E-3449/2014

I.

Mál þetta var höfðað 4. september 2014 og dómtekið 29. apríl 2015.

Stefnandi er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, en stefndi er Þ-kvk-nf K-kvk-nf P-kvk-nf, Langholtsvegi 104, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að staðfestur verði 3. veðréttur stefnanda í fasteign stefndu að Engihlíð 16, fastanr. 202-9905, Reykjavík, fyrir 1.458.806 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 15. apríl 2012 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndu verði gert skylt að þola að fjárnám verði gert í fasteign hennar, Engihlíð 16, fastanr. 202-9905, Reykjavík, fyrir 1.458.806 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 15. apríl 2012 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk málskostnaðar.

II.

Í máli þessu er deilt um gildi veðsetningar í fasteign stefndu að Engihlíð 16 í Reykjavík.

Með tryggingarbréfi með allsherjarveði nr. 91581, útgefnu þann 16. mars 2007, af Eik ehf. trésmiðju, var fasteignin Egilsbraut 9, Fjarðarbyggð, sem á þeim tíma var þinglýst eign föður stefndu, sett að veði með 6. veðrétti til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum Eikar ehf. trésmiðju til Glitnis hf., nú stefnanda, að fjárhæð 1.000.000 króna. Faðir stefndu rak Eik ehf. trésmiðju.

Þann 11. október 2010 var Egilsbraut 9 leyst úr veðböndum og veðið flutt með samþykki stefndu á 4. veðrétt í fasteign stefndu að Engihlíð 16.

Eik ehf. trésmiðja var úrskurðuð gjaldþrota með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 28. maí 2013 og skiptum lokið þann 27. ágúst 2013, án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur, auk áfallinna vaxta og kostnaðar eftir úrskurðardag gjaldþrotaskipta. Lýstar almennar og eftirstæðar kröfur námu samtals 11.772.194 krónur.

Skuld að baki tryggingarbréfinu er til komin vegna skuldabréfs útg. þann 28. júlí 2011 af Eik ehf. trésmiðju, upphaflega að fjárhæð 4.500.000 krónur. Eftirstöðvar skuldarinnar þann 18. júní 2014, ásamt dráttarvöxtum, námu 5.848.877 krónum. Hefur skuldabréfið verið í vanskilum frá 15. apríl 2014. Var það gjaldfellt og eftirstöðvar þess uppreiknaðar miðað við þann dag.

Vegna kröfu stefnanda til stefndu um greiðslu skulda Eikar ehf. trésmiðju á grundvelli tryggingarbréfsins leitaði stefnda til Umboðsmanns skuldara. Í svari embættisins, dags. 1. mars 2013, kemur fram að ekkert í fyrirliggjandi gögnum frá stefnanda bendi til þess að stefndu hafi sem ábyrgðarmanni verið kynntar skyldur og réttindi sem fylgi því að gerast ábyrgðarmaður vegna skulda annarra. Ekkert greiðslumat vegna veðflutninga á fasteign stefndu hafi verið kynnt henni sem ábyrgðarmanni eða eiganda fasteignar. Þá væri ekki að finna í gögnum málsins ábyrgðarsamning, sbr. II. kafla laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.

Stefnda kvartaði til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, þann 20. febrúar 2014. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu, með úrskurði uppkveðnum þann 29. ágúst 2014, að stefnandi hefði brotið gegn lögboðnum skyldum sínum við veðsetningu fasteignar stefndu að Engihlíð 16, þannig að ósanngjarnt væri af stefnanda að bera samninginn fyrir sig í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var það niðurstaða nefndarinnar að ógilda veðsetninguna samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu 16. mars 2007.

Samkvæmt gögnum þjóðskrár hefur stefnda, a.m.k. frá árinu 2008, ekki búið í íbúð sinni að Engihlíð 16. Hefur lögheimili hennar verið skráð frá febrúarmánuði 2008 að Langholtsvegi í Reykjavík. Frá 1. febrúar 2011 hafa foreldrar stefndu búið í íbúð hennar að Engihlíð 16 og greitt henni mánaðarlegt leigugjald.

Stefnda gaf aðilaskýrslu fyrir dóminum. Þá gaf skýrslu P-kk-nf G. Ó-kk-nf, faðir stefndu og fyrirsvarsmaður Eikar ehf. trésmiðju.

III.

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveður stefndu vera eiganda hinnar veðsettu eignar. Skuld Eikar ehf. trésmiðju hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir. Félagið hafi verið úrskurðað gjaldþrota og kröfu lýst í þrotabúið. Stefnanda sé því nauðsynlegt að nýta veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfinu. Stefnandi telur nauðsynlegt að höfða mál, hvort tveggja til viðurkenningar á réttindum sínum í fasteign stefndu og til að fá aðfararhæfan dóm fyrir kröfu sinni. Stefnandi vísar m.a. til almennra reglna veðréttar auk aðfararlaga nr. 90/1989 og nauðungarsölulaga nr. 90/1991 til stuðnings dómkröfum sínum.

Þá telur stefnandi að stefnda hafi ekki verið ábyrgðarmaður í skilningi laga nr. 32/2009, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna þar sem hún hafi haft fjárhagslega hagsmuni af rekstri félagsins. Vísar stefnandi í því sambandi til þess að faðir stefndu, sem jafnframt er fyrirsvarsmaður Eikar ehf. trésmiðju, hafi leigt fasteign stefndu og að leigugjaldið hafi í einhverjum tilvikum verið greitt af reikningi félagsins.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefndu

Stefndi telur að stefnandi hafi við undirbúning veðsetningarinnar vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Stefnandi hafi nýtt sér aðstöðumun þann sem væri með aðilum. Telur stefnda ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnanda að byggja rétt sinn á hinni umdeildu veðsetningu og hana beri því að ógilda.

Stefnda sé ábyrgðarmaður í skilningi 2. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009. Telur stefnda að með veðsetningunni hafi stofnast ný ábyrgð í skilningi laganna. Þá er því mótmælt að undanþága ákvæðisins um fjárhagslegan ávinning eigi við um stefndu. Stefnda hafi ekki verið tengd rekstri Eikar ehf. trésmiðju. Er því hafnað að stefnda hafi þegið greiðslur frá félaginu. Frá 1. febrúar 2011 hafi hún leigt foreldrum sínum íbúð sína að Engihlíð 16. Í einhverjum tilvikum hafi faðir hennar greitt leiguna af reikningum félagsins, sem hafi verið henni óviðkomandi.

Stefnda telur að stefnandi hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt 4. gr. laga nr. 32/2009. Við veðflutning á árinu 2010 hafi stefnanda borið að meta greiðslugetu og aðstæður stefndu, en það hafi hann ekki gert.

Þá hafi stefnanda borið að upplýsa ábyrgðarmann skriflega um þá áhættu sem fylgdi ábyrgðinni, m.a. almennar reglur um ábyrgðir, greiðslugetu lántaka, lánið sem ætlunin væri að tryggja, gildistíma ábyrgðar, höfuðstól o.fl.

Telur stefnda að stefnandi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi uppfyllt ákvæði laga nr. 32/2009. Stefnandi hafi ekki lagt fram gögn sem sýni fram á að greiðslugeta stefndu hafi verið metin. Þá sé verulegur aðstöðumunur með aðilum.

Samkvæmt framansögðu telur stefnda verulega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri fyrir sig veðsetninguna og krefji stefndu um greiðslu á grundvelli hennar. Beri því að fella hana úr gildi með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá telur stefnda að stefnandi sé bundinn af úrskurði úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki.

IV.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um gildi veðsetningar í fasteign stefndu að Engihlíð 16 í Reykjavík. Stefnda veitti samþykki sitt fyrir því að fasteign hennar yrði sett að veði til tryggingar skuldum Eikar ehf. trésmiðju, með undirritun sinni á yfirlýsingu um veðflutninga, dags. 11. október 2010.

Stefnda krefst ógildingar á veðsetningunni, einkum með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og þess að forveri stefnanda hafi ekki sinnt þeim skyldum sem á honum hvíla samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 og 1. mgr. 4. og 5. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.

Í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, segir að með ábyrgðarmanni sé átt við einstakling sem gangist persónulega í ábyrgð eða veðsetji tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans.

Á því er byggt af stefnanda að leigugreiðslur til stefndu hafi í nokkrum tilvikum verið greiddar út af bankareikningi Eikar ehf. trésmiðju. Telur dómurinn að sú ráðstöfun leiði ekki til þess að stefnda hafi haft fjárhagslegan ávinning af rekstri Eikar ehf. trésmiðju með þeim afleiðingum að hún teljist ekki ábyrgðarmaður í skilningi 2. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009.

Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009, skal lánveitandi meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Þá mælir 2. mgr. sömu greinar fyrir um að lánveitandi skuli með skriflegum hætti ráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð ef greiðslumat bendir til þess að lántaki hafi ekki efnt skuldbindingar sínar. Með sama hætti skal lánveitandi ráða ábyrgðarmanni frá því að undirgangast ábyrgð ef aðstæður ábyrgðarmanns gefa tilefni til.

Í 5. gr. laga nr. 32/2009, er mælt fyrir um skyldu lánveitanda til að upplýsa ábyrgðarmann skriflega um þá áhættu sem ábyrgð er samfara fyrir gerð ábyrgðarsamnings. Í því felist meðal annars að veita upplýsingar um almennar reglur sem um ábyrgðir gilda, greiðslugetu lántaka, lán það sem ábyrgð er ætlað að tryggja, gildistíma ábyrgðar og fleira.

Óumdeilt er að forveri stefnanda, Glitnir hf., hafi hvorki metið greiðslugetu Eikar ehf. trésmiðju, áður en stefnda samþykkti að setja fasteign sína að veði til tryggingar skuldum og öðrum fjárfestingum Eikar ehf. trésmiðju, né tilkynnt stefndu um þær reglur sem um ábyrgðir gilda, sbr. 1. mgr. 5. gr. greindra laga. Af þessum sökum telur stefnda að fella beri úr gildi veðsetningu fasteignar hennar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þar segir í 1. mgr. að víkja megi samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á þessu skal líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Eins og hér hefur verið rakið hvíldi sú skylda á stefnanda samkvæmt greindum ákvæðum 4. og 5. gr. laga nr. 32/2009, að meta greiðslugetu skuldara, Eikar ehf. trésmiðju, áður en stefnda setti eignir sínar að veði fyrir skuldum Eikar ehf. trésmiðju. Þessi lagaskylda hefur það að markmiði að gera ábyrgðarmönnum sem skýrasta grein fyrir þeirri áhættu sem í ábyrgð þeirra felst. Verður stefnandi að bera hallann af því að svo hafi ekki verið gert, sbr. einnig 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að fjárhagur Eikar ehf. trésmiðju hafi verið traustur þannig að ekki skipti máli þótt greiðslugeta félagsins hafi ekki verið metin. Þess skal þó getið að þann 15. apríl 2011 var skuldabréfið á hendur Eik ehf. trésmiðju í vanskilum.

Með vísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins, að teknu tilliti til þess trausts sem stefnda mátti bera til stefnanda, auk þess sem augljós aðstöðumunur var með aðilum, með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, að ósanngjarnt sé af stefnanda að bera fyrir sig samþykki stefndu við að setja fasteign sína til tryggingar skuldum Eikar ehf. trésmiðju. Samkvæmt þessu verður ógilt veðsetning á fasteign stefndu samkvæmt veðleyfi, dags. 11. október 2010.

Stefnda, Þ-kvk-nf K-kvk-nf P-kvk-nf, er sýknuð af öllum kröfum stefnanda.

Innanríkisráðuneytið veitti stefndu gjafsóknarleyfi 13. nóvember 2014. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist því úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, G-kk-ef Ó-kk-ef H-kk-ef hrl., 750.000 krónur.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber stefnanda að greiða 750.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð.

DÓMSORÐ:

Stefnda, Þ-kvk-nf K-kvk-nf P-kvk-nf, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Íslandsbanka hf.

Gjafsóknarkostnaður stefndu, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, 750.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Stefnanda ber að greiða 750.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð.

R-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)