U-4/2006

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 21. júní sl., barst dóminum 8. júní sl.

Sóknaraðili er A.

Varnaraðili er barnaverndarnefnd Reykjavíkur, Ráðhúsi Reykjavíkur, Reykja-vík.

Sóknaraðili krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður barnaverndarnefndar Reykjavíkur frá 30. maí 2006 um að börn hans, B, fædd 1992, og C, fæddur 1996, skuli tekin úr umsjá hans og vistuð utan heimilis í allt að tvo mánuði, á heimili á vegum nefndarinnar. Sóknaraðili krefst málskostnaðar, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Varnaraðili krefst þess að úrskurðurinn verði staðfestur. Ekki er krafist málskostnaðar.

I.

Sóknaraðili fer með forsjá barna sinna, B og C. Móðir þeirra er D. Þegar upp úr sambúð foreldranna slitnaði árið 2000 reis ágreiningur um forsjá barnanna. Með dómi Hæstaréttar 23. október 2003 var staðfestur dómur héraðsdóms um að sóknaraðili skyldi fara með forsjá barnanna. Móðirin höfðaði að nýju forsjármál vegna barnanna í ágúst 2004, en þeim málaferlum er ólokið.

Samkvæmt því sem fram kemur í gögnum málsins barst barnavernd Reykjavíkur tilkynning í febrúar 2004 þar sem lýst var áhyggjum af framkomu sóknaraðila við B sem væri taugaveikluð af kúgun og harðræði hans. Óþarfa hörku væri beitt við uppeldi stúlkunnar, svo virtist sem hann sýndi henni ekki væntumþykju og hrikalegur agi hamlaði eðlilegum samskiptum við jafnaldra. Fram kom að foreldrar stúlkunnar væru skilin og að stúlkan hefði ekki fengið að hitta móður. Ekki kemur fram hver sé tilkynnandi.

Barnavernd Reykjavíkur hafði afskipti af högum B á grundvelli barnaverndarlaga nr. 80/2002 í kjölfar annarrar tilkynningar í apríl 2004. Ekki liggur fyrir hver var tilkynnandi. Starfsmaður barnaverndar ræddi við stúlkuna vegna þessa 12. maí. Kvaðst B ekki líða skort, en henni liði illa vegna þess að hún saknaði móður sem hún mætti ekki heimsækja. Sóknaraðili væri vondur við hana. Sóknaraðili var mjög ósáttur við að rætt hefði verið við stúlkuna og kvaðst viðhafa gott uppeldi með miklum aga. Niðurstaða starfsmanns var sú að viðtal við stúlkuna benti til þess að hún ætti við vanlíðan að stríða sem rekja mætti til heimilisaðstæðna hjá sóknaraðila og að af viðtalinu mætti leiða að hún hafi verið beitt einhvers konar ofbeldi. Þá sagði að sóknaraðili hafi hafnað samvinnu við starfsmenn og að hann teldi meðferð málsins hjá barnavernd hafa verið án samþykkis hans. Lagt var til að leitað yrði samþykkis föður um að gera meðferðaráætlun til þriggja mánaða. Gengi það ekki eftir yrði gerð einhliða áætlun þar sem fylgst yrði með líðan stúlkunnar í gegnum skóla og með viðtölum við hana.

Fram kemur í gögnum málsins að barnavernd ræddi við sóknaraðila á heimili hans 15. júní 2004. Hann hafði óskað eftir gögnum frá barnavernd og þegar þau höfðu ekki borist 23. júní afturkallaði hann samþykki sitt fyrir því að málið yrði kannað. Hinn 25. júní höfðu honum borist gögnin og í tölvuskeyti hans til barnaverndar 25. júní kom fram að hann taldi að í gögnunum kæmu fram rangfærslur.

Hinn 27. júlí 2004 barst barnavernd Reykjavíkur tilkynning fá lögmanni móður um óviðunandi meðferð sóknaraðila á B. Tilkynnandi kvaðst hafa tilkynnt áður um ofbeldi sóknaraðila gagnvart stúlkunni. Barnavernd barst tilkynning á ný frá lögmanni móður með bréfi, dags. 5. október 2004, um slæman aðbúnað C.

Í október 2004 barst barnavernd Reykjavíkur einnig tilkynning félagsráðgjafa hjá Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar vegna aðstæðna barnanna. Hafði tilkynnandi áhyggjur af andlegri stöðu sóknaraðila í ljósi samstarfsörðugleika hans við félags-ráðgjafa og ábyrgðarleysis sem hann sýndi varðandi aðbúnað barnanna. Fram kom að sóknaraðili hefði átt í samskiptum við félagsþjónustuna vegna beiðni hans um fjárhagsaðstoð og vegna samkomulags við sóknaraðila vegna ofvirkni C. Samstarf var með félagsþjónustunni og sóknaraðila vegna C. Það gekk ekki hnökralaust og óskaði sóknaraðili ítrekað eftir nýjum ráðgjöfum og fékk þá nýja ráðgjafa, þar sem hann var ósáttur við störf þeirra ráðgjafa sem hann fékk hverju sinni. Tilkynnandi taldi að sóknaraðili virtist ekki taka ábyrgð á uppeldishlutverkinu, reyndur hafi verið stuðningur en samstarfsvilja skorti og efasemdir væru um hæfni sóknaraðila til að mæta þörfum barnanna.

Sóknaraðili mætti í viðtal hjá barnavernd Reykjavíkur í desember 2004 og samþykkti könnun máls vegna barnanna á grundvelli barnaverndarlaga. Sóknaraðili tók fram að hann teldi að barnavernd hefði ekki ástæðu til afskipta af börnunum og að upphaf málsins mætti eingöngu rekja til forsjárdeilu foreldra. Hann lýsti sig samþykkan því að dóttir hans fengi sálfræðiaðstoð þar sem hún ætti erfitt vegna forsjármáls foreldra. Þá var rætt um það að hann teldi að sonur hans fengi ekki aðstoð í -skóla og að sérþörfum drengsins væri ekki mætt nægilega í skólanum.

Veturinn 2004-2005 voru börnin nemendur í -skóla og naut drengurinn sérkennslu í ..., atferlismótunarveri skólans. Í bréfi skólans, dags. 6. janúar 2005, kemur fram að drengurinn hafi verið greindur með ofvirkni, andstöðuþrjóskuröskun, árásargjarna hegðun, athyglisvanda og félagslegan vanda. Líðan drengsins væri misjafnlega góð. Þegar honum liði vel væri hann hvers manns hugljúfi, glaður og vinnusamur. Hegðunarvandi drengsins kæmi fram í skapofsaköstum þar sem hann yrði algjörlega óviðráðanlegur og stjórnlaus. Þá beitti hann starfsfólki og nemendur ofbeldi og hótunum. Jafnframt hefði hann hótað að taka eigin líf og eitt sinn verið staðinn að því að ógna nemanda með hníf. Skólinn taldi umhirðu og aðbúnað drengsins góðan, samskipti við sóknaraðila hefðu yfirleitt gengið vel, en hann hefði ekki fengist til að gefa upp símanúmer svo hægt væri að ná í hann ef tilefni væri til og hann hefði nokkrum sinnum orðið ósáttur við að fara með drenginn heim úr skólanum þegar drengurinn hafi orðið stjórnlaus.

Barnavernd Reykjavíkur sendi sóknaraðila meðferðaráætlun í janúar 2005, vegna B sem óskað var eftir að hann skrifaði undir og afhenti barnavernd. Sóknaraðili taldi að þar kæmu fram rangar ávirðingar gegn honum og skrifaði því ekki undir áætlunina. Auk þess taldi hann að samþykki hans við sálfræðiaðstoð við barnið lægi þegar fyrir, en var ósáttur við skort á aðstoð Barnaverndar vegna skólagöngu sonarins í -skóla svo og að sálfræðiviðtölin hefðu ekki verið hafin þegar í byrjun janúar 2005.

Í bréfi ..., dags. 3. febrúar 2005, segir að C hafi verið þar til fyrirmyndar. Þá segir að þar hafi drengurinn ekki átt í stórfelldum útistöðum og alvarlegum árekstrum við skólafélaga og kennara nema einu sinni í byrjun annar. Hins vegar lýsti starfsfólk ... áhyggjum af því að sóknaraðili gætti þess ekki að drengurinn fengi lyf reglulega sem hann ætti að taka vegna athyglisbrests, en meira ójafnvægis gætti hjá drengnum ef hann fengi þau ekki.

Hinn 15. apríl 2005 óskaði skólastjóri -skóla aðstoðar lögreglu þar sem ekki væri hægt að ráða við drenginn og var búið að loka hann inni í stofu. Í dagbók lögreglu segir að drengurinn hafi ógnað bæði starfsmönnum skólans og lögreglumönnum með stóru glerbroti, en hann hefði brotið rúðu og myndaramma. Drengurinn hafi verið fluttur á lögreglustöðina þar sem sóknaraðili sótti hann. Lögreglan tilkynnti barnavernd um atvik þetta. Starfsmaður barnaverndar hafði samband við skólastjórann. Í frásögn starfsmanns vegna samtals við skólastjórann kemur fram að skólastjórinn hafi sagt samskipti við sóknaraðila vera erfið og ekki líklegt að hann tæki á málum drengsins. Starfsfólk skólans væri hrætt við drenginn og var ákveðið að halda fund í skólanum 19. apríl.

Skólayfirvöld í -skóla óskuðu aftur aðstoðar lögreglu 2. maí 2005 þar sem C væri í æðiskasti og hefði verið lokaður inni í herbergi í skólanum. Þá var starfsmaður barnaverndar kvaddur á vettvang. Í skýrslu lögreglumanns sem fór á vettvang segir að hann hafi opnað hurðina í herbergið. Þar hafi drengurinn staðið á miðju gólfi og haldið á glerbroti og gert sig líklegan til að kasta því í lögreglumanninn, sem hafi þá lokað hurðinni. Skólastjórinn og annar starfsmaður hafi síðan farið inn í herbergið, gripið um hendur drengsins þar til hann sleppti glerbrotinu og hefði drengurinn róast fljótlega. Fram kom að drengurinn hefði unnið ýmsar skemmdir í herberginu. Í greinargerð starfsmanns barnaverndar vegna atviks þessa kemur fram að sóknaraðili hafi komið í skólann og haldinn hafi verið fundur með honum. Rædd hafi verið tillaga skólans og barnaverndar um innlögn drengsins á BUGL, en sóknaraðili hafi sagst vera viss um að ekkert kæmi út úr því. Hafi hann ekki tekið vel í að standa að slíkri umsókn, en ekki haft aðrar tillögur en að halda áfram með núverandi fyrirkomulag. Starfsmaður barnaverndar taldi málið alvarlegt og að vaxandi ofbeldi væri fyrirsjáanlegt ef ekki yrði gripið inn í. Miðað við viðbrögð sóknaraðila væri líklegt að leggja þyrfti málið fyrir barnaverndarnefnd.

B-kvk-nf S-kvk-nf, starfsmaður Þjónustumiðstöðvarinnar ..., var sóknaraðila til stuðnings frá byrjun árs 2005 vegna skólamála barnanna. Hún boðaði til fundar með sóknaraðila og starfsmönnum barnaverndar Reykjavíkur 10. maí 2005. Í frásögn barnaverndar um fundinn segir að rædd hafi verið staða C og erfiðleikar hans í skólanum. Hafi innlögn á BUGL verið rædd og að sóknaraðili hafi haft efasemdir um að hún myndi skila einhverju. B-kvk-nf hafi rætt um hvort hægt væri að styrkja skólann, s.s. með stuðningi inni í bekk. Ákveðinn hafi verið fundur með skólanum, þar sem sóknaraðili hefði ekki mætt þar á fund 19. apríl vegna misskilnings. Þá sagði að gera þyrfti meðferðaráætlun hið fyrsta.

Hinn 12. maí 2005 var lögregla kvödd til þar sem C hefði brotið tvær rúður í -skóla. Sögðu skólayfirvöld að þetta atvik hafi átt upptök sín fyrr um daginn með því að drengurinn hafi í félagi við aðra barið samnemanda með trjágreinum. C og félagar hafi verið kallaðir fyrir vegna þessa og þeir sendir heim. Hafi hann brotið rúðurnar þegar hann gekk út. Ekki hefði náðst í sóknaraðila vegna þessa.

Haldinn var fundur 18. maí 2005 með barnavernd Reykjavíkur, sóknaraðila og starfsfólki -skóla og ... . Í skjali barnaverndar um fundinn segir að tilgangur fundarins hafi verið að fara yfir stöðuna í skólana og hvaða stuðning og þjónustu C væri að fá. Fram kom að vel gengi með drenginn í ... . Þá sagði að starfsmaður í skólanum hefði greint frá því að hafa þurft að glíma við drenginn í reiðikasti. Hafi drengurinn farið að gráta og sagt frá því að lagðar væru hendur á hann heima. Á fundinum var rætt um að bæta eftirlit með drengnum í frímínútum, en hann væri nánast í algerri sérkennslu vegna hegðunarerfiðleika. Jafnframt sagði að sóknaraðili hafi getað sætt sig við innlögn drengsins á BUGL, ef það færi í gegnum lækni drengsins. Barnavernd vildi standa að tilvísun á BUGL, jafnvel þótt slík tilvísun kæmi einnig frá lækninum, en sóknaraðili hefði neitaði að skrifa undir tilvísunina. Fram kom að rætt hafi verið um að ganga frá meðferðaráætlun hið fyrsta, en sóknaraðili hafi gefið í skyn að hann hefði ekkert við barnavernd að ræða, sem hefði eyðilagt umgengnissamning vegna barnanna og ásakaði hann stofnunina um að sinna ekki eftirliti eins og henni bæri skylda til. Barnavernd taldi næsta víst að engrar samvinnu væri að vænta frá sóknaraðila og að senda yrði honum formlegt fundarboð hið fyrsta og láta reyna á hvort samvinna næðist.

Málið var lagt fyrir fund barnaverndarnefndar Reykjavíkur 28. júní 2005. Í greinargerð Á-kk-ef Ö. K-kk-ef yfirsálfræðings og G-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef ráðgjafa, dags. 22. júní s.á., kemur fram að afskipti barnaverndar Reykjavíkur hafi hafist í apríl 2004 vegna B og vegna C í október s.á. Faðir hafi ekki verið til samvinnu um gerð meðferðaráætlunar og ekki hafi tekist að koma á stuðningsúrræðum. Hegðunarerfiðleikar drengsins voru taldir mjög alvarlegir og að skapast hefði hætta í skólanum vegna þeirra. Sóknaraðili hafi vísað á bug tillögum um úrbætur eða aðstoð fyrir drenginn og hann verið tekinn úr nauðsynlegu stuðningsúrræði í skóla. Þá hafi sóknaraðili heldur ekki verið til samvinnu um að bæta líðan stúlkunnar sem líði illa, m.a. vegna harðræðis sem sóknaraðili hafi beitt hana. Var talið að fullkominn brestur væri á samvinnu sóknaraðila um nauðsynlegar úrbætur á högum barna hans. Var lagt til að gerð yrði meðferðaráætlun með sóknaraðila þannig að hann gengist undir forsjárhæfnismat, líðan barnanna yrði metin og tengsl þeirra við sóknaraðila könnuð. Þá var lagt til að leitað yrði frekari greiningar á drengnum á BUGL, en að öðru leyti yrði sótt um viðeigandi meðferðarþjónustu fyrir börnin í kjölfar sálfræðimats.

Sóknaraðili mætti á fund nefndarinnar og taldi að upplýsingar í greinargerð starfsmanna væru rangar. Taldi hann því erfitt að sjá samvinnuflöt í málinu. Hann væri sjálfur að vinna í því að bæta aðstæður barnanna. Barnaverndarnefnd taldi nauðsynlegt að veita börnunum stuðning á grundvelli barnaverndarlaga nr. 80/2002 og fól starfsmönnum að gera einhliða áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. laganna, þar sem kveðið væri á um eftirlit með högum barnanna í skóla og að upplýsinga yrði aflað um stöðu forsjármálsins hjá Héraðsdómi Reykjavíkur auk þess að kannað yrði hvort mögulegt væri að afla forsjárhæfnismats þaðan.

Í áætlun um meðferð samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga, dags. 14. júlí 2005, segir að markmið áætlunarinnar væri að börnin byggju við viðunandi aðbúnað og uppeldisskilyrði. Einnig að þau fengju viðeigandi þjónustu samkvæmt líðan þeirra og hegðun. Þau úrræði og aðgerðir sem átti að beita til að markmiði áætlunarinnar yrði náð voru í fyrsta lagi þær að afla upplýsinga um stöðu forsjármáls og forsjárhæfnismats föður. Í öðru lagi að fylgjast með líðan og högum barnanna í skóla. Í þriðja lagi að starfsmaður héldi áfram að vinna að því að afla samþykkis föður fyrir viðeigandi þjónustu fyrir börnin og í fjórða lagi að haldið yrði áfram að hvetja föður til samstarfs við barnaverndarnefnd. Áætlunin skyldi endurmetin eftir 6 mánuði frá 14. júlí 2005.

Sóknaraðili telur að skólaganga drengsins í -skóla hafi farið versnandi, aðallega vegna þess að starfsmenn skólans hafi sýnt kunnáttuleysi í viðbrögðum sínum við hegðun drengsins og beitt hann bæði líkamlegum þvingunum og innilokun, sem hafi farið mjög illa í barnið. Mikill ágreiningur varð vegna þessa á milli sóknaraðila og skólastjórnenda og taldi hann enga aðstoð hafa fengist frá velferðarsviði Reykjavíkurborgar við að fá betri aðstoð fyrir drenginn inni í skólanum, þó sóknaraðili hefði leitaði eftir því ítrekað. Sóknaraðili ákvað því að leita að nýjum skóla fyrir börnin haustið 2005, en um vorið 2005 var honum einnig tilkynnt að -skóli myndi ekki taka við drengnum næsta skólaár.

Um haustið 2005 hóf B nám í -skóla og C í -skóla, sem er rekinn af Reykjavíkurborg fyrir nemendur með félags- og hegðunarerfiðleika.

Starfsmaður barnaverndar Reykjavíkur átti fund með starfsfólki í -skóla 19. október 2005. Þar kom fram að almennt hafi gengið vel frá því drengurinn hóf nám í skólanum um haustið. Hegðun hafi að mestu leyti verið góð, en hann hafi þó tekið nokkur bræðiköst. Fram kom að sóknaraðili hefði þá ávallt brugðist vel við beiðni um að koma í skólann og aðstoða með drenginn. Þá sagði að tölvupóstsamskipti umsjónarkennara við sóknaraðila hafi verið bæði gagnleg og á jákvæðum nótum. Sóknaraðili hafi mætt á tvo fundi sem hafi heppnast vel. Aðspurt sagði starfsfólk frá því að drengurinn hafi sagt því frá að sóknaraðili hafi lamið hann, en ekki lýst því nánar. Námsleg staða drengsins þótti afar slök. Þá kom fram að drengurinn sýndi ekki merki iðrunar þegar hann gerði eitthvað á hlut annarra.

Á fundi starfsmanns barnaverndar með starfsfólki -skóla, 24. október 2005, kom fram að B gengi afar vel í skólanum frá því að hún hóf nám þar. Hún hafi náð góðum tökum á námsefninu og njóti sín þar félagslega. Aðspurt sagðist starfsfólk ekki sjá nein merki vanlíðunar hjá stúlkunni, heldur þvert á móti virtist hún njóta sín í alla staði og gengi hennar hafi verið framar björtustu vonum.

Í bréfi -skóla til barnaverndar Reykjavíkur, dags. 17. nóvember 2005, kemur fram að C virðist yfirleitt líða vel í skólanum. Hann sé glaður og treysti starfsfólki skólans. Það komi þó fyrir að hann sé illa upplagður og þá sé erfitt að fá hann til að taka þátt í skólastarfi. Um umhirðu og aðbúnað segir að hann komi yfirleitt vel klæddur í skólann og með það sem þurfi að nota. Hann hafi mætt vel en hann sé einbeitingarlítill og slakur í bóklegu námi. Hann hafi undanfarið lesið heima daglega og það sé farið að skila árangri. Í verklegum tímum vinni hann vel og hegðun sé góð. Um samskipti og hegðun í skólanum segir að yfirleitt eigi hann góð samskipti við aðra nemendur. Hann hlusti yfirleitt á starfsfólk en hafi tekið nokkur skapofsaköst þegar honum séu sett einhver takmörk eða þess krafist sem hann sé ósáttur við. Þá segir að samskipti við sóknaraðila hafi verið góð. Flest samskipti hafi farið fram í gegnum tölvupóst og á fundum. Hann hafi verið samstarfsfús og skólinn átt góð samskipti við hann. Hann sýni drengnum aðhald með heimalestur og viti hvað drengurinn eigi að hafa með í skólann. Að lokum segir að á fundi með sóknaraðila og félagsráðgjafa 13. október 2005 hafi verið ákveðið að drengurinn yrði settur á lyf. Það hafi hins vegar ekki gengið eftir. Þegar drengurinn missi stjórn á skapi sínu, hiki hann ekki við að beita ofbeldi og vitni barnið í sóknaraðila um að það sé í lagi.

Haldinn var fundur í -skóla 7. desember 2005. Sóknaraðili mætti ekki, en B-kvk-nf S-kvk-nf félagsráðgjafi mætti vegna hans. Þar kom fram að drengurinn virtist oftast glaður og honum gengi vel í verklegum greinum. Heilmikið hafi áunnist í bóklegum greinum. Drengurinn vilji og reyni að gera vel, en verði stundum dapur og gráti þegar hann ráði ekki við verkefni. Þá kom fram að drengurinn ætti það til að reiðast og „missa sig“ og að hann hafi fengið nokkur bræðiköst. Af þeim hafi tvö verið alvarleg og m.a. hafi hann kastað borði í átt að kennara og skærum í bekkjarfélaga. Einnig kom fram hjá starfsfólki skólans að drengurinn tæki ekki inn lyf. Sóknaraðili hafi ætlað að fara með drenginn til heimilislæknis en ekki gert það þar sem Þjónustumiðstöð myndi ekki bera kostnað vegna þess.

Umbeðnar upplýsingar bárust barnavernd Reykjavíkur frá -skóla með bréfi, dags. 8. desember 2005. Þar segir að líðan B sé góð. Hún sé yfirleitt í góðu jafnvægi en bregði nokkuð fyrir sig neikvæðni og sé fljót að fara í vörn. Umhirða og aðbúnaður hennar væri góður. Mætingar og samskipti við bekkjarfélaga væru góð. Um samskipti umsjónarkennara við sóknaraðila segir að þau fari fram með tölvupósti, auk reglulegra funda sem deildarstjóri boði til og stýri.

Starfsmaður barnaverndar ræddi við börnin í janúar 2006. Aðspurð sagði B að námið gengi mjög vel í skólanum og að henni liði vel þar. Þá sagði hún að það gengi vel heima. Drengurinn sagði að honum gengi vel í skólanum og heima. Aðspurður kvaðst hann taka lyf á hverjum morgni.

Skólastjóri -skóla tilkynnti barnavernd með bréfi, dags. 20. janúar 2006, að mánudaginn 9. janúar hafi C verið vísað úr tíma þar sem hann hafi neitað að vinna. Hann hafi farið út en komið með stórt grjót og brotið rúðu. Hafi hann verið mjög æstur og verið borinn af starfsmönnum skólans í sérstakt herbergi þar sem hann hafi verið þar til hann róaðist. Þegar starfsmaður hafi rætt við hann hafi drengurinn sagst ætla að svipta sig lífi.

Í bókun barnaverndarnefndar Reykjavíkur vegna fundar 7. febrúar 2006 kemur fram að eftirlit hafi verið haft með líðan og aðstæðum barnanna í skóla. Faðir hafi ekki verið til samvinnu um stuðningsaðgerðir. Líðan B virtist fara batnandi eftir að hún hafi hafið nám í -skóla síðastliðið haust og faðir virtist í samvinnu við skólann. C hafi hins vegar átt í áframhaldandi erfiðleikum og að líðan hans virtist slæm. Ítrekað hafi þurft að hafa afskipti af drengnum vegna stjórnlausrar hegðunar og vanlíðunar. Barnaverndarnefnd lýsti yfir miklum áhyggjum af vanlíðan drengsins og erfiðleikum og hvatti sóknaraðila til þess að þiggja þann stuðning sem í boði væri til þess að bæta aðstæður hans og líðan. Þar sem samþykki sóknaraðila skorti fyrir áframhaldandi stuðningi á grundvelli barnaverndarlaga nr. 80/2002 og enn væri ekki fengin niðurstaða dómstóla í ágreiningi foreldra um forsjá taldi nefndin nauðsynlegt að áfram yrði haft eftirlit með líðan drengsins í skóla. Starfsmönnum var því falið að gera áframhaldandi einhliða áætlun skv. 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 til næstu sex mánaða vegna drengsins sem kveði m.a. á um eftirlit með líðan hans og aðstæðum í gegnum skóla og að fylgst verði með framgangi forsjármálsins fyrir dómstólum.

Með bréfi, dags. 23. maí 2006, var sóknaraðila tilkynnt að málið yrði tekið fyrir á fundi barnaverndarnefndar Reykjavíkur 30. maí nk. og að hægt væri að nálgast greinargerð vegna málsins á skrifstofu barnaverndar Reykjavíkur eða fá hana senda samkvæmt beiðni þar um. Í greinargerð G-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef ráðgjafa, dags. 11. maí 2006, sem lögð var fyrir fundinn 30. maí 2006, kemur fram að samkvæmt tilkynningu frá -skóla 2. maí 2006, hafi B greint frá og sýnt hjúkrunarfræðingi skólans áverka sem hún kvaðst hafa fengið eftir sóknaraðila, en hann hafi slengt henni utan í vegg. Hafi stúlkan sagt að nokkrum sinnum hafi komið til átaka milli hennar og sóknaraðila síðastliðinn vetur. Hafi starfsmaður barnaverndar Reykjavíkur vegna þessa átt viðtal við stúlkuna. Hafi stúlkan þá sagt að það gengi ágætlega heima og í skólanum. Atvik það sem hafi verið tilefni viðtalsins hafi gerst vegna rifrildis milli hennar og sóknaraðila, en þau rífist daglega. Aðspurð kvaðst hún vilja búa hjá móður. Greindi hún frá því í viðtalinu að sóknaraðili hafi lagt á hana hendur í um fimm skipti og að hann væri afar strangur við hana. Lýsti hún einu tilviki sem átti að hafa gerst á haustönn 2005. Hún hafi óhlýðnast sóknaraðila með því að bursta ekki tennurnar og þá hafi hann hrint henni og hún dottið. Því næst hafi hann rifið hana upp á hárinu og burstað tennur hennar með valdi. Í greinargerðinni er enn fremur vísað til samtals starfsmanns barnaverndar við starfsmann í -skóla 7. apríl 2006 um að hegðun C hefði versnað frá því sem áður var og virtist sem bræðiköstum færi fjölgandi. Hann hefði sýnt sjálfskaðandi hegðun og talað um að svipta sig lífi. Þá var vitnað til fundar í skólanum 26. apríl sl. þar sem fram hafi komið að hegðun drengsins hefði versnað eftir páskafrí 2006. Drengurinn hefði tryllst í skólanum og hagað sér mjög illa, verið einbeitingarlaus, illa lyktandi, sýnt algjört virðingarleysi, bitið, sparkað og migið á sig þegar hann hafi verið í einveru. Drengurinn virtist stundum fara í einhvers konar sturlunarástand og sækti þá mjög í að meiða sig. Í viðtali við starfsmann barnaverndar 11. maí sl. sagði drengurinn að honum gengi vel og að honum liði vel. Sagði hann samskipti við föður sinn góð en síðri við systur sína, B. Í greinargerðinni var lagt til að börnin yrðu vistuð á vegum varnaraðila í fjóra mánuði. Á því tímabili yrði forsjárhæfni sóknaraðila athuguð og síðan metið hvort forsendur séu til samstarfs við hann.

Barnaverndarnefnd Reykjavíkur kvað upp sama dag úrskurð þann sem sóknaraðili krefst að felldur verði úr gildi. Í niðurstöðu úrskurðarins er vísað til deilna foreldra um forsjá og umgengni barnanna. Þá segir að málefni barnanna hafi fyrst verið lögð fyrir nefndina í júní 2005, en faðir hafi ekki verið fús til samvinnu og því reynst örðugt að bæta aðstæður þeirra og líðan. Nefndinni þótti ljóst af gögnum málsins að vanlíðan þeirra hafi farið vaxandi undanfarið og þegar við bætist skýr frásögn stúlkunnar um líkamlegt ofbeldi taldi nefndin óforsvaranlegt að börnin búi við óbreyttar aðstæður í umsjá sóknaraðila. Alvarlegar áhyggjur voru af hegðun drengsins og brýnt þótti að hann njóti viðeigandi læknismeðferðar sem sóknaraðili hafi hingað til hafnað. Þá þótti ástæða til að styðja stúlkuna í formi sálfræðiviðtala vegna þess harðræðis sem hún segist hafa orðið fyrir á heimili sínu. Fullreynt þótti að breyta aðstæðum barnanna í samvinnu við sóknaraðila, en sú samvinna hljóti að vera nauðsynleg þegar börnin séu í hans umsjá. Í úrskurðarorði er ákveðið að börnin verði tekin úr umsjá sóknaraðila og vistuð utan heimilis, á heimili á vegum nefndarinnar, í allt að tvo mánuði frá og með uppkvaðningu úrskurðarins, sbr. b-liður 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Börnunum verði á tímabilinu veittur nauðsynlegur stuðningur og viðeigandi rannsóknir gerðar á líðan þeirra og heilsu, sbr. b-liður 1. mgr. 26. gr. barnaverndarlaga og b-liður 1. mgr. 27. gr. laganna.

Í vormati umsjónarkennara C í -skóla, dags. 24. maí 2006, kemur fram að drengurinn hafi tekið miklum framförum í öllu bóklegu námi. Í einstökum kennslugreinum er honum m.a. lýst þannig að hann sé vinnufús, sýni þolinmæði, áhugasamur, duglegur, kurteis, góður í samstarfi og ljúfur en hefur ekki mikið úthald. Í öðrum kennslugreinum er honum lýst þannig að hann hafi litla þolinmæði og úthald og mætti taka tilsögn ögn betur. Þá segir að hann hafi bætt hegðun sína í skólanum heilmikið. Hann hafi átt afar gott tímabil en svo inn á milli hafi komið slæm tímabil. Á heildina litið hafi hann náð heilmiklum framförum í vetur hvað varðar hegðun í skóla. Hann sé mjög sterkur félagslega og semur oftast vel við fólkið í kringum hann. Hann eigi auðvelt með að spjalla við aðra nemendur og sé oftast jákvæður.

Í matsgerð S-kk-ef H-kk-ef sálfræðings, dags. 22. janúar 2006, vegna forsjármáls aðila sem nú er til meðferðar fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, segir um forsjárhæfni sóknaraðila að ekki hafi tekist að leggja mat á hæfni hans þar sem hann hafi verið ófáanlegur til fulls samstarfs. Þá segir að eftir athugun málsins hljóti að vakna spurningar um hvort faðir búi yfir þeirri nærgætni, yfirvegun og samstarfs-vilja sem til þurfi. Í niðurstöðum yfirmatsmanna, dags. 31. maí 2006, segir að bæði börnin hafi sérstakar þarfir sem þurfi að sinna betur. Illa hafi gengið að koma á ýmsum sérúrræðum fyrir þau vegna þess að forsjáraðili hafi ekki verið til samstarfs. Brýnt sé að sinna tilfinningalegum þörfum stúlkunnar og að fullt traust ríki milli forsjáraðila barnanna og þeirra sem veiti þeim þjónustu. Yfirmatsmenn telja móður hæfa til að fara með forsjá barnanna, en að forsjárhæfni föður sé skert vegna tortryggni, skorts á innsæi og harðneskjulegrar framkomu við börnin.

Aðalmeðferð í forsjármáli sóknaraðila og móður barnanna hefur verið ákveðin 28. júní 2006.

II.

Sóknaraðili byggir málatilbúnað sinn aðallega á því að barnaverndarnefnd hafi ekki haft heimild til að ákveða vistun barnanna utan heimilis án hans samþykkis, án þess að reyna fyrst önnur vægari úrræði, skv. 1. mgr. 26. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Meginregla laganna sé sú að ávallt skuli fyrst leita úrræða til að styrkja foreldra í foreldrahlutverkinu og aðstoða börn við óbreyttar aðstæður, áður en ákveðið verði að vista barn utan heimilis. Í þessu tilviki hafi sóknaraðili t.d. verið búinn að samþykkja sálfræðiaðstoð fyrir stúlkuna, hafi ítrekað óskað eftir stuðningsaðila fyrir drenginn í skóla og sveitardvöl að sumri, allt til að stuðla að bættri líðan barnanna án þess að nokkuð væri gert. Þá hafi hann verið í góðri samvinnu við starfsmann vegna skólagöngu barnanna og tilbúinn til að skoða öll úrræði sem væru til hagsbóta fyrir börnin, en engar slíkar tillögur hafi komið til hans. Það eina sem sóknaraðili hafi gert kröfu um væri að samstarf yrði við hann varðandi ákvarðanatökur um börnin, en þeim kröfum hans hafi ekki verið mætt.

Þá er byggt á því að ekki hafi legið fyrir fullnægjandi forsendur til vistunar barnanna utan heimilis þar sem ekki hafi legið annað fyrir en að kærandi væri hæfur til að annast börnin. Varnaraðili hafi á þeim tíma sem hinn kærði úrskurður hafi verið kveðinn upp, haft undir höndum mat frá S-kk-þgf H-kk-þgf sálfræðingi þar sem forsjárhæfni kæranda sé staðfest. Í sömu álitsgerð séu rakin viðtöl við börnin og komi ekkert annað fram þar en að líðan þeirra hjá föður sé ágæt. Þá hafi bæði börnin fengið ágætar umsagnir frá skóla þetta vorið og þeim almennt gengið vel í skóla í vetur. Engin ástæða hafi því verið til að ætla að nauðsyn krefði að taka þau af heimili sóknaraðila. Þá taki úrskurður nefndarinnar í engu tillit til forsjárdeilu foreldra og hvaða áhrif hún hafi haft á líðan barnanna, hvað þá óstöðugleiki á högum móður undanfarna mánuði. Ef til stóð að fjarlægja B af heimilinu vegna meintra frásagna hennar af ofbeldi, þá hefði verið lágmark að fá þær frásagnir staðfestar hjá barninu svo sem með skýrslutöku af sérfræðingum í Barnahúsi. Ekki síst þar sem frásagnir um meint ofbeldi komi fyrst frá móður, fyrir milligöngu lögmanns hennar, og tengist forsjárágreiningi foreldranna því augljóslega. Það hafi ekkert verið gert til að fá frásögn barnsins staðfesta með fullnægjandi hætti og séu engin haldbær gögn til um það að barnið hafi verið beitt ofbeldi. Þá lýsi drengurinn allt öðru og hafni því í viðtölum að sóknaraðili hafi beitt ofbeldi. Engin ástæða hafi því verið fyrir hendi til vistunar barnanna utan heimilis.

Sóknaraðili bendir jafnframt á að þegar úrskurður varnaraðila hafi verið kveðinn upp, þá hafi verið væntanlegt mat tveggja dómkvaddra yfirmatsmanna í forsjármáli foreldra, sem báðir hafi rætt mjög ítarlega við börnin á síðustu mánuðum. Lögmaður sóknaraðila hafi bent nefndinni á þetta á fundi hennar hinn 31. maí sl. og að réttara væri að nefndin hefði fyllri upplýsingar um börnin áður en kveðinn væri upp úrskurður. Þá hafi kærandi þegar fengið sveitardvöl fyrir drenginn og verið tilbúinn til samvinnu um að báðum börnunum yrði tryggð slík dvöl í sumar. Það hefði því verið auðvelt, bæði að rannsaka málið betur og með fullnægjandi hætti fyrir úrskurð svo og að tryggja börnunum uppbyggjandi dvöl fjarri báðum foreldrum, án uppkvaðningar úrskurðar. Úrskurður nefndarinnar hafi þar af leiðandi verið bæði ótímabær og óþarfur með tilliti til atvika málsins.

Að lokum byggir sóknaraðili á því að ástæður úrskurðar nefndarinnar séu öðru fremur ágreiningur hans við starfsmenn Barnaverndar um hvað sé börnunum fyrir bestu, en ekki raunveruleg þörf barnanna á vistun utan heimilis. Í forsendum úrskurðar sé vísað til meintra hótana sóknaraðila við starfsmann nefndarinnar og ef það sé aðalástæðan fyrir úrskurðinum, þá feli úrskurður nefndarinnar fremur í sér refsikennd viðurlög gagnvart kæranda en nauðsynlegar aðgerðir í málum barnanna. Auk þess hafi börnin fengið þá aðstoð sem þau hafi þurft síðastliðið ár vegna sérþarfa sinna fyrir milligöngu sóknaraðila og líði ágætlega miðað við allar aðstæður. Þegar af þeirri ástæðu eigi að ógilda úrskurð nefndarinnar.

III.

Um rökstuðning fyrir kröfu varnaraðila er í greinargerð vísað til þess að foreldrar barnanna hafi átt í deilum varðandi forsjá og umgengni frá skilnaði þeirra á árinu 2002. B hefur notið einhverrar umgengni við móður sína á tímabilinu, en undanfarið hafi umgengnin aukist. Hún hafi margoft lýst því yfir að hún kjósi að búa hjá móður sinni, eins og fram komi í matsgerð S-kk-ef H-kk-ef. Hafi hún enn fremur rætt við starfsmenn nefndarinnar og lýst vanlíðan sinni á heimili sóknaraðila og borið fram þá ósk að flytjast til móður. Hún hafi einnig lýst, fyrir starfsmönnum skóla og nefndarinnar, bæði líkamlegu og andlegu ofbeldi, sem hún segir sóknaraðila beita sig á heimilinu.

Varðandi C þá liggi fyrir að hann hafi tekið lyf við athyglisbresti, en ekki sé ljóst hvernig lyfjagjöf hafi verið háttað hjá sóknaraðila. Hann hafi verið greindur með ofvirkni, andstöðuþrjóskuröskun, árásargjarna hegðun, athyglisvanda og félagslegan vanda. Honum hafi verið lýst af starfsmönnum -skóla, þar sem hann hafi stundaði nám áður, sem hvers manns hugljúfi þegar honum líði vel, en vanlíðan hans komi hins vegar fram í alvarlegum hegðunarerfiðleikum, þar sem hann verði algerlega stjórnlaus og árásargjarn. Starfsmenn núverandi skóla C lýsi miklum áhyggjum af vaxandi hegðunarvanda drengsins og bræðiköstum. Undanfarin tvö ár hafi drengurinn einnig hótað sjálfsvígi og nú nýverið hafi borið á sjálfskaðandi hegðun hans í skóla. Sóknaraðili hafi ekki verið reiðubúinn að þiggja aðstoð fyrir drenginn.

Varnaraðili vísar til þess að nú liggi fyrir sálfræðilegt yfirmat, þar sem meðal annars komi fram það álit yfirmatsmanna að skilningur sóknaraðila á tilfinningalegum þörfum barnanna og hæfileikar hans til að setja sig í spor þeirra séu verulega takmarkaðir. Því til staðfestingar sé bent á að sóknaraðili segi enga togstreitu vera milli sín og barnanna, en bæði börnin hafi kvartað yfir harðræði sem hann beiti og fyrir liggi að hann hafi beitt bæði börnin líkamlegu ofbeldi.

Sóknaraðila hafi ávallt staðið til boða að mæta á fund Barnaverndarnefndar Reykjavíkur með aðstoð lögmanns þegar málið hafi verið tekið fyrir þar. Þá komi fram í svari borgarhlutaskrifstofu Félagsþjónustunnar að sóknaraðili hafi ekki sótt viðtöl hjá félagsráðgjafa síðan tilkynning hafi verið send til Barnaverndar Reykjavíkur hinn 18. október 2004. Sóknaraðili hafi hafnað allri samvinnu við starfsmenn nefndarinnar og hafi því reynst örðugt bæta aðstæður barnanna og líðan þeirra. Að mati yfirmatsmanna í forsjármáli foreldra, hafi framkoma sóknaraðila gagnvart félagsmála- og barnaverndaryfirvöldum án nokkurs efa unnið gegn hagsmunum barnanna. Varnaraðila þykir ljóst af gögnum málsins að vanlíðan þeirra hafi farið vaxandi undanfarið og þegar við bætist skýr frásögn telpunnar um líkamlegt ofbeldi af hálfu sóknaraðila sé óforsvaranlegt að börnin búi við óbreyttar aðstæður í umsjá sóknaraðila. Alvarlegar áhyggjur séu af hegðun C og þyki brýnt að hann njóti viðeigandi læknismeðferðar sem sóknaraðili hafi hingað til hafnað. Þá þyki einnig ástæða til þess að styðja B, t.d. í formi sálfræðiviðtala vegna þess harðræðis sem hún segist hafa orðið fyrir á heimili sínu. Fullreynt þyki af hálfu varnaraðila að breyta aðstæðum barnanna í samvinnu við sóknaraðila, en sú samvinna hljóti að teljast nauðsynleg þegar börnin séu í hans umsjá.

Varnaraðili telur að leitast hafi verið við að beita eins vægum úrræðum gagnvart sóknaraðila og unnt hafi verið hverju sinni. Hafi öll tæk stuðningsúrræði ekki megnað að gefa börnunum kost á þeim sérúrræðum sem telja megi nauðsynleg sökum samskiptaerfiðleika sóknaraðila við skóla- og barnaverndaryfirvöld. Enn fremur telur varnaraðili að meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki hafi verið gripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsyn hafi verið á. Þar sem samþykki sóknaraðila hafi skort fyrir áframhaldandi stuðningi á grundvelli barna-verndarlaga og enn sé ekki fengin niðurstaða dómstóla í ágreiningi foreldra um forsjá hafi þótt nauðsynlegt, með vísan til b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, að mæla með því að B og C, yrðu tekin úr umsjá sóknaraðila og vistuð á heimili á vegum nefndarinnar, í tvo mánuði frá 30. maí 2006. Verði systkinunum veittur nauðsynlegur stuðningur og viðeigandi rannsóknir gerðar á líðan þeirra og heilsu, sbr. b-liður 1. mgr. 26. gr. og b-liður 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

IV.

Við meðferð barnaverndarmála ber að fylgja meginreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og sérreglum barnaverndarlaga nr. 80/2002 um málsmeðferð. Starfsmaður barnaverndar Reykjavíkur ræddi við B í maí 2004, en tilkynningar bárust í febrúar og apríl sama ár. Var þetta gert án þess að tilkynna sóknaraðila að barnavernd hefðu borist tilkynningar vegna stúlkunnar og rætt var við hana án vitundar hans. Var þannig ekki gætt 21. gr. barnaverndarlaga um málsmeðferð. Annars vegar var ekki gætt tímafrests til að taka afstöðu til þess hvort ástæða væri til að hefja könnun á málinu og hins vegar var sóknaraðila ekki tilkynnt ákvörðun um að hefja könnun máls með því að ræða við stúlkuna. Var sóknaraðila því ekki gefinn kostur á því að neyta andmælaréttar síns. Ekki verður talið að heimild til að fresta tilkynningu vegna ríkra rannsóknarhagsmuna eigi hér við. Þegar brestur verður á að gætt sé réttrar málsmeðferðar kann það að setja mark sitt á öll samskipti foreldra við barnaverndaryfirvöld, en greinilega hefur verið mikil togstreita milli sóknaraðila og barnaverndaryfirvalda. Sóknaraðili virðist hafa átt betri samskipti við skólayfirvöld, fyrir utan starfsfólk -skóla, sem hann hefur gagnrýnt.

Sóknaraðila var með bréfi barnaverndarnefndar Reykjavíkur, dags. 23. maí 2006, tilkynnt að hann gæti nálgast á skrifstofu barnaverndar greinargerð sem lögð yrði fyrir fund nefndarinnar 30. maí 2006, eða fengið hana senda samkvæmt beiðni þar um. Í bréfinu kom ekki fram að í greinargerðinni væri lagt til að B og C yrðu tekin úr umsjá sóknaraðila. Lögmaður sóknaraðila upplýsti við aðalmeðferð þessa máls að ekki hafi komið í ljós fyrr en í símtali daginn fyrir fundinn hvað stóð til. Að mati dómara er þetta fyrirkomulag ekki í samræmi við góða stjórnsýsluhætti og réttur aðila til að neyta andmælaréttar því ekki nægilega tryggður.

Eins og rakið hefur verið komu upp alvarleg tilvik með C á árinu 2005, án þess að varnaraðili gripi til jafn íþyngjandi ráðstafana og nú. Eftir að drengurinn byrjaði í -skóla virðist honum hafa vegnað betur og tekið framförum. Samkvæmt gögnum málsins hefur stúlkunni vegnað vel miðað við aðstæður, en hafa verður í huga að margra ára deilur sóknaraðila og móður barnanna um forsjá barnanna hlýtur að hafa haft veruleg áhrif á börnin og valdið þeim vanlíðan. Nýleg frásögn stúlkunnar um ofbeldi, sem vísað er til í úrskurði barnaverndarnefndar 30. maí sl., er ekki í samræmi við fyrri frásagnir stúlkunnar um líðan hennar og hagi og verður því ekkert fullyrt um hvort hún hafi verið beitt ofbeldi. Í forsendum úrskurðar barnaverndarnefndar um að taka börnin úr umsjá sóknaraðila kemur fram að brýnt þykir að drengurinn njóti viðeigandi læknismeðferðar og að stúlkan sé studd í formi sálfræðiviðtala vegna þess harðræðis sem hún kveðst hafa orðið fyrir. Við aðalmeðferð málsins óskaði dómari eftir því að lögmaður varnaraðila upplýsti hvaða stuðning börnin hafa fengið frá því þau voru tekin úr umsjá sóknaraðila og hvaða rannsóknir hafa verið gerðar á líðan þeirra og heilsu. Í bréfi vistheimilis barna, dags. 21. júní 2006, kemur fram að drengurinn var sendur í sveit í þrjár vikur. Þá hefur stúlkan farið í eitt sálfræðiviðtal og átti annað viðtal að fara fram 22. júní. Í næstu viku sé fyrirhugað að gera sálfræðimat á drengnum. Læknir vistheimilisins hafi verið beðinn að skoða börnin en drengurinn hafi harðneitað því. Þegar litið er til þess markmiðs sem að er stefnt með því að taka börnin úr umsjá sóknaraðila og í ljósi þeirra takmörkuðu ráðstafana sem gerðar hafa verið, verður ekki séð að nauðsynlegt sé að grípa til jafn íþyngjandi aðgerða og að taka börnin úr umsjá sóknaraðila. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi úrskurð barnaverndarnefndar Reykjavíkur frá 30. maí 2006.

Með hliðsjón af þeim vafaatriðum sem uppi eru í máli þessu, einkum hvað varðar tregðu sóknaraðila til samvinnu við barnaverndaryfirvöld um að bæta hag barnanna, er rétt að láta málskostnað niður falla með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðila hefur verið veitt gjafsókn. Því greiðist allur gjafsóknarkostnaður hans úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Þ-kvk-ef I-kvk-ef J-kvk-ef hrl. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls og að teknu tilliti til vinnuframlags lögmannsins þykir sú þóknun hæfilega ákveðin 700.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.

S-kvk-nf B-kvk-nf, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.

ÚRSKURÐARORÐ:

Felldur er úr gildi úrskurður varnaraðila, barnaverndarnefndar Reykjavíkur, frá 30. maí 2006 um að börn sóknaraðila, A, þau B og C, skuli tekin úr umsjá hans og vistuð utan heimilis í allt að tvo mánuði, á heimili á vegum nefndarinnar.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin 700.000 króna þóknun lögmanns hans, Þ-kvk-ef I-kvk-ef J-kvk-ef hrl.

S-kvk-nf B-kvk-nf