E-152/2019

Dómur

Mál þetta var höfðað þann 19. febrúar 2019 og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi þann 13. maí sl.

Stefnandi er E-kk-nf P-kk-nf T-kk-nf, kt. 0000000000, [...], Garðabæ.

Stefndi er Íslandsbanki hf., kt. 0000000000, [...], Kópavogi.

Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að skuldabréf nr. [...], dagsett 22. apríl 2005, að höfuðstól 35.000.000 króna, og skuldabréf nr. [...], dagsett 23. nóvember 2005, að höfuðstól 34.000.000 króna, eins og þeim hafi verið breytt með skilmálabreytingum, dagsettum 28. apríl 2006, séu í íslenskum krónum og bundin ólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, og því óskuldbindandi fyrir stefnanda. Þá er gerð krafa um að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Stefndi krefst þess, að frágenginni kröfu um frávísun málsins, að verða sýknaður af kröfu stefnanda. Þá er gerð krafa um að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.

Málavextir:

Stefnandi tók á árinu 2005 tvö lán hjá Glitni banka hf. í formi skuldabréfa. Fyrra bréfið er dagsett 22. apríl að fjárhæð 35.000.000 króna, og fékk upphaflega númerið [...], en síðara bréfið er dagsett 23. nóvember að fjárhæð 34.000.000 króna, og fékk upphaflega númerið [...]. Þann 23. nóvember 2005 var vaxtakjörum fyrra skuldabréfsins skilmálabreytt til samræmis við vaxtaskilmála síðara bréfsins, og fékk þá númerið [...].

Stefnandi starfaði á árunum 20042008 hjá stefnda, fyrst sem yfirlögfræðingur en síðar sem framkvæmdastjóri lögfræði og regluvörslusviðs.

Þann 28. apríl 2006 undirritaði stefnandi tvær umsóknir hjá Glitni banka hf., „Lánsumsókn um húsnæðislán.“ Á þeim umsóknum kemur fram að lánsfjárhæð í íslenskum krónum sé annars vegar 37.850.654 krónur, en hins vegar 35.413.385 krónur. Óumdeilt er að stefnandi hugðist ekki taka ný lán, heldur að skuldbreyta framangreindum skuldabréfum frá árinu 2005, og að nefndar fjárhæðir hafi verið staða þeirra bréfa á umsóknardegi. Nánar kemur fram á umsóknum að lánin verði veitt í tilgreindum fjárhæðum í svissneskum frönkum og japönskum jenum, 50% í hvorri mynt, sem nemi samtölu framangreinds höfuðstóls, en lánin verði greidd út í íslenskum krónum á kaupgengi á útborgunardegi.

Sama dag, 28. apríl 2006, undirritar stefnandi tvær skilmálabreytingar um skuldabréfin frá árinu 2005, þar sem ákvæðum skuldabréfanna er breytt í samræmi við framangreindar umsóknir. Í yfirskrift skilmálabreytinganna kemur fram: „Skuldabréf verðtryggt með föstum vöxtum og vaxtaendurskoðunarákvæði verður óverðtryggt í erlendum gjaldmiðlum með breytilegum vöxtum.“ Einnig segir: „Að beiðni skuldara er skilmálum þessa skuldabréfs breytt þannig að eftirstöðvar höfuðstóls þess, sem nú er að jafnvirði í íslenskum krónum ISK... skal greiðast með 100 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti. Af höfuðstól skuldar þessarar eins og hann er á hverjum tíma ber að greiða breytilega vexti.“ Þá segir: „Samkvæmt beiðni skuldara er skuldabréfi þessu breytt í erlent lán sem skiptist þannig: CHF 50% og JPY 50%.“

Þann 20. október 2008 undirritar stefnandi skilmálabreytingar um framangreind skuldabréf, um breytingu á fjölda afborgana, sem bar yfirskriftina: „Skilmálabreyting skuldabréfs í erlendum myntum/mynteiningum.“ Fram kemur að þann 28. apríl 2006 hafi lánunum verið breytt í erlend lán og þann 14. október 2008 hafi eftirstöðvar þeirra numið tilteknum fjárhæðum í CHF og JPY, að jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum. Skuldabréfin höfðu nú fengið númerin [...] og [...] hjá stefnda. Enn voru gerðar skilmálabreytingar þann 27. febrúar 2009 með sama hætti og að ofan greinir, þar sem breytt var upphafsdegi afborgana, og getið var um eftirstöðvar skuldabréfanna í erlendu myntunum.

Þann 22. maí 2009 sótti stefnandi um greiðslujöfnun framangreindra skuldabréfa. Með skilmálabreytingum, dags. 31. maí 2009, sem bera yfirskriftina „Skilmálabreyting skuldabréfs, greiðslujöfnun skuldabréfs í erlendum myntum“, var skilmálum skuldabréfanna breytt um fjárhæð afborgana og vaxta og getið var um eftirstöðvar þeirra erlendu mynta. Þann 20. ágúst 2010 gerðu aðilar síðan samkomulag um tímabundnar fastar greiðslur frá september 2010 til og með mars 2011, er miðuðu við fastar mánaðarlegar greiðslur í íslenskum krónum, eftir að stefndi hafði auglýst að viðskiptavinum með erlend húsnæðislán bjóðist að greiða 5.000 krónur á mánuði af hverri milljón. Með umsókn, dags. 26. maí 2011, „Umsókn um frestun á vaxtaendurskoðun erlends húsnæðisláns“, sótti stefnandi um endurskoðun vaxtaálags umræddra skuldabréfa.

Þann 4. nóvember 2011 undirritaði stefnandi „Umsókn um höfuðstólslækkun og myntbreytingu fasteignaveðláns í erlendri mynt“, og með yfirlýsingum, dags. sama dag, afþakkar stefnandi endurútreikning vegna erlends íbúðaláns. Í báðum tilfellum kemur fram í skjölunum að með undirritun sinni fyrirgeri stefnandi ekki betri rétti sínum komi til lagabreytinga eða komist Hæstiréttur Íslands að þeirri niðurstöðu að viðhafa skuli aðra aðferð við endurútreikning sams konar lána.

Sama dag, eða 4. nóvember 2011, var á grundvelli framangreindra umsókna stefnanda um höfuðstólslækkun gefið út nýtt skuldabréf vegna skuldabréfsins sem upphaflega hafði numið 35.000.000 króna. Höfuðstóll nýja bréfsins var 47.672.482 krónur en þá hafði uppgreiðsluverðmæti eldra bréfsins verið lækkað um 25.810.884 krónur vegna höfuðstólslækkunarinnar. Númer hins nýja bréfs var [...]. Með sama hætti voru gefin út tvö ný skuldabréf vegna skuldabréfsins sem upphaflega hafði numið 34.000.000 króna, annars vegar skuldabréf að fjárhæð 16.755.966 krónur og hins vegar 28.070.000 krónur, en þá hafði uppgreiðsluverðmæti eldra bréfsins verið lækkað um 24.269.529 krónur. Númer nýju bréfanna var [...] og [...].

Með bréfi stefnda til stefnanda, dags. 28. júlí 2016, var vísað til bréfs stefnanda, dags. 21. júlí 2016, þar sem krafist var endurútreiknings á erlendum lánum. Í niðurlagi bréfs stefnda er erindi stefnanda hafnað, m.a. með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 (kvittanadómsins), auk tilgreiningar til erlendra mynta og heitis skjala.

Þann 29. mars 2017 undirrituðu aðilar málsins samkomulag um uppgreiðslu framangreindra lána, sem útgefin voru á árinu 2011. Þar kemur fram að stefnandi muni greiða lánin upp með fyrirvara um endurkröfu á grundvelli endurútreiknings fái hann dómsniðurstöðu í samræmi við kröfur sínar. Stefnandi greiddi upp framangreind lán nr. [...] og [...] þann 17. maí 2017, en eftirstöðvar af láni nr. [...] mun þann 22. október 2019 hafa numið 4.532.531 krónu.

Stefnandi höfðaði, í samræmi við framangreint samkomulag, mál gegn stefnda fyrir Héraðsdómi Reykjaness þann 9. maí 2017, mál nr. E538/2017, þar sem hann gerði sömu dómkröfur og hann gerir nú. Þann 29. nóvember 2017 var því máli vísað frá dómi á þeim forsendum að stefnandi hefði ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr dómkröfu um skuldabréf sem greidd hefðu verið upp.

Eins og fram er komið höfðaði stefndi þetta mál með birtingu stefnu þann 19. febrúar 2019. Að kröfu stefnda var málinu vísað frá með úrskurði dómsins þann 28. maí 2019 á þeim forsendum að undirliggjandi fjárkrafa sóknaraðila væri fallin niður fyrir fyrningu og skorti stefnanda því lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningardóm fyrir kröfum sínum í málinu. Með úrskurði Landsréttar í máli nr. 450/2019, dags. 20. september 2019, var úrskurður Héraðsdóms Reykjaness felldur úr gildi og lagt fyrir dóminn að taka málið til efnislegrar meðferðar, á eftirfarandi forsendum: „Eins og mál þetta liggur fyrir verður að telja að ekki sé tímabært að taka afstöðu til þess hvort hinar meintu fjárkröfur, er sóknaraðili gæti átt á hendur varnaraðila að gengnum viðurkenningardómi, séu fallnar niður fyrir fyrningu.“

Stefnandi leggur fram „Endurútreikning gengistryggðra lána“, dags. 18. febrúar 2019, þar sem S-kk-nf J-kk-nf, löggiltur endurskoðandi, metur inneign varnaraðila 20.843.778 krónur í fyrra láninu og 27.310.124 krónur í því síðara, miðað við útreikning 18. febrúar 2019, og að því gefnu að um ólögmæt gengistryggð lán sé að ræða. Þá liggja fyrir af hálfu stefnanda lánsumsóknir og afrit umþrættra skuldabréfa frá árinu 2005, skilmálabreytingar og lánsumsóknir frá 28. apríl 2006, tölvupóstsamskipti, útprentun úr útlánakerfi stefnda, Íslind, dags. 4. febrúar 2009, útreikningur stefnanda á stöðu upphaflegra skuldabréfa, samkomulag um tímabundnar og fastar greiðslur, bréf stefnda til stefnanda, dags. 29. apríl 2011 og 28. júlí 2016, og samkomulag um uppgreiðslu lána með fyrirvara um niðurstöðu dómstóla, dags. 29. mars 2017.

Stefndi lagði fram afrit skilmálabreytinga, dags. 23. nóvember 2005, 20. október 2008, 27. febrúar 2009 og 31. maí 2009, umsóknir um greiðslujöfnun, dags. 22. maí 2009, umsóknir um frestun vaxtaendurskoðunar, dags. 26. maí 2011, umsóknir um höfuðstólslækkun og myntbreytingar, og yfirlýsingar um endurútreikning lána, dags. 4. nóvember 2011, uppgjör höfuðstólslækkunar, dags. 21. nóvember 2011, afrit nýrra skuldabréfa, útgefinna 4. nóvember 2011, auk hreyfingalista og stöðu láns.

Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Vitnaskýrslur gáfu S-kk-nf S-kk-nf og O-kk-nf Ó-kk-nf, starfsmenn stefnda.

Málsástæður og lagarök stefnanda:

Stefnandi vísar til þess að aðilar málsins deili um lögmæti ákvæða í skuldabréfum sem útgefin voru á árinu 2005, eins og efni þeirra hafi verið eftir skilmálabreytingu á árinu 2006. Eftir það tímamark hafi ekki lengur verið að finna í skuldabréfunum tilvísun til breytingar á höfuðstól þeirra í samræmi við breytingu á vísitölu neysluverðs heldur vísun til tilgreindra erlendra gjaldmiðla. Stefnandi telur að um sé að ræða ólögmæt ákvæði um gengistryggingu skuldbindinga í íslenskum krónum sem brjóti í bága við 14. gr., sbr. 13. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Stefnandi sé því óbundinn af gengistryggingarþætti skuldabréfanna.

Stefnandi telur lögvarða hagsmuni stefnanda af dómsniðurstöðu í samræmi við dómkröfur hans ótvíræða. Samkvæmt endurútreikningi S-kk-ef J-kk-ef, löggilts endurskoðanda, hafi stefnandi ofgreitt stefnda hátt í 50 milljónir króna vegna þess að hann hafi krafist efnda af stefnanda eins og um lán í erlendum myntum væri að ræða. Hvernig þeim ofgreiðslum sé háttað sé nánar lýst í endurútreikningi S-kk-ef.

Stefnandi bendir á að það sé kjarni samningaréttarins að aðilar verði einungis bundnir af þeim samningsskuldbindingum sem þeir hafi ætlað sér að undirgangast eða þeim skuldbindingum sem gagnaðilinn mátti með réttu ætla að aðili vildi taka á sig. Í gagnkvæmum samningum sé almennt viðurkennt að síðarnefnda sjónarmiðið vegi þyngra. Hver sú tækni sem beitt sé við að skýra efni samninga feli ekki í sér annað en aðferð til þess að staðreyna þennan vilja samningsaðila og hverju gagnaðilinn mátti treysta um þann vilja. Í máli þessu verði að telja að fyrirliggjandi gögn geri ofangreint verkefni dómsins óvenju auðvelt. Afstaða beggja aðila til þess hvað þeir telja að hafi falist í skuldbindingum gagnaðilans liggi fyrir, en einungis yfirlýsingar stefnanda geta samræmst gögnum málsins. Þau innanhússgögn stefnda sem liggi fyrir í málinu, sem sýni að hann meðhöndlaði lánin sjálfur sem gengistryggð krónulán, hljóti að taka af allan vafa um huglæga afstöðu hans til eðlis skilmálabreytingarinnar á árinu 2006. Það verði að telja nokkuð óforskammað af stefnda að halda því nú fram að lánin hafi verið lögmæt lán í erlendum myntum þegar fyrir liggi 10 ára gömul gögn sem sýni, svo hafið er yfir allan vafa, að í hans huga hafi lánin ótvírætt verið gengistryggð lán í íslenskum krónum. Önnur gögn og sjónarmið hljóti einnig að leiða til dóms stefnanda í hag.

Að mati stefnanda verði af dómaframkvæmd Hæstaréttar ráðið að þegar Hæstiréttur telur texta lánsskjala afgerandi um það hvort skuldbinding lántaka feli í sér lögmætt lán í erlendum myntum eða ólögmætt gengistryggt lán, leggi hann textann til grundvallar. Þegar sú textaskýring taki ekki af skarið um hvers eðlis skuldbindingin sé, hafi verið litið til atriða sem lúta að því hvernig hún hafi verið efnd og framkvæmd að öðru leyti. Upphaflegur texti skuldabréfanna varpi eðli málsins samkvæmt engu ljósi á ágreiningsefni aðila. Það sé því efni þeirra eftir skilmálabreytinguna sem komi til skoðunar. Stefnandi telur að þó svo að texti hinna skilmálabreyttu lánsskjala sé mögulega ekki afgerandi um sakarefnið, þá feli hann, heildstætt metið, að minnsta kosti í sér sterkar vísbendingar um tilvist ólögmæts gengistryggðs láns en ekki lögmæts láns í erlendum myntum. Í öllu falli verði því fráleitt haldið fram að texti skuldabréfanna skjóti stoðum undir gagnkvæma niðurstöðu. Þannig segir eftirfarandi í texta skilmálabreytingarinnar, með feitletrunum og undirstrikunum eins og þær koma þar fyrir: „Að beiðni skuldara er skilmálum þessa skuldabréfs breytt þannig, að eftirstöðvar höfuðstóls þess sem nú er að jafnvirði í íslenskum krónum ISK 35.413.385 skal greiðast með 100 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti. Af höfuðstól skuldar þessarar eins og hann er á hverjum tíma, ber að greiða breytilega vexti.“ Næst segi í texta skilmálabreytingarinnar: „Samkvæmt beiðni skuldara er skuldabréfi þessu breytt í erlent lán sem skiptist þannig: CHF 50% og JPY 50%.“ Þá segi í texta skilmálabreytingarinnar: „Grunnvextir nú LIBOR CHF 1,3675%. Grunnvextir nú LIBOR JPY 0,11375%. Fast vaxtaálag LIBOR 1,2%. Vextir samtals 1,94%“ Loks segi í texta skilmálabreytingarinnar: „Kaupgengi CHF er 59,82 upphæð í mynt 296.000. Kaupgengi JPY er 0,6525. Upphæð í mynt 27.136.693. Gjalddagi fyrstu afborgunar eftir skilmálabreytingu verður þann 01.06.2006. Vextir reiknast frá 28.04.2006.“ Í nýjum tölulið 15 í skuldabréfunum, sem skilmálabreytingin kynni til sögunnar, segir eftirfarandi: „Greiðslur af láni þessu skal lántaki inna af hendi í íslenskum krónum. Glitnir banki hf. skal reikna út fjárhæð hverrar afborgunar og/eða vaxta miðað við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á þeim gjaldmiðlum sem lánið samanstendur af allt að 10 dögum fyrir gjalddaga.“ Eftirtalin atriði í textanum styrki sérstaklega þá staðhæfingu stefnanda að eftir skilmálabreytinguna hafi verið um að ræða ólögmæt gengistryggð lán en ekki lögmæt lán í erlendum gjaldmiðlum:

Tilgreining lánsfjárhæðar. Lánsfjárhæðin sé tilgreind í fyrsta efnisákvæði skilmálabreytingarinnar þannig að hún sé „að jafnvirði í íslenskum krónum ISK 34.413.385.“ Engrar annarrar myntar sé getið í þessu fyrsta ákvæði sem er bæði feitletrað og undirstrikað. Þetta bendi eindregið til þess að um sé að ræða lán í íslenskum krónum. Það styrki þá niðurstöðu enn frekar að enginn annar hluti í textanum, sem fjalli um lánsfjárhæðina, sé undirstrikaður.

Tilgreining hlutfallslegrar skiptingar lánsfjárhæðarinnar í svissneska franka og japönsk jen. Ef lánið hefði raunverulega verið veitt í framangreindum myntum hefði verið algerlega þýðingarlaust og í raun óskiljanlegt að tiltaka að hin íslenska lánsfjárhæð skiptist í helmings hlutföllum á milli þessara tveggja mynta. Mun rökréttara og eðlilegra hefði verið að tilgreina lánsfjárhæðina einfaldlega í tiltekinni fjárhæð svissneskra franka og tiltekinni fjárhæð japanskra jena, en sleppa tilgreiningu lánsfjárhæðarinnar í íslenskum krónum, hefðu lánin raunverulega verið veitt í þeim myntum. Hér sé hins vegar á ferð eitt höfuðeinkenni ólögmætra, gengistryggðra lána, þ.e. tilgreining hlutfallsskiptingar lánsfjárhæðar í íslenskum krónum á milli mynta.

Tilgreining kaupgengis svissneskra franka og japanskra jena. Ef um hefði verið að ræða lán í umræddum myntum hefði tilgreining gengis þeirra ekki átt neitt erindi í lánsskjölin. Stefndi hefði einfaldlega tilgreint í skilmálabreytingunni þann fjölda svissneska franka og japanskra jena sem þurfti til þess að greiða upp það verðtryggða krónulán sem verið var að skilmálabreyta. Ef stefndi hefði í raun keypt einhverja svissneska franka og einhver japönsk jen í tengslum við skilmálabreytinguna, megi vera að tilgreining gengis benti ekki sérstaklega til þess að um væri að ræða gengistryggt lán. Hins vegar hafi engin slík gjaldeyrisviðskipti farið fram á milli aðila. Tilvísun í gengi gjaldmiðla sé eitt höfuðeinkenni ólögmætra gengistryggðra lána.

Röð tilgreiningar fjárhæðar. Lánsfjárhæðin sé fyrst tilgreind í jafnvirði íslenskra króna, næst sé tilgreint hlutfall hennar í erlendum gjaldmiðlum, þá sé gengi umræddra gjaldmiðla tilgreint og að því loknu reiknuð fjárhæð hins íslenska höfuðstóls í svissneskum frönkum og japönskum jenum miðað við tilgreint gengi. Hæstiréttur hafi kveðið upp úr með að það geti skipt máli í hvaða röð lánsfjárhæðin sé tilgreind. Það sé enda í samræmi við heilbrigða skynsemi og viðtekinn rithátt. Venjulega sé það fyrst tilgreint sem mestu skipti en síðar það sem minni þýðingu hafi. Í því máli hafi lánsfjárhæðin fyrst verið tilgreind í þremur erlendum myntum en síðar í textanum jafnvirði lánsins í íslenskum krónum. Í skilmálabreytingum þessa máls sé þessu ekki aðeins þveröfugt farið, sem ætti að styrkja öndverða niðurstöðu, heldur sé tilgreiningin í svissneskum frönkum og japönskum jenum miklum mun neðar í textanum en tilgreiningin í íslenskum krónum, auk þess sem tilgreiningin í íslenskum krónum er undirstrikuð en fjárhæðir í myntum ekki.

Endurgreiðsluákvæði. Stefnanda hafi ekki aðeins verið heimilt að endurgreiða umþrætt lán til stefnda í íslenskum krónum, heldur verið það skylt. Fjárhæð greiðslna afborgana og vaxta skyldi stefndi miða við sölugengi Seðlabanka Íslands. Þessi skylda stefnanda til að endurgreiða lánið í íslenskum krónum bendi eindregið til þess að lánið hafi verið í þeirri mynt en ekki öðrum. Það sé engin önnur leið til að skýra hagsmuni stefnda af því að leggja stefnanda þessa skyldu á herðar. Þvert á móti sé það svo að ef raunverulega hefði verið um að ræða lán í erlendum myntum, hefði það sparað stefnda umtalsverðan kostnað og óhagræði við gjaldmiðlakaup ef stefnandi hefði endurgreitt lánið í lántökumyntum.

Að mati stefnanda, og eins og til að hnykkja á því að hin skilmálabreyttu lán séu í íslenskum krónum en ekki erlendum myntum, sé í niðurlagi skilmálabreytingarinnar sjálfrar endurtekið að eftirstöðvar skulda samkvæmt hinum umþrættu skuldabréfum séu að jafnvirði þar tilgreinds fjölda íslenskra króna, án þess að þar sé nokkurs staðar getið um neina erlenda mynt. Hæstiréttur hafi slegið því föstu að hvorki fyrirsögn skuldaskjala þess efnis að lán sé erlent, né tilgreining erlendra grunnvaxta, svo sem LIBOR, leiði til þeirrar niðurstöðu að um sé að ræða lögmætt lán í erlendri mynt. Þvert á móti geti lánsskjöl sem þannig háttar til um verið ólögmæt, gengistryggð krónulán. Loks liggi fyrir að stefndi samdi skilmálbreytinguna einhliða og réð þannig að öllu leyti orðalagi hennar. Almennt verði að gera ríkar kröfur til fjármálafyrirtækja um vandvirkni, aðgæslu og skýrleika löggerninga og telja verði að andskýringarregla samningaréttarins geti ekki leitt til annars en að allur vafi um inntak samningstextans skuli skýra stefnanda í hag.

Stefndi bendir á að þegar textaskýring hafi að mati Hæstaréttar ekki tekið af skarið um hvort um sé að ræða ólögmætt gengistryggt krónulán eða lögmætt lán í erlendum gjaldmiðlum, hafi rétturinn litið til atriða sem lúta að því hvernig skuldbinding lántaka hafi verið efnd og annarra aðstæðna sem tengjast lögskiptum lánveitanda og lántaka. Stefnandi byggir á því að öll háttsemi aðila í tengslum við umrædd lán sýni ótvírætt þann vilja þeirra og skilning að þau væru gengistryggð krónulán, ekki lán í erlendum myntum.

Upphaflega hafi hin umþrættu lán verið veitt á árinu 2005, og hafi sú lánveiting þá þýðingu að hún átti sér stað í íslenskum krónum. Í þeim hafi engin ákvæði verið um að þeim mætti myntbreyta eða heimild til handa lántaka til þess að breyta þeim í lán í erlendum gjaldmiðlum. Það hafi fyrst verið við skilmálabreytinguna að lánin tengdust erlendum myntum með einhverjum hætti. Stefnandi heldur því fram að þegar skilmálabreytingin átti sér stað hafi nákvæmlega ekkert gerst annað en að skuldbindingar, sem áður voru verðtryggðar miðað við vísitölu neysluverðs, hafi breyst í skuldbindingar sem voru verðtryggðar miðað við þróun á gengi japansks jens og svissnesks franka. Upphaflegu lánin, sem óumdeilt sé að stefndi hafði veitt stefnanda í íslenskum krónum og greitt honum út í þeirri mynt, hafi ekki verið endurgreidd stefnda við skilmálabreytinguna og stefndi greiddi stefnanda heldur engin lán í erlendum myntum á því tímamarki eða öðru. Stefndi hafi haldið áfram að krefja stefnanda um greiðslur af láninu í íslenskum krónum. Stefnandi hafi engan þátt tekið í gjaldeyrisviðskiptum við stefnda í tengslum við skilmálabreytinguna og ekki greitt honum hefðbundna þóknun fyrir gjaldmiðlaskipti úr einni mynt í aðra, og stefnandi hafi ekki átt gjaldeyrisreikning hjá stefnda eða öðrum sem unnt hefði verið að leggja inn á greiðslur í erlendri mynt eða skuldfæra greiðslur út af. Þannig sé ljóst að enginn erlendur gjaldeyrir hafi komið við sögu í viðskiptum aðila í tengslum við skilmálabreytinguna, svo sem nauðsynlegt hljóti að vera til þess að unnt sé að tala um að lán í íslenskum krónum hafi breyst í erlent lán.

Stefnandi telur ljóst að við skilmálabreytinguna hafi aðilar breytt hinum upphaflegu skuldabréfum í gengistryggðar skuldbindingar í íslenskum krónum. Útprentun upplýsinga um skuldbréf nr. [...] úr lánakerfi stefnda, Íslind, frá 4. apríl 2009, staðfesti þetta. Þar séu hvorki japönsk jen né svissneskir frankar nefndir. Reyndar sé engin fjárhæð sem tengist láninu tilgreind í neinni erlendri mynt. Þvert á móti séu allar fjárhæðir tilgreindar í íslenskum krónum. „Upphafleg fjárhæð í ISK,“ er tilgreind sem 35.413.385 krónur, en samkvæmt skilmálabreytingunni námu þá eftirstöðvar höfuðstóls annars hinna óskilmálabreyttu skuldabréfa einmitt þeirri fjárhæð. Þessi fjárhæð í íslenskum krónum hafi þannig samkvæmt stefnda sjálfum ekki aðeins verið staða skuldabréfsins fyrir skilmálabreytingu heldur einnig upphafleg fjárhæð hins skilmálabreytta skuldabréfs. Þá sé staða og núvirði lánsins augljóslega tengd íslenskum krónum, sem og „verðbætur af eftirstöðvum“. Sé þar um að ræða þá fjárhæð í íslenskum krónum sem íslenskur höfuðstóll skuldabréfsins hafði þá hækkað um vegna verðbreytinga þeirra mynta sem gengistrygging lánsins sé miðuð við. Ekki þurfi að hafa mörg orð um að hugtakið „verðbætur“ sé aðeins notað um fjárhæðarbreytingar skuldbindinga sem séu verðtryggðar með einum eða öðrum hætti.

Stefndi bendir á að skjöl sem sýni útreikninga stefnda á lánum stefnanda í byrjun mars 2009 staðfesti enn frekar þann skilning stefnda að hann hafi veitt stefnanda íslenskt krónulán sem tengt hafi verið gengi erlendra gjaldmiðla en ekki lán í erlendri mynt. Þar komi fram undir fyrirsögninni „lykilupplýsingar bréfsins“ að upphafleg fjárhæð lánanna eftir skilmálabreytinguna var í íslenskum krónum og gjaldmiðlarnir, svissneskir frankar og japönsk jen, tilgreind undir dálkaheitinu „grunnverðtrygging.“ Neðar á sama skjali, undir fyrirsögninni „framkvæmdin“ sé síðan tilgreind í íslenskum krónum fjárhæð þess sem þar er nefnt „verðbætur eftirstöðva.“ Loks sé neðst í skjalinu undir fyrirsögninni „niðurstaðan“ tilgreind í íslenskum krónum það sem þar er nefnt „verðb./gengisálag.“

Stefnandi bendir jafnfram á að áður en skilmálabreytingin hafi verið gerð hafi stefnandi undirritað lánsumsókn sem feli í sér afar sterka vísbendingu um að eftir skilmálabreytinguna hafi hin umþrættu lán verið gengistryggð krónulán en ekki lán í erlendum myntum. Í fyrsta efnisákvæði þeirra segi: „Lánið er greitt út í íslenskum krónum á kaupgengi Glitnisbanka hf. á útborgunardegi.“ Þetta sýni ótvírætt að ef einhverjir fjármunir hefðu færst á milli stefnda og stefnanda við skilmálabreytinguna þá hefðu þeir verið í íslenskum krónum. Efst til vinstri á umsóknunum sé lánsfjárhæðin tilgreind í íslenskum krónum og tilgreiningin feitletruð. Svokallað viðmiðunargengi japanskra jena og svissneskra franka sé tilgreint í umsókninni. Verðmat fasteignarinnar og hámarksláns sé tilgreint í íslenskum krónum, og skuldfærðar hafi verið íslenskar krónur. Greiðsluáætlun hafi verið útbúin af stefnda og fylgt lánsumsókninni og yfirskrift hennar verið: „Greiðsluáætlun í ISK.“, ekki greiðsluáætlun í svissneskum frönkum og/eða japönskum jenum. Afborganir og vextir hafi verið tilgreindir í íslenskum krónum. Þar hafi einnig verið að finna sérstaka dálka með heitunum „verðbætur/gengismunur“ og „viðm. gengi/vísit., sem hefðu fráleitt átt erindi í greiðsluáætlun vegna láns í erlendum myntum.

Um meint brottfall réttinda vegna síðari löggerninga milli málsaðila bendir stefnandi á að í samskiptum aðila hafi stefndi byggt á því að stefnandi hafi allt fram að höfuðstólslækkun síðla árs 2011 staðfest margsinnis skilmálabreytingar, án fyrirvara, þar sem fram hafi komið að lánsfjárhæð væri í erlendri mynt. Sé þar líkast til vísað til texta algerlega staðlaðra skilmálabreytinga sem stefnandi þáði að gera ásamt fjölda annarra viðskiptavina bankans, þar sem stefnandi og stefndu gerðu engar sértækar skilmálabreytingar. Hér sé um einkar sérkennilegan málatilbúnað að ræða, þar sem öllum viðskiptavinum stefnda hafi verið gerð grein fyrir því berum orðum af honum sjálfum að aðild þeirra að slíkum gerningum myndi ekki skerða mögulegan betri rétt þeirra á grundvelli dóma Hæstaréttar í framtíðinni. Þannig hafi ekkert tilefni verið fyrir stefnanda eða aðra til að gaumgæfa sérstaklega texta skilmálabreytinganna með það í huga hvort þeir kynnu að baka sér réttarspjöll með undirritun þeirra. Í þessu samhengi megi benda á að þann 7. júlí 2010 hafi stefndi sett á heimasíðu sína, í tengslum við tilboð sitt til skuldara erlendra íbúðarlána um að greiða mánaðarlega fimm þúsund krónur af hverjum milljón krónum skuldar, eftirfarandi texta: „Íslandsbanki ítrekar að þetta tímabundna úrræði sem og önnur úrræði bankans skerða ekki betri rétt lántaka sem dómar Hæstaréttar kunna að hafa í för með sér.“ Þá hafi komið fram í bréfi stefnda til stefnanda frá 29. apríl 2011, þar sem stefnanda var boðið að sækja um endurskoðun vaxtaálags, að „breyting þessi skerðir ekki rétt þinn til leiðréttingar ef sambærileg erlend lán bankans verða færð niður með almennum aðgerðum eða viðmiðun við erlenda mynt metin ógild samkvæmt dómi.“ Loks hafi sambærileg ákvæði einnig komið fram í texta einhverra þeirra almennu úrræða sem stefnandi nýtti sér hjá stefnda. Í ljósi ofangreinds hafnar stefnandi því með öllu að hann hafi viðurkennt að umþrætt lán hans hjá stefnda væru lögmæt lán í erlendum myntum með því einu að rita undir þau stöðluðu skjöl sem tengdust almennum úrræðum stefnda fyrir viðskiptavini hans. Stefnandi hafi aldrei viðurkennt neitt slíkt, heldur lýst efasemdum sínum um að svo væri þegar árið 2012.

Við munnlegan flutning málsins byggði stefnandi á því að með engum hætti yrði fjallað um fyrningu í þessu máli sem hér væri til úrlausnar, og sama ætti við um mögulegan endurkröfurétt stefnanda. Vísaði stefnandi til forsendna í töluliðum 7 og 8 í úrskurði Landsréttar þann 20. september 2019, í máli nr. 450/2019, um frávísun málsins. Fram kæmi að stefnandi hafi vísað til þess að fái hann dóm fyrir kröfu sinni í þessu máli komi fleiri en ein tegund fjárkrafna á hendur stefnda til greina, svo sem krafa um endurgreiðslu ofgreidds fjár vegna uppgreiðslu lánanna og skaðabótakrafa á grundvelli sakarreglunnar. Þá kæmi fram: „Eins og mál þetta liggur fyrir verður að telja að ekki sé tímabært að taka afstöðu til þess hvort hinar meintu fjárkröfur, er sóknaraðili gæti átt á hendur varnaraðila að gengnum viðurkenningardómi, séu fallnar niður fyrir fyrningu.“

Stefnandi hafnar því að tómlæti geti komið til greina í málum sem þessum, enda komi ítrekað fram í gögnum málsins að stefnanda sé áskilinn réttur til málsókna, gefi niðurstöðu dómstóla tilefni til, og aldrei hafi verið fallist á að tómlæti gæti átt við í málum sem þessum fyrir Hæstarétti.

Krafa stefnanda byggist á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, einkum 13. og 14. gr. laganna. Þá sé vísað til almennra reglna samninga og kröfuréttar. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 129. gr. og 130. gr. laganna.

Málsástæður og lagarök stefnda:

Stefndi gerir í fyrsta lagi athugasemd við óskýrt orðalag dómkröfunnar, en óljóst sé hvað átt sé við með orðunum „sem sé óskuldbindandi fyrir hann.“ Stefnandi byggi kröfu sína á því að heildstætt metið gefi texti hinna skilmálabreyttu lánsskjala sterkar vísbendingar um tilvist ólögmæts gengistryggðs láns. Einnig byggi stefnandi á þeirri málsástæðu að öll háttsemi aðila í tengslum við hin umdeildu lán sýni að vilji þeirra og skilningur hafi verið að um væri að ræða gengistryggð krónulán. Loks byggi stefnandi á því að hann hafi ekki viðurkennt að umrædd lán væru lögmæt lán í erlendum myntum. Þessum sjónarmiðum stefnanda og kröfugerð byggðri á þeim sé eindregið vísað á bug og krefst stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda.

Stefndi byggir kröfu sína um sýknu af kröfu stefnanda í fyrsta lagi á því að kröfur sem stefnandi hefði mögulega getað haft uppi gegn stefnda vegna meintrar ólögmætrar gengistryggingar í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu séu fyrndar. Í ákvæði til bráðabirgða XIV í lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 segi að fyrningarfrestur uppgjörskrafna vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga í formi gengistryggingar reiknist frá 16. júní 2010 og að fyrningarfresturinn skuli vera átta ár frá því tímamarki. Byggir stefndi á því að bráðabirgðaákvæði XIV í vaxtalögum sé sérákvæði um fyrningarfrest sem gangi framar almennum reglum fyrningarlaga. Af gögnum málsins verði ekki ráðið hvenær stefna í málinu hafi verið birt, en ljóst sé að málið hafi verið þingfest þann 20. febrúar 2019. Þá hafi verið liðin meira en átta ár frá þeim degi sem marki upphaf átta ára fyrningarfrests samkvæmt ákvæðinu, en samkvæmt því fyrndust slíkar uppgjörskröfur þann 16. júní 2018.

Stefndi bendir á að bráðabirgðaákvæðið XIV í vaxtalögum hafi verið lögfest með lögum nr. 151/2010, sem voru sett í desember 2010. Upphaflega hafi verið kveðið á um að miða skyldi upphaf fyrningarfrestsins við 16. júní 2010, en lögin verið sett til að bregðast við dómum Hæstaréttar frá 16. júní 2010 sem hafi skorið úr um ólögmæti gengistryggingar lána. Í dómunum hafi Hæstiréttur kveðið skýrlega úr um að gengistryggðir lánssamningar væru ólögmætir. Skýrt komi fram í athugasemdum við frumvarp það sem hafi orðið að lögum nr. 151/2010 að lögin séu sett til að skera úr um óvissu í kjölfar dómanna og flýta fyrir uppgjöri ólögmætra gengistryggðra lána. Liggi fyrir að ein af ástæðunum fyrir lögfestingu fyrningarfrestsins hafi verið að stuðla að því að flýta uppgjöri á lánum með ólögmæta gengistryggingu, m.a. til að tryggja fjármálastöðugleika. Þegar liðið hafi að því að liðin væru fjögur ár frá 16. júní 2010 hafi legið fyrir að ekki hafði tekist að ljúka meðferð allra mála fyrir dómstólum og efnahags og viðskiptanefnd Alþingis hafi þá ákveðið að flytja frumvarp til breytinga á bráðabirgðaákvæði XIV í vaxtalögunum. Með þeirri breytingu hafi verið kveðið á um það að fyrningarfrestur yrði 8 ár frá 16. júní 2010. Frumvarpið hafi verið samþykkt á Alþingi sem lög nr. 38/2014.

Stefndi bendir á að í greinargerð með frumvarpinu komi skýrlega fram að löggjafinn telji að ef frumvarpið verði ekki samþykkt muni uppgjörskröfur vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga í formi gengistryggingar fyrnast þann 16. júní 2014. Jafnframt segi í greinargerðinni að bráðabirgðaákvæðið um fyrningu hafi verið sett til að draga úr réttaróvissu og hraða uppgjöri, m.a. með hliðsjón af sjónarmiðum um stöðugleika fjármálakerfisins. Það sé ljóst af stefnu að stefnandi telji sig eiga kröfu á hendur stefnda vegna uppgjörs á lánsamningum sem haldnir séu ólögmætri verðtryggingu í formi gengistryggingar. Allar slíkar kröfur í hvaða formi sem þær séu gerðar hljóti að falla undir hinn sérstaka fyrningarfrest í vaxtalögum, enda sé ekki að finna neinar takmarkanir á því hvers konar kröfur falla þar undir, hvorki í lagatexta né lögskýringargögnum. Í ljósi alls framangreinds byggir stefndi á því að mögulegar kröfur stefnanda vegna meintrar ólögmætrar gengistryggingar þeirra tveggja lána er viðurkenningarkrafa hans snúi að séu fyrndar og því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Stefndi mótmælir þeirri túlkun stefnanda, sem fram hafi komið við munnlegan flutning málsins, að túlka megi forsendur í úrskurði Landsréttar nr. 450/2019 á þann hátt að ekki verði fjallað um fyrningu í þessu máli, og byggir stefndi á því að fyrningarfrestur vegna endurheimtukrafna og skaðabótakrafna hafi verið liðinn. Ef talið verði að stefnandi hafi innt af hendi einhverja ofgreiðslu vegna hinna erlendu lána þá hafi endurgreiðslukröfur hans orðið til við afborganir af þeim lánum. Síðustu afborganir af erlendu lánunum hafi verið inntar af hendi í nóvember 2011, en þann 4. nóvember 2011 hafi erlendu lánin verið greidd upp með afslætti, og andvirði þriggja óverðtryggðra lána í íslenskum krónum verið ráðstafað til uppgreiðslunnar. Kröfur um endurgreiðslu ofgreidds fjár fyrnist á fjórum árum, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007 og 5. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905. Því sé ljóst að mögulegar endurgreiðslukröfur stefnanda hafi fyrnst í nóvember 2015.

Stefndi byggir á því að ef talið verði að stefnandi geti krafið stefnda um skaðabætur vegna hinna erlendu lána þá sé ljóst að fyrningarfrestur slíkrar kröfu hafi byrjað að líða á þeim degi sem stefnandi fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð ber á því eða bar að afla sér slíkra upplýsinga, sbr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Krafa um skaðabætur fyrnist á fjórum árum. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi fengið upplýsingar um mögulega kröfu sína á hendur stefnda í kjölfar dóma Hæstaréttar um ólögmæti gengistryggingar frá 16. júní 2010, ef þau lán sem deilt sé um teldust ólögmæt gengistryggð lán. Stefnandi hafi að minnsta kosti haft nægjanlegar upplýsingar um meint tjón við uppgreiðslu erlendu lánanna í nóvember 2011 eða í síðasta lagi þegar fyrstu dómar féllu um gildi fullnaðarkvittana, en dómur Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 hafi fallið þann 15. febrúar 2012. Því sé ljóst að mögulegar skaðabótakröfur stefnanda fyrndust í síðasta lagi í febrúar 2016.

Stefndi byggir á því að fyrningarfrestur samkvæmt 1. mgr. 10. gr. fyrningarlaga geti ekki átt við um mögulegar kröfur stefnanda. Talið hafi verið af fræðimönnum að túlka eigi orð ákvæðisins um að kröfuhafa skorti nauðsynlega vitneskju um kröfuna þannig að ákvæðið eigi helst við þegar kröfuhafi viti ekki að hann eigi kröfu, fái t.d. ranglega upplýsingar um að krafa hans sé fallin niður eða sé ekki til eða að krafan byggist á leyndum galla sem kröfuhafi viti ekki um fyrr en fjögurra ára fyrningarfrestur sé liðinn. Af greinargerð með 1. mgr. 10. gr. fyrningarlaga megi einnig ráða að ákvæðið eigi við þegar skuldari með sviksamlegri háttsemi komi í veg fyrir að kröfuhafi fái fullnægjandi vitneskju um kröfu sína. Segi þar að skortur á vitneskju geti lotið annars vegar að kröfunni sjálfri, til dæmis ef kröfuhafi fái ranglega upplýsingar um að krafa hans sé fallin niður eða sé ekki til, eða hins vegar að skuldaranum sjálfum, til dæmis ef kröfuhafi hefur ekki vitneskju um hver sé skuldari. Svo segi að gera verði ákveðnar kröfur til sjálfstæðrar rannsóknar af hálfu kröfuhafa. Megi ráða af dómaframkvæmd og skrifum fræðimanna að þess verði ekki krafist að kröfuhafi hafi nákvæmar upplýsingar um fjárhæð kröfu sinnar, heldur byrji fyrningarfrestur að líða þegar grundvöllur kröfu liggi fyrir. Ljóst sé að ákvæðið geti ekki átt við í tilviki stefnanda, enda mátti honum vera ljóst í kjölfar dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 að hann gæti mögulega átt kröfu á hendur stefnda, ef þau lán sem deilt sé um teldust ólögmæt gengistryggð lán. Stefnandi hafi að minnsta kosti haft nægjanlegar upplýsingar um kröfu sína við uppgreiðslu erlendu lánanna í nóvember 2011 eða í síðasta lagi þegar fyrstu dómar féllu um gildi fullnaðarkvittana, en dómur Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 féll þann 15. febrúar 2012.

Stefndi bendir á að það liggi einnig fyrir að stefndi hafi boðið stefnanda endurútreikning samkvæmt bráðabirgðaákvæði laga um vexti og verðtryggingu fyrir bæði lánin á árinu 2011, en hann afþakkað það, en þegið höfuðstólslækkun sem hafi skilaði honum betri niðurstöðu en endurútreikningurinn. Þá hafi honum mátt vera ljóst á árinu 2014 að hann þyrfti að hafa endurútreikning sem sýndi mismun á stöðu hans eftir því hvort lán teldust ólögmæt gengistryggð lán eða lögmæt lán í erlendum myntum til að geta gert kröfu á hendur stefnda, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar frá 31. mars 2014 í máli nr. 207/2014. Loks liggi fyrir að stefnandi höfðaði mál á hendur stefnda þar sem hafðar voru uppi sömu kröfur og í máli þessu á árinu 2017.

Þá sé á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi ekki sinnt skyldu sinni samkvæmt ákvæðinu til sjálfstæðrar rannsóknar og sé í því sambandi bent á að fræðimenn hafa talið að ríkari aðgæsluskylda hvíli að þessu leyti á sérfróðum aðilum. Sé í því sambandi bent á að stefnandi sé lögmaður og hafi gegnt starfi forstöðumanns lögfræðideildar Íslandsbanka þegar umrædd lán voru veitt, eða frá 1. nóvember 2004 til 1. mars 2008 (Glitnir frá 11. mars 2006). Um rannsóknarskyldu kröfuhafa sé vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 626/2014. Í þessu sambandi sé einnig byggt á því að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem styðji fullyrðingar hans um að hann hafi ítrekað óskað eftir gögnum frá stefnda, enda finnist einungis ein skráning í kerfum bankans um leit að gögnum fyrir stefnanda. Þá sé bent á að eðli málsins samkvæmt hljóti stefnandi að hafa haft allar upplýsingar um það sjálfur hvaða greiðslur hann hafði innt af hendi til bankans vegna lánanna.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki rofið fyrningu. Hann hafi vissulega höfðað mál gegn stefnda þann 9. maí 2017, mál nr. E538/2017, og gert kröfu um að viðurkennt yrði með dómi að lán stefnda til hans samkvæmt hinum umdeildu skuldabréfum hafi verið ólögmæt gengistryggð lán. Hafi málinu verið vísað frá dómi með úrskurði uppkveðnum þann 29. nóvember 2017. Stefndi byggir á því að þessi málsókn stefnanda hafi ekki slitið fyrningu meintra uppgjörskrafna hans samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007, sbr. 1. gr. laga nr. 14/1905. Málsókn stefnanda á árinu 2017 hafi ekki verið þess eðlis að hún hafi slitið fyrningu á grundvelli 15. gr. fyrningarlaga, en til þess að höfðun viðurkenningarmáls slíti fyrningu á kröfu hafi fræðimenn talið að dómur verði að vera skýr um tilvist kröfunnar sjálfrar og að mögulegt sé að draga þá ályktun af viðurkenningardómi að tiltekin krafa kröfuhafa hafi orðið til. Þannig verði málsókn að taka til sjálfrar kröfunnar en ekki einungis þess réttarsambands sem liggi henni til grundvallar til að slíta fyrningu. Um þetta vísast einnig til dóms Hæstaréttar í máli nr. 549/2002. Það sé augljóst af gögnum málsins að málatilbúnaður stefnanda í máli E538/2017 hafi ekki verið þannig að hægt hefði verið að draga þá ályktun af dómi í málinu að tiltekin krafa hans hefði orðið til. Enda komi það fram í niðurstöðukafla frávísunarúrskurðarins að í stefnu hafi stefnandi í engu gert grein fyrir lögvörðum hagsmunum sínum af úrlausn málsins eða leitt að þeim líkur með framlögðum útreikningum eða öðrum gögnum. Því hafi ekki verið talið að stefnandi hefði lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins og málinu vísað frá dómi. Því geti umrædd málsókn aldrei talist hafa slitið fyrningu í skilningi 1. mgr. 15. gr. fyrningarlaga.

Stefndi bendir á að jafnvel þó að talið yrði að málsókn stefnanda á árinu 2017 hefði falið í sér eiginlega kröfu, en ekki bara náð til þess réttarsambands sem liggur til grundvallar meintri kröfu, hafi máli því sem höfðað var 2017 verið vísað frá dómi og stefnandi ekki höfðað nýtt mál innan þess frests sem mælt sé fyrir um í 22. gr. laga nr. 150/2007, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 14/1905. Sé ljóst af greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 150/2007 að um sé að ræða skýra reglu sem feli í sér að réttaráhrif fyrri málshöfðunar falli ekki niður þó að mál fái ekki efnislega úrlausn ef nýtt mál er höfðað innan sex mánaða frá því að úrskurður var kveðinn upp. Sé ljóst að þegar mál þetta var höfðað hafi verið liðinn mun lengri tími en sex mánuðir frá 29. nóvember 2017 þegar frávísunarúrskurður Héraðsdóms Reykjaness var kveðinn upp. Verði ekki ráðið af 22. gr. fyrningarlaga að ákvæðið gefi rými fyrir neins konar mat. Þvert á móti hafi fræðimenn talið regluna hlutlæga og að ekki sé gert ráð fyrir frávikum frá henni. Hafi Hæstiréttur staðfest að það eigi við jafnvel þótt að mistök annarra en kröfuhafa hafi orðið til þess að málið var ekki höfðað innan frestsins, sbr. Hrd. 1966, bls. 591.

Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti og þannig firrt sig rétti til greiðslu, jafnvel þó að fyrningarfrestur mögulegra krafna hans teljist ekki liðinn. Stefndi bendir á að skilmálabreyting hafi verið gerð á umræddum skuldabréfum þann 28. apríl 2006 og lánunum breytt í erlend lán sem voru til helminga í svissneskum frönkum og til helminga í japönskum jenum, allt að beiðni stefnanda. Stefnandi hafi ítrekað óskað eftir skilmálabreytingum á lánunum frá árinu 2008 til 2011. Eins og sjáist á framlögðum gögnum og gerð sé grein fyrir í málavaxtalýsingu hafi skýrlega verið tekið fram í skjölum, sem stefnandi undirritaði, að um væri að ræða lán í erlendum myntum. Þann 4. nóvember 2011 hafi stefnandi sótt um höfuðstólslækkun og myntbreytingu beggja lánanna og afþakkað samhliða endurútreikning vegna erlendra íbúðalána fyrir bæði lánin. Í kjölfar höfuðstólslækkunarinnar hafi stefnandi gefið út ný skuldabréf vegna þriggja óverðtryggðra lána í íslenskum krónum með breytilegum vöxtum. Nýju lánunum hafi verið ráðstafað til að greiða upp erlendu lánin með afslætti samkvæmt umsókn um höfuðstólslækkun. Stefnandi hafi greitt af nýju lánunum í mörg ár, og engar athugasemdir gert fyrr en með bréfi, dags. 21. júlí 2016, þar sem krafist var endurútreiknings á lánum nr. [...] og [...]. Hafi kröfu hans verið hafnað með bréfi bankans, dags. 28. júlí 2016. Stefnandi hafi ekkert aðhafst í meira en níu mánuði eftir það, eða þar til 9. maí 2017 er hann höfðaði mál gegn stefnda fyrir Héraðsdómi Reykjaness og gerði kröfu um að viðurkennt yrði með dómi að lán stefnda til hans samkvæmt þeim skuldabréfum sem deilt er um í máli þessu hafi verið ólögmæt gengistryggð lán. Var málinu vísað frá dómi eins og fram er komið. Svo hafi liðið meira en eitt ár án þess að stefnandi gerði nokkuð þar til mál þetta var þingfest þann 20. febrúar 2019.

Við mat á tómlæti stefnanda verði að mati stefnda að líta til þess að strax í kjölfar dóma Hæstaréttar þann 16. júní 2010 hefði honum mátt vera ljóst að hann gæti mögulega átt kröfu á hendur stefnda, ef þau lán sem deilt sé um teldust ólögmæt gengistryggð lán. Þá hafði stefnandi að minnsta kosti nægjanlegar upplýsingar um meint tjón við uppgreiðslu erlendu lánanna í nóvember 2011 eða í síðasta lagi þegar fyrstu dómar féllu um gildi fullnaðarkvittana, en dómur Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 féll þann 15. febrúar 2012. Verði því að telja að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti með því að hafa ekki uppi kröfur þær sem hafðar séu uppi í máli þessu miklu fyrr.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hin umdeildu lán hafi verið gild lán í erlendum myntum og því lögleg og skuldbindandi fyrir stefnanda, enda hafi Hæstiréttur kveðið skýrt á um það að lán í erlendum gjaldmiðlum fari ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vísað sé á bug staðhæfingum stefnanda um að texti hinna skilmálabreyttu lánsskjala feli, heildstætt metið, í sér „að minnsta kosti sterkar vísbendingar um tilvist ólögmæts gengistryggðs láns en ekki lögmæts láns í erlendum myntum.“ Virðist stefnandi draga þessa ályktun af því að lánsfjárhæðin sé tilgreind í fyrsta efnisákvæði skilmálabreytingarinnar þannig að hún sé jafnvirði fjárhæðar í íslenskum krónum, að tilgreind sé hlutfallsleg skipting fjárhæðarinnar í svissneska franka og japönsk jen, að kaupgengi svissneskra franka og japanskra jena sé tilgreint og að kveðið sé á um að endurgreiðsla skyldi fara fram í íslenskum krónum.

Stefndi bendir á að við túlkun á texta skilmálabreytinga frá 28. apríl 2006 verði að hafa í huga að ekki sé um að ræða skuldabréf, heldur einmitt skilmálabreytingu, þar sem verið sé að breyta ákvæðum skuldabréfs sem hafi verið í íslenskum krónum yfir í lán í erlendum gjaldmiðlum. Fyrstu sex málsgreinar skilmálabreytingarinnar séu í raun lýsing á skuldabréfinu sem eigi að breyta, stöðu lánsins við skilmálabreytinguna og svo í hverju breytingarnar felist. Í sjöundu málsgrein sé svo gerð grein fyrir því hvaða skilmálar skuldabréfsins falli brott og svo sé gerð grein fyrir þeim skilmálum sem koma í staðinn. Í ljósi þessa sé eðlilegt að þegar búið sé að gera grein fyrir hvaða skuldabréfi sé verið að breyta og helstu skilmálum þess í 1. og 2. mgr., sé tilgreint hver staða lánsins sé þegar skilmálabreytingin sé gerð, en í 3. mgr. skilmálabreytingarinnar sé einmitt gerð grein fyrir hverjar eftirstöðvar höfuðstóls lánsins sem lýst hafði verið í 1. og 2. mgr., séu við skilmálabreytinguna. Eðlilega séu eftirstöðvarnar tilgreindar í íslenskum krónum, enda hafi verið um að ræða verðtryggð lán í íslenskum krónum sem veitt voru á árinu 2005. Því sé mótmælt fullyrðingum stefnanda um að lánsfjárhæðin sé tilgreind „í fyrsta efnisákvæði“ skilmálabreytingarinnar þannig að hún sé að jafnvirði í íslenskum krónum, og að það bendi til þess að um sé að ræða lán í íslenskum krónum. Þá bendir stefndi á að í dómaframkvæmd hafi það ekki verið talið koma í veg fyrir að um sé að ræða lögmætt lán í erlendum gjaldmiðlum þótt tiltekið sé í skuldabréfi að lán sé „að jafnvirði“ ákveðinnar fjárhæðar í íslenskum krónum, þegar fjárhæðirnar séu jafnframt tilgreindar í hinum erlendu myntum eins og í þessu tilviki, sbr. Hrd. 446/2013.

Næst segi í skilmálabreytingunum: „Samkvæmt beiðni skuldara er skuldabréfi þessu breytt í erlent lán sem skiptist þannig: CHF 50% og JPY 50%.“ Svo sé tilgreint hverjir LIBOR grunnvextir séu á hvora mynt, hvert fast vaxtaálag sé og samtala vaxta. Þá sé kaupgengi hvorrar myntar tilgreint og svo upphæð lánsins í hvorri mynt fyrir sig. Ástæða þess að hlutfallsleg skipting lánsfjárhæðarinnar sé tilgreind sé einfaldlega sú að verið er að breyta láni sem þegar hefur verið veitt í íslenskum krónum í lán í tveimur erlendum myntum að beiðni lántaka og verði því að tilgreina hve stórum hluta af höfuðstól lánsins eigi að ráðstafa til erlends láns í hvorri mynt fyrir sig. Óhjákvæmilegt sé að reikna út stöðu lánsins í íslenskum krónum í því skyni að framkvæma breytinguna. Því sé enginn fótur fyrir því að þessi tilgreining bendi til þess að um ólögmætt gengistryggt lán sé að ræða. Sama ástæða sé fyrir því að kaupgengi svissneskra franka og japanskra jena sé tilgreint. Stefnandi hafi skuldað stefnda ákveðna fjárhæð í íslenskum krónum, og til að hægt væri að breyta þeirri skuld í skuld í framangreindum myntum hafi þurft að liggja fyrir hvaða gengi væri miðað við. Þannig fáist svo eiginleg lánsfjárhæð hinna erlendu lána. Þannig skiptist hvort lán fyrir sig í raun í tvö undirlán, eitt í hvorri mynt fyrir sig. Þannig skiptist lán númer [...] í undirnúmer [...] fyrir þann hluta lánsins sem hafi verið í svissneskum frönkum, upphaflega að fjárhæð 314.453 CHF, og undirnúmer [...] fyrir þann hluta lánsins sem var í japönskum jenum, upphaflega að fjárhæð 28.828.507 JPY. Lán númer [...] skiptist í undirnúmer [...] fyrir þann hluta lánsins sem var í svissneskum frönkum, upphaflega að fjárhæð 296.000 CHF, og undirnúmer [...] fyrir þann hluta lánsins sem var í japönskum jenum, upphaflega að fjárhæð 27.136.693 JPY.

Stefndi byggir á því að fyrir liggi skýr réttarframkvæmd Hæstaréttar þegar atvik séu eins og í þessu máli, þá teljist lán vera gild lán í erlendum myntum. Þannig komi skýrt fram í fyrirsögn umræddrar skilmálabreytingar að um sé að ræða skuldabréf í erlendum myntum, en þar segir: „Skilmálabreyting. Skuldabréf verðtryggt með föstum vöxtum og vaxtaendurskoðunarákvæði verður óverðtryggt í erlendum gjaldmiðlum með breytilegum vöxtum.“ Eins og áður segi sé fjárhæð skuldarinnar skýrlega tilgreind í svissneskum frönkum og japönskum jenum, í skilmálabreytingunum. Þá segi í skjalinu: „Þar sem skuldin verður framvegis í erlendum gjaldmiðli og óverðtryggð falla niður 1., 4., 10. og 11. töluliður af skilmálum skuldabréfsins um vísitölubindingu höfuðstóls, vaxtaendurskoðun og uppgreiðslugjald...“

Stefndi bendir á að einnig beri að líta til þess að vextir samkvæmt skuldabréfinu séu til samræmis við að um erlent lán sé að ræða, þeir séu skýrlega tilgreindir sem LIBOR vextir sem ákvarðist fyrir viðkomandi gjaldmiðil tveimur dögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils, að viðbættu tilgreindu vaxtaálagi. Þá segi að með LIBOR (London Inter Bank Offered Rate) vöxtum sé átt við vexti á millibankamarkaði í London eins og þeir séu auglýstir kl. 11:00 að staðartíma í London á BBAsíðum Reuter. Þá beri form og efni skjalsins það ótvírætt með sér að um sé að ræða lán í erlendum myntum. Loks beri þær skilmálabreytingar sem gerðar voru það skýrt með sér að um erlend lán sé að ræða. Þannig sé fyrirsögn skilmálabreytinga frá 20. október 2008 „Skilmálabreyting skuldabréfs í erlendum myntum/mynteiningum.“ Í skilmálabreytingaskjölunum sé gerð grein fyrir upprunalegri lánsfjárhæð í erlendum myntum og eftirstöðvum skuldarinnar í erlendum gjaldmiðlum. Fyrirsögn skilmálabreytinga sem gerðar voru þann 27. febrúar 2009 voru: „Skilmálabreyting skuldabréfs í erlendum og/eða innlendum gjaldmiðlum Breyting á gjalddögum – vextir við höfuðstól“. Í skjölunum séu eftirstöðvar skuldarinnar tilgreindar í erlendum gjaldmiðlum, en ekki tilgreindar jafnvirðisfjárhæðir í íslenskum krónum. Enn hafi verið gerð skilmálabreyting þann 31. maí 2009 og fyrirsögn hennar verið: „Skilmálabreyting skuldabréfs – Greiðslujöfnun skuldabréfs í erlendum myntum“.

Í skjölunum sé gerð grein fyrir upprunalegri lánsfjárhæð í íslenskum krónum, enda hafi lánin upphaflega verið tekin í þeirri mynt. Þá sé gerð grein fyrir eftirstöðvum skuldarinnar í erlendum gjaldmiðlum, en ekki tilgreindar jafnvirðisfjárhæðir í íslenskum krónum. Að auki megi benda á að stefnandi hafi þann 26. maí 2011 undirritað umsóknir sem bera yfirskriftina: „Umsókn um frestun á vaxtaendurskoðun erlends húsnæðisláns“, og að heiti skjala, sem undirrituð voru við höfuðstólslækkun og myntbreytingu í íslenskar krónur í nóvember 2011, beri það skýrt með sér að um var að ræða erlend fasteignalán, en skjölin beri yfirskriftina „Umsókn um höfuðstólslækkun og myntbreytingu fasteignaveðláns í erlendri mynt“. Til enn frekari staðfestingar á þessu undirritaði stefnandi skjöl vegna beggja lánanna sem bera yfirskriftina: „Yfirlýsing vegna erlends íbúðaláns afþökkun endurútreiknings“.

Stefndi mótmælir því að skylda stefnanda til að endurgreiða lánin í íslenskum krónum bendi eindregið til þess að lánið hafi verið í þeirri mynt, enda hafi Hæstiréttur ítrekað komist að þeirri niðurstöðu í sambærilegum málum að lán í erlendri mynt teljist ekki gengistryggt með ólögmætum hætti þótt lánsfjárhæðin sé greidd inn á reikning í íslenskum krónum og afborganir af því séu greiddar í íslenskum krónum. Vísast um þetta m.a. til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 524/2011 og 446/2013, en af þeim megi ráða að framangreind atriði hafi enga þýðingu, enda sé skuldbindingin mjög skýrlega tilgreind í erlendum gjaldmiðlum og því augljóslega um gilt lán í erlendum myntum að ræða.

Þá sé á því byggt í stefnu að öll háttsemi aðila í tengslum við umrædd lán sýni ótvírætt þann vilja þeirra og skilning að þau væru gengistryggð krónulán en ekki lán í erlendum myntum. Sé þessum sjónarmiðum stefnanda vísað á bug. Enginn fótur sé fyrir þeirri fullyrðingu að með skilmálabreytingunni í apríl 2006 hafi ætlunin verið að breyta skuldbindingu, sem áður hafi verið verðtryggð miðað við vísitölu neysluverðs, í skuldbindingu sem hafi verið verðtryggð miðað við þróun á gengi japansks jens og svissnesks franka. Þvert á móti komi ítrekað skýrt fram í skilmálabreytingunni að skuldabréfinu sé breytt í erlent lán og að skuldin verði framvegis í erlendum gjaldmiðli. Hæstiréttur hafi kveðið skýrt á um það að skilmálabreyting nægi til að breyta mynt skuldabréfs, sbr. dóm í máli nr. 332/2013. Loks verður ekki séð að útprentanir úr kerfum stefnda hafi neina þýðingu við úrlausn málsins. Að framangreindu virtu verði að leggja til grundvallar, með vísan til dómaframkvæmdar Hæstaréttar, að umrædd lán uppfylli öll efnis og formskilyrði til að teljast lán í erlendum gjaldmiðli.

Loks byggir stefndi á því að jafnvel þótt hin umdeildu lán teldust ólögmæt gengistryggð lán og fyrningarfrestir væru ekki taldir liðnir, verði ekki séð að stefnandi hafi sýnt fram á rétt til endurgreiðslu frá stefnda. Fyrir liggi að stefnandi afþakkaði endurútreikning sem honum bauðst á árinu 2011, af því að það kom betur út fyrir hann að þiggja höfuðstólslækkun erlendu lánanna. Hafi höfuðstólslækkunin samtals numið 50.080.413 krónum og stefnandi þá greitt upp lánin. Verði því ekki séð að forsendur séu fyrir frekari endurgreiðslum, jafnvel þótt lánin teldust ólögmæt gengistryggð lán.

Þá hefur stefnandi að mati stefnda ekki sýnt fram á að hann eigi rétt á greiðslum á grundvelli fullnaðarkvittana, jafnvel þótt hin umdeildu lán yrðu talin ólögmæt gengistryggð lán. Bendir stefndi á að endurgreiðsla á grundvelli þess að skuldari hafi fullgreitt vexti fyrir liðna tíð, með því að hafa jafnan greitt þá í samræmi við greiðslutilkynningar lánveitanda, sé undantekning frá meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til í lögskiptum aðila, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt sé. Stefnandi hafi ekki á nokkurn hátt sýnt fram á að skilyrði séu til að víkja frá meginreglunni. Bendir stefndi sérstaklega á að Hæstiréttur hafi talið skipta máli í þessu sambandi að aðstöðumunur sé milli aðila. Verði ekki séð að slíkur aðstöðumunur hafi verið fyrir hendi við umrædda lánveitingu, enda hafi stefnandi verið yfirlögfræðingur lánveitanda þegar lánið var veitt og skilmálum þess breytt á árinu 2006. Hann hafi því verið sérfróður um lánveitingar, og sem yfirlögfræðingur m.a. borið ábyrgð á skjalagerð og skilmálum þeim sem um sé deilt.

Stefndi reisir kröfur sínar um málskostnað úr henda stefnanda á 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Forsendur og niðurstaða:

Stefndi byggir á því að kröfur sem stefnandi geti mögulega haft uppi gegn stefnda vegna meintra ólögmætra gengistrygginga tilgreindra skuldabréfa, í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, séu fyrndar. Stefnandi telur hins vegar, með vísan til forsendna úrskurðar Landsréttar í málinu nr. 450/2019, að ekki verði fjallað um mögulega fyrningu krafna, og með vísan til sömu forsendna verði heldur ekki fjallað um mögulegan endurgreiðslurétt stefnanda á hendur stefnda eða skaðabótakröfur.

Í forsendum úrskurðar Landsréttar í málinu nr. 450/2019 segir, að fái stefnandi dóm fyrir kröfu sinni komi fleiri en ein tegund fjárkrafna á hendur stefnda til greina, svo sem krafa um endurgreiðslu ofgreidds fjár vegna uppgreiðslu lánanna, og skaðabótakrafa á grundvelli sakarreglunnar. Þá segir ennfremur: „Eins og mál þetta liggur fyrir verður að telja að ekki sé tímabært að taka afstöðu til þess hvort hinar meintu fjárkröfur, er sóknaraðili gæti átt á hendur varnaraðila að gengnum viðurkenningardómi, séu fallnar niður fyrir fyrningu. Þar með standa ákvæði 25. gr. laga nr. 91/1991 því ekki í vegi að málið sæti efnislegri meðferð fyrir héraðsdómi.“

Að mati dómsins ber að túlka forsendur Landsréttar með þeim hætti, að um mögulegar fjárkröfur, sem stefnandi kann síðar að gera á hendur stefnda, og fyrningu þeirra, verði ekki fjallað fyrr en að gengnum viðurkenningardómi, og þótt ekki liggi fyrir hvaða fjárkröfur stefnandi kann mögulega að gera síðar, fái hann dóm fyrir kröfu sinni, þá eigi stefnandi lögvarða hagsmuni í málinu, og að úrlausn þess hafi raunhæft gildi fyrir réttarstöðu aðila.

Samkvæmt framangreindu koma því ekki til skoðunar nú mögulegar fjárkröfur sem stefnandi kann síðar að gera á hendur stefnda, eða möguleg fyrning þeirra, þar með talin skaðabótakrafa. Þá verður að telja að bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010 og 1. gr. laga nr. 38/2014, standi því ekki í vegi að stefnandi geti sett fram viðurkenningarkröfu. Byggist sú niðurstaða á því að nefnt ákvæði, sem er sérákvæði um fyrningu, eigi samkvæmt orðanna hljóðan eingöngu við um uppgjörskröfur vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga. Þær uppgjörskröfur hafa verið skýrðar til samræmis við önnur ákvæði laga nr. 151/2010 sem kröfur grundvallaðar á endurútreikningi ólögmætra gengistryggðra lána. Þótt fyrir liggi endurútreikningur stefnanda í málinu, sem stefnandi vísar til um lögvarða hagsmuni sína, verður við það að miða, sbr. framangreint, að ekki liggi fyrir hvaða kröfur stefnandi muni mögulega gera síðar og á hvaða lagagrundvelli, fái hann viðurkenningardóm í málinu, og er því ekki útilokað að framangreind ákvæði í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu taki ekki til þeirra krafna.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti og hafi með því firrt sig rétti til greiðslu, jafnvel þótt fyrningarfrestur mögulegra krafna hans teljist ekki liðinn. Eins og fram er komið verður ekki fjallað um fyrningu mögulegra krafna stefnanda, og með sama hætti fer ekki fram mat á því hvort stefnandi hafi mögulega firrt sig rétti til greiðslu krafna sem ekki liggur fyrir hverjar kunni að verða. Til skoðunar kemur hins vegar hvort stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti við að setja fram viðurkenningarkröfu þessa máls.

Umþrætt skuldabréf málsins, að teknu tilliti til gerðra skilmálabreytinga, voru greidd upp í nóvember 2011, í framhaldi af höfuðstólslækkun, með þeim hætti að stefnandi gaf út ný skuldabréf, og afþakkaði endurútreikning eldri bréfa. Í skjölum því samfara kom skýrt fram að með undirritun sinni fyrirgerði stefnandi ekki betri rétti sínum, kæmi til lagabreytinga eða kæmist Hæstiréttur Íslands að þeirri niðurstöðu að viðhafa skyldi aðra aðferð við endurútreikning sams konar lána. Með bréfi stefnanda, dags. 21. júlí 2016, til stefnda var krafist endurútreiknings á erlendu lánunum, en því var hafnað af stefnda. Þann 29. mars 2017 undirrituðu aðilar málsins samkomulag um uppgreiðslu lánanna útgefnum í nóvember 2011. Þar kemur fram að stefnandi muni greiða lánin upp með fyrirvara um endurkröfu á grundvelli endurútreiknings fái hann dómsniðurstöðu í samræmi við kröfur sínar. Stefnandi höfðaði síðan mál gegn stefnda fyrir Héraðsdómi Reykjaness þann 9. maí 2017, þar sem hann gerði sömu dómkröfur og hann gerir nú. Þann 29. nóvember 2017 var því máli vísað frá dómi á þeim forsendum að stefnandi hefði ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni. Stefnandi fékk þá löggiltan endurskoðanda til þess að endurútreikna umþrætt skuldabréf frá árinu 2005, út frá þeim forsendum að gengistrygging þeirra væri felld út, og í framhaldi af því höfðaði stefnandi þetta mál með birtingu stefnu þann 19. febrúar 2019.

Samkvæmt framangreindu var stefndi grandsamur um að stefnandi gæti gert kröfu á hendur honum eftir nóvember 2011, vegna mögulegra lagabreytinga og réttaróvissu, án tilgreinds tímamarks. Vegna þeirrar óvissu voru framangreind fyrningarákvæði XIV í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum meðal annars sett um lengri fyrningartíma á kröfum um ólögmæti gengistryggðra lána. Að mati dómsins leiðir framangreint til þess að þegar stefnandi setur fram kröfu um endurútreikning í júlí 2016 hafi tómlætisáhrifa ekki gætt. Þá er ljóst að með samkomulagi aðila á árinu 2017 mátti stefndi búast við því að stefnandi myndi höfða mál, sem hann hefur nú gert í tvígang. Þótt liðið hafi rúmt ár frá því að fyrra málinu var vísað frá dómi og þar til þetta mál var höfðað verður það að mati dómsins ekki metið stefnanda til tómlætis.

Að framangreindu frágengnu kemur til úrslausnar dómsins hvort fallast megi á kröfu stefnanda um viðurkenningu á því að umþrætt skuldabréf frá árinu 2005, eins og þeim var breytt með skilmálabreytingum, dags. 28. apríl 2006, séu í íslenskum krónum og bundin ólögmætri gengistryggingu. Málsástæður stefnanda sem fram komu við flutning málsins um að engin skilmálabreyting hefði í raun verið gerð á skuldabréfunum sjálfum samrýmast ekki dómkröfum stefnanda og eru of seint fram komnar.

Í dómum Hæstaréttar sem fallið hafa í ágreiningsmálum um ólögmætar gengistryggingar hefur um álitaefnið fyrst og fremst verið litið til heitis skuldabréfsins, tilgreiningar lánsfjárhæðar og vaxta, og þeirra skilmálabreytinga sem gerðar hafa verið, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar nr. 3/2013.

Sú sérstaða sem felst í þessu máli, og óumdeild er, er að upphaflega gaf stefnandi út skuldaviðurkenningar í formi skuldabréfa í íslenskum krónum, sem bundnar voru vísitölu neysluverðs. Í máli stefnanda fyrir dómi kom fram að hann hefði átt frumkvæði að því að fá þeim bréfum skilmálabreytt, og hafi hann undirritað lánsumsóknir og skilmálabreytingar þess efnis þann 28. apríl 2006. Ósannað er að það hafi verið huglæg afstaða beggja aðila að um væri að ræða íslensk lán, bundin við gengi erlendra mynta. Við úrlausn málsins ber að meta með hlutlægum hætti hvort nefndar skilmálabreytingar gefi það skýrt til kynna að skuldabréfunum hafi verið breytt í erlend lán, eða hvort í skilmálabreytingunum hafi falist ólögmæt gengistrygging á skuldabréfum í íslenskum krónum.

Miklu skiptir við úrlausn málsins að þær upplýsingar sem fram koma í lánsumsóknum og skilmálabreytingunum taka mið af þeirri staðreynd að skuldabréfin voru í íslenskum krónum áður en skilmálabreytingar voru gerðar. Á þeim forsendum er fyrst getið um stöðu bréfanna á uppgjörsdegi í íslenskum krónum, og síðan hvernig sú fjárhæð er yfirfærð yfir á tilteknar fjárhæðir í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Skýrir það tilgreiningu og röð þeirra upplýsinga sem fram koma og hlutfallslega skiptingu lánsfjárhæðar í lánsumsóknum og skilmálabreytingum.

Í heiti skilmálabreytinganna kemur fram: „Skuldabréf verðtryggt með föstum vöxtum og vaxtaendurskoðunarákvæði verður óverðtryggt í erlendum gjaldmiðlum með breytilegum vöxtum.“ Í texta skilmálabreytinganna kemur fram: „Að beiðni skuldara er skilmálum þessa skuldabréfs breytt þannig að eftirstöðvar höfuðstóls þess, sem nú er að jafnvirði í íslenskum krónum ISK... skal greiðast með 100 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti. Af höfuðstól skuldar þessarar eins og hann er á hverjum tíma ber að greiða breytilega vexti.“ Þá kemur fram: „Samkvæmt beiðni skuldara er skuldabréfi þessu breytt í erlent lán sem skiptist þannig: CHF 50% og JPY 50%.“ Nánar kemur síðan fram í skilmálabreytingum um fjárhæðir hvorrar myntar fyrir sig og um tilgreiningu til LIBOR vaxta. Einnig kemur fram: „Þar sem skuldin verður framvegis í erlendum gjaldmiðli og óverðtryggð falla niður 1., 4., 10. og 11. töluliður af skilmálum skuldabréfsins um vísitölubindingu höfuðstóls, vaxtaendurskoðun og uppgreiðslugjald.“

Að framangreindu virtu um heiti og texta skilmálabreytinganna, auk tilgreiningar mynta, lánsfjárhæða og vaxta, er það niðurstaða dómsins að um ótvíræða breytingu á skuldaviðurkenningum stefnanda hafi verið að ræða, á þann hátt að verið var að breyta skuldabréfunum, sem áður voru í íslenskum krónum, í erlend lán. Skiptir þá ekki máli þótt vísað sé til þess að skuldabréfin væru að jafnvirði í íslenskum krónum, eða að stefnanda hafi borið að greiða af láninu í íslenskum krónum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar Íslands nr. 446/2013. Að því sögðu getur ekki skipt máli hvort stefnandi hafi átt gjaldeyrisreikning eða hvort lögð hafi verið fram yfirlit um kaup stefnda eða stefnanda á gjaldeyri, eða hvort gögn, eins og útprentun úr lánakerfi stefnda eða greiðsluáætlanir, gefi upp stöðu skuldabréfanna í íslenskum krónum. Með sama hætti getur ekki skipt máli hvort fram komi í lánsumsóknum möguleg hámarkslán í íslenskum krónum og verðmat fasteignar í íslenskum krónum, eða hvort getið sé um íslenskan bankareikning stefnanda. Þá þykir ekkert það fram komið í öðrum gögnum málsins að það breyti framangreindri niðurstöðu, en í málavaxtalýsingu málsins eru meðal annars raktar skilmálabreytingar lánanna, auk umsókna stefnanda um greiðslujöfnun og höfuðstólslækkun, þar sem ítrekað kemur fram að um skuldabréf í erlendum myntum hafi verið að ræða.

Með vísan til alls framangreinds verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda í máli þessu, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur.

B-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfu stefnanda, E-kk-nf P-kk-ef T-kk-nf.

Stefnandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.

B-kk-nf H-kk-nf

Að framangreindu virtu um heiti og texta skilmálabreytinganna, auk tilgreiningar mynta, lánsfjárhæða og vaxta, er það niðurstaða dómsins að um ótvíræða breytingu á skuldaviðurkenningum stefnanda hafi verið að ræða, á þann hátt að verið var að breyta skuldabréfunum, sem áður voru í íslenskum krónum, í erlend lán. Skiptir þá ekki máli þótt vísað sé til þess að skuldabréfin væru að jafnvirði í íslenskum krónum, eða að stefnanda hafi borið að greiða af láninu í íslenskum krónum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar Íslands nr. 446/2013. Að því sögðu getur ekki skipt máli hvort stefnandi hafi átt gjaldeyrisreikning eða hvort lögð hafi verið fram yfirlit um kaup stefnda eða stefnanda á gjaldeyri, eða hvort gögn, eins og útprentun úr lánakerfi stefnda eða greiðsluáætlanir, gefi upp stöðu skuldabréfanna í íslenskum krónum. Með sama hætti getur ekki skipt máli hvort fram komi í lánsumsóknum möguleg hámarkslán í íslenskum krónum og verðmat fasteignar í íslenskum krónum, eða hvort getið sé um íslenskan bankareikning stefnanda. Þá þykir ekkert það fram komið í öðrum gögnum málsins að það breyti framangreindri niðurstöðu, en í málavaxtalýsingu málsins eru meðal annars raktar skilmálabreytingar lánanna, auk umsókna stefnanda um greiðslujöfnun og höfuðstólslækkun, þar sem ítrekað kemur fram að um skuldabréf í erlendum myntum hafi verið að ræða.

Með vísan til alls framangreinds verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda í máli þessu, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur.

B-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfu stefnanda, E-kk-nf P-kk-ef T-kk-nf.

Stefnandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.

B-kk-nf H-kk-nf