A-208/2013

Aðfararbeiðni gerðarbeiðanda barst héraðsdómi 18. mars 2013. Beiðnin var tekin fyrir á dómþingi 23. apríl 2013 og var þá mætt af hálfu beggja málsaðila. Kröfum gerðarbeiðanda var mótmælt af hálfu gerðarþola og óskað eftir fresti til að skila greinargerð. Meðferð málsins var að svo búnu frestað til 7. maí 2013. Á dómþingi þann dag óskaði gerðarþoli eftir frekari fresti til að skila greinargerð og var meðferð málsins frestað til 14. maí 2013. Á dómþingi þann dag var lögð fram greinargerð af hálfu gerðarþola. Að svo búnu var meðferð málsins frestað til 28. maí 2013. Á dómþingi þann dag varð útivist af hálfu gerðarþola og var beiðnin þá tekin til úrskurðar að kröfu gerðarbeiðanda, en gerðarbeiðandi sá ekki ástæðu til að leggja fram skriflega sókn. Gerðarbeiðandi er Lýsing hf., kt. [...], en gerðarþoli er M-kvk-nf S-kvk-nf S-kvk-nf, kt. [...], Heiðarhvammi 9c, Reykjanesbæ.

Gerðarbeiðandi krefst þess að bifreiðin Ford Mondeo, fastanr. UO 454, árgerð 2006, verði tekin úr vörslum gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda, með beinni aðfarargerð. Þá krefst gerðarbeiðandi málskostnaðar úr hendi gerðarþola.

Í greinargerð gerðarþola kemur ekki fram afdráttarlaus kröfugerð, en með hliðsjón af því að kröfum gerðarbeiðanda var mótmælt af hálfu gerðarþola á dómþingi 23. apríl 2013, og efnistökum og framsetningu greinargerðar gerðarþola, verður að skilja málatilbúnað gerðarþola með þeim hætti að þess sé aðallega krafist að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað. Þá er gerð krafa um málskostnað.

I.

Í málinu liggur fyrir svonefndur bílasamningur milli málsaðila, númer 70078067-70078068, dagsettur 15. september 2008, vegna bifreiðarinnar Ford Mondeo, fastanr. UO 454, árgerð 2006. Í yfirskrift samningsins kemur fram að hann sé gengistryggður. Leigusali samkvæmt samningum er gerðarbeiðandi í máli þessu, en gerðarþoli er tilgreindur leigutaki. Með bílasamningnum tók gerðarþoli umrædda bifreið á leigu af gerðarbeiðanda frá 15. september 2008 til 5. október 2015. Í 4. gr. samningsins er samningsfjárhæð tilgreind 1.499.887 krónur, sem skyldi greiðast með 84 mánaðarlegum leigugreiðslum með greiðslugjaldi á tímabilinu 5. nóvember 2008 til 5. október 2015. Mánaðarleg greiðsla er sögð 24.030 krónur. Í ákvæðinu kemur jafnframt fram að samningurinn sé „gengistryggður og eru allar fjárhæðir bundnar erlendum/innlendum myntum í eftirfarandi hlutföllum og taka mið af þeim á hverjum tíma: JPY 50%, CHF 50%. Gengi/vísitala gjaldmiðla miðast við útborgunardag samnings. Leigugjald tekur breytingum á gengi og vöxtum skv. 7. gr. samnings þessa.“ Samkvæmt 8. gr. samningsins er gerðarbeiðandi eigandi bifreiðarinnar, en við síðustu leigugreiðslu, og þegar samningurinn er að öðru leyti í skilum, skal gerðarbeiðandi út afsal til gerðarþola.

Í 21. gr. samningsins er fjallað um riftun, en þar segir meðal annars: „Lýsingu hf. er heimilt að rifta samningi þessum án fyrirvara vanefni eða brjóti leigutaki einhverja grein samningsins. Sem dæmi má nefna: a) Ef leigutaki innir ekki af hendi tilskyldar greiðslur samkvæmt samningi þessum á umsömdum gjalddögum eða Lýsing hf. hefur orðið að greiða vangreiddar bætur, gjöld eða sektir sem skráður eigandi er ábyrgur fyrir gagnvart 3ja aðila sbr. 14. og 19. gr. samningsins.“ Þá segir meðal annars einnig í ákvæðinu að gerðarbeiðanda sé heimilt að „segja samningnum upp án fyrirvara séu eftirtaldar ástæður utan samnings þessa fyrir hendi: g) Ef bú leigutaka (eða ef leigutaki er félag með ótakmarkaðri ábyrgð, þá bú einhvers af eigendum þess) er tekið til gjaldþrotaskipta eða hann leitar nauðasamninga við skuldheimtumenn sína. h) Ef fjárhagsstaða leigutaka (eða ef leigutaki er félag með ótakmarkaðri ábyrgð, þá fjárhagsstaða einhvers af eigendum þess) versnar til muna.“

Að sögn gerðarþola greiddi hún afborganir af samningnum samkvæmt útsendum greiðsluseðlum gerðarbeiðanda frá fyrsta gjalddaga samningsins 1. mars 2007 og allt fram til 1. júlí 2010. Í málinu liggur fyrir endurútreikningur gerðarbeiðanda á framangreindum samningi, dagsettur 21. október 2010, sem gerðarbeiðandi kveðst hafa sent gerðarþola í kjölfar dóms Hæstaréttar Íslands frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 og setningar laga nr. 151/2010 frá 28. desember 2010. Samkvæmt því sem fram kemur í aðfararbeiðni hefur gerðarþoli ekki innt af hendi greiðslur til gerðarbeiðanda síðan í október 2012. Gerðarbeiðandi lýsti yfir riftun samningsins með skeyti 21. janúar 2013 og samkvæmt framlagðri útprentun úr ökutækjaskrá er gerðarbeiðandi skráður eigandi bifreiðarinnar, en gerðarþoli umráðamaður.

II.

Gerðarbeiðandi byggir kröfur sínar á því að gerðarþoli hafi ekki greitt gerðarbeiðanda leigugjald samkvæmt samningunum síðan í október 2012 og að heildarvanskil gerðarþola hinn 12. mars síðastliðinn hafi numið 191.631 krónu að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Þá bendir gerðarbeiðandi á að samkvæmt vanskilaskrá hafi verið gert árangurslaust fjárnám hjá gerðarþola, en slíkt sé jafnframt riftunarástæða samkvæmt 21. gr. samningsins. Gerðarþoli hafi ekki orðið við ítrekuðum tilmælum um greiðslu vanskilanna og því hafi farið svo að gerðarbeiðandi hafi rift samningnum 21. janúar 2013 samkvæmt heimild í 21. gr. samningsins. Vanskil á riftunardegi hafi numið 198.043 krónum.

Þá vísar gerðarbeiðandi til þess að með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 153/2010, frá 16. júní 2010, þar sem fjallað hafi verið um sambærilegan samning og mál þetta sé sprottið af, hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að umþrættur kaupleigusamningur hafi í raun verið peningalán og lagt hafi verið til grundvallar að um væri að ræða lánssamning í skilningi VI. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þá hafi verið talið að samningurinn, sem fjallað hafi verið um í dóminum, bæri með sér að vera lán í íslenskum krónum. Samningurinn hafi því verið talinn brjóta í bága við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 og talið hafi verið að þau gengisviðmið, sem notuð hafi verið, væru óheimil og meðal annars vísað til þess að 13. gr. og 14. gr. laganna væru ófrávíkjanleg ákvæði, sbr. 2. gr. laganna, og gengistryggingin því ekki skuldbindandi fyrir stefnda í málinu. Í forsendum dómsins hafi komið fram að ákvæði í 4. og 7. gr. samningsins væru í andstöðu við fyrirmæli laga nr. 38/2001 og gætu ekki skuldbundið stefnda af þeim sökum. Í niðurstöðukafla dómsins hafi þó ekkert verið komið inn á hvað ætti að koma í stað gengistryggingarinnar sem félli niður og hafi samningsaðilar hálfpartinn verið í lausu lofti með þann þátt málsins. Þann 16. september 2010 hafi fallið dómur í Hæstarétti Íslands í máli nr. 471/2010, en með dóminum hafi rétturinn skorið úr óvissunni um það hvaða vexti ætti að reikna af bílasamningum sem fælu í sér ólögmæta gengistryggingu. Þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að reikna yrði samninginn upp á grundvelli 4. gr. laga nr. 38/2001 og miða við óverðtryggða vexti. Í kjölfarið hafi efnahags- og viðskiptaráðherra lagt fram frumvarp á Alþingi um uppgjör gengistryggðra lána o.fl. Frumvarpið hafi verið samþykkt af Alþingi og 28. desember 2010 hafi það orðið að lögum nr. 151/2010 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins og lögum um umboðsmann skuldara. Í kjölfar hins síðargreinda dóms Hæstaréttar Íslands og umræddra lagabreytinga hafi gerðarbeiðandi endurreiknað alla gengistryggða kaupleigusamninga sem hann hafði gert við viðskiptamenn sína, þar með talið áðurgreindan samning á milli aðila þessa máls. Niðurstaða endurútreikningsins hafi í kjölfarið verið send gerðarþola og hafi samningur aðila jafnframt fengið nýtt samningsnúmer við endurútreikninginn, nr. 70102290.

Þar sem gerðarþoli hafi ekki staðið í skilum samkvæmt samningnum og neitað að afhenda gerðarbeiðanda eign sína, krefjist gerðarbeiðandi umráða yfir bifreiðinni með vísan til 78. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Gerðarbeiðandi kveður gerðina fara fram á ábyrgð gerðarbeiðanda, en á kostnað gerðarþola. Kröfu um málskostnað kveðst gerðarbeiðandi styðja við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

III.

Auk málsatvikalýsingar er greinargerð gerðarþola skipt í fimm efniskafla, kafla sem bera fyrirsagnirnar „FRÁVÍSUN“, „RIFTUN SBR. 21. GR.“, ENDURÚTREIKNINGURINN“ og „LAGARÖK“. Í kaflanum sem ber heitið „FRÁVÍSUN“ kemur fram að gerðarþoli telji framsetningu aðfararbeiðninnar ásamt fylgiskjölum í ósamræmi við skýran og glöggan málatilbúnað, eins og áskilið sé í e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og komi einnig fram í meginreglum einkamálaréttarfars, sbr. XIII. kafla sömu laga. Í fyrsta lagi megi ekki með nokkru móti lesa afrit þess samnings sem fylgi beiðninni og sé grundvöllur að henni. Í öðru lagi skorti einnig afrit af öllum skuldbreytingum sem gerðar hafi verið á samningnum. Að lokum skorti upplýsingar svo fullnægjandi geti verið hvernig gerðarbeiðandi endurútreikni samninginn.

Í kaflanum sem ber heitið „RIFTUN SBR. 21. GR.“ segir að gerðarþoli mótmæli réttmæti riftunar gerðarbeiðanda á samningi aðila hvað varði málsástæður gerðarbeiðanda. Ekki verði ráðið af gögnum málsins að greiðsluvandkvæði gerðarþola séu veruleg, né hafi staðið um nokkurt skeið áður en gerðarbeiðandi hafi rift samningnum. Jafnframt beri gögn málsins það með sér að bifreiðin hafi alltaf verið tryggð og að gerðarþoli hafi ekki vanrækt greiðslu bifreiðagjalda. Ekki sé hægt að sjá samkvæmt gögnum málsins að kostnaður af þessum sökum hafi fallið á gerðarbeiðanda. Gerðarbeiðandi beri fyrir sig að samningi hafi verið rift á grundvelli vanefndar gerðarþola. Sá sem rifti samningi ábyrgist það að hann hafi til þess heimild. Við riftun skuli gengið til uppgjörs sem miði að því að báðir aðilar samnings gangi sem heilastir frá samningi. Riftun sé úrræði til að bregðast við verulegum vanefndum viðsemjanda, en slíku sé ekki fyrir að fara í fyrirliggjandi máli. Eins og málatilbúnaði gerðarbeiðanda sé háttað, að teknu tilliti til samningsbundinna riftunarheimilda gerðarbeiðanda, sbr. 21. gr. samnings aðila, verði að líta svo á að gerðarbeiðanda hafi ekki verið heimilt að rifta samningi aðila. Af ofangreindum ástæðum beri að hafna umbeðinni gerð, enda hafi gerðarbeiðandi ekki sýnt fram á, með óyggjandi hætti, að hann eigi skýlausan rétt til umráða yfir bifreiðinni nr. OU-454. Þá eigi eftir að koma til skoðunar endurútreikningur gerðarbeiðanda sem ekki standist ákvæði laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 600/2011.

Í kaflanum sem ber heitið „ENDURÚTREIKNINGURINN“ segir að ágreiningur málsaðila lúti meðal annars að svonefndum endurútreikningi samningsins nr. 70078067 sem gerður hafi verið af hálfu gerðarbeiðanda 21. október 2010. Þar komi fram að staða samningsins fyrir endurútreikning, eins og það sé orðað, hafi verið 1.919.583 krónur. Enn fremur komi fram að höfuðstóll samkvæmt endurútreikningi sé 1.239.608 krónur, auk þess sem nefnt sé að staða á veltureikningi sé 40.949 krónur. Samtals sé staða samningsins eftir endurútreikning því 1.198.731 króna. Þegar forsendur að baki endurútreikningi séu skoðaðar komi í ljós að beitt sé þeirri aðferðafræði að greiðsluflæði lánsins sé endurreiknað út frá upphaflegum höfuðstól miðað við almenna óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands á hverjum tíma samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001. Á hverjum gjalddaga sé endurreiknuð afborgun færð inn á svonefndan veltureikning. Á móti, til frádráttar, séu færðar á þennan sama veltureikning raunverulegar greiðslur á greiðsludegi. Ef greiðslur sem skuldari hafi innt af hendi séu hærri en endurreiknaðar fjárhæðir á gjalddaga, eigi skuldari inneign hjá gerðarbeiðanda. Í fyrirliggjandi tilviki leiði endurútreikningurinn til þess að staðan á veltureikningnum sé jákvæð hvað gerðarþola varði að fjárhæð 40.949 krónur. Gerðarþoli líti því svo á að á hendur henni séu hafðar rangar og óréttmætar kröfur. Gerðarþoli telur að endurútreikningur lánasamnings nr. 70078067 sé ekki í samræmi við kröfuréttarreglur fjármunaréttarins. Gerðarbeiðanda sé óheimilt að krefja gerðarþola um greiðslu vegna þegar greiddra gjalddaga og enn fremur að gerðarþoli eigi kröfu á gerðarbeiðanda vegna ofgreiðslna á grundvelli samningsins. Gerðarbeiðandi hafi fyrirvaralaust tekið við greiðslum frá gerðarþola vegna þegar greiddra gjalddaga. Fyrir liggi að gerðarþoli hafi greitt flestar/umsamdar afborganir á gjalddögum eða samkvæmt útsendum greiðsluseðlum frá gerðarbeiðanda. Gegn framangreindum greiðslum hafi gerðarþola svo verið veitt fullnaðarkvittun fyrir þeim gjalddögum. Fyrirvaralausar fullnaðarkvittanir vegna þegar greiddra gjalddaga útiloki frekari kröfur vegna sömu gjalddaga. Þá leiði reglur um viðskiptabréf til þess að skuldari geti borið greiðslukvittanir fyrir sig gagnvart lánveitanda, sbr. 2. gr. tilskipunar frá 9. febrúar 1798 um áritun afborgana á skuldabréf. Öðru máli gegni hins vegar um ofgreiðslur af hálfu gerðarþola. Reglur kröfuréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár leiði til þess að gerðarþoli eigi lögvarða kröfu á hendur gerðarbeiðanda vegna ofgreiðslna á grundvelli samningsins. Meginreglan sé sú að gerðarþoli eigi rétt á endurgreiðslu, enda hafi greiðsla hans á þeim tíma sem hún hafi verið innt af hendi verið bundin þeirri forsendu að honum væri skylt að greiða. Í tilvikum sem þessum sé endurkröfurétturinn hafinn yfir allan vafa.

Um lagarök vísar gerðarþoli til meginreglna kröfuréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Þá vísar gerðarþoli meðal annars til laga um aðför nr. 90/1989, til samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga, reglna viðskiptabréfaréttar, laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936 og 2. gr. tilskipunar frá 9. febrúar 1798 um áritun afborgana á skuldabréf.

IV.

Ekki verður á það fallist með gerðarþola að vísa beri málinu frá dómi. Lagt hefur verið fram nægilega skýrt afrit af samningi aðila og er málatilbúnaður gerðarbeiðanda skýr. Hann krefst umráða framangreindrar bifreiðar og hefur hann lagt málið fyrir dóminn á þeim á grundvelli að gerðarþoli hafi vanefnt leigugreiðslur á samningi aðila, samningnum hafi verið rift og að gerðarbeiðandi sé eigandi bifreiðarinnar.

Í máli þessu heldur gerðarþoli því fram að á hendur honum séu hafðar rangar og óréttmætar kröfur, en gerðarbeiðandi heldur því á hinn bóginn fram að gerðarþoli hafi ekki innt af hendi greiðslur síðan í október 2012. Auk þess hafi verið gert árangurslaust fjárnám hjá gerðarþola sem jafnframt sé riftunarástæða samkvæmt 21. gr. samningsins. Fyrir liggur að gerðarbeiðandi rifti samningi aðila 21. janúar 2013. Samkvæmt tilkynningu gerðarbeiðanda um riftun var svo gert vegna vanskila „á leigugreiðslum og/eða öðrum greiðslum sem leigutaki skuldbatt sig til að greiða skv. ákvæðum samningsins.“ Af aðfararbeiðni gerðarbeiðanda verður ekki séð að gerðarbeiðandi byggi riftun sína á því að gerðarþoli hafi vanrækt að tryggja bifreiðina eða greiða bifreiðagjöld líkt og ráða má af greinargerð gerðarþola og kemur réttmæti riftunar gerðarbeiðanda á samningi aðila því ekki til skoðunar af þeim ástæðum. Af riftunartilkynningu gerðarbeiðanda er enn fremur ljóst að samningi aðila var ekki rift af þeirri ástæðu að gert var árangurslaust fjárnám hjá gerðarþola.

Gerðarbeiðandi hefur lagt fyrir dóminn fyrrgreindan endurútreikning á samningi aðila og útreikning á skuldastöðu vegna samnings aðila, dags. 12. mars 2013. Samkvæmt þeim útreikningi nam skuld gerðarþola á þeim degi 191.631 krónu. Af málatilbúnaði aðila verður ekki séð að gerðarþoli hafi gert gerðarbeiðanda grein fyrir afstöðu sinni um hverjar umsamdar greiðslur á grundvelli téðs samnings ættu að vera og boðið fram greiðslu samkvæmt því, sbr. til hliðsjónar dómar Hæstaréttar Íslands frá 11. febrúar 2013 í máli nr. 37/2013 og frá 16. júní 2010 í máli nr. 315/2010. Eins og málatilbúnaði aðila er háttað og að teknu tilliti til samningsbundinna riftunarheimilda gerðarbeiðanda, sbr. 21. gr. samnings aðila, verður því lagt til grundvallar að gerðarbeiðanda hafi verið heimilt að rifta samningi aðila. Ágreiningur aðila um endurútreikning samkvæmt samningnum og skuldastöðu gerðarþola haggar því ekki, eins og hér á stendur, rétti gerðarbeiðanda til að krefjast þess að hin umbeðna gerð fari fram. Verður því að fallast á hina umbeðnu gerð, sbr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.

Með hliðsjón af greindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála á gerðarbeiðandi rétt til málskostnaðar úr hendi gerðarþola, sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur.

S-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan.

ÚRSKURÐARORÐ:

Hin umbeðna gerð má fara fram.

Gerðarþoli, M-kvk-nf S-kvk-nf S-kvk-nf, greiði gerðarbeiðanda, Lýsingu hf., 150.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf B-kvk-nf