E-2957/2013

D Ó M U R

Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 23. ágúst 2013 og dómtekið 31. mars sl. að lokinni aðalmeðferð. Stefnandi er S-kk-nf A-kk-nf, með lögheimili í Írak. Stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík.

Endanleg krafa stefnanda er að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 4.139.361 krónu ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2013 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

Við meðferð málsins hefur verið tekið tillit til fyrirmæla laga nr. 80/2013 um breytingu á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum, á þá leið að hraða skuli meðferð dómsmála sem lúta að lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla eða vísitölu eða að uppgjöri slíkra skuldbindinga.

Málsatvik

Atvik málsins eru óumdeild, en lagalegur ágreiningur aðila er afmarkaður við það hvort stefnandi geti borið fyrir sig fullnaðarkvittanir vegna afborgana af láni sem hann tók hjá stefnda 4. desember 2007 þannig að óheimilt sé að krefja stefnanda um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu fyrir tímabilið 1. janúar 2008 til 1. febrúar 2011. Eru aðilar þannig sammála um að stefnandi eigi rétt á endurgreiðslu úr hendi stefnda sem nemi stefnufjárhæð ef talið verður að stefnda sé óheimilt að krefja stefnanda um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 fyrir allt tímabilið. Jafnframt eru aðilar sammála um að endurgreiðslukrafa stefnanda nemi 1.048.581 krónu, sé miðað við að stefnda sé óheimilt að reikna vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 fyrir tímabilið 1. janúar 2008 til 1. október 2011, en hafi mátt krefjast fyrrgreindu vaxtanna frá þeim degi til 1. febrúar 2011. Ekki er um það deilt að stefndi hefur tekið við réttindum og skyldum Landsbanka Íslands hf. sem lánveitandi og er málinu réttilega beint gegn stefnda.

Eins og áður greinir tók stefnandi lán hjá Landsbanka Íslands hf. hinn 4. desember 2007 með útgáfu veðskuldabréfs að fjárhæð 28.000.000 króna. Í málinu er ágreiningslaust að um var að ræða lán í íslenskum krónum sem bundið var gengi erlendra mynta. Samkvæmt veðskuldabréfinu skyldi stefnandi endurgreiða lánið með 300 mánaðarlegum afborgunum og skyldi fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta vera 1. janúar 2008. Þá kom fram að vextir reiknuðust frá útborgunardegi og væru þeir breytilegir LIBOR-vextir með 2,4% vaxtaálagi.

Stefnandi greiddi afborganir frá og með 1. janúar 2008 til og með 1. október þess árs í samræmi við útsenda greiðsluseðla. Samkvæmt stefnu nýtti stefnandi sér upp frá þessu samningsbundin greiðsluerfiðleikaúrræði sem voru í boði hjá stefnda. Þannig var gerð skilmálabreyting á veðskuldabréfinu 28. október 2008 sem fólst í því að afborgunum var frestað til 1. mars 2009. Áfallnir vextir frá síðasta gjalddaga lánsins þann 1. október 2008 til og með 1. febrúar 2009 lögðust við höfuðstól lánsins. Hinn 29. mars 2009 var á ný gerð skilmálabreyting við veðskuldabréfið sem fólst í því að greiðslu afborgana var frestað til 1. september 2009. Vexti bar samkvæmt viðaukanum að greiða á eins mánaðar fresti, næst þann 1. mars 2009. Hinn 1. október 2009 var gerð þriðja skilmálabreytingin á veðskuldabréfinu sem fól í sér að greiðslu afborgana og vaxta var frestað til 1. apríl 2010. Áfallnir vextir frá síðasta gjalddaga lánsins lögðust við höfuðstól lánsins á eins mánaðar fresti og mynduðu þar með nýjan höfuðstól.

Stefnandi nýtti sér svonefnda greiðslujöfnunarleið hjá stefnda með því að gerður var viðauki við veðskuldabréfið 22. mars 2010. Var þá við það miðað að lántaki greiddi afborganir og vexti af láni miðað við greiðslubyrði lánsins í maí 2008, meðal annars þannig að fjárhæð afborgana væri látin breytast í hlutfalli við greiðslujöfnunarvísitölu. Þá var undirritaður viðauki við veðskuldabréfið 9. ágúst 2010 sem fól það í sér að endurgreiðsluferli veðskuldabréfsins var breytt með þeim hætti að frá og með undirritun viðaukans og fram til 1. nóvember 2010 átti stefnandi að greiða fasta fjárhæð til endurgreiðslu á veðskuldabréfinu sem svaraði til 5.000 króna fyrir hverja milljón sem hafði verið að láni. Enn var gerður viðauki við veðskuldabréfið hinn 26. október 2010 og fól hann í sér að stefnandi skyldi greiða 5.000 krónur á mánuði fyrir hverja milljón sem tekin var að láni, miðað við jafnvirði upphaflegs höfuðstóls í íslenskum krónum.

Hinn 1. desember 2010 greiddi stefnandi 28.000.001 krónu inn á lánið. Telur stefnandi að með þessari greiðslu hafi lánið verið greitt upp og rúmlega það, þ.e. greidd hafi verið umframfjáræð sem svaraði til 2.005.176 króna. Allar greiðslur stefnanda til stefnda eftir þennan tíma hafi einnig verið greiddar umfram skyldu og því eigi stefnandi endurkröfurétt á hendur stefnda sem svari til stefnufjárhæðar.

Í febrúarmánuði 2011 tilkynnti stefndi stefnanda að veðskuldabréfið hefði verið endurreiknað í samræmi við fyrirmæli laga nr. 151/2010 sem breyttu ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í kjölfar endurreikningsins var 22. febrúar 2011 undirritaður viðauki við veðskuldabréfið. Kom þar fram að endurútreiknaður höfuðstóll næmi 7.172.803 krónum, næsti ógreiddi gjalddagi væri 1. mars 2011, vextir væru 5,50% og reiknuðust frá 1. febrúar 2011. Í 1. gr. skjalsins kom fram að upphaflegur höfuðstóll hefði verið endurútreiknaður frá útborgunardegi veðskuldabréfsins miðað við óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands sem ákveðnir væru með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum lánastofnana, sbr. 10. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ekki er um það deilt að þegar endurútreikningur var tilkynntur stefnanda hafði hann ávallt staðið í skilum með greiðslur samkvæmt þeim skilmálabreytingum sem gerðar höfðu verið og áður er lýst.

Í málinu liggur fyrir afrit bréfs stefnda til stefnanda 13. febrúar 2013 sem fól í sér svar við fyrirspurn stefnanda 11. sama mánaðar. Er stefnanda þar tjáð að stefndi telji að viðbótarkrafa hans miðað við fullnaðarkvittanir sé ekki nægilega veruleg til þess að tilefni sé til að leiðrétta endurútreikning á láni hans. Samkvæmt gögnum málsins hafði stefnandi samband við stefnda í lok júní 2013 og óskaði eftir frekari skýringum. Með bréfi bankans 15. júlí 2013 var stefnanda tjáð að það væri afstaða stefnda, með hliðsjón af dómafordæmum að stefnandi ætti ekki rétt til frekari endurgreiðslu. Hinn 1. ágúst 2013 krafðist lögmaður stefnanda þess að bréfið yrði endurreiknað, en því erindi var hafnað með bréfi stefnda 22. sama mánaðar.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi vísar til þess að áður en endurútreikningur var tilkynntur hafi hann ávallt staðið í skilum með greiðslur. Þannig hafi stefnandi ævinlega greitt afborganir og vexti af veðskuldabréfinu samkvæmt útsendum greiðsluseðlum stefnda og hafi þannig haft réttmæta ástæðu til að ætla að hann væri búinn að gera upp að fullu greiðslu sína á viðkomandi gjalddaga og mátt treysta því að ekki kæmi til frekari kröfu síðar. Stefnandi byggir á því að engu geti breytt um réttarstöðu hans þó að fyrir liggi að hann hafi þegið þau úrræði sem til boða stóðu hjá stefnda, enda um að ræða samningsbundin úrræði sem stefndi bauð skilvísum viðskiptavinum sínum upp á. Hafi bankinn raunar ítrekað lýst því yfir á opinberum vettvangi að nýting slíkra úrræða rýrði ekki að neinu leyti rétt viðskiptamannsins. Þá sé einnig til þess að líta í þessu samhengi að af gögnum málsins megi ráða að stefnandi hafi ítrekað gert fyrirvara um betri rétt, þ.m.t. hvað vaxtaútreikninga varðar.

Stefnandi byggir á því að aðferð stefnda við endurútreikning lánssamningsins standist ekki með tilliti til reglunnar um gildi fullnaðarkvittana. Reglan komi í veg fyrir að stefndi geti krafið stefnanda um frekari greiðslur vegna þegar greiddra gjalddaga. Stefnandi vísar til fordæma Hæstaréttar og telur að öllum skilyrðum sem mótuð hafi verið í dómaframkvæmd sé fullnægt um endurgreiðslukröfu stefnanda.

Í fyrsta lagi hafi stefnandi verið í góðri trú um lögmæti skuldbindingarinnar sem hann efndi. Báðir málsaðilar hafi gengið út frá því að ákvæði samningsins um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild og þar með útreikningur stefnda á vöxtum og afborgunum. Misskilningur málsaðila í þessum efnum, sem byggði á röngum lagaskilningi, hafi verið stefnanda að öllu leyti afsakanlegur. Stefnandi hafi því haft réttmæta ástæðu til að treysta því að hann væri búinn að gera upp að fullu greiðslu sína á viðkomandi gjalddaga og mátt treysta því að ekki kæmi til frekari kröfu síðar. Í annan stað byggir stefnandi á því að augljós aðstöðumunur hafi verið á stefnanda og stefnda í lánsviðskiptunum. Stefnandi sé ekki sérfræðingur á sviði fjármála öfugt við stefnda sem sé fjármálafyrirtæki sem fékkst við fjármögnun og lánastarfsemi. Þá hafi það verið stefndi sem bauð viðskiptavinum sínum, þ.m.t. stefnanda, lán með ólögmætri gengistryggingu, og skilmálar lánsins hafi verið samkvæmt einhliða ákvörðun stefnda og stöðluðum skilmálum hans. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að það standi stefnda nær en stefnanda að bera áhættu af þeim mistökum sem leiddu til þess að vangreitt var. Þá skiptir miklu máli að veruleg festa var komin á framkvæmd endurgreiðslna samkvæmt veðskuldabréfinu þegar samningurinn var endurreiknaður og viðurkennt af hálfu stefnda að hann innihéldi ólögmætt gengistryggingarákvæði. Þá sé einnig til þess að líta að samningssamband stefnanda og stefnda sé ekki flókið og byggi á veðskuldabréfi sem séu almennt útbúin þannig að þau geti gengið kaupum og sölum. Þannig sé mun minna svigrúm til túlkunar slíkra skjala en eigi við um hefðbundna lánssamninga.

Þá sé einnig til þess að líta að umfang viðbótarkröfu stefnda um vexti fyrir liðna tíð sé umtalsvert samanborið við upphaflega lánsfjárhæð. Telur stefnandi að endurútreikningur stefnda hafi í reynd falið í sér viðbótarkröfu um vexti fyrir liðna tíð sem svari til 6.520.006 króna (þ.e. 7.172.803 – 652.797). Samkvæmt þessu nemi fjárhæð viðbótarkröfu 23,3% af upphaflega höfuðstólnum.

Með hliðsjón af öllu framanröktu byggir stefnandi á því að þegar öll framangreind atriði eru virt heildstætt standi það stefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem af hinni ólögmætu gengistryggingu hlaust. Beri því að fallast á greiðslukröfu stefnanda sem ekki sæti tölulegum ágreiningi.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á því að stefnandi eigi enga viðbótarkröfu á hendur honum í kjölfar áðurlýsts endurútreiknings og með þeirri lækkun sem varð þá á höfuðstóli lánsins hafi átt sér stað fullnaðaruppgjör milli aðila. Stefndi vísar til þess að heimilt hafi verið við endurútreikning lánsins að reikna vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, allt frá upphafi veðskuldabréfsins, sbr. fordæmi Hæstaréttar og reglur fjármunaréttar um rangar og brostnar forsendur. Auk þess væri ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að leggja upphaflega samningsvexti til grundvallar í kröfuréttarsambandi aðila, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Það sé því rangt að líta svo á að stefndi sé að krefja stefnanda um viðbótarvexti. Þvert á móti sé það stefnandi eða lántaki sem hafi uppi kröfu um endurgreiðslu vaxta úr hendi stefnda sem lánveitanda án þess að eiga réttmæta kröfu til þess.

Stefndi vísar til fordæma Hæstaréttar þar sem komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að ákvæði um samningsvexti væru ógild við þær aðstæður sem hér um ræðir og talið að skuld ætti allt frá upphafi að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Einnig er vísað til þeirra breytinga á lögum nr. 38/2001 sem gerðar voru með lögum nr. 151/2010. Stefndi hafnar því að reglur um fullnaðarkvittanir geti helgað kröfu stefnanda. Er vísað til þess að með því myndi vera raskað jafnvægi milli hagsmuna málsaðila og niðurstaðan verða sú að skuldbindingar stefnanda, sem áttu að bera vexti frá upphafi lánssamninganna, yrðu efndar með greiðslu höfuðstóls lánanna í íslenskum krónum og LIBOR-vöxtum af erlendum myntum. Það fari ekki milli mála að slík niðurstaða sé andstæð tilgangi almennra meginreglna um endurgreiðslu ofgreidds fjár, sem miði að því að tryggja réttar efndir á kröfum í samræmi við það sem fyrir liggur um réttindi og skyldur aðila.

Stefndi telur að nánari skilyrðum kröfuréttar fyrir því að stefnandi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum sé ekki fullnægt. Stefnandi hafi aldrei getað haft réttmætar væntingar til þess að greiða eingöngu LIBOR-vexti af láni sem hann hefði tekið í íslenskum krónum. Hér verði að hafa í huga að seðlabankavextir skv. 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 taki mið af lægstu óverðtryggðu vöxtum sem lánastofnanir veittu á umræddum tíma og sé endurreikningur lána á þeim grunni því lántaka mjög hagstæður. Rökstyður stefndi að fordæmi Hæstaréttar þar sem fallist hafi verið á gildi fullnaðarkvittana eigi ekki við í málinu, einkum vegna þess að skyldur aðila voru ekki efndar í samræmi við upphaflegan lánssamning og greiðslum stefnanda var frestað. Telji dómurinn engu að síður að horfa beri til þessara dómafordæma byggir stefndi á því að undantekningarreglan sem dómarnir byggja á eigi ekki við í málinu.

Í fyrsta lagi hafi stefnandi ekki getað verið í góðri trú um að greiðslur hans fælu í sér fullar og réttar efndir. Stefnanda hafi ekki getað dulist við gerð veðskuldabréfsins að forsendur fyrir því að hann greiddi svo lága vexti sem raun ber vitni væru þær að hann tæki á sig gengisáhættuna sem fylgir því að taka lán í erlendum gjaldmiðlum. Í annan stað hafi aldrei komist á festa í framkvæmd endurgreiðslu veðskuldabréfsins. Um hafi verið að ræða veðskuldabréf með 300 mánaðarlegum afborgunum. Stefnandi hafi aðeins greitt fyrstu 10 afborganirnar í samræmi við upphaflega greiðsluskilmála þess. Síðast hafi stefnandi greitt í samræmi við upphaflega greiðsluskilmála veðskuldabréfsins 1. október 2008. Eftir þann tíma hafi greiðslur stefnanda verið hlutagreiðslur, þ.e. ekki nægt fyrir kostnaði, vöxtum og höfuðstól. Stefnanda hafi mátt vera ljóst að þær greiðslur sem hann innti af hendi eftir 1. október 2008 voru ekki fullnaðargreiðslur og hafi þær því ekki skapað stefnanda réttmætar væntingar um að honum yrði ekki gert að standa síðar skil á greiðslum fyrir liðna tíð. Því sé ljóst að ekki hafi komist á festa við greiðslu afborgana og vaxta. Í þriðja lagi vísar stefndi til þess að viðbótakrafan sem sé höfð uppi í þessu máli sé mun lægri en Hæstiréttur hafi litið til við mat á því hvort víkja eigi frá framangreindri meginreglu, en ljóst sé að stefnandi geti ekki borið fyrir sig sjónarmið um fullnaðarkvittanir eftir 1. október 2008. Viðbótarkrafa hans nemi þannig aðeins 8,95% af upphaflegum höfuðstól lánsins. Af þessari ástæðu sé ekki hægt að líta svo á að viðbótarkrafan sé umtalsverð eða hafi í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu stefnanda.

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu er þess krafist til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Styður stefndi kröfur sínar um lækkun dómkrafna stefnanda við það að reglum um fullnaðarkvittanir verði aldrei beitt um greiðslur stefnanda eftir 1. október 2008 sem var síðasta greiðsla stefnanda í samræmi við upphaflega skilmála skuldabréfsins.

Niðurstaða

Í dómi Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 var komist að þeirri niðurstöðu að bein og órjúfanleg tengsl væru á milli tiltekinna ákvæða lánssamnings um samningsvexti og ólögmætrar gengistryggingar samningsins. Ógildi ákvæðis um gengistryggingu leiddi því til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Þá var talið að þessar aðstæður væru sambærilegar því að samið hefði verið um að greiða vexti af peningakröfu, án þess að vextir hefðu verið tilteknir og því væri rétt að lán bæri vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, þ.e. vexti sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna.

Með 1. mgr. 2. gr. laga nr. 151/2010, sem höfðu að meginefni breytingar á lögum nr. 38/2001 vegna dóma Hæstaréttar í svokölluðum gengislánamálum, var slegið fastri í lögum þeirri meginreglu að lán bundin ólögmætri gengistryggingu skyldu bera vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 þegar vaxtaákvæði væru ógild. Var í athugasemdum við frumvarp til laganna talið að regla þessi væri í fullu samræmi við fyrrgreinda niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 og þætti rétt að „sú regla sé skýrð í lögum og öllum ljós“. Þá var í almennum athugasemdum við frumvarpið lögð á það áhersla að fyrir lægi að ákvæði tuga þúsunda samninga „sem allir hefðu væntanlega gert án þvingana og í góðri trú um að þeir í samræmi við lög og reglur“ væru ógild. Kom fram að við þessar aðstæður hefði löggjafinn heimild og skyldu að stjórnlögum til að setja almennar reglur í þágu almannahagsmuna. Þá sagði í athugasemdunum að leitast hefði verið við að taka tilhlýðilegt tillit til hagsmuna kröfuhafa og skuldara, en jafnframt væri það forsenda lagasetningarinnar að hún væri almenn og jafnræði væri tryggt.

Með dómi Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 var áréttuð sú undantekning frá meginreglu kröfuréttar um fullar efndir samninga að kröfuhafi geti, að ákveðnum skilyrðum fullnægðum, glatað rétti til fullra efnda þegar skuldari hefur móttekið kvittun úr hendi kröfuhafa og hefur þar með réttmæta ástæðu til að ætla að hann sé búinn að gera upp að fullu greiðslu sína þannig að ekki komi til frekari kröfu síðar. Í dóminum var það jafnframt niðurstaða Hæstaréttar að nánari skilyrðum fyrir því að víkja frá meginreglunni væri fullnægt þegar öll atriði málsins höfðu verið metin heildstætt. Leiddi af því að lánveitandi gat ekki krafið skuldara um viðbótargreiðslur vegna vaxta með afturvirkum hætti. Var það jafnframt niðurstaða Hæstaréttar, með vísan til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins nr. 3/1944, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, að fyrrnefnd lög nr. 151/2010 gætu ekki haggað þessari niðurstöðu, enda væri ekki með almennum lögum unnt að hrófla, svo að íþyngjandi sé með afturvirkum hætti, við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslu skulda frá því sem gilti þegar til þeirra væri stofnað og af þeim greitt. Hefur þessi afstaða Hæstaréttar verið áréttuð í síðari dómum réttarins.

Samkvæmt framangreindu liggja fyrir ítrekuð fordæmi Hæstaréttar á þá leið að lög nr. 151/2010 séu að vettugi virðandi að því marki sem þau svipta skuldara rétti, sem hann hefði annars haft, til að bera fyrir sig fullnaðarkvittanir vegna greiðslu vaxta af láni sem bundið er ólögmætri gengistryggingu. Jafnframt verður að túlka fordæmi Hæstaréttar á þá leið að það jafnvægi milli hagsmuna skuldara og lánveitanda sem leitast var við að ná með setningu laga nr. 151/2010 hafi falið í sér meiri skerðingar á stjórnskipulega vernduðum eignarréttindum skuldara en löggjafanum var heimilt að kveða á um við þær aðstæður sem uppi voru. Þá felst í niðurstöðu Hæstaréttar að í ákveðnum tilvikum getur skuldari átt stjórnskipulega verndaðan rétt til þess að vera ekki krafinn afturvirkt um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 og gildir þá einu þótt brostið hafi sú forsenda samningsins að höfuðstóll lánsins tæki breytingum í takt við gengi erlenda gjaldmiðla. Liggur þá fyrir að rétturinn hefur ekki talið það hafa þýðingu þótt leiða megi líkur að því að lántökum hefðu aldrei boðist ógengistryggð lán í íslenskum krónum með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 á almennum lánamarkaði.

Það er ekki í valdi héraðsdóms, sem lægra setts dómstóls, að endurskoða umrætt mat Hæstaréttar á stjórnskipulegu gildi laga nr. 151/2010. Með vísan til fordæma Hæstaréttar verður því ekki á það fallist að heimilt sé að horfa til þess að reglur um fullnaðarkvittanir kunni að leiða til niðurstöðu sem sé ósanngjörn gagnvart hagsmunum stefnda sem lánveitanda eða að líta eigi til þess að fyrrgreind meginregla laga nr. 151/2010 feli í sér sanngjarnt jafnvægi milli hagsmuna skuldara og lánveitanda við þær aðstæður sem sköpuðust eftir dóma Hæstaréttar í svonefndum gengislánamálum. Af sömu ástæðum verður það ekki talið hafa þýðingu við mat á réttmætum væntingum skuldara að reglur um fullnaðarkvittanir, eins og þeim hefur verið beitt í dómum Hæstaréttar, leiða til þess að viðkomandi skuldari nýtur vaxtakjara sem voru langt undir því sem almennt bauðst á lánamarkaði og fólu í reynd í sér neikvæða raunvexti. Kemur því til úrlausnar hvort skilyrði séu til þess að víkja frá meginreglu kröfuréttar um fullar efndir með vísan til reglna um fullnaðarkvittanir, svo sem á er byggt af hálfu stefnanda, án þess að horft verði til laga nr. 151/2010 og þeirra sjónarmiða sem þau byggja á.

Ekki er um það deilt að stefnandi greiddi vexti af áðurnefndu skuldabréfi, annaðhvort samkvæmt upphaflegum skilmálum bréfsins eða í samræmi við þær breytingar á skilmálum bréfsins sem málsaðilar sömdu um síðar. Verður einnig við það að miða að greiðslur stefnda hafi í öllum tilvikum farið fram í samræmi við greiðsluskjöl eða önnur greiðslufyrirmæli af lánveitanda. Eins og málið liggur fyrir er því ekkert komið fram sem bendir til annars en að stefndi hafi verið í góðri trú um lögmæti lánsins og þá jafnframt að greiðslur hans fælu í sér réttar og fullar efndir af hans hálfu í samræmi við samning aðila. Þá er ljóst að verulegur aðstöðumunur var með aðilum þar sem stefndi er fjármálafyrirtæki sem starfar á lánamarkaði og hafði þar boðið viðskiptavinum sínum upp á lán með ólögmætri gengistryggingu en stefnandi er einstaklingur sem hefur enga sérstaka þekkingu að þessu leyti. Stóð það því stefnda almennt nær að gæta að því að lánssamningar væru í samræmi við lög og bera áhættuna af því ef svo væri ekki.

Í málinu er á það að líta að stefnandi stóð í skilum við lánveitanda, annaðhvort samkvæmt upphaflegum skilmálum skuldabréfsins eða í samræmi við síðari skilmálabreytingar, frá fyrsta gjalddaga lánsins 1. janúar 2008 og allt þar til endurútreikningur lá fyrir í febrúar 2011. Getur dómurinn ekki fallist á að það eigi að hafa áhrif á mat á réttmætum væntingum stefnanda hvort greiðslur hans byggðust á upphaflegu skilmálum skuldabréfsins eða síðari breytingum á skilmálum þess. Sömuleiðis telur dómurinn það þýðingarlaust að með síðari skilmálabreytingum hafi verið raskað upphaflegu hlutfalli milli greiðslu vaxta og afborgana af höfuðstól auk þess sem greiðslur voru látnar liggja niðri yfir ákveðin tímabil með samþykki stefnda.

Líta verður til þess að stefnandi greiddi af láni sínu, sem var afborganalán til 25 ára, yfir tæplega þriggja ára tímabil með um 30 greiðslum áður en kom til endurútreiknings af hálfu stefnda. Er ljóst að umræddur fjöldi greiðslna er yfir þeim viðmiðum sem mótuð hafa verið með fordæmum Hæstaréttar um gildi fullnaðakvittana í gengislánamálum. Svo sem áður segir var í öllum tilvikum um að ræða greiðslur í samræmi við ákvæði skuldabréfs eða síðari skilmálabreytingar og verður því að leggja til grundvallar að stefnandi hafi verið í skilum með lánið. Samkvæmt þessu telur dómurinn að leggja verði til grundvallar að slík festa hafi verið á framkvæmd lánssamningsins að styrkt hafi réttmætar væntingar stefnanda um fullnaðargreiðslu vaxta. Að síðustu verður að líta til þess að ágreiningslaust er að krafa stefnda um viðbótarvexti samkvæmt endurútreikningi nam 6.520.006 krónum. Þegar litið er til fordæma Hæstaréttar telst sú fjárhæð umtalsverð hvort sem litið er til höfuðstóls lánsins eða þeirra samningsvaxta sem stefnandi hafði greitt í reynd fram að þeim tíma. Að mati dómsins liggur í hlutarins eðli að viðbótargreiðsla, eins og sú sem hér er um að ræða, felur í sér röskun á fjárhagslegum hagsmunum einstaklings.

Að öllu virtu telur dómurinn að það standi stefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem hlaust af ólögmætri gengistryggingu á vaxtagjalddögum lánsins. Verður því á það fallist að samningsvextir hafi að fullu verið greiddir þegar endurútreikningur lánsins fór fram í febrúar 2011. Leiðir jafnframt af þessari niðurstöðu að með innborgun stefnanda 1. desember 2010 að fjárhæð 28.000.001 króna var lánið að fullu greitt upp, en því er ekki borið við að stefnanda hafi verið óheimilt að greiða lánið upp við þessar aðstæður. Verður því á það fallist með stefnanda að umrætt lán hafi verið að fullu uppgreitt þegar málsaðilar sömdu um skilmálabreytingu lánsins 22. febrúar 2011 í framhaldi af endurútreikningi stefnda. Eins og málið liggur fyrir verður því með öllu að líta fram hjá þessari skilmálabreytingu sem gerð var á þeirri röngu forsendu að stefnandi stæði í tiltekinni skuld við stefnda. Stendur téð skilmálabreyting þar af leiðandi því ekki í vegi að fallist verði á greiðslukröfu stefnanda.

Samkvæmt þessum forsendum verður fallist á meginmálsástæðu stefnanda þess efnis að stefnda sé óheimilt að krefja hann um frekari vexti vegna tímabilsins 1. janúar 2008 til 1. febrúar 2011. Felst í þessari niðurstöðu að varakröfu stefnda um lækkun er einnig hafnað. Eins og áður greinir eru aðilar sammála um að endurgreiðslukrafa stefnanda nemi stefnufjárhæð miðað við þessar forsendur. Með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 er stefnanda heimilt að krefjast dráttarvaxta frá og með þeim degi sem dómsmál er höfðað um kröfu. Verður því aðalkrafa stefnanda tekin til greina eins og hún er fram sett.

Eftir úrslitum málsins þykir rétt að stefnandi greiði stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 850.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið E-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf hrl.

Af hálfu stefnda flutti málið G-kk-nf V-kk-nf hdl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Landsbankinn hf., greiði stefnanda, S-kk-þgf A-kk-þgf, 4.139.361 krónu ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2013 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 850.000 krónur í málskostnað.

S-kk-nf M-kk-nf