E-3921/2021

Mál þetta, sem var dómtekið 13. október 2022, var höfðað með stefnu birtri 9. ágúst 2021 af Símanum hf., kt. [...], Ármúla 25, 108 Reykjavík, gegn íslenska ríkinu.

Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði að hann sem eigandi jarðarinnar Skriðufells, landnúmer 191847, eigi veiðirétt fyrir landi sínu í Sandá. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi aðallega málskostnaðar að mati dómsins úr hendi stefnanda en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

I.

Mál þetta höfðar stefnandi til viðurkenningar á því að hann sem eigandi jarðarinnar Skriðufells lands í Þjórsárdal eigi veiðirétt fyrir landi sínu í Sandá. Fasteign stefnanda hefur fastanúmerið F2258707 og landnúmerið 191847. Fram kemur í fasteignaskrá Þjóðskrár Íslands að fasteignamat ársins 2020 hafi numið 58.730.000 krónum en þar af séu 54.550.000 krónur vegna húsmats og 4.180.000 vegna lóðarmats. Þá greinir frá því í gögnum máls að matseiningar séu íbúð á hæð og samkomustaður og að stærð landsins sé 60 hektarar. Á fasteign stefnda standa orlofshús, en þar er einnig tjaldstæði sem ætlað er starfsmönnum hans.

Stefndi er eigandi jarðarinnar Skriðufells sem jafnframt liggur að Sandá. Fasteign stefnda hefur fastanúmerið F2202594 og landnúmerið 166597 í fasteignaskrá Þjóðskrár Íslands. Fram kemur þar að fasteignamat ársins 2020 hafi numið 10.275.000 krónum en þar af séu 7.805.000 krónur vegna húsamats og 2.470.000 krónur vegna lóðarmats. Þá greinir í gögnum máls að stærð jarðar stefnda sé 385 hektarar og að þar af nemi ræktað land 38 hekturum en meðal annarra matseininga sem eru tilgreindar eru hlunnindi vegna lax- og silungsveiði.

Forsaga málsins er sú að með kaupsamningi 21. júní 1938 eignaðist Skógrækt ríkisins, nú Skógræktin, jörðina Skriðufell. Síðar á árinu 1938 gerðu Skógrækt ríkisins og hreppsnefndir sjö sveitarfélaga í Árnessýslu með sér makaskiptasamning, sem fól í sér að Skógræktin eignaðist afréttarlönd í Þjórsárdal innan nánar tilgreindra marka. Á móti fengu sveitarfélögin í sinn hlut allar heiðar Skriðufells ofan afréttargirðingar. Land sveitarfélaganna er sjálfstæð fasteign í Þjóðskrá, með heitið Skriðufells afréttur, landnúmer 225897.

Eftir sölu jarðarinnar árið 1938 til Skógræktarinnar héldu seljendur þó áfram búskap á jörðinni. Í desembermánuði 1995 fékk síðasti ábúandi jarðarinnar svokallað útbyggingarbréf frá Skógrækt ríkisins. Byggði Skógræktin á því að ábúandinn hefði fyrirgert ábúðarrétti sínum vegna brota á ábúðarskyldum. Voru ábúðarlok staðfest með dómi Hæstaréttar í máli nr. 341/1996. Í dóminum kom fram að ábúandinn hefði m. a. „glutrað niður“ greiðslumarki jarðarinnar áður en hann fékk út byggingarbréfið. Eiginlegur útburður fór fram 1. október 1996.

Sandá er ein fjögurra áa sem falla í Þjórsá í Þjórsárdal. Áin rennur um þjóðskóginn í Þjórsárdal og meðfram landi stefnanda og fleiri jarða. Samkvæmt gögnum málsins eru tvö starfandi veiðifélög á vatnasvæði Þjórsár, Veiðifélag Þjórsár sem stofnað var árið 1972 og Veiðifélag Efri- Þjórsár sem var stofnað árið 1992. Stefnandi kveður að í nokkur ár hafi verið starfandi Veiðifélag Hvammsár og Sandár, en að það hafi ekki sett sér samþykktir sem staðfestar hafi verið í samræmi við ákvæði lax- og silungsveiðilaga. Samræmist það því sem fram kemur í gögnum sem stefndi hefur lagt fram um að Skógræktin hafi átt aðild að umræddum félagsskap veiðirétthafa í Hvammsá og Sandá. Hins vegar kemur þar jafnframt fram að um sé að ræða deild í Veiðifélagi Þjórsár sem Fiskistofa hafi ekki enn samþykkt og þar af leiðandi hafi ekki verið gerð arðskrá veiðirétthafa. Stefndi kveður að fyrstu skriflegu heimildir um veiði í Sandá séu frá 1999. Sandá mun hafa verið sett í útboð árið 2017 og hefur sami aðili haft ána á leigu frá því tímamarki.

Sem fyrr segir gerðu þáverandi landbúnaðarráðherra og Landssími Íslands hf. (nú stefnandi) hinn 10. maí 1999 með sér makaskiptasamning. Í 1. og 2. gr. samningsins kemur fram að landbúnaðarráðherra f. h. Skógræktar ríkisins lofi að selja Landssíma Íslands hf. 60 hektara spildu úr jörðinni Skriðufelli í Þjórsárdal gegn því að Landssími Íslands hf. selji og afsali ráðuneytinu jörðinni Gufuskálum í Snæfellsbæ. Stærð og afmörkun landspildunnar úr jörðinni Skriðufelli sé sýnd á uppdrætti 18. mars 1999 sem fylgi samningnum og sé hluti af honum. Landspildan nái til bæjarstæðisins, ræktaðs túns í kringum bæinn og Moldaráss, en nánar var afmörkun spildunnar þannig lýst:

Af Sandá á móts við Sandártungu og línu sem dregin er norðan við skóglendi að vegi heim að Skriðufelli. Þaðan liggja mörkin vestan við þennan veg upp í hlíðina norðvestan við bæjarhús á Skriðufell og þaðan til austur að gildragi og fylgir því síðan allt að Sandá, rétt vestan við göngubrú yfir ána.

Í uppdrætti sem var hluti makaskiptasamningsins er landspilda stefnanda merkt sem orlofsland. Í 5. mgr. 1. gr. makaskiptasamningsins kemur fram að mannvirki á landspildunni úr jörðinni Skriðufelli séu undanskilin sölu samkvæmt samningnum en að Landssími Íslands muni skuldbinda sig til að leysa þau mannvirki til sín á matsverði.

Í 3. gr. makaskiptasamningsins kemur fram að makaskiptin, þ. e. báðar eignirnar, feli í sér fullnaðargreiðslu hvors aðila um sig og lýstu báðir aðilar því yfir að hvorugur gæti gert frekari kröfur á hendur hinum vegna þeirra. Í 4. gr. makaskiptasamningsins kemur fram að báðar eignirnar hafi verið seldar veðbandalausar og án annarra kvaða en greini í 1., 2. og 3. gr. samningsins. Spildan sé seld í núverandi ástandi sem kaupandi hafi kynnt sér og sætti sig við að öllu leyti. Samkvæmt 5. gr. samningsins var afhendingartími beggja eigna og útgáfa afsals miðað við 1. janúar 2000 og tekið fram að samningurinn væri gerður með fyrirvara um að nánar greindar formkröfur yrðu uppfylltar við útgáfu afsals, þ. á m. að lagaheimild Alþingis til sölunnar yrði veitt á fjárlögum fyrir árið 2000 og að sveitarstjórnir og jarðanefndir samþykktu eða eftir atvikum staðfestu landskiptin svo og að samningnum hefði verið þinglýst athugasemdalaust.

Á meðal gagna málsins er viðauki við makaskiptasamninginn, sem dagsettur er 27. apríl 2000, en með honum voru gerðar breytingar á 1. og 2. mgr. 1. gr. makaskiptasamningsins auk þess sem nýrri málsgrein var bætt við greinina. Umræddar breytingar virðast miðast við að afmarka nánar landspildu stefnanda frá því sem upprunalega var í makaskiptasamningnum. Sömuleiðis er þar vikið að umferðarrétti Skógræktar ríkisins um heimreiðina að Skriðufelli. Í viðaukanum kemur einnig fram að önnur ákvæði makaskiptasamnings aðila skuli vera óbreytt.

Þann 24. maí 2000 undirrituðu landbúnaðarráðherra og forstjóri Landssíma Íslands hf. makaskiptaafsal á grundvelli makaskiptasamningsins. Í 1. gr. afsalsins birtist afmörkun landspildu stefnanda eins og henni var breytt með fyrrgreindum viðauka við makaskiptasamninginn 27. apríl 2000.

Jörðin Skriðufell var skráð í eyði í lögbýlaskrá miðað við 1. desember 2000. Í auglýsingu sem er á meðal gagna málsins og birtist í Morgunblaðinu 10. maí 2001 var kynnt tillaga að breytingu á aðalskipulagi Gnúpverjahrepps 1993– 2013 og deiliskipulagi. Þar kom fram að forsendur breytinga væru þær að breyting hefði orðið á eignarhaldi á landi á hluta jarðarinnar Skriðufells í Þjórsárdal. Landssími Íslands ætti nú um það bil 60 hektara lands sem tækju til bæjarhúsanna í Skriðufelli og svæðis í nágrenni við þau en jörðin væri áfram í eigu Skógræktar ríkisins. Þá væri auglýst til kynningar tillaga um nýtt deiliskipulag fyrir 60 hektara svæði Landssíma Íslands í Skriðufelli þar sem gert væri ráð fyrir að hluti þess yrði frístundabyggð en að öðru leyti yrði svæðið áfram opið svæði til sérstakra nota. Einnig væri auglýst til kynningar tillaga að breytingu á deiliskipulagssvæði Skógræktar ríkisins þar sem gert væri ráð fyrir að svæðið yrði minnkað vegna breytts eignarhalds á landi, færslu á byggingarreit fyrir vélageymslu og vinnu- og geymslusvæði Skógræktar ríkisins og breyttum skilmálum um hjólhýsi. Áfram yrði gert ráð fyrir að á landi í eigu Skógræktar ríkisins yrði hjólhýsasvæði, svæði fyrir ferðaþjónustu og bækistöð Skógræktarinnar.

Á meðal gagna málsins er samstarfssamningur milli stefnanda og Skógræktar ríkisins frá 8. júlí 2005, m. a. um þjóðskógarsvæði sem liggur til austurs og vesturs frá landspildunni sem afsalað var til stefnanda 24. maí 2000.

Í aðalskipulagi Skeiða- og Gnúpverjahrepps 2017– 2029 er fasteign stefnanda skráð sem frístundabyggð en fasteign stefnda sem skógræktar- og landbúnaðarsvæði.

Á meðal gagna máls eru tvær samantektir Skógræktarinnar um starfsemi Skógræktar ríkisins á jörðinni Skriðufelli á árunum 1995– 2000. Í samantekt frá 15. október 2021 kemur fram að unnið hafi verið að verkefnum er snúa að verndun birkiskóga, uppgræðslu vikra og ræktun á nýjum skógum til nytja, s. s. úrvinnslu ýmiss konar skógarafurða, þ. á m. jólatrjáa, ásamt því að vinna að uppsetningu og viðhaldi girðinga, lagningu vega og vinnuslóða, lagningu gönguleiða, grisjun skóga, móttöku ferðamanna á bæði tjald- og hjólhýsasvæðum auk ýmiss utanumhalds, s. s. umsjónar leigulóða og veiðiréttinda og útleigu á veiði. Kemur þar fram að starfsemi Skógræktarinnar hafi aukist eftir því sem skógar hafi vaxið og land gróið og að starfsfólk Skógræktarinnar hafi verið með viðveru á Skriðufelli allt árið um kring. Starfsmannafjöldi sé þó breytilegur eftir árstíðum, jafnan fimm til sjö manns og jafnvel fleiri yfir sumartímann. Í samantekt Skógræktarinnar frá 18. nóvember 2021 kemur fram að hátt í 200 hektarar ræktaðs lands, þ. á m. skóglendi, hafi tilheyrt hluta Skriðufells sem ekki var afsalað til stefnanda í tengslum við margumræddan makaskiptasamning, en þar af hafi ræktuð tún verið u. þ. b. 10 hektarar. Á þeirri 60 hektara spildu sem hafi verið afsalað til stefnanda hafi rúmlega 7,5 hektarar verið í túnrækt. Í samantektinni kemur einnig fram að tún í landi Skriðufells hafi verið nytjuð á árunum frá því að téður ábúandi hætti ábúð árið 1996 og þar til makaskiptasamningurinn var gerður og vísar stefndi í því samhengi til meðfylgjandi loftmynda og ljósmynda frá árinu 2000.

Í lögbýlaskrá 31. desember 2011, sem gefin var út af Þjóðskrá Íslands í maí 2012, kemur fram að jörðinni Skriðufelli, sem áður var skráð sem eyðibýli, hafi verið breytt í jörð í ábúð.

Með erindi 19. desember 2019 óskaði stefnandi eftir því við stefnda að viðurkennt yrði að stefnandi ætti veiðirétt fyrir landi sínu. Með bréfi 22. júní 2020 hafnaði stefndi kröfunni með vísan til þess að Skriðufell hefði verið í landbúnaðarnotum þegar aðilar gerðu með sér makaskiptasamninginn frá 10. maí 1999. Með bréfi stefnanda til stefnda 18. febrúar 2021 voru færð frekari rök fyrir þeirri kröfu að veiðiréttur fylgdi landi stefnanda. Með bréfi 26. mars 2021 hafnaði stefndi á ný kröfum stefnanda. Í kjölfarið höfðaði stefnandi dómsmál þetta.

II

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að hann eigi veiðirétt fyrir landi sínu í Sandá. Kröfu sinni til stuðnings vísar stefnandi til þeirrar fornu reglu í íslenskum rétti að eignarhaldi á landi fylgi veiðiréttur í vatni á eða fyrir því landi. Í Landabrigðisþætti Grágásar hafi verið kveðið á um að þar sem menn ættu merkivötn saman ætti hver að veiða fyrir sínu landi. Þá hafi 56. kapítuli Landleigubálks Jónsbókar kveðið á um að hver maður ætti vatn og veiðistöð fyrir sinni jörð sem að fornu hafi verið nema með lögum væri frá komið. Þessum grunnreglum íslensks réttar um rétt til veiða í straumvötnum og stöðuvötnum hafi verið fylgt við setningu vatnalaga nr. 15/1923. Þar hafi komið fram í 1. mgr. 121. gr. að landeiganda og þeim, sem hann veitti heimild til væri einum heimil veiði í vatni á landi sínu. Í 2. mgr. sömu lagagreinar hafi jafnframt komið fram þau nýmæli að ekki mætti skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign nema um tiltekið árabil, ekki lengra en tíu ár í senn, og þyrfti þá leyfi ráðherra eða að önnur hlunnindi kæmu á móti, sem landareigninni yrðu ekki metin minna virði en veiðirétturinn. Eftir afnám 121. gr. vatnalaga hafi efnislega sömu reglur gilt áfram samkvæmt 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 61/1932 um lax- og silungsveiði, 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 112/1941 og 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, nú 5. gr. og 9. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Þessi regla leiði til þess að ef ekki eru fyrir hendi skýr gögn um annað eigi hver vatn og veiði fyrir sínu landi.

Stefnandi ítrekar að þegar hann hafi fengið landið í Skriðufelli afhent árið 2000 hafi enginn búskapur verið stundaður á jörðinni. Þá sé óumdeilt að sama ár hafi Skriðufell verið skráð sem jörð í eyði í lögbýlaskrá landbúnaðarráðuneytisins það ár, svo sem bréf fjármálaráðuneytisins frá 22. júní 2020 staðfesti. Engin lögbýlaskrá hafi verið gefin út fyrir árið 1999. Eins hafi komið fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 341/1996 að síðasti ábúandi Skriðufells hefði þegar á árinu 1995 „glutrað niður“ öllu greiðslumarki jarðarinnar. Umræddur ábúandi hafi verið borinn út af jörðinni 1996 án þess að nýr ábúandi tæki við. Sé þar af leiðandi ekki unnt að halda því fram að búskapur hafi verið á jörðinni þegar stefnandi eignaðist land sitt við Sandá.

Stefnandi byggir á því að sú staðreynd að búskapur á Skriðufelli hafi lagst af í síðasta lagi árið 1996 leiði til þess að bannregla þágildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 76/2006 um aðskilnað veiðiréttar frá bújörðum hafi ekki átt við þegar stefnandi eignaðist land sitt í Skriðufelli. Hafi því gilt hin forna meginregla að hver eigi veiðirétt fyrir sínu landi, svo sem fjölmargir dómar Hæstaréttar staðfesti. Vísar stefnandi í þessu samhengi til dóma Hæstaréttar í málum nr. 552/2008, 553/2008 og 471/2015 sem hafi ríkt fordæmisgildi í máli þessu. Leiða megi af umræddum dómum að síðar tilkominn lögbýlisréttur eða skógrækt breyti engu um réttarstöðuna. Stefnandi minnir einnig á að Skógrækt ríkisins sé ríkisstofnun sem stundi ekki hefðbundinn landbúnað. Þegar stefnandi hafi eignast hluta Skriðufells hafi verið í gildi lög um skógrækt nr. 3/1955 þar sem eftirfarandi hafi komið fram um hlutverk Skógræktar ríkisins í 1. gr.:

1. að vernda, friða og rækta skóga og skógarleifar, sem eru í landinu;

2. að græða upp nýja skóga, þar sem henta þykir;

3. að leiðbeina um meðferð skóga og kjarrs og annað það, sem að skógrækt og skóggræðslu lýtur.

Stefnandi leggur áherslu á að bæjarstæði Skriðufells og gripahús jarðarinnar hafi komið í hans hlut árið 2000. Land stefnda sé því í reynd útlendi Skriðufells en stefnandi sé eigandi heimalandsins. Hnígi því öll rök til þess að veiðiréttur fylgi landi stefnanda enda liggi það að Sandá.

Grundvallaratriði þessa máls sé að jörðin Skriðufell hafi farið í eyði um miðjan tíunda áratug síðustu aldar. Því hafi ákvæði um bann við aðskilnaði veiðiréttar frá bújörðum ekki átt við þegar stefnandi eignaðist jörðina. Af því leiði að stefnandi eigi veiði fyrir landi sínu í Skriðufelli. Þá byggir stefnandi á því að bannregluna beri að skýra þröngt í ljósi þess að hún feli í sér skerðingu á eignarráðum landeiganda.

Um lagarök vísar stefnandi til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar, sbr. einnig 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Þá er vísað til núgildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 61/2006, einkum II. og VI. kafla. Sömuleiðis er vísað til áðurgildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970, einkum II. og IX. kafla. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að ekki hafi verið lagastoð fyrir því að skilja veiðiréttinn frá jörðinni Skriðufelli þegar makaskiptasamningurinn var gerður í maí 1999 enda hafi þá verið óheimilt að skilja veiðirétt frá lögbýli eða jörð í landbúnaðarnotum. Hafi slík lagastoð verið fyrir hendi telur stefndi að það hefði allt að einu þurft að taka sérstaklega fram í umræddum makaskiptasamningi hefði það verið ætlun aðila að undanskilja veiðiréttinn frá jörðinni, en svo hafi ekki verið.

Stefndi byggir á því að bæði fyrir og eftir gerð makaskiptasamningsins hafi jörðin Skriðufell verið skráð sem lögbýli í ábúð auk þess sem jörðin hafi verið í landbúnaðarnotum allt frá árinu 1938.

Stefndi vísar til þess að jörðin hafi verið skráð í ábúð samkvæmt samantekt landbúnaðarráðuneytisins frá júní 1998, sem hafi annaðhvort miðast við samtímaskráningu á því ári eða við 1. desember 1997. Jörðin hafi verið skráð í eyði í Lögbýlaskrá miðað við 1. desember 2000, sbr. 2. mgr.1. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 um að aðeins jörð sem hafi ekki verið setin í tvö ár eða lengur teljist eyðijörð.

Stefndi telur það enga þýðingu hafa við úrlausn málsins hvernig skráningu jarðarinnar Skriðufells hafi verið háttað við afsal á landspildunni til stefnda 24. maí 2000. Meira máli skipti hver staðan hafi verið við undirritun makaskiptasamningsins 10. maí 1999, en gögn málsins beri með sér að jörðin hafi þá verið skráð sem lögbýli í ábúð. Samkvæmt þessu hafi jörðin Skriðufell verið í landbúnaðarnotum þegar umræddur makaskiptasamningur var gerður í maí 1999. Í þessu samhengi bendir stefndi í fyrsta lagiá að í 5. gr. afsalsins frá 24. maí 2000 komi fram að samþykki/staðfesting/umsögn viðkomandi aðila/stjórnvalda um makaskiptin liggi fyrir, þ. á m. staðfesting landbúnaðarráðherra, sbr. 12. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Þau samþykki og umsagnir umræddra aðila séu á meðal gagna málsins sem og undirritun þáverandi landbúnaðarráðherra á afsalið sem hafi falið í sér staðfestingu af hans hálfu. Stefndi veki athygli á því að í samþykki Gnúpverjahrepps frá 17. september 1999 hafi m. a. verið gerður fyrirvari um að uppgjöri við fráfarandi ábúanda vegna ábúðarloka hans yrði lokið. Stefndi bendi einnig á að í 7. gr. fjárlaga fyrir árið 2000, lið 4.23, hafi verið mælt fyrir um heimild fjármálaráðherra til að selja umræddan hluta af jörðinni Skriðufelli. Í öðru lagi vísar stefndi til þess að í 3. mgr. 12. gr. jarðalaga hafi m. a. verið kveðið á um að til að skipta landi jarða og sameiginlegu landi fleiri jarða, til að sameina jarðir og til að leggja lönd eða jarðir til afrétta þyrfti samþykki jarðanefnda og sveitarstjórna og staðfestingu landbúnaðarráðuneytisins, að fenginni umsögn Bændasamtaka Íslands. Í því sambandi bendir stefndi á að með 6. gr. laga nr. 28/1995 um breytingu á jarðalögum nr. 65/1976 hafi löggjafinn ákveðið, með hliðsjón af Hæstaréttardómi 19. nóvember 1991 í máli nr. 354/1989, að taka af öll tvímæli um að hugtakið landbúnaðarnot í merkingu 1. mgr. 12. gr., þar sem mælt hafi verið fyrir um takmarkanir á heimild til að taka land í landbúnaðarnotum til annarra nota, tæki ekki einungis til lands sem nýtt hefði verið til landbúnaðar við gildistöku laga nr. 65/1976 heldur einnig til lands sem nýtanlegt hefði verið til landbúnaðar á sama tíma, þar með talinna eyðijarða og einstakra landspildna, ef landinu hefði ekki með staðfestu skipulagi eða heimild í öðrum lögum verið ráðstafað til annarra nota. Í þriðja lagi áréttar stefndi að til samræmis við 29. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976 hafi á hverju ári farið fram ítarleg skoðun af hálfu ríkis og sveitarfélaga á því hvort jörð væri talin vera í ábúð. Í svari landbúnaðarráðherra við fyrirspurn J-kk-ef B-kk-ef um eignarhald á bújörðum á 131. löggjafarþingi, þingskjali 941, 485. máli, komi hins vegar fram að utanumhald með jarðaskrá hafi á tímabilinu 1995- 1999 að mörgu leyti verið á úreltu formi og því hafi Hagþjónustu landbúnaðarins verið fengin umsjón með verkefninu og að fyrsta skráin sem gefin hafi verið út eftir þær breytingar hafi verið jarðaskrá sem miðaðist við fasteignamat í desember 2000. Við nánari eftirgrennslan hafi skráin fyrir árið 1999 hvorki fundist í ráðuneyti landbúnaðarmála né á Þjóðskjalasafni, auk þess sem ályktun stefnda um skráningu jarðarinnar í ábúð á árinu 1998 byggist samkvæmt upplýsingum frá ríkiseignum á samantekt landbúnaðarráðuneytisins sem unnin hafi verið upp úr upprunalegri jarðaskrá. Stefndi bendir einnig á að jafnvel þó litið yrði svo á að jörðin hafi í maí 1999 ekki verið í ábúð hafi hún eigi að síður verið lögbýli enda hafði henni ekki verið ráðstafað til annarra nota, sbr. til hliðsjónar 1. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976.

Þá hafi Skógrækt ríkisins, nú Skógræktin, rekið á jörðinni Skriðufelli umfangsmikla skógrækt óslitið frá árinu 1938. Starfsemi Skógræktarinnar á jörð stefnda hafi verið umfangsmikil og því til stuðnings vísar stefndi til þess að starfsfólk hennar sé þar viðverandi allt árið um kring. Í þessu samhengi vísar stefndi til tveggja samantekta Skógræktarinnar, frá 15. október 2021 og 18. nóvember 2021.

Stefndi byggir og á því að skógrækt teljist ótvírætt til landbúnaðar, sbr. 3. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976, og áréttar stefndi að engin sérsjónarmið eigi við þótt Skógræktin sé opinber aðili. Enn fremur telur stefndi ástæðu til að árétta að breytingar hafi orðið á afstöðu til búskaparhátta og skógræktar frá miðri síðustu öld og sé því ekki unnt að líta svo á að einungis þeir ábúendur sem stundi sauðfjár- eða kúabúskap stundi búskap. Þar af leiðandi hafi það enga þýðingu hvort greiðslumark hafi verið á jörðinni á þeim tíma sem makaskiptin fóru fram á grundvelli samningsins frá 10. maí 1999.

Stefndi byggir einnig á því að landspildan sem stefnandi fékk í sinn hlut við makaskiptin hafi aldrei verið skráð sem jörð eða lögbýli og að þar hafi aldrei verið stundaður landbúnaður auk þess sem ekki liggi fyrir hvenær stefnandi leysti til sín mannvirkin á spildunni. Samkvæmt því sé sú staðhæfing sem felst í stefnukröfunni um að stefnandi sé eigandi jarðar vanreifuð.

Í öðru lagi bendir stefndi á að samkvæmt upplýsingum frá Creditinfo og fasteignaskrá Þjóðskrár Íslands sé jörðin Skriðufell, sem stefndi sé skráður eigandi að, skráð sem jörð með fastanúmerið F2202594 og landnúmerið 166597. Fram kemur að stærð jarðarinnar sé 385,0 hektarar og að þar af nemi ræktað land 38 hekturum en aðrar matseiningar séu m. a. hlunnindi vegna lax- og silungsveiði. Samkvæmt því sé veiðiréttur í Sandá, sem stefnandi geri tilkall til, skráður á jörð stefnda en ekki landspildu stefnanda.

Stefndi byggir á því að samkvæmt þágildandi lax- og silungsveiðilögum og dómaframkvæmd sé meginreglan sú að óheimilt sé að skilja veiðirétt frá lögbýli eða jörð sem sé í landbúnaðarnotum. Að öllu framangreindu virtu hafi meginreglan átt við um eign stefnda er landspilda stefnanda hafi verið skilin frá jörðinni Skriðufelli, enda hafi jörðin verið lögbýli við gerð makaskiptasamningsins og einnig í landbúnaðarnotum. Í því samhengi áréttar stefndi að gögn málsins beri með sér að jörðin hafi verið skráð lögbýli í ábúð við gerð makaskiptasamningsins í maí 1999, enda hafi hún ekki verið skráð í eyði fyrr en 1. desember 2000. Því hafi reglan um að landeigandi eigi veiðirétt fyrir landi sínu (bakka reglan), sem stefnandi byggir á, ekki þýðingu fyrir úrlausnarefnið, sbr. dóm Hæstaréttar 3. mars 2016 í máli nr. 530/2015. Þeir hagsmunir sem búi að baki banni við aðskilnaði veiðiréttar frá landareign hafi verið fyrir hendi við gerð makaskiptasamningsins, en þeir séu samkvæmt lögskýringargögnum m. a. að stemma stigu við takmarkalausri uppskiptingu veiðiréttar einstakra jarða á fleiri hendur, sbr. athugasemdir við 9. gr. frumvarps til laga nr. 61/2006.

Stefndi hafnar þeim málatilbúnaði stefnanda að land stefnda sé útlendi Skriðufells á meðan stefnandi sé eigandi heimalandsins. Þvert á móti feli 5. mgr. 1. gr. makaskiptasamningsins frá 10. maí 1999 í sér að Skógrækt ríkisins, landeigandi jarðarinnar Skriðufells, verði áfram eigandi og umráðandi húsakosts bújarðarinnar en að stefnandi skuli leysa þau til sín á matsverði. Hús bújarðarinnar hafi því ekki verið seld á sama tíma og makaskiptasamningurinn var gerður og raunar sé óljóst hvenær slíkt uppgjör hafi farið fram. Í þessu samhengi byggir stefndi á því að viðaukinn frá 27. apríl 2000 hafi annars vegar lotið að nánari afmörkun landspildunnar sem stefnandi hafi fengið í sinn hlut samkvæmt makaskiptasamningnum, sem hafi endurspeglast í 1. og 2. mgr. 1. gr. makaskiptaafsalsins 24. maí 2000. Hins vegar hafi umræddur viðauki fjallað um umferðarrétt Skógræktar ríkisins um heimreiðina að Skriðufelli. Samkvæmt viðaukanum hafi önnur ákvæði makaskiptasamningsins átt að haldast óbreytt, þ. m. t. fyrrgreind 5. mgr. 1. gr. makaskiptasamningsins.

Þá byggir stefndi á því að regla um bann við aðskilnaði veiðiréttar skv. 2. mgr. 121. gr. vatnalaga og síðar þágildandi 4. mgr. 2. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 76/1970 taki til jarða en hafi ekki tekið til landspildunnar sem skilin hafi verið út úr landi jarðarinnar Skriðufells og stefnandi hafi eignast á grundvelli makaskiptasamningsins frá 10. maí 1999. Í þessu samhengi byggir stefndi á því, með vísan til gagna málsins um skráningu fasteignar stefnanda, að ranglega sé í viðurkenningarkröfu stefnanda gefið til kynna að landspilda stefnanda hafi verið jörð í merkingu þágildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970 og um leið landareign í merkingu 4. mgr. 2. gr. sömu laga. Samkvæmt 1. gr. laganna hafi jörð verið skilgreind sem lögbýli samkvæmt ábúðarlögum. Samhengi málsástæðna sé svo óljóst að þessu leyti að það valdi óvissu um umfang þess réttar sem stefnandi geri kröfu um. Með hliðsjón af meginreglum réttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað og áskilnaði réttarfarslaga um lögvarða hagsmuni ætti þessi óskýrleiki að varða frávísun málsins frá dómi án kröfu.

Til viðbótar við framangreint byggir stefndi á því að makaskiptin, þ. e. afhending landspildunnar úr Skriðufelli á móti afhendingu jarðarinnar Gufuskála, á grundvelli samningsins 10. maí 1999 hafi samkvæmt 3. gr. samningsins falið í sér fullnaðargreiðslu hvors aðila um sig og hafi báðir aðilar lýst því yfir að hvorugur gæti gert frekari kröfur á hendur hinum vegna þeirra.

Aukinheldur, hafi einhvern tíma myndast veiðiréttur stefnanda til handa vegna makaskiptasamningsins, hafi sá réttur fallið niður fyrir hefð eða fyrningu, enda hafi stefnandi fyrst krafist viðurkenningar á þeim rétti 20 árum eftir gerð makaskiptasamningsins. Slíkt athafnaleysi beri með sér að veiðirétturinn hafi ekki stofnast til handa stefnanda og verði að horfa á það í ljósi yfirlýsingarinnar í 3. gr. makaskiptasamningsins um að hvorugur aðili geti gert frekari kröfur á hendur hinum.

III.

Ágreiningur í máli þessu lýtur að því hvort stefnandi eigi veiðirétt fyrir landi sínu sem liggur að Sandá í Þjórsárdal og hvort ákvæði þágildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970 um bann við aðskilnaði veiðiréttar frá bújörðum hafi ekki átt við þegar stefnandi eignaðist landið.

Stefndi er eigandi að jörðinni Skriðufelli sem er 385 hektarar að stærð og liggur land jarðarinnar einnig að Sandá.

Stefnandi eignaðist 60 hektara landspildu úr jörðinni Skriðufelli í Gnúpverjahreppi með makaskiptasamningi sem gerður var á milli forvera stefnanda, Landssíma Íslands, og þáverandi landbúnaðarráðherra f. h. Skógræktar ríkisins hinn 10. maí 1999.

Stefnandi byggir rétt sinn til veiði í Sandá á þeirri fornu reglu í íslenskum rétti að eignarhaldi á landi fylgi veiðiréttur í vatni á eða fyrir því landi. Telur stefnandi að enginn búskapur hafi verið stundaður á jörðinni þegar hann fékk landið afhent á árinu 2000 og að sá búskapur sem þar hafði áður verið stundaður hafi lagst af í síðasta lagi árið 1996 þegar síðasti ábúandinn var borinn út af jörðinni. Af þessu leiði að bannregla 4. mgr. 2. gr. þágildandi lax- og silungsveiðilaga nr. 76/1970 um aðskilnað veiðiréttar frá bújörðum hafi ekki átt við þegar stefnandi fékk land sitt í Skriðufelli afhent á árinu 2000.

Stefndi telur á hinn bóginn að leggja verði til grundvallar að jörðin Skriðufell hafi verið bújörð að lögum við undirritun makaskiptasamningsins 9. maí 1999 og því landareign í merkingu 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax og silungsveiði. Jörðin Skriðufell hafi á þeim tíma þegar makaskiptasamningurinn var undirritaður auk þess verið skráð í ábúð og fyrst skráð í eyði í Lögbýlaskrá miðað við 1. desember 2000. Þá telur stefndi að skógrækt stefnda teljist ótvírætt til landbúnaðar, sbr. 3. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976. Þeir hagsmunir sem búi að baki banni við aðskilnaði veiðiréttar frá landareign hafi því verið fyrir hendi þegar makaskiptasamningurinn var gerður.

Þegar stefnandi eignaðist umrædda 60 hektara landspildu úr jörðinni Skriðufelli í Gnúpverjahreppi á árinu 1999 voru í gildi lög nr. 76/1970 um lax og silungsveiði. Í 4. mgr. 2. gr. þeirra var mælt fyrir um að ekki mætti skilja veiðirétt að nokkru eða öllu leyti við landareign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma. Ekki var að finna skýringu á hugtakinu „landareign“ í lögum nr. 76/1970 en í dómaframkvæmd hefur verið lagt til grundvallar að skýra beri hugtakið á sama hátt og gert var í vatnalögum nr. 15/1923 áður en þeim var breytt með lögum nr. 132/2011, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. mars 2016 í máli nr. 471/2015. Í 1. gr. vatnalaga nr. 15/1923 var hugtakið landareign skilgreint sem land lögbýlis og lóð og lönd innan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða. Í skýringum við 1. gr. frumvarps til laganna sagði að þetta væri alkunnugt orð, en látið merkja fleira en í daglegu tali.

Tilgangur með banni við aðskilnaði lands og veiðiréttar hefur frá upphafi verið sá að sporna við því að landkostir jarða í landbúnaðar notum skertust. Hefur vilji löggjafans verið skýr um að heppilegast væri að veiðin fylgdi öðrum landsnytjum og að sá sem stundaði búskap á jörðinni og hefði önnur landnot hennar nyti veiðinnar einnig, sbr. dóm Landsréttar 20. maí 2022 í máli nr. 228/2021.

Við skýringu á því hvort um sé að ræða „landareign“ í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, eins og það hugtak hefur verið skýrt í samræmi við orðskýringu í 1. gr. vatnalaga, hefur í dómaframkvæmd haft afgerandi þýðingu að leggja mat á hvort búskapur hafi verið stundaður á jörðinni á þeim tíma þegar landi eða landspildu var afsalað. Hafi jarðir verið í búrekstri hefur í dómaframkvæmd verið litið svo á að um væri að ræða ólögmætan aðskilnað veiðiréttar sem ekkert gildi hefði. Öðru máli hefur gegnt um jarðir sem farnar voru í eyði þegar afsal lands átti sér stað, en í þeim tilvikum hefur ekki verið litið svo á að um landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 sé að ræða, enda þeir hagsmunir sem ákvæðinu sé ætlað að tryggja ekki lengur fyrir hendi. Bannregla ákvæðisins eigi því ekki við um jarðir sem ekki eru nýttar til landbúnaðar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. apríl 2018 í máli nr. 169/2017.

Fyrir liggur að hefðbundnum búskap lauk á jörðinni Skriðufell árið 1996, þegar þáverandi ábúandi var borinn út af jörðinni að kröfu Skógræktar ríkisins, sbr. dóm Hæstaréttar 19. september 1996 í máli nr. 341/1996. Frá þeim tíma og til dagsins í dag hefur enginn haft fasta búsetu á jörðinni.

Í opinberum skráningargögnum um jörðina Skriðufell kemur fram að jörðin hafi verið skráð í ábúð þegar makaskiptasamningurinn var gerður en samkvæmt Lögbýlaskrá 1. desember 2000 er jörðin skráð í eyði.

Jörðin Skriðufell hefur verið í eigu ríkissjóðs frá árinu 1938 og hefur starfsemi Skógræktar ríkisins verið þar óslitin frá þeim tíma. Af gögnum málsins og skýrslum fyrir dóminum má ráða að starfsemi skógræktarinnar hafi ekki verið mikil að umfangi fyrstu árin eftir að hún komst í eigu ríkissjóðs, en hafi aukist eftir því sem skógar hafi vaxið og land gróið. Skógræktin hafi byggt upp húsakost í landi Skriðufells og starfsfólk Skógræktarinnar hafi verið með viðveru á Skriðufelli yfir allt árið en fjöldi starfsmanna sé þó breytilegur eftir árstíðum, fimm til sjö starfsmenn, en engin föst búseta hefur verið á jörðinni frá því að síðasti ábúandinn hvarf þaðan á árinu 1996.

Vitnið H-kk-nf Ó-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður Skógræktarinnar, bar fyrir dóminum að fyrstu árin eftir að stefndi eignaðist jörðina hefði starfsemin falist í að koma upp girðingum til að friða Þjórsárdal fyrir beit en á sjötta áratugnum hefði verið byrjað að gróðursetja inn í birkiskóginn og unnið hefði verið að því allt til dagsins í dag. Þá bar vitnið B-kk-nf G-kk-nf, fyrrum skógarvörður á Suðurlandi, að gróðursetningar hefðu byrjað um árið 1949. Starfsemin hefði einkum verið að sumarlagi en einnig um vetur til þess að grisja. Upp úr 1970 hefði starfsemin aukist og vinnuflokkar verið að störfum allt árið.

Í samantekt vitnisins H-kk-ef Ó-kk-ef um starfsemi Skógræktarinnar á tímabilinu 1995- 2000, sem liggur fyrir í gögnum málsins, kemur fram að á tímabilinu hafi verið unnið að verndun birkiskóga, uppgræðslu vikra og ræktun á nýjum skógum til nytja, þar á meðal til sölu á jólatrjám. Unnið hafi verið að uppbyggingu og viðhaldi girðinga, lagningu vega og vinnuslóða, lagningu gönguleiða, grisjun skóga, svo og móttöku ferðamanna bæði á tjald- og hjólhýsasvæðum o. fl. sem hafi skilað Skógræktinni tekjum. Þá kemur þar einnig fram að ræktað skóglendi hafi á þessum árum verið orðið hátt í 200 hektarar. Þá segir einnig að tún í landi Skriðufells hafi verið nytjuð á árunum frá því að síðasti ábúandi hvarf af jörðinni 1996 og þar til makaskiptasamningurinn var gerður við stefnanda í maí 1999 og hluti af heyi nýttur til uppgræðslu. Eru þessar upplýsingar í aðalatriðum í samræmi við ársskýrslur Skógræktar ríkisins á Suðurlandi 1995- 1999.

Ljóst er að almennur búrekstur var liðinn undir lok þegar stefnandi gerði makaskiptasamninginn við stefnda, en einnig er ljóst að umfangsmikil starfsemi Skógræktarinnar hefur verið á jörðinni í áratugi samhliða þeim búskap sem þar var stundaður. Á þeim tíma sem makaskiptin fóru fram var ekki í lögum að finna skýringu á því hvaða starfsemi teldist falla undir búrekstur eða landbúnað og þar með hvort skógrækt félli undir það að vera landbúnaður. En ef litið er til lagabreytinga sem gerðar voru á Alþingi á þessum tíma leit löggjafinn svo á að skógrækt teldist til landbúnaðar eða a. m. k. til sérsviðs landbúnaðar, eins og fram kom í 3. gr. þágildandi laga nr. 57/1999 um búnaðarfræðslu sem tóku gildi 1. júlí 1999 og í athugasemdum um 3. gr. frumvarpsins að lögunum. Þá var í almennum athugasemdum í frumvarpi til laga nr. 76/1984 um breytingu á þágildandi lögum nr. 3/1955 um skógrækt umfjöllun um nytjaskóga á bújörðum sem nýja búgrein samfara samdrætti í kvikfjárrækt.

Með hliðsjón af öllu framangreindu telur dómurinn að líta verði svo á að umfangsmikill búrekstur í formi skógræktar hafi verið stundaður á jörðinni Skriðufelli í maí 1999 þegar makaskiptasamningur var undirritaður og að telja verði að jörðin hafi verið óslitið í landbúnaðarnotum allt frá árinu 1938. Jörðin Skriðufell hafi því verið landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. þágildandi laga nr. 76/1970 um lax og silungsveiði þegar stefnandi eignaðist umrædda 60 hektara landspildu úr jörðinni Skriðufelli. Meginregla 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 átti því við á þeim tíma og óheimilt var að skilja veiðirétt í Sandá frá jörðinni Skriðufelli. Skiptir ekki máli í þessu sambandi þó að jörðin Skriðufell hafi verið skráð sem eyðijörð í Lögbýlaskrá 1. desember 2000. Er það niðurstaða dómsins að sýkna beri stefnda af kröfu stefnanda í máli þessu.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður.

G-kk-nf Á-kk-nf lögmaður flutti málið af hálfu stefnanda.

E-kk-nf Á-kk-nf E-kk-nf flutti málið af hálfu stefnda.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Símans hf.

Málskostnaður fellur niður.

R-kvk-nf S-kvk-nf