Q-6/2007

Mál þetta var tekið til úrskurðar 6. desember sl.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 13. maí 2005, var dánarbú X-kk-ef, sem lést þann 29. desember 2004, og Z sem lést þann 12. nóvember 2004, tekið til opinberra skipta. Með bréfi skiptastjóra, mótteknu 29. mars 2007, var skotið til úrlausnar dómsins ágreiningi sem risið hafði um það hvort erfingjar X eigi endurkröfu á grundvelli 1. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 á hendur erfingjum Z vegna hjúskapareignar X sem notuð var til byggingar fasteignarinnar við ... í Reykjavík samkvæmt dómi Hæstaréttar í málinu nr. 547/2006. Málið var þingfest 20. apríl s.á.

Sóknaraðilar eru A,B og Cþ

Varnaraðilar eru D, E og F.

Dómkröfur sóknaraðila eru aðallega að viðurkennt verði með dómi að dánarbú X-kk-ef eigi endurgjaldskröfu á hendur dánarbúi Z sem nemi 20% af verðmæti fasteignarinnar nr. ... við ... í Reykjavík.

Til vara er þess krafist að dánarbúi Z verði gert að greiða dánarbúi X-kk-ef endurgjaldskröfu að fjárhæð 16.561.566 krónum með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 18. maí 2007 til greiðsludags.

Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila óskipt.

Dómkröfur varnaraðila eru aðallega að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Til vara að hlutfall eða fjárhæð endurgjaldskröfu verði stórlega lækkuð og jafnframt skuldajafnað við gagnkröfur varnaraðila. Þá krefjast varnaraðilar þess að sóknaraðilar greiði þeim málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti.

Með bréfi skiptastjóra, mótteknu 29. júní 2007, var krafist úrlausnar dómsins á eftirfarandi ágreiningi sem hefur risið við meðferð skiptamálsins. Verði fallist á endurgjaldskröfu dánarbús X á hendur dánarbúi Z gerir dánarbú Z þá kröfu að á móti endurgjaldskröfunni verði skuldajafnað kröfu dánarbús Z vegna afnota X af séreign hennar. Málið var þingfest sama dag og fékk málanúmerið Q-11/2007.

Sóknaraðilar eru D, E og F.

Varnaraðilar eru A, B og C.

Dómkröfur sóknaraðila eru að á móti endurgjaldskröfu varnaraðila í málinu, verði á hana fallist, verði skuldajafnað kröfu varnaraðila á hendur dánarbúi X-x-ef óslitinna afnota X, fyrst af fasteign, og síðar séreign Z, samtals allt að 15.160.000 krónum. Þá er krafist málskostnaðar.

Varnaraðilar krefjast þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá er gerð krafa um að varnaraðilar verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar.

Mál nr. Q-11/2007 var sameinað máli þessu 14. september sl. og er farið með dómkröfur í því máli sem gagnkröfur í málinu.

I

Sóknaraðilar máls þessa eru börn X og J....sem gengu í hjónaband árið 1949 en slitu samvistum í nóvember 1958. Varnaraðilar eru börn Z og FF. X og Z gengu í hjónaband í maí 1967 og gerðu af því tilefni með sér kaupmála þann 30. maí 1967. Samkvæmt kaupmálanum skyldi fasteignin ...ur .....vera séreign Z. Ári síðar fluttu þau að ..... þar sem X var ráðinn stöðvarstjóri og bjuggu þar til ársins 1972. Ári síðar hófst bygging hússins við ... ... í Reykjavík þar sem þau bjuggu fram á dánardag, en Z lést hinn 12. nóvember 2004 og X þann 29. desember 2004.

Dánarbú X og Z var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 13. maí 2005. Við skipti á dánarbúinu kom upp ágreiningur um fjárskipti. Var um það deilt hvort erfðaréttur X eftir Z hafi fallið niður með vísan til 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga, nr. 8/1962. Þá var um það deilt hvort fasteignin ... ... hefði verið séreign Z. Ágreiningnum var vísað til héraðsdóms. Með úrskurði, uppkveðnum þann 22. september 2006, komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að erfðaréttur X hefði ekki fallið niður. Þá var það niðurstaða dómsins að fasteignin ... ... teldist hafa verið séreign Z við andlát hennar. Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 547/2006 frá 15. nóvember 2006 var úrskurður héraðsdóms staðfestur. Í forsendum dómsins segir: Sóknaraðilar hafa ekki gert endurgjaldskröfu samkvæmt 107. gr. hjúskaparlaga vegna þess hluta andvirðis eignarinnar, sem telst hafa verið greiddur af hjúskapareign. Eins og málið er lagt fyrir verður því ekki skorið úr um það atriði.

Hæstaréttardómurinn var ræddur á skiptafundi 30. nóvember 2006. Var m.a. rætt um endurgjaldskröfu erfingja X heitins vegna hjúskapareignar hans sem notuð var til að auka verðmæti séreignar Z. Kom fram þegar á þeim fundi að varnaraðilar myndu ekki fallast á að X heitinn eða erfingjar hans ættu nokkurt tilkall til fasteignarinnar eða fjármuna sem lagðir hefðu verið í hana.

Með bréfi lögmanns sóknaraðila, dags. 6. desember 2006, var formlega gerð endurgjaldskrafa úr hendi dánarbús Z. Þá var lögð fram sátt þess efnis að tekið yrði mið af 15% af verðmæti fasteignarinnar við ... í stað 20%. Að öðrum kosti yrði skiptastjóra falið það hlutverk að taka afstöðu til ágreinings aðila.

Fjallað var um framangreindan ágreining á fundi hjá skiptastjóra þann 4. janúar 2007. Ítrekaði lögmaður sóknaraðila þar kröfu sóknaraðila og vísaði til framangreinds bréfs. Lögmaður varnaraðila hafnaði hins vegar kröfunni og lýsti því yfir f.h. varnaraðila að þeir teldu ekki rétt að skiptastjóri tæki afstöðu til ágreiningsins þar sem þau myndu ekki una niðurstöðu skiptastjóra.

Eins og áður greinir var ágreiningi þessum vísað til dómsins með bréfi skiptastjóra mótteknu 29. mars 2007.

II

Sóknaraðilar byggja á því að dánarbú X eigi endurkröfu á hendur dánarbúi Z á grundvelli 1. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga vegna hjúskapareignar X sem notuð var til byggingar fasteignarinnar við ... ... í Reykjavík. Ákvæðið orðist svo: „Nú hefur maki notað eigur sínar, er koma skyldu til skipta, til þess að auka verðmæti er ekki eiga að hlíta skiptum samkvæmt samningi makanna, ákvörðun gefanda eða arfleiðanda eða samkvœmt lagaákvæðum eða til að afla sér réttinda sem hafa verið þegin undan skiptum skv. 1. og 3. tölul. 102. gr. og getur hinn makinn eða dánarbú hans þá krafist endurgjalds af þessu tilefni. Sama gegnir um réttindi skv. 2. tölul. 102. gr. ef útgjöld til þessa fara út yfir eðlileg og sanngjörn mörk.”

Ákvæðið sé sama efnis og fyrirrennari þess sem var að finna í 53. gr. laga um skyldur og réttindi hjóna, nr. 20/1923, sem hljóði svo: „Sama rétt til endurgjalds og þann, er felst í 52. gr., hefur og hvort hjóna um sig, svo og erfingjar þess, ef hitt hjónanna hefir varið fé af hjúskapareign sinni til þess að öðlast eða bœta séreign eða réttindi þau, sem getur í 2. málsgr. 17. gr. og eigi koma undir skiptin.”

Samkvæmt niðurstöðu Hæstaréttar hafi 40% fasteignarinnar við ... verið byggð með hjúskapareign X og Z. Sé því ljóst að 20% af hjúskapareign X hafi verið notuð til byggingar fasteignarinnar. Á þeim grundvelli geri sóknaraðilar þá kröfu aðallega að viðurkennt verði með dómi að dánarbú X eigi eign inni í dánarbúi Z sem nemi 20% af raunvirði fasteignarinnar nr. ... við ... í Reykjavík.

Ef ekki sé litið til eigin vinnu og leigutekna Z nemi hlutfall séreignarfjármuna sem notaðir voru til byggingar fasteignarinnar u.þ.b. 53% (52,58%). Þar sem kostnaður við byggingu fasteignarinnar samkvæmt skattframtali hafi verið 8.767.830 krónur án tillits til leigutekna og eigin vinnu sé ljóst að 4.646.949 krónur hafi verið greiddar með séreign en mismunurinn 4.120.881 króna með fjármunum sem voru hjúskapareign Z og X. Hlutur X heitins í þeim fjármunum nemi helmingi þeirrar fjárhæðar eða 2.060.440 krónum. Fyrir liggi að fjármunir þessir hafi einkum verið notaðir á árunum 1973 og 1976. Því sé lagt til grundvallar að X hafi lagt fram eftirfarandi fjárhæðir:

Árið 1973 Árið 1974 Árið 1975 Árið 1976

kr. 515.110 kr. 515.110 kr. 515.110 kr. 515.110

Með vísan til framangreindra forsendna hafi þess verið farið á leit við fyrirtækið Talnakönnun að framkvæmdur yrði útreikningur þar sem reiknaður yrði hlutur X heitins til núvirðis að teknu tilliti til verðbóta, eðlilegra vaxta og myntbreytingar. Niðurstaða Talnakönnunar komi fram í bréfi B-kk-ef J-kk-ef, stærðfræðings og framkvæmdarstjóra félagsins, dags. 11. maí 2007. Þar segi eftirfarandi: „Ef fjárhæðirnar eru núvirtar með vísitölu neysluverðs fœst að þœr nema um kr. 5.331.422 á verðlagi maí 2007 að teknu tilliti til myntbreytingarinnar árið 1981. Við núvirðingu lífeyrisskuldbindinga skal samkvæmt reglum Félags íslenskra tryggingastærðfræðinga nota 3,5% vexti. Með því að nota slíka vexti fást kr. 16.561.566.“

Verði ekki fallist á aðalkröfu sóknaraðila sé gerð sú krafa að dánarbú Z verði gert að greiða dánarbúi X þá fjármuni framreiknaða sem lagðir voru til byggingar fasteignarinnar af hjúskapareign X. Tekið verði tillit til breytingar á vísitölu neysluverðs, myntbreytingar og 3,5% vaxta en á því sé byggt að varlega sé ætlað að sú ávöxtum hefði náðst á þessa fjármuni hefðu þeir ekki verið notaðir til byggingar fasteignarinnar.

Hvorki ákvæði hjúskaparlaga né réttarframkvæmd geri ráð fyrir að það skuli vera háð huglægu mati hvort endurgjaldskrafan skuli ná fram að ganga eða ekki. Sá sem geri kröfuna, makinn eða dánarbú hans, þurfi þannig einvörðungu að sanna að hjúskapareign hafi verið notuð til að auka séreign. Sú sönnunarfærsla hafi þegar farið fram en fyrir liggi dómur Hæstaréttar um að hjúskapareign hafi verið notuð til að auka verðmæti séreignar Z sem nemi 40% af kostnaði við byggingu hennar ef tekið sé tillit til eigin vinnu Z og leigutekna en rúmlega 50% án tillits til þessara þátta.

Þá beri til þess að líta að Z hafi verið nánast tekjulaus megnið af hjúskaparárum hennar og X og því augljóst að tekjur X hafi farið til viðhalds á fasteigninni, greiðslu kostnaðar sem af henni leiddi o.s.frv. eftir byggingu hennar. Með tilliti til þess, og þeirrar staðreyndar að hann greiddi stóran hluta af kostnaði við byggingu fasteignarinnar, sé eðlilegt og sanngjarnt að hann og/eða dánarbú hans fái í sinn hlut, hluta af verðmæti fasteignarinnar eða fjárhæð sem nemi þeim fjármunum sem lagðir hafi verið til byggingar fasteignarinnar af hjúskapareign X reiknaðir til núvirðis.

III

Varnaraðilar byggja á því að 1. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga gefi dánarbúi X ekki endurkröfuheimild á hendur dánarbúi Z vegna hjúskapareignar X sem notuð var til byggingar fasteignarinnar við ... ... í Reykjavík.

Af skýru orðalagi 1. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga verði ekki séð að X eða dánarbú hans eigi neina endurgjaldskröfu. Ákvæðið segi að ef maki - í þessu tilviki X - hafi notað eigur sínar, þ.e. hjúskapareignir, til að auka verðmæti sem ekki eigi að koma til skipta, þá geti hinn makinn - í þessu tilviki Z eða dánarbú hennar - krafist endurgjalds af þessu tilefni. Hugsanlega ætti dánarbú X endurgjaldskröfu á dánarbú Z vegna hjúskapareignar Z sem hún notaði t.d. til að standa straum af afborgunum og vöxtum vegna lána sem tekin voru til að fjármagna byggingu ...sins. Sú krafa sé á hinn bóginn ekki höfð uppi, enda hafi því ítrekað verið haldið fram af hálfu sóknaraðila að það sé X sem hafi einvörðungu fjármagnað meintan mismun.

Af ákvæðinu megi þannig ráða að það sé ekkert sem banni maka að auka séreign hins makans með beinum fjárframlögum af hjúskapareign sinni. Endurgjaldskrafan eigi eingöngu við þegar annar makinn noti sína hjúskapareign til að auka séreign sína. Í því tilviki eigi hinn makinn endurgjaldskröfu. Sóknaraðilar byggi málatilbúnað sinn á því að það sé X sem hafi lagt af sinni hjúskapareign alla þá fjármuni sem ekki hafi tekist að sanna að Z hafi fjármagnað af séreign sinni. Sóknaraðilar hafi aldrei á því byggt að Z hafi notað hjúskapareignir sínar til að auka séreign sína, en slíkt sé forsenda endurgjaldskröfunnar skv. 1. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 377/1991, uppkveðnum 10. mars 1994, hafi verið talið nægilega í ljós leitt að maðurinn hefði notað hluta af hjúskapareign sinni til að auka séreign sína. Hæstiréttur taldi því að konan ætti endurgjaldskröfu á manninn vegna þeirra fjármuna af hjúskapareign mannsins sem hann hefði notað til að auka séreign sína.

Af framansögðu telji varnaraðilar ljóst að sóknaraðilar eigi enga endurgjaldskröfu á dánarbú Z þar sem heimild til endurgjaldskröfu vegna meintra framlaga X til að auka séreign Z sé ekki til staðar samkvæmt skýru orðalagi 1. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga. Í málatilbúnaði sóknaraðila sé hvergi gerð krafa um endurgjald úr dánarbúi Z vegna notkunar Z á hjúskapareignum sínum til að auka séreignir sínar.

Varnaraðilar byggja einnig á því að augljóst sé af ákvæði 1. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga að heimild þeirri sem þar er gefin til endurgjaldskrafna sé fyrst og fremst ætlað að tryggja makann en ekki dánarbú hans. Dánarbú makans, í þessu tilviki X, geti ekki við skipti á dánarbúi makans sem séreignina átti, í þessu tilviki Z, átt endurgjaldskröfu umfram það sem X sjálfur hefði átt, ef komið hefði til skipta milli hjónanna við skilnað. X hefði ekki getað haft uppi endurgjaldskröfu við skilnað og því geti dánarbúið nú ekki átt slíka kröfu á hendur dánarbúi Z. Dánarbú X geti ekki átt neinar kröfur umfram X, réttur dánarbúsins sé aðeins afleiddur af rétti hans.

Samkvæmt skýru orðalagi 1. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga hafi X verið fullkomlega heimilt að nota hjúskapareignir sínar til að auka séreign Z, hafi svo verið. Af sjálfu sér leiði að Z hefði aldrei farið að gera endurgjaldskröfu á X vegna þess - en skv. orðalagi 1. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga sé það hinn makinn sem á endurgjaldskröfuna en ekki sá sem leggur til fjármuni til aukningar séreignar. X kynni að hafa átt endurgjaldskröfu á hendur Z vegna notkunar hennar á hjúskapareignum sínum til að auka séreign sína. Fyrir liggi á hinn bóginn að X hafi talið, hvað sem líði niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 547/2006 frá 15. nóvember 2006, að Z hafi alfarið fjármagnað séreign sína af séreignafé sínu og arði af því.

Þessu til sönnunar séu skattframtöl aðila, en strax á skattframtali hjónanna 1975 (vegna tekna 1974) sé ... ... tilgreint sem séreign konu og sé svo ætíð á öllum skattframtölum sem þau gerðu til dauðadags. Lóðarleigusamningur um eignina hafi strax verið gerður á nafni Z. Eignin sé strax færð til bókar hjá sýslumanni á hennar nafni. Um vilja hjónanna í þessa átt verði því ekki deilt, enda byggi Hæstiréttur, í fyrrgreindum dómi, augljóslega á þeim vilja þeirra að fasteignin að ...i ... skyldi teljast séreign Z í heild sinni. Komist Hæstiréttur svo að orði að með hliðsjón af framangreindu verði að teljast upplýst að þau hafi bæði litið svo á að téð fasteign hefði komið í stað séreignar Z að ...i 34.

Í ljósi óslitinnar skráningar X á fasteigninni að ...i ..., sem séreignar Z, hefði X ekki getað haft uppi endurgjaldskröfu á hendur Z, ef hjúskap þeirra hefði lokið í nóvember 2004 fyrir skilnað en ekki andlát Z. Hin skýra huglæga afstaða hans í þessu efni hefði tálmað því að hann, 30 árum eftir að eignin var byggð, kæmi og gerði endurgjaldskröfu vegna þess að hugsanlega hafi eitthvað af hjúskapareignum Z runnið til aukningar séreignar hennar.

Ef X hafi í raun lagt fram fjármuni af hjúskapareign sinni til að auka séreign Z þá hefði honum verið í lófa lagið að láta breyta kaupmálanum á þeim þremur áratugum sem liðu frá því að húsið var byggt og þangað til Z andaðist. Það hafi hann ekki gert heldur þvert á móti hafi hann tryggt með óyggjandi hætti að húsið væri ætíð skilgreint að fullu sem séreign Z í skattframtölum. Greinilegt sé því að X hafi ætíð litið svo á að Z hafi sjálf, einvörðungu með séreign sinni og arði af henni, staðið straum af byggingu ...sins.

Fyrrgreindri staðhæfingu sinni til stuðnings vísa varnaraðilar til Hrd. 453/1989 en samkvæmt honum leggi Hæstiréttur áherslu á það að telji maki sig hafa lagt fram af hjúskapareign sinni til aukningar á séreign hins makans þá sé það viðkomandi maka að sjá til þess að nauðsynlegar breytingar séu gerðar á kaupmála sem gerður hefur verið, vilji makinn ekki una honum óbreyttum. Sambærilegt viðhorf komi fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 288/2003.

Af hinum tilvitnuðu dómum megi ráða að dómstólar ætlist til þess að hjón geri kaupmála eða breyti kaupmála, sem þegar hafi verið gerður, ef upphaflegt efni hans eigi ekki að standa.

Ljóst sé því að ef X taldi að hann ætti að eignast hlut í ...i ... vegna hugsanlegra framlaga hans af hjúskapareign hans til byggingarinnar þá hefði honum borið að sjá til þess að kaupmálanum yrði breytt og hluti eignarinnar annað hvort gerður að séreign hans eða hjúskapareign beggja. Sama gildi ef X taldi að Z hefði aukið séreign sína með hjúskapareign sinni þá hefði X átt að gera kröfu um það að kaupmálanum yrði breytt.

Fyrir liggi að aðilar bjuggu í séreign Z, ...i ..., í rétt 30 ár frá því að húsið var reist. Allan þann tíma annaðist Z rekstur fasteignarinnar. Allan þann tíma skráði X skilmerkilega á skattframtali aðila að ...ið í heild sinni væri séreign Z. Lýsir það skýrar en nokkuð annað huglægri afstöðu X varðandi ...ið. Hann sjálfur leit svo á að ... ... væri að fullu séreign Z og þar með að hún hefði ein fjármagnað þá séreign með séreignarfé sínu, hvað sem líði möguleikum nú á sönnun í því efni.

Sú huglæga afstaða X hljóti að hafa áhrif á hugsanlegan endurgjaldskröfurétt hans, hefði hann sjálfur ætlað að hafa hana uppi. Slík fortakslaus skilgreining ...sins sem séreignar Z, af hálfu X, hefði án efa haft þær afleiðingar að ef hann sjálfur hefði ætlað að gera endurgjaldskröfu ef til skilnaðar milli hans og Z hefði komið, þá hefði vafalaust ekki verið fallist á hana. Athugasemdalaus búseta hans í eigninni sem séreign Z, og sérstök áhersla hans á að tilgreina eignina sem séreign Z, staðfesti ótvíræða huglæga afstöðu hans í þessu efni. Þeirri huglægu afstöðu hefði hann ekki getað breytt fyrir það eitt að til skilnaðar hefði komið þremur áratugum síðar.

Dánarbú X geti í þessu efni aldrei eignast ríkari kröfu en X hefði átt sjálfur á hendur Z vegna hugsanlegra framlaga hennar af hjúskapareign sinni til aukningar séreignar sinnar, þar sem krafa dánarbúsins í þessu sambandi sé afleidd af rétti X. Huglæg afstaða X sé skýr, hann taldi sig enga endurkröfu eiga. Þegar af þessum sökum beri að hafna öllum kröfum sóknaraðila um endurgjald til dánarbús X frá dánarbúi Z, bæði aðalkröfu og varakröfu sóknaraðila. En til viðbótar liggi fyrir að dánarbú X sé ekki að gera kröfu um endurgjald vegna framlaga Z af hjúskapareign heldur framlaga X af hjúskapareign sinni. Slík endurgjaldskrafa eigi sér ekki lagastoð.

Endurgjaldskröfur sóknaraðila séu alltof háar. Aðalkrafa sóknaraðila sé sú að litið verði svo á að dánarbú X eigi sem endurgjaldskröfu 20% af verðmæti séreignar Z að ...i ... í Reykjavík. Virðist þessi krafa sóknaraðila byggjast á vangaveltum í dómi Hrd. 547/2006 að ekki væri með sönnunargögnum sýnt fram á að Z hafi með vissu lagt fram meira en 60% af verðmæti fasteignarinnar í ...i .... Af þeim vangaveltum virðast sóknaraðilar draga þá ályktun að 40% af fasteigninni eigi að teljast hjúskapareign, þótt Hæstiréttur hafi ákveðið annað, og því eigi dánarbú X að teljast eigandi 20% fasteignarinnar, eða helmings þess hluta sem eigi að teljast hjúskapareign. Virðist hér sem sóknaraðilar misskilji dóm Hæstaréttar, þ.e. eftirfarandi orðalag: „Sóknaraðilar hafa ekki gert endurgjaldskröfu samkvæmt 107. gr. hjúskaparlaga vegna þess hluta andvirðis eignarinnar, sem telst hafa verið greiddur af hjúskapareign.“

Eins og áður hafi verið rakið sé hér vísað til hugsanlegrar endurgjaldskröfu X og/eða dánarbús hans vegna þess hluta andvirðis eignarinnar sem telst hafa verið greiddur af hjúskapareign Z. Sóknaraðilar hafi skilmerkilega haldið því fram að mismunurinn hafi allur verið greiddur af hjúskapareign X og að Z hafi þar hvergi komið nærri.

Eins og áður hafi verið rakið komst Hæstiréttur að því að öll fasteignin að ...i ... væri séreign Z. Rökstuðningur sóknaraðila fyrir aðalkröfu sinni standist því ekki þar sem engin gögn liggi því til staðfestingar að Z hafi ekki lagt af séreignum sínum umfram 60% af verðmæti ...sins. Hæstiréttur segi einvörðungu að dánarbúi Z hafi ekki tekist að sanna að hún hafi lagt meira fram af séreign sinni. Í því felist ekki að Z hafi ekki í raun lagt meira fram. Sú staðreynd verði að koma til alvarlegrar skoðunar við endurgjaldskröfur dánarbús X. Í þessu sambandi verði að taka fram að fyrir liggi að Z leigði séreign sína með ábatasömum hætti ...... Allar leigugreiðslur hafi verið "svartar tekjur" sem hvergi komu fram. Hæstiréttur taldi sig því ekki geta tekið tillit til þeirra við mat á gildi kaupmálans. Varnaraðilar telji á hinn bóginn að við mat á endurgjaldskröfunni verði að taka tillit til þessa. Fram hafi verið lagðar bankabækur Z sem sýni umtalsverðar innistæður. Dánarbú X hafi ekki sýnt fram á að þessar innistæður hafi ekki verið leigutekjur Z af séreign sinni. Þegar Hæstiréttur taldi sig geta fullyrt að Z hefði lagt a.m.k. 60% af séreign sinni til ...sins þá hafi ekki verið tekið tillit til innistæðna á þessum bankabókum. Þá standi engin lagarök til þess að við það hlutfall skuli miðað og sé því alfarið mótmælt af hálfu varnaraðila. Engin gögn liggi því til grundvallar að 40% af húseigninni skuli teljast hjúskapareign, ekki síst í ljósi þess að Hæstiréttur tiltók sérstaklega að hún skyldi öll teljast séreign.

Krafa sem byggi á því að engu að síður skuli tiltekinn hluti eignarinnar teljast hjúskapareign X standist því ekki. Jafnframt sé því harðlega mótmælt að eðlilegt og sanngjarnt sé að taka mið af raunvirði fasteignarinnar í dag. Með því sé verið að tryggja dánarbúi X ávöxtun á hugsanlegri endurgjaldskröfu hans langt umfram það sem eðlilegt geti talist.

Dómafordæmi geri ekki ráð fyrir að í þeim tilvikum sem endurgjaldskrafa eigi rétt á sér eigi sá sem kröfuna eigi rétt á raunhækkun fjármuna sem lagðir voru til séreignar. Þvert á móti sé sú litla dómaframkvæmd sem til sé vísbending um að endurgjaldskröfur séu áætlaðar með hliðsjón af þeim fjárhæðum sem lagðar voru fram til séreignar, án nokkurrar ávöxtunar. Aðalkröfu sóknaraðila um að endurgjald miðist við eignarhlutdeild í séreign Z sé því hafnað með þeim rökum að slíkt eignarhald sé ósannað og því hafi þegar verið hafnað af Hæstarétti. Viðmiðunin sé því bæði óeðlileg og ósanngjörn.

Ljóst sé að fjárhæð varakröfu sóknaraðila sé langt umfram þá upphæð sem fáist með því að reikna 20% af raunvirði fasteignarinnar í dag. Fyrir liggi að núverandi markaðsverð fasteignarinnar að ...i ... sé 51-52 milljónir króna. 20% af 52.000.000 króna myndu því nema 10.400.000 krónur. Varakrafan sé því verulega hærri en aðalkrafan og eins og áður sé rakið eigi varakrafan enga stoð í neinum gögnum og eignarhluta X í fasteigninni hafi þegar verið hafnað af Hæstarétti.

Fráleitt sé að vísitölureikna og vaxtareikna fjárhæð þá sem sóknaraðilar fullyrða að X hafi lagt til séreignar Z. Í því sambandi sé nauðsynlegt að benda á að vextir fyrnist á fjórum árum. Engin heimild sé í lögum að vísitölureikna fjárhæðina og lagaákvæðið sem sóknaraðilar byggi á. Þar segi einvörðungu að hægt sé að krefjast endurgjalds. Hvergi sé heimild til að vísitölubinda það eða vaxtareikna heldur virðist við það miðað að það sé metið að álitum. Við það mat hljóti að verða að horfa á þá stöðu mála, sem að framan hafi verið rakin, m.a. huglægrar afstöðu X til séreignar Z, sem hann greinilega taldi aldrei sína. Þeirri huglægu afstöðu geti dánarbú X ekki breytt.

Ef fjárhæðin 16.561.566 krónur sé lögð til grundvallar, sem helmingshlutur af 47% hjúskapareignarframlagi til byggingar fasteignarinnar, þ.e. 23,5%, sé umreiknað heildarvirði fasteignarinnar 70.474.734 krónur. Eins og áður sé vísað til sé markaðsverð eignarinnar miklu lægra og sé því alfarið mótmælt að fjárframlag X til byggingarinnar skuli ávaxtast betur en raunverulegu markaðsverði nemur. Fjárhæðin sé í raun 35% hærri en raunverulegt markaðsverð eignarinnar, sé miðað við 47% sameiginlega hjúskapareign. Að mati varnaraðila sé því fráleitt að miða við þá fjárhæð sem sóknaraðilar krefjist í varakröfu sinni.

Fyrir það fyrsta sé því alfarið mótmælt að ekki verði litið til eigin vinnu og leigutekna Z við mat á hlutfalli séreignarfjármuna, enda hafi Hæstiréttur þegar komist að þeirri niðurstöðu að líta beri til hvors tveggja við mat á séreign Z. Af þeim sökum sé því haldið fram af hálfu varnaraðila að sú fjárhæð sem sóknaraðilar miði séreignarfjármuni við sé allt of lág og með öllu ótækt að miða við hana, enda í engu samræmi við niðurstöðu í dómi Hæstaréttar í máli nr. 547/2006.

Í öðru lagi sé því mótmælt að vaxtareikna megi meint framlag X allt frá því það var lagt fram, þar sem vextir fyrnist á 4 árum skv. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 15/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Jafnframt sé því mótmælt að fjárhæð endurgjaldskröfu sé reiknuð með verðtryggingu, enda hafi sparifé einstaklinga ekki alltaf verið verðtryggt á byggingartímanum og var afar algengt að það rýrnaði að hluta til vegna verðbólgu. Sé því alfarið hafnað að líta megi til mögulegrar ávöxtunar sem fjármunirnir, sem um ræði, hafi náð ef þeim hefði ekki verið varið til byggingarinnar, enda ómögulegt að segja til um hvernig þeim hefði verið ráðstafað ella. Hafi enda engin lagarök verið færð fyrir því að það megi eða eigi að gera.

Í þriðja lagi sé á það bent að rúmar 2.000.000 króna, fyrir myntbreytingu, séu aðeins rúmar 20.000 nýkróna. Með verðbótum verði þessar 20.000 krónur að um 6.000.000 króna og með því að reikna á þá fjárhæð 3,5% vexti á ári, líkt og sóknaraðilar geri í útreikningum sínum, og vaxtavexti, verði þessar rúmu 20.000 krónur að 16.561.566 krónum. Ljóst sé því að grunnfjárhæð framlags X sé innan við 0,01% af heildarfjárhæð kröfu, allt þar fyrir utan séu verðbætur og vextir.

Sé því alfarið vísað á bug að framreikna megi framlag X á framangreindan hátt, enda ljóst að niðurstaðan sé í engu ósamræmi við raunverulegt framlag hans.

IV

Gagnkröfu sína um skuldajöfnuð byggja varnaraðilar á því að X hafi endurgjaldslaust frá árinu 1959 til dauðadags búið í eignum Z, fyrst fasteign sem hún átti ein, og hann flutti inn í, eignalaus, eftir hjónaskilnað við fyrri konu sína, og síðar séreignum hennar skv. kaupmála. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 547/2006 hafi verið fallist á það að eignin ... ... skyldi öll teljast séreign Z. Varnaraðilar telji eðlilegt, verði fallist á endurgjaldskröfur sóknaraðila, vegna meintra fjárframlaga X til byggingar séreignar Z að ...i ..., að á móti verði að gera ráð fyrir því að X hafi skuldað Z fyrir þessi endurgjaldslausu afnot.

Sóknaraðilar virðist byggja endurgjaldskröfu sína á því að Z hafi í raun skuldað X vegna meintra fjárframlaga hans til byggingar séreignar hennar. Verði sú raunin, að dómstólar fallist á þessa kröfu þá hljóti á móti að verða að fallast á það að X hafi borið að greiða Z eðlilega og sanngjarna leigu fyrir afnot sín af fyrst fasteign og síðar séreign Z. Fyrir liggi að X lagði aldrei neitt til reksturs fasteignar og síðar séreignar Z. Z hafi staðið ein straum af öllum rekstrarkostnaði eignar sinnar og síðar séreignar, sem og viðhaldi. X hafi aldrei lagt fram til Z fjárframlög vegna búsetu sinnar í eignunum. Hafi Z skuldað X vegna meintra framlaga hans til byggingar séreignar hennar þá skuldi hann henni fyrir þessi endurgjaldslausu afnot og þeirri kröfu dánarbús Z verði að skuldajafna við endurgjaldskröfu dánarbús X, verði fallist á kröfuna.

Fjárhæð leigukröfunnar byggist á yfirliti sem sýni mjög hóflega húsaleigukröfu á hendur X. Kröfurnar séu reiknaðar miðað við áætlað húsaleiguverð nú. Miðað sé við að húsaleiga fyrir ... ..., miðað við verðlag nú sé 100.000 krónur á mánuði. Húsaleiga fyrir ... 22 og ... 34 sé 80.000 krónur á mánuði. Sé miðað við að greiddur sé helmingur af þeirri leigu, og sú fjárhæð lækkuð um 30% vegna húsnæðiskostnaðar, sé leigukrafan 35.000 krónur á mánuði vegna ...sins og 28.000 krónur vegna ...ar. Heildarkrafan nemi því 15.650.000 krónum fyrir allt leigutímabilið.

V

Sóknaraðilar byggja á að það sé með öllu órökstutt á hvaða lagagrundvelli skuldajafnaðarkrafa varnaraðila byggist en kröfuna skorti lagastoð. Þá sé aðild varnaraðila óljós en á því sé jafnframt byggt að þá skorti aðild til að hafa uppi umræddar kröfur. Beri þegar af framangreindum ástæðum að hafna öllum kröfum varnaraðila eða eftir atvikum að vísa kröfum þeirra frá dómi. Í annan stað sé krafa varnaraðila að öðru leyti órökstudd og vanreifuð. Eigi það bæði við um grundvöll kröfunnar og útreikning hennar. Sóknaraðilar mótmæli sérstaklega fjárhæð kröfunnar og þeirri aðferð sem varnaraðilar beiti við að finna út fjárhæð ætlaðrar kröfu. Í þriðja lagi sé engin skuld og/eða krafa sé til staðar. Í fjórða lagi sé krafan fallin niður sökum tómlætis. Í fimmta lagi sé ætluð krafa á hendur dánarbúi X-kk-ef fallin niður fyrir fyrningu. Í sjötta lagi sé ætluð húsaleiguskuld þegar greidd með framlögum X heitins til Z Z og heimilisins sem komi þá til skuldajafnaðar við ætlaða skuld við dánarbúið.

VI

Með dómi Hæstaréttar frá 15. nóvember 2006 í máli nr. 547/2006 var því slegið föstu, að fasteignin ... ... hafi verið séreign Z. Segir jafnframt í dómi Hæstaréttar: „Sóknaraðilar hafa ekki gert endurgjaldskröfu samkvæmt 107. gr. hjúskaparlaga vegna þess hluta andvirðis eignarinnar sem telst hafa verið greiddur af hjúskapareign. Eins og málið er lagt fyrir verður því ekki skorið úr um það atriði.“

Sóknaraðilar sem eru börn X, eiginmanns Z, af fyrra hjónabandi, reisa endurgjaldskröfu sína á því að af ákvæði 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 megi ráða að dánarbú X eigi endurgjaldskröfu á hendur dánarbúi Z vegna hjúskapareignar X, sem notuð var til byggingar fasteignarinnar við ... .... Varnaraðilar málsins, sem eru börn Z af fyrra hjónabandi, byggja hins vegar á því að samkvæmt skýru orðalagi fyrrgreinds ákvæðis sé engin endurgjaldskrafa á hendur dánarbúi Z fyrir hendi. Máli sínu til stuðnings vísa varnaraðilar til þess að 107. gr. hjúskaparlaganna taki aðeins til þeirra tilvika þegar sá maki, er séreignina á, notar hjúskapareignir til að auka séreign sína. Því hafi dánarbú X hugsanlega getað krafist endurgjalds vegna þess hlutar hjúskapareignar Z sem hún notaði til aukningar verðmætis fasteignarinnar að ...i ... en um það atriði sé ekki deilt í málinu.

Samkvæmt 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 getur maki eða dánarbú hans krafist endurgjalds af hendi hins makans ef sá maki hefur notað eigur sínar, er koma skyldu til skipta, til þess að auka verðmæti er ekki eiga að hlíta skiptum samkvæmt samningi makanna, ákvörðun gefanda eða arfleiðanda eða samkvæmt lagaákvæðum eða til að afla sér réttinda sem hafa verið þegin undan skiptum skv. 1. og 3. gr. 102. gr. laganna. Ákvæðið er efnislega samhljóða 53. gr. laga um skyldur og réttindi hjóna nr. 20/1923 sem hljóðar á þá leið að hvort hjóna um sig, og erfingjar þess, eigi rétt til endurgjalds, ef hitt hjónanna hefur varið fé af hjúskapareign sinni til þess að öðlast eða bæta séreign eða réttindi þau, sem um geti í 2. ml. 17. gr. sömu laga og eigi koma undir skiptin.

Er það mat dómsins að skýra verði ofangreind ákvæði á þá leið, að ef annað hjóna hefur notað hjúskapareign sína til aukningar verðmætis séreignar sinnar þá eigi hitt hjónanna rétt á endurgjaldi. Leiðir þessi túlkun á ákvæðinu af beinni orðskýringu sem og dómaframkvæmd, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar frá 10. mars 1994 í máli nr. 377/1991. Samkvæmt þessu verður ekki talið að það hjóna, sem ekki er eigandi séreignar, geti krafið hitt hjónanna um endurgjald vegna fjármuna sem það (þ.e. það hjónanna sem ekki er eigandi séreignar) hefur lagt í séreignina af hjúskapareign sinni. Því verður að fallast á það með varnaraðila málsins að dánarbú X eigi ekki rétt á endurkröfu af hálfu dánarbús Z þar sem sóknaraðilar byggja endurkröfurétt sinn á því að X hafi aukið verðmæti séreignar Z með hjúskapareign sinni. Samkvæmt því verður kröfum sóknaraðila hafnað. Koma gagnkröfur varnaraðila því ekki til álita.

Eftir niðurstöðu málsins þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

Þ-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfum sóknaraðila, A, B og C um að dánarbú X eigi endurgjaldskröfu á hendur dánarbúi Z.

Málskostnaður fellur niður.

Þ-kvk-nf E-kvk-nf