E-1788/2019

Dómur

Þetta mál, sem var tekið til dóms 5. desember 2019, höfðar trúfélagið Zuism, kt. [...], Nethyl 2b, Reykjavík, með stefnu birtri 16. apríl 2019 á hendur íslenska ríkinu.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 4.395.600 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 1.465.200 kr. frá 15. febrúar 2019 til 15. mars 2019, af 2.930.400 kr. frá þeim degi til 15. apríl 2019, og af 4.395.600 kr. frá þeim degi til greiðsludags.

Stefnandi krefst að auki málskostnaðar úr hendi stefnda, þ.m.t. virðisaukaskatts.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda svo og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað.

Málsatvik

Stefnandi, trúfélagið Zuism, var stofnað hér á landi í apríl 2013 og hlaut sama ár viðurkenningu sem skráð trúfélag, sbr. lög um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög nr. 108/1999. Samkvæmt lögunum er heimilt, að uppfylltum tilteknum skilyrðum, að skrá trúfélög og lífsskoðunarfélög sérstakri skráningu, sem veitir þeim ýmis réttindi og leggur jafnframt á þau tilteknar skyldur. Meðal þeirra réttinda sem skráð trúfélög njóta er að fá greidda hlutdeild af innheimtum tekjuskatti ríkissjóðs, sbr. 1. gr. laga um sóknargjöld o.fl. nr. 91/1987. Í 2. gr. sömu laga segir að ríkissjóður skuli greiða 15. hvers mánaðar, af óskiptum tekjuskatti, fjárhæð er rennur til skráðra trúfélaga. Greidd er fjárhæð fyrir hvern félagsmann sem er skráður í félagið hjá Þjóðskrá Íslands. Ríkissjóður hefur undanfarin ár greitt stefnanda tiltekna fjárhæð í samræmi við lögin.

Í 3. gr. laga nr. 108/1999 er fjallað um skilyrði þess að félag fái skráningu. Í greinargerð með því frumvarpi sem varð að lögunum kemur fram, að með hugtakinu „trúfélag“ sé átt við „félög sem leggja stund á átrúnað eða trú sem tengja má við þau trúarbrögð mannkyns sem eiga sér sögulegar eða menningarlegar rætur“, sbr. athugasemdir við frumvarpið í kafla 3.0. Í samræmi við þetta er í 1. mgr. 3. gr. laganna kveðið á um það skilyrði fyrir skráningu trúfélags að það sé félag sem leggur stund á átrúnað eða trú. Í 3. mgr. 3. gr. er þess krafist meðal annars að félagið hafi virka og stöðuga starfsemi og í því sé kjarni félagsmanna sem iðkar trú sína reglulega. Að auki er félaginu skylt að annast tilteknar athafnir.

Í 4. gr. laganna eru talin upp þau gögn sem félag þarf að leggja fram með umsókn um skráningu. Þar segir að leggja þurfi fram lög félagsins og allar aðrar reglur sem kunni að gilda um ráðstöfun fjármuna þess og hvernig starfsemi þess verði háttað, svo sem reglulegt samkomuhald eða annað sem gefi til kynna að starfsemin sé stöðug og virk. Séu skilyrði 3. og 4. gr. laganna ekki öll uppfyllt geti félag ekki fengið skráningu sem trúfélag.

Í 5. gr. laga nr. 108/1999 segir að skráð trúfélög skuli fyrir marslok ár hvert senda sýslumanni skýrslu um starfsemi sína á næstliðnu ári og jafnframt gera grein fyrir breytingum sem hafa orðið á þeim atriðum sem upplýsa ber um þegar sótt er um skráningu. Sérstaklega skal gera grein fyrir breytingum á félagatali og ráðstöfun fjármuna félags. Tilkynna skal sýslumanni þegar í stað um skipun, flutning og starfslok forstöðumanns og um tilnefningu nýs forstöðumanns, sbr. 2. mgr. 5. gr.

Samkvæmt 6. gr. laganna er sýslumanni heimilt að fella félag af skrá vanræki það skyldur sínar eða séu skilyrði skráningar ekki lengur fyrir hendi. Þá beri að veita félaginu skriflega viðvörun og setja því frest til þess að bæta úr því sem er áfátt og skal fresturinn ekki vera skemmri en einn mánuður. Verði ekki bætt úr því innan frestsins getur sýslumaður ákveðið að fella skráninguna úr gildi, en áður en það er gert skal gefa stjórn félagsins kost á að tjá sig um málið.

Í upphafi voru einungis örfáir skráðir í trúfélagið Zuism, en á árunum 2015 og 2016 fjölgaði félagsmönnum verulega, eftir ágreining sem hafði staðið um yfirráð yfir félaginu. Sá ágreiningur reis vegna þess að árið 2014 kom upp óvissa um það hver væri forstöðumaður trúfélagsins. Þáverandi forstöðumaður hafði samband við sýslumann og kvaðst vera hættur störfum sem forstöðumaður félagsins. Það gerði hann í kjölfar þess að sýslumaður sendi honum bréf þar sem minnt var á að stefnanda bæri að afhenda embætti sýslumanns árlegra skýrslu, sbr. 5. gr. laga nr. 108/1999. Á þessum tíma var hins vegar ekki tilkynnt um nýjan forstöðumann félagsins og kvaðst fyrrverandi forstöðumaður ekkert um það vita og neitaði að veita frekari upplýsingar.

Af þeim sökum birti sýslumaður auglýsingu í Lögbirtingablaði, þar sem fram kom að ekki væri vitað um neina starfsemi í félaginu og hvorki væri kunnugt um hver væri forstöðumaður né hverjir skipuðu stjórn þess. Í auglýsingunni var skorað á alla þá sem teldu sig veita félaginu forstöðu eða sitja í stjórn þess að gefa sig fram innan tiltekins frests. Í kjölfar auglýsingarinnar gaf einn maður sig fram, A, og kvaðst fara fyrir hópi manna sem hefði reynt að starfa í félaginu og vildi að það starfaði áfram. A var skráður forstöðumaður félagsins 1. júní 2015, eftir að hann hafði sent sýslumanni gögn þar að lútandi.

Nýr forstöðumaður félagsins óskaði eftir því í febrúar 2016 að greiðslu sóknargjalda til stefnanda yrði frestað þar til skrifleg ósk þess efni bærist frá félaginu. Hann kvað ástæðu beiðninnar vera þá að ekki hefði tekist að greiða úr málum varðandi rekstrarfélag trúfélagsins. Skömmu síðar var lögð fram stjórnsýslukæra vegna þeirrar ákvörðunar sýslumanns að skrá umræddan mann sem forstöðumann stefnanda.

Í kjölfar þessa ákvað sýslumaðurinn á Norðurlandi eystra, sem fer með hlutverk sýslumanns á grundvelli laganna, sbr. reglugerð nr. 1152/2014, að stöðva tímabundið greiðslu sóknargjalda til stefnanda, þar eð óvíst væri að stefnandi uppfyllti almenn skilyrði 3. gr. um skráningu trúfélaga. Stefnandi höfðaði þá mál á hendur stefnda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sem fékk númerið E969/2016. Í því krafðist hann greiðslu sóknargjalda sem sýslumaður hafði stöðvað greiðslu á. Á meðan það mál var til meðferðar kvað innanríkisráðuneytið upp úrskurð, sem felldi úr gildi þá ákvörðun sýslumanns að skrá A sem forstöðumann stefnanda. Því lá ekkert fyrir um það hver væri forstöðumaður stefnanda. Dómur var kveðinn upp í máli nr. E969/2016 7. febrúar 2017, þar sem stefndi var sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Það var niðurstaða dómsins að stefnandi hefði ekki fært sönnur á að hann uppfyllti skilyrði laga nr. 108/1999 og ætti rétt á greiðslum sóknargjalda á grundvelli laga nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl. Dómurinn staðfesti að stefnda hefði verið rétt að halda eftir sóknargjöldum á meðan óvíst væri hvort stefnandi uppfyllti skilyrði laganna um skráningu. Stefnandi áfrýjaði ekki dóminum.

Eftir þessi málaferli var greitt úr óvissunni um forstöðumanninn og frá október 2017 var Á-kk-nf A-kk-nf Á-kk-nf skráður forstöðumaður stefnanda. Þegar það lá fyrir greiddi stefndi stefnanda sóknargjöldin. Stefnandi var hins vegar ósáttur við að ekki hefðu verið greiddir dráttarvextir af gjöldunum. Hann höfðaði tvö ný mál á hendur stefnda, annars vegar mál nr. E4080/2017, þar sem krafist var dráttarvaxta af gjöldunum og hins vegar mál nr. E3898/2018, þar sem krafist var skaðabóta.

Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 108/1999 skal skráð trúfélag árlega fyrir lok marsmánaðar senda sýslumanni skýrslu um starfsemi sína á næstliðnu ári. Í lok mars 2018 sendi stefnandi embættinu skýrslu sína fyrir árið 2017. Í yfirliti yfir ráðstöfun fjármuna félagsins á árinu 2017 var afar há fjárhæð færð í reitinn „óvenjulegir liðir“.

Fyrir tæpu ári, 4. febrúar 2019, birtist tilkynning á heimasíðu stefnanda, þar sem fram kom að forstöðumaður félagsins, Á-kk-nf A-kk-nf Á-kk-nf, hefði ákveðið að hætta eftir fjögurra ára starf. Jafnframt kom fram í tilkynningunni að trúfélagið myndi auglýsa eftir nýjum forstöðumanni félagsins „á næstunni“ og að á síðasta aðalfundi félagsins í september 2018 hefði verið kosin ný stjórn sem hefði tekið við um áramótin 2018/2019. Það yrði fyrsta verk stjórnarinnar að „hefja leit að nýjum forstöðumanni“.

Sýslumaðurinn á Norðurlandi eystra taldi að með framangreindri tilkynningu væri enn á ný komin upp óvissa um það hver væri forstöðumaður stefnanda. Í bréfi sýslumanns til Fjársýslu ríkisins, dags. 5. febrúar 2019, kom meðal annars fram að embættið hefði engar upplýsingar, hvorki um það hverjir skipuðu hina nýju stjórn né hver stýrði félaginu „eftir að forstöðumaður hefur hætt störfum“. Þá kom fram í bréfinu að einnig væru uppi „verulegar efasemdir um að félagið [uppfyllti] 1. mgr. og 3. mgr. 3. gr. laga nr. 108/1999“. Á grundvelli þessa var litið svo á að starfsemi félagsins væri í mikilli óvissu og þess farið á leit við Fjársýslu ríkisins að greiðslur sóknargjalda til félagsins yrðu stöðvaðar að sinni, eða nánar tiltekið til 15. mars 2019 á meðan þessi atriði væru í óvissu. Forsvarsmönnum stefnanda var ekki greint frá væntanlegu greiðslufalli.

Í samskiptum lögmanns stefnanda og starfsmanns sýslumannsembættisins með tölvupósti upp úr miðjum febrúar staðfesti lögmaðurinn að engin breyting hefði verið gerð á skipun Á-kk-ef A-kk-ef Á-kk-ef sem forstöðumanns trúfélagsins og að sýslumanni yrði tilkynnt um slíkar breytingar. Hann krafðist þess að sóknargjöld yrðu greidd. Starfsmaður sýslumanns staðfesti að honum hefðu borist þessar upplýsingar og greindi jafnframt frá því að Á-kk-nf A-kk-nf hefði verið færður á lista yfir forstöðumenn skráðra félaga. Hann tók fram að afstaða yrði tekin til annarra skilyrða fyrir skráningu innan skamms.

Þann 19. febrúar 2019 sendi sýslumaður Á-kk-þgf A-kk-þgf bréf þar sem óskað var eftir nánar tilgreindum upplýsingum um starfsemi trúfélagsins, með vísan til 2. mgr. 4. gr. og 5. gr. laga nr. 108/1999. Í svarbréfi lögmanns stefnanda dags. 8. mars 2019 neitaði lögmaðurinn, fyrir hönd stefnanda, að svara spurningum sýslumanns efnislega, þar sem þessara upplýsinga væri „að því er virtist óskað án skýrrar lagaheimildar“. Jafnframt óskaði lögmaðurinn eftir því að sýslumaður veitti upplýsingar um á hvaða lagagrundvelli hann byggði fyrirspurn sína og var í því sambandi vísað til leiðbeiningarskyldu sýslumanns, sbr. 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Um miðjan mars skiptust lögmaður stefnanda og sýslumaður á sjónarmiðum í tölvupósti. Lögmaður stefnanda vildi fá að vita á hvaða lagaheimild sýslumaður byggði rannsókn sína, fór fram á að henni yrði tafarlaust hætt og að sóknargjöld yrðu greidd lögum samkvæmt. Í tölvupósti 20. mars 2019 ítrekaði embætti sýslumanns að stefnandi hefði ekki svarað efnislega umbeðnum fyrirspurnum um starfsemi félagsins. Tekið var fram að sýslumaður hefði ótvíræða lagaheimild til þess að óska þessara upplýsinga, sbr. 5. gr. laga nr. 108/1999, svo og að honum væri skylt að ganga úr skugga um að skilyrði laganna fyrir skráningu trúfélags væru uppfyllt.

Í lok mars 2019 sendi stefnandi embættinu leiðrétta skýrslu fyrir árið 2017, en þá var liðið ár frá því að hann sendi sýslumanni upphaflega skýrslu fyrir það ár. Í yfirliti yfir ráðstöfun fjármuna voru fjárhæðir allar aðrar en þær sem tilgreindar voru í yfirlitinu sem stefnandi sendi embættinu í lok mars 2018 og engin fjárhæð var færð í reitinn „óvenjulegir liðir“.

Sýslumaður óskaði eftir því við Fjársýslu ríkisins að greiðslur sóknargjalda yrðu áfram stöðvaðar, mánuð í senn, þar eð fyrirspurn sýslumanns á grundvelli 5. gr. laga nr. 108/1999, um skýringar á ýmsum atriðum er vörðuðu starfsemi stefnanda, hefði ekki verið svarað. Sýslumaður telur að af þeim gögnum sem embættið hafi undir höndum verði ekki ráðið að félagið uppfylli skilyrði skráningar og því sé rétt að greiðslur á sóknargjöldum verði stöðvaðar tímabundið, þar til veittar hafa verið umbeðnar upplýsingar.

Stefnandi höfðaði þetta mál með stefnu birtri 16. apríl 2019. Fimm mánuðum síðar, 13. september 2019, sendi stefnandi embætti sýslumanns svar við bréfi embættisins frá 19. febrúar sama ár. Með svarbréfinu fylgdi ársreikningur félagsins fyrir árið 2017 og var hann áritaður af forstöðumanni sama dag og bréfið var sent sýslumanni.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína á því að stefnda sé skylt að greiða sér sóknargjöld samkvæmt skýrum ákvæðum laga nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl. Hann byggir einnig á því að sýslumaður hafi látið stöðva greiðslur sóknargjalda til stefnanda án lagaheimildar. Auk þess hafi sýslumaður ítrekað brotið gegn meginreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svo sem leiðbeiningarreglu, rannsóknarreglu og gegn andmælarétti stefnanda.

Stefnandi byggir á því að sýslumaður og Fjársýsla ríkisins hafi tekið íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun um rétt stefnanda. Þessar ákvarðanir hafi verið teknar án rökstuðnings og án þess að stefnandi kæmi að sjónarmiðum sínum eða mótmælum, enda hafi stefnanda ekki verið tilkynnt um ákvörðun sýslumanns, heldur hafi hann frétt af henni frá Fjársýslu ríkisins. Þá hafi sýslumaður í engu fylgt skyldu sinni til að upplýsa stefnanda um stöðu mála.

Samkvæmt bráðabirgðaákvæði XII í lögum nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl. skuli gjald, sem rennur til skráðra trúfélaga, vera 925 krónur á mánuði fyrir árið 2019 fyrir hvern einstakling 16 ára og eldri í lok næstliðins árs á undan gjaldári. Skráð sóknarbörn trúfélagsins Zuism skv. þessu ákvæði fyrir árið 2019 séu 1.584 talsins. Stefnukrafa stefnanda byggist á framangreindu og er sundurliðuð á eftirfarandi hátt:

 1.465.200 kr. frá 15. febrúar 2019 til 15. mars 2019,  2.930.400 kr. frá 15. mars 2019 til 15. apríl 2019,  4.395.600 kr. frá 15. apríl 2019 til greiðsludags.

Samtala sóknargjalda sé 4.395.600 krónur sem sé stefnufjárhæð málsins.

Krafa stefnanda byggist á lögum nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl. og lögum nr. 108/1999 um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög. Stefnandi byggir einnig á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. og V. kafla laga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísast til 33. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi andmælir öllum málsástæðum stefnanda. Stefndi vísar fyrst til þess að samkvæmt upplýsingum úr Þjóðskrá sé heimilisfang stefnanda skráð að Nethyl 2b í Reykjavík. Félagið hafi það heimilisfang einnig skráð hjá Fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra og í netsímaskránni ja.is. Þegar húsnæðið að Nethyl 2 sé skoðað verði ekki greint að þar fari fram nein starfsemi sem geti átt við trúfélagið Zuism. Í veðbók hússins séu ekki upplýsingar um það að trúfélagið hafi nokkru sinni gert leigusamning um afnot af húsnæði þar eða verið skráð sem eigandi húsnæðisins.

Samkvæmt lögum nr. 108/1999 um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög sé það skilyrði fyrir skráningu félags að það hafi virka og stöðuga starfsemi, sem felist meðal annars í reglulegum samkomum eins og nánar sé greint í 3. gr. laganna. Orðalagið virk og stöðug starfsemi sé ekki skýrt frekar í lögunum, en að mati stefnda sé ekki unnt að skilja það á annan hátt en þann að starfsemin sé stöðug, dagleg eða vikuleg.

Í skýrslu sem stefnandi afhenti um starfsemi ársins 2017 komi fram að félagið hafi haldið 36 samkomur á því ári og í skýrslu sem stefnandi hafi afhent um starfsemi ársins 2018 komi fram að samkomur hafi verið 49. Í félagið séu nú skráðir hátt í 2000 félagsmenn og ætla verði að félag með slíkan fjölda félagsmanna þurfi nokkurt húspláss til að halda uppi reglulegri starfsemi. Engar upplýsingar liggi hins vegar fyrir um það hvar meintar samkomur félagsins fari fram, hvorki á vef félagsins né annars staðar. Ekkert verði ráðið af vef stefnanda, www.zuism.is , hvar samkomur fari fram eða hvernig unnt sé að taka þátt í starfsemi félagsins eða iðka þau trúarbrögð sem félagið kenni sig við. Þá séu ekki neinar samkomur auglýstar þar. Eins og greini í lýsingu málavaxta hafi félaginu verið send fyrirspurn þar sem óskað var upplýsinga um hvar starfsemi félagsins færi fram og hvernig henni væri háttað. Við fyrirspurninni hafi ekki borist nein efnisleg svör. Stefndi telur í ljósi þessa að verulegur vafi leiki á um það að félagið stundi eiginlega starfsemi trúfélags, enda liggi engar upplýsingar fyrir um samkomustað eða hvernig samkomur séu kynntar félagsmönnum.

Á vefsíðu stefnanda komi fram að félagið endurgreiði sóknargjöld þeim sem um það sækja á vef félagsins. Þar komi einnig fram að sóknargjöld hafi verið greidd öllum sem sóttu um það fyrir síðasta ár og að fjárhæðin hafi numið 9.310 kr. handa hverjum og einum umsækjanda. Meðal þeirra gagna sem stefnandi lagði fram með umsókn sinni um skráningu trúfélags eru lög félagsins. Í 5. kafla þeirra séu reglur um ráðstöfun fjármuna félagsins. Þar sé þess ekki getið að félagið hafi heimild til að ráðstafa sóknargjöldum á þennan hátt eða að það hafi heimild til að greiða félagsmönnum nokkuð, enda geti það aldrei samræmst hlutverki trúfélags að miðla fé úr ríkissjóði til félagsmanna þess. Á vef stefnanda segi að einn af helgisiðum Zúista, svokallað Amargi, sé að endurgreiða sóknargjöld. Það sé byggt á því að Súmerar hafi fellt niður skuldir vegna þeirrar áhættu sem fylgi skuldasöfnun. Stefndi telur þessa lýsingu á helgisið með nokkrum ólíkindablæ, og til marks um það að félagið sé í raun málamyndafélag. Félaginu hafi verið send fyrirspurn um það hvort greiðsla til félagsmanna hafi farið fram, hversu mikið hafi verið greitt og hvernig það samrýmist lögum félagsins. Við þessari fyrirspurn hafi ekki borist efnisleg svör frekar en öðrum.

Í skýrslu sem stefnandi afhenti sýslumanni í lok mars 2018 vegna ársins 2017 hafi komið fram um ráðstöfun fjármuna að „óvenjulegir liðir“ næmu 35.682.528 kr., án þess að nokkrar skýringar fylgdu. Einnig hafi verið óskað skýringa á fjárreiðum félagsins vegna þessa í bréfinu frá 19. febrúar 2019, en engin efnisleg svör borist. Nokkru síðar, 31. mars 2019, hafi borist leiðrétt skýrsla þar sem liðurinn óvenjulegir liðir var felldur út og færð inn eign að fjárhæð 46.625.648 kr., en án frekari skýringa. Óskað hafi verið nánari skýringa á fjárreiðum félagsins, auk þess sem óskað hafi verið eftir afriti af ársreikningi félagsins fyrir árið 2017, en í 23. gr. laga félagsins komi fram að löggiltur endurskoðandi skuli semja ársreikning félagsins og gera upp bókhald þess. Stefnandi sendi sýslumanni 13. september 2019 eintak af ársreikningi félagsins fyrir árið 2017.

Með hliðsjón af framangreindu telur stefndi verulegan vafa leika á því að stefnandi sé í raun starfandi sem trúfélag, heldur sé það í reynd málamyndafélagsskapur. Stefnandi hafi vefengt heimildir sýslumannsins á Norðurlandi eystra til eftirlits. Í 5. gr. laga nr. 108/1999 komi fram að senda beri sýslumanni upplýsingar um þau atriði sem gera beri grein fyrir við skráningu og tekið fram að tilgreina eigi sérstaklega ráðstöfun fjármuna. Þá skuli tilkynna sýslumanni þegar í stað um skipun, flutning og starfslok forstöðumanns og um tilnefningu nýs forstöðumanns. Í athugasemdum með því frumvarpi er varð að lögum nr. 108/1999 segi meðal annars um 5. gr. að þær reglur sem þar komi fram séu eðlilegar þegar höfð séu í huga réttaráhrif skráningar. Einkum sé haft í huga eftirlit með ráðstöfun þeirra fjármuna sem renna til félagsins í formi sóknargjalda og með stöðu forstöðumanns. Að mati stefnda hafi stefnandi ekki fyllilega svarað spurningum sem sýslumaður hafi lagt fyrir stefnanda, þar á meðal um fjárreiður trúfélagsins Zuism.

Samkvæmt 6. gr. laga nr. 108/1999 sé sýslumanni heimilt, að undangenginni þeirri málsmeðferð sem kveðið er á um í þeirri grein, að fella niður skráningu félags séu skilyrði fyrir skráningu þess ekki lengur uppfyllt eða vanræki félagið skyldur sínar samkvæmt lögunum. Samkvæmt 5. og 6. gr. laganna þurfi þau skilyrði sem lögin kveða á um fyrir skráningu trúfélags einnig að vera uppfyllt á meðan félag starfar. Í almennum athugasemdum með frumvarpi til laganna komi meðal annars fram um skilyrði fyrir því að trúfélag verði skráð að rétt sé að gera ráð fyrir því að dóms og kirkjumálaráðuneytið (nú sýslumaðurinn á Norðurlandi eystra, sbr. lög nr. 145/2013 og reglugerð nr. 106/2014 og 1152/2014) geti óskað eftir öllum þeim gögnum sem skipta máli við mat á því hvort skilyrðum laganna um skráningu sé fullnægt. Þær kröfur sem séu gerðar um skráningu séu óbreyttar frá þeim reglum sem áður giltu, að öðru leyti en því að bætt sé við að krefjast megi gagna um tengsl trúfélags við erlendar eða alþjóðlegar trúarhreyfingar ef því er að skipta. Einnig komi fram í athugasemdunum að sjálfsagt og eðlilegt sé að félag geri grein fyrir ráðstöfun þeirra fjármuna sem til þess renna á grundvelli laga um sóknargjöld o.fl. Í frumvarpinu sé því lagt til að skýrt verði kveðið á um upplýsingagjöf um ráðstöfun fjármuna sem renna til skráðra trúfélaga skv. nefndum lögum, sbr. nánar 5. gr. frumvarpsins.

Það sem rakið hafi verið sýni að það sé lagt í mat sýslumannsins á Norðurlandi eystra hvort félag uppfylli hverju sinni þau skilyrði sem séu fyrir skráningu þess og nánar koma fram í 3. og 4. gr. laga nr. 108/1999. Til þess að unnt sé að leggja mat á það þurfi sýslumaður ótvírætt að afla þeirra upplýsinga sem við eiga veiti félag þær ekki sjálft. Á grundvelli eftirlitsskyldu sinnar hafi sýslumaður sent stefnanda fyrirspurnir, sem vörðuðu meðal annars starfsemi félagsins og fjárreiður þess. Sýslumaður hafi jafnframt óskað eftir árituðum ársreikningi félagsins fyrir starfsárið 2017, væri hann væri fyrir hendi. Með því að biðja um upplýsingar frá stefnanda hafi stefndi sinnt rannsóknarskyldu sinni, svo unnt yrði að ákveða framhald málsins. Jafnframt felist í beiðninni leiðbeiningar til stefnanda um þær upplýsingar sem beri að gera grein fyrir samkvæmt lögunum, sbr. lögskýringargögn. Þá sé augljóst að mati stefnda að stefnanda hafi verið heimilt að koma að andmælum sínum, sem hann reyndar gerði þegar hann neitaði að svara spurningum sýslumanns. Stefndi hafnar því þess vegna alfarið að brotið hafi verið gegn framangreindum meginreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Með hliðsjón af ákvæðum laganna um eftirlitsskyldu sýslumanns og skilyrðum fyrir skráningu trúfélags, og athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 108/1999, verði að mati stefnda að líta svo á að sýslumanni sé bæði heimilt og skylt samkvæmt lögunum að óska þeirra upplýsinga og gagna er fram koma í bréfinu sem sýslumaður sendi forstöðumanni stefnanda 19. febrúar 2019. Á meðan stefnandi hafi ekki svarað fyrirspurnum sýslumanns og á meðan gögn sem óskað hafi verið eftir hafi ekki borist telji stefndi að starfsemi félagsins sé í mikilli óvissu og að ekki séu forsendur til að meta hvort félagið uppfylli þau skilyrði sem lögin kveða á um fyrir skráningu trúfélags og áframhaldandi starfsemi þess.

Með því að biðja Fjársýslu ríkisins að stöðva greiðslu sóknargjalda til stefnanda um sinn, á meðan athugun á fjárreiðum og starfsemi stefnanda fer fram, telur stefndi að sýslumaður hafi sinnt lögbundinni eftirlitsskyldu sinni. Þetta úrræði sé vægara úrræði en afturköllun skráningar trúfélags skv. 6. gr. laganna og telur stefndi að með því hafi verið gætt meðalhófs, enda séu fleiri réttaráhrif tengd skráningu trúfélags en réttur til sóknargjalda, svo sem lagalegt gildi tiltekinna athafna forstöðumanna. Sóknargjöld séu hins vegar tekin af almannafé og því séu verulegir almannahagsmunir fólgnir í því að sóknargjöld séu greidd á réttan hátt og eingöngu til þeirra sem eru bærir til þess að taka við þeim, þ.e. þeirra sem uppfylla skilyrði laganna um skráningu trúfélaga. Þessir almannahagsmunir vegi að mati stefnda þyngra en hagsmunir félagsins, enda telur stefndi alls óvíst að stefnandi eigi rétt á greiðslum úr ríkissjóði, sbr. það sem að framan er rakið.

Að lokum bendir stefndi á að aðgerðin sé tímabundin. Komi í ljós að félagið uppfylli skilyrði skráningar verði sóknargjöld greidd félaginu eftir gildandi reglum. Það sé því í höndum stefnanda að veita umbeðnar upplýsingar og eyða óvissu um starfsemi félagsins, eins og hann hafi áður gert, til þess að hann fái sóknargjöld greidd. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E969/2016 sem sé endanlegur, staðfesti að stefnda sé heimilt að stöðva greiðslur sóknargjalda sé óvissa um það hvort stefnandi uppfylli skilyrði laga um skráningu trúfélaga. Að mati stefnda ber því að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda.

Niðurstaða

Stefnandi höfðar þetta mál til þess að fá greidd sóknargjöld úr ríkissjóði. Krafan er um sóknargjöld fyrir þrjú tímabil. Í málinu liggur fyrir að embætti sýslumannsins á Norðurlandi eystra telur enn óljóst hvort stefnandi uppfylli skilyrði laga nr. 108/1999 um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög og því hefur stefnandi ekki fengið greidd nein sóknargjöld frá 15. febrúar 2019.

Í þessu máli þarf að svara því hvort sýslumanni hafi verið heimilt að stöðva um sinn greiðslur sóknargjalda til stefnanda.

Það er ótvírætt að embætti sýslumannsins á Norðurlandi eystra ber að hafa eftirlit með starfsemi stefnanda sem annarra skráðra trúfélaga, sbr. 5. gr. laga nr. 108/1999. Til þess að gegna þeirri eftirlitsskyldu þarf embættið að ganga úr skugga um að skráð trúfélög uppfylli skilyrði skráningar, ekki einvörðungu í upphafi heldur ætíð.

Embættið taldi vafa leika á því að stefnandi uppfyllti skilyrði þessara laga. Það taldi sér því ekki heimilt að greiða félaginu sóknargjöld úr ríkissjóði. Í því skyni að gefa stefnanda færi á að eyða þessari óvissu sendi sýslumaður forstöðumanni stefnanda erindi 19. febrúar 2019 og óskaði með því frekari upplýsinga um fjögur atriði í starfsemi stefnanda sem hann taldi ekki liggja nægilega skýrt fyrir.

Sjö mánuðum síðar, 13. september 2019, svaraði forstöðumaður stefnanda erindi sýslumanns. Með svarinu fylgdi ársreikningur stefnanda fyrir árið 2017, sem sýslumaður hafði beðið um, væri hann til. Sýslumaður taldi nauðsynlegt að fá skýringar á upplýsingum um fjármál stefnanda sem stefnandi hafði veitt í skýrslu til sýslumanns í lok mars 2018 og vikið er að í lýsingu málavaxta.

Það er skilyrði 23. gr. samþykkta stefnanda að löggiltur endurskoðandi, sem sé ekki félagsmaður, geri upp bókhald félagsins og semji ársreikning. Ársreikningurinn sem stefnandi sendi sýslumanni uppfyllir ekki það skilyrði, í það minnsta var hann ekki áritaður af endurskoðanda og ekki verður séð að endurskoðandi hafi komið að gerð hans. Meiru varðar þó að ársreikningurinn uppfyllir ekki skilyrði laga um ársreikninga nr. 3/2006, þar á meðal ekki ákvæði 4. mgr. 6. gr. þeirra. Samkvæmt því skal við hvern lið í efnahags og rekstrarreikningi sýnd samsvarandi fjárhæð fyrir fyrra reikningsár til samanburðar. Í þessum ársreikningi er ekki neinn samanburður við ársreikning ársins 2016. Ekki eru heldur uppfyllt skilyrði 2. mgr. 3. gr. þess efnis að í ársreikningi verði að vera skýringar. Stefnandi gerir því ekki grein fyrir því hvaða góða málefni það var sem hann veitti háa styrki árið 2017, í hverju aðkeypt þjónusta fyrir umtalsverðar fjárhæðir fólst, svo og hvaða kostnað tengdan viðburðum félagið þurfti að greiða og síðast en ekki síst hvaða tengdi aðili það var sem fékk afar hátt lán frá stefnanda árið 2017. Í ársreikningnum voru ekki skýringar við einn einasta lið.

Sýslumaður óskaði einnig upplýsinga um aðstöðu félagsins því ekki yrði séð að nein starfsemi væri á skráðu lögheimili stefnanda auk þess sem það gæti ekki hýst þann fjölmenna hóp sem væri skráður í félagið. Sýslumaður óskaði upplýsinga um það hvenær samkomur væru haldnar og hvernig þær væru auglýstar félagsmönnum. Auk þess óskaði hann upplýsinga um það hvar félagið leigði húsnæði og hvort samkomur væru haldnar þar. Stefnandi svaraði því meðal annars til að hann hefði árið 2017 „leigt aðstöðu hjá þriðju aðilum vegna stærri athafna“ en greindi þó ekki frá því hverjir þeir voru né hvar aðstaðan var. Í ársreikningi þess árs kemur ekki heldur fram að félagið hafi greitt leigu fyrir húsnæði.

Í svari stefnanda segir jafnframt að flestar samverustundir félagsmanna „Bjór og bæn“ fari fram á veitingahúsum til þess að lágmarka húsnæðiskostnað. Einnig hefði félagið aðgang að stórum sal á nánar tilgreindum stað í Borgartúni í Reykjavík. Þar hefðu samkomur verið haldnar og athafnir farið fram. Ekki væri þó til sundurliðaður listi yfir athafnir og samkomur félagsins árið 2017.

Þegar stefnandi sótti um skráningu sem trúfélag árið 2013 gaf hann upp að félagið tengdist móðurkirkju Zuism í Delawarefylki í Bandaríkjunum. Í bréfi sínu dags.

19. febrúar 2019 tók sýslumaður fram að yfirvöld í því fylki virtust ekki hafa neinar upplýsingar um þessa móðurkirkju stefnanda. Af þeim ástæðum og með vísan til 3. töluliðar 1. mgr. 4. gr. laga nr. 108/1999 óskaði sýslumaður eftir nánari upplýsingum um móðurkirkjuna, svo og um tengsl stefnanda við hana.

Stefnandi svaraði því til að staðfestingu um stofnun og starfsemi samtaka Zuista í Delaware mætti eflaust fá frá félagaskrá Delaware. Stefnandi lagði hins vegar ekki fram nein gögn um tilvist þeirra trúarsamtaka en sagði að markmiðið með samstarfi þessara tvennra samtaka væri að koma skilaboðum Zuism til sem flestra.

Í erindi sínu 19. febrúar 2019 vísaði sýslumaður í fjórða lagi til þess að trú og lífsskoðunarfélög fengju árlega greidd sóknargjöld. Samkvæmt upplýsingum á vef stefnanda endurgreiddi félagið félagsmönnum sínum sóknargjöldin. Af þessum sökum óskaði sýslumaður upplýsinga um það hversu háar endurgreiðslurnar hefðu verið, hverjir hefðu fengið þær, hvernig þær færu fram og á hvaða lagastoð félagið byggði þær.

Í svari sínu kvaðst stefnandi hafa leitað til Persónuverndar sem hefði bent honum á að til þess að afhenda mætti sýslumanni umbeðin gögn þyrfti eitthvert skilyrða 9. gr. laga nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga að vera uppfyllt. Stefnandi teldi ekkert skilyrðanna uppfyllt og hann gæti því ekki svarað þessum þætti í erindi sýslumanns.

Þótt það tengdist ekki lögum um persónuvernd svaraði stefnandi því ekki hvernig endurgreiðslan færi fram, hversu háar endurgreiðslurnar hefðu verið, né heldur á hvaða lagaheimild það byggðist að félagið greiddi félagsmönnum sóknargjöld sem því væru afhent til uppbyggingar safnaðarstarfs.

Samkvæmt fram lögðum gögnum hefur stefnandi ekki veitt sýslumanni frekari upplýsingar. Hann segir þó í lok bréfs síns, 13. september 2019, að óski sýslumaður frekari upplýsinga sé sjálfsagt að verða við því.

Eins og áður greinir ákvað sýslumaður að óska eftir því við Fjársýsluna 5. febrúar 2019 að hún stöðvaði að sinni greiðslur sóknargjalda til stefnanda þar eð vafi léki á því að félagið uppfyllti skilyrði laga. Dóminum sýnist ljóst að sýslumaður hafi þá hvorki haft fullnægjandi upplýsingar um aðsetur né starfsemi stefnanda og þar með ekki fullnægjandi upplýsingar um hvort uppfyllt væri það skilyrði 3. mgr. 3. gr. laga nr. 108/1999 að félagið hefði náð fótfestu og starfsemi þess væri virk og stöðug. Einnig liggur fyrir að sýslumaður hafði ekki fengið fullnægjandi skýringar á ráðstöfun fjármuna félagsins í skýrslu sem það afhenti sýslumanni í mars 2018. Auk þess hafði félagið tilkynnt að það endurgreiddi félagsmönnum sóknargjöldin sem það fengi úr ríkissjóði án þess að fyrir því væri ótvíræð lagastoð.

Vegna eftirlitskyldu sinnar ber sýslumanni, eins og áður segir, að ganga úr skugga um að skráð trúfélög uppfylli á hverjum tíma skilyrði laga nr. 108/1999. Af þessum sökum óskaði embættið upplýsinga frá forstöðumanni stefnanda, með bréfi dagsettu 19. febrúar 2019.

Fyrsta svarið sem sýslumanni barst frá stefnanda, í lok mars 2019, leiðrétt skýrsla fyrir starfsárið 2017, eyddi ekki þeirri óvissu hvort félagið uppfyllti skilyrði laganna. Stefnandi gaf ekki neinar skýringar á því hvers vegna svo mikill munur var á fjárhæðum tilgreindum í upphaflegri skýrslu ársins 2017 og leiðréttri skýrslu fyrir það ár. Hvernig fjármunum félagsins hafði verið ráðstafað var því enn óljósara eftir en áður. Sýslumaður hafði því ekki fullnægjandi upplýsingar til þess að geta slegið því föstu að stefnandi uppfyllti skilyrði laganna og þar með að hann ætti rétt til sóknargjalda úr ríkissjóði. Það var því eðlilegt að sýslumaður bæði Fjársýsluna að stöðva enn um sinn greiðslur sóknargjalda til stefnanda. Fram í miðjan september sl. sendi stefnandi sýslumanni ekki neinar upplýsingar sem gátu breytt þessari stöðu.

Þær upplýsingar sem stefnandi veitti sýslumanni í svarbréfi sínu 13. september 2019 breyttu henni ekki heldur. Eins og rakið hefur verið veitir ársreikningurinn ófullnægjandi upplýsingar um ráðstöfun fjármuna félagsins. Jafnframt veitti stefnandi ófullnægjandi upplýsingar um aðsetur félagsins, svo og samkomur og athafnir þess. Félagið tilgreindi ekki hversu margar skírnir fóru fram, fermingar, giftingar eða útfarir. Ekki var heldur greint frá því hvenær samkomur hefðu verið haldnar, en í upphaflegri skýrslu stóð að þær hefðu verið 36.

Dómurinn fellst því á það með stefnda að stefnandi hafi ekki enn veitt embætti Sýslumannsins á Norðurlandi eystra fullnægjandi upplýsingar til þess að sýslumaður geti metið hvort félagið hafi náð fótfestu, þannig að starfsemi þess sé virk og stöðug og að í því sé kjarni félagsmanna sem iðki trú sína á reglubundnum samkomum. Dómurinn fellst einnig á að stefnandi hafi ekki veitt embættinu fullnægjandi upplýsingar til þess að sýslumaður geti haft eftirlit með ráðstöfun fjármuna sem renna til félagsins úr ríkissjóði sem sóknargjöld. Í svari sínu til sýslumanns vék stefnandi ekki að því einu orði á grundvelli hvaða heimildar hann endurgreiddi félagsmönnum sóknargjöldin.

Dómurinn telur því að embætti sýslumannsins á Norðurlandi eystra hafi haft næga lagastoð til þess að stöðva að sinni greiðslu sóknargjalda úr ríkissjóði þar til embættinu bærust fullnægjandi upplýsingar um starfsemi og fjármál stefnanda.

Að mati dómsins hefur stefnandi ekki sýnt fram á að sýslumaður hafi vanrækt málsmeðferðarreglu stjórnsýsluréttar sem kann að hafa skipt máli á því tæpa ári sem er liðið frá því að sýslumaður hóf athugun á því hvort stefnandi uppfyllti skilyrði laga til þess að viðhalda skráningu sinni sem trúfélag. Rökstuðningurinn fyrir því að stöðva greiðslur sóknargjalda um sinn kom fram í fyrirspurn embættisins, dags. 19. febrúar 2019. Það er ljóst að ónógar upplýsingar frá stefnanda um þau atriði sem þar var spurt um var ástæða þess að embættið taldi sér ekki heimilt, nema að betur athuguðu máli, að líta svo á að stefnandi uppfyllti skilyrði skráningar. Um leið og stefnanda barst þessi fyrirspurn hefði hann getað eytt þeirri óvissu sem sýslumaður taldi komna upp. Stefnandi andmælti því hinsvegar að sýslumaður mætti yfirhöfuð afla sér upplýsinga um starfsemi stefnda. Dómurinn telur að sýslumaður hefði ekki getað leiðbeint stefnanda frekar en hann gerði í bréfum sínum. Fyrirspurn sýslumanns var skýr og það var ekki vegna þess að sýslumaður leiðbeindi stefnanda ekki nægilega að svör stefnanda 13. september 2019 voru ekki nægilega skýr.

Að mati dómsins gætti embættið fyllilega meðalhófs þótt gögn frá félaginu væru ófullnægjandi því ekki var gengið lengra en að stöðva greiðslur til félagsins, mánuð í senn, þótt alvarlegra úrræði hefði komið til greina, að undangenginni viðvörun, sbr. 6. gr. laga nr. 108/1999. Dómurinn fær ekki séð að unnt hefði verið að beita vægara úrræði á meðan leyst er úr því hvort stefnandi uppfyllir skilyrði laga nr. 108/1999.

Dómurinn telur stefnanda því ekki hafa sýnt fram á að hann hafi, enn sem komið er, veitt embætti sýslumannsins á Norðurlandi eystra fullnægjandi upplýsingar um starfsemi og fjármál stefnanda. Það réttarástand sem veitti sýslumanni heimild til þess að stöðva greiðslur til stefnanda um sinn stendur því enn. Þar eð stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann uppfylli skilyrði laga nr. 108/1999 til þess að skylt sé að greiða honum sóknargjöld verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda.

Þrátt fyrir þessi málsúrslit þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, trúfélagsins Zuism.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

I-kvk-nf L-kvk-nf líta svo á að stefnandi uppfyllti skilyrði skráningar. Um leið og stefnanda barst þessi fyrirspurn hefði hann getað eytt þeirri óvissu sem sýslumaður taldi komna upp. Stefnandi andmælti því hinsvegar að sýslumaður mætti yfirhöfuð afla sér upplýsinga um starfsemi stefnda. Dómurinn telur að sýslumaður hefði ekki getað leiðbeint stefnanda frekar en hann gerði í bréfum sínum. Fyrirspurn sýslumanns var skýr og það var ekki vegna þess að sýslumaður leiðbeindi stefnanda ekki nægilega að svör stefnanda 13. september 2019 voru ekki nægilega skýr.

Að mati dómsins gætti embættið fyllilega meðalhófs þótt gögn frá félaginu væru ófullnægjandi því ekki var gengið lengra en að stöðva greiðslur til félagsins, mánuð í senn, þótt alvarlegra úrræði hefði komið til greina, að undangenginni viðvörun, sbr. 6. gr. laga nr. 108/1999. Dómurinn fær ekki séð að unnt hefði verið að beita vægara úrræði á meðan leyst er úr því hvort stefnandi uppfyllir skilyrði laga nr. 108/1999.

Dómurinn telur stefnanda því ekki hafa sýnt fram á að hann hafi, enn sem komið er, veitt embætti sýslumannsins á Norðurlandi eystra fullnægjandi upplýsingar um starfsemi og fjármál stefnanda. Það réttarástand sem veitti sýslumanni heimild til þess að stöðva greiðslur til stefnanda um sinn stendur því enn. Þar eð stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann uppfylli skilyrði laga nr. 108/1999 til þess að skylt sé að greiða honum sóknargjöld verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda.

Þrátt fyrir þessi málsúrslit þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, trúfélagsins Zuism.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

I-kvk-nf L-kvk-nf