E-182/2023

1. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 15. nóvember 2022. Stefnandi er H-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf, Laugarásvegi 57, 104 Reykjavík. Stefndu eru R-kvk-nf J-kvk-nf og S-kk-nf M-kk-nf Ó-kk-nf, bæði til heimilis að Litlu- Brekku, 311 Borgarbyggð.

2. Stefnandi krefst þess eftir breytingu á upphaflegri kröfugerð sinni að viðurkenndur verði eignarréttur hans að 1 ½ hektara lóðarspildu í óskiptu landi Álfgerðarholts, fasteignanúmer F2320797, Borgarbyggð, að undanskildum vatns- og veiðiréttindum og vegalagningu, allt í samræmi við ákvæði um réttindi og skyldur samkvæmt kaupsamningi, dags. 24. júní 1944, milli G-kk-ef H. Z-kk-ef og G-kk-ef Þ-kk-ef. 3. Upphaflega krafa stefnanda var svofelld: „Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði eignarréttur hans að 1 ½ hektara lóðaspildu í óskiptu landi Álfgerðarholts, fasteignanúmer F2320797, 311 Borgarbyggð.“

4. Stefnandi krefst málskostnaðar.

5. Stefndu krefjast þess að málinu verði vísað frá dómi en til vara sýknu af kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.

6. Stefnandi krafðist í fyrstu úrskurðar dómara um að stefnu málsins yrði þinglýst á þá jörð sem málið hverfist um, þ. e. Álfgerðarholt. Í ljósi mótmæla stefndu við þeirri kröfu stóð til að flytja málið um þann ágreining 10. október sl., auk þess sem dómari hafði ákveðið að málið yrði þá einnig flutt um frávísunarkröfu stefndu. Stefnandi ákvað nokkru fyrir munnlegan málflutning að falla frá kröfu um þinglýsingu á stefnu.

7. Þegar lögmaður stefnanda tók til máls í fyrri ræðu sinni lagði hann fram breytta kröfugerð í málinu, sbr. framangreint. Var breytt kröfugerð bókuð í þingbók ásamt mótmælum stefndu við henni um að krafan væri allt of seint fram komin jafnframt því að vera enn sem fyrr ófullnægjandi miðað við málatilbúnað stefnanda að öðru leyti.

8. Málið var því flutt eingöngu um frávísunarkröfu stefndu í dómsal dómsins 10. október sl., stefnandi krefst þess að kröfu stefndu um frávísun verði hafnað og jafnframt málskostnaðar úr hendi stefndu.

II. Málsatvik og helstu málsástæður aðila í efnisþætti málsins 9. Ekki er ástæða til að rekja málsatvik ítarlega heldur einungis til að varpa ljósi á meginágreining aðila og tengsl málsatvika við frávísunarkröfu stefndu.

10. Aðilar deila um 1 ½hektara lóðarspildu úr jörðinni Álfgerðarholti í Borgarbyggð. Í kaupsamningi um jörðina, sem og jörðina Laufás 1944 sem þinglýst var á jarðirnar 10. júlí það ár, var ákvæði um að tveir nafngreindir menn skyldu fá til eignar endurgjaldslaust lóðarspildur úr Álfgerðarholti. Annar þeirra var H-kk-nf E-kk-nf sem stefnandi telur sig leiða rétt sinn af. Af samningnum virðist mega ráða að tilgangurinn hafi verið að afhenda þessum tveimur mönnum til eignar lóð undir sumarbústað. Gætu þeir notað jarðsvæðið til þeirrar ræktunar sem þeir óskuðu en önnur afnot ekki leyfð. Tekið var sérstaklega fram að engin vatns- eða veiðiréttindi fylgdu spildunum.

11. Hvorki virðist hafa verið gengið endanlega frá þessum gerningi í síðari lögskiptum né umræddur skiki sem stefnandi gerir tilkall til hafa verið stikaður og staðsettur með nákvæmum hætti í jörðinni.

12. Stefnandi byggir á því m. a. að stefndu hafi þó vitað eða mátt vera ljóst að spilda úr jörðinni hafði verið seld H-kk-þgf E-kk-þgf, sem hafi verið framseld til stefnanda með órofa framsalsgerningum, gjafabréfi og afsali. Eignarréttindin hafi orðið til við undirritun kaupsamningsins 1944. Ekki hafi þurft afsal til. Ekkert skilyrði hafi þá verið sett fyrir yfirfærslu eignarréttinda til H-kk-ef E-kk-ef. Einungis hafi átt eftir að afmarka lóðarreitinn og nákvæma staðsetningu lóðarinnar. Þess vegna séu eignarréttindi stefn-anda í óskiptri sameign aðila máls þessa. Eignarréttindin séu fyrir hendi og viðurkennd. H-kk-nf E-kk-nf hafi átt sjálfstæðan eignarrétt til umræddrar lóðarspildu samkvæmt kaupsamningi 1944. Þar hafi ekki verið rætt um eitthvað sem hafi átt að gerast í framtíðinni og það eina sem hafi staðið út af hafi verið að ákveða staðsetningu lóðar og staðfesta með því gerninginn.

13. Þessu hafna stefndu og telja að öll áform fyrri eigenda um umræddan skika séu löngu fallin niður og hafi aldrei komist til framkvæmda. Stefndu telja reyndar engan samning hafa stofnast á milli G-kk-ef Þ-kk-ef, seljanda eignanna 1944, og H-kk-ef E-kk-ef sem hafi veitt H-kk-þgf skilyrðislausan eignar rétt að 1 ½ hektara lóð í landi Álfgerðarholts og færa fyrir því margvísleg rök, sem þó engin afstaða verður tekin til hér. Þá liggi ekkert fyrir um að G-kk-nf hafi afhent H-kk-þgf E-kk-þgf 1 ½ hektara úr landi „endurgjaldslaust til eignar“ eins og stefnandi staðhæfi. Engin skjöl séu því til staðfestu. Einnig telja stefndu að hafi umræddur H-kk-nf átt þarna réttindi hafi síðari eigendur jarðarinnar þá eignast réttindin fyrir hefð. Að auki er vísað til grandleysis stefndu um meint réttindi stefnanda, haldið frammi sjónarmiðum um fyrningu kröfunnar og nefndur meintur skortur á því að hin meintu réttindi á grundvelli gjafaafsalsins í öndverðu hefðu verið boðin forkaupsréttarhafa.

III. Málsástæðu rog rök stefnd u til stuðnings frávísunarkröfu 14. Stefndu byggja kröfu sína um frávísun á því að allt rökrétt samhengi skorti milli dómkrafna stefnanda og þeirra málsástæðna sem hann byggi á í málinu. Upphafleg dómkrafa stefnanda hafi verið sú að „viðurkenndur verði eignaréttur hans að 1 ½hektara lóðarspildu í óskiptu landi Álfgerðarholts, fasteignanúmer F2320797, Borgarbyggð“.

15. Samkvæmt þessu miðist kröfugerð stefnanda við hlutdeild í öllum gögnum og gæðum jarðarinnar Álfgerðarholts, þ. m. t. vatns- og veiðiréttindum, sem þó séu skýrlega undan-skilin þeirri kvöð sem byggt sé á. Í stefnu byggi stefnandi á því að H-kk-nf E-kk-nf hafi eignast lóðarspildu undir sumarhús og ræktun, nægilega fjarri Langá svo laxveiði yrði ekki spillt, og hann hafi fengið þessi réttindi að gjöf. Þá viðurkenni stefnandi í stefnu að „ekki fylgdu vatns- eða veiðiréttindi eigninni“. Í kröfugerð stefnanda séekkert vikið að skilyrðum um stofnun og hagnýtingu lóðar, svo sem að vegalagning yrði á kostnað stefnanda og að samráð yrði að hafa við stefndu um staðsetningu spildunnar, líkt og kveðið sé á um í framlögðu skjali um kvöðina, ef talið yrði að kvöðin væri bindandi fyrir stefndu.

16. Kröfugerð stefnanda taki í engu mið af framangreindu. Því sé augljóst að ef fallist yrði á kröfugerð stefnanda væri verið að veita honum ríkari rétt til lóðarspildu á jörðinni en greini í því framlagða dómskjali sem málatilbúnaður hans sé reistur á. Stefnandi ætti þá vatns- og veiðiréttindi að tiltölu til jafns við stefndu og hlutdeild í jörðinni, án tillits til fjarlægðar frá Langá, og væri jafnframt laus undan þeim skilyrðum sem að öðru leyti feli st í umræddu skjali.

17. Stefndu mótmæla fram kominni breytingu stefnanda á kröfugerð í málinu sem allt of seint fram kominni. Stefndu hafi tekið til varna í málinu á grundvelli upphaflegrar kröfugerðar og rétt hefði verið að stefnandi hefði brugðist við sjónarmiðum í greinargerð stefndu um kröfugerðina þá þegar og greinargerð stefndu var lögð fyrir dóminn. Þess í stað sé breyting á kröfugerðinni kynnt dómnum og stefndu með hliðsjónargagni eins og lögmaður stefnanda hafi kallað það í upphafi ræðu lögmanns stefnanda í málflutningi um frávísunarkröfu. Breytta kröfugerð verði því að virða að vettugi. Að auki telja stefndu að kröfugerðin sé enn óskýr og í ósamræmi við málatilbúnað stefnanda að öðru leyti. Allt of seint sé að koma þessu í rétt horf.

18. Málatilbúnaður stefnanda sé þannig svo óskýr bæði fyrir og eftir breytta kröfugerð að ekki fái samrýmst d- og e-liðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 en í þessum ákvæðum felist að rökrétt samhengi þurfi að vera á milli kröfugerðar og málsástæðna stefnanda. Beri því að vísa málinu frá dómi.

I V. Málsástæður og rök stefnanda gegn frávísun málsins 19. Stefnandi telur engin efni til frávísunar og kröfugerð sé einföld og eins skýr og frekast getur orðið eftir breytingu á henni. Ómöguleiki sé til staðar varðandi tilgreiningu þess skika sem um ræði, þar sem hann hafi aldrei verið afmarkaður eða honum fundinn staður í landi Álfgerðarholts. Kröfugerð verði að skýra út frá öðrum skjölum málsins sem varpi ljósi á þær takmarkanir sem gætu verið á mögulegum eignarrétti stefnanda. Breytt kröfugerð raski grundvelli málsins ekki þar sem öll sömu sjónarmið eigi við og teflt hafi verið fram í stefnu málsins þótt kröfugerð hafi verið breytt. Engin lagasjónarmið réttlæti því að málinu verð vísað frá dómi og ekkert standi í vegi efnisúrlausnar.

V. Niðurstaða

20. Sú meginregla gildir í almennu réttarfari að málshefjandi getur jafnan dregið úr kröfum sínum undir rekstri máls. Sem endranær getur slík breyting á málatilbúnaði þó að meginstefnu ekki orðið gegn andmælum gagnaðila, ef hún breytir grundvelli málsins frá því sem lagður var við höfðun máls, a. m. k. ef það er í verulegum mæli. Byggir sú takmörkun einkum á annarri mikilsverðri meginreglu, um að sá sem tekur til varna hlýtur að byggja þær á þeim málatilbúnaði sem við honum blasir í öndverðu, þ. m. t. kröfugerð. Stefndu byggja frávísunarkröfu sína á því að sú kröfugerð hafi ekki endurspeglað málatilbúnað stefnanda að öðru leyti, þ. e. rökrétt samhengi hafi skort milli dómkrafna og málsástæðna, og þannig augljóst að ef fallist hefði verið á hana og hún ratað að megin-stefnu í dómsorð hefði slíkur dómur gefið til kynna ríkari réttindi til handa stefnanda heldur en nokkur efni eru til að ætla að hann geti notið á grundvelli þeirra málsástæðna og lagaraka sem hann byggir á í máli sínu, jafnvel þótt fallist yrði á þær allar.

21. Við athugun á málsskjölum virðist blasa við að þeir gerningar sem stefnandi telur grundvalla eignarréttarlegt tilkall hans til eignarhluta í óskiptu landi með stefndu, eins og hann orðar það, fela sjálfir í sér verulegar takmarkanir. Þar skiptir mestu að hvergi virðist í skjölum gert ráð fyrir að stefnandi eigi rétt „í óskiptu landi“ stefndu. Krafan er þó sú, bæði í upphaflegri og breyttri kröfugerð stefnanda. Þvert á móti virðast aðilar sammála um að upphaflegur tilgangur með þeirri ráðstöfun G-kk-ef Þ-kk-ef í júlí 1944, í kaupsamningi þeim sem er frumskjal málsins, hafi verið að skipta umræddum lóðarskika út úr jörðinni þannig að skikinn sem ætlaður var H-kk-þgf E-kk-þgf stæði einn og sér og væri þá ekki lengur hluti af jörðinni.

22. Dómurinn getur ekki skilið kröfugerð stefnanda um óskipta sameign öðruvísi en svo að þar sé átt við það sem í dag er fjallað um sem sérstaka sameign en hugtaksskilyrði þar, líkt og gildir um óskipta sameign, er að hvor eða hver aðili að sameign njóti réttar yfir eigninni eða verðmætinu í heild.

23. Stefndu byggja á því að kröfugerð og málsástæður stefnanda, miðað við upphaflega kröfugerð, fari ekki saman, sbr. framangreint. Af stefnu verður þó í umfjöllun um málsástæður ekki ráðið að stefnandi telji nokkrar takmarkanir á eignarrétti þeim sem hann krefst þar viðurkenningar á. Í málsskjölum koma þessar takmarkanir fram og í umfjöllun um málsatvik, en rökstuðningur fyrir stefnukröfunum er allur á þann veg að um sé að ræða, að því er virðist, ótakmarkaðan eignarrétt og að sá réttur sé til óskiptrar hlutdeildar í jörðinni með stefnanda, líkt og segir á einum stað í stefnu: „Þess vegna eru eignarréttindi stefnanda í óskiptri sameign aðila máls þessa. Eignarréttindin eru fyrir hendi og viðurkennd.“

24. Fallast verður á að breytt kröfugerð stefnanda endurspegli betur raunverulegan ágreining málsins án þess að nokkru verði slegið föstu um hvort hún sé fullnægjandi. Í henni er fólgin viðurkenning þess að um takmarkanir sé að ræða á þeim meintu eignar-réttindum sem stefnandi krefst sér til handa og verulega dregið úr frá því sem í upphafi virðist hafa verið lagt upp með. Eftir stendur að krafan er um óskipt réttindi í jörðinni, þ. e. krafa um sérstaka sameign með stefndu, sem dómurinn fær ekki séð að geti sam-ræmst öðrum málatilbúnaði stefnanda og erekki rökstudd með fullnægjandi hætti, hvorki í stefnu né með breyttri kröfugerð.

25. Fallist verður á með stefndu að upphafleg kröfugerð stefnanda hafi ekki verið í samræmi við málatilbúnað hans að öðru leyti. Upphafleg kröfugerð var að mati dómsins ódómtæk og dómsorð í þá veru sem krafist var hefði kveðið á um önnur og víðtækari réttindi heldur en stefnandi sjálfur gengst við að hann eigi. Eftir breytta kröfugerð er ljóst að stefnandi sjálfur hefur markað málinu annan farveg að þessu leyti.

26. Dómurinn telur breytta kröfugerð stefnanda hins vegar of seint fram komna. Krafa stefndu um frávísun kom fram í greinargerð málsins sem lögð var fram 5. september sl. Stefnandi hafði því nægan tíma til að bregðast við henni, eftir atvikum með samtali við stefndu. Stefnandi kaus hins vegar að leggja fram breytingu á kröfugerð í upphafi ræðu sinnar um frávísunarkröfu stefndu, þrátt fyrir að sá breytti málatilbúnaður hans hafi ljóslega legið fyrir áður en munnlegur málflutningur hófst. Stefndu höfðu því ekkert svigrúm sem heitið getur til að bregðast við hinni breyttu kröfugerð og áhrifum hennar á framgang málsins. Þá verður aukinheldur að telja að breytt kröfugerð sé enn ekki í samræmi við málatilbúnað stefnanda að öðru leyti og þann réttarágreining sem sannanlega er til staðar, sbr. framangreint, um að viðurkennd verði óskipt réttindi stefnanda með stefndu.

27. Með vísan til framangreindra meginreglna og málatilbúnaðar stefnanda telur dómur-inn óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi með skírskotun til e - og f-liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 þar sem ekki er samræmi á milli kröfugerðar og málatilbúnaðar stefnanda að öðru leyti. Stefnanda gefst þá tækifæri til að höfða málið að nýju í réttu horfi og stefndu hafa þá fullnægjandi tækifæri tilað taka til efnisvarna við þeim kröfum og málatilbúnaði sem þar kann að birtast. Í þeim efnum athugast að hvorki dómurinn né stefnandi geta slegið því föstu að varnir stefndu, þótt ítarlegar séu í greinargerð þeirra til dómsins, séu settar fram með sama hætti og verið hefði ef sú kröfugerð sem nú hefur litið dagsins ljós hefði legið fyrir í öndverðu. Stefndu gafst ekkert ráðrúm til að fjalla um þá breyttu stöðu fyrr en í andsvörum við ræðu lögmanns stefnanda þegar fram fór munn-legur málflutningur um frávísunarkröfu á málinu eins og það var lagt fyrir dóminn.

28. Á grundvelli meginreglu 2. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu sameiginlega málskostnað sem ákveðst með hlið-sjón af framlögðum málskostnaðarreikningi og umfangi málsins 9 00.000 krónur.

29. Málið fluttu um frávísunarkröfu þess H-kk-nf J-kk-nf lögmaður fyrir stefndu og M-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf lögmaður fyrir stefnanda.

30. Úrskurð þennan kveður upp L-kk-nf K-kk-nf, héraðsdómari á Vesturlandi.

Úrskurðarorð

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi, H-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf, greiði stefndu, R-kvk-þgf J-kvk-þgf og S-kk-þgf M-kk-þgf Ó-kk-þgf, sameiginlega 9 00.000 krónur í málskostnað.

L-kk-nf K-kk-nf