E-64/2021

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 22. mars sl., höfðaði stefnandi, Sjómanna- og vélstjórafélag Grindavíkur, kt. [...], Hafnargötu 9, 240 Grindavík, á hendur Grunni ehf., kt. [...], Óseyrarbraut 17, 220 Hafnarfirði, fyrir hönd félagsmanna sinna vegna brot sá sjómannalögum nr. 35/1985.

Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði með dómi að stefndi hafi brotið gegn ákvæði 1. mgr. 65. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 með því að hafa haldið Kristjáni HF- 100, skipaskrárnúmer 2961, til veiða þann 26. desember 2019, sem er lögbundinn frídagur sjómanna sem um borð voru.

Stefndi krefst þess að máli þessu verði vísað frá dómi.

I

Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á 1. mgr. 65. gr. sjómannalaga nr. 3571985 þar sem segi að ekki megi setja skipverja til vinnu á lögteknum helgidögum við þau störf sem fresta megi. Samkvæmt 2. gr. laga um frið vegna helgihalds nr. 32/1997, sbr. lög nr. 73/2019 falli annar í jólum undir lögtekinn helgidag og því óheimilt að setja skipverja til vinnu á þeim degi. Í 4. gr. sömu laga komi fram að óheimilt sé að semja um lakari kjör en lögin áskilji þó svo að heimilt sé að semja um betri rétt. Sjómannalögin gildi um alla sjómenn óháð samningsaðild eða tegund báta, sbr. 1. gr. laganna. Það hafi því ekkert vægi að stefndi vísi til þess að kjarasamningur milli SSÍ og LS gildi um áhöfn skipsins og að í téðum samningi sé ekki fjallað um frítökurétt sjómanna á annan í jólum og því heimilt að gera skipið út á umræddum degi, enda lágmarkskjör sjómanna til frítöku á þeim degi varinn í sjómannalögum sem fyrr greini. Því beri að fallast á viðurkenningarkröfu stefnanda.

Þá byggir stefnandi einnig á venju. Alkunna sé að sjómenn hafi verið í fríi yfir jól og áramót þar með töldum öðrum degi jóla. Þá hafi við undirritun kjarasamnings SSÍ og LS verið gert munnlegt heiðursmannasamkomulag um að fyrstu 25 síður kjarasamnings SSÍ og SFS giltu um áhafnir sem gerðar væru upp samkvæmt samningi SSÍ og LS og þannig væri í reynd litið til samnings SSÍ og SFS til fyllingar kjarasamningi SSÍ og LS. Þá veki það athygli að svipuð deila hafi átt sér stað árið 2015 en sú deila hafi ekki endað fyrir dómi. Þó hafi það verið svo að skipstjóri Ó-kk-ef á Stað, GK. 99, sem sé skip sem gert sé upp samkvæmt samningi SSÍ og LS hafi viðurkennt skriflega að hafa brotið grein 2.13 um hafnarfrí í kjarasamningi SSÍ og SFS í tengslum við frí um páska árið 2015. Hafi því jafnframt verið heitið af hálfu skipstjóra að virða í einu og öllu ákvæði kjarasamninga gagnvart áhöfn bátsins. Með samkomulaginu hafi falist að litið sé til ákvæða kjarasamnings SSÍ og SFS til fyllingar kjarasamningi SSÍ og LS sem renni stoðum undir að umrætt heiðursmannasamkomulag sé í reynd í gildi þó svo að stefndi hafi kosið að virða lögbundna og venjubundna frítöku á öðrum degi jóla að vettugi.

Um dómkröfuna kveðst stefnandi byggja á 1. mgr. 65. gr. sjómannalaga og viðtekinni venju. Þá byggir hann einnig á almennum meginreglum vinnuréttar og samningaréttar, lögum um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 55/1980, einkum á 1. gr. laganna., sbr. 5. gr. laga nr. 6971993, ákvæðum einkamálalaga nr. 91/1992, einkum 1. mgr. 130. gr.

Krafan um viðurkenningu réttinda byggi á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála Um aðild vísar stefnandi til 3. mgr. 25. gr. sömu laga.

II

Stefndi mótmælir kröfu stefnanda og byggir á því að mál þetta heyri ekki undir héraðsdóm ásamt því að stefna og málatilbúnaður stefnanda mæti ekki kröfum laga nr. 91/1991, m. a. 25. gr. laganna og d- og e-liða 1. mgr. 80. gr. laganna.

Kveður stefndi að málsókn stefnanda sé reist á þeim grundvelli að við gerð kjarasamnings um kjör sjómanna á smábátum, sbr. kjarasamning, hafi verið gert „heiðursmannasamkomulag“ milli aðila um að fyrstu 25 blaðsíður kjarasamningsins SFS og SSÍ gildi um kjarasamning smábátasjómanna. Stefnandi byggi málsókn sína þannig á því að litið sé til kjarasamnings SSÍ til fyllingar á samningi LS. Þessi málsgrundvöllur stefnanda, þ. e. hvort og hvernig skuli skýra kjarasamnings LS og um leið hvort hið ætlaða heiðursmannasamkomulag bindi stefnda í málinu skv. 2. tl. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeildur eigi undir Félagsdóm en ekki almenna dómstóla. Þegar af þeirri ástæðu beri að vísa málinu frá dómi.

Sömu sjónarmið eigi við um þann málatilbúnað stefnanda að skipstjóri Ó la á Stað GK- 99 hafi heimild til að viðurkenna og fella undir kjarasamning LS fyrstu 25 blaðsíður kjarasamnings SSÍ og um leið að réttindi smábátasjómanna hafi orðið til fyrir venju.

Af stefnu verði ekki annað ráðið en að forsenda fyrir hagsmunum stefnanda í málinu sé sú að dómstólar viðurkenni sjónarmið hans að þessu leyti. Aðeins Félagsdómur sé bær til að leysa úr þessum álitaefnum, sbr. 44. gr. laga nr. 80/1938.

Í öðru lagi byggir stefndi á því að samkvæmt skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 verði stefnandi að hafa lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Kröfugerð stefnanda eins og hún sé sett fram fjalli hvorki um réttindi félagsmanna né laus undan tilteknum skyldum þeirra. Þannig leiti stefnandi ekki eftir viðurkenningu á neinum réttindum félagsmanna í skilningi 2. gr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og vísar til dóma Hæstaréttar í máli nr. 575/2007 og 752/2013.

Í þriðja lagi mótmælir stefndi því að lögvarðir hagsmunir stefnanda felist í því að fá skorið úr um frítökurétt starfsmanna téðs skips. Þessi nálgun stefnanda gangi ekki upp m. a. að; 1) á engum tímapunkti hafi nálgun stefnanda snúist um eiginlega hagsmuni félagsmanna sinna vegna þess sem hann telji vera brot á rétti þeirra til frítöku á öðrum degi jóla 2019. Þvert á móti hafi innheimtubréf hans snúist um það eitt að stefnandi ætti að greiða sekt í félagssjóð vegna ætlaðs brots á kjarasamningi fyrir að leggja úr höfn á öðrum degi jóla. Vandséð sé hvernig sú kröfugerð tengist lögvörðum hagsmunum félagsmanna sem um borð voru umrætt sinn. Málsókn sem sögð er byggja á undirliggjandi hagsmunum skipverja, verði beinlínis að varða þá persónulega hagsmuni sem undir séu vegna hins ætlaða brots stefnda. Sekt í félagssjóð stefnda mæti ekki þeim skilyrðum að það varði persónulega hagsmuni skipverja. Þessu tengdu er bent á að stefnda hafi engar kröfur borist um bætur vegna umræddrar veiðiferðar, hvorki frá áhöfninni né stefnanda sjálfum.

2) Þá segi að ef mál þetta snúist um frítökurétt starfsmanna þyrfti dómkrafa málsins að taka mið af því. Ef stefnandi teldi félagsmenn sína eiga inni bætur úr hendi stefnda vegna hins ætlaða brots á frítökurétti þeirra væri eðlilegra að leitað yrði viðurkenningar á því að stefnda bæri að greiða skipverjum hvers kyns bætur vegna ætlaðrar vinnu á frídegi eða beina fjárkröfu að stefnda. Bendir stefndi þessu til stuðnings á dóm Hæstaréttar í máli nr. 313/2017.

3) Þá sé til þess að líta að dómkrafa málsins sé verulega vanreifuð m. t. t. þeirra lögvörðu hagsmuna sem stefndi kveðst hafa af úrlausn þess. Engar skýringar sé að finna í stefnu fyrir því hvernig dómur um sakarefni málsins, hið ætlaða brot á sjómannalögum, leiði til þess að félagmenn eigi rétt til hvers kyns bóta. Niðurstaða málsins hafi enga lagalega þýðingu fyrir aðila.

4) Að lokum sé það svo að sakarefni málsins heyri undir lögregluna, sbr. ákvæði 76.-87. gr. sjómannalaga. Það sé ekki á valdsviði stefnanda að fá úr því skorið hvort stefndi hafi brotið gegn ákvæðum laganna. Stefndi hafi þegar beint málinu í þann farveg að lögreglan rannsaki það.

Til viðbótar framangreindu verði ekki hjá því komist að benda á að málatilbúnaður stefnanda gangi út á það eitt að bannað sé að róa smábát á öðrum degi jóla. Bann við vinnu á lögteknum helgidögum hafi verið afnumið úr lögum nr. 32/1997 um frið vegna helgihalds, sem áður hétu lög um helgidagafrið, með lögum nr. 73/2019. Með breytingarlögunum 2019 hafi bönn við starfsemi á helgidögum verið felld úr gildi.

Þá byggir stefndi á því að enginn félagsmaður stefnanda standi að baki málsókn þessari. Staðfesting þess efnis sé a. m. k. ekki meðal gagna málsins. Í reynt sé það svo að stefnandi sjálfur virðist ekki sjálfur vita hverjir félagsmanna sinna hafi verið um borð umrætt skipti, sé tekið mið af áskorun í stefnu um að stefndi leggi fram lögskráningu skipverja. Vísun í stefnu til ætlaðra hagsmuna félagsmanna sé því fyrirsláttur.

Að lokum byggir stefndi frávísunarkröfu sína á því að dómkrafa stefnanda sé ekki í neinum tengslum við raunverulega hagsmuni félagsmanna stefnanda. Þannig krefjist stefnandi viðurkenningar á því að stefndi hafi brotið gegn ákvæði 1. mgr. 65. gr. sjómannalaga nr. 35/ 1985. Kröfugerðin eins og hún sé orðuð, beinist ekki að ákveðnu sakarefni heldur feli það eitt í sér, andstætt ákvæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að leitað sé lögfræðilegrar álitsgerðar dómstóla. Dómstólar leysi ekki úr slíkum lögfræðilegum spurningum, sbr. dómar Hæstaréttar í málum nr. 752/2013 og nr. 759/2015. Dómkrafa stefnanda sé því ekki í samræmi við lög nr. 91/1991 og sé því ekki dómtæk.

III

Stefnandi mótmælir frávísunarkröfu stefnda og hafnar því að málið eigi undir félagsdóm. Félagsmenn stefnanda hafi kvartað til stefnanda og í framhaldi hafi stefnandi verið í samskiptum við stefnda. Kveður stefnandi annan dag jóla vera frídag samkvæmt 1. mgr. 65. gr. sjómannalaga. Málið snúist um það hvort heimilt hafi verið að sigla út á annan dag jóla. Í máli þessu sé ekki verið að bera undir dómstóla hvort kjarasamningur sé í gildi eða ágreining um túlkun hans. Sjómenn hafi verið ósáttir viðað fara út á sjó á annan í jólum og því snúi dómkrafan að viðurkenningu á því að 1. mgr. 65. gr. sjómannalaga hafi verið brotin. Frítökuréttur hafi verið brotinn og málið snúist um það. Þá kveður stefnandi að innheimtubréf fyrr í málinu breyti engu um málsgrundvöllinn nú. Málið sé ekki vanreifað og ljóst sé að ekki sé hægt að höfða mál á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 nema umboð séu til staðar. Einstakir sjómenn vilji hins vegar ekki koma fram undir nafni af ótta við að missa vinnuna.

Stefnandi kveður tilgang málshöfðunar núna vera að tryggja frítökurétt sjómanna. Frítökuréttur hafi sannanlega verið brotinn nú sbr. reglugerð nr. 975/2014 um vinnutíma um borð í skipum. Þá komi frítökuréttu frami sjómannalögum. Þá mótmælir stefnandi því að um lögspurningu sé að ræða. Lögvarðir hagsmunir tiltekins hóps manna séu til staðar í máli þessu.

IV

Ekki er ágreiningur í máli þessu um að Grunnur ehf., geri út Kristján HF- 100 GK-100, skipaskránúmer 2961 og að skipið hafi haldið til veiða að kvöldi þann 26. desember 2019. Engin gögn eru hins vegar um það hvort félagsmenn Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur hafi verið um borð í umdeildri veiðiferð og er ágreiningur um hvort svo hafi verið.

Í gögnum málsins liggja fyrir innheimtubréf frá stefnanda til stefnda þar sem krafist er sektargreiðslu vegna brota á frítökurétti byggða á kjarasamningum SSÍ og SFS. Byggir sektargreiðslan á ákvæði 1.14 í kjarasamningi milli SSÍ og SFS. Var þeirri kröfu hafnað af hálfu stefnda samkvæmt tölvupósti þann 21. janúar 2020. Er sektarfjárhæð vegna brotsins sögð vera 630.046 krónur. Samkvæmt grein 1.43 í fyrrgreindum kjarasamningi segir að brot gegn samningnum varði sektum allt að 585.354 krónum, sem hækkaði í hlutfalli við kaupgjaldsákvæði samningsins. Í engu er getið í bréfinu hversu margir skipverjar hafi verið um borð í umræddri veiðiferð og þá er ekki getið um það í grein 1.43 í kjarasamningnum hvort fjárhæðin gildi um hvern félagsmann um borð eða fyrir að fara til veiða á frítökudegi óháð því hversu margir eru um borð.

Dómkrafa stefnanda lýtur eingöngu að því hvort 1. mgr. 65. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 hafi verið brotin eða ekki. Ekki er byggt á því, né er sýnt fram á að félagsmenn stefnanda eigi lögvarðakröfu á hendur stefnda í kjölfar viðurkenningardóms.

Í 1. mgr. 65. gr. laga nr. segir: „Á sunnudögum eða öðrum helgidögum, sem lögteknir eru hér á landi, má eigi segja skipverja til vinnu við þau störf sem fresta má.“ Ekki er ágreiningur um að annar dagur jóla sé helgidagur í skilningi laga nr. 32/1997 um helgidagafrið með síðari breytingum. Í 78. gr. sjómannalaga segir að brjóti útgerðarmaður eða skipstjóri annars á móti skyldum þeim sem honum séu lagða rá herðar varði það sektum. Engar kröfur eru gerðar um sektir í máli þessu.

Stefndi byggir í fyrsta lagi á því að ágreiningur aðila eigi undir félagsdóm. Eins og málsgrundvöllur stefnanda er í máli þessu verður því ekki vísað frá dómi á þeirri forsendu að það eigi undir félagsdóm en ekki er deilt um brot á vinnusamningi né um skilning á vinnusamningi eða gildi hans í máli þessu. Er þessari málsástæðu stefnda því hafnað.

Þá byggir stefndi frávísunarkröfu sína á því að skilyrði 2. og 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála séu ekki uppfyllt og stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að skorið verði um efni réttinda eða réttarsambands stefnanda. Þessu mótmælir stefnandi. Eins og málatilbúnaður stefnanda er úr garði gerður, er ekki byggt á því að tilteknir félagsmenn stefnanda hafi verið um borð umrætt sinn og er málið ekki byggt á því að svo sé. Stefnandi byggir á því að viðurkenningardómur staðfesti frítökurétt félagsmanna þannig að sjómönnum sé almennt tryggður frítökuréttur á annan í jólum. Er hér því um kröfu að ræða sem snertir enga sérstaka félagsmenn stefnanda. Að þessu virtu telur dómurinn að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um dómkröfu sína.

Stefndi byggir að lokum á því að dómkrafa stefnanda eigi undir 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þessu mótmælir stefnandi.

Í dómkröfu stefnanda er einungis krafist viðurkenningar á því að stefndi hafi brotið gegn 1. mgr. 65. gr. sjómannalaga eins og áður er rakið. Felur dómkrafa stefnanda í sér að dómurinn felli dóm um tilgreint ákvæði sjómannalaga án þess að krafan tengist úrlausn um ákveðið sakarefni. Þó svo að fallist yrði á viðurkenningarkröfu stefnanda liggur ekkert fyrir í málinu til hvers það eigi að leiða eða hvort dómur yrði til að endir verði á deilum aðila. Telur dómurinn að kröfugerð stefnanda feli því í sér beiðni um lögfræðilegt álit dómstóla sem er í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Að öllu ofangreindu virtu ber því að vísa máli þessu frá dómi.

Með vísan til 129., sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal stefnandi greiða stefnda 25 0.000 krónur í málskostnað.

Úrskurð þennan kveður upp Á-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi greiði stefnda 25 0.000 krónur í málskostnað.