E-5149/2006

Mál þetta, sem dómtekið var 16. mars 2007, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Viðskiptahúsinu ehf., kt. 000000-0000, Skúlagötu 17, Reykjavík, á hendur H-kk-þgf Á-kk-þgf, kt. 000000-0000, Bjarmalandi 11, Sandgerði, með stefnu sem birt var 7. september 2006.

Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til greiðslu 3.611.577 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. maí 2006 til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins.

Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins.

Málavöxtum og málsástæðum er lýst af hálfu stefnanda nokkurn veginn með eftirfarandi hætti: Stefnandi er sérhæfður í sölu fasteigna, fyrirtækja, skipa og aflaheimilda. Stefndi kom fram fyrir hönd Öngla ehf. og leitað til stefnanda um að sjá um sölu á félaginu ásamt aflaheimildum. Stefnandi fann kaupanda og náði samkomulagi um verð. Af hálfu stefnanda var kauptilboð útbúið 24. október 2005 sem stefndi samþykkti. Á kauptilboðinu er M-x-x R-x-x J-x-x, eiginkona stefnda, einnig skráð sem seljandi. Stefndi sagði forsvarsmönnum stefnanda að ekki væri þörf á undirskrift hennar, enda væri hún ekki hluthafi. Í því sambandi er bent á árshlutareikning Öngla ehf. frá 23. nóvember 2005 þar sem endurskoðandi félagsins lýsir því að hlutafé félagsins, allt í eigu stefnda, nemi í lok tímabilsins 1.500.000 kr.

Greint er frá því að leitað hafi verið til Sparisjóðsins í Keflavík er hafi tilkynnt Fiskistofu, hinn 15. desember 2005, að sparisjóðurinn, sem veðhafi í Guðjóni GK 78, heimilaði flutning á tilgreindum aflahlutdeildum yfir á Frosta ÞH 229, en Guðjón GK 78 hafi verið skip í eigu Öngla ehf.

Því er lýst að 22. desember 2005 hafi stefnanda borist símbréf frá H-kk-þgf M-kk-þgf hrl. þar sem segir að M-x-x R-x-x J-x-x hafi leitað til hans vegna kauptilboðs í hlutafé Öngla ehf. M-x-x hafi tekið þá ákvörðun að selja ekki hlutafé sitt í félaginu og jafnframt lýsi hún yfir að hún muni beita samningsbundnum forkaupsrétti sínum. Kauptilboðið [frá 24. október 2005] væri þannig fallið niður. Haft hafi verið samband við stefnda vegna þessa en engin svör borist frá honum.

Lögmaður stefnanda svaraði bréfi lögmanns M-kvk-ef R-kvk-ef J-x-x frá 22. desember 2005 með bréfi 6. febrúar 2006. Þar segir m.a.:

... H-kk-nf Á-kk-nf var í sambandi við umbj.m. um sölu á hlutafélaginu Önglum ehf., ásamt kvóta. Þann 26. október samþykkti H-kk-nf án nokkurra fyrirvara kauptilboð um að selja G.Ben ehf. félagið ásamt nánar skilgreindum kvóta, en ekki báta. Skv. uppgjörum þess félags, síðast árshlutauppgjöri frá 23. nóvember 2005, þá var nefndur H-kk-nf einn eigandi alls hlutafjár í félaginu. Hafi hann frá þeim tíma, til desember 2005, selt helminginn til umbj.y., þá er það refsiverður verknaður.

...

Því er alfarið mótmælt afstöðu u-x-x um að hún eigi forkaupsrétt að hlutafé í félaginu, enda liggur fyrir sannanlega að hún var á þessum tíma ekki eigandi að hlutafé í félaginu, heldur varð það allt í eigu H-kk-ef Á-kk-ef, svo sem hann sjálfur staðhæfði við söluna.

Því er þannig hafnað að kauptilboð þetta sé fallið niður og mun skorað á fyrrnefndan H-kk-þf að standa við það kauptilboð sem hann undirritaði. Leitað verður atbeina dómstóla ef með þarf og þá kölluð til vitnis þeir aðilar sem að framan greinir, ásamt öðrum sem kunna að vitna um raunverulega eignaraðild að félaginu.

Ljóst er, að verði niðurstaða dómstóla sú, að ekki verði fallist á að viðskipti þau sem hér að ofan greinir skuli standa, þá mun umbj.m. hafa uppi bótakröfu á hendur H-kk-þgf Á-kk-þgf fyrir því tjóni sem umbj.m. hefur orðið fyrir.

Lögmaður M-kvk-ef R-kvk-ef J-x-x svaraði með bréfi daginn eftir, en þar segir m.a.:

Umbj. minn vill taka fram að hún er eigandi hlutafjár í félaginu að nafnverði kr. 100.000 og hefur verið svo allt frá stofnun þess. H-kk-nf Á-kk-nf er eigandi alls annars hlutafjár, en með kaupsamningum þann 20. okt. 1988 keypti hann hlutafé annarra hluthafa en umbj. míns.

Fyrirliggjandi kauptilboð tók vissulega mið af þessu og gat H-kvk-nf ekki ábyrgst sölu míns umbj. á hlutafé sínu, enda hafði hann enga heimild eða umboð til slíks. Ber kauptilboð með sér að undirritun beggja eiganda hlutafjárins þurfi til og getur umbj. þinn ekki öðlast annan og meiri rétt en þar kemur fram. Ákvæði um forkaupsrétt stjórnar og hluthafa er skýrt í samþykktum félagsins.

...

Svo sem fram er komið komst aldrei á bindandi samningur milli aðila og er kröfum umbj. þíns hafnað.

Stefnandi sendi stefnda reikning 1. maí 2006, samtals með virðisaukaskatti að fjárhæð 3.611.477 kr. Þar er sagt að um söluþóknun skv. gjaldskrá sé að ræða „sbr. kauptilboð dags. 26.20.05 á 93.33% eignarhluta í Önglum ehf.“ Með bréfi 26. sama mánaðar barst stefnanda svar. Þar er greint frá því að stefndi hafi leitað til H-kk-ef M-kk-ef hrl. til að gæta hagsmuna sinna vegna reikningsins og sagt, að hann hafni greiðslu, en sé þó til viðræna um greiðslu hæfilegrar þóknunar fyrir vinnuframlag starfsmanna stefnda án viðurkenningar á greiðsluskyldu og óskað sé eftir því að skýrsla, er sýni vinnuframlagið, verði send lögmanninum.

Í bréfi lögmanns stefnanda til H-kk-ef M-kk-ef hrl., dags. 8. júní 2006, segir:

Umbj.m. Viðskiptahúsið hefur falið undirrituðum að svara bréfi yðar dags. 26. maí sl. Ekki er þörf á að rekja málið mikið, þar sem bréfaskrif hafa gengið um sama málefni milli okkar, nema í því tilviki var u-x-x eiginkona núverandi umbjóðanda, þar sem hún nýtti forkaupsrétt sinn til bréfa sem núverandi umbj. þinn seldi.

Skv. fyrri samskiptum og eins og málið var sett fram af yðar hálfu fyrir umbj.y. M-kvk-ef R-kvk-ef J-x-x, þá kom þar fram, að þótt núverandi umbj.y. H-kk-nf hefði selt sinn hlut í félaginu, þ.e. 14/15 skv. yðar upplýsingum, þá hefur hún ekki selt sinn hlut og nýtt sér forkaupsrétt til að kaupa hluti núverandi umbj.y. H-kk-ef. Þar með er ljóst að núverandi u-x-x H-kk-nf hefur sannanlega selt sína 14/15 hluta í félaginu og skv. skýrum texta í kauptilboði sem hann skrifaði undir, þá skyldu aðilar greiða þóknun skv. gjaldskará Viðskiptahússins, en hana má finna m.a. á heimasíðu umbj.m.

Því verður ekki annað séð, en að umbj.y. beri að greiða söluþóknun til umbj.m. í samræmi við það sem að framan segir og er því ítrekuð krafa umbj.m. um greiðslu. Að öðrum kosti mun reynast nauðsynlegt að höfða mál til innheimtu skuldarinnar.

Önglar hf. var stofnað 31. desember 1987. Í stofnsamningi segir að tilgangur félagsins sé útgerð og fiskvinnsla, útflutningur á fiski og fiskafurðum, rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Þá segir að hlutafé félagsins sé 1.500.000 kr. og greinist í 30 hluta, hver hlutur 50.000 kr. Hlutabréfin skuli hljóða á nafn og stefnendur skrifi sig fyrir hlutafé, sem greint er með eftirfarandi hætti: H-kk-nf Á-kk-nf 400.000 kr., M-x-x J-x-x 100.000 kr., S-kk-nf I-kk-nf 500.000 kr., S-kk-nf S-kk-nf 400.000 kr. og V-kvk-nf V-kvk-nf 100.000 kr. Kveðið er á um að engin sérréttindi fylgi neinum hlut í félaginu, en verði hlutafé aukið skuli hluthafar eiga forgangsrétt að aukningarhlutum í réttu hlutfalli við hlutafjáreign sína. Þá segir að hluthöfum sé ekki skylt að þola innlausn á hlutum sínum, nema félaginu verði slitið eða hlutaféð löglega lækkað. Jafnframt segir að veðsetning hlutabréfa sé háð samþykki félagsstjórnar. Félagið sjálft skuli eiga forkaupsrétt að fölum hlutabréfum, allt að 10% heildarhlutafjár, en síðan einstakir hluthafar í hlutfalli við hlutafjáreign sína.

Í samþykktum fyrir Öngla hf. segir í gr. 2.04 m.a.:

Vilji félagsmaður selja hlutabréf, skal hann tilkynna það stjórn félagsins, sem hefur forkaupsrétt að bréfinu fyrir félagsins hönd. Vilji félagsstjórnin eigi neyta þessa forkaupsréttar, eða sé henni það óheimilt að lögum, hafa einstakir hluthafar forkaupsrétt í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Stjórn félagsins skal þá þegar í stað tilkynna þeim skriflega um sölutilboðið. Vilji fleiri en einn hluthafi kaupa bréf, sem boðin eru fram með þessum hætti og eigi er unnt að skipta bréfunum í réttum hlutföllum, ræður stjórnin hverjum selt er það hlutafjármagn sem ekki verður skipt hlutfallslega milli þeirra sem vilja kaupa. Ef einhver hluthafi neytir eigi forkaupsréttar síns að öllu eða einhverju leyti, skulu aðrir hluthafar eiga kost á að kaupa þau bréf sem um er að ræða í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Tilkynning hluthafa að hann vilji selja hlutabréf skal vera skrifleg og með hvaða kjörum. ...

Málavöxtum og málsástæðum sínum lýsir stefndi á þann veg að hlutafélagið Önglar ehf. hafi hann stofnað ásamt eiginkonu sinni, M-kvk-þgf R. J-x-x, S-kk-þgf I-kk-þgf, S-kk-þgf S-kk-þgf og V-kvk-þgf V-kvk-þgf hinn 31. desember 1987. Rekstur félagsins hafi gengið erfiðlega til að byrja með og hafi hann keypt hlut S-kk-ef, S-kk-ef og V-kvk-ef með samningi 20. október 1988. Þannig hafi hann orðið eigandi hlutfjár í félaginu, samtals að fjárhæð 1.400.000 kr., og hluthafar félagsins aðeins orðið tveir, hann og eiginkona hans, en hlutur hennar í félaginu hafi verið að fjárhæð 100.000 kr. Stjórn félagsins hefði verið breytt „til samræmis við eignarhaldið“ og hafi hann og eiginkona hans stjórnað félaginu ásamt syni þeirra, Á-kk-þgf H-kk-þgf.

Þá er greint frá því að á árinu 2005 hafi hann haft hug á því að hætta útgerð og selja þar með hlutafé félagsins, en verðmætasta eign þess hefði verið fiskveiðikvóti. Hafi eignkonan og samþykkt að selja ef viðunandi verð fengist fyrir það. Hafi hann þá leitað til nokkurra aðila, er milligöngu hefðu haft um sölu á fyrirtækjum, skipum og aflaheimildum, þ.m.t. stefnanda, en engum hefði hann veitt „sérstakt söluumboð“. Í lok október 2005 hefði J-kk-nf Ó-kk-nf, starfsmaður stefnanda, haft samband við hann og tjáð sér að hann væri með aðila, er hefði hug á að kaupa öll hlutabréf félagsins. Kauptilboð hefði verið útbúið, þar sem boðin er sala á „heildarhlutafé“ Öngla ehf., og hann sjálfur og meðeigandi hans, M-x-x R. J-x-x, tilnefndir seljendur. Í kauptilboðinu komi fram að enginn bátur fylgi með í kaupunum.

Stefndi fullyrðir að hafa sagt starfsmanni stefnanda hverjir væru eigendur hlutabréfanna. Þá vísar hann til þess að í kauptilboðinu segi, að reikningar félagsins liggi ekki fyrir [hjá stefnanda], og bendir á að árshlutareikningur Öngla ehf. 1. janúar - 23. nóvember 2005, þar sem ranglega væri kveðið á um að allt hlutafé félagsins væri í eigu stefnda, komi fram hartnær mánuði eftir að kauptilboðið var gert.

Stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu stefnanda að hann hafi sagt starfsmanni stefnanda að eiginkona sín væri ekki hluthafi.

Stefndi lýsir því að hafa undirritað tilboðið fyrir sitt leyti. Eiginkona hans hafi hins vegar talið tilboðið of lágt og hafi hann beðið stefnanda að athuga, hvort væntanlegur kaupandi væri tilbúinn að hækka boð sitt. Eiginkona hans hefði talið „að verðmat á kvóta vegna úthlutunar úr Jöfnunarsjóði væri of lágt, þar sem líklegt var að sú úthlutun yrði gerð varanleg er yki verðmæti þess kvóta verulega“. Hafi hún verið tilbúin að samþykkja tilboðið með fyrirvara um varanlega úthlutun Jöfnunarsjóðs. Á þessa kröfu hafi tilboðsgjafi ekki fallist.

Stefnandi byggir á því að stefndi hafi fengið félagið til að leita eftir kaupanda að Önglum ehf. Stefnandi hafi fundið kaupanda og samkvæmt kauptilboðnu, sem stefnandi gerði fyrir stefnda og stefndi samþykkti með undirritun sinni, hafi stefndi veitt stefnanda heimild til að annast sölu tilgreindra eigna gegn þóknun samkvæmt gjaldskrá stefnanda.

Vísað er til þess að samkvæmt gjaldskrá stefnanda miðist þóknun fyrir sölu fyrirtækja við 5% kaupverðs. Söluverðið samkvæmt samþykktu kauptilboði, er hér um ræðir, hafi verið 62.163.603 kr. og samkvæmt upplýsingum frá lögmanni stefnda og lögmanni eiginkonu stefnda, þá hafi stefndi átt 1.400.000 kr. af hlutafé félagsins, sem var 1.500.000 kr., eða 93,33 %. Samkvæmt því hafi söluverð eignarhluta stefnda numið 58.017,291 kr. og reiknist 5% sölulaun af þeirri fjárhæð 2.900.865 kr. og virðisaukaskattur af þeirri fjárhæð 710.712 kr. eða samtals 3.611.577 kr. sem er stefnufjárhæðin.

Stefndi byggir á því að ekki hafi tekist samningur um sölu á heildarhlutafé í Önglum ehf. skv. umræddu kauptilboði. Tilboðið hafi tekið til sölu alls hlutafjár í félaginu og jafnframt hafi þar komið fram hverjir væru eigendur þess. Ekki hefði getað dulist forsvarsmönnum stefnanda, sem skráðu tilboðið, að samþykki beggja eigenda væri nauðsynlegt til að kauptilboðið hefði gildi.

Þá byggir stefndi á því að fiskveiðilög heimili ekki sölu á aflahlutdeild einnar sér og verði hann ekki dæmdur til greiðslu sölulauna á verðmætum er ekki hefðu getað gengið kaupum og sölum.

Enn fremur byggir stefndi á því að ómöguleiki hafi hindrað sölu á hlutafé hans til eiginkonu sinnar og jafnframt að hann hefði nýtt sér ákvæði í samþykktum félagsins til að hætta við söluna.

Einnig byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki gætt ákv. 9. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa varðandi samning um þjónustu við stefnda.

Verði fallist á að stefnandi hafi haft umboð til sölunnar með áritun stefnda á kauptilboðið, er byggt á því að kauptilboðið hafi einungis tekið til sölu á heildarhlutafé Öngla ehf. til nafngreinds kaupanda, en alls ekki til annarra.

Þá segir í greinargerð: „Af dómkröfu má einnig ráða að stefnandi telji sig hafa haft hlutabréfin í almennri sölu. Telur stefndi að jafnvel þó sala á bréfum hans hefði gengið eftir, geti stefnandi ekki á grundvelli almenns söluumboðs, hafi það í raun legið fyrir, átt tilkall til sölulauna úr hendi hans.“

J-kk-nf M-kk-nf Ó-kk-nf, framkvæmdastjóri stefnanda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að upphaf þeirra viðskipta er hér um ræðir hafi verið að S-kk-nf G-kk-nf, endurskoðandi stefnda, hefði haft samband við sig og spurt, hvort þeir vildu taka að sér að selja fyrir aðila, sem hann væri að vinna fyrir og hefði lengi gert. Hann kvað S-kk-þf hafa þekkt þá og verk þeirra, en þeir hefðu oft unnið fyrir umbjóðendur hans áður. Stefndi hefði síðan haft samband við þá og beðið þá um að selja veiðiheimildir og félag, en hann hefði ætlað að halda eftir bátnum. J-kk-nf kvaðst hafa sett þetta í hendur sölumanna sinna og þeir unnið í málinu. Úr því hefði orðið að tilboð kom frá G. Ben ehf.

J-kk-nf sagði að stefndi hefði á þessum tíma verið að róa á Helgu RE, togbáti hér í bæ, og verið mikið úti á sjó, eins og eðlilegt hefði verið, og erfitt að ná á hann, nema á endanum hafi hann ritað á þetta kauptilboð og sagt þeim, að hann væri eini eigandi þessa félags. Hefðu þeir ekkert haft til að bera brigður á það eins og gerist þegar um einkahlutafélög er að ræða, maður hafi ekkert í höndunum sem staðfesti nákvæmlega hverjir eru eigendur fyrr en maður fái reikningana, en oft liggi þessir reikningar ekki fyrir fyrr en gengið er frá. Salan sé bara þannig að það sé bara samþykkt tilboð og þá hafi seljandi bara vissan tíma til að ganga frá reikningum sínum og afhenda kaupanda. Kaupandinn hafi þá nokkra daga til að gera áreiðanleikakönnun á þann reikning ef hann er ekki í lagi. Í þessu tilviki hafi dregist þó nokkuð að þeir fengju þennan reikning í hendur. Stefndi hefði verið frá og S-kk-nf lengi að ljúka bókhaldinu. Hefði hann bæði verið í sambandi við stefnda og S-kk-þf á þessu tímabili.

J-kk-nf sagði að yfirleitt lægi árshlutareikningur ekki fyrir við söluna. Yfirleitt liðu tuttugu dagar frá sölunni þar til árshlutareikningurinn væri afhentur. Í þessu tilviki hefði kauptilboðið verið undirritað í október, en reikningurinn komið fram síðla í nóvember. Ekkert hefði verið við árshlutareikninginn að athuga, þar hafi stefndi verið sagður eini eigandinn og reikningurinn tiltölulega einfaldur.

J-kk-nf sagði að þegar reikningurinn lá fyrir hafi hann, í samráði við stefnda og S-kk-þf G-kk-þf, farið í þá vinnu með Sparisjóðnum í Keflavík að koma aflaheimildunum af bátnum, en stefndi hefði ætlað að eiga bátinn. Hefði því um leið og gengið var frá sölu á félaginu þurft að flytja aflaheimildir yfir á skip, sem kaupandi átti eða vísaði til og kaupandi ætlaði að vista aflaheimildir sínar á. Til þess að það væri hægt þyrfti annað hvort að aflétta áhvílandi lánum af bátnum áður eða þá að veðhafinn þyrfti að gefa yfirlýsingu um að það mætti flytja veiðiheimildir af bátnum. Sparisjóðurinn hefði veitt samþykki sitt um miðjan desember og þá hefði allt að mestu leyti verið frágengið og reiknað hefði verið með að þessu yrði lokið fyrir jól eða áramót.

J-kk-nf sagði að þá hefði stefndi hafið þessa umræðu. Í millitíðinni hefðu orðið reglulegar hækkanir eins og orðið hafi á kvótanum undanfarin tvö til þrjú ár. Þessu til viðbótar hafi komið upp umræða í þjóðfélaginu um svokallaðan jöfnunarsjóð, þ.e. vissar tegundir af úthlutunum, sem hefðu verið heimilaðar á báta sem eru með minni en 450 þorskígildi í heildarúthlutun. Á grundvelli þessa heimilda hafi menn fengið fast 8,4 tonn á hverju ári úthlutuð. Síðan væru aðrar úthlutanir hlutfallslegar, svokölluð aflahlutdeild. Þetta hafi á sínum tíma verið visst byggðasjónarmið.

Á þessum tíma rétt fyrir jól, sagði J-kk-nf, að komið hefði í umræðuna, eins og oft gerðist í sjávarútvegi, að breyta til. Rætt hefði verið, hugsanlega 1. september árið eftir, af því að úthlutun á sér alltaf stað 1. september, að þessum jöfnunarsjóði yrði ef til vill breytt þannig að í stað þess að menn fengju þessi föstu 8,4 tonn þá yrði þetta fært inn í hlutdeild eins og hver önnur aflaheimild. En verðmunur hafi alltaf verið á þessu tvennu, vegna þess að erfitt hefði verið að færa jöfnunarsjóð milli skipa og við hann tengst viss höft. Verðmæti hans hafi því aldrei verið nema u.þ.b. helmingur á við verðmæti aflahlutdeildar. Er byrjað var að ræða um þessar breytingar, hafi mátt ætla að færi svo að þær kæmu til framkvæmdar - sem ekki var ljóst á þessum tíma - þá gæti það leitt til einhverar hækkunar. Stefndi hafi þá farið fram á það í desember að kaupandi hækkaði kaupverðið, en á þeim tíma hafi þeir ætlað að ganga frá.

J-kk-nf kvaðst hafa komið þessum tilmælum stefnda á framfæri við kaupanda, verið milligönguaðili. Hafi hann reynt að fá fram hækkun fyrir stefnda og rætt nokkrum sinnum við stefnda og kaupandann. Kaupandinn hefði hins vegar verið ákveðinn og sagt að samningurinn yrði óbreyttur, samningurinn hefði verið gerður í október á grundvelli markaðsverðs sem þá lá fyrir. Ekki væri hægt að fallast á breytingu sem orðið hefði tveimur mánuðum eftir að samningur var gerður.

J-kk-nf kvaðst hafa reynt að ná málamiðlun í desember en kaupandinn hefði ekki verið tilbúinn að hækka verðið. Í framhaldi af því hefði hann rétt fyrir jól fengið bréf frá lögmanni stefnda [dskj. nr.7] þar sem honum hafi verið tjáð að eiginkona stefnda, er ætti hlut í Önglum ehf., ætlaði að neyta forkaupsréttar. Þetta hefði verið skoðað með kaupandanum á nýju ári og niðurstaða hans hefði verið að láta málið eiga sig.

J-kk-nf sagði að þeir hefðu unnið af heilindum að þessu máli frá upphafi og séð um verðmyndun og sölu, gengið frá til loka, uppgjörið hefði verið tilbúið, heimild fyrir því að flytja kvótann af bátnum, allt tilbúið þegar bréfið kom frá lögmanninum.

J-kk-nf sagði að hann hefði fyrst í bréfi lögmannsins fengið ávæning af að eiginkona stefnda ætti í félaginu; bæði árshlutareikningurinn og stefndi sjálfur hefðu borið að stefndi væri eini eigandi félagsins.

Spurt var hvort stefnandi hefði óskað eftir söluumboði frá stefnda, þegar stefndi leitaði til stefnanda til að selja umrædd hlutabréf. J-kk-nf kvað svo ekki hafa verið. Hann sagði að það hefði ekki verið venja að óska eftir söluumboði. Sambandið við stefnda hefði verið byggt á trausti hans á stefnda. Hann hefði oft unnið með S-kk-þgf G-kk-þgf [endurskoðanda] og hans skjólstæðingum og hafi hann aldrei gert söluumboð um það. J-kk-nf játaði þó að venja væri að fá söluumboð þegar eignir væru teknar í sölu, en það ætti frekar við um fasteignir og aðra hluti, en í fyrirtækjaviðskiptum hafi það síður verið. Ef til vill væri það að aukast núna, en fram að þessu hefði í kvótaviðskiptum og í fyrirtækjaviðskipti þeim tengdum ekki verið víðtæk venja að óska eftir söluumboði, hvorki hjá stefnanda né öðrum söluumboðum. Kvótaviðskiptin hefðu verið með ýmsum hætti. Umrædd hlutafélög væru tiltölulega nýtilkomin. Menn hefðu áður verið að selja bát eða kvóta en nú, eftir hagræðingu, þegar menn geti greitt 10% í skatt af hlutabréfum og verið lausir við að leysa dulda skattakvöð af félögunum - þá hafi hlutafélögin komið inn. Kvótaviðskiptin hefðu þróast á þennan veg og að miklu leyti án umboðs. J-kk-nf sagði að ekki væri þó óþekkt að söluumboð væru fengin.

J-kk-nf taldi líklegt að starfsmenn stefnanda hefðu útbúið söluyfirlit, þegar umrædd eign kom í sölumeðferð hjá stefnanda. Hann kvaðst þó ekki vera alveg viss um það. Yfirleitt væru eignir skráðar inn í kerfið hjá stefnanda þegar þær væru teknar til sölumeðferðar.

J-kk-nf sagði að ekki hefði verið rætt sérstaklega um gjald fyrir söluna. Stefndi hefði komið til þeirra og beðið þá um að selja og veitt þeim munnlegt umboð til að leita að kaupendum. Gjald fyrir söluna hefði miðast við gjaldskrá sem þeir væru með á netinu og hafi hún alltaf legið fyrir. Stefnda og S-kk-þgf hefði báðum verið kynnt gjaldskráin. Í viðskiptum sem þessum væri alltaf unnið með endurskoðendum viðkomandi félaga.

J-kk-nf sagði að kauptilboðið, sem fram kemur á dskj. nr. 4, hafi S-kk-nf Ó-kk-nf stillt upp í samvinnu við sig. Hann kvaðst muna eftir að hafa lesið þetta kauptilboð yfir. J-kk-nf sagði að þeir hefðu sett bæði stefnda og konu hans sem seljendur í kauptilboðinu. Stefndi hefði verið mikið út á sjó og erfitt að ná í hann þannig að samskipti við hann hefðu að miklu leyti verið í gegnum S-kk-þf G-kk-þf. Upplýst hefði verið að bæði voru stofnendur hlutafélagsins og bæði í stjórn þess og hefði því verið byrjað á því að setja þau bæði sem seljendur. Um eignarhald hefðu menn ekki haft aðrar upplýsingar en frá seljanda.

J-kk-nf kvaðst mjög vel minnast þess er stefndi kom til hans og var á leiðinni út á sjó seinni partinn. Hafi hann sest inn á skrifstofu og S-kk-nf með honum og sagt þeim að hann væri einn [eini eigandi Öngla ehf.]. Hafi þeir því ályktað að kona stefnda þyrfti ekki að skrifa undir. Þeir hefðu að vísu ekki haft neitt í höndunum um þetta nema það sem stefndi sagði þeim. Kauptilboðið hefði verið sett upp áður en hann kom til þeirra. Kauptilboðið hefði legið fyrir undirritað af tilboðsgjafa. Enginn tími hefði verið til þess að breyta því og senda það aftur norður. Stefndi hefði skrifaði einn undir tilboðið og hafi þeir treyst því að hann hefði sagt þeim satt og rétt frá því [að hann væri eini eigandinn], og kvaðst J-kk-nf ekki hafa haft ástæðu á þeim tíma til að ætla annað.

Stefndi gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að aðdragandi þessa máls hefði verið að eigendur Öngla ehf. hefðu ákveðið að selja. Hann hafi haft símasamband við stefnanda. Ekki væri rétt að S-kk-nf G-kk-nf hefði komið því á. Hafi hann beðið forsvarsmenn stefnanda að athuga hvað hann gæti fengið fyrir félagið. S-kk-nf hefði síðan haft símasamband við sig og tjáð sér að hann væri með kaupanda. Þá hafi hann verið á leiðinni út á sjó og komið við hjá stefnanda. Kvaðst hann hafa skrifað undir [kauptilboðið]. Hann kvaðst þó alltaf hafa sagt þeim að hann væri ekki eini eigandinn. Kvaðst hann hafa sagt þeim að hann og konan sín ættu félagið. Þeim hafi verið fullkunnugt um eigendur félagsins.

Stefndi kvaðst ekki hafa ritað undir söluumboð hjá stefnanda og hefði honum ekki verið sýnt söluyfirlit en rétt væri að varðandi bókhald félagsins hefði S-kk-nf G-kk-nf orðið að koma að málinu. Kvaðst stefndi enga þekkingu hafa á því. S-kk-nf G-kk-nf hefði tekið að sér að útbúa árshlutareikning eftir að kauptilboðið var gert. Sjálfur kvaðst stefndi ekki hafa komið að þeim reikningi.

Stefndi sagði að rætt hefði verið um að söluþóknun yrði eitt og hálft prósent; gjaldskrá hefði ekki verið sýnd. Hefði hann rætt við S-kk-þf um það og það samþykkt munnlega.

Stefndi sagði að M-x-x hefði ekki viljað undirrita kauptilboðið vegna þess að hún hefði ekki verið sátt við það. Hafi henni fundist verðið of lágt meðal annars út af jöfnunarsjóðnum. Þingumræða hefði þá verið um að setja þetta í aflahlutdeild. Hefði hann rætt við J-kk-þf út af þessu. Kvaðst hann hafa farið á fund hans í desember, er liðið var töluvert á annan mánuð og hann hefði verið að koma af sjónum, og spurt hann hver væri að kaupa og beðið hann að hafa samband við kaupandann. Hafi J-kk-nf reynt að ná símasambandi við kaupandann en ekki tekist það. Eftir það hefði hann lítið samband haft við J-kk-þf. Forsvarsmenn kaupanda hefðu neitað að samþykkja fyrirvara út af jöfnunarsjóðnum og hefði M-x-x því ekki fengist til að skrifa undir. Kvaðst stefndi ekki hafa skilið hvernig flytja ætti aflaheimildirnar yfir fengist ekki samþykki hennar. Kaupunum hefði því verið sjálfhætt að hans mati.

Stefndi kvaðst ekki hafa heimilað yfirfærslu á aflaheimildum. Enginn kaup-samningur hefði verið gerður.

Stefndi sagði að rétt væri að kona hans hefði, eftir að hún neitað að skrifa undir kauptilboðið, ætlað að beita forkaupsrétti í hluti hans í félaginu. Hlutaféð hefði síðar verið selt Þrótti ehf. tveimur til þremur mánuðum síðar, sbr. dskj. nr. 22.

Stefndi sagði að stefnandi hefði aldrei haft samband við M-kvk-þf.

Stefndi sagði að hann hefði í tengslum við sölu til Þróttar ehf. keypt bátinn aftur af félaginu, sbr. dskj. nr. 25.

Lögmaður stefnda vísaði til dskj. nr. 5, sem er árshlutareikningur Öngla ehf., tímabilið 1. janúar til 23.nóvember 2005, gerður af Bókhaldi og skattskilum ehf., en þessi reikningur hefði verið unninn í tengslum við umrætt kauptilboð. Benti lögmaðurinn á að þar kæmi fram undir fyrirsögninni Skýrsla og undirritun stjórnenda að hlutaféð hafi verið 1,5 milljón króna og allt í eigu H-kk-ef Á-kk-ef. Stefndi sagði að þetta væri ekki rétt, um ókunnugleika endurskoðandans væri að ræða. Stefndi kvaðst ekki hafa undirritað þessa skýrslu. Kvaðst hann ekki hafa séð þetta fyrr en seinna.

Þegar ákvörðun um söluna var tekin, kvað stefndi þau hjónin hafa rætt um söluna og tekið sameiginlega ákvörðun um að selja. Þegar hann fór og skrifaði undir kauptilboðið hefði legið fyrir að hún þyrfti að skrifa undir líka. Hún hefði vitað að hann skrifaði undir kauptilboðið. Hann kvaðst ekki muna hvenær hún hefði tjáð honum að hún vildi ekki selja á því verði sem boðið var.

Lögmaður stefnanda vísaði til þess að endurskoðandi félagsins hefði verið fenginn til að vinna uppgjör, sem tók hann heilan mánuð í framhaldi af því að stefndi skrifaði undir kauptilboðið, og spurði, til hvers hann hefði verið að vinna þetta uppgjör úr því að M-x-x var ekki sátt við verðið. Hvers vegna tilboðsgjafanum hefði ekki verið tilkynnt strax að hún ætti hlut í félaginu og vildi ekki selja. Stefndi sagði að eftir að uppgjörið var komið hafi það dregist langt fram yfir það, enginn kaupsamningur hefði komið.

Lögmaðurinn benti á að uppgjörið hefði verið tilbúið í nóvember og þá hefði stefndi haft samband til að ganga frá kaupsamningi. Stefndi sagði að það hefði verið eftir það sem hún var ekki tilbúin að skrifa undir.

Lögmaðurinn vísaði til þess að M-x-x hefði ákveðið að nýta sér forkaupsrétt á því hlutafé, sem stefndi hafði skrifað undir yfirlýsingu um að selja, dags. 21. desember 2005. Þá vísaði lögmaðurinn til dskj. nr. 15 og spurði stefnda hvort hann kannaðist við þetta skjal. Stefndi kvaðst kannast við skjalið. Lögmaðurinn spurði þá hver hefði útbúið þetta skjal. Stefndi sagði þá að legið hefði ljóst fyrir að selja yrði allt hlutaféð í Önglum ehf. Hann sagði að sér hefði verið hjálpað við að semja skjalið.

S-kk-nf Þ-kk-nf Ó-kk-nf gaf skýrslu fyrir rétti en hann er sölumaður hjá stefnda. Hann sagði m.a. að J-kk-nf hefði fengið honum það mál sem hér um ræðir. Honum hefði verið falið að finna kaupanda. Kvaðst hann hafa talað við stefnda til að kynna sér söluandlagið. Fundist hefði kaupandi og tilboð verið gert og undirritað að sér viðstöddum. Undirritun hefði farið fram með þeim hætti að stefndi kom til þeirra en var að fara út á sjó og skrifað var undir inni á skrifstofu J-kk-ef.

S-kk-nf sagði að rætt hefði verið um hvort eiginkona stefnda þyrfti að rita undir kauptilboðið en stefndi hefði sagt þeim að ekki væri þörf á því, hann væri einn að selja þetta félag. Hann kvað líklegt að hann hefði fengið nafn M-kvk-ef, eiginkonu stefnda, úr firmaskrá.

S-kk-nf kvaðst ekki kannast við að umsamin söluþóknun hefði verið ákveðin eitt og hálft prósent af söluverðinu.

M-x-x R-x-x J-x-x, eiginkona stefnda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að hún og stefndi hefðu ákveðið að selja hlutafé Öngla ehf. Stefndi hefði verið þreyttur á þessu og viljað selja og hefði hún verið samþykk því. Hann hefði farið á nokkra staði til að afla sér upplýsinga um sölu. Kauptilboð hefði komið frá stefnanda sem henni hefði ekki fundist nægilega hagstætt miðað við verðlag sem þá var og hefði tengst umræðum í þinginu um jöfnunarsjóðinn. Kvaðst hún hafa reiðst og sagt stefnda að hún myndi ekki skrifa undir kauptilboðið eins og það var.

M-x-x kvaðst ekki hafa haft samband við stefnanda. Hún hefði hvorki veitt stefnanda söluumboð né séð söluyfirlit frá honum.

M-x-x kvaðst hafa viljað beita forkaupsrétti vegna þess að hún hefði viljað „rifta þessum samningum“ ekki viljað selja „þessum mönnum“ félagið.

M-x-x kvað stefnda hafa sagt sér að söluþóknun til stefnanda hefði verið ákveðin eitt og hálft prósent af söluandvirðinu.

M-x-x sagði að hún hefði ekki verið sátt við að stefndi skrifaði undir kauptilboðið en hún hefði ekkert gert í því máli, einungis talað við stefnda og skammað hann.

M-x-x kvaðst hafa vitað af því þegar endurskoðandi vann að uppgjöri og ekki talið óeðlilegt að það yrði unnið í framhaldi af umdeildu tilboði.

Lögmaður stefnanda spurði M-kvk-þf hvernig hún hefði ætlað að útvega sér fé til að kaupa hlutabréfin í Önglum ehf., sbr. dskj. nr. 16, þ.e. nýta sér kauprétt sinn. Hún kvaðst þá ekki hafa viljað selja hlutabréfin, hún hefði viljað „rifta þessu“.

M-x-x sagði að S-kk-nf G-kk-nf hefði séð um bókhald félagsins alveg frá byrjun.

Ályktunarorð: Almennt er talið að sala á hlutum í einkahlutafélagi, sérstaklega þegar allir hlutir í því eru seldir og markmiðið er að fram fari eigendaskipti að fasteign eða fyrirtæki, falli undir starfssvið fasteignasala, og teljist ekki verðbréfaviðskipti.

Í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa segir: Fasteignasali skal, þegar óskað er milligöngu hans um kaup eða sölu eignar eða aðra þjónustu samkvæmt lögum þessum, gera skriflegan samning við þann er til hans leitar. Samningurinn skal gerður áður en fasteignasali tekur til við starfann. Í samningi skal tilgreina hvaða verkefnum fasteignasali eigi að sinna, hver þóknun hans sé fyrir starfann eða hvernig hún skuli ákveðin og hvaða útlagða kostnað viðsemjandinn eigi að greiða. Í a lið 26. gr. laganna er kveðið á um að dómsmálaráðherra sé heimilt að setja reglugerð, m.a. um samninga um þjónustu fasteignasala og um söluyfirlit. Í 1. gr. reglugerðar nr. 939/2004, um samninga um þjónustu fasteignasala og söluyfirlit, er m.a. tekið fram til skýringar á orðum í reglugerðinni að þegar fjallað væri um milligöngu um fasteignaviðskipti, fasteignasölu eða fasteignakaup, væri einnig átt við sams konar milligöngu um eigendaskipti að fyrirtækjum og skipum, nema annað væri tekið fram, og með orðinu eign væri átt við fasteign, fyrirtæki og skip, nema annað væri tekið fram. Þá segir í 2. gr. reglugerðarinnar: Þegar óskað er milligöngu fasteignasala, sem fellur undir 1. gr. laga um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, skal hann hafa frumkvæðið að því að gera skriflegan samning við þann er til hans leitar um þjónustuna. – Þegar óskað er annarrar þjónustu fasteignasala, sem tengist fasteignaviðskiptum, skal einnig gerður um það skriflegur samningur. – Samningurinn skal gerður og undirritaður, áður en fasteignasali tekur til við starfann. – Í samningi skal tilgreint með glöggum og tæmandi hætti hvaða verkefnum fasteignasali eigi að sinna, hver þóknun hans sé, eða hvernig hún skuli ákveðin og hvaða útlagða kostnað sá, er þjónustu óskar, skal greiða.

Í máli þessi liggur ekki fyrir skriflegur samningur í þá veru sem framangreind laga- og reglugerðarákvæði kveða á um. Verður stefnandi að bera hallann af því.

Þá liggur ekki fyrir í málinu söluyfirlit eins og 10. og 11. gr. laga nr. 99/2004 mæla fyrir um og stefnanda var skylt að semja, úr því að hann tók að sér umrædda sölu sem fasteignasali. Ber það vott um að forsvarsmenn stefnanda hafi ekki þjónað hagsmunum stefnda og væntanlegs kaupanda eins og vera bar, en í 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 939/2004 segir því til áréttingar: Fasteignasali skal vanda undirbúning og gerð söluyfirlits. Hann skal gera seljanda grein fyrir þýðingu söluyfirlits og hverju það geti varðað hann ef réttar og fullnægjandi upplýsingar koma þar ekki fram. Hann skal gæta þess að söluyfirlit sé svo úr garði gert að kaupandi geti með vissu reitt sig á þær upplýsingar sem þar koma fram.

Heildarhlutafé Öngla ehf. var boðið G. Ben ehf. til sölu fyrir 62.163.603 kr. í kauptilboði, er stefnandi samdi fyrir stefnda. Stefndi var ekki eigandi af öllu hlutafénu, en stefnandi byggir á því að stefndi hefði fullyrt að svo væri. Stefndi heldur því hins vegar fram á hann hafi tjáð forsvarsmönnum stefnanda að kona sín, M-x-x R-x-x J-x-x, væri einnig hluthafi. Í kauptilboðinu eru stefndi og M-x-x bæði nefnd sem seljendur, en S-kk-nf Þ-kk-nf Ó-kk-nf, sölumaður hjá stefnanda, bar fyrir réttinum að hann hefði líklega fengið upplýsingar um nafn M-kvk-ef úr firmaskrá. Ekki liggur fyrir að forsvarsmenn eða starfsmenn stefnanda hafi leitað til M-kvk-ef um upplýsingar varðandi væntanlega sölu og sjálf bar hún fyrir réttinum að hún hefði ekki haft samband við stefnanda. Ekki varð af sölunni til G. Ben ehf. vegna þessi að samþykki hennar skorti. Um misheppnaða sölutilraun var þannig að ræða og verður stefnandi, vegna slælegra vinnubragða eins og að framan er lýst, að bera hallann af því.

Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda.

Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu.

P-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

DÓMSORÐ:

Stefndi, H-kk-nf Á-kk-nf, er sýkn af kröfum stefnanda, Viðskiptahússins ehf.

Málskostnaður fellur niður.

P-kk-nf Þ-kk-nf