X-61/2013

1. Mál þetta, sem rekið er samkvæmt XXIV. kafla laganna um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, telst höfðað við þingfestingu 29. maí 2013. Málið var tekið til úrskurðar 5. júní 2018. Sóknaraðili er þrotabú JB byggingarfélags ehf., Borgartúni 26 í Reykjavík, en varnaraðili er þrotabú VBS eignasafns hf., Suðurlandsbraut 6 í Reykjavík. Málið er eitt fjögurra samkynja mála sem rekin hafa verið milli sömu aðila. Dómari málsins tók við meðferð málanna 10. janúar 2018 en hafði ekki áður haft afskipti af þeim. Í þinghaldi 26. mars 2018 var að ósk lögmanna málsaðila afráðið að sameina málin sem voru nr. X-59, 60, 61 og 62, öll frá 2013, og reka þau framvegis sem málið nr. X-61/2013.

2. Dómkröfur sóknaraðila eru að viðurkenndar verði sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. neðangreindar kröfur hans á hendur varnaraðila sem lýst var við slitameðferð VBS eignasafns hf. 1) Krafa nr. 198 að fjárhæð 140.193.150 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. mars 2008 til 9. apríl 2010. 2) Krafa nr. 197 að fjárhæð 570.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. júlí 2008 til 9. apríl 2010. 3) Krafa nr. 196 að fjárhæð 200.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. júlí 2008 til 9. apríl 2010. 4) Eftirstöðvar kröfu nr. 194 að fjárhæð 34.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. nóvember 2008 til 9. apríl 2010. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar að fjárhæð 20.321.077 krónur úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og málskostnaðar að skaðlausu úr hendi sóknaraðila að mati dómsins.

3. Varnaraðili, sem áður bar heitið VBS Fjárfestingarbanki hf., var tekinn til slita 9. apríl 2010 eftir ákvæðum XII. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Við slitin lýsti sóknaraðili, sem tekinn hafði verið til gjaldþrotaskipta 17. mars 2010, kröfum á hendur varnaraðila. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 11. september 2015 var bú VBS eignasafns hf. tekið til gjaldþrotaskipta að beiðni slitastjórnar samkvæmt 4. mgr. 103. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Varnaraðili gerði í öndverðu kröfu um að máli þessu yrði vísað frá héraðsdómi með því að kröfugerð sóknaraðila væri ábótavant og málið vanreifað af hans hendi. Frávísunarkröfu varnaraðila var hafnað með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur 15. apríl 2014. Varnaraðili skaut þeim úrskurðum til Hæstaréttar en þar var kærum varnaraðila vísað frá með dómum Hæstaréttar í málunum nr. 313, 314, 315 og 316 frá 2014 með því að úrskurðir héraðsdóms gætu ekki efni sínu samkvæmt sætt kæru vegna gagnályktunar frá j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. málslið 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991.

4. Þann 1. nóvember 2007 veitti varnaraðili félaginu Eignasmára ehf. næstum tveggja og hálfs milljarðs króna lán til endurfjármögnunar skulda félagsins en lánið var sagt tryggt með 96% eignarhluta félagsins í sóknaraðila. Eignasmári var svo sameinaður sóknaraðila 14. desember 2007. Samkvæmt lánsskilmálum skyldi skuldin greidd upp í einu lagi þann 1. maí 2008. Þann 18. júlí 2008 var gerður nýr lánssamningur við sóknaraðila þar sem varnaraðili veitti sóknaraðila frest til endurgreiðslu eftirstöðva skuldarinnar til 18. október 2008 og lánið sagt tryggt með öllum hlutum í sóknaraðila.

5. Kröfur sóknaraðila sem lýst var við slit varnaraðila voru fjórar. Sú fyrsta var vegna ráðstafana, sem tengdust kaupum varnaraðila á fasteign að Hlíðasmára 6 í Kópavogi með samningi við JB Byggingafélag ehf. 12. mars 2008. Höfuðstóll þessarar kröfu sóknaraðila nam 150.193.150 krónum. Krafan var reist á því að samkvæmt kaupsamningnum hefðu 150.193.150 krónur af umsömdu kaupverði, sem nam samtals 470.000.000 króna, verið greiddar með því að sóknaraðili hefði látið þá fjárhæð ganga inn á skuld JB Byggingafélags ehf. samkvæmt lánssamningi þeirra frá 1. nóvember 2007. Sóknaraðili lækkaði fjárhæð kröfunnar um tíu milljónir króna í 140.193.150 krónur með sérstakri yfirlýsingu við aðalmeðferð málsins og vísaði um það til mats dómkvadds matsmanns á virði fasteignarinnar sem lá frammi í málinu. Önnur krafa sóknaraðila var vegna ráðstafana, sem tengdust kaupum varnaraðila á kauprétti að hlutafé í Stórási ehf. af JB Byggingafélagi ehf., sem samningur var gerður um 18. júlí 2008. Höfuðstóll þessarar kröfu varnaraðila nam 570.000.000 króna. Krafan er reist á því að eftir kaupsamningnum hafi 570.000.000 króna af umsömdu kaupverði, sem nam samtals 670.000.000 króna, verið greiddar með því að sóknaraðili hefði látið þá fjárhæð ganga inn á skuld JB Byggingafélags ehf. samkvæmt lánssamningi þeirra frá 1. nóvember 2007. Þriðja krafa sóknaraðila var vegna ráðstafana, sem tengdust kaupum varnaraðila 18. júlí 2008 á réttindum og skyldum JB Byggingafélags ehf. samkvæmt samningi dagsettum 21. nóvember 2006 við Kaupang eignarhaldsfélag ehf. Höfuðstóll þessarar kröfu sóknaraðila nam 200.000.000 króna. Krafan er reist á því að eftir kaupsamningnum hafi 200.000.000 króna af umsömdu kaupverði, sem nam samtals 300.000.000 króna, verið greiddar með því að sóknaraðili hefði látið þá fjárhæð ganga inn á skuld JB Byggingafélags ehf. samkvæmt lánssamningi þeirra frá 1. nóvember 2007. Fjórða krafa sóknaraðila var vegna ráðstafana í tengslum við átta nánar tilgreindar greiðslur, sem JB Byggingafélag ehf. hefði innt af hendi til sóknaraðila á tímabilinu 5. nóvember 2008 til 10. nóvember 2009. Höfuðstóll lýstrar kröfu varnaraðila nam upphaflega samanlagðri fjárhæð þessara greiðslna, 128.498.834 krónum, en af þeirri fjárhæð samþykkti slitastjórn síðar sem almenna kröfu í varnaraðila 94.498.834 krónur. Eftirstöðvar kröfunnar sem sóknaraðili krefst nú að verði samþykktar eru því 34.000.000 króna. Krafan er reist á því að nefndar átta greiðslur hafi farið fram á fyrrnefndu tímabili með millifærslum af tveimur tilgreindum bankareikningum JB Byggingafélags ehf., en félagið hafi með öllu verið í eigu sóknaraðila og fénu verið ráðstafað inn á skuldir þess við hann. Þessar ráðstafanir allar telur sóknaraðili riftanlegar samkvæmt 2. mgr. 134. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991 og krefst hann greiðslu fyrrnefndra fjárhæða á þeim grunni. Varnaraðili hefur hafnað því að nefndar riftunarreglur eigi við. Telur varnaraðili að hinar umþrættu ráðstafanir hafi verið eðlilegar eftir atvikum en auk þess áréttar varnaraðili að málsástæður sóknaraðila sem varða meintan riftanleika hinna umþrættu ráðstafana geti ekki komið til úrlausnar í málinu með vísan til þess að kröfugerð varnaraðila sé ekki sett fram með réttum hætti með tilliti til dómvenju í riftunarmálum.

Málsástæður sóknaraðila

6. Af hálfu sóknaraðila er á því byggt að varnaraðili og sóknaraðili hafi er hinar umþrættu ráðstafanir voru gerðar verið nákomnir aðilar í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Vísar sóknaraðili til þess að starfsmaður varnaraðila sem gegnt hafi stöðu forstöðumanns lánasviðs varnaraðila hafi frá 31. maí 2007 átt sæti í stjórn sóknaraðila. Hann hafi þar verið annar tveggja aðalmanna en undirritun beggja hafi þurft til að skuldbinda félagið. Varnaraðili var því að mati sóknaraðila ráðandi aðili í sóknaraðila er ráðstafanir þær voru gerðar sem þrjár fyrstu kröfur sóknaraðila byggjast á. Þegar ráðstafanir þær voru gerðar sem fjórða krafa sóknaraðila byggist á hafi varnaraðili verið eigandi sóknaraðila.

7. Sóknaraðili byggir á því að allar hinar umþrættu ráðstafanir aðila hafi farið fram með þeim hætti að þær séu riftanlegar á grundvelli 2. mgr. 134. gr. gjaldþrotalaga. Sóknaraðili telur að samkvæmt greininni megi krefjast riftunar á greiðslu skuldar til nákominna á síðustu tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega. Sóknaraðili telur skilyrðum greinarinnar fullnægt að því varðar öll tilvikin sem hann krefst riftunar á. Um hinar þrjár fyrstu af kröfum sínum telur sóknaraðili augljóst að skilyrðið um óvenjulegan greiðslueyri sé til staðar og raunar einnig um það að greiðsla hafi skert greiðslugetu þrotamannsins verulega. Að því er varðar ráðstafanir þær sem urðu tilefni fjórðu kröfu hans vísar sóknaraðili til þess að með greiðslunni sem var 34.000.000 króna peningagreiðsla sem fór fram með millifærslu 5. nóvember 2008 hafi greiðslugeta þrotamanns verið skert svo verulega að skilyrði séu til að rifta greiðslunni eftir ákvæði 2. mgr. 134. gr. gjaldþrotalaga. Vísar sóknaraðili til þess að af samkomulagi varnaraðila og sóknaraðila og þáverandi stjórnarformanns og forstjóra sóknaraðila frá 18. júlí 2008 megi ráða að eftirfarandi ráðstafanir aðila hafi verið gerðar á grundvelli þess að aðilum hafi öllum verið ljóst að sóknaraðili væri í alvarlegum greiðsluerfiðleikum. Þá vísar sóknaraðili til þess að af kröfulýsingum í bú varnaraðila sem lagðar voru fram í málinu megi ráða að sóknaraðili hafi, er hin umþrætta greiðsla var innt af hendi, verið kominn í alvarlega lausafjárþröng og að gjaldfallnar kröfur hrönnuðust upp. Sömu ályktanir telur sóknaraðili nærlægt að draga af stöðu bankareikninga sóknaraðila en yfirlit þeirra lágu frammi í málinu. Sóknaraðili vísar til þess að er greiðslan umþrætta fór fram hafi sóknaraðili engar eignir átt eftir til ráðstöfunar og að allar fasteignir hans hafi verið yfirveðsettar. Í ljósi alls þessa telur sóknaraðili augljóst að greiðslan hafi skert greiðslugetu sóknaraðila svo verulega að skilyrði séu til að rifta henni eftir ákvæði 2. mgr. 134. gr. gjaldþrotalaga.

8. Kröfur sínar um riftun byggir sóknaraðili til vara á 141. gr. gjaldþrotalaga. Sóknaraðili telur að hinar umþrættu ráðstafanir hafi verið ótilhlýðilegar og að þær hafi verið varnaraðila til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og leitt til þess að eignir sóknaraðila hafi ekki verið til staðar til fullnustu öðrum kröfuhöfum. Hann telur að miða verði verðmæti hinna afhentu eigna við það sem um var samið í viðskiptum aðila að teknu tilliti til niðurstöðu matsmanns um verðmæti fasteignarinnar að Hlíðasmára 6 í Kópavogi. Samkvæmt því hafi 70 - 80% ráðstafanlegra verðmæta úr búi sóknaraðila á því tímabili sem hinar umþrættu ráðstafanir voru gerðar runnið til varnaraðila. Á sama tíma hafi aðeins að óverulegu leyti verið greitt af gjaldföllnum skuldum við aðra kröfuhafa. Sóknaraðili telur að hinar umþrættu ráðstafanir hafi ekki verið til þess fallnar að styrkja rekstur og fjárhagsstöðu félagsins til framtíðar. Þá vísar hann til þess að ráðstafanir sem fara í bága við einstakar riftunarreglur gjaldþrotaskiptalaga til að mynda 134. gr. laganna, en verður ekki rift á grundvelli sérreglna um þær, t.d. vegna þess að þær hafi farið fram utan tímafresta, séu ótilhlýðilegar í skilningi 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga að uppfylltum öðrum skilyrðum. Þá vísar sóknaraðili til þess að talið hafi verið að greiðsla skulda fyrir gjalddaga og greiðsla eldri skulda sé yfirleitt ótilhlýðileg og þetta eigi sérstaklega við um greiðslur sem séu til þess fallnar að mismuna kröfuhöfum. Sóknaraðili byggir á því varðandi allar kröfur sínar að félagið hafi verið ógjaldfært er hinar riftanlegu ráðstafanir voru gerðar. Sóknaraðili byggir á því að ógjaldfærni sóknaraðila sé sönnuð með matsgerð dómkvaddra matsmanna sem ekki hafi verið hnekkt. Einnig byggir sóknaraðili á því að varnaraðili hafi vitað, eða mátt vita, um ógjaldfærni sóknaraðila og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstafanir aðila voru ótilhlýðilegar. Forstöðumaður lánasviðs varnaraðila hafi átt sæti í tveggja manna stjórn sóknaraðila og honum hafi ekki getað dulist ógjaldfærni sóknaraðila við þessar aðstæður né þau áhrif ráðstafananna að skapa einum kröfuhafa hagsbætur umfram aðra. Sóknaraðili byggir á því að það standi varnaraðila nær að sýna fram á að umræddar ráðstafanir hafi allt að einu verið tilhlýðilegar í skilningi 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Enn frekar eigi þetta við um ráðstöfun þá sem gerð hafi verið eftir að sóknaraðili var kominn í eigu varnaraðila.

9. Endurgreiðslukröfur sínar byggir sóknaraðili á 1. mgr. og 3. mgr. 142. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Sóknaraðili telur að varnaraðila hafi í öllum tilvikum verið kunnugt um riftanleika ráðstafananna og hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með hinum riftanlegu ráðstöfunum. Með vísan til þessa byggir hann aðallega á því að skilyrði séu fyrir því að fallast á skaðabótakröfur sóknaraðila, en ella beri að fallast á fjárkröfur sem feli í sér endurgreiðslu auðgunar, að því gefnu að dómurinn fallist á að um nákomna aðila hafi verið að ræða í skilningi 3. gr. og ráðstafanir teljist riftanlegar skv. 2. mgr. 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga.

10. Sóknaraðili aflaði undir rekstri málsins matsgerðar dómkvaddra matsmanna, þeirra A-kk-ef M-kk-ef J-kk-ef, löggilts endurskoðanda, og K-kk-ef B-kk-ef löggilts fasteignasala, um gjaldfærni JB Byggingafélags ehf. 18. júlí 2008 og 5. nóvember 2008. Niðurstöður þeirra eru þær að miðað við 18. júlí 2008 hafi skuldir sóknaraðila umfram eignir numið um 3,7 milljörðum og gjaldfallnar kröfur um 4,8 milljörðum. Miðað við 5. nóvember 2008 telja þeir skuldir umfram eignir hafa numið alls 4,9 milljörðum og gjaldfallnar skuldir 8,2 milljörðum. Þá er það niðurstaða matsmanna að fyrirséð hafi verið á umræddum tímamörkum að sóknaraðili gæti ekki staðið að fullu í skilum við lánardrottna sína og ekkert hafi bent til þess að um skammvinna greiðsluerfiðleika væri að ræða.

Málsástæður varnaraðila

11. Varnaraðili byggir kröfu sína um höfnun á öllum kröfum sóknaraðila í fyrsta lagi á því að kröfulýsing sóknaraðila hafi ekki uppfyllt skilyrði laga um skýran og ljósan málatilbúnað samkvæmt d., e., og f. liðum 1. mgr. 80. gr. einkamálalaga samanber 117. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Varnaraðili vísar til þess að í kröfugerð sinni í kröfulýsingum hafi sóknaraðili ekki krafist riftunar tiltekinna ráðstafana heldur einungis þess að tilteknar fjárhæðir yrðu viðurkenndar sem almennar kröfur við slitameðferð varnaraðila. Varnaraðili telur að af íslenskri réttarframkvæmd verði ráðið að kröfugerð í málum um riftun samkvæmt reglum gjaldþrotaskiptalaga skuli vera tvíþætt. Annarsvegar beri að gera kröfu um riftun en hins vegar kröfu um endurgreiðslu. Telur varnaraðili að kröfugerð sóknaraðila í kröfulýsingum fullnægi ekki þessum áskilnaði. Honum sé því ekki kleift að taka afstöðu til þess hvort hinar umdeildu ráðstafanir séu riftanlegar þar sem ekki sé höfð uppi bein riftunarkrafa í kröfulýsingu. Án slíkrar kröfu verði þeim réttaráhrifum ekki náð sem leiði til þess að verðmæti sem ráðstafað var geti flust til búsins á ný á grundvelli 142. gr. gjaldþrotaskiptalaga.

12. Varnaraðili hafnar málsástæðu sóknaraðila um að varnaraðili og sóknaraðili hafi verið nákomnir aðilar í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Varnaraðili fellst þó á að eftir að allt hlutfé móðurfélags samstæðunnar sem sóknaraðili var hluti af, JBR eignarhaldsfélags, komst í eigu varnaraðila þann 3. september 2008 hafi aðilarnir orðið nákomnir. Um þann hluta hinna umdeildu ráðstafana sem gerðar voru eftir þetta tímamark telur varnaraðili sig þegar hafa fallist á kröfur sóknaraðila að svo miklu leyti sem þær hafi átt rétt á sér. Vísar varnaraðili til þess að þó svo að starfsmaður varnaraðila hafi átt sæti í stjórn sóknaraðila geti það ekki eitt og sér leitt til þess að aðilar teljist nákomnir aðilar í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Vísar varnaraðili sérstaklega til þess að undirritun beggja stjórnarmanna hafi þurft til að skuldbinda félagið. Þá bendir varnaraðili á að er hinar umdeildu ráðstafanir voru gerðar höfðu breytingar á ákvæði 3. gr. gjaldþrotaskiptalaga um skilgreiningu á nákomnum aðilum sem gerðar voru með lögum nr. 95/2010 enn ekki tekið gildi. Því séu ekki efni til að miða hér við þá rýmkun hugtaksins sem gerð var með nefndum breytingalögum. Þá mótmælir varnaraðili því sem röngu að sóknaraðili hafi verið fjárhagslega háður varnaraðila.

13. Varnaraðili telur að þegar ráðstafanir þær sem um er deilt í málinu séu virtar heildstætt og í samhengi við viðskipti aðila að öðru leyti verði að líta svo á að þær hafi verið venjulegar eftir atvikum í skilningi 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Vísar hann til þess að við þá skoðun verði að horfa til þess að ráðstafanirnar hafi beinlínis verið gerðar í þeim tilgangi að styrkja rekstur og fjárhagsstöðu sóknaraðila. Þá hafnar varnaraðili þeirri málsástæðu sóknaraðila að hluti greiðslunnar sem varðar sölu fasteignarinnar að Hlíðasmára 6 hafi verið inntur af hendi fyrr en eðlilegt hafi verið í skilningi 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Vísar hann í því sambandi til þess að samkvæmt lánssamningi aðila hafi frá öndverðu verið gert ráð fyrir skyldu sóknaraðila til að selja nefnda fasteign og ráðstafa andvirðinu til innborgunar á lánið. Að því er varðar aðra og þriðju kröfu sóknaraðila telur varnaraðili auk þess sem að framan er rakið að við eigi að greiðslur þær sem varnaraðili fékk í sinn hlut hafi verið verðlausar og vísar um þetta til framlagðra matsgerða dómkvaddra matsmanna. Loks telur varnaraðili að því er varðar þá málsástæðu sóknaraðila að greiðslur til varnaraðila hafi skert greiðslugetu þrotamannsins verulega í skilningi 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga að sönnunarbyrði um þetta hvíli á sóknaraðila og að honum hafi ekki tekist slík sönnun.

14. Varnaraðili aflaði undir rekstri málsins þriggja matsgerða dómkvaddra matsmanna. Ó-kk-nf S-kk-nf hrl. og löggiltur fasteignasali vann tvær þeirra. Annars vegar um markaðsverðmæti fasteignarinnar að Hlíðasmára 6 í Kópavogi og hins vegar um hæfilegt markaðsverðmæti kaupréttar að hesthúsahverfi Gusts í Glaðheimum. Ó-kk-nf taldi markaðsverðmæti fasteignarinnar að Hlíðasmára 6 í Kópavogi 12. mars 2008 hæfilega metið 460.000.000 króna og að kaupréttur að hesthúsahverfi Gusts í Glaðheimum hefði verið verðlaus þann 18. júlí 2008. Þá vann E-kk-nf S. H-kk-nf hrl. matsgerð um verðmæti kaupréttar að hlutfé og hlutfjár í Stórási ehf. 18. júlí 2008 sem hann mat hvorutveggja verðlaust. Matsgerðum þessum hefur ekki verið hnekkt með yfirmati.

Niðurstaða

15. Mál þetta er rekið eftir ákvæðum XXIV. kafla laga nr. 21/1991 til að fá leyst úr ágreiningi um það að hversu miklu leyti eigi að viðurkenna kröfu þá sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Um málatilbúnað aðila í málum af því tagi sem hér er til meðferðar gilda að öðru leyti ákvæði einkamálalaga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, þar sem sérreglum gjaldþrotaskiptalaga sleppir.

16. Í 117. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 er fjallað um framsetningu kröfulýsingar í þrotabú. Þar kemur fram að sá sem vill halda uppi kröfu á hendur þrotabúi skal lýsa kröfu sinni skriflega fyrir skiptastjóra og taka fram í hvers þágu hún sé gerð, svo ekki verði um villst. Þá skal kröfuhafi tiltaka kröfur sínar svo skýrt sem verða má, svo sem fjárhæð kröfu og vaxta í krónum og hverrar stöðu sé krafist að hún njóti í skuldaröð Þá skal í kröfulýsingu einnig greina þær málsástæður sem kröfuhafi byggir rétt sinn á gagnvart þrotabúinu. Þá skulu fylgja með gögn þau sem kröfur eru studdar við. Af ákvæðinu verður ekki ráðið að sömu kröfur séu gerðar til kröfulýsingar að því er varðar til að mynda skýrleika kröfugerðar og gerðar væru til framsetningar stefnu samkvæmt einkamálalögum. Þá er enda að gjaldþrotaskiptalögum gert ráð fyrir að í samskiptum skiptastjóra og kröfuhafa eftir að krafa er fram komin, en sem er hafnað, sé unnt að koma að frekari skýringum eða gögnum til að ákvarða rétta stöðu kröfunnar. Það verður því ekki samkvæmt þessu fallist á þá málsvörn varnaraðila að hafna beri kröfum sóknaraðila með því að kröfulýsing sóknaraðila hafi ekki uppfyllt skilyrði laga um skýran og ljósan málatilbúnað eða að í kröfulýsingum hafi sóknaraðili ekki krafist riftunar tiltekinna ráðstafana heldur einungis þess að tilteknar fjárhæðir yrðu viðurkenndar sem almennar kröfur við slitameðferð varnaraðila. Dómurinn lítur svo á að kröfulýsingar sóknaraðila hafi fullnægt áskilnaði 117. gr. gjaldþrotaskiptalaga enda koma þar skýrt fram fjárhæðir krafna í krónum og hverrar stöðu sé krafist að þær njóti í skuldaröð. Þá eru í kröfulýsingum sóknaraðila enn fremur greindar þær málsástæður sem hann byggði á rétt sinn á hendur þrotabúinu samanber til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 24. ágúst 2015 í málinu nr. 433/2015, dóm réttarins frá 12. október 2016 í málinu nr. 658/2016 og Hæstaréttardóminn frá 5. desember 2017 í málinu nr. 669/2017. Þessi niðurstaða fær einnig stoð í málsmeðferð varnaraðila sjálfs. Krafa sóknaraðila samkvæmt fjórða lið kröfugerðar hans varðar kröfu nr. 194 við skiptameðferð varnaraðila. Kröfunni er upphaflega lýst með höfuðstól að fjárhæð 128.498.834 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. nóvember 2008 til 9. apríl 2010. Við meðferð varnaraðila á kröfunni var henni upphaflega hafnað með sömu rökum og öðrum kröfum sóknaraðila. Taldi slitastjórn kröfuna vanreifaða. Eftir nánari skoðun málsins tilkynnti slitastjórnin með bréfi 30. nóvember 2012 um breytingu á afstöðu sinni. Þar kom fram að „...slitastjórnin féllist á kröfu þb. JB um riftun á greiðslum á tímabilinu 6.5.2009 til 10.11.2009 samtals að fjárhæð kr. 94.498.834. Framangreind fjárhæð ásamt dráttarvöxtum var samþykkt sem almenn krafa sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991.“ Vandséð er hvernig þessi niðurstaða fær staðist í ljósi afstöðu varnaraðila til heimilda sinna til að taka til greina kröfur sóknaraðila. Þar byggði slitastjórn á því þær væri ekki unnt að samþykkja að öðru leyti með því að í kröfulýsingum hafi ekki verið gerð krafa um riftun. Ekki verður annað séð en að lýsing kröfu nr. 194 við skiptameðferð varnaraðila hafi í þessum skilningi verið háð sömu annmörkum og aðrar kröfulýsingar sóknaraðila. Að mati dómsins verður hins vegar talið að þessi afgreiðsla slitastjórnarinnar hafi verið réttmæt og að ekki hafi verið efni til þess, samanber það sem að framan er rakið, fyrir slitastjórnina, að halda við hina upphaflegu afstöðu sína um vanlýsingu.

17. Hinar umþrættu ráðstafanir, sem kröfur sóknaraðila sem lýst var við slit varnaraðila eru byggðar á, tengjast flestar ráðstöfunum sem sóknaraðili telur að feli í sér greiðslu skuldar með óvenjulegum greiðslueyri: Kaup varnaraðila á fasteigninni Hlíðasmára 6 þar sem hluti kaupverðs er greiddur með lækkun á skuld sóknaraðila við varnaraðila. Kaup varnaraðila á kauprétti að hlutafé í Stórási ehf. þar sem hluti kaupverðs er greiddur með lækkun á skuld sóknaraðila við varnaraðila. Kaup varnaraðila 18. júlí 2008 á réttindum og skyldum sóknaraðila samkvæmt samningi dagsettum 21. nóvember 2006 við Kaupang eignarhaldsfélag ehf. um kauprétt að byggingarlóðum þar sem hluti kaupverðs er greiddur með lækkun á skuld sóknaraðila við varnaraðila. Sóknaraðili reisir fjórðu kröfu sína á því að greiðsla sem varnaraðili fékk hafi skert greiðslugetu þrotamannsins verulega. Virðist óumdeilt með aðilum að umræddar ráðstafanir allar, hafi í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991, í reynd falið í sér greiðslu skuldar sóknaraðila við varnaraðila.

18. Frestdagur við slit varnaraðila var 3. mars 2010. Hinar umþrættu greiðslur fóru fram á tímabilinu frá 12. mars 2008 til 5. nóvember 2008. Ákvæði 4. og 5. töluliðar 3. gr. laga nr. 21/1991 um hagsmunalega nákomna, eins og texti þeirra var þegar flestar greiðslnanna fóru fram, miðuðu samkvæmt orðum sínum við að maður eða annar honum nákominn þyrfti að eiga verulegan hlut í félagi til þess að teljast nákominn því. Sömu skilyrði um verulegan eignarhlut voru sett þegar metið var hvort félög eða stofnanir gætu verið nákomin. Í 6. tölulið 3. gr. laganna var og er mælt fyrir um að menn, félög og stofnanir séu nákomin hvort öðru ef um sambærileg tengsl er að ræða og lýst er í öðrum töluliðum greinarinnar. Á þeim tíma sem hér skiptir máli fólst í tilvísun 6. töluliðar 3. gr. til sambærilegra tengsla að einkum væri átt við eignatengsl. Ekki var þó útilokað að önnur tengsl, hvort sem þau væru til viðbótar eignatengslum eða ekki, gætu leitt til þess að maður og félag, tvö félög eða félag og stofnun teldust nákomin, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 2/1996, dóm réttarins 19. desember 2012 í máli nr. 320/2012 og dóm Hæstaréttar 16. nóvember 2017 í málinu nr. 687/2016. Áður er fram komið að ekki voru eignatengsl milli sóknaraðila og varnaraðila þegar flestar þær greiðslur sem grundvalla kröfur sóknaraðila voru inntar af hendi. Þó liggur fyrir að allir hlutir í sóknaraðila höfðu verið settir varnaraðila að veði til tryggingar á skuld sóknaraðila og varnaraðili eignaðist svo allt hlutafé móðurfélags sóknaraðila 3. september 2008. Þá er til þess að líta að allt frá 31. maí 2007 átti starfsmaður varnaraðila sæti í stjórn sóknaraðila. Hans aðkoma var frá þeim tíma nauðsynleg til að félagið gæti staðið að meiriháttar löggerningum. Telja verður að varnaraðili hafi þaðan í frá notið þess háttar stöðu gagnvart sóknaraðila að hann hafi í reynd haft öll ráð félagsins í hendi sér, þar á meðal um skuldaskil. Þegar til þessa er litið verður að telja að varnaraðili og sóknaraðili hafi verið nákomnir í skilningi 6. töluliðar 3. gr. laga nr. 21/1991.

19. Við mat á því hvort skuld hafi verið greidd með óvenjulegum greiðslueyri verður að líta til þess í hvaða formi greiðslan fór frá skuldara en ekki í hvaða mynd hún barst kröfueiganda. Greiðsla peningakrafna með fasteignum, kauprétti að hlutafé í hlutafélögum eða kauprétti að byggingarlóðum getur almennt ekki talist venjulegur greiðslueyrir í viðskiptum. Ekki er fram komið að um slíkan greiðsluhátt hafi verið samið fyrirfram eða hann tíðkast í skiptum lánveitanda og skuldara. Er því ósannað að þetta hafi mátt virðast venjulegur greiðslueyrir eftir atvikum. Að þessu gættu er fallist á að um óvenjulegan greiðslueyri í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 hafi verið að ræða. Að auki var hluti skuldar greiddur fyrr en eðlilegt var. Fær það ekki þeirri niðurstöðu breytt þótt ákvæði hafi verið í lánssamningum aðila um heimild sóknaraðila til að greiða lánin upp í heild eða að hluta fyrir umsaminn gjalddaga. Þá verður með vísan til fyrirliggjandi matsgerðar þeirra A-kk-ef M-kk-ef J-kk-ef, löggilts endurskoðanda, og K-kk-ef B-kk-ef, löggilts fasteignasala, um gjaldfærni sóknaraðila, að fallast á að 34.000.000 króna peningagreiðsla sóknaraðila til varnaraðila 5. nóvember 2008 hafi skert greiðslugetu sóknaraðila verulega. Varnaraðili hefur ekki sýnt fram á að sóknaraðili hafi verið gjaldfær þegar greitt var, sbr. 2. mgr. 134. gr. laganna. Er samkvæmt öllu þessu fullnægt skilyrðum þeirrar lagagreinar til þess að riftun geti náð fram að ganga. Verður því með vísan til þessa fallist á kröfur sóknaraðila.

20. Fari riftun fram samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins, sbr. 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Með hliðsjón af atvikum þessa máls verður að fallast á það með sóknaraðila að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 142. gr. i.f. um að ljóst sé að viðsemjanda hafi verið kunnugt um riftanleika ráðstöfunar og verður varnaraðila því gert að gjalda sóknaraðila tjónsbætur. Eins og að framan er rakið aflaði varnaraðili matsgerða, undir rekstri þessa máls, um verðmæti þeirra greiðslna, utan peningagreiðslna, sem sóknaraðili greiddi varnaraðila. Við úrlausn málsins geta þessar matsgerðir ekki dugað til að hnekkja þeirri ákvörðun um verðmæti greiðslnanna, sem fólst í samkomulagi aðilanna við afhendingu þeirra og sem þeir lögðu báðir til grundvallar. Sóknaraðili lagði fram sundurliðaðan málskostnaðarreikning við aðalmeðferð málsins sem ekki sætti rökstuddum andmælum. Með hliðsjón af framangreindu, umfangi málsins og úrslitum og því að málið var lengst af rekið sem fjögur samkynja mál verður málskostnaður ákvarðaður eins og greinir í úrskurðarorði. Af hálfu sóknaraðila flutti málið Þ-kk-nf B-kk-nf lögmaður en af hálfu varnaraðila flutti málið J-kk-nf Þ-kk-nf Ó-kk-nf lögmaður. Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Viðurkenndar eru sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. neðangreindar kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðila sem lýst var við slitameðferð VBS eignasafns hf. 1) Krafa nr. 198 að fjárhæð 140.193.150 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. mars 2008 til 9. apríl 2010. 2) Krafa nr. 197 að fjárhæð 570.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. júlí 2008 til 9. apríl 2010. 3) Krafa nr. 196 að fjárhæð 200.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. júlí 2008 til 9. apríl 2010. 4) Eftirstöðvar kröfu nr. 194 að fjárhæð 34.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. nóvember 2008 til 9. apríl 2010. Varnaraðili greiði sóknaraðila málskostnað að fjárhæð 20.321.077 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf