E-1357/2016

Mál þetta, sem var dómtekið 14. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Lánasjóði íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík, á hendur A, með stefnu birtri 19. apríl 2016.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 1.253.356 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 25. október 2013 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara er krafist lækkunar þeirra. Í báðum tilvikum gerir stefnda þá kröfu að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað.

I

Hinn 8. ágúst 2012 gaf B út skuldabréf nr. G-175562 þar sem hún viðurkennir að skulda stefnanda 1.247.675 krónur m.v. vísitölu 411,5. Með undirritun sinni á skuldabréfið tók stefnda á sig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins fyrir fjárhæð allt að 1.300.000 kr. m.v. vísitölu 374,1. Þá tók ábyrgðin til greiðslu vaxta, verðbóta, dráttarvaxta og alls kostnaðar ef vanskil skyldu verða.

Skuldabréfið er verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs en verðtrygging lánsins reiknast frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að lánið er tekið eða einstakir hlutar þess greiddir út til fyrsta dags þess mánaðar eftir að greiðsla fer fram. Lánið ber breytilega vexti sem eru 1% skv. ákvæðum reglugerðar nr. 478/2011 og reiknast frá námslokum.

Sama dag eða 8. febrúar 2012 undirritaði stefnda yfirlýsingu, sem útbúin var af stefnanda, og hefur að geyma ýmsar upplýsingar til ábyrgðarmanns samkvæmt 5. gr. laga nr. 32/2009.

Með úrskurði héraðsdóms Reykjaness 22. ágúst 2013 var bú lántakandans, B, tekið til gjaldþrotaskipta í samræmi við 99. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 og gjaldféll skuldabréfið þá sjálfkrafa.

Hinn 25. september 2013 tilkynnti stefnandi stefndu um gjaldþrot B samanber c-lið 7. gr. laga nr. 32/2009.

Hinn 10. nóvember 2013 óskaði stefnandi eftir því að ábyrgð hennar vegna námsláns B yrði felld niður. Ekki var orðið við því.

Hinn 18. júní 2014 voru skiptalok á búi lántakandans og hefur ekkert fengist greitt upp í lánið úr þrotabúinu.

Hinn 14. apríl 2014 var stefndu send viðvörun um innheimtuaðgerðir og hinn 6. maí 2014 var henni sent innheimtubréf.

Á tímabilinu 11. mars 2011 til 23. ágúst 2013 var B í greiðsluskjóli hjá umboðsmanni skuldara. Þá var B á vanskilaskráskrá Creditinfo hf. frá 12. febrúar 2011 til 19. janúar 2015.

II

Í samræmi við lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna gaf B út skuldabréf nr. G-175562 hinn 8. febrúar 2012 þar sem hún viðurkennir að skulda stefnanda 1.247.675 kr. m.v. vísitölu 411,5. Með undirritun sinni á skuldabréfið tók stefnda á sig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins fyrir fjárhæð allt að 1.300.000 kr. m.v. vísitölu 374,1. Þá tók ábyrgðin til greiðslu vaxta, verðbóta, dráttarvaxta og alls kostnaðar ef vanskil yrðu. Stefnandi kveður að krafa stefnanda sé byggð á sjálfskuldarábyrgð þeirri er stefnda tók á sig.

Skuldabréfið sé verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs en verðtrygging lánsins reiknast frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að lánið er tekið eða einstakir hlutar þess greiddir út til fyrsta dags þess mánaðar eftir að greiðsla fer fram. Lánið beri breytilega vexti sem eru 1% skv. ákvæðum reglugerðar nr. 478/2011 og reiknast frá námslokum. Um endurgreiðslu á láninu fari skv. lögum nr. 21/1992, ásamt síðari breytingum.

Skuldin gjaldféll við gjaldþrot B hinn 22. ágúst 2013 og var samanlögð fjárhæð námslánsins 1.247.675 kr. m.v. grunnvísitölu 411,5. Ekki mun vera tölulegur ágreiningur í málinu.

Stefnandi vísar til laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, með síðari breytingum, sem og til reglugerðar nr. 478/2011 og úthlutunarreglna Lánasjóðs íslenskra námsmanna, sem í gildi séu á hverjum tíma. Þá sé enn fremur vísað til almennra reglna kröfu- og samningaréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga. Um dráttarvaxtakröfu er vísað til III. og V. kafla laga nr. 38/2001.

III

Stefnda byggir í fyrsta lagi á 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, en þar segir: „Lánveitandi skal meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Greiðslumat skal byggt á viðurkenndum viðmiðum. Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um framkvæmd greiðslumats.

Lánveitandi skal með skriflegum hætti ráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð ef greiðslumat bendir til þess að lántaki geti ekki efnt skuldbindingar sínar.

Með sama hætti skal lánveitandi ráða ábyrgðarmanni frá því að undirgangast ábyrgð ef aðstæður ábyrgðarmanns gefa tilefni til.“

Stefnda kveður, að stefnandi byggi raunar ekki á því í stefnu að fullnægjandi greiðslumat hafi átt sér stað áður en stefnda hafi gengist undir ábyrgð hinn 8. ágúst 2012 og telji stefnda að of seint sé að halda slíku fram nú. Hvað sem því líði hafi stefnandi vanrækt allt þetta þrennt: 1. Að meta hæfi aðalskuldara, dóttur stefndu, til þess að standa í skilum með lánið; í því sé falin frumvanrækslan. 2. Að ráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð ef a) greiðslumat á aðalskuldara hefur bent til þess að aðalskuldari geti ekki efnt skuldbindingar sínar eða ef b) aðstæður stefnda sem ábyrgðarmanns gefa tilefni til. Þá vísar stefnda til 5. gr. laga um ábyrgðarmenn þar sem segir að fyrir gerð ábyrgðarsamnings skuli lánveitandi upplýsa ábyrgðarmann skriflega um þá áhættu sem ábyrgð sé samfara. Í því felist meðal annars að veita upplýsingar um greiðslugetu lántaka.

Af frumvanrækslu stefnanda hafi leitt aðra vanrækslu þar sem stefnda telji að þá hefði komið í ljós, sbr. gjaldþrot aðalskuldara, dóttur stefndu, ári síðar, að vísbendingar hefðu komið fram um að hin síðarnefnda gæti ekki efnt skuldbindingar sínar. Stefnda fullyrðir að hún hefði ekki samþykkt umstefnda ábyrgð ef hún hefði verið upplýst um vanskil og greiðsluskjól aðalskuldara. Stefnandi beri að mati stefndu sönnunarbyrðina fyrir hinu gagnstæða. Líkur á orsakartengslum milli vanrækslu stefnanda og umstefndrar ábyrgðar ráði úrslitum um réttarstöðu aðila málsins enda sé það að mati stefndu á ábyrgð stefnanda að sanna að stefnda hefði engu að síður undirgengist ábyrgð á láni dóttur sinnar 8. ágúst 2012, ef greiðslumat hefði átt sér stað og stefnandi ráðið stefndu frá því að gangast í ábyrgð.

Þá vísar stefnda í d-lið 2. gr. reglugerðar nr. 920/2013 um lánshæfis- og greiðslumat varðandi skilgreiningu greiðslumats, til 3. mgr. 3. gr. sömu reglugerðar um skyldu lánveitanda til að gera greiðslumat og til 6. gr. varðandi hvað felist í fullnægjandi greiðslumati. Þá megi styðjast við langa hefð frá því að samkomulag hafi verið gert 1998, er endurnýjað hafi verið 2001, um réttarstöðu einstaklinga er lúti að ábyrgðum á skuldum annarra einstaklinga.

Stefnda telur að ekkert greiðslumat liggi fyrir í málinu enda kannist dóttir stefndu, sem aðalskuldari, ekki við að slíkt greiðslumat hafi átt sér stað og kannast stefnda ekki við að henni hafi verið kynnt slíkt mat, hvorki munnlega né skriflega, hvað þá að hafa skrifað undir að henni hafi verið kynnt slíkt mat. Verði að telja að útilokunarregla réttarfars hindri stefnanda í að byggja nú á slíku mati, ef til væri.

Undirritun stefndu á framangreint skjal 8. ágúst 2012, sama dag og stefnda hafi undirgengist ábyrgð sína, jafngildi ekki slíku greiðslumati enda sé þar í 2. tl. aðeins staðhæft að stefnandi hafi upplýst „undirritaðan um greiðslusögu lántakanda [...]“. Það fylgiskjal sem vísað sé til í 2. tl. skjalsins virðist ekki liggja fyrir í málinu. Beri stefnandi hallann af því að notast í formlegum löggerningi við svo óljóst og ólögbundið hugtak sem „greiðslusögu“ þegar greiðslumat eða lánshæfismat sé áskilið í fortakslausum lagareglum. Beri einnig samkvæmt almennum reglum að meta það stefndu í hag að efni „greiðslusögu“ aðalskuldara sé ekki lýst heldur sé aðeins um staðlaðan texta að ræða.

Þar fyrir utan kannist stefnda ekki við að henni hafi verið kynnt greiðslusaga aðalskuldara þrátt fyrir að það komi fram í yfirlýsingunni. Hvíli sönnunarbyrði um efni slíkrar greiðslusögu á stefnanda, sbr. tilvitnaðan dóm Héraðsdóms Vesturlands frá 7. maí 2015 í máli nr. E-117/2014. Hafi þó verið sérstök ástæða til þess þar sem aðalskuldari hafi þá verið á vanskilaskrá frá 12. febrúar 2011 eins og fram sé komið og hafi auk þess verið í greiðsluskjóli frá 11. mars 2011 eða um 1½ ári áður en stefnda hafi undirgengist ábyrgð þá sem stefnandi byggi nú á.

Stefnda telji að stefnandi hafi nú viðurkennt í verki með breyttu og bættu verklagi gagnvart ábyrgðarmönnum að skylt sé að framkvæma greiðslumat áður en lán sé veitt.

Varðandi málskostnaðarkröfu er tekið fram að hver sem málsúrslit verði telji stefnda að stefnandi eigi að bera sinn málskostnað og málskostnað stefndu.

Byggt sé á lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, einkum 4.-5. gr., reglugerð nr. 920/2013 um lánshæfis- og greiðslumat og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum (samnl.).

IV

Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna er hlutverk stefnanda að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags. Þá segir í 5. mgr. 6. gr. laganna að námsmenn sem fái lán úr sjóðnum skuli undirrita skuldabréf við lántöku, teljist þeir lánshæfir samkvæmt reglum stjórnar sjóðsins. Teljist námsmaður ekki lánshæfur, geti hann lagt fram ábyrgðir sem sjóðurinn telur viðunandi, þar með talda sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu námsláns ásamt vöxtum og verðtryggingu þess, allt að tiltekinni fjárhæð.

Samkvæmt 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn skal lánveitandi meta hæfi lántaka til að standa í skilum á láni þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Segir síðan að greiðslumat skuli byggt á viðurkenndum viðmiðum en í athugasemdum með frumvarpinu segir að framkvæmd þess geti verið háð blæbrigðum meðal lánveitenda og því sé ekki talin þörf á að slá föstum í lögunum þeim viðmiðum sem leggja beri þar til grundvallar. Aðalatriðið sé að matið sé forsvaranlegt og að það byggist á viðurkenndum viðmiðum.

Telja verður að stefnandi hafi metið lánshæfi lántaka samkvæmt reglum stefnanda, því að öðrum kosti hefði hann ekki gert þá kröfu um ábyrgðarmann. Framlagt vottorð frá Creditinfo Lánstraust hf. frá 5. september 2016 styður það einnig að stefnandi hafi kannað stöðu lántaka. Þá kemur könnun á gögnum frá Creditinfo Lánstraust hf. einnig heim og saman við það verklag sem stefnandi hefur lýst fyrir dómi, en þar segir að þegar umsókn hafi verið móttekin og skráð inn í tölvukerfi stefnanda sé framkvæmd samkeyrsla við Creditinfo þar sem kannað sé hvort umsækjandi sé á vanskilaskrá. Það er ágreiningslaust að lántaki var á tímabilinu 11. mars 2011 til 23. ágúst 2013 í greiðsluskjóli hjá umboðsmanni skuldara og á vanskilaskrá Creditinfo hf. frá 12. febrúar 2011 til 19. janúar 2015.

Óumdeilt er að stefnda undirritaði skuldabréf vegna námslána dóttur sinnar, hinn 8. ágúst 2012. Í skuldabréfinu segir: „Ábyrgðarmaður hefur verið upplýstur um greiðslugetu lántaka o.fl. atriði skv. 5. gr. laga nr. 32/2009 og staðfest það með undirritun sinni á sérstaka yfirlýsingu þar að lútandi sem skoðast sem hluti þessa skuldabréfs.“ Yfirlýsing þessi, sem ber heitið „Upplýsingar til ábyrgðarmanns skv. 5. gr. laga nr. 32/2009“ liggur frammi í málinu. Er hún samin af stefnanda og undirrituð af stefndu. Í 1. tl. yfirlýsingarinnar er kveðið á um skyldur ábyrgðarmanns. Hann sé að takast á hendur ábyrgð á umræddu láni og skuldbinda sig persónulega til að tryggja fullar efndir gagnvart LÍN. Um sé að ræða sjálfskuldarábyrgð á láninu sem felist í því að LÍN sé heimilt að ganga að ábyrgðarmanni um leið og vanskil verða af hálfu lántaka án tillits til þess hvort reynt hafi frekar á greiðslugetu lántaka. Í 2. tl. segir að LÍN hafi upplýst ábyrgðarmann „um greiðslusögu lántakanda í samræmi við 4. gr. laga nr. 32/2009 eins og fram kemur á meðfylgjandi fylgiskjali“. Segir í skjalinu að frekari upplýsingar um greiðslugetu lántaka sé ekki að fá og frekari athygli er vakin á því að umrætt lán muni ekki greiðast fyrr en tveimur árum eftir að námi ljúki og þá verði aðstæður lántaka aðrar en í dag, þ. á m. greiðslugeta. Í yfirlýsingunni er jafnframt að finna upplýsingar um fyrir hvern ábyrgðin er tekin, um gildistíma ábyrgðar, hámarksfjárhæð hennar, auk þess sem þar er tekið fram að ábyrgðin standi einnig til tryggingar innheimtukostnaði ef til vanskila kemur og önnur atriði er varða skilmála ábyrgðarinnar. Skjalið er undirritað af stefndu og segir í texta skjalsins að með því staðfesti hún að hafa kynnt sér upplýsingar skjalsins og fengið afhent afrit af því og að það skoðist sem hluti af ábyrgðarsamningnum.

Eins og greinir í 2. tl. yfirlýsingar fylgdi henni fylgiskjal þar sem gerð er grein fyrir greiðslusögu lántakanda. Kemur það heim og saman við yfirlýsingu stefnanda um verklag sitt en þar segir að eftir að kannað hafi verið hvort ábyrgðarmaður uppfyllti skilyrði LÍN til að gangast í ábyrgð á námslánum hafi ábyrgðarmanni verið send þrjú skjöl í bréfpósti, þ.e. skuldabréf, yfirlýsing ábyrgðarmanns og yfirlit úr vanskilaskrá. Stefnandi telur að með yfirlitinu úr vanskilaskrá hafi verið gerð grein fyrir greiðslusögu lántakanda. Ekkert liggur fyrir um að stefnda hafi tilkynnt, er hún undirritaði ábyrðaryfirlýsinguna, um að fylgiskjal um greiðslusögu dóttur hennar hafi ekki legið fyrir við undirritun. Því verður lagt til grundvallar í málinu að stefnda hafi haft þessi gögn í höndunum. Telja verður bagalegt að stefnandi hafi eytt fylgiskjali því um greiðslusögu lántakans. Það veldur þó ekki ógildi ábyrgðarinnar.

Eins og að framan greinir undirritaði stefnda sjálfskuldarábyrgð á námsláni dóttur sinnar en samkvæmt 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna er einungis krafist ábyrgða ef námsmaður telst ekki lánshæfur. Mátti stefndu því vera ljóst að lántaki var ekki lánshæf á þeim tíma þegar hún gekkst í ábyrgð. Auk þess verður að miða við að stefnda hafi fengið sent yfirlit um vanskil lántaka frá Creditinfo hf. en gögn málsins sýna að stefnandi aflaði gagna um fjárhagsstöðu aðalskuldara 28. júní 2012 og 3. ágúst 2012, það er fimm dögum fyrir undirritun stefndu sem ábyrgðarmanns. Að öllu framangreindu virtu og þegar litið er til hinna sérstöku aðstæðna við mat á greiðsluhæfi námsmanna sem lántaka hjá stefnanda verður ekki fallist á að matið hafi ekki verið byggt á viðurkenndum viðmiðunum í skilningi 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009. Í ljósi þeirrar niðurstöðu verður ekki heldur fallist á það með stefndu að stefnandi hafi brugðist skyldu sinni samkvæmt 2. mgr. sama lagaákvæðis um að ráða stefndu frá því að gangast í ábyrgð. Það að stefnda tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð fyrir námsláni dóttur sinnar, vitandi það að dóttirin væri á vanskilaskrá, er á ábyrgð stefndu.

Ákvæði reglugerðar nr. 920/2013 um lánshæfis- og greiðslumat sem stefnda hefur vísað til, koma ekki til skoðunar við úrlausn málsins þar sem stefnda gekkst í ábyrgð fyrir gildistöku reglugerðarinnar.

Þá er haldlaus sú málsástæða stefndu, að hún geti byggt rétt á því að stefnandi hafi, eftir að hún tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð, breytt og bætt verklag gagnvart ábyrgðarmönnum og skylt sé nú að framkvæma greiðslumat áður en lán sé veitt.

Við aðalmeðferð málsins mótmælti stefndi málsástæðum þ.e. að stefndu hafi verið kynnt greiðslusagan með bréfpósti og að stefndu hafi mátt vera ljóst að ástæða ábyrgðar hafi verið slæm greiðslustaða aðalskuldara og taldi þær nýjar og of seint fram komnar. Eins og mál þetta liggur fyrir er ekki fallist á að um nýjar málsástæður sé að ræða, heldur er stefnandi að svara því er fram kemur í vörn stefndu. Ekki er fallist á það, sem ýjað er að í greinargerð stefndu, það er að stefnandi hafi ekki byggt á því í stefnu að fullnægjandi greiðslumat hafi átt sér stað er stefnda gekkst í ábyrgð hinn 8. ágúst 2012 og telur að of seint sé að halda því fram eftir framlagða greinargerð. Þá var við fyrirtöku málsins 15. júní 2016 bókuð sú málsástæða stefndu að krafa hafi fyrnst 13. júní 2016, en fallið frá þeirri málsástæðu við aðalmeðferð málsins.

Einnig vísar stefnda til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga m.s.br. en þar er kveðið á um að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, og við matið skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Með vísan til þess sem að framan greinir er ekki fallist á að skilyrði ákvæðisins sé fullnægt. Ekki eru heldur efni til að lækka kröfu stefnanda, enda lækkunarkrafa vanreifuð.

Að því virtu er að framan greinir er það niðurstaða málsins að stefndu ber að greiða stefnanda dómkröfu málsins ásamt umkröfðum vöxtum. Samkvæmt 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað svo sem greinir í dómsorði.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Stefnda, A, greiði stefnanda, Lánasjóði íslenskra námsmanna 1.253.356 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 25. október 2013 til greiðsludags og 500.000 kr. í málskostnað.

S-kvk-nf G-kvk-nf.