E-2233/2020

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð þess, þann 26. mars sl., var höfðað með stefnu, birtri 2. apríl 2020, af stefnanda A, [...], á hendur stefndu, B, [...]. Stefnandi krefst þess að ógiltur verði með dómi samningur stefnanda og stefndu, dags. [...]. mars 2018, þar sem stefnandi afsalaði sér helmings eignarhlut í fasteigninni M, fnr. [...], til stefndu, án endurgjalds.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar af stefndu að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Stefnda krefst sýknu af dómkröfum stefnanda.

Þá krefst stefnda málskostnaðar af stefnanda að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Ágreiningsefni og málsatvik

Ágreiningur málsaðila, sem voru í sambúð en slitu samvistum vorið 2018, snýr að samningi þeirra gerðum um það leyti, þar sem stefnandi afsalaði að fullu til stefndu skráðum 50% eignarhlut sínum á móti 50% hlut stefndu í fasteign þeirra að M, sbr. fyrirliggjandi kaupsamning þeirra, dags. [...]. mars 2018, þannig að stefnda varð þá eftirleiðis ein eigandi fasteignarinnar. Á móti kom að stefnda tók við þessi kaup ein við áhvílandi fasteignaláni á eigninni frá LSR, að fjárhæð 36.761.919 krónur, en fram til þess tíma hafði hún verið aðalskuldari lánsins en stefnandi til vara.

Stefnandi gerir þá kröfu í málinu að umræddur samningur, sem sé honum bersýnilega afar óhagfelldur, verði ógiltur með dómi, þar sem hann hafi þá ekki verið þannig á sig kominn að hann geti talist hafa haft löggerningshæfi til að ráðstafa slíkum hagsmunum, en stefnda, sem eigi með honum tvö börn, hafi þá fært sér í nyt bágar aðstæður hans. Af hálfu stefndu er krafist sýknu og því hafnað að stefnandi hafi þá ekki getað borið fullt skynbragð á málið enda hafi gerningurinn snúið að því að rétta hennar hlut, en stefnda hafi í raun átt fasteignina og lagt til því sem næst allt fjármagn.

Geta ber þess að varakröfu, þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu þeirri sem stefnandi gerði einnig í málinu var vísað frá dómi með úrskurði, dags. [...]. september 2020, og koma þeir þættir málsins sem að þeim kröfum snúa því ekki umfjöllunar hér. Hvað varðar óumdeild málsatvik, þá liggur fyrir að málsaðilar hófu sambúð sína í kringum áramótin 2007- 2008 og flutti stefnandi þá inn í íbúð stefndu að N í Reykjavík, sem hún þá átti og hafði búið í frá árinu 2006. Stefnda festi kaup á sinni fyrstu íbúð 1999 og var íbúðin á N hennar þriðja fasteign. Málsaðila greinir á um hversu samtvinnaður fjárhagur þeirra var á sambúðartímanum á N, sem stóð fram á haustið 2013, en þau héldu þar saman heimili og eignuðust þá tvö börn sín saman, árið 2009 og 2010, en fyrir átti stefnda eitt barn.

Með kaupsamningi, þann [...]. september 2013, afréðu málsaðilar að flytja í stærra húsnæði og keyptu þau þá saman [...] að M, fastanúmer [...]. Í umræddum kaupsamningi eru þau hvort um sig skráð helmingseigendur að fasteigninni, en kaupverð eignarinnar er þar skráð 34.900.000 krónur. Málsaðilar bjuggu svo saman í M þar til slitnaði upp úr sambúð þeirra vorið 2018 og þau gerðu þann kaupsamning, dags. [...]. mars 2018, sem stefnandi krefst hér ógildingar á.

Tildrögum sambúðarslitanna er lýst svo að þann [...]. febrúar 2018 hafi stefnandi viðurkennt fyrir stefndu langvarandi fíkniefnaneyslu sína sem hún kveðst hafa verið grunlaus um fram til þess sem orsök fyrir versnandi hag stefnanda þá síðustu árin, en stefnandi hafi þá jafnframt viðurkennt að neyslan hefði kostað þau verulega fjármuni. Á þessum tíma dvöldu þau fjölskyldan heima hjá foreldrum stefndu þar sem hús þeirra að M var tímabundið óíbúðarhæft vegna framkvæmda í húsinu er þá stóðu yfir. Eftir þetta áfall fer stefnandi af heimili foreldra stefndu og dvelur þá einn í M. Málsaðilar fara síðan saman til fasteignasala og gera kaupsamning þann sem um er deilt í málinu, dags. [...]. mars 2018. Þá liggur fyrir að daginn eftir fer stefnandi svo til innlagnar á sjúkrahúsið Vog til að reyna að ráða bót á fíkn sinni. Greinir aðila mjög á um ástand stefnanda á þessum tíma sem og um það hvenær þau hafi slitið sambúð sinni. Stefnandi vísar til þess að hann hafi þá verið í mjög slæmu ástandi og ekki hæfur til þess að framkvæma stóra fjármálagerninga en hafi látið til leiðast að áeggjan stefndu til þess að tryggja öryggi fjölskyldunnar við þessar aðstæður. Stefnda vísar hins vegar til þess að þarna hafi ástand stefnanda verið orðið mjög stöðugt. Hann hafi verið í fullu starfi og virkur í samfélagsumræðu, m. a. í fjölmiðlum, og verið þess fýsandi að leiðrétta eignaskráninguna á fasteigninni. Hvað varðar sambandsslitin þá liggur fyrir staðfesting á samkomulagi hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu um forsjá, lögheimili og meðlag, dags. [...]. júní 2018, þar sem meðal annars er tilgreint að sambúð málsaðila hafi verið slitið þann [...]. mars. 2018. Stefnandi leggur hins vegar áherslu á það að umrætt samkomulag hafi verið gert í apríl og hann enn talið sig vera í sambúð með stefndu þegar þau ráðstöfuðu hinni umdeildu fasteign [...]. mars 2018. Málsaðila greinir í málinu mjög á um það hvort sá gerningur geti talist eðlilegur miðað við aðstæður þeirra, sem þau greinir mjög á um, eins og hér verður nú rakið.

Stefnandi leggur þá sérstaka áherslu á það að við kaupin á M, haustið 2013, hafi aðilar hvor um sig lagt sitt af mörkum. Þannig hafi stefnda lagt til útborgun eftir sölu hennar á N, en stefnandi hafi lagt til veð í fasteign föður síns. Það veð hafi svo verið tryggt með veði í föðurarfi stefnanda gagnvart eiginkonu föður stefnanda. Veð þetta hafi verið sett til tryggingar á um þriggja milljóna króna láni sem stefnandi og stefnda hafi tekið til að kaupa framangreinda fasteign að M.

Stefnandi vísar einnig til þess að á sambúðartímanum hafi tekjur bæði stefnanda og stefndu verið breytilegar og þau bæði séð fyrir heimilinu, en þó í mismiklum mæli eftir tímabilum. Stefnda hafi verið tekjulítil meðan hún hafi lagt stund á nám í HÍ árin 2009– 2011 og þá hafi hún misst starf sitt í [...] 2009 og hafi stefnda því stundum haft minni tekjur en stefnandi. Það hafi því verið misjafnt hvort stefnandi eða stefnda hafi verið fyrirvinna heimilisins á sambúðartíma. Hafi stefnandi lagt til sameiginlegs heimilisreksturs þeirra bæði með tekjum og með vinnuframlagi sínu við heimilið, hvort sem um ræðir barnauppeldi eða þá framkvæmdir í fasteigninni að M.

Stefnandi bendir á að þótt tekjur hans hafi stundum verið lægri en stefndu á sambúðartímanum hafi hann jafnan tekið þátt í rekstri heimilisins, t. d. með greiðslu afborgana lána, við barnauppeldi og önnur heimilisstörf. Stefnandi hafi m. a. lagt sitt af mörkum til sameiginlegs fjárhags þeirra með því að sinna framkvæmdum í kjallara fasteignar þeirra. Þetta hafi verið gert til að mögulegt væri að hafa leigutekjur af þeim hluta hússins. Vorið 2017 hafi stefnandi og stefnda enn staðið í framkvæmdum og í sameiningu endurnýjað fyrrnefnt leiguhúsnæði í kjallara í því skyni að hafa meiri leigutekjur af því. Þá hafi þau sameiginlega verið skráð fyrir lánum að baki M og staðið saman að endurfjármögnun lána haustið 2017. Við þá endurfjármögnun hafi málsaðilar greitt sameiginlega fyrir viðgerð á þaki, greitt upp yfirdráttarheimildir og bílalán, endurnýjað eldhús, málað, skipt um gólfefni og gert ýmsar endurbætur á fasteigninni, bæði með vinnu og kaupum á lausafé. Allt þetta hafi þau gert saman og það hafi orðið til verðmætaaukningar fyrir fasteignina M. Síðan stefnandi og stefnda slitu samvistum í febrúar 2018 hafi stefnda notið góðs af því að búa í fasteign- inni, án stefnanda, hún haft afnot sameiginlegrar bifreiðar þeirra, og haft í sínum umráðum megnið af innbúi og lausafé er stefnandi og stefnda hafi aflað í sameiningu.

Í mars 2018 hafi stefnandi glímt við versnandi fíknisjúkdóm um skeið. Samskipti stefnanda og stefndu hafi verið slæm og stefnandi séð fram á sambandsslit með tilheyrandi erfiðleikum fyrir hann og börn hans og stefndu. Þessu hafi stefnandi viljað forða og hann verið stefndu háður um það hvernig þeim málum myndi lykta. Þann [...]. mars 2018 hafi hann afsalað eignarhlut sínum í M, endurgjaldslaust til stefndu, að hennar frumkvæði. Í þeim samningi milli aðila hafi komið fram að kaupverðið væri greitt með yfirtöku áhvílandi láns við LSR, að fjárhæð 36.761.919 krónur. Kaupandi hafi fyrir verið aðalskuldari lánsins en seljandi aukalántaki svo hún hafi þá ein orðið skuldari lánsins. Fasteignamat hafi verið skráð, í umræddum kaupsamningi, 54.450.000 krónur og brunabótamat 59.400.000 krónur. Að frádregnum skuldum sem hvílt hafi á eigninni, þ. e. 36.761.919 krónum, megi reikna út að hagnaður af sölu hennar hefði verið að lágmarki 16.688.081 króna. Stefnandi telji þó að markaðsvirðið hafi verið umtalsvert meira á þeim degi sem samningurinn á milli aðila var gerður.

Þann [...]. mars 2018 hafi stefnandi svo lagst inn á sjúkrahúsið Vog. Samkvæmt vottorði frá lækni þar, sem meðhöndlað hafi stefnanda, hafi hann glímt við alvarlegan fíknisjúkdóm um nokkurt skeið í aðdraganda þess löggernings sem hér sé um deilt. Þá hafði stefnandi notað fíkniefni daglega í hálft ár og misst stjórn á neyslu þeirra. Stefndu hafi verið kunnugt um þessi vandamál stefnanda og haldi stefnandi því fram að hún hafi notfært sér þessar aðstæður og bágindi hans, sér til hagsbóta, sem leitt hafi til þess að hann hafi síðan framkvæmt umræddan löggerning svo sem gert hafi verið.

Stefnda fellst ekki á framangreindar skýringar og áherslur stefnanda. Vísar stefnda til þess að hún hafi ein verið skráð fyrir áhvílandi veðláni meðan aðilar bjuggu saman í íbúð hennar á N fyrstu sex ár sambúðarinnar. Þá hafi stefnda einnig átt fyrir bifreið, [...] árg. 2004, sem keypt hafi verið árið 2007. Því sé mótmælt að fjárhagur aðila hafi verið samtvinnaður frá upphafi. Stefnandi hafi verið eignalaus við upphaf sambúðar og þá skuldað um og yfir 2,5 milljónir króna. Um hafi verið að ræða yfirdráttarskuld með háum vöxtum en stefnandi hafi þá ekkert lánstraust haft í bönkum og því átt erfitt með að gera skuldina upp með hagstæðara láni. Að tilstuðlan stefndu hafi hann náð samningi við [...] um niðurgreiðslu skuldarinnar með útgáfu veðskuldabréfs, dags. [...]. febrúar 2008, til fimm ára, að fjárhæð 2.640.000 krónur með veði í fasteign stefndu. Með því hafi vextir skuldarinnar lækkað um helming. Stefnandi hafi síðan greitt af láninu og það verið uppgreitt í febrúar 2012.

Frá útgáfu skuldabréfsins og fram til uppgreiðslu þess hafi greiðslur stefnanda af láninu numið að meðaltali um 55 þúsund krónum á mánuði. Að öðru leyti hafi hann tekið einhvern þátt í greiðslu reikninga vegna fasteignarinnar, er allir hafi verið á nafni stefndu og greiddir af henni, en greiðslubyrði hans verið þung vegna hins eldra láns. Á þessum tíma hafi stefnda greitt alla reikninga heimilisins, af fasteigninni, bifreið sem hafi verið í hennar eigu og stefnandi einnig notað, sem og leikskólagjöld eftir að börn aðila fæddust. Að auki hafi stefnda verið með greiðslukort sem hún hafi notað í þágu heimilisins. Sjá megi af kortayfirlitum að drjúgur hluti heimilisútgjalda hafi verið greiddur með því korti sem og öll stærri útgjöld. Sjá megi af skattframtölum að tekjur aðila á þessum tíma hafi verið nokkuð svipaðar, en engu að síður hafi það þó verið stefnda sem hafi greitt meirihluta allra útgjalda heimilisins á þessum tíma. Mikill tekjumunur hafi svo síðan verið á aðilum lengst af á sambúðartímanum og hafi stefnda lengstum haft mun meiri tekjur en stefnandi á tímabilinu. Sjá megi af skattframtölum frá árunum 2013– 2017 að tekjur stefnanda hafi þá verið verulega lægri en tekjur stefndu og tekjur hans þá að talsverðu leyti fengnar af atvinnuleysisbótum.

Af hálfu stefndu sé því mótmælt að hún hafi verið tekjulítil árin 2009– 2011. Hún hafi ekki heldur verið við nám í HÍ þá. Stefnda hafi verið með stöðugar tekjur ogaðeins tvö ár af þeim um tíu sem sambúðin hafi varað hafi hún verið með lægri tekjur en stefnandi, þ. e. árin 2009 og 2011. Stefnda hafi verið í fæðingarorlofi [...] 2009 og aftur frá [...] 2010 fram í [...] 2011. Haustið 2011 hafi stefnda verið í námi við HÍ og fengið greidd námslán vegna annarinnar í janúar 2012. Þá sé ekki rétt að stefndu hafi verið sagt upp í [...] 2009, en þá hafi eldra barn aðila fæðst og stefnda verið í fæðingarorlofi allt það ár. Í [...] 2010 hafi stefndu verið sagt upp störfum þegar hún ætlaði að snúa til starfa aftur úr fæðingarorlofi og hún þá verið án atvinnu í [...] mánuði eða þar til í [...] 2010, þegar hún hafi hafið störf hjá C. Þá fjóra mánuði hafi hún fengið greidd laun í fjóra mánuði í uppsagnar- fresti í uppgjöri frá fyrri vinnuveitanda auk annarra greiðslna sem hún hafi átt rétt á, t. d. greiðslna vegna aukavinnu og því ekki komið til þess að hún væri án tekna 2010.

Þar að auki hafi stefnda áfram annast barn þeirra fram í maí 2010 þegar hún hafi fengið starf hjá C. Þar hafi hún starfað þar til annað barn aðila fæddist í nóvember 2010. Stefnda hafi því aftur verið í fæðingarorlofi frá [...] 2010 og fram á [...] 2011, en þá hafi hún fengið [...] styrk til þess að starfa sem [...] um tíma í [...] og dvalist þar frá [...] og fram í [...] 2011. Í september 2011 hafi stefnda svo hafið nám við HÍ og átt rétt á námslánum. Veturinn 2011– 2012 hafi stefnda fengið um 1,5 milljónir króna greiddar út í námslán sem farið hafi í að framfleyta heimilinu. Lánið standi nú í um tveimur milljónum króna. Í [...] 2012 hafi stefndu boðist 50% starf við upplýsingamál fyrir D, sem hún hafi sinnt fram í [...] 2012 meðfram námi og barnauppeldi og hún fengið um 1,7 milljónir króna fyrir þá vinnu, eins og sjá megi af skattframtölum. Frá [...] 2012 hafi stefnda síðan starfað sem [...] í E.

Á sambúðartímanum hafi stefnandi hins vegar oft misst vinnu. Í febrúar 2011 hafi honum verið sagt upp starfi hjá F og liðið meira en hálft ár þar til hann hafi fengið starf að nýju og þá hlutastarf á G, er hafi verið fullt starf um níu mánaða skeið þar til honum hafi verið sagt upp þar. Eftir það hafi stefnandi ekki fengið fullt starf sem launamaður fyrr en í desember 2017, þegar hann hafi verið ráðinn [...] H. Haustið 2013 hafi stefnandi fengið hlutastarf sem verktaki hjá I. Þar hafi verkefnin aukist um tíma en í júlí 2015 hafi verktakasamningi hans við félagið verið slitið. Hafi hann fengið greiddar atvinnuleysisbætur að hluta árin 2013, 2015 og 2017. Árið 2016, þegar tekjur stefnanda hafi alls numið tæpum 2,7 milljónum króna, hafi hann engar aðrar tekjur haft en atvinnuleysisbætur. Eins og hann hafi greint stefndu frá árið 2018 hafi hann á þessum tíma verið farinn að neyta fíkniefna í verulegum mæli, sem vísast hafi haft áhrif á tekjugetuna og skert framlög til verðmætaaukningar og heimilisreksturs.

Við kaup á M hafi þau bæði verið skráð sem helmingseigendur þrátt fyrir að báðum hafi verið ljóst að sú skráning væri ekki rétt og þau hafi oft rætt um það. Hafi stefnandi verið því sammála að hann væri ekki helmingseigandi að eigninni enda hafi það verið stefnda er lagt hafi fram allt fjármagn til kaupanna. Ástæður skráningar hafi verið þær helstar að kaupin hafi verið gerð í flýti, afla hafi þurft greiðslumats og ekki gefist tími til að fara yfir fjármál heildstætt. Þá hafi stefnda haft væntingar um að stefnandi myndi á komandi árum með framlagi eignast hlut í fasteigninni þótt hann væri þá tekjulítill. Hafi stefnda vonast til að úr rættist og vinnumál stefnanda myndu breytast til hins betra og hann þannig síðar geta lagt eitthvað til kaupanna. Með skráningu stefnanda sem meðeiganda hafi einnig fengist lækkun stimpilgjalda við þinglýsingu þar sem stefnandi hafði ekki áður verið skráður fyrir fasteign.

Fjármögnun kaupanna hafi farið þannig fram að stefnda hafi selt fasteign sína að N og 5,5 milljónir króna komið út úr því, sbr. bréf til [...], dags. [...]. ágúst 2013. Á kauptíma fasteignarinnar hafi stefnda verið í fullu starfi og með öruggar tekjur en stefnandi atvinnulaus hluta ársins en verið í 50% starfi sem verktaki þegar kaupin hafi farið fram, sbr. skattframtal 2013. Til að tryggja kaupin og greiða kostnað þeim tengdan og flutningum hafi stefnda gengið á séreignarsparnað sinn sem hún hafi safnað frá 2004 og tekið af honum um tvær milljónir króna sem samsvarað hafi rúmri milljón útborgaðri. Sé getið um þetta í tölvupósti til [...] þegar reynt hafi verið að greiða fyrir láni þaðan. Stefnda hafi því lagt til fé við kaupin sem samsvari 5,5 milljónum króna sem fengist hafi fyrir íbúð hennar og tvær milljónir króna er fengist hafi við útgreiðslu séreignarsparnaðar. [...] hafi gert kröfu um viðbótarlán með veði og úr orðið að veð hafi verið fengið í fasteign föður stefnanda og konu hans. Stefndu hafi þá staðið til boða lánsveð frá foreldrum sínum, en stefnandi sótt fast að útvega veðið, sem stefnda hafi sýnt skilning, enda hafi hann ekki lagt neitt fjármagn til kaupanna, sbr. fyrirliggjandi gögn um samskiptin. Hafi eiginkona föður stefnanda gert kröfu um að stefnandi undirritaði yfirlýsingu um að gengið yrði á föður arf hans, stæði hann ekki í skilum með lánið, en foreldrar stefndu hafi hins vegar verið tilbúin að láta þeim í té veð í sinni eign án skilyrða. Hafi svo lán þetta, er tekið hafi verið með veði í fasteign föður stefnanda, verið greitt hraðar niður en önnur lán, vegna þeirra skilyrða sem sett hafi verið fyrir lánsveðinu. Hafi það verið greitt niður með séreignarsparnaði stefndu og framlög hennar til þessa láns verið um 2.330.000 krónur. Árið 2014 hafi stefnda byrjað að nýta heimild til að leggja séreignarsparnað sinn inn á íbúðarlán og hafi rúmar tvær milljónir króna verið greiddar inn á lán til ársins 2018. Fyrstu árin hafi séreignarsparnaðurinn verið greiddur inn á þetta viðbótarlán. Þá hafi stefnda fengið leiðréttingu verðtryggðra fasteignalána vegna N sem greidd hafi verið inn á íbúðarlán 2014 og numið 1.783.147 krónum.

Eftir að M var keypt haustið 2013 hafi verið gerðar minni háttar breytingar í kjallara hússins vegna útleigu hans. Settur hafi verið upp einfaldur veggur í stiga, en sú vinna tekið um einn dag og unnin af stefnanda og félaga hans. Aðrar smávægilegar breytingar hafi verið gerðar en engar meiri háttar framkvæmdir farið fram. Vorið 2017 hafi svo verið farið í frekari framkvæmdir í kjallara í því skyni að gera húsnæðið íbúðarhæft og skipulagi kjallarans þá verið nokkuð breytt. Stærstan hluta vinnunnar í þessum framkvæmdum hafi faðir stefndu sinnt og hafi unnið alls um 150 vinnustundir í kjallaranum. Hafi stefnandi ætlað sér að taka þátt í því verki en úr því ekki orðið þar sem hann hafi þá tekið talsvert af vöktum sem [...]. Það hafi verið faðir stefndu er rifið hafi niður veggi vegna breyttrar herbergjaskipunar en stefnandi hafi lítillega aðstoðað við það á meðan stefnda hafi sinnt heimilinu. Faðir stefndu hafi séð um að sparsla í veggjar för, um múrbrot, vinnu við lagnir vegna nýs vasks, vinnu við að múra í gólf og veggi, pússa og mála veggi og loft, fjarlægja skáp í einu herbergi og leggja þar flísar, leggja gólfflísar í eldhúsi, setja upp eldhúsinnréttingu og koma fyrir vaski og eldavél auk þess sem sett hafi verið upp gereft og hurð í íbúðinni. Verk þetta hafi að hluta til verið fjármagnað með láni sem faðir stefndu hafi veitt henni, um 130 þúsund krónur, og hún greitt lánið með millifærslum til hans í júlí– október 2017.

Árið 2017 hafi stefnda ákveðið að endurfjármagna húsnæðislánið, en hún hafi átt rétt á lífeyrissjóðsláni á betri kjörum en það eldra. Þá hafi komið til þrýstingur frá föður stefnanda um að greiða upp eftirstöðvar viðbótarlánsins, sem hafi verið með veði í húsnæði hans, en það hafi að mestu verið greitt með séreignarsparnaði stefndu. Á þessum tíma hafi fjárhagurinn verið orðinn erfiður. Stefnandi hafi verið atvinnulaus [...] 2016 og stofnað til mikilla yfirdráttarskulda og skulda við skattyfirvöld árin 2015, 2016 og 2017 vegna verktakavinnu, svo milljónum skipti. Hafi stefnda þurft að hækka yfirdrátt sinn vegna stöðunnar, til að standa straum af rekstri heimilisins og fasteignarinnar. Við endurfjármögnun hafi áhvílandi skuldir á húsnæðinu hækkað um meira en 10 milljónir króna og talsverður hluti farið í að greiða yfirdráttarskuldir sem síðar hafi komið í ljós að hafi einnig verið tilkomnar, með beinum eða óbeinum hætti, vegna fíkniefnaneyslu stefnanda. Þá hafi um 1,2 milljónir króna farið í að greiða skattaskuld stefnanda auk þess sem bílalán hafi verið greitt upp með láninu. Um þrjár milljónir hafi farið í að greiða yfirdráttarskuldir beggja, en að auki hafi verið haldið eftir þremur milljónum króna er fara hafi átt í nauðsynlegar framkvæmdir á húsnæðinu auk þess sem hluti af lánsfénu hafi farið í að laga þakið. Skipulagning framkvæmda á miðhæðinni hafi hafist haustið 2017 og stefnda í öllum meginatriðum séð ein um það.

Í janúar 2018 hafi hafist framkvæmdir í húsinu en stefnda þá verið grunlaus um þá neyslu sem stefnandi hafi þá verið kominn í og hann hafi lýst síðar. Hinn 12. janúar 2018 hafi stefnda farið ásamt börnum aðila í orlofshús og stefnandi þá ætlað að hefja niðurrif eldri innréttinga meðan þau væru þar. Þegar lítið hafi heyrst af framkvæmdum hafi faðir stefndu farið í M og þá orðið ljóst að mjög illa gengi við framkvæmdir. Úr hafi orðið að hann hafi komið til aðstoðar við verkið enda húsnæðið þá orðið óíbúðarhæft að mestu. Hafi verið útilokað að hafa börnin búsett þar eins og staðan hafi verið og stefnda því flutt með börnin heim til foreldra sinna [...]. janúar 2018. Eftir þetta hafi faðir stefndu að mestu sinnt framkvæmdum í húsinu en stefnandi átti afar takmarkaðan þátt í þeim, enda hafi hann á þessum tíma neytt fíkniefna daglega.

Þann [...]. febrúar 2018 hafi stefnda verið í vinnu þegar faðir hennar, sem hafi verið við störf í M, hafi hringt í hana og sagt stefnanda vera með óráði og að hún yrði að koma strax. Hafi stefnandi verið mjög ruglaður og stefnda haft miklar áhyggjur af þessu ástandi hans. Hafi hún þá reynt að ná sambandi við geðlækni, sem stefnandi hafi gengið til vegna þunglyndis, en hann hafi um langt skeið talið stefndu trú um að það væri það sem helst hrjáði hann og gerði það að verkum að hann ætti oft erfitt með sig. Hafi stefnandi, eins og síðar hafi komið í ljós, á þessum tíma þá verið sokkinn í daglega neyslu kókaíns og það haft augljós áhrif á þátttöku hans í framkvæmdunum, sem hafi verið engin. Hafi stefnda þó verið grunlaus um neysluna á þessu tímamarki.

Hafi stefnda farið með stefnanda heim til foreldra sinna þar sem hann hafi sofið heila helgi. Eftir þetta hafi hann engan þátt tekið í framkvæmdunum, að undanskildum [...]. febrúar, þegar aðilar hafi tekið til í stofunni, og [...]. febrúar, þegar hann hafi múrað upp í eitt gat í eldhúsi. Eins og ljósmyndir sýni hafi það þó verið langt í frá fullgert og miðhæð hússins í raun aðeins verið fokheld á þessum tíma.

[...]. febrúar 2018 hafi stefnandi svo tjáð stefndu að hann hefði verið í mikilli fíkniefnaneyslu og eytt milljónum króna í neysluna á sambúðartíma þeirra. Stefnda hafi ekki getað flutt aftur í M fyrr en í apríl 2018, þegar framkvæmdum þar hafi verið lokið, og hún búið með börn þeirra hjá foreldrum sínum fram að því. Sá hluti lánsfjárins sem fengist hafi við endurfjármögnun fasteignarinnar og ætlaður hafi verið til endurbóta á eigninni hafi ekki dugað til að ljúka þeim. Farið hafi svo að móðir stefndu hafi lánað henni um 1,9 milljónir króna svo ljúka mætti framkvæmdunum í eldhúsi, á gangi og í stofu og skuldi stefnda móður sinni enn um 1,4 milljónir króna.

Eftir að aðilar slitu samvistum hafi stefnda tekið við öllum skuldbindingum varðandi fasteignina að M og greiðslu allra lána sem á húsinu hafi hvílt. Sama hafi gilt um bílalán sem tekið hafi verið vegna kaupa á bifreið í [...] 2015, sem greitt hafi verið upp með láninu frá LSR á árinu 2017, en það hafi þá numið um 800 þúsund krónum. Nokkrum vikum fyrir sambúðarslitin hafi stefnda greitt 220 þúsund krónur vegna viðgerðar á bílnum, en ári áður hafi hún einnig greitt 200 þúsund króna reikning vegna bílaviðgerðar. Hafi raðgreiðslusamningar við [...] verið gerðir til að greiða báðar þessar viðgerðir og stefnda greitt þá. Það hafi því talsverð kvöð falist í að halda áfram rekstri bifreiðarinnar, en ljóst að fjárhagsstaða stefnanda hafi ekki leyft að hann greiddi stefndu þann hluta lánsins á bílnum sem hvílt hafi á húseigninni og tæki við 230 þúsund króna bílviðgerð og hann því verið ófær um að taka við rekstri bílsins.

Fljótlega eftir flutning fjölskyldunnar í M, árið 2013, hafi stefnandi farið að dvelja á kvöldin á bar í nágrenninu og gefið þær skýringar að hann þyrfti frið frá fjölskyldunni til að geta sinnt verktakavinnu sinni við skrif. Augljóst megi vera að um þetta leyti hafi hann hafið neyslu ólöglegra efna í umtalsverðum mæli, eins og hann hafi síðar viðurkennt. Stefnda telji að neysla stefnanda á ólöglegum efnum hafi átt sér stað meirihluta sambúðartímans, jafnvel allan tímann og hafi hún vitni að neyslu hans á kannabisefnum frá árinu 2008, þegar hún hafi gengið með eldra barn þeirra. Hafi þetta haft veruleg áhrif á fjárhagsstöðu stefnanda og gert að verkum að hann hafi lítið lagt til heimilisrekstursins stóran hluta sambúðartímans og stofnað til ýmissa skulda.

Þá hafi stefndu ekki reynst unnt að fá upplýsingar frá stefnanda um fjárhagsstöðu hans, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir, sem síðar hafi skýrst af því hversu háum fjárhæðum hann hafi eytt í kaup á fíkniefnum. Hafi stefnda verið farin að sjá alfarið um dagleg útgjöld heimilisins eftir að flutt hafi verið í M og á árinu 2016 hafi þau næstum alfarið hvílt á henni á meðan stefnandi hafi safnað yfirdráttarskuldum og ekki hirt um að greiða skatta er tengst hafi verktakavinnu hans. Sumarið 2015 hafi komið í ljós skattaskuld hans upp á hátt í 1,5 milljónir króna sem stefndu hafi ekki verið kunnugt um. Sumarið 2016 hafi stefnandi svo aftur upplýst um skattaskuld upp á 1,5 milljónir króna, greiðslukortaskuld 800 þúsund krónur og 1,5 milljóna króna yfirdrátt. Hafi stefnda verið grunlaus um þessar háu skuldir. Í ljós hafi komið að stefnandi hafi svo ekki greitt eftir samningum sem gerðir hafi verið og hótanir borist frá skattyfirvöldum í mars 2017 um fjárnám í eignarhluta að M sem hann hafi verið skráður fyrir. Hafi stefndu tekist að koma í veg fyrir þær innheimtuaðgerðir og verja fasteignina. Á þeim tíma hafi jafnframt farið fram umræða þeirra um mikilvægi þess að skráningu eignarinnar væri breytt, til þess að verja þessa eign stefndu, sem hún sannanlega hefði fjármagnað sjálf, en ekkert hafi þá orðið úr því. Endurfjármögnun fasteignarinnar hafi svo farið fram í kjölfarið, og þá verið tekið lán úr lífeyrissjóði stefndu, sem fyrr segir. Aldrei hafi því verið fjárhagsleg samstaða með aðilum eftir að M hafi verið keypt, og varla áður heldur, enda stefnandi þá verið að greiða upp skuld þá sem hann hafi verið í við upphaf sambúðar. Hafi stefnda margreynt að fá hann til að upplýsa um fjárhagsstöðu sína og til samstarfs um fjármál heimilisins en án árangurs og hafi fjárhagur því verið aðskilinn. Hafi stefnda allan sambúðartímann verið með traustar tekjur en tekjur stefnanda ótraustar. Þá hafi umönnun barnanna oft hvílt á stefndu einni á þessum tíma þar sem stefnandi hafi unnið óreglulegan vinnutíma og oft sinnt vinnu á kvöldin og þá komið í hlut stefndu að sinna börnunum að lokinni dagvinnu sinni. Varðandi innbúið í M þá hafi stefnda reynt að fá stefnanda til þess að taka eitthvað af því en hann þá ekkert viljað fá af því. Hluti séreignarsparnaðar sem stefnda hafi síðan tekið út við flutningana í M hafi farið í það að greiða kostnað vegna flutninganna og þau húsgögn sem þurft hafi vegna nýrra aðstæðna og hafi þetta mikið til verið greitt með greiðslukorti stefndu og þau því í reynd verið hennar eign.

Fjárhagur málsaðila hafi því að meginstefnu til ekki verið sameiginlegur þar sem stefnandi hafi leynt sínum fjárhag svo árum skipti og stefnda ekki haft aðgang að réttum upplýsingum um stöðu hans þrátt fyrir óskir þar um. Hafi stefnda ein þurft að bera ábyrgð á öllum fjárskuldbindingum, varðandi húsnæðið, bifreið og annað. Hafi hún haft til þess tekjur og fyllilega ráðið við greiðslubyrði. Tekjur sem runnið hafi inn á reikning stefndu vegna útleigu hafi verið á bilinu 130– 170 þúsund krónur á mánuði, og nýttar til að greiða af veðlánum, en eftir að fasteignin hafi verið endurfjármögnuð hafi stefnandi millifært leigutekjurnar á stefndu, er nýtt hafi þær til greiðslu afborgana. Allan tímann, meðan leigutekjur hafi fallið til, hafi stefnda greitt fjármagnstekjuskatt af þeim, þar sem reglan sé sú að tekjuhærri aðili fasteignar í útleigu fái álagninguna.

Þegar stefnandi hafi upplýst stefndu í febrúar 2018 um fíkniefnaneyslu sína hafi hann einnig tjáð henni að hann hefði safnað nokkurra milljóna króna neysluskuld og að hann skuldaði einnig fíkniefnasölum fé. Hafi stefnda fengið áfall og óttast mjög um öryggi sitt og barna sinna. Hafi stefnda haft verulegar áhyggjur af því að eignin í M væri í hættu vegna skulda sem stefnandi hefði stofnað til í fíkniefnaneyslu sinni og einnig óttast að handrukkarar kæmu á heimili hennar og barna hennar. Stefnandi hafi m. a. farið ásamt föður sínum heim til fíkniefnasala til að greiða skuldir upp á hundruð þúsunda króna. Á þessu tímabili hafi hún óskað eftir því við stefnanda að eignaskiptingin, þ. e. skráningin á M, yrði leiðrétt til samræmis við það sem þau hefðu ávallt rætt um, en sambúðarslit þeirra hafi einnig orðið á þessu tímamarki og ljóst að ganga þyrfti til uppgjörs og leiðréttingar skráningarinnar einnig af þeim sökum. Hafi stefnandi samþykkt það, í ljósi þess hvernig stofnað hefði verið til eignarinnar, og að um þetta hefði ávallt verið rætt með þessum hætti. Um það leyti hafi stefnandi einnig látið af neyslu sinni, börn þeirra verið hjá honum í umgengni og honum virst líða vel, en það megi allt greina af hans eigin frásögn og háttum. Í gögnum frá sýslumanni komi fram að sambúðinni hafi verið slitið [...]. mars 2018 og undir það riti þau bæði. Hafi upphaf meðlagsgreiðslna verið miðað við þá dagsetningu en aðilar hafi einnig verið sammála um það að stefnda færi ein með forsjá barna þeirra. Hafi sambúðarslita máli aðila verið lokið með útgáfu staðfestingar sýslumanns [...]. júní 2018.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Samningur stefnanda og stefndu þess efnis að hann afsalaði sér 50% eignarhlut í fasteigninni M, fnr. [...], til stefndu, án annars endurgjalds en yfirtöku áhvílandi lána, sé ógildanlegur á grundvelli ógildingarreglna samningaréttar. Samningurinn sé ósanngjarn í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 (sml.) og einnig ógildur á grundvelli 31. gr. og 33. gr. sömu laga. Fáist samningurinn ekki ógiltur, eða honum breytt á grunni 36. gr., þá hafi stefnandi samt sem áður eignast kröfu á hendur stefndu.

Stefnandi hafi lagt sitt af mörkum til sameiginlegs heimilishalds stefnanda og stefndu og eigi því rétt á að njóta góðs af þeirri eignamyndun sem átt hafi sér stað á sambúðartímabilinu, sbr. og þróun á fasteignamarkaði. Hafi stefnandi verið skráður ásamt stefndu fyrir lánum að baki kaupunum á M allan sambúðartímann og þannig tekið áhættu með því að taka þátt í fasteignaviðskiptum með stefndu. Ef ekki verður fallist á að stefnandi hafi komið að eignarmyndun þeirra með heimilisstörfum, barnauppeldi og framkvæmdum, auk þess að taka þátt í að greiða sameiginlegan kostnað þeirra beggja, og talið verði að niðurgreiðslu lánanna megi einungis rekja til tekjuöflunar stefndu, sé því samt sem áður haldið fram að öll verðaukning sem rekja megi til hækkandi fasteignaverðs eigi að skiptast jafnt á milli stefnanda og stefndu.

Samningsundirritun hafi farið fram [...]. mars 2018. Við samningsgerðina hafi stefnda notið aðstoðar fasteignasala sem útbúið hafi skjölin til undirritunar. Stefnda hafi átt allt frumkvæði að því að málsaðilar gengju til þeirra samninga sem um kaupin fjalla. Stefnandi hafi ekki verið hæfur til undirritunar slíks löggernings á því tímamarki sem undirritun hafi farið fram. Degi síðar, eða [...]. mars 2018, hafi stefnandi lagst inn á sjúkrahúsið Vog. Óskráð meginregla gildi um gerhæfi löggerningsgjafa, sem byggist m. a. á lögræðislögum. Telji stefnandi að hann hafi skort andlegt hæfi til þess að afsala sér með þessum hætti umtalsverðum fjármunum, án endurgjalds. Hafi m. a. verið litið til efnis samnings við mat á því hvort löggerningsgjafa skorti gerhæfi. Nægi þá hér að líta til þess að umræddur samningur aðila hafi verið mjög svo hagfelldur fyrir stefndu, á kostnað stefnanda. Þannig sé efni samningsins óneitanlega til þess fallið að renna stoðum undir þann skilning að stefnanda hafi skort gerhæfi.

Stefnandi telji að stefnda hafi notfært sér bágindi hans við samningsgerðina og að óheiðarlegt sé fyrir stefndu að bera fyrir sig samning þeirra. Eins og fram komi í vottorði frá lækni sem meðhöndlað hafi stefnanda á sjúkrahúsinu Vogi hafði stefnandi glímt við fíknisjúkdóm í aðdraganda þess samnings er nú sé deilt um. Þannig komi fram í vottorðinu að sl. sex mánuði fyrir innlögn á sjúkrahúsið Vog hafi stefnandi neytt kókaíns daglega. Í aðdraganda samningsgerðar hafði fjarað undan sambandi stefnanda og stefndu og hafi það haft mikil áhrif á stefnanda. Stefnda hafi notfært sér yfirburðastöðu sína í samskiptum þeirra til að þrýsta á stefnanda að undirrita það samkomulag er nú sé um deilt. Þá hafi það einnig verið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju, í skilningi 36. gr. samningalaga, að bera samninginn fyrir sig.

Samkvæmt 31. gr. sml. sé ógildur sá samningur sem sé því marki brenndur að annar aðilinn hafi notað sér bágindi annars manns, einfeldni hans, fákunnáttu eða léttúð eða það, að hann var honum háður, til þess að afla sér hagsmuna eða áskilja sér þá þannig að bersýnilegur mismunur sé á hagsmunum þessum og endurgjaldi því er fyrir þá kom eða skyldi koma, eða hagsmunir þessir skyldu veittir án endurgjalds, skal gerningur sá, er þannig er til kominn, ógildur gagnvart þeim aðila er á var hallað með honum. Sama gildir þótt annar maður en sá, sem gerningurinn hafi verið gerður við, eigi sök á misferli því sem getið er um í 1. málslið þessarar greinar, enda sé þeim, er haginn átti að hafa af gerningnum, það kunnugt eða megi vera það kunnugt.

Meginskilyrði þess að 31. gr. sml. verði beitt sé að jafnræði hafi ekki verið með aðilum er til löggernings hafi verið stofnað og að sá aðilinn er betur hafi verið settur hafi notfært sér þann aðstöðumun gróflega í ávinningsskyni. Þessi lagagrein eigi við um löggerning stefnanda og stefndu, en samband þeirra, sem og efni löggerningsins falli undir mörg þeirra hugtaksatriða sem framangreind 31. gr. sml. kveði á um.

Stefnda hafi notfært sér bágindi stefnanda við gerð löggerningsins sem um ræðir. Stefnandi hafi verið mjög veikur þegar samningurinn var undirritaður og hafi það haft áhrif á hæfni hans til að meta stöðu sína. Þá sé ljóst að stefnandi hafi á þessu tímabili verið örvæntingarfullur og haft þungar áhyggjur af stöðu sinni andlega, heilsufarslega, fjárhagslega og gagnvart börnum sínum. Stefnda hafi notfært sér þessi bágindi stefnanda sem hafi verið fjárhagslegs-, tilfinningalegs- og persónulegs eðlis.

Stefnda hafi notfært sér að stefnandi hafi verið henni háður. Stefnandi og stefnda hafi verið í óvígðri sambúð um langt skeið og þau eigi saman börn. Stefnandi hafi því verið háður stefndu að því leyti að stefnda hafi á þessu tímabili verið í betri aðstöðu fjárhagslega og persónulega og fyrirséð að stefnandi ætti á brattann að sækja ef kæmi til forsjárdeilna þeirra. Stefnda hafi notfært sér það að stefnandi hafi verið henni háður vegna fjölskyldubanda er stefnandi, stefnda og börn þeirra voru og séu bundin.

Eitt hugtaksskilyrði 31. gr. sml. sé að bersýnilegur mismunur sé á hagsmununum og endurgjaldi því, er fyrir þá hafi komið eða skyldi koma, eða að hagsmunirnir skyldu veittir án endurgjalds. Það sé hugtaksskilyrði að misvægið verði að vera verulegt eða umtalsvert. Með löggerningi þeim sem um sé deilt hafi stefnandi afsalað sér helmings eignarhlut í fasteign án endurgjalds. Fasteignin hafi hækkað gríðarlega í verði frá því að stefnandi og stefnda festu kaup á henni 2013 og fasteignamat hennar verið miklum mun hærra en áhvílandi lán. Þetta sjáist glögglega á fasteignamati sem sé tilgreint á kaupsamningi frá 2013 og kaupsamningi frá 2018. Með löggerningnum [...]. mars 2018 hafi stefnandi látið mikla fjármuni af hendi til stefndu án endurgjalds.

Bersýnilegur mismunur sé þar á veittum hagsmunum og endurgjaldi fyrir veitta hagsmuni.

Dómkröfur stefnanda séu hóflegar sé tekið mið af raunverulegu verði fasteigna á markaði miðað við skráð fasteignamat, en byggt sé á upplýsingum úr þinglýstum kaupsamningum. Meðal fermetraverð fasteigna í 109 Reykjavík, sem byggðar hafi verið á árunum 1970– 2000, á tímabilinu janúar 2018 til september 2019 hafi verið 319.575 krónur. Þetta byggist á 65 kaupsamningum og sé meðalstærð þeirra eigna 222,8 fermetrar. Út frá því megi reikna að markaðsvirði fasteignarinnar að M hafi verið 74.206.244 krónur. Að frádregnum þeim skuldum sem hvílt hafi á eigninni við samningsgerðina, þ. e. a. s. 36.761.919 krónum, þá megi reikna að raunverulegur hagnaður af kaupunum hafi verið 37.444.324 krónur. Þannig væri hlutur stefnanda í þeirri eignamyndun sem átt hafi sér stað á sambúðartímanum alls 18.722.162 krónur Löggerning, sem ella myndi talinn gildur, getur sá maður, er við honum tók, eigi borið fyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að hann hafi haft vitneskju um. Í greinargerð með frumvarpi til samningalaga hafi komið fram að ákvæði 33. gr. laganna væri ætlað að gefa dómstólum svigrúm til þess að ógilda löggerninga þegar aðrar ógildingarástæður laganna væru ekki fyrir hendi, ef það yrði talið stríða gegn almennum heiðarleika í viðskiptum að löggerningi yrði beitt. Ákvæðinu sé þannig m. a. ætlað að koma í veg fyrir það að litið yrði svo á að aðrar ógildingarreglur samningalaganna, svo sem nauðung, svik og misneyting, væru tæmandi. Þannig sé ákvæði 33. gr. eins konar vísiregla og sé oftast beitt samhliða öðrum ógildingarreglum samningaréttarins. Ógilda beri samning stefnanda og stefndu á grundvelli 31. gr., 33. gr. og 36. gr. sml. Við mat á því hvort 33. gr. sml. eigi við skuli m. a. litið til stöðu samningsaðila, vitneskju viðsemjanda og atvika við samningsgerð. Af öllu framan-greindu sé ljóst að öll þessi hugtaksatriði eigi við um samningssamband málsaðila.

Samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Sama eigi við um aðra löggerninga. Við mat samkvæmt 1. mgr. 36. gr. skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Verði ekki fallist á að samningur aðila sé ógildanlegur með vísan til 31. gr. eða 33. gr. sml. telji stefnandi að 36. gr. sml. eigi við vegna efnis samnings og stöðu samningsaðila. Stefndu hafi verið fullljóst að stefnandi væri í veikri stöðu við gerð löggerningsins og hafi notfært sér þá vitneskju. Samningurinn sé ógildanlegur, burtséð frá grandvísi eða grandleysi stefndu, þar sem hann sé ósanngjarn í skilningi 36. gr. sml.

Stefnandi telji að samningur hans og stefndu sé í meira lagi ósanngjarn. Verði hann ekki ógiltur í heild með dómi sé farið fram áað dómurinn ákveði aðra skiptingu á fasteigninni eða að stefnanda verði ákveðið sanngjarnt endurgjald fyrir afsal hennar.

Fasteignamat, í umræddum kaupsamningi sé skráð 54.450.000 krónur og brunabóta mat 59.400.000 krónur. Að frádregnum skuldum sem hvíli á eigninni, 36.761.919 krónur, megi reikna að söluhagnaður hafi að lágmarki verið 16.688.081 króna. Stefnandi telji að verðmætaaukning sem átt hafi sér stað á sambúðartímanum hafi átt að vera til hagsbóta fyrir bæði stefnanda og stefndu. Verði ekki fallist á ógildingu samnings, dags. [...]. mars 2018, telji stefnandi að tilefni sé til að breyta ákvæðum hans. Sé það verulega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samninginn fyrir sig í þeirri mynd sem hann hafi verið undirritaður af aðilum þann[...]. mars 2018.

Stefnandi styðji kröfur sínar við III. kafla laga nr. 7/1936 og með síðari breytingum, þá einkum 31. gr. 33. gr. og 36. gr. þeirra laga. Þá vísist til óskráðrar meginreglu fjármunaréttar um gerhæfi löggerningsgjafa svo og óskráðrar meginreglu kröfuréttarins um ólögmæta auðgun. Um málskostnaðarkröfu stefnanda vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988. Varðandi varnarþing vísist til 1. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefndu

Málatilbúnaði stefnanda sé mótmælt í heild sinni og öllum þeim málsástæðum, lagarökum og öðru sem greinir í stefnu málsins. Stefnda byggi sýknukröfu sína á því að samningur aðila um fasteignina að M, Reykjavík, sé að fullu gildur og enginn lagagrundvöllur sé til ógildingar hans á grundvelli samningalaga nr. 7/1936. Samkvæmt 40. gr. laganna gildi þau ekki um löggerninga á sviði erfða, sifja og persónuréttar og beri því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af kröfum byggðum á þeim lögum þar sem um hafi verið að ræða samning gerðan í tengslum við sambúðarslit aðila og öll atvik er byggt sé á af hálfu stefnanda tengist sambúð aðila. En verði ekki sýknað af þeirri ástæðu sé rétt að fara yfir aðdraganda samningsgerðar.

Stefnda hafi í raun ein átt fasteignina, eins og stutt sé hér rökum og málsgögnum. Það hafi því verið fyllilega eðlilegt að við sambúðarslit aðila væri gengið frá samningi um að hún væri að fullu skráð hennar eign. Stefnanda hafi verið vel ljóst að stefnda hefði ein fjármagnað kaupin með sölu fasteignar, séreignarlífeyrissparnaði og leiðrétt-ingu og haldið utan um alla fjármögnun eignarinnar á meðan stefnandi hafi stofnað til skulda og verið í óreglu. Þá hafi mikill tekjumunur verið á aðilum. Hafi umrædd ráðstöfun því algerlega verið eðlileg að mati allra er að komu, þar með talið stefnanda.

Stefndu hafi á þessum tíma verið kunnugt um vandamál stefnanda, en að hann hefði hætt fíkniefnaneyslu í febrúar 2018 og hefði verið edrú í nokkurn tíma á því tímamarki sem samningur þeirra um fasteignina að M hafi verið undirritaður. Stefnandi hafi verið vel hæfur til að undirrita samninginn sem mál þetta snúist um. Hafi báðir aðilar notið aðstoðar reynds fasteignasala sem stefnda hafi aldrei áður átt samskipti við og ekki verið tengd henni. Hafi þau bæði undirritað fyrirliggjandi söluumboð til fasteignasalans, sem gætt hafi hagmuna þeirra beggja við söluna.

Stefnandi hafi þegar samningurinn var undirritaður verið vel hæfur til þess að undirrita hann, verið samþykkur efni hans og þekkt til forsendna hans. Hafi hann sjálfur lagt til að aðilar yrðu samferða þegar hafi komið að undirritun og hafi lýst því yfir dagana og vikurnar á undan að hann væri í góðu formi og sér liði vel. Hann hafi þá haft börnin í umgengni og allt leikið í lyndi á meðan hann hafi beðið eftir að komast í meðferð. Stefnandi hafi einnig verið í vinnu allan þann tíma sem [...] H, og stefndu verið kunnugt um að hann hefði þá verið mikið í vinnunni til þess að ganga frá málum áður en meðferð hans hæfist. Hafi hann tjáð stefndu að vinnuveitandi hans hefði tekið því vel að hann fengi leyfi til meðferðarinnar og ekki gert athugasemdir við að hann kláraði verkefni sín. Hafi vinnuveitandinn greinilega talið stefnanda fullfæran til ábyrgðarfullrar vinnu og til ákvarðanatöku sem starfinu fylgdi. Bendi það jafnframt til þess að ástand stefnanda hafi verið gott, hann bjartsýnn, kraftmikill og jákvæður á nákvæmlega þessu tímamarki, eins og stefnda hafi þá upplifað hann. Bendi það til þess að hann hafi verið vel hæfur til að undirrita samninginn og gera sér grein fyrir efni hans. Við undirritunina hafi stefnandi enn fremur verið rólegur og yfirvegaður, eins og fasteignasalinn geti borið vitni um.

Sé því hafnað að samningurinn hafi með einhverjum hætti verið ósanngjarn í skilningi 36. gr. sml. og því síður að hann sé ógildur á grunni 31. og 33. gr. sömu laga, bæði með tilliti til efnis samningsins og ástands aðila við undirritun hans. Mikið þurfi til að koma svo fallist sé á kröfu um ógildingu samnings á grunni 36. gr. sml. og annarra ákvæða laganna sem stefnandi byggi á og hafi stefnandi í engu fært rök fyrir því að slíkt eigi sér nokkurn grundvöll. Beri hann að öllu leyti sönnunarbyrði í málinu. Væri ósanngjarnt gagnvart stefndu, sem fjármagnað hafi kaup fasteignarinnar að öllu leyti, ef samningurinn frá [...]. mars 2018 yrði felldur úr gildi eða honum breytt. Myndi þá fremur felast í því ólögmæt og óeðlileg auðgun stefnanda, á kostnað stefndu, sem hafi fjármagnað kaup fasteignarinnar að langmestu eða því sem næst öllu leyti.

Stefnandi telji sig eiga að njóta góðs af eignamyndun stefndu á sambúðartíma, en engu að síður hagi hann kröfugerð svo að gera ekki kröfu um hlutdeild í eignamyndun, eins og gert sé í sambúðarslitamálum. Hann beiti ekki þeirri aðferð er almennt tíðkist í þeim efnum þar sem undanfari og forsenda dómsmála sé opinber skipti til fjárslita á milli sambúðarmaka, en dómar er hann vísi til séu af þeim toga. Ekki sé því hægt að beita sjónarmiðum sem ella ættu við um sambúðarslit og koma sjónarmið um hvort fjárhagsleg samstaða hafi skapast milli aðila hér ekki til skoðunar. Hlutur stefnanda í heimilishaldi og barnauppeldi komi því ekki til skoðunar heldur eingöngu framlög hans til kaupa þeirrar fasteignar sem mál þetta varðar. Taki sú skoðun þá aðeins til mats á því hvort samningur sem krafist sé að ógiltur verði teljist ósanngjarn gagnvart honum í ljósi framlaga hans til kaupanna. Sýnt sé fram á af hálfu stefndu að hún hafi fjármagnað kaupin en ekki sé sýnt fram á nein framlög af hálfu stefnanda enda muni fjárhag hans og skuldastöðu hafa verið þannig háttað að slíkt hafi ekki verið tækt. Þá sé til þess að líta að stefnda hafi fjármagnað greiðslu ýmissa skulda stefnanda með lántökum, sem hún hafi greitt af og með gerð kaupsamningsins, dags. [...]. mars 2018, ein yfirtekið. Stefnda hafi ein lagt fram fjármuni við kaup eignarinnar og greitt upp með séreignarsparnaði lán sem tekið hafi verið fyrir hinum hlutanum. Sjá megi af skattframtölum aðila að gríðarlegur tekjumunur hafi verið á aðilum á tímabilinu eftir kaup þeirra á M. Hafi stefnda haft 41,1 milljón króna í tekjuskattsskyldar tekjur á árunum 2013– 2017, en stefnandi haft í tekjur 21,8 milljónir króna á sama tímabili, sbr. fyrirliggjandi skattframtöl. Fyrir kaupin á M hafi stefnda ein verið skuldari áhvílandi veðláns og greitt af fasteign þeirri sem fjármagnaði síðan kaup á M.

Ætla megi að umtalsverður hluti tekna stefnanda hafi farið í kaup á ólöglegum efnum miðað við frásagnir hans, sérstaklega eftir kaupin á M. Ósanngjarnt sé með hliðsjón af öllu fyrirliggjandi að stefnandi njóti verðaukningar vegna hækkandi fasteignaverðs og að þeir fjármunir eigi að skiptast jafnt á milli hans og hennar, enda hafi hann ekkert fjármagn átt til að afla fasteignarinnar og hafi, m. a. sökum þess að hann hafi verið að greiða af eldri skuld, ekki haft bolmagn til að safna fé til húsnæðis-kaupa. Því hafi kaupin á M alfarið ráðist af því að stefnda hafi átt fjármagn til þeirra og tekjur hennar og ráðdeildarsemi sé eina ástæða þess að fasteignin sé í hennar eigu, enda hafi hún greitt af lánum með launatekjum og leigutekjum af eigninni. Stefnandi hafi enga áhættu tekið með því að taka þátt í fasteignaviðskiptum með stefndu og hún ein getað staðist greiðslumat og veðsetningar verið innan áhættumarka.

Þá skorti öll rök fyrir því að gerhæfi stefnanda hafi með einhverjum hætti verið skert við samningsgerðina og vandséð hvernig ástand stefnanda hafi verið með þeim hætti að halda megi slíku fram, sé miðað við skilgreiningu á gerhæfi að lögum. Sé því sérstaklega mótmælt í þessu samhengi að stefnda hafi sérstaklega notið aðstoðar fasteignasala við samningsgerð, en hið rétta sé að báðir málsaðilar hafi leitað saman til fasteignasalans og undirritað söluumboð. Hafi stefnandi þá verið í góðu ástandi, sem fasteignasalinn geti vottað um, sem og einnig önnur fyrirliggjandi málsgögn. Aðalatriði sé að stefnandi hafi verið vel hæfur til að undirrita samninginn enda hafi hann verið edrú og í engri neyslu um nokkurt skeið til undirbúnings meðferð á Vogi.

Tilvísanir til almennra ógildingarreglna samningaréttar í stefnu séu mjög almennar. Sé því mótmælt að dregið hafi verið af stefnanda við samningsgerðina heldur telji stefnda þvert á móti að stefnandi hafi þá verið í mun betra ástandi andlega en nokkurn tímann áður, eins og málsgögn sýni. Sé því mótmælt að stefnda hafi veriðí yfirburðastöðu eða nýtt sér slíkt við samningsgerðina og vísist þá til aðdraganda samningsgerðar, forsögu aðila og þess hvernig kaupin hafi verið gerð í upphafi. Þá sé því mótmælt að samningurinn hafi verið andstæður góðri viðskiptavenju í skilningi samningalaga, þá sérstaklega í ljósi forsögunnar, en sérkennilegt sé að nota orðið viðskiptavenja í tengslum við sambúðarslit. Sýni það vel af hverju samningalögin eigi ekki við, þar sem þeim sé ætlaður staður í viðskiptalífinu, viðskiptum milli ókunnugra.

Tilvísun til 31. gr. sml. sé harðlega mótmælt og fráleitt sé að samningur aðila verði ógiltur á þeim grunni. Fullt jafnræði hafi verið með aðilum á samningstímanum enda aðilar að slíta sambúð sinni sem varað hefði um langt skeið. Að halda því fram að stefnda hafi notfært sér aðstöðumun gróflega í ávinningsskyni sé fráleitt. Í fyrsta lagi þar sem um engan aðstöðumun hafi verið að ræða og í öðru lagi ekki um ávinning að ræða fyrir stefndu, hún hafi eingöngu verið að fá framselt það sem aðilar hafi verið sammála um að hún ætti og hefði fjármagnað. Að tala um bágindi, einfeldni, fákunnáttu eða léttúð í þessu sambandi af þeirri einu ástæðu að stefnandi hafi verið að fara í meðferð sé algerlega fráleitt. Stefnandi hafi þá verið í fullri vinnu og sýnt með gögnum að hann hafi þá verið í góðu ástandi og þannig verði ákvæði þessu aldrei beitt.

Umfjöllun um mismun á hagsmunum og endurgjaldi sé afar sérkennileg og henni mótmælt enda eigi hún ekki við þar sem öðrum skilyrðum ákvæðisins sé ekki fullnægt. Sé sönnunarbyrðin stefnanda í þessum efnum en engin þau rök eða skjöl séu lögð fram sem sannað geti slíka stöðu stefnanda, ætlun stefndu, né annað sem sanna þurfi í málinu. Þau gögn sem stefnandi styðjist við við samanburð á fasteignamati eignarinnar frá kaupum til samningsdags varði ekki kaup þessarar fasteignar heldur sé um sölu annarrar eignar að ræða. Þá sé þessari aðferðafræði til grundvallar kröfugerð í málinu mótmælt. Sé með öllu óskiljanlegt hvernig útreikningur með þessum hætti geti grundvallað kröfugerð í máli sem þessu og lagalegur grundvöllur þeirrar aðferðafræði við kröfugerð sé með öllu óskýrður og skorti fyrir honum öll rök. Málskostnaðarkröfu stefnanda sé mótmælt en gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda á sama grunni. Krafa um málskostnað byggist á 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991, og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988. Um lagarök vísast annars til samningalaga nr. 7/1936, til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, óskráðra meginreglna um slit óvígðrar sambúðar, sem og almennt til laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

Dómkrafa stefnanda lýtur að því að ógiltur verði með dómi samningur hans og stefndu, dags. [...]. mars 2018, þar sem stefnandi afsalaði sér helmings eignarhlut í fasteigninni M, fnr. [...], til stefndu án endurgjalds. Fallast verður á með stefndu að ekki geti talist rétt af hálfu stefnanda að ekki hafi verið um neitt endurgjald að ræða af hálfu stefndu þar sem stefnandi hafi með umræddum samningi losnað undan ábyrgð af áhvílandi veðskuld frá LSR á fasteigninni, að fjárhæð 36.761.919 krónur, sem stefnda var áður aðalskuldari að, en stefnandi þá einnig skuldari til vara.

Kröfu sína um ógildingu umrædds samnings stefnanda og stefndu, frá [...]. mars 2018, reisir stefnandi einkum á 31. gr., 33. gr. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, einsog þau ákvæði standa nú, en málsástæður stefnanda virðast hér einkum lúta að því að samningurinn sé bersýnilega ósanngjarn, stefnandi hafi gert samninginn í þess háttar ástandi og við þær aðstæður að hann hafi ekki verið fær um að gæta hagsmuna sinna gagnvart stefndu, sem hafi þá haft öll ráð hans í hendi sér og fært sér það í nyt. Þá hafi stefnandi auk þess haft verulegar áhyggjur af stöðu fjölskyldunnar í ljósi afleiðinga neyslu hans og heldur ekki talið að sambandi hans og stefndu væri þá lokið. Þessu til frekari stuðnings vísar stefnandi síðan einnig til eiginlegrar stöðu sinnar og framlags á sambúðartíma aðila er stóð samfellt frá áramótum 2007– 2008 og fram á vorið 2018. Af hálfu stefndu er því hins vegar alfarið hafnað að stefnandi hafi ekki verið fær um það að gera umræddan samning, dags [...]. mars 2018, þar sem hann hafi þá ekki lengur verið í neyslu, en á leið í meðferð á Vogi, verið með börnum málsaðila, við vinnu og raunar einnig virkur í þjóðmálaumræðu í sjónvarpi. Byggir stefnda á því að þau stefnandi hafi bæði af fúsum vilja sammælst um það að ganga þannig frá málum varðandi fasteignina við sambúðarslit þeirra þar sem hún hafi í raun átt hana ein en stefnandi lítið sem ekkert lagt þar til þótt hann hefði verið skrifaður fyrir helmingshlut. Fái þessi skilningur stefndu að hennar mati ótvíræða stoð í öllum gögnum málsins en það standi upp á stefnanda að sýna fram á hið gagnstæða, sem hann hafi hér ekki gert.

Að mati dómsins verður að fallast á það með stefndu að gögn málsins gefi ótvírætt til kynna að stefnda hafi lagt fram megnið af því fjármagni sem farið hefur til kaupa á umræddri eign að M en framlag stefnanda virðist þar fremur lítið eða óljóst. Þá verður að fallast á það með stefndu að þau gögn og framburður vitna sem liggja fyrir í málinu gefa ekki eindregið til kynna að stefnandi hafi ekki verið fær um að gera umræddan gerning þann [...]. mars 2018. Hefur fasteignasali sem gekk frá kaupunum fyrir málsaðila m. a. borið um það hér fyrir dómi að þau hafi komið saman til hennar til þess að gangafrá málinu varðandi fasteignina og ekkert hafi þá gefið til kynna neitt annað en að þau hefðu þá bæði verið vel upplýst og einhuga um málið. Fyrir dómi gáfu einnig skýrslu J og K. Þótt þessi vitni væru sammála um það að andleg líðan stefnanda hefði þá ótvírætt verið bág treystu þau sér ekki til að leggja mat á það hvort hann hefði verið fær um að gera slíka samninga um þær mundir. En engin afdráttarlaus gögn liggja heldur fyrir í málinu varðandi þetta.

Með hliðsjón af öllu framangreindu og fyrirliggjandi gögnum málsins um ójafnt framlag málsaðila til kaupa á eigninni, sem og um ástand stefnanda um það leyti sem umræddur gerningur átti sér stað, [...]. mars 2018, þá verður ekki staðhæft að stefnandi hafi þá ekki verið fær um að framkvæma umræddan gerning varðandi fasteignina, né heldur að það geti talist hafa verið fullkomlega óeðlileg ráðstöfum af hans hálfu. Liggur þá heldur ekkert haldbært fyrir um það í málinu að stefnda hafi í umrætt sinn og eins og hér stóð á fært sér bágindi stefnanda í nyt eða sýnt afsér óheiðarleika, sbr. 31. og 33. gr. samningalaga, og verður krafa stefnanda því ekki reist á þeim grunni.

Stefnandi hefur hér einnig vísað til þess að sjónarmið 36. gr. samningalaga taki enn fremur til umræddrar dómkröfu hans, þar sem umræddur samningur málsaðila sé hvað sem öðru líði ósanngjarn, sbr. enn fremur önnur hugtaksskilyrði þess ákvæðis. Vísar stefnandi þá jafnframt til þess að umrætt ákvæði gefi dómstólum færi á því að víkja slíkum samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta honum eftir atvikum.

Að mati dómsins verður ekki fallist á að dómkrafa stefnanda og málatilbúnaður veiti svigrúm til að mæla fyrir um breytingu á umræddum samningi aðila, óháð því hvort stefnandi kunni að eiga eða hafa átt einhvers konar kröfu gagnvart stefndu í tilefni af sambúðarslitunum, sem eru ekki til umfjöllunar hér. Verður því ekki fallist á það að stefnandi hafi hér heldur sýnt fram á réttmæti ógildingar á þessum grundvelli.

Að öllu framangreindu virtu þá verður það því niðurstaða dómsins að stefnandi hafi hér ekki sýnt fram á það að efnislegur grundvöllur sé fyrir hendi til þess að fallast megi á framangreinda ógildingarkröfu hans og ber því að sýkna stefndu í máli þessu. Með hliðsjón af öllu hér framangreindu verður að mati dómsins ekki talið að aðrar fram komnar röksemdir eða málsástæður hafi við svo búið sérstaka þýðingu í málinu eða geti leitt til annarrar niðurstöðu í því, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

Eins og mál þetta er vaxið þykir þó rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður. Málið fluttu Ó-kk-nf R. V-kk-nf lögmaður fyrir stefnanda, en V-kvk-nf Þ. S-kvk-nf lögmaður fyrir stefndu.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómarinn tók við meðferð málsins 5. september sl. en hafði fram til þess engin afskipti haft af meðferð þess.

Dómsorð :

Stefnda, B, er sýknuð af dómkröfu stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf(sign.)