E-338/2016

Mál þetta, sem var höfðað með stefnu birtri 25. janúar 2016, var dómtekið 28. mars sl. Stefnandi er A. Stefndi er íslenska ríkið.

Stefnandi krefst þess að stefndi greiði sér skaðabætur að fjárhæð 760.830 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 30. maí 2011 til 22. september 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda án tillits til gjafsóknarleyfis.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að mati dómsins.

Atvik máls

Stefnandi var refsifangi í fangelsinu að Litla-Hrauni á árinu 2011 þegar hann varð fyrir líkamsárás af hálfu B, sem einnig afplánaði dóm á sama stað. B veittist að stefnanda þar sem hann lá sofandi í rúmi í fangaklefa sínum að morgni 30. maí 2011, skömmu eftir að fangavörður hafði aflæst dyrunum að klefa hans. Stefnandi lagði fram kæru á hendur B vegna líkamsárásarinnar og var B í kjölfar hennar ákærður og síðar dæmdur fyrir líkamsárás á stefnanda. Er atlögunni þannig lýst í dóminum að B hafi veist að stefnanda og slegið hann í andlitið með þeim afleiðingum að hann hruflaðist yfir nefbeini, hlaut eymsli í ytri neðri augntóft og brot á kinnbeini og utanvert í augntóft og í kinnholu vinstra megin. Áverkum þessum er lýst á sama veg í læknisvottorði C, læknis á Heilbrigðisstofnun Suðurlands, dagsettu 23. júní 2011. B fyrir dómi og var með dómi Héraðsdóms Suðurlands, kveðnum upp 5. janúar 2012, gert að sæta fangelsi í þrjá mánuði og brot hans talið varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í dóminum er þess getið að hegðun ákærða í fangavistinni eftir að atvikið átti sér stað hafi verið til fyrirmyndar og tekið var tillit til þess við ákvörðun refsingar, sbr. 5. tölul. 1. mgr. 70. gr. sömu laga.

Í dóminum kemur fram að sakarferill B hafi verið samfelldur síðan 1998, að frátöldum árunum 1999 og 2000. Hafi ferillinn hafist með því að ákærði hafi verið dæmdur í 18 mánaða fangelsi þann 6. maí 1998 fyrir þjófnað, líkamsárás, nytjastuld og fleiri brot. Síðan þá séu 24 færslur á sakavottorði hans og hafi honum samtals verið dæmd fangelsisrefsing í 101 mánuð fyrir ýmis hegningarlagabrot og sérrefsilagabrot, auk sektarrefsinga. Síðast hafi ákærði hlotið tveggja ára fangelsisdóm þann 3. maí 2011, m.a. fyrir brot gegn valdstjórninni með því að slá lögreglumann hnefahöggi í andlit og fyrir rán.

Árásin á stefnanda átti sér stað í húsi 4 á Litla-Hrauni þar sem bæði stefnandi og árásarmaður hans voru vistaðir. Í bréfi forstöðumanns Fangelsisins á Litla-Hrauni og Sogni, frá 13. janúar 2014, er aðstæðum í fangelsinu lýst. Þar kemur fram að í húsi 4 séu fimm deildir og ellefu fangar á hverri deild. Við upphaf vaktar, kl. 8 að morgni, séu þrír fangaverðir á vakt á vaktstofu. Þar sé haft eftirlit með öllum deildum og skjáir vaktaðir allan sólarhringinn. Klefar séu opnaðir af verkstjórum klukkan átta en eftirlit með opnun fari fram á varðstofu. Óheimilt sé að hafa eftirlitsmyndavélar inni í fangaklefum. Fangar mega fara á milli klefa og leggi þeir mikið upp úr því að halda heimildum til þess. Fangaverðir bregðist strax við verði þeir varir við átök milli fanga.

Þann 25. nóvember 2013 tilkynnti stefnandi ríkislögmanni að hann hygðist krefja stefnda bóta vegna afleiðinga framangreindrar árásar og óskaði eftir afstöðu hans til kröfunnar. Meðfylgjandi því bréfi var framangreindur refsidómur gegn B og læknisvottorð. Stefndi hafnaði bótaskyldu í málinu og var stefnanda kynnt sú afstaða með bréfi ríkislögmanns 7. maí 2014, en áður hafði verið aflað álits fangelsismálastofnunar til erindis stefnanda.

Stefnandi aflaði matsgerðar þeirra A-kk-ef Þ-kk-ef Ó-kk-ef dr. med. og I-kk-ef S-kk-ef hrl. Í niðurstöðu matsgerðar þeirra, dagsettri 30. júní 2015, er greint frá þeirri niðurstöðu matsmanna að stefnandi hafi af völdum árásarinnar verið óvinnufær í þrjá mánuði og tímabil þjáninga sé það sama, varanlegur miski hans sé 6% en varanleg örorka engin.

Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Framburður hans er rakinn í niðurstöðukafla dómsins eftir því sem tilefni er til.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að stefndi beri hreina hlutlæga ábyrgð á tjóni sem aðili, sem sætir afplánun í fangelsi undir stjórn og eftirliti ríkisvaldsins, verði fyrir og valdið er með sérstaklega hættulegri og refsiverðri háttsemi af öðrum fanga. Almennt beri að viðurkenna víðtæka skaðabótaábyrgð hins opinbera í þeim tilvikum þótt tjónið verði hvorki rakið til sakar stefnda né starfsmanna á hans vegum, enda búi refsifangar við hættulegar aðstæður og eigi skýlausa kröfu á víðtækri vernd hins opinbera. Ljóst sé að stefnandi hafi ekki fengið þá vernd sem hann átti kröfu til innan veggja fangelsisins.

Verði ekki fallist á að bótaskylda stefnda byggi á hlutlægri ábyrgðarreglu, byggir stefnandi á því að starfsmenn fangelsisins á Litla-Hrauni hafi sýnt af sér saknæma háttsemi sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á, á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar. Stefnandi hafi sætt fólskulegri árás af hálfu samfanga sem hafi verið þekktur af ofbeldi bæði innan og utan veggja fangelsisins. Stefnandi hafi verið sofandi árla morguns þegar fangelsisvörður aflæsti dyrum að fangaklefa hans og gerði samfanga hans þannig kleift að læðast inn í klefann og veita honum alvarlega áverka. Í ljósi sögu samfangans verði að gera þá kröfu til fangavarða að þeir gæti ýtrustu varkárni og hafi eftirlit með ofbeldisfanga sem gangi laus innan fangelsisins. Með háttsemi sinni hafi fangaverðir sýnt af sér aðgæsluleysi við störf sín.

Þá byggir stefnandi á því að beita eigi sakarlíkindareglunni í málinu og í því felist að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að framangreint aðgæsluleysi fangavarðar hafi ekki leitt til tjóns stefnanda.

Fjárhæð kröfu sinnar byggir stefnandi á niðurstöðu fyrirliggjandi matgerðar og skaðabótalögum nr. 50/1993 og vísar til 16.gr. laganna varðandi kröfu um vexti og til 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og 1. mgr. 6. gr. sömu laga, varðandi kröfu um dráttarvexti.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann beri ekki bótaábyrgð á tjóni stefnanda, hvorki á grundvelli sakarreglunnar né reglna um hlutlæga ábyrgð. Ekki sé kveðið á um bótaábyrgð stefnda í lögum nr. 49/2005, um fullnustu refsinga, eða í reglugerð nr. 961/2005 um sama efni. Sönnunarbyrði um saknæma háttsemi manna sem stefndi geti borið ábyrgð á hvíli á stefnanda og enga sakarlíkindareglu sé að finna í framangreindum lögum.

Meginregla skaðabótaréttar sé sú að menn beri ábyrgð á eigin gerðum og sé sú regla í fullu gildi innan veggja fangelsis. Stefndi beri hvorki ábyrgð á refsiverðri háttsemi B né tjóni sem af henni hafi hlotist. Enginn bótaréttur stefnanda stofnast á hendur stefnda vegna háttsemi B. Engum mistökum eða ógætni starfsmanna stefnda hafi verið til að dreifa. Sú atlaga sem stefnandi varð fyrir, og tjón af völdum hennar, verði því ekki rakin til sakar starfsmanna stefndu heldur hafi verið um að ræða hertan ásetning tjónvaldsins. Bótaskilyrði almennu sakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð, um ólögmæti og orsakatengsl, séu ekki heldur fyrir hendi.

Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi búið við hættulegar aðstæður þegar hann afplánaði refsidóm í fangelsinu að Litla-Hrauni. Óumdeilt sé að fangaklefar hafi verið opnaðir kl. 8 árdegis samkvæmt venju, en samkvæmt 32. gr. laga nr. 49/2005 skuli fangaklefi vera læstur að næturlagi. B, sem réðist að stefnanda, hafði þegar atvik máls urðu hvorki orðið uppvís að ofbeldi né hótunum um ofbeldi gagnvart öðrum föngum eða starfsmönnum fangelsisins. Starfsmenn stefnda hafi því enga ástæðu haft til að ætla að hann myndi ráðast að stefnanda eða öðrum. Rangt og ósannað sé að B hafi verði þekktur af ofbeldi innan fangelsisins.

Stefnandi virðist ekki hafa haft uppi kröfur á hendur B og ekki heldur sótt um að fá líkamstjón sitt bætt á grundvelli laga nr. 69/1995, um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Vanræksla stefnanda á að fá tjón sitt bætt á grundvelli þeirra laga verði ekki talin stefnda til sakar, enda liggi fyrir í gögnum málsins að hann hafi notið lögmannsaðstoðar strax í kjölfar líkamsárásarinnar.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um bótaskyldu stefnda á tjóni sem stefnandi varð fyrir þegar hann afplánaði refsidóm í fangelsinu á Litla-Hrauni. Óumdeilt er að stefnandi varð fyrir líkamstjóni þegar samfangi hans réðist á hann þar sem hann lá sofandi í fangaklefa sínum snemma morguns. Jafnframt liggur fyrir að dyrnar að klefa hans voru læstar um nóttina en þeim var aflæst af fangaverði að venju um kl. 8 að morgni.

Í málinu liggur fyrir matsgerð varðandi tímabundið og varanlegt tjón stefnanda, sem fjárhæð bótakröfu hans er reist á. Hvorki er ágreiningur um niðurstöðu þeirrar matsgerðar né fjárhæð kröfunnar.

Stefnandi byggir aðallega á því að stefndi beri hreina hlutlæga ábyrgð á tjóni hans, þ.e. ábyrgð sem sé óháð því hvort hann eða starfsmenn á hans vegum hafi sýnt af sér saknæma hegðun eða athafnaleysi. Vísar stefnandi í þessu efni til þess að rekstur fangelsa sé sérlega hættulegur atvinnurekstur og viðurkennt hafi verið að undir slíkum kringumstæðum sé rétt að leggja hlutlæga ábyrgð á rekstraraðila vegna tjóns sem hlýst af slíkri starfsemi. Að mati dómsins er ekki unnt að fallast á þessa staðhæfingu. Skaðabótaábyrgð án sakar felur í sér undantekningu frá meginreglum skaðabótaréttar sem í íslenskum rétti hefur ekki verið fallist á að sé til staðar nema mælt sé fyrir um slíka ábyrgð í settum lögum eða, í algerum undantekningartilvikum, þegar önnur og afar sterk rök hnígi í þá átt. Engin lagaákvæði mæla fyrir um hlutlæga ábyrgð stefnda á tjóni sem refsifangar kunna að valda samföngum sínum, sbr. hins vegar 4. mgr. 8. gr. laga nr. 15/2016, um fullnustu refsinga, um bótarétt fangavarða. Þá verður því ekki fundinn staður í íslenskri dómaframkvæmd að viðurkennd hafi verið hlutlæg ábyrgð á grundvelli ólögfestrar ábyrgðarreglu undir þeim kringumstæðum sem tjón stefnanda varð eða í nokkru öðru tilviki sem jafna má til atvika eða aðstæðna sem hér eru uppi. Hefur það ekki þýðingu við úrlausn um þetta atriði þótt óumdeilt sé að meðal refsifanga séu oft menn sem hafi orðið uppvísir að því að beita ofbeldi. Með þessum rökum er því hafnað að stefndi geti borið hlutlæga ábyrgð á tjóni stefnanda.

Þá er einnig hafnað því sjónarmiði sem stefnandi byggir á að beita skuli sakarlíkindareglunni og með því leggja sönnunarbyrðina á stefnda um að tjón stefnanda sé hvorki að rekja til sakar hans né manna sem hann ber ábyrgð á. Hefur stefnandi ekki fært fyrir því viðhlítandi rök hvers vegna regla þessi ætti að koma til álita í málinu.

Um bótaábyrgð stefnda fer því samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Samkvæmt reglunni um vinnuveitandaábyrgð getur stefndi borið skaðabótaábyrgð á tjóni sem hlýst af saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmanna sinna enda séu önnur skilyrði sakarreglunnar, hvað varðar háttsemi starfmannsins, fyrir hendi. Stefnandi byggir á því, verði ekki fallist á bótaskyldu stefnda án sakar, að fangaverðir hafi sýnt af sér saknæma vanrækslu sem sé orsök tjóns hans. Staðhæfir stefnandi að árásarmaður hans sé þekktur ofbeldismaður, utan og innan fangelsisins, og starfsmönnum Litla-Hrauns hafi því borið að grípa til sérstakra öryggisráðstafana gagnvart honum og leyfa honum ekki frjálsa för meðal annarra fanga. Þá kom fram í aðilaskýrslu stefnanda, þegar hann var spurður út í aðdraganda árásarinnar, að árásarmaðurinn hefði staðið í þeirri trú að stefnandi hefði stolið frá honum gullkeðju. Sagði hann svo frá fyrir dómi að árásarmaðurinn hefði haft það eftir fangavörðum að stefnandi hefði sést fara inn í rými þar sem gullkeðjuna, sem saknað var, hafi verið að finna. Fangaverðir hafi beint því til árásarmannsins að spyrja stefnanda nánar út í hvarf keðjunnar. Framangreindri staðhæfingu stefnanda er mótmælt af stefnda sem rangri og ósannaðri og fær hún engan stuðning í gögnum málsins. Verður því ekki á henni byggt.

Þá er ekki annað í ljós leitt en að fangaverðir hafi í umrætt sinn fylgt öryggisreglum fangelsisins, m.a. með því að hafa dyr að fangaklefum læstar að nóttu til kl. 8 að morgni. Fyrir liggur að ekki var beitt strangari gæslu gagnvart árásarmanni stefnanda heldur en almennt gilti um refsifanga á Litla-Hrauni þegar umdeild árás átti sér stað. Almennt var föngum heimilt að fara inn í fangaklefa hvers annars. Í gögnum frá Fangelsismálastofnun og bréfi forstöðumanns Litla-Hrauns kemur fram að ekki hafi verið tilefni til að hafa uppi aðrar og strangari reglur gagnvart árásarmanninum þar sem ekkert í framkomu hans innan fangelsisins hafi gefið tilefni til þess. Segir þannig í umsögn forstöðumannsins að starfsmenn fangelsisins hefðu ekki orðið varir við óæskilega hegðun af hans hálfu og engar ábendingar um slíkt hafi borist áður en afplánun hófst. Þá hafi samfangar hans ekki kvartað undan hegðun hans. Loks kemur fram í áðurnefndum dómi Héraðsdóms Suðurlands, að framkoma árásarmannsins hafi verið til fyrirmyndar innan fangelsisins eftir umdeilt atvik. Samkvæmt þessu eru staðhæfingar stefnanda, um að árásarmaðurinn hafi verið þekktur af ofbeldi innan fangelsisins, ósannaðar og í andstöðu við framlögð gögn.

Dómurinn felst á það með stefnanda að miklar kröfur beri að gera til fangavarða og annarra starfsmanna Litla-Hrauns, um að tryggja eftir því sem unnt er, öryggi refsifanga. En jafnvel þótt strangt sakarmat sé lagt til grundvallar verður ekki, með því virtu sem að framan er rakið, metið starfsmönnum Litla-Hrauns til sakar að hafa ekki beitt strangari öryggisreglum gagnvart árásarmanni stefnanda en gert var í umrætt sinn. Þá verður ekki séð að orsakatengsl séu til staðar varðandi tjón stefnda og háttsemi fangavarða en tjón hans má rekja til ásetningsverks sem erfitt eða útilokað er að afstýra sé ásetningur nægilega einbeittur. Þá hvílir sú skylda á stefnda, samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar, að gera það sem í hans valdi stendur til að takmarka tjón sitt. Því hvíldi sú skylda á honum að gera reka að því að sækja bætur úr hendi tjónvalds svo sem honum var unnt, annaðhvort með einkaréttarlegri kröfu í sakamálinu eða í sérstöku skaðabótamáli og eftir atvikum að fylgja því máli eftir með umsókn um bætur samkvæmt lögum nr. 69/1995, um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Engin viðhlítandi skýring hefur fengist á því hvers vegna stefnandi greip ekki til þessara úrræða til að freista þess að takmarka tjón sitt.

Með framangreindum rökstuðningi er því hafnað að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Verður hann því sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi gefnu út 17. mars 2015. Allur málskostnaður hans greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans J-kk-ef Á-kk-ef hrl., sem er hæfilega ákveðin 900.000 krónur.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D ó m s o r ð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfu stefnanda. Allur málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, J-kk-ef Á-kk-ef hrl., 900.000 krónur.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf