E-3622/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 28. september 2017, var höfðað 23. nóvember 2016 af hálfu A, [...,...],á hendur Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, Reykjavík, til greiðslu skaðabóta vegna líkamstjóns af völdum umferðarslyss auk vaxta og málskostnaðar.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda aðallega 23.969.997 krónur, en til vara, í fyrsta lagi 17.736.847 krónur, í annarri varakröfu 13.585.020 krónur, en í þriðju varakröfu 11.515.617 krónur, í öllum tilvikum með 4,5% ársvöxtum frá 21. janúar 2015 til 11. maí 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 11. ágúst 2016 á 6.568.967 krónum. Stefnandi krefst málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi sem verði dæmdur eins og málið væri eigi gjafsóknarmál og taki mið af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur.

Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að málskostnaður verði felldur niður.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Stefnandi slasaðist 30. júní 2013 við akstur á þungu bifhjóli, sem tryggt var með lögboðinni slysatryggingu ökumanns og eiganda hjá stefnda, sem viðurkennt hefur bótaskyldu vegna afleiðinga slyssins. Stefnandi og stefndi öfluðu sameiginlega mats læknis og lögmanns á afleiðingum umferðarslyssins. Í matsgerð þeirra dagsettri 7. apríl 2016 var varanlegur miski stefnanda metinn 15 stig og varanleg örorka 20%. Málsaðilar voru sammála um að leggja matsgerðina til grundvallar uppgjöri bóta en ágreiningur reis um tekjuviðmið sem leggja bæri til grundvallar útreikningi á bótum fyrir varanlega örorku. Stefndi greiddi stefnanda bætur í kjölfarið þar sem bætur voru reiknaðar á grundvelli lágmarkslauna samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, en tekjur stefnanda árin 2010-2012 voru lægri en þau. Lögmaður stefnanda undirritaði uppgjörið með fyrirvara vegna tekjuviðmiðs í útreikningum. Um það viðmið snýst ágreiningur málsins.

Við aðalmeðferð málsins kom stefnandi fyrir dóm og gaf skýrslu. Þá gaf vitnaskýrslu B, sambýliskona stefnanda.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Málsóknin sé reist á 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og meginreglu skaðabótaréttar um fullar bætur til tjónþola. Bifhjól stefnanda [...] hafi verið tryggt lögboðinni slysatryggingu ökumanns og eiganda hjá stefnda á slysdegi. Krafa um skaðabætur sé byggð á ákvæðum skaðabótalaga, nr. 50/1993, og niðurstöðum matsmanna, S-kk-ef R. A-kk-ef hrl. og S-kk-ef G-kk-ef læknis, sbr. matsgerð, dags. 7. apríl 2016.

Stefnandi fallist ekki á að við uppgjör skaðabóta fyrir varanlega örorku sé rétt að miða við lágmarkslaun 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga líkt og stefndi byggi bótauppgjör sitt á. Það tekjuviðmið telji 3.039.500 krónur í árslaun á stöðugleikapunkti stefnanda. Stefnandi mótmæli því að þær tekjur endurspegli líklegar framtíðartekjur hans hefði slysið ekki átt sér stað. Þvert á móti hafi aðstæður sínar verið óvenjulegar síðustu þrjú ár fyrir slysið og sé annar mælikvarði en lágmarkslaun skaðabótalaga réttari á líklegar framtíðartekjur hans hefði slysið ekki orðið, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

Stefnandi sé menntaður iðnaðarmaður, nánar tiltekið smiður og múrara- og steypumeistari frá árinu 2003. Sérsvið hans við múr- og steypuframkvæmdir sé afar sérhæft og hafi hann unnið við flóknar byggingar og mannvirki allan sinn starfsferil. Hann hafi starfað í heimalandi sínu, [...]i, við smíðar og múr- og steypuverkefni til ársins 2008 þegar hann hafi komið til Íslands í maí í þeim tilgangi að vinna við sérhæfðar steypuframkvæmdir í [...]. Þar hafi hann starfað til nóvember sama ár. Að því loknu hafi hann farið heim til [...] en hann hafi komið aftur næsta vor vegna verkefnis við [...] sem hann hafi verið fenginn til að vinna við í apríl, maí og fram í júní 2009. Í kjölfarið hafi hann unnið verk á [...] þar sem hann hafi starfað út ágústmánuð sama ár. Öll þessi verk hafi krafist sérfræðiþekkingar hans og endurspeglist verðmæti hennar í góðum tekjum sem hann hafi fengið á þessum tíma.

Meðan stefnandi hafi starfað á Íslandi hafi hann kynnst B og hafi þau hafið sambúð við komu stefnanda til Íslands á ný í apríl 2009. Þegar verkinu á [...] hafi lokið í ágúst sama ár hafi enga vinnu verið að fá hér á landi á því sviði sem stefnandi sérhæfi sig í, enda algjört frost á byggingarmarkaði á Íslandi. Stefnandi hafi verið tekjulaus í rúmlega eitt ár, frá september 2009 til miðs september 2010. Þá hafi hann hafið störf í ísbúð sambúðarkonu sinnar en rekstur búðarinnar hafi þá verið nýhafinn. Forsenda þeirrar ákvörðunar hafi verið tvíþætt; annars vegar að aðstoða við daglegan rekstur sprotafyrirtækisins og hins vegar að koma sér út á almennan vinnumarkað svo hann hefði eitthvað fyrir stafni. Stefnandi hafi litið svo á að öll störf sem byðust væru betri en það að dvelja heima, aðhafast ekkert fullfrískur maðurinn og þiggja atvinnuleysisbætur úr ríkissjóði. Tekjur stefnanda vegna starfa hans í ísbúðinni hafi verið lægri en atvinnuleysisbæturnar sem hann hafi notið frá Vinnumálastofnun.

Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skuli árslaun metin sérstaklega að tveimur skilyrðum uppfylltum. Aðstæður þurfi að vera óvenjulegar og þær óvenjulegu aðstæður að leiða til þess að árslaun síðustu þriggja ára fyrir slys séu ekki réttur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hins slasaða, heldur sé annar mælikvarði réttari. Við uppgjör málsins hafi stefndi litið til tekna hans þrjú ár fyrir slysdag þó þannig að þau miðuðu við lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Það telji stefnandi ekki rétt enda séu skilyrði fyrir því að sérreglu 2. mgr. 7. gr. laganna verði beitt um uppgjör skaðabóta fyrir varanlega örorku stefnanda.

Óvenjulegar aðstæður

Hinar óvenjulegu aðstæður stefnanda felist í því að árin fyrir slysið hafi hann ekki nýtt starfsgetu sína til þeirra starfa sem hann sé menntaður til og hefði unnið við um árabil. Ástæða þessa sé tímabundið atvinnuleysi. Staðreyndin sé sú að stefnandi hafi enga vinnu fengið árin fyrir slysið þar sem hinn almenni vinnumarkaður hafi einfaldlega ekki haft upp á nein störf að bjóða og allra síst á því sviði sem stefnandi sé menntaður til. Sérsvið stefnanda sé afmarkað við mjög sérhæfðar steypu- og múrframkvæmdir auk smíða. Hann sé útlendingur og hafi ekki talað íslensku og atvinnumöguleikar hans hafi því verið enn þrengri en ef hann væri íslenskur. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar og skrifum fræðimanna megi ráða að atvinnuleysi teljist sannarlega vera „óvenjulegar aðstæður“ í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

Atvinnuleysi stefnanda hafi að sjálfsögðu verið tímabundið. Við úrlausn málsins verði ekki fram hjá því litið að í atvinnugrein hans hafi svo til engin verkefni verið að fá árin 2010-2012. Ástæðan sé bersýnlega sú að efnahagshrun hafi orðið í íslensku efnahagslífi haustið 2008. Engin verkefni hafi verið að fá, hvort heldur stór eða smá, sérstaklega fyrir útlendinga. Óumdeilt sé að aðstæður á efnahagsmarkaði árin 2010-2012 hafi bæði verið afbrigðilegar og sérstaklega alvarlegar. Kreppunni sé nú sannarlega lokið sem endurspeglist m.a. í því að byggingarkranar rísi yfir fjölmörgum nýbyggingum á höfuðborgarsvæðinu, kaupmáttur Íslendinga hafi aukist og næga atvinnu sé að fá. Staðreyni það að atvinnuleysi stefnanda hafi verið tímabundið.

Störf stefnanda í ísbúð sambúðarkonu sinnar hafi einungis verið tímabundin ráðstöfun enda hafi stefnandi litið svo á að öll vinna væri betri en engin, einkum á þeim tíma og undir þeim kringumstæðum sem uppi hafi verið í þjóðfélaginu. Vinnan í búðinni hafi alfarið verið tilkomin vegna atvinnuleysis stefnanda. Stefnandi hefði allt eins getað þegið atvinnuleysisbæturnar áfram enda hafi hann beinlínis tapað á því fjárhagslega að vinna í búðinni. Staðgreiðsluyfirlit stefnanda staðreyni það. Hefði stefnandi ekki unnið í ísbúðinni, og þegið þess í stað atvinnuleysisbætur, leiki enginn vafi á að við uppgjör bóta í þessu máli hefði verið litið til annars árslaunaviðmiðs en lágmarkstekna skaðabótalaga enda óumdeilt að atvinnuleysi teljist til óvenjulegra aðstæðna í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Sé það í samræmi við þá rökréttu ályktun að allar líkur standi til þess að fullvinnandi einstaklingur, þar á meðal iðnmenntaður sérfræðingur, hefði aflað sér hærri tekna en atvinnuleysisbóta í framtíðinni hefði slys ekki orðið.

Með hliðsjón af atvikum öllum sé uppfyllt skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga um að aðstæður stefnanda þrjú síðastliðin tekjuár fyrir slysdag, árin 2010-2012, hafi verið óvenjulegar. Af þeirri ástæðu sé ekki unnt að leggja tekjur hans þau ár til grundvallar útreiknings bóta fyrir varanlega örorku.

[…] ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola

Annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur stefnanda, ef ekki hefði komið til slyssins, en launatekjur hans síðustu þrjú ár fyrir slysið. Ástæðan sé fyrst og fremst hinar óvenjulegu aðstæður sem orðið hafi til þess að stefnanda hafi ekki gefist tækifæri til að vinna sér inn tekjur í samræmi við menntun og starfsreynslu sína. Atvinnuleysisbæturnar og tekjurnar í ísbúðinni endurspegli á engan hátt þau laun sem hann hafi áður haft, þegar hann hafi fullnýtt starfsgetuna í samræmi við menntun sína. Nægi að líta til tekna hans árin 2008 og 2009, tekna í [...] og síðast en ekki síst meðallauna iðnaðar- og verkamanna á Íslandi á slysári. Óhætt sé að fullyrða að önnur tekjuviðmið en lágmarkslaun skaðabótalaga séu réttari mælikvarði á framtíðartekjur hans, hefði hann ekki slasast.

Stefnandi hafi verið fullhraustur fyrir slysið og með fulla starfsgetu. Hann hafi sýnt og sannað að hann sé fær um að vinna á íslenskum vinnumarkaði og sé hæfur til að afla góðra tekna í þeim störfum sem hann sé menntaður til. Í málinu sé ekkert sem bendi til annars en að stefnandi hefði fyrr en síðar verið ráðinn í vinnu þar sem menntun hans og starfsreynsla nýttist og aflað tekna í samræmi við það. Enginn vafi sé á að þær tekjur hefðu verið hærri en þær rúmu þrjár milljónir króna sem stefndi beiti við uppgjör málsins.

Hugur stefnanda hafi sannarlega staðið til þess að hefja störf aftur við smíðar eða steypu- og múrvinnu og taki matsmenn m.a. tillit til þess í matsgerð sinni við mat á varanlegri örorku. Það sé eðlilegt og sanngjarnt að bætur fyrir varanlega örorku svari til þeirra starfa sem starfsorkuskerðing sé miðuð við í mati á framtíðarvinnugetu.

Með það meginmarkmið skaðabótalaga í huga, að tryggja tjónþola fullar bætur fyrir tjón sitt, standi engin rök til þess að miða framtíðartekjutap stefnanda vegna slyssins við laun hans árin 2010-2012, eða lágmarkslaun 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga öllu heldur, líkt og stefndi geri. Því sé rétt að beita öðrum launaviðmiðum sem séu réttari mælikvarði á tekjur hans í framtíðinni hefði slysið ekki átt sér stað enda séu þau viðmið fyrir hendi. Að öðrum kosti fái stefnandi tjón sitt ekki bætt að fullu.

Um tölulega hlið málsins

Við útreikning bóta fyrir varanlega örorku sé þess krafist að miðað verði við árslaun stefnanda í fyrri störfum á Íslandi árin 2008 og 2009, uppreiknuðum til 12 mánaða og leiðrétt í samræmi við breytingar á launavísitölu til stöðugleikatímapunkts. Þau séu eftirfarandi:

Viðmiðunarlaun séu því 11.091.059 krónur að meðtöldu 8% mótframlagi atvinnurekanda í lífeyrissjóð.

Ekki sé ágreiningur um margfeldisstuðul skv. 6. gr. skaðabótalaga (10,806) og sé miðað við 20% varanlega örorku.

Aðallega sé krafist greiðslu á 23.969.997 krónum (11.091.059 x 10,806 x 20%) í bætur fyrir varanlega örorku.

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda sé til vara gerð krafa um skaðabætur fyrir varanlega örorku þar sem stuðst sé við meðalheildarlaun iðnaðarkarla á slysárinu 2013 samkvæmt launarannsókn Hagstofu Íslands. Mánaðarlaunin séu 581.000 krónur. Útreikningur árslaunaviðmiðsins, að teknu tilliti til vísitölubreytinga og mótframlags

avinnuveitanda í lífeyrissjóð, sé eftirfarandi:

Varakrafa stefnanda vegna varanlegrar örorku sé því 17.736.847 krónur (8.206.944 x 10,806 x 20%).

Verði ekki fallist á varakröfu stefnanda sé í annarri varakröfu gerð krafa um skaðabætur fyrir varanlega örorku þar sem stuðst sé við meðaltekjur verkakarla á slysárinu 2013 samkvæmt launakönnun Hagstofu Íslands. Mánaðarlaunin séu 445.000 krónur og sé útreikningur árslaunaviðmiðs, að teknu tilliti vísitölubreytinga og mótframlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð, eftirfarandi:

Önnur varakrafa stefnanda vegna varanlegrar örorku sé því 13.585.020 krónur (6.285.869 x 10,806 x 20%).

Þriðja varakrafa taki mið af meðaltekjum stefnanda árin 2005, 2006 og 2007 þegar hann hafi starfað við iðngrein sína í [...]. Krafan taki mið af þýskum skattframtölum stefnanda. Útreikningurinn sé þessi:

Þriðja varakrafa stefnanda vegna varanlegrar örorku sé því 11.515.617 krónur (5.328.344 x 10,806 x 20%).

Í öllum kröfum komi innborgun stefnda 11. ágúst 2016 á 6.568.967 krónum til frádráttar.

Málskostnaðarkrafa stefnanda sé byggð á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Um varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 og um aðild vísist til 16. gr. og 17. gr. sömu laga. Vaxtakrafa stefnanda sé byggð á 16. gr. skaðabótalaga og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Vaxta sé krafist frá stöðugleikapunkti, 21. janúar 2015, til 11. maí 2016 en dráttarvaxta frá þeim degi, en þá hafi verið liðinn mánuður frá því að stefnandi hafi krafið stefnda um greiðslu skaðabóta.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir umfangi tjóns sem hann telji eiga rót að rekja til umferðarslyssins sem hann hafi orðið fyrir, umfram það tjón sem hann hafi þegar fengið bætt. Slík sönnun liggi ekki fyrir. Stefndi hafi bætt stefnanda tjón vegna varanlegrar örorku hans sem og af öðrum toga og beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Við uppgjör bóta fyrir varanlega örorku stefnanda skuli beita 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, nánar tiltekið lágmarksárslaunaviðmiði skaðabótalaga. Það sé óumdeilt að launatekjur stefnanda á viðmiðunartímabilinu þremur árum fyrir slysið samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hafi verið lægri en lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. laganna. Það hafi því verið nærtækast að miða við það launaviðmið við útreikning á varanlegri örorku stefnanda, stefnanda í hag. Því sé mótmælt að óvenjulegar aðstæður hafi verið til staðar þrjú árin fyrir slysið, ef frá sé talið tímabilið frá janúar til og með september 2010, þegar stefnandi hafi verið atvinnulaus. Stefndi hafi tekið mið af því í útreikningum sínum að stefnandi hafi verið atvinnulaus á hluta viðmiðunartímabilsins. Það eitt að stefnandi hafi verið á launum sem verið hafi lægri en atvinnuleysisbætur á hluta viðmiðunartímabilsins séu ekki óvenjulegar aðstæður í skilningi laganna. Aðstæðum stefnanda verði ekki jafnað við það að hann hafi verið atvinnulaus allt viðmiðunartímabilið eins og stefnandi haldi fram.

Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að miða beri við annað og hærra launaviðmið en 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga feli í sér, sbr. 1. mgr. 7. gr. sömu laga. Svo byggt verði á undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga beri stefnanda að færa sönnur á að annars vegar séu fyrir hendi óvenjulegar aðstæður á viðmiðunartímabili 1. mgr. 7. gr. laganna og hins vegar að annar mælikvarði sé réttari til að meta framtíðartekjur stefnanda. Engri slíkri sönnun hafi verið teflt fram af hálfu stefnanda.

Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafi því verið hafnað að aðstæður tjónþola sem horfa vilji til menntunar eða starfsréttinda séu óvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, þegar viðkomandi hafi ekki nýtt þau starfsréttindi sín á viðmiðunartímabilinu. Það eitt að stefnandi hafi verið menntaður iðnaðarmaður þegar slysið hafi orðið nægi þannig ekki til að skjóta stoðum undir málsástæður stefnanda, enda óumdeilt að hann hafi ekki nýtt starfsréttindi sín á slysdegi né á viðmiðunartímabili 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Réttindi sem stefnandi kunni að hafa búið að nægi ekki til að uppfylla skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þegar stefnandi hafi ekki hagnýtt sér starfsréttindin á viðmiðunartímabilinu.

Því sé mótmælt að það teljist óvenjulegar aðstæður í skilningi skaðabótalaga nr. 50/1993 að efnahagsaðstæður hafi versnað haustið 2008, með þeim afleiðingum að stefnandi hafi hætt störfum í byggingariðnaði árið 2009. Almennar efnahagsaðstæður, sem snerti stóran hóp einstaklinga, verði ekki lagðar til grundvallar beitingu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Mikill samdráttur hafi orðið í mörgum atvinnugreinum í kjölfar efnahagsþrenginganna, en samdráttur hafi ekki verið einskorðaður við iðnaðarmenn í byggingarvinnu heldur hafi afleiðinga þess gætt á vinnuumhverfi allflestra launamanna á Íslandi. Í athugasemdum með frumvarpi því sem orðið hafi að skaðabótalögum nr. 50/1993 sé sérstaklega fjallað um hvað megi telja til óvenjulegra aðstæðna í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og taki þær allar mið af persónulegum aðstæðum viðkomandi tjónþola. Þar sé ekki gengið út frá því að það teljist óvenjulegar aðstæður í skilningi ákvæðisins hvernig efnahagsaðstæður séu hverju sinni í þjóðfélaginu. Aðstæður á atvinnumarkaði, sem snert hafi stóran hóp launamanna, séu ekki óvenjulegar í lífi stefnanda í skilningi skaðabótalaga og lögskýringargagna sem að baki þeim standi.

Ekkert bendi til þess að væntanlegar hafi verið breytingar á atvinnuhögum stefnanda á slysdegi sem hafi verið fyrirsjáanlegt að myndu gerast í náinni framtíð. Óumdeilt sé að stefnandi hafi starfað hjá Y og Q, sem nú sé rekið undir nafninu X, á viðmiðunartímabili samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Eins og sjá megi af staðgreiðsluyfirlitum vegna áranna 2014, 2015 og 2016 starfi stefnandi ennþá við þennan rekstur, en reksturinn hafi frá upphafi verið í eigu stefnanda og sambýliskonu hans eða allt frá árinu 2010. Nokkur fjölmiðlaumfjöllun hafi verið um veitingarekstur stefnanda, sem meðal annars hafi nýlega gengist undir endurbætur. Stefnandi muni hafa þróað og framleitt [...]og selt í verslun sinni sem hann hafi hlotið mikið lof fyrir og umfjöllun. Gögn málsins bendi ekki til þess að neinar breytingar hafi staðið fyrir dyrum á högum stefnanda á slysdegi. Hann virðist ekki hafa kosið að nýta starfsréttindi sín til að afla sér atvinnutekna, heldur hefja þess í stað eigin atvinnurekstur um uppfinningu sína ásamt sambýliskonu sinni. Hann virðist þannig hafa söðlað varanlega um. Því sé í það minnsta mótmælt sem röngu sem fram komi í málatilbúnaði stefnanda að um tímabundna ráðstöfun hafi verið að ræða vegna atvinnuleysis stefnanda. Hann hafi nú starfað við þennan sama rekstur í tæplega sjö ár. Stefnandi hafi ekki markað sér annan starfsvettvang á Íslandi, ef frá eru taldir fáeinir mánuðir sem hann hafi starfað við byggingariðnað árið 2009.

Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans en lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Skaðabótalög geri ekki ráð fyrir því að árslaunaviðmið taki tillit til allra hugsanlegra breytinga á atvinnuhögum tjónþola í framtíðinni, enda yrði þá erfitt að festa hendur á árslaunaviðmiðum sem eigi samkvæmt meginreglunni að vera ákveðin hlutlægt á grundvelli upplýsinga um tekjur þremur árum fyrir slys. Sjónarmið um hvaða störf kunni að henta stefnanda síðar geti samkvæmt skaðabótalögum ekki orðið mælikvarði viðmiðunartekna á tjónsdegi. Því sé mótmælt sem ósönnuðu með öllu að það hafi staðið til hjá stefnanda að breyta um starfsvettvang á ný og snúa aftur til starfa innan byggingariðnaðarins þegar slysið hafi orðið.

Af sömu ástæðum standi engin rök til að byggja á meðalheildarlaunum iðnaðarkarla árið 2013 eða meðaltekjum verkakarla árið 2013, eins og vara- og þrautavarakrafa stefnanda byggi á. Stefnandi hafi ekki starfað sem verkamaður þegar slysið hafi orðið og meðallaun verkamanna gefi ekki fullnægjandi mynd af væntanlegum framtíðartekjum hans.

Loks standi engar forsendur til að styðjast við meðallaun stefnanda þegar hann hafi starfað í [...] árin 2005, 2006 og 2007 eins og þrautaþrautavarakrafa stefnanda byggi á. Tekjur sem stefnandi hafi unnið sér inn í öðru landi í annarri starfsgrein en hann hafi sinnt á slysdegi sanni ekkert um hverjar skuli vera margnefndar viðmiðunartekjur.

Það sé stefnanda að sýna fram á að þær meðaltekjur sem hann vilji miða við samkvæmt aðal-, vara-, þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu gefi fullnægjandi mynd af framtíðartekjum hans og að óvenjulegar aðstæður hafi verið uppi á viðmiðunarárum samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Slík sönnun liggi hins vegar ekki fyrir og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu.

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu sé þess krafist að málskostnaður milli aðila verði felldur niður sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, enda eigi stefndi ekki annarra kosta völ en að taka til varna í málinu í ljósi málatilbúnaðar stefnanda.

Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafist sé virðisauksakatts á málskostnað, stefnda reki ekki virðisaukaskattsskylda starfsemi og sé nauðsyn á að fá dæmt álag er þeim skatti nemi úr hendi stefnanda.

Niðurstaða

Í máli þessu deila aðilar um árslaunaviðmið við bótauppgjör. Svo sem rakið er að framan taka kröfur stefnanda, aðalkrafa hans og þrjár varakröfur, mið af því að reikna beri líklegar framtíðartekjur miðað við störf hans á árum áður, iðnmenntun hans eða meðallaun verkamanna. Óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysdag og hafi stefnanda verið ómögulegt að fá starf við hæfi. Stefndi miðar bótauppgjör sitt til stefnanda við árslaun samkvæmt lágmarki 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993.

Fallist er á það með stefnda að almennar aðstæður á vinnumarkaði hér á landi eftir efnahagshrun verða ekki einar taldar grundvöllur þess að aðstæður stefnanda verði metnar óvenjulegar næstu þrjú almanaksár fyrir slysið. Öðru máli gegnir um persónubundið atvinnuleysi og hefur tímabundið atvinnuleysi í dómaframkvæmd talist til óvenjulegra aðstæðna í þessu sambandi jafnvel þó að það standi um árabil, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 454/2015. Fellst stefndi á að tímabilið frá janúar 2010 til september 2010, þegar stefnandi þáði atvinnuleysisbætur, falli þar undir. Stefnandi byggir á því að hann hafi ekki getað fengið atvinnu við iðngrein sína. Kveðst hann í raun hafa verið í atvinnuleit allt þar til hann slasaðist 30. júní 2013, þó að hann hafi kosið að sinna láglaunastarfi í stað þess að þiggja atvinnuleysisbætur í rúm tvö ár af þriggja ára viðmiðunartímabilinu.

Við mat á persónulegum aðstæðum verður að líta til þess að stefnandi, sem var 37 ára gamall þegar slysið varð, hafði um árabil stundað iðn sína í [...] áður en hann kom hingað til lands gagngert til að starfa að slíkum verkefnum. Stefnandi kveðst hafa unnið við járnabindingar frá árinu 1992, fyrst sem læringur en sveinn frá 1995. Samkvæmt gögnum málsins fékk hann iðnmeistararéttindi í múrara- og steypuvinnuiðn í janúar 2003 og starfaði eftir það sem verkstjóri í steypuvinnu og í vinnu með járnbenta steinsteypu við mannvirkjagerð í [...] þar til hann kom til vinnu hér á landi á árinu 2008.

Z mun upphaflega hafa fengið stefnanda til starfa hér á landi við [...], en hann vann eftir það við sérhæfð störf að tveimur stórverkefnum á árinu 2009, við járnabindingar í [...] og á [...] Í skýrslu stefnanda fyrir dóminum kom fram að Z hafi síðar hætt rekstri en hann hefði árangurslaust sótt um störf hjá öðrum fyrirtækjum hér á landi eftir að verkefninu á [...] lauk haustið 2009. Þótt ekki liggi fyrir gögn um þær tilraunir verður sá framburður stefnanda, að hann hafi haldið áfram atvinnuleit í sínu fagi, múrbyggingu, járnabindingu og steypu, eins og hann orðar það, eftir að hann hætti að sækja um atvinnuleysisbætur og allt til þess að slysið varð, talinn trúverðugur þegar litið er til aðstæðna í heild og gagna málsins. Það dregur ekki úr trúverðugleika framburðar stefnanda um þetta atriði þó að hann hafi aðspurður af lögmanni stefnda við skýrslugjöf fyrir dóminum ekki getað nafngreint þau íslensku verktakafyrirtæki sem hann leitaði til um atvinnu á árunum fyrir slysið, enda langt um liðið og hann þá tilltölulega nýkominn til landsins.

Þegar sambýliskona stefnanda setti á stofn ísbúð í Reykjavík vann stefnandi sérhæfð störf við jarðgangagerð norður í landi. X, félag sem alfarið er í eigu sambýliskonu stefnanda, rekur ísbúðina. Aðstæðum sínum á árunum fyrir slysið lýstu þau svo fyrir dómi að meðan stefnandi var í atvinnuleit aðstoðaði hann sambýliskonu sína í ísbúðinni, en verkefni hans þar voru fyrst í stað takmörkuð m.a. af því að hann talaði ekki eða skildi íslensku. Þegar stefnandi hafði þegið atvinnuleysisbætur í heilt ár hætti hann að sækja um þær og tók að þiggja laun fyrir störf sín í ísbúðinni undir lok ársins 2010. Ástæðu þessa lýsti hann svo fyrir dómi að hann hefði langað til að vinna fyrir sér í stað þess að sníkja bætur frá ríkinu. Hann hefði ekki hugsað störfin í ísbúðinni sem langtímastarf áður en hann slasaðist. Hann vinni nú í ísbúðinni við þrif og afgreiðslu en finnist ekki gaman að vinna í ísbúð, það sé ekki hans val á vinnu. Hann væri að vinna við byggingaframkvæmdir ef hann hefði heilsu til þess. Hryggbrotið og aðgerð á öxl eftir slysið komi í veg fyrir að hann geti unnið fyrri störf.

Óumdeilt er að stefnandi starfaði ekki að iðn sinni síðustu þrjú ár fyrir slysið og hefur ekki unnið slík störf eftir slys. Þegar tjónþoli sem á viðmiðunartímabili hefur ekki nýtt starfsréttindi á grundvelli menntunar til að afla hærri tekna en hann naut í raun og hefur þess í stað starfað á öðrum vettvangi hafa í dómaframkvæmd verið gerðar ríkar kröfur til þess að sýnt sé fram á að þær aðstæður hafi verið óvenjulegar og að breytingar á atvinnuhögum hafi á slysdegi verið fyrirsjáanlegar í náinni framtíð.

Slysið varð 30. júní 2013, en um það leyti fór í hönd uppgangur í byggingariðnaði hér á landi að nýju. Telja verður að fyrirsjáanlegt hafi verið á þeim tíma að stefnandi hefði getað snúið aftur til fyrri starfa í náinni framtíð og verður talið, í ljósi þess sem upplýst þykir um aðstæður og fyrirætlanir stefnanda, að það hefði hann gert hefði hann ekki slasast. Um það er ekki ágreiningur, sem stefnandi bar um fyrir dóminum og fær stoð í matsgerð, að eftir slysið henti honum ekki vegna meiðslanna að vinna slík störf. Störf stefnanda í ísbúðinni eftir slysið verða ekki talin vísbending um að hann hefði fyrir slysið ákveðið að skipta um starfsvettvang til frambúðar. Fréttaflutningur um ísbúðina löngu eftir slysið, sem stefndi hefur fundið á netinu og lagt fram í málinu, hefur ekkert sönnunargildi um annað í því sambandi, en er til marks um að slysið hafi varanlega skert möguleika tjónþola á að starfa áfram að iðn sinni.

Til þess að 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga verði beitt, þannig að árstekjur tjónþola verði metnar sérstaklega, þarf viðmiðun við síðustu þrjú tekjuár ekki að þykja réttmæt af einhverjum ástæðum. Þegar litið er til starfsferils og aðstæðna stefnanda í heild verður fallist á að svo standi á og að óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi síðustu þrjú almanaksárin fyrir slysið að því er varðar atvinnuþátttöku hans og tekjuöflun, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 264/2001. Ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur stefnanda en sá að miða við lágmarksfjárhæð 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga svo sem stefndi gerði við uppgjör skaðabóta til stefnanda vegna slyssins. Ber því að meta árslaun til ákvörðunar skaðabóta til stefnanda sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna. Kemur þá til skoðunar hvaða mælikvarði sé réttur á líklegar framtíðartekjur hans.

Aðalkrafa stefnanda er að miðað verði við laun stefnanda hér á landi í sjö mánuði á árinu 2008 og fimm mánuði á árinu 2009. Kröfu sína uppreiknar stefnandi þannig að meðaltekjur hans þessa mánuði skuli telja líklegar mánaðartekjur alla mánuði ársins. Á það verður ekki fallist að það sé réttur mælikvarði á líkleg árslaun til útreiknings á framtíðartekjum að miða með þessum hætti við tekjur á tveimur liðnum tímabilum í atvinnusögu stefnanda sem honum eru hagfelld. Telja verður að almennur mælikvarði sé réttari. Verður aðalkröfu stefnanda því hafnað.

Í fyrstu varakröfu sinni krefst stefnandi þess að miðað verði við meðalheildarlaun iðnaðarkarla á slysárinu 2013 samkvæmt launarannsókn Hagstofu Íslands. Þetta viðmið hefur í dómaframkvæmd verið nýtt til útreiknings á líklegum framtíðartekjum þegar árslaun eru metin sérstaklega og iðnmenntaðir menn eiga í hlut, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 405/2010 og nr. 454/2015. Þykir sá mælikvarði réttur á líklegar framtíðartekjur stefnanda. Um útreikning á kröfu stefnanda er ekki tölulegur ágreiningur og verður því fallist á fyrstu varakröfu hans, eins og hún er fram sett.

Stefnandi hefur gjafsókn í málinu og krefst málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, svo sem áskilið er í gjafsóknarleyfi. Dómurinn hefur fallist á að árslaun skuli í uppgjöri við stefnanda ákvarðast sérstaklega, en því hafði stefndi hafnað. Í samræmi við þá niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður hafnað varakröfu stefnda um að málskostnaður falli niður og verður stefnda gert að greiða málskostnað í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, S-kk-ef C-kk-ef hdl., sem ákveðin er 960.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Málskostnaður sem stefnda er gert að greiða og rennur í ríkissjóð er sömuleiðis ákveðinn 960.000 krónur.

Dóminn kveður upp K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Vörður tryggingar hf., greiði stefnanda, A, 17.736.847 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 21. janúar 2015 til 11. maí 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 11. ágúst 2016 á 6.568.967 krónum.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, S-kk-ef C-kk-ef hdl., 960.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndi greiði 960.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð.

K-kvk-nf K-kvk-nf