E-37/2005

Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 4. apríl sl., er höfðað 2. mars 2005 af K-kk-þgf E-kk-þgf, Bólstaðarhlíð, Húnavatnshreppi, Austur-Húnavatnssýslu, E-kk-þgf K-kk-þgf, til heimilis á sama stað, og J-kvk-þgf J-kvk-þgf, Smáravegi 4, Dalvík, á hendur Félagsheimilinu Húnaveri, Húnaveri, Húnavatnshreppi, Austur-Húnavatnssýslu, Húnavatnshreppi, til heimilis á sama stað, Ungmennafélagi Bólstaðarhlíðarhrepps, Kvenfélagi Bólstaðarhlíðarhrepps og Búnaðarfélagi Bólstaðarhlíðarhrepps.

Hinn 1. janúar 2006 sameinaðist Bólstaðarhlíðarhreppur Sveinsstaðahreppi, Svínavatnshreppi og Torfalækjarhreppi og hefur Húnavatnshreppur því tekið við aðild málsins vegna Bólstaðarhlíðarhrepps sem upphaflega var stefnt í málinu.

Dómkröfur

Stefnendur krefjast þess að stefndu verði sameiginlega dæmd til að greiða þeim 293.644 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2000 frá 1. október 2004 til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og að við ákvörðun málskostnaðar verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Af hálfu allra stefndu er krafist sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi þeirra að mati dómsins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnenda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði þá látinn niður falla.

Á árinu 2004 var rekið mál fyrir dóminum, E-16/2004, sem að hluta til var á milli sömu aðila. Í því máli krafðist stefnandinn K-kk-nf E-kk-nf þess að honum yrði heimilt að skuldajafna reikningi þeim sem um er deilt í máli þessu gegn kröfum sem stefndi Húnavatnshreppur átti á hann. Aðilar eru sammála um að leggja framburð aðila og vitna í því máli til grundvallar í þessu máli og því voru ekki teknar nýjar skýrslur af þeim við aðalmeðferð þessa máls.

II

Málavextir

Stefnendur eiga saman jörðina Bólstaðarhlíð, Húnavatnshreppi í Austur-Húnavatnssýslu. Kröfu sína byggja þeir á reikningi fyrir vatnstöku í landi jarðarinnar til handa Félagsheimilinu Húnaveri á árunum 2001 til og með 2004. Þá er hluti reikningsins að þeirra sögn vegna vinnu við vatnsból og eftirlit með því. Í máli sem rekið var fyrir dóminum á árinu 2004 var lagður fram reikningur frá stefnandanum K-kk-þgf E-kk-þgf vegna nefndrar kröfu og gerð krafa um skuldajöfnun við kröfu stefnda Húnavatnshrepps vegna fasteignagjalda. Þessi krafa var ekki tekin til úrlausnar þar sem hún komst ekki að í málinu vegna aðildarskorts.

Frá árinu 1990 hefur stefnandinn K-kk-nf E-kk-nf séð um viðhald og eftirlit með vatnsbóli og vatnsöflunarleiðum Húnavers í landi Bólstaðarhlíðar án þess að fá greiðslu frá stefndu. K-kk-nf hefur fullt umboð frá öðrum stefnenda til að semja um greiðslu vegna vatnstökunnar og einnig til þess að innheimta slíka greiðslu. Stefendur halda því fram að allt frá árinu 1990 hafi þeir krafist þess að gerður yrði við þá samningur vegna vatnstöku Húnavers úr vatnsbóli í landi Bólstaðarhlíðar. Þær viðræður sem fram hafi farið um málið hafi verið án árangurs. Vegna þess hafi verið ákveðið, að undangengnum viðvörunum til stefndu, að loka fyrir vatn til félagsheimilisins. Stefndu kannast ekki við neinar viðræður við stefnendur enda telja þeir að þeim hafi verið heimilt að taka vatn úr landi Bólstaðarhlíðar án endurgjalds. Í Húnaveri, sem er þinglýst eign stefnda Húnavatnshrepps, sé m.a. rekið félagsheimili, aðstaða fyrir ferðamenn, íbúð og dýragarður.

Í fundargerð húsbyggingarnefndar Bólstaðarhlíðarhrepps frá 18. febrúar 1953 er skráð að samkvæmt vottfestri yfirlýsingu hafi eigendur Bólstaðarhlíðar gefið félagsheimili Bólstaðarhlíðarhrepps fullt leyfi til þess að nota allt það vatn sem það þarf úr landi þeirra úr lind þeirri sem þegar hafi verið lagðar pípur úr. Leyfið skyldi gilda þrátt fyrir að eigendaskipti yrðu að jörðinni. Fyrsta vatnsból Húnavers var 200 lítra tunna sem grafin var í lind í landi Bólstaðarhlíðar fyrir ofan túnið í Bólstaðarhlíð um 80 metrum frá Hlíðará. Seinna var steyptur brunnur við lindina. Þegar mikil vatnsnotkun var í félagsheimilinu, t.d. á svokölluðum Húnavershátíðum, dugði vatnið í brunninum ekki til og mun vatn hafa verið flutt í hann með mjólkurbrúsum og þá mun einnig hafa verið notuð bensíndæla við að dæla vatni í brunninn. Stefnendur halda því fram að á árinu 1990 hafi ekki fengist leyfi frá heilbrigðisyfirvöldum fyrir hátíð í Húnaveri. Þáverandi oddviti stefnda Húnavatnshrepps hafi í júlímánuði það ár haft samband við stefnandann K-kk-þf í þeim tilgangi að fá leyfi fyrir nýju vatnsbóli. Stefnendur halda því fram að oddvitinn hafi haft frumkvæði að því að samningur yrði gerður um vatnstökuna síðar á árinu þegar allir aðilar málsins gætu komið að því og þetta hafi þáverandi framkvæmdastjóri félagsheimilisins staðfest við vitnaleiðslur í máli E-16/2004. Auðsótt reyndist að fá leyfi hjá stefnendum fyrir nýju vatnsbóli sem gert var þá um sumarið. Vatn fyrir Bólstaðarhlíð var tekið á svipuðum slóðum og fyrir félagsheimilið á árinu 1990. Vatnsból Bólstaðarhlíðar var síðan fært á sama stað og vatnsból Húnavers en með sér brunn þegar nýr vegur var lagður um Botnastaðabrekku á árunum 1993-1994. Í tengslum við vegagerðina lýsti umdæmisstjóri Vegagerðar ríkisins því yfir að Vegagerðin myndi sjá um að auka vatnsöflun ef á þyrfti að halda miðað við svipaða notkun og verið hafði. Af hálfu félagsheimilisins Húnavers er því haldið fram að vatnsból Húnavers hafi ekki farið undir hinn nýja veg um Botnastaðabrekku heldur hafi það verið hans eigið vatnsból sem þurfti að færa vegna vegagerðarinnar. Stefnendur halda því fram að Vegagerð ríkisins hafi ekki tekið að sér að semja um vatnstökurétt fyrir Húnaver en um þann rétt hefði átt að semja á árinu 1990 eins og munnlega var samið um milli stefandans K-kk-ef og þáverandi oddvita Bólstaðarhlíðarhrepps.

Að sögn stefnenda hætti stefnandinn K-kk-nf E-kk-nf að greiða fasteignagjöld af jörðunum Bólstaðarhlíð og Botnastöðum þegar ljóst varð að stefndu myndu ekki gera við þá samning vegna vatnstökunnar. Þannig hafi málum verið háttað frá 1990 til þess tíma er stefna var gefin út í máli nr. E-16/2004. Forsvarsmenn stefnda Húnavatnshrepps hafi vitað að fasteignagjöldin voru ekki greidd í mótmælaskyni við að samningur hafði ekki verið gerður vegna vatnstöku fyrir Húnaver. Stefndu kannast hins vegar ekki við að til hafi staðið að gera sérstakt samkomulag vegna vatnstökunnar.

III

Málsástæður og lagarök

Stefnendur byggja kröfu sína á reikningi dagsettum 9. september 2004 og vísa þeir til reglna um ábyrgðaryfirlýsingar og loforð svo og annarra reglna kaupa-, samninga- og kröfuréttar.

Að eigin sögn setja stefnendur fram kröfu á eigendur Félagsheimilisins Húnavers til öryggis þar sem ekki liggi nákvæmlega fyrir um hvers konar félag er að ræða. Stefnendur telja að félagið sé þannig að eigendur þess beri sameiginlega ábyrgð á skuldum og skuldbindingum félagsins.

Stefnendur halda því fram að krafa þeirra sé skýr og ótvíræð en hún sé vegna vatnstöku úr vatnsbóli Bólstaðarhlíðar fyrir árin 2001 til og með 2004. Gjaldstofninn sem miðað er við sé 0,5% af fasteignamati húss og lóðar en það sé í fullu samræmi við það sem sveitarfélög almennt taka í vatnsgjald samkvæmt lögum nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Innifalið í reikningnum sé eftirlit með vatnsbóli og vatnsöflunarleiðum og viðhald. Telja stefnendur því að reikningur þeirra sé sanngjarn og eðlilegur. Í þessu sambandi sé einnig byggt á lögum um lausafjárkaup nr. 50/2000 og meginreglu þeirra laga sem meðal annars kemur fram í 45. gr. laganna. Stefnendur halda því fram að stefndu beri sönnunarbyrði fyrir því að reikningurinn sé ósanngjarn.

Stefnendur halda því fram að munnlegt og skuldbindandi samkomulag hafi tekist þess efnis að Félagsheimilið Húnaver greiddi fyrir vatnstöku úr Bólstaðarhlíðarlandi og að gerður yrði sérstakur samningur þar um. Byggja stefnendur kröfu sína hvað þetta varðar einnig á vatnalögum nr. 15/1923, einkum 31. og 147. gr. Nefnd lög geri ráð fyrir að í tilvikum sem þessum skuli fá úttektarmenn eða dómkvadda matsmenn til að meta bætur til eiganda lands vegna vatnstöku og óhagræðis vegna þess. Slíkt mat ætti einnig að taka til viðhalds og eftirlits með vatnsbóli og vatnsöflunarleiðum og vinnu vegna þess. Stefnendur telja að Félagsheimilinu Húnaveri, sem er í eigu opinberra aðila, hafi borið að fara að lögum í samskiptum við skjólstæðinga sína og semja við stefnendur um vatnstökuna og sjá til þess að bætur yrðu metnar ef ekki tækist samkomulag. Stefnendur telja að 149. gr. vatnalaga leiði til þess að stefndu beri að greiða fyrir matið.

Stefnendur byggja kröfu sína einnig á 72. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 en þar komi fram að eignarrétturinn sé friðhelgur og að engan megi svipta eign sinni án þess að fullt verð komi fyrir. Þeir séu þinglýstir eigendur jarðarinnar Bólstaðarhlíðar og því eigi þau beinan eignarrétt að öllum hlunnindum landsins en vatnsréttindi hafi frá öndverðu verið talin fylgja landareign. Stefnendur vísa einnig til meginreglu kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga og til 45., 46. og 47. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Hvað gjalddaga kröfunnar varðar vísa stefnendur til 48. og 49. gr. nefndra laga um lausafjárkaup. Þá vísa stefnendur til meginreglna samninga- og kauparéttar varðandi skuldbindingargildi samninga. Um fyrningu kröfunnar vísa stefnendur til laga 14/1905 en stefna var birt 30. nóvember 2004 en mál nr. E-202/2004 var fellt niður 8. febrúar 2005. Um aðild málsins vísa stefnendur til 18. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um dráttarvexti er reist á III. kafla laga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Loks er krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun studd við lög nr. 50/1998.

Stefndu byggja kröfur sínar á því að stefnendur eigi ekki kröfu á hendur þeim. Stefnukrafan sé samkvæmt reikningi að fjárhæð 313.220 krónur sem sér skilgreint sem gjald fyrir vatnstöku Húnavers úr vatnsbóli Bólstaðarhlíðar fyrir árin 2001 til 2004 að báðum árum meðtöldum. Einnig sé krafist gjalds fyrir vinnu og eftirlit með vatnsbólinu. Krafan sé síðan lækkuð í 293.644 krónur þar sem lokað hafi verið fyrir vatn hinn 4. október 2004.

Stefndu halda því fram að fyrri eigendur Bólstaðarhlíðar, þau E-kvk-nf M-kvk-nf og E-kk-nf M-kk-nf, hafi með gjafagerningi gefið stefnda Félagsheimilinu Húnaveri fullt leyfi til að taka vatn úr landi Bólstaðarhlíðar án endurgjalds og að þessi gjafagerningur hafi verið bindandi fyrir síðari eigendur jarðarinnar. Á fundi í byggingarnefnd félagsheimilisins hinn 24. júní 1952 hafi verið bókað að best væri að taka vatn úr landi Bólstaðarhlíðar fyrir ofan túnið í Bólstaðarhlíð um 80 metrum frá Hlíðará. Einnig hafi verið bókað að auðsótt hafi verið að fá leyfi fyrir þessari vatnstöku hjá eigendum jarðarinnar. Hinn 18. febrúar 1953 er svohljóðandi bókun gerð á fundi húsbyggingarnefndar Bólstaðarhlíðarhrepps: ,,Við undirritaðir eigendur Bólstaðarhlíðar gefum hér með Félagsheimili Bólstaðarhlíðarhrepps fullt leyfi til þess að nota allt það vatn, sem það þarf úr lind þeirri sem þegar hafa verið lagðar pípur úr. Gildir leyfi þetta þótt eigendaskipti verði á jörðinni.“ Undir þessa bókun rituðu allir nefndarmenn. Yfirlýsing þessi mun vera glötuð og henni var ekki þinglýst sem kvöð á jörðina. Stefndu benda á að varla skipti máli þótt yfirlýsingin sé glötuð þar sem vatnstaka hafi farið fram í samræmi við hana í áratugi. Telur stefndi Félagsheimilið Húnaver að stefnendur sér bundnir við þennan gjafagerning en með honum hafi félagsheimilinu verið heimilað að taka allt það vatn sem það þyrfti. Telja stefndu að ágreiningslaust ætti að vera að yfirlýsingin hafi verið gefin þó svo hún hafi glatast. Þá telja stefndu að stefnendur hafi vitað af gjafagerningnum þó svo þeir vefengi hann nú í þeim tilgangi að öðlast fjárhagslegan ávinning en fyrst mun hafa verið krafist greiðslu fyrir vatnstökuna með bréfi dagsettu 2. janúar 1995.

Stefndu benda á að hinn 23. ágúst 1994 hafi verið haldinn fundur í stjórn Húnavers með J-kk-þgf S-kk-þgf frá Vegagerð ríkisins og G-kk-þgf K-kk-þgf, sem þá átti fjórðung Bólstaðarhlíðar. Aðrir eigendur jarðarinnar voru boðaðir á fundinn en mættu ekki. Á fundinum var rætt um vatnsmál fyrir Bólstaðarhlíð og Húnaver. Á fundinum kom fram að færa hefði þurft vatnstöku Bólstaðarhlíðar og sameina hana vatnstöku fyrir Húnaver og að Vegagerðin hefði greitt annan kostnað af því. Þá hafi Vegagerðin tekið að sér að annast allar nauðsynlegar breytingar á vatnsbólinu ef vatnsmagn yrði ekki nægt fyrir bæði Bólstaðarhlíð og Húnaver. Af hálfu stefndu er því haldið fram að ef til hefði staðið að krefjast endurgjalds fyrir vatnstökuna hefði G-kk-nf K-kk-nf, sem fulltrúi eigenda, komið þeirri kröfu á framfæri en honum hafi verið kunnugt um gjafagerning móður sinnar og bróður og virt hann.

Stefndu byggja einnig á því að þeir hafi unnið hefð fyrir vatnstökunni í landi Bólstaðarhlíðar. Vatnstaka Félagsheimilisins Húnavers hafi verið óslitin í landi Bólstaðarhlíðar frá árinu 1953 þar til lokað var fyrir vatnstökuna í byrjun október 2004. Þótt vatnsból hafi verið flutti til innan lands Bólstaðarhlíðar á árinu 1990 hafi það ekki áhrif á hefðarhald stefnda Félagsheimilisins Húnavers. Hvað þessa málsástæðu varðar vísa stefndu til 7. gr. laga nr. 46/19065 um hefð.

Til stuðnings varakröfu sinni um lækkun krafna stefnenda benda stefndu á að krafan er ósundurliðuð á reikningi en sögð vera fyrir vatnstöku, eftirlit og vinnu. Samkvæmt reikningnum sé miðað við að gjald fyrir vatn sé 0,5% af fasteignamati húss og lóðar fyrir árin 2001 til og með 2004. Benda stefndu á að áður hafði verið gerð krafa á hendur Bólstaðarhlíðarhreppi vegna þessara sömu vatnsafnota og þá hafi verið miðað við 0,3% af fasteignamati. Stefndu telja gjaldskrá sem stefnendur hafa sjálfir ákveðið ekki eiga við nein rök að styðjast, ekki síst þegar horft er til þess að Félagsheimilið Húnaver greiddi allan kostnað við gerð vatnsbólanna, bæði þess upprunalega og þess sem gert var á árinu 1990. Stefndu telja kröfugerð stefnenda ekki vera í neinu samræmi við gjaldtöku annarra aðila sem hafi yfir slíkum réttindum að ráða. Stefndu telja að stefnandi verði að sundurliða kröfu sína og gera nákvæmlega grein fyrir þeim kostnaði sem sé fyrir viðhald og eftirlit með vatnsbóli Húnavers og vatnsöflunarleiðum þess annars vegar og hins vegar hvað sé gjald fyrir vatnstöku sérstaklega. Með samningi sem gerður var 1995 við Vegagerð ríkisins hafi Vegagerðin tekið að annast viðhald á vatnsöflunarleiðum að umræddu vatnsbóli. Því vakni sú spurning hvort verið sé að krefjast greiðslu fyrir verk sem þegar hefur verið greitt fyrir af Vegagerð ríkisins. Þá verði ekki annað séð en að gert sé ráð fyrir því að fasteignamat félagsheimilisins og lóðar hafi verið óbreytt árin 2001 til og með 2004 en því er mótmælt sem röngu enda taki fasteignamat breytingum frá ári til árs. Raunar telja stefndu kröfugerð svo óljósa að til athugunar hljóti að koma að vísa málinu frá án kröfu.

Loks gera stefndu athugasemdir við aðild að málinu. Benda þeir á að stefnendum hefði nægt að stefnan Félagsheimilinu Húnaveri en ekki að auki öllum eigendum þess. Félagsheimilið sé sjálfstæð lögpersóna sem beri réttindi og skyldur sem slík. Félagsheimilið hafi sjálfstætt reikningshald og fjárhagsleg staða þess sé með þeim hætti að óþarfi hafi verið að beina kröfum að eigendum þess og vísa stefndu í þessu sambandi til 2. tl. 16. gr. laga nr. 91/1991.

IV

Niðurstaða

Fallast verður á með stefndu að óþarft hafi verið að stefna öllum eigendum Félagsheimilisins Húnavers en það félag er skráð sérstaklega og hefur eigin kennitölu. Verður því að ætla að það sé lögpersóna og geti verið aðili að dómsmáli. Þegar af þeirri ástæðu ber að sýkna aðra stefndu en Félagsheimilið Húnaver af kröfum stefnenda sökum aðildarskorts, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Með dómi uppkveðnum 7. september 2004 í máli milli Bólstaðarhlíðarhrepps og stefnandans K-kk-ef E-kk-ef var því slegið föstu að gjafagerningur sá sem stefndu vitna til í þessu máli hafi ekki verið bindandi fyrir síðari grandlausa eigendur Bólstaðarhlíðar. Dómurinn er bundinn af þessari niðurstöðu og kemur því ekki til álita að sýkna stefndu af þeirri ástæðu að þeim hafi verið heimilt að taka vatn í landi Bólstaðarhlíðar á grundvelli gjafagerningsins.

Fyrir liggur að vatnsból Húnavers var flutt á árinu 1990. Í matsgerð sem fyrir liggur má sjá að vatnsbólið var fært um nokkurn veg og var því um nýtt vatnsból að ræða. Að mati dómsins kemur því ekki til álita að hefð hafi unnist fyrir því að Félagsheimilið Húnaver gæti tekið allt það vatn sem það taldi sig þurfa hverju sinni í landi Bólstaðarhlíðar án endurgjalds.

Gegn mótmælum stefndu telst ósannað að samkomulag hafi tekist milli stefnandans K-kk-ef E-kk-ef og þáverandi oddvita Bólstaðarhlíðarhrepps þess efnis að gerður yrði samningur um greiðslu fyrir töku vatns úr landi Bólstaðarhlíðar eftir 1990 eins og stefnendur halda fram. Verður því ekki á því byggt við úrlausn máls þessa að stefndu hafi viðurkennt greiðsluskyldu vegna vatnstökunnar.

Að tilstuðlan stefnenda voru dómkvaddir tveir matsmenn til þess meðal annars að meta hvert sé eðlilegt afgjald fyrir vatstöku Félagsheimilisins Húnavers úr vatnsbóli í landi Bólstaðarhlíðar árin 2001 til og með 2004. Þessu svöruðu matsmenn á þann hátt að þeir líti svo á að hverjum landeiganda sé heimilt að afla sér neysluvatns af annars landi gegn því að tryggt sé að ekki verði af því óhagræði, enda komi bætur fyrir jarðrask. Þannig hafi ekki tíðkast að greiða fyrir vatnið sjálft. Með þessu eru matsmenn í raun ekki að svara þeirri spurningu sem fyrir þá var lögð heldur láta þeir í ljós álit sitt á lögfræðilegum ágreiningi. Til að fá svar við spurningunni hefðu stefnendur átt að óska eftir yfirmati en það gerðu þeir ekki. Að mati dómsins verður við úrlasn máls þessa ekki byggð á gjaldskrá vatsveitna sveitarfélaga en stefnendur hafa meðal annars lagt fram upplýsingar um gjald sem vatnsveitan á Blönduósi tekur fyrir vatn. Vatnsöflun sem hér átti sér stað er allt annars eðlis vatnssala hjá vatnsveitum sveitarfélaga sem lagt hafa í kostnað við að koma vatni til viðskiptavina sinna og hafa aðrar og meiri skyldur gagnvart þeim en hér átti við. Þá er dómurinn ekki fær um að ákvarða hvert sé eðlilegt endurgjald fyrir vatn, eftirlit með vatnsbólinu og vinnu við það. Af þeirri ástæðu verður að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í máli þessu.

Með hliðsjón af málavöxtum öllum þykir rétt að aðilar beri hver sinn kostnað af málinu.

H-kk-nf H-kk-nf dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómara en lögmenn aðila hafi lýst því yfir að þeir telji ekki þörf á endurflutningi málsins vegna þessa.

DÓMSORÐ

Stefndu, Félagsheimilið Húnaver, Ungmennafélag Bólstaðarhlíðarhrepps, Húnavatnshreppur, Búnaðarfélag Bólstaðarhlíðarhrepps og Kvenfélag Bólstaðarhlíðarhrepps, eru sýkn af kröfum stefnenda, K-kk-ef E-kk-ef, E-kk-ef K-kk-ef og J-kvk-ef J-kvk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf H-kk-nf.