E-2302/2012

Mál þetta, sem var dómtekið 4. júlí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Lýsingu hf., Ármúla 3 í Reykjavík á hendur Í-kvk-þgf F-kvk-þgf F-kvk-þgf, Vatnsendabletti 710 í Kópavogi, með stefnu birtri 28. júní 2012.

Stefnda höfðaði mál á hendur stefnanda með stefnu birtri 3. október 2012 vegna ágreinings sem sprottinn er af sama löggerningi og mál þetta. Í þinghaldi 16. janúar sl. voru málin sameinuð og upp frá því rekin sem eitt mál þar sem kröfur stefndu eru gagnkröfur og hún gagnstefnandi.

Dómkröfur aðalstefnanda eru þessar, eftir breytingar sem hann gerði á kröfugerð sinni í þinghaldi 27. júní sl.:

Aðalkrafa: Að gagnstefnandi verði dæmd til að greiða honum gjaldfallna skuld að fjárhæð 2.036.415 kr.

Varakrafa: Að viðurkennt verði með dómi að uppgreiðsluverðmæti kaupleigusamnings aðila frá 22. febrúar 2008 hafi numið 5.410.955 kr. þann 5. júní 2012.

Fyrsta þrautavarakrafa: Að viðurkennt verði með dómi að uppgreiðsluverðmæti kaupleigusamnings aðila frá 22. febrúar hafi numið 5.393.951 kr. þann 5. júní 2012.

Önnur þrautavarakrafa: Að viðurkennt verði með dómi að uppgreiðsluverðmæti kaupleigusamnings aðila frá 22. febrúar hafi numið 5.258.588 kr. þann 5. júní 2012.

Gagnstefnandi krefst sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda í aðalsök.

Í gagnsök krefst gagnstefnandi viðurkenningar á því að eftirstöðvar bílasamnings aðila frá 22. febrúar 2008 hafi numið 3.575.771 kr. þann 5. júní 2012.

Til vara að viðurkennt verði að eftirstöðvar bílasamnings aðila frá 22. febrúar 2008 hafi numið 3.863.795 kr. þann 5. júní 2012.

Til þrautavara að viðurkennt verði að eftirstöðvar bílasamnings aðila frá 22. febrúar 2008 hafi numið 4.517.812 kr. þann 5. júní 2012.

Loks krefst gagnstefndi málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins auk álags er nemi virðisaukaskatti af honum úr hendi aðalstefnanda.

Aðalstefnandi krefst sýknu af öllum kröfum í gagnsök.

I

Þann 22. febrúar 2008 gerðu aðilar með sér samning með heitinu „bílasamningur Lýsingar“ sem fékk númerið 70067673 – 70067674. Í samningi segir að um sé að ræða gengistryggðan kaupleigusamning. Í upphafi samningsins kemur fram að aðalstefnandi sé leigusali og gagnstefnandi sé leigutaki. Í 1. gr. samningsins kemur fram að hið leigða sé Audi Q7 með fast nr. RE-A88. Í 3. gr. segir að leigutími samningsins sé frá 22. febrúar 2008 til 5. mars 2015, fyrsti gjalddagi sé 5. apríl s.á. og fjöldi leigugreiðslna sé 84. Í 4. gr. samningsins er tilgreind samningsfjárhæð, 5.357.410 kr., og segir þar jafnframt að allar fjárhæðir samningsins séu gengistryggðar og bundnar erlendum/innlendum myntum í eftirfarandi hlutföllum og taki mið af þeim á hverjum tíma: JPY 50% og CHF 50%. Í 7. gr. samningsins, sem ber yfirskriftina „Vextir, verðtrygging, gengistrygging og stofngjald“ segir í 4 mgr. að ef samningurinn er gengistryggður sé heimilt að endurreikna hina gengistryggðu leigu skv. breytingum sem verði á LIBOR vöxtum þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan sé greidd með. Þar kemur jafnframt fram að leigan skuli greind og innheimt í íslenskum krónum og við útreikning hennar skuli leggja til grundvallar skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á viðkomandi gjaldmiðli. Ekki er fjallað um álag á LIBOR vexti í samningi aðila en í greiðsluáætlun, dags. 22. febrúar 2008, sem er undirrituð af báðum aðilum, er vaxtaálag tilgreint „vildarkjör“ og meðalvextir sagðir vera 4,99%, JPY 3.99% og CHF 5.99% og árleg hlutfallstala kostnaðar sögð vera 5,79%.

Gagnstefnandi greiddi af láninu í samræmi við upphaflega lánsskilmála frá 1. gjalddaga í apríl 2008 til og með gjalddagans í nóvember það ár, samtals 8 afborganir. Í þremur tilvikum bárust greiðslur eftir gjalddaga og greiddi stefnandi þá dráttarvexti, auk afborgunar og vaxta. Í desember 2008 gerðu aðilar skilmálabreytingu sem fólst í því að gagnstefnandi greiddi 50% af heildarafborgun í þrjá mánuði, þ.e. desember til og með febrúar 2010. Gekk það eftir. Í apríl 2009 gerðu aðilar aftur samning um breytta skilmála á þann veg að gagnstefnandi skyldi greiða 75% af mánaðarlegum greiðslum samningsins í þrjá mánuði, þ.e. í maí til júlí það ár. Það gekk eftir og samkvæmt þeim samningi bar gagnstefnanda að hefja greiðslu fullra afborgana frá og með gjalddaganum í ágúst það ár. Þá gerðu aðilar samning þann 9. júlí þess efnis að á sex mánaða tímabili, frá ágúst 2009 til og með janúar 2010, skyldi gagnstefnandi einungis greiða vexti af láninu en engar afborganir. Samkvæmt samningnum skyldi upphaflegi samningurinn lengjast um jafn langan tíma. Gekk þessi samningur eftir og greiddi gagnstefnandi vexti af samningnum fram í janúar 2010. Gagnstefnandi hóf greiðslu fullra afborgana á grundvelli upphaflega lánssamningsins í febrúar 2010 og greiddi næstu 5 afborganir, þ.e. til og með afborgun sem gjaldféll 5. júní 2010.

Aðalstefnandi sendi ekki út greiðsluseðla á tímabilinu frá 5. júlí 2010 til 5. nóvember s.á. vegna óvissu um lögmæti lánsins í kjölfar dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 og ekki var greitt af láninu á því tímabili. Þann 29. október 2010, eftir að dómur féll í máli nr. 471/2010, ákvað aðalstefnandi að reikna aftur út lán stefndu. Niðurstaða endurútreiknings var sú að eftirstöðvar samningsins lækkuðu úr 9.282.979 kr. í 5.207.329 kr., áætlaðar mánaðarlegar greiðslur eftir endurútreikning voru 103.960 kr., 59 mánuðir voru sagðir eftir af samningstímanum með fyrsta gjalddaga eftir endurútreikning þann 5. október 2010.

Gagnstefnandi greiddi tvisvar inn á samninginn eftir endurútreikning, annars vegar 103.960 kr. þann 5. febrúar 2011 og hins vegar 47.752 kr. þann 8. sama mánaðar.

Þann 23. mars 2011 sendi aðalstefnandi gagnstefnanda símskeyti þar sem lýst var yfir „riftun eignaleigusamnings með þriggja daga vörslusviptingarfresti“. Í yfirlýsingunni segir að gjaldfallin skuld nemi 357.630 kr. og uppgreiðsluverð með vanskilum og kostnaði sé 5.200.775 kr. Þess er krafist að gagnstefnandi skili aðalstefnanda þegar í stað bifreiðinni en verði það ekki gert megi hún búast við vörslusviptingu á eigin kostnað. Þá er upplýst í skeytinu að bifreiðin verði metin þegar henni verði skilað og samningur aðila gerður upp miðað við þann dag sem leigumun/veði verði skilað eða gagnstefnandi svipt vörslum hans.

Framangreind riftun byggist á 21. gr. samningsins milli aðila. Þar segir að Lýsingu sé heimilt að rifta samningnum án fyrirvara vanefni eða brjóti leigutaki einhverja grein samningsins, svo sem með því að inna ekki af hendi tilskildar greiðslur á umsömdum gjalddögum. Í 22. gr. samningsins er heimild Lýsingar til að krefjast skila á bifreiðinni í kjölfar riftunar samnings aðila. Verði leigutaki ekki við áskorun um skil á bifreiðinni er jafnframt kveðið á um það í greininni að Lýsing geti þá tekið hana til sín á hvaða tíma sem er, hvar sem til hennar næst, án aðfarargerðar. Loks er ákvæði í 23. gr. samnings aðila sem fjallar um uppgjör samnings, m.a. ef til riftunar kemur. Er þar kveðið á um að leigutaki skuli greiða bæði gjaldfallnar og ógjaldfallnar leigugreiðslur, auk kostnaðar vegna riftunar og innheimtuaðgerða, skaðabóta vegna tjóns ef því er að skipta, auk greiðslu dráttarvaxta. Til frádráttar greiðslum leigutaka skal draga söluverð bifreiðarinnar eftir reglum sem nánar er kveðið á um í 2. mgr. 23. gr. Sé söluverðið hærra en leigugreiðslur og kostnaður sem leigutaka ber að standa skil er kveðið á um að Lýsing skuli endurgreiða mismuninn, eða inneign leigutaka eins og það er orðað í lokamálsgrein greinarinnar.

Í kjölfar riftunar samningsins fól aðalstefnandi fyrirtækinu Vörslusviptingum - LMS ehf. að ná bifreiðinni úr vörslum gagnstefnanda þar sem hún skilaði bifreiðinni ekki af sjálfsdáðum. Gagnstefnandi neitaði að afhenda Vörslusviptingum - LMS ehf. bifreiðina. Þann 15. desember 2011 krafðist aðalstefnandi þess að bifreiðin yrði tekin úr vörslu hennar með beinni aðfarargerð. Aðalstefnandi afturkallaði þá beiði vegna lagalegrar óvissu sem hann taldi komna upp í málinu með dómi Hæstaréttar í máli 600/2011. Framangreind óvissa um fjárhæð fjárskuldbindingarinnar er einnig ástæða þessara málaferla.

II

Aðalmeðferð máls þessa fór fram 22. apríl sl. Eftir að málið var dómtekið sá dómari ástæðu til að taka það upp á ný með vísan til 104. gr. laga nr. 91/1991. Í þinghaldi 31. maí sl. lagði dómari fyrir lögmenn lista yfir nánar greind atriði sem hann hann taldi óljós. Gaf dómari lögmönnum kost á að leggja fram nánari skýringar og útreikninga vegna þessa. Lögmenn óskuðu eftir fresti til gagnaöflunar af þessu tilefni og var frestur veittur til 21. júní. Í þinghaldi þann dag lögðu aðilar fram frekari gögn. Í gögnum aðalstefnanda fólst yfirlýsing um að hann félli frá sex af átta þrautavarakröfum en varðandi aðrar kröfur lagði hann fram nýja útreikninga og nýjar röksemdir fyrir útreikningunum. Aðalkrafan er óbreytt frá upphaflegri kröfugerð að öðru leyti en því að í þinghaldi 22. apríl sl., féll aðalstefnandi frá kröfu um greiðslu dráttarvaxta eftir þingfestingardag. Varakrafan er óbreytt frá upphaflegri kröfugerð en fyrsta þrautavarakrafa er 57.867 krónum hærri en upphaflega þrautavarakrafan með þessu númeri og önnur þrautavarakrafan er 74.558 krónum lægri en upphaflega þrautavarakrafan á þessum stað í röðinni.

Í sama þinghaldi mótmælti aðalstefndi því að breytt kröfugerð aðalstefnanda og nýjar málsástæður kæmust að í málinu á þessu stigi málareksturs.

III

Aðalstefnandi krefst þess aðallega að gagnstefnandi verði dæmd til að greiða honum skuld að fjárhæð 2.036.415 kr. Framangreind fjárhæð felst að hans sögn í gjaldföllnum leigugreiðslum eftir endurútreikning og vangreiddum bifreiðagjöldum fyrir 1. tímabili 2012 að meðtöldum áföllnum dráttarvöxtum frá 5. desember 2010 til 20. júní 2012. Í kröfunni er ekki gert ráð fyrir greiðslu vörslusviptingargjalds eða lögfræðikostnaðar.

Aðalstefnandi byggir á því að þar sem hann hafi þegar rift samningi aðila sé honum heimilt að krefja gagnstefnanda um gjaldfallnar eftirstöðvar samningsins og uppsöfnuð vanskil á grundvelli 23. gr. samnings aðila sem kveði á um uppgjör samningsins. Kröfugerðinni sé hagað þannig að einvörðungu sé krafist greiðslu gjaldfallinna vanskila en aðalstefnandi hafi þó ekki fallið frá riftunarkröfunni frá 23. mars 2011 og gjaldfellingu á allri samningsfjárhæðinni. Hann áskilji sér því rétt til að krefja gagnstefnanda síðar um það sem eftir standi af samningsskuldbindingum hennar. Þessa kröfu styður aðalstefnandi við eftirfarandi málsástæður:

Í fyrsta lagi að honum hafi ekki borið nein skylda til að endurútreikna samning aðila þar sem um kaupleigusamning hafi verið að ræða sem heimilt sé að gengistryggja. Vísar stefnandi í þessu sambandi til 6. gr. alþjóðlega reikningsskilastaðalsins IAS-17 um leigusamninga, sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. 88. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga.

Þá byggir hann jafnframt á því að bann við gengistryggingu lána í íslenskum krónum sbr. 13. og 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 stangist á við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 2/1993 þar sem framangreint bann sé í andstöðu við ákvæði 40. gr. EES-samningsins. Ákvæðin brjóti gegn framangreindu ákvæði um frelsi til fjármagnsflutninga en EES-samningurinn gerir ráð fyrir hlutleysi varðandi þá mynt sem notuð er í lánsviðskiptum. Byggir hann á því að ákvæði 40. gr. EES samningsins hafi forgang fram yfir ósamrýmanleg síðar til komin lagaákvæði, svo sem 13. – 14. gr. vaxtalaganna, sbr. og 3. gr. laga nr. 2/1993 og skýringar við þá grein í athugasemdum við frumvarp til laganna. Eftirlitsstofnun EFTA hafi tekið undir framangreind sjónarmið í formlegu athugasemdabréfi (e. Letter of Formal Notice) sem sent hafi verið íslenskum stjórnvöldum þann 19. apríl 2012. Þessi málsástæða eigi að leiða til þess að endurútreikningur hans á kaupleigusamningi aðila hafi verið umfram skyldu og því beri honum engin skylda til þess að lækka eftirstöðvar samningsins enn frekar vegna mögulegra áhrifa dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011. Beri því að fallast á aðalkröfu hans sem feli í sér greiðslu vanskila sem safnast hafi upp á grundvelli áðurgreinds endurútreiknings.

Verði ekki fallist á framangreind sjónarmið byggir aðalstefnandi í öðru lagi á því að endurútreikningur hans sé réttur og dómur Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 hafi ekki fordæmisgildi fyrir niðurstöðu þessa máls. Eðlismunur sé á fasteignalánasamningum, svo sem sá dómurinn fjalli um, og lánssamningi til lausafjárkaupa eins og hér sé um að ræða. Þá sé lengd lánstíma mismunandi, sem hafi m.a. áhrif á það hvort endurútreikningur sé íþyngjandi auk þess sem innheimta mismunar vegna endurútreiknings í nefndum dómi hafi verið í andstöðu við ákvæði 18. gr. vaxtalaga, öfugt við það sem hér sé uppi á teningnum. Komi því ekki til álita að beita reglunni um gildi fullnaðarkvittana með sama hætti í þessu máli og gert var í framangreindum dómi Hæstaréttar.

Í þriðja lagi sé byggt á því að gagnstefnandi hafi ekki yfir fullnaðarkvittun að ráða þar sem greiðslur hennar fólu ekki í sér fullar og réttar efndir. Hún hafi vanefnt samninginn með því að greiða átta afborganir eftir eindaga auk þess sem greiðslur á greindum tímabilum hafi ekki verið í samræmi við upphaflegan samning aðila heldur aðrar og lægri á grundvelli skilmálabreytinga sem gerðar voru á lánstímanum. Til þess að gagnstefnandi geti talist hafa yfir fullnaðarkvittun að ráða þurfi greiðslur hennar af samningnum að fela í sér fullar og réttar efndir. Framangreindar vanefndir leiði til þess að aldrei sé unnt að líta svo á að greiðslur hennar feli í sér fullar og réttar efndir.

Í fjórða lagi feli krafa aðalstefnanda um viðbótargreiðslur ekki í sér umtalverða röskun á högum gagnstefnanda sem sé eitt skilyrða þess að unnt sé að líta svo á að móttaka fullnaðarkvittana leiði til þess að ekki verði krafið um frekar greiðslu.

Í aðalkröfunni felist krafa um greiðslu dráttarvaxta af gjaldföllnum leigugreiðslum frá gjalddögum þeirra til og með 20. júní 2012.

Verði ekki fallist á aðalkröfu byggir aðalstefnandi á því að taka beri til greina varakröfu eða þrautavarakröfur í þeirri röð sem þær eru settar fram. Kröfurnar séu viðurkenningarkröfur, settar fram með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til þess að fá viðurkenningardóm um það hvert var uppgreiðsluverðmæti kaupleigusamnings aðila þann 5. júní 2012.

Varakrafa aðalstefnanda felist í því að viðurkennt verði með dómi að uppgreiðsluverðmæti samnings aðila hafi numið 5.410.995 kr. Byggist útreikningur kröfunnar á því að upphafleg fjárhæð samningsins er endurreiknuð með lægstu vöxtum Seðlabanka Íslands, sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í stefnu í aðalsök er skýringu á útreikningum nánar lýst þannig: „Raungreiðslur stefndu af samningnum á hverjum gjalddaga eru bornar saman við greiðslur samkvæmt hinni endurreiknuðu greiðsluröð fram að þeim tíma þegar fullar og réttar efndir eru brostnar, þ.e. þegar greiðsludráttur verður af hálfu stefndu. Þegar fyrst verður greiðsludráttur af hálfu stefndu er litið svo á að ekki sé lengur um réttar og fullar efndir að ræða. Raungreiðslur stefndu af samningnum frá þeim tíma eru síðan dregnar frá endurreiknuðum eftirstöðvum samningsins að frádregnum áföllnum vöxtum samkvæmt reiknireglu sem sett var fram í 18. gr. vaxtalaga, sbr. breytingalög nr. 151/2010. Útreikningsaðferðin gerir ráð fyrir því að stefndi nýti fullnaðarkvittun þegar raungreiðsla af samningnum er lægri en greiðsla samkvæmt endurreiknaðri greiðsluröð. Við framangreindan útreikning er miðað við að stefnda hætti að geta nýtt fullnaðarkvittun þann 5. júní 2008, þar sem hún greiddi leigu eftir eindaga þann 5. júlí s.á. (stefnda greiddi leiguna nánar tiltekið þann 8. þess mánaðar).“

Verði ekki fallist á varakröfu aðalstefnanda þá krefst hann til þrautavara viðurkenningar á því að uppgreiðsluverðmæti samnings aðila hafi þann 5. júní 2012 numið 5.336.084 kr. Krafan byggist á sömu útreikningsaðferð og liggi að baki varakröfunni. Munurinn felist í því hvenær talið er að gagnstefnandi hætti að nýta fullnaðarkvittanir. Í þessari kröfu sé gert ráð fyrir að það sé þann 5. nóvember 2008, en á þeim tíma óskaði gagnstefnandi eftir tímabundnum breytingum á samningsskilmálum lánsins, þannig að í þrjá mánuði myndi hún einungis greiða helming afborgunar.

Verði ekki fallist á fyrstu þrautavarakröfu aðalstefnanda þá krefst hann viðurkenningar á því að uppgreiðsluverðmæti kaupleigusamnings aðila hafi þann 1. júní 2012 numið 5.333.146 kr. Krafan byggist á sömu útreikningsaðferð og varakrafan. Munurinn á útreikningum að baki kröfunum sé sá að í útreikningum þessarar kröfu sé miðað við að stefnda nýti fullnaðarkvittun í þeim tilfellum þegar hún greiðir fulla greiðslu miðað við endurreikning fyrir eða á eindaga en ekki í þeim tilvikum þar sem hún greiðir lægri upphæðir eða einungis vexti á grundvelli skilmálabreytinga.

IV

Aðalstefndi krefst sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda. Hún mótmælir þeirri málsástæðu aðalstefnanda að samningur þeirra hafi verið lögmætur leigusamningur heldur hafi verið um lán að ræða sem með ólögmætum hætti var bundið við gengi erlendra mynta. Þetta leiði af eðli viðskiptanna auk þess sem samningurinn sé hvergi nefndur leigusamningur og efni og eiginleikar samningsins beri öll einkenni lánasamnings. Með því að endurreikna lánið hafi aðalstefnandi í verki viðurkennt að um ólögmæta gengisviðmiðun hafi verið að ræða. Hann hafi með því ráðstafað sakarefninu að því er þetta atriði varðar sem leiði til þess að hann geti ekki nú haldið öðru fram.

Hún byggir sýknukröfu sína af aðalkröfu aðalstefnanda á því að um lánasamnings sé að ræða og ákvæði samningsins um gengisviðmið fari í bága við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Hæstiréttur hafi þegar tekið afstöðu til samhljóða samnings hvað þetta atriði varði sbr. niðurstöðu réttarins í máli nr. 471/2010.

Þá mótmælir gagnstefnandi því að aðalstefnandi geti krafist greiðslu afborgana af samningi aðila sem féllu í gjalddaga eftir að yfirlýsingu um riftun var beint til gangstefnanda. Slíkt sé ósamrýmanlegt, þ.e. að krefjast greiðslu afborgana af samningi eftir að honum hafi verið rift. Þá sé enga gjaldfellingarheimild að finna í samningi aðila.

Þá mótmælir gagnstefnandi útreikningi á aðalkröfu. Í fyrsta lagi sé því mótmælt að í útreikningum sé lagt til grundvallar að samið hafi verið um að lánið beri álag á LIBOR vexti. Í samningi aðila sé hvergi vikið að álagi á vextina. Kröfum þar sem gert sé ráð fyrir slíku álagi sé því mótmælt sem röngum og í andstöðu við skilmála samnings aðila.

Þá sé útreikningi á fjárhæð aðalkröfu einnig mótmælt á þeirri forsendu að hann feli í sér kröfu um gengistryggða fjárkröfu þrátt fyrir fullyrðingar stefnanda um að krafan hafi verið reiknuð út á ný og þá miðað við vexti skv. 4. gr. laga nr. 38/2001. Þetta sé ekki hægt að ráða af gögnum málsins. Þá verði ekki séð af kröfugerð aðalstefnanda hvað hafi orðið um innborganir gagnstefnanda eftir að endurútreikningur hans fór fram en gagnstefnandi greiddi tvisvar af láninu eftir að það var gert.

Því sé mótmælt að skuldbindingar samkvæmt EES-samningnum hafi áhrif á réttarstöðu aðila í þessu máli. Í 3. gr. laga nr. 2/1993 felist lögskýringarregla sem víki ekki til hliðar skýrum ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Jafnvel þótt fallist yrði á að umrædd löggjöf færi í bága við samningsskuldbindingar íslenska ríkisins hefði það ekki áhrif á lögskipti aðlia þessa máls. Þá sé fjarstæðukennt að ákvæði 40. gr. EES-samningsins komi þessu máli við. Málið varði viðskiptakjör í samningi milli innlendra aðila sem raski ekki með neinum hætti frelsi til fjármagnsflutninga innan EES svæðsins.

Aðalstefnandi geti ekki krafið um frekari greiðslur vegna þegar greiddra afborgana á grundvelli reglna um þýðingu fullnaðarkvittana. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 hafi fullt fordæmisgildi hér. Þá sé það á ábyrgð aðalstefnanda ef í ljós kemur síðar að eitthvað vanti upp á fullar efndir, með vísan til ákvæða laga nr. 121/1994 um neytendalán, auk þess sem allan óskýrleika í samningstexta beri að skýra gagnstefnanda í hag, sbr. m.a. 6. gr. nefndra laga. Að auki vísar gagnstefnandi, til stuðnings þessari málsástæðu sinni til 32. gr. laga nr. 7/1936 og 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Með framangreindum rökstuðningi telur gagnstefnandi að sýkna beri af aðalkröfu aðalstefnanda.

Varakrafa og þautavarkröfur aðalstefnanda eru viðurkenningarkröfur. Gagnstefnandi krefst sýknu af þeim öllum. Hún byggir á því að aðalstefnanda sé ekki heimilt að leggja til grundvallar útreikningum sínum aðra vexti af umdeildum samningi en um var samið. Í samningnum er kveðið á um að fjárhæðir beri LIBOR vexti tiltekinna gjaldmiðla. Því hafi a-kk-þgf ekki verið heimilt að reikna álag ofan á þá vexti svo sem hann hafi gert fram að endurútreikningi lánsins í október 2010. Þá sé honum heldur ekki heimilt að endurreikna lánið á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001 og miða við vexti samkvæmt 4. gr. sömu laga, að minnsta kosti ekki að því er varðar gjalddaga fyrir gildisstöku laga nr. 151/2010 þann 22. desember það ár. Þar sem allar viðurkenningarkröfur aðalstefnanda byggist á vaxtaútreikningi sem sé í andstöðu við framangreint þá beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna gagnstefnanda í öllum tilvikum.

Þá er á því byggt að endurútreikningur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 séu í andstöðu við ákvæði 14. gr. laga nr. 121/1994 sbr. 5. og 6. gr. sömu laga sbr. og tilskipanir ESB 87/102 og 93/13 sem lögfestar hafi verið með framangreindum lögum. Í 14. gr. laga nr. 121/1994 sé sérregla gagnvart 4. gr. laga nr. 38/2001 sem gangi því framar henni. Um slíka vexti hafi aldrei verið samið.

Að auki leiði athugasemdalaus móttaka aðalstefnanda á greiðslum sem þegar hafa verið inntar af hendi til þess að hann geti ekki krafist endurútreiknings til hækkunar síðar svo sem leiða megi af fordæmi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011.

Þá sé slíkur endurútreikningur og viðbótarkrafa á grundvelli hans í andstöðu við 36. gr. c samningalaga og EB tilskipun 93/13. Á hinn bóginn eigi gagnstefnandi rétt á endurgreiðslu þegar um ofgreiðslu hafi verið að ræða.

Gagnstefnandi mótmælir túlkun aðalstefnanda á þýðingu þess að greiðslur af láninu bárust nokkrum sinnum eftir gjalddaga og tímabundinna skilmálabreytinga á láninu. Gagnstefnandi byggir á því að þessi atriði breyti engu um réttaráhrif móttöku kvittana fyrir greiðslum afborgana. Greiðslur eftir gjalddaga teljist fullar efndir enda vanskilaálag og innheimtukostnaður greiddur og enginn fyrirvari gerður um annað af hálfu aðalstefnanda. Við skilmálabreytingar voru greiðslur gagnstefnanda sömuleiðis í fullu samræmi við samning aðila með þeim breytingum sem leiddu af samningnum. Hvorugu tilvikinu verði jafnað til vanefnda. Þá verður gagnstefnandi ekki heldur talinn hafa vanefnt samning á því tímabili sem aðalstefnandi sendi enga greiðsluseðla.

Þá vísar gagnstefnandi einnig til málsástæðna sem raktar hafa verið í umfjöllun um aðalkröfu aðalstefnanda að því leyti sem við á. Sýknukrafa hennar sé byggð á þeirri forsendu að leggja beri samningsvexti til grundvallar endurútreikningi lánsins, endurgreiða beri ofgreiðslu en ekki sé mögulegt að krefja um viðbót vegna vangreiðslna. Þessar forsendur séu ekki lagðar til grundvallar neinni viðurkenningarkröfu aðalstefnanda og því beri að sýkna af þeim öllum.

V

Í gagnsök eru gerðar þrjá viðurkenningarkröfur sem felast í viðurkenningu á því að eftirstöðvar samnings aðila hafi numið tiltekinni fjárhæð þann 5. júní 2012. Viðmiðunardagurinn er sá sami og í kröfum í aðalsök en fjárhæðirnar aðrar.

Gagnstefnandi byggir á því að samningur aðila sé, þrátt fyrir heiti hans, í raun lánasamningur í íslenskum krónum sem sé tengdur við gengi erlendra gjaldmiðla og brjóti þar með gegn 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Jafnframt byggir hann á því að lög nr. 121/1994 um neytendalán eigi við um viðskipti aðila enda falli þau undir gildissvið laganna sbr. I. kafla þeirra.

Til stuðnings öllum viðurkenningarkröfunum er vísað til þess að þar sem samingur aðila kveði ekki á um hvernig ráðstafa eigi greiðslum beri að hafa þann hátt á sem hagkvæmastur er gagnstefnanda sem lántakanda neytendaláns í skilningi laga nr. 121/1994 um neytendalán. Hvergi í samningnum sé kveðið á um ráðstöfun greiðslna, ekki frekar en kveðið sé á um greiðslu álags á LIBOR vexti. Hvorki í 4. né 7. gr. samnings aðila sé fjallað um álag á vexti. Ekki sé byggjandi á greiðsluáætlun sem var fylgiskjal með láninu þar sem nefnt var vaxtaálag og það nefnt „vildarkjör“ án nánari skilgreiningar á því hvað í slíkum kjörum fælist. Skjalið sé að auki óskýrt að öðru leyti, m.a. þar sem meðalvextir þeirra gjaldmiðla sem samið var um að miða við eru sagðir 4,99% sem sé augljóslega ekki rétt. Lánið sé einnig sýnt sem jafngreiðslulán sem sé ekki í samræmi við lánasamning aðila enda verði fylgiskjal þetta ekki talið hluti samnings aðila, m.a. með tilliti til upplýsingaskyldu stefnda samkvæmt lögum nr. 121/1994. Allt sé þetta þannig úr garði gert, einhliða af hálfu aðalstefnanda, að útilokað sé að miða við að álag verði lagt ofan á LIBOR vexti, sbr. 5., 6. og 14. gr. laga nr. 121/1994 .

Réttarstöðu aðila verði að meta með hliðsjón af því að gagnstefnandi sé einstaklingur en aðalstefnandi fjármálafyrirtæki sem samdi samningsskilmála einhliða og beri lögum samkvæmt ríka upplýsingaskyldu gagnvart gagnstefnanda, sbr. t.d. II. kafla laga nr. 121/1994. Af reglum samningaréttar leiði jafnframt að alla óvissu um inntak samningsins og framkvæmd hans beri að skýra gagnstefnanda í hag enda um einhliða staðlaða samningsskilmála að ræða.

Engum vafa sé undirorpið að leggja beri til grundvallar að afborganir frá lántökudegi til 5. febrúar 2010 hafi verið réttilega greiddar í samræmi við samninga aðila og útsenda greiðsluseðla aðalstefnanda. Aðalstefnandi hafi til þess tíma ekki haft uppi neinar athugasemdir við efndir gagnstefnanda heldur þvert á móti samið ítrekað við hana um afbrigði frá upphaflegum samningi. Annar skilningur, og óhagstæðari gagnstefnanda, sé ótækur vegna aðstöðumunar aðila sem og í ljósi sjónarmiða um öryggi í viðskiptum og meginreglna kröfuréttar. Það geti enda falið í sér mikla röskun á hagsmunum stefndu, sem um lengri tíma hefur hagað sínum málefnum í samræmi við tilmæli stefnanda, ef niðurstaðan yrði á annan veg.

Þá verði ekki byggt á því að samningur aðila hafi verið gjaldfelldur eða honum rift. Í þessum efnum hafi aðalstefnandi gefið ósamrýmanlegar málflutningsyfirlýsingar í stefnu í aðalsök. Annars vegar sé því lýst yfir að haldið sé fast við riftun sem á að hafa átt sér stað 23. mars 2011 en hins vegar krafist greiðslu afborgana með gjalddaga fram í júní 2012. Slíkt sé ósamrýmanlegt gjaldfellingu eða riftun í mars 2011. Við þessar aðstæður verði sú yfirlýsing sem stefndu sé hagfelldust lögð til grundvallar, sbr. 45. gr. og 50. gr. laga nr. 91/1991. Því beri að líta svo á að lánssamningur aðila hafi verið ógjaldfelldur og sé svo enn eða að aðalstefnandi hafi einhliða fallið frá riftun, í síðasta lagi við höfðun máls á hendur gagnstefnanda sem þingfest var 28. júní 2012. Með stefnu í aðalsök hafi aðalstefnandi ráðstafað kröfu sinni þannig að miða ber við hverjar eftirstöðvar kröfunnar voru 5. júní 2012.

Í ljósi ofangreinds sem og stjórnarskrárvarinnar eignarréttinda stefndu, sbr. 72. gr. laga nr. 33/1944, verði 18. gr. laga nr. 38/2001, eins og þeirri grein var breytt með lögum nr. 151/2010, ekki beitt um liðna tíð gagnstefnanda til tjóns. Eignarréttindi aðalstefnanda verði ekki aukin á kostnað eignarréttinda gagnstefnanda með slíkri lagasetningu.

Í aðalkröfu gagnstefnanda felist að litið er svo á að upphafleg lánsfjárhæð, 5.357.410 kr., beri umsamda breytilega LIBOR vexti af svissneskum frönkum og japönskum jenum allt fram að setningu laga nr. 151/2010 þann 22. desember 2010. Vextir þessir hafi að meðaltali verið 1,67% af fyrsta vaxtatímabili en 0,13% á því síðasta. Þann 22. desember 2010 voru eftirstöðvar lánsins 3.453.297 kr. og beri frá þeim tíma vexti í samræmi við 4. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 18. gr. sömu laga eins og þeim var breytt með lögum nr. 151/2010. Vextir þannig ákveðnir hafi numið 5,75% á þeim tíma en 5,65% þann 5. júní 2012 sem er sá dagur er útreikningur aðalkröfunnar miðar við. Í útreikningi kröfunnar felist að hverri innborgun gagnstefnanda er fyrst ráðstafað til greiðslu samningsbundinna vaxta, eins og gagnstefnandi túlkar samninginn og afgangi hverrar afborgunar síðan ráðstafað til lækkunar á höfuðstól skuldarinnar. Ógreiddar eftirstöðvar lánsins reiknaðar út á grundvelli þessa nemi 3.575.771 kr.

Gagnstefnandi hafni því að heimilt sé að miða við vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá fyrra tímamarki en þegar lögin nr. 151/2010 tóku gildi. Annað feli í sér afturvirka breyting á vaxtakjörum samnings aðila sem feli í sér brostnar forsendur fyrir gagnstefnanda, enda hafi vaxtakjörin verið ákvörðunarforsenda þess að gengið var til samninga við aðalstefnanda. Vextir ákveðnir af Seðlabanka Íslands samkvæmt nefndri grein voru 16,5% þegar lánið var tekið. Auk þess fái slík snögghækkun vaxta frá upphafi samningstíma ekki staðist og sé bersýnilega ósanngjörn í skilningi 36. gr. c laga nr. 7/1936. Í 2. málslið 1. mgr. 36. gr. c samningalaga sé því slegið föstu að ekki verði litið til síðar til kominna atvika neytanda í óhag. Renni það frekari stoðum undir að ekki verði byggt á vaxtaprósentu skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 sem hvergi sé tilgreind í samningi aðila. Ákvæði samnings aðila um gengistryggingu sé ólögmætt og falli sú réttarstaða að hugtaksskilyrðum 36. gr. c. Samning aðila beri að efna eftir efni sínu án annarra breytinga en þeirrar að líta fram hjá hinni ólögmætu gengistryggingu. Engar forsendur séu til að líta fram hjá vaxtaákvæði samnings aðila eða beita öðrum vaxtaforsendum stefnanda í óhag.

Endurútreikningur vaxta frá lántökudegi á grundvelli laga nr. 151/2010 standist ekki heldur, hvorki gagnvart 72. gr. stjórnarskrárinnar né 5., 6. og 14. gr. laga nr. 121/1994 enda stríði það gegn þeirri meginreglu þágildandi vaxtalaga og kröfuréttar að beitt sé öðrum vöxtum en um sé samið, svo sem áréttað sé í lögskýringargögnum með síðastnefnda lagaákvæðinu.

Engin rök standi því til annars en að leggja samning aðila til grundvallar þegar metið er hverjar eftirstöðvar lánsins voru þegar fyrrgreind lög voru sett 22. desember 2010. Frá þeim tíma hafi því verið slegið föstu af hálfu löggjafans að hagnýta bæri vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 í þeim tilvikum sem lán hefði að ólögum verið gengistryggt sbr. núgildandi 18. gr. laganna. Þannig beri að reikna með umsömdum LIBOR vöxtum af japönskum jenum og svissneskum frönkum eins og þeir voru skilgreindir á millibankamarkaði í London á hverjum gjalddaga fyrir sig frá útborgunardegi lánsins 22. febrúar 2008 fram til 22. desember 2010 og ráðstafa þeim greiðslum sem stefnandi greiddi á því tímabili til greiðslu áfallinna vaxta en eftirstöðvum hverrar greiðslu beri að ráðstafa til greiðslu gjaldfallinna afborgana og því sem greitt var umfram beri að ráðstafa inn á höfuðstól.

Í varakröfu er á því byggt að leggja beri til grundvallar umsamda LIBOR vexti frá lántökudegi 22. febrúar 2008 til 5. febrúar 2010 sem er það tímabil sem gagnstefndandi innti af hendi afborganir á grundvelli útsendra greiðsluseðla aðalstefnanda. Gagnstefnanda verði ekki gert að greiða aðra og hærri vexti en samningur aðila kvað á um. Varakrafan er á því byggð að gagnstefnandi hafi móttekið greiðslutilkynningar vegna framangreindra afborgana sem hún hafi greitt án nokkurs fyrirvara af hálfu aðalstefnanda sem þá jafngildi fullnaðarkvittun og ekki verði hafðar uppi frekari kröfur á hendur henni vegna þeirra gjalddaga. Á sama hátt og í aðalkröfu er greiðslum ráðstafað fyrst til greiðslu umsaminna vaxta en eftirstöðar ganga til lækkunar höfuðstóls. Litið er á greiðsluseðla aðalstefnanda sem ígildi fullnaðarkvittana sem leiði til þess að frekari greiðslna verði ekki krafist.

Leiðir þessi niðurstaða einnig af 32. samningalaga nr. 7/1936 sem og 72. gr stjórnarskrár, sbr. lög nr. 33/1944, og dómafordæmum Hæstaréttar. Stefnandi hafi hvorki vitað né mátt vita að efni greiðsluseðla sem gefnir voru út af aðalstefnanda væru gefnir út á röngum forsendum eða vegna mistaka. Bæði mátti hún treysta á sérfræðiþekkingu aðalstefnanda í því að semja ekki samningsákvæði sem ekki stæðust lög né heldur að beita samningi aðila ranglega þegar bætt var við vaxtaálagi sem hvergi var samið um. Í þeim efnum sé jafnframt á því byggt að henni hafi ekki verið tækt að átta sig þessu síðarnefnda enda efni samnings aðila svo óljóst og mótsagnarkennt að ómögulegt hafi verið átta sig á því. Áhættan af því að eitthvað kunni að vanta upp á fulla endurgreiðslu miðað við ítrustu kröfur aðalstefnanda hvíli á lánveitanda í skilningi laga nr. 121/1994 sem ekki hafi heldur sinnt upplýsingaskyldu sinni samkvæmt II. kafla laganna. Auk þessa hafi í hverju viðbótarsamkomulagi fyrir sig falist viðurkenning og kvittun þeirra gjalddaga sem á undan fóru. Með þeim samningsviðaukum hafi gjalddögum verið bætt aftan við upprunalegan samning aðila og þar með gefin önnur staðfesting, sem ígildi fullnaðarkvittunar fyrir þeim gjalddögum sem þá þegar hafi verið liðnir.

Þrautavarakrafa gagnstefnanda byggir á því að litið verði svo á að greiddir gjalddagar teljist að fullu og öllu greiddir. Lengra verði ekki gengið á hagsmuni gagnstefnanda. Til engra álita komi að hækka kröfu aðalstefnanda með því að reikna vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 á nefndu tímabili. Slík niðurstaða myndi leiða til óverðskuldaðs tjóns fyrir gagnstefnanda. Sé byggt á áðurnefndu sjónarmiði um gildi fullnaðarkvittana auk þess sem taka verði tillit til þess að vextirnir sem Seðlabanki Íslands ákvað á grundvelli 4. gr. laga nr. 38/2001 séu langt umfram það sem telja má boðlegt neytendum og hafi í raun lítið átt skylt við eðlilega verðmyndun á fjármagni sem vöxtum sé almennt ætlað að endurspegla. Raunin hafi verið sú að með vaxtaákvörðunum sínum hafi Seðlabankinn freistað þess að andæfa með litlum árangri ofþenslu í hagkerfinu og bregaðst við afleiðingum af greiðsluþroti stóru viðskiptabankanna þriggja í októberbyrjun 2008. Slíkir afbrigðilegir vextir fái á engan hátt samrýmst ákvæðum er lúta að neytendavernd laga nr. 121/1994 né t.d. 3. mgr. 36. gr. c laga nr. 7/1936, einkum ef höfð er hliðsjón af óljósum samningsskilmálum sem samdir voru einhliða af aðalstefnanda. Þá sé enn vísað til 32. samningalaga nr. 7/1936 sem og 72. gr stjórnarskrár, sbr. lög nr. 33/1944. Stefnandi vissi hvorki né mátti vita að efni greiðsluseðla sem gefnir voru út af stefnda væru gefnir út á röngum forsendum eða vegna mistaka, sbr. það sem rakið er um þá málsástæðu framar.

Auk þeirra laga sem áður hefur verið vísað til vísar gagnstefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 varðandi málskostnað.

VI

Aðalstefnandi krefst sýknu af öllum viðurkenningarkröfum gagnstefnanda á grundvelli eftirfarandi málsástæðna:

Í fyrsta lagi sé um kaupleigusamning að ræða en ekki lánasamning. Því séu engin lagarök til að taka til greina viðurkenningarkröfu sem byggjast á því að um samning með ólögmætri gengistryggingu sé að ræða. Endurútreikningur hans sjálfs hafi verið umfram skyldu og beri honum engin skylda til að lækka eftirstöðvar samnings aðila frekar. Um röksemdir fyrir þessari málsástæðu vísast til umfjöllunar um hana í kafla III.

Verði ekki fallist á framangreind sjónarmið sé í öðru lagi á því byggt að leggja beri endurútreikning aðalstefnanda til grundvallar útreikningi á stöðu samnings aðila enda sé hann í samræmi við ákvæði laga og viðeigandi fordæmi Hæstaréttar. Dómur réttarins í máli nr. 600/2011 hafi ekki fordæmisgildi í máli þessu. Samningar aðila séu eðlisólíkir og atvik máls með ólíkum hætti bæði með hliðsjón af tegund samnings og lengd lánstíma auk þess sem á því sé byggt að gagnstefnandi hafi ekki yfir fullnaðarkvittunum að ráða. Grundvallist það á því að hún vanefndi kaupleigusamning aðila með því að greiða nokkrum sinnum eftir gjalddaga, hún samdi þrisvar um tímabundnar breytingar á skilmálum samningsins og greiddi ekki afborganir á grundvelli greiðsluseðla á tímabilinu 5. mars til 5. júní 2010. Til þess að gagnstefnandi geti talist hafa yfir fullnaðarkvittun að ráða hefðu greiðslur hennar af samningnum þurft að fela í sér fullar og réttar efndir. Að mati aðalstefnanda leiða framangreindar vanefndir hennar til þess að aldrei sé unnt að líta svo á að greiðslur hennar af samningnum feli í sér fullar og réttar efndir. Fullar og réttar efndir í skilningi kröfuréttar feli í sér greiðslu á réttum stað og réttum tíma.

Í fjórða lagi byggi aðalstefnandi á því að endurútreikningur hans frá 29. október 2010 feli ekki í sér umtalsverða viðbótargreiðslu vaxta fyrir liðna tíð og því séu ekki fyrir hendi þær aðstæður, jafnvel þótt litið væri svo á að gagnstefnandi hefði móttekið fullnaðarkvittanir, að þær girði fyrir rétt aðalstefnanda til viðbótargreiðslna. Í því sambandi vísar hann til dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/211 og 464/2012. Í þeim tilvikum hafi viðbótargreiðslur numið mun hærri fjárhæðum og verið hærra hlutfall af upphaflegu láni en hér sé vikið til. Þá verði einnig, við mat á umfangi viðbótarkröfunnar að líta til þess hvort verðmæti leigumunar hafi á viðmiðunardegi, þ.e. þeim degi þegar gagnstefnandi greiddi í síðasta sinn af samningi aðila, verið hærra vegna gengisþróunar, en stefnandi hefði mátt vænta ef gengi hefði haldist stöðugt á leigutíma.

Í fimmta lagi sé á því byggt að ekki sé tilefni til þess að beita margnefndri undantekningu frá meginreglu kröfuréttar, um fullar efndir, í tilviki þessu vegna atvika almennt. Í því sambandi sé ítrekað að atvik máls þessa séu með allt öðrum hætti en málsatvik í Hrd. 600/2011 og 464/2012 og þar af leiðandi sé engin ástæða til þess að beita undantekningarreglunni. Um sé að ræða undantekningarreglu og hana beri að túlka þröngt.

Verði engu að síður fallist á að gagnstefnandi hafi yfir fullnaðarkvittun að ráða, og að margnefnd undantekningarregla kröfuréttar eigi við í máli þessu, þá sé í sjötta lagi byggt á því að endurútreikningur aðalstefnanda frá 29. október 2010 hafi verið umfram skyldu. Byggt sé á því að 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 stangist á við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Nánar tiltekið styðjist sú málsástæða við 2. og 3. gr. laga nr. 2/1993 um EES samninginn. Með þeim hafi meginmál EES samningsins verið lögleitt og mælt fyrir um að lög og reglur skuli skýrðar, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn. Í þessu sambandi er einnig rétt að vekja athygli á markmiði EES-samningsins um myndun einsleits markaðssvæðis, sbr. og 1. gr. samningsins, og skyldur samningsaðila til að tryggja framgang markmiða samningsins, sbr. og 3. gr. hans. Þessar skyldur nái til allra eininga ríkisvaldsins, einnig dómstóla. Kveðið sé á um frelsi til fjármagnsflutninga í 40. gr. samningsins. Ákvæði 13. og 14. gr. vaxtalaga um bann við gengistryggingu brjóti gegn framangreindu ákvæði um frelsi til fjármagnsflutninga. Ákvæði 40. gr. EES samningsins hafi lagagildi hér á landi, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993, og því hafi ákvæðið forgang fram yfir ósamrýmanleg síðar til komin lagaákvæði eins og 13. – 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Þessi forgangsáhrif komi einnig skýrt fram í athugasemdum við 3. gr. frumvarps til EES laganna.

Framangreindum málsástæðum til viðbótar þá mótmælir aðalstefnandi því að greiðsluáætlun sem fylgdi samningi aðila sé ekki hluti hans svo sem haldið er fram af hálfu gagnstefnanda. Greiðsluáætlunin sé órjúfanlegur hluti kaupleigusamningsins og sé vísað til hans í samningi aðila með eftirfarandi hætti: „Undirritaður leigutaki og ábyrgðarmenn hafa kynnt sér og hafa ekkert við að athuga alla skilmála samnings þessa. Þá hefur leigutaki og ábyrgðarmenn kynnt sér vel öll fylgiskjöl með samningnum.“ Þá sé greiðsluáætlun undirrituð af báðum aðilum sama dag og samningur aðila hafi verið gerður.

Einnig sé því mótmælt að aðalstefnandi geti ekki lýst yfir og haldið til streitu riftun samnings aðila og að slíkt sé ósamrýmanlegt kröfu um greiðslu afborgana eftir riftunardag. Heimild aðalstefnanda til að krefja um greiðslu samnings með þeim hætti sem hann geri í aðalkröfu í aðalsök byggist á 1. og 2. tölul. 1. mgr. 23. samnings aðila. Þar er kveðið á um að heimilt sé að krefja stefnanda um bæði gjaldfallna og ógjaldfallna leigu. Stefndi hefur hins vegar ekki enn gert upp samning aðila þar sem gagnstefnandi hefur ekki skilað leigumun samningsins, þ.e. áðurnefndri Audi bifreið, svo sem henni hafi borið að gera. Aðalstefnandi hafi því ekki getað metið bifreiðina í samræmi við ákvæði samningsins og dregið matsverð hennar frá skuld gagnstefnanda eins og gera á samkvæmt ákvæðum samningsins..

Þá er því jafnframt hafnað að það komi máli þessu nokkuð við hvort 72. gr. stjórnarskrárinnar sé því í vegi að 18. gr. laga nr. 151/2010 verði beitt með afturvirkum hætti þar sem endurútreikningur aðalstefnanda fór fram áður en þau lög tóku gildi á grundvelli fordæmis Hæstaréttar í máli nr. 471/2010.

Fallist dómurinn á að móttaka fullnaðarkvittana girði fyrir að aðalstefnandi geti endurreiknað lánið með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 þá byggir aðalstefnandi á því að fullnaðarkvittunin verði ekki slitin í sundur með þeim hætti sem stefnandi fer fram á. Hafi gagnstefnandi fullnaðarkvittun fyrir greiðslu afborgana og vaxta þá hljóti sú kvittun að gilda um þá heildargreiðslu. Stefnandi geti ekki slitið fullnaðarkvittunina í sundur og borið hana eingöngu fyrir sig vegna greiðslu afborgunar og þess hluta vaxtagreiðslunnar sem hann telur henta sér, þ.e. litið fram hjá þeim hluta vaxtagreiðslunnar sem til kominn er vegna umsamins vaxtaálags ofan á þá LIBOR-vexti. Það fái ekki staðist að samningurinn verði reiknaður upp með áðurnefndum LIBOR-vöxtum án vaxtaálags. Það hafi verið forsenda af hans hálfu við samningsgerðina að vextir væru í samræmi við samning aðila en í greiðsluáætlun samningsins, sem sé órjúfanlegur hluti hans, komi fram að vextir af JPY hafi á undirritunardegi samnings verið 3,99% en vextir af CHF hafi á sama degi verið 5,99% og því voru meðalvextir af samningnum á þessum degi 4,99%. Af þessu megi sjá að vaxtaálag stefnda var 3,35 %. Gagnstefnanda hafi mátt vera sú forsenda ljós enda hafi hún ekki gert athugasemdir við þetta atriði fyrr en rúmum fjórum og hálfu ári eftir að samningur var gerður. Tómlæti hennar bendi til þess að hún hafi gert sér grein fyrir þessum hluta samningsskilmála og sætt sig við hann. Sanngirnissjónarmið og eðli máls hnígi og í þá átt að aðalstefnanda hafi verið heimilt að reikna umdeilt álag á LIBOR-vexti. Önnur niðurstaða myndi leiða til þess að gagnstefnandi fengi lán á kjörum langt undir því sem nokkrum öðrum stóð til boða.

Af öllu framangreindu leiði að verði byggt á margnefndri undantekningarreglu frá meginreglu kröfuréttar um fullar efndir þá sé aldrei hægt að endurreikna samning aðila með LIBOR vöxtum án umsamins vaxtaálags.

Aðalstefnandi mótmæli því að tilskipun Evrópusambandsins um neytendalán nr. 87/102/EEC og um ósanngjarna skilmála í samningum við neytendur nr. 93/13/EC hafi þýðingu við úrlausn þessa máls. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 sé skýrt kveðið á um það að ógilding gengistryggingar sé reist á ófrávíkjanlegum ákvæðum vaxtalaga, en byggi ekki á ákvæðum samningalaga nr. 7/1936 eða ólögfestum reglum fjármunaréttarins um ógildi samninga. Í öðru lagi séu bein og órjúfanleg tengsl á milli vaxtahlutfalls og gengistryggingar lánssamnings. Hafi verið samið um vexti á milli aðila gildi skýr ákvæði vaxtalaga um vaxtahlutfallið. Sjónarmiðum um neytendalán var hafnað með umræddum dómi.

Aðalstefnandi mótmæli því einnig að ákvæði 36. gr. c laga nr. 7/1936 og tilskipunar um ósanngjarna skilmála í samningum við neytendur nr. 93/13/EC eigi við í máli þessu. Samkvæmt efni sínu taki þessar réttarreglur einungis til skilmála í samningum á milli atvinnurekanda og neytanda, sbr. 36. gr. a samningalaga og 1. mgr. 1 gr. tilskipunarinnar. Markmið reglnanna sé að leiðrétta misræmi í samningsstöðu aðila. Þær taki hins vegar ekki til ákvæða laga samkvæmt eðli máls og 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar auk 13. liðar inngangsorða hennar og skýringa í greinargerð með frumvarpi til laganna. Af framangreindu leiði að umræddar reglur hafi enga þýðingu fyrir ákvörðun vaxta samkvæmt vaxtalögum og fyrir beitingu þeirra af hálfu dómstóla, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 471/2010.

Loks er á því byggt að ákvæði laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda leiði til þess að gagnstefnandi geti ekki borið fyrir sig fullnaðarkvittanir aftur til apríl 2008.

Um lagarök vísar aðalstefnandi til almennra reglna fjármuna-, kröfu- og samningaréttar. Aðalkrafa stefnanda byggist einnig á 88. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga og IAS-17 staðli 17 sem er alþjóðlegur reikningsskilastaðall um leigusamninga, 2. og 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið og 1., 3. og 40. gr. meginmáls EES-samningsins, lög nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, auk ákvæða annarra laga sem að framan er vísað til.

VII

Allar kröfur í máli þessu, að aðalkröfu í aðalsök undanskilinni, eru kröfur um viðurkenningu á því að skuld gagnstefnanda við aðalstefnanda nemi tiltekinni fjárhæð á tilteknum degi. Aðalkrafa í aðalsök felur hins vegar í sér kröfu um greiðslu gjaldfallinna afborgana af samningi aðila sem aðalstefndi hefur lýst yfir riftun á með vísan til 23. gr. samningsins. Fjárhæð kröfunnar er 2.036.415 kr. og til útskýringar á þeirri fjárhæð hefur stefnandi lagt fram skjal sem ber heitið skuldayfirlit. Af yfirlitinu verður ekki ráðið hvernig afborgunum gagnstefnanda eftir að aðalstefnandi endurreiknaði lánið hefur verið ráðstafað, en óumdeilt er að hún greiddi tvær afborganir eftir þann tíma. Þá andmælir gagnstefnandi því að afborganir á þessu skuldayfirliti byggi á endurútreikningi og kveður þær byggja á gengistryggðum höfuðstól. Framangreind andmæli gagnstefnanda, sem komu m.a. fram í greinargerð hennar í aðalsök, gáfu aðalstefnanda fullt tilefni til að leggja fram nánari sundurliðun og forsendur kröfugerðar sinnar. Þá beindi dómari til aðalstefnanda spurningu þar að lútandi þegar hann kvaddi aðila fyrir dóm á grundvelli 104. gr. laga nr. 91/1991. Í fyrirspurn dómara fólst að óskað var nánari upplýsinga um höfuðstól, vaxtafót, vaxtatímabil og fjárhæð dráttarvaxta ef slíkir vextir væru inni í fjárhæð kröfunnar. Þá óskaði dómari einnig upplýsinga um það hvernig innborgunum gagnstefnanda hefði verið ráðstafað og skýringa á misræmi í atvikalýsingu aðila að því er varðar fjölda greiddra afborgana.

Þrátt fyrir að hafa ítrekað haft tilefni til að leggja fram nánari upplýsingar og útreikninga á forsendum aðalkröfur sinnar hefur aðalstefnandi ekki lagt fram frekari gögn sem varpa ljósi á forsendur útreikninga hans eða svarað þeim spurningum sem dómari beindi til hans í áðurnefndu þinghaldi. Aðalkrafan í aðalsök er því enn óljós og vanreifuð og því ekki nokkur vegur fyrir dómara að leggja mat á kröfuna í þessum búningi. Verður ekki hjá því komist að vísa henni frá dómi án kröfu.

Varakrafa aðalstefnanda felst í viðurkenningu á því að eftirstöðvar (uppgreiðsluverðmæti) skuldar gagnstefnanda hafi numið 5.410.955 þann 5. júní 2012. Aðalstefnandi byggir þá kröfu í upphafi á útreikningum sem byggjast á tilteknum forsendum sem raktar eru í III. kafla. Kröfugerð þessi er ekki sett fram með svo skýrum og glöggum hætti sem gera má kröfu til á grundvelli 80. gr. laga nr. 91/1991. Málinu var þó ekki vísað frá í upphafi á þeim forsendum og í stefnu er boðað að aðalstefnandi muni leggja fram ítarlegri lýsingu á útreikningum og útreikningsaðferð. Slík gögn voru þó ekki lögð fram og skýrðist málið ekki frekar undir rekstri þess eða við munnlegan málflutning. Í stað þess að leggja fram nánari útskýringar og svör við spurningum dómara eftir að málið var endurupptekið lagði aðalstefnandi fram nýja útreikninga á stöðu samnings aðila sem byggjast á nýjum forsendum, m.a. varðandi gildi fullnaðarkvittana og áhrifum þess að greitt er eftir gjalddaga eða á grundvelli breyttra skilmála. Í bókun sem aðalstefnandi lagði fram í þinghaldi 21. júní gerði hann nánar grein fyrir hinum nýju málsástæðum og útreikningum. Kemur þar m.a. fram að samkvæmt nýjum útreikningum að baki varakröfunni sé staða skuldar aðalstefnanda á viðmiðunardegi örlítið hærri en varakrafan geri ráð fyrir. Vegna andmæla gagnstefnanda haldi aðalstefnandi sig hins vegar við upphaflega kröfugerð þótt fyrir liggi að hans eigin úrteikningar sýni stöðu skuldarinnar aðra en varakrafa hljóðar upp á.

Fyrsta og önnur þrautavarakrafa aðalstefnanda, eins og þeim er lýst í stefnu í aðalsök, eru sagðar byggja á sömu útreikningsaðferð og varakrafan. Mismunur á fjárhæð krafnanna er skýrður með því að hve miklu leyti aðalstefnandi felst á að fullnaðarkvittanir girði fyrir frekari greiðsluskyldu gagnstefnanda. Í fyrstu þrautavarkröfu gerir hann ráð fyrir því að gagnstefnandi nýti fullnaðarkvittanir vegna greiðslna fram til 5. nóvember 2008 en í annarri þrautavarakröfu er miðað við að gagnstefnandi „nýti fullnaðarkvittun í þeim tilfellum þegar hún greiðir fulla greiðslu miðað við endurreikning fyrir eða á eindaga en ekki í þeim tilvikum þar sem hún greiðir lægri greiðslur eða einungis vexti á grundvelli greiðsluraðabreytingar...“ eins og segir í stefnu. Ekki er því nánar lýst hvaða tímasetningar er um að ræða. Í framangreindri bókun sem aðalstefnandi lagði fram í þinghaldi 21. júní sl. var fjárhæðum viðurkenningarkrafna breytt í endanlegt horf og lagðir fram nýir útreikningar sem byggja á breyttum forsendum og málsástæðum frá því sem er í stefnu.

Gagnstefnandi mótmæltir því að aðalstefnandi komi að nýjum málsástæðum og framlagningu allra gagna aðalstefnanda.

Það er meginregla einkamálaréttarfars að aðilar máls hafi forræði á sakarefni þess og jafnframt að stefnandi marki málinu í upphafi farveg með kröfugerð sinni í stefnu og greini þar frá málsástæðum sem hann byggir kröfur sínar á og vísi til lagaraka. Allt þetta skal koma fram með skýrum og glöggum hætti í stefnu svo sem kveðið er á um í 80. gr. laga nr. 91/1991 og verður stefnan þannig grundvöllur málarekstursins. Án samþykkis gagnaðila verður að öðru jöfnu hvorki aukið við kröfur né bætt við málsástæðum frá því sem fram kemur í stefnu. Í þinghaldi 21. júní sl. gerði aðalstefnandi breytingar á kröfugerð sinni, setti fram nýja útreikninga byggða á nýjum forsendum og málsástæðum, í stað þess að verða við ábendingum dómara og svara spurningum sem til hans var beint með heimild í 104. gr. laga nr. 91/1991. Með breytingum á kröfugerð og málsástæðum og nýjum útreikningum hefur aðalstefnandi ekki skýrt grundvöll málatilbúnaðar síns heldur breytt honum á þann veg að ekki verður notast lengur við upphaflega kröfugerð og málsástæður gagnstefnanda í greinargerð eru ekki lengur andsvör við málsástæðum aðalstefnanda. Enn eru forsendur og útreikningar að baki kröfum, eins og þær eru settar fram í stefnu, bæði óljósar og ruglingslegar. Aðalstefnandi hefur með þessu kollvarpað grundvelli málsins og verður ekki hjá því komist að vísa varakröfu og þrautavarakröfum frá dómi af þeim sökum.

Samkvæmt öllu framansögðu er öllum kröfum aðalstefnanda vísað frá dómi.

Kröfugerð í gagnsök felst í þremur viðurkenningarkröfum sem lúta að því að skuld gagnstefnanda hafi numið tiltekinni fjárhæð á tilteknum degi. Í öllum tilvikum byggir gagnstefnandi málatilbúnað sinn á því að samningur aðila sé lánasamningur þótt hann sé nefndur kaupleigusamningur, og gengistryggingarákvæði samningsins séu ólögmæt. Aðalstefnandi mótmælir þessari málsástæðu og byggir á því að samningur aðila sé kaupleigusamningur. Því komi ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 ekki í veg fyrir að heimilt hafi verið að gengistryggja leigufjárhæðina og endurútreikningur hans sjálfs í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 hafi verið umfram lagaskyldu. Til stuðnings því að um kaupleigusamning sé að ræða vísar aðalstefnandi til 6. gr. alþjóðlega reikningsskilastaðalsins IAS-17 um leigusamninga. Í umræddu ákvæði staðalsins, sem er í kafla um skilgreiningar, segir: „Skilgreiningin á leigusamningi tekur til samninga um leigu á eign sem fela í sér ákvæði sem gefa leigutaka kost á að öðlast eignarrétt á eigninni þegar umsamin skilyrði eru uppfyllt. Slíkir samningar eru stundum nefndir kaupleigusamningar.“ Vísar stefnandi jafnframt til þess að í 88. gr. laga um ársreikninga, nr. 3/2006, hafi þessum reikningsskilastöðlum verið veitt lagagildi en í umræddu ákvæði ársreikningalaga segir að ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og -ráðsins (EB) nr. 1606/2002 frá 19. júlí 2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, skuli hafa lagagildi hér á landi í samræmi við bókun I um altæka aðlögun við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993.

Samningi aðila er lýst í atvikalýsingu dómsins. Svo sem þar er rakið er í texta hans tekið fram að hann sé um kaupleigu, en í greiðsluáætlun, sem fylgdi honum, er á hinn bóginn rætt um lán og að lengd þess sé 84 mánuðir og kveðið er á um greiðslu vaxta samhliða afborgunum. Þá er gengið út frá því að við vanefndir geti aðalstefnandi rift samningi en jafnframt krafið gagnaðila um fullar greiðslur til loka samningstímans. Þá er gengið út frá því í samningnum að gagnstefnandi verði eigandi bifreiðarinnar án sérstakrar greiðslu eftir að hafa innt af hendi 84 mánaðarlegar afborganir, sem svo voru nefndar bæði í greiðsluáætlun og greiðsluseðlum frá aðalstefnanda. Auk þessa verður af gögnum málsins ekki ráðið að gagnstefnandi hafi óskað eftir því að leigja eða taka á kaupleigu bifreið í eigu aðalstefnanda, heldur keypti hann bifreiðina af þriðja aðila sem nefndur er seljandi í samningi aðila. Þegar þetta allt er virt í heild verður að líta svo á að samningur aðila sé í raun lánasamningur klæddur í búning kaupleigusamnings í stöðluðu samningsformi sem aðalstefnandi samdi. Ekki er fallist á það með aðalstefnanda að alþjóðlegir reikningsskilastaðlar hafi þýðingu við úrslausn þessa máls, óháð því hvort þeim hafi verið veitt lagagildi hér á landi. Reikningsskilastaðlar kveða á um eða eru til leiðbeiningar um reikningsskil fyrirtækja en niðurstaðan um eðli samnings aðila í þessu máli veltur ekki á reikningsskilareglum heldur því um hvað var í raun samið. Með framangreindum rökstuðningi verður lagt til grundvallar að hér hafi verið um að ræða samning um lánveitingu í skilningi laga nr. 38/2001. Vísast um þetta atriði jafnframt til dóms Hæstaréttar frá 16. júní 2010, máli nr. 153/2010 þar sem sama samningsform aðalstefnanda var talið vera lánasamningur en ekki kaupleigusamningur.

Þá er það óumdeilt í málinu að í samningi aðila eru fjárhæðir gengistryggðar og að fenginni þeirri niðurstöðu að um lánasamning sé að ræða er óhætt að slá því föstu að sú gengistrygging er andstæð 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 sbr. m.a. fordæmi Hæstaréttar m.a. í áðurgreindum málum nr. 153/2010 og 92/2010.

Aðalstefnandi heldur því fram að umrædd ákvæði vaxtalaganna stangist á við 40. gr. EES-samningsins og 2. og 3. gr. laga nr. 2/1993 leiði til þess að ekki verði byggt á framangreindum ákvæðum vaxtalaganna. Í 40. gr. EES-samningsins segir að innan ramma ákvæða samningsins skuli engin höft vera milli samningsaðila á flutningum fjármagns í eigu þeirra sem búsettir eru í aðildarríkjum EB eða EFTA-ríkjum né nokkur mismunun, byggð á ríkisfangi eða búsetu aðila eða því hvar féð er notað til fjárfestingar. Aðalstefnandi hefur ekki gert viðhlítandi grein fyrir því með hvaða hætti áðurnefnd ákvæði vaxtalaga hindri fjármagnsflutninga á EES-svæðinu á þann hátt að fari í bága við framangreint ákvæði samningsins. Jafnvel þótt viðurkennt yrði að framangreint bann stangist að einhverju leyti á við skuldbindingar á grundvelli EES-samningsins er ekki á það fallist með aðalstefnanda að það myndi leiða til þess að ákvæðum vaxtalaga yrði vikið til hliðar í ágreiningsmálum milli samningsaðila þessa máls. Slík niðurstaða verður ekki leidd af nefndum greinum EES-samningsins og fær hvorki stoð í tilvitnuðum dómum EFTA-dómstólsins og Evrópudómstólsins né öðrum gögnum sem aðalstefnandi vísar til.

Samkvæmt framansögðu verður hér lagt til grundvallar að samningur aðila sé lánasamningur með ólögmætri gengisviðmiðun. Veltur niðurstaða málsins á því hvort og þá hvaða afleiðingar sú staða hafi á útreikning á eftirstöðvum kröfunnar á grundvelli samnings aðila. Í aðalkröfu gagnstefnanda er byggt á því að horfa eigi fram hjá ákvæðum samningsins um gengistryggingu og endurreikna eigi lánið frá lántökudegi með þeim vöxtum sem samningurinn sjálfur kveður á um. Þar sem í samningnum sjálfum sé einungis kveðið á um LIBOR-vexti af tilgreindum erlendum myntum og ekki kveðið á um neitt álag á þá vexti eigi ekki að reikna með neinu álagi ofan á LIBOR-vexti af japönskum jenum og svissneskum frönkum. Í útreikningum að baki aðalkröfunni eru því þessi vextir lagðir á höfuðstól lánsins og innborgunum gagnstefnanda ráðstafað á hverjum gjalddaga, fyrst til greiðslu vaxta og afganginum til lækkunar á höfuðstól lánsins. Þannig útreiknaðar voru eftirstöðvar lánsins 3.575.711 kr. þann 5. júní 2012.

Það er niðurstaða dómsins að þessi útreikningsaðferð fái ekki staðist með hliðsjón af ákvæðum laga og fyrirliggjandi fordæmum Hæstaréttar í málum þar sem reynir á endurútreikning við sambærilegar aðstæður. Líta ber á ákvæði samnings aðila um gengistryggingu og vexti sem eina heild þar sem bein og órjúfanleg tengsl eru milli verðtryggingarinnar annars vegar og vaxta hins vegar. Vegna þessa er óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiði til þess að horfa verði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð og líta svo á að atvik svari til þess að samið hafi verið um að greiða beri vexti af láninu án þess að tiltekið sé hverjir þeir séu. Í 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, sem var í gildi á lántökudegi og er enn óbreytt, segir að þegar þannig standi á skuli vextir af láninu á hverjum tíma vera jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna.

Þar sem þessi niðurstaða byggist á því að horfa alfarið fram hjá ákvæði samningsins um vexti og verðtryggingu kemur ekki til frekari skoðunar í þessum dómi ágreiningur aðila um það hvort umsamdir vextir hafi verið með eða án álags á LIBOR-vexti þeirra mynta sem greint er frá. Þá er ekki fallist á það með gagnstefnanda að 14. gr. laga um neytendalán nr. 121/1994 eða önnur ákvæði laganna leiði til þeirrar niðurstöðu að vextir verði ekki ákveðnir á grundvelli 4. gr. laga nr. 38/2001. Í nefndri grein neytendalánalaganna er kveðið á um það að séu vextir eða annar lántökukostnaður ekki tilgreindir í lánssamningi þá sé ekki heimilt að krefja neytanda um greiðslu þeirra. Að öðru leyti fari um vexti af neytendalánum samkvæmt vaxtalögum. Hér er aðstaðan ekki sú að ekki hafi verið samið um vexti eða annað endurgjald fyrir lánið heldur sú að hið umsamda endurgjald var ólögmætt. Ber í því tilviki að fara að vaxtalögum svo sem kveðið er á um í greininni. Er það og í samræmi við dóm Hæstaréttar í máli 604/2010 sem hefur fordæmisgildi hér að því er varðar túlkun á samþýðanleika nefndra lagaákvæða.

Þá er ekki fallist á það með gagnstefnanda að 36. gr. c laga nr. 7/1936 leiði til þess að taka beri aðalkröfu hennar til greina. Jafnvel þótt ákvæði samningalaga kunni að hafa áhrif á túlkun samnings aðila verður ekki talið að nefnt ákvæði samningalaga haggi því að líta beri fram hjá ákvæðinu í heild sem fjallar um gengistryggingu og vexti í samningi aðila.

Með framangreindum rökstuðningi er aðalkröfu gagnstefnanda hafnað.

Með sama hætti og í aðalkröfu er í endurútreikningi að baki varakröfu gagnstefnanda miðað við samningsvexti eins og aðalstefnandi kveður þá hafa verið, þ.e. LIBOR-vexti án álags, en horft fram hjá ógildu ákvæði um gengistryggingu. Í aðalkröfu er miðað við að lánið hafi borið þá vexti fram til 22. desember 2010 þegar lög 151/2010 tóku gildi en í varakröfu að þeir hafi gilt þar til gagnstefnandi hætti að greiða af láninu eða til 5. mars 2010. Að framan hefur þeirri málsástæðu gagnstefnanda verið hafnað að unnt sé að miða við ákvæði samnings um vexti þegar gengistryggingarákvæði samningsins er ógilt. Útreikningur varakröfu byggist með sama hætti og aðalkrafan á því sem samningsvöxtum. Þegar af þeirri ástæðu er varakröfu gagnstefnanda hafnað með sömu röksemdum og raktar eru í umfjöllun um aðalkröfuna að því er þetta atriði varðar.

Þrautavarakrafa gagnstefnanda byggist á útreikningi á stöðu lánsins miðað við að það hafi borið vexti frá upphafi lánstíma jafnháa vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður og vísað er til í 4. gr. laga nr. 38/2001 en jafnframt er gert ráð fyrir því að hún verði ekki krafin um viðbótargreiðslur vegna vangreiddra vaxta á tímabilinu 22. febrúar 2008 til 5. febrúar 2010, þ.e. á þeim tíma sem hún greiddi af láninu, óháð því hvort einhverjar afborganir hafi verið inntar af hendi eftir gjalddaga og óháð því hvort gerðar hafi verið tímabundnar breytingar á skilmálum samningsins á hluta þess tíma. Byggir gagnstefnandi á því að hún hafi móttekið fullgildar fullnaðarkvittanir fyrir afborganir af láninu á þessu tímabili og verði því ekki krafin um frekari greiðslur fyrir þann tíma.

Aðalstefnandi mótmælir því að reglur kröfuréttar og fordæmi Hæstaréttar um gildi fullnaðarkvittana eigi við í tilviki því sem hér er deilt um.

Niðurstaða dómsins, hvað þennan kröfulið varðar, veltur á þýðingu þess að gagnstefnandi tók við fullnaðarkvittunum á framangreindu tímabili. Gagnstefnandi byggir á því að aðalstefnandi eigi ekki rétt á viðbótargreiðslu vegna þegar greiddra gjalddaga þar sem líta verði á greiðslu hans sem fullnaðargreiðslu í þeim tilvikum þegar hann hefur tekið við fullnaðarkvittun vegna þeirra. Að mati dómsins hefur það ekki áhrif á gildi fullnaðarkvittana þótt skuldari greiði afborgun einhverjum dögum eftir gjalddaga enda hafi hann staðið skil á vanskilaálagi samkvæmt ákvæðum samningsins og móttekið greiðslukvittun fyrir viðkomandi afborgun án fyrirvara af hálfu kröfuhafa. Við þær kringumstæður er ekkert sem breytir því að hann hafi mátt treysta því að greiðslu fyrir það tímabil sé lokið rétt eins og í þeim tilvikum þegar hann greiddi fyrir eða á gjalddaga. Þá verður ekki séð á hvaða forsendum samningur um breytingar á skilmálum lánasamningsins geti haft áhrif á gildi kvittana fyrir afborgunum sem eru í samræmi við efni samnings aðila með þeim breytingum sem samið var um. Þessum málsástæðum fyrir sýknukröfu aðalstefnanda er því hafnað. Ekki er heldur fallist á það með aðalstefnanda að eðlismunur sé á samningi aðila þessa máls og þeirra mála sem Hæstiréttur hefur fallist á að fullnaðarkvittanir girði fyrir frekari kröfur lánveitanda. Hann hefur ekki gert nánari grein fyrir því í hverju eðlismunur samninganna felist að öðru leyti en því að benda á að samningur aðila sé til skemmri tíma en umdeildir samningar í málum nr. 600/2011 og 464/2012. Á hinn bóginn er samningstími í máli 50/2013 jafnlangur og í þessu máli. Að mati dómsins hefur samningstíminn einn og sér engin áhrif á úrslit málsins. Þá er ekki hald í þeirri málsástæðu aðalstefnanda að ákvæði laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda komi í veg fyrir að gagnstefnandi geti borið fyrir sig fullnaðarkvittanir.

Í máli þessu þarf að líta til þess hvort aðstæður hafi verið þannig að rétt sé að beita reglunni um fullnaðarkvittanir þannig að þær girði fyrir möguleika aðalstefnanda til að krefja gagnstefnanda um viðbótargreiðslur fyrir liðna tíð. Svo sem fram kemur í þeim dómum Hæstaréttar sem fordæmisgildi hafa um þetta atriði, þ.e. málum nr. 600/2011, 646/2012 og 50/2013, verður við mat á því að líta til nokkurra atriða. Í fyrsta lagi hvort skuldari hafi verið í góðri trú, þ.e. hafi hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans var ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi. Í öðru lagi hvort sá aðstöðumunur hafi verið á samningsaðilum að það réttlæti að hafna beri viðbótarkröfum. Í þriðja lagi hvorum aðilanum stendur nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiða til þess að vangreitt hefur verið. Í því sambandi skiptir einkum máli hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hve langur tími hafi liðið frá því að mistök komu fram þar til krafa var höfð uppi, hvort öðrum samningsaðila megi fremur kenna um að mistökin, hvort samningssambandið sé einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfunnar. Ekkert eitt þessara atriða getur ráðið úrslitum um það hvort kröfuhafi eigi rétt á viðbótargreiðslum, heldur ræður þar heildarmat á aðstæðum öllum en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari eru rökin fyrir því að byggja megi á því að fullnaðarkvittun leiði til þess að kröfuhafi missi rétt til að krefjast viðbótargreiðslu.

Aðalstefnandi sendi gagnstefnanda greiðsluseðla vegna hverrar afborgunar og greiðslur voru inntar af hendi með skuldfærslu af reikningi gagnstefnanda. Því er ekki andmælt að þessi greiðslumáti samsvari því að gagnstefnandi hafi fengið fullnaðarkvittun vegna hverrar greiðslu. Báðir samningsaðilar gengu út frá því að þessar greiðslur væru í samræmi við gildan samning milli aðila. Var gagnstefnandi því í góðri trú um að hann hefði innt af hendi fullnaðargreiðslu vegna þeirra gjalddaga sem hann stóð í skilum með. Þá er vafalaust að aðstöðumunur aðila er mikill þar sem aðalstefnandi er fjármálafyrirtæki en gagnstefnandi einstaklingur sem stofnar til viðskipta við hann vegna bifreiðakaupa. Það stóð því aðalstefnanda nær að sjá til þess að samningur aðla væri í samræmi við lög enda eru samningsskilmálar samdir einhliða af honum. Það hefði í sjálfu sér ekki verið flókið fyrir aðalstefnanda að gæta að þessu atriði en sama krafa verður ekki gerð til gagnstefnanda sem ekki er sérfræðingur í fjármálum eða samningagerð og hafði auk þess litla eða enga möguleika á að hafa áhrif á staðlaða samningsskilmála aðalstefnanda. Af þessum sökum stendur það aðalstefnanda nær að bera áhættuna af vangreiðslum vaxta fram að endurútreikningi sem fór fram skömmu eftir að fyrstu gengisdómar Hæstaréttar voru kveðnir upp. Þá voru hátt í þrjú ár liðin af sjö ára lánstíma og gagnstefnandi hafði greitt af láninu fyrstu 24 afborganirnar, ýmist á grundvelli upphaflegs lánasamnings eða á grundvelli tímabundinna skilmálabreytinga. Verður að telja að festa hafi verið komin á framkvæmd samnings aðila. Hvað umfang viðbótarkröfu aðalstefnanda varðar er rétt að líta til fordæmis réttarins í síðastgreinda dómi hans í máli nr. 50/2013. Eins og í þessu máli er þar um að ræða lán til bílakaupa, lánstíminn er sá sami og í báðum tilvikum er um jafngreiðslulán að ræða, þ.e. í greiðsluáætlun lánanna var gert ráð fyrir því að afborganir væru jafnar út lánstímann en hlutfall vaxta og höfuðstóls af hverri afborgun breytilegt, þannig að vaxtaþátturinn var hár í upphafi en fór lækkandi þegar leið á lánstímann. Verður því hér að bera saman annars vegar þá vexti sem aðalstefnandi krafði gangstefnanda um með endurreikningi lánsins þann 29. október 2010, en í fyrirliggjandi gögnum málsins kemur fram að þeir voru samtals 1.862.750 krónur, og hins vegar þá vexti sem gagnstefnandi greiddi í raun á sama tímabili, sem voru 672.817 krónur. Mismunurinn er tæplega 1.190.000 krónur. Það skekkir nokkuð þennan samanburð að gagnstefnandi greiddi hvorki vexti né afborganir af láninu síðustu átta mánuðina fyrir endurútreikninginn. Hefði hann staðið í skilum hefðu raunverulegar vaxtagreiðslur hans orðið hærri og viðbótarkrafa aðalstefnanda því eitthvað lægri. Hvað sem því líður er að mati dómsins ljóst, með hliðsjón af fyrirliggjandi fordæmi Hæstaréttar, að þessi viðbótarkrafa er umtalsverð hvort sem litið er til hennar sem hlutfalls af upphaflegri lánsfjárhæð eða sem hlutfalls af greiddum vöxtum. Í greinargerð í gagnsök byggir aðalstefnandi á því að viðbótargreiðslan sé önnur og mun lægri. Hann hefur á hinn bóginn ekki gert viðhlítandi grein fyrir því hvernig hann kemst að þeirri niðurstöðu sem er ekki í samræmi við endurútreikning hans sjálfs sem hann lagði fram í málinu. Þá er heldur ekki fallist á það með aðalstefnanda að það skipti máli við mat á því hve há viðbótarkrafan sé hvort verðmæti bifreiðarinnar, sem andvirði lánsins var notað til að kaupa, hafi hækkað vegna gengisþróunar.

Svo sem áður er rakið ræður ekkert eitt framangreindra atriða úrslitum málsins en að mati dómsins og með hliðsjón af fordæmum Hæstaréttar í sambærilegum málum leiðir heildarmat á aðstæðum öllum til þeirrar niðurstöðu að gagnstefnandi geti borið fyrir sig gildi fullnaðarkvittana vegna þegar greiddra afborgana af lánasamningi aðila. Hún verður því ekki krafin um viðbótargreiðslu fyrir liðna tíð vegna þeirra gjalddaga sem hún hefur þegar greitt.

Aðalstefnandi gerir ekki athugsemdir við útreikninga kröfunnar að öðru leyti en því sem viðvíkur áhrifum fullnaðarkvittana. Málflutningsyfirlýsingar hans varðandi gildi yfirlýsingar um riftun, sem send var 23. mars 2011, eru ósamrýmanlegar þar sem í málatilbúnaði hans er ýmist byggt á því að henni sé haldið til streitu eða ekki án þess að nánari grein sé gerð fyrir því hvaða áhrif riftunin hafi á fjárhæð skuldarinnar á þeim sem gagnstefnandi miðar kröfugerð við. Verður af þessum ástæðum ekki byggt á því að yfirlýsing um riftun hafi nein áhrif á eftirstöðvar lánasamnings aðila. Með hliðsjón af öllu framangreindu verður þrautavarakrafa gagnstefnanda tekin til greina svo sem nánar greinir í dómsorði.

Rétt er að aðalstefnandi greiði gagnstefnanda málskostnað með vísan til 1. og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málskostnaður telst hæfilega ákveðinn 5.100.000 kr. og hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts og höfð hliðsjón af framlögum reikningi lögmanns gagnstefnanda þar sem fram kemur að útlagður kostnaður við sérfræðiráðgjöf tengdri útreikningum kröfugerðar nemi 2.216.832 kr.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp þennan dóm. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. lag nr. 91/1991.

Dómsorð:

Öllum kröfum aðalstefnanda, Lýsingar hf., á hendur gagnstefnanda Í-kvk-þgf F-kvk-þgf F-kvk-þgf, er vísað frá dómi. Viðurkennt er að eftirstöðvar bílasamnings aðila frá 22. febrúar 2008 hafi numið 4.517.812 kr. þann 5. júní 2012.

Aðalstefnandi greiði gagnstefnanda 5.100.000 kr. í málskostnað.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf