S-4666/2023

Mál þetta, sem dómtekið var 20. september 2023, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 22. ágúst sama ár, á hendur X, kennitala [...], [...], Reykjavík, „fyrir rán með því að hafa, þriðjudaginn 20. júlí 2021, í verslun [...]að [...]í Reykjavík, gengið að starfsmönnunum A, [kennitala] [...], B, [kennitala] [...], og C, [kennitala] [...], sem voru við vinnu í versluninni og krafið þau um pening en þegar þau [skildu] hann ekki barið vínflösku í afgreiðsluborðið og ógnað þeim með brotinni flöskunni þar til Aopnaði peningaskúffuna í afgreiðslukassanum og ákærði teygði sig yfir afgreiðsluborðið og tók peningaseðla að óþekktri fjárhæð úr peningaskúffunni og fór í framhaldinu út úr versluninni.

M. 007-2021-

[...]

Telst háttsemi þessi varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Þess er krafist að ákærða verði gert að sæta öryggisráðstöfun á viðeigandi stofnun, sbr. 62. gr. og 63. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og að greiða allan sakarkostnað.“

Ákæran var birt fyrir ákærða við þingfestingu málsins 20. september 2023 og fór fram aðalmeðferð sama dag. Ákæruvaldið gerir sömu dómkröfur og greinir í ákæru. Ákærði játar háttsemina samkvæmt ákæru og krefst þess að honum verði gert að sæta vægasta öryggisúrræði sem völ er á. Einnig krefst ákærði þess að allur sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda.

II.

Málsatvik:

Að kvöldi þriðjudagsins 20. júlí 2021 barst lögreglu tilkynning um rán í verslun [...], [...], Reykjavík. Til að byrja með voru framkomnar upplýsingar á þá leið að grímuklæddur maður væri með hníf í versluninni að ógna starfsfólki. Stuttu síðar bárust lögreglu upplýsingar um að sami maður hefði ógnað starfsfólki með brotinni flösku, tekið peninga úr búðarkassa og hraðað sér á brott. Lögreglumenn voru sendir á staðinn og til leitar í nágrenninu og fengust frekari upplýsingar um útlit mannsins og hvert hann hefði farið. Rannsóknarlögreglumaður var kallaður til starfa á vettvangi og var meðal annars aflað myndefnis úr öryggismyndavélum verslunarinnar.

Við frekari athugun á haldlögðu myndefni og skoðun á upptökum úr eftirlitsmyndavélum lögreglu í miðborginni sást til ferða mannsins stuttu eftir hið meinta rán. Var hann með sóttvarnagrímu fyrir andlitinu og virtist hann hafa tekið sér far með leigubifreið stuttu eftir að hann fór úr versluninni. Þá leiddi frekari athugun á myndefni í ljós aðrar ferðir mannsins um miðborgina í aðdraganda hins meinta ráns, þar með talið á Laugavegi. Síðar sama kvöld var óskað eftir aðstoð lögreglu á hótel við Laugaveg út af manni sem sagður var valdur að eignaspjöllum. Reyndist ákærði vera umræddur maður sem tilkynnt var um. Að sögn lögreglu var hann í annarlegu ástandi á þeim tíma og virtist eiga við geðræn veikindi að stríða. Greindi hann lögreglumönnum að fyrra bragði frá því að hann hefði framið rán í téðri [...] verslun fyrr um daginn. Leiddi þetta til þess að ákærði var hand-tekinn og færður á lögreglustöð.

Við frekari rannsókn málsins fór meðal annars fram úrvinnsla og skýrslugerð varðandi haldlagt myndefni og hvað haft var eftir vitni, starfsmanni í téðri verslun. Samrýmdist haldlagt myndefni útliti ákærða og virtist fyrrgreind frásögn hans eiga við rök að styðjast. Ákærði gaf skýrslu undir hádegi næsta dag með réttarstöðu sakbornings og greindi hann frá atvikum eins og þau horfðu við honum. Gekkst hann að mestu við því að hafa verið að verki í umrætt skipti, ógnað starfsfólki og tekið peninga úr versluninni. Kvaðst hann ekki muna hverju hann hefði hótað. Jafnframt sagði hann að ætlan hans hefði í raun aldrei verið að meiða neinn í versluninni ef hann hefði ekki náð fram vilja sínum. Þá skýrði hann gjörðir sínar af ástæðum sem virtust taka mið af ranghugmyndum af geðrænum toga. Á síðari stigum var, að kröfu lögreglustjóra, hlutast til um rannsókn á geðrænu heilbrigði ákærða. Þann 2. júní 2023 var D, geð- og embættislæknir fenginn til þess starfa sem dómkvaddur matsmaður.

Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns, dagsettri 10. júlí sama ár, greinir meðal annars að veikindi ákærða hafi staðið yfir um margra ára skeið og að þau séu samofin fíkni-vanda. Hann hafi endurtekið farið í geðrof og hið fyrsta hafi verið á árinu 2014. Frá þeim tíma hafi þróun á veikindunum verið mjög erfið og með endurteknum versnunum. Hann hafi í raun verið samfellt í mikilli meðferð á vegum geðdeildar Landspítala með lang-tímalegum á geðdeildum og sérhæfðri endurhæfingargeðdeild. Þá hafi ákærða nokkrum sinnum af fyrrgreindum ástæðum, á tímabili frá 2015 til 2021, verið gert að sæta sjálf-ræðissviptingu til að koma við meðferð. Hann njóti sem stendur búsetu í íbúðarkjarna með sólarhringsþjónustu og fái geðrofslyf. Ákærði hafi í allmörg ár verið með viðvarandi einkenni en inn á milli hafi komið stuttir tímar með minni einkennum. Hann hafi við gerð matsins verið hugsana truflaður með flóru ranghugmynda og truflaður af skipandi rödd-um og ofskynjunum sem hafi áhrif á atferli hans og líðan. Ákærði hafi því augljósan stuðning af starfsmönnum fyrrgreinds íbúðarkjarna og njóti stuðnings af sólarhringsþjón-ustu sem þar er í boði. Ákærði búi við hugræna og vitræna skerðingu af veikindunum sem hafi áhrif á hugsun hans og túlkun á raunveruleikanum.

Í niðurstöðum matsgerðarinnar greinir meðal annars að ákærði hafi sökum geðveiki verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á verknaðarstundu í merkingu 15. gr. almennra hegningarlaga. Þótt ákærði hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á verknaðar-stundu hafi það ástand hans að nokkru leyti orðið betra síðar. Ákærði búi þó enn við mikil veikindi með ranghugmyndum, ofheyrnum og skertri hugrænni getu. Að því leyti muni refsing ekki bera árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Að auki greinir í niðurstöðu téðrar matsgerðar um skilyrði 62. og 63. gr. téðra laga: Ljóst er að [ákærði] getur verið hættu-legur þegar geðklofa sjúkdómur hans er ekki meðhöndlaður og hann í þéttu eftirliti, eins og sést á þeim atburði sem hér er til umfjöllunar en einnig í öðrum atvikum sem lýst er ítarlega í mjög viðamikilli sjúkraskrá þar sem komið hefur til átaka við hann á sjúkra-deildum. Hann er í dag í virkri geðrofslyfjameðferð sem heldur einkennum hans niðri að hluta og jafnframt er hann í eftirliti frá geðdeild Landspítala. Þá er hann í búsetukjarna þar sem er starfsfólk allan sólarhringinn sem hefur auga með honum og aðstoðar eftir föngum. Í ljósi þess hve mikið veikur hann er í dag er brýnt að þessi þjónusta haldi áfram og ekki verði rof á. Nauðsynlegt er að lyfjataka sé tryggð með forðasprautumeðferð annars vegar og að fylgst sé með blóðgildum lyfjameðferðarinnar. Þá er nauðsynlegt að hann sé í þéttu eftirliti í formi viðtala nokkrum sinnum í mánuði á ábyrgð lækna geð-deildar. Ef versnun verður á ástandi hans [ og/ eða] hann sýnir ógnandi hegðun þarf að leggja hann hratt inn á geðdeild.

III.

Skýrslur fyrir dómi:

Ákærði greindi meðal annars frá því að hann játaði háttsemi samkvæmt ákæru, hann sæi mikið eftir því sem hefði gerst og að hann myndi ekki láta það gerast aftur. Hann hefði síðan haldið sig frá vímuefnum og afbrotum. Þá hefði hann ekki sætt afskiptum af hálfu lögreglu eftir umrætt rán fyrir utan eitt atvik sem hefði komið upp en hann kvaðst ekki vilja tjá sig um það. Ákærði greindi frá tilteknum geðrofseinkennum sem enn væru eða hefðu verið til staðar en væri haldið niðri með lyfjagjöf. Þá kvaðst hann sammála núver-andi lyfjagjöf, meðferð og greiningu. Hann sagði einnig að sér liði vel í núverandi búsetu-úrræði og að vel væri hugsað um sig.

Dómkvaddur matsmaður, D geð- og embættislæknir, staðfesti og gerði nánar grein fyrir framangreindri matsgerð. Í vætti hans kom meðal annars fram að tryggja þyrfti áframhaldandi læknismeðferð, eins og verið hefði. Kvaðst matsmaður telja að unnt væri að tryggja velferð ákærða í núverandi búsetuúrræði að því gefnu að það væri öruggt að hann fengi áframhaldandi lyfja- og viðtalsmeðferð. Matsmaður kvaðst hafa áhyggjur af því að ákærði væri sjálfráða þar sem fyrri sjálfræðissvipting hefði ekki verið framlengd. Væri þar um að ræða óvissuþátt sem gæti truflað áframhaldandi lyfjagjöf og læknis-meðferð. Geðræn veikindi ákærða væru alvarleg en hann hefði ekki verið hættulegur í mats viðtali enda á þeim tíma í tryggri læknismeðferð. Ákærði væri hins vegar með langa sögu um geðræn veikindi og í gegnum tíðina hefðu komið upp ofbeldiskennd atvik í tengslum við lyfjagjöf sem hefði misfarist. Í slíkum tilvikum hefði ákærði stjórnast af ímynduðum röddum og ekki verið með innsæi í eigin stöðu og veikindi. Að því virtu væri ákærði hættulegur, til að mynda ef seinkun eða tafir yrðu á meðferð og mætti þá engu skeika. Um vætti matsmanns að öðru leyti vísast til málavaxtalýsingar um efni matsgerðar.

IV.

Niðurstöður:

Í málinu er ekki ágreiningur um verknaðarlýsingu ákæru og hefur ákærði gengist við þeirri háttsemi sem þar greinir. Játning ákærða er í samræmi við gögn málsins. Að þessu virtu er það niðurstaða dómsins að lögfull sönnun liggi fyrir því að ákærði hafi framið brotið sem honum er gefið að sök í ákærunni. Verður hann því sakfelldur samkvæmt ákæru og er brotið rétt fært til refsiákvæðis.

Ákæruvaldið gerir ekki refsikröfu í ákæru. Úrlausn málsins hverfist um það hvort dæma eigi ákærða í öryggisgæslu eða vægari úrræði af þeim toga sem greinir í 62. gr. almennra hegningarlaga. Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir mati á geðhögum ákærða. Þá liggur fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns og vætti hans fyrir dómi um að ástand ákærða á verknaðarstundu hafi verið með þeim hætti sem greinir í 15. gr. almennra hegn-ingarlaga. Samkvæmt gögnum málsins, framburði ákærða fyrir dómi, auk fyrrgreindrar matsgerðar og vættis hins dómkvadda matsmanns, bendirallt til þess að ákærði hafi um-ræddan dag verið í alvarlegu geðrofsástandi vegna alvarlegs geðsjúkdóms á verknaðar-stundu. Að þessu virtu er það niðurstaða dómsins að leggja verði til grundvallar að ákærði hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á verknaðarstundu í merkingu 15. gr. almennra hegningarlaga.

Í 62. gr. almennra hegningarlaga er kveðið á um heimild dómstóla, ef það þykir nauð-synlegt vegna réttaröryggis, komi til þess að maður er sýknaður af refsikröfu samkvæmt 15. gr. í sömu lögum, eða refsing telst árangurslaus í merkingu 16. gr. téðra laga, að ákveða með dómi að gerðar skuli ráðstafanir til að varna því að háski verði af manni. Þá er í 62. gr. laganna jafnframt kveðið á um að ef ætla megi að vægari ráðstafanir, svo sem trygging, bann við dvöl á ákveðnum stöðum eða svipting lögræðis, komi ekki að notum megi ákveða að honum verði komið fyrir á viðeigandi hæli. Skal þá skipa honum til-sjónarmann. Að breyttu breytanda á allt framangreint einnig við þegar ákæruvaldið krefst ekki refsingar og hefur aðeins í frammi kröfu um téðar ráðstafanir. Hugtakið öryggis-gæsla kemur ekki fyrir í almennum hegningarlögum en þar er sagt að koma megi manni fyrir á viðeigandi hæli samkvæmt framangreindu ákvæði. Inntak þeirrar gæslu sem um ræðir tak markast við það sem nauðsynlegt telst til að tryggja að háski stafi ekki af þeim sem henni sætir. Þegar komist er að niðurstöðu í refsimáli um hvort ákærður maður skuli vegna sakhæfisskorts sæta öryggisgæslu verður samkvæmt venju að fela fullnustu-yfirvöldum að ákveða inntak hennar fyrst um sinn, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 688/2014 og fræðigrein um þetta réttarsvið sem birt er í Tímariti Lögréttu, 2. tölublaði 2009, bls. 152– 153. Ber þeim stjórnsýsluaðilum að gæta meðalhófs við framkvæmd gæslunnar á því hæli sem telst viðeigandi. Þá veita ákvæði 62. gr. almennra hegningar-laga heimild til að krefjast, þegar ár er liðið frá dómsúrlausn, í sérstöku máli á hendur stjórnvöldum, lausnar úr öryggisgæslu eða breytingar á þeirri vistun og meðferð sem fullnustuyfirvöld hafa ákveðið að viðkomandi maður sæti. Slík krafa sætir sérstakri dómsmeðferð í samræmi við framangreint og að gættri 3. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Koma á því stigi til athugunar nánari skilyrði gæslunnar og vistunar-staður svo að viðeigandi stjórnsýsluaðili megi framfylgja þeim og sá sem í hlut á viti sem gleggst hvaða skilyrðum hann þurfi að hlíta.

Ákærði er með sögu um langvarandi geðræn veikindi af alvarlegum toga. Hann er sam-kvæmt matsgerð og vætti dómkvadds matsmanns greindur með geðklofa og fjölfíkn.

Ljóst er af matsgerðinni og vætti matsmannsins að innsæi ákærða er í aðalatriðum skert og staða hans er og hefur verið verulega brothætt til langs tíma. Bendir allt til þess að hið sama eigi við um óákveðinn tíma til framtíðar litið og að hann sé mjög háður áframhald-andi læknismeðferð, allt eins og verið hefur. Þá liggur fyrir að ákærði er sjálfráða og verður að telja að það sé áhættuþáttur sem geti raskað áframhaldandi meðferð og stöðug-leika ákærða komi til þess að hann verði ósamvinnufús við meðferðaraðila eða að hann leiti að nýju í áhættuhegðun. Að framangreindu virtu er það mat dómsins að nauðsynlegt sé vegna réttaröryggis að kveða nú á um ráðstafanir til að varna því að háski verði af ákærða til framtíðar litið. Er því nauðsynlegt að ákærði sæti öruggri gæslu á viðeigandi hæli. Með vísan til þess sem áður greinir verður að færa ákvörðun um inntak þeirrar gæslu fyrst um sinn í hendur fullnustuyfirvalda. Af hálfu dómsins er engu að síður tekið undir það sem fram kemur í matsgerð og vætti dómkvadds matsmanns, að sérstakt tillit verði tekið til núverandi meðferðar og stuðnings sem ákærði nýtur á vegum geðdeildar Landspítalans, þar með talið eftirlits, stuðnings og lyfjagjafar, og að hann njóti jafnframt áfram þjónustu í búsetukjarna með sólarhringsþjónustu, allt eins og verið hefur. Verður að óbreyttu að ætla að fullnustuyfirvöld taki í talsverðum mæli mið af búsetu, eftirliti, stuðningi og meðferð sem verið hefur hjá ákærða og síður sé mikilvægt að öryggisgæslan fari fullum fetum fram innan lokaðrar stofnunar réttargeðdeildar.

Að öllu framangreindu virtu, og með vísan til 1. mgr. 233. gr. og 2. mgr. 235. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, ber að fella allan sakarkostnað á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, U-kk-ef A-kk-ef E-kk-ef lögmanns, vegna vinnu á rannsóknarstigi og fyrir dómi, sem ráðast af tímaskýrslu, 632.772 krónur að með-töldum virðisaukaskatti.

Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Á-kk-nf B-kk-nf S-kk-nf aðstoðarsaksóknari.

D-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Ákærði, X, sæti öruggri gæslu á viðeigandi hæli.

Allur sakarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, U-kk-ef A-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 632.772 krónur.

D-kk-nf K-kk-nf