E-523/2018

Þetta mál, sem var tekið til dóms 22. nóvember 2018, höfðar A, kt. [...], V-götu, Reykjavík, með stefnu birtri 15. febrúar 2018 á hendur íslenska ríkinu, til greiðslu miskabóta.

Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til þess að greiða honum miskabætur að fjárhæð 1.000.000 kr. með vöxtum, samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 20. nóvember 2016 til 22. janúar 2018, en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

Stefnandi krefst enn fremur málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál og jafnframt virðisaukaskatts á málskostnað.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, svo og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað.

Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar fjárkröfu stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður.

Málsatvik

Málið er höfðað vegna rannsóknaraðgerða sem stefnandi sætti af hendi lögreglu 20. nóvember 2016 þegar hann var handtekinn, settur í fangaklefa og gaf bæði þvag- og blóðsýni í þágu rannsóknar máls. Stefnandi var tæpra 18 ára og því barn í skilningi laga þegar þetta gerðist.

Lögreglu barst tilkynning frá leigubílstjóra aðfaranótt 20. nóvember 2016, kl. 04.09, um bifreið uppi á umferðareyju á mótum Höfðabakka og Stekkjarbakka, en engan mann væri þar að sjá. Tveir lögreglumenn fóru á vettvang. Þegar þangað var komið skömmu síðar sáu þeir ekki neina bifreið. Á vettvangi var hins vegar maður, sem kvaðst hafa aðstoðað drengi við að koma bifreið sinni niður Stekkjarbakka og út af veginum, en bifreiðinni hafði áður verið ekið upp á kant, þannig að eitt dekk hennar sprakk. Maðurinn benti lögreglu á hvar bifreiðin stóð neðar í brekkunni.

Þegar lögregla kom að bifreiðinni var hún kyrrstæð, utan vegar og væntanlega ljóst að hún var tæpast ökuhæf. Í henni sátu tveir piltar, stefnandi í sæti ökumanns, en annar ungur maður farþegamegin við hlið hans. Báðir sögðu þeir að sá sem sat í farþegasætinu hefði ekið bifreiðinni. Hann hefði misst stjórn á henni og hafnað á steypukanti. Sá þeirra sem sagðist hafa ekið bifreiðinni kvaðst hafa verið í samkvæmi og ákveðið þar að neyta áfengis. Hann hafi síðan ákveðið að aka heim og skutla fólki úr samkvæminu. Hann kvaðst hafa ekið upp í Árbæ og svo ætlað yfir í Breiðholt. Þegar hann hafi komið að umræddum gatnamótum hafi hann misst stjórn á bifreiðinni, með þeim afleiðingum að hann hafnaði á kanti og sprengdi dekk. Þá hafi komið að vegfarendur, sem hafi aðstoðað þá við að færa bifreiðina af veginum.

Annar vegfarandinn bar fyrir dómi að hann hefði, til þess að koma í veg fyrir frekari slys, hjálpað þeim að láta bifreiðina renna niður Stekkjarbakkann og út af akbrautinni. Á meðan hefði hann setið í sæti ökumanns en félagi stefnanda hefði fært sig í farþegasætið.

Mikil áfengislykt var í bifreiðinni og vaknaði því strax grunur um ölvunarakstur. Piltarnir voru báðir látnir blása í áfengismæli. Í öndunarsýni, sem sá sem sat farþegamegin gaf, mældust 1,7 prómill (‰) í S-D2-áfengismæli, en í öndunarsýni stefnanda mældust 0,80 prómill (‰).

Þrátt fyrir samhljóða frásögn piltanna beggja ákváðu lögreglumennirnir að handtaka þá báða, sem var gert kl. 04.40 og þeim kynnt réttarstaða sakbornings. Þeir voru færðir á lögreglustöð og voru vistaðir í fangaklefa.

Jafnframt var hringt í foreldra þeirra beggja og þeim tilkynnt um veru sona þeirra hjá lögreglu. Símtal þess efnis fékk faðir stefnanda kl. 04.56.

Þegar komið var á lögreglustöðina við Hverfisgötu gáfu báðir piltarnir þvagsýni og hjúkrunarfræðingur kom og dró úr þeim blóð með klukkutíma millibili kl. 05.15 og 06.23.

Þeir voru báðir vistaðir í fangageymslu vegna rannsóknar málsins en voru taldir svo ölvaðir að ekki væri hægt að taka skýrslu af þeim þá þegar. Stefnandi var vistaður í fangaklefanum kl. 5.32.

Þennan sama dag, sunnudaginn 20. nóvember 2016, kl. 12:38, var tekin skýrsla af þeim sem sagðist um nóttina hafa ekið bifreiðinni, en þá hafði hann sofið úr sér mestu áfengisvímuna. Í þeirri skýrslu kvaðst hann hafa ekið bifreiðinni allan tímann og að stefnandi hefði ekki ekið henni. Skýrslutöku af honum lauk kl. 13:08.

Á sama tíma, kl. 13.08, 20. nóvember 2016, var stefnandi tekinn í skýrslutöku hjá lögreglu, eftir að hafa sofið úr sér áfengisvímuna í fangageymslu. Þar sem stefnandi var yngri en 18 ára á þessum tíma var faðir hans viðstaddur skýrslutökuna. Yfirheyrsla lögreglunnar var ekki flókin. Í skýrslu sinni sagði stefnandi m.a. að hann hefði ætlað að bíða í bifreiðinni eftir vini sínum, sem hefði ætlað að sækja þá félaga, en þá hefði lögregla komið á vettvang. Stefnandi sagðist ekki þekkja mikið þann sem hefði ekið bifreiðinni, en þeir ættu sameiginlega vini. Spurður að því hvort hann hefði orðið var við að ökumaðurinn hefði verið undir áhrifum sagðist stefnandi ekki hafa séð hann drekka, en tók fram að ef hann þekkti hann rétt, þá hefði hann verið að drekka. Spurður að því hvort hann gerði sér grein fyrir hættunni af því að vera í bíl með ölvuðum ökumanni svaraði stefnandi því játandi en tók fram að hann hefði talið að þeir ætluðu bara að vera á ferðinni „inni í Árbænum“. Skýrslutökunni lauk kl. 13.35 og kl. 13.39 var stefnandi látinn laus.

Stefnandi var samtals í haldi í réttar níu klukkustundir og þar af í fangaklefa í sjö og hálfa klst., frá kl. 05.32 til kl. 13.08. Lögregla tilkynnti barnaverndaryfirvöldum ekki að stefnandi væri í haldi hennar fyrr en eftir helgina og barst barnaverndarnefnd tilkynningin 24. nóvember 2016.

Félagi stefnanda í bílnum skrifaði undir sektargerð 17. mars 2017 og staðfesti með því að hann hefði gerst sekur um ölvunarakstur í umrætt sinn. Fyrr en hann gerði þetta lá ekki fyrir að framburður þeirra tveggja myndi ekki breytast frá þeirri skýrslu sem þeir gáfu allsgáðir um hádegi 20. nóvember 2016.

Stefnandi frétti ekki af þessum málalyktum. Lögmaður hans spurðist því fyrir um stöðu málsins 30. október 2017. Með svarbréfi lögreglu dags. 10. nóvember 2017 var tilkynnt að rannsókn málsins hefði verið hætt að því er varðaði þátt stefnanda, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008. Sannað þótti að sá sem sat í farþegasætinu þegar lögregla kom á vettvang hefði ekið bifreiðinni allan tímann. Það byggðist meðal annars á framburði hans og stefnanda daginn eftir atburðinn, þegar áfengisáhrif höfðu runnið af þeim báðum.

Stefnandi taldi sig hafa hlotið miska vegna þessara rannsóknaraðgerða og sendi stefnda því kröfubréf 21. desember 2017. Embætti ríkislögmanns staðfesti móttöku kröfubréfsins fyrir hönd stefnda með tölvupósti dags. 22. desember 2017, og aftur með bréfi dags. 2. janúar 2018. Engin efnisleg svör hafa hins vegar borist við kröfunni og er stefnandi því knúinn til að höfða þetta mál.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur þvingunarráðstafanir lögreglu í málinu, þ.e. handtökuna, frelsissviptingu sem henni fylgdi, og líkamsrannsóknirnar tvær, hafa verið gerðar sér að ósekju og telur sig eiga rétt á miskabótum vegna þeirra.

Bótagrundvöllur

Stefnandi telur sig eiga rétt á miskabótum frá stefnda á grundvelli hlutlægrar bótareglu 1. og 2. mgr. 245. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sem gilti á þeim tíma þegar málið var höfðað um bætur vegna þvingunaraðgerða. Frá því í mars 2018 eru ákvæði þessa efnis í 246. gr. laganna en voru fram til 1. janúar 2018 í 228. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðunum eigi maður, sem hafi verið borinn sökum í sakamáli og beittur þvingunarráðstöfunum, rétt til bóta hafi mál hans verið fellt niður án þess að það hafi verið gert vegna ósakhæfis hans. Stefnandi, sem hafi legið undir grun um ölvunarakstur, hafi verið beittur umræddum þvingunarráðstöfunum en málið síðan fellt niður, án þess að það hafi verið gert vegna ósakhæfis hans. Hann eigi því skýran rétt til bóta samkvæmt 1. og 2. mgr. 245. gr. laga nr. 88/2008.

Stefnandi telur auk þess að ekki hafi verið nægt tilefni til umræddra þvingunarráðstafana og að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði laga til að beita þeim. Stefnandi áréttar þó að bætur skv. 245. gr. laganna séu ákveðnar á hlutlægum grundvelli og því skipti ekki máli hvort fullt tilefni hafi verið til aðgerða lögreglu eins og málið horfði við henni á sínum tíma. Með öðrum orðum skipti engu máli um bótagrundvöllinn hvort aðgerðir lögreglu hafi verið réttmætar, hvort fullt tilefni hafi verið til þeirra á sínum tíma eða hvort skilyrði sakamálalaga hafi verið uppfyllt eða ekki. Bótaábyrgðin sé hlutlæg.

Í 2. málslið 2. mgr. 245. gr. sé þó sá fyrirvari settur að fella megi niður bætur eða lækka þær hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Stefnandi hafi ekkert gert til að valda eða stuðla að þeim aðgerðum sem beitt var og því sé ljóst að þessi fyrirvari eigi ekki við í þessu tilviki.

Á stefnda hvíli sönnunarbyrðin fyrir því að fyrirvarinn eigi við hyggist hann byggja á honum. Gera verði strangar sönnunarkröfur til stefnda því þetta sé undantekning frá hlutlægri bótaábyrgð og þar að auki undantekning frá hlutlægum bótarétti barns vegna lögregluaðgerða.

Í þessu sambandi verði að hafa í huga að um leið og lögregla kom að máli við stefnanda á vettvangi hafi hann strax greint skilmerkilega frá atvikum. Hann hafi verið samvinnufús, skýr og heiðarlegur í framburði sínum frá upphafi og því sé ljóst að hann hafi ekkert gert til þess að stuðla að þessum aðgerðum, hvorki níu klst. frelsissviptingu né að vera látinn veita lífsýni. Árétta beri að stefnandi firri sig ekki hlutlægum bótarétti þótt hann hafi verið farþegi í bifreið sem ölvaður maður ók, ekki frekar en tjónþolar sem hljóti líkamstjón undir slíkum kringumstæðum. Ekki verði síst að taka mið af því að hann hafi verið barn að aldri þegar atvik málsins urðu og að með aðgerðunum í heild sinni hafi verið brotið freklega gegn meðalhófi.

Stefnandi áréttar að bótaréttur hans eigi einnig stoð í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944, enda hafi hann að ósekju verið sviptur frelsi sínu.

Ófjárhagslegt tjón stefnanda

Stefnandi krefst miskabóta með vísan til framangreinds og með vísan til 5. mgr. 245. gr. laga nr. 88/2008. Án nokkurra saka hafi hann sætt umræddum aðgerðum og það þótt framburður bæði hans og félaga hans hafi verið skýr frá upphafi og sá síðarnefndi strax á vettvangi játað að hafa ekið bifreiðinni.

Það hafi valdið stefnanda í fyrsta lagi miklum miska að vera handtekinn og vistaður í fangaklefa að nauðsynjalausu. Hvort tveggja hafi valdið honum miklu hugarangri, ónotum og hræðslu. Hann hafi verið óttasleginn yfir þessari frelsissviptingu og liðið mjög illa í haldi lögreglu. Það hafi sérstaklega valdið honum miska að vera læstur inni í fangaklefanum. Þessir atburðir sitji eðlilega fast í honum.

Í öðru lagi hafi báðar líkamsrannsóknirnar valdið stefnanda miska, annars vegar gjöf þvagsýnis og hins vegar blóðsýni sem var tvisvar tekið úr honum. Lífsýni hafi því þrisvar verið tekin úr stefnanda og rannsökuð og með því gengið eins nálægt friðhelgi einkalífs hans og líkama og hægt sé. Hafa verði í huga að börn séu sjaldan eins berskjölduð og þegar þau séu vistuð saklaus í varðhaldi lögreglu og neydd til að gefa lífsýni. Með þessu hafi því verið gengið harkalega nærri stefnanda og honum gerður miski.

Miskabætur í málum sem þessum séu jafnan metnar að álitum og heildarmati beitt. Við slíkt heildarmat miska stefnanda verði auk framangreinds að líta til þess að með aðgerðum lögreglu gegn honum hafi verið brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. m.a. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Óútskýrt sé hvers vegna stefnandi var látinn gefa þessi sýni, og sérstaklega í ljósi þess að framburður bæði hans og félaga hans var skýr frá upphafi og fullt samræmi var í frásögn þeirra beggja. Ekki síst sé óútskýrt hvers vegna halda hafi þurft stefnanda í níu klukkustundir og láta hann ítrekað gefa lífsýni þegar fyrir lá játning ökumanns bifreiðarinnar og skýr framburður beggja um hver hefði ekið bifreiðinni. Engin nauðsyn hafi því verið til aðgerðanna og með þeim hafi verið gengið miklu lengra en þurfti.

Jafnframt verði að líta til þess að með aðgerðunum öllum hafi verið gengið gegn grundvallarréttindum stefnanda sem séu bundin í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Það sé sá réttur stefnanda að vera ekki sviptur frelsi, sbr. 67. gr. stjórnarskrár og 5. gr. MSE, og réttur hans til friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. MSE. Miski stefnanda markist af því að brotið hafi verið gegn þessum grundvallarréttindum hans.

Óhjákvæmilegt sé að líta til þess að aðgerðirnar hafi verið ólögmætar, þ.e. þær hafi ekki byggst á viðhlítandi lagagrundvelli. Ljóst sé að rökstuddur grunur um brot hafi ekki verið fyrir hendi. Því hafi engin þessara aðgerða verið nauðsynleg. Lagaskilyrði fyrir þeim hafi því ekki verið uppfyllt, sbr. einkum 77. og 90. gr. laga nr. 88/2008. Við mat á ólögmæti aðgerðanna verði að beita ströngum mælikvarða enda hafi barn verið handtekið og lífsýni úr því tekin til skoðunar. Þetta ólögmæti aðgerðanna hafi verið fallið til þess að auka enn á miska stefnanda og hafi gert það.

Þá verði að líta til þess að með aðgerðum lögreglu hafi verið gengið gegn rétti stefnanda samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Stefnandi telur að gengið hafi verið gegn 1. mgr. 16. gr. samningsins sem kveður m.a. á um að ekki megi láta barn sæta ólögmætum afskiptum af einkalífi þess né ólögmætri árás á sæmd þess.

Einnig hafi verið brotið gegn 37. gr. samningsins sem hljóðar svo:

37. gr. Aðildarríki skulu gæta þess að:

a. Ekkert barn sé látið sæta pyndingum eða annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Ekki skal ákveða dauðarefsingu eða lífstíðarfangelsi án möguleika á lausn fyrir afbrot sem yngri menn en 18 ára hafa framið.

b. Ekkert barn sé ólöglega eða gerræðislega svipt frjálsræði sínu. Handtaka, varðhald og fangelsun barns skal eiga sér stað samkvæmt lögum, og skal slíku aðeins beitt sem síðasta úrræði og í skemmsta tíma sem við getur átt.

c. Farið sé mannúðlega með hvert það barn sem svipt er frjálsræði sínu og af virðingu fyrir meðfæddri göfgi manna og með þeim hætti að tekið sé tillit til þarfa einstaklings á þeim aldri sem um ræðir. Einkum skal halda hverju því barni sem svipt er frjálsræði sínu aðskildu frá fullorðnum, nema ef talið er að því sé fyrir bestu að gera það ekki, og á barn rétt á að halda tengslum við fjölskyldu sína með bréfaskriftum og heimsóknum, nema sérstaklega standi á.

d. Hvert það barn sem svipt er frjálsræði eigi rétt á skjótri lögfræðilegri aðstoð og annarri viðeigandi aðstoð, svo og rétt til að vefengja lögmæti frjálsræðissviptingar sinnar fyrir dómstól eða öðru þar til bæru óháðu og óhlutdrægu stjórnvaldi, og til að fá skjótan úrskurð þar um.

Stefnandi telur sig hafa verið sviptan frelsi án lögmætrar ástæðu í skilningi b-liðar þessa ákvæðis. Jafnframt hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu b-liðarins, því handtaka, varðhald og fangelsun stefnanda í fangaklefa fyrir fullorðna hafi alls ekki verið síðasta úrræðið sem var hægt að beita. Auk þess hafi stefnandi verið frelsissviptur allt of lengi. Enn fremur hafi verið brotið gegn c-lið ákvæðisins með því að ekkert tillit hafi verið tekið til aldurs stefnanda. Farið hafi verið með stefnanda að öllu leyti eins og fullorðinn og hann vistaður rétt eins og fullorðinn í fangaklefa. Vart þurfi að taka fram að fangaklefi eins og sá sem hér um ræðir sé fyrst og fremst gerður fyrir fullorðna fanga og ekki sé tekið neitt mið af því að börn séu vistuð þar. Stefnanda hafi ekki heldur verið haldið frá fullorðnum föngum á lögreglustöðinni við Hverfisgötu heldur vistaður þar eins og hver annar fullorðinn fangi á fangagangi fyrir fullorðna og beittur óþarfa líkamsrannsóknum rétt eins og fullorðinn fangi. Samkvæmt framansögðu hafi því á margan hátt verið brotið gegn 37. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins.

Stefnandi vísar loks til 40. gr. sama samnings þar sem segi m.a. að aðildarríki viðurkenni rétt hvers þess barns sem sé grunað eða ásakað um brot á refsilögum til meðferðar sem styrki vitund þess um eigin göfgi og manngildi, sem treysti virðingu þess fyrir mannréttindum og mannfrelsi annarra, og taki tillit til aldurs barnsins. Þar segi líka að friðhelgi einkalífs barnsins skuli virt að fullu á öllum stigum málsmeðferðarinnar. Með vísan til þess sem áður sé rakið verði að telja að með aðgerðum lögreglunnar hafi verið brotið gróflega gegn þessum ákvæðum.

Við mat á aðgerðum lögreglu og miska stefnanda megi loks hafa í huga 1. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 þar sem segi að óheimilt sé að beita barn hvers kyns ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi, en stefnandi telji aðgerðirnar hafa brotið gegn þessu ákvæði, þ.e. falið í sér vanvirðandi meðferð. Það hafi meðal annars falist í því að stefnandi skyldi vistaður í fangaklefa eins og fullorðinn, og það mun lengur en nokkur þörf hafi verið á. Einnig hafi það falist í því að hann skyldi að óþörfu beittur líkamsrannsóknum. Þar eð aðgerðirnar hafi ekki verið tilkynntar barnaverndaryfirvöldum hafi einnig verið brotið gegn 1. mgr. 18. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og 1. gr. reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o.fl.

Með vísan til alls þessa telji stefnandi kröfu sína um miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna bæði hóflega og sanngjarna.

Um vaxtakröfu

Stefnandi krefst almennra vaxta frá og með þeim degi er hin bótaskyldu atvik urðu, þ.e. frá 20. nóvember 2016, sbr. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þá krefjist stefnandi dráttarvaxta frá 22. janúar 2018, þ.e. mánuði eftir að stefndi sannarlega tók við kröfubréfi stefnanda sbr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., vaxtalaga.

Málsástæður og lagarök stefnda

Aðalkrafa um sýknu

Stefndi rekur að stefnandi byggi á því að þær þvingunarráðstafanir sem lögregla beitti í málinu, þ.e. handtaka og frelsissvipting sem henni fylgdi, svo og líkamsrannsóknir, hafi verið gerðar honum að ósekju og hafi þannig verið ólögmætar. Hann vísi fyrst og fremst til hlutlægrar bótareglu í þágildandi 245. gr. laga nr. 88/2008 (áður 228. gr.), sbr. nú 246. gr. sömu laga, sbr. 2. gr. laga nr. 17/2018. Stefnandi vísi einnig til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem og ákvæða barnalaga, barnaverndarlaga og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem hafi hlotið lagagildi hér á landi með lögum nr. 19/2013. Bótakrafa stefnanda byggist á því að hann hafi verið handtekinn að ósekju og vistaður of lengi í fangaklefa, auk þess sem honum hafi verið gert að sæta tveimur líkamsrannsóknum (annars vegar að gefa þvagsýni og hins vegar gefa blóðsýni í tvígang, með klukkustundar millibili). Þá árétti stefnandi að hann hafi á þessum tíma aðeins verið 17 ára og því barn í skilningi laga.

Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að aðgerðir lögreglu hafi verið ólögmætar og farið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

Skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 um handtöku uppfyllt

Stefndi áréttar að lýsing málsatvika sýni að þegar stefnandi var handtekinn hafi hvílt á honum rökstuddur grunur um að hafa framið brot gegn umferðarlögum nr. 50/1987, nánar tiltekið gegn 45. gr. Hann hafi setið undir stýri bifreiðarinnar þegar lögreglumenn komu á vettvang. Því hafi ekki verið óvarlegt að álykta að hann hefði verið ökumaður bifreiðarinnar, áður en óhappið varð. Þótt fyrir liggi að bæði stefnandi og félagi hans hafi borið um það á vettvangi að sá síðarnefndi hefði ekið bílnum telji stefndi þýðingarmikið að lögregla hafi ekki staðið þá félaga að akstri, heldur hafi komið að þeim í bifreiðinni og þá hafi stefnandi setið undir stýri, en ekki félagi hans. Það sé alls ekki fátítt, og raunar fremur algengt þegar svona háttar til, að aðilar komi sér saman um aðra frásögn en sannleikann, til þess að koma raunverulegum ökumanni undan refsingu. Þetta eigi ekki síst við þegar aðilar á vettvangi séu verulega ölvaðir.

Verklag lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu sé þannig að sé svörun öndunarprófs yfir viðmiðunarmarkinu 0,45‰ skuli handtaka ökumann og færa til frekari rannsókna. Að jafnaði sé miðað við að mál sæti því aðeins frekari rannsókn að svörun í öndunarprófi nemi 0,45‰ eða hærra. Öndunarpróf stefnanda hafi mælst 0,80‰. Samkvæmt 2. mgr. 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sé lögreglu heimilt að færa ökumann, eða eftir atvikum þá sem séu grunaðir um ölvun við akstur, til rannsóknar á öndunarsýni eða til blóð- og eftir atvikum þvagrannsóknar. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins sé viðkomandi skylt að hlíta þeirri meðferð sem sé talin nauðsynleg við rannsókn skv. 2. mgr.

Þegar ökumaður sé ekki beinlínis staðinn að akstri og fleiri en einn aðili á vettvangi séu grunaðir um ölvunarakstur, skuli handtaka þá alla og taka blóðsýni úr öllum grunuðum í þágu rannsóknar málsins. Taka skuli þvagsýni og blóðsýni því sem næst á sama tíma og taka svo aftur blóðsýni einni klukkustund síðar. Þetta sé gert til þess að tryggja áreiðanleika sýnanna og sjá hvort ölvunarástand sé stígandi, eða sé að fjara út. Þetta síðar tekna sýni sé sérstaklega mikilvægt þegar ökumenn séu ekki staðnir að akstri, til þess að sjá megi hvort viðkomandi hafi drukkið eftir aksturinn eða ekki, en það teljist fremur líklegt sé stígandi í sýninu. Þessi framkvæmd hafi verið tekin upp eftir dóm Hæstaréttar í máli nr. 264/2002.

Stefndi áréttar enn fremur að til sönnunar í málum sem þessum nægi ekki játning ökumanns ein og sér, jafnvel ekki þótt hún sé studd framburði farþega, standi lögreglumenn viðkomandi ekki að akstri. Því beri að staðreyna framburð ökumanns, í þessu tilviki beggja sem voru grunaðir um aksturinn, áður en þeim sé sleppt úr haldi lögreglu. Sé ekki ljóst í upphafi hver ók bifreiðinni sé nauðsynlegt að taka blóð- og þvagsýni úr öllum grunuðum í samræmi við framangreint og eftir atvikum skuli viðhalda handtöku í þágu rannsóknar málsins, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Málið fái þannig hefðbundna rannsóknarmeðferð sem miði að því að upplýsa hver ók bifreiðinni. Í því kunni meðal annars að felast að vista hina grunuðu þar til áfengisvíman rennur af þeim og taka þá af þeim skýrslu og yfirheyra vitni sé ástæða til.

Framburður ölvaðra einstaklinga á vettvangi nægi hér ekki einn og sér, heldur verði að staðreyna þann framburð þegar ölvunin sé af þeim runnin. Í þessu samhengi vísar stefndi til hliðsjónar til 94. gr. sakamálalaga, þar sem gert sé ráð fyrir því að svipta megi handtekinn mann frelsi sínu í allt að 30 klukkustundir, sé ekki unnt að taka skýrslu af honum fljótlega eftir að hann var handtekinn vegna ölvunar hans. Í því tilviki sem er hér til umfjöllunar hafi sá sem sagðist hafa ekið bifreiðinni verið verulega ölvaður og ekki í neinu ástandi til að gefa skýrslu. Sama megi segja um stefnanda, hann hafi verið ölvaður, þótt hann væri ekki jafnölvaður og félaginn. Þar eð framburður einstaklinga breytist oft þegar áfengisáhrifin renna af þeim hafi verið nauðsynlegt að bíða með skýrslutökur þar til nægilega væri runnið af félaga stefnanda, svo hægt væri að taka skýrslu af honum áður en skýrsla væri tekin af stefnanda. Lögregla hafi talið það nauðsynlegt svo hægt væri að bera framburð þess sem sagðist vera ökumaður undir stefnanda.

Í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 sé almenn heimild lögreglu til þess að handtaka mann í þágu rannsóknar máls, leiki rökstuddur grunur á því að hann hafi framið brot sem geti sætt ákæru, enda sé handtakan nauðsynleg, meðal annars til þess að koma í veg fyrir að sönnunargögnum sé spillt eða að áhrif séu höfð á framburð vitna. Skilyrði 1. mgr. 90. gr. um rökstuddan grun sé fremur óljóst, en þó sé ljóst að eitthvað meira en grunsemdir einar og sér þurfi að liggja fyrir. Stefnandi hafi setið undir stýri umræddrar bifreiðar þegar lögreglu bar að garði og hafi þar að auki verið ölvaður. Stefndi telur því ljóst að skilyrðið um rökstuddan grun á hendur stefnanda hafi verið uppfyllt.

Handtakan hafi að mati stefnda verið nauðsynleg til þess að tryggja návist stefnanda, sem og að koma í veg fyrir að sönnunargögn spilltust og nýttust ekki vegna áframhaldandi rannsóknar málsins, ekki hvað síst til að tryggja að tekin væru blóð- og þvagsýni. Í málinu hafi átt eftir að afla sönnunargagna, þar á meðal skýrslna af öðrum, svo og stefnanda sjálfum. Í því sambandi verði, eins og áður segi, að hafa í huga að báðir þeir sem grunur féll á voru ölvaðir.

Samkvæmt því sem hér hafi verið rakið telji stefndi að handtaka stefnanda hafi í alla staði verið lögmæt og tilefnið skýrt og ekki hafi verið gengið lengra en nauðsynlegt var, svo sem nánar verður rakið.

Gætt var meðalhófs við handtöku og tímalengd vistunar í fangaklefa

Stefndi mótmælir því alfarið að aðgerðir lögreglu hafi brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum. Eins og rakið hafi verið hafi skilyrði handtöku verið uppfyllt í hvívetna, sem og skilyrði fyrir þeim líkamsrannsóknum sem fóru fram. Stefndi mótmæli því einnig að stefnanda hafi verið haldið of lengi í gæslu lögreglu og að ekki hafi staðið nauðsyn til þess eða að gengið hafi verið lengra en nauðsynlegt hafi verið. Þessu til stuðnings vísar stefndi til þess að nauðsynlegt hafi verið að láta stefnanda og félaga hans sofa úr sér áfengisvímuna áður en skýrsla var tekin af þeim.

Stefndi mótmælir því að brotið hafi verið gegn b-lið 1. mgr. 37. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, enda hafi aðgerðir lögreglu verið í samræmi við lög, eins og rakið hafi verið. Stefndi hafnar því að brotið hafi verið gegn 18. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Það brot sem lögregla hafi grunað stefnanda um að hafa framið og haft til rannsóknar, ölvun við akstur, hafi ekki getað varðað tveggja ára fangelsi eða meira.

Í 1. mgr. 61. gr. sakamálalaga segi að eigi að taka skýrslu af sakborningi yngri en 18 ára vegna ætlaðs brots gegn almennum hegningarlögum eða brots gegn öðrum lögum, sem geti varðað þyngri refsingu en tveggja ára fangelsi, skuli tilkynna það barnaverndarnefnd, sem geti sent fulltrúa sinn til þess að vera við skýrslutökuna. Það brot sem stefnandi var grunaður um geti ekki varðað svo þungri refsingu sem kveðið er á um í ákvæðinu, heldur geti það einungis varðað sekt og ökuleyfissviptingu, sbr. reglugerð nr. 930/2006 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarreglum og reglum settum samkvæmt þeim, ásamt síðari breytingum. Í þessu efni vísar stefndi jafnframt til dómaframkvæmdar.

Þá hafi foreldrum stefnanda verið greint frá því að hann hefði verið handtekinn og væri í vörslu lögreglu, og faðir hans hafi verið viðstaddur skýrslutökuna af honum. Barnaverndarnefnd hafi verið greint frá málinu eftir á. Nefndinni hafi borist tilkynning 24. nóvember 2016 þess efnis að lögregla hefði handtekið stefnanda grunaðan um ölvun við akstur. Í framkvæmd líti barnaverndaryfirvöld ekki þannig á að fulltrúi þeirra þurfi að vera viðstaddur skýrslutöku, sé foreldri barnsins viðstatt og gæti hagsmuna þess. Það geti þó einnig farið eftir aldri barns og alvarleika málsins. Stefndi áréttar að stefnandi hafi á þessum tíma verið 17 ára og níu mánaða og því vantað einungis þrjá mánuði upp á að vera 18 ára, og brotið sem lögregla grunaði hann um að hafa framið hafi ekki getað varðað þyngri refsingu en tveggja ára fangelsi.

Samkvæmt framansögðu hafi því verklagi sem beri að fylgja þegar um börn er að ræða,verið fylgt í hvívetna hjá lögreglu. Þá verði að hafa í huga að sömu verklagsreglur lögreglu og ákvæði umferðarlaga gildi um alla ökumenn, óháð aldri. Sama sé að segja um rannsókn og meðferð sakamála vegna brota á umferðarlögum, að gættum ákvæðum barnaverndarlaga og sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Stefndi telur að lögreglan hafi gætt þessara ákvæða sem séu sett til verndar börnum og að ekki hafi verið gengið lengra en nauðsynlegt var til að ná settu markmiði. Ölvunarakstur valdi almannahættu og sé þar af leiðandi mikil vá í samfélaginu. Lög og verklagsreglur sem gildi um rannsókn ölvunaraksturs séu því sett til þess að vernda mikilvæga almannahagsmuni. Að mati stefnda hafi verið gætt meðalhófs við meðferð máls stefnanda.

Hlutlæg bótaregla 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála

Stefnandi byggi á því að hann eigi rétt á bótum á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu sakamálalaga, sbr. nú 246. gr. Hann byggi á því að engu skipti þótt talið verði að aðgerðir lögreglu gagnvart honum hafi verið lögmætar og að fullt tilefni hafi verið til þeirra, enda sé bótaábyrgðin hlutlæg og rannsókn málsins á hendur honum hafi verið hætt.

Í 1. mgr. 246. gr. sakamálalaga komi fram að maður sem hafi verið borinn sökum í sakamáli eigi rétt til bóta skv. 2. mgr., m.a. hafi mál hans verið fellt niður. Litið hafi verið svo á að þetta eigi einnig við þegar rannsókn máls sé hætt samkvæmt 4. mgr. 52. gr. sakamálalaga, en ekki eingöngu þegar mál séu felld niður samkvæmt 145. gr. laganna. Í 2. mgr. 246. gr. komi fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða skv. IX.–XIV. kafla laganna séu skilyrði 1. gr. fyrir hendi. Þó sé tekið fram í síðari málslið 2. mgr. að fella megi bætur niður eða lækka þær hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á.

Það er mat stefnda að stefnandi hafi sjálfur valdið eða í það minnsta stuðlað að þeim aðgerðum sem lögregla greip til, ekki síst með því að hann sat sjálfur ölvaður undir stýri þegar lögreglu bar að. Með því hafi stefnandi sjálfur valdið þeim þvingunarráðstöfunum sem hann var beittur í framhaldinu. Í því sambandi hafi ekki þýðingu þótt stefnandi og enn ölvaðri félagi hans hafi borið um að stefnandi hefði ekki ekið, sbr. það sem áður hafi verið rakið. Stefndi telur því að fella skuli bætur stefnanda niður í samræmi við síðari málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Varakrafa um lækkun

Til vara krefst stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda. Varakrafan er sett fram í því tilviki að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að hin hlutlæga regla 246. gr. sakamálalaga eigi við þrátt fyrir það sem rakið hafi verið.

Að mati stefnda sé dómkrafa stefnanda of há og samræmist ekki dómafordæmum í sambærilegum málum. Handtaka stefnanda hafi verið nauðsynleg í því skyni að tryggja nærveru hans og koma í veg fyrir að sönnunargögnum yrði spillt. Það eigi jafnframt við um töku blóð- og þvagsýna úr stefnanda í þágu rannsóknar málsins, sem og vistun hans í fangaklefa þar til unnt var að taka skýrslur af honum og félaga hans, eins og rakið hafi verið. Aðstæður á vettvangi hafi verið þannig að lögreglu hafi verið rétt að gruna stefnanda um ölvunarakstur og það er mat stefnda að stefnandi hafi í það minnsta stuðlað að aðgerðunum. Það eigi að leiða til þess að bætur til hans verði lækkaðar, sbr. 2. mgr. 246. gr. sakamálalaga. Dæmdar bætur verði að endurspegla eðlilegt tjón stefnanda með hliðsjón af dómaframkvæmd í sambærilegum málum.

Rannsóknaraðgerðir lögreglu, bæði handtaka, líkamsrannsóknir og vistun í fangaklefa, hafi að mati stefnda verið nauðsynlegar í ljósi atvika og hvorki ólögmætar né saknæmar. Stefnandi hafi sjálfur stuðlað að þessum aðgerðum, eins og rakið hafi verið, og því beri að lækka dómkröfur stefnanda verulega, fari svo að dómurinn telji hina hlutlægu bótareglu 246. gr. sakamálalaga eiga við í málinu.

Stefndi mótmælir að öðru leyti öllum dómkröfum og málsástæðum stefnanda. Krafa hans um málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Aðfaranótt sunnudagsins 20. nóvember 2016 kom lögregla að stefnanda þar sem hann sat ölvaður undir stýri bifreiðar sem var utan vegar og óökufær. Stefnandi var þá ekki fullra 18 ára. Í farþegasætinu sat kunningi hans, yngri og enn ölvaðri. Þeir báru báðir að sá hefði ekið bifreiðinni. Vegna þessara aðstæðna handtók lögreglan þá báða og flutti á lögreglustöð. Þar gáfu þeir þvag- og blóðsýni og voru vistaðir í fangaklefa þar til áfengisáhrifin hefðu fjarað út þannig að taka mætti skýrslu af þeim. Eftir yfirheyrslu um hádegisbil sama dag þótti sýnt að stefnandi hefði ekki ekið bílnum. Kunningi hans greiddi síðan sekt sem honum var gerð vegna ölvunarakstursins.

Í þessu máli þarf að leysa úr því hvort uppfyllt séu skilyrði til þess að greiða stefnanda miskabætur vegna þessara atvika á grundvelli ákvæða sem eru nú í 246. gr. laga nr. 88/2002 um meðferð sakamála, svo og hvort hann hafi fyrirgert rétti sínum til bóta að hluta til eða að öllu leyti með því að hafa sjálfur stuðlað að aðgerðum lögreglu á hendur honum.

Samkvæmt lögum nr. 71/1997 verða menn sjálfráða þegar þeir verða 18 ára. Samkvæmt því er sérhver sem er ekki fullra 18 ára barn að lögum, burtséð frá líkamsþroska, vitsmunalegri getu og því að hann hegði sér á allan hátt eins og væri hann fullorðinn.

Samkvæmt 18. gr. áfengislaga nr. 75/1998 má ekki selja, veita eða afhenda áfengi þeim sem er yngri en 20 ára. Menn eru ekki á einu máli um það hvort menn geti sjálfir ákveðið að neyta áfengis 18 eða 20 ára.

Samkvæmt 68. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 má sá sem uppfyllir önnur skilyrði ákvæðisins aka bifreið þegar hann er fullra 17 ára og er þá enn að lögum barn að aldri. Í umferðarlögum er ekki gerður greinarmunur á ökumönnum eftir því hvort þeir eru yngri eða eldri en 18 ára. Samkvæmt 2. mgr. 47. gr. sömu laga getur lögregla fært ökumann til þvag- og blóðrannsóknar sé ástæða til að ætla að hann hafi brotið gegn ákvæðum laganna um bann við ölvunarakstri.

Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur sett verklagsreglur sem ber að fylgja við rannsókn á ölvunar- lyfja- og fíkniefnaakstri. Samkvæmt þeim skal lögreglan fylgja gátlista þegar grunur vaknar um ölvun við akstur en ökumaður er ekki staðinn að akstri. Þá á í fyrsta lagi að láta ökumann blása í öndunarprófsmæli og mælist meira en 0,45‰ í því sýni skal handtaka ökumann og færa hann til frekari rannsóknar. Sé ekki vitað hver hafi verið ökumaðurinn og fleiri en einn komi til greina skal handtaka þá báða og færa á lögreglustöð til frekari rannsóknar. Við mat á því hvort ölvaður maður í bíl sé grunaður um að hafa ekið honum skal líta til þess hvar hann sat í bílnum. Í þessum verklagsreglum eru einnig fyrirmæli um töku þvag- og blóðsýna af hinum grunuðu.

Þegar lögregluna bar að voru aðstæður þær að í bílnum sátu tveir ölvaðir ungir menn, annar í ökumannssætinu og hinn í farþegasæti frammi í og þeir báru að hann hefði ekið henni. Öndunarsýni sem þeir gáfu mældust hærri en viðmið í verklagsreglum lögreglunnar. Aðstæðurnar réðu því að grunur féll á stefnanda en framburður þeirra réð því að grunur féll á félaga hans. Við þessar aðstæður var ekki hægt að skera úr um það með fullkominni vissu hvor var ökumaðurinn.

Áfengismagn í öndunarsýni sem stefnandi gaf á vettvangi nam 0,8‰ og því lá fyrir grunur um brot gegn ákvæðum 2. eða 4. mgr. 44. gr., sbr. 45. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Það var því kominn fram rökstuddur grunur í skilningi 1. mgr. 90. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 um að stefnandi hefði gerst sekur um ölvun við akstur. Jafnframt þurfti að afla ótvíræðari sönnunargagna um áfengismagn í blóði og þvagi beggja hinna grunuðu og því voru uppfyllt skilyrði ákvæðis 90. gr. laga nr. 88/2008 fyrir því að handtaka stefnanda og félaga hans. Samkvæmt heimild í 2. mgr. 47. gr. umferðarlaga mátti lögreglan færa þá til blóð- og þvagrannsóknar.

Handtaka stefnanda, þau tilmæli að hann gæfi þvag- og blóðsýni og frelsissviptingin sem var nauðsynleg af því tilefni byggðist því á fullnægjandi lagagrundvelli og fullt tilefni var til að beita þessum úrræðum laganna.

Það ölvunarástand sem stefnandi hafði sjálfur komið sér í og það að hann sat við stýri bifreiðar sem hafði nýlega orðið óökufær vegna umferðaróhapps er því ástæða þess að grunur lögreglunnar féll á hann til jafns við félaga hans. Aðgerðir lögreglunnar, sem byggðar eru á fyrirmælum laga og verklagsreglum sem hún fylgir við rannsókn mála sem varða ölvunarakstur, dvöl stefnanda í fangaklefa og það að hann þurfti að gefa blóð- og þvagsýni voru sennileg afleiðing af því að hann sat ölvaður undir stýri á bifreið þegar lögregluna bar að.

Dómurinn telur stefnanda því sjálfan hafa valdið þeim þvingunarráðstöfunum sem lögregla beitti við þessar aðstæður. Framburður hans og félaga hans á vettvangi haggar því ekki. Dómurinn telur hann því hafa fyrirgert rétti sínum til bóta fyrir handtökuna sjálfa og fyrir að hafa þurft að gefa lífsýni sem voru nauðsynleg til rannsóknar málsins.

Samkvæmt framlögðum gögnum komu tveir lögreglumenn að stefnanda og félaga hans um nóttina en þriðji lögreglumaðurinn sá um að taka skýrslu af þeim uppúr hádegi þennan dag. Sá síðastnefndi bar að þegar hann kæmi á lögreglustöðina að morgni til þyrfti hann fyrst að kynna sér atvik þeirra mála sem þeir sem væru vistaðir í fangaklefa tengdust. Ef þeir væru yngri en 18 ára þyrfti jafnframt að boða foreldra þeirra á stöðina til þess að þeir væru viðstaddir skýrslugjöf barna sinna. Hann kvaðst hafa talið það eðlileg vinnubrögð að taka fyrst skýrslu af félaga stefnanda, enda hefðu þeir báðir borið að hann hefði ekið bílnum. Að því búnu hefði hann talið rétt að taka skýrslu af stefnanda.

Skýrslutöku af stefnanda lauk kl. 13.32 og hann var skráður út af lögreglustöðinni kl. 13.39. Frá því að hann var handtekinn kl. 04.40 um nóttina höfðu því liðið réttar níu klukkustundir. Þar af var hann í fangaklefa í sjö og hálfa klukkustund.

Stefnandi byggir á því að lögreglan hafi ekki gætt meðalhófs og frelsissvipting hans hafi varað lengur en nauðsynlegt var.

Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o.fl. skal að jafnaði ekki yfirheyra sakborning sem er talinn vera undir áhrifum áfengis eða annarra vímuefna. Það var því fyllilega eðlilegt að lögreglan biði þess að áfengisáhrifin hefðu runnið af stefnanda áður en skýrsla væri tekin af honum.

Þegar stefnandi var látinn blása í áfengismæli um það bil kl. 04.30 um nóttina mældust í öndunarsýninu 0,8 ‰ af áfengi. Miðað hefur verið við að áfengisáhrif fjari þannig út úr líkamanum að 15‰ brotni niður á hverri klukkustund. Samkvæmt þeim grófa mælikvarða hefði stefnandi verið allsgáður um kl. 10.00 um morguninn.

Lögreglumaðurinn sem var á rannsóknarvakt fyrir Breiðholt og Kópavog þennan dag bar að hann hefði hringt á lögreglustöðina um kl. 09.00 um morguninn til þess að athuga hvort einhver hefði verið handtekinn á hans svæði um nóttina. Honum hafi þá verið sagt að fjórir hefðu verið handteknir, þar af tvö ungmenni. Hann bar að ætíð væri tekin skýrsla af ungmennum á undan öðrum sem hefðu dvalið í fangaklefa yfir nótt og þyrftu að gefa skýrslu.

Þau gögn sem lögreglumaðurinn, sem kom á rannsóknarvaktina um morguninn, fékk til yfirlestrar í þessu máli voru ekki efnismikil og hlaut hann að sjá á skammri stundu hvert álitaefnið var. Hann sá jafnframt hversu mikið áfengismagn mældist í öndunarsýnunum sem stefnandi og félagi hans gáfu um kl. 04.30 um nóttina. Þótt ljóst hafi verið um morguninn að ekki yrði runnið af félaga stefnanda fyrr en um hádegi eða síðar var að mati dómsins ekki ástæða til þess að draga að taka skýrslu af stefnanda þar til að félagi hans hefði gefið skýrslu.

Að mati dómsins var unnt og rétt að taka skýrslu af stefnanda nokkru fyrr en gert var enda var faðir hans þá þegar kominn á lögreglustöðina þannig að ekki þurfti að draga skýrslutökuna af því að bíða þyrfti eftir forráðamanni hans.

Dómurinn telur hins vegar að athafnir lögreglunnar hafi ekki brotið gegn neinu þeirra ákvæða barnalaga, barnaverndarlaga né sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem stefnandi vísar til. Ölvunarakstur er dauðans alvara og á það ekkert síður við um akstur þeirra sem eru yngri en 18 ára en þeirra sem eldri eru. Til þess er að líta að ölvaður ökumaður á ekki einvörðungu á hættu að skaða aðra heldur einnig sjálfan sig. Í því ljósi voru afskipti lögreglunnar af ölvuðu ungmenni undir stýri sannarlega ekki ólögmæt afskipti af einkalífi barns.

Lögreglumaður greindi frá því fyrir dómi að á Íslandi væru fangar ætíð einir í klefa. Á þeim fangagangi þar sem stefnandi var vistaður hefði fyrirkomulagið verið þannig að útilokað var að tveir fangar mættust á ganginum. Jafnframt var athugað hver staðan væri á þeim sem sátu í fangaklefunum á 15 mínútna fresti með því að líta inn um glugga á klefahurðinni. Auk þess væri bjalla í klefanum þannig að fangi gæti hvenær sem væri kallað eftir fangaverði vanhagaði hann um eitthvað. Yfirleitt væri ljósið í klefanum slökkt þannig að auðveldara væri að sofa. Alltaf væri þar þó lítil ljóstýra. Hefðu fangaverðir sérstakar áhyggjur af einhverjum sem sæti í fangaklefa væri ljósið ekki slökkt.

Þótt stefnandi væri í þessar fáu klukkustundir í klefa á gangi þar sem einnig eru vistaðir fullorðnir menn átti hann aldrei á hættu að hitta þá eða dvelja í sama rými og þeir. Dómurinn telur það ekki vera fullnægjandi til þess að koma í veg fyrir að fólk sem er yngra en 18 ára samræmi framburð sinn að hafa það í ólæstum fangaklefa.

Ekkert liggur fyrir um það að lögregla hafi verið að rannsaka hugsanlegar rangar sakargiftir stefnanda á hendur félaga sínum heldur einvörðungu hvor þeirra, hann eða félaginn, hefði ekið bílnum í umrætt sinn. Ölvun við akstur getur að óbreyttum lögum ekki varðað við tveggja ára fangelsi og því var ekki þörf á því, skv. 1. mgr. 18. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, að hafa samband við barnaverndarnefnd áður en stefnandi gaf skýrslu.

Stefnanda var boðið að hafa verjanda sér við hlið við skýrslutökuna en þann rétt sinn kaus hann að nýta sér ekki. Faðir stefnanda var hins vegar með honum og því var hagsmuna hans við skýrslugjöfina fyllilega gætt.

Stefnandi hefur ekki heldur fært sönnur á það að lögregla og þeir sem voru með honum þegar hann gaf lífsýni hafi ekki í hvívetna komið fram við hann af virðingu og mannúð.

Að því virtu að stefnandi var heldur lengur vistaður í fangaklefa en þörf var á telur dómurinn miskabætur sem hann á rétt á úr hendi stefnda hæfilega ákvarðaðar 100.000 kr.

Þar eð fallist hefur verið að hluta til á kröfur stefnanda þykir rétt, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að láta hvorn aðila bera sinn kostnað af málinu.

Samkvæmt fyrirmælum 1. mgr. 248. gr. laga nr. 88/2008 hefur stefnandi lögbundna gjafsókn. Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, 2. janúar 2018, var honum veitt gjafsókn til að reka þetta mál fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður hans greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, O-kk-ef E-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 600.000 krónur.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M s o r ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 100.000 krónur með vöxtum, samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 20. nóvember 2016 til 22. janúar 2018, en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, O-kk-ef E-kk-ef, 600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.