E-916/2013

Mál þetta, sem dómtekið var 7. október 2014, var höfðað með stefnu útgefinn 4. mars 2013 af S-kvk-þgf S-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, Jörfagrund 4, 116 Reykjavík, á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, 103 Reykjavík.

I.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 3.054.531 kr., með 4,5% ársvöxtum af 727.845 kr. frá 9. nóvember 2009 til 9. maí 2010, en af 3.054.531 kr. frá þeim degi til 4. apríl 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts.

Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins.

Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Í upphaflegri kröfugerð krafðist stefnandi þess að stefndi yrði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 3.934.791 kr. með 4,5% ársvöxtum af 1.018.050 kr. frá 9. nóvember 2009 til 9. mars 2010, en af 3.934.791 kr. frá þeim degi til 16. ágúst 2010, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags.

Þá krafðist stefnandi málskostnaðar að skaðlausu auk virðisaukaskatts, samkvæmt málskostnaðarreikningi, sem lagður yrði fram við aðalmeðferð málsins.

Á dómþingi þann 7. október 2014 lagði stefnandi fram þá breyttu kröfugerð sem rakin er hér að framan.

II.

Málsatvik

Upphaf máls þessa er það að þann 9. nóvember 2009 kom stefnandi ásamt tveimur ungum börnum sínum, tveggja og fimm ára, inn á þjónustustöð Olíuverzlunar Íslands hf. að Langatanga í Mosfellsbæ. Eftir að stefnandi hafði verslað þurfti yngra barnið að fara á salerni. Á þjónustustöðinni var aðeins eitt salerni og var það útbúið með armstoðum sem ætlaðar eru fyrir hreyfihamlaða. Stoðirnar voru festar í vegg hvor sínum megin við salernið og voru í uppréttri stöðu þegar stefnandi kom inn á salernið. Bæði börnin fóru inn á salernið með stefnanda. Samkvæmt lýsingu stefnanda í gögnum málsins var stefnandi að bogra yfir salerninu og aðstoða yngra barnið þegar eldra barnið kom við aðra armstoðina. Armstoðin féll niður og lenti aftan á höfði stefnanda ofan við hægra eyra. Við höggið fékk stefnandi áverka. Í skýrslu sinni við aðalmeðferð kvaðst stefnandi ekki vita af hverju stoðin féll niður.

Stefnandi fór af staðnum en hafði símasamband seinna sama dag við þjónustustöðina og lét verslunarstjóra vita af slysinu. Lögreglan var ekki kölluð til en starfsmaður Olíuverzlunar Íslands hf. hafði samband við Vinnueftirlitið sem taldi ekki tilefni til afskipta með vísan til þess að umrætt atvik félli utan verksviðs þess. Stefnandi upplýsti verslunarstjórann um að hún hefði farið á læknavaktina í Salahverfi sama dag vegna verkja. Daginn eftir fór stefnandi í myndatöku á Landspítala - háskólasjúkrahúsi og tekin var sneiðmynd af höfði og hálsi.

Í málinu liggja fyrir læknisvottorð F-kk-ef S-kk-ef, dags. 21. desember 2009, vegna komu stefnanda á slysadeild Landspítala - háskólasjúkrahúss þann 10. nóvember 2009 og R-kvk-ef P-kvk-ef, dags. 30. desember 2009, vegna komu stefnanda á Heilsugæsluna í Salahverfi í Kópavogi þann 9. nóvember 2009.

Með bréfi, dags. 22. desember 2009, fór lögmaður stefnanda fram á það við stefnda að hann tæki afstöðu til þess hvort umrætt slys væri bótaskylt úr ábyrgðartryggingu atvinnurekstrar Olíuverzlunar Íslands hf. Þessi beiðni var síðan ítrekuð með tölvupósti, dags. 6. maí 2010.

Með tölvupósti, dags. 16. ágúst 2010, hafnaði stefndi því að umrætt atvik væri á ábyrgð Olíuverzlunar Íslands hf. og var bótaskyldu úr frjálsri ábyrgðartryggingu Olíuverzlunar Íslands hf. hafnað. Í bréfinu kom meðal annars fram að farið hefði verið á vettvang og teknar út aðstæður á slysstað. Þá kom þar og fram að eftir slysið hafi slár hvor sínum megin við salernið verið hertar, en við skoðun stefnda hefði komið í ljós að nokkurt átak hefði þá þurft til að toga slárnar niður og hefðu þær því verið losaðar aftur vegna kvartana. Að mati stefnda væri útilokað að slárnar hefðu fallið sjálfkrafa niður og því samræmdust aðstæður frásögn stefnanda um að dóttir hennar hefði togað eða ýtt við slánni. Að mati stefnda væri slysið því að rekja til óhappatilviks ellegar aðgæsluleysis stefnanda sjálfrar.

Með bréfi, dags. 20. september 2010, skaut stefnandi ágreiningi um bótaskyldu vegna slyssins til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum.

Þann 16. nóvember 2010 lá fyrir niðurstaða úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sbr. mál nr. 309/2010. Nefndin vísaði til þess að ekkert lægi fyrir um það í gögnum málsins að slysið yrði rakið til bilunar eða galla í slánni. Þá var talið ósannað að viðhaldi slárinnar eða eftirliti með henni hefði verið að einhverju leyti áfátt af hálfu Olíuverzlunar Íslands hf. Þar af leiðandi var ekki talið tilefni til að fella bótaábyrgð á Olíuverzlun Íslands hf. í umrætt sinn og tjónið fengist því ekki bætt úr ábyrgðartryggingu þess félags hjá stefnda.

Stefnandi fór einhliða fram á það að S-kk-nf S-kk-nf læknir og S-kk-nf T-kk-nf læknir létu í té skriflegt og rökstutt álit um afleiðingar slyss stefnanda. Samkvæmt örorkumati, dags. 13. nóvember 2012, var varanleg örorka stefnanda skv. skaðabótalögum nr. 50/1993 metin 10%. Þá töldu matsmenn varanlegan miska skv. 4. gr. skaðabótalaga vera 10 stig og tímabil þjáninga einn mánuð. Batahvörf töldu þeir vera 9.3.2010. Stefndi mótmælti gildi matsgerðarinnar og áskildi sér rétt til að dómkveðja matsmenn til að meta afleiðingar slyssins. Stefndi lagði þann 10. október 2013 fram matsbeiðni þar sem óskað var eftir mati á eftirfarandi atriðum:

1. Hvort og að hvaða marki matsþoli hafi orðið fyrir líkamstjóni sem rekja megi til slyss sem hún telur sig hafa orðið fyrir á afgreiðslustöð Olís við Langatanga í Mosfellsbæ þann 9. nóvember 2009. Er í þessu sambandi óskað eftir því að matsmenn meti hvort fallþungi hjálparstoðar fyrir fatlaða á salerninu geti einn og sér valdið því líkamstjóni sem matsþoli heldur fram.

Ef spurningunni er svarað játandi, þá er þess óskað að matsmenn svari neðangreindum spurningum.

2. Hvenær ætla megi að heilsufar matsþola hafi orðið stöðugt eftir umrætt slys, sbr. 3. gr. laga nr. 50/1993.

3. Hversu lengi matsþoli telst hafa verið verið veik vegna slyssins, sbr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

4. Hvort og að hvaða marki matsþoli hafi hlotið andlegt og líkamlegt heilsutjón vegna slyssins og hvort orsakatengsl séu á milli núverandi einkenna matsþola og slyssins. Ef núverandi einkenni matsþola verða ekki að öllu leyti rakin til framangreinds slyss, þá er þess óskað að matsmenn greini á milli þeirra einkenna sem rakin verða til slyssins og annarra einkenna.

5. Hvort telja megi að matsþoli hafi orðið fyrir varanlegum miska vegna slyssins í skilningi 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þá hversu mikill hann sé.

6. Hvort telja megi að matsþoli hafi orðið fyrir varanlegri örorku vegna slyssins í skilningi 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1003 og þá hversu mikil hún sé.

Þann 14. október 2013 voru dómkvaddir til að framkvæma umbeðið mat þeir Y-kk-nf Ó-kk-nf bæklunarlæknir og S-kk-nf R. A-kk-ef hrl. Svör matsmanna við þessum spurningum skv. matsgerð dags. 24. febrúar 2014 voru sem hér segir:

1. Matsmenn hafa ekki til að bera sérþekkingu til að meta hver fallþungi fallstoðar, líkt og hér um ræðir, er. Þeir telja hins vegar eins og áður segir að högg aftanvert á höfuð hægra megin jafnvel þótt lítið virðist vera vel geta valdið tognunaráverka efst í hnakkagrópinni sömu megin með afleiddum einkennum, sem annars vegar skýrast af taugaeinkennum frá hnakkatauginni en hins vegar staðbundinni tognun á hálsi á sama stað. Þá styðja læknisfræðileg gögn jafnframt að matsþoli hafi hlotið slíka áverka í slysinu.

2. Stöðuleikapunktur er settur 9. maí 2010, þ.e. 6 mánuðum eftir slysið 9. nóvember 2009 en þá telja matsmenn að öll einkenni hafi verið komin fram og benda m.a. á að það var fyrst um miðjan apríl að S-kvk-nf hafði verið hjá B-kk-þgf H-kk-þgf heila- og taugaskurðlækni sem greinir hana hugsanlega með verkjaeinkenni tengd hnakkatauginni hægra megin og vísar til R-kk-ef F-kk-ef svæfingarlæknis til deyfingarmeðferðar.

3. Í samræmi við niðurstöðu fyrri matsgerða telja matsmenn matsþola hafa verið veika vegna afleiðinga slyssins í einn mánuð, án rúmlegu.

4. Eins og áður er rakið telja matsmenn matsþola hafa hlotið staðbundna tognun í hálsi með taugaverkjum er tengjast hægri hnakkatauginni og tengdum af stærri heild á jafnræðisgrundvelli óþægindum frá augum og eyrum. Telja menn orsakatengsl vera milli framangreindra einkenna og slyssins. Einkenni frá vinstri handlegg, mjóbaki og vinstri ganglim telja matsmenn ekki tengjast afleiðingum slyssins.

5. Matsmenn telja að í slysinu 9. nóvember 2009 hafi S-kvk-nf hlotið staðbundna tognun í hálsi með taugaverkjum er tengjast hægri hnakkatauginni og tengdum óþægindum frá augum og eyrum. Einkenni frá vinstri handlegg, mjóbaki og vinstri ganglim telja matsmenn tengjast fyrri slysum. Um andleg einkenni er ekki að ræða og vísa matsmenn þar m.a. til greiningar- og endurhæfingarmats þrautar dags. 21. september 2011. Telja matsmenn miska með hliðsjón af miskatöflu Örorkunefndar rétt metinn 7 stig.

6. Skv. 5. gr. skbl. nr. 50/1993 á tjónþoli rétt á bótum fyrir varanlega örorku sökum líkamstjóns valdi tjónið varanlegri skerðingu á getu til að afla vinnutekna. Við mat á því er ætluð atvinnuþátttaka tjónþola, eins og ætla má að hún hefði orðið ef slysið hefði ekki komið til, borin saman við ætlaða atvinnuþátttöku og tekjuöflun að teknu tilliti til líkamstjónsins. Í báðum tilvikum er um áætlun að ræða, sem byggð er á fyrri atvinnuþátttöku, eðli meiðsla og öðrum atriðum. Jafnframt ber að líta til þeirrar skyldu tjónþola að takmarka tjón sitt eins og unnt er að ætlast til af honum, m.a. með því að haga starfsvali og undirbúningi undir það þannig að líkamstjónið hafi sem minnst áhrif á tekjumöguleika hans. Mismunur þessara tveggja áætlana leggur grunn að metinni varanlegri örorku.

Matsmenn rökstyðja niðurstöður sínar sínar varðandi þess spurningu frekar en niðurstaðan var sú að matsmenn telja varanlega örorku hæfilega metna 8% og þá hafi verið tekið tillit til lögbundinnar tjónstakmörkunarskyldu tjónþola skv. 2. mgr. 5. gr., sem og þeirrar starfsorkuskerðingar er telja verði að matsþoli hafi búið við fyrir slysið.

Samandregin niðurstaða matsmanna um bótaþætti skv. skaðabótalögum var eftirfarandi:

1. Þjáningabætur skv. 3. gr.: Einn mánuður, án rúmlegu.

2. Stöðugleikatímapunktur: 9. maí 2010.

3. Varanlegur miski skv. 4. gr.: 7 stig.

4. Varanleg örorka skv. 5. gr.: 8%.

Samkomulag varð síðan með lögmönnum aðila um að leggja mat dómkvaddra matsmanna til grundvallar í málinu.

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að það tjón sem hún varð fyrir verði rakið til þess að umbúnaður á salerni þjónustustöðvar Olís. að Langatanga í Mosfellsbæ hafi verið óforsvaranlegur og ekki uppfyllt þær kröfur sem gerðar séu til frágangs salerna fyrir viðskiptavini. Þá byggir stefnandi einnig á ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna. Olíuverzlun Íslands hf. beri þannig skaðabótaábyrgð á tjóni því er hún varð fyrir vegna slyssins. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á því að Olíuverzlun Íslands hf. sé með ábyrgðartryggingu atvinnurekstrar og ábyrgðartryggingu fasteignareiganda hjá stefnda og tjónið sé bótaskylt úr þessum vátryggingum á grundvelli skaðabótaábyrgðar Olíuverzlunar Íslands hf. og stefnda sé stefnt á grundvelli 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.

Olíuverzlun Íslands hf. reki bensínstöð að Langatanga í Mosfellsbæ, auk verslunar með ýmsar vörur, og fjöldi viðskiptavina komi þangað dag hvern í viðskiptaerindum. Auknar skyldur hvíli á Olíuverzlun Íslands hf. til að sjá til þess að umbúnaður á stöðinni aðstæður og séu forsvaranlegar og samræmi við þau lög og þær skyldur sem hvíli á rekstraraðila fasteignar og verslunar. Í þessu sambandi vísar stefnandi til almennra ólögfestra reglna skaðabótaréttarins og almennu sakarreglunnar. Auk þess vísar stefnandi til reglna sem fram koma í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum þar sem fram komi að þar skuli fyllsta öryggis gætt, en lögin hafi að geyma lágmarkskröfur um öryggi þar sem almenningi sé ætluð för auk starfsmanna. Varðandi þetta vísar stefnandi einnig til dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 667/2009 og nr. 104/2012.

Stefnandi byggir á því að sá umbúnaður á salerni er varð til þess að stefnandi varð fyrir tjóni hafi verið þannig úr garði gerður að hann hafi verið óforsvaranlegur og til þess fallinn að valda tjóni. Sá umbúnaður sem hér um ræðir séu armstoðir fyrir hreyfihamlaða sem festar hafi verið í vegg hvor sínum megin við salernið. Samkvæmt þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, sbr. byggingarreglugerð nr. 441/1998, er var í gildi er slysið átti sér stað, grein 105.4, sbr. RB-blað nr.E-2, eigi stoðirnar að vera stöðugar og með góðar vegg- eða gólffestingar. Þær skuli vera þannig úr garði gerðar að ef þær þurfi að nota sé tekið þéttingsfast í þær og þær togaðar niður þar til þær standi láréttar út frá vegg, samsíða salerni. Að notkun lokinni sé armstoðunum ýtt aftur upp þar til þær liggi lóðréttar upp við vegg. Til þess að stoðirnar þjóni tilgangi sínum án þess að skapa hættu, hvort sem er fyrir fatlaða eða ófatlaða, sé augljóst að allur frágangur þurfi að vera mjög vandaður. Hér verði að líta sérstaklega til þess að gera megi ráð fyrir að allmikill þungi hvíli á stoðunum við notkun á þeim og því þurfi festingar að bera þann þunga án þess að losna. Armstoðir þurfi að vera nægilega stífar í festingum til að rása ekki. Ef stoðirnar rási leiði það til þess í fyrsta lagi að stoðin sé ekki stöðug þegar styðjast þarf við hana í láréttri stellingu. Í öðru lagi leiði það til þess að þegar stoðin er í lóðréttri stellingu, sé hún laus frá veggnum og lítið þurfi að koma til svo að hún falli niður.

Þegar stefnandi hafi komið á salernið í umrætt sinn hafi armstoðirnar verið lóðréttar upp við vegginn, en þegar fimm ára gamalt barn hennar hafi komið lauslega við aðra armstoðina hafi stoðin fallið á höfuð stefnanda með miklum þunga. Að mati stefnanda sé augljóst að armstoðin hefði ekki fallið á hana nema frágangur armstoðarinnar hefði verið óforsvaranlegur, þ.e. annað tveggja hafi stoðin verið laus ellegar illa fest við vegginn. Verslunarstjóri Olíuverzlunar Íslands hf. hafi síðar sama dag gert ráðstafanir til þess að herða armstoðina, en það hefði ekki þurft að gera nema stoðin hafi verið laus þegar slysið varð. Í bréfi Olíuverzlunar Íslands hf., dags. 18.11.2009, hafi eftirfarandi komið fram: „... sagði þá verslunarstjóri vera búinn að gera höfuðstöðvum grein fyrir atvikinu og sagðist einnig vera búinn að herða stöngina“. Þannig hafi komið skýrt fram að starfsmenn Olíuverzlunar Íslands hf. hafi vitað af því að stöngin hafi verið laus, en ekki gert ráðstafanir til að herða hana fyrr en eftir að slysið var orðið. Starfsmenn Olíuverzlunar Íslands hf. hafi þannig látið undir höfuð leggjast að sjá til þess að armstoðin væri nægilega föst. Umbúnaður hennar hafi því verið óforsvaranlegur og það leitt til slyssins. Telja verði að með ofangreindri vanrækslu hafi starfsmenn Olíuverzlunar Íslands hf. sýnt af sér stórfellt gáleysi sem vinnuveitandi og beri ábyrgð á, enda hafi umrætt salerni verið ætlað öllum viðskiptamönnum afgreiðslustöðvarinnar, m.a. börnum, samanber dóm Hæstaréttar Íslands nr. 1996/1697.

Stefnandi byggir á því að á eigendum fasteigna hvíli rík skylda til þess að rækja viðhald og umhirðu með fasteignum til að koma í veg fyrir að þeir sem eigi erindi í fasteignina verði ekki fyrir tjóni. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands verði ráðið að strangar kröfur í þessum efnum hafi verið gerðar til eigenda þeirra fasteigna sem nýttar séu fyrir verslunar- eða þjónustustarfsemi eins og eigi við um Olíuverzlun Íslands hf. Gera verði ríkar kröfur til rekstraraðila um að viðhafa ráðstafanir sem tryggi öryggi og hindri að viðskiptavinir þeirra og þeir sem erindi eigi í og um fasteignina verði fyrir slysum, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 65/2010 og nr. 667/2009. Aðeins eitt salerni hafi verið á afgreiðslustöðinni og það hafi verið ætlað jafnt fötluðum sem ófötluðum, börnum og fullorðnum. Stefnandi hafði því ekki átt kost á að nota annað salerni.

Stefndi hafi hafnað bótaskyldu vegna slyssins með tölvubréfi, dags. 16. ágúst 2010, og byggt á því í fyrsta lagi að armstoðir fyrir fatlaða mættu ekki vera „óþjál í notkun“ þar sem þær væru ætlaðar hreyfihömluðu fólki. Stefnandi vísar til þess að hún hafi notaði eina salernið sem í boði hafi verið og Olíuverzlun Íslands hf. hafi verið skylt að bjóða upp á aðstöðu sem væri hættulaus fyrir viðskiptavini, hvort sem þeir væru fatlaðir eða ekki, en það hafi ekki verið gert í þessu tilviki. Í öðru lagi hafi stefndi látið að því liggja í svari sínu að barn stefnanda hefði notað umrædda armstoð sem leiktæki. Sú aðdróttun sé röng, enda hafi ekki með neinu móti verið sýnt fram á að hún eigi við rök að styðjast. Í þriðja lagi hafi stefndi hafnaði bótaskyldu á þeim grundvelli að slysið mætti rekja til óhapps og/eða aðgæsluleysis, án þess að sýna fram á að hvaða leyti hefði getað verið um óhapp og/eða aðgæsluleysi að ræða.

Í áliti úrskurðarnefndar í vátryggingamálum sé á því byggt að ekkert liggi fyrir um að slysið verði rakið til bilunar eða galla í armstoðinni. Jafnvel þó að starfsmenn stefnda Olíuverzlunar Íslands hf. hafi hert á stoðinni eftir slysið, telur úrskurðarnefndin ósannað að viðhaldi slárinnar eða eftirliti með henni hafi verið áfátt. Stefnandi er ósammála niðurstöðu úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Að áliti stefnanda hafi slysið orðið vegna þess að armstoðin var laus, enda hefði hún ekki fallið á höfuð stefnanda með ofangreindum hætti, hefði hún verið forsvaranlega fest. Það gefi augaleið að ef stoðin hefði verið fest með forsvaranlegum hætti, hefði ekki þurft að herða á henni eftir slysið.

Í stefnu byggði stefnandi á matsgerð sem hann aflaði einhliða og mátu læknarnir S-kk-nf S-kk-nf og S-kk-nf T-kk-nf örorku stefnanda skv. skaðabótalögum. Töldu þeir að varanleg örorka stefnanda væri 10% og varanlegur miski skv. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 10 stig en tímabil þjáninga einn mánuð án rúmlegu. Þessari matsgerð var mótmælt af hálfu stefnda. Þar sem samkomulag liggur fyrir í málinu um að byggja á matsgerð dómkvaddra matsmanna, Y-kk-ef Ó-kk-ef bæklunarlæknis og S-kk-ef R. A-kk-ef hrl., dags. 24. febrúar 2014, um að miða tölulegan útreikning við hana og samkomulag er um útreikning bótakröfu, á rökstuðningur í stefnu fyrir útreikningi bótakröfu ekki við lengur. Ágreiningur í málinu er þannig afmarkaður annars vegar við bótaskyldu og hins vegar upphafsdag dráttarvaxta.

Skaðabótakrafa stefnanda er byggð á útreikningi skv. skaðabótalögum nr. 50/1993 ásamt mati dómkvaddra matsmanna og gerir hún kröfu um skaðabætur að fjárhæð 3.054.531 kr., með 4,5% ársvöxtum af 727.845 kr. frá 9. nóvember 2009 til 9. maí 2010, en af 3.054.531 kr. frá þeim degi til 4. apríl 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Varðandi lagarök þá byggir stefnandi kröfur sínar á ólögfestum reglum skaðabótaréttar um skaðabótaábyrgð á tjóni sem rekja má til umbúnaðar fasteigna, á ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna og almennu sakarreglunni. Einnig vísar stefnandi til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, byggingarreglugerðar nr. 441/1998, RB-blaðs nr. E-2 , laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum og til laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Að því er varðar aðild stefnda er byggt á 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Kröfur um vexti styður stefnandi við 16. gr. laga nr. 50/1993. Kröfur um dráttarvexti styður stefndi við 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggir á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. aðallega 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt en stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til V. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á því að um ábyrgð stefnda fari samkvæmt almennu skaðabótareglunni (sakarreglunni). Aðalkröfu sína um sýknu byggir stefndi á því að umrætt slys verði ekki rakið til saknæmrar háttsemi Olíuverzlunar Íslands hf. eða starfsmanna þess félags eða aðstæðna sem félagið beri ábyrgð á. Ekki sé því um að ræða slys sem stefnda ber skylda til að bæta úr frjálsri ábyrgðartryggingu sem Olíuverzlun Íslands hf. hafi tekið hjá stefnda. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að tjón sé til staðar og að það sé að rekja til saknæmrar háttsemi stefnda Olíuverzlunar Íslands hf. Að mati stefnda hafi stefnandi ekki sýnt fram á það og þar af leiðandi hafi ekki verið sýnt fram á að Olíuverzlun Íslands hf. eða stefndi beri skaðabótaábyrgð á meintu tjóni hennar.

Í fyrsta lagi mótmælir stefndi því að umbúnaður og aðstæður á salerni á þjónustustöð Olíuverzlunar Íslands hf. við Langatanga í Mosfellsbæ hafi verið óforsvaranlegar eða í ósamræmi við þær kröfur sem gerðar eru til frágangs salerna fyrir viðskiptavini. Ekkert í gögnum málsins styðji þann málatilbúnað stefnanda. Aðbúnaður á salerni á umræddri þjónustustöð hafi verið í fullu samræmi við lög sem gildi um slíka starfsemi og almenn tilvísun stefnanda til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum verði ekki talin breyta því. Fyllsta öryggis hafi verið gætt og allar lágmarkskröfur um öryggi bæði starfsmanna og viðskiptavina voru uppfylltar.

Í öðru lagi mótmælir stefndi því að armstoðir fyrir hreyfihamlaða á salerni á þjónustustöð Olís við Langatanga í Mosfellsbæ hafi verið óforsvaranlegar og til þess fallnar að valda tjóni eins og stefnandi haldi fram. Í stefnu vísi stefnandi til ákvæðis greinar 105.4 í þágildandi byggingarreglugerð nr. 441/1998 og RB-blaðs nr. E-2 um snyrti- og baðherbergi með tilliti til fatlaðra (dskj. 12). Þar komi fram að armstoðir við vatnssalerni eigi að vera færanlegar og mikilvægt sé að þær séu stöðugar og með góðar vegg- eða gólffestingar. Að mati stefnda hafi þessum kröfum verið fullnægt í umrætt sinn. Hins vegar sé því mótmælt sem röngu að framangreind gögn beri með sér lýsingu á því hvernig notkun þeirra skuli eiga sér stað. Í stefnu er því haldið fram að við notkun eigi að taka þéttingsfast í stoðirnar og þær togaðar niður þar til þær standi láréttar út frá vegg. Í þessu sambandi bendir stefndi á að stoðirnar séu ætlaðar til að aðstoða fólk sem hafi skerta hreyfigetu, s.s. aldraða og hreyfihamlaða, og því sé mikilvægt að aðbúnaður sé ekki með þeim hætti að hann hamli því að þeir sem búnaðurinn er ætlaður geti nýtt sér hann. Mikilvægast sé því að slíkar armstoðir séu vel færanlegar og að þær séu stöðugar og hafi góðar festingar. Engar kröfur í lögum eða reglum mæla hins vegar fyrir um að slíkar stoðir sé þannig úr garði gerðar að við notkun þeirra þurfi að taka þéttingsfast í þær og þær séu togaðar niður. Þvert á móti þurfi með tiltölulega einföldum hætti að vera hægt að færa stoðirnar í lárétta stöðu enda séu þær meðal annars ætlaðar þeim sem hafa skertan grip- og handstyrk.

Í þriðja lagi mótmælir stefndi því að frágangur armstoðarinnar hafi verið óforsvaranlegur og þess vegna hafi hún fallið á stefnanda. Armstoðin hafi hvorki verið laus né illa fest við vegginn eins og stefnandi haldi fram. Stefndi mótmælir því sem fram kemur í stefnu að starfsmenn Olíuverzlunar Íslands hf. hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að láta undir höfuð leggjast að sjá til þess að umrædd armstoð væri nægilega föst. Viðbrögð starfsmanna Olíuverzlunar Íslands hf. hafi verið þau að í kjölfar þess að stefnandi tilkynnti um slysið, hafi armstoðin verið skoðuð og starfsmenn talið að herða þyrfti á henni þannig að erfiðara væri að fella hana í lárétta stöðu og hafi stoðin því verið hert nokkuð í þessu skyni. Í framhaldinu hafi hins vegar orðið ljóst að upphert armstoð kynni að hamla því að hægt væri að nota hana af þeim sem á þurfa að halda, þ.e. fólki með skerta hreyfigetu. Eins og áður hafi komið fram sé mikilvægt að slíkar armstoðir séu vel færanlegar þannig að allir sem á þurfa að halda geti nýtt sér þær. Því hafi þurft að losa festingar þannig að armstoðirnar yrðu þjálar og auðveldar í notkun og auðvelt yrði að setja þær í lárétta stöðu.

Stefndi telur útilokað að armstoðirnar hafi sjálfkrafa fallið frá veggnum í lárétta stöðu og það samræmist frásögn stefnanda um að dóttir hennar hafi ýtt við eða togað í stoðina. Slys stefnanda hafi því orsakast af óhappatilviki ellegar skorti á aðgæslu stefnanda sjálfrar við notkun á salerninu í umrætt sinn. Starfsmönnum Olíuverzlunar Íslands hf. verði ekki um það kennt enda liggi ekki fyrir annað en umbúnaður á armstoðunum hafi verið forsvaranlegur og í samræmi við umbúnað sem finna megi á sambærilegum salernum sem nýttur sé samhliða fyrir fatlaða og ófatlaða.

Í fjórða lagi er því mótmælt af stefnda að viðhald eða umhirða sem hvílir á Olíuverzlun Íslands hf. hafi verið vanrækt í umrætt sinn. Á Olíuverzlun Íslands hf. sem eiganda og rekstraraðila þjónustustöðvarinnar hafi ekki hvílt neinar sérstakar skyldur í tengslum við umræddar armstoðir umfram það að tryggja að þær nýtist þeim sem á þurfi að halda. Ekkert hafi komið fram af hálfu stefnanda sem sýni fram á að viðhaldsskyldum fasteignareiganda hafi ekki verið sinnt. Þvert á móti hafi Olíuverzlun Íslands hf. sinnt slíkum viðhaldsskyldum í hvívetna og stefnandi hafi ekki bent á nein ákvæði laga og reglna sem hafi verið brotin ellegar sýnt fram á að slíkar skyldur hafi verið vanræktar.

Í fimmta lagi bendir stefndi á að í stefnu segi að aðeins eitt salerni hafi verið á þjónustustöðinni sem hafi verið ætlað jafnt fötluðum sem ófötluðum og að stefnandi hafi ekki átt þess kost að nota annað salerni. Stefndi mótmælir því að slíkar kröfur séu lagðar á þá sem reka verslun og þjónustu að hafa aðskilin salerni fyrir fatlaða og ófatlaða. Í því sambandi bendir stefndi til dæmis á að fremur sé mælst til þess að salernisaðstaða í almenningsbyggingum sé eins almenn og kostur er, m.a. þannig að sameina beri salerni fyrir fatlaða öðrum salernum. Þá sé ekkert í lögum eða reglum sem gildi um slíkar húsbyggingar eða þjónustustarfsemi sem banni það fyrirkomulag sem viðhaft sé á þjónustustöð Olís. að Langatanga. Stefndi vísar til starfsleyfis fyrir þjónustustöðina sem í gildi var þegar umrætt slys átti sér stað og þær kröfur sem gerðar eru í lögum nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir og reglugerð nr. 941/2002 um hollustuhætti. Þar komi fram að veitinga- og samkomustaðir fyrir 25 gesti skulu hafa að lágmarki eina fullbúna snyrtingu þar sem tekið sé tillit til fatlaðra, sbr. ákvæði 15. gr. reglugerðarinnar og fylgiskjal 2. Ljóst sé að þjónustustöð Olís við Langatanga hefði ekki fengið starfsleyfi ef þessum kröfum hefði ekki verið fullnægt.

Í sjötta lagi mótmælir stefndi því að Olíuverzlun Íslands hf. hafi boðið stefnanda upp á hættulega aðstöðu í umrætt sinn. Aðbúnaður og viðhald á þjónustustöð Olís að Langatanga hafi verið forsvaranlegt enda í fullu samræmi við þær kröfur sem lög og reglur setja og í samræmi við þær venjur sem gilda almennt í slíkri þjónustustarfsemi. Starfsemi þjónustustöðvarinnar sé starfsleyfisskyld og háð eftirliti opinberra eftirlitsaðila, s.s. heilbrigðisnefnda viðkomandi sveitarélaga í samræmi við ákvæði laga nr. 7/1998 og reglugerðar nr. 941/2002. Stefndi ítrekar þá afstöðu sína að umrætt atvik hafi komið til vegna óhappatilviks eða skorti á aðgæslu stefnanda sjálfrar og vísar til þess að rík aðgæsluskylda hvíli á þeim sem hafi umsjón með börnum. Foreldrum beri þannig að hafa eftirlit með börnum sínum og tryggja öryggi þeirra eftir bestu getu.

Í sjöunda lagi mótmælir stefndi þeim skilningi stefnanda að slysið hafi orðið vegna þess að armstoðin hafi verið laus og að hún hefði ekki fallið á höfuð stefnanda hefði hún verið forsvaranlega fest. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að armstoðin hafi verið laus eða óforsvaranlega fest og að það hafi orsakað slysið. Það liggi hins vegar fyrir að dóttir stefnanda ýtti við eða togaði í umrædda stoð með þeim afleiðingum að hún féll á höfuð stefnanda. Það óhappatilvik hafi valdið umræddu slysi. Armstoðin hafi verið fest með forsvaranlegum hætti við vegginn þannig að þeir sem þurftu á henni að halda gætu notað hana. Hreyfihamlaðir og aldraðir séu gjarnan með skerta hreyfigetu og þeir þurfi að geta með auðveldum hætti sett armstoðina í lárétta stöðu.

Með vísan til alls ofangreinds telur stefndi ljóst að slys það sem stefnandi lenti í 9. nóvember 2009 verði rakið til óhappatilviljunar og/eða aðgæsluleysis stefnanda sjálfrar en ekki til atvika sem stefndi eða Olíuverzlun Íslands hf. beri ábyrgð á. Stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á hið gagnstæða, en á því beri hún sönnunarbyrði.

Þar sem aðilar hafa sammælst um að byggja á niðurstöðum dómkvaddra matsmanna hefur matsgerð sem byggt var á í stefnu ekki lengur þýðingu varðandi úrlausn málsins en stefndi mótmælti því að niðurstöður hennar yrðu lagðar til grundvallar í máli þessu.

Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda gerir hann varakröfu um að hann verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna eigin sakar stefnanda. Byggir stefndi á því að tjón stefnanda hafi orðið vegna óhappatilviks ellegar aðgæsluleysis stefnanda sjálfrar og vísar í því sambandi til þess sem fram kemur hér að framan til stuðnings aðalkröfu stefnda eftir því sem við á.

Stefndi mótmælir því að vextir skuli leggjast á bætur stefnanda fyrir varanlega örorku við fyrra tímamark en stöðugleikahvörf, sbr. 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga.

Stefndi mótmæli því að dráttarvextir skuli falla á stefnufjárhæðina á fyrra tímamarki en á dómsuppsögudegi, sbr. til hliðsjónar 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Um lagarök vísar stefndi einkum til almennra reglna skaðbótaréttar um saknæmi, orsakasamhengi, sönnunarbyrði, gáleysi og eigin sök tjónþola.

Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Niðurstaða

Fyrir aðalmeðferð málsins tilkynntu lögmenn aðila að þeir hefðu komist að samkomulagi um að miða tölulegan útreikning við matsgerð dómkvaddra matsmanna og að þeir hefðu náð saman um útreikning bótakröfu. Ágreiningur í málinu væri afmarkaður annars vegar við bótaskyldu og hins vegar við upphafsdag dráttarvaxta. Einnig tilkynntu þeir dómara að þar sem ekki væri ágreiningur um forsendur bótakröfu teldu þeir ekki nauðsynlegt að dómkvaddir matsmenn kæmu fyrir dóminn. Í niðurstöðum verður því tekin afstaða til þeirra atriða sem ágreiningur er um.

Í máli þessu er deilt um það hvort aðbúnaður á umræddu salerni á þjónustustöð Olís að Langatanga í Mosfellsbæ hafi verið í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru til frágangs salerna fyrir viðskiptavini og jafnframt hvort Olíuverzlun Íslands hf. beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli ábyrgðar vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna.

Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð og lýsti þá slysinu þannig að hún hafi í umrætt sinn verið að aðstoða son sinn, tveggja ára, á salerni. Hún kvaðst hafa staðið hægra megin við salernið og hafa verið að beygja sig yfir hann til að skeina en þá hafi dóttir sín, fimm ára gömul, komið við armstoðina og hún fallið niður og lent á hnakka hennar. Það hafi verið vinstri armstoðin sem féll á hana. Hún kvað stoðina hafa verið lausa en enginn hefði verið stífleiki í henni. Hún sagði að hægt hafi verið að láta stoðina vera kyrra upp við veginn, en ekki á leiðinni niður. Hún lýsti högginu og kvað það hafa verið eins og að reka sig upp undir opna skáphurð, en höggið hafi lent á stærra svæði.

V-kk-nf G-kk-nf, sem starfaði sem verslunarstjóri á þjónustumiðstöðinni frá september 2009 til ágúst 2012, gaf vitnaskýrslu fyrir dómi. Hann kvað verkefni sitt hafa verið daglega umsjón með stöðinni. Hann kvaðst ekki hafa verið á staðnum þegar umrætt atvik átti sér stað, en sér hafi verið tilkynnt um það að kvöldi sama dags eða daginn eftir. Vitnið kvaðst ekki vita til þess að önnur óhöpp hafi átt sér stað vegna armstoðarinnar. Hann kvað armstoðirnar vera festar á vegg salernis og vera sjálffallandi ef komið væri við þær. Typpi hafi haldið við þær við vegginn en þær hafi átt að falla niður í ákveðnum halla, fyrst væri viðnám, en þær átt að falla niður ef ýtt væri við þeim. Hann kvað aðspurður stoðirnar ekki hafa verið „laflausar“ og taldi þær eðlilegar. Salerni væru þrifin á klukkustundarfresti og eftir þrif hafi starfsmenn lyft þeim upp því þær hafi alltaf verið skildar eftir niðri. Eftir slysið hafi verið tekin fljótfærnisákvörðun um að herða á stoðunum þannig að ekki væri hægt að ná þeim niður nema með erfiðleikum en vegna kvartana hafi verið losað upp á þeim aftur.

Í niðurstöðum dómkvaddra matsmanna kemur fram að þeir hafi ekki til að bera sérþekkingu til að meta hver sé fallþungi fallstoðar, líkt og hér um ræðir, en þeir telji hins vegar að högg aftanvert á höfuð hægra megin, jafnvel þótt það virðist lítið, vel geta valdið tognunaráverka efst í hnakkagrópinni og læknisfræðileg gögn styðji jafnframt að matsþoli hafi hlotið slíka áverka í slysinu.

Í þjónustumiðstöð Olís að Langatanga var eitt salerni ætlað viðskiptavinum, jafnt fötluðum sem ófötluðum. Þjónustumiðstöðin hafði gilt starfsleyfi sem gefið var út af Heilbrigðiseftirliti Kjósarsvæðis samkvæmt ákvæðum laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, sbr. reglugerð nr. 941/2002 um hollustuhætti. Í 15. gr. reglugerðarinnar og fylgiskjali 2, kemur fram að á veitinga- og samkomustöðum fyrir 25 gesti skuli að jafnaði hafa eina fullbúna snyrtingu þar sem tekið er tilliti til fatlaðra. Telja verður að við útgáfu starfsleyfis hafi verið gengið úr skugga um að þessum kröfum hafi verið fullnægt.

Salernið var útbúið með armstoðum beggja vegna salernis eins og mælt var fyrir um í þágildandi byggingarreglugerð nr. 441/1998, sem í gildi var er slysið átti sér stað, sbr. gein 105. 4, sbr. RB-blað nr. (E2) 201. Fram kemur á tilgreindu RB-blaði að armstoðir við salerni séu nauðsynleg hjálpartæki sem auðveldi hjólastólanotendum og þeim sem nota gönguhjálpartæki að flytja sig að og frá salernisskálinni. Mikilvægt sé að armstoðirnar séu stöðugar og með góða vegg- eða gólffestingu.

Ekki er í tilvitnuðum reglugerðum kveðið nánar á um frágang armstoða eins og um ræðir í máli þessu eða hvernig notkun þeirra skuli eiga sér stað. Ekki er kveðið á um það í lögum eða reglugerðum að við notkun eigi að taka þéttingsfast í stoðirnar og toga þær niður þar til þær standi láréttar út frá vegg. Stoðirnar eru ætlaðar til að aðstoða fólk sem hefur skerta hreyfigetu og mikilvægt að aðbúnaðar sé með þeim hætti að búnaðurinn hamli ekki afnotum þeirra sem hann er ætlaður. Búnaðurinn þarf því að vera þannig úr garði gerður að með einföldum hætti sé unnt að færa stoðirnar í lárétta stöðu, þær séu þjálar og auðveldar í notkun. Vissulega hvíldu á Olíuverzlun Ísland hf. sem eiganda fasteignar, sem nýtt er til verslunar- eða þjónustustarfsemi, að tryggja öryggi og gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir að viðskiptavinir sem koma í fasteignina verði fyrir slysum.

Ljóst er af gögnum málsins að umræddar armstoðir hvíla á festingum í vegg og liðamót eru við veggfestinguna til að hægt sé að fella stoðirnar niður í lárétta stöðu og reisa þær aftur upp í lóðrétta stöðu. Þegar rætt er um að herða og losa armstoðirnar er því átt við losa herslu á liðamótum armstoða við veggfestingar.

Í máli þessu liggur ekkert fyrir um að aðstæður og umbúnaður á salerni í þjónustumiðstöðinni að Langatanga hafi ekki verið forsvaranlegur og í samræmi við umbúnað á sambærilegum salernum sem nýtt eru samhliða fyrir fatlaða og ófatlaða og í samræmi við gildandi lög og reglugerðir um slíka starfsemi. Þá liggur ekkert fyrir um að viðhaldi eða umhirðu hafi verið ábótavant af hálfu Olíuverzlunar Íslands hf. eða starfsmanna hennar sem leiði til bótaskyldu. Fram kom í vitnaskýrslu V-kk-ef G-kk-ef að eftir þrif á salerninu hafi armstoðum ávallt verið komið fyrir í lóðréttri stöðu og ekkert óeðlilegt væri við þær. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að festingum á stoðunum við vegg hafi verið ábótavant. Ekkert liggur fyrir um það í gögnum málsins að slysið verði rakið til bilunar eða galla í armstoðinni eða festingum hennar. Þau viðbrögð starfsmanna Olíuverzlunar Íslands hf. að herða á armstoðinni eftir að þeim varð kunnugt um slysið þykja ekki ein og sér sanna að viðhaldi armstoðarinnar og eftirliti með henni hafi verið ábótavant. Þá liggur ekki fyrir að áður hafi orðið slys vegna þessa búnaðar þannig að gera mætti ráð fyrir að slysahætta stafaði af honum.

Þá verður að telja upplýst í málinu að ástæða þess að armstoðin féll niður og á höfuð stefnanda verður rakin til þess að dóttir hennar ýtti við stoðinni og það varð til þess að hún féll niður. Að öllu ofanskráðu athuguðu og virtu er það niðurstaða dómsins að slys þetta sé að rekja til óhappatilviljunar en ekki til atvika er stefndi eða Olíuverzlun Íslands hf. bera ábyrgð á. Ber því að sýkna stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. af kröfum stefnanda.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfum stefnanda, S-kvk-ef S-kvk-ef Þ-kvk-ef.

Málskostnaður fellur niður.