E-1324/2009

Mál þetta, sem höfðað var 3. febrúar 2009, var dómtekið 21. október sl.

Endanlegar dómkröfur stefnanda, HOB-vína ehf., eru aðallega að stefnda, Faxaflóahöfnum sf., verði gert að greiða stefnanda kr. 1.213.042,- með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 968.499,- frá 1. janúar 2007 til 1. janúar 2008, en af kr. 1.213.042,- frá þeim degi til greiðsludags. Til vara að stefnda verði gert að greiða stefnanda samtals kr. 774.432,- með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 618.604,- frá 1. janúar 2007 til 1. janúar 2008 en af kr. 774.432,- frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara að viðurkennt verði með dómi að álagning vörugjalds fyrir árin 2006-2008 sé ólögmæt. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti.

Stefndi, Faxaflóahafnir sf., gerir þær dómkröfur að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í öllum tilvikum krefst stefndi þess að honum verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi stefnanda.

I

Stefndi er sameignarfélag, sem stofnað var af nokkrum sveitarfélögum við Faxaflóa 17. nóvember 2004, og er tilgangur þess rekstur nokkurra hafna, m.a. Reykjavíkurhafnar. Samkvæmt 8. gr. hafnarlaga nr. 61/2003, sem tóku gildi 1. júlí 2003, getur fyrirkomulag á rekstri hafna verið þrenns konar, sbr. 1. til 3. tölulið ákvæðisins. Af sameignarfélagssamningi stefnda sést að honum er ætlað að starfa samkvæmt 3. tölulið ákvæðisins, en þar er kveðið á um að höfn megi reka sem hlutafélag, hvort sem það er í eigu opinberra aðila eða ekki, einkahlutafélag, sameignarfélag eða sem einkaaðila í sjálfstæðum rekstri og er sérstaklega tekið fram að hafnir sem falla undir þennan tölulið teljist ekki til opinbers rekstrar.

Í VI. kafla hafnarlaga eru sérstök ákvæði um slíkar hafnir. Þar segir m.a. í 19. gr. að þeim sé aðeins heimilt að greiða arð til eigenda sinna eftir að fé hefur verið lagt til hliðar í fullnægjandi viðhald og endurnýjun hafnarinnar samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð settri á grundvelli 4. gr. laganna.

Í 20. gr. laganna kemur fram að höfn sem rekin sé samkvæmt 3. tölulið 8. gr. hafi starfsheimildir án takmarkana og að gjaldtaka hennar skuli miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt sé ásamt hlutdeild í sameiginlegum rekstri.

Stjórn stefnda setti sér gjaldskrá, er tók gildi þegar stefndi tók til starfa, 1. janúar 2005. Skiptist gjaldskráin að meginstefnu til í annars vegar skipagjöld og hins vegar vörugjöld. Eru vörugjöldin greidd af öllum vörum sem fluttar eru af skipsfjöl á land, úr landi á skipsfjöl eða úr einu skipi í annað.

Samkvæmt 9. gr. gjaldskrárinnar reiknuðust vörugjöld eftir þyngd eða verðmæti viðkomandi vöru. Í 10. gr. hennar var gert ráð fyrir fjórum vörugjaldsflokkum, auk sérstaks aflagjalds vegna sjávarafla. Vörugjald vegna nokkurra tilgreindra vöruflokka, þeirra á meðal óáfengra drykkjarvara, féll undir 3. flokk gjaldskrárinnar og skyldi vera 370,90 krónur fyrir hvert tonn. Aðrar vörur en þær sem tilgreindar voru í 1. til 3. flokki féllu undir 4. gjaldflokk, en fyrir þær skyldi greiða 1.022,30 krónur fyrir hvert tonn. Undir þennan gjaldflokk féllu meðal annars áfengir drykkir.

Gjaldskrár áranna 2006 og 2007 eru sambærilegar gjaldskrá ársins 2005, fyrir utan að upphæðir breyttust. Í gjaldskrá ársins 2006 var fjárhæð 3. flokks 385,70 krónur og 4. flokks 1063,20 krónur. Í gjaldskrá ársins 2007 var fjárhæð 3. flokks 405,00 krónur og 4. flokks 1.116,40 krónur.

Samkvæmt gjaldskránni, sem tók gildi 1. janúar 2008, falla drykkjarvörur undir 3. flokk 9. gr. Þannig er ekki lengur gerður greinarmunur í gjaldskrá stefnda á áfengum og óáfengum drykkjarvörum. Núgildandi gjaldskrá stefnda tók gildi 1. febrúar 2009.

Stefnandi rekur innflutnings- og heildverslun með áfengi og flytur inn bjór, léttvín og sterkt áfengi. Er stefnanda gert að greiða vörugjöld skv. gjaldskrá stefnda af innflutningi sínum.

Fjárhæðir vörugjalda fyrir árin 2006 til 2007 á innflutningsvörur stefnanda voru samtals 1.213.042 krónur og sundurliðast þannig:

Árið 2006: 1.063,20 krónur fyrir hvert tonn, samtals greiddar 968.499 krónur.

Árið 2007: 1.116,40 krónur fyrir hvert tonn, samtals greiddar 244.543 krónur.

Stefnandi ritaði forvera stefnda, Reykjavíkurhöfn, bréf 4. nóvember 2004 og óskaði annars vegar eftir upplýsingum um hvaða rök lægju til grundvallar skipan vörutegunda í einstaka gjaldflokka og hins vegar hvaða rök lægju til grundvallar mismunandi fjárhæð vörugjaldsins í hverjum gjaldflokki. Í svarbréfi, dags. 1. desember 2004, kom fram að löng hefð væri fyrir 4 flokkum vörugjalda. Þá kom þar fram að þegar vörum sé raðað í flokka sé reynt að raða þeim þannig að þær greiði svipaða prósentu af útsöluverði vöru af hverju tonni sem kemur í land.

Með bréfi, dags. 22. september 2008, fór stefnandi þess á leit að stefndi upplýsti um kostnað við þá þjónustu sem veitt er við innflutning á áfengi frá 31. maí 2005. Var þess jafnframt óskað að upplýst væri hver væri munurinn á kostnaði við uppskipun áfengra drykkja annars vegar og óáfengra drykkja hins vegar, þ.e. hvort um aðra og kostnaðarminni þjónustu væri að ræða þegar um væri að ræða óáfenga drykki. Í svari lögmanns stefnda, dags. 31. október 2008, kemur fram að útilokað sé að skilgreina kostnað á farmi einstakra viðskiptavina þar sem farmurinn sé hluti af stærri farmi skipafélags. Þá sé heldur ekki gerlegt að sundurliða kostnað vegna þjónustu sem veitt sé innan einstakra gjaldflokka. Ástæða þess sé fyrst og fremst sú að stefndi komi ekki með beinum hætti að því þegar vörum er lestað úr skipsrúmi eða losun þeirra úr gámum á sér stað.

Þá er í bréfinu gerð grein fyrir því að sé tekið tillit til eðlilegrar ávöxtunar eigin fjár hafi ekki verið hagnaður af starfseminni árið 2006. Jafnframt að samkvæmt gildandi hafnarlögum sé ljóst að líta verði til heildartekna og kostnaðar stefnda af rekstri þegar gjaldskrá er skoðuð. Hún verði ekki skoðuð út frá flutningum einstakra aðila eða einstökum skipsförmum heldur heildar farmflutningum.

Stefnandi höfðaði upphaflega mál á hendur stefnda, vegna ágreinings um álagningu vörugjalds, með stefnu birtri 14. desember 2005. Ágreiningur í því máli laut að vörugjaldi sem stefnanda var gert að greiða vegna innflutnings á áfengum drykkjum til landsins á tímabilinu 7. janúar til 30. maí 2005. Sýknudómi Héraðsdóms í því máli var áfrýjað til Hæstaréttar. Í málinu féllst Hæstiréttur á kröfu stefnanda um að óskað yrði eftir ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins vegna málsástæðu stefnda þess efnis að gjaldtakan fæli í sér brot gegn 10., 11. og 14. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Hæstiréttur staðfesti sýknudóm Héraðsdóms með dómi uppkveðnum 18. september 2008 í málinu nr. 550/2006.

II

Stefnandi byggir aðalkröfu sína, um endurgreiðslu vörugjalda fyrir árin 2006 og 2007, á því að álagning þeirra hafi byggt á ólögmætum forsendum sem ekki samræmist þeim almennu reglum og kröfum íslensks stjórnsýsluréttar sem aðili í opinberum rekstri þurfi að gæta við töku þjónustugjalda.

Heimild til innheimtu þjónustugjalda til handa stefnda sé í 20. gr. laga nr. 61/2003. Stefndi sé bundinn við almennar reglur stjórnsýsluréttar líkt og aðrir aðilar sem stundi opinberan rekstur. Stefndi sé sameignarfélag sveitarfélaga og stundi rekstur allmargra hafna á og við höfuðborgarsvæðið. Sú nýbreytni varðandi rekstrarform hafna sem lögfest hafi verið með hafnarlögum nr. 61/2003, og heimilaði sveitarfélögum að stofna félög um rekstur hafna í umdæmum sínum og þá sérstaklega ákvæði 3. tl. 8. gr. sem undanskilji slíkt rekstrarform frá því að teljast opinber rekstur, standist ekki að mati stefnanda. Í dómi EFTA dómstólsins frá 5. mars 2008 hafi EFTA dómstóllinn komist að þeirri niðurstöðu að Faxaflóahafnir sf. væru „opinbert yfirvald“ sem ákvæði EES samningsins eigi við um. Í gr. 30 í dóminum segi orðrétt: „Með sama hætti verður sameignarfélagi sem er að fullu í eigu opinberra aðila jafnað til þeirra“, þ.e. opinberra stjórnvalda.

Gjaldtaka hafna skv. 20. gr. skuli miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt sé ásamt hlutdeild í sameiginlegum rekstri hafnarinnar, stofnkostnaði og kostnaði við viðhald hennar, auk þess sem heimilt sé að taka tillit til arðsemi á endurmetnu eigin fé. Jafnframt komi fram að notendur hafnar geti krafið hafnarstjóra upplýsinga um kostnað sem almennt hljótist af að veita viðkomandi þjónustu og eðlilega sundurliðun gjalda.

Stefnandi vísi til þess að rekstur, sem í eðli sínu teljist opinber rekstur, líkt og rekstur hafna í eigu sveitarfélaga, verði ekki undanskilinn almennum reglum stjórnsýsluréttar við það eitt að rekstrarformi sé breytt, að því gefnu að eðli starfseminnar sé ekki einnig breytt. Í því sambandi skipti heldur ekki máli varðandi mat á því hvort stefndi stundi opinberan rekstur, þótt lög eins og 3. tl. 8. gr. hafnalaga mæli fyrir um að svo sé ekki. Reglur sem lúti að stjórnsýslunni séu settar til aðhalds í opinberum rekstri og til verndar lögaðilum sem eigi í viðskiptum eða ágreiningi við ríki og sveitarfélög. Efni og eðli þess starfa sem um sé að ræða verði að skýra og greina til þess að skera úr um hvort og að hvaða marki reglur stjórnsýsluréttar eigi við um rekstur sem sé eingöngu í eigu opinberra aðila í þessu tilfelli sveitarfélaga. Það sé afstaða stefnanda að hinn lögbundni hluti þess rekstrar sem stefndi stundi falli án efa undir hinar almennu reglur stjórnsýsluréttarins. Stefnandi veki á því athygli að þótt hinar skráðu reglur stjórnsýslulaganna nr. 37/1993 taki mögulega ekki beint til ákvarðana sem varði gjaldskrár stefnda, þá gildi engu að síður hinar almennu óskráðu reglur stjórnsýsluréttarins um heimildir til gjaldtöku í opinberum rekstri. Einnig gildi grunnrök þjónustugjalda að þeim verði aðeins beitt um kostnað við þjónustu þótt þar falli undir ýmis atriði, s.s. stjórnunarkostnaður o.fl.

Stefnandi vísi einnig til þess að hafnalögin virðist einnig ganga út frá þeim sjónarmiðum að þótt höfn eða hafnir séu reknar sem sjálfstæður lögaðili, sbr. 3. tl. 8. gr. laganna, eigi gjaldskrá slíks félags engu að síður að miðast við sömu forsendur og gildi um setningu gjaldskráa, skv. þeim tveimur rekstrarformum sem lögin heimili sveitarfélögunum sjálfum að reka hafnir sínar, þ.e. með eða án hafnarstjórnar. Þannig sé rekstraraðilum hafna einungis heimilt að leggja á gjöld sem taki mið af þeim kostnaði við þá þjónustu sem veitt sé ásamt hlutdeild í sameiginlegum rekstri hafnarinnar. Óheimilt hafi verið að greiða arð til eigendanna nema að tryggt væri að nægilegt fé væri í sjóðum félagsins til þess að sinna viðhaldi og endurnýjun hafnanna, sbr. þá gildandi 19. gr. og 2. mgr. 20. gr. laganna. Þannig setji 2. mgr. 20. gr. laganna nákvæmlega sömu viðmið varðandi gjaldtökuna og um annan opinberan rekstur. Með því sé kostnaðarskilgreiningin bundin við þjónustuna sem veitt sé og stefnda sé óheimilt að leggja hærra gjald á þjónustu, en sem nemi kostnaði við hana.

Þjónustugjöldum sé almennt ætlað að standa að hluta eða að öllu leyti undir kostnaði við tiltekna þjónustu sem veitt sé gjaldanda. Almennt sé um að ræða peningagreiðslu sem stjórnvald eða aðrir, sem heimild hafa til viðtöku hennar, innheimti. Þegar ekki sé heimild til innheimtu skatta í skilningi 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, þ.e. ekki kveðið á um það í lögum hver fjárhæð innheimtunnar eða hlutfall hennar sé, þá sé óheimilt að byggja fjárhæð gjalds á sjónarmiðum um almenna tekjuöflun.

Í nefndum hafnarlögum sé einföld lagaheimild til töku gjalds, þ.e. ekki heimild til innheimtu skatta í skilningi stjórnarskrár. Gjaldið megi því ekki vera hærra en sá kostnaður sem almennt hljótist af því að veita þá þjónustu sem um ræði. Ákvörðun á fjárhæð þjónustugjalda verði að byggjast á traustum útreikningi á þeim kostnaði sem almennt hljótist af því að veita þjónustuna. Ef ógerlegt er að sérgreina nákvæmlega ákveðna kostnaðarliði sé heimilt að byggja þá á skynsamlegri áætlun. Slíkt hafi ekki verið gert í fyrirliggjandi máli heldur sé lagheimildinni til töku þjónustugjalda beitt eins og um almenna fjáröflun sé að ræða, hún notuð í skattalegu sjónarmiði sem sé með öllu óheimilt. Slíkt sé skýrt brot á 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995.

Sú staðreynd að 3. flokkur 9. gr. gjaldskrárinnar, sem tók gildi 1. janúar 2008, sem gildir um innflutning á drykkjarvörum, sé ríflega þriðjungi lægri en vörugjald á áfenga drykki, sýni að mati stefnanda að gjaldskráin miði ekki við raunkostnað við innflutning. Ómögulegt sé að mati stefnanda að rökstyðja að kostnaður stefnda af því að flytja inn eitt bretti af gosi sé þetta miklum mun lægri en að flytja t.d. inn eitt bretti af áfengum bjór. Auk þess vísi stefnandi til þess að í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda, dags. 1. desember 2004, sé beinlínis viðurkennt að þau sjónarmið sem ráði flokkun vöru skv. gjaldskránni sé útsöluverð viðkomandi vöru. Slík sjónarmið séu með öllu óheimil skv. 2. mgr. 20. gr. hafnarlaganna sjálfra sem og sjónarmiðum um grundvöll og fjárhæðir þjónustugjalda, enda hafi löggjafinn sjálfur lögbundið þau kostnaðarviðmið sem heimilt sé að líta til í lögunum sjálfum. Það sé því augljóst að hin almenna heimild einkamálaréttarins um frjálsa og óhefta gjaldtöku á samkeppnismarkaði gildi alls ekki um stefnda.

Þar sem engin heimild sé veitt í hafnarlögum nr. 61/2003 til þess að raða vörum í flokka eftir útsöluverði vörunnar sem flutt er inn, óháð kostnaði við að veitta þjónustu, bresti lagaheimild til þess að stefndi geti lagt á hið umdeilda vörugjald á stefnanda, skv. 40. gr. sbr. 77. gr. stjórnarskrár Íslands, sbr. 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Beri því að endurgreiða stefnanda gjaldið skv. aðalkröfu hans þar um.

Miðað við framangreint þyki ljóst að grundvöllur þeirrar gjaldheimtu sem um ræði grundvallist ekki á þeirri þjónustu sem veitt sé. Stefndi hafi ekki getað fært rök fyrir því hvað valdi upphæð vörugjalda og hvers vegna fjárhæð vörugjalda fyrir losun og lestun farms óáfengra drykkja sé mun lægri en fjárhæð vörugjalda fyrir losun og lestun áfengra drykkja sem stefnandi flytji inn. Innheimta vörugjalds á þeim grundvelli sé því ekki lögmæt.

Aðalkrafa stefnanda miðist við það að innheimta þjónustugjalds í formi skattheimtu sé með öllu óheimil og krefjist stefnandi þess að honum verði greiddar til baka 1.213.042 krónur ásamt vöxtum. Um sé að ræða þá upphæð sem stefndi hafi innheimt af stefnanda árin 2006 og 2007 í formi þjónustugjalda.

Varakrafa stefnanda miðist við það að óheimilt hafi verið að taka mun hærri vörugjöld af losun og lestun áfengra drykkja en óáfengra drykkja ef miðað sé við að kostnaður við þá þjónustu sem veitt sé miðist við fjárhæð vöruflokks nr. 3. Miðist kröfugerðin við mismun vörugjalda 3. og 4. flokks ásamt vöxtum.

Þrautavarakrafa sé sett fram sem viðurkenningarkrafa og miðist við að álagning vörugjalds fyrir árin 2006-2007 hafi verið ólögmæt.

Stefnandi vísi til hafnarlaga nr. 61/2003, einkum VI. kafla og reglna settra á grundvelli þeirra laga. Einnig sé vísað til almennra reglna stjórnsýsluréttar og laga nr. 37/1993. Jafnframt sé vísað til laga nr. 33/1944 um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, aðallega 40. gr. og 70. gr. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Stefndi byggir sýknukröfu sína á eftirfarandi röksemdum:

Samkvæmt síðari málslið 3. tölul. 8. gr. hafnarlaga nr. 61/2003 teljist hafnir, sem reknar eru sem sameignarfélag, ekki til opinbers rekstrar. Telji stefndi því ljóst að starfsemi hans falli hvorki undir ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 né almennar reglur stjórnsýsluréttar sem stefnandi vísi til.

Í 30. tölulið dóms EFTA dómstólsins komi fram að sameignarfélagi sem sé að fullu í eigu opinberra aðila verði jafnað til þeirra opinberu aðila sem félagið eigi, enda nauðsynlegt til þess að EES-ríki geti ekki sniðgengið skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum með stofnun slíkra félaga. Í töluliðnum sé sérstaklega tekið fram að í þessu sambandi skipti ekki máli þótt sameignarfélagið sé að landsrétti sjálfstæður lögaðili gagnvart hefðbundnum opinberum yfirvöldum og starfsemi þess teljist ekki til opinberrar starfsemi. Á grundvelli þessa telji stefndi að EFTA dómstóllinn hafi staðfest að ákvæði sem þetta standist og að stefndi geti, þrátt fyrir afstöðu EFTA dómstólsins hvað viðvíkur EES-rétti, talist sjálfstæður lögaðili samkvæmt landsrétti.

Í hafnarlögum nr. 61/2003, og greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögunum, sé skýr greinarmunur gerður á rekstri hafna samkvæmt 1. og 2. tölul. 8. gr. laganna sem séu í eigu sveitarfélaga og hafna samkvæmt 3. tölul. 8. gr. Af lagatextanum sjálfum og skýringum við einstakar greinar lagabálksins í greinargerð megi sjá að höfnum sem reknar eru samkvæmt síðasta töluliðnum sé ekki ætlað að hlíta sömu reglum og opinberum rekstri, þ.á m. þurfa þessar hafnir ekki að fara eftir reglum um gjaldtöku opinberra fyrirtækja við setningu gjaldskráa sinna heldur gildi samkeppnislög um verðlagningu þeirra. Í 17. gr. hafnarlaganna sé ítarleg sundurliðun á þeim gjöldum sem höfnum í eigu sveitarfélaga sé heimilt að innheimta, hvort sem þær eru með hafnarstjórn eða ekki. Skuli gjaldtaka samkvæmt ákvæðinu miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt sé. Um gjaldtöku hafna sem ekki teljist til opinbers rekstrar sé fjallað í 2. mgr. 20. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinu skuli gjaldtaka miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt sé ásamt hlutdeild í sameiginlegum rekstri hafnarinnar, stofnkostnaði og kostnaði við viðhald hennar, auk þess sem heimilt sé að taka tillit til arðsemi á endurmetnu eigin fé. Í ákvæði þessu felist að ákvörðun á gjaldtöku sé matskenndari þegar um hafnir sem ekki eru í opinberum rekstri sé að ræða og að heimilt sé að taka tillit til fleiri þátta en eingöngu þess að gjaldtakan standi undir kostnaði við veitta þjónustu þrátt fyrir að það sé meginsjónarmið laganna.

Þar sem stefndi sé ekki í opinberum rekstri sé gjaldskrá hans grundvölluð á samkeppnisréttarlegum sjónarmiðum en ekki reglum um gjaldtöku opinberra fyrirtækja. Ekki sé hægt að fallast á að gjaldtöku stefnda verði jafnað til skatts og því geti 40. og 77. gr. stjskr. átt við um gjaldskrá félagsins.

Þrátt fyrir að ekki verði fallist á þau sjónarmið stefnda að félagið sé ekki í opinberum rekstri, sbr. ákvæði hafnarlaga, verði gjaldtöku stefnda ekki jafnað til skatts þannig að í bága geti farið við 40. og 77. gr. stjskr.

Í dómi EFTA dómstólsins komi fram að skattlagning í hefðbundnum skilningi feli í sér ákveðna skyldu eða kvöð. Innheimta opinberra aðila á gjaldi eins og hér um ræði geti því einungis talist skattur verði aðilar að reiða sig á þjónustu tiltekins opinbers aðila og eigi í þeim efnum ekkert val. Staðfest hafi verið í dómi Hæstaréttar Íslands í fyrra máli aðila að á starfssvæði stefnda séu bæði Kópavogshöfn og Hafnarfjarðarhöfn. Samkvæmt framlögðum gögnum í því máli fari almennur vöruflutningur fram um þær hafnir og hafa þær sett sér gjaldskrár reistar á sjálfstæðum grunni. Af þessu leiði að á aðilum hvílir ekki skylda eða kvöð til þess að nýta sér þjónustu stefnda og greiða honum þau gjöld sem hann innheimti á grundvelli gjaldskrár sinnar og geti innheimta gjaldanna því ekki talist skattur.

Með framangreint í huga sé ljóst að innheimta stefnda á grundvelli gjaldskrár sinnar fari því ekki í bága við 40. og 77. gr. stjskr. sem takmarki eingöngu ákvarðanir stjórnvalda varðandi álagningu skatta, breytingar á honum eða afnám hans.

Þá byggi gjaldskrá á þeim sjónarmiðum sem hafnarlögin geri ráð fyrir. Sé því útilokað að hún brjóti í bága við ákvæði 2. mgr. 20. gr. laganna.

Eins og ítrekað komi fram í greinargerð með frumvarpi að hafnarlögunum skuli verðlagning hafna, sem ekki eru í opinberum rekstri, byggð á samkeppnisréttarlegum sjónarmiðum. Af framansögðu leiði að stefndi hafi mun frjálsari hendur um verðlagningu en þær hafnir sem eru í opinberum rekstri.

Hins vegar sé sú skylda lögð á herðar eigenda þeirra hafna, sem ekki eru með opinberan rekstur, að hafa hliðsjón af því viðmiði að gjaldtaka fyrir viðkomandi þjónustu standi straum af kostnaði við hana. Gjaldtakan þurfi þó einnig að standa straum af hlutdeild í sameiginlegum rekstri hafnarinnar, stofnkostnaði og kostnaði við viðhald hennar, auk þess sem heimilt sé að taka tillit til arðsemi á endurmetnu eigin fé. Ekki sé í lögunum lagt bann við arðgreiðslu til eigenda hafna í þessu rekstrarformi, heldur eingöngu settar þær takmarkanir í 19. gr. laganna að aðeins sé heimilt að greiða arð til eigenda eftir að fé hefur verið lagt til hliðar í fullnægjandi viðhald og endurnýjun hafnarinnar samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð hennar. Styðji þetta ákvæði það sjónarmið að við verðlagningu sé höfnum í þessu rekstrarformi heimilt að taka tillit til fleiri þátta en eingöngu kostnaðar af veittri þjónustu.

Ljóst megi vera að mat á því hvaða kostnaður nákvæmlega hljótist af því að flytja ákveðna vöru um hverja höfn sé vandasamt. Verði í þeim efnum að vega og meta ýmis sjónarmið og kostnað af veittri þjónustu ásamt hlutdeild í öðrum rekstrarliðum. Uppbygging gjaldskrárinnar hafi tekið mið af áratugalangri venju við skiptingu kostnaðar af notkun hafna og útreikningi á fjárþörf rekstursins. Gjaldskráin miðist þó við að hver rekstrareining standi undir sér. Þannig sé gjöldum vegna hafnarþjónustu (þjónustu dráttarbáta o.þ.h.) ætlað að standa alfarið undir kostnaði við þá þjónustu.

Það sama eigi við um gjöld af eignarlóðum hafnarinnar, gjöld vegna aðstöðu fyrir skip og báta og þau gjöld sem tekin séu fyrir vöruflutninga um hafnirnar. Hvað varði gjöld fyrir vöruflutninga sérstaklega þá séu greidd gjöld af flestum vörum er um höfnina fara skv. 4. flokk vörugjaldskrárinnar, þ.á m. þær vörur er stefnandi hefur flutt til landsins um höfnina. Ákveðnar vörur séu síðan settar í sér gjaldflokka, sbr. 1. til 3. flokk. Séu það m.a. vörur sem fluttar séu inn eða út í miklu magni í tankskipum en einnig aðrar vörur sem af viðskiptalegum ástæðum greiði lægra gjald. Hafi ráðið þar mestu um að verðmæti þessara vöruflokka sé oft og tíðum lítið og vegi vörugjöldin því hlutfallslega hátt í kostnaði við inn- eða útflutning þeirra.

Þá sé endurgreiðslukrafa stefnanda órökstudd og án tilvísana til lagaraka eða lagaákvæða. Viðurkennt sé af hálfu stefnanda að vörugjöld samkvæmt gjaldskrá stefnda séu tekjulind til þess að standa straum af rekstri hafna. Rétt sé að benda sérstaklega á í þessu samhengi, að stefnandi byggi endurgreiðslukröfu sína ekki á lögum um endurgreiðslu oftekinna skatta nr. 29/1995, þrátt fyrir að halda því fram að stefndi sé opinber aðili og að um sé skatt að ræða. Krafan byggi heldur ekki á skaðabótasjónarmiðum.

Varðandi varakröfu stefnanda þá telji stefndi einsýnt að ekki sé unnt að leggja til grundvallar dómi að vörur stefnanda eigi að falla undir 3. flokk vörugjaldskrárinnar einungis á grundvelli þess að óáfengar drykkjarvörur falla undir þann ákveðna gjaldflokk. Því til stuðnings vísi stefndi til þess að vegna ríkiseinkasölu á áfengum drykkjarvörum á Íslandi, auglýsingabanni og ströngum aldurstakmörkunum við kaup á slíkum vörum, sé ekki hægt að leggja til grundvallar að áfengar drykkjarvörur séu í beinni samkeppni við óáfengar drykkjarvörur í skilningi samkeppnisréttar og því ekki um ólögmæta mismunun að ræða. Engin lög eða stjórnvaldsfyrirmæli leggi bann við því að innheimta mismunandi þjónustugjald af vörum sem séu ekki í samkeppni á markaði.

Þá sé það enn fremur áréttað að nær allar vörur er fari um hafnir félagsins falla undir sama gjaldflokk og þær vörur sem stefnandi flytji inn og mál þetta sé risið út af. Röksemdir stefnanda fyrir niðurfellingu eða lækkun gjalda stefnda gætu jafnt átt við um fjölda annarra vöruflokka sem greiði hið almenna vörugjald skv. 4. flokki vörugjaldskrárinnar. Engin lagaheimild sé fyrir því að fallast á kröfu um að dómstóll ákvarði hvaða þjónustugjöld séu greidd rekstraraðila hverju sinni fyrir veitta þjónustu.

Stefndi byggir varakröfu sína um lækkun krafna stefnanda á eftirfarandi röksemdum:

Fyrir liggi að stefndi rekur hafnir og tengda starfsemi án utanaðkomandi fjárframlags. Gjaldskrá stefnda sé grundvöllur tekna félagsins og vörugjöld fyrir flutning vara um hafnir er veigamikill hluti þeirra tekna sem stefndi aflar sér til rekstrarins. Krafa stefnanda um endurgreiðslu allra vörugjalda er hann hefur greitt standist ekki út frá kröfurétti þar sem óumdeilt sé að hann hafi notið þeirrar þjónustu sem stefndi lætur í té og sé andlag hinna umdeildu vörugjalda.

Komi til þess að dómurinn telji forsendur til þess að ákvarða stefnanda lægri gjöld en þegar séu greidd vegna vöruflutninga hans verði slíkur dómur að taka tillit til þeirrar staðreyndar að rekstraráætlanir byggi á gildandi gjaldskrá.

Með hliðsjón af framansögðu fari stefndi fram á að lækkun gjaldanna verði ákvarðaðar mun lægri en stefnukröfur miði við.

Stefndi vísi m.a. til hafnarlaga nr. 61/2003, sérstaklega 8., 19. og 20. gr. laganna. Varðandi málskostnaðarkröfur sé vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV

Ágreiningur máls þessa varðar vörugjald sem stefnanda var gert að greiða, samkvæmt gjaldskrá stefnda, vegna innflutnings hans á áfengum drykkjum árið 2006 og 2007. Liggur fyrir að vörugjald á árinu 2006 fyrir hvert tonn af óáfengum drykkjum var 385,79 krónur en af áfengum drykkjum 1.063,20 krónur. Árið 2007 var vörugjald af óáfengum drykkjum hins vegar 405,00 krónur en af áfengum 1.116,40 krónur. Krefst stefnandi aðallega endurgreiðslu á greiddu vörugjaldi en til vara að stefnda verði gert að greiða honum fjárhæð sem nemur mismuninum á því sem hann greiddi og því sem honum hefði borið að greiða ef um óáfenga drykki hefði verið að ræða.

Í hafnarlögunum nr. 61/2003, sem gildi tóku 1. júlí 2003, er skýr greinarmunur gerður á rekstri hafna samkvæmt 1. og 2. tölul. 8. gr. laganna sem eru í eigu sveitarfélaga og hafna samkvæmt 3. tölulið 8. gr., þ.e. hlutafélags, hvort sem það er í eigu opinberra aðila eða ekki, einkahlutafélags, sameignarfélags eða sem einkaaðila í sjálfstæðum rekstri.

Stefndi er sameignarfélag sem stofnað var af nokkrum sveitarfélögum við Faxaflóa 17. nóvember 2004, og er tilgangur þess að reka hafnir, m.a. Reykjavíkurhöfn. Fellur stefndi því undir það rekstrarform sem tilgreint er í 3. tölul. 8. gr. laganna. Samkvæmt síðari málslið 3. tölul. 8. gr. teljast hafnir sem reknar eru sem sameignarfélag ekki til opinbers rekstrar.

Þrátt fyrir tilvitnað ákvæði 3. tölul. 8. gr. laga nr. 61/2003 er fallist á það með stefnanda að sameignarfélagi eins og stefnda, sem er að fullu í eigu opinberra aðila, verði jafnað til þeirra, sbr. gr. 30 í dómi EFTA-dómstólsins frá 5. mars 2008 í máli nr. E-6/07. Því verði að telja að hinar almennu reglur stjórnsýsluréttarins um heimildir til gjaldtöku í opinberum rekstri gildi um stefnda.

Í VI. kafla hafnarlaga eru sérstök ákvæði um hafnir sem ekki teljast til opinbers rekstrar samkvæmt lögunum. Þar segir m.a. í 19. gr. að þeim sé aðeins heimilt að greiða arð til eigenda sinna eftir að fé hefur verið lagt til hliðar í fullnægjandi viðhald og endurnýjun hafnarinnar samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð settri á grundvelli 4. gr. laganna.

Í 20. gr. hafnarlaga kemur fram að höfn sem rekin er samkvæmt 3. tölul. 8. gr. hafi starfsheimildir án takmarkana og að gjaldtaka hafnar skuli miðuð við að hún standi undir kostnaði við þá þjónustu sem veitt er ásamt hlutdeild í sameiginlegum rekstri hennar.

Í greininni kemur fram það viðtekna sjónarmið sem gildir um gjaldtöku í opinberum rekstri að gjaldið megi ekki vera hærra en sá kostnaður sem almennt hlýst af því að veita umrædda þjónustu.

Verður gjaldskrá sem stefndi setur að uppfylla skilyrði sem fram koma í 20. gr., sbr. 19. gr. hafnarlaga.

Í máli þessu liggur fyrir að mikill verðmunur var samkvæmt gjaldskrá stefnda fyrir árin 2006 og 2007 á vörugjaldi fyrir losun og lestun óáfengra drykkja samkvæmt 3. flokki og losun og lestun áfengra drykkja samkvæmt 4. flokki.

Samkvæmt 9. gr. gjaldskrárinnar fyrir árið 2006 og 8. gr. gjaldskrárinnar fyrir 2007 skal vörugjald reiknast eftir þyngd eða verðmæti, með umbúðum og af hverri sendingu sérstaklega.

Svar lögmanns stefnda, dags. 31. október 2008, við spurningu stefnanda um kostnað við þá þjónustu sem veitt er við innflutning á áfengi frá 31. maí 2005 og hver væri munurinn á kostnaði við uppskipun áfengra drykkja annars vegar og óáfengra drykkja hins vegar, þykir ekki varpa ljósi á hvað valdi hinum mismunandi vörugjöldum.

Fyrir liggur að hinn mikli verðmunur á milli vöruflokkanna var af fyrirrennara stefnda skýrður með því að reynt sé að raða vörum þannig í flokka að þær greiði svipaða prósentu af útsöluverði vöru af hverju tonni sem kemur í land.

Liggur ekki annað fyrir, sem skýrt getur það að áfengum drykkjum var raðað í annan gjaldflokk en óáfengum, en að þar hafi ráðið verðmæti vörunnar.

Það sjónarmið við ákvörðun gjalds, þ.e. álagning vörugjalds óháð kostnaði við að veita þjónustuna og hlutdeild í sameiginlegum rekstri hafnar eins og hér á við, á sér ekki stoð í 2. mgr. 20. gr. laga nr. 61/2003. Skorti stefnda því lagaheimild til að leggja hið umdeilda vörugjald á stefnanda. Var gjaldtakan þegar af þeirri ástæðu ólögmæt og brýtur í bága við 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 15. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995.

Því er ekki haldið fram af stefnanda að vörugjald á óáfenga drykki samkvæmt 3. flokki hafi byggst á ólögmætum sjónarmiðum. Samkvæmt því, og þar sem skilja þykir verða málatilbúnað hans þannig að áfengir drykkir ættu að bera sömu vörugjöld og óáfengir, verður varakrafa stefnanda tekin til greina og stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 774.432 krónur eins og nánar greinir í dómsorði.

Eftir niðurstöðu málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.

Þ-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, Faxaflóahafnir sf., greiði stefnanda, HOB-vínum ehf., 774.432 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af kr. 618.604,- frá 1. janúar 2007 til 1. janúar 2008 en af kr. 774.432,- frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.

Þ-kvk-nf E-kvk-nf