E-388/2019

Dómur

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð, þann 25. júní sl., var höfðað með stefnu, birtri 23. janúar 2019, af stefnanda, S-kk-þgf F-kk-þgf, [...], Reykjavík, á hendur stefnda, Íslenska ríkinu, Arnarhváli, Reykjavík.

Stefnandi gerir í málinu þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 10.000.000 króna, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 29. febrúar 2016 til 2. desember 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Stefnandi krefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál og að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Stefndi krefst verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.

Ágreiningsefni og málsatvik

Ágreiningsefnið snýr að því að stefnandi er sjálfstætt starfandi lögmaður sem gerir kröfu um miska og skaðabætur vegna þvingunarráðstafana sem hann var látinn sæta af hálfu lögreglu, grunaður um aðild að auðgunarbroti skjólstæðings samkvæmt ákvæðum XXVI. kafla almennra hegningarlaga, en það mál var síðan látið niður falla gagnvart stefnanda af hálfu ákæruvaldsins með vísan til 145. gr. laga nr. 88/2008. Af hálfu stefnanda er hér einkum byggt á því að hann hafi algerlega að ófyrirsynju sætt umræddum ráðstöfunum, sem hafi verið sérlega alvarlegt með hliðsjón af stöðu hans sem lögmanns og skipaðs verjanda eins sakborninga í umræddu sakamáli, sem hann var þá þannig bendlaður við, og þessi ætluðu mistök hafi valdið honum álitshnekki og skaðað orðspor hans sem lögmanns og valdið honum umtalsverðum miska sem og fjártjóni. Af hálfu stefnda er fallist á það að stefnandi eigi rétt til hæfilegra miskabóta á grundvelli hlutlægrar bótareglu þegar sakamál er látið niður falla en ekki sé þó fallist á að gerð hafi verið mistök eins og málið hafi þá horft við lögreglu og ákæruvaldinu.

Málavextir eru annars þeir, að 29. febrúar 2016 var stefnandi boðaður af lögreglu á starfstöð Héraðssaksóknara, sem skipaður verjandi sakbornings P í máli, en sá var grunaður um aðild að peningaþvættisbroti, sbr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Þegar stefnandi kom á starfstöðina var hann sjálfur handtekinn af lögreglu. Í framhaldi af handtökunni var síðan farið með stefnanda á lögmannsstofu hans að Ægisgötu 26 í Reykjavík þar sem gerð var húsleit sem stefnandi og lögmaður hans munu hafa verið viðstaddir. Lagði lögregla þar hald á fjórar tölvur, mikið magn skjallegra gagna, auk þess sem öll rafræn gögn voru afrituð. Við leit á starfsstöð stefnanda fundust 710.000 krónur í reiðufé í tösku, en stefnandi neitaði því að féð stæði í nokkru sambandi við umrætt mál. Því næst var farið með stefnanda að heimili hans og fjölskyldu hans og þar einnig gerð húsleit. Að kvöldi sama dags var síðan fyrst tekin lögregluskýrsla af stefnanda og honum þá óumdeilt gerð grein fyrir ástæðu handtökunnar og fyrrgreindra ráðstafana og um hvað hann væri grunaður í umræddu máli, það er að hafa verið viðriðinn brot þau sem skjólstæðingur hans væri talin eiga aðild að. Kvaðst stefnandi við þá skýrslutöku hjá lögreglu einungis hafa verið að gegna störfum verjanda P og ekki geta stöðu sinnar vegna sem slíkur tjáð sig um efni sem vörðuðu trúnaðarskyldu við skjólstæðing og fór hann fram á að skýrslutaka færi fram fyrir dómi. Var stefnandi við svo búið færður í fangaklefa, þar sem hann var látinn dveljast til kl. 13.00 daginn eftir, 1. mars 2016, að hann var þá færður fyrir dómara til að gefa skýrslu í málinu, sem og hann gerði. Þegar í framhaldi af þeirri skýrslutöku var stefnandi síðan færður fyrir dómara að nýju og gerð krafa um það að hann skyldi sæta gæsluvarðhaldi. Var stefnandi þá úrskurðaður í gæsluvarðhald til 4. mars 2016, og sætti einangrun á meðan á því stóð, eða allt til þess að hann var látinn laus 3. mars 2016, kl. 21.00, eftir að hafa gefið skýrslu fyrir lögreglu. Alls fóru því fram þrjár skýrslutökur af stefnanda á meðan hann var í haldi, tvær hjá lögreglu og ein fyrir dómi. Þegar stefndi var látinn laus úr gæsluvarðhaldi hafði hann verið sviptur frelsi í þrjá sólarhringa og sex klukkustundir.

Af hálfu stefnanda er lögð rík áhersla á það að framangreind framganga af hálfu lögreglu og ákæruvaldsins gagnvart honum í málinu hafi ekki einasta reynst byggð á röngum forsendum heldur hafi hún einnig verið sérlega skaðleg og ámælisverð í ýmsu tilliti. Þannig er staðhæft af hálfu stefnanda að hann hafi við handtökuna verið settur í handjárn og færður þannig á starfsstöð sína að öllum þar stöddum ásjáandi og síðan áfram á heimili sitt þar sem leitað hafi verið í öllu, en hann búi þar með eiginkonu og tveimur dætrum þeirra. Þá hafi stefnanda ekki verið kynnt sakarefnið fyrr en að húsleit afstaðinni. Einnig vísar stefnandi til þess að við leit á lögmannsstofu hans hafi verið haldlagður eða afritaður mikill fjöldi trúnaðargagna sem vörðuðu sakborninginn P, er hann hafi verið skipaður til að verja, en einnig úr fjölda annarra mála. Meðal annars hafi verið um að ræða heilsufars og fjárhagsupplýsingar tuga viðskiptavina stefnanda vegna annarra mála og gögn sem skjólstæðingar höfðu afhent stefnanda í trúnaði sem lögmanni. Lögregla hafi þannig einnig tekið gögn úr virkum sakamálarannsóknum hjá öðrum skjólstæðingum stefnanda. Þá hafi í tengslum við framangreindar aðgerðir átt sér stað mikil fjölmiðlaumfjöllun um handtöku stefnanda og gæsluvarðhaldið og um stöðu hans almennt sem lögmanns. Fregnir af húsleitinni, sem í hafi tekið þátt fjöldi lögreglumanna og lögreglubíla, bæði við starfsstöðina og síðan við heimili stefnanda, þar sem leit hafi farið fram, voru í fjölmiðlum og hafi margir skjólstæðingar stefnanda haft samband við hann og heimtað skýringar á því af hverju lögregla væri að skoða trúnaðargögn þeirra, stefnanda til mikils álitshnekkis. Meðan málið var síðan áfram til rannsóknar hafi stefnandi ekki verið boðaður aftur til skýrslutöku vegna þess.

Stefndi kannast ekki við það að stefnandi hafi verið settur í handjárn við umrædda handtöku eða húsleit, auk þess sem honum hafi verið kynnt sakarefnið við handtöku.

Leggur stefndi hér áherslu á það að upphaf máls þessa megi rekja allt aftur til loka október 2015, þegar óþekktir aðilar hafi komist yfir aðgang að netfangi félags í SuðurKóreu, sem átt hafi í viðskiptum við Nesfisk ehf., fiskútflytjanda á Suðurnesjum. Í desember 2015 hafi þessir óþekktu aðilar síðan komist inn í tölvupóstsamskipti fulltrúa Nesfisks og suðurkóreska félagsins og náð að taka yfir eða stjórna í reynd samskiptum félaganna tveggja um uppgjör viðskiptanna með því að breyta eða falsa greiðslufyrirmæli svo að símagreiðslur frá kóreska félaginu rötuðu ekki inn á bankareikning Nesfisks, heldur ótengds íslensks félags, RG verktaka ehf. Um hafi verið að ræða tvær símgreiðslur, sú fyrri í lok janúar 2016 að fjárhæð 31.599.105 krónur og sú síðari seint í febrúar 2016 að fjárhæð 22.252.195 krónur, svo alls hafi féð numið tæpum 54 milljónum króna. Megninu af fyrri greiðslunni hafi verið ráðstafað áður en málið kom til kasta lögreglu, en síðari greiðslan að stærstum hluta verið haldlögð við rannsókn málsins. Sakarefnið sem verið hafi til rannsóknar hjá héraðssaksóknara í umrætt sinn hafi því verið ætlað peningaþvætti í tengslum við meðferð og ráðstöfun á framangreindum fjármunum, sbr. framangreint.

Helstu sakborningar frá upphafi hafi verið þrír, tveir karlar (P og G) og kona (H). Stefnandi hafi í upphafi komið að málinu sem verjandi eins sakborningsins (P) og verið viðstaddur tvær skýrslutökur af honum. Eftir að skýrslur hafi verið teknar af H og G hafi grunur beinst að stefnanda, það er að hann kynni að vera viðriðinn málið. Á síðari stigum rannsóknar hafi svo einn sakborningur bæst við, Nígeríumaðurinn C sem hafði komið til Íslands á atvikatíma málsins og verið talinn hafa átt þátt í brotunum.

Stefndi telji nauðsynlegt að rekja framburð sakborninga sem orðið hafi til þess að grunsemdir rannsakenda um hugsanlega aðild stefnanda að framangreindum brotum hafi vaknað. Fyrrnefndir þrír sakborningar (P, G og H) hafi verið handtekin vegna rannsóknar málsins, 25. og 26. febrúar 2016, og hneppt í gæsluvarðhald 26. og 27. febrúar 2016. Stefnandi hafi þá að ósk eins þeirra (P) verið tilnefndur verjandi hans og sem verjandi verið viðstaddur tvær skýrslutökur yfir P þann 25. og 26. febrúar.

Við skýrslutökur yfir hinum sakborningunum tveimur (G og H) hafi komið fram upplýsingar sem hafi að mati stefnda þótt vekja rökstuddan grun um að stefnandi væri viðriðinn málið, en allir sakborningarnir (P, G og H) hafi þá setið í gæsluvarðhaldi og sætt einangrun og heimsókna, fjarskipta og fjölmiðlabanni allt frá handtöku þeirra.

Í skýrslutöku yfir H, 27. febrúar 2016, hafi komið fram að hún hefði orðið vitni að símtali á milli P, úr farsíma, við stefnanda, í bifreið G við N1bensínstöð í Vogum á Vatnsleysuströnd kvöldið 4. febrúar 2016. Hafi H sagst hafa verið boðuð til þess fundar af G. Samkvæmt framburðum sakborninga og öðrum málsgögnum hafi staða málsins þá verið sú að G og H höfðu móttekið fyrri símagreiðsluna og verið að reyna að senda hana aftur til útlanda, en sú viðleitni ekki borið árangur. Þennan dag hafi P fyrst komið við sögu og virst ljóst að hann hefði verið boðaður til fundarins við N1 af G í því skyni að hann gæti liðsinnt G og H við að framkvæma símgreiðslu til útlanda. H hafi í umræddri skýrslutöku borið að þau hefðu öll þrjú setið í bifreið G meðan P hafi átt samtal við stefnanda í farsíma. H hafi borið að hún og G hafi einnig heyrt hvað fram fór í símtalinu þar sem það hafi farið fram í gegnum hátalara símans. H hafi lýst atvikum svo að P hefði verið að ráðfæra sig við stefnanda og útskýrt málið fyrir honum í meginatriðum. Hafi H svo sagst hafa heyrt stefnanda segja við P að þetta væri ekkert mál og hann myndi bara útbúa „einhvern reikning, þannig að, að [G] sé að kaupa af þér, af já þér Víðidal 1“. Í framhaldi hafi H sagt að þetta hefði átt að „garantera“ P.

Síðar hafi H svo lýst sömu atriðum ítrekað þannig að þarna hefði verið um að ræða hugmynd stefnanda að yfirvarpi vegna ráðstöfunar fjármunanna í íslensku bankakerfi, m.a að þeir hefðu verið búnir að „ræða saman bara hvernig eigi að gera þetta“, og borið um að þetta hefði verið hugmynd stefnanda í þeim tilgangi að P „[væri] safe“.

Skilningur rannsakenda á framangreindum framburði H hafi verið sá að á þessu tímamarki hefði P komið til skjalanna til þess að fjármunirnir yrðu fyrst millifærðir á bankareikning hans af bankareikningi RG verktaka ehf., þar sem sakborningur G var fyrirsvarsmaður, en fjármunirnir hafi verið sendir á þann reikning frá SuðurKóreu. Síðan yrði féð sent af bankareikningi P til útlanda. Meðferð og ráðstöfun fjármunanna í þessari fyrstu símagreiðslu hafi síðan í reynd reynst vera í samræmi við þetta.

Framburð H um hugmynd eða ráðgjöf stefnanda um „einhvern reikning“ sem bera ætti með sér að G væri að kaupa fasteign af P hafi því mátt skilja svo að þar hefði verið gert ráð fyrir málamyndagerningi til þess að villa fyrir um tilgang þess að svo há fjárhæð (ríflega 20 milljónir króna) færi af bankareikningi RG verktaka ehf., sem G réði yfir, og inn á bankareikning P. Í sömu skýrslutöku yfir H hafi jafnframt komið fram upplýsingar frá henni þess efnis að stefnandi hefði átt þátt í því að sakborningar í málinu samræmdu framburði sína, eftir að ljóst hefði orðið að þeir sættu rannsókn lögreglu. H hafi þar borið um það að í símtali hefði G tjáð henni eftirfarandi: „Ég, [stefnandi] og [P] erum búnir að hittast og samræma okkar sögur.“

Í samhengi við framangreint þá hafi G, í fyrstu skýrslu í málinu, 26. febrúar 2016, margítrekað borið svo um skýringu á fyrrnefndri millifærslu frá félagi hans til P að hún hefði varðað fyrirhugaða þátttöku hans í að fjárfesta með P í fasteign í Njarðvík, sem G hafi vísað til sem Víðidals 1. Að sama skapi hafi P, í fyrstu skýrslu sinni, dags. 25. febrúar 2016, daginn áður en G og H hafi verið handtekin og yfirheyrð, byrjað framburð sinn, í frjálsri frásögn, á að tilgreina hugsanleg fasteignaviðskipti sín og G í samhengi við millifærsluna og komið síðan ítrekað aftur að því í framburði sínum, en einnig hafi P haldið sig við sama framburð í annarri skýrslutöku sinni daginn eftir.

Ráða hafi mátt af framburði H í fyrrnefndri skýrslutöku, 27. febrúar 2016, að síma sem notaður hefði verið til samskipta við hina erlendu aðila í málinu hefði verið hent eftir að rannsókn málsins hefði hafist, til þess að ekki væri „hægt að rekja neitt“. Af því hafi, að mati stefnda, mátti ráða að P og stefnandi hefðu verið þar að verki. Þetta hafi H kvaðst hafa eftir eiginkonu P, sem hún hafi farið að hitta að beiðni P á sama tíma og húsleit hafi farið fram á heimilinu 25. febrúar 2016. Þá hafi H borið um það að eiginkonan hefði líka sagt „meira að segja hann faldi bílinn“. Sá framburður H hafi þótt geta bent til þess að stefnandi væri viðriðinn brotin eða tilraunir til að leyna þeim.

Önnur skýrsla af sakborningnum G hafi verið tekin mánudaginn 29. febrúar 2016. Hafi þá verið borinn undir hann fyrri framburður hans um það að millifærslan frá RG verktökum ehf. til P hefði verið vegna fyrirhugaðrar fjárfestingar í fasteigninni Víðidal 1. G hafi þá horfið frá þeim framburði og sagst hafa verið „beðinn um að segja þetta og þvingaður til þess“. Nánar aðspurður kvað hann P hafa þrýst á sig að gefa þá skýringu á millifærslunni og P sagt að þeir myndu búa „bara til kaupsamning“ um umrædd fasteignaviðskipti og að P myndi láta „[stefnanda] gera þetta fyrir [sig], útbúa þennan samning“, en síðastnefnda atriðið hafi G ítrekað síðar í skýrslutökunni.

Í sömu skýrslutöku yfir G hafi verið borinn undir hann framburður H um fund sakborninga í bíl G við N1 í Vogum og símtal sem P hafi þá átt við stefnanda, þ.e. að H og G hefðu heyrt þegar stefnandi hefði „verið að ráðleggja í gegnum síma“, eins og spurning rannsakanda hafi hljóðað. G hafi þá aðspurður sagst muna eftir því og sig minnti að þá hefði verið rætt um Víðidalinn en ekki sagst muna eftir að hjá stefnanda hefðu komið fram beinar ráðleggingar um hvernig millifæra ætti peninga. Enda þótt sá framburður G hafi hvorki verið afar skýr né ítarlegur hafi hann í aðalatriðum verið í samræmi við framburð H frá 27. febrúar 2016. Sé þá átt við ytri atriði, um stað og stund, hver hafi verið þar viðstödd og að þau hefðu þar heyrt símtal P við stefnanda, og um meginefni símtalsins, að talað hafi verið um samning um viðskipti um umrædda fasteign í samhengi við fjármagnsflutninga og þá til þess að búa til það yfirskin að féð tengdist slíkum viðskiptum. Framangreint samræmi framburðar H og G komi fram við þær aðstæður þegar þau bæði sættu gæsluvarðhaldi og í einangrun. Framburðir þeirra hafi þannig verið sjálfstæðir og hvorugt þeirra getið um stefnanda við fyrstu skýrslutökur í málinu og þau hafi ekkert færi fengið á því að bera sig saman eftir þær.

Til viðbótar hafi komið fram hjá G í umræddri skýrslutöku að H hefði hringt í hann seint að kvöldi þess dags sem P var handtekinn (fimmtudaginn 25. febrúar 2016) og þá tjáð honum að P væri í „einhverri yfirheyrslu, hann losaði símann sinn“, en af samhenginu sé ljóst að þau orð beri að skilja sem svo að P hafi losað sig við farsíma.

Farsími sakborningsins P hafi aldrei komið í ljós við rannsókn málsins. Hafi P verið handtekinn 25. febrúar 2016 á starfsstöð héraðssaksóknara. Handtakan hafi átt sér stað að lokinni yfirheyrslu yfir honum þann dag, en hann hafi verið boðaður til hennar og mætt ásamt lögmanni sínum, stefnanda, án afskipta eða fylgdar lögreglu. P hafi mætt þangað með stefnanda á bifreið sinni en að skýrslutökunni lokinni hafi stefnandi svo ekið burt á bílnum. Eftir handtöku P hafi hann svo verið óslitið í gæslu lögreglu uns hann hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald að kröfu lögreglu daginn eftir, 26. febrúar. Áður en til þinghalds hafi komið vegna gæsluvarðhaldskröfunnar þann dag hafi P verið yfirheyrður öðru sinni. Hafi hann þá m.a. verið spurður um farsímasamskipti hans við aðra sakborninga, þ. á m. hvaða farsíma hann hefði notað og hafi hann þá sagst hafa notað „bara símann minn“, þ.e. persónulegan farsíma sinn.

Nokkru áður í sömu skýrslutöku hafi komið fram að P hefði ekki verið með símann sinn á sér þegar hann hefði mætt til skýrslutöku daginn áður. P hafi þá svarað því til að síminn væri „bara í bílnum mínum“ og í kjölfarið verið beðinn um að framvísa símanum til lögreglu, og hafi P jánkað því. Í endurriti skýrslunnar komi síðan fram að P segi því næst, og hafi væntanlega beint orðum sínum að stefnanda, verjanda sínum, hvort bíllinn sé „ekki bara fyrir utan skrifstofuna“. Stefnandi hafi svarað þessu svo: „Bíllinn þinn er bara þar sem þú skildir hann eftir.“ Stefnandi hafi svo bætt við: „En ég kem til með að ráðleggja þér svona lögfræðilega vegna þessa sko […] atriðis.“ Ósk lögreglu um það að P framvísaði síma sínum eða önnur atriði tengd því hafi samkvæmt endurriti hins vegar ekki komið frekar til tals í þessari skýrslutöku.

Ekki verði ráðið af málsgögnum að lögregla hafi á þessu tímamarki, það er þegar síðastnefnd skýrsla hafi verið tekin af P, föstudaginn 26. febrúar, ætlað því sérstaka þýðingu að farsími P hefði ekki fengist afhentur þegar í stað við skýrslutökuna. Ætla megi að lögregla hafi einfaldlega vænst þess, í samræmi við samþykki P fyrir afhendingu símans, að síminn yrði í kjölfarið afhentur lögreglu, hvar svo sem hann væri þá. Ljóst megi vera að farsími P hafi hugsanlega verið mikilvægt sönnunargagn í málinu, einkum hvað varðaði símasamskipti milli sakborninga. Þá sé einnig ljóst að svokölluð DATAgögn frá fjarskiptafyrirtækjum með upplýsingum um símtöl og smáskilaboð milli farsímanúmera veiti mun takmarkaðri upplýsingar en hægt sé að nálgast með aðgangi að símtækjunum sjálfum, sé hann á annað borð mögulegur. Þegar sakborningurinn G hafi gefið áðurnefndan framburð sinn, 29. febrúar 2016, þar sem fram hafi m.a. komið að H hefði tjáð honum að P hefði losað sig við farsíma sinn, munu rannsakendur hafa hugað aftur að áðurnefndum framburði P um farsíma hans. Þá hafi verið hugað að því sem stefnandi hefði þar, sem verjandi P, haft til málanna að leggja, og því að stefnandi og P hefðu komið saman til skýrslutökunnar á bifreið P og að stefnandi hefði síðan tekið umráð bifreiðarinnar eftir skýrslutökuna og ekið burt.

Framangreindar ástæður í sameiningu hafi því orðið til þess að rannsakendur hafi talið sig hafa rökstuddan grun um að stefnandi hefði hugsanlega átt þátt í þeim brotum sem verið hafi til rannsóknar og/eða átt þátt í viðleitni til þess að dylja þau eða torvelda rannsóknina. Skýrslutöku yfir G, 29. febrúar 2016, hafi lokið kl. 14:47 samkvæmt endurriti, en kl. 15:25 þann sama dag hafi stefnandi síðan verið handtekinn á starfsstöð héraðssaksóknara eftir að hafa verið boðaður þangað, sbr. handtökuskýrslu í málinu.

Í þeim skýrslum sem teknar hafi verið af stefnanda hafi hann hafnað því með öllu að hafa átt þátt í eða haft vitneskju um brot sakborninganna. Í fyrstu skýrslutöku af stefnanda 29. febrúar 2016 hafi hann iðulega neitað að svara spurningum rannsakenda með vísan til trúnaðarskyldu sinnar sem verjanda sakbornings P. Í annarri skýrslutöku, er fram hafi farið fyrir dómi 1. mars 2016, hafi stefnandi kannast við að hafa átt símtöl við P um fjármagnsflutninga til útlanda og gjaldeyrishöft, en þau verið almenns eðlis. Þá hafi stefnandi borið um að honum hefði ekki verið kunnugt um að fleiri hefðu heyrt það sem honum og P hefði farið á milli í símtalinu 4. febrúar 2016. Þá hafi stefnandi hafnað því að hafa gefið sérstakar ráðleggingar um gerð samnings um kaup G á fasteigninni Víðidal 1 af P til að búa til yfirvarp vegna fjármagnsflutninganna. Einnig hafi stefnandi hafnað því að hafa ráðlagt sakborningum að losa sig við síma eða þurrka út af þeim gögn vegna rannsóknarinnar. Stefnandi hafi þá gefið skýringar á atriðum varðandi síma P, sem hafi verið ámóta og við fyrstu skýrslutökuna. Við skýrslutökuna fyrir dómi hafi stefnandi einnig verið spurður um reiðuféð sem fundist hefði í tösku á starfsstöð hans. Hafi hann þá hafnað því að það fé tengdist málinu og bent á tiltekinn mann sem hefði greitt honum það sem fyrir fram innborgun fyrir lögmannsþjónustu.

Stefndi telji rétt að rakin séu einnig í stuttu máli helstu atriði um meinta aðkomu stefnanda sem fram hafi komið í síðari skýrslum af öðrum sakborningum í málinu:

H hafi verið yfirheyrð 2. mars 2016 og þá enn borið á sama veg og áður um símtal P og stefnanda við N1 í Vogum og þá um það hvað stefnandi hefði lagt til málanna þar. Efnislega hafi það verið á þá leið að stefnandi hefði, í samhengi við lýsingu P á fjármagnsflutningum sem þyrfti að framkvæma og „covera“, sagt að „þetta sé ekkert mál, hann útbúi þennan pappír“ um Víðidal 1 til að P væri „löglegur“.

P hafi einnig gefið skýrslu á ný 2. mars 2016. Hann hafi þá kannast við að hafa rætt við stefnanda í síma við N1 í Vogum í umrætt sinn og jafnframt að G og H hefðu verið þar viðstödd og að líkindum heyrt samtalið. P hafi þá hins vegar einungis sagst hafa borið undir stefnanda spurningar um gjaldeyrishöft og fjármagnsflutninga. Hann hafi hafnað því að samtalið hefði fjallað um að útbúinn yrði samningur til málamynda um Víðidal 1 sem yfirvarp fyrir fjármagnsflutninga. Þegar P hafi verið spurður um síma sinn hafi hann borið um það að hann hefði skilið símann eftir í bifreið stefnanda fyrir utan skrifstofu stefnanda áður en þeir hefðu komið saman á bíl P til fyrstu skýrslutöku yfir P í málinu og stefnandi lagt það til. P hafi vísað til þess að hann hefði verið reiðubúinn til að afhenda símann við skýrslutöku á föstudeginum 26. febrúar en stefnandi þá ráðið honum frá því. Síðar í skýrslutökunni hafi P svo borið á annan veg nánar aðspurður og þá sagt símann væntanlega hafa verið í hans eigin bifreið. Hafi P verið kynnt að leitað hefði verið í báðum bifreiðunum og síminn ekki fundist. Einnig hafi P verið kynnt það að eiginkona hans, sem hefði sótt bifreið hans á laugardeginum, hefði ekki sagst vita um símann þegar rannsakendur hefðu tekið skýrslu af henni og sagt að hann hefði ekki verið í bifreið P þegar hún hefði tekið við henni. Þessu hafi P svarað með því að segja að rannsakendur yrðu þá að „spyrja [stefnanda]“ um símann.

Þann 3. mars 2016 hafi G svo verið yfirheyrður á ný. Hann hafi þá borið á sama veg og áður um umrætt símtal og enn hafi þá verið samræmi á milli frásagnar hans og H. Nánar tiltekið hafi G þá borið um það að hann hefði heyrt stefnanda ráðleggja P í gegnum símann varðandi samning um fjárfestingu G í fasteigninni Víðidal 1.

Þriðja skýrslutakan yfir stefnanda hafi átt sér stað þennan sama dag, 3. mars 2016. Hann hafi þá borið á svipaðan hátt og áður um símtalið margumrædda, það er að það hefði varðað almennar ráðleggingar um fjármagnsflutninga og gjaldeyrishöft, en ekki sérstakar ráðleggingar um málamyndagerning til þess að dylja háttsemi í tengslum við ætluð brot sakborninga í málinu. Stefnandi hafi einnig við þetta tækifæri verið spurður ítarlega og ítrekað um vitneskju sína um það hvar sími P væri, og borin undir hann framangreind atriði, m.a. framburður P um að hann hefði ekki tekið símann með til skýrslutökunnar að ráði stefnanda og að síminn hefði annaðhvort verið skilinn eftir í bifreið P eða í bifreið stefnanda. Eftir sem áður hafi stefnandi þá ekki sagst vita um símann. Stefndi vísi einnig til framburðar stefnanda sem gefinn hafi verið þegar bornir hafi verið undir hann samhljóða framburðir H og G um meintar ráðleggingar hans um málamyndagerning með fasteignina Víðidal 1. Þar komi það fram að stefnandi kveðist vera farinn að „efast um minni [sitt]“, en hann hafi í það minnsta „engan ásetning haft um það að taka þátt í einhverjum fjársvikum“ eða öðru slíku. Þá vísist einnig til þess að stefnandi hafi verið spurður beint um það hvort hann kannaðist við það að hafa boðist til að útbúa kaupsamning um Víðidal 1. Stefnandi hafi alls ekki sagst kannast við það, en þó viljað „ekki útiloka að [hann] hafi flengt einhverju fram […] talað óvarlega eða sagt einhverja hluti sem að einhver hefði getað skilið á þennan hátt“.

Þann 10. maí 2016 krafðist verjandi stefnanda þess að lögregla myndi skila og/eða eyða afritum af gögnum sem haldlögð voru á skrifstofu hans. Með bréfi, 24. maí 2016, synjaði héraðssaksóknari um þá kröfu. Stefnandi vísað því máli til héraðsdóms 9. júní 2016. Í úrskurði héraðsdóms 15. júlí 2016 var héraðssaksóknara gert það skylt að eyða afritum af þeim rafrænu gögnum sem talin voru upp í yfirlitsskjali frá 10. maí 2016. Haldlagningin hefði verið of víðtæk og hún farið á svig við trúnaðarskyldur lögmanna. Héraðssaksóknari kærði úrskurðinn til Hæstaréttar en kærumálinu var vísað frá dómi.

Þann 20. september 2017, rúmu einu og hálfu ári eftir að stefnandi var handtekinn, voru fjórir aðilar ákærðir fyrir brot gegn 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Var stefnandi ekki þar á meðal. Daginn eftir, 21. september 2017, barst stefnanda bréf um að málið hefði verið fellt niður gagnvart honum, en hann hafði fram til þess haft stöðu sakbornings í málinu. Framangreindir fjórir aðilar voru sakfelldir og dæmdir til refsingar 8. mars 2018 í dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S326/2017, en þó fyrir vægari brot en þeim voru gefin að sök í ákæru. Í dóminum var stefnanda ákveðin þóknun fyrir verjendastörf sín fyrir P í upphafi málsins, að fjárhæð 347.200 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti Var stefnandi einnig boðaður til að gefa vitnaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Málinu var áfrýjað til Landsréttar og lá dómur réttarins í máli nr. 353/2018 fyrir þann 24. maí 2019, þar sem m.a. þau H, G og P voru sakfelld fyrir brot samkvæmt ákæru og fangelsisdómar yfir þeim þyngdir.

Með bréfi, dags 2. nóvember 2017, sendi lögmaður stefnanda kröfu stefnanda til stefnda vegna málsins. Var þar af hans hálfu krafist 10.000.000 króna í bætur vegna miska og fjártjóns, auk 300.000 króna vegna lögmannskostnaðar. Ríkislögmaður f.h. stefnda svaraði bréfinu 5. mars 2018. Var þar fallist á hlutlæga bótaskyldu samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna þeirra þvingunar og rannsóknaraðgerða sem stefnandi hefði þurft að sæta við rannsókn málsins, sem fellt hefði verið niður gagnvart honum, en miskabótakrafa talin of há. Kom þar fram að stefndi teldi réttmætt tilefni hafa verið til þeirra þvingunarráðstafana sem gripið hefði verið til í málinu og að handtakan, húsleitin og haldlagning gagna hefði verið lögmæt. Ekki hafi því verið um ólögmæta eða saknæma háttsemi að ræða við meðferð málsins. Þá var kröfu stefnanda um bætur vegna fjártjóns hafnað þar sem stefnandi hefði ekki sýnt fram á tilvist og umfang fjártjóns, þar sem engin haldbær gögn hefðu verið lögð fram til stuðnings slíkri kröfu, en varðandi miskabótakröfu stefnanda þá var það mat stefnda að hæfilegar bætur til handa honum næmu með hliðsjón af dómafordæmum 800.000 krónum án vaxta, auk lögmannskostnaðar að fjárhæð 300.000 krónur. Í tölvupósti, 15. mars 2018, hafnaði lögmaður stefnanda því að ljúka málinu með þessu boði stefnda, en bauð stefnda að greiða umrædda fjárhæð sem innborgun inn á kröfu stefnanda, enda væri bótaskylda viðurkennd, og boðaði málsókn. Með tölvupósti,19. mars 2018 frá ríkislögmanni var sáttaboðið fellt niður að mati stefnanda. Þar sem tjón stefnanda sé enn óbætt sé hann nauðbeygður til að höfða mál þetta til heimtu kröfu sinnar. Var stefnanda þann 8. maí 2018 veitt gjafsókn til þess á grundvelli 1. mgr. 247. gr., sbr. 245. gr., laga nr. 88/2008.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Krafa stefnanda sé tvíþætt: Annars vegar um miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna, fyrir brot gegn friði, persónu og æru hans. Hins vegar krefjist hann fjártjónsbóta að fjárhæð 5.000.000 króna, vegna fjártjóns sem hann hafi orðið fyrir sökum húsleitar, handtöku, gæsluvarðhalds og þeirra eftirmála sem aðgerðir lögreglu hafi haft, þar á meðal vegna réttarstöðu hans sem sakbornings í nærri 19 mánuði. Krafa um miska og skaðabætur styðjist við 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, 246. gr. laga nr. 88/2008 og meginreglur skaðabótaréttar, þar á meðal 26. gr. laga nr. 50/1993.

Miskabótakrafan, að fjárhæð 5.000.000 króna, sé reist á þeim sjónarmiðum að aðgerðir lögreglu, það er handtakan, húsleit, gæsluvarðhaldið og svo réttarstaða stefnanda sem sakbornings í peningaþvættismáli um langan tíma, hafi skaðað æru hans, persónu og frið, samkvæmt blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár þá skuli sá sem sviptur hafi verið frelsi að ósekju eiga rétt til skaðabóta. Byggist reglan á þeim grundvallarmannréttindum að hver og einn eigi að geta um frjálst höfuð strokið og að allar frelsissviptingar þurfi að fara fram með mikilli aðgát. Frelsi einstaklings verði því ekki skert nema á því sé alger nauðsyn og þá af miklu meðalhófi. En komi í ljós að frelsi manna hafi verið skert að ósekju eigi þeir rétt til bóta. Reglan sé nánar útfærð í XXXIX. kafla laga nr. 88/2008. Í 1. mgr. 246. gr. laganna segi að maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi. Í 2. mgr. 246. gr. segi enn fremur að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.–XIV. kafla þeirra ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Í 4. mgr. segi svo að bæta skuli fjártjón og miska samkvæmt grein þessari ef því er að skipta.

Óumdeilt sé að handtaka stefnanda, gæsluvarðhald, húsleit og haldlagning gagna, bæði gagna af tölvum og skjölum á skrifstofu og heimili stefnanda, auk haldlagningar símagagna, falli undir IX. og XIV. kafla laga nr. 88/2008. Eigi stefnandi því rétt á bótum. Hafi stefndi meðal annars í bréfi, dags 5. mars 2018, samþykkt að í málinu séu uppfyllt hlutlæg skilyrði lagagreinarinnar, þar sem málið hafi verið fellt niður gagnvart stefnanda. Hafi stefndi því viðurkennt skaðabótaskyldu þótt hann hafi talið kröfu stefnanda of háa. Hafi tilboð stefnda um miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur síðar verið fellt niður með þeim rökstuðningi að því hefði verið hafnað. Áréttað sé að einungis hafi því verið hafnað að ljúka málinu með greiðslu 800.000 króna og hafi lögmaður stefnanda boðið stefnda að greiða fjárhæðina sem innáborgun á kröfuna, en að öðrum kosti myndi fjárhæðin bera dráttarvexti, en því hafi stefndi hafnað.

Öll lagaskilyrði 246. gr. séu uppfyllt í málinu. Stefnandi hafi verið borinn sökum í sakamáli og þurft að sæta aðgerðum samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna, en málið síðan verið fellt niður. Til að lækka megi bætur þurfi sakborningur að hafa valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á samkvæmt 2. mgr. 246. gr. laganna. Engan veginn verði séð að það skilyrði geti talist uppfyllt í málinu, enda hafi handtakan, gæsluvarðahaldið, húsleitin og haldlagningin verið byggð á framburðum annarra sakborninga en ekki grundvölluð á háttsemi stefnanda. Séu því ekki fyrir hendi nein sjónarmið til að lækka eða fella niður kröfu stefnanda. Þá hafi framburðir sakborninganna, sem aðgerðirnar hafi verið byggðar á, verið dregnir til baka á síðari stigum málsins hjá lögreglu. Engin ástæða hafi því verið til að viðhalda réttarstöðu stefnanda sem sakbornings í ríflega eitt og hálft ár eða fram til 21. september 2017.

Þá sé það sjálfstætt brot gagnvart stefnanda að gæsluvarðhaldsúrskurður sá sem kveðinn hafi verið upp hafi verið reistur á mjög hæpnum forsendum, það er beiðni um gæsluvarðhald sem stefnandi vilji meina að hafi innihaldið, að minnsta kosti að hluta til, rangar staðhæfingar. Dómari sem fjallað hafi um kröfuna hafi hins vegar ekki verið í aðstöðu til að kanna þær staðhæfingar, en kveðið upp úrskurð byggðan á beiðninni.

Miskabótakrafa stefnanda, að fjárhæð 5.000.000 króna, sé síst of há miðað við þær aðgerðir sem stefnandi, sem sé sjálfstætt starfandi lögmaður, hafi þurft að sæta, auk þess að vera settur í þá stöðu að liggja undir grun sem sakborningur í tæpa nítján mánuði, en aldrei virðist hafa verið gætt að meðalhófi eða réttindum hans í málinu.

Stefnandi hafi verið boðaður af lögreglunni á lögreglustöð í skýrslutöku sem skipaður verjandi eins sakbornings í málinu. En við komuna þangað hafi stefnandi verið umsvifalaust settur í handjárn og látinn dúsa í fangaklefa án þess að skýrðar væru nægjanlega fyrir honum ástæður og forsendur handtökunnar. Í framhaldi hafi verið gerð húsleit á skrifstofu hans og heimili án takmarkana og án þess að gætt væri meðalhófs. Stefnandi sé lögmaður og hafi starfsréttindi frá dómsmálaráðuneytinu sem slíkur. Gildi um störf hans lög nr. 77/1998 um lögmenn, en grunnþáttur í störfum þeirra sé rík trúnaðarskylda og þagmælska gagnvart málefnum umbjóðenda þeirra, meðal annars samkvæmt 22. gr. laganna og siðareglum lögmanna. Umbjóðendur eða væntanlegir viðskiptavinir lögmanns sem ekki hafi uppfyllt trúnaðarskyldu sína muni leita annað með viðskipti sín. Það sé því ekki óeðlilegt að ætla að þegar lögregla taki ákvörðun um húsleit og haldlagningu með stoð í heimild héraðsdóms þurfi að gæta meðalhófs og megi húsleitin og haldlagningin ekki skerða réttindi þolandans eða annarra meira en nauðsyn krefji í hverju tilviki. Í þessu máli hafi öllu slíku verið varpað fyrir róða, eins og sagt hafi í úrskurði héraðsdóms frá 15. júlí 2016.

Lögregla hafi farið algerlega á svig við meginreglur um meðalhóf við húsleit og haldlagningu. Við húsleitina og haldlagninguna hafi verið skert réttindi stefnanda sem mælt sé fyrir um í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár, sbr. 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), til friðhelgi einkalífs, fjölskyldu, heimilis og bréfaskrifta. Slík skerðing verði að vera lögbundin, málefnaleg og aldrei meiri en nauðsyn krefji í hverju tilviki. Þótt ekki sé að finna bein ákvæði um leit og haldlagningu muna á lögmannsstofum í íslenskum lögum þá hafi Mannréttindadómstóll Evrópu (MDE) kveðið á um tilteknar meginreglur sem hafa verði í heiðri við slíka húsleit og haldlagningu. Hafi dómstóllinn þá m.a. litið til þess hvort heimild lögreglu hafi verið takmörkuð eða ótakmörkuð, eins og í tilfelli stefnanda. Þá hafi verið litið til þess hvort úrræði hafi verið fyrir hendi til að tryggja að ekki yrði brotið gegn trúnaði lögmanns gagnvart skjólstæðingum sínum. Hafi þannig verið litið svo á að mikilvægt sé að skipa óháðan eftirlitsmann sem sé viðstaddur leitina, til að tryggja að ekki verði lagt hald á gögn sem njóti trúnaðar samkvæmt reglum um þagnarskyldu. Ekkert hafi verið hugað að slíku í leit og haldlagningu lögreglu hjá stefnanda, heldur hafi þvert á móti öll gögn verið haldlögð og skoðuð. Ekki hafi heldur neitt verið sinnt um starfsheiður stefnanda né réttindi skjólstæðinga hans þegar skoðuð hafi verið gögn um fjárhag, heilsufar og upplýsingar í öðrum opnum sakamálum. Hafi enda komið á daginn að héraðsdómur hafi talið húsleitina og haldlagningu gagnanna vera allt of víðtæka og að brotið hefði verið með því gegn grundvallarmannréttindum stefnanda og skjólstæðinga hans.

Stefnandi hafi þurft að sæta því að vera handtekinn og færður í handjárn og þá úrskurðaður í gæsluvarðhald. Hann hafi þurft að þola leit á skrifstofu og heimili sínu, þar á meðal í hirslum sem tilheyrt hafi eiginkonu hans og dætrum, fyrir opnum tjöldum þar sem margar lögreglubifreiðar hafi verið fyrir utan skrifstofu hans og heimili. Þá hafi héraðssaksóknari staðfest handtöku og gæsluvarðhald stefnanda í fjölmiðlum. Hafi þannig verið vegið gróflega að starfsheiðri stefnanda með aðgerðum lögreglu.

Það sé rangt sem fram komi í bréfi ríkislögmanns að ekki hafi verið um að ræða ólögmæta eða saknæma háttsemi lögreglu í málinu. Beri lögreglu skylda til að rækja starf sitt af meðalhófi og skerða þá ekki réttindi borgaranna meira en nauðsynlegt sé hverju sinni. Með því að óska eftir ótakmarkaðri heimild til húsleitar og haldlagningar, sem farið hafi fram án þess að hlutlaus eftirlitsaðili væri skipaður við leitina til þess að gæta þá réttinda stefnanda og skjólstæðinga hans, hafi verið gróflega brotið gegn meðalhófi og 71. gr. stjórnarskrár, sbr. og dóma MDE. Engu breyti þá þótt húsleit og haldlagning hafi byggt á heimild héraðsdóms þess efnis. Hafi lögreglu borið að gæta þess í hvívetna að skerðing réttinda stefnanda væri ekki meiri en nauðsyn krefði.

Stefnandi hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald og frelsi hans skert í þrjá sólarhringa, við lélegar aðstæður í einangrun í hegningarhúsinu við Skólavörðustíg, en fangelsið hafi þá verið búið að vera á undanþágu frá heilbrigðisyfirvöldum í mörg ár og því nú verið lokað. Þá hafi stefnanda verið gefin réttarstaða sakbornings í málinu á grunni ótrúverðugra framburða annarra sakborninga í málinu, sem síðar hafi verið dregnir til baka, en réttarstöðu stefnanda hafi þó ekki verið breytt fyrr en að málið hafi loks verið fellt niður gagnvart honum þann 21. september 2017. Engin skýring hafi verið gefin á því af hverju réttarstöðu hans hafi ekki verið breytt fyrr og þá um leið og lögregla hafi komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru efni til þess að ætla að stefnandi hefði gerst sekur um refsiverða háttsemi. Eigi stefnandi ekki að þurfa að sæta því að hafa verið með réttarstöðu grunaðs manns lengur en nauðsyn hafi borið til.

Með framangreindu hafi verið brotið gegn frelsi, friði, persónu og æru stefnanda. Eigi hann því rétt til miskabóta samkvæmt 5. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 26. gr. skaðabótalaga, enda hafi aðgerðir lögreglu bæði verið ólögmætar og saknæmar. Hafa verði í huga að þar sem stefnandi starfi sem lögmaður geti æra hans og persóna verið honum enn mikilvægari en mögulega gildi um aðrar starfsstéttir. Þannig sé ekki ólíklegt að væntanlegir skjólstæðingar stefnanda muni leita annað þegar í ljós komi að hann hafi verið handtekinn og settur í gæsluvarðhald. Þá sé ljóst að skjólstæðingar hans hafi þegar litið svo á að húsleitin og haldlagningin hafi valdið trúnaðarbresti í samskiptum við stefnanda sem starfi í samkeppnisumhverfi þar sem fyrirframgefinn mælikvarði á árangur eða vinnubrögð sé erfiður. Þegar nafn stefnanda sé slegið inn á leitarsíðum á netinu komi enn í dag strax upp fréttir um gæsluvarðhaldsvist hans. Þá sé ljóst að aðgerðirnar gegn stefnanda hafi valdið honum miklu sálrænu áfalli og glími hann við áfallastreituröskun af þeim völdum og verið óvinnufær um tíma vegna þessa.

Stefnandi telji kröfu sína um miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna síst of háa í ljósi stöðu hans sem lögmanns og þeirra alvarlegu brota gegn æru, persónu, frelsi og friði sem hann hafi orðið fyrir. Ljóst sé af málsgögnum að stefnandi hafi ekkert gert til að valda eða stuðla að aðgerðum lögreglu. Lögregla hafi einfaldlega tekið framburð annarra sakborninga trúverðugan án nokkurra frekari gagna. Þeir sakborningar hafi síðan verið ákærðir fyrir brot gegn almennum hegningarlögum og verði ekki betur séð en að framburður ákærðu fyrir dómi hafi verið í miklu ósamræmi innbyrðis, auk þess sem að dómurinn hafi talið framburði þeirra ótrúverðuga. Það að lögregla hafi metið framburð sakborninga trúverðugan í upphafi nægi ekki til þess að brjóta svo alvarlega gegn grundvallarmannréttindum stefnanda. Frekari stuðningur þurfti að liggja þar fyrir. Stefnandi eigi því rétt á miskabótum sem hæfilega séu metnar 5.000.000 króna.

Skaðabótakröfu vegna fjárhagslegs tjóns síns að fjárhæð 5.000.000 króna telji stefnandi réttmæta. Ljóst sé að tjón stefnanda sé stórfellt. Stefnandi byggi hér á sömu málsástæðum og í miskabótakröfu sinni og vísist til þeirra hér að breyttu breytanda.

Varðandi umfang tjónsins þá sé ljóst að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni þegar hann hafi verið handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald að ósekju. Á meðan stefnandi hafi þurft að sitja í einangrun í gæsluvarðhaldi hafi hann ekki getað sinnt starfi sínu sem lögmaður. Sem sjálfstætt starfandi lögmaður megi gera ráð fyrir að stefnandi hefði unnið átta klukkustundir á dag þá daga sem hann hafi setið inni. Hafi tímagjald hans sem lögmanns á þeim tíma numið 21.900 krónum án virðisaukaskatts og sé tjón hans fyrir þá þrjá daga sem hann hafi verið frá vinnu því 525.600 krónur. Ljóst sé að kostnaður stefnanda af rekstri stofu hans hafi í engu verið minni á meðan stefnandi hafi setið inni og verði krafan því ekki lækkuð af þeim sökum. Að afloknu gæsluvarðhaldi hafi stefnandi verið óvinnufær í sex daga. Út frá sömu sjónarmiðum hafi tjón hans vegna þeirrar óvinnufærni numið 1.051.200 krónum. Þá bendi stefnandi á að hann hafi þurft að eyða um 50 tímum í yfirferð og framsetningu á gögnum sem krafist hafi verið eyðingar á 10. maí 2016 og lyktað hafi með úrskurði héraðsdóms í máli nr. R184/2016, og hafi fjártjón stefnanda vegna þessa numið 1.095.000 krónum.

Stefnandi hafi misst mikil viðskipti vegna aðgerða lögreglu. Fjöldi viðskiptavina hafi hætt viðskiptum og hann orðið fyrir miklu fjárhagstjóni vegna þessa. Að auki hafi stefnandi um árabil verið tilnefndur verjandi af lögreglu í sakamálum og skipaður skiptastjóri í þrotabúum. Störfum sem verjandi hafi fækkað verulega og hann engum þrotabúum fengið úthlutað frá héraðsdómi eftir aðgerðir lögreglu. Ljóst sé að erfitt sé að henda nákvæmlega reiður á því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þessara töpuðu viðskipta og sé það því lagt í mat dómsins að meta það að álitum. Aðgerð lögreglu hafi einnig leitt til þess að hann hafi þurft að segja sig frá verjandahlutverki sínu í uræddu máli. En samkvæmt dómi héraðsdóms þá hafi þóknun verjanda fyrrum skjólstæðings stefnanda numið 4.490.040 krónum og sé krafa stefnanda því síst of há.

Byggt sé á 67., 70., og 71. gr. stjórnarskrár, XXXIX. kafla laga nr. 88/2008, meginreglum skaðabótaréttar og 26. gr. laga nr. 50/1993. Vaxtakrafa byggist á 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 29. febrúar 2016, er fyrsti bótaskyldi atburður hafi átt sér stað. Dráttarvaxtakrafa byggist á 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá 2. desember 2017, en þá hafi mánuður verið liðinn frá því að stefnandi hafi sett fram bótakröfu sína í bréfi til ríkislögmanns, dags. 2. nóvember 2017. Þá sé krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og ekki væri um gjafsóknarmál að ræða, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefnandi geri í málinu kröfu um greiðslu bóta, samtals að fjárhæð 10.000.000 króna, auk málskostnaðar. Sundurliði stefnandi kröfu sína svo að krafist sé miskabóta að fjárhæð 5.000.000 króna og krafan sögð „reist á þeim sjónarmiðum að aðgerðir lögreglu, þ.e. handtakan, húsleitin, gæsluvarðhaldið og svo síðar réttarstaða stefnanda sem sakborningur í peningaþvættismáli hafi skaðað æru hans, persónu og frið, skv. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993“. Hins vegar krefjist stefnandi bóta að fjárhæð 5.000.000 króna vegna „þess fjártjóns sem hann varð fyrir vegna húsleitarinnar, handtökunnar, gæsluvarðhaldsins og þeirra eftirmála sem aðgerðir lögreglu höfðu, þar á meðal vegna réttarstöðu hans sem sakbornings í nærri 19 mánuði“. Um lagagrundvöll vísi stefnandi til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár, 246. gr. laga nr. 88/2008 og meginreglna skaðabótaréttar, þar á meðal 26. gr. laga nr. 50/1993.

Af hálfu stefnda sé byggt á því að hafna beri kröfu stefnanda eins og hún sé sett fram. Stefndi telji engin skilyrði vera til greiðslu skaðabóta á sakargrundvelli, sem sé skilyrði fyrir beitingu 26. gr. skaðabótalaga. Hins vegar fallist stefndi á að bótaskylda sé fyrir hendi á grundvelli hlutlægu bótareglunnar í 246. gr. laga nr. 88/2008, en telji bótakröfu stefnanda í málinu vera allt of háa og í engu samræmi við dómafordæmi.

Stefndi byggi á því að skilyrði þeirra þvingunarráðstafana sem stefnandi hafi sætt vegna rannsóknar málsins samkvæmt IX.–XIV. kafla sakamálalaga hafi að öllu leyti verið uppfyllt. Því hafi engri sök verið fyrir að fara af hálfu rannsakenda í málinu, enda allar þvingunarráðstafanirnar, utan handtakan, verið byggðar á dómsúrskurðum.

Handtaka stefnanda hafi byggst á almennri handtökuheimild lögreglu í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Skilyrði fyrir beitingu hennar hafi að öllu leyti verið uppfyllt og handtakan því réttmæt og lögmæt. Til rannsóknar hafi verið brot sem sætt hefði getað ákæru og lögregla hafi talið rökstuddan grun kominn fram um aðild stefnanda að þeim brotum. Hafa verði í huga að á þessu frumstigi rannsóknar hafi lögreglu ekki verið kunnugt um hvort háttsemi sakborninga væri einungis á þeirra vegum, og e.t.v. einstök og afmörkuð, eða hvort hún væri liður í stærri og umfangsmeiri brotastarfsemi sem fleiri aðilar kynnu að tengjast, þar með talið hugsanlegir vitorðsmenn og jafnvel skipuleggjendur brota sem þekktu betur til regluverks um fjármagnsflutninga og/eða tengdust þeim óþekktu erlendu aðilum sem beint hefðu fénu til Íslands. Við rannsókn lögreglu hafi því eðli máls samkvæmt orðið að gera ráð fyrir slíkum möguleikum.

Auk framangreinds, þá hafi sjálfstæðir framburðir bæði H og G bent til þess að í beinum aðdraganda rannsóknar lögreglu, þegar P hafi orðið ljóst að rannsókn beindist að honum eftir að hann hafði verið boðaður til skýrslutöku, hefði verið leitast við að koma undan eða eyðileggja sönnunargögn og samræma framburði sakborninga. Hafi framburðir P, H og G á þessum tíma bent til þess að stefnandi hefði átt einhverja aðkomu að slíkri háttsemi. Varðandi samræmingu framburða þá hafi einnig legið fyrir að bæði P og G hafi í fyrstu skýrslum sínum í málinu einmitt komið með samhljóða framburði um meint fasteignakaup tengd Víðidal 1, sem G hafi síðan aðspurður í annarri skýrslutöku yfir honum borið að hefði verið upploginn framburður beggja að undirlagi P, sem á þessum tíma hafi verið skjólstæðingur stefnanda. Í því sambandi hafi að auki legið fyrir að bæði G og H hefðu borið um meintar ráðleggingar stefnanda sem varðað hefðu fasteignina Víðidal 1. Hafi H borið um þetta að eigin frumkvæði án þess að hafa í fyrri framburði nefnt nokkuð um þá fasteign og G borið um þetta aðspurður, þegar framburður H hafi verið borinn undir hann. Þessu öllu til viðbótar hafi svo við rannsókn málsins komið upp fyrrgreindar aðstæður varðandi farsíma P og óútskýrt „hvarf“ hans á frumstigum rannsóknar. Hafi fyrrgreint háttalag stefnanda í þeim efnum þótt vekja grunsemdir og þeim mun meiri sem eftirgrennslan lögreglu eftir símanum hafi undið fram. Þær grunsemdir hafi í ofanálag við framangreind atriði vaknað í skjóli sjálfstæðra framburða sakborninga um eyðileggingu sönnunargagna og torveldun rannsóknar sem einnig hafi, a.m.k. að hluta til, beinst að stefnanda.

Lögregla hafi þannig haft tvo sjálfstæða og að þessu leyti samhljóða framburði tveggja sakborninga í málinu, sem gefið hafi réttmætt tilefni til að ætla að stefnandi hefði hugsanlega átt þátt í brotum sem verið hafi til rannsóknar. Fullyrðingum um að stefnanda hafi verið gefin réttarstaða sakbornings í málinu á grundvelli „ótrúverðugra framburða annarra sakborninga“ sé vísað á bug sem röngum og ósönnuðum. Um hafi verið að ræða samhljóða framburð tveggja sakborninga sem gefnir hafi verið á þeim tíma er þeir hafi sætt gæsluvarðhaldi í einangrun og framburðir þeirra því metnir trúverðugir þar sem þeir hafi ekki getað samræmt þá á þeim tímapunkti er þeir hafi verið gefnir. Því sé haldið fram að þessir sakborningar hafi síðar dregið framburði sína um þetta til baka. Við skoðun rannsóknargagna fáist ekki séð að sakborningarnir hafi, á meðan málið hafi verið á rannsóknarstigi, dregið framburði til baka um meinta aðkomu stefnanda að málinu. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir slíkri fullyrðingu, það er hvar og hvenær framburðir hafi þá verið dregnir til baka, svo og um hvaða framburði þau hafi þá dregið til baka, en um það segi ekki nákvæmlega í stefnu. Hafi framburðirnir verið dregnir til baka þá hafi það ekki verið gert fyrr en löngu eftir að sakborningar losnuðu úr einangrun og þeir þá haft tækifæri til að samræma framburð.

Í síðustu skýrslutöku yfir stefnanda, 3. mars 2016, hafi hann svo sjálfur borið að hvað sem liði neitun hans á sakargiftum gæti hann þó ekki útilokað að hafa hugsanlega talað óvarlega um þau efni er símtal hans við P hafi varðað eða „flengt einhverju fram“ sem hugsanlega hefði mátt skilja á þann hátt er fyrir hafi legið að H og G hefðu gert.

Með vísan til alls þess sem hér hafi verið rakið telji stefndi ljóst að uppi hafi verið rökstuddur grunur um aðild stefnanda að þeim brotum sem verið hafi til rannsóknar. Þá hafi og verið uppfyllt viðbótarskilyrði 1. mgr. 90. gr. sakamálalaga um að handtaka sé nauðsynleg til að koma í veg fyrir spillingu sönnunargagna, sbr. lokalið ákvæðisins.

Með sömu röksemdum þá telji stefndi að skilyrði til húsleitar, haldlagningar og öflunar símagagna samkvæmt IX., X. og XI. kafla laga nr. 88/2008 hafi verið uppfyllt að öllu leyti. Þær þvingunarráðstafanir hafi leitt beint af eða staðið í nánum tengslum við þann rökstudda grun er verið hafi grundvöllur handtöku stefnanda og séu nauðsyn við rannsókn sakamála. Hafi þessar aðgerðir lögreglu verið byggðar á úrskurðum dómara er talið hafi skilyrði húsleitar uppfyllt, sbr. húsleitarúrskurði. Sé því andmælt að ekki hafi verið gætt meðalhófs við framkvæmd húsleitar eða að gengið hafi verið lengra en nauðsyn hafi krafið við framkvæmd þeirra. Sérstaklega sé því mótmælt að ekki hafi verið gætt að því að skipa „óháðan eftirlitsmann“ til að vera viðstaddur húsleitina. En stefnandi sjálfur og lögmaður hans hafi verið þar viðstödd og eins og skýrslur beri með sér þá hafi þau ekki gert athugasemdir við framkvæmd húsleitar. Það sé hlutverk verjenda, þegar þeir séu viðstaddir húsleit fyrir hönd skjólstæðinga, að hafa eftirlit með því og „tryggja að ekki verði lagt hald á gögn sem njóta trúnaðar samkvæmt reglum um þagnarskyldu“. Þar sem verjandi hafi verið viðstaddur húsleit, að ekki sé talað um stefnanda sjálfan, sem sé löglærður, þá sé því vísað á bug að ástæða hafi verið til þess að „skipa óháðan eftirlitsmann“ til þess að vera við leitina.

Hvað varði haldlagningu muna þá byggist hún á 68. gr. sakamálalaga og á þeim dómsúrskurðum þar sem húsleit hafi verið heimiluð í því skyni að hafa uppi á munum er leggja skyldi hald á, „þ. á m. fjarskiptatækjum, fjármunum og rafrænum gögnum, sem þar kunna að finnast og kunna að hafa sönnunargildi í sakamáli sem til rannsóknar er“. Haldlagning hafi því hér verið byggð á dómsúrskurði um húsleit, en almennt sé ekki gert skilyrði um úrskurð til haldlagningar einnar og sér, sbr. 69. gr. sakamálalaga. Hafi rannsakendur því að engu leyti farið út fyrir þá heimild sem kveðið hafi verið á um í úrskurðunum og leitarheimildir afmarkast við leit að munum sem tengst hafi rannsókn málsins og gögn sem gæfu til kynna tengsl stefnanda við aðra sakborninga.

Stefnandi hafi hins vegar gert kröfu um það að héraðssaksóknari eyddi afritum af rafrænum gögnum sem haldlögð hafi verið við húsleit á skrifstofu hans, en því hafi héraðssaksóknari hafnað 24. maí 2016, m.a. með vísan til þess að rannsókn á gögnum væri ekki lokið og þar með væri ekki hægt að útiloka að þau hefðu sönnunargildi í sakamálinu. Þá hafi verið vísað til þess að spegilafrit í ritvörðu formi hefðu verið tekin af tölvum stefnanda, til að valda sem minnstri röskun, og ekki væri hægt að breyta slíku spegilafriti og þar með væri ekki unnt að eyða hluta slíks afrits. Stefnandi hafi borið þá synjun undir héraðsdóm og krafist þess að hún yrði felld úr gildi, það er að héraðssaksóknara yrði gert skylt að eyða hinum haldlögðu gögnum. Héraðsdómur hafi komist að þeirri niðurstöðu að sjónarmiða um mikilvægi trúnaðarskyldu lögmanna hefði ekki verið gætt við haldlagninguna og úrskurðað að skylt væri að eyða rafrænu gögnunum og hafi þeim í framhaldi verið eytt. Stefndi árétti að húsleit og haldlagning gagna hafi farið fram í samræmi við úrskurði dómara og þótt héraðsdómari hafi síðar komist að þeirri niðurstöðu að eyða skyldi vissum gögnum, þar sem ekki væri tryggt að trúnaðarskyldu stefnanda gagnvart skjólstæðingum hans í öðrum málum væri gætt, þá hafi það ekki í för með sér að rannsakendur í málinu hafi sýnt af sér saknæma eða ólögmæta háttsemi, enda hafi allt sem fram hafi farið verið grundvallað á úrskurðum dómara við þann sama dómstól sem kveðið hafi upp úrskurð um húsleitina.

Farið hafi verið fram á gæsluvarðhald yfir stefnanda á sama grunni og handtakan hafi byggst á. Ekki síst hafi þar verið litið til rökstudds gruns rannsakenda um að stefnandi hefði átt þátt í, ásamt öðrum sakborningum, að torvelda rannsókn málsins með undanskoti og eyðileggingu sönnunargagna. Mótmælt sé röngum og ósönnuðum fullyrðingum um að gæsluvarðhaldsúrskurður hafi verið reistur á „mjög hæpnum forsendum“, þ.e. að gæsluvarðhaldskrafa „hafi innihaldið, að minnsta kosti að hluta, rangar staðhæfingar“. Ekki sé tilgreint nánar um hvaða meintu röngu staðhæfingar hafi verið að ræða, né lögð fram gögn er sýni fram á slíkt, enda engum slíkum gögnum til að dreifa. Þegar farið sé fram með kröfu um gæsluvarðhald yfir sakborningi fyrir dóm fái dómari í hendur öll gögn er þá séu til orðin. Dómari sé því í aðstöðu til að kanna gögnin með hliðsjón af því sem rakið sé í kröfunni sjálfri. Skilyrði í alið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 hafi verið uppfyllt og héraðsdómur hafi í samræmi við það fallist á gæsluvarðhald yfir stefnanda allt til 4. mars 2016. Stefnandi hafi síðan verið látinn laus að kvöldi 3. mars 2016 þar sem þá hafi ekki verið talið nauðsyn vegna rannsóknarhagsmuna að halda honum lengur og hafi þannig verið gætt meðalhófs.

Skilyrði til beitingar þvingunarráðstafana hafi því verið fyrir hendi og aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og gerðar af réttmætu tilefni þar sem uppi hafi verið rökstuddur grunur um aðild stefnanda að broti gegn almennum hegningarlögum sem varðað hefði getað fangelsi. Bætur verði því ekki dæmdar eftir blið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 á grunni sakarreglunnar, sbr. reglur um húsbóndaábyrgð, enda engri ólögmætri eða saknæmri háttsemi fyrir að fara hjá lögreglu. Það ákvæði skaðabótalaga einskorðist við miskabætur og því sé ljóst að því verði ekki beitt um kröfu stefnanda er varði fjártjón. Þá eigi við almenn skilyrði bótaábyrgðar á grunni sakar, svo sem um orsakatengsl og sennilega afleiðingu og venjulegar sönnunarreglur skaðabótaréttar, einkum um að sanna þurfi tilvist og umfang tjóns og sök meints tjónvalds. Því fari fjarri að stefnandi hafi hér uppfyllt sönnunarbyrði fyrir því að bótagrundvöllur hafi stofnast á grundvelli sakar og því beri að hafna bótakröfu hans á þeim grundvelli.

Af hálfu stefnanda sé, auk rökstuðnings fyrir bótaskyldu á grunni sakar, einnig vísað til hlutlægu bótareglunnar í 246. gr. sakamálalaga og á því byggt að hann eigi rétt á bótum samkvæmt því ákvæði, þar sem málið hafi verið fellt niður hvað hann varði, sbr. 1. og 2. mgr. 246. gr. En í 1. mgr. 246. gr. komi fram að maður sem borinn hafi verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr., m.a. ef mál hans hefur verið fellt niður. Í 2. mgr. ákvæðisins komi fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. ákvæðisins eru fyrir hendi. Þó sé tekið fram í síðari málslið 2. mgr. að fella megi bætur niður eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur á.

Ákvæði 246. gr. sakamálalaga einskorðist, samkvæmt 2. mgr. þess, við bætur vegna þvingunarráðstafana sem menn hafi þurft að sæta við rannsókn sakamála. Reglan sé samkvæmt skýru orðalagi einskorðuð við þessar rannsóknaraðgerðir og ekki túlkuð rýmra en eftir orðanna hljóðan á grunni almennra lögskýringarsjónarmiða. Séu í ákvæðinu tæmandi talin tilvik er leitt geti til hlutlægrar bótaskyldu, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 27/2018 og nr. 269/2000. Stefnandi eigi því ekki rétt á bótum á þessum grunni vegna „réttarstöðu hans sem sakbornings í nærri 19 mánuði“.

Haldið sé fram í stefnu, að ástæða hefði verið til að breyta réttarstöðu stefnanda fyrr, eða þegar framburðir H og G hafi verið dregnir til baka. Stefndi fái ekki séð að þessir framburðir hafi verið dregnir til baka á meðan málið hafi verið til rannsóknar og ekkert komi fram um það í stefnu hvenær slíkt eigi þá að hafa átt sér stað.

Nauðsynlegt hafi verið að lýsa eftir og fá framseldan frá Ítalíu erlendan mann (C) sem komið hafi til Íslands á þeim tíma sem brotin hafi átt sér stað og talinn verið hafa átt þátt í þeim með öðrum sakborningum. Hafi verið mat lögreglu að um mikilvægan hlekk væri að ræða í málinu, þar sem sá maður hafi verið helsta beina tengingin við þá óþekktu erlendu aðila sem framið hafi frumbrotið í málinu, þ.e. fjársvikin gagnvart Nesfiski ehf. og kóreska fyrirtækinu. Hafi C verið framseldur til Íslands í ágúst 2017 og verið yfirheyrður af lögreglu 17. og 24. ágúst 2017. Það hafi fyrst verið eftir að framburður C hafi fengist í málinu sem unnt hafi verið að ljúka rannsókn þess og taka ákvörðun um áframhaldið. Að virtum öllum gögnum hafi ákæra verið gefin út fjórum vikum síðar á hendur H, G, P og C, en málið fellt niður gagnvart stefnanda, þar sem það hafi ekki verið talið nægilegt eða líklegt til sakfellis, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008.

Ekki hafi verið tilefni til að breyta réttarstöðu stefnanda fyrr en rannsókn málsins hafi verið endanlega lokið og ákæruvaldið þá getað yfirfarið öll gögn málsins í samhengi. Þá sé því mótmælt sem ósönnuðu að aðrir sakborningar hafi breytt framburði sínum um meintan þátt stefnanda í brotunum á meðan málið hafi enn verið til rannsóknar.

Af hálfu stefnda sé fallist á það að í máli stefnanda séu uppfyllt skilyrði hlutlægu bótareglunnar í 246. gr. sakamálalaga, enda hafi mál hans verið fellt niður. Fjárhæð bótakröfunnar sé þó allt of há að mati stefnda og í engu samræmi við dómafordæmi. Eigi það bæði við um miskabótakröfuna sem og kröfu hans um bætur fyrir fjártjón.

Í 5. mgr. 246. gr. segi að bæta skuli fjártjón og miska ef því er að skipta. Til að fjártjón verði bætt beri stefnanda að sýna fram á slíkt tjón, eftir atvikum með gögnum er styðji slíka kröfu. Engin gögn hafi verið lögð fram um meint fjártjón stefnanda og hann því ekki axlað sönnunarbyrði í þeim efnum, þar á meðal um orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Einungis sé vísað til hugleiðinga um það hverjar tímaskráningar stefnanda kynnu að hafa verið á meðan hann hafi sætt gæsluvarðhaldi í rúma þrjá sólarhringa. Einnig sé því haldið fram að stefnandi hafi verið óvinnufær í sex daga eftir gæsluvarðhaldið og þá enn á ný vísað til líklegra tímaskráninga og tímagjalds.

Þá byggi stefnandi á því að auk framangreinds þá hafi hann misst mikil viðskipti vegna aðgerða lögreglu. Hafi viðskiptavinir hætt viðskiptum við hann, auk þess sem störfum hans sem verjanda hafi fækkað verulega og hann engum þrotabúum fengið úthlutað frá héraðsdómi eftir þessar aðgerðir lögreglu, en engin gögn séu lögð fram er sýnt geti fram á þetta. Sérstaklega sé þá bent á að stefnandi hafi fengið greitt fyrir störf sín sem verjandi P í upphafi rannsóknar, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu.

Með hliðsjón af framangreindu beri að hafna bótakröfu stefnanda vegna fjártjóns, enda það með öllu ósannað. Standi þá eftir krafa um miskabætur samkvæmt hlutlægri bótareglu 246. gr. sakamálalaga. Fallist stefndi á að stefnandi eigi rétt til miskabóta samkvæmt því en telji kröfuna allt of háa þegar höfð sé hliðsjón af dómafordæmum. Í tengslum við fjárhæð miskabóta sé og bent á að stefnandi hafi verið í haldi lögreglu í um þrjá sólarhringa og gætt hafi verið meðalhófs og hann svo látinn laus um leið og ástæður til þess hafi ekki lengur talist vera fyrir hendi, og þá áður en gæsluvarðhaldið samkvæmt úrskurði héraðsdóms hafi runnið út, sbr. 2. mgr. 97. gr. sakamálalaga.

Af hálfu stefnanda hafi verið vísað til fjölmiðlaumfjöllunar um handtöku hans og um gæsluvarðhaldið og stöðu hans sem lögmanns og fullyrt að héraðssaksóknari hafi staðfest við fjölmiðla framangreindar aðgerðir gagnvart honum. Hafi því verið vegið gróflega að starfsheiðri stefnanda með aðgerðum lögreglu sem leitt hafi til miska fyrir hans. Í þessu sambandi vilji stefndi taka fram að honum sé ekki kunnugt um að saksóknari hafi staðfest við fjölmiðla að rannsóknaraðgerðirnar hefðu beinst að stefnanda, en um þetta leggi stefnandi ekki fram nein gögn. Þá áréttist að ríkinu verði ekki gert að bera ábyrgð á fréttaflutningi fjölmiðla um sakamál og bótaskylda verði því ekki felld á stefnda af því tilefni, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 11/2016.

Með hliðsjón af öllu framansögðu telji stefndi að hafna beri kröfu stefnanda um bætur fyrir fjártjón, þar sem ekkert liggi fyrir um slíkt tjón annað en fullyrðingar hans. Þá telji stefndi einnig að lækka beri miskabótakröfu stefnanda verulega með hliðsjón af dómafordæmum og ítreki kröfu um það að málskostnaður verði látinn niður falla.

Niðurstaða

Svo sem rakið er frekar hér að framansögðu þá afmarkast ágreiningur málsaðila um dómkröfur stefnanda í máli þessu annars vegar af því hvert eigi með réttu að vera umfang þeirra miskabóta sem honum beri úr hendi stefnda, og hins vegar því hvort stefnandi hafi einnig sýnt fram á eiginlegt fjártjón sitt sem hann eigi þá einnig rétt á að fá bætt úr hendi stefnda. Í báðum tilvikum nýtur stefnandi í málinu þess sérstaka réttarfarshagsræðis sem leiðir af ákvæðum 246. gr. laga nr. 88/2008 og mælir fyrir um bótarétt á hlutlægum grundvelli þegar rannsókn í sakamáli á hendur manni hefur verið felld niður og nær sá bótaréttur þá til miska og fjártjóns sem sýnt þykir að leitt hafi af þvingunarráðstöfunum samkvæmt IX.–XIV. kafla þeirra laga. Fyrir liggur að stefndi hefur þegar fallist á það að stefnandi eigi rétt til miskabóta á þessum grundvelli, þótt stefndi fallist ekki á umkrafið umfang miskabóta af hálfu stefnanda í málinu, auk þess sem að stefndi telur að stefnandi hafi ekki sýnt fram á nokkuð fjártjón sitt í málinu.

Stefnandi höfðar málið á framangreindum grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008, en vísar einnig til 26. gr. laga nr. 50/1993, hvað varðar miskabótakröfu sína, sem og til sakarreglunnar um fjártjón sitt, en báðar þær reglur setja ríkari sönnunarkröfur og skilyrði en 246. gr. laga nr. 88/2008, þar sem sök er þá bótaskilyrði. Að mati dómsins koma því þær reglur, eins og stefnandi leggur hér upp mál sitt, einungis sérstaklega til álita sem bótagrundvöllur þegar atvik sem vísað er til falla ekki undir reglurnar í 246. gr. laga nr. 88/2008. En í öllum tilvikum þarf þó að sýna fram á miska og fjártjón og umfang þessa og þarf því að leggja mat á réttmæti framangreindra ráðstafana þar sem málsaðilar deila hér um sönnun málsatvika og um þýðingu þeirra í þessu tilliti.

Þær ráðstafanir í málinu sem ótvírætt falla undir 246. gr. laga nr. 88/2008 og deilt er um eru í fyrsta lagi handtaka stefnanda, 29. febrúar 2016, í öðru lagi húsleit bæði á starfsstöð hans og á heimili hans sama dag og haldlagning á munum þar, og loks sú frelsissvipting og gæsluvarðhald er hann sætti frá 29. febrúar til 3. mars s.á. Hverfist ágreiningur aðila um mat á miska einkum um það hvort að mat og vinnubrögð af hálfu lögreglu og ákæruvalds geti talist hafa verið forsvaranlegt eins og hér stóð á. Tengist það þá einkum þeirri sakamálarannsókn sem leiddi síðan til framangreindra ráðstafana gagnvart stefnanda, en jafnframt er deilt um framkvæmd þeirra ráðstafana, og þá ekki síst með hliðsjón af stöðu stefnanda sem lögmanns og verjanda sakbornings í málinu.

Hvað varðar fyrst upphaf málsins, þá deila aðilar hér einkum um það hvort gild rök hafi í upphafi staðið til þess að stefnandi, sem hafði áður verið skipaður verjandi P, eins sakborninga í framangreindu sakamáli, fengi síðan sjálfur stöðu sakbornings í því máli. Það er þá með því að hann var handtekinn þann 29. febrúar 2016 grunaður um að eiga einhvers konar aðild að umræddu peningaþvættisbroti sakborninganna H, G og P, með því að hafa veitt P ráð við það að reyna að fela slóð þeirra fjármuna sem um ræddi og jafnvel önnur sönnunargögn, þá einkum vísað til farsíma.

Eins og rakið er í fyrirliggjandi gæsluvarðhaldskröfu, dags 1. mars 2016, þá var stefnandi nánar tiltekið grunaður um brot gegn ákvæðum XVII., XXVI. og XXVII. kafla almennra hegningarlaga, einkum 155. gr., 248. gr. og 264. gr. þeirra laga. Kemur fram í kröfunni að stefnandi hafi látið einum sakborninga í té ráð um hvernig skyldi standa að fjármagnsflutningunum, ráðlagt að millifæra fjármunina inn á persónulegan reikning eins þeirra og þaðan úr landi. Stefnandi hafi þá aðstoðað við stofnun erlends bankareiknings sem og lagt til eigin bankareikning í Sviss. Hann hafi þá átt fundi með sakborningum þar sem þeir hafi samræmt framburð sinn og losað sig við farsíma sem notaðir hafi verið í samskiptum við þá erlendu aðila sem tengdust fjármunafærslunum. Enn fremur liggur fyrir að framangreint er þar sagt byggt á skýrslutökum hjá lögreglu. Þá liggur fyrir að húsleitarkröfur, dags 29. febrúar 2016, byggðu einnig á sama grunni.

Sé litið til ítarlegra málsgagna um skýrslutökur af þeim P, H og G fyrir lögreglu, þá liggur fyrir að það var einkum fremur afdráttarlaus framburður H í skýrslutöku hjá lögreglu, þann 27. febrúar 2016, sem varpaði framangreindum grun á stefnanda. En jafnframt kann lögregla að hafa tekið mið af framburði G, þann 29. febrúar s.á, að því marki sem hann hafi samræmst framburði H um samskiptin við stefnanda hvað varðar lýsingar á samtali hans við P þar sem þau þrjú voru í bíl við Voga á Vatnsleysuströnd 4. febrúar 2016. Virðist af hálfu stefnda staðhæft að þetta og samskipti P og stefnanda sem verjanda P við skýrslutöku hjá lögreglu, þann 26. febrúar 2016, hafi að lokum leitt til þess heildarmats lögreglu að stefnandi væri undir rökstuddum grun um það að hafa átt einhvers konar aðild að brotunum. Að mati dómsins er, eins og málið virðist þá hafa horft við rannsakendum, ekki unnt að staðhæfa að þetta mat hafi þá talist vera fullkomlega óforsvaranlegt, þótt síðar ætti eftir að koma betur í ljós að það væri alls ekki reist á traustum grunni. Er því ekki unnt að staðhæfa það að þvingunarráðstafanir, þann 29. febrúar og þann 1. mars 2016, hafi bersýnilega ekki getað talist vera reistar á rökstuddum grun þegar þær áttu sér stað. Þó ber að fallast á með stefnanda að orðalag í framangreindum kröfum hafi um sumt verið ónákvæmt þar sem reyndin virðist hafa verið sú að það var einkum framangreindur afdráttarlaus framburður H sem skipti hér sköpum. En fyrir liggur að dómari féllst á kröfurnar í ljósi þeirra gagna er lágu fyrir.

Hvað varðar þá framkvæmd á handtöku stefnanda, þá er af hans hálfu sérstaklega vísað til þess að hann hafi verið færður í handjárn þá þegar við handtökuna á starfstöð héraðssaksóknara og hafður í þeim á meðan á húsleit stóð á starfsstöð hans, þar sem hann hafi síðan verið leystur úr handjárnum. Bar stefnandi sjálfur um þetta fyrir dómi en jafnframt komu tvö vitni fyrir dóminn sem kváðust hafa séð stefnanda í handjárnum á starfsstöð hans. Verður í ljósi framangreinds, og þrátt fyrir að handtökuskýrsla greini ekki frá þeirri valdbeitningu, að ganga út frá því að stefnandi hafi þá verið fluttur í handjárnum á starfsstöð sína þar sem húsleit fór fram. Verður að átelja þau mistök af hálfu lögreglu að þessa hafi ekki verið getið í handtökuskýrslu og að engar skýringar skuli nú liggja fyrir um nauðsyn til þess að stefnandi sætti svo íþyngjandi valdbeitingu aðrar en þær að slíkt sé stundum talið nauðsyn við flutning handtekinna manna, án þess að það hafi verið rökstutt í greint sinn. Verður því að fallast á það með stefnanda að notkun handjárna hafi eins og á stóð verið óþarflega meiðandi fyrir stefnanda, og sú óútskýrða framkvæmd hafi verið til þess fallin að auka á miska hans, en í framburði lögreglumanna fyrir dómi kom fram að það úrræði væri sjaldgæft í slíkum aðstæðum.

Hvað varðar þá húsleit á starfsstöð og á heimili stefnanda og haldlagningu gagna þar, þá verður hér að taka undir þá gagnrýni sem fram kemur í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 15. júlí 2016, um að ekki hafi verið gætt eðlilegs meðalhófs í umfangi við haldlagningu og afritun gagna á starfstöðinni, með hliðsjón af því að stefnandi er starfandi lögmaður og mátti því ljóst vera að slíkar ráðstafanir kynnu að vera sérlega íþyngjandi og að gæta yrði sérstaklega að sjónarmiðum um trúnaðarskyldu lögmanna.

Fyrir liggur að sú regla sem lögfest er í 22. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn, og sú sérstaka trúnaðarskylda sem fylgir starfi þeirra gagnvart skjólstæðingum sínum, er ein af undirstöðum réttarríkisins og horfir einkum til réttaröryggis almennings. Þá virðist af gögnum málsins mega ráða að á meðal þess sem haldlagt hafi verið við húsleitina á starfstöð stefnanda hafi verið gögn sem fjallað er sérstaklega um í 2. málslið 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008, og sem óheimilt telst að leggja hald á. Varpar framangreind atburðarás þó einkum ljósi á það að réttarumgjörð hérlendis kunni að vera áfátt varðandi lögmenn í slíkri aðstöðu sem stefnandi og rannsakendur stóðu hér frammi fyrir. En Mannréttindadómstóll Evrópu virðist samkvæmt Mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur er hérlendis með lögum nr. 62/1994, áskilja aðkomu hlutlauss rannsakanda þegar haldlögð eru viðkvæm gögn hjá lögmönnum, ásamt öðru, sbr. einkum dóm dómstólsins í málinu nr. 50882/99 frá 27. september 2005 (S-x-x o.fl. gegn Finnlandi) sem rakið er í framangreindum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 15. júlí 2016. Í því máli sem hér um ræðir, og sem snýr að bótakröfum stefnanda, þá er það því mat dómsins að framkvæmd húsleitarinnar, 29. febrúar 2016, og þá einkum ótakmörkuð haldlagning á trúnaðargögnum stefnanda sem lögmanns á starfsstöð hans, hafi samkvæmt framangreindu ótvírætt falið í sér sérlega íþyngjandi ráðstöfun fyrir hann og þá ekki síst gagnvart samstarfsfólki, skjólstæðingum, sem og fjölskyldu hans, og sú framkvæmd verið til þess fallin að fela í sér verulegan miska fyrir stefnanda.

Hvað varðar þá kröfu um gæsluvarðhald yfir stefnanda, sbr. úrskurð 1. mars 2016, þá deila málsaðilar um það hvort framsetning á þeirri kröfu hafi verið villandi af hálfu saksóknara með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum málsins og hún þá jafnvel beinlínis leitt til þess að stefnandi hafi þá verið látinn sæta gæsluvarðhaldi að ófyrirsynju. Að mati dómsins þá verður, þrátt fyrir vissulega nokkuð ónákvæmt orðalag í umræddri kröfu um gæsluvarðhald, svo sem hér að framan er rakið, þó ekki talið sýnt að þar hafi bersýnilega verið um svo villandi framsetningu að ræða að jafna megi til blekkingar, hvað þá vísvitandi, en slíkri kröfu fylgja og jafnan málsgögn. Fyrir liggur að stefnandi þurfti að sæta frelsissviptingu, fyrst handtekinn og svo í gæsluvarðhaldi í einangrun í alls þrjá sólarhringa og sex klukkustundir, þar sem hann þurfti og að gefa tvær skýrslur fyrir lögreglu og eina fyrir dómi, og er óumdeilt að slíkt teljist jafnan afar íþyngjandi.

Stefnandi hefur einnig lagt áherslu á það að hann hafi auk þvingunarráðstafana þurft að sæta því að hafa stöðu sakbornings óþarflega lengi, en málið gegn honum hafi ekki verið fellt niður fyrr en 21. september 2017, og hafi það einnig þýðingu við mat á miska. Ljóst er að dráttur á því að aflétta stöðu manns sem sakbornings fellur ekki undir ráðstafanir í IX.–XIV. kafla laga nr. 88/2008 og verða miskabætur vegna slíks því ekki sóttar á grunni 246. gr. þeirra laga, heldur á sakargrundvelli, sbr. 26. gr. b í lögum nr. 50/1993. Fallast verður á það með stefnanda að rannsókn á þætti hans í málinu hafi dregist ótæpilega. Af hálfu stefnda hafa helst verið gefnar þær skýringar að beðið hafi verið framsals sakbornings C erlendis frá sem talið var að gæti upplýst málið verulega og þar með um mögulegan þátt stefnanda. Að mati dómsins verður þó ekki séð að fram hafi komið gildar skýringar á því hvernig framburður C hafi átt að geta haft þýðingu varðandi stöðu stefnanda í málinu eins og málum var þá komið. Verður að telja ljóst af fyrirliggjandi gögnum málsins að mun fyrr hafi legið nægilega ljóst fyrir að framburður annarra sakborninga, sem upphaflega felldi grun á stefnanda, væri ekki nægilega traustur eða samkvæmur til þess að réttlæta að sakamálið gegn honum yrði ekki fyrr látið niður falla en raun bar vitni, sbr. sjónarmið er búa að baki 2. málslið 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. En hinn langi tími með stöðu sakbornings hlaut að hafa verulega þýðingu fyrir stefnanda, þá ekki síst á þeirri vegferð hans að leitast við að endurreisa mannorð sitt sem lögmanns. Verður því, að mati dómsins, að telja að þessi óútskýrði og verulegi dráttur á niðurfellingu málsins gegn stefnanda hafi þannig falið í sér ólögmæta meingerð í hans garð, sbr. 26. gr. b laga nr. 50/1993, og þannig ótvírætt verið til þess fallið að auka á miska hans í tengslum við málið í heild.

Með hliðsjón af öllu hér framangreindu, þá verða hæfilegar miskabætur til handa stefnanda, það er á grundvelli ákvæða 246. gr. laga nr. 88/2008, vegna framangreindra þvingunarráðstafana, það er handtöku, húsleitar á starfsstöð og heimili, haldlagningar gagna og frelsissviptingar og gæsluvarðhalds í einangrun í þrjá sólarhringa og sex stundir, auk dráttar á því að mál stefnanda hafi verið látið niður falla um leið og ljóst mátti vera að það væri ekki líklegt til sakfellis, sbr. bliður 1. mgr. 26. gr. í lögum nr. 50/1993, hér metnar í einu lagi að álitum. Við það mat telur dómurinn að sérstaklega verði þá að líta til þess, að hvað sem líður upphaflegu réttmæti umræddra ráðstafana gagnvart stefnanda miðað við það sem þá lá fyrir í málinu í ljósi framburða annarra, þá reyndist sá grunur þegar uppi var staðið reistur á veikum grunni, og reyndist sérlega afdrifaríkt fyrir stefnanda og þá ekki síst fyrir stöðu hans sem starfandi lögmanns. Blasir við að umræddar ráðstafanir og framkvæmd þeirra reyndust í mörgu tilliti vera sérlega íþyngjandi fyrir stefnanda sem lögmann, en lögmenn reiða sig öðru fremur á mannorð sitt og traust samborgara sinna. Þá liggur einnig fyrir að mál þetta hefur eðli máls samkvæmt reynst vera stefnanda sérlega erfitt persónulega í mörgu tilliti, eins og málsgögn varpa skýru ljósi á, sem og einnig framburður hans sjálfs hér fyrir dómi.

Í ljósi þessa, sem og alls hér framangreinds, þá verða þær miskabætur sem stefnda verður því gert að greiða til stefnanda hér hæfilega metnar sem alls 1.500.000 krónur.

Hvað varðar þá síðan bótakröfu stefnanda vegna ætlaðs fjártjóns hans, sem rakin er að framasögðu, þá þarf jafnan að sýna fram á slíkt tjón. En eins og gagnaöflun hefur hér verið háttað af hálfu stefnanda þá liggja ekki fyrir í málinu nægilega ótvíræð gögn um það hvort eða með hvaða hætti umræddar ráðstafanir hafi í reynd haft áhrif á tekjur hans, svo sem skattframtöl eða möt. Verður því að fallast hér á það með stefnda, að fjártjón stefnanda liggi hér ekki nægilega ljóst fyrir, þótt ætla verði að það hljóti vísast að vera nokkurt, sbr. t.d. röskun á starfi hans sem lögmanns vegna framangreindrar frelsissviptingar, en umfangið telst þó við svo búið vera ósannað. Verður því að sýkna stefnda af þessum þætti kröfugerðarinnar sem lýtur að skaðabótum fyrir ætlað fjártjón.

Með hliðsjón af öllu hér framangreindu þá verður að mati dómsins ekki talið að aðrar fram komnar röksemdir eða málsástæður aðila hafi sérstaka þýðingu í máli þessu eða geti leitt til annarrar niðurstöðu í því, sbr. elið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

Það verður því niðurstaðan í málinu að stefnda skuli gert að greiða stefnanda alls 1.500.000 krónur í miskabætur. Þá verður enn fremur fallist á kröfur stefnanda um vexti og dráttarvexti af þeirri fjárhæð, eins og leiðir af framangreindri kröfugerð hans, en ekki verður séð að komið hafi fram ótvíræðar efnislegar varnir stefnda um þau efni.

Fyrir liggur að stefnanda var veitt gjafsóknarleyfi til málareksturs þessa þann 8. maí 2018 og ber eftir því að greiða allan gjafsóknarkostnað stefnanda í máli þessu úr ríkissjóði, en þar með talin er þóknun lögmanns hans, A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, sem þykir vera hæfilega ákveðin 2.480.000 krónur, þá að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Rétt er að geta þess að tekið hefur þá verið tillit til framlagðar tímaskráningar af hálfu lögmannsins og rökstuðnings hans um umfang málsins sem er ótvírætt umtalsvert.

Eins og málið liggur fyrir þykir rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður.

Málið fluttu A-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf lögmaður fyrir stefnanda, en G-kvk-nf S-kvk-nf A-kvk-nf lögmaður fyrir stefnda.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómarinn tók við meðferð málsins 5. september sl. en hafði fram til þess engin afskipti haft af meðferð þess.

Dómsorð:

Stefndi, Íslenska ríkið, greiði stefnanda, S-kk-þgf F-kk-þgf, 1.500.000 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 29. febrúar 2016 til 2. desember 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður, en allur gjafsóknarkostnaður stefnanda skal greiðast úr ríkissjóði en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, sem þykir vera hæfilega ákveðin sem alls 2.480.000 krónur.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf

Dómsorð:

Stefndi, Íslenska ríkið, greiði stefnanda, S-kk-þgf F-kk-þgf, 1.500.000 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 29. febrúar 2016 til 2. desember 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður, en allur gjafsóknarkostnaður stefnanda skal greiðast úr ríkissjóði en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, sem þykir vera hæfilega ákveðin sem alls 2.480.000 krónur.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf