E-4198/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 26. október sl., var höfðað 27. október 2011.

Stefnandi er T-kk-nf A-kk-nf, Kórsölum 5, Kópavogi.

Stefndi er íslenska ríkið.

Dómkröfur

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 1.000.000 króna ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. ml. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. janúar 2010 til 21. apríl 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6 gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Þá er þess krafist að stefndi greiði stefnanda málskostnað auk virðisaukaskatts, samkvæmt síðar framlögðu málskostnaðaryfirliti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Málavextir

Málavextir eru þeir að M-x-x H-kk-nf W-x-x H-x-x var handtekinn í Leifsstöð við komu til Íslands frá Þýskalandi, þriðjudaginn 15. desember 2009, en M-x-x var með rétt rúmlega 3,7 kíló af 4-flúoróamfetamíni falin í fölskum botni í ferðatösku sem hann hafði meðferðis.

Við skýrslutöku hjá lögreglu bar M-x-x að hann hefði flutt efnin til landsins að beiðni stefnanda sem væri eigandi efnanna. Bar hann einnig að hann hefði haldið að þetta væri 1 kg af kókaíni. Hann bar jafnframt að stefnandi hefði sagst vera búinn að borga fyrir fíkniefnin og að þeir myndu báðir hagnast á innflutningnum.

Reynt var ítrekað að hafa uppi á stefnanda í desember 2009. Hinn 28. desember 2009 hafði stefnandi samband símleiðis við G-kk-þf B-kk-þf, lögreglufulltrúa í fíkniefnadeild lögreglustjórans á Suðurnesjum. Var stefnandi hvattur til að gefa sig fram við lögreglu og honum tilkynnt að hann væri eftirlýstur og yrði handtekinn hvar sem til hans næðist.

Stefnandi mætti í skýrslutöku á lögreglustöðina í Keflavík, 4. janúar 2010. Við skýrslutökuna neitaði stefnandi sök. Hann neitaði allri aðild að umræddum innflutningi en kvaðst þekkja M-x-x. Þegar skýrslutökunni lauk var stefnandi handtekinn og gert að sæta gæsluvarðhaldi frá 5 til 12. janúar 2010.

Með bréfi tæknideildar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði, dags. 15. desember 2009, fór lögreglan þess á leit, að hið innflutta efni yrði efnagreint og styrkleikamælt, og niðurstaðan send lögreglustjóranum á Suðurnesjum, sem fór með rannsókn málsins. Með bréfi, dags. 7. janúar 2010, var lögreglustjóranum á Suðurnesjum, send matsgerð Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði.

Í matsgerðinni segir:

4-flúoróamfetamín er náskylt amfetamíni að gerð. Með vísan til 4. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni m. síðari breytingum má telja efnið til ávana- og fíkniefna. Það er hins vegar ekki að finna á lista í fylgiskjali I með reglugerð nr. 848/2001 um (3.) breytingu á reglugerð nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni og telst því ekki til ávana- og fíkniefna, sem óheimil eru á íslensku yfirráðasvæði.“

Stefnandi heldur því fram að lögreglustjóranum á Suðurnesjum hafi því verið kunnugt um það frá 7. janúar 2010 að efnið 4-flúoróamfetamín var ekki á lista yfir fíkniefni sem bönnuð eru á íslensku yfirráðasvæði. Er því haldið fram að kynna hefði átt stefnanda niðurstöðu matsgerðarinnar og að leysa hann án tafar úr gæsluvarðhaldi. Heldur stefnandi því fram að lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi haldið matsgerðinni leyndri fyrir sér og sakborningnum M-x-x allt til 16. febrúar 2010 þegar matsgerðin var lögð fram við gæsluvarðhaldsfyrirtöku M-kk-ef.

Með dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S-464/2010, sem kveðinn var upp 9. desember 2010, voru M-x-x og stefnandi sýknaðir af refsikröfu ákæruvalds fyrir innflutning á rúmlega 3,7 kílóum af 4-flúoróamfetamíni. Sýknudómi gagnvart stefnanda var ekki áfrýjað til Hæstaréttar.

Með bréfi, dags. 21. mars 2011, til ríkislögmanns var stefndi krafinn um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 1.000.000 króna auk vaxta og dráttarvaxta, og veittur frestur til 30. mars sl., til þess að greiða kröfuna. Með bréfi ríkislögmanns, dags. 6. október sl., var öllum kröfum stefnanda hafnað. Af þeirri ástæðu telur stefnandi málssókn þessa nauðsynlega.

Málsástæður stefnanda og lagarök

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að starfsmenn stefnda hafi framið ólögmæta meingerð gegn sér sem bótaskyld sé samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins, sbr. einkum b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þegar rannsóknaraðgerðir séu framkvæmdar með ólögmætum hætti baki það þeim sem beri ábyrgð á slíkum aðgerðum skaðabótaskyldu, sbr. 2. og 5. mgr. 228. gr. sakamálalaga. Stefnandi hafi ekki gert neitt er réttlætti það að vera hnepptur í gæsluvarðhald og haldið í gæsluvarðhaldi eftir að stefnda barst álitsgerð þess efnis að meint brot hans væri ekki refsivert samkvæmt íslenskum lögum. Starfsmenn stefnda hafi því leynt gögnum til þess að tryggja að stefnandi myndi áfram sæta gæsluvarðhaldi. Meðal annars af þeirri ástæðu eigi stefnandi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda.

Persónufrelsi

Persónufrelsi einstaklings njóti verndar 67. gr. stjórnarskrárinnar, 5. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu og fjölda annarra alþjóðlegra sáttmála til verndar mannréttindum. Ljóst sé að gæsluvarðhald skerði með afgerandi hætti persónufrelsi manna og sé talin sú þvingunarráðstöfun sem að jafnaði gangi lengst í þá átt að skerða réttindi manna. Með því að halda stefnanda í gæsluvarðhaldi eftir að hafa fengið matsgerð frá Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði hinn 7. janúar 2010, hafi Lögreglustjóranum á Suðurnesjum átt að vera kunnugt að efnið væri ekki á lista yfir fíkniefni sem bönnuð eru á íslensku yfirráðasvæði. Niðurstöðu matsgerðarinnar hefði umsvifalaust átt að kynna fyrir stefnanda. Hefði það leitt til þess að hann hefði án tafar verið látinn laus úr gæsluvarðhaldi.

Stefnandi hafi að ósekju setið í gæsluvarðhaldi frá 5. janúar til 12. janúar 2010 eða alls 7 daga. Þá sé tekið berum orðum fram í 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar að maður skuli aldrei sæta gæsluvarðhaldi lengur en nauðsyn krefur. Stefnandi hafi verið sviptur frelsi sínu án þess að hafa sannanlega unnið til frelsisskerðingar eða valdið eða stuðlað að því að til aðgerða var gripið gegn honum. Þá hafi rannsóknarhagsmunir ekki verið slíkir að réttlætt gætu umrædda frelsissviptingu.

Hlutlægni

Í 2. mgr. 53. gr. sakamálalaganna segi að þeir sem rannsaka sakamál skuli vinna að því að hið sanna og rétta komi í ljós og gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og sektar. Þetta sé ein af grundvallarreglum sakamálaréttarfars og ætlað að tryggja réttaröryggi sakbornings. Með því að kynna stefnanda ekki niðurstöðu matsgerðarinnar frá Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði umsvifalaust, hafi í raun verið að leyna mikilvægu gagni sem hefði leitt til þess að stefnandi hefði án tafar verið látinn laus úr gæsluvarðhaldi. Með því að leyna ofangreindum gögnum hafi verið brotið gegn grundvallarreglu 2. mgr. 53. gr. sakamálalaganna um meðferð sakamála um hlutlægni.

Meðalhófsregla

Í 3. mgr. 53. gr. sakamálalaganna og 2. ml. 2. mgr. 13. gr. laga nr. 90/1996, lögreglulaga, segi að þeir sem rannsaka sakamál skuli gæta þess að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski en óhjákvæmilegt er eftir því sem á stendur. Eftir að umrædd matsgerð Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði kom til lögreglustjórans á Suðurnesjum hefði með réttu átt að láta stefnanda lausan úr gæsluvarðhaldi. Rannsóknarhagsmunir hafi ekki verið slíkir að réttlætt gætu umrædda frelsissviptingu. Gæsluvarðhaldið hafi varað lengur en nauðsynlegt mátti teljast og hafi borið að láta stefnanda lausan þegar í stað, þótt dómari hafi markað því lengri tíma í úrskurði sínum. Lögreglustjóranum á Suðurnesjum hafi þannig verið í lófa lagið að velja vægara úrræði en gæsluvarðhald með því kalla stefnanda til skýrslutöku síðar án þess að frelsissvipting færi fram. Með því að kynna stefnanda ekki ofangreinda matsgerð og gæta meðalhófs í rannsóknarathöfnum lögreglu gagnvart stefnanda hafi lögreglan ótvírætt brotið gegn framangreindum lagareglum.

Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. sakamálalaganna og með hliðsjón að gæsluvarðhaldskröfu lögreglustjórans á Suðurnesjum þurfi a.m.k. tvennt að koma til svo sakborningur verði úrskurðaður í gæsluvarðhald: Annars vegar að fram sé kominn rökstuddur grunur um að sakborningur hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Hins vegar að ætla megi að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins.

Hvorugt þessara skilyrða hafi verið uppfyllt í tilviki stefnanda. Í gæsluvarðhaldskröfu hafi lögreglan fullyrt að rökstuddur grunur hafi vaknað við meðferð máls M-x-x H-kk-nf W-x-x H-x-x, sem var tekinn með fíkniefni í Keflavík 13. desember 2010, um að stefnandi væri eigandi fíkniefnanna. Lögreglan hafi ekki rökstutt þessa kenningu frekar í gæsluvarðhaldskröfunni. Það sé ljóst að skilyrði 1. ml. 1. mgr. 95. gr. sakamálalaganna hafi ekki verið uppfyllt með því einu að lögreglan fullyrti að rökstuddur grunur væri til staðar. Við skýrslutöku hjá lögreglu 4. janúar 2011., sem hafi ekki staðið lengur en í tæpar 15 mínútur, hafi stefnandi afdráttarlaust neitað að vera eigandi framangreindra fíkniefna og í skýrslutökunni hafi ekkert komið fram sem studdi fullyrðingar lögreglu um aðild stefnanda að fíkniefnainnflutningi M-kk-ef H-kk-ef W-x-x H-x-x.

Ekki verði séð að rannsóknarhagsmunir hafi krafist þess að stefnandi sæti í gæsluvarðhaldi, en lögreglan hélt því fram í gæsluvarðhaldskröfunni að stefnandi hefði vitað í allt að tvær vikur að hann ætti yfir höfði sér að verða handtekinn vegna málsins. Því hafi frá upphafi verið harðlega mótmælt, en stefnandi hafi alls ekki verið í felum og hafi mætt sjálfviljugur á lögreglustöðina í Keflavík til þess að gefa skýrslu í málinu. Hvaða réttarspjöllum stefnandi gat valdið á rannsókn málsins sem hann gat ekki valdið á þeim tveimur vikum sem hann gekk laus hafi lögreglan ekki útskýrt eða rökstutt. Skilyrði a-liðar 1. mgr. 95. gr. sakamálalaganna hafi því heldur ekki verið uppfyllt.

Sakleysi stefnanda hafi síðan verið staðfest með dómi Héraðsdóms Reykjaness, upp kveðnum 9. desember 2010, en þar hafi stefnandi verið sýknaður af meintu broti sínu, en sýknudómi héraðsdóms hafi ekki verið áfrýjað til Hæstaréttar hvað varðar stefnanda.

Samkvæmt framangreindu liggi fyrir að lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi með saknæmum og ólögmætum hætti brotið alvarlega á grundvallarmannréttindum stefnanda, sem njóti verndar sakamálalaganna, íslensku stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu og raskað þannig hagsmunum sem verndaðir séu af almennum reglum skaðabótaréttarins.

Fjárhæð skaðabótakröfu.

Starfsmenn embættis lögreglustjórans á Suðurnesjum hafa gerst sekir um afglöp í starfi sem bitnað hafi á stefnanda. Ljóst sé að þeir hafi gengið of langt í rannsóknaraðgerðum sínum gagnvart stefnanda. Lögreglunni hafi verið kunnugt um niðurstöðu matsgerðar Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði hinn 7. janúar 2010. Í matsgerðinni hafi komið fram að um 4-flúoróamfetamín væri að ræða og að það væri ekki á lista yfir fíkniefni sem bönnuð eru á íslensku yfirráðasvæði. Niðurstöðu matsgerðarinnar hefði átt að kynna stefnanda umsvifalaust og hefði það leitt til þess að hann hefði án tafar verið látinn laus úr gæsluvarðhaldi. Réttur stefnanda til persónufrelsis hafi þannig verið brotinn á mjög íþyngjandi hátt og hvorki meðalhófs né hlutlægni gætt við rannsókn málsins. Nauðsynlegt sé að dómstólar veiti framkvæmdavaldinu aðhald þegar grundvallarmannréttindi þegnanna séu gróflega sniðgengin, eins og raunin varð með þeirri aðgerð sem beindist gegn stefnanda. Aðgerðin hafi valdið stefnanda hugarangri sem komi fram í kvíða, þunglyndi og svefntapi. Til viðbótar hinni ólögmætu rannsóknaraðgerð hafi málsmeðferðin haft mikil óþægindi og röskun í för með sér fyrir stefnanda og víðtæk áhrif á einkalíf hans og persónu.

Við ákvörðun á fjárhæð skaðabóta verði að líta til þess hlutverks skaðabóta sem felist í varnaðaráhrifum þeirra og þá einkum til sérstakra varnaðaráhrifa. Með þeim sé átt við að sá sem sé bótaskyldur og þurfi að greiða skaðabætur muni láta það hafa áhrif á háttsemi sína framvegis þannig að hann forðist í framtíðinni að valda tjóni. Til að bótaákvæði laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála veiti borgurunum tilætlaða vernd þurfi fjárhæð skaðabóta að vera umtalsverð. Um sé að ræða alvarlegt brot á mannréttindum stefnanda og því beri að dæma stefnda, íslenska ríkið, til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.000.000 króna ásamt vöxtum. Að öðrum kosti nái bótaákvæði laganna ekki tilgangi sínum.

Stefnandi krefjist vaxta af kröfufjárhæðinni frá 5. janúar 2010, þ.e. þegar hin ólögmæta rannsóknaraðgerð fór fram, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá sé krafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga, frá 21. apríl 2010, en þá hafi verið liðinn mánuður frá því að stefnandi setti fram bótakröfu sína á hendur stefnda.

Um lagarök er vísað til meginreglna skaðabótaréttar auk meginreglna sakamálaréttarfars og stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um aðgerðir í þágu rannsóknar. Þá er vísað til ákvæða laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, einkum 2. og 5. mgr. 228. gr. Þá er vísað til 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Þá er vísað til reglna skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum til 26. gr. um miskabætur. Þá er vísað til 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995. Loks er vísað til 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Krafa stefnanda um málskostnað byggist á 2. mgr. 27. gr., 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er gerð krafa um 25,5% virðisaukaskatt á dæmdan málskostnað. Stefnandi þessa máls sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnda. Stefnandi er með leyfi til gjafsóknar, sbr. 2. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og er þess krafist að málskostnaður verði tildæmdur stefnanda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Krafa stefnanda um dráttarvexti byggist á III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Málið sé höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með vísan til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður stefnda og lagarök

Af hálfu stefnda er því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að starfsmenn stefnda hafi framið ólögmæta og bótaskylda meingerð gegn stefnanda. Þá sé því einnig mótmælt að starfsmenn stefnda hafi leynt gögnum til að tryggja að stefnandi myndi áfram sæta gæsluvarðhaldi. Þessu sé harðlega mótmælt sem röngu og ósönnuðu.

Stefndi og starfsmenn hans hafi ekki brotið gegn 67. gr. stjórnarskrár, 5. gr. laga nr. 62/1994 né öðrum lögum eða öðrum alþjóðlegum sáttmálum. Þótt umrædd matsgerð hafi verið rituð 7. janúar 2010 sé ósannað hvenær hún barst í pósti en gera megi ráð fyrir því að það hafi verið næstu daga eftir að hún var rituð en varla sama dag eins og stefnandi virðist gefa sér. Stefndi bendi á að í umræddu bréfi komi m.a. fram hvaða efni sé um að ræða. Þar komi fram að 4-flúoróamfetamín sé náskylt amfetamíni að gerð og að með vísan til 4. gr. laga nr. 65/1974 með síðari breytingum megi telja efnið til ávana- og fíkniefna. Síðar í bréfinu sé gerð grein fyrir því að efnið sé ekki að finna á lista í fylgiskjali I með reglugerð nr. 848/2002 og teljist því ekki til ávana- og fíkniefna sem óheimil séu á íslensku forráðasvæði. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 62/1994 verði ákvæðum 2. og 3. gr. einnig beitt eftir því sem við á um hvers konar afleiður (afbrigði) efna. Engin skylda hafi hvílt á lögreglu um að kynna stefnanda framangreinda skýrslu og réttur hafi ekki verið brotinn á honum. Hinn 5. janúar hafi stefnandi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald til 12. janúar kl. 16.00. Fram hafi komið að stefnandi skyldi sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stæði. Úrskurðurinn hafi verið kærður til Hæstaréttar Íslands sem hafi staðfest hann í máli nr. 3/2010. Í stefnu sé ekkert fjallað um það að með bréfi 17. mars 2010 hafi ríkissaksóknari aflað álits heilbrigðisráðuneytisins á því hvort 4-flúoróamfetamín félli undir lög um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 þar sem efnið væri afleiða amfetamíns, sbr. 4. gr. laganna, sbr. breytingalög nr. 68/2001. Í kjölfarið hafi Rannsóknarstofa Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði endurskoðað matsgerð sína og vísaði til þess að með vísan til 4. gr. laga nr. 65/1974 mætti telja efnið til ávana- og fíkniefna. Efnið væri hins vegar ekki að finna á lista í fylgiskjali I með reglugerð nr. 848/2002, um breytingu á reglugerð nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni. Þá sé ekki minnst einu orði á það í stefnu að fyrir dómi hafi vitnið, prófessor J-kk-nf K-kk-nf, hjá Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði við Háskóla Íslands, sagt að 4-flúoróamfetamín væri tvímælalaust afleiða amfetamíns. Fram hafi komið að hugtakið afleiða væri mjög óljóst og engin fyrir fram skilgreining á því hversu langt væri hægt að ganga í því að telja efni afleiðu af öðru efni, en hvað varðar 4-flúoróamfetamín væri hins vegnar vafalaust að efnið væri afleiða amfetamíns. Dómurinn hafi tekið undir það að á því væri enginn vafi að efnið væri afleiða amfetamíns. Þá bendi stefndi á í þessu samhengi að erfitt sé að átta sig á því sem stefnandi virðist eiga við á bls. 3 í stefnu, þ.e. að hann hefði verið látinn laus úr gæsluvarðhaldi hefði honum verið kunnugt um efni framangreindrar skýrslu. Þetta sé fráleitt og sé minnt á það í þessu sambandi að bæði stefnandi og M-x-x voru ákærðir síðar og því standist þessi fullyrðing enga skoðun.

Stefndi mótmæli því að brotið hafi verið gegn 3. mgr. 53. gr. sakamálalaganna og 2. ml. 2. mgr. 13. gr. laga nr. 90/1996. Fráleitt sé að mati stefnda að láta hefði átt stefnanda lausan þegar matsgerð lá fyrir eins og hann haldi fram í stefnu. Því sé mótmælt sem röngu að rannsóknarhagsmunir hafi ekki verið slíkir að réttlætt gætu frelsissviptingu. Því sé mótmælt sem röngu að gæsluvarðhald hafi varað lengur en nauðsynlegt mátti teljast. Í þessu sambandi sé bent á að stefnandi hafi verið úrskurðaður einu sinni í gæsluvarðhald í eina viku og hafi sá úrskurður verið staðfestur af Hæstarétti. Fyrir liggi að stefnandi hafi ekki verið lengur í gæsluvarðhaldi en úrskurður þessi sagði til um. Um hafi verið að ræða rannsókn á alvarlegu og umfangsmiklu máli. Rannsókn hafi í eðli sínu verið tafsöm enda hafi þurft að rannsaka fjölmarga þætti. Þá sé á það bent að tveir menn hafi verið í gæsluvarðhaldi. Sé á því byggt af hálfu stefnda að tími sá sem stefnandi var í gæsluvarðhaldi hafi verið eðlilegur, en áætla verði lögreglu eitthvert lágmarkssvigrúm til rannsóknar umfangsmikilla mála. Því sé mótmælt að ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 95. gr. sakamálalaga fyrir gæsluvarðhaldi yfir stefnanda. Frásögn stefnanda í næstsíðustu málsgrein á bls. 4 sé mótmælt. Því sé mótmælt sem fram komi í stefnu, að lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi með saknæmum og ólögmætum hætti brotið á grundvallarmannréttindum stefnanda og raskað þannig hagsmunum sem verndaðir séu af almennum reglum skaðabótaréttarins.

Því sé harðlega mótmælt sem röngu og ósönnuðu að starfsmenn embættis lögreglustjórans á Suðurnesjum hafi gerst sekir um afglöp í starfi sem bitnað hafi á stefnanda. Því sé mótmælt að þeir hafi gengið of langt í rannsóknaraðgerðum sínum gagnvart stefnanda. Það að aðgerðir lögreglu hafi valdið stefnanda hugarangri sem fram komi í kvíða, þunglyndi og svefntapi, eins og haldið sé fram í stefnu, sé ósannað, en stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu sem bótakröfu hans viðkemur. Einnig sé ósannað að málsmeðferðin hafi haft óþægindi og röskun í för með sér umfram það sem eðlilegt er vegna slíkra aðgerða. Ósannað sé að málsmeðferðin hafi haft víðtæk áhrif á einkalíf stefnanda og persónu. Því sé mótmælt að stefndi hafi brotið á mannréttindum stefnanda.

Stefndi ítreki að stefnandi hafi verið sýknaður á þeim grundvelli að aðkoma hans að innflutningnum var talin ósönnuð en ekki vegna þess að efnið félli ekki undir refsiákvæði.

Lögregla hafi metið það svo að óumdeilt væri að rökstuddur grunur hafi verið fyrir því að stefnandi hefði tengst refsiverðu athæfi sem til rannsóknar var hjá lögreglu. Af þeim sökum hafi lögreglustjórinn á Suðurnesjum talið nauðsynlegt og enn fremur eðlilegt að rannsókn á þætti stefnanda færi fram og m.a. í því skyni væri nauðsynlegt að farið yrði fram á gæsluvarðhald yfir honum á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Vísist að öðru leyti til rökstuðnings lögreglu fyrir kröfu um gæsluvarðhald.

Almennir hagsmunir krefjist þess að brot séu rannsökuð og upplýst og hafi lögregla í því sambandi allvíðtækar heimildir, sem geti, eins og í tilviki stefnanda, leitt til þess að menn, sem ekki verða sakfelldir fyrir þau brot sem til rannsóknar eru, geti þurft að sæta skerðingu á réttindum sínum.

Á því er byggt af hálfu stefnda að fullnægt hafi verið skilyrðum laga varðandi allar þvingunaraðgerðir lögreglu.

Bótakrafa stefnanda sé vanreifuð en ekki sé gerð nánari grein fyrir kröfunni í stefnu, þ.e. hvort um sé að ræða kröfu vegna fjártjóns eða miska en að mati stefnda eigi stefnandi ekki rétt á neinum bótum.

Í 2. mgr. 228 gr. laga nr. 88/2008 komi fram að fella megi niður bætur ef sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Stefndi vísi einnig til 228. gr. laganna í heild. Komi til greina að dæma bætur í þessu máli sé á því byggt af hálfu stefnda að fella eigi niður allar bætur þar sem stefnandi hafi sjálfur valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Í þessu sambandi vísist til gagna málsins og þess sem fram komi hér að framan. Eigi stefndi hér við tímabilið bæði fyrir handtöku og eftir handtöku. M-x-x hafi bendlað stefnanda við innflutninginn eins og lýst sé á bls. 1 í greinargerð stefnda. Lögregla hafi farið að grennslast eftir stefnanda 15. desember 2009. Ítrekað hafi verið reynt að hafa uppi á honum en án árangurs. Vísist til lýsingar á þessum atriðum til greinarðgerðar stefnda. Stefnandi hafi ekki mætt til lögreglu fyrr en 4. janúar 2010. Stefndi telji að það hafi alls ekki getað farið fram hjá stefnanda að hann var eftirlýstur. Stefnandi hafi verið í slagtogi með M-x-x. Þá sé á það bent að stefnandi hafi neitað við yfirheyrslu að hafa ekið M-x-x á flugvöllinn og kveðið sig vera með fjarvistarsönnun en hafi neitað að gefa lögreglu hana upp. Þá hafi framburður hans hjá lögreglu verið óskýr. Þá er vísað til símarannsókna lögreglu.

Þó að stefndi haldi því fram að fella eigi niður bætur til stefnanda sé því ekki haldið fram að hann hafi þrátt fyrir allt verið sekur í málinu sem til rannsóknar var.

Á því sé byggt að tjón sé ósannað en stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu sem kröfu hans viðkemur.

Stefndi mótmæli öllum málsástæðum og kröfum stefnanda.

Varakröfu sína um lækkun styður stefndi við þær málsástæður og sjónarmið sem fram komi í umfjöllun um aðalkröfu hér að framan.

Stefnukrafa sé allt of há og ekki í neinu samræmi við dómvenju. Stefndi geri kröfu um verulega lækkun stefnukröfu.

Í 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 sé heimilt að lækka bætur ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Stefndi byggi á því að lækka eigi bætur til hans vegna þessa með vísan til þeirra sjónarmiða sem stefndi hafi fært fyrir þessari málsástæðu í umfjöllun um sýknukröfu hér að framan.

Þá mótmæli stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda en ef dráttarvextir verða dæmdir komi þeir fyrst til álita að mati stefnda þegar mánuður er liðinn frá birtingu stefnu í málinu.

Niðurstaða

Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á því að hann hafi ekki gert neitt er réttlæti það að hann var settur í gæsluvarðhald hinn 5. janúar 2010. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda að honum hafi verið haldið í gæsluvarðhaldi eftir að stefnda barst álitsgerð þess efnis að meint brot hans væri ekki refsivert samkvæmt íslenskum lögum. Starfsmenn stefnda hafi því leynt gögnum til þess að tryggja að stefnandi myndi áfram sæta gæsluvarðhaldi. Meðal annars af þeirri ástæðu eigi stefnandi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda. Kröfu sinni til stuðnings vísar stefnandi til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og til 2. og 5. mgr. 228. gr. sakamálalaga.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

Fram hefur komið að M-x-x H-kk-nf W-x-x H-x-x var handtekinn í Leifsstöð við komu til Íslands frá Þýskalandi, þriðjudaginn 15. desember 2009, en M-x-x var með rétt rúmlega 3,7 kíló af 4-flúoróamfetamíni falin í fölskum botni í ferðatösku sem hann hafði meðferðis.

Samkvæmt skýrslu lögreglustjórans á Suðurnesjum um rannsókn málsins bar M-x-x hjá lögreglu að hann hefði flutt inn efnið fyrir stefnanda. Stefnandi hefði sagt honum að hann væri búinn að borga fíkniefnin og að þeir myndu báðir hagnast á þessu. Bar M-x-x að stefnandi hefði látið hann fá símkort, peninga fyrir farmiðum, 1000 evrur í gjaldeyri og ekið honum upp á flugvöll. Í skýrslunni segir einnig að við rannsókn málsins hafi komið í ljós að símanúmerið 616-9504, sem M-x-x kvað vera númer stefnanda, hafði verið í samskiptum við símanúmer M-kk-ef á meðan hann var erlendis. Einnig hafi verið hringt úr þessu sama símanúmeri í Golden Tulip hótelið í Amsterdam á meðan M-x-x gisti þar. Líkur voru taldar á því að stefnandi tengdist þessu símanúmeri en ekki var hægt að rekja símanúmerið til eiganda þess.

Í skýrslutöku hjá lögreglu bar stefnandi að hann hefði ekki ekið M-x-x á Keflavíkurflugvöll 11. desember 2009 eins og M-x-x hélt fram. Bar stefnandi að hann hefði fjarvistarsönnun en vildi ekki skýra frá því hver sú fjarvistarsönnun væri.

Samkvæmt framlagðri umsögn lögreglustjórans á Suðurnesjum um málið, dags. 10. maí 2011, er send var innanríkisráðuneyti í tengslum við mál þetta, kemur fram að það hefði verið mat lögreglu að rökstuddur grunur væri fyrir því að stefnandi tengdist refsiverðu athæfi sem til rannsóknar var hjá lögreglu. Taldi lögregla eðlilegt að rannsókn færi fram á þætti stefnanda og því hafi verið talið nauðsynlegt að fara fram á gæsluvarðhald yfir honum á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Fyrir liggur samkvæmt úrskurði héraðsdóms Reykjaness 5. janúar 2010 að fallist var á kröfu lögreglustjórans á Suðurnesjum og stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi frá 5. janúar til 12. janúar 2010. Var úrskurður héraðsdóms staðfestur af Hæstarétti Íslands með dómi réttarins frá 6. janúar 2010.

Gæsluvarðhaldsúrskurðurinn yfir stefnanda var byggður á heimild í a- og b-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt þeirri grein verður maður því aðeins úrskurðaður í gæsluvarðhald að kominn sé fram rökstuddur grunur um að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við og ætla megi að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins eða ætla megi að hann muni reyna að koma sér undan málssókn eins og nánar greinir í a- og b lið-1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.

Með vísan til framanritaðs er fallist á það með stefnda að 5. janúar 2010 hafi legið fyrir rökstuddur grunur um að stefnandi hefði framið refsiverðan verknað og því hafi bæði verið fyrir hendi lögmæt skilyrði og nægilegt tilefni til að úrskuða hann í gæsluvarðhald.

Eins og áður segir byggir stefnandi jafnframt á því að honum hafi verið haldið í gæsluvarðhaldi eftir að stefnda barst álitsgerð þess efnis að meint brot hans væri ekki refsivert samkvæmt íslenskum lögum. Starfsmenn stefnda hafi leynt gögnum til þess að tryggja að stefnandi myndi áfram sæta gæsluvarðhaldi.

Með bréfi, dags. 15. desember 2009, fór lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu þess á leit við Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði að hið innflutta efni yrði rannsakað. Í matsgerð J-kk-ef K-kk-ef, dags. 7. janúar 2010, segir m.a. að efnapróf bentu eindregið til þess að sýnið innihéldi 4-flúoróamfetamín. sé náskylt amfetamíni að gerð. Með vísan til 4. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni með síðari breytingum megi telja efnið til ávana- og fíkniefna. Það sé hins vegar ekki að finna á lista í fylgiskjali I með reglugerð nr. 848/2001 um (3.) breytingu á reglugerð nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni og teljist því ekki til ávana- og fíkniefna sem óheimil eru á íslensku yfirráðasvæði.

Fram er komið að ríkissaksóknari aflaði álits heilbrigðisráðuneytisins á því hvort 4-flúoróamfetamín félli undir lög um ávana og fíkniefni nr. 65/1974 og reglugerð nr. 233/2001. Ráðuneytið komst að þeirri niðurstöðu, sbr. bréf þess 19. mars 2010, að efnið flokkaðist ótvírætt sem ávana- og fíkniefni og félli því undir lög nr. 65/1974 þar sem efnið væri afleiða amfetamíns. Í kjölfarið endurskoðaði Rannsóknastofa í lyfja- og eiturefnafræði matsgerð sína og vísaði til þess að með vísan til 4. gr. laga nr. 65/1974 mætti telja efnið til ávana- og fíkniefna. Efnið væri hins vegar ekki að finna á lista í fylgiskjali I með reglugerð nr. 848/2002, um breytingu á reglugerð nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni.

G-kk-nf B-kk-nf lögreglufulltrúi hjá lögreglunni á Suðurnesjum bar fyrir dómi að matsgerð J-kk-ef K-kk-ef hefði ekki borist lögreglustjóranum á Suðurnesjum fyrr en eftir að stefnandi hafði verið leystur úr gæsluvarðhaldinu.

Matsgerðin er dags. 7. janúar 2010 en engin gögn gefa til kynna hvenær hún barst til lögreglu. Stefndi hefur ekki sýnt fram á hvenær matsgerðin barst lögreglunni og verður við það miðað að hún hafi legið fyrir þann dag sem hún er dagsett.

Eins og áður greinir var það niðurstaða J-kk-ef K-kk-ef, eftir að hafa rannsakað hið innflutta efni, að efnapróf bentu eindregið til þess að sýnið innihéldi 4-flúoróamfetamín. Var á það bent af hálfu J-kk-ef að þetta tiltekna efni fyndist ekki á

lista í fylgiskjali I með reglugerð nr. 848/2001 um (3.) breytingu á reglugerð nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni og teljist því ekki til ávana- og fíkniefna sem óheimil eru á íslensku yfirráðasvæði.

Samkvæmt matsgerð J-kk-ef var um að ræða efni sem heimilt var að hafa undir höndum á íslensku yfirráðasvæði. Í ljósi þess verður að telja að það hafi átt að leiða til þess að stefnandi yrði leystur úr gæsluvarðhaldi þegar matsgerðin lá fyrir. Hafi rannsakendur óttast að stefnandi myndi reyna að koma sér undan málssókn gátu þeir beitt vægara úrræði svo sem að krefjast farbanns en það var ekki gert.

Hefur stefndi ekki sýnt fram á að réttmætt hafi verið að halda stefnanda í gæsluvarðhaldi eftir 7. janúar 2010. Ber því að fallast á að stefnandi eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Teljast bætur til handa stefnanda hæfilega ákveðnar 400.000 krónur. Vextir dæmast eins og greinir í dómsorði.

Með hliðsjón af því hvernig aðild málsins háttar, og að stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu, þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ. e. þóknun lögmanns hans, V-kk-ef H-kk-ef V-kk-ef hrl, 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts.

K-kvk-nf J-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, T-kk-þgf A-kk-þgf, 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. ml. 4. gr. laga nr. 38/2001, frá 8. janúar 2010 til 21. apríl 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hans, V-kk-ef H-kk-ef V-kk-ef hrl., 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

K-kvk-nf J-kvk-nf