E-258/2016

I.

Mál þetta, sem dómtekið var 1. nóvember síðastliðinn, var höfðað með birtingu stefnu 24. febrúar 2016.

Stefnandi er Arion banki hf., Borgartúni 19 í Reykjavík.

Stefndi er G-kk-nf B-kk-nf S-kk-nf, Álfaskeiði 40 í Hafnarfirði.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.639.093 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. nóvember 2015 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti.

Stefndi krefst sýknu af þeim hluta kröfu stefnanda sem lýtur að vöxtum, dráttarvöxtum, innheimtuþóknun og virðisaukaskatti. Þá krefst stefndi þess að viðurkenndur verði réttur hans til að beita skuldajöfnuði vegna kröfu að fjárhæð 781.082 krónur sem hann eigi á hendur stefnanda.

Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti.

II.

Stefndi stofnaði reikning nr. 0348-26-1310 hjá Sparisjóði Siglufjarðar, síðar AFL-sparisjóði, á árinu 2001. Stefnandi tók við öllum réttindum og skyldum AFL-sparisjóðs ses. við samruna félaganna, sem samþykktur var af Fjármálaeftirlitinu 15. október 2015. Heimild til yfirdráttar á reikningnum var veitt 20. ágúst 2011 og nam í upphafi 500.000 krónum. Yfirdráttarheimildin var reglulega hækkuð og nam hún 1.000.000 króna frá 22. febrúar 2012 og 2.000.000 króna frá 31. desember sama ár. Heimild til að yfirdraga reikninginn féll niður 20. október 2015 án þess að til framlengingar kæmi. Reikningi stefnda hjá stefnanda var lokað 9. nóvember 2015 og nam uppsöfnuð skuld reikningsins á þeim degi stefnufjárhæð málsins. Stefnda var sent innheimtubréf 25. janúar 2016. Stefnandi mun ekki hafa fengið skuldina greidda þrátt fyrir innheimtutilraunir og hefur því höfðað mál þetta til innheimtu skuldarinnar.

III.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefndi hafi að eigin ósk fengið heimild til að yfirdraga reikning nr. 0348-26-1310 upp að tiltekinni fjárhæð og stofnað þannig til skuldar við stefnanda. Síðasta yfirdráttarheimildin sem hafi verið samþykkt hafi fallið niður 20. október 2015 og hafi stefnda borið að greiða kröfuna á þeim degi. Þar sem skuldin hafi ekki verið greidd á gjalddaga hafi reikningnum verið lokað 9. nóvember 2015. Nemi uppsöfnuð skuld reikningsins á þeim degi stefnufjárhæð málsins. Stefndi hafi reglulega fengið send yfirlit um stöðu reikningsins á hverjum tíma og ekki gert athugasemdir við þau yfirlit.

Stefnandi hefur mótmælt því að sýkna beri stefnda af kröfum um greiðslu vaxta, dráttarvaxta, innheimtuþóknunar og virðisaukaskatts og að stefndi eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda. Stefnandi bendir á að stefnda hafi mátt vera ljóst hver lántökukostnaður hafi átt að vera en stefnda hafi reglulega verið send yfirlit yfir reikninginn þar sem fram komu upplýsingar um vexti og kostnað og hafi stefndi engar athugasemdir gert við þessi útgjöld fyrr en með framlagningu greinargerðar í máli þessu.

Stefnandi styður kröfur sínar við almennar reglur kröfuréttar og meginreglur samningarréttar um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga.

IV.

Í greinargerð stefnda kemur fram að ekki hafi verið gerður skriflegur lánssamningur milli aðila og að stefnda hafi hvorki við stofnun yfirdráttarheimildarinnar né síðar verið veittar upplýsingar um hvaða kjör lágu til grundvallar viðskiptasambandi aðila. Þá hafi stefndi aldrei fengið send reikningsyfirlit vegna reikningsins og ekki haft aðgang að reikningnum í gegnum heimabanka. Kveðst stefndi ekki gera ágreining um höfuðstól ætlaðrar skuldar en byggi kröfur sínar í málinu á því að frá upphafi hafi verið óheimilt að innheimta vexti og annan lántökukostnað af yfirdrætti á umræddum reikningi samkvæmt ákvæðum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán. Beri stefnanda því að endurgreiða stefnda allan kostnað sem innheimtur hafi verið af reikningnum.

Stefndi byggir kröfu sína um sýknu af greiðslu vaxta og kostnaðar á 3. mgr. 3. gr. laga nr. 121/1994. Samkvæmt ákvæðinu skuli heimild til innheimtu kostnaðar af óheimilum yfirdrætti eiga sér stoð í samningi. Þar sem enginn skriflegur samningur hafi verið til staðar, er varði umræddan tékkareikning stefnda hjá stefnanda, sé stefnanda óheimilt að krefja stefnda um kostnað í formi vaxta, dráttarvaxta, innheimtukostnaðar og virðisaukaskatts.

Krafa stefnda um skuldajöfnuð við kröfur stefnanda byggist á því að stefnanda hafi frá upphafi verið óheimilt að innheimta nokkurn kostnað af yfirdrætti á reikningnum þar sem skriflegur samningur hafi ekki verið gerður milli aðila. Af þeim sökum beri stefnanda að endurgreiða stefnda allan þann kostnað sem innheimtur hafi verið af reikningnum, með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 18. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Stefndi vísar til þess að samkvæmt 5. gr. laga nr. 121/1994 skuli lánveitandi gera skriflegan samning um lánveitingu til neytanda. Skuli neytandi fá afrit samningsins í hendur. Enginn slíkur samningur hafi verið gerður milli aðila. Í 3. gr. laga nr. 121/1994, stafliðum a-e, sé kveðið á um hvaða upplýsingar lánveitandi skuli veita í samningi um yfirdráttarheimild. Þannig sé í a-lið mælt fyrir um skyldu til þess að greina frá takmörkunum á lánsfjárhæðinni. Í b-lið sé kveðið á um að greina skuli frá vöxtum og því hvaða gjöld falli á lánið frá þeim tíma sem gengið er frá samningi. Samkvæmt c-lið skuli tilgreint í samningi með hvaða hætti honum verði sagt upp og samkvæmt d-lið skuli upplýst hvort breytingar geti orðið á vöxtum eða öðrum gjöldum á samningstímanum. Þá sé í e-lið ákvæði um skyldu þess efnis að greina frá árlegri hlutfallstölu kostnaðar, sbr. 10.-12. gr. laganna, við mismunandi notkun á heimildinni. Í ákvæðinu sé enn fremur kveðið á um það að þrátt fyrir ákvæði 5. gr. sé heimilt að breyta fjárhæð heimildar samkvæmt munnlegri beiðni neytanda. Stefndi kveðst byggja á því að ekkert þessara lagaákvæða hafi verið uppfyllt við upphaf samningssambands aðila varðandi yfirdráttarheimildina og ekki heldur á síðari stigum. Byggi stefndi á því að vanræksla stefnanda gagnvart skyldu til samningsgerðar leiði til þess að beita beri ákvæði 14. gr. laganna en í 1. mgr. þeirrar greinar sé kveðið á um það að ekki sé heimilt að innheimta vexti eða annan lántökukostnað sem ekki sé tilgreindur í lánssamningi. Þetta sé áréttað í 2. mgr. 14. gr. auk þess að fá stoð í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 121/1994.

Stefndi telur einnig ljóst af ákvæðum 36. gr., a-, b-, c- og d-liðar, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sérstaklega 36. gr. b-liðar, að skilmáli um verðákvæði samnings sem ekki sé til staðar í samningi geti ekki talist vera á skýru og skiljanlegu máli í skilningi nefnds lagaákvæðis og 5. gr. tilskipunar 93/13/EBE um ósanngjarna skilmála í neytendasamningum. Leiði það til þess að slíkur skilmáli sé ósanngjarn og þar með ekki bindandi fyrir hann, sbr. 3. mgr. 36. gr. c-lið laga nr. 7/1936 og 1. mgr. 6. gr. fyrrnefndrar tilskipunar.

Stefndi byggi á því að skylda stefnanda til að gera samning við stefnda sé fortakslaus samkvæmt 5. gr. laga nr. 121/1994. Í dómaframkvæmd hafi því hins vegar verið slegið föstu að það sé ekki skilyrði fyrir gildi samninga um yfirdráttarheimild að þeir séu skriflegir, heldur gildi munnlegir samningar eftir sem áður. Stefndi byggi á því að þar sem stefnandi sé fjármálafyrirtæki, sem starfi samkvæmt lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, verði stefnandi að bera hallann af því að hafa ekki uppfyllt ákvæði laga um neytendalán og bera sönnunarbyrði um að komist hafi á munnlegur samningur milli aðila og að stefnda hafi verið gerð grein fyrir skilmálum lánveitingarinnar, þar á meðal vöxtum og öðrum kostnaði sem af lántökunni leiddi. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002 beri stefnanda að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Þá sé stefnandi sérfróður aðili á umræddu sviði og beri að gæta að því að fara að lögum í starfsemi sinni.

Stefndi kveðst byggja á því að þeir skilmálar sem stefnandi hafi lagt fram við meðferð málsins hafi aldrei verið kynntir sér. Jafnframt mótmælir stefndi því að honum hafi borist þau reikningsyfirlit sem stefnandi hafi lagt fram. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að svo hafi verið. Stefndi telji enn fremur um að ræða málsástæður sem séu of seint fram komnar. Þá kveðst stefndi mótmæla á sama grundvelli málsástæðum er varði tómlæti af hálfu stefnda og að stefnda hafi mátt vera ljóst hver lántökukostnaður átti að vera.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til laga um neytendalán nr. 121/1994, aðallega 3., 5. og 14. gr. laganna. Einnig vísar stefndi til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. b. og 36. gr. c., og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 4. og 18. gr. laganna. Heimild til skuldajafnaðar kveðst stefndi byggja á 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

V.

Í málinu krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða sér skuld vegna yfirdráttar á reikningi nr. 1310 hjá bankanum, eins og skuldin stóð þegar reikningnum var lokað 9. nóvember 2015. Stefndi telur á hinn bóginn að frá upphafi hafi verið óheimilt að krefjast vaxta og annars kostnaðar af því láni sem veitt var stefnda með heimild til að yfirdraga reikninginn samkvæmt ákvæðum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán.

Upplýst er að stefndi stofnaði reikning þann er mál þetta varðar nr. 0348-26-1310 hjá Sparisjóði Siglufjarðar, síðar AFL-sparisjóði, á árinu 2001, en reikningurinn er nú í útibúi stefnanda eftir samruna stefnanda og AFL-sparisjóðs. Engin gögn hafa verið lögð fram um stofnun reikningsins eða upplýsingagjöf bankans í tengslum við það. Á hinn bóginn liggja í málinu fyrir gögn um notkun reikningsins frá upphafi árs 2002 allt þar til reikningnum var lokað í nóvember 2015. Bera reikningsyfirlitin með sér að frá og með 20. ágúst 2011 hafi verið heimild til yfirdráttar á reikningnum, í upphafi að fjárhæð 500.000 krónur. Frá 22. febrúar 2012 nam heimildin 1.000.000 króna og frá 31. desember sama ár 2.000.000 króna. Heimild til yfirdráttar á reikningnum var felld niður 20. október 2015 og var reikningi stefnda hjá stefnanda lokað þann 9. nóvember 2015.

Samkvæmt 5. gr. þágildandi laga um neytendalán nr. 121/1994 skyldi lánssamningur vera skriflegur og fela í sér upplýsingar sem tilgreindar voru í 6. og 8. gr. laganna. Við gildistöku breytingalaga nr. 179/2000, þann 20. desember 2000, tók ákvæði 5. gr. til samninga um yfirdráttarheimild, þó þannig að 3. gr. laganna fól í sér sérákvæði um upplýsingagjöf við samninga um yfirdráttarheimild af tékkareikningi og sambærilegum lánssamningum með breytilegum höfuðstól. Hvað sem líða kann fyrirmælum 5. gr. um skriflegan lánssamning hefur verið talið, með hliðsjón af skýringum með 5. gr. frumvarps til upphaflegra laga um neytendalán nr. 30/1993, að ekki sé fortakslaust skilyrði fyrir gildi lánssamninga að þeir séu skriflegir, heldur gildi munnlegir samningar eftir sem áður. Þá segir í 3. mgr. 14. gr. laganna að lánveitanda sé heimilt að krefja neytanda um vexti og annan lántökukostnað sem ekki hafi verið tilgreindur í samningi ef hann getur sannað að neytanda hafi mátt vera ljóst hver lántökukostnaðurinn hafi átt að vera.

Stefnandi hefur lagt fram annars vegar almenna skilmála vegna viðskipta við sparisjóði og hins vegar skilmála debetkorta sparisjóða, sem aðgengilegir voru á heimasíðunni www.spar.is. Umræddir skilmálar tóku gildi 1. desember 2011 eða eftir að til þeirra lánsviðskipta stofnaðist sem um ræðir. Aðrir skilmálar fyrir debetkort sparisjóða sem stefnandi hefur lagt fram bera ekki með sér hvenær þeir hafi haft gildi. Eins og atvikum er háttað verður gegn andmælum stefnda ekki talið að stefnda hafi nokkru sinni verið kynntir umræddir skilmálar en hvorki hafa verið lögð fram gögn um upplýsingagjöf bankans við stofnun reiknings hans né þegar stefndi stofnaði til þeirra lánsviðskipta sem um ræðir. Með vísan til þessa verður ekki talið að stefnandi hafi axlað sönnunarbyrði fyrir því að upplýsingaskyldu lánveitanda samkvæmt 3. gr. þágildandi laga nr. 121/1994 hafi verið gætt áður en stofnað var til yfirdráttarheimildar stefnda.

Um afleiðingar þessa verður á hinn bóginn að gæta að 3. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994. Samkvæmt ákvæðinu hefur brestur á upplýsingagjöf lánveitanda í tengslum við gerð samnings um yfirdráttarheimild ekki afleiðingar að lögum ef lánveitandi getur sannað að neytanda hafi mátt vera ljóst hver lántökukostnaðurinn hafi átt að vera. Í málinu liggja, líkt og fyrr segir, fyrir reikningsyfirlit frá upphafi árs 2002 til lokunar reikningsins á árinu 2015. Samkvæmt yfirlitunum notaði stefndi reikninginn um 14 ára skeið og nýtti sér heimild til að yfirdraga reikninginn að hluta eða öllu leyti frá upphafi árs 2012 fram til 30. ágúst 2013 þegar hann hafði fullnýtt heimildina. Greiddi hann á þeim tíma þá vexti af skuldinni sem til féllu. Af yfirlitunum verður ráðið að vextir af yfirdráttarskuldinni hafi verið færðir mánaðarlega til gjalda á reikningnum frá og með febrúar 2012 til og með október 2015. Í vaxtanótum sem fylgdu með hverju yfirliti, frá og með febrúar 2012, kom fram hver vaxtafótur var á hverju tímabili og ef því var að skipta hvernig hann breyttist frá mánuðinum á undan. Samanlagt telur stefndi vexti á tímabilinu hafa numið 781.082 krónum og er það í samræmi við yfirlitin.

Umrædd reikningsyfirlit bera með sér að hafa verið aðgengileg stefnda með rafrænum hætti. Að mati dómsins hefur stefndi ekki gert sennilegt að hann hafi ekki haft aðgang að reikningsyfirlitunum, líkt og hann heldur fram, og verður því talið sannað að þau hafi verið honum aðgengileg, bæði með rafrænum hætti og í útibúum stefnanda. Reikningsyfirlitin hafa að geyma nákvæmar og sundurliðaðar upplýsingar um innborganir og úttektir, þar á meðal vegna vaxtakostnaðar. Á öllum yfirlitunum kemur fram að athugasemdir óskist gerðar innan 20 daga frá viðtöku yfirlitsins en annars teljist reikningurinn réttur. Þá kemur fram að vaxtamánuður teljist 21.-20. næsta mánaðar. Með hliðsjón af þeim upplýsingum sem fram koma á umræddum reikningsyfirlitum verður talið að stefnda hafi ekki getað dulist hver þessi útgjöld voru. Stefndi hefur ekki borið því sérstaklega við að sér hafi ekki verið kunnugt um hvernig ljúka mætti þessum lánsviðskiptum eða að vextir og önnur útgjöld vegna nýtingar heimildarinnar gætu breyst, en breytingar, sem urðu á vaxtafæti vegna yfirdráttarskuldarinnar, komu jafnframt að öðru jöfnu skýrlega fram á reikningsyfirlitum. Er óumdeilt að stefndi gerði á engum tímapunkti athugasemdir við útreikninga og gjaldfærslu á reikningunum og greiddi athugasemdalaust þann kostnað og vexti sem til féllu eins og áður segir. Er því ekki unnt að líta svo á að lánveitandi hafi, svo að einhverjar afleiðingar geti haft að lögum, vanrækt skyldur sínar gagnvart stefnda samkvæmt 3. gr. laga nr. 121/1994 á þeim tíma sem stofnað var til yfirdráttarheimilda á umræddum reikningi hans, sbr. og dóm Hæstaréttar Íslands frá 2. júní 2016 í máli nr. 598/2015. Með vísan til alls framangreinds er jafnframt hafnað málsástæðum stefnda er lúta að a-, b-, c- og d-lið 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá er því hafnað að í gagnaframlagningu stefnanda eftir að greinargerð stefnda var skilað, og þeim röksemdum sem að þeim gögnum snúa, felist nýjar málsástæður sem ekki komist að við úrlausn málsins.

Stefndi hefur vísað kröfu sinni til stuðnings til 3. mgr. 3. gr. laga nr. 121/1994. Af skýringum með ákvæðinu í frumvarpi að breytingalögum nr. 62/2008 er ljóst að ákvæðinu er beint að kostnaði sem fjármálafyrirtæki innheimta þegar viðskiptavinir eyða um efni fram án þess að hafa heimild til yfirdráttar á reikningi, eða hinum svokallaða FIT-kostnaði. Leiðir ákvæðið því ekki til þess að stefnanda hafi verið óheimilt að skuldæra vexti af yfirdráttarskuld sem stefndi hafði stofnað til samkvæmt heimild þess efnis.

Samkvæmt framanröktu verður krafa stefnanda því tekin til greina eins og hún er fram sett en stefnanda verður talið heimilt að krefja um dráttarvexti af kröfunni frá 9. nóvember 2015 eins og í dómkröfu greinir, enda var krafan í gjalddaga fallin 20. október sama ár.

Með hliðsjón af málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

R-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari dæmir mál þetta.

Dómsorð:

Stefndi, G-kk-nf B-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnanda, Arion banka hf., 2.639.093 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. nóvember 2015 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf B-kvk-nf

Rétt endurrit staðfestir,

í Héraðsdómi Reykjaness, 28.11. 2016.