E-3847/2022

1.

Mál þetta, sem dómtekið var 24. apríl síðastliðinn, var höfðað 31. ágúst 2022 af stefnanda, Á-kvk-þgf G-kvk-þgf, [...], gegn stefnda, íslenska ríkinu, [...].

2.

Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

Í fyrsta lagi krefst stefnandi þess aðallega að ógilt verði ákvörðun stefnda sem til-kynnt var stefnanda með bréfi Fjársýslu ríkisins til stefnanda, dagsettu 29. júní 2022, um að breyta útreikningsaðferð við breytingu launa stefnanda samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016. Til vara að viðurkennt verði með dómi að sú breyting sem til-kynnt var með bréfi Fjársýslu ríkisins til stefnanda 29. júní 2022 á útreikningsaðferð við breytingu launa stefnanda samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 hafi verið ólögmæt.

Í öðru lagi krefst stefnandi þess aðallega að ógilt verði ákvörðun stefnda um að endurkrefja stefnanda um hluta greiddra launa, samtals að fjárhæð 551.120 krónur, í samræmi við bréflega tilkynningu Fjársýslu ríkisins til stefnanda, dagsetta 29. júní 2022. Til vara að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að endurkrefja stefnanda um hluta greiddra launa, samtals að fjárhæð 551.120 krónur, í samræmi við bréflega tilkynningu Fjársýslu ríkisins til stefnanda dagsetta 29. júní 2022.

Í þriðja lagi krefst stefnandi þess aðallega að ógilt verði ákvörðun stefnda sem tilkynnt var stefnanda með bréfi Fjársýslu ríkisins til stefnanda, dagsettu 29. júní 2022, um að lækka laun stefnanda fyrir júní 2022 sem leiddi til þess að laun hennar fyrir júní 2022 voru lækkuð úr 1.646.286 krónum í 1.612.112 krónur. Til vara að viðurkennt verði með dómi að lækkun launa stefnanda fyrir júní 2022, með þeim hætti sem tilkynnt var um með bréfi Fjársýslu ríkisins til stefnanda, dagsettu 29. júní 2022, sem leiddi til þess að laun hennar fyrir júní 2022 lækkuðu úr 1.646.286 krónum í 1.612.112 krónur, hafi verið ólögmæt.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

3.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá gerir stefndi kröfu um máls-kostnað úr hendi stefnanda.

4.

Með úrskurði dómstjóra Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 5. desember 2022, viku allir dómarar við Héraðsdóm Reykjavíkur sæti í málinu, með vísan til g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með bréfi dómsmálaráðuneytis, dagsettu 9. janúar 2023, var G-kk-nf Þ-kk-nf P-kk-nf prófessor, með vísan til 1. mgr.34. gr. laga nr. 50/2016, settur varadómari í málinu. Hinn 14. febrúar 2023 setti dómsmála-ráðuneytið að beiðni varadómarans, með vísan til 1. og 2. mgr. 34. gr. laga nr. 50/2016, þau B-kvk-þf S-kvk-þf lögmann og S-kk-ef M. S-kk-þf dósent jafnframt varadómara í málinu.

Helstu málsatvik

5.

Stefnandi er skipaður héraðsdómari við Héraðsdóm Reykjaness.

6.

Launakjör æðstu embættismanna hér á landi, þ. á m. embættisdómara, voru áður ákvörðuð af kjararáði sem starfaði síðast samkvæmt lögum nr. 130/2016 um kjararáð. Með lögum nr. 60/2018 um brottfall laga um kjararáð, nr. 130/2016, með síðari breytingum, voru síðarnefndu lögin felld úr gildi og kjararáð aflagt, frá og með 1. júlí 2018. Í 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 60/2018 sagði að þrátt fyrir gildistöku þeirra skyldu allir þeir sem féllu undir úrskurðarvald kjararáðs halda kjaraákvörðunum þar til ný ákvörðun hefði verið tekin um laun og starfskjör þeirra. Ef ný ákvörðun hefði ekki verið tekin fyrir 1. maí 2019 skyldu laun þessara aðila taka breytingum í samræmi við hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa ríkisstarfsmanna eins og hún birtist í tölum Hagstofu Íslands fyrir næstliðið almanaksár.

7.

Með lögum nr. 79/2019 um breytingu á ýmsum lögum vegna brottfalls laga um kjara-ráð, nr. 130/2016, með síðari breytingum (launafyrirkomulag), sem samþykkt voru á Alþingi 18. júní 2019, voru gerðar ýmsar breytingar á launafyrirkomulagi æðstu embættismanna vegna niðurlagningar kjararáðs. Þar á meðal voru með 9. gr. laga nr. 79/2019 gerðar breytingar á 44. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla. Í 4. málsl. 3. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 segir að laun annarra héraðsdómara nemi 1.410.328 krónum á mánuði og þar af skuli greiðsla fyrir yfirvinnu og álag sem starfinu fylgi nema 315.876 krónum. Í 4. mgr. 44. gr. laganna segir að laun samkvæmt 1.– 3. mgr. ákvæðisins skuli taka breytingum 1. júlí ár hvert. Hagstofa Íslands reikni og birti fyrir 1. júní hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaksár. Við mat á launabreytingum afli Hagstofan skýrslna og gagna sem hún telji nauðsynleg og geri jafnframt eigin kjararannsóknir eftir því sem hún telji þörf á. Við launaafgreiðslu fyrir júlí uppfæri Fjársýsla ríkisins krónutölufjárhæð til samræmis við tölur Hagstofunnar.

8.

Laun stefnanda hafa tekið breytingum fjórum sinnum frá því kjararáð var aflagt með lögum nr. 60/2018. Fyrst hækkuðu laun hennar um 6,3% miðað við 1. maí 2019, þá um 3,4% frá 1. janúar 2021, svo um 6,2% frá 1. júlí 2021 og að lokum samkvæmt breyttri útreikningsaðferð frá 1. júní 2022 um 6,9%, en hin breytta útreikningsaðferð leiddi til 4,68% raunhækkunar miðað við laun stefnanda sem greidd höfðu verið í maí 2022. Fyrsta launabreytingin var gerð 1. maí 2019 í ljósi fyrirmæla fyrrgreindrar 1. mgr. bráðabirgðaákvæði slaga nr. 60/2018. Þá voru laun stefnanda hækkuð annað sinnið 1. janúar 2021 en um tímasetningu þeirrar hækkunar var mælt fyrir í bráða-birgðaákvæði við lög nr. 79/2019 sem lögfest var með 20. gr. laga nr. 25/2020 um breytingu á ýmsum lögum til að mæta efnahagslegum áhrifum heimsfaraldurs kórónuveiru. Þriðja launahækkun stefnanda, 1. júlí 2021, var á grundvelli 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016. Þá var fjórða launahækkun stefnanda, 1. júlí 2022, jafnframt á grundvelli 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016, en önnur útreikningsaðferð lögð til grund-vallar, svo sem nánar verður rakið. Þótt tímasetningar launahækkana hafi ekki verið þær sömu í öllum tilvikum mæltu ákvæðin sem vörðuðu launahækkanir stefnanda fyrir um að launabreytingar skyldu vera í samræmi við hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins eins og hún birtist í tölum Hagstofu Íslands tilgreind almanaksár, þó að orðalag þeirra sé ekki fyllilega samhljóða.

9.

Fyrir liggja samskipti milli Hagstofu Íslands, Fjársýslu ríkisins og fjármála- og efna-hagsráðuneytisins í maí og júní 2022. Með tölvubréfi frá starfsmanni kjara- og mann-auðssýslu ríkisins, sem tilheyrir fjármála- og efnahagsráðuneytinu, 16. maí 2022 til starfsmanna Hagstofu Íslands, auk annarra starfsmanna í fyrrgreindu ráðuneyti, var óskað eftir gögnum frá Hagstofu Íslands um meðaltal reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir mat á launabreytingum, samkvæmt lögum nr. 79/2019. Af bréfinu er ljóst að fulltrúar kjara- og mannauðssýslu ríkisins og Hagstofu Íslands höfðu fundað um málið fyrr sama dag. Hinn 18. maí 2022 svaraði starfsmaður Hagstofu Íslands fyrrgreindu tölvubréfi. Þar segir að í lögum nr. 79/2019 sé vísað í opinberar hagtölur sem Hagstofan birti árlega um launastig. Um sé að ræða bráðabirgðaniðurstöður og séu áður birtar niðurstöður fyrir fyrri ár endurskoðaðar samhliða birtingum á nýjum niðurstöðum. Hinn 27. apríl 2022 hafi Hagstofan birt upplýsingar um meðaltal reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir árið 2021 og endurskoðun fyrir árið 2020. Niðurstöður um meðaltal reglulegra launa í þúsundum króna á mánuði megi finna í talnaefni Hagstofunnar. Í opinberum hagtölum sé að finna meðaltal reglulegra launa starfsmanna ríkisins miðað við þrenns konar vinnufyrirkomulag: alls, hlutastarf og fullvinnandi (í fullu starfi). Í lögum sé ekki kveðið sérstaklega á um hvers konar vinnuframlag skuli miða við en Hagstofan leggi til að horft verði til meðaltals reglulegra launa fyrir fullvinnandi starfsfólk ríkisins enda endurspegli sá hópur best stöðugan kjarna hjá ríkisstarfsfólki. Umrætt tölvubréf var síðar áframsent af starfsmanni Hagstofu Íslands til Fjársýslu ríkisins 8. júní 2022. Starfsmaður kjara-og mannauðssýslu ríkisins sendi fyrirspurn til starfsmanns Fjársýslu ríkisins hinn 19. maí 2022. Þar kom fram að við launaafgreiðslu fyrir júlí uppfæri Fjársýsla ríkisins krónutölufjárhæð til samræmis við tölur Hagstofunnar. Laut fyrirspurnin að því hvernig tölurnar hefðu borist til Fjársýslu ríkisins árið á undan og frá hverjum. Hinn 13. júní 2022 óskaði starfsmaður Fjársýslu ríkisins eftir staðfestingu á að uppsöfnuð hækkun frá 2019 til d. d. væri 22,08% miðað við tilgreind viðmið. Með tölvubréfi samdægurs staðfesti starfsmaður Hagstofu Íslands útreikninga er lutu að meðaltali reglulegra launa fullvinnandi ríkisstarfsmanna árin 2016– 2021.

10.

Hinn 14. júní 2022 sendi Fjársýsla ríkisins fjármála- og efnahagsráðuneytinu bréf þar sem sagði að kjara- og mannauðssýsla ríkisins og Fjársýsla ríkisins hefðu rýnt verk-lag sem hefði verið viðhaft við framkvæmd laga nr. 79/2019. Allt frá gildistöku lag-anna hefði mánaðarleg launavísitala helstu launþegahópa frá árinu 2015 verið lögð til grundvallar við breytingar á launum þeirra sem lögin taki til. Byggt hafi verið á vísitölu launa opinberra starfsmanna, ríkisstarfsmanna, meðaltali ársins og prósentu-breytingum frá fyrra ári. Við athugun hefði komið í ljós að um mistök hefði verið að ræða við útreikning launa og að rétt hefði verið að miða við hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaksár. Þar sagði að verklagið hefði mátt rekja til ársins 2019, og vísað til fundargerðar frá fundi kjara-og mannauðssýslu ríkisins og Fjársýslu ríkisins 27. júní 2019 sem beri með sér að stuðst hafi verið við launavísitölu ríkisstarfsmanna. Í framhald inu sagði að í lögum nr. 79/2019 væri ekki að finna nákvæma leiðsögn um nákvæmlega hvaða kvarða skyldi miðað við þegar launin tækju breytingum. Hagstofan leggi til við Fjársýsluna að horft verði til meðaltals reglulegra launa fyrir fullvinnandi starfsfólk ríkisins. Yrði farið að tillögum Hagstofunnar væri ljóst að laun hefðu verið hækkuð meira en orðið hefði ef aðferð þeirri sem Hagstofan mæli með hefði verið beitt og að samkvæmt því hafi laun verið ofgreidd. Tekið var fram að verklag Fjársýslunnar við leiðréttingu launa sem ofgreidd hefðu verið fælist í því að endurkrefja um ofgreiðslu ef starfsfólk hefði mátt vita um hana en ef svo væri ekki væri villan lagfærð frá þeim tíma sem hún uppgötvaðist. Yrði mat ráðuneytisins það að krefja ætti alla um endurgreiðslu ofgreiddra launa myndi Fjársýslan gera það og tilkynna viðkomandi. Í bréfinu var að finna tillögu um endurkröfu og sagði þar jafnframt að 1. júlí 2022 yrðu laun hækkuð í samræmi við tillögu Hagstofunnar þannig að þeir sem væru á fyrirframgreiddum launum hækkuðu þann dag en þeir sem væru á eftirágreiddum launum myndu fá lægri laun greidd fyrir júnímánuð en maímánuð.

11.

Fjármála- og efnahagsráðuneytið svaraði erindi Fjársýslunnar með bréfi 20. júní 2022 en þar kom fram að launavísitala ríkisstarfsmanna hefði verið notuð við framkvæmd launabreytinga en ekki það viðmið sem tilgreint væri í lögum nr. 79/2019. Kom þar jafnframt fram að endurkrefja yrði þá sem hefðu notið umframhækkana fram til þessa og leiðrétta verklag fyrri ára til samræmis við lagaákvæðið þannig að hækkun 1. júlí 2022 yrði í samræmi við breytingar á meðaltali reglulegra launa ríkisstarfsmanna fyrir árin 2018– 2021 samkvæmt mælingum Hagstofunnar. Féllst ráðuneytið á þá tillögu Fjársýslu ríkisins að endurgreiðslu yrði hagað með þeim hætti að dregið yrði af launum þeirra sem enn fengju laun frá ríkissjóði með jöfnum hlutum í 12 mánuði. Jafnframt yrði aðilum heimilt að óska eftir styttri eða lengri endurgreiðslutíma.

12.

Í bréfi Fjársýslu ríkisins til stefnanda 29. júní 2022 sagði að Fjársýslan uppfærði krónutölufjárhæð launa þjóðkjörinna manna, ráðherra og tiltekinna embættismanna ár hvert til samræmis við tölur Hagstofunnar í samráði við kjara- og mannauðssýslu ríkisins. Kom þar fram að allt frá gildistöku laga nr. 79/2019 hefði viðmið við hækkanir launa, þ. á m. stefnanda, stuðst við launavísitölu ríkisstarfsmanna en ekki það viðmið sem tilgreint sé í lögunum, þ. e. meðaltal reglulegra launa. Hefði þetta orðið til þess að laun hefðu verið hækkuð umfram viðmið laganna. Þannig hafi laun hækkað 1. maí 2019 um 6,3% en hafi átt að hækka um 5,9%. Þá hafi laun hækkað 1. janúar 2020 um 6,3% en hafi átt að hækka um 5,9%. Svo hafi laun hækkað 1. janúar 2021 um 3,4% en hafi átt að hækka um 2,7%. Að lokum hafi laun hækkað um 6,2% 1. júlí 2021 en hafi átt að hækka um 5,1%. Þótt í bréfinu sé vísað til launabreytinga 1. janúar 2020 verður af útreikningum í því ráðið að laun stefnanda hafi ekki hækkað við það tímamark enda virðist þar hafa verið um að ræða launabreytingar samkvæmt 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis við lög nr. 79/2019, en ákvæðið tók ekki til dómara. Þá sagði í bréfinu að 1. júlí 2022 yrðu laun greidd samkvæmt réttum launataxta og skyldu taka breytingum í samræmi við það viðmið sem fram kæmi í lögum nr. 79/2019. Þeirsem væru á fyrirframgreiddum launum fengju hækkun 1. júlí 2022 en eftirágreidd laun 1. júlí 2022 yrðu einnig greidd í samræmi við rétt viðmið 1. júlí 2022, þannig að laun fyrir júnímánuð yrðu lægri en fyrir maímánuð. Þá hefði fjármála- og efnahagsráðuneytið tekið þá ákvörðun að leiðrétta laun þeirra sem falli undir umrædda framkvæmd og falið Fjársýslu ríkisins að krefjast endurgreiðslu á ofgreiddum launum frá gildistöku laganna. Ofgreidd laun til stefnanda voru tilgreind 551.120 krónur samkvæmt sundurliðun sem fylgdi bréfi Fjársýslu ríkisins. Fjárhæðin yrði innheimt á 12 mánuðum með jöfnum greiðslum frá 1. september 2022 að telja nema fram kæmi ósk fyrir 15. ágúst 2022 um annað endurgreiðslutímabil. Í lok bréfsins sagði að Skatturinn yrði upplýstur um endurkröfuna og myndi leiðrétta skattframtöl stefnanda til samræmis við þetta.

13.

Hinn 29. júní 2022 sendi fjármála- og efnahagsráðuneytið bréf til dómstólasýslunnar þar sem gerð var grein fyrir þessari breytingu vegna launa dómara og tiltekið að þar sem dómarar tækju laun samkvæmt sérákvæðum í lögum nr. 79/2019 þætti ráðherra rétt að upplýsa dómstólasýsluna um þessa framkvæmd og viðbrögð ráðherra til að leiðrétta hana. Afstaða ráðherra væri sú að endurkrefja yrði þá einstaklinga sem notið hefðu umframhækkana fram til þessa og leiðrétta verklag fyrri ára til samræmis við lagaákvæðið og að fyrirkomulagið yrði um leið fært til rétts horfs til frambúðar. Í bréfinu var tilgreint að endurkrafan byggði á óskráðum réttarreglum um endur-greiðslu ofgreidds fjár.

14.

Dómarafélag Íslands sendi frá sér yfirlýsingu vegna málsins 1. júlí 2022 þar sem ákvörðun fjármála- og efnahagsráðuneytisins var mótmælt. Í henni kom meðal annars fram að ákvörðunin væri í andstöðu við gildandi lög um launakjör dómara og að með henni væri vegið að rétti borgaranna til réttlátrar málsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstólum. Þá væri um að ræða atlögu framkvæmdarvaldsins að dóms-valdinu sem ekki ætti sér hliðstæðu í íslenskri réttarsögu. Félagið sendi jafnframt bréf til fjármála- og efnahagsráðuneytisins 5. júlí 2022 þar sem ákvörðun ráðuneytisins var mótmælt og skorað á ráðherrann að draga ákvörðunina til baka en að öðrum kosti yrði félagsmönnum nauðugur sá kostur að leita réttar sín fyrir dómstólum til að fá ákvörðuninni hnekkt.

15.

Hinn 1. júlí 2022 sendi dómstólasýslan tvö bréf, annars vegar til Fjársýslu ríkisins og hins vegar til Hagstofu Íslands, þar sem rakið var mikilvægi sjálfstæði dómara í dóm-störfum, en einn mikilvægasti þáttur sjálfstæðisins lyti að því að laun og önnur kjör dómara væru tryggð með lögum og þess þannig gætt að dómarar væru óháðir öðrum handhöfum ríkisvalds. Í bréfunum var óskað eftir ítarlegum upplýsingum frá Fjár-sýslu ríkisins og Hagstofu Íslands, þ. á m. á viðmiðum sem stuðst hefði verið við þegar hækkanir á launum dómara voru reiknaðar svo og hvað skildi á milli þeirra viðmiða sem áður voru lögð til grundvallar og hinnar nýju útreikningsaðferðar.

16.

Hinn 8. júlí 2022 svaraði Hagstofa Íslands erindi dómstólasýslunnar en í bréfinu sagði að Hagstofan ynni að hagskýrslugerð og hefði um árabil gefið út opinbert talnaefni um bæði launavísitölu og meðaltal launa. Hagstofan gæfi mánaðarlega út launavísitölu samkvæmt lögum nr. 89/1989 og birti í niðurbroti fyrir helstu hópa launafólks og launagreiðenda á grundvelli mánaðarlegra breytinga. Talnaefnið væri mjög umfangsmikið og næði meðal annars til breytinga á reglulegu tímakaupi ríkis-starfsmanna. Við útreikning á ársbreytingum launavísitölu væri fyrst reiknað meðal-tal launavísitölu fyrir janúar til desember ár hvert og því næst reiknuð breyting á meðaltölum áranna. Þá birti Hagstofan einu sinni á ári meðaltal launa á ársgrundvelli fyrir helstu hópa launafólks og launagreiðenda, auk þess að miðla upplýsingum um laun í einstökum störfum. Talnaefnið væri í miklu niðurbroti, bæði með tilliti til launa hugtaka, þ. e. heildarlaun, regluleg heildarlaun, regluleg laun, grunnlaun og greiddar stundir, auk þess sem sjá mætti meðaltal, miðgildi og dreifingar fyrir hvern hóp, hvort sem horft væri til allra, fullvinnandi og ekki fullvinnandi. Í þessu talnaefni væru einnig upplýsingar um meðaltal reglulegra launa ríkisstarfsmanna. Hagstofan birti ekki hlutfallslega breytingu á meðallaunum heldur einungis launastigið sjálft. Árleg útgáfa meðallauna væri bráðabirgðaútgáfa sem fæli í sér að áður birtar tölur væru endurskoðaðar og hefði reynslan sýnt að endurskoðun skilaði oftast einungis lítils háttar breytingum. Í ljósi þess að ekki væri um að ræða lögbundna eða samnings-bundna tölfræði hefði forgangsröðun verkefna ítrekað leitt til seinkunar útgáfu. Í bréfinu sagði jafnframt að Hagstofan hefði ekki það hlutverk að velja viðmið sem tengdist framkvæmd stjórnvaldsákvarðana og vísaði til útreikninga Fjársýslu ríkisins á launabreytingum tiltekinna hópa samkvæmt lögum nr. 79/2019. Hagstofan hefði hins vegar í einhverjum tilvikum verið kölluð til ráðgjafar um tölfræðileg álitaefni og notagildi talnaefnis stofnunarinnar. Fjármála- og efnahagsráðuneytið og síðar Fjár-sýsla ríkisins hefðu í maí 2022 haft frumkvæði að því að hafa samband við Hagstof-una til að spyrjast fyrir um opinbert talnaefni um breytingar á reglulegum launum ríkisstarfsmanna vegna laga nr. 79/2019. Í kjölfarið hefðu átt sér stað samskipti þessara aðila um málið sem sneru að hagnýtingu opinbers talnaefnis Hagstofunnar en ekki sérvinnslu. Skilningur Hagstofunnar væri sá að miða ætti við meðaltal reglu-legra launa hjá starfsfólki ríkisins. Ekki kæmi fram í lagatexta hvort miða skyldi við laun allra sem vinna hjá ríkinu eða einungis fullvinnandi starfsfólks en Hagstofan hafi mælt með hinu síðara þar sem líta mætti svo á að þar færi kjarni starfsmanna-hópsins hverju sinni og því minni breytileiki milli ára. Spurt hafi verið um áhrif af styttingu vinnuvikunnar og hefði Hagstofan bent á að meðallaun verði ekki fyrir áhrifum af styttingu vinnuvikunnar öfugt við launavísitölu sem endurspegli vinnu-tímastyttingu að hluta. Hagstofan hefði ekki átt neina aðkomu að ákvörðun um útreikninga enda væri það ekki í samræmi við hlutverk hennar.

17.

Fjársýsla ríkisins svaraði bréfi dómstólasýslunnar 11. júlí 2022. Í bréfinu var vísað til ákvæða laga nr. 79/2019 um launabreytingar og tiltekið að þrátt fyrir að í lögunum væri kveðið á um að breytingar á launum tiltekinna embættismanna skyldu miðaðar við hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins hefði komið í ljós við undirbúning launabreytinga ársins 2022 að í framkvæmd hefði verið notast við launavísitölu ríkisstarfsmanna. Báðar stærðir væru reiknaðar af Hagstofu Íslands og birtar á vefsvæði hennar. Framkvæmd launabreytinga væri á ábyrgð Fjár-sýslu ríkisins en útfærslur og túlkanir sameiginlegt verkefni þeirrar stofnunar og kjara- og mannauðssýslu ríkisins. Mistök hafi uppgötvast í samskiptum þessara aðila og væru því sameiginleg þessum tveimur aðilum. Að ráðleggingu Hagstofu Íslands hefði verið metið að meðaltal reglulegra launa fullvinnandi starfsmanna ríkisins endurspeglaði best viðmið laganna. Ekki hefði verið óskað eftir því að Hagstofan reiknaði einhverjar stærðir sérstaklega heldur væri í samræmi við lögin byggt á stærðum sem þegar hefðu verið reiknaðar og birtar af Hagstofunni eins og ætti jafn-framt við um launavísitöluna. Fjársýslan hefði enga aðkomu að útreikningum á breytingum meðaltals reglulegra launa starfsmanna ríkisins og gæti Hagstofan veitt skýringar á þeim útreikningum. Fjársýslan og Hagstofan hafi ekki haft formlegan samráðsvettvang vegna notkunar vísitölu við breytingu launa ríkisstarfsmanna og hafi útreikningar þeir sem Hagstofan hafi birt á vefsíðu sinni ekki verið formlega kynntir Fjársýslu ríkisins frekar en aðrar vísitölur. Þegar mistökin hefðu uppgötvast hefði verið óskað staðfestingar Hagstofunnar á þeim gögnum sem unnið hefði verið með við leiðréttinguna. Athugun á málinu hefði hafist 19. maí 2022 með erindi kjara-og mannauðssýslu ríkisins til Fjársýslu ríkisins. Samskipti Fjársýslu ríkisins við Hagstofuna hefðu hafist óformlega 8. júní 2022. Fjársýslan hefði farið yfir verklagið með kjara- og mannauðssýslu ríkisins og lögfræðingum fjármála- og efnahagsráðuneytisins, svo sem er lutu að setningu laga nr. 79/2019, meðal annars lögskýringargögn, og vísað til ábendinga Hagstofunnar og dómstólasýslunnar um málið. Niðurstaða Alþingis hefði verið að miða við meðaltal reglulegra launa starfs-manna ríkisins. Fjársýslan hefði óskað eftir staðfestingu á því að tiltekin hlutfallsleg breyting á launum sem unnið væri með væri í samræmi við gögn Hagstofunnar og hefði staðfesting á því borist 13. júní 2022. Fjármála- og efnahagsráðuneytið hefði verið upplýst 14. júní 2022 um að mistök hefðu átt sér stað í framkvæmdinni og ráðuneytið hefði í kjölfarið falið Fjársýslunni að leiðrétta þau og endurkrefja um ofgreidd laun.

18.

Hinn 11. júlí 2022 sendi stefnandi, auk átta annarra dómara við Héraðsdóm Reykja-ness, erindi til Fjársýslu ríkisins. Í bréfinu sagði að ákvörðun um að krefja dómarana um endurgreiðslu á ofgreiddum launum á tímabilinu 1. maí 2019 til 1. júlí 2022 væri ólögmæt þar sem þeir hefðu tekið við laununum á tímabilinu í góðri trú. Ekki væri hægt að lækka laun afturvirkt eins og gert hefði verið vegna launa þeirra fyrir júní 2022 við útborgun 1. júlí sama ár. Þá voru gerðar athugasemdir við meðferð málsins í ljósi stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar sem ekki hefði verið gætt að andmælarétti. Skoruðu dómararnir á Fjársýslu ríkisins að falla frá boðaðri endurkröfu vegna ofgreiddra launa en kæmi hún til framkvæmdar mætti vænta þess að dómarar leituðu réttar síns fyrir dómstólum.

19.

Umræddu erindi var svarað af starfsmanni skrifstofu stjórnunar og umbóta í fjármála-og efnahagsráðuneytinu með tölvubréfi 21. júlí 2022, þar sem sjónarmið um rangan launaútreikning samkvæmt lögum nr. 79/2019 voru áréttuð. Þá var því lýst að ráðu-neytið væri ósammála því að gæta hefði þurft að ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð málsins. Við einhliða og/eða samræmdar ákvarðanir um breyt-ingar á launagreiðslum til starfsmanna ríkisins væru þeir sem slíkir ekki sjálfkrafa í stöðu borgara gagnvart stjórnvöldum landsins. Liti ráðuneytið svo á að sérhver ákvörðun um launa- og starfskjör starfsmanna væri einkaréttareðlis er lyti eftir atvikum reglum starfsmannalaga, kjarasamninga, stofnanasamninga sem og almennra reglna vinnuréttarins.

20.

Í kjölfarið höfðaði stefnandi mál þetta 31. ágúst 2022.

21.

Fyrir liggja launaseðlar stefnanda 1. október 2022, 1. nóvember 2022, 1. desember 2022, 1. janúar 2023, 1. febrúar 2023 og 1. mars 2023 en þeir bera með sér að við útgreiðslu launa hafi í hverjum mánuði 45.926 krónur verið dregnar af launum stefnanda vegna endurgreiðslu ofgreiddra launa.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

22.

Stefnandi vísar til þess að kröfugerð hennar sé þríþætt. Fyrsta aðal- og varakrafa hennar varði lögmæti þeirrar ákvörðunar stefnda að hverfa frá því viðmiði sem lagt hafi verið til grundvallar við ákvörðun lögbundinna launahækkana dómara, þ. á m. stefnanda. Sé litið til launaseðla stefnanda fyrir maí, júní og júlí 2022 verði ráðið að af hinum ólögmætu ákvörðunum stefnda um að breyta um viðmið við launabreytingar dómara hafi leitt að föst laun stefnanda fyrir júní 2022 hafi verið um 2,08% lægri en fyrir maí sama ár. Jafnframt verði ráðið af launaseðlunum að vegna 6,9% hækkunar launa dómara frá 1. júlí 2022 samkvæmt hinu nýja viðmiði, miðað við laun sem greidd hafi verið út fyrir júní, hafi laun stefnanda í raun aðeins verið hækkuð um 4,68% frá því sem þau voru í maí 2022. Allar launabreytingar dómara allt frá árinu 2019 hafi því verið teknar til endurskoðunar sem hafi leitt til þess að í stað þess að laun stefnanda hækkuðu um 10,8%, eins og þau hefðu átt að hækka miðað við þá aðferð sem stefndi hafði beitt allt frá árinu 2019 við launabreytingar dómara, hefðu launin hækkað um 4,68% og nemi sá munur 6,12%. Önnur aðal- og varakrafa stefnanda lúti að lögmæti þeirrar ráðstöfunar að krefja stefnanda samfara um endurgreiðslu meintra ofgreiddra launa, en endurgreiðsla þeirra skyldi hefjast 1. september 2022 þegar 45.926 krónur skyldu verða dregnar af launum stefnanda. Sömu málsástæður liggi til grundvallar fyrstu aðal- og varakröfu stefnanda og annarri aðal- og varakröfu hennar, að öðru leyti en því að hinar síðarnefndu byggi sérstaklega á reglum fjármunaréttar um endurheimt ofgreidds fjár. Þriðja aðal- og varakrafa stefnanda byggi á sömu málsástæðum og fyrsta aðal- og varakrafan, auk sérgreindra málsástæðna sem varði ákvörðun launa stefnanda fyrir júnímánuð sérstaklega.

23.

Varðandi fyrstu aðal- og varakröfu stefnanda og aðra aðal- og varakröfu hennar vísar stefnandi til þess að samkvæmt 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 gildi flest ákvæði þeirra þegar stjórnvöld taki ákvarðanir um rétt eða skyldu manna, þ. e. svonefndar stjórnvaldsákvarðanir. Ákvarðanir sem stjórnvöld taki í málefnum starfsmanna á grundvelli stjórnunarheimilda teljist almennt ekki stjórnvaldsákvarðanir enda lúti þær jafnan að innri málefnum stjórnsýslunnar. Að auki teljist ákvarðanir um réttindi og skyldur starfsmanna á grundvelli kjarasamninga ekki til stjórnvaldsákvarðana. Á hinn bóginn hafi verið lagt til grundvallar að vissar ákvarðanir um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna séu að sönnu stjórnvaldsákvarðanir sem falli undir gildissvið laga nr. 37/1993, svo sem ráða megi af athugasemdum við frumvarpið sem varð að lögunum. Auk þeirra ákvarðana sem í frumvarpinu séu sérstaklega nefndar geti aðrar ákvarðanir um málefni opinberra starfsmanna fallið undir lögin. Eigi það til að mynda við þegar ákvörðun um breytingu á starfi eða verksviði starfsmanns skerði launakjör eða réttindi hans eða ef slík ákvörðun sé að öðru leyti sérstaklega íþyngjandi fyrir viðkomandi eða varði mikilvæg réttindi hans. Þegar stjórnvald taki einhliða ákvörðun um laun ríkisstarfsmanns, sem byggist á lögum en ekki samningi, svo sem eigi við í tilfelli stefnanda, hafi um áratugaskeið verið lagt til grundvallar í störfum umboðsmanns Alþingis að lög nr. 37/1993 gildi um slíkar ákvarðanir.

24.

Telur stefnandi engum vafa undirorpið að umræddar ákvarðanir, þ. e. um breytingu á viðmiði og endurgreiðslu meintra ofgreiddra launa, séu stjórnvaldsákvarðanir í skiln-ingi laga nr. 37/1993. Dómarar hafi ekki samningsrétt um kjör sín heldur séu alfarið háðir ákvörðun á grundvelli laga nr. 79/2019. Um þær ákvarðanir gildi því fyrirmæli laga nr. 37/1993, auk óskráðra reglna stjórnsýsluréttarins, og eigi stefnandi aðild að því máli. Jafnvel þótt ekki væri um stjórnvaldsákvarðanir að ræða í lagalegu tilliti telur stefnandi ákvarðanirnar þess eðlis að þær lúti óskráðum meginreglum stjórn-sýsluréttar. Ákvarðanirnar, hvoru tveggja varðandi breytingu á viðmiði og endur-greiðslu meintra ofgreiddra launa, séu ólögmætar, bæði um form og efni, og því ógildanlegar og ólögmætar í samræmi við dómkröfur. Tiltekur stefnandi að máls-ástæður um formannmarka geti talist til efnisannmarka og öfugt.

25.

Hvað formannmarka á umræddum ákvörðunum varðar vísar stefnandi til þess að málsmeðferðin hafi í engu tekið mið af því að um stjórnvaldsákvarðanir væri að ræða. Stefnandi hafi ekki notið stöðu aðila við meðferðina í skilningi laga nr. 37/1993 og óskráðra meginreglna stjórnsýsluréttarins. Nægi að nefna að stefnandi hafi ekki notið andmælaréttar, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1993, ekki verið tilkynnt um meðferð málsins, sbr. 14. gr. laganna, sem jafnframt sé þáttur í rannsóknarreglunni, sbr. 10. gr. þeirra, sbr. einnig óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins. Til dæmis hafi ekki verið leitað eftir afstöðu stefnanda til atriða er varði endurheimtu ofgreidds fjár, svo sem hug-lægrar afstöðu. Ekki hafi stefnanda heldur gefist kostur á að tjá sig um samskipti kjara- og mannauðssýslu fjármála- og efnahagsráðuneytisins og Fjársýslunnar sem hafi orðið til þess að ný ákvörðun var tekin um laun hennar. Hafi stjórn-sýsluframkvæmd lengi tíðkast og verið almennt kunn geti stjórnvald ekki breytt henni svo íþyngjandi sé gagnvart almenningi á þeim grunni einum að málefnalegar ástæður búi þar að baki, heldur verði að taka slíka ákvörðun á formlegan hátt og kynna hana þannig að þeir, sem breytingin varðar, geti gætt hagsmuna sinna. Stefnandi hafi ekki notið upplýsingaréttar aðila, sbr. 15. gr. laga nr. 37/1993, auk þess sem birting umstefndra ákvarðana og rökstuðningur hafi ekki fullnægt 20.– 22. gr. laganna. Slíkir annmarkar séu á töku umræddra ákvarðana að leiði til ógildingar. Ákvarðanirnar séu í eðli sínu íþyngjandi og hafi áhrif á stjórnskipulega varin réttindi dómara, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, og verði að gera strangar kröfur til málsmeðferðar.

26.

Að auki vísar stefnandi til þess að ljóst sé af atvikum máls að ákvörðun um hið nýja viðmið sé ekki samkvæmt ákvörðun Hagstofunnar sem slíkrar, líkt og lögin virðist leggja upp með, sem skoðist jafnframt í ljósi reglna stjórnsýsluréttar um valdþurrð og ógildingu ákvarðana á slíkum grunni.

27.

Hvað varðar efnisannmarka á ákvörðunum stefnda um breytingu á viðmiði og endur-greiðslu meintra ofgreiddra launa vísar stefnandi til þess að viðmiðið sem hafi verið stuðst við áður við ákvörðun launahækkana, þ. e. launavísitala ríkisstarfsmanna, sé samþýðanleg 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016.

28.

Stefnandi vísar til þess að af heimasíðu Hagstofu Íslands megi ráða að útreikningur á launum og launaþróun byggi á upplýsingum úr launarannsókn Hagstofu Íslands, en vísitölur séu í eðli sínu meðaltöl. Í skýringum Hagstofunnar á launavísitölu segir að hún byggi á tímakaupi reglulegra launa í hverjum mánuði og sé vísitala einstakra undirhópa reiknuð og birt 90 dögum eftir að viðmiðunarmánuði ljúki. Regluleg laun séu greidd mánaðarlaun fyrir umsaminn vinnutíma, hvort sem um sé að ræða dag-vinnu eða vaktavinnu. Í þessum launum séu hvers konar álags- og bónusgreiðslur, svo sem föst yfirvinna, sem gerðar séu upp á hverju útborgunartímabili. Launarann-sókn Hagstofunnar sé úrtaksrannsókn. Sérstök vísitala sé reiknuð fyrir ólíka laun-þegahópa, meðal annars starfsmenn ríkisins sem fái greidd laun frá Fjársýslu ríkisins. Mánaðarleg launavísitala mæli mánaðarlegar breytingar á reglulegum launum, þ. á m. hjá ríkisstarfsmönnum, á íslenskum vinnumarkaði og sýni launaþróun.

29.

Vísar stefnandi til þess sem fram komi jafnframt í bréfi Hagstofu Íslands til dóm-stólasýslunnar 8. júlí 2022 að við útreikning á ársbreytingum launavísitölu sé fyrst reiknað meðaltal launavísitölu fyrir janúar til desember ár hvert og því næst reiknuð breyting á meðaltölum áranna. Þessi aðferðafræði eigi væntanlega við um meðal-launavísitölu ríkisstarfsmanna eins og aðrar vísitölur. Í samræmi við þessa aðferða-fræði Hagstofunnar hafi árlegar launabreytingar dómara byggst á reiknaðri hlutfalls-legri breytingu á meðaltali launavísitölu í janúar til desember á næstliðnu ári frá meðaltali launavísitölu sömu mánaða ársins þar á undan. Hefðu laun dómara, þ. á m. stefnanda, miðað við tölur Hagstofunnar á vefsvæði hennar átt að hækka um 10,8% 1. júlí 2022 ef áfram hefði verið byggt á umræddri aðferðafræði. Í staðinn hafi þau hækkað um 4,68%.

30.

Telur stefnandi ljóst að sá mælikvarði sem stuðst hafi verið við til að mæla hlutfalls-lega breytingu á meðaltali reglulegra launa hafi fjarri lagi talist ósamþýðanlegur 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016. Þvert á móti hafi verið um lögmætan og málefnalegan mælikvarða að ræða. Gildi þá einu þótt unnt væri eftir atvikum að styðjast við aðra mælikvarða, en það skoðist í ljósi þess að Hagstofa Íslands hafi vakið athygli á að ekki væri um lögbundna eða samningsbundna tölfræði að ræða. Fyrrgreint skoðist í ljósi þess að í umsögn Hagstofu Íslands um frumvarp til laga nr. 79/2019 hafi verið tiltekið að enginn lagalegur grundvöllur væri fyrir útreikningum árlegra meðaltala reglulegra launa ríkisstarfsmanna. Þess í stað byggðust útreikningarnir á þeim aðferð-um sem Hagstofan ákveddi hverju sinni.

31.

Að auki vísar stefnandi til þess að Hagstofan hafi ekki reiknað út og birt upplýsingar um hækkun á meðallaunum ríkisstarfsmanna á næstliðnu ári samkvæmt hinum nýja kvarða. Upplýsingar sem megi finna á vef Hagstofunnar um launastig ríkisstarfs-manna undir liðnum samfélag geti ekki talist svo aðgengilegar að jafna megi til birtingar. Að auki hafi þær aðeins að geyma meðallaunastig á tilteknum árum og út frá þeim sé til dæmis ekki unnt að reikna breytingar á meðaltali launa ríkisstarfs-manna innan hvers árs. Hafi Hagstofan sjálf tiltekið að hún birti ekki hlutfallslega breytingu á meðallaunum heldur einungis launastigið sjálft. Auk framangreinds hafi upplýsingar um meðallaun hvers árs, samkvæmt þeim kvarða sem nú virðist eiga að styðjast við, ekki verið aðgengilegar fyrr en löngu eftir að þær breytingar á meðal-launum ríkisstarfsmanna á næstliðnu ári sem mælt sé fyrir um í 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 hafi átt að vera birtar og raunar eftir að breytingar á launum dómara hafi átt að koma til framkvæmdar. Útilokað hafi því verið nokkurn tímann á tímabilinu frá 2019 að byggja launabreytingar dómara á þessum tölum. Þá komi framí skýring-um Hagstofunnar að niðurstöðutölur séu byggðar á úrtaksrannsókn hennar, en ekki reglulegum launum allra ríkisstarfsmanna, ásamt því að tölur Hagstofunnar um launabreytingar ríkisstarfsmanna, sem hin breyttu viðmið stefnda byggist á, séu reistar á bráðabirgðaniðurstöðum en ekki endanlegum niðurstöðum, sem veiki enn þann grundvöll sem ákvörðun stefnda byggist á.

32.

Stefnandi tiltekur að eðli málsins samkvæmt sé ekki hægt að breyta um viðmið, sé á annað borð lagastoð fyrir hendi, eftir hentisemi hverju sinni. Við lögskýringu mats-kennds lagaákvæðis beri að skýra það til samræmis við þá stjórnsýsluframkvæmd sem hafi verið viðhöfð. Að hverfa frá stjórnsýsluframkvæmd sem eigi sér lagastoð, á íþyngjandi hátt, fari einnig gegn reglum stjórnsýsluréttar um meðalhóf, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1993, og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar, auk þess að brjóta gegn óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar um réttmætar væntingar.

33.

Jafnvel þótt notkun launavísitölu ríkisstarfsmanna væri andstæð lögum vísar stefn-andi til þess að hið nýja viðmið sem nú sé stuðst við sé ólögmætt. Hinn nýi mæli-kvarði taki einungis mið af meðallaunum fullvinnandi ríkisstarfsmanna í stað allra ríkisstarfsmanna en fyrir því sé engin stoð í 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016. Sam-kvæmt skýringum Hagstofunnar teljist einstaklingur fullvinnandi ef samanlagður fjöldi greiddra stunda í dagvinnu, þ. e. fyrir dagvinnu og vaktavinnu, sé a. m. k. 90% af mánaðarlegri dagvinnuskyldu. Telur stefnandi það í fullkominni andstöðu við lagatextann að þrengja viðmiðunarhópinn með þessum sérkennilega hætti. Sú launa-vísitala ríkisstarfsmanna sem stuðst hafi verið við hafi ekki sætt þessari takmörkun. Eigi á annað borð að styðjast við hinn nýja mælikvarða eigi ekki eingöngu að reikna hann út frá meðallaunum fullvinnandi ríkisstarfsmanna. Skorar stefnandi á stefnda að upplýsa hverjar launabreytingar væru ef meðaltalið væri ekki takmarkað við fullvinnandi ríkisstarfsmenn.

34.

Stefnandi byggir á því að sjálfstæði dómara í dómarastörfum hafi sérstaka þýðingu fyrir sakarefni málsins, sbr. 1. mgr. 43. gr. laga nr. 50/2016 sem endurspegli fyrirmæli 61. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um réttláta málsmeðferð fyrir sjálfstæðum og óvil-höllum dómi. Einn mikilvægasti þátturinn til að tryggja sjálfstæði dómara sé að laun og önnur kjör þeirra séu tryggð með lögum og að dómarar séu óháðir öðrum hand-höfum ríkisvaldsins, enda í störfum sínum þess umkomnir að taka afstöðu til þess hvort athafnir ráðherra samrýmist lögum og hvort löggjöf sem Alþingi setji standist stjórnarskrá. Lausung og losarabragur við ákvörðun launa dómara fari gegn framan-greindum grundvallarþáttum íslenskrar stjórnskipunar.

35.

Þá vísar stefnandi til þess að líkt og einhliða ákvarðanir um laun ríkisstarfsmanna, sem byggjast á lögum en ekki samningi teljist stjórnvaldsákvarðanir, feli umþrættar ákvarðanir, eins og þær séu úr garði gerðar, að réttu lagi í sér afturköllun fyrri ákvarðana. Réttur til afturköllunar sé háður lögbundnum skilyrðum, sbr. 25. gr. laga nr. 37/1993 og óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins. Afturköllun sé aðeins heimil sé hún ekki til tjóns fyrir aðila, en það skilyrði sé ljóslega ekki uppfyllt, eða að ákvörðun sé ógildanleg. Engin stoð sé fyrir ógildingu fyrra viðmiðs. Jafnvel þótt fyrri ákvarðanir væru taldar haldnar verulegum annmarka væru þær ekki ógildanlegar í ljósi réttmætra væntinga málsaðila, góðrar trúar og réttaröryggis. Meint mistök stjórnvalds og tímalengd frá því að þau áttu sér fyrst stað mæli gegn ógildingu. Skil-yrði til afturköllunar bresti og beri af þeim ástæðum jafnframt að ógilda umstefndar ákvarðanir.

36.

Stefnandi áréttar að ef ekki er fallist á að umþrættar ákvarðanir, varðandi breytingu á viðmiði og endurgreiðslu meintra ofgreiddra launa, séu stjórnvaldsákvarðanir í skiln-ingi laga nr. 37/1993 fái það því ekki breytt að þær séu engu að síður ólögmætar með sömu rökum og rakin hafa verið, að breyttu breytanda.

37.

Í tengslum við aðra aðal- og varakröfu tiltekur stefnandi að hvað sem öðru líði sé að lögum óheimilt að krefja hana um endurgreiðslu meintra ofgreiddra launa. Megin-regla íslensks réttar sé sú að þeir sem fái fyrir mistök greidda peninga sem þeir eigi ekki rétt til skuli endurgreiða þá. Frá þessari reglu séu gerðar undantekningar eftir því hver atvik voru að baki ofgreiðslunni og endurkröfu hennar. Í tilviki stefnanda hafi verið um að ræða launagreiðslur henni til handa. Móttakendur launa hafi ríka hagsmuni af því að launauppgjör sé endanlegt. Stefndi hafi annast útreikning launa stefnanda. Í lögskiptum málsaðila hafi stefndi borið áhættu við launauppgjörið og stefndi ekki sýnt fram á að stefnanda hafi mátt vera ljóst að hún hafi fengið of háar greiðslur. Atvik máls beri með sér að stefnandi hafi verið í góðri trú og fjarri lagi að um augljósan misskilning á lagareglu hafi verið um að ræða. Framkvæmdin hafi verið viðtekin og fyrirvaralaus. Þá hafi stefndi sýnt af sér bersýnilegt tómlæti.

38.

Hvað þriðju aðal- og varakröfu stefnanda varðar, sem lýtur að ákvörðun stefnda um að lækka laun stefnanda fyrir júní 2022, tiltekur stefnandi að hún byggi á öllum sömu málsástæðum og fyrsta aðal- og varakrafa hennar, en verði fallist á þær leiði af sjálfu sér að ákvörðun sú sem dómkröfurnar taki til sé ólögmæt og ógildanleg. Þessu til viðbótar byggir stefnandi sérstaklega á því að engin lagastoð sé fyrir þeirri afstöðu stefnda að eftirágreidd laun 1. júlí 2022 skuli einnig greidd í samræmi við nýtt viðmið 1. júlí 2022, þannig að laun fyrir júnímánuð verði lægri en fyrir maímánuð. Um sé að ræða afturvirka skerðingu á launum stefnanda vegna þegar unninnar vinnu, sem fari í bága við lög og stjórnarskrána, þ. á m. vernd eignar réttar. Þá gangi það jafnframt gegn jafnræðisreglum að gerður sé greinarmunur á starfsmönnum eftir því hvort þeir taki laun fyrir fram eða eftir á. Í annan stað gangi þessi framkvæmd gegn lögunum sjálfum, þar sem mælt sé fyrir um að hækkanir skuli taka gildi 1. júlí.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

39.

Stefndi vísar til þess að við setningu laga nr. 79/2019 hafi verið talið brýnt að tryggt yrði með löggjöf að launaákvarðanir þjóðkjörinna fulltrúa, ráðherra og æðstu embættismanna yrðu gagnsærri og fyrirsjáanlegri en áður hefði verið, mælikvarðar skýrari og að endurskoðun launa færi fram með reglubundnum hætti. Við setningu laganna hefði verið horft til sjálfstæðis dómsvaldsins þegar kæmi að launa-ákvörðunum dómara. Til að tryggja framangreint markmið hafi meðal annars verið ákveðið að styðjast við viðmið Hagstofu Íslands varðandi launabreytingar, þar sem stofnuninni sé falið að meta og afla gagna, og í framhaldinu að reikna og birta hlut-fallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins milli ára. Sjálf framkvæmdin við launabreytingarnar yrði síðan í höndum Fjársýslu ríkisins. Breyt-ing á krónutölufjárhæð launa sé lögákveðin og í tilviki dómara, þ. á m. stefnanda, sé mælt fyrir um hana í 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016. Hagstofa Íslands hafi samkvæmt lögunum það hlutverk að safna saman gögnum/upplýsingum og reikna fyrrgreindar launabreytingar.

40.

Stefndi vísar til þess að við meðferð Alþingis á frumvarpi því er síðar varð að lögum nr. 79/2019 hafi komið fram nokkrar athugasemdir, meðal annars frá Dómarafélagi Íslands, um að nauðsynlegt væri að skýra nánar það viðmið sem nota ætti fyrir árlegar launabreytingar dómara, þ. e. meðaltal reglulegra launa starfsmanna ríkisins. Í um-sögn Hagstofu Íslands um frumvarpið hafi komið fram að enginn lagalegur grund-völlur væri fyrir útreikningum á árlegum meðaltölum reglulegra launa ríkisstarfs-manna heldur væru slíkir útreikningar í samræmi við þær aðferðir sem Hagstofan ákvarðaði hverju sinni. Þrátt fyrir ábendingarnar hefði Alþingi ákveðið að árlegar launabreytingar þessa hóps skyldu miðast við það viðmið sem starfshópur sem ríkis-stjórnin hefði skipað á árinu 2018 um málefni kjararáðs hefði lagt til og þannig lagt í hendur Hagstofu Íslands að koma fram með útreikninga í samræmi við það viðmið sem lögin kváðu á um. Hagstofa Íslands starfi samkvæmt lögum nr. 163/2007 um Hagstofu Íslands og opinbera hagsýslugerð. Með lögum nr. 79/2019 hafi henni verið falið ákveðið hlutverk við útreikninga til grundvallar árlegum launabreytingum þjóð-kjörinna fulltrúa, ráðherra og æðstu embættismanna þjóðarinnar.

41.

Stefndi byggir á því að ákvarðanir sem snúa að lögákveðnum árlegum launabreyt-ingum stefnanda ísamræmi við ákvæði laga nr. 50/2016, sbr. 9. gr. laga nr. 79/2019, séu ekki stjórnvaldsákvarðanir í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ákvarðanirnar lúti fyrst og fremst að framkvæmd laga og grundvallist á settum lögum. Ekki sé um að ræða ákvarðanir sem ætlað sé að kveða einhliða á um rétt og/eða skyldu tiltekins aðila í ákveðnu máli heldur snúi þær að hópi embættismanna og þjóðkjörinna fulltrúa. Þá sé einnig eðlilegt að litið sé til þeirra viðurkenndu sjónarmiða að þegar stjórnvöld þurfi að gera breytingar á stjórnsýsluframkvæmd hafi almennt verið talið að þau hafi svigrúm til slíks enda séu breytingarnar innan marka laga og byggðar á málefnalegum sjónarmiðum. Því til viðbótar teljist ákvarðanir sem stjórnvöld taki í málefnum starfsmanna á grundvelli stjórnunarheimilda almennt séð ekki til stjórnvalds-ákvarðana, enda lúti þær fyrst og fremst að innri málefnum stjórnsýslunnar.

42.

Á því er byggt að ekki hafi þurft að gæta ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð þeirra tilgreindu ákvarðana sem liggja til grundvallar málinu sem hér um ræðir. Við einhliða og/eða samræmdar ákvarðanir varðandi lögákveðnar launabreyt-ingar þjóðkjörinna fulltrúa, ráðherra og æðstu embættismanna þjóðarinnar geti sá hópur ekki sjálfkrafa talist í stöðu borgara gagnvart stjórnvaldi og því ekki aðilar máls í skilningi stjórnsýslulaga. Lögin eigi því ekki við um þær ákvarðanir sem málið taki til. Fullyrðingar stefnanda, um að ákvarðanirnar séu ólögmætar, óháð því hvort þær teljist stjórnvaldsákvarðanir í skilningi laga nr. 37/1993, þar sem fyrra launavið-miðið hafi ekki verið í andstöðu við lög, séu einkennilegar í ljósi þess að 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016, sbr. 9. gr. laga nr. 79/2019, og lögskýringargögn að baki þeirri lagabreytingu séu skýr um að ekki skuli miða við launavísitölu ríkisstarfsmanna. Vandséð sé því hvernig fyrra viðmiðið hafi verið lögum samkvæmt. Þá verði ekki annað ráðið en að það viðmið sem nú sé lagt til grundvallar sé að öllu leyti í samræmi við gildandi lög.

43.

Hvað fyrstu aðal- og varakröfu stefnanda varðar, sem lúta að þeirri ákvörðun stefnda að breyta um útreikningsaðferð við útreikning launa stefnanda samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016, sbr. 9. gr. laga nr. 79/2019, vísar stefndi til þess að við árlega uppfærslu launa fyrir árið 2022 hafi mistök við launabreytingar komið í ljós. Launa-vísitala ríkisstarfsmanna hafi verið notuð í stað þess viðmiðs sem tilgreint er í lögunum. Þegar mistökin hafi komið í ljós hafi strax verið farið í þá vinnu að leiðrétta og upplýsa hlutaðeigandi um mistökin. Fyrri framkvæmd hafi þá verið leiðrétt til samræmis við lögin og þannig lagður grunnur að réttum og löglegum útreikningi launa þessa hóps, þ. á m. á launum stefnanda. Á stefnda hafi hvílt lagaleg skylda til að leiðrétta fyrri framkvæmd í ljósi krafna 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 og fráleitt að halda því fram að stefndi hafi átt að viðhalda röngu viðmiði við uppfærslu á launum stefnanda. Kröfugerð stefnanda hvað þessa ákvörðun varði verði ekki skilin á annan veg en að dómurinn eigi að kveða á um að víkja eigi frá ákvæðum laganna og uppfærsla launa stefnanda eigi að grundvallast á öðru viðmiði en er lögum samkvæmt. Þá feli dómkrafa stefnanda í sér að dómurinn staðfesti í raun nýtt viðmið, þ. e. launavísitölu ríkisstarfsmanna, þvert á ákvæði laganna. Slík krafa gangi ekki upp enda sé það ekki í verkahring dómstóla, og þeim beinlínis óheimilt, að búa til nýtt viðmið við uppfærslu launa. Ekki hafi verið um stjórnvaldsákvörðun að ræða heldur framkvæmdalega útfærslu þar sem stuðst hafi verið við lögbundin viðmið. Geti ekki talist íþyngjandi fyrir stefnanda að fylgt sé ákvæðum laga um uppfærslu launa hennar enda hafi legið málefnalegar og lögmætar ástæður að baki ákvörðuninni. Þá hafi stjórnvöld ákveðið svigrúm til breytinga á stjórnsýsluframkvæmd enda séu þær innan marka laga og byggðar á málefnalegum sjónarmiðum. Enga raunverulega þýðingu hefði haft fyrir stefnanda að njóta þeirra réttinda sem lög nr. 37/1993 kveði á um í ljósi aðstæðna og atvika máls.

44.

Verði, þrátt fyrir framangreint, komist að þeirri niðurstöðu að um stjórnvaldsákvörðun hafi verið að ræða vísar stefndi til þess að heimilt hafi verið að leiðrétta fyrri framkvæmd með vísan til 2. mgr. 23. gr. laga nr. 37/1993. Rangt viðmið hafi verið lagt til grundvallar launabreytingum stefnanda sem teljist bersýnileg villa sem heimilt hafi verið að leiðrétta. Ákvörðun stefnda um að styðjast við lögmælt viðmið geti ekki talist afturköllun fyrri ákvörðunar í skilningi 25. gr. laga nr. 37/1993 heldur leiðrétting sem tilkynnt hafi verið stefnanda um leið og hún varð stefnda ljós. 45.

Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda að ákvörðun um að miða launabreyt-ingar við lögbundið viðmið hafi ekki verið samkvæmt ákvörðun Hagstofu Íslands. Fyrir liggi að kallað hafi verið eftir upplýsingum frá Hagstofu Íslands á vormánuðum 2022 um breytingar á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins. Í samræmi við ákvæði laganna hafi Hagstofa Íslands aflað tilskilinna gagna og reiknað út þær launa-breytingar sem lögin kveði á um og gert Fjársýslu ríkisins og kjara- og mannauðs-sýslu grein fyrir útreikningunum og hvernig þeir féllu að hinu lögbundna viðmiði. Það hafi alfarið verið ákvörðun Hagstofu Íslands að reikna út breytingar í samræmi við ákvæði laganna um hið lögbundna viðmið.

46.

Stefndi telur að það viðmið sem ranglega hafi verið notað til uppfærslu á launum stefnanda fram til 1. júlí 2022, þ. e. launavísitala ríkisstarfsmanna, hafi sem slíkt verið málefnalegt en hins vegar ekki í samræmi við 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016, sbr. 9. gr. laga nr. 79/2019. Löggjafinn hefði getað tekið þá ákvörðun að miða við umrædda launavísitölu, en ákvað hins vegar að gera það ekki þrátt fyrir ábendingar um að það viðmið sem fram kom í skýrslu starfshóps, sem ríkisstjórnin skipaði árið 2018 um málefni kjararáðs, kynni að vera ónákvæmt og enginn lagalegur grundvöllur fyrir útreikningum á árlegum meðaltölum reglulegra launa starfsmanna ríkisins heldur væru þeir í samræmi við þær aðferðir sem Hagstofan ákveddi hverju sinni. Ákvæði fyrrgreindra laga miði við stærðir sem reiknaðar séu af Hagstofu Íslands og birtar opinberlega og sama eigi við um launavísitöluna. Forsendur útreikninga á breytingu meðaltals reglulegra launa starfsmanna ríkisins séu alfarið í höndum Hagstofunnar, en hvorki fjármála- og efnahagsráðuneytisins né Fjársýslu ríkisins. Bæði viðmiðin byggi á sama launagrunni en í launavísitölunni séu laun reiknuð sem tímakaup og þar gæti til dæmis áhrifa styttingar vinnutíma. Í opinberum hagtölum sé að finna meðaltal reglulegra launa starfsmanna ríkisins miðað við þrenns konar vinnuframlag, þ. e. allra starfsmanna ríkisins, þeirra sem séu í hlutastarfi og þeirra sem séu fullvinnandi. Í lögunum sé ekki kveðið sérstaklega á um við hvers konar vinnuframlag skuli miðað en Hagstofa Íslands hafi ákveðið í samræmi við heimildir stofnunarinnar að miða skuli við meðaltal reglulegra launa fyrir fullvinnandi starfsmenn ríkisins enda endur-spegli sá hópur best stöðugan kjarna ríkisstarfsmanna. Sönnunarbyrði um að viðmið Hagstofu Íslands standist ekki fyrirmæli 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 hvíli á stefnanda og hafi stefnandi ekki með nokkru móti axlað þá sönnunarbyrði. Sömu sjónarmið eigi við að breyttu breytanda um fyrstu varakröfu stefnanda varðandi breytta útreikningsaðferð.

47.

Hvað varðar aðra aðal- og varakröfu stefnanda, sem lúta að ákvörðun um endur-greiðslu ofgreiddra launa, bendir stefndi á að sú meginregla gildi í íslenskum rétti að þeir sem hafi fyrir mistök fengið greidda fjármuni sem þeir eigi ekki rétt á skuli endurgreiða þá. Frá þeirri meginreglu séu undantekningar og fari þá eftir atvikum máls hverju sinni hvort undantekningar eigi við. Þegar ofgreiðsla eigi sér stað sökum þess að sá sem inni hana af hendi sé í villu hafi meðal annars verið horft til þess hvort villan sé misskilningur á vandskýrðu og flóknu laga- eða samningsákvæði eða hvort ákvæðið sé skýrt og ótvírætt. Málið sé fordæmalaust enda varði það þjóðkjörna full-trúa, ráðherra og æðstu embættismenn, þ. á m. dómara. Gera verði strangari kröfur þegar komi að réttindum og skyldum þessa hóps en til almennra ríkisstarfsmanna. Ekki sé ósanngjarnt að einstaklingar í slíkri stöðu sæti kröfum um réttmæta leiðrétt-ingu launa sinna og endurgreiðslu þess sem þeir hafi fengið greitt úr opinberum sjóð-um vegna villu við launauppfærslu. Þá skipti ekki máli í þessu sérstaka tilviki þótt stefnandi og aðrir í umræddum hópi kunni að hafa verið í góðri trú. Eftir að mistökin hafi uppgötvast hafi leiðrétting launa og endurgreiðslukrafa verið gerð án dráttar. Meðalhófs hafi verið gætt varðandi endurgreiðslukröfu og hlutaðeigandi boðið að endurgreiða ofgreidd laun á 12 mánaða tímabili og/eða ræða aðra tilhögun á endur-greiðslunni. Með ákvörðun um endurkröfu hafi stefndi fylgt lögum.

48.

Varðandi þriðju aðal- og varakröfu stefnanda, sem varða lækkun launa stefnanda vegna júnímánaðar 2022, hafi laun stefnanda verið greidd eftir á. Laun stefnanda 1. júlí 2022 vegna vinnu sem innt var af hendi í júnímánuði hafi því tekið mið af réttu viðmiði við uppfærslu launa samkvæmt lögum nr. 50/2016. Ekki hafi borið að greiða stefnanda laun vegna júnímánaðar 2022 samkvæmt röngu viðmiði þar sem það hafi uppgötvast áður en til útborgunar launanna kom að viðmiðið hafi reynst rangt. Ástæðuna fyrir lækkun launa fyrir júní 2022 samanborið við maí 2022 hafi einvörð-ungu mátt rekja til hins ranga viðmiðs við útborgun launa síðargreinda mánuðinn. Ekki sé um afturvirka skerðingu að ræða þar sem stefnandi hafi aldrei getað átt rétt til annars en að laun hennar fyrir júní 2022 yrðu í samræmi við ákvæði laga nr. 50/2016, sbr. lög nr. 79/2019. Ákvörðun um greiðslu launa fyrir júní 2022 hafi legið fyrir í lok þess mánaðar og þá í samræmi við ákvæði gildandi laga og rétt lögbundin viðmið.

49.

Þá vísar stefndi til þess, hvað varðar meint brot á jafnræði milli starfsmanna þar sem gerður hafi verið greinarmunur á launabreytingum eftir því hvort starfsmenn hafi fengið greidd laun fyrir fram eða eftir á, að um misskilning af hálfu stefnanda sé að ræða. Þeir einstaklingar sem hafi fengið greidd laun fyrir fram fyrir júnímánuð 2022 hafi fengið hærri greiðslur þar sem þá hafi ekki legið fyrir að stuðst hefði verið við rangt viðmið. Einstaklingar í slíkri stöðu fái hærri endurgreiðslukröfu fyrir vikið. Jafnræðis hafi því verið gætt milli þeirra sem fengu greitt fyrir fram og þeirra sem fengu greidd laun eftir á.

Niðurstaða

50.

Ágreiningur aðila lýtur að ákvörðunum stefnda, sem tilkynntar voru stefnanda með bréfi Fjársýslu ríkisins, dagsettu 29. júní 2022. Í bréfinu var stefnanda tilkynnt um breytta útreikningsaðferð launa stefnanda samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla. Með bréfinu var stefnanda jafnframt gert að endurgreiða hluta greiddra launa, samtals að fjárhæð 551.120 krónur, vegna launagreiðslna á tímabilinu 1. maí 2019 til 31. maí 2022. Þá var stefnandi upplýst um að laun hennar sem greidd yrðu 1. júlí 2022, vegna júnímánaðar sama ár, yrðu reiknuð út samkvæmt breyttri útreikningsaðferð.

51.

Stefnandi hefur í málinu uppi þrjár aðalkröfur og varakröfur, en hver aðalkrafa og samsvarandi varakrafa lúta að einni þeirra þriggja ákvarðana sem tilkynnt var um í fyrrgreindu bréfi Fjársýslu ríkisins.

A 52.

Í fyrstu aðalkröfu krefst stefnandi þess að ógilt verði ákvörðun stefnda sem tilkynnt var með bréfi Fjársýslu ríkisins til stefnanda, dagsettu 29. júní 2022, um að breyta útreikningsaðferð við breytingu launa stefnanda samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016.

53.

Í 4. málsl. 3. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016, sem gildir um laun stefnanda, segir að laun annarra héraðsdómara nemi 1.410.328 krónu má mánuði og þar af skuli greiðsla fyrir yfirvinnu og álag sem starfinu fylgi nema 315.876 krónu má mánuði. Í 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 segir að laun samkvæmt 1.– 3. mgr. ákvæðisins skuli taka breytingum 1. júlí ár hvert. Hagstofa Íslands reikni og birti fyrir 1. júní hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaks-ár. Við mat á launabreytingum afli Hagstofan skýrslna og gagna sem hún telji nauð-synleg og geri jafnframt eigin kjararannsóknir eftir því sem hún telji þörf á. Við launaafgreiðslu fyrir júlí uppfæri Fjársýsla ríkisins krónutölufjárhæð til samræmis við tölur Hagstofunnar. Sams konar fyrirmæli um breytingu launa var að finna í 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 60/2018 og bráðabirgðaákvæði við lög nr. 79/2019 sem lögfest var með 20. gr. laga nr. 25/2020, svo sem vikið er að í málavaxtalýsingu hér að framan, þótt tímaviðmið launabreytinga væri annað og orðalag síðarnefnda ákvæðisins ekki fyllilega samhljóða 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 svo og fyrrnefnda bráðabirgðaákvæðinu.

54.

Með lögum nr. 60/2018, um brottfall laga um kjararáð, nr. 130/2016, var kjararáð aflagt frá 1. júlí 2018 en kjararáð ákvað með stjórnvaldsákvörðunum föst laun, önnur laun og starfskjör dómara, sbr. síðast áðurgildandi 1. málsl. 1. gr. og 2. mgr. 4. gr. laga nr. 130/2016 og 44. gr. laga nr. 50/2016. Í almennum athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 79/2019, sem lögfestu 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016, er meðal annars rakið að með lögfestingu frumvarpsins yrði horfið frá því að kjararáð eða sambærilegur úrskurðaraðili myndi úrskurða um laun þjóðkjörinna fulltrúa, æðstu embættismanna, ráðherra eða annarra sem undir ráðið heyrðu. Stefnt væri að því að launakjör æðstu embættismanna ríkisins yrðu gagnsærri og fyrirsjáanlegri. Launakjör þeirra embættismanna sem hægt væri að fela handhafa framkvæmdarvalds ákvörðunarvald um yrðu ákveðin samkvæmt nú 39. gr. a laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í ljósi eðlis nokkurra starfa þætti þó ekki rétt að ráðherra hefði aðkomu að ákvörðun launa og starfskjara vegna sjálfstæðis starfanna gagnvart framkvæmdarvaldinu. Laun dómara yrðu ákvörðuð í lögum með fastri krónutölufjárhæð sem og hver sé þar af föst krónutölufjárhæð fyrir yfirvinnu og álag sem starfinu fylgdu. Launin yrðu síðan endurákvörðuð ár hvert miðað við hlutfalls-lega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 79/2019 segir um 7. gr. frumvarpsins, er varð að 9. gr. laga nr. 79/2019, sbr. 44. gr. laga nr. 50/2016, að dómstólar eigi að vera sjálfstæðir enda hafi þeir eftirlit með framkvæmdar- og löggjafarvaldinu, sbr. 60. gr. stjórnar-skrárinnar, og sé sjálfstæði þeirra að nokkru leyti tryggt í 61. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er rakið að samkvæmt skýrslu starfshóps um málefni kjararáðs sé forræði á launa-málum dómara viðkvæmur snertiflötur við aðra þætti ríkisvaldsins á sama hátt og vald til að skipa þá. Sjálfstæði dómstóla sé grundvallaratriði í réttarríki og kjör þeirra þurfi að vera nægjanlega góð til að tryggja að þeir verði ekki öðrum háðir. Þar segir jafnframt að í ljósi stöðu dómara og með hliðsjón af tillögu fyrrgreinds starfshóps sé lagt til að starfskjör dómara verði ákvörðuð í lögum með fastri krónutölufjárhæð. Sú framkvæmd sé lögð til þar sem ekki sé æskilegt að framkvæmdarvaldið komi að ákvörðun launa og starfskjara dómara vegna sjónarmiða um sjálfstæði þeirra. Sam-kvæmt ákvæðinu sé lögð sú lagaskylda á launagreiðanda að endurákvarða laun dómara 1. júlí ár hvert miðað við hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins.

55.

Stefnandi byggir á því að ákvörðun stefnda 29. júní 2022 um breytta útreiknings-aðferð við breytingu launa samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 teljist stjórn-valdsákvörðun en því hafnar stefndi þar sem ákvörðunin hafi lotið að framkvæmd laga, grundvallist á settum lögum og varði ekki rétt eða skyldur tiltekins aðila. Í 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 segir að lögin gildi þegar stjórnvöld taki ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Í athugasemdum um 1. gr. frumvarps til laga nr. 37/1993 segir að lögunum sé einungis ætlað að ná til stjórnvaldsákvarðana sem beinist að borgurunum. Ákvarðanir um skipun, setningu og ráðningu opinberra starfsmanna, svo og lausn þeirra frá störfum og brottvikningu þeirra, hafi verið flokkaðar sem stjórnvaldsákvarðanir. Sama eigi við um ákvarðanir stjórnvalda um að beita opinbera starfsmenn stjórnsýsluviðurlögum eins og frádrætti frá launum vegna ólögmætra fjarvista frá vinnu. Gangi lögin út frá þessari hefðbundnu skilgreiningu og því falli ákvarðanir þessar undir gildissvið þeirra. Þá segir í niðurlagi athugasemda um 1. gr. frumvarpsins að í algjörum vafatilvikum beri að álykta svo að lögin gildi fremur en að þau gildi ekki.

56.

Af dómaframkvæmd Hæstaréttar má ráða að ákvarðanir stjórnvalda í málefnum starfsmanna þeirra sem lúti að innri málefnum stjórnsýslunnar teljist ekki stjórnvalds-ákvarðanir, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar frá 16. desember 2004 í máli nr. 390/2004. Þá verður ráðið að ákvarðanir sem mögulega geti skert réttindi starfsmanna til fram-tíðar litið vegna skipulagsbreytinga skuli ekki teljast stjórnvaldsákvarðanir í skilningi 2. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1993, sbr. dóm Hæstaréttar frá 24. apríl 2002 í máli nr. 342/2001. Á hinn bóginn geta vissar breytingar á störfum verið svo íþyngjandi fyrir starfsmann að fara beri eftir ákvæðum laga nr. 37/1993, jafnvel þótt ákvörðun leiði ekki til beinna réttindaskerðinga, sbr. dóm Hæstaréttar frá 18. september 2008 í máli nr. 430/2007. Ef ákvörðun um breytingar á starfi eða verksviði starfsmanns skerðir launakjör eða önnur réttindi hans sannanlega skal fylgja ákvæðum laga nr. 37/1993, sbr. dóm Hæstaréttar frá 16. desember 2004 í máli nr. 390/2004 og dóm Hæstaréttar frá 4. maí 2005 í máli nr. 475/2004. Af framangreindu leiðir að markalína milli stjórn-valdsákvarðana og ákvarðana er lúta að innri málefnum stjórnsýslunnar verður helst dregin með hliðsjón af eðli og áhrifum þeirrar ákvörðunar sem sætir skoðun.

57.

Í málinu liggur fyrir að aðdraganda breytinga á útreikningsaðferð vegna launa dóm-ara, þ. á m. stefnanda, svo og annarra tilgreindra einstaklinga sem eru þjóðkjörnir, embættismenn og ráðherrar, má rekja til samskipta kjara- og mannauðssýslu ríkisins, Fjársýslu ríkisins og Hagstofu Íslands í maí og júní 2022. Af tölvubréfa samskiptum milli starfsmanna þeirra má ráða að Hagstofa Íslands hafi lagt til að við ákvörðun meðaltals reglulegra launa starfsmanna ríkisins fyrir næstliðið almanaksár yrði horft til meðaltals reglulegra launa fyrir fullvinnandi starfsfólk ríkisins, enda endurspegli sá hópur best stöðugan kjarna hjá ríkisstarfsfólki. Hinn 13. júní 2022 hafi Fjársýsla ríkisins óskað eftir staðfestingu Hagstofu Íslands á uppsafnaðri hækkun launa frá 2019 til 13. júní 2022 samkvæmt meðaltali reglulegra launa fullvinnandi ríkisstarfs-manna, í samræmi við þá forskrift sem Hagstofan hafði lagt til, og var sá útreikningur staðfestur af starfsmanni Hagstofu Íslands með tölvubréfi 13. júní 2022. Verður því ráðið að Fjársýsla ríkisins hafi uppfært krónutölufjárhæðir til samræmis við tölur Hagstofu Íslands, svo sem mælt er fyrir um í 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016. Af þessum sökum er ekki fallist á þann málatilbúnað stefnanda að um valdþurrð hafi verið að ræða þannig að ákvörðun um hið nýja viðmið skuli ógilt af þeim sökum.

58.

Stefnanda var tilkynnt um hina nýju útreikningsaðferð launa samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 með bréfi Fjársýslu ríkisins, dagsettu 29. júní 2022. Umrædd ákvörðun hefur bein áhrif á launakjör stefnanda þar sem sú útreikningsaðferð sem stefndi telur 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 mæla fyrir um miðar við regluleg laun starfsmanna ríkisins í fullu starfi, þ. e. þeirra sem inna af hendi 90% af mánaðarlegri dagvinnuskyldu eða meira, en áður var stuðst við launavísitölu ríkisstarfsmanna sem tekur mið af reglulegum launum ríkisstarfsmanna, óháð vinnuhlutfalli, auk þess sem hún er ákvörðuð miðað við tímakaup. Ákvörðunin beindist að stefnanda, varðar launakjör hennar og hefur því einkenni stjórnvaldsákvörðunar. Jafnframt skal litið til þess að stefnandi er embættismaður samkvæmt 3. tölul. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 70/1996 og þiggur laun samkvæmt einhliða valdboði en ekki tvíhliða samningi sem grundvallast á kjarasamningi, svo sem hefðbundið er um almenna ríkisstarfsmenn. Þá verður ekki fram hjá því litið að með 9. gr. laga nr. 79/2019 var stefnt að því að binda í lög tilgreint viðmið sem laun dómara, þ. á m. stefnanda, skyldu taka breytingum í samræmi við á tilgreindum tíma á hverju ári. Með því að hverfa frá fyrri framkvæmd við beitingu 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 og leggja til grundvallar annað viðmið samkvæmt tillögu Hagstofu Íslands var vikið frá því að laun stefnanda tækju breytingum samkvæmt launavísitölu ríkisstarfsmanna ár hvert og væru þannig án sértækrar aðkomu handhafa framkvæmdarvaldsins. Þá haggar það ekki fyrrgreindu þótt ákvörðun um nýtt viðmið við útreikning launa stefnanda hafi lotið að framkvæmd laga og grundvallist á settum lögum enda mælir 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 fyrir um tilgreind réttindi til handa dómurum, þ. á m. stefnanda. Breytingin hefur áhrif á launakjör stefnanda og fellur því ekki í flokk almennra stjórnunarheimilda stjórnvalda, en slíkar heimildir lúta einkum að skipulagi starfa en ekki réttindum starfsmanna á borð við föst launakjör. Hefur það og ekki sérstaka þýðingu þótt sambærilegar ákvarðanir hafi verið teknar samtímis gagnvart öðrum dómurum, sem og öðrum einstaklingum sem þiggja laun í samræmi við sams konar ákvæði laga nr. 79/2019, enda geta samkynja stjórnvaldsákvarðanir verið teknar gagnvart nokkrum fjölda manna án þess að það leiði til breytinga á eðli ákvarðananna.

59.

Að auki verður við mat á því hvort umrædd ákvörðun falli undir gildissvið laga nr. 37/1993 að horfa sérstaklega til þess að dómarar skulu vera sjálfstæðir í störfum sínum og óháðir öðrum þáttum ríkisvaldsins, sbr. 2., 59., 61. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944, og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í athugasemdum með frumvarpi til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 er um 8. gr. frumvarpsins, er varð 70. gr. stjórnarskrárinnar, vísað til þess að kjör sem dómendum skulu tryggð séu einn af efnisþáttum í mati á því hvort dómstólar teljist sjálfstæðir í samræmi við kröfur stjórnarskrárinnar, sbr. einnig dóm Hæstaréttar frá 9. desember 1999 í máli nr. 278/1999. Umræddar reglur stjórnarskrárinnar eru reifaðar nokkuð í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 79/2019, svo sem fyrr greinir, þar sem áhersla er lögð á takmarkaða aðkomu fram-kvæmdarvaldshafa að launaákvörðunum dómara sökum sjálfstæðis þeirra og óhæðis. Í ljósi stjórnarskrárvarins sjálfstæðis dómstóla verður að gera þær kröfur til stjórn-valda, komi til álita að taka ákvarðanir sem áhrif hafa á launakjör dómara, að þær séu ekki teknar nema í kjölfar gagnsærrar, vandaðrar og tryggilegrar málsmeðferðar og koma þau sjónarmið til fyllingar við mat á því hvort hin umdeilda ákvörðun falli undir gildissvið laga nr. 37/1993. Af þessum sökum verður ekki fallist á það með stefnda að staða stefnanda, sem er skipaður embættisdómari, hafi þá þýðingu að hún geti ekki talist í stöðu borgara gagnvart stjórnvaldi og sé þannig ekki aðili stjórnsýslumáls.

60.

Leiðir af öllu framangreindu að ákvörðun stefnda um að breyta útreikningsaðferð við breytingu launa stefnanda samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 telst stjórn-valdsákvörðun, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1993.

61.

Stefndi vísar til þess að stjórnvöld hafi svigrúm til þess að gera ákveðnar breytingar á stjórnsýsluframkvæmd enda séu þær innan marka laga og byggðar á málefnalegum sjónarmiðum. Álitamál um breytingar á stjórnsýsluframkvæmd lúta alla jafna að því þegar tiltekin framkvæmd stjórnvalds hefur verið við lýði um nokkurt skeið og hún almennt kunn, en henni síðar breytt. Þarf í slíkum tilvikum að gæta hagsmuna aðila sem kunna að hafa hagsmuni af stjórnsýsluframkvæmdinni og breytingum á henni, en slíkir aðilar eru almennt ekki aðilar tilgreinds stjórnsýslumáls í skilningi 2. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1993. Umrædd ákvörðun varðar hins vegar með beinum hætti stefnanda enda er hún í viðvarandi réttarsambandi við stefnda og ákvörðunin beindist að henni. Telst ákvörðunin því stjórnvaldsákvörðun, sem fyrr greinir. Af þeim sökum verður ekki fallist á að sjónarmið um breytingar á stjórnsýsluframkvæmd eigi við um sakarefnið. Að auki verður ekki ráðið að stefndi hafi gætt þeirra sjónarmiða sem lögð skulu til grundvallar við breytingar á þekktri stjórnsýsluframkvæmd, sbr. dóm Hæstaréttar 11. nóvember 2010 í máli nr. 151/2010.

62.

Stefndi vísar til þess að umrædd ákvörðun, teljist hún stjórnvaldsákvörðun, hafi verið lögmæt þar sem um bersýnilega villu á útreikningsaðferð launa hafi verið að ræða sem ákvörðunin hafi leiðrétt, sbr. 2. mgr. 23. gr. laga nr. 37/1993. Í umræddu ákvæði segir að eftir að aðila hafi verið tilkynnt um ákvörðun sé stjórnvaldi heimilt að leið-rétta bersýnilegar villur í henni, enda tilkynni stjórnvaldið aðila um leiðréttinguna án tafar og láti þeim sem fengið hefur endurrit af ákvörðuninni nýtt endurrit í té. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 37/1993 segir um 2. mgr. 23. gr. að stjórn-valdi sé heimilt að leiðrétta bersýnilegar villur í ákvörðun, svo sem misritun á orði, nafni eða tölu og reikningsskekkju, svo og aðrar bersýnilegar villur er varða form ákvörðunar. Heimildin taki hins vegar ekki til leiðréttingar á efni ákvörðunar. Hafi því til dæmis efni ákvörðunar orðið rangt vegna lögvillu stjórnvaldsins, ónógra upp-lýsinga um málsatvik eða þess háttar tilvika sé ekki unnt að breyta ákvörðun á grund-velli ákvæðisins. Stefndi byggir á því að ákvörðun um að miða launabreytingar við launavísitölu ríkisstarfsmanna hafi verið vegna mistaka frá árinu 2019 sem náðu fram til júnímánaðar árið 2022. Af málatilbúnaði stefnda er ljóst að hann telur efni ákvörð-unarinnar hafa verið rangt þar sem röng beiting og rangur skilningur hafi verið lagður í inntak 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016, og sambærilegra reglna er giltu um stefnanda, við launabreytingar. Ef til skoðunar er að efni ákvörðunar hafi orðið rangt vegna lögvillu eða annarra sambærilegra ástæðna verður stjórnvaldsákvörðun ekki breytt á grundvelli 2. mgr. 23. gr. laga nr. 37/1993 og var umrædd ákvörðun því ekki lögmæt með vísan til þess ákvæðis.

63.

Stefndi byggir á því að ekki hefði haft neina raunverulega þýðingu fyrir stefnanda að njóta réttinda samkvæmt lögum nr. 37/1993 við meðferð málsins. Ekki verður fallist á þau sjónarmið enda varðar ákvörðunin breytta útreikningsaðferð við breytingar á launum stefnanda á grundvelli reglu um launabreytingar, sem ekki er að efnislegu inntaki að öllu ljós, en hvorki orðalag 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 né lögskýringar-gögn gefa skýra leiðsögn um hvaða talnaefni um regluleg laun starfsmanna ríkisins skuli lagt til grundvallar og með hvaða hætti, en sama á jafnframt við um þau bráða-birgðaákvæði sem giltu um launabreytingar stefnanda 1. maí 2019 og 1. janúar 2021. Að auki var með umræddri ákvörðun vikið frá fyrri túlkun og framkvæmd. Þá lá afstaða stefnanda til ákvörðunarinnar ekki fyrir þegar hún var tekin, auk þess sem hún var íþyngjandi gagnvart henni.

64.

Markmið löggjafans með setningu 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 var að girða að mestu fyrir aðkomu framkvæmdarvaldsins að ákvörðun launa dómara með þeim hætti að hlutlægt lögfest viðmið myndi ákvarða laun þeirra. Það viðmið sem áður var lagt til grundvallar við beitingu 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 var launavísitala ríkisstarfsmanna, sem fyrr greinir, en með ákvörðun um breytta útreikningsaðferð launa stefnanda var vikið frá því viðmiði. Þótt viðmiðið hafi við lögfestingu 4. mgr.

44. gr. laga nr. 50/2016 átt að vera fyrirsjáanlegt og gagnsætt á þann hátt að ekki kæmi til sérgreindra ákvarðana við einstakar launabreytingar er ljóst að ákvörðun um hina breyttu útreikningsaðferð launa stefnanda raskaði þeim fyrirsjáanleika og gagn-sæi og telst stjórnvaldsákvörðun, svo sem að framan greinir. Við töku ákvörðunar-innar var ekki fylgt málsmeðferðarreglum laga nr. 37/1993, svo sem bar að gera. Þannig var stefnanda ekki gert viðvart um að málið væri til meðferðar, sbr. 14. gr. laga nr. 37/1993, og fékk ekki notið andmælaréttar, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1993. Telja verður umrædda annmarka verulega. Þegar af þessum sökum er fallist á fyrstu aðalkröfu stefnanda um ógildingu umræddrar ákvörðunar, svo sem í dómsorði greinir.

B 65.

Í annarri aðalkröfu krefst stefnandi þess að ógilt verði ákvörðun stefnda um að endurkrefja stefnanda um hluta greiddra launa, samtals að fjárhæð 551.120 krónur, í samræmi við bréflega tilkynningu Fjársýslu ríkisins til stefnanda dagsetta 29. júní 2022.

66.

Ákvörðun stefnda um að endurkrefja stefnanda um hluta greiddra launa, samtals að fjárhæð 551.120 krónur, var tekin af fjármála- og efnahagsráðuneytinu samkvæmt bréflegri tilkynningu Fjársýslu ríkisins til stefnanda, dagsettri 29. júní 2022. Í um-ræddri tilkynningu kom fram að allt frá gildistöku laga nr. 79/2019 hefði verið stuðst við launavísitölu ríkisstarfsmanna sem viðmið við uppfærslu krónutölu fjárhæða launa en ekki það viðmið sem tilgreint sé í lögunum, þ. e. meðaltal reglulegra launa starfsmanna ríkisins. Þar sem laun hafi hækkað meira en lagaákvæðið segi til um, en þar er væntanlega einkum skírskotað til 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 hvað stefnanda varðar, hafi fjármála- og efnahagsráðuneytið tekið þá ákvörðun að leiðrétta laun þeirra sem falli undir þessa framkvæmd og falið Fjársýslu ríkisins að krefjast endurgreiðslu á ofgreiddum launum frá gildistöku laganna. Ofgreidd laun til stefn-anda á tímabilinu frá 1. maí 2019 til 31. maí 2022 hafi numið samtals 551.120 krón-um. Endurgreiðslunni yrði hagað með þeim hætti að frá 1. september 2022 yrði ofgreiðslan dregin af launum stefnanda í jöfnum hlutum í 12 mánuði nema fram kæmi ósk fyrir 15. ágúst 2022 umannað endurgreiðslutímabil.

67.

Umrætt bréf til stefnanda er ekki með öllu skýrt um réttargrundvöll endurkröfunnar þar sem laun stefnanda hækkuðu 1. maí 2019 samkvæmt 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 60/2018 en ekki samkvæmt lögum nr. 79/2019. Þá er í bréfinu ekki vísað skýrlega til þeirra lagaákvæða sem giltu um launabreytingar stefnanda á umræddu tímabili, þ. e. jafnframt bráðabirgðaákvæði við lög nr. 79/2019 sem lögfest var með 20. gr. laga nr. 25/2020 vegna launahækkunar 1. janúar 2021, og 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016, sbr. 9. gr. laga nr. 79/2019, vegna launahækkunar 1. júní 2021. Óháð framangreindu er ljóst af inntaki bréfsins að stefndi taldi umræddar launahækkanir stefnanda hafa verið ranglega reiknaðar.

68.

Stefnandi byggir meðal annars á því að umrædd ákvörðun teljist stjórnvaldsákvörðun og að um hana gildi lög nr. 37/1993 en því hafnar stefndi, meðal annars þar sem ákvörðunin hafi lotið að framkvæmd laga, grundvallist á settum lögum og varði ekki rétt eða skyldur tiltekins aðila. Að auki vísa báðir aðilar til reglna kröfuréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár.

69.

Þegar áhöld eru um hvort opinberir starfsmenn hafi fengið ofgreidd laun og launa-greiðandi öðlist endurkröfurétt verður af dómaframkvæmd ráðið að um ágreining af þeim toga fari einkum eftir reglum kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar frá 31. október 1996 í máli nr. 11/1996. Í slíkum tilvikum er alla jafna um að ræða kröfur um endurgreiðslu ofgreiddra launa samkvæmt ráðningarsamningi eða kjarasamningi. Þá má ráða af dómi Hæstaréttar frá 29. apríl 2004 í máli nr. 366/2003 að sjónarmið um andmælarétt geti haft þýðingu við mat á lögmæti endurkröfu en umrætt mál laut að túlkun starfslokasamnings starfsmanns við íslenska ríkið.

70.

Ekki er unnt að líta svo á að um endurkröfu stefnda, eins og máli þessu er háttað, gildi eingöngu hefðbundin sjónarmið kröfuréttar í ljósi þess að endurkrafan er sam-ofin ákvörðun stefnda um breyttan launaútreikning. Við þá ákvörðun var ekki gætt málsmeðferðarreglna stjórnsýsluréttarins, svo sem fjallað er um í A- hluta forsendna dómsins. Endurkrafa stefnda felur í reynd í sér afturköllun upphaflegrar ákvörðunar um að marka inntak 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016, og hliðstæðra reglna í bráða-birgðaákvæðum sem tilgreind eru hér að framan, þannig að ákvarðanir um launa-breytingar hafi farið eftir launavísitölu ríkisstarfsmanna og ný ákvörðun tekin þannig að um launin hafi frá upphafi farið eftir meðaltali reglulegra launa fullvinnandi starfsmanna ríkisins. Endurkrafan felur í raun í sér að leitast er við að gera stöðu stefnda því sem næst jafnsetta því að meint villa í launaútreikningi hefði aldrei komið til. Hefur því endurkrafa stefnda í málinu auðkenni afturköllunar frá öndverðu, sbr. 2. tölul. 25. gr. laga nr. 37/1993. Ekki var um bersýnilega útreikningsvillu að ræða sem heimilt var að leiðrétta með stoð í 2. mgr. 23. gr. laga nr. 37/1993, og vísast þar um til umfjöllunar í A- hluta forsendna dómsins sem eiga við að breyttu breytanda. Framangreint skoðast í ljósi þess að mælt er fyrir um laun og önnur starfskjör stefnanda í almennum lögum og afmörkun á inntaki þeirra laga er í höndum handhafa framkvæmdarvalds. Þá ber jafnframt að horfa til stöðu stefnanda sem dómara í ljósi krafna stjórnarskrárinnar til sjálfstæðis þeirra en staða stefnanda styður að gera verði ríkar kröfur til málsmeðferðar þegar taka skal ákvarðanir er lúta að mikilvægum rétt-indum dómara líkt og launakjara, svo sem áður er getið. Sömu rök, sem fram koma í A - hluta forsendna dómsins, eiga því við, að breyttu breytanda, varðandi ákvörðun stefnda um endurkröfu á hendur stefnanda, sem telst stjórnvaldsákvörðun, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1993.

71.

Stefndi byggir á því að endurkrafan sé heimil á grundvelli almennra stjórnunarheim-ilda stjórnvalda. Slíkar heimildir hafa samkvæmt íslenskum rétti einkum verið taldar lúta að skipulagi starfa en ekki réttindum starfsmanna á borð við föst launakjör eða endurkröfu launa og verður af þeim sökum ekki fallist á þá málsástæðu stefnda. Jafn-framt hefur stefndi vísað til þess að ákvörðunin byggi á heimildum stjórnvalda til að breyta stjórnsýsluframkvæmd. Ekki verður fallist á þau sjónarmið þar sem ákvörðun stefnda um að endurkrefja stefnanda um meint ofgreidd laun fól í reynd í sér aftur-köllun á fyrri ákvörðun um útreikningsaðferð en ekki breytingar á almennri fram-kvæmd til frambúðar, sbr. jafnframt umfjöllun um sams konar málsástæðu stefnda í A - hluta forsendna dómsins, að breyttu breytanda. Stefndi byggir einnig á því að ekki hefði haft neina raunverulega þýðingu fyrir stefnanda að njóta réttinda samkvæmt lögum nr. 37/1993 við meðferð málsins. Ekki verður fallist á þau sjónarmið enda varðar ákvörðunin breytta aðferð við útreikning launabreytinga samkvæmt tilgreindum lagaákvæðum, allt frá 1. maí 2019, en ákvæðin mæltu fyrir um að laun skyldu taka breytingum miðað við hlutfallslega breytingu á meðaltali reglulegra launa starfsmanna ríkisins. Umrædd ákvæði eru ekki að efnislegu inntaki að öllu ljós, svo sem rakið er í A- hluta dómsins, auk þess sem með umræddri ákvörðun var með íþyngjandi hætti vikið frá fyrri túlkun stefnda á henni. Þá lá afstaða stefnanda til ákvörðunarinnar ekki fyrir þegar hún var tekin.

72.

Áður en ákvörðun um endurkröfu stefnda var tekin var ekki fylgt málsmeðferðar-reglum laga nr. 37/1993, svo sem bar að gera. Þannig var stefnanda ekki gert viðvart um að málið væri til meðferðar, sbr. 14. gr. laga nr. 37/1993, og fékk ekki notið and-mælaréttar, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1993. Telja verður umrædda annmarka verulega. Þegar af þessum sökum er fallist á aðra aðalkröfu stefnanda um ógildingu umræddrar ákvörðunar, svo sem í dómsorði greinir.

C 73.

Í þriðju aðalkröfu krefst stefnandi þess að ógilt verði ákvörðun stefnda sem tilkynnt var með bréfi Fjársýslu ríkisins til stefnanda, dagsettu 29. júní 2022, um að lækka laun stefnanda fyrir júní 2022 sem leiddi til þess að laun hennar fyrir júní 2022 voru lækkuð úr 1.646.286 krónum í 1.612.112 krónur.

74.

Umrædd aðalkrafa stefnanda lýtur að því að ákvörðun stefnda sem tilkynnt var með bréfi Fjársýslu ríkisins til stefnanda, dagsettu 29. júní 2022, um að lækka laun stefnanda fyrir júní 2022, verði ógilt. Ástæða þess að sérstök krafa er höfð uppi vegna þessa mánaðar er sú að í umræddu bréfi Fjársýslu ríkisins var tiltekið að laun vegna júnímánaðar 2022 yrðu greidd í samræmi við hið nýja viðmið sem stefndi lagði til grundvallar við útreikning launabreytinga samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016, þótt stefnandi hafi ekki verið upplýst um hina nýju útreikningsaðferð fyrr en með bréfi sem dagsett var 29. júní 2022.

75.

Í ljósi þess að fallist hefur verið á fyrstu aðalkröfu stefnanda um að ógilda ákvörðun stefnda um að breyta útreikningsaðferð við breytingu launa stefnanda samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016 verður talið að sömu rök sem fram koma í A- hluta forsendna dómsins eigi að breyttu breytanda við um þá ákvörðun að breyta útreikningsaðferð vegna júnímánaðar 2022 enda var stefnanda ekki gert viðvart um að mál væri til meðferðar, sbr. 14. gr. laga nr. 37/1993, og fékk ekki notið andmæla-réttar, sbr. 13. gr. laganna. Telja verður umrædda annmarka verulega. Þegar af þessum sökum er fallist á þriðju aðalkröfu stefnanda um ógildingu umræddrar ákvörðunar, svo sem í dómsorði greinir.

D 76.

Eftir úrslitum málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir að virtu umfangi málsins hæfilega ákveðinn með þeim hætti sem í dómsorði greinir.

77.

Málið fluttu S-kk-nf A. S-kk-nf lögmaður fyrir hönd stefnanda og B-kk-nf J-kk-nf lögmaður fyrir hönd stefnda.

78.

Dóm þennan kváðu upp varadómararnir G-kk-nf Þ-kk-nf P-kk-nf prófessor, dómsformaður, B-kvk-nf S-kvk-nf lögmaður og S-kk-nf M. S-kk-nf dósent.

Dómsorð:

Ógilt er ákvörðun stefnda, íslenska ríkisins, sem tilkynnt var stefnanda, Á-kvk-þgf G-kvk-þgf, með bréfi Fjársýslu ríkisins, dagsettu 29. júní 2022, um að breyta útreikningsaðferð við breytingu launa stefnanda samkvæmt 4. mgr. 44. gr. laga nr. 50/2016.

Ógilt er ákvörðun stefnda um að endurkrefja stefnanda um hluta greiddra launa, samtals að fjárhæð 551.120 krónur, í samræmi við bréflega tilkynningu Fjársýslu ríkisins til stefnanda, dagsetta 29. júní 2022.

Ógilt er ákvörðun stefnda sem tilkynnt var með bréfi Fjársýslu ríkisins til stefnanda, dagsettu 29. júní 2022, um að lækka laun stefnanda fyrir júní 2022 sem leiddi til þess að laun hennar fyrir júní 2022 voru lækkuð úr 1.646.286 krónum í 1.612.112 krónur.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda 1.7 00.000 krónur í málskostnað.

G-kk-nf Þ-kk-nf P-kk-nf

B-kvk-nf S-kvk-nf

S-kk-nf M. S-kk-nf