E-12/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 6. desember sl., er höfðað af M, kt. 000000-0000, nú til heimilis að […], á hendur K, kt. 000000-0000, […], með stefnu birtri 12. janúar 2011.

Dómkröfur stefnanda eru að honum verði dæmd forsjá barnanna A, kt. 000000-0000, og B, kt. 000000-0000. Þá krefst stefnandi málskostnaðar auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun, en með bréfum innanríkisráðuneytis, dagsettum 8. mars og 8. september 2011, var honum veitt gjafsókn.

Dómkröfur stefndu eru þær að felld verði niður sameiginleg forsjá aðila og að stefndu verði með dómi falin forsjá stúlkunnar A til fulls 18 ára aldurs hennar og að staðfest verði að forsjá drengsins B verði óbreytt. Stefnda krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda auk útlagðs kostnaðar vegna virðisaukaskatts, en með bréfi innanríkisráðuneytis, dagsettu 28. febrúar 2011, var henni veitt gjafsókn.

I.

A. Samkvæmt gögnum málsins hófust kynni með málsaðilum árið 1998 er þau voru á sextánda ári. Stefnandi var þá búsettur á heimili föður síns í […], en stefnda á heimili foreldra sinna í […]. Á átjánda ári hófu þau sambúð á […], en stefnda var þar í framhaldsskóla, en stefnandi stundaði vinnu utan heimilis. Þau fluttu til […], en þar störfuðu þau um tíma. Vegna vandkvæða með áfengi afréð stefnandi að fara í meðferð á árinu 2003 og flutti hann af þeim sökum til […], en stefnda fór skömmu síðar á eftir honum. Í mars árið 2003 eignuðust þau barnið A, en síðar á því ári slitnaði upp úr sambandi þeirra tímabundið. Þau hófu sambúð að nýju og bjuggu næstu árin á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurlandi, m.a. í […], […], […] og […]. Þau eignuðust soninn B árið 2008 og fluttust á því ári ný til […].

Af gögnum verður ráðið að sambúð málsaðila hafi á löngum stundum verið stormasöm og lauk henni endanlega vorið 2009. Fara aðilar sameiginlega með forsjá dótturinnar A, en stefnda fer ein með forsjá B, en þau voru ekki skráð í sambúð þegar hann fæddist.

Samkvæmt gögnum var dóttir aðila, A, greind með sértæka málþroskaröskun á árinu 2007. Liggja fyrir í málinu vottorð og bréf fagaðila um þroskaröskun stúlkunnar, en þ. á m. er vottorð talmeinafræðings, dagsett 6. september 2006, vottorð sálfræðings, barnalæknis og iðjuþjálfa, dagsett í janúar 2007, vottorð sérkennsluráðgjafa hjá ..., dagsett 18. mars 2010, og ódagsett bréf skólastjórans í […]. Í vottorði E talmeinafræðings, sem dagsett er 2. febrúar 2011, segir að stúlkan hafi fyrst farið í málþroskapróf í nóvember 2008 og hafi þá málþroskatala hennar reiknast 69, þar sem meðaltal í hennar viðmiðunarhópi hafi verið 90 til 110. Því er lýst að í framhaldi af prófinu hafi stúlkan verið greind með sértæka málþroskaröskun, en þess getið að mat sálfræðings hafi bent til þess að verkleg greind hennar væri í meðallagi. Þá segir að stúlkan hafi í kjölfar greiningarinnar farið í talþjálfun að jafnaði einu sinni í viku. Þó hafi orðið hlé á þjálfuninni frá vormánuðum 2009 til maí 2010, en eftir það hafi hún verið í talþjálfun reglulega. Í vottorðinu segir að málþroski stúlkunnar hafi verið endurmetinn í júní 2010 og hafi hann þá reiknast 55 stig.

Samkvæmt gögnum hefur sonur málsaðila, B, ekki farið í talgreiningu eða aðrar prófanir, en fram kemur að fyrirhugað sé að hann fari í greiningu þar sem grunur sé um að hann eigi við einhvers konar málþroskaröskun að stríða, sem sé þó ekki eins slæm og hjá systur hans.

Eftir fyrrnefnd sambúðarslit málsaðila í byrjun árs 2009 fluttist stefnda með börnin til […], í júní, en hún hafði þá kynnst núverandi sambýlismanni sínum, G. Í ársbyrjun 2010 hóf stefnandi sambúð með H og bjuggu þau í leiguhúsnæði að […] á […], en fluttust til […] í byrjun nóvember sl., en þar hafa þau tekið á leigu um 100 m² íbúð í fjölbýlishúsi.

Samkvæmt gögnum var umgengni barnanna við stefnanda stopul fyrstu mánuðina eftir sambúðarslitin, en nokkur ágreiningur var með aðilum um framkvæmd hennar. Vegna þessa kvað sýslumaðurinn á […] upp úrskurð til bráðbirgða þann 30. nóvember 2009 um hvernig umgengni stefnanda við börnin skyldi háttað, en endanlegur úrskurður þar um gekk þann 10. maí 2010. Var þar kveðið á um að umgengni barnanna við stefnanda skyldi vera þriðju helgi í mánuði, þrjár vikur samfleytt í sumarleyfum og önnur hver jól, áramót og páska. Auk þess var kveðið á um að stefnandi hefði rétt á símasambandi við börnin þrisvar sinnum í viku. Samkvæmt stefnu og greinargerð aðila hefur umgengnin verið regluleg eftir þetta og að mestu gengið áfallalaust. Þrátt fyrir þetta hafa samskipti aðila gengið á köflum fremur illa og virðist það hafa komið í hlut sambúðaraðila þeirra að miðla málum.

B. Samkvæmt stefnu, dómskýrslu stefnanda og öðrum gögnum ólst stefnandi upp í […] hjá foreldrum og systkinum. Við 15 ára aldur skildu foreldrar stefnanda og virðist þá hafa komið los á líf hans og hóf hann þá að neyta áfengis og fikta við önnur efni. Stefnandi lauk grunnskólaprófi við […] í […], en frá þeim tíma hefur hann unnið við ýmis störf, m.a. ... Síðustu misseri hefur stefnandi unnið við ... og hefur að sögn nýlega komist á starfssamning í þeirri iðngrein. Vegna þessa fluttist hann með sambýliskonu sinni nú nýverið í […].

Stefnandi byggir kröfur sínar einkum á því að hagsmunum barnanna sé betur borgið hjá honum heldur en ef börnin verði áfram hjá stefndu. Vísar stefnandi til þess að málþroski og annar þroski sé minni hjá stúlkunni A en hjá jafnöldrum hennar og af þeim sökum þurfi hún á stuðningi sérfróðra aðila að halda, en þar um er vísað til áðurnefndra vottorða. Stefnandi bendir á að stúlkan hafi enga meðferð fengið frá apríl 2009 til maí 2010 þrátt fyrir að stefndu hafi verið boðið að hafa samband við talmeinafræðing þegar þær mæðgur væru á […]. Stefnandi byggir jafnframt á því að drengurinn B sé líka á eftir jafnöldrum sínum í málþroska og almennum þroska. Stefnandi staðhæfir að hann sé reiðubúinn til þess að gera allt sem í hans valdi standi til þess að stuðla að því að börnin fái þann stuðning sem þau þurfa á að halda, en slíkt sé erfitt þegar þau búi bæði í […] þar sem slík þjónusta sé ekki í boði.

Stefnandi segir að hann hafi ítrekað orðið var við að börn hans séu svöng og þreytt þegar þau hafi komið til hans. Þá segir hann að dóttirin A hafi oft innt hann eftir því hvort hún gæti ekki búið hjá honum og sambýliskonu hans. Byggir stefnandi á því að hann sé í mjög góðu sambandi við börn sín og að þau séu bæði mjög hænd að honum og sambýliskonu hans.

Stefnandi byggir á því að aðstæður hans allar séu með þeim hætti að hann sé mun betur í stakk búinn en stefnda að búa börnunum góðar aðstæður til framtíðar. Hann búi við traustar aðstæður með sambýliskonu sinni, en hún hafi náð góðu sambandi við börnin og hafi tengst þeim traustum böndum. Þá sé tengslanet hans sterkt, en ættingjar hans séu búsettir á .... Við málflutning var til þess vísað að stórfjölskylda sambýliskonu stefnanda væri búsett á ...svæðinu og að góð tengsl væru í fjölskyldunni. Stefnandi staðhæfir að allir þessir aðilar séu reiðubúnir til að aðstoða. Þá bendir stefnandi á að öll hjálp og sérfræðiaðstoð sem börnin þarfnist sé í boði á ...svæðinu, en vísar jafnframt til þess að hann hafi hlutast til þess, þegar hann bjó á […], að dóttirin A stundaði nám í skóla þar í bæ og hafi hann í hyggju að sækja um skólavist fyrir hana í […].

Stefnandi byggir á því að stefnda eigi enga fjölskyldu hér á landi og því sé tengslanet hennar lítið annað en kærasti og hans fjölskylda, sem þekki lítið til barnanna. Stefnandi bendir á að stefnda eigi langa sögu um þunglyndi og hafi oftar en einu sinni lagst inn á sjúkrahús til meðferðar. Þá hafi hún að mati stefnanda sýnt það að hún eigi erfitt með skap sitt og hafi það m.a. bitnað á börnunum. Stefnda sé ómenntuð og hafi aldrei rætt um það við stefnanda að hún hefði í hyggju að mennta sig. Stefnandi áréttar að hann hyggi á nám í framtíðinni í ..., en hann hafi nú þegar hafið það nám og sé nú á samningi hjá ....

Stefnandi tekur fram að hann hafi glímt við alkóhólisma og farið í áfengismeðferð, þ. á m. á árinu 2002. Hann hafi lokið þeirri meðferð með fullnægjandi hætti og eigi í dag ekki við áfengisvandamál að stríða.

Stefnandi byggir á því að samkvæmt öllu framansögðu sé það börnunum A og B fyrir bestu að honum verði falin forsjá þeirra, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003, en ekki séu forsendur fyrir sameiginlegri forsjá.

Málskostnaðarkrafa stefnanda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en krafa hans um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 50, 1988. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 37. gr. barnalaga og 1. mgr. 32. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála.

Samkvæmt greinargerð, dómskýrslu stefndu og öðrum gögnum er stefnda fædd á […], en fluttist ásamt foreldrum sínum 8 ára gömul til Íslands. Hún bjó ásamt fjölskyldu sinni fyrstu árin í […] og lauk hún þar grunnskólaprófi. Hún tók eina önn við Fjölbrautaskólann á […], en starfaði samhliða við fiskvinnslu. Eftir að stefnda hóf sambúð með stefnanda á […] lauk hún einni önn við […] skólann á […] og eftir að þau fluttu á ... lauk hún annarri önn við […]. Þá útskrifaðist hún sem .... frá ...skólanum í […] árið 2008. Eftir að stefnda fluttist til […] um mitt ár 2009 og hóf sambúð með G gekkst hún í það að koma á fót leikskóla í húsnæði grunnskólans, en þar starfar hún í 40% stöðu. Hún hyggst fara í fjarnám og klára stúdentspróf, en hefur hug á því að læra ... síðar meir.

Samkvæmt gögnum fór stefnda í kjölfar fæðingar A árið 2003 að finna fyrir miklu þunglyndi, en af þeim sökum leitaði hún sér aðstoðar á ... Í framhaldi af því fór hún í hópmeðferð á Hvítabandið og í einstaklingsmeðferð hjá sálfræðingi. Hún fór á örorku vegna þunglyndisins. Í kjölfar sambúðarslita málsaðila fyrri hluta árs 2009 fór stefnda á ný að finna fyrir þunglyndi. Af þeim sökum leitaði hún á ... […] og var þar inniliggjandi í sjö daga og er hún þar til meðferðar eftir þörfum. Hin síðustu misseri hefur stefnda að sögn verið við góða andlega heilsu.

Stefnda byggir kröfur sínar á því að hagsmunir barnanna A og B séu best tryggðir ef hún fari ein framvegis með forsjá þeirra beggja, en með þeim hætti sé ekki verið að raska högum þeirra að óþörfu. Telur stefnda að einungis með þeirri skipan muni börnin búa við stöðugleika, góðar aðstæður, ást og umhyggju og njóta ríkrar og reglulegrar umgengni við það foreldri sem þau búa að staðaldri ekki hjá.

Stefnda byggir á því að tengsl barnanna við hana séu djúp og sterk og þau finni til öryggis og stöðugleika í návist hennar, auk þess sem þau upplifi mikla ást og hvatningu.

Stefnda byggir á því að aðstæður hennar séu á allan hátt eins og best verður á kosið fyrir börnin. Þar um vísar hún til fyrirliggjandi álits félagsráðgjafanema, sem Barnaverndarnefnd ... hafi samþykkt þann 12. apríl 2010. Bendir stefnda á að í bókun barnaverndarnefndar ... komi m.a. fram að húsnæði stefndu og sambýlismanns hennar sé eðlilegt, rúmgott og snyrtilegt. Þegar nefnd athugun hafi farið fram hafi A haft eigið herbergi, en sökum ungs aldurs hafi B enn verið í herbergi með stefndu. Nú sé hann hins vegar einnig með sitt eigið herbergi. Þá áréttar stefnda að hún starfi við leikskólann í […] fjóra daga í viku frá kl. 08:00 til 12:00 og sé B í þeim leikskóla. Börnin eigi og orðið vini í […] og þekki sig þar vel.

Stefnda byggir á því að aðstæður sínar í […] séu vel fallnar til að hjálpa dótturinni A vegna þeirrar sérstæðu málþroskaröskunar sem hún glímir við. Hún bendir á umsagnir áðurnefndra sérfræðinga frá árunum 2006 til 2010, þar sem fram komi að dóttirin eigi erfitt með að einbeita sér og truflist auðveldlega. Því sé mikilvægt að draga úr ytra áreiti sé þörf á einbeitingu af hennar hálfu. Vegna þessa telur stefnda að núverandi fyrirkomulag henti dótturinni sérstaklega vel, enda sé bekkurinn hennar í grunnskólanum í […] mjög fámennur og tveir kennarar sjái um kennsluna. Í skólanum fái hún að auki stuðning, aðstoð og athygli, sem hún þurfi á að halda. Að þessu leyti bendir stefnda sérstaklega á vottorð sérkennsluráðgjafa hjá fjölskyldudeild ...og umsögn skólastjóra […] þar sem látið sé í ljós það álit að eftir atvikum geti verið erfiðara í stærri skólaeiningum að veita henni einstaklingsbundna aðstoð.

Stefnda bendir á að ekkert sé óeðlilegt við að börn málsaðila séu stundum þreytt og svöng þegar þau komi til stefnanda um kaffileytið á föstudegi, en þau séu vön að neyta matar á þessum tíma, en auk þess séu þau oft þreytt eftir vikuna. Stefnda andmælir fullyrðingum stefnanda í stefnu um að öll fjölskylda hennar búi erlendis. Bendir stefnda á að systir hennar sé búsett í […] og hún eigi skyldfólk á […], en rétt sé að móðir hennar búi nú um stundir í […]. Þá bendir stefnda á að sambýlismaður hennar eigi stóra fjölskyldu í […] og á […], sem hafi tekið stefndu og börnum hennar opnum örmum. Loks mótmælir stefnda fullyrðingum stefnanda um að hún eigi erfitt með skap og það bitni á börnunum. Staðhæfir stefnda að slíkar fullyrðingar séu beinlínis rangar og meiðandi auk þess sem þær eigi ekki við nein rök að styðjast og séu einungis til að varpa neikvæðu ljósi á hana.

Stefnda áréttar að hún hafi glímt við þunglyndi í nokkur ár, en að hún hafi unnið bót á því með því að sækja samtalsmeðferð hjá sálfræðingi í þó nokkurn tíma. Í dag hafi hún unnið bug á depurð sinni og hafi þunglyndið hvorki áhrif á daglegt líf hennar eða getu til að annast börn. Stefnda andmælir þeim staðhæfingum stefnanda að hún sé ómenntuð og vísar til þess sem að framan er rakið.

Stefnda byggir á því að henni sé betur treystandi til þess að stuðla að góðri og reglulegri umgengni stefnanda við börnin. Staðhæfir stefnda að reynslan sýni að stefnandi hafi ekki virt umgengni, m.a. með því að neita að afhenda börnin þegar ekki hefur verið flogið til […]. Bendir stefnda á að auk flugsamgangna þá sigli ferja milli lands og eyjar þrjá daga í viku, en að stefnandi hafi neitað að börnin sigli með ferjunni þegar af einhverjum ástæðum ekki hafi verið flogið.

Stefnda byggir á því að henni sé betur treystandi en stefnanda til að stuðla að því að börnin hljóti þá menntun og aðstoð sem þau þurfi. Vísar stefnda í því sambandi í fyrirliggjandi umsögn skólastjórans […], en staðhæfir jafnframt að stefnandi hafi ekki ætíð sinnt því að fylgja eftir heimanámi A þegar hún hafi dvalið hjá honum.

Stefnda staðhæfir að með úrskurði sýslumannsins á […] hinn 10. maí 2010 hafi komist ákveðin festa á líf barnanna og að umgengni við stefnanda hafi verið regluleg. Telur stefnda mikilvægt að þessu fyrirkomulagi sé ekki raskað að óþörfu, enda hefði slíkt neikvæð áhrif á börnin. Áréttar stefnda að börnin hafi myndað góð tengsl við íbúa í […] og dóttirin, A, m.a. eignast góðar vinkonur og sé vinsæl meðal barna í eynni sem og á meðal starfsmanna í grunnskólans.

Að öllu framangreindu virtu telur stefnda ljóst að forsjá barnanna sé betur fyrir komið hjá henni. Þannig muni börnin búa að staðaldri við góðan stöðugleika, aðstæður og aðbúnað og eiga góð og regluleg samskipti við stefnanda, auk þess sem sú skipan raski högum barnanna minnst og sé þeim fyrir bestu. Telur stefnda að það henti A mun betur að vera í fámennum bekk með tveimur kennurum heldur en í fjölmennum bekk þar sem hún fengi ekki þá sérstöku athygli, stuðning og aðstoð sem hún þurfi vegna aðstæðna sinna líkt og hún fái í grunnskólanum í […].

Um lagarök er af hálfu stefndu vísað til meginreglna barnaréttar um hvað sé barni fyrir bestu, en þar um er vísað til ákvæða barnalaga nr. 76, 2003. Um málskostnað vísar stefnda til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en um virðisaukaskatt til ákvæða laga nr. 50, 1988.

II.

Auk áðurrakinna vottorða og bréfa fagaðila var að ósk málsaðila dómkvaddur sem hæfur og óvilhallur matsmaður, F, sálfræðingur. Í beiðninni var farið fram á að matsmaðurinn legði mat á eftirfarandi atriði:

1. Forsjárhæfni stefnanda og stefndu.

2. Persónulega eiginleika og hagi hvors aðila um sig, með tilliti til stöðugleika,

búsetu og uppeldisskilyrða.

3. Tengsl aðila við börnin.

4. Hagi barnanna.

Matsskýrsla matsmannsins er dagsett 7. júlí sl. og var hún lögð fram á dómþingi 8. september sl. Í upphafsorðum matsgerðarinnar segir að við matið hafi m.a. verið höfð hliðsjón af þeim atriðum sem talin eru upp í athugasemdum við 34. gr. barnalaga. Í skýrslunni segir að við gerð hennar hafi matsmaður átt viðtöl við málsaðila og börn þeirra.

Í matsskýrslunni er umsögn um málsaðila, en einnig er þar að nokkru rakin lífssaga þeirra og óskir varðandi forsjá. Greint er frá núverandi aðstæðum þeirra, en fyrir dómi kom m.a. fram að eftir gerð skýrslunnar hefði stefnandi ásamt sambýliskonu flust búferlum til […] í nóvember sl. Í skýrslunni er greint frá samskiptahæfni málsaðila, en einnig er vikið að uppeldisstíl, geðrænu ástandi og tengslum málsaðila við börnin. Þá er í skýrslunni greint frá aðstæðum barnanna, en einnig eiginleikum þeirra, heilsufari, daggæslu og skólagöngu. Þá kemur fram að matsmaðurinn hafi rætt við sambúðaraðila málsaðilanna, en einnig við skólastjóra og kennara við […], kennara í […], og talmeinafræðing. Loks segir að við gerð skýrslunnar hafi verið lögð fyrir málsaðila og börnin hefðbundin sálfræðileg próf og spurningalistar: MMPI-2-persónuleikapróf, DIP-Q-persónuleikapróf og fjölskyldutengslaprófið Bene-Antony.

Í lokakafla matsskýrslunnar eru niðurstöður um forsjárhæfni aðila reifaðar í tengslum við ofangreind atriði, að auki er þar vikið að umgengni barnanna við það foreldri sem ekki fái forræðið og hvort aðilar muni stuðla að góðri umgengni. Segir um þetta nánar:

„Báðir foreldrar eru hæfir til að fara með forsjá barna sinna. Þeir eru líklegir til að leggja sig fram um að skapa þeim sem bestar aðstæður. Viðtöl og sálfræðileg próf leiða í ljós að M og K eru vel gerðar manneskjur með heilbrigð lífsviðhorf. Þau hafa bæði ákveðnar og uppbyggilegar skoðanir á uppeldi barna sinna. Þau skynja börn sín á áþekkan máta, þekkja vel til eiginleika þeirra og skapferli og eru lýsingar þeirra samhljómandi.“

„Niðurstaða sálfræðilegra prófa leiða í ljós að M er ekki haldinn neinum alvarlegum geðröskunum. Hann er maður með góðan sjálfstyrk, sjálfsmyndin er jákvæð og hann er hæfur til að ráða fram úr vandamálum daglegs lífs. Hann hefur hlýlegt og notalegt viðmót. Hann er greindur með ADHD og lesblindu. Hann á sögu um misnotkun áfengis frá unglingsárum, fór í áfengismeðferð og hefur hætt neyslu til lengri og skemmri tíma. Að sögn neytir hann nú áfengis sjaldan og í hófi. Stöðugleiki hvað varðar búsetu hefur verið lítill, hann hefur flutt mjög oft í gegnum árin og hugsanlegur flutningur í annað bæjarfélag er inni í myndinni. M hefur verið vinnusamur í gegnum árin, en á ekki langa samfellda sögu um vinnu á sama stað. Hann hefur fundið hillu sína í lífinu vinnulega séð og hyggst mennta sig frekar á þeim vettvangi. Hann hefur verið í sambúð í eitt ár og nýtur góðs stuðnings af sambýliskonu sinni í umönnun og umsjá barna sinna og vel er búið að börnunum á heimili þeirra. M er umhugað um velferð barna sinna sem hann sýnir m.a. með því að vera í virku sambandi við þau og kennara þeirra.“

„Niðurstaða sálfræðilegra prófa leiða í ljós að K mælist ekki með alvarlegar geðraskanir. Ýmsir styrkleikar koma þar fram eins og sjálfstæði og sjálfsöryggi. Einnig kemur fram að hún getur verið sveiflukennd í skapi, óánægð og óeirin. Viðmót hennar er glaðvært og einlægt. K á sögu um þunglyndi og hefur fengið meðhöndlun við því. Hún er meðvituð um að vera á varðbergi gagnvart sjúkdómnum og hefur brugðist við honum með því að eiga frumkvæði að því að leita sér lækninga þegar ástæða hefur verið til. Erfið uppeldisskilyrði og óstöðugleiki í sambúð hennar og barnsföður vega ugglaust þungt í þróun þunglyndis hjá henni. Hún hefur verið í sambúð til tveggja ára þar sem stöðugleiki einkennir lifnaðarhætti og heimilishætti. Hún hefur ekki farið í djúpa geðlægð í þann tíma. Hún er mjög ánægð með búsetu sína í […] og væntir þess að fjölskyldan muni búa þar áfram. Vinnusaga K er stutt, hún hefur að mestu verið heimavinnandi og hugsað um börn og bú. Hún hyggur á frekara nám í nánustu framtíð. K nýtur góðs stuðnings af sambýlismanni sínum í umönnun og umsjá barna sinna. Þau búa vel að börnunum og hún ber hagsmuni þeirra fyrir brjósti. Hún er dugleg að fá álit sérfræðinga á sértæka örðugleika dóttur sinnar.“

„Fram kemur á prófunum og athugunum að börnin eru í sterkum tilfinningatengslum við báða foreldra sína. Þau upplifa mikla væntumþykju frá þeim báðum og bera til þeirra traust.“

„Börnin hafa haft fasta búsetu hjá móður sinni og stjúpa í […] í tvö ár. Það er samdóma álit viðmælanda að þar líður börnunum vel, á heimili, í leik og í skóla. Umgengni við föður er regluleg, einu sinni í mánuði, stúlkan er í viku en drengurinn er skemur. Bæði eru börnin með sérþarfir, A er með seinkaðan málþroska og einkenni athyglisbrests og B er seinn til máls en bíður frekari greiningar. Foreldrar hafa góðan skilning á sérþörfum barna sinna en nauðsynlegt er að fastar væri tekið á þeim. Markvissari talþjálfun þarf að komast á hjá stúlkunni en verið hefur. Foreldrar þurfa að eiga meira samstarf um örvun máls hjá stúlkunni og samhæfa aðferðir sínar. Jafnframt er nauðsynlegt að samstarf milli talmeinafræðings og skóla komist á.“

„Móðir hefur verið megin umönnunaraðili barnanna frá fæðingu þeirra. Ákveðin verkaskipting var á heimili foreldra þar sem faðir var útivinnandi og aflaði tekna á meðan móðir sinnti börnum og heimili. Faðir hefur tekið þátt í uppeldi þeirra og umönnun þegar hann hefur átt þess kost. Frá sambúðarslitum fyrir rúmum tveimur árum hefur þátttaka hans verið minni en hann kysi. Fjarlægðir milli heimila gera það að verkum að erfitt hefur verið að koma á ríkari umgengni við föður en nú er.“

„Systkinin hafa alltaf fylgst að og mikilvægt að það verði áfram þannig. Þau eru náin en takast á eins og eðlilegt er á milli systkina. Þroskavænlegt er hverju barni að alast upp með systkini sínu.“

„Fari forsjá til föður verða miklar breytingar á lífi barnanna. Þau búa á fámennri eyju þar sem þau eru orðin hagvön, eiga fjölskyldu og vini og allt bendir til að þau uni þar hag sínum vel.“

„Það er ekki öruggt hvort þau myndu búa á […] eða á […] færi forsjá til föður þar sem hann hugsanlega flytur á […]. Þau eru kunnug á […], eiga þar ættingja og vini en á […] eru þau ókunnug. Fram kemur í viðtölum við foreldra að nauðsynlegt sé fyrir börnin að búa við stöðugleika, reglufestu og fyrirsjáanlegheit. Flutningur í annað bæjarfélag myndi óneitanlega raska því jafnvægi sem börnin eru í núna.“

„Börnin eru vel tengd innan stórfjölskyldu sinnar. Þau hafa tengst mökum foreldra sinna sterkum tilfinningaböndum og þeir gegna mikilvægu uppeldishlutverki í lífi þeirra.“

„Vegna landfræðilegrar fjarlægðar milli heimila barnanna er sennilegt að umgengni þeirra við forsjárlaust foreldri verði takmörkuð. Foreldrar átta sig á nauðsyn þess að börnin hafi ríka umgengni við báða foreldra sína og líklegt er að þeir muni stuðla að góðri umgengni við hitt foreldrið.“

Fyrir dómi gáfu aðilar skýrslur, en vitnaskýrslur áðurnefndir sambúðaraðilar þeirra svo og C, skólastjóri grunnskólans […], D, grunnskólakennari við […], e talmeinafræðingur og F, sálfræðingur og dómkvaddur matsmaður.

III.

Í máli þessu deila aðilar um forsjá barnanna A, sem er 8 ára, og B, sem er 3 ára.

Fyrir liggur að aðilar hófu sambúð sína mjög ung að árum, en hún stóð í rétt 11 ár og lauk fyrri hluta árs 2009. Á köflum virðist sambúðin hafa verið stormasöm, en helstu veikleikar sem nefndir eru í fari aðila eru áfengisneysla stefnanda og þunglyndi stefndu. Af gögnum verður ráðið að aðilar hafi átt erfitt með að komast úr fari hinna slæmu samskipta, gagnkvæmra ásakana og vantrausts hinna fyrri ára. Báðir aðilar beita þessum veikleikum fyrir sig sem rökum fyrir því að börnunum sé best borgið hjá þeim sjálfum. Á hinn bóginn er til þess að líta að aðilar gangast við veikleikum sínum og hafa hvort um sig leitað sér aðstoðar og náð fótfestu á ný. Verulegar breytingar hafa orðið á högum þeirra eftir sambúðarslitin. Þau hafa þannig bæði hafið sambúð að nýju og búa samkvæmt matsgerð hins dómkvadda matsmanns og öðrum gögnum við aðstæður sem metnar eru þeim og börnum þeirra hagstæðar. Hefur stefnda þannig haldið heimili með sambýlismanni sínum í […], en stefnandi hefur frá ársbyrjun haldið heimili með sambýliskonu sinni á […], en þau hafa nýverið flust í […], en höfðu áður verið með ráðagerð um flutning til […]. Verður ráðið að stefnandi ætli að mennta sig í þeirri iðn sem hann hefur starfað við um hríð og þannig að treysta stöðu sína.

Hér fyrir dómi hafa aðilar með sínum hætti í aðilaskýrslum lýst atvikum frá sínum sjónarhóli, ekki síst fyrrnefndum samskiptum þeirra í milli. Í þessu viðfangi er til þess að líta að við úrlausn einkamála hafa staðhæfingar aðila um atvik almennt ekki sönnunargildi fyrir dómi nema um sé að ræða atriði sem honum er óhagstætt, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Við úrlausn um sönnun atvika verður í máli þessu því að taka afstöðu til þess hvort staðhæfingar aðila hafi nægjanlega stoð í sönnunargögnum, sem aflað hefur verið, en að því er varðar sönnunargildi vitnisburðar verður m.a. að hafa í huga afstöðu vitna, t.d. til aðila. Að öðru leyti verður skorið úr ágreiningi í máli þessu eftir mati og þeim gögnum, sem fram hafa komið, samkvæmt almennum reglum VI. kafla laga nr. 91, 1991.

Málsaðilar fara sameiginlega með forsjá stúlkunnar A. Stefnda fer hins vegar ein með forsjá drengsins B. Það er niðurstaða hins dómkvadda matsmanns að báðir aðilar teljist hæfir til að fara með forsjá barnanna. Að áliti dómsins er ekki ástæða til að rengja það álit og verður það lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Er einkum til þess að líta að samkvæmt matsgerðinni hafa málsaðilar heilbrigða sýn á barnauppeldi og sjálfa sig sem uppalendur. Þá virðast tengsl þeirra við börnin góð og einkennast af skýrum mörkum, áhuga, ábyrgð og virkri þátttöku eftir því sem aðstæður leyfa. Loks virðast báðir aðilar nú hafa ágætan stuðning frá nánustu fjölskyldu sinni og stefnda ekki síst frá fjölskyldu núverandi sambýlismanns.

Samkvæmt 31. gr. barnalaga nr. 76, 2003 fara foreldrar sameiginlega með forsjá barna sinna eftir skilnað og slit sambúðar nema annað sé ákveðið. Skulu foreldrar ákveða hjá hvoru þeirra barn skuli eiga heimili. Í 1. mgr. 34. gr. barnalaga er kveðið á um að þegar foreldra greinir á um forsjá barns skeri dómari úr málinu með dómi. Við úrlausn ágreinings skal dómari, skv. 2. mgr. lagagreinarinnar, kveða á um hjá hvoru foreldri forsjá barns verði eftir því sem barni er fyrir bestu. Er hér um grundvallarreglu barnaréttar að ræða. Samkvæmt lagagreininni geta dómstólar þó eigi mælt fyrir um sameiginlega forsjá barns með dómi þegar ágreiningur er með foreldrum.

Í gögnum kemur fram að um þriggja ára aldur hafi vaknað áhyggjur af málþroska stúlkunnar A og hún hafi farið í athugun hjá talmeinafræðingi og fleiri fagaðilum. Eftir það hefur þroskastaða hennar verið endurmetin í nokkur skipti hjá talmeinafræðingi og skólasálfræðingi. Niðurstöður hafa sýnt ýmis frávik í þroska og námsfærni, mest á málsviði, vinnsluminni og einbeitingu. Eru sterkar vísbendingar um athyglisbrest þótt fullnaðargreining hafi enn ekki farið fram. Vegna þessa þarf íhlutun sérfræðinga í málefni stúlkunnar og þarf hún m.a. fastan ramma og sérstök námsúrræði og stuðning í skóla undir handleiðslu sérfræðinga, svo sem sérkennara, talmeinafræðinga og skólasálfræðinga, ásamt vinnu foreldra heima fyrir. Þá þykir ljóst af umsögnum, m.a. kennara og dómkvadds matsmanns og vætti þeirra fyrir dómi, að ákveðnir veikleikar séu í félagsþroska stúlkunnar, en það geri það að verkum að hún er í viðkvæmri stöðu félagslega og getur verið hættara við en öðrum börnum að verða undir eða láta stýrast óhóflega af öðrum.

Samkvæmt gögnum eru vísbendingar um að þroskafrávik séu einnig hjá drengnum B og að hann þurfi á sérstökum stuðningsúrræðum að halda heima fyrir og í leik-/grunnskóla.

Samkvæmt framansögðu þurfa bæði börnin á sérúrræðum í skóla að halda og eiga þau rétt á slíkum úrræðum samkvæmt reglugerð um nemendur með sérþarfir í grunnskóla nr. 585/2010, sbr. 17. og 40. gr. laga nr. 91, 2008 um grunnskóla og reglugerð nr. 584/2010 um sérfræðiþjónustu sveitarfélaga við leik- og grunnskóla og nemendaverndarráð í grunnskólum, sbr. 21. og 22. gr. laga nr. 90, 2008 um leikskóla.

Þegar matsskýrsla hins dómkvadda matsmanns er virt, ásamt vætti þeirra sérfróðu aðila sem komu fyrir dóminn, er það mat dómsins að sérþörfum stúlkunnar A sé vel borgið í hinum fámenna skóla í […], þar sem fagmenntaður kennari starfar í samvinnu við sérfræðinga sveitarfélagsins. Það er og mat hinna sérfróðu meðdómenda að betur sé hægt að sinna þessum náms- og þroskafrávikum á daglegum grunni í fámenni og með stuðningi utanaðkomandi sérfræðinga þar sem meira næði gefst en í fjölmenni. Er þannig athygli og tími kennara í hlut hvers nemanda nánast eins og um sérkennslu væri að ræða. Á þetta einnig við um félagsþroska og vöxt og viðgang sjálfsmyndar, sem standa þarf sérstakan vörð um gagnvart stúlkunni. Á þetta ekki síst við vegna áreitis utan skólastofunnar, við skóla og í nærsamfélagi. Það eru því engin rök fyrir því að tilfærsla úr minni skóla í stærri sé betri fyrir stúlkuna. Í þessu viðfangi þykir mega horfa til nettenginga í nútímasamfélagi og að því sé ekki nauðsynlegt að allir sérfræðingar séu á heimasvæði. Að mati hinna sérfróðu meðdómenda gildir hið sama um drenginn B og vist hans í leikskóla og hinu nána nærsamfélagi, sem hann býr nú í.

Með hliðsjón af framansögðu, gögnum málsins og áðurgreindri grunnreglu barnaréttar, er það niðurstaða dómsins að það þjóni best hagsmunum stúlkunnar A að stefndu verði falin forsjá hennar.

Að því er varðar drenginn B er það niðurstaða dómsins að framangreindu virtu, en einnig með hliðsjón af skýrslu hins dómkvadda matsmanns um tengsl hans við systur sína, að ekki sé rétt að breyta núverandi högum drengsins B, en hagsmunir hans virðast vera vel tryggðir í núverandi umhverfi.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að það þjóni hagsmunum barnanna A og B að þau búi áfram saman á heimili stefndu og að hún fari ein með forsjá þeirra. Er því fallist á dómkröfur stefndu í máli þessu.

Í málinu hafa málsaðilar ekki gert kröfu um að kveðið verði á um meðlag eða inntak umgengnisréttar, en þar um hafa þeir báðir vísað til fyrirliggjandi úrskurðar sýslumannsins á […] frá 10. maí 2010 og að þar hafi eftir atvikum vel tekist til um framkvæmd.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991 þykir rétt eftir atvikum að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Aðilar fengu báðir gjafsókn í málinu. Af hálfu lögmanna málsaðila hafa verið lagðir fram sundurliðaðir málskostnaðarreikningar ásamt yfirlitum yfir sundurliðaðan kostnað.

Málskostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans að ofangreindu virtu, ásamt umfangi málsins, þ.á m. fjölda þinghalda, sáttaumleitanna og þeim mikilvægum hagsmunum sem um er deilt ákveðinn, þykir hæfilega 650.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði og hefur þá ekki verið lagður á virðisaukaskattur. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 tekur dómurinn ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar stefnanda, þ. á m. greiðslu til dómkvadds matsmanns vegna áðurnefndrar matsskýrslu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 470/2011.

Málskostnaður stefndu, sem er þóknun lögmanns hennar, þykir að öllu ofangreindu virtu hæfilega ákveðinn 650.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði og hefur þá ekki verið lagður á virðisaukaskattur. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 tekur dómurinn ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar stefndu.

Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991.

Dóm þennan kveða upp Ó-kk-nf Ó-kk-nf, héraðsdómari, og dr. G-kvk-nf H-kvk-nf, sálfræðingur, og dr. S-kvk-nf S-kvk-nf, sálfræðingur.

D Ó M S O R Ð :

Stefnda, K, skal fara með forsjá barna málsaðila, A og B.

Málskostnaður fellur niður.

Málskostnaður stefnanda, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Á-kk-ef A-kk-ef J-kk-ef hdl., 650.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.

Málskostnaður stefndu, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, Ö-kvk-ef B-kvk-ef B-kvk-ef hdl., 650.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf.

G-kvk-nf H-kvk-nf.

S-kvk-nf S-kvk-nf.