E-3053/2015

I.

Mál þetta var höfðað 16. september 2015 og dómtekið 5. apríl 2016. Stefnandi er H-kvk-nf J-kvk-nf, til heimilis að Raftahlíð 73, Sauðárkróki, en stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að fellt verði úr gildi veðleyfi sem stefnandi veitti í fasteign sinni að Raftahlíð 73, Sauðárkróki, fnr. 213-2071, með undirritun sinni á skuldabréf nr. 0310-74-16536 útgefnu af T-kvk-þgf T-kvk-þgf þann 7. júní 2006. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

II.

Í máli þessu er deilt um veðleyfi sem stefnandi veitti dóttur sinni í fasteign sinni að Raftahlíð 73, Sauðárkróki. Hinn 18. maí 2006 sótti dóttir stefnanda, T-kvk-nf T-kvk-nf um fasteignalán hjá forvera stefnda, KB banka hf. til kaupa á fyrstu fasteign sinni að Baugakór 19-23 í Kópavogi. Í reitinn „Athugasemdir umsækjanda‟ á lánsumsókninni var eftirfarandi ritað: Reiturinn ráðstöfunartekjur skrifaði 250-400 þar, en er með 285 þús. í laun fyrstu 3 mán. í september hækka launin (veit ekki hvað það verður). Enginn skattur tekin strax af launum þar sem ég var að klára skólann og því verða útbörgum (sic) laun í sumar um 280.þús. i barnabætur á ári. Meðlag 204.þús á ári. Aðrar tekjur 60.þús á mánuði (Foreldrar mínir ætla að greiða helmin af greiðslubyrði lána af íbúðinni).

Í greiðslumati, dags. 6. júní 2006, sem bankinn framkvæmdi til að meta greiðslugetu T-kvk-ef, kemur m.a. fram að greiðslumatið miðist við núverandi fjárhagsstöðu greiðanda og sé áætlun um greiðslugetu hans. Ýmislegt ófyrirséð geti valdið því að greiðslugeta greiðanda breytist til hins betra eða verra frá því sem nú er eða áætlað verði. Undir fyrirsögninni „Fyrirvari um forsendur eða niðurstöður‟ var tekið fram að þær upplýsingar um skuldir og fjárhagsstöðu greiðanda væru að hluta til frá honum sjálfum. Þá kom fram að greiðandi hefði fengið afhent, kynnt sér og skilið greiðslumatið og samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sig og hann gerði sér grein fyrir að breytt neysluhegðun gæti haft áhrif á greiðslugetu. Stefnandi ritaði undir niðurstöður greiðslumatsins sem eigandi veðs og T-kvk-nf sem greiðandi. Í greiðslumatinu var gert ráð fyrir að ráðstöfunartekjur lántakanda T-kvk-ef væru 374.211 krónur (mánaðarlaun 280.000 krónur, aðrar tekjur 77.000 krónur og vaxtabætur 17.211 krónur, þ.e. samtals 374.211 krónur) áætlaður framfærslukostnaður 155.040 krónur, áætlaður rekstrarkostnaður húsnæðis 16.148 krónur og áætlaður rekstrarkostnaður bifreiðar 37.500 krónur. Samtals var áætluð greiðslugeta án skulda talin nema 165.523 krónum. Þá var tiltekið að áætluð greiðslubyrði væntanlegra lána væri 133.681 króna. Var því niðurstaða greiðslumatsins sú að greiðslugeta greiðanda með skuldum væri 31.842 krónur.

Í greiðslumatinu var ekki gert ráð fyrir bílaláni lántaka að fjárhæð 307.237 krónur sem stefnandi hefði tekið í Landsbankanum. Samkvæmt gögnum málsins var mánaðarleg afborgun lántaka af því láni þann 9. júní 2006, 16.885 krónur.

T-kvk-nf, gaf út veðskuldabréf til KB banka að fjárhæð 3.500.000 krónur, dags. 7. júní 2006, vegna kaupa hennar á umræddri fasteign að Baugakór. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu lánsins var fasteign stefnanda að Raftahlíð 73, Sauðárkróki, veðsett með 2. veðrétti og uppfærslurétti. Ritaði stefnandi undir veðskuldabréfið sem veðsali og T-kvk-nf sem skuldari. Lánið var í skilum til 1. febrúar 2010. Þann 20. apríl 2010 var gerð skilmálabreyting á greiðsluskilmálum veðskuldabréfsins á þann veg að afborgunum lánsins var frestað um sex mánuði eða til 1. ágúst 2010. Skuldari lánsins og stefnandi undirrituðu skilmálabreytinguna án athugasemda.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 18. júní 2010, var T-kvk-þgf veitt heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Þann 13. október 2010 var kveðinn upp úrskurður um staðfestingu á nauðasamningi til greiðsluaðlögunar. Kvað samningurinn á um að skuldari greiddi 50.000 krónur af samningskröfum sínum í 48 mánuði. Krafa stefnda samkvæmt umræddu skuldabréfi nam 29,6% af samningskröfum skuldara og bar skuldara samkvæmt því að greiða 14.794 krónur mánaðarlega til stefnda í þá 48 mánuði. Fyrsta greiðsla frá stefnanda samkvæmt samningnum barst 1. desember 2010 og nam heildargreiðsla skuldara til stefnda á samningstímanum 839.124 krónum.

Eftir að lánið fór í vanskil, fékk stefnandi sendar tilkynningar um vanskil veðskuldabréfsins, sbr. tilkynningar, dags. 11. ágúst, 30. september og 11. október 2010.

Samkvæmt bankayfirlitum sem liggja fyrir gögnum málsins voru á tímabilinu 14. júlí 2006 til 1. janúar 2008 millifærðar mánaðarlega 60.000 krónur af reikningi föður lántakanda og eignmanns stefnanda yfir á reikning lántakanda, T-kvk-ef.

Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 3. febrúar 2015 til stefnda, var þess krafist að veðréttindi bankans í fasteign stefnanda að Raftahlíð 73 yrði felld úr gildi þar sem niðurstöður greiðslumatsins bæru með sér að vera hærri en gera hefði mátt ráð fyrir samkvæmt lánsumsókn skuldara. Tók lögmaðurinn fram að samkvæmt niðurstöðum greiðslumatsins hefði áætluð greiðslugeta hennar verið 31.842 krónur, en greiðslumatið hefði með réttu átt að vera neikvætt um 82.000 krónur.

Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins. Einnig gáfu skýrslu Þ-kk-nf S T-kk-nf og T-kvk-nf T-kvk-nf.

III.

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi krefst þess að veðleyfi sem hún veitti í fasteign sinni að Raftahlíð 73 með undirritun sinni á skuldabréf, dags. 7. júní 2006, verði fellt úr gildi með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Telur stefnandi að greiðslumat sem stefndi framkvæmdi á skuldara bréfsins hafi verið haldið verulegum annmörkum sem stefndi beri ábyrgð á, sbr. 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá árinu 2001. Telur stefnandi í fyrsta lagi að framtaldar tekjur á greiðslumatinu hafi ekki verið í samræmi við framlögð gögn. Stefndi hafi gert ráð fyrir að ráðstöfunartekjur stefnanda væru 285.000 krónur þrátt fyrir að augljóst væri að tekjur skuldara lækkuðu þegar persónuafsláttur hennar væri uppurinn. Brúttótekjur að fjárhæð 285.000 krónur hafi átt að leiða til ráðstöfunartekna að fjárhæð 202.163 krónur. Munurinn væri 82.837 krónur. Í öðru lagi hafi verið gert ráð fyrir að 60.000 krónur kæmu frá foreldrum skuldara, þ.e. stefnanda í máli þessu. Stefnandi hafi hins vegar ekki verið upplýst um það, auk þess sem slík framkvæmd stríði gegn 1. gr. umrædds samkomulags, um að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga þannig að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Hafnar stefnandi því að hún hafi gert ráð fyrir að bera helming af greiðslubyrði umræddra lána. Í þriðja lagi hafi stefnda láðst að geta um skuldir lántaka vegna bílasamnings sem lántaki greiddi af á sama tíma og hið umdeilda lán var tekið hjá KB banka hf. Mánaðarleg afborgun þess hafi verð 16.885 krónur á sama tímabili. Telur stefnandi að greindir annmarkar á framkvæmd greiðslumatsins sýni að það hafi verið rangt. Tekjur stefnanda hafi verið ofmetnar um 159.722 krónur og niðurstaða greiðslumatsins neikvætt um 127.880 krónur. Hefði þessi staðreynd haft verulega þýðingu við mat stefnanda á því hvort hún gengist í ábyrgð fyrir lántakanda. Stefnandi bendir á í þessu sambandi að stefndi hafi gert greiðslumatið án aðkomu stefnanda. Hann hafi borið ábyrgð á framkvæmd þess skv. 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða, sem og heilleika þess, og að mikill aðstöðumunur væri á málsaðilum en sóknaraðilar væru ekki sérfróðir um fjármálagerninga ólíkt varnaraðila sem er stærsta fjármálastofnun landsins með alla þá lögfræði- og sérþekkingu sem því fylgir.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda.

Um gildi veðsetningarinnar tekur stefndi fram að réttilega hafi verið staðið að greiðslumati í máli þessu. Greiðslumatið hafi verið framkvæmt fyrir útgáfu skuldabréfsins og það hafi verið kynnt stefnanda áður en hún samþykkti veðsetningu fasteignar sinnar. Stefnandi hafi því uppfyllt skyldur sínar samkvæmt 1. og 3. mgr. 3. gr. og 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins.

Stefndi hafnar því að skráðar tekjur í greiðslumati hafi ekki verið í samræmi við framlögð gögn. Lántaki hafi gert ráð fyrir að ráðstöfunartekjur hennar væru 250.000 til 400.000 krónur á mánuði, laun væru 285.000 krónur fyrstu þrjá mánuðina, enginn skattur væri af laununum þar sem hún væri að klára skólann og því yrðu útborguð laun um sumarið 280.000 krónur. Í september myndu launin hækka en óvíst væri hvað mikið. Þá hafi lántaki tekið fram að barnabætur væru 220.000 krónur á ári og 204.000 krónur í meðlag, en aðrar tekjur 60.000 krónur vegna þátttöku foreldra. Samkvæmt þessu hefðu ráðstöfunartekjur lántaka verið taldar 375.333 krónur í greiðslumatinu. Stefndi hafi samkvæmt þessu miðað við tekjur og framlögð gögn og upplýsingar sem komu frá lántaka. Þá hafi greiðslumat verið miðað við fjárhagsstöðu eins og hún hafi verið þegar matið var gert, auk þess sem tekið sé fram í greiðslumatinu að ýmislegt ófyrirséð geti valdið því að greiðslugeta greiðanda breytist. Þá tekur stefndi fram að munur á rauntekjum lántaka samkvæmt launaseðlum á umræddu tímabili og því sem gert hafi verið ráð fyrir í greiðslumati hafi verið mínus 16.226 krónur.

Um þá málsástæðu stefnanda að ekki hafi verið gert ráð fyrir afborgunum af bílasamningi í greiðslumati lántaka, tekur stefndi fram að engar upplýsingar um bílalánið hafi legið fyrir við gerð greiðslumatsins. Auk þess hafi slíkar upplýsingar ekki verið skráðar í skuldastöðuyfirlit Reiknistofu bankanna. Stefndi hafi því ekki getað aflað upplýsinganna. Einmitt þess vegna hafi verið mælt fyrir um í greiðslumatinu að það byggði að hluta til á upplýsingum frá skuldara sjálfum. Fjármálafyrirtækin hafi því ekki getað aflað tæmandi upplýsinga um skuldir lántakenda.

Þá bendir stefndi á að þó að eignastaða lántaka hafi verið í mínus 1.200.000 krónur hafi það ekki komið í veg fyrir að stefnandi gengist í ábyrgð fyrir dóttur sína samkvæmt umræddu skuldabréfi. Bendi það til þess að vilji stefnanda hafi verið skýr um að aðstoða skuldara. Auk þess hafi stefnandi samþykkt athugasemdalaust að veðskuldabréfið yrði fryst í sex mánuði þrátt fyrir að hafa móttekið tilkynningar um vanskil.

Stefndi telur að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Níu ár séu liðinn frá því að stefnandi ritaði án athugasemda nafn sitt á greiðslumatið og veðskuldabréfið. Hún hafi haft nægan tíma til þess að bera málið undir dómstóla teldi hún annmarka hafa verið á gerð þess.

Að lokum telur stefndi að hann hafi að öllu leyti gætt að ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, auk þess sem það leiði ekki til ógildingar veðsetningarinnar hafi svo verið, heldur verði að fara fram heildarmat á aðstæðum aðila, fyrir, eftir og við undirritun stefnanda á hið umþrætta skuldabréf. Þá sé hvorki skilyrði 36. gr. samningalaganna uppfyllt í máli þessu né það að stefndi hafi brotið gegn 19. gr. laga nr. 161/2002.

IV.

Stefnandi reisir kröfu sína á 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Telur stefnandi m.a. að greiðslumat sem stefnandi framkvæmdi á skuldara hafi verið haldið verulegum annmörkum.

Við mat á því hvort samningi skuli vikið til hliðar í heild eða að hluta með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936, vegna þess að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig skal, samkvæmt 2. mgr. greinarinnar líta til fjögurra þátta:

Í fyrsta lagi ber að líta til efnis þess samnings sem krafa lýtur að, en í því máli sem hér er til úrlausnar var um að ræða samþykki stefnanda fyrir því að tryggja mætti með veði í fasteign hennar að Raftahlíð 73, Sauðárkróki, skuldabréf sem dóttir hennar gaf út til forvera stefnda þann 7. júní 2006. Áður en stefnandi ritaði undir veðskuldabréfið hafði hún kynnt sér niðurstöður greiðslumats, sem stefndi gerði á dóttur hennar og er dags. 6. júní 2006. Voru niðurstöður greiðslumatsins að skuldari gæti staðið við skuldbindingar sínar og að greiðslugeta hennar að teknu tilliti til skulda væri 31.842 krónur á mánuði. Er því ljóst að stefnanda var kunnugt um þær skuldbindingar sem hún gekkst undir.

Í öðru lagi ber að líta til atvika við samningsgerð. Óumdeilt er að stefndi framkvæmdi greiðslumat á greiðslugetu skuldara, dóttur stefnanda, og kynnti stefnanda eins og áður segir niðurstöður þess áður en hún samþykkti veðsetningu fasteignar sinnar. Telur dómurinn því að stefndi hafi uppfyllt skyldur sínar samkvæmt 3. gr. um mat á greiðslugetu og 4. gr. um upplýsingagjöf til ábyrgðarmanns áður en til skuldaábyrgðar og veðsetningar er stofnað, samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, frá 1. nóvember 2001.

Samkvæmt niðurstöðum greiðslumatsins, dags. 6. júní 2006, stóðst dóttir stefnanda greiðslumatið. Sem fyrr segir var greiðslugeta hennar að teknu tilliti til skulda talin vera 31.842 krónur á mánuði á þeim tíma sem greiðslumatið var gert. Deila málsaðila stendur á hinn bóginn um hvort þær forsendur sem lagðar voru til grundvallar greiðslumatinu hafi verið réttar. Stefnandi telur að greiðslumatið hafi verið rangt að því leyti að framtaldar tekjur skuldara hafi ekki verið í samræmi við framlögð gögn. Telur stefnandi í fyrsta lagi að gera hefði átt ráð fyrir að ráðstöfunartekjur skuldara væru 202.163 krónur á mánuði í stað 285.000 króna, þar sem tekjur myndu lækka þegar uppsafnaður persónuafsláttur lántaka væri uppurinn. Skuldari hafi verið nýkomin út á vinnumarkaðinn og hafi því átt ónýttan persónuafslátt sem hafi einungis nýst henni fyrstu mánuðina. Munurinn væri hér 82.837 krónur. Í öðru lagi hafi verið rangt að gera ráð fyrir 60.000 króna framlagi frá foreldrum og í þriðja lagi hefði ekki verið gert ráð fyrir mánaðarlegri afborgun vegna bílaláns að fjárhæð 16.885 krónur. Tekjur stefnanda hafi samkvæmt þessu verið ofmetnar um 159.722 krónur.

Í greiðslumati skuldara er tekið fram, undir fyrirsögninni „Fyrirvari um forsendur eða niðurstöður‟, að upplýsingar um skuldir og fjárhagsstöðu greiðanda væru að hluta til frá honum sjálfum. Þá er tekið fram að greiðslumat miðist við „núverandi“ fjárhagsstöðu greiðanda og sé „áætlun“ um greiðslugetu. „Ýmislegt ófyrirséð“ geti valdið því að greiðslugeta greiðanda breytist til hins betra eða verra frá því sem nú er eða áætlað verði. Með vísan til þessa telur dómurinn að sú skylda hafi hvílt á skuldara að geta um mánaðarlegar afborganir hennar af umræddu bílaláni bæði í umsókn hennar um fasteignalán og í forsendum greiðslumatsins þegar það lá fyrir.

Í umsókn skuldara um fasteignalán, dags. 18. maí 2006, upplýsti skuldari stefnda hvorki um bílalán sem hún greiddi mánaðarlegar afborganir af né gerði hún athugasemdir við það í forsendum greiðslumatsins þegar það lá fyrir þann 6. júní 2006. Telur dómurinn að með einfaldri aðgæslu hafi stefnandi auðveldlega getað komist að því hvernig þessu var háttað.

Í fyrrgreindri umsókn um fasteignalán, veitti skuldari upplýsingar um tekjur sínar sem hún taldi vera 250.000 til 400.000 krónur, en jafnframt tók hún fram að hún væri á umsóknardegi fasteignalánsins með 285.000 í laun og þannig yrði staðan næstu þrjá mánuði og síðan myndu þau hækka í september. Enginn skattur yrði tekinn strax af launum þar sem hún væri að ljúka námi. Að virtu framansögðu, og í ljósi þess að greiðslumatið miðaðist við fjárhagsstöðu skuldara á þeim tíma sem greiðslumatið var gert, telur dómurinn að forsendur stefnda um að miða tekjur skuldara við útborguð mánaðarlaun, 285.000 krónur, hafi verið réttar.

Í umsókn skuldara um fasteignalán, tók hún einnig fram að aðrar tekjur hennar væru 60.000 krónur þar sem foreldrar hennar myndu greiða helming af greiðslubyrði lána af íbúðinni. Kemur þetta heim og saman við bankayfirlit föður stefnanda sem liggja fyrir í málinu, en á tímabilinu 14. júlí 2006 til 1. janúar 2008 voru mánaðarlega millifærðar 60.000 krónur af reikningi eiginmanns stefnanda og föður skuldara yfir á bankareikning skuldara. Í þessu ljósi er frásögn stefnanda, um að hún hafi ekki gert ráð fyrir að umræddur fjárstyrkur hennar og eignmanns hennar til skuldara hafi ekki verið innifalinn í greiðslumati dóttur hennar, ekki trúverðug og verður stefnandi að bera hallann af þeim sönnunarskorti að þessu leyti.

Í þriðja lagi ber, samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, að líta til stöðu samningsaðila. Stefnandi er einstaklingur, sem ekki er sérfróð um fjármálagerninga, en KB banki hf. var einn stærsti banki landsins og hafði fjölda starfsmanna með mikla þekkingu á lánum og tryggingu þeirra. Hafa verður þó hér í huga að ákvæði veðskuldabréfsins voru einföld og auðskilin.

Í fjórða lagi ber að líta til atvika sem síðar komu til. Stefnandi gerði fyrst reka að því að athuga réttarstöðu sína í ársbyrjun 2015, tæpum níu árum eftir að hún veitti dóttur sinni veðleyfi í fasteign sinni. Upplýst er að veðlánið var í skilum til 1. febrúar 2010. Þá er ljóst að þann 20. apríl 2010 var greiðsluskilmálum þess breytt og afborgunum frestað. Ritaði stefnandi undir skilmálabreytinguna án athugasemda. Skuldara lánsins var veitt heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar þann 18. júní 2010. Var samningurinn staðfestur þann 13. október sama ár. Kvað samningurinn á um að skuldari greiddi 50.000 krónur af samningskröfum sínum í 48 mánuði. Krafa stefnda samkvæmt umræddu skuldabréfi nam 29,6% af samningskröfum skuldara og bar skuldara samkvæmt því að greiða 14.794 krónur mánaðarlega til stefnda í þá 48 mánuði. Fyrsta greiðsla frá stefnanda samkvæmt samningnum barst 1. desember 2010 og nam heildargreiðsla skuldara til stefnda á samningstímanum 839.124 krónum. Eftir að lánið fór í vanskil, fékk stefnandi sendar tilkynningar um vanskil veðskuldabréfsins, sbr. tilkynningar, dags. 11. ágúst, 30. september og 11. október 2010.

Þegar allt framangreint er virt heildstætt er það niðurstaða dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera fyrir sig veðleyfið 7. júní 2006, sem stefnandi hefur samþykkt.

Með vísan til framangreinds ber að sýkna stefnda, Arion banka hf., af öllum dómkröfum stefnanda, H-kvk-ef J-kvk-ef, í máli þessu.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber stefnanda að greiða stefnda, 500.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ:

Stefndi, Arion banki hf., er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, H-kvk-ef J-kvk-ef, í máli þessu.

Stefnanda ber að greiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)