E-937/2015

I.

Mál þetta, sem tekið var til dóms 23. febrúar 2016, er höfðað með birtingu stefnu 7. september 2015.

Aðalstefnandi er Landsbankinn hf., 000000-0000, Austurstræti 11, Reykjavík.

Aðalstefnda er M-kvk-nf S-kvk-nf H-kvk-nf, kt. 000000-0000, Strandvegi 12, Garðabæ.

Dómkröfur í aðalsök.

Aðalstefnandi krefst þess í aðalsök að staðfestur verði veðréttur hans í eign aðalstefndu, fasteigninni að Strandvegi 12, Garðabæ, fastanúmer 226-6960, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 0111-63-111668, útgefnu 5. nóvember 2007, allsherjarveði, tryggðu upphaflega með 4. veðrétti og uppfærslurétti, upphaflega að fjárhæð 4.000.000 króna, bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitöluna 278,1 stig, sett til tryggingar öllum skuldum Ó! ehf., kt. 000000-0000, við stefnanda, að fjárhæð 5.215.390 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. október 2010 til greiðsludags og að aðalstefnanda verði dæmdur réttur til að fá gert fjárnám í veðinu fyrir skuldinni auk dráttarvaxta og kostnaðar.

Þá krefst aðalstefnandi þess að aðalstefnda verði dæmd til að greiða honum málskostnað að mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti.

Í aðalsök krefst aðalstefnda aðallega sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda og að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða aðalstefndu málskostnað að skaðlausu að mati dómsins og að viðbættum virðisaukaskatti, en til vara að dómkröfur aðalstefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Dómkröfur í gagnsök.

Í gagnsök krefst aðalstefnda þess að viðurkennt verði með dómi að engin skuld standi að baki tryggingarbréfi nr. 0111-63-111668, útgefnu 5. nóvember 2007, sem veitt hafi allsherjarveð í fasteigninni Strandvegi 12, Garðabæ, fastanúmer 226-6960, tryggðu upphaflega með 4. veðrétti og uppfærslurétti, upphaflega að fjárhæð 4.000.000 króna, tengt vísitölu neysluverðs með grunnvísitöluna 278,1 stig, sett til tryggingar öllum skuldum Ó! ehf., kt. 000000-0000, við aðalstefnanda.

Þá krefst aðalstefnda þess að ógilt verði tryggingarbréf nr. 0111-63-111668, útgefið 5. nóvember 2007, sem veitt hafi allsherjarveð í fasteigninni að Strandvegi 12, Garðabæ, fastanúmer 226-6960, tryggt í öndverðu með 4. veðrétti og uppfærslurétti, upphaflega að fjárhæð 4.000.000 króna, tengt vísitölu neysluverðs með grunnvísitöluna 278,1 stig, sett til tryggingar öllum skuldum Ó! ehf., kt. 000000-0000, við aðalstefnanda.

Jafnframt er gerð krafa um að aðalstefnanda verði gert að greiða aðalstefndu málskostnað, auk virðisaukaskatts, að mati réttarins.

Aðalstefnandi krefst sýknu af öllum kröfum aðalstefndu í gagnsök og að aðalstefnanda verði dæmdur málskostnaður úr hendi aðalstefndu að mati dómsins.

II.

Málavextir eru þeir að á árinu 2006 hóf fyrirtækið Ó! ehf., kt. 000000-0000, viðskipti við Landsbanka Íslands hf., kt. 000000-0000, en aðalstefnandi tók yfir tiltekin réttindi og skyldur frá Landsbanka Íslands hf. samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008.

Hinn 3. febrúar 2006 stofnaði Ó! ehf, kt. 000000-0000, tékkareikning nr. 311142 við útibú stefnanda nr. 0111 í Reykjavík og fékk yfirdráttarheimild á reikninginn. Yfirdráttarheimildin á reikningnum rann út án þess að uppsöfnuð skuld á reikningnum væri greidd og var reikningnum í kjölfarið lokað.

Hinn 5. nóvember 2007 tókst Ó! ehf., kt. 000000-0000, á hendur skuld gagnvart aðalstefnanda samkvæmt skuldabréfi nr. 0111-74-115570 að fjárhæð 12.000.000 króna. Lánið var til fimm ára og skyldi endurgreiða það með 61 afborgun á mánaðarfresti, í fyrsta skipti 1. janúar 2008. Lánið var bundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar og af því skyldi greiða breytilega vexti, eins og þeir væru ákveðnir á hverjum tíma af bankanum. Vextirnir skyldu greiðast eftir á, á sömu gjalddögum og afborganir, nema um annað yrði samið. Útgefandi skuldbatt sig til að greiða á hverjum gjalddaga kostnað af innheimtu hverrar greiðslu af bréfinu samkvæmt gjaldskrá bankans á hverjum tíma. Heimilt var að gjaldfella skuldina fyrirvaralaust og án uppsagnar vegna vanefnda og fyrir gjaldfallinni fjárhæð mátti gera aðför hjá útgefanda til fullnustu skuldarinnar, án undangengins dóms eða réttarsáttar, samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.

Með úrskurði uppkveðnum 4. október 2010 var bú Ó! ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Engar eignir fundust í búinu og var skiptum lokið 1. mars 2011 samkvæmt 155. gr. laga nr. 21/1991, án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur, auk áfallinna vaxta og kostnaðar.

Samkvæmt 99. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 gjaldféllu framangreindar kröfur við töku búsins til gjaldþrotaskipta hinn 4. október 2010. Aðalstefnandi kveður að uppgreiðsluverðmæti skuldar samkvæmt yfirdrætti á veltureikningi nr. 0111-26-311142 hafi á úrskurðardegi numið 1.981.871 krónu. Þá hafi uppgreiðsluverðmæti skuldarinnar samkvæmt skuldabréfi nr. 0111-74-115570 á úrskurðardegi numið 13.219.173 krónum. Kveðst aðalstefnandi hafa lýst kröfum samkvæmt 111. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 í þrotabúið, samtals að fjárhæð 19.123.155 krónur.

Inn á framangreindar skuldir Ó! ehf. hafi borist eftirfarandi innborganir: Hinn 22. mars 2011 hafi verið greiddar 525.000 krónur inn á skuld samkvæmt yfirdrætti af veltureikningi nr. 0111-26-3111142. Staða lánsins samkvæmt yfirdrætti af veltureikningnum hinn 14. ágúst 2015 hafi því verið 2.72.819 krónur. Hinn 13. maí 2011 hafi verið greiddar 5.339.087 krónur og hinn 1. júní 2011 5.258.311 krónur inn á skuld samkvæmt skuldabréfi nr. 0111-74-115570. Uppgreiðsluverðmæti lánsins hinn 14. ágúst 2015 hafi því verið að fjárhæð 5.864.081 króna.

Aðalstefnandi kveður að framangreindar skuldir þrotabúsins séu tryggðar með veði í fasteign aðalstefndu, Strandvegi 12, Garðabæ, fastanúmer 226-6960, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 0111-63-111668, útgefnu 5. nóvember 2007 af Ó! ehf. til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra skulda og fjárskuldbindinga félagsins við Landsbankann. Tryggingarbréfið hafi upphaflega verið að fjárhæð 4.000.000 króna, bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitöluna 278,1 stig og hvíli bréfið nú á 5. veðrétti. Hinn 4. október 2010 hafi vísitala neysluverðs miðað við grunnvísitölu verið 362,60 stig og því hafi uppreiknaður höfuðstóll tryggingarbréfsins þann dag numið 5.215.390 krónum. Fjárhæð tryggingarbréfsins sé stefnt miðað við stöðu bréfsins á gjaldfellingardegi undirliggjandi skulda hinn 4. október 2010, eins og áður greini, og miðist dráttarvextir við þá dagsetningu í dómkröfum.

Við útgáfu tryggingarbréfsins hafi aðalstefnda verið annar tveggja þinglýstra eigenda fasteignarinnar. Hinn eigandi eignarinnar hafi verið Þ-kk-nf Ó-kk-nf J-kk-nf, þáverandi maki aðalstefndu og skráður framkvæmdarstjóri, prókúruhafi og stjórnarformaður Ó! ehf. Með afsali, útgefnu 1. nóvember 2011, hafi Þ-kk-nf Ó-kk-nf J-kk-nf afsalað eignarhluta sínum í fasteigninni til aðalstefndu og frá þeim tíma hafi aðalstefnda verið ein þinglýstur eigandi hennar. Aðalstefnandi hafi því höfðað mál þetta á hendur aðalstefndu, annars vegar til að þola viðurkenningu á veðréttinum og hins vegar til viðurkenningar á því að veðrétturinn standi til tryggingar fyrrnefndum kröfum aðalstefnanda á hendur Ó! ehf. að því marki sem hámarksfjárhæð tryggingarbréfsins nái til.

Aðalstefnandi hafi sent aðalstefndu tilkynningar um yfirlit ábyrgða hennar vegna Ó! ehf., 1. janúar 2011, 1. janúar 2012, 5. janúar 2013, 31. desember 2013 og 3. janúar 2015.

Aðalstefndu hafi verið send tilkynning um gjaldþrot skuldara dags. 8. október 2010 og innheimtubréf 4. febrúar 2015. Þar sem eftirstöðvar skulda Ó! ehf. við stefnanda hafi ekki fengist greiddar þrátt fyrir innheimtutilraunir hafi aðalstefnanda verið nauðsynlegt að nýta veðrétt sinn samkvæmt framangreindu tryggingarbréfi.

Aðalstefnda kveðst ekki gera athugasemdir við málavaxtalýsingu aðalstefnanda, en kveðst þó hafna því með öllu að staðfesta eigi veðrétt aðalstefnanda í fasteign stefndu.

III.

Aðalstefnandi kveðst byggja á því að kröfur hans á hendur Ó! ehf. njóti veðréttar í áðurgreindri fasteign aðalstefndu á grundvelli fyrrgreinds tryggingarbréfs, sem sé allsherjarveð. Ó! ehf. sé skuldari samkvæmt áðurgreindum yfirdrætti á veltureikningi nr. 0111-26-311142 og samkvæmt áðurgreindu skuldabréfi nr. 0111-74-115570, en ekki sé unnt að höfða mál gegn þrotabúinu, sbr. 116. gr. laga nr. 21/1991. Aðalstefnandi hafi ekki tryggt sér aðfararhæfa kröfu á hendur Ó! ehf. áður en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Vegna þess að framangreint tryggingarbréf teljist ekki vera bein uppboðsheimild samkvæmt 6. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 sé stefnanda nauðsynlegt að höfða mál þetta, bæði til viðurkenningar á réttindum sínum í fasteign aðalstefndu og til þess að fá aðfararhæfan dóm fyrir kröfu sinni til þess að unnt sé að gera fjárnám í fasteign aðalstefndu, sbr. 1. tl. 1. mgr. 1. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Aðeins á þeim grundvelli geti aðalstefnandi öðlast beina uppboðsheimild gagnvart aðalstefndu, sbr. 1. tl. 1. mgr. 6. gr. fyrrgreindra laga um nauðungarsölu.

Hvað aðild Landsbankans hf. varðar hafi Fjármálaeftirlitið, með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tekið þá ákvörðun að ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf., kt. 000000-0000, til Nýja Landsbanka Íslands hf., kt. 000000-0000, nú Landsbankinn hf., sé dagsett 9. október 2008.

Aðalstefnandi kveðst byggja kröfu sína á tryggingarbréfi nr. 0111-63-111668, yfirdrætti á veltureikningi nr. 0111-26-311142 og skuldabréfi nr. 0111-74-115570 og skilmálum þeirra. Jafnframt kveðst aðalstefnandi byggja á dómafordæmum Hæstaréttar í dómasafni 1943, bls. 4, hæstaréttardómum í málum nr. 235/1997 og nr. 90/1999 um fullnustu á veðrétti þegar málavextir séu með þeim hætti sem um ræði í þessu máli. Enn fremur sé vísað til dóms Hæstaréttar 27. janúar 2011 í máli nr. 313/2010, m.a. að því er varði kröfugerð.

Í gagnsök kveðst aðalstefnandi byggja sýknukröfu sína á því m.a. að kröfur hans, þ.e. samkvæmt umræddum yfirdrætti á veltureikningi nr. 0111-26-311142 og samkvæmt umræddu skuldabréfi nr. 0111-74-115570, séu ófyrndar. Ó! ehf., kt. 000000-0000, hafi stofnað reikning nr. 0111-26-311142 hinn 3. febrúar 2006 og skuldabréf nr. 0111-74-115570 sé útgefið 5. nóvember 2007. Um fyrningu beggja skulda gildi ákvæði laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, þar sem til þeirra hafi verið stofnað fyrir gildistöku núgildandi laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sbr. lagaskilaákvæði 28. gr. hinna síðarnefndu laga. Kröfurnar sem um ræðir séu báðar vegna peningalána. Löggjafinn hafi mælt svo fyrir í meira en eina öld að peningalán fyrnist á tíu árum frá upphafstíma fyrningarfrests, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 390/2013 og í máli nr. 243/2008. Leiði sú niðurstaða af 2. tölulið 4. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905, en af 1. málslið 2. mgr. 5. gr. nýrra laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Til frekari útskýringar megi geta þess að í athugasemdum með frumvarpi til laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007 sé sérstaklega tekið fram að reglan taki m.a. til peningalána sem veitt séu í atvinnuskyni, þar með talið yfirdráttarlána. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 teljist fyrningarfrestur frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Eins og áður greini hafi framangreindar kröfur gjaldfallið 4. október 2010, sbr. 99. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991, en það sé sá dagur er bú reikningseigandans, Ó! ehf., hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Sé því engum vafa undiropið að hvorug krafan geti talist fyrnd.

Aðalstefnandi kveðst einnig mótmæla því að framangreindar kröfur séu fyrndar samkvæmt bráðabirgðaákvæði 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldrotaskipti, sbr. breytingarlög nr. 142/2010. Sá grundvallarmunur sé á einstaklingum og lögaðilum við gjaldþrot að þegar bú lögaðila séu tekin til gjaldþrotaskipta hætti lögaðilinn í raun að vera til og komi þannig ekki til greina að ábyrgð hvíli áfram á honum við lok gjaldþrotaskipta. Af því leiði að ábyrgð þrotamanns samkvæmt 2. mgr. 165. gr. gjaldþrotaskiptalaga geti einungis komið til skoðunar þegar þrotamaðurinn er einstaklingur, sbr. m.a. Hrd. 1926, bls. 233 og dóm Hæstaréttar í máli nr. 410/2005. Sé því augljóst að bráðabirgðaákvæðið eigi ekki við þegar hinn gjaldþrota aðili er fyrirtæki. Í greinargerð Alþingis varðandi bráðabirgðaákvæðið segi enda orðrétt: „Með því móti er þeim einstaklingum sem teknir hafa verið til gjaldþrotaskipta en bera áfram ábyrgð á skuldum sem ekki hafa fengist greiddar við gjaldþrotaskiptin auðveldað að koma fjármálum sínum á réttan kjöl.“ Ákvæðið hafi samkvæmt framangreindu einungis verið sett til hagsbóta einstaklingum sem teknir séu til gjaldþrotaskipta og komi því ekki til álita þegar þrotamaðurinn er fyrirtæki líkt og hér hátti til.

Þá kveðst aðalstefnandi mótmæla þeim skilningi aðalstefndu að kröfur aðalstefnanda á hendur Ó! ehf., sem tryggðar séu með veði í fasteign aðalstefndu, séu fyrndar samkvæmt 4. tölulið 3. gr. laga um fyrningu nr. 14/1905.

Hér virðist gæta þess misskilnings aðalstefndu að skuldbinding hennar sé ábyrgðarskuldbinding og/eða endurgjaldskrafa. Með tryggingarbréfi nr. 0111-63-111668 hafi Ó! ehf. sett Landsbankanum að veði fasteignina að Strandveg 12 í Garðabæ, svo sem nánar greini í bréfinu og sé bréfið áritað um samþykki eigenda veðsins á veðsetningunni. Þrátt fyrir að veðheimild veiti tryggingu fyrir greiðslu skulda þá takmarkist slíkar tryggingar við veðandlagið sjálft og verði á engan hátt jafnað við ótakmarkaða greiðsluábyrgð lána. Ákvæði 4. töluliðar 3. gr. laga nr. 14/1905 eigi því ekki við í máli þessu. Þá sé því með öllu hafnað af hálfu aðalstefnanda að fyrningartími veðréttar sé hinn sami og fyrningartími ábyrgðarskuldbindinga.

Þá kveðst aðalstefnandi mótmæla því að aðalstefnda geti byggt rétt á tilvísun til 2. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905. Í gagnstefnu sé með öllu óreifað að hvaða leyti það ákvæði komi til álita í þessu máli. Hvað fyrsta málslið ákvæðisins varði, þ.e. um að gjalddagi kröfu fari eftir undanfarandi uppsögn af hálfu kröfueiganda, sé ekki unnt að ráða við hvaða dagsetningu aðalstefnda telji að miða beri. Jafnframt sé ljóst að aðrir málsliðir ákvæðisins eigi heldur ekki við, samanber það sem áður sé rakið, enda byggi málsástæður undir þeim liðum á því að umþrætt skuldbinding sé ábyrgðarskuldbinding.

Eins og fram komi í stefnu í aðalsök geri aðalstefnandi m.a. þá kröfu í málinu að honum verði með dómi heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sinn í eignarhlutum stefndu í fasteign hennar nr. 12 við Strandveg í Garðabæ, fastanúmer 226-6960, samkvæmt tryggingarbréfi 0111-63-111668 sem sett hafi verið til tryggingar að hámarki ákveðinni tilgreindri fjárhæð. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. laga nr. 14/1905 fyrnist sá réttur ekki, óháð fyrningu skuldarinnar, sem að baki veðréttinum stendur, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 126/2000. Regla þessi hafi verið tekin óbreytt upp í 1. mgr. 27. gr. núgildandi fyrningarlaga nr. 150/2007 þar sem komi fram að fyrning kröfu hafi ekki áhrif á veðrétt og haldsrétt og að slík tryggingarréttindi standi óhögguð þótt krafan, sem þau eigi að tryggja, falli niður fyrir fyrningu.

Með vísan til alls framangreinds telji aðalstefnandi ljóst að um gilda tryggingu sé að ræða.

Þá kveðst aðalstefnandi einnig benda á það að í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, sbr. breytingarlög nr. 142/2010, sé að finna ákvæði þess efnis að hafi kröfuhafi fengið tryggingarréttindi fyrir kröfu sinni í eign þrotamannsins áður en frestur samkvæmt 2. mgr. hafi verið á enda, fyrnist krafa hans þó ekki að því leyti sem fullnusta fáist á henni á síðari stigum vegna þeirra tryggingarréttinda. Ekki verði séð að kröfuhafar sem tryggi kröfur sínar í upphafi lánveitinga eða áður en bú er tekið til gjaldþrotaskipta eigi að standa verr en þeir sem eignast tryggingu eftir að gjaldþrotaskiptum lýkur.

Aðalstefnandi kveðst hafna því að aðalstefnda geti byggt rétt á 3. mgr. 36. gr. þinglýsingarlaga. Í athugasemdum við ákvæði 36. gr. í frumvarpi til laganna komi skýrt fram að í 3. mgr. þess sé að finna sérákvæði um veðskuldabréf. Með engu móti sé unnt að ráða af gagnstefnu hvaða þýðingu sérákvæði í þinglýsingarlögum er taki til veðskuldabréfa hafi í þessu máli og sé það með öllu vanreifað af hálfu gagnstefnanda.

Hvað varðar önnur lagarök en þau sem að framan greinir kveðst aðalstefnandi byggja á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og fullnustu á veðrétti kröfueiganda. Einnig sé vísað til samningsveðlaga nr. 75/1997, einkum 3. mgr. 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 9. gr. og 15. til 20. gr. laganna. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Aðalstefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi aðalstefndu. Varðandi varnarþing sé vísað til 32. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um aðild stefnanda til 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins.

IV.

Aðalstefnda kveðst byggja sýknukröfu sína í aðalsök á því að fjárkrafa sú, sem veðrétti aðalstefnanda hafi verið ætlað að tryggja greiðslu á, sé fyrnd.

Eins og áður greini hafi bú Ó! ehf. verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði, uppkveðnum þann 4. október 2010, og hafi þá allar kröfur á hendur félaginu gjaldfallið, sbr. 99. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Skiptum á þrotabúinu hafi lokið 1. mars 2011 á grundvelli 155. gr. gjaldþrotaskiptalaga, þ.e. án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur. Við skiptalok á búi Ó! ehf. hafi nýr tveggja ára fyrningarfrestur byrjað að líða, sbr. 2. mgr. 165. gr. gjaldþrotaskiptalaga, og hafi því allar kröfur stefnanda á hendur hinu gjaldþrota félagi fyrnst hinn 1. mars 2013. Hér beri einnig að líta til þess að almennur fyrningarfrestur krafna sé fjögur ár, sbr. meginreglu 4. töluliðar 1. mgr. 3. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905, sbr. 28. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Því sé ljóst að kröfur aðalstefnanda á hendur skuldara, sem tryggðar hafi verið með allsherjarveði í fasteign aðalstefndu, hafi fyrnst eigi síðar en fjórum árum eftir uppkvaðningu úrskurðar 4. október 2010 um að bú Ó! ehf. skyldi tekið til gjaldþrotaskipta.

Engu máli skipti við hvort tímamarkið sé miðað, þ.e. tveimur árum eftir skiptalok eða fjórum árum eftir uppkvaðningu úrskurðar um að bú Ó! ehf. skyldi tekið til gjaldþrotaskipta. Hvor leiðin um sig leiði til sömu niðurstöðu. Tryggingarbréf það sem gefið hafi verið út til tryggingar öllum skuldum Ó! ehf. við aðalstefnanda sé fallið úr gildi, enda séu skuldir Ó! ehf. við aðalstefnanda fyrndar. Það liggi í hlutarins eðli að tryggingarbréf, sem gefið hafi verið út til tryggingar öllum skuldum lögaðila sem ekki sé lengur til, hefur tapað gildi sínu og verður ekki beitt til lúkningar fyrndum skuldum.

Í 5. gr. laga nr. 14/1905 sé getið um upphafstímamark fyrningar, en þar segi að fyrningarfrestur teljist frá þeim degi sem krafa varð gjaldkræf. Í máli þessu liggi alveg ljóst fyrir að krafa aðalstefnanda á hendur Ó! ehf. hafi orðið gjaldkræf þegar úrskurður um að bú félagsins skyldi tekið til gjaldþrotaskipta var kveðinn upp hinn 4. október 2010. Þessi meginregla sé ófrávíkjanleg og komi skýrt fram í 99. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Um það sé ekki deilt í þessu máli.

Af framangreindu sé ljóst að hafna beri kröfu aðalstefnanda um staðfestingu á veðrétti hans í eign aðalstefndu, enda hafi sú krafa sem að baki veðréttinum stóð fallið niður eigi síðar en fjórum árum eftir að bú Ó! ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta í októbermánuði árið 2010. Stefnandi í máli þessu hafi á engan hátt reynt að forða kröfu sinni frá fyrningu með því að stefna málinu inn fyrir lok fyrningarfrestsins, enda hafi dómsmál á hendur stefndu fyrst verið höfðað með birtingu héraðsdómsstefnunnar sem þingfest hafi verið 16. september 2015.

Aðalstefnda byggir dómkröfur sínar í gagnsök á sömu málsástæðum og að framan greinir. Að auki er í gagnstefnu vísað til 3. mgr. 36. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978, sem kveði á um að vegna veðbréfa „eyðast áhrif þinglýsingar ekki fyrr en fimm ár hið skemmsta eru liðin frá þeim degi, er skuldin átti að vera greidd að fullu samkvæmt ákvæðum bréfsins eða skuldin gat fyrst orðið eindöguð fyrir uppsögn af hendi kröfuhafa.“

Þá er í gagnstefnu vísað til dómafordæmis Hæstaréttar í máli nr. 226/1994 um upphafsmark fyrningarfrests krafna samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og 4. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905.

Til stuðnings sýknukröfu sinni í aðalsök bendir aðalstefnda jafnframt á að þegar skoðaður sé sá rúmi tími sem stefnandi hafi haft til þess að ná fram rétti sínum samkvæmt tryggingarbréfinu skuli höfð í huga sjónarmið löggjafans þegar lög nr. 14/1905 voru sett. Í frumvarpi sem fylgdi lögunum hafi m.a. komið fram: „Kröfueiganda er engin vorkunn að gjöra rétt sinn á hendur ábyrgðarmanninum gildandi innan 4 ára eptir að krafan varð gjaldkræf; og gagnvart ábyrgðarmanninum væri það ósanngjarn og ástæðulaust, að láta kröfuna á hendur honum halda lengur gildi sínu.“

Hér hátti vissulega svo til að aðalstefnda sé veðsali en ekki ábyrgðarmaður framangreindrar skuldar, en allt að einu eigi nákvæmlega sömu sjónarmið við, enda um eðlislíkan hlut að ræða. Hafa beri sérstaklega í huga að lög um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905 geri sérstaklega ráð fyrir því að krafa geti fyrnst án þess að hið sama eigi við um veðréttinn, sem að baki kröfunni standi, eins og sjá megi í 3. mgr. 1. gr. umræddra laga.

Til viðbótar við þau sjónarmið, sem tíunduð séu að framan um fyrningu þeirrar kröfu sem að baki veðrétti stefnanda liggi, kveðst aðalstefnda byggja aðalkröfu sína um sýknu og varakröfu sína um lækkun á dómkröfum aðalstefnanda á því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að aðalstefnandi beri umrætt veð fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Hvað þetta varði sé einnig vísað til ákvæðis til bráðabirgða í VII. kafla laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, en þar komi fram að heimilt sé að víkja ábyrgð til hliðar í heild eða að hluta á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 og að teknu tilliti til þeirra atvika er leitt hafi til setningar laga um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. nr. 125/2008. Af fyrirliggjandi gögnum sé ljóst að fjárhagsvandræði Ó! ehf. megi rekja beint til þeirra atvika sem leitt hafi til setningar laga nr. 125/2008. Fyrir þann tíma hafi rekstur Ó! ehf. gengið prýðilega, en í kjölfar þess hruns sem orðið hafi á fjármálamarkaði í október 2008 hafi rekstur fyrirtækisins sömuleiðis hrunið.

Aðalstefnda kveðst vera eignalaus, fyrir utan þá fasteign sem veðsett hafi verið aðalstefnanda, og svigrúm hennar til að standa við skuldbindingar Ó! ehf. við stefnanda, verði bankanum gert kleift að ganga að veðinu, sé lítið sem ekkert. Ljóst sé að það yrði sýnu þungbærara fyrir aðalstefndu að verða dæmd til þess að þola veðrétt aðalstefnanda í fasteign hennar, en fyrir aðalstefnanda ef aðalstefnda yrði sýknuð af kröfum aðalstefnanda vegna þess að tryggingarbréfið yrði látið víkja. Slík niðurstaða væri enda í senn bæði rétt og sanngjörn, enda yrði það að teljast bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera tryggingarbréfið fyrir sig.

Loks kveðst aðalstefnda vísa til markmiðs og ákvæða samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Telji aðalstefnda að jafnvel þótt samkomulagið taki samkvæmt orðanna hljóðan aðeins til notkunar ábyrgða á skuldum einstaklinga beri að byggja á meginreglum þess, annaðhvort með beinum hætti eða þannig að það samkomulag sé haft til hliðsjónar þegar metið sé hvort víkja beri ábyrgð til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Markmið samkomulagsins, sbr. 1. gr. þess, sé í öllu falli það að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga almennt og að lánveitingar skuli miðaðar við greiðslugetu greiðenda. Verði að telja ljóst að öll skilyrði tilvitnaðrar 36. gr. og ábyrgðar ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 32/2008 séu uppfyllt. Þar af leiðandi megi víkja tryggingarbréfinu til hliðar og sýkna aðalstefndu af dómkröfum í máli þessu.

Síðast en ekki síst beri að geta þess sérstaklega að aðalstefnandi hafi ekki reynt að gera rétt sinn á grundvelli tryggingarbréfsins gildandi fyrr en tæpum fimm árum eftir að þrotabú hins raunverulega skuldara var tekið til gjaldþrotaskipta. Hér sé um augljóst tómlæti stefnanda að ræða sem leiði til þess að hafna beri kröfum hans.

Aðalstefnda kveðst styðja kröfu sína um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. sömu laga. Um virðisaukaskatt af málskostnaði sé vísað til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, en stefnda kveðst ekki vera virðisaukaskattsskyld og því ber henni nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi aðalstefnanda. Um heimild til gagnstefnu er vísað til 2. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um varnarþing til 2. mgr. 42. gr. sömu laga.

V.

Eins og fram hefur komið gaf Ó! ehf. út tryggingarbréf 5. nóvember 2007 til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og skuldbindingum félagsins við Landsbanka Íslands hf., „nú eða síðar“ og á hvaða formi eða gjaldmiðli sem þær væru, allt að fjárhæð 4.000.000 króna með vöxtum, verðbótum og kostnaði og var fasteignin að Strandvegi 12 í Garðabæ sett bankanum að veði. Var tryggingarbréfið áritað um samþykki þáverandi þinglýstra eigenda fasteignarinnar á veðsetningunni, þ.e. aðalstefndu og Þ-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef, en síðar afsalaði Þ-kk-nf Ó-kk-nf eignarhluta sínum í fasteigninni til aðalstefndu og er fasteignin nú að öllu leyti í hennar eigu.

Með áritun á tryggingarbréfið veitti aðalstefnda og þáverandi sameigandi hennar að fasteigninni Ó! ehf. heimild til að setja að veði áðurgreinda fasteign sína til tryggingar greiðslu á skuldbindingum félagsins við bankann. Þessi ráðstöfun bakaði aðalstefndu ekki greiðsluskyldu gagnvart bankanum heldur takmarkaðist tryggingin við veðandlagið sjálft. Ráðstöfunin fól því hvorki í sér ábyrgðarskuldbindingu vegna skuldar Ó! ehf., sem ákvæði fyrri málsliðar 4. töluliðar 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda gæti tekið til, né verður henni jafnað við slíka skuldbindingu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 126/2000. Getur aðalstefnda af þessum sökum ekki vikist undan veðrétti aðalstefnanda í fasteign hennar á þeim grundvelli að réttindi aðalstefnanda séu niður fallin fyrir fyrningu samkvæmt 3. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905. Þá verður eigi talið, eðli málsins samkvæmt, að ákvæðið taki til krafna aðalstefnanda á hendur aðalskuldaranum, Ó! ehf., eins og aðalstefnda heldur fram.

Aðalstefnandi byggir á því að Ó! ehf. hafi stofnað til tveggja skuldbindinga gagnvart Landsbanka Íslands hf., sem tryggðar séu með veði í fasteign aðalstefndu á grundvelli tryggingarbréfsins, þ.e. annars vegar í formi yfirdráttarheimildar á tékkareikningi, sem stofnað hafi verið til í febrúar 2006, og hins vegar með skuldabréfi, útgefnu 5. nóvember 2007. Samkvæmt framangreindu var stofnað til beggja skuldbindinganna fyrir gildistöku núgildandi laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sbr. lagaskilaákvæði 28. gr. þeirra, og gilda því ákvæði eldri laga um fyrningu þessara krafna, þ.e. ákvæði laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Samkvæmt 4. gr. þeirra laga fyrnast peningalán, svo sem kröfur samkvæmt skuldabréfi og skuld vegna yfirdráttar á tékkareikningi, á 10 árum, sbr. dóma Hæstaréttar í máli nr. 390/2013 og í máli nr. 243/2008, sbr. einnig 5. gr. núgildandi laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.

Við uppkvaðningu úrskurðar um töku bús Ó! ehf. til gjaldþrotaskipta 4. október 2010 féllu framangreindar kröfur sjálfkrafa í gjalddaga, sbr. 99. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., og ber því að miða upphafstíma fyrningarfrests við þá dagsetningu, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905.

Aðalstefnda byggir á því að við skiptalok á búi Ó! ehf. hinn 1. mars 2011 hafi nýr tveggja ára fyrningarfrestur byrjað að líða, sbr. 2. mgr. 165. gr. gjaldþrotaskiptalaga, sbr. lög nr. 142/2010. Hafi því allar kröfur aðalstefnanda á hendur hinu gjaldþrota félagi fyrnst hinn 1. mars 2013.

Ljóst er að sá grundvallarmunur er á einstaklingi og lögaðila að við lok skipta á búi lögaðilans hættir lögaðilinn að vera til og ber eftir það hvorki skyldur né getur átt réttindi, en einstaklingur, þ.e. þrotamaður, ber áfram ábyrgð á skuldum sínum sem ekki fást greiddar við gjaldþrotaskiptin, sbr. 165. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Með hliðsjón af framangreindu, fyrirmælum 2. mgr. áðurgreindrar 165. gr. um að unnt sé að slíta tveggja ára fyrningarfresti samkvæmt 1. mgr. með því að höfða mál á hendur þrotamanninum, en ljóst er að ekki er unnt að höfða mál gegn lögaðila sem ekki er lengur til, svo og með hliðsjón af athugasemdum í frumvarpi, sem varð að lögum nr. 142/2010, þykir ljóst að hin sérstaka fyrningarregla sem fram kemur í 165. gr. gjaldþrotaskiptalaga á eingöngu við um kröfur á hendur einstaklingum, en ekki lögaðilum.

Með hliðsjón af upphafsdegi fyrningarfrests hinn 4. október 2010 og því að peningalán fyrnast samkvæmt framangreindu á 10 árum er ljóst að kröfur þær sem tryggingarbréfið tók til og átti að tryggja greiðslur á eru ófyrndar.

Tilvísun aðalstefndu til 3. mgr. 36. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 hefur ekki þýðingu í máli þessu.

Þá byggir aðalstefnda á því að fjárhagsvandræði Ó! ehf. megi rekja beint til efnahagshrunsins hér á landi í október 2008 og því sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að aðalstefnandi beri umrætt veð fyrir sig. Beri því að víkja tryggingarbréfinu til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. ákvæði til bráðabirgða í VII. kafla laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.

Með hliðsjón af dómafordæmum Hæstaréttar síðastliðin ár er ljóst að efnahagshrunið hér á landi í október 2008 getur ekki eitt og sér leitt til þess að víkja beri til hliðar skyldu aðalstefndu til að standa við skuldbindingar samkvæmt umstefndu tryggingarbréfi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 81/2011.

Þá rökstyður aðalstefnda kröfu sína um ógildingu tryggingarbréfsins með því að svigrúm hennar til að standa við skuldbindingar Ó! ehf. við aðalstefnanda sé lítið sem ekkert og að það yrði mun þungbærara fyrir hana að verða dæmd til að þola veðrétt aðalstefnanda í fasteign sinni, en fyrir aðalstefnanda að verða af veðréttinum.

Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við það mat skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Þykja framangreind rök aðalstefndu ekki vera þess eðlis að þau geti leitt til ógildingar tryggingarbréfsins á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Er ógildingarkröfu aðalstefndu því hafnað.

Samkvæmt framangreindu eru dómkröfur aðalstefnanda í aðalsök teknar til greina að öllu leyti og er aðalstefnandi jafnframt sýknaður af dómkröfum aðalstefndu í gagnsök.

Með hliðsjón af málsúrslitum og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er aðalstefndu gert að greiða aðalstefnanda 1.200.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Staðfestur er veðréttur aðalstefnanda, Landsbankans hf., í fasteign aðalstefndu, M-kvk-ef S-kvk-ef H-kvk-ef, að Strandvegi 12, Garðabæ, fastanúmer 226-6960, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 0111-63-111668, útgefnu 5. nóvember 2007, allsherjarveði, tryggðu upphaflega með 4. veðrétti og uppfærslurétti, upphaflega að fjárhæð 4.000.000 króna, bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitöluna 278,1 stig, sett til tryggingar öllum skuldum Ó! ehf., kt. 000000-0000, við aðalstefnanda, að fjárhæð 5.215.390 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. október 2010 til greiðsludags.

Aðalstefnanda er heimilt að krefjast fjárnáms í veðinu fyrir framangreindri skuld ásamt dráttarvöxtum og kostnaði.

Aðalstefnandi er sýknaður af dómkröfum aðalstefndu í gagnsök.

Aðalstefnda greiði aðalstefnanda 1.200.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf B-kvk-nf