nf, markaðs- og innkaupastjóri stefnda Víkurverks ehf., tölvupóst til starfsmanns stefnanda þar sem óskað var eftir skjáskotum af þeim auglýsingum sem lagið hefði verið spilað í. Þá var því lýst að Víkurverk ehf. hefði fengið spænska auglýsingastofu til starfa fyrir sig um tveimur árum áður og að haft yrði samband við hana í tengslum við málið. Nokkur samskipti áttu sér stað milli aðila í kjölfarið en óumdeilt er að greiðsla barst ekki stefnanda frá stefnda Víkurverki ehf.

Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda Víkurverks ehf., dags. 20. janúar 2020, var vísað til höfundalaga nr. 73/1972 og þeirrar skyldu að greiða þurfi fyrir notkun hugverka annarra. Krafðist stefnandi 10.000 evra vegna árlegs gjalds fyrir notkun lagsins og 20.000 evra í skaðabætur auk innheimtukostnaðar vegna málsins. Af hálfu stefndu var ekki brugðist við því og höfðaði stefnandi í kjölfarið mál þetta.

Aðilum ber ekki saman um þann tíma sem umrætt lag var í spilun í fyrrgreindum auglýsingum. Stefnandi byggir á því að spilunin hafi átt sér stað um nokkurt skeið, en stefndu fullyrða að einungis hafi verið um nokkur skipti að ræða í u. þ. b. viku tíma.

Við aðalmeðferð málsins gaf skýrslu fyrir dómi vitnið Í-kvk-nf A-kvk-nf J-kvk-nf, markaðs- og innkaupastjóri stefnda Víkurverks ehf. Ekki er þörf á að rekja framburð hennar að öðru leyti en því sem gert verður eftir því sem þörf er á í niðurstöðukafla dómsins.

II

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir á því að stefndu hafi með saknæmri og ólögmætri háttsemi brotið gegn hagsmunum hans á grundvelli höfundalaga og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Einkum sé um að ræða brot gegn 1., 2., 3, og 4. gr. sem stefndu beri refsi- og fébótaábyrgð á samkvæmt 54. og 56. gr. sömu laga á grundvelli sakarreglunnar og meginreglunnar um ábyrgð vinnuveitanda á saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmanna sinna.

Stefnandi sé réttmætur rétthafi lagsins,, Ain ́t No Mountain High Enough“ samkvæmt samningi þar um og beri að afla samþykkis hans vegna notkunar þess. Stefndu hafi með notkun lagsins í auglýsingum brotið gegn eignarrétti stefnanda en einnig 3. gr., sbr. 3. mgr. 2. gr., höfundalaga þar sem mælt sé fyrir um einkarétt höfundar til að birta verk sín í upphaflegri mynd eða breyttri. Þá hafi nafns höfundar hvorki verið getið né verið gætt að sæmdarrétti hans, sbr. sbr. 4. gr. laganna.

Brot stefndu séu stórfelld og beri við mat á hæfilegum skaðabótum og refsingu samkvæmt 54. og 56. gr. fyrrgreindra laga að horfa til þess að auglýsingarnar hafi birst ítrekað og á þeim tíma sem mest hlustun eða áhorf sé jafnan. Auglýsingarnar hafi þannig oftar en ekki verið síðasta auglýsing fyrir vinsæla dagskrárliði á borð við fréttir og íþróttaviðburði.

Við ákvörðun kröfufjárhæðar skaðabóta sé tilboð það sem stefnandi gaf stefndu lagt til grundvallar. Samkvæmt tilboðinu skyldu stefndu greiða 10.000 evrur fyrir notkun hugverksins á hverju almanaksári. Hafi umrætt tilboð verið sett fram sem sátt til þess að ljúka mætti málinu. Í ljósi þess að sátt hafi ekki náðst og lagið verið notað án leyfis telji stefnandi hæfilega greiðslu til sín nema fimmfaldri þeirri fjárhæð eða alls 50.000 evrum. Til vara byggi stefndi á því sem fram komi í athugasemdum við 12. gr. frumvarps til laga nr. 93/2010, en samkvæmt þeim skuli, takist ekki að færa sönnur á tjón brotaþola eða hagnað hins brotlega, bæta við hæfilegu endurgjaldi jafnháu álagi þannig að bætur nemi alls tvöföldu endurgjaldi fyrir lögmæt not eða 30.000 evrum í þessu tilviki, sbr. 2. mgr. 56. gr. höfundalaga.

Um ábyrgðargrundvöll stefnda A-kk-ef Þ-kk-ef vísar stefnandi til sakarreglunnar. Fram kemur að A-kk-nf sé framkvæmdastjóri stefnda Víkurverks ehf. og hafi sem slíkur látið framleiða og birta umræddar auglýsingar. Hann hafi haft vitneskju um rétthafa lagsins og loks hætt birtingu auglýsinganna eftir að honum barst bréf frá stefnanda. Staðfesti þetta að honum hafi verið fullkunnugt um að leita þyrfti til rétthafa lagsins og að um ólögmæta háttsemi hans væri að ræða.

Stefnandi styður kröfu um miskabætur við 3. mgr. 56. gr. höfundalaga. Byggir stefndi á því að stefndu hafi vanvirt höfundarétt hans, heiður og sæmd með því að virða að vettugi rétt hans sem rétthafa lagsins. Við mat á fjárhæð miskabóta beri að líta til þess að stefndu hafi frá árinu 2018 ítrekað birt auglýsingar þar sem lagið sé leikið. Séu sanngjarnar miskabætur því 50.000 evrur.

Stefnandi byggir kröfu um refsingu stefnda A-kk-ef Þ-kk-ef á því að hann hafi með saknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn skýrum og ótvíræðum rétti stefnanda samkvæmt höfundalögum, sbr. 54. gr. laganna. Vísar stefnandi til þess að heimild hans til að höfða einkarefsimál á hendur stefnda byggist á 1. mgr. 59. gr. sömu laga. Ótvírætt sé að um hafi verið að ræða ásetningsbrot þar sem stefnda A-kk-þgf hafi verið fullljóst að hann þyrfti leyfi rétthafa lagsins. Megi heimfæra brot stefnda undir 1. og 3. tl. 2. mgr. 54. gr. höfundalaga.

Verði ekki fallist á að brot stefnda A-kk-ef Þ-kk-ef hafi verið framið af ásetningi telji stefnandi brotið framið af stórfelldu gáleysi. Sé því uppfyllt skilyrði 54. gr. laganna til þess að dæma stefnda til refsingar fyrir brot sín. Horfa verði til þess að brotið hafi verið framið í ágóðaskyni auk þess sem hinni ólögmætu háttsemi hafi verið fram haldið eftir að stefnda var sannanlega gert ljóst að stefnandi væri rétthafi lagsins og að ganga þyrfti til samninga við hann vegna notkunar þess. Til vara telji stefnandi að heimfæra megi brot stefnda til 1. mgr. 46. gr. höfundalaga sem þýði þá að honum verði gerð refsing á grundvelli 5. tl. 2. mgr. 54. gr. sömu laga.

Um kröfu um refsingu stefnda Víkurverks ehf. vísar stefnandi til þess að refsiábyrgð félagsins leiði af saknæmri og ólögmætri stefnda A-kk-ef, sbr. 3. mgr. 54. gr. höfundalaga. Sömu rök eigi við varðandi varakröfu um refsiábyrgð stefnda Víkurverks ehf.

Stefnandi krefst þess einnig að stefndu verði gert að birta dóm í málinu í heild opinberlega, sbr. 1. mgr. 59. gr. c. höfundalaga. Skuli birting fara fram í sömu miðlum og auglýsingar stefnda hafi verið birtar.

III

Málsástæður stefnda Víkurverks ehf.

Af hálfu stefnda Víkurverks ehf. er viðurkennt að hluti úr umræddu lagi hafi verið notaður í auglýsingu félagsins. Spilun lagsins í auglýsingunum hafi hins vegar verið hætt um leið og starfsmaður stefnanda tilkynnti félaginu að lagið hefði verið leikið í heimildarleysi. Notkun lagsins hafi, öfugt við það sem stefnandi haldi fram, einungis varað í eina viku og birst örfáum sinnum.

Stefndi byggir á því að ekki verði ráðið af lestri stefnu málsins á hvaða grundvelli stefnandi telji sig hafa heimild til að höfða einkarefsimál á grundvelli 59. gr. höfundalaga. Í 2. mgr. ákvæðisins sé einungis fjallað um heimild tilsjónaraðila samkvæmt 2. mgr. 31. gr. höfundalaga eða eiginmanns eða eiginkonu, foreldra barna og systkina höfundar að honum látnum til að höfða slíkt mál. Stefnandi hafi ekki heimild til að krefjast þess að stefndi sæti refsingu á grundvelli 54. gr. höfundalaga. Auk þess sé ljóst að frestur til að höfða einkarefsimál sé löngu liðinn. Í höfundalögum sé ekki fjallað nánar um skilyrði kröfugerðar í refsimálum og því gildi almennar reglur almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. einkum 29. gr. þeirra laga. Þar segi að heimild til að höfða einkarefsimál falli niður sé mál ekki höfðað áður en sex mánuður séu liðnir frá því að sá, sem heimildina hefur, fékk vitneskju um hinn seka. Fyrir liggi að stefnandi hafi orðið var við óheimila notkun stefnda Víkurverks ehf. á tónverkinu í síðasta lagi 18. maí 2018 enda liggi fyrir að þá sendi starfsmaður stefnanda stefnda A-kk-þgf Þ-kk-þgf tölvupóst. Málið hafi verið höfðað 24. júní 2020 með birtingu stefnunnar og þá hafi framangreindur sex mánaða frestur verið liðinn.

Stefndi krefst þess að hafna beri miskabótakröfu stefnanda alfarið enda hafi stefnandi ekki orðið fyrir miska. Ljóst sé að með miska sé átt við ófjárhagslegt tjón, þ. e. tjón sem ekki verði metið til fjár eftir almennum hlutlægum mælikvarða. Í gildistíð 2. mgr. 56. gr. áðurgildandi höfundalaga hafi verið mælt fyrir um skyldu til að dæma höfundi og listflytjanda miskabætur úr hendi þess sem raskað hefði rétti þeirra með ólögmætri háttsemi. Með 12. gr. laga nr. 93/2010 hafi ákvæðinu hins vegar verið breytt og nú sé ekki ekki um að ræða skyldu heldur heimild til að dæma miska vegna brots á lögunum. Almennt séu miskabætur eingöngu dæmdar þegar brotið hafi verið gegn sæmdarrétti höfunda og listflytjenda samkvæmt 4. gr. höfundalaga. Þrátt fyrir að ákvæði 3. mgr. 56. gr. höfundalaga séu ekki einskorðuð við brot gegn sæmdarrétti sé það fáheyrt að miskabætur séu dæmdar í öðrum tilgangi, svo sem þegar tjónþoli hafi ekki fengið allt sitt fjárhagstjón bætt. Það sé skilyrði fyrir greiðslu miskabóta að tjónþoli hafi orðið fyrir ófjárhagslegu tjóni á grundvelli ólögmætrar háttsemi. Stefnandi hafi með engu móti sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir ófjárhagslegu tjóni af þeirri stuttu nýtingu lagstúfs sem um ræði í málinu. Þá sé ljóst að sæmdarréttur tónskálda og listflytjenda framseljist almennt ekki. Sökum þess verði framsalshafar fjárhagslegra réttinda í skilningi 2. gr. höfundalaga, eins og stefnandi, ekki fyrir ófjárhagslegu tjóni í sama mæli og tónskáld og listflytjendur. Framsalshafar eigi þar af leiðandi með engu móti jafnríkan rétt til miskabóta og þessir aðilar. Verði t. a. m. að gera greinarmun á framsalshöfum eftir því hvort um sé að ræða erfingja höfundar eða fyrirtækis sem annist innheimtu á notkun tónverka. Enn fremur byggi stefndi á því að honum hafi ekki borið að nafngreina höfunda lagsins í auglýsingu sinni þar sem nafngreiningarréttur sé hluti af sæmdarrétti höfundar. Þá sé framkvæmdin ekki sú í sambærilegum málum að höfundar séu nafngreindir, en þannig eigi að geta nafns höfundar við birtingu verks,, eftir því sem við getur átt“, sbr. 1. mgr. 4. gr. höfundalaga. Með vísan til þessa geti stefndi undir engum kringumstæðum verið dæmdur til greiðslu miskabóta og beri því að hafna kröfunni.

Hvað varðar skaðabótakröfu stefnanda byggir stefndi á því að lækka verði kröfu stefnanda verulega. Óumdeilt sé að notkun lagsins hafi verið án leyfis stefnanda. Stefnukrafan sé hins vegar of há og í engu samræmi við tjónið sem stefnandi hafi orðið fyrir eða dæmdar skaðabætur í sambærilegum málum. Í 2. mgr. 56. gr. höfundalaga sé fjallað um þær reglur sem gildi um ákvörðun bóta vegna tjóns sem leiði af höfunda lagabroti. Við ákvörðun bóta skv. 1. mgr. 56. gr. laganna skuli miða við beint fjárhagstjón sem höfundur eða annar rétthafi verði fyrir auk þess sem líta skuli til fjárhagslegs hagnaðar sem hinn brotlegi hafi haft. Verði ekki færðar sönnur á tjón brotaþola eða hagnað hins brotlega skuli ákveða bætur að álitum.

Í fræðunum hafi beint fjárhagstjón verið flokkað í tjón vegna missis hagnaðar, tjón vegna markaðsröskunar og að lokum annað tjón. Stefnandi hafi í fyrsta lagi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna missis hagnaðar. Slíkt tjón sé ákvarðað með því að líta til þess hagnaðar sem tjónþoli hefði haft ef tjónvaldur hefði ekki sett hið ólögmæta eintak af verki í notkun. Felist þannig tapaður hagnaður í samdrætti á sölu á verkum rétthafa. Til þess að hægt sé að fallast á skaðabætur vegna samdráttar í sölu sé nauðsynlegt að rétthafi og tjónvaldur séu í samkeppni. Í þessu máli sé augljóst að enginn samdráttur hafi orðið á sölu lagsins sem um ræði vegna notkunar stefnda. Í öðru lagi byggi stefndi á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna markaðsröskunar. Þannig hafi sú markaðshlutdeild, sem stefnandi hafi haft áður en notkunin átti sér stað, ekki minnkað vegna notkunarinnar. Bótum fyrir tjón vegna markaðsröskunar sé ætlað að bæta rétthafa það tjón sem hann verði fyrir við að ná markaðsstöðu sinni til baka eftir að brotatímabili ljúki. Ljóst sé að stutt spilun stefnda á laginu hafi engin áhrif haft á markaðshlutdeild stefnanda.

Séu bætur vegna fjárhagslegs hagnaðar stefnda skoðaðar sé ljóst að um ólögmæta auðgun hafi þurft að vera að ræða. Orsakatengsl þurfi að vera á milli háttsemi stefnda og hagnaðar hans. Stefnda beri því einungis að greiða bætur samkvæmt framangreindu sé hægt að rekja hagnað til brots gegn höfundalögum. Því sé ekki til að dreifa í málinu.

Stefndi byggi á því að hann hafi ekki orðið fyrir neinum beinum hagnaði vegna notkunar lagsins og hafi stefnandi ekki sýnt fram á slíkt. Þá byggi stefndi á því að þar sem einungis kunni að vera að hann hafi hlotið afleiddan hagnað af notkun lagsins skipti ekki máli hvar eða á hvaða tíma auglýsingin hafi birst og hafi það ekki áhrif hve mikið áhorf eða hlustun auglýsingin fékk.

Með vísan til framangreinds telji stefndi að skilyrði bóta vegna fjárhagstjóns stefnanda eða hagnaðar stefnda séu ekki til staðar. Í þeim tilvikum sem ekki verði færðar sönnur á þá þætti skuli samkvæmt 2 mgr. 56. gr. höfundalaga ákveða bætur að álitum hverju sinni. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 93/2010, sem breyttu höfundalögum, segi að eðlilegt sé að miða við hæfilegt endurgjald eins og samið hefði verið um not höfundarverks að viðbættu álagi vegna frekara tjóns brotaþola eða hagnaðar hins brotlega. Reynist ekki unnt að færa sönnur á hið viðbætta álag gæti þrautalendingin orðið sú að bæta við hið hæfilega endurgjald jafnháu álagi þannig að bæturnar nemi alls tvöföldu endurgjaldi fyrir lögmæt not.

Við ákvörðun um hæfilegt endurgjald þurfi að meta málsatvik hverju sinni. Skuli hið hæfilega endurgjald samsvara því sem telja megi hefðbundið endurgjald fyrir hagnýtingu á viðkomandi réttindum við sambærilegar aðstæður og þeim sem brot megi rekja til. Matið sé því með öllu óháð því hver fjárhæð tjónsins sé. Hæfilegu endurgjaldi sé í flestum tilvikum ætlað að svara til eðlilegs nytjaleyfisgjalds fyrir hagnýtingu réttindanna. Þar sem ekki hafi verið samið um endurgjald milli aðila í þessu máli megi líta til reglu sem sé sambærileg þeirri sem birtist í 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Þar segi að séu kaup gerð án þess að kaupverð leiði af samningi skuli greiða fyrir söluhlut gangverð á sams konar hlutum seldum við svipaðar aðstæður, enda sé verðið ekki ósanngjarnt. Sé ekki um neitt slíkt gangverð að ræða skuli kaupandi greiða það verð sem sanngjarnt sé miðað við eðli hlutar, gæði hans og atvik að öðru leyti. Með hugtakinu gangverð sé oftast átt við það verð sem söluaðili taki af öðrum viðskiptavinum fyrir sambærilega hluti. Við ákvörðun nytjaleyfisgjalda sé í fyrsta lagi litið til þess hvort fyrir liggi gjaldskrár eða verðlistar um sambærilega nýtingu, en slíkt eigi að gefa tiltölulega góða vísbendingu um gjald fyrir hagnýtingu á viðkomandi verki. Sé gjaldskrá ekki til að dreifa sé í tilviki tónverka hægt að líta til hagsmunasamtaka eins og STEF, SFH og Nordisk Copyright Bureau, sem hafi gefið út gjaldskrár sem leggja megi til grundvallar við ákvörðun nytjaleyfisgjalds. Í málinu liggi ekki fyrir gjaldskrá stefnanda en í stefnu sé þó ýjað að því að slík gjaldskrá sé til staðar. Án slíkrar gjaldskrár sé erfiðara að átta sig á hæfilegu endurgjaldi. Þó megi líta til hagsmunasamtaka hvað þetta varði. Takmarkaðar upplýsingar sé að finna hjá STEF en á heimasíðu samtakanna komi fram að þau hafi ekki heimild til að veita leyfi fyrir notkun tónlistar í auglýsingum. STEF úthluti því ekki höfundarréttartekjum vegna auglýsinga og þurfi því að hafa samband beint við flytjanda, útgefanda eða aðra rétthafa. Á heimasíðu Nordisk Copyright Bureau megi finna gjaldskrá fyrir notkun á tónlist í sjónvarpsframleiðslu innan Norðurlandanna. Í flokki sjónvarpsauglýsinga sé þó tekið fram að það eigi að hafa beint samband við rétthafa. Í öðrum flokkum, t. a. m. fyrir sjónvarpsþætti, tónleikaupptökur eða aðra sjónvarpsframleiðslu sem ekki falli undir neina aðra flokka í gjaldskránni sé gjaldið miðað við tiltekna krónufjárhæð fyrir þær sekúndur sem lagið heyrist í spilun.

Stefndi vísar til þess að stefnandi byggi kröfufjárhæð sína á tilboði félagsins að fjárhæð 10.000 evra og að hæfileg greiðsla sé fimmföld sú fjárhæð eða 50.000 evrur. Þetta geti stefndi ekki fallist á enda geti stefnandi ekki lagt einhliða tilboð sitt til grundvallar við mat á hæfilegum bótum. Byggja eigi á því hvert hæfilegt endurgjald hefði verið ef greitt hefði verið fyrir notkunina áður en til hennar kom. Þá sé fimmföld fjárhæð vel umfram hefðbundnar skaðabætur í sambærilegum málum þar sem yfirleitt sé miðað við tvöfalt endurgjald þegar ekki takist að sýna fram á beint fjárhagstjón eða hagnað tjónvalds. Í dómaframkvæmd hafi skaðabætur fyrir sambærilega notkun á höfundarréttarvörðum tónverkum verið töluvert lágar þegar bætur hafi verið dæmdar að álitum. Stefndi vísi til þess að umræddur lagastúfur hafi einungis verið notaður í örfá skipti í auglýsingu þar sem lagið hafi heyrst í nokkrar sekúndur. Dæmdar bætur verði að endurspegla þá notkun. Loks sé kröfu um birtingu dóms í heild mótmælt.

Stefndi vísar til stuðnings kröfum sínum til 2., 4., 31., 54. og 56. gr. höfundalaga og 7. gr. laga nr. 78/1984. Þá vísar hann til 12. gr. laga nr. 93/2010, 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og 29. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

IV

Málsástæður stefnda A-kk-ef Þ-kk-ef

Kröfu sína um frávísun byggir stefndi A-kk-nf Þ-kk-nf á því að kröfur stefnanda séu vanreifaðar og fullnægi ekki áskilnaði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi starfi sem framkvæmdastjóri meðstefnda, Víkurverks ehf., auk þess sem hann sé hluthafi í félaginu. Engin tilraun sé gerð til þess að færa rök fyrir því hvers vegna kröfum sé beint að stefnda og ekki sé rökstutt hvernig stefndi, sem framkvæmdastjóri félagsins, geti borið refsi- og skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna notkunar á tónverki í auglýsingum meðstefnda. Stefndi beri ekki persónulega ábyrgð á starfsemi meðstefnda og meintri ólögmætri notkun félagsins á höfundarréttarvörðu efni í auglýsingum þess. Málatilbúnaður stefnanda sé að þessu leyti vanreifaður í skilningi 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 sem leiði til þess að vísa beri málinu frá dómi.

Hvað sýknukröfu sína varðar byggir stefndi A-kk-nf Þ-kk-nf á því að hann sé ekki réttur aðili að málinu og því beri að sýkna hann vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Ekkert sé vikið að því í héraðsdómsstefnu á hvaða grundvelli kröfur stefnanda séu reistar gagnvart stefnda, en í öllu falli liggi ljóst fyrir að stefndi geti hvorki borið refsi- né skaðabótaábyrgð á háttsemi meðstefnda. Starfsmenn eða hluthafar einkahlutafélags beri ekki persónulega ábyrgð á tjóni sem félagið kunni að valda.

Hvað refsikröfu gagnvart stefnda sé ljóst að almennt sé það svo að sérhver refsiverður verknaður sæti ákæru af hálfu ákæruvaldsins. Annað geti þó verið sérstaklega ákveðið í lögum, sbr. 59. gr. höfundalaga. Í 1. mgr. ákvæðisins segi að brot á lögunum sæti ákæru, en jafnan skuli málshöfðun heimil þeim sem misgert sé við. Í 2. mgr. 59. gr. laganna sé síðan nokkuð takmarkaðri heimild veitt tilteknum aðilum sé höfundur látinn. Ekki verði séð af lestri stefnunnar á hvaða grundvelli stefnandi telji sig hafa heimild til að höfða einkarefsimál á hendur stefnda, en í 2. mgr. 59. gr. höfundalaga sé einungis fjallað um heimild tilsjónaraðila samkvæmt 2. mgr. 31. gr. laganna eða maka, foreldra, barna og systkina höfundar að honum látnum til að höfða slíkt mál. Stefnandi hafi ekki heimild til að krefjast þess að stefndi sæti refsingu á grundvelli 54. gr. höfundalaga.

Ennfremur byggi stefndi á því að þrátt fyrir að stefnandi hefði framangreindan rétt hafi frestur til þess að höfða einkarefsimál verið löngu liðinn, sbr. það sem greinir í umfjöllun um málsástæður meðstefnda. Sex mánaða frestur 29. gr. almennra hegningarlaga hafi enda verið löngu liðinn 24. júní 2020 þegar málið var höfðað.

Um þrautavarakröfu sína vísar stefndi til þess að lækka verði bótakröfu stefnanda verulega auk þess sem hafna beri miskabótakröfu alfarið. Það sé skilyrði fyrir greiðslu miskabóta að tjónþoli geti sýnt fram á að hafa orðið fyrir ófjárhagslegu tjóni á grundvelli ólögmætrar háttsemi. Stefnandi hafi með engu móti sýnt fram á það, auk þess sem ljóst sé að sæmdarréttur tónskálda og listflytjenda framseljist almennt ekki. Meðstefnda hafi auk þess ekki borið að nafngreina höfunda lagsins í auglýsingunni þar sem nafngreiningarréttur sé hluti af sæmdarrétti höfundar. Framkvæmdin í sambærilegum málum sé ekki sú að höfundar séu nafngreindir en þannig eigi að geta nafns höfundar við birtingu verks,, eftir því sem við getur átt“, sbr. 1. mgr. 4. gr. höfundalaga.

Hvað skaðabótakröfu stefnanda varðar vísar stefndi til sömu sjónarmiða og fram koma í greinargerð meðstefnda, þ. e. að hvorki sé sýnt fram á beint fjárhagstjón stefnanda né fjárhagslegan hagnað meðstefnda. Verði því að ákveða bætur að álitum. Í dómaframkvæmd hafi skaðabætur fyrir sambærilega notkun verið töluvert lágar og vísi stefndi í því sambandi til þess að umræddur lagstúfur hafi einungis verið notaður í örfá skipti í auglýsingu meðstefnda.

V

Forsendur og niðurstaða

Óumdeilt er í máli þessu að stefndi Víkurverk ehf. mun hafa notað lagið,, Ain ́t No Mountain High Enough“ í sjónvarps- og útvarpsauglýsingum sínum á fyrri hluta ársins 2018 án þess að hafa til þess heimild stefnanda. Fjöldi þeirra skipta sem auglýsingin var spiluð liggur ekki fyrir í gögnum málsins og er ágreiningur meðal aðila um það atriði. Þannig kveður stefnandi auglýsinguna hafa birst um nokkurt skeið en stefndu byggja á því að einungis hafi verið um að ræða birtingar í um viku tíma áður en spilun auglýsingarinnar var hætt vegna athugasemda stefnanda.

Stefndi A-kk-nf Þ-kk-nf krefst fyrir sitt leyti frávísunar málsins á þeim forsendum að hann geti ekki sem framkvæmdastjóri borið ábyrgð á notkun stefnda Víkurverks ehf. á tónverki stefnanda. Þá sé málatilbúnaður stefnanda vanreifaður hvað hann snerti, sbr. 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu stefnanda er frávísunarkröfunni hafnað með þeim rökum að ljóst sé af stefnu málsins á hverju stefnandi byggi málatilbúnað sinn auk þess gerð sé grein fyrir því hvernig stefndi beri sem framkvæmdastjóri ábyrgð á ólögmætri háttsemi sinni á grundvelli sakarreglunnar.

Af stefnu málsins er ljóst að stefnandi telur stefnda, A-kk-þf Þ-kk-þf, hafa brotið gegn nánar tilgreindum ákvæðum höfundalaga í störfum sínum og þannig sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi. Hafi stefndi, sem framkvæmdastjóri Víkurverks ehf., látið framleiða og birta umræddar auglýsingar án þess að afla til þess heimildar og að hann beri samkvæmt því sjálfstæða bótaábyrgð gagnvart stefnanda á grundvelli sakarreglunnar.

Þrátt fyrir að stefndi A-kk-nf Þ-kk-nf beri ekki persónulega ábyrgð á skuldbindingum stefnda Víkurverks ehf. er ljóst að hann kann, eins og stjórnendur félaga endranær, að geta bakað sér persónulega bótaábyrgð vegna ólögmætrar háttsemi í störfum sínum á grundvelli sakarreglunnar. Ljóst er af málatilbúnaði stefnanda að þær kröfur, sem beint er að stefnda A-kk-þgf Þ-kk-þgf, eru reistar á því að stefndi hafi stuðlað að framleiðslu umræddra auglýsinga og notkun lags í eigu stefnanda án heimildar og þannig vísvitandi brotið gegn höfundarétti stefnanda samkvæmt nánar tilgreindum ákvæðum höfundalaga. Stefnandi hefur samkvæmt þessu rökstutt með viðhlítandi hætti hvernig hann telji stefnda A-kk-þf Þ-kk-þf persónulega bera ábyrgð á hinni ætluðu skaðabótaskyldu háttsemi og verður ekki fallist á frávísun krafna á hendur honum með vísan til þess að annmarkar séu á stefnu málsins að þessu leyti.

Auk framangreinds kemur að mati dómsins nægjanlega skýrt fram í stefnu hvaða málsástæðum stefnandi byggir málsóknina gagnvart stefnda A-kk-þgf Þ-kk-þgf á, svo og önnur atvik sem greina þarf til þess að samhengi þeirra verði ljóst, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Fer þannig ekki á milli mála hver málsgrundvöllurinn er gagnvart stefnda og verður auk þess ekki séð að vörnum hans hafi verið áfátt að þessu leyti. Verður því hafnað kröfu hans um frávísun málsins af þessum sökum. Með sömu rökum og að ofan greinir verður og hafnað sýknukröfu A-kk-ef Þ-kk-ef á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hvað kröfu stefnda um frávísun refsikröfu stefnanda varðar vísast til síðari umfjöllunar.

Stefnandi gerir í fyrsta lagi þá kröfu að stefndu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta á grundvelli 1. mgr. 56. gr. höfundalaga. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna á höfundur að bókmenntaverki eða listaverki eignarrétt á því með þeim takmörkunum sem í lögunum greinir. Í 2. gr. laganna er fjallað um einkarétt höfundar til eintakagerðar af verki sínu ásamt opinberri birtingu og í 3. gr. er að finna fyrirmæli um það hvenær verk telst birt eða gefið út. Loks er í 4. gr. fjallað um svokallaðan sæmdarrétt, þ. e. rétt til þess að nafns höfundar sé getið og að virt séu sérkenni og heiður höfundar. Stefnandi telur stefndu m. a. hafa brotið gegn framangreindum ákvæðum með því að annars vegar spila í heimildarleysi lag í eigu stefnanda í auglýsingum stefnda Víkurverks ehf. og hins vegar með því að geta ekki nafns höfundar þegar lagið var birt.

Af hálfu stefndu er því ekki mótmælt að umrætt lag hafi verið spilað undir auglýsingum stefnda Víkurverks ehf. vorið 2018 án heimildar. Þá er ómótmælt að notkun lagsins hafi brotið gegn ákvæðum höfundalaga. Stefndu byggja hins vegar á því að krafa stefnanda um bætur sé of há og í engu samræmi við það tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir.

Í 1. mgr. 56. gr. höfundalaga er kveðið á um að sá sem brotið hefur gegn lögunum af ásetningi eða gáleysi skuli greiða bætur vegna brotsins. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal við ákvörðun bóta ekki eingöngu miða við það beina fjárhagstjón sem höfundur eða annar rétthafi hefur orðið fyrir, heldur einnig þann fjárhagslega hagnað sem hinn brotlegi hefur haft af brotinu. Verði ekki færðar sönnur á tjón brotaþola eða hagnað hins brotlega skal ákveða bætur að álitum. Í athugasemdum með frumvarpi því er varðað lögum nr. 93/2010 um breyting á höfundalögum segir að þegar ekki verði færðar sönnur á tjón og bætur dæmdar að álitum sé eðlilegt að miða við hæfilegt endurgjald eins og samið hefði verið fyrirfram um not höfundarverks að viðbættu álagi vegna frekara tjóns brotaþola eða hagnaðar hins brotlega. Reynist ekki unnt að færa sönnur á hve háar fjárhæðir sé um að ræða geti þrautalendingin verið sú að bæta við endurgjaldið jafnháu álagi þannig að bæturnar nemi alls tvöföldu endurgjaldi fyrir lögmæt not. Hér búi aðbaki sú hugsun að þeim sem hyggi á hagnýtingu verndaðra höfundarverka eða annars efnis sé að fyrra bragði skylt að afla leyfis til þess frá rétthöfum.

Í gögnum málsins liggja hvorki fyrir nákvæmar upplýsingar um tjón stefnanda né þann hagnað sem stefndi Víkurverk ehf. hafði af brotinu. Þá hefur stefnandi ekki lagt fram upplýsingar um þann kostnað sem hann almennt miðar við vegna notkunar tónverka í hans eigu. Við mat á mögulegu tjóni stefnanda vegna notkunar stefnda á laginu verður ekki heldur litið til þess hve oft eða lengi auglýsingarnar voru í spilun, en eins og áður sagði greinir aðila á um það atriði. Stefnandi byggir þannig á því að um nokkurn tíma hafi verið að ræða á meðan stefndu fullyrða að einungis hafi verið um viku tíma að ræða. Bar innkaupa- og markaðsstjóri stefnda Víkurverks ehf. og svo fyrir dómi að auglýsingin hefði verið spiluð í u. þ. b. viku og einungis birst um fimm sinnum í sjónvarpi. Aðspurð kvaðst hún þó ekki hafa komið að ákvarðanatöku varðandi auglýsinguna, enda hefði það ekki verið fyrr en eftir birtingu hennar sem vitnið tók við því starfi sem hún nú gegni hjá félaginu.

Þrátt fyrir framburð vitnisins þykir að mati dómsins rétt að miða við að lagið hafi a. m. k. verið í spilun í nokkurn tíma. Er í þeim efnum til þess að líta að stefndu hafa engin gögn lagt fram til stuðnings fullyrðingum sínum um að einungis hafi verið um birtingu í eina viku að ræða, auk þess sem ekki er varhugavert að leggja til grundvallar að auglýsingarnar hafi a. m. k. verið birtar um nokkurt skeið áður en stefnandi varð þess áskynja að stefndu notuðu lagið í auglýsingum sínum. Þótt leggja verði til grundvallar að ekki hafi verið um langan tíma að ræða verður í öllu falli ekki miðað við einhliða yfirlýsingu stefnanda í þessum efnum. Um var að ræða birtingar í sjónvarpi og útvarpi og hafa stefndu ekki hrakið þær fullyrðingar stefnanda að auglýsingarnar hafi m. a. verið sýndar þegar áhorf og hlustun var mikil. Á hinn bóginn verður ekki framhjá því litið að stefnandi hefur engin gögn lagt fram til stuðnings því að fjárhagstjón hans hafi verið sem nemur kröfugerð hans í málinu. Verður raunar ekki séð að fjárhæð hennar geti með nokkru móti talist í samræmi við líklegt tjón stefnanda, hagnað stefnda Víkurverks ehf. af brotinu eða hæfilegar bætur í sambærilegum málum.

Ljóst er að með birtingu auglýsinga stefnda Víkurverks ehf. með hluta lagsins,, Ain ́t No Mountain High Enough“ hafi verið brotið gegn 1. mgr. 1. gr., 1. mgr. 2. gr. og 3. gr. höfundalaga, þótt ekki verði tekið undir það með stefnanda að auglýsingarnar hafi verið þeirrar gerðar að rétt hafi verið að geta nafns höfundar eins og á stóð, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna. Í ljósi framangreinds, og þess að um notkun höfundarverk var að ræða sem stefndu hlaut að vera ljóst að engin heimild væri fyrir, þykja bætur hæfilega ákvarðaðar að álitum 800.000 krónur. Verður ábyrgð beggja stefndu lögð til grundvallar í þeim efnum, en af hálfu stefnda A-kk-ef Þ-kk-ef hefur því ekki verið mótmælt að hann hafi sem framkvæmdastjóri félagsins hlutast til um framleiðslu og birtingu umræddra auglýsinga og þannig sýnt af sér ólögmæta og saknæma háttsemi. Þá benda samskipti aðilanna, og sú ósk stefnda A-kk-ef Þ-kk-ef í viðræðum aðilanna um að fá að nota lagið áfram, til hins sama. Verða stefndu því dæmdir sameiginlega til þess að greiða stefnanda 800.000 krónur vegna brotsins.

Stefnandi gerir í öðru lagi kröfu um miskabætur úr hendi stefndu. Samkvæmt 3. mgr. 56. gr. höfundalaga má dæma höfundi eða öðrum rétthafa bætur fyrir miska vegna brots á höfundalögum. Núgildandi heimild til þess að dæma miskabætur til handa öðrum rétthöfum en höfundi kom inn í lögin með 12. gr. laga nr. 93/2010 um breyting á höfundalögum. Í áðurgildandi 2. mgr. 56. gr. laganna var mælt fyrir um að dæma mætti höfundi og listflytjanda miskabætur úr hendi þess sem raskað hefði rétti þeirra með refsiverðri háttsemi. Ákvæðinu var breytt með 7. gr. laga nr. 78/1984 og var þá mælt fyrir um að dæma skyldi höfundi og listflytjanda úr hendi þess sem raskað hefði rétti þeirra með ólögmætri háttsemi. Var höfundum og listflytjendum þannig veittur afar rúmur réttur til miskabóta vegna ólögmætra brota á höfundarétti. Með 12. gr. laga nr. 93/2010 var ákvæðinu hins vegar breytt að nýju og þá mælt fyrir um að ekki yrði um skyldu til greiðslu miskabóta að ræða heldur heimild. Þá var kveðið á um að miskabætur mætti dæma öðrum rétthöfum vegna ófjárhagslegs tjóns sem þeir yrðu fyrir vegna brota á lögunum. Voru sem dæmi um slíka rétthafa nefndir þeir sem eignast hafa höfundarétt með framsali höfundar á rétti sínum.

Með lagabreytingunni var tekið af skarið með að dæma megi miskabætur til handa þeim sem njóta höfundaréttar fyrir tilstilli framsals, svo sem við á í tilviki stefnanda. Á hinn bóginn er ljóst að lagabreytingin fól í sér að vikið var frá því að kveða á um þá skyldu sem áður gilti og einungis mælt fyrir um heimild. Að mati dómsins verður sú breyting ekki skilin öðruvísi en svo að hér gildi almennar reglur um skilyrði miskabóta en ekki þær vægari kröfur sem í reynd virtust gerðar til slíkra krafna samkvæmt hinu eldra ákvæði.

Í máli þessu liggur fyrir að stefnandi er hvorki höfundur, listflytjandi né annar sá sem stendur höfundi nærri vegna t. d. erfða. Verður því að mati dómsins að gera ríkari kröfur til þess að hann sýni fram á ófjárhagslegt tjón en gerðar yrðu til annarra þeirra sem standa tónverkinu persónulega nærri. Í því sambandi er til þess að líta að tónverk stefnanda var, eins og áður greinir, ekki notað í auglýsingum stefnda Víkurverks ehf. í langan tíma. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að spilun lagsins eða framsetning hafi sem slík vegið að sæmdarrétti eða heiðri stefnanda á annan hátt. Loks hefur stefnandi sjálfur ekki sýnt fram á eða gert sennilegt að hann hafi orðið fyrir sérstöku óhagræði eða miska umfram það sem hann mun samkvæmt framansögðu fá bætt á grundvelli 1. mgr. 56. gr. höfundalaga. Verða stefndu því sýknaðir af miskabótakröfu stefnanda.

Stefnandi gerir í þriðja lagi þá kröfu að stefndu verði dæmdir til refsingar með vísan til 1. og 3. töluliðar 2. mgr. 54. höfundalaga, sbr. og 3. mgr. 54. gr. í tilviki stefnda Víkurverks ehf. Vísar stefnandi um heimild til þess að höfða einkarefsimál til 1. mgr. 59. gr. laganna. Í höfundalögum er ekki kveðið á um sérstaka fresti til höfðunar einkamáls til refsingar vegna brota á lögunum. Gildir því um slíka málshöfðun frestur 29. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. dómur Hæstaréttar Íslands 13. mars 2008 í máli nr. 221/2007. Samkvæmt umræddu ákvæði fellur heimild til þess að höfða einkamál til refsingar niður sé mál ekki höfðað áður en sex mánuðir eru liðnir frá því að sá, sem heimildina hefur, fékk vitneskju um hinn seka.

Óumdeilt er að starfsmaður stefnanda mun, er stefnandi varð þess áskynja að umrætt lag var leikið í auglýsingum stefnda Víkurverks ehf., sent stefnda tölvupóst 18. maí 2008 þar sem vakin var athygli á því að um heimildarlausa notkun lagsins væri að ræða. Hvað sem líður vangaveltum um aðild að slíkri kröfugerð liggur samkvæmt framansögðu fyrir að hinn sex mánaða frestur sem fyrrgreint ákvæði mælir fyrir um var liðinn er málið var höfðað. Samkvæmt þessu verður refsikröfum stefnanda sjálfkrafa vísað frá dómi.

Samkvæmt framansögðu verða stefndu dæmdir til að greiða stefnanda sameiginlega 800.000 krónur vegna ólögmætrar notkunar tónverks í hans eigu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001. Við ákvörðun um upphafstíma dráttarvaxta er m. a. til þess að líta að engin gögn voru lögð fram við meðferð málsins til mats á fjárhæð tjóns stefnanda og verður að telja að krafan hafi farið fram úr hófi. Með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 verður upphafstími dráttarvaxta því miðaður við uppsögu dómsins.

Í ljósi allra atvika og þeirrar takmörkuðu notkunar lagsins sem um ræðir þykja ekki efni til að dæma stefndu til greiðslu kostnaðar af birtingu dómsins í heild opinberlega, sbr. 59. gr. c. höfundalaga.

Stefndu verða með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 dæmdir til að greiða stefnanda, sem unnið hefur málið að hluta, sameiginlega hluta málskostnaðar hans, sem ákveðinn verður eins og í dómsorði greinir.

Gætt var fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dóm þennan kveður upp H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari.

Dómsorð:

Kröfu stefnanda, Sony/ATV Music Publishing Scandinavia AB, um að stefndu, Víkurverki ehf. og A-kk-þgf Þ-kk-þgf B-kk-þgf, verði gerð refsing samkvæmt 54. gr. höfundalaga nr. 73/1972 er vísað frá dómi.

Stefndu greiði stefnanda sameiginlega 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. mars 2021 til greiðsludags.

Stefndu skulu sýkn af öðrum kröfum stefnanda í máli þessu.

Stefndu greiði stefnanda sameiginlega 600.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf