E-1567/2022

1. Mál þetta, sem var dómtekið 16. nóvember sl., var höfðað 29. mars 2022 af A, [...]Reykjavík, gegn íslenska ríkinu.

2. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefnda verði gert að greiða honum 2.737.601 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.500.000 krónum frá 15. febrúar 2020 til 7. júní 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 2.737.601 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

3. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara er þess krafist að dómkrafa stefnanda verði lækkuð og málskostnaður látinn falla niður.

I Helstu málsatvik

4. Mál þetta verður rakið til þess að klukkan 04:27 aðfaranótt 15. febrúar 2020 barst lögreglu tilkynning um slagsmál í [...]. Samkvæmt lögregluskýrslu komu tveir lögreglumenn á vettvang við X og voru fimm drengir á vettvangi. Höfðu þrír þeirra verið að rífast, þar með talið stefnandi, og segir í skýrslunni að þeir hafi allir verið æstir og í annarlegu ástandi. Fram kemur að lögregla hafi gefið öllum drengjunum fyrirmæli um að leggjast niður og ógnað þeim með úðavopni. Þrír þeirra hafi lagst niður, en ekki stefnandi sem tók upp síma sinn. Hafi lögregla gefið stefnanda fyrirmæli um að leggjast niður en hann mótmælt því og bakkað frá. Þá hafi stefnandi lagst á bakið og sett hendur fyrir sig. Þar sem stefnandi hafi streist á móti handtöku hafi lögreglumaðurinn sem ritaði skýrsluna aðstoðað hinn lögreglumanninn við að koma stefnanda í lögreglutök. H afi stefnanda verið haldið niðri þar til hann var handjárnaður. Því er nánar lýst að lögregla hafi gert stefnanda grein fyrir ástæðu handtökunnar og spurt hvað hafi gerst. Hafi stefnandi verið færður á hliðina og hann tekið fram að 2 ótilgreindir aðilar á vettvangi væru með rafbyssu. Fram kom að stefnandi hefði kvartað undan því að vera í handjárnum og hafi hann verið reistur við. Hann hafi gefið óljós svör við spurningu um hvort hann hefði tekið þátt í slagsmálunum. Þá hafi hann neitað að gefa upp kennitölu og verið kynnt klukkan 04:40 að hann yrði fluttur á lögreglustöð yrðu upplýsingarnar ekki veittar. Fram kom að stefnandi hefði verið með lítinn skurð á höku. Sjúkraflutningamenn hefðu ekki talið þörf á að flytja stefnanda strax á slysadeild, en tekið fram að það kynni að vera þörf á að sauma hökuna og hafi plástri verið komið fyrir. Þá hafi sjúkraflutningamaður tekið eftir því að stefnandi væri með brotna tönn en hann ekki sagst vita hvort tönnin hefði verið brotin fyrr um kvöldið. Því er lýst að lögregla hafi enn á ný spurt stefnanda um kennitölu sína og hann svarað með gríni, en svo upplýst um kennitölu sína þegar til stóð að flytja hann á lögreglustöð. Fram kom að stefnandi hefði verið í annarlegu ástandi, verið sljór í háttum, drafandi í tali og þvoglumæltur, auk þess sem sjáöldur hans hafi verið útvíkkuð.

5. Samkvæmt bráðamóttökuskrá frá 15. febrúar 2020 kom stefnandi þangað samkvæmt tilvísun frá Læknavaktinni vegna gruns um kjálkabrot. Því var lýst að hann hefði verið handtekinn og fengið áverka á höku, auk þess sem tennur hefðu brotnað. Rannsóknir leiddu í ljós að stefnandi var kjálkabrotinn og liggja fyrir gögn vegna meðferðar hans, þar með talið vegna tannlæknakostnaðar.

6. Með bréfi 7. maí 2021 krafðist stefnandi miskabóta úr hendi stefnda vegna aðgerða lögreglu. Bótaskyldu var hafnað með bréfi stefnda 16. desember 2021. Vísað var til þess að stefnandi hefði sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafan væri reist á, sbr. síðari málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá var ekki talið að uppfyllt væru skilyrði til bóta á sakargrundvelli.

7. Hinn 10. maí 2021 beindi lögmaður stefnanda erindi til nefndar um eftirlit með lögreglu vegna aðgerða sem stefnandi sætti. Ákvörðun nefndarinnar lá fyrir 20. október 2021. Fram kom að nefndin teldi erindið fela í sér kæru vegna ætlaðrar refsiverðrar háttsemi lögreglumanns og var því beint til héraðssaksóknara til þóknanlegrar meðferðar, sbr. 3. mgr. 35. gr. a og 1. mgr. 35. gr. b í lögreglulögum nr. 90/1996.

8. Með bréfi héraðssaksóknara 4. febrúar 2022 var stefnanda kynnt að rannsókn málsins hefði verið hætt. Því var lýst að allra gagna málsins hefði verið aflað frá embætti lögreglustjórans áhöfuðborgar-svæðinu og skýrslur verið teknar af tveimur vitnum. Þá hefðu upptökur úr búkmyndavélum lögreglu-manna á vettvangi, sem og upptaka úr eftirlitsmyndavél B, verið meðal gagna málsins. Á síðarnefndri upptöku mætti sjá atvik nokkuð glögglega og styddi hún ekki við þá atburðarás sem lýst hefði verið í erindi stefnanda. Ákveðið hefði verið að hætta rannsókn málsins með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008.

3

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

9. Stefnandi telur að hann eigi rétt á bótum úr hendi stefnda vegna aðgerða lögreglu, sbr. einkum 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Hann hafi verið handtekinn og sætt aðgerð sem falli undir XIII. kafla laga nr. 88/2008. Þá hafi málið verið fellt niður og beri stefndi hlutlæga bótaábyrgð vegna tjóns stefnanda. Því er mótmælt að stefnandi hafi sjálfur stuðlað að þeim aðgerðum sem um ræðir, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laganna. Hann hafi hvorki streist á móti handtöku né neitað að fylgja fyrirmælum lögreglu áður en til handtökunnar kom.

10. Stefnandi byggir einnig á því að lögreglan hafi sýnt af sér saknæma háttsemi og að hann eigi rétt á miskabótum samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi beri vinnuveitenda-ábyrgð á lögreglumönnum í samræmi við almennar reglur skaðabótaréttarins.

11. Stefnandi byggir á því að skort hafi lagaskilyrði fyrir handtöku hans og hafi ekkert tilefni verið til hennar. Þegar til handtökunnar kom hafi lögreglan þegar handtekið þrjá einstaklinga á vettvangi og verðiekki betur séð en að búið hafi verið að tryggja vettvang að svo stöddu. Það hafi fyrst komið til handtöku stefnanda þegar lögreglumaður varð þess var að hann ætlaði að taka atvik upp á myndband á síma sínum. Þá hafi lögreglumaðurinn gripið í handlegg stefnanda og snúið hann niður þannig að andlit hans skall í jörðina. Þetta fái meðal annars stoð í bráðamóttökuskrá þar sem fram komi að stefnandi hafi fengið áverka við handtökuna. Staðið hafi verið að handtökunni með óforsvaranlegum hætti og lögreglumaðurinn sýnt óþarflega mikla hörku sem hafi valdið stefnanda líkamstjóni og miska. Þá hafi ekki verið gætt meðalhófs við aðgerðir lögreglu, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga. Jafnframt hafi verið brotið gegn 2. mgr. 93. gr. laganna þar sem fram komi að við handtöku skuli forðast að valda hinum handtekna tjóni eða baka honum meiri óþægindi en nauðsyn beri til.

12. Stefnandi krefst 2.000.000 króna í miskabætur. Hann hafi sætt ólögmætri handtök u og vanvirðandi meðferð sem fjöldi fólks varð vitni að. Hafi myndskeið af atvikinu meðal annars farið í dreifingu á netinu og það verið til þess fallið að skaða mannorð og æru stefnanda. Þá hafi sú óþarfa harka sem lögregla hafi beitt aukið miska stefnanda, en hann hafi mátt þola alvarlega áverka í andliti og kjálkabrot.

13. Stefnandi byggir einnig á því að aðgerðir lögreglu hafi valdið honum fjártjóni. Hann hafi ítrekað þurft að sækja meðferð hjá tannlækni vegna áverka sem urðu vegna handtökunnar og eigi rétt á því að sjúkrakostnaður hans verði bættur samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Krafa vegna þessa er nánar sundurliðuð í stefnu og eru reikningar frá tannlækni á meðal gagna málsins.

4

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

14. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, sbr. síðari málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Eigi hann því ekki rétt á bótum og beri að sýkna stefnda.

15. Tekið er fram að stefndi fallist á að hlutlæg bótaregla 246. gr. laga nr. 88/2008 eigi við, enda hafi stefnandi verið handtekinn og málið fellt niður. Samkvæmt dómaframkvæmd geti maður sem sakaður hafi verið um refsiverða háttsemi átt rétt á bótum á grundvelli sakar, en þó einungis ef XXXIX. kafli laga nr. 88/2008 á ekki við um hið bótaskylda atvik. Þannig eigi almenna sakarreglan ekki við þegar bætur eru ákvarðaðar fyrir tjón vegna handtöku á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 heldur verði hin meinta saknæma háttsemi að hafa valdið öðru tjóni en því sem hinni hlutlægu ábyrgðarreglu sé ætlað að bæta. Ekki verði séð að stofnast hafi til sérstaks bótaréttar á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga umfram það sem hlutlægu bótareglunni sé ætlað að bæta. Þá hafi stefnandi hvorki sýnt fram á einfalt né verulegt gáleysi lögreglu við framkvæmd þeirra aðgerða sem um ræðir og séu skilyrði ákvæðisins því ekki uppfyllt. Verði talin ástæða til að líta til málsástæðna stefnanda sem lúta að bótarétti á grundvelli sakar er byggt á því að aðgerðir lögreglu hafi verið í fullu samræmi við hlutverk hennar, sbr. 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, sem og í samræmi við 1. mgr. og 4.–5. mgr. 15. gr., a-lið 16. gr. og 19. gr., sbr. 13. og 14. gr. sömu laga.

16. Stefndi byggir á því að skilyrði til handtöku samkvæmt lögum nr. 88/2008 hafi verið uppfyllt. Stefnandi hafi verið þátttakandi í slagsmálum sem fóru fram á almannafæri þar sem nauðsynlegt reyndist að tryggja vettvang og forða frekara tjóni. Þá hafi stefnandi ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum lögreglu, hann hafi sýnt mótstöðu við lögregluaðgerðir og neitað að gefa upplýsingar um kennitölu sína. Aðgerðirnar hafi bæði verið lögmætar og nauðsynlegar að virtu hlutverki lögreglu. Samkvæmt því standist ekki að aðgerðunum hafi verið beint að stefnanda að ósekju og eigi hann ekki bótarétt á grundvelli 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar eða á grundvelli annarra ákvæða sem vísað hafi verið til.

17. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi verið beittur óþarfa harðræði og að lögreglan hafi ekki gætt meðalhófs. Lögregluskýrsla og myndbönd, sem eru meðal gagna málsins, sýni að valdbeiting gagnvart stefnanda hafi ekki verið umfram það sem nauðsynlegt var til að lögreglan gæti sinnt hlutverki sínu. Lögð er áhersla á að myndband frá vettvangi staðfesti lýsingu lögreglumanna þess efnis að stefnandi hafi streist á móti við handtöku, hann hafi verið færður á hliðina og síðar reistur við til að betur færi um hann. Þá verði ekki annað séð en að lögregla hafi gætt fullrar aðgátar þegar stefnandi var lagður niður. Hann hafi jafnframt fengið aðhlynningu sjúkraflutningamanna í lok aðgerðanna vegna meiðsla sem hann hafi verið með. Þá sýni gögn málsins að lögregla hafi ítrekað gefið stefnanda tækifæri til að gefa upp kennitölu sína svo að hægt væri að láta hann lausan. Hann 5 hafi verið látinn laus um leið og kennitalan var gefin upp. Tímalengd handtökunnar hafi því alfarið verið á ábyrgð stefnanda.

18. Stefndi byggir jafnframt á því að ekki hafi verið sýnt fram á orsakatengsl á milli aðgerða lögreglu og líkamstjóns hans. Lýsing stefnanda á meintu líkamstjóni af völdum lögreglu eigi ekki stoð í gögnum málsins. Sé alfarið ósannað að stefnandi hafi skollið með andlitið í jörðina við handtökuna og hlotið við það kjálkabrot, skurð á höku og tannbrot. Raunar beri gögn málsins með sér að stefnandi hafi verið blóðugur í andliti þegar lögreglu bar að vettvangi. Þá sýni fyrirliggjandi myndband að stefnandi hafi fengið högg í andlitið í slagsmálunum og hafi haldið um andlitið áður en til handtökunnar kom. Ekki verði séð að stefnandi hafi á nokkrum tímapunkti verið beittur því harðræði sem lýst sé í stefnu.

Vegna þessa beri að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um bætur vegna fjártjóns í tengslum við lækniskostnað. Þá standist ekki að líkamstjónið leiði til aukins miska vegna handtökunnar sem stefndi beri ábyrgð á.

19. Varakrafa stefnda um lækkun á kröfu stefnanda er reist á sömu málsástæðum og aðalkrafan, auk þess sem krafa stefnanda um miskabætur sé of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Jafnframt er kröfu um vexti mótmæltog bent á að stefnandi geti ekki átt rétt til vaxta frá tjónsdegi vegna útgjalda sem komu til löngu seinna.

IV

Niðurstaða

20. Stefnandi krefst skaðabóta vegna handtöku sem hann sætti aðfaranótt 15. febrúar 2020 í porti við Xí [...]. Krafan er aðallega reist á 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt lagaákvæðinu á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi stefnda ef mál hans er fellt niður eða hann hefur verið sýknaður með endanlegum dómi, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. ákvæðisins er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Í 2. málslið 2. mgr. er tekið fram að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans er reist á.

21. Það er óumdeilt að stefnandi var handtekinn og sætti aðgerð sem fellur undir XIII. kafla laga nr. 88/2008, semog að málið var fellt niður. Bótaábyrgð samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 er hlutlæg og verður réttur stefnanda til bóta ekki skertur þótt fullt tilefni hafi verið til aðgerða lögreglu gagnvart honum og lagaskilyrði fyrir þeim uppfyllt. Stefnandi á því rétt á bótum nema því verði slegið föstu að hann hafi valdið eða stuðlað að þeirri aðgerð sem um ræðir, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

22. Meðal gagna málsins er upptaka úr eftirlitsmyndavél X þar sem sjá má þau atvik sem mál þetta er sprottið af. Þar má sjá slagsmál fjögurra manna, þar með talið stefnanda, stuttu fyrir klukkan 4:30. 6

Þá má sjá lögreglu koma á vettvang og beina úðavopni að mönnunum, en þrír þeirra lögðust niður í samræmi við fyrirmæli lögreglu. Stefnandi tók aftur á móti upp síma sinn og virðist hafa ætlað sér að mynda atburði. Lögreglumaður gengur þá að stefnanda, beinir að honum úðavopni og þvingar hann síðan til að leggjast í jörðina. Greina má að stefnandi streitist á móti og leggst meðal annars á bakið. Kom þá hinn lögreglumaðurinn til aðstoðar og var stefnanda haldið niðri og hann handjárnaður. Stefnandi var síðan færður á hliðina og má sjá að um klukkan 4:40 var hann færður upp að vegg. Eftir það má sjá lögreglu ræða við stefnanda og sjúkraflutningamann skoða hann. Þá var stefnandi látinn laus um klukkan 4:50 eftir að hafa rætt við lögreglu.

23. Þeir tveir lögreglumenn sem komu á vettvang gáfu skýrslu fyrir dómi. Í framburði annars þeirra kom fram að tilkynning hefði borist um slagsmál við X og hefði mikill æsingur verið á vettvangi. Stefnandi hefði verið með blóð í andliti og neitað að hlýða fyrirmælum lögreglu um að leggjast niður. Fram kom að erfitt hefði verið að ræða við stefnanda sem hefði verið undir miklum áhrifum og neitað að svara spurningum lögreglu. Þá hafi stefnandi ítrekað neitað að gefa upp kennitölu sína, en veitt upplýsingarnar þegar fram kom að ella yrði hann fluttur á lögreglustöð. Fram kom í skýrslu hins lögreglumannsins að nauðsynlegt hefði verið að tryggja vettvang, enda um að ræða slagsmál í þröngu rými. Hafi úðavopni því verið beint að mönnunum og þeim gefin fyrirmæli um að leggjast niður. Hvorugur lögreglumannanna kannaðist við að stefnandi hefði fengið áverka við handtökuna.

24. Að mati dómsins er framburður lögreglumannanna í samræmi við það sem greina má á fyrrgreindri myndbandsupptöku, sem og það sem rakið er í lögregluskýrslu. Verður því lagt til grundvallar að stefnandi hafi tekið þátt í slagsmálum sem leiddu til þess að lögregla var kölluð til, sem og að hann hafi verið undir áhrifum og verið ósamvinnuþýður. Fyrir liggur að lögregla beindi úðavopni að stefn-anda og beitti valdi í því skyni að fá hann til að leggjast niður. Þá var honum haldið í lögreglutökum og hann handjárnaður. Að virtum aðdraganda handtökunnar og aðstæðum á vettvangi, sem og því að stefnandi streittist á móti handtöku, verður ekki séð að lögregla hafi gengið lengra í valdbeitingu en nauðsynlegt var, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008, sem og 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga. Til þess er einnig að líta að stefnandi neitaði að gefa upp kennitölu sína og var það ástæða þess að honum var ekki sleppt úr haldi fyrr en um 20 mínútum eftir að lögregla kom á vettvang.

25. D ómurinn telur ekkert fram komið sem styður að stefnandi hafi hlotið áverka við handtökuna, þar með talið kjálkabrot og tannbrot, eins og haldið er fram í stefnu. Fyrrgreint myndband rennir ekki stoðum undir slíkt, auk þess sem hafa verður í huga að stefnandi var handtekinn vegna þátttöku í slagsmálum. Staðhæfing stefnanda fær ekki heldur stoð í framburði tveggja kunningja hans fyrir dómi, en þeir höfðu áður lagst í jörðina samkvæmt fyrirmælum lögreglu og urðu ekki vitni að handtöku stefnanda. Þá er lýsing á atvikum í bráðamóttökuskrá, sem stefnandi hefur vísað til, einhliða höfð eftir honumog hefur takmarkað sönnunargildi. Samkvæmt þessu hefur ekki verið sýnt framá orsakatengsl á milli handtökunnar og þeirra áverka sem stefnandi vísar til. Með vísan til þessa 7 hefur ekki heldur verið sýnt fram á að brotið hafi verið gegn 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 þar sem fram kemur að við handtöku skuli forðast að valda hinum handtekna tjóni eða baka honum meiri óþægindi en krefji.

26. Að öllu framangreindu virtu telur dómurinn að fullt tilefni hafi verið til að handtaka stefnanda og að handtakan hafi verið nauðsynleg að virtu hlutverki lögreglunnar, sbr. meðal annars 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga. Þá verður að telja að handtaka stefnanda verði alfarið rakin til háttsemi hans sjálfs sem lýst hefur verið að framan, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, og að hann hafi fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.

27. Til stuðnings kröfum sínum hefur stefn andi einnig vísað til almennu sakarreglunnar. Skilyrði þess að slíkri ábyrgð verði við komið er að lögreglumenn hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmri háttsemi sem stefndi ber ábyrgð á og fellur ekki undir gildissvið XXXIX. kafla laga nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1 6. mars 2017 í máli nr. 345/2016. Að virtu því sem áður greinir telur dómurinn ekki sýnt fram á saknæma háttsemi lögreglunnar í tengslum við handtöku stefnanda. Eru því hvorki uppfyllt skilyrði sakarreglunnar né b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga til greiðslu miskabóta. Þá fær bótakrafa stefnanda ekki heldur stoð í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sem ber að túlka í samræmi við almennar reglur skaðabótaréttar, þar með talið um eigin sök.

28. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt þykir að málskostnaðar á milliaðila falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar við rekstur málsins fyrir héraðsdómi samkvæmt gjafsóknarleyfi frá 1. febrúar 2022. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans sem telst hæfilega ákveðin 8 00.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts, greiðist úr ríkissjóði.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, K-kk-ef Á-kk-ef F-kk-ef, að fjárhæð 8 00.000 krónur.

Á-kvk-nf R-kvk-nf