E-2753/2014

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 26. janúar sl., er höfðað 18. júní 2014 af A, sem er egypskur ríkisborgari, gegn Útlendingastofnun, Skógarhlíð 6 í Reykjavík, og innanríkisráðuneytinu, Sölvhólsgötu 7 í Reykjavík. Líta verður svo á að málið sé höfðað gegn íslenska ríkinu og er út frá því gengið í dómi þessum.

Dómkröfur stefnanda eru þær að ógiltur verði úrskurður innanríkisráðuneytisins 15. apríl 2014 í máli stefnanda og dæmt að felld skuli úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar frá 17. janúar 2014, þar sem ákveðið var að synja stefnanda um að umsókn hans um hæli á Íslandi yrði tekin til efnismeðferðar hér á landi og ákveðið að hann skyldi endursendur ásamt beiðni sinni til Ítalíu. Þá krefst stefnandi málskostnaðar auk virðisaukaskatts eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

II.

Málsatvik eru þau að stefnandi, sem kveðst vera egypskur ríkisborgari og kristinnar trúar, kom til Íslands 3. nóvember 2013 frá Svíþjóð. Óskaði hann eftir hæli hér á landi hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Við skýrslutöku af því tilefni gerði hann grein fyrir ferðum sínum og kvaðst hafa sætt ofsóknum í Egyptalandi vegna trúar sinnar. Fram kom í máli hans að hann hafi í febrúar 2011 farið með báti frá heimalandi sínu til ítölsku eyjunnar Lampadusa og sótt um hæli þar. Í skýrslu, dags. 12. desember 2011, sem gefin var í tengslum við umsókn stefnanda um hæli, er haft eftir honum að eftir eins ár dvöl á Ítalíu hafi honum verið synjað um hæli og honum gert að fara aftur til Egyptalands.

Hinn 12. nóvember 2013 var Á-kvk-nf G-kvk-nf hdl., skipaður talsmaður stefnanda í samræmi við 50. gr. c og 34. gr. útlendingalaga nr. 96/2002.

Í greinargerð stefnda kemur fram að við leit að fingraförum stefnanda í svokölluðum Eurodac-gagnagrunni hafi komið í ljós að stefnandi hafi verið skráður í grunninn af yfirvöldum á Ítalíu. Hinn 21. nóvember 2013 var send beiðni til ítalskra yfirvalda um að þau tækju við stefnanda í samræmi við 1. mgr. 16. gr. svonefndrar Dyflinnarreglugerðar, sem Ísland er aðili að samkvæmt auglýsingu nr. 14/2003. Með bréfi Útlendingastofnunar 11. desember 2013 var ítölskum yfirvöldum tilkynnt að þar sem svör hefðu ekki borist við beiðninni væri litið svo á að þau hefðu samþykkt hana, sbr. heimild í 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar.

Stefnandi var boðaður til viðtals hjá Útlendingastofnun 20. desember 2013. Þar var honum gerð grein fyrir því að ítölsk yfirvöld hefðu samþykkt að taka við honum, en verið væri að afla upplýsinga til að meta hvort beita ætti undanþáguheimild 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þannig að mál hans yrði tekið til efnismeðferðar hér á landi. Aðspurður um það hvort hann gerði athugasemd við að vera sendur til Ítalíu kvaðst hann hafa átt erfitt með að draga þar fram lífið og að honum hafi ekki verið útvegað húsaskjól. Talsmaður stefnanda skilaði greinargerð til Útlendingastofnunar 6. janúar 2014 þar sem þess var farið á leit að hann yrði ekki endursendur til Ítalíu og að umsókn hans um hæli yrði tekin fyrir hér á landi. Því til stuðnings var vísað til slæms aðbúnaðar, sem stefnandi hefði þurft að búa við á Ítalíu, og að yfirvöld þar muni ekki veita honum þá vernd sem áskilin sé í alþjóðlegum skuldbindingum á sviði mannréttinda. Þá sé stefnandi þess fullviss að ítölsk yfirvöld muni hafna umsókn hans um hæli og senda hann til Egyptalands þar sem líf hans og frelsi sé í hættu.

Útlendingastofnun tók ákvörðun 17. janúar 2013 um að hælisumsókn stefnanda yrði ekki tekin til efnismeðferðar hér á landi og skyldi hann endursendur ásamt beiðni sinni til Ítalíu. Í ákvörðuninni eru færð rök fyrir því að beita ekki undanþágureglu 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Þar var vísað til þess að stefnandi hefði ekki sérstök tengsl við Ísland þannig að það réttlætti beitingu undanþágunnar. Þá varð það niðurstaða stofnunarinnar að málsmeðferð stjórnvalda á Ítalíu við afgreiðslu hælisumsókna væri í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar, þar á meðal ákvæði Flóttamannasamningsins og mannréttindasáttmála Evrópu. Bent var á að þó að umsækjandi hefði fengið synjun á hælisumsókn sé honum tryggður réttur til þess að leggja fram viðbótarhælisumsókn. Teldi hann afgreiðslu ítalskra stjórnvalda ólögmæta gæti hann einnig leitað réttar síns fyrir dómstólum og eftir atvikum farið fram á bráðabirgðaráðstöfun samkvæmt 39. gr. málsmeðferðarreglna mannréttindadómstóls Evrópu.

Stefnandi tilkynnti innanríkisráðuneytinu 29. janúar 2014 að hann hygðist kæra ákvörðun Útlendingastofnunar til ráðuneytisins og fór fram á að réttaráhrifum hennar yrði frestað. Ítölskum yfirvöldum var tilkynnt með bréfi að stefnandi yrði ekki endursendur til Ítalíu meðan niðurstaða í kærumálinu lægi ekki fyrir, sbr. d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Kæra stefnanda er dagsett 31. janúar 2014.

Með úrskurði innanríkisráðuneytisins 15. apríl 2014 var ákvörðun Útlendingastofnunar staðfest. Í úrskurðinum er meðal annars farið yfir þau ákvæði laga og alþjóðasamninga sem þýðingu hefðu, dóma mannréttindadómstóls Evrópu sem og dóm Hæstaréttar Íslands frá 17. desember 2013, auk skýrslna Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og skýrslu European Union Agency for Fundamental Rights um Ítalíu. Í úrskurðinum er á það bent að ítölsk stjórnvöld hafi sætt gagnrýni fyrir það hvernig tekið er á móti hælisleitendum og með hvaða hætti búið sé að þeim. Tekur ráðuneytið undir að ítölsk yfirvöld hafi átt við margvíslegan vanda að etja á þessu sviði. Hins vegar kemst ráðuneytið að þeirri niðurstöðu að ágallar á meðferð hælismála og móttökuskilyrðum hælisleitenda á Ítalíu verði ekki jafnað til kerfisbundinna galla sem gæfu ástæðu til að ætla að stefnandi myndi standa frammi fyrir raunverulegri hættu á að sæta ómannlegri eða vanvirðandi meðferð á Ítalíu yrði hann sendur þangað. Í ljósi upplýsinga um möguleika stefnanda til þess að leggja fram viðbótarhælisumsókn við komuna til Ítalíu, sem hægt væri að bera undir dómstóla, taldi ráðuneytið ekki ástæðu til að líta svo á að hann yrði í fyrirsjáanlegri hættu á að sæta tafarlausri brottvísun frá Ítalíu, sem færi í bága við 3. gr., sbr. 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 45. gr. laga um útlendinga og 33. gr. Flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna.

Stefnandi óskaði eftir því að réttaráhrifum úrskurðarins yrði frestað, en innanríkisráðuneytið hafnaði beiðninni 5. maí 2014. Stefnanda var fylgt úr landi 5. júní 2014 og fór hann áleiðis til Ítalíu.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína á því að aðstæður á Ítalíu séu þess eðlis að viðsjárvert sé að senda hælisleitendur til landsins. Stefnandi vísar meðal annars til þess að Rauði krossinn hafi varað við því að íslensk stjórnvöld sendi hælisleitendur til Ítalíu þar sem landið teljist ekki öruggt móttökuríki. Stefnandi hafi ítrekað borið því við gagnvart stefndu Útlendingastofnun og stefnda innanríkisráðuneytinu að hann hafi ekki hlotið réttláta málsmeðferð á Ítalíu og að heilsu hans og velferð hafi verið ógnað þar í landi vegna bágra aðstæðna. Stefnandi telur að stefnda Útlendingastofnun og stefnda innanríkisráðuneytið hafi farið á svig við rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins með því að hafa látið hjá líða að skoða sérstaklega þær aðstæður sem stefnanda hafi verið búnar á Ítalíu. Hvorki hafi verið lagt mat á þær aðstæður sem bíði stefnanda á Ítalíu né hafi stjórnvöld beitt sér fyrir því að tryggja að mál hans fengi þar farsælan endi. Þrátt fyrir að ítölsk yfirvöld taki aftur við stefnanda og fjalli á ný um hælisumsókn hans þýði það ekki að honum verði veitt hæli, heldur séu allar líkur á því að umsókn hans verði synjað.

Jafnframt byggir stefnandi á því að endursending hans til Ítalíu jafngildi endursendingu hans til heimalands hans, Egyptalands. Ítölsk yfirvöld hafi samþykkt að taka við stefnanda á ný og muni hann þá sækja aftur um hæli þar í landi sem flóttamaður. Forsendur hafi ekki breyst og ekkert nýtt sé fram komið í málinu sem bendi til þess að hælisumsókn stefnanda fái aðra meðferð nú en þegar hann hafi síðast sótt um hæli. Yfirvöld á Ítalíu hljóti að meta aðstæður stefnanda með sama hætti nú og líta til sömu atriða við mat á því hvort veita eigi stefnanda hæli í landinu. Því sé nær öruggt að stefnanda verði aftur synjað um hæli á Ítalíu og hann sendur til Egyptalands þar sem hans bíði hörmuleg lífsskilyrði.

Stefnandi byggir á því að aðstæður í Egyptalandi séu þess eðlis, bæði almennt og sérstaklega, að endursending hans til heimalandsins feli í sér brot gegn 68. gr. stjórnarskrárinnar, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Þá byggir stefnandi enn fremur á meginreglu þjóðarréttar um að óheimilt sé að senda fólk þangað sem líf og frelsi þess sé í hættu, sem meðal annars birtist í 33. gr. samnings um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 og í 45. gr. laga um útlendinga nr. 96/2002. Stefnandi byggir á því að honum beri réttur til að njóta réttarstöðu flóttamanns. Samkvæmt dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu sé óheimilt að vísa einstaklingum þangað sem líkur eru á að þeir sæti dauðarefsingu. Þegar slík hætta sé fyrir hendi verði að beita sjónarmiðum um viðbótarvernd eins og tilfellið sé í máli stefnanda vegna hinna hættulegu aðstæðna sem fyrir hendi séu í heimalandi hans. Hið hættulega ástand sé almennt, í þeim skilningi að allir sem staddir eru í Egyptalandi kunni að verða fyrir því. Hættan snúi einnig sérstaklega að stefnanda vegna trúarlegra ofsókna sem hann hafi sætt þar. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi farið á svig við rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins með því að hafa hvorki skoðað sérstaklega þær aðstæður sem hafi leitt til þess að stefnandi hafi neyðst til að flýja frá Egyptalandi né þær aðstæður sem almennt séu þar fyrir hendi.

Við mat á því hvort beita hafi átt undanþáguákvæði 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar telur stefnandi að Útlendingastofnun hafi borið að hafa í huga þann fyrirvara sem komi fram í 1. mgr. 46. gr. a í útlendingalögum, þar sem vísað sé til 45. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 45. gr. fyrrnefndra laga sé óheimilt að senda útlending til svæðis þar sem hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir sem geti leitt til þess að hann teljist flóttamaður eða ef ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis. Að því er varði mál stefnanda séu miklar líkur á því að umsókn hans um hæli á Ítalíu verði synjað á nýjan leik og hann sendur aftur til Egyptalands. Stefnandi telur að íslensk stjórnvöld hafi ekki lagt mat á það hvort heimilt sé að endursenda stefnanda til Egyptalands eða hvort hann sé í hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð, meðal annars með vísan til 45. gr. útlendingalaga. Stefnandi byggir á því að íslensk stjórnvöld hafi ekki uppfyllt rannsóknarskyldu hvað þessi atriði varðar og þar með farið á svig við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Stefnandi vísar einnig til þess að samkvæmt 4. mgr. 50. gr. útlendingalaga beri stjórnvöldum að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og leita upplýsinga hjá stofnuninni þegar tilefni er til. Hvorki verði séð að Útlendingastofnun hafi fylgt þessari skyldu sinni, né reynt að afla upplýsinga annars staðar frá, um þær aðstæður sem bíði stefnanda eftir að hann hefur verið sendur frá Íslandi. Stefnandi telur því að Útlendingastofnun hafi ekki uppfyllt þá rannsóknarskyldu sem á henni hafi hvílt samkvæmt 10. gr. laga nr. 37/1993, sbr. 1. mgr. 23. gr. útlendingalaga.

Með vísan til alls framangreinds telur stefnandi að við meðferð máli sínu hafi verið virtar að vettugi meginreglur íslensks réttar um málefni hælisleitenda auk alþjóðlegra reglna sem Ísland hafi skuldbundið sig til að framfylgja. Mál stefnanda hafi ekki fengið þá meðferð hjá íslenskum stjórnvöldum sem hann eigi rétt á og því sé þess krafist að ákvörðun Útlendingastofnunar, sem staðfest hafi verið með úrskurði innanríkisráðuneytisins, um að synja umsókn stefnanda um hæli á Íslandi, verði ógilt. Þá gerir stefnandi þá kröfu að dómurinn fallist á kröfu hans um málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnanda hafi verið veitt gjafsókn 16. júní 2014.

Um lagarök vísar stefnandi aðallega til eftirfarandi laga, reglugerða og samninga: Lög nr. 96/2002 um útlendinga, reglugerð um útlendinga nr. 53/2003, stjórnsýslulög nr. 37/1993, stjórnarskrá Íslands nr. 33/1944, lög um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, alþjóðasamning um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 og viðauka við hann frá 1967, samning Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá 1966, samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyntingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu frá 1989, reglugerð ráðsins nr. 343/2003/EB frá 18. febrúar 2003, tilskipun Evrópubandalagsins nr. 2004/83/EB frá 29. apríl 2004 um lágmarksskilyrði til að ríkisborgarar þriðju landa eða ríkisfangslausir einstaklingar teljist flóttamenn eða menn sem að öðru leyti þarfnist alþjóðlegrar verndar og um inntak slíkrar verndar, tilskipun nr. 2005/85/EB frá 1. desember 2005 um lágmarkskröfur til málsmeðferðar í aðildarríkjum við veitingu og afturköllun á stöðu flóttamanns og tilskipun nr. 2003/9/EB frá 27. janúar 2003 um lágmarkskröfur varðandi móttöku hælisleitenda. Jafnframt vísar stefnandi til III., V. og XIX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá sé krafa um málskostnað reist á XX. og XXI. kafla sömu laga sem og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi lítur svo á að ágreiningur máls þessa snúist um það hvort skylt hafi verið að fjalla efnislega um beiðni stefnanda um hæli hér á landi. Stefndi byggir á því að samkvæmt Dyflinnarsamstarfinu hafi einungis borið að leysa úr því hvort taka skyldi beiðni stefnanda efnislega fyrir. Málsmeðferð í Dyflinnarmálum sé einfaldari en í hælismálum sem tekin séu til efnismeðferðar. Stefndi byggir á því að úrlausn málsins hafi verið hagað í samræmi við lög og að rétt hafi verið að vísa beiðni stefnanda um hæli til Ítalíu þar sem þarlend yfirvöld hafi borið ábyrgð á umfjöllun um hælisbeiðni hans. Úrlausnarefni málsins hafi því verið afmarkað við það í hvaða ríki beiðni stefnanda um hæli skyldi tekin til efnislegrar meðferðar.

Stefndi vísar til þess að niðurstaða yfirvalda hér á landi byggi á Dyflinnarsamstarfinu, sem Ísland sé aðili að, sbr. d-lið 1. mgr. 46. gr. a laga nr. 96/2002. Á því er byggt að um úrlausnarefni þetta gildi aðallega ákvæði laga nr. 96/2002, ásamt síðari breytingum, og reglugerð nr. 53/2003 um útlendinga, sem sett er á grundvelli laga nr. 96/2002. Túlka beri ákvæði fyrrgreindra laga og reglugerðar til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, einkum samning Íslands, Noregs og ráðs Evrópusambandsins frá 19. janúar 2001 um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um hæli sem lögð er fram á Íslandi, í Noregi eða í aðildarríki Evrópusambandsins. Samningurinn frá 19. janúar 2001 feli jafnframt í sér þá skuldbindingu að eftirfarandi reglugerðum Evrópusambandsins sé framfylgt af hálfu Íslands, það er að ákvæði laga nr. 96/2002 séu túlkuð til samræmis við ákvæði Dyflinnarreglugerðarinnar, auk þess sem fylgja beri málsmeðferðarreglum reglugerðar ráðsins (EB) nr. 1560/2003 frá 2. september 2003, sem hafi að geyma ítarlegar reglur um meðferð mála á grundvelli fyrrnefndu reglugerðarinnar. Jafnframt beri að líta til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, samning Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 (Flóttamannasamningur SÞ) og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Stefndi kveður að Dyflinnarsamstarfinu sé ætlað að leysa tvö vandamál. Annars vegar að koma í veg fyrir að hælisleitandi sé sendur á milli ríkja án þess að nokkurt þeirra viðurkenni ábyrgð sína á meðferð umsóknar hans um hæli. Hins vegar að koma í veg fyrir að sami einstaklingur geti farið á milli ríkja og fengið umfjöllun um umsókn sína um hæli í mörgum löndum (e. asylum shopping). Telja stefndu að við úrlausn þess hvort taka beri beiðni stefnanda til efnislegrar meðferðar hér á landi verði að líta til þess að meginreglan sé almennt sú að aðildarríki skuli beita reglugerðinni eins og unnt er, enda hafi ríkin, með aðild sinni að samstarfinu, tekist á hendur skuldbindingar þess efnis.

Af hálfu stefnda er á það bent að Dyflinnarreglugerðin hafi að geyma reglur um það hvaða ríki beri ábyrgð á hælisumsókn en ekki hvernig meta eigi hælisumsókn efnislega. Byggt sé á hugmyndinni um öruggt „þriðja ríki“, það er að aðildarríki geti sent hælisleitendur til annars aðildarríkis án þess að kanna umsóknir efnislega, þar sem þau geti treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að mannréttindi þeirra verði virt.

Stefndi vísar til þess að í Dyflinnarsamstarfinu sé gert ráð fyrir því að aðeins eitt ríki beri ábyrgð á meðferð á beiðni um hæli. Í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar komi fram viðmið í ákveðinni forgangsröðun um hvaða ríki skuli bera ábyrgð á hælisumsókn og skipti þar mestu hvaða tengsl hælisleitandi hafi við aðildarríkin. Ef ekkert aðildarríki telst bera ábyrgð á hælisumsókn á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar beri það ríki, þar sem hælisleitandi sótti fyrst um hæli, ábyrgð. Komi fram beiðni um hæli í ríki sem ekki ber ábyrgð á meðferð málsins geti það óskað eftir því að umsækjandi verði fluttur til ríkis þar sem taka beri málið til meðferðar. Skylt sé að verða við slíkum tilmælum ef beiðni þar af lútandi berst innan sex mánaða frá því beiðni um hæli var móttekin, sbr. 10. og 11. gr. samningsins.

Stefndi vísar til þess að í d-lið 1. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002 komi fram að stjórnvöld geti synjað að taka til efnismeðferðar hælisumsókn ef krefja megi annað ríki, sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli Dyflinnarsamningsins, um að taka við umsækjanda um hæli. Fram komi í 2. mgr. 46. gr. a í lögunum að ekki skuli endursenda flóttamann til annars ríkis á þessum grundvelli hafi hann slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða sérstakar ástæður mæli annars með því. Þá sé íslenskum stjórnvöldum heimilt að taka umsókn um hæli til meðferðar jafnvel þó að þau beri ekki ábyrgð á henni á grundvelli svokallaðrar fullveldisreglu 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Stefndi telur að þessi regla eigi ekki við.

Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda þess efnis að rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið brotin sem og að endursending til Ítalíu jafngildi endursendingu til Egyptalands. Telur stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á nokkuð er leitt geti til ógildingar á úrskurði innanríkisráðuneytisins 23. desember 2013 eða að felld verði úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar 20. júní sama ár.

Til stuðnings því að stjórnvöld hafi uppfyllt rannsóknarskyldu sína í málinu áréttar stefndi að Dyflinnarsamstarfið sé háð þeirri forsendu að annað aðildarríki sé öruggt og að þangað sé heimilt að senda hælisleitendur. Í ljósi þessa hafi það ekki verið úrlausnarefni yfirvalda hér á landi að rannsaka og taka afstöðu til þess hvort aðstæður stefnanda í Egyptalandi væru með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í merkingu a-liðar 1. mgr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951, samkvæmt 44. gr. og 44. gr. a. laga nr. 96/2002, eða áhrif endursendingar stefnanda til Egyptalands, sbr. 45. gr. laganna. Það úrlausnarefni sé á ábyrgð ítalskra yfirvalda. Við úrlausn málsins hafi þess vegna ekki verið rannsakað hvort stefnandi hefði orðið fyrir ofsóknum í Egyptalandi eða hvort hann ætti á hættu að láta þar lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð.

Stefndi vísar til þess að rannsókn málsins hafi verið hagað þannig að unnt væri að varpa upp hlutlægri mynd af aðstæðum í endurviðtökuríki, það er á Ítalíu. Þá hafi stefnanda gefist kostur á því á báðum stjórnsýslustigum að taka þátt í að upplýsa málið og koma að sjónarmiðum sínum. Stefnandi hafi lagt fram hælisbeiðni og svarað við það tækifæri mikilvægum spurningum. Stefnandi hafi fengið hælisviðtal hjá Útlendingastofnun og lagt fram greinargerð. Stefnandi hafi einnig notið aðstoðar talsmanns þegar mál hans hafi verið til meðferðar og hafi hann komið greinargerð ásamt fylgigögnum á framfæri við innanríkisráðuneytið. Þessi gögn hafi verið könnuð gaumgæfilega við úrlausn málsins og málatilbúnaður stefnanda rakinn í úrskurði innanráðuneytisins. Þá hafi verið aflað gagna um stöðu hælisleitenda á Ítalíu og málsmeðferðina þar.

Á því er byggt af hálfu stefnda að aðstæður á Ítalíu hafi verið kannaðar til hins ýtrasta. Þá hafi verið skoðað sérstaklega hvort stefnandi hefði fullnægjandi málsmeðferðarúrræði við komuna til Ítalíu, sbr. 1. mgr. 45. gr. laga nr. 96/2002, sbr. 3. og 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 33. gr. Flóttamannasamnings SÞ. Telur stefndi að réttindi og hagsmunir stefnanda undir meðferð málsins hafa á engan hátt verið fyrir borð bornir að lögum og málið hafi verið nægilega rannsakað áður en ákvörðun lá fyrir og síðar úrskurður upp kveðinn. Á það sé bent að íslensk yfirvöld hafi enga hagsmuni af því að leiða mál til lykta án þess að vera fyllilega örugg um að kröfum 10. gr. stjórnsýslulaga sé fullnægt.

Stefndi leggur enn fremur áherslu á það að með 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 sé ekki lögð fortakslaus skylda á stjórnvöld að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Er á því byggt að þau hafi svigrúm til þess að meta hvort beita eigi þessari heimild við öflun upplýsinga í hælismálum. Í málinu hafi ekki verið fjallað efnislega um hælisbeiðni stefnanda heldur hvort lögmætt væri að senda stefnanda til ríkis sem beri ábyrgð á málsmeðferð og efnislegri afgreiðslu málsins. Í máli þessu hafi heldur ekki verið talið eiga við að leita eftir formlegri samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna þar sem talið hafi verið að fyrirliggjandi gögn væru fullnægjandi og málið því fullrannsakað. Hvorki hafi því verið um brot á 10. gr. stjórnsýslulaga né 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 að ræða.

Stefndi mótmælir fullyrðingum í stefnu um að með endursendingu til Ítalíu sé brotið gegn ákvæði stjórnarskrár og alþjóðasamninga um bann gegn pyndingum og ómannúðlegri meðferð. Vísar stefndi því á bug að stefnandi verði sendur rakleiðis til Egyptalands við komuna til Ítalíu, þar sem bíði hans bráð lífshætta, eða að hann hafi ekki fengið réttláta málsmeðferð á Ítalíu.

Stefndi færir þau rök fyrir sýknu af þessari málsástæðu að stjórnvöld hér á landi hafi borið að skoða hvort beita ætti undanþáguákvæði 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar, þegar fyrir hafi legið að ítölsk yfirvöld bæru ábyrgð á hælisumsókn stefnanda. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi sett fram viðmið um hvaða atriði komi til skoðunar við mat á því hvort undanþágan eigi við. Hafi ákvæðið verið túlkað með þeim hætti að óheimilt sé að endursenda hælisleitanda þangað sem hann eigi á hættu að lenda í aðstæðum sem fari í bága við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Skoða þurfi hvort slíkur ágalli sé á málsmeðferð þess ríkis, sem endursenda eigi til, að það brjóti í bága við 13. gr. mannréttindasáttmálans um réttinn til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Í þessu felist að ríki þurfi að kanna hvort grundvallarmannréttindi hælisleitenda séu virt í því ríki sem senda eigi hælisleitanda til. Við úrlausn á þessu þurfi að meta tvennt; annars vegar hvort kerfisbundinn ágalli sé á málsmeðferð í því ríki sem endursenda eigi hælisleitanda til og hins vegar hvort raunhæf úrræði séu til staðar fyrir viðkomandi til að leita réttar síns.

Stefndi vísar til þess að fjallað hafi verið ítarlega um hæliskerfið á Ítalíu og aðstæður stefnanda á báðum stjórnsýslustigum. Einkum hafi verið horft til ítarlegra skýrslna Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna frá 2012 og 2013 auk annarra gagna frá stofnuninni. Athugunin hafi ekki leitt í ljós að ítölsk stjórnvöld brytu gegn alþjóðlegum mannréttindasamningum eða að mannréttindi hælisleitenda væru fótum troðin. Verði meðferð hælismála og móttökuskilyrðum hælisleitenda á Ítalíu ekki jafnað til kerfisbundinna galla sem gefi alvarlega ástæðu til að ætla að stefnandi muni standa frammi fyrir raunverulegri hættu á að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð á Ítalíu verði hann sendur þangað.

Þá hafi verið farið sérstaklega yfir þau úrræði sem bjóðist við endurkomu til Ítalíu, þar á meðal að hælisleitendur eigi þess kost að leggja fram svokallaða viðbótarumsókn hjá landamæralögreglu (e. subsequent application). Því sé stefnanda tryggð frekari umfjöllun ítalskra stjórnvalda kjósi hann það. Afgreiðslu ítalskra stjórnvalda geti hann borið undir dómstóla. Ekki hafi verið talið að komin væru fram nægileg gögn sem bentu til þess að endursending stefnanda til Ítalíu samrýmdist ekki ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu.

Jafnframt er lögð áherslu á það af hálfu stefnda að komi til þess að stefnandi standi frammi fyrir endanlegri niðurstöðu um að hann skuli fluttur þangað sem hann telur raunverulega hættu á að honum verði gert að sæta ofsóknum eða illri meðferð eigi hann þess kost að leggja fram beiðni fyrir Mannréttindadómstól Evrópu um bráðabirgðaráðstöfun samkvæmt 39. gr. málsmeðferðarreglna dómstólsins. Slíkri beiðni yrði beint að ítalska ríkinu.

Stefndi telur því að uppfyllt hafi verið sú skylda stjórnvalda að ganga úr skugga um að aðstæður væru með þeim hætti á Ítalíu að stefnanda væri tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd við endursendingu til Ítalíu. Þar með hafi ekki verið brotið gegn ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu. Ekkert bendi til þess að brotið hafi verið gegn 45. gr. laga nr. 96/2002 eða öðrum ákvæðum sem stefnandi hafi vísað til. Raunhæf úrræði séu til staðar á Ítalíu verði honum gert að snúa aftur til Egyptalands, og ekkert bendi til þess að stefnandi geti ekki notið þeirra réttarúrræða. Þá sé það á ábyrgð ítalskra yfirvalda að meta aðstæður stefnanda og hvort hann uppfylli skilyrði þess að teljast flóttamaður. Telji stefnandi aðstæður í heimalandi sínu slíkar að honum sé ekki óhætt að snúa þangað aftur verði hann að bera þær málsástæður undir ítölsk stjórnvöld sem beri þá skylda til að meta þær.

Að lokum bendir stefndi á að það sé ekki í hlutverki íslenskra stjórnvalda að tryggja að stefnanda verði veitt hæli á Ítalíu, líkt og fram komi í stefnu, heldur felist skyldur íslenskra stjórnvalda í því að tryggja að hælisleitandi fái viðunandi meðferð í því ríki sem hann er endursendur til á grunvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og að honum séu tryggð þau réttarúrræði sem honum eigi að standa til boða þar í landi.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Stefnandi krefst ógildingar á þeirri ákvörðun íslenskra stjórnvalda að hafna því að taka umsókn hans um hæli hér á landi til efnislegrar umfjöllunar og senda hann, ásamt beiðni sinni, til Ítalíu þar sem hann sótti fyrst um hæli innan Evrópska efnahagssvæðisins. Ákvörðun þessi var reist á d-lið 1. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002 um útlendinga, sbr. 18. gr. laga nr. 115/2010, sem og á a-lið 1. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002. Í d-lið 1. mgr. 46. gr. laganna segir að stjórnvöld geti, með fyrirvara um ákvæði 45. gr., synjað því að taka til efnismeðferðar umsókn um hæli ef krefja má annað ríki, sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli samninga sem Ísland hefur gert um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um hæli sem lögð er fram á Íslandi eða í einhverju samningsríkjanna, um að taka við umsækjanda. Í 2. mgr. sömu greinar segir að þó skuli taka umsókn um hæli til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því.

Ísland og Ítalía eru aðilar að Dyflinnarsamstarfinu, sem svo er nefnt, en það byggist á reglugerð ráðsins (EB) nr. 343/2003 frá 18. febrúar 2003, Dyflinnarreglugerðinni, eins og hún hefur verið kölluð. Reglurnar voru birtar hér á landi 30. maí 2003 með auglýsingu í C-deild Stjórnartíðinda nr. 14/2003. Í reglugerðinni er fjallað um það hvaða aðildarríki að Dyflinnarsamstarfinu beri ábyrgð á efnislegri umfjöllun um hælisumsókn. Tilgangur þessara reglna er að tryggja að hælisumsókn hljóti meðferð í einu aðildarríkjanna og koma þannig í veg fyrir að hælisleitandi verði sendur frá einu aðildarríki til annars án þess að nokkurt þeirra viðurkenni ábyrgð sína á meðferð umsóknar hans. Birtist þessi tilgangur meðal annars í 1. mgr. 3. gr. þar sem sú skylda er lögð á aðildarríkin að taka til meðferðar umsókn sérhvers ríkisborgara þriðja lands um hæli og að aðeins það aðildarríki sem ber ábyrgð, samkvæmt þeim viðmiðunum sem mælt er fyrir um í III. kafla reglugerðarinnar, skuli taka hælisumsóknina til meðferðar. Þar er meðal annars kveðið á um það í 13. gr. að ef ekkert eitt ríki ber ábyrgð á meðferð umsóknar um hæli, á grundvelli þeirra viðmiðana sem fram komi í kaflanum, skuli fyrsta aðildarríkið þar sem lögð var fram umsókn um hæli bera ábyrgð á meðferð hennar. Af þessum sökum er við það miðað í V. kafla reglugerðarinnar að aðildarríki, sem ber ábyrgð á meðferð umsóknar um hæli, skuli taka aftur við umsækjanda um hæli, sem staddur er í öðru aðildarríki, og ljúka meðferð umsóknar. Á það einnig við þegar viðkomandi hefur verið synjað um hæli í því ríki sem ábyrgð ber á meðferð umsóknar, sbr. e-lið 1. mgr. 16. gr. reglugerðarinnar. Þrátt fyrir framangreindar reglur er hverju aðildarríki Dyflinnarsamstarfsins heimilt samkvæmt 2. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar að taka til meðferðar hælisumsókn frá ríkisborgara þriðja lands jafnvel þó að það beri ekki ábyrgð á meðferð hennar samkvæmt öðrum fyrirmælum reglugerðarinnar.

Ágreiningslaust er að stefnandi kom fyrst til Ítalíu frá heimalandi sínu og sótti þar um hæli. Þá liggur ekkert fyrir um að stefnandi hafi þau tengsl við Ísland að rétt hafi verið beita 2. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002 í máli hans eða að einhverjar viðmiðanir í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar eigi við þannig að íslensk yfirvöld hafi átt að fjalla um hælisumsókn hans. Verður því að líta svo á að athugun yfirvalda hér á landi hafi með réttu einskorðast við það hvort ástæða væri til þess að láta hjá líða að senda stefnanda til Ítalíu og taka þess í stað umsókn hans um hæli til efnislegrar umfjöllunar hér á landi á grundvelli undanþágureglu 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Þannig átti rannsókn íslenskra yfirvalda ekki að beinast að því hvort stefnandi ætti að njóta stöðu flóttamanns sökum þess að hann hefði ástæðu til að óttast að verða ofsóttur í heimalandi sínu vegna trúarskoðana sinna.

Við mat á framangreindu varð að líta til þess fyrirvara sem fram kemur í upphafi 1. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002, þar sem vísað er til 45. gr. laganna. Þar er kveðið á um bann við því að senda útlending til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sem getur leitt til þess að hann skuli teljast flóttamaður, eða ef ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis. Samsvarandi verndar skal sá útlendingur njóta, sem vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu, er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Í ákvæðinu kemur fram sú meginregla að mönnum verði ekki vísað þangað sem líf þeirra eða frelsi kann að vera í hættu. Með vísan til rannsóknarskyldu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hvíldi sú skylda á Útlendingastofnun og innanríkisráðuneytinu að ganga úr skugga um að aðstæður væru með þeim hætti á Ítalíu að stefnanda væri þar tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd og að ekki væri þar brotið gegn þeim ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu sem stefnandi hefur vísað til í málatilbúnaði sínum.

Um framangreinda skyldu stjórnvalda má vísa til dóms Hæstaréttar frá 17. desember 2013 í málinu nr. 445/2013, þar sem fjallað var um ákvörðun íslenskra yfirvalda að endursenda hælisleitanda til Ítalíu. Jafnframt má um þessa skyldu vísa til dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli M.S.S. gegn Belgíu og Grikklandi frá 21. janúar 2011 og í máli S-x-x M-x-x H-x-x o.fl. gegn Hollandi og Ítalíu frá 2. apríl 2013. Þá hefur Evrópudómstóllinn fjallað um skyldur aðildarríkja Evrópusambandsins í þessu efni í ljósi 4. gr. réttindaskrár Evrópusambandsins, sem leggur bann við pyndingum og annarri ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, m.a. í forúrskurði frá 21. desember 2011. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að væru efnisleg rök til að ætla að kerfisbundnir ágallar væru á meðferð hælismála og aðbúnaði hælisleitenda í því ríki sem ætti að fjalla um hælisumsókn samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni, er leiddu til ómannúðlegrar eða vanvirðandi meðferðar í skilningi 4. gr. réttindaskrárinnar, þá væri endursending hælisleitanda andstæð því ákvæði og óheimil.

Í úrskurði innanríkisráðuneytisins var vikið að aðbúnað hælisleitenda á Ítalíu eins og honum er lýst m.a. í skýrslum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Er þar meðal annars rakið að skipulag og bolmagn ítalska hæliskerfisins hafi sætt gagnrýni auk þess sem athugasemdir hafi verið gerðar við brotakennd móttökuskilyrði hælisleitenda og aðbúnað á Ítalíu. Þá uppfylli þjónusta sem hælisleitendum sé veitt á Ítalíu ekki ávallt eðlilegar kröfur, þar á meðal lögfræðileg og sálfræðileg aðstoð. Fleiri athugasemdir eru raktar í úrskurðinum meðal annars við þá aðstoð sem sérstaklega viðkvæmum hælisleitendum stendur til boða. Er sú ályktun dregin af þessu að ítölsk yfirvöld hafi átt við margvíslegan vanda að etja á þessu sviði. Aftur á móti er tekið fram að gögn málsins leiði einnig í ljós að hælisleitandi á Ítalíu standi almennt ekki frammi fyrir verulegum vandkvæðum kjósi hann að skrá hælisbeiðni hjá yfirvöldum þar í landi. Sama máli gegni um aðgang að gistiaðstöðu, fæði og heilbrigðisþjónustu. Kemur fram í úrskurðinum að Flóttamannastofnunin hafi lagt til ýmsar úrbætur á ítalska hæliskerfinu og aðbúnaði hælisleitenda á Ítalíu, en ekki lagst gegn endursendingu hælisleitenda þangað. Þá er í úrskurðinum lýst meðferð þeirra hælisleitenda sem eru endursendir til Ítalíu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Þar kemur fram að þeim sé boðið af landamæralögreglu á flugvöllum að leggja fram hælisbeiðni hjá hlutaðeigandi lögreglustöð. Hafi þeir almennt aðgang að húsnæði við komu til landsins, enda þótt fyrir komi að fjöldi gistirýma sé ekki nægur. Þess er jafnframt getið í úrskurðinum að í samanburði við móttökuskilyrði hælisleitenda í Grikklandi verði ekki séð að ágallar á meðferð hælismála á Ítalíu verði jafnað til kerfisbundinna galla, sem gefi alvarlega ástæðu til að ætla að stefnandi muni standa frammi fyrir raunverulegri hættu á því að sæta ómannlegri eða vanvirðandi meðferð yrði hann sendur til Ítalíu.

Þessi umfjöllun gefur til kynna að ráðuneytið hafi kynnt sér aðstæður hælisleitenda á Ítalíu. Virðist dóminum sem rannsókn ráðuneytisins hafi að þessu leyti verið nægjanleg með tilliti til rannsóknarskyldu stjórnvalda samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga.

Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands frá 17. desember 2013 í málinu nr. 445/2013 var eins og áður segir fjallað um gildi ákvörðunar um að endursenda hælisleitanda til Ítalíu á grundvelli Dyflinnarsamstarfsins. Atvik voru í öllum meginatriðum þau sömu og í því máli sem hér er til meðferðar. Meðal annars hafði umsókn viðkomandi hælisleitanda verið synjað áður en hann lagði fram hælisumsókn á Íslandi. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að honum hefði staðið til boða raunhæf úrræði til að leita réttar síns við meðferð málsins á Ítalíu, sbr. 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá hefði ekki verið sýnt fram á að ítölsk stjórnvöld myndu ekki veita honum þá vernd sem áskilin væri í alþjóðlegum skuldbindingum Ítalíu á sviði mannréttinda, þar á meðal reglunni um að mönnum skuli ekki vísað brott þangað sem líf þeirra eða frelsi kynni að vera í hættu. Í dóminum kemur fram að gögn málsins beri það með sér að við komuna til Ítalíu standi hælisleitanda, sem þangað er sendur á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, til boða að leggja fram viðbótarumsókn um hæli, þrátt fyrir að hafa áður verið synjað um hæli. Jafnframt sé almennt heimilt að bera synjun um hæli, sem honum er kynnt við komuna til Ítalíu, undir dómstóla að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, hvort sem sú synjun hefur áður verið tilkynt honum eða ekki. Í dóminum er síðan vikið að almennum aðstæðum hælisleitenda á Ítalíu. Var komist að þeirri niðurstöðu að þótt nokkrir ágallar væru á málsmeðferð og skilyrðum til móttöku hælisleitenda á Ítalíu leiði það ekki til þess að talið verði að þar sé fyrri hendi kerfisbundinn galli sem leiði til þess að viðkomandi hælisleitandi standi frammi fyrir raunverulegri hættu á því að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Því hafi 45. gr. laga nr. 96/2002 ekki staðið því í vegi að íslensk stjórnvöld gætu, með vísan til 46. gr. a í lögunum, hafnað því að taka hælisumsókn hans til efnislegrar meðferðar. Þá lægi ekki fyrir að meðferð eða aðbúnaður hælisleitenda á Ítalíu væri í andstöðu við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu þannig að taka bæri beiðni hans til efnismeðferðar hér á landi á grundvelli 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar.

Stefnandi í því máli sem hér er til úrlausnar lýsti aðbúnaði sínum á Ítalíu þannig fyrir íslenskum stjórnvöldum að hann hafi ekki haft aðgang að húsaskjóli og átt erfitt með að draga fram lífið. Sú lýsing er ekki að öllu leyti í samræmi við það sem að framan greinir um almennan aðbúnað hælisleitenda á Ítalíu. Stefnandi gaf ekki skýrslu við aðalmeðferð málsins. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið, og eins og málið liggur fyrir dóminum, verður að ganga út frá því að stefnanda hafi átt að standa til boða aðbúnaður á Ítalíu sem stenst lágmarkskröfur um mannlega virðingu og reisn, sbr. framangreindan dóm Hæstaréttar. Liggur ekki fyrir að við endurkomu til Ítalíu hafi stefnandi staðið frammi fyrir raunverulegri hættu á því að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð þar í landi þannig að í bága hafi farið við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stóð 45. gr. laga nr. 96/2002 því ekki í vegi fyrir því að stefnandi yrði endursendur til Ítalíu.

Af hálfu stefnanda hefur verið dregið í efa að hælisleitanda, sem hefur verið synjað um hæli á Ítalíu, og er sendur þangað á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, eigi þess kost að leggja fram viðbótarumsókn um hæli nema að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Um þetta atriði var við aðalmeðferð málsins vísað til skýrslu um hælisleitendur á Ítalíu úr gagnagrunni AIDA (Asylum Information Database) þar sem gert er ráð fyrir að leggja þurfi fram viðbótarupplýsingar til stuðnings því að taka málið fyrir að nýju. Hvað sem því líður hefur því ekki verið hnekkt að hælisleitandi, sem er endursendur til Ítalíu og hefur ekki áfrýjað synjun ítalskra yfirvalda um hæli, eigi þess kost við komuna til Ítalíu að kæra synjunina, eins og vikið er að í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar sem og dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í máli S-x-x M-x-x H-x-x o.fl. gegn Hollandi og Ítalíu frá 7. apríl 2013 (50. mgr.). Ekki liggur því fyrir að stefnandi hafi við komuna til Ítalíu getað átt von á því að vera sendur tafarlaust til Egyptalands án þess að eiga raunhæfan möguleika á endurskoðun á beiðni sinni um hæli.

Þá ber að árétta í þessu sambandi að Dyflinnarsamstarfið er á því reist að umsókn um hæli sé aðeins afgreidd í einu aðildarríki. Miðar reglugerðin þannig að því að koma í veg fyrir að hælisumsókn sé lögð fram í hverju aðildarríki á eftir öðru auk þess sem hún á að stuðla að skilvirkri afgreiðslu hælisumsókna. Grafið væri undan þessu markmiði samstarfsins ef sú skylda væri lögð á aðildarríkin að endurskoða í hvert sinn, sem hælisleitandi sækir um hæli í öðru ríki, ákvörðun þess aðildarríkis, sem ábyrgð ber á afgreiðslu hælisumsóknarinnar samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni, um að synja viðkomandi um hæli. Líkt og í fyrrgreindu hæstaréttarmáli frá 17. desember 2013 verður að ganga út frá því að stefnandi hafi átt raunhæf úrræði til að leita réttar síns við meðferð á hælisumsókn hans á Ítalíu, sbr. 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Af þessu leiðir jafnframt að hafna verður þeirri málsástæðu að íslenskum yfirvöldum hafi borið að afla upplýsinga um hvort stefnandi hafi með réttu getað óttast ofsóknir í heimalandi sínu. Skylda til rannsóknar á því atriði hvíldi á ítölskum yfirvöldum.

Í 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 segir að í málum er varða umsóknir um hæli sé stjórnvöldum skylt að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og leita upplýsinga hjá stofnuninni þegar það á við. Ráðið verður af ákvæðinu að stjórnvöld hafi svigrúm við mat á því hvort beita eigi þessari heimild, eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar frá 24. október 2013 í málinu nr. 405/2013. Ákvörðun í máli þessu laut að því hvort hælisumsókn stefnanda yrði tekin fyrir hér á landi eða hvort senda bæri stefnanda til Ítalíu ásamt beiðni hans um hæli. Fyrir íslenskum stjórnvöldum lágu nýlegar skýrslur, m.a. Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, um aðstæður hælisleitenda á Ítalíu og meðferð hælismála þar í landi. Þá liggur fyrir að stefnandi naut aðstoðar lögmanns við meðferð máls hans fyrir íslenskum yfirvöldum, sem lagði fram greinargerð í málinu og kæru til ráðuneytisins ásamt fylgigögnum. Í ljósi þess hvers eðlis ákvörðun stjórnvalda var, og með vísan til þess sem hér hefur verið rakið, verður ekki á það fallist að við meðferð málsins hjá stjórnvöldum hafi borið að afla frekari upplýsinga, svo sem frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, til að fullnægja rannsóknarskyldu 10. gr. stjórnsýslulaga.

Þegar á allt framangreint er litið telur dómurinn ekki liggja fyrir að þær ákvarðanir, sem krafist er ógildingar á, hafi brotið gegn þeim ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála sem stefnandi ber fyrir sig, eða að rannsókn málsins hafi verið haldin slíkum annmörkum að leitt geti til ógildingar þeirra. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi 16. júní 2014. Allur gjafsóknarkostnaður hans greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, Á-kvk-ef G-kvk-ef hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 806.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, Á-kvk-ef G-kvk-ef hdl., 806.000 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)