E-46/2015

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 29. nóvember sl., er höfðað af Miðbúðinni fjárfestingarfélagi ehf., Þingási 3, Reykjavík, á hendur Heiðardal ehf., Funafold 62, Reykjavík, með stefnu birtri 20. apríl 2015.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði að landamerki milli jarðanna Tinda, landnr. 13839, annars vegar og hins vegar Búðardals I, landnr. 137815, og Búðardals II, landnr. 137816, beggja í Dalabyggð, liggi milli hnitapunkta sem merktir eru C X 350945 og Y 537217, D X 351064 og Y 537218, E X 351237 og Y 537196, F X 351512 og Y 537042, G X 352020 og Y 536980 og H X 353474 og Y 536851. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda með hliðsjón af málskostnaðarreikningi.

Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Jafnframt krefst hann málskostnaðar að mati dómsins.

Í málinu liggur fyrir yfirlýsing, dags. 28. nóvember 2016, um að Búð ehf. hafi keypt jörðina Tinda af Miðbúðinni fjárfestingarfélagi ehf. og sé nú þinglýstur eigandi þeirrar jarðar. Hafi félagið á grundvelli þessa tekið yfir aðild Miðbúðarinnar fjárfestingarfélags ehf. sem stefnandi málsins.

Dómari gekk á vettvang 6. september 2016 ásamt fulltrúum málsaðila.

II.

Ágreiningsefni máls þessa lýtur að merkjum jarðanna Tinda, í eigu stefnanda, og Búðardals I og II, í eigu stefnda, á tilteknu svæði.

Í málinu liggur fyrir skrá yfir landamerki fyrir Tinda, dags. 13. maí 1885, sem undirrituð var af eigendum þeirrar jarðar og samþykkt meðal annars af eigendum Búðardals. Var skrá þessi þinglesin og innfærð í landamerkjabók sýslunnar hinn 22. sama mánaðar. Segir þar m.a. svo um landamerki jarðarinnar: „... og þaðan sjónhending upp í klettsnef við lækjarfarveginn í hlíðinni og þaðan beint upp á fjallshrygginn, sem er utan til við Tindagil, og ræður hann að upptökum þess, og þaðan beint upp í Tindafell, síðan aptur sjónhending þaðan þvert ofan á brún í gjá einkennilega, sem er beint upp undan Stórasteini á Tinda og Nípurhlíð, ...“.

Einnig liggur fyrir skrá yfir landamerki fyrir jörðina Búðardal, sem síðar var skipt upp í Búðardal I og II. Í skrá þessari, sem dagsett er 13. maí 1885, kemur m.a. fram að merkin séu á þessu svæði frá Jónshvammsbarðinu hæsta „og þaðan sjónhending upp í klettsnef við lækjarfarveg í hlíðinni og þaðan beint upp á fjallshrygginn, sem er utan til við Tindagil, og ræður hann að upptökum þess, og eru merkin þaðan beint uppá fjall og kring um öll Búðardalsdrög, eptir því um hæðir halda og vötnum hallar, en Búðardalsá ræður landamerkjum að utan og neðanverðu ...“.

Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 18. september 2012, var því lýst að stefnandi teldi að túlka ætti umrædd landamerkjabréf á þann veg „að fjallshryggurinn ráði merkjum milli jarðanna að upptökum Tindagils svo langt sem það nær. Þaðan liggi merkin að hæsta hnjúk Tindafjalls (530 m) og síðan sjónhendingu þvert ofan á brún“. Kom og fram að teknir hefðu verið staðsetningarpunktar með tilliti til þessa og þeir færðir inn á landakort. Var lýst vilja til að ná samkomulagi milli aðilanna með hliðsjón af framangreindri túlkun stefnanda. Fram kemur í greinargerð stefnda að hann hafi ekki séð neina ástæðu til að sinna þessum samkomulagsumleitunum stefnanda, enda hafi hann litið svo á að landamerkin væru óumdeild og í samræmi við það sem fyrri eigendur og ábúendur jarðanna hefðu talið gilda og farið eftir.

Með bréfi lögmanns stefnanda til sýslumanns Dalasýslu, dags. 29. október 2013, var þess óskað, með vísan til 2. mgr., sbr. 3. mgr., 6. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki, að sýslumaður leitaði sátta með aðilum. Í bréfi lögmanns stefnda til sýslumanns, dags. 13. nóvember s.á., kom fram að stefndi teldi ekki lagaskilyrði fyrir sáttaumleitan sýslumanns í málinu og í bréfi lögmannsins til sýslumanns, dags. 30. desember s.á., lýsti hann þeirri afstöðu stefnda, eftir að hafa skoðað og yfirfarið fyrirliggjandi gögn í málinu, að hann teldi ekki ástæðu til að fallast á lýsingar stefnanda á landamerkjum milli umræddra jarða málsaðilanna. Lauk þar með afskiptum sýslumanns af málinu.

Í fyrrnefndu bréfi lögmanns stefnda var og tekið fram að stefndi áformaði að skoða málið nánar með kunnáttumönnum þegar aðstæður leyfðu í samráði við stefnanda. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 11. júní 2014, var þess farið á leit að umrædd skoðun með kunnáttumönnum færi fram hið fyrsta og að því yrði svarað afdráttarlaust fyrir 1. ágúst 2014 hvort ágreiningur væri um landamerki og þá í hverju hann fælist. Ekki liggur fyrir að við þessu hafi verið brugðist af hálfu stefnda og höfðaði stefnandi mál þetta, eins og fyrr segir, með stefnu birtri 20. apríl 2015.

Við aðalmeðferð málsins var tekin skýrsla af forsvarsmanni stefnda, B-kk-þgf E-kk-þgf, og vitnaskýrslur af B-kk-þgf K-kk-þgf, H-kk-þgf K-kk-þgf og H-kk-þgf S-kk-þgf M-kk-þgf.

III.

Stefnandi vísar til þess í stefnu að landamerkjaskrár fyrir jarðirnar Tinda og Búðardal, sem báðar séu dagsettar 13. maí 1885, lýsi glögglega legu landamerkjanna milli þeirra. Landamerkin frá vegi að Búðardal „upp í klettsnef við lækjarfarveginn í hlíðinni“, þ.e. að punkti merktum A á fyrirliggjandi korti, séu óumdeild. Þá sé merkjum frá punkti A lýst þannig í báðum landamerkjaskránum að fjallshryggurinn, sem sé utan við Tindagil, ráði að upptökum gilsins. Að mati stefnanda felist í þessum orðum að fjallshryggnum sé fylgt að þeim stað sem skilgreina megi sem upptök Tindagils. Í nóvember 2011 hafi fjallshryggnum verið fylgt í samræmi við þessa lýsingu og staðsetningarpunktar teknir að punkti H. Í skrá yfir landamerki Tinda segi síðan að frá upptökum Tindagils séu „merkin þaðan beint upp í Tindafell en síðan ráði sjónhending þaðan þvert ofan á brún. Í skrá yfir landamerki Búðardals sé að þessu leyti talað um að merkin liggi beint upp á fjall „og í kring um öll Búðardalsdrög eftir því sem hæðir halda og vötn halla ...“. Þetta síðara bréf styðji enn frekar þann skilning stefnanda að ekki sé önnur leið tæk en sú krafa sem stefnandi hafi sett fram.

Af hálfu stefnanda hafi verið ákveðið að fara ekki lengra upp eftir gilinu en að punkti H enda þótt könnun á vettvangi hafi sýnt að upptök gilsins væru mögulega enn innar. Sú skoðun eigi stuðning í skrá Örnefnastofnunar fyrir Tinda í Dalasýslu en þar segi m.a.: „Svo eru ekki fleiri nöfn innan við gilið sem tilheyra Tindum fyrr en Tófuhamar (12) sem allmikil hæð, 746 metra há, nyrst á Svarthamri.“ Miðað við þessa lýsingu ættu upptök gilsins að vera mun nær Svarthamri en í punkt H. Að svo stöddu sé kröfugerð stefnanda þó ekki miðuð við það.

IV.

Stefndi vísar til þess að landamerki jarðanna hafi til þessa ekki talist umdeild, þ.e.a.s. fyrri eigendur jarðanna hafi ekki deilt um það hvar þau liggi. Þau hafi til þessa verið talin liggja á þeim stað þar sem þau séu dregin í þeim gögnum sem á annað borð sýni landamerkin. Megi sem dæmi nefna að allir gagnagrunnar þar sem landamerki séu sýnd og dregin miði við það sem stefndi leggi til grundvallar í málatilbúnaði sínum. Megi í því sambandi vísa til kortagrunns sem byggist á Nytjalandsgrunninum svonefnda, en það hafi verið verkefni sem miðað hafi að því að koma á fót samræmdri jarðabók fyrir allar bújarðir á Íslandi. Verkefni þetta hafi verið unnið á vegum Landbúnaðarháskóla Íslands (áður Rannsóknastofnunar landbúnaðarins), Landgræðslu ríkisins, Bændasamtaka Íslands og landbúnaðarráðuneytisins. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi starfsmenn verkefnisins farið á árinu 2002 um Dalasýslu og haldið þar fundi með landeigendum, þar á meðal þáverandi eigendum Búðardalsjarðanna, og safnað upplýsingum um landamerki 210 jarða. Í kjölfarið hafi merkin verið dregin og færð inn í kortagrunninn. Því hafi eigendur þessara jarða í raun verið sammála um landamerki milli jarðanna og geti krafa stefnanda nú ekki breytt því samkomulagi.

Verulegur munur sé á hingað til viðurkenndum og óumdeildum landamerkjum jarðanna og dómkröfum stefnanda. Sé það einkum tvennt sem ráði þeim mun. Annars vegar hvar staðsetja eigi áðurnefndan hrygg utan við svonefnt Tindagil og hins vegar hvar upptök Tindagils sé að finna. Byggist dómkröfur stefnanda á því að staðsetning þessara tveggja kennileita sé annars staðar en þau séu í raun og veru og beiti hann frjálslegri túlkun til að staðsetja þau. Styðjist krafa stefnanda m.a. við örnefnaskrá A-kk-ef G-kk-ef, en A-kk-nf hafi unnið að örnefnasöfnun á landinu um miðja síðustu öld. Ekki liggi nákvæmlega fyrir hvernig sú skráning hafi átt sér stað, en fyrir liggi að síðan þá hafi verið gerð ný og mun ítarlegri skrá yfir örnefni á svæðinu. Þannig liggi fyrir í málinu örnefnaskrá, sem hafi verið samstarfsverkefni Dalabyggðar, Náttúrustofu Vestfjarða og svonefndrar Breiðafjarðarnefndar, en skráningin hafi farið fram undir umsjá H-kvk-ef B-kvk-ef A-kvk-ef. Í skránni sé getið 66 örnefna í landi Tinda og 75 í landi Búðardals og þau staðsett á loftmyndum. Hafi við skráninguna verið fylgt leiðbeiningum Stofnunar Árna Magnússonar um örnefnaskráningu og örnefnin verið skráð með aðstoð heimildarmanna. Telji stefndi réttara að miða við þessa skrá þegar reynt sé að staðsetja landamerki eftir örnefnum.

Á staðnum sem um ræði séu í raun tveir hryggir og sé deilt um það eftir hvorum þeirra merkin liggi. Annar hryggurinn liggi nálægt Tindagili en hinn sé allnokkru fjær. Vilji stefndi miða við þann hrygg sem liggi nær, eða utan til, en stefandi við þann sem sé fjær, eða sunnar. Í landamerkjabréfunum segi að merkin fari eftir hryggnum sem sé „utan til við Tindagil“. Augljóst sé að mati stefnda að þar sé um að ræða þann hrygg sem næstur sé Tindagili. Sá hryggur sem stefnandi miði við sé ekki aðeins það langt frá gilinu að geta ekki talist „utan til“ við gilið, heldur sé hann í raun það ofarlega í landinu að hann endi þar sem gilið svo til byrji, en í landamerkjabréfum segi að hryggurinn ráði merkjum að upptökum gilsins. Af þessum sökum geti ekki verið um að ræða þann hrygg sem tilgreint sé í landamerkjabréfunum að sé „utan til“ við Tindagilið.

Þá liggi fyrir í málinu sýslu- og sóknarlýsing Skarðsþings, sem rituð hafi verið árið 1846, og komi þar fram að landamerki Búðardals og Tinda fari um svonefnda Tvíhlíðarkletta. Telji stefndi að ekki sé ágreiningur meðal staðkunnugra um það hvar þeir séu. Segi nánar í lýsingunni að þar sé skurður og að merkin séu í honum, upp á hrygginn fyrir utan Tindagil og svo upp á fjallið. Bendi þetta fremur til þess að merkin liggi nánast beina leið frá klettunum, upp á hrygginn og þaðan strax sjónhending upp á fjall en að þau fari langt upp á heiðina eftir að þau komi upp á hrygginn. Í báðum áðurnefndum landamerkjabréfum fyrir Tinda og Búðardalsjarðirnar sé miðað við að landamerkin fylgi nefndum hrygg að upptökum Tindagils. Þaðan sé svo bein sjónhending upp á Tindafjall. Ekki sé deilt um að punkturinn á Tindafjalli sem ráði merkjum sé fremst á fjallinu, svonefnd Tindahyrna, sbr. nánar á fyrirliggjandi kortum. Samkvæmt framangreindu ráði upptök gilsins miklu um merkin og skipti því verulegu máli hvar þessi upptök séu staðsett. Greini aðila á um það.

Umrætt Tindagil sé allnokkurt gil í hlíðinni fyrir ofan bæinn Tinda og renni um það dálítill lækur. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda sé upptök gilsins að finna langt uppi á heiðinni, eða í þeim drögum þar sem vatn safnist saman í læk sem renni um flóann á heiðinni og að lokum niður gilið. Vilji stefnandi draga landamerkjalínuna frá upptökum lækjarins og til baka upp á Tindafjall. Telji hann raunar að upptök gilsins séu lengra upp eftir, sbr. það sem segi í stefnu um Tófuhamar. Sú staðsetning stefnanda á upptökum Tindagils sé hins vegar fjarri lagi og eigi sér enga stoð í gögnum málsins eða annars staðar. Verði í því sambandi að benda á það, sem stefnanda virðist hafa yfirsést, að ekki sjáist upp á fjallið frá þeim stað sem stefnandi staðsetji upptök gilsins, en í landamerkjabréfunum sé tilgreint að sjónhending sé frá upptökunum og upp í Tindafjall.

Engum dyljist, sem skoði staðhætti, kort eða önnur sambærileg gögn, að upptök gilsins nái ekki svo langt upp eftir sem stefnandi byggi á. Upptökin séu augljóslega skammt fyrir ofan hlíðina sem bærinn á Tindum standi undir. Glögglega verði ráðið að einungis lítill grunnur lækjarfarvegur liggi mestan part leiðarinnar þar sem stefnandi telji að gilið nái, en þess megi geta að samkvæmt íslenskri orðabók merki orðið „gil“ djúpan farveg, klettagil eða gljúfur. Á ljósmynd af læknum, sem liggi fyrir í málinu, megi einnig sjá staura sem stefndi hafi rekið niður sumarið 2015, en staðsetning þeirra hafi verið færð inn á kort sem liggi fyrir í málinu sem dskj. nr. 25. Séu staurar þessir staðsettir töluvert fyrir ofan upptök gilsins en mun neðar en viðmiðunarpunktur stefnanda.

Svæði það sem liggi milli upptaka gilsins og fjallsins nefnist Flói, sbr. dskj. nr. 27. Þar sé ekkert gil og Tindagil sé hvergi merkt þar inn. Í fyrrnefndri örnefnaskrá H-kvk-ef B-kvk-ef segi að svæðið milli Tindagils og Tindafjalls heiti Tindaflói. Á korti sem fylgi skránni sé Tindaflói merktur inn þar sem stefnandi telji að Tindagil nái yfir, en ljóst megi vera að það standist ekki ef Tindaflói sé milli gilsins og fjallsins. Stefndi hafi lagt fram kort og önnur gögn sem sýni hvar gilið mögulega byrji og sé það fjarri þeim stað sem stefnandi miði við. Því sé ekki hægt að taka til greina kröfu stefnanda varðandi upptök gilsins.

Misskilnings gæti í stefnu um örnefnið Tófuhamar. Ekki sé deilt um að þar sé um að ræða klett eða hamar í 746 m hæð í svonefndum Svarthamri. Í stefnu sé hins vegar gengið út frá því að Tófuhamar sé í landi T-kk-ef og að Tindagil og Tófuhamar séu nálægt hvort öðru, sem styðji að gilið nái langt upp eftir. Það sé af og frá. Í áðurnefndri örnefnaskýrslu H-kvk-ef B-kvk-ef komi fram að Tófuhamar sé í Búðardalslandi, enda geti ekki annað verið miðað við lýsingar í landamerkjabréfunum. Í landamerkjabréfi Búðardals segi að frá Tindafjalli liggi mörkin ofan á fjallinu og hringinn í kringum hin svonefndu Búðardalsdrög „eftir því sem hæðir halda og vötnum hallar“. Með þessu síðastnefnda sé augljóslega verið að lýsa því að draga eigi línuna kringum drög Búðardalsár, en það sé gert á þann veg í þeim gagnagrunnum sem sýni landamerkin. Sé það raunar óumdeilt. Búðardalsáin ráði svo langleiðina til sjávar. Samkvæmt þessu lendi hinn svonefndi Tófuhamar vel innan þessara merkja, en lýsingin í landamerkjalýsingu A-kk-ef gefi ekki tilefni til að draga þá ályktun að Tófuhamar og Tindagil séu nálægt hvort öðru.

Eins og að framan sé rakið sé þörf á að staðsetja þau kennileiti nákvæmar sem rætt sé um í landamerkjaskrám. Ljóst sé þó að þau geti ekki verið á þeim stöðum sem stefnandi haldi fram og fari því raunar fjarri. Beri þar af leiðandi að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

V.

Í máli þessu deila aðilar um landamerki á tilgreindu svæði milli jarðarinnar Tinda, í eigu stefnanda, og jarðanna Búðardals I og II, í eigu stefnda. Hljóðuðu dómkröfur stefnanda í stefnu á þann veg að „viðurkennt verði að landamerki jarðanna Tinda, landnúmer 13839 annars vegar og hins vegar Búðardals I landnúmer 137815 og II landnúmer 137816, beggja í Dalabyggð, liggi milli punkta merktir A,B,C,D,E,F,G og H samkvæmt hnitaskrá eins og tilgreint er í dómskjali nr. 6“. Í málsástæðukafla stefnu er tiltekið að landamerki „frá vegi að Búðardal „upp í klettsnef við lækjarfarveginn í hlíðinni“, þ.e. að punkti merktum A á korti“, séu óumdeild. Jafnframt segir svo: „Í báðum landamerkjaskránum er merkjum frá punkti A á dskj. nr. 6 lýst þannig að fjallshryggurinn, sem er utan til við Tindagil, ráði að upptökum gilsins. Að mati stefnanda felst í þeim orðum að fjallshryggnum sé fylgt að þeim stað sem skilgreina megi sem upptök Tindagils. Í nóvember 2011 var fjallshryggnum fylgt í samræmi við þessa lýsingu og staðsetningarpunktar teknir að punkti H.“

Stefndi mótmælti því í stefnu „að einhver hluti landamerkjalýsingarinnar sé óumdeildur, þ.e.a.s. hvernig skilja beri lýsinguna“.

Ekki er um það ágreiningur milli aðila að ákvörðun landamerkja umræddra jarða ráðist af túlkun á landamerkjabréfum jarðanna frá árinu 1885, en merkjunum er að hluta lýst á nákvæmlega sama hátt í þeim báðum þar sem segir svo: „... og þaðan sjónhending upp í klettsnef við lækjarfarveginn í hlíðinni og þaðan beint upp á fjallshrygginn, sem er utan til við Tindagil, og ræður hann að upptökum þess ...“. Í landamerkjabréfi Tinda segir síðan svo: „... og þaðan beint upp í Tindafell, síðan aptur sjónhending þaðan þvert ofan á brún í gjá einkennilega, sem er beint upp undan Stórasteini á Tinda og Nípurhlíð, ...“, en í landamerkjabréfi Búðardals er framhaldið svona: „... og eru merkin þaðan beint uppá fjall og kring um öll Búðardalsdrög, eptir því sem hæðir halda og vötnum hallar, en Búðardalsá ræður landamerkjum að utan og neðanverðu ...“.

Er gengið var á vettvang og við aðalmeðferð málsins kom fram að upphafleg kröfugerð stefnanda hefði miðast við að kröfulínan milli punkta A og B fylgdi girðingu sem lægi ofan við veginn að Búðardal. Þannig kemur fram í fyrirliggjandi athugasemdum S-kk-ef M. S-kk-ef, dags. 28. febrúar 2012, sem kröfugerðin virðist hafa byggst á, að ljóst sé „að fjallshryggur sá sem hér er nefndur „utan til“ við Tindagil er sunnan megin við hann og raunar eftir girðingu sem liggur frá hliði á veginum að Búðardal upp á ásinn í átt að fjallshryggnum. Er ekki ágreiningur um þetta atriði. Síðan er í öðru lagi gert ráð fyrir því að hann (þ.e. fjallshryggurinn) ráði „að „upptökum þess“ (þ.e. Tindagils). Af þessu leiðir að fylgja verður fjallshryggnum að upptökum Tindagils svo langt sem það nær“. Í samræmi við þetta kemur eftirfarandi fram í málsástæðukafla stefnu: „Í báðum landamerkjaskránum er merkjum frá punkti A á dskj. nr. 6 lýst þannig að fjallshryggurinn, sem er utan til við Tindagil, ráði að upptökum gilsins. Að mati stefnanda felst í þeim orðum að fjallshryggnum sé fylgt að þeim stað sem skilgreina megi sem upptök Tindagils.“

Við upphaf aðalmeðferðar málsins lagði stefnandi fram bókun sem felur meðal annars í sér að hann fellur frá þeim hluta stefnukröfunnar er lýtur að kröfulínunni milli hnitapunkta A og C. Verður ekki ráðið af fyrirliggjandi gögnum hvernig stefnandi telur nú að landamerki milli jarðanna á því svæði eigi að liggja. Stefnandi heldur sig hins vegar við kröfulínu sína frá hnitapunkti C, en enga lýsingu er að finna á því í stefnu hvernig sá punktur er fundinn, sem telst nú upphafspunktur í kröfugerð stefnanda. Þá er mjög takmarkaða lýsingu að finna á því í stefnu hvernig kröfulína stefnanda er að öðru leyti dregin með tilliti til staðhátta og þeirrar lýsingar í landamerkjabréfum sem á er byggt og enga slíka lýsingu er að finna í endanlegum dómkröfum stefnanda aðra en tilgreiningu hnitapunkta. Loks er á engan hátt um það fjallað í stefnu hvort þörf hefði verið á að stefna eigendum jarðarinnar Nípur til að þola dóm í málinu með tilliti til staðsetningar hnitapunkts H í kröfugerð stefnanda og ekkert reifað hvernig eignarhaldi á aðliggjandi landi sé þar háttað.

Með hliðsjón af þessu er það niðurstaða dómsins að svo mjög skorti á skýrleika við reifun málsins að ekki sé unnt að leggja á það efnisdóm. Ber því að vísa málinu frá dómi án kröfu, með vísan til ákv. d- og e-liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefnandi greiði stefnda 1.100.000 krónur í málskostnað.

Uppkvaðning úrskurðar þessa hefur dregist fram yfir frest skv. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en dómari og lögmenn töldu ekki þörf á endurflutningi.

Úrskurð þennan kveður upp Á-kk-nf M-kk-nf dómstjóri.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi, Búð ehf., greiði stefnda, Heiðardal ehf., 1.100.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf M-kk-nf