E-65/2008

I.

Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 8. apríl sl., er höfðað 4. september 2008.

Stefnendur eru A, [kt.], [heimili], B, [kt.], [heimili] og C, [kt.], [heimili].

Stefndi er D, [kt.], [heimili].

Stefnendur krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 2.072.292 krónur, ásamt dráttarvöxtum af 150.000 krónum frá 29. maí 2008 til 10. júní 2008, en þá af 1.347.342 krónum til 15. ágúst 2008, en þá af 2.072.292 krónum til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnenda, en til vara verulegrar lækkunar á dómkröfum þeirra. Hvað dráttarvaxtakröfu varðar er aðallega krafist frávísunar, en til vara sýknu eða lækkunar. Auk þess krefst stefndi málskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi.

II. Málavextir.

Málavextir eins og þeim er lýst af hálfu bæði stefnenda og stefnda eru þeir að að stefndi hóf óvígða sambúð með móður stefnenda, E, seint á árinu 1989. Á sambúðartímanum festu þau E og stefndi sameiginlega kaup á fasteigninni [...] á [...]. Á kaupsamningi, dags. 31. maí 1991, og afsali, dags. 11. desember 1991, eru nöfn þeirra beggja skráð sem nöfn kaupenda og afsalshafa, án þess að getið sé um eignarhlutföll, en báðum þessum skjölum var þinglýst.

Hinn 24. nóvember 1994 gerðu E og stefndi með sér fjárskiptasamning vegna slita á sambúð sinni, en samninginn skráði E á blað með handritun sinni. Samningnum var þinglýst 12. desember s.á. Í samningnum segir svo um skipti á fasteigninni [...]: „Íveruhús [...] eign [D] og [E] verði að öllu leyti eign [D], svo fremi að hann haldi áfram að búa í húsinu en ef um sölu á því er að ræða þá geng ég í það með honum fyrir hönd barna minna en þau eiga það sem ég telst hafa átt og fær [D] fullt umboð mitt til að þinglýsa þeirri eign á sig en þó með þessum fyrirvara ef um sölu á eigninni verður. […]

Öll veðbönd sem eru þinglýst á fasteignina [...] fylgja þeirri fasteign.“

Með kaupsamningi, dags. 27. maí 2008, seldi stefndi fasteignina [...]. Samkvæmt samningnum var kaupverðið kr. 8.350.000 sem greiðast skyldi með yfirtöku á þremur veðskuldum Íbúðalánasjóðs að fjárhæð 4.205.416 krónur, með nýju láni frá Íbúðalánasjóði að fjárhæð 2.394.684 krónur og með tveimur útborgunargreiðslum, samtals að fjárhæð 1.749.900 krónur.

Stefnendur lýsa málavöxtum nánar þannig að stefndi hafi staðið að sölu fasteignarinnar án nokkurs samráðs við þá eða móður þeirra og að hann hafi einn tekið við kaupsamningsgreiðslum. Hafi hann hafnað kröfum þeirra um helmingshlut í söluandvirðinu og því sé málssóknin nauðsynleg.

Í greinargerð stefnda segir að eftir að sambúð stefnda og móður stefnenda var lokið og umræddur fjárskiptasamningur hafði verið undirritaður hafi stefndi komist að því að skuldastaða móður stefnenda hafi verið afar slæm og hafi það komið í hans hlut að standa skil á skuldbindingum hennar. Stefndi hafi m.a. neyðst til að selja sumarhús sem hann hafi átt áður en sambúðin hófst og honum var úthlutað til eignar samkvæmt fjárskiptasamningnum til að geta staðið skil á umræddum skuldum. Andvirði sumarhússins hafi verið notað til að greiða upp skuldabréf og víxla sem móðir stefnenda hafi vanrækt að greiða.

Stefndi hafi áfram búið í fasateigninni [...] og greitt af henni öll gjöld frá sambúðarslitum og þar til hann hafi neyðst til að selja hana á árinu 2008. Stefndi hafi einn staðið að afborgunum þeirra lána er hvíldu á eigninni, jafnt fyrir sem eftir sambúðarslit. Þá hafi hann einn kostað allt viðhald eignarinnar.

Stefndi kveður að verulegur dráttur hafi orðið á seinni útborgunargreiðslu kaupanda eignarinnar og hafi sú greiðsla ekki borist fyrr en 15. janúar 2009.

Loks kveðst stefndi hafa haft samband símleiðis við móður stefnenda áður en til sölu fasteignarinnar kom og tilkynnt henni að hann hygðist selja fasteignina, en eina svar hennar við þeirri tilkynningu hafi verið að „þá skyldi hann gera það“.

Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur tveir stefnenda, þeir A og B, og stefndi. Þá gáfu skýrslur fyrir dómi sem vitni móðir stefnenda, E, F héraðsdómslögmaður, G og H, en þau tvö síðastnefndu vottuðu undirritun fjárskiptasamnings milli stefnda og fyrrnefndrar E.

III. Málsástæður og lagarök.

Málsástæður stefnenda:

Stefnendur kveðast byggja dómkröfur sínar á fjárskiptasamningnum frá 24. nóvember 1994. Með honum hafi móðir þeirra framselt til þeirra eignarhluta hennar í fasteigninni. Orðalag samningsins um fyrirsvar móður þeirra beri að skoða í því ljósi að þeir hafi verið ólögráða fyrir æsku sakir á þessum tíma, en þar sem það sé nú breytt fari þeir sjálfir með þessa hagsmuni sína.

Eignarhlutinn hafi verið skilyrtur, þannig að ekki kæmi til þess að stefndi þyrfti að standa stefnendum skil á honum fyrr en til sölu eignarinnar kæmi. Þetta sé skýrt í orðalagi fjárskiptasamningsins. Þetta skilyrði sé nú komið fram. Stefndi hafi selt fasteignina með kaupsamningi, dags. 29. maí 2008, og sé krafan því gjaldkræf.

Leggja verði til grundvallar að eignarhlutföll stefnda og móður stefnenda hafi verið jöfn. Í kaupsamningnum frá 31. maí 1991 og afsalinu frá 11. desember 1991 séu þau bæði tilgreind sem kaupendur án þess að getið sé um í hvaða hlutföllum. Í fjárskiptasamningnum sem undirritaður sé af þeim þeim báðum sé og skýrlega gengið út frá því að fasteignin sé sameign þeirra, og jafnframt virðist þar gengið út frá helmingaskiptum enda hafi báðir aðilar komið með eignir inn í sambúðina. Það sé almenn regla um túlkun samninga að sé ekki sérstaklega tekið fram í hvaða hlutföllum réttindi skiptist milli sameigenda þá beri að leggja til grundvallar jöfn skipti.

Fjárhæð dómkröfunnar sé fundin út þannig að lagt sé til grundvallar að stefnendum hafi borið að fá 50% af hverri kaupsamningsgreiðslu fyrir sig.

Útborgunargreiðsla, sem samkvæmt kaupsamningi hafi farið fram við undirritun hans 29. maí 2008, hafi verið 300.000 krónur og 50% hlutur stefnenda í því séu þá 150.000 krónur. Íbúðalánasjóðslánið hafi verið 2.394.684 krónur og 50% hlutur stefnenda af því sé því 1.197.342 krónur. Útborgunargreiðslan 15. ágúst 2008 hafi átt að vera 1.449.900 krónur og hluti stefnenda í henni þá 724.950 krónur.

Um lagarök fyrir greiðsluskyldu stefnda vísa stefnendur til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Kröfu sína um dráttarvexti og vaxtavexti styðja stefnendur við ákvæði III. kafla laga nr. 38 frá 2001 um vexti og verðtryggingu. Upphafsdagur dráttarvaxta útborgunargreiðslnanna sé miðaður við þann dag sem þær hafi skv. kaupsamningnum verið inntar af hendi. Upphafsdagur dráttarvaxta vegna Íbúðalánasjóðslánsins sé miðaður við 10. júní 2008. Sé sú dagsetning miðuð við það að láninu hafi verið þinglýst 30. maí 2008 og stefnendur gangi út frá því að stefndi hljóti að hafa verið búinn að fá greiðsluna í sínar hendur 10. júní, en annars skori þeir á stefnda að leggja fram upplýsingar um raunverulega dagsetningu þessarar greiðslu. Krafa um málskostnað sé studd við 129.-130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91 frá 1991.

Málsástæður stefnda:

Aðalkröfu sína um sýknu kveðst stefndi byggja á því að stefnendur eigi ekki aðild að máli þessu og vísar hann til eftirfarandi sjónarmiða:

Sá einn geti að réttu lagi höfðað mál, sem sé rétthafi að þeim hagsmunum sem leita eigi dómsúrlausnum um. Ef brotið sé gegn þessum grundvallarreglum á þann hátt að maður höfði mál um hagsmuni, sem annar eigi með réttu, sé uppi aðildarskortur, sem leiði til sýknu stefnda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Í svonefndum skiptasamningi sem stefnendur byggi kröfu sína á segi: „Íveruhús [...] eign [D] og [E] verði að öllu leyti eign [D], svo fremi að hann haldi áfram að búa í húsinu en ef um sölu á því er að ræða þá geng ég í það með honum fyrir hönd barna minna en þau eiga það sem ég telst hafa átt og fær [D] fullt umboð mitt til að þinglýsa þeirri eign á sig en þó með þessum fyrirvara ef um sölu á eigninni verður.“ (Áherslubreyting lögmanns stefnda).

Aðilar skiptasamnings þessa séu stefndi og fyrrverandi sambýliskona hans, móðir stefnenda. Það sé meginregla samningaréttar að með samningi stofnist einungis réttindi og skyldur fyrir þá aðila sem að samningnum standi. Móðir stefnenda, fyrrverandi sambýliskona stefnda, sé því rétthafi að þeim hagsmunum sem hér um ræði, en ekki stefnendur. Hver sá gerningur sem móðir stefnenda og stefnendur sjálfir vilji svo gera með sér sé óviðkomandi máli þessu. Verði að líta svo á að með orðalaginu „þau eiga það sem ég telst hafa átt“ í fjárskiptasamningni hafi verið átt við að eftir að sala hefði farið fram og móðir stefnenda hefði fengið greiðslu fyrir sinn hlut, hver svo sem hann teldist vera, þá yrðu synir hennar eigendur hans. Ekkert komi fram í samningnum um hver þessi hlutur sé og um það sé ágreiningur.

Einnig komi beinlínis fram í fjárskiptasamningnum, sem móðir stefnenda hafi samið einhliða en stefndi undirritað, að ef til sölu fasteignarinnar kæmi, þá væri það hún sem gengi í söluna með stefnda. Hvort hún hafi ætlað að ganga í söluna fyrir sína eigin hagsmuni eða hagsmuni stefnenda, sona hennar, sbr. orðalagið „þau eiga það sem ég telst hafa átt“, breyti engu hér. Ekkert komi fram í umræddum samningi um það að eftir að stefnendur yrðu lögráða þá myndu þeir sjálfir ganga í söluna með stefnda í stað móður sinnar. Sá hafi greinilega ekki heldur verið skilningur móður þeirra enda hefði hún þá átt að taka það fram þegar stefndi hringdi í hana og tilkynnti um fyrirætlun sína um sölu fasteignarinnar.

Af framangreindu sé ljóst að stefnendur þessa máls geti ekki krafist efnda á fjárskiptasamningi milli stefnda og móður stefnenda. Hér sé ekki um að ræða eiginlegan þriðjamannslöggerning sem skapi stefnendum sjálfstæðan rétt til að krefjast efnda.

Verði ekki fallist á sýknu þegar af framangreindum ástæðum, kveðst stefndi byggja á því að sýkna eigi hann af kröfum stefnenda þar sem það sem móðir þeirra teljist hafa átt, sbr. orðalag samningsins, samsvari ekki stefnufjárhæðinni heldur sé það að engu orðið.

Stefndi kveðst ekki mótmæla því að með umræddum fjárskiptasamningi hafi ætlunin verið að tryggja fyrrverandi sambýliskonu hans, móður stefnenda, „það sem hún telst hafa átt“ þegar til sölu fasteignarinnar kæmi. Hlutdeild móður stefnenda í fasteigninni hafi hins vegar ekki verið helmingur, eins og stefnendur haldi fram. Hefði það verið hefði ekkert verið auðveldara en að taka slíkt fram í samningnum. Hlutur móður þeirra hafi þurft að sæta það mikilli lækkun vegna greiðslna stefnda af lánum og öðrum gjöldum í tenglsum við eignina, jafnt fyrir og eftir sambúðarslit, að leiða eigi til sýknu. Þá hafi stefndi einnig neyðst til að greiða persónulegar skuldir stefnenda og verði þær greiðslur að koma til frádráttar ef talið verði að eitthvað standi eftir af því sem móðir stefnenda teljist hafa átt.

Við slit óvígðrar sambúðar sé meginreglan sú að hvor aðili taki það sem hann eigi en aðilar geti einnig samið um fjárskipti. Skiptaandlag miðist að öðru leyti við fjármunamyndun á sambúðartíma. Hvað varði þá málsástæðu stefnenda, að til grundvallar við fjárskiptin verði að leggja að eignarhlutföll stefnda og móður stefnenda hafi verið jöfn, verði að líta til raunverulegra fjárframlaga hvors aðila um sig og verði í því framhaldi að telja að þessi málsástæða stefnenda sé ekki rökum studd. Eignarhlutföll séu hvorki skráð á kaupsamning né afsal og ekki sé tekið fram um þau í umræddum fjárskiptasamningi. Ekki sé þó deilt um það að við upphaf sambúðar og kaupa á umræddri fasteign kunni eignarhlutur hvors um sig, stefnda og E, móður stefnenda, að hafa verið jafn.

Þegar litið sé til fjárframlaga stefnda verði hins vegar að telja bersýnilega ósanngjarnt að gera ráð fyrir því að við sölu umræddrar fasteignar hafi eignarhlutur hvors um sig verið sá sami og hann var við fasteignakaupin, sem áttu sér stað 17 árum áður. Megi og ráða af dómaframkvæmd að eignarhlutur við sambúðarslit þurfi síður en svo að vera sá sami og hann hafi verið, óumdeildur, við upphaf sambúðar. Eigi það einnig við þó eignarhlutur hvors um sig hafi verið skýrt skráður á kaupsamning og afsal. Miðað sé við það að við skipti eigi maki rétt á hlutdeild í þeirri fjármunamyndun er orðið hafi á sambúðartímanum, þar sem framlög hvors um sig skipti meginmáli. Í dómaframkvæmd síðustu ár hafi þannig m.a. verið litið til þess hvor aðili í sambúð hafi greitt afborganir lána. Stefndi hafi frá undirritun kaupsamnings einn greitt allar afborganir af lánum þeim er á umræddri fasteign hvíldu, ekki aðeins fyrir, heldur einnig eftir að stefndi og sambýliskona hans slitu samvistum 24. nóvember 1994. Einnig hafi stefndi staðið skil á ýmiss konar skuldbindingum er sambýliskona hans hafi stofnað til, bæði á meðan á sambúðinni stóð og eftir að samvistum þeirra lauk. Bent skuli á að skuldaábyrgð í óvígðri sambúð sé einstakleg. Stefndi hafi m.a. neyðst til að selja sumarhús sitt til að geta staðið skil á umræddum skuldum móður stefnenda.

Af framangreindum ástæðum verði að mótmæla fjárhæð dómkröfu og aðferð stefnenda við að finna hana út, en ekki geti talist rétt að móður stefnenda hafi borið að fá 50% af hverri kaupsamningsgreiðslu fyrir sig, þar sem ekki sé hægt að fallast á það að eignarhlutur hennar hafi við fjárskipti getað talist 50% af allri eigninni, heldur verði að ætla, þegar haft sé í huga annars vegar framanagreint um greiðslur stefnda og hins vegar dómaframkvæmd, að umræddur eignarhlutur sé í raun að engu orðinn.

Til viðbótar framangreindu verði að mótmæla fjárhæð dómkröfu stefnenda af þeirri ástæðu að eftir að sambúð stefnda og fyrrverandi sambýliskonu hans, móður stefnenda, lauk, 24. nóvember 1994, hafi stefndi staðið skil á öllum útgjöldum vegna hennar. Það hafi hann gert allt til sölu fasteignarinnar 27. maí 2008.

Móðir stefnenda hafi samið umræddan samning einhliða og verði því að bera hallan af því ef ákvæði hans séu ekki nógu skýr og beri að túlka óljós ákvæði hans stefnda í hag.

Varakröfu stefnda, verði ekki fallist á sýknukröfu af framangreindum ástæðum, kveðst stefndi byggja á því að taka verði tilliti til þeirra sjónarmiða sem að framan eru rakin þannig að til lækkunar komi á hlutdeild móður stefnenda í söluandvirði.

Kröfu sína um frávísun dráttarvaxtakröfu frá dómi kveður stefndi byggja á því að krafan sé ekki í samræmi við skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Til vara kveðst stefndi mótmæla upphafstíma dráttarvaxta. Eins og fram komi í 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu sé fyrst heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldara með réttu um greiðslu. Innheimtubréf sé dagsett 24. júlí 2008 þannig að dráttarvextir reiknist í fyrsta lagi frá 24. ágúst 2008 og þá að hámarki af þeirri fjárhæð sem þá hafi verið fallin til. Kaupandi hússins hafi ekki staðið í skilum með síðustu greiðslu fyrr en 15. janúar 2009. Þannig sé ekki búið að krefja réttilega um þá greiðslu enda krafið áður en hún hafi fallið til.

Um lagarök vísar stefndi til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og til almennra reglna um óvígða sambúð og lögfestra og ólögfestra reglna samningaréttar. Þá vísar hann til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Krafan um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV. Niðurstaða.

Stefnendur málsins leiða rétt sinn af ákvæði fjárskiptasamnings móður þeirra og stefnda, sem að framan er rakið í heild sinni. Dómurinn telur einsýnt af orðalagi hans „þau [teljast] eiga það sem ég telst hafa átt“ að móðir stefnenda, E, hafi með samningnum, jafnframt því sem hún framseldi stefnda eignarhlut sinn í fasteigninni [...], framselt börnum sínum þá kröfu um gagngjald úr hendi stefnda sem hún eignaðist við framsalið til stefnda. Samkvæmt meginreglum kröfuréttar geta kröfuhafaskipti átt sér stað án samþykkis skuldara. Óumdeilt er í málinu að börn E eru stefnendur þessa máls og telur dómurinn framsal þetta nægjanlega skýrt miðað við atvik málsins.

Í fjárskiptasamningnum er hvorki kveðið á um hlutfall eignar E í fasteigninni né um verðmæti þess eignarhluta. Stefnendur byggja á því að þeir eigi kröfu til helmings hlutdeildar í söluandvirði fasteignarinnar [...] við sölu hennar á árinu 2008, að frádregnum skuldum. Byggja þeir á því að eignarhluti móður þeirra hljóti að hafa verið sá sami við slit sambúðar og hann var við kaup fasteignarinnar, enda sé ekki skýrlega samið um annað, og að orðalag samningsins feli í sér að verðmæti eignarhlutans skyldi fyrst reiknað út við sölu hússins. Var til þess vísað við málflutning að þetta teljist ekki óeðlilegt enda sé margdæmt um að afborganir lána og greiðsla gjalda af fasteign sléttist út á móti afnotum hennar, en óumdeilt sé að stefndi hafi einn haft afnot af húsinu frá samvistarslitum hans og E.

Þeirri túlkun stefnenda á fjárskiptasamningnum að samið hafi verið um að verðmæti kröfunnar skyldi miðast við óvísa dagsetningu jafnvel í fjarlægri framtíð, eins og raun varð á, hefur stefndi eindregið mótmælt. Dómurinn telur þá túlkun stefnenda ekki eiga sér næga stoð í orðalagi samningsins. Samningurinn felur ótvírætt í sér yfirfærslu eignarréttar að eignarhluta þeim sem E átti í fasteigninni [...] í hendur stefnda. Að áliti dómsins verður ákvæðið ekki skilið öðru vísi en svo að fjárhæð kröfu þeirrar sem stefnendur kunna að hafa eignast á hendur stefnda vegna eignarréttaryfirfærslunnar miðist við það tímamark er samningurinn var gerður, sbr. orðalagið „það sem ég telst hafa átt“, enda þótt sú krafa hafi samkvæmt samningnum fyrst orðið gjaldkræf við síðara tímamark, þ.e. við sölu fasteignarinnar. Krafa stefnenda og allur málatilbúnaður miðar einungis við söluverð fasteignarinnar við sölu hennar á árinu 2008, en á skortir að stefnendur rökstyðji með fullnægjandi hætti hvernig það söluverð endurspegli verðmæti eignarhlutar móður þeirra á þeim tíma er fjárskiptasamningurinn var gerður. Að þessu virtu er að mati dómsins ekki unnt að fella efnisdóm um kröfur stefnenda. Er því óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi vegna vanreifunar.

Með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, þar með talin þóknun lögmanns hans, D-kvk-ef K-kvk-ef hdl., sem að teknu tilliti til umfangs málsins þykja hæfilega ákveðin 373.500 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.

Úrskurð þennan kveður upp H-kk-nf B-kk-nf dómstjóri.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, D, þar með talin þóknun lögmanns hans, D-kvk-ef K-kvk-ef hdl., 373.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

H-kk-nf B-kk-nf