E-651/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 16. f.m., er höfðað 24. júní 2016 af Víkingahringnum ehf., Þrastarhólum 10 í Reykjavík, á hendur Reykjanesbæ, Tjarnagötu 12 í Reykjanesbæ.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.211.199 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. ágúst 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara að krafa stefnanda verði lækkuð verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar.

I

Málsatvik eru þau að á árinu 2011 óskaði stefndi eftir því að fá styttuna „Þórsvagninn“, í eigu stefnanda, lánaða til sýnis á Ljósanæturhátíð sem haldin er síðsumars á ári hverju í Reykjanesbæ. Listaverkið, sem er eftir H-kk-þf L. H-kk-þf og S-kk-þf Ö-kk-þf S-kk-þf, sýnir Þ-kk-nf í vagni sínum dregnum af tveimur höfrum. Stefnandi er félag í eigu listamannanna. Samkomulag varð um að stefnandi lánaði styttuna til stefnda og var hún sótt af starfsmönnum stefnda, þar sem hún hafði staðið fyrir utan vinnustofu listamannanna að Straumi við Straumsvík í Hafnarfirði, og var komið fyrir á áberandi hæð í Reykjanesbæ skammt frá Reykjanesbraut.

Hinn 30. águst 2011 sendi G-kk-nf H. S-kk-nf, framkvæmdarstjóri umhverfis- og skipulagssviðs stefnda, tölvupóst til S-kk-ef A-kk-ef þar sem hann bauð þeim H-kk-þgf að vera viðstaddir athöfn, sem hluti af Ljósanæturhátíð, við formlega móttöku á „þessu höfðinglega láni hjá ykkur á Þórsvagninum“.

Komið hefur fram að umræða varð síðar um að stefndi myndi kaupa eða leigja styttuna af stefnanda, án þess að það hafi leitt til niðurstöðu.

Með tölvupósti 17. maí 2012 upplýsti S-kk-nf Ö-kk-nf Á-kk-þf S-kk-nf, þáverandi bæjarstjóra stefnda, um að skemmdir hefðu verið unnar á styttunni með sprengingu. Í kjölfarið áttu sér stað tölvupóstsamskipti um að færa styttuna til viðgerðar. Í tölvupósti Á-kk-ef til S-kk-ef A-kk-ef 21. sama mánaðar sagði svo: „Ertu með hugmynd um viðgerðarkostnað.. Þú getur eflaust náð þessu hagkvæmar en við – en Reykjanesbær greiðir auðvitað viðgerðina.“ S-kk-nf svaraði því til í tölvupósti sama dag að hann hefði „enga hugmynd um viðgerðarkostnað.“ Vísaði hann til þess að viðgerðarmaður hefði ekki séð skemmdirnar. Þá kvað hann gott að vita afstöðu stefnda vegna kostnaðar við lagfæringar. Fyrir liggur að Þórsvagninn var í kjölfar þessa fluttur að ósk stefnanda aftur að vinnustofu stefnanda að Straumi í Hafnarfirði, fyrir tilstuðlan stefnda.

Aðila greinir á um hve langt vilyrði Á-kk-ef S-kk-ef, þáverandi bæjarstjóra stefnda, fyrir greiðslu á viðgerðarkostnaði hafi náð. Heldur stefnandi því fram að í samtölum við Á-kk-þf hafi hann margsinnis lýst því yfir að stefndi bæri ábyrgð á tjóninu og myndi bæta það. Vísar stefnandi meðal annars til áðurgreindra tölvupóstsamskipta og tölvupósts Á-kk-ef S-kk-ef til stálsmiðju Stálnausts ehf. 8. janúar 2013 í kjölfar þess að Stálnaust ehf. óskaði staðfestingar á því að stefndi myndi greiða fyrir þá viðgerð á styttunni sem leggja átti í. Þegar legið hafi fyrir það mat Stálnausts ehf. að endursmíða þyrfti annan geithafurinn og að áætlaður kostnaður væri um 4.400.000 krónur með virðisaukaskatti, hafi Á-kk-nf ekki talið stefnda bera ábyrgð á tjóninu. Stefndi hafnar því að hafa samþykkt greiðslu svo hás viðgerðarkostnaðar og telur tölvupóstsamskipti sem liggi fyrir í málinu ekki gefa heildarmynd af samskiptum aðila.

Með bréfi til Á-kk-ef S-kk-ef 11. júní 2013 lagði stefnandi til að annaðhvort yrðu dómkvaddir tveir matsmenn eða kvaddur til gerðardómur til að meta kostnað við viðgerð á listaverkinu. Með bréfi lögmanns stefnanda 5. febrúar 2014 voru þær tillögur ítrekaðar. Viðræður aðila báru ekki árangur.

Með beiðni til Héraðsdóms Reykjaness 21. apríl 2015 óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta orsakir, mögulegar úrbætur og kostnað við viðgerð á skemmdum á listaverkinu. Á dómþingi héraðsdóms 6. maí 2015 var K-kk-þgf R-kk-þgf H-kk-þgf, byggingatæknifræðingi og löggildum hönnuði og byggingarstjóra, falið að framkvæma hið umbeðna mat. Lá matsgerð hans fyrir 18. ágúst 2015. Samkvæmt matsgerðinni benda verksummerki á öðrum hafrinum til þess að sprengiefni hafi verið komið fyrir inni í opi á listaverkinu. Taldi matsmaður ljóst að stór hluti þess hafurs hafi orðið fyrir það miklum skemmdum „að ógert er að laga og þarf því að endursmíða hafurinn upp á nýtt að mestu“. Hafurinn yrði síðan festur aftur við aðra hluta verksins. Að mati matsmannsins myndu aðrir kostir, meðal annars sá að skera af neðri part andlits hafursins eða allt andlitið og sjóða nýtt stykki við búk hans, ekki skila fullnægjandi árangri þar sem stálið hefði þanist það mikið út að erfitt væri að láta stykkin passa vel saman og vegna útlitsgalla sem þeirri aðferð fylgdi. Í niðurstöðu matsmanns er kostnaður við úrbætur á verkinu metinn 3.211.199 krónur með virðisaukaskatti.

Með bréfi lögmanns stefnanda 16. október 2015 var þess krafist að stefndi greiddi stefnanda viðgerðarkostnað samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar auk matskostnaðar, vaxta og lögmannsþóknunar. Með bréfi lögmanns stefnda 3. nóvember sama ár var þeirri kröfu hafnað.

II

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndi hafi fengið Þórsvagninn lánaðan til að sýna hann og þannig lyfta undir menningargildi Ljósanætur og bæjarins að öðru leyti. Þar sem um lán hafi verið að ræða beri stefndi ábyrgð á að skila lánshlutnum í sama ásigkomulagi og hann hafi verið við viðtöku óháð ástæðum skemmda. Stefnandi vísar til þess að bæjarstjóri stefnda hafi lýst því yfir að stefndi bæri ábyrgð á tjóninu. Stefnandi mótmælir því að hafa notið endurgjalds af láni á Þórsvagninum svo sem haldið hafi verið fram í bréfi lögmanns stefnda 3. nóvember 2015.

Með matsgerðinni telur stefnandi sig hafa fært sönnun fyrir kostnaði við að lagfæra skemmdir sem unnar hafi verið á Þórsvagninum á meðan hann hafi verið í umsjá og á ábyrgð stefnda. Um listaverkið, skemmdir og úrbætur vísar stefnandi til matsgerðar í málinu.

Stefnandi kveður Þórsvagninn vera sjálfstætt listaverk sem njóti verndar samkvæmt lögum um höfundarrétt og samkvæmt Bernarsáttmálanum til verndar bókmenntum og listum. Verkið verði því ekki lagfært nema með þeim hætti sem lýst sé í matsgerð. Verðmæti verksins og listræn sjónarmið gefi ekki möguleika á viðgerð með öðrum hætti.

Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttar, einkum til ákvæða Jónsbókar frá 1281, Þjófabálks, Kap. 16 um ábyrgð á lánshlut. Þá er vísað til laga nr. 73/1972 um höfundarrétt og laga nr. 80/1972 um staðfestingu á gildi Bernarsáttmálans. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá styðst krafa um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Stefndi byggir kröfu um sýknu á því að hann beri ekki skaðabótaábyrgð á tjóni á listaverkinu „Þórsvagninn“, hvorki hlutlæga ábyrgð né ábyrgð á grundvelli sakarreglu skaðabótaréttar. Þá geti stefnandi ekki borið fyrir sig samþykki stefnda á greiðslu viðgerðarkostnaðar sökum brostinna forsendna og rangrar og villandi upplýsingagjafar stefnanda. Jafnframt hafi stefnandi sýnt af sér mikið tómlæti í málinu.

Stefndi byggir á því að ekki hafi verið um að ræða lán til afnota sem réttlætt geti hlutlæga ábyrgð stefnda. Kveður stefndi þá ströngu ábyrgðarreglu sem gildi um lán til afnota byggjast á því að lánveitanda sé lánið almennt einungis til baga og reglan eigi því ekki við fái lánveitandi endurgjald fyrir lán. Að mati stefnda hafi verið um að ræða gagnkvæman samning aðila um sýningu á listaverkinu „Þórsvagninn“ í Reykjanesbæ, sem hafi verið báðum aðilum til hagsbóta. Stefnandi hafi fengið endurgjald frá stefnda í formi sýningar listaverksins á afar áberandi og fjölförnum stað, en í slíku felist óumdeilanlega verðmæt auglýsing og kynning fyrir listamenn. Stefndi bendir á að almennt sé viðurkennt að endurgjald fyrir lán geti falist í ýmsu öðru en peningagreiðslum, s.s. sýningu listaverka. Þá hafi stefndi einnig greitt fyrir leigu og afnot á verkinu með því að kosta hreinsun, flutning og uppsetningu á verkinu.

Til frekari stuðnings því að í áðurgreindu hafi falist endurgjald til handa stefnanda, vísar stefndi til tölvupósts fyrirsvarsmanns stefnanda 6. maí 2013 þar sem hann hafi lýst því yfir að hann væri jákvæður gagnvart því að styttan kæmi aftur til Reykjanesbæjar. Sé þetta til marks um að stefnandi hafi séð sér hag í því að styttan væri þar til sýnis og að samkomulag aðila, sem jafna hafi mátt til leigusamnings, yrði framlengt. Þá megi leiða af því að stefndi hafi greitt endurgjald fyrir styttuna, með hreinsun hennar, flutningi og uppsetningu, að kominn hafi verið á leigusamningur milli aðila.

Stefndi byggir á því að hann beri ekki skaðbótaábyrgð á tjóninu á grundvelli sakarreglunnar, enda eigi hann óumdeilt enga sök á því að listaverkið hafi verið skemmt á þeim tíma sem það var til sýnis í Reykjanesbæ. Samkvæmt gögnum málsins hafi stefnandi ekki reynt að beina kröfum að þeim sem olli skemmdum á listaverkinu og ekki lagt fram kæru. Í málinu sé kröfum beint gegn röngum aðila og því um aðildarskort að ræða.

Þá byggir stefndi á því að vilyrði fyrrverandi bæjarstjóra stefnda fyrir greiðslu viðgerðarkostnaðar styttunnar, hafi byggst á allt öðrum forsendum en þeim sem liggi til grundvallar kröfu stefnanda í málinu. Stefndi byggir á því að hin ólögfesta meginregla samningaréttar um brostnar forsendur eigi við enda hafi vilyrði fyrrverandi bæjarstjóra stefnda byggst á því að um smávægilega viðgerð væri að ræða (30–50 þúsund krónur) en ekki endursmíði listaverksins (4,4 milljónir króna), eins og stefnandi geri kröfu um. Sökum brostinna forsendna geti stefnandi ekki borið fyrir sig vilyrðið í málinu. Ljóst sé að upplýsingagjöf stefnanda hafi verið ófullnægjandi og villandi.

Kröfu um lækkun á dómkröfu stefnanda byggir stefndi á því að samkomulag stefnda og stefnanda um lán styttunnar hafi verið báðum aðilum til hagsbóta. Stefndi hafi staðið straum af kostnaði við hreinsun, flutning og uppsetningu styttunnar og stefnandi notið þeirrar miklu auglýsingar sem falist hafi í því að styttan hafi verið til sýnis á áberandi og fjölförnum stað við Reykjanesbraut. Með hliðsjón af þessu sé óeðlilegt að fella þann kostnað sem felist í endurbyggingu listaverksins alfarið á stefnda.

Stefndi mótmælir niðurstöðu matsgerðar um kostnað við lagfæringu þar sem kostnaðurinn miði við algjöra endurbyggingu en ekki lagfæringu. Að sama skapi sé ekki gert ráð fyrir eðlilegri veðrun og rýrnun styttunnar. Þá beri leigutaki ekki ábyrgð á skemmdum eða rýrnun á hlut sem hlýst af venjulegri notkun hans. Þetta eigi einnig við um hina ströngu ábyrgð sem gildi um lán til afnota. Að mati stefnda sé nauðsynlegt að hafa framangreind atriði til hliðsjónar við úrlausn málsins.

Stefndi gerir alvarlegar athugasemdir við það að ár hafi liðið frá því að stefnandi fékk styttuna fyrst flutta til sín til viðgerðar, þar til stefnda hafi verið gerð grein fyrir því að stefnandi teldi þörf á svo miklum og kostnaðarsömum endurbótum. Hafi stefnandi sýnt af sér mikið tómlæti. Þá kveður stefndi málsástæður sínar fyrir aðalkröfu jafnframt eiga við um varakröfu.

Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttar og óskráðra meginreglna skaðabóta- og samningaréttar. Um málskostnaðarkröfu vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt hvað varðar virðisaukaskatt á málflutningsþóknun.

IV

Í máli þessu liggur fyrir að listaverkið Þórsvagninn, sem er í eigu stefnanda, varð fyrir skemmdarverki utanaðkomandi aðila meðan það var í umráðum stefnda. Stefnandi byggir bótaskyldu stefnda á tjóni sem af atvikinu hlaust aðallega á því að stefndi hafi fengið listaverkið að láni og beri því samkvæmt 16. kapítula þjófabálks Jónsbókar og almennum reglum kröfuréttar ábyrgð á að skila lánshlutnum í sama ásigkomulagi og hann hafi verið við viðtöku, óháð ástæðum skemmda. Kröfu stefnanda er því beint að réttum aðila og er þeirri málsástæðu stefnda hafnað að um aðildarskort sé að ræða.

Í 16. kapítula þjófabálks Jónsbókar segir svo: „Nú ef maðr lér grip sinn, þá skal hverr láni heilu heim koma eða gjalda verð eiganda sem … skynsamir menn meta, nema hinn týnist, er lét var, með láni, því at eigi mátti hann þat lán ábyrgjast er hann mátti eigi líf sjálfs síns.“ Í ákvæðinu er kveðið á um bótaskyldu þess sem hlut fær að láni, án sakar, á tjóni sem kann að verða á hlutnum á lánstímanum. Hlutlæg bótaábyrgð á lánshlut er háð því skilyrði að viðtakandi hafi fengið hlutinn til afnota endurgjaldslaust. Málsaðila greinir á um hvort síðastnefnt skilyrði, um að afnot stefnda á Þórsvagninum hafi verið án endurgjalds, sé uppfyllt. Byggir stefndi á því að endurgjald til stefnanda hafi verið sýning listaverksins á áberandi stað við Reykjanesbraut, sem í felist auglýsing og kynning fyrir eigendur stefnanda sem listamanna. Jafnframt hafi endurgjald falist í því að stefndi greiddi fyrir hreinsun, flutning og uppsetningu á verkinu. Samkomulagi aðila megi því jafna við leigusamning.

Fyrir liggur að aðilar gerðu ekki með sér skriflegan samning um uppsetningu verksins í Reykjanesbæ. Að mati dómsins má ráða af gögnum máls þessa og framburði Á-kk-ef S-kk-ef, þáverandi bæjarstjóra stefnda, fyrir dómi að stefndi hafi frá upphafi litið svo á að um lán á listaverkinu væri að ræða. Þannig er þess meðal annars getið í korti sem stefnandi gaf út með upplýsingum um „styttur bæjarins“ og staðsetningar þeirra að höfundar Þórsvagnsins, H-kk-nf H-kk-nf og S-kk-nf Ö-kk-nf S-kk-nf, „lánuðu verkið til Reykjanesbæjar á Ljósanótt 2011.“

Í framburði Á-kk-ef S-kk-ef kom fram að lánið hafi verið með þeim skilyrðum að stefndi borgaði fyrir að pússa það upp og sæi um uppsetningu þess. Aðspurður kvað hann S-kk-þf hafa séð um pússunina og að stefndi hefði greitt honum sérstaklega fyrir það. Að mati dómsins verður pússun og hreinsun styttunnar vegna lánsins ekki talin til endurgjalds fyrir afnotin. Þá er því enn fremur hafnað að kostnaður stefnda við flutning verksins frá afhendingarstað hans í Straumi í Hafnarfirði og við uppsetningu verksins í Reykjanesbæ teljist endurgjald af hans hálfu til stefnanda.

Við aðalmeðferð málsins kom fram að þegar stefndi leitaði eftir því að fá listaverkið að láni hafi það verið staðsett á sýnilegum stað við Straum í Hafnarfirði, séð frá Reykjanesbraut. Kom fram hjá lögmanni stefnanda að fjarlægðin frá þeim stað sem listaverkið stóð við Straum að Reykjanesbraut hafi verið um 187 metrar en að fjarlægð þess, frá þeim stað þar sem það stóð í Reykjanesbæ, að Reykjanesbraut hafi verið 334 metrar. Samkvæmt skýrslu Á-kk-ef S-kk-ef fyrir dómi var listaverkið sjáanlegt frá vegi. Á hinn bóginn hafi verið torsótt að komast að verkinu þar sem það hafi staðið á grjóthleðslu og því hafi almennt verið horft á það úr fjarlægð. Að virtum atvikum öllum verður ekki fallist á það með stefnda að það að verkið hafi fengið að standa á umræddum stað í Reykjanesbæ, þar sem fólk gat borið það augum, leiði til þess að ekki verði talið um endurgjaldslaust lán að ræða.

Með vísan til þess sem að framan greinir verður stefndi talinn bera hlutlæga ábyrgð á tjóni á Þórsvagninum meðan verkið var í hans umsjá. Enn fremur er til þess að líta að í tölvupósti 21. maí 2012 lofaði Á-kk-nf S-kk-nf, þáverandi bæjarstjóri stefnda, að stefndi myndi greiða viðgerðina. Var það loforð án nokkurs fyrirvara um viðgerðarkostnað og greindi Á-kk-nf frá því fyrir dómi að það hafi ekki verið frá stefnanda komið að viðgerðarkostnaður yrði aðeins á bilinu 30-50.000 krónur. Þá er því hafnað að stefnandi hafi sýnt tómlæti í máli þessu.

Fjárkrafa stefnanda styðst við mat dómkvadds matsmanns á kostnaði við lagfæringar á verkinu. Miðar krafan við kostnað við endurbyggingu á þeirri einingu verksins sem fyrir tjóni varð. Ljóst er að skemmdir á listaverkinu hafa ekki hlotist af venjulegri notkun þess og eru ekki vegna veðrunar eða rýrnunar. Stefndi hefur ekki aflað yfirmats í málinu né hefur hann með öðrum hætti leitt líkur að því að unnt sé að ganga skemur til lagfæringa á verkinu, vegna skemmda sem af atvikinu hlutust, eða að fullnægjandi úrbætur verði gerðar með minni kostnaði. Þá verður ekki fallist á það með stefnda að lækka beri kröfufjárhæðina sökum dráttar á því að stefndi væri upplýstur um áætlaðan viðgerðarkostnað eða að óeðlilegt sé að fella kostnaðinn að öllu leyti á stefnda.

Samkvæmt framanröktu verður krafa stefnanda tekin til greina eins og hún er fram sett, en stefndi hefur ekki mótmælt upphafstíma dráttarvaxta.

Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem er ákveðinn með hliðsjón af málskostnaðarreikningi, 1.315.000 krónur.

Dóm þennan kveður upp S-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Stefndi, Reykjanesbær, greiði stefnanda, Víkingahringnum ehf., 3.211.199 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. ágúst 2015 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 1.315.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf B-kvk-nf