E-40/2012

Mál þetta, sem tekið var til dóms 24. október sl. var höfðað með birtingu stefnu 18. maí 2012.

Stefnandi er Bör ehf. áður Lykil-Hótel ehf., Seljugerði 12, Reykjavík.

Stefndi er Byggðastofnun, Ártorgi 1, Sauðárkróki.

Dómkröfur

Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að skuldbinding stefnanda, samkvæmt veðskuldabréfum útgefnum af stefnanda til stefnda, hinn 24. maí 1998, númer 701343, annars vegar og hinn 26. júní 1998 númer 701357, hins vegar, eins og þeim var breytt með viðaukum hinn 30. nóvember 2004, hafi verið ákveðin í íslenskum krónum en ekki evrum. Stefnandi krefst þess jafnframt að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar veðskuldabréfanna hafi, miðað við stöðu þeirra 30. mars 2012, verið eftirfarandi:

Aðallega

Skuldabréf nr. 701343 44.084.835 krónur

Skuldabréf nr. 701357 63.464.568 krónur

Samtals 107.549.503 krónur

Loks krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda.

Stefndi krefst þess aðallega að þeim kröfuliðum í stefnu sem lúta að viðurkenningu á því að skuld stefnanda við stefnda nemi, miðað við 30. mars 2012, nánar tilteknum fjárhæðum í íslenskum krónum verði vísað frá dómi, en sýknu krafist af öðrum kröfuliðum. Til vara er þess krafist að stefnandi verið sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Loks krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til þess að stefndi er ekki virðisaukaskattskyldur.

II

Stefnandi, sem stundar hótelrekstur, leitaði til stefnda, sem er stofnun í eigu íslenska ríkisins, vorið 1998 og óskaði eftir láni. Samkomulag varð um að stefndi lánaði stefnanda fé og í samræmi við það gaf stefnandi, hinn 24. maí 1998, út veðskuldabréf nr. 701343 að fjárhæð 20.000.000 króna. Lánið var verðtryggt og tók verðtryggingin mið af vísitölu neysluverðs og bar bréfið á þeim tíma sem það var gefið út 7,7% vexti. Rúmum mánuði síðar, eða hinn 26. júní, gaf stefnandi út annað skuldabréf, nr. 701357, til stefnda með sömu kjörum að fjárhæð 27.000.000 króna. Skuldabréfin voru bæði upphaflega tryggð með veði í eign stefnanda, Skútustaðaskóla þar sem í dag er rekið hótel, en eigninni hefur verið afsalað til Hótels Mývatns ehf. og hvíla þau þar nú sem lánsveð. Fyrrgreinda lánið var einnig upphaflega tryggt með veði í fasteigninni nr. 7 við Glerárgötu á Akureyri.

Stefnandi stóð ekki í skilum við endurgreiðslu lánanna. Af þeim sökum gerðu aðilar með sér samkomulag sem fólst í því að gerðir voru viðaukar við bréfin í október 1999 þar sem gjaldfallnar afborganir, vextir og dráttarvextir voru endurlánaðir og bætt við höfuðstól skuldarinnar. Hinn 30. nóvember 2004 voru aftur gerðir viðaukar við bréfin sem fólu í sér annað og meira en fyrri viðaukar. Samkvæmt þessum viðaukum var höfuðstól, vöxtum, vanskilum, dráttarvöxtum, ábyrgðar- og lántökugjöldum í íslenskum krónum breytt í nýjan höfuðstól sem ákveðinn var í evrum á gengi þess dags, 87,75 krónur fyrir hverja evru. Fyrra lánið, sem upphaflega var að höfuðstól 20.000.000 króna, var reiknað upp á nýtt í samræmi við framanritað og nam upphæð þess 38.889.830 krónum og samkvæmt því var nýr höfuðstóll ákveðinn 443.188,95 evrur. Síðara lánið var umreiknað á sama hátt og nam höfuðstóll þess 54.568.170 krónum eða 621.859,50 evrum. Enn voru gerðir viðaukar við bréfin í nóvember 2007 og þá var öllum vanskilum og kostnaði, reiknað í evrum, sem til hafði fallið frá síðustu skilmálabreytingum bætt við höfuðstól lánanna sem nú var aftur tiltekinn í evrum.

III

Málsástæður og lagarök

Stefnandi byggir aðallega á því að skuldbinding hans samkvæmt nefndum skuldabréfum og viðaukum við þau varði lánsfé í íslenskum krónum, sbr. VI. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, bundið við gengi evru en ekki lánsfé í evrum. Í þessu sambandi vísar stefnandi til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010 og 153/2010 sem hann telur eiga við hér. Þar hafi skýrlega verið kveðið á um almennt bann við gengistryggingu hér á láni og að allir lánasamningar sem tryggðir væru með slíkum hætti tækju sjálfkrafa breytingum hvað varðar réttindi og skyldur. Þá vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 þar sem ákveðið hafi verið að ákvæði um vexti í lánasamningi, sem þar var til umfjöllunar og varðaði ólögmætt gengistryggt lán, skyldu miðast við 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001. Eftir þann dóm hafi Alþingi sett lög nr. 151/2010 um breytingu á vaxtalögum. Loks hafi Hæstiréttur, með dómi í málin nr. 600/2011, endanlega kveðið á um það með hvaða hætti skyldi fara með greiddar afborganir láns sem lánastofnun hefur móttekið án fyrirvara.

Fullyrðingu sína um að skuldbindingar hans séu í íslenskum krónum bundnar við gengi evru styður stefnandi við það að andvirði lána í máli þessu hafi verið greitt út í íslenskum krónum en ekki evrum. Við gerð viðaukanna við bréfin hafi stefnandi ekki fengið greiddar evrur og þá hafi ekki verið um að ræða endurlán heldur aðeins viðauka við upphaflegu lánin. Með þessu hafi verðtryggingu verið breytt til samræmis við gengi evru í stað tengingar við vístölu neysluverðs. Allar afborganir lánanna hafi að sama skapi verið greiddar í íslenskum krónum eins og honum var skylt. Afborganir hafi einnig eftir gerð viðaukanna langflestar verið gerðar í íslenskum krónum þó nokkrar hafi, með samþykki stefnda, verið greiddar með evrum. Hann hafi ekki fengið afhentar kaupnótur til staðfestingar því að erlendar myntir hafi verið keyptar í tengslum við lántöku hans. Þá hafi allar færslur varðandi lánin verið framkvæmdar í íslenskum krónum. Við munnlegan flutning málsins vísaði lögmaður stefnanda einnig til þess að á greiðsluseðli sem er meðal gagna málsins komi fram að verðtrygging sé miðuð við evrur en sá seðill sé fyrir þann tíma að umræða um ólögmæt gengistryggð lán hófst hér á landi. Stefndi hafi sína áttað sig á þessu og á síðari greiðsluseðlum standi að myntin sé evra. Þetta telur stefnandi styðja þá fullyrðingu sína að lánið hafi verið gengistryggt.

Stefnandi heldur því fram að við úrlausn máls þessa skipti orðalag viðaukanna ekki máli heldur beri að horfa til inntaks samninganna og annarra atvika. Í því efni vísar stefnandi til þess að lánin hafi verið tekin til að fjármagna rekstur hans sem sé í íslenskum krónum. Afborganir og greiðsla vaxta hafi farið fram í sömu mynt sem tók mið af gengi evru eftir gerð viðaukanna. Þetta sýni að skuldbinding hans hafi verið í íslenskum krónum. Þá heldur stefndi því fram að skýra beri óljós ákvæði viðaukanna til samræmis við sjónarmið hans, þar á meðal kröfugerð, enda hafi stefndi einhliða samið samningana.

Stefndi heldur því fram að viðaukar við skuldabréfin hafi falið í sér verðtryggingu skuldbindinga í íslenskum krónum sem bundin hafi verið við gengi evru og af þeim sökum farið í bága við ákvæði 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu, sbr. áðurnefnda dóma Hæstaréttar Íslands, enda uppfylli skuldabréfin og viðaukarnir við þau það meginskilyrði sem nefnt er í dómunum, þ.e. að vera lán tilgreint í íslenskum krónum bundið við gengi erlendrar myntar þar sem íslensk fjárhæð afborgunar er breytileg eftir gengi samningsmyntarinnar.

Stefnandi byggir einnig á því að af dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010 megi ráða að við ákvörðun vaxta af skuldbindingum samkvæmt lánasamningum beri að fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr., laga um vexti og verðtryggingu sem feli í sér að vextir skuli vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum sem birtir eru skv. 10. gr. laganna. Þetta leiði til þess að lánveitanda er eftir uppsögu dómsins óheimilt að innheimta greiðslur af láni sem miðar við gengistryggingu auk þess sem lántaki geti haft uppi fjárkröfu á hendur lánveitanda sem nemur ofgreiðslu af láninu. Þessi niðurstaða hafi verið staðfest í dómi réttarins í máli nr. 600/2011 og 46472012, þar sem jafnframt var vísað til sjónarmiða um gildi fullnaðarkvittunar í kröfuréttarsambandi.

Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að hver og ein afborgun af höfuðstól og vöxtum lánsins sem stefndi veitti viðtöku án athugasemda hafi falið í sér fullnaðargreiðslu hverrar afborgunar, með tilheyrandi lækkun á höfuðstól og stefnandi verði ekki krafinn um frekari greiðslur vegna þeirra síðar. Það hafi verið í verkahring stefnda að gæta að lögmæti verðtryggingar skuldabréfanna og viðauka við þau og að sama skapi hafi stefndi átt að gæta að því að innheimtuseðlar sem stefnandi gaf út væru réttir en fyrirvaralaus móttaka á stefnda greiðslum hafi falið í sér fullnaðaruppgjör hverrar afborgunar sem stefnandi hafi mátt treysta. Stefndi segir að þrátt fyrir að í forsendum áðurnefnds dóms í máli nr. 471/2010 komi fram að ákvæði lánasamninga um vexti og verðtryggingu séu svo nátengd, að sé verðtrygging ólögmæt beri að miða við vexti eins og ósamið hafi verið um þá, sbr. 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 og reikna beri vexti af slíkum samningum frá upphafi lánstíma. Þá er það mat stefnanda að ekki verði litið framhjá því að afborganir lánanna að meðtöldum vöxtum hafi allt fram að uppgjöri verið greiddar af stefnanda og mótteknar af stefnda án athugasemda.

Stefnandi vísar til þeirra meginreglna sem gilda um afborganir af skuldabréfum, þ.e. hafi kröfuhafi gefið út fyrirvaralausa kvittun fyrir greiðslu eigi hann ekki rétt til frekari greiðslna þótt síðar komi í ljós að greiðslan hafi verið of lág. Slík endurgreiðsla komi eingöngu til greina að uppfylltum skilyrðum 32. gr. laga nr. 7/1936. Í máli þessu séu þessi skilyrði ekki uppfyllt. Stefnandi hafi ekki vitað eða mátt vita að efni kvittana sem stefndi gaf út vegna greiðslna af skuldabréfunum hafi verið byggt á röngum forsendum eða mistökum af hálfu stefnda. Þvert á móti verði að ætla að stefnandi hafi alla tíð talið að kvittanirnar væru réttar og fælu í sér fullnaðargreiðslu hvers gjalddaga, enda hafi stefndi innheimt afborganir lánsins á fyrirfram ákveðnum gjalddögum í samræmi við ólögmæta skilmála og þá hafi stefndi ekki gert neinar athugasemdir við greiðslur stefnanda.

Stefnandi heldur því jafnframt fram að þótt síðar komi í ljós að einstök samningsákvæði séu ólögmæt og að miða beri vexti af gengistryggðum lánum við nýjar forsendur, breyti það ekki því að þær greiðslur sem þegar hafa verið inntar af hendi á grundvelli ólögmætra samningsskilmála séu fullnaðargreiðslur sem skuldari verður ekki endurkrafinn um. Önnur niðurstaða sé í andstöðu við almennar reglur kröfuréttar um lok kröfuréttinda og efndir kröfu. Fullnaðarkvittun hafi almennt verið talin staðfesting á því að kröfuhafi eigi ekki frekari kröfur á hendur skuldara. Enginn munur sé á láni með ólögmætri verðtryggingu, sem greitt hafi verið upp að hluta í samræmi við efni samningsins, og sambærilegu láni sem greitt hefur verið að fullu.

Stefnandi vísar varðandi útreikning á aðalkröfu sinni til þess að þær afborganir sem hann greiddi inn á höfuðstól lánsins séu að fullu efndar og beri að draga frá upphaflegum höfuðstól lánsins. Samkvæmt upphaflegum skuldabréfum og umdeildum viðaukum hafi átt að greiða lánið með reglulegum afborgunum. Greiðsla hverrar afborgunar gegn útgáfu kvittunar hafi falið í sér endalok þeirrar kröfu. Stefnandi vísar til greiðsluyfirlits sem fyrir liggur í málinu varðandi greiðslur sem inntar hafa verið af hendi eftir að viðaukar voru gerðir við lánin. Samkvæmt yfirlitinu hafi hann frá viðauka við skuldabréf nr. 701343, höfuðstóll lánsins þá 38.899.830 krónur, greitt 2.043.177 krónur í afborganir af höfuðstól og 1.511.734 krónur í verðbætur/gengismun auk þess sem hann hafi greitt vexti. Af því leiði að höfuðstóll lánsins sé 38.899.830 – 2.043.177 = 35.334.919, sem auk vaxta skv. 4. gr., sbr. 3. gr., laga um vexti og verðtryggingu frá síðustu greiddu afborgun til viðmiðunardags, sé sú fjárhæð sem krafist er viðurkenningar á eða 44.084.835 krónur.

Nánar sundurliðar stefnandi kröfu sína þannig:

Upphaflegur höfuðstóll 20.000.000 kr.

Lántökudagur 24.05.1988

Lán gengistryggt við EUR 11.11.2004

Staða láns við gengistryggingu (1) 38.899.830 kr.

Síðasta afborgun (gjalddagi) 10.04.2009

Síðasta afborgun (greiðsludagur) 23.11.2010

Dagsetning útreiknings 30.03.2012

Afborganir síðan 11.11.2004 (2) 2.043.177 kr.

Verðbætur/ gengismunur síðan 11.11.2004 (3) 1.511.734 kr.

Staða láns eftir síðustu greiðslu (1-2-3) 35.334.919 kr.

Vextir til 30.03.2012 8.749.916 kr.

Samtals hinn 30.03.2012 44.084.835 kr.

Lán nr. 701357 er reiknað út með sama hætti. Höfuðstóll við gerð viðaukans var 54.568.170 krónur. Greiddar afborganir hafi verið 2.813.029 krónur og 2.351.475 krónur í verðbætur/gengismun. Því hafi höfuðstóll að frádregnum innborgunum numið 49.403.666 krónum, sem auk vaxta skv. 4., sbr. 3. gr., laga um vexti og verðtryggingu frá síðustu greiddu afborgun til viðmiðunardags geri 63.464.569 krónur. Krafan sundurliðist þannig:

Upphaflegur höfuðstóll 27.000.000 kr.

Lántökudagur 26.06.1988

Lán gengistryggt við EUR 11.11.2004

Staða láns við gengistryggingu (1) 54.568.170 kr.

Síðasta afborgun (gjalddagi) 10.02.2009

Síðasta afborgun (greiðsludagur) 08.11.2010

Dagsetning útreiknings 30.03.2012

Afborganir síðan 11.11.2004 (2) 2.813.029 kr.

Verðbætur/ gengismunur síðan 11.11.2004 (3) 2.351.475 kr.

Staða láns eftir síðustu greiðslu (1-2-3) 49.403.666 kr.

Vextir til 30.03.2012 14.060.902 kr.

Samtals hinn 30.03.2012 63.464.568 kr.

Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, einkum sjónarmiða um efndir og lok kröfuréttinda. Þá vísar hann til lögfestra og ólögfestra reglna um viðskiptabréf, einkum skuldabréf, sbr. m.a. tilskipun um áritun afborgana á skuldabréf nr. 9/1798. Einnig vísar hann til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum II., IV. og VII. kafla laganna. Krafa um málskostnað úr hendi stefnda er reist á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. laganna.

Stefndi heldur því fram að tölulegur útreikningur stefnanda á kröfu hans um að staða lánanna hafi verið ákveðin fjárhæð miðað við 20. mars 2012 sé svo vanreifaður að ekki sé unnt að leggja dóm á þær. Í stefnu sé ekki gerð grein fyrir útreikningum sem lagðir eru fram í málinu og hver sé þýðing þeirra. Þannig sé aðferðinni við útreikninginn ekki lýst og vaxtafótur ekki tilgreindur. Ekkert tillit sé tekið til þess að stefndi hafi nánast engar afborganir greitt af lánunum heldur hafi greiðslur stefnanda falist í því að þær hafi verið endurlánaðar og myndað nýjan höfuðstól lánanna vort sem hann var í íslenskum krónum eða evrum. Stefnda sé því ókleif að leggja mat á útreikningana og útreikningur fjárkröfunnar svo vanreifaður að vísa beri fjárkröfunni frá dómi.

Varðandi kröfu um sýknu byggir stefndi á því að lán þau sem stefnandi fékk á árinu 1998 hafi verið íslenskum krónum en höfuðstóll þeirra bundinn við vísitölu neysluverðs svo sem algengt var með lán á þessum tíma. Stefnda hafi hins vegar verið óheimilt að veita óvertryggð lán en honum hafi verið heimilt að endurlána erlent lánsfé. Stefndi bendir á að í bréfi frá forsvarsmanni stefnda, dagsett 13. desember 2009, komi fram að hann hafi óskað eftir því að lánunum yrði breytt í „gengistryggð lán“ eins og það er orðað. Stefndi hafi orðið við ósk stefnanda um að veita honum erlent lán en í því hafi ekki falist að það væri gengistryggt svo sem stefnandi heldur fram. Gengistrygging í samningum og skjölum stefnda vísi til þeirrar þróunar sem getur orðið á höfuðstól hins erlenda láns miðað við nafnvirði íslenskrar krónu. Stefndi kveðst, í stað þess að útbúa ný skuldabréf með tilheyrandi kostnaði og töfum, hafa útbúið viðauka við eldri bréfin. Í viðaukanum komi skýrt fram að stefnandi skuldi stefna tilgreindar fjárhæðir í evrum. Skuldbindingin sjálf sé erlendum gjaldeyri og engin binding eða viðmið við íslenska krónu. Af þessum sökum fari lánin ekki í bága við 13. og 14. gr. sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Viðaukarnir séu því ekki í íslenskum krónum líkt og upphaflegu lánin voru. Hefði ætlunin eingöngu verið sú að falla frá bindingu höfuðstóls lánanna við vísitölu neysluverðs hefðu viðaukarnir einfaldlega verið þess efnis. Stefnandi fór hins vegar ekki fram á slíka breytingu og þá var stefnda óheimilt að verða við slíku.

Stefndi vísar einnig til þess að í viðaukunum sé mælt fyrir um vaxtakjör á hinum erlendu lánum sem og ákvæði um dráttarvexti, hvorutveggja í samræmi við vaxtakjör sem voru á erlendum lánum stofnunarinnar sem voru frábrugðin vaxtakjörum lána í íslenskum krónum.

Stefndi segir að með viðaukunum hafi eldri lán nr. S982091 og S982111 verið greidd upp og þau lánanúmer afmáð. Í þeirra stað hafi komið skuldbindingar stefnanda í evrum og þau lán fengið ný númer, þ.e. 701343 og 701357. Stefndi hafnar því að stefndi hafi ekki fengið kaupnótur fyrir því að erlendar myntir hafi verið keyptar af honum og að hann hafi ekki fengið erlendar myntir til ráðstöfunar. Fullkomin reikningsskil fyrir uppgreiðslu eldri lánanna hafi átt sér stað með viðaukunum. Þar sé gerð grein fyrir uppgreiðslu eldri lána og að hið nýja lánsfé hafi verið notað til þess. Þá bendir stefndi á að stimpilgjöld hafi verið tekin af þeirri fjárhæð sem fólst í hækkun lánsfjárhæða sem sýni að um lántöku var að ræða. Stefnandi hafi ritað undir þetta og í því felist samþykki hans fyrir móttöku hins erlenda lánsfjár og ráðstöfun þess.

Stefndi heldur því fram að, eftir veitingu hinna erlendu lána, hafi greiðsluseðlar sem sendir voru stefnanda ævinlega verið í evrum. Þá vekur hann athygli á því að hann sé lánastofnun en ekki viðskiptabanki. Stefndi feli viðskiptabönkum hins vegar að taka við greiðslum afborgana og vaxta fyrir sína hönd og ekkert sé því til fyrirstöðu að taka við greiðslu í þeirri mynt sem greiðsluseðill tilgreinir. Stefndi kveðst hins vegar gera sér grein fyrir að þeir sem tekið hafa hjá honum lán hafi ekki allir tekjur í erlendri mynt. Af þeim sökum séu fyrirmæli prentuð á niðurlag greiðsluseðla stofnunarinnar um það með hvaða hætti skuli greitt af lánunum, þ.e að greiða skuli fjárhæð sem jafngildir þeirri sem stefndi þarf að greiða sínum viðskiptabanka til að fá þann fjölda evra sem nemur viðkomandi afborgun. Þetta fyrirkomulag sé eðlilegt og hafi lengi tíðkast og breyti það engu um efni lánasamningsins. Stefndi bendir á að stefnandi hafi fimm sinnum greitt afborganir af láninu með evrum, síðast 12. nóvember 2007 alls 186.957,05 evrur en frá þeim degi hafi þær greiðslur sem borist hafa stefnda verið í krónum.

Stefndi segir stefnanda halda því ranglega fram að allar færslur í tengslum við lánin hafi verið í íslenskum krónum, sem síðan leiði til þess að lánin hljóti að vera í íslenskum krónum. Stefndi bendir á að í lögum nr. 3/2006 um ársreikninga komi fram í 1. mgr. 7. gr. laganna að texti ársreiknings og samstæðureiknings sem samdir eru samkvæmt lögunum skuli vera á íslensku og fjárhæðir tilgreindar í íslenskum krónum. Hvorki stefnandi né stefndi hafi heimild til að færa bókhald sitt í erlendri mynt og því eigi undantekningarákvæði í 2. mgr. nefndrar 7. gr. ekki við. Þetta leiði til þess að þeir sem eiga einhver viðskipti í erlendri mynt verða að umreikna hana í íslenskar krónur í bókhaldi sínu. Stefndi, eins og aðrar stofnanir ríkisins, færi bókhald sitt í krónum en þar sem hann endurláni talsvert af erlendu fé sé haldið utan um lánasafn hans jafnt í íslenskum krónum og þeirri mynt sem við á. Þannig geti lántaki fengið upplýsingar um stöðu lána sinna hvort sem er í íslenskum krónum eða þeirri mynt sem lánuð var. Þetta haggi hins verg ekki gildi lánasamninga.

Stefndi reisir vísar einnig til þess að þeir lánasamningar sem gerðir voru með viðaukum á árinu 2004 hafi verið endurnýjaðir hinn 22. nóvember 2007. Þar séu skuldir skýrlega tilgreindar í evrum og undir þá samninga hafi verið ritað fyrir hönd stefnanda. Hafi verið vafi um hvað fólst í viðaukunum frá 2004 þá hafi hann upphafist með undirritun stefnanda á síðari viðaukana enda séu það gildandi lánasamningar milli aðila en ekki samningarnir sem gerður voru 2004. Stefnandi geri hins vegar enga kröfu í málinu vegna síðustu viðaukanna.

Stefndi telur að framangreindar málsástæður hans leiði til þess að skuldbindingar sem stefnandi gekkst undir með undirritun á viðaukana hafi verið lánveiting til hans í evrum. Slíkar lánveitingar séu ekki óheimilar samkvæmt vaxtalögum og Hæstiréttur Íslands hafi ítrekað tekið fram í dómum sínum að skuldbinding í erlendri mynt fari ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 og nefndir í því sambandi sem dæmi dóma réttarins í málum nr. 92/2100, nr. 153/2010, nr. 520/2011, nr. 551/2011, 522/2011 og nr. 3/2012 en í síðastgreinda dóminum hafi því verið slegið föstu að ekki skipti máli í hvaða tilgangi lán var tekið. Hæstiréttur hafi einkum litið til þess í hvaða gjaldmiðli skuldbindingin sjálf er tilgreind í lánaskjalinu og í því máli sem hér er til úrlausnar sé hún skýrlega tilgreind í evrum án tilvísunar til íslenskrar krónu eða bindingar íslenskrar krónu við gengi erlendra gjaldmiðla.

Stefndi telur, verði krafa stefnanda um að ólögmæt gengistryggð lán hafi verið að ræða tekin til greina, að vísa beri frá dómi kröfu stefnanda um að skuld stefnanda nemi ákveðinni fjárhæð miðað við 30. mars 2012. Krafa stefnanda sé byggð á einhliða útreikningi hans sem sagður er taka mið af þeim sjónarmiðum sem fram komu í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011. Þessu hafnar stefndi en í nefndu máli hafi úrlausnin verið reist á kröfuréttarlegum sjónarmiðum en lántakar hafi alla tíð greitt umkrafðar afborganir af lánum sínum á réttum gjalddögum í samræmi við greiðsluseðla. Hæstiréttur hafi í rökstuðningi sínum tekið fram að kröfuhafar eigi almennt rétt á að krefja skuldara um það sem vangreitt kynni að hafa verið af skuld/afborgunum. Hins vegar taldi rétturinn atvik málsins hafa verið með svo sérstökum hætti að rétt væri að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til að krefjast viðbótargreiðslna fyrir liðna tíð þar sem sóknaraðilar málsins hefðu verið í góðri trú um að greiðslur þeirra færu í sér fullar og réttar efndir af þeirra hálfu. Þá hafi einnig verið litið til þess að um langtímalánveitingu var að ræða og þá hafi einnig verið horft til þess að lánveitandi hefði boðið upp á staðlaða lánasamninga með ólögmætum gengisviðmiðunum. Ekkert af þessu eigi við í máli þessu nem að lánveitingin var til langs tíma. Síst af öllu eigi hér við að stefnandi hafi ætíð skilvíslega greitt afborganir af láninu á réttum gjalddögum.

Stefndi heldur því jafnframt fram að stefnandi hafi án nokkurra raka miðað útreikning sinn við 30. mars 2012 sem ekki beri upp á gjalddaga lána hans og er eftir að skuldin hefur sannanlega verið gjaldfelld með greiðsluáskorun og eftirfarandi beiðni um nauðungarsölu. Stefndi mótmælir því að stefnandi geti einhliða valið dag til að miða útreikninga sína við en réttur til þess verði ekki reistur á lánasamningunum eða lagafyrirmælum.

Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi algerlega litið framhjá langvarandi vanskilum sínum og rétti stefnda til að krefjast dráttarvaxta vegna þeirra eða krefjast uppgreiðslu lánanna sem raunar fellst í beiðni um nauðungarsölu sem gerð var á sínum tíma. Þá mótmælir stefndi því að hann eigi ekki rétt til dráttarvaxta úr hendi stefnanda vegna uppgjörsreglna sem fram koma í lögum nr. 151/2010. Réttur hans til að krefjast dráttarvaxta sé varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. áður nefnda dóma nr. 600/2011 og 274/2010. Þá heldur stefndi því fram að stefnandi geri enga grein fyrir útreikningsaðferðum sínum, vaxtafæti, höfuðstólsfærslu vaxta eða öðrum atriðum sem áhrif geta haft á endanlegan útreikning kröfunnar. Þar sem ekki er tekið mið af þessu sé ekki unnt að leggja útreikninga stefnanda til grundvallar við útreikning á fjárkröfu stefnda á hendur stefnanda.

Loks telur stefndi, verði fallist á með stefnanda að skuldbindingar hans séu í íslenskum krónum, að þá leiði af dómkröfu stefnanda að lánin séu verðtryggð miðað við vísitölu nóvembermánaðar 2004 eða eftir atvikum vísitölu sama mánaðar 2007.

IV

Niðurstaða

Með úrskurði dómsins uppkveðnum 27. mars sl. var máli þessu vísað frá héraðsdómi. Hæstiréttur Íslands felldi úrskurðinn úr gildi með dómi hinn 8. maí sl. og lagði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Við munnlegan flutning um frávísunarkröfu stefnda lýsti lögmaður stefnanda því yfir að hann félli frá varakröfu varðandi fjárhæð eftirstöðva skuldabréfanna færi svo að málið gengi til efnismeðferðar.

Áður er rakið að á árinu 1998 tók stefnandi tvö lán hjá stefnda, annað að fjárhæð 20.000.000 króna og hitt að fjárhæð 27.000.000 króna. Lánin skyldu endurgreiðast með 39 jöfnu afborgunum og voru gjalddagar tveir á ári. Eftir ítrekuð vanskil stefnanda, sem meðal annars höfðu verið gerð upp með viðaukum við skuldabréfin þar sem vanskilum var bætt við höfuðstól þeirra, gerðu aðilar samkomulag 30. nóvember 2004 um að breyta skilmálum beggja lánanna með gerð viðauka við skuldabréf þau sem gefin voru út í tilefni lántökunnar. Samkvæmt viðaukunum var höfuðstól lánanna, vöxtum og vanskilavöxtum, dráttarvöxtum og ábyrðar- og lántökugjöldum í íslenskum krónum breytt í nýjan höfuðstól sem tilgreindur var í evrum á gengi þess dags sem var 87,75 krónur fyrir hverja evru. Síðar eða í nóvember 2007 voru gerðir nýir viðaukar við bréfin þar sem þeim var aftur komið í skil með því að höfuðstóll var hækkaður. Að gengnum dómi Hæstaréttar frá 8. maí 2013 sem áður er getið verður að líta svo á að síðari viðaukarnir skipti ekki máli við úrlausn ágreiningsefnis þessa en þeir eru efnislega eins og fyrri viðaukarnir.

Á undanförnum misserum hefur Hæstiréttur Íslands margoft leyst úr ágreiningi um það hvort samningur hafi verið gerður um lán í erlendri mynt, svo sem heimilt er, eða um sé að ræða lán í íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla svo í bága færi við ákærði 14. gr., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Af dómafordæmum Hæstaréttar Íslands má ráða að rétturinn hefur fyrst og fremst lagt til grundvallar texta lánssamnings þar sem lýst er þeim skuldbindingum sem aðila takast á hendur en önnur atriði geta og skipt máli.

Í viðaukum þeim sem til umfjöllunar eru í þessu máli er stöðu lánanna miðað við ákveðinn dag lýst og getið um höfuðstól skuldarinnar, áfallna vexti, gjaldfallnar afborganir, gjaldfallna vexti, ábyrgðargjald, dráttarvexti og lántökugjald af vanskilum fyrst í íslenskum krónum og til hliðar við hverja fjárhæð um sig upphæð hennar í evrum miðað við ákveðið gengi þeirrar myntar. Síðan segir að með samþykki skuldareiganda séu gerðar eftirfarandi breytingar á skilmálum veðskuldabréfsins. Í fyrsta lagi er tekið fram hver upphæðin er í evrum og hvernig þær skuli endurgreiddar, fjöldi afborgana tiltekinn og gjalddagar þeirra. Í öðru lagi er mælt fyrir um að vextir lánsins séu breytilegir og verði 2% yfir millibankavöxtum í London (EURIBOR) á lánum til sex mánaða í evrum og reiknist fá 11. nóvember 2004. Þá er mælt fyrir um fyrstu greiðslu vaxta. Í þriðja lagi er tekið fram að verði breytingar á erlendum lánum sem stefndi tekur til að fjármagna lánastarfsemi sína sé honum heimilt að breyta álagi á millibankavexti því til samræmis. Þá eru ákvæði um úrræði sem stefndi hafi komi til vanskila af hálfu stefnanda. Einnig er tekið fram að veðskuldabréfið sé óbreytt að öðru leyti og breytinganna getið á frumskjali stefnda.

Samkvæmt viðaukum við veðskuldabréfin var skilmálum þeirra breytt eins og að framan er lýst en breytingin tekur eingöngu til þess að eftirstöðvum skulda stefnanda er breytt í evrur með ákveðnum vöxtum og ákveðnum gjalddögum. Önnur ákvæði veðskuldabréfsins standa óbreytt. Verður því ekki annað ráðið en að eftirstöðvum lánanna hafi verið breytt í evrur en í skilmálabreytingunni sjálfri er hvergi minnst á íslenskar krónur eða íslenska vexti og eftir breytinguna er enga tilvísun að finna til annarrar myntar en evru. Þá verður og að miða við að skilmálabreytingin hafi verið gerð að frumkvæði stefnanda eins og fram kemur í bréfi forsvarsmanns stefnanda sem hann ritaði stefnda 13. desember 2009. Að þessu virtu verður lagt til grundvallar að um hafi verið að ræða gilt lán í evrum. Það breytir ekki niðurstöðu málsins þó stefnandi hafi, við skilmálabreytinguna ekki fengið greiddar evrur. Afborganir af láninu í íslenskum krónum hafa heldur ekki áhrif á niðurstöðu málsins. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu.

Að fenginni þessari niðurstöðu ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem þykir, að teknu tilliti til umfangs málsins og þess tíma sem fór í ferðalag lögmanns stefnda við flutning málsins, hæfilega ákveðinn 627.500 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Ekki þykja efni til að dæma álag á málskostnað líkt og stefndi krafðist við munnlegan flutning málsins.

Af hálfu stefnanda flutti málið D-kk-nf P-kk-nf héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda G-kk-nf Þ. G-kk-nf hæstaréttarlögmaður.

H-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættum ákvæðum 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Stefndi, Byggðastofnun, er sýkn af kröfum stefnanda, Bara ehf.

Stefnandi greiði stefnda 627.500 krónur í málskostnað.

H-kk-nf H-kk-nf