E-11743/2009

Mál þetta, sem dómtekið var 12. maí 2010, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Landsbanka Íslands hf., kt. 000000-0000, Austurstræti 11, Reykjavík, gegn Áli ehf., kt. 000000-0000, Völusteinsstræti 26, Bolungarvík, og J-kk-þgf V-kk-þgf F-kk-þgf, 000000-0000, Frjóakri 10, Garðabæ, með stefnu sem birt var 13. október 2009.

Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndu verði gert að greiða stefnanda CHF 12.658.967 en til vara 819.261.634 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. júlí 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu að mati dómsins. Jafnframt krefst stefnandi að stefndi, Áli ehf., verði gert að greiða stefnanda CHF 5.264.963 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. júlí 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að mati dómsins úr hendi stefnda, Áls ehf.

Dómkröfur stefndu eru aðallega að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Til vara að stefnufjárhæðin verði lækkuð verulega. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins.

Stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því: Hinn 17. júlí 2007 lánaði stefnandi, Landsbanki Íslands hf., stefnda, Áli ehf., svokallað fjölmyntalán að jafnvirði 600.000.000 króna í svissneskum frönkum. Samið var um að lánið skyldi vera til tveggja ára og greiðast „að fullu á næstu 2 árum með 1 – einni –afborgun í lok lánstímans þann 10.07.2009. Vexti ber þó að greiða á 12-tólf-mánaða fresti út lánstímann í fyrsta sinn þann 10.07.2008. sbr. grein 3.3.“. Þá var samið um að Áll ehf. greiddi bankanum breytilega vexti jafnháa LIBOR vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 1,95% vaxtaálags. Í samningnum segir í gr. 10.1. að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra lánshluta samkvæmt lánssamningnum hafi Áll ehf. „sett bankanum að handveði hlutabréf í Jakobi Valgeiri ehf. að nafnvirði kr. 17.494.865,- með útgáfu handveðsyfirlýsingu nr. 0106-63-8573.“ Þá segir í gr. 10.2. samningsins að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra lánshluta samnings þess „tekst J-kk-nf V-kk-nf F-kk-nf, kt. 000000-0000 á hendur sjálfskuldarábyrgð á fullum efndum allra skuldbindinga skv. samningi þessum“. J-kk-nf V-kk-nf F-kk-nf undirritaði samninginn fyrir hönd Áls ehf. og samþykki sitt sem sjálfskuldarábyrgðaraðili hinn 17. júlí 2007.

Hinn 17. ágúst 2007 lánaði stefnandi, Landsbanki Íslands hf., stefnda, Áli ehf., enn svokallað fjölmyntalán að jafnvirði 5.000.000 svissneskra franka. Samið var um að lánið skyldi vera til tveggja ára og greiðast „að fullu á næstu 2 árum með 1 – einni –afborgun í lok lánstímans þann 10.07.2009. Vexti ber þó að greiða á 12-tólf-mánaða fresti út lánstímann í fyrsta sinn þann 10.07.2008. sbr. grein 3.3.“. Þá var samið um að Áll ehf. greiddi bankanum breytilega vexti jafnháa LIBOR vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 1,95% vaxtaálags. Í samningnum segir í gr. 10.1. að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra lánshluta samkvæmt lánssamningnum muni Áll ehf. „setja bankanum að handveði hlutabréf í Jakobi Valgeiri ehf. að nafnvirði kr. 3.731.615,- með útgáfu handveðsyfirlýsingu nr. 0106-63-8622“. Þá segir í gr. 10.2. samningsins að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra lánshluta samnings þess „tekst J-kk-nf V-kk-nf F-kk-nf, kt. 000000-0000 á hendur sjálfskuldarábyrgð á fullum efndum allra skuldbindinga skv. samningi þessum“. Þá segir í gr. 10.3. samningsins að sjálfskuldarábyrgð skv. gr. 10.2. falli niður þegar lántaki hafi skilað til bankans undirrituðu handveði skv. gr. 10.1., athugasemdalausu að mati bankans. J-kk-nf V-kk-nf F-kk-nf undirritaði samninginn fyrir hönd Áls ehf. og samþykki sitt sem sjálfskuldarábyrgðaraðili hinn 17. ágúst 2007.

Aðila greinir á um gildi framangreindra samninga.

Helstu málsástæður stefnanda og réttarheimildir er hann byggir á: Stefnandi, Landsbanki Íslands, byggir á því að stefndi, Áll ehf., hafi ekki greitt lánin, hvorki á gjalddaga, hinn 10. júlí 2009 né síðar. Bankinn sundurliðar tölulega kröfu sína þannig:

Höfuðstóll CHF 5.000.000,00

Vextir CHF 264.963,13

Samtals CHF 5.264.963,13

og

Höfuðstóll CHF 12.021.638,95

Vextir CHF 637.058,22

Samtals CHF 12.658.967,17

Um réttarheimildir vísar stefnandi til III. kafla vaxtarlaga nr. 38/2001, með síðari breytingum, sérstaklega til 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. laganna. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Um varnarþing er vísað til 35. gr. laga nr. 91/1991.

Helstu málsástæður stefndu og réttarheimildir er þeir byggja á: Stefndi, Áll ehf., byggir á því að kröfuupphæð samkvæmt samningi aðila, hinn 17. júlí 2007, beri með sér að lánið sé veitt í íslenskum krónum. Nánast samhljóða lánasamningur milli aðila, hinn 17. ágúst 2007, tilgreini lánið í svissneskum frönkum. Líta verði því á þann hluta samningsins er lýtur að gengistryggingunni sem óskuldbindandi og rétt sé að reikna samningsupphæðin á þeim forsendum sem samningurinn kveður á um án gengistengingar, enda sé um ólögmæt verðbreytingarákvæði að ræða samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001.

Óháð framangreindu byggir Áll ehf. á því að samningunum frá 17. júlí 2007 og 17. ágúst 2007 beri að víkja til hliðar í heild eða að hluta vegna brostinna forsendna. Forráðamenn félagsins hafi hvorki getað gert ráð fyrir né séð fyrir að krónan félli eins mikið og raun varð. Þeir hefðu mátt búast við sveiflum á gengi krónunnar en ekki að þeirri stærð sem varð. Stefnanda hafi hins vegar mátt vera kunnugt um að mikilvægt væri fyrir stefndu að krónan félli ekki eins mikið og raun varð. Í þriðja lagi eigi bankinn - í ljósi atvika er síðar komu til, skv. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986 - ekki að bera fyrir sig samningana í óbreyttri mynd og krefjast fullra efnda.

Stefndi, J-kk-nf V-kk-nf F-kk-nf, byggir á því að stefnanda, Landsbanka Íslands hf., hafi orðið á mistök við gerð lánasamnings nr. 8653 [samningsins frá 17. júlí 2007]. Þess vegna beri að sýkna hann af kröfum stefnanda. Lánasamningar nr. 8653 og nr. 9008 [samningsins frá 17. ágúst 2007] hafi nánast samhliða verið samdir af hálfu stefnanda. Í gr. 10.3. samningsins nr. 9008 segi að sjálfskuldarábyrgð skv. gr. 10.2. falli niður þegar lántaki hafi skilað bankanum undirrituðu handveði skv. gr. 10.1., athugasemdalausu að mati bankans. Kafli 10 í samningi nr. 8653 sé nánast samhljóða kafla 10 í samningi nr. 9009 að því frátöldu að grein 10.3. í samningi nr. 9009 er ekki að finna í samningi nr. 8653. Ljóst sé – og raunar viðurkennt af hálfu stefnda – að grein 10.3. hafi fallið niður úr samningi nr. 8653 fyrir mistök stefnanda. M-kk-nf H-kk-nf K-kk-nf, annar tveggja starfsmanna bankans, er samdi hinn umdeilda samning, sá um afgreiðslu lánsins og undirritaði það fyrir hönd stefnanda, hafi viðurkennt það í tölvupósti til lögmanns stefndu hinn 26. maí 2009, sbr. dskj. nr. 7. Sýkna beri J-kk-þf V-kk-þf þegar af þessari ástæðu.

J-kk-nf V-kk-nf byggir enn fremur á því að eins og málum sé háttað sé það bersýnilega ósanngjarnt af stefnanda að reisa kröfu sína á hendur honum á greinum 10.2. í samningum aðila. Lagrök standi til þess að víkja eigi þessu ákvæði til hliðar eða að hluta, eða breyta því. Fyrir liggi í málinu að hann hafi ekki viljað bera sjálfskuldarábyrgð á fullum efndum allra skuldbindinga Áls ehf.

Um réttarheimildir vísa stefndu til laga nr. 7/1936, meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 og laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað reisa stefndu á 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á þóknun á lögum nr. 50/1988.

J-kk-nf V-kk-nf F-kk-nf bar fyrir rétti m.a. að hann ætti félagið Ál ehf. og hefði sótt um lán fyrir félagið, annað í júlí 2007 og hitt í ágúst 2007. Hann hafi óskað eftir lánum með veði í útgerð sem Áll ehf. átti hlut í. Meðan beðið var eftir handveði í bréfum hafi sjálfskuldarábyrgð verið sett upp og honum tjáð, að þegar hann kæmi með handveð í bréfunum félli sjálfskuldaábyrgðin niður.

J-kk-nf V-kk-nf kvaðst einungis hafa grunnskólamenntun. Hann hafi ekki lesið lánasamningana yfir heldu bara treyst að þeir væru „settir rétt upp“. Hann hafi treyst því að bankinn stæði rétt að þessu. Hann hafi treyst því að þegar bankinn tæki veð í hlutabréfunum félli sjálfskuldaábyrgð hans niður. Honum hafi ekki verið ljóst fyrr en ári síðar að af hálfu bankans væri talið að hann bæri enn sjálfskuldaábyrgð á lánunum. Honum hafi þó síðar verið tjáð að þetta væru mistök bankans, mistök í skjalagerð.

Þegar hann tók lánin kvaðst J-kk-nf V-kk-nf eingöngu hafa haft samband við M-kk-þf K-kk-þf, starfsmann hjá bankanum. J-kk-nf V-kk-nf kvaðst hafa ætlað að nota peningana, sem teknir voru að láni, til að kaupa hin og þessi hlutabréf, einnig í aðrar fjárfestingar og það hafi hann gert. Rætt hafi verið um að hann tæki á sig sjálfskuldaábyrgð á meðan gengið yrði frá veðsetningu bréfanna. Hann hafi fallist á sjálfskuldaábyrgð þar til heimild til veðsetningar bréfanna bærist. Þetta hafi hann gert til að fá lánið strax greitt út.

J-kk-nf V-kk-nf sagði að í fyrra tilvikinu hafi verið sett að veði hlutabréf, að nafnvirði 17.494.865 kr. í Jakobi Valgeiri ehf. Í síðara tilvikinu hafi verið sett að veði hlutabréf, að nafnvirði 3.731.615 kr. í Jakobi Valgeiri hf., og hafi hann ráðstafað fénu til að kaupa fleiri bréf í félaginu.

M-kk-nf H-kk-nf K-kk-nf bar fyrir rétti m.a. að hann væri viðskiptastjóri á fyrirtækjasviði hjá nýja Landsbanka Íslands hf. þar sem hann hafi að meginstarfi að þjóna sjávarútvegsfyrirtækjum. Annar lánasamningur bankans og Áls ehf. [17. júlí 2007] hafi verið að fjárhæð 600.000.000 króna, sem hafi upphaflega verið veittar til viðskipta með hlutabréf. Lánið hafi verið samþykkt gegn veði í 43% hlut í Jakobi Valgeir ehf. sem er u.þ.b. 17.500.000 kr. að nafnvirði. Heimilað hafi verið að greiða lánsfjárhæðina áður en lokið var við að ganga formlega frá handveði gegn sjálfskuldábyrgð eiganda sem síðar var ætlað að félli niður þegar handveði, sem bankinn teldi gild, væri skilað. Menn hefðu oft viljað fá samningana greidda út strax áður en formlega væri búið að ganga frá handveðinu, og í þessu tilfelli hafi verið fallist á það með skilmála um sjálfskuldaábyrgð eiganda þannig að ábyrgðin félli niður þegar formlega væri gengið frá handveði og því skilað til bankans og bankinn hefði tekið við því án athugasemda. Í þessum samningi hafi láðst að setja ákvæði um þetta [í fyrri samninginn].

M-kk-nf staðfesti að hafa skrifað f.h. Landsbanka Íslands hf. undir samninga ásamt H-kk-þgf Ó-kk-þgf. Hann kvaðst hafa staðið að málinu og undirbúið það. H-kk-nf hefði skrifað undir á grundvelli samþykktarinnar, en hann hafi ekki verið efnislega inni í málinu sem slíkur. M-kk-nf áréttaði að ákvæði 10.3 í seinni samningnum hafi líka átt að vera í fyrri samningnum.

Niðurstaða: Stefnandi, Landsbanki Íslands hf., byggir kröfu sína um að stefndi, J-kk-nf V-kk-nf F-kk-nf, beri sjálfskuldarábyrgð á fjölmyntaláni til tveggja ára að jafnviðri 600.000.000 kr. í svissneskum frönkum, sem stefndi, Áll ehf., tók hjá stefnanda hinn 17. júlí 2007, sbr. grein 10.2. í samningi aðila. Hins vegar verður ráðið af frásögn M-kk-ef H-kk-ef K-kk-ef, sem fór með þessi viðskipti fyrir hönd bankans, að honum hafi orðið á þau mistök að hafa ekki í samningnum, svo sem til stóð, ákvæði um að sjálfskuldarábyrgð félli niður, þegar Áll ehf. hefði skilað til bankans undirrituðu handveði skv. gr. 10.1. í samningnum, athugasemdalausu að mati bankans. Bankinn hefur ekki gert tilraun til að hnekkja þessu viðhorfi M-kk-ef, sem forsvarsmönnum bankans var eflaust kunnugt um, í síðasta lagi 19. nóvember 2009, sbr. dskj. 7. Stefndi, J-kk-nf V-kk-nf, verður því sýknaður af kröfum stefnanda.

Stefndu krefjast þess að samningsupphæðin verði reiknuð á þeim forsendum sem samningurinn kveður á um án gengistengingar, enda sé um ólögmætt verðbreytingarákvæði að ræða. Stefnandi mótmælir hins vegar að krafan sé andstæð lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Fallist er á með stefnanda að krafa um greiðslu í sama gjaldmiðli og samið var um sé ekki ólögmæt.

Stefndi, Áll ehf., byggir á því að lánssamningarnir, sem hér um ræðir, séu ekki skuldbindandi, eða að víkja beri þeim til hliðar í heild eða að hluta til vegna brostinna forsendna. Í fyrsta lagi er vísað til þess Áll ehf. hafi ekki gert ráð fyrir né séð fyrir að krónan félli eins mikið og raun bar vitni. Félagið hafi mátt búast við einhverjum sveiflum á gengi krónunnar, en ekki eins miklum og urðu. Í öðru lagi hafi bankanum hlotið að vera kunnugt um að mikilvægt var fyrir Ál ehf. að krónan félli ekki eins mikið og hún gerði. Í þriðja lagi að ósanngjarnt sé að Áll ehf. „beri einn allan hallann af falli íslensku krónunnar sérstaklega í ljósi framferðis bankans á gjaldeyrismarkaðnum síðasta árið fyrir hrun. Það er ekki sanngjarnt að stefnandi hafi verið að lána í erlendri mynt á meðan hann var að stunda markaðsmisnotkun með gjaldmiðla í aðdraganda hrunsins.“

Þó að gera megi ráð fyrir að forsvarsmaður Áls ehf. hafi ekki búist við því að krónan félli eins mikið og hún gerði og að forsvarsmönnum bankans hafi verið kunnugt um að mikilvægt væri fyrir félagið að krónan félli ekki eins mikið og hún gerði, verður það ekki talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bankinn byggir á samningum aðila. Svo virðist af gögnum málsins að forsvarsmaður bankans í viðskiptunum við Ál ehf. hafi á engan hátt ætlað að hlunnfara félagið heldur sýnt félaginu fullan trúnað. Ekki var á valdi Landsbanka Íslands hf. að stöðva fall íslensku krónunnar og ósannað er að bankinn hafi stundað markaðsmisnotkun á gjaldeyrismarkaði.

Samkvæmt framangreindu verður stefndi, Áll ehf., dæmdur til að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð með vöxtum og málskostnaði allt eins og í dómsorði segir.

P-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

DÓMSORÐ:

Stefndi, J-kk-nf V-kk-nf F-kk-nf, er sýkn af kröfum stefnanda, Landsbanka Íslands hf.

Stefndi, Áll ehf., greiði stefnanda 17.923.930 svissneskra franka ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 10. júlí 2009 til greiðsludags.

Stefndi, Áll ehf., greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.

P-kk-nf Þ-kk-nf