E-228/2019

I.

Mál þetta, sem dómtekið var 20. janúar sl., er höfðað með stefnu birtri 30. september 2019. Stefnandi er P 126 ehf., Bakkaflöt 3, Garðabæ, en stefndi er Hvalur hf., Miðsandi, Hvalfjarðarsveit.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að innleysa 4.632.793 hluti stefnanda í stefnda, þar sem hver hlutur er að nafnvirði ein króna, gegn greiðslu samtals að fjárhæð 791.028.736 krónur til stefnanda. Þá er krafist dráttarvaxtaskv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 832.600.983 krónum frá 4. október 2019 til 18. júní 2020, af 800.174.630 krónum frá 19. júní til 6. júlí 2020 og af 791.028.736 krónum frá 7. júlí 2020 til greiðsludags. Loks sé krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til útlagðs kostnaðar við matsgerð dómkvadds matsmanns.

Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi þess, í báðum tilvikum, að stefnandi verði dæmdur til að greiðast efnda málskostnað að mati dómsins.

II.

Stefndi er hlutafélag, sem stofnað var um hvalveiðar árið 1947 og skv. 3. gr. samþykkta félagsins er tilgangur þess m. a. að stunda hvalveiðar og reka hval vinnslustöð, en eignarhald og kaup og viðskipti með hlutabréf í félögum, rekstur fasteigna, útlánastarfsemi og önnur skyld starfsemi falli þar einnig undir. Fram kemur í gögnum að stefndi hefur um árabil stundað hvalveiðar en hefur þó þurft að gera hlé á þeirri starfsemi á löngum tímabilum, m. a. á árunum 1986 til 2006 þegar hvalveiðar í atvinnuskyni voru bannaðar. Mjög hefur dregið úr fyrrgreindum rekstri hin síðustu ár en rekstur félagsins hins vegar verið borinn uppi af fjárfestingareignum. Stærsti hluthafi félagsins er Fiskveiðahlutafélagið Venushf., sem á þar 36,48% hlut. Fiskveiðahlutafélagið Venus er nú í eigu K-kk-ef L-kk-ef og B-kvk-ef L-kvk-ef, en K-kk-nf á einnig 9,77% hlut í stefnda og B-kvk-nf 0,65% hlut. Samtals eiga þau 46,9% hlut í stefnda og er K-kk-nf framkvæmdastjóri og stjórnarmaður félagsins en B-kvk-nf stjórnarmaður.

Í 5. gr. f í samþykktum stefnda kemur fram að hluthafa sé óheimilt að selja, gefa eða veðsetja hlutabréf í félaginu nema til þess sé fengið samþykki félagsstjórnar. Þá á félagið sjálft forkaupsrétt að slíkum hlutabréfum, að því marki sem lög leyfa, en að stefnda frágengnum er félagsstjórninni heimilt að samþykkja framsal á hlutabréfum til hluthafa og að þeim frágengnum til utanfélagsmanna.

Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu er stefnandi hluthafi í stefnda og á þar 4.632.793 hluti, samsvarandi 2,77% eignarhlut, en heildarfjöldi útgefinna hluta í stefnda sé 167.355.361 hlutu rog séhver hlutur að nafnvirði ein króna. T ekið er fram að rekja megi forsögu máls þessa til desember 2017, þegar eigendaskipti hafi orðið að Ernu ehf., en það félag sé hluthafi í stefnda og tengi st eigandi Ernu ehf. eigendum stefnanda fjölskylduböndum, n. t. t. sé eigandi stefnanda, E-kk-nf S-kk-nf, faðir eiganda Ernu ehf. Þá sé rétt að geta þess að þar til nýlega hafi E-kk-nf S-kk-nf verið fyrirsvarsmaður stefnanda en í byrjun september 2019 hafi orðið breytingar þar á og B-kk-nf E-kk-nf tekið við af honum. E-kk-nf S-kk-nf hafi gegnt stöðu stjórnarformanns stefnda frá 26. maí 2018. Hafi stefnandi fylgt eigendum Ernu ehf. að málum á hluthafafundum í stefnda undanfarin misseri.

Hinn 4. febrúar 2018 sendi Erna ehf. bréf á fjölda hluthafa í stefnda og bauðst til að kaupa af þeim hlutabréf í félaginu á genginu 70. Tilkynnti Erna ehf. framkvæmdastjóra stefnda með tölvupósti 7. s. m. að hann hefði sent út umrætt tilboð og að hugsanlegt væri að einhverjir hluthafar myndu setja sig í samband við hann vegna þess. Framkvæmdastjóri stefnda svaraði tölvupóstinum og áréttaði að félagið ætti forkaupsrétt að hlutabréfum sem gengju kaupum og sölum í félaginu.

Hinn 12. mars 2018 tilkynnti Erna ehf. stjórn stefnda að félagið hefði gert samninga við sjö hluthafa í stefnda um kaup á hlutabréfum þeirra. Fjórum dögum síðar, eða 16. mars s. m., tilkynnti Erna ehf. svo stjórn stefnda um fjóra kaupsamninga til viðbótar á hlutum að samanlögðu nafnvirði 14.752.482 krónur á genginu 85 krónur á hlut. Voru tilkynningar þessar sendar stjórn stefnda í samræmi við ákvæði samþykkta félagsins um forkaupsrétt að hlutabréfum. Meðal viðsemjenda Ernu ehf. var S-kvk-nf V-kvk-nf, sem var reiðubúin að selja félaginu hluti sína í stefnda á genginu 85 krónur á hlut.

Stjórn stefnda hélt stjórnarfund skömmu síðar en frestaði að taka afstöðu til þess hvort forkaupsréttar yrði neytt. Þess í stað boðaði stjórnin til hluthafafundar 26. mars 2018. Var á þeim fundi samþykkt tillaga stjórnar um að henni yrði heimilað að lækka hlutafé félagsins sem næmi eigin hlutum þess og til að kaupa allt að 10% hlut í félaginu fyrir allt að 85 krónur á hvern nafnverðshlut, en fram að því hafði stjórn einungis haft heimild til að kaupa eigin bréf fyrir allt að 57 krónur á hvern nafnverðshlut. Var samþykktum stefnda breytt í samræmi við ofangreint.

Ekki reyndi á forkaupsrétt stefnda í þessu tilviki þar sem Erna ehf. og viðsemjendur félagsins féllu frá fyrirhuguðum viðskiptum áður en til fyrrgreinds hluthafafundar kom. Segir í tölvupósti Ernu ehf. til stefnda hinn 26. mars 2018: „Útséð er með að fjármögnun Ernu ehf. á fyrirhuguðum hlutabréfakaupum í Hval hf. hefur brugðist og mun ekki nást innan umsamins tíma.“

Hinn 18. apríl var tilkynnt um sölu dótturfélags stefnda, Vogunar hf., á öllum hlut sínum í HB Granda hf. fyrir 21.373.167.970 krónur.

Á fundi stjórnar stefnda 8. maí 2018 var fjallað um kaup K-kk-ef L-kk-ef, framkvæmdastjóra stefnda og stjórnarmanns, annars vegar á hlutabréfum af fyrrgreindri S-kvk-þgf V-kvk-þgf að nafnverði 13.470.210 krónur og hins vegar af G-kk-þgf K-kk-þgf, stjórnarformanni félagsins, að nafnverði 570.240 krónur, allt á genginu 85 krónur á hlut. Var samanlagt kaupverð hlutanna 1.193.438.250 krónur. Í fyrra tilvikinu var í raun um að ræða skipti á hlutabréfum, þannig að gegn framsali fyrrgreindra hluta í stefnda skyldi S-kvk-nf fá framseld hlutabréf K-kk-ef í Hampiðjunni hf. að nafnvirði 29.739.424 krónur á genginu 38,5. Samþykkti stjórnin viðskiptin og að félagið félli frá forkaupsrétti sínum vegna kaupanna. Samhliða ákvað stjórnin og að kaupa hlutabréf í stefnda af S-kvk-þgf að nafnverði 4.880.217 krónur og af I-kvk-þgf B-kvk-þgf ás amt tengdum aðilum að nafnverði 1.549.200 krónur, einnig á genginu 85 krónur á hlut. Var stjórnin sammála um afgreiðslu málsins og tóku þau K-kk-nf, B-kvk-nf og G-kk-nf þátt í þeirri afgreiðslu stjórnarinnar.

Í október 2018 tilkynnti Erna ehf. til stjórnar stefnda að félagið hefði gert kaupsamninga við þrettán hluthafa í stefnda um kaup á hlutabréfum í stefnda, samtals að nafnvirði 14.066.189 krónur á genginu 95. Stjórn stefnda ákvað hins vegar að neyta forkaupsréttar að hlutabréfunum á fundi sínum 2. nóvember 2018.

Fyrrgreind ákvörðun stjórnar kom til umræðu á hluthafafundi sem haldinn var í stefnda 11. nóvember 2018. Spurði forráðamaður Ernu ehf. þar út í þessar ákvarðanir stjórnarinnar og málsmeðferðina tengdar þeim. Spurði hann sérstaklega hvers vegna stjórnin hefði ekki nýtt sér forkaupsrétt þegar framkvæmdastjórinn og stjórnarmaðurinn, K-kk-nf L-kk-nf, keypti hlutabréf í maí sama ár á genginu 85 krónur á hlut. Kom framí svörum K-kk-ef að viðskiptin hefðu verið gerð í tengslum við uppgjör á Fiskveiðahlutafélaginu Venusi og að seljandi bréfanna hefði í staðinn átt að fá hlutabréf í Hampiðjunni hf. Mætti rekja aðdraganda viðskiptanna aftur til áramótanna á undan og að viðskiptin hefðu verið kynnt flestum stjórnarmönnum utan fundar og þau í raun samþykkt af þeim áður en viðræður hófust um sölu á eignarhlut félagsins í Granda hf. Forráðamaður Ernu ehf. tók til máls á sama hluthafafundi og lýsti því yfir að þessi ráðstöfun stjórnarinnar hefði brotið gegn 76. gr. hlutafélagalaga. Skoraði hann á stjórn stefnda og K-kk-þf að vinda ofan af þessum viðskiptum þannig að stefndi fengi að kaupa umrædd bréf af K-kk-þgf á sama gengi og hann hefði keypt á, eða á genginu 85. Yrðu hluthafar stefnda þannig jafnsettir og ef félagið hefði nýtt sér forkaupsrétt á sínum tíma.

Með tölvupósti til K-kk-ef 30. nóvember 2018 fylgdi forráðamaður Ernu ehf. áskorun sinni eftir og gekk á eftir því að hann seldi félaginu umrædd hlutabréf á sama verði og hann hefði keypt þau. Því hafnaði K-kk-nf og sagði ekkert slíkt standa til.

Með bréfi, dags. 18. janúar 2019, krafðist Erna ehf. innlausnar á hlutabréfum félagsins í stefnda. Með bréfi, dags. 5. febrúar 2019, var því hafnað að innleysa hlutabréf í Ernu ehf.

Höfðaði Erna ehf. í kjölfarið mál á hendur stefnda með stefnu birtri 29. mars 2019. Slíkt hið sama gerði síðan stefnandi í máli þessu með stefnu birtri 30. september 2018.

Við aðalmeðferð samkynja máls dómsins nr. E- 34/2019 voru teknar skýrslur af K-kk-þgf L-kk-þgf, V-kk-þgf V-kk-þgf, H-kk-þgf T-kk-þgf, G-kk-þgf K-kk-þgf, G-kvk-þgf R. J-kvk-þgf, B-kvk-þgf L-kvk-þgf, H-kk-þgf S-kk-þgf og Þ-kk-þgf S-kk-þgf. Er samkomulag með aðilum um að þær verði einnig lagðar til grundvallar í máli þessu.

III.

Undir rekstri málsins fór stefnandi fram á það við dóminn að dómkvaddur yrði matsmaður til að láta í té skriflegt og rökstutt álit varðandi: „Hvað geti, samkvæmt viðurkenndum verðmatsaðferðum og - fræðum, talist eðlilegt verðbil í kaupum matsþola á hlutum í sjálfum sér miðað við 8. maí 2018 (apríl/maí 2018).“ Var dr. H-kk-nf S-kk-nf, dósent í fjármálum við Háskóla Íslands, dómkvaddur í þessu skyni hinn 16. janúar 2020 og skilaði hann matsgerð sinni 6. apríl sama ár. Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar kemur fram að mismunandi sjónarmið og verðbil eigi við eftir því hvort hugsanleg kaup stefnda á eigin hlutum séu með tilboði til allra hluthafa eða hvort um sé að ræða kaup af einstökum hluthöfum. Þá skipti máli hvort kaup af einstökum hluthöfum séu að frumkvæði félagsins eða hluthafa eða hvort þau séu vegna nýtingar félagsins á forkaupsrétti. Niðurstöðunni sé því skipt í þrjú tilvik: 1) kaup með tilboði til allra hluthafa, 2) kaup af einstökum hluthöfum og 3) kaup með nýtingu forkaupsréttar. Niðurstaðan sé einnig sett fram miðað við tvær mismunandi forsendur um markaðsverð hluta í félaginu innan hvers tilviks, annars vegar án forsendu um markaðsverð og hins vegar að það sé 85 krónur á hlut. Þá sé niðurstaðan einnig sett fram án tillits til þess að heimild stjórnar til kaupa á eigin hlutum á viðmiðunardegi hafi takmarkast við verðbilið 70- 100 krónur á hlut. Hafi ætlun matsbeiðanda verið að svarið takmarkaðist við þessa heimild stjórnar sé niðurstaðan sniðmengi af niðurstöðu matsmanns og framangreindu verðbili í hverju tilviki. Þá segir svo:

„Mörkin sem sett séu fram séu ekki stíf og ekki sé óeðlilegt að kaupverðið getið vikið um 5% eða svo frá þeim.

1) Kaup með tilboði til allra hluthafa Kaup með tilboði til allra hluthafa án forsendu um markaðsverð Eðlilegt verðbil í kaupum Hvals hf. á eigin hlutum hinn 8. maí 2018 með tilboði til allra hluthafa markist af neðri mörkum sem er markaðsverð og efri mörkum sem eru innra virði á hlut eða 163,3 kr. á hlut.

Eðlilegt verðbil: 1- 163,3 kr. á hlut, eftir markaðsverði.

Kaup með tilboði til allra hluthafa að gefnu markaðsverði 85 kr. á hlut Að því gefnu að markaðsverð Hvals hf. hinn 8. maí 2018 er 85 kr. á hlut er eðlilegt verðbil í kaupum félagsins á eigin hlutum hinn 8. maí 2018 með tilboði til allra hluthafa 85- 163,3 kr. á hlut.

Eðlilegt verðbil: 85- 163,3 kr. á hlut.

2) Kaup af einstökum hluthöfum

Kaup af einstökum hluthöfum án forsendu um markaðsverð Eðlilegt verðbil í kaupum Hvals hf. á eigin hlutum hinn 8. maí 2018 af einstökum hluthöfum, að frumkvæði félagsins eða hluthafa, markast af neðri mörkum sem eru 10% undir markaðsverði og efri mörkum sem eru jöfn markaðsverði en þó lægri en 133,4 kr. á hlut. Réttlætanlegt getur verið, eftir aðstæðum, að kaupa á markaðsverði allt að 163,3 kr. á hlut.

Eðlilegt verðbil: 1- 133,4 kr. á hlut, eftir markaðsverði.

Kaup af einstökum hluthöfum að gefnu markaðsverði 85 kr. á hlut Að því gefnu að markaðsverð Hvals hf. hinn 8. maí 2018 er 85 kr. á hlut er eðlilegt verðbil í kaupum félagsins á eigin hlutum hinn 8. maí 2018 af einstökum hluthöfum, að frumkvæði félagsins eða hluthafa, á bilinu 76,5- 85 kr. á hlut.

Eðlilegt verðbil: 76,5- 85 kr. á hlut.

3) Kaup með nýtingu forkaupsréttar

Kaup með nýtingu forkaupsréttar án forsendu um markaðsverð Eðlilegt er fyrir Hval hf. að nýta forkaupsrétt að hlutum í félaginu hinn 8. maí 2018 á markaðsverði ef það er lægra en 133,4 kr. á hlut. Réttlætanlegt getur verið, eftir aðstæðum, að nýta forkaupsrétt á markaðsverði allt að 163,3 kr. á hlut.

Eðlilegt verðbil: 1- 133,4 kr. á hlut, eftir markaðsverði.

Kaup með nýtingu forkaupsréttar að gefnu markaðsverði 85 kr. á hlut Að því gefnu að markaðsverð Hvals hf. hinn 8. maí 2018 er 85 kr. á hlut er eðlilegt fyrir félagið að nýta forkaupsrétt að hlutum í félaginu hinn 8. maí 2018 á markaðsverði.

Eðlilegt verðbil: 85 kr. á hlut (



5%).“

IV.

Undir rekstri málsins fór stefndi einnig fram á það við dóminn að dómkvaddur yrði matsmaður til að láta í té skriflegt og rökstutt álit „varðandi eftirfarandi atriði samkvæmt viðurkenndum verðmatsaðferðum og - fræðum:

1. Hvað geti, samkvæmt viðurkenndum verðmatsaðferðum og - fræðum, talist eðlilegt verðbil í viðskiptum með hluti í matasbeiðanda miðað við 8. maí 2018 (apríl/maí 2018);

2. Hvað geti, samkvæmt viðurkenndum verðmatsaðferðum og - fræðum, talist eðlilegt verðbil í viðskiptum með hluti í matsbeiðanda miðað við mánaðamótin september/október 2019.

3. Önnur þau atriði sem matsmaður telur að sérstaka þýðingu hafi við svör ofangreindra spurninga, s. s. stærð eignarhlutar, atkvæðavægi. Hömlur sem eru á viðskiptum með bréf í matsbeiðanda o. fl.“

Var Þ-kk-nf S-kk-nf, fjármálaráðgjafi og meðeigandi að ARCUR, dómkvaddur í þessu skyni hinn 16. janúar 2020 og skilaði hann matsgerð sinni 10. júní sama ár. Eru svör hans við fyrrgreindum matsspurningum svohljóðandi:

Svar við spurningu 1: „... er það niðurstaða matsmanns að eðlilegt verðbil í viðskiptum þann 8. maí 2018 (apríl/maí 2018) hefði verið á genginu 104 og líklegt markaðsverð hlutarins á bilinu 525- 527 m. kr. Það er hins vegar erfitt að líta framhjá þeirri staðreynd að viðskipti áttu sér stað á genginu 85 og því telur matsmaður rétt að setja bilið frá viðskiptagengi og upp að reiknuðu gengi, þ. e. 85- 104 enda hafi viðskiptin átt sér stað án þvingaðra aðstæðna. Verðbilið verður því 430- 527 m. kr.“

Svar við spurningu 2: „... er það niðurstaða matsmanns að eðlilegt verðbil í viðskiptum þann 1. október 2019 hefði verið á genginu 103- 104 og líklegt markaðsverð hlutarins á bilinu 479- 482 m. kr. Að teknu tilliti til síðustu þekktu viðskipta, sem áttu sér stað í upphafi ársins á genginu 100 má gera ráð fyrir því að gengi í viðskiptum hefði verið á bilinu 100- 104 og verðbilið því 464- 482 m. kr., enda hafi viðskiptin átt sér stað án þvingaðra aðstæðna.“

Svar við spurningu 3: „... matsmaður telur að tekið hafi verið tillit til þeirra atriða sem líkleg voru til að hafa áhrif á viðskiptaverð á umræddum tíma.“

V.

Stefnandi byggir á því að kaup K-kk-ef L-kk-ef, stærsta hluthafa, stjórnarmanns og framkvæmdastjóra stefnda, á hlutabréfum í stefnda á verulegu undirverði og fráfall stjórnar frá forkaupsrétti sínum að þeim hlutum hafi aflað K-kk-þgf ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnanda og annarra hluthafa stefnda og þannig brotið gegn ákvæðum 76. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995. Hafi K-kk-nf misbeitt áhrifum sínum í félaginu í tengslum við þessi viðskipti og með þessum aðgerðum auðgast með ólögmætum hætti um ríflega milljarð króna á kostnað annarra hluthafa stefnda. Telji stefnandi að þessar aðgerðir og staða aðila að öðru leyti uppfylli að öllu leyti skilyrði 26. gr. a í lögum um hlutafélög varðandi innlausn, en ákvæði 1. mgr. þess ákvæðis sé svohljóðandi: „Hluthafi getur, sbr. þó 3. mgr., krafist dóms fyrir því að félagið innleysi hlut hans í félaginu enda standi veigamikil rök til þess að honum verði gert kleift að losna úr félaginu vegna þess að:

1. félagsstjórn, framkvæmdastjóri eða aðrir, sem fram koma fyrir hönd félags, svo og hluthafar, hafa brotið gegn ákvæðum 76. og 95. gr. um öflun ótilhlýðilegra hagsmuna;

2. annar hluthafi í félaginu hefur misbeitt áhrifum sínum í félaginu;

3. djúpstæður og langvarandi ágreiningur er milli hluthafans og annarra hluthafa um rekstur félagsins.“

Þá segi í 2. mgr. ákvæðisins: „Ef innlausn skv. 1. mgr. leiðir til umtalsverðs tjóns fyrir félagið eða leiðir með öðrum hætti til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir það skal ekki taka kröfu hluthafans til greina. Sama máli gegnir ef félagið finnur einhvern sem er reiðubúinn til að kaupa hlutina gegn greiðslu er svarar til innlausnarverðsins. Ákvæði 4. mgr. 22. gr. gilda eftir því sem við á.“

Varðandi túlkun fyrrgreinds lagaákvæðis þá sé það meginregla að slíka undantekningar -reglu skuli skýra þröngt. Í athugasemdum við frumvarp það sem orðið hafi að áðurgreindum lögum komi fram að leggja verði áherslu á að ströng skilyrði séu sett fyrir því að dómstóll geti beitt reglunni og ætla verði að talsvert þurfi til að koma svo að dómstólar fallist á kröfu þess hluthafa sem krefjist innlausnar á grundvelli greinarinnar. Taka beri undir framangreind sjónarmið, enda um að ræða íþyngjandi reglu sem gangi gegn þeirri meginreglu í félagarétti að meirihluti hluthafa ráði jafnan ferðinni við ákvarðanatöku á hluthafafundi. Fram komi í athugasemdunum að tilgangur frumvarpsins sé að styrkja minnihlutavernd í félögum og sé nefnt ákvæði sett með framangreind sjónarmið um minnihlutavernd að leiðarljósi. Beri að túlka ákvæðið með það í huga, enda sé tekið skýrt fram í greinargerð með frumvarpi að þessum breytingum að tilgangurinn sé að styrkja verulega réttarvernd hluthafa gagnvart ráðstöfunum í þágu annarra hluthafa. Þrátt fyrir að minnihluti hluthafa verði að öllu jöfnu að láta sér lynda önnur úrræði sé hann ósáttur hafi löggjafinn með nefndu lagaákvæði sett undantekningarákvæði sem veiti minnihluta réttindi til að komast út úr félagi með innlausn við ákveðnar aðstæður. Telji stefnandi að málsatvik sem hér um ræði uppfylli þær ríku kröfur sem ákvæðið og nefnd lögskýringar gögn geri og að vandfundið sé það tilvik sem fallið gæti undir nefnda lagagrein ef athafnir stærsta hluthafa, stjórnar og framkvæmdastjóra stefnda í máli þessu geri það ekki. Afar mikilvægt sé að svona reglur séu virkt réttarúrræði fyrir minni hluthafa er telji brotið á sér og telji stefnandi að of þröng túlkun myndi ekki bara gera þetta úrræði gagnslaust heldur í raun leiða til enn frekara meirihlutaræðis í íslenskum hlutafélögum.

Stefnandi bendi og á að í athugasemdum við ákvæðið segi jafnframt að reglan eigi sér fyrirmynd í norskum lögum um hlutafélög. Megi samkvæmt því ætla að norsk lögskýringar gögn og dómaframkvæmd geti haft töluvert vægi við túlkun ákvæðisins og vísi stefnandi til dóma Hæstaréttar Noregs varðandi túlkun ákvæðisins, sérstaklega máls HR 2016- 1439 - A („Bergshav Holding“).

Við beitingu 1. tl. 1. mgr. 26. gr. a í lögum nr. 2/1995 sé ákvæði 1. mgr. 76. gr. sömu laga lykilatriði, en þaðsé svohljóðandi: „Félagsstjórn, framkvæmdastjóri og aðrir þeir er hafa heimild til að koma fram fyrir hönd félagsins mega ekki gera neinar þær ráðstafanir sem eru fallnar til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins.“ Rekja megi rætur þessa lagaákvæðis, eins og margra annarra reglna laganna, til hlutafélagalaga nr. 32/1978, sem sett hafi verið að danskri fyrirmynd. Í athugasemdum með greinargerð er fylgt hafi frumvarpi til laganna segi meðal annars um 1. mgr. 76. gr. (sem þá hafi verið að finna í 57. gr.) að þar sé verið að lögfesta þá meginreglu að þeim sem hafi heimild til að koma fram fyrir hönd félags beri að gæta hagsmuna allra hluthafa viðkomandi félags. Segi síðar að þótt regluna hafi áður mátt leiða af almennum meginreglum félagaréttar hafi eftir sem áður þótt rétt að festa hana í sessi með formlegri lögfestingu.

Þrjú skilyrði þurfi að vera uppfyllt svo telja megi brotið gegn áðurgreindri 1. mgr. 76 gr. Í fyrsta lagi verði ráðstöfun að vera til þess fallin að afla hluthöfum eða öðrum hagsmuna. Orðin „til þess fallin“ feli í sér skilyrði um mögulegt orsakasamhengi og sé því talið nægja að ráðstöfun geti mögulega gagnast tilteknum aðilum umfram aðra eða verið á kostnað félagsins. Í öðru lagi þurfi athöfn að vera til þess fallin að afla ótilhlýðilegra hagsmuna. Hugtakið „hagsmunir“ eigi hér bæði við um fjárhagslega og félagslega hagsmuni innan félagsins. Í hugtakinu „ótilhlýðilegur“ felist að til að athöfn teljist tilhlýðileg verði hún að vera réttlætanleg með tilvísun til málefnalegra sjónarmiða, ella teljist hún ótilhlýðileg. Í þriðja lagi verði hinir ótilhlýðilegu hagsmunir að vera á kostnað annarra hluthafa eða félagsins í heild og verði því að liggja fyrir tjón eða tap af einhverri tegund. Talið sé að þetta skilyrði skarist við skilyrðið um ótilhlýðileika því að hagsmunir sem aflað sé á kostnað hluthafa eða félags séu að öllu jöfnu taldir ótilhlýðilegir. Reglunni sé ætlað að sjá til þess að meginreglu um jafnræði hluthafa sé framfylgt við stjórn félags og enn fremur að gætt sé hagsmuna félagsins sjálfs og hluthafa allra, en ekki einungis tiltekins hluthafahóps við stjórn þess. Reglan feli einnig í sér efnislega kröfu um að stjórnendur félaga byggi ákvarðanir sínar á hlutlausu mati á því hvað teljist félaginu og hluthöfum öllum fyrir bestu.

Löggjöf hafi þróast í þá átt að skerpa á ábyrgð meirihluta og auka minnihlutavernd. Með frumvarpi því er orðið hafi að lögum nr. 68/2010 hafi lögum nr. 2/1995 um hlutafélög verið breytt og hafi helsti tilgangur þeirra breytinga verið, eins og fram komi í greinargerð með frumvarpinu, að styrkja minnihlutavernd í hlutafélögum.

Grundvallarþáttur í starfi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra hlutafélags sé sérstök trúnaðarskylda gagnvart félaginu. Þeirra aðalskylda sé gæsla hagsmuna félagsins, enda séu þeir gagngert kjörnir og ráðnir til að fara með hagsmuni þess. Rekist hagsmunir hlutafélags á hagsmuni stjórnarmanna, framkvæmdastjóra, hluthafa eða hluthafahópa eigi hagsmunir félagsins að ganga fyrir og beri stjórnarmönnum og framkvæmdastjórum að sjá til þess að svo sé. Með því að taka að sér stjórnarsetu eða ráða sig sem framkvæmdastjóra í hlutafélagi hafi stjórnarmaður/framkvæmdastjóri í raun skuldbundið sig til þess að taka hagsmuni félagsins fram yfir eigin hagsmuni komi upp árekstrar. Séu atvik þannig að hlutafélagi bjóðist góður viðskiptasamningur banni trúnaðarskyldan stjórnarmanni eða framkvæmdastjóra að gera þessi sömu viðskipti fyrir eigin reikning. Þeim sem treyst sé fyrir þessum ábyrgðarstörfum sé með öðrum orðum óheimilt að nýta sér vænleg viðskiptatækifæri sem með réttu tilheyri félaginu. Þessi trúnaðarskylda sé samofin 76. gr. laga nr. 2/1995 og eigi sér í raun stoð í henni, en ákvæðið feli, eins og áður segi, einnig í sér efnislega kröfu um að ákvörðun stjórnenda um viðskipti félagsins séu ekki til þess fallin að afla neinum, þ. m. t. framkvæmdastjóra félagsins, ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað þess. Brot á trúnaðarskyldu stjórnarmanns eða framkvæmdastjóra séu nær alltaf einnig brot á 76. gr.

Með 2. mgr. 67. gr. laga nr. 2/1995 sé hnykkt á þessum skyldum stjórnarmanna og framkvæmdastjóra hlutafélags hvað varði viðskipti með hlutabréf í félaginu sjálfu. Þar segi: „Stjórnarmenn og framkvæmdastjórar mega ekki misnota aðstöðu sína í viðskiptum með hluti í félaginu eða félögum innan sömu samstæðu.“ Ákvæðið sé nátengt trúnaðarskyldum þessara aðila og sé því ætlað að hamla gegn ákveðnum viðskiptum með hluti í hlutafélögum með því að banna óeðlileg viðskipti stjórnarmanna og framkvæmdastjóra með hlutabréf í hlutafélögum. K-kk-nf L-kk-nf sé bæði stjórnarmaður og framkvæmdastjóri stefnda. Á sama hátt og varðandi trúnaðarskylduna sé þessi regla samofin 76. gr. laga sömu laga og feli brot á 2. mgr. 67. gr. nær alltaf í sér brot á 76. gr.

Í 72. gr. laga nr. 2/1995 sé kveðið á um að stjórnarmenn og framkvæmdastjóri megi ekki taka þátt í meðferð máls um samningsgerð milli félagsins og þeirra. Það sama eigi við um samningsgerð milli félagsins og þriðja manns hafi þeir þar verulegra hagsmuna að gæta sem kunni að fara í bága við hagsmuni félagsins. Tilgangur þessarar reglu sé að tryggja að aðstæður skapist ekki þar sem hætta sé á að hagsmunaárekstrar hafi áhrif á ákvörðunartöku þessara aðila. Engum vafa sé undirorpið að ákvörðun um að falla frá forkaupsrétti eigi undir þessa grein hlutafélagalaga. Veki stefnandi athygliá því að bæði K-kk-nf L-kk-nf og systir hans, B-kvk-nf L-kvk-nf, hafi tekið fullan þátt í meðferð málsins í stjórn stefnda, þar sem K-kk-nf hafi flutt tillöguna og þau bæði kosið með henni.

Einnig skuli á það bent að með dómum Hæstaréttar í málum nr.1997:2012 og 2003:293 hafi rétturinn mótað meginreglu um öfuga sönnunarbyrði þegar stjórnendur brjóti trúnaðarskyldur sínar gagnvart félagi í eigin þágu. Nánar tiltekið sé um þá reglu að ræða að hafi verið sýnt fram á ólögmæta háttsemi stjórnenda í tengslum við samningsgerð hlutafélaga við þá sjálfa verði sönnunarbyrðinni snúið við og þeim gert að sýna fram á að umræddir samningar hafi ekki verið félaginu óhagfelldir og þar með ekki valdið félaginu eða hluthöfum þess tjóni. Telji stefnandi nákvæmlega sömu sjónarmið eiga við í þessu máli og því eigi regla um öfuga sönnunarbyrði við.

Í máli þessu sé um það grundvallaratriði að ræða að hlutabréf þau er K-kk-nf L-kk-nf hafi keypt, og síðan stjórn stefnda fallið frá forkaupsrétti sínum á, hafi verið keypt á verulegu undirverði. Samkvæmt mati stefnanda hafi hlutabréfin í raun verið keypt á u. þ. b. hálfvirði, eða eins og hverjar hundrað krónur hafi verið keyptar á u. þ. b. 50 krónur. Það mat byggi stekki á flóknum útreikningum eða ályktunum heldur hafi verið einfalt að leiða út raunvirði hlutabréfa í félaginu út frá opinberum upplýsingum á þeim tíma er viðskiptin hafi átt sér stað. Með því að uppreikna verðmæti eigna stefnda í skráðum félögum í kauphöll sé ljóst að raunvirði félagsins hafi á þeim tíma ekki verið tæplega 16 milljarðar, eins og kaupgengið 85 gefi til kynna, heldur hafi það verið u. þ. b. 30 milljarðar og hafi þar af tæplega 21,4 milljarðar þá þegar fengist fyrir hlutabréfin í Granda hf. K-kk-þgf og stjórn félagsins hafi að sjálfsögðu verið þetta ljóst. Hefði félagið keypt þessi bréf á þessu verði eða neytt forkaupsréttar síns hefðu aðrir hluthafar félagsins hagnast um u. þ. b. 1.124.000.000 króna, enda hefðu þeir notið góðs af auknum hlutfallslegum eignarhlut sínum í undirliggjandi verðmætum félagsins sem því nemi. Hagnaður framkvæmdastjóra stefnda, stjórnarmanns og stærsta hluthafa hafi numið sömu fjárhæð. Þessa staðreynd verði að hafa í forgrunni varðandi allt neðangreint.

Stefnandi telji að brotið hafi verið gegn ákvæði 76. gr. laga nr. 2/1995 um öflun ótilhlýðilegra hagsmuna í tveimur tilvikum. Annars vegar þegar K-kk-nf L-kk-nf, framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og stærsti hluthafi stefnda, hafi svipt stefnda viðskiptatækifæri með kaupum á hlutabréfum á verulegu undirverði, en með því hafi hann brotiðtrúnaðarskyldur sínar gagnvart stefnda og aflað sér ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnda og hluthafa þess. Hins vegar þegar stjórn stefnda hafi hafnað því að nýta sér forkaupsrétt að sömu hlutabréfum, en með því hafi stjórn félagsins brotið gegn skyldum sínum og aflað framkvæmdastjóra, stjórnarmanni og stærsta hluthafa stefnda ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnda og hluthafa þess.

Þegar stjórn stefnda hafi verið tilkynnt um fyrirhuguð viðskipti Ernu ehf. við S-kvk-þf V-kvk-þf og að fallið hefði verið frá þeim hafi stefnda verið ljóst að S-kvk-nf væri reiðubúin að selja hluti sína í stefnda á genginu 85 krónur á hlut. Hafi K-kk-nf L-kk-nf, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður stefnda, séð þarna viðskiptatækifæri sem falist hafi í því að kaupa hlutabréf í stefnda á verulegu undirverði. Hvort K-kk-nf eða S-kvk-nf hafi átt frumkvæði að viðskiptunum skipti ekki máli, enda hafi K-kk-þgf alltaf borið að láta hagsmuni sína víkja fyrir hagsmunum stefnda og hluthafa félagsins og eftirláta stefnda að nýta þetta viðskiptatækifæri. Með því að gera það ekki heldur gera viðskiptin fyrir eigin reikning, og í raun stela þessu tækifæri af stefnda, hafi hann brotið gegn trúnaðarskyldum sínum gagnvart stefnda og hluthöfum þess, misnotað aðstöðu sína með viðskipti með hluti í stefnda og aflað sjálfum sér ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa. Skipti í því sambandi engu hvort K-kk-nf hafi átt frumkvæði að þessum viðskiptum eða ekki.

Ákvörðun stjórnar hlutafélags um hvort nýta eigi forkaupsrétt að hlutabréfum í félaginu sjálfu sé meira en venjubundin viðskiptaákvörðun. Hún sé einnig ákvörðun um kaup á eigin bréfum og ákvörðun um viðskipti við tengda aðila, en slíkar ákvarðanir lúti mun strangari skilyrðum, bæði hvað varði form og efni, en venjulegar viðskiptaákvarðanir. Þegar fyrir liggi að forkaupsréttarverðið sé langt undir raunverulegu virði hlutabréfanna og kaupandi bréfanna sé framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og stærsti hluthafi félagsins skerpist allar skyldur stjórnarmannanna verulega. Óhætt séað fullyrða að stjórn félagsins hafi í engu gætt að skyldum sínum í þessu tilviki.

Við þetta bætist að nýting stjórnar á forkaupsrétti sínum samkvæmt tilkynningu 7. nóvember 2018 í viðskiptum Ernu ehf. sé sjálfstætt brot á 76. gr. laga nr. 2/1995 og jafnræðisreglu hlutafélaganna, þar sem um augljósa mismunun sé að ræða án nokkurra málefnalegra ástæðna. Rétt sé að ítreka að þau viðskipti hafi verið á 12% hærra verði en viðskipti framkvæmdastjórans og stjórnarformannsins og sé þá ekki litið til þess að hið stefnda félag hafi í millitíðinni greitt arð að fjárhæð 1.000.000.000 króna.

Stefnandi telji raunar einnig að skilyrði 2. tl. 26. gr. a í lögum nr. 2/1995 séu uppfyllt, þar sem forsvarsmaður stærsta hluthafa félagsins hafi misbeitt áhrifum sínum í félaginu. K-kk-nf L-kk-nf sé forsvarsmaður Fiskveiðahlutafélagsins Venusar hf. og eigandi helmings hlutafjár þess, en það félag sé stærsti hluthafi í stefnda með 36,5% eignarhlut (a. t. t. eigin hluta stefnda), auk þess sem hann sitji í stjórn stefnda og sé framkvæmdastjóri félagsins.

Framkvæmdastjóri og stjórnarmaður stefnda hafi af veikum mætti reynt að réttlæta þessar ráðstafanir með þeim rökum að umrædd viðskipti hafi lotið að uppgjöri hluthafa í Fiskveiðahlutafélaginu Venusi hf. og hafi verið þannig að skipt hefði verið á bréfum í stefnda og Hampiðjunni hf. Þessar réttlætingar standist enga skoðun. Í fyrsta lagi hafi þetta engin áhrif á skyldur framkvæmdastjóra og stjórnar stefnda gagnvart félaginu og öðrum hluthöfum þess og í öðru lagi hefði stefndi vel getað gengið inn í viðskiptin og greitt fyrir með hlutabréfum í Hampiðjunni hf., þar sem stefndi sé stærsti hluthafinn í Hampiðjunni hf. Ekki ráði það þó úrslitum um hvort stefndi hefði getað beitt forkaupsrétti þar sem telja verði það meginreglu að forkaupsréttarhafi geti ávallt greitt kaupverð í reiðufé þó svo að viðsemjendur hafi samið um greiðslu í öðru formi.

Þrjú önnur skilyrði þurfi að vera uppfyllt fyrir innlausn samkvæmt tilvitnaðri 26. gr. a, jafnvel þótt talið verði að brotið hafi verið gegn ákvæði 76. gr. um öflun ótilhlýðilegra hagsmuna eða að hluthafi hafi misbeitt áhrifum sínum í félaginu. Í fyrsta lagi þurfi veigamikil rök að standa til þess að hluthafa verði gert kleift að losna úr félaginu vegna þessara brota, í öðru lagi megi innlausn ekki leiða til umtalsverðs tjóns fyrir félagið og í þriðja lagi megi innlausn ekki leiða með öðrum hætti til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir félagið.

Þegar metið sé hvort skilyrðið varðandi veigamikil rök sé uppfyllt sé mikilvægt að horfa til þess að um sé að ræða ákvæði sem sett hafi verið til að styrkja minnihlutavernd í hlutafélögum. Í tilviki stefnanda sé ljóst að ómögulegt sé fyrir hann að selja hlutabréf sín á raunvirði og sé ástandið í raun svo slæmt að hluthafar hafi undanfarið verið viljugir til að selja bréf sín á virði sem sé nær hálfvirði en raunvirði. Það endurspegli aftur með afar skýrum hætti afleiðingar slæmra stjórnarhátta félagsins þar sem lög séu virt að vettugi, sem felist í misnotkun stærsta hluthafans og framkvæmdastjórans á stöðu sinni. Ljóst sé af áðurnefndum dómi Hæstaréttar Noregs í Bergshav Holding- málinu að slík sjónarmið hafi verið höfð í forgrunni við túlkun þessa skilyrðis og sé þar einnig skýrt tekið fram að ekki sé nauðsynlegt að höfða skaðabótamál áður en krafa um innlausn sé sett fram. Stefnandi hafi þó reynt sitt ýtrasta til að leysa málið í sátt í samráði við forráðamenn Ernu ehf. og láta viðskipti framkvæmdastjóra stefnda ganga til baka en enginn vilji hafi reynst til þess af hálfu stjórnar stefnda eða framkvæmdastjóra félagsins. Þegar þessi staða sé höfð í huga, ásamt skýrum brotum á skyldum stjórnar og framkvæmdastjóra stefnda, telji stefnandi ljóst að veigamikil rök standi til þess að honum verði gert kleift að losna úr stefnda með innlausn hluta sinna.

Þá telji stefnandi augljóst af fjárhagslegri stöðu stefnda og litlum eignarhlut sínum að innlausn geti aldrei leitt til umtalsverðs tjóns fyrir félagið eða leitt með öðrum hætti til ósanngjarnrar niðurstöðu. Dómaframkvæmd í Noregi styrki þá afdráttarlausu skoðun stefnanda. Telji stefnandi því að ákvæði 2. mgr. 26. gr. a í lögum nr. 2/1995 standi ekki í vegi fyrir kröfugerð hans.

Um innlausnarverð vísi stefnandi til fyrirliggjandi útreikninga sinna á virði undirliggjandi verðmæta stefnda og miði st verðið við síðasta viðskiptadag fyrir dagsetningu þessarar stefnu, eða 20. september 2019. Stefnandi leggi til grundvallar útreikningum sínum síðasta ársreikning stefnda með þeim breytingum sem á eftir greini.

Eignir stefnda samanstandi að stórum hluta af annars vegar reiðufé og hins vegar verðbréfum sem skráð séu á skipulegum verðbréfamarkaði. Í útreikningum sínum byggi stefnandi á skráðu dagslokagengi þeirra verðbréfa sem séu í eigu stefnda, með beinum og óbeinum hætti, en ekki bókfærðu virði þeirra. Hvað varði stöðu bankainnistæðna byggi stefndi á tilgreindri stöðu samkvæmt áðurnefndum ársreikningi og hafi dregið frá þeirri fjárhæð þekkt útstreymi, s. s. vegna kaupa stefnda á eigin bréfum. Þá geri stefnandi ráð fyrir að bankainnistæður stefnda, að frádregnum þeim fjárhæð umsem tilgreindar séu að framan, hafi borið 4% ársvexti frá dagsetningu ársreikningsins hinn 30. september 2018 til þeirrar dagsetningar sem krafa um innlausn miðist við, eða 20. september 2019. Sé á því byggt að ekki hafi orðið breytingar á virði fasta- og veltufjármuna þótt hið síðarnefnda kunni að hafa umbreyst í reiðufé frá dagsetningu síðasta ársreiknings.

Hvað varði eigin hluti og virkt hlutafé stefnda þá hafi stefnandi ekki upplýsingar um eigin hluti stefnda miðað við dagsetningu stefnu og byggi kröfugerð sína á því að stefndi eigi ekki eigin hluti. M iði kröfugerð stefnanda því við skráð hlutafé stefnda samkvæmt samþykktum, dags. 23. mars 2019.

Við útreikning á stefnukröfu málsins sé þannig út frá því gengið að innlausnarvirði hlutabréfa hans í stefnda taki mið af hlutdeild hans í eigin fé stefnda, með framangreindum leiðréttingum. Stefnandi byggi á því að leiðrétt eiginfé stefnda sé 30.076.940.203 krónur og hans hlutdeild í því sé 832.600.983 krónur, sem sésú fjárhæð sem stefnandi geri kröfu um í máli þessu. Hinn 18. júní og 6. júlí 2020 hafi stefnandi fengið arðgreiðslu frá stefnda að samanlagðri fjárhæð 41.572.247 krónur, sem færist til lækkunar kröfugerðar, sbr. bókun stefnanda þar um sem lögð hafi verið fram í málinu 2. október 2020. Krefjist stefnandi því nú innlausnar á 4.632.793 hlutum stefnanda í stefnda gegn greiðslu 791.028.736 króna, auk dráttarvaxta. Þá byggi stefnandi á því að rétt sé að miða um upphaf dráttarvaxta við málshöfðun, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Til grundvallar framangreindri aðferðafræði við ákvörðun innlausnarverðs vísi stefnandi til dóms Hæstaréttar Noregs í Bergshav Holding- málinu, en þar hafi því verið slegið föstu að við mat á innlausnarvirði skyldi litið til virðis undirliggjandi verðmæta og því hafnað að það skyldi lækkað vegna atkvæðisleysis hlutanna, óseljanleika hlutabréfa eða annarra atriða. Telji stefnandi að rétt sé að líta hér einnig til virðis undirliggjandi verðmæta stefnda og að verð hluta í stefnda í viðskiptum undanfarin misseri hafi ekkert gildi varðandi það.

Loks kveðst stefnandi mótmæla þeim málatilbúnaði stefnda, sem fram komi í bókun hans í þinghaldi 2. október 2020, að stefnandi hafi í raun, með því að neyta efnahagslegra og félagslegra réttinda sem fylgi þeim hlutum sem krafist sé innlausnar á, fallið frá kröfum sínum í málinu. Telji stefnandi að þessi skýring og afstaða stefnda eigi sér ekki nokkra stoð í 26. gr. a í lögum nr. 2/1995. Telji stefnandi þar að auki slíka túlkun ótæka, sér í lagi þar sem hún gangi þvert gegn tilgangi og verndarhagsmunum ákvæðisins, sem séu minnihlutavernd. Skýringarkostur stefnda myndi draga mjög úr þessari minnihlutavernd og í raun ónýta ákvæðið, enda gæti hluthafi sem krefðist innlausnar á þessum grundvelli, og væri synjað, lent í því að verða áhrifalaus innan félagsins um árabil á meðan ágreiningurinn væri rekinn fyrir dómi. Þeir sem gerst hafi brotlegir myndu því í raun hafa hag af því að synja um innlausn og tefja lausn málsins eins og kostur væri.

Stefnandi bendi í þessu sambandi á að kröfur hans séu á því byggðar að stjórn stefnda og stærsti hluthafi hafi aflað sér ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins og annarra hluthafa og misnotað aðstöðu sína. Sé við þessar aðstæður enn mikilvægara en ella fyrir hluthafa að geta mætt á hluthafafundi og beitt réttindum sínum til að sýna aðhald gagnvart stjórn og stærsta hluthafa, sem hefði orðið uppvís að slíkum aðgerðum. Þá sé og ljóst að stefnda hafi ekki getað dulist að stefnandi hafi á öllum stigum þessa máls haldið kröfum sínum fram og stefnandi jafnframt tekið skýrt fram að hann hygðist gera svo áfram. Stefndi hafi því ekki getað haft réttmætar væntingar til þess að með því að nýta atkvæðisrétt hafi stefnandi fallið frá innlausnarkröfu sinni.

VI.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi glatað hvers konar rétti sökum tómlætis. Ólíkt Ernu ehf. hafi stefnandi fyrst teflt fram innlausnarkröfu þegar meira en ár hafi verið liðið frá þeim lögskiptum sem krafan virðist sprottin af. Þess sé og að gæta að sakarefni málsins tengist stefnanda ekki með sama hætti og Ernu ehf. en það félag telji meðal annars að það hafi ekki notið viðeigandi jafnræðis gagnvart stefnda ásamt því að fyrirsvarsmaður þess hafi ítrekað, fyrir þess hönd, gert athugasemdir við stjórnarhætti stefnda og þau lögskipti sem sakarefnið sé sprottið af. Af þeim ástæðum einnig hafi verið brýnt fyrir stefnanda að tefla fram kröfum án ástæðulauss dráttar, teldi hann sig eiga slíkar kröfur á annað borð. Ekki stoði fyrir stefnanda, til stuðnings rofi á tómlætisáhrifum, að skáka í skjóli þeirra tengsla sem getið sé um í stefnu og að stefnandi hafi almennt fylgt Ernu ehf. að málum hvað varði málefni stefnda. Við bætist að eigandi stefnanda hafi verið, og sé, fyrirsvarsmaður stefnda og stjórnarformaður og honum því sér í lagi, vegna þekkingar sinnar á sakarefninu og kröfum annarra hluthafa, í lófa lagið að tefla fram kröfum á fyrri stigum, án þess að það hafi hins vegar verið gert. Aðkoma hans að stefnda hafi heldur ekki gefið honum tilefni til að ætla „að stefndi myndi samþykkja innlausnina.“ Þegar af framangreindum ástæðum beri að sýkna stefnda.

Stefndi kveðst mótmæla í einu og öllu málatilbúnaði stefnanda um að stjórn stefnda hafi borið að neyta forkaupsréttar vegna kaupa K-kk-ef L-kk-ef á hlutabréfum S-kvk-ef V-kvk-ef og um að sú ákvörðun að gera það ekki hafi verið ólögmæt.

Þannig byggi stefndi á því í fyrsta lagiað ekki verði séð að þá skyldu leiði af lögum um hlutafélög nr. 2/1995 og meginreglum félagaréttar að stjórn félags beri að neyta forkaupsréttar að hlutum í sjálfu sér í viðskiptum tveggja hluthafa í félagi, sérstaklega eins og hér hafi háttað til vegna þess eins að slíkt geti verið fjárhagslega hagkvæmt félaginu sem slíku. Stjórn félags kunni eftir atvikum að vera það heimilt en ekki lögskylt. Önnur niðurstaða, þ. e. að forkaupsréttur sé „fjárhagslegt verkfæri“, væri lítt samræmanleg við þau sjónarmið sem búi jafnan að baki úrræðinu forkaupsrétti, þ. e. að geta haft áhrif á það hverjir séu hluthafar í félagi.

Í annan stað, eins og atvikum máls sé háttað og hvað sem öðru líði, hafi ekki blasað við fyrir þáverandi stjórn stefnda að um „verulegt undirverð“, væri ræða. Sé þess hér meðal annars að gæta að verðið hafi verið hið sama í fjölda viðskipta með hluti í stefnda, milli ótengdra hluthafa og Ernu ehf., nokkrum mánuðum á undan, þar sem stuðst hafi verið við gengið 85. Þrátt fyrir það gengi hafi þau viðskipti fallið niður vegna skorts á fjármögnun, sem bendi ekki til þess að fjármögnunaraðilar hafi talið verðið vera „verulegt undirverð“ og endurspegla þar með sterka tryggingarstöðu. Þá hefðu nokkru áður, eða í október og desember 2017, átt sér stað viðskipti með hlutabréf í félaginu á genginu 70. Framangreind viðskipti hafi væntanlega endurspeglað ágætlega gangverðið, og um leið markaðsverðið, með hluti í stefnda. Síðari viðskipti milli hluthafa í félaginu renni heldur ekki stoðum undir þann málatilbúnað stefnanda að um „verulegt“ undirverð hafi verið að ræða. Megi og í þessu sambandi benda á að forsvarsmaður Ernu ehf. hafi lýst sig reiðubúinn í tölvuskeyti til stefnda til þess að kaupa takmarkað magn hlutabréfa í stefnda á genginu 70. Einnig sé þess að gæta að hluthafar í stefnda, allir sem einn og þar með talið Erna ehf., hafi veitt stefnda heimild til að kaupa hluti á genginu 70 til 100, sem bendi til þess að hluthafar hafi á þessum tíma talið umrætt verðbil eðlilegt. Í þessu sambandi sé einnig til þess að líta að málatilbúnaður stefnanda, varðandi það hversu hagkvæm viðskiptin hafi verið í fjárhagslegu tilliti, byggist á hreinu upplausnarvirði. Stefndi telji þá verðmatsaðferð, að minnsta kosti eina og sér, ekki allskostar rétta.

Sömuleiðis hafi hér sérstaka þýðingu að viðskiptin hafi krafist þess að hlutir í Hampiðjunni hf. yrðu látnir af hendi. Stefndi hafi vissulega átt og eigi enn hluti í því félagi. Hins vegar hafi hann aldrei selt neina hluti í Hampiðjunni hf. og slíkt ekki verið sérstaklega á döfinni, auk þess sem ekki hafi verið kvikur markaður með hlutabréf í Hampiðjunni hf. Ekki stoði heldur, m. t. t. framangreinds, að bera umrædd viðskipti saman við kaup stefnda á hlutabréfum af I-kvk-þgf B-kvk-þgf og eftirstandandi bréf S-kvk-ef V-kvk-ef. Þar hafi ekki verið um viðskipti milli tveggja hluthafa að ræða heldur hluthafa sem hefðu viljað ganga út úr stefnda og boðið hefðu stefnda hlutina til kaups. Hefði verið talið eðlilegt að liðka fyrir því, enda verðið ekki óhagfellt, auk þess sem viðskiptin hafi verið til muna minni að umfangi. Skuli í því sambandi og á það minnt að stjórn stefnda hafi verið einhuga um framangreint. Þá verði ekki á það fallist að B-kvk-nf L-kvk-nf, eða aðrir stjórnarmenn, verði samsömuð K-kk-þgf L-kk-þgf með þeim hætti sem um ræði í stefnu.

K-kk-nf hafi ekki talið hagsmuni sína fara gegn hagsmunum stefnda og því ekki vikið af fundi í greint sinn. Verði ekki séð að honum hafi verið það skylt í skilningi laga, líkt og stefnandi haldi fram. Jafnvel þótt talið væri að betur hefði farið á að K-kk-nf hefði formlega vikið af fundi breyti það engu um lögmæti ákvörðunarinnar sem slíkrar í skilningi viðeigandi lagagreina, þ. m. t. 76. gr. laga nr. 2/1995, og í því samhengi sem hér um ræði.

Með sömu rökum og að framan, að breyttu breytanda, séu heldur ekki efni til að fallast á að „K-kk-nf L-kk-nf, framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og stærsti hluthafi stefnda, svipti stefnda viðskiptatækifæri með kaupum á hlutabréf [sic] á verulegu undirverði.“ Þess utan sé ekki rétt að tala um „viðskiptatækifæri“ í þessu samhengi, með hliðsjón af eðli og tilurð umræddra viðskipta. Enn síður sé hægt að tala um að framkvæmdastjóri stefnda „svipti“ stefnda viðskiptatækifæri eða jafnvel „stal“ því eins og segir í stefnu. Stefnda hafi verið boðið að neyta forkaupsréttar vegna kaupanna en stjórn stefnda hafi hins vegar hafnað því.

Jafnvel þótt talið yrði, þvert á framangreint, að stjórn stefnda hafi borið að neyta forkaupsréttar fái stefndi ekki séð að brotalöm hér á hafi verið þess eðlis að fullnægt sé lagaskilyrðum innlausnar skv. 26. gr. a í lögum nr. 2/1995. Í því sambandi sé meðal annars til þess að líta að umrætt ákvæði sé undantekningarákvæði og sæti sem slíkt þröngri túlkun. Matskenndar ákvarðanir félagsstjórna, hvað þá einskiptisákvarðanir, líkt og hér hátti til, geti tæplegast réttlætt innlausn, jafnvel þótt „rangar“ séu. Annað og meira hljóti að þurfa að koma til, svo sem að bersýnilegt sé að annarlegir hagsmunir búi að baki slíkri ákvörðun og að hún sé stórlega ámælisverð. Sömuleiðis verði að gæta að því, þ. m. t. við túlkun á „veigamiklum rökum“ í skilningi 1. mgr. 26. gr. a, að lög nr. 2/1995 og almennar réttarreglur íslensks réttar bjóði upp á tiltekinn farveg telji hluthafar að á sér eða félaginu hafi verið brotið við ákvörðun framkvæmdastjóra og stjórnarmanna félaga, sér í lagi þegar um einskiptisákvarðanir sé að ræða.

Í tengslum við framangreint sé þess jafnframt að gæta, sbr. og hér síðari umfjöllun, að innlausn í samræmi við kröfu stefnanda leiði, eða sé a. m. k. til þess fallin að leiða, til umtalsverðs fjártjóns fyrir félagið og þar með alla hluthafa þess. Þá leiði hún jafnframt til ósanngjarnrar niðurstöðu gagnvart þeim hluthöfum sem enga ábyrgð beri á umþrættri atburðarrás, sbr. 2. mgr. 26. gr. a í lögum nr. 2/1995.

Stefndi beri ekki sérstakar brigður á tölulega útreikninga stefnanda við mat á „hreinu“ upplausnarvirði. Um upplausnarvirði vísist nánar til fyrirliggjandi úttektar Deloitte ehf., en líkt og það skjal beri með sér séu niðurstöður svo til þær sömu og samkvæmt útreikningum stefnanda. Ekki séu heldur bornar brigður á tímamark meintrar innlausnarskyldu eða að verðforsendur taki mið af því tímamarki. Hins vegar telji stefndi að ekki beri, að minnsta kosti ekki eingöngu, að miða við virði „undirliggjandi verðmæta stefnda“, þ. e. í reynd upplausnarverð, hvað þá „hreint“ upplausnarverð, líkt og lagt sé til grundvallar í stefnu. Þvert á móti sé eðlilegt að styðjast við annan eða að minnsta kosti fleiri reiknigrundvelli sem gefi betri mælikvarða á virði stefnda. Í því sambandi telji stefndi eðlilegt að horfa til síðasta þekkta gengis í viðskiptum með hlutabréf stefnda, markaðsverð, miðað við innlausnardag, sem muni vera 100. Samkvæmt því ætti verðmæti eignarhlutar stefnanda að vera 463.279.300 krónur. Verð í öðrum viðskiptum í aðdraganda innlausnarkröfunnar styðji þá niðurstöðu.

Í samræmi við viðtekin sjónarmið við mat á virði félaga beri sömuleiðis, að því marki sem stuðst sé við upplausnarverð við mat á virði hlutafjár, meðal annars að taka tillit til minnihlutaafsláttar og seljanleikaafsláttar í samræmi við viðtekin og viðurkennd verðmatsfræði. Í því sambandi og einnig sjálfstætt að öðru leyti bendi stefndi á að eignarhlutur stefnanda sé tiltölulega lítill og með lítið atkvæðavægi, ráðstöfun hans sé háð hömlum og markaður með hlutabréf í stefnda sé óskilvirkur. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda sjálfs hafi stefnur og straumar í félaginu ekki verið í takt við hans áherslur og stefnu, auk þess sem stefna hans fari þvert gegn stefnu annarra hluthafa, þar með talið Fiskveiða hlutafélagsins Venusar, eigendum þess og þeirra hluthafa stefnda sem fylgt hafi þeim að málum. Taki stefnandi sjálfur fram í stefnu að honum sé „ómögulegt“ að selja bréf sín á „raunvirði“, þ. e. á hreinu upplausnarvirði samkvæmt hans málatilbúnaði.

Í téðri 26. gr. a í lögum nr. 2/1995 sé um innlausnarverð einnig vísað til 4. mgr. 22. gr. sömu laga, sem gildi eftir því sem við eigi. Hafi það ákvæði ekki verið skýrt svo, stefnda vitandi, að miða beri sérstaklega við verðmæti undirliggjandi eigna, þ. e. hreint upplausnarvirði, heldur þvert á móti.

Samkvæmt fyrirliggjandi verðmati frá Deloitte ehf. liggi verðmæti heildarhlutafjár, miðað við hreint upplausnarverð í stefnda, á bilinu 27.986 milljónir króna til 28.804 milljóna króna, miðað við innlausnardag. Að teknu tilliti til framangreindra forsendna, þar með talið seljanleikaafsláttar og minnihlutaafsláttar, ætti virði eignarhlutar stefnanda að vera á bilinu 447.064.524 krónur, miðað við gengið 96,5, til 450.307.480 króna, miðað við gengið 97,2. Sé eingöngu horft til minnihlutaafsláttar ætti virði eignarhlutar stefnanda að vera á bilinu 595.777.180 krónur, miðað við gengið 128,6, til 600.409.973 króna, miðað við gengið 129,6. Sé eingöngu horft til seljanleikaafsláttar ætti virði eignarhlutar stefnanda að vera á bilinu 580.952.242 krónur, miðað við gengið 125,4, til 585.121.756 krónur, miðað við gengið 126,3. Samkvæmt öllu framangreindu, hvernig sem á málið sé horft, ætti dómkrafa stefnanda, að því gættu að fallist væri á hana á annað borð, að vera til muna lægri. Varðandi upphafstíma dráttarvaxta sérstaklega þá telji stefndi, eins og mál þetta sé allt vaxið, að verði á annað borð fallist á kröfur stefnanda sé eðlilegt að upphafstími dráttarvaxta verði ákvarðaður við dómsuppsögu, en í fyrsta lagi mánuði frá þingfestingu, sbr. meðal annars 5. og 9. gr. laga nr. 38/2001, eftir atvikum með lögjöfnun.

Í tengslum við allt framangreint, og vegna tilvísunar stefnanda til norskrar réttarframkvæmdar, telji stefndi jafnframt að því fari fjarri að atvik í þessu máli séu sambærileg því sem um ræði í svokölluðu „Bergshav Holding“ máli, þar sem hluthafarnir hafi aðeins verið tveir, „gerandi“ og „þolandi“. Sé þess meðal annars að gæta að hluthafar í stefnda séu fjölmargir. Hafi stefndi, og um leið hluthafar hans, eðli máls samkvæmt fjárhagslega hagsmuni af því að endurgjald fyrir hluti stefnanda svari til raunverulegs verðmætis þeirra. Að öðrum kosti sé stefnandi í reynd að auðgast á kostnað stefnda og um leið á kostnað allra hluthafa stefnda, þ. á m. þeirra sem standi að öllu leyti utan þeirrar atburðarásar sem hér um ræði. Allir þræðir séu því ekki á sömu hendi. Með sömu rökum, að breyttu breytanda, sé eðlilegt að líta til virðis eignarhluta stefnanda sjálfs, þ. m. t. með tilliti til stærðar hans, áhrifa sem honum fylgi, seljanleika o. fl.

Þar sem stefnandi hafi markað málatilbúnaði sínum þann farveg að byggja eingöngu á „virði undirliggjandi verðmæta stefnda“, sem leiði hins vegar samkvæmt framansögðu til umtalsverðs tjóns fyrir stefnda og hluthafa hans og um leið til ósanngjarnrar niðurstöðu, leiði af 2. mgr. 26. gr. a í lögum nr. 2/1995 að hafna beri kröfu stefnanda. Stoði ekki fyrir stefnanda í þeim efnum að halda því fram að um lítinn eignarhlut sé að ræða, enda sé allt að einu um umtalsverða fjármuni að tefla auk þess sem sama niðurstaða kynni eftir atvikum að eiga við gagnvart öðrum hluthöfum.

Með bókun í þinghaldi 16. október 2020 tefldi stefndi og fram þeirri málsástæðu að á aðalfundi stefnda 6. júní 2020 hefði stefnandi ákveðið, þrátt fyrir athuga semdir og ábendingar af hálfu stefnda í aðdraganda fundarins, að nýta sér bæði félagsleg og fjárhagsleg réttindi sín í félaginu, líkt og innlausnarkrafa hans hefði ekki verið sett fram. Líti stefndi svo á að jafna verði slíkri fyrirvaralausri nýtingu þessara réttinda til þess að stefnandi hafi í verki fallið frá innlausnarkröfu sinni, enda samrýmist neyting þeirra því ekki að stefnandi haldi þessari kröfu sinni og réttaráhrifum innlausnar (loforð og ákvöð) til streitu í lagalegu tilliti.

VII.

Niðurstaða

Eins og áður hefur verið rakið byggir stefnandi kröfu sína um innlausn á því að fullnægt sé í málinu þeim skilyrðum til slíkrar innlausnar sem fram koma í 1. og 2. mgr. 26. gr. a í lögum nr. 2/1995 um hlutafélög, sem hljóðar svo: „Hluthafi getur, sbr. þó 3. mgr., krafist dóms fyrir því að félagið innleysi hlut hans í félaginu enda standi veigamikil rök til þess að honum verði gert kleift að losna úr félaginu vegna þess að:

1. félagsstjórn, framkvæmdastjóri eða aðrir, sem fram koma fyrir hönd félags, svoo g hluthafar, hafa brotið gegn ákvæðum 76. og 95. gr. um öflun ótilhlýðilegra hagsmuna;

2. annar hluthafi í félaginu hefur misbeitt áhrifum sínum í félaginu;

3. djúpstæður og langvarandi ágreiningur er milli hluthafans og annarra hluthafa um rekstur félagsins.“

Þá kemur fram í 2. mgr. ákvæðisins að leiði innlausn skv. 1. mgr. til umtalsverðs tjóns fyrir félagið eða með öðrum hætti til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir það skuli ekki taka kröfu hluthafans til greina. Sama máli gegni finni félagið einhvern sem sé reiðubúinn til að kaupa hlutina gegn greiðslu er svari til innlausnarverðsins.

Í 1. mgr. 76. gr. laga nr. 2/1995 er kveðið á um það að félagsstjórn, framkvæmdastjóri og aðrir þeir er hafi heimild til að koma fram fyrir hönd félagsins megi ekki gera neinar þær ráðstafanir sem fallnar séu til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Kveðst stefnandi byggja á því að brotið hafi verið gegn fyrrgreindu ákvæði um öflun ótilhlýðilegra hagsmuna í tveimur tilvikum.

Annars vegar hafi K-kk-nf L-kk-nf, sem stærsti hluthafi, stjórnarmaður og framkvæmdastjóri stefnda, nýtt sér í eigin þágu vitneskju sem hann hefði fengið sem stjórnarmaður í stefnda um að tilteknir hluthafar væru reiðubúnir að selja hlutabréf í stefnda á verulegu undirverði, eða á genginu 85, og gengið sjálfur til kaupanna í stað þess að bjóða þau stefnda. Þegar til þess er litið að fyrrgreind kaup K-kk-ef af þeim S-kvk-þgf V-kvk-þgf og G-kk-þgf K-kk-þgf, sem og önnur hlutabréfakaup í félaginu, voru háð því að stjórn stefnda samþykkti þau og hafnaði forkaupsrétti vegna þeirra verður ekki fallist á það með stefnanda að K-kk-nf hafi með kaupunum sem slíkum brotið gegn trúnaðarskyldum sínum við stefnda og aflað sér ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins.

Hins vegar byggir stefnandi á því að stjórn stefnda hafi brotið gegn skyldum sínum gagnvart stefnda og aflað K-kk-þgf ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins og hluthafa þess með því að að nýta sér ekki forkaupsréttinn vegna hlutabréfakaupanna á fundi sínum 8. maí 2018. Eins og lýst er í kafla III komst dr. H-kk-nf S-kk-nf að þeirri niðurstöðu í matsgerð sinni sem dómkvaddur matsmaður að miðað við að ekkert lægi fyrir um markaðsverð hvers hlutar í stefnda hefðiverið eðlilegt fyrir stjórn félagsins á fundi sínum fyrrgreindan dag að nýta sér forkaupsrétt að hlutum í félaginu á markaðsverði undir 133,4 krónum á hlut. Taldi hann að eftir aðstæðum gæti hafa verið réttlætanlegt að nýta forkaupsréttinn á markaðsverði allt að 163,3 krónum á hlut og að því gefnu að markaðsverð stefnda 8. maí 2018 hefði verið 85 krónur á hlut hefði verið eðlilegt fyrir félagið á þeim degi að nýta sér forkaupsrétt að hlutum í félaginu á því verði. Kom og fram hjá matsmanninum að markaðsverðið uppfyllti skilyrði um að vera á marktækum afslætti frá varfærnislega reiknuðu innra virði félagsins og að kaup á því verði hefðu verið afar hagfelld fyrir eftirstandandi hluthafa.

Fyrir liggur og er óumdeilt að á fyrrgreindum fundi fimm manna stjórnar stefnda 8. maí 2018, þegar fjallað var um það hvort félagið myndi nýta sér forkaupsrétt vegna kaupa K-kk-ef L-kk-ef á hlutabréfum í stefnda á genginu 85, annars vegar af fyrrgreindri S-kvk-þgf V-kvk-þgf og hins vegar af G-kk-þgf K-kk-þgf, stjórnarformanni félagsins, tóku bæði K-kk-nf sem stjórnarmaður og G-kk-nf sem stjórnarformaður stefnda þátt í allri umfjöllun um málið og endanlegri afgreiðslu þess. Að þeirri afgreiðslu málsins stóð og stjórnarmaðurinn B-kvk-nf L-kvk-nf, systir K-kk-ef. Í 72. gr. laga nr. 2/1995 er kveðið á um það að stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri hlutafélags megi ekki taka þátt í meðferð máls um samningsgerð milli félagsins og þeirra, um málshöfðun gegn þeim eða um samningsgerð milli félagsins og þriðja manns eða málshöfðun gegn þriðja manni hafi þeir þar verulegra hagsmuna að gæta sem kunni að fara í bága við hagsmuni félagsins. Enda þótt umræddir kaupsamningar hafi lotið að kaupum K-kk-ef, annars vegar af þriðja manni og hins vegar af fyrrgreindum G-kk-þgf, verður að líta svo á að ákvörðun um það hvort stjórnin ætti að nýta sér forkaupsrétt sinn og ganga inn í kaupin hafi getað snert hagsmuni allra framangreindra stjórnarmanna, beint eða óbeint, en þó sérstaklega hagsmuni kaupandans K-kk-ef, sem augljóslega hafði verulegra hagsmuna að gæta af því hverjar lyktir þess máls yrðu. Verður því á það fallist með stefnanda að brotið hafi verið að þessu leyti gegn vanhæfisreglu 72. gr. laga nr. 2/1995 við afgreiðslu málsins í stjórn stefnda.

Með hliðsjón af því sem að framan var rakið um niðurstöðu dómkvadds matsmanns vegna umræddra viðskipta K-kk-ef verður að telja að kaupin hafi verið honum til verulegra hagsbóta. Þegar einnig eru höfð í huga framangreind brot stjórnarmanna gegn vanhæfisreglu 72. gr. laga nr. 2/1995 við afgreiðslu málsins verður ekki talið að stefndi hafi sýnt fram á að umrædd ákvörðun stjórnarinnar hafi byggst á málefnalegum sjónarmiðum og ekki verið félaginu óhagfelld. Verður ekki séð að neinu breyti í því sambandi þótt aðilar umrædds kaupsamnings hafi samið svo um að andvirði skyldi greitt með tilteknum fjölda hluta í Hampiðjunni hf., enda hefði stefndi annað tveggja getað greitt andvirðið á sama hátt með hlutum í eigu félagsins eða að öðrum kosti getað valið þann kost að greiða andvirði bréfanna í reiðufé. Ekki verður heldur talið nokkra þýðingu hafa í þessu tilliti þótt um hafi verið að ræða einhvers konar uppgjör milli hluthafa í Fiskveiða hlutafélaginu Venusi hf. Að þessu virtu verður fallist á það með stefnanda að ákvörðun stjórnarinnar um að falla frá forkaupsréttinum hafi verið til þess fallin að afla hluthafanum K-kk-þgf ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa og félagsins og þannig fariðí bága við ákvæði 1. mgr. 76. gr. laga nr. 2/1995.

Við mat á því hvort veigamikil rök standi til þess að stefnanda verði gert kleift að losna úr félaginu verður að líta til þess að ákvæði 26. gr. a var sett í lögin árið 2010 fyrst og fremst í þeim tilgangi að styrkja minnihlutavernd í hlutafélögum. Að jafnaði verður minnihlutinn að sætta sig við að hagsmunir meirihlutans ráði för en að þröngum skilyrðum uppfylltum, þannig að fyrir liggi brot á bannreglunni um öflun ótilhlýðilegra hagsmuna, misbeiting hluthafa á áhrifum sínum eða djúpstæður og langvarandi ágreiningur milli hluthafa, geti hluthafa verið mikilvægt að losna úr félaginu. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið lýst um brot gegn 72. og 76. gr. laga nr. 2/1995 verður að fallast á að veigamikil rök standi til þess að fallast á kröfu stefnanda um innlausn hlutar hans, en ekki verður gerð sú krafa að stefnandi reyni áður að selja hlut sinn eða krefjast skaðabóta. Með hliðsjón af fjárhagsstöðu félagsins og eignarhlut stefnanda í stefnda verður ekki talið að krafa stefnanda leiði til umtalsverðs tjóns fyrir starfsemi félagsins eða sé með öðrum hætti ósanngjörn fyrir það. Þá hefur félagið ekki bent á annan hluthafa sem er reiðubúinn til þess að taka við hlut stefnanda, gegn gjaldi sem svari a. m. k. til innlausnarverðsins. Loks verður hvorki á það fallist að stefnandi hafi fallið frá innlausnarkröfu sinni með því að neyta réttinda sem fylgja hlutum hans á aðalfundi stefnda í júní 2020, en tekið hefur verið tillit til þessa með breyttri stefnukröfu, né að krafan hafi fallið niður sökum tómlætisáhrifa, en stefna í máli þessu var birt rúmlega 16 mánuðum eftir að umdeild ákvörðun stjórnar stefnda um að neyta ekki forkaupsréttarins var tekin.

Ljóst er að eignir Hvals hf. voru á viðmiðunardegi að langstærstum hluta bundnar í handbæru fé eða í eignarhlutum í félögum skráðum á skipulagðan verðbréfamarkað. Við mat á innlausnarvirði er fallist á kröfu stefnanda og er horft til innra virðis á félaginu á viðmiðunardegi. Samkvæmt matsskýrslu d r. H-kk-ef S-kk-ef notaðist matsmaður við varfærnustu útgáfuna á innra virði í matsskýrslu sinni, gengið 163,3 kr. á hvern hlut, og er það mat notað til grundvallar í niðurstöðu dómsins.

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður stefnanda gert að innleysa 4.632.793 hluti stefnanda í stefnda, þar sem hver hlutur er að nafnvirði ein króna, gegn greiðslu samtals að fjárhæð 714.962.850 krónur til stefnanda ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 756.535.097 krónum frá 4. október 2019 til 18. júní 2020, af 724.108.744 krónum frá 19. júní til 6. júlí 2020 og af 714.962.850 krónum frá 7. júlí 2020 til greiðsludags.

Sérálit

Einn dómenda, Á-kk-nf M-kk-nf, telur að eins og atvikum í máli þessu sé háttað sé ekki fullnægt skilyrði 1. mgr. 26. gr. a í sömu lögum um að veigamikil rök standi til þess að stefnanda verði gert kleift að losna úr félaginu með innlausn. Fyrir liggi að nokkrum mánuðum fyrir umrædd hlutabréfakaup K-kk-ef, eða í byrjun febrúar 2018, hafi Erna ehf., sem einnig hafi krafið stefnda um innlausn hlutabréfaeignar sinnar í félaginu, tilkynnt fjölda hluthafa stefnda að félagið væri reiðubúið að kaupa hlutabréf í stefnda á genginu 70. Hafi í kjölfarið komist á kaup Ernu ehf. á hlutabréfum tiltekinna hluthafa, þ. á m. S-kvk-ef V-kvk-ef, á genginu 85, sem hafi síðan verið borin undir stjórn stefnda. Áður en til þess hafi komið að stjórnin tæki afstöðu til þess hvort beita skyldi forkaupsrétti félagsins vegna sölunnar hafi Erna ehf. hins vegar tilkynnt að ekkert yrði af kaupunum þar sem fjármögnun hefði brugðist. Ekkert liggi hins vegar fyrir um að Erna e hf. eða stefnandi hafi átt erfitt með að komast út úr félaginu með því að selja hlut sinn á sanngjörnu verði, svo sem meginreglan sé við slíkar aðstæður, eða að hegðun hins stefnda félags eða meirihluta þess hafi verið með þeim hætti að réttlætt geti slíkan innlausnarrétt sem krafa stefnanda lúti að. Telji hann því að sýkna beri stefnda af dómkröfum stefnanda.

Í samræmi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem er hæfilega ákveðinn 3.000.000 króna, og hefur þá verið tekið tillit til útlagðs kostnaðar vegna öflunar matsgerðar dómkvadds matsmanns og þess að samhliða máli þessu eru rekin tvö önnur mál af sama toga.

Á-kk-nf M-kk-nf dómstjóri kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum B-kvk-þgf B-kvk-þgf héraðsdómara og A-kk-þgf M-kk-þgf J-kk-þgf, löggiltum endurskoðanda. Er við uppkvaðninguna gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Stefnda, Hval hf., er skylt að innleysa 4.632.793 hluti stefnanda, P 126 ehf., í stefnda, þ ar sem hver hlutur er að nafnvirði ein króna, gegn greiðslu að fjárhæð 714.962.850 krónur til stefnanda ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 756.535.097 krónum frá 4. október 2019 til 18. júní 2020, af 724.108.744 krónum frá 19. júní til 6. júlí 2020 og af 714.962.850 krónum frá 7. júlí 2020 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 3.000.000 krónaí málskostnað.

Á-kk-nf M-kk-nf

B-kvk-nf B-kvk-nf

A-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf