E-1530/2010

Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi, þann 6. október 2011, er höfðað með stefnu, birtri 28. janúar 2010.

Stefnandi er NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík, vegna útibús 0114, Vínlandsleið 1, 155 Reykjavík, en stefndu eru S-kk-nf I-kk-nf Þ-kk-nf, Undralandi, 270 Mosfellsbæ, V-kk-nf A-kk-nf, Undralandi, 270 Mosfellsbæ, B-kk-nf Á-kk-nf, Lyngholti 3, 400 Ísafirði og V-kvk-nf G-kvk-nf Þ-kvk-nf, Lyngholti 3, Ísafirði.

Dómkröfur

Þess er krafist að stefndu S-kk-nf I-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf A-kk-nf verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 2.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 2.000.000 króna frá 08. október 2009 til greiðsludags. Þess er einnig krafist að stefndu B-kk-nf Á-kk-nf og V-kvk-nf G. Þ-kvk-nf verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 900.000 krónur ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 8. október 2009 til greiðsludags. Þess er enn fremur krafist að stefndi S-kk-nf I-kk-nf Þ-kk-nf verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 800.000 krónur samt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 8. október 2010 til greiðsludags. Þess er enn fremur krafist að stefndu S-kk-nf I-kk-nf Þ-kk-nf og B-kk-nf Á-kk-nf verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 2.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 8. október 2009 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti.

Einnig er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndu gera þær dómkröfur aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda.

Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar verulega að mati réttarins og að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu.

Verði aðalkrafa stefndu tekin til greina þá krefjast stefndu þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu.

Málsatvik

Þann 19. september 2005 stofnaði Alltmálun ehf., tékkareikning nr. 11000 við útibú stefnanda nr. 0114, þá Landsbanka Íslands hf., að Vínlandsleið 1, 155 Reykjavík. Tilkynning um niðurfellingu yfirdráttarheimildar að fjárhæð 6.100.000 krónur var send stefnda S-kk-þgf, fyrirsvarsmanni Alltmálunar ehf., þann 22. apríl 2009. Þann 31. júlí 2009 námu innistæðulausar færslur á reikningnum 6.481.729,00 krónum og var þá reikningnum lokað. Stefnandi byggir kröfur sínar á eftirfarandi fimm sjálfskuldarábyrgðum:

1. Nr. 0114-63-11000 sem gefin er út þann 20. september 2005 með sjálfskuldarábyrgð S-kk-ef I-kk-ef Þ-kk-ef, V-kk-ef A-kk-ef og A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef (sem ekki er stefnt), þar sem þeir tókust á hendur ábyrgð in solidum fyrir allt að 2.000.000 króna.

2. Nr. 0114-63-110000 sem gefin er út 23. september 2005 með sjálfskuldarábyrgð B-kk-ef Á-kk-ef og V-kvk-ef G. Þ-kvk-ef, þar sem þau tókust á hendur ábyrgð in solidum fyrir allt að 900.000 krónur.

3. Nr. 0114-63-140053 sem gefin er út 6. febrúar 2006 með sjálfskuldarábyrgð S-kk-ef þar sem hann tókst á hendur ábyrgð fyrir allt að 600.000 krónur.

4. Nr. 0114-63-140040 sem gefin er út 9. febrúar 2006 með sjálfskuldarábyrgð S-kk-ef I-kk-ef, þar sem hann tókst á hendur ábyrgð fyrir allt að 200.000 krónur.

5. Nr. 0114-63-140450 sem gefin var út 19. febrúar 2008 sjálfskuldarábyrgð S-kk-ef og B-kk-ef Á-kk-ef þar sem þeir tókust á hendur ábyrgð in solidum fyrir allt að fjárhæð 2.000.000 króna.

Samkvæmt skilmálum sjálfskuldarábyrgðanna gengu stefndu í ábyrgð fyrir vöxtum og kostnaði við innheimtu skuldar stæði aðalskuldari ekki við umsamda greiðsluskyldu.

Alltmálun ehf. var úrskurðað gjaldþrota 7. október 2010. Innheimtubréf voru send stefndu þann 8. september 2009.

Málsástæður stefnanda og lagarök

Stefnandi byggir fjárkröfu sína á því að stefndu hafi ekki greitt skuld sína samkvæmt sjálfskuldarábyrgðum sínum þrátt fyrir innheimtutilraunir, en innheimtubréf voru send stefndu þann 8. september 2009.

Stefnandi byggir á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti byggir stefnandi á reglum III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 einkum, 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6 gr. og 12. gr. sömu laga. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988. Þá vísar stefnandi til 42. gr. laga nr. 91/1991 um varnarþing sitt.

Aðild sína kvað stefnandi byggða á því að Fjármálaeftirlitið (FME) hafi samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tekið þá ákvörðun þann 9. október 2008 að ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. (nú NBI hf.).

Málsástæður stefndu og lagarök

Stefndu byggja í fyrsta lagi á því að umræddar sjálfskuldarábyrgðir hafi verið ógiltar með síðari veðtryggingum sem stefndi S-kk-nf veitti Landsbanka Íslands vegna yfirdráttarlána fyrirtækisins Alltmálun ehf., að beiðni bankans sjálfs. Tryggingarbréf þessi voru dagsett þann 29. mars 2006 að fjárhæð 6.000.000 króna, þann 6. júlí 2006 3.000.000 króna, þann 24. september 2007 7.000.000 króna, og þann 17. janúar 2008 5.000.000 króna allt tryggt með veði í fasteign stefnda S-kk-ef að Undralandi, Mosfellsbæ.Telja stefndu að með þessum veðtryggingum hafi sjálfskuldarábyrgðir stefndu fallið niður og bankanum bæri að skila þeim, enda trú stefndu að verið væri að veita betri ábyrgðir með umræddum beinum veðtryggingum. Verðmat hússins á þeim tíma hafi verið á milli 70 og 80 milljónir og féllst stefndi S-kk-nf á beiðni hins gamla fallna Landsbanka Íslands að veita beinar veðtryggingar í húseign sinni, í stað hinna eldri ábyrgða. Hafi verið samið um að stefndu skyldu lausir úr ábyrgðum og sé framvísun ábyrgðanna nú í andstöðu við það samkomulag. Hafi allir stefndu staðið í þeirri trú, að ábyrgðir þeirra hefðu verið felldar niður með þeim gerningum, að vísu utan ábyrgðaryfirlýsingarinnar frá 19. febrúar 2008. Varakrafa stefndu taki til þess að aðeins sú ábyrgð standi, verði aðalkröfur stefndu ekki teknar til greina.

Stefndu byggja einnig á því að stefnandi hafi þverbrotið ákvæði laga um neytendalán nr. 121/1994 með því að bregðast fullkomlega þeirri upplýsingaskyldu sem honum bar samkvæmt lögunum. Þannig tilgreinir ábyrgðaryfirlýsingin hvergi vaxtafót lánsins. Í 14. gr. laganna komi skýrlega fram að lánveitanda sé óheimilt að krefja neytanda um vexti séu þeir ekki tilgreindir í lánssamningi. Telja stefndu því að stefnanda hafi frá upphafi verið óheimilt að krefja þá um vexti af samningsfjárhæðinni. Að auki benda stefndu á að ekkert greiðslumat hafi verið gert samfara ábyrgðarveitingunum, þrátt fyrir samkomulag fjármálafyrirtækja um að slíkt mat skyldi framkvæmt, þegar utanaðkomandi aðilar veittu ábyrgðir fyrir þriðja aðila. Geti stefndi því ekki byggt rétt á umræddum ábyrgðum.

Þá byggja stefndu á því að samningurinn sé óskuldbindandi vegna almennra reglna samningaréttar um brostnar forsendur og 36. gr. og 36. gr. a-d laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga (sml.). Með 36. gr. sml. sé dómstólum veitt heimild til að víkja samningi til hliðar að hluta eða í heild, eða breyta, vegna atvika sem voru til staðar við samningagerðina eða atvika sem síðar komu til. Þá telja stefndu að horfa verði til stöðu samningsaðila. Stefndu hafi stöðu neytenda í lánaviðskiptum en stefnandi sé fjármálafyrirtæki sem sérhæfði sig í slíkum viðskiptum. Við gerð lánasamningsins bjó stefnandi yfir sérfræðiþekkingu á lánamörkuðum, hafði á sínum snærum fjöldann allan af starfsfólki sem fylgdist grannt með þróun efnahagskerfisins. Eins og fram komi í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis virðist Landsbanki Íslands hf. og eigendur þess félags hafa leikið stóran þátt í því hruni sem varð á banka- og efnahagskerfi landsins og valdið landsmönnum, þ. á m. stefndu, gríðarlegu tjóni með ógætilegum og líklega refsiverðum athöfnum sínum og athafnaleysi. Heimild dómstóla til að horfa til atvika sem síðar komu til sé einn af hornsteinum 36. gr. sml. Fyrirliggjandi efnahagshrun sé atvik sem ekki verði horft fram hjá og telja verði það dæmigert atvik sem ákvæði greinarinnar eigi að taka til, eins og fram komi í athugasemdum frumvarps til laga nr. 11/1986, en með þeim lögum tók 36. gr. sml. gildi. Þar segi að oftast væri vafalaust þörf á því að beita reglunni um óeðlilega hátt endurgjald í samningi. Þar komi einnig fram að höfð séu í huga ákveðin tilvik, t.d. þegar endurgjald hafi rýrnað vegna minnkandi verðgildis gjaldmiðils. Hér sé því um að ræða atvik sem frumvarpshöfundar hafi beinlínis séð fyrir og veitt leiðsögn í beitingu ákvæðisins vegna slíks atviks. Telja stefndu að samningurinn sé ósanngjarn, enda raski hann til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðilanna, stefndu í óhag, sérstaklega þegar haft sé í huga að Landsbanki Íslands hf. og eigendur hans hafi brugðist viðskiptavinum sínum algerlega og valdið þeim tjóni með ákvörðunum sínum í aðdraganda efnahagshrunsins.

Stefndu byggja einnig sýknukröfu sína á ákvæðum laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Þeir vísa sérstaklega til bráðabirgðaákvæðis laganna hvað þá varði, verði framangreind sjónarmið laga nr. 7/1936 um forsendubrest ekki tekin til greina. Augljóslega sé um atvik að ræða sem framangreint bráðabirgðarákvæði laganna vísi til, enda eigi atvik þessa máls og fyrirliggjandi forsendubrestur rætur að rekja til þess fjármála- og efnahagshruns sem leiddu til setningar laga nr. 125/2008. Ákvæði þetta hafi komið inn í lög nr. 32/2009 með nefndaráliti viðskiptanefndar Alþingis. Nefndin bendi á það sem fram kom í athugasemdum við frumvarpið um að fordæmi séu fyrir því að ábyrgð hafi verið vikið til hliðar með vísan til 36. gr. sml. Einnig telji nefndin nýlega bráðabirgðagreiningu Seðlabanka Íslands frá 11. mars 2009 um áhrif yfirstandandi fjármálakreppu á efnahag heimilanna gefa tilefni til að ætla að svigrúm ábyrgðarmanna til að standa undir skuldbindingum lántaka sé verulega takmarkað. Þyki sýnt að staða margra heimila sé viðkvæm vegna hækkunar á greiðslubyrði og lækkandi eignaverðs auk þess sem atvinnuleysi hafi aukist mjög.

Af fyrirliggjandi gögnum málsins sé ljóst að fjárhagsvandræði Altmálunar ehf. megi rekja beint til þeirra atvika sem leiddu til setningar laga um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. nr. 125/2008.

Flestir stefndu séu í raun eignalausir vegna þeirra atburða sem fyrir liggja og berjist í bökkum með eigin mál, hvað þá að þeir hafi fjárhagslega getu til að taka að auki á sig umræddar ábyrgðir. Þegar litið sé til þessa, samanber nefndarálit viðskiptanefndar og þar með vilja löggjafans og þess að það sé stefndu mun þungbærara að verða dæmd til að greiða þessa fjárhæð heldur en stefnanda, beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Ljóst sé að víkja beri samningi stefnda og stefnanda, að því er varðar sjálfskuldarábyrgðina, til hliðar enda verði að telja það ósanngjarnt og/eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig við þær aðstæður sem nú séu uppi. Af framanröktu verður að telja ljóst að öll skilyrði 36.gr. sml. og ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn séu uppfyllt til að víkja beri sjálfskuldarábyrgð á hendur stefndu til hliðar og sýkna beri þá af kröfum stefnanda í málinu.

Þá byggja stefndu á „framferði“ Landsbanka Íslands hf. í aðdraganda bankahrunsins svo og á yfirtöku stefnanda á kröfunni og trúnaðarskyldu samningsaðila. Í aðdraganda bankahrunsins hafi Landsbanki Íslands hf. tekið stöðu gegn íslensku krónunni sem hafi orðið til þess að gengi krónunnar féll og í raun hagkerfið að stóru leyti í kjölfarið. Slík stöðutaka hafi verið Landsbankanum til hagsbóta þar sem eignasafn félagsins í formi útlána hafi aukist við slíkt gengisfall. Í öllum viðskiptum gildi ákveðið trúnaðarsamband milli samningsaðila og með þessari stöðutöku hafi forveri stefnanda aldrei gætt hagsmuna viðsemjanda síns. Í 8. gr. laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu nr. 57/2005 segi að viðskiptahættir séu óréttmætir ef þeir brjóti í bága við góða viðskiptahætti gagnvart neytendum og raski verulega eða séu líklegir til að raska verulega fjárhagslegri hegðun neytenda. Þeir viðskiptahættir sem Landsbanki Íslands hf. stundaði með því að taka stöðu gegn krónunni með þeim afleiðingum að höfuðstóll og greiðslubyrði lána stefndu hækkaði, geti ekki talist vera góðir viðskiptahættir gagnvart neytanda. Þessi aðgerð hafi beinlínis valdið því að fjárhagsleg hegðun stefnenda raskaðist. Telja stefndu að með þessari aðgerð hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum til að halda fast við samninginn og því sé ósanngjarnt af hans hálfu að ætlast til fullrar greiðslu vegna þessa. Sérstaklega sé vísað til upplýsinga úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, þar sem fjallað sé um að með framangreindri háttsemi hafi gömlu bankarnir í reynd allir flutt gengisáhættu yfir á lántakendur sína með miklum og ótæpilegum gengistryggðum lánum og valdið þeim síðan tjóni með því að stuðla svo í beinu framhaldi að veikingu íslensku krónunnar með háttsemi sinni á fjármálamarkaði.

Stefndu gera einnig athugasemd við innkomu hins nýja félags, NBI hf., eftir hrun bankanna á Íslandi. Hafi stefndu ekki fengið skýringar á því með hvaða kjörum stefnandi hafi fengið þau réttindi sem hér sé deilt um. Hafi það verið með þeim hætti að miklar afskriftir hafi verið á þeim skuldum telja stefndu að það sé sanngjarnt að þeir njóti góðs af þeim. Var skorað á stefnanda að leggja fram gögn sem sannreyni þau samningskjör, en rétt sé að geta þess, að bankastjórar hinna nýju endurreistu banka, hafa lýst því yfir opinberlega að yfirfærsla bílalána frá gömlu til nýju bankanna hafi verið með u.þ.b. 45-50% afskriftum. Telja stefndu að það væri ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að halda samningsákvæðunum upp á stefndu í skilningi 36. gr. sml., auk þess sem sjónarmið um ólögmæta auðgun stefnanda komi þá til skoðunar.

Að auki byggja stefndu á því að um svokallað force majeure tilvik hafi verið að ræða sem olli því að stefndu geti með réttmætum hætti krafist þess að ábyrgðinni verði vikið til hliðar. Þau sjónarmið sem um ræðir eigi almennt við um vinnustöðvanir, stríðsástand eða meiriháttar náttúruhamfarir, sem og önnur þau atvik sem samningsaðilar hafi ekki með réttu getað séð fyrir. Telji stefndi að bankahrunið 6. október 2008 og því upplausnarástandi sem fylgdi í kjölfarið verði fullkomlega jafnað til efnahagslegra hamfara þar sem heimilt er að byggja á óskráðri reglu um óviðráðanleg ytri atvik. Þannig hafi stefndu með engu móti getað gert sér grein fyrir þeim hamförum sem áttu eftir að eiga sér stað við hrun bankanna. Með samþykkt Alþingis á hinum svokölluðu neyðarlögum, hinn 6. október 2008, hafi Alþingi sjálft viðurkennt að um neyðarástand væri að ræða, enda lögin samin í skjóli nætur og samþykkt með afbrigðum á Alþingi. Þessar efnahagshamfarir muni leiða til gríðarlegs tjóns fyrir stefndu, enda eigi þeir á hættu að missa aleiguna, heimili sitt og fjárhagslegt sjálfstæði endanlega, verði stefnanda heimilt að halda samningnum til streitu eins og hann leggur upp með.

Stefndu vísa til laga um neytendalán nr. 121/1994, sérstaklega 6., 9. og 15. gr., laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936, sérstaklega 36. og 36. gr. a-d. lið þeirra, laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu nr. 57/2005, sérstaklega 8. gr. þeirra, laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, einkum bráðabirgðarákvæði laganna, laga nr. 125/2008, laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, tilskipun 87/102/EB um samræmingu á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum aðildarríkjanna varðandi neytendalán. Þá byggir stefndi á almennum reglum kröfu- og samningaréttarins, m.a. um brostnar forsendur.

Kröfu um málskostnað styðja stefndu við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun styðja þau við lög nr. 50/1988.

Niðurstaða

Þann 22. apríl 2009 tilkynnti Grafarvogsútibú Landsbanka Íslands hf. nr. 0114., stefnda, S-kk-þgf I-kk-þgf Þ-kk-þgf, fyrirsvarsmanni Alltmálunar ehf., að yfirdráttarheimild að fjárhæð 6.100.000 krónur, á tékkareikningi félagsins, nr. 11000, myndi falla niður þann 8. maí 2009. Jafnframt var honum boðið að framlengja heimildina. Ágreiningslaust er að þann 31. júlí 2009 nam yfirdráttur á tékkareikningi Alltmálunar ehf. 6.481.729 krónum og var þá reikningnum lokað. Málsaðila greinir hins vegar á um hvort fyrir hendi séu skilyrði sem leysa stefndu undan skuldbindingum sínum samkvæmt þeim fimm sjálfskuldarábyrgðum sem stefnandi reisir kröfur sínar á.

Við munnlegan málflutning drógu stefndu ítrekað í efa aðild stefnanda að málinu en í greinargerð er ekki byggt á aðildarskorti sem málsástæðu. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi sé löglegur handhafi umræddra krafna á hendur stefndu en stefnandi tók við þeim réttindum Landsbanka Íslands hf. á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 8. október 2008, með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra ástæðna á fjármálamarkaði o.fl.

Þá kom fyrst fram við munnlegan málflutning sú málsástæða stefndu að um fyrnd kröfuréttindi væri að ræða. Málsástæðunni var mótmælt af hálfu stefnanda sem of seint fram kominni. Með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er á þetta fallist.

Stefndu byggja kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að veðskuldbindingar á fasteign stefnda, S-kk-ef, að Undralandi, hafi átt að koma í stað sjálfskuldarábyrgðanna sem tryggingar fyrir yfirdrætti á tékkareikningi Alltmálunar ehf. Hafi stefndu öll verið í góðri trú um það atriði, eftir að stefndi, S-kk-nf, hafði ráðfært sig við starfsmann bankans sem hafi í raun átt frumkvæði að veðsetningunni.

Það er mat dómsins að það að stefndi, S-kk-nf, hafi veðsett stefnanda fasteign sína leysi hvorki hann né meðstefndu undan skuldbindingum sínum samkvæmt sjálfskuldarábyrgðunum. Er stefnanda það í sjálfsvalds sett hvort hann gengur fyrst að veðinu eða ábyrgðarmönnunum nema um annað hafi verið samið. Í málinu er ekkert sem rennir stoðum undir staðhæfingu stefndu um munnlegt samkomulag við bankann þess efnis og telst þetta því ósannað. Þá má benda á að síðasta sjálfskuldarábyrgðin er gefin út 19. febrúar 2008, eða eftir umrædda veðsetningu, sem bendir til þess að stefnandi hafi krafist aukinna trygginga fyrir skuldum Alltmálunar ehf.

Sjálfskuldarábyrgðir þær sem um ræðir eru ritaðar á stöðluð eyðublöð Landsbanka Íslands hf. og undirritaðar af stefndu. Á þeim er yfirlýsing um að viðkomandi ábyrgist greiðslu yfirdráttar á tilgreindum tékkareikningi Alltmálunar ehf. og að þeir hafi kynnt sér efni yfirlýsingarinnar sem og upplýsingabækling Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir. Þá eru taldir upp skilmálar sjálfskuldarábyrgðarinnar í fimm liðum. Þar segir í lið 1. „Eldri ábyrgðaryfirlýsingar vegna yfirdráttarheimilda á ofan-greindum tékkareikningi halda gildi sínu og nemur heildarábyrgðarskuldbinding samanlagðri fjárhæð slíkra yfirlýsinga.“ Þá segir í lið 5., „Sjálfskuldarábyrgðar-aðilum er heimilt að segja ábyrgðinni skriflega upp. Tekur uppsögnin gildi gagnvart Landsbanka Íslands hf. við lok þess dags sem uppsögnin sannanlega berst bankanum. Ábyrgðin fellur þó ekki endanlega niður fyrr en skuldin, eins og hún er við gildistöku uppsagnarinnar, er uppgreidd eða önnur trygging sett fyrir greiðslu hennar, svo sem með annarri sjálfskuldarábyrgð sem bankinn metur fullnægjandi.“ Gögn málsins bera ekki með sér að sjálfskuldarábyrgðunum hafi verið sagt upp með þeim hætti sem að ofan greinir.

Stefndu vísa til 14. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán þar sem sjálfskuldar-ábyrgðirnar hafi ekki tilgreint vaxtafót lánsins. Til þess ber að líta að sjálfskuldarábyrgð til tryggingar á yfirdrætti reikningseiganda telst ekki vera lánssamningur í skilningi laganna þó svo að til grundvallar liggi samningur um yfirdrátt á milli stefnanda og reikningseigandans. Geta má þess að í almennum skilmálum sjálfskuldarábyrgða stefndu er vísað til þess að sjálfskuldarábyrgðaraðili takmarki ábyrgð sína við ákveðna fjárhæð en beri auk þess að greiða vexti og kostnað sem fylgi bankalegri kröfugerð. Er þessari málsástæðu því hafnað.

Stefndu byggja einnig á því að ekki hafi farið fram greiðslumat samhliða ábyrgðarveitingum þrátt fyrir þágildandi samkomulag fjármálafyrirtækja um að slíkt mat skuli framkvæmt. Með dómi Hæstaréttar nr. 403/2009 er því hins vegar slegið föstu að ekki hvíli skylda á fjármálafyrirtæki til greiðslumats skuldara þegar einstaklingur gengur í ábyrgð fyrir einkahlutafélag. Þar af leiðandi er ekki fallist á þessa málsástæðu stefndu.

Stefndu byggja kröfu um sýknu auk þess á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Telja þeir fjárkröfur á hendur þeim ósanngjarnar, m.a. vegna yfirburða fjármálafyrirtækja almennt og þar af leiðandi einnig Landsbankans hf. í viðskiptum sínum við stefndu. Ráða má af málatilbúnaði þeirra að þau telji aukna skuldabirgði þeirra, til komna vegna bankahrunsins, gera það að verkum að ósanngjarnt sé að krefjast þess að þau standi nú við skuldbindingar sínar samkvæmt sjálfskuldarábyrgðunum. Stefndu vísa einnig til laga nr. 272/2010 um ábyrgðamenn, einkum bráðabirgðaákvæðis laganna, sem mælir fyrir um heimild til að víkja ábyrgð til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.

Að mati dómsins hafa stefndu ekki sýnt fram á með hvaða hætti þessar kringumstæður eigi við þegar kemur að því að leggja mat á það hvort sanngjarnt sé að þau standi við umræddar skuldbindingar sínar. Í þessu sambandi verður ekki framhjá því litið að fjórar af fimm sjálfskuldarábyrgðum stefndu eru undirritaðar löngu fyrir bankahrunið. Þó ekki sé dregið í efa að skuldabyrði stefndu hafi aukist í kjölfar hrunsins, má benda á að þau glíma við sömu vandamál og fjöldi annarra. Verður ekki hjá því komist að gera almennar kröfur til sönnunar þegar víkja á til hliðar skýrum meginreglum samninga- og kröfuréttar. Hafa stefndu ekki sýnt fram á að þær aðstæður eða tilvik sem nefnd hafa verið, hafi með beinum hætti orsakað vangetu þeirra til standa við fjárskuldbindingar sínar samkvæmt sjálfskuldarábyrgðunum. Stoðar ekki að vísa til skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis í heild til stuðnings málsástæðum sínum, sbr. dóm Hæstaréttar nr. 561/2010. Hvað varðar tilvísun til bráðabirgðaákvæðis laga nr. 272/2010 um ábyrgðarmenn ber að hafa hliðsjón af dómi Hæstaréttar nr. 274/2010 þar sem ekki er fallist á afturvirkni laganna.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er sjónarmiðum stefndu um að víkja eigi sjálfskuldarábyrgðunum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, og með tilvísun til bráðabirgðaákvæðis laga nr. 272/2010, hafnað.

Stefndu byggja kröfu sína um sýknu enn fremur á því að forsendur hafi brostið fyrir skuldbindingu stefndu samkvæmt sjálfskuldarábyrgðunum. Ekki liggur ljóst fyrir hvaða forsendur stefndu telja hafa brostið sem valdi því að þeim sé nú óskylt að standa við skuldbindingar sínar, en vísað er til efnahagsástandsins, atvika í aðdraganda hrunsins og setningar neyðarlaganna svokölluðu nr. 125/2008. Þykir því af sömu ástæðum og ofan greinir verða að hafna þessari málsástæðu stefndu sem ósannaðri.

Þá fellst dómurinn ekki á þá málsástæðu stefndu að force majeure tilvik valdi því að réttmætt sé að leysa stefndu undan skuldbindingum sínum. Er því hafnað að þær aðstæður sem rekja megi til bankahrunsins teljist til force majeure tilviks, sem hefur verið skilgreint svo að um sé að ræða ytri óviðráðanlegar aðstæður, svo sem náttúruhamfarir eða stríð.

Niðurstaða í máli þessu er því sú að stefndu beri að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt sjálfskuldarábyrgðunum fimm. Krafa stefnanda er því tekin til greina eins og hún er framsett og eru því ekki efni til að taka afstöðu til varakröfu stefndu.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verða stefndu dæmd til að greiða stefnanda óskipt málskostnað sem hæfilegur þykir 350.000 krónur.

S-kvk-nf H-kvk-nf, settur héraðsdómari, kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndu, S-kk-nf I-kk-nf Þ-kk-nf og V-kk-nf A-kk-nf, greiði stefnanda NBI hf. in solidum 2.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. sömu laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. október 2009 til greiðsludags.

Stefndu, B-kk-nf Á-kk-nf og V-kvk-nf G. Þ-kvk-nf, greiði stefnanda NBI hf. in solidum 900.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 8. október 2009 til greiðsludags.

Stefndi, S-kk-nf I-kk-nf Þ-kk-nf, greiði stefnanda NBI hf. 800.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 8. október 2010 til greiðsludags.

Stefndu, S-kk-nf I-kk-nf Þ-kk-nf og B-kk-nf Á-kk-nf, greiði stefnanda NBI hf. in solidum 2.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 8. október 2009 til greiðsludags.

Stefndu greiði stefnanda óskipt málskostnað sem hæfilegur þykir 350.000 krónur.

S-kvk-nf H-kvk-nf.