E-6913/2010

Mál þetta, sem var dómtekið 6. september sl., er höfðað 13. október 2010 af Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2 í Reykjavík, gegn Kleppsvegi 40, húsfélagi, Kleppsvegi 40 í Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi greiði honum skuld að fjárhæð 2.410.059 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 2.410.059 krónum frá 30. nóvember 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Hið stefnda félag krefst þess aðallega að það verði sýknað af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að kröfu stefnanda um dráttarvexti verði vísað frá dómi. Þá krefst hið stefnda félag málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti úr hendi stefnanda.

II.

Málsatvik

Stefnandi lýsir málsatvikum á þann veg að hið stefnda félag hafi stofnað tékkareikning nr. 527011 við útibú stefnanda Kirkjusandi 2 hinn 27. febrúar 1992. Félagið hafi fengið heimild til yfirdráttar á reikningnum í fyrsta sinn 25. október 2000. Hinn 30. nóvember 2009 hafi innstæðulausar færslur á reikningnum numið 2.410.059 krónum. Hafi honum þá verið lokað og félaginu verið send tilkynning um löginnheimtu skuldarinnar. Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og því sé nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.

Hið stefnda húsfélag greinir svo frá að í mars 2001 hafi félagið tekið framkvæmdalán hjá stefnanda í formi yfirdráttarheimildar á umræddum reikningi. Af því tilefni hafi verið gefin út yfirlýsing sem allir húseigendur hafi ritað undir. Þessi yfirdráttarheimild hafi verið felld niður þegar skuldin á reikningnum hafi verið gerð upp 14. nóvember 2001 þegar skuldabréf var gefið út af hálfu hins stefnda félags. Frá janúar 2003 kveður stefndi að yfirdráttarheimild á reikningnum hafi verið hækkuð án vitneskju og samþykki húseigenda.

Af hálfu stefnda er jafnframt greint frá því að nafngreindur aðili hafi gegnt stöðu gjaldkera og síðar einnig formanns hjá húsfélaginu á árunum 2001 til 2008. Í ársbyrjun 2008 hafi íbúa í húsinu farið að gruna að ekki væri allt með felldu með fjárhagsstöðu húsfélagsins. Eftir að umræddur aðili hafði hætt í stjórn húsfélagsins hafi hann tjáð nýrri stjórn að bókhald félagsins hefði glatast. Af þeim sökum hafi verið kallað eftir óháðri og sérfræðilegri úttekt endurskoðanda á bókhaldi félagsins á grundvelli bankareikningsfærslna. Við þá athugun hafi komið í ljós óeðlilegar millifærslur og úttektir af reikningi hins stefnda félags. Samkvæmt framlögðu uppgjöri ER endurskoðunar ehf. hafi þessar greiðslur samtals numið 2.238.801 krónu. Með bréfi 14. október 2008 hafi verið farið fram á það að gjaldkerinn fyrrverandi stæði húsfélaginu skil á þeirri fjárhæð sem hann hefði tekið út eða millifært á reikning sinn. Sú krafa hafi ekki verið greidd. Enn fremur hafi verið óskað eftir því að lögregla rannsakaði málið og mun sú rannsókn enn standa yfir.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Um málsástæður vísar stefnandi til þeirra atvika sem að framan greinir, þ.e. að hið stefnda félag sé í skuld við stefnanda sem nemur stefnufjárhæðinni vegna yfirdráttar á tékkareikningi félagsins. Kveðst stefnandi byggja kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Varðandi kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, vísar stefnandi til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun reist á lögum nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því beri honum nauðsyn til þess að fá dóm fyrir þessum skatti. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 33. gr. laga nr. 91/1991.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Krafa stefnda um sýknu er reist á því að stefnandi hafi ekki staðið rétt að veitingu yfirdráttarheimildar á reikningnum. Á þeim tíma sem til skuldbindinganna hafi verið stofnað hafi hið stefnda félag ekki borið ábyrgð á yfirdrættinum. Stefndi telur að það hvíli á stefnanda að sýna fram á samþykki ábyrgðarmanna fyrir hinni nýju heimild. Telur hann sig ekki vera bundinn af þessum skuldbindingum fyrrum formanns og gjaldkera húsfélagsins.

Stefndi telur óumdeilt að sú heimild sem húsfélagið hafi fengið til yfirdráttar á reikningnum vegna framkvæmda við húsið árið 2001 hafi fallið niður með útgáfu skuldabréfsins. Sá yfirdráttur hafi því ekki verið framlengdur heldur hafi síðar verið leitað eftir nýrri heimild til yfirdráttar af fyrrum gjaldkera og formanni stjórnar húsfélagsins. Stefndi bendir á að þessari nýju heimild hafi verið haldið opinni í þrjú ár án þess að ætluðum ábyrgðarmönnum hafi verið tilkynnt um það með nokkrum hætti. Húseigendur í stigaganginum hafi verið í góðri trú um að upphaflegur yfirdráttur hefði fallið niður og að samþykki allra þeirra þyrfti fyrir frekari lántöku.

Stefndi byggir enn fremur á því að sú heimild sem felist í 70. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús geti ekki veitt stjórn húsfélags heimild til að hagnýta þriggja milljóna króna yfirdráttarreikning, sem sé tryggður með sjálfskuldarábyrgð annarra eigenda hússins, í eigin þágu eins og fyrir liggi í þessu máli. Meginreglan samkvæmt 70. gr. og 71. gr. laganna sé að meirihluta stjórnar þurfi til að skuldbinda húsfélag, en slíkt samþykki hafi ekki legið fyrir þegar gjaldkerinn, sem jafnframt gegndi stöðu formanns, misnotaði aðstöðu sína og stofnaði til yfirdráttarskuldar við stefnanda.

Stefndi telur að stefnandi hafi átt að fella umrædda heimild niður þegar andvirði skuldabréfsins var notað til að greiða upp yfirdráttinn og hafi húseigendur verið í góðri trú um að það yrði gert. Engin tilkynning hafi borist frá bankanum til húseigenda sem ábyrgðaraðila reikningsins, sbr. 5. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001. Eftir uppgjörið hafi stefnanda borið að fella niður og loka umræddum yfirdráttareikningi. Þar sem stefnandi hafi ekki sinnt þeirri skyldu sinni hafi gjaldkerinn getað hagnýtt sé heimildina í eigin þágu til ársins 2007 án vitneskju og í óþökk annarra húseigenda. Í þessu sambandi bendir stefndi enn fremur á 39. gr. laga nr. 24/1994 þar sem sú meginregla komi fram að allir hlutaðeigandi eigendur eigi óskoraðan rétt á að eiga og taka þátt í öllum ákvörðunum er varða sameiginleg málefni. Þá sé húseigandi sem ekki hafi átt þess kost að taka þátt í ákvörðunum sem þessum óbundinn af þeim, sbr. 1. mgr. 40. gr. sömu laga.

Stefndi telur að aðrir húseigendur hafi ekki getað takmarkað það tjón sem orðið sé. Þeir hafi verið grandlausir um tilvist reiknings nr. 527011 enda í góðri trú um að skuldin á þeim reikningi hefði verið gerð upp og heimildin felld niður. Húseigendum hafi aldrei verið tilkynnt um notkun yfirdráttarheimildarinnar. Telur stefndi að þessi vanræksla hafi falið í sér gáleysislega háttsemi af hálfu stefnanda, enda bankinn í yfirburðarstöðu til að fylgjast með reikningum félagsins og tilkynna ábyrgðarmönnum um skuldbindingar þeirra. Reynt hafi verið að krefja gjaldkerann fyrrverandi um endurgreiðslu en hann hafi hafnað þeirri kröfu og kveðst ekki vera borgunarmaður fyrir henni.

Þá bendir stefndi á að húseigendur hafi talið að fjármál húsfélagsins væru í góðum og föstum farvegi enda hefði félagið verið í húsfélagaþjónustu hjá bankanum og samræmi verið milli tekna og gjalda. Ekki hafi komið í ljós að óreiða væri á fjármálunum fyrr en vanskil urðu á reglulegri greiðslu húsfélagsins að Kleppsvegi 40 til „stóra húsfélagsins“ sem annast rekstur og viðhald á húsinu í heild. Í kjölfar þess hafi húseigendur ítrekað krafist aðgangs að reikningum húsfélagsins bæði hjá bankanum og hjá fyrrverandi gjaldkera og formanni félagsins. Þær tilraunir hafi reynst árangurslausar og hafi gjaldkerinn fyrrverandi verið búinn að eyða bókhaldinu þegar ný stjórn hafi tekið við.

Stefndi telur að stefnandi hafi ekki hagað sér í samræmi við góða viðskiptahætti banka og lánastofnana þar sem hann hafi vanrækt að tilkynna reglulega um ætlaðar ábyrgðir. Stefndi telur að það eigi sérstaklega við í ljósi þeirra yfirburða sem stefnandi hafi á þessu sviði gagnvart einstaklingum. Þá telur stefndi að afdráttarlaust samþykki félagsfundar hefði þurft til þess að endurvekja hina niðurfelldu yfirdráttarheimild og þar með skuldbinda félagið og einstaka aðila þess. Þá hefði þurft undirritun meirihluta stjórnarmanna til að skuldbinda félagið út á við, og þar með aðila húsfélagsins, og því nægi ekki undirritun eins stjórnarmanns.

Í öðru lagi reisir stefndi sýknukröfu sína á því að viðkomandi gjaldkeri og formaður hafi farið út fyrir stöðuumboð sitt og hagnast sjálfur á kostnað stefnda. Augljóst sé að þessir gerningar hafi ekki verið gerðir með vitneskju og vilja húseigenda. Þá sé ljóst að hann, sem umboðsmaður stefnda, hafi brotið í bága við þau fyrirmæli er stefndi hafi gefið honum. Hafi stefnanda hlotið að vera ljóst að með millifærslum og úttektum að fjárhæð 2.238.801 krónu hafi hann brotið gegn fyrirmælum og því geti þessir löggerningar ekki talist skuldbindandi fyrir stefnda, sbr. 11. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá vísar stefndi einnig til 5. mgr. 69. gr. laga nr. 26/1994 en þar sé kveðið á um að stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri megi ekki taka þátt í ákvörðunartöku og afgreiðslu mála sem hann hafi sérstakra, persónulegra eða fjárhagslegra hagsmuna að gæta í.

Þá gerir stefndi athugasemd við að ekkert hafi verið lagt fram af hálfu stefnanda um upphaflegu heimildina til yfirdráttar á umræddum reikningi en samkvæmt málavaxtalýsingu stefnanda hafi heimildin fyrst verið veitt 25. október 2000. Ekkert liggi fyrir í framlögðum gögnum af hálfu stefnanda um heimild formannsins fyrrverandi til að skuldbinda húsfélagið með nýtingu yfirdráttar.

Varakröfu stefnda kveðst hann byggja á því að krafan sé of há og að sýkna beri félagið af stærstum hluta kröfunnar með vísan til þess sem að framan greini. Vísar stefndi til sömu málsástæðna og eiga við um aðalkröfu. Auk þess byggir stefndi á því að kröfur stefnanda séu að hluta fyrndar enda fyrnist hver yfirdráttarfærsla á fjórum árum samkvæmt þágildandi lögum um fyrningu kröfuréttinda nr. 14/1905.

Stefndi vísar til almennra meginreglna kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og undantekninga frá þeim reglum. Stefndi vísar einnig til laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Um fyrningu vísar stefndi til laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 14/1905. Auk þess vísar stefndi til meginreglna fjármunaréttarins og kröfuréttar. Kröfu um málskostnað styður stefndi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Niðurstaða

Í máli þessu er óumdeilt að þriggja milljóna króna yfirdráttarheimild á reikningi nr. 527011 í útibúi stefnanda að Kirkjusandi 2, sem hið stefnda félag fékk í mars 2001, hafi fallið niður eftir að húsfélagið gaf út skuldabréf að fjárhæð 3.410.000 krónur hinn 14. nóvember sama ár og ráðstafaði andvirði þess inn á umræddan reikning. Þá hefur stefnandi ekki dregið í efa að úttekt á vegum ER ehf. – Endurskoðun og reikningsskil gefi rétta mynd af eignum og skuldum stefnda frá 2004 til ársloka 2007. Niðurstaða þeirrar úttektar sýnir að í árslok 2007 hafi stefnandi átt kröfu á fyrrum formann og gjaldkera húsfélagsins og eiginkonu hans samtals að fjárhæð 2.238.801 króna. Einnig liggja fyrir í málinu gögn sem sýna ýmsar óútskýrðar millifærslur af fyrrgreindum reikningi húsfélagsins inn á tékkareikning nr. 810 hjá stefnanda og peningaúttektir eða millifærslur af þeim reikningi til formanns og gjaldkera stefnda.

Í málinu liggur einnig fyrir ódagsett samantekt starfsmanns stefnanda á því með hvaða hætti yfirdráttarheimild á reikningi nr. 527011 þróaðist frá því í mars 2001 til ágúst 2008. Aðilar virðast sammála um að þessi samantekt gefi rétta mynd af því hvernig yfirdráttarheimildin á reikningnum breyttist á tímabilinu. Samkvæmt henni veitti stefnandi stefnda framkvæmdalán í formi yfirdráttarheimildar 14. mars 2001 og kemur þar fram að ætlunin hafi verið að breyta láninu síðar „í skuldabréf“. Fram kemur að þessi yfirdráttarheimild hafi verið felld niður 16. nóvember 2001. Skömmu síðar virðist farið að hækka heimildina að nýju, fyrst um lágar fjárhæðir til að mæta tímabundnum útgjöldum, en síðar um hærri fjárhæðir án þess að tilgreindar væru sérstakar ástæður, eins og nánar verður gerð grein fyrir síðar.

G-kvk-nf H-kvk-nf, húseigandi að Kleppsvegi 40 og ritari húsfélagsins frá 2008 til 2011, gaf skýrslu í málinu. Kom skýrt fram hjá henni að eftir viðhaldsframkvæmdir, sem fóru fram á árinu 2001, en skuld vegna þeirra hafi verið gerð upp með útgáfu skuldabréfs sama ár, hafi ekki staðið til að húsfélagið tæki lán til frekari framkvæmda. Þá hafi engar aðrar framkvæmdir átt sér stað á sameigninni frá 2001 og þar til stjórnarskipti urðu um áramótin 2007 til 2008. Þá kom ítrekað fram hjá henni að aðrir húseigendur en viðkomandi gjaldkeri og formaður hafi verið grunlausir um hækkun yfirdráttarheimildar á reikningi félagsins eftir að yfirdráttarskuldin var gerð upp í nóvember 2001, sem og um notkun þeirrar heimildar á tímabilinu. Ber að leggja þennan framburð til grundvallar úrlausn málsins en honum hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda.

Í málinu liggur fyrir yfirlýsing húseigenda að Kleppsvegi 40 frá því í mars 2001 þar sem fram kemur að stjórn húsfélagsins hafi á löglega boðuðum húsfundi fengið heimild til lántöku hjá stefnanda til framkvæmda þannig að skuldin gæti numið allt að þremur milljónum króna. Ber að líta svo á að þetta samþykki hafi fallið niður þegar skuldin var gerð upp í nóvember sama ár, en eins og fram hefur komið er ágreiningslaust að þá var heimildin felld niður. Með framburði G-kvk-ef H-kvk-ef er enn fremur sannað að húseigendur veittu ekki samþykki sitt fyrir frekari lántöku hins stefnda húsfélags hjá stefnanda.

Stefnandi byggir m.a. á því að stjórn hins stefnda félags hafi haft heimild til áframhaldandi lántöku á grundvelli 70. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Til skuldbindingarinnar hafi verið stofnað af formanni og gjaldkera húsfélagsins sem vísað hafi til þarfa húsfélagsins er hann óskaði eftir hækkun yfirdráttarheimildar á reikningnum. Stefnandi hafi því verið í góðri trú um heimild viðkomandi aðila til að skuldbinda hið stefnda húsfélag og það sé bundið af þessari ráðstöfun út á við. Stefnandi skírskotar enn fremur til 2. mgr. 71. gr. laga nr. 26/1994 í þessu sambandi og telur að ákvæðið gefi til kynna að í tilvikum sem þessum sé viðkomandi húsfélag skuldbundið gagnvart lánveitanda en eigi bótarétt á hendur stjórnarmanni samkvæmt almennum reglum.

Í 70. gr. laga nr. 26/1994 segir að stjórn húsfélags sé rétt og skylt að taka hvers kyns ákvarðanir er lúta að venjulegum, daglegum rekstri og hagsmunagæslu vegna sameignarinnar. Þá geti stjórnin látið framkvæma á eigin spýtur minni háttar viðhald og viðgerðir og bráðnauðsynlegar og brýnar ráðstafanir sem ekki þoli bið. Sérstaklega er tekið fram að séu ráðstafanirnar ekki af framangreindum toga verði stjórnin að leggja þær fyrir húsfund til umfjöllunar og ákvörðunar samkvæmt fyrirmælum laganna áður en í þær er ráðist.

Eins og þegar hefur verið vikið að er sú yfirdráttarheimild sem um er deilt í máli þessu ótengd þeirri heimild sem húsfélagið fékk vegna framkvæmda árið 2001. Samkvæmt fyrirliggjandi yfirliti var þessi nýja heimild hækkuð í janúar 2004 í 780.000 krónur og tilgreint að „trygging“ væri „inni“. Rúmum mánuði síðar, eða 25. febrúar 2004, var hún hækkuð í 1.030.000 krónur og eftirfarandi bókað: „hækkun. eru í framkvæmdum. Trygging inni.“ Heimildin var síðan hækkuð smám saman næsta árið. Hinn 31. mars 2005 var hún hækkuð í 1.700.000 krónur og bókað í fyrrgreindri samantekt: „er með tryggingu fyrir 3 milljónir inni meðan á framkvæmdum er.“ Í árslok 2005 nam yfirdráttarheimildin tveimur milljónum króna en hún var síðan hækkuð í 2.342.000 krónur á árinu 2006. Í hvert sinn sem heimildin var hækkuð á þessu tímabili er jafnan bókað að trygging að fjárhæð 3.000.000 króna sé fyrir hendi. Hinn 25. maí 2007 er heimildin lækkuð í 990.000 krónur en gögn málsins sýna að þá voru greiddar 1.522.000 krónur inn á reikning nr. 810 og síðan millifærðar 1.422.000 krónur af þeim reikningi inn á reikning nr. 527011. Yfirdráttarheimildin var síðan hækkuð í 1.290.000 krónur 6. júní 2007 og síðan í 1.700.000 7. ágúst 2007. Frá þeim tíma og þar til hætt var að greiða hússjóðsgjöld inn á umræddan reikning í febrúar 2008 var staða reikningsins jafnan neikvæð á bilinu frá 1.600.000 krónum til 1.700.000 króna. Þegar reikningnum var lokað 30. nóvember 2009 var staða hans neikvæð um 2.410.059 krónur, sem er stefnufjárhæð málsins, en þá höfðu vextir lagst ofan á skuldina.

Dómurinn telur einsýnt að svo umfangsmikil lántaka í formi stighækkandi heimildar til yfirdráttar yfir jafnlangan tíma sem raun ber vitni geti hvorki talist til venjulegs, daglegs rekstrar húsfélags, né geti hún talist vera bráðnauðsynleg og brýn ráðstöfun húsfélags sem ekki þoli bið. Lántaka af þessu tagi getur því ekki fallið undir lögbundna heimild stjórnar samkvæmt 70. gr. laga nr. 26/1994 og því nauðsynlegt að afla samþykkis húsfundar fyrir slíkri skuldbindingu. Samþykki af því tagi lá ekki fyrir þegar til hinnar umdeildu skuldar var stofnað. Þó að stefnandi kunni að hafa verið blekktur um annað þá er í ljós leitt að lántakan var heldur ekki gerð í tengslum við framkvæmdir á vegum húsfélagsins og eru raunar skýrar vísbendingar um að umræddir fjármunir hafi ekki verið notaðir í þágu þess. Þar sem lántakan féll utan takmarka heimildar stjórnar húsfélagsins verður að líta svo á að formaðurinn, sem jafnframt var gjaldkeri félagsins, hafi farið út fyrir umboð sitt þegar hann samdi við stefnanda um yfirdráttarheimildina. Lántakan getur því ekki talist skuldbindandi fyrir stefnda, sbr. gagnályktun frá 1. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en ekki er unnt að fallast á að 2. mgr. 71. gr. laga nr. 26/1994 breyti þeirri ályktun. Eins og málið liggur fyrir dóminum ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Í samræmi við niðurstöðu þessa máls ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar litið er til ágreiningsefnis aðila, umfangs málsins og reksturs þess fyrir dómi þykir málskostnaðurinn hæfilega ákveðinn 650.000 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Kleppsvegur 40, húsfélag, er sýkn af kröfum stefnanda, Íslandsbanka hf.

Stefnandi greiði stefnda 650.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf.