E-2770/2015

I

Mál þetta, sem var dómtekið 29. febrúar sl., er höfðað 31. ágúst 2015 af H-kvk-þgf Í-kvk-þgf, Kristnibraut 49 í Reykjavík, gegn Lífeyrissjóði verzlunarmanna, Húsi verslunarinnar í Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi veðsetning sú sem stefnandi veitti í fasteign sinni að Kristnibraut 49, Reykjavík íbúð 01-0201 og bílskúr 01-009, fnr. 226-0242 og 226-0235, með undirritun sinni á veðskuldabréf nr. 49552, útgefið af V-kk-þgf G-kk-þgf, til Lífeyrissjóðs verzlunarmanna 24. október 2007. Einnig er þess krafist að stefnda verði gert að aflýsa framangreindu veðskuldabréfi af fasteigninni.

Jafnframt er þess krafist af hálfu stefnanda að felld verði úr gildi veðsetning sú sem stefnandi veitti í fasteign sinni að Kristnibraut 49, Reykjavík, íbúð 01-0201 og bílskúr 01-009, fnr. 226-0242 og 226-0235, með undirritun sinni á yfirlýsingu um nýja veðsetningu vegna flutnings á láni nr. 49750, dags. 22. janúar 2009, til tryggingar skuld V-kk-ef G-kk-ef við Lífeyrissjóð verzlunarmanna samkvæmt skuldabréfi útgefnu 22. janúar 2008. Einnig er þess krafist að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfinu af fasteigninni.

Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram í málinu eða að mati réttarins.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar úr hendi stefnanda að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

II

Málavextir eru þeir að sonur stefnanda, V-kk-nf G-kk-nf, sótti 4. október 2007 um lán til 40 ára hjá stefnda, Lífeyrissjóði verzlunarmanna, að fjárhæð 6.300.000 krónur. Í lánsumsókn hans, sem gerð var með því að fylla út eyðublað stefnda, kom fram að til tryggingar láninu yrði fasteignin að Kristinbraut 49 sett að veði, en fasteignin er í eigu stefnanda. Með umsókninni fylgdi þinglýsingarvottorð fasteignarinnar, dags. 3. október 2007. Á þinglýsingarvottorðið hefur verið handskrifað: „veðl. ok samkv. símtali v/H-kvk-þf 22/10 '07.“

Lántaki gaf út veðskuldabréf til stefnda að fjárhæð 6.300.000 krónur 24. október 2007, en bréfið ber númerið 49552. Stefnandi undirritaði bréfið til staðfestingar á því að hún samþykkti veðsetninguna. Maki stefnanda, G-kk-nf H-kk-nf, sem nú er látinn, samþykkti veðsetninguna einnig með undirritun sinni. Stefnandi og maki hennar undirrituðu jafnframt sérstakt blað sem ber yfirskriftina „Ábending“, dags. 24. október 2007. Þar er í sex liðum lýst hvað felist í veðsetningu fasteignarinnar og hvaða afleiðingar það geti haft komi til vanskila á láninu. Í lokalið ábendingarinnar segir eftirfarandi: „Þess vegna vill Lífeyrissjóður verzlunarmanna benda á þessi atriði og ítreka fyrir aðilum að kynna sér þau vel og að þeir þurfi að bera mikið traust til aðila, sem er að fá veðið lánað.“ Neðst á skjalinu er yfirlýsing þar sem stefnandi gefur til kynna að hún hafi kynnt sér ofangreindar ábendingar.

Veðskuldabréfinu var þinglýst í fasteignabók fasteignarinnar að Kristinbraut 49 26. október 2007. Lánsfjárhæðin var greidd sama dag inn á reikning lántaka að frádregnu lántökugjaldi.

V-kk-nf sótti aftur um lán hjá stefnda 17. janúar 2008, nú að fjárhæð 1.100.000 krónur. Í lánsumsókninni kemur fram að til tryggingar á efndum lántaka yrði veitt veð í fasteigninni að Sólheimum 17A í Reykjavík. Með lánsumsókninni fylgdi þinglýsingarvottorð fasteignarinnar, dags. 16. janúar 2008, en þar kemur fram að I-kk-nf R-kk-nf I-kk-nf og G-kvk-nf K. K-kvk-nf séu eigendur fasteignarinnar. Á vottorðið er handritað: „veðl. ok samkv. símtali v/G-kvk-þf / mjög jákvæð / 21/1‘08/RJ.“

V-kk-nf gaf út veðskuldabréf nr. 49750, dags. 22. janúar 2008, til stefnda, þar sem framangreind fasteign var sett að veði til tryggingar á greiðslum samkvæmt bréfinu. I-kk-nf og G-kvk-nf samþykktu veðsetningu fasteignarinnar með undirritun sinni á bréfið. Þau undirrituðu einnig sams konar ábendingu og yfirlýsingu og lýst var hér að framan, dags. 8. febrúar 2008.

Veðskuldabréfi þessu var þinglýst á fasteignina 12. febrúar 2008 og var lánsfjárhæðin greidd 13. sama mánaðar inn á reikning lántaka að frádregnu lántökugjaldi og þinglýsingarkostnaði.

Lántaki óskaði eftir því, með umsókn dags. 23. október 2008, að veðið til tryggingar á greiðslu samkvæmt veðskuldabréfinu 22. janúar 2008, yrði flutt yfir á fasteignina Kristnibraut 49. Beiðninni fylgdi ódagsett greiðslumat sem ber með sér að hafi verið gert í Glitni banka. Þar eru tilgreindar skuldir lántaka og greiðslubyrði þeirra á mánuði sem og mánaðarlegar heildartekjur hans. Jafnframt er þar tilgreind fjárhæð sem átti að endurspegla mánaðarlega framfærslu hans. Samkvæmt greiðslumatinu var áætlað að tekjuafgangur lántaka á mánuði næmi 3.128 krónum. Á greiðslumatinu kemur fram að það gilti til 1. janúar 2009.

Stefnandi og maki hennar ásamt lántaka undirrituðu yfirlýsingu um nýja veðsetningu, dags. 22. janúar 2009. Með henni samþykktu þau að fasteignin að Kristinbraut 49 yrði veðsett til tryggingar á greiðslu á láni samkvæmt skuldabréfi 22. janúar 2008.

Stefnandi og maki hennar undirrituðu yfirlýsingu, dags. 9. mars 2009, um að þau hefðu kynnt sér ábendingu stefnda um hvað fælist í veðsetningu fasteignarinnar og hvaða áhrif vanskil lántaka gætu haft. Í 6. lið ábendingarinnar kemur fram að þegar setja ætti fasteign annars manns en lántaka, maka hans eða aðila sem er í óvígðri sambúð eða staðfestri samvist með að veði þyrfti lántaki að leggja fram greiðslumat banka eða annarrar viðurkenndrar fjármálastofnunar sem „staðfestir greiðslugetu lántaka“. Jafnframt var á það bent að með samþykki lántaka gæti sá sem ætlaði að lána fasteign sína til veðsetningar kynnt sér niðurstöðu greiðslumats. Þá segir þar að ef niðurstaða greiðslumats bendir til þess að lántaki geti ekki efnt skuldbindingar sínar, en eigandi fasteignar vill engu að síður veita lántaka veð, beri honum að staðfesta það sérstaklega skriflega. Að öðru leyti var orðalag ábendingarinnar það sama og áður.

Yfirlýsing um nýja veðsetningu og veðbandslausn var send til þinglýsingar 13. mars 2009 og var henni þinglýst 16. sama mánaðar.

Sú breyting var gerð á greiðsluskilmálum ofangreindra veðskuldabréfa 16. júní 2009 að engar afborganir höfuðstóls og vaxta skyldu greiddar í eitt ár. Skilmálabreytingarnar voru undirritaðar af stefnanda. Í málinu liggja fyrir bréf stefnda til stefnanda, dags. 17. febrúar 2011, 20. janúar 2012, 4. febrúar 2013, 26. mars 2014 og 18. mars 2015, þar sem hún er upplýst um uppreiknaðar eftirstöðvar framangreindra lána.

Með bréfi lögmanns stefnanda 17. mars 2015 var þess krafist að stefndi samþykkti kröfu þess efnis að veðsetning fasteignarinnar að Kristnibraut 49 væri fallin úr gildi og að veðskuldabréfunum yrði aflétt af fasteigninni. Með bréfi lögmanns stefnda, dags. 26. mars 2015, var þessari kröfu hafnað.

III

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á því að framangreindar veðsetningar á fasteigninni að Kristnibraut 49 séu báðar ógildar og að stefnda beri að afmá þær úr þinglýsingabókum. Um ógildingu veðsetninganna vísar stefnandi til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga (smnl.).

Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að stefnda hafi borið að fara eftir almennum meginreglum sem hafi mátt finna í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem fyrst voru samþykktar 27. janúar 1998 og síðan aftur 1. nóvember 2001 í örlítið breyttri útgáfu. Þó að stefndi hafi ekki verið beinn aðili að því samkomulagi telur stefnandi að þar sé að finna almennar meginreglur sem gildi um lánveitendur, sem láni í atvinnuskyni, og eigi þær þar af leiðandi við um stefnda. Reglur samkomulagsins séu einnig óskráðar meginreglur sem stefnda sem lánveitanda hafi borið að fara eftir. Einnig byggir stefnandi á því að reglur ofangreinds samkomulags frá 1998 og 2001 hafi öðlast gildi sem reglur á lánamarkaði á grundvelli venju. Hafi reglurnar raunar aðeins verið staðfesting á reglum sem annars hafi gilt sem óskráðar meginreglur á sviði samninga- og kröfuréttar. Þessu til stuðnings vísar stefnandi meðal annars til fordæmis Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 3/2003.

Með vísan til framangreinds fordæmis telur stefnandi enn fremur að lífeyrissjóðir séu fjármálastofnanir sem bundnar séu af 19. gr. laga nr. 161/2002, er taki til útlána og ábyrgða. Í ákvæðinu er mælt fyrir um að fjármálafyrirtæki skuli starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Ef ekki verður fallist á slíkt kveðst stefnandi byggja á ákvæðinu með lögjöfnun.

Einnig kveðst stefnandi byggja á því að með þeirri háttsemi stefnda, að greiðslumeta ekki lántakann eða afla upplýsinga um skuldastöðu hans eða greiðsluhæfi og með því að upplýsa stefnanda ekki um í hverju veðsetning fasteignar hans fælist, hafi stefndi brotið gegn 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Þá hafi stefndi einnig brotið gegn ákvæði 5. gr., 6. gr. og 9. gr. framangreindra laga nr. 33/2003 með háttsemi sinni.

Með hliðsjón af framangreindu telur stefnandi að venja hafi skapast á lánamarkaði, sem nánast allir aðilar á þeim markaði hafi farið eftir eða tekið upp í reglur sínar, um að greiðslumeta lántaka þegar um lánsveð væri að ræða og veita ábyrgðarmanni upplýsingar um í hverju ábyrgð hans fælist. Þá hafi ítrekað komið fram í dómum að framangreindar reglur um skyldu til að greiðslumeta lántaka og veita ábyrgðarmanni upplýsingar væru ekki aðeins byggðar á framangreindu samkomulagi heldur einnig á óskráðum reglum, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 630/2013.

Á því er byggt af hálfu stefnanda að stefnda hafi því borið að kanna fjárhagsstöðu lántakans, skuldastöðu hans, láta gera greiðslumat eða afla sér greiðslumats frá annarri lánastofnun áður en hann veitti honum ofangreind lán árið 2005 og 2006. Það hafi verið í samræmi við eðlilegar skyldur sem gera megi til stefnda sem lánveitanda að athuga hvort lántakinn hafi getað staðið undir þeim skuldbindingum sem hann hafi verið að gangast undir.

Þessu til frekari stuðnings vísar stefnandi einnig til 5. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Með því að láta ekki fara fram greiðslumat á skuldaranum eða afla upplýsinga um skuldastöðu hans hafi lífeyrissjóðurinn brotið í bága við ofangreint ákvæði. Stefnandi vísar einnig í þessu sambandi til 8. til 12. gr. laganna og 13. gr. þeirra.

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að með vinnubrögðum sínum hafi stefndi lagt á stefnanda alla áhættu af því að veita lánið. Hafi stefndi borið nánast enga áhættu af lánveitingunni, en hins vegar fengið allan hagnað af henni, þ.e. vaxtamun, lántökugjöld og fleira. Áhætta stefnda af lántökunni hafi verið svo til engin þar sem veð stefnanda hafi staðið til tryggingar á greiðslu höfuðstóls, vaxta, dráttarvaxta og innheimtukostnaðar ef í ljós kæmi að lántakinn gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Það eina sem stefndi hafi þurft að gera hafi verið að fara að framangreindum reglum til þess að ganga úr skugga um að lántakinn gæti raunverulega greitt lánið, en þá skyldu hafi hann virt að vettugi. Telur stefnandi að stefnda hafi í raun verið alveg sama um það hvort lántakinn gæti greitt af láninu þar sem veðið sem stefndi hafi fengið hafi verið nægilega öruggt. Þangað hafi verið hægt að sækja fjármunina ef lánið yrði gjaldfellt ásamt öllum kostnaði, vöxtum og dráttarvöxtum. Jafnframt verði að telja að þar sem stefndi hafi kosið að haga vinnubrögðum sínum með þessum hætti verði það að vera á hans áhættu. Hann geti ekki sleppt því að kanna greiðslugetu þess sem hann láni en þó ætlast til þess að þriðji maður beri þá skyldu.

Jafnframt er á því byggt að stefndi hafi brugðist tillits- og trúnaðarskyldu sinni gagnvart stefnanda með því að óska ekki eftir greiðslumati á honum og upplýsa stefnanda um niðurstöðu slíks mats. Þá hafi það falið í sér brot á sömu skyldum að stefndi virti að vettugi eigin lánareglur sem kveðið hafi á um að óska bæri eftir yfirliti yfir skuldastöðu lántakans og með því að hafa ekki upplýst stefnanda um að stefndi hafi sleppt því að framfylgja þessu lántökuskilyrði sínu. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefndi hafi með þessu brotið gegn meginreglu samningaréttar og kröfuréttar um trúnaðarskyldu aðila við samningsgerð, en skv. henni megi aðili samnings ekki láta eigin hagsmuni ráða einhliða athöfnum sínum eða athafnaleysi í samningssambandinu, heldur verði að taka tillit til hagsmuna viðsemjandans.

Stefnandi kveðst að sama skapi byggja á meginreglum samninga- og kröfuréttar um kröfuábyrgðir. Stefndi hafi brotið gegn þeim reglum með því að upplýsa stefnanda ekki um að lántakinn hafi ekki verið greiðslumetinn, ekki hafi verið kallað eftir upplýsingum um skuldastöðu hans, ekki hafi verið skoðuð fjárhagsstaða lántakans eða möguleikar hans til að endurgreiða lánið með greiðslumati eða á sambærilegan hátt, og með því að stefndi upplýsti stefnanda ekki nægilega í hverju ábyrgð hans fælist.

Á því er byggt af hálfu stefnanda að lántakinn hefði ekki staðist greiðslumat ef slíkt mat hefði farið fram eða ef yfirlit hans yfir skuldir hefðu legið fyrir. Stefnandi hefði að sama skapi ekki veitt veð í fasteign sinni ef honum hefði verið ljóst að lántakinn hefði ekki staðist greiðslumat eða hann verið upplýstur um skuldastöðu hans. Leggja verði þá sönnunarbyrði á lánveitanda að lántaki hafi staðist greiðslumat eður ei. Þá er byggt á því að það skipti ekki máli hvort lántakinn hefði staðist greiðslumat eða ekki. Það að stefndi hafi kosið að sinna ekki eðlilegum varúðarskyldum við lánveitinguna verði að vera á hans áhættu.

Ef ekki verður talið að 5. gr. laga nr. 57/2005 leiði til þess að stefnda hafi verið skylt að greiðslumeta lántaka og upplýsa stefnanda sem ábyrgðarmann byggir stefnandi á ákvæðum 5. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti (vbl.) og þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyritæki (ffl.) með lögjöfnun. Útlánastarfsemi stefnda sé svo sambærileg í eðli sínu við útlánastarfsemi lánastofnana að telja verði að skilyrðum lögjöfnunar sé fullnægt.

Stefnandi byggir að lokum á því að með því að láta undir höfuð leggjast að gera greiðslumat á lántakanum, V-kk-þgf G-kk-þgf, eða afla sér upplýsinga um greiðslugetu hans, greiðsluhæfi, fjárhagsstöðu eða skuldastöðu með öðrum hætti, og fullnægja ekki skyldum sínum um upplýsingagjöf gagnvart stefnanda verði að telja það ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðsetninguna. Skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé því uppfyllt til þess að veðsetningar stefnanda, með undirritun sinni á veðskuldabréf nr. 49552 og yfirlýsingu um nýja veðsetningu vegna flutnings á láni nr. 49750, séu ógildar.

Þessu til viðbótar er á því byggt að fyrri veðsetningin sé ógild þar sem stefndi hafi með henni brotið verulega gegn lánareglum og lántökuskilyrðum stefnda. Hún átti sér stað 24. október 2007, en á þeim tíma hafi í lánareglum stefnda verið kveðið á um fjögur skilyrði fyrir því að veita lán úr sjóðnum. Samkvæmt 7. tl. lánareglna stefnda hafi verið sett það skilyrði að lántaka bæri „að leggja fram yfirlit yfir skuldastöðu í lánastofnunum“.

Með framangreindri lánareglu telur stefnandi að stefndi hafi skuldbundið sig til þess að veita ekki lán nema yfirlit yfir skuldastöðu lántaka hjá lánastofnunum lægi fyrir. Stefnandi heldur því fram að þetta lánaskilyrði hafi verið það eina sem hafi verið stefnanda til hagsbóta, enda hafi stefnandi haft mesta hagsmuni af því að lántakinn gæti staðið undir því láni sem hann hafi verið að gangast undir. Starfsmaður stefnda hafi hins vegar hvorki óskaði eftir yfirliti yfir skuldastöðu frá lántaka eða heimild hans til þess að stefndi gæti aflað slíkra upplýsinga. Þá hafi stefnandi ekki fengið neinar upplýsingar um að stefndi ætlaði sér ekki að fara eftir þessari reglu. Því hafi áhættan af því að lántakinn gæti ekki greitt lánið alfarið verið lögð á stefnanda án þess að hún fengi einhverjar upplýsingar um að stefndi ætlaði sér ekki að fara að eigin lánareglum. Verður að telja að um sé að ræða nokkuð skýrt brot á lánareglunum.

Stefnandi telur að þar sem lántökuskilyrðið hafi verið óuppfyllt hafi aldrei átt að veita lántakanum lánið. Þar sem þetta lántökuskilyrði hafi verið það eina sem skipti stefnanda verulegu máli sé viðbúið að um hafi verið að ræða forsendu af hálfu stefnanda. Heldur stefnandi því fram að hún hefði aldrei veitt veð í fasteign sinni ef hún hefði vitað að stefndi hefði ekkert gert til þess að kanna skuldastöðu lántaka. Er á því byggt að brot stefnda gegn eigin lánareglum verði að telja svo veigamikið að það verði eitt og sér að leiða til þess að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera fyrir sig veðsetninguna gagnvart stefnanda.

Þá er byggt á því að með framangreindu broti stefnda gegn 7. tl. lánareglna sinna hafi sjóðurinn gerst brotlegur við þágildandi 5. gr. laga. nr. 57/2005 um óréttmæta viðskiptahætti og/eða 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með lögjöfnun. Þá vísar stefnandi til dómafordæmis Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 630/2013 og í málinu nr. 169/2012. Jafnframt vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 3/2003.

Stefnandi telur að veðsetningin sé, með hliðsjón af framangreindu, ógild með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Stefnandi byggir einnig á því að stefndi hafi brotið gegn eigin lánareglum þegar stefnandi veðsetti fasteign sína fyrir láni sem veitt hafi verið 22. janúar 2008. Lántaki hafi ekki verið krafinn um yfirlit yfir skuldastöðu sína í lánastofnunum þegar það lán hafi verið veitt, eins og mælt hafi verið fyrir um í 7. tl. lánareglna sjóðsins. Þar að auki hafi þar komið fram að með umsókn bæri að skila veðleyfi væri þess þörf „ásamt undirritaðri yfirlýsingu (ábendingu) þess er veðleyfi gefur“. Bendir stefnandi á að lánsumsókn sé dagsett 17. janúar 2008 og hafi skuldabréfið verið undirritað 22. janúar 2008. Veðsalar, eigendur Sólheima 17a, séu hins vegar ekki beðnir um að skrifa undir hina svokölluðu ábendingu fyrr en 8. febrúar 2008.

Stefnandi byggir á því að stefndi hafi brotið gegn framangreindum lánareglum með því að hafa kynnt ábendingarnar eftir að þáverandi veðsalar höfðu skuldbundið sig með undirritun á veðskuldabréfið 22. janúar 2008. Voru upplýsingarnar á skjalinu þá alltof seint fram komnar og með öllu þýðingarlausar. Stefndandi byggir á því að brot stefnda gegn lánareglum sínum í þessum efnum leiði til þess að hin upphaflega veðsetning hafi verið ógild með stoð í 36. gr. smnl. og ólögfestum meginreglum samningaréttar um brostnar og rangar forsendur.

Þar sem veðsetningin hafi verið ógild frá upphafi telur stefnandi að veðflutningurinn sem stefnandi hafi gengist undir 22. janúar 2009 sé jafnframt ógildur. Stefnandi hafi gengist undir þá skuldbindingu á þeirri röngu og brostnu forsendu að gilt veð væri til tryggingar láninu. Þar sem sú forsenda hafi ekki verið rétt verði að líta svo á að undirritun stefnanda undir veðleyfið sé ógild. Hefði stefnandi eðlilega aldrei veitt veð í fasteign sinni ef ekki væri fyrir þá röngu og brostnu forsendu að til tryggingar láninu væri ógilt veð.

Þessu til viðbótar byggir stefnandi á því að brotið hafi verið gegn því skilyrði í lánareglum, sem tekið hafði gildi þegar stefnandi skrifaði undir veðflutninginn 22. janúar 2009, að lántaki þyrfti að leggja fram greiðslumat banka eða annarrar viðurkenndrar fjármálastofnunar sem staðfesti greiðslugetu lántaka. Við aðalmeðferð málsins var því andmælt að framlagt greiðslumat sem lántakinn hafði lagt fram með umsókn sinni um flutning lánsins hafi staðfest greiðslugetu lántakans, enda hafi gildistími þess verið liðinn þegar stefnandi samþykkti veðflutninginn. Hefði því verið rétt að afla nýs greiðslumats sem ætla verður að lántakinn hefði ekki staðist í ljósi þess að hann varð atvinnulaus síðari hluta ársins 2009. Þá sé greiðslumatið byggt á ófullnægjandi upplýsingum um skuldir lántaka. Hafi afborganir af lánum stefnda m.a. verið rangar og hafi stefndi mátt vita það. Telur stefnandi að rangt greiðslumat sé á áhættu lánveitanda.

Þá vísar stefnandi til þess að stefndi hafi ekki óskað eftir að hún undirritaði hina svokölluðu ábendingu fyrr en 9. mars 2009, þar sem getið hafi verið um framangreint lántökuskilyrði. Þessari ábendingu hafi átt að skila inn með umsókn samkvæmt þeim lánareglum sem þá voru í gildi. Bendir stefnandi á að það hafi enga þýðingu að upplýsa stefnanda um stöðu sína og reglur stefnda með upplýsingum tæpum tveimur mánuðum eftir að stefnandi hafði skrifaði undir yfirlýsingu um nýja veðsetningu. Liggur því fyrir að stefndi hafi brotið gegn 16. tl. lánareglna sinna.

Stefnandi telur að í þessum brotum á eigin reglum hafi jafnframt falist brot gegn 5. gr., 8–12. gr. og 13. gr. laga nr. 57/2005 um óréttmæta viðskiptahætti, sem og brot gegn óskráðum meginreglum kröfu- og samningaréttar. Þá kveðst stefnandi jafnframt byggja á ákvæði 19. gr. laga nr. 161/2001 um fjármálafyrirtæki með lögjöfnun. Jafnframt er byggt á því að um sé að ræða brot gegn óskráðum reglum samninga- og kröfuréttar, sbr. þá dóma Hæstaréttar sem áður hafi verið vísað til.

Stefnandi byggir á því að með því að stefndi hafi látið undir höfuð leggjast að framfylgja framangreindum skyldum sínum verði að telja það ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðsetninguna. Því beri að ógilda veðsetningu stefnanda samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Stefnandi vísar jafnframt til þess að frá þeim tíma sem lánið var tekið hafi stefnandi aldrei fengið bréf frá stefnda fyrir utan upplýsingar undanfarin tvö ár. Samkvæmt upplýsingum stefnanda hafi þó oft orðið vanefndir hjá lántaka. Þá hafi lántakinn m.a. sótt um greiðsluaðlögun. Stefnendur hafi þó aldrei fengið upplýsingar um slíkt frá stefnda. Er á því byggt að vanræksla stefnda í þessa veru sé veruleg í skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn sem leiði til þess að ábyrgðin sé niður fallin.

Á því er byggt að hver og ein málsástæða og brot stefnda, sem stefnandi hafi vísað til, eigi eitt og sér að leiða til ógildingar, en einnig er á því byggt að þegar þau brot séu öll virt saman eigi þau að leiða til ógildingar á veðsetningum stefnanda með stoð í 36. gr. smnl.

Auk þess að vísa til framangreindra lagaákvæða og meginreglna samninga- og kröfuréttar, auk dómafordæma Hæstaréttar Íslands, til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til stuðnings kröfu sinnar um málskostnað. Að auki vísar stefnandi til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað. Um varnarþing vísar stefnandi til 33. gr. laga nr. 91/1991.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína í máli þessu á því að stofnað hafi verið til veðsetninga þeirra sem krafa stefnanda lýtur að á löglegan og réttan hátt og að ekkert sé fram komið sem leiða eigi til þess að ógilda beri umræddar veðsetningar og gera stefnda skylt að aflýsa fyrrgreindum veðskuldabréfum af fasteigninni Kristnibraut 49 í Reykjavík.

Stefndi bendir á að hann er lífeyrissjóður sem starfar á grundvelli laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í samræmi við ákvæði laganna hafi stefndi sett sér samþykktir sem staðfestar hafi verið af fjármálaráðherra. Stefndi sé eftirlitsskyldur aðili á fjármálamarkaði og lúti starfsemi hans ströngu eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Stefndi starfi samkvæmt fyrir fram kunngerðri fjárfestingarstefnu sem skilað sé til Fjármálaeftirlitsins ár hvert og sé fjárfestingum stefnda markaður stífur rammi skv. lögum nr. 129/1997. Samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 36. gr. laganna sé stefnda heimilt að ávaxta fé sitt til hagsbóta fyrir sjóðfélaga sína með kaupum á skuldabréfum tryggðum með veði í fasteign að hámarki 75% af metnu markaðsvirði, nema þegar um sérhæft atvinnuhúsnæði sé að ræða, en þá skuli hámarkið vera 35%. Í samræmi við framangreint og ákvæði samþykkta stefnda hefur stefndi sett reglur um lánveitingar til sjóðfélaga.

Á þeim tíma sem lántakinn, V-kk-nf G-kk-nf, sótti um framangreind lán hjá stefnda hafi réttur sjóðfélaga til lántöku byggst á því að viðkomandi hefði greitt iðgjöld til stefnda í fjóra af síðustu sex mánuðum. Þá hafi aðeins verið lánað gegn fasteignaveði í íbúðarhúsnæði og hafi veðsetningarhlutfall ekki mátt vera umfram 65% af metnu markaðsverði viðkomandi eignar. Hafi lántaka borið að leggja fram yfirlit yfir skuldastöðu í lánastofnunum ef um slíkar skuldir var að ræða. Verklag stefnda hvað þetta skilyrði varðar hafi verið þannig að hafi umsækjandi haldið því fram við lánsumsókn að ekki væri um slíkar skuldir að ræða og hann hafi ekki verið á vanskilaskrá, en staða lántaka hafi ávallt verið könnuð í vanskilaskrá, hafi stefndi treyst því að þær upplýsingar væru réttar og ekki gengið frekar eftir slíku yfirliti. Hafi stefndi ekki átt möguleika á því að sækja sjálfur slíkt skuldastöðuyfirlit.

Stefndi heldur því fram að við afgreiðslu þeirra lána sem hér um ræði hafi ekkert komið fram sem hafi gefið tilefni til þess að draga greiðsluhæfi lántaka í efa. Lántaki hafi verið í vinnu og hafi greitt iðgjöld til stefnda af launum sínum. Hafi skuldir við lánastofnanir verið fyrir hendi hjá lántaka við lánsumsókn, án þess að lántaki hafi afhent stefnda yfirlit yfir þær, geti stefndi ekki borið ábyrgð á því. Ekki frekar en lánveitandi ber ekki ábyrgð á því ef lántaki framvísar röngum upplýsingum við framkvæmd greiðslumats, sbr. 4. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 920/2013 um lánshæfis- og greiðslumat. Stefndi vísar í þessu sambandi einnig til þess að þetta skilyrði hafi ekki grundvallast á lagaskyldu heldur hafi verið sett af stefnda sjálfum og framkvæmt eins og hann hafi talið rétt og eðlilegt miðað við aðstæður hjá viðkomandi lántaka, eins og gert hafi verið í þeim tilvikum sem hér um ræði. Stefndi hafi því ekki brotið gegn lánareglum sínum, lántökuskilyrðum eða lögum við framangreindar lánveitingar.

Stefndi telur rétt að hafa í huga að lántaki og stefnandi séu tengd fjölskylduböndum og því ekki óeðlilegt að stefnandi kæmi að lántöku og síðar veðflutningi lántaka með þeim hætti sem hún hafi gert líkt og tíðkast hafi í áratugi við lánveitingar lífeyrissjóða. Aðgangur sjóðfélaga að sjóðfélagalánum stefnda sé og hafi verið mikilvægur hluti af félagslegum rétti þeirra og hafi stefndi kappkostað að mismuna ekki sjóðfélögum í þeim efnum. Lánveiting stefnda til sjóðfélaga sinna, sem byggi á skýrum og málefnalegum lánareglum, hafi í áranna rás gefið foreldrum og öðrum, sem nákomnir séu ungum sjóðfélögum, tækifæri til þess að veita liðsinni, m.a. við íbúðakaup o.fl., með því að veita veðleyfi í stað beinna fjárframlaga. Hlutverk og tilgangur sjóðfélagalána hafi því almennt verið annað en lána bankastofnana sem veitt séu í viðskiptalegum tilgangi.

Af hálfu stefnda er á það bent að áður en lántaki hafi gefið út veðskuldabréfið 24. október 2007 vegna lántöku sinnar hjá stefnda hafi stefnandi veitt samþykki sitt fyrir veðsetningu fasteignarinnar að Kristnibraut 49 til tryggingar láninu. Stefnandi hafi síðan undirritað veðskuldabréfið til samþykkis um veðsetninguna. Þá hafi stefnandi einnig undirritað yfirlýsingu með yfirskriftinni „Ábending“ þar sem henni hafi verið bent á hvað fælist í veðsetningunni og hvaða afleiðingar það gæti haft kæmi til vanskila á láninu. Eins og heiti skjalsins beri með sér sé þar um ábendingar að ræða þar sem brýnt sé fyrir þeim sem veita öðrum veð í eign sinni að kynna sér vel hvað í því felist og að huga að því hvort treysta megi þeim er fái veðið lánað. Þessu til viðbótar hafi starfsmaður stefnda haft samband við stefnanda og farið yfir lánsumsókn V-kk-ef og skilmála fyrirhugaðs láns, þ.m.t. veðsetninguna til tryggingar láninu. Stefnandi hafi því verið upplýst um þýðingu veðsetningarinnar og þá áhættu sem í henni fólst.

Stefndi telur að leggja hafi mátt þá skyldu á stefnanda að hún kynnti sér sérstaklega þá áhættu sem hafi verið samfara veitingu heimildar til veðsetningar og aflaði sér upplýsinga um hag lántaka, enda hafi stefndi bent henni sérstaklega á að gera það. Í þessu sambandi vísar stefndi einnig til þess að umrætt lán nr. 49552 er til 40 ára, eins og stefnandi hafi vitað fyrir fram, og því meira áríðandi að hún treysti lántaka. Hafi það verið forsenda af hálfu stefnanda að yfirlit yfir skuldastöðu lántaka í lánastofnunum lægi fyrir hefði stefnandi átt að ganga úr skugga um eða vekja athygli stefnda á að svo væri. Stefndi hafi hins vegar hvorki vitað né mátt vita um þessa forsendu stefnanda, enda hafi skilyrðið snúið að lántaka og í því hafi ekki falist loforð eða skuldbinding af hálfu stefnda til væntanlegra veðsala um að slíkt yfirlit lægi fyrir og/eða að stefndi myndi kynna væntanlegum veðsölum efni þess. Það hafi því ávallt verið á ábyrgð væntanlegra veðsala, stefnanda í þessu tilviki, að bera sig eftir slíku yfirliti og þá jafnframt bera áhættuna af því að gera það ekki. Auk þess hafi verið áratuga hefð fyrir því að foreldrar eða aðrir nákomnir veittu ungum sjóðfélögum aðstoð með þeim hætti sem hér hafi verið gert og líkur á að stefnanda hafi verið kunnugt um fjölskyldu og fjárhagsmálefni lántaka.

Stefndi telur að það geti ekki haft áhrif á úrlausn þessa máls hvort slíkt skuldastöðuyfirlit hafi legið fyrir eða ekki. Skuldastöðuyfirlit af þessum toga geti aldrei veitt tryggingu fyrir því að skuldari muni ávallt efna skyldur sínar á lánstímanum enda felist ekki í slíku yfirliti neitt mat á greiðslugetu lántaka. Þá vísar stefndi til þess að slíkt yfirlit hefði ekki haft nein áhrif á heimild stefnda til að veita lántaka umrætt lán enda hafi stefnda verið heimilt að veita lánið gegn fullnægjandi fasteignaveði. Fullyrðingum um annað í stefnu hafnar stefndi. Það hvort slíkt skuldastöðuyfirlit hafi legið fyrir eða ekki geti því aldrei leitt til þess að ógilda beri veðsetningu stefnanda á fasteign sinni.

S-kk-nf tekur fram að hafa verði í huga að lántaki hafi greitt af framangreindum lánum sínum reglulega fram til júní 2009 þegar hann hafi sótt um frystingu þeirra í eitt ár. Þegar horft sé til baka hafi tímasetning lántöku vegna beggja veðskuldabréfanna verið slæm, enda hafi orðið efnahagshrun í landinu síðla árs 2008. Greiðsluhæfi lántaka virðist hafa skerst í kjölfarið, eins og gögn málsins beri vott um. Aðstæður lántaka virðast enn fremur hafa breyst en stefndi tekur fram að hann geti ekki borið ábyrgð eða áhættu af því.

Þá leggur stefndi áherslu á að stefnandi óskaði aldrei eftir umræddu skuldastöðuyfirliti frá stefnda, hvorki við lánveitinguna, skilmálabreytinguna né síðar og hafi aldrei, fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 17. mars 2015, gert athugasemdir vegna þessa. Hafi stefnandi ekki séð ástæðu til að gera það þrátt fyrir að henni hafi verið sendar tilkynningar um stöðu lánsins árlega frá árinu 2011. Slíkt verði að teljast tómlæti af stefnanda hálfu með tilheyrandi brottfalli réttar, verði yfirhöfuð talið að réttur hafi verið til staðar.

Stefndi bendir á að ekki sé gerð krafa um það í málinu að veðsetning sú sem átti sér stað í tengslum við útgáfu veðskuldabréfs nr. 49750 verði dæmd ógild enda sé stefnandi ekki bær um að setja slíka kröfu fram auk þess sem upphaflegir veðsalar hafi ekki lögvarða hagsmuni af að fá úr því skorið. Það geti því ekki verið úrlausnarefni í máli þessu.

Þrátt fyrir að það geti ekki verið úrlausnarefni í máli þessu tekur stefndi fram að það sé ljóst samkvæmt framansögðu að stefndi hafi ekki brotið gegn lánareglum sínum, lántökuskilyrðum eða lögum við lánveitingu vegna veðskuldabréfs nr. 49750, dags. 22. janúar 2008. Það að upphaflegir veðsalar þess veðskuldabréfs hafi skrifað undir yfirlýsingu með yfirskriftinni „Ábending“ 8. febrúar 2008 breyti engu þar um, svo sem haldið sé fram í stefnu. Veðskuldabréfinu hafi ekki verið þinglýst fyrr en 12. febrúar og lánið hafi ekki verið greitt út fyrr en 13. febrúar sama ár. Veðsetning fasteignar veðsala hafi því ekki átt sér stað fyrr en eftir að þáverandi veðsalar skiluðu undirritaðri „Ábendingu“ til stefnda.

Þá skipti hér máli að mati stefnda að sú ákvörðun stefnanda að samþykkja veðsetningu fasteignar sinnar til tryggingar láni nr. 49750 hafi verið sjálfstæð ákvörðun hennar og sé gildi þeirrar veðsetningar óháð því hvort það veð sem áður hafi staðið til tryggingar umræddu láni hafi verið veitt með gildum hætti eður ei. Þá sé það í hæsta máta ólíklegt að það hafi verið forsenda fyrir samþykki veðflutningsins af hálfu stefnanda á sínum tíma að það veð sem áður stóð til tryggingar láninu hafi verið gilt og hafnar stefndi þeirri málsástæðu stefnanda. Hafi það hins vegar verið forsenda stefnanda hafi hún ekki verið stefnda ljós og því ekki hægt að beita henni sem ógildingarástæðu.

Stefndi tekur fram að lántaki hafi 23. október 2008 óskað eftir veðflutningi vegna veðskuldabréfs nr. 49750. Beiðni lántaka hafi fylgt greiðslumat unnið af Glitni banka hf., dags. 6. október 2008. Greiðslumatið staðfesti að lántaki hafi getað efnt skuldbindingar sínar. Stefndi hafi í kjölfarið verið í sambandi við stefnanda vegna veðflutningsins. Þann 21. janúar 2009 hafi beiðni lántaka farið fyrir lánanefnd stefnda og hún verið samþykkt. Stefndi hafi 22. janúar 2009 útbúið yfirlýsingu um nýja veðsetningu vegna flutnings á láni nr. 49750. Jafnframt hafi lántaka verið flett upp í vanskilaskrá þann sama dag. Lántaki hafi síðan sótt nauðsynleg gögn til stefnda og aflað undirskrifta. Meðal þeirra gagna hafi verið yfirlýsing með yfirskriftinni „Ábending“. Hún hafi verið sambærileg þeirri sem stefnandi hafi skrifað undir vegna veðskuldabréfs nr. 49552 nema að nú hafi komið fram að fyrir lægi greiðslumat á lántaka og með samþykki hans gæti stefnandi kynnt sér niðurstöðu þess. Þess ber að geta að þessi regla stefnda um framlagningu greiðslumats grundvallaðist ekki á lagaskyldu heldur hafi hún verið sett af stefnda sjálfum. Stefnanda hafi því átt að vera ljóst að greiðslumat lægi fyrir og að hún gæti óskað eftir því að kynna sér efni þess. Stefnandi verði að bera ábyrgð á því hafi hún ekki kynnt sér niðurstöðu greiðslumatsins. Stefnandi hafi undirritað „Ábendinguna“ 9. mars 2009. Hinn 13. mars 2009 hafi yfirlýsingin um nýja veðsetningu verið móttekin til þinglýsingar og hafi henni verið þinglýst 16. mars sama ár. „Ábendingin“ hafi því legið fyrir, undirrituð athugasemdalaust af stefnanda, áður en veðskuldabréfi nr. 49750 hafi verið þinglýst á eign stefnanda í samræmi við samþykki hennar. Hvort skjalið stefnandi hafi undirritað á undan, yfirlýsinguna um nýja veðsetningu eða „Ábendinguna“, skipti ekki máli í þessu samhengi þar sem samþykki hennar fyrir veðsetningunni sé skýrt og án fyrirvara á þeim báðum. Lánareglur stefnda á þessum tíma hafi gilt um ný lán en ekki um flutning á veðrétti til tryggingar fjárskuldbindingu sem þegar hafði verið stofnað til. Það sé því ómögulegt að lánareglur stefnda hafi verið brotnar við veðflutninginn. Af öllu framangreindu telur stefndi ljóst að hann hafi ekki brotið gegn lánareglum sínum, lántökuskilyrðum eða lögum við framangreindan veðflutning, svo sem haldið sé fram í stefnu.

Stefndi kveðst ekki hafa verið aðili að hinu fyrra samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1998, né heldur því síðara frá 2001 og hafi ekki skuldbundið sig til að hlíta þeim reglum. Slíku samkomulagi, og þeim meginreglum sem þar sé að finna og fyrst hafi komið þar fram, verði ekki beitt einhliða gagnvart stefnda gegn meginreglum samninga-, kröfu- og veðréttar um skuldbindingargildi samninga/loforða, til ógildingar veðtrygginganna að hluta eða öllu leyti. Ekkert fordæmi Hæstaréttar liggi til grundvallar slíkri niðurstöðu. Meginreglu samninga- og kröfuréttar um samningsfrelsi verði ekki settar slíkar skorður, þar sem aðilar að veðskuldabréfunum, veðflutningnum og skilmálabreytingunum séu allir sjálfstæðir, fjárráða og hæfir til að takast á hendur þær skuldbindingar sem þar komi fram. Þá er því hafnað að þær reglur sem komi fram í framangreindu samkomulagi hafi öðlast gildi sem reglur á lánamarkaði á grundvelli venju en fyrir því beri stefnandi sönnunarbyrði. Jafnframt mótmælir stefndi því að dómur Hæstaréttar í máli nr. 3/2003 hafi fordæmisgildi til stuðnings kröfum stefnanda, enda atvik í því máli afar sérstök og ólík því sem hér sé um að ræða.

Stefndi hafnar því einnig að lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 eigi við um stefnda enda sé stefndi lífeyrissjóður í skilningi laga. Skilgreining á fjármálafyrirtæki í framangreindum lögum nái ekki til lífeyrissjóða og geti lögin því ekki átt við um þá. Það sama gildi um þágildandi og núgildandi lög um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 og 108/2007, en þau ákvæði laganna sem vísað sé til í stefnu gildi um fjármálafyrirtæki en ekki lífeyrissjóði. Þá hafnar stefndi því að hægt sé að beita ákvæðum framangreindra laga með lögjöfnun um stefnda enda gildi lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða um starfsemi hans. Stefndi hafnar einnig tilvísun í stefnu til ýmissa dóma Hæstaréttar Íslands þar sem þeir eigi ekki við um stefnda.

Stefndi byggir samkvæmt framansögðu á því að honum hafi ekki borið að gera greiðslumat á lántaka eða kanna fjárhagsstöðu hans samkvæmt þeim reglum og venjum sem stefnda hafi borið að fylgja á þessum tíma og hafi gilt almennt um lántökur af þessu tagi. Jafnframt hafnar stefndi því að hægt sé að leiða þá skyldu af 5. gr. laga nr. 57/2005 eða öðrum lagaákvæðum, skyldum eða reglum sem stefnandi vísi til.

Þar sem stefnda hafi ekki verið skylt að gera greiðslumat á lántaka eða afla slíks mats þegar lántaki hafi tekið framangreind lán skipti ekki máli hvort lántaki hefði staðist slíkt mat eða ekki og fráleitt að halda því fram að stefndi þurfi nú að bera sönnunarbyrðina fyrir því hvort svo hefði verið eins og haldið sé fram í stefnu.

Stefndi hafnar því að áhætta hans af framangreindum lánveitingum hafi engin verið svo sem haldið sé fram í stefnu. Öllum lánveitingum stefnda fylgi áhætta. Fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða sé markaður stífur rammi í lögum nr. 129/1997 sem taki fyrst og síðast mið af áhættudreifingu og þeirri staðreynd að miklir almannahagsmunir séu bundnir við starfsemi lífeyrissjóða. Fjárfestingarheimildirnar taki mið af því að lífeyrissjóðir fari með fjármuni sem eigi að standa undir lífeyri sjóðfélaga þegar fram í sæki. Sjóðfélagar sem taki lán hjá stefnda fái þannig hluta af peningum úr samtryggingarsjóði stefnda gegn loforði um að þeim verði skilað aftur með vöxtum. Við greiðslufall reyni, eðli máls samkvæmt, á tryggingar að baki lánveitingum. Engin sanngirni geti falist í því að gefa eftir eða afskrifa eignir sjóðfélaga, sem lúti lögmálum samtryggingar, fremur en að ganga að tryggingum sem settar hafi verið fyrir endurgreiðslu lána, auk þess sem stefnda sé óheimilt að gefa eftir innheimtanlegar kröfur. Stefnandi hafi veitt samþykki sitt fyrir því að fasteign sín yrði veðsett til tryggingar á endurgreiðslu lána sonar síns, þrátt fyrir að stefndi hafi bent henni á þá áhættu sem því fylgdi. Hafi henni verið það heimilt og frjálst með þeirri áhættu sem því fylgdi. Verði stefnandi að bera ábyrgð á þeirri ráðstöfun.

Stefndi kveður það rangt sem haldið sé fram í stefnu að stefndi hafi aldrei sent stefnanda bréf nema á síðustu tveimur árum. Stefndi hafi sent stefnanda bréf 17. febrúar 2011, 20. janúar 2012, 4. febrúar 2013, 26. mars 2014 og 18. mars 2015, þar sem meðal annars hafi verið upplýst um uppreiknaðar eftirstöðvar lánanna og bent á að hafa samband við stefnda með fyrirspurnir eða athugasemdir. Þá hafi stefnandi skrifað undir skilmálabreytingu vegna beggja lánanna 16. júní 2009. Því hafi stefndi ekki vanrækt upplýsingaskyldu sína gagnvart stefnanda. Þá beri að ítreka það sem áður hafi komið fram að stefnandi er móðir lántaka og því líklegt að hún hafi á hverjum tíma vitað hverjar aðstæður lántaka voru.

Stefndi mótmælir því að hann hafi með einhverjum hætti vanrækt skyldur sínar eða að það verði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðtryggingu í fasteign stefnanda. Tilvísun stefnanda í þessu sambandi til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé mótmælt. Skilyrði fyrir beitingu lagaákvæðisins sé ekki fyrir hendi í málinu, en fyrir því beri stefnandi sönnunarbyrði. Lánveitingar stefnda og veðflutningur hafi verið í fullu samræmi við þágildandi lög og reglur og í samræmi við þær venjur sem tíðkast hafi um sjóðfélagalán stefnda og annarra lífeyrissjóða. Stefndi hafi því á engan hátt vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi gagnvart lántaka eða stefnanda sem veðsala.

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið heldur stefndi því fram að ekkert í máli þessu eigi að leiða til þess að kröfur stefnanda verði teknar til greina. Slík niðurstaða verði hvorki byggð á ákvæðum samningalaga nr. 7/1936 né öðrum lagareglum sem vísað sé til af hálfu stefnanda. Þá hafnar stefndi því alfarið að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að hann byggi á gildri veðsetningu stefnanda á fasteign sinni að Kristnibraut 49 í Reykjavík. Því beri að sýkna stefnda.

Auk framangreindra lagareglna og meginreglna vísar stefnandi til laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um kröfu sína um málskostnað vísar stefndi til 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Þá styðjist krafa um virðisaukaskatt á málskostnað við ákvæði laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

IV

Í máli þessu krefst stefnandi að felld verði úr gildi veðsetning fasteignar hennar að Kristnibraut 49 í Reykjavík, sem sett var til tryggingar á skuld samkvæmt veðskuldabréfi sem sonur hennar, V-kk-nf G-kk-nf, gaf út 24. október 2007. Enn fremur er þess krafist að felld verði úr gildi veðsetning sömu fasteignar samkvæmt yfirlýsingu, dags. 22. janúar 2009, til tryggingar á skuld samkvæmt veðskuldabréfi sem V-kk-nf gaf út 22. janúar 2008. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem og til lánareglna stefnda á þeim tíma sem stefnandi veitti heimild til að veðsetja fasteign sína til tryggingar á greiðslu framangreindra lána. Þá er því haldið fram að á grundvelli tilgreindra lagareglna, venju og almennra og óskráðra meginreglna, hafi stefnda borið að leggja mat á greiðslugetu lántakans og veita stefnanda upplýsingar um niðurstöðu þess mats.

Á þeim tíma sem stefnandi veðsetti fasteign sína til tryggingar á framangreindum lánum sonar síns höfðu lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn ekki tekið gildi. Samband íslenskra viðskiptabanka fyrir hönd viðskiptabanka, Samband íslenskra sparisjóða fyrir hönd sparisjóða, Kreditkort hf., Greiðslumiðlun hf., Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra og félagsmálaráðherra af hálfu stjórnvalda, gerðu aftur móti með sér samkomulag 27. janúar 1998 þar sem settar voru reglur sem áttu meðal annars að miða að því að vernda ábyrgðarmenn „í þeim tilvikum er sjálfskuldarábyrgð er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu“. Fram kemur í samkomulaginu að það taki meðal annars til þess þegar einstaklingur gefur leyfi til þess að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings. Í samkomulaginu er meðal annars kveðið á um að fjármálafyrirtæki skuli meta greiðslugetu greiðanda óski ábyrgðarmaður eftir því áður en hann gengst í ábyrgð. Þó beri fjármálafyrirtæki að greiðslumeta greiðanda þegar óskað væri ábyrgðar til tryggingar skuldbindingu sem næmi meira en einni milljón króna. Þá skyldi tryggt að ábyrgðarmaður gæti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengist í ábyrgðina að því tilskildu greiðandi samþykkti það. Jafnframt skyldi fjármálafyrirtæki upplýsa ábyrgðarmann ef niðurstaða greiðslumats benti til þess að greiðandi gæti ekki efnt skuldbindinar sínar. Enn fremur var í samkomulaginu kveðið á um að fjármálafyrirtækjum bæri að gefa út upplýsingabæklinga um sjálfskuldarábyrgðir og dreifa með skjölum sem afhent væru ábyrgðarmönnum til undirritunar.

Nýtt samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga tók gildi 1. nóvember 2001 og leysti það fyrra samkomulag af hólmi. Að þessu samkomulagi stóðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja fyrir hönd aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða fyrir hönd sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda. Í samkomulaginu segir að önnur fjármálafyrirtæki eða samtök fjármálafyrirtækja geti einnig gerst aðilar að samkomulaginu. Nýju reglurnar hertu enn frekar á skyldu fjármálafyrirtækja til að meta greiðslugetu greiðanda þar sem það skyldi ávallt gert nema ábyrgðarmaður óskaði sérstaklega eftir því að það yrði ekki gert. Áfram bar þó ávallt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum hans næmi meira en einni milljón króna. Þá voru settar skýrari reglur um forsendur greiðslumats.

Stefndi er lífeyrissjóður, en um starfsemi þeirra gilda lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Eins og segir í 2. mgr. 1. gr. laganna er með lífeyrissjóði átt við félag eða stofnun sem veitir viðtöku iðgjaldi til greiðslu lífeyris vegna elli til æviloka, örorku eða andláts samkvæmt nánari ákvæðum í einstökum köflum laganna. Lánastarfsemi er því ekki meginhlutverk lífeyrissjóða. Það er þó hluti af skyldum stjórna lífeyrissjóða að móta fjárfestingastefnu og ávaxta fé sjóðsins með hliðsjón af þeim kjörum sem best eru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu, sbr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Er lífeyrissjóðum meðal annars heimilt að ávaxta fé sitt með skuldabréfum tryggðum með veði í fasteign að hámarki 75% af metnu markaðsvirði, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 36. gr. laganna.

Lífeyrissjóðir áttu ekki aðild að fyrrgreindu samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Stefnda var því ekki á þeim grunni skylt að meta greiðslugetu lántaka er lífeyrissjóðurinn fjárfesti í skuldabréfum sem tryggð voru með veði í fasteign sem annar en lántaki átti.

Stefnandi byggir meðal annars á því að framangreind skylda hafi hvílt á stefnda á grundvelli þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, 4., 5., 6., og 9. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og 5. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Stefndi er ekki fjármálafyrirtæki samkvæmt 1. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 161/2002 og eru lífeyrissjóðir ekki bundnir af 19. gr. þeirra laga. Framangreind skylda verður því ekki reist á því ákvæði. Þau ákvæði sem stefnandi vísar til í þágildandi lögum um verðbréfaviðskipti gilda um fjármálafyrirtæki samkvæmt skilgreiningu laga um fjármálafyrirtæki, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 33/2003 og sama ákvæði í síðari lögum um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007. Téð ákvæði taka því ekki til skuldabréfaviðskipta lífeyrissjóða. Skyldur, sem stefnandi telur að hvílt hafi á stefnda, verða því ekki leiddar af fyrrgreindum fyrirmælum laga um verðbréfaviðskipti. Þá fær dómurinn ekki séð að lánveitingar lífeyrissjóða til sjóðfélaga sé svo hliðstæð lánveitingum fjármálafyrirtækja að unnt sé að lögjafna frá ákvæðum sem samkvæmt skýrum fyrirmælum laga taka aðeins til fjármálafyrirtækja.

Í 1. til 3. gr. laga nr. 57/2005 er fjallað um gildissvið laga þessara. Taka þau til hvers konar atvinnustarfsemi, svo sem framleiðslu, verslunar og þjónustu, án tillits til þess hvort hún er rekin af einstaklingum, félögum, opinberum aðilum eða öðrum. Þá taka þau til samninga, skilmála og athafna sem hafa eða ætlað er að hafa áhrif hér á landi. Atvinnurekstur er skilgreindur í 3. gr. sem hvers konar atvinnustarfsemi, óháð formi eignarhalds og án tillits til þeirrar vöru, þjónustu eða réttinda sem verslað eða sýslað er með gegn endurgjaldi. Neytandi er einstaklingur sem kaupir vörur eða þjónustu gegn endurgjaldi, enda séu kaupin ekki gerð í atvinnuskyni. Þá er þjónusta skilgreind sem hvers konar fyrirgreiðsla, vinna eða þjónusta gegn endurgjaldi, nema launuð vinna í þjónustu annarra.

Stefnandi telur að af 5. gr. laga nr. 57/2005 leiði að stefnda hafi borið að gæta hagsmuna stefnanda með því að meta greiðslugetu lántaka og upplýsa hana um niðurstöðu þess mats. Samkvæmt ákvæðinu er óheimilt að hafast nokkuð það að sem brýtur í bága við góða viðskiptahætti í atvinnustarfsemi eins og þeir eru tíðkaðir eða eitthvað það sem óhæfilegt er gagnvart hagsmunum neytenda. Ákvæðið miðar að því að vernda hagsmuni neytenda í hvers konar lögskiptum við aðila í atvinnurekstri. Stefnandi var ekki neytandi gagnvart stefnda í skilningi laganna. Því fær dómurinn ekki séð að umrætt ákvæði taki til lögskipta stefnanda við stefnda.

Stefnandi telur að á þeim tíma sem hún veðsetti stefnda fasteign sína hafi sú venja verið við lýði að lánveitendur könnuðu greiðslugetu lántaka áður en lán með lánsveði var veitt. Sá sem ber fyrir sig venju verður að leiða tilvist og efni hennar í ljós, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi styður tilvist venjunnar við ummæli í áliti nefndar, um réttindi og skyldur í viðskiptum neytenda við fjármálafyrirtæki, frá maí 2004. Þar er vikið að fyrrgreindu samkomulagi um notkun ábyrgða og tekið fram að það „hafi nú slitið barnskónum og öðlast sess sem almenn viðmiðun um góða viðskiptahætti“. Þrátt fyrir þessi ummæli telur dómurinn óvarlegt að draga þá ályktun að efni samkomulagsins hafi orðið að bindandi réttarreglu á grundvelli venjuhelgaðrar framkvæmdar sem meðal annars hafi tekið til lífeyrissjóða sem ekki höfðu skuldbundið sig til þess að hlíta þeim viðmiðunum sem komu fram í samkomulaginu. Engin gögn hafa verið lögð fram um verklag og lánareglur lífeyrissjóða almennt sem geta rennt stoðum undir venju af þessu tagi. Ekki hafa því verið færðar viðhlítandi sönnur á að venja þess efnis hafi þá verið í gildi sem hafi bundið lífeyrissjóði almennt við afgreiðslu á lánsumsóknum á þeim tíma er atvik áttu sér stað.

Þegar stefnandi veðsetti stefnda fasteign sína í fyrra skiptið voru í gildi skriflegar reglur um lánveitingar stefnda sem fjölluðu meðal annars um lántökuskilyrði. Þar var m.a. sett að skilyrði að lántaki skyldi hafa greitt iðgjöld til lífeyrissjóðsins í fjóra af síðustu sex mánuðum. Janframt var það skilyrði sett að lántaki varð að leggja fram yfirlit yfir skuldastöðu í lánastofnunum. Þá var í reglunum kveðið á um gögn sem bæri að skila inn með lánsumsókn. Kom þar meðal annars fram að nýtt veðbókarvottorð og gögn um nýjar eftirstöðvar áhvílandi lána eða síðustu greiddu greiðsluseðlar (kvittanir) ættu að fylgja umsókninni. Þá átti veðleyfi, væri þess þörf, ásamt undirritaðri yfirlýsingu þess sem veðleyfið gæfi, að fylgja umsókn.

Samkvæmt framansögðu kváðu lánareglur stefnda á þessum tíma ekki á um að lántaki skyldi greiðslumetinn áður en umsókn um lán var afgreitt, hvort sem veðsetja skyldi eign lántaka eða einhvers annars. Þegar er rakið að stefndi átti ekki aðild að fyrrgreindu samkomulagi um notkun ábyrgða og hafði ekki skuldbundið sig á annan hátt til þess að greiðslumeta lántaka. Þá verður slík skylda hvorki leidd af þeim lagafyrirmælum sem stefnandi hefur vísað til né reist á venju. Stefnda bar þó á grundvelli almennra reglna skylda til þess að koma heiðarlega fram gagnvart viðsemjendum sínum, hvort sem það voru lántakar eða eigendur fasteignaveða, og fylgja þeim reglum sem hann hafði sett sér. Það gat þó ekki falið í sér skyldu til þess að greiðslumeta lántakann í þágu hagsmuna þess sem hugðist veðsetja fasteign sína til tryggingar á endurgreiðslu lánsins, nema stefndi hefði á einhvern hátt skuldbundið sig til þess eða lög legðu þá skyldu á herðar hans.

Í lánsumsókn lántakans, V-kk-ef G-kk-ef, dags. 4. október 2007, var ábending á eyðublaðinu um þau gögn sem skyldu fylgja umsókninni. Þar er í engu getið um að lántaki skuli leggja fram upplýsingar um skuldir sínar. Þar er aftur á móti tekið fram, eins og jafnframt kom fram í fyrrgreindum lánareglum, að upplýsingar um nýjar eftirstöðvar áhvílandi lána eða síðustu greiddu greiðsluseðlar skyldu fylgja með umsókn. Með því er ljóslega einungis átt við þau lán sem hvíldu á þeirri eign sem veðsetja átti til tryggingar endurgreiðslu lánsins. Á umsóknareyðublaðinu er enn fremur bent á að leggja skuli fram veðleyfi frá þinglýstum eigendum í samráði við starfsmenn sjóðsins. Að auki skyldi undirrituð yfirlýsing (ábending) þess er gæfi veðleyfi fylgja með umsókninni.

Lántakinn, V-kk-nf G-kk-nf, gaf skýrslu fyrir dóminum. Bar hann á þann veg að hann hefði aldrei verið beðinn um gögn eða spurður um skuldastöðu sína, hvorki þegar fyrra lánið var tekið né það síðara. Kvað hann bæði lánin hafa verið tekin til að fjármagna íbúðarkaup. Hann hafi verið með bílalán áður en hann og þáverandi sambúðarkona hans réðust í íbúðarkaupin, sem og námslán auk lausaskulda. Lýsti hann samskiptum sínum við sjóðinn á þann veg að hann hefði spurst fyrir um lánafyrirgreiðslu hjá sjóðnum sem hefði tekið vel í það að veita lán ef það yrði tryggt með fasteignaveði. Hafi foreldrar hans í kjölfarið samþykkt að leggja fram fasteign sína til veðsetningar. Hann hafi síðan farið með gögn frá sjóðnum til foreldra sinna sem hafi skrifað undir.

B-kvk-nf H-kvk-nf, starfsmaður stefnda, gaf einnig skýrslu fyrir dómi. Lýsti hún almennu verklagi við afgreiðslu lánsumsókna á þeim tíma sem hér um ræðir. Kvað hún umsækjendur jafnan hafa lagt fram greiðsluseðla vegna annarra skulda þegar tryggja átti endurgreiðslu lánsins með lánsveði. Ef ekki fylgdu gögn af þessu tagi kvað hún viðkomandi starfsmann sjóðsins hafa óskað eftir þeim. Hafi lántaki lýst því yfir að hann væri ekki í skuld við aðra hafi sjóðurinn ekki athugað það frekar heldur gengið út frá því að það væri rétt. Vitnið gat hins vegar ekki staðfest að lántakinn hefði í þessu tilviki verið inntur eftir því hver skuldastaða hans væri við aðrar lánastofnanir, þar sem hún kom ekki að afgreiðslu á lánsumsókn hans.

Staðhæfingum lántaka hefur ekki verið hnekkt með gögnum eða skýrslu starfsmanns stefnda. Því verður ganga út frá því að láðst hafi að ganga eftir því að lántakinn legði fram upplýsingar um skuldir sínar við aðrar lánastofnanir, eins og reglur stefnda kváðu á um þegar lántakinn gaf út fyrra skuldabréfið. Það leiðir þó ekki sjálfkrafa til ógildingar á loforði stefnanda um að veðsetja fasteign sína til tryggingar láninu samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936, heldur verður að sýna fram á að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera loforðið fyrir sig. Við mat á því ber að líta til efnis samnings, atvika við samningsgerð, stöðu aðila við hana og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936.

Þegar litið er til efnis samnings aðila og atvika við samningsgerð ber að taka tillit til þess að lántakinn er sonur stefnanda, en ekki er óalgengt að foreldrar aðstoði uppkomin börn sín við fasteignakaup, t.d. með því að lána þeim veð. Þá verður að ganga út frá því að starfsmaður sjóðsins hafi haft samband við stefnanda til að ganga úr skugga um að hún væri reiðubúin að samþykkja veðsetninguna, eins og áritun á veðbókarvottorð fasteignarinnar ber með sér. Samhliða undirritun hennar á skuldabréfið skrifaði hún undir sérstakt skjal þar sem hún lýsti því yfir að hún hefði kynnt sér þær ábendingar sem þar komu fram. Með því var athygli hennar vakin á því hvaða áhrif það hefði færi lánið í vanskil og að stefnandi þyrfti að bera mikið traust til lántakans. Ábending þessa efnis mátti gefa stefnanda tilefni til að ætla að það væri á hennar ábyrgð að afla þeirra upplýsinga um lántaka sem hún teldi nauðsynleg til meta eigin áhættu. Í aðdraganda veðsetningarinnar kom ekkert fram sem gaf vísbendingu um að stefndi myndi á einhvern hátt leggja mat á greiðslugetu lántakans. Þá hefur ekkert komið fram í málinu sem styður það að stefnanda hafi ekki mátt vera ljós sú skuldbinding sem hún tók á sig með því að heimila veðsetningu fasteignar sinnar. Stefnandi hefur heldur ekki leitt neinar líkur að því að skuldastaða lántaka í október 2007, þegar skuldabréfið var gefið út, hafi átt að valda vafa um getu hans til að standa í skilum með það lán sem hér um ræðir.

Í ljósi framangreindra atriða telur dómurinn ekki efni til þess að fallast á að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig loforð það sem stefnandi gaf 24. október 2007, um að fasteign hennar stæði til tryggingar á greiðslum skuldabréfs sem sonur hennar gaf út sama dag, að fjárhæð 6.300.000 krónur. Staða aðila, atvik sem síðar komu til og fyrrgreindir hnökrar á vinnubrögðum stefnda við afgreiðslu á lánsumsókn megna ekki að breyta þeirri niðurstöðu. Því verður stefndi sýknaður af fyrri kröfulið í dómkröfum sínum.

Þegar stefnandi samþykkti 22. janúar 2009 flutning á láni nr. 49750 yfir á fasteign sína höfðu ný lántökuskilyrði í lánareglum stefnda tekið gildi. Var nú kveðið á um að þegar fasteign væri „sett til tryggingar láni“ sem ekki væri „í eigu lántaka, maka hans eða aðila sem hann er í óvígðri sambúð eða staðfestri samvist með“ skyldi „lántaki leggja fram greiðslumat banka eða annarrar viðurkenndrar fjármálastofnunar sem staðfestir greiðslugetu lántaka“. Tekið var fram að miða skyldi „við hefðbundið greiðslumat banka“. Þá kom þar fram að með samþykki lántaka gæti eigandi viðkomandi fasteignar kynnt sér niðurstöðu greiðslumats. Bar lántaka að leggja fram greiðslumatið með umsókn sinni um lánafyrirgreiðslu.

Með þessari reglu var tekið ríkara tillit til hagsmuna þess sem lánaði lántaka veð í fasteign sinni en áður. Breytingin leiddi til þess að sá sem veðsetti fasteign sína í þágu lántaka þurfti ekki í sama mæli og áður að treysta á eigin upplýsingar um fjárhagsstöðu lántaka til að meta þá áhættu sem hann tók, heldur gat hann stuðst við mat bankastofnunar á greiðslugetu lántakans. Eðlilegt var að láta sömu reglu gilda þegar óskað var veðsetningar fasteignar annars aðila en upphaflega hafði samþykkt veðsetningu til tryggingar endurgreiðslu lánsins. Í samræmi við það var farið fram á að V-kk-nf G-kk-nf legði fram greiðslumat banka áður en veðið var flutt af fasteign I-kk-ef R-kk-ef I-kk-ef og G-kvk-ef K. K-kvk-ef yfir á fasteign stefnanda.

Skilyrði um greiðlumat var beint að lántaka sem varð að leita til bankastofnunar eftir því að slíkt mat yrði gert. Gagnvart stefnda var það á ábyrgð lántaka að greiðslumatið gæfi rétta mynd af raunverulegri greiðslugetu hans á þeim tíma. Í ljósi þýðingar greiðslumatsins fyrir stefnanda gat stefndi þó ekki látið forsendur þess sér engu varða, enda þurfti matið að vera til þess fallið að „staðfesta greiðslugetu lántaka“, eins og sagði í lánareglunum. Til þess verður þó að líta að stefndi hafði ekki aðgang að öðrum fjárhagsupplýsingum um lántaka en þeim sem lutu að skuldbindingum hans gagnvart sjóðnum.

Í greiðslumatinu var við það miðað að lántaki greiddi af þremur veðlánum án þess að þar kæmi fram hvaða lán það væru. Mánaðarleg greiðslubyrði af einu láni nam samkvæmt matinu 38.282 krónum, 21.984 krónum af öðru og 7.570 krónum af því þriðja. Í málinu hafa verið lagðar fram upplýsingar um greiðslur af þeim tveimur lánum sem lántaki skuldaði stefnda, sem og greiðslur af Íbúðalánasjóðsláni sem hvíldi á fasteign lántaka og sambúðarkonu hans. Bera þessi gögn með sér að greiðlubyrði af láni Íbúðalánasjóðs hafi numið um 77.000 krónum í október 2008. Greiðslubyrði fyrra skuldabréfsins hjá stefnda var á sama tíma um það bil 44.000 krónur á mánuði en af síðara bréfinu um 7.700 krónur. Fjárhæðirnar í greiðslumatinu virðast gera ráð fyrir því að lántaki deili greiðslubyrði lánsins frá Íbúðalánasjóði og fyrra lánsins frá stefnda með sambúðarkonu sinni þannig að einungis helmingur mánaðarlegrar greiðslubyrði kemur þar fram. Lántakinn bar að hann hefði verið að skilja við sambúðarkonu sína á þessum tíma og að hann hefði framvegis ætlað að greiða einn af þessum lánum. Greiðslumatið staðfesti ekki greiðslugetu lántaka miðað við þessar breyttu forsendur. Ekkert liggur hins vegar fyrir um að stefnda hafi verið kunnugt um þær forsendur og því gaf efni greiðslumatsins honum ekki sérstakt tilefni til að efast um réttmæti matsins.

Í málinu liggur fyrir skjal sem ber með sér að vera minnipunktar stefnda um vinnslu umsóknar lántaka um færslu veðsins yfir á fasteign stefnanda. Af því má ráða að eftir að umsóknin barst hafi hún verið sett í bið þar sem til álita hafi komið að færa annað hvort áhvílandi lán af fasteigninni, þannig að unnt væri að byggja á fasteignamati hennar, eða kalla eftir nýju verðmati svo nægt veðrými væri til staðar. Var starfsmaður stefnda í samskiptum við bæði stefnanda og lántaka út af þessu. Ekki virðist hafa komist skriður á málið fyrr en á nýju ári og fór umsóknin þá fyrir „fund“ 21. janúar 2009, eins og þar segir. Gildistími greiðslumatsins var þá liðinn. Eftir sem áður var umsóknin samþykkt og yfirlýsing um flutning lánsins útbúin af starfsmanni stefnda. Yfirlýsingin er dagsett 22. janúar 2009 en sú dagsetning var skráð af starfsmanni stefnda á skjalið áður en lántaki nálgaðist það á skrifstofu stefnda.

Rétt er að árétta í þessu sambandi að greiðslumatinu var ætlað að „staðfesta greiðslugetu lántaka“ samkvæmt lánareglum stefnda, meðal annars til þess að eigandi fasteignarinnar sem átti að veðsetja gæti áttað sig á getu lántaka til að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt skuldabréfinu. Þýðing greiðslumats takmarkast hins vegar af þeim upplýsingum sem liggja fyrir um skuldir og tekjur lántaka þegar matið er gert. Þessar forsendur geta breyst og því eðlilegt að marka greiðslumati ákveðinn gildistíma. Af þessum sökum verður að taka undir með stefnanda að rétt hefði verið að fara fram á nýtt greiðslumat á lántakanum til að varpa ljósi á greiðslugetu hans í stað þess að byggja á greiðslumati sem var úr gildi fallið. Samkvæmt skýrslu lántakans breyttust hagir hans haustið 2008, ekki aðeins á þann veg að hann hugðist framvegis einn ætla að standa undir greiðslu lána sem hann og fyrrum sambúðarkona hans höfðu tekið til íbúðarkaupa, heldur gefa gögn málsins til kynna að hann hafi jafnframt lækkað þó nokkuð í tekjum um haustið 2008. Miðað við þessar breyttu forsendur er vart við því að búast að lántakinn hefði staðist nýtt greiðslumat í janúar 2009.

Stefndi fór fram á það að stefnandi undirritaði „Ábendingu“ þar sem hún lýsti því yfir að hún hefði kynnt sér þær upplýsingar sem þar komu fram, meðal annars um áhrif þess ef vanskil yrðu á greiðslu lánsins. Eins og rakið hefur verið var þar sérstaklega bent á að mat á greiðslugetu lántaka lægi fyrir sem stefnandi gæti kynnt sér. Stefnandi ber því við að hún hafi verið búin að skuldbinda sig með undirritun á yfirlýsingu um flutning lánsins, dags. 22. janúar 2009, þegar hún hafi fengið „Ábendinguna“ í hendur. V-kk-nf G-kk-nf bar fyrir dómi að hann hefði sótt ábendinguna eftir að hafa fengið yfirlýsinguna í hendur. Ábendingin er dagsett 9. mars 2009. Í ljósi dagsetninga skjalanna og framburðar V-kk-ef verður að leggja á stefnda að færa sönnur á að stefnanda hafi átt að vera kunnugt um greiðslumatið áður en hún veitti bindandi loforð um að veðsetja fasteign sína til tryggingar á efndum skuldabréfsins með undirritun sinni á yfirlýsinguna. Hefur stefnda ekki tekist að færa sönnur á það.

Þess ber þó að geta að yfirlýsingunni var ekki þinglýst á fasteign stefnanda fyrr en eftir að undirrituð „Ábending“ barst stefnda. Ekki liggur fyrir að stefnandi hafi leitað eftir því að fá að kynna sér greiðslumatið áður en hún undirritaði „Ábendinguna“ og yfirlýsingunni var þinglýst á eignina. Aftur á móti verður ekki fram hjá því litið að fyrirliggjandi greiðslumat var úr gildi fallið, eins og áður segir, og gat ekki varpað ljósi á greiðslugetu lántaka miðað við þær forsendur sem uppi voru þegar stefnandi gaf loforð um að veðsetja fasteignina. Í ljósi alls þess sem að framan greinir þykir í ljós leitt að stefndi hafi ekki gætt nægjanlega að þeim hagsmunum stefnanda sem nýjum reglum sjóðsins um greiðslumat var ætlað að vernda. Verður að leggja til grundvallar að greiðslumatið hafi ekki náð að „staðfesta greiðslugetu lántaka“ þegar stefnandi samþykkti veðsetningu fasteignar sinnar, eins og reglur stefnda miðuðu að.

Eins og áður segir verður stefnandi að sýna fram á að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera fyrir sig fyrrgreint loforð hennar um að veðsetja fasteign sína til tryggingar á greiðslum skuldabréfsins frá 22. janúar 2008. Við það mat ber að líta til efnis samnings, atvika við samningsgerð, stöðu aðila við hana og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936.

Við mat á efni fyrrgreinds samnings aðila frá 22. janúar 2009 og atvika við samningsgerðina verður að líta til þess sem að framan er rakið. Í ljósi breyttra lánareglna mátti stefnandi treysta því að fyrir lægi greiðslumat sem „staðfesti greiðslugetu lántaka“, er hún samþykkti að fasteign hennar yrði veðsett til tryggingar á endurgreiðslu lánsins. Greiðslumatið sem lá fyrir gerði það hins vegar ekki, eins og rakið hefur verið. Með ákvörðun stefnanda um að veðsetja fasteign sína var stefnandi að aðstoða son sinn við að taka á sig skuldbindingar í kjölfar skilnaðar og létta veði af fasteign fyrrum tengdaforeldra hans. Hún naut hins vegar sjálf einskis af þeirri ráðstöfun.

Varðandi stöðu aðila ber að líta til þess að ekkert liggur fyrir um að stefnandi hafi búið yfir sérstakri þekkingu á sviði fjármála og viðskipta af því tagi sem hér um ræðir. Stefndi er aftur á móti lífeyrissjóður sem hefur yfir að ráða starfsmönnum með þekkingu á lánastarfsemi. Á sjóðnum hvíldu skyldur til þess að viðhafa vönduð vinnubrögð í skiptum sínum við stefnanda og gæta þeirra reglna sem hann hafði sett er miðuðu að því að gæta hagsmuna hennar.

Um atvik er síðar komu til ber að líta til þess að samþykkt var að fresta tímabundið greiðslum af því láni sem hér um ræðir sem og fyrra láninu hjá stefnda frá og með júlí 2009 í eitt ár. Að þeim tíma loknum virðist sem greitt hafi verið fjórum sinnum af umræddu láni á árinu 2010 og einu sinni árið 2013. Samkvæmt tilkynningu 18. mars 2015 námu uppreiknaðar eftirstöðvar lánsins á þeim tíma 1.884.776 krónum. Þykir þá rétt að hafa einnig hliðsjón af því að eftirstöðvar fyrra lánsins námu á sama tíma 11.045.939 krónum, en lítið hefur verið greitt af því frá hausti 2010. Stefnandi er nú 69 ára og horfir því fram á þverrandi tekjur.

Þegar til þessa er litið þykir í ljós leitt að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig loforð stefnanda um veðsetningu fasteignar sinnar að Kristnibraut 49 í Reykjavík til tryggingar á endurgreiðslu á láni nr. 49750 samkvæmt skuldabréfi útgefnu 22. janúar 2008. Ekki verður á það fallist að stefnandi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti við gæslu réttinda sinna að þessu leyti að það leiði til réttarspjalla. Í því sambandi verður meðal annars að líta til eðlilegra væntinga um að sonur stefnanda gæti staðið undir greiðsluskyldu sinni þannig að ekki myndi reyna á þá tryggingu sem sem um ræðir. Er þá jafnframt höfð hliðsjón af dómum Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 478/2015, 379/2015 og 611/2013. Skilyrðum er því fullnægt til að víkja framangreindu loforði til hliðar á grundvelli 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri máls þessa.

Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómari og aðilar töldu ekki þörf á því að málið yrði flutt að nýju.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Felld er úr gildi veðsetning sem stefnandi, H-kvk-nf Í-kvk-nf, veitti í fasteign sinni að Kristnibraut 49 í Reykjavík, íbúð 01-0201 og bílskúr 01-009, með undirritun sinni á yfirlýsingu um nýja veðsetningu vegna flutnings á láni nr. 49750, dags. 22. janúar 2009, til tryggingar á skuld V-kk-ef G-kk-ef við stefnda, Lífeyrissjóð verzlunarmanna, samkvæmt skuldabréfi útgefnu 22. janúar 2008. Ber stefnda að aflýsa framangreindu veðskuldabréfi nr. 49750 af fasteign stefnanda að Kristnibraut 49.

Stefndi er að öðru leyti sýknaður af kröfum stefnanda.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)