E-848/2008

Mál þetta er höfðað 19. mars 2008 og dómtekið 23. september sama ár. Stefnandi er Dalsnesti ehf., Dalshrauni 13, Hafnarfirði. Stefndi er Byr sparisjóður, Borgartúni 18, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefnda verði gert að greiða honum 28.375 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 26. mars 2008 til greiðsludags.

Til vara er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda 4.725 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. mars 2008 til greiðsludags.

Í báðum tilvikum er gerð krafa um málskostnað.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar, auk virðisaukaskatts, úr hendi stefnanda.

I.

Með veðskuldabréfi, dags. 29. mars 1999, nr. 021013, gaf S-kk-nf L-kk-nf, f.h. einkafirma síns, Dalsnestis söluturns, út veðskuldabréf til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, upphaflega að fjárhæð 2.200.000 krónur. Bréfið skyldi endurgreiðast á 20 árum með mánaðarlegum afborgunum 5. hvers mánaðar. Skuldabréfið er á stöðluðu samningsformi og í 4. tölulið þess er svohljóðandi ákvæði: „Skuldari skal greiða kostnað af innheimtu hverrar greiðslu í samræmi við gjaldskrá Sparisjóðsins á hverjum tíma.“

Jafnframt gaf Dalsnesti söluturn út veðskuldabréf, nr. 021459, til Sparisjóðs Hafnarfjarðar 28. mars 2000, upphaflega að fjárhæð 3.000.000 króna, og átti einnig að endurgreiða það á 20 árum með mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta sinn 15. maí 2000. Í 4. tölulið bréfsins er sama ákvæði og í fyrrnefnda bréfinu, um að skuldari skuli greiða kostnað af innheimtu hverrar greiðslu í samræmi við gjaldskrá sparisjóðsins á hverjum tíma.

Samkvæmt tveimur yfirlýsingum um skuldskeytingu, dags. 25. maí 2005, tók stefnandi máls þessa, Dalsnesti ehf., að sér skyldu gagnvart Sparisjóði Hafnarfjarðar, nú Byr sparisjóði, til að greiða fyrrnefnd skuldabréf. Fram kemur í yfirlýsingunum að öll ákvæði skuldabréfanna héldust óbreytt gagnvart stefnanda.

Með bréfi stefnanda til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, dags. 28. ágúst 2005, krafðist stefnandi þess að tilkynningar- og greiðslugjöld af báðum skuldabréfunum yrðu felld niður og gjöldin endurgreidd ásamt dráttarvöxtum.

Erindi stefnanda var ekki svarað og hinn 26. september 2005 beindi hann kvörtun vegna gjaldanna til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Með úrskurði nefndarinnar 8. febrúar 2006, í máli nr. 11/2005, komst meirihluti nefndarinnar að þeirri niðurstöðu að hafna bæri kröfum stefnanda, en minnihlutinn taldi að víkja ætti 4. tölulið ákvæða skuldabréfanna til hliðar með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 og endurgreiða stefnanda tilkynningar- og greiðslugjöld.

Stefnandi kveðst nú greiða 195 krónur í tilkynningar- og greiðslugjald fyrir skuldfærslu af reikningi vegna hverrar afborgunar af bréfi nr. 021013 og 550 krónur í tilkynningar- og greiðslugjald vegna greiðslu hjá gjaldkera vegna skuldabréfs nr. 021459. Samkvæmt gjaldskrám Sparisjóðs Hafnarfjarðar, sem fyrir liggja í málinu, og núgildandi gjaldskrá Byrs sparisjóðs, var kostnaður á árinu 1999 við hverja greiðslu hjá gjaldkera 375 krónur, en hefur hækkað frá þeim tíma í 550 krónur. Þá var útlagður kostnaður við hverja skuldfærslu af reikningi 150 krónur, en er nú 195 krónur.

Við aðalmeðferð málsins gaf S-kk-nf L-kk-nf, fyrirsvarsmaður stefnanda, skýrslu fyrir dóminum. Fram kom m.a. að hann minnist þess ekki að honum hafi verið kynntir sérstaklega einstakir skilmálar veðskuldabréfanna þegar þau voru gefin út eða við skuldskeytinguna á árinu 2005. Ekki hafi verið rætt sérstaklega með hvaða hætti hann gæti greitt afborganir af skuldabréfunum. Jafnframt kom fram að hann hefði aldrei fengið tilkynningar frá stefnda um hækkanir á gjaldskrá. Þá kvaðst hann ekki vita hvar gjaldskrá stefnda væri að finna. Hann greindi frá því að tekið væri af reikningi með millifærslu vegna annars skuldabréfsins, en hvað varðar hitt skuldabréfið hafi hann borgað af því á starfsstöð stefnda. Einnig kom fram að stefnandi hafi ekki gert fyrirvara við greiðslur sem hann hefur innt af hendi.

Fyrir dómi skýrði M-kvk-nf F-kvk-nf, forstöðumaður innri endurskoðunar Byrs sparisjóðs, hvaða sjónarmið liggi að baki umræddri gjaldtöku og á hverju fjárhæð hennar sé grundvölluð. Við lántöku fari ákveðin vinna í gang og fyrir það sé rukkað samkvæmt gjaldskrá. Halda þurfi utan um skuldina og tilkynna skuldara hvað hann eigi að borga á hverjum gjalddaga. Til að halda utan um þessa útreikninga séu kerfi sem vistuð séu hjá Reiknistofu bankanna, en þar sé tekið færslugjald. Útreikningar séu gerðir með 10 daga fyrirvara og þetta sé ákveðin vinnsla sem eigi sér stað á hverjum degi. Gjaldið samkvæmt gjaldskránni sé mismunandi eftir því með hvaða hætti skuldari borgi. Fái skuldari t.d. sendan seðil til sín falli til kostnaður vegna pappírs, útprentunar og póstlagningar. Þegar skuldari komi til gjaldkera þurfi í öðrum kerfum að koma greiðslunni inn á bréfið til að sýna rétta stöðu skuldar. Allur sá kostnaður sem standi að baki því að koma þessum upplýsingum til skuldara liggi til grundvallar því gjaldi sem skuldari er krafinn um. Gjaldskráin geri ráð fyrir því að eftir því sem sjálfvirknin sé meiri þeim mun lægri sé kostnaðurinn. Einnig sé tekið tillit til þess hvort seðillinn sé prentaður út eða ekki. Þá sagði hún að póstburðargjald sé 70 krónur og umslag kosti um 15 krónur. Reynt sé að láta þau gjöld sem skuldari greiðir endurspegla þann kostnað sem fellur til við að koma upplýsingum til skuldara, en samt væri kostnaðurinn stundum meiri en það sem skuldari þurfi að greiða. Kostnaður sé við keyrslur í tölvukerfum, að halda úti gjaldkerum og slíkt. Þá sagði hún að frá árinu 1998 hefði neysluvísitala hækkað um 70%, en gjöld vegna greiðslu hjá gjaldkera hefðu hækkað um 46% og um 30% vegna skuldfærslu. Fram kom að gjaldskráin er aðgengileg á heimasíðu stefnda.

II.

Aðalkrafa stefnanda byggist á því að með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga beri að víkja til hliðar í heild sinni stöðluðu ákvæði í 4. tölulið umræddra veðskuldabréfa þess efnis að skuldari skuli greiða kostnað af innheimtu hverrar greiðslu í samræmi við gjaldskrá sparisjóðsins hverju sinni.

Stefnandi segir að seðilgjöld megi skilgreina með þeim hætti að það sé greiðsla fyrir það hagræði við afhendingu á greiðslu sem kröfuhafi lætur skuldaranum í té. Skuldari verði hins vegar að hafa sjálfræði um það hvort hann nýti þessa þjónustu kröfuhafans og verði hann ekki þvingaður til þess. Það sé meginregla í kröfurétti að það sé á ábyrgð kröfuhafa að gefa út reikning og senda til skuldara. Það sé svo skuldarans að koma greiðslunni til kröfuhafa á atvinnustöð hans. Stefnandi telur að kostnaður við innheimtu sé hluti af rekstri fyrirtækja sem ekki verði velt yfir á skuldara. Hér sé um viðvarandi viðskiptasamband að ræða og eðlilegt að stefndi upplýsi stefnanda mánaðarlega um hverjar fjárhæðir hann skuli greiða í hvert sinn í afborganir með því að senda stefnanda reikning án þess að taka fyrir það sérstakt gjald og tilgreina þá bankareikning sem stefnandi geti lagt inn á, án sérstaks endurgjalds.

Stefnandi byggir á því að hann hafi enga möguleika á því að sannreyna þann kostnað sem stefndi áskilur sér í þóknun vegna hverrar færslu. Stefnandi telur að gjaldtakan, sem nú sé 550 krónur, vegna millifærslu hjá gjaldkera á starfsstöð stefnda, sé í engu samræmi við þann kostnað sem fylgi því að taka við greiðslunni. Þá hafi stefnanda aldrei verið kynntar með einum eða öðrum hætti hækkanir á gjaldskrá stefnda og gjaldið hafi hækkað án nokkurra skýringa stefnda til stefnanda.

Stefnandi byggir jafnframt á því að kostnaður, sem í dag sé að fjárhæð 195 krónur, vegna skuldfærslu af reikningi vegna hverrar millifærslu sé í engu samræmi við sannanlegan kostnað af þeirri millifærslu. Stefnandi telur að sönnunarbyrðin um að fjárhæðin sé réttlætanleg hvíli á stefnda, enda hafi stefnandi engar forsendur til að sannreyna þá fjárhæð.

Stefnandi telur að það sé ótvíræður réttur hans samkvæmt meginreglum kröfuréttar að honum sé heimilt að greiða fyrir vöru á starfsstöð stefnda án þess að stefndi áskilji sér sérstakt gjald fyrir. Hafi stefnandi greitt á starfsstöð stefnda og þannig gert allt sem í hans valdi stendur til að koma í veg fyrir að sérstakur kostnaður falli á vegna innheimtu. Sé það leið sem stefndi einfaldlega bjóði ekki upp á heldur hafi hann tekið tilkynningar- og greiðslugjald fyrir greiðslur eins og stefnandi hefði notað greiðsluseðil og skuldfærslu til að greiða afborganir af skuldabréfunum. Stangist þetta á við meginreglur kröfuréttar.

Stefnandi segir að sú þróun hafi orðið á bankamarkaði á síðustu 10 til 15 árum að mikil endurskipulagning og uppstokkun hafi átt sér stað sem meðal annars hafi leitt til fækkunar á afgreiðslustöðum og fækkunar á starfsfólki. Sé markmiðið eins og vera ber hagræðing í rekstri og meiri arðsemi. Á sama tíma hafi orðið mikil tæknibylting, bæði hvað varðar hugbúnaðar- og samskiptatækni. Samningsskilmálar útlánsstofnana séu svipaðir á öllum Norðurlöndunum og yfirleitt ítarlegir nema á Íslandi. Hér á landi séu skilmálarnir stuttir og nái til færri atriða. Af Norðurlöndunum sé það aðeins á Íslandi sem bankar hafi enn ótakmarkaðan og einhliða rétt til þess að breyta samningskjörum, vöxtum og þjónustugjöldum og á Íslandi sé þetta meginreglan. Stefnandi telur að þjónustugjöld fjármálafyrirtækja verði að vera í samræmi við sannanlegan kostnað. Það sé þekkt markaðsstaðreynd að hafi aðili yfirburðastöðu í viðskiptum þá hafi hann tilhneigingu til að vernda hagsmuni sína eins vel og honum er unnt, á kostnað viðsemjanda. Upphaflegt samþykki stefnanda á ósanngjörnum stöðluðum samningsskilmálum veiti stefnda sjálfdæmi um hækkun gjalda án nokkurs samráðs við stefnanda á samningstímanum og geti þeir því aldrei verið skuldbindandi fyrir stefnanda. Stefndi hafi sjálfdæmi um að ákveða hvaða atvik valdi því að greiðslur skuli hækka eða ekki. Vegna þessa beri að víkja þessum ákvæðum skuldabréfanna, um skyldu stefnanda til að greiða kostnað af innheimtu hverrar greiðslu í samræmi við gjaldskrá stefnda hverju sinni, til hliðar í heild sinni. Þetta orðalag í stöðluðum skilmálum skuldabréfanna sé óskýrt í meira lagi og opið. Rætt sé í skilmálunum um „kostnað“ af „innheimtu“ hverrar greiðslu. Þannig sé óljóst hvort átt sé við innheimtu vegna vanskila á hverri greiðslu eða hvort um sé að ræða kostnað af móttöku hverrar greiðslu á gjalddaga samkvæmt skilmálum skuldabréfsins. Orðalagið veiti stefnda opna heimild til þess að hækka gjaldskrá sína án þess að nokkrar takmarkanir séu á því. Þessi framsetning sé ósanngjörn og andstæð góðum viðskiptaháttum. Stefnandi sé lítið fyrirtæki sem reki söluturn og hafi stöðu sem sé sambærileg við neytanda þegar horft sé til aðstöðumunar aðila. Hér sé um að ræða skilmála sem aldrei hafi verið sérstaklega kynntir fyrir stefnanda og beri að túlka allan óskýrleika í orðalagi þeirra stefnda í óhag, enda skilmálarnir samdir einhliða af honum. Hvað sem öðru líður sé í skilmálunum rætt um „kostnað“ vegna hverrar greiðslu. Túlkun skilmálanna samkvæmt orðanna hljóðan geri þannig ráð fyrir að um sé að ræða sannanlegan kostnað vegna hverrar greiðslu en stefnandi hafi aldrei fengið upplýsingar um hver kostnaðurinn sé.

Krafa stefnanda lýtur í fyrsta lagi að endurgreiðslu á tilkynningar- og greiðslugjöldum vegna afborgana hjá gjaldkera tímabilið 1. apríl 2004 til 15. október 2007, af skuldabréfi nr. 021459, samtals að fjárhæð 20.575 krónur. Stefnandi sundurliðar kröfu sína nánar tiltekið svo:

Í öðru lagi lýtur krafa stefnanda að endurgreiðslu á tilkynningar- og greiðslugjöldum tímabilið 1. apríl 2004 til 5. október 2007, fyrir skuldfærslu af reikningi vegna afborgana af skuldabréfi nr. 021013, samtals 7.800 krónur.

Sundurliðast sú krafa nánar tiltekið svo:

Heildarfjárhæðin nemur 28.375 krónum (20.575+7.800) sem er stefnufjárhæð í aðalkröfu. Stefnandi gerir kröfu um dráttarvexti af þeirri fjárhæð frá þingfestingardegi málsins til greiðsludags.

Um varakröfu sína segir stefnandi að hún sé byggð á sömu málsástæðum og aðalkrafa hans, en hún sé sett fram til öryggis. Þannig sé varakrafan einnig byggð á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnanda hafi aldrei verið kynnt með einum eða öðrum hætti hækkanir á tilkynningar- og greiðslugjöldum. Byggt sé á því að stefnda sé ekki heimil hækkun gjaldanna frá útgáfudegi skuldabréfanna án þess að tilkynna stefnanda um það fyrirfram. Hinir stöðluðu skilmálar skuldabréfanna, sem veiti stefnda sjálfdæmi um hækkanir, séu ósanngjarnir og það sé andstætt góðri viðskiptavenju að bera slíka skilmála fyrir sig. Sanngirnisrök mæli með þeirri niðurstöðu að breyta verði orðalagi hinna stöðluðu samningsskilmála á þá leið að stefnda sé ekki heimilt að innheimta hærri tilkynningar- og greiðslugjald en í gildi var við útgáfu skuldabréfanna.

Dómkrafan sé fundin út með því að reiknaður sé mismunur heildargreiðslna þeirra gjalda sem greidd hafi verið vegna afborgana af hvoru láninu um sig tímabilið 1. apríl 2004 til 15. október 2007 og dregin frá þau tilkynningar- og greiðslugjöld sem greidd hefðu verið, hefði ekki komið til hækkana á gjöldunum.

Nánar tiltekið sé varakrafan sundurliðuð svo:

Skuldabréf 021459:

Heildargreiðslur tilkynningar- og

greiðslugjalda kr. 20.575

Frá dragast heildargreiðslur hefði ekki komið til hækkunar,

43 mán. x 400 kr. kr. 17.200

Mismunur kr. 3.375

Skuldabréf 021013:

Heildargreiðslur tilkynningar- og

greiðslugjalda kr. 7.800

Frá dragast heildargreiðslur hefði ekki komið til hækkunar,

43 mán. x kr. 150 kr. 6.450

Mismunur kr. 1.350

Samtals sé mismunurinn 3.375 krónur og 1.350 krónur, eða 4.725 krónur, sem sé stefnufjárhæð varakröfu. Krafist er dráttarvaxta frá þingfestingardegi málsins til greiðsludags.

Stefnandi bendir sérstaklega á að fákeppni ríki á íslenskum fjármálamarkaði. Þó svo að eftirlit sé með starfsemi fjármálafyrirtækja breyti það því ekki að viðskiptamenn fjármálastofnana eigi óhægt um vik með að beina viðskiptum sínum annað þar sem gjaldskrár vegna þjónustugjalda séu alls staðar mjög áþekkar á Íslandi. Telur stefnandi að mikilvægt sé að tekið sé á máli þessu, en það sé prófmál fyrir dómi.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samningaréttar og kröfuréttar og til ákvæða laga nr. 7/1936, aðallega 36. gr. og ákvæða 36. gr. a.-d. um stöðluð samningsákvæði. Einnig er vísað til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, 3. mgr. 37. gr. og 39. gr. laga nr. 48/2003 um neytendakaup, auk III. kafla laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Einnig er vísað til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.

Varðandi málskostnaðarkröfu er vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna.

III.

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að í máli þessu geri stefnandi ekki kröfu um ógildingu á ákvæði 4. töluliðar umræddra veðskuldabréfa, sem gjaldtaka tilkynningar- og greiðslugjalda er reist á, en það telur stefndi að sé forsenda þess að hægt sé að endurkrefja um þessi gjöld. Stefndi telur að hugsanlegur ógildanleiki ákvæðisins sé ekki nægilegur grundvöllur endurgreiðslukröfunnar.

Þá byggir stefndi á því að umkrafin gjöld séu samningsbundin milli aðila. Útgefandi veðskuldabréfanna, S-kk-nf L-kk-nf, f.h. Dalsnestis söluturns, hafi undirritað veðskuldabréfin 29. mars 1999 og 28. mars 2000 án athugasemda eða fyrirvara um einstök ákvæði þeirra. Þannig hafi hann tekið á sig efndaskyldu á nefndu ákvæði 4. töluliðar veðskuldabréfanna, sem og öðrum ákvæðum þeirra. Stefnandi, Dalsnesti ehf., einkahlutafélag í eigu S-kk-ef L-kk-ef, hafi yfirtekið skuldina samkvæmt þessum veðskuldabréfum með skuldskeytingu 25. maí 2005, þar sem sérstaklega sé tekið fram að öll ákvæði veðskuldabréfanna skuli gilda óbreytt gagnvart félaginu, stefnanda í þessu máli. Stefnandi hafi við það tækifæri ekki gert neina athugasemd eða látið bóka fyrirvara varðandi kostnaðarákvæðið.

Jafnframt telur stefndi að við samningsgerðina hafi enginn stöðumunur verið milli aðila og stefnandi undirritað veðskuldabréfin og yfirlýsinguna um skuldskeytingu af fúsum og frjálsum vilja og fjár síns ráðandi. Gjaldtakan sé byggð á gjaldskrá stefnda, en hún sé auglýst m.a. í Lögbirtingablaðinu og öllum lántakendum sé gert að greiða innheimtukostnað samkvæmt þessari gjaldskrá. Þá sé innheimta þessa kostnaðar ekki bundin við stefnda einan heldur sé það viðtekin venja hjá öllum bönkum og lánastofnunum almennt að innheimta slíkan kostnað svipaðrar eða sömu fjárhæðar. Því verði kostnaðurinn ekki talinn vera svo óvenjulegur eða íþyngjandi að skilyrðum 36. gr. samningalaganna sé fullnægt til að víkja nefndu ákvæði til hliðar eða ógilda það. Telji stefnandi hins vegar svo vera þá hafi hann sönnunarbyrði fyrir því en ekki stefndi, eins og haldið sé fram í stefnu. Ekkert liggi fyrir í gögnum málsins sem færi sönnur fyrir því.

Stefndi byggir á því að stefnandi sé bundinn af öllum ákvæðum lánasamningsins, jafnt ákvæði um greiðslu á umræddum kostnaði sem ákvæðum um greiðslu höfuðstóls vaxta og vísitöluálags. Efndaskylda stefnanda sé vafalaus á samningi aðila í heild sinni, ákvæði 4. töluliðar veðskuldabréfanna sem og öðrum.

Stefndi mótmælir sérstaklega málsástæðum stefnanda, annars vegar um að það sé skylda stefnda að gefa út reikninga án nokkurs kostnaðar með vísan til meginreglna kröfuréttarins og hins vegar að stefndi hafi ætlað sér hærra gjald en sanngjarnt geti talist fyrir innheimtu hverrar greiðslu og tekið sér sjálfdæmi um hækkun þessara gjalda án alls samráðs við stefnanda sem skuldara. Stefndi telur að það sé misskilningur hjá stefnanda að greiðsluseðill sem sé sendur skuldara fyrir hvern gjalddaga sé reikningur eða ígildi reiknings. Þá ítrekar stefndi að samið hafi verið um greiðslu þessa kostnaðar í upphafi og að fjárhæð kostnaðar sé samkvæmt auglýstri gjaldskrá. Telji stefnandi að innheimt sé hærra gjald en sanngjarnt geti talist þá beri honum að sanna þá málsástæðu sína og það að skilyrðum 36. gr. samningalaganna sé fullnægt svo víkja megi nefndu ákvæði 4. töluliðar veðskuldabréfanna til hliðar eða ógilda það.

Stefndi mótmælir málatilbúnaði stefnanda í heild sinni og þeim málsástæðum sem dómkröfur hans eru reistar á.

Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndaskyldu.

Hvað varðar málskostnaðarkröfu er vísað til 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Í máli þessu er deilt um ákvæði í tveimur veðskuldabréfum sem kveður á um að stefnandi skuli greiða kostnað af innheimtu hverrar greiðslu af bréfunum í samræmi við gjaldskrá stefnda á hverjum tíma. Um er að ræða svokölluð tilkynningar- og greiðslugjöld. Veðskuldabréfin eru á stöðluðu samningsformi og er ákvæðið í 4. tölulið þeirra.

Við aðalmeðferð málsins hreyfði lögmaður stefnda því að málið kunni að varða sjálfkrafa frávísun frá dómi þar sem gjalddagar séu ranglega tilgreindir í sundurliðun stefnanda í umfjöllun um málsástæður. Stefndi gerir hins vegar ekki athugasemdir við þetta í greinargerð sinni og gerir sjálfur ekki kröfu um frávísun. Þótt gjalddagar séu sagðir 6. eða 16. hvers mánaðar, en ekki hinn 5. eða 15., eru engin vandkvæði á því að átta sig á hvernig krafa stefnanda er tilkomin og á hvaða grundvelli hún er byggð. Þykir því ekki ástæða til að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi. Þá þykir það ekki hafa þýðingu í máli þessu að stefnandi hafi ekki jafnframt krafist ógildingar á ákvæði 4. töluliðar veðskuldabréfanna, enda verður ekki leyst úr fjárkröfu stefnanda án þess að taka afstöðu til þess hvort víkja skuli ákvæðinu til hliðar.

Kröfur stefnanda í máli þessu eru reistar á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. er heimilt að víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Hið sama á við um aðra löggerninga. Við mat á því hvort víkja skuli samningi til hliðar skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. Ákvæði 36. gr. a-d, sem fjalla um stöðluð samningsákvæði, eru takmörkuð við neytendur. Koma þau því ekki til álita við úrlausn málsins þar sem stefnandi er lögaðili og getur ekki talist neytandi, sbr. dómasafn Hæstaréttar 1999, bls. 3910.

Lagaákvæðið sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á, 36. gr. laga nr. 7/1936, felur í sér undantekningu frá þeirri grundvallarreglu að samninga skuli halda og ber því að fara varlega við beitingu þess. Fyrirsvarsmaður stefnanda undirritaði f.h. einkafirma síns veðskuldabréfin á sínum tíma með þeim skilmálum sem þar koma fram og þeir héldust óbreyttir gagnvart stefnanda er hann tók að sér þá skyldu að greiða bréfin. Þannig hafa aðilar samið um að stefnandi skuli greiða kostnað vegna greiðslu af bréfunum samkvæmt gjaldskrá stefnda. Gera verður þá kröfu að menn lesi efni skjala sem þeir undirrita og kynni sér þá gjaldskrá sem vísað sé til. Samkvæmt gjaldskrá sem í gildi var árið 1999, þegar fyrra veðskuldabréfið var gefið út, var kostnaður við hverja greiðslu hjá gjaldkera 375 krónur og 150 krónur við skuldfærslu af reikningi, en er nú 550 krónur og 195 krónur.

Ekki eru fyrir hendi skýrar lagareglur um heimildir bankastofnana til gjaldtöku. Fallast má á að skilmálar 4. töluliðs veðskuldabréfanna mættu vera skýrari, þannig að kveðið væri sérstaklega á um atriði eins og grundvöll gjaldsins, með hvaða hætti gjaldskráin geti breyst og hversu oft. Eins og rakið hefur verið útskýrði starfsmaður stefnda fyrir dómi sjónarmið sem búa að baki því að skuldari skuli bera þann kostnað sem til falli vegna þjónustu stefnda, en um sé að ræða færslugjald hjá Reiknistofu bankanna, kostnað við greiðsluseðla, pappír, prentun og póstlagningu, og við að halda úti gjaldkerum. Gjaldið eigi að endurspegla þann kostnað sem til fellur. Að mati dómsins getur því ekki talist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri 4. tölulið veðskuldabréfanna fyrir sig. Með hliðsjón af þeim skýringum sem fram hafa komið fyrir dómi þykir gjaldið ekki það hátt eða gjaldskrá stefnda hafa tekið slíkum hækkunum að ástæða sé til að víkja umræddu ákvæði veðskuldabréfanna til hliðar.

Þegar allt framangreint er virt þykja ekki efni til að víkja til hliðar 4. tölulið veðskuldabréfanna. Er stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda.

Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Dóm þennan kveður upp S-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Stefndi, Byr sparisjóður, er sýkn af kröfu stefnanda, Dalsnestis ehf.

Málskostnaður fellur niður.

S-kvk-nf B-kvk-nf