E-5093/2014

I

Mál þetta, sem dómtekið var 27. október sl., er höfðað með stefnu birtri 8. og 11. desember 2014, af Íslandsbanka hf., f.h. Ergo, Suðurlandsbraut 14, Reykjavík, upphaflega á hendur Á-kk-þgf B-kk-þgf, Sæviðarsundi 41, Reykjavík, A, [...],[...], og B, [...],[...].

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi, Á-kk-nf B-kk-nf, verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 9.437.149 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 30. október 2014 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi, Á-kk-nf B-kk-nf, krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu alls málskostnaðar að skaðlausu, auk álags á málskostnað og virðisaukaskatts, að mati dómsins og í samræmi við hagsmuni málsins, að teknu tilliti til vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu.

Við fyrirtöku málsins 2. mars 2015 féll stefnandi frá kröfum sínum á hendur framangreindum A og B. Þeir krefjast þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu alls málskostnaðar þeirra að skaðlausu, auk álags á málskostnað og virðisaukaskatts, að mati dómsins og í samræmi við hagsmuni málsins, að teknu tilliti til vinnu lögmanns þeirra og annan kostnað af málinu.

II

Samkvæmt endanlegri kröfugerð stefnanda krefst hann þess að stefndi, Á-kk-nf B-kk-nf, verði dæmdur til greiðslu eftirstöðva greiðslna samkvæmt framlögðum samningi sem ber yfirskriftina „Kjörleið 2 Samningur um kaupleigu“. Samningurinn er dagsettur 4. desember 2003 og ber númerið 610055-001. Skilmálar samningsins eru tvenns konar, annars vegar eru sérstakir skilmálar í 11 liðum og hins vegar almennir skilmálar í 19 greinum. Í upphafi samningsins kemur fram nafn Glitnis hf. og í 1. lið sérstöku skilmálanna er Icelyft ehf. tilgreindur sem leigutaki. Samkvæmt 2. lið er seljandi P. Van Adrigheim B.V. í Hollandi. Í lið 3a og 3b kemur fram að hið leigða sé BLH-Lima grindarbómukrani, árgerð 1975, með skráningarnúmeri BG-0038 og tækjanúmeri 132160. Í 4. lið kemur fram að söluverð nemi 34.493.650 krónum, innborgun nemi 6.000.000 króna og samningsverð nemi 28.493.650 krónum. Um samningstíma segir í 5. lið að hann sé til 24. desember 2009 og að gjalddagar séu 71 frá 25. desember 2003. Yfirskrift 6. liðar er „Leigugreiðslur á samningstíma:“ og þar segir síðan: „Sjá meðfylgjandi yfirlit yfir leigugreiðslur“. Framlagt yfirlit yfir leigugreiðslur er svohljóðandi:

Gjalddagar Gjaldmiðill Leigugreiðsla Ísl. krónur Samtals

25.12.03 USD 0,00 0,00

JPY 0,00 0,00

EUR 0,00 0,00

CHF 0,00 0,00 0,00

12 greiðslur með 1 mánaða millibili USD 2.538,29 194.999,95

í fyrsta sinn 25.02.04. JPY 93.255,31 65.000,00

EUR 2.930,52 259.999,69

CHF 2.266,61 129,999,93 649.999,57

58 greiðslur með 1 mánaða millibili USD 1.599,56 122.883,56

í fyrsta sinn 25.02.05. JPY 58.766,62 40.960,99

EUR 1.846,72 163.843,49

CHF 1.428,35 81.922,08 409.610,12

Lokagreiðsla USD 3.338,09 256.443,27

JPY 122.639,34 85.481,00

EUR 3.853,91 341.924,10

CHF 2.980,80 170.961,84 854.810,21

Þar sem í 7. lið er gert ráð fyrir upplýsingum um greiðsluviðmiðun, grunnvísitölu, kaupverð í lok samningstíma og þóknun vegna gjaldeyriskaupa er vísað til meðfylgjandi yfirlits yfir leigugreiðslur, sem rakið er hér að framan. Í 8. og 9. lið er kveðið á um hjá hvaða tryggingafélögum kraninn skuli vátryggður og með hvaða tryggingum. Í 10. lið er undir fyrirsögninni sérstakir skilmálar svofelldur texti: „Stofngjald kr. 142.468,- og vextir frá útb.degi greiðast með 1. reikningi. Samningsviðmiðun: USD= 111.269,48, JPY= 4.087.975,42, EUR= 128.463,55, CHF= 99.360,03“. Loks eru í 11. lið tilgreind sem fylgiskjöl reikningur og móttökustaðfesting. Samningurinn er dagsettur 4. desember 2003 og undirritaður fyrir hönd Icelyft ehf. sem leigutaka en undirritaður fyrir hönd Glitnis hf. án nánari tilgreiningar. Stefndi, Á-kk-nf B-kk-nf, undirritaði samninginn sem sjálfskuldarábyrgðaraðili, ásamt þeim A og B, sem einnig var upphaflega stefnt í máli þessu.

Í 1. grein almennra skilmála samningsins er að finna ákvæði um yfirfærslu eignaréttar. Þar kemur fram að meðan samningurinn gildi, haldist eignarrétturinn að hinu leigða hjá Glitni hf. en flytjist yfir til leigutaka við lok samningstíma „samanber 18. grein samningsins.“ Ákvæði um loks samningstíma er hins vegar að finna í 17. grein þar sem segir að leigutaki skuli greiða kaupverð það sem greint sé í lið 3 en sú tilgreinda fjárhæð taki breytingum í samræmi við ákvæði 2. greinar samnings þessa. Eignist leigutaki þá hið leigða með afsali, enda hafi hann að fullu efnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningi þessum eða öðrum eignarleigusamningum við Glitni hf. þegar hann hafi greitt kaupverðið sem taki breytingum samkvæmt ákvæðum samningsins. Í 2. grein segir um það leigugjald, sem sé gengistryggt miðað við hækkun á gengi erlends gjaldmiðils/erlendra gjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu, að leigutaki skuli, á hverjum gjalddaga, greiða Glitni hf. jafnvirði þeirrar fjárhæðar miðað við sölugengi hins erlenda gjaldmiðils/hinna erlendu gjaldmiðla, sem tilgreindir séu, gagnvart íslenskri krónu samkvæmt gengisskráningu Seðlabanka Íslands. Þá er Glitni hf. heimilt að endurreikna leigugjald það, sem er gengistryggt, samkvæmt breytingum sem verða á Libor-vöxtum, sem séu „þeir vextir, sem félagið þarf að greiða á millibankamarkaði í Lundúnum fyrir lán í þeim erlenda gjaldmiðli/erlendu gjaldmiðlum sem greindur er/greindir eru í lið 6.“

Samkvæmt 3. grein skal leigutaki meðal annars greiða þóknun fyrir gerð samningsins og við hverja greiðslu samkvæmt gjaldskrá, svo og opinber gjöld vegna gjaldeyrisyfirfærslu. Um tjón á hinu leigða er fjallað í 11. grein með þeim hætti að leigutaki ber ábyrgð á öllu tjóni, að undanþegnu eðlilegu sliti. Í 16. grein er fjallað um uppgjör ef samningnum er rift eða slitið með öðrum hætti. Ber leigutaka þá að greiða gjaldfallnar greiðslur samkvæmt 2. grein og leigugreiðslu samkvæmt 3. lið, svo reiknaðri sem í annarri grein samningsins segir, margfaldaðri með þeim fjölda, sem eftir standa, að frádregnum vaxtahluta þeirra. Til viðbótar ber leigutaka að að greiða kaupverð í lok samningstíma sem greint er í lið 7 svo reiknuðu sem í 2. grein samningsins segir. Einnig ber að greiða sérstakt uppgjörsgjald samkvæmt gjaldskrá Glitnis hf. eins og hún er á hverjum tíma. Auk þess ber leigutaka að greiða tilgreindan kostnað, útgjöld, bætur og hugsanlega dráttarvexti í nánar tilgreindum tilvikum. Frá kröfu Glitnis hf. ber að draga verðmæti hins leigða og miða við staðgreiðsluverðmæti. Því sem eftir stendur, er Glitni hf. síðan heimilt að ráðstafa til að greiða niður vanskil og eftirstöðvar annarra eignarleigusamninga milli Glitnis og sama aðila.

Í greinargerð stefndu er því lýst, að þeir Á-kk-nf B-kk-nf, A og B hafi verið eigendur Icelyft ehf. á þeim tíma sem framangreindur samningur var gerður. Þeir hafi hins vegar selt alla hluti sína í félaginu til C og D.

Fram kom í framburði stefnda Á-kk-ef fyrir dóminum að salan hefði átt sér stað í nóvember 2006. Þrátt fyrir óskir upphaflegra eigenda, hafi stefnandi ekki viljað leysa þá úr ábyrgð sinni samkvæmt umræddum samningi samfara sölunni á félaginu. Hinn 25. ágúst 2008 hafi stefndu komist að því að C ynni að því að hluta umræddan krana í sundur og hygðist flytja hann úr landi. Báru þeir Á-kk-nf, B og A um það fyrir dóminum að þessum upplýsingum hefði hinn síðastnefndi komið til tilgreinds starfsmanns stefnanda í ágúst 2008. Er það óumdeilt. Krananum var síðan komið úr landi, án samþykkis stefnda, en hann hafði þá verið seldur af fyrirsvarsmanni félagsins, C, sem tók til sín söluandvirðið. Skiptastjóri þrotabús Icelyft ehf. kærði C til lögreglu og var hann sakfelldur fyrir fjárdrátt og jafnframt dæmdur til að greiða stefnda skaðabætur að fjárhæð 8.073.125 krónur, auk vaxta og dráttarvaxta. Reynt var að innheimta fjárhæðina hjá C án árangurs. Samkvæmt gögnum málsins var síðast greitt af samningnum 28. ágúst 2008 samkvæmt gjalddaga 25. sama mánaðar.

Hinn 27. nóvember 2008 var aðalskuldara og ábyrgðarmönnum sent innheimtubréf vegna umrædds samnings. Í kjölfarið kom til tölvupóstssamskipta milli lögmanns stefndu og lögmanns stefnanda um málið, þ.e. 15. og 20. janúar 2009. Í tölvupósti hinn 20. janúar 2009 upplýsti lögmaður stefnanda lögmann stefndu um að C hefði selt umræddan krana en lofað greiðslu. Yrði hins vegar ekki af greiðslu, myndi stefnandi kæra verknaðinn til lögreglu og teldi þá rétt að haldinn yrði fundur um málið. Hinn 2. mars sama ár sendi lögmaður stefndu fyrirspurn um stöðu málsins til lögmanns stefnanda og skipaðs skiptastjóra í þrotabúi Icelyft ehf. Svar barst samdægurs frá skiptastjóranum þar sem fram kom að hann og lögmaður stefnanda væru í sambandi vegna málsins og að þau yrðu í sambandi þegar línur skýrðust.

Í stefnu er því lýst að hinn 30. september 2014 hafi umræddur samningur verið endurreiknaður í samræmi við dóma Hæstaréttar Íslands nr. 600/2011og 464/2012 um gildi fullnaðarkvittana og til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Endurreiknuð ný staða samningsins nam 9.437.149 krónum sem er stefnufjárhæð máls þessa. Í kjölfar endurútreikningsins, þ.e. 2. október 2014, var stefndu sem ábyrgðarmönnum samkvæmt samningnum tilkynnt um niðurstöðu hans og jafnframt send greiðsluáskorun. Eins og áður er rakið var mál þetta höfðað með stefnu birtri 8. og 11. desember 2014.

III

Stefnandi byggir kröfur sínar á framangreindum kaupleigusamningi Glitnis hf. og Icelyft ehf. Stefndi hafi, ásamt þeim A og B tekist á hendur óskipta sjálfskuldarábyrgð á fullum efndum samkvæmt samningnum en skuld samkvæmt honum hafi ekki verið greidd, þrátt fyrir innheimtuaðgerðir. Sé stefnanda því nauðsynlegt að höfða mál þetta til greiðslu skuldarinnar.

Stefnandi byggir kröfur sínar á þeirri grundvallarreglu kröfu- og samningsréttarins að samninga beri að halda. Um kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, vísar stefnandi til reglna III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, með síðari breytingum. Krafan um málskostnað byggist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Um varnarþing vísar stefnandi til 36. gr. laga nr. 91/1991 og um fyrningarfrest til bráðabirgðaákvæðis XIV í vaxtalögum nr. 38/2001.

IV

Sýknukrafa stefnda, Á-kk-ef B-kk-ef, byggist í fyrsta lagi á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Vísar stefnandi til þess að almennur fyrningarfrestur krafna sé 4 ár samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, en í lögum nr. 14/1905, sem hafi gilt þegar samningur aðila var gerður, hafi einnig verið mælt fyrir um 4 ára fyrningarfrest í 3. gr. þeirra laga. Stefnandi hafi lýst því yfir í stefnu að um sé að ræða leigusamning þar sem Icelyft ehf. hafi leigt kranann af stefnanda þótt báðum aðilum hafi verið ljóst að Icelyft ehf. myndi eignast hið leigða við lok samningsins. Stefnukrafan sé því augljóslega fyrnd og myndi engu breyta, þótt stefnandi breytti grundvelli málsins þannig að nú væri miðað við lánssamning í samræmi við dóma Hæstaréttar Íslands. Allt að einu yrði um að ræða lán sem seljandi eða annar aðili veitti til fjármögnunar á kaupum með greiðslufresti. Samkvæmt endurútreikningi hafi síðast verið greitt af umræddum samningi hinn 28. ágúst 2008 og hafi krafa stefnanda því verið fyrnd í ágúst 2012.

Bráðabirgðaákvæði XIV í vaxtalögum nr. 38/2001 eigi ekki við en það tilgreini að fyrningarfrestur uppgjörskrafna vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga í formi gengistrygginga reiknist frá 16. júní 2010. Stefnandi geri enga tilraun til þess að útskýra af hverju þetta ákvæði eigi við um kröfu hans, sér í lagi þar sem hann byggi málatilbúnað sinn á því að um sé að ræða leigusamning en ekki lánssamning, þótt skýrt sé kveðið á um að ákvæðið gildi aðeins um lánssamninga. Að auki komi ákvæðið ekki til greina og geti ekki vikið úr vegi þeirri meginreglu sem fram komi í 3. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007 að almennur fyrningarfrestur krafna sé fjögur ár. Samkvæmt orðanna hljóðan taki fyrningarfresturinn einungis til uppgjörs vegna hinnar ólögmætu verðtryggingar í formi gengistryggingar, þ.e. því uppgjöri sem lagt sé til í lögunum og hafi verið tilgangur löggjafarinnar, þ.e. að gengistrygging yrði felld brott og höfuðstóll á hverjum tíma reiknaður með vöxtum samkvæmt 4. gr. laganna. Um slíkt sé ekki að tefla í þessu máli, enda komi það skýrt fram í gögnum stefnanda að höfuðstóll lánsins hafi hinn 25. ágúst 2008 numið rúmum 5,7 milljónum króna, svo sem fram komi í framlögðum endurútreikningi kröfunnar hinn 30. september 2014. Ekki sé því um að ræða ,,uppgjörskröfu“ í merkingu ákvæðisins, nema þá að örlitlu leyti þegar 4. gr. vextir séu lagðir við höfuðstól samkvæmt endurútreikningi. Það séu því aðeins áhrif brottfalls gengistryggingarinnar og álagningar viðbótarvaxta sem fyrnist ekki samkvæmt ákvæðinu, enda sé það eðlilegt þar sem ákvæðið sé að finna í lögum um vexti og verðtryggingu.

Hafi löggjafinn ætlað sér að auka vernd kröfuhafa með þeim hætti að öll krafan eða allur höfuðstóll kröfunnar hafi ekki átt að fyrnast, hefði þurft að taka það sérstaklega fram og/eða gera breytingu á ákvæðum laga nr. 150/2007. Horfa verði til innra samræmis ákvæðisins og laganna, tilgangs löggjafans og síðast en ekki síst orðalags ákvæðisins. Viðbót við greinina með setningu laga nr. 38/2014 sé einnig sama marki brennd, enda sé þar verið að lengja fyrningarfrest „uppgjörskrafna“ í framangreindum skilningi og því geti hún alls ekki átt við hér.

Þá verði einnig að horfa til þess, að lokadagur umrædds samnings hafi verið 24. desember 2009. Þá hafði stefnandi ekki fallist á að samningur þessi væri haldinn ólögmætri gengistryggingu og því hafi ekki verið um neitt uppgjör vegna þess að ræða fyrir lúkningu hans samkvæmt efni sínu. Í því ljósi hafi ekki nokkur krafa af samningi þessum getað staðið ófyrnd eftir aðfangadag jóla 2013. Sé því augljóst að sýkna beri stefnda af kröfu stefnanda sökum fyrningar.

Í öðru lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á sjónarmiðum um tómlæti. Krafa stefnanda sé miðuð við 25. ágúst 2008. Frá því að erindi lögmanns stefnda, dagsett 5. desember 2008, hafi verið sent til stefnanda og til dagsins í dag hafi stefnandi ekkert gert til þess að halda kröfu sinni fram við stefnda. Engu máli skipti í þessu sambandi hvort deilt hafi verið um hvort samningurinn hafi verið í íslenskum krónum eða erlendri mynt. Sök þess að samningurinn hafi falið í sér ólögmæta gengistryggingu liggi algerlega hjá stefnanda en ekki stefnda. Verði að telja það stórkostlegt tómlæti af hálfu stefnanda að halda nú áfram að innheimta kröfu, sem stefndi taldi að væri niður fallin, sérstaklega þar sem allir stefndu höfðu um áramótin 2008/2009 lýst því að þeir teldu að ábyrgð þeirra væri niður fallin vegna vanrækslu stefnanda. Stefnanda hafi augljóslega borið að halda meintum réttindum sínum til haga og laga gagnvart stefnda allan þennan tíma, ef hann hugðist síðar krefja stefnda um greiðslur vegna þessa meinta réttar síns. Eigi sá skilningur stefnda sér mörg fordæmi í dómsniðurstöðum Hæstaréttar Íslands.

Í þessu sambandi beri að líta til þess að lokadagur umrædds samnings hafi verið 24. desember 2009 en stefndi hafi ekkert heyrt frá stefnanda vegna þessa máls fyrr en með bréfi, dagsettu 2. október 2014. Allan þennan drátt á birtingu endurútreiknings og upplýsinga um að stefnandi teldi sig yfirleitt eiga kröfu á stefnda, verði að meta honum til tjóns. Því beri jafnframt af þessum sökum að sýkna stefnda í máli þessu.

Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á ákvæðum laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn. Ákvæði laganna taki til ábyrgða, sem stofnað hafi verið til fyrir gildistöku laganna, með nokkrum undantekningum, en 7. gr. laganna sé ekki ein af þeim undantekningum og eigi hún því við í málinu. Í ákvæðinu sé kveðið á um skyldu lánveitanda til að senda ábyrgðarmanni tilkynningar svo fljótt sem kostur sé komi til vanefnda lántaka eða séu veð eða aðrar tryggingar ekki lengur tiltækar. Þá beri að senda upplýsingar um stöðu láns sem ábyrgð stendur fyrir um hver áramót. Í 2. mgr. 7. gr. sé svo kveðið á um að ábyrgðarmaður skuli vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu samkvæmt 1. mgr. og sé vanræksla veruleg, skuli ábyrgð falla niður.

Stefnda hafi ekki verið sendar slíkar tilkynningar eftir ársbyrjun 2009 um vanskil Icelyft ehf. eða meinta gilda ábyrgð hans á samningnum fyrr en undir það síðasta, þ.e. á árinu 2014. Svo veruleg vanræksla hljóti að verða þess valdandi að ábyrgð falli niður, hafi hún á annað borð enn verið gild, þegar aðilar luku samskiptum sínum í ársbyrjun 2009.

Þá byggir stefndi einnig á því að 2. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009 girði alfarið fyrir það, að stefnandi haldi nú meintri ábyrgð upp á stefnda, enda megi jafna aðgerðarleysi hans við það að tryggja tilvist grindarbómukranans hér á landi til þess að hann hafi samþykkt að hann yrði fluttur úr landi. Óumdeilt sé að A, einn sjálfsskuldarábyrgðarmanna, hafi varað stefnanda sérstaklega við þeim fyrirætlunum C að koma krananum úr landi, enda hafi honum verið ljóst að með því kynnu hagsmunir stefnanda og stefnda að raskast verulega, en eignarhald stefnanda á krananum hafi verið aðaltryggingin fyrir efndum á umræddum leigusamningi. Í 2. mgr. 10. gr. laganna séu í reynd lögfest þau almennu sjónarmið, sem stefndi hafi byggt á í bréfi til stefnanda 5. desember 2008, en regla þessi byggist í grunninn á þeirri almennu skyldu aðila til að takmarka tjón sitt og sinna eðlilegri aðgæsluskyldu um hagsmuni sína.

Stefndi vísar jafnframt til almennra reglna um tjónstakmörkun. Í áðurnefndu bréfi til lögmanns stefnanda, dagsettu 5. desember 2008, hafi komið fram sú afstaða stefnda og annarra sjálfsskuldarábyrgðaraðila á umræddum samningi að stefnandi gæti ekki kallað eftir ábyrgð þeirra á leigusamningnum þar sem hann hefði ekki sinnt skyldu sinni til að tryggja að umræddur grindarbómukrani yrði ekki fluttur úr landi, þrátt fyrir aðvaranir A til bankans. Hafi A í símtali 25. ágúst 2008 við E á starfsstöð stefnanda upplýst að hann hefði veður af því að til stæði að flytja kranann úr landi. Hefðu stefndi og hinir ábyrgðarmennirnir ekki haft frekari áhyggjur af málinu og ekki vitað að stefnandi hafi látið viðgangast að krananum hefði verið skipað um borð í skip Nesskipa og síðan fluttur til Afríku 4 dögum síðar.

Tómlæti og sinnuleysi stefnanda hafi verið algert á þessum tímapunkti en fyrir liggi samkvæmt framlögðu yfirlit yfir endurútreikning kröfunnar 30. september 2008 að fyrrum fyrirsvarsmaður Icelyft ehf. hafi greitt verulega inn á vanskil samningsins og hafi síðan gert upp gjalddaga 25. ágúst hinn 28. ágúst 2008, þannig að samningurinn hafi verið í fullum skilum daginn áður en kraninn var fluttur í skipið. Hafi stefnandi látið blekkjast, án þess að aðhafast nokkuð frekar í málinu, verði hann að bera hallann af því tjóni sem af hlaust en geti ekki velt því yfir á stefnda og aðra ábyrgðarmenn, eins og á standi. Ábyrgðarmennirnir hafi heldur ekki verið í stöðu til að gera annað en það sem þeir hafi gert, þ.e. að tilkynna stefnanda sem eiganda kranans um hin fyrirætluðu lögbrot, enda hafi stefnandi sem eigandi hins leigða krana verið sá, sem hafi getað snúið sér til lögreglu vegna mögulegra auðgunarbrota C. Vísar stefndi hér til þess að það hafi tekið marga daga að taka kranann niður vegna stærðar hans og hafi því verið um fullkomið tómlæti og sinnuleysi stefnanda að ræða sem hafi valdið því að krananum var komið undan.

Stefndi bendir í þessu sambandi á að skýrlega komi fram í 16. grein samningsins að frá öllum kröfum á hendur leigutaka skuli draga verðmæti hins leigða munar. Það hafi því legið ljóst fyrir að kraninn og eignarhald stefnanda á honum hafi verið aðaltrygging málsaðila fyrir efndum Icelyft ehf. á samningnum. Þá sýni framlagt endurrit dóms yfir C að andvirði kranans hefði dugað fyrir öllum eftirstöðvum samningsins, jafnvel þótt þær hefðu á þeim tíma hækkað verulega vegna hinnar ólögmætu gengistyggingar samningsins, sem stefnandi hafi nú fallist á. Það liggi því fyrir að hefði stefnandi sinnt ábendingu A um yfirvofandi lögbrot C, sem síðar hafi verið staðfest með dómi, hefði stefnandi fengið fullar efndir samningsins og fullt skaðleysi stefnda verið tryggt.

Auk hefðbundinna sjónarmiða um skyldu aðila til að takmarka tjón sitt sem og sambærilegra sjónarmiða í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009, byggir stefndi á því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að bera ábyrgðina fyrir sig í ljósi allra atvika málsins. Beri því að víkja ábyrgðinni til hliðar og sýkna stefnda með vísan til ákvæða 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Auk atvika við samningsgerðina, þurfi sérstaklega að horfa til stöðu samningsaðila og atvika þeirra sem síðar hafi komið til. Líta þurfi sérstaklega til stöðu aðilanna að því er varðar ábyrgð stefnda, tilkynningu hans og annarra ábyrgðaraðila til stefnanda í ágúst 2008, stöðu stefnanda sem skráðs eiganda tækisins og kröfuhafa samkvæmt leigusamningnum, sem og þess tómlætis af hálfu stefnanda sem fyrir liggi frá ársbyrjun 2009 til ársloka 2014. Dómur yfir stefnda til greiðslu á kröfu stefnanda væri bersýnilega ósanngjarn í skilningi 36. gr. samningalaga.

Loks vísar stefndi til sjónarmiða um ólögmæta auðgun og breyttan kröfugrundvöll. Stefnandi hafi þegar beint kröfum sínum að C og þar með breytt grundvelli kröfunnar. Stefndi hafi enga aðkomu átt að því máli en með þeirri málssókn hafi stefnandi í reynd breytt grundvelli kröfu sinnar og krafist skaðabóta úr hendi C. Hafi stefnandi fengið kröfu sína viðurkennda í því máli en ekki sé hægt að skilja þá aðgerð með öðrum hætti en að stefnandi hafi á þeim tíma ekki talið sig eiga annan kost til innheimtu kröfunnar. Umræddur dómur hafi verið kveðinn upp í apríl 2012 og farið hafi fram árangurslaust fjárnám hjá C 16. október sama ár. Stefndi hafi ekkert vitað um þetta mál, enda hefði hann engar tilkynningar fengið um málið. Tvö ár hafi liðið frá hinu árangurslausa fjárnámi þar til stefnandi hafi gert viðvart um kröfur sínar í október 2014. Tilvist bótakröfunnar breyti í reynd grundvelli málsins, enda telji stefnandi sig nú eiga sjálfstæðar kröfur vegna samningsins, bæði á C og stefnda. Slíkt feli í sér tilraun til ólögmætrar auðgunar af hálfu stefnanda, enda hafi hann ekki á nokkru stigi gert stefnda aðvart um þessa stöðu mála, né boðið honum framsal á bótakröfunni gegn greiðslu þeirrar kröfu sem hér sé til umfjöllunar. Virðist sem stefnandi ætli sér að halda til haga bæði kröfum á hendur stefnda í máli þessu, sem og bótakröfunni á hendur C en slíkt fái ekki staðist.

Stefndi byggir á því að telji dómurinn ekki unnt að sýkna hann af kröfum stefnanda, beri að lækka kröfu stefnanda á hendur honum og rúmist sú kröfugerð innan sýknukröfunnar. Þannig hafi verið tekinn frá stefnda sá möguleiki að greiða einungis helming kröfunnar ef stefnandi hefði tryggt tilvist tækisins. Samkvæmt XV. bráðabirgðaákvæði laga nr. 38/2001 beri að draga sölu- eða matsverð kranans frá eftirstöðvum samningsins og bjóða stefnda að greiða upp helminginn af eftirstöðvum samningsins á þremur árum. Stefnanda hafi þá, að því uppfylltu, borið að fella niður hinn helming eftirstöðvanna. Þessi réttur hafi verið tekinn af stefnda þar sem stefnandi hafi vanrækt að tryggja tilvist tækisins hér á landi og þar með vanrækt eðlilegar varúðarskyldur sínar í ágúst 2008. Stefndi eigi ekki að bera hallann af þeirri vanrækslu stefnanda.

Í öðru lagi sé ekki unnt að gera stefnda ábyrgan fyrir greiðslu vaxta af hinni meintu kröfu frá því í janúar 2009 til dagsins í dag. Stefnda hafi ekki verið kynnt sú afstaða stefnanda, að hann ætti yfir höfuð nokkra kröfu á hendur honum, enda hafi stefnandi aldrei haft samband við stefnda eftir að samskiptum lögmanna aðila lauk í janúar 2009. Það hljóti að vera grundvallarregla, að sá sem síðar sé krafinn um vexti fyrir fimm ára og sjö mánaða tímabil, hafi verið meðvitaður um að slíkri kröfu yrði síðar haldið upp á hann, sem og greiðslu vaxta eða annars kostnaðar. Að þessu leyti bendir stefndi á sjónarmið laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, en þar sé almenna reglan sú að ábyrgðarmanni skuli gefinn kostur á að greiða ábyrgðarkröfur, án þess að þær hlaði á sig kostnaði. Tilkynningarskylda 7. gr. þeirra laga sé m.a. á þessu sjónarmiði byggð.

Í þriðja lagi mótmælir stefndi framlögðum endurútreikningi kröfunnar sem óstaðfestum og óskýrum, auk þess sem honum fylgi engin gögn til sönnunar á grundvelli hans.

Krafa stefndu um málskostnað byggir á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 en þeir séu ekki virðisaukaskattskyldir aðilar og þurfi því að fá dóm um virðisaukaskatt á málskostnað, sbr. lög nr. 50/1988. Varðandi kröfu um álag á málskostnað, vísa stefndu til 131. gr. laga nr. 91/1991, einkum c-liðar 1. mgr., sbr. og 2. mgr. Stefna málsins sé tilhæfulaus með öllu, auk þess sem hafa verði í huga að allir stefndu hafi komið sjónarmiðum sínum á framfæri við stefnanda, bæði um áramótin 2008/9 sem og í aðdraganda máls þessa. Þar sem sjónarmið stefndu hafi verið stefnanda ljós, beri að beita heimild 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um málskostnað.

Um lagarök vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr., laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, laga nr. 14/1905 og 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, og laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn.

IV

Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur fyrir dómi stefndi, Á-kk-nf B-kk-nf, S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómslögmaður, P-kk-nf G-kk-nf Þ-kk-nf, lögfræðingur hjá Ergo, og þeir A og B, sem upphaflega var stefnt í málinu. Verður efni skýrslna þeirra rakið eins og þurfa þykir.

Ágreiningslaust er að stefnandi er réttur aðili að máli þessu. Í stefnu er gerð grein fyrir því að nafni Íslandsbanka hf. hafi verið breytt í Glitnir banki hf. og nafni Glitnis í Glitnir fjármögnun. Frá og með 15. október 2008 yfirtók Nýi Glitnir banki hf. réttindi og skyldur Glitnis banka hf. Hinn 20. febrúar 2009 var nafni Nýja Glitnis banka hf. breytt í Íslandsbanki hf. jafnframt því sem nafni Glitnis fjármögnunar var breytt í Íslandsbanki fjármögnun. Hinn 11. júlí 2011 var nafni Íslandsbanka fjármögnunar breytt í Ergo.

Samkvæmt endanlegri kröfugerð stefnanda krefst hann þess að stefndi, Á-kk-nf B-kk-nf, verði dæmdur til greiðslu eftirstöðva greiðslna samkvæmt framlögðum samningi um kaupleigu sem áður er lýst. Óumdeilt er að síðast var greitt af samningnum 28. ágúst 2008 vegna greiðslu sem var á gjalddaga 25. sama mánaðar.

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að krafa stefnanda sé fyrnd bæði samkvæmt ákvæðum 3. gr. þágildandi fyrningarlaga nr. 14/1905 og 3. gr. núgildandi fyrningarlaga nr. 150/2007. Vísar stefndi að þessu leyti í fyrsta lagi til þess, að stefnukrafan grundvallist á leigusamningi og að stefnandi sé bundinn við þá lýsingu sína í stefnu. Þessu mótmælir stefnandi og vísar til ákvæðis bráðabirgðaákvæðis XIV í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. breytingarlög nr. 151/2010 og 38/2014. Í bráðabirgðaákvæðinu sé kveðið á um átta ára fyrningarfrest frá 16. júní 2010 að telja þegar um sé að ræða uppgjörskröfur vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga í formi gengistryggingar. Umræddur samningur sé samkvæmt efni sínu lánssamningur og eigi bráðabirgðaákvæðið því við um uppgjör slíkra samninga.

Samningi málsaðila, sem mál þetta lýtur að, er lýst í kafla II hér að framan. Í samningnum er í sérstöku skilmálunum tekið fram að Icelyft ehf. sé leigutaki en að seljandi sé P. Van Adrigheim B.V. Hvergi er tekið fram hver leigusali er en efst í skjalinu kemur fram nafn Glitnis hf. án tilgreiningar á stöðu hans við samningsgerðina. Aftan við sérstöku skilmálanna kemur fram að þeir séu undirritaðir annars vegar fyrir hönd Glitnis hf. og hins vegar fyrir hönd Icelyft ehf. Þá er þar jafnframt að finna undirritanir sjálfsskuldarábyrgðarmannanna þriggja. Í sérstöku skilmálunum er tilgreint söluverð grindarbómukranans og einnig samningsfjárhæð en vandséð er hvert hlutverk slíkrar tilgreiningar er þegar um er að ræða leigusamning. Þá skýtur skökku við að tala um útborgunardag í ákvæðum 10. liðar sem viðmiðun um greiðslu vaxta. Að framangreindu virtu og þegar sérstöku skilmálar samningsins eru metnir heildstætt sýnast þeir falla betur að lýsingu á lánssamningi en leigusamningi. Þá verður ekki fallist á það með stefnda að lýsing stefnanda á samningnum í stefnu sem leigusamningi sé með einhverjum hætti bindandi að þessu leyti, enda er lýsingin í samræmi við framsetningu og orðanotkun í samningnum sjálfum.

Ákvæði 2. greinar almennu skilmála samningsins um gengistryggingu leigugjalds og viðmiðun við Libor-vexti samrýmast illa því að talið verði um leigusamning að ræða. Þá verður af ákvæðum 16. greinar ráðið að sé samningnum rift eða slitið á annan hátt á samningstímanum, fellur greiðsluskylda leigutaka ekki niður, heldur ber honum að greiða gjaldfallnar greiðslur og það, sem hann á eftir að greiða á þeim gjalddögum sem eftir standa að frádregnum vaxtahluta þeirra. Þá beri að draga verðmæti hins leigða frá en Glitni hf. er síðan heimilt að ráðstafa því sem eftir stendur til að greiða niður vanskil leigutaka og eftirstöðvar annarra eignarleigusamninga milli Glitnis hf. og sama aðila. Slíkar uppgjörsreglur falla mun betur að uppgjöri vegna lánssamninga en leigusamninga.

Að öllu framangreindu virtu verður að telja að þrátt fyrir heiti sitt sé umræddur samningur Glitnis hf. og Icelyft ehf. í raun um lánveitingu þess fyrrnefnda til þess síðarnefnda til kaupa á grindarbómukrana. Var samningurinn enda endurreiknaður vegna hinnar ólögmætu gengistryggingar svo sem gert hefur verið með aðra lánssamninga sem þannig voru úr garði gerðir. Ekki verður séð að ákvörðun stefnanda um að endurreikna samninginn með þessum hætti hafi sætt andmælum af hálfu stefnda.

Stefndi vísar að þessu leyti í öðru lagi til þess að fyrningarfrestur samkvæmt bráðabirgðaákvæði XIV laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010 og lög nr. 38/2014, geti ekki átt við í máli þessu þar sem ekki sé nema að litlu leyti um að ræða uppgjör vegna ólögmætrar verðtryggingar í formi gengistryggingar. Gögn málsins sýni að höfuðstóll lánsins hafi numið rúmum 5.700.000 krónum 25. ágúst 2008 og því sé ekki um að ræða uppgjörskröfu í skilningi ákvæðisins nema að örlitlu leyti við endurútreikning. Það séu einungis áhrif brottfalls gengistryggingarinnar og álagning viðbótarvaxta sem fyrnist ekki samkvæmt ákvæðinu.

Í bráðabirgðaákvæði XIV segir að fyrningarfrestur uppgjörskrafna vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga í formi gengistryggingar þeirra reiknist frá 16. júní 2010 og að fyrningarfresturinn skuli vera átta ár frá því tímamarki. Í athugasemdum með lögum nr. 151/2010 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu og fleiri lögum, segir að breytingarnar séu settar fram í tilefni af niðurstöðu Hæstaréttar Íslands um ólögmæti bindingar lána í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og um vaxtareikning slíkra ólögmætra gengistryggðra lána. Segir jafnframt að meginmarkmið lagasetningarinnar sé m.a. að tryggja réttaröryggi við uppgjör lána með óskuldbindandi gengisviðmiðun. Byggt sé á sjónarmiðum um vörslu almannahagsmuna, sanngirni og vernd skuldara. Þá segir í umsögn fjármálaráðuneytisins, sem er fylgiskjal með frumvarpinu, að markmið frumvarpsins sé fyrst og fremst að draga úr þeirri óvissu sem ríkt hafi um uppgjör á þeim lánum sem hafi að geyma óskuldbindandi ákvæði um gengistryggingu. Með frumvarpinu sé leitast við að tryggja réttaröryggi við uppgjör lána með óskuldbindandi gengisviðmiðum. Að virtu orðalagi greinarinnar og framangreindum athugasemdum verður að líta svo á að ákvæði bráðabirgðaákvæðis XIV um fyrningarfrest eigi við um uppgjör umræddra lána í heild en ekki einvörðungu að því er varðar endurútreikning á ólögmætri verðtryggingu þeirra. Því verður að fallast á það með stefnanda að miða beri við fyrningarfrest bráðabirgðaákvæðisins og telja að krafa stefnanda hafi verið ófyrnd þegar mál þetta var höfðað í desember 2014.

Stefndi byggir sýknukröfu sína í öðru lagi á því að krafa stefnanda sé fallin niður sökum tómlætis. Þessu hefur stefnandi mótmælt og vísað til þess að fjárhæð endurútreiknings á umræddu láni hafi ekki legið fyrir fyrr en 30. september 2014 en fram að því hafi verið unnið að því að fá kröfu stefnanda greidda hjá aðalskuldara samningsins, Icelyft ehf., og C, sem eignaðist fyrirtækið á árinu 2006, svo sem gögn málsins sýni. Fallast verður á það með stefnda að stefnanda hafi borið skylda til að halda kröfu sinni til haga gagnvart sjálfsskuldarábyrgðaraðilum samningsins, þótt hann hafi einnig reynt að innheimta hana hjá aðalskuldara og fyrri eiganda hans.

Samkvæmt gögnum málsins var aðalskuldara og ábyrgðarmönnum sent innheimtubréf vegna umrædds samnings 27. nóvember 2008 og þá kom til tölvupóstsamskipta milli lögmanns upphaflegu þriggja stefndu og lögmanns stefnanda um málið 15. og 20. janúar og 2. mars 2009. Þá liggur fyrir að lokadagur samningsins var samkvæmt samningsskilmálum 24. desember 2009. Hins vegar verður ekki séð að stefndi og hinir tveir sjálfsskuldarábyrgðaraðilarnir hafi fengið frekari upplýsingar um stöðu samningsins eða fyrirætlanir stefnanda vegna hans fyrr en með bréfi 2. október 2014 þar sem tilkynnt var um stöðu samningsins eftir endurútreikning lánsins 30. september sama ár. Að þessu virtu verður að fallast á það með stefnda að tómlæti stefnanda við að halda fram kröfu sinni gagnvart stefnda verði talið svo stórfellt að telja beri kröfu hans á hendur stefnda niður fallna vegna þess. Þegar af þeirri ástæðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu.

Af hálfu allra stefndu er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Þá hafa þeir krafist álags á málskostnað samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, sbr. einkum c-lið 1. mgr. sömu lagagreinar. Eins og áður er rakið féll stefnandi frá kröfum á hendur A og B í þinghaldi málsins 2. mars sl.

Eftir niðurstöðu málsins verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað en hins vegar þykja ekki nægileg efni til þess að dæma stefnanda til greiðslu álags á málskostnað með vísan til ákvæða 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu virtu verður stefnanda gert að greiða stefnda, Á-kk-þgf B-kk-þgf, málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Stefnandi greiði stefndu, A og B, hvorum fyrir sig málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 250.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

A-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans.

DÓMSORÐ

Stefndi, Á-kk-nf B-kk-nf, er sýkn af kröfum stefnanda, Íslandsbanka hf., í þessu máli.

Stefnandi greiði stefnda, Á-kk-þgf B-kk-þgf, 500.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.

Stefnandi greiði stefnda, A, 250.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.

Stefnandi greiði stefnda, B, 250.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.

A-kvk-nf E-kvk-nf