S-1413/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 26. apríl 2012, er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 15. desember 2011 á hendur A, kt. […], […], B, kt. […], […], C, kt. […], […], D, kt. […], […], E, kt. […], […], og F, kt. […], […].

1. Fyrir brot gegn lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða:

Á hendur ákærðu A, B, C, D og F sem stjórnarmönnum í Lífeyrissjóði starfsmanna Y og ákærðu E sem framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins með því að hafa, á tímabilinu frá 2. október 2008 til 4. maí 2009, ávaxtað fé lífeyrissjóðsins með ólögmætum hætti, með ítrekuðum lánveitingum til Y í formi peningamarkaðslána, sem sundurliðast eins og hér segir:

Teljast brot ákærðu varða við 1. mgr. 36. gr., sbr. 55. gr., laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með áorðnum breytingum.

Til vara teljast brot ákærðu E varða við 1. mgr. 36. gr., sbr. 55. gr., laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með áorðnum breytingum, allt sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

2. Á hendur ákærðu öllum fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, ákærðu A, B, C, D og F, sem stjórnarmönnum í Lífeyrissjóði starfsmanna Y, og ákærðu E, sem framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins, með því að hafa gefið Fjármálaeftirlitinu upplýsingar, sem þeim var skylt að gefa með vísan til 44. gr. laga nr. 129/1997 og 9. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, en voru rangar, er þau í greinargerð lífeyrissjóðsins til Fjármálaeftirlitsins, dags. 15. janúar 2009, sem undirrituð var af ákærðu B og E, lýstu því yfir að ljóst væri að fjárfestingar lífeyrissjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997, þrátt fyrir að lífeyrissjóðurinn hefði 6. janúar 2009 veitt Y peningamarkaðslán að fjárhæð kr. 330.000.000 sem var í andstöðu við heimildir 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997.

Teljast brot ákærðu varða við 1. mgr. 146. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.

Ákærði A krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsingin verði skilorðsbundin að fullu, komi til fangelsisrefsingar. Jafnframt er þess krafist að sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun verjanda.

Ákærði B krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara að honum verði ekki gerð refsing. Þá er þess krafist að allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, greiðist úr ríkissjóði.

Ákærði C krefst þess aðallega að hann verði sýknaður, en til vara að honum verði ekki gerð refsing í málinu. Ákærði krefst þess til þrautavara, verði honum gerð refsing, að öll refsingin verði skilorðsbundin. Þá krefst ákærði þess í öllum tilvikum að allur sakarkostnaður, þ. á m. málsvarnarlaun verjanda, verði lagður á ríkissjóð.

Ákærði D krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds í málinu. Til vara er þess krafist að refsing ákærða verði felld niður. Til þrautavara er þess krafist að ákvörðun refsingar ákærða verði frestað skilorðsbundið. Til þrautaþrautavara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún fari ekki fram úr sektum. Í öllum tilvikum er þess krafist að allur sakarkostnaður, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda við rannsókn málsins og fyrir dómi, verði greiddur úr ríkissjóði.

Ákærða E krefst þess aðallega að hún verði sýknuð af öllum kröfum ákæruvaldsins og til vara að henni verði ekki gerð sérstök refsing. Til þrautavara er þess krafist að hún verði dæmd til vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá gerir verjandi kröfu um þóknun sem greiðist úr ríkissjóði, óháð málsúrslitum.

Ákærða F gerir aðallega kröfu um að hún verði sýknuð, en til vara að henni verði ekki gerð refsing í málinu. Ákærða krefst þess til þrautavara, verði henni gerð refsing, að öll refsingin verði skilorðsbundin. Þá krefst ákærða þess í öllum tilvikum að allur sakarkostnaður, þ. á m. málsvarnarlaun verjanda, verði lagður á ríkissjóð.

I.

Í fundargerð stjórnar Lífeyrissjóðs starfsmanna Y (hér eftir X), dags. 10. október 2008, kemur fram að meðal dagskrárliða var „lánafyrirgreiðsla til Y“ og gerði stjórnin eftirfarandi samþykkt: „Stjórn lífeyrissjóðs starfsmanna Y samþykkir að heimila forstöðumanni að lána Y allt að 1 milljarði isk.kr. Um nánara fyrirkomulag og kjör verði samið sérstaklega en þau skulu taka mið af markaðsaðstæðum. Stjórn sjóðsins skal vera upplýst um einstakar aðgerðir.“ Fundinn sátu öll ákærðu, nema ákærða F, en varamaður hennar, G, sótti fundinn. Áður hafði X lánað Y 170 milljónir króna hinn 2. október 2008 og 150 milljónir króna hinn 3. október 2008, eins og fram kemur í a- og b-lið í 1. ákærulið. Í gögnum málsins er að finna skjöl vegna þessara lánveitinga, með yfirskriftinni „peningamarkaðslánveiting“. Í skjalinu vegna lánveitingarinnar 2. október kemur fram fjárhæðin, gjalddagi, sem væri 3. nóvember 2008, og vextir, 18,40%. Þá var kveðið á um það að Y ætti að greiða höfuðstól lánsins og vexti á tiltekinn reikning X. Skjalið vegna lánsins 3. október er sama efnis, en gjalddagi var 2. desember 2008 og vextir 20,5%. X og Y sömdu svo aftur um peningamarkaðslánveitingu hinn 14. október 2008, til eins mánaðar, sem síðar var framlengd, sbr. c-lið 1. ákæruliðar. X og Y sömdu um fleiri lánveitingar, eins og síðar verður rakið og fram kemur í liðum d-g í 1. ákærulið. Útbúin voru sams konar skjöl um allar þessar lánveitingar.

Í minnisblaði starfsmanns Fjármálaeftirlitsins (hér eftir FME), Ó-kk-ef E. F-kk-ef lögfræðings, dags 18. október 2008, segir að ákærða E, þáverandi framkvæmdastjóri X, hefði hringt með „vonda samvisku“ eftir áföll á fjármálamarkaði undanfarna daga vegna þess að hún hefði lánað Y fé úr sjóðnum að undanförnu, en hún teldi nú að það hefði ef til vill ekki verið rétt að gera það. Hún hefði gert það með þeim hætti að fá „quote“ frá bönkunum í lán og síðan miðað vexti á láninu til Y við hæstu vexti sem byðust á markaðnum. Þessi lán hefðu verið til skamms tíma, frá mánuði til mánaðar. Starfsmaðurinn hefði bent henni á að þetta væri ekki heimilt „skv. 36. gr. lífeyrissjóðslaganna“ og hún sagt að þetta yrði ekki endurtekið eftir að þáverandi lán félli í gjalddaga um næstu mánaðamót. Starfsmaður FME hefði því ekki talið ástæðu til að gera nokkuð frekar í málinu að svo stöddu.

Samkvæmt gögnum málsins voru framangreindar lánveitingar til Y 2. og 3. október framlengdar 3. nóvember til 2. desember 2008. Lánveitingin frá 14. október var með sama hætti framlengd hinn 14. nóvember til 2. desember 2008.

Hinn 20. nóvember 2008 fóru ákærða E, ákærði B, þáverandi formaður stjórnar X, og H, fjármálastjóri Y, á fund hjá FME sem þau höfðu óskað eftir. Í minnisblaði starfsmanns FME, K-kvk-ef Í-kvk-ef B-kvk-ef, segir að X hefði lánað Y til skamms tíma í byrjun október vegna fjárskorts hjá Y, þ.e. vegna endurgreiðslu lóða. Lánið standi í 480 milljónum króna, en samkvæmt framkvæmdastjóra X sé hrein eign í októberlok um 2,5 milljarðar króna. Lánið hefði upphaflega verið á gjalddaga um síðustu mánaðamót, en það hefði verið framlengt til 2. desember. Bæjarfélagið gæti ekki greitt fyrrnefnt lán og fjárþörf þess væri mikil á næstunni. X hefði lánað bæjarfélaginu þessar 490 milljónir á markaðskjörum, en framkvæmdastjórinn hefði hringt í bankana og fengið uppgefin kjör þar. Bæjarfélagið hafi fengið lánaða peninga hjá lífeyrissjóðnum í gegnum LSS en LSS færi ekki út í meiri útgáfu fyrir áramót. Að lokum segir í minnisblaðinu að FME hefði farið fram á það við bæjarfélagið að það færi í skuldabréfaútgáfu (skráða) til þess að lánveitingar lífeyrissjóðsins væru innan ramma 36. gr. laganna. X myndi senda bréf til FME þar sem óskað yrði eftir fresti til þess að koma þessu í lag.

Í tölvuskeyti starfsmanns FME, K-kvk-ef Í-kvk-ef, hinn 28. nóvember 2008, er vísað til framangreinds fundar 20. nóvember, þar sem FME hefði óskað eftir því að fá skriflega beiðni frá X, þar sem fjárfestingar lífeyrissjóðsins væru komnar út fyrir lagaheimildir, varðandi frest til að koma fjárfestingum sjóðsins í það horf að þær væru innan heimilda laga á meðan bæjarfélagið færi í skuldabréfaútgáfu. Athugasemd var gerð við að beiðni um frest hefði ekki borist og var X veittur frestur til 2. desember til að setja fram umrædda beiðni.

Með bréfi ákærðu E, dags. 2. desember 2008, óskaði X eftir því við FME að það gæfi sjóðnum auknar heimildir tímabundið til þess að aðlaga fjárfestingar sjóðsins svo að þær „rúmist innan lagaheimilda sbr. 36. gr. VII. kafla laga nr. 129/1997“. FME svaraði téðu bréfi X þannig að það myndi ekki samþykkja beiðnina, þ.e. að heimila lífeyrissjóðnum að „vera út fyrir lög í fjárfestingum sínum almennt“ og það yrði að tiltaka nákvæmlega í bréfinu hvað um væri að ræða, þ.e. út fyrir hvaða lagagrein lífeyrissjóðurinn hefði farið og hversu langan tíma lífeyrissjóðurinn þyrfti til að koma þeim fjárfestingum í lag.

X sendi FME nýja beiðni með bréfi 3. desember 2008. Í því segir að lífeyrissjóðurinn óskaði eftir því að FME gæfi honum auknar heimildir tímabundið til þess að aðlaga fjárfestingar sjóðsins svo þær rúmuðust innan lagaheimilda, sbr. 36. gr. VII. kafla laga nr. 129/1997. Um væri að ræða lánveitingar sjóðsins til Y, en þær fjárfestingar hefðu farið út fyrir ramma 3. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um óskráð verðbréf og 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um að allt að 10% af hreinni eign sjóðsins mættu vera lán útgefin af sama aðila eða aðilum sem tilheyra sömu samstæðunni. Óskað var eftir fresti til 28. febrúar 2009 til að koma þessum fjárfestingum í lag þannig að þær rúmuðust innan lagaheimilda.

Í svarbréfi FME, dags. 4. desember 2008, sem H-kvk-nf E. Ó-kvk-nf og Ó-kk-nf E. F-kk-nf undirrita, segir eftirfarandi: „Í ofangreindu bréfi [lífeyrissjóðsins frá 3. desember] segir að um sé að ræða lánveitingar sjóðsins til Y sem hafi farið út fyrir 3. mgr. 36. gr. og 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Samkvæmt samtali sem framkvæmdastjóri sjóðsins átti við Fjármálaeftirlitið um þetta efni 16. október sl. [sic] kom fram að um væri að ræða beinar lánveitingar til bæjarfélagsins. Engin heimild er í lögum til slíkra lánveitinga og var framkvæmdastjóranum bent á þá staðreynd.“ Í bréfinu er svo vísað til áðurnefnds fundar 20. nóvember og að á þeim fundi hafi lífeyrissjóðnum og Y verið veittur sex vikna frestur til að ganga frá endurgreiðslu lánsins og koma þessum lánveitingum í það horf fyrir næstu áramót að þær samræmdust 36. gr. laga nr. 129/1997. Var lífeyrissjóðnum veittur frestur til 15. janúar 2009 til að koma fjárfestingum sínum í það horf að þær samrýmdust 36. gr. laganna, ella yrði dagsektum beitt. Ákærða E sendi degi síðar, 5. desember, tölvuskeyti á alla stjórnarmenn X þar sem hún greindi frá því að FME hefði ekki orðið við beiðni um frest til loka febrúar til að aðlaga fjárfestingar að lagaheimildum, heldur veitt frest til 15. janúar 2009.

Samkvæmt gögnum málsins sömdu X og Y aftur um „peningamarkaðslánveitingu“ hinn 4. desember 2008, sbr. d-lið I. ákæruliðar. Um var að ræða 90 milljónir króna, með gjalddaga 31. desember 2008. Hinn 6. janúar 2009 sömdu X og Y aftur um peningamarkaðslánveitingu, að fjárhæð 330.000 milljónir króna, sbr. e-lið 1. ákæruliðar.

Hinn 12. janúar 2009 sendi FME bréf til allra framkvæmdastjóra lífeyrissjóða um skýrsluskil til FME á árinu 2009, þar sem m.a. kom fram að skilafrestur skýrslu um sundurliðun fjárfestinga miðað við 31. desember 2008 væri 10. febrúar 2009. Með tölvuskeyti K-kvk-ef Í-kvk-ef, starfsmanns FME, sem sent var ákærðu E kl. 11:28, var sérstaklega óskað upplýsinga um það, með vísan til framangreinds bréfs FME frá 4. desember, hvort fjárfestingar lífeyrissjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997 og hvort búið væri að ganga frá endurgreiðslu á láni sem sjóðurinn hefði veitt Y á sínum tíma. Óskað var eftir greinargerð lífeyrissjóðsins eigi síðar en í lok dags. Ákærða E framsendi tölvuskeytið til ákærðu kl. 11:33. Ákærði D svaraði kl. 12:05 með tölvuskeyti og gerði athugasemdir við að lífeyrissjóðnum væri veittur svo skammur frestur til að svara FME. Ákærði A lagði svo til kl. 12:21 að ákærða E gerði drög að svari, þar sem tímafrestinum væri m.a. mótmælt, og sendi svarið á stjórnarmenn til yfirlestrar og síðan myndi hún senda það fyrir þeirra hönd. Ákærða E sendi svo „1. drög“ að greinargerð kl. 13:44 og bað stjórnarmenn að lesa yfir og gera athugasemdir við þau sem allra fyrst. Þá sagði hún m.a. að það væri allt rétt sem kæmi fram í greinargerðinni, nema að hinn 6. janúar hefði bænum aftur verið veitt lán, að upphæð 330 milljónir króna. Heildarskuld bæjarins væri því 580 milljónir króna. Ákærða F svaraði kl. 14:26 og sagði að þetta væri vel orðað bréf sem segði hvernig hefði verið gengið frá málum fyrir áramót. Ákærða F spurði svo hvort næsti kafli kæmi ekki í næsta svarbréfi. Ákærða E svaraði ákærðu F kl. 14:37 og kvaðst hafa hitt H-kk-þf endurskoðanda áðan og sagt honum frá þessu og hann væri hræddur um að „þeir“ birtust og heimtuðu að skoða bókhaldið á þessu ári og þá væru þau í vanda. Ákærða E sendi FME umbeðna greinargerð með tölvuskeyti kl. 15:19.

Í umræddri greinargerð X til FME, dags. 15. janúar 2009, sem ákærða E og ákærði B undirrita, segir að eftir þrot stærstu banka landsins í lok september og byrjun október 2008 hafi fjárfestingarmöguleikar lífeyrissjóða breyst mjög mikið og að mati framkvæmdastjóra X hefðu einungis þrír fjárfestingarkostir verið í boði á þeim tíma. Í fyrsta lagi kaup á ríkisbréfum, í öðru lagi innlán og í þriðja lagi lánveiting til Y. Framboð ríkisbréfa hefði hins vegar verið mjög lítið og ávöxtunarkrafa þeirra hríðfallið. Nánast ekkert framboð hefði verið á sveitarfélagabréfum í mörg ár og innlán til minni fjármálastofnana væru ekki ákjósanleg þrátt fyrri háa vexti, vegna óvissu um hver afdrif þeirra yrðu. Sjóðurinn hefði því talið eina örugga og ásættanlega fjárfestingarkostinn vera þann að lána Y fjármuni til skamms tíma í senn á meðan lausafjárþurrðin gengi yfir. Lánveitingin hefði verið talin áhættulaus með öllu, enda væri bærinn bakábyrgur fyrir skuldbindingum lífeyrissjóðsins. Y væri fjárhagslega vel stæður og vel rekið sveitarfélag en ætti við tímabundinn lausafjárskort að stríða vegna efnahagsástandsins. Því hefði verið farin þessi leið og lánin veitt til mánaðar í senn á markaðsvöxtum á hverjum tíma. Í greinargerðinni var svo birt tafla yfir lánveitingar til Y á árinu 2008. Í niðurlagi greinargerðarinnar segir svo: „Þann 31. desember 2008 er staðan þannig að Lífeyrissjóður starfsmanna Y á skuldabréf útgefið af bænum að fjárhæð 250 milljónir króna og eitt lóðalán að auki að fjárhæð 5,8 milljónir króna er Y gaf út vegna lóðaúthlutunar en við lóðaskil yfirtók bærinn greiðslur bréfsins.“ Svo segir: „Að ofansögðu má því vera ljóst að fjárfestingar sjóðsins samrýmast 36. gr. laga nr. 129/1997.“ Síðastnefnda setningin var ekki í drögum sem ákærða E sendi á ákærðu, sbr. tölvupóstsamskipti 15. janúar 2009 og áður eru rakin.

Hinn 27. febrúar 2009 sendi FME bréf til X þar sem segir að það hafi lokið yfirferð á skýrslu um sundurliðun fjárfestinga sem sjóðurinn hafi skilað vegna 31. desember 2008. Þá segir í bréfinu að samkvæmt fyrstu athugun virtist sem fjárfestingar X í verðbréfum útgefnum af Y nemi samtals 10,25% af hreinni eign, en samkvæmt 1. ml. 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 mætti samanlögð eign sjóðsins í verðbréfum samkvæmt 2.-9. tl. 1. mgr. 36. gr. útgefnum af sama aðila, tengdum aðilum eða aðilum sem tilheyra sömu samstæðunni ekki vera meiri en 10% af hreinni eign sjóðsins. Óskaði FME eftir skýringum á því til hvaða aðgerða X hygðist grípa til að koma fjárfestingum sjóðsins í löglegt horf.

X svaraði með bréfi 9. mars 2009 og sagði að 2. desember 2008 hefði sjóðurinn keypt skuldabréf útgefið af Y að fjárhæð 250.000 milljónir króna, en á þeim tíma hefði lánið verið 9,98% af hreinni eign á þennan einstaka útgefanda. Í árslok 2008 hefði lánið staðið í 256.645.510 krónum og að Y hygðist greiða upp hluta af láninu með tilteknu lóðaláni. Í millitíðinni, þ.e. hinn 2. mars, hafði X lánað Y 380 milljónir króna í formi peningamarkaðslánveitingar, sbr. f-lið 1. ákæruliðar.

Í bréfi 27. apríl 2009 gerði FME aftur sambærilega athugasemd við X, en í bréfinu segir að samkvæmt skýrslu lífeyrissjóðsins um sundurliðun fjárfestinga sem skilað var vegna 28. febrúar 2009 virðist sem fjárfestingar í verðbréfum útgefnum af Y nemi 10,67% af hreinni eign, en samkvæmt 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 mætti hlutfallið ekki fara yfir 10%. Var óskað skýringa á því hvers vegna fjárfestingar sjóðsins í verðbréfum útgefnum af Y hefðu aukist á milli tímabila. Einnig var gerð athugasemd við að fjárfestingar í verðbréfa- og fjárfestingarsjóðum Glitnis væru ekki innan marka 5. ml. 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Var óskað skýringa á því til hvaða aðgerða sjóðurinn hygðist grípa til að koma fjárfestingum sínum í löglegt horf.

X svaraði með bréfi 4. maí 2009 og FME brást við því með bréfi 8. maí 2009 þar sem athugasemd var gerð við að fjárfestingar í verðbréfum útgefnum af Y hefðu numið 10,67% af hreinni eign miðað við árslokauppgjör 2008 og fór FME fram á úrbætur á fjárfestingum sjóðsins og að þeim yrði lokið eigi síðar en 29. maí 2009. Að öðrum kosti yrði dagsektum beitt.

Samvæmt gögnum málsins sömdu X og Y hinn 4. maí 2009 um annað peningamarkaðslán, að fjárhæð 380.000 milljónir króna, eins og nánar greinir í f-lið 1. ákæruliðar.

Í minnisblaði starfsmanns FME, H-kvk-ef E. Ó-kvk-ef, dags. 13. maí 2009, kveðst starfsmaðurinn hafa fengið símtal frá J-kk-þgf S-kk-þgf hjá PricewaterhouseCoopers, sem væri ytri endurskoðandi X. Í símtalinu hefði endurskoðandinn skýrt frá því að X hefði farið talsvert mikið yfir 10% mörkin við fjárfestingar hvað varðar Y á milli skýrsluskila til FME. Þetta væri í raun greitt niður í lok hvers mánaðar og því liti þetta ekki eins illa út þegar skýrslum til FME væri skilað. Rætt hefði verið um að endurskoðandinn sendi FME formlegt erindi vegna þessa og var það gert með bréfi 18. maí 2009. Sama dag var haldinn stjórnarfundur í X þar sem m.a. var lögð fram endanleg greinargerð X til FME hinn 15. janúar 2009.

Hinn 19. maí 2009 fóru starfsmenn FME á fund X að beiðni þess síðarnefnda. Af hálfu FME voru á fundinum H-kvk-nf E. Ó-kvk-nf, Ó-kk-nf E. F-kk-nf og K-kvk-nf Í-kvk-nf B-kvk-nf, en af hálfu X sátu fundinn ákærða E, ákærði B og H, fjármálastjóri Y. Í minnisblaði FME vegna fundarins er vísað til þess að upp hafi komið mál í nóvember 2008 sem hafi verið lokið af hálfu FME þar sem í bréfi X 15. janúar 2009 hefði komið fram að 30. desember 2008 hefði Y greitt til lífeyrissjóðsins eftirstöðvar heildarlánveitingar á árinu, 330 milljónir króna ásamt vöxtum. Hinn 31. desember 2008 hefði staðan verið þannig að X ætti skuldabréf útgefin af bænum að fjárhæð 250 milljónir króna og eitt lóðalán að auki að fjárhæð 5,8 milljónir króna. Því væri ljóst að fjárfestingar sjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997. Í maí 2009 hefði verið haldinn fundur í tilefni af erindi J-kk-ef S-kk-ef endurskoðanda 13. þ.m. Á þeim fundi hefðu fulltrúar X sagt að um fáa fjárfestingarkosti væri að ræða og engu væri treystandi. Þau hefðu talið lánveitingu til Y fýsilegan kost. Einnig hefðu þau sagt að Y væri að hefja opið útboð í Kauphöllinni og þá myndi þetta vandamál verða úr sögunni. Þá hefði ákærði B sagt að lánið yrði greitt öðru hvorum megin við næstu helgi. FME hefði komið því á framfæri að þetta væri mjög alvarlegt og ólöglegt og að um ákveðinn trúnaðarbrest væri að ræða. Það væri vísvitandi verið að blekkja FME með því að greiða upp lánið fyrir skýrsluskil svo þetta kæmi ekki fram. Einnig væri sjóðurinn kominn út fyrir lagaheimildir í skuldabréfum útgefnum af Y, eða um 10,5-11%, og ákærða E ætlaði að athuga með uppgjör miðað við 30. júní 2009, en þá ætti hlutfallið að vera komið niður fyrir 10%. Hún hefði samt viljað meina að það væri ekki vilji löggjafans að lífeyrissjóðir þyrftu að selja góðar fjárfestingar sínar til þess að vera undir hámarkshlutföllum leyfilegra fjárfestinga samkvæmt lögum nr. 129/1997. Að lokum segir í minnisblaðinu að fylgst verði náið með lífeyrissjóðnum á næstunni og ef eitthvert brot komi upp aftur muni sjóðurinn verða kærður til lögreglu.

Með bréfi 18. júní 2009 vísaði FME meintum brotum stjórnenda X til saksóknara efnahagsbrota hjá ríkislögreglustjóra, með vísan til 1. mgr. 12. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi.

Í téðu kærubréfi segir að meint brot fælist annars vegar í því að stjórn sjóðsins hefði tekið þá ákvörðun 10. október 2008 að lána Y allt að einum milljarði króna. Þessari ákvörðun hefði verið fylgt eftir með þeim hætti að sjóðurinn hefði veitt bæjarfélaginu peningamarkaðslán til skamms tíma og heildarupphæð þessara lána um tíma numið 480 milljónum króna. Í 36. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða væri skýrt kveðið á um hvernig lífeyrissjóðum væri heimilt að ávaxta fé sitt og væru peningamarkaðslán af þessum toga ekki meðal þeirra heimilda. FME taldi því að um væri að ræða brot gegn 36. gr. laga nr. 129/1997, þar sem fjárfest hefði verið í fjármálagerningum sem ekki væri að finna í lagagreininni.

Hins vegar fælist meint brot í því að eftir að FME hefði vakið athygli á því að lánveitingar þessar væru brot á lögum og veitt frest til að koma fjárfestingum sjóðsins í lögmætt horf hefðu stjórnendur sjóðsins haldið áfram þessum lánveitingum. Stjórnendur sjóðsins hefðu blekkt FME með því að staðhæfa í bréfi 15. janúar 2009 að sjóðurinn hefði orðið við ákvörðun FME um að lánveitingar til bæjarins yrðu greiddar upp þann sama dag. Síðar hefði komið í ljós að sjóðurinn hefði aðeins 10 dögum áður veitt bæjarfélaginu peningamarkaðslán að fjárhæð 330 milljónir króna. Lán þessi hefðu svo verið stöðugt endurnýjuð allt þar til endurskoðendur sjóðsins hefðu vakið athygli FME á málinu í maí 2009. FME taldi að hér væri um að ræða brot gegn 146. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðaði rangar yfirlýsingar til opinbers stjórnvalds.

II.

Ákærðu lögðu hver um sig fram skriflega greinargerð, sbr. 1. mgr. 165. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, nema ákærða E, fyrrverandi framkvæmdastjóri X.

Ákærði A, sem var í stjórn X á þeim tíma sem ákæra tekur til, neitar í greinargerð sinni alfarið sök í báðum ákæruliðunum, bæði að því er varðar brot gegn 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 og 1. mgr. 146. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði kveðst hafa lýst því hjá lögreglu að hann hefði gert sér grein fyrir því, þegar tekin var ákvörðun um lánveitingar X til Y, að þar væri farið út fyrir leyfileg mörk sem kveðið er á um í 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, en ekki sé ákært fyrir brot gegn því ákvæði. Ákærði hafi, líkt og hin ákærðu, gefið þá skýringu að þetta hafi verið gert þar sem þau hefðu talið að aðrir raunhæfir fjárfestingarkostir hefðu ekki staðið til boða í miðju bankahruninu. Eingöngu hafi vakað fyrir stjórninni að gæta hagsmuna sjóðsins og þar með sjóðfélaga, enda hafi verið áskildir háir vextir. Jafnframt hafi ákærði talið allan tímann fram í maí 2009 að veittir hefðu verið frestir af hálfu FME til að koma lánveitingunum í það horf að það samrýmdist 36. gr. laganna og ávallt lagt ríka áherslu á að málið væri unnið í góðri sátt við FME.

Ákærði reisir kröfu sína um sýknu af 1. ákærulið á því að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sanna að ákærði hafi af ásetningi brotið gegn 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Ákærði segir að það komi skýrt fram í rannsóknargögnum málsins að hann hefði ekki gert sér ekki grein fyrir því hvert form lánveitinganna til Y hafi verið. Jafnframt komi fram í framburði ákærða hjá lögreglu að hann hafi litið svo á að þetta væru víxlar, alltaf hafi verið talað um þetta sem víxla á stjórnarfundum en ekki peningamarkaðslán. Þá hafi ákærði einnig í skýrslu sinni hjá lögreglu 2. nóvember 2009, þegar honum voru kynnt skjöl sem öll bera yfirskriftina „peningamarkaðslánveiting“, sagt að hann hefði aldrei séð þessi skjöl áður. Enn fremur hafi komið fram hjá ákærða að upplýsingar um lánin hefðu verið lagðar fram á stjórnarfundum nokkrum vikum eftir að þau voru veitt og þá í hefðbundnu yfirliti um verðbréfaviðskipti þar sem ekki komi fram í hvaða formi lánin hafi verið, og einnig gögn sem lögð hafi verið fram af meðákærða D, en það séu gögn sem lögð hafi verið fram á stjórnarfundunum án nokkurra fylgigagna.

Ákærði telur því ljóst að hann hafi ekkert haft með það að gera í hvaða formi lán þessi voru veitt, enda hafi alltaf verið talað um þetta sem skammtímalán eða víxla á stjórnarfundum, eða jafnvel sem „stutt skuldabréfalán“, en slík form séu heimil samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Ákærði hafi mátt treysta því að framkvæmdastjóri X, sem hafi séð um daglegan rekstur sjóðsins, þekkti reglur 1. mgr. 36. gr. um það í hvaða formi sjóðnum væri heimilt að lána, enda tíðkaðist það ekki að stjórnin hefði afskipti af slíkum tæknilegum atriðum. Ákærði hafi því engan ásetning haft til þess að brjóta gegn 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 og ákæruvaldið hafi ekki sýnt fram á að svo hafi verið, þannig að hafið sé yfir skynsamlegan vafa. Ekki sé heimilt að refsa fyrir gáleysisbrot samkvæmt 55. gr. og beri því samkvæmt framansögðu að sýkna ákærða af 1. ákærulið.

Verði ekki fallist á að sýkna beri ákærða vegna sönnunarskorts er þess engu að síður krafist að hann verði sýknaður af 1. ákærulið, þar sem sakir samkvæmt þeim lið séu að mati ákærða fyrndar. Refsiramminn fyrir brot gegn 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 séu sektir eða fangelsi allt að einu ári. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrnist brotið því á tveimur árum. Í 4. mgr. 82. gr. sömu laga komi fram að fyrningarfrestur rofni þegar rannsókn sakamáls hefjist fyrir rannsóknara gegn manni sem sakborningi. Rannsókn málsins hafi hafist í kjölfar kæru FME, dags. 18. júní 2009.

Í fyrri skýrslunni sem tekin hafi verið af ákærða hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra, dags. 2. nóvember 2009, hafi honum verið kynnt sakarefnið sem meint brot gegn 36. gr., sbr. 55. gr., laga nr. 129/1997 og 146. gr. almennra hegningarlaga, en ekki hafi verið tiltekið sérstaklega undir hvaða málsgrein 36. gr. sakarefnið teldist heyra. Sami háttur hafi verið hafður á í síðari skýrslutökunni yfir ákærða, dags. 1. júní 2010. Í fyrri skýrslutökunni hafi ákærði verið lítillega spurður út í hvort hann hafi vitað í hvaða „formi“ lánin hafi verið, nánast eins og í framhjáhlaupi. Fram hafi komið hjá ákærða að stjórnarmenn hefðu litið á þetta sem einhvers konar víxla, en engin frumrit hefðu verið lögð fram í stjórninni. Mestur hluti skýrslutökunnar hafi hins vegar farið í að fjalla um það að farið hefði verið út fyrir heimildir í lánveitingum til Y, þ.e. út fyrir 10% mörkin sem sett eru í 5. mgr. 36. gr., auk þess sem fjallað hafi verið um sakarefnið í 2. ákærulið, meint brot gegn 146. gr. almennra hegningarlaga. Í síðari skýrslutökunni, þann 1. júní 2010, hafi hins vegar ekkert verið spurt út í form lánanna sem X veitti Y, heldur hafi fyrst og fremst verið fjallað um meintar blekkingar stjórnarmanna X gagnvart FME, en einnig að farið hefði verið upp fyrir 10% markið í lánveitingum til bæjarins.

Af hálfu ákærða er byggt á því að honum hafi ekki verið kynnt að sakarefnið snérist um það í hvaða formi X veitti Y lánin sem um ræðir, a.m.k. ekki þegar síðari skýrslutakan fór fram. Breyti þá engu að honum hafi verið gefinn kostur á að kynna sér kæru FME í upphafi skýrslutökunnar, enda ljóst að sakarefni sé ekki ákveðið af kærendum í sakamálum, heldur lögreglu og ákæruvaldi, sbr. 1. mgr. 64. gr. og 145. gr. laga nr. 88/2008, nema því aðeins að skilyrði 1. mgr. 144. gr. sömu laga séu fyrir hendi. Eins og skýrslutökunni 1. júní 2010 hafi verið háttað, þar sem ekkert hafi verið spurt um form lánanna á einn eða neinn hátt, þá hafi ákærði ekki getað gert sér grein fyrir því að sakarefnið snérist um formið og mátti í raun treysta því að það væri ekki meðal sakarefna eða yfir höfuð til rannsóknar. Fyrri skýrslutakan yfir ákærða, þar sem þó hafi verið stuttlega spurt út í form lánanna, hafi eins og áður sagði farið fram 2. nóvember 2009, eða meira en tveimur árum áður en ákæran var gefin út hinn 15. desember 2011 og fyrningarfrestur því verið liðinn hvað 1. ákærulið varðar og beri að sýkna ákærða af honum samkvæmt 6. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga. Hvað varðar 2. ákærulið byggir ákærði á því að hann hafi ekki veitt FME vísvitandi rangar upplýsingar með greinargerð lífeyrissjóðsins til FME, dags. 15. janúar 2009, eins og ákært er fyrir. Ákærði vísar til þess að hann hafi staðfastlega neitað sök hvað þetta varðar í báðum skýrslutökum sínum hjá lögreglu. Þvert á móti hafi hann allan tímann talið, alveg fram til vorsins 2009, að stjórn X væri í góðum samskiptum við FME um að koma lánveitingum sjóðsins í það horf sem samrýmdist 36. gr. laga nr. 129/1997 og að veittir hefðu verið frestir til þess af hálfu FME.

Ákærði bendir sérstaklega á framburð sinn varðandi greinargerð X frá 15. janúar 2009 í báðum skýrslum hans hjá lögreglu. Þar komi skýrt fram að drög að þessu bréfi hafi verið kynnt ákærða, ásamt öðrum stjórnarmönnum, í tölvupósti 15. janúar 2010. Jafnframt hafi ákærði borið um það að hann hafi gert ákveðnar athugasemdir við drögin, t.d. varðandi stafsetningu, en einnig hafi hann bætt við setningu í lokin um „að sjálfsögðu munum við veita FME upplýsingar sem um er beðið eins hratt og okkur er unnt“. Sérstaka athygli veki að í drögunum sem meðákærða E hafi sent ákærða og hinum meðákærðu sé ekki setningin: „Að ofansögðu má því vera ljóst að fjárfestingar sjóðsins samrýmast 36. gr. laga nr. 129/1997.“ Sú setning sé hins vegar í endanlegu greinargerðinni, sem send hafi verið til FME og undirrituð af framkvæmdastjóranum og formanni stjórnar X. Þá útgáfu af greinargerðinni hafi ákærði hins vegar ekki séð fyrr en á stjórnarfundi 18. maí 2010, sem hafi verið síðasti stjórnarfundur sem haldinn hafi verið áður en stjórnin hafi verið sett af.

Samkvæmt framansögðu megi vera augljóst að ákærði hafi ekki tekið þátt í því að gefa FME rangar upplýsingar með greinargerðinni 15. janúar 2010, enda hafi hann ekki vitað af fullyrðingunni um að fjárfestingar sjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997. Þeirri fullyrðingu hafi verið bætt inn í greinargerðina áður en hún var send, líklega af framkvæmdastjóranum og/eða formanninum. Ákærði hafi litið svo á að verið væri að sýna FME stöðuna eins og hún hafi verið um áramótin 2008/2009, eins og greinargerðin beri reyndar með sér, en ekki væri verið að fullyrða að fjárfestingarnar væru í samræmi við 36. gr., en um þá fullyrðingu í greinargerðinni hafi honum verið alls ókunnugt, eins og áður greinir. Það segi skýrt í framburði ákærða hjá lögreglu að það hafi ávallt verið kynnt þannig á stjórnarfundum af hálfu framkvæmdastjóra og formanns að verið væri að vinna með FME að lausn málsins og ákærði staðið í þeirri trú að veittir hefðu verið frestir til þess að leysa þessi mál. Í því sambandi bendir ákærði á að hann hafi aldrei verið í beinum samskiptum við FME og það hafi verið framkvæmdastjórinn og formaður stjórnarinnar sem hefðu mætt á fundi hjá eftirlitinu og haft bréfa- og tölvupóstssamskipti við það. Jafnframt styðji framburður meðákærðu D, C og F einnig þennan framburð ákærða, en þau hafi að miklu leyti borið á sama veg og hann um þetta atriði.

Ákærði telur samkvæmt framansögðu að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að sanna, svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að ákærði hafi gerst sekur um það brot sem honum er gefið að sök í 2. ákærulið. Allan vafa eigi að skýra ákærða í hag og því beri að sýkna hann af þessum ákærulið.

Fallist dómurinn ekki á sýknu, hvort heldur sem er í ákærulið 1 eða 2, þá er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa. Verði farið fram úr sektum er þess krafist að fangelsisrefsing verði skilorðsbundin að fullu og í því sambandi er m.a. bent á hreinan sakaferil ákærða. Jafnframt bendir ákærði á að ekkert tjón hafi hlotist af hinum meintu brotum hans og að líta beri til þess að hann hafi talið sig vera að gæta ítrustu hagsmuna sjóðsins og sjóðfélaga á mjög svo viðsjárverðum tímum, þegar bankakerfi landsins hafi hrunið í nánast einu vetfangi og stjórn X hafi talið í október 2010 (sic) að bönkunum væri ekki treystandi fyrir fé sjóðsins. Ákærði hafi á engan hátt hagnast sjálfur af hinum meintu brotum og megi í raun segja að þeir einu sem hafi „notið góðs“ af meintum brotum hafi verið sjóðfélagar X.

Um lagarök er vísað til ákvæða laga nr. 129/1997, almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

III.

Í greinargerð ákærða B, sem var stjórnarformaður X á þeim tíma sem ákæran tekur til, segir að við hrun íslenska fjármálakerfisins í október 2008 hafi lífeyrissjóðurinn átt talsvert lausafé. Vegna hrunsins hafi fjárfestingarkostir verið nánast engir og því hafi verið samþykkt heimild til að lána Y allt að einum milljarði króna. Það hafi verið talið óhætt þar sem bærinn hafi verið í ábyrgð fyrir öllum skuldbindingum sjóðsins. Framkvæmd á lánveitingum til bæjarins hafi verið í formi peningamarkaðslána til skamms tíma í senn. Stjórn sjóðsins hafi ekki tekið ákvörðun um í hvaða formi lánin skyldu veitt heldur hafi framkvæmdastjóra verið falið að ganga frá lánunum. Form lánsins hafi ekki verið rætt í stjórninni en ákærða hafi síðar verið kynnt í hvaða formi lánin hafi verið veitt. Ákærði hafi enga ástæðu haft til að ætla annað en að formskilyrði laga væru uppfyllt, enda hefðu legið fyrir upplýsingar um að aðrir lífeyrissjóðir hefðu notað þetta form við lánveitingar.

Nánar tiltekið hafi lífeyrissjóðurinn veitt Y nokkur skammtímalán á tímabilinu 2. október 2008 til 4. maí 2009 í formi peningamarkaðslána. Framkvæmdastjóri sjóðsins, meðákærða E, hefði haft áhyggjur af því í október - nóvember 2008 að lán lífeyrissjóðsins til Y væru komin yfir leyfileg mörk samkvæmt 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Hún hefði verið í samskiptum við starfsmenn FME þess vegna. Stjórn og framkvæmdastjóri hefðu talið, vegna aðstæðna á fjármálamarkaði og óvissu um stöðu bankanna, ekki annað fært en að lána Y laust fé. Aðrir kostir hefðu í raun ekki verið fyrir hendi og því hafi verið óskað eftir því við FME að það heimilaði að lánveitingar til Y væru yfir þeim mörkum sem stofnunin hefði talið heimilt, tímabundið meðan óvissa ríkti á fjármálamörkuðum. Nokkur samskipti hafi verið næstu mánuði á milli starfsmanna FME og framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins og þau öll snúið að því að lán sjóðsins til Y væru ekki innan marka 3. og 5. mgr. 36. gr. laganna, en ekki að form lánveitinganna væru ekki í samræmi við 1. mgr. 36. gr. laganna. Ekki sé ákært fyrir brot gegn 5. mgr. 36. gr. laganna og því óþarfi að rekja þau samskipti. Þá segir ákærði að öll þau skammtímalán sem lífeyrissjóðurinn lánaði Y hafi verið greidd upp áður en rannsókn lögreglu hófst og því hafi ekkert tjón hlotist af ráðstöfunum stjórnenda lífeyrissjóðsins. Þvert á móti hafi þessar lánveitingar orðið til þess að staða X hafi orðið önnur og betri en annarra samsvarandi sjóða.

Sýknukrafa ákærða í 1. ákærulið er í fyrsta lagi byggð á því að lánveitingar lífeyrissjóðsins til Y í formi peningamarkaðslána hafi verið lögmætar. Ákærði vísar í þessu sambandi til 2. tl. 1. mgr. 36. gr. laganna um að lífeyrisjóði sé heimilt að fjárfesta í „skuldabréfum og víxlum“ sveitarfélaga. Samkvæmt 9. tl. 1. mgr. 36. gr. sé einnig heimilt að fjárfesta í „öðrum verðbréfum“. Samkvæmt almennri skilgreiningu uppfylli peningamarkaðslán ekki form skuldabréfa eða víxla. Hins vegar falli þau sannanlega undir skilgreiningu á verðbréfum. Í lögum um verðbréfaviðskipti séu verðbréf framseljanleg verðbréf sem hægt sé að eiga viðskipti með á fjármagnsmarkaði. Í eldri lögunum nr. 33/2003 séu verðbréf skilgreind sem hvers konar framseljanleg kröfuréttindi til peningagreiðslu eða ígildis hennar. Umrætt peningamarkaðslán uppfylli skilyrði að teljast verðbréf, enda um að ræða skjalfesta skuldaviðurkenningu sem sé framseljanleg.

Þá vísar ákærði til 2. mgr. 36. gr. laganna en þar segi að verðbréf samkvæmt 2. og 9. tl. þurfi að hafa skráð kaup- og sölugengi á skipulegum markaði. Peningamarkaðslánið til Y hafi ekki haft skráð kaup- og sölugengi á skipulegum markaði. Hins vegar segi í 3. mgr. 36. gr. að þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. sé heimilt að fjárfesta í verðbréfum sem ekki eru skráð á skipulegum markaði upp að ákveðnu hlutfalli að hreinni eign sjóðsins, enda séu verðbréfin gefin út af aðilum innan aðildarríkja OECD eða ríkja Evrópska efnahagssvæðisins. Með hliðsjón af því hafi lífeyrissjóðnum verið heimilt að lána Y í formi peningamarkaðsláns.

Einnig megi ætla, þegar litið sé til athugasemda við 36. gr. laganna með frumvarpinu, að form lánveitinga sé ekki tæmandi talið í 1.-10. tl. ákvæðisins, en í athugasemdunum segi:

Í 1. mgr. er gerð sú almenna krafa til stjórnar lífeyrissjóðs að hún ávaxti fé sjóðsins á þeim kjörum sem best eru í boði hverju sinni en síðan talið upp í hvaða verðbréfum sjóðunum verði heimilað að fjárfesta að gættum almennum skilyrðum í ákvæðinu. Tilgangurinn er að stuðla að því að lífeyrissjóðir nái sem bestri ávöxtun á fé sjóðfélaga sinna og jafnframt að áhættunni sé dreift með eðlilegum hætti.

Þrátt fyrir að aðeins sé vísað í skuldabréf og víxla í 2. tl. 1. mgr. 36. gr. segi ekki að önnur form lánveitinga séu óheimil. Peningamarkaðslán, eins og hér um ræðir, séu í sjálfu sér ekkert öðruvísi en víxill. Það sé gjalddagi, fjárhæð og vextir á peningamarkaðsláninu og það falli fullkomlega saman við ofangreindan tilgang í athugasemdum með frumvarpinu sem varð að lögunum. Ætla megi því að slíkt form hefði verið sérstaklega tilgreint í 2. tl. hefði það á þeim tíma verið algengt eða þekkt form lánveitinga. Í raun séu öll fjármálafyrirtæki löngu hætt að nota víxilformið sem skuldaskjal á styttri lánum með einum gjalddaga og hafi peningamarkaðslán verið almennt notað seinni ár.

Í öðru lagi byggir ákærði á því að hann hafi ekki tekið ákvörðun um form lánveitingarinnar. Hann hafi tekið ákvörðun um lánveitingu til Y ásamt öðrum stjórnarmönnum lífeyrissjóðsins en við þá ákvörðun hafi ekki verið rætt um form lánveitingarinnar. Framkvæmdastjóra hafi verið falið að ganga frá nauðsynlegum skjölum þar að lútandi. Stjórnarmönnum hafi því ekki verið kunnugt um form lánsins fyrr en síðar. Engar athugasemdir hefðu komið frá stjórnarmönnum um formið, enda hefðu þeir ekki vitað annað en að þetta væri algengt form á lánveitingum í stuttan tíma, enda allir löngu verið hættir að nota víxilformið. Það hafi því enginn ásetningur verið hjá ákærða að fara á svig við eða brjóta formreglur um lánaskjöl.

Í þriðja lagi byggir ákærði á því að sök sé fyrnd. Samkvæmt 55. gr. laga nr. 129/1997 varði brot á lögunum sektum eða fangelsi allt að einu ári og sök fyrnist því á tveimur árum, sbr. 81. gr. almennra hegningarlaga. Meint brot hafi verið framin á tímabilinu frá 2. október 2008 til 4. maí 2009. Ákærði hafi fyrst verið yfirheyrður hjá lögreglu 26. október 2009 og rofni þá fyrningarfrestur almennt ef rannsókn hefst á meintu broti. Hins vegar hafi rannsókn lögreglu ekki snúið að því sakarefni sem ákæra lýtur að heldur að því að lífeyrissjóðurinn hafi lánað Y umfram heimildir í 5. mgr. 36. gr. laganna. Ákæra hafi ekki verið gefin út fyrr en 15. desember 2011 og tvö ár því liðið frá því að meint brot hafi átt að vera framin. Þó svo að rannsókn lögreglu hafi verið talin rjúfa fyrningu hafi engu að síður verið liðin tvö ár frá þeim tíma þar til ákæra var gefin út. Sök ákærða sé því í öllu falli fyrnd.

Um 2. ákærulið, þar sem ákærða er gert að sök að hafa gefið FME rangar upplýsingar, segir ákærði að verði fallist á það að lánveiting í formi peningamarkaðsláns sé heimil í 1. mgr. 36. gr. laganna, eins og ákærði byggir á um 1. ákærulið, leiði það sjálfkrafa til sýknu í 2. ákærulið.

Ákærði heldur því fram að umrætt bréf frá 15. janúar 2009, sem ákærði riti undir ásamt meðákærðu E, hafi ekki verið um það að lánin til Y uppfylltu formskilyrði 1. mgr. 36. gr., heldur hvort lánveitingarnar væru innan þess hlutfalls sem getið er um í 5. mgr. 36. gr. laganna miðað við áramót. Um það hafi samskipti FME og lífeyrissjóðsins snúist, eins og sjá megi á gögnum málsins. FME hafi allan tímann verið kunnugt um í hvaða formi lánin voru veitt og því engar upplýsingar þurft um það. Það sé því enginn ásetningur um að gefa FME rangar upplýsingar um form lánanna þótt tekið hafi verið svo til orða að lánveitingar sjóðsins hafi verið í samræmi við 36. gr. laganna.

Brot gegn 146. gr. almennra hegningarlaga varði sektum eða fangelsi allt að fjórum mánuðum. Um fyrningu sakar vísast því til umfjöllunar hér að framan.

Verði sakfellt í máli þessu að einhverju leyti er þess krafist að ákærða verði ekki gerð refsing. Byggir ákærði á því að meðferð málsins hafi ekki verið í samræmi við ákvæði 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Rannsókn málsins haf dregist úr hömlu án eðlilegra skýringa. Form lánveitinga lífeyrissjóðsins til Y hafi legið fyrir frá upphafi rannsóknar málsins og nauðsynleg gögn legið fyrir er vörðuðu kæruefnin. Ákærði kveður að þessi óheyrilegi dráttur málsins hafi haft verulegt óhagræði, tjón og miska fyrir hann.

IV.

Ákærðu C og F, sem voru í stjórn X á umræddum tíma, byggja í greinargerðum sínum á sömu málsástæðum og verður því hér gert grein fyrir þeim í einu lagi.

Ákærðu segja að þau hafi í störfum sínum fyrir X ávallt haft hagsmuni lífeyrissjóðsins í fyrirrúmi. Á því hafi engin breyting orðið við þær fordæmalausu aðstæður sem hafi skapast í íslensku efnahagslífi er fjármálakerfi þjóðarinnar hafi hrunið í október 2008. Þá segja ákærðu að hvað sem verknaðarlýsingu ákæruliða 1 og 2 líði sé mikilvægt að hafa í huga að þau lán sem X veitti Y hafi öll verið að fullu uppgreidd þegar rannsókn lögreglu hófst. Ekkert tjón hafi hlotist af ráðstöfunum stjórnenda X sem séu tilefni ákærunnar. Þvert á móti hafi tap X vegna hrunsins verið mun minna en annarra lífeyrissjóða.

Ákærðu vísa til 1.-10. tl. 1. mgr. 36. gr. þar sem tilgreind séu þau ávöxtunarform sem lífeyrissjóðum er heimilt að nota. Í 2. tl. séu m.a. tilgreind skuldabréf og víxlar sveitarfélaga sem og skuldabréf og víxlar sem sveitarfélög eru í ábyrgð fyrir. Í 9. tl. séu tilgreind önnur verðbréf. Ákæruefnið í 1. ákærulið sé að lánveiting til Y í formi peningamarkaðsláns uppfylli ekki formskilyrði neins töluliðar í 1. mgr. 36. gr. laganna.

Ákærðu leggja áherslu á að einungis sé ákært fyrir formbrot við ávöxtun fjármuna X. Þau telja brýnt að halda því til haga að ekki sé ákært fyrir brot gegn 5. mgr. 36. gr. laganna, þess efnis að samanlögð eign lífeyrissjóðs í verðbréfum útgefnum af sama aðila megi ekki vera meiri en sem nemur 10% af hreinni eign sjóðsins. Verknaðarlýsing í ákæru falli heldur ekki undir efnislýsingu 5. mgr. 36. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008.

Ákærðu segja að samkvæmt upphafsorðum 55. gr. laga nr. 129/1997 varði brot gegn lögunum sektum eða fangelsi allt að einu ári. Þegar svo standi á fyrnist sök á tveimur árum, sbr. 1. tl. 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga. Peningamarkaðslánin sem veitt voru Y og um ræðir í 1. ákærulið hafi verið veitt á tímabilinu 2. október 2008 til 4. maí 2009.

Fyrningarfrestur rofni við rannsókn sakamáls þegar sakir séu beinlínis bornar á viðkomandi um að hafa framið refsiverða háttsemi. Ákærði C hafi fyrst verið yfirheyrður af lögreglu 21. október 2009 og ákærða F 23. september 2009. Ákæra hafi verið gefin út 15. desember 2011. Þá hafi verið liðin meira en tvö ár frá því að rannsókn lögreglu hófst. Sök ákærðu hafi því verið fyrnd við útgáfu ákæru. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna ákærðu af þessum kafla ákærunnar.

Verði ekki á þetta fallist er á því byggt að samkvæmt gögnum málsins verði ekki annað séð en að form lánveitinganna hafi aldrei verið tilefni spurninga hjá lögreglu við rannsókn málsins. Það hafi verið fyrst við útgáfu ákæru sem sakir hafi beinlínis verið bornar á ákærðu um að þau hafi gerst sek um refsivert formbrot gegn 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Við rannsókn lögreglu hafi sakir einvörðungu verið bornar undir þau um að þau gætu hafa gerst sek um að lána Y umfram heimildir, sbr. 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, og að hafa sent FME ranga yfirlýsingu, sbr. 146. gr. laga nr. 19/1940.

Samkvæmt 4. mgr. 82. almennra hegningarlaga, sbr. og 2. málslið 5. mgr. sömu lagagreinar, verði að miða við að fyrningarfrestur sakar vegna þessa ætlaða brots hafi ekki verið rofinn fyrr en við útgáfu ákæru, 15. desember 2011, en þá hafi verið liðin meira en tvö ár frá því að lánin voru veitt. Ætluð brot séu því fyrnd.

Enn fremur byggja ákærðu á því að þau hafi enga aðkomu haft að gerð skuldaskjala né tekið ákvörðun um form þeirra. Ákærðu telja að í 1. ákærulið þurfi ákæruvaldið að sýna fram á að ákærðu hafi „ávaxtað fé lífeyrissjóðsins með ólögmætum hætti“ í formi „peningamarkaðslána“. Þótt ákærðu hafi setið í stjórn X beri þau ekki sjálfkrafa út frá þeirri stöðu sinni refsiábyrgð á meintum formbrotum við ávöxtun fjár lífeyrissjóðsins. Ákæruvaldið þurfi að sanna tengsl athafna ákærðu við form lánveitinganna þar sem ekki sé ákært fyrir saknæman eftirlitsskort (athafnaleysisbrot). Ákærðu hafi enga aðkomu haft að gerð skuldaskjala né hafi þau tekið ákvörðun um form þeirra. Þá hafi ákærðu ekki undirritað skjöl sem liggja til grundvallar ákæru. Umrædd peningamarkaðslán hafi aldrei verið lögð fram á stjórnarfundum X og ákærðu séð skuldaskjölin fyrst við rannsókn málsins hjá lögreglu. Ákærðu hafi aldrei verið upplýst um í hvaða formi lánsskjöl voru né hafi þau haft nokkra ástæðu til að ætla annað en að gætt væri allra formskilyrða við lánveitingarnar.

Jafnframt byggja ákærðu á því að ásetningur sé ekki fyrir hendi, en saknæmisskilyrði refsireglunnar í 55. gr. laga nr. 129/1997 sé ásetningur. Samkvæmt því þurfi ásetningur að standa til allra efnisþátta verknaðarlýsingar 1. mgr. 36. gr. laga nr. 127/1997. Að mati ákærðu sé útilokað að halda því fram að þau hafi haft ásetning til að veita Y lán sem ekki uppfyllti formskilyrði laga.

Sýna beri fram á tengsl athafna við huglæga afstöðu, sem í þessu tilfelli skuli vera ásetningur. Eins og kunnugt sé hafi ákæruvaldið sönnunarbyrðina og allan vafa beri að skýra ákærða í hag, einnig varðandi saknæmisskilyrði.

Þá telja ákærðu að meint brot samkvæmt 2. ákærulið séu fyrnd að lögum. Brot gegn 1. mgr. 146. gr. laga nr. 19/1940 varði sektum eða fangelsi allt að fjórum mánuðum. Í slíkum tilvikum fyrnist sök á tveimur árum, sbr. 1. tl. 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga.

Í ljósi þess að meira en tvö ár hafi liðið frá því að rannsókn hófst uns ákæra var gefin út sé óhjákvæmilegt að sýkna ákærðu einnig af þessum kafla ákærunnar.

Sé ekki á þetta fallist er engu að síður á því byggt að sök ákærðu sé fyrnd. Greinargerðin sem vísað er til í ákæru hafi verið send FME 15. janúar 2009. Samkvæmt gögnum málsins hafi skýrslur verið teknar af sakborningum málsins á tímabilinu september til nóvember 2009. Vitni hafi verið yfirheyrð í febrúar og mars 2010. Í maí og júní 2010 hafi sakborningar verið yfirheyrðir á ný. Ákæra hafi verið gefin út 15. desember 2011. Rannsókn málsins virðist hafa stöðvast í 18 mánuði, án þess að séð verði að neitt hafi verið unnið að rannsókn þess þann tíma. Brot gegn 1. mgr. 146. gr. laga nr. 19/1940 séu minni háttar. Rannsókn lögreglu hafi því stöðvast og legið niðri margfalt lengur en refsirammi 146. gr. laga nr. 19/1940 kveði á um.

Ákærðu telja að ekki sé að sjá að nokkuð réttlæti þetta langa hlé rannsóknarinnar og ákærðu verði ekki með nokkru móti um það kennt. Þegar framangreindur rannsóknarferill sé virtur verði að telja að fyrningarfrestur sakar vegna þessa ætlaða brots hafi ekki verið rofinn fyrr en við útgáfu ákæru, 15. desember 2011. Hafi þá ætluð brot ákærða verið fyrnd.

Ákærðu byggja einnig á því að þau hafi hvorki átt þátt í að gefa yfirlýsinguna né haft vitneskju um tilvist hennar. Þau verði ekki sakfelld fyrir annað en fram komi í ákæru, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt verknaðarlýsingu ákæru sé hin meinta saknæma háttsemi fólgin í eftirfarandi yfirlýsingu sem fram komi í greinargerð, undirritaðri af stjórnarformanni X og framkvæmdastjóra til FME: „Að ofansögðu má því vera ljóst að fjárfestingar sjóðsins samrýmast 36. gr. laga nr. 129/1997.“

Ákærðu segja að þau hafi ekki vitað að þessi tilgreinda yfirlýsing væri í greinargerðinni á þeim tíma sem hún hafi verið send til FME, en efni greinargerðarinnar hafi þróast í tölvupóstssamskiptum framkvæmdastjóra X og stjórnarmanna sjóðsins 15. janúar 2009 með eftirfarandi hætti:

1. Fyrirspurn hafi borist frá K-kvk-þgf Í-kvk-þgf B-kvk-þgf, starfsmanni FME, þar sem óskað hafi verið eftir upplýsingum um hvort fjárfestingar X samræmdust 36. gr. laga nr. 129/1997.

2. Framkvæmdastjóri X hafi sent stjórnarmönnum drög að greinargerð til FME. Í drögunum hafi enga yfirlýsingu verið að finna um hvort fjárfestingar X samræmdust 36. gr. laga nr. 129/1997.

3. A, stjórnarmaður X, hafi gert smávægilegar málfarslagfæringar á greinargerðardrögunum sem komið höfðu frá framkvæmdastjóranum. Þessi drög hafi ákærðu séð og drögin hafi jafnframt verið síðasta útgáfa greinargerðarinnar sem þau hafi séð áður en greinargerðin hafi verið send FME. Yfirlýsingunni sem um ræðir hafi verið bætt í greinargerðina síðar.

Ákærðu hafi ekki fengið frekari spurnir af efni greinargerðarinnar fyrr en löngu síðar. Þeim hafi því verið ókunnugt um efni og tilvist framangreindrar yfirlýsingar í greinargerð X til FME.

Í ákæru sé lýst hreinu athafnabroti. Ekki sé unnt að gefa yfirlýsingu með athafnaleysi. Fyrir liggi að ákærðu hafi engan þátt átt í að veita FME yfirlýsinguna sem um ræðir. Skilyrði til sakfellingar séu því ekki til staðar, sbr. verknaðarlýsingu ákæru: „... lýstu því yfir að ljóst væri að fjárfestingar lífeyrissjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997 ...“

Að lokum segja ákærðu í greinargerðum sínum að saknæmisskilyrði 146. gr. laga nr. 19/1940 sé ásetningur, sbr. 18. gr. laganna. Samkvæmt því þurfi ásetningur að standa til allra efnisþátta verknaðarlýsingar 146. gr. laga nr. 19/1940. Þar sem ákærðu hafi ekki verið kunnugt um efni og tilvist yfirlýsingarinnar sem lýst sé í verknaðarlýsingu ákæru sé útilokað að halda því fram að þau hafi haft ásetning til að veita FME upplýsingar sem hafi verið rangar. Því fari víðs fjarri að ákærðu hafi nokkurn tímann haft ásetning til að blekkja FME. Sem fyrr beri ákæruvaldinu að sýna fram á tengsl athafna við huglæga afstöðu, sem eins og fyrr skuli vera ásetningur.

V.

Ákærði D, sem sat í stjórn X á því tímabili sem ákæran tekur til, byggir í greinargerð sinni í fyrsta lagi á því að sök hans hafi verið fyrnd við útgáfu ákæru. Fyrningarfrestur brota samkvæmt 55. gr. laga nr. 129/1997 sé tvö ár og rofni ekki nema sakir séu beinlínis bornar á kærða við rannsókn sakamáls. Við rannsókn lögreglu í máli þessu hafi ákærða aldrei verið gefin að sök ólögmæt ávöxtun fjár lífeyrissjóðsins eða með beinum hætti meint brot sem varðað gæti við 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, en þau eigi samkvæmt ákæru að hafa átt sér stað frá 2. október 2008 til og með 4. maí 2009. Leiði þá þegar af þeirri ástæðu að meint sök ákærða að þessu leyti hafi verið fyrnd við útgáfu ákæru 15. desember 2011.

Verði ekki á framangreint fallist er byggt á því af hálfu ákærða að liðið hafi meira en tvö ár frá því að rannsókn á meintum brotum ákærða hófst þar til ákæra í málinu var gefin út. Ákærði hafi fyrst verið yfirheyrður um meint brot sín 30. október 2009. Meint brot hans hafi því verið fyrnd við útgáfu ákæru 15. desember 2009.

Í öðru lagi byggir ákærði á því að hann hafi hvorki haft með það að gera í hvaða formi lánveiting til Y var né hafi hann nokkuð komið nærri skjalagerð í þeim efnum eða haft þar nokkur áhrif á. Verði heldur ekki séð að lánsskjölin milli X og bæjarins hafi verið lögð fram á stjórnarfundum eða á annan hátt afhent stjórnarmönnum. Það hafi verið hluti af daglegum störfum framkvæmdastjóra sjóðsins að láta ganga frá nauðsynlegri skjalagerð vegna ávöxtunar fjár sjóðsins og ákærði mátt treysta því að slíkt væri með forsvaranlegum hætti. Verði þá þegar að sýkna ákærða af 1. ákærulið vegna þessa.

Í þriðja lagi byggir ákærði á því að ávöxtun fjár lífeyrissjóðsins hafi verið heimil. Ákærði bendir á að samkvæmt 1. mgr. 36. gr. greindra laga skuli stjórn lífeyrissjóðs móta fjárfestingarstefnu og ávaxta fé sjóðsins með hliðsjón af þeim kjörum sem best eru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Samkvæmt 3. málsl. 1. mgr. 36. gr. sé lífeyrissjóði heimilt að ávaxta fé sitt með þeim hætti, sem á umræddum tíma var gerð grein fyrir í tíu töluliðum. Þar á meðal hafi verið ríkisvíxlar, ríkisskuldabréf og skuldabréf með ábyrgð ríkissjóðs. Með a-lið 10. gr. laga nr. 171/2008 um breytingar á lögum nr. 127/1997, sem hafi að mestu tekið gildi 29. desember 2008, hafi lífeyrissjóðum auk þess verið veitt heimild til að ávaxta fé sitt í skuldabréfum og víxlum sveitarfélaga og Lánasjóðs sveitarfélaga ohf. og skuldabréfum og víxlum sem tryggð eru með ábyrgð þessara aðila. Þá sé lífeyrissjóðum einnig heimilt að ávaxta fé sitt með innlánum í bönkum og sparisjóðum, í skuldabréfum og víxlum banka, sparisjóða og annarra lánastofnana, svo og í hlutabréfum og hlutdeildarskírteinum. Þá sé jafnframt heimilt að ávaxta fé í öðrum verðbréfum, sbr. 9. tl. 3. málsl. 1. mgr. 36. gr., og með gerð afleiðusamninga sem dragi úr áhættu viðkomandi sjóðs.

Ákærði telur, eins og ráða megi af lögskýringargögnum með lögum nr. 171/2008, að lögin hafi miðað að því að auka fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða og rýmka tímabundið vikmörk eignaliða þeirra í því skyni að mæta því ástandi sem þá hafi ríkt á íslenskum fjármálamarkaði. Þetta sé sérstaklega tekið fram í nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis.

Þá bendir ákærði á að í 1. málsl. 2. mgr. 36. gr. sé gert ráð fyrir þeirri meginreglu að þau verðbréf, sem lífeyrissjóður megi ávaxta fé sitt í, hafi haft skráð kaup- og sölugengi á skipulegum markaði. Frá og með 29. desember 2008, þ.e. eftir gildistöku laga nr. 171/2008, hafi lífeyrissjóði þó verið heimilt að fjárfesta allt að 20% af hreinni eign sjóðsins í verðbréfum, sem falli undir 1., 2., 5., 6., 8. og 9. tl. 1. mgr. 36. gr. og ekki séu skráð á skipulegum markaði. Þurfi það skilyrði eitt að vera uppfyllt að verðbréfin séu gefin út af aðilum innan aðildarríkja OECD eða ríkja Evrópska efnahagssvæðisins, sbr. 3. mgr. 36. gr. Frekari takmarkanir séu á fjárfestingum í óskráðum hlutabréfum og í hlutdeildarskírteinum, en engar á óskráðum skuldabréfum sveitarfélaga samkvæmt 2. tl. 3. málsl. 1. mgr. 36. gr. Í 5. málsl. 3. mgr. 36. gr. sé þvert á móti tekið fram að greiði bakábyrgðaraðili lífeyrissjóðs, sem njóti bakábyrgðar ríkis, sveitarfélaga eða banka, inn á skuldbindingu sína við sjóðinn með verðbréfum samkvæmt 1. tl. 1. mgr., sem ekki eru skráð á skipulegum markaði, skuli sjóðnum heimilt að eiga slík verðbréf óháð takmörkunum samkvæmt 1. málsl. 3. mgr. 36. gr.

Ákærði telur að við mat á ætluðu broti hans gegn 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um form ávöxtunar verði samkvæmt framansögðu að leggja mat á hvort lán til Y hafi uppfyllt formskilyrði þágildandi 1.-10. tl. 3. málsl. 1. mgr. 36. gr. Eins og ákæru málsins sé háttað geti meint brot ákærða gegn öðrum málsgreinum 36. gr. ekki komið til álita og því sé ekki ástæða til að fjalla frekar um þau efni.

Að mati ákærða verður að líta á þau skjöl sem Y ritaði undir við hverja lántöku sem skuldabréf, þ.e. loforð um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar auk umsaminna vaxta á umsömdum gjalddaga. Það sé efni skjalsins sem ráði úrslitum en ekki heiti þess. Telur ákærði að þetta form ávöxtunar, þ.e. með óskráðum skuldabréfum Y, sé án alls efa heimilt eftir gildistöku laga 171/2008 þann 29. desember 2008. Fram til þess tíma verði að líta svo á að umrætt form hafi verið heimilt á grundvelli 9. tl. 3. málsl. 1. mgr. 36. gr. sem heimili ávöxtun fjár í formi annarra verðbréfa. Breyti þá engu hvort litið sé á umrædd skjöl sem skuldabréf eða ekki.

Samkvæmt framansögðu sé því ekki heimild að lögum til að dæma ákærða refsingu vegna ætlaðrar ólögmætrar ávöxtunar fjár X.

Enn fremur byggir ákærði á því að hann hafi ekki haft ásetning til hins meinta verknaðar. Ákærði segir að óháð því hvernig litið sé á stöðu eða möguleika ákærða til að hafa áhrif á form ávöxtunar lífeyrissjóðsins, sé með öllu ósannað að hann hafi haft ásetning til ólögmætrar ávöxtunar fjár sjóðsins. Ákærði telur að ákæruvaldinu hafi með engu móti tekist að sýna fram á ásetning ákærða og að sá ásetningur hafi náð til allra efnisþátta 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Verði því jafnframt af þessum sökum að sýkna hann af 1. ákærulið.

Í 2. ákærulið byggir ákærði einnig á því að ætluð sök hans sé fyrnd. Vísar hann þar um til þeirra sjónarmiða sem rakin voru vegna 1. ákæruliðar, svo og sjónarmiða sama efnis í greinargerðum meðákærðu.

Þá telur ákærði að ákærulýsing í 2. ákærulið samrýmist ekki verknaðarlýsingu 146. gr. almennra hegningarlaga. Þar sé ákærða gefið að sök að hafa gefið FME rangar upplýsingar í greinargerð, sem undirrituð hafi verið af meðákærðu B og E, þegar hann á að hafa lýst því yfir að ljóst væri að fjárfestingar lífeyrissjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997.

Ákærði heldur því fram að refsinæmi verknaðar samkvæmt 146. gr. gr. almennra hegningarlaga felist í rangri yfirlýsingu til stjórnvalds en ekki rangri upplýsingagjöf til þess. Verði ákærða því ekki refsað fyrir hinar meintu röngu upplýsingar sem hann á að hafa gefið FME í téðri greinargerð. Verði þá þegar af þessari ástæðu að sýkna ákærða af 2. ákærulið.

Ákærði byggir á því að hann hafi ekki gefið FME hina meinta röngu yfirlýsingu og enga vitneskju um hana haft fyrr en löngu eftir að hún hafi verið gefin. Hafi hann því engin áhrif getað haft á yfirlýsinguna og hann verði því ekki með nokkrum hætti látinn bera á henni refsiábyrgð.

Ákærði telur að aðdragandi yfirlýsingarinnar og samskipti ákærðu í tengslum við hana hafi hér þýðingu. Fimmtudaginn 15. janúar 2009 kl. 11.29 hafi K-kvk-nf Í-kvk-nf B-kvk-nf, starfsmaður FME, í rafpósti til meðákærðu E, óskað eftir greinargerð um hvort fjárfestingar X samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997 og hvort búið væri að ganga frá endurgreiðslu á láni sem sjóðurinn veitti Y. Meðákærða E hafi framsent póstinn til allra meðákærðu kl. 11.34. Meðákærði D hefði gert athugasemd við póstinn kl. 12.05 og kvað FME ekki geta ætlast til að fá svar innan svo skammra tímamarka. Kl. 12.21 hafi meðákærði A lagt til að meðákærða E gerði drög að svari til FME. Hafi það orðið úr og meðákærða E sent fyrstu drög að svari til stofnunarinnar til annarra ákærðu kl. 13.44. Meðákærði A hefði gert athugasemdir við drögin kl. 13.57 og kl. 14.26 hafi meðákærða F sent athugasemdir til meðákærðu E einnar. Hún hafi sagt að bréfið væri vel orðað og segði vel frá hvernig gengið hafi verið frá málum fyrir áramót. Meðákærða F hafi jafnframt spurt hvort næsti kafli kæmi ekki í næsta svarbréfi. Kl. 14.37 hafi meðákærða E svarað meðákærðu F einni og sagt að hún hefði hitt endurskoðanda lífeyrissjóðsins þá áðan og sagt honum frá þessu. Hafi hann verið hræddur um að „þeir“ birtust og heimtuðu að skoða bókhald ársins 2009 og „þá erum við í vanda.“

Meðákærðu B og E hefðu sent FME greinargerð á bréfsefni Y um lánveitingar X til bæjarins kl. 15.19. Nafni meðákærða B hefði verið bætt við undir greinargerðina eftir að drög að henni hafi verið send stjórnarmönnum. Meðákærðu B og E hefðu þá greint frá því að sjóðurinn hefði keypt skuldabréf að fjárhæð 250 milljónir kr., útgefið af Y til sex ára, og hefðu fyrri lánveitingar verið endurgreiddar að fullu. Tekið hafði verið tillit til áðurnefndra athugasemda meðákærða A. Hins vegar hefði verið bætt við setningu þar sem sagði að ljóst mætti vera að fjárfestingar sjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997.

Ákærði hefði gert athugasemdir við breytingar meðákærða A kl. 18.16. Ekkert hefði hins vegar verið gert með þær þar sem greinargerð lífeyrissjóðsins hafði þegar verið send. Ákærði hefði hins vegar ekki fyrr en löngu síðar lesið upphaflegan rafpóst frá meðákærðu E með drögum að greinargerð til FME, heldur strax gert athugasemdir við nýjustu útgáfu greinargerðarinnar, þ.e. eftir breytingar meðákærða A.

Ákærði vekur athygli á að hann hafi ekki fengið í hendur afrit undirritaðrar útgáfu greinargerðarinnar fyrr en á stjórnarfundi lífeyrissjóðsins 18. maí 2009 þegar hún hafi fyrst verið lögð fram. Honum hafi þá fyrst verið ljós hin umþrætta yfirlýsing um að fjárfestingar sjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997.

Ákærði telur því í fyrsta lagi að yfirlýsing meðákærðu B og E, um að ljóst væri að fjárfestingar lífeyrissjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997, hafi verið þeirra, en ekki hans. Geti ákærði enga refsiábyrgð borið á henni og verði því þá þegar að sýkna hann af þessum ákærulið. Þessari yfirlýsingu hafi auk þess verið bætt við eftir að meðákærða E hafi sent út drög að greinargerðinni.

Í öðru lagi vekur ákærði athygli á að hann hafi aldrei lesið drögin að greinargerðinni þegar hún, og þar með hin umþrætta yfirlýsing, hafi verið send FME kl. 15.19 fimmtudaginn 15. janúar 2009. Verði honum því heldur ekki af þessari ástæðu refsað fyrir téða yfirlýsingu.

Í þriðja lagi vísar ákærði til þess að honum hafi á þessum tíma verið ókunnugt um 330 milljóna kr. lán sjóðsins til Y 6. janúar 2009. Ákærði hafi ekki setið 279. stjórnarfund sjóðsins 29. desember 2008, en af fundargerð verði heldur ekki ráðið að komið hafi til tals á fundinum að lána Y umrædda fjármuni. Næsti fundur stjórnarinnar hafi ekki verið fyrr en 30. janúar 2009 eða 15 dögum eftir greinda yfirlýsingu til FME. Þá hafi heldur ekki verið sýnt fram á að ákærða hafi með einhverjum hætti mátt vera ljóst frá 6.-15. janúar 2009 að sjóðurinn hefði lánað Y umræddar 330 milljónir kr. Bendir ákærði í þeim efnum á rafpóst meðákærðu E kl. 13.44 fimmtudaginn 15. janúar 2009, þar sem segi: „Það er allt rétt sem kemur fram í bréfinu nema að þann 6. janúar 2009 lánuðum við bænum aftur 330 milljónir. Heildarskuld bæjarins er því 580 millj.“ Ekkert liggi fyrir um það í gögnum málsins að ákærði hafi mátt hafa nokkra vitneskju þar um fyrr en við lestur þessa rafpósts meðákærðu E.

Þá segir ákærði að ósannað sé að hann hafi lesið greindan póst meðákærðu E fyrr en mörgum mánuðum síðar. Hann hefði sjálfur gert athugasemdir við útgáfuna eins og hún hefði litið út eftir breytingar meðákærða A á greinargerðardrögunum og sá meðákærði hafði sent til annarra ákærðu. Þær breytingar hefði ákærði hins vegar ekki gert fyrr en kl. 18.16 greindan dag og hann hafi þá hvorki haft hugmynd um 4. tl. í rafpósti meðákærðu E né að greinargerðin hafi þá þegar um þremur klukkustundum fyrr verið send FME. Því síður hafi honum verið ljóst að greinargerðin hefði að geyma hina meintu röngu yfirlýsingu og honum hafi ekki orðið það ljóst fyrr en ljósrit bréfsins hafi verið lagt fram á stjórnarfundi 18. maí 2009.

Af framangreindu telur ákærði ósannað að hann hafi vitað um hina meintu röngu yfirlýsingu um að fjárfestingar X samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997 fyrr en ljósrit af endanlegri útgáfu bréfs sjóðsins til FME, dagsetts 15. janúar 2009, hafi verið lagt fram á stjórnarfundi 18. maí 2009. Þá sé einnig ósannað að hann hafi vitað eða mátt vita um lánveitingu lífeyrissjóðsins til Y 6. janúar 2009 að fjárhæð 330.000.000 kr. áður en hin umþrætta yfirlýsing hafi verið send FME og meint brot gegn 146. gr. almennra hegningarlaga fullframið. Í öllu falli hafi ákærði engan ásetning haft til hinnar röngu yfirlýsingar. Verði því ekki hjá því komist að sýkna hann af 2. ákærulið.

Verði, þrátt fyrir það sem að framan er rakið, talið að ákærði geti borið refsiábyrgð á umræddri yfirlýsingu meðákærðu B og E, að honum hafi verið kunnugt um 330 milljóna kr. lánveitingu lífeyrissjóðsins til Y 6. janúar 2009 og að honum hafi verið kunnugt um að upplýsingar í greinargerð til FME 15. janúar 2009 væru rangar, er á því byggt að yfirlýsingin taki til stöðu mála í árslok 2008 en ekki 15. janúar 2009. Beri greinargerðin þetta skýrt með sér og sé sú yfirlýsing sem ákært er út af því ekki efnislega röng miðað við það tímamark. Verði í þessum efnum sem öðrum að skýra allan vafa ákærða í hag, sbr. 108. og 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Beri því einnig að sýkna ákærða af 2. ákærulið af þessari ástæðu.

Fari svo að ákærði verði sakfelldur fyrir meinta háttsemi sína samkvæmt öðrum eða báðum ákæruliðum, er þess krafist að refsing ákærða verði felld niður. Telur ákærði að horfa eigi til allra töluliða 1. mgr., svo og 2. mgr., 70. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar, ákærða til hagsbóta, svo og meginsjónarmiða að baki 1., 3. og 7.-9. tl. 1. mgr. 74. gr. og 75. gr. sömu laga. Verði þar að hafa í huga að meint brot ákærða samkvæmt 1. ákærulið snúi að formi ávöxtunar lánsfjár til Y, sem þó beri fulla ábyrgð á öllum skuldbindingum nefnds lífeyrissjóðs. Lánveitingin sem slík og lánskjör hafi þó verið án alls efa í samræmi við þau kjör sem best hafi verið boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu og þar með í samræmi við skyldu stjórnarmanna samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 36. gr. Ákærði telur að fullyrða megi að stjórn lífeyrissjóðsins hafi komið í veg fyrir umtalsvert tjón með því að lána Y fé á sama tíma og sjóðurinn hafi ekki fengið innlán sín í bönkum greidd út eða andvirði verðbréfa, sem voru útgefin af fjármálafyrirtækjum. Þá verði heldur ekki horft fram hjá því að framkvæmdastjóri og stjórnarformaður lífeyrissjóðsins virðist hafa blekkt aðra stjórnarmenn, þ. á m. ákærða, varðandi lánveitingar til Y og samskipti við FME. Ákærði hafi verið í góðri trú um að verið væri að vinna að lausn málsins í ljósi aðstæðna í samstarfi við stofnunina. Með hliðsjón af öllu framangreindu verði að telja full efni til að fella niður refsingu ákærða, sbr. 2. mgr. 74. gr. og 75. gr. almennra hegningarlaga.

Verði ekki fallist á niðurfellingu refsingar er þess krafist með vísan til framangreindra sjónarmiða að ákvörðun refsingar verði frestað skilorðsbundið, en að því frágengnu að ákærða verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að hún fari ekki fram úr sektum.

VI.

Verður nú rakinn framburður ákærðu og vitna fyrir dómi.

Ákærða E, sem var framkvæmdastjóri X á þeim tíma sem ákæran tekur til, greindi frá því að hún væri viðskiptafræðingur að mennt og hefði löggildingu í verðbréfamiðlun. Aðspurð hver hefði útbúið fyrirliggjandi skjöl um umræddar peningamarkaðslánveitingar sagði ákærða að hún hefði fengið fyrirmynd hjá fyrrverandi fjármálastjóra Y, sem hefði verið notuð í viðskiptum við Lánasjóð sveitarfélaga. Um aðdraganda lánanna 2. og 3. október 2008, sbr. a- og b-lið 1. ákæruliðar, sagði ákærða að sjálfsagt hefði verið einhver umræða um þau í stjórninni og ákvörðun verið tekin á fundi, en slík lánveiting hefði aldrei verið veitt nema í fullu samráði við stjórn og með heimild hennar. Þá sagði ákærða að hún teldi að öllum í stjórninni hefði verið kunnugt um form lánveitinganna og það hefði verið viðtekin venja að nota umrætt form við skammtímalánveitingar. Einnig sagði ákærða að hún hefði litið svo á að þetta form lánveitinganna (peningamarkaðslánveiting) hefði verið heimilt samkvæmt lögum.

Um aðdraganda ákvörðunar stjórnar á fundi 10. október 2008, um að lána Y allt að einum milljarði króna, sagði ákærða að hún hefði greint stjórninni frá því að lífeyrissjóðurinn ætti fullt af peningum inni á bankareikningi og það þyrfti að ávaxta þá. Hún hefði sagt að hún treysti því ekki að peningarnir væru óhultir á bankareikningi og hefði spurt stjórnina hvað ætti að gera við peningana. Stjórnarformaður hefði þá komið með þá tillögu að lána Y féð og stjórnarmenn hefðu samþykkt það. Innt eftir því hvort form lánveitingarinnar hefði verið rætt sérstaklega á þessum fundi kvaðst ákærða ekki minnast þess. Lánveitingarnar hefðu hins vegar verið ræddar á hverjum einasta stjórnarfundi sem haldinn var eftir þetta og þær verið í umræðu milli stjórnarmanna og þeir hefðu ávallt verið upplýstir um það hvernig málum hefði verið háttað.

Ákærða kvaðst hafa hringt í FME 18. október 2008 og rætt við Ó-kk-þf E. F-kk-þf um lánveitingar lífeyrissjóðsins, en hún hafi viljað láta FME vita af lánveitingunum og fá leyfi fyrir þeim og það hefði verið veitt. Ákærðu var kynnt minnisblað Ó-kk-ef vegna símtalsins þar sem segir að hann hafi bent ákærðu á að þetta væri ekki heimilt samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997 og hún hefði sagt að þetta yrði ekki endurtekið. Ákærða sagði að þau hefðu rætt um að þetta yrði bara í skamman tíma og símtalið hefði snúist um það hvort fjárhæðin sem slík væri heimil eða ekki. Jafnframt sagði ákærða að það hefði verið rætt um að lánveitingin væri til skamms tíma, en hún myndi ekki hvort það hefði verið rætt sérstaklega að þetta hefði verið peningamarkaðslán. Það væri eðli skammtímalána að þau væru peningamarkaðslán og hún hefði því kannski ekki nefnt formið sérstaklega. Ákærða taldi að hún hefði upplýst stjórnarmenn um þetta símtal og síðari lánveitingar, bæði hvað varðar form þeirra, fjárhæðir og dagsetningar. Einnig sagði ákærða að sér og stjórnarmönnum hefði verið kunnugt að heildarfjárhæð lánveitinganna til Y hefði verið umfram heimildir og að lífeyrissjóðurinn hefði sótt auknar heimildir til FME.

Um fund hjá FME 20. nóvember 2008 sagði ákærða að lífeyrissjóðurinn hefði óskað eftir leyfi til að lána Y þessar fjárhæðir vegna þess að engir aðrir fjárfestingarkostir hefðu verið í boði og þetta hefði verið algjörlega áhættulaus lánveiting. FME hefði verið sammála því og það hefði verið tilbúið til að líta fram hjá þessum lánveitingum í skamman tíma. Ákærða sagði að í sínum huga hefði vandamálið verið það að lífeyrissjóðurinn hefði fjárfest umfram 10% heimild og hún hefði aldrei talið peningamarkaðsformið sem slíkt vera ólöglegt. Borið var undir ákærðu bréf FME til X frá 4. desember 2008 og kvaðst hún ekki hafa litið svo á að í bréfinu hefði verið gerð athugasemd við form lánanna.

Ákærða neitaði því að hún eða meðákærðu hefðu beitt FME blekkingum eins og þeim er gefið að sök í 2. lið ákæru. Þegar ákærða var spurð af hverju lánveitingin 6. janúar 2009, að fjárhæð 330 milljónir króna, hefði ekki komið fram í greinargerðinni sem send var FME 15. janúar 2009 sagði ákærða að spurning FME hefði verið sú hvort búið hefði verið að ganga frá láni sem veitt hefði verið á sínum tíma og greinargerðin hefði verið svar við því. Nánar tiltekið hafi svarið verið það að búið hafi verið að borga upp það lán. Ákærða kvaðst hafa unnið að ársuppgjöri á þessum tíma og tekið stöðu á sjóðnum miðað við 31. desember 2008. Greinargerðin til FME hefði verið miðuð við þá dagsetningu. Ákærða kvaðst hafa litið svo á að hún hefði svarað FME fyrir hönd stjórnarinnar. Þá kom fram hjá ákærðu að hún hefði bætt við í greinargerðina til FME setningunni um að það væri „ljóst að fjárfestingar sjóðsins samrýmast 36. gr. laga nr. 129/1997“, til að leggja áherslu á það sem hefði verið sagt framar í bréfinu. Spurð um tölvupóstsamskipti sín og meðákærðu F hinn 15. janúar 2009, um að þau væru í vanda ef „þeir“ kæmu og skoðuðu bókhaldið, sagði ákærða að þessi ummæli hefðu verið sett fram vegna þess að sjóðurinn hefði fjárfest umfram heimildir. Ákærða kvaðst ávallt hafa haft hagsmuni sjóðfélaga að leiðarljósi og hún sagði jafnframt að innri endurskoðandi X hefði aldrei gert athugasemdir við form lánveitinganna til Y.

Um stöðu sína og hagi í dag sagði ákærða að hún væri heimavinnandi, en hún hefði ekki getað fengið neina vinnu eftir að mál þetta kom upp þar sem enginn vilji sakborning í vinnu. Ákærða kvaðst hafa rekið margoft á eftir rannsókn málsins, en án árangurs.

Ákærði B, þáverandi formaður X, var spurður hvort hann hefði verið meðvitaður um það að X hefði lánað Y í formi peningamarkaðslána og svaraði hann neitandi. Hann kvaðst ekki hafa vitað það fyrr en fjármálaráðuneytið hefði komið og „rænt“ lífeyrissjóðnum í júní 2009. Ákærða var kynntur framburður meðákærðu E um að stjórnarmönnum hefði verið kunnugt í hvaða formi lánveitingarnar voru og sagði ákærði að lán sem hefðu verið veitt bænum hefðu verið skráð sem innlán og formið hefði ekkert verið rætt í stjórninni. Þá sagði ákærði að lífeyrissjóðurinn hefði verið að koma fé sínu í skjól meðan efnahagslegt fárviðri gekk yfir á umræddum tíma. Nokkrum dögum eftir hrun hefði stjórnin tekið ákvörðun um að veita framkvæmdastjóra heimild til að lána Y allt að einum milljarði króna, enda hefðu ekki verið til aðrir betri kostir til að geyma féð meðan fárviðrið gengi yfir. Ákærði sagði að ekki hefði verið spáð í form lánanna og hvort um væri að ræða verðbréf eða eitthvað annað, heldur hefði framkvæmdastjóranum verið falið að sjá um þetta með þeim hætti sem eðlilegt væri. Enn fremur sagði ákærði að stjórnin hefði verið upplýst um það í hverjum mánuði hvað hefði verið lánað Y, en ekkert hefði verið rætt um formið. Ákærði sagði að hann hefði aldrei séð fyrirliggjandi skjöl um umrædd peningamarkaðslán. Jafnframt sagði ákærði að það hefði komið honum verulega á óvart að ákært hefði verið fyrir formið á láninu, þ.e. hvort það héti peningamarkaðslán, skuldabréf eða eitthvað annað. Ákærði bætti því við að eitt sinn hefðu víxlar verið taldir upp í lögunum en það væri hætt að nota þá og peningamarkaðslánaformið verið notað allt frá því fyrir árið 2000. Stjórn X hefði því engar áhyggjur haft af forminu eða haft ástæðu til að spyrja út í það og hún hefði treyst framkvæmdastjóranum, sem hefði staðið sig vel í hvívetna. Þá upplýsti ákærði að á sama tíma hefði X tekið peningamarkaðslán hjá Lánasjóði sveitarfélaga og sagði hann að væntanlega ætti þá að ákæra síðarnefnda sjóðinn fyrir það. Um fund hjá FME 20. nóvember 2009 sagði ákærði að hann hefði snúist um það að X hefði farið út fyrir hlutfallið varðandi lán og FME hefði skilið afstöðu sjóðsins en hefði að sjálfsögðu ekki getað hvatt þau til að brjóta lög. Fundurinn hefði verið á vinsamlegum nótum og ákærði kvaðst ekki minnast þess að form lánanna hefði verið rætt.

Ákærði var spurður út í greinargerð X til FME hinn 15. janúar 2009 og sagði hann að drög hefðu verið send stjórninni og einhverjar athugasemdir verið gerðar. Ákærði gat ekki sagt til um hvort setningin um að fjárfestingar sjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997 hefði verið í upphaflegu drögunum. Ákærði kvaðst hafa litið svo á að greinargerðin hefði fjallað um hlutfallið en ekki um það í hvaða formi lánin hefðu verið. Þá kom fram hjá ákærða að innri endurskoðandi X hefði aldrei gert athugasemdir við form lánveitinganna.

Ákærði C, sem var í stjórn X á umræddum tíma, sagði að honum hefði ekki verið kunnugt í hvaða formi umræddar lánveitingar til Y voru og það hefði ekki verið rætt í stjórninni. Ákærði sagði að honum hefði á sínum tíma ekki verið kunnugt um lán til Y 2. og 3. október 2008, en hann myndi eftir stjórnarfundi 10. október 2008, þar sem samþykkt hefði verið heimild til að lána Y allt að einum milljarði króna, og formanni og framkvæmdastjóra hefði verið falið að útfæra það. Form lánveitinga hefði ekki verið rætt á fundinum og þeim hefði verið treyst til að fara eftir lögum. Fram kom að ákærði hefði aldrei séð fyrirliggjandi skjöl um umrædd peningamarkaðslán til Y. Hann hefði hins vegar verið meðvitaður um að sjóðurinn hefði ekki mátt lána einum og sama aðila meira en allt að 10% af eignum sjóðsins, en í kjölfar bankahrunsins hefði verið leitað eftir aukinni heimild við FME. Einnig sagði ákærði að meðákærða E hefði sagt að FME hefði skýrt frá því að lífeyrissjóðurinn yrði að koma sér inn fyrir 10% mörkin fyrir áramót, en form lánanna hefði ekki verið í umræðunni. Ákærði kvaðst hafa skilið bréf FME frá 4. desember 2008 þannig að athugasemd hefði verið gerð við það að fjárfestingar lífeyrissjóðsins hefðu verið umfram heimildir. Ákærði kvaðst hafa vitað af þeim lánveitingum sem X veitti Y á árinu 2008 en hann hefði ekki vitað af lánveitingunni 6. janúar 2009 fyrr en í byrjun mars 2009. Hann hefði gert athugasemdir við þá lánveitingu hvað varðar fjárhæðina en ekki form hennar. Jafnframt sagði ákærði að við rannsókn málsins hjá lögreglu hefði hann aldrei verið spurður út í form lánveitinganna.

Þá sagði ákærði að hann hefði ekki séð greinargerðina sem send var FME 15. janúar 2009 fyrr en löngu eftir að hún var send. Hann hefði líklega ekki séð hina endanlegu greinargerð fyrr en í júní 2009 og hann hefði ekki lesið tölvupóst framkvæmdastjóra og meðákærðu daginn sem greinargerðin var samin og send, hinn 15. janúar 2009. Einnig sagði ákærði að það væri skilningur sinn að í greinargerðinni til FME hefði verið greint frá stöðu lífeyrissjóðsins eins og hún hefði verið um áramót 2008/2009.

Ákærða F skýrði frá því að hún hefði ekki setið fund stjórnar X hinn 10. október 2008, en varamaður hennar, G, hefði sótt fundinn. Ákærða kvaðst hafa séð dagskrána fyrir fundinn en á henni hafi ekki verið lánveitingar til Y og henni hefði ekki verið greint frá því sem fór fram á fundinum. Jafnframt sagði ákærða að hún hefði ekki séð fyrirliggjandi skjöl um umræddar peningamarkaðslánveitingar fyrr en í skýrslutöku hjá lögreglu og form lánveitinga til Y hefði aldrei verið rætt í stjórninni. Spurð um bréf FME, dags. 4. desember 2008, sagði ákærða að hún hefði ekki séð þetta bréf á sínum tíma, en hún hefði vitað að framkvæmdastjóri og formaður stjórnar hefðu farið á fund FME. Þá sagði ákærða að hún hefði aldrei verið spurð út í form lánveitinganna við skýrslutöku hjá lögreglu.

Um tölvupóstsamskipti milli framkvæmdastjóra og meðákærðu 15. janúar 2009 og títtnefnda greinargerð, sem var send FME sama dag, sagði ákærða að hún hefði litið svo á að FME hefði verið svarað út frá stöðu lífeyrissjóðsins um áramótin. Allir hefðu verið sammála um að lífeyrissjóðurinn ætti þá að vera kominn inn fyrir mörkin, en allir hefðu vitað að þau hefðu sveiflast í kringum 10%. Einnig sagði ákærða að meðákærða E hefði samið drög að greinargerð til FME og í þeim hefði ekki verið setningin um að fjárfestingar sjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997. Ákærða kvaðst ekki vita hvernig það hefði komið til að setningunni var bætt inn í greinargerðina og hún hefði ekki séð greinargerðina í endanlegri mynd fyrr en í júní 2009.

Ákærði D kvaðst ekki minnast þess að hafa vitað um lánveitingar til Y 2. og 3. október 2008, sbr. a- og b-lið 1. ákæruliðar. Spurður hver hefði átt frumkvæði að því að stjórn X samþykkti 10. október 2008 að lána Y allt að einum milljarði króna kvaðst ákærði ekki vera viss hver hefði átt það en taldi að það hefði verið meðákærði B. Ekki hefði komið til tals í hvaða formi lánveitingarnar ættu að vera. Ákærði sagði jafnframt að sér hefði verið efst í huga að Y hefði verið ábyrgur fyrir skuldbindingum lífeyrissjóðsins og meðan peningarnir hefðu verið í bæjarsjóði hefðu þeir ekki tapast, í þessu ástandi sem var. Þá sagði ákærði að hann hefði aldrei séð á fundum fyrirliggjandi skjöl um umrædd peningamarkaðslán. Ákærði sagði jafnframt að honum hefði verið greint frá því að FME hefði haft skilning á lánveitingunum til Y vegna ástandsins í þjóðfélaginu, en bankar hafi verið að fara á hausinn og ekki margir kostir verið í stöðunni. Ákærða var kynntur framburður meðákærðu E um að stjórnarmenn hefðu verið upplýstir um form lánveitinganna og sagði ákærði að það væri ekki rétt.

Spurður um tölvuskeyti 15. janúar 2009, með drögum að greinargerð til FME, kvaðst ákærði hafa verið í vinnu þennan dag og ekki séð þau fyrr en um kl. 18, þ.e. eftir að greinargerðin var send FME. Þá sagði ákærði að hann hefði ekki vitað fyrr en í maí 2009 að í greinargerðinni stóð að fjárfestingar sjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997, en þetta orðalag hefði ekki verið í upphaflegu drögunum. Ákærði kvaðst ekki vita hver hefði bætt þessu í greinargerðina til FME.

Ákærði A sagði að honum hefði verið kunnugt að lána ætti Y en það hefði aldrei verið rætt í hvaða formi það ætti að vera og engin gögn hefðu verið lögð fram um það. Stundum hefði verið talað um víxla, verðbréf o.fl. Á fundinum 10. október 2008 hefði stjórn sjóðsins talið skynsamlegast að fela Y, sem væri ábyrgur fyrir öllum skuldbindingum sjóðsins, að ávaxta peninga sjóðsins. Ákærði sagði að fyrirliggjandi skjöl um umrædd peningamarkaðslán hefðu aldrei verið lögð fram á fundi. Þá sagði ákærði að hann og meðákærðu hefðu gert sér grein fyrir því að þau væru að teygja verulega á lögunum og það hafi verið ætlunin að koma þessu í skil og í góðri samvinnu við FME. Nánar tiltekið hafi verið samþykkt að lána Y allt að einum milljarði króna og að ákærðu hefðu gert sér grein fyrir því að það væri mikil upphæð, en þau sættu ekki ákæru fyrir það. Jafnframt sagði ákærði að FME hefði verið upplýst um stöðu mála að frumkvæði stjórnar FME. Öll samskipti milli lífeyrissjóðsins og FME hefðu snúist um það hvað Y hefði fengið mikið lánað, en ekki um það í hvaða formi lánveitingarnar voru. Ákærða var kynntur framburður meðákærðu E um að stjórn lífeyrissjóðsins hefði verið upplýst um form lánveitinganna og kvaðst ákærði ekki vera sammála því. Alla vega hefði hann ekki verið upplýstur um form lánveitinganna og það hefði ekki verið gert á stjórnarfundi. Þá sagði ákærði að endurskoðandi lífeyrissjóðsins hefði aldrei gert athugasemdir við form lánveitinganna til Y.

Um tölvupóst ákærða 15. janúar 2009, þar sem hann lagði til að meðákærða E gerði drög að svari til FME, sem yrðu send stjórnarmönnum til yfirlestrar og svar svo sent fyrir þeirra hönd, sagði ákærði að framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins svaraði alls konar erindum sem sjóðnum bærust og hann starfaði í umboði stjórnarinnar. Ákærði kvaðst hafa litið svo á að í greinargerð lífeyrissjóðsins til FME sama dag, 15. janúar, hefði verið skýrt fyrir FME hver staða sjóðsins væri um áramót, í framhaldi af tilmælum FME um að koma þeim hlutum í lag sem þurfti að koma í lag. Ákærði væri þar að vísa til þess að gerðar hefðu verið athugasemdir við það að Y hefði verið lánað meira en heimilt væri og sjóðurinn hefði verið í viðræðum við FME um hvernig því yrði komið í lag, meðal annars í formi skuldabréfs að hluta. Einnig kom fram hjá ákærða að drögin sem hann las yfir og svarið sem var sent FME hefðu ekki verið eins. Hann hefði ekki séð endanlega svarið fyrr en í maí 2009.

Vitnið G skýrði frá því að hún hefði setið fund stjórnar X 10. október 2008 sem varamaður ákærðu F. Vitnið hélt að það hefði ekki verið rætt á fundinum í hvaða formi lánveitingar til Y ættu að vera. Þá sagði vitnið að það hefði ekki rætt við ákærðu F um það sem hefði farið fram á fundinum.

Vitnið H-kk-nf S-x-x, löggiltur endurskoðandi, sem var endurskoðandi X, greindi frá því að hann hefði gert athugasemdir við fjárfestingar sjóðsins og sent FME bréf, dags. 18. maí 2009, sem rakið er í kafla I. Athugasemdirnar hefðu lotið að því að sjóðurinn hefði farið yfir 10% mörkin, en formið hefði ekki skipt neinu máli. Þegar vitnið var spurt hvernig peningamarkaðslán væru skilgreind og hver væri munurinn á þeim og t.d. víxlum eða verðbréfum kvaðst vitnið ekki geta gert grein fyrir því.

Vitnið H, fjármálastjóri Y, skýrði frá því að það hefði skrifað undir skjöl um peningamarkaðslánveitingar til Y. Vitnið sagði að peningamarkaðslán hefðu byrjað á seinni hluta tíunda áratugar síðustu aldar, en áður hefðu verið notaðir eiginvíxlar, en það væri enginn eðlismunur á þessum bréfum, og peningamarkaðsbréf hefðu tekið við af eiginvíxlum. Einnig greindi vitnið frá því að peningamarkaðsbréf hefðu verið í gangi hjá Lánasjóði sveitarfélaga og slík bréf væru eðlilegur hluti af lausafjárstýringu hjá stærri aðilum. Vitnið taldi að stjórn X hefði verið upplýst um lánveitingarnar. Þá greindi vitnið frá því að það hefði farið á fund hjá FME 20. nóvember 2008, ásamt ákærðu E. Hún hefði óttast að lífeyrissjóðurinn væri kominn fram yfir þær heimildir sem mætti lána einum aðila, en það hafi aðeins mátt lána einum aðila 10% af eignum sjóðsins. Á fundinum hefði form lánveitinganna ekki borist í tal, enda hefði ekki hvarflað að neinum að það skipti máli. Rætt hefði verið um að lánin væru komin fram yfir hámark og FME hefði í sjálfu sér skilið sjónarmið lífeyrissjóðsins og sveitarfélagsins sem bæri ábyrgð á skuldbindingum sjóðsins. Tilgangur fundarins hefði verið sá að fá einhvers konar bráðabirgðaheimild til að fara yfir mörkin í skamman tíma. FME hefði réttilega bent á að það gæti ekki heimilað mönnum að brjóta lög en það hefði fullan skilning á málinu. Vitnið var spurt hvort FME hefði farið fram á að Y færi í skráða skuldabréfaútgáfu til þess að lífeyrissjóðurinn væri innan 36. gr. laganna og kvaðst vitnið ekki minnast þess. Á þessum tíma hefði bærinn hins vegar verið að undirbúa skuldabréfaútgáfu og hann hefði farið í slíka útgáfu. Einnig sagði vitnið að fjárhæðir lánveitinga X til Y væru mjög litlir peningar miðað við stærð bæjarins. Til stuðnings því mætti nefna að skuldabréfaútgáfa bæjarins hefði verið 3 milljarðar og það tæki því ekki að fara í slíka útgáfu fyrir minna. Um ástæðu þess að bærinn hefði ekki farið í skráða skuldabréfaútgáfu á þeim tíma sem bærinn fékk fyrstu lánveitingarnar frá X sagði vitnið að það hefði verið vegna bankahrunsins. Erfitt hefði verið að selja bréf og X hefði ekki mátt kaupa meira en fyrir 300 milljónir króna. Að lokum greindi vitnið frá því að víxlar og skuldabréf væru stimpilskyld skjöl, en í framkvæmd væru lánasamningar, hvort sem þeir væru kallaðir peningamarkaðslán eða annað, ekki stimpilskyldir. Það gæti því verið ástæða þess að víxlar hefðu lagst af.

Vitnið Ó-kk-nf E. F-kk-nf, lögfræðingur hjá FME, sagði að þegar framkvæmdastjóri X, ákærða E, hefði hringt í sig 18. október 2008 hefði hún tilkynnt að X hefði lánað Y fjármuni með peningamarkaðsláni. Hún hefði greint frá upphæðinni og haft áhyggjur af því að þetta væri kannski ekki alveg samkvæmt heimildum sem lífeyrissjóðurinn hafði og hún hefði borið það upp hvort hann væri í fullum rétti að gera þetta. Vitnið hefði sagt henni að svo væri ekki. Hún hefði sagt að þetta yrði greitt upp um mánaðamótin, þ.e. eftir tvær vikur, og í ljósi þess hefði verið ákveðið að FME myndi ekki aðhafast frekar í málinu. Það hefði verið sameiginlegur skilningur í þessu samtali að þessu yrði komið í lag og málið væri þá úr sögunni. Jafnframt sagði vitnið að það hefði komið skýrt fram í samtalinu að það hefði ekki mátt lána með þessum hætti. Lífeyrissjóðurinn mætti kaupa framseljanlega fjármálagerninga en ekki mætti millifæra lán á milli bankareikninga, eins og þarna hefði verið gert. Lífeyrissjóðurinn yrði að hafa í höndunum framseljanlega fjármálagerninga. Vitnið var þá spurt hvort peningamarkaðslán væru ekki framseljanlegir fjármálagerningar og kvaðst vitnið telja að svo væri ekki. Þá sagði vitnið að svona lán væru ekki verðbréf, en slík bréf væru framseljanlegir fjármálagerningar og það væri hægt að selja þau á markaði og flytja þau á milli aðila. Þá sagði vitnið að samkvæmt 20. gr. laga nr. 129/1997 bæri lífeyrissjóðum að ávaxta iðgjöld í framseljanlegum verðbréfum og það væri grundvallaratriðið í fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða. Þessi verðbréf ættu auk þess að vera skráð á markaði, en það væri hins vegar gerð undantekning um að sjóðirnir mættu fjárfesta í verðbréfum sem ekki væru skráð á markaði, nánar tiltekið 20% af hreinni eign, en mörkin hefðu áður verið 10%. Það væri alltaf verið að tala um verðbréf sem framseljanlega fjármálagerninga. Vitninu voru kynnt skjöl sem fyrir liggja í málinu um umræddar peningamarkaðslánveitingar milli X og Y og kvaðst vitnið gera sér grein fyrir því að þetta væri samningur. Vitnið taldi hins vegar að þetta væri ekki framseljanlegur samningur en gat ekki útskýrt af hverju. Vitnið var beðið um að skilgreina peningamarkaðslán og sagði vitnið að í lögum væri ekki að finna skilgreiningu á þeim, en hin almenna skilgreining væri sú að peningamarkaðslán væri skammtímalán sem væri veitt með umsömdum kjörum. Vitnið var þá beðið að útskýra hver væri munurinn á lánasamningi og peningamarkaðsláni og kvaðst vitnið ekki treysta sér til að svara því að öðru leyti en því að lánasamningar væru almennt til lengri tíma, en þeir gætu auðvitað verið til skamms tíma. Í raun og veru væri ekki mikill munur á þeim. Vitnið var enn fremur spurt hvort FME hefði gert athugasemdir við það þegar eignir bankanna í formi peningamarkaðslána hefðu á sínum tíma verið framseldar frá banka A yfir í viðtökubankann og kvaðst vitnið ekki geta svarað þessu.

Um fund, sem haldinn var hjá FME 20. nóvember 2008 að ósk X, sagði vitnið að komið hefði í ljós að Y hefði ekki getað greitt upp lán eins og rætt hefði verið um í framangreindu símtali 18. október, vegna lóðaskila. FME hefði sagt að þetta mál yrði að leysa og það hefði verið farið yfir ýmsa möguleika, ef bærinn væri fjárvana, s.s. að bæjarfélagið færi í skuldabréfaútboð og gæti þá greitt upp lánið frá X. Niðurstaðan hefði verið sú að FME hefði ekki bakkað með það að það yrði að koma þessu í lag og lokafrestur til þess hefði verið 15. janúar 2009. Vitnið var spurt hvort form lánveitinganna til Y hefði verið rætt á fundinum og sagði vitnið að sig minnti að allir hefðu verið sammála um að lánveitingarnar væru utan heimilda, en það hefði ekki verið rætt mikið eða nákvæmlega í hvaða formi þær hefðu verið. Það hefði verið skilningur allra að þetta væri ekki heimilt en bærinn þyrfti frest til að leysa úr þessari stöðu sem væri komin upp, þ.e. bærinn væri búinn að fá lán og hann hefði ekki peninga til að greiða það upp. Þetta hefði verið umræðuefni fundarins en ekki hvort lánin væru heimil með einum eða öðrum hætti. Svona beinar lánveitingar væru bara óheimilar og allir verið sammála um það.

Vitnið var spurt hvað það hefði átt við í bréfi FME, dags. 4. desember 2008, þar sem segir að um væri að ræða „beinar lánveitingar“ til Y og engin heimild væri í lögum til „slíkra lánveitinga“ og framkvæmdastjóranum hefði verið bent á það. Vitnið svaraði því til að engin heimild væri til beinna lánveitinga, þ.e. lánveitinga sem væru ekki í formi framseljanlegra fjármálagerninga. Með beinum lánveitingum ætti vitnið þannig við lánveitingu sem færi fram milli aðila án framseljanlegs skuldaskjals. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um hvenær það hefði vitað af tilvist fyrirliggjandi skjala um umrædd peningamarkaðslán, en það hefði legið fyrir strax frá upphafi að um hafi verið að ræða peningamarkaðslán.

Þá sagði vitnið að það hefði verið skilningur FME samkvæmt greinargerð X, dags. 15. janúar 2009, að málið væri þar með frá, en svo hefði annað komið á daginn. Það hefði ekki verið FME sem hefði uppgötvað það heldur endurskoðandi X, en hann hefði hringt og bent FME á að ekki væri allt með felldu. Endurskoðandinn hefði svo sent skriflegt erindi.

Þegar vitnið var nánar spurt um efni símtals vitnisins og ákærðu E 18. október 2008 sagði vitnið að áhyggjur ákærðu og efni símtalsins hefði ekki verið um það að lífeyrissjóðurinn hefði farið út fyrir þá heimild sem það hefði til að lána einum aðila heldur fyrst og fremst um að þetta hefði verið lánað í þessu formi. Það hefði verið áhyggjuefnið. Allar umræður í símtalinu og fundurinn 20. nóvember 2008 hefðu snúist um form lánveitingarinnar en ekki mörkin.

Vitnið var beðið um að gera grein fyrir því að hverju athugasemdir endurskoðanda X lutu og hvort hann hefði sagt að formið væri ólöglegt og sagðist vitnið ekki hafa rætt við endurskoðandann. Vitnið sagði hins vegar að athugasemdir endurskoðandans hefðu m.a. lotið að því að lífeyrissjóðurinn væri að blekkja FME með því að lána með þessum sama hætti og FME hefði gert athugasemdir við og láta þau lán hverfa rétt fyrir skýrsluskil og veita svo lán strax aftur. Blekking ákærðu fælist í því að FME hefði verið upplýst um að þessum lánveitingum til Y hefði verið hætt og lánin verið greidd upp. FME hefði staðið í þeirri meiningu að þetta yrði ekki gert framar. Svo hefði annað komið í ljós, en lán hefðu verið veitt á milli skýrsluskila fram eftir árinu 2009. Blekkingin hefði ekki lotið að því að ekki hefði komið fram að um peningamarkaðslán hefði verið að ræða, enda hefði það legið strax fyrir. Blekkingin hefði falist í því að segja FME að lífeyrissjóðurinn væri hættur þessu og búið væri að greiða lán upp en á sama tíma hefði lánveitingum verið haldið áfram og þær látnar hverfa rétt fyrir skýrsluskil og svo kæmu þær aftur nokkrum dögum síðar. Vitnið kvaðst líta svo á að X hefði fengið frest til 15. janúar 2009 til að gera grein fyrir stöðu mála og því hefði átt að miða stöðuna við þann dag en ekki við áramótin.

Vitnið H-kvk-nf E-kvk-nf Ó-kvk-nf, sem var á umræddum tíma sviðsstjóri á lífeyris- og verðbréfasjóðssviði, sem fer með eftirlit með lífeyrissjóðum, nú framkvæmdastjóri eftirlitssviðs hjá FME, greindi frá því að framkvæmdastjóri X hefði haft samband við FME í október 2008 þar sem hún hefði ekki verið viss um að lánveitingar lífeyrissjóðsins til Y samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997. Starfsmaður FME hefði staðfest að lánveitingarnar samrýmdust ekki téðu ákvæði og þeim tilmælum hefði verið beint til framkvæmdastjórans að það yrði að greiða þetta upp og helst innan tveggja vikna. Í framhaldinu hefði FME haldið að málið væri úr sögunni. Framkvæmdastjóri X hefði svo óskað eftir fundi sem hafi verið haldinn hjá FME 20. nóvember 2008. Vitnið kvaðst hafa setið fundinn og á honum hefði framkvæmdastjóra og stjórnarformanni X verið sagt að þessar lánveitingar væru óheimilar og ekki í samræmi við 36. gr. laga nr. 129/1997. Jafnframt hefði þeim verið sagt að það þyrfti að koma þessu í lag sem allra fyrst og helst innan sex vikna. Framkvæmdastjóri X hefði svo óskað eftir því 3. desember 2008 að frestur yrði veittur til loka febrúar 2009 til að koma þessu í lag, en FME fallist á frest til 15. janúar 2009. Hinn 15. janúar 2009 hefði FME borist bréf X um að búið væri að koma fjárfestingum sjóðsins í lag og búið væri að gefa út skuldabréf að fjárhæð 250 milljónir króna sem Y hefði gefið út. Þar með hefði FME haldið að málinu væri lokið. Vitnið hefði svo fengið símtal 13. maí 2009 frá endurskoðanda X um að hann teldi að lífeyrissjóðurinn hefði ekki farið að lögum þar sem lánveitingum hefði verið haldið áfram en það hefði ekki komið fram í skýrslum sjóðsins til FME. Endurskoðandinn hefði svo sent FME formlegt erindi 18. maí 2009. Í kjölfar þess hefði framkvæmdastjóri X óskað eftir fundi með FME, sem vitnið og tveir aðrir starfsmenn hefðu setið. Á fundinum hefði verið lögð áhersla á að þessar lánveitingar væru ekki heimilar og litið væri alvarlegum augum á þær þar sem þær kæmu ekki fram í skýrsluskilum. Vitnið minnti að stjórnarformaður X hefði sagt að þessi peningamarkaðsinnlán yrðu greidd í kringum næstu helgi. Framkvæmdastjóri X hefði svo staðfest í lok maí að það væri búið að greiða upp peningamarkaðslán sem hefðu verið útistandandi. FME hefði svo ákveðið með vísan til 12. gr. laga nr. 87/1998 að senda kæru til lögreglu vegna meintra brota og leggja til að skipaður yrði umsjónaraðili með lífeyrissjóðnum og það verið gert í júní 2009.

Nánar um fundinn 20. nóvember 2008 og hvort form lánveitinganna hefði verið rætt sagði vitnið að FME hefði á þeim tíma vitað að um hefði verið að ræða peningamarkaðslán og ef lífeyrissjóðurinn ætlaði að lána fjármuni til Y yrði það að gerast í formi skuldabréfs. Ástæða þess væri sú að peningamarkaðslán væru ekki talin upp í 1.-10. tl. 36. gr. laga nr. 129/1997 og lán til sveitarfélaga ættu að vera í formi skuldabréfs. Vitnið taldi að umræddar lánveitingar féllu ekki undir verðbréf, sbr. 9. tl. 36. gr. Á fundinum hefði FME bent á að skuldabréf væru eðlilegur farvegur fyrir þessar lánveitingar en það hefði ekki verið farið út í skilgreiningu þess hvað peningamarkaðsinnlán væru og hvort þau væru verðbréf eða ekki. Vitnið var spurt hver skilgreiningin væri á peningamarkaðslánum og sagði vitnið að í lögum um verðbréfaviðskipti væru tilgreind ákveðin atriði sem líta beri til. Vitnið kvaðst hafa rætt þetta við starfsfélaga sína innan FME og að það teldi afar hæpið, án þess að geta staðhæft það, að peningamarkaðsinnlán væru verðbréf þar sem það væri nauðsynlegt að gerningur væri framseljanlegur. Þá væru þetta innlán en það þurfi ákveðið starfsleyfi til að taka við innlánum. Þessi tvö atriði væru það sem skipti mestu. Vitnið sagði jafnframt að það liti svo á að umrædd peningamarkaðslán væru bundið innlán. Vitnið var spurt hvort það vissi til þess að lífeyrissjóðir hefðu notað þetta form, peningamarkaðslán, við lánveitingar og sagði vitnið að það gerði það, en það væri ekki algengt og í þeim tilvikum sem vitnið þekkti til hefði alltaf verið um að ræða innlánsstofnanir.

Um bréf FME, dags. 4. desember 2008, sagði vitnið að það væri svar við erindi sem hefði borist deginum áður frá X þar sem óskað hefði verið eftir lengri fresti til að koma fjárfestingum sjóðsins í það horf að þær væru innan 36. gr. laga nr. 129/1997. Í bréfi FME hefði verið bent á að lánveitingar sem hefðu átt sér stað til Y brytu í bága við 3. og 5. mgr. 36. gr. laganna. Þá hefði verið ítrekað að form lánveitinganna væri ekki í samræmi við lög. Einnig sagði vitnið að í bréfi FME hefði verið óskað eftir stöðu lífeyrissjóðsins miðað við 15. janúar 2009 en ekki áramótin. Miðað við bréf X 15. janúar 2009 hefði FME staðið í þeirri trú að lánveitingarnar væru uppgreiddar og það hefðu ekki átt sér stað frekari lánveitingar. FME hefði svo komist að því að lánveitingarnar hefðu verið fleiri þegar endurskoðandi FME hringdi í maí 2009. Blekking lífeyrissjóðsins hefði þannig falist í því að í skýrsluskilum til FME, sem voru á tveggja mánaða fresti, hefði ekki komið fram að peningamarkaðslánin væru ennþá í gangi, vegna þess að þau hefðu verið greidd upp rétt fyrir skýrsluskil. FME hefði því með engu móti vitað af lánveitingunum. Vitnið sagði jafnframt að blekkingin hefði ekki lotið að því að lánveitingarnar hefðu verið í formi peningamarkaðslána.

Vitnið var innt eftir því af hverju það notaði ýmist hugtakið „peningamarkaðsinnlán“ eða „peningamarkaðslán“ og hver væri munur á þessu tvennu og sagði vitnið að í raun væri um að ræða sama hlutinn, en þessi hugtakanotkun væri kannski ekki alveg á hreinu. Það væri ýmist talað um peningamarkaðsinnlán eða peningamarkaðslán og vitninu þætti réttara að nota fyrrnefnda hugtakið. Vitninu voru kynnt fyrirliggjandi skjöl um umrædd peningamarkaðslán og kvaðst vitnið hafa séð þessi skjöl í kjölfar símtals endurskoðandans í maí 2009. Vitnið treysti sér ekki til að svara því hvort skjölin væru framseljanleg eða hvort þau teldust verðbréf.

Enn fremur var vitnið beðið um að útskýra af hverju FME hefði í bréfi sínu 4. desember 2008 bara vísað til 3. mgr. og 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, en ekki 1. mgr. 36. gr. laganna um form ávöxtunar, ef það hefði talið að það ákvæði hefði verið brotið. Vitnið svaraði því til að það hefði mátt koma því betur á framfæri í bréfinu en FME hefði talið nóg að vísa til 3. mgr. og 5. mgr. 36. gr. þar sem á fundinum 20. nóvember 2008 hefði því verið komið á framfæri að þessar lánveitingar væru ólögmætar og það yrði að koma þeim í lag. Hugsanlega hefði mátt setja þetta skýrar fram í bréfi FME 4. desember 2008.

VII.

Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hvílir á ákæruvaldinu sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag og verður að skýra skynsamlegan vafa ákærða í hag, sbr. 109. gr. sömu laga.

Í gögnum þeim sem rakin eru í I. kafla dómsins um samskipti ákærðu og FME er fjallað um það hvort fjárfestingar X hefðu farið út fyrir heimildir 3. og 5. mgr. 36. gr. laga nr. 29/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Aðeins á einum stað í gögnum málsins er hægt að líta svo á að FME hafi gert athugasemdir við form lánveitinganna, sbr. 1. mgr. 36. gr. laganna, en það er í bréfi FME 4. desember 2008 þar sem segir að „beinar lánveitingar“ til Y væru ekki heimilar að lögum. Önnur bréf og minnisblöð verða skilin þannig að þau fjalli um það hvort ákvæði 3. mgr. og 5. mgr. 36. gr. hafi verið brotin. Nánar tiltekið er í 3. mgr. 36. gr., sbr. lög nr. 171/2008 frá 29. desember 2008, kveðið á um að ekki sé heimilt að fjárfesta fyrir meira en allt að 20% af hreinni eign lífeyrissjóðs í verðbréfum sem ekki eru skráð á skipulegum markaði, en var áður 10%. Þá segir í 5. mgr. að samanlögð eign lífeyrissjóða í verðbréfum útgefnum af sama aðila eða tengdum aðilum megi ekki vera meira en 10% af hreinni eign sjóðsins. Það er hins vegar ekki sakarefni málsins hvort ákvæði 3. og 5. mgr. 36. gr. hafi verið brotin þar sem ekki er ákært fyrir það, heldur er ákærðu í 1. lið ákærunnar gefið að sök að hafa ávaxtað fé X með ólögmætum hætti, með ítrekuðum lánveitingum til Y í formi peningamarkaðslána. Er þetta talið varða við 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða.

Óumdeilt er að lífeyrissjóðurinn lánaði Y með þeim hætti sem greinir í 1. ákærulið. Ákærðu, nema ákærða E, segja hins vegar að þau hafi ekki vitað að umræddar lánveitingar hafi verið í formi peningamarkaðslána. Þessum framburði ákærðu hefur ekki verið hnekkt og af gögnum málsins, s.s. frá stjórnarfundum, verður ekki ályktað að þeim hafi verið kunnugt um form lánveitinganna fyrr en á stjórnarfundi 18. maí 2009.

Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 er í tíu töluliðum tilgreint með hvaða hætti lífeyrissjóðum er heimilt að ávaxta fé sitt, en hugtakið peningamarkaðslán kemur þar ekki fyrir. Peningamarkaðslán eru ekki skilgreind í lögum og vitni sem komu fyrir dóm treystu sér ekki öll til að útskýra hvað slík lán væru. Vitnið Ó-kk-nf E. F-kk-nf, lögfræðingur hjá FME, sagði að slík lán væru skammtímalán sem væru veitt með umsömdum kjörum og vitnið H, fjármálastjóri Y, sagði að þau hefðu í raun tekið við af eiginvíxlum og á þeim væri enginn eðlismunur. Peningamarkaðslán hafa verið notuð í síauknum mæli á undanförnum árum sem skammtímafjármögnun og þau einkennast af því að gjalddagi er innan 12 mánaða, vextir þessara lána eru jafnan hærri en á lánum til lengri tíma og taka þá mið af ávöxtun á peningamarkaði og lánin eru án trygginga og endurgreidd með einum gjalddaga ásamt vöxtum. Þetta lánaform leysti víxla í raun af hólmi sem skammtímafjármögnun, það er formfastara en t.d. yfirdráttarlán en tilgangur þeirra er sama eðlis, að mæta skammtímasveiflum í sjóðstreymi fyrirtækja.

Af hálfu ákærðu er því haldið fram að peningamarkaðslán falli undir verðbréf, en samkvæmt 9. tl. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 er heimilt að fjárfesta í „öðrum verðbréfum“ en þeim sem talin eru upp í töluliðunum á undan. Hugtakið verðbréf er í Lögfræðiorðabók (Codex 2008) skilgreint sem hvers konar framseljanleg kröfuréttindi til peningagreiðslu eða ígildis hennar, svo og framseljanleg skilríki fyrir eignarréttindum að öðru en fasteign eða einstökum lausafjármunum, svo sem hlutabréf, skuldabréf, áskriftarréttindi, skiptanleg verðbréf og breytanleg verðbréf, en í daglegu tali sé oftast átt við hlutabréf eða skuldabréf þegar rætt sé um verðbréf. Samkvæmt þessu er hugtakið verðbréf mjög rúmt og getur tekið til ýmissa gerninga. Í lögum um verðbréfaviðskipti nr. 13/1996, sem voru í gildi þegar lög nr. 129/1997 voru sett, voru verðbréf skilgreind í 3. tl. 2. gr. sem: „a. Hvers konar framseljanleg kröfuréttindi til peningagreiðslu eða ígildis hennar, svo og framseljanleg skilríki fyrir eignarréttindum að öðru en fasteign eða einstökum lausafjármunum. b. Skilyrt skilríki til peningagreiðslu á grundvelli tiltekins verðbréfs eða verðbréfa skv. a-lið.“ Í lögunum voru „skráð verðbréf“ skilgreind sérstaklega sem verðbréf sem hafa verið skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Lög nr. 13/1996 voru felld úr gildi með lögum um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 og í þeim voru verðbréf og skráð verðbréf skilgreind með sama hætti og áður, að öðru leyti en því að hugtakið verðbréf var þrengt með því að felldur var brott b-liður 3. tl. 2. gr. eldri laga, sem átti í raun aðeins við um afleiður, og voru afleiður felldar undir nýtt hugtak, svokallaða fjármálagerninga. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 33/2003 segir að með þessu hafi hugtakið verðbréf verið þrengt og það takmarkað við „hvers konar framseljanleg kröfuréttindi til greiðslu eða ígildis hennar“. Jafnframt segir í greinargerðinni að afleiður falli því ekki lengur undir skilgreiningu á verðbréfi heldur nýtt yfirhugtak, fjármálagerninga, en áður hafi hugtakið verðbréf verið notað sem yfirhugtak um afurðir fjármálamarkaðar. Í núgildandi lögum um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, sem leystu lög nr. 33/2003 af hólmi, eru verðbréf skilgreind með þrengri hætti en áður, eða sem framseljanleg verðbréf sem hægt er að eiga viðskipti með á fjármagnsmarkaði, að undanskildum greiðsluskjölum. Að mati dómsins verða „önnur verðbréf“ í 9. tl. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, hins vegar ekki túlkuð þannig að þau taki aðeins til verðbréfa sem hægt er að versla með á fjármagnsmarkaði, enda er í 3. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 sérstaklega heimilað að fjárfesta í verðbréfum sem ekki eru skráð á skipulegum markaði. Þeim eru aftur á móti settar verulegar skorður, sbr. 5. mgr. 36. gr. laganna. Jafnframt verður að líta til þess að eðlismunur verðbréfa eins og t.d. skuldabréfa og lánasamninga eins og hér um ræðir er í raun enginn. Þá verður að hafna þeirri fullyrðingu ákæranda, sem haldið var fram við aðalmeðferð málsins, að umrædd peningamarkaðslán geti ekki fallið undir „önnur verðbréf“ þar sem þau séu ekki framseljanleg, enda er það meginregla í kröfurétti að hægt er að framselja kröfur, nema það sé bannað með lögum, samkvæmt löggerningnum sjálfum eða krafan sé persónulegs eðlis, s.s. þegar um vinnusamning er að ræða. Útbúin voru sérstök skjöl um umrædd peningamarkaðslán og er ekkert í þeim sem kemur í veg fyrir framsal þeirra. Þá standa lög eða eðli lánveitinganna ekki í vegi fyrir framsali. Er ljóst að um framseljanlegar kröfur var að ræða.

Þegar litið er til alls framangreinds hefur ákæruvaldinu ekki tekist að sýna fram á svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hafi verið óheimilt að ávaxta fé lífeyrissjóðsins með lánveitingum til Y í formi peningamarkaðslána. Verða þau því sýknuð af refsikröfu ákæruvalds í 1. ákærulið.

VIII.

Í 2. ákærulið er ákærðu gefið að sök brot gegn 1. mgr. 146. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa gefið FME upplýsingar sem hafi verið rangar, er þau í greinargerð lífeyrissjóðsins til FME hinn 15. janúar 2009, sem undirrituð var af ákærðu B og E, „lýstu því yfir að ljóst væri að fjárfestingar lífeyrissjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997, þrátt fyrir að lífeyrissjóðurinn hefði 6. janúar 2009 veitt Y peningamarkaðslán að fjárhæð kr. 330.000.000 sem var í andstöðu við heimildir 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997“. Um er að ræða sjálfstæðan ákærulið og er sakfelling í 1. ákærulið ekki forsenda þess að ákærðu verði sakfelld hér.

Ágreiningur er um það hvort lífeyrissjóðnum hafi í greinargerð sinni til FME 15. janúar 2009 borið að gefa upp stöðu sjóðsins miðað við áramót eða 15. janúar 2009, en ákærðu halda því fram að miða hafi átt við áramótastöðuna og samkvæmt henni hafi greinargerðin verið rétt. Við mat þess við hvaða tímamark greinargerð lífeyrissjóðsins hafi átt að miða verður að líta til aðdraganda greinargerðarinnar. Nánar tiltekið hafði lífeyrissjóðurinn óskað eftir því við FME í bréfi 3. desember 2008 að hann fengi auknar heimildir tímabundið vegna þess að fjárfestingar hans hefðu farið út fyrir heimildir 3. mgr. og 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Lífeyrissjóðurinn óskaði eftir fresti til 28. febrúar 2009 til að koma fjárfestingum í löglegt horf. Í svarbréfi FME 4. desember 2008 er vísað til þess sem segir í téðu bréfi lífeyrissjóðsins, um að lánveitingar hafi farið út fyrir heimildir 3. og 5. mgr. 36. gr. Auk þess kom fram í bréfi FME að það hefði áður vakið athygli á því að ekki væri heimild í lögum til „beinna lánveitinga“ til Y. Enn fremur var vísað til fyrri samskipta og þess að á fundi 20. nóvember 2008 hefði lífeyrissjóðurinn fengið sex vikna frest til að koma lánveitingum í lögmætt horf, þ.e. til áramóta. Þá sagði í bréfinu að ekki væri unnt að framlengja þann frest til 28. febrúar 2009. Hins vegar væri lífeyrissjóðnum veittur frestur til 15. janúar 2009 til að koma fjárfestingum sínum í það horf að það samrýmdist 36. gr. laga nr. 129/1997. Samkvæmt þessu bar lífeyrissjóðnum í greinargerð sinni til FME að miða við stöðu sjóðsins 15. janúar 2009, en ekki áramótin. Þá er ljóst af téðum bréfasamskiptum lífeyrissjóðsins og FME að þau sneru einkum að fresti til að koma fjárfestingum sjóðsins í það horf að þær rúmuðust innan heimilda 3. og 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, en ekki að formi lánveitinganna, sbr. 1. mgr. 36. gr. laganna, og var mikilvægt að FME gæti treyst því að svar lífeyrissjóðsins væri rétt.

Eins og áður er rakið áttu ákærðu í tölvupóstsamskiptum 15. janúar 2009. Ákærði A lagði til að framkvæmdastjóri sjóðsins gerði drög að svari til FME sem hún myndi senda stjórnarmönnum til yfirlestrar og síðan yrði svar sent fyrir þeirra hönd. Framkvæmdastjórinn sendi stjórn sjóðsins drög en í þeim kom ekki fram fullyrðingin um að „ljóst væri að fjárfestingar lífeyrissjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997“. Ákærðu A, C, D og F halda því fram að þeim hafi ekki verið kunnugt um þessa fullyrðingu fyrr en löngu síðar, eða 18. maí 2009. Tölvupóstsamskipti ákærðu umræddan dag styðja það að þau hafi ekki vitað af þessari fullyrðingu þegar greinargerðin var send FME og verða þau því af þeirri ástæðu ekki sakfelld fyrir að veita FME rangar upplýsingar, sbr. 2. ákærulið. Breytir í því sambandi engu þótt framkvæmdastjóra hafi verið falið að senda greinargerðina fyrir hönd lífeyrissjóðsins, enda verður ekki litið svo á að það umboð hafi tekið til þess að gefa ranga yfirlýsingu.

Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að lífeyrissjóðnum hafi borið í greinargerð sinni til FME að miða svar sitt við stöðu sjóðsins 15. janúar 2009, en ekki áramótin. Það var hins vegar ekki gert og í greinargerð sjóðsins var í engu getið láns sem Y var veitt 6. janúar 2009 að fjárhæð 330 milljónir króna. Með þessari lánveitingu voru fjárfestingar sjóðsins ekki innan heimilda 36. gr. laga nr. 129/1997, nánar tiltekið 3. og 5. mgr. 36. gr. laganna. Yfirlýsingin í greinargerð lífeyrissjóðsins til FME 15. janúar 2009, um að ljóst væri að fjárfestingar lífeyrissjóðsins samrýmdust 36. gr. laga nr. 129/1997, sem ákærðu B og E undirrituðu, var því röng. Ákærða E viðurkennir þetta í raun sjálf í tölvuskeyti til stjórnarmanna, með drögum að svari 15. janúar 2009, þar sem hún segir að allt sem komi fram í greinargerðinni sé rétt nema það að lífeyrissjóðurinn hefði lánað Y aftur 330 milljónir króna og hún hefði áhyggjur af því að FME færi fram á að skoða bókhaldið. Með vísan til alls framangreinds verða ákærðu B og E sakfelld fyrir brot gegn 1. mgr. 146. gr. laga nr. 129/1997, en hafnað er þeim málsástæðum að brotið sé fyrnt, samkvæmt því sem nú verður rakið.

Brot samkvæmt 1. mgr. 146. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrnist á tveimur árum, sbr. 1. tl. 1. mgr. 81. gr. sömu laga. Samkvæmt 1. mgr. 82. gr. laganna byrjaði fyrningarfrestur að líða á þeim degi sem brotið var framið, 15. janúar 2009, og fyrningarfrestur var rofinn þegar teknar voru skýrslur af ákærðu hjá lögreglu, sbr. 4. mgr. 82. gr. laganna. Í tilviki ákærðu E var það 22. október 2009, en þá var henni kynnt sakarefnið, m.a. brot gegn 146. gr. almennra hegningarlaga, og var hún ítarlega yfirheyrð um það. Tekin var skýrsla af ákærða B fyrst 26. október 2009 og sakargiftir bornar undir hann, m.a. brot gegn 146. gr. almennra hegningarlaga og var hann sérstaklega spurður um umrædda greinargerð. Samkvæmt 2. málslið 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga rýfur rannsókn samkvæmt 4. mgr. 82. gr. hins vegar ekki fyrningarfrest ef rannsóknari hættir henni eða hún stöðvast um óákveðinn tíma með þeim fyrirvara að sakborningur hafi ekki komið sér undan rannsókninni. Lögregla yfirheyrði ákærðu á tímabilinu september til nóvember 2009. Vitni voru svo yfirheyrð í febrúar og mars 2010 og ákærðu voru aftur yfirheyrð í maí og júní sama ár. Þá aflaði lögregla fjölmargra gagna, á tímabilinu ágúst 2009 til september 2010, sem svo þurfti að vinna úr. Ákærandi upplýsti við aðalmeðferð málsins að hann hefði fengið málið sent frá lögreglu í ágúst 2011, en hann hefði sent það aftur til lögreglu til nánari rannsóknar og 26. október 2011 hefði málið aftur verið sent ákæranda. Ákæra var svo gefin út 15. desember 2011. Þegar litið er til framangreinds og þess hversu rannsókn málsins var umfangsmikil verður ekki litið svo á að hún hafi stöðvast í skilningi 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga. Brot ákærðu B og E er því ófyrnt.

IX.

Við ákvörðun refsingar ákærðu B og E ber að líta til þess að samkvæmt sakavottorði ákærðu hefur hún ekki áður gerst sek um refsiverða háttsemi og umferðarlagabrot, sem ákærði gerðist sekur um á árinu 2002, hefur ekki áhrif á ákvörðun refsingar nú. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þess að ekkert tjón hlaust af broti ákærðu og allar lánveitingar voru greiddar til baka, með góðri ávöxtun. Jafnframt ber að horfa til þess að rannsókn málsins og útgáfa ákæru dróst. Hins vegar verður að líta til þess að mikilvægt er að stjórnvöldum sem fara með eftirlitshlutverk séu veittar réttar upplýsingar og að þau geti treyst þeim. Að öllu þessu virtu þykir refsing ákærðu B og E hæfilega ákveðin þannig að hvort þeirra um sig greiði 150.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, en sæti ella fangelsi í 12 daga.

X.

Með vísan til 219. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ber að fella allan sakarkostnað ákærðu A, C, D og F á ríkissjóð, þ.m.t. þóknun verjenda. Þóknun verjanda ákærða A þykir hæfilega ákveðin, með hliðsjón af tímaskýrslu og tilkynningu dómstólaráðs nr. 1/2010 um viðmiðunarreglur fyrir héraðsdómstólana, 1.167.150 krónur. Þóknun verjanda ákærða D er með sama hætti hæfilega ákveðin 2.186.838 krónur. Verjandi C og F hefur upplýst að alls hafi 138 vinnustundir farið í málið og þykir þóknun hans samkvæmt því hæfilega ákveðin 1.731.900 krónur. Við ákvörðun þóknana verjenda hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Við mat þess hvað ákærðu B og E ber að greiða í sakarkostnað ber að líta til þess að þau hafa verið sakfelld í 2. ákærulið en sýknuð af 1. ákærulið, sem er mun umfangsmeira og alvarlegra sakarefni. Einnig ber að líta til þess að vinna verjenda á rannsóknarstigi er að miklu leyti vegna rannsóknar á meintum brotum sem ekki hefur verið ákært fyrir og ber ákærðu ekki að greiða kostnað að þessu leyti. Að þessu virtu þykir rétt að þau greiði í sakarkostnað 1/5 af þóknun verjanda síns. Ekki er við tímaskýrslur að styðjast en þóknun hvors verjanda um sig þykir hæfilega ákveðin 1.506.000 krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum.

Dóm þennan kveða upp S-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari, sem dómsformaður, F-kk-nf H. A-kk-nf héraðsdómari og J. S-kk-nf J-kk-nf, löggiltur endurskoðandi.

D ó m s o r ð:

Ákærðu A, C, D og F eru sýkn af ákæru í málinu.

Ákærðu B og E greiði hvor um sig 150.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, en sæti ella fangelsi í 12 daga.

Allur sakarkostnaður ákærðu A, C, D og F greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda ákærða A, G-kvk-ef S-kvk-ef A-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, að fjárhæð 1.167.150 krónur, þóknun verjanda ákærða D, G-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, að fjárhæð 2.186.838 krónur, og þóknun verjanda ákærðu C og F, G-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, að fjárhæð 1.731.900 krónur.

Ákærði B greiði í sakarkostnað 1/5 af 1.506.000 króna þóknun verjanda síns, B-kk-ef N-kk-ef hæstaréttarlögmanns, og ákærða E greiði í sakarkostnað 1/5 af 1.506.000 króna þóknun verjanda síns, V-kk-ef H-kk-ef V-kk-ef hæstaréttarlögmanns.

S-kvk-nf B-kvk-nf

F-kk-nf H. A-kk-nf

J. S-kk-nf J-kk-nf