E-2627/2013

Mál þetta var höfðað 19. júní 2013 og dómtekið 7. nóvember 2014.

Stefnandi er dánarbú Ó-kvk-ef L-kvk-ef J-kvk-ef.

Stefndi er Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda, Borgartúni 29, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að ógilt verði með dómi undirritun stefnanda um veðsetningu á íbúð hennar að Miðtúni 36 í Reykjavík, fnr. 200-9948 á veðskuldabréf nr. 0101-64-42705, útgefið af V-kk-þgf Á-kk-þgf til stefnda Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda, 10. júní 2005, að fjárhæð 5.300.000 kr., tryggt með 4. veðrétti og uppfærslurétti og skyldi greiðast með 100 afborgunum, í fyrsta skipti 1. september 2005.

Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert með dómi að aflýsa ofangreindu veðskuldabréfi af íbúð stefnanda, að Miðtúni 36, Reykjavík, fnr. 200-9948.

Einnig krefst stefnandi málskostnaðar í báðum tilvikum að viðbættu álagi á málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu að viðbættu álagi.

I.

Málavextir

Ó-kvk-nf L-kvk-nf J-kvk-nf, sem upphaflega var stefnandi málsins, var fædd árið 1924 og lést þann 23. nóvember 2013. Hún var vistmaður á hjúkrunardeild á Hjúkrunarheimilinu Eir í Reykjavík en átti fyrir íbúð að Miðtúni 36 í Reykjavík. Á árinu 2003 greindist stefnandi með heilabilunarsjúkdóm sem var kominn á hátt stig er hún lést.

Þann 10. júní 2005 var syni stefnanda, V-kk-þgf Á-kk-þgf, veitt lán hjá stefnda að fjárhæð 5.300.000 krónur. Gefið var út veðskuldabréf nr. 042705 þann dag með 4. veðrétti í Miðtúni 36. Lánstími var 25 ár og bar lánið 4,07 % ársvexti sem reiknast skyldu frá útborgunardegi. Afborganir skyldu vera 4 á ári og fyrsta afborgun var 1. september 2005. Undir veðskuldabréfið ritaði þinglýstur eigandi Miðtúns, Ó-kvk-nf L-kvk-nf, og V-kk-nf sem lántakandi. Þá undirrituðu tveir vottar skjalið.

Í samræmi við yfirlýsingu V-kk-ef um ráðstöfun á skuldabréfi stefnanda var 5.014.969 krónum af andvirði lánsins ráðstafað til greiðslu á láni Ó-kk-ef L-kvk-ef hjá Lífiðn en á íbúð hennar hvíldi á 2.veðrétti, skv. gögnum, veðskuldabréf sem gefið var út 23. október 1996 að fjárhæð 3.850.000 krónur. Lánið var til 25 ára með 7,9% vöxtum. Þá liggur fyrir að krafist hafði verið nauðungarsölu á eigninni.

Með bréfi Landsbanka Íslands til stefnanda þann 31. ágúst 2012 var stefnanda tilkynnt, sem ábyrgðarmanni að veðskuldabréfi nr. 042705, að bréfið hefði verið sent í innheimtu til lögfræðings vegna verulegra vanskila og ógreiddra gjaldfallinna afborgana þess.

Þann 19. október 2012 krafðist L-kvk-nf, dóttir stefnanda, fjárræðissviptingar L-kvk-ef Ó-kvk-ef fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, en talið var að stefnandi væri hvorki andlega né líkamlega fær um að ráða fjármálum sínum sjálf. Í tengslum við beiðnina aflaði dómari læknisvottorðs Ó-kk-ef H. S-kk-ef, lyf- og öldrunarlæknis á Eir hjúkrunarheimili, sem dagsett er 16. nóvember 2012. Beiðni um fjárræðissviptingu Ó-x-x L-kvk-ef var samþykkt með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 4. desember 2012 og var henni í kjölfarið skipaður lögráðamaður.

Þann 27. janúar 2014 var krafist opinberra skipta á dánarbúi Ó-kk-ef L-kvk-ef en að beiðninni stóðu E-kvk-nf, L-kvk-nf Á-kvk-nf og Á-kvk-nf H-kk-ef Á-kvk-nf. Í beiðninni kemur fram að stefndi hafi hafið nauðungarsöluferli á eigninni. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 21. mars 2014 var dánarbúið tekið til opinberra skipta og í kjölfarið var Ó-kvk-nf L-kvk-nf skipaður lögráðamaður.

Þann 15. mars 2013 sendi lögráðamaður bréf til lögmanns stefnda þar sem krafist var niðurfellingar á veði stefnda í eign stefnanda auk aflýsingar veðskuldabréfsins af íbúð stefnanda. Í bréfinu var vísað til þess að læknisfræðileg gögn renndu stoðum undir að Ó-kvk-nf L-kvk-nf hefði vegna heilabilunar verið alls ófær um að rita undir veðskuldabréf á árinu 2005. Með svarbréfi dagsettu 18. mars 2013 var umræddri beiðni hafnað. Beiðnin var ítrekuð með bréfi 15. maí 2013 en þeirri umleitan var hafnað.

Við aðalmeðferð málsins gáfu eftirtaldir skýrslu fyrir dómi; S-kk-nf S-kk-nf, framkvæmdastjóri stefnda, S-kk-nf P-kk-nf taugasálfræðingur, Ó-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf læknir, E-kvk-nf Á-kvk-nf, J-kvk-nf Á-kvk-nf, L-kvk-nf Á-kvk-nf, Á-kvk-nf H-kvk-nf Á-kvk-nf og V-kk-nf Á-kk-nf.

II.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að Ó-kvk-þf L-kvk-þf J-kvk-þf hafi skort gerhæfi þegar hún setti nafn sitt sem þinglýstur eigandi veðsins að Miðtúni 36 í Reykjavík á veðskuldabréf útgefið af syni stefnanda V-kk-þgf Á-kk-þgf til stefnda þann 10. júní 2005. Byggt er á því að Ó-kvk-nf L-kvk-nf hafi verið haldin heilabilun og með svo skerta andlega starfsemi að engin leið hafi verið fyrir stefnanda að gera sér grein fyrir þeirri miklu fjárhagslegu ábyrgð sem hafi falist í að skrifa undir veðskuldabréfið sem veðsali. Þessu til stuðnings er vísað til VII. kafla lögræðislaga nr. 71/1997 um löggerninga ólögráða manna sem stefnandi byggir á að beita megi með lögjöfnun í máli þessu.

Stefnandi vísar í þessu sambandi einnig til taugasálfræðimats S-kk-ef P-kk-ef sálfræðings á öldrunarsviði Landspítala− háskólasjúkrahúss sem framkvæmt var á stefnanda þann 12. ágúst 2003 í kjölfar minnistruflana og truflana á máli hennar. Niðurstaða taugasálfræðimatsins hafi verið ótvíræð á þá leið að stefnandi hafi í ágúst 2003 verið haldin heilabilun með töluvert miklum stýritruflunum. Telur stefnandi að þannig liggi fyrir að stefnandi hafi á þessum tíma, ekki með neinu móti getað gert sér grein fyrir þeirri ábyrgð sem hafi falist í undirritun slíks fjármálagernings sem um ræði í máli þessu. Þegar á árinu 2003 hafi stefnandi ekki verið fær um að ráða fjárhagslegum hagsmunum sínum sökum heilsubrests og þannig verið ófær um að rita undir það skuldabréf sem um ræðir og gera sér grein fyrir þeirri fjárhagslegu ábyrgð sem hafi falist undirritun veðskuldabréfsins.

Jafnframt vísar stefnandi til læknisvottorðs Ó-kk-ef H. S-kk-ef, læknis stefnanda á hjúkrunardeild Hjúkrunarheimilisins Eir, dagsetts 16. nóvember 2012. Vísar stefnandi í þessu sambandi til skýrslu læknisins fyrir dómi þann 28. nóvember 2012 í tengslum við beiðni um fjárræðissviptingu L-kvk-ef Ó-kk-ef.

Stefnandi telur að þar sem að sjúkdómur L-kvk-ef Ó-kk-ef hafi ágerst liggi í augum uppi að í júní 2005, þegar hún hafi ritað undir veðskuldabréfið, hafi hún ekki með neinu móti getað gert sér grein fyrir þeim afleiðingum sem hafi falist í því að rita undir veðskuldabréf það sem um ræði í málinu. Sönnunarbyrði um hið gagnstæða hvíli á stefnda enda með yfirburðastöðu gagnvart stefnanda vegna þess fjármálagjörnings sem að um ræðir.

Stefnandi telur augljóst að sonur stefnanda hafi nýtt sér bágindi, einfeldni og fákunnáttu stefnanda með því að fá hana til að setja nafn sitt undir það veðskuldabréf sem um ræðir í málinu. Stefndi hafi hagnaðist á því með því að fá tryggingu fyrir lánveitingunni sem stefndi hefði annars aldrei fengið. Jafnframt liggi fyrir að ef stefndi hefði sýnt þá lágmarksaðgæslu að kalla L-kvk-þf Ó-kvk-þf til sín vegna þeirrar undirritunar sem um ræðir og gert henni grein fyrir þeirri áhættu sem fólst í því að veðsetja fasteign sína, hefði stefndi ekki getað velkst í vafa um ástand hennar og skort á gerhæfi vegna heilabilunarsjúkdóms.

Stefndi sem sé stór lífeyrissjóður og sérfróður aðili í lánveitingum beri þannig hallann af því að hafa ekki kynnt sér aðstæður stefnanda sem veðsala á fullnægjandi hátt við undirritun veðskuldabréfsins þann 10. júní 2005. Samkvæmt framanrituðu, og með vísan til III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með síðari breytingum, einkum 30., 31. og 36. gr. laganna, beri þannig að ógilda veðsetningu stefnanda samkvæmt veðskuldabréfi nr. 0101-64-42705 sem um ræðir í máli þessu.

Stefnandi byggir einnig á því að stefndi hafi ekki sýnt lágmarksaðgæslu við lánveitingu sína með vísan til þágildandi samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 7. nóvember 2001 sem að stóðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða og Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda. Í 3. og 4. gr. samkomulagsins er að finna ítarlegar reglur sem gilda þegar skuldaábyrgð eða veð er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu sem og upplýsingagjöf til ábyrgðarmanns.

Samkvæmt samkomulaginu er fjármálafyrirtæki ávallt skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en 1.000.000. kr. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins skal jafnframt tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Auk þess sé tekið fram í 1. gr. samkomulagsins að markmið þess sé að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Þá sé tekið fram að með samkomulaginu séu settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum sem skuldaábyrgð, eða veð í eigu annars einstaklings, er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu.

Ljóst sé að stefndi er lífeyrissjóður, sem ávaxtar iðgjöld sjóðfélaga, m.a. með útlánum, en slík starfsemi sé stór þáttur í rekstri lífeyrissjóða. Það liggi því fyrir að stefndi er fjármálafyrirtæki, sem eðli sínu samkvæmt hafi á að skipa starfsliði, sem sérhæfi sig á sviði útlána. Af þessu leiði að skoða verður framgöngu stefnda í því ljósi. Með vísan til þessa byggir stefnandi á því að líta beri á samkomulagið frá 2001 sem staðfestingu á ríkjandi viðhorfum til þess, hvernig góðri og gegnri fjármálastofnun beri að haga starfsemi sinni þegar ábyrgð er veitt. Ljóst sé að ekki hafi verið framkvæmt greiðslumat á stefnda þegar L-kvk-nf Ó-kvk-nf ritaði undir veðskuldabréfið sem veðsali.

Stefnandi byggir á því, og með vísan til jafnræðissjónarmiða, að gera þurfi þær lágmarkskröfur til stefnda að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð sjálfskuldarábyrgðaraðila nemur hærri fjárhæð en 1.000.000 kr. Stefnandi telur þannig engum vafa undirorpið að líta beri á þær reglur, sem finna má í samkomulaginu frá 7. nóvember 2001 sem staðfestingu á ríkjandi viðhorfum til þess, hvernig stefnda bar að haga starfsemi sinni þegar ábyrgð var veitt á þeim tíma er stefnandi ritaði undir veðskuldabréfið sem veðsali. Verði stefndi sem sérfróður aðili á fjármálamarkaði að bera hallann af því að hafa ekki á nokkurn hátt kannað sjálfstætt aðstæður sonar stefnanda sem útgefanda veðskuldabréfsins og framkvæmt greiðslumat á syni stefnanda og kynnt það stefnanda.

Stefnandi byggir einnig í þessu sambandi á því að stefnda hafi ávallt verið rétt og skylt að kynna Ó-kvk-þgf L-kvk-þgf ábyrgð sína. Það liggur því fyrir að auk þess að framkvæma greiðslumat á syni hennar hafi stefnda einnig borið að láta hana vita af þeirri áhættu og ábyrgð sem fólst í því að rita undir veðskuldabréfið.

Með vísan til þessa ber að ógilda veðsetningu stefnanda á veðskuldabréfi nr. 0101-64-42705, sbr. 1. og 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Telja verður að hafið sé yfir allan vafa að bersýnilega sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri samning aðila fyrir sig, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Í þessu sambandi byggir stefnandi einnig á atvikum við samningsgerðina og þeim atvikum sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936.

Ástand L-kvk-ef Ó-kk-ef hafi á þeim tíma er mál þetta var höfðað verið algjört málstol og hafi hún ekkert getað tjáð sig. Bendi það, ásamt þeim gögnum sem fyrir liggja í málinu, til þess að ástand hennar hafi verið orðið slíkt á árinu 2005 að hún hafi með engu móti getað gert sér grein fyrir þeirri miklu ábyrgð sem fylgdi skilningi á undirritun þess fjármálagjörnings sem um ræðir í máli þessu.

Stefnandi byggir í þessu sambandi á að einstök ákvæði samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 beri að skýra með hliðsjón af framangreindum tilgangi þess og meginreglum um vernd neytenda, sem eiga sér lagastoð m.a. í a-d liðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og í ýmsum ákvæðum annarra laga sem getið er í stefnu. Ljóst sé að stefndi er stór og öflugur lífeyrissjóður, sem starfar á grundvelli opinbers leyfis. Gera þarf ríkar kröfur um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð hjá lífeyrissjóðum. Þessar kröfur leiða bæði af óskráðum reglum og 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, sbr. nú meginregluna í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þar sem ljóst er að stefnandi bjó ekki yfir menntun og þekkingu á því sviði sem hér um ræðir og var jafnframt haldin heilabilunarsjúkdómi á háu stigi þegar umrædd veðsetning átti sér stað, liggur fyrir að stefndi sem lífeyrissjóður ber hallann af því að hafa ekki framkvæmt greiðslumat hjá syni stefnanda, útgefanda þess veðskuldabréfs sem um ræðir í máli þessu sem og kynnt stefnanda þá ábyrgð og áhættu sem fólst í undirritun hennar undir veðskuldabréfið.

Stefnandi byggir á almennum reglum samninga- og fjármunaréttar. Jafnframt byggir hann á III. kafla samningalaga nr. 7/1936, einkum ákvæðum 30., 31. og 36. gr. og a-d liðum 36. gr. laganna, meginreglum samningaréttar, m.a. um brostnar forsendur, VII. kafla lögræðislaga nr. 71/1997, meginreglum samkomulags um notkun ábyrgða frá 2001, meginreglum neytendaverndar, sbr. lög um þjónustukaup nr. 42/2000, lögum um neytendalán nr. 121/1994, lögum um húsgöngu- og fjarsölusamninga nr. 46/2000 og lögum um skaðsemisábyrgð nr. 48/2003, lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum ákvæði 19. gr. laganna. Um varnarþing vísar stefnandi til ákvæðis 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130 gr. Kröfu um að virðisaukaskattur leggist á málskostnað byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

III.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á því að umrædd lánveiting hafi í alla staði verið eðlileg, vel grunduð og stefndi í góðri trú. Lántaka V-kk-ef Á-kk-ef með veði í fasteign stefnanda að Miðtúni 36, hafi greinilega verið gerð til að koma Ó-kvk-þgf L-kvk-þgf J-kvk-þgf út úr þeim greiðsluvanda gagnvart lífeyrissjóðnum Lífiðn sem upp var kominn með tilheyrandi nauðungarsöluaðgerðum. Þá hafi lántakan og uppgreiðsla eldra láns stefnt að því markmiði að komast úr mjög erfiðum vaxtakjörum í mun viðráðanlegri kjör hjá stefnda, þ.e.a.s. úr 7,9% föstum vöxtum í 4,07% breytilega vexti hjá aðila eins og stefnda.

Stefndi byggir á því, að Ó-kvk-nf L-kvk-nf hafi við lántökuna í maí 2005 verið fyllilega fær um að ráða fjármálum sínum að þessu leyti og því verði ekki við veðsetningunni haggað. Ekki hafi verið um að tefla flókinn fjármálagerning, eins og í stefnu sé látið að liggja, heldur einungis einfalda og venjulega lántöku, í raun svonefnda skuldbreytingu, gerða til að greiða upp eldra lán með mun verri kjörum.

Stefnandi hafi alla sönnunarbyrði fyrir því að Ó-kvk-nf L-kvk-nf hafi í maí 2005 verið orðinn ófær um þessa ráðstöfun. Sú sönnun hafi ekki verið færð fram í málinu. Engu breytir þar um, þótt hún hafi vegna heilabilunar verið svipt fjárræði með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 4. desember 2012, sjö og hálfu ári eftir að Ó-kvk-þgf L-kvk-þgf var veitt veðleyfið, sem í raun hafi eingöngu verið veitt í þágu hans sjálfs.

Læknisvottorð Ó-kk-ef H. S-kk-ef frá 2012 taki ekki nema síður sé af skarið um að stefnandi hafi í maí 2005 verið ófær um að ráða fyrir fjármálum sínum og skýrsla læknisins fyrir dómi gerir það ekki heldur. Sama sé að segja um álit S-kk-ef P-kk-ef sálfræðings í þágu máls þessa eða um 21 mánuði fyrir undirritun stefnanda á veðleyfinu. Gögn þessi sanni ekki skort á gerhæfi stefnanda í maí 2005, heldur séu þau einungis eftir atvikum sönnun fyrir því, að þróun heilabilunar stefnanda hafi verið komin af stað í ágúst 2003, sem svo hafi lyktað á þann veg, að níu árum síðar hafi bilunin verið komin á endastig. Staðhæfingum stefnanda nú, um að Ó-kvk-nf L-kvk-nf hafi í maí 2005 verið orðin ófær um að veita veðleyfi fyrir skuldbreytingarláni í eigin þágu, séu með öllu ósannaðar og því haldlausar. Þeim er því mótmælt sem röngum. Stefnandi reyni að velta yfir á stefnda sönnunarbyrði um að stefnandi hafi haft gerhæfi á árinu 2005. Því sé mótmælt enda engin rök til að líta svo á í ljósi atvika.

Samkvæmt ströngum lánareglum stefnda sé ekkert lán veitt nema fyrir því sé sett fullnægjandi trygging. Þannig sé ljóst að ekki sé um að ræða hagnað stefnda í þessu sambandi. Þá er síður en svo sóst eftir því af hálfu stefnda að veita sjóðfélögum lán. Því sé mótmælt að aðgæsluleysi af hálfu stefnda í sambandi við veðtökuna hafi verið fyrir að fara. Bent sé á að veðskuldabréfið er vottað af tveimur aðilum, sem báðir staðfesta fjárræði stefnanda.

Stefndi telur eins og máli þessu sé háttað ekki byggt á ógildingarreglum laga nr. 7/1936. Stefandi vísi einkum til 30., 31. og 36. gr. laganna, en geri því takmörkuð skil, hvernig ákvæðin tengist málsefninu. Tilvísun til 30. gr. feli í sér ásökun í dómsmáli um að stefndi hafi beitt stefnanda svikum, sem refsiverð eru skv. fjársvikaákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Rökstyður stefnandi þessar dylgjur ekki með neinum hætti. Stefndi telur það sérlega ámælisvert af stefnanda að væna stefnda um fjársvik og gera ekki minnstu tilraun til að rökstyðja áburðinn. Þá byggir stefnandi mál sitt upp á misneytingarákvæði samningalaga, 31. gr., en slík gjörð sé einnig refsiverð samkvæmt almennum hegningarlögum. Stefnandi rökstyðji ekki heldur með neinum hætti þessa ásökun sína um refsiverðan verknað. Þá byggi stefnandi á 36. gr. samningalaganna en útskýrir með engum hætti, eða ófullnægjandi, hvernig meta eigi stöðu samningsaðilja, atvik við samningagerðina og atvik er síðar hafi komið til.

Stefndi mótmælir því að stefndi eigi að bera hallann af því, að hafa ekki framkvæmt greiðslumat á V-kk-þgf og gert stefnanda grein fyrir áhættunni, sem hann tók með veðsetningunni, enda hafi áhættan að heita má verið engin, eins og sjáist af skjölum stefnda. Ekki hafi verið um lántöku til skulda- eða áhættuaukningar að ræða heldur aðeins venjulega skuldbreytingu. Það hafi legið ljóst fyrir strax í upphafi, að lánið færi til uppgreiðslu annars láns svipaðrar fjárhæðar, áhvílandi á sömu fasteign.

Hyggist dómurinn fallast á efniskröfur stefnanda þrátt fyrir þær varnir og lagarök, sem að framan eru borin fram, byggir stefndi einnig á þeirri sjálfstæðu málsástæðu, að sú niðurstaða myndi leiða til óréttmætrar auðgunar stefnanda upp á rúmar fimm milljónir króna að höfuðstól auk vaxta. Sú auðgun væri sem slík með öllu óréttmæt. Stefndi byggir á því að beita eigi með lögjöfnun reglu 12. gr. laga um samningsveð, nr. 75/1997, sem fjallar um sameiginlegt veð. Í 2. mgr. komi fram hvernig með eigi að fara, þegar veðhafi gengur að einu veði af fleirum fyrir allri kröfu sinni, en þá myndast réttur þess, sem fyrir varð, til að ganga inn í veðréttinn í öðrum veðandlögum. Sé ljóst af ákvæðinu, að því sé ætlað að koma í veg fyrir óréttmæta auðgun í formi bættrar veðstöðu. Það sama á við í þessu máli.

Stefndi hafnar því að greiða stefnanda málskostnað og þess heldur álag á málskostnað skv. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 en slík krafa sé að ófyrirsynju og órökstudd.

Stefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda. Í ljósi málatilbúnaðar stefnanda, krefst stefndi þess enn fremur að fá sér tildæmdan málskostnað úr hendi stefnanda hvernig sem málið fer, skv. 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, stafliðum a og c, enda telur hann stefnanda hafa höfðað mál þetta að þarflausu og án nokkurs tilefnis frá stefnda, og einnig að stefnandi hafi haft uppi kröfur og staðhæfingar, sem hann vissi eða mátti vita að væru rangar eða haldlausar. Stefndi telur þessar sakir stefnanda vera mjög miklar og krefst því álags á málskostnað skv. 2. mgr. 131. gr. laganna.

Stefndi vísar til reglna kröfuréttarins um óréttmæta auðgun og til 12. gr. laga nr. 75/1977 með lögjöfnun. Einnig vísar stefndi til almennra reglna samningaréttarins, sbr. lög nr. 7/1936, um loforð og að samninga skuli halda. Þá er vísað til eðlis máls og meginreglna laga. Loks vísar stefndi til almennra reglna einkamálaréttarfarsins um sönnunarfærslu, sönnunarbyrði og sönnunarmat. Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129., 130. og 131. gr.

IV.

Niðurstaða

Í máli þessu krefst stefnandi, dánarbú Ó-kvk-ef L-kvk-ef J-kvk-ef, að ógild verði með dómi undirritun stefnanda um veðsetningu á veðskuldabréf útgefið 10. júní 2005 af V-kk-þgf til stefnda Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda, að fjárhæð 5.300.000 kr. Til tryggingar skuldinni var íbúð Ó-x-x L-kvk-ef heitinnar að Miðtúni 36 í Reykjavík. Með úrskurði dómsins þann 25. nóvember 2013 var frávísunarkröfu stefnda hafnað en hún var m.a. reist á þeim grunni að dómkrafa stefnda væri ódómtæk eins og hún var sett fram. Niðurtaða dómsins var sú að þrátt fyrir annmarka á framsetningu dómkröfunnar væri hún nægilega skýr og yrði ekki skilin á annan veg en að krafist væri ógildingar á veðsetningu stefnanda samkvæmt ofangreindu veðskuldabréfi. Þá væri ljóst af málatilbúnaði stefnanda að verið væri að krefjast ógildingar á skuldbindingunni að baki þeim gerningi sem um ræði.

Stefnandi byggir kröfu sína um ógildingu á því að Ó-kvk-þgf L-kvk-þgf hafi skort gerhæfi er hún ritaði samþykki sitt á ofangreint skuldabréf, sem þinglýstur eigandi veðandlagsins. Þá byggir stefnandi á því að stefndi hafi ekki sýnt þá lágmarksaðgæslu sem honum bar við lánveitingu sína. Beri því með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 að ógilda veðsetninguna. Aðspurður við munnlegan málflutning kvaðst lögmaður stefnanda ekki byggja kröfu sína um ógildingu á 30. og 31. gr. laga nr. 7/1936 eins og ráða má af framsetningu í stefnu.

Þegar Ó-kvk-nf L-kvk-nf ritaði undir skuldabréfið var hún fjárráða en var svipt fjárræði með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur á árinu 2012. Fyrir liggur að Ó-kk-nf H. S-kk-nf, lyf- og öldrunarlæknir, annaðist Ó-kvk-þf L-kvk-þf frá árinu 2003 en samkvæmt framburði dætra hennar fyrir dómi urðu þær varar við breytingar á minni hennar á árunum 2002-2003 sem þurftu frekari athugana við. Vísaði læknirinn henni til S-kk-ef P-kk-ef sálfræðings sem lagði fyrir hana ýmiss konar próf en niðurstöður taugasálfræðilegs mats eru ítarlega raktar í bréfi hans frá 15. ágúst 2003. Niðurstöður hans eru þær helstar að taugasálfræðileg prófun benti til mikilla stýritruflana sem fram kæmu í nær öllum verkefnum. Einnig kom fram mikil skerðing á þáttum sem reyndu á mál þó svo að málstol kæmi ekki fram. Þannig hafi lestur verið mjög skertur og erfiðleikar með skrift. Taugasálfræðilega mynstrið bendi tvímælalaust til heilabilunar með töluvert miklum stýritruflunum og samræmist einna helst „vasculer heilabilun“.

S-kk-nf P-kk-nf staðfesti og útskýrði niðurstöður sínar í skýrslu sinni fyrir dómi. Aðspurður kvaðst hann efast um að Ó-kvk-nf L-kvk-nf hefði, á þeim tíma er prófin voru lögð fyrir hana, verið fær um að taka afstöðu til fjármálagerninga. Ástæða þess væri sú að minni hennar, skilningur og innsæi hafi verið skert. Hún hafi til að mynda ekki getað reiknað einföld reiknisdæmi. Spurður um framþróun sjúkdóms sem þessa kvað vitnið mismunandi og einstaklingsbundið hver hún væri. Hann gæti aðeins getið sér til um það miðað við niðurstöður prófa. Algengt væri að einkennin gengu í þrepum og væri afturförin þá jafnan mikil. Hefði svo sennilega verið á árinu 2005.

Þá lýsti Ó-kk-nf H. S-kk-nf því að hann hefði lagt mini mental skimunarpróf fyrir Ó-kvk-þf L-kvk-þf á árinu 2005 sem hafi gefið 12 af 29 stigum sem gefi til kynna verulega heilabilun. Hún hafi verið á göngudeild Eirar á árinu 2003 en þá hafi verið orðið erfitt fyrir hana að búa ein á heimili sínu. Fyrri part árs 2004 hafi hún fengið þar inni á dagdeild fyrir minnissjúka og hafði henni þá farið aftur hvað marga þætti varðaði. Hún hafi fengið fulla vistun í ágúst 2005 en farið hratt aftur og undir lokin hafi hún verið orðin alveg ósjálfbjarga og í hjólastól. Hann taldi skilning hennar á árunum 2003-2005 til að taka flóknar ákvarðanir, tjá vilja og gera sér grein fyrir afleiðingum, verulega skertan. Taldi læknirinn algjörlega útilokað, þegar litið væri til gagna hans og skoðana, að hún hefði skilið afleiðingar gjörða sinna á árinu 2005 jafnvel þó hún gæti skilið einfaldar skipanir eða fyrirspurnir.

Ó-kk-nf og S-kk-nf töldu báðir að við aðstæður sem þessar væri full ástæða til að fela öðrum fjármál viðkomandi enda flókið fyrir einstaklinga með þennan sjúkdóm að hafa yfirsýn yfir þau. Væru aðstandendur jafnan hvattir til þess að huga að þessu þegar svo væri komið. Lá þó, að sögn Ó-kk-ef, ekkert fyrir um það í hans gögnum að svo hafi verið í tilviki Ó-x-x L-kvk-ef.

Samkvæmt ofangreindu sýndu niðurstöður ofangreindra prófa S-kk-ef frá 2003 afgerandi einkenni heilabilunar sem hafði verulegar afleiðingar á alla færni Ó-x-x L-kvk-ef. Það skimunarpróf sem Ó-kk-nf lagði fyrir hana á árinu 2005 í þeim tilgangi að skoða vitræna getu hennar sýndi einnig verulega heilabilun. Af þessu má leiða líkur að því að skilningur hennar þegar kom að fjármálagerningum hafi almennt séð verið verulega slakur. Þegar hún ritaði undir veðskuldabréf það sem hér um ræðir var skammt í að hún fengi fulla vistun á Eir sem til að byrja með var á sambýli á meðan færni hennar til samskipta og hreyfigeta var enn þokkaleg eins og fram kemur í gögnum málsins. Þó er til þess að líta að enginn hlutlaus einstaklingur bar um það hvernig skilningi hennar var háttað þegar hún undirritaði fjármálagerninginn umrætt sinn. Kvað V-kk-nf Á-kk-nf, sonur Ó-x-x L-kvk-ef og lántakandi á skuldabréfinu, að hann hefði talið hana skilja hvað í honum fólst. Vitundarvottar á veðskuldabréfinu komu ekki fyrir dóminn og hefur vætti þeirra þar af leiðandi ekki verið hnekkt, m.a. um andlegt ástand Ó-kvk-ef L-kvk-ef við undirritun.

Í málinu er óumdeilt, og var staðfest af V-kk-þgf, að lánið frá 2005 hafi verið tekið í þeim tilgangi að greiða niður eldra lán samkvæmt veðskuldabréfi frá 1996 þar sem Ó-kvk-nf L-kvk-nf var skuldari. Var um að ræða lán sem hann hafði fengið gegn veði í fasteign móður sinnar vegna viðskipta sem hann stóð í á þeim tíma. Fram kom í skýrslu dóttur hennar Á-kvk-ef, sem sá um fjármál hennar, að hún hafi vitað af þessu skuldabréfi en þegar greiðsluseðlar hafi borist vegna þess, hafi móðir hennar alltaf sagt að V-kk-nf sæi um þá. Það mun hann hafa gert fram til ársins 2004 en þá fór lánið í vanskil og var nauðungarsala fasteignar móður hans yfirvofandi þegar lánið var uppgreitt með hinu nýja láni. Báru allar dætur Ó-kvk-ef L-kvk-ef fyrir dómi um að þeim hafi verið ókunnugt um veðskuldabréfið frá 2005 eða tilgang lántökunnar þar að baki.

Málsaðila greinir á um hvort það hafi þýðingu í þessu sambandi hvernig lánsfénu var ráðstafað. Óumdeilt er að 5.014.969 krónum af andvirði 5.300.000 króna láni var varið til uppgreiðslu láns Ó-x-x L-kvk-ef heitinnar frá 1996. Í lántökugjald og annan kostnað fóru 58.200 krónur. Eftirstöðvarnar, eða samtals 226.831 króna, voru greiddar inn á bankareikning V-kk-ef sem hann kvað hafa verið umbun til hans frá móður hans.

Telur stefnandi einu gilda hvernig lánsfénu var ráðstafað þar sem Ó-kvk-nf L-kvk-nf hafi ekki borið skynbragð á þess konar fjármálagerninga sem hér um ræðir. Að mati dómsins verður ekki fram hjá því litið að nær öllu lánsfénu var varið til niðurgreiðslu láns sem Ó-kvk-nf L-kvk-nf var skuldari að. Þrátt fyrir að V-kk-nf hafi greitt af eldra láninu sem hans eigin var veðið í fasteign Ó-kvk-ef L-kvk-ef og hefði augljóslega komið til nauðungarsölu ef ekkert hefði verið að gert. Verður ekki annað séð en að tilgangur með lántöku V-kk-ef hafi verið sá að koma í veg fyrir og í leiðinni létta á greiðslubyrði en verulegur munur var á vaxtakjörum á fyrra láninu og því seinna. Þá er til þess að líta að engin gögn í málinu renna stoðum undir þá staðhæfingu stefnanda að hann hafi beitt móður sína blekkingum eða misneytingu við undirritun veðskuldabréfsins og er það í raun fjarstæðukennt með hliðsjón af aðdraganda lánsins. Þau verndarsjónarmið sem ráða för þegar ógiltir eru fjármálagerningar einstaklinga sem skortir gerhæfi eiga því ekki við hér. Þykir ekki skipta máli í þessu sambandi að nú vofi nauðungarsala eignarinnar yfir vegna vanskila en fram kom í skýrslu V-kk-ef að hann hefði hætt að greiða af láninu eftir að ósætti varð á milli hans og systra hans í tengslum við mál þetta. Var það þá fyrst sem farið var fram á fjárræðissviptingu Ó-x-x L-kvk-ef. Þá er til þess að líta að því hefur ekki verið haldið fram að Ó-kvk-nf L-kvk-nf hafi á árinu 1996 ekki borið skynbragð á fjármálagerninga en fram kom í skýrslutökum að V-kk-nf hafi ekki verið eina barn hennar sem hafi fengið lánsveð. Var henni enda frjálst að ráðstafa eignum sínum eftir atvikum til hagsbóta fyrir börn sín.

Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á því hvort svo sé skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. ákvæðisins. Þegar málsatvik þau sem rakin hafa verið eru virt heildstætt og að öðru leyti með hliðsjón af 2. gr. 36. gr. laga nr. 7/1936 verður ógildingarkrafa stefnanda ekki reist á þeirri málsástæðu að ósanngjarnt sé í ljósi andlegs ástands hennar að veðskuldbinding hennar samkvæmt umræddu veðskuldabréfi standi.

Kemur þá til skoðunar hvort stefndi hafi ekki sýnt þá lágmarksaðgæslu sem honum bar við lánveitingu sína. Ljóst er að hluti af starfsemi stefnda er að ávaxta fé sjóðsins. Samkvæmt lögum nr. 155/1998 um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda markar sjóðurinn sér fjárfestingarstefnu í samræmi við VII. kafla laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Kom fram hjá framkvæmdastjóra stefnda að fjárfestingarstefna sjóðsins hafi frá upphafi verið sú að auka verðgildi eigna sem mest. Á þeim tíma sem um ræðir hafi sjóðsfélögum staðið til boða hagstæð lán hjá sjóðinum, m.a. með lánsveði. Það veð sem hér um ræðir hafi verið traust veð og V-kk-nf hafi gegn því fengið lán sem aðeins nam um helmingi af hans lánsrétti. Tilskilinna gagna hafi verið aflað og opinber gögn skoðuð en ekkert athugavert komið í ljós.

Að ofangreindu virtu er ljóst að stefndi telst vera fjármálastofnun sem, þrátt fyrir að vera ekki aðili að samkomulagi frá 7. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga er stefnandi vísar til, bar að hafa í heiðri þær óskráðu meginreglur um hvernig haga beri starfsemi þegar ábyrgð er veitt, til að mynda með lánsveði. Auk þess býr stefndi, stöðu sinnar vegna, yfir sérfræðiþekkingu og kunnáttu umfram hinn almenna borgara.

Fyrir liggur að V-kk-nf gekkst ekki undir greiðslumat hjá stefnda og aðstæður Ó-kvk-ef L-kvk-ef sem ábyrgðarmanns voru ekki sérstaklega kannaðar. Það leiðir hins vegar ekki sjálfkrafa til ógildis fjármálagernings heldur þarf einnig að fullnægja skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 rétt eins og stefnandi byggir á. Eins og hér var ástatt og rakið hefur verið um atvik að öðru leyti fellst dómurinn hins vegar ekki á það með stefnanda að stefndi hafi ekki sýnt þá aðgæslu sem ætlast mátti til af honum. Frá upphafi lá ljóst fyrir að láninu skyldi ráðstafað til uppgreiðslu á veðskuldabréfi Ó-kvk-ef L-kvk-ef sem var áhvílandi á 2. veðrétti á húseign hennar, þ.e. veðandlagi stefnda. Liggur fyrir yfirlýsing þess efnis í gögnum málsins svo og yfirlýsing vegna veðleyfisins undirritað af Ó-kvk-þgf L-kvk-þgf 12. maí 2005.

Verður, með hliðsjón af ofangreindu, ekki talið, eins og á stóð, að stefndi hafi brugðist skyldum sínum svo að rétt sé að víkja ábyrgðarskuldbindingu Ó-kvk-ef L-kvk-ef heitinnar til hliðar á þeim grundvelli að ósanngjarnt sé fyrir stefnda að bera hana fyrir sig með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Á hinn bóginn er það mat dómsins að önnur niðurstaða væri bersýnilega ósanngjörn fyrir stefnda.

Óumdeilt er, eins og áður segir, að 5.014.969 krónum af andvirði 5.300.000 króna láni var varið til uppgreiðslu láns Ó-kk-ef L-kvk-ef heitinnar frá 1996. Í lántökugjald og annan kostnað fóru 58.200 krónur. Samtals 226.831 króna var greidd inn á bankareikning V-kk-ef sem hann kvað hafa verið umbun til hans frá móður hans. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins sem hrekur það.

Að öllu ofangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að stefndi skuli vera sýkn af kröfum stefnanda.

Stefndi krefst auk þess álags á málskostnað með vísan til 2. mgr. 131. gr. laganna en skilyrði er að sakir samkvæmt a- og c-liðum 1. mgr. ákvæðisins séu miklar. Dómurinn telur skilyrði a-liðar ekki uppfyllt enda ekki unnt að staðhæfa að málið hafi verið höfðað að þarflausu eða án nokkurs tilefnis af gagnaðila þó niðurstaða þess sé á þann veg sem að ofan greinir.

Hvað varðar c-lið 1. mgr. ákvæðisins má fallast á það með stefnda að málatilbúnaður stefnanda er villandi um tilvísanir til 30. og 33. gr. sem bæði kemur fram í umfjöllun um málsástæður svo og í kafla um lagatilvísanir. Fram kom við aðalmeðferð málsins að stefnandi byggði ekki kröfur sínar á ofangreindum ákvæðum. Þrátt fyrir að tilefni hafi verið til þess að upplýsa um það eftir að stefndi lagði fram greinargerð sína verður ekki talið að sakir stefnda séu slíkar að fallast beri á kröfu stefnda um álag á málskostnað.

Samkvæmt þessari niðurstöðu, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem telst hæfilegur 500.000 krónur að teknu tilliti til þóknunar m.a. vegna flutnings um frávísunarkröfu.

S-kvk-nf H-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda, skal vera sýkn af kröfu stefnanda, dánarbús Ó-kvk-ef L-kvk-ef J-kvk-ef.

Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf H-kvk-nf