E-71/2013

Mál þetta, sem dómtekið var 22. september sl., er höfðað af Sparisjóði Strandamanna, Hafnarbraut 19, Hólmavík, gegn N-kk-þgf K-kk-þgf J-kk-þgf og P-kvk-þgf S. E-kvk-þgf, báðum til heimilis að [...], [...], með stefnu birtri 12. nóvember 2013.

Stefnandi krefst þess að stefndi N-kk-nf verði dæmdur til að greiða stefnanda 10.795.510 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. október 2011 til greiðsludags.

Stefndu er báðum stefnt til að þola staðfestingu 3. veðréttar og uppfærsluréttar fyrir dómkröfunni í fasteign þeirra [...], [...], fastanr. eignar [...], samkvæmt veðrétti í tryggingarbréfi útgefnu 22. febrúar 2007 til stefnanda af stefnda N-kk-þgf með árituðu samþykki stefndu P-kvk-ef um veðsetninguna.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi N-kk-nf gerir aðallega þá kröfu að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda um greiðslu skuldar að fjárhæð 10.795.510 krónur ásamt dráttarvöxtum en til vara að krafan verði lækkuð verulega. Þá krefst stefndi þess að kröfu stefnanda um staðfestingu veðréttar verði alfarið hafnað. Loks krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu auk virðisaukaskatts en til vara að málskostnaður milli aðila verði felldur niður.

Stefnda P-kvk-nf krefst þess aðallega að kröfu stefnanda um staðfestingu veðréttar fyrir dómkröfu stefnanda verði hafnað en til vara að staðfestingu veðréttar verði hafnað að því er varðar hjúskapareign hennar í hinu veðsetta. Þá krefst stefnda þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu auk virðisaukaskatts.

Málsatvik

Með samningi dagsettum 27. júní 2007, sem ber heitið „Lánssamningur (Lán í erlendum gjaldmiðlum)“, gerðu stefnandi og stefndi N-kk-nf með sér samning um að stefnandi lánaði stefnda fjárhæð allt að 11.500.000 íslenskar krónur í hlutföllunum japönsk jen 50% og svissneskir frankar 50%. Samkvæmt stefnu var höfuðstóll skuldarinnar upphaflega 11.500.000 krónur en eftirstöðvar nú 10.795.510 krónur. Stefnda P-kvk-nf undirritaði lánssamninginn á þar til gerðan reit fyrir samþykki „maka veðsala og þinglýsts eiganda“. Samkvæmt 6. kafla samningsins, sem ber heitið „Tryggingar“, afhenti stefndi stefnanda sama dag tryggingarbréf útgefið af stefnda til tryggingar skuld að fjárhæð 13.325.000 krónur, tryggt með þriðja veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni [...], [...], til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Tryggingarbréfið er dagsett 22. febrúar 2007. Samkvæmt því er það til tryggingar skuld samkvæmt lánssamningnum, að fjárhæð allt að 13.225.000 krónum tryggt með 3. veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni [...], [...], Kópavogi, fastanr. eignar [...]. Samkvæmt bréfinu er stefndi N-kk-nf veðsali en stefnda P-kvk-nf undirritaði lánssamninginn á þar til gerðan reit fyrir samþykki „maka veðsala og þinglýsts eiganda“. Samkvæmt skilmálum lánssamningsins bar að endurgreiða lánið ásamt áföllnum vöxtum að fullu á 20 árum þannig að 1/20 hluti af upphaflegum höfuðstól yrði greiddur á hverjum gjalddaga, í fyrsta sinn 10. desember 2007, og síðan með jöfnum árlegum afborgunum 10. desember hvert ár út lánstímann. Vextir skyldu reiknast frá útborgunardegi lánsins og greiðast í fyrsta sinn 10. apríl 2007 og síðan 10. hvers mánaðar út lánstímann.

Stefndi N-kk-nf tók framangreint lán til að fjármagna kaup sín á hlutum í eignarhaldsfélaginu H.H. ehf. sem rak veitingastaði undir nafninu Hrói Höttur. Það eignarhaldsfélag hefur nú verið úrskurðað gjaldþrota. Vinnsla lánsins fór fram í gegnum SP ráðgjöf ehf., sem var í eigu stefnanda, Sparisjóðs Bolungarvíkur (SB), Sparisjóðs Vestfjarða, Sparisjóðs Húnaþings og Sparisjóðs Þórshafnar og nágrennis, en á þeim vettvangi fór m.a. fram fjármögnun á lánveitingum til viðskiptavina sparisjóðanna. Á sama tíma lánaði SB fjármagn til eignarhaldsfélagsins. Stefndu lýsa því í greinargerð sinni að í stjórn SP ráðgjafar ehf. hafi m.a. átt sæti sparisjóðsstjóri stefnanda og sparisjóðsstjóri SB. Þá hafi annað félag í eigu stefnanda, SP eignir ehf., átt sæti í stjórn eignarhaldsfélagsins.

Ágreiningur er milli aðila um það hvort SB, samstarfsaðili stefnanda, hafi sett eignarhaldsfélaginu skilyrði og gert kröfur um veðsetningar og skerðingar sem hafi gert rekstur félagsins erfiðan og leitt þannig til vanskila stefnda. Þá er ágreiningur á milli aðila um það hvort stefndu P-kvk-þgf hafi verið kynnt greiðslumat eða á annan hátt gerð grein fyrir þeirri ábyrgð sem henni var ætlað að gangast í.

Meðal framlagðra gagna er ofangreindur lánssamningur frá 27. júlí 2007 og tryggingarbréf frá 22. febrúar 2007 auk þriggja viðauka við lánssamning sem dagsettir eru 2. desember 2008, 3. desember 2009 og 11. desember 2012. Einnig liggur fyrir endurútreikningur vegna ólögmætra gengistryggðra lána einstaklinga vegna þeirrar lántöku sem hér er deilt um. Endurútreikningurinn er dagsettur 29. maí 2013 og byggist fjárhæð höfuðstóls í stefnu á þeim útreikningum. Þá liggur fyrir veðbókarvottorð vegna fasteignarinnar [...], [...], fastanúmer [...], dagsett 9. júlí 2012. Þar kemur fram að stefndu eru bæði eigendur eignarinnar.

Með bréfi stefnanda 5. júní 2013 til stefnda N-kk-ef var honum send lokaaðvörun fyrir lögfræðiinnheimtu og skorað á stefnda að greiða vanskil. Þá voru stefndu send innheimtubréf vegna vanskilanna 20. júní 2013. Þá liggja fyrir útprentanir af tölvupósti milli stefnda og annarra fyrirsvarsmanna eignarhaldsfélagsins og starfsmanna stefnanda auk ódagsetts skjals er varðar endurskipulagningu eignarhaldsfélagsins, ódagsetts vinnuskjals er varðar tillögur um ýmsar aðgerðir í rekstri eignarhaldsfélagsins og endurrit vegna stjórnarfundar í eignarhaldsfélaginu 28. febrúar 2007.

Fyrir liggur greinargerð A sparisjóðsstjóra, dagsett 9. mars 2014, sem ber heitið: „Minnispunktar [...] vegna innheimtumáls á hendur N-kk-þgf K. J-kk-þgf.“ A gaf aðilaskýrslu af hálfu stefnanda við aðalmeðferð málsins. Stefndu gáfu einnig aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins auk vitnana B, fyrrverandi starfsmanns SP ráðgjafar ehf., og C, fyrrverandi framkvæmdastjóra SP-ráðgjafar ehf.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að lánssamningurinn hafi verið í vanskilum frá vaxtagjalddaga 10. október 2011 og miðist dráttarvaxtakrafa stefnanda við það tímamark. Með bréfi, dagsettu 5. júní 2013, hafi stefnandi skorað á stefnda N-kk-þf að greiða upp vanskil á lánssamningnum fyrir 16. júní 2013, að viðlagðri löginnheimtu skuldarinnar, án viðbragða af hans hálfu. Þá hafi lögmaður stefnanda sent báðum stefndu innheimtubréf dagsett 20. júní 2013. Þrátt fyrir það hafi skuldin ekki fengist greidd.

Stefnandi vísar einnig til þess að lánið hafi verið endurútreiknað í samræmi við dóma Hæstaréttar Íslands í málum vegna ólögmætra gengistrygginga á lánum, fyrst 28. desember 2011 og síðan 29. maí 2013, með reiknivél á vefsíðu Umboðsmanns skuldara, með slóðina http://reiknivel.ums.is/endurreikna. Miðist höfuðstólsfjárhæð stefnufjárhæðar við þann endurútreikning. Niðurstaða endurútreikningsins hafi orðið sú að höfuðstóllinn væri að fjárhæð 11.092.110 krónur að frádregnum vöxtum vegna mismunar fyrri og síðari endurútreiknings, 296.600 krónur, og sé höfuðstóllinn því 10.795.510 krónur, sem sé stefnufjárhæðin. Stefnandi bendir á að reiknivélin hafi verið sett upp að beiðni efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis og sé gerð af H-kk-þgf S-kk-þgf, stærðfræðingi og dósent við Háskólann á Akureyri með fjármálastærðfræði sem sérgrein. Markmiðið með reiknivélinni sé, samkvæmt lýsingu á vefsíðu embættisins, að vera til viðmiðunar við endurútreikning ólögmætra gengistryggðra lána einstaklinga. Stefnda N-kk-þgf hafi verið tilkynnt um endurútreikninginn með bréfi dagsettu 30. maí 2013 og hafi stefnanda ekki borist neinar athugasemdir við hann.

Stefnandi styður kröfur sínar við reglur samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing vísast til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður stefnda N-kk-ef

Stefndi N-kk-nf byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að lánssamningi þeim sem stefnandi byggir á skuli víkja til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga, enda sé það ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Ljóst hafi verið við samningsgerðina að um var að ræða heildstæða samningsgerð sem annars vegar fól í sér lánssamning til handa stefnda N-kk-þgf í því skyni að kaupa hlutafé í Eignarhaldsfélaginu H.H. ehf. og hins vegar lánveitingu stefnanda eða aðila honum tengdum, einkum Sparisjóðs Bolungarvíkur (SB), til eignarhaldsfélagsins. Við samningsgerðina lá fyrir aðkoma stefnanda og ætlun hans að taka þátt í því að efla starfsemina með tilteknum hætti enda átti félagið SP eignir ehf., fyrir hönd sparisjóðanna, hlut í félaginu og kom að stjórn þess. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi farið gegn heildarsamningi aðila og skert möguleika stefnda N-kk-ef til þess að greiða lánssamning þann sem hér er um deilt. Þannig hafi stefnandi, eða samstarfsaðilar hans, blandað sér í rekstur eignarhaldsfélagsins með þeim hætti að taka til sín greiðslur úr félaginu og á annan hátt skerða getu félagsins til að greiða skuldbindingar sínar. Afleiðingar þess voru þær að stefndi N-kk-nf fékk ekki greidd laun frá félaginu í hartnær þrjú ár og varð honum þannig ómögulegt að efna lánssamninginn. Þar er um að ræða ástæðu sem sé á ábyrgð stefnanda. Auk þess að hafa neikvæð áhrif á afkomu eignarhaldsfélagsins samþykkti SB, og þar með stefnandi, samkvæmt samkomulagi í febrúar 2012, að selja starfsemi félagsins og að fella niður kröfur og auka tryggingar. Varð það þá skilningur þeirra sem að komu að samhliða þessum gjörningi skyldu lánssamningar til hlutafjárkaupa falla niður, enda um að ræða forsendutengsl á milli þeirra og skulda og tekna sem tengdust starfsemi Hróa Hattar. Stefnandi eða aðilar honum tengdir hafi að mörgu leyti stýrt fjármálum og getu eignarhaldsfélagsins og neitað eigendum um aðgang að innstæðum á bankareikningum. Þannig takmarkaði stefnandi möguleika til fullnustu lánssamnings og jók hættu á því að gengið yrði að ábyrgðum.

Stefndi bendir á að umræddur lánssamningur hafi verið gerður að frumkvæði stefnanda eða fyrirtækis í hans eigu. Efni samningsins beri greinilega með sér að tilgangur hans sé að fjármagna hlutafjáraðild stefnda N-kk-ef í eignarhaldsfélaginu. Lánssamningurinn stóð í órjúfanlegum tengslum við aðra aðkomu stefnanda, eða aðila sem tengdust honum, að eignarhaldsfélaginu. Stefnandi, eða aðilar á hans ábyrgð, unnu hins vegar gegn því að fullnusta lánssamningsins væri möguleg með því að rýra greiðslugetu félagsins og eigenda þess. Stefnandi eða aðilar honum tengdir og í samvinnu við hann önnuðust lánafyrirgreiðslur ásamt fjármagni til kaupanna og fjármögnun Hróa Hattar. Um var að ræða verkefni sem unnið var af stefnanda og byggðist á samhangandi forsendum sem ekki var hægt að kljúfa í sundur. Lánssamningur og tryggingarbréf í þessu máli stóðu í fullkomnu samhengi við önnur lánsskjöl sem unnin voru á vegum stefnanda og annarra sparisjóða í samvinnu. Stefnandi kom að samningum sem sérfræðingur í heildarmálefnum Hróa Hattar og leiðbeindi stefnda N-kk-þgf um allar hliðar málsins. Lagði stefnandi málið upp að öllu leyti og gerði stefnda N-kk-þgf grein fyrir því að málin öll væru ein órjúfanleg heild. Stefnandi stóð sjálfur að því að draga úr möguleikum stefnda N-kk-ef til að efna samninginn við stefnanda með því að setja félaginu skorður sem leiddu til gjaldþrots þess. Stefnanda var ávallt kunnug sú forsenda að stefndi gæti ekki staðið við skuldbindingarnar nema stefnandi efndi einnig skyldur sínar en það hafi hann ekki gert. Stefndi byggir þannig á því að stefnandi, eða aðilar honum tengdir og á hans ábyrgð, hafi stýrt lánaferlinu, bæði hvað varðar lánssamning til stefnda N-kk-ef og hvað varðar fjármögnun eignarhaldsfélagsins. Stefnandi hafi einnig tekið ákvarðanir um rekstur Hróa Hattar sem voru andstæðar tilgangi fjármögnunarinnar og braut þannig sjálfur mikilvægar forsendur lánssamningsins. Þátttaka stefnanda í starfsemi eignarhaldsfélagsins, í samræmi við tilgang þess, var þó ákvörðunarástæða stefnda N-kk-ef fyrir lántökunni.

Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda N-kk-ef er þess krafist til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi sjálfur orðið til þess að stefndi hafi ekki getað efnt skyldur sínar, samkvæmt hinum umdeilda lánssamningi, með því að setja eignarhaldsfélaginu kröfur og skilyrði sem drógu verulega úr getu félagsins. Þannig gat félagið ekki greitt stefnda laun sem var augljós forsenda þess að stefndi gæti staðið í skilum.

Þá krefst stefndi N-kk-nf þess að kröfu stefnanda um staðfestingu á veðrétti verði alfarið hafnað og byggir á því að stefnandi hafi ekki uppfyllt skilyrði um greiðslumat vegna ábyrgðar maka stefnda. Um þetta vísar stefndi til málsástæðna stefndu P-kvk-ef og byggir á því að þær málsástæður leiði einnig til þess að veðrétt skuli ekki staðfesta hvað hann varðar.

Málsástæður stefndu P-kvk-ef

Stefnda P-kvk-nf gerir þá kröfu aðallega að kröfu stefnanda um staðfestingu veðréttar verði alfarið hafnað. Byggir hún á því að lánssamningur sé ógildur hvað hana varðar og það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Hið sama eigi við um tryggingarbréf, dagsett 22. febrúar 2007, þ.e.a.s. að veðsetning þess sé ógild. Byggir stefnda á því að ógildi bréfanna sé til komið af þeirri ástæðu að ekki var framkvæmt greiðslumat á skuldara sem sé ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir ábyrgð stefndu og því beri að hafna staðfestingu á veðréttinum.

Stefnda vísar til þess að hún hafi ritað á tryggingarbréfið undir „samþykki maka veðsala og þinglýsts eiganda“. Skuldari samkvæmt bréfinu hafi verið stefndi N-x-x. Undirritun stefndu hafi ekki falið í sér sjálfstæða skuldbindingu heldur einungis samþykki hennar sem maka. Á lánssamning, dagsettan 27. júlí 2007, hafi stefnda ritað undir „samþykki maka veðsala og þinglýstur eigandi“ en stefndi N-kk-nf er einnig skuldari samkvæmt samningnum. Þessi undirritun stefndu feli heldur ekki í sér skuldbindingu hennar.

Stefnda vísar einnig til þeirrar staðreyndar að stefnandi framkvæmdi ekki mat á greiðslugetu skuldara, hvorki hvað varðar lánssamninginn né tryggingarbréfið. Lánssamningurinn var í erlendum gjaldmiðlum og með gengistryggingu sem hafi aukið mjög á óvissu um greiðsluhæfi skuldara og þannig aukið kröfur um greiðslumat.

Stefnda byggir einnig á því að hún hafi fyrir sitt leyti samþykkt veðsetningu eiginmanns síns hvað varðar hans hjúskaparhlut í heimili fjölskyldunnar en að öðru leyti hafnar hún því að hafa samþykkt veðsetningu hvað hana sjálfa varðar. Hér er byggt á því að einungis hafi verið um lán að ræða vegna hlutabréfakaupa en andvirði þess hafi á engan hátt runnið til hennar. Henni var því enginn fjárhagslegur ávinningur af lántökunni.

Hvað varðar ógildi veðsetningar húseignar sinnar, og þar með kröfu um synjun á staðfestingu veðréttar, byggir stefnda á því að henni hafi aldrei verið kynnt niðurstaða greiðslumats um greiðsluhæfni skuldara eins og skylt var samkvæmt 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, en stefnandi átti aðild að því samkomulagi. Stefnda var aldrei kölluð í bankann, hvorki til undirritunar né til að gera henni grein fyrir þeirri áhættu sem hún bakaði sér með áritun sinni á umrædd skjöl. Enda hafi stefnda staðið í þeirri trú að samþykki hennar fyrir lántöku eiginmanns síns vegna kaupa á hlutabréfum í eignarhaldsfélaginu lyti einungis að ráðstöfun hans á sínum hluta sameiginlegra eigna þeirra hjóna. Eigi þetta bæði við lánssamninginn og tryggingarbréfið, og þar með veðréttinn. Stefnandi brást þeirri meginskyldu sinni að veita stefndu sem ábyrgðargjafa ráðgjöf um áhættu samfara lántökunni og veðsetningunni, sérstaklega í ljósi þeirra upplýsinga sem greiðslumat hefði leitt fram um takmarkaða greiðslugetu skuldara af eigin aflafé. Eins og lánssamningurinn ber með sér var stefnanda fullkomlega kunnugt um að lántakan var til hlutabréfakaupa sem þá og síðar hlaut að teljast áhættusöm fjárfesting, ekki síst fyrir þann sem lítið þekkti til. Það hafi enn aukið á skyldur stefnanda til að hafa tiltækar allar nauðsynlegar upplýsingar fyrir stefndu til að samþykkja ábyrgð með veði. Beri því að víkja samningnum til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, enda sé það í senn ósanngjarnt og í andstöðu við góða viðskiptavenju að halda stefndu bundinni við samninginn eins og tilurð hans var háttað.

Stefnda telur það engu máli skipta hvort hún og skuldari á lánssamningi hafi verið hjón. Engu að síður hafi stefnanda verið skylt að framkvæma greiðslumat. Undantekningarákvæði 3. mgr. 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga hvað varðar hjón og sambúðarfólk verður að túlka samkvæmt efni sínu á þá leið að sérstök yfirlýsing ábyrgðarmanns sem er í hjúskap sé forsenda fyrir því að reglunni verði beitt. Stefnda heimilaði ekki að undanskilja stefnanda frá skyldu sinni til að framkvæma greiðslumat og því bar honum að gera það. Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga er undirritað af Sambandi íslenskra sparisjóða en stefnandi var einn þessara sparisjóða. Stefnanda bar að fullnægja þeim skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt samkomulaginu þegar leitað var eftir veði í eign þriðja manns til tryggingar skuld við stefnanda, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 169/2012 frá 1. nóvember 2012. Umrætt samkomulag tekur m.a. til þess þegar einstaklingur gefur út leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingar á skuldum annars einstaklings, sbr. 2. gr. samkomulagsins. Samkvæmt 3. gr. samkomulagsins er fjármálafyrirtæki skylt að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Fjármálafyrirtæki er ávallt skylt að meta greiðsluhæfi einstaklings þegar ábyrgð nemur hærri fjárhæð en 1.000.000 króna. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins skal tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöður greiðslumatsins áður en hann gengst í ábyrgð. Bendi niðurstaða greiðslumats til þess að skuldari geti ekki efnt skuldbindingar skal ábyrgðarmaður staðfesta það skriflega að hann óski engu að síður eftir því að lánið verði veitt. Stefnandi gerði ekkert af þessu. Engu að síður bera bæði tryggingarbréfið og lánssamningurinn með sér að ætlunin var að stefnda tækist á hendur ábyrgð á miklum mun hærri fjárhæð.

Þá byggir stefnda á því að líta verði á tryggingarbréfið og lánssamninginn í samhengi. Tryggingarbréfið beri með sér að því er ætlað að tryggja skuld að fjárhæð allt að 13.225.000 krónur. Lánssamningurinn er að fjárhæð allt að 11.500.000 krónur í erlendri mynt. Í báðum tilvikum hefði stefnanda verið rétt og skylt að meta greiðsluhæfi skuldara, enda um háa lántöku að ræða. Verði talið að tryggingarbréfið feli ekki í sér skyldu stefnanda til að framkvæma greiðslumat á skuldara verður að líta til þess að ófrávíkjanleg skylda hvíldi á honum til þess að fara að reglum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga hvað varðar lánssamninginn. Þar sem stefnandi fór ekki að skyldum sínum verður að líta svo á að ábyrgð stefndu sé ógild og því beri að hafna kröfum stefnanda um staðfestingu veðréttar. Það brot stefnanda á reglum um greiðslumat getur ekki orðið til þess að ógild ábyrgð samkvæmt lánssamningi verði staðfest. Þar við bætist að þrátt fyrir að um tryggingarbréf hafi verið að ræða þá var full ástæða til að meta greiðsluhæfi skuldara við útgáfu þess, enda var í því tiltekin fjárhæð og það bundið við þann lánssamning sem að baki bjó.

Hvað varðar aðalkröfu sína um að synja beri stefnanda alfarið um staðfestingu á veðrétti byggir stefnda P-kvk-nf á því að lánssamningur, dagsettur 27. júlí 2007, sé ógildur hvað hana varðar. Þá sé tryggingarbréfið, dagsett 22. febrúar 2007, einnig ógilt hvað hana varðar. Hvoru tveggja beri að víkja til hliðar, samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Forsenda samþykkis stefndu var að fyrir lægi greiðslumat eins og áður hefur verið lýst og verður að gera þá kröfu að það hafi átt við um bæði lánssamninginn og tryggingarbréfið. Hvað veðsetninguna sjálfa varðar byggir stefnda á því að ógildi áritunar hennar á tryggingarbréfið leiði til þess að víkja beri bréfinu til hliðar í heild sinni. Skýra verði ákvæði 60.-63. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 að þessu leyti með hliðsjón af samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga og 36. gr. laga nr. 7/1936 og þá á þann hátt að nægjanlegt samþykki hafi ekki legið fyrir. Jafnframt er byggt á því að tryggingarbréfið sé þess eðlis að ekki sé hægt að víkja því til hliðar að hluta, enda tekur það til heildarveðsetningar.

Verði ekki fallist á rök stefndu varðandi tryggingarbréfið er byggt á því að lánssamningurinn sé ógildur hvað stefndu varðar. Hann verði að skoða í samhengi við tryggingarbréfið og þannig sé ekki hægt að fallast á að lánssamningurinn falli undir ákvæði þess. Til þess að staðfesta megi veðrétt verður að gera kröfur um að lánssamningurinn sé samþykktur réttilega að undangengnu greiðslumati. Því hefði þurft sérstakt samþykki stefndu fyrir heimild stefnda N-kk-ef til að fella lánssamninginn undir tryggingarbréfið og þá einnig að undangengnu greiðslumati.

Jafnframt byggir stefnda aðalkröfu sína á því að kröfugerð í stefnu sé með þeim hætti að henni og meðstefnda N-kk-þgf sé í sameiningu stefnt til að þola staðfestingu veðréttar verði ekki felldur dómur um staðfestingu veðréttar að hluta.

Stefnda gerir til vara þá kröfu að verði kröfu um staðfestingu veðréttar varðandi hjúskapareign hafnað verði lánssamningur dagsettur 27. júlí 2007 ógildur hvað hana varðar með vísan til þess sem að ofan greinir. Því sé ekki hægt að fallast á að staðfestur verði veðréttur samkvæmt lánssamningnum í hennar hjúskapareign.

Lagarök

Hvað varðar lagarök vísa stefndu til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um gildi samninga. Sérstaklega er vísað til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga varðandi ógildi samninga. Um greiðslumat og réttaráhrif þess vísast til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, dagsett 1. nóvember 2001. Þá er einnig vísað til 60.-63. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Krafa um málskostnað byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt byggist á því að stefndu eru ekki virðisaukaskattsskyld, sbr. 2. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, með síðari breytingum.

Niðurstaða

Stefnandi byggir dómkröfur sínar á lánssamningi dagsettum 27. júlí 2007 og er lánsfjárhæð þar tilgreind 11.500.000 krónur. Í 6. gr. í skilmálum samningsins segir að til tryggingar greiðslu skuldarinnar hafi lántaki afhent lánveitanda tryggingarbréf útgefið af lántaka til lánveitanda sama dag og samningurinn. Þá segir í 6. gr. samningsins: „Tryggingarbréfið er að fjárhæð 13.325.000 krónur og tryggt með 3. veðrétti með uppfærslurétti í fasteigninni [...], [...], fastanúmer [...], [...]“ Tryggingarbréfið sjálft er dagsett 27. febrúar 2007 og þar er sama fasteign sett að veði til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum veðsala, eða síðar tilgreindra aðila, við stefnanda, allt að fjárhæð 13.225.000 krónur auk dráttarvaxta og kostnaðar. Er þannig misræmi í þessum tveimur skjölum bæði hvað varðar útgáfudag tryggingarbréfsins og fjárhæð veðsins. Samkvæmt bréfinu er stefndi N-kk-nf veðsali en samkvæmt framlögðu veðbókarvottorði dagsettu 9. júlí 2012, vegna fasteignarinnar, eru bæði stefndu eigendur hennar samkvæmt afsali útgefnu 3. janúar 2001, án nánari tilgreiningar á stærð eignarhluta hvors um sig. Er því ekki annað fram komið en að þau hafi átt fasteignina að jöfnu í óskiptri sameign. Ekki er tölulegur ágreiningur um fjárhæð lánsins, endurútreikninga þess eða upphafstíma dráttarvaxta.

Stefndi N-kk-nf byggir sýknukröfu sína á því að lánssamningnum skuli víkja til hliðar með vísan til 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936 þar sem það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í ákvæðinu segir að við mat á þessu skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Í framangreindum lánssamningi kemur fram í 3. mgr. 1. gr. að tilgangur lánveitingarinnar sé að fjármagna hlutafjáraðild lántaka í eignarhaldsfélaginu H.H. ehf. Stefndi byggir á því að um heildstæða samningsgerð hafi verið að ræða sem annars vegar hafi falið í sér lánssamning honum til handa í því skyni að kaupa hlutafé í eignarhaldsfélaginu og hins vegar lánveitingu stefnanda eða aðila honum tengdum til eignarhaldsfélagsins. Stefndi byggir á því að við samningsgerðina hafi legið fyrir aðkoma stefnanda og ætlun hans að taka þátt í því að efla starfsemina með ákveðnum hætti. Stefnandi hafi farið gegn þessum heildarsamningi aðila og skert möguleika hans til að standa við lánssamninginn. Stefnandi og samstarfsaðilar hans hafi blandað sér í rekstur eignarhaldsfélagsins með þeim hætti að taka greiðslur úr félaginu og á annan hátt skerða getu félagsins til að standa við skuldbindingar. Þá hafi SP eignir ehf. átt hlut í félaginu og komið að stjórn þess. Afleiðingarnar hafi orðið þær að stefndi hafi ekki fengið greidd laun frá félaginu í nær þrjú ár og gat því ekki efnt lánssamninginn og sé því ástæða þess á ábyrgð stefnanda. Þá liggi fyrir að af hálfu Sparisjóðs Bolungarvíkur (SB) hafi verið höfð afskipti af rekstri félagsins en sá sparisjóður var aðallánveitandinn til eignarhaldsfélagsins. Þessu til stuðnings hefur stefndi lagt fram tölvupóst er vitnið B, starfsmaður SP ráðgjafar ehf. sendi stefnda 8. júní 2008 og stefndi telur að sýni að hún var með aðgang að bókhaldi eignarhaldsfélagsins. Auk þessa lagði hann fram tölvupóst D, samstarfsmanns stefnda, til stefnda og starfsmanna SP ráðgjafar ehf. þar sem fram kemur að ein milljón króna hafi farið út af reikningnum en ekki kemur fram hver skýringin á því var. Stefndi sagði í framburði sínum að annað hvort hefðu þessir peningar skilað sér eða verið tekin upp í lán. Þá lagði hann fram ódagsett skjal sem inniheldur tillögur um „endurskipulagningu Hróa Hattar og DGN ehf.“ Einnig liggur fyrir tölvupóstur milli stefnda og starfsmanna stefnanda þar sem fram kemur að stefndi hafi sagt að gengið yrði frá láninu hans í einum pakka þegar gengið yrði frá lánum „Hróa Hattar og DGN“ og tölvupóstur starfsmanns SB þar sem fram kemur að persónuleg mál hafi verið aðskilin frá málum Hróa Hattar.

Samkvæmt framburði A sparisjóðsstjóra veitti stefnandi stefnda lánið en SB lánaði eignarhaldsfélaginu og hafi stefnandi vitað af þeirri lántöku og verið með 10% lánsaðild að því láni. Þá hafi Sparisjóður Þórshafnar verið með 50% lánsaðild að láninu til stefnda. Skjöl vegna lánveitingar til stefnda hafi verið unnin af SP ráðgjöf ehf., sem hafi verið sameiginlegur vettvangur nokkurra sparisjóða, og þar hafi skjölin verið undirrituð. Stefnanda hafi verið gerð grein fyrir rekstrarforsendum eignarhaldsfélagsins og hafi áætlanir félagsins legið fyrir við lánveitinguna. Þetta hafi litið vel út en annars hefði stefnandi ekki tekið þátt í lánveitingunni. Hann hafi litið svo á að það væri verið að lána einstaklingi þegar hann lánaði stefnda. Þá hafi hann ekki vitað til þess að stefnandi eða SB hafi haft óeðlileg áhrif á rekstur eignarhaldsfélagsins.

Stefndi ber sönnunarbyrði fyrir því að rök séu til að beita 36. gr. laga nr. 7/1936 í máli þessu. Óumdeilt er að stefndi tók lánið til að fjármagna hlutafjárkaup í eignarhaldsfélaginu. Samkvæmt framburði stefnda hafi E, er stóð að kaupunum ásamt stefnda og D, verið í samskiptum við SP ráðgjöf ehf. vegna lánveitingarinnar. Lánssamningurinn ber ekki með sér að afkoma eignarhaldsfélagsins hafi verið gerð að forsendu efnda. Stefndi byggir á því að afskipti stefnanda og SB hafi haft áhrif á rekstur eignarhaldsfélagsins og þannig leitt til þess að hann gat ekki staðið við skuldbindingar sínar. Samkvæmt fyrirliggjandi fundargerð vegna stjórnarfundar eignarhaldsfélagsins 28. febrúar 2007 sátu fundinn tveir starfsmenn SP ráðgjafar ehf., vitnin C og B. Ekki kemur þar fram skýring á setu þeirra á fundinum en stefndi bar sjálfur um það í framburði sínum að SP ráðgjöf ehf. hafi átt 1% hlut í eignarhaldsfélaginu. Endurritið ber með sér að á fundinum hafi verið gengið frá kaupum eignarhaldsfélagsins m.a. til stefnda. Þá bar stefndi um það fyrir dómi að reksturinn hafi gengið vel fram yfir hrun en þá hafi lánin stökkbreyst. Ekki liggur fyrir hvaða áhrif þær ráðstafanir sem SB viðhafði hafi haft á rekstur eignarhaldsfélagsins og engin gögn hafa verið lögð fram um afkomu félagsins á lánstímanum. Verður því ekki byggt á staðhæfingu stefnda um að afskiptin hafi haft þau áhrif að stefndi hafi verið launalaus hjá félaginu í hátt í þrjú ár eða þessar ráðstafanir hafi haft neikvæð áhrif á reksturinn. Stefndi byggir einnig á því að með samkomulagi frá því í febrúar 2012 um að selja starfsemi félagsins og fella niður kröfur og auka tryggingar hafi verið ætlunin samhliða að fella niður lánssamninga vegna hlutafjárkaupa. Það eina sem fram hefur komið til stuðnings þessari málsástæðu eru orð stefnda sjálfs í tölvupósti um að þetta hafi verið ætlun hans. Alls er því ósannað að afkoma eignarhaldsfélagsins og aðkoma stefnanda eða SB að félaginu hafi á einhvern hátt verið forsenda þess að stefndi efndi lánssamninginn að sinni hálfu eða að afskipti stefnanda eða SB hafi leitt til vanefnda stefnda. Með vísan til alls telur dómurinn að ekki hafi verið sýnt fram á að rök séu til að víkja lánssamningnum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 af framangreindum ástæðum.

Stefndi N-kk-nf gerir þá kröfu, verði aðalkrafa hans um sýknu ekki tekin til greina, að kröfur stefnanda verði verulega lækkaðar þar sem stefnandi hafi sjálfur orðið til þess að stefndi gat ekki efnt skyldur sínar samkvæmt lánssamningnum með því að setja eignarhaldsfélaginu kröfur og skilyrði sem hafi dregið verulega úr getu félagsins. Stefndi ber sönnunarbyrði fyrir því að háttsemi stefnanda eða félaga sem tengjast honum hafi haft áhrif á greiðslugetu hans. Hefur hann á engan hátt sýnt fram á að sú háttsemi, sem fyrr hefur verið rakin, hafi haft áhrif á greiðslugetuna. Með vísan til þess eru ekki forsendur til að taka til greina kröfu stefnda um lækkun dómkröfu.

Þá krefjast stefndu þess að kröfu stefnanda um staðfestingu veðréttar verði hafnað. Stefnda P-kvk-nf byggir þessa kröfu sína á því að ógilda beri bæði lánssamninginn og tryggingarbréfið hvað hana varðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, þar sem ekki hafi verið framkvæmt greiðslumat á skuldara. Þá telur hún að undirritun hennar á tryggingarbréfið feli ekki í sér sjálfstæða skuldbindingu heldur einungis samþykki maka. Einnig hafi stefnandi brugðist þeirri skyldu sinni að veita stefndu sem ábyrgðargjafa ráðgjöf um áhættu samfara lántökunni og veðsetningunni, sérstaklega í ljósi þeirra upplýsinga sem greiðslumat hefði leitt í ljós um takmarkaða greiðslugetu skuldara af eigin aflafé.

Eins og rakið hefur verið ber að líta svo á að stefndu hafi átt fasteignina að jöfnu í óskiptri sameign. Stefnda byggir á því að ekki hafi verið ætlunin að veðsetja hennar eignarhluta í fasteigninni. Hvorki í lánssamningnum né í tryggingarbréfinu er stefnda tilgreind eigandi fasteignarinnar og þar kemur fram að fasteignin sé veðsett en ekki einungis eignarhluti stefnda. Samkvæmt 1. mgr. 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er öðru hjóna óheimilt án skriflegs samþykkis hins að afhenda eða veðsetja fasteign sína ef hún er ætluð til bústaðar fyrir fjölskylduna. Stefnda P-kvk-nf ritaði undir lánssamninginn í reit sem ber yfirskriftina: „Samþykki maka veðsala og þinglýstur eiganda:“ Þá ritaði hún á tryggingarbréfið í reit sem ber yfirskriftina: „Samþykki maka veðsala og þinglýsts eiganda.“ Þetta orðalag bréfanna er ekki hægt að skilja öðruvísi en svo að stefnda hafi ritað undir sem maki einstaklings sem hafi verið veðsali og sem þinglýstur eigandi. Af öllu framangreindu verður að telja að stefnda hafi með undirritun sinni á skjölin bæði samþykkt að stefndi veðsetti sinn eignarhluta í fasteigninni, sbr. 60. gr. hjúskaparlaga, og samþykkt veðsetningu á eigin eignarhluta.

Samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 standa m.a. að því Samband íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda. Óumdeilt er að reglurnar taka til stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins skal meta greiðslugetu greiðanda sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Þá segir í 3. mgr. ákvæðisins að þrátt fyrir 1. mgr. sé fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nær til meira en 1.000.000 króna. Þó sé hjónum eða fólki í óvígðri sambúð heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldu til greiðslumats, vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars. Í 1. mgr. 2. gr. reglnanna segir að þær taki einnig til þess er einstaklingur hefur gefið út leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skal fjármálafyrirtæki dreifa bæklingi með skjölum sem afhent eru ábyrgðarmanni til undirritunar þar sem fram kemur m.a. hvað skyldur felast í ábyrgð. Þá skal tryggt, sbr. 3. mgr. 4. gr., að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina.

Skylda til að framkvæma greiðslumat hvílir á stefnanda og hefur hann sönnunarbyrði um að það hafi verið gert eða að undantekning 3. mgr. 3. gr., hvað varðar hjón, eigi við. Stefndu báru um það fyrir dómi að þau hafi undirritað lánsskjölin á heimili sínu andstætt framburði vitnisins B sem sagði þau hafa komið á skrifstofu SP ráðgjafar ehf. til að undirrita skjölin og þar hafi verið farið yfir skjölin með þeim. Hvorki vitnið B né vitnið C, sem önnuðust frágang lánsins, gátu staðfest að formlegt greiðslumat hefði farið fram og engin gögn liggja fyrir um það eða um að stefnda P-kvk-nf hafi samþykkt að mat færi ekki fram. Vitnið B sagði að kallað hafi verið eftir gögnum og nefndi veðbókarvottorð og ráðningarsamning þar sem fram kom fjárhæð launa stefnda N-kk-ef. Þá liggja heldur engin gögn fyrir um að stefndu P-kvk-þgf hafi verið kynnt áhætta samfara veðsetningu eignarinnar en sjálf kvaðst hún ekki hafa fengið í hendur neinar upplýsingar um þetta atriði. Þá hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að stefndu hafi verið kynnt munnlega niðurstaða greiðslumats. Í 4. tl. 11. gr. í skilmálum lánssamningsins segir að lántaki hafi látið lánveitanda í té allar upplýsingar sem nauðsynlegar eru til þess að kanna fjárhagsstöðu hans og í 5. tl. sama ákvæðis að engar þær upplýsingar sem fram koma í lánssamningum eða eru í tengslum við efni hans og lántaki hefur gefið séu rangar eða ófullnægjandi. Skylda samkvæmt þessum ákvæðum hvílir á lántaka. Ekki verður talið að undirritun þessara ákvæða hafi áhrif við mat á því hvort talið verði að greiðslumat hafi farið fram enda ósannað hvaða gögn lágu fyrir þegar ákvörðun um lánveitinguna var tekin. Með vísan til framangreinds telur dómurinn ósannað að greiðslumat hafi legið fyrir. Þá er alls ósannað gegn andmælum stefndu P-kvk-ef að henni hafi verið veitt ráðgjöf um áhættu samfara veðsetningu eignarinnar.

Í framburði A kom fram að niðurstaða stefnanda hafi verið sú að óhætt væri að veita stefnda lánið. Ekki verður litið svo á að það bendi til þess að áhætta vegna lánveitingarinnar hafi verið lítil enda var ætlunin að tryggja kröfuna einnig með fasteignaveði. Þá liggur ekki fyrir hver hefði orðið niðurstaða greiðslumats hefði það farið fram. Sjálf sagði stefnda P-kvk-nf í framburði sínum fyrir dómi að hún hafi ekkert spáð í það hvort hún hefði skrifað undir ef henni hefði verið kynnt neikvætt greiðslumat stefnda þar sem hún taldi sig bara vera að samþykkja veðsetningu á hans eignarhluta. Reglum samkomulagsins er sérstaklega ætlað að vernda þá sem eru í þeirri stöðu sem stefnda var í umrætt sinn. Ósannað er að farið hafi verið að þeim reglum eins og fyrr hefur verið rakið. Stefnandi var fjármálafyrirtæki með tilheyrandi sérþekkingu á því sviði og ber skyldur gagnvart veðsölum og ábyrgðarmönnum á grundvelli samkomulagsins. Verður stefnandi því að bera hallann af því að ekki var farið eftir reglunum. Með vísan til framangreinds verður að telja að atvik við samningsgerð hafi að þessu leyti verið þannig að ósanngjarnt sé fyrir stefnanda að bera fyrir sig framangreint loforð stefndu um veðsetningu eignarinnar. Verður því samningi um veðsetningu eignarhluta stefndu í fasteigninni sem stofnaðist með tryggingabréfinu vikið til hliðar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936. Er því stefnda P-kvk-nf sýknuð af öllum kröfum stefnanda.

Samkvæmt samkomulaginu verður ekki gerð sú krafa að greiðslumat liggi fyrir þegar einstaklingur samþykkir að maki hans taki lán eða veðsetji eign sína, sbr. 60. og 62. gr. hjúskaparlaga. Markmið samkomulagsins samkvæmt 1. gr. þess er að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og tryggja að lánveitingar séu miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Eru því ekki forsendur til að heimfæra kröfur samkomulagsins um greiðslumat upp á samþykki samkvæmt 60. gr. hjúskaparlaga. Verður lánssamningurinn og veðsetning stefnda á grundvelli tryggingabréfsins því ekki felld úr gildi á þeim grundvelli að greiðslumat hafi ekki farið fram.

Með vísan til framangreinds er stefndi dæmdur til að greiða stefnanda dómkröfuna ásamt dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.

Orðalag dómkröfu stefnanda um staðfestingu veðréttar stendur því ekki í vegi að dómur geti fallist á að staðfestur verði veðréttur í hluta fasteignarinnar. Er því staðfestur veðréttur stefnanda í eignarhluta stefnda N-kk-ef, í fasteigninni [...], [...], eins og nánar er rakið í dómsorði.

Eftir atvikum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að dæma stefnda N-kk-þf til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 650.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og ferðakostnaðar lögmannsins. Þá er stefnandi með vísan til sama lagaákvæðis dæmdur til að greiða stefndu P-kvk-þgf málskostnað. Við ákvörðun hans er haft í huga að sami lögmaður fór með málið af hálfu beggja stefndu og þykir málskostnaðurinn hæfilega ákveðinn 400.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Vegna anna dómara hefur uppkvaðning dómsins dregist lítillega fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Lögmenn aðila og dómari voru sammála um að ekki væri þörf á endurflutningi málsins.

Dóm þennan kveður upp S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf dómstjóri.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, N-kk-nf K-kk-nf J-kk-nf, greiði stefnanda, Sparisjóði Strandamanna, 10.795.510 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. október 2011 til greiðsludags.

Staðfestur er þriðji veðréttur og uppfærsluréttur, samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu 27. febrúar 2007, að höfuðstól 13.225.000 krónur, fyrir dómkröfu stefnanda í eignarhluta stefnda N-kk-ef í fasteigninni [...], [...], fastanúmer [...].

Stefnda, P-kvk-nf S. E-kvk-nf, er sýknuð af öllum kröfum stefnanda.

Stefndi N-kk-nf greiði stefnanda 650.000 krónur í málskostnað.

Stefnandi greiði stefndu P-kvk-þgf 400.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf