E-842/2009

Mál þetta var dómtekið 25. nóvember sl. en það var höfðað 2. janúar sl. af NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík vegna Landsbankans hf., Laugavegi 77, Reykjavík, gegn JA Group ehf., Tjarnargötu 4, Reykjavík.

Af hálfu stefnanda er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 34.164.140 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og 1. mgr. 6 gr. sömu laga frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Einnig er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Af hálfu stefnda er krafist sýknu og málskostnaðar að skaðlausu úr höndum stefnanda samkvæmt mati dómsins en til vara að málskostnaður falli niður.

Í greinargerð stefnda var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en því var hafnað með úrskurði dómsins 12. júní sl.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að 17. mars 2003 hafi stefndi stofnað tékkareikning nr. 5512 við útibú stefnanda að Laugavegi 77. Innistæðulausar færslur á reikningnum hafi numið 34.164.140 krónum 10. nóvember 2008 og hafi reikningnum þá verið lokað. Stefnandi hafi höfðað málið til að fá skuldina greidda en innheimtutilraunir hafi verið árangurslausar.

Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að félagið hafi átt í margháttuðu viðskiptasambandi við Landsbanka Íslands hf. um árabil, meðal annars með yfirdrætti á reikningi við útibú Landsbanka Íslands hf. að Laugavegi 77. Yfirdráttarheimild á reikningnum hafi fyrirvaralaust og án viðvörunar verið felld úr gildi af Landsbankanum þrátt fyrir loforð starfsmanna bankans um að það yrði ekki gert. Sýknukrafa stefnda er studd þeim rökum að stefnandi hafi ekki sýnt fram á með óyggjandi hætti að hann sé eigandi réttindanna sem krafa hans í málinu byggist á. Því eigi að sýkna stefnda vegna aðildarskorts. Verði ekki á það fallist er byggt á því að óheimilt hafi verið að gjaldfella skuldina fyrirvaralaust og án viðvörunar. Verði á hvorugt fallist er byggt á því að ósanngjarnt sé, og andstætt góðri viðskiptavenju, að bera samning um yfirdráttaskuld fyrir sig eins og aðstæður voru þegar skuldin var gjaldfelld.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefndi hafi stofnað umræddan tékkareikning 17. mars 2003 við útibú stefnanda að Laugavegi 77. Vanskil hafi verið veruleg og langvarandi og því hafi stefnandi gjaldfellt skuldina. Stefnda hafi verið sendar viðvaranir um lokun reikningsins. Einnig hafi verið sent innheimtubréf vegna skuldarinnar 26. nóvember 2008. Engar athugsemdir hafi komið frá stefnda af þessu tilefni.

Stefnandi eigi kröfuréttindin sem hér um ræði en upphaflegur kröfueigandi hafi verið Landsbanki Íslands hf. Sett hafi verið lög 6. október 2008 nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði. Sama dag hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið að taka yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. og víkja félagsstjórn frá samkvæmt 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, eins og henni var breytt með framangreindum lögum. Fjármálaeftirlitið hafi skipað skilanefnd sem hafi tekið við öllum heimildum félagsstjórnar. Fjármálaeftirlitið hafi einnig tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. 9. október 2008. Samkvæmt 1. tl. ákvörðunarinnar hafi öllum eignum Landsbanka Íslands hf. verið ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf., sem nú, eftir nafnbreytingu, sé stefnandi. Stefnandi sé því eigandi kröfuréttindanna sem hér um ræði samkvæmt lögum og stjórnvaldsákvörðunum.

Varðandi heimild stefnanda til að gjaldfella yfirdráttinn sé vísað til skilmála veltureikninga. Þar segi að viðskiptavini skuli vera ljóst að ef innistæða reynist ekki næg á veltureikningi fyrir útgefnum tékkum geti það haft í för með sér að reikningnum verði lokað. Heimild til lokunar reiknings, sem innistæða sé ekki fyrir, styðjist jafnframt við almennar reglur fjármunaréttarins og áratugalangrar venju og hefðar á þessu sviði. Stefnda hafi verið sendar viðvaranir um niðurfellingu yfirdráttar og tilkynningar um óheimilan yfirdrátt. Honum hafi verið send reikningsyfirlit um úttektir af reikningnum án þess að athugasemdir hafi verið gerðar. Liðið hafi sex mánuðir frá því að viðvörun um lokun reiknings hafi verið send þar til honum var lokað.

Stefnandi mótmæli því að ósanngjarnt sé, og andstætt góðri viðskiptavenju, að bera fyrir sig samning um yfirdráttarskuld eins og málum hafi verið háttað í efnahagslífi þjóðarinnar þegar skuldin var gjaldfelld. Samkvæmt grunnreglum kröfuréttar sé skuldara ekki stætt á því að bera fyrir sig ógjaldfærni. Stefndi hafi stofnað til hárrar skuldar við Landsbanka Íslands hf. á löngum tíma á grundvelli yfirdráttarheimildar en stefnandi hafi tekið réttindin yfir vegna skuldarinnar. Hið stefnda einkahlutafélag sé í atvinnurekstri og að því standi menn með mikla reynslu í viðskiptalífinu. Þeir hafi farið þessa leið í fjármögnun sinni á þeim tíma sem til skuldarinnar var stofnað þótt önnur úrræði hafi staðið til boða. Reikningseigandi beri ábyrgð á öllum úttektum af reikningnum samkvæmt skilmálum veltureikninga.

Byggt sé á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 3. mgr. 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing vísist til 33. gr. og 42. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Sýknukrafa stefnda er studd þeim rökum að stefnandi hafi ekki sýnt fram á með óyggjandi hætti að hann sé eigandi þeirra réttinda sem krafa hans byggist á. Engin ótvíræð gögn liggi fyrir um yfirfærslu réttinda frá upphaflegum kröfuhafa, Landsbanka Íslands hf., til stefnanda. Eigandi kröfunnar sé Landsbanki Íslands hf. samkvæmt því sem fram komi á útprentun á viðskiptamannaskrá. Stefnandi þurfi að sanna eignarrétt sinn á umræddum réttindum með óyggjandi hætti og sýna fram á að hann hafi fullt forræði á dómkröfu sinni, að öðrum kosti sé um vanheimild að ræða. Verulegur vafi leiki á því hver eigi réttindin sem um ræði en stefnt sé vegna Landsbankans hf. Þar sem sönnun skorti um aðild kröfunnar bresti efnisleg skilyrði fyrir því að krafan verði tekin til greina. Því beri að sýkna stefnda vegna aðildarskorts stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Verði ekki á það fallist sé byggt á því að Landsbanka Íslands hf. hafi brostið heimild til gjaldfellingar þeirrar skuldbindingar sem stefnandi krefjist sér til handa, enda hafi hann ekki lagt fram neinar þær réttarheimildir sem heimili fyrirvaralausa gjaldfellingu án viðvörunar. Landsbankinn verði að sýna hvaða skilmálar gildi um slíkt. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á hvernig stefndi hafi undirgengist þessar skuldbindingar og að skilmálarnir gildi um viðskipti málsaðila, en hvorki umsókn né önnur gögn frá stefnda liggi fyrir um það. Yfirdráttarheimildin hafi verið felld niður án þess að stefnandi hafi sýnt fram á að hann hefði heimild til þess. Skuldin hafi ekki verið réttilega gjaldfelld og því beri að sýkna stefnda af kröfunni.

Verði ekki fallist á framangreint byggist sýknukrafan á því að ósanngjarnt, og andstætt góðri viðskiptavenju, sé að bera samning um yfirdráttaskuld fyrir sig. Þegar krafan var gjaldfelld í einu lagi og heimildarlaust hafi svo háttað til í efnahagslífi þjóðarinnar að ómögulegt hafi verið að fá endurfjármögnun eða afla fyrirvaralaust fjármuna til greiðslu skuldarinnar. Frá því að Landsbanki Íslands hf. hafi gjaldfellt skuldina, hafi bankinn sjálfur farið í greiðsluþrot og greiðslustöðvun og ekki getað staðið við skuldbindingar sínar. Jafnframt hafi íslenskt efnahags- og fjármálakerfi beðið slíkt skipbrot að ómögulegt sé að afla fjármuna til þess að greiða skuldina eða fá hana endurfjármagnaða annars staðar. Allar forsendur hafi breyst frá því að stefndi hafi undirgengist umræddar skuldbindingar.

Verði ekki fallist á að samningi verði vikið til hliðar að hluta beri að fella niður þann hluta samnings sem ósanngjarnt sé að bera fyrir sig samkvæmt mati dómsins.

Krafa stefnda, um að málskostnaður verði feldur niður, sé á því byggð að í ljósi málatilbúnaðar stefnanda í máli þessu og misbresta á því að búa kröfu sína í það form að stefndi geti áttað sig á henni beri að fella niður málskostnað. Enn fremur sé á því byggt að í ljósi málavaxta málsins, og þeirra raka sem færð hafi verið fram undir sýknukröfu stefnda, beri að fella niður málskostnað.

Stefndi vísi til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 16. gr., og um málskostnað til 129. gr., sbr. 130. gr. sömu laga. Enn fremur vísi stefndi til meginreglna kröfu- og samningaréttar, laga nr. 7/1936, einkum 36. gr., og laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002.

Niðurstaða

Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun 9. október 2008 um að ráðstafa öllum eignum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. sem síðar varð stefnandi með nafnbreytingu samkvæmt því sem fram hefur komið. Þessi ráðstöfun var gerð með vísan til þágildandi 5. gr. laga nr. 125/2008, en lagaákvæðið veitti Fjármálaeftirlitinu heimild til framsals réttinda samkvæmt því sem þar var tilgreint. Framsalið verður að teljast ótvírætt enda engin efni til að draga það í efa. Þótt fram komi í stefnu að stefnandi sé NBI hf. vegna Landsbankans hf., Laugavegi 77, verður að telja að stefnandi hafi skýrt nægilega hvernig aðild kröfunnar er háttað. Af hans hálfu er vísað til þess að krafan hafi verið framseld stefnanda en tilgreining Landsbankans hf. að Laugavegi 77 í stefnu sé til komin vegna þess að til skuldarinnar hafi stofnast í því útibúi stefnanda. Með vísan til þessa er þeirri málsástæðu stefnda hafnað að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann sé réttur aðili kröfunnar.

Heimild til að gjaldfella skuldina er í skilmálum veltureikninga sem vísað er til af hálfu stefnanda þar sem segir að ef innistæða er ekki næg á veltureikningi fyrir útgefnum tékkum geti það haft í för með sér að reikningi verði lokað. Með notkun reikningsins hefur stefndi gengist undir skilmálana. Ber því að hafna þeirri málsástæðu hans að ekki hafi verið heimilt að gjaldfella skuldina.

Stefndi telur ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samning um yfirdráttarskuld fyrir sig þar sem endurfjármögnun hafi verið ómöguleg. Þrátt fyrir að litið verði til þess að aðstæður höfðu mjög breyst vegna efnahagshrunsins, sem stefndi vísar til, frá því að stofnað var til skuldarinnar verður ekki fallist á að dómurinn hafi heimild til að líta til þeirra almennu áhrifa sem skortur á fjármagni hlýtur á þeim tíma að hafa haft á stefnda sem og aðra sem þurftu á endurfjármögnun að halda. Verður samningi málsaðila ekki vikið til hliðar vegna þessara aðstæðna. Að þessu virtu eru ekki talin skilyrði til að víkja til hliðar skuldbindingargildi ábyrgðar stefnda, hvorki í heild né að hluta, eins og krafist er að gert verði. Er þessum málsástæðum stefnda því hafnað.

Samkvæmt framangreindu, og með vísan til þess að krafa stefnanda er að öðru leyti óumdeild, ber að taka hana til greina.

Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur en því er hafnað að tilefni sé til að fella málskostnað niður, eins og krafist er af hálfu stefnda.

Málið dæmir S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Stefndi, JA Group ehf., greiði stefnanda NBI hf., 34.164.140 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags en vextir leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti samkvæmt 12. gr. sömu laga.

Stefndi greiði stefnanda 200.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf I-kvk-nf.