Y-1/2012

Með bréfi, dags. 20. apríl 2012, sem barst Héraðsdómi Austurlands 24. s.m., bar sóknaraðili undir dóminn þá ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði frá 20. mars 2012, að fallast ekki á að stöðva aðfarargerð á hendur honum samkvæmt kröfu varnaraðila. Málið var tekið til úrskurðar 13. desember sl.

Sóknaraðili er J-kk-nf L-kk-nf, Stóra-Sandfelli I, Fljótsdalshéraði.

Varnaraðili er Orkusalan ehf., Bíldshöfða 9, Reykjavík.

Sóknaraðili krefst þess að hnekkt verði ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði frá 20. mars 2012 um að framhalda aðfarargerð nr. 026-2011-00012 samkvæmt beiðni varnaraðila og lagt fyrir sýslumann að stöðva aðfarargerðina. Þá er krafist málskostnaðar. Við munnlegan málflutning var fallið frá varakröfu sem höfð var uppi í greinargerð sóknaraðila, um lækkun fjárhæðar kröfu varnaraðila, yrði fjárnám heimilað.

Varnaraðili gerir þær dómkröfur að hin kærða ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði verði staðfest og að umrædd gerð nái fram að ganga. Þá er krafist málskostnaðar.

Sýslumaðurinn á Seyðisfirði nýtti ekki heimild 5. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1989, um aðför, til að senda héraðsdómi athugasemdir sínar um málsefnið.

I

Með aðfararbeiðni, dags. 14. janúar 2011, krafðist varnaraðili þess að gert yrði fjárnám hjá sóknaraðila til tryggingar skuld að höfuðstól 162.502 krónur, að viðbættum vöxtum og kostnaði. Er um að ræða skuld samkvæmt átta rafmagnsreikningum vegna raforku sem óumdeilt er að varnaraðili hafi afhent sóknaraðila að Stóra-Sandfelli I á síðari hluta árs 2009 og fyrri hluta árs 2010.

Fyrirtöku beiðninnar var í fyrstu frestað að ósk varnaraðila, en við fyrirtöku hennar 15. mars 2012 mótmælti sóknaraðili því að gerðin færi fram, á þeim grundvelli að hann stæði ekki í þeirri skuld við varnaraðila sem hann krefðist fjárnáms fyrir. Var gerðinni frestað til 20. s.m. en þá ákvað fulltrúi sýslumanns að hafna mótmælum sóknaraðila og halda gerðinni áfram. Krafðist gerðarþoli þá úrlausnar héraðsdóms, sbr. 2. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1989, um aðför. Féllst varnaraðili á að gerðinni yrði frestað á meðan leyst yrði úr ágreiningi þessum fyrir héraðsdómi.

Í greinargerð varnaraðila kemur fram að ekki séu gerðar sérstakar athugasemdir við lýsingu málavaxta í greinargerð sóknaraðila, að því leyti sem hún byggi á framlögðum skjölum og enga eiginlega málsatvikalýsingu er þar að finna. Verður því við þá lýsingu málsatvika sem hér fer á eftir einkum stuðst við málavaxtalýsingu sóknaraðila, auk gagna málsins.

Sóknaraðili og eiginkona hans eignuðust jörðina Stóra-Sandfell I í Skriðdalshreppi, Suður- Múlasýslu, nú Fljótsdalshéraði, með kaupsamningi dags. 7. september 1994, en afsal var gefið út 1. desember s.á. Sóknaraðili kveður seljendur jarðarinnar hafa verið afkomendur J-kk-ef E-kk-ef frá Stóra-Sandfelli, sem búið hafi á jörðinni til 1950, þar á meðal dóttir hans G-kvk-nf J-kvk-nf, sem búið hafi á Stóra-Sandfelli I ásamt bróður sínum H-kk-þgf J-kk-þgf frá 1950 og nánast fram til þess tíma að sóknaraðili keypti jörðina, en H-kk-nf hafi þá nýlega verið látinn. Í kaupsamningnum kemur fram að eignin sé seld „ásamt öllu sem henni fylgir og fylgja ber, að engu undanskildu“. Sóknaraðili kveður að þótt það sé ekki tilgreint sérstaklega í skriflegum samningnum hafi komið fram við kaupin að meðal gæða jarðarinnar væri endurgjaldslaus raforka til heimilis- og búsnota og að þau hlunnindi tengdust því að Grímsárvirkjun hefði fengið vatnsréttindi jarðarinnar til raforkuvinnslu. Með þeirri virkjun, sem reist hafi verið í landi Stóra-Sandfells II, hafi verið virkjað fall fyrir landi þeirrar jarðar og Stóra-Sandfells I.

Rafmagnsveitum ríkisins mun á árinu 1952 hafa verið heimilað að virkja Grímsá með allt að 2.000 hestafla orkuveri og mun virkjunin hafa verið gangsett til raforkuframleiðslu á árinu 1958. Ekki er ágreiningur með aðilum um aðild varnaraðila, sem mun hafa tekið við þeim þáttum í starfsemi Rarik ohf., áður Rafmagnsveitna ríkisins, er lutu að framleiðslu, kaupum og sölu á raforku í smásölu og þar á meðal rekstri Grímsárvirkjunar 1. janúar 2007 og öllum réttindum og skyldum þar að lútandi.

Sóknaraðili kveðst hafa fengið afhent rafmagn án endurgjalds til nota á fasteigninni frá því hann fékk eignina til umráða. Slík afhending rafmagns hafi staðið athugasemdalaust og óslitið fram í apríl 2008, þegar tveir rafmagnsreikningar hafi borist annars vegar frá Rarik ohf. og hins vegar frá varnaraðila.

Sóknaraðili hafi mótmælt umræddum reikningum með bréfi, dags. 27. apríl 2008. Í kjölfar þess hafi átt sér stað samskipti milli lögmanna aðila um málið. Með bréfi, dags. 16. desember 2008, hafi varnaraðili gert sóknaraðila tilboð um eingreiðslu að fjárhæð 967.925 krónur fyrir þau réttindi sem sóknaraðili teldi sig eiga. Í bréfinu sé staðfest að ekki hafi verið innheimt gjöld fyrir raforkunotkun að Stóra-Sandfelli I í gegnum tíðina, eins og það sé orðað. Ekki hafi á hinn bóginn fundist skriflegt samkomulag um það, en fundist hafi drög að samkomulagi við Stóra-Sandfell II frá árinu 1955 um afhendingu rafmagns án endurgjalds. Þá hafi komið fram að með samningi, dags. 10. júlí 1962, hafi sameigendur hálfrar jarðarinnar Stóra-Sandfell I afsalað vatnsréttindum sem nam þeirra sameignarhlut, þ.e. helmingi vatnsréttinda jarðarinnar.

Sóknaraðili hafi hafnað tilboðinu og talið sig eiga rétt til þess að fá afhent rafmagn til heimilis- og búsnota í samræmi við það sem verið hefði frá því hann eignaðist jörðina. Með bréfi, dags. 6. maí 2009, hafi varnaraðili tilkynnt að hann myndi afhenda árlega 18.487,5 kWst án greiðslu, en innheimta gjöld samkvæmt gjaldskrá umfram þau mörk.

Með bréfi, dags. 8. júní 2009, hafi lögmaður sóknaraðila áréttað að eigendur Stóra-Sandfells I ættu rétt til afhendingar rafmagns án endurgjalds með sama hætti og staðið hefði allt frá árinu 1994 til 2008 og mótmælt réttmæti þeirra reikninga sem þá höfðu borist.

Í greinargerð varnaraðila er í stað málsatvikalýsingar rakið úr efni framlagðra skjala það sem varnaraðili kveðst telja mestu máli skipta, en ekki eru efni til að rekja þá lýsingu hér, heldur verður vikið að efni þeirra skjala eftir því sem þurfa þykir í niðurstöðukafla þessa úrskurðar.

II

Sóknaraðili kveðst byggja dómkröfu sína á því að varnaraðili eigi ekki þá peningakröfu á hendur sér sem hann krefjist fjárnáms fyrir og því beri þegar af þeirri ástæðu að stöðva aðfarargerðina.

Byggt sé á því aðallega að leggja verði til grundvallar að endurgjaldslaust rafmagn til venjulegra heimilis- og búsnota að Stóra-Sandfelli I hafi verið endurgjald fyrir þann helming vatnsréttinda jarðarinnar sem verið hafi í eigu þáverandi ábúenda jarðarinnar.

Eins og um hafi verið getið í bréfi lögmanns varnaraðila, dags. 16. desember 2008, hafi verið gerður skriflegur samningur um helming vatnsréttinda jarðarinnar Stóra-Sandfells I en fyrir landi þeirrar jarðar hafi verið meginhluti þess falls sem virkjað hafi verið í Grímsárvirkjun. Viðsemjendur Rafmagnsveitna ríkisins í þeim samningi séu afkomendur G-kvk-ef E-kvk-ef frá Stóra-Sandfelli, systur áðurnefnds J-kk-ef E-kk-ef. Við gerð þessa samnings hafi þau systkin, H-kk-nf og G-kvk-nf J-hk-nf, búið að Stóra-Sandfelli I og verið sameigendur jarðarinnar að hálfu. Ágreiningslaust sé að þau hafi ekki verið aðilar að tilgreindum samningi um vatnsréttindi við Rafmagnsveitur ríkisins og því ekki fyrir hendi neinn skriflegur samningur um helming vatnsréttinda Stóra-Sandfells I.

Samkvæmt afsali, dags. 3. ágúst 1960, þar sem eigendur jarðarinnar Stóra-Sandfells II afsali Rafmagnsveitum ríkisins spildu úr jörðinni umhverfis og í nágrenni við Grímsárvirkjun, hafi bætur fyrir efnisnám og önnur landspjöll verið innifalin í samningsfjárhæð en sérstaklega tekið fram að um vatnsréttindi yrði samið sér í lagi. Rafmagn hafi verið afhent án endurgjalds til Stóra-Sandfells II með sambærilegum hætti og að Stóra-Sandfelli I, en eigendur þeirrar jarðar hafi búið á henni á þessum tíma. Ekki hafi komið fram skriflegur samningur um vatnsréttindi Stóra-Sandfells II frekar en um helming vatnsréttinda Stóra-Sandfells I.

Sóknaraðili telji ástæðu til að benda á það sem segi í umfjöllun um Stóra-Sandfell í ritinu „Sveitir og jarðir í Múlaþingi“, II. bindi, á bls. 119: „Til hlunninda má telja, að jörðin hefur ókeypis rafmagn frá Grímsárvirkjun, að sjálfsögðu vegna þess að virkjunin er í landareigninni.“ Af þessu verði ráðið að almenn vitneskja hafi verið um þessi réttindi og ekki kunnugt um að nokkur hafi dregið þau í efa fyrr en varnaraðili hafi gert það.

Sóknaraðili fái ekki séð að nein rök eða líkindi standi til þess að Rafmagnsveitur ríkisins hafi átt að fá helming vatnsréttinda Stóra-Sandfells I án endurgjalds. Þvert á móti hljóti að verða að leggja til grundvallar að eina skýringin á því að ekki hafi verið krafist endurgjalds fyrir afhent rafmagn að Stóra-Sandfelli I hafi verið sú að slík afhending hafi verið endurgjald fyrir þann hluta vatnsréttinda jarðarinnar sem tilheyrt hafi þeim er á henni bjuggu. Á engan hátt fái staðist að Rafmagnsveitur ríkisins, sem hafi verið ríkisstofnun, hafi með öðrum hætti verið heimilt að krefjast ekki greiðslu fyrir afhent rafmagn.

Það styðji einnig að slíkur samningur um endurgjaldslausa afhendingu rafmagns hafi verið gerður að í þágildandi 66. gr. vatnalaga nr. 15/1923, hafi sérstaklega verið gert ráð fyrir því að bætur gætu verið greiddar með þessum hætti, en í greininni hafi sagt:

„Nú er fallvatn tekið lögnámi samkvæmt 54., 59., 64. og 65. gr., og er þá eiganda þeirrar landareignar, sem það er í, rétt að krefjast þess, enda hafi rétturinn til orkunýtingar ekki verið áður skilinn frá eigninni, að honum verði látin í té raforka til þarfa sinna, í stað endurgjalds í peningum, frá orkuverinu. Samsvarandi gildir, ef svo er ástatt sem í 53. gr. segir, þó svo að heimta má endurgjald í orku, þótt orkunýtingarréttur hafi verið skilinn við landareign.“

Með vísan til alls framangreinds og athugasemdalausrar framkvæmdar í næstum fimmtíu ár telji sóknaraðili að leggja verði til grundvallar að hin endurgjaldslausu raforkunot að Stóra-Sandfelli I séu endurgjald fyrir helming vatnsréttinda jarðarinnar sem nýtt séu til raforkuframleiðslu í Grímsárvirkjun. Varnaraðila sé ekki heimilt að hætta að efna skyldur sínar samkvæmt þeim samningi enda verði það ekki gert nema með eignarnámi, að uppfylltum skilyrðum til þess.

Á því sé byggt að eins og atvikum sé háttað hvíli það á varnaraðila að sanna að hið endurgjaldslausa rafmagn hafi ekki verið endurgjald fyrir helming vatnsréttinda Stóra-Sandfells I og varnaraðili verði að bera hallann af vafa um efni lögskipta Rafmagnsveitna ríkisins og þáverandi eigenda Stóra-Sandfells I.

Kveðst sóknaraðili vísa til dóms Hæstaréttar í máli nr. 476/2002 til stuðnings framangreindum sjónarmiðum sínum.

Verði ekki fallist á að leggja beri til grundvallar að komist hafi á samningur með þeim hætti sem að framan greini, byggi sóknaraðili á því að eigendur Stóra-Sandfells I hafi unnið réttindi til endurgjaldslausrar afhendingar raforku til venjulegra heimilis- og búsnota fyrir hefð, sbr. lög nr. 46/1905, sbr. sérstaklega 8. gr. laganna. Samkvæmt því ákvæði geti hefð á ósýnilegum ítökum unnist með notkun á 40 árum að öðrum skilyrðum um eignarhefð uppfylltum. Ljóst sé að samfelld og athugasemdalaus afhending og nýting eigenda Stóra-Sandfells I á rafmagni án þess að krafist væri greiðslu fyrir, hafi staðið í meira en 40 ár. Á því sé byggt að öll önnur skilyrði hefðar séu uppfyllt.

Áréttað skuli að varnaraðili hafi í raun með bréfi, dags. 6. maí 2009, viðurkennt tilvist réttinda sóknaraðila til að fá raforku án endurgjalds en telji sér heimilt með þeim forsendum sem raktar séu í bréfi lögmanns varnaraðila frá 16. desember 2008, að takmarka þau réttindi við afhendingu á 18.487,5 kWst/ári. Þar sé tekið mið af drögum að samkomulagi frá 1955 við eigendur Stóra-Sandfells II, sem varnaraðili kveði vera til, þar sem miða hafi átt við 6 kW yfir sjö vetrarmánuði og 9 kW yfir fimm sumarmánuði án endurgjalds. Á grundvelli þessa reikni varnaraðili að meðal afhending án endurgjalds á ári hafi átt að vera 7,25 kW og þar sem búið væri að greiða fyrir helming af vatnsréttindum Stóra-Sandfells I skyldi reikna út frá 3,625 kW á ári til handa sóknaraðila. Frá þeirri tölu séu reiknaðar 18.487,5 kWst á ári til endurgjaldslausrar afhendingar. Í greinargerð sóknaraðila var skorað á varnaraðila að leggja fram afrit samningsdraga þessara og varð varnaraðili við þeirri áskorun.

Sóknaraðili telji að þessi afmörkuðu réttindi eigenda jarðarinnar Stóra-Sandfells I fái ekki staðist.

Í fyrsta lagi liggi ekkert fyrir um hlutfall hins virkjaða falls milli jarðanna Stóra-Sandfells I og II. Er í greinargerð sóknaraðila skorað á varnaraðila að leggja fram gögn um virkjaða fallhæð fyrir landi Stóra-Sandfells I annars vegar og Stóra-Sandfells II hins vegar.

Í öðru lagi fái ekki staðist að miða við líklega nýtingu rafmagns á árinu 1955. Þar sem um sé að ræða viðvarandi samning þar sem nýting samningsaðila standi yfir langt og ófyrirséð tímabil, þá verði að miða réttindin við venjuleg heimilis- og búsnot á jörðinni Stóra-Sandfelli I á hverjum tíma enda megi ætla að verðmæti vatnsréttinda sem varnaraðili sé að nýta vaxi eftir því sem meiri not og eftirspurn verði eftir raforku. Engin rök standi því til að festa hin endurgjaldslausu not við aðstæður og þarfir við upphaf samningstímans.

Sóknaraðili, sem sé skógræktarstjóri ríkisins að aðalstarfi, stundi skógrækt á jörðinni í samræmi við áðurnefnda kvöð í kaupsamningi. Þá hafi sóknaraðili einnig í samræmi við ákvæði samningsins byggt upp húsakost að Stóra-Sandfelli I. Eins og sjáist af framlögðu yfirliti úr fasteignaskrá hafi sóknaraðili byggt nýtt íbúðarhús árið 1997. Þá hafi hann byggt gestahús á sama stað og gamla íbúðarhúsið hafi staðið en það hafi verið rifið. Þá hafi sóknaraðil reist gróðurskála úr harðplasti. Auk þess standi á jörðinni gamalt fjárhús sem sóknaraðili nýti undir hesta. Í fjárhúsin og gróðurskálann hafi verið lagt rafmagn til lýsingar. Sóknaraðili fái ekki annað séð en sú raforkunýting sem fram hafi farið að Stóra-Sandfelli I séu venjuleg og eðlileg heimilis- og búsnot miðað við aðstæður dagsins í dag. Áréttað skuli að engar athugasemdir hafi verið gerðar við rafmagnsnotkun sóknaraðila frá 1994 til 2008 en reglulegur aflestur hafi farið fram og sendir rafmagnsreikningar þar sem notkun hafi komið fram en fjárhæð tilgreind sem 0,00 kr.

Í samræmi við framangreint sé á því byggt að rafmagnsnotkun sóknaraðila á því tímabili sem mál þetta varði hafi verið venjuleg heimilis- og búsnot sem hann eigi rétt á að fá endurgjaldslaust. Í greinargerð sóknaraðila er skorað á varnaraðila að leggja fram yfirlit um raforkunotkun að Stóra-Sandfelli I frá 1958, eða eins langt aftur í tímann og unnt sé, til dagsins í dag og varð varnaraðili við þeirri áskorun.

Um lagarök er í greinargerð sóknaraðila vísað til þess að um grundvöll beiðni þessarar fari samkvæmt 14. kafla laga nr. 90/1989, um aðför, sbr. og 27. gr. laganna. Um efnislegan ágreining sé vísað til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og laga nr. 46/1905, um hefð. Um málskostnaðarkröfu sé vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989.

III

Í greinargerð varnaraðila segir að mótmælt sé þeirri málsástæðu sóknaraðila, að réttur hans til ótakmarkaðs og endurgjaldslauss rafmagns til venjulegra heimilis- og búsnota að Stóra-Sandfelli I hafi verið endurgjald fyrir þann helming vatnsréttinda jarðarinnar sem verið hafi í eigu þáverandi ábúenda hennar. Varnaraðili telji að það sé í raun ágreiningslaust milli aðila að um slík endurgjaldslaus not, án tillits til hámarksnotkunar eða árafjölda, hafi ekki verið samið í öndverðu með formlegum hætti. Það sem ætla megi að hafi tíðkast þegar virkjunarframkvæmdir hófust á sínum tíma, sbr. framlögð skjöl málsins, geti heldur ekki rennt fullnægjandi stoðum undir kröfugerð sóknaraðila.

Ekki verði heldur ráðið af kaupsamningi eða afsali sóknaraðila að slík réttindi til endurgjaldslauss rafmagns hafi fylgt jörðinni. Varnaraðili byggi á því að sóknaraðili geti sem afsalshafi ekki öðlast meiri eða ríkari rétt en afsalsgjafinn sannarlega hafi átt. Ósannað sé að fyrirrennari varnaraðila, hafi átt þau réttindi til ókeypis raforku eins og sóknaraðili vilji meina, en jafnvel þótt svo yrði talið, verði að ætla að þau réttindi hafi verið bundin við persónu fyrirrennara sóknaraðila svo lengi sem hann byggi á jörðinni. Réttindin féllu þá hins vegar niður við sölu á jörðinni eða væru tímamörkum háð að öðru leyti. Megi hér hafa til hliðsjónar framlagðan saming við ábúanda jarðarinnar Lundar í Vallaneshreppi, dags. 22. nóvember 1956.

Í málinu liggi fyrir að á árinu 2008 hafi varnaðili hafið innheimtu hjá sóknaraðila fyrir sölu á raforku. Hafi þeirri innheimtu verið mótmælt af hálfu sóknaraðila. Í kjölfar þess hafi farið fram viðræður milli lögmanna aðila en án árangurs. Varnaraðili hafi gert sóknaraðila tilboð um eingreiðslu á vatnsréttindunum, en jafnframt tilkynnt, að yrði ekki fallist á tilboðið, skyldi varnaraðili engu að síður afhenda sóknaraðila, samtals 18.487,5 kWst. á ári, án endurgjalds en umframnotkun yrði sóknaraðili að greiða. Útreikningur varnaraðila hafi byggst á framlagðri yfirlýsingu tveggja eigenda Stóra-Sandfells II, frá 10. júní 1955, sem þó hafi ekki náð fram að ganga.

Tilboð varnaraðila um eingreiðslu á vatnsréttindunum hafi verið sett fram til lausnar á ágreiningsmáli aðila og tekið mið af því sem ætla megi að hafi tíðkast á þeim tíma sem virkjunin var byggð. Í tilboðinu hafi hins vegar engin viðurkenning falist á tilvist réttinda sóknaraðila eins og hann haldi fram, enda skýr fyrirvari gerður þess efnis af hálfu varnaraðila, sbr. lokamálsgrein á bls. 1 í bréfi varnaraðila 16. desember 2008. Tilboði varnaraðila hafi ekki verið tekið.

Málsástæðum sóknaraðila þess efnis að hann hafi unnið réttindi til endurgjaldslausrar raforkunotkunar á grundvelli hefðar, sbr. 8. gr. laga nr. 46/1905, sé sérstaklega mótmælt. Varnaraðili mótmæli því að hér sé um ítak að ræða í skilningi íslensks réttar, hvað þá um ósýnilegt ítak sé að ræða og mótmæli því að öðrum skilyrðum laga nr. 46/1905 um hefð sé fullnægt.

Þá sé sjónarmiðum sóknaraðila varðandi sönnunarbyrði mótmælt sérstaklega. Telja verði að sóknaraðili, sem haldi því fram að um þessi endurgjaldslausu raforkunot hafi verið samið á sínum tíma, beri hér sönnunarbyrðina. Sé sérstaklega til þess að líta, eins og áður hafi komið fram, að hvorki í kaupsamningi hans né afsali sé að finna nein ákvæði þess efnis að fyrirrennari hans hafi átt slík réttindi, hvað þá að þau hafi „fylgt“ jörðinni við sölu hennar.

Verði talið að samningur hafi komist á um endurgjaldslausa raforkunotkun sóknaraðila og að sú notkun sé ótímabundin, þá hljóti engu að síður að verða miða við eðlileg og hefðbundin heimilis- og búsnot, á þeim tíma sem til slíks samnings hafi verið stofnað.

Útreikningur varnaraðila í tilboði hans til sóknaraðila hafi byggst á upplýsingum um raforkunotkun sem fram hafi komið í yfirlýsingunni frá 1955, enda megi telja hana eðlilega fyrir hefðbundin heimilis- og búsnot á árinu 1955. Samkvæmt útreikningum varnaraðila fengi sóknaraðili alls 18.487,5 kWst. á ári, endurgjaldslaust. Sóknaraðili verði að bera hér sönnunarbyrðina fyrir því að þessar upplýsingar endurspegli ekki orkunotkun á Stóra-Sandfelli I, á árinu 1955. Krafa sóknaraðila um að hin endurgjaldslausa raforkunotkun fari eftir aðstæðum og þörfum á hverjum tíma og þar með aukist eftir umfangsmeiri búskap, geti hins vegar ekki fengist staðist að mati varnaraðila. Fyrir slíkri niðurstöðu skorti öll lagarök.

Að mati varnaraðila sé því ljóst, samkvæmt öllu framansögðu, að staðfesta beri hina kærðu ákvörðun sýslumanns. Vakin sé athygli á því að af hálfu sóknaraðila sé ekki dregið í efa að hann hafi fengið afhenta þá raforku frá varnaraðila sem varnaraðili krefji hann um endurgjald fyrir.

Um fjárhæðir kveður varnaraðili að frá og með árinu 2008 hafi sóknaraðili verið krafinn um endurgjald vegna raforkunotkunar sem sé umfram 18.487,5 kWst. á ári. Fyrirkomulag innheimtunnar sé með þeim hætti að einu sinni á ári, í maí eða júní ár hvert, sé gerður kreditreikningur fyrir afslætti, sem nemi gjaldi fyrir 18.487,5 kWst á ári og sem komi til frádráttar eldri útgefnum orkureikningum. Varnaraðili leggi fram töflureiknisskjal ásamt tölvupósti sem sýni þetta, sem og heildarskuldastöðu sóknaraðila við varnaraðila. Sú fjárnámskrafa sem hér sé fjallað um hafi því tekið tillit til þess kreditreiknings sem á þeim tíma hafi verið gefinn út, þ.e. kreditreiknings að fjárhæð 99.856 krónur, útgefnum 6. maí 2010.

Um lagarök kveðst varnaraðili vísa almennt til 14. kafla laga nr. 90/1989, um aðför, og til meginreglna samninga- og kröfuréttar. Málskostnaðarkrafan styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989.

IV

Sú úrlausn sýslumannsins á Seyðisfirði sem sóknaraðili krefst þess að verði hnekkt er borin undir dóminn á grundvelli 14. kafla laga nr. 90/1989, um aðför. Úrlausnarefnið sem liggur fyrir dóminum er að taka afstöðu til þess hvort sýslumanni hafi, þann 20. mars 2012, verið rétt að halda áfram gerð á grundvelli aðfararbeiðni varnaraðila, gegn mótmælum sóknaraðila eða hvort rétt hefði verið að stöðva gerðina. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 90/1989 skulu mótmæli gerðarþola að jafnaði ekki stöðva gerð, nema þau varði atriði, sem sýslumanni ber að gæta af sjálfsdáðum, eða sýslumaður telur mótmælin af öðrum sökum valda því, að óvíst sé að gerðarbeiðandi eigi þau réttindi, sem hann krefst fullnægt, eða að hann eigi rétt á að gerðin fari fram með þeim hætti, sem hann krefst.

Enginn ágreiningur er með aðilum um að krafa varnaraðila um fjárnám án undanfarandi dóms eða sáttar sé réttilega reist á 10. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 43. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Ágreiningur aðlila lýtur hins vegar að því hvort varnaraðili eigi í raun þá fjárkröfu hann krefst fjárnáms fyrir, sem byggð er á útgefnum reikningum vegna afhendingar raforku að Stóra-Sandfelli I. Í samræmi við 90. gr. laga nr. 90/1989 er málatilbúnaður aðila hér fyrir dómi einungis reistur á skriflegum gögnum, en skýrslutökur hafa hvorki farið fram af aðilum né vitnum.

Í málinu liggur fyrir afsal, dags. 10. júlí 1962, þar sem vatnsréttindum hálfrar jarðarinnar Stóra-Sandfells I í Grímsá er afsalað til Rafmagnsveitna ríkisins, gegn eingreiðslu. Málsaðilar eru sammála um að enginn skriflegur samningur hafi fundist um framsal og endurgjald vegna hins helmings vatnsréttinda jarðarinnar í Grímsá, þótt óumdeilt sé að þau hafi verið að fullu nýtt frá því að rekstur Grímsárvirkjunar hófst á sjötta áratug síðustu aldar. Óumdeilt er einnig að rafmagn hefur verið afhent endurgjaldslaust að jörðinni Stóra-Sandfelli I allt frá því að Grímsárvirkjun tók til starfa, fram til þess að varnaraðili hóf að krefja sóknaraðila um greiðslur á árinu 2008.

Í 66. gr. vatnalaga nr. 15/1923, áður en sú grein var felld brott með 2. gr. laga nr. 64/2003, um breytingu á ýmsum lögum á orkusviði, var gert var ráð fyrir þeim möguleika að eigandi landareignar, þar sem fallvatn væri tekið lögnámi, gæti krafist þess að honum yrði látin í té raforka til þarfa sinna frá orkuveri, í stað endurgjalds í peningum, enda hefði rétturinn til orkunýtingar ekki verið áður skilinn frá eigninni.

Varnaraðili hefur ekki leitast við að sýna fram á aðrar skýringar á hinni endurgjaldslausu afhendingu raforku að Stóra-Sandfelli I, en þær sem sóknaraðili heldur fram, þ.e. að um endurgjald fyrir afnot vatnsréttinda hafi verið að ræða. Staðfesti lögmaður varnaraðila fyrir dómi við munnlegan flutning málsins að ekki sé dregið í efa að afhending rafmagnsins hafi í öndverðu farið fram sem endurgjald fyrir afnot þess helmings vatnsréttinda jarðarinnar í Grímsá sem ekki hafði þegar verið samið um greiðslu fyrir. Verður málatilbúnaður varnaraðila, með hliðsjón af málflutningsyfirlýsingu hans, ekki skilinn öðru vísi en svo að ágreiningur aðila lúti fyrst og fremst að því hvert sé rétt endurgjald fyrir vatnsréttindin, þ.e. hvort það felist í „takmarkalausri og ótímabundinni“ afhendingu rafmagns til heimilis- og búsnota eða hvort endurgjaldinu séu frekari skorður settar og þá hverjar.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður við úrlausn málsins að leggja til grundvallar þá staðhæfingu sóknaraðila að hin endurgjaldslausa afhending rafmagns að Stóra-Sandfelli I hafi falið í sér endurgjald fyrir afnot þess helmings vatnsréttinda jarðarinnar sem tilheyrði þáverandi ábúendum jarðarinnar, sem sóknaraðili sækir rétt sinn frá. Verður því að leggja til grundvallar að afhending rafmagnsins hafi byggt á samkomulagi, þótt ekkert skriflegt hafi fundist um efni þess.

Varnaraðili byggir á því að ekki fái staðist að samið hafi verið um ótakmörkuð og ótímabundin endurgjaldslaus afnot raforku til heimilis- og búsnota á hverjum tíma og byggir á því að um endurgjald fyrir þann helming vatnsréttinda Stóra-Sandfells I sem hér um ræðir, hljóti að gilda svipaðar takmarkanir og samið hafi verið um við aðra jarðeigendur vegna virkjunarinnar. Vísar varnaraðili þar til samnings, dags. 22. nóvember 1956 og afsals, dags. 3. ágúst 1960, sem varða jarðirnar Lund og Stóra-Sandfell II, en þeir gerningar eiga það sammerkt að varða ekki endurgjald fyrir vatnsréttindi, heldur afhendingu lands og bætur fyrir jarðrask, átroðning o.þ.h. Þá vísar varnaraðili til fyrrnefnds afsals fyrir helmingi vatnsréttinda Stóra-Sandfells I frá 10. júlí 1962, gegn eingreiðslu. Auk þess vísar varnaraðili til yfirlýsingar tveggja eigenda Stóra-Sandfells II, dags. 10. júní 1955, þar sem þeir lýsa sig reiðubúna að semja við Rafmagnsveitur ríkisins um að afsala vatnsréttindum í Grímsá, gegn afhendingu á ókeypis rafmagni með tilgreindum takmörkunum. Dregur varnaraðili af þessum gögnum þá ályktun í greinargerð sinni að bætur fyrir vatnsréttindi, jarðrask og efnistöku vegna Grímsárvirkjunar hafi að jafnaði verið inntar af hendi í formi eingreiðslu peninga, en að í því tilviki þar sem vikið hafi verið frá þessu og samið um ókeypis raforkunotkun hafi sú notkun verið bundin tilteknum takmörkunum, t.d. varðandi hámark kílóvattsstunda á ári, árafjölda eða ábúð tiltekins jarðeiganda.

Staðhæfing sóknaraðila um að endurgjald fyrir vatnsréttindin hljóti að vera fólgin í endurgjaldslausri afhendingu rafmagns, án frekari takmarkana en að hún sé í samræmi við eðlileg heimilis- og búsnot og á meðan vatnsréttindi jarðarinnar séu nýtt í þágu Grímsárvirkjunar, er í fullu samræmi við þá staðreynd að rafmagn hefur verið afhent að jörðinni endurgjaldslaust og án athugasemda svo áratugum skiptir, þrátt fyrir t.d. eigendaskipti að jörðinni. Sú staðhæfing sýnist auk þess, m.a. í ljósi þágildandi 66. gr. vatnalaga, ekki svo óvenjuleg að rétt sé af þeim sökum að leggja sönnunarbyrði á sóknaraðila fremur en varnaraðila fyrir staðhæfingum um efni samkomulags þess sem ganga verður út frá að hafi legið til grundvallar afhendingu raforkunnar.

Samkvæmt framanrituðu hafa ekki verið færð fram í málinu gögn sem sýna fram á að samið hafi verið um frekari takmarkanir á afhendingu rafmagns, sem endurgjald fyrir þann helming vatnsréttinda jarðarinnar Stóra-Sandfell I, sem hér um ræðir, en þær sem sóknaraðili viðurkennir og sem samræmast áratuga langri framkvæmd á afhendingu rafmagns að Stóra-Sandfelli I. Gegn þeirri framkvæmd hefur varnaraðila, með þeim gögnum sem lögð hafa verið fram í málinu, ekki tekist að leiða líkur að því að samið hafi verið um frekari takmarkanir á afhendingu rafmagnsins. Loks er sú málsástæða varnaraðila, að hvorki í kaupsamningi né afsali til sóknaraðila hafi verið kveðið á um að réttindi af þessu tagi fylgdu jörðinni við sölu hennar, haldlaus með öllu, enda er ljóst af kaupsamningnum að jörðin var seld „ásamt öllu sem henni fylgir og fylgja ber, að engu undanskildu“.

Þegar af þeim ástæðum sem að framan eru raktar verður að telja að eins og málið lá fyrir hjá sýslumanninum á Seyðisfirði hafi slíkur vafi leikið á um réttindi varnaraðila að honum hafi, með vísan til 2. mgr. 27. gr. laga nr. 90/1989, verið rétt að stöðva gerðina í tilefni af mótmælum sóknaraðila. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila um að ákvörðun sýslumannsins um að framhalda gerðinni, svo sem nánar greinir í úrskurðarorði, verði hnekkt eða hún ómerkt, eins og það er orðað í 2. mgr. 90. gr. laga nr. 90/1989. Ekki er nauðsynlegt að kveða jafnframt á um það í úrskurðarorði að lagt sé fyrir sýslumann að stöðva aðfarargerðina, enda leiðir sú niðurstaða sjálfkrafa af niðurstöðu um ómerkingu ákvörðunar sýslumanns um að framhalda gerðinni.

Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verður varnaraðila, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989, gert að greiða sóknaraðila málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Við uppkvaðningu úrskurðarins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, en uppkvaðning hans hefur dregist vegna embættisanna dómarans.

Úrskurðarorð:

Ómerkt er ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði frá 20. mars 2012 um að framhalda aðfarargerð nr. 026-2011-00012 samkvæmt beiðni varnaraðila, Orkusölunnar ehf.

Varnaraðili greiði sóknaraðila, J-kk-þgf L-kk-þgf, 300.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf B-kvk-nf