E-24/2011

Mál þetta, sem fyrst var dómtekið var þann 28. október sl., en endurupptekið og endurflutt þann 15. júní sl., er höfðað með stefnu birtri þann 11. janúar 2011.

Stefnendur eru J-kvk-nf G-kvk-nf, kt. 000000-0000, Sóltúni 43, Selfossi, Á-kk-nf R-kk-nf, kt. 000000-0000, Þúfuseli 2, Reykjavík, G-kk-nf H-kk-nf, kt. 000000-0000, Blátúni 4, Álftanesi, D-kk-nf H-kk-nf kt. 000000-0000, búsettur á Ítalíu, R-kvk-nf H-kvk-nf, kt. 000000-0000, Fiskakvísl 26, Reykjavík og M-kvk-nf L-kvk-nf H-kvk-nf, kt. 000000-0000 Funalind 5, Kópavogi.

Stefnda er H-kvk-nf O-kvk-nf H-kvk-nf, kt. 000000-0000, til heimilis að Egilsstöðum, Sveitarfélaginu Ölfusi.

Stefnendur krefjast þess aðallega:

1. Að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda, J-kvk-þgf G-kvk-þgf, kr. 1.987.652,- með almennum vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af kr. 1.264.858,- frá 28.4.1995 til 31.12.1998 og af kr. 1.297.292,-, frá þeim degi til 1.9.1999 og af kr. 1.987.652,- frá þeim degi til 19. janúar 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

2. Að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda, Á-kk-þgf R-kk-þgf, kr. 1.987.652,- með almennum vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af kr. 1.264.858,- frá 28.4.1995 til 31.12.1998 og af kr. 1.297.292,-, frá þeim degi til 1.9.1999 og af kr. 1.987.652,- frá þeim degi til 19. janúar 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

3. Að stefnda verði dæmd til að greiða stefnendum, G-kk-þgf H-kk-þgf, D-kk-þgf H-kk-þgf, R-kvk-þgf H-kvk-þgf og M-kvk-þgf L-kvk-þgf H-kvk-þgf, óskipt kr. 1.987.651,- með almennum vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af kr. 1.264.857,- frá 28.4.1995 til 31.12.1998 og af kr. 1.297.292-, frá þeim degi til 1.9.1999 og af kr. 1.987.651,- frá þeim degi til 19. janúar 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

Í öllum tilvikum er þess krafist að vaxtavextir, skv. 12. gr. laga nr. 38/2001, leggist við höfuðstól dómkröfu á 12 mánaða fresti frá upphafsdegi vaxtakröfu.

Til vara krefjast stefnendur þess að viðurkenndur verði réttur stefnenda til skaðabóta úr hendi stefndu vegna þeirrar háttsemi S-kk-ef G-kk-ef heitins, erfingja M-kvk-ef J-kvk-ef sem lést 8. desember 1994, að millifæra til sín persónulega og án heimildar bankainnistæðu á reikningi M-kvk-ef heitinnar nr. 260556 í Landsbanka Íslands á Selfossi, hinn 28.4.1995, bankainnistæðu á reikningi M-kvk-ef heitinnar nr. 15712 í Landsbanka Íslands á Selfossi, hinn 28.4.1995, innistæðu á reikningi M-kvk-ef heitinnar í Kaupfélagi Árnesinga, hinn 31.12.1998 og bankainnistæðu á reikningi M-kvk-ef heitinnar nr. 829004 í Búnaðarbanka Íslands hf. í Hveragerði, hinn 1.9.1999.

Til þrautavara krefjast stefnendur þess að viðurkennt verði með dómi að stefndu beri að standa stefnendum skil á arfshlut þeirra í eignum M-kvk-ef J-kvk-ef, sem lést 8. desember 1994, nánar tiltekið ¾ hlutum bankainnistæðu á reikningi M-kvk-ef heitinnar nr. 260556 í Landsbanka Íslands á Selfossi miðað við 28.4.1995, ¾ hlutum bankainnistæðu á reikningi M-kvk-ef heitinnar nr. 15712 í Landsbanka Íslands á Selfossi miðað við 28.4.1995, ¾ hlutum innistæðu á reikningi M-kvk-ef heitinnar í Kaupfélagi Árnesinga miðað við 31.12.1998 og ¾ hlutum bankainnistæðu á reikningi M-kvk-ef heitinnar nr. 829004 í Búnaðarbanka Íslands hf. í Hveragerði miðað við 1.9.1999, í þeim hlutföllum sem fram koma í aðalkröfu.

Þá er þess í öllum tilvikum krafist að stefnda verði dæmd til að greiða stefnendum málskostnað samkvæmt síðar framlögðu málskostnaðaryfirliti, auk 25,5% virðisaukaskatts.

Stefnda krefst aðallega sýknu í aðalkröfu og að vara- og þrautavarakröfum stefnenda verði vísað frá dómi. Til vara krefst stefnda sýknu af öllum kröfum stefnenda.

Þá er í öllum tilvikum krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnenda samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verði fram við flutning málsins og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefndu til að greiða virðisaukaskatt á málflutningsþóknun. Þá krefst stefnda þess að stefnendur verði dæmdir til að greiða stefndu sérstakt álag á málskostnað.

Frávísunarkröfu stefndu á vara- og þrautavarakröfum stefnenda var hafnað með úrskurði uppkveðnum þann 31. maí 2011. Hefur málið nú verið tekið til efnisdóms.

Málavextir.

Stefnendur máls þessa eru annars vegar niðjar hjónanna G-kk-ef S-kk-ef og M-kvk-ef J-kvk-ef, sem bæði eru látin, og hins vegar ekkill dóttur þeirra hjóna, G-kvk-ef G-kvk-ef heitinnar, sem situr í óskiptu búi eftir hana. Stefnda er ekkja sonar þeirra hjóna, S-kk-ef G-kk-ef heitins, sem fengið hefur leyfi til einkaskipta eftir hann, en hún er eini lögerfingi hans.

Í stefnu kemur fram að ágreining máls þessa megi rekja allt til ársins 1964, er nefndur G-kk-nf S-kk-nf lést. Ekki hafi verið gengið frá skiptum á dánarbúi G-kk-ef fyrr en árið 1971. Hafi þá verið undirrituð yfirlýsing um að S-kk-nf sonur hans yrði eini eigandi jarðarinnar Egilsstaða í Ölfusi, m.a. gegn því að hann tæki að sér allar skuldir dánarbúsins. Í skjali dagsettu 15. mars 1972 komi fram með hvaða hætti S-kk-nf heitinn skyldi greiða öðrum erfingjum G-kk-ef fyrir þeirra hluti úr dánarbúinu, m.a. fyrir þeirra hlut í jörðinni, og skyldi skiptagerð skoðast sem skuldaviðurkenning S-kk-ef heitins fyrir arfshlutunum. Gengið hafi verið frá eigendaskiptum á jörðinni en aldrei hafi arfshlutur annarra erfingja verið greiddur út. Þá hafi M-kvk-nf heitin lengst af búið með syni sínum S-kk-þgf heitnum á jörðinni Egilsstöðum og hafi hann m.a. séð um fjármál hennar. Síðustu árin hafi M-kvk-nf heitin þó búið hjá dóttur sinni G-kvk-þgf, en S-kk-nf heitinn hafi áfram annast um fjármál móður sinnar. M-kvk-nf hafi látist árið 1994 og hafi S-kk-nf heitinn þá séð um að telja fram eignir hennar og gengið frá erfðafjárskýrslu, fyrir hönd annarra erfingja. Eignir hennar hafi á erfðafjárskýrslu verið taldar fram sem kr. 2.730.741,- eins og þær hafi fram komið á skattframtali hennar fyrir árið 1994, sem S-kk-nf heitinn hafði einnig gengið frá. Að frádregnum útfararkostnaði hafi hrein eign sem til skipta kom á milli erfingja numið kr. 2.357.097,-. Eftir andlát M-kvk-ef heitinnar hafi komið upp sú umræða meðal stefnenda að ekki hafi verið greitt fyrir jörðina Egilsstaði á sínum tíma. Stefnendur hafi lýst áhuga á að eignast hluti í jörðinni frekar en að fá hluti sína greidda út og hafi þetta verið rætt í nokkurn tíma. Stefnendur hafi þó ekki talið brýna ástæðu til að ganga frá málunum þar sem S-kk-nf heitinn hafi verið ókvæntur og barnlaus og jörðin myndi því hvort eð er falla til sömu aðila, félli hann frá. Árið 1998 hafi S-kk-nf heitinn trúlofast stefndu og hafi stefnendur þá viljað tryggja réttindi sín vegna ófrágenginna skiptamála. Eftir viðræður hafi S-kk-nf heitinn, í september árið 2000, undirritað yfirlýsingu þess efnis að hann ætti eftir að greiða stefnendum út þeirra hlut frá skiptunum árið 1971. Skömmu síðar hafi hann viljað draga yfirlýsinguna til baka, en á það hafi ekki verið fallist. Hafi S-kk-nf heitinn þá gefið út nýja yfirlýsingu, dagsetta 5. október 2000, þar sem hann afturkallaði fyrri yfirlýsingu og hafi síðari yfirlýsingunni verið þinglýst á jörðina. Skömmu síðar, þann 10. október 2000, hafi S-kk-nf heitinn og stefnda gengið í hjónaband. Eftir þetta hafi samskipti aðila farið fram í gegnum lögmenn. Lögmaður S-kk-ef heitins hafi þann 16. janúar 2001 sett fram tilboð til lausnar deilunni. Tilboðið hafi falist í því að stefnendur fengju greiddan út hlut þeirra í lífeyrisgreiðslum M-kvk-ef heitinnar frá lífeyrissjóði bænda og Tryggingastofnun, sem ekki höfðu komið til skipta heldur runnið beint til S-kk-ef heitins meðan M-kvk-nf heitin bjó hjá dóttur sinni. Þótti ljóst af skattframtölum M-kvk-ef heitinnar að hún hafi fengið slíkar greiðslur en ekki notið þeirra. Hafi stefnendur þá viljað staðreyna fjárhæðir og fleira, en ekki fengið aðgang að bókhaldsgögnum M-kvk-ef heitinnar, sem S-kk-nf heitinn hafði þá í fórum sínum. Hafi niðurstaðan verið sú að til skipta ættu að koma lífeyrisgreiðslur þær er S-kk-nf heitinn hafði tekið við, en ekki hafi náðst sátt um annað, s.s. jörðina. Þrátt fyrir samskipti aðila varð ekkert úr því að gengið yrði formlega frá áðurnefndu samkomulagi eða það efnt, enda hafi aldrei legið fyrir gögn til að taka afstöðu til málsins. S-kk-nf hafi látist sumarið 2010. Kveða stefnendur að af bókhaldsgögnum sem hann hafði haft undir höndum hafi komið í ljós að M-kvk-nf heitin hafði átt verulega fjármuni á bankabókum sem ekki höfðu verið taldir fram við skipti á dánarbúi hennar. Sýndu gögnin að fjármunir höfðu verið færðir af reikningnum M-kvk-ef heitinnar, eftir andlát hennar, alls tæplega 8 milljónir króna, yfir á reikninga S-kk-ef heitins. Um þetta hafi stefnendur ekki haft nokkra hugmynd. Kveða stefnendur gögn þessi bera með sér að um það leyti sem gengið hafi verið frá erfðafjárskýrslu M-kvk-ef heitinnar, þann 28. apríl 1995, hafi verið millifærðar kr. 4.888.168,- af reikningi hennar í Landsbanka Íslands á Selfossi nr. 260556. Þá sé fram komið að þann sama dag, 28. apríl 1995, hafi annar bankareikningur M-kvk-ef heitinnar í sama banka, nr. 15712, verið tæmdur og innistæða á honum, samtals kr. 171.262,- verið færðar yfir á reikning S-kk-ef heitins. Þá kveða stefnendur einnig hafa komið fram að hinn 31. desember 1998 hafi verið teknar út af reikningi M-kvk-ef heitinnar í Kaupfélagi Árnesinga kr. 129.737,-, án vitneskju og vitundar annarra erfingja M-kvk-ef heitinnar um þessa fjármuni. Þá gildi það sama um þá fjármuni sem færðir hafi verið af reikningi M-kvk-ef heitinnar nr. 829004 í Búnaðarbanka Íslands, hinn 1. september 1999, yfir á reikning í eigu S-kk-ef heitins, alls kr. 2.761.439,-. Þessa fjármuni hafi M-kvk-nf heitin átt en S-kk-nf heitinn slegið eign sinni á þá í stað þess að láta aðra erfingja vita og láta þeim í té þeirra hlut í fjárhæðinni. Þá sé ljóst að S-kk-nf heitinn hafi vitað um fjármunina í nokkurn tíma áður en til millifærslunnar kom, en bankayfirlit frá árinu 1997 fyrir framangreindan reikning hafi fundist í bókhaldi hans. Í kjölfar þessarar uppgötvunar hafi stefnendur farið fram á að dánarbúskipti M-kvk-ef heitinnar yrðu tekin upp. Beiðninni hafi verið hafnað af sýslumanni af þeim sökum að ekki hefði komið fram eign í eiginlegum skilningi, þar sem krafa um endurgreiðslu dánarbús S-kk-ef á fjármunum hefði ekki verið viðurkennd í kröfuréttarlegum skilningi af dómstólum. Í framhaldi af þessu hafi lögmaður stefnenda ritað áskorun til lögmanns dánarbús S-kk-ef og eftirlifandi konu hans, þess efnis að viðurkennt yrði að dánarbúið skuldaði öðrum erfingjum M-kvk-ef heitinnar ¾ hluta þeirrar fjárhæðar sem á bankareikningum M-kvk-ef heitinnar höfðu verið og færðir höfðu verið á reikninga S-kk-ef heitins. Erindi þessu hafi ekki verið svarað og kveða stefnendur sér því nauðugur sá kostur að leitast við að fá stefndu dæmda til greiðslu eða eftir atvikum greiðsluskyldu hennar viðurkennda fyrir dómi.

Stefnda hafnar öllum fullyrðingum stefnenda, þess efnis að S-kk-nf heitinn hafi haldið eignum M-kvk-ef heitinnar utan skipta á dánarbúi hennar. Er fullyrðingunum mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Þá er og mótmælt að S-kk-nf heitinn hafi gert slíkt af ráðnum hug. Kveður stefnda að um sé að ræða atburði sem gerst hafi, að sögn stefnenda, áður en stefnda hafi kynnst títtnefndum S-kk-þgf heitnum og geti stefnda í engu um það borið hvernig atvikum var háttað á umræddum tíma.

Málsástæður og lagarök stefnenda.

Stefnendur skýra aðild stefndu með þeim hætti að hún sé eini erfingi S-kk-ef heitins og hafi hún fengið leyfi til einkaskipta og beri því ábyrgð á skuldbindingum búsins. Ekki sé unnt að höfða mál þetta á hendur dánarbúinu sjálfu vegna strangra skilyrða 4. gr., sbr. 87. og 88. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum, en skv. 87. og 88. gr. laganna breyti þau skilyrði í engu rétti þess sem telur sig eiga kröfu á hendur dánarbúi. Sé stefnda því réttur aðili að máli þessu.

Aðalkröfu sína byggja stefnendur á því að stefndu beri að greiða öðrum erfingjum M-kvk-ef heitinnar þá fjármuni sem átt hafi að koma í hlut þeirra, en runnu þess í stað að öllu leyti til eins erfingja, S-kk-ef heitins og síðar konu hans, stefndu í máli þessu. Kveða stefnendur að er M-kvk-nf hafi látist hafi erfingjar hennar verið systkinin J-kvk-nf, G-kvk-nf heitin og S-kk-nf heitinn, auk barna M-kvk-ef heitinnar.

Byggja stefnendur á því að til skipta hafi átt að koma allar eignir M-kvk-ef heitinnar, en líkt og áður greini hafi raunverulegar eignir hennar verið talsvert meiri en erfðafjárskýrsla sú er S-kk-nf heitinn gerði bar með sér. Telja stefnendur að allar þær fjárhæðir er færðar voru af reikningum M-kvk-ef heitinnar yfir á reikninga S-kk-ef heitins án vitundar annarra erfingja hafi átt að koma til skipta milli allra erfingja M-kvk-ef heitinnar. Krefjast stefnendur nú greiðslu fjárhæðarinnar að ¾ hlutum úr hendi stefndu, samtals kr. kr. 5.962.955,- ásamt vöxtum og dráttarvöxtum. Hafi þessir fjármunir runnið til S-kk-ef heitins eins og ekki komið til skipta milli allra erfingja M-kvk-ef heitinnar, sem ekki hafi vitað af tilvist þeirra. Hafi þessir fjármunir verið eign M-kvk-ef heitinnar og átt að koma til skipta milli allra erfingja hennar. Þá er miðað við hlutföll samkvæmt fyrirmælum erfðalaga um skiptingu arfs. Hin umkrafða fjárhæð skiptist þá þannig að stefnandi J-kvk-nf sem barn M-kvk-ef heitinnar fái ⅓ hluta, stefnandi Á-kk-nf sem eftirlifandi maki G-kvk-ef dóttur M-kvk-ef heitinnar fái ⅓ hluta og aðrir stefnendur sem börn M-kvk-ef heitinnar dóttur M-kvk-ef heitinnar fái saman ⅓ hluta, þó þannig að krafa þeirra sé lækkuð um eina krónu þar sem fjárhæðin deilist ekki jafnt í þrennt.

Stefnendur byggja á því að þeir fjármunir sem krafist er greiðslu á hafi átt að koma til skipta milli þeirra sem erfingja M-kvk-ef heitinnar, samkvæmt 2. – 4. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Enginn stefnenda hafi samþykkt að eignirnar skyldu skiptast með öðrum hætti milli erfingjanna en lög mæli fyrir um og alls ekki að þær skyldu renna óskiptar til eins erfingja. Hafi þessar ráðstafanir S-kk-ef heitins þannig verið í andstöðu við erfðalög og ákvæði 1. mgr. 85. gr. og 1. mgr. 86. gr. skiptalaga.

Stefnendur byggja á því að þeir eigi lagalegan rétt á því að fá úr hendi stefndu ¾ hluta þeirra eigna sem M-kvk-nf heitin sannanlega átti en S-kk-nf heitinn hafi slegið eign sinni á, miðað við það tímamark sem S-kk-nf heitinn færði fjármunina yfir til sín persónulega og í þeim hlutföllum sem erfðalög mæla fyrir um. Viðurkennt sé að S-kk-þgf heitnum hafi borið að fá ¼ hlut þessara eigna.

Stefnendur telja að krafa þeirra sé ekki fyrnd þar sem við eigi 7. gr. eldri laga um fyrningu, nr. 14/1905, en þau lög gildi um kröfu stefnenda. Segi í ákvæðinu að ef skuldari dragi sviksamlega dul á eða vanræki að skýra frá atvikum er krafan byggi á eða valdi því að hún verði gjaldkræf og skuldaranum hafi borið skylda til að segja frá, þá fyrnist skuldin ekki hvað sem öðru líður fyrr en 4 ár séu liðin frá þeim degi er kröfueigandinn hafi fengið vitneskju um þessi svik, eða eitt ár sé liðið frá dánardegi skuldunauts. Byggja stefnendur á því að S-kk-nf heitinn hafi sviksamlega dregið dul á mikilvæg atriði er varði kröfu stefnenda. Hann hafi m.a. vitað um tilvist umræddra fjármuna í langan tíma áður en hann hafi slegið eign sinni á þá, og hafi ekki látið aðra erfingja vita um tilvist þeirra. Þá hafi S-kk-nf heitinn komið sér undan að afhenda stefnendum upplýsingar um dánarbú M-kvk-ef heitinnar þegar þess var krafist, líkt og áður greinir. Þannig hafi S-kk-nf heitinn dregið sviksamlega dul á, eða í það minnsta vanrækt stórkostlega að skýra frá þessum eignum. Þar að auki megi heita óumdeilt að skylda hafi hvílt á S-kk-þgf heitnum að láta í té upplýsingar um þessar eignir, sbr. ákvæði laga nr. 20/1991. Þá skyldu hafi S-kk-nf heitinn vanrækt og komið þannig í veg fyrir að stefnendur fengju upplýsingar um þessar eignir, sem þeir eigi lögmætt tilkall til. Framangreint valdi því að ekki sé unnt að miða við annað tímamark fyrningar en þegar hið sanna kom í ljós árið 2010, eða dánardægur S-kk-ef heitins.

Varakröfu sína byggja stefnendur á því að þau eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefndu vegna þeirrar háttsemi S-kk-ef heitins að slá eign sinni án heimildar á þær eigur M-kvk-ef heitinnar, líkt og áður hefur verið lýst, og hefðu með réttu átt að renna til stefnenda að mestum hluta. Krafan sé sett fram ef talið yrði að stefnendur eigi ekki beina fjárkröfu á hendur stefndu um endurgreiðslu. Vísað sé eftir atvikum til málsatvika og málsástæðna fyrir aðalkröfu þ. á m. um aðild stefndu. Bótakrafan byggi á almennu skaðabótareglunni. Samkvæmt henni beri aðili skaðabótaábyrgð á því tjóni sem orsakist af ólögmætri og saknæmri háttsemi hans og sé sennileg afleiðing háttseminnar. Stefnendur telja að sú háttsemi S-kk-ef heitins, sem stefnda beri nú ábyrgð á, að slá eign sinni á umrædda fjármuni hafi verið bæði saknæm og ólögmæt og hafi verið stefnendum til tjóns. Þá sé tjón stefnenda tvímælalaust afleiðing háttseminnar. Teljist háttsemi S-kk-ef heitins saknæm þar sem telja megi að S-kk-nf heitinn hafi haft beinan ásetning til að draga sér þessa fjármuni M-kvk-ef heitinnar eða í það minnsta hafi verið um gáleysi að ræða. Þá hafi háttsemin verið ólögmæt, enda brotið í það minnsta bæði gegn skiptalögum nr. 20/1991 og erfðalögum nr. 8/1962. Um nánari skilyrði bóta sé vísað til almennra reglna skaðabóta- og fjármunaréttar um bætur fyrir fjártjón sem fela það í sér að stefnendur skuli verða jafnsettir fjárhagslega eins og framangreind réttarbrot hefðu ekki orðið. Tjón þeirra felist í því að stefnendur hafi orðið af réttmætri hlutdeild sinni í arfi eftir M-kvk-þf heitna. Stefnendur álíti að þeir hefðu fengið hlutdeild í innistæðum á reikningum M-kvk-ef heitinnar, ef S-kk-nf heitinn hefði ekki einn dregið sér þær allar persónulega. Háttsemi S-kk-ef heitins hafi verið saknæm og ólögmæt og orðið stefnendum til fjártjóns. Séu skilyrði almennu skaðabótareglunnar því uppfyllt. Þá liggi fyrir að stefnendur geti ekki fengið greiddar umræddar fjárhæðir gegnum endurupptöku á dánarbúi M-kvk-ef, þar sem sýslumaður hafi synjað þeim endurupptöku á grundvelli sem áður hefur verið lýst.

Um þrautavarakröfu sína vísa stefnendur til allra raka og málsástæðna sem fram komi í aðalkröfu. Krafan sé sett fram ef talið yrði ómögulegt að dæma stefndu til greiðslu á fjárhæðum í aðalkröfu og í henni felist viðurkenning á greiðsluskyldu stefndu á þeim fjárhæðum sem settar eru fram í aðalkröfu. Ekki geti talist umdeilt að stefnendur hafi átt tilkall til hlutdeildar í eignum M-kvk-ef heitinnar, sbr. ákvæði erfðalaga nr. 8/1962. Sé því krafist viðurkenningar á þessum rétti með dómi, enda sé hann ótvíræður, þrátt fyrir að stefnda hafi ekki viljað viðurkenna hann. Vísa stefnendur að öðru leyti til málsatvika og málsástæðna í aðalkröfu.

Krafa um málskostnað er reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefndu.

Kröfu sína um sýknu byggir stefnda á því að kröfur stefnenda séu niður fallnar, enda sé í raun um að ræða kröfur um ógreiddan arf eftir M-kvk-þf heitna, sem að sögn stefnenda var haldið utan við skipti dánarbús hennar árið 1995. Byggir stefnda á því að stefnendur hefðu með réttu þurft að krefjast endurupptöku skipta á dánarbúi M-kvk-ef til að fá úthlutun út búi hennar breytt, en frestur til þess hafi runnið út í apríl árið 2005. Um þetta vísar stefnda til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 21/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., sbr. 1. mgr. sömu greinar, sem og 2. mgr. 84. gr., sbr. 3. mgr. 95. gr. laganna. Þannig hafi krafa stefnenda til úthlutunar arfs eftir M-kvk-þf heitna fallið niður fyrir 5 árum og geti þau ekki unnið betri rétt til arfs og úthlutunar úr dánarbúi M-kvk-ef heitinnar með málshöfðun á hendur stefndu, en þau hefðu ella haft, hefðu þau nýtt lögákveðin úrræði áðurnefndra ákvæða laga nr. 20/1991.

Þá byggir stefnda á því að kröfur stefnenda séu allar fyrndar. Byggir stefnda á því að kröfur stefnenda hafi orðið gjaldkræfar við skipti dánarbús M-kvk-ef, eða í síðasta lagi við lok skiptanna í apríl 1995. Vísar stefnda um þetta til 1. málsliðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Hafnar stefnda því með öllu að 7. gr. eldri fyrningarlaga eigi við um kröfur stefnenda, enda sé ósannað að skilyrði greinarinnar séu uppfyllt. Ekkert liggi fyrir um það að meiri fjármunir hafi runnið til S-kk-ef heitins en hann átti rétt á sem erfingi M-kvk-ef heitinnar. Ekkert liggi fyrir um að S-kk-nf heitinn hafi beitt svikum, dregið sviksamlega dul á eða vanrækt að skýra frá atvikum. Stefnda kunni ekki að svara fyrir eða skýra athafnir S-kk-ef heitins, enda hafi hún ekki sjálf annast fjármuni M-kvk-ef heitinnar eða skipti dánarbús hennar. Ennfremur byggir stefnda á því að ósannað sé að þeir fjármunir sem stefnendur gera kröfu um hafi í raun hafnað hjá S-kk-þgf heitnum, en hafi ekki þegar verið greiddir stefnendum.

Byggir stefnda á því að stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að S-kk-nf heitinn hafi dregið sviksamlega dul á háttsemi sína eða vanrækt að upplýsa stefnendur um auknar eignir M-kvk-ef heitinnar. Kveður stefnda að vart sé hægt að ætlast til að stefnda afsanni fullyrðingar stefnenda um hið ætlaða sviksamlega athæfi S-kk-ef heitins, enda hafi hún ekki þekkt S-kk-þf heitinn á umræddum tíma. Þá telur stefnda að gögn þau er stefnendur hafa lagt fram í málinu dugi ekki til sönnunar á fullyrðingum þeirra, og því sé, líkt og áður greinir, ósannað að skilyrði 7. gr. eldri fyrningarlaga nr. 14/1905, séu uppfyllt. Þar að auki telur stefnda ósannað að uppfylltur sé sá áskilnaður umræddrar 7. gr., að kröfueigandi hafi borið fram kröfu sína innan fjögurra ára frá því að hann fékk vitneskju um hina sviksamlegu háttsemi eða vanrækslu skuldara. Auk þess kveður stefnda að stefnendur hafi, sem lögerfingjar, haft næg tækifæri til að kanna eignastöðu M-kvk-ef heitinnar, t.d. skv. 24. gr., sbr. 11. laga nr. 20/1991.

Til vara byggir stefnda á því að ákvæði 2. mgr. 84. gr. laga nr. 21/1991 [sic] geymi sérreglu hvað varði fyrningu krafna um úthlutun arfs úr búi sem skiptum hefur verið lokið á og hafi sá fyrningarfrestur runnið út árið 2005.

Þá er á því byggt að kröfur stefnenda séu niður fallnar vegna tómlætis þeirra. Vísar stefnda um þetta til þess að í stefnu komi fram að ósætti hafi verið milli stefnenda og S-kk-ef heitins á einhverjum tímapunkti og hafi stefnendur því haft ríka ástæðu til að hlutast til við að tryggja rétt sinn eins fljótt og þeim var unnt. Telur stefnda ósannað að stefnendur hafi fyrst nýverið komið höndum yfir þau gögn sem þau byggi mál sitt á og þau hafi fyrst nýlega haft ástæðu til að höfða mál til innheimtu krafna sinna. Ennfremur hafi stefnendur strax árið 1995, líkt og áður greinir, haft úrræði að lögum til að kanna stöðu eigna dánarbús M-kvk-ef hjá fjármálastofnunum og öðrum, skv. 24. gr., sbr. 11. gr. laga nr. 20/1991. Í ljósi þess að stefnendur höfðu strax þá tækifæri og ástæðu til þess að kanna hversu mikinn arf þau ættu rétt á úr dánarbúninu, en nýttu ekki og sé því ljóst að kröfur þeirra séu niður fallnar fyrir löngu sökum tómlætis þeirra.

Stefnda byggir á því að rangt og ósannað sé að S-kk-nf heitinn hafi haldið eignum M-kvk-ef utan skipta. Stefnda vísar að þessu leyti til sömu málsástæðna og byggt er á varðandi 7. gr. eldri fyrningarlaga. Stefnda byggir á því að stefnendur beri alla sönnunarbyrði fyrir fullyrðingum sínum. Verði að horfa til þess að um sé að ræða atburði sem gerst hafi að sögn stefnenda áður en stefnda kynntist eiginmanni sínum. og hafi hún ekki hugmynd um hvort eigi við rök að styðjast eður ei. Ekki sé unnt að byggja á einhliða fullyrðingum stefnenda í málinu enda geti stefnda ekki borið hönd fyrir höfuð sér í ljósi þess að hún þekki ekki þau atvik sem um sé deilt. Verði stefnendur því ein að bera það óhagræði fyrir málatilbúnað þeirra að sá sem þau kveði hafa komið fram með sviksamlegum hætti skuli nú vera látinn. Í ljósi réttaröryggis og sanngirni geti stefndu ekki verið gert að reiða af hendi verulegar fjárhæðir til stefnenda á grundvelli einhliða staðhæfinga þeirra.

Stefnda telur stefnendur vega með ómaklegum hætti að æru og heiðri látins eiginmanns hennar og sé dylgjað um sviksamlega háttsemi hans sem ekkert liggi fyrir um og sé algjörlega ómögulegt að sýna fram á. Sé algjörlega fráleitt að stefnda þurfi að sæta málssókn sem þessari í kjölfar látins eiginmanns vegna skipta á dánarbúi móður hans sem lokið hafi verið í apríl 1995. Hvað þá að henni verði gert að bera óljósa skaðabótaábyrgð á ætlaðri háttsemi S-kk-ef heitins eða að hún geti borið ábyrgð á arfshlut stefnenda úr dánarbúi, sem ekki sé hægt að endurupptaka.

Þá mótmælir stefnda dráttarvaxtakröfu stefnenda og fjárhæðum sérstaklega. Kveður stefnda kröfu stefnenda á hendur stefndu fyrst hafa komið fram í bréfi til hennar sem dagsett var þann 1. nóvember 2010. Geti stefndu því ekki borið að greiða dráttarvexti nema að liðnum 30 dögum frá móttöku bréfsins, með vísan til almennra reglna kröfuréttarins um gjalddaga kröfu.

Þá er vara- og þrautavarakröfum stefnenda einnig mótmælt, með sömu rökum og fyrr greinir. Byggir stefnda á því að hún geti aldrei borið skaðabótaábyrgð á ætlaðri háttsemi S-kk-ef heitins samkvæmt almennum skaðabótareglum, líkt og stefnendur haldi fram. Enda þótt erfingi geti borið ábyrgð á fjárhagsskuldbindingum dánarbús geti hann ekki borið skaðabótaábyrgð vegna háttsemi hins látna, hvorki á grundvelli laga nr. 20/1991 né eftir almennum reglum skaðabótaréttarins. Þá sé það algerlega vanreifað í stefnu hvernig slík ábyrgð stefndu gæti komið til að lögum.

Þá byggir stefnda að lokum á því að stefndu geti aldrei verið gert að standa skil á arfshlutum stefnenda í dánarbúi, sem hún eigi enga aðild að og ekki sé unnt að taka upp að lögum.

Um lagarök vísar stefnda til laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., einkum 84. og 95. gr., en einnig 11. og 24. gr. laganna, auk annarra ákvæða. Þá byggir stefnda á ákvæðum eldri laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, einkum 3., 4., 5., og 7. gr. laganna. Þá byggir stefnda á almennum reglum kröfuréttar, þ. á m. hvað varðar tómlæti við innheimtu krafna, sem og almennum reglum einkamálaréttarfars um sönnun og sönnunarbyrði, sbr. m.a. lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu sína um málskostnað byggir stefnda á ákvæðum XXI. kafla áðurnefndra laga nr. 91/1991. Kröfu um álag á málskostnað reisir stefnda á 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1001, þar sem uppfyllt séu öll skilyrði stafliða a til c í 1. mgr. ákvæðisins og sakir samkvæmt 1. mgr. séu miklar. Þá byggir krafa stefndu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Niðurstaða.

Kröfur stefnenda má rekja til skipta á dánarbúi M-kvk-ef J-kvk-ef, sem lést þann 8. desember 1994, en skiptum á dánarbúi hennar var lokið með staðfestingu sýslumanns á erfðafjárskýrslu þann 23. maí 1995, sbr. 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1991. Byggja stefnendur á því að látinn eiginmaður stefndu, S-kk-nf heitinn, hafi þá haldið tilteknum fjárhæðum utan skipta, og hafi það fyrst komið í ljós eftir andlát hans sumarið 2010. Stefnda hefur hafnað lýsingu stefnenda á málsatvikum, og ber því við að hún hafi á umræddum tíma ekki þekkt S-kk-þf heitinn, og þá hafi hún sjálf ekki komið að skiptum á dánarbúi M-kvk-ef.

Stefnendur hafa máli sínu til stuðnings lagt fram reikningsyfirlit. Tvö reikningsyfirlitanna eru frá Landsbanka Íslands á Selfossi og eru á nafni og kennitölu M-kvk-ef heitinnar, sbr. dskj. nr. 11 og 12. Bera þau með sér útborgun og eyðileggingu reikninganna þann 28. apríl 1995, eða um mánuði áður en skiptum á dánarbúi M-kvk-ef var lokið. Námu úttektirnar samtals 5.059.430.97 krónum. Við endurupptöku málsins voru lagðar fram kvittanir þar sem fram kemur að þann 28. apríl 1995 eru teknar út 4.888.168.96 krónur út af reikningi M-kvk-ef heitinnar og kvittar S-kk-nf heitinn fyrir úttektinni. Sama dag leggur S-kk-nf heitinn inn á reikning sinn 5.059.430.97 krónur. Dskj. nr 13 er yfirlit reiknings í Kaupfélagi Árnesinga á nafni S-kk-ef heitins, en fram kemur að það hafi áður verið skráð á dánarbú M-kvk-ef J-kvk-ef. Ber skjalið með sér að reikningurinn hafi verið tæmdur þann 23. janúar 1998, tæpum þremur árum eftir að skiptum á dánarbúi M-kvk-ef lauk. Ekki hefur verið lögð fram útborgunarkvittun vegna reikningsins. Dskj. nr. 14 er yfirlit frá Búnaðarbanka Íslands í Hveragerði yfir reikning á nafni M-kvk-ef heitinnar en kennitölu S-kk-ef heitins og ber það með sér útborgun og eyðileggingu reiknings þann 1. september 1999. Þá fylgir yfirlitinu útborgunarkvittun undirrituð af S-kk-þgf heitnum ásamt tveimur innborgunarkvittunum, annarri að sömu fjárhæð og útborgunarkvittunin, sem ber með sér að fjárhæðin, 2.761.438.75 krónur hafi verið lögð inn á reikning S-kk-ef heitins. Þá er dskj. nr. 15, yfirlit frá Búnaðarbanka Íslands í Hveragerði fyrir sama reikning og á dskj. nr. 14, á nafni M-kvk-ef heitinnar en kennitölu S-kk-ef heitins fyrir tímabilið 31.12.96 – 31.12.97, en engin útborgun er tilgreind á yfirlitinu.

Fyrir dóminn kom G-kk-nf Á-kk-nf, sonur stefnanda Á-kk-ef R-kk-ef og skýrði svo frá að að enginn samerfingja S-kk-ef heitins hefði vitað um þessa fjármuni M-kvk-ef heitinnar, en margir hefðu furðað sig á því að ekki væru meiri eignir í dánarbúi hennar, enda hefði hún verið sparsöm. Enginn hefði þó gert neitt í málinu á þeim tíma. Þá bar vitnið að við skipti á dánarbúi afa síns, G-kk-ef heitins, eiginmanns M-kvk-ef heitinnar, hefðu mörg verið mistök gerð, upphaflega til að komast hjá erfðafjárskatti og hefði ýmislegt verið í ólagi í erfðamálum fjölskyldunnar allt frá því.

Stefnda hefur mótmælt kröfum stefnenda sem ósönnuðum. Krafa stefnenda byggir, líkt og áður greinir, á því að S-kk-nf heitinn, látinn eiginmaður stefndu, hafi haldið tilteknum fjárhæðum utan skipta á dánarbúi móður sinnar, M-kvk-ef heitinnar. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið sýna gögn málsins að eignir M-kvk-ef heitinnar voru í raun meiri en erfðafjárskýrsla eftir hana gefur til kynna. Þá hafa verið lögð fram gögn sem sýna nægilega fram á að S-kk-nf heitinn hefur tekið út fjármuni af reikningum M-kvk-ef heitinnar og lagt sömu fjárhæðir samdægurs inn á sína reikninga. Þessir fjármunir áttu að koma til skipta milli allra erfingja, þ.á m. stefnenda og hefur ekki verið sýnt fram á að þessir fjármunir skyldu renna óskiptir til S-kk-ef heitins.

Kemur þá til skoðunar hvort stefndu beri skylda til að standa stefnendum skil á arfshluta þeirra sem haldið var utan skipta eins og að framan greinir, en ganga verður út frá því að stefndu hafi ekki verið kunnugt um framangreindar ráðstafanir S-kk-ef heitins, enda þekkti hún hann ekki á þeim tíma sem hér skiptir máli. Ekki verður fram hjá því litið að stefnendum var í lófa lagið að leita upplýsinga hjá bankastofnunum um eignir M-kvk-ef heitinnar áður en þau veittu heimild fyrir því að bú hennar yrði tekið til einkaskipta árið 1995. Má ætla að í ljósi þess að S-kk-nf heitinn sá einn um fjármál hinnar látnu hafi stefnendur haft ríka ástæðu til að afla upplýsinga að þessu leyti. Þá ber að líta til þess að á árunum 2000 og 2001 sáu samerfingjar S-kk-ef heitins ástæðu til þess að óska eftir því að hann legði fram þau gögn sem hann hefði undir höndum varðandi fjárhag M-kvk-ef heitinnar síðastliðin tvö til þrjú ár aftur í tímann til þess að samerfingjar S-kk-ef heitins geti verið þess fullvissir að ekki væri um aðrar eignir að ræða sem ekki hefðu komið til skipta. Þá verður ekki litið fram hjá framburði G-kk-ef Á-kk-ef þess efnis að margir hefðu furðað sig á því að ekki væru meiri eignir í dánarbúi M-kvk-ef heitinnar, enda hefði hún verið sparsöm. Þá hefði ýmislegt verið í ólagi í erfðamálum fjölskyldunnar eftir að reynt hefði verið að komast undan erfðafjárskatti við skipti á dánarbúi G-kk-ef heitins, eiginmanns M-kvk-ef heitinnar. Það er því mat dómsins að stefnendur hafi þegar við andlát M-kvk-ef heitinnar haft ástæðu til að kanna eignastöðu búsins og þar sem þau gerðu engan reka að því í tengslum við einkaskipti búsins og fylgdu ekki eftir kröfum sínum sem settar voru fram fyrir um 12 árum eins og hér að framan er rakið, þykja stefnendur að mati dómsins hafa sýnt af sér þvílíkt tómlæti að telja verður kröfur þeirra niður fallnar af þeim sökum. Verður stefnda þegar af þeirri ástæðu sýknuð af öllum kröfum stefnenda.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

H-kk-nf O. A-kk-nf dómstjóri kveður upp þennan dóm.

D ó m s o r ð :

Stefnda, H-kvk-nf O-kvk-nf H-kvk-nf, er sýkn af kröfum stefnenda, J-kvk-ef G-kvk-ef, Á-kk-ef R-kk-ef, G-kk-ef H-kk-ef, D-kk-ef H-kk-ef, R-kvk-ef H-kvk-ef og M-kvk-ef L-kvk-ef H-kvk-ef í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf. O. A-kk-nf