E-8588/2009

Mál þetta sem tekið var til dóms 29. janúar sl. var höfðað 29. júní 2009.

Stefnandi er X, [heimilisfang].

Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhváli, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. október 2007 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem hann nýtur hér fyrir dómi.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar.

Í málinu krefur stefnandi stefnda um miskabætur vegna ætlaðrar ólögmætrar handtöku, líkamsleitar og frelsissviptingar, sem hann sætti af hendi lögreglu 31. mars 2007.

I

Í stefnu er málsatvikum lýst með þeim hætti að upphaf málsins megi rekja til þess að stefnandi hafi verið klukkan 10:30 að morgni 31. mars 2007 undir áhrifum áfengis á gangi heim eftir skemmtanahald um nóttina, þegar bifreið hafi verið ekið ógætilega að honum og ökumaður hennar hafi sýnt honum „fingurmerki“. Hafi stefnandi þá reiðst og hrækt á bifreiðina. Ökumaðurinn hafi þá farið út úr bifreiðinni og ráðist á stefnanda og tekið hann tökum og haldið honum þar til lögregla hafi komið á vettvang. Stefnandi hafi ekki veitt ökumanninum mótspyrnu heldur hafi beðið rólegur eftir lögreglu.

Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi stefnandi fyrirvaralaust verið handtekinn og settur í handjárn. Þá hafi verið leitað í vösum hans. Hafi stefnandi þá reiðst enda hafi hann talið handtökuna tilefnislausa og að honum hafi ekki verið gefnar skýringar á handtökunni og leitinni. Að því loknu hafi stefnandi verið settur í lögreglubifreið og hafi verið færður á lögreglustöð.

Á lögreglustöðinni hafi síðan verið leitað á stefnanda þar sem hann hafi setið handjárnaður á bekk. Á myndbandsupptökum heyrist að stefnandi banni lögreglumanninum að leita á sér með þessum hætti. Samkvæmt fyrirmælum varðstjóra hafi síðan verið leitað á stefnanda innan klæða. Það hafi verið gert með þeim hætti að honum hafi verið skipað að afklæðast öllu nema bol. Hafi hann síðan verið látinn beygja sig fram og hósta og lyfta pungnum. Að því loknu hafi stefnandi verið færður fyrir varðstjóra til viðtals. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi stefnanda ekki verið kynnt réttarstaða sín og heldur ekki kynnt upplýsingablað útgefið af dómsmálaráðuneytinu um réttarstöðu handtekinna manna. Að loknu viðtali varðstjóra hafi stefnandi verið vistaður í fangaklefa án þess að vera gefinn kostur á að hafa samband við lögmann eða náinn aðstandanda.

Skýrsla hafi verið tekin af stefnanda klukkan 17:39 þennan dag og hafi henni lokið klukkan 17:52. Samkvæmt skýrslunni hafi sakarefni verið eignaspjöll (minniháttar skemmdarverk) og ölvun á almannafæri. Að lokinni skýrslutöku hafi stefnanda verið sleppt úr haldi. Málið hafi hvorki verið fellt niður né hafi verið gefin út ákæra á hendur stefnanda.

Með bréfi til ríkislögmanns 17. september 2007 hafi verið höfð uppi miskabótakrafa á hendur stefnda. Eftir að hafa aflað umsagnar Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og dómsmálaráðuneytisins hafi ríkislögmaður hafnað bótakröfunni með bréfi 23. október 2007.

Með kæru 22. janúar 2008 hafi stefnandi kært ætlaða refsiverða háttsemi lögreglumanna við framkvæmd handtöku og líkamsleitar til ríkissaksóknara og hafi óskað eftir opinberri rannsókn á atvikum umræddan dag. Ríkissaksóknari hafi lokið rannsókn málsins 12. janúar 2009 og hafi það orðið niðurstaða rannsóknarinnar að líkamsleitin hafi verið ólögmæt í skilningi 131. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og með leitinni hafi verið brotið gróflega gegn meðalhófsreglu, sbr. 2. mgr. 13. og 14. gr. lögreglulaga og nr. 90/1996 og 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008, sbr. áður 4. mgr. 94. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.

Í kjölfar niðurstöðu ríkissaksóknara hafi miskabótakrafan verið ítrekuð með bréfi 2. febrúar 2009. Í byrjun júní hafi ríkislögmaður sent lögmanni stefnanda bréf þar sem fyrri afstaða stefnda til bótakröfu stefnanda hafi verið sögð óbreytt þrátt fyrir niðurstöðu ríkissaksóknara.

II

Í málinu liggja fyrir lögregluskýrslur og önnur samtímagögn um meðferð málsins hjá lögreglu og þykir rétt að gera nokkra grein fyrir þessum gögnum hér. Um upphaf málsins er bókað í skýrslu G-kk-ef R-kk-ef S-kk-ef lögreglumanns sem dagsett er 31. mars 2007 og tímasett klukkan 11:57 að skýrsluritari hafi verið staddur ásamt K-kk-þgf K-kk-þgf lögreglumanni á lögreglubifreið við lögreglustöðina við Hverfisgötu þegar þeim hafi borist boð frá fjarskiptamiðstöð lögreglu um að fara með forgangi að gatnamótum Safamýrar og Starmýrar. Þaðan hafi A hringt og óskað eftir skjótri aðstoð lögreglu. Hafi hún sagt að maður í annarlegu ástandi hafi ráðist á bifreið hennar, [...], og að sonur hennar, B, væri með manninn í tökum á götunni. Kemur fram í skýrslunni að framangreindir lögreglumenn hafi þegar haldið á vettvang, en einnig hafi verið send önnur lögreglubifreið þar sem verið hafi lögreglumennirnir B-kk-nf Ó-kk-nf og M-kk-nf I-kk-nf E-kk-nf. Á vettvangi hafi þeir séð þar sem B hafi haldið ungum manni, stefnanda, í tökum. Hafi stefnandi verið í annarlegu ástandi og virst nokkuð æstur. Hafi lögreglumennirnir því tekið hann tökum. Hafi stefnandi reynt að brjótast um og hafi lögreglumennirnir þá fært hann í handjárn. Þá er bókað að stefnanda hafi verið tilkynnt að hann væri handtekinn vegna ölvunar og óspekta á almannafæri. Honum hafi jafnframt verið kynnt að meðan hann væri í haldi lögreglu nyti hann réttarstöðu handtekinna og að hann ætti rétt á aðstoð lögmanns. Hafi stefnandi engu svarað þessu.

Í skýrslunni er bókað um framburð B að hann hafi sagst hafa ekið umræddri bifreið austur Starmýri og að gatnamótum Starmýrar og Safamýrar, en þar hafi hann stöðvað bifreiðina. Hafi hann þá séð ungan mann, stefnanda, reikulan í spori ganga suður Safamýri á götunni miðri. Hafi maðurinn gengið að bifreiðinni og hafi hrækt á hana. Síðan hafi maðurinn hlaupið fram fyrir bifreiðina og sparkað í framhurð hægra megin. Er þá haft eftir B að hann hafi þá farið út úr bifreiðinni og hafi snúið manninn niður, en A, móðir hans, sem setið hafi farþegamegin frammí bifreiðinni hafa hringt eftir aðstoð lögreglu. Þá er bókað að A hafi staðfest orð B og eins að lögreglumenn hafi séð skófar á framhurð bifreiðarinnar og að einnig hafi mátt greina örlitla dæld á hurðinni.

Þá er um það bókað að lögreglumenn hafi reynt að ræða við stefnanda en hann hafi eingöngu svarað með fúkyrðum. Hann hafi því verið fluttur á lögreglustöðina við Hverfisgötu fyrir B-kk-þf R-kk-þf S-kk-þf varðstjóra. Hafi varðstjórinn reynt að ræða við stefnanda um málið, en hann hafi haldið áfram fúkyrðaflaumnum og því hafi varðstjórinn tekið ákvörðun um að vista stefnanda í fangageymslu þar til af honum rynni. Er bókað um að leitað hafi verið á stefnanda „en ekkert saknæmt [fundist] við þá leit“.

Þá kemur fram í sömu skýrslu að tilkynning hafi borist um að hliðarspegill hafi nokkru áður verið brotinn af bifreið sem skilin hafi verið eftir mannlaus um stutta stund í Safamýri. Eru í skýrslunni leiddar líkur að því að síðastnefnt mál tengdist hinu fyrra.

Í skýrsluna er fært undir þremur liðum, sem bera yfirskriftina „Brot/verkefni“, að um sé að ræða aðfinnsluvert háttalag, ölvun á almannafæri og loks eignaspjöll (minniháttar skemmdarverk). Eru umrædd eignaspjöll ekki tíunduð nánar í þar til gerðum reit á skýrslublaði en eins og fyrr er rakið kemur lýsing á hinni ætluðu háttsemi fram síðar í skýrslunni.

Í málinu liggja fyrir hljóð- og myndupptökur úr eftirlitsmyndavélum á lögreglustöðinni við Hverfisgötu. Þar sem sjá má og heyra í fyrsta lagi þegar komið er með stefnanda á lögreglustöð og hann settur niður á bekk, í öðru lagi þegar lögreglumaður leitar í vasa stefnanda og finnur þar veski hans og í þriðja lagi þegar sami lögreglumaður færir varðstjóra veskið og orðaskipti á varðstjóraherbergi í framhaldi af því, sem meðal annars lúta að ákvörðun varðstjóra um að framkvæma líkamsleit á stefnanda. Þá sést þegar lögreglumenn fara í framhaldi og leiða stefnanda frá bekknum og í átt að því herbergi sem umrædd leit mun hafa farið fram í. Einnig eru myndskeið af því þegar stefnandi er færður inn á varðstjóraherbergi að lokinni leitinni, rætt við hann þar og þá í framhaldi þegar farið var með stefnda með lyftu upp á aðra hæð til vistunar í fangaklefa. Verður gerð nánari grein fyrir því sem sjá má og heyra á umræddum myndskeiðum úr öryggismyndvélum í niðurstöðukafla dómsins eftir því sem sakarefnið krefst.

Auk þeirrar lögregluskýrslu sem ítarlega er vitnað til hér að framan liggja fyrir í málinu nokkrar skýrslur sem urðu til vegna handtöku stefnanda, vistunar hans í fangaklefa og um skýrslutöku af honum. Er þar fyrst að nefna skýrslu um handtöku stefnanda, en hún er sögð hafa átt sér stað klukkan 10:46 umræddan dag og hafa verið framkvæmda „til að tryggja návist eða öryggi“. Sjáöldur stefnanda eru sögð samandregin, jafnvægi hans óstöðugt, framburður ruglingslegur, en málfar skýrt. Skráð er að stefnanda sé kynnt tilefni handtöku og réttur til tilnefningar verjanda klukkan 10:53 sama dag og bókað að hann hafi ekki óskað eftir tilnefningu verjanda. Þá er bókað í sömu skýrslu að B-kk-nf R-kk-nf S-kk-nf hafi tekið ákvörðun um vistun stefnanda, en reitur varðandi tímasetningu þeirrar ákvörðunar er óútfylltur. Framangreind skýrsla er gerð af G-kk-þgf R-kk-þgf S-kk-þgf og er lokatími hennar 11:57 nefndan dag. Þá liggur fyrir vistunarskýrsla, þar sem fram kemur sami handtökutími og að framan getur og einnig að stefnandi hafi verið færður til yfirheyrslu klukkan 17:42 og látinn laus klukkan 18:01. Þá liggur fyrir blað með dagbókarfærslum lögreglu vegna rannsóknarinnar og kemur þar meðal annars fram að bréf hafi verið sent 23. apríl 2007 til ætlaðs brotaþola til að inna eftir afstöðu til hugsanlegar refsi- og bótakröfu. Um það er bókað að ekki hafi borist viðbrögð við bréfinu 23. maí 2007 og því sé rannsókn hætt.

Í skýrslu lögreglu sem tekin var umræddan dag rétt undir klukkan 18 kemur fram að undir stefnanda sé borið sakarefnið og það sagt vera „að hafa hrækt og sparkað í bifreiðina [...] svo tjón hafi hlotist af“. Einnig sé honum gefið að sök að hafa brotið hliðarspegla á bifreiðinni [...] þar sem bifreiðinni hafi verið lagt á nánar tilgreindum stað í Safamýri. Bókað er um að stefnanda sé kynnt réttarstaða og að hann óski ekki eftir verjanda. Þá er eftir stefnanda bókað að hann hafi verið ölvaður og á leið heim til sín. Hann muni að er hann hafi gengið eftir Safamýrinni hafi verið ekið á blússandi ferð að honum. Hann muni að ökumaður hafi gefið honum „fokkmerki“. Hefði stefnandi þá reiðst og hrækt á bílinn. Maðurinn hafi þá komið út úr bílnum og tekið hann tökum og haldið honum í götunni þar til lögregla hafi komið. Hann hefði verið rólegur allan tímann. Borinn var undir stefnanda framburður B í frumskýrslu, sem rakinn er hér fyrr, og kvaðst hann ekki kannast við að hafa sparkað í bílinn. Þá var stefnandi spurður um hvort hann hefði brotið hliðarspegla á bifreið sem lagt hafi verið á nánar greindum stað við Safamýri og kvað hann það ekki geta verið þar sem hann hafi ekki verið kominn að þeim stað sem um ræddi, enda hafi hann verið að koma úr bænum og hafi gengið eftir Safamýrinni að Hvassaleyti. Hann geti því ekki hafa verið þarna að verki. Stefnandi kvaðst aðspurður ekki taka afstöðu til bótakröfu að svo stöddu.

Í málinu liggur einnig fyrir tölvupóstur lögmanns fyrir hönd A eiganda bifreiðarinnar [...] þar sem óskað er eftir að fá send gögn vegna málsins vegna kröfu A á hendur tryggingafélagi um bætur vegna tjónsins, sem í tölvupóstinum er sagt felast í dæld á bifreiðinni. Þá eru í málinu upplýsingar um að ekki hafi verið hljóð- og myndupptökubúnaður í þeim tveimur lögreglubifreiðum sem komu á vettvang og einnig um að upptaka af símtali A við neyðarlínuna hafi ekki lengur verið varðveitt þegar leitað hafi verið eftir að fá afrit af henni.

Eins og fyrr er getið kærði stefnandi til ríkissaksóknara 22. janúar 2008 ætlaða refsiverða háttsemi lögreglumanna við framkvæmd handtöku og líkamsleitar á honum og óskaði eftir opinberri rannsókn á atvikum umræddan dag. Fór slík rannsókn fram og lauk henni 12. janúar 2009. Liggur niðurstaða rannsóknarinnar fyrir í málinu sem og rannsóknargögn sem til urðu við rannsóknina. Liggja því fyrir dóminum endurrit skýrslna sem teknar voru við rannsóknina og hafa báðir málsaðilar kosið að vísa til þess sem þar var haft eftir mönnum, en leiða aðila og vitni ekki fyrir dóminn. Er hér um að ræða skýrslu af stefnanda sem vitni og skýrslur af varðstjóra og fjórum öðrum lögreglumönnum, sem allir höfðu réttarstöðu sakborninga við rannsókn málsins. Þá voru einnig teknar skýrslur af A og B, sem nefnd eru hér fyrr. Þær upptökur úr eftirlitsmyndavélum á lögreglustöð, sem fyrir liggja í málinu og fyrr eru nefndar, lágu fyrir við rannsókn ríkissaksóknara og voru bornar undir skýrslugjafa við rannsóknina.

Kemur fram í niðurstöðu ríkissaksóknara að rannsókn embættisins hafi beinst gegn ætluðum brotum framangreindra lögreglumanna á 131. og/eða 132. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Er umfjöllun ríkissaksóknara skipt niður í 8 töluliði, sem rétt þykir að gera stuttlega grein fyrir hér. Í fyrsta lagi var fjallað um handtöku og leit á stefnanda í upphafi, í öðru lagi ætlaðar ögranir í garð stefnanda í lögreglubifreið, í þriðja lagi fyrri leit á stefnanda á lögreglustöð (utanklæða), í fjórða lagi síðari leit á stefnanda á lögreglustöð (innanklæða), í fimmta lagi upplýsingagjöf til stefnanda, í sjötta lagi áframhaldandi handtöku með vistun í fangaklefa, í sjöunda lagi tilhögun vistunar og loks í áttunda lagi skýrslugerð.

Í niðurstöðunni kemur fram að um atriði er greini í 1. til 3. og 5. til 7. tölulið hafi málið verið fellt niður á þeim grundvelli að það þyki ekki líklegt til sakfellis, sbr. 145. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þá séu samhliða gerðar nokkrar aðfinnslur varðandi einstaka framangreinda töluliði, sem og tölulið nr. 8. Um atriði sem um sé fjallað í 4. tölulið þyki rannsókn ríkissaksóknara hafa upplýst um ætlaða refsiverða háttsemi sem ákæruvaldið telji varða við 131. gr. almennra hegningarlaga að því er varði varðstjóra og sama refsiákvæði, sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga að því er varði tvo lögreglumenn. Ákæruvaldið telji hins vegar rétt að falla frá saksókn á hendur þessum mönnum þar sem sérstaklega stæði á og að almannahagsmunir þyki ekki krefjast málshöfðunar.

Nánari grein er gerð fyrir síðastnefndum niðurstöðum rannsóknar ríkissaksóknara í niðurstöðukafla dómsins eftir því sem sakarefnið krefst. Þá verður þar í sama mæli og nauðsynlegt er fjallað um efni þeirra skýrslna sem teknar voru við fyrrnefnda rannsókn sem og annarra þeirra rannsóknargagna sem máli þykja skipta.

III

Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á því að hann hafi orðið fyrir miska vegna ólögmætrar handtöku lögreglu, líkamsleitar og frelsissviptingar. Telji stefnandi að lögmæt skilyrði hafi brostið til þessara aðgerða og ekki hafi verið tilefni til þeirra af hálfu lögreglu og þær framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi og móðgandi hátt.

Stefnandi telji að handtaka í upphafi hafi verið ólögmæt og tilefnislaus með öllu auk þess sem skilyrði 97. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála hafi ekki verið fyrir hendi. Hann hafi verið rólegur þegar lögregla hafi komið á vettvang og hvorki verið ölvaður né verið með óspektir á almannafæri þótt hann hafi verið undir áhrifum áfengis. Ástand stefnanda, eins og sjá megi á upptökum úr öryggismyndavélum á lögreglustöð, hafi ekki verið með þeim hætti að handtaka væri nauðsynleg til að tryggja návist hans og öryggi. Þá telji stefnandi að lögregla hafi ekki gætt ákvæða 1. mgr. 101. gr. laga nr. 19/1991 og 13. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 við handtökuna og framkvæmd hennar því ekki í samræmi við þau ákvæði laga. Eins og á hafi staðið hafi ekki verið nauðsynlegt að handjárna stefnanda og baka honum með því veruleg óþægindi. Þá liggi fyrir samkvæmt hljóðupptökum á lögreglustöð að stefnandi hafi verið niðurlægður bæði með orðum og gerðum. Einnig hafi stefnandi verið niðurlægður og honum ögrað í lögreglubifreið á leið á lögreglustöð.

Varðandi líkamsleitina kemur fram í stefnu að samkvæmt frumskýrslu lögreglu hafi stefnandi verið handtekinn vegna ölvunar og óspekta á almannafæri. Leit innanklæða með mjög niðurlægjandi hætti eins og hann hafi mátt sæta hafi verið ólögmæt og tilefnislaus með hliðsjón af sakarefninu. Hafi leitin farið þannig fram að stefnanda hafi verið skipað að afklæðast öllu nema bol. Hann hafi síðan verið látinn beygja sig fram og hósta og lyfta pungnum. Líkamsleitin hafi verið gerð án samþykkis stefnanda og ekki heimiluð með úrskurði dómara eins og áskilið sé samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 78. gr. laga nr. 88/2008, sbr. áður 1. mgr. 93. gr. laga nr. 19/1991. Með hliðsjón af sakarefninu hafi ekki verið tilefni til að framkvæma svo ítarlega leit á stefnanda án dómsúrskurðar eða samþykkis hans, sbr. 2. málslið 1. mgr. 78. gr. laga nr. 88/2008, sbr. áður 2. mgr 93. gr. laga nr. 19/1991 er í gildi hafi verið þegar umrædd atvik hafi átt sér stað.

Telji stefnandi að orð og gerðir lögreglumanna við líkamsleitina hafi valdið honum miklum miska og óþægindum. Stefnandi hafi verið niðurlægður við líkamsleitina og lögreglumaður hafi sýnt af sér óviðeigandi hegðun í tengslum við leitina og látið orð og hljóð frá sér sem hafi verið til þess fallin að gera lítið úr stefnanda og gera líðan hans þungbærari en ella.

Þá telji stefnandi að frelsissvipting hans með vistun í fangaklefa í kjölfar handtöku og líkamsleitar hafi verið ólögmæt. Ekki verði séð af gögnum málsins að lögregla hafi reynt að taka skýrslu af stefnanda um sakarefnið áður en hann hafi verið vistaður í fangaklefa. Stefnandi hafi verið vel áttaður og ölvunarástand ekki með þeim hætti að það hindraði að tekin yrði af honum skýrsla. Skipti ekki máli í því sambandi mat varðstjóra að stefnandi hafi verið ólíklegur til viðtals eða skýrslugjafar enda hafi lögregla haft persónuupplýsingar um hann og hafi getað boðað hann síðar til skýrslugjafar ef þurft hefði.

Þá telji stefnandi að vistun hans í fangaklefa hafi verið óeðlilega löng og óþörf með hliðsjón af ástandi hans og öðrum aðstæðum. Stefnandi hafi ekki verið ofurölvi þótt hann hafi verið reiður og ósáttur við aðgerðir lögreglu. Þá telji stefnandi að tilhögun vistunar hafi ekki verið í samræmi við lög. Honum hafi ekki verið kynnt réttarstaða sín eins og beri að gera samkvæmt 32. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 og ekki kynnt upplýsingablað dómsmálaráðuneytisins um réttarstöðu handtekinna manna. Hann hafi ekki fengið að hafa samband við lögmann eða nánustu aðstandendur heldur verið lokaður inni í fangaklefa í rúmar sjö klukkustundir.

Stefnandi kveður kröfu sína um bætur byggjast á heimildarákvæði 176. gr. laga nr. 19/1991, sbr. nú XXXVII. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, einkum 228. gr. og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi beri ábyrgð á ólögmætri meingerð lögreglu gegn frelsi og æru stefnanda.

Um málskostnaðarkröfu vísi stefnandi til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála. Um aðild stefnda og gjafsókn stefnanda sé vísað til 1. mgr. 230. gr. laga nr. 88/2008.

IV

Í greinargerð stefnda er í einu máli fjallað um málavexti, málsástæður og lagarök. Kemur þar fram að upphaf atvika málsins megi rekja til þess að klukkan 10:46 þann 31. mars 2007 hafi A hringt í lögreglu og hafi óskað eftir skjótri aðstoð þar sem maður í annarlegu ástandi hefði ráðist á bifreið hennar og væri sonur hennar með geranda, sem sé stefnandi málsins, í tökum á götunni.

Lögregla hafi brugðið skjótt við og hafi farið á vettvang með forgangi. Þegar þangað kom hafi lögreglumenn séð að sonur A, B, hafi haldið stefnanda í tökum, en stefnandi hafi verið í annarlegu ástandi og hafi virst nokkuð æstur. Lögreglumenn hafi tekið stefnanda tökum og hafi hann þá reynt að brjótast um og hafi þá verið færður í handjárn, sem hafi verið óhjákvæmilegt til að hemja hann og gæta öryggis hans sjálfs og annarra. Hafi honum verið tilkynnt að hann væri handtekinn vegna ölvunar og óspekta á almannafæri. Honum hafi jafnframt verið kynntur réttur handtekins manns, en hann hafi ekki svarað því neinu. Heimild lögreglu til handtökunnar hafi verið í 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og 16. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

Á vettvangi hafi það komið fram hjá B að hann hefði stöðvað bifreið sína á gatnamótum Starmýrar og Safamýrar og þar hafi komið ungar maður, þ.e. stefnandi, reikull í spori og hafi gengið á götunni miðri. Hann hafi gengið að bifreiðinni og hrækt á hana, en síðan hlaupið fram fyrir bifreiðina og sparkað í hægri framhurð hennar. Við svo búið hafi B farið út úr bifreiðinni og hafi snúið stefnanda niður og móðir hans, A, hringt eftir aðstoð lögreglu. A hafi staðfest þessa frásögn á vettvangi, en auk þess hafi lögreglumenn séð skófar á bifreiðinni þar sem B hafi sagt stefnanda hafa sparkað í bifreiðina og hafi hurðin jafnframt verið dælduð.

Lögreglumennirnir hafi reynt að ræða við stefnanda á vettvangi en hann hafi engu svarað þeim nema fúkyrðum. Hafi stefnandi verið fluttur á lögreglustöð og þar færður fyrir varðstjóra sem hafi haft í hyggju að ræða við hann, en stefnandi hafi haldið áfram fúkyrðaflaumnum eins og lýst sé í lögregluskýrslu. Ekkert liggi fyrir um að framkoma lögreglumanna á vettvangi og á leið á lögreglustöð hafi verið óeðlileg eða særandi eða á annan hátt aðfinnsluverð.

Á sama tíma, eða klukkan 11:17 hafi verið hringt á lögreglustöð og tilkynnt að búið væri að brjóta hliðarspegil á bifreið við Safamýri skammt frá þeim stað sem stefnandi hafi verið handtekinn á, en það hefði gerst þá skömmu áður um morguninn, en lögregla hafi talið þetta eðlilega geta tengst stefnanda, enda hann skömmu áður að ráðast gegn bifreið á sömu slóðum, eins og áður hafi verið lýst.

Óhjákvæmilegt hafi verið að taka skýrslu af stefnanda vegna málsins og jafnframt að spyrja hann út í bifreiðina með brotna hliðarspegilinn, enda stefnandi grunaður um eignaspjöll. Stefnandi hafi hins vegar verið óviðræðuhæfur vegna annarlegs ástands og hafi aðeins svarað með fúkyrðum og ekki hafi verið unnt að ná við hann sambandi vegna þess. Hafi því verið óhjákvæmilegt að fresta skýrslutökunni fram eftir degi vegna ástands stefnanda og hafi verið tekin ákvörðun um að vista hann í fangageymslu uns af honum rynni. Hafi stefnandi ekki verið í neinu ástandi til að fara út á götu eða frjáls ferða sinna. Í lögregluskýrslu sé ástæða handtöku tiltekin „til að tryggja návist eða öryggi“, en telja verði að rannsóknarhagsmunir hafi jafnframt rennt stoðum undir handtökuna og hafi getað réttlætt hana, enda hafi lögregla mátt gera ráð fyrir því að stefnandi gæti torveldað rannsókn málsins ef hann færi frjáls ferða sinna áður en hann gæfi skýrslu um atvik málsins, en eins og áður segi, hafi ekki verið unnt að taka framburð stefnanda vegna ástands hans þá er hann var handtekinn. Stefndi telji að ekki skipti öllu máli hvort nægilegt tilefni hafi verið til handtöku, aðeins út frá því hvað bókað hafi verið um ástæðu handtöku, heldur verði að líta til þess hvort heimilt hafi verið að handtaka stefnanda með hliðsjón af öllum aðstæðum, en ófullnægjandi tilgreining á ástæðu handtöku geti ekki ein og sér valdið bótaskyldu ef handtaka hafi verið heimil allt að einu.

Með því að nauðsynlegt hafi verið að vista stefnanda í fangaklefa á lögreglustöð hafi óhjákvæmilega orðið að gera leit á honum. Í 17. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé heimild til að leita á handteknum mönnum eða mönnum sem vista skuli í fangageymslu. Þar sé ekki krafist samþykkis eða dómsúrskurðar. Leitin sé þá gerð vegna öryggis en ekki vegna rannsóknarhagsmuna. Sambærileg heimild hafi verið í 2. mgr. 101. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sbr. nú 3. mgr. 93. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Heimildir til að gera leit á sakborningi séu í 92. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Í 93. gr. laganna komi fram að líkamsleit skuli gerð eftir úrskurði dómara eða með samþykki viðkomandi. Jafnframt segi í 2. mgr. 93. gr. að leit megi þó gera ef brýn hætta sé á að bið eftir úrskurði valdi sakarspjöllum. Sambærilegar reglur um leit á sakborningi séu nú í 76. gr. laga um meðferð sakmála.

Fyrst hafi verið gerð leit á stefnanda utan klæða. Í áliti ríkissaksóknara sem fyrir liggi í málinu sé ekki gerð athugasemd við þá leit. Ekki sýnist heldur vera á henni byggt í stefnu, en stefndi telji að sú líkamsleit sem gerð hafi verið utan klæða á stefnanda á lögreglustöð hafi verið lögum samkvæm að öllu leyti. Réttmætt hafi verið að gera öryggisleit á stefnanda og liggi ekkert fyrir og sé engu um það lýst í stefnu að hún hafi verið framkvæmd á einhvern þann hátt sem geti varðað bótaskyldu fyrir stefnda.

Stefndi telji ekki skipta máli hvort fram hafi komið að stefnandi yrði vistaður í fangageymslu áður en leit hafi verið framkvæmd eða hún kynnt. Ljóst sé að heimilt hafi verið að vista stefnanda í fangageymslu og líklegt hafi verið að svo yrði strax frá því að hann hafi komið á lögreglustöð og samskipti hans við lögreglu hafi verið á þann veg sem raun hafi borið vitni. Sé þá ekki aðalatriði hvort hafi verið bókað fyrr að mati stefnda, enda hafi verið skilyrði til beggja ráðstafananna.

Síðari leit sem gerð hafi verði á stefnanda eftir að hann hafi verið látinn afklæðast hafi sætt gagnrýni hjá ríkissaksóknara. Stefndi telji þó ekki að hún og framkvæmd hennar hafi skapað bótaskyldu. Eins og fram komi í niðurstöðum ríkissaksóknara hafi leitin verið gerð vegna ástands stefnanda og til að leggja hald á nauðsynleg sönnunargögn. Í umsög ríkissaksóknara sé talið að ekki hafi verið nauðsynlegt að framkvæma svo ítarlega leit á stefnanda í öryggisskyni. Um þetta hafi hins vegar héraðsdómur frjálst mat og stefndi telji að stefnandi hafi ekki fært fram haldbær rök fyrir því eða sýnt fram á að ekki hafi verið þörf á að leitin væri svo rækileg. Hvort heldur sem leitin hafi verið vegna öryggissjónarmiða eða vegna rannsóknarhagsmuna þá sé ljóst að án þess að leitin væri svo rækileg sem raun hafi borið vitni hefði stefnandi auðveldlega getað falið innanklæða muni eða efni sem hann hefði getað skaðað sig með, en ljóst sé t.a.m. að ekki fari mikið fyrir einni töflu hvort heldur sem er þeirrar gerðar að vörslur hennar séu refsivert brot eða að í henni væru efni sem gætu verið stefnanda eða öðrum hættuleg. Sama megi segja um litla muni s.s. lítinn hníf eða annað eggvopn sem auðvelt sé að fela innan klæða þannig að finnist ekki við leit sem gerð sé á fullklæddum manni. Þyki því stefnda ekki vera rök til þess að leitin hafi svo augljóslega verið óþörf og svo augljóslega gengið of langt að varði bótaskyldu. Sé ítrekað að um þetta skeri niðurstaða ríkissaksóknara ekki úr, heldur sé þetta háð mati dómara þessa máls. Stefnandi hafi ekki mótmælt leitinni sérstaklega og hafi ekki sýnt fram á að hann hafi verið henni mótfallinn eða að lögreglumönnum hafi mátt vera ljóst að hann væri ekki samþykkur henni.

Stefndi telji að fullt tilefni hafi verið til að framkvæma líkamsleit á stefnanda í greint sinn með hliðsjón af ástandi hans. Ástand stefnanda hafi verið óstöðugt og hann ljóslega í annarlegu ástandi að mati lögreglumanna og mjög æstur og ekki viðræðuhæfur. Stefnandi hafi verið ósamvinnuþýður. Afar brýnt sé að leita á fólki sem vistað sé í fangageymslu, bæði vegna þess að mögulegt sé að það hafi falin á sér fíkniefni og líka vegna muna sem það kunni að geta skaðað sig með, en þekkt séu dæmi þess að fólk hafi skaðað sig í fangageymslu og jafnvel með alvarlegustu afleiðingum. Enn frekar eigi þetta við menn sem séu á sig komnir eins og stefnandi hafi verið í þetta sinn.

Vegna hljóða sem fram hafi komið að heyrst hafi í lögreglumanni eða lögreglumönnum liggi ekkert fyrir um að það hafi tengst afskiptum af stefnanda og þá ekki heldur á hvaða hátt. Sé alls ósannað að með því hafi einhverri lítilsvirðingu eða niðurlægingu verið beint að stefnanda eða að sú hafi verið ætlunin. Verði ekki byggð á þessu nein bótaskylda að mati stefnda, enda væri það svo fjarri framkvæmd lögreglustarfa ef svo hefði verið að á því gætu einungis viðkomandi starfsmenn borið ábyrgð en ekki stefndi sem vinnuveitandi lögreglumannanna. Sama máli gildi um óviðeigandi orðaval lögreglu. Hafi óviðeigandi hljóð og orðaval heyrst í umrætt sinn þá sé ósannað að það hafi komið frá þeim lögreglumönnum sem sinnt hafi stefnanda á þeim tíma. Hins vegar liggi fyrir að orðaval stefnanda sjálfs hafi verið óviðeigandi.

Eins og lýst sé í rannsóknarniðurstöðum ríkissaksóknara byggi niðurstaða hans m.a. á því að lögreglumenn kunni að hafa verið í villu um valdheimildir lögreglu. Í verklagsreglum V-12/2007 hafi verið sagt að varðstjóri í fangageymslu skyldi tryggja að öryggisleit færi fram áður en menn væru vistaðir í fangageymslu og að verklag ámóta og í þessu máli hafi tíðkast í fleiri málum. Stefndi bendi á þetta og telji þetta renna frekari stoðum undir það að ekki sé fyrir að fara bótaskyldu í málinu.

Skýrsla hafi verið tekin af stefnanda sama dag klukkan 17:39 þar sem honum hafi verið gefið að sök að hafa sparkað og hrækt á bifreiðina sem fyrr er getið um svo tjón hafi hlotist af, en jafnframt að hafa brotið hliðarspegla á annarri bifreið. Stefnandi hafi kannast við fyrra tilvikið, en hafi lýst því á annan hátt og hafi kveðið að hann hafi ekki sparkað í bifreiðina, en aðeins hrækt á hana. Síðara tilvikið hafi stefnandi ekki kannast við. Í beinu framhaldi af skýrslugjöf hans hafi stefnandi verið látinn laus. Stefndi telji að stefnandi hafi ekki verið hafður lengi í haldi miðað við ástand hans, en eins og fram hafi komið hafi ekki verið unnt að taka af honum skýrslu fyrr.

Stefnandi kveði að hann hafi ekki fengið tækifæri til að hafa samband við lögmann eða sína nánustu. Ástand stefnanda hafi verið á þann veg að það hafi verið algerlega þýðingarlaust. Beiðni hans um slíkt hafi fyrst komið fram þegar hann hafi verið kominn inn í fangaklefa, en þá hafi lögreglumaður boðist til að hringja fyrir hann og láta vita af honum, en því muni stefnandi aðeins hafa svarað með skítkasti. Stefnanda hafi svo verið gefinn kostur á tilnefningu verjanda við skýrslutöku.

Fullt tilefni hafi þannig verið til afskipta lögreglu af stefnanda í greint sinn. Það hafi verið óskað lögregluaðstoðar vegna stefnanda þar sem hann hafi ráðist að bifreið og hrækt og sparkað í hana, svo að á henni sá. Sé rangt hjá stefnanda að hann hafi verið rólegur þegar lögregla hafi komið á vettvang, en nauðsynlegt hafi reynst að hafa hann í tökum og handjárna í framhaldinu þar sem hann hafi verið mjög æstur og í annarlegu ástandi og hafi ausið fúkyrðum yfir lögreglu þannig að ekki hafi verið hægt að ná við hann sambandi. Hafi verið óhjákvæmilegt að handtaka stefnanda og færa hann á lögreglustöð. Þar hafi ástand hans verið þannig að nauðsynlegt hafi verið að vista hann í fangageymslu, bæði vegna ölvunarástands og jafnframt vegna þess að hann hafi verið með öllu ófær til skýrslutöku. Jafnframt hafi verið rétt að leita á stefnanda sem handteknum manni sem skyldi vista í fangageymslu, bæði vegna sjónarmiða um öryggi og vegna sjónarmiða um að hann kynni að hafa muni eða efni sem hald bæri að leggja á, en í því efni megi bæði benda á það hversu æstur stefnandi hafi verið sem og lýsingu vitnanna á annarlegu ástandi hans.

Stefndi telji að ástand og öll framkoma stefnanda, bæði gagnvart A og B í upphafi málsins, sem og lögreglumönnunum, hafi verið á þann veg að hann hafi sjálfur bæði stuðlað að og valdið þeim aðgerðum sem hann krefjist nú bóta fyrir, en m.a. þess vegna séu ekki skilyrði til bótaábyrgðar og að hafi hún á einhverjum tíma kunnað að vera fyrir hendi þá sé ekki svo nú.

Stefndi telji kröfur stefnanda vera fjarri lagi og allt of háar. Jafnvel þótt stefnanda yrði játaður bótaréttur að einhverju leyti, þvert á von stefnda, þá telji stefndi í öllu falli að bótakrafan sé allt of há að teknu tilliti til dæmdra bóta í öðrum málum. Inn í sýknukröfu sé þannig innbyggð krafa um stórkostlega lækkun stefnukrafna fari svo að fallist verði á bótaskyldu að einhverju leyti.

Stefndi telji að hafi bótaréttur einhvertíma stofnast á grundvelli 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991, þá hafi hann verið fyrndur löngu áður en mál þetta hafi verið höfðað, sbr. 181. gr. laganna. Atvik málsins hafi orðið 31. mars 2007. Frá þeim degi til höfðunar þessa máls hafi liðið rúm tvö ár. Ekkert hafi verið aðhafst í málinu allt frá því í maí 2007, en stefnanda hafi mátti vera þetta ljóst a.m.k. allt frá október 2007 eftir að hann hafi hafið tilraunir sínar til að krefjast bóta, enda megi t.d. ráða þetta ljóslega af bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til ríkislögmanns, 10. október 2007, sem stefnandi hafi fengið afrit af. Stefndi bendi á að í bréfinu sé ekki vísað til þess að málinu sé ekki lokið, en það geti vart þýtt annað en að því hafi þá verið lokið. Þó stefnandi hafi ekki fengið formlega tilkynningu um lok máls þá hafi það verið ljóst löngu fyrir höfðun þessa máls að ekki yrðu frekari eftirmálar af hálfu lögreglu og ákæruvalds vegna háttsemi stefnanda 31. mars 2007 og málinu því lokið. Þetta megi líka ráða af skýrslutöku þegar D-kk-nf K-kk-nf saksóknari hafi tekið niður framburð stefnanda 5. júní 2008, eins og fram komi í gögnum.

Stefndi telji því að enginn bótaréttur sé fyrir hendi og að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að fullnægt sé skilyrðum bótareglna laga um meðferð opinberra mála og ekki heldur 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og annarra bótareglna, en ákvæði laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 séu málinu óviðkomandi, sbr. 2. mgr. VI. ákvæðis til bráðabirgða í þeim lögum.

Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt og vísi stefndi auk þess til 9. gr. i.f. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og telji nær að miða við síðara tímamark. Í því efni bendi stefndi á að ekki hafi verið lögð fram fullnægjandi gögn til að meta ætlað tjón stefnanda.

Að öðru leyti sé málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðum.

Til stuðnings kröfu um málskostnað vísi stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991.

V

Í máli þessu er óumdeilt að atvik gerðust í gildistíð laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og verður XXI. kafla þeirra laga beitt um bótakröfu stefnanda, sbr. 2. mgr. VI. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Stefnandi byggir miskabótakröfu sína á því að lögregla hafi handtekið hann og látið hann sæta líkamsrannsókn og frelsissviptingu án þess að lögmæt skilyrði væru fyrir slíkum aðgerðum. Þá hafi aðgerðirnar verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi og móðgandi hátt. Vísar stefnandi til þágildandi 176. gr. laga nr. 19/1991 um bótagrundvöll, sbr. 1. mgr. 175. gr. sömu laga. Þá vísar hann til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi byggir sýknukröfu sína einkum á að aðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar og heimilar, eins og á stóð og ekki verið framkvæmdar á neinn þann hátt að bótaskyldu geti varðað. Megi einkum rekja umfang aðgerða gegn stefnanda til framgöngu hans sjálfs, eins og sjá megi af gögnum málsins. Hafi krafa stofnast þá hafi hún fallið niður fyrir fyrningu sbr. 181. gr. laga nr. 19/1991.

Upphaf máls þessa eru samskipti stefnanda við B og A sem áttu sér stað laust fyrir klukkan 11 að morgni laugardagsins 31. mars 2007. Tekin var skýrsla af þeim við rannsókn ríkissaksóknara og báru þau þá með sama hætti og bókað var eftir þeim í frumskýrslu um að stefnandi hefði verði æstur og í annarlegu ástandi og hafi hrækt á bifreið þeirra og síðan hlaupið að og sparkað í framhurð farþegamegin. B hafi þá farið út og tekið stefnanda tökum og hafi haldið honum þar til lögregla kom á staðinn. Bókað er í frumskýrslu frásögn B og að A staðfesti frásögnina og eins að reynt hafi verið að ræða við stefnanda en hann aðeins svarað með fúkyrðum. Bókað er um að stefnandi sé handtekinn vegna ölvunar og óspekta á almannafæri. Hann hafi sýnt mótþróa og því verið settur í handjárn. Þá er bókað um að sést hafi skófar og beygla á framhurð bifreiðar B og A.

Þegar lögreglumenn komu á vettvang mættu þeim tvö vitni sem bæði báru um annarlegt ástand og æsing stefnanda og að hann hefði hrækt og sparkað í bifreið þeirra. Lögreglumenn sáu ummerki um sparkið á bifreiðinni og færðu upplýsingar um það í frumskýrslu. Þá kemur einnig fram í skýrslunni það sjálfstæða mat þeirra að stefnandi hafi verið æstur og í annarlegu ástandi og að ekki hafi verið unnt að ná sambandi við hann þess vegna og að hann hafi engu svarað nema fúkyrðum. Bókað er um að honum hafi verið kynnt að hann væri handtekinn vegna ölvunar og óspekta á almannafæri.

Það er mat dómsins að eins og málið horfði við lögreglu á vettvangi þá hafi verið ærin ástæða til að hafa afskipti af stefnanda, handtaka hann og færa á lögreglustöð. Þá liggur ekkert fyrir sem bent geti til þess að lögregla hafi misfarið með valdheimildir sínar með því að handjárna stefnanda. Þykir ekki skipta höfuðmáli hér hversu miklar skemmdir höfðu orðið á umræddri bifreið, eða hver afdrif þess máls urðu síðar. Var framganga stefnanda og ástand þannig að fallast verður á það með stefnda að óvarlegt hefði verið af lögreglu að láta stefnanda lausan við þær aðstæður. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á eða gert líklegt að honum hafi verið ögrað með þeim hætti að afsakað geti framkomu hans. Þá þykir ekkert benda til að lögreglumenn hafi niðurlægt hann eða ögrað í lögreglubifreið á leið á lögreglustöð.

Það rúmast innan valdheimilda lögreglu að tryggja öryggi almennra borgara og eigna þeirra og varna háttsemi eins og þeirri sem stefnandi sýndi í umrætt sinn, sbr. 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 um heimild til valdbeitingar og 1. mgr. 15. gr. sömu laga um heimild lögreglu til að hafa afskipti af borgurunum til að halda uppi almannafriði og allsherjarreglu eða koma í veg fyrir yfirvofandi röskun til að gæta öryggis einstaklinga eða almennings eða afstýra brotum eða stöðva þau. Þá er í a. lið 1. mgr. 16. gr., sömu laga mælt fyrir um heimild lögreglu til að handtaka mann í þeim tilgangi að halda uppi lögum og reglu, svo sem ef maður ærist á almannafæri eða veldur þar hneyksli eða hættu á óspektum. Er ekkert í málinu sem bendir til að taka beri orð stefnanda trúanleg um atvik gegn vætti fjögurra lögreglumanna og tveggja annarra vitna. Hefur því að mati dómsins ekki verið sýnt fram á að lögmæt skilyrði hafi skort til að handtaka stefnanda þarna og færa hann á lögreglustöð, sbr. a. lið 176 gr. laga nr. 19/1991. Þá er ekkert sem styður fullyrðingar stefnanda um að lögregla hafi beitt valdheimildum sínum, umfram tilefni eða með einhverjum þeim hætti sem teldist óþarflega hættulegur, særandi eða móðgandi, sbr. b. lið sömu lagagreinar.

Frá þeim tíma að komið var með stefnanda á lögreglustöð nýtur við mynd- og hljóðupptaka af því sem gerðist. Þó eru ekki upptökur úr því herbergi þar sem líkamsleit á stefnanda fór fram, eða úr fangaklefa þar sem stefnandi var vistaður.

Af fyrrnefndum upptökum má ráða að varðstjóri heimilaði líkamsleit í beinu framhaldi af því að lögreglumenn sem komu með stefnanda á lögreglustöð gerðu honum grein fyrir málsatvikum. Benda orðaskipti lögreglumanna til að tilgangur leitarinnar hafi verið að finna fíkniefni á stefnanda, en af þeim má ráða að lögreglumennirnir töldu ástand stefnanda benda til þess að hann væri hugsanlega undir áhrifum slíkra efna. Stefnandi heimilaði ekki líkamsleit. Lögreglumenn gættu þess ekki að færa í skýrslur ástæður eða umfang líkamsleitar, en stefndi verður að mati dómsins að bera halla af sönnunarskorti sem af þessu hlýst. Af hálfu stefnda hafa ekki verið bornar brigður á að lýsing stefnanda á því hvernig umrædd líkamsleit fór fram sé sannleikanum samkvæm, utan að stefndi telur ósannað að stefnanda hafi verið sýnd lítilsvirðandi framkoma við leitina.

Að mati dómsins hefur stefndi ekki fært fullnægjandi rök fyrir því að svo ítarleg leit á stefnanda sem raun bar vitni hafi verið nauðsynleg eins og hér stóð á, eða að framkoma stefnanda, eins óstýrilát og hún var, gæti ein og sér réttlætt umfang hennar. Verður því fallist á með stefnanda að leitin hafi verið ólögmæt og verulega umfram tilefni. Varðar það stefnda bótaskyldu að lögregla fór svo út fyrir heimildir sínar, sbr. a. lið 176. gr. laga nr. 19/1991.

Af myndbandsupptökum má heyra að undir lok líkamsleitar á stefnanda berast hlátrasköll og hávaði úr þeirri átt sem það herbergi er sem leitin fór fram í. Liggur fyrir að einn þeirra lögreglumanna sem þarna var kannaðist við að vera sá sem hafi hlegið, auk þess sem að aðrir lögreglumenn töldu sig þekkja hlátur hans. Af nefndri upptöku má að mati dómsins ráða að samtímis heyrist í fleiri mönnum en nefndum lögreglumanni. Liggur ekki fyrir að aðrir hafi verið þarna en þeir lögreglumenn sem voru að sinna máli stefnanda. Þykir dóminum ekki varhugavert að leggja til grundvallar að umræddur hávaði, óp og hlátur, hafi ekki verið viðeigandi framkoma á þessum stað og tíma. Hins vegar verður ekki talið fullvíst að þarna hafi verið um að ræða háttsemi sem beinst hafi gegn stefnanda, enda lýsti hann sjálfur ekki neinum hlátrasköllum, heldur einungis því að lögreglumennirnir þrír hefðu verið glottandi þegar hann snéri sér við, eftir að hafa verið látinn beygja sig fram og lyfta pungnum. Honum hafi þótt þetta niðurlægjandi.

Samkvæmt framansögðu þykja dómnum ekki nægileg efni til að fullyrða að umræddir lögreglumenn hafi af ásetningi sýnt stefnanda lítilsvirðingu en fallast verður á með honum að líkmasleit með þessum hætti sé í sjálfu sér særandi og móðgandi gagnvart þeim sem þarf að sæta henni og því verði að telja að ríkar ástæður þurfi að liggja fyrir slíkri leit. Er það mat dómsins að af framangreindum ástæðum eigi skilyrði b. liðar 176. gr. laga nr. 19/1991 einnig við um framgang lögreglu í garð stefnanda við umrædda líkamsleit.

Aftur á móti er ekkert það í hljóð- og myndupptökum sem styður fullyrðingar stefnanda um að lögreglumenn hafi, umfram það sem að framan greinir, látið hann sæta niðrandi eða lítilsvirðandi framkomu, þó fallast megi á að eitt eða tvö tilsvör lögreglumanna hafi verið kaldhæðin. Stefnandi var hins vegar á köflum mjög ruddalegur í framkomu og orðavali og fyrrnefnd tilsvör lögreglumanna í báðum tilvikum svör við spurningum stefnanda sem vart gátu talist smekklegar.

Stefnandi byggir einnig á því að áframhaldandi vistun hans í fangaklefa hafi verið ólögmæt. Að auki hafi vistunin verið óeðlilega löng og óþörf með hliðsjón af ástandi hans. Þá hafi tilhögun vistarinnar ekki verið í samræmi við lög, en honum hafi ekki verið kynnt réttarstaða og hann hafi ekki fengið að hafa samband við aðstandanda eða lögmann og verið lokaður inni í fangaklefa í rúmar sjö klukkustundir.

Fyrir liggur að samkvæmt bókun í frumskýrslu lögreglu var stefnanda kynnt réttarstaða við handtöku. Þetta má einnig heyra af orðum stefnanda sjálfs við varðstjóra þar sem hann kvartar yfir að hann hafi verið handjárnaður áður en honum hafi verið kynnt réttarstaða og gerir varðstjóra grein fyrir að það telji hann ólögmætt. Er því að mati dómsins ekki verulegur vafi á því að stefnanda hafi verið kynnt réttarstaða við handtöku, þar með talinn réttur til að hafa samband við lögmann. Á hinn bóginn liggur fyrir að stefnanda var ekki kynnt blað um réttarstöðu handtekinna manna, eftir að hann kom á lögreglustöð, eins og varðstjóra bar að gera. Þykir þessi vanræksla varðstjórans að mati dómsins ámælisverð en ekki varða bótaskyldu sérstaklega, eins og hér stendur á.

Eftir að líkamsleit hafði verið framkvæmd var stefnandi færður fyrir varðstjóra til viðtals, en í því viðtali féllu meðal annars þau ummæli stefnanda sem hér síðast var vitnað til. Hóf varðstjórinn viðtalið á að spyrja stefnanda hvort hann gæti eitthvað útskýrt hegðun sína. Kvaðst stefnandi ekki þurfa að útskýra neitt og tók þegar að æsast. Kvað hann fyrst að hann hefði verið á leið heim til sín „blindfullur“ eins og „hann eigi rétt til“ en frásögn hans hélt ekki áfram í samhengi. Gerist það eftir nokkur orðaskipti, sem einkennast af miklum og vaxandi æsingi stefnanda, að varðstjóri virðist taka þá ákvörðun að vista stefnanda í fangaklefa. Eins og forsendur þeirrar ákvörðunar birtast dóminum, verður að leggja til grundvallar að stefnandi hafi legið undir rökstuddum grun um að hafa sparkað í bifreið tveggja vegfarenda, þegar hann var drukkinn á leið heim til sín. Þegar stefnandi kemur til viðtals við varðstjóra er honum gefinn kostur á að skýra mál sitt en í stað þess að gera það æstist hann allur upp og verður ekki séð að hann telji fyrri framkomu sína gagnvart bifreiðinni á nokkurn hátt ámælisverða. Þá verður greinilegt á mæli hans er hann æsist upp að hann er undir áhrifum áfengis. Þykir ekki annað sýnt en að varðstjóri hafi haft fullt tilefni til að vista stefnanda í fangaklefa og varhugavert hefði verið að láta hann fara frjálsan ferða sinna með hliðsjón af þessu. Er þá höfð hliðsjón af þeirri skyldu lögreglunnar, sem fyrr er rætt um að tryggja almannafrið og öryggi og koma í veg fyrir afbrot.

Mat á því hve lengi er rétt að vista menn í fangaklefa getur verið erfiðleikum bundið og verður að játa lögreglu nokkurt svigrúm í þeim efnum þegar sýnt þykir að ástæða var til vistunarinnar í upphafi. Með hliðsjón af framansögðu og því ástandi stefnanda sem greinilega sést á þeim myndbandsupptökum sem fyrir liggja í málinu verður ekki fallist á að stefnandi hafi gert líklegt að hann hafi verið vistaður lengur í fangaklefa en efni stóðu til.

Í stefnu er einnig krafist bóta vegna þess að stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að láta vita af sér. Varðstjóri hafnaði þessu við skýrslutöku, en kvað reyndar rétt að stefnandi hafi óskað eftir því að fá að hringja en það hafi hann ekki fengið en verið spurður um hvort hægt væri að hringja í einhvern fyrir hann. Því hafi hann svarað með fúkyrðum. Í framburði stefnanda sjálfs kom fram að hann hafi beðið um að fá að hringja, en ekkert kemur fram sem mælir gegn þeim fullyrðingum varðstjórans að stefnanda hafi verið boðið að hringt yrði fyrir hann. Í reglugerð nr. 395/1997 um réttarstöðu handtekinna manna og yfirheyrslur hjá lögreglu segir í 1. mgr. 1. gr. að maður sem hafi verið handtekinn og sé í haldi lögreglu á lögreglustöð eða annarsstaðar eigi rétt á því að vandamanni eða nánum vini verði eins fljótt og mögulegt sé gert viðvart um handtökuna og hvar hann sé vistaður. Er því ekki fyrir að fara rétti til að fá að hringja sjálfur eins og stefnandi óskaði eftir, en ekki verður talið sýnt með hliðsjón af því sem að framan er rakið um framburð varðstjóra og stefnanda sjálfs, að í þessu tilliti hafi verið brotinn réttur á stefnanda.

Í samræmi við það sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að handtaka stefnanda og vistun hans í fangaklefa hafi verið lögmæt eins og hér stóð á og ekki sé sýnt að þessar aðgerðir hafi verið framkvæmdar með óþarflega særandi eða niðurlægjandi hætti eða að frelsissvipting stefnanda hafi staðið lengur en réttlætanlegt var.

Hins vegar voru engin efni til að leita svo ítarlega á stefnanda sem raun bar vitni og varðar það stefnda bótaskyldu að lögregla skyldi framkvæma þá leit, sbr. 176. og 1. mgr. 175 gr. laga nr. 19/1991 sem eiga hér við. Hins vegar þykja ákvæði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ekki hafa hér sjálfstæða þýðingu, en mælt er fyrir um það í 2. mgr. 175. gr. að bæta skuli fjártjón og miska.

Í 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 er tekið fram að kröfu um bætur samkvæmt XXI. kafla laganna megi taka til greina ef rannsókn hafi verið hætt eða ákæra ekki gefin út af nánar greindum orsökum eða sakborningur verið sýknaður með endanlegum dómi. Má af þessu ráða að krafa um bætur verður ekki tekin til greina nema máli sé lokið í meðförum lögreglu, ákæruvalds eða dómstóla. Í 181. gr. laganna segir að bótakrafa fyrnist á sex mánuðum frá vitneskju aðila um ákvörðun um niðurfall rannsóknar eða ákæru eða uppkvaðningu dóms, eða frá því hann hafi verið látinn laus úr fangelsi.

Atvik máls þessa urðu 31. mars. 2007 eins og áður er komið fram. Leitaði stefnandi sér lögmannsaðstoðar og var bótakrafa send embætti ríkislögmanns með bréfi dagsettu 17. september 2007 og var í bréfinu vísað um bótagrundvöll til XXI. kafla laga nr. 19/1991 einkum 175. og 176 gr. Þá var einnig vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Eftir að hafa aflað umsagna frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu og dóms- og kirkjumálaráðuneytinu hafnaði ríkislögmaður bótakröfunni. Meðfylgjandi voru þær röksemdir sem synjunin byggði á.

Var þar hvergi vikið að því að bótakrafa þessi teldist ótímabær vegna þess að umræddar ávirðingar á hendur stefnanda væru enn til rannsóknar, eins og rétt hefði verið á grundvelli fyrrtilvitnaðs ákvæðis 1. mgr. 175. gr. laganna. Mátti stefnanda, sem naut lögmannsaðstoðar, vera ljóst í síðasta lagi er hann móttók svarbréf ríkislögmanns, undir lok októbermánaðar 2007, að rannsókn máls þess sem varð tilefni handtöku hans, líkamsleitar og vistunar var þá lokið. Var sex mánaða fyrningarfrestur samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991 því löngu liðinn þegar mál þetta var höfðað 29. júní 2009.

Verður því ekki hjá því komist að fallast á röksemdir stefnda um að krafa stefnanda, sem að framan var viðurkennd, hafi verið fyrnd er mál þetta var höfðað. Verður sýknukrafa stefnda því tekin til greina. Er af þessum ástæðum engin ástæða til að mæla fyrir um það í dómi þessum hver fjárhæð miskabóta teldist hæfileg, eða hvernig rétt hefði verið að reikna af henni vexti.

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði og er þar meðtalin málflutningsþóknun lögmanns hans sem þykir hæfilega ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði.

H-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisanna dómara.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, X, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, B-kk-ef N-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur.

H-kk-nf B-kk-nf