A-16/2010

Mál þetta varðar aðfararbeiðni, sem barst héraðsdómi 15. október 2010, og var það tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 9. nóvember 2011.

Sóknaraðilar eru Þ-kk-nf S-kk-nf, Bjarnanesi, sveitarfélaginu Hornafirði, O-kk-nf K-kk-nf Ó-kk-nf, Hæðagarði 14, sveitarfélaginu Hornafirði og K-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf, Kirkjubraut 32, Höfn í Hornafirði,

Varnaraðili er B-kk-nf S-kk-nf, Fornustekkum, sveitarfélaginu Hornafirði.

Sóknaraðilar krefjast dómsúrskurðar um að gerðarþola verði með beinni aðfarargerð gert að fjarlægja allar hindranir af vegi sem liggi frá þjóðvegi og að skeiðvallarstæði Hestamannafélagsins Hornfirðings í landi Fornustekka í Nesjum í Hornafirði (landnúmer 159476) þannig að gerðarbeiðendur hafi óhindraðan umferðarrétt um framangreindan veg eins og kveðið sé á um í afsali, dags. 5. júní 1973 (þinglýsinganúmer 10309). Þá er krafist málskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði alfarið hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar.

I

Hér verður greint sameiginlega frá málavöxtum eins og þeim er lýst í aðfararbeiðni sóknaraðila og greinargerð varnaraðila, fyrst að því leyti sem þeir teljast óumdeildir en síðan að því leyti sem ágreiningur er um þá.

Í beiðni sóknaraðila kemur fram að þeir séu eigendur jarðarinnar Móa-Meðalfells 2 í Hornafirði. Með afsali, dags. 5. júní 1973, þinglýstu 7. september 1974, hafi nokkrir landeigendur í Nesjum í Hornafirði afsalað landi til Hestamannafélagsins Hornfirðings. Landeigendur þessir hafi verið eigendur Fornustekka, eigendur Móa, eigendur Meðalfells og eigendur Borga í Nesjahreppi í Austur-Skaftafellssýslu. Þessir landeigendur hafi látið af hendi samtals um 8 hektara lands til fullrar eignar og hafi afmörkun hins afsalaða lands verið sérstaklega tilgreind í afsalinu. Að auki hafi eigendur Fornustekka afsalað hestamannafélaginu til fullra afnota landspildu fyrir áhorfendasvæði við fyrirhugaðan skeiðvöll, u.þ.b. 1 hektara. Þeirri spildu, auk um eins hektara lands til viðbótar, hafi síðar verið afsalað Hestamannafélaginu Hornfirðingi til fullrar eignar með yfirlýsingu, dags. 23. september 1973.

Í umræddu afsali, en afrit þess liggur fyrir í málinu, er einnig kveðið á um umferðarrétt m.a. eigenda jarðanna Móa og Meðalfells um veg sem liggur í landi Fornustekka frá þjóðvegi og að skeiðvallarstæði og um land hestamannafélagsins að landspildum þessara jarða sunnan lands hestamannafélagsins. Ágreiningur aðila stendur hins vegar um það hvort umferðarréttur þessara jarðeigenda sé enn við lýði og um inntak hans.

Óumdeilt er að varnaraðili, eigandi Fornustekka, hafi, í ágúst 2010 eftir því sem segir í beiðni sóknaraðila, sett tvö hlið á veginn og til viðbótar grafið veginn í sundur þannig að djúpur skurður hafi verið á veginum og uppmoksturinn úr skurðinum allur á veginum. Ágreiningslaust er að sóknaraðilum hafi þá verið ófært að komast um veginn að landi þeirra sunnan lands hestamannafélagsins. Ágreiningslaust er einnig að eftir að aðfararbeiðni sóknaraðila var send dóminum, eða um miðjan nóvember sl. eftir því sem segir í greinargerð varnaraðila, hafi varnaraðili mokað aftur ofan í hálfan skurðinn og komið þannig á einbreiðum slóða, sem fær hafi verið a.m.k. fjórhjóladrifnum ökutækjum. Segir í greinargerð varnaraðila að þá hafi enda verið líkur á farsælli lausn málsins, en sveitarfélagið Hornafjörður hafi frá því að varnaraðili gróf skurðinn haft milligöngu um að reyna sættir í málinu.

Einnig er ágreiningslaust að hinn 7. janúar sl. hafi sveitarfélagið Hornafjörður staðið fyrir því að möl var borin á slóðann og að eftir það hafi hann verið fær fólksbílum.

Í greinargerð varnaraðila kemur fram að ástæðu þess að gerðarþoli hafi sett tvö girðingarhlið yfir veginn sé að rekja til deilna hans við Hestamannafélagið Hornfirðing, sem í seinni tíð hafi ekki staðið við skyldu sína samkvæmt umræddu afsali til að halda við þeim girðingum sem liggi meðfram veginum sem liggi frá þjóðvegi og að skeiðvallarsvæði, en á árinu 2009 hafi ástand girðinga verið orðið mjög lélegt og þær langt frá að vera fjárheldar. Hafi varnaraðili því sett upp girðingarhlið á veginum til að varna því að kindur hans leituðu af landi hans, eftir veginum og inn á þjóðveg nr. 1. Það hafi hins vegar brunnið við að þeir sem átt hafi leið um veginn hafi ekki lokað á eftir sér hliðum. Haustið 2009 hafi lögmaður varnaraðila ritað hestamannafélaginu bréf, þar sem krafist var úrbóta, en hestamannafélagið hafi ekki brugðist við því bréfi. Haustið 2010 hafi þolinmæði varnaraðila verið á þrotum og í lok september hafi hann ákveðið að hindra umferð um veginn með því að grafa rás í veginn.

Varnaraðili kveður að meðan vegurinn hafi verið lokaður hafi eigendur Móa átt þess kost að komast að landinu með því að fara um eldri leið, þ.e. Árnesveg og með Laxánni og yfir. Jafnframt hafi þeir átt þess kost að fara niður land jarðarinnar Borga, en fyrir liggi að sóknaraðilar hafi nýtt sér þessa kosti. Sóknaraðilar hafna því hins vegar að þeir komist að landi sínu nema um veg þann sem liggur í landi Fornustekka, en önnur þeirra leiða sem varnaraðili bendi á liggi yfir misvatnsmikla bergvatnsá og hin yfir tún jarðarinnar Borga.

II

Málsástæður og lagarök sóknaraðila:

Samkvæmt aðfararbeiðni byggja sóknaraðilar á því að þeir eigi rétt til óhindraðrar umferðar um umræddan veg, sem byggi á þinglýstu afsali frá 1973. Varnaraðili hafi ekki orðið við áskorunum um að fjarlægja hindranir af veginum og því sé sóknaraðilum nauðugur sá einn kostur að krefjast dómsúrskurðar um að varnaraðila verði gert að fjarlægja hindranirnar.

Um lagarök er vísað til 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Til stuðnings kröfu um málskostnað er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála og til stuðnings kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað er vísað til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

Málsástæður og lagarök varnaraðila:

Varnaraðili bendir í fyrsta lagi á að það ástand sem lýst sé í aðfararbeiðni sé ekki lengur til staðar, þar sem sóknaraðilar komist nú eftir umræddum vegi eftir að varnaraðili hafi mokað í þann skurð er hann gróf í septembermánuði sl. Hafi sóknaraðilar því enga lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurð um ætlaðan umferðarrétt. Standi vilji sóknaraðila til þess að fá umferðarrétt sinn viðurkenndan þá standi þeim til boða að höfða hefðbundið einkamál, en úr ágreiningi aðila verði, eins og staðan sé, ekki leyst í aðfararmáli.

Í öðru lagi hafnar varnaraðili því að sóknaraðilar eigi þann rétt sem þeir haldi fram í aðfararbeiðni. Í umræddu afsali veiti eigandi Fornustekka Hestamannafélaginu Hornfirðingi afnot af og óhindraðan umferðarrétt um þann veg sem félagið hafði þá komið upp í landi jarðarinnar. Hestamannafélagið hafi á móti gengist undir þá skyldu að koma upp girðingum og halda þeim við til framtíðar. Ætti að vera augljóst að sú skylda varðaði bæði það land sem félagið hafi fengið til fullrar eignar og að land sem það hafi fengið afnotarétt af. Um leið og hestamannafélagið hafi brotið umrætt ákvæði afsalsins þá hafi forsendur fyrir gildi afsalsins brostið. Sé varnaraðili því óbundinn af umræddu afsali og allur umferðarréttur sem þar sé mælt fyrir um fallinn niður. Hvað sem öðru líði þá sé ætlaður umferðarréttur sóknaraðila einungis afleiddur af réttindum hestamannafélagsins. Þannig sé ekki um sjálfstæðan rétt eigenda M-kk-ef að ræða og falli umferðarrétturinn því niður ef hestamannafélagið vanefni ákvæði afsalsins. Allt að einu sé ljóst að réttur sóknaraðila sé fjarri því að vera jafn skýr og afdráttarlaus og haldið sé fram í aðfararbeiðni.

Í þriðja lagi sé vakin athygli á því að umrætt afsal sé gjafagerningur þar sem eigendur Fornustekka láti af hendi land án þess að fá greiðslu fyrir. Sú meginregla gildi í samningarétti að gjafagerninga beri að túlka gefandanum í hag. Sé því jafnvel haldið fram að gefandi geti síðar breytt gjöf sinni og aðlagað hana að sínum óskum. Varnaraðili byggi á að allan vafa um efni afsalsins beri að túlka eigendum Fornustekka á hverjum tíma í hag.

Í fjórða lagi sé byggt á því að varnaraðili sem landeigandi sé í fullum rétti til að setja hlið á veginn án þess að teljast með því hafa brotið gegn ætluðum umferðarrétti sóknaraðila. Varnaraðili sé því í fullum rétti til að setja þar hlið jafnframt því að grafa rás inn í veginn, a.m.k. svo lengi sem ekki sé komið í veg fyrir ætlaðan umferðarrétt sóknaraðila. Málatilbúnað sóknaraðila virðist mega skilja á þann veg að réttur þeirra standi til tvíbreiðs vegar án girðingarhliða. Það sé fráleit skýring og verði því að hafna öllum kröfum þeirra. Sé vísað til þess að ætlaður umferðarréttur sóknaraðila sé í öllu falli þrengri en réttur hestamannafélagsins en í afsali segi hvergi að umferðarréttur eigenda Móa skuli vera „óhindraður“

Um kröfu um málskostnað vísar varnaraðili til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, um aðför. Bendir varnaraðili á að sóknaraðilum hafi verið í lófa lagið að fella mál þetta niður um leið og vegurinn hafi verið opnaður að nýju í nóvember sl. Þá verði einnig að líta til þess að ekkert hafi knúið gerðarbeiðendur til að fara í aðfararmál, enda hafi þeir komist að landi sínu á a.m.k. tveimur öðrum stöðum en um umræddan veg.

III

Í 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989, um aðför, segir að ef manni er með ólögmætum hætti aftrað að neyta réttinda, sem hann tjáir sig eiga og telur svo ljós, að sönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum, sem aflað verður skv. 83. gr. sé honum heimilt að beina til héraðsdómara beiðni um að skyldu þess efnis er geti í 72. eða 73. gr., verði fullnægt með aðfarargerð þótt aðfararheimild skv. 1. gr. liggi ekki fyrir.

Sönnunarfærsla í málum sem á framangreindri heimild byggja er takmörkum háð á þann hátt að vitnaleiðslur fara að jafnaði ekki fram og ekki verður heldur aflað mats- eða skoðunargerða. Er lagt til grundvallar að réttur gerðarbeiðanda verði að vera það skýr að ekki þurfi flóknari sönnunarfærslu en þannig er heimil til að sýna fram á tilvist hans.

Sóknaraðili máls þessa hefur lagt fram afrit afsals, dags. 5. júní 1973, þar sem eigendur jarðanna Fornustekka, Meðalfells og Borga, sem og eyðibýlisins Móa, afsala Hestamannafélaginu Hornfirðingi „til fullrar eignar landspildu til skeiðvallargerðar úr öllum framangreindum jörðum, að stærð ca. 8 hektarar“. Í afsalinu kemur eftirfarandi fram um umferðarrétt á umræddum vegi:

„Eigendur jarðarinnar Fornustekka heimila Hestamannafélaginu Hornfirðingi afnot af og óhindraðan umferðarrétt um veg þann, er félagið hefur látið gera í landi jarðarinnar, af þjóðvegi að skeiðvallarstæði og rétt til að halda þeim vegi við eftir þörfum.

Eigandi jarðarinnar Borgir skal hafa óhindraðan umferðarrétt um framangreint land Hestamannafélagsins vegna nytja á landi sínu í Stórhólma og einnig eiga eigendur Móa og Meðalfells umferðarrétt um áðurgreindan veg af þjóðvegi að skeiðvallarstæði og um framangreint land félagsins að landspildum sínum sunnan þess. [...].“

Í málinu er ekki deilt um það að eigendur jarðanna Móa og Meðalfells hafi á grundvelli afsalsins frá 1973, alla tíð frá undirritun þess, átt umferðarrétt um umræddan veg. Ágreiningur er hins vegar um það hvort þessi réttur sé enn við lýði eða niðurfallinn sökum forsendubrests, auk þess sem ágreiningur er um inntak umferðarréttarins.

Óumdeilt er að frá miðjum nóvember sl. hefur verið unnt að koma vélknúnum ökutækjum, þó ekki fólksbílum, eftir umræddum vegi á slóða þar sem mokað hefur verið í skurðinn og að frá 7. janúar sl. hefur slóðinn einnig verið fær fólksbílum. Þá liggur fyrir að hlið þau sem varnaraðili setti á veginn til varnar því að búfénaður kæmist út á þjóðveg hafa verið höfð ólæst og sóknaraðilar komist leiðar sinnar með því að opna hliðin. Eins og umbúnaði umrædds vegar er nú háttað verður ekki talið sýnt að sóknaraðilum sé nú með ólögmætum hætti aftrað að neyta þess réttar til umferðar um veginn sem kveðið er á um í framangreindu afsali, sbr. 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989.

Krafa sóknaraðila lýtur ekki aðeins að því að þeir verði með beinni aðfarargerð settir inn í umferðarrétt um veginn heldur að því að varnaraðila verði gert að fjarlægja allar hindranir af veginum þannig að sóknaraðilar hafi „óhindraðan“ umferðarrétt. Vísa sóknaraðilar þar til tveggja hliða sem enn séu á veginum, auk þess sem skurður sá sem varnaraðili gróf í veginn hafi aðeins verið fylltur að hálfu leyti. Byggja sóknaraðilar á því að umferðarréttur þeirra skuli miðast við veg eins og þann sem verið hafi til staðar við gerð afsalsins, þ.e. tvíbreiðan malarveg án hliða.

Eins og fram er komið er ágreiningur með aðilum málsins um það hvort umferðarréttur sóknaraðila sé niður fallinn sökum forsendubrests, vegna ætlaðra vanefnda Hestamannafélagsins Hornfirðings á skyldum til viðhalds girðinga samkvæmt framangreindu afsali. Jafnframt er ágreiningur um inntak umferðarréttarins, þ.e. hvort hann skuli vera „óhindraður“ og hvað felist þá í því. Hefur gerðarþoli m.a. vísað til þess að umrædd hlið séu honum nauðsynleg til að hindra að búfénaður gangi af landi hans og eftir veginum og út á þjóðveg, en þetta stafi af því að girðingum sé ekki haldið við með forsvaranlegum hætti. Það er mat dómsins að þeim skilningi gerðarþola að umferðarréttur gerðarbeiðanda sé „afleiddur“ af rétti Hestamannafélagsins Hornfirðings verði að hafna. Fær sá málatilbúnaður ekki stoð í áður tilvitnuðu afsali, en með því afsöluðu m.a. málsaðilar þessa máls tilteknum landréttindum til hestamannafélagsins en þar var einnig kveðið á um umferðarrétt gerðarbeiðenda. Ekki er því unnt að leggja til grundvallar í máli þessu að hugsanlegur forsendubrestur afsalsins milli hestamannafélagsins og gerðarþola geti sjálfkrafa firrt gerðarbeiðendur þeim réttindum sem þeir leiða af umræddu afsali. Sannanir um vafatriði, sem snerta inntak þess umferðarréttar sem gerðarbeiðendur njóta í krafti margnefnds afsals og að hvaða marki hann skuli vera „hindrunarlaus“ og þá hvað felist í því orði, verða að mati dómsins ekki færðar fram með þeim gögnum sem heimilt er leggja fram í aðfararmáli, sbr. 1. mgr. 83. gr. i.f. laga nr. 90/1989.

Samkvæmt framangreindu er það niðurstaða dómsins að þau gögn sem gerðarbeiðendur hafa fært fram kröfu sinni til stuðnings sanni ekki að þeir eigi ríkari umferðarrétt en þeir nú njóta um margnefndan veg sem liggur um land gerðarþola. Eru því ekki uppfyllt í málinu skilyrði 1. mgr. 78. gr. aðfararlaga, til að taka megi kröfu hans til greina.

Fyrir liggur að þegar gerðarbeiðendur settu fram aðfararbeiðni sína var margefndur vegur þeim ófær. Undir rekstri málsins var því ástandi aflétt, en gerðarbeiðendur féllu þrátt fyrir það ekki frá efnislegum kröfum sínum í málinu. Í ljósi framangreinds þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af málinu.

H-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

ÚRSKURÐARORÐ:

Kröfu sóknaraðila, Þ-kk-ef S-kk-ef, O-kk-ef K-kk-ef Ó-kk-ef og K-kk-ef Á-kk-ef G-kk-ef, um beina aðfarargerð á hendur varnaraðila B-kk-þgf S-kk-þgf, er hafnað.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf B-kk-nf