E-329/2012

Mál þetta, sem dómtekið var 30. október 2012, var höfðað 24. janúar 2012.

Stefnandi er V-kk-nf M-kk-nf, Ásabraut 14, Grindavík

Stefndi er íslenska ríkið.

Dómkröfur

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá 17. desember 2009 til 29. júlí 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags.

Þess er krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, að teknu tilliti til vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu, til samræmis við gjafsóknarleyfi.

Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati réttarins.

Málavextir

Klukkan 00.29 aðfararnótt 17. desember 2009 barst lögreglunni á Suðurnesjum kvörtun frá nágranna stefnanda um hávaða vegna tónlistar úr íbúð hans í Grindavík. Lögreglumennirnir G-kk-nf E-kk-nf og G-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf komu á staðinn klukkan 00.38 og knúðu dyra hjá stefnanda.

Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar kom stefnandi til dyra og var honum kynnt framkomin kvörtun. Var hann beðinn um að lækka tónlistina. Stefnandi hafi strax verið dónalegur í samskiptum við lögreglumennina sem töldu hann vera undir áhrifum örvandi efna þar sem hann var æstur og ör. Hann hafi verið mjög ósáttur við afskipti lögreglu og hafi sagt að sér stæði á sama um kvörtunina. Lögreglumennirnir hafi reynt að útskýra málið en allt í einu hafi stefnandi farið að öskra á þá. Stefnandi hafi sagt öðrum lögreglumanninum að hypja sig út í lögreglubifreiðina og bíða þar en hafi öskrað á hinn og sagt honum .að fara inn í íbúðina og lækka í tónlistinni. Hafi lögreglumaðurinn þá gengið að stefnanda og reynt að róa hann niður með því að biðja hann að hætta að öskra á þá. Hafi stefnandi þá sparkað í hægri sköflung lögreglumannsins. Þá hafi stefnanda verið tilkynnt að hann væri handtekinn fyrir að beita ofbeldi gagnvart lögreglumanni. Við þetta upphófust mikil átök milli stefnanda og lögreglumannanna sem enduðu í svefnherbergi stefnanda. Þar hafi verið sett á hann handjárn eftir mikil átök. Var stefnandi síðan fluttur á lögreglustöðina og settur í fangaklefa. Samkvæmt lögregluskýrslu var ástæða handtöku að tryggja návist eða öryggi. Ekki var talið unnt að birta V-kk-þgf upplýsingablað fyrir handtekna menn sökum ástands hans.

Skýrsla var tekinn af stefnanda kl. 11.53 morguninn eftir. Bar hann hjá lögreglu að hann hefð heyrt bankað á hurðina heima hjá sér og hafi hann þá lækkað í græjunum áður en hann fór til dyra. Hann hafi hækkað róminn en boðið þeim vatnsglas. Hafi honum fundist að hann mætti hafa eins mikinn hávaða á þessum tíma og hann vildi. Annar lögreglumaðurinn hafi beðið hann að lækka en það hafði þegar verið gert. Hann hafi sagt lögreglumanninum að hann mætti lækka í græjunum í þá hæð sem hann mætti hafa þær. Hann hafi verið búinn að drekka þrjá bjóra og þrjú rauðvínsglös. Því næst hafi lögreglumaðurinn ráðist á sig og ýtt sér inn ganginn og inn í herbergi þar sem lögreglumaðurinn hafi lagst ofan á sig. Síðan hafi hann verið dreginn út að lögreglubílnum þar sem hann hafi verið settur á jörðina og lögreglumaðurinn stigið ofan á hann. Í framhaldi af því hafi hann verið fluttur á lögreglustöðina og settur í fangaklefa. Spurður að því af hverju hann hafi sparkað í sköflung lögreglumannsins og ekki farið að fyrirmælum þeirra kvaðst stefnandi ekki hafa sparkað í lögreglumanninn að fyrra bragði en kannski hafi fótur hans farið í hann þegar lögreglumaðurinn lá ofan á honum. Lauk skýrslutökunni kl. 12.01.

Samkvæmt vottorði S-kk-ef K-kk-ef yfirlæknis á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, dags. 9. október 2010, kom stefnandi á bráðamóttöku HSS í Keflavík 17. desember 2009 og skýrði frá fyrrgreindu atviki. Í vottorði læknisins segir um skoðun sem fram fór á stefnanda.

Kúla og mar á enni hægra megin 2x2 cm. mar við angulus mandible sin 2x2 cm og mar á hálsi ant. og lateralt 5x3 cm. Mar við sternum 5 x 2 cm að stærð. mar á vi. öxl ant 1x1 cm og svo post 8x3 cm (sic). Mar á upphandlegg dxt medilat 10x 8 cm og rispur og sár med olnbogasvæði dxt á 10x8 cm svæði (sic). Veruleg eymsli ant við Th 8-10 og sem gæti samrýmst fari eftir hæl á „boots“ 10x3 cm. Um úlnliði eru sár bilat eins og eftir harnjárn (sic). Allur raður þar og skrámur (sic). Á vi hendi er 2 cm djúpt sár ulnert á úlnlið sem hefði átt að sauma, nú of langur tími liðinn til að hægt sé að gera það. Skrámur 2x2 við med malleolus og 1x1 á rist vi. megin. Sprungnar háræðar í sclera bilat. Verulega stífur í hálsi og herðum. Skert ROM. V-kk-nf óskar eftir að gerð verði hjá honum lyfjaleit í þvagi. Stix er fyrir – THC, - OPI, COC, - BDZ og – AMP. (Allt neikvætt)

Ákæruvaldið höfðaði opinbert mál á hendur stefnanda, vegna meints brots hans gegn valdstjórninni, sbr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með áorðnum breytingum. Var stefnanda í ákæru málsins gefið að sök að hafa sparkað í sköflung nafngreinds lögreglumanns á heimili sínu 17. desember 2009, þegar lögreglan hafði af honum afskipti vegna meints hávaða úr íbúð hans.

Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 24. janúar 2011, í málinu nr. S-531/2010, var stefnandi sýknaður af þessari ákæru. Í stefnu er lýst forsendum og niðurstöðu dómsins en þar segir:

Þá hefur ákærði haldið því fram að vitnið G-kk-nf [lögreglumaður] hafi tekið hann svo harkalegu hálstaki að hann hafi verið við það að kafna. Vitnið G-kk-nf kannaðist aðspurður ekki við það að hafa tekið ákærða svokölluðu svæfingataki og kvaðst ekki minnast þess að hafa yfirhöfuð tekið um hálsinn á ákærða. Á sömu lund hefur vitnið G-kk-nf borið, þ.e. hann sagðist ekki minnast þess að ákærði hefði verið tekinn hálstaki.

Samkvæmt læknisvottorði, sem ákærði hefur lagt fram í málinu, reyndist ákærði daginn eftir átökin vera með mar á hálsi að framanverðu og til hliðar, við brjóstbein og á öxl að framan- og aftanverðu, en auk þess var hann samkvæmt vottorðinu verulega stífur í hálsi og herðum og með skerta hreyfigetu þar. Þá kemur fram í vottorðinu að hann hafi verð með sprungnar háræðar í augnhvítu. Vottorð þetta hefur S-kk-nf K-kk-nf læknir staðfest hér fyrir dómi. Þykja þessir áverkar styðja frásögn ákærða um að hann hafi verið tekinn hálstaki og þar með rýra trúverðugleika framburðar vitnanna G-kk-ef og G-kk-ef í málinu. Þá er í lögregluskýrslu látið að því liggja að ákærði hafi verið undir áhrifum örvandi efna í greint sinn, en lyfjaleit, sem fram fór daginn eftir, leiddi ekki í ljós nein ummerki um kannabis, kókaín, amfetamín, róandi lyf eða morfín í þvagi ákærða. Þykir þetta sömuleiðis rýra trúverðugleika framburðar lögreglumannanna.

Um mat á meintri refsiverðri háttsemi stefnanda sagði enn fremur í dómi héraðsdóms:

Við sönnunarmat í máli þessu ber að hafa í huga að tilefni þess að áðurgreindir lögreglumenn komu á heimili ákærða var kvörtun nágranna um að hávær tónlist bærist frá íbúð ákærða skömmu eftir miðnætti, en ekki var um það að ræða að ákærði væri undir rökstuddum grun um refsivert afhæfi. Virðast samskipti lögreglumannanna og ákærða fljótlega hafa farið úr böndunum og endað í harkalegum átökum vegna áðurgreindrar kvörtunar nágranna ákærða. Er ekki loku fyrir það skotið að lögreglumaðurinn G-kk-nf H-kk-nf hafi í þessu tilviki farið offari í starfi sínu og verður að skoða framburð lögreglumannanna um málsatvik í því ljósi.

Þegar málið er virt heildstætt og til þess er litið sértaklega að engin læknisfræðileg gögn hafa verið lögð fram í dómnum um að lögreglumaðurinn G-kk-nf H-kk-nf hafi verið með áverka á hægri sköflungi eftir samskipti hans og ákærða, svo og þess að framburður lögreglumannanna þykir ekki trúverðugur, þykir ósannað að ákærði hafi haft í frammi háttsemi þá sem í ákæru greinir. Ber því að sýkna ákærða af refsikröfu ákæruvaldsins í máli þessu.

Í bréfi lögmanns stefnanda til Ríkislögmanns, dags. 29. júní 2011, kom fram m.a. að stefnandi teldi umrædda lögreglumenn hafa farið offari og ekki gætt meðalhófs. Þeir hafi beitt óþarfa valdi og harðræði gagnvart stefnanda og neytt afls- og liðsmunar. Það staðfesti margvíslegir og dreifðir áverkar á stefnanda. Þá hafi hann dvalið í fangaklefa í ellefu klukkustundir áður en skýrsla var tekin af honum. Krafðist stefnandi skaðabóta samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, vegna harðræðis sem hann hafi verið beittur umrætt sinn, ólögmætrar handtöku og frelsisskerðingar.

Í bréfi Ríkislögmanns til lögmanns stefnanda, dags, 22. ágúst 2011 var bótaskyldu hafnað.

Málsástæður stefnanda og lagarök

Stefnandi byggir miskabótakröfu sína í málinu í fyrsta lagi á því að handtaka hans á heimili hans, skömmu eftir miðnætti 17. desember 2009, hafi verið tilefnislaus og ólögmæt. Í öðru lagi hafi lögreglan í aðgerðum sínum farið offari og með aðgerðum sínum valdið honum miska og líkamstjóni. Í þriðja lagi er á því byggt að frelsisskerðing stefnanda hafi varað í mun lengri tíma en þörf var á.

Með vísan til dóms Héraðsdóms Reykjaness í málinu nr. S-531/2010 megi ljóst vera að ekkert tilefni hafi verið til handtöku stefnanda og hinna harkalegu aðgerða lögreglunnar. Stefnandi hafi verið handtekinn þar sem hann átti að hafa án fyrirvara og tilefnis sparkað í annan lögreglumanninn stuttu eftir komu þeirra til stefnanda, í umræðum um meintan hávaða úr íbúð hans. Með vísan til þess sem fram komi í dómi héraðsdóms, sbr. það sem rakið er hér að framan, sé með öllu ósannað að stefnandi hafi sparkað í lögregluþjóninn þannig að tilefni hafi verið til þess að handtaka hann. Í dómi héraðsdóms komi fram að framburður lögreglumannanna í málinu hafi verið ótrúverðugur og hafi sýkna stefnanda af refsikröfu ákæruvaldsins einkum verið á því byggð, sem og því að engin merki væru um að lögreglumaðurinn G-kk-nf H-kk-nf hefði hlotið áverka á sköflungi af völdum stefnanda. Þar sem að með öllu sé ósannað að stefnandi hafi sparkað í lögreglumanninn G-kk-þf H-x-x sé ljóst að skilyrði fyrir handtöku hans samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 voru ekki fyrir hendi.

Stefnandi byggir miskabótakröfu sína jafnframt á því að lögreglumenn þeir, sem afskipti höfðu af honum umrætt sinn, hafi í aðgerðum sínum farið offari og ekki gætt meðalhófs. Hafi þeir, og þá einkum G-kk-nf H-kk-nf, farið út fyrir ólögmæltar og lögmæltar heimildir sínar og skyldur, sbr. ákvæði III. kafla lögreglulaga nr. 90/1996 og laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Hafi þeir gengið mun harkalegar fram en nauðsyn var, er þeir neyttu afls- og liðsmunar gagnvart stefnanda. Verði þetta ráðið af framburði stefnanda fyrir dómi, sem fái fulla stoð í lýsingum á áverkum hans í læknisvottorði sem liggi frammi í málinu, en það byggist á skoðun læknis sem stefnandi hafi leitað til strax eftir að honum var sleppt úr haldi lögreglunnar. Eins og þar komi fram hafi stefnandi verið með kúlu og mar á enni, mar á kjálka, mar á hálsi að framan og til hliðar, einnig við brjóstbein og á öxl að framan- og aftanverðu og hægra megin á upphandlegg. Þá hafi hann verið með rispur á olnbogasvæði hægra megin og veruleg eymsli við brjósthryggjarlið 8-10. Sár hafi verið um úlnliði og á vinstri úlnlið hafi verið tveggja cm djúpt sár. Þá hafi hann verið með skrámur við ökkla og rist vinstra megin. Einnig sprungnar háræðar í augnhvítu og þá hafi hann einnig verið verulega stífur í hálsi og herðum og með skerta hreyfigetu þar.

Stefnandi byggir á því að það harðræði, og í raun ofbeldi lögreglunnar, sem hann hafi þurft að þola, sé gróft, forkastanlegt og algjörlega óþarft. Verði ekki horft fram hjá því hér að lögreglumennirnir hafi ekki hlotið neina áverka í samskiptum þeirra við stefnanda, sem falli illa saman við þá staðhæfingu þeirra að stefnandi hafi sparkað í annan þeirra og svo slegið til þeirra og tekið á móti þeim af fullum krafti í átökum við þá.

Vilji svo ólíklega til að talið verði að handtaka stefnanda hafi verið lögmæt og forsvaranleg, byggir stefnandi á því að frelsisskerðing sú sem hann þurfti að þola eftir handtökuna hafi verið óþörf eða í það minnsta úr hófi, þar sem hún hafi varað mun lengur en þörf var á. Hafi stefnandi samkvæmt lögregluskýrslu verið handtekinn klukkan 00.40 aðfararnótt 17. desember 2009. Ekki hafi hins vegar verið tekin af honum skýrsla fyrr en laust fyrir hádegi sama dag, en samkvæmt lögregluskýrslu hófst skýrslutakan klukkan 11.53 og lauk klukkan 12.05, en þá hafi stefnanda verið sleppt úr haldi lögreglunnar.

Í lögregluskýrslu komi fram að við komu á lögreglustöðina í Keflavík, um klukkan 01.00, hafi jafnvægi stefnanda verið stöðugt, málfar skýrt og framburður greinargóður. Ástæða handtöku sé tilgreind til „að tryggja návist eða öryggi“ án þess að það sé útskýrt nánar í lögregluskýrslunni. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi ekki verið ölvaður og ekki undir áhrifum örvandi efna, líkt og staðfest sé í áverkavottorði. Í ljósi þessa, og umfangs og eðlis málsins, hefði átt að taka skýrslu af stefnanda strax við komuna á lögreglustöðina í Keflavík. Í ljósi framangreinds sé augljóslega haldslaus sú skýring sem fram komi í áðurgreindu bréfi Ríkislögmanns að „rétt væri að vista [stefnanda] í fangageymslu og ekki væri rétt að taka af honum framburðarskýrslu fyrr en hann hefði róast og sofið þá um nóttina“. Af framangreindu sé ljóst að hinn mikli dráttur sem varð á því að taka skýrslu af stefnanda sé óútskýrður, óskiljanlegur og fullkomlega óafsakanlegur.

Auk framangreinds telji stefnandi að lögreglan hafi brotið gegn öðrum grundvallarréttindum hans samkvæmt lögum um meðferð sakamála, t.a.m. réttindum sem honum séu tryggð í 2. mgr. 28. gr. laganna. Í lögregluskýrslu segi að ekki hafi verið unnt að birta stefnanda upplýsingablað fyrir handtekna menn sökum ástands hans. Með vísan til þess sem rakið hafi verið um ástand stefnanda, sé ljóst að ekki hafi verið forsvaranlegt að gefa stefnanda ekki kost á því að njóta þeirra réttinda sem þar sé kveðið á um.

Vegna hinnar ólögmætu meingerðar, handtöku, harðræðis og frelsissviptingar, sem stefnandi hafi þurfti að þola af hendi lögreglunnar beri honum réttur til miskabóta samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. einnig 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995, enda hafi hann ekki valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans sé reist á.

Miskabótakrafa stefnanda sé jafnframt rökstudd með vísan til sakarreglu skaðabótaréttarins og b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Telur stefnandi jafnframt einsýnt að með aðgerðum lögreglunnar hafi með grófum hætti og að ófyrirsynju verið brotið gegn persónufrelsi hans, sem njóti réttar samkvæmt 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995, og c-lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Einnig gegn friðhelgi einkalífs hans og heimilis samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 9. gr. laga nr. 97/1995. Með hinum harkalegu aðgerðum lögreglunnar hafi lögreglan jafnframt brotið gegn meðalhófsreglu, sbr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

Eins og gefi að skilja hafa hinar ólögmætu og harkalegu aðgerðir lögreglunnar 17. desember 2009 valdið stefnanda miska, mannorðs- og álitshnekkis, óþægindum, sársauka, vanlíðan, kvíða og almennu hugarangri. Í ljósi þessa, og með vísan til dómafordæma, telur stefnandi að hæfilegar og sanngjarnar bætur honum til handa vegna þessa nemi 1.000.000 króna.

Stefnandi krefjist vaxta af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001, frá tjónsdegi, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá 29. júlí 2011, þegar liðinn var mánuður frá því gerð var krafa um greiðslu miskabóta.

Krafa stefnanda um málskostnað byggist á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt af málskostnaði vísast til laga nr. 50/1987, um virðisaukaskatt. Varðandi gjafsókn stefnanda vísast til XXXVII. kafla laga nr. 88/2008.

Málsástæður stefnda og lagarök

Stefndi mótmælir þeim málsástæðum og fullyrðingum stefnanda að handtaka stefnanda hafi verið ólögmæt, að lögreglumenn hafi beitt stefnanda harðræði og að frelsissviptingin hafi staðið of lengi yfir.

Afskipti lögreglumannanna af stefnanda á heimili hans hafi verið eðlileg, lögmæt og réttmæt. Hávaði frá hljómflutningstækjum stefnanda hafi truflað nágranna hans á hefðbundnum svefntíma fólks. Erindi lögreglumannanna til stefnanda hafi verið að biðja hann um að sýna nágrönnum sínum þá tillitssemi að lækka í tækjum sínum svo að þeir gætu sofið eðlilegum svefni. Stefandi hafi vægast sagt brugðist illa við þessum tilmælum eins og lýst hafi verið. Vegna sérkennilegrar framkomu stefnanda gagnvart lögreglumönnunum hafi þeir talið að stefnandi hefði neytt örvandi lyfja. Í gögnum málsins komi fram að stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis þegar þessi samskipti áttu sér stað.

Í lögregluskýrslum komi fram að stefnandi hlýddi ekki fyrirmælum lögreglunnar, hafi öskrað á þá og veitt kröftuga mótspyrnu þegar tilefni hafi verið til að handtaka hann. Að mati stefnda séu áverkar og hrufl, sem lýst hafi verið á stefnanda, við þessar aðstæður á ábyrgð hans sjálfs, enda beri mönnum að hlýða fyrirmælum lögreglunnar mótþróalaust og streitast ekki á móti við handtöku. Það séu því öfugmæli að lögreglan hafi beitt stefnanda harðræði eins og hann haldi fram.

Hvað tímalengd frelsissviptingarinnar varðar hafi það verið mat lögreglunnar að ekki væri rétt að taka framburðarskýrslu af stefnanda fyrr en hann hefði róast og sofið þá um nóttina. Rétt sé hér að hafa í huga að stefnandi hafi verið mjög órólegur, hann hafði neytt áfengis og var talinn hafa tekið örvandi fíkniefni þótt annað hafi komið síðar í ljós að því er virðist.

Heimildir lögreglunnar til afskipta styðjist við ákvæði lögreglulaga nr. 90/1996, sbr. t.d. ákvæði 1. gr., 14. gr., 15, gr., og 16. gr. laganna og ákvæði laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Stefnandi krefjist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Stefndi telji að ekki séu forsendur til að dæma stefnanda bætur eins og gerð sé krafa um.

Bótaréttur á grundvelli 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé háður því að mál hafi verið fellt niður eða viðkomandi sýknaður af ákæruatriðum þeim sem við eiga og tengjast þeim úrræðum í þágu sakamáls sem fyrir er mælt. Skal dæma bætur vegna aðgerða á grundvelli IX-XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þá segi í greininni að fella megi niður bætur eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

Framkoma stefnanda og athafnir hafi verið þess eðlis að ekki séu skilyrði til að dæma bætur samkvæmt fyrrgreindu ákvæði. Stefnandi hafi sjálfur stuðlað að handtöku sinni og eftirfarandi frelsissviptingu. Ekki sé komin fram sönnun þess að lögreglumenn hafi farið offari en heimildir til afskipta hafi verið fyrir hendi svo og síðar vistun í fangaklefa.

Í 3. mgr. 228. gr. sakamálalaga segi orðrétt:

Nú hefur maður ekki verið borinn sökum í sakamáli og á hann þó engu að síður rétt til bóta ef hann hefur beðið tjón af þeim aðgerðum sem taldar eru upp í 2. mgr.

Forsenda bótaréttar samkvæmt 3. mgr. 228. gr. sakamálalaga sé að viðkomandi hafi beðið tjón af þeim aðgerðum sem taldar eru upp í 2. mgr. lagaákvæðisins. Í málatilbúnaði stefnanda hafi ekki verið sýnt fram á nokkurt tjón. Handtaka stefnanda hafi verið byggð á eðlilegum lagaheimildum og stefnanda hafi verið sleppt úr haldi um leið og ástand hans var orðið eðlilegt og búið var að taka af honum skýrslu. Stefndi sjái því ekki að stefnandi hafi borið tjón af þessu atviki. Bótaréttur sé því ekki fyrir hendi.

Niðurstaða

Stefnandi byggir miskabótakröfu sína í málinu í fyrsta lagi á því að handtaka hans á heimili hans, skömmu eftir miðnætti 17. desember 2009, hafi verið tilefnislaus og ólögmæt. Í öðru lagi hafi lögreglan í aðgerðum sínum farið offari og með aðgerðum sínum valdið honum miska og líkamstjóni. Í þriðja lagi er á því byggt að frelsisskerðing stefnanda hafi varað í mun lengri tíma en þörf var á. Byggir stefnandi kröfu sína á 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 svo og á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Hinn 17. desember 2009 voru lögreglumennirnir G-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf og G-kk-nf E-kk-nf við eftirlit í Grindavík. Kl. 00.29 fengu þeir tilkynningu frá fjarskiptamiðstöð lögreglunnar um að kvörtun hefði borist um hávaða úr tiltekinni íbúð húss í Grindavík. Lögreglumennirnir staðreyndu að hávaðinn kæmi úr íbúð stefnanda. Þeir bönkuðu þar á dyr og stefnandi hleypti þeim inn og gerðu lögreglumennirnir grein fyrir erindi sínu.

Stefnandi bar fyrir dómi að hann hefði boðið lögreglumönnunum inn og boðið þeim upp á kaffibolla eða vatnsglas sem þeir hafi kurteislega afþakkað. Þeir hafi tjáð honum að kvartað hefði verið undan hávaða úr íbúð hans. Stefnandi hafi spurði hvort þetta væri nú ekki of mikið, hann ætti nú heima þarna. Hann hafi kannski hækkað róminn við þá en hann hafi verið kurteis. Þá hafi hann spurt hvort þeir vildu ekki bara fara inn og stilla græjurnar í þennan leyfilega styrk þá þyrftu þeir ekki að eiga í frekari erfiðleikum með þetta. Þá hafi annar lögreglumaðurinn sagt að hann ætti ekki að vera skipa sér fyrir, og hafi gripið um háls hans og líklega ætlað að svæfa hann. Lögreglumanninum hafi ekki tekist það en hafi ýtt stefnanda inn í íbúð og í átökunum hafi þeir endað uppi í rúmi og hafi hann alveg verið kafna. Hann hafi séð að hinum lögregluþjóninum blöskraði. Hann hafi tekið upp kylfu en sett hana aftur niður. Taldi hann annan lögregluþjóninn hafa misst stjórn á sér. Síðan hafi hann verið dreginn út á sokkaleystunum. Hann hafi verið orðinn máttlaus eftir átökin og hafi þeir eiginlega bara haldið á honum niður. Honum hafi verið hent í götuna fyrir utan lögreglubílinn og stigið hafi verið á bringu hans. Honum hafi síðan verið hent inn í lögreglubíl og síðan keyrt til Keflavíkur. Hann hafi setið í aftursæti lögreglubílsins og verið að reyna að ná andanum. Þá hafi lögreglumaður byrjað að bölva honum og kalla hann dópista og aumingja. Síðan hafi honum verið dúndrað inn í klefa þar sem hann hafi verið í 11 klukkutíma. Stefnandi kvaðst hafa verið búinn að drekka tvo til þrjá bjóra þegar lögreglumennirnir komu. Stefnandi neitaði því alfarið að hann hefði sparkað í sköflung lögregluþjóns.

G-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf lögreglumaður bar fyrir dómi að hann og félagi hans hefðu tilkynnt stefnanda að lögreglu hefði borist kvörtun vegna tónlistarhávaða úr íbúð hans. Kvað hann stefnanda strax hafa sýnt þeim dónaskap og sagt að sér væri nákvæmlega sama um þessa kvörtun. Stefnandi hafi verið mjög æstur og hafi það gefið þeim til kynna að hann væri undir áhrifum örvandi efna. G-kk-nf H-kk-nf kvaðst hafa bent stefnanda á að í húsinu gætu verið íbúar sem væru farnir að sofa og hvort ekki væri möguleiki á því að hann gæti lækkað þetta niður. Stefnandi hafi þá sagt að sér væri sama um íbúa í húsinu og að hann gæti spilað sína tónlist þegar hann vildi. Hafi hann verið ósáttur við að þeir væru þarna út af þessu og fannst þetta ekki vera lögreglumál. Hann hafi stuttu síðar byrjað að öskra á þá og segir við G-kk-þf, lögreglumanninn sem var með honum, að hypja sig út í bíl. Stefnandi hafi síðan gengið upp að honum, öskrað á hann og sagt honum að fara inn og lækka bara sjálfur í tónlistinni. Hann hafi síðan haldið þessum skipunum áfram. Kvaðst G-kk-nf H-kk-nf hafa sagt stefnanda að hann þyrfti sjálfur að lækka í tónlistinni. Stefnandi hafi haldið þessum skipunum áfram og kvaðst hann ítrekað hafa beðið stefnanda að lækka tónlistina og ljúka málinu. Hann hafi neitað því og hafi haldið áfram að öskra á þá. G-kk-nf H-kk-nf kvaðst þá hafa gengið að honum en hafi þá ekki vitað fyrr en stefnandi hafi sparkað í sköflunginn á honum. Hafi hann þá tilkynnt stefnanda að hann væri handtekinn fyrir að beita lögreglumann ofbeldi. G-kk-nf kvaðst hafa gripið í haldlegginn á honum og þeir verið að búa sig undir að járna hann. Stefnandi hafi þá brotist á móti, rifið í peysuna hans og byrjað átök. G-kk-nf kvaðst hafa gripið stefnanda og keyrt hann inn eftir gangi og inn í svefnherbergi sem er þarna. Þeir hafi dottið og kvaðst G-kk-nf hafa dottið ofan á stefnanda. Þar hafi upphafist mikil átök til að koma járnum á hann. Þar hafi stefnandi einnig byrjað að slá til þeirra. Átökin hafi verið það hörð að þeir hafi misst tökin og stefnandi náð að rísa upp aftur. Þeir hafi slegist við hann þangað til þeir náðu tökum á honum. G-kk-nf kvaðst á tímabili hafa haldið að þeir væru að verða undir í þessum átökum en þá virtist stefnandi missa þrek, hann hafi orðið mjög þreyttur og þá hafi þeir náð yfirhöndinni og getað sett hann í járn. Kvaðst G-kk-nf hafa verið 11 ár í lögreglunni og hafi hann aldrei lent í öðrum eins átökum á ævi sinni. Stefnandi hafi verið það þrekaður að þeir hafi þurft að bera hann út á bílastæðið. Þar hafi hann verið settur upp við lögreglubílinn. Þar hafi þeir þurft að taka sér hlé til að ná andanum. Þeir hafi verið alveg búnir á því. Það sé erfitt að berjast við mann sem vilji ekki láta handtaka sig. Stefnandi hafi síðan verið settur í aftursæti bílsins í öryggisbelti. G-kk-nf hafi sest hjá honum og síðan hafi verið ekið til Keflavíkur. Stefnandi hafi ekki verið æstur í lögreglubifreiðinni. Þegar á lögreglustöðina var komið hafi hann aftur byrjaður að æsa sig. Hann hafi verið settur í fangaklefa og tekin af honum járnin en þá hafi hann verið orðinn svolítið æstur. Hann hafi verið það æstur og virst undir áhrifum einhvers þannig að honum var ekki sýnt upplýsingablað um handtekna. Eftir að dyrunum var lokað hafi hann strax byrjað að berja og sparka og hafi það gengið þannig eitthvað fram eftir nóttunni. Stefnandi hafi verið mikið á iði inni í klefanum. Kvaðst G-kk-nf hafa kíkt einu sinni á hann og þá hafi hann arkað mikið um og síðan hafi spörkin byrjað aftur. Kvaðst G-kk-nf ekki hafa haft frekari afskipti af stefnanda.

Spurður um hvort hann hefði tekið um háls stefnanda neitaði G-kk-nf því. Þá kannaðist hann ekki við að hafa stigið á bringu stefnanda en tók fram að hann hefði lent ofan á stefnanda í átökunum.

Fyrir dóminn kom einnig lögreglumaðurinn G-kk-nf E-kk-nf. Var framburður hans samhljóða framburði G-kk-ef. Staðfesti hann að samkvæmt verklagsreglum lögreglunnar væri fólk í annarlegu ástandi ekki yfirheyrt. Kvað hann það ekki hafa komið til greina að yfirheyra stefnanda vegna ástands hans.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

Fyrir liggur að með dómi Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 24. janúar 2011 í málinu nr. S-531/2010 var stefnandi sýknaður af ákæru um meint brot hans gegn valdstjórninni. Var stefnanda gefið að sök að hafa sparkað í sköflung lögreglumannsins G-kk-ef H-kk-ef á heimili stefnanda 17. desember 2009 þegar lögreglan hafði af honum afskipti vegna meints hávaða úr íbúð hans.

Eins og rakið hefur verið, og fram kemur í lögregluskýrslu, dags. 17. desember 2009, var meint brot stefnanda, og tilefni handtökunnar, að stefnandi hefði sparkað í sköflung G-kk-ef H-kk-ef og því gerst sekur um ofbeldi gagnvart opinberum starfsmanni. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness var stefnandi sýknaður af ákæru um meint brot og talið ósannað að hann hefði haft í frammi þá háttsemi sem honum var gefin að sök. Sú niðurstaða í framangreindu máli er bindandi fyrir niðurstöðu þessa máls. Af því leiðir að handtaka stefnanda, af þessum sökum, var tilefnislaus og ólögmæt. Líta verður svo á að aðgerðir lögreglu í framhaldinu hafi þar af leiðandi einnig verið ólögmætar, en þær leiddu til átaka og ónauðsynlegrar vistunar stefnanda í fangaklefa í 11 klukkustundir.

Samkvæmt vottorði S-kk-ef K-kk-ef yfirlæknis á Heilbrigðisstofnum Suðurnesja, dags. 9. október 2010, kom stefnandi á bráðamóttöku HSS í Keflavík 17. desember 2009 og skýrði frá umræddu atviki. Samkvæmt vottorðinu hlaut stefnandi nokkra áverka sem rekja má til átaka hans við lögreglumennina.

Þegar virt er það sem hefur komið fram í skýrslutökum og litið er til framangreinds læknisvottorðs þykir ljóst að stefnandi hafi veitt lögreglumönnunum harða mótspyrnu og tekist á við þá. Stuðlaði hann þannig að því að átökin urðu meiri en nauðsyn bar til. Sé hins vegar litið til þess að handtaka stefnanda var ólögmæt verður að telja að lögreglumennirnir hafi farið offari í starfi sínu og verður framkoma stefnanda því ekki metin honum til sakar.

Er fallist á með stefnanda að hann eigi rétt á bótum samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í ljósi aðstæðna verður ekki litið svo á að lokamálsliður 2. mgr. 228. gr. eigi hér við.

Stefnandi byggir miskabótakröfu sína einnig á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ekki þykir sýnt fram á að skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt þannig að stefnanda verði dæmdar miskabætur á grunvelli þess.

Samkvæmt framansögðu ber stefnda að greiða stefnanda miskabætur sem þykja hæfilega ákveðnar 300.000 krónur.

Eins og aðild málsins háttar og með hliðsjón af því að stefnandi hefur gjafsókn í málinu þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hans, J-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef hrl, 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts.

K-kvk-nf J-kvk-nf kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, V-kk-þgf M-kk-þgf, 300.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. desember 2009 til 29. júlí 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns stefnanda, J-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef hrl, 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

K-kvk-nf J-kvk-nf