E-321/2016

I

Mál þetta, sem var dómtekið 6. september sl., er höfðað 29. janúar 2016 af B-kk-þgf A-kk-þgf, Fróðengi 3 í Reykjavík, gegn Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins B-deild, Engjateigi 11 í Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að ógilt verði með dómi samþykki hans og undirritun á veðskuldabréf nr. 87143, um að veita stefnda veð í fasteigninni Dunhaga 18 í Reykjavík, fnr. 202-8182, og að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfinu af fasteigninni Grandavegi 45 í Reykjavík, fnr. 202-4983, sem það hvílir á í dag. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda auk málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

II

Málavextir eru þeir að G-kvk-nf H-kvk-nf B-kvk-nf, dóttir stefnanda, gaf 2. desember 1985, út skuldabréf þar sem hún viðurkenndi að skulda stefnanda 280.000 krónur. Lánið var til 25 ára og átti hún að endurgreiða lánið með 50 afborgunum. Lánið var verðtryggt og bar 5% ársvexti. Til tryggingar á greiðslu höfuðstóls, vaxta, dráttarvaxta, verðbóta og alls kostnaðar var fasteignin að Dunhaga 18 í Reykjavík veðsett stefnda. Stefnandi undirritaði skuldabréfið sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar.

Hinn 17. desember 1997 og 1. febrúar 1999 voru samþykktar breytingar á skilmálum veðskuldabréfsins vegna vanskila lántaka. Var þá fjárhæð sem samsvaraði vanskilum lögð við höfuðstól og endurgreiðsluskilmálum breytt.

Í málinu liggja fyrir tilkynningar frá árunum 2009 og 2010 til stefnanda um vanskil af skuldabréfinu og tilkynningar um að innheimtubréf hafi verið send skuldara. Þá liggur fyrir greiðsluáskorun, dags. 26. mars 2010, til stefnanda þar sem tilkynnt var að stefnda hefði verið falið að innheimta hjá honum vangreiddar afborganir og eftirstöðvar skuldabréfsins auk vaxta og kostnaðar, samtals 482.281 krónur. Með bréfinu var skorað á stefnanda að greiða skuldina innan 15 daga, en að þeim tíma liðnum yrði krafist nauðungarsölu á hinni veðsettu fasteign.

Lántakanum var veitt heimild til þess að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar samkvæmt X. kafla a í lögum nr. 21/1991, sbr. lög nr. 24/2009, með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2010. Umsjónarmaður með greiðsluaðlögun mælti með því að greiðsluaðlögun kæmist á. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2010 var staðfestur nauðasamningur þess efnis að lántaki greiddi 28.000 krónur á mánuði í fjögur ár inn á samningskröfur, en að þeim tíma liðnum myndu eftirstöðvar falla niður. Skuld samkvæmt framangreindu skuldabréfi nam 3,78% af samningsskuldum og var því gert ráð fyrir að rúmlega 1.057,16 krónur kæmu mánaðarlega í hlut stefnda á næstu fjórum árum. Skyldi fyrsta greiðsla fara fram 5. september 2010 og sú síðasta 5. ágúst 2014 og áttu greiðslur hvorki að bera vexti né að vera verðtryggðar á tímabilinu.

Ágreiningslaust er að lántaki innti af hendi þær greiðslur til stefnda sem nauðasamningur um greiðsluaðlögun kvað á um. Eftir að tímabili greiðsluaðlögunar lauk sendi stefndi bæði lántaka og stefnanda áminningu, dags. 3. október 2014, um vanskil á greiðslu samkvæmt skuldabréfinu vegna tveggja gjalddaga, 3. september og 3. október 2014.

Hinn 24. febrúar 2015 samþykkti stefndi beiðni um að flytja veð samkvæmt framangreindu skuldabréfi yfir á Grandaveg 45 í Reykjavík með því skilyrði að vanskil yrðu gerð upp. Greiðsla að fjárhæð 193.951 krónu var innt af hendi inn á kröfu stefnda samkvæmt skuldabréfinu 11. mars 2015. Veðflutningurinn var afhentur til þinglýsingar sama dag.

Hinn 7. apríl 2015 var lántaka og stefnanda send lokaaðvörun í tilefni af vanskilum vegna gjalddaga 3. febrúar, 3. mars og 3. apríl 2015. Stefnanda var sent innheimtubréf, dags. 8. maí 2015, þar sem hann var krafinn um greiðslu fjögurra gjaldfallinna gjalddaga frá 3. febrúar til 3. maí 2015. Stefnanda var því næst send greiðsluáskorun 26. maí 2015 vegna sömu gjalddaga. Var honum þá gerð grein fyrir því að þessi skuld, sem þá nam 110.307 krónum, og eftirstöðvar skuldabréfsins, að núvirði 224.742 króna, auk kostnaðar, samtals 345.179 krónur, félli í gjalddaga samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins ef til nauðungarsölu á eigninni kæmi. Var skorað á stefnanda að greiða skuldina eða semja um greiðslu hennar innan 15 daga, en að þeim tíma liðnum yrði krafist nauðungarsölu á hinni veðsettu fasteign.

Lögmaður stefnanda ritaði stefnda bréf, dags. 15. júlí 2015, þar sem þess var krafist, með vísan til úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2010, að látið yrði af innheimtu kröfunnar og að veðsetningu fasteignar stefnanda yrði aflétt. Stefndi svaraði með bréfi, dags. 19. ágúst 2015, þar sem kröfu stefnanda var hafnað. Þar er því haldið fram að nauðasamningur til greiðsluaðlögunar haggi ekki rétti lánardrottins til þess að ganga að tryggingu sem þriðji maður hefur sett fyrir efndum skuldbindingar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 462/2010.

III

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir aðallega á því að með því að skuld lántaka var felld niður samkvæmt úrskurði héraðsdóms um staðfestingu nauðasamnings til greiðsluaðlögunar hafi allar kröfur gegn stefnanda einnig fallið niður. Þessu til stuðnings vísar stefnandi einkum til 3. mgr. 9. gr. laga nr. 33/2009, um ábyrgðarmenn, en þar komi skýrt fram að nauðasamningur eða önnur eftirgjöf, þ.m.t. nauðasamningur til greiðsluaðlögunar og samningur um greiðsluaðlögun, þar sem kveðið er á um lækkun kröfu á hendur lántaka eða aðalskuldara, skuli hafa sömu áhrif til lækkunar á kröfu á hendur ábyrgðarmanni.

Stefnandi vísar til þess að þar sem héraðsdómur hafi úrskurðað um nauðasamninginn eftir að lög um ábyrgðarmenn tóku gildi sé hvorki um afturvirka löggjöf að ræða né feli hún í sér skerðingu á eignarrétti stefnda, en engin andmæli hafi komið fram við meðferð málsins fyrir dómi. Hafi stefndi mátt vita strax er frumvarp til nauðasamninga var lagt fram hver áhrif nauðasamningsins yrðu á ábyrgðarskuldbindingu stefnanda enda höfðu lögin þá þegar tekið gildi. Þó að ekki væri tekið tillit til athugasemda stefnda við frumvarpi til nauðasamnings hafi stefndi ekki mótmælt því við héraðsdóm að nauðasamningur næði fram að ganga. Þá hafi hann heldur ekki kært úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar Íslands. Áhrif úrskurðarins í lögskiptum aðila séu því endanleg. Stefnandi telur að staðan í þessu máli sé að þessu leyti ólík þeirri sem hafi verið til staðar í hæstaréttarmálinu nr. 274/2010.

Stefnandi byggir á því að stefnda hafi verið í lófa lagið að gæta réttinda sinna við meðferð héraðsdóms á nauðasamningnum. Í því sambandi er á það bent að stefndi er lífeyrissjóður og einn stærsti fjárfestir á Íslandi með fjölda sérfræðinga í þjónustu sinni. Þar sem engar athugasemdir hafi komið fram af hálfu stefnda og hvorki stefndi né annar kröfuhafi hafi kært úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar eigi res judicata áhrif úrskurðarins að valda því að framangreind veðsetning sé fallin niður.

Stefnandi byggir einnig á því að fella beri niður ábyrgðarskuldbindingu hans gagnvart stefnda þar sem stefndi hafi á engum tímapunkti tilkynnt stefnanda að dóttir hans hefði óskað eftir nauðasamningi til greiðsluaðlögunar. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga um ábyrgðarmenn beri lánveitanda að tilkynna ábyrgðarmanni m.a. um vanefndir lántaka og það ef bú lántaka hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta. Í skýringum við 7. gr. frumvarpsins sem varð að lögunum segi að meginsjónarmiðið sé það að lánveitanda beri að tilkynna ábyrgðarmanni um öll þau atvik sem áhrif geti haft á forsendur ábyrgðar, ábyrgðarmanni í óhag. Engum geti dulist að þegar lántaki leiti eftir nauðasamningi til greiðsluaðlögunar sé það í allflestum tilvikum ábyrgðaraðila í óhag, sérstaklega þegar nauðasamningur kveði á um niðurfellingu eftirstöðva skuldar lántakans. Stefnandi hafi ekki átt kost á því að láta málið til sín taka þó að stefnda hafi mátt vera ljóst að stefnandi hefði af því mikla hagsmuni, a.m.k. ef stefndi hafði á því stigi fyrirætlanir um að krefja stefnanda síðar um greiðslu ábyrgðarinnar.

Stefnandi byggir einnig á því að ábyrgðin sé niður fallin vegna verulegrar vanrækslu stefnda á tilkynningarskyldu skv. 1. mgr. 7. gr. laga um ábyrgðarmenn, sbr. 2. mgr. sömu greinar, enda liggi fyrir að þrátt fyrir vanefndir lántaka, hafi engum tilkynningum þess efnis verið beint til stefnanda fyrr en með tilkynningu í september árið 2014, fjórum árum eftir að greiðandi lánsins fékk úrskurð um nauðasamning til greiðsluaðlögunar.

Stefnandi telur að það sé verulega ósanngjarnt í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, að krefjast efnda á hinum vafasama samningi um veðsetningu fasteignar stefnanda. Í því sambandi áréttar stefnandi að í ákvæði 3. mgr. 9. gr. laga um ábyrgðarmenn nr. 33/2009 hafi komið skýrt fram að nauðasamningur eða önnur eftirgjöf, þ.m.t. nauðasamningur til greiðsluaðlögunar og samningur um greiðsluaðlögun, þar sem kveðið er á um lækkun kröfu á hendur lántaka eða aðalskuldara, skuli hafa sömu áhrif til lækkunar á kröfu á hendur ábyrgðarmanni.

Að öllu ofansögðu telur stefnandi ljóst að ógilda beri veðsetningu fasteignar stefnanda í tengslum við útgáfu dóttur hans á skuldabréfi nr. 87143, enda afar ósanngjarnt af stefnda að byggja réttindi á veðsetningunni vegna efnis samningsins, aðstöðumunar aðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til og að framan eru rakin.

Auk þess að vísa til framangreindra lagareglna máli sínu til stuðnings kveður stefnandi kröfu sína um málskostnað byggjast á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda og krefst sýknu af dómkröfum hans. Stefndi byggir fyrst og fremst á því að ekki sé unnt að hrófla við veðrétti stefnda með svo íþyngjandi og afturvirkum hætti sem leiði af 3. mgr. 9. gr., sbr. 12. gr., laga nr. 32/2009, sem stefnandi hafi vísað til. Bendir stefndi á að lögin hafi tekið gildi 4. apríl 2009 eða næstum 25 árum eftir að stefnandi hafi gengist undir veðábyrgðina. Hér skipti sérstöku máli að veðréttur stefnda, sem til var stofnað fyrir gildistöku laga nr. 32/2009, njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. dóm Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 462/2010. Verði sá réttur ekki skertur með afturvirkri, íþyngjandi löggjöf, sbr. dóm Hæstaréttar 25. nóvember 2010 í máli nr. 274/2010. Stríðir 3. mgr. 9. gr., sbr. 12. gr., laga nr. 32/2009, að því marki sem ákvæðin taka til ábyrgða sem stofnað var til fyrir gildistöku laganna, því gegn reglum um afturvirkni laga og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Því geti ekki komið til þess að ákvæðunum verði beitt í máli þessu.

Stefndi vísar til framangreindra dóma Hæstaréttar máli sínu til stuðnings. Fær stefndi ekki ráðið að nokkur munur sem máli skipti sé á dómi réttarins í málinu nr. 274/2010 og máli þessu. Þá mótmælir stefndi því sérstaklega sem röngu og þýðingarlausu að 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 „hafði tekið gildi áður en nauðasamningur til greiðsluaðlögunar var lagður fyrir héraðsdóm til staðfestingar og höfðu kröfuhafar því fulla vitneskju um réttaráhrif úrskurðarins áður en hann féll“ eða að stefndi hafi „[mátt] vita strax á þeim tíma sem frumvarp til nauðasamninga var lagt fram, hver áhrif nauðasamningsins yrðu á ábyrgðarskuldbindingu stefnanda enda höfðu lögin þá þegar tekið gildi“, eins og segi í stefnu. Fær stefndi raunar ekki annað ráðið en að aðstaðan hafi einnig verið með þessum hætti í dómi Hæstaréttar í máli nr. 274/2010. Hvað sem því líður geti þetta engu breytt um afturvirkni laganna enda hafi verið stofnað til veðábyrgðarinnar fyrir gildistöku þeirra.

Í þessu sambandi tekur stefndi fram að hvergi í greinargerð umsjónarmanns með greiðsluaðlögun, frumvarpi að nauðasamningi til greiðsluaðlögunar eða í úrskurði héraðsdóms hafi verið kveðið á um að veðábyrgð stefnanda á skuldbindingum lántaka samkvæmt umræddu veðskuldabréfi skyldi falla niður eða sæta að öðru leyti takmörkunum. Það sé jafnframt meginreglan að nauðasamningur taki til krafna á hendur skuldara en haggi „ekki rétti lánardrottins skuldarans til að ganga að tryggingu sem þriðji maður kann að hafa sett fyrir efndum skuldbindingar til fullnustu á henni allri eða til að krefja ábyrgðarmann um fulla greiðslu“, sbr. 5. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 og 3. þátt laganna að öðru leyti, nema þá að með nauðasamningi sé sérstaklega samið um annað.

Stefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi bæði í verki og með tómlæti sínu viðurkennt að veðábyrgðin sé í gildi og jafnframt fyrirgert rétti sínum til þess að bera slíkt fyrir sig. Stefndi vísar hér til þess að eftir að tímabili greiðsluaðlögunar lántaka lauk þann 5. september 2014, eftir gildistöku laga nr. 32/2009, hafi stefnandi staðið að flutningi veðskuldabréfsins af Dunhaga 18 yfir á Grandaveg 45 auk þess sem hann hafi undirritað sérstakan ábyrgðarmannasamning, en í tengslum við veðflutninginn hafi vanskil af veðskuldabréfinu verið greidd upp. Allt þetta hafi verið gert án þess að því væri borið við að veðábyrgðin, eða krafa stefnda á grundvelli hennar, væri í reynd niður fallin með vísan til 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 eða af öðrum sökum, og enginn fyrirvari gerður þar að lútandi.

Stefndi mótmælir enn fremur málsástæðum stefnanda er lúta að ætlaðri vanrækslu stefnda á upplýsingaskyldu samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 sem röngum og ósönnuðum. Stefndi fái ekki ráðið af 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 að honum hafi borið sérstök skylda til að tilkynna stefnanda um að lántaki hefði óskað eftir nauðasamningi til greiðsluaðlögunar, eða hvaða þýðingu vanræksla á slíku eigi að hafa í málinu. Að auki verði að ætla, a.m.k. þar til sýnt sé fram á annað, að vegna tengsla sinna við lántaka hafi stefnanda verið eða mátt vera fullkunnugt um þetta atriði. Að öðru leyti vísar stefndi til þeirra tilkynninga sem stefndi sendi stefnanda í aðdraganda þess að lántakanum var veitt heimild til að leita nauðasamninga til greiðsluaðlögunar og eftir að tímabili greiðsluaðlögunar lauk. Á tímabili greiðsluaðlögunar hafi hins vegar engu slíku verið beint að lántaka eða stefnanda enda hafi lántaki þá greitt af veðskuldabréfinu í samræmi við nauðasamning. Því verði ekki með nokkru móti ráðið hvernig stefndi hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Jafnvel þótt slík vanræksla hefði að einhverju marki átt sér stað telur stefndi að slíkt geti ekki haft þær lögfylgjur sem stefnandi krefst. Slík niðurstaða verði a.m.k. ekki leidd af lögum nr. 32/2009.

Í tengslum við framangreint bendir stefndi á að markmið nauðasamninga, hvort sem er samkvæmt almennum ákvæðum laga nr. 21/1991 eða X. kafla a í sömu lögum, sé að ráða bót á ógjaldfærni skuldara, og felur nauðasamningur í sér staðfestingu á takmarkaðri greiðslugetu hans. Almennt séð feli það, að skuldari leiti nauðasamninga, því ekki í sér breytingu á stöðu þriðja manns sem ábyrgst hefur skuldbindingar skuldarans. Í þessu samhengi bendir stefndi á að stefnandi byggi ekki á því í málinu að nauðasamningurinn sem hér um ræðir hafi falið í sér eftirgjöf krafna á hendur lántaka umfram raunverulega greiðslugetu hans, og þannig verið á kostnað stefnanda, hvort sem er vegna rangs mats á greiðslugetu eða samkvæmt fyrirmælum laga. Hvað sem því líði sé ljóst að sá sem njóti tryggingar, í þessu tilviki stefndi, geti ekki borið ábyrgð á því hafi svo háttað til.

Með vísan til alls framangreinds hafnar stefndi því alfarið að veðsetning stefnanda verði ógilt, eða að henni verði vikið til hliðar í heild eða hluta á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða á grundvelli annarra réttarreglna. Að mati stefnda séu skilyrði fyrir beitingu 36. gr. ekki fyrir hendi, enda hvorki ósanngjarnt né andstætt góðri viðskiptavenju að bera veðsetninguna fyrir sig. Með vísan til þeirra atriði sem tiltekin séu í 2. mgr. 36. gr., og líta ber til við matið, tekur stefndi fram að efni veðskuldabréfsins sé skýrt og í samræmi við lög. Í ljósi tengsla stefnanda við lántaka mótmælir stefndi því einnig að staða samningsaðila hafi hér sérstaka þýðingu. Að teknu tilliti til alls þess sem að framan greinir telur stefndi að engin þau atvik við samningsgerðina séu fyrir hendi sem réttlæti að undantekningarreglu 36. gr. laga nr. 7/1936 verði beitt í málinu. Um atvik sem síðar hafa komið til tekur stefndi fram að ekki verði litið til þess að lántaki hafi leitað nauðasamnings til greiðsluaðlögunar, eða að öðru leyti átt í erfiðleikum með að standa við skuldbindingar sínar, en slík atvik raski jafnan ekki stöðu gagnvart ábyrgðarmanni, eðli máls samkvæmt. Þá bendir stefndi sérstaklega á að í stefnu sé með engu móti vikið sérstaklega að því, að fráskildum almennum tilvísunum til 36. gr. laga nr. 7/1936, hvaða atriði 2. mgr. 36. gr. það eru nákvæmlega sem líta beri til við mat á því hvort taka beri kröfu hans til greina.

Auk tilvísunar til framangreindra lagaraka tekur stefndi fram að krafa hans um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV

Í máli þessu krefst stefnandi að samþykki hans frá desember 1985, fyrir því að fasteign sem hann átti stæði til tryggingar á greiðslu samkvæmt skuldabréfi sem dóttir hans gaf út, verði fellt úr gildi og að skuldabréfið verði afmáð af fasteign sem hann á í dag. Röksemdir stefnanda fyrir kröfunni lúta ekki að því að að efni samningsins eða atvik við samningsgerðina valdi því að ósanngjarnt sé að bera samninginn fyrir sig. Stefnandi virðist þvert á móti telja að gildur samningur um veðsetningu fasteignarinnar hafi komist á og að hann hafi gilt um réttarsamband aðila uns greiðsluaðlögunartímabili samkvæmt nauðasamningi lántaka lauk.

Samkvæmt nauðasamningnum, sem staðfestur var með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2010, áttu eftirstöðvar samningskrafna að falla niður eftir að síðasta greiðsla lántaka samkvæmt samningnum var innt af hendi 5. ágúst 2014. Telur stefnandi að með því hafi allar kröfur á hendur honum fallið niður í ágúst 2014 og af þeim sökum beri að fallast á ógildingu veðsetningarinnar og skyldu stefnda til að afmá veðskuldabréfið af fasteigninni.

Framangreindur nauðasamningur komst á samkvæmt reglum X. kafla a í lögum nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. , sbr. lög nr. 24/2009, en lög nr. 101/2010 höfðu þá ekki tekið gildi. Samkvæmt 63. gr. h í lögunum, eins og þau hljóðuðu á þessum tíma, hafði greiðsluaðlögun sömu áhrif og réttarsátt milli skuldara og lánardrottna hans um þær samningskröfur sem þeir höfðu lýst og komu fram í skrá samkvæmt 3. mgr. 63. gr. e, að því leyti sem skuldari mótmælti þeim ekki. Er það sama regla og gildir um nauðasamninga almennt, sbr. 3. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991. Þá sagði í 3. mgr. 63. gr. a í lögunum að almennar reglur laganna um nauðasamninga giltu um nauðasamninga til greiðsluaðlögunar eftir því sem við gæti átt. Í 4. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 var á þessum tíma kveðið á um að nauðasamningur haggaði ekki rétti lánardrottins skuldarans til þess að ganga að tryggingu sem þriðji maður kynni að hafa sett fyrir efndum skuldbindingar til fullnustu á henni allri eða til að krefja ábyrgðarmann um fulla greiðslu. Þessi regla er nú í 5. mgr. sömu greinar, sbr. lög nr. 95/2010. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 24/2009, sem eins og áður segir lögfestu ákvæði um nauðasamninga til greiðsluaðlögunar, kemur skýrt fram að greiðsluaðlögun haggaði ekki rétti lánardrottins til að ganga að veði sem þriðji maður hefur sett til tryggingar á efndum eða til að krefja ábyrgðarmann um fullu greiðslu. Um það er vísað til fyrrgreindrar 4. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991.

Lög nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, tóku gildi 4. apríl 2009. Þau taka meðal annars til einstaklinga sem gengist hafa í ábyrgð með því að veðsetja tilgreinda fasteign sína til tryggingar efndum lántaka, enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Í 3. mgr. 9. gr. laganna hefur frá öndverðu verið mælt fyrir um að þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 60. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. skuli nauðasamningur eða önnur eftirgjöf, þ.m.t. nauðasamningur til greiðsluaðlögunar, sem kveður á um lækkun kröfu á hendur lántaka, hafa sömu áhrif til lækkunar kröfu á hendur ábyrgðarmanni. Samkvæmt gildistökuákvæði 12. gr. laga nr. 32/2009 átti fyrrgreind regla 3. mgr. 9. gr. við um ábyrgðir sem stofnað hafði verið til fyrir gildistöku laganna.

Í dómi Hæstaréttar Íslands frá 16. september 2010 í málinu nr. 462/2010 var vikið að gildi fyrrgreindrar 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 gagnvart veðrétti lánveitanda sem stofnað hafði verið til fyrir gildistöku laganna. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að þinglýsingarstjóra hefði verið óheimilt að afmá úr þinglýsingabók veðskuldabréf sem hvíldi á fasteign varnaraðila. Sú ákvörðun var reist á 1. mgr. 38. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 þar sem sú skylda er lögð á þinglýsingarstjóra að afmá þinglýsingu úr fasteignabók þegar réttaráhrif hennar eru fallin brott eða rétti er bersýnilega lokið. Taldi þinglýsingarstjóri bersýnilegt að veðið hvíldi ekki lengur á fasteigninni í ljósi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009, en samkvæmt nauðasamningi til greiðsluaðlögunar, sem héraðsdómur hafði staðfest 30. október 2009, eftir gildistöku laga nr. 32/2009, áttu allar eftirstöðvar skuldar lántaka við sóknaraðila að falla niður. Í rökstuðningi Hæstaréttar var vísað til þess að veðréttur sóknaraðila, sem til hafði verið stofnað áður en lög nr. 32/2009 tóku gildi, nyti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Því væri ekki unnt að fallast á að skilyrði 1. mgr. 38. gr. þinglýsingalaga væru fyrir hendi. Var með þessu ljóslega vikið frá því sem fyrir var mælt í gildistökuákvæði 12. gr. laga nr. 32/2009. Í dómi Hæstaréttar Íslands frá 24. nóvember 2010 í málinu nr. 274/2010 var síðan komist afdráttarlaust að þeirri niðurstöðu að afturvirk áhrif 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 brytu í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar. Það mál laut að ábyrgðarkröfu sem stofnað hafði verið til fyrir gildistöku laganna og var fyrirmælum 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 ekki beitt um ábyrgðina.

Veðréttur stefnda samkvæmt veðskuldabréfinu 2. desember 1985 var stofnaður löngu fyrir gildistöku laga nr. 32/2009. Samkvæmt framangreindum fordæmum Hæstaréttar Íslands verður 3. mgr. 9. gr. þeirra laga ekki beitt um þennan rétt stefnda. Hvorki í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2010 né í frumvarpi til greiðsluaðlögunar var vikið að afdrifum ábyrgða þriðja aðila fyrir efndum samningsskulda. Í ljósi þess sem rakið hefur verið fór um það atriði eftir 4. mgr. 60. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nú 5. mgr. sömu greinar, en ekki 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009. Nauðasamningur til greiðsluaðlögunar lántaka haggaði því ekki ábyrgð stefnanda á grundvelli veðréttar sem stefndi átti í fasteign hans. Breytir engu í því sambandi þó að stefndi hafi ekki fylgt eftir andmælum sínum við að nauðasamningur til greiðsluaðlögunar tæki til umræddrar skuldbindingar.

Stefnandi byggir einnig á því að stefndi hafi vanrækt að láta hann vita af því að lántaki hefði óskað eftir nauðasamningi til greiðsluaðlögunar, eins og honum hafi borið að gera samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Í því ákvæði segir að lánveitandi skuli senda ábyrgðarmanni skriflega tilkynningu, meðal annars um vanefndir lántaka, um andlát hans eða að bú hans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Í 2. mgr. 7. gr. laganna er síðan mælt fyrir um að ábyrgðarmaður skuli vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu samkvæmt 1. mgr. Sé vanræksla hans veruleg skal ábyrgðin falla niður.

Bú lántaka var ekki tekið til gjaldþrotaskipta. Samþykki fyrir því að skuldari leiti nauðasamnings til greiðsluaðlögunar verður ekki jafnað til þess að bú hans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Ekki er því beinlínis unnt að leiða af fyrirmælum 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 að stefnda hafi borið að tilkynna stefnanda um beiðni lántaka um að slíkur samningur kæmist á. Fyrirmæli laga nr. 21/1991 veita einstaklingi, sem gengist hefur í ábyrgð á efndum skuldbindinga þess sem æskir nauðasamnings, ekki beina aðild að nauðasamningsumleitunum nema hann sé jafnframt lánardrottinn skuldarans. Tilkynni lánveitandi ábyrgðarmanni ekki um beiðni skuldara í þá veru getur það, í ljósi þess sem hér hefur verið rakið, ekki talist veruleg vanræksla samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Gögn málsins bera með sér að stefndi hafi tilkynnt stefnanda um vanefndir lántaka bæði áður en nauðasamningurinn komst á og eftir að gildistíma hans lauk. Af þessum sökum er ekki unnt að fallast á að ábyrgð stefnanda sé fallin niður á grundvelli framangreinds ákvæðis í lögum nr. 32/2009.

Röksemdir stefnanda fyrir því að ógilda beri samþykki hans fyrir veðsetningu fasteignar sinnar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 eru einvörðungu reistar á athugasemdum hans um að vafasamt sé að bera samninginn fyrir sig í ljósi 3. mgr. 9. gr. 32/2009 og að skort hafi tilkynningar til stefnanda. Um þessi atriði er vísað til þess sem rakið hefur verið. Að auki ber að taka tillit til þess að efni skuldabréfsins var í öllum aðalatriðum skýrt um skuldbindingu stefnanda. Bréfið var enn fremur með sama sniði og algengt var á þessum tíma um lánveitingar þar sem nákomnir aðstoðuðu lántaka með því að ábyrgjast endurgreiðslu þess. Ekkert er fram komið um að stefnandi hafi verið ófær um að átta sig á þýðingu þessarar skuldbindingar sinnar og þeirri áhættu sem hann tók með henni. Miðað við gildandi reglur gat stefnandi heldur með engu móti dregið þá ályktun að stefnandi myndi leggja mat á greiðslugetu lántakans áður en lánið yrði veitt. Mátti stefnandi því gera sér grein fyrir að það hvíldi á honum að afla upplýsinga um lántaka að því marki sem hann taldi nauðsynlegt til að meta eigin áhættu. Þá hefur stefnandi ekki leitt neinar líkur að því að staða lántaka í desember 1985 hafi átt að gefa sérstakt tilefni til efasemda um getu hans til þess að standa í skilum með lánið.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið, og að virtri grundvallarreglunni um skuldbindingargildi loforða, telur dómurinn ekki efni til þess að fallast á að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig það loforð sem stefnandi gaf í desember 1985. Megnar ójöfn staða aðila með tilliti til þekkingar á löggerningum af þessu tagi ekki að breyta þessari niðurstöðu. Hið sama gildi um atvik sem síðar komu til og tengjast væntingum ábyrgðarmanna um brottfall skuldbindinga þeirra á grunni löggjafar sem eins og áður segir fól í sér afturvirka takmörkun á eignarrétti lánveitenda er braut í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Samkvæmt framansögðu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Í ljósi atvika og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykir þó rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins B-deild, er sýkn af kröfum stefnanda, B-kk-ef A-kk-ef.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)