E-2094/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 14. febrúar sl., er höfðað 27. júní sl. af G-kk-þgf E-kk-þgf G-kk-þgf, Urðarhæð 2, Garðabæ, gegn íslenska ríkinu.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.000.000 krónur ásamt vöxtum, skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 31. maí 2011 til 8. maí 2015 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar.

I.

Stefnandi var forstjóri Vátryggingafélags Íslands hf. frá 1. janúar 2008 til 13. maí 2011. Með ákvörðun 5. nóvember 2010 kærði Fjármálaeftirlitið til embættis sérstaks saksóknara háttsemi þriggja einstaklinga í tengslum við starfsemi Vátryggingafélags Íslands hf. Stefnandi sætti ekki kæru Fjármálaeftirlitsins en tekið var fram í kærunni að ástæða þætti til að rannsaka frekar háttsemi stefnanda í tengslum við málið. Rannsókn málsins innan embættis sérstaks saksóknara laut fyrst og fremst að ætluðum brotum einstaklinganna þriggja á 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fjármálaeftirlitið hafði í byrjun febrúar 2010 skipað sérfræðing til að gera úttekt á Vátryggingafélagi Íslands hf. Var honum ætlað að skoða samskiptasögu virks eiganda félagsins og samskipti þess við systurfélög sín. Einnig var honum ætlað að skoða viðskipti tengdra aðila ásamt fjárfestingum og lánveitingum félagsins frá upphafi árs 2008 til febrúar 2010. Sérfræðingurinn skilaði skýrslu um úttekt sína 7. apríl 2010.

Rannsókn sérstaks saksóknara laut einkum að því hvort stjórnarmenn Vátryggingafélagsins og stjórnendur tilgreindra systurfélaga hefðu á árunum 2007 til 2009 misnotað aðstöðu sína og stefnt fjármunum Vátryggingafélagsins í stórfellda hættu með umfangsmiklum lánveitingum, einkum til móðurfélagsins Exista hf. og öðrum ráðstöfunum, aðallega til tengdra aðila félagsins og stjórnenda þess. Að því er stefnanda varðaði beindist grunur einkum að því að hann hefði ekki sem forstjóri Vátryggingafélagsins sinnt lögbundnum eftirlitsskyldum sínum og ábyrgð gagnvart félaginu. Var stefnandi talinn hafa átt allnokkra aðkomu að hugsanlegum brotum sem til rannsóknar voru.

Samtímis kæru Fjármálaeftirlitsins til sérstaks saksóknara 5. nóvember 2010 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun að skoða starfshætti stefnanda sem forstjóra Vátryggingafélagsins til að leggja mat á hæfni hans sem forstjóra. Beindi Fjármálaeftirlitið spurningum til stefnanda varðandi tiltekna þætti, sem stefnandi svaraði í nokkrum bréfum, auk þess sem fundir voru haldnir. Fjármálaeftirlitið tók þá ákvörðun 18. maí 2011 að stefnandi hefði með aðgerðum og aðgerðarleysi sínu sýnt af sér háttsemi sem þætti gefa tilefni til að draga í efa hæfni hans til að standa fyrir traustum og heilbrigðum rekstri Vátryggingafélagsins. Fór eftirlitið fram á við stjórn félagsins að það sæi til þess að stefnandi gegndi ekki stöðu forstjóra félagsins. Stefnandi tók ákvörðun í framhaldi að óska eftir því að láta af störfum að eigin ósk og var Fjármálaeftirlitinu tilkynnt það með bréfi Vátryggingafélagsins 22. maí 2011.

Embætti sérstaks saksóknara tók ákvörðun, þann 31. maí 2011, um að ráðast í tilteknar rannsóknaraðgerðir gagnvart þeim einstaklingum er kæra Fjármálaeftirlitsins, 5. nóvember 2010, laut að. Þann morgun voru þeir einstaklingar er voru undir grun handteknir í aðgerðum lögreglu, um leið og húsleitir voru framkvæmdar, m.a. í höfuðstöðvum Vátryggingafélagsins hf. og Exista hf. Stefnandi var handtekinn þennan morgun við heimili sitt, kl. 8.30, og veitt réttarstaða sakbornings. Í kjölfarið var hann færður til skýrslutöku hjá lögreglu. Honum var sleppt úr haldi, síðar þennan sama dag, kl. 16.15. Þann 19. ágúst 2011, fór stefnandi svo fram á að réttarstöðu hans yrði breytt úr stöðu sakbornings í stöðu vitnis. Því erindi var hafnað með bréfi sérstaks saksóknara, 24. ágúst 2011.

Stefnandi leitaði til umboðsmanns Alþingis 30. ágúst 2011 með kvörtun er laut að ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, 18. maí 2011, varðandi hæfi stefnanda til að gegna starfi forstjóra Vátryggingafélagsins. Kvörtunin varðaði það að ákvörðunin stangaðist á við meðalhófs- og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins sem og þá ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, 5. nóvember 2010, að kæra stefnanda til sérstaks saksóknara fyrir refsilagabrot. Í kvörtuninni kom fram að Fjármálaeftirlitið hefði ekki verið búið að rannsaka málið nægjanlega þegar ákvörðun um kæru hafi verið tekin og ekki gætt að ákvæðum laga sem tryggja ættu mönnum stjórnarskrárvarinn rétt til réttlátrar málsmeðferðar í tengslum við rannsókn sakamála. Í ákvörðun sinni 31. október 2013 komst umboðsmaður að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið forsendur til að gera athugasemdir við niðurstöður Fjármálaeftirlitsins varðandi einstaka þætti málsins.

Með ákæru 11. október 2013 voru fyrrum stjórnarformaður og prókúruhafi Vátryggingafélagsins hf. og fyrrum stjórnarmaður í félaginu ákærðir fyrir brot gegn almennum hegningarlögum og lögum um hlutafélög í tengslum við starfsemi Vátryggingafélagsins með ólögmætum lánveitingum úr félaginu til tilgreindra félaga, auk ólögmætra skuldabréfakaupa og hlutafjárkaupa félagsins. Þrem dögum síðar eða 14. október 2013 var stefnanda tilkynnt að sakamálið væri fellt niður gagnvart honum þar sem ekki hefðu komið fram, við rannsókn málsins, atriði sem þættu nægja til útgáfu ákæru.

Með dómi héraðsdóms 24. júní 2014 voru fyrrum stjórnarformaður og prókúruhafi Vátryggingafélagsins og fyrrum stjórnarmaður í félaginu sýknaðir af ákæru sérstaks saksóknara. Dóminum var ekki áfrýjað. Með bréfi 8. apríl 2015 krafðist stefnandi miskabóta úr hendi stefnda að fjárhæð 1.000.000 króna, vegna handtökunnar 31. maí 2011. Var kröfunni hafnað með bréfi stefnda 17. desember 2015.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu fyrir dóminum, auk þess sem fyrrum yfirlögregluþjónn hjá embætti sérstaks saksóknara gaf skýrslu sem vitni.

II.

Stefnandi kveðst byggja miskabótakröfu sína á því að við handtöku hans hafi rannsakendur beitt valdi af óhófi, sbr. 3. mgr. 53. gr. sakamálalaga nr. 88/2009, sbr. 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Hafi handtakan og eftirfarandi réttarstaða stefnanda sem sakbornings auk þess valdið skerðingu á einkalífi hans, andstætt 71. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944. Í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 sé lögreglu veitt heimild til þess að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á því að hann hafi framið brot sem sætt geti ákæru, enda sé handtakan nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Í skýrslu embættis sérstaks saksóknara vegna handtöku stefnanda komi fram að ástæða handtökunnar hafi verið sú að koma í veg fyrir að sönnunargögnum yrði spillt. Sambærileg ástæða handtökunnar komi fram í bréfi embættisins frá 17. desember 2015. Þessari málsástæðu sé hafnað af hálfu stefnanda. Stefnandi byggi á því að engin ástæða hafi verið fyrir lögreglu að handtaka hann vegna málsins. Í kæru Fjármálaeftirlitsins til sérstaks saksóknara hafi þrír nánar tilgreindir menn verið kærðir, þ.e. A, B og C. Í kærunni komi fram að Fjármálaeftirlitið telji tilefni til áframhaldandi rannsóknar á þætti stefnanda, einkum hvað varði hlutdeild hans. Kæran byggði á upplýsingum sem stefnandi hafi m.a. veitt Fjármálaeftirlitinu við rannsókn þess. Stefnanda hafi þó aldrei verið tilkynnt að hann nyti réttarstöðu sakbornings við rannsókn málsins hjá Fjármálaeftirlitinu.

Líkt og sjá megi í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 18. maí 2011 um hæfi stefnanda, hafi stefnandi þrívegis fundað með Fjármálaeftirlitinu, þ.e. 21. apríl 2009, 22. mars 2010 og svo 24. júní 2010. Á síðastgreindum fundi hafi verið farið yfir þau atriði sem kæra Fjármálaeftirlitsins hafi snúist um og háttsemi stefnanda, án þess þó að stefnanda væri tilkynnt að um rannsókn væri að ræða sem lyti að ætlaðri ólögmætri háttsemi hans. Hafi honum því ekki verið veittur réttur skv. 99. gr. laga um vátryggingastarfsemi nr. 56/2010. Fjármálaeftirlitið hafi, þann 10. nóvember 2010, jafnframt ritað bréf til stefnanda þar sem honum hafi verið tjáð að Fjármálaeftirlitið hefði ákveðið að hefja skoðun á starfsháttum stefnanda hjá Vátryggingafélaginu. Hafi þáverandi lögmaður stefnanda svarað fram komnu bréfi, 7. desember 2010 sama ár. Fjármálaeftirlitið hafi, 10. febrúar 2011, óskað eftir frekari upplýsingum um þau atriði sem fram hafi komið í bréfi stefnanda og hafi þeim atriðum verið svarað með bréfi lögmanns stefnanda, 10. mars 2011. Fjármálaeftirlitið hafi síðan, 18. maí 2011, tekið ákvörðun sem snúið hafi að hæfi stefnanda og hafi stefnandi beðist lausnar úr stöðu sinni sem forstjóri Vátryggingafélagsins skömmu síðar. Hafði stefnandi þá upplýst Fjármálaeftirlitið um alla þætti málsins, ásamt öllum þeim þáttum sem komið hafi fram í kæru Fjármálaeftirlitsins til embættis sérstaks saksóknara, 5. nóvember 2010.

Eftir að stefnandi hafi verið handtekinn af lögreglu, 31. maí 2011, hafi hann verið spurður um þá þætti sem komið hafi fram í kæru Fjármálaeftirlitsins, 5. nóvember 2010. Að miklu leyti hafi því verið um að ræða sömu eða sambærilegar spurningar og Fjármálaeftirlitið hafi áður lagt fyrir stefnanda, og stefnandi svarað miðað við bestu vitneskju. Öll sönnunargögn hafi þannig verið komin fram og engin hætta á því að stefnandi myndi spilla sönnunargögnum í málinu. Samkvæmt þessu hafi ekki verið gætt að almennum sjónarmiðum um meðalhóf og handtaka á stefnanda, 31. maí 2011, því verið óhófleg samkvæmt 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Stefnanda hafi þannig verið gert meira tjón, óhagræði og miski, með því að handtaka hann, en þörf krafði. Sleppa hefði átt handtökunni enda hafi stefnandi þegar á þeim tímapunkti tjáð sig um þær ásakanir sem fram komu í kæru Fjármálaeftirlitsins til sérstaks saksóknara. Þá sé sú skýring stefnda ótrúverðug hvað það varðar að hætta hafi verið á því að sakborningar myndu samræma framburð sinn, enda hafi Fjármálaeftirlitið þá þegar rannsakað málið. Hefðu aðilar ætlað sér að samræma framburði hefðu þeir væntanlega samræmt þá í tilefni af rannsókn Fjármálaeftirlitsins. Stefnandi ítreki þó að aldrei hafi verið um slíka samræmingu framburða að ræða.

Auðsýnt sé að réttarstaða stefnanda hafi haft mikil áhrif á andlega heilsu hans og möguleika hans til þess að tryggja sér atvinnu. Hafi háttsemi stefnda jafnframt haft mikil áhrif á einkalíf stefnanda. Samkvæmt 228. gr. laga nr. 88/2008 eigi maður sem borinn hafi verið sökum í sakamáli rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi. Dæma skuli bætur vegna aðgerða skv. IX. – XIV. kafla sömu laga, þótt fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Óumdeilt sé að stefnandi hafi verið handtekinn í tengslum við rannsókn málsins. Telji stefnandi það hafa verið algjörlega óþarft, enda hafi allar upplýsingar sem hann hafi búið yfir þegar komið fram við rannsókn Fjármálaeftirlitsins á ætluðum brotum stjórnarmanna Vátryggingafélagsins. Þetta komi sérstaklega fram í kæru Fjármálaeftirlitsins til sérstaks saksóknara, 5. nóvember 2010, og hafi þessi atriði verið útskýrð enn frekar í bréfum stefnanda til Fjármálaeftirlitsins. Handtaka stefnanda falli undir þær aðgerðir sem fjallað sé um samkvæmt 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Eigi stefnandi því rétt á bótum vegna handtökunnar, samkvæmt 1. mgr. sama ákvæðis. Því sé hafnað af hálfu stefnanda að fella megi niður bætur til hans á grundvelli þess að hann hafi valdið eða stuðlað að aðgerðum lögreglu. Stefnandi hafi þvert á móti ávallt verið samstarfsfús í rannsókn Fjármálaeftirlitsins á ætluðum brotum. Hann líti svo á að sú réttarstaða sem honum hafi fyrst verið gefin við handtökuna, þ.e. réttarstaða sakbornings, eigi jafnframt undir ákvæði XIII. kafla laga nr. 88/2008. Lögreglu hafi einungis verið heimilt að handtaka stefnanda á grundvelli þess að grunur léki á því að hann hefði framið brot sem sætt gæti ákæru. Við þá aðgerð hafi stefnandi fengið réttarstöðu sakbornings og sú réttarstaða hafi ekki breyst fyrr en með bréfi 14. október 2013. Því verði að telja þá ákvörðun lögreglu að veita stefnanda réttarstöðu sakbornings aðgerð í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, enda hafi aðgerðin sem slík haft veruleg áhrif á hagi stefnanda. Þar sem um sé að ræða skerðingu á frelsi og æru stefnanda verði að túlka allan vafa um slíkt stefnanda í hag. Eigi stefnandi því rétt á miskabótum samkvæmt 5. mgr. sömu greinar, sem hæfilega séu ákvarðaðar 1.000.000 króna.

Verði ekki fallist á að stefnandi eigi rétt á bótum samkvæmt ákvæðum laga nr. 88/2008 byggi stefnandi á því að hann eigi rétt til bóta samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sé þar kveðið á um að heimilt sé að láta þann sem ábyrgð beri á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Líkt og áður hafi verið getið hafi stefnandi óskað eftir því með ítarlegu og rökstuddu bréfi, 19. ágúst 2011, að réttarstöðu hans yrði breytt úr sakborningi í vitni, enda væru engin efni til þess að hann hefði réttarstöðu grunaðs manns. Hafi þessu erindi verið hafnað af hálfu sérstaks saksóknara með órökstuddu bréfi, 24. ágúst 2011. Það hafi svo ekki verið fyrr en 14 október 2013 að stefnanda hafi verið sent bréf þar sem málið gegn honum hafi verið fellt niður. Hafi stefnandi því notið stöðu sakbornings miklu lengur en efni stóðu til eða í hart nær tvö og hálft ár. Telji stefnandi ámælisvert og ólögmætt að réttarstöðu hans hafi ekki verið breytt fyrr en að loknum svo löngum tíma. Það leiði sjálfstætt til þess að greiða skuli stefnanda miskabætur, sbr. 26. laga nr. 50/1993. Óumdeilt sé að handtaka skerði frelsi og frið þess einstaklings sem fyrir henni verði. Þá sé sú ákvörðun að veita manni réttarstöðu sakbornings til þess fallin að vega að æru, mannorði, virðingu og persónu þess manns. Í tilfelli stefnanda hafi þetta haft mikil áhrif, enda hafi stefnandi verið framkvæmdastjóri eins stærsta vátryggingafélags landsins og umsvifamikill í viðskiptalífi á Íslandi. Handtakan og staða stefnanda sem sakbornings í nærri tvö og hálft ár hafi því haft mikil og skaðleg áhrif á æru hans og persónu. Hafi höfnun sérstaks saksóknara um að breyta ekki réttarstöðu stefnanda jafnframt haft mikil áhrif á getu hans til að afla tekna í nýrri atvinnu, enda auðsýnt að vinnuveitendur væru tregir til þess að ráða mann sem lægi undir grun um brot gegn almennum hegningarlögum. Þar sem stefnandi hafi verið sakaður um refsiverða háttsemi í máli sem síðar var fellt niður sé ljóst að um ólögmæta meingerð hafi verið að ræða. Byggi stefnandi jafnframt á því að þeir aðilar sem þó voru ákærðir í málinu hafi einnig verið sýknaðir. Sýknudómur á hendur þeim aðilum feli því enn fremur í sér að stefnandi hafi verið saklaus af nokkurri hlutdeild í ætluðum brotum þeirra, líkt og hann hafi ávallt haldið fram, fyrir Fjármálaeftirlitinu, sérstökum saksóknara og fyrir dómi. Eigi stefnandi því rétt til miskabóta, skv. 26. gr. laga nr. 50/1993. Fréttir af handtökunni hafi verið birtar sama dag og hún hafi farið fram, 31. maí 2011. Þær hafi valdið stefnanda og fjölskyldu hans miklu álagi, enda hafi honum verið gefin að sök refsinæm háttsemi. Að leka málinu og handtökunni í fjölmiðla hafi verið sjálfstætt brot af hálfu stefnda sem leiði þegar til miskabóta, sbr. 26. gr. laga nr. 50/1993.

Vaxtakrafa stefnanda byggi á ákvæðum 8. gr. laga nr. 38/2001, eða frá þeim tíma er hinn bótaskyldi atburður hafi átt sér stað. Aðallega sé þar miðað við 31. maí 2011, daginn er handtakan hafi farið fram og umfjöllun um málið verið birt í fjölmiðlum. Til vara sé hægt að ákvarða vexti frá 19. ágúst 2011 er lögmaður stefnanda hafi sent stefnda ítarlega rökstutt bréf um það hvers vegna breyta skyldi réttarstöðu stefnanda þá þegar úr sakborningi í vitni. Við því hafi ekki verið orðið fyrr en 14. október 2013. Dráttarvaxtakrafa stefnanda byggist á 1. mgr. 6. gr. sömu laga og reiknist dráttarvextir frá því að mánuður var liðinn frá því að stefnandi setti fram miskabótakröfu í bréfi til ríkislögmanns, 8. apríl 2015. Loks krefjist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, líkt og ef ekki væri um gjafsóknarmál að ræða og styðjist sú krafa við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II.

Stefndi kveður málatilbúnað stefnanda í fyrsta lagi reistan á því að Fjármálaeftirlitinu hafi borið að gæta þess að stefnandi nyti réttarstöðu grunaðs manns og að réttmætar væntingar hans hefðu staðið til þess að opinberri rannsókn á máli hans væri lokið eftir að hann lét af störfum sem forstjóri Vátryggingafélags Íslands hf. í tilefni af ákvörðun stofnunarinnar varðandi hæfi hans. Stefndi hafni þeim málatilbúnaði stefnanda og árétti að athugun Fjármálaeftirlitsins á hæfi stefnanda hafi ekki sjálfkrafa falið í sér grun um refsiverða háttsemi. Hlutverk Fjármálaeftirlitsins sé fyrst og fremst að fylgjast með því að fjármálastarfsemi sé í samræmi við gildandi lög og reglur. Vegna eðlis vátryggingastarfsemi og mikilvægis hennar í efnahagslífinu sé slík starfsemi háð leyfi stjórnvalda, sbr. lög um vátryggingastarfsemi nr. 56/2010. Starfsemin þurfi því að uppfylla ákveðnar opinberar kröfur sem ætlað sé að stuðla að traustum og heilbrigðum rekstri félaganna, þ.á m. varðandi hæfi stjórnenda sem beri ábyrgð á rekstri. Þannig komi fram í 2. mgr. 27. gr. laga nr. 56/2010, að telji Fjármálaeftirlitið að á skorti hæfi stjórnar eða framkvæmdastjóra til að reka félagið eða að tryggja heilbrigðan og traustan rekstur þess svo að viðhlítandi sé, eða hafi störf þeirra verið með þeim hætti að ætla megi að svo verði ekki megi synja um starfsleyfi. Í 4. mgr. 10. gr. laga, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi nr. 87/1998, komi einnig fram að ef stjórnarmenn eða framkvæmdastjórar eftirlitsskyldra aðila uppfylli ekki hæfisskilyrði þeirra sérlaga, sem um starfsemi hinna eftirlitsskyldu aðila gildi, geti Fjármálaeftirlitið krafist þess að viðkomandi láti af störfum, ýmist tímabundið eða til frambúðar. Umrætt lagaákvæði hafi verið lögfest með lögum nr. 67/2006 og í athugasemdum við ákvæðið sem fylgt hafi frumvarpi til laganna hafi verið gerð grein fyrir mikilvægi þess að Fjármálaeftirlitið hefði slíka úrbótaheimild. Sérstaklega hafi verið vísað til þess að ekki væri í öllum tilvikum heppilegt að bregðast við skorti á hæfi stjórnenda eftirlitsskyldra aðila með afturköllun starfsleyfis.

Af framangreindu megi ráða að mat Fjármálaeftirlitsins á hæfi stjórnenda vátryggingafélaga standi í órjúfanlegum tengslum við starfsleyfi viðkomandi félaga enda þótt því sé ekki mótmælt að slík ákvörðun geti haft áhrif á möguleika einstaklinga til að nýta aflahæfi sitt. Krafa um að þeir stjórnendur sem ekki uppfylli hæfisskilyrði laganna láti af störfum sé að jafnaði ekki eins íþyngjandi gagnvart hinum eftirlitsskylda aðila og afturköllun starfsleyfis. Slíkri ákvörðun verði ekki jafnað til refsikenndra viðurlaga gagnvart viðkomandi stjórnanda. Hvorki stefnandi né Vátryggingafélag Íslands hf. hafi látið reyna á lögmæti ákvörðunarinnar frá 18. maí 2011 innan þess málshöfðunarfrests sem greini í 18. gr. laga nr. 87/1998. Stefnandi hafi því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um lögmæti þeirrar ákvörðunar og þeirrar málsmeðferðar sem legið hafi henni til grundvallar auk þess sem Fjármálaeftirlitinu hafi ekki verið stefnt til fyrirsvars/aðildar í máli þessu.

Athygli skuli vakin á því að í kjölfar kvörtunar stefnanda, 30. ágúst 2011, hafi umboðsmaður Alþingis tekið til skoðunar hvort ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 18. maí 2011, er varðað hafi hæfi stefnanda, hefði brotið í bága við meðalhófs- og lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Umboðsmaður Alþingis hafi lokið umfjöllun sinni með áliti 31. október 2013 þar sem ekki hafi verið dregið í efa að mat Fjármálaeftirlitsins á hæfi stefnanda hefði verið reist á fullnægjandi lagastoð og málefnalegum sjónarmiðum. Eins og fram komi í álitinu hafi niðurstaða Fjármálaeftirlitsins byggst á því að stefnandi hefði ekki staðið undir lögbundnum eftirlitsskyldum og ábyrgð gagnvart félaginu, með hliðsjón af tilteknum mikilvægum atvikum í starfsemi félagsins á greindu tímabili þegar hann hafi gegnt stöðu framkvæmdastjóra. Aðfinnslurnar sem einkum vörðuðu mat á eignastýringu fjármuna félagsins og lánveitingum félagsins til tengdra aðila hafi umboðsmaður talið vera þess eðlis að ekki yrði fullyrt að krafa Fjármálaeftirlitsins um að hann léti af störfum bryti í bága við meðalhófsreglu. Stefndi árétti sérstaklega það sem fram komi í VII. kafla framangreinds álits umboðsmanns Alþingis frá 31. október 2013, um að mat á því hvort brotið hafi verið í bága við grundvallarregluna um réttláta málsmeðferð í sakamáli, fari að jafnaði ekki fram nema fyrir liggi dómur um sakfellingu þess sem í hlut eigi.

Í öðru lagi byggi stefnandi á því að handtakan sem hann sætti eftir að málið kom til kasta sérstaks saksóknara hafi ekki samrýmst meðalhófi þar sem allar upplýsingar sem hann hafi búið yfir hafi þegar verið komnar fram við rannsókn Fjármálaeftirlitsins. Stefndi hafni þessum málatilbúnaði og fái ekki séð hvernig hann fari saman við þá kvörtun sem fjallað var um í nefndu áliti umboðsmanns Alþingis frá 31. október 2013. Þar hafi stefnandi byggt á því að Fjármálaeftirlitið hafi ekki verið búið að rannsaka málefni hans nægilega vel þegar tekin hafi verið ákvörðun um að kæra hann til embættis sérstaks saksóknara. Bréf Fjármálaeftirlitsins frá 5. nóvember 2010, þar sem málinu var vísað til embættis sérstaks saksóknara, hafi verið reist á áskilnaði laga sem leiða megi af 1. mgr. 12. gr. laga nr. 87/1998, 99. gr. f. laga nr. 60/1994 og 1. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008. Þar hafi komið fram að grunur væri um að þrír fyrrverandi stjórnarmenn hefðu auk brota á lögum, sem liggi til grundvallar eftirliti stofnunarinnar, gerst brotlegir við ákvæði almennra hegningarlaga sem stofnunin hafi ekki sérstakt eftirlit með. Umræddur áskilnaður hafi ekki girt fyrir að Fjármálaeftirlitið tæki formlega til athugunar hvort stefnandi uppfyllti, sem forstjóri félagsins, hæfisskilyrði laga um nr. 60/1994 enda hafi sú athugun verið reist á öðrum lagagrundvelli, sbr. bréf Fjármálaeftirlitsins frá 10. nóvember 2010 og ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 18. maí 2011. Í bréfinu til sérstaks saksóknara 5. nóvember 2010 hafi Fjármálaeftirlitið, m.a. í ljósi upplýsinga sem stefnandi hafði veitt, talið að yfirráðum og ákvarðanatöku yfir fjármunum félagsins hefði verið komið í hendur á virkum eiganda félagsins og að ráðstafanir fjármuna félagsins hefðu almennt ekki verið lagðar fyrir forstjóra eða stjórn til ákvarðanatöku eða staðfestingar. Vísað hafi verið til þess að samkvæmt upplýsingum frá félaginu sjálfu og skýrslu endurskoðanda hefði verið algengast að þeir þrír fyrrverandi stjórnarmenn sem í bréfinu voru grunaðir um refsiverða háttsemi hefðu komið að slíkri ákvörðunartöku. Í bréfinu hafi komið fram að í sumum tilvikum hafi ráðstöfun fjármuna farið fram með vitund forstjóra félagsins. Það hafi þó virst heyra til undantekninga að ákvarðanir um fjárfestingar félagsins hafi verið gerðar fyrir atbeina forstjóra. Þá hafi komið fram að í minnisblaði til forstjóra Vátryggingafélagsins, 6. febrúar 2009, hafi innri endurskoðandi Vátryggingafélagsins gert alvarlegar athugasemdir við útvistun á eignastýringu á fjármunum Vátryggingafélagsins til Exista hf. og skort á atbeina forstjóra í þeim efnum. Á grundvelli þessara forsendna hafi Fjármálaeftirlitið talið að tilefni væri til áframhaldandi rannsóknar á þætti stefnanda og annarra aðila, einkum hvað varðaði hlutdeild í brotum hinna þriggja, og hafi sú niðurstaða ekki sætt gagnrýni af hálfu umboðsmanns Alþingis í álitinu 31. október 2013.

Eftir að málið hafði verið tekið til skoðunar innan embættis sérstaks saksóknara hafi rannsókn þess fyrst og fremst lotið að ætluðum brotum á 249. gr. lag nr. 19/1940. Þegar liðið hafi á rannsóknina hafi rannsakendur styrkst í þeirri trú að rökstuddur grunur væri um að stefnandi og greindir stjórnarmenn félagsins og stjórnendur tengdra félaga hefðu á árunum 2007 til 2009 misnotað aðstöðu sína og stefnt fjármunum félagsins í stórfellda hættu með umfangsmiklum lánveitingum og öðrum ráðstöfunum, einkum til tengdra aðila félagsins eða stjórnenda þess. Þar sem grunurinn hafi beinst að alvarlegum brotum í rekstri tryggingafélags hafi umræddir aðilar verið yfirheyrðir í kjölfar handtöku auk þess sem gerð hafi verið húsleit hjá félaginu og hjá virkum eiganda félagsins. Full ástæða hafi þótt til að grípa til umræddra aðgerða til að koma í veg fyrir að rannsóknargögn spilltust og að hinir grunuðu gætu samræmt framburði sína. Eins og fram komi á bls. 12 í dómi héraðsdóms frá 24. júní 2014, í máli nr. S-947/2013, hafi rannsókn málsins hjá sérstökum saksóknara upphaflega lotið að þeim atriðum sem talin hefðu verið upp í vísun Fjármálaeftirlitsins en við rannsóknina hafi verið hætt við hluta þessara tilvika. Stefnandi hafi ekki verið ákærður í málinu þar sem ekki hafi legið fyrir að hann hefði gefið fyrirmæli sem leitt hafi til þeirra ætluðu brota sem ákært var fyrir. Hins vegar hafi legið fyrir rökstuddur grunur um að alvarleg brot hefðu verið framin innan félagsins og að stefnandi hefði a.m.k. vitað af sumum þeirra. Hinir ákærðu í málinu hafi verið sýknaðir á þeim grundvelli að ekki hafi þótt sannað að þau brot sem ákært var fyrir yrðu rakin til fyrirmæla þeirra. Þá beri forsendur dómsins með sér að ekki hafi verið fullt samræmi í frásögn stefnanda fyrir dómi og framburði hjá lögreglu hvað varði fyrirmæli sem annar ákærðu var talinn hafa gefið um lánveitingu sem hann var síðar ákærður fyrir í I. kafla ákæru. Stefndi telji að enda þótt það sem fram hafi komið við rannsókn málsins hafi ekki verið talið nægilegt til útgáfu ákæru á hendur stefnanda beri gögn málsins eindregið með sér að hann hafi ekki staðið undir lögbundnum eftirlitsskyldum og ábyrgð gagnvart félaginu og þannig stuðlað að aðgerðum gegn sér. Í ljósi þeirra alvarlegu brota sem stefnandi hafi verið grunaður um og hversu samtvinnuð staða hans sem forstjóra hafi verið með öðrum þeim sem grunaðir voru hafi verið litið svo á að nauðsyn bæri til handtöku til að koma í veg fyrir að sakargögnum væri spillt og að hinir grunuðu gætu samræmt framburði sína. Á grundvelli verkaskiptingar við Fjármálaeftirlitið hafi framkvæmd þessarar aðgerðar verið í höndum sérstaks saksóknara.

Í þriðja lagi byggi stefnandi á því að handtakan og eftirfarandi réttarstaða stefnanda sem grunaðs manns hafi haft mikil áhrif á andlega heilsu og möguleika hans til þess að tryggja sér atvinnu. Stefnandi reisi bótakröfu sína að meginstefnu til á ákvæði 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Eins og að framan greini telji stefndi að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til bóta þar sem hann hafi sjálfur valdið eða stuðlað að umræddum aðgerðum. Stefndi bendi á að í lagaákvæðinu séu tilgreindar þær sérstöku rannsóknaraðgerðir sem leitt geti til bótaskyldu stefnda þegar mál sakbornings hafi verið fellt niður. Skaðabótaábyrgð samkvæmt íslenskum rétti stofnist almennt á sakargrundvelli og því beri að túlka umrætt lagaákvæði þröngt. Með hliðsjón af því stofnist bótaskylda á grundvelli ákvæðisins ekki af því einu að viðkomandi sé veitt réttarstaða sakbornings heldur þurfi tjón hans að stafa af aðgerðum skv. IX. - XIV. kafla laga nr. 88/2008. Þá skuli bent á að á því tímabili sem stefnandi hafi notið réttarstöðu sakbornings hafi verið til rannsóknar fjölmörg tilvik í rekstri félagsins, sbr. bréf sérstaks saksóknara til innanríkisráðuneytisins 10. júní 2015. Sjónarmiðum stefnanda um að óhóflegur dráttur hafi orðið á meðferð málsins og að bæta eigi miska vegna þess beri því að hafna. Tímalengd rannsóknarinnar hafi verið innan hæfilegra marka í ljósi þess hversu umfangsmikil hún var. Stefndi veki athygli á því að í dómum Hæstaréttar hafi lægsta stig gáleysis ekki verið talið nægilegt til að athöfn teljist fela í sér ólögmæta meingerð í merkingu b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Enn fremur verði við mat á því hversu mikil áhrif umræddar rannsóknaraðgerðir hafi haft á andlega heilsu stefnanda og möguleika hans til að afla sér tekna að líta til þess að þær aðgerðir hefðu engin áhrif haft á óskir hans sjálfs um að láta af störfum sem forstjóri félagsins í kjölfar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins.

Að lokum mótmæli stefndi öðrum málsástæðum stefnanda að því leyti sem þær fari í bága við varnir stefnda, þar á meðal kröfum stefnanda um vexti. Með vísan til alls framangreinds telji stefndi að sýkna eigi stefnda af kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á kröfu um sýknu krefjist stefndi þess að krafa stefnanda verði stórlega lækkuð að teknu tilliti til eigin sakar stefnanda. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991.

IV.

Stefnandi hefur höfðað mál þetta á hendur stefnda til heimtu skaðabóta fyrir handtöku að ósekju. Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 á maður sem borinn er sökum í sakamáli rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis má dæma bætur vegna þvingunaraðgerða, þar með talið vegna handtöku, ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella bætur niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

Fjármálaeftirlitið vísaði málefnum Vátryggingafélags Íslands hf. til sérstaks saksóknara með kæru, 5. nóvember 2010. Var stefnandi þá forstjóri félagsins. Liður í aðgerðum lögreglu var að 31. maí 2011 var ráðist í rannsóknaraðgerðir gagnvart þeim er grunur beindist að um refsiverða háttsemi. Að morgni þess dags var stefnandi handtekinn, honum veitt réttarstaða sakbornings og hann yfirheyrður af lögreglu. Stefnanda var sleppt úr haldi síðla sama dag. Rannsókn sérstaks saksóknara leiddi til þess að með ákæru 11. október 2013 voru fyrrum stjórnarformaður og prókúruhafi Vátryggingafélags Íslands hf. og fyrrum stjórnarmaður í félaginu ákærðir fyrir brot gegn almennum hegningarlögum og lögum um hlutafélög í tengslum við starfsemi Vátryggingafélagsins með ólögmætum lánveitingum úr félaginu til tilgreindra félaga, auk ólögmætra skuldabréfakaupa og hlutafjárkaupa félagsins. Rannsókn sérstaks saksóknara á hendur stefnanda var felld niður í kjölfarið eða 14. október 2013.

Bótaregla 228. gr. laga nr. 88/2008 er hlutlæg. Þarf sá sem bóta krefst að hafa stuðlað að þeim aðgerðum er þar eru tilgreindar svo bætur verði lækkaðar eða þær felldar niður. Máli stefnanda lauk sem áður segir án þess að ákæra væri gefin út og var það því fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Eins og fram hefur komið var stefnandi handtekinn klukkan 8.30 þann 31. maí 2011 og látinn laus klukkan 16.15 sama dag. Var hann því sviptur frelsi í tæpar 8 klukkustundir. Samkvæmt því á stefnandi eftir 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, rétt á miskabótum vegna handtökunnar. Af gögnum málsins verður ekki séð að stefnandi hafi, meðan á rannsókn málsins stóð, leynt lögreglu upplýsingum eða á annan hátt torveldað rannsókn málsins. Breytir engu í því efni þó svo stefnandi hafi verið grunaður um umfangsmikil brot. Verður ekki annað séð en að stefnandi hafi leitast við að upplýsa málið og greina bæði Fjármálaeftirlitinu og lögreglu frá sínum þætti og á hvaða grundvelli ákvarðanir hans hafi verið reistar. Sönnunarbyrði um hvort bætur skuli lækka eða fella niður samkvæmt 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 hvílir á stefnda. Hefur stefnda ekki tekist sönnun þess að stefnandi hafi á einhvern veg stuðlað að því að hann yrði handtekinn 31. maí 2011. Með vísan til þessa verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 100.000 krónur. Um vexti fer sem í dómsorði greinir.

Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, svo sem fram kemur í dómsorði.

Mál þetta flutti af hálfu stefnanda B-kk-nf D-kk-nf H-kk-nf héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda E-kk-nf Á-kk-nf E-kk-nf héraðsdómslögmaður.

Dóm þennan kveður upp S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

Dómsorð:

Stefnda, íslenska ríkið, greiði stefnanda, G-kk-þgf E-kk-þgf G-kk-þgf, 100.000 krónur með vöxtum, samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti, og verðtryggingu frá 31. maí 2011 til 8. apríl 2015, en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.

S-kk-nf S-kk-nf.