S-71/2015

Mál þetta, sem dómtekið var 16. desember sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Norðurlandi eystra, útgefinni 13. júlí 2015, á hendur X, kt. 000000-0000, ..., ...;

„fyrir brot á lögum um varnir gegn mengun hafs og stranda með því að hafa, um miðjan dag, fimmtudaginn 19. febrúar 2015, ákærði Y sem skipstjóri og ákærði X sem vélstjóri á fiskiskipinu Z, skipaskráningarnúmer ...., þegar skipið var staðsett á Breiðafirði um 12 sjómílur norður af Hellissandi, miðað við staðsetninguna þar sem styst er í land, losað olíumengaðan sjó úr vélarrúmi skipsins í hafið.

Telst þetta varða við 1. mgr. og 6. mgr. 8. gr., sbr. 25. gr. laga nr. 33/2004 um varnir gegn mengun hafs og stranda og 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 32. gr. reglugerðar um varnir gegn mengun sjávar frá skipum nr. 715/1995.

Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Við upphaf aðalmeðferðar fyrir dómi féll fulltrúi ákæruvalds frá saksókn gegn skipstjóranum Y.

Ákærði, X, krefst sýknu, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Verjandi ákærða, B-kk-nf D-kk-nf H-kk-nf hdl., krefst málsvarnarlauna og útlagðs ferðakostnaðar úr ríkissjóði.

I

1. Samkvæmt rannsóknargögnum var þyrla Landhelgisgæslu Íslands TF-LÍF við eftirlitsstörf í Breiðafirði fimmtudaginn 19. febrúar 2015, kl. 14:40. Samkvæmt tilkynningu G, stýrimanns þyrlunnar, til stjórnstöðvar sáu gæslumenn til fiskiskipsins Z þar sem það var við veiðar um 12 sjómílur norður af Ólafsvík, en jafnframt sáu þeir að flekkur, sem þeir ætluðu að væri olíuflekkur, var aftan við skipið. Í tilkynningunni er m.a. getið um nánari staðsetningu Z, en einnig eru þar tiltekin eftirfarandi umæli og viðbrögð skipstjórans Y: Er með flotrofa á lensidælu í vélarrúmi. Fór sjálf í gang og dældi einnig olíu sem flaut ofan á. Skipstjórinn slökkti á dælunni strax og hann sá hvað væri að gerast.

2. Samkvæmt skýrslu A, lögreglumanns í Borgarnesi, sem dagsett er 25. febrúar 2015, barst honum erindi um ofangreindan atburð, kl. 16:02 umræddan dag, frá B, yfirmanni aðgerðasviðs Landhelgisgæslu Íslands, og jafnframt boð um að ætlast væri til að lögreglan tæki á móti fiskiskipinu Z við komu þess til hafnar í Grundarfirði og að málsatvik yrðu þá rannsökuð frekar. Í skýrslunni er af þessu tilefni skráð að um ætlað brot á lögum um varnir gegn mengun hafs og stranda sé að ræða. Fram kemur í skýrslunni að lögreglumaðurinn hafi farið um borð í Z við komu skipsins til hafnar og að hann hafi þá strax rætt við Y skipstjóra og ákærða X vélstjóra um atvik máls. Í niðurlagi skýrslunnar segir frá því að lögreglumaðurinn hefði veitt því eftirtekt að um borð í skipinu var 350 lítra úrgangstankur fyrir olíu, svonefndur slammtankur, en jafnframt er haft eftir ákærða að ekki sé hægt að dæla úr honum úti á rúmsjó þar sem nota þurfi til þess sérstakan dælubúnað í landi.

Samkvæmt gögnum yfirheyrði lögreglumaðurinn skipstjóra Z, en einnig ákærða, að kveldi 19. febrúar 2015 um kæruefnið og var þá gætt viðeigandi réttarfasákvæða.

3. Í framburðarskýrslu ákærða hjá lögreglu greinir hann frá atvikum máls á þann veg að áhöfn fiskiskipsins Z hafi verið að draga net þegar hann hefði veitt því eftirtekt að lensidæla í lest var stífluð. Af þeim sökum hefði hann farið niður í vélarúmið með þeirri ætlan að losa um stífluna og við þá aðgerð opnað fyrir svokallaða neyðarlensu. Vegna þessa hefði nokkuð af sjó komist inn í vélarúmið. Ákærði greindi og frá því að eftir að honum hafði auðnast að losa um stífluna hefði hann gangsett lensidælu, en þá gleymt að loka fyrir neyðarlensun. Af þessum sökum hefði dælst útbyrðis eitthvað af sjó „og með því fylgir smávegis af olíu sem er í kjölnum, eitthvað gamalt“, í u.þ.b. 15 mínútur.

Í lögregluskýrslunni staðfestir ákærði að um borð í Z sé áðurnefndur úrgangstankur fyrir olíu, 350 lítrar. Ákærði áréttaði að til þess að tæma úr tankinum þurfi að nota sérstakan dælubúnað í landi og bar að það hefði síðast verið gert í desember 2014. Ákærði leiðrétti efni áðurrakinnar tilkynningar stýrimanns Landhelgisgæslunnar og staðhæfði að svonefndur flotrofi væri í lest skipsins, en ekki í vélarúminu.

4. Á meðal rannsóknargagna eru tvær litljósmyndir sem starfsmenn þyrlunnar TF-LÍF tóku yfir fiskiskipinu Z er atvik máls þessa gerðust. Á myndunum má m.a. sjá að litaður flekkur er aftan við skipið og að þar í virðast vera svartir blettir. Einnig er á meðal gagna lögskráningarvottorð Z, en þar kemur m.a. fram að skipið er ..,.. brúttólestir, með .. manna áhöfn. Óumdeilt er að ákærði gegndi stöðu yfirvélstjóra.

5. Samkvæmt gögnum sendi lögreglustjórinn á Vesturlandi, þann 27. mars 2015, ákærða, en einnig fyrrnefndum skipstjóra, sektargerð, þar sem þeim báðum var boðið að ljúka málinu með greiðslu tiltekinnar sektar til ríkissjóðs fyrr brot gegn 8. gr., sbr. 25. gr., laga nr. 33, 2004 um varnir gegn mengun hafs og stranda. Þeir höfnuðu báðir boðinu. Verður ráðið að þegar þessi afstaða ákærða og skipstjórans lá fyrir hafi gögn málsins verið send lögreglustjóranum á Norðurlandi eystra til meðferðar. Frekari rannsókn virðist ekki hafa farið fram, en eins og fyrr sagði gaf lögreglustjórinn út fyrrnefnda ákæru þann 13. júlí 2015.

Sakamálið var þingfest fyrir dómi 8. september sl. Ákærði neitaði sök og tók til varna. Við meðferð málsins fyrir dómi voru af hálfu verjanda ákærða lagðar fram ljósmyndir, sem teknar höfðu verið í fiskiskipinu Z eftir útgáfu ákærunnar. Ljósmyndirnar sýna m.a. aðstæður í vélarúmi skipsins og þann útbúnað sem þar er. Þá sýna myndirnar aðstæður í lest skipsins og inni í svonefndum lestarbrunni.

II

Fyrir dómi greindi ákærði, X, frá því að hann hefði lokið vélstjórnarnámi árið 1988 og hefði verið vélstjóri á fiskiskipinu Z allt frá því að það var tekið í notkun fyrir tæpum 20 árum.

Ákærði sagði að skipið hefði verið við landfestar í heimahöfn í desember 2014 og janúar 2015 og bar að þá hefði allri úrgangsolíu verið dælt úr því, úr fyrrnefndum slammtanki. Ákærði staðhæfði að slíkum úrgangi væri aldrei hleypt í kjöl skipsins og þá ekki þegar skipt væri um olíu á vélum. Hann sagði að allri slíkri olíu væri dælt í slammtankinn. Ákærði bar að í landlegunni hefði vélarúm skipsins verið háþrýstiþvegið.

Ákærði skýrði frá því að áhöfnin á Z hefði hafið veiðar í byrjun febrúar 2015. Hann sagði að er atvik máls gerðust, þann 19. s.m, hefði skipið verið í 10. róðrinum og bar að um miðjan dag hefðu þeir verið búnir að vera á veiðum í um 8-9 klst. og ætlaði að um borð hefði verið um 15 tonna afli. Ákærði sagði að samhliða vélstjórastarfinu hefði hann unnið á dekki og vísaði til þess að vélarúmið væri vaktfrítt. Hann sagði að veðuraðstæður hefðu verið nokkuð erfiðar, bræla og veltingur og um 15 metra vindur, og mikið að gera. Ákærði sagði að móttaka fisks væri stjórnborðsmegin og bar að þar hefðu verið um fjögur og hálft tonn þegar atvik gerðust og því hefði skipinu hallað nokkuð. Hann sagði að venjulega væri sá háttur hafður á að byrjað væri að blóðga fiskinn á dekki, en í framhaldi af því færi hann í krapakör í lestinni og þá í fremstu lestarnar fyrst. Ákærði sagði að við lýstar aðstæður hefði hann heyrt að sjálfvik dæla fyrir lestina, sem staðsett er í vélarúmi, var stöðugt í gangi. Hann hefði ákveðið að gæta að þessu frekar og því farið niður í lestina. Er þangað kom hefði hann séð að þar var fyrir talsvert magn af sjó og blóðvatni, um eitt tonn að hann ætlaði, en einkum þó aftast í lestinni. Ákærði sagði að vegna hins mikla vökvamagns og fyrrnefnds halla og veltings á skipinu hefði hann talið hættu vera á því að vökvinn gæti slegið lensidælunni út og jafnvel rafmagni af öllu skipinu. Hann hefði því strax brugðist við, enda ályktað að sigtið við lensidæluna hefði stíflast. Hann hefði slökkt á dælunni, en í framhaldi af því hreinsað blóð- og lifrarleifar og annan úrgang úr sigtinu. Ákærði bar að við lýstar ráðstafanir, en einnig vegna útbúnaðar skipsins, hefði mikið af sjó og blóðvatni, um 800 lítrar, farið um tiltekið rör og þannig komist inn í vélarúmið. Hann sagði að þessi útbúnaður væri ekki eins og best væri á kosið og fremur illa hannaður, en bar að Siglingamálastofnun hefði aldrei haft uppi athugasemdir og hefði skipið því haft fullgilt haffærisskírteini. Ákærði kveðst í raun hafa lensað allt skipið, lestarnar og vélarúmið. Ákærði vísaði til þess að fremst í lestinni væri tiltekinn brunnur, sem yfirleitt væri fullur af koltvísýringi. Hann sagði að í raun væri um að ræða svartlitað útfelli og úrgang og hefði þetta efni allt skolast með þegar hann hefði dælt úr nefndum rýmum, um 600-800 lítrum. Ákærði bar að vegna fyrrnefnds vökvamagns í lest og vélarúmi skipsins hefði eitthvert smit af olíu, sem ávallt kæmi frá vélum, farið útbyrðis við dælinguna, enda hefði hann þurrausið vélarúmið. Ákærði sagði að ekki hefði verið um mikið olíusmit að ræða og vísaði m.a. til fyrrnefnds háþrýstiþvotts á vélum og öðrum búnaði í vélarúminu nokkrum vikum fyrr. Hann áréttaði að ekki hefði verið um úrgangsolíu að ræða þar sem henni hefði ætíð verið fyrirkomið í fyrrnefndum úrgangstanki. Ákærði staðhæfði að engin olía hefði heldur verið í kili skipsins. Ákærði sagði að við dælingu hans í greint sinn hefði því aðeins farið útbyrðis sjór, mikið af blóðvatni, hinn svartlitaði koltvísýringur úr fremsta lestarbrunninum og lítils háttar af olíusmituðum vökva af vélbúnaði.

Fyrir dómi kvaðst ákærði í raun aldrei hafa séð umræddan flekk fyrir aftan Z, en eftir að hafa skoðað þær myndir sem starfsmenn þyrlu Landhelgisgæslunnar tóku yfir skipinu lét hann það álit í ljós að á þeim mætti sjá það sem hann hefði dælt út í greint sinn. Ákærði staðhæfði að svartlitaðir blettir í flekknum væri sá koltvísýringur sem hefði farið úr fremsta brunni lestarinnar við austur hans.

Fyrir dómi kvaðst ákærði við yfirheyrslu hjá lögreglu hafa reynt að útskýra ofangreinda atburðarás og þá m.a. að áhöfn skipsins hefði aldrei dælt útbyrðis úrgangsolíu. Ákærði sagði að rangt væri eftir honum haft í skýrslunni að hann hefði við lýstar aðgerðir gleymt að loka fyrir neyðarlensuloka í vél. Hann fullyrti að þvert á móti hefði hann haft lokann allt að því hálfopinn, en það hefði hann þurft að gera til þess að lensa samtímis úr lesti og vélarúmi skipsins. Þá sagði ákærði það rangt sem segði í áðurrakinni tilkynningu Landhelgisgæslunnar að skipstjórinn hefði slökkt á dælubúnaðinum. Ákærði sagði að enginn flotrofi væri í vélarúmi skipsins.

Ákærði skýrði frá því að fáeinum dögum eftir yfirheyrslu lögreglu í Grundarfirði hefðu varðskipsmenn á Þór komið um borð í Z. Hann sagði að gæslumenn hefðu við það tækifæri gætt að öllum búnaði um borð, en ekki haft uppi neinar athugasemdir.

Fyrir dómi lýsti ákærði nánar búnaði fiskiskipsins Z og vinnubrögðum um borð.

Vitnið Y, skipstjóri á Z, greindi frá því fyrir dómi að skipið hefði verið í heimahöfn í desember 2014 og janúar 2015 og bar að það hefði þá verið þrifið, auk þess sem skipt hefði verið um olíur á öllum vélum. Vitnið sagði að allri úrgangsolíunni hefði verið dælt úr sérstökum slammtanki og í tunnur sem staðsettar væru á hafnarkantinum.

Vitnið sagði að skipinu hefði verið haldið til veiða í byrjun febrúar nefnt ár og bar að áhöfnin hefði aðeins verið búin að fiska í fáeina daga þegar atvik máls gerðust þann 19. febrúar. Vitnið sagði að engin bilun hefði orðið í vélbúnaði og þ.a.l. hefði enginn glussi eða olía lekið í vélarúmi skipsins frá því að áhöfnin hóf veiðarnar.

Vitnið skýrði frá því að þegar atvik máls gerðust hefðu aðstæður verið þannig að áhöfnin hefði verið að draga netin stjórnborðsmegin. Vitnið kvaðst því hafa verið einsamalt við stjórntökin í brúnni. Aðrir í áhöfninni hefðu verið í aðgerð á dekki. Vitnið lýsti vinnubrögðum og meðferð fisks um borð og þ. á m. að eftir blóðgun færi aflinn í krapakör í lestinni. Vitnið sagði að vegna aðgerðarinnar hefði netalúgan stjórnborðsmegin verið opin og því hefði skipinu hallað. Vitnið sagði að vindur hefði verið nokkur, 10 til 18 metrar, leiðindasjólag og veltingur. Vitnið ætlaði að ferð skipsins hefði verið um hálf til ein sjómíla. Vitnið sagði að í raun hefði áhöfnin verið að draga síðustu netin um borð og því hefði móttakan verið nær full, u.þ.b. 6 tonn af fiski. Vitnið sagði að við lýstar aðstæður hefði það fengið boð um að Landhelgisgæslan hefði verið að reyna að ná sambandi við skipið, en í framhaldi af því kvaðst það hafa rætt í talstöð við stýrimann þyrlunnar TF-LÍF. Vitnið sagði að samskiptin hefðu verið mjög stuttaraleg vegna lýstra aðstæðna, en staðfesti að stýrimaðurinn hefði spurst fyrir um ætlaða olíubrák, sem bærist frá skipinu og um tiltekna svarta bólstra sem þar mætti sjá. Vitnið kvaðst er þetta gerðist ekki hafa áttað sig á því hvað um var að vera, en af þessu tilefni litið í eftirlitsmyndavél í brúnni sem sýnir vélarúmið. Vitnið kvaðst ekki hafa séð nokkurn mann í vélarúminu, en hins vegar veitt því eftirtekt að frá lensidælum á dekki og á síðu skipsins hefði komið mikið blóðvatn, en einnig séð „pínulitla olíubrák“. Vitnið kvaðst er þetta gerðist í raun ekki hafa haft skýringar á atburðarásinni og af þeim sökum ekki getað tjáð sig skýrt við stýrimann gæslunnar. Vitnið kvaðst hafa fengið frekari upplýsingar eftir að áhöfnin hafði dregið netin og skipið var á landstími til Grundarfjarðar. Vitnið kvaðst m.a. hafa haft af því spurnir frá strákunum í lestinni að þar hefði verið farið að sullast um sjór og krapi, en í framhaldi af því fengið upplýsingar frá ákærða um að dæla hefði stíflast og hann þurft að bregðast við, en vegna búnaðar í skipinu samtímis þurft að dæla úr lest og vélarúmi. Vitnið vísaði til þess að er atvik gerðust hefðu verið yfir fjörutíu kör af fiski í lestinni og vegna veltings hefði krap sullast úr þeim og þ. á m. blóðvatn, enda hefði mikið blóðmagn verið á millidekkinu vegna aðgerðarinnar skömmu áður.

Vitnið sagði að eftir að skipið hafði lagst við bryggju í Grundarfirði hefði lögreglumaður komið um borð og m.a. farið niður í vélarúmið og þá skoðað fyrrnefndan úrgangstank fyrir olíu, en að auki lögskráningu o.fl. Vitnið kvaðst hafa talið er þarna var komið sögu að grunsemdir löggæsluaðila vörðuðu það að áhöfnin á Z hefði dælt úrgangsolíu í hafið án heimildar. Vitnið staðhæfði að þetta kæruatriði hefði komið skýrt fram við upphaf lögreglurannsóknarinnar. Vitnið kvaðst því hafa ætlað, m.a. vegna athugunar lögreglumannsins á búnaði skipsins og síðar við yfirheyrslu þá um kvöldið, að þessum grunsemdum hefði verið eytt. Vitnið bar að rannsóknaraðilum hefði a.m.k. verið í lófa lagið að fá staðfestingu á því að farið hefði verið með úrgangsolíu eftir settum reglum og að henni hefði nokkru áður verið dælt frá borði í heimahöfn skipsins. Að þessu leyti áréttaði vitnið fyrri orð um olíuskipti og þrif í vélarúmi. Ákærði staðhæfði að við fyrrgreinda lensun ákærða úr vélarúmi og lest skipsins hefði í raun engin olía getað farið í sjóinn. Vitnið sagði að við áðurgreindar aðstæður hefði í raun ekki verið hægt að koma algjörlega í veg fyrir að eitthvert olíusmit bærist frá vélbúnaði og ætlaði að það hefði verið skýringin á því að örlítil olíubrák hefði sést við og eftir dælingu ákærða. Vitnið kvaðst hins vegar við nánari athugun hafa komist að raun um að ákærði hefði brugðist fullkomlega eðlilega við þeim varhugaverðu aðstæðum sem uppi voru í greint sinn.

Vitnið greindi frá því að um það bil tíu dögum eftir greind afskipti lögreglu hefðu skipverjar á varðskipinu Þ-kk-þgf komið í hefðbundið eftirlit um borð í Z, og þá m.a. tekið mikið af myndum í vélarúminu. Vitnið kvaðst ekkert hafa heyrt frekar af málinu fyrr en það fékk í hendur sektargerð lögreglustjórans á Vesturlandi. Vegna þessa kvaðst vitnið hafa haft samband við fulltrúa lögreglustjórans, en enn fremur rætt málavexti við B hjá Landhelgisgæslunni og þannig reynt að grennslast fyrir um hverju þetta sætti. Vitnið kvaðst enn fremur hafa reynt að skýra málavexti betur en það hafði áður gert hjá lögreglu. Vitnið kvaðst vegna þessa hafa fengið afhent gögn frá Landhelgisgæslunni og þá m.a. séð þau tilmæli sem send höfðu verið til lögreglu þann 19. febrúar 2015, um að gæta skyldi að því hvað áhöfnin á Z gerði við úrgangsolíu um borð. Vitnið kvaðst fyrst hafa séð þær tvær myndir sem stýrimaðurinn á þyrlu Landhelgisgæslunnar tók af hinum ætlaða olíuflekk aftan við Z eftir að því hafði verið birt ákæra lögreglustjóra.

Fyrir dómi bar vitnið á sama veg um tilurð flekksins og hér að framan var rakið og þar á meðal um hinn svartlitaða koltvísýring í fremsta brunni lestar. Vitnið staðhæfði að málsókn lögreglustjórans ætti því ekki við rök að styðjast og vísaði til þess að rannsókn málsins hefði verið ófullnægjandi og byggð á misskilningi.

Vitnið G, stýrimaður í flugdeild Landhelgisgæslu Íslands, staðfesti fyrir dómi að er atvik máls gerðust hefði það verið í eftirlitsflugi á þyrlunni TF-LÍF yfir Breiðafirði, en við þær aðstæður verið bent á það af flugmanni að mengun og þá sennilega olía bærist frá fiskiskipinu Z. Vitnið kvað þyrluna í framhaldi af þessu hafa flogið yfir skipið og sagði: „... við tökum myndir af olíunni sem liggur frá skipinu og það eru greinilega svartir blettir í olíunni, þannig að þetta er ekki bara slikja ... lengdin á þessu var um sjötíu metrar og breiddin á flekknum kannski tuttugu og fimm til þrjátíu metrar ... miðað við að við sjáum svarta bletti í þessu og hvernig slikjan leit út, þá leit þetta út eins og olía.“

Vitnið kvaðst hafa haft fjarskiptasamband við skipstjóra Z, Y, og bar að hann hafi veitt þær upplýsingar að olía hefði farið í sjóinn og það hefði orsakast með þeim hætti að flotrofi í vélarúmi hefði sjálfkrafa dælt henni í sjóinn. Vitnið bar að skipstjórinn hefði haft á orði að hann hefði slökkt á flotrofanum um leið og hann hefði tekið eftir því hvað var um að vera.

Vitnið kvaðst hafa lagt fyrir skipstjórann að klára veiðiferðina en halda síðan til hafnar, en jafnframt upplýst hann um að skýrsla yrði gerð um atburðinn af hálfu Landhelgisgæslunnar. Vitnið kvaðst í framhaldi af þessum orðaskiptum hafa flogið með þyrlunni til Reykjavíkur, og þar gert framkvæmdastjóra aðgerðasviðs Landhelgisgæslunnar, B, grein fyrir atvikum máls. Eftir þetta hefði það gert stutta og einfalda skýrslu um atburðinn.

Fyrir dómi var vitninu kynnt frásögn ákærða og skipstjórans Y og skýringar þeirra á tilurð fyrrnefnds flekks í hafinu aftan við Z í greint sinn og þ. á m. að hinir svartlituðu bólstrar eða blettir hefðu stafað af koltvísýringi úr brunni í lest skipsins. Vitnið kvaðst er atvik gerðust hafa verið sannfært um að um olíu væri að ræða, en það kvaðst þó ekki geta fullyrt að það hefði verið raunin. Vísaði vitnið til þess að engin sýni hefðu verið tekin úr flekknum, enda væri ekki búnaður til sýnatöku í þyrlunni. Þá kvaðst vitnið ekki hafa áður komið að rannsókn á málum sem þessum, en bar að það hefði starfað sem sérmenntaður starfsmaður hjá Landhelgisgæslunni í um fimm ár, og þar af verið um þrjú ár á þyrlum. Vitnið kvaðst aðspurt ekki hafa séð álíka flekki við önnur skip á veiðislóðinni og heldur ekki séð fugla við Z er atvik máls gerðust. Nánar aðspurt kvaðst vitnið ætla að einhver kaldi hefði verið og bar að siglingahraði Z hefði verið um ein til þrjár mílur, en ekkert geta sagt um straum á vettvangi. Vitnið staðfesti að öðru leyti efni áðurrakinnar tilkynningar Landhelgisgæslu Íslands.

Vitnið B, yfirmaður aðgerðasviðs hjá Landhelgisgæslu Íslands, kvaðst hafa fengið í hendur áðurrakta tilkynningu frá stýrimanni TF-LÍF, þann 19. febrúar 2015, þar sem fram hefðu komið grundsemdir um olíubrák eða sýnilega olíumengun á yfirborði sjávar fyrir aftan fiskiskipið Z.

Vitnið skýrði frá því að í tilfellum sem þessum væri farið eftir ákveðnum verkferlum og því hefði verið haft samband við lögregluna í Grundarfirði, en að auki hefði Umhverfisstofnun verið tilkynnt um atburðinn. Vitnið sagði að það væri hlutverk Umhverfisstofnunar að meta hvort tilefni væri til að bregðast við og því hefði stofnuninni einnig verið sent afrit af tilkynningu stýrimannsins TF-LÍF. Vitnið kvaðst ekki vita til þess að stofnunin hefði brugðist við þessum erindum.

Vitnið kvaðst hafa rætt frekar við stýrimann þyrlunnar við komu þyrlunnar til Reykjavíkur, en þá enn fremur fengið í hendur þær tvær myndir sem teknar höfðu verið á vettvangi. Við skoðun á myndunum kvaðst vitnið hafa talið að sá flekkur sem þar hefði mátt sjá, aftan við Z, hefði ekki verið ýkja þykkur. Engu að síður kvaðst vitnið hafa talið að um væri að ræða olíu, en þar um vísaði það helst til þess að í flekknum hefði mátt sjá „svarta polla“. Vitnið sagði að við greininguna hefði það farið eftir leiðbeiningum í handbók, en að öðru leyti hefði verið um sjónrænt mat að ræða. Vitnið sagði að af þessum takmörkuðu gögnum hefði það ekki treyst sér til að fullyrða um hvort að í raun væri um olíumengun að ræða og bar að endanlegt mat þar um og um frekari aðgerðir hefði verið í höndum sérfræðinga Umhverfisstofnunar. Vitnið sagði að æskilegast hefði verið í greint sinn að taka sýni úr umræddum flekk, en benti á að það hefði ekki verið hægt þar sem ekki hefði verið til staðar nauðsynlegur búnaður í þyrlunni TF- LÍF.

Vitnið skýrði frá því að vegna nefnds atburðar hefði lögreglu verið gert viðvart og jafnframt veittar leiðbeiningar um aðgerðir við komu Z til hafnar. Vitnið sagði að leiðbeiningarnar hefðu m.a. falist í því að athuga búnað um borð í skipinu og þá helst hvort úrgangsolíu væri fyrirkomið í sérstökum úrgangstanki. Vitnið tók fram að í tilfelli Z hefði það ætlað að ekki hefði verið hægt að dæla úr úrgangstanki skipsins nema með sérstökum búnaði í landi. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að það hefði fengið upplýsingar frá lögreglu um að eitthvað hefði verið athugavert við meðferð úrgangsolíunnar og þá ekki heldur er skipverjar á varðskipinu Þór hefðu skömmu eftir atburðinn farið um borð í skipið til hefðbundins eftirlits. Vitnið sagði að skipstjóri Z hefði haft símasamband við það daginn eftir atburðinn og minntist þess að hann hefði haft á orði að um einhvern misskilning hefði verið að ræða af hálfu Landhelgisgæslunnar.

III.

Í máli þessu er ákærða, X, gefið að sök að hafa brotið gegn ákvæðum laga og reglugerðar um varnir gegn mengun hafs og stranda með því að hafa um miðjan dag 19. febrúar 2015 losað í hafið án heimildar olíumengaðan sjó úr vélarúmi dragnóta- og netabátsins Z, líkt og nánar er lýst í ákæru.

Fyrir liggur að upphaf þessa máls verður rakið til eftirlitsferðar flugáhafnar þyrlu Landhelgisgæslu Íslands TF-LÍF og erindis starfsmanna gæslunnar til lögreglu í Grundarfirði um nefndar sakir. Í tilkynningu stýrimanns þyrlunnar er ekki getið um stefnu eða hraða fiskiskipsins, en óumdeilt er að áhöfn þess var að draga net er atvik máls gerðust.

Í 1. mgr. 8. gr. laga um varnir gegn mengun hafs og stranda nr. 33, 2004, sbr. breytingalög nr. 60, 2014, segir m.a. að losun olíu í hafið frá skipum, hvort sem það er gert beint eða óbeint, sé óheimil á hafsvæði innan þriggja sjómílna frá grunnlínu landhelginnar, nema um sé að ræða olíublandað vatn sem leiðir af eðlilegum rekstri. Tekið er fram að olíumagn af blöndu við útrás skuli að hámarki vera 15 hlutar í 1.000.000 hlutum blöndunnar. Þá segir í lagagreininni að olíublandað fráveituvatn sem losað er í sjó eigi að leiða um olíuskilju sem uppfyllir gildandi staðla.

Í 6. mgr. 8. gr. laganna segir að losun mengandi efna frá skipum í mengunarlögsögu Íslands sé óheimil, en þar um er nánar vísað til 9. tl. 3. gr., en þar er losun skilgreind þannig: Þegar vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi er hleypt í sjóinn fljótandi eða föstum efnum sem tengist eðlilegri starfsemi. Í töluliðnum segir einnig að það teljist ekki losun ef kastað er í hafið óunnum fiski og fiskúrgangi og öðrum sjávarlífverum vegna veiða og vinnslu.

Í 15. tl. 3. gr. laganna er olía skilgreind sem vökvakennt olíuefni í hvaða formi sem er, þ.m.t. hráolía, svartolía og smurolía, jurtaolía, olíuúrgangur og unnin olía.

Í 1. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 715, 1995 um varnir gegn mengun sjávar frá skipum segir að öll losun olíu eða olíukenndrar blöndu í sjóinn frá skipum sé bönnuð, en fyrirvarar eru þó hafðir þar á, sbr. heimildarákvæði 10. gr., og er það í samræmi við áðurrakið ákvæði 1. mgr. 8. gr. laga nr. 33, 2004.

Í 11. gr. reglugerðarinnar segir að bannákvæði 9. og 10. gr. eigi ekki við um losun á olíu eða olíukenndum blöndum í sjóinn frá skipi ef losunin er nauðsynleg til að tryggja öryggi skips eða ef hún er framkvæmd í þeim tilgangi að bjarga lífi þeirra sem eru í sjávarháska.

Í 6. mgr. 10. gr. reglugerðarinnar er kveðið á um hvernig beri að haga rannsókn á mengun sjávar, en um það segir: Hvenær sem vart verður við sýnilega olíubrák á eða undir yfirborði sjávar í grennd við skip eða í kjölfari þess, eiga viðkomandi stjórnvöld, að svo miklu leyti sem þau eru fær um slíkt, að rannsaka málið án tafar í þeim tilgangi að komast að hvort ákvæði þessarar greinar eða 9. gr. hafi verið brotin. Í rannsókninni á að skoða sérstaklega áhrif vinds, sjólags, straums, stefnu og hraða skipsins og aðrar hugsanlegar orsakir fyrir sýnilegri brák í nágrenninu ásamt viðeigandi skráðum upplýsingum um losun á olíu.

Samkvæmt 25. gr. laga nr. 33, 2004 varðar brot gegn þeim, og reglugerðum settum samkvæmt þeim, sektum eða fangelsi allt að tveimur árum, nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum.

Í VII. kafla laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála eru ákvæði um rannsókn sakamála. Í 1. mgr. 53. gr. laganna segir m.a. að markmið rannsóknar sé að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar fyrir dómi. Þá segir í 2. mgr. lagagreinarinnar að þeir sem rannsaki sakamál skuli vinna að því að hið sanna og rétta komi í ljós og gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og sektar. Um hlutverk og skyldur ákæranda er m.a. kveðið á um í 145. gr. laganna.

Af hálfu ákæranda, lögreglustjóra, er einkum byggt á framangreindri tilkynningu og myndum, ásamt vitnisburði stýrimanns þyrlu Landhelgisgæslu Íslands TF-LÍF. Einnig er byggt á rannsóknargögnum lögreglu, þ. á m. skýrslum ákærða og skipstjóra Z við rannsókn málsins.

Ákærði neitar sök, en fyrir liggur að hann hefur um árabil gegnt starfi yfirvélstjóra á Z, en skipið er ...,.. brúttórúmlestir, með átta manna áhöfn.

Fyrir dómi hefur ákærði lýst vinnubrögðum sínum um borð og þar á meðal að hann hafi ásamt áhöfn verið í aðgerð á dekki, en skipstjórinn verið við stjórntök. Ákærði hefur einnig lýst því að hann hafi við þessar aðstæður heyrt að lensidæla fyrir lest var stöðugt í gangi. Hann hefur greint frá viðbrögðum sínum eftir að hann sá að talsvert magn af sjó var komið í lestina, sem orsakast hafði af stíflu í lensisíu. Ákærði hefur staðhæft að það hafi verið mat hans á þessari stundu að hætta væri á því að sjór kæmist í rafbúnað skipsins og því brugðist við og strax hreinsað stífluna, en í framhaldi af því dælt úr lestinni, en vegna búnaðar þá jafnframt ausið úr vélarúmi skipsins. Ákærði hefur borið um að nefndur austur hafi samanstaðið af blöndu af sjó, miklu blóðvatni vegna aðgerðar þá skömmu áður, svartlituðum koltvísýringi úr fremsta brunni lestar og lítils háttar olíumengun úr vélarúmi skipsins. Ákærði hefur og borið að þessi blanda hafi orsakað þann flekk í hafinu, sem tvær myndir, sem áhöfn þyrlu Landhelgisgæslunnar tók, bera vitni um.

Samkvæmt 1. mgr. 109 gr. og 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram af hálfu ákæruvalds fyrir dómi og skal það metið hverju sinni hvort nægjanleg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, og enn fremur vitnisburður, skjöl og önnur sönnunargögn.

Að mati dómsins ber um atvik máls að leggja til grundvallar framangreinda frásögn ákærða, en hún þykir m.a. hafa nokkra stoð í vitnisburði Y skipstjóra. Verður því lagt til grundvallar að umræddur austur hafi m.a. innihaldið sjó, fyrrnefnt blóðvatn og annan úrgang úr fiski, en einnig ískrapa og að einhverju leyti koltvísýring úr fremsta brunni lestar skipsins. Þá hafi þessi blanda vegna aðgerðar ákærða, en enn fremur vegna búnaðar og veltings skipsins, runnið úr lestinni og yfir í vélarúmið, en þar má telja víst að fyrir hafi verið einhver olíumengun, líkt og ávallt er til staðar í skipi líku Z. Frásögn ákærða um að hann hafi brugðist við með lýstum hætti vegna hættuástands og að austurinn hafi þannig verið nauðsynlegur til að tryggja öryggi skips hefur að mati dómsins heldur ekki verið hnekkt af hálfu ákæruvaldsins, sbr. að því leyti áðurrakin laga- og reglugerðarákvæði. Og þó svo að ákærða hefði, að mati hinna sérfróðu meðdómenda, eftir atvikum verið unnt að haga vinnubrögðum sínum að nokkru leyti með öðrum hætti, er það niðurstaða dómsins, að ekki sé útilokað að umrædd blanda hafi við austurinn og við þær aðstæður sem uppi voru er atburður þessi gerðist getað myndað þann flekk sem síðar sást úr þyrlu Landhelgisgæslunnar og gögn liggja fyrir um.

Sakfelling ákærða verður að ofangreindu virtu og gegn neitun hans ekki eingöngu reist á þeim sýnilega olíusmitaða flekk sem var við Z í greint sinn. Í því samhengi er til þess að líta að engin sýni voru tekin, hvorki af starfsmönnum Landhelgisgæslunnar né síðar við rannsókn lögreglu eftir að skipið kom til hafnar. Er því að mati dómsins ósannað gegn neitun ákærða að greint olíumagn eða smit hafi verið umfram það hámark sem lýst er í 8. gr. laga nr. 33, 2004, með síðari breytingum, um varnir gegn mengun hafs og stranda.

Að öllu ofangreindu virtu ber að sýkna ákærða af ákæru lögreglustjóra.

Í ljósi málsúrslita skal allur sakarkostnaður greiðast úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða svo og útlagður kostnaður hans, eins og nánar segir í dómsorði, en þar er meðtalinn virðisaukaskattur.

Dóminn kveða upp Ó-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari, sem dómsformaður, F-kk-nf J. F-kk-nf vélstjóri og M-kk-nf B-kk-nf skipstjóri.

D Ó M S O R Ð:

Ákærði, X, er sýknaður af ákæru lögreglustjóra.

Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, B-kk-ef D-kk-ef H-kk-ef hdl., 511.500 krónur svo og útlagður ferðakostnaður hans 41.660 krónur.