E-4859/2011

Mál þetta, sem var dómtekið 16. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af L-kvk-þgf B-kvk-þgf B-kvk-þgf, Hólabergi 64, Reykjavík á hendur Styrktarsjóði Bandalags háskólamanna, Borgartúni 6, Reykjavík, með stefnu birtri 8. desember 2011.

Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði með dómi aðild hennar að stefnda. Þá er krafist málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Málavextir

Stefnandi er hjúkrunarfræðingur og starfar á deild er heyrir undir Landspítala - háskólasjúkrahús. Stefnandi hefur átt aðild að Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, hér eftir Fíh, frá 19. júlí 2007, en það er fag- og stéttarfélag hjúkrunarfræðinga. Fíh varð til við sameiningu Félags háskólamenntaðra hjúkrunarfræðinga og Hjúkrunarfélags Íslands, hinn 15. janúar 1994. Allt frá stofnun Fíh var félagið eitt aðildarfélaga Bandalags háskólamanna, hér eftir BHM.

Samþykkt var á aðalfundi Fíh hinn 12. maí 2009 að fela stjórn félagsins að ganga frá úrsögn þess úr BHM. Með bréfi, dags. 21. september 2009, sagði Fíh sig úr BHM og tók úrsögnin gildi frá og með áramótunum 2009/2010 í samræmi við ákvæði 20. gr. laga BHM.

Með bréfi, dags. 12. október 2009, upplýsti Fíh BHM um að félagið myndi á grundvelli 21. gr. laga BHM krefjast hlutdeildar í eignamyndun BHM, þar með talið stefnda og Sjúkrasjóðs BHM, nema aðilar næðu samkomulagi um áframhaldandi aðild félagsmanna Fíh að sjóðunum. Með bréfi framkvæmdastjóra BHM, sem jafnframt er framkvæmdastjóri stefnda, dags. 3. nóvember 2009, var Fíh tilkynnt sú afstaða stjórnar BHM að stefndi og Sjúkrasjóður BHM væru sjálfseignarstofnanir og að afgreiðsla umrædds erindis væri á forræði stjórna sjóðanna.

Með bréfi stjórnar Fíh til stjórnar stefnda, dags. 13. nóvember 2009, var stjórn stefnda upplýst um þá kröfu Fíh að félagið ætti áfram aðild að sjóðnum þrátt fyrir úrsögn úr BHM og stjórninni kynnt sjónarmið til grundvallar þeirri kröfu. Þá var ítrekuð sú skoðun Fíh að eignamyndun stefnda félli undir fjárhagsuppgjör samkvæmt 21. gr. laga BHM, þar sem sjóðurinn fullnægði ekki grundvallarskilyrðum þess að geta talist sjálfseignarstofnun og væri ekki sérstaklega undanskilinn fjárhagsuppgjöri samkvæmt ákvæðinu.

Með svarbréfi lögmanns BHM, dags. 3. desember 2009, var kröfu Fíh um áframhaldandi aðild að stefnda hafnað. Jafnframt var hafnað kröfu Fíh um uppgjör eignamyndunar samkvæmt 21. gr. laga BHM hvað stefnda snertir.

Með bréfi lögmanns BHM, dags. 16. desember 2009, var Fíh tilkynnt að BHM liti svo á að enginn ágreiningur væri uppi varðandi uppgjör eignamyndunar samkvæmt 21. gr. laga BHM og var áréttað að ákvæðið ætti ekki við um stefnda.

Með bréfi stjórnar Fíh, dags. 17. desember 2009, krafðist félagið formlega hlutdeildar sinnar í eignamyndun BHM vegna tímabilsins frá 1. janúar 1994 til og með 31. desember 2009, sbr. 21. gr. laga BHM.

Með sérstakri yfirlýsingu, dags. 22. desember 2009, var öllum launagreiðendum félagsmanna Fíh, og stefnda, tilkynnt að kjarasamningsbundnar greiðslur vegna félagsmanna Fíh skyldu áfram greiddar til stefnda, eða eftir atvikum til Sjúkrasjóðs BHM, frá og með 1. janúar 2010 til að tryggja að ekki kæmi til réttindafalls félagsmanna Fíh á meðan leyst yrði úr ágreiningi félagsins og BHM.

Með bréfi, dags. 30. desember 2009, áréttaði framkvæmdastjóri stefnda, að með úrsögn úr BHM ættu félagsmenn Fíh ekki lengur rétt á aðild að stefnda. Tekið var fram að ef greiðslur bærust sjóðnum vegna félagsmanna Fíh yrðu þær endursendar viðkomandi launagreiðanda eða eftir atvikum lagðar inn á reikning Fíh.

Frá og með 1. janúar 2010 hefur stjórn stefnda hafnað umsóknum félagsmanna Fíh um styrki úr stefnda þar sem Fíh er ekki meðal aðildarfélaga BHM.

Hinn 14. janúar 2010 var umsókn stefnanda um styrk frá stefnda hafnað á þeirri forsendu að félag stefnanda Fíh væri ekki meðal aðildarfélaga BHM. Afgreiðsla þessi var í samræmi við ákvörðun sem tekin var á fundi í stjórn stefnda, hinn 7. október 2009.

Vegna neitunar stefnda var á stjórnarfundi Fíh, dags. 9. mars 2010, samþykkt að setja á fót Styrktarsjóð Fíh til að gegna sams konar hlutverki og stefndi og tryggja félagsmönnum Fíh réttindi sambærileg þeim sem þeir nutu áður hjá stefnda.

Að kröfu Fíh var ágreiningur um fjárhagsuppgjör í kjölfar úrsagnar Fíh úr BHM lagður fyrir gerðardóm í samræmi við ákvæði 21. gr. laga BHM, sbr. ákvæði laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Gerðardóm þennan skipuðu G-kk-nf G-kk-nf hrl., L-kvk-nf V. J-kvk-nf hrl. og P-kk-nf H-kk-nf fyrrverandi hæstaréttardómari, sem jafnframt var formaður dómsins. Með dómi 17. desember 2010 var BHM sýknað af kröfum Fíh. Í niðurstöðunni kom fram að stefndi væri sjóður um afmarkaðan og ófjárhagslegan tilgang sem ekki stundaði atvinnurekstur. Skipulagsskrá hans gerði ráð fyrir því að sjóðfélagar gætu ekki gert kröfu um hlutdeild í eignum hans við úrsögn og fyrrverandi sjóðfélagar nytu ekki réttar til styrkja úr sjóðnum nema slíkt væri tekið fram í úthlutunarreglum. Sjóðir þeir sem um var fjallað væru í eðli sínu samtryggingarsjóðir sem hluti af stærri heild mynduðu starfskjör viðkomandi stéttar. Taldi gerðardómurinn stefnda, Styrktarsjóð BHM, með vísan til eðlis sjóðsins og hlutverks því ekki eign BHM í skilningi eignarréttar. Átti Fíh því enga lögvarða kröfu um eignarrétt til hluta sjóðsins.

Í stefnu málsins kemur fram að þar sem umræddum gerðardómi verði ekki áfrýjað sé nauðsynlegt að höfða mál þetta til viðurkenningar á rétti stefnanda til aðildar að stefnda. Í greinargerð sinni gerði stefndi kröfu um frávísun málsins sem fallist var á af Héraðsdómi Reykjavíkur. Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 246/2012 var lagt fyrir Héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að hún eigi aðild að stefnda í samræmi við ákvæði skipulagsskrár sjóðsins. Stefnandi sé félagsmaður í Fíh sem hafi verið einn af stofnendum stefnda, sbr. 2. mgr. 12. gr. skipulagsskrárinnar, og aðildarfélag BHM fram til áramótanna 2009/2010. Launagreiðendur stefnanda, svo og annarra félagsmanna Fíh, hafi sinnt lögbundinni skyldu sinni og greitt kjarasamningsbundin iðgjöld til stefnda allt frá stofnun sjóðsins og hafi greiðslu iðgjalda verið fram haldið þrátt fyrir úrsögn Fíh úr BHM. Þannig hafi til að mynda 55.781 kr. verið greidd í sjóðinn vegna stefnanda á tímabilinu 1. janúar 2009 til og með 31. ágúst 2011.

Fjallað sé um form og aðild að sjóðnum í 3. gr. skipulagsskrárinnar og sé í liðum a-d í 2. mgr. ákvæðisins vikið að því hvernig einstaklingar öðlist sjóðsaðild. Stefnandi hafi öðlast sjóðsaðild í samræmi við a-lið ákvæðisins þar sem fram komi að einstaklingar geti öðlast aðild með „ákvæði í kjarasamningi aðildarfélags BHM við ríki eða sveitarfélag“. Kjarasamningar sem Fíh hafi gert fyrir hönd sinna félagsmanna hafi mælt fyrir um skyldu atvinnurekenda til þess að greiða í sjóð af þessu tagi eða nánar tiltekið í Fjölskyldu- og styrktarsjóð. Þannig sé fjallað um Fjölskyldu- og styrktarsjóð í 14. kafla kjarasamnings Fíh við fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs sem undirritaður hafi verið 28. febrúar 2005 og gilt frá 1. febrúar 2005 til 30. apríl 2008. Kjarasamningurinn hafi síðan verið framlengdur með samkomulagi til 31. mars 2009 og gildi enn samkvæmt samkomulagi, dags. 4. júní 2011. Fram komi í grein 14.4.1 að iðgjaldagreiðslur launagreiðanda skuli nema 0,55% af heildarlaunum starfsmanns og að það skuli greitt mánaðarlega eftir á samkvæmt útreikningi launagreiðanda. Sambærilega umfjöllun hafi verið að finna í kjarasamningi Fíh við fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs, sem hafi verið undirritaður 25. júlí 2001 og gilt frá 1. júní 2001 til 30. nóvember 2004, fyrir utan það að í grein 14.4.1 hafi verið gert ráð fyrir því að framlagið næmi 0,41% af heildarlaunum starfsmanns.

Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. skipulagsskrárinnar byggist sjóðsaðild á því „að greitt sé kjarasamningsbundið eða ráðningarsamningsbundið styrktarsjóðsframlag–0,3% af heildarlaunum“ í sjóðinn mánaðarlega. Fjallað sé um úrsögn úr sjóðnum í 9. gr. skipulagsskrárinnar og komi þar fram að sjóðfélagi teljist „segja sig úr Styrktarsjóði BHM ef kjarasamningsbundin eða umsamin styrktarsjóðsframlög hætta að berast sjóðnum“. Þá segi að fyrri sjóðsaðild nýtist „eftir 3ja mánaða veru í sjóðnum að nýju taki sjóðsframlög að berast vegna hans á ný“.

Stefnandi telur ljóst að það leiði beinlínis af ákvæðum skipulagsskrárinnar að fallast beri á kröfu hennar. Byggt sé á því að stefnandi uppfylli öll skilyrði fyrir sjóðsaðild, en slíka aðild hafi hún öðlast í upphafi í samræmi við a-lið 2. mgr. 3. gr. skipulagsskrárinnar. Þá hafi kjarasamningsbundin framlög ætíð borist sjóðnum frá launagreiðanda stefnanda og sé það grundvöllur sjóðsaðildar í samræmi við 3. mgr. 2. gr. skipulagsskrárinnar. Tekið skuli fram að stefnandi telur það ekki hafa nokkra þýðingu þótt stefndi hafi hafnað viðtöku á greiðslum iðgjalda, enda geti stefnandi ekki borið hallann af óréttmætum viðtökudrætti stefnda.

Samkvæmt framangreindu telur stefnandi að sú afstaða stefnda að hún eigi ekki aðild að sjóðnum í kjölfar úrsagnar Fíh úr BHM eigi sér ekki stoð í ákvæðum þeirrar skipulagsskrár sem stefndi hafi sjálfur sett sér og sé bundinn af. Þvert á móti sé ljóst af skipulagsskránni að grundvöllur aðildar að sjóðnum sé að kjarasamningsbundin framlög berist mánaðarlega. Hvergi í skipulagsskránni sé tekið fram að eingöngu félagsmenn í aðildarfélögum BHM geti átt aðild að sjóðnum og hafi það ekki verið með þeim hætti í framkvæmd. Með bréfi í byrjun október 2009 hafi Fíh meðal annars óskað eftir upplýsingum um þau félög og einstaklinga sem hafi átt aðild að stefnda án þess að vera meðlimir í félagi sem átti aðild að BHM. Í bréfi BHM til Fíh, dags. 3. nóvember 2009, segi að enginn einstaklingur í stéttarfélagi hafi átt aðild að stefnda án þess að stéttarfélag hans væri aðildarfélag BHM. Hins vegar sé ljóst að til sjóðsfélaga teljast einstaklingar sem séu ekki í stéttarfélögum sem eru aðildarfélög BHM og sé heldur ekki svo ástatt um þessa einstaklinga sem segi í liðum a-d í 2. mgr. 3. gr. skipulagsskrár stefnda. Í því sambandi vísast til ákvörðunar Kjararáðs frá 19. desember 2006 í máli nr. 2006.003 um greiðslu í Fjölskyldu- og styrktarsjóð fyrir prófessora og embættismenn sem heyri undir úrskurðarvald ráðsins. Þar sé vísað til þess að ráðinu hafi borist bréf frá framkvæmdastjóra BHM fyrir hönd BHM og stefnda þar sem fram komi að stjórn sjóðsins hefði samþykkt „að veita þeim einstaklingum sem um ræðir aðgang að sjóðnum“. Samkvæmt ákvörðunarorði skyldu launagreiðendur frá og með 1. janúar 2007 greiða 0,55% af heildarlaunum „prófessora og þeirra embættismanna sem kjararáð ákveður laun, í Fjölskyldu- og styrktarsjóð“. Þetta sé staðfest í skýrslu stjórnar stefnda sem kynnt hafi verið á aðalfundi BHM sem haldinn var árið 2008, en þar segi að prófessorar, prestar og embættismenn hafi gengið í sjóðinn 1. janúar 2007. Það sé hins vegar óumdeilt að sumir þeir aðilar, sem með þessum hætti hafi verið veitt aðild að sjóðnum, hafi ekki verið í stéttarfélagi sem var aðili að BHM og megi þar sem dæmi nefna ýmsa forstöðumenn stofnana og aðra embættismenn. Samkvæmt þessu sé ljóst að stefndi hafi í framkvæmd viðurkennt sjóðsaðild annarra en félagsmanna í aðildarfélögum BHM.

Þá verði að hafa í huga að í skipulagsskránni sé að finna sérstakt ákvæði um hvernig sjóðsfélagar glati aðild að sjóðnum. Þannig leiði af 9. gr. að það gerist eingöngu ef framlög hætti að berast frá launagreiðendum. Hefði ætlunin verið að sjóðsfélagar teldust jafnframt hafa sagt sig úr sjóðnum af öðrum ástæðum, svo sem fyrir þá ástæðu eina að stéttarfélag þeirra segði sig úr BHM, hefði verið full ástæða til að taka slíkt fram í umræddu ákvæði eða í öllu falli annars staðar í skipulagsskránni. Eins og ákvæðið verði skilið eitt og sér og jafnframt með hliðsjón af öðrum ákvæðum skipulagsskrárinnar komi eingöngu til úrsagnar úr sjóðnum ef umrædd framlög berist ekki. Eins og útskýrt hafi verið sé sú staða ekki uppi hvað varði stefnanda. Í samræmi við þetta sé einhliða ákvörðun stefnda um að stefnandi, svo og aðrir félagsmenn í Fíh, eigi ekki aðild að sjóðnum í andstöðu við þá skipulagsskrá sem sjóðurinn sé bundinn af.

Stefnandi byggir í öðru lagi á því að það brjóti í bága við lög nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda að viðurkenna ekki aðild hennar að hinum stefnda sjóði. Hafa verði í huga að sjóðurinn hafi orðið til fyrir tilverknað kjarasamninga og sé framlag atvinnurekenda í sjóðinn hluti af umsömdum kjörum stefnanda og annarra sjóðsfélaga, svo sem meðal annars komi fram í forsendum fyrrgreinds gerðardóms. Í þessu sambandi vísast til þess að í 6. gr. laga nr. 55/1980 komi fram að öllum atvinnurekendum sé skylt „að greiða í fræðslusjóði atvinnulífsins sem og sjúkrasjóði og orlofssjóði viðkomandi stéttarfélaga iðgjöld þau, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um hverju sinni, og samkvæmt þeim reglum sem kjarasamningar greina“. Þeir kjarasamningar sem Fíh hafi gert fyrir hönd sinna félagsmanna hafi mælt fyrir um skyldu atvinnurekenda til þess að greiða í sjúkrasjóð á borð við þann sem um geti í ákvæðinu og vísast í því sambandi til fyrri umfjöllunar. Það leiði af 1. gr. laga nr. 55/1980 að kjarasamningar mæli fyrir um lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein, enda séu samningar einstakra launamanna um lakari kjör ógildir. Í því tilviki sem hér sé til skoðunar hafi verið gert ráð fyrir greiðslum í kjarasamningum og hafi atvinnurekendum borið skylda til að greiða iðgjöldin til stefnda, sbr. 6. gr. laga nr. 55/1980. Þessar greiðslur séu hluti af lágmarksstarfskjörum stefnanda og annarra félagsmanna í Fíh og sé um að ræða mikilsverð réttindi. Ljóst sé að það skipti ekki máli hvað varði greiðsluskyldu launagreiðanda hvort maður er félagsmaður í stéttarfélagi eða ekki, né hvort atvinnurekandi er aðili að samtökum atvinnurekenda eða ekki og undirstriki það mikilvægi þess að launafólk fái notið umræddra réttinda, sbr. meðal annars Hrd. 1988.1464.

Af þessu leiði að sé mælt fyrir um iðgjaldagreiðslur í sjóð á borð við stefnda í kjarasamningum og séu slíkar greiðslur inntar af hendi eigi viðkomandi starfsmenn rétt til greiðslna úr sjóðnum í samræmi við úthlutunarreglur hans. Önnur niðurstaða feli í sér að verið sé að svipta viðkomandi starfsmenn kjarasamningsbundnum lágmarkskjörum sínum, en það sé í andstöðu við inntak og tilgang 1. og 6. gr. laga nr. 55/1980. Hafa verði í huga að réttindi sem ávinnast í sjóðnum með iðgjaldagreiðslum launagreiðenda séu mikilvægur hluti af starfskjörum stefnanda og annarra félagsmanna í Fíh, enda sé þeim tryggður réttur til að geta sótt fjárstyrki „og koma þannig til móts við tekjutap vegna ólaunaðrar fjarveru frá vinnu sökum veikinda og slysa, styðja við endurhæfingu og forvarnir af ýmsum toga og koma til móts við útgjöld vegna andláts sjóðsfélaga“ eins og það sé orðað á heimasíðu sjóðsins.

Stefnandi byggir á því að höfnun á því að viðurkenna rétt hennar til aðildar að umræddum sjóði leiði til þess að hún sé svipt réttindum sem leiði af greiðslu iðgjalda til sjóðsins og tíunduð séu í skipulagsskrá sjóðsins. Að mati stefnanda brjóti þessi svipting í bága við 1. og 6. gr. laga nr. 55/1980. Samkvæmt þessu telur stefnandi að það leiði af ákvæðum laga nr. 55/1980 að fallast beri á kröfu hennar og að önnur niðurstaða sé andstæð lögunum.

Stefnandi byggir í þriðja lagi á því að brotið sé gegn 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, eins og ákvæðinu hafi verið breytt með stjskl. nr. 97/1995, verði ekki fallist á kröfu hennar um viðurkenningu á aðild hennar að stefnda. Af hálfu stefnda hafi aðild stefnanda að sjóðnum verið hafnað á þeim grundvelli einum að Fíh sé ekki lengur aðildarfélag BHM. Þannig hafi aðild stefnanda og annarra félagsmanna í Fíh að stefnda, og þar með nýting þeirra á áunnum kjarasamningsbundnum réttindum sem fylgja sjóðsaðild, verið skilyrt við aðild Fíh að BHM.

Stefnandi telur að þessi afstaða stefnda brjóti gegn 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar sem verndi réttinn til að standa utan félaga eða neikvætt félagafrelsi. Ákvæðinu sé ætlað að tryggja að enginn verði gegn vilja sínum skyldaður til þess að vera í félagi nema þau skilyrði sem tiltekin eru í ákvæðinu séu uppfyllt, en því fari fjarri eins og hér sé ástatt.

Samkvæmt afstöðu stefnda leiði úrsögn Fíh úr BHM til þess að stefnandi og aðrir félagsmenn í Fíh glati aðild sinni að sjóðnum og geti þar með ekki notið áunninna réttinda sem úthlutunarreglur sjóðsins hefðu annars tryggt. Að mati stefnanda felist í þessu ólögmæt þvingun gagnvart stéttarfélaginu Fíh – því stéttar- og fagfélagi sem hún eigi rétt til að vera í og sem semur um kaup og kjör hennar og annarra hjúkrunarfræðinga – til þess að eiga aðild að BHM. Um sé að ræða verulega þvingun og telur stefnandi að jafna megi henni til skylduaðildar að BHM, enda sé fjarstæða að þótt stéttarfélag á borð við Fíh taki ákvörðun um að ganga úr samtökum eins og BHM leiði það til þess að stefnandi og aðrir félagsmenn glati við það réttindum innan styrktarsjóðs sem hafa áunnist með greiðslu kjarasamningsbundinna iðgjalda sem séu hluti af lágmarkskjörum félagsmanna. Með hliðsjón af þessu telur stefnandi að verði ekki fallist á kröfu hennar felist í því alvarleg íhlutun í frelsi þess stéttarfélags, sem hún eigi aðild að, til að vera utan félagasamtaka BHM. Slík þvingun sé jafnframt ósamrýmanleg vilja og félagafrelsi stefnanda og annarra félagsmanna Fíh, en þeir hafi tekið þá ákvörðun á félagsfundi Fíh að félagið skyldi segja sig úr BHM eins og rakið hafi verið. Þannig telur stefnandi að afstaða stefnda brjóti gegn kjarna hins neikvæða félagafrelsis sem sé verndað í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar og njóti jafnframt verndar 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, samkvæmt skýrri dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins.

Hafa verði í huga að takmarka megi hið neikvæða félagafrelsi samkvæmt 2. ml. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fram komi að með lögum megi kveða á um skyldu til aðildar að félagi sé það nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Stefnandi telur útilokað að þessi skilyrði séu uppfyllt eins og hér sé ástatt, enda eigi sú þvingun sem jafna megi til skylduaðildar sér ekki lagastoð og sé jafnframt fráleitt að halda því fram að aðild Fíh að BHM sé nauðsynleg til að félagasamtökin geti sinnt hlutverki sínu. Dugi í því sambandi að nefna að gert sé ráð fyrir því að félög geti gengið úr BHM í lögum félagasamtakanna og felist í því viðurkenning á því að BHM geti sinnt hlutverki sínu þó svo að aðildarfélag gangi úr samtökunum.

Stefnandi byggir í fjórða lagi á því að sú afstaða stefnda að hún eigi ekki aðild að sjóðnum feli í sér brot gegn eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hafa verði í huga að launagreiðendur stefnanda hafi greitt iðgjöld til stefnda í samræmi við gildandi kjarasamninga og 6. gr. laga nr. 55/1980. Á grundvelli greiðslu umræddra iðgjalda hafi stefnandi öðlast ákveðin réttindi innan sjóðsins og rétt til úthlutunar fjárstyrkja í samræmi við skipulagsskrá sjóðsins, en eins og rakið hafi verið komi fram í 3. mgr. 3. gr. skipulagsskrárinnar að sjóðsaðild byggist á því að greitt sé kjarasamningsbundið eða ráðningarsamningsbundið styrktarsjóðsframlag. Með hliðsjón af 6. gr. laga nr. 55/1980, gildandi kjarasamningum og 3. gr. skipulagsskrár stefnda hafi stefnandi haft lögmætar væntingar til þess að hún myndi njóta styrkja úr sjóðnum í samræmi við ákvæði skipulagsskrárinnar og úthlutunarreglur sjóðsins. Ljóst sé að um er að ræða réttindi sem hafi fjárhagslegt gildi fyrir stefnanda og njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, en eins og fram komi í 2. gr. skipulagsskrárinnar sé það hlutverk sjóðsins að veita sjóðsfélögum ýmiss konar fjárstyrki vegna tekjutaps, útgjalda og óbættra áfalla. Þá verði að hafa í huga að líta megi á réttindi stefnanda innan sjóðsins sem hluta af launakjörum hennar, en launahugtakið hafi verið skýrt með rúmum hætti í framkvæmd. Með því að ákveða að stefnandi eigi ekki lengur aðild að sjóðnum með vísan til þess að Fíh hafi gengið úr BHM sé verið að svipta stefnanda þessum réttindum og telur stefnandi að um sé að ræða eignarsviptingu í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. til hliðsjónar 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi telur jafnframt að ekki sé unnt að réttlæta slíka eignarsviptingu, en samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar þurfi að vera til staðar lagaheimild og almenningsþörf og fullt verð að koma fyrir. Að mati stefnanda sé ekkert þessara skilyrða uppfyllt og dugir í því sambandi að nefna að afstaða stefnda eigi sér ekki stoð í lögum. Þá sé fráleitt að halda því fram að einhvers konar samfélagslegir hagsmunir krefjist þess að stefnandi og aðrir félagsmenn séu sviptir aðild að sjóðnum og þeim réttindum sem slíkri aðild fylgja.

Stefnandi byggir í fimmta lagi á því að sú afstaða stefnda að viðurkenna ekki aðild hennar að sjóðnum og þar með að hún njóti réttinda í samræmi við þær reglur sem um sjóðinn gildi sé í ósamræmi við meginreglur um óréttmæta auðgun. Nánar tiltekið telur stefnandi það leiða af ólögfestri meginreglu kröfuréttar um auðgun og af eðli máls að fallast verði á kröfur hennar í máli þessu, enda muni stefndi ella, og þar með aðrir sjóðsfélagar, koma til með að auðgast á kostnað hennar. Þetta skýrist af þeirri staðreynd að launagreiðandi stefnanda hafi greitt iðgjöld til stefnda í samræmi við lög- og kjarasamningsbundna skyldu sína til að tryggja að hún njóti réttinda innan sjóðsins. Sé stefnandi svipt aðild sinni að sjóðnum leiði það til þess að þær greiðslur, sem inntar hafi verið af hendi til sjóðsins vegna hennar í því skyni að hún öðlist réttindi innan sjóðsins, verði nýttar til að veita öðrum sjóðsfélögum styrki. Í því felist augljóslega óréttmæt auðgun stefnda og annarra sjóðsfélaga sem sé alfarið á kostnað stefnanda.

Stefnandi telur að með hliðsjón af þessu brjóti sú afstaða stefnda að hún eigi ekki aðild að sjóðnum í sjötta lagi gegn jafnræði sjóðsfélaga, sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, enda sé afleiðingin sú að tilteknir aðilar sem greidd hafa verið kjarasamningsbundin iðgjöld fái að njóta aðildar og réttinda í sjóðnum á meðan aðrir aðilar sem eins sé ástatt um eru sviptir aðild svo og réttindum í sjóðnum. Þannig sé um að ræða mismunun sem stefnandi telur ekki byggjast á málefnalegum grundvelli, enda sé engin nauðsyn á að skilyrða sjóðsaðild við aðild stéttarfélags viðkomandi að BHM og það jafnframt andstætt lögum nr. 55/1980 eins og rökstutt hafi verið. Í þessu sambandi sé jafnframt lögð áhersla á að samkvæmt 2. gr. skipulagsskrár stefnda sé hlutverk sjóðsins meðal annars að gæta jafnræðis sjóðsfélaga og undirstriki það óréttmæti afstöðu stefnda.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir í fyrsta lagi á því að stefnandi fullnægi ekki skilyrðum reglna stefnda um aðild að sjóðnum. Stefndi byggir á því að samkvæmt 2. tl. 3. gr. reglna stefnda sé aðild að stefnda bundin því skilyrði að um greiðslur til sjóðsins hafi verið samið í kjarasamningi sem aðildarfélag BHM hafi gert, sérstaklega hafi verið samið um greiðslu í sjóðinn í ráðningarsamningi starfsmanns sem sé félagsmaður í aðildarfélagi BHM eða samkvæmt sérstakri ákvörðun sjóðsins, sbr. d-lið 2. tl. 3. gr. Á hugtaksskilyrði 2. tl. 3. gr. reglna stefnda skorti algerlega að stéttarfélag stefnanda Fíh sé ekki aðildarfélag BHM. Í kjarasamningi þess félags við ríkið, atvinnurekanda stefnanda, sé kveðið á um greiðslur til styrktarsjóðs Fíh, ekki stefnda. Því sé ekki fullnægt skilyrðum reglugerðar stefnda til þess að stefnandi eigi þar aðild. Þrátt fyrir að kjarasamningur Fíh við ríkið vísi til efnis þeirra kjarasamninga sem aðildarfélög BHM gera eða hafi gert við þann sama atvinnurekanda breyti það ekki þeirri staðreynd að Fíh sé ekki aðili að BHM og fyrrgreind forsenda aðildar að stefnda ekki lengur til staðar. Um kjör stefnanda fari ekki samkvæmt kjarasamningi sem aðildarfélag BHM hafi gert.

Í öðru lagi byggir stefndi á því að stefnandi eigi aðild að öðrum sambærilegum sjóði og réttindi hennar samkvæmt kjarasamningum og lögum séu því tryggð. Stefndi bendir á að innan vébanda stéttarfélags stefnanda Fíh sé að finna sambærilegan sjóð og stefnda. Samkvæmt skilagreinum úr bókhaldi Fíh hafi greiðslur vegna stefnanda runnið til þess sjóðs frá þeim tíma er úrsögn Fíh úr BHM hafi tekið gildi. Því sé mótmælt sem röngu og ósönnuðu að iðgjöld vegna stefnanda að fjárhæð 55.781 kr. hafi verið greidd til stefnda. Staðfestingin sé úr bókhaldi Fíh en stafi ekki frá stefnda. Það sé því rangt sem haldið er fram í stefnu að stefndi hafi fengið greiðslur vegna stefnanda á þessu tímabili. Þvert á móti hafi greiðslur í samræmi við ákvæði kjarasamnings Fíh verið inntar af hendi til þess sjóðs sem kjarasamningurinn kveði á um, Styrktarsjóðs Fíh.

Því sé mótmælt sérstaklega að greiðsla ríkissjóðs á iðgjöldum til Fíh hafi verið fyrir mistök en engar sönnur hafa verið færðar fyrir því. Millifærslur Fíh á greiðslum iðgjalda breyti engu í þessu sambandi. Að auki skuli áréttað að málatilbúnaður sem þessi geti ekki skapað rétt á hendur stefnda enda hafi stefndi enga aðkomu átt að samskiptum stéttarfélags stefnanda og viðsemjanda þess, hvorki í þessum efnum er varði stefnanda né í öðrum tilvikum.

Samkvæmt framansögðu verði ekki séð að stefnandi uppfylli þau hlutrænu skilyrði sem sett séu í reglum stefnda fyrir aðild eða réttindanautn úr sjóðnum. Þá verði ekki séð annað en áskilnaði kjarasamninga Fíh um greiðsluskyldu í sjóð sambærilegan stefnda sé fullnægt með greiðslum til Styrktarsjóðs Fíh og þannig um leið fullnægt lagaskilyrðum 6. sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Ótvírætt sé að stéttarfélag stefnanda sé „viðkomandi stéttarfélag“ í skilningi lagaákvæðisins, stefndi sé ótengdur því stéttarfélagi eftir úrsögn þess. Stéttarfélagið hafi auk þess ráðstafað því sakarefni með afgerandi hætti er það hafi efnt til gerðardómsmáls til að fá hluta af eigum stefnda sér til eignar vegna úrsagnar. Þurfi því ekki að velkjast í vafa um til hvaða félags beri að líta í skilningi nefnds lagaákvæðis.

Hvað varði þá málsástæðu stefnanda að hún geti sem einstaklingur óháð stéttarfélagsaðild átt aðild að stefnda og um slíkt séu dæmi þá verði ekki séð að þau tilvik séu sambærileg aðstöðu stefnanda eða hafi áhrif á hennar aðstöðu. Í fyrsta lagi sé óumdeilt að stefnandi eigi aðild að stéttarfélagi sem sé með sjóð sambærilegan stefnda. Þá hafi stefnandi ekki óskað eftir því við stefnda að fá aðild sem einstaklingur utan stéttarfélags né liggi fyrir samningur við atvinnurekanda hennar um það að hún vilji standa utan stéttarfélags en greiðslur verði inntar af hendi til stefnda. Því skorti á grundvallarskilyrði þess að á málsástæðu sem þessa geti reynt, hún falli á engan hátt að réttarstöðu stefnanda.

Stefndi hafi á engan hátt vegið að grundvallarrétti stefnanda samkvæmt stjórnarskrá eða mannréttindasáttmála Evrópu. Það sé hvorki ólögmæt þvingun gagnvart stéttarfélagi stefnanda né gagnvart stefnanda sjálfum að stefndi sé sjóður félaga sem eiga aðild að BHM. Stefndi hafi verið stofnaður um hagsmuni félagsmanna aðildarfélaga BHM. Það fari á engan hátt gegn 2. mgr. 74 gr. stjórnarskrár eða 11. gr. mannréttindasáttamála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Stéttarfélagi stefnanda sé og hafi alltaf verið í sjálfsvald sett að standa utan BHM og eins að stofna sjóð til að annast um sams konar hagsmuni og stefnda sé ætlað að gera. Engin skylda hvíli á Fíh til að vera innan vébanda BHM eða eiga aðild að stefnda. Það að reglur stefnda byggi hins vegar á þeirri hugmynd að þau stéttarfélög sem að honum standa eigi samleið á þeim vettvangi sem BHM sé breyti engu í þessu sambandi, til þess hafi þau sama frelsi og stéttarfélag stefnanda. Í því felst ekki brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þetta er vart umdeilt enda hafa forsvarsmenn Fíh átt um árabil sæti í stjórn stefnda sem og nefndum og ráðum BHM. Þeir hafi án vafa gjörþekkt þær reglur og átt sinn þátt í að setja þær.

Stefnandi hafi ekki verið svipt neinum stjórnarskrárvörðum eignarrétti. Stefnandi hafi aldrei átt eign í stefnda, einhvers konar innstæðu sem njóti réttar skv. 72. gr. stjórnarskrár. Málsástæðu sem þessari hafi stéttarfélag hennar haldið mjög á lofti í gerðardómsmáli því sem þegar hafi verið leyst úr. Henni hafi verið hafnað eins og sjá megi á bls. 11 í gerðardóminum. Stefndi sé sjóður um afmarkaðan og ófjárhagslega tilgang. Endurgreiðsla eða hagnýting einstakra sjóðfélaga geti aldrei orðið jöfn enda sé það ekki markmið sjóðsins. Stefndi sé í eðli sínu samtryggingarsjóður sem hluti af stærri heild myndi starfskjör stéttar. Það eigi ekki við nokkur rök að styðjast að einstaklingur sem notið hafi réttar í sjóði sem stefnda geti gert kröfu um úttekt einhvers konar eignarhlutdeildar við það eitt að hætta að eiga aðild að sjóðnum. Breyti í því sambandi engu hvernig brotthvarf hans beri að höndum. Réttur hans til úttektar sé ekki fyrir hendi þótt hann skipti um starfsvettvang þannig að hann taki kjör eftir öðrum kjarasamningi, láti af störfum vegna aldurs eða stéttarfélag hans stofni nýjan sjóð sem greitt sé í til samræmis við ákvæði kjarasamnings.

Þessi staða og niðurstaða gerðardómsins sé í samræmi við það sem almennt gildi um sjóði af því tagi sem stefndi sé, þ.e. sjúkra- og styrktarsjóði á vinnumarkaði. Tilvist slíkra sjóða megi rekja aftur til kjarasamninga á fimmta og sjötta áratug síðustu aldar. Lagaákvæði um greiðsluskyldu atvinnurekenda hafi verið sett með lögum nr. 19/1979 en þá hafi þegar verið ákvæði í kjarasamningum um greiðslur í sjúkrasjóði á almennum vinnumarkaði. Hafi þau lög verið sett sérstaklega til efnda fyrirheita þáverandi ríkisstjórnar um umbætur í félags- og réttindamálum launafólks. Með lögum nr. 55/1980 hafi svo verið stigið skrefinu lengra þegar orlofssjóður hafi bæst við í þessu efni. Sé því óumdeilt að grundvöllur sjúkrasjóða byggi á félagslegum samtryggingarsjónarmiðum, líkt og lífeyrissjóðakerfi landsmanna og sjóðurinn hafi mikilvægu félagslegu hlutverki að gegna sem hluti af tryggingakerfi launamanna.

Vegna þessa eðlis stefnda sem og annarra sjúkrasjóða og hlutverks þeirra, samkvæmt kjarasamningum, sé það sammerkt regluverki þeirra að ráðstöfunarréttur stéttarfélaga á fjármunum þeirra sé afar takmarkaður og bundinn við tilgang sjóðanna. Þá séu iðgjöld eða framlög vegna sjóðfélaga jafnan óendurkræf, enda í ósamræmi við markmið slíkra sjóða, sbr. 7. gr. starfsreglna styrktarsjóðs Fíh og 9. gr. skipulagsskrár stefnda.

Réttindi sjóðfélaga stefnda taki aðeins á sig mynd fjárgreiðslu samkvæmt úthlutunarreglum sjóðsins. Þær byggi ekki á uppsöfnun réttinda einstaklinga út frá því hvað greitt hafi verið af honum í krónum talið heldur samtryggingarsjónarmiðum.

Að sama brunni beri til dæmis um Styrktarsjóðs Fíh, sem stefnandi eigi aðild að. Þá beri reglur beggja þessara sjóða með sér að til þess að hagsmunir sjóðfélaga njóti sín sem best geti sambærilegir sjóðir samið sín á milli um gagnkvæma réttindanautn aðildarfélaga þegar svo hátti til að félagsmenn flytjist milli sjóða eða félaga. Engir fjármunir fari milli sjóða þegar svo hátti til heldur byggi slíkt á gagnkvæmni milli sjóða. Hvorki stéttarfélag stefnanda né stjórn Styrktarsjóðs Fíh hafi leitað hófanna um slíka samningsgerð við stefnda þó að slíkt sýnist vera tækt.

Stefndi sé ekki vörslumaður fjár eða sjóður sem byggir á kröfuréttarlegum sjónarmiðum. Það að stefnandi sé ekki aðili að stefnda feli ekki í sér óréttmæta auðgun annarra sjóðfélaga. Stefnandi fari ekki á mis við nein réttindi þótt hann verði þeirra aðnjótandi hjá styrktarsjóði stéttarfélags síns í stað stefnda. Áréttað skuli sérstaklega að réttindi félagsmanna stefnda hafi í engu aukist eða verið aukin við að stefnandi og aðrir félagsmenn stéttarfélags hennar hafi horfið á braut. Stefndi sitji ekki á digrum sjóðum sem rót eigi að rekja til stefnanda. Raunin sé sú að stærstur hluti greiðslna stefnda hafi árum saman runnið til að mæta tekjutapi kvenna í fæðingarorlofi. Stéttarfélag stefnanda sé að stærstum hluta skipað konum. Stærstur hluti greiðslna úr stefnda hafi árum saman farið til að mæta tekjutapi kvenna í fæðingarorlofi. Af þeim greiðslum hafi félagsmenn þessa stéttarfélags ekki farið varhluta.

Niðurstaða

Stefnandi málsins er hjúkrunarfræðingur og á aðild að Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga, en það er fag- og stéttarfélag hjúkrunarfræðinga. Stefndi er sjálfseignarstofnun en stundar ekki atvinnurekstur. Stefnda er ætlað að veita sjóðfélögum félagslegan stuðning þegar á þarf að halda vegna veikinda, andláts, starfsloka eða annarra óvæntra áfalla. Einstaklingar geta öðlast sjóðsaðild á grundvelli kjarasamninga eða ráðningarsamninga eða með sérstakri ákvörðun sjóðsstjórnar. Samkvæmt skipulagsskrá getur sjóðsfélagi ekki gert kröfu um hlutdeild í eignum sjóðsins við úrsögn og fyrrverandi sjóðsfélagar njóta ekki réttar til styrktar úr sjóðnum nema slíkt sé sérstaklega tekið fram í úthlutunarreglum. Sjóðurinn er í eðli sínu samtryggingarsjóður sem hluti af stærri heild sem myndar starfskjör viðkomandi stéttar. Stefndi er með sjálfstæðan og sérstakan fjárhag og veitir Bandalag háskólamanna stefnda þjónustu á skrifstofu sinni að Borgartúni 6 í Reykjavík gegn ákveðnu endurgjaldi. Því liggur ljóst fyrir að um samofin tengsl er að ræða milli stefnda og Bandalags háskólamanna og að meginstefnu til eru sjóðfélagar stefnda einnig félagsmenn í einhverju aðildarfélagi Bandalags háskólamanna, nema þeir hafi fengið aðild á grundvelli d-liðar, 2. tl. 3. gr. skipulagsskrár fyrir stefnda.

Í málinu gerir stefnandi kröfu um að viðurkenndur verði réttur hennar til aðildar að stefnda. Því hafnar stefndi. Í málinu liggur fyrir skipulagsskrá fyrir stefnda. Í 3. gr. hennar er fjallað um form og aðild að sjóðnum. Í upphafi 2. tl. 3. gr. segir: „Sjóðsaðild öðlast einstaklingar með a) ákvæði í kjarasamningi aðildarfélags BHM við ríki eða sveitarfélag, eða …“ Báðir málsaðilar byggja á ákvæði þessu.

Samkvæmt orðalagi ákvæðisins er það bundið við það að einstaklingur hafi kjarasamning aðildarfélags Bandalags háskólamanna við ríki eða sveitarfélag, það er að aðildarfélag einstaklingsins sé í Bandalagi háskólamanna, að það hafi samið við ríki eða sveitarfélag og í kjarasamningnum sé ákvæði um styrktarsjóðinn. Stefnandi hefur átt aðild að Fíh frá 19. júlí 2007 sem var þá aðili að Bandalags háskólamanna. Þá var í gildi kjarasamningur milli Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga og fjármálaráðherra sem var undirritaður 28. febrúar 2005 og gilti til 30. apríl 2008. Í 14. kafla kjarasamningsins var kveðið á um fjölskyldu- og styrktarsjóð og er ágreiningslaust að stefnandi átti á grundvelli þessa samnings aðild að stefnda. Samningur þessi var framlengdur til 31. mars 2009. Hinn 12. maí 2009 er tekin ákvörðun um úrsögn Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga úr Bandalagi háskólamanna og átti úrsögnin að gilda frá áramótum 2009/2010. Var þetta tilkynnt stjórn Bandalags háskólamanna hinn 21. september 2009. Með úrsögninni er ekki lengur uppfyllt skilyrði 2. tl. 3. gr. skipulagsskrár stefnda um að Fíh sé aðildarfélag Bandalags háskólamanna. Féll þar með niður aðild stefnanda að stefnda. Því var réttmætt hjá stefnda að hafna viðtöku á iðgjöldum stefnanda og annarra félagsmanna Fíh til stefnda.

Gildandi kjarasamningur fyrir stefnanda er frá 4. júní 2011 og er það samkomulag um breytingar og framlengingu á kjarasamningi Fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Samkvæmt bókun 4 við samkomulagið er gert ráð fyrir greiðslu í Fjölskyldu- og styrktarsjóð Fíh sem nemur 0,75% af heildarlaunum hjúkrunarfræðinga, en gert er ráð fyrir að 0,55% af heildarlaunum sjóðfélaga stefnda renni til stefnda. Ljóst er því, að ekki einungis hafi verið gerður samningur við styrktarsjóð heldur er hann hagstæðari fyrir stefnanda heldur en gildir fyrir sjóðfélaga stefnda. Ekki verður fallist á að með höfnun aðildar stefnanda að stefnda sé um brot að ræða á 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sem kveður á um að laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, skuli vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein.

Þá byggir stefnandi á því að afstaða stefnda fari í bága við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveður á um að engan megi skylda til aðildar að félagi. Hér er til þess að líta að stéttarfélög þau sem standa að Bandalagi háskólamanna eiga aðild að stefnda eins og að framan greinir. Stéttarfélag stefnanda kaus að segja sig úr Bandalagi háskólamanna. Með því féll niður aðild stefnanda að stefnda. Því getur stefnandi ekki byggt rétt sinn á 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Þá byggir stefnandi á því að sú afstaða stefnda að hafna aðild hennar að sjóðnum brjóti gegn eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. til hliðsjónar 1. gr. 1 samningsviðauka við MSE. Eins og að framan greinir komu stéttarfélag stefnanda, Fíh, og Bandalag háskólamanna sér saman um að gerðardómur skæri úr í deilum þeirra við úrsögn stéttarfélagins úr bandalaginu. Gerðardómurinn er frá 17. desember 2010 og liggur fyrir í málinu. Í gerðardómi þessum er verið að fjalla um sömu málsástæðu og hér er höfð uppi og hafnaði gerðardómurinn þessum sjónarmiðum. Stefnandi á aðild að stéttarfélaginu og verður því að líta svo á að hún sé bundin af þessari niðurstöðu gerðardómsins á sama hátt og stéttarfélag hennar.

Í ljósi eðlis stefnda og tilgangs hans er haldlaus sú málsástæða stefnanda að um ólögmæta auðgun stefnda sé að ræða. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að afstaða stefnda brjóti gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að nokkur aðili sem er í sömu stöðu og hún eigi aðild að stefnda. Því er hér um ósannaða fullyrðingu að ræða og er þessari málsástæðu hafnað.

Með vísan til þess sem að framan greinir er stefndi sýknaður að kröfum stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Stefndi, Styrktarsjóður Bandalags háskólamanna, er sýknaður af kröfu stefnanda, L-kvk-ef B-kvk-ef B-kvk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

S-kvk-nf G-kvk-nf.