E-809/2022

1. Mál þetta var höfðað 14. febrúar 2022 og tekið til dóms 17. nóvember 2022. Stefnandi er A, [...], og stefndi er Efling stéttarfélag, [...].

2. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 19.941.620 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. ágúst 2019 til 15. febrúar 2022, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

3. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara verulegrar lækkunar. Stefndi krefst þess í öllum tilvikum að stefnandi verði dæmd til að greiða honum málskostnað.

Málsatvik

4. Stefnandi var ráðin til starfa hjá stefnda með ráðningarsamningi 24. maí 2007 sem móttökufulltrúi og skyldi sinna þjónustu vegna stjórnar félagsins, orlofssjóðs, sjúkrasjóðs og fræðslusjóðs stefnda auk almennrar símaþjónustu og fleira.

5. Í ráðningarsamningi aðila var meðal annars kveðið á um útfærslu vinnutíma, launakjör, uppsagnarfrest, veikinda- og slysagreiðslur, orlof, tryggingar, greiðslur til lífeyrissjóðs, stéttarfélagsaðild auk ákvæðis um trúnaðarskyldu. Hvað laun snerti var kveðið á um að laun tækju hækkunum samkvæmt almennum launabreytingum innan Alþýðusambands Íslands og ákvörðunum launanefndar stefnda. Uppsagnarfestur var sagður vera samkvæmt viðkomandi kjarasamningi og skyldi ekki vera skemmri en þrír mánuðir. Veikinda- og slysagreiðslur áttu að fara eftir lögum og þeim kjarasamningum sem við ættu og ákvörðunum launanefndar stefnda. Orlof skyldi vera 28 dagar og orlof af yfirvinnu 12,07 % en fara að öðru leyti eftir samningum og lögum. Kveðið var á um að stefndi tryggði starfsmenn sína með almennri slysa- og líftryggingu. Lífeyrissjóðsframlag stefnanda og stefnda átti að greiða í Lífeyrissjóðinn Gildi. Hvað stéttarfélagsaðild snerti var kveðið á um að stefnandi væri félagsmaður í stefnda. Í ákvæði ráðningarsamningsins um trúnað var þess getið að stefnandi gegndi ábyrgðar- og trúnaðarstarfi.

6. Stefnanda voru falin ný verkefni 18. janúar 2016 sem fólust í ábyrgð á skráningu fjarvistadaga og samantekt á fjarvistum, veikindadögum og sumarleyfisdögum starfsmanna. Inntak verkefnanna var útfært í sérstakri bókun 18. janúar 2016 og getið um fjárhæð þóknunar sem kom skyldi í hennar hlut vegna þessa verkefnis. Loks liggur fyrir samantekt sem auðkennd er stefnanda þar sem meðal annars er upptalning á þeim verkefnum sem hún sinnti á skrifstofu stefnda í mars 2017. Stefnanda var fyrir dómi borin vel sagan af samstarfsmönnum og engar athugasemdir gerðar við störf hennar af hálfu stefnda.

7. Stefndi er stéttarfélag sem tók til starfa 1999 í kjölfar sameiningar Verkamannafélagsins Dagsbrúnar, Verkakvennafélagsins Framsóknar, Starfsmannafélagsins Sóknar og Félags starfsfólks í veitingahúsum. Fleiri stéttarfélög hafa síðar verið sameinuð stefnda. Starfsfólk þessara stéttarfélaga mun yfirleitt hafa orðið að starfsmönnum stefnda við þessar sameiningar.

8. Fram kom af hálfu vitna er unnu að framangreindri sameiningu og voru forsvarsmenn stefnda á þeim tíma að ákveðið hefði verið á vettvangi stefnda í tilefni þessara sameininga að kjör starfsmanna sem kæmu til starfa frá hinum sameinuðu félögum yrðu samræmd þannig að starfsmennirnir myndu eftirleiðis njóta þeirra kjara sem best væru samkvæmt kjarasamningum sem stefndi gerði við viðsemjendur sína, hvað önnur kjör snerti en bein launakjör sem ákveðin hefðu verið af launanefnd stjórnar félagsins. Í þeim efnum hefði verið horft til kjarasamnings stefnda við Reykjavíkurborg.

9. Í málinu nýtur nokkurra gagna er lúta að kjörum starfsmanna stefnda í samræmi við framangreint.

10. Þannig liggur fyrir yfirlýsing sem stefndi gaf út 16. janúar 2006, sem undirrituð er af þremur þáverandi formönnum stefnda miðað við fyrirsögn skjalsins. Þar er kveðið á um að þeir starfsmenn sem hafiverið í starfi hjá forverum stefnda við sameininguna skuli fá greiðslu sem nemi launum í þrjá mánuði við starfslok án vinnuskyldu með þeim rökum að unnt verði að leita til þeirra á því tímabili vegna fyrri starfa og sérþekkingar á þeim málefnum sem þeir hafi unnið að hjá stefnda. Kveðið var á um heimild til að lengja tímabilið í sex mánuði ef um langan starfsaldur hjá forverum stefnda væri að ræða, eftir atvikum gegn vinnuskyldu. Þá var gefin út yfirlýsing 27. nóvember 2006 er laut meðal annars að lífeyrisréttindum starfsmanna. Skjalið er áritað um samþykki formanns stefnda. Einnig skal þess getið að lagt var fram skjal í upphafi aðalmeðferðar sem ber dagsetninguna 26. ágúst 2005 og er óundirritað. Meðfylgjandi skjalinu eru upplýsingar úr ritvinnsluforriti þar sem fram kemur að þáverandi formaður hafi stofnað skjalið 15. janúar 2006 og þáverandi skrifstofustjóri síðast breytt því 22. september 2009. Í skjalinu kemur fram að um önnur kjör starfsmanna Eflingar, önnur en bein launakjör, sé ákveðið að fara skuli í meginatriðum samkvæmt kjarasamningi Reykjavíkurborgar eftir nánari útfærslu á því. Launanefnd stefnda ákveði bein launakjör auk þess sem þarna segir að lífeyrisréttindi umfram lágmarksrétt taki mið af nefndum kjarasamningi. Fyrrum skrifstofustjóri staðfesti að hafa útvegað stefnanda skjalið og staðfesti innihald þess en skjalinu var mótmælt sem þýðingarlausu fyrir úrvinnslu málsins af hálfu stefnda. Skjalið bæri misvísandi upplýsingar um það frá hvaða tíma það væri. Það væri óundirritað og hefði aldrei komið fyrir sjónir forsvarsmanna stefnda og hefði ekkert sönnunargildi.

11. Meðal málskjala er skjal dagsett 23. mars 2021 sem undirritað er af sex einstaklingum sem voru meðal forystumanna stefnda er framangreindar sameiningar áttu sér stað. Þar á meðal eru fyrrum formaður og varaformaður félagsins. Skjalið ber yfirskriftina samþykkt um jafnræði starfsmanna Eflingar til launa og réttinda við sameiningu stéttarfélaganna í Eflingu- stéttarfélag. Inntak samþykktarinnar er það að starfsmenn stefnda skuli njóta bestu kjara og réttinda sem félagið semji um í kjarasamningum. Rakið er í skjalinu undir fyrirsögninni Greinargerð að til að jafna kjör starfsmanna hafi verið miðað við ákvæði aðalkjarasamninga við Reykjavíkurborg enda hafi Dagsbrún, Framsókn og Sókn öll haft gildandi kjarasamninga við borgina. Tekið er fram að í Sóknarsamningnum hafi verið nokkur ákvæði sem gengu lengra í réttindamálum fyrir launafólk en tíðkaðist á almennum markaði, svo sem rýmri uppsagnarákvæði, áminningarferlar við uppsagnir, lausnarlaun, orlof og fleiri réttindi sem einkenndu kjör opinberra starfsmanna. Gengið hafi verið frá samþykktinni sem í skjalinu greini þar sem ekki yrði við það unað að starfsmenn Eflingar byggju við mismunandi starfskjör og því skyldu allir starfsmenn njóta sömu réttinda og kjara eins og þau væru best í þeim kjarasamningum sem Efling gerði og hefð væri fyrir, eins og komist var að orði. Á grundvelli þessarar stefnu myndu starfsmenn sem komu frá Sókn halda sínum réttindum og aðrir starfsmenn félagsins einnig njóta sömu kjara eftir sameininguna. Því var lýst yfir af hálfu undirritaðra að þau væru sammála þessari samþykkt og staðfestu að þetta verklag og stefnumörkun hefði gilt á þeim tíma sem þau unnu að starfskjaramálum hjá stefnda.

12. Þáverandi formaður stefnda, sem kjörinn var fyrsti formaður stefnda við sameiningu áðurgreindra stéttarfélaga og starfaði sem slíkur til aðalfundar í apríl 2018, kom fyrir dóm. Hann staðfesti undirritun sína á framangreindri yfirlýsingu og efni hennar. Rakti hann tildrög sameiningar stéttarfélaganna og ákvarðanir eru lutu að starfskjörum starfsmanna sem ákveðið hefði verið að yrðu á þann veg sem gæti að líta í yfirlýsingunni. Ákvarðanir um ráðningar og réttindi starfsmanna hefðu verið teknar formlega af stjórn stefnda. Hann rakti meðal annars að hagnýtt hefðu verið ákvæði kjarasamnings er lutu að áminningum þegar þörf hefði krafið. Þáverandi skrifstofustjóri stefnda kom fyrir dóm. Fram kom að hann hefði verið ráðinn til starfa árið 1996 hjá Verkamannafélaginu Dagsbrún, upphaflega til að vinna að sameiningu félaganna og síðan sem skrifstofustjóri fram til loka apríl 2018. Hann bar um það að á starfstíma hans sem skrifstofustjóra hefði verið farið með starfsmannamál í samræmi við þessa yfirlýsingu, en það hefði verið launanefnd stjórnar sem hefði tekið þessa ákvörðun um kjör starfsmanna í umboði stjórnar. Nefndi hann sérstaklega sem dæmi að nýtt hefðu verið ákvæði kjarasamnings stefnda við Reykjavíkurborg um lausnarlaun vegna langveikra starfsmanna. Sérstaklega aðspurður kvað hann að samantekt um réttindamál starfsmanna stefnda sem birt var á innri vef stefnda, auðkennd með dagsetningunni 24. október 2017 og upphafsstöfum þáverandi formanns, þáverandi skrifstofustjóra, þáverandi varaformanns og þáverandi fjármálastjóra, fæli ekki í sér tæmandi talningu réttinda þar sem skjal þetta hefði verið aðgengilegt fyrir alla sem aðgang fengu að tölvukerfinu, til dæmis fólk sem hefði verið í tímabundnu ráðningarsambandi við stefnda eða ráðið vegna úrlausnar tiltekins verkefnis.

Rök stæðu ekki til þess að slíkir aðilar hefðu aðgang að ráðningarkjörum fastra starfsmanna.

13. Formaður stefnda staðfesti opinbera umfjöllun sína sem hún birti 2. febrúar 2022 þar sem vikið er að því að starfsmenn hafi nefnt við hana að þeir nytu bestu kjara í starfi hjá stefnda. Hún hefði á hinn bóginn ekki haft tilefni til að líta svo á að í því fælist að um öll ráðningarkjör starfsmanna færi samkvæmt kjarasamningi stefnda við Reykjavíkurborg. Þáverandi framkvæmdastjóri stefnda bar á svipaða lund og taldi að samantekt um réttindamál starfsmanna stefnda sem birt var á innri vef stefnda fæli nánast í sér tæmandi talningu þeirra réttinda starfsmanna sem væru umfram ákvæði ráðningarsamnings og gildandi kjarasamnings við Samtök atvinnulífsins. Í skjalinu eru tíunduð orlofsréttindi, fæðingarorlofsréttindi, veikindaréttur, lífeyrisréttindi, réttur til fjárframlags til líkamsræktar eða annarrar heilsueflingar, réttur til styrks til gleraugnakaupa, réttur til greiðslu vegna námskeiða, réttur til að nýta sér orlofshús á afsláttarkjörum utan orlofstíma, hádegisverður starfsmönnum að kostnaðarlausu og að skrifstofa stefnda væri lokuð á aðfangadag og gamlársdag, auk þess sem gefnir væru aukafrídagar í kringum jól og áramót bæri hátíðirnar upp á helgi. Bæði formaður stefnda og þáverandi framkvæmdastjóri báru um það fyrir dómi að gerð hefði verið sérstök leit að gögnum í skjalasafni stefnda sem styddu málatilbúnað stefnanda um svokölluð bestu kjör, án árangurs. Einnig var af þeirra hálfu vísað til samantektar sem unnin hefði verið í samráði við lögfræðing Alþýðusambands Íslands 16. apríl 2019 að beiðni stjórnarmanns í stefnda og lögð hefði verið fram á stjórnarfundi hjá stefnda 2. maí 2019. Þar væri vísað um réttindi starfsmanna til kjarasamnings stefnda við Samtök atvinnulífsins og sambærilegra samninga annarra stéttarfélaga sem starfsmenn stefnda kynnu að tilheyra.

14. Á vormánuðum 2018 kom til stjórnarkjörs hjá stefnda. Boðnir voru fram tveir listar frambjóðenda, hvor með sitt formannsefnið í öndvegi, A- listi og B- listi. Svo fór að B-listi hafði betur og náði meirihluta og þar með tók nýr formaður til starfa hjá stefnda. Í kjölfar þess var framkvæmdastjóri ráðinn til starfa.

15. Fyrir liggur að í kjölfar stjórnarskipta í apríllok 2018 og ráðningar nýrra yfirmanna sem tóku til starfa í maí og júní sama ár var hugað að breytingum á skipulagi starfsemi á skrifstofu stefnda.

16. Samkvæmt gögnum sem stefndi hefur lagt fram var hafist handa við það verk af hálfu stefnda með ráðgjafar fyrirtæki til fulltingis þá um haustið. Bregðast skyldi við því að náskyld þjónustuverkefni væru unnin á mörgum aðskildum sviðum sem hvert hefði sinn yfirmann sem hver fyrir sig hefði yfir að ráða litlum hópi starfsmanna. Móttaka og afgreiðsla umsókna í sjóði stefnda hefði verið starfrækt á þremur aðskildum starfssviðum fyrir sjúkrasjóð, fræðslusjóð og á vettvangi orlofssjóðs. Starfsemi tengd VIRK starfsendurhæfingu hefði verið aðskilin frá annarri þjónustu. Hefði það verið metið svo að þetta þunglamalega skipulag verkefna væri til þess fallið að valda óhagræði í rekstri stefnda. Með breytingunum hafi markmiðið meðal annars verið að sameina þjónustutengd verkefni á eitt svið undir einum stjórnanda til að auka skilvirkni og þjónustu við þá félagsmenn sem leituðu eftir þjónustu stefnda. Af hálfu stefnda er byggt á því að stöðugildum á sviði almennrar þjónustu stefnda hefði fækkað við þessar breytingar úr 14,25 í 12,75 og þannig fækkað um 1,5.

17. Stefnandi vann á fræðslusviði og mun hafa sinnt þar margvíslegum verkefnum. Hún sá um móttöku og skráningu umsókna í starfsmenntasjóð og skráningu félagsmanna á námskeið á vegum stefnda og utanumhald um þátttakendur. Þá hélt hún utan um yfirlit yfir trúnaðarmenn stefnda og þátttöku þeirra í námskeiðum og annaðist gerð merkispjalda og veggspjalda fyrir trúnaðarmenn í samráði við yfirmann kjaramála. Stefnandi annaðist einnig um utanumhald um fjarvistaskrá starfsfólks stefnda og færði þar inn upplýsingar um orlofsáætlanir og veikindi. Þá muns tefnandi einnig hafa unnið í afleysingum við móttöku umsókna í orlofssjóð þegar álag var mikið á þeim vettvangi auk afleysinga í almennri móttöku stefnda þegar þörf krafði.

18. Hluti af þeim skipulagsbreytingum sem hrundið var í framkvæmd fólst í því að fræðslusvið var lagt niður auk þess sem byggt er á því að starf stefnanda hafi verið lagt niður samhliða. Þ eim verkefnum sem hún hafði sinnt hafi verið komið fyrir með öðrum hætti innan rekstrareininga stefnda.

19. Að undirbúningi loknum var skipulagsbreytingunum hrint í framkvæmd um mánaðamótin ágúst/september 2019 og áttu þær að taka gildi mánudaginn 2. september 2019. Af þessu tilefni var haldinn starfsmannafundur föstudaginn 30. ágúst 2019. Áður en fundurinn hófst var stefnandi boðuð á fund framkvæmdastjóra stefnda og staðgengils skrifstofustjóra og henni tilkynnt um uppsögn ráðningarsamnings hennar í tilefni af framangreindum skipulagsbreytingum þar sem starf hennar hefði verið lagt niður og félagið sæi sér ekki fært að bjóða henni annað starf við hæfi. Uppsögn hennar skyldi taka gildi 1. september 2019 en uppsagnarfrestur skyldi nema fjórum mánuðum án vinnuframlags í stað þeirra þriggja sem hún hefði átt rétt á samkvæmt ráðningarsamningi. Stefnanda var boðið að óska viðtals um starfslokin og ástæður uppsagnarinnar í samræmi við nánar tilgreint ákvæði kjarasamnings stefnda við Samtök atvinnulífsins. Þarna á staðnum var stefnanda boðið upp á ráðgjöf lögfræðings frá Alþýðusambandinu sem staddur var á skrifstofu stefnda af þessu tilefni, sem hún þáði. Að því viðtali loknu vék stefnda af fundi framkvæmdastjóra og var fylgt á dyr af staðgengli skrifstofustjóra eftir að hafa verið gefinn kostur á að taka persónulega muni á skrifstofu sinni, veski, síma og pottaplöntu. Á leið sinni út af vinnustaðnum mætti stefnandi þónokkru af samstarfsfólki sem voru á leiðinni á boðaðan starfsmannafund. Hún greindi þeim aðspurð frá því að verið væri að reka hana. Fyrir liggur að framkvæmd uppsagnar stefnanda fór fram í samræmi við nákvæmar skriflegar leiðbeiningar ráðgjafar fyrirtækisins sem unnið hafði að skipulagsbreytingunum með stefnda. Fyrir dómi var staðhæft af hálfu formanns stefnda og fyrrum framkvæmdastjóra að ekkert hefði verið út á störf stefnanda að setja eða framgöngu hennar að öðru leyti á vinnustaðnum. Uppsögn þessi hefði ekki lotið að persónu hennar á nokkurn hátt. Stefnanda var gefinn kostur á að koma utan vinnutíma til að nálgast persónuleg rafræn gögn af tölvukerfi stefnda og mætti hún í því skyni 10. september 2019 og afritaði gögnin að skrifstofustjóra stefnda viðstaddri.

20. Af hálfu stefnanda var uppsögn hennar mótmælt 5. september 2019 á þeim grunni að ekki hefði verið um raunverulega niðurlagningu stöðu að ræða heldur einvörðungu breytingu á starfsheitum sviðstjóra og að þeir yrðu ekki lengur yfirmenn tiltekinna sviða.

Sú breyting hefði ekki breytingar í för með sér á þeim störfum sem stefnandi hefði sinnt. Af þessum sökum væri áskilnaði kjarasamnings stefnda við Reykjavíkurborg um niðurlagningu stöðu vegna skipulagsbreytinga ekki fullnægt og uppsögnin því ólögmæt og þar með byggt á því að hún væri enn í ráðningarsambandi við stefnda.

21. Stefndi andmælti því með bréfi 11. september 2019 að ekki hefði verið um raunverulegar skipulagsbreytingar að ræða og færði rök fyrir þeirri afstöðu. Því var jafnframt mótmælt að forsendur væru til að telja stefnanda enn í vinnu hjá stefnda enda tæki uppsögn gildi er hún kæmi viðtakanda til vitundar.

22. Fyrir liggur að auglýst voru tvö störf laus til umsóknar af hálfu stefnda 12. október 2019 þar sem annars vegar var auglýst eftir verkefnastjóra fræðslumála og hins vegar félagsfulltrúa. Helstu verkefni verkefnastjóra voru tilgreind sem þróun, skipulagning og umsjón almennra fræðslunámskeiða, umsjón með trúnaðarmannanámskeiðum, markaðssetning fræðslunámskeiða, skipulagning reglulegra fræðsluviðburða og samstarf um önnur verkefni félags- og þróunarsviðs og verkefni annarra sviða innan stefnda. Byggt er á því af hálfu stefnanda að hún hafi flestum verkefnunum sinnt áður í starfi hjá stefnda.

23. Af hálfu stefnanda var ritað bréf til stefnda 6. febrúar 2020 og gerði grein fyrir stöðu málsins eins og hún horfði við henni og boðað að stefnandi áformaði að höfða mál á hendur stefnda vegna ólögmætrar uppsagnar. Var þess getið að dómkrafa myndi nema launum í 18 mánaða uppsagnarfresti auk áskilnaðar um miskabætur. Bréfi þessu sem slíku var ekki svarað en erindi sem annar fyrrum starfsmaður stefnda sendi 4. febrúar 2021, meðal annars í umboði stefnanda, og laut að kröfu um greiðslu lögfræðikostnaðar var svarað 24. mars 2021 og þeirri kröfu hafnað.

24. Mál þetta var síðan höfðað 14. febrúar 2022.

25. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu og B af hálfu stefnda. Vitnaskýrslu gáfu: C, D, E, F, G, H og I.

Helstu málsástæður stefnanda

26. Stefnandi byggir á því að ákvörðun stefnda um að segja henni upp störfum hafi falið í sér brot á réttindum samkvæmt þeim kjarasamningi sem um ráðningarsamband aðila gilti. Uppsögnin hafi verið saknæm og ólögmæt og valdið henni tjóni auk þess sem hún hafi ekki verið í anda stéttarfélags og framkoma stefnda í garð stefnanda hafi verið siðferðislega ámælisverð.

27. Kjör stefnanda hafi átt að vera þau bestu kjör sem stefndi semdi um og því væri rétt að miða við ákvæði aðalkjarasamnings stefnda við Reykjavíkurborg. Þetta hafi verið staðfest af fyrrum formanni stefnda, varaformanni, stjórnarmönnum og launanefndarmönnum með sérstakri yfirlýsingu sem hafi verið staðfest fyrir dóminum. Stefndi hafi síðan veitt stefnanda áminningu í samræmi við umræddan kjarasamning, þótt framkvæmdin hafi að öðru leyti verið í ósamræmi við áskilnað samningsins þar um. Eins hafi lögmaður sem almennt starfi í þágu stefnda staðfestað starfsmenn stefnda nytu bestu kjara sem miðuðust þá við þau kjör sem félagsmenn stefnda sem störfuðu hjá Reykjavíkurborg nytu. Byggt er á því að opinberar yfirlýsingar formanns stefnda staðfesti jafnframt að henni hafi verið kunnugt um þetta fyrirkomulag af frásögnum starfsmanna, en það sé svo á ábyrgð stefnda ef formaðurinn hefur látið undir höfuð leggjast að kynna sér hvað í þessum réttindum felst. Öll önnur réttindi sem stefnandi hafi átt að njóta, til að mynda veikindaréttur og lífeyrisréttur, orlofs- og desemberuppbætur, hafi tekið mið af samningnum við Reykjavíkurborg.

28. Umræddur kjarasamningur feli í sér réttindi sem svipi um margt til þeirra réttinda sem opinberir starfsmenn njóti varðandi áminningar og uppsagnir, samanber einkum 21. og 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með hliðsjón af því byggi stefnandi á að líta verði til þess hvernig umrædd ákvæði hafa verið túlkuð í framkvæmd og taka mið af skráðum og óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins, eftir því sem við eigi, meðal annars réttmætisreglunni, meðalhófsreglunni og reglum um andmælarétt. Horfa verði til þessara formreglna, ella yrðu réttindi þau sem kjarasamningsákvæðunum er ætlað að tryggja næsta innihaldslítil.

29. Þá sé til þess að líta að í grein 9.9 í kjarasamningnum sé lagt bann við að segja starfsmanni upp án málefnalegra ástæðna, samanber réttmætisreglu stjórnsýsluréttarins. Stefnandi byggir á því að standi til að segja starfsmanni upp störfum vegna skipulagsbreytinga verði að fara fram ígrundað mat á öllum störf um hjá atvinnurekandanum. Niðurstaða slíks mats verði að vera sú að hagkvæmast sé að leggja niður starf viðkomandi starfsmanns. Á því er byggt af hálfu stefnanda að allt bendi til þess að engin slík vinna hafi farið fram. Stefndi hafi ekki kynnt fyrir henni nein gögn eða nokkrar aðrar upplýsingar sem hafi sýnt fram á að hagkvæmast og eðlilegast hafi verið fyrir stefnda að leggja starf stefnanda niður. Raunar bendi allt til hins gagnstæða. Þannig liggi fyrir að verkefnin sem stefnandi sinnti lögðust ekki af heldur var þeim sinnt áfram, fyrst um sinn af fyrrum samstarfsmönnum stefnanda og síðar af nýjum starfsmanni sem ráðinn var sem verkefnisstjóri fræðslumála.

30. Þá hafi stefnda borið að gæta meðalhófs við ákvörðun sína en hann lét ekki fara fram neitt mat á því hvort honum hefði verið unnt að beita vægari úrræðum en þeim að segja stefnanda upp störfum til að ná markmiðum meintra skipulagsbreytinga.

31. Stefndi hafi látið undir höfuð leggjast að kanna hvort stefnandi hefði þekkingu og reynslu til að taka að sér hið meinta nýja starf verkefnisstjóra fræðslumála. Hefði hann gert þaðhefði honum orðið ljóst að stefnandi hefði bæði þekkingu og reynslu til að sinna þeim verkefnum. Þetta má til að mynda ráða af tilkynningu á vefsíðu stefnda 30. ágúst 2019. Þar hafi komið fram að almenn móttaka erinda og afgreiðsla umsókna í sjóði félagsins og þjónusta við VIRK myndi færast undir nýtt þjónustusvið. Ekkert í þeirri lýsingu hafi bent til þess að þurft hefði að víkja stefnanda úr starfi þar sem hún þekkti vel til starfa á öllum þessum sviðum nema í VIRK en þar er um að ræða sérhæft ráðgjafarstarf sem á lítið skylt við orlofs-, fræðslu- og sjúkrasjóð.

32. Verði þannig ekki annað séð en að meintar skipulagsbreytingar hafi verið fyrirsláttur til að koma stefnanda fyrirvaralaust úr starfi án þess að hún hefði nokkuð til saka unnið. Þá sýni aðgerðir stefnda og harkaleg framkoma forsvarsmanna stefnda í hennar garð að ekki hafi verið um málefnalega ákvörðun að ræða byggða á faglegu mati og tekna að vel ígrunduðu máli. Engum blöðum sé um það að fletta að tilgangur stefnda hafi fyrst og síðast verið sá að koma stefnanda úr starfi og út af skrifstofunni fyrirvaralaust og eins fljótt og auðið hafi verið. Það geti ekki staðist að stefndi geti með þessum hætti farið í kringum ófrávíkjanleg ákvæði kjarasamnings.

33. Stefnandi byggi á því að sönnunarbyrði þess að skilyrðum fyrir uppsögn hafi verið fullnægt hvíli á stefnda sem atvinnurekanda. Allan vafa þar um verði að skýra stefnanda í hag og gera þurfi ríkar kröfur til stefnda um að hann sanni að skipulagsbreytingar eða aðrar ástæður hafi raunverulega réttlætt uppsögn.

34. Í samræmi við framangreint byggir stefnandi á því að uppsögn hennar hafi verið bæði ólögmæt og saknæm. Ekki hafi verið um raunverulega niðurlagningu starfs að ræða heldur illa dulbúna og fyrirvaralausa uppsögn klædda í búning skipulagsbreytinga. Auk þess hafi stefndi brotið gegn ákvæðum laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur þar sem stefnandi hafi átt lögvarin rétt til þess að trúnaðarmaður á vegum starfsmanna gætti réttar hennar við uppsögnina en það hafi stefndi ekki tryggt.

35. Með hliðsjón af öllu framansögðu er á því byggt af hálfu stefnanda að skilyrðum sakarreglunnar sé fullnægt og stefndi því greiðslu skyldur vegna fjárhagslegs tjóns sem hafi leitt af þessari saknæmu og ólögmætu háttsemi.

36. Stefnandi metur tjón sitt með hliðsjón af starfsaldri sínum, kyni, og því að vegna aldurs hafi henni verið ómögulegt að finna sambærilegt starf við hæfi. Því geri hún kröfu um greiðslu launa frá því að uppsagnarfresti lauk 1. október 2020 þar til hún hóf störf á nýjum stað 18. október 2021, eða í 21,6 mánuði.

37. Fjárkröfu sína byggi stefnandi á þeim mánaðarlaunum sem hún hafði þegar henni var sagt upp störfum. Fjárhæð fastra launa stefnanda hafi verið við það tímamark 516.815 krónur. Þá hafi hún átt rétt til greiðslu fastrar yfirvinnu, 28.800 króna á mánuði, og álagsgreiðslu að fjárhæð 46.867 krónur. Því til viðbótar hafi hún átt rétt til 30 daga orlofs á hverju ári, eða sem nemi 13,04% álagi á mánaðarlaun (592.482*13,04%), sem nemi 77.260 krónum á mánuði. Loks hafi hún átt rétt til greiðslu ökutækjastyrks, 22.000 króna á mánuði. Samtals geri þetta 691.742 krónur á mánuði. Bótafjárhæð vegna þessa þáttar nemi þannig 14.941.620 krónum.

38. Hvað miskabætur áhrærir byggi stefnandi á því að hin fyrirvaralaus uppsögn án málefnalegra ástæðna, sem hér sé lýst, hafi verið framkvæmd af ásetningi og reynst stefnanda mjög þungbær. Framkoma í hennar garð hafi verið lítilsvirðandi, niðrandi og verið henni mikið áfall. Í þessu hafi falist ólögmæt meingerð gegn æru og persónu stefnanda og á því beri stefndi miskabótaábyrgð. Engum vafa sé undirorpið að uppsögnin hafi verið fyrirvaralaus, þegar horft er til þess með hvaða hætti hún hafi farið fram. Þá hafi engin nauðsyn verið til þess að ganga jafn hart fram og gert var. Uppsögnin hafi farið fram með sambærilegum hætti og þegar starfsmanni sem brotið hefur alvarlega af sér í starfi er sagt upp störfum. Þessi niðurlægjandi framkoma í garð stefnanda við framkvæmd uppsagnarinnar hafi aukið mjög á miska hennar.

39. Stefnandi byggir á því að framangreint veiti henni rétt til miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 5.000.000 króna.

Málsástæður stefnda

40. Stefndi byggir á því að uppsögn stefnanda hafi verið í samræmi við lög, kjarasamninga og ráðningarsamning aðila. Uppsögnin hafi verið réttmæt og réttlætanleg, komið hafi verið fram við stefnanda af tilhlýðilegri virðingu og uppsögnin hafi ekki á nokkurn hátt verið meiðandi af hálfu stefnda. Stefnandi geti ekki krafist skaðabóta úr hendi stefnda þar sem skilyrði skaðabótaskyldu séu ekki uppfyllt í málinu. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

41. Engin gild ákvörðun hafi verið tekin af hálfu þar til bærra stofnana stefnda um að veita stefnanda besta rétt. Formanni og öðrum stjórnendum sé í raun óheimilt að veita starfsmönnum slík veigamikil réttindi langt umfram hefðbundin kjör án þess að fyrir liggi skýrt samþykki stjórnar stefnda. Af því leiðir að enga þýðingu hafi þótt fyrrverandi formaður, starfsmenn, fulltrúar í nefndum eða aðrir hafi litið svo á eða haft á tilfinningunni að tiltekin réttindi væru fyrir hendi. Þeir hefðu ekki vald til að ákveða slíkt, til dæmis framkvæmd uppsagna, auk þess sem slík ákvörðun væri utan þess umboðs sem þeir hefðu í starfi. Réttindi úr kjarasamningum við sveitarfélög gildi ekki fyrir starfsmenn stefnda enda hafi engin ákvörðun verið tekin um það af þar til bærum aðila. Engin gögn hafi fundist í fórum stefnda sem feli slík réttindi í sér. Því sé þannig mótmælt sem röngu og ósönnuðu að yfirlýsing sem gefin var út af fyrrum formanni 23. mars 2021 í tilefni af þessari málsókn hafi sönnunargildi. Skjalið sé ekki samtímaskjal heldur gefið út löngu eftir að þeir einstaklingar voru við stjórnvölinn sem undir það riti. Því sé mótmælt sem röngu að í réttindum starfsmanna stefnda hafi átt að felast að starfsmenn hans nytu þeirrar uppsagnarverndar sem opinberir starfsmenn njóta eða að með uppsögn stefnanda skyldi farið samkvæmt tilteknum kjarasamningi sveitarfélags sem taki efnislega ekki til starfa stefnanda hjá stefnda. Í þessum efnum vísi stefndi til samantektar um réttindi starfsmanna sem getið sé í réttindahandbók á innri vef stefnda sem þáverandi forsvarsmenn stefnda hafi staðfest 24. október 2017. Þar séu kjör umfram gildandi kjarasamning við Samtök atvinnulífsins tíunduð og ráða megi af þeirri samantekt að kjarasamningur við Reykjavíkurborg hafi ekki gilt í heild sinni heldur hafi tiltekin réttindi úr honum gilt um starfsmenn stefnda, en uppsagnarákvæði samningsins séu ekki þar á meðal. Að sama skapi er því mótmælt að lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hafi þýðingu við úrlausn málsins sem og stjórnsýslulög og almennar reglur stjórnsýsluréttarins. Starfsmenn stefnda séu ekki opinberir starfsmenn og því hafi það ekki þýðingu fyrir úrlausn málsins hvort málsmeðferðarreglum, sem gilda um opinbera starfsmenn, hafi verið fylgt eða ekki.

42. Óumdeilt sé að stefnandi var félagsmaður í stefnda á starfstíma sínum. Þangað greiddi hún félagsgjöld sín auk þess sem sérstaklega varum það samið að kjör hennar skyldu að lágmarki vera í samræmi við þann kjarasamning þar sem vísað var til félagsaðildar hennar í ráðningarsamningi. Þegar af þessari ástæðu sé ljóst að kjarasamningur stefnda við Samtök atvinnulífsins gilti um réttindi hennar og skyldur sem starfsmanns stefnda. Í réttindahandbók starfsmanna stefnda voru tiltekin sérstök og afmörkuð réttindi starfsmanna. Þar var meðal annars kveðið á um ríkulegan veikindarétt sem og orlofsrétt. Hvergi var á hinn bóginn kveðið á um sérstaka uppsagnarvernd starfsmanna, sérstaka málsmeðferð þar að lútandi eða efnisleg skilyrði fyrir uppsögnum. Stefndi sé einkaréttarlegur aðili og því gildi reglur hins almenna vinnumarkaðar um uppsagnir.

43. Stefndi byggi á því að heimilt sé á hinum almenna vinnumarkaði að segja starfsmönnum upp án sérstakrar ástæðu og sá réttur takmarkist einungis af þeim lögbundnu og samningsbundnu réttindum sem vinnuveitanda beri að tryggja starfsmanni. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla, kjarasamningi stefnda við Samtök atvinnulífsins og ráðningarsamningi hafi stefnanda borið þriggjamánaða uppsagnarfrestur. Stefnandi beri sönnunarbyrði þess að annar kjarasamningur hafi gilt hvað þetta varðar, en henni hafi ekki tekist sú sönnun. Því liggi fyrir að stefnda hafi verið heimilt að segja henni upp störfum. Réttindi hennar hafi verið að fullu virt með greiðslu fullra launa í fjóra mánuði, einn mánuð umfram þau kjör sem giltu í ráðningarsambandi aðila. Í því ljósi á umfjöllun stefnanda um fyrirvaralausa uppsögn ekki við rök að styðjast.

44. Þá er því mótmælt að brotið hafi verið gegn ákvæðum laga nr. 80/1938 þar sem trúnaðarmaður hafi ekki verið viðstaddur uppsögn stefnanda. Hvorki sé það skylt samkvæmt þeim lögum né óskaði stefnandi eftir nærveru trúnaðarmanns en að auki hafi lögfræðingur frá Alþýðusambandi Íslands verið nærstaddur til réttindagæslu og ráðgjafar fyrir stefnanda þar sem trúnaðarmaður hafi verið í sumarfríi. Stefnandi hafi nýtt sér þá ráðgjöf en stefndi hafi engin áhrif haft á inntak þeirrar ráðgjafar.

45. Á það er einnig bent af hálfu stefnda að uppsögn stefnanda hafi í raun ekki heldur farið í bága við kjarasamning stefnda við Reykjavíkurborg þar sem uppsögnin hafi stuðst við málefnalegar forsendur er lutu að umfangsmiklum breytingum á innra skipulagi á starfsemi stefnda og þannig verið óháð frammistöðu stefnanda eða vegna ætlaðs ósættis við hana. Skipulagsbreytingum þessum hafi verið hrundið í framkvæmd eftir ítarlega greiningu á vegum utanaðkomandi ráðgjafa sem leiddi í ljós mikla þörf fyrir breytingar á skipulagi stefnda. Þessar skipulagsbreytingar hafi orðið til þess að stöðugildum í almennri þjónustu stefnda fækkaði um eitt og hálft, úr 14,25 í 12,75. Þar með var starf stefnanda sem slíkt lagt niður í þeirri mynd sem það hafði áður. Móttaka umsókna í fræðslusjóð hafði ekki verið fullt starf stefnanda heldur hafi hún sinnt öðrum tilfallandi verkefnum sem tiltölulega auðvelt hafi verið að koma fyrir hjá öðrum starfsmönnum með hagræðingu í rekstri að markmiði. Þannig hafi umsjón með fjarvistabókhaldi, sem hafi verið alls óskyld móttöku eða afgreiðslu erinda frá félagsmönnum eða undirbúningi og frágangi vegna funda, verið færð til stoðsviða. Móttaka og afgreiðsla umsókna félagsmanna í sjóði félagsins hafi verið færð undir nýtt þjónustusvið, en undirbúningur, skipulagning og umsjón fræðslunámskeiða og trúnaðarmannanámskeiða hafi verið færð undir nýtt félags- og þróunarsvið. Þá hafi ekki lengur verið þörf á sérstökum starfsmanni við afleysingar vegna tiltekinna verkefna tengdra þjónustu eða sjóðum eftir endurskipulagningu verksviða innan félagsins, enda voru fleiri starfsmenn á þjónustusviði en á hverju hinna smærri sviða sem áður voru við lýði. Með hliðsjón af umfangi breytinganna, markmiðum þeirra og fyrirhuguðum breytingum á störfum annarra starfsmanna hafi verið ákveðið að segja stefnanda upp störfum. Það hafi verið óhjákvæmilegt að fækka starfsmönnum á þjónustusviði til að tryggja aukna hagræð ingu í rekstri samhliða þessum breytingum.

46. Því er mótmælt sem röngu að uppsögn stefnanda hafi verið framkvæmd með ólögmætum hætti. Ákveðið hafi verið að vinnuframlagi stefnanda skyldi vera lokið daginn sem henni var sagt upp, síðasta virka dag ágústmánaðar 2019, og var sú ákvörðun talin vera í samræmi við hagsmuni stefnanda að fengnu áliti sérfræðings í ráðningarmálum. Stefndi hafi gert ráð fyrir að stefnandi kynni að verða ósátt við uppsögnina, enda væru það eðlileg viðbrögð starfsmanns sem einum er sagt upp vegna skipulagsbreytinga og hagræðingar. Af þeim sökum var lagt til grundvallar að starfsskyldum stefnanda yrði lokið í kjölfar uppsagnarinnar, auk þess sem henni var veittur lengri uppsagnarfrestur en hún átti rétt á. Þ essar ráðstafanir hafi verið gerðar til að koma til móts við stefnanda og reyna að taka tillit til hagsmuna hennar. Því er mótmælt sem röngu að stefnanda hafi verið tilkynnt að hún væri ekki velkomin á starfsmannafund sem var þegar hafinn er fundi stefnanda og stefnda lauk. Stefnandi hafði þá verið leyst undan vinnuskyldu í kjölfar uppsagnar og því ekki ástæða fyrir hana að sitja þann fund. Stefnanda hafi ekki verið bannað að kveðja samstarfsmenn sína, eins og haldið er fram í stefnu, en aðstæður voru þó þannig að slíku varð illa komið við á þeirri stundu þar sem allir starfsmennirnir voru á starfsmannafundi. Stefnandi hafi ekki heldur óskað eftir því að fá að kveðja samstarfsmenn en það að hún skilaði lyklum og aðgangskorti var eðlileg framganga enda stefnandi að ljúka síðasta starfsdegi sínum.

47. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu bótskyldu tjóni þannig að skilyrðum skaðabótaskyldu sé fullnægt. Hún hafi fengið öll þau réttindi sem ráðningarsamningur og kjarasamningur hafi tryggt henni og gott betur með lengdum uppsagnarfresti. Krafa stefnanda um laun í 21,6 mánuði þar til hún réði sig í annað starf eigi ekki við nein rök að styðjast. Stefnandi hafi ekki heldur fært sönnur á að henni hafi verið ófært að fá nýtt starf fyrr en raunin varð auk þess sem hún hafi ekki gert grein fyrir rétti sínum til atvinnuleysisbóta með tilliti til skyldu hennar til að takmarka hið meinta tjón.

48. Þá er því mótmælt að skilyrðum b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt til greiðslu miskabóta. Ekki sé tilgreint hvaða háttsemi og hverra hafi valdið stefnanda miska. Hún hafi ekki sýnt fram á með hvaða hætti forystumenn stefnda hafi sýnt af sér háttsemi sem feli í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda sem stefndi beri fjárhagslega ábyrgð á. Uppsögn stefnanda hafi verið réttmæt og með henni hafi ekki verið brotið gegn persónu og æru stefnanda. Framkvæmd uppsagnarinnar hafi síðan verið í samræmi við ráðgjöf fagaðila og tekið mið af því að um síðasta starfsdag stefnanda hafi verið að ræða. Fullyrðingum um að framkoma forsvarsmanna stefnda í hennar garð hafi verið siðferðis lega ámælisverð er hafnað sem röngum og ósönnuðum.

49. Stefndi krefst jafnframt sýknu á grundvelli tómlætis. Líta verði til þess að tvö og hálft ár liðu frá uppsögn stefnanda til málshöfðunar þessara ren stefnandi hafi ekki óskað viðtals um ástæður uppsagnarinnar í samræmi við skilgreindan frest samkvæmt kjarasamningi heldur fyrst hreyft mótmælum við uppsögn sinni er mál þetta var þingfest 14. febrúar 2022. Krafan hafi þannig ekki verið borin fram innan ástæðulauss dráttar og sé því fallin niður.

50. Varakrafa um lækkun

51. Stefndi krefst þess til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og vísar í þeim efnum til málsástæðna sem raktar eru til grundvallar aðalkröfu. Áréttað er sérstaklega að stefnandi hafi ekki tekið tillit til þess í kröfugerð sinni hvort hún hafi fengið atvinnuleysisbætur eða aðrar greiðslur sér til framfærslu og hvaða fjárhæð þær hafi numið. Liggi því ekkert fyrir um að stefnandi hafi sinnt tjónstakmörkunarskyldu. Að auki verði að horfa til þess að í kröfugerð stefnanda hafi ekkert tillit verið tekið til frádráttarliða sem skaðabótakröfur vegna launa sæta auk þess sem innifalinn í fjárkröfu stefnanda sé bifreiðastyrkur sem ætlað er að mæta útlögðum kostnaði vegna vinnuframlags í þágu stefnda. Þá beri að lækka ávinnslu orlofs og yfirvinnu enda gildi enginn slíkur réttur þegar vinnuframlag er ekki látið af hendi. Því beri að lækka kröfuna. 52. Þá er fjárhæð miskabótakröfu mótmælt sem alltof hárri og langt umfram þá fjárhæð sem fallist hafi verið á í dómaframkvæmd.

53. Upphafsdegi dráttarvaxta er jafnframt mótmælt.

Niðurstaða

54. Í máli þessu deila aðilar um hvort réttarstaða stefnanda gagnvart stefnda vegna uppsagnar úr starfi 30. ágúst 2019 ráðist af ákvæðum kjarasamnings stefnda við Samtök atvinnulífsins eða kjarasamnings stefnda við Reykjavíkurborg.

55. Fyrir liggur að stefnandi var ráðin í skrifstofustarf hjá stefnda. Í ráðningarsamningi hennar og stefnda var kveðið á um félagsaðild hennar í stefnda en um ýmis réttindi, svo sem uppsagnarfrest, veikindarétt og orlofsrétt, var vísað án nánari tilgreiningar til samninga, kjarasamninga og laga.

56. Í ljósi starfs stefnanda og þess að hún vann hjá frjálsu félagi, sem er í eðli sínu einkaaðili, standa öll rök til þess að í tilvísunum í ráðningarsamningi hennar felist að öðru óbreyttu vísanir til þess kjarasamnings sem stefndi gerir við Samtök atvinnulífsins frekar en kjarasamnings sem stefndi gerir við Reykjavíkurborg, sem telst opinber aðili í skilningi 1. gr. stjórnsýslulaga. Stefndi fellur á engan hátt undir þá skilgreiningu að vera opinber aðili sem fari með stjórnsýsluvald. Stefnandi ber af þessum sökum sönnunarbyrði þess að hún eigi að njóta allra réttinda samkvæmt kjarasamningi stefnda við Reykjavíkurborg í stað kjarasamnings stefnda við Samtök atvinnulífsins. Á sama hátt ber hún sönnunarbyrði þess að horfa eigi til ákvæða laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna við túlkun á réttarstöðu hennar, einkum 21. gr. og 44. gr. sem og til ólögfestra meginreglna stjórnsýsluréttarins.

57. Þótt að öllu jöfnu sé það atvinnurekanda að bera ábyrgð á óljósu inntaki ráðningarsamnings í deilu við starfsmann samkvæmt dómaframkvæmd háttar hér svo til að túlkun stefnanda á ráðningarsamningi aðila er fjarri því að vera sú sem lesandi ráðningarsamningsins ályktar um af lestri hans. Því standa ekki rök til þess að láta stefnda bera hallann af vafa í þessu tilviki.

58. Meðal þeirra sem komu fyrir dóm til skýrslugjafar voru fyrrum formaður og skrifstofustjóri stefnda sem báðir unnu að sameiningu þeirra stéttarfélaga sem saman mynduðu stefnda í kringum aldamótin síðustu. Í framburði þeirra kom fram að til að leysa úr því að starfsmenn hins sameinaða stéttarfélags myndu njóta sams konar kjara innbyrðis hefði verið ákveðið að samræma kjörin með því að miða við kjarasamning Starfsmannafélagsins Sóknar við Reykjavíkurborg þar sem sá samningur kvæði á um ríflegri kjör en til dæmis samningur Verkamannafélagsins Dagsbrúnar við Vinnuveitendasamband Íslands. Rætt hefði verið um að starfsmenn hins sameinaða félags ættu að njóta bestu kjara sem félagið semdi um. Báðir báru um það að allar ákvarðanir sem teknar hefðu verið í tengslum við þessar sameiningar hefðu verið bornar undir stjórnir félaganna og samþykktar formlega á þeim vettvöngum með sérstökum bókunum. Í dæmaskyni um þau réttindi sem starfsmenn hefðu notið nefndi þáverandi formaður í framburði sínum að komið hefði fyrir að veittar hefðu verið áminningar vegna ófullnægjandi frammistöðu í starfi og þáverandi skrifstofustjóri tók dæmi um að ákvæði kjarasamningsins um lausnarlaun hefði verið beitt í tilviki langveiks starfsmanns.

59. Meðal málskjala er skjal með yfirskriftinni Samþykkt formanna Eflingar- stéttarfélags, sem dagsett er 16. janúar 2006. Skjalið er undirritað af þremur formönnum sem voru við störf hjá stefnda á þessum tíma. Samþykktin fól í sér að þeir starfsmenn sem hefðu verið við störf hjá félögunum við sameiningu og yrðu það fram að starfslokum ættu rétt á þriggja til sex mánaða launum án vinnuskyldu við starfslok en til þeirra mætti leita á viðkomandi tímabili vegna fyrri starfa þeirra og þekkingar. Með starfslokum sýnist horft til þess að viðkomandi starfsmenn myndu láta af störfum fyrir aldurs sakir. Þess skal getið að þessi réttindi virðast ekki eiga sér samsvörun í framlögðum kjarasamningum stefnda, hvorki við Samtök atvinnulífsins né Reykjavíkurborg.

60. Þá liggur fyrir skjal sem ber heitið Bókun og er vísað til þess að hún varði réttindamál starfsmanna frá 14. október 2005, 4. grein. Efnislega var í skjalinu kveðið á um að um lífeyrisréttindi starfsmanna sem ekki væru félagsmenn í stefnda og hefðu verið í starfi hjá stefnda á hinum tilgreinda degi skyldu gilda sömu reglur frá 1. janúar 2006. Að auki var í skjalinu sérákvæði er laut að lífeyrisréttindum eins tiltekins starfsmanns með vísan til langs starfsaldurs hennar hjá Verkamannafélaginu Dagsbrún. Skjalið ber með sér að vera undirritað af þáverandi formanni um samþykki. Skjalið sem virðist vísað til í bókuninni liggur ekki frammi.

61. Skjal var lagt fram í upphafi aðalmeðferðar sem ber dagsetninguna 26. ágúst 2005 og er óundirritað. Meðfylgjandi skjalinu eru upplýsingar sem líta út fyrir að vera úr ritvinnsluforriti þar sem fram kemur að þáverandi formaður hafi stofnað skjalið 15. janúar 2006 og þáverandi skrifstofustjóri síðast breytt því 22. september 2009. Í skjalinu kemur fram að um önnur kjör starfsmanna Eflingar, önnur en bein launakjör, sé ákveðið að fara skuli í meginatriðum samkvæmt kjarasamningi Reykjavíkurborgar eftir nánari útfærslu á því. Launanefnd stefnda ákveði bein launakjör auk þess sem þarna segir að lífeyrisréttindi umfram lágmarksrétt taki mið af nefndum kjarasamningi. Fyrrum skrifstofustjóri staðfesti að hafa útvegað stefnanda skjalið og staðfesti innihald þess. Þessu skjali var mótmælt sérstaklega af hálfu stefnda við aðalmeðferð sem þýðingarlausu fyrir úrvinnslu málsins. Skjalið bæri misvísandi upplýsingar um það frá hvaða tíma það væri. Það væri óundirritað og hefði aldrei komið fyrir sjónir forsvarsmanna stefnda og hefði ekkert sönnunargildi. Taka verður undir það sjónarmið stefnda að skjal þetta hefur afar takmarkaða þýðingu við úrlausn málsins.

62. Yfirlýsing dagsett 23. mars 2021 er meðal málskjala og undirrituð af sex einstaklingum sem komu að sameiningum stéttarfélaganna um aldamótin og umfjöllun um réttindamál starfsmanna. Yfirlýsingin ber fyrirsögnina Samþykkt um jafnræði starfsmanna Eflingar til launa og réttinda við sameiningu stéttarfélaganna í Eflingu- stéttarfélag. Inntak samþykktarinnar er sagt vera: Starfsmenn Eflingar skulu njóta þeirra bestu kjara og réttinda sem félagið semur um í kjarasamningum. Í svonefndri greinargerð, sem er hluti af skjalinu, er fjallað um aðdraganda sameiningar stéttarfélaganna í lok síðustu aldar og þess getið meðal annars að í kjarasamningum Starfsmannafélagsins Sóknar við ríki, Reykjavíkurborg og sveitarfélög hafi verið ákvæði sem gengu lengra í réttindamálum fyrir launafólk en á almennum markaði. Þetta hafi átt við um rýmri uppsagnarákvæði, áminningarferla við uppsagnir, lausnarlaun og fleira. Þrátt fyrir að skjalið feli í sér samþykkt sem gildi samkvæmt orðum sínum til framtíðar um bestu kjör fjallar það samkvæmt efni sínu um atvik sem átt höfðu sér stað 22 árum áður en skjalið var samið.

63. Meðal málsgagna er samantekt sem óumdeilt er að finna megi á innri vef í tölvukerfi stefnda sem nefnt er Réttindahandbók starfsmanna. Fram kemur í samantektinni að hún hafi verið uppfærð og sameinuð eldri skjölum 24. október 2017. Upphafsstafir þáverandi formanns, varaformanns, skrifstofustjóra og fjármálastjóra eru á skjalinu. Í skjalinu eru ýmis réttindi starfsmanna tíunduð, þar á meðal orlofsréttur, veikindaréttur og lífeyrisréttindi. Í skjalinu er ekki vísað til kjarasamnings og þar er ekki getið um nein réttindi er lúta að starfslokum. Þáverandi skrifstofustjóri, sem var meðal þeirra sem undirrituðu skjalið, staðfesti efni þess. Hann gaf þá skýringu á því að ekki væri getið um réttindi er tengdust starfslokum eða áminningum að samantektin hefði verið vistuð á sameiginlegu svæði í tölvukerfi stefnda sem allir sem hefðu aðgang að tölvukerfinu gætu skoðað, þar á meðal starfsmenn sem ráðnir hefðu verið til tiltekinna verkefna eða með tímabundnum ráðningarsamningi. Ekki hefði verið talið rétt að hafa þessar upplýsingar aðgengilegar slíkum aðilum þar sem þær væru þeim óviðkomandi.

64. Núverandi formaður stefnda staðfesti að starfsmenn hefðu greint henni frá því í kjölfar þess að hún tók til starfa á skrifstofu stefnda að þeir nytu bestu kjara sem stefndi semdi um. Formaðurinn bar um að hafa orðið vör við það sem hún taldi felast í hugtakinu í daglegum störfum á skrifstofu stefnda, svo sem rífleg neysluhlé ásamt því að félagið útvegaði mat og starfsmenn hefðu notið fríðinda vegna fjölskylduábyrgðar auk þeirra réttinda sem fram kæmu í framangreindri samantekt. Formaðurinn bar um að hafa ekki haft ímyndunarafl til að láta sér detta í hug að starfsmennirnir nytu kjara eins og þeir væru opinberir starfsmenn. Sá sem gegndi starfi framkvæmdastjóra á þessum tíma bar um fyrir dómi að hafa litið svo á að í svonefndri réttindahandbók hefðu verið fólgin þau réttindi sem starfsmenn nytu umfram kjarasamningsbundin réttindi og að um tæmandi talningu hefðiverið að ræða.

65. Af hálfu stefnda er jafnframt vísað til bókunar í fundargerð stjórnar stefnda frá 2. maí 2019 um réttindi og skyldur vegna loka ráðningarsambands þar sem vísað var til minnisblaðs þáverandi framkvæmdastjóra sem hann hefði unnið í samráði við lögfræðing Alþýðusambandsins. Í minnisblaðinu, sem var tekið efnislega upp í fundargerðina, kom meðal annars fram að við lok ráðningarsambands færi eftir starfskjörum á almennum markaði og ákvæðum 12. kafla kjarasamnings stefnda við Samtök atvinnulífsins.

66. Þegar horft er til þeirra gagna sem lögð hafa verið fram og framburðar fyrir dóminum sýnist mega slá því föstu að í það minnsta í ýmsum efnum hafi kjör stefnanda og annarra starfsmanna átt sér skírskotun til kjarasamnings stefnda við Reykjavíkurborg. Má í þeim efnum nefna þau orlofsréttindi sem tilgreind eru í ráðningarsamningi hennar og fyrrnefnt minnisblað þar sem sérstaklega var vikið að réttindum stefnanda hvað lífeyrisréttindi snerti. Eins var fjárhæð desemberuppbótar stefnanda greidd af stefnda í samræmi við þann kjarasamning, svo enn eitt dæmi sé tekið, en þeirra kjara er þó ekki getið í áðurnefndri réttindahandbók.

67. Það hins vegar haggar því ekki að engum samtímagögnum er til að dreifa frá síðustu aldamótum meðal málsgagna, þegar verið var að sameina forvera stefnda, þar sem því er slegið föstu að í ráðningarkjörum þeirra starfsmanna sem þá voru við störf hafi falist að þeir hafi notið þeirra réttinda að um kjör þeirra giltu reglur við starfslok eins og um opinbera starfsmenn þannig að áminning væri áskilinn undanfari uppsagnar vegna brota í starfi og að þeim yrði ekki sagt upp án málefnalegra ástæðna. Þau skriflegu gögn sem lögð hafa verið fram er lúta að réttindum starfsmanna bera með sér dagsetningar frá 2005 og 2006, þónokkuð mörgum árum eftir að stefndi hafði tekið til starfa. Í engu gagnanna er tekið af skarið um að starfsmenn njóti uppsagnarréttar í stíl við opinbera starfsmenn þannig að möguleikar stefnda á að segja starfsmönnum upp sé takmarkaðir. Það styrkir síðan ekki málstað stefnanda hvað þetta varðar að svo mátti skilja framburð fyrrum skrifstofustjóra að þess hefði verið gætt að upplýsingar um réttindi þessi lægju ekki á glámbekk með því að geta þeirra ekki í fyrrnefndri réttindahandbók starfsmanna. Eins og mál þetta liggur fyrir dóminum virðist meint réttindanautn einvörðungu vera til í munnlegri geymd og að auki undir hælinn lagt í framburði fyrir dómi hvaða skilningur var lagður í hugtakið bestu kjör. Hversu rúmt það er skilið af málsaðilum og vitnum byggist nokkuð á sýn hvers og eins á sakarefni þessa dómsmáls.

68. Forsvarsmenn stefnda hafa staðhæft að leitað hafi verið ítarlega án árangurs að gögnum hjá stefnda sem fælu í sér upplýsingar um að þetta hefði verið ákveðið á sínum tíma um aldamótin. Þrátt fyrir að fyrrverandi skrifstofustjóri stefnda hafi að einhverju marki komið að undirbúningi málsóknar stefnanda eða verið henni innan handar um öflun gagna og stefnandi starfað um langt árabil hjá stefnda og forverum hans og þekkt til innri málefna félagsins hefur engum áskorunum verið beint til stefnda í samræmi við 2. mgr. 67. gr., sbr. 1. mgr. 68. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að knýja á um framlagningu bókana eða fundargerða stjórna forvera stefnda, eða eftir atvikum stefnda sjálfs, þar sem því sé slegið föstu að um réttarstöðu starfsmanna vegna starfsloka gildi kjarasamningur stefnda við Reykjavíkurborg.

69. Í ljósi þess hve þessi réttindi opinberra starfsmanna eru í grundvallaratriðum ólík þeim réttindum sem gilda á almennum vinnumarkaði verður ekki hjá því komist að telja svo verulegan vafa vera uppi í þessum efnum að stefnandi hafi ekki risið undir þeirri sönnunarbyrði sem á henni hvílir um að stefndi hafi ákveðið að marka réttindum starfsmanna sinna svo framandi stað þegar horft er til réttarstöðu félagsmanna félagsins sem starfa á almennum vinnumarkaði.

70. Með vísan til alls framangreinds verður ekki fallist á að stefnandi hafi fært sönnur á að um réttarstöðu hennar gagnvart stefnda hafi gilt kafli 9.9 um uppsögn í kjarasamningi stefnda og Reykjavíkurborgar.

71. Af framangreindri niðurstöðu leiðir að stefnda sem atvinnurekanda á hinum almenna vinnumarkaði var almennt heimilt að segja stefnanda upp störfum. Lagt er til grundvallar af hálfu dómstóla að atvinnurekendur á almennum vinnumarkaði hafi umtalsvert svigrúm til uppsagna að því gefnu að réttilega sé að uppsögn staðið og í samræmi við lög, kjarasamninga eða ráðningarsamninga, eins og áréttað er í dómi Landsréttar frá 5. júní 2020 í máli nr. 168/2020.

72. Fyrir liggur að stefnanda var sagt upp störfum 30. ágúst 2019 með bréfi þar sem skírskotað var til skipulagsbreytinga á skrifstofu stefnda. Í uppsagnarbréfinu kom fram að uppsögnin tæki gildi 1. september 2019 en ekki væri óskað eftir vinnuframlagi hennar frá og með 30. ágúst. Ráðningarsambandi aðila myndi síðan ljúka 31. desember 2019 að liðnum fjögurra mánaða uppsagnarfresti, sem stóð þannig einum mánuði lengur en kjarasamningur kvað á um. Stefnanda voru þökkuð störf í þágu stefnda og óskað velfarnaðar. Óumdeilt er að stefndi greiddi stefnanda laun á þessum lengda uppsagnarfresti.

73. Uppsögnin var í samræmi við kjarasamning stefnda og Samtaka atvinnulífsins og þær meginreglur sem gilda á hinum almenna vinnumarkaði þar sem ekki liggja fyrir að öðru óbreyttu forsendur til slíkrar grundvallarbreytingar á réttarstöðu aðila að byggt verði á kjarasamningi stefnda við Reykjavíkurborg.

74. Það áréttast að þótt tiltekið sé í uppsagnarbréfi stefnda að uppsögn stefnanda hafi stafað af skipulagsbreytingum á rekstri skrifstofu stefnda var stefnda í sjálfu sér ekki skylt að færa rök fyrir uppsögninni gagnvart stefnanda. Þannig ræður í sjálfu sér engum úrslitum í málinu að hvaða marki stefnandi hafi sinnt í starfi sínu flestum þeim verkefnum sem starfsmanni voru falin sem ráðinn var eftir að hún lét af störfum. Rétt er þó að halda til haga að ótvírætt var að ráðist var í gagngerar skipulagsbreytingar á skrifstofu stefnda og einboðið að ekki var efnt til þeirra í þeim tilgangi að afla átyllu til að segja stefnanda upp störfum.

75. Í ákvæði 12.3.2 í kjarasamningi stefnda við Samtök atvinnulífsins er kveðið á um að uppsögn verði að samrýmast lögum, eins og dómstólar hafa ítrekað slegið föstu. Af hálfu stefnanda er byggt á því að stefndi hafi brotið gegn lögum nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur með því að trúnaðarmaður starfsmanna hafi ekki verið viðstaddur er henni var sagt upp. A far takmörkuð grein hefur verið gerð fyrir því á hvern hátt stefndi hafi brotið gegn nefndum lögum, en í tilvitnuðu kjarasamningsákvæði er einvörðungu vísað til 4. gr. laganna sem fjallar ekki um störf trúnaðarmanna. Verður þannig ekki séð að málsástæða stefnanda eigi sér skírskotun til laganna. Þá verður ekki fallist á að það að trúnaðarmaður sé ekki viðstaddur afhendingu tilkynningar um uppsögn geti valdið því að uppsögnin sé ólögmæt, enda uppsögn einhliða ákvöð sem gagnaðili verður bundinn af þegar hún hefur verið kynnt honum.

76. Af framansögðu leiðir að stefnandi fékk greidd laun á uppsagnarfresti í samræmi við kjarasamning og ráðningarsamning. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda um greiðslu launa í 21,6 mánuði frá því að uppsagnarfresti lauk frá 1. janúar 2020 til 18. október 2022 er stefnandi hóf störf á nýjum vinnustað. Slík krafa á sér enga skírskotun til ákvæða kjarasamnings eða ráðningarsamnings aðila. Í ljósi þessarar niðurstöðu gerist ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort fjárkrafa stefnanda sé vanreifuð eins og fjallað var um í málflutningi að tilhlutan dómsins en ekki hefur verið gerð grein fyrir greiðslum sem stefnandi móttók á þessum tilgreindu mánuðum meðal annars vegna atvinnuleysisbóta þrátt fyrir athugasemd stefnda þar að lútandi í greinargerð.

77. Stefnandi hefur að síðustu uppi kröfu um miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna. Sú krafa er studd þeim rökum að stefndi hafi beitt gagnvart stefnanda fyrirvaralausri uppsögn án málefnalegra ástæðna sem framkvæmd hafi verið af ásetningi og verið stefnanda þungbær. Framkoma í hennar garð hafi verið lítisvirðandi og niðrandi, verið ólögmæt meingerð gegn æru hennar og persónu. Sérstaklega þá með tilliti til þess hvernig hún hafi verið framkvæmd, en það hafi verið með sambærilegum hætti og þegar starfsmaður sem hafi brotið alvarlega af sér í starfi er sagt upp störfum.

78. Þegar hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að uppsögn stefnanda hafi verið lögmæt . Þá liggur ekkert fyrir um það að stefnandi hafi mátt sæta ákúrum í starfi eða á fundi þeim sem hún átti með þáverandi framkvæmdastjóra og staðgengli skrifstofustjóra er henni var sagt upp. Henni var jafnframt sagt upp með fjögurra mánaða fyrirvara sem fólst í uppsagnarfresti hennar. Uppsögnin var því ekki fyrirvaralaus. Á hinn bóginn verður ekki litið fram hjá framkvæmd uppsagnarinnar, þegar stefnanda var fylgt af fundinum að vinnustöð hennar þar sem staðið var yfir henni á meðan hún tók til sínar persónulegustu eigur og pottaplöntu í sinni eigu og henni svo fylgt sem leið lá niður í bílakjallara þar sem hún afhenti lykla og aðgangskort að vinnustaðnum. Þetta var gert að morgni dags þegar allir starfsmenn voru mættir til starfa og búið að boða þá til starfsmannafundar. Urðu þónokkrir starfsmenn vitni að því að verið var að fylgja stefnanda á dyr eftir uppsögn.

79. Þegar stefnanda var sagt upp störfum hafði hún unnið hjá stefnda í 12 ár. Uppsögn hennar bar brátt að og henni var síðan í beinu framhaldi gert að yfirgefa vinnustaðinn í fylgd staðgengils skrifstofustjóra. Þessi aðferð var mjög meiðandi fyrir stefnanda og til þess fallin að láta líta svo út að tilefni hefði verið til að víkja henni fyrirvaralaust úr starfi. Með hliðsjón af þessum málavöxtum og með skírskotun til dóms Hæstaréttar í máli nr. 389/2014 frá 15. janúar 2014, þar sem reyndi á keimlík málsatvik, á stefnda því rétt á miskabótum í samræmi við áðurgreint ákvæði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Niðurstaða Landsréttar í máli nr. 458/2021 frá 11. nóvember 2022 hefur hér ekki áhrif á enda ólíkum atvikum til að dreifa. Stefnda ber ábyrgð á þessum framgangsmáta og er ekki tækt að skjóta sér á bakvið það að hafa fylgt ráðgjöf hvað þetta varðar.

80. Umkrafin fjárhæð miskabóta er á hinn bóginn langt umfram þær fjárhæðir sem dómstólar hafa lagt til grundvallar sem miskabætur í starfsmannamálum. Með hliðsjón af framangreindum forsendum verða stefnanda dæmdar 400.000 krónur í bætur vegna miska.

81. Ekki standa rök til að sýkna stefnda á grundvelli tómlætis. Þær bætur sem dómurinn hefur komist að niðurstöðuum eru ófyrndar enda eiga þær rót að rekja til skaðaverka af hálfu stefnda í tengslum við framkvæmd uppsagnar stefnda 30. ágúst 2019. Stefnandi hefur ekki gefið stefnda neitt tilefni til að álykta að hún teldi sig ekki hafa orðið fyrir tjóni og að því yrði ekki fylgt eftir að krefjast bóta af þeim sökum.

82. Niðurstaða dómsins er þannig að stefnanda beri bætur að fjárhæð 4 00.000 krónur, sem beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. ágúst 2019 í samræmi við kröfu stefnanda, sem ekki hefur sætt andmælum af hálfu stefnda, til 14. mars 2022. Fjárhæðin beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi er mánuður var liðinn frá því að mál þetta var höfðað, sbr. 9. gr. laganna með hliðsjón af 3. mgr. 5. gr. þeirra. Stefnandi hafði ekki komið fjárkröfu sinni á framfæri við stefnda fyrr en með birtingu stefnu.

83. Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi frá 15. nóvember 2022. Allur gjafsóknarkostnaður hennar greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 1. mgr. 127. gr. laga um meðferð einkamála. Þar með talin er þóknun lögmanns hennar, R-kk-ef P-kk-ef, sem er hæfilega ákveðin 9 00.000 krónur. Eftir úrslitum málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr. lagaum meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 128. gr. sömu laga, skal stefndi greiða sem nemur um þriðjungi málskostnaðar stefnanda, 3 72.000 krónur er renni í ríkissjóð. Fjárhæð málskostnaðar er ákveðin að álitum þar sem stefnandi hefur ekki gert grein fyrir umfangi málskostnaðar sín sog hefur þá verið tekið tillit til hagræðis af því að tvö önnur dómsmál gegn stefnda hafa verið rekin samhliða.

Af hálfu stefnanda flutti málið E-kvk-nf H-kvk-nf lögmaður í umboði R-kk-ef P-kk-ef lögmanns og af hálfu stefnda flutti málið U-kvk-nf Á-kvk-nf B-kvk-nf lögmaður.

B-kk-nf L. B-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndi, Efling stéttarfélag, greiði stefnanda, A, 4 00.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. ágúst 2019 til 14. mars 2022 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði 372.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, R-kk-ef P-kk-ef, 9 00.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

B-kk-nf L. B-kk-nf