E-3963/2023

1. Mál þetta, sem dómtekið var 14. nóvember sl., var höfðað 22. júní 2023 af A, kt. [...], [...], gegn íslenska ríkinu.

2. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða henni 1.300.000 krónur með dráttar vöxtum frá 19. janúar 2022 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

3. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara er þess krafist að dómkrafa stefnanda verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla.

Helstu málsatvik

4. Mál þetta verður rakið til þess að stefnandi var stöðvuð við akstur á [...] [...] við umferðareftirlit lögreglu. Hafði lögreglu borist tilkynning um aðfinnsluvert aksturslag bifreiðarinnar [...], sem stefnandi ók. Stefnandi var færð yfir í lögreglubifreið kl. 14:51 og látin gagnast undir fíkniefnapróf (Drugwipe) á munnvatnssýni, sem gaf jákvæða svörun við amfetamíni. Stefnandi var þá flutt á lögreglustöð á X þar sem blóðsýni var tekið úr stefnanda og hún svo látin laus kl. 15:30. Niðurstaða rannsóknar Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eitur efnafræði leiddi í ljós að lyf og ólögleg ávana- og fíkniefni hefðu ekki verið í mælanlegu magni í blóði stefnanda og var málið því fellt niður með bréfi lögreglustjórans [...]2. febrúar 2021.

5. Fjölmiðilinn Z birti á vefsíðu sinni og í prentútgáfu frétt með fyrirsögninni „[...]“ og svipuð frétt birtist á vefsíðu Þ þar sem fullyrt var að stefnandi hefði verið undir áhrif um fíkniefna við akstur þann [...].

6. Með bréfi, dags. 19. desember 2021, fór stefnandi fram á viðurkenningu á bóta-skyldu úr hendi stefnda vegna framangreindra atvika. Þeirri bótaskyldu var hafnað með bréfi ríkislögmanns 13. júlí 2022, á þeim grundvelli að stefnandi hafi sjálf valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hún reisir kröfur sínar á.

H elstu málsástæður og lagarök stefnanda 7. Stefnandi telur sig eiga rétt til miskabóta úr hendi stefnda vegna aðgerða lögreglu á grundvelli ákvæðis 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þar sem mál á hendur stefnanda hafi verið fellt niður. Bótaregla 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 sé hlutlæg og því verði réttur sakbornings til bóta ekki skertur þótt fullt tilefni hafi verið til aðgerða lögreglu og lagaskilyrði fyrir þeim til staðar. Sakborn -ingar eigi rétt til bóta nema því verði slegið föstu að þeir hafi valdið eða stuðlað að rannsóknaraðgerðum, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Þ ví sé ekki til að dreifa í tilviki stefnanda.

8. Stefnandi kveður fullyrðingar í lögregluskýrslu um að stefnandi hafi viðurkennt á vettvangi neyslu ávana- og fíkniefna beinlínis rangar og mótmælir þeim sem röngum. Með þeirri fullyrðingu sé stefnanda gefin að sök siðferðislega ámælisverð háttsemi sem eigi sér ekki stoð í raunveruleikanum og feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda.

9. Þá byggir stefnandi á því að taka blóðsýnis sé taka lífsýnis í skilningi 1. mgr. 77. gr. laga nr. 88/2008. Heimild til töku slíks sýnis þurfi annað hvort að styðjast við úrskurð dómara eða ótvírætt samþykki hlutaðeigandi, sbr. 2. mgr. 78. gr. laga nr. 88/2008. Hvorugt hafi legið fyrir í tilviki stefnanda og því hafi verið brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda í umrætt sinn, sem verndað sé af 71. gr. stjórnar-s k rárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög. nr. 62 /1994.

10. Stefnandi vísar til þess að umrædd blóðsýnataka hafi vald ið sér miska enda gengið nærri friðhelgi einkalífs og líkama stefnanda og sú tilefnislausa rannsókn hafi fengið mjög á stefnanda. Þá hafi lögregla miðlað upplýsingum til Z sem hafi aukið mjög á miska stefnanda, jafnvel þótt stefnandi hafi ekki verið nafngreind þar. Í litlu samfélagi, eins og X, spyrjist fljótt út hver umræddur ökumaður hafi verið. Þá hafi þar verið miðlað röngum upplýsingum, annars vegar þeim að stefnandi hafi verið undir áhrifum vímuefna og hins vegar að lögreglumenn hafi gætt fyllstu sóttvarna.

11. Þá kveður stefnandi að sú framganga lögreglu að fara með stefnanda í Y í stað þess að fara á X hafi verið farið gegn meðalhófsreglum. Hald hafi verið lagt á kveikjulása bifreiðar stefnanda sem þá hafi verið strand 37 km frá heimili sínu. Þessa háttsemi lögreglu kveður stefnandi fara gegn 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

12. Þá vísar stefnandi auk framangreinds til þess að stefnandi hafi orðið fyrir miska vegna miðlunar lögreglu á röngum upplýsing um til fjölmiðla, og vísar um það til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá vísar stefnandi til almennu sakar-reglunnar og reglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Þá vísar stefnandi til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar, auk meginreglna opinbers réttarfars, ákvæða stjórnarskrár um þvingunaraðgerðir og tjáningarfrelsi, sbr. einnig 10. gr. mannrétt-indasáttmála Evrópu.

13. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum en upphafsdagur vaxta miðist við mánuð eftir að embætti ríkislögmanns var sent kröfubréf.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

14. Stefndi byggir á því að skilyrði 246. gr. laga nr. 88/2008 og b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 séu ekki uppfyllt þannig að stefnanda beri bætur úr hendi stefnda. Þær ráðstafanir og aðgerðir sem lögregla hafi beitt hafi verið í fullu samræmi við lög og gætt hafi verið meðalhófs.

15. Samkvæmt 1. mgr. 52. gr. umferðarlaga nr. 77/2019 sé ökumanni skylt að láta í té svita- og munnvatnssýni við nánar tilgreindar aðstæður, þar á meðal þegar ökumaður er stöðvaður við umferðareftirlit, eins og í tilviki stefnanda. Þá geti lögregla fært mann til blóð- og þvagrannsóknar ef ástæða er til að ætla að hann hafi brotið gegn m. a. 50. gr. umferðarlaga. Munnvatnssýni af stefnanda hafi gefið jákvæða svörun við amfetamíni og því verið fullt tilefni til að færa stefnanda á lögreglustöð til blóð-sýnatöku, auk þess sem byggt sé á því að stefnandi hafi samþykkt sýnatökuna. Þá byggir stefndi áþví að umrædd sýnataka hafi ekki byggt á X. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

16. Í 3. mgr. 52. gr. umferðarlaga komi fram að ökumanni sé skylt að hlíta þeirri meðferð sem nauðsynleg sé talin við rannsókn skv. 2. mgr. sama ákvæðis. Neiti ökumaður að hlíta meðferðinni sé lögreglu heimilt að beit a valdi við framkvæmd þeirrar rann-sóknar. Samkvæmt 4. mgr. 52. gr. eigi það þó ekki við um þvagrannsókn, því þá beri að fara að lögum um meðferð sakamála, nema fyrir liggi ótvírætt samþykki öku-manns. Lög um meðferð sakamála nr. 88/2008 eigi því aðeins við þegar þvagsýni er tekið. Í tilviki stefnanda hafi verið tekið blóðsýni og því eigi þau lög ekki við.

17. Stefnandi hafnar því að með aðgerðum lögreglu hafi verið farið gegn réttindum stefnanda skv.71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. mannréttindasáttamála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Skilyrði nefndra lagaákvæða hafi verið til staðar, heimild til töku blóðsýnis sé að finna með skýrum hætti í umferðarlögum. Þá sé nauðsynlegt með vísan til almannaheill a að kveða á um það í lögum að skerða megi friðhelgi einkalífs til að koma í veg fyrir akstur undir áhrifum áfengis eða ávana- og fíkniefna. Falli það undir skilyrðið um brýna nauðsyn vegna réttinda annarra, sbr. 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár.

18. Samkvæmt framansögðu hafi verið fullt tilefni til handtöku stefnanda til að færa hana til frekari rannsóknar. Handtakan hafi aðeins staðið í 40 mínútur og fyllsta meðalhófs verið gætt. Þá er því mótmælt að stefnandi hafi verið færð á lögreglustöð í Y, hið rétta sé að stefnandi hafi verið færð á lögreglustöð á X, eins og fram komi í framlögðu myndskeiði, þ. e. á þá lögreglustöð er næst var vettvangi og í því skyni að handtakan stæði sem styst.

19. Fullyrðingum um að lögreglumenn hefðu haft ranglega eftir stefnanda að hún hefði neytt amfetamíns viku fyrr er einnig mótmælt sem röngum. Í hljóðupptöku í fram-lögðu myndskeiði komi skýrt fram að lögreglumenn hafi útskýrt fyrir stefnanda að munnvatnssýni hafi reynst jákvætt á amfetamín og í framhaldinu segist stefnandi hafa fengið sér amfetamín þremur dögum áður.

20. Þá hafnar stefndi því að lögregla hafi með ámælisverðum hætti miðlað upplýsingum til fjölmiðils þannig að aukið hafi á miska stefnanda. Um almenna upplýsingagjöf lögreglu hafi verið að ræða sem sett var fram á ópersónugreinanlegan hátt. Aðeins hafi verið greint frá því að ökumaður hafi verið stöðvaður á tilteknum stað og tíma grunaður um akstur undir áhrifum. Engri sök skv.26. gr. skaðabótalaga sé því fyrirað fara. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á því hvernig fjölmiðlar kjósi að haga fyrirsögnum í mið lum sínum eða umfjöllun að öðru leyti. Telji stefnandi sig hafa orðið fyrir miska af þeim sökum beri honum að beina kröfu sinni að þeim fjölmiðlum en ekki stefnanda. Þá kveður stefndi nefnt myndskeið sýna að lögreglumennirnir hafi gætt að sóttvörnum í umrætt sinn, með notkun andlitsgríma og hanska.

21. Þá byggir stefndi loks á því að stefnandi hafi valdið eða í það minnsta stuðlað að þeim aðgerðum sem lögregla greip til í umrætt sinn. Vísast í því sambandi fyrst og fremst til þess að stefnandi viðurkenndi fyrir lögreglumönnum að hafa neytt amfetamíns þremur dögum fyrr, eftir að munnvatnssýni hafi gefið jákvæða svörun við því efni. Því hafi verið fullt tilefni til að handtaka stefnanda og færa á lögreglu-stöð til frekari rannsóknar. Með því að viðurkenna slíka neyslu örfáum dögum fyrr hafi stefnandi sjálf valdið eða stuðlað að handtöku sinni og því beri að fella niður bætur til hennar með hliðsjón af 2. málslið 2. mgr. 246. gr. sa kamálalaga nr. 88/2008. 22. Um varakröfu sína um lækkun dómkröfu, verði á hana fallist, vísar stefndi til dóma-fordæma í sambærilegum málum. Dæmdar bætur verði að endurspegla tjón stefn-anda. Handtakan stóð í 40 mínútur og var nauðsynleg í ljósi atvika og hvorki ólög-mæt né saknæm. Stefnandi gæti auk annars aðeins átt rétt til bóta vegna handtök-unn ar þar sem rannsóknir sem stefnandi sætti byggðu á heimildum lögreglu skv.50. og 52. gr. umferðarlaga. Þá hafi stefnandi sjálf stuðlaða ð þessum aðgerðum eins og áður var rakið.

23. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi við upphaf aðalmeðferðar og þá báru vitni tveir lögreglumenn, þeir er komu að handtöku stefnanda.

Niðurstaða

24. Stefnandi krefst miskabóta vegna handtöku og blóðsýnatöku. Krafan er byggð á 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt lagaákvæðinu á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi stefnda ef mál hans er fellt niður eða hann hefur verið sýknaður með endanlegum dómi, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann væri talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. ákvæðisins er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða skv. IX.– XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þar er þó einnig tekið fram að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans er reist á.

25. Í 2. mgr. 52. gr. umferðarlaga nr. 77/2019 segir að lögregla geti fært ökumann til rannsóknar á öndunar -, svita- og munnvatns sýni eða til blóð- og þvagrannsóknar ef ástæða er til að ætla að hann hafi brotið gegn ákvæðum 2. eða 4. mgr. 48. gr., sbr. 49. og 50. gr. laganna, eða hann neitar lögreglu um að gangast undir öndunarpróf eða láta í té svita- eða munnvatnssýni eða er ófær um það. Þá segir í 3. mgr. 52. gr: Lögregla annast töku öndunar-, svita- og munnvatnssýnis. Læknir, hjúkrunarfræð-ingur eða lífeindafræðingur annast töku blóðsýnis og eftir atvikum munnvatns-, svita- og þvagsýnis. Aðrar rannsóknir og klínískt mat skal framkvæmt af til þess bærum heilbrigðisstarfsmanni. Ökumanni er skylt að hlíta þeirri meðferð sem talin er nauðsynleg við rannsókn skv. 2. mgr. Neiti ökumaður er lögreglu heimilt að beita valdi við framkvæmd rannsóknar, sbr. þó 4. mgr., en þar segir berum orðum að um þvagrannsókn skv. 2. mgr. fari samkvæmt lögum um meðferð sakamála nema fyrir liggi ótvírætt samþykki ökumanns.

26. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að umferðarlögum nr. 77/2019 segir m. a. í athugasemdum með 52. gr. að rök standi til þess að ekki verði að öllu leyti gerðar jafnstrangar kröfur til rannsóknaraðgerða skv. 52. gr. frumvarpsins og gerðar eru skv. 2. mgr. 78. gr. laga nr. 88/2008, enda hefur skilvirk refsivarsla grundvallar-þýðingu við rannsókn og eftirlit lögreglu vegna ölvunaraksturs og aksturs undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Þá segir ennfremur að ein tegund líkamsrannsóknar skv. 2. mgr. sé þvagrannsókn, sem feli í sér verulegt inngrip í líkama manns. Þá segir og að í ljósi eðlis þessa rannsóknarúrræðis sé lagt til með 4. mgr. að þvagrannsókn verði aðeins beitt, án ótvíræðs samþykkis ökumanns, að fyrir liggi úrskurður dómara samkvæmt lögum um meðferð sakamála. Af framansögðu verður ráðið að áskilnaður 4. mgr. 52. gr. umferðarlaga taki aðeins til þvagrannsóknar en taka blóðsýnis við þessar aðstæður byggi á heimild 2. mgr. 52. gr. laga nr. 77/2019 og verði ekki lögð að jöfnu við líkamsrannsókn í skilningi 77. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð saka-mála.

27. Af myndband upp stöku úr lögreglubifreið verður glögglega ráðið að stefnandi hafi sjálfviljug veitt munnvatnssýni til rannsóknar í bifreiðinni og sömuleiðis samþykkt að tekið yrði blóð til frekari rannsóknar, eftir að niðurstaða úr rannsókn á munn-vatnssýninu lá fyrir. Samkvæmt skýrslu lögreglu var stefnandi handtekin kl. 14:51 [...], verður ekki hjá þeirri skýrslu litið við mat á atvikum. Í kjölfar þess var stefnandi færð á lögreglustöð á X til blóðrannsóknar, eins og glöggt má ráða af nefndri myndbandsupptöku, og látin laus að því loknu kl. 15:31 þann sama dag. Sætti stefnandi þannig aðgerð skv. 90. gr. laga nr. 88/2008 í um það bil 40 mínútur. Þá liggur fyrir að mál vegna þessarar rannsóknar var fellt niður. Bótaábyrgð skv.1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 er hlutlæg og verður réttur stefnanda til bóta ekki skertur þótt fullt tilefni hafi verið til aðgerða lögreglu gagnvart henni og lagaskilyrði fyrir þeim uppfyllt. Stefnandi á því rétt á bótum nema því verði slegið föstu að hún hafi valdið eða stuðlað að rannsóknaraðgerðum, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

28. Í myndbandsupptökunni kemur fram að stefnandi greindi lögreglu frá því að hafa neytt amfetamíns þremur dögum fyrr, eftir að niðurstaða úr munnvatnsrannsókninni lá fyrir. Að mati dómsins verður ekki litið svo á að þær upplýsingar hafi orðið tilþessað ráðist var í rannsóknir á því hvort stefnandi væri undir áhrifum við akstur. Niðurstaða úr munnvatnsrannsókninni hafi fyrst og fremst legið ákvörðun um handtöku og blóðrannsókn til grundvallar. Verður því ekki fallist á það með stefnda að stefnandi hafi sjálf valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum þannig að varði hana missi bótaréttar.

29. Auk framangreinds hefur stefnandi reist kröfu sína um miskabætur á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaganr. 50/1993, vegna frétta af handtöku hennará fréttamiðlunum Z og Þ. Samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga er heimilt að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu annars manns greiða miskabætur til þess er misgert var við. Í athugasemdum með greinargerð sem fylgdi frumvarpi því sem varð að skaðabótalögum kemur fram að í skilyrðinu um ólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun sé að ræða. Gáleysi myndi þó þurfaað vera verulegt til að tjónsatvik yrði talið ólögmæt meingerð. Stefnandi hefur ekki rennt neinum stoðum undir fullyrðingar sínar um að lögregla hafi miðlað röngum upplýsingum til fjölmiðla í kjölfar handtökunnar þannig að fullnægt sé saknæmisskilyrði ákvæðisins. Þá verður bótaábyrgð á umfjöllun fjölmiðla um handtökuna ekki lögð á stefnda og verður kröfu stefnanda á þessum grundvelli því hafnað.

30. Sem fyrr segir hefur dómurinn fallist á að stefnandi eigi rétt til bóta vegna handtöku í umrætt sinn með vísan til 246. gr. laga nr. 88/2008. Við mat á fjárhæð bóta til handa stefnanda er óhjákvæmilegt að líta til þess að framlögð gögn bera ekki annað með sér en að stefnandi hafi í reynt samþykkt að gangast undir þær rannsóknaraðgerðir er lögregla hlutaðist til um á vettvangi, þótt skýrsla lögreglu beri með sér efnislega að stefnandi hafi verið handtekin. Þá bera málsatvik og framlögð gögn með sér að gætt hafi verið meðalhófs í aðgerðum lögreglu. Að því virtu að munnvatnssýni af stefnanda sýndi jákvæða svörun við amfetamíni var lögreglu rétt að meina stefnanda að aka lengra og rétt að halda rannsókn áfram. Öndvert við það sem stefnandi hélt fram var stefnandi þá flutt til frekari rannsóknar á þá lögreglustöð sem næst var vett-vangi og í því bæjarfélagi þar sem stefnandi bjó, en ekki í næsta bæjarfélag. Þá lá fyrir að hvorugur samferðamanna stefnanda í umrætt sinn hafði ökuréttindi og því óhjákvæmilegt annað en að lögregla legði hald á bifreið hennar í því skyni að aka bifreiðinni í bæinn. Þá liggur fyrir að handtaka stefnanda varði í innan við klukku-stund. Þá verður til þess litið að kröfu stefnanda um miskabætur á grundvelli b-liðar 26. gr. skaðabótalaga hefur verið hafnað. Að öllu framansögðu virtu þykja bætur til stefnanda ver a hæfilega ákveðnar 75.000 krónur.

31. Stefnandi gerir kröfu um dráttarvexti af tildæmdri kröfu frá 19. janúar 2022, sem er mánuði eftir að stefnandi setti kröfu sína fram við stefnda. Vísar stefnandi um þá kröfugerð til III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með hliðsjón af framangreindu verður fallist á dráttarvaxtakröfu eins og greinir í dóms-orði.

32. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi, dags. 4. maí 2023. Samkvæmt gjafsóknarleyfi tekur gjafsóknin ekki til kostnaðar sem fellur til vegna krafna sem byggjast á öðrum bótagrundvelli en 248. gr. laga nr. 88/2008 tilgreinir, þ. e. bótakrafna skv. 246. gr. sömu laga. Ákvarðast gjafsóknarkostnaður stefnanda samkvæmt því, sbr. 1. mgr. 127. gr. laga um meðferð einkamála. Þar með talin er þóknun lögmanns hennar, S-kk-ef S-kk-ef V-x-x, sem að virtu umfangi málsins og atvikum þykir hæfilega ákveðinn 729.000 krónur. Þóknunin er ákveðin án virðisaukaskatts.

B-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 75.000 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. janúar 2022 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutnings-þóknun S-kk-ef S-kk-ef V-x-x lögmanns, 729.000 krónur.

B-kvk-nf I-kvk-nf