E-274/2014

I.

Mál þetta, sem dómtekið var 28. febrúar sl., höfðaði H-x-x A-x-x, ríkisborgari Sýrlands, á hendur íslenska ríkinu og Útlendingastofnun, með stefnu birtri 24. janúar 2014. Fær mál þetta flýtimeðferð skv. 123. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Gerir stefnandi þær dómkröfur að ógiltur verði úrskurður innanríkisráðuneytisins frá 23. desember 2013, þar sem staðfest var ákvörðun Útlendingastofnunar um synjun á efnismeðferð hælisumsóknar stefnanda, H-x-x A-x-x, fæddur 31. október 1985. Jafnframt er þess krafist að ákvörðun Útlendingastofnunar verði felld úr gildi. Krafist er og málskostnaðar úr hendi stefndu, auk virðisaukaskatts á málskostnað, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi hefur gjafsókn í málinu.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Krefst hann og málskostnaðar en til vara að hann verði látinn niður falla.

II.

Málavextir

Stefnandi kom hingað til lands 26. apríl 2012 og kvaðst vera sýrlenskur flóttamaður. Daginn eftir óskaði hann eftir því að sér yrði veitt hæli hér á landi sem flóttamaður. Kvaðst stefnandi hafa flúið frá Sýrlandi vegna ofsókna. Hann væri Shíta-múslími en þeir sæti stöðugum ofsóknum í Sýrlandi. Þá ríki þar borgarastyrjöld, sem leitt hafi til hungursneyðar, örbirgðar og flótta milljóna manna frá landinu.

Við athugun stjórnvalda á málefnum stefnanda kom í ljós að hann hafði áður sótt um hæli í Svíþjóð, í ágúst 2012, og af þeim sökum var beiðni um viðtöku stefnanda og umsóknar hans um hæli beint til sænskra yfirvalda 30. apríl 2013, með vísan til 1. mgr. 16. gr. svonefndrar Dyflinnarreglugerðar nr. 343/2003/EB, en Ísland er aðili að svokölluðu Dyflinnarsamstarfi, sbr. auglýsingu nr. 14/2003 um samþykki Íslands á framangreindri reglugerð. Svíþjóð er einnig aðili að þessu samstarfi. Svar barst frá sænskum yfirvöldum 2. maí sama ár þess efnis að þau samþykktu endurviðtöku samkvæmt e-lið 1. mgr. 16. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar.

Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu kveðst stefnandi hafa sætt ómálefnalegri málsmeðferð í móttökuríkinu Svíþjóð þegar hann sótti þar um hæli. Hann hafi ekki notið nægilegs stuðnings löglærðs talsmanns og einungis hitt viðkomandi einu sinni meðan á meðferð máls stóð. Hafi honum verið synjað um hæli í Svíþjóð enda telji sænsk stjórnvöld hann vera frá Líbanon vegna líbanskra skilríkja sem hann hafi haft undir höndum við komuna til landsins. Hafi synjun sænskra stjórnvalda verið staðfest í tvígang og þegar hann hafi óskað eftir því við sænsk stjórnvöld að hann fengi nýjan talsmann sér til aðstoðar hafi honum verið tilkynnt að hann hefði 12 daga til að yfirgefa landið. Hann hafi þess vegna flúið til Íslands enda hafi honum verið gerð grein fyrir að fleiri úrkosti væri ekki að finna í Svíþjóð.

Með ákvörðun 20. júní 2013 hafnaði Útlendingastofnun því að taka mál stefnanda til efnismeðferðar hér á landi og skyldi stefnandi endursendur ásamt beiðni sinni til Svíþjóðar. Stefnandi kærði þá ákvörðun til innanríkisráðuneytisins hinn 24. sama mánaðar. Var sænskum yfirvöldum tilkynnt að stefnandi yrði ekki endursendur til Svíþjóðar á meðan niðurstaða í máli hans hér á landi lægi ekki fyrir.

Með úrskurði innanríkisráðuneytisins 23. desember 2013, sem birtur var stefnanda 7. janúar 2014, var staðfest sú niðurstaða Útlendingastofnunar að hælisumsókn stefnanda skyldi ekki tekin til skoðunar. Var í því efni vísað til d-liðs 1. mgr. 46. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga og samnings um aðild Íslands að Schengen-samstarfinu og Dyflinnarsamstarfinu, sem er samstarf aðildarríkja Evrópusambandsins, auk Íslands og Noregs, um ábyrgð á hælisumsóknum. Stefnandi óskaði eftir frestun réttaráhrifa, með beiðni til ráðuneytisins hinn 20. sama mánaðar en ekki hefur verið tekin afstaða til þeirrar beiðni.

Eins og fram er komið var fallist á þá ósk stefnanda að mál þetta skyldi sæta flýtimeðferð skv. 123. gr. laga nr. 91/1991, með ákvörðun dómstjóra 20. janúar 2014. Var málið þingfest 29. sama mánaðar og fór aðalmeðferð fram í því 28. febrúar sl.

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi vísar til þess að með endursendingu sinni til Svíþjóðar séu íslensk stjórnvöld að brjóta gegn ákv. 68. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um að engan megi beita pyndingum né annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, ákv. 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, ákv. 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sem og meginreglu þjóðarréttar um að óheimilt sé að senda fólk þangað sem líf þess og frelsi sé í hættu. Komi sú meginregla m.a. fram í 33. gr. samnings um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 og 45. gr. laga um útlendinga nr. 96/2002.

Samkvæmt 1. mgr. 45. gr. laga nr. 96/2002 megi ekki senda útlending til svæðis þar sem hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir sem geti leitt til þess að hann skuli teljast flóttamaður eða ef ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis. Samsvarandi verndar skuli útlendingur njóta sem vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu sé í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Segir í 2. mgr. ákvæðisins að séu aðstæður með þessum hætti sé heimilt að veita útlendingi dvalarleyfi á grundvelli 12. gr. f. (á grundvelli mannúðar) njóti hann verndar skv. 44. gr. Af þessum sökum telji stefnandi lögmætisreglu brotna í úrskurði innanríkisráðuneytisins, enda ætli íslensk stjórnvöld nú að senda hann til Svíþjóðar þar sem hann njóti ekki verndar og boðað hafi verið að hann sæti brottvísun og endurkomubanni.

Ljóst sé að íslensk stjórnvöld hafi ekki byggt ákvörðun sína um synjun efnismeðferðar hælisumsóknar stefnanda á réttum upplýsingum, enda standist ekki þau meginrök þeirra að honum sé stætt á að fá ákvörðun sænskra stjórnvalda endurskoðaða. Þannig liggi fyrir að sænsk stjórnvöld hafi nú þegar beitt brottvísun og endurkomubanni gagnvart stefnanda.

Þá sé röng sú forsenda sem úrskurður ráðuneytisins byggi á að stefnandi geti leitað eftir endurupptöku á málinu, eða svokallaðri „subsequent application“. Samkvæmt upplýsingavef Flóttamannastofnunar Evrópuráðsins, AIDA, geti hælisumsækjandi lagt inn „subsequent application“ ef og eingöngu ef nýjar aðstæður koma fram varðandi einstaklinginn. Sé það í samræmi við ákvæði 3. mgr. 32. gr. tilskipunar 2005/85/EC um málsmeðferð hælisumsókna. Beri sænskum stjórnvöldum við ákveðnar aðstæður að taka mál einstaklings til endurskoðunar en það sé bundið því skilyrði að nýjar aðstæður eða málsástæður komi fram.

Samkvæmt d-lið 1. mgr. 46. gr. a. laga um útlendinga geti stjórnvöld synjað því að taka hælisumsókn til efnismeðferðar þegar krefja megi annað ríki, sem taki þátt í samstarfi á grundvelli Dyflinnarsamningsins, um að taka við umsækjanda. Fram komi í 2. mgr. sömu lagagreinar að ekki skuli senda flóttamann til annars ríkis á þessum grundvelli hafi hann slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða sérstakar ástæður mæli annars með því. Þá sé íslenskum stjórnvöldum heimilt að taka umsókn um hæli til efnismeðferðar, jafnvel þó þau beri ekki ábyrgð á henni, á grundvelli 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðar nr. 343/2003/EB.

Stefnandi mótmæli af þessum sökum þeim rökum innanríkisráðuneytis að aðildarríki Dyflinnarsamstarfsins hafi skuldbundið sig til að beita reglugerðinni á þann veg sem íslensk stjórnvöld hafi nú ákveðið að gera gagnvart stefnanda. Í reglugerðinni sé þvert á móti heimild til handa stjórnvöldum til að óska eftir því við móttökuríki að þau taki við umsókn umsækjanda um hæli á nýjan leik, en í reglugerðinni, sbr. 2. mgr. 3. gr. hennar, sé stjórnvöldum einnig gefið frjálst að beita ákvæði um efnismeðferð í ríkinu. Skuli þar koma til skoðunar hvort einstaklingur eigi sérstök tengsl við landið eða sérstakar ástæður mæli annars með því. Engum geti dulist hvert ástandið í Sýrlandi sé þessi misserin og hafi það síst farið batnandi frá því stefnanda hafi fyrst verið synjað um hæli í Svíþjóð. Hefur komið fram í opinberri umræðu að um fimm milljónir Sýrlendinga séu á flótta í heiminum og dyljist engum að neyðin sé mikil. Í september 2013 höfðu 15.000 flóttamenn óskað hælis í Svíþjóð og höfðu sænsk stjórnvöld tekið þá ákvörðun að veita þeim öllum dvalarleyfi þar í landi. Stefnandi njóti þessarar ákvörðunar ekki enda sé hann ekki staddur þar í landi. Íslensk stjórnvöld hafi hins vegar ákveðið að vísa honum til Svíþjóðar þar sem bíði hans brottvísun og endurkomubann. Hérlendis hafi verið gefið út að mál sýrlenskra flóttamanna sem hingað kunni að leita hælis verði sett í forgang. Þar sem íslenskum stjórnvöldum sé fullljóst hvert ástandið sé í heimalandi stefnanda beri þeim, með vísan í 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðar, að taka umsókn hans til efnismeðferðar hér á landi. Íslenskum stjórnvöldum sé ljóst að stefnandi hafi tekið við brottvísun og endurkomubanni í Svíþjóð og því beri að ógilda úrskurð innanríkisráðuneytis og fella úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar í máli hans.

Stefnandi vísi til þess að skv. ákvæði 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðar sé íslenskum stjórnvöldum óheimilt að senda hann tilbaka til Svíþjóðar. Í ákvörðun Útlendingastofnunar frá 20. júní 2013, sem birt hafi verið stefnanda 24. sama mánaðar, komi fram að beiðni stefnanda um efnismeðferð hælisumsóknar hans sé synjað og að hann skuli endursendur ásamt beiðni sinni til Svíþjóðar. Jafnframt segi að kæra ákvörðunar fresti ekki framkvæmd hennar en að hægt sé að óska eftir því við innanríkisráðuneytið að réttaráhrifum hennar verði frestað meðan kæra sé til meðferðar þar. Eins og fram komi í úrskurði innanríkisráðuneytis hafi stefnandi óskað eftir frestun réttaráhrifa hinnar kærðu ákvörðunar en ráðuneytið ekki tekið afstöðu til þeirrar óskar. Hafi réttaráhrifum því í reynd ekki verið frestað með stjórnvaldsákvörðun. Að svo komnu máli telji innanríkisráðuneytið ekki efni til að taka ákvörðun um kröfu stefnanda um frestun réttaráhrifa þar sem með úrskurði sé komin endanleg niðurstaða í máli hans.

Á því sé og byggt að skv. d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar beri stjórnvöldum að endursenda einstakling til móttökuríkis innan sex mánaða frá því honum hafi verið tilkynnt um slíkt eða eftir atvikum þegar réttaráhrif ákvörðunar um endursendingu séu orðin virk. Í enskum frumtexta reglugerðar segi að flutningur skuli fara fram „... as soon as practically possible, and at the latest within six months of acceptance of the request that charge be taken or of the decision on an appeal or review where there is a suspensive effect“. Sé þetta fyrirkomulag viðhaft þar sem ekki sé talið gerlegt að flóttamaður búi við stöðugan ótta um endursendingu lengur en sem nemi sex mánuðum frá ákvörðun. Þar sem stjórnvöld hafi ekki tekið formlega afstöðu til kröfu stefnanda um frestun réttaráhrifa verði að miða ákvörðun stjórnvalda um endursendingu við þá dagsetningu er ákvörðun hafi orðið virk, eða hinn 24. júní 2013, og breyti þá engu hvort flutningur hafi verið framkvæmdur eða ekki. Skýrt sé tekið fram í umræddu ákvæði að miða skuli við þann tíma sem réttaráhrif verði virk og sé stjórnvöldum því óheimilt að endursenda stefnanda. Stefnandi hafi frá þeim degi beðið dag hvern eftir svari innanríkisráðuneytis við beiðni hans um frestun réttaráhrifa. Umræddur sex mánaða frestur, sem íslensk stjórnvöld hafi haft til endursendingar stefnanda, hafi runnið út hinn 24. desember sl. og sé þeim því óheimilt að senda hann til Svíþjóðar. Beri þeim því, í samræmi við ofangreint ákvæði, að taka umsókn stefnanda til efnislegrar meðferðar.

Stefnandi byggir kröfur sínar loks á því að með ákvörðun sinni hafi íslensk stjórnvöld brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en ákvörðunin um endursendingu til Svíþjóðar hafi verið tekin með ófullnægjandi hætti og á grundvelli rangra upplýsinga. Íslensk stjórnvöld hafi ekki rannsakað stöðu hans í Svíþjóð í þaula né heldur möguleika hans á því að fá viðunandi meðferð þar í landi. Í rannsóknarreglunni felist m.a. sú skylda stjórnvalds að sjá til þess, að eigin frumkvæði, að málsatvik stjórnsýslumáls séu nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Afleiðingar þess að stjórnvald brjóti gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga séu mismunandi eftir því hvort beitt sé hinum almenna mælikvarða eða sérstaka, en beiting hins almenna mælikvarða á broti gegn rannsóknarreglunni leiði ávallt til ógildingar stjórnvaldsákvörðunar, enda annmarkinn verulegur.

IV.

Málsástæður og lagarök stefndu

Af hálfu stefndu er vísað til þess að ágreiningur máls þessa snúist í raun um það hvort stefndu hafi borið að fjalla efnislega um beiðni stefnanda um hæli hér á landi. Á því sé byggt að samkvæmt Dyflinnarsamstarfinu hafi stefndu einungis borið að leysa úr því hvort taka skyldi beiðni stefnanda efnislega fyrir. Rétt hafi verið að vísa til Svíþjóðar beiðni stefnanda um hæli vegna ábyrgðar þarlendra yfirvalda á umfjöllun um hælisbeiðni hans. Úrlausnarefni málsins hafi því verið afmarkað við það í hvaða ríki beiðni stefnanda um hæli skyldi tekin til efnislegrar meðferðar.

Dyflinnarsamstarfinu sé ætlað að leysa tvö vandamál. Annars vegar að koma í veg fyrir að hælisleitandi sé sendur á milli ríkja án þess að nokkurt þeirra viðurkenni ábyrgð sína á meðferð umsóknar hans um hæli. Hins vegar að koma í veg fyrir að sami einstaklingur geti farið á milli ríkja og fengið umfjöllun um umsókn sína um hæli í mörgum löndum (e. asylum shopping).

Stefndu benda á að Dyflinnarreglugerðin hafi að geyma reglur um hvaða ríki beri ábyrgð á hælisumsókn en ekki hvernig meta eigi hælisumsókn efnislega. Sé byggt á hugmyndinni um öruggt þriðja ríki, þ.e. að aðildarríki geti sent hælisleitendur til þriðja ríkis án þess að kanna umsóknir efnislega þar sem þau geti treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að mannréttindi þeirra verði virt. Samstarfið sé háð þeirri forsendu að aðildarríkin teljist öll vera örugg þriðju ríki og að þangað sé heimilt að senda hælisleitendur. Hælisleitendur verði að eiga möguleika á því að óska eftir hæli í öruggu þriðja ríki og teljist þeir flóttamenn samkvæmt alþjóðlegum skilgreiningum verði þeir einnig að hafa möguleika á að fá vernd í samræmi við Flóttamannasamning Sameinuðu þjóðanna.

Samkvæmt Dyflinnarsamstarfinu skuli aðeins eitt ríki bera ábyrgð á meðferð á beiðni um hæli. Í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar komi fram viðmið í ákveðinni forgangsröðun um hvaða ríki skuli bera ábyrgð á hælisumsókn og skipti þar mestu hvaða tengsl hælisleitandi hafi við aðildarríkin. Ef ekkert aðildarríki telst bera ábyrgð á hælisumsókn á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar beri það ríki ábyrgð, þar sem hælisleitandi hafi fyrst sótt um hæli.

Komi fram beiðni um hæli í ríki sem beri ekki ábyrgð á meðferð málsins geti það óskað eftir því að umsækjandi verði fluttur til ríkis þar sem taka beri málið til meðferðar. Skylt sé að verða við slíkum tilmælum ef beiðni þar að lútandi berst innan sex mánaða frá því beiðni um hæli hafi verið móttekin, sbr. 10. og 11. gr. samningsins.

Í d-lið 1. mgr. 46. gr. a. laga nr. 96/2002 komi fram að stjórnvöld geti synjað því að taka til efnismeðferðar hælisumsókn ef krefja má annað ríki, sem taki þátt í samstarfi á grundvelli Dyflinnarsamningsins, um að taka við umsækjanda um hæli. Fram komi í 2. mgr. sömu laga að ekki skuli endursenda flóttamann til annars ríkis á þessum grundvelli hafi hann slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða sérstakar ástæður mæli annars með því. Þá sé íslenskum stjórnvöldum heimilt að taka umsókn um hæli til meðferðar jafnvel þó þau beri ekki ábyrgð á henni á grundvelli svokallaðrar fullveldisreglu 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Þegar ljóst hafi verið að sænsk yfirvöld bæru ábyrgð á hælisumsókn stefnanda skv. tilvitnuðu ákv. d-liðs 1. mgr. 46. gr. hafi stefndu borið að skoða hvort beita ætti undanþáguákvæði 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi sett fram viðmið um hvaða atriði komi til skoðunar við mat á því hvort undanþágan eigi við, sbr. meðal annars dóm 21. janúar 2011 í máli MSS gegn Belgíu og Grikklandi. Hafi ákvæðið verið túlkað þannig að óheimilt sé að endursenda hælisleitanda þangað sem hann eigi á hættu að lenda í aðstæðum sem fari í bága við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Skoða þurfi hvort slíkur ágalli sé á málsmeðferð þess ríkis sem endursenda eigi til að það brjóti í bága við 13. gr. mannréttindasáttmálans um réttinn til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Ríki þurfi því að kanna hvort grundvallarmannréttindi hælisleitanda séu virt í því ríki sem senda eigi hælisleitanda til. Stefndu þurfi samkvæmt því að meta tvennt, annars vegar hvort kerfisbundinn ágalli sé á málsmeðferð í því ríki sem endursenda eigi hælisleitanda til og hins vegar hvort raunhæf úrræði séu til staðar fyrir viðkomandi til að leita réttar síns.

Stefndu leggi áherslu á að þeim hafi einungis borið að meta aðstæður í Svíþjóð og hvernig málsmeðferð hælisleitenda sé þar háttað. Hafi á báðum stjórnsýslustigum verið ítarlega fjallað um hæliskerfið í Svíþjóð og aðstæður stefnanda. Hafi meðal annars verið horft til ítarlegrar rannsóknarskýrslu svæðisskrifstofu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna í Svíþjóð um málsmeðferð og afgreiðslu sænsku útlendingastofnunarinnar í hælismálum. Hafi athugun stefndu ekki leitt í ljós að sænsk stjórnvöld brytu gegn alþjóðlegum mannréttindasamningum eða að mannréttindi hælisleitenda væru þar fótum troðin.

Stefndu hafni því að ákvörðun stefndu hafi verið byggð á röngum upplýsingum. Ekki verði annað séð en að sænsk stjórnvöld tryggi öllum hælisleitendum aðkomu að virku hæliskerfi í Svíþjóð, sem bjóði upp á fullnægjandi réttarúrræði og endurskoðun ákvarðana. Lögð sé áhersla á að sænsk yfirvöld hafi lýst því yfir að enginn verði sendur til Sýrlands, eins og ástandið sé þar í dag, hvort sem viðkomandi sæki um hæli eða ekki. Af þessu leiði að útilokað sé að stefnandi verði sendur til Sýrlands við endurkomuna til Svíþjóðar, líkt og málatilbúnaður stefnanda gangi út á.

Stefndu hafni því að íslensk yfirvöld beri þegar ábyrgð á efnislegri málsmeðferð hælisumsóknar stefnanda, þar sem innanríkisráðuneytið hafi ekki tekið formlega afstöðu til kröfu stefnanda um frestun réttaráhrifa og því hafi liðið frestur til endursendingar á grundvelli d-liðar 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Sex mánaða fresturinn, sem aðildarríkjum samningsins sé veittur, áður en þau taki mál hælisleitenda til efnislegrar meðferðar, sbr. einkum d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar, hefjist ekki fyrr en endanleg ákvörðun hafi verið tekin í máli hælisleitanda hér á landi. Sé þessi túlkun í samræmi við dóma Hæstaréttar í málunum nr. 405 og 445/2013. Þá sé þetta einnig í samræmi við alþjóðlega framkvæmd Dyflinnarsamningsins, sbr. dóm Evrópudómstólsins 29. janúar 2009 í máli nr. C-19/08, Migrationsverket gegn Petrosian og fleirum.

Stefndu leggi áherslu á að í 32. gr. laga nr. 96/2002 sé fjallað um það hvenær ákvörðun í málum um hæli eða vernd gegn ofsóknum geti komið til framkvæmda. Ljóst sé að þegar stefnda, Útlendingastofnun, hafi tekið ákvörðun um að synja hælisleitanda um efnismeðferð og endursenda hann til þess ríkis sem beri ábyrgð á hælisumsókn hans á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar fresti kæra ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Hins vegar liggi fyrir að ekki mega framkvæma slíka ákvörðun fyrr en umsækjandi hafi fengið að leggja fram kæru eða niðurstaða liggi fyrir í máli þar sem útlendingur hafi óskað eftir frestun réttaráhrifa, hafi slík beiðni komið fram. Telji stefndu því ljóst að í 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 sé kveðið á um sjálfkrafa frestun á réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar þar til innanríkisráðuneytið taki sérstaka ákvörðun um að réttaráhrifum skuli ekki frestað eða endanleg niðurstaða í máli umsækjanda liggi fyrir.

Stefndu telji því að innanríkisráðuneytinu hafi ekki borið að taka sérstaka ákvörðun um frestun réttaráhrifa til að skilyrði Dyflinnarreglugerðarinnar um tímafrest yrðu uppfyllt enda hafi verið óheimilt að framkvæma ákvörðun Útlendingastofnunar áður en afstaða hefði verið tekin til beiðni hans um frestun réttaráhrifa, sbr. 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002. Réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar hafi því sjálfkrafa verið frestað þar til sú niðurstaða hafi legið fyrir.

Stefndu hafni því að ekki hafi verið uppfyllt rannsóknarregla í máli stefnanda. Dyflinnarsamstarfið byggist á hugmyndinni um öruggt þriðja ríki, sem gangi út á það að aðildarríki geti sent hælisleitendur til þriðja ríkis án þess að kanna umsóknir efnislega, enda geti þau treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að grundvallarmannréttindi þeirra verði virt. Öll aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar séu aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu og Flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Í ljósi þess hafi ekki verið fjallað um og tekin afstaða til þess hvort aðstæður stefnanda væru með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í merkingu a-liðar 1. mgr. Flóttamannasamningsins, sbr. 44. og 44. gr. a. laga nr. 96/2002. Telji stefndu það úrlausnarefni vera á borði sænskra yfirvalda. Úrlausnarefnið hafi verið hvort senda bæri stefnanda, ásamt hælisumsókn sinni, til Svíþjóðar eða taka umsóknina til efnislegrar meðferðar hér á landi. Hafi við meðferð málsins verið skoðað sérstaklega hvort stefnandi hefði fullnægjandi málsmeðferðarúrræði við komuna til Svíþjóðar, sbr. 1. mgr. 45. gr. laga nr. 96/2002, sbr. 3. og 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 33. gr. Flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna.

Við rannsókn málsins hafi stefndu reynt að varpa upp hlutlægri mynd af aðstæðum í endurviðtökuríki. Þá hafi stefnanda gefist kostur á að taka þátt í að upplýsa málið og koma að sjónarmiðum sínum á báðum stjórnsýslustigum. Stefndu hafi ekki talið þörf á að leita eftir formlegri samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna þar sem fyrirliggjandi gögn hafi verið talin fullnægjandi og málið því fullrannsakað. Sé í þessu sambandi bent á að í 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 sé stjórnvöldum einungis gert að eiga samvinnu við framangreinda stofnun þegar það eigi við og sé því ekki um fortakslausa skyldu að ræða.

V.

Niðurstaða

Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefnandi fram ljósrit af vegabréfi sínu, útgefnu í Líbanon hinn 9. apríl 2011, með gildistíma til 8. apríl 2012. Eins og áður er fram komið skýrði hann frá því við komuna til landsins að hann væri sýrlenskur flóttamaður og í skjölum málsins er hann ávallt tilgreindur sem sýrlenskur ríkisborgari. Gaf stefnandi þá skýringu á þessu misræmi í skýrslu sem hann gaf við aðalmeðferð málsins að faðir hans hefði skráð hann fæddan í Líbanon í þeim tilgangi að síður yrði hætta á að hann yrði seinna kvaddur í sýrlenska herinn. Þrátt fyrir það hefði fjölskyldan alla tíð búið í Sýrlandi. Væri faðir hans fæddur í Líbanon en móðir hans fædd í Sýrlandi. Með tilliti til þess að í báðum hinum kærðu ákvörðunum er byggt á þeim upplýsingum að stefnandi sé sýrlenskur ríkisborgari, auk þess sem málið er þannig lagt fyrir dóminn, bæði af stefnanda sjálfum og stefndu, verður einnig út frá því gengið við úrlausn þess.

Í d-lið 1. mgr. 46. gr. a. laga nr. 96/2002, þar sem vísað er til endurviðtöku samkvæmt Dyflinnarreglugerð ráðsins (EB) nr. 343/2003, segir að stjórnvöld geti, með fyrirvara um ákvæði 45. gr. laganna, synjað því að taka til efnismeðferðar umsókn um hæli ef krefja megi annað ríki sem tekur þátt í Dyflinnarsamstarfinu um að taka við umsækjanda um hæli. Fyrir liggur að 2. maí 2013 samþykktu sænsk stjórnvöld beiðni Útlendingastofnunar um að stefndi yrði fluttur aftur þangað á grundvelli e-liðar 1. mgr. 16. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar.

Stefnandi byggir á því að íslenskum stjórnvöldum sé skylt að taka mál hans til efnismeðferðar þar sem sending hans aftur til Svíþjóðar hefði þurft að eiga sér stað innan sex mánaða frá því ákvörðun Útlendingastofnunar hafi orðið virk, eða frá birtingu hennar hinn 24. júní 2013, sbr. d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Með vísan til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 405/2013 verður hér lagt til grundvallar að hinn tilgreindi sex mánaða frestur byrji ekki að líða á meðan hælisumsækjandi neytir réttarúrræða í þeim tilgangi að fá ákvörðun um endursendingu hnekkt, eins og stefnandi hefur hér gert. Samkvæmt því byrjar fresturinn ekki að líða fyrr en endanleg ákvörðun hefur verið tekin í máli stefnanda hér á landi. Breytir engu í því sambandi þótt í úrskurði innanríkisráðuneytisins hafi ekki verið tekin sérstök afstaða til kröfu stefnanda um frestun réttaráhrifa, enda sýnist verða að túlka 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga svo að óheimilt sé að framkvæma hina kærðu ákvörðun ráðuneytisins á meðan ekki hafi verið tekin afstaða til þeirrar kröfu stefnanda. Samkvæmt því verður að hafna þessari málsástæðu stefnanda.

Í framangreindu máli Hæstaréttar nr. 405/2013 var, líkt og í máli þessu, deilt um gildi ákvörðunar Útlendingastofnunar um að umsókn erlends ríkisborgara um hæli á Íslandi yrði ekki tekin til meðferðar hér á landi heldur skyldi hann endursendur ásamt umsókn sinni til Svíþjóðar. Stefnandi heldur fram í máli þessu nánast sömu málsástæðum og gert var í því máli. Þannig var í tilvitnuðu máli hafnað þeirri málsástæðu, sem stefnandi vísar hér til, að hin kærða ákvörðun um að senda umsækjandann aftur til Svíþjóðar færi í bága við 45. gr. laga nr. 96/2002 þar sem hann yrði sendur þaðan til heimaríkis síns, sem í því tilviki var Nígería í stað Sýrlands í þessu máli. Vegna aðstæðna þar í landi fæli það meðal annars í sér brot gegn 68. gr. stjórnarskrárinnar, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Með vísan til forsendna Hæstaréttar í tilvitnuðum dómi verður að telja að sú skylda hafi hvílt á íslenskum stjórnvöldum að ganga úr skugga um að aðstæður væru með þeim hætti í Svíþjóð að stefnanda væri þar tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd og að ekki væri þar brotið gegn ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu. Ekki er um það deilt í máli þessu að í Svíþjóð sjái tilgreind stofnun um málefni hælisleitenda og að unnt sé að skjóta ákvörðunum hennar til þarlendra dómstóla á tveimur dómstigum. Þá liggur fyrir að stefnandi naut aðstoðar lögfræðings við umsóknarferlið í Svíþjóð, þó stefnandi haldi því reyndar fram að þeirra samskipti hafi verið takmörkuð. Verður að fallast á með stefndu, á sama hátt og gert var í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar, að fyrir hendi séu í Svíþjóð raunhæf úrræði fyrir stefnanda til að leita réttar síns telji hann á sér brotið af hálfu þarlendra yfirvalda. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að málsmeðferð í Svíþjóð vegna málefna hælisleitenda hafi verið haldin slíkum kerfislegum ágöllum að hún fari í bága við 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá er ekki komið fram í málinu að sænsk stjórnvöld muni ekki veita stefnanda þá vernd sem áskilin er í alþjóðlegum skuldbindingum Svíþjóðar á sviði mannréttinda, þar á meðal meginreglunni um að vísa fólki ekki brott þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera í hættu, svokallaðri reglu um ,,non-refoulement“, sem öll ríki Evrópusambandsins eru bundin af, verði hann sendur aftur til Svíþjóðar. Af framangreindu leiðir að ákvæði 45. gr. laga nr. 96/2002 stóðu því ekki í vegi að íslenskum stjórnvöldum væri, með vísan til 46. gr. a. laganna, heimilt að synja að taka umsókn stefnda til efnismeðferðar. Verður ekki talið að sú aðstaða stefnanda, að hann hafi sætt brottvísun og endurkomubanni í Svíþjóð, breyti nokkru í þessu tilliti, auk þess sem ráðið verður af fyrirliggjandi gögnum, um afstöðu sænskra útlendingayfirvalda, að öllum Sýrlendingum sé nú veitt hæli í Svíþjóð.

Stefnandi byggir kröfu sína loks á því að íslensk stjórnvöld hafi við töku umræddra stjórnvaldsákvarðana brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Fyrir íslenskum stjórnvöldum laut mál þetta að því í hvaða ríki beiðni stefnanda skyldi tekin til efnismeðferðar og tók rannsókn málsins mið af því. Er gert ráð fyrir því að meðferð mála á grundvelli 46. gr. a. laga nr. 96/2002 sé einfaldari en í málum sem tekin eru til efnismeðferðar, en þó eiga umsækjendur um hæli meðal annars rétt á upplýsingum og leiðbeiningum um atriði sem fram koma í 25. gr. sömu laga. Fyrir liggur að stefnandi naut aðstoðar lögmanns og lagði fram gögn við undirbúning hinna kærðu stjórnvaldsákvarðana. Þá kemur þar og fram að kannað hafi verið hvernig meðferð mála hælisleitenda í Svíþjóð sé háttað með hliðsjón af ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu. Með hliðsjón af þessu verður framangreindri málsástæðu stefnanda og hafnað.

Að öllu framangreindu virtu hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hinar kærðu stjórnvaldsákvarðanir hafi verið haldnar þeim annmörkum að leitt geti til ógildingar þeirra. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda.

Rétt þykir að málskostnaður milli málsaðila falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur, sem er þóknun lögmanns hans, H-kvk-ef V-kvk-ef H-kvk-ef hdl., sem greiðist úr ríkissjóði.

Á-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndu, íslenska ríkið og Útlendingastofnun, eru sýkn af kröfu stefnanda, H-x-x A-x-x.

Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.

Á-kk-nf M-kk-nf.