E-59/2012

Mál þetta, sem tekið var til dóms 21. maí 2014, höfðaði S-kk-nf S-kk-nf, Sunnuholti, Seyðisfirði, persónulega og fyrir hönd einkafyrirtækis síns, Vélaleigu SÞ, til heimilis á sama stað, hinn 15. júní 2012 gegn Tækniminjasafni Austurlands, Hafnargötu 44, Seyðisfirði.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 4.737.029 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. október 2010 til greiðsludags.

Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiðslu skuldar að fjárhæð 4.737.029 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.530.102 krónum frá 20. september 2011 til 29. janúar 2012, en af 4.737.029 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Í báðum tilvikum er þess krafist að til frádráttar dómkröfu stefnanda komi innborgun stefnda að fjárhæð 2.356.667 krónur þann 18. febrúar 2014, miðað við stöðu skuldarinnar á innborgunardegi.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara lækkunar og að dráttarvextir reiknist frá uppkvaðningu héraðsdóms. Þá er krafist málskostnaðar.

Lögmenn aðila og dómarar voru sammála um að ekki væri þörf á vettvangsgöngu.

I

Í máli þessu er deilt um það hvort endurgjald sem stefnandi krefst samkvæmt útgefnum reikningum fyrir þjónustu við endurbætur og viðhald á fasteign stefnda sé ósanngjarnt í skilningi 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup.

Bæði í stefnu og greinargerð er málsatvikum og málsástæðum lýst í einu lagi, en hér verða fyrst dregin saman helstu atvik og yfirlit ágreiningsefna og síðan lýst málsástæðum og lagarökum hvors aðila fyrir sig.

Stefnandi kveðst reka fyrirtækið Vélaleigu SÞ á sinni eigin kennitölu, sem fáist m.a. við jarðvegsvinnu, vélaleigu og almenna verktöku o.fl. Stefndi, Tækniminjasafn Austurlands, mun vera safn á vegum Seyðisfjarðarkaupstaðar, sem lýtur stjórn er skipuð er af bæjarstjórn, en rekstur þess er í höndum framkvæmdastjóra (forstöðumanns) er stjórnin skipar.

Málsaðilar sömdu á árinu 2010 um að stefnandi annaðist verk við endurbætur á fasteign stefnda við Hafnargötu á Seyðisfirði, 160 fermetra byggingu sem í daglegu máli er kölluð Angroskemman og skilgreind er sem netaverkstæði í Landskrá fasteigna, en sem stefndi kveðst hafa nýtt sem geymslu undir safnmuni. Greinir aðilum nokkuð á um umfang verksins en í meginatriðum var þar um að ræða rif á húshlutum, jarðvegsvinnu og steypu sökkuls og plötu undir skemmuna. Ekki var gerður skriflegur verksamningur. Óskaði stefnandi eftir því að vinna sjálfur og eftir atvikum með fleiri mönnum á vegum safnsins við verkið og er óumdeilt að svo varð úr, en deilt er um umfang starfa þeirra. Kveður stefnandi m.a. af þessum sökum hafa verið ómögulegt að áætla verð fyrir verkið fyrirfram, en stefndi andmælir því. Hvað sem því líður er óumdeilt að ekki var samið um ákveðið endurgjald fyrir verkið.

Meðan á framkvæmdum stóð kveður stefnandi stefnda engar athugasemdir hafa gert við framkvæmd verksins. Stefndi kveður aftur á móti að ýmsar athugasemdir við tilhögun verksins hafi verið gerðar meðan á því stóð, einkum við verkframvindu og þann tíma sem stefnandi og starfsmenn hans eyddu á verkstað. Kveður stefndi að slegið hafi í brýnu milli hans og fyrirsvarsmanns stefnda a.m.k. einu sinni vegna þessa á verktímanum.

Óumdeilt er að stefndi greiddi án athugasemda eða fyrirvara fyrsta reikning stefnanda vegna verksins, nr. 499, dags. 13. maí 2010, að fjárhæð 1.173.864 krónur, sem samkvæmt því sem greinir á reikningnum var vegna vinnu manna og tækja við múrbrot og mokstur úr gólfi á tímabilinu 26. mars til 30. apríl s.á.

Stefnandi kveðst ásamt mönnum sínum hafa unnið við verkið fram til 20. júlí 2010, eins og sjá megi af verkyfirlitum, en reikningar stefnanda samanstandi af vinnu manna, vélavinnu og efni sem stefnandi hafi lagt til verksins. Í september 2010 hafi stefnandi farið fram á greiðslu fyrir verkið, með því að afhenda stefnda handskrifaða reikninga eða yfirlit yfir verkið og tjá honum að formlegur reikningur yrði gefinn út þegar greiðsla yrði innt af hendi. Þegar stefnandi hafi farið að ganga frekar eftir greiðslum hafi stefndi farið að krefjast sundurliðana á verkið. Hafi hann fengið yfirlit frá stefnanda yfir allt verkið, en stefnandi hafi dregið að gefa út reikninga, þar sem veruleg virðisaukaskattskvöð hafi legið í reikningunum. Kveðst stefnandi þegar hafa verið búinn að veita stefnda afslátt sem numið hafi 165 klst. vinnu vegna verksins.

Hinn 20. september 2011 gaf stefnandi út reikning nr. 547 að fjárhæð 1.530.102 krónur, sem er að mestu vegna byggingarefnis. Stefndi greiddi ekki þann reikning en með bréfi til stefnanda, dags. 20. desember 2011, kynnti forstöðumaður stefnda stefndanda að sá kostnaður sem þegar hefði verið krafist samkvæmt reikningum væri kominn 64% fram úr kostnaðarmati sem unnið hefði verið fyrir safnið. Mun þar vera vísað til kostnaðarmats VEKTOR hönnunar og ráðgjafar, dags. 28. október 2011. Er í bréfinu vísað til „uppkasta að reikningum“ sem stefnandi hefði skilið eftir á skrifstofu forstöðumannsins og sem hafi hljóðað á um heildarkostnað upp á 5,9 milljónir króna. Hafi stjórn safnsins fjallað um málið og falið forstöðumanninum að leita leiðréttingar á kröfunni, en tækist það ekki skyldi kalla til dómkvadda matsmenn.

Svarbréf stefnanda er dags. 2. janúar 2012, þar sem m.a. var farið fram á að reikningur nr. 547 yrði greiddur en semja mætti um greiðslufrest á eftirstöðvum samkvæmt „uppköstum“.

Með bréfi, dags. 12. janúar 2012, óskaði forstöðumaður stefnda eftir frekari upplýsingum um tvo hluta verksins, en stefnandi kveður stefnda hafa fengið þær upplýsingar þegar eftir verklok árið 2010. Ekki er að sjá að því bréfi hafi verið svarað, en stefnandi gaf út þrjá reikninga til viðbótar, sem allir eru dagsettir 29. janúar 2012. Krafa vegna ógreiddra reikninga var síðan sett í innheimtuferli í febrúar s.á. og mál þetta höfðað í júnímánuði s.á., eins og fyrr kom fram.

Dómkrafa stefnanda er sundurliðuð svo í stefnu:

Reikn. nr. Útgáfudagur Gjalddagi Fjárhæð 547 20.09.2011 20.09.2011 1.530.102

575 29.01.2012 29.01.2012 1.493.109

576 29.01.2012 29.01.2012 1.257.595

577 29.01.2012 29.01.2012 456.223

Samtals kr. 4.737.029

II

Stefnandi kveðst telja að stefndi hafi engar málefnalegar ástæður til þess að neita greiðslu framangreindra reikninga. Stefndi hafi greitt án athugasemda reikning nr. 499, sem byggi á sömu atriðum og sé eins úr garði gerður og síðar útgefnir reikningar. Forsvarsmaður stefnda og menn á hans vegum hafi unnið við verkið og stefndi hafi komið sjálfur að verkum án athugasemda á verktíma. Stefnda sé því fullkunnugt um hvernig verkinu hafi undið fram. Stefndi hafi ekki einu sinni sinnt því að greiða útlagðan efniskostnað stefnanda samkvæmt reikningi nr. 547 sem ekki sé vitað til að neinn ágreiningur sé um. Stefnandi hafi lagt fram gögn og sundurliðanir vegna verksins. Stefndi kveðist hafa látið vinna kostnaðaráætlun, sem hann hafi ekki lagt fyrir stefnanda né sýnt honum, en kostnaðaráætlun hafi ekki legið fyrir við upphaf verks. Verkefnið hafi falist í viðhaldi og viðgerðum á gömlum húsum og hafi verið ómögulegt að gera fast verðtilboð í verkið fyrirfram. Hafi orðið samkomulag með aðilum um að verkið yrði unnið í tímavinnu samkvæmt reikningum. Stefnandi telji kostnaðinn eðlilegan við verkið og vinnustundafjöldi nákvæmlega færður samkvæmt verktíma. Bendi stefnandi á að hann hafi þegar veitt stefnda afslátt upp á 165 vinnustundir vegna verksins.

Þótt stefnandi hafi dregið það í lengstu lög að gefa út formlega reikninga, þar sem stefndi hafi ávallt borið því við að hann væri að skoða verkyfirlitin/reikningana sem hann hafði undir höndum frá stefnanda, hafi stefnandi krafið stefnda um greiðslu í septembermánuði [2010] og miði því upphaf dráttarvaxtakröfu við 1. október 2010. Stefndi hafi síðan neitað að greiða reikningana, rengt þá efnislega og krafið um sundurliðanir, sem fyrir hafi legið í gögnum frá upphafi. Stefnandi telji sig hafa sýnt allt of mikla þolinmæði, slegið af vinnuþætti og beðið í hátt í tvö ár með að hefja löginnheimtu þar sem hann vildi leysa málið, en án árangurs. Þar sem skuld þessi hafi ekki fengist greidd, þrátt fyrir innheimtutilraunir, sé stefnanda nauðsynlegt að höfða mál þetta.

Um lagarök er af hálfu stefnanda vísað til reglna samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, kveður stefnandi styðjast við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Varðandi aðild og varnarþing sé vísað til 5. tl. 17. gr. og 33. gr. laga nr. 91/1991.

Við aðalmeðferð málsins byggði stefnandi jafnframt á þeirri málsástæðu að matsgerð dómkvadds matsmanns, sem aflað var undir rekstri málsins og síðar verður vikið að, sé ótæk til sönnunar þess að krafa stefnanda fyrir verkið samkvæmt útgefnum reikningum sé ósanngjörn í skilningi 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup.

III

Stefndi kveður óumdeilt að verkið hafi verið hafið án þess að skriflegur samningur lægi fyrir og beri því stefnda að greiða sanngjarnt og eðlilegt verð fyrir þjónustu stefnanda, sbr. meginreglu samninga- og kröfuréttar sem m.a. sé lögfest í 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Stefndi telji umkrafið verð fyrir verkið langt frá því að geta talist sanngjarnt og eðlilegt. Því til stuðnings megi nefna að stefnandi hafi krafið stefnda um 5.910.893 krónur fyrir verkið en verðmæti fasteignarinnar (fasteignamat) sé 5.323.000 krónur. Verðmæti verksins sé því, að mati stefnanda, um 10% hærra en verðmæti fasteignarinnar.

Stefndi kveðst styðja aðalkröfu sína um sýknu þeim rökum að hann hafi þegar greitt sanngjarnt og eðlilegt verð fyrir verk stefnanda. Þegar litið sé til kostnaðarmats verksins, að frádregnum kostnaði vegna vinnu starfsmanna stefnda við verkið og efnis sem stefndi hafi lagt til, sé eðlilegt að mati stefnda að krefjast sýknu.

Til vara sé þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar umtalsvert m.t.t. nefnds kostnaðarmats frá VEKTOR hönnun og ráðgjöf. Í greinargerð var jafnframt hafður uppi áskilnaður um rétt til að dómkveðja matsmann undir rekstri málsins, eins og gert var og nánar verður vikið að síðar.

Stefnandi hafi ekki sýnt fram á umfang verksins með öðru en því vísa í reikninga og fylgiskjöl með þeim. Hafa beri í huga að stefnandi hafi ekki lagt tímaskýrslur fyrir stefnda á verktíma til þess að veita honum færi á að gera athugasemdir, samþykkja eða synja. Gögn þau sem stefnandi styðji kröfu sína við séu því algerlega einhliða, samin af stefnanda án þess að stefnda hafi gefist færi á að gera athugasemdir. Það sé því álit stefnda að sönnunarbyrðin hvíli á stefnanda.

Frá útgáfu reiknings nr. 547 hafi stefndi mótmælt því að greiða nokkuð og sé stefndi því óbundinn af þeim reikningi, sem og þeim sem síðar hafi verið gefnir út, sbr. meginreglu 47. gr. laga nr. 50/2000. Þess vegna sé því mótmælt að stefnanda sé heimilt að krefjast dráttarvaxta frá útgáfudegi reikninga, enda hafi ekki verið samið um gjalddaga og hafi reikningum verið mótmælt. Réttrar fjárhæðar hafi enn ekki verið krafist og því sé ljóst að dráttarvextir geti í fyrsta lagi reiknast frá uppkvaðningu dóms.

Um lagarök kveðst stefndi einkum vísa til meginreglna samninga- og kröfuréttar, sem og laga nr. 42/2000 um þjónustukaup, laga nr. 48/2003 um neytendakaup, laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, laga nr. 145/1994 um bókhald, auk reglugerða nr. 50/1993 og 598/1999. Málskostnaðarkrafan styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda hafi verið nauðsynlegt að taka til varna í málinu og leggja þannig út í umtalsverðan lögmannskostnað.

Við aðalmeðferð málsins mótmælti stefndi efnislega þeirri málsástæðu stefnanda að matsgerð dómkvadds matsmanns sé haldin slíkum annmörkum að hún verði ekki lögð til grundvallar í málinu.

IV

Í greinargerð stefnda, sem lögð var fram í þinghaldi 4. september 2012, var skorað á stefnanda að leggja fram virðisaukaskattskýrslu sína fyrir tímabilin september til október 2011 og janúar til febrúar 2012. Hafnaði stefnandi því að verða við þeirri áskorun með bókun sem lögð var fram í þinghaldi 18. september 2012. Í sama þinghaldi skoraði stefnandi á stefnda að leggja fram staðfest afrit allra fundargerða stefnda eða hluta þeirra, þar sem fjallað hefði verið um hið umdeilda verk. Jafnframt skoraði stefnandi á stefnda að leggja fram staðfestar teikningar frá byggingafulltrúa Seyðisfjarðar af þeim breytingum sem gerðar hefðu verið á fasteigninni að Hafnargötu 37 (Angroskemmunni) á árinu 2010. Ekki varð stefndi við þeim áskorunum.

Í greinargerð áskildi stefndi sér, eins og fyrr sagði, rétt til þess að dómkveðja matsmann undir rekstri málsins til þess að meta hvert væri sanngjarnt og eðlilegt verð fyrir verkið sem framkvæmt hafi verið af stefnanda. Með matsbeiðni, sem lögð var fram í þinghaldi 16. október 2012, fór stefndi þess á leit að dómkvaddur yrði einn matsmaður, í samræmi við IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að láta í té ítarlega, rökstudda og skriflega matsgerð um eftirfarandi atriði:

„Hvert er sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir verk, sundurliðað í vinnu- og efnisliði, sem matsþoli innti af hendi fyrir matsbeiðanda og fól í sér að:

A. Koma fyrir forsteyptum einingum við langveggi fasteignarinnar að Hafnargötu 37 á Seyðisfirði (Angroskemmu) sem steyptar voru á staðnum.

B. Leggja frárennslislagnir í gólf Angroskemmu

C. Leggja járnmottur og steypa gólfplötu Angroskemmu

D. Rífa og fjarlægja hluta tengibyggingar milli Angroskemmu og Angro

að teknu tilliti til vinnuframlags starfsmanna matsbeiðanda við verkið sem meðal annars fól í sér að starfsmenn matsbeiðanda unnu með starfsmönnum matsþola við að steypa gólfplötu Angroskemmu sem og að matsbeiðandi lagði til allt efni og vinnu við smíði steypumóta.“

Að framkominni matsbeiðni reyndu aðilar að ná sáttum í málinu, en er það ekki tókst var í þinghaldi þann 5. febrúar 2013, samkvæmt beiðni stefnda, dómkvaddur sem matsmaður G-kk-nf S-kk-nf L-kk-nf byggingatæknifræðingur. Liggur fyrir í málinu matsgerð hans, dags. 23. október 2012, ásamt fylgiskjölum.

Í matsgerðinni eru forsendur við vinnu kostnaðarmatsins raktar og kemur þar m.a. fram að matið miðist við verðlag í maí 2010 og að í einstökum liðum sé áætlaður mismunandi tímafjöldi manna og véla, óháð því hvað kunni í raun að hafa verið á verkstað samkvæmt tímaseðlum. Þá kemur þar fram að kostnaður við vinnu vélamanna sé reiknaður sem vinnuliður og að verkfæragjald, kostnaður vegna aksturs o.fl. sé innifalið í tímagjaldi.

Í kafla matsgerðarinnar um umfjöllun og niðurstöðu, kemur fram að í matsbeiðni sé óskað eftir kostnaðargreiningu á fjórum mismunandi verkþáttum, en með vísan til bókunar í fundargerð matsfundar kveður matsmaður að matsgerðin feli í sér alla þá verkþætti sem matsþoli hafi innt af hendi á verkstað. Af því leiði að sundurliðun í matsgerð sé ekki nákvæmlega sú sama og lagt hafi verið upp með í matsbeiðni. Kemur fram í téðri fundargerð að matsbeiðandi hafi, í tilefni af spurningu matsþola vegna orðalags matsspurningar A, staðfest að óskað væri mats á „verkinu í heild“.

Í matsgerðinni er vísað til þess að í matsbeiðni sé þess óskað að matsmaður meti endurgjald „sundurliðað í vinnu og efnisliði sem matsþoli innti af hendi fyrir matsbeiðanda“. Ennfremur til þess að í matsbeiðni segi að kostnaðargreining skuli vera „að teknu tilliti til vinnuframlags starfsmanna matsbeiðanda við verkið sem meðal annars fól í sér að starfsmenn matsbeiðanda unnu með starfsmönnum matsþola við að steypa gólfplötu Angroskemmu sem og að matsbeiðandi lagði til allt efni og vinnu við smíði steypumóta“. Segir um þetta í matsgerðinni:

„Gert er ráð fyrir að matsbeiðandi hafi lagt til allt efni í viðkomandi verkþætti fyrir utan það efni sem fram kemur á reikningum verktaka, enda hefur ekki komið athugasemd við þann hluta reikninga.“

Þá kemur þar fram að matsmaður hafi í kostnaðarmati sínu ekki tekið afstöðu til sundurliðunar á vinnuframlagi matsþola annars vegar og matsbeiðanda hins vegar, enda telji matsmaður sig ekki hafa forsendur til slíks mats. Uppgefinn kostnaður sé jafnaður út með nákvæmni upp á 1.000 krónur.

Kostnaðarmat í matsgerð hins dómkvadda matsmanns er svohljóðandi:

„1. Undirbúningur, jarðvinna og rif. Innifelur vinnu við fjarlægingu á steypu og malbiki í gólfi, fjarlæging á umframefni í gólfi, gröftur fyrir sökklum. Jafnframt er tekið tillit til grófjöfnunar á jarðvegi og vinnu við lækkun á jarðvegi í sundi á milli húsa auk kostnaðar vegna rifs á millibyggingu og vinnu við bráðabirgðalokun. Kostnaður er metinn eftirfarandi:

Vinna: 983.000 kr.

Vélavinna: 670.000 kr.

Efnisverð: 8.000 kr.

Samtals: 1.661.000 kr.

2. Lagnavinna. Liðurinn tekur til allrar vinnu og jarðvinnu við lagnir í grunni og í sundi á milli húsa ásamt söndun, vinnu við gólfniðurfall og stúta og fjarlægingu á eldri olíulögn. Efnisverð lagna er ekki innifalið í kostnaðarmati.

Vinna: 403.000 kr.

Vélavinna: 117.000 kr.

Efnisverð: 10.000 kr.

Samtals: 530.000 kr.

3. Burðarvirki.

· Forsteyptar einingar. Vinna við undirbúning og uppslátt fyrir forsteyptar einingar ásamt vinnu og efniskostnaði vegna járnabindingar og steypu. Liðurinn innifelur jafnframt kostnað við undirbúning og ísetningu á einingum ásamt eftirsteypu.

Vinna: 583.000 kr.

Vélavinna: 70.000 kr.

Efnisverð: 291.000 kr.

Samtals: 944.000 kr.

· Gólfplata. Vinna við jöfnun undir og lagningu á steinullareinangrun, vinna við mótaslátt utan um plötu og lagnastokk, steypuvinna og yfirborðsmeðhöndlun. Allt efni er innifalið að einangrun undanskyldri.

Vinna: 812.000 kr.

Vélavinna: 127.000 kr.

Efnisverð: 759.000 kr.

Samtals: 1.698.000 kr.

Samantekt liðir 1-3:

Vinna: 2.570.000 kr. [sic]

Vélavinna: 902.000 kr. [sic]

Efnisverð: 1.067.000 kr. [sic]

Samtals: 4.833.000 kr.“

Fundargerð matsfundar, sem fylgir matsgerðinni, er ódagsett og óundirrituð, en þar kemur fram að matsfundur hafi farið fram miðvikudaginn 10. október 2012 [sic], hafist kl. 13:00 og lokið kl. 15:30 sama dag. Viðstaddir auk matsmanns hafi verið matsþoli og lögmaður hans, P-kk-nf K-kk-nf sem fulltrúi matsbeiðanda og lögmaður hans og Þ-kk-nf S-kk-nf, samstarfsmaður matsþola. Bókað er þar að farið hafi verið í vettvangsskoðun og að matsmanni hafi verið kynntar aðstæður.

Matsmaðurinn staðfesti við aðalmeðferð málsins framangreinda matsgerð sína og gaf á henni nánari skýringar. Við skýrslugjöf hans kom fram að að allar tölur í matsgerðinni séu að meðtöldum virðisaukaskatti, en láðst hafi að taka það fram. Þá kom fram að reikningsskekkjur sé að finna í liðnum „Samantekt liðir 1-3“, þ.e. liðum vegna vinnu, vélavinnu og efnisverðs, en heildarsamtalan, 4.833.000 krónur, sé rétt, sem og fjárhæðir í liðum kostnaðaráætlunarinnar nr. 1, 2 og 3. Kvaðst matsmaðurinn hafa unnið mat sitt „eins og kostnaðaráætlun“. Við matið hafi verið tekið tillit til aðstæðna á verkstað. Staðfesti matsmaðurinn að verkið hafi verið metið í heild sinni og ekki gert upp á milli vinnuframlags stefnanda og stefnda. Aðspurður af lögmanni stefnda hvort það gæti passað að umfang verksins næmi um 600 klst. kvaðst matsmaðurinn telja það ekki fjarri lagi, án þess að hann myndi það nákvæmlega. Aðspurður af lögmanni stefnanda sagðist matsmaðurinn hafa farið yfir fyrirliggjandi gögn um vinnutíma og tækjanotkun stefnanda, en ekki lagt mat á eða tekið afstöðu til þeirra gagna sérstaklega.

Við aðalmeðferð málsins gáfu auk hins dómkvadda matsmanns skýrslur stefnandi málsins, S-kk-nf S-kk-nf og P-kk-nf K-kk-nf, fyrirsvarsmaður stefnda. Þá gáfu skýrslu sem vitni Þ-kk-nf S-kk-nf og J-kk-nf G-kk-nf, báðir starfsmenn einkafyrirtækis stefnanda, auk þess sem Þ-kk-nf er bróðir stefnanda. Einnig gáfu skýrslu P-kk-nf M-kk-nf og H-kk-nf Ö-kk-nf P-kk-nf, sem báðir störfuðu á vegum stefnda. Verður vikið að framburði aðila og vitna eftir því sem tilefni er til í niðurstöðukafla þessa dóms.

V

Við munnlegan flutning málsins vakti lögmaður stefnda athygli á því að mál þetta höfði stefnandi „persónulega og fyrir hönd einkafyrirtækis síns“, Vélaleigu SÞ, sem skilja megi svo að fleiri en einn aðili sé að málinu til sóknar. Þrátt fyrir þetta orðalag í upphafi stefnunnar þykir engum vafa undirorpið að málið höfði stefnandi S-kk-nf S-kk-nf einn, vegna einkafyrirtækis síns.

Fyrir liggur að ekki var gerður skriflegur verksamningur um það verk sem stefnandi tók að sér að vinna fyrir stefnda og er óumdeilt er að ekki var samið um ákveðið verð fyrir það. Ber stefnda því að greiða það verð sem stefnandi krefst, nema það verði talið ósanngjarnt út frá þeirri meginreglu kröfuréttar sem m.a. er lögfest í 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, eins og stefndi ber við.

Fyrir því að uppsett verð samkvæmt útgefnum reikningum sé ósanngjarnt ber stefndi sönnunarbyrði. Undir rekstri málsins var að kröfu stefnda aflað þeirrar matsgerðar dómkvadds matsmanns sem fyrr var lýst, þar sem niðurstaðan var sú að hæfilegt endurgjald fyrir verkið í heild væri 4.833.000 krónur.

Dómkrafa stefnanda nemur 4.737.029 krónum vegna fjögurra reikninga sem gefnir voru út á tímabilinu 20. september 2011 til 29. janúar 2012, en áður hafði stefndi greitt athugasemdalaust einn reikning vegna verksins, útgefinn 13. maí 2010, að fjárhæð 1.173.864 krónur. Heildarfjárhæð útgefinna reikninga vegna verksins nemur því 5.910.893 krónum.

Við aðalmeðferð málsins byggði stefnandi á því að matsgerð hins dómkvadda matsmanns sé ótæk sem sönnunargagn, enda sé hún ekki nægilega rökstudd og uppfylli því ekki ákvæði 63. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er á það bent að öll viðmið skorti í matsgerðina, til að mynda um tímafjölda og tímaverð, og sé því ófært af lestri matsgerðarinnar að átta sig á því í hverju munurinn á reikningsgerð stefnanda og niðurstöðu matsmannsins liggi. Þá verði ekki séð að matið hafi lotið að þeirri vinnu og því efni sem stefnandi hafi lagt til verksins, þ.e. í hverjum atriðum reikningsgerð stefnanda sé talin ósanngjörn.

Stefndi mótmælir því að matsgerðin sé haldin annmörkum sem rýri sönnunargildi hennar.

Samkvæmt 1. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getur dómari úrskurðað um atriði sem varða framkvæmd matsgerðar, þar á meðal hvort matsgerð sé nægilega rökstudd, ef ágreiningur rís um kröfu um endurskoðun hennar eða endurmat. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar leggur dómari mat á önnur atriði varðandi matsgerð, þar á meðal sönnunargildi hennar, þegar leyst er að öðru leyti úr máli.

Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir matsspurningu þeirri í fjórum stafliðum sem lagt var fyrir matsmanninn að svara og fyrir efnisatriðum matsgerðarinnar. Þótt kostnaðarmat í niðurstöðukafla matsgerðarinnar sé ekki sundurliðað með sama hætti og spurningar í matsbeiðni er þar efnislega svarað þeim spurningum sem matsbeiðni laut að. Á matsfundi sem fulltrúar beggja aðila voru viðstaddir urðu þeir sammála um að matið skyldi taka til verksins í heild. Áttu þeir þess kost að koma upplýsingum á framfæri við matsmanninn og leggja fram gögn, sem þeir gerðu báðir. Er ekki að því fundið af hálfu stefnanda að framkvæmd matsins hafi verið áfátt að öðru leyti en því sem varðar rökstuðning í matsgerð. Ekki kom þó til þess að ágreiningur um það atriði yrði borinn undir dóminn, skv. ákvæði 1. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991.

Hinn dómkvaddi matsmaður gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og áttu lögmenn beggja aðila þess kost að spyrja hann út í einstök atriði matsgerðarinnar. Í framburði matsmannsins kom fram að matsgerðin hafi verið unnin eins og kostnaðaráætlun og skýrði matsmaðurinn það nánar. Samkvæmt því hefur matsmaðurinn lagt sjálfstætt mat á það hvert sé hæfilegt endurgjald fyrir verkið, sundurliðað í vinnu og efnisþætti, með hliðsjón af verðbönkum og öðrum upplýsingum sem hann hafði aðgang að. Verður ekki séð að sú aðferð sé í andstöðu við matsbeiðnina eða að í henni felist annmarkar á matinu. Má hér til hliðsjónar vísa til dóms Hæstaréttar frá 4. október 2012 í máli nr. 13/2012.

Sú gagnrýni stefnanda að í matsgerð séu ekki tilgreindar þær forsendur sem máli skipti á við nokkur rök að styðjast. Á hinn bóginn er niðurstaða matsgerðarinnar sundurliðuð eins og óskað var í matsbeiðni, í vinnu- og efnisliði. Þegar matsgerðin er borin saman við sundurliðuð yfirlit með reikningum stefnanda sést að mestu munar á liðum vegna vinnu og vélavinnu, en minna munar á efnisverði.

Eins og fyrr sagði áttu báðir málsaðilar þess fullan kost að leggja fram gögn og koma að upplýsingum og skýringum við matsmanninn á matsfundi, sem og að spyrja matsmanninn út í forsendur matsgerðar hans fyrir dómi. Þá áttu aðilar þess kost að óska eftir yfirmati, sem hvorugur þeirra gerði.

Að framanrituðu virtu verður ekki á það fallist með stefnanda að matsgerð hins dómkvadda matsmanns sé haldin slíkum annmörkum að ekki verði á henni byggt til sönnunar í málinu. Matsgerð þessari hefur ekki verið hnekkt. Verður hún því lögð til grundvallar við úrlausn málsins.

Matsgerðin tekur til verksins í heild og verður því að bera niðurstöðu hennar, um að hæfilegt endurgjald fyrir það nemi 4.833.000 krónum, saman við það endurgjald sem stefnandi hefur krafist samkvæmt öllum útgefnum reikningum vegna verksins, samtals að fjárhæð 5.910.893 krónur. Er munur þar á svo verulegur, án tillits til þess sem hér á eftir fer um kröfur stefnda um frekari lækkun frá því sem niðurstaða matsgerðarinnar hljóðar um, að með hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar á þessu sviði þykir nægjanlega sýnt að sú fjárhæð sem stefnandi hefur krafist fyrir verkið í heild sé ósanngjörn í skilningi þeirrar meginreglu sem lögfest er í 45. gr. laga nr. 50/2000.

Við aðalmeðferð málsins byggði stefndi á því, líkt og fram kemur í útreikningi sem af hans hálfu var lagður fram í þinghaldi 18. febrúar sl., að honum sé óskylt að greiða hærra tímagjald fyrir verkið en það tímagjald sem stefnandi miðaði við í reikningsgerð sinni, þ.e. 3.660 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, enda þótt hann byggi að öðru leyti á matsgerðinni. Að áliti dómsins eru ekki forsendur til þess að taka einstakan lið matsgerðarinnar úr samhengi við aðra þætti hennar með þeim hætti sem stefndi krefst og verður ekki á það fallist.

Þá byggði stefndi á því við munnlegan flutning málsins að frá niðurstöðu matsgerðarinnar sé rétt að draga sannanlegt vinnu- og efnisframlag stefnda, sem sé innifalið í kostnaðarmati matsmannsins.

Í matsgerðinni er tekið fram að hinn dómkvaddi matsmaður hafi ekki talið sig hafa forsendur til þess að taka afstöðu til sundurliðunar á vinnuframlagi matsþola annars vegar og matsbeiðanda hins vegar, eins og óskað var eftir í matsbeiðni. Krefst stefndi þess að til frádráttar niðurstöðu matsgerðarinnar komi vinnuframlag starfsmanna sem unnu á hans kostnað við verkið, samtals 128 klst., þ.e. 80 klst. vinna P-kk-ef M-kk-ef, 24 klst. vinna P-kk-ef K-kk-ef og 24 klst. vinna H-kk-ef A-kk-ef P-kk-ef. Er í útreikningi sem lagður var fram af hálfu stefnda í kjölfar þess að matsgerðin lá fyrir gert ráð fyrir því að við frádráttinn sé stuðst við sama tímagjald og stefnandi gerði í reikningsgerð sinni, þ.e. 3.660 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

Stefnandi mótmælti því alfarið sem fráleitu að vinna starfsmanna stefndu geti komið til frádráttar vinnuframlagi starfsmanna stefnanda sem sýnt sé fram á með sundurliðun með reikningum.

Eins og matsgerðinni er háttað, þar sem verkið var metið í heild, án þess að forsendur þættu til að meta vinnuframlag hvors aðila fyrir sig, verður fallist á að sannanlegt vinnuframlag starfsmanna á vegum stefnda við verkið geti komið til lækkunar niðurstöðu matsgerðarinnar. Óumdeilt er í málinu að aðilum samdist svo um í upphafi að dregið yrði úr kostnaði við verkið með því að starfsmenn á kostnað stefnda legðu fram vinnu sína, þótt það vinnuframlag hafi ekki verið nánar skilgreint. Kom fram í framburði stefnanda sjálfs og þeirra samstarfsmanna hans sem leiddir voru sem vitni í málinu að P-kk-nf M-kk-nf smiður hafi lagt nokkra vinnu til verksins og orðaði stefnandi það svo fyrir dómi að þeir hafi unnið „jöfnum höndum“ að verkinu framan af, þótt enginn þeirra segðist geta staðfest að hann hafi unnið í 80 klst. við verkið. P-kk-nf kvaðst sjálfur fyrir dómi telja þann tímafjölda nærri lagi og þykir sá tími ekki óhæfilegur miðað við þau verk sem upplýst þykir vera að hann hafi komið að. Hvað aðkomu annarra starfsmanna stefnda varðar, þ.e. þeirra P-kk-ef K-kk-ef og H-kk-ef A-kk-ef P-kk-ef, þykir framburður þeirra sjálfra og annarra sem gáfu skýrslu fyrir dómi benda til þess að þáttur þeirra hafi verið lítill og fremur falist í utanumhaldi og ótilgreindri aðstoð en beinu vinnuframlagi, þótt viðurkennt sé af hálfu stefnanda að þeir hafi eitthvað komið að verkinu. Eins og fyrr sagði verður fallist á að virða sannanlegt vinnuframlag starfsmanna stefnda til lækkunar, en ekki þykir fært að meta þann frádrátt á öðrum grundvelli en að álitum. Þykir hæfilegt að draga 300.000 krónur frá niðurstöðu matsgerðarinnar vegna þessa.

Af hálfu stefnda var þess jafnframt krafist við munnlegan flutning málsins að til frádráttar niðurstöðu matsgerðarinnar kæmi efniskostnaður sem stefndi hefði sannanlega lagt til verksins, en sem væri innifalinn í mati matsmannsins. Vísaði stefndi þar um til gagna, þ.e. yfirlits hans sjálfs og kvittana frá byggingavöruverslun, sem lögð voru fram á matsfundi og til útreiknings sem stefndi lagði fram í málinu eftir að matsgerðin lá fyrir. Af matsgerðinni verður ráðið að sumt af því efni sem stefndi virðist hafa lagt til hafi verið undanskilið við matið, s.s. lagnaefni og einangrun. Stefndi hefur ekki gert viðhlítandi grein fyrir því nákvæmlega hvaða kostnaðarliði hann telur eiga að koma til frádráttar og hvers vegna hann telur þau efniskaup sín, þótt studd séu reikningum, innifalin í kostnaðarmati matsmannsins. Þykir matsgerðin ekki taka af tvímæli um það og um þetta atriði var matsmaðurinn ekki spurður fyrir dómi. Þykir þessi krafa stefnda hvorki nægjanlega reifuð né studd gögnum málsins og verður henni hafnað.

Stefndi hefur þegar greitt stefnanda 1.173.864 krónur vegna þess reiknings sem fyrstur var gefinn út vegna verksins, nr. 499, dags. 13. maí 2010. Verður í ljósi þess að matsgerðin tekur til verksins í heild að draga þá fjárhæð frá niðurstöðu matsgerðarinnar, að teknu tilliti til lækkunar vegna vinnuframlags manna stefnda (4.833.000-300.000-1.173.864). Mismunurinn nemur 3.359.136 krónum, sem stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda, allt að frádreginni innborgun hans inn á kröfuna 18. febrúar sl., eins og endanleg dómkrafa stefnanda hljóðar um, með þeirri breytingu sem á henni var gerð við upphaf munnlegs flutnings málsins.

Upphafstíma dráttarvaxta samkvæmt kröfu stefnanda er sérstaklega mótmælt. Stefnandi krefst þess aðallega að dæmdir verði dráttarvextir frá 1. október 2010. Styður stefnandi þá kröfu þeim rökum að hann hafi í september það ár farið fram á greiðslu fyrir verkið með því að afhenda stefnda handskrifaða reikninga/yfirlit yfir verkið með þeim orðum að hann gæfi út formlegan reikning þegar greiðsla væri tilbúin. Fyrir dómi viðurkenndi stefnandi að hann myndi ekki hvenær handskrifuð yfirlit eða handrit að reikningum hafi verið afhent forstöðumanni stefnda og að það gæti hafa verið á árinu 2011. Stefnandi hefur ekki fært fram neina sönnun fyrir því að hann hafi krafið stefnda um greiðslu haustið 2010. Verður því ekki fallist á aðalkröfu hans um upphafstíma dráttarvaxta.

Til vara krefst stefnandi dráttarvaxta frá útgáfudögum reikninga, sem hann byggir á að séu jafnframt gjalddagar þeirra. Gegn mótmælum stefnda er ósannað að gjalddagi eða gjalddagar greiðslna fyrir verkið eða einstaka þætti þess hafi verið fyrirfram ákveðnir, og verður því heldur ekki á varakröfu stefnanda um upphafstíma dráttarvaxta fallist.

Stefndi byggir á því að ekki hafi legið fyrir hverrar fjárhæðar réttmæt krafa stefndanda gæti verið fyrr en matsgerð dómkvadds matsmanns lá fyrir og krefst þess að dráttarvextir verði ekki dæmdir fyrr en í fyrsta lagi frá því tímamarki. Fram að þeim tíma hafði stefndi einungis greitt 1.173.864 krónur inn á verkið, eins og fyrr sagði, sem er fjarri þeirri fjárhæð sem matsgerð hljóðar um og gerði stefndi engan reka að því að afla mats dómkvadds matsmanns fyrr en talsvert eftir að mál þetta var höfðað. Þá verður ekki á það fallist, sem haldið var fram við munnlegan flutning málsins, að það geti haft þýðingu við ákvörðun um upphafstíma dráttarvaxta að stefnandi hafi ekki orðið við áskorun um að leggja fram í málinu virðisaukaskattskýrslur sínar vegna tilgreindra tímabila. Í samræmi við ákvæði 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 þykir hins vegar rétt að miða upphafstíma dráttarvaxta við það tímamark er mánuður var liðinn frá því að allir reikningar stefnanda vegna verksins lágu fyrir, þ.e. 29. janúar 2012. Verða dráttarvextir því dæmdir frá 29. febrúar s.á.

Með hliðsjón af niðurstöðu málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn eins og greinir í dómsorði, að teknu tilliti til kostnaðar stefnda af öflun nauðsynlegrar matsgerðar.

Dómur þessi er kveðinn upp af H-kvk-þgf B-kvk-þgf héraðsdómara sem dómsformanni, ásamt meðdómsmönnunum Á-kk-þgf I-kk-þgf byggingaverkfræðingi og J-kk-þgf Á-kk-þgf P-kk-þgf byggingatæknifræðingi og húsasmíðameistara. Við dómsuppsögu var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 þar sem dómsuppsaga dróst fram yfir lögboðinn frest, en lögmenn aðila og dómendur voru sammála um að ekki væri þörf á endurflutningi málsins.

Dómsorð:

Stefndi, Tækniminjasafn Austurlands, greiði stefnanda, S-kk-þgf S-kk-þgf, 3.359.136 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 29. febrúar 2012 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun stefnda að fjárhæð 2.356.667 krónur þann 18. febrúar 2014, miðað við stöðu skuldarinnar á innborgunardegi.

Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf B-kvk-nf

Á-kk-nf I-kk-nf

J-kk-nf Á-kk-nf P-kk-nf