E-843/2009

Mál þetta, sem dómtekið var 25. nóvember sl., var höfðað 2. janúar sl. af NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík, vegna Landsbankans hf., Laugavegi 77, Reykjavík, gegn Norðurbyggingum ehf., Tjarnargötu 4, Reykjavík, A-kk-þgf S-kk-þgf, Ásbúð 78, Garðabæ, J-kk-þgf G-kk-þgf S-kk-þgf, Sunnuflöt 28, Garðabæ, og Þ-kk-þgf K-kk-þgf, Depluhólum 7, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 6.595.442 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 6.595.442 krónum frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags gagnvart stefnda Norðurbyggingum ehf., en með dráttarvöxtum af sömu fjárhæð frá 26. desember 2008 til greiðsludags gagnvart stefndu A-kk-þgf, J-kk-þgf G-kk-þgf og Þ-kk-þgf. Krafist er vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti og málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Af hálfu stefndu er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr höndum stefnanda að mati dómsins en til vara að málskostnaður falli niður.

Í greinargerð stefndu var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en því var hafnað með úrskurði dómsins 12. júní sl.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að 29. desember 2005 hafi stefndi Norðurbyggingar ehf. stofnað tékkareikning nr. 681205 við útibú stefnanda að Laugavegi 77. Innistæðulausar færslur á reikningnum hafi numið 6.595.442 krónum 10. nóvember 2008 og hafi reikningnum þá verið lokað. Aðrir stefndu hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð in solidum á skuldinni 31. mars 2006 fyrir allt að 40.000.000 króna, auk vaxta og kostnaðar við innheimtu skuldarinnar. Málið var höfðað á grundvelli þessa en stefnandi lýsir því að innheimtutilraunir hafi verið árangurslausar.

Af hálfu stefndu er málsatvikum lýst þannig að stefndu, Norðurbyggingar ehf., hafi gert samkomulag við Landsbanka Íslands hf. um fjármögnun byggingarverkefnis í landi Sólbergs í Svalbarðastrandahreppi. Landsbankinn hafi ekki staðið við það samkomulag sem gert var og í september 2008 fellt úr gildi yfirdráttarheimild fyrirvaralaust og án viðvörunar. Sýknukrafa stefndu er studd þeim rökum að stefnandi hafi ekki sýnt fram á með óyggjandi hætti að hann sé eigandi réttindanna sem krafa hans í málinu byggist á. Því eigi að sýkna stefndu vegna aðildarskorts. Verði ekki á það fallist er byggt á því að óheimilt hafi verið að gjaldfella skuldina fyrirvaralaust og án viðvörunar. Verði á hvorugt fallist er byggt á því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samning um yfirdráttaskuld og sjálfskuldarábyrgð fyrir sig.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefndi, Norðurbyggingar ehf., hafi stofnað tékkareikning nr. 681205 við útibú stefnanda að Laugavegi 77 í desember 2005. Innistæðulausar færslur á reikningnum hafi numið 6.595.442 krónum 10. nóvember 2008 og hafi reikningnum þá verið lokað. Með sjálfskuldarábyrgð 31. mars 2006 hafi stefndu, A-kk-nf, J-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf, tekist á hendur ábyrgð in solidum á skuld þessari gagnvart stefnanda sem sjálfskuldarábyrgðaraðilar fyrir allt að 40.000.000 króna auk vaxta og kostnaðar við innheimtu skuldarinnar. Stefndu hafi verið send innheimtubréf 26. nóvember 2008 og hafi engar athugsemdir komið fram af því tilefni.

Stefnandi eigi kröfuréttindin sem hér um ræði en upphaflegur kröfueigandi hafi verið Landsbanki Íslands hf. Sett hafi verið lög 6. október 2008 nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði. Sama dag hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið að taka yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. og víkja félagsstjórn frá samkvæmt 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, eins og henni var breytt með framangreindum lögum. Fjármálaeftirlitið hafi skipað skilanefnd sem hafi tekið við öllum heimildum félagsstjórnar. Fjármálaeftirlitið hafi einnig tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. 9. október 2008. Samkvæmt 1. tl. ákvörðunarinnar hafi öllum eignum Landsbanka Íslands hf. verið ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf., sem nú eftir nafnbreytingu sé stefnandi. Stefnandi sé því eigandi kröfuréttindanna sem hér um ræði samkvæmt lögum og stjórnvaldsákvörðunum.

Varðandi heimild stefnanda til að gjaldfella yfirdráttinn sé vísað til skilmála veltureikninga. Þar segi að viðskiptavini skuli vera ljóst að ef innistæða reynist ekki næg á veltureikningi fyrir útgefnum tékkum geti það haft í för með sér að reikningnum verði lokað. Heimild til lokunar reiknings, sem innistæða sé ekki fyrir, styðjist jafnframt við almennar reglur fjármunaréttarins og ártugalangrar venju og hefðar á þessu sviði. Stefndu hafi verið sendar viðvaranir um niðurfellingu yfirdráttar og tilkynningar um óheimilan yfirdrátt. Reikningsyfirlit hafi verið send stefndu um yfirdrátt og úttektir af reikningnum án þess að athugasemdir hafi verið gerðar. Um hafi verið að ræða margar úttektir á löngum tíma allt til ársins 2005. Stefnandi mótmæli að yfirdrátturinn hafi verið hluti af samkomulagi um fjármögnun byggingaframkvæmda sem stefndu vísi til. Stefndu beri ótvíræðar skyldur til greiðslu skuldarinnar og hafi stefndu ekki lagt fram nokkur gögn eða sett fram rök sem sýni fram á annað. Liðið hafi sex mánuðir frá því að aðvörun um lokun reiknings hafi verið send þar til honum var lokað.

Stefnandi mótmæli því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig samning um yfirdráttarskuld og sjálfskuldarábyrgð eins og málum hafi verið háttað í efnahagslífi þegar skuldin var gjaldfelld. Samkvæmt grunnreglum kröfuréttar sé skuldara ekki stætt á því að bera fyrir sig ógjaldfærni. Stefndu hafi stofnað til hárrar skuldar við Landsbanka Íslands hf. á löngum tíma á grundvelli yfirdráttarheimildar en stefnandi hafi tekið réttindin yfir vegna skuldarinnar. Hið stefnda einkahlutafélag sé í atvinnurekstri og að því standi menn með mikla reynslu í viðskiptalífinu. Þeir hafi farið þessa leið í fjármögnun sinni á þeim tíma sem til skuldarinnar var stofnað þótt önnur úrræði hafi staðið til boða. Reikningseigandi beri ábyrgð á öllum úttektum af reikningnum samkvæmt skilmálum veltureikninga.

Byggt sé á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 3. mgr. 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing vísist til 33. gr. og 42. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefndu

Sýknukrafa stefndu er studd þeim rökum að stefnandi hafi ekki sýnt fram á með óyggjandi hætti að hann sé eigandi þeirra réttinda sem krafa hans byggist á. Engin ótvíræð gögn liggi fyrir um yfirfærslu réttinda frá upphaflegum kröfuhafa, Landsbanka Íslands hf., til stefnanda. Eigandi kröfunnar sé Landsbanki Íslands hf. samkvæmt því sem fram komi á útprentun á viðskiptamannaskrá. Stefnandi þurfi að sanna eignarrétt sinn á umræddum réttindum með óyggjandi hætti og sýna fram á að hann hafi fullt forræði á dómkröfu sinni, að öðrum kosti sé um vanheimild að ræða. Verulegur vafi leiki á því hver eigi réttindin sem um ræði en stefnt sé vegna Landsbankans hf. Þar sem sönnun skorti um aðild kröfunnar bresti efnisleg skilyrði fyrir því að krafan verði tekin til greina. Því beri að sýkna stefndu vegna aðildarskorts stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Verði ekki á það fallist sé byggt á því að Landsbanka Íslands hf. hafi brostið heimild til gjaldfellingar þeirra skuldbindinga sem stefnandi krefjist sér til handa, enda hafi hann ekki lagt fram neinar þær réttarheimildir sem heimili fyrirvaralausa gjaldfellingu án viðvörunar. Landsbankinn verði að sýna hvaða skilmálar gildi um slíkt. Milli stefndu Norðurbygginga ehf. og Landsbanka Íslands hafi verið samkomulag um að fyrrgreindur yfirdráttur væri hluti af þeirri fjármögnun sem bankinn veitti í landi Sólbergs, Svalbarðsstrandarhreppi, og hafi átt að endurfjármagna þegar eftir því væri óskað vegna verkefnisins. Samkomulag hafi verið um að ýmis smærri kostnaður sem til félli vegna framkvæmdanna yrði fjármagnaður með yfirdrætti, sem síðar ætti að breyta í langtímalán í samræmi við fjármögnun verkefnisins. Yfirdrátturinn hafi verið framlengdur reglulega en hann skyldi gera upp við sölu á því verkefni sem fjármagnað var. Í lok september 2008 hafi Landsbankinn neitað að framlengja yfirdráttinn frekar með því að breyta honum í langtímaskuldbindingu eins og samkomulag hafi verið um. Landsbankanum hafi verið óheimilt að gjaldfella yfirdráttinn eins og gert var. Stefndu hafi haft loforð frá bankanum um að vera með framlengda yfirdráttarheimild og samkomulagið um það hafi verið í fullu gildi. Heimildin hafi verið felld niður en á meðan hún hafi verið til staðar hafi ekki verið um neinn yfirdrátt að ræða. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að gjaldfelling hafi verið í samræmi við samkomulag málsaðila. Stefnanda nægi ekki að vísa eingöngu til skilmálanna þar sem umrætt samkomulag hafi einnig gilt í lögskiptum málsaðilanna. Hafi skuldin ekki verið réttilega gjaldfelld beri að sýkna stefndu af kröfu stefnanda.

Verði ekki fallist á framangreint byggist sýknukrafa stefndu á því að ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju sé að bera samning um yfirdráttaskuld og sjálfskuldarábyrgð fyrir sig. Þegar krafan var gjaldfelld í einu lagi og heimildarlaust hafi svo háttað til í efnahagslífi þjóðarinnar að ómögulegt hafi verið að fá endurfjármögnun eða afla fyrirvaralaust fjármuna til greiðslu skuldarinnar. Frá því að Landsbanki Íslands hf. hafi gjaldfellt skuldina, hafi bankinn sjálfur farið í greiðsluþrot og greiðslustöðvun og ekki getað staðið við skuldbindingar sínar. Jafnframt hafi íslenskt efnahags- og fjármálakerfi beðið slíkt skipbrot að ómögulegt sé að afla fjármuna til þess að greiða fyrrgreinda skuld eða fá hana endurfjármagnaða annars staðar. Allar forsendur hafi breyst frá því að stefndu undirgengust umræddar skuldbindingar. Hvað stefndu A-kk-þf, J-kk-þf G-kk-þf og Þ-kk-nf varði, verði að telja verulega ósanngjarnt að sjálfskuldarábyrgðinni sé haldið að þeim, enda um einstaklinga að ræða.

Verði ekki fallist á að samningi verði vikið til hliðar að hluta beri að fella niður þann hluta samnings sem ósanngjarnt sé að bera fyrir sig samkvæmt mati dómsins.

Krafa stefndu, um að málskostnaður verði feldur niður, sé á því byggð að í ljósi málatilbúnaðar stefnanda í máli þessu og misbresta á því að búa kröfu sína í það form að stefndu geti áttað sig á henni beri að fella málskostnaðinn niður. Enn fremur sé á því byggt að í ljósi málavaxta, og þeirra raka sem færð hafi verið fram undir sýknukröfu stefndu, beri að fella niður málskostnað í málinu.

Stefndu vísi til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 16. gr., og um málskostnað til 129. gr., sbr. 130. gr. sömu laga. Enn fremur vísi stefndu til meginreglna kröfu- og samningaréttar, laga nr. 7/1936, einkum 36. gr., og laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002.

Niðurstaða

Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun 9. október 2008 um að ráðstafa öllum eignum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. sem síðar varð stefnandi með nafnbreytingu samkvæmt því sem fram hefur komið. Þessi ráðstöfun var gerð með vísan til þágildandi 5. gr. laga nr. 125/2008, en lagaákvæðið veitti Fjármálaeftirlitinu heimild til framsals réttinda samkvæmt því sem þar var tilgreint. Framsalið verður að teljast ótvírætt enda engin efni til að draga það í efa. Þótt fram komi í stefnu að stefnandi sé NBI hf. vegna Landsbankans hf., Laugavegi 77, verður að telja að stefnandi hafi skýrt nægilega hvernig aðild kröfunnar er háttað. Af hans hálfu er vísað til þess að krafan hafi verið framseld stefnanda en tilgreining Landsbankans hf. að Laugavegi 77 í stefnu sé til komin vegna þess að til skuldarinnar hafi stofnast í því útibúi stefnanda. Með vísan til þessa er þeirri málsástæðu stefndu hafnað að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann sé réttur aðili kröfunnar.

Heimild til að gjaldfella skuldina er í skilmálum veltureikninga sem vísað er til af hálfu stefnanda þar sem segir að ef innistæða sé ekki næg á veltureikningi fyrir útgefnum tékkum geti það haft í för með sér að reikningi verði lokað. Með notkun reikningsins hafa stefndu gengist undir skilmálana en stefndu, A-kk-nf, J-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf, bera óskipta ábyrgð á skuldbindingum reikningseigenda samkvæmt ábyrgðarskuldbindingunni 31. mars 2006. Stefndu hafa vísað til samkomulags málsaðila um fjármögnun byggingarframkvæmda og því hafi Landsbankanum ekki verið heimilt að gjaldfella skuldina. Stefndu hafa þó ekki lagt fram gögn sem veita sönnun fyrir því að brotið hafi verið gegn samkomulaginu með því að gjaldfella skuldina. Mér vísan til þessa ber að hafna þeirri málsástæðu stefndu að ekki hafi verið heimilt að gjaldfella skuldina.

Stefndu telja ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samning um yfirdráttarskuld og sjálfskuldarábyrgð fyrir sig þar sem endurfjármögnun hafi verið ómöguleg. Þrátt fyrir að litið verði til þess að aðstæður höfðu mjög breyst vegna efnahagshrunsins, sem stefndu vísa til, frá því að stofnað var til skuldarinnar verður ekki fallist á að dómurinn hafi heimild til að líta til þeirra almennu áhrifa sem skortur á fjármagni hlýtur á þeim tíma að hafa haft á stefndu sem og aðra sem þurftu á endurfjármögnun að halda. Verður samningi málsaðila ekki vikið til hliðar vegna þessara aðstæðna. Gildir hið sama um ábyrgð aðalskuldara og um sjálfskuldarábyrgðaraðila að þessu leyti en eins og fram hefur komið tóku þeir síðarnefndu ábyrgð á skuldinni með yfirlýsingu um óskipa sjálfskuldarábyrgð. Að þessu virtu eru ekki talin skilyrði til að víkja til hliðar skuldbindingargildi ábyrgðar stefndu, hvorki í heild né að hluta, eins og þeir krefjast að gert verði. Er þessum málsástæðum þeirra því hafnað.

Samkvæmt framangreindu, og með vísan til þess að krafa stefnanda er að öðru leyti óumdeild, ber að taka hana til greina.

Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur, en ekki þykir tilefni til að fella málskostnað niður, eins og krafist er af hálfu stefndu.

Málið dæmir S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Stefndu, Norðurbyggingar ehf., A-kk-nf S-kk-nf, J-kk-nf G-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf K-kk-nf, greiði stefnanda NBI hf., in solidum 6.595.442 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags gagnvart stefndu Norðurbyggingum ehf., en með dráttarvöxtum samkvæmt sama lagaákvæði af sömu fjárhæð frá 26. desember 2008 til greiðsludags gagnvart stefndu, A-kk-þgf, J-kk-þgf G-kk-þgf og Þ-kk-þgf. Vextir leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti samkvæmt 12. gr. sömu laga.

Stefndu greiði stefnanda in solidum 300.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf I-kvk-nf.