E-56/2010

Mál þetta, sem dómtekið var 12. október, er höfðað með stefnu, birtri 27. janúar 2010 og þingfestri 4. febrúar 2010. Stefnandi er S-kk-nf E-kk-nf, kt. 000000-0000, Byggðavegi 122, Akureyri en stefndi er sýslumaðurinn á Akureyri, kt. 000000-0000, Hafnarstræti 107, Akureyri. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 6.928.135 krónur með vöxtum frá 10. apríl 2008 til greiðsludags, auk dráttarvaxta frá 4. marz 2010. Til vara krefst stefnandi greiðslu á 6.334.135 krónum með vöxtum frá 10. apríl 2008 til greiðsludags, auk dráttarvaxta frá 4. marz 2010. Loks krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi samkvæmt mati dómsins.

Málavextir

Hinn 24. október 2007 fór fram framhaldsuppboð á fasteignunum, Vaðlabrekku 2, 4 og 6 í Svalbarðsstrandarhreppi. Samkvæmt veðbókarvottorði hvíldi þá á hverri eign veðskuldabréf til Frjálsa fjárfestingarbankans, upphaflega að fjárhæð 3,5 milljónir króna á 1. veðrétti og veðskuldabréf til handhafa að fjárhæð 1,65 milljónir króna á 2. veðrétti. Stefnandi máls þessa var eigandi umræddra handhafabréfa. Uppboðsþoli var Handverksmenn ehf. og stjórnaði uppboðinu fulltrúi sýslumannsins á Akureyri, E-kk-nf Þ-kk-nf. Á uppboðinu bauð hæst A, kt. 000000-0000, fyrir hönd B, kt. 000000-0000, og bauð hann 8 milljónir króna fyrir hverja. Fulltrúi sýslumanns gaf samþykkisfrest til 21. nóvember 2007. Vegna vanefnda hæstbjóðanda fór fram vanefndauppboð á eignunum hinn 28. desember 2007. Hæstbjóðandi í hverja og eina varð þá áðurnefndur A, 7,8 milljónir króna í hverja, en annað hæsta boð kom frá Frjálsa fjárfestingarbankanum sem bauð fimm milljónir króna í hverja eign. Var hæstbjóðanda veittur samþykkisfrestur til 11. janúar 2008. Hæstbjóðandi stóð ekki við boð sín og var ákveðið hinn 17. janúar 2008 að taka boði næstbjóðanda og var veittur samþykkisfrestur til 24. janúar. Stóð næstbjóðandi við boð sitt.

Við þessi uppboð mætti jafnan fulltrúi Almennu lögþjónustunnar fyrir hönd stefnanda þessa máls.

Hinn 17. marz sendi sýslumaður út frumvarp til úthlutunar á söluverði og samkvæmt því var söluverði eignanna þriggja skipt svo, að í ríkissjóð rynnu 50.000 króna sölulaun, 17.993 til 18.140 krónur til greiðslu fasteignagjalda sem nutu lögveðsréttar en eftirstöðvarnar, 4.931.860 til 4.932.007 krónur, til Frjálsa fjárfestingarbankans vegna veðskuldabréfs á 1. veðrétti. Engar athugasemdir komu fram við frumvarp sýslumanns og gaf sýslumaður út afsal eignanna til Frjálsa fjárfestingarbankans hinn 10. apríl 2008 en áritaði skuldabréfin um að ekkert hefði verið greitt upp í þau við úthlutun söluverðs nauðungarsölu hinna veðsettu eigna.

Hinn 22. september 2008 fól sýslumaðurinn á Akureyri Almennu lögþjónustunni að innheimta hjá hæstbjóðendum mismun hæsta boðs og þess boðs sem samþykkt hafi verið í eignirnar, en sýslumaður muni úthluta þeim fjárhæðum, sem þannig fáist, til rétthafa. Segir svo: „Kostnaður við innheimtuna skal greiðast af hæstbjóðanda í samræmi við lög nr. 90/1991, eða sem hluti af innheimtu söluandvirði.“

Hinn 4. desember 2008 var þingfest mál sýslumannsins á Akureyri á hendur þeim A og B og fór Þ-kk-nf H-kk-nf héraðsdómslögmaður á Almennu lögþjónustunni með málið fyrir hönd sýslumanns. Voru þeir A og B krafðir um greiðslu 8,4 milljóna króna að óskiptu auk vaxta og málskostnaðar, auk þess sem B var einn krafinn um greiðslu 600.000 króna auk vaxta af þeirri fjárhæð. Útivist varð af hálfu A en B tók til varna og fékk frest til að leggja fram greinargerð. Þegar sá frestur skyldi renna út, hinn 29. janúar 2009, óskaði áðurnefndur lögmaður, fyrir hönd sýslumanns, eftir að málið yrði fellt niður gagnvart B en dómtekið gagnvart A. Var svo gert og hinn 2. febrúar 2009 var stefnan árituð af héraðsdómara um aðfararhæfi gagnvart A.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi segir að nauðungarsölu eignanna hafi ekki verið hnekkt með úrlausn á grundvelli XIV. kafla laga nr. 90/1991 og verði því að leggja til grundvallar að nauðungarsalan sé gild.

Stefnandi kveðst reisa dómkröfur sínar á því að stefndi hafi valdið sér tjóni með því að vanrækja þær skyldur sem á honum hvíli samkvæmt lögum nr. 90/1991. Samkvæmt 39. gr. sé heimilt að krefja þann, sem vanefni boð sitt, um mismun boðsins og þess sem fáist endanlega fyrir eignina, sbr. lokamálslið 4. gr. Við málshöfðun í því skyni gildi ákvæði 3. mgr. 46. gr. laganna. Sýslumanni sé ætlað að annast innheimtu söluverðs en hann geti þó falið það öðrum, á sína ábyrgð, ef vanefndir verði af hálfu kaupanda. Sýslumaður komi þá fram í embættisnafni sem aðili máls, í stað þeirra sem kunni að eiga tilkall til hlutdeildar í söluverði. Þó sé áskilið að útborgun söluverðs hafi ekki verið lokið.

Stefnandi segir að samkvæmt þeim gögnum, sem tiltæk séu um framvindu uppboðsmeðferðar, liggi fyrir að stefndi hafi látið hjá líða að fara að fyrirmælum 2. mgr. 47. gr. umræddra laga, um að boða aðila til fyrirtöku til að taka afstöðu til vanefndaúrræða. Þessi vanræksla hafi leitt til þess að stefnandi hafi ekki átt þess kost að leita úrlausnar héraðsdóms um ákvörðun sem kynni að hafa verið tekin í slíkri fyrirtöku um hvort kaupum skyldi haldið upp á kaupanda eða þeim rift. Þá verði ekki séð að stefndi hafi haft upp nokkura tilburði til innheimtu mismunar hæsta boðs og lægri boða áður en endanleg úthlutun hafi farið fram með útgáfu afsala til Frjálsa fjárfestingarbankans hinn 10. apríl 2008. Stefndi hafi ekki fyrr en hinn 22. september 2008 leitað eftir því við Almennu lögþjónustuna ehf. að hún innheimti þennan mismun.

Stefnandi kveðst reisa kröfur sínar á því að skylda stefnanda, til að hefjast handa innan tímamarka þeirra sem 3. mgr. 46. gr. laganna mæli fyrir um, sé ótvíræð. Með því athafnaleysi að hefja ekki innheimtuaðgerðir áður en endanleg úthlutun hafi farið fram hafi stefndi gerzt sekur um hegðun sem verði metin honum til sakar svo að bótaskyldu varði. Hafi þetta leitt til þess tjóns sem stefnandi krefjist bóta fyrir.

Stefnandi segist byggja á þeim skilningi að vanefndir hæstbjóðenda hafi verið verulegar.

Þá kveðst stefnandi telja að stefndi hafi með háttsemi sinni ákveðið einhliða að rifta kaupunum á hendur hæstbjóðendum.

Stefnandi kveðst telja að ákvæði 4. mgr. 47. gr. laga nr. 90/1991 feli í sér ótvíræða skyldu stefnda til að hefjast þegar handa um innheimtu mismunar boða sem samþykkt hafi verið frá hæstbjóðendum og þess sem síðar hafi fengizt fyrir eignirnar, þegar tjón gerðarbeiðenda vegna vanefnda hæstbjóðenda hafi legið fyrir. Stefnda hafi mátt vera tjónsfjárhæðin ljós hinn 17. janúar 2008 þegar stefndi hafi samþykkt boð næstbjóðanda. Fái þessi staðhæfing stuðning í bréfi stefnda til Almennu lögþjónustunnar þar sem segi: „Ef hæstbjóðendur á þessum nauðungarsölum hefðu staðið við boð sín hefði krafa S-kk-ef E-kk-ef, kt. 000000-0000, greiðst að verulegu leyti.“ Með því að hafast ekkert að, „þrátt fyrir áeggjan lögmanns gerðarbeiðanda, stefnanda í máli þessu,“ hafi stefndi sýnt af sér vítavert athafnaleysi sem hafi valdið stefnanda tjóni.

Stefnandi kveðst telja að stefndi geti ekki komið sér undan bótaábyrgð í máli þessu með því að fela öðrum innheimtuna, og kveðst stefnandi þar vísa í orðalagið „á sína ábyrgð“ í 1. mgr. 46. gr. laga nr. 90/1991.

Stefnandi segir að innheimtuaðgerðir þær, sem fyrst hafi hafizt hinn 22. september 2008, hafi engum árangri skilað til að bæta tjón stefnanda. Hafi stefnandi enga aðkomu haft að málalyktum þess máls sem höfðað hafi verið. Komi sér ekki við hvað lögmaður sá, sem farið hafi með innheimtumálið fyrir stefnda, kunni að hafa tjáð stefnda um álit sitt á efni þess eða niðurstöðu þess, enda hafi lögmaðurinn farið með málið fyrir stefnda en ekki stefnanda. Nægi því að vísa til orða 3. mgr. 46. gr. laga nr. 90/1991 um að stefndi skuli vera aðili máls. Augljóst sé því að lögmaður stefnda hafi þá ekki unnið lengur fyrir stefnanda.

Stefnandi kveðst telja að ákvörðun stefnda um niðurfelling máls á hendur B staðfesti þann skilning stefnanda að innheimta krafna málsins hafi misfarizt í höndum stefnda. Þessi hegðun stefnda leiði til þess að honum beri að bæta tjón stefnanda.

Þá kveðst stefnandi halda því fram að málarekstur stefnda hafi verið fallinn til þess að slá ryki í augu stefnanda um að innheimta krafna á hendur hæstbjóðendum væri í eðlilegum farvegi. Kveðst stefnandi telja að með vísan til alls þessa sé fram komið að skilyrði séu til að fella skaðabótaskyldu á stefnda vegna þeirra mistaka sem orðið hafi við innheimtu mismunar hæstu og lægri boða í umræddar eignir.

Þá kveðst stefndi ítreka það sjónarmið að stefndi hefði átt að boða til fyrirtöku samkvæmt 2. mgr. 47. gr. laga nr. 90/1991, og vanræksla þess ein og sér felli skaðabótaábyrgð á stefnda vegna þess tjóns sem stefnandi reisi kröfur sínar á í málinu.

Stefnandi segir að hér sé ekki á ferð dómsmál til heimtu bóta samkvæmt reglum 1. og 2. mgr. 86. gr. og 1. mgr. 87. gr. laga nr. 90/1991 en stefnandi byggi kröfu sína á öðrum grunni. Yrði þrátt fyrir þetta talið að beita ætti málshöfðunarfresti samkvæmt 88. gr., beint eða með lögjöfnun, kveðst stefnandi líta svo á að tilgreindur þriggja mánaða frestur hafi ekki verið liðinn er mál hafi verið höfðað. Stefnandi hafi ekki átt kost á að hafa uppi bótakröfu fyrr en hann hafi fengið upplýsingar er hann hafi fengið með tölvubréfi hinn 2. desember. 2009.

Upphaflegar kröfur stefnanda voru um greiðslu á 8.910.000 krónum, en við munnlegan flutning málsins lækkaði stefnandi kröfur sínar og urðu þær svo sem áður greindi. Í stefnu sinni sundurliðaði hann kröfur sínar svo, að hefði verið staðið við hæstu boð hefðu þar fengizt 24 milljónir króna, sem hefðu skipzt svo að 240.000 krónur hefðu runnið sem sölulaun í ríkissjóð, 54.130 krónur hefðu runnið til greiðslu lögveða, Frjálsi fjárfestingarbankinn hefði á fyrsta veðrétti fengið 16.777.735 krónur en stefnandi hefði fengið 6.928.135 krónur í sinn hlut. Frjálsi fjárfestingarbankinn hefði þannig fengið 1.981.865 krónum meira í sinn hlut en hann fékk og stefnandi fengið 6.928.135 krónur í stað þess að fá ekki neitt. Krefjist stefnandi því 8.910.000 króna, sem séu 1.981.865 krónur auk 6.981.865 króna, auk vaxta og dráttarvaxta svo að stefnandi verði eins settur og ef fyrrgreind greiðsla hefði borizt frá hæstbjóðanda á framhaldsuppboðum hinn 24. október 2007. Við munnlegan málflutning lækkaði stefnandi þessa kröfu sína svo að hann féll frá kröfu um 1.981.865 krónur. Varakröfu sína sundurliðaði stefnandi með sambærilegum hætti, en þar miðaði hann við að borizt hefði greiðsla hæstbjóðanda samkvæmt uppboðum hinn 28. desember 2007. Við munnlegan málflutning lækkaði stefnandi varakröfu sína með sambærilegum hætti og aðalkröfu.

Stefnandi segir málatilbúnað sinn styðjast einkum við lög nr. 90/1991 og almenna reglur skaðabótaréttar. Kröfur um vexti og dráttarvexti séu studdar við IV. kafla laga nr. 38/2001 og krafa um málskostnað við 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á því að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé þar vísað til laga nr. 5071988, sbr. 15. gr. laga nr. 130/2009. Vegna varnarþings kveðst stefnandi vísa til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi kveðst vilja vekja athygli á því, að vera megi að málatilbúnaður stefnanda sé í andstöðu við 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, þannig að aðild Frjálsa fjárfestingarbankans hafi verið óhjákvæmileg í málinu. Krafa stefnanda lúti beint að hagsmunum bankans en óumdeilanlega rynni hluti andvirðis til hans ef innheimtur yrði mismunur hæsta boðs og samþykkts boðs. Þá megi vera að málshöfðunin sé utan tímafrests sem settur sé við málshöfðun í 88. gr. laga nr. 90/1991. Kunni hvort tveggja að leiða til frávísunar málsins án kröfu, en stefndi geri ekki kröfu um frávísun.

Stefndi segir að þegar ljóst hafi verið að B myndi ekki standa við boð sitt hafi verið ákveðið í samráði við alla aðila málsins að halda vanefndauppboð í stað þess að freista þess að innheimta söluandvirðið hjá B. Hafi engar athugasemdir verið gerðar við þetta og ákvörðun tekin í samráði við alla gerðarbeiðendur og uppboðsaðila.

Stefndi segir að á framhaldsuppboði hafi engar kröfur komið fram um að A yrði gert að setja tryggingu eða sýna fram á hann gæti staðið við boð sitt.

Stefndi segir að ákvörðun um að taka næst hæsta boði hafi verið tekin í samráði við lögmenn gerðarbeiðenda og hafi þeim svo verið kynnt frumvarp að úthlutun söluverðs.

Stefndi segir að eftir vanefndauppboðið hafi sú hugmynd komið upp hjá lögmanni stefnanda að mismunur hæsta boðs og samþykkts boðs yrði innheimtur. Hafi lögmanni stefnanda verið falin innheimtan enda hafi verið talið að hagsmunirnir færu saman. Niðurstaða lögmannsins hafi orðið sú, eftir athugun málsins, að ekki væru efni til að halda málinu áfram og hafi verið fallizt á það mat. Frá Frjálsa fjárfestingarbankanum hafi ekki komið neinn vilji til slíkrar innheimtu.

Stefndi segir að tjón stefnanda sé ósannað. Þannig hafi stefna á hendur A verið árituð en hvorki liggi fyrir að sú innheimta hafi verið reynd né að hún hafi reynzt árangurslaus. Hafi ekki heldur verið tekin nein ákvörðun um það af hálfu stefnda að hætta innheimtu, hvort sem væri gegn A eða B.

Stefndi segir að hvorki hvíli á sér né íslenzka ríkinu skylda til að ábyrgjast að söluverð greiðist, og þá með þeim afleiðingum að standi hæstbjóðandi ekki við boð sitt þá ábyrgist ríki eða sýslumaður mismun hæsta boðs og þess boðs sem sé samþykkt og greiðist. Þá kveðst stefndi telja að ekki sé skylt að ganga að þeim sem eigi hæsta boð en hafi ekki vilja eða getu til að standa við það, og kveðst jafnframt telja að það, að gera það ekki, skapi hvorki sýslumanni né ríkinu bótaskyldu. Aðeins sé heimilt að krefja þann sem vanefni boð um mismun boðs og þess sem endanlega fáist fyrir eignina.

Stefndi kveðst benda á, að allir aðilar hafi komið að þeirri ákvörðun að halda vanefndauppboð í stað þess að krefjast greiðslu af hæstbjóðanda, bæði stefnandi og aðrir. Sé því ekki um það að ræða að ekki hafi verið leitað afstöðu þeirra, sbr. 47. gr. laga nr. 90/1991. Sannanleg boðun breyti þessu ekki. Liggi ekkert fyrir um að stefnandi, eða aðrir, hafi ekki getað leitað úrlausnar héraðsdóms um þetta ef þeir svo kysu eða væru ósáttir við vanefndauppboðið. Liggi fyrir að stefnandi hafi ekki verið ósáttur við þá tilhögun að halda vanefndauppboð fremur en að reyna að halda kaupum upp á hæstbjóðanda. Jafnvel þó svo væri, telji stefndi ekki að það leiddi til þess að honum yrði skylt að greiða stefnukröfur málsins.

Stefndi segir, að meginspurning þessa máls sé, hvort sú staðreynd, að fram hafi komið boð sem hefði gert stefnanda betur settan en það verð sem á endanum hafi fengizt, leiði til bótaskyldu stefnda, þegar það liggi fyrir að hæstbjóðandi hafi ekki haft vilja eða getu til að standa við boð sitt. Stefndi kveðst telja svo ekki vera og benda á að hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sé frumorsök þess í viðskiptum stefnanda sjálfs, en liggi ekki í meðferð uppboðs framanefndra eigna. Að öðru leyti sé málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi kveðst styðja kröfu sína um málskostnað við XXI. kafla laga nr. 91/1991.

Verða nú rakin skýrsla og vitnisburður fyrir dómi eftir því sem ástæða þykir til

Stefnandi kvaðst hafa átt þrjú skuldabréf með veði í Vaðlabrekku. Aldrei hafi verið greitt af bréfunum og hafi þau farið í innheimtu. Nauðungaruppboð hafi farið fram, án þess að staðið hafi verið við hæsta boð, og því næst vanefndauppboð með sama árangri. Stefnandi kvaðst á þessum tíma átt heima á Spáni en Almenna lögþjónustan hafi gætt hagsmuna sinna í þessum málum, allt þar til „þetta varð að kröfu hérna hjá sýslumannsembættinu“ vorið 2008. Stefnandi hefði ekki fylgzt nákvæmlega með atriðum eins og frumvarpi til úthlutunar og útgáfu afsals til Frjálsa fjárfestingarbankans, heldur hefði hann talið málin í góðum höndum lögmanns síns. Sér hefði verið sagt að svona gengju málin fyrir sig. Sér hefði þó verið sagt að veðskuldabréfin hefðu að þessu loknu verið árituð um að veðréttindin væru afmáð, en sér hefði verið sagt að úr yrði krafa sýslumanns á hendur hæstbjóðendum, en Almenna lögþjónustan hefði sagt sér að sýslumaður myndi innheimta kröfuna. Eftir þetta hefði sú skrifstofa ekki „verið að vinna fyrir [stefnanda] þannig lagað, að [stefnanda] mati.“ Skömmu áður hefði stefnandi fengið þær upplýsingar frá lögmanni stofunnar að krafa gagnvart hæstbjóðandanum B hefði vegna handvammar sýslumanns verið látin falla niður. Stefnandi hefði þá ekki vitað hvert næsta skref yrði en hefði talið víst að hann fengi einhverjar upplýsingar frá sýslumanni, en tölvubréf sem hann hefði fengið frá sýslumannsembættinu hefðu ekki skýrt málið fyrir sér að ráði. Stefnandi hefði skilið bréf embættisins þannig að hann hefði ekki haft áhuga á innheimtu krafna en í raun hefði hann aldrei sett fram slíka beiðni þar sem „málið var orðið mál sýslumanns.“ Hvorki stefnandi né nokkur fyrir hans hönd hefði beðið sýslumann að hefja innheimtu. Hann hefði ekki heldur velt fyrir sér hvort unnt væri að hefja á ný slíka innheimtu. Sjálfur hefði hann ekki reynt að innheimta hjá B. Sér hefði verið sagt að málið væri í höndum sýslumanns en að hann sjálfur hefði þar enga aðkomu.

Þegar stefnandi hefði verið úti á Spáni árið 2008 hefði hann fengið að vita að Almenna lögþjónustan væri að innheimta kröfu vegna þessa fyrir sýslumann.

Stefnandi sagði að Almenna lögþjónustan hefði sagt sér, að þar sem hæstbjóðandi hafi ekki staðið við boð sitt hefðu skuldabréf stefnanda orðið að engu, en afsal hefði verið gefið út til Frjálsa fjárfestingarbankans sem hafði átt lægra boð. Sýslumaður myndi hins vegar innheimta mismun hæsta boðs og þess lægra sem staðið hefði verið við. Væri Almenna lögþjónustan að innheimta þá kröfu fyrir sýslumann.

Stefnandi sagðist ekki átta sig nákvæmlega á hvenær verksambandi sínu og Almennu lögþjónustunnar hefði lokið, en í sínum huga hefði lögmaður stofunnar hefði hætt að vinna fyrir sig þegar krafan hefði orðið til hjá sýslumanni, vorið sem afsöl hefðu verið gefin út til Frjálsa fjárfestingarbankans. Stefnandi hefði greitt lögmannsstofunni útlagðan kostnað hennar en hann kvaðst ekki muna nákvæmlega hvenær hann hefði gert það, en það hefði verið fyrir september 2009. Hefðu mál þeirra þar með verið upp gerð. Í framhaldinu hefði stefnandi leitað til annars lögmanns og hefði sér verið kunnugt um að sá lögmaður hefði áður unnið fyrir hæstbjóðandann B.

Stefnandi var spurður um þau orð sín í tölvubréfi að A væri „ónýtur pappír“, og gaf þá skýringu að hann hefði vitað til þess að A ætti ekkert og væri, eftir því sem stefnandi hefði heyrt, „lélegur pappír í viðskiptum“. Hefðu þeir verið persónulega kunnugir og stefnandi þekkt hann lengi. Stefnandi hefði ekki þekkt B og ekki vitað um hans greiðslugetu en stefnandi hefði heyrt frá Almennu lögþjónustunni að B væri borgunarmaður.

Vitnið E-kk-nf Þ-kk-nf löglærður fulltrúi kvað Frjálsa fjárfestingarbankann hafa greitt upp þau lögveð sem fyrir framan hann hefðu verið auk sölugjalds í ríkissjóð. Vitnið hefði gert frumvarp og veitt frest til athugasemda við það, en engar hefðu komið. Engin skrifleg fyrirmæli eða tilmæli hefðu komið fram um að hafin yrði innheimta mismunar hæsta boðs og endanlegs kaupverðs. Mörgum mánuðum eftir samþykkt frumvarpsins hefði þáverandi lögmaður gerðarbeiðanda, stefnanda í máli þessu, lýst áhuga á að mismunurinn yrði innheimtur. Menn hefðu áður velt slíkum möguleikum fyrir sér, en Frjálsi fjárfestingarbankinn hefði ekki haft nokkurn áhuga á því og samskipti við stefnanda hefðu farið fram í gegnum lögmann hans. Þegar lögmaðurinn hefði lýst þessum áhuga hefði verið talið sjálfsagt að reyna það. Ekki hafi aðrir lýst slíkum áhuga en hagsmunir af innheimtu verið að mestu leyti hjá stefnanda. Hefði vitnið því talið sjálfsagt að veita lögmanninum heimild til innheimtunnar fyrir hönd embættisins. Vitnið hefði ekki haft hönd í bagga með útgáfu stefnu á hendur bjóðendum og vitnið hefði ekki lesið stefnuna yfir, en eitthvað hefðu vitnið og lögmaðurinn rætt málið. Lögmaðurinn hefði sökkt sér ofan í málið og sett það fram eins og hann hefði talið rétt, og væri vitnið ekki samþykkt öllu því sem hann hefði byggt á, en vitnið kvaðst þó aldrei hafa lesið stefnuna í heild. Síðar hefði lögmaðurinn lýst vafa sínum á því mál gegn B ynnist og viljað fella málið niður. Vitnið hefði litið svo á að lögmaðurinn væri lögmaður stefnanda, sem hefði haft hagsmunina, og hefði sami skilningur komið fram hjá lögmanninum í samtali þeirra og samskiptum. Vitnið hefði samþykkt niðurfellingu fyrir sitt leyti. Mögulegt væri hins vegar að hefja slíkan málarekstur á ný ef stefnandi óskaði eftir, en að að áliti vitnisins skuldaði B umrætt fé.

Vitnið sagði að umrætt innheimtumál hefði verið rekið á áhættu stefnanda í máli þessu. Hefði málinu lokið með sýknu og stefndum í innheimtumálinu verið dæmdur málskostnaður, hefði stefnanda þessa máls borið að greiða hann. Hefði sá skilningur komið fram í bréfi sínu til þáverandi lögmanns stefnanda, þar sem sagt væri að kostnaður við innheimtuna skyldi greiðast af innheimtu söluandvirði.

Vitnið sagði að embættið hefði ekki greitt lögmanninum fyrir innheimtutilraunirnar og hefði það komið fram strax í upphafi. Vitnið kvaðst ekki vita hver hefði greitt þingfestingargjald vegna innheimtunnar en reikna með að lögmaðurinn hefði gert það.

Vitnið sagði að einu beinu samskipti sín við stefnanda hefðu verið tölvupóstsamskipti, „löngu löngu eftir að málinu var lokið“.

Vitnið var spurt um 2. mgr. 47. gr. nauðungarsölulaga og fyrirtöku sem þar er kveðið á um að uppboðshaldari boði til vegna vanefnda kaupanda. Vitnið sagði þetta ákvæði ekki eiga við hér, þar sem B hefði aldrei orðið kaupandi, heldur aðeins hæstbjóðandi. Hann hefði aldrei greitt neitt og aldrei verið samþykktur kaupandi. Hins vegar mætti segja að haldinn hefði verið fjarfundur, en vitnið hefði rætt við þáverandi lögmann stefnanda og einnig verið í miklum samskiptum við lögmann Frjálsa fjárfestingarbankans og hefðu allar ákvarðanir verið teknar „í fullkomnu samráði við þá“. B hefði ekki komið þetta við.

Vitnið sagði að útborgun söluverðs hafi ekki verið lokið, í skilningi 3. mgr. 46. gr. nauðungarsölulaga, þegar innheimta hafi verið reynd hjá B. Væri útborguninni raunar ekki lokið enn, því enn væri til krafa á hendur B sem reyna mætti að heimta.

Vitnið sagðist ekki líta svo á, að frumkvæði kröfuhafa væri óhjákvæmilegt skilyrði þess að sýslumaður hæfist handa um innheimtu. Hins vegar yrðu þeir að hafa áhuga á því, en kostnaður af innheimtu yrði greiddur af söluverði. Væri enginn áhugi hjá kröfuhöfunum, sem fá ættu peningana sem innheimtust, hæfi sýslumaður ekki innheimtu. Fundur uppboðshaldara með kröfuhöfum væri meðal annars hugsaður til að fá fram afstöðu þeirra til þessa. Sýslumanni bæri að hafa samráð við kröfuhafa og vitnið hefði haft slíkt samráð við þáverandi lögmann stefnanda. Ákvæði nauðungarsölulaga um fyrirtöku hefði í framkvæmd verið uppfyllt með slíku samráði við þá kröfuhafa sem hagsmuna hafi að gæta.

Vitnið Þ-kk-nf H-kk-nf héraðsdómslögmaður kvað stefnanda hafa beðið lögmannsstofu sína að innheimta kröfu sem hann ætti á nokkura aðila, og hefðu þar annað hvort legið veðskuldabréf að baki eða þá að gerð hefðu verið fjárnám í þremur lóðum eða sumarbústöðum í Vaðlaheiði. Uppboð hefði verið haldið og A þar boðið í fyrir hönd B en ekki hefði verið staðið við það boð. Hefði þá verið boðið upp að nýju og þá hefði A boðið hæst en illa gengið að innheimta það boð svo fallist hefði verið á lægra boð Frjálsa fjárfestingarbankans.

Síðan hefði liðið og beðið. Lögmannsstofa vitnisins hefði fyrir hönd stefnanda þrýst á sýslumannsembættið að hefja innheimtu kröfunnar. Að endingu hefði sýslumaður falið lögmannsstofu vitnisins að innheimta kröfuna. Stofan hefði hafið þá vinnu, gefið út stefnu á hendur þeim B og A in solidum og málið verið þingfest. Lögmaður B hefði þá skrifað vitninu bréf þar sem hann hefði rakið málið fyrir hönd umbjóðanda síns og að því bréfi fengnu hefði vitnið metið málið svo að B ynni það fyrir dómi. Þetta álit sitt hefði vitnið rætt við sýslumannsembættið og í framhaldi af því hefði verið ákveðið að fella málið niður gagnvart B. Rök lögmanns B hefðu verið þau, að sýslumaður hefði ekki boðað B til fundar og ekki sent út tilkynningar innan fresta. Gagnvart A lauk málinu með áritun stefnu en þeirri áritun hefði ekki verið fylgt eftir enda væri slíkt þýðingarlaust.

Vitnið kvað sýslumann ekki hafa haldið fyrirtöku þar sem farið væri yfir málið og úrræði sem möguleg væru. Ekki hefði verið haft samráð við vitnið, svo það myndi, að öðru leyti en því að skrifstofa vitnisins hefði verið í sambandi við sýslumannsembættið fyrir hönd stefnanda og hvatt til innheimtuaðgerða gagnvart hæstbjóðendum. Hugsanlega hefði fulltrúi sýslumanns þó rætt við annan starfsmann skrifstofunnar.

Vitnið sagðist hafa litið svo á, að því er innheimtu kröfunnar varðaði, að þegar „við vorum búnir að ganga frá, mæta við uppboðið, og við bæði uppboðin, að þá hafi boltinn verið farinn frá okkur til sýslumannsembættisins til þess að þeir myndu vinna úr því, þannig að hvað uppboðið varðaði að þar lauk okkar afskiptum af því. En hins vegar vorum við að gera ýmislegt annað fyrir [stefnanda]“, svo sem við uppgjör skulda hans og samninga við lánardrottna. Skrifstofa vitnisins hefði hins vegar áfram verið umboðsmaður stefnanda þessa máls gagnvart sýslumanni, og því hefði til dæmis verið rétt af sýslumanni að senda stofunni frumvörp að úthlutunargerð, svo sem hann hafi gert. Þá kvað vitnið stofu sína engar athugasemdir hafa gert á athugasemdafresti vegna frumvarpsins.

Vitnið kvaðst hafa litið svo á að það hefði rekið innheimtumálin á vegum og á ábyrgð sýslumanns. Stefnandi þessa máls hefði ekki haft bolmagn til slíks vafsturs. Vitnið kvaðst telja stofu sína ekki hafa gert sýslumanni reikning vegna innheimtustarfans. Þá hafi stefnanda þessa máls ekki verið gerður reikningur vegna annars en útlagðs kostnaðar. Vitnið kvaðst ekki muna hver hefði greitt þingfestingargjald vegna innheimtumálsins sem það hefði höfðað í nafni sýslumanns. Sennilega hefði vitnið gert það, en það kvaðst ekki muna hvort það hefði krafið sýslumann um greiðslu þeirrar fjárhæðar. Hefði málið tapast hefði sýslumaður borið ábyrgð á kostnaði sem af því kynni að hljótast. Stefnandi þessa máls hefði aldrei þurft að greiða slíkan kostnað.

Vitnið sagði stofu sína hafa kannað eignastöðu þeirra A og B. Hafi þeim hreint ekki litizt á stöðu A og B hefði verið skráður eigandi fjölmargra bifreiða en allt hans hefði verið yfirveðsett, „það var ekkert augljóst í því, þannig að auðvitað var ástæða til að stíga létt til jarðar þar og láta sýslumanninn sjá um þetta á sinn kostnað.“

Niðurstaða

Stefndi krefst ekki frávísunar málsins en kveðst í greinargerð sinni vilja vekja athygli á tveimur atriðum er kunni að kalla á frávísun þess ex officio. Fyrir dómi skýrði fulltrúi sýslumanns frá því að Frjálsi fjárfestingarbankinn, sem naut fyrsta veðréttar í þeim eignum sem boðnar voru upp, hafi engan áhuga haft á því að freistað yrði innheimtu hjá hæstbjóðendum á mismun hæsta boðs og samþykkts kaupverðs. Þykir ekkert hafa komið fram í málinu sem gefur tilefni til að ætla annað. Þykja Frjálsi fjárfestingarbankinn og stefnandi ekki vera svo á sama báti að aðild þess fyrrnefnda að málinu sé nauðsynleg í ljósi 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í XV. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu er fjallað um ábyrgð gerðarbeiðanda á tjóni sem verður af nauðungarsölu sem fram fer án þess að skilyrði til hennar hafi í raun verið uppfyllt, eða hún fer fram með hætti sem verður til þess að hún sæti eða geti sætt ógildingu. Í máli þessu er ekki farið fram á bætur vegna slíks og þykir tímafrestur 88. gr. laganna ekki eiga við í málinu. Verður málinu ekki vísað frá án kröfu.

Stefnandi byggir í málinu á því að stefndi hafi vanrækt þá skyldu sem á hann sé lögð í 2. mgr. 47. gr. fyrrnefndra nauðungarsölulaga að boða aðila til fyrirtöku til að taka afstöðu til vanefndaúrræða. Hafi stefnandi þar með orðið af möguleikanum til að bera undir héraðsdóm ákvörðun sem hugsanlega hefði verið tekin í þeirri fyrirtöku. Kveður stefnandi hér hafa orðið vanrækslu sem ein og sér leiði til skaðabótaskyldu stefnda vegna þess tjóns sem stefnandi reisi kröfur sínar á.

Í 2. mgr. 47. gr. nauðungarsölulaga segir, að verði verulegar vanefndir af hendi kaupanda skuli sýslumaður kveðja hann með sannanlegum hætti til fyrirtöku, svo og þá sem gert hafi kröfur um greiðslu af söluverðinu. Þar ákveði sýslumaður, að fengnu áliti þeirra, hvort kaupunum verði haldið uppi á kaupanda eða rift. Vilji kaupandi eða aðili að nauðungarsölunni, sem hefur hagsmuna að gæta, ekki una ákvörðun um riftun kaupanna geti hann leitað úrlausnar héraðsdóms samkvæmt nánar greindum ákvæðum laganna.

Engin slík fyrirtaka fór fram í tilefni af vanefndum hæstbjóðandans B, en bjóðandi, í skilningi nauðungarsölulaga, verður að kaupanda við samþykki boðs hans. Slíkt samþykki var aldrei gefið B og kaup hans komust því aldrei á. Sama má segja um bjóðandann A. Stefndi hefur í málinu byggt á því að málið hafi á þessum tíma verið unnið í samráði „við alla aðila málsins“ og fulltrúi sýslumanns bar fyrir dómi að segja mætti að haldinn hefði verið „fjarfundur“, en hann hefði bæði rætt við þáverandi lögmann stefnanda og einnig verið í miklum samskiptum við lögmann Frjálsa fjárfestingarbankans. Hefðu allar ákvarðanir verið teknar „í fullkomnu samráði við þá.“ Í málinu liggja fyrir endurrit úr gerðabók sýslumanns um vanefndauppboð sem fram hafi farið hinn 28. desember 2007. Viðstaddir uppboðið eru fulltrúar stefnanda og Frjálsa fjárfestingarbankans og bókað er að sýslumaður hafi gefið kost á því að koma fram athugasemdum við undirbúning og framkvæmd nauðungarsölunnar. Ber gerðabókin ekki með sér að nokkurar athugasemdir hafi verið gerðar. Fyrsta boð við hvert uppboð, 50.000 krónur, er frá stefnanda, annað, 5 milljónir króna, frá Frjálsa fjárfestingarbankanum en við hvert uppboð er eignin slegin A á 7,8 milljónir króna.

Það sem rakið hefur verið þykir styðja þann málatilbúnað stefnda að samráð hafi verið haft við kröfuhafa um gang málsins, en engar athugasemdir við gang þess eru bókaðar í gerðabók sýslumanns. Á valdi sýslumanns er að ákveða hvort öðru boði skuli tekið eða efnt til vanefndauppboðs. Þykir ekki hafa verið sýnt fram á að stefnandi eða aðrir kröfuhafar hafi orðið fyrir tjóni vegna málsmeðferðar sýslumanns fram að umræddum uppboðum hinn 28. desember 2007.

Að loknum umræddum uppboðum kom í ljós að hæstbjóðandi, A, stóð ekki við boð sín og boð hans því aldrei samþykkt. Var þá í öllum tilfellum tekið boði næstbjóðanda, Frjálsa fjárfestingarbankans. Var sú ákvörðun tilkynnt lögmannsstofu þeirri er komið hafði fram fyrir hönd stefnanda og bera gögn málsins ekki með sér að athugasemdir hafi verið gerðar. Sýslumaður sendi aðilum frumvarp til úthlutunar söluverðs, dags. 17. marz 2008, og gaf frest til andmæla til 2. apríl 2008. Engin andmæli voru gerð. Þykir dóminum sem ekki hafi verið leitt í ljós að stefnandi hafi orðið fyrir bótaskyldu tjóni vegna meðferðar sýslumanns á málinu.

Í 4. mgr. 39. gr. nauðungarsölulaga segir, að krefja megi þann, er vanefnir boð sitt, um mismuninn á boðinu og því sem endanlega fæst fyrir eignina. Þá er kveðið á um í 3. mgr. 46. gr. laganna, að við málshöfðun í þessu skyni skuli sýslumaður koma fram í embættisnafni sem aðili máls í stað þeirra sem kunna að eiga tilkall til hlutdeildar í söluverði, enda hafi útborgun þess ekki verið lokið. Skyldu, sem kunni að vera lögð á embættið af því tilefni, verði aðeins fullnægt af söluverðinu.

Ákvæði 4. mgr. 39. gr. laganna heimila að hefja slíka innheimtu en kveða ekki á um skyldu til að svo verði gert. Búa hagræðisrök að baki þeirri skipan að sýslumaður komi fram sem aðili en ekki umboðsmaður eða fyrirsvarsmaður rétthafanna, enda geta rétthafar verið fjölmargir og ekki alltaf ljóst hverjir þeir séu, rétthafarnir sem njóta myndu góðs af innheimtunni. Skyldu, sem kann að verða lögð á sýslumannsembættið vegna þessa, verður samkvæmt niðurlagi 3. mgr. 46. gr. nauðungarsölulaganna aðeins fullnægt af söluverði eignarinnar. Telja verður að frumkvæði að slíkum málarekstri verði að koma frá kröfuhafa en sýslumaður hefji hann ekki á sitt eindæmi á áhættu þeirra.

Vitnið Þ-kk-nf H-kk-nf héraðsdómslögmaður bar fyrir dómi að hann hefði í umboði stefnanda þessa máls hvatt sýslumann til að hefja innheimtuaðgerðir gagnvart hæstbjóðendunum A og B. Vitnið E-kk-nf Þ-kk-nf bar á sama veg og sagði fyrir dómi að óskin hefði komið fram mörgum mánuðum eftir samþykkt frumvarps til úthlutunar. Á hinn bóginn sagði stefnandi sjálfur fyrir dómi að hvorki hann sjálfur né nokkur á sínum vegum hefði sett fram slíka beiðni við sýslumann. Ljóst virðist að minnsta kosti að sýslumaður taldi slíka beiðni fram komna er hann hinn 22. september 2008 fól lögmannsstofu þeirri, sem farið hafði með kröfu stefnanda þessa máls, bréflega að annast innheimtuna. Með stefnu, útgefinni 12. nóvember 2008 og þingfestri 4. desember 2008, stefndi lögmaður stofunnar hæstbjóðendunum A og B í nafni sýslumanns, en eins og áður hefur verið rakið lauk þeim málarekstri með því að málið var að ósk stefnanda fellt niður gagnvart B en áritað um aðfararhæfi gagnvart A. Hinni aðfararhæfu stefnu gagnvart A mun ekki hafa verið fylgt eftir og þess mun ekki hafa verið freistað að stefna B að nýju.

Vitnið Þ-kk-nf H-kk-nf héraðsdómslögmaður bar fyrir dómi að það hefði þrýst á stefnda um þessa innheimtu, fyrir hönd stefnanda. Jafnframt bar vitnið að rétt hefði verið af stefnda að beina erindum, svo sem frumvarpi að úthlutunargerð, til lögmannsins fyrir hönd stefnanda. Vitnið E-kk-nf Þ-kk-nf kvaðst hafa litið svo á að lögmaðurinn kæmi fram fyrir hönd stefnanda vegna uppboðsmálsins og að í samtali þeirra hefði sami skilningur komið fram hjá lögmanninum. Verður að ætla að sýslumanni hafi verið rétt að líta svo á.

Fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa vitað til þess að hæstbjóðandinn A væri eignalaus og væri „lélegur pappír í viðskiptum“. Þá sagðist vitnið Þ-kk-nf H-kk-nf héraðsdómslögmaður fyrir dómi hafa kannað eignastöðu þeirra A og B og hreint ekki litizt á stöðu A en eigur B hefðu verið yfirveðsettar. Orðaði vitnið þetta svo, að auðvitað hefði verið „ástæða til að stíga létt til jarðar þar og láta sýslumanninn sjá um þetta á sinn kostnað.“ Þá liggur fyrir að áritaðri stefndu á hendur A var ekki fylgt eftir með frekari innheimtuaðgerðum. Þykir þetta benda mjög sterklega til að ekki hafi verið eftir miklu að slægjast hjá þessum hæstbjóðendum. Þykir það draga mjög úr líkum þess að tjón hafi í raun orðið af því að innheimtuaðgerðum gagnvart þeim hafi ekki verið ráðið til fullra lykta.

Samkvæmt 3. mgr. 46. gr. nauðungarsölulaga er það skilyrði sett við því að sýslumaður komi fram í slíku innheimtumáli sem aðili, í stað þeirra sem tilkall eiga til hlutdeildar í söluverði, að útborgun söluverðsins sé ekki lokið. Hinn 10. apríl gaf sýslumaður út afsal hinna uppboðnu eigna til Frjálsa fjárfestingarbankans. Ekki liggur fyrir í málinu hvenær sú ósk var sett fram, fyrir hönd stefnanda, að stefndi hæfist handa um innheimtu mismunar hærri boða og raunverulegs kaupverðs eignanna. Fyrir dómi bar fulltrúi sýslumanns að óskin hafi komið fram mörgum mánuðum eftir samþykkt úthlutunarfrumvarps en í greinargerð stefnda er því ekki borið við að þessi ósk hafi fyrst komið fram eftir útborgun söluverðs. Þykir ekki verða slegið föstu í málinu að svo hafi verið.

Hitt liggur fyrir að sýslumaður hófst handa og fól verkið lögmanni sem komið hafði fram fyrir hönd stefnanda. Gerði sýslumaður það með bréfi í september 2008, eins og áður var rakið. Þó að ekki verði fullyrt að tillaga lögmannsins til sýslumanns um niðurfelling innheimtumálsins á hendur hæstbjóðandanum B hafi verið gerð beinlínis fyrir hönd stefnanda, þá mátti sýslumaður líta svo á að vegna forsögu og aðdraganda innheimtumálsins væri stefnanda, eða mætti vera, ljós staða málsins, þegar þar var komið sögu.

Stefndi byggir á því að tjón stefnanda sé ósannað. Hvað sem segja má um þær innheimtutilraunir sem sýslumaður efndi til haustið 2008, þá þykir verulegur vafi vera á því að hæstbjóðendurnir B og A hafi verið borgunarmenn þeirra boða sem þeir gerðu í umræddar eignir. Þykir sem ekki hafi verið færðar neinar sönnur á, að tjón, sem nemi endanlegum dómkröfum stefnanda, hafi orðið af því hvernig málið gekk eftir að ljóst varð að hæstbjóðendurnir B og A stæðu ekki við boð sín. Þykir sem stefnandi hafi ekki fært sönnur á það tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir á ábyrgð sýslumannsins á Akureyri. Samkvæmt þessu ber að sýkna stefnda af kröfu stefnanda í máli þessu. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður.

Af hálfu stefnanda flutti málið J-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda I-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómslögmaður. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Þ-kk-nf D-kk-nf kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, sýslumaðurinn á Akureyri, er sýkn af kröfu stefnanda, S-kk-ef E-kk-ef, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

Þ-kk-nf D-kk-nf.