E-6401/2019

Úrskurður

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 10. desember 2020 um frávísunarkröfu stefnda, höfðaði stefnandi, Hljóðbók slf., [...], á hendur stefnda, íslenska ríkinu, vegna Hljóðbókasafns Íslands, með stefnu birtri 12. nóvember 2019.

Í málinu hefur stefnandi uppi eftirfarandi dómkröfur:

„[A]ðallega, að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda ríkissjóðs gagnvart stefnanda vegna brota Hljóðbókasafns Íslands á 2. gr. höfundalaga nr. 73/1972 með því að hafa framleitt og dreift hljóðbókum eftir ritverkum sem háð eru höfundarétti samkvæmt höfundalögum, en til vara, nái aðalkrafa ekki fram að ganga, að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda ríkissjóðs gagnvart stefnanda vegna rangrar innleiðingar tilskipunar 2001/29/EB, um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu, að því er varðar b) lið 3. mgr. 5.gr. tilskipunarinnar sbr. 5. mgr. 5. gr. hennar.“ Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi, sem neytti heimildar til þess að leggja fram greinargerð um frávísunarkröfu sína einvörðungu, sbr. 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 78/2015, krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá gerir stefndi kröfu um málskostnað, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

Í þessum þætti málsins er til úrlausnar krafa stefnda um frávísun og um málskostnað. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfunni verði hafnað og að málið verði tekið til efnismeðferðar, ákvörðun um málskostnað verði látin bíða efnisdóms, en komi til frávísunar er farið fram á að málskostnaður milli aðila verði felldur niður.

Með úrskurði, uppkveðnum 15. október 2020, var hafnað kröfu stefnanda um að leyst yrði úr kröfu hans um öflun ráðgefandi álits EFTAdómstólsins áður en málflutningur færi fram um frávísunarkröfu stefnda. Sá úrskurður var ekki kærður.

I

Málsatvik

Stefnandi er fyrirtæki sem framleitt hefur og dreift hljóðbókum frá stofnun þess árið 2009 er fyrirtækið tók yfir starfsemi Hljóðbókar ehf. sem starfað hafði frá árinu 2004. Stefnandi kveðst aðeins gefa út hljóðbækur eftir ritverkum á íslensku, frumsömdum eða þýddum, og selja á almennum markaði. Stærstur hluti þess efnis sem stefnandi gefi út á hljóðbók njóti enn höfundaréttarverndar við útgáfuna.

Hljóðbókasafn Íslands (hér eftir „Hljóðbókasafnið“) er opinber stofnun sem starfar samkvæmt bókasafnalögum nr. 150/2012 og tók við gildistöku þeirra laga við hlutverki Blindrabókasafns Íslands, sem stofnað var 1982. Samkvæmt 2. mgr. 15 gr. þeirra laga er hlutverk safnsins að sjá þeim sem ekki geta fært sér venjulegt prentað letur í nyt fyrir bókasafnsþjónustu með miðlun á fjölbreyttu safnefni, þar á meðal námsgögnum, í sem bestu samræmi við óskir og þarfir notenda. Safnið er í eigu íslenska ríkisins og greiðist kostnaður við starfsemi þess úr ríkissjóði eftir því sem ákveðið er í fjárlögum, sbr. 1. og 4. mgr. 15. gr. Hljóðbókasafnið hefur ekki sérstaka stjórn, en forstöðumaður þess er skipaður af mennta og menningarmálaráðherra. Forstöðumanni til samráðs og ráðgjafar um stefnu safnsins og önnur málefni sem varða starfsemi þess er sex manna samráðshópur sem skipaður er af ráðherra. Reglugerð um starfsemi safnsins hefur verið sett af Mennta og menningarmálaráðuneytinu á grundvelli 22. gr. laganna og er núgildandi reglugerð nr. 939/2013.

Í stefnu kemur fram að hljóðbókagerð fyrir blinda og sjónskerta hafi tíðkast frá árinu 1975, fyrst á vegum Blindrafélagsins og Borgarbókasafns Reykjavíkur, en Blindrabókasafnið hafi svo tekið við þeirri útgáfu við stofnun þess 1982. Starfsemin hafi framan af verið óumdeild enda ekki haft teljandi áhrif á hagsmuni höfundaréttarhafa og annarra rétthafa. Árið 2007 hafi orðið kaflaskipti í starfsemi Blindrabókasafnsins þegar hafist var handa um að flytja hljóðbókakost safnsins sem var á snældum yfir á geisladiska og fljótlega hafi verið hafin á vegum safnsins framleiðsla á hljóðbókum í stærri stíl en áður. Umfangið hafi þó ekki verið það mikið í fyrstu að höfundar og bókaútgefendur létu heyra í sér að ráði. Það hafi breyst með tilkomu Hljóðbókasafnsins, sem tekið hafi við starfsemi Blindrabókasafnsins 1. janúar 2013. Kveður stefnandi að frá árinu 2013 hafi Hljóðbókasafnið framleitt 250–300 hljóðbækur á ári og sé safnið stærsti bókaútgefandi hér á landi séu hljóðbækur taldar með prentuðum bókum. Nær öll framleiðsla safnsins á hljóðbókum sé eftir verkum sem áður hafi verið gefin út af íslenskum bókaforlögum. Heldur stefnandi því fram að útlánareglur safnsins hafi verið rúmar og að auðvelt hafi verið fyrir þá sem vildu verða sér úti um bækur hjá safninu að fá lestrarörðugleika staðfesta. Í tíð safnsins hafi notendum hljóðbókakosts þess fjölgað langt umfram fólksfjölgun í landinu og hafi starfsemi safnsins verið mun umfangsmeiri en systurstofnana þess á Norðurlöndum mörg undanfarin ár. Er í stefnu að finna töflu þar sem bornar eru saman upplýsingar um fjölda notenda og fjölda útlána á Íslandi, í Noregi, í Svíþjóð og í Danmörku. Loks bendir stefnandi á að frá árinu 2013 hafi a.m.k. þrjár hljóðbókaútgáfur lagt upp laupana hérlendis.

Stefndi bendir á að samkvæmt 2. mgr. 7. gr. bókasafnalaga skuli allir landsmenn eiga þess kost að njóta þjónustu almenningsbókasafna og að starfsemi Hljóðbókasafnsins sé því samkvæmt lögum ætlað að tryggja þeim sem ekki geta fært sér venjulegt prentað mál í nyt sama rétt og öðrum til bókasafnsþjónustu, en um geti verið að ræða m.a. blinda, sjónskerta, lesblinda o.fl., sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 939/2013.

Stefndi bendir einnig á að í 5. gr. reglugerðarinnar segi að Hljóðbókasafnið geri samning við Rithöfundasamband Íslands um rétt til að framleiða og dreifa ritverkum til notenda sinna á grundvelli heimildar í höfundalögum. Slíkur samningur hafi verið gerður árið 2009 og sé hann enn í gildi. Samningurinn byggist á 19. gr. höfundalaga nr. 73/1972. Með starfsemi Hljóðbókasafnsins sé íslenska ríkið að uppfylla skyldur sínar samkvæmt alþjóðasamningum sem hafa verið lögleiddir hérlendis. Megi þar sem dæmi nefna 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 31. gr. laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, auk fleiri alþjóðasamninga. Enda þótt samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hafi ekki verið lögfestur hérlendis hafi íslenska ríkið undirritað þann samning og eigi t.d. 9., 21. 24. og 30. gr. þess samnings við um starfsemi Hljóðbókasafnsins.

Stefndi tekur fram að til að gerast lánþegi þurfi að skila inn umsókn ásamt vottorði sem staðfesti að umsækjandi geti ekki nýtt sér prentað letur, svo sem vottorði frá læknum, sérkennurum eða öðrum til þess bærum fagaðilum. Ljóst sé að þó að stærsti lánþegahópurinn sé blindir, sjónskertir og lesblindir séu fleiri hópar sem falli þar undir samkvæmt orðalagi 19. gr. höfundalaga. Við undirritun umsóknar samþykki lánþegi/forráðamaður notendaskilmála safnsins. Af framangreindu megi ráða að Hljóðbókasafnið sé ekki opið almenningi og veiti ekki almenna þjónustu. Safnið þjóni aðeins vel skilgreindum hópi einstaklinga sem geti ekki tileinkað sér prentað letur og geti því ekki nýtt sér hefðbundinn safnkost almennra bókasafna.

Stefndi bendir á að stefnandi sé eitt af þeim fyrirtækjum sem framleiðir og gefur út hljóðbækur í samkeppni við önnur slík fyrirtæki á markaði. Öflug fyrirtæki séu í samkeppni við stefnanda sem eigi án vafa þátt í þeim erfiðleikum í rekstri sem stefnandi haldi fram, en þessa sé ekki getið í stefnu málsins. Stefndi bendir loks á að hann telji framsetningu í stefnu villandi, þar sem skilja megi það svo að öll framleiðsla Hljóðbókasafnsins sé á verkum sem áður hafi verið gefin út á hljóðbók. Heimild Hljóðbókasafnsins samkvæmt 19. gr. höfundalaga miðist við að gera megi hljóðeintök af útgefnum bókmenntaverkum og sé það svo, en ekki sé verið að gera hljóðeintök af áður útgefnum hljóðbókum. Þá mótmælir stefndi töflum sem stefnandi hefur búið til og ályktunum sem stefnandi dregur af þeim, enda séu tölurnar sem þar komi fram ekki studdar neinum gögnum. Loks mótmælir stefndi því að einhver óeðlileg fjölgun notenda safnsins hafi orðið á undanförnum árum sem sé ekki í samræmi við fjölgun í norrænum nágrannalöndum.

II

Helstu málsástæður aðila í efnisþætti málsins Í efnisþætti málsins byggir stefnandi dómkröfur sínar á því að sá hluti starfsemi Hljóðbókasafnsins sem felst í framleiðslu og dreifingu hljóðbóka á íslensku gerðum eftir höfundaréttarvernduðu efni sé andstæður höfundalögum. Stefnandi vísar til 2. gr. og 27. gr. höfundalaga nr. 73/1972 og til þess að höfundaréttur sé eignarréttur er njóti verndar stjórnarskrár. Stefnandi byggi starfsemi sína beint og óbeint á einkarétti höfunda til eintakagerðar og sé rétthafi að höfundarétti samkvæmt höfundalögum. Útgáfa stefnanda á hljóðbókum byggi á framsalsheimild höfundalaga og samningum, ýmist við rithöfund eða útgefanda viðkomandi ritverks.

Stefnandi bendir á að heimildir til takmarkana á einkarétti höfunda til eintakagerðar séu taldar upp með tæmandi hætti í höfundalögum, en ætlun löggjafans sé að þessar takmarkanir séu í samræmi við tilskipun 2001/29 EB frá 22. maí 2001 um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu (hér eftir „tilskipunin“) enda hafi hún verið tekin upp í EESsamninginn. Samkvæmt b lið 3. mgr. 5. gr. tilskipunarinnar sé aðildarríkjum heimilt að kveða á um undanþágur eða takmarkanir á einkarétti höfunda til eftirgerðar „ef um er að ræða notkun í þágu fólks sem er fatlað og notkunin er í beinu sambandi við fötlunina og ekki viðskiptalegs eðlis og að svo miklu leyti sem nauðsynlegt er vegna þessarar tilteknu fötlunar“. Slíkar undanþágur verði að túlka þröngt.

Stefnandi byggir á því að framleiðsla og dreifing Hljóðbókasafnsins á hljóðbókum sé og hafi verið með þeim hætti sem samræmist ekki 19. gr. höfundalaga og brjóti gegn réttindum stefnanda sem framleiðanda og seljanda hljóðbóka sem framsalshafa þeirra réttinda sem í höfundarétti felast, sbr. 2. gr. höfundalaga. Stefndi bendir á að í lokamálslið 3. mgr. 19. gr. ræði um rétt höfunda til sanngjarnra bóta vegna slíkrar eintakagerðar, en ekki sé þar getið um aðra rétthafa. Mennta og menningarmálaráðuneytið hafi gert samning við Rithöfundasamband Íslands vegna starfsemi Hljóðbókasafnsins, en engum slíkum samningi sé til að dreifa að því er útgefendur varðar.

Stefnandi byggir á því að túlka verði þá takmörkun á höfundarétti sem felst í 1. og 3. mgr. 19. gr. höfundalaga með hliðsjón af ákvæðum 5. mgr. 5. gr. tilskipunarinnar. Í stefnu er fjallað ítarlega um svokallað „þriggja þrepa próf“ er stefnandi kveður felast í þeim ákvæðum tilskipunarinnar, en ekki er þörf á að rekja þá umfjöllun alla hér. Byggir stefnandi á því að starfsemi stefnda uppfylli ekkert skilyrða þriggja þrepa prófsins.

Stefnandi bendir á að hvorki í höfundalögum, reglugerðum né öðrum stjórnvaldsfyrirmælum sé að finna nokkrar leiðbeiningar um eða skilgreiningar á því hvaða ástand, aðstæður eða einkenni geti valdið því að einstaklingur skuli teljast ófær um að nýta sér venjulegt prentað mál til lestrar. Því síður hafi verið settar reglur um hvernig gengið skuli úr skugga um lestrarhömlun og hvernig slíkt ástand skuli vottað. Hljóðbókasafnið ákveði einfaldlega sjálft hverjum það afhendir hljóðbækur og hverra staðfestinga á lestrarhömlun skuli krafist. Hljóðbókasafnið falli hér í fyrsta þrep þriggja þrepa prófsins.

Algengt sé að bókmenntaverk sé komið út á hljóðbók hjá safninu innan mánaðar frá fyrstu útgáfu þess á prenti. Aðili eins og stefnandi sé því iðulega kominn í samkeppni við hljóðbókasafnið þegar hann ákveði að semja við höfund eða forlag um útgáfu hljóðbókar á nýju ritverki. Það liggi í augum upp hver áhrif slíkt hafi á sölu hljóðbókar hjá stefnanda og hagnýtingu hans og höfundar á viðkomandi verki. Skaðleg áhrif útgáfu Hljóðbókasafnsins án takmörkunar að þessu leyti verði enn meiri en ella vegna þess fjölda sem hafi aðgang að Hljóðbókasafninu sökum óskilgreinds og eftirlitslauss mats á lestrarhömlun og lánshæfi. Við slíkar aðstæður verður ekki talið að starfsemi Hljóðbókasafnsins uppfylli 2. skilyrði þriggja þrepa prófsins.

Þá gildi engar reglur um fjölda útlána hjá safninu á hverjum tíma, hvorki um heildarfjölda afhentra hljóðbóka né um fjölda afhentra bóka til eins og sama lánþegans. Þegar haft sé í huga hve einkaeintakagerð og áframlán lánþega safnsins til fjölskyldumeðlima, vina og kunningja hafi lengst af í sögu þess verið auðveldur leikur blasi við að skaðleg áhrif hinnar nánast takmarkalausu útlánastarfsemi verði enn meiri fyrir bragðið. Eintakagerð og dreifing af hálfu Hljóðbókasafnsins, eins og hún birtist í starfsemi þess, fullnægi ekki meðalhófsskilyrði 3. þreps þriggja þrepa prófsins.

Loks gildi engar reglur um starfsemi Hljóðbókasafnsins sem lúti að vinnuferlum og upplýsingagjöf til rétthafa. Engar reglur séu fyrir hendi að því er þetta varðar sem höfundar og aðrir rétthafar geti reitt sig á og krafist að fylgt sé til að tryggt sé að í og með starfsemi Hljóðbókasafnsins sé ekki brotinn á þeim réttur. Umfang starfsemi Hljóðbókasafnsins sé mikið og mest allra hljóðbókasafna á Norðurlöndum, en á hinum Norðurlöndunum séu starfsemi á grundvelli undanþágu í höfundalögum hvers lands takmörk sett, beint og óbeint, af viðkomandi yfirvöldum.

Varakrafa

Verði talið að starfsemi Hljóðbókasafnsins sé í samræmi við höfundalög og/eða að stefnandi geti ekki byggt á 5. mgr. 5. gr. tilskipunarinnar við túlkun 19. gr. höfundalaga fyrir íslenskum dómstólum byggir stefnandi á því að íslenska ríkið hafi ekki innleitt tilskipunina í íslenskan rétt í samræmi við efni og markmið tilskipunarinnar með þeim afleiðingum að höfundalög séu í ósamræmi við blið 3. mgr. 5. gr. tilskipunarinnar, sbr. 5. mgr. 5. gr. hennar. Afleiðing þess sé starfsemi á vegum Hljóðbókasafnsins sem uppfylli ekki undanþáguskilyrði tilskipunarinnar. Með því hafi íslenska ríkið vanefnt skuldbindingar sínar samkvæmt EESsamningnum með þeim hætti sem skapi íslenska ríkinu skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda.

Sérstaklega um fyrningu

Stefnandi byggir á því að starfsemi Hljóðbókasafnsins feli í sér ástandsbrot. Á hverjum tíma sé því skaðabótakrafa vegna fjögurra næstu undangenginna ára ófyrnd. Verði ekki á það fallist byggi stefnandi á því að hver útgáfa Hljóðbókasafnsins á hljóðbók eftir ritverki, sem nýtur verndar samkvæmt lögum nr. 73/1972, frá 25. október 2015 feli í sér skaðbótaskylt brot á 2. gr. laga nr. 73/1972, en stefnubirting í þessu máli hafi farið fram 25. október 2019 [sic].

Lögvarðir hagsmunir

Stefnandi kveðst hafa afráðið að gera frekar viðurkenningarkröfu en aðfararhæfa kröfu á hendur stefnda og vísar um heimild til þess til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vegna fyrningarreglna ríði á að fá skorið úr um skaðabótaskyldu stefnda. Með því takmarki stefnandi tjón sitt. Stefnandi sé lítið fyrirtæki með litlar tekjur og framkvæmd mats á skaðabótaskyldu tjóni sé dýrt. Því sé eðlilegt að stefnandi hefji málssókn sína með kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu en leggi fram bótakröfu samkvæmt mati dómkvadds matsmanns ef og þegar hann fái efnisdóm um bótaskyldu. Að fengnum viðurkenningardómi um að starfsemi Hljóðbókasafns brjóti í bága við höfundalög og/eða að tilskipun 2001/29/EB sé ekki innleidd með réttum hætti í íslenskan rétt, sem skapi stefnda skaðabótaskyldu, muni stefnandi krefjast dómkvaðningar matsmanns til að meta hvert tjón hans sé.

Stefnandi vísar til þess að áskilnaður 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni hafi í fjölda dóma Hæstaréttar verið skýrður svo að sá er höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl hans séu við ætlað skaðaverk. Stefnandi byggir á því að starfsemi Hljóðbókasafnsins og fyrirrennara þess feli og hafi falið í sér brot á höfundalögum og hafi gert það „a.m.k. frá árinu 2013“. Hafi hin ólögmæta starfsemi valdið honum skaðabótaskyldu fjártjóni.

Stefnandi sé fyrirtæki sem eigi í samkeppni við Hljóðbókasafnið um notendur hljóðbóka. Á útgáfulista stefnanda séu 152 hljóðbækur. Af þeim séu allar nema 10 fáanlegar hjá Hljóðbókasafninu, eða 93%. Mikinn meirihluta þeirra hafi Hljóðbókasafnið framleitt sjálft. Ólögmæt eintakagerð í formi hljóðbóka af höfundaréttarvernduðu efni hafi bein áhrif á starfsemi stefnanda. Eftir því sem hinni ólögmætu starfsemi Hljóðbókasafnsins hafi vaxið fiskur um hrygg hafi áhrif hennar á starfsemi stefnanda vaxið. Tjón stefnanda af hinni ólögmætu starfsemi hafi vaxið eftir því sem hin ólögmæta starfsemi Hljóðbókasafnsins varð umfangsmeiri. Vísar stefnandi í því efni til sölutalna sinna sem hann setur upp í töfluformi í stefnu Stefnandi byggir á því að beint orsakasamband sé á milli síaukinnar starfsemi Hljóðbókasafnsins frá ári til árs og hruns í eintakasölu og þar með hruns í tekjum af hverjum útgefnum titli hjá stefnanda árin 2013–2017 miðað við árið 2012 og næstu þrjú ár þar á undan.

Tjón stefnanda felist í minni framlegð af árlegri sölu útgefinna titla. Þannig hafi tekjur af hverjum útgefnum titli að meðaltali verið 219.227 krónur árið 2011 en árið 2017 hafi þessar tekjur verið komnar niður í 65.763 krónur. Tjón stefnanda megi finna með því að reikna út mismun á framlegð af árlegri sölu útgefinna titla stefnanda á árunum 2013–2017 annars vegar og framlegð af sölu hljóðbóka á árunum 2009– 012 hins vegar. Önnur leið til að meta tjón stefnanda vegna ólögmætrar starfsemi Hljóðbókasafnsins sé að meta hver framlegð stefnanda hefði orðið af sölu hljóðbóka árin 2013, 2014, 2015, 2016 og 2017 hefði starfsemi Hljóðbókasafnsins verið í samræmi við starfsemi systurstofnana þess á Norðurlöndum á sama tímabili miðað við fólksfjölda. Síminnkandi sala hjá stefnanda á nýjum titlum hafi orðið til þess að hann hafi dregið úr útgáfu nýrra titla. Útgáfa nýs titils miðað við selt upplag undanfarin ár hafi vart staðið undir sér. Tjón stefnanda felist því einnig í missi hagnaðar af sölu titla sem hann hefði gefið út hefði starfsemi Hljóðbókasafnsins verið í samræmi við höfundalög. Stefnandi tekur þó fram að það verði verkefni dómkvadds matsmanns að meta tjón stefnanda samkvæmt matsbeiðni og öðrum gögnum.

Samkvæmt framansögðu telji stefnandi því engum vafa undirorpið að hann eigi, í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, lögvarinna hagsmuna að gæta af því að fá skorið úr um hvort starfsemi Hljóðbókasafns samræmist höfundalögum.

Hvað varakröfu sína snertir byggir stefnandi á því að hann hafi beina hagsmuni af því að ákvæði bliðar 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 2001/29/EB um heimild til takmörkunar á höfundarétti sé rétt innleitt í íslenskan rétt, enda hafi slík takmörkun því meiri áhrif á starfsemi hans sem rétthafa, þeim mun víðtækari sem takmörkunin er.

Stefnandi kveður skaðabótaskyldu stefnda byggjast bæði á almennu skaðabótareglunni og þeirri meginreglu sem byggist á dómaframkvæmd Hæstaréttar og EFTAdómstólsins þess efnis að EESríki sem innleiðir ekki EESreglu með réttum hætti skapi sér skaðabótaskyldu gagnvart einstaklingum og fyrirtækjum af þeim sökum. Vísist um bótaábyrgðina samkvæmt sakarreglunni sérstaklega til almennra ólögfestra reglna og dómafordæma, einkum dómafordæma Hæstaréttar og EFTAdómstólsins.

Í stefnu er skorað á stefnda að leggja fram lista yfir allar hljóðbækur sem Hljóðbókasafnið hefur framleitt og dreift frá ársbyrjun 2013 til ársloka 2018 þar sem fram kemur útgáfudagur hverrar bókar eða sá dagur sem viðkomandi hljóðbók var komin í útlán og heiti hljóðbókar.

Málsástæður stefnda í efnisþætti málsins liggja ekki fyrir þar sem stefndi neytti heimildar til þess að leggja fram greinargerð um frávísunarkröfu sína einvörðungu, sbr. 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 78/2015.

III

Málsástæður um frávísunarkröfu.

Í greinargerð stefnda er öllum kröfum og málsástæðum stefnanda mótmælt. Krafa stefnda um frávísun málsins er á því byggð að málatilbúnaður stefnanda feli í sér lögspurningu, auk þess sem málið sé vanreifað og stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfur sínar, en öll þessi atriði varði frávísun án kröfu (ex officio).

Stefndi bendir á að undanþáguákvæði 19. gr. höfundalaga nr. 73/1972 hafi verið í lögunum frá upphafi, til að tryggja heimild þeirra sem eiga við sjón eða lestrarhömlun að stríða til endurgerðar verka á formi sem þeir geti nýtt sér til að tileinka sér efni verka. Heimild ákvæðisins miðist við að gera megi eintök, þ.m.t. hljóðeintök af útgefnum verkum, sbr. 1. og 3. mgr. laganna.

Framsetning málsástæðna og rökstuðningur aðal og varakröfu í stefnu sé mjög ruglingslegur og framsetningin með þeim hætti að erfitt sé að gera sér grein fyrir sakarefninu og öðrum atvikum svo hægt sé að taka til varna. Tölfræði sem sett sé fram í stefnu og ályktanir sem stefnandi dragi af henni séu ruglingslegar, auk þess að vera ekki studdar neinum gögnum. Ekki komi t.d. fram hvernig fjöldi útlána sé metinn þar sem ekki liggi fyrir hvort sama fyrirkomulag sé í þeim löndum sem tölurnar séu frá. Stefndi haldi því fram að svo sé ekki og því ekki hægt að bera tölurnar saman. Sé ógerlegt út frá fyrirliggjandi gögnum að meta staðhæfingar stefnanda, svo sem um að fjöldi útlána sé óeðlilegur eða að starfsemi Hljóðbókasafns Íslands sé mest allra hljóðbókasafna á Norðurlöndum, svo dæmi sé tekið.

Stefndi bendir í því sambandi á að þó svo að hægt væri að sýna fram á að staðhæfingar stefnanda um umfang starfsemi Hljóðbókasafnsins séu réttar, þá feli það alls ekki í sér að með starfsemi safnsins séu brotin lög, heldur þvert á móti. Ef rétt væri, þá bæri að fagna slíku þar sem það myndi sýna fram á að Hljóðbókasafnið uppfyllti lögbundið hlutverk sitt á grundvelli 2. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2012, sbr. og 19. gr. laga nr. 73/1972, sem og t.d. 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Ekki sé útskýrt í stefnu hvers vegna starfsemi Hljóðbókasafnsins hafi byrjað að fela í sér brot á árinu 2013, en starfsemi þess nái aftur til ársins 1982. Stefndi mótmælir þessum fullyrðingum sem röngum og órökstuddum og bendir á að stefnandi sé í samkeppni við fyrirtæki á markaði en ekki Hljóðbókasafn.

Stefndi byggir á því að það sé vanreifað af hálfu stefnanda hvernig hann geti talist eiga lögvarða hagsmuni af dómsniðurstöðu í málinu. Stefnandi geti ekki átt lögvarða hagsmuni af broti gegn 19. gr. höfundalaga, heldur aðeins þeir höfundar sem eiga þau verk sem undanþága 19. gr. tekur til. Stefnandi virðist byggja á því að brot á 19. gr. feli í sér brot á 2. gr. gagnvart sér sem rétthafa, en það sé ekki rétt. Þó stefnandi hafi í einhverjum tilvikum gert samning við höfunda bókmenntaverka um útgáfu hljóðbóka geti stefnandi hvorki beint né óbeint verið talinn rétthafi vegna þeirra meintu brota sem hann haldi fram. Slík réttindi geti aðeins legið hjá höfundum sjálfum eða samtökum þeirra og séu ekki framseljanleg, sbr. 3. mgr. 19. gr. laganna. Vanreifun málsins og það að lögvarðir hagsmunir séu ekki fyrir hendi hjá stefnanda varði frávísun málsins samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Ljóst sé af málatilbúnaði stefnanda að tilgangur hans með málshöfðuninni sé að leggja lögspurningu fyrir dómstóla um túlkun og skýringu á höfundalögum og innleiðingu tilskipunar nr. 2001/29/EB. Hvergi sé gerð grein fyrir því hvert það orsakasamhengi sé á milli starfsemi Hljóðbókasafnsins og starfsemi stefnanda sem hafi valdið stefnanda sérstöku tjóni umfram aðra framleiðendur á sama sviði. Stefnandi lýsi því einmitt sjálfur yfir að hann ætli sér enga sönnunarfærslu vegna málsins því hann ætli ekki að fá matsgerð fyrr en hann hafi fengið viðurkenningardóm fyrir skaðabótaskyldu stefnda. Niðurstaða í slíku máli myndi því ekki varða sértækt tjón stefnanda heldur eiga við um alla framleiðendur hljóðbóka. Leiði þetta til frávísunar málsins á grundvelli 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir fullyrðingu sinni um að hafa orðið fyrir tjóni sem stefndi beri ábyrgð á og í hverju það tjón felist. Heimild til þess að fá viðurkenningardóm fyrir skaðabótaskyldu samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 sé háð þeim skilyrðum að sá sem höfðar mál færi nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af tilteknu tilefni og geri grein fyrir því í hverju það tjón felst og tengslum þess við atvik máls. Tjón þess sem höfðar mál um viðurkenningarkröfu verði auk þess að hafa verið sértækt og varða hann umfram aðra í sambærilegri stöðu. Á það skorti að stefnandi hafi sýnt fram á þessi atriði.

Stefnandi hafi hvorki gert grein fyrir því í hverju tjón hans felist né hafi hann fengið matsgerð þar sem sýnt sé fram á orsakatengsl, sennilega afleiðingu og leiddar líkur að ætluðu tjóni. Stefnandi styðji kröfu sína engum sönnunargögnum og hyggist ekki afla matsgerðar. Engin eiginleg sönnunarfærsla hafi því farið fram í því skyni að sýna fram á að orsakasamhengi hafi verið milli starfsemi Hljóðbókasafnsins og ætlaðs tjóns stefnanda. Þau gögn sem liggi fyrir í málinu sýni hvorki fram á né styðji málatilbúnað stefnanda. Stefndi mótmælir sérstaklega tilbúnum töflum og dæmum sem stefnandi styðji engum gögnum, svo og þeim ályktunum sem stefnandi dragi af þeim. Þá liggi fyrir í málinu gögn um aukningu á notkun hljóðbóka 2018 og 2019 sem bendi til þess að fullyrðingar stefnanda eigi ekki við nein rök að styðjast. Loks vísar stefndi til ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins frá því í febrúar 2016, um að hafna rannsókn á kvörtun stefnanda vegna meintrar samkeppnishamlandi starfsemi Hljóðbókasafnsins.

Stefndi bendir að lokum á að stefnandi gerir enga grein fyrir því hvernig almenna sakarreglan eigi við í málinu þó því sé haldið fram að hún eigi við. Málatilbúnaður stefnanda sé því vanreifaður og uppfylli ekki 80. gr. laga nr. 91/1991.

Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á eða leitt líkur að því að hann hafi yfirhöfuð orðið fyrir nokkru tjóni né sýnt fram á tengsl ætlaðs tjóns við atvik málsins þannig að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að leita viðurkenningardóms um skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Af þeim sökum verði að vísa bæði aðal og varakröfu frá dómi.

Við munnlegan málflutning hafnaði stefnandi öllum málsástæðum stefnda í frávísunarþætti málsins. Stefnandi bendir á að gerð sé grein fyrir grundvelli málsins í málsgreinum 20–21 og 54–55 í stefnu. Hann hafnar því að framsetning málsástæðna og rökstuðningur aðal og varakröfu sé ruglingslegur, þvert á móti sé stefnan afar skýr. Þá sé sakarefnið skýrt og afmarkað og stefnandi eigi lögvarinna hagsmuna að gæta af dómkröfum sínum. Stefnandi sé rétthafi í skilningi höfundalaga og það sé fráleitt að hann geti ekki byggt rétt á brotum á 19. gr. höfundalaga. Það að í 3. mgr. þeirrar greinar sé bótaréttur takmarkaður við höfunda geti ekki takmarkað eða útilokað lögvarða hagsmuni stefnanda. Þriggja þrepa prófinu sé ætlað að tryggja að með takmörkunum á einkaréttinum sé ekki gengið óhóflega á rétt rétthafa, en ekki sé í tilskipun 2001/29/EB áskilið að höfundar skuli fá bætur vegna eintakagerðar í þágu lestrarhamlaðra.

Stefnandi hafnar því að málssókn hans feli í sér lögspurningu. Séu skilyrði sakarreglunnar uppfyllt þá eigi stefnandi hagsmuni af úrlausn sakarefnisins, án tillits til þess hvort aðrir aðilar kunni einnig að eiga slíka hagsmuni, enda sé ekki um óskilgreinda almannahagsmuni að ræða heldur einstaklingshagsmuni og einkaréttindi.

Ljóst sé af dómafordæmum að ekki séu gerðar strangar kröfur að því er varðar mat á líkum á tjóni. Vísar stefnandi til hliðsjónar til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 129/2010, nr. 863/2016 og 200/2011. Stefnandi hafi leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni. Tjónið felist, eins og gerð sé grein fyrir í stefnu, í framlegðarmissi í atvinnurekstri stefnanda fyrir áhrif hinnar ólögmætu starfsemi Hljóðbókasafnsins, en sá atvinnurekstur hafi falist í framleiðslu og sölu hljóðbóka á íslensku höfundaréttarvernduðu efni á árunum 2013 til 2017, að báðum árum meðtöldum.

Stefnandi ítrekar að hann sé rétthafi í skilningi höfundalaga og tilskipunar 2001/29/EB sem hafi verið innleidd í íslenskan rétt. Stefndi hafi brotið gegn einkarétti höfunda til eintakagerðar af verkum sínum, sbr. m.a. 2. gr. höfundalaga, sem skapi honum bótaskyldu gagnvart stefnanda vegna þeirra skilyrða sem gilda um undanþágu frá þeim einkarétti. Stefnandi geti sem rétthafi í skilningi höfundalaga byggt rétt á því broti, nánar tiltekið skaðabótarétt utan samninga.

Loks mótmælir stefnandi því að gögn í málinu styðji ekki málatilbúnað hans. Þá sé það rangt að stefnandi þurfi að sýna fram á að tjón hans hafi verið sértækt og varðað hann umfram aðra í sambærilegri stöðu til að geta krafist dóms um viðurkenningu bótaskyldu.

IV

Niðurstaða

Í stefnu skal meðal annars greina svo glöggt sem verða má dómkröfur aðila, svo sem viðurkenningu á tilteknum réttindum. Málsástæðum ber að lýsa með svo gagnorðum og skýrum hætti að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Þá skal stefna hafa að geyma tilvísun til helstu lagaákvæða eða réttarreglna sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á og talningu helstu gagna sem stefnandi hefur til sönnunar og getið skal um þau gögn sem hann telur að enn þurfi að afla. Vísast þar um til 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum d, e, f og gliða þeirrar málsgreinar. Samkvæmt 1. mgr.

95. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnanda við þingfestingu máls að leggja fram stefnu og þau skjöl sem varða málatilbúnað hans eða hann byggir kröfur sínar á. Lagareglum þessum er ætlað að tryggja að stefndu sé fært að taka efnislega afstöðu til krafna stefnenda og að dómari geti lagt dóm á sakarefni málsins, sbr. 2. mgr. 99. gr. og flið 1. mgr. 114. gr. laganna.

Dómkröfur stefnanda um viðurkenningu skaðabótaskyldu eru reistar á ákvæði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Áskilnaður þess ákvæðis um lögvarða hagsmuni hefur í dómaframkvæmd verið skýrður svo að sá sem krefst viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felst og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk.

Aðalkrafa stefnanda er samkvæmt orðanna hljóðan hvorki afmörkuð nánar með vísan til tímabils né heitis eða fjölda ritverka. Þá eru bæði aðal og varakrafa stefnanda orðaðar þannig að krafist er viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna tiltekins skaðaverks en ekki vegna tilgreinds tjóns, sjá til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 12. apríl 2011 í máli nr. 189/2011. Uppfylla dómkröfur stefnanda af þessum sökum ekki skilyrði d liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Í stefnu kemur fram um að kröfur stefnanda um viðurkenningu skaðabótaskyldu séu reistar á sakarreglunni og óskráðum meginreglur úr dómaframkvæmd Hæstaréttar og EFTAdómstólsins um bótaábyrgð EESríkja vegna rangrar eða ófullnægjandi innleiðingar EESréttar.

Í hnotskurn virðist stefnandi byggja á því að starfsemi Hljóðbókasafnsins á sviði eintakagerðar og útlána hljóðbóka hafi „a.m.k. frá árinu 2013“ ekki átt sér viðhlítandi lagastoð í ákvæði 3. mgr. 19. gr. höfundalaga, eins og skýra beri ákvæðið með hliðsjón af svokölluðu „þriggja þrepa prófi“ 5. mgr. 5. gr. tilskipunar nr. 2001/29/EB frá 22. maí 2001 um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu. Verulega skortir þó á að útskýrt sé í hvaða atriðum starfsemi safnsins hafi breyst frá þeim tíma og í hvaða háttsemi ætluð brot safnsins gegn 2. gr. höfundalaga felist. Dugar ekki í þessu sambandi að vísa til þess að starfsemin sé orðin sú umfangsmesta meðal systurstofnana á Norðurlöndum og að safninu sé eftirlátið of mikið sjálfdæmi í starfsemi sinni þar sem á skorti að nánari fyrirmæli um starfsemi þess eða beitingu heimildarákvæðis 3. mgr. 19. gr. hafi verið sett í lög eða stjórnvaldsfyrirmæli. Staðhæfingar um að útlánareglur safnsins hafi verið rúmar og að auðvelt hafi verið fyrir þá sem vildu verða sér út um bækur hjá safninu að fá lestrarörðugleika staðfesta eru hvorki nánar útskýrðar né gögnum studdar. Þá er í stefnu lítið sem ekkert fjallað um það hvaða áhrif staða Hljóðbókasafns Íslands sem bókasafns og þær skyldur sem á safninu hvíla samkvæmt bókasafnalögum nr. 150/2012 og reglugerð sem sett er með stoð í þeim lögum hafa á sakarefnið. Samkvæmt framangreindu skortir verulega á að útskýrt sé með fullnægjandi hætti í hverju ætlað skaðaverk felist og er málið að því leyti vanreifað af hálfu stefnanda.

Í stefnu er því haldið fram að „beint orsakasamband“ sé á milli „síaukinnar starfsemi“ Hljóðbókasafnsins frá ári til árs og hruns í eintakasölu og þar með hruns í tekjum af hverjum útgefnum titli stefnanda á tilteknu árabili, en þetta er ekki útskýrt frekar. Á það skortir að reifað sé með fullnægjandi hætti hvernig hin „síaukna starfsemi“ Hljóðbókasafnins hefur valdið því tjóni sem stefnandi byggir á að hann hafi orðið fyrir, þ.e. hvernig skilyrðum sakarreglunnar um orsakatengsl og sennilega afleiðingu telst fullnægt í málinu.

Í lokamálslið 3. mgr. 19. gr. höfundalaga segir að að höfundar eigi rétt á sanngjörnum bótum vegna þeirrar eintakagerðar sem heimiluð er með ákvæðinu. Á grundvelli þess ákvæðis er í gildi samningur sem menntamálaráðuneytið gerði fyrir hönd forvera Hljóðbókasafnsins, Blindrabókasafns Íslands, við Rithöfundasamband Íslands um rétt safnsins til gerðar hljóðupptaka á ritverkum á íslensku og til dreifingar í samræmi við höfundalög, reglugerðir og ákvæði samningsins. Sá samningur endurnýjast árlega, nema til þess komi að honum verði sagt upp með þeim fyrirvara sem í samningnum greinir og felur hann m.a. í sér ákvæði um bótagreiðslur sem Rithöfundasambandið sér um að miðla til „eigenda höfundaréttar óháð félagsaðild“. Í stefnu er vísað til þess að samsvarandi samningur hafi ekki verið gerður við útgefendur, en óljóst er hvaða þýðingu stefnandi telur það hafa fyrir dómkröfur sínar í málinu. Verulega skortir á að í stefnu sé reifað hvaða þýðingu framangreindur samningur hefur fyrir sakarefni málsins, svo sem nauðsynlegt hefði verið, enda er samningnum m.a. ætlað að bæta eigendum höfundaréttar ritverka það tjón sem þeir verða fyrir vegna starfsemi Hljóðbókasafnsins á grundvelli 3. mgr. 19. gr. höfundalaga.

Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem felist í missi framlegðar en hefur engin gögn lagt fram úr bókhaldi sínu því til stuðnings, heldur látið við það sitja að vísa í töflur sem settar eru upp í stefnu og óljóst er á hvaða gögnum byggjast. Er þetta í andstöðu við 1. mgr. 95. gr. laga nr. 91/1991. Við munnlegan málflutning var ítrekuð sú yfirlýsing sem ráða má af stefnu að ekki standi til að afla matsgerðar um ætlað tjón stefnanda fyrr en að gengnum dómi um viðurkenningarkröfur hans í þessu máli.

Þá hefur stefnandi aðeins að óverulegu leyti lagt fram gögn til stuðnings þeirri staðhæfingu að hann sé rétthafi að höfundarétti samkvæmt samningum við rithöfunda eða útgefendur. Í stefnu eru ennfremur ekki tilgreind þau ritverk sem stefnandi byggir á að hann sé rétthafi höfundaréttar að, en þar kemur þó fram að útgáfulisti stefnanda nemi 152 hljóðbókum og að af þeim séu allar nema 10 fáanlegar hjá Hljóðbókasafninu. Með stefnu fylgdi þó listi yfir útgefnar hljóðbækur stefnanda og framboð sömu titla hjá Hljóðbókasafninu, en af þeim lista verður ráðið að útgefnir titlar hjá stefnanda séu 172 talsins og að allir nema 13 þeirra séu til útláns hjá Hljóðbókasafninu. Hefur stefnandi einungis lagt fram einn samning sinn við einn rithöfund, auk tölvupóstsamskipta við útgefanda sem varða tvö önnur ritverk.

Þá sýnast staðhæfingar stefnanda um umfang starfsemi Hljóðbókasafnsins í samanburði við önnur Norðurlönd og tafla á bls. 2–3 í stefnu einungis byggðar á lista sem sagður er stafa frá Félagi íslenskra bókaútgefenda. Á þessum lista, sem rúmast á tveimur blaðsíðum, virðist safnað saman tölfræðiupplýsingum af vefsíðum, en ekki er nægilega ljóst hvaðan þær upplýsingar sem þar koma fram eru fengnar.

Varakrafa stefnanda um viðurkenningu bótaskyldu vegna rangrar innleiðingar tilskipunar 2001/29/EB virðist í hnotskurn byggð á því að verði ekki fallist á aðalkröfuna þá þýði það að tilskipunin hafi verið innleidd með röngum eða ófullnægjandi hætti hér á landi. Þeirri staðhæfingu fylgir ekki viðhlítandi rökstuðningur og er sú krafa haldin að mestu leyti sömu annmörkum og aðalkrafan.

Samkvæmt öllu framanrituðu eru slíkir annmarkar á málatilbúnaði stefnanda að hann fullnægir ekki kröfum d, e, f og gliða 1. mgr. 80. gr. og 1. mgr. 95. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt er um slíka vanreifun að ræða að á það skortir að sýnt sé fram á að skilyrðum 2. mgr. 25. gr. sömu laga sé fullnægt. Eins og málatilbúnaðinum er háttað þykir einsýnt að stefnda muni verða torvelt að setja fram efnisvarnir sínar. Verður því ekki hjá því komist að vísa málinu í heild frá dómi.

Þótt stefndi sé íslenska ríkið og málið flutt af þess hálfu af embætti ríkislögmanns, þykja eins og atvikum er háttað ekki efni til að fella niður málskostnað milli aðila með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Í samræmi við 2. mgr. sömu lagagreinar verður stefnanda því gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn eins og í úrskurðarorði greinir. Við ákvörðun málskostnaðar er meðal annars litið til þess að þess að áður en til málflutnings um frávísunarkröfu kom þurfti að flytja málið um þá kröfu stefnanda, sem lítið hald var í, að málflutningi um frávísunarkröfu yrði frestað á meðan leyst yrði úr kröfu hans um öflun ráðgefandi álits EFTAdómstólsins.

Af hálfu stefnanda flutti málið E-kk-nf B. Ó-kk-nf lögmaður, en M-kvk-nf T-x-x lögmaður flutti málið af hálfu stefnda.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi, Hljóðbók slf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 400.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf B-kvk-nf

------------------ ------------------ ------------------

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómur Reykjavíkur

7 .1.2021 að áður en til málflutnings um frávísunarkröfu kom þurfti að flytja málið um þá kröfu stefnanda, sem lítið hald var í, að málflutningi um frávísunarkröfu yrði frestað á meðan leyst yrði úr kröfu hans um öflun ráðgefandi álits EFTAdómstólsins.

Af hálfu stefnanda flutti málið E-kk-nf B. Ó-kk-nf lögmaður, en M-kvk-nf T-x-x lögmaður flutti málið af hálfu stefnda.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi, Hljóðbók slf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 400.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf B-kvk-nf

------------------ ------------------ ------------------

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómur Reykjavíkur

7 .1.2021