E-2942/2014

I.

Mál þetta, sem dómtekið var 1. mars sl., höfðar Lífsverk, Engjateigi 9 í Reykjavík. Stefna í málinu var birt 27. ágúst 2014 og þingfest 4. september 2014. Stefnandi er lífeyrissjóður sem bar áður heitið Lífeyrissjóður verkfræðinga.

Stefnandi krefst þess að stefndu Vátryggingafélag Íslands hf., B-kvk-nf P K-kvk-nf, B-kk-nf Z. Á-kk-nf, K-kvk-nf Þ-kvk-nf, S-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf, S-kk-nf H-kk-nf og Þ-kk-nf G-kk-nf greiði stefnanda óskipt 631.594.110 kr., með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 25. mars 2008 til 5. desember 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi þess að stefndu Vátryggingafélag Íslands hf., B-kvk-nf P-kvk-nf K-kvk-nf, K-kvk-nf Þ-kvk-nf, K-kk-nf M. Ó-kk-nf, S-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf, S-kk-nf H-kk-nf og Þ-kk-nf G-kk-nf greiði stefnanda óskipt 1.122.191.327 kr., með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 29. september 2008 til 5. desember 2013 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Enn fremur er þess krafist að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu, samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti.

Stefndu B-kvk-nf, B-kk-nf, K-kvk-nf, K-kk-nf, S-kk-nf, S-kk-nf og Þ-kk-nf krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að bótaábyrgð þeirra verði felld niður eða bætur lækkaðar.

Dómkröfur stefnda Vátryggingarfélags Íslands hf. eru aðallega að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda en til vara að stefnukröfur verði stórlækkaðar og málskostnaður verði felldur niður.

Þegar stefnandi lagði fram endanlegar dómkröfur sínar við aðalmeðferð málsins 1. mars 2016 var kröfum beint að G-kk-þgf V. F-kk-þgf, fyrrverandi, skrifstofu- og fjármálastjóra stefnanda. Þar sem G-kk-þgf var ekki stefnt til aðildar í máli þessu er kröfum á hendur honum vísað frá, sbr. a-lið 1. mgr. 80. gr. og 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

II.  Málsatvik.

Málshöfðun þessi er tilkomin vegna tveggja fjárfestinga sem þáverandi fjárfestingarráð stefnanda, sem þá hét Lífeyrissjóður verkfræðinga, og stjórn tóku ákvörðun um í mars og september 2008. Í fjárfestingarráðinu sátu stefndu S-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf, þáverandi stjórnarformaður stefnanda, S-kk-nf H-kk-nf, þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda og G-kk-nf V. F-kk-nf, þáverandi skrifstofu- og fjármálastjóri stefnanda.

Auk þeirra sátu í stjórn lífeyrissjóðsins stefndu Þ-kk-nf G-kk-nf og B-kvk-nf P-kvk-nf K-kvk-nf, ásamt stefndu B-kk-þgf Z. Á-kk-þgf, sem hætti í stjórninni 20. maí 2008. Tók K-kk-nf M. Ó-kk-nf sæti hans í stjórninni frá og með þeim degi.

Þá sat með þeim í stjórninni Ó-kk-nf M-kk-nf. Ó-kk-nf lést 28. desember 2011 og er eftirlifandi eiginkonu hans K-kvk-þgf Þ-x-x stefnt í málinu vegna setu hennar í óskiptu búi.

Fjárfestingarnar sem mál þetta er sprottið eru kaup stefnanda fyrir milligöngu Landsbanka Íslands hf. á svonefndum lánshæfistengdum skuldabréfum (e. credit linked notes), sem útibú svissneska bankans UBS AG gaf út.

Fyrri fjárfestingin, sem gengið var frá 25. mars 2008, var að fjárhæð 1.000.000.000 kr. í lánshæfistengdu skuldabréfi UBS. Skuldabréfið var gefið út í íslenskum krónum og nam fjárfesting stefnanda 1 milljarði króna. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins voru vextir af bréfinu fastákvarðaðir við útgáfu og miðuðu við 3 mánaða REIBOR-vexti (millibankavexti í krónum á Íslandi), auk 10,7% álags. Skyldu vextir greiddir ársfjórðungslega miðað við 5. janúar, 5. apríl, 5. júlí og 5. október en höfuðstóll skuldabréfsins með einni lokagreiðslu þann 5. apríl 2013

Skuldabréfið hafði að geyma tvenns konar innköllunarákvæði. Annars vegar var um að ræða innköllunarheimild við skilgreindan „lánshæfisatburð“ (e. Credit Event), sem mælti fyrir um að við greiðslufall, gjaldþrot eða fjárhagslega endurskipulagningu hjá Kaupþingi banka hf. („Kaupþingi“) eða Glitni banka hf. („Glitni“) hefði útgefandi heimild til að gera skuldabréfið upp á innlausnarverði, sem skyldi svara til uppboðsandvirðis tiltekinna skuldabréfa í Kaupþingi og Glitni (e. Cash Redemption). Ef um einungis annað fyrirtækið var að ræða þá mátti gera helming skuldabréfsins upp. Ekki reyndi á þetta ákvæði.

Hins vegar var í skilmálunum innköllunarheimild við kveikjuatburð (e. Trigger event) sem miðaði við að heimilt væri að innkalla skuldabréfið og gera það upp, ef snemmbúin innköllunarfjárhæð (e. Early Unwind Amount) færi niður í eða undir 50% af upphaflegu verði skuldabréfsins. Snemmbúna innköllunarfjárhæðin var reiknuð sem upphaflegur höfuðstóll að frádreginni þeirri fjárhæð sem útgefandinn (UBS) þyrfti að greiða mögulegum kaupanda skuldatryggingar fyrir evruverð upphaflegs höfuðstóls við lokun slíks samnings. Af því leiddi að það hvort skilmálar skuldabréfsins um innköllun yrðu virkir réðst af gengisþróun krónu og evru og verðþróun skuldatryggingasamninga á milli UBS og hugsanlegs þriðja aðila.

Samkvæmt skilmálunum átti handhafi skuldabréfsins um tvo kosti að velja við kveikjuatburð. Annars vegar að kaupa af útgefanda nýtt skuldabréf (e. Exchanged Note) sem kæmi í stað fyrra skuldabréfsins (e. Switch Option). Hinn kosturinn var að sætta sig við uppgreiðslu á grundvelli snemmbúinnar innköllunarfjárhæðar (e. Early Unwind Amount).

Í skilmálunum var mælt fyrir um fyrirkomulag kaupa á nýju skuldabréfi í kjölfar uppgjörs vegna kveikjuatburðar. Var þar kveðið á um að handhafi skyldi þá fjárfesta í nýju lánshæfistengdu skuldabréfi að tvöfaldri fjárhæð höfuðstóls fyrra skuldabréfsins. Í nýju skuldabréfi yrði ekki að finna ákvæði sem heimilaði handhafa að kaupa þriðja skuldabréfið en að öðru leyti yrðu endurgreiðsluskilmálar óbreyttir. Við greiðslu kaupverðs nýs skuldabréfs yrði fyrra skuldabréf innkallað og fellt brott (e. redeemed and cancelled). Í viðauka við skráningarlýsingu skuldabréfsins voru drög að skilmálum nýs skuldabréfs.

Fyrir liggur að 9. júlí 2008 fékk stefnandi greiddar krónur 74.335.502 í vexti af skuldabréfinu.

Síðari fjárfestingin, sem gengið var frá 29. september 2008, var að fjárhæð 18.843.000 evrur (af því voru 7.544.744 evrur vegna fyrra bréfsins, en lagðar voru út 11.298.256 evrur, sem umreiknast í 1.589.664.619 kr. miðað við sölugengi evru á þessum tíma (140,7 kr.)) í lánshæfistengdu skuldabréfi UBS. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins voru vextir fastákvarðaðir við útgáfu og miðuðust við 3 mánaða EURIBOR-vexti (vextir á millibankamarkaði í Evruríkjunum) auk 5,35% álags. Upphafsdagur vaxta var 29. september 2008 og skyldu vextir af bréfinu greiddir ársfjórðungslega þann 5. janúar, 5. apríl, 5. júlí og 5. október, en höfuðstóll skuldabréfsins með einni lokagreiðslu þann 5. apríl 2013.

Í skilmálum nýja skuldabréfsins var að finna innköllunarákvæði vegna skilgreinds lánshæfisatburðar (e. Credit Event) hjá Kaupþingi og Glitni, þ.e. greiðslufalls, gjaldþrots eða fjárhagslegrar endurskipulagningar. Í skilmálunum var kveðið á um að ef til slíks atburðar kæmi þá skyldi útgefandi afhenda stefnanda hin undirliggjandi skuldabréf á hendur Kaupþingi og Glitni.

Í nýja skuldabréfinu var ekki að finna innköllunarákvæði vegna kveikjuatburðar (e. Trigger Event) né ákvæði um snemmbúna innköllunarfjárhæð (e. Early Unwind Amount) byggt á evru-verði skuldatryggingasamnings á milli UBS og mögulegs þriðja aðila. Skilmálar síðara skuldabréfsins voru þannig ólíkir skilmálum hins uppgreidda skuldabréfs.

Aðdragandinn að fyrri fjárfestingu stefnanda í lánshæfistengdum skuldabréfum UBS 25. mars 2008

Í fundargerð fjárfestingarráðs stefnanda 3. mars 2008 kemur fram að rætt hafi verið um skuldabréf íslensku bankanna í erlendri mynt og mögulegar leiðir við kaup á þeim svo og möguleika á að „krækja í skuldatryggingarálagið sem [væri] enn hærra“.

Þrjár mögulegar leiðir voru nefndar í þessu sambandi: 1) að kaupa skuldabréfin og eiga í erlendri mynt til skamms tíma, t.d. sex mánaða, til að ná væntum hagnaði af verðhækkun þeirra þegar skuldatryggingarálag bankanna lækkaði, 2) kaupa skuldabréfin og eiga til lokadags og gera jafnframt vaxtaskiptasamninga þannig að þau skiluðu íslenskum verðtryggðum eða óverðtryggðum vöxtum, 3) kaupa skuldabréf af annarri lánastofnun sem fælu í sér að stefnandi fengi skuldatryggingarálagið. Jafnframt hafi verið ræddur sá möguleiki að selja erlend hlutabréf til að fjármagna kaupin á skuldabréfunum.

Í fundargerðinni er jafnframt tekið fram að starfsmenn lífeyrissjóðsins skuli kanna ofangreindar útfærslur og skila á næstu dögum samanburði á mögulegri útkomu þeirra. Stefnt skuli að því að kaupa fyrir a.m.k. 500 milljónir króna.

Þann 4. mars 2008 kynnti afleiðumiðlun Landsbanka Íslands hf. framkvæmdastjóra, fjármálastjóra og stjórnarformanni stefnanda þann kost að fjárfesta í skuldabréfi svissneska bankans UBS sem byggt væri á skuldatryggingarálagi Glitnis og Kaupþings. Í glærukynningu um fjárfestinguna segir meðal annars að þar sé um að ræða skuldabréf fyrir fjárfesta sem „trúa að skuldatryggingarálag eigi ekki eftir að hækka mikið, eru tilbúnir að setja höfuðstólinn að veði og sækjast eftir mikilli ávöxtun“.

Í glærukynningunni er gerð grein fyrir því hvað felist í skuldatryggingarálagi og greint frá því hvaða þættir teljist til lánshæfisatburða (e. credit events) í svonefndum „CDS samningi“. Er þar nefnt sérstaklega að meðal slíkra atvika geti verið gjaldþrot Kaupþings eða Glitnis, vanskil sömu banka með greiðslu af höfuðstól láns eða fjárhagsleg endurskipulagning, þ.e. ef gera þurfi breytingar á lánum, t.d. til að létta á greiðslubyrði lána (nokkurs konar nauðasamningar).

Í glærukynningunni er jafnframt gerð grein fyrir þróun skuldatryggingar. Þar segir m.a. að mikið hafi verið rætt um áhættu Íslands og hafi álagið farið hækkandi bæði fyrir íslenska ríkið og bankana. Í kynningunni er þess einnig getið að líkur á greiðslufalli séu 5 sinnum hærri en á síðustu 50 árum. Þá er þar að finna töflu yfir skuldatryggingarálag Glitnis og Kaupþings, sem gefi til kynna að skuldatryggingarálag þeirra hafi sjaldan, eða aldrei, verið hærra en á þessum tímapunkti.

Í helstu upplýsingum um fjárfestingarkostinn er enn fremur tekið fram að „gírun“ sé 2 sinnum á höfuðstól, að „kredit varan“ sé „tengt CDS álagi viðmiðunarkörfu“, að „karfan“ sé „Glitnir og Kaupþing“ og að „Unwind trigger“ sé „ef markaðsvirðið fer niður í 50% eða minna af upphaflegu verðmæti þá verður send ósk um auknar tryggingar, annars verður strúktúrnum lokað“.

Í kynningunni er einnig gerð grein fyrir helstu áhættum og þær sagðar vera:

· Credit event á annan hvorn bankann leiðir til skerðingar á höfuðstól og skerðingar á vöxtum.

· Kaup/sala álagið er mjög hátt núna – „Buy & hold“ vara a.m.k. meðan álagið er svona hátt.

· Hækkun á álaginu þannig að MTM fari niður fyrir 50%.

· Gjaldþrotaáhætta UBS.

Í framhaldi þessa var á fundi fjárfestingarráðs stefnanda 17. mars 2008 rædd tillaga þáverandi stjórnarformanns stefnanda, S-kk-ef Á-kk-ef G-kk-ef, um að selja helming erlends eignasafns stefnanda og koma fénu í traustari ávöxtun. Markmiðið var að draga úr áhættu í ljósi mikillar óvissu um þróun á mörkuðum og innleysa hagnað vegna veikingar íslensku krónunnar.

Ofangreind atriði voru síðan rædd á fundi stjórnar stefnanda 18. mars 2008 en á fundinum var tillaga um að færa mest allt andvirðið yfir í íslenskrar krónur samþykkt. Fyrir því voru færð þau rök að innleysa þyrfti gengishagnað, að draga þyrfti úr áhættu af erlendri hlutabréfaeign og að ómögulegt væri að gera viðunandi framvirka samninga vegna erfiðleika á gjaldeyrismarkaði. Um 3.600 milljónir króna fengust fyrir erlendu bréfin sem seld voru.

Í kjölfar stjórnarfundar stefnanda 18. mars 2008 var tekin ákvörðun um að fjárfesta í lánshæfistengda skuldabréfinu fyrir 1.000 milljónir króna.

Ákveðið var og að starfsmenn stefnanda myndu kanna helstu valkosti um ráðstöfun í krónum fyrir stjórnarfund 25. mars.

Á stjórnarfundinum 25. mars 2008 tilkynnti þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda, S-kk-nf H-kk-nf, að keypt hefði verið fyrir 1.000.000.000 kr. í fyrrgreindu lánshæfistengdu skuldabréfi UBS.

Aðdragandinn að síðari fjárfestingu stefnanda í lánshæfistengdum skuldabréfum UBS 29. september 2008

Á stjórnarfundi stefnanda 16. september 2008 gerði S-kk-nf H-kk-nf, framkvæmdastjóri stefnanda, grein fyrir stöðu lánshæfistengda skuldabréfsins. Á fundinum kom fram að lánshæfistengda skuldabréfið hefði hríðlækkað í verði vegna veikingar íslensku krónunnar og ört hækkandi skuldatryggingarálags íslensku bankanna. Af þeim sökum gæti stefnandi þurft að sæta veðkalli á næstunni, sem fælist þá í því að fjárfesta að nýju í lánshæfistengdu skuldabréfi UBS fyrir jafnháa fjárhæð og fjárfest hefði verið fyrir í mars, ella yrði lánshæfistengda skuldabréfið leyst upp og selt með miklu tapi.

Í september 2008 leiddi hækkun skuldatryggingaálags Kaupþings og Glitnis til kveikjuatburðar með þeim afleiðingum að skilmálar samningsins frá 25. mars 2008 um innköllun urðu virkir. Framkvæmdastjóri stefnanda sendi stjórn stefnanda tölvubréf, dags. 25. september 2008, þar sem gerð var grein fyrir því að fjárfestingarráð stefnanda hefði ákveðið að stefnandi myndi fjárfesta að nýju í öðru lánshæfistengdu skuldabréfi UBS.

Í tölvubréfinu sagði m.a. að UBS hefði tilkynnt að hafið væri veðkallsferli og í grundvallaratriðum væri tvennt í stöðunni fyrir stefnanda. Annars vegar að loka stöðunni í lánshæfistengda skuldabréfinu, sem þýddi um 650 milljóna króna tap fyrir stefnanda. Hins vegar að fjárfesta að nýju í öðru lánshæfistengdu skuldabréfi UBS til viðbótar við fyrri fjárfestinguna fyrir a) 1 milljarð króna og hafa bréfið þá í íslenskum krónum, eða b) um 1,6 milljarða króna og hafa bréfið þá í evrum.

Í tölvubréfinu kom fram að fjárfestingarráðið hefði ákveðið að fara þá leið að fjárfesta að nýju í öðru lánshæfistengdu skuldabréfi UBS fyrir 1,6 milljarða króna til viðbótar við fyrri fjárfestinguna (samtals um 2,6 milljarðar króna) og yrði bréfið því í evrum.

Í tölvubréfinu voru raktar helstu áhætturnar sem fylgdu fjárfestingunni og tekið fram að veðkall færi ekki fram nema Kaupþing og Glitnir lentu í greiðslufalli, en kæmi sú staða upp myndi stefnandi fá afhent hin undirliggjandi skuldabréf í bönkunum og gæti þá innheimt þau sjálfur.

Í framhaldinu var þáverandi fjármálastjóra, G-kk-þgf V. F-kk-þgf, og S-kk-þgf H-kk-þgf framkvæmdastjóra falið að gera nauðsynlegar ráðstafanir fyrir hönd stefnanda til þess að af fjárfestingunni gæti orðið, þ. á m. að tryggja fullar gjaldmiðlavarnir. Í tölvubréfinu kom einnig fram að meðlimir fjárfestingarráðs gerðu sér fulla grein fyrir því að fjárfestingin væri á bilinu 8-9% af heildareignum samtryggingardeildar og þyrfti því að grípa til aðgerða til að draga úr tengdri áhættu. Enn fremur þyrfti að vinna að því að fá bréfið skráð til að það rúmaðist innan leyfilegra marka sjóðsins.

Í samræmi við þetta var í framhaldinu, eða 29. september 2008, fjárfest að nýju í öðru lánshæfistengdu skuldabréfi sem UBS gaf út. Fjárfestingin var að fjárhæð 18.843.000 evrur (af því voru 7.544.744 evrur vegna fyrra bréfsins, en lagðar voru út 11.298.256 evrur, sem umreiknast í 1.589.664.619 kr. miðað við sölugengi evru á þessum tíma (140,7 kr.)). Var þessi fjárhæð greidd UBS sama dag. Hluti fjárfestingarinnar var hins vegar greiddur með bréfum eldri útgáfunnar frá í mars sama ár, en virði þeirra, ásamt áföllnum vöxtum, sem námu þá 62.300.000 kr., var þá 7.544.744 evrur.

Á fundi stjórnar stefnanda 2. október 2008 voru lánshæfistengdu skuldabréfin aftur tekin til umræðu og farið yfir kaupin. Samkvæmt fundargerð mun þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda hafa kynnt skilmála lánshæfistengda skuldabréfsins og kom fram að útgefandi þess væri UBS í Sviss. Keypt hefði verið fyrir 1.000 milljónir króna, en bréfið hefði verið með tvöfalda gírun, þ.e. UBS lánaði stefnanda 1.000 milljónir króna í evrum á móti. Skilmálarnir hefðu verið þannig að seld hefði verið skuldatrygging á Glitni og Kaupþing þegar skuldatryggingarálagið var u.þ.b. 750 stig. Vegna gírunarinnar myndi tvennt hafa getað orsakað innköllun af hálfu UBS, annað hafi verið ef skuldatryggingarálagið færi upp í u.þ.b. 1.300 stig og hitt ef gengi evru færi niður í 135 kr. Hvort tveggja hefði gerst fyrir um viku fyrir fundinn og hefði verðmæti bréfsins þá farið niður fyrir 50%. Stefnandi hefði þá átt tvo kosti. Annar hefði verið að sæta innköllun og að bréfið yrði selt. Þá hefði stefnandi fengið um 350 milljónir króna og bókfært tap hefði verið um 650 milljónir króna. Hinn kosturinn hefði verið að bæta við 1.600 milljónum króna og greiða UBS út lánahlutann.

Í fundargerðinni er tekið fram að áhætta í bréfinu á því stigi hafi verið að Glitnir, Kaupþing eða UBS yrði gjaldþrota. Þá er tekið fram að ríkið hafi yfirtekið Glitni, sem þýði í raun að áhætta sjóðsins vegna Glitnis sé hverfandi. Eftir standi áhætta á Kaupþingi og UBS. Markmiðið sé að selja bréfið þegar skuldatryggingarálagið lækki og viðunandi verð fáist.

Þegar bönkunum voru skipaðar skilanefndir í október 2008 innkallaði UBS lánshæfistengdu skuldabréfin. Stefnandi fékk á móti afhent hin undirliggjandi skuldabréf Kaupþings og Glitnis. Var þar um að ræða tvö skuldabréf á hendur Kaupþingi banka hf. annað að nafnverði 9.200.000 evrur en hitt að nafnverði 300.000 evrur. Þessu til viðbótar hafi verið eitt skuldabréf á hendur Glitni banka hf., að nafnverði 9.450.000 evrur. Sjálf lánshæfistengdu skuldabréfin voru þannig verðlaus, en stefnandi lýsti kröfum á hendur Kaupþingi banka hf. og Glitni banka hf. vegna undirliggjandi skuldabréfa á bankana.

Eftirmálar fjárfestinganna og aðdragandi málshöfðunarinnar

Í október 2008 var þegar farið að fjalla um mögulegt tap lífeyrissjóðanna í 38. tbl. tímaritsins Vísbendingar og var þá þegar orðið ljóst að stefnandi líkt og aðrir lífeyrissjóðir yrðu fyrir verulegu fjárhagslegu tapi vegna fjármálakreppunnar og falls bankanna.

Þann 19. nóvember 2008 var svo haldinn sjóðfélagafundur til að ræða áhrif falls viðskiptabankanna á stöðu lífeyrissjóðsins. Í endurskoðunarskýrslu vegna ársins 2008 sem kom út 24. mars árið 2009 var farið yfir fjárfestingar ársins 2008 og m.a. fjallað um kaup stefnanda á lánshæfistengdum skuldabréfum UBS. Þá var í ársskýrslu starfsársins 2008 fjallað um tap af fjárfestingum og þá einkum vegna hás hlutfalls bankabréfa í eigu sjóðsins, m.a. vegna skuldabréfa Kaupþings og Glitnis.

Á sjóðsfélagafundi sem haldinn var þann 2. apríl 2009 var farið yfir stöðu stefnanda og þá staðreynd að mikið tap hefði verið árið 2008. Umræður fóru fram um skerðingu réttinda lífeyrisþega og hvernig það yrði gert.

Á aðalfundi þann 5. maí 2009 var fjallað um ársskýrslu og ársreikninga sjóðsins fyrir árið 2008, þ.m.t. tap og varúðarfærslur. Í ársskýrslu starfsársins 2009 var rætt um tjón vegna fjárfestinga í erlendum skuldabréfavafningum og viðbót við varúðarafskriftir frá ársreikningi 2008.

Á aðalfundi sem haldinn var þann 20. apríl 2010 gekk Þ-kk-nf G-kk-nf úr stjórn og H-kvk-nf G-kvk-nf úr varastjórn. B-kk-nf B-kk-nf var kjörinn í aðalstjórn og V-kk-nf H-kk-nf var kjörinn í varastjórn. Á fundinum kom fram gagnrýni á stjórn sjóðsins og var einkum bent á skort á upplýsingagjöf. Formaður stjórnar boðaði að haldinn yrði sjóðfélagafundur fljótlega þar sem farið yrði betur yfir ávöxtun undanfarin ár o.fl. Samþykkt var tillaga um að aðalfundur lýsti yfir vantrausti á stjórn sjóðsins s.l. starfsár. Jafnframt taldi fundurinn að stjórnarmönnum bæri skylda til að axla ábyrgð, segja af sér og boða til auka aðalfundar til að kjósa nýja stjórnarmenn.

Á sjóðfélagafundi sem haldinn var 26. maí 2010 var farið yfir eignastöðu stefnanda fyrir hrun og þá staðreynd að stefnandi hefði átt mikið í bankabréfum og fyrirtækjabréfum. Þegar þau hafi verið keypt á sínum tíma hafi þau þótt mjög traust og gefa góða ávöxtun en þessar eignir hefðu síðan farið illa í hruninu. Á fundinum var farið yfir þær eignir sem afskrifa þurfti á árinu 2008, 2009 og 2010.

Eftir að opnað var fyrir fyrirspurnir úr sal spurði einn fundarmanna hvort stefnanda væri heimilt að selja skuldatryggingar. Var því svarað til að svo væri þar sem þær flokkuðust sem framseljanleg verðbréf. Umræður fóru fram um vantrausttillögu, sem fram hafði komið á stjórn stefnanda, og rætt um að halda aukaaðalfund til að láta greiða atkvæði um traust og í framhaldi kjósa nýja menn ef svo færi.

Þ-kk-nf L-kk-nf sendi fyrirspurnir til nýs stjórnarformanns stefnanda, B-kk-ef A. B-kk-ef, framkvæmdastjóra og staðgengils framkvæmdastjóra þann 4. júní og 14. júní 2010. Aukaaðalfundur var haldinn þann 27. september 2010. Á fundinum var m.a. stjórnarkjör þar sem B-kk-nf sat áfram í stjórn en fjórir nýir meðlimir voru kjörnir til að skipta út eldri meðlimum stjórnar. Einn nýkjörinna stjórnarmanna, Þ-kk-nf Ó-kk-nf, hafði árið áður setið í varastjórn félagsins. Þá voru kjörnir þrír varamenn. Þá var fjallað um tap stefnanda á opinberum vettvangi á árunum 2009 og 2010 bæði í fjölmiðlum og í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.

Ný stjórn stefnanda var skipuð í september 2010. Í fundargerð stjórnar stefnanda frá 23. nóvember 2010 kemur fram að stjórnarformaður sjóðsins hefði verið í sambandi við Þ-kk-þf L-kk-þf og tjáð honum að verið væri að vinna í því að fá óháðan aðila til að skoða málið og samþykkti stjórnin að endurskoðunarfyrirtækið Deloitte skyldi gera 50 tíma könnun. Í minnisblaði Deloitte sem skilað var til stefnanda í febrúar 2011 eru viðskipti þau sem mál þetta snertir rakin. Segir þar um viðskiptin að samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997 sé eingöngu heimilt að fjárfesta í afleiðusamningum sem dragi úr áhættu sjóðsins og það leiki því vafi á heimild sjóðsins til viðskiptanna.

Kröfur stefnanda í þrotabú Kaupþings og Glitnis á grundvelli þeirra skuldabréfa sem stefnandi fékk afhent í kjölfar innköllunar samkvæmt þeim samningum sem stefnandi gerði við UBS fyrir milligöngu Landsbanka Íslands voru seldar til Morgan Stanley Bank International Ltd. 2. nóvember 2011 og 20. nóvember 2012 fyrir samtals 4.726.062,50 evrur, eða sem svaraði til 761.543.680 kr. á greiðsludögum. Fengust alls 2.446.250 evrur, eða sem svaraði til 399.577.770 kr. á greiðsludegi, fyrir skuldabréf á hendur Kaupþingi og 2.279.812,50 evrur, eða sem svaraði til 361.965.910 kr. á greiðsludegi, fyrir skuldabréf á hendur Glitni.

Samskipti stefnanda og stefnda Vátryggingafélags Íslands („VÍS hf.“)

Á fundi sínum 24. júní 2010 samþykktu Landssamtök lífeyrissjóða að skipa þriggja manna nefnd („úttektarnefndin“) til að gera úttekt á fjárfestingarstefnu, ákvarðanatöku og lagalegu umhverfi lífeyrissjóðanna í aðdraganda bankahrunsins á Íslandi í október 2008. Með bréfi, dags. 9. september 2010, óskaði nefndin eftir upplýsingum frá þeim lífeyrissjóðum sem aðild áttu að Landssamtökum lífeyrissjóða.

Þann 11. október 2011 undirritaði þáverandi fjármálastjóri stefnanda, G-kk-nf V. F-kk-nf, yfirlýsingu vegna ábyrgðartryggingar fyrir lífeyrissjóði sem síðan var send til Landssamtaka lífeyrissjóða. Þar var því lýst yfir fyrir hönd stefnanda að, „eftir athugun“, væri undirrituðum „ekki kunnugt um bótakröfu eða tilvik er leitt gætu til bótakröfu eða tjóns“ úr þeirri vátryggingu sem um ræddi. Samhliða þessari yfirlýsingu undirritaði þáverandi fjármálastjóri stefnanda skjal með yfirskriftinni „Investment Management. Credit and Liquidity Due Diligence Document.“ Í því skjali voru settar fram eftirfarandi tvær spurningar um hugsanlegar bótakröfur eða atvik sem leitt gætu til bótakröfu sem fjármálastjóri svaraði báðum neitandi:

„1. Have there been or are there now pending, any claim(s), suit(s) or action(s) (including but not limited to any investigation) against any person or Entity proposed for insurance under the proposed policy in connection with any sub-prime products, practices or activites or relating to the ensuing credit crisis and/or liquidity issue?

2. Does any person or Entity proposed for insurance under the proposed policy have knowledge or information of any act, error or omission which might give rise to any claim(s), suit(s) or action(s) under the proposed policy in connection with any sub-prime products, practices or activities or relating to the ensuing credit crisis and/or liquidity issues?“

Með bréfi til stefnanda, dags. 24. mars 2011, var óskað sérstaklega eftir tilteknum gögnum frá sjóðinum. Með bréfi, dags. 2. desember 2011, til stefnanda tilkynnti nefndin fyrirsvarsmönnum lífeyrissjóðanna sem hún hafði til athugunar að vinna við skýrslu nefndarinnar væri á lokastigi og voru hverjum lífeyrissjóði því send drög að yfirliti sem nefndin hefði samið um starfsemi hvers lífeyrissjóðs.

Í þeim drögum sem stefnanda voru send er lýst þeim fjárfestingum sem mál þetta lýtur að. Í framhaldinu segir síðan að samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sé eingöngu heimilt að fjárfesta í afleiðusamningum sem dragi úr áhættu lífeyrissjóðanna. Það „[leiki] því vafi á heimild sjóðanna“ til þeirra fjárfestinga sem þarna hafi verið um að ræða. Niðurstaða nefndarinnar lá síðan fyrir í febrúar 2012.

Samkvæmt gögnum málsins sendu Landssamtök lífeyrissjóða tölvubréf til stefnanda og annarra lífeyrissjóða 24. nóvember 2011 þar sem tilkynnt var um að komið væri að endurnýjun ábyrgðartryggingar fyrir lífeyrissjóði sem Landssamtök lífeyrissjóða hefðu tekið fyrir nokkra lífeyrissjóði. Trygginguna þyrfti að endurnýja árlega. Í tölvubréfinu var vísað í tölvubréf frá VÍS hf. þar sem óskað var eftir að meðfylgjandi eyðublað yrði fyllt út, ásamt því að senda ársreikning á ensku og upplýsingar um tryggingafræðilega stöðu. Í tölvubréfinu sem starfsmaður VÍS hf. sendi Landssamtökum lífeyrissjóða, dags. 23. nóvember 2011, kemur fram að eyðublaðið sem um ræðir sé í raun til að staðfesta að upplýsingar sem veittar hafi verið á síðasta tryggingatímabili hafi ekki breyst, ásamt því að falast sé eftir ákveðnum upplýsingum.

Umrætt eyðublað var fyllt út af þáverandi framkvæmdastjóra stefnanda, A-kvk-þgf F-kvk-þgf, og var það undirritað 16. desember 2011. Á eyðublaðinu lýst framkvæmdastjóri stefnanda því upplýsingar sem fram komi í beiðni um vátryggingu 11. október 2010 séu réttar og engum atvikum hafi verið ranglega lýst eða leynt. Þá var því jafnframt lýst yfir að framkvæmdastjóra væri ekki kunnugt um bótakröfu eða tilvik sem leitt gætu bótakröfu eða tjóns úr vátryggingunni. Á eyðublaðinu var enn fremur veitt samþykki fyrir því að beiðnin um vátryggingu og sú yfirlýsing sem fram kæmi á eyðublaðinu, ásamt öðrum upplýsingum, myndaði grundvöll vátryggingarsamnings milli stefnanda og stefnda VÍS hf.

Í kjölfar þess að niðurstaða nefndar Landssamtaka lífeyrissjóða lá fyrir sendi stefnandi tilkynningu til stefnda VÍS hf., dags. 29. febrúar 2012, í samræmi við almenna skilmála ábyrgðartryggingar lífeyrissjóða nr. 7200112 (WD115050Z). Ábyrgðartryggingin var veitt af stefnda VÍS hf. og voru þar vátryggð Landssamtök lífeyrissjóða, auk tiltekinna lífeyrissjóða sem nafngreindir voru í viðauka, þ.m.t. stefnandi. Vátryggingin var í gildi frá 1. desember 2010 til 1. desember 2011 og var framlengd til 1. mars 2012.

Í tilkynningunni var m.a. gerð grein fyrir því sem stefnandi taldi hafa verið saknæmar og ólögmætar ákvarðanir og fjárfestingar stefnanda sem og hugsanlegum bótakröfum stefnanda þeim tengdum. Í bréfinu var meðal annars vísað sérstaklega til viðskipta stefnanda „tengd UBS skuldabréfi (lánshæfistengdu skuldabréfi, CLN)“ og vitnað til ummæla úr skýrslu úttektarnefndar Landssamtaka lífeyrissjóða um viðskiptin þar sem fram kom að nefndin teldi „mjög hæpið [...] fyrir lífeyrissjóði að fjárfesta yfirhöfuð í gerningum sem þessum, enda [hefðu] þeir í sér fólgið ákveðið veðmál um hvernig ákveðnum fyrirtækjum sem eru utan skuldbindingarinnar sjálfrar reiðir af.“ Einnig var vitnað til ummæla úr skýrslu nefndarinnar um að fyrirsvarsmenn stefnanda hefðu átt að sjá að „Landsbankinn væri tæplega að bjóða svona góð kjör ef áhættan væri ekki mikil“ og að „[á]hættumat stjórnar Lífeyrissjóðs verkfræðinga sem samþykkti fjárfestinguna [yrði] að teljast mjög vafasamt, að minnsta kosti [ef] litið [væri] í baksýnisspegilinn.“

Með bréfi, dags. 7. mars 2012, veitti framkvæmdastjóri stefnanda yfirlýsingu vegna endurnýjunar ábyrgðartryggingar. Kom þar fram að stefnandi hefði tilkynnt VÍS hf. um hugsanlegar bótakröfur vegna tryggingarinnar.

Með bréfi, dags. 28. júní 2013, sendi stefnandi VÍS hf. viðbótartilkynningu vegna þessa. Var þar tilkynnt um að stjórn stefnanda teldi að með fjárfestingum lífeyrissjóðsins í verðbréfum „útgefnum af Kaupþingi banka hf. og tengdum aðilum, [kynnu] tilteknir stjórnarmenn og/eða stjórnendur lífeyrissjóðsins að hafa gerst brotlegir við lög nr. 129/1997, um skyldtryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og starfsreglur sjóðsins og [að] sjóðurinn [hefði] orðið fyrir tjóni vegna þess sem fallið [gæti] undir tryggingu“ hans hjá félaginu. Í bréfinu var auk þess vísað til fyrri tilkynningar stefnanda frá 29. febrúar 2013.

Með bréfi, dags. 5. nóvember 2013, gerði stefnandi kröfu á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. um greiðslu skaðabóta úr ábyrgðartryggingunni vegna þess tjóns sem stefnandi hafði orðið fyrir vegna fjárfestinga fyrrum stjórnenda stefnanda í umræddum lánshæfistengdum skuldabréfum UBS. Í bréfinu var skorað á stefnda að greiða stefnanda 1.000.000.000 kr. en í bréfinu sagði meðal annars svo um grundvöll kröfunnar:

„Í 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 er fjallað um heimildir lífeyrissjóða til fjárfestinga í afleiðum, en þar er tekið fram að lífeyrissjóðum sé einungis heimilt að gera afleiðusamninga sem draga úr áhættu sjóðsins. Notkun lánshæfistengdra skuldabréfa (og annarra skuldatryggingaafleiðna) á sér stað í því skyni að takmarka áhættu útgefanda (eða greiðslutryggingarkaupanda) á greiðslufalli, yfirleitt gegn greiðslu hárra vaxta eða gjalds. Áhættan á greiðslufalli undirliggjandi viðmiðunarskuldbindinga færist þá frá útgefanda til kaupanda hinna lánshæfistengdu skuldabréfa.

Við kaup Lífsverks á hinum svokölluðu „lánshæfistengdu skuldabréfum“ færðist áhættan af greiðslufalli skuldabréfa útgefnum af Glitni og Kaupþingi frá UBS og yfir til Lífsverks. Fjárfestingin var þannig ekki til þess fallin að draga úr áhættu Lífsverks. Þvert á móti jók hún áhættu sjóðsins með því að Lífsverk tók yfir áhættu á greiðslufalli skuldabréfa sem hann átti ekki sjálfur. [...]

Tekin var ákvörðun um fjárfestingar þessar af stjórnendum sjóðsins, en af gögnum má ráða að fjallað var um fjárfestingar þessar í svokölluðu fjárfestingarráði sem í áttu sæti þáverandi framkvæmdastjóri sjóðsins, skrifstofu- og fjármálastjóri, stjórnarformaður og varaformaður sjóðsins. Þá voru ákvarðanir um fjárfestingar þessar kynntar fyrir þáverandi stjórn sjóðsins. Ljóst er að allir framangreindir aðilar eru vátryggðir (e. Assured) samkvæmt vátryggingunni en samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar ber VÍS ábyrgð á tjóni sem vátryggðir valda með ólögmætum athöfnum (e. Wrongful Act) sínum, sbr. ákvæði 1(a) í skilmálum vátryggingarinnar. Með vísan til eðlis fjárfestinganna og framangreindra röksemda voru ákvarðanir þáverandi stjórnenda sjóðsins að ráðast í ofangreindar fjárfestingar án vafa óréttmæt athöfn í skilningi vátryggingarinnar.

Tjón Lífsverks af ofangreindum fjárfestingum nam samtals kr. 1.816.728.758,- en hámark bóta úr vátryggingunni eru kr. 500.000.000 vegna hvers einstaks tjóns. Þar sem um tvær aðgreindar fjárfestingar var að ræða annars vegar í mars 2008 og hins vegar í september 2008, og tjónið í hvorri fyrir sig var hærra en 500.000.000 er um tvö einstök tjónstilvik að ræða.“

Með tölvubréfi, dags. 8. nóvember 2013, óskaði stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. eftir frekari upplýsingum frá stefnanda varðandi kröfu hans, meðal annars afriti af þeim skuldabréfum sem um ræddi í málinu, gögnum sem væru til um töku þeirra ákvarðana sem væru ástæða bótakröfunnar og upplýsinga um nöfn og starfsheiti þeirra sem tóku ákvarðanirnar eða báru ábyrgð á þeim. Þeirri ósk var svarað með bréfi stefnanda, dags. 22. nóvember 2013.

Þegar stefnanda höfðu ekki borist efnisleg svör við bótakröfu sinni tilkynnti hann stefnda VÍS hf., í samræmi við 44. gr. laga nr. 30/2004, um fyrirhugaða málsókn með bréfi, dags. 21. maí 2014. Með tölvubréfi, dags. 23. júní 2014 hafnaði VÍS hf. greiðsluskyldu gagnvart stefnanda og krafðist þess að fyrirhugaðri málsókn yrði einnig beint að fyrrum stjórnendum stefnanda. Í bréfinu sagði meðal annars svo:

„Krafa sjóðsins byggist á vátryggingu nr. 7200112 (WD115050Z) og gilda um vátrygginguna skilmálar á ensku og verðu því jafnframt vitnað til þeirra ákvæða á því tungumáli. Hins vegar gilda íslensk lög um samninginn.

Skilmálaákvæði 1 (a).

Í skilmálaákvæði 1(a) kemur fram: „Underwriters agree subject to the terms, limitations, exclusions and conditions of this Policy to (a) pay on behalf of the Assured and as incurred Loss arising from any Claim or Claims made against the Assured jointly or severally during the Period of Insurance by reason of a Wrongful Act...“. Félagið telur samkvæmt þessu ljóst að vátryggingin bætir tjón sem leiðir af því að vátryggðir stjórnendur hafa orðið fyrir tjóni vegna bótakröfu sem gerð hefur verið á þá og leitt til bótaskyldu af hálfu þeirra. Í þessu máli hefur ekki verið gerð skaðabótakrafa á hendur stjórnendum Lífsverks líkt og upplýst var í bréfi þínu dags. 22. nóv sl. og þar af leiðandi hefur engin efnisleg umfjöllun átt sér stað um mögulegan grundvöll slíkra bótakrafna.

Enn fremur verður ekki séð að Lífsverk geti með vísan til ákvæðis 1(a) í skilmálum krafist bóta úr eigin vátryggingu sem sjóðurinn hefur keypt, þar sem stjórnendur og stjórnarmenn eru vátryggðir.

Upplýsingaskylda vátryggingartaka í tengslum við fyrri endurnýjanir vátryggingarinnar.

Líkt og áður segir var fyrst tilkynnt um þau atvik sem krafan byggist á með bréfi, dags. 29. feb. 2012. Atburðir þeir sem núverandi bótakrafa byggist á áttu sér þó stað þegar á árinu 2008. Af fyrirliggjandi upplýsingum um málið verður ekki annað séð en að sjóðnum hafi átt að vera kunnugt um umræddar fjárfestingar og mögulegt ólögmæti þeirra fyrir þann 1. desember 2011 þegar vátryggingin var framlengd og jafnvel einnig fyrir vátryggingatímabilið sem hófst 1. desember 2010. Vátryggingartaki (Landssamtök lífeyrissjóða) átti sjálfur frumkvæði að þeirri rannsókn sem gerð var á starfsemi lífeyrissjóðanna í aðdraganda hrunsins og leiddi til skýrslu „úttektarnefndarinnar“. Rannsóknin var því gerð möguleg með því að lífeyrissjóðirnir veittu nefndinni gögn um fjárfestingar á umræddu tímabili. Félagið óskar því eftir upplýsingum og eftir atvikum gögnum um þær upplýsingar sem Lífsverk lét úttektarnefndinni í té á meðan vinnslu skýrslunnar stóð, og hvaða upplýsingar Lífsverk fékk frá úttektarnefndinni á meðan vinnslu skýrslunnar stóð, þ.á m. hvort drög að skýrslunni hafi borist sjóðnum á meðan vinnslu hennar stóð. Með vísan til þessa áskilur félagið sér rétt til að hafna bótaskyldu vegna vanræktrar upplýsingaskyldu Lífsverks, sem og að endurskoða gildi vátryggingarinnar og framlenginga hennar með tilliti til þessa. Þá óskar félagið einnig eftir upplýsingum um skýrslu þá sem unnin var af Deloitte varðandi fjárfestingar áranna 2007 – 2009 og getið er um í ársskýrslu Lífsverks fyrir árið 2010.

Um lögmæti umræddra fjárfestinga og ákvæði skilmála (exclusion) I (i).

Í þeim kafla skilmála þar sem fjallað er um undanþágur (exclusions) frá ábyrgð félagsins, kemur efnislega fram í lið I(i) að ekki er bætt tjón sem leiðir af verðrýrnun fjárfestinga, þ.e. ekki eru bætt tjón: „loss of investment or income directly resulting from the depreciation or loss of any (i) investment (ii) income.“

Fyrir liggur að um fjárfestingu var að ræða og er hún því sérstaklega undanskilin ábyrgð félagsins. Þá hafa að mati félagsins engin gögn verið lögð fram sem sýna fram á ólögmæti þeirra fjárfestinga sjóðsins sem eru grundvöllur bótakröfunnar. Minnisblað Lex dags. 23. ágúst 2013 um málið sem unnið var fyrir sjóðinn dugar að sjálfsögðu ekki sem sönnun fyrir því að um ólögmæta fjárfestingu hafi verið að ræða, heldur er þar um að ræða mat á því hvernig beri að túlka 36. gr. laga nr. 129/1997, sbr. sérstaklega 10. tl. sem fjallar um heimild lífeyrissjóða til að fjárfesta í afleiðusamningum sem draga úr áhættu sjóðsins. Úttektarnefndin sem skilaði skýrslu um starfsemi sjóðanna kemst heldur ekki að ákveðinni niðurstöðu hvað þetta atriði varðar heldur er þar að finna almennar hugleiðingar um efnið.

Þar sem ekki hefur fallið dómur varðandi lögmæti umræddra fjárfestinga verður ekkert fullyrt á þessu stigi um það hvort þessar fjárfestingar hafi verið lögmætar samkvæmt lögum um lífeyrissjóði eða á annan hátt verið þess eðlis að það geti skapað tilteknum stjórnarmönnum eða stjórnendum sjóðsins skaðabótaskyldu. Er því bótaskylda á þessu stigi algerlega ósönnuð.

Félagið áskilur sér rétt til að hafna bótaskyldu með vísan til ákvæðis (exclusion) I (i) og jafnframt til þess að leita utanaðkomandi lögfræðilegs álits á lögmæti umræddra fjárfestinga.

Mögulegt brot á skilyrði 2 í skilmálum.

Samkvæmt skilyrði nr. 2 í skilmálum (condition 2, claims handling) er vátryggðum og/eða lífeyrissjóðum óheimilt að viðurkenna skaðabótaskyldu eða semja um nokkra kröfu eða tengdan kostnað nema að undangengnu samþykki félagsins. Af málatilbúnaði Lífsverks verður ekki betur séð en að sjóðurinn haldi því fullum fetum fram að um skaðabótaskyldu stjórnar eða stjórnenda sé að ræða í málinu. Félagið áskilur sér því allan rétt til að hafna bótaskyldu með vísan til nefnds ákvæðis skilmála.

Bótakrafa varðar eitt tjónstilvik.

Í bréfi Lífsverks dags. 5. nóv. 2013 er því haldið fram að um tvö einstök tjónsatvik sé að ræða, þar sem um tvær aðgreindar fjárfestingar hafi verið að ræða annars vegar í mars 2008 og hins vegar í september 2008. Því var krafist bóta að fjárhæð kr. 1.000.000.000 þar sem hámark bóta samkvæmt vátryggingunni sé 500.000.00 vegna hvers einstaks tjónstilviks („Limits of indemnity any one loss“). Félagið hafnar því alfarið að um sé að ræða tvö aðskilin tjónstilvik, heldur telur ljóst að um eitt tjónstilvik sé að ræða og því yrði hámark bótafjárhæðar 500.000.000 ef til bótaskyldu kæmi. Þetta má leiða af ákvæðum skilmálanna, sjá m.a. 1(a) í „Insuring clauses“ og ákvæði um skilgreiningu á „wrongful act“ í kafla um skilgreiningar. Í skilgreiningu á „Wrongful Act“ segir m.a. „Related, continuous, repeated or causally-connected Wrongful Acts shall constitute a single Wrongful Act.“

III.

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína á hendur fyrrum stjórnendum stefnanda á því að fjárfestingar í svonefndum „lánshæfistengdum skuldabréfum“ UBS (e. credit linked notes) hafi verið saknæmar og ólögmætar og valdið stefnanda tjóni, sem stefndu beri ábyrgð á gagnvart stefnanda á grundvelli sakarreglunnar. Telur stefnandi að fjárfestingarnar hafi augljóslega stangast á við fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða samkvæmt lögum, sbr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Stefnandi telur ljóst að lánshæfistengdu skuldabréfin séu ekki skuldabréf í skilningi íslenskra laga, heldur afleiðusamningur sem óheimilt hafi verið að eiga viðskipti með samkvæmt framangreindu lagaákvæði.

Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til þess að ,,lánshæfistengd skuldabréf“ af þeim toga sem mál þetta varðar séu umtalsvert ólík skuldabréfum í viðtekinni merkingu þess orðs. Við útgáfu skuldabréfanna sem hér um ræðir hafi aðstæður verið með þeim hætti að stefnandi hafi sem kaupandi og skuldabréfahafi selt skuldatryggingu til UBS-bankans útgefanda skuldabréfsins vegna fyrirframskilgreindra viðmiðunarskuldbindinga (e. reference obligations).

Stefnandi bendir á að skylda útgefanda til að greiða höfuðstól lánshæfistengda skuldabréfsins til stefnanda var skilyrt við það að ekki yrði um fyrirframskilgreindan lánshæfisatburð (e. credit event) hjá tilteknum viðmiðunaraðilum, sem í þessu tilviki hafi verið Glitnir og Kaupþing (e. reference entities). Yrði um slíkan lánshæfisatburð að ræða, gjarnan greiðslufall, gjaldþrot, gengisbreytingar, breytingar á skuldatryggingarálagi eða önnur atvik sem gera það ólíklegt að viðmiðunarskuldbindingarnar verði efndar, bæri útgefandanum ekki skylda til að greiða höfuðstól lánshæfistengda skuldabréfsins. Í stað greiðslu höfuðstóls ber útgefandanum þá skylda til að afhenda skuldabréfahafanum fyrirframskilgreint magn viðmiðunarskuldbindinga (hér hin undirliggjandi skuldabréf útgefin af Glitni og Kaupþingi).

Stefnandi telur að útgáfa lánshæfistengdu skuldabréfanna hafi þannig verið leið UBS til að verja sig fyrir greiðslufalli á hinum undirliggjandi skuldabréfum Glitnis og Kaupþings. Stefnandi hafi að sama skapi tekið áhættuna á því greiðslufalli, gegn hærri vöxtum á lánshæfistengdu skuldabréfunum. Greiðsluskylda UBS, og verðmæti lánshæfistengdu skuldabréfanna, byggðist þannig alfarið á hinum undirliggjandi skuldabréfum Glitnis og Kaupþings og að ekki yrði um lánshæfisatburð að ræða. Endurgreiðsla höfuðstólsins var þannig tengd því skilyrði að annars vegar skuldatryggingarálag Glitnis og Kaupþings færi ekki yfir 1.300 stig (en það var í um 750 stigum við kaup bréfsins) og hins vegar að gengi evru færi ekki í 135 kr.

Af því leiði að ekki var um að ræða skilyrðislausa greiðsluskyldu UBS, en slík skylda er skilyrði þess að löggerningur geti talist skuldabréf að íslenskum lögum. Ef greiðsluskyldan er óákveðin eða háð einhverjum fyrirvörum er ekki um skuldabréf að ræða í skilningi íslenskra laga. Hin lánshæfistengdu skuldabréf UBS geta þannig ekki, þrátt fyrir heitið, talist skuldabréf samkvæmt íslenskum lögum.

Stefnandi byggir á því að hin lánshæfistengdu skuldabréf UBS hafi augljóslega verið afleiður í skilningi laga, en megintilgangur afleiðu sé að færa áhættu á tilteknum óvissuþáttum sem gerast í framtíðinni frá einum aðila til annars. Framangreint einkenni megi skýrlega sjá af skilgreiningu hugtaksins afleiðusamningur/afleidd skuldaskjöl (e. derivatives) í 2. gr. núgildandi reglna Seðlabanka Íslands nr. 693/2001 um eiginfjárhlutfall lánastofnana og fyrirtækja í verðbréfaþjónustu, en í áliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga nr. 129/1997 er vísað til skilgreiningar eldri reglna um sama efni. Þar sé afleiðusamningur skilgreindur sem ,,Samningur þar sem uppgjörsákvæði samningsins byggir á þróun einhvers þáttar s.s. vaxta, gengis, gjaldmiðla, hlutabréfagengis, hlutabréfavísitölu eða verðs á hrávöru.“ Þá segi í skilgreiningunni að „[v]irði slíks samnings [sé] afleitt af þróun þessara undirliggjandi þátta frá samningsdegi til uppgjörsdags. Sjá einnig framvirkur samningur, skiptasamningur, grundvallarfjárhæð, kaupréttur, vaxtaskiptasamningur, staðlaður framvirkur samningur, söluréttur, valréttur.“

Stefnandi telur að framangreint einkenni verði einnig ráðið af þeim afleiðugerningum sem taldir eru upp í dæmaskyni í 2. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Þá er einnig vikið að framangreindu einkenni í skilgreiningu eldri laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, en þar er vísað til þess að afleiða sé samningur þar sem uppgjörsákvæði byggist á breytingu einhvers þáttar á tilteknu tímabili.

Stefnandi telur að hin lánshæfistengdu skuldabréf UBS hafi einmitt haft þetta einkenni þar sem áhættan á greiðslufalli hinna undirliggjandi skuldabréfa Glitnis banka hf. og Kaupþings banka hf. var færð frá UBS til stefnanda. Áhættan á greiðslu lánshæfistengdu skuldabréfanna hafi þannig frá upphafi ekki verið lögð á UBS, heldur Glitni banka hf. og Kaupþing banka hf., sem áttu enga aðild að útgáfu eða viðskiptum með hin lánshæfistengdu skuldabréf.

Stefnandi bendir á að annað einkenni afleiðna sé að greiðsluskylda beggja aðila sé háð óvissu sem tekur mið af einhverjum utanaðkomandi þáttum sem eru háðir breytingum. Eigi þetta jafnframt við um lánshæfistengd skuldabréf þar sem greiðsluskylda er skilyrt eftir því hvort um fyrirframskilgreindan lánshæfisatburð verði að ræða. Mismunandi einkenni hefðbundinna skuldabréfa og lánshæfistengdra skuldabréfa komi skýrlega fram við samanburð að þessu leyti, en þegar um hefðbundið skuldabréf er að ræða er greiðsluskylda útgefanda ekki háð neinni óvissu og er raunar aðalskylda útgefandans.

Með vísan til framangreinds telur stefnandi einsýnt að þrátt fyrir heitið „lánshæfistengt skuldabréf“ falli slíkur löggerningur engu að síður í flokk afleiðna, en ekki skuldabréfa að íslenskum lögum. Stefnandi telur enn fremur að fjárfestingarráði stefnanda, stjórnarmönnum eða öðrum einstökum starfsmönnum stefnanda hafi mátt vera ljóst þetta eðli og þessi flokkun lánshæfistengdra skuldabréfa, enda hafi verið áskilið í þágildandi 5. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 að menntun, starfsreynsla og starfsferill framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs væri með þeim hætti að tryggt væri að hann gæti gegnt stöðu sinni á forsvaranlegan hátt. Þá virðist lánshæfistengdu skuldabréfin upphaflega hafa verið kynnt af hálfu afleiðumiðlunar Landsbanka Íslands hf., auk þess sem stjórn og framkvæmdastjóri hafi sjálfir ekki litið á bréfin sem hefðbundin skuldabréf, heldur fremur sem tiltekinn „strúktúr“, sbr. fundargerð stjórnar stefnanda frá 2. október 2008.

Másástæður stefnanda um heimildir til fjárfestinga í afleiðusamningum samkvæmt lögum nr. 129/1997

Stefnandi telur að í ljósi þessa hafi kaup stefnanda á hinum lánshæfistengdu skuldabréfum ekki átt sér stoð í heimildum stefnanda til fjárfestinga í skuldabréfum samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997.

Stefnandi bendir á að samkvæmt 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. laganna sé lífeyrissjóðum einungis heimilt að gera afleiðusamninga sem draga úr áhættu sjóðsins. Hefðbundin notkun lánshæfistengdra skuldabréfa (og annarra lánaafleiðna) sé hins vegar í því skyni að takmarka áhættu útgefanda (eða greiðslutryggingarkaupanda) á greiðslufalli, en sú áhætta sé yfirtekin af skuldabréfshafa (eða þeim sem selur greiðslutrygginguna), yfirleitt gegn greiðslu hárra vaxta eða gjalds. Áhættan á greiðslufalli undirliggjandi viðmiðunarskuldbindinga færist þannig frá útgefanda til skuldabréfshafa.

Stefnandi telur að í því tilviki sem hér um ræðir hafi áhættan af greiðslufalli skuldabréfa útgefnum af Glitni banka hf. og Kaupþingi banka hf. færst frá UBS yfir til stefnanda. Af fyrirliggjandi upplýsingum og forsendum fyrir ákvörðunum stefnanda um fjárfestingu í hinum lánshæfistengdu skuldabréfum verði þannig ekki annað séð en að fjárfestingarnar hafi ekki verið til þess fallnar að draga úr áhættu stefnanda. Þvert á móti hafi þær verið til þess fallnar að auka áhættu stefnanda með því að hann tók yfir áhættu (frá UBS) á greiðslufalli skuldabréfa sem stefnandi átti ekki sjálfur og hafi hlutverk hennar verið að tryggja stefnanda mjög háa ávöxtun (yfir 15% verðtryggða vexti eða nærri 20% fasta óverðtryggða vexti), sbr. fundargerð stjórnar stefnanda frá 25. mars 2008. Á grundvelli þessa telur stefnandi ljóst að fjárfestingarnar í lánshæfistengdu skuldabréfunum hafi ekki fallið innan heimilda 36. gr. laga nr. 129/1997 til fjárfestinga í afleiðugerningum.

Málsástæður stefnanda um að ákvarðanir stefndu um að fjárfesta í lánshæfistengdum skuldabréfum UBS hafi valdið stefnanda tjóni

Stefnandi heldur því fram að hinar saknæmu og ólögmætu fjárfestingar í lánshæfistengdu skuldabréfunum hafi leitt til tjóns stefnanda, enda töpuðust fjárfestingarnar sannanlega með öllu þegar bréfin voru innkölluð við skipun skilanefnda fyrir Glitni og Kaupþing. Telur stefnandi að tjón hans vegna hinna tveggja ólögmætu fjárfestinga nemi alls 1.753.785.437 kr. (631.594.110 + 1.122.191.327. Dómkröfur stefnanda sundurliðast nánar með svofelldum hætti:

Dómkrafa í lið 1.

Heildarfjárfesting: 1.000.000.000 kr.

Heildarsöluandvirði krafna vegna

undirliggjandi skuldabréfa Glitnis: 361.965.910 kr.

Hlutfallslegt söluvirði krafna vegna

undirliggjandi skuldabréfa Glitnis (til frádráttar): (139.773.277 kr.)

((1.000.000.000/2.589.664.619)*361.965.910)

Heildarsöluandvirði krafna vegna

undirliggjandi skuldabréfa Kaupþings 399.577.770 kr.

Hlutfallslegt söluvirði krafna vegna

undirliggjandi skuldabréfa Kaupþings (til frádráttar) (154.297.111 kr.)

((1.000.000.000/2.589.664.619)*399.577.770)

Vextir greiddir stefnanda 9. júlí 2008 (til frádráttar) (74.335.502 kr.)

Heildarfjárfesting: 1.000.000.000 kr.

Samtals til frádráttar: (368.405.890 kr.)

(139.773.277 + 154.297.111 + 74.335.502)

Endanleg dómkrafa í lið 1: 631.594.110 kr.

(1.000.000.000 – 368.405.890)

Dómkrafa í lið 2.

Heildarfjárfesting: 1.589.664.619 kr.

Heildarsöluandvirði krafna vegna

undirliggjandi skuldabréfa Glitnis: 361.965.910 kr.

Hlutfallslegt söluvirði krafna vegna

undirliggjandi skuldabréfa Glitnis (til frádráttar): (222.192.633 kr.)

((1.589.664.619/2.589.664.619)*361.965.910)

Heildarsöluandvirði krafna vegna

undirliggjandi skuldabréfa Kaupþings 399.577.770 kr.

Hlutfallslegt söluvirði krafna vegna

undirliggjandi skuldabréfa Kaupþings (til frádráttar) (245.280.659 kr.)

((1.589.664.619/2.589.664.619)*399.577.770)

Heildarfjárfesting: 1.589.664.619 kr.

Samtals til frádráttar: (467.473.292 kr.)

(222.192.633 + 245.280.659)

Endanleg dómkrafa í lið 2 1.122.191.327 kr.

(1.589.664.619 – 467.473.292)

Dómkröfum vegna framangreindra fjárfestinga er skipt í tvo hluta þar sem einn stjórnarmaður, B-kk-nf Z. Á-kk-nf, gekk úr stjórn félagsins þann 20. maí 2008 og tók ekki þátt í þeirri fjárfestingarákvörðun sem var tekin 29. september 2008. Sá stjórnarmaður sem kom inn í stjórnina í staðinn fyrir B-kk-þf var K-kk-nf M. Ó-kk-nf, sem tók þátt í ákvörðuninni sem var tekin 29. september 2008, en ekki þeirri sem var tekin 20. maí 2008.

Málsástæður stefnanda um að hin saknæma og ólögmæta háttsemi fyrrum stjórnenda stefnanda sé orsök tjóns hans

Stefnandi vísar til 1. mgr. 29. gr. laga nr. 129/1997, en þar kemur fram að stjórn lífeyrissjóðs beri ábyrgð á starfsemi sjóðsins í samræmi við lögin, reglugerðir settar samkvæmt þeim og samþykktir sjóðsins. Þá segir þar einnig að stjórn lífeyrissjóðs skuli hafa með höndum almennt eftirlit með rekstri, bókhaldi og ráðstöfun eigna sjóðsins. Meðal þeirra verkefna sem stjórn annast samkvæmt 3. mgr. 29. gr. laganna er að móta fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðsins, sbr. VII. kafla laganna, og setja reglur um upplýsingagjöf framkvæmdastjóra til stjórnar um rekstur, iðgjöld, réttindaávinning og ráðstöfun eigna sjóðsins. Í 3. mgr. 31. gr. laganna, eins og hún hljóðaði þegar atvik máls þessa áttu sér stað, sbr. nú 5. mgr. 31. gr. núgildandi laga, segir að framkvæmdastjóri annist daglegan rekstur sjóðsins og skuli fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem sjóðstjórn hefur gefið. Ráðstafanir sem séu óvenjulegar eða mikils háttar geti framkvæmdastjóri aðeins gert samkvæmt heimild frá sjóðstjórn.

Í 5. gr. samþykkta stefnanda, sem tóku gildi 1. janúar 2008 og voru í gildi þegar atvik máls þessa áttu sér stað komi fram að stjórn stefnanda skyldi móta fjárfestingarstefnu og ávaxta fé stefnanda með hliðsjón af þeim kjörum, sem best væru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Fjárfestingarstefnan skyldi uppfylla allar þær kröfur um form og efni sem gerðar væru í ófrávíkjanlegum ákvæðum laga nr. 129/1997 og bindandi stjórnvaldsfyrirmælum á hverjum tíma. Þá sagði í 14. gr. samþykktanna að stjórn stefnanda færi með yfirstjórn hans. Stjórnin skyldi fjalla um allar meiriháttar ákvarðanir varðandi stefnumótun stefnanda og starfsemi. Hún skyldi og sjá um að nægjanlegt eftirlit væri haft með bókhaldi og meðferð fjármuna sjóðsins. Framkvæmdastjóri annaðist daglegan rekstur stefnanda og færi í því efni eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem stjórn hefði gefið. Honum bæri að fylgja þeirri fjárfestingarstefnu og útlánareglum sem stjórn hefði sett. Á reglubundnum stjórnarfundum skyldi hann og leggja fram yfirlit um fjárfestingar, rekstur og efnahag sjóðsins.

Í starfsreglum stjórnar stefnanda, sem samþykktar voru á stjórnarfundi stefnanda 17. apríl 2001 og voru í gildi þegar atvik máls þessa áttu sér stað hafi einnig komið fram að stjórn færi með æðsta vald í málefnum stefnanda og skyldi sjá um að skipulag og starfsemi væri jafnan í góðu horfi og í samræmi við lög og reglur sem giltu um stefnanda. Stjórn skyldi sjá um að nægilegt eftirlit væri haft með reikningshaldi og meðferð fjármuna stefnanda. Stjórnin tæki ákvarðanir í öllum málum sem telja yrði óvenjuleg eða mikils háttar. Stjórn gæti þó veitt framkvæmdastjóra heimild til afgreiðslu slíkra mála. Öll skjöl sem vörðuðu mikils háttar ákvarðanir, svo sem samningar er teldust óvenjulegir eða mikil háttar eða hefðu greinilega verulega þýðingu fyrir starfsemi sjóðsins, skyldu vera undirrituð af formanni sjóðsins og framkvæmdastjóra og síðan kynnt stjórninni á næsta fundi. Stjórnin skyldi fjalla um allar mikils háttar ákvarðanir varðandi stefnumótun stefnanda og starfsemi hans. Stjórnin skyldi móta fjárfestingarstefnu stefnanda. Stjórnin sæi um ráðstöfun á fjármagni sjóðsins og væri henni skylt að ávaxta það með hliðsjón af bestu kjörum sem væru boðin á hverjum tíma, að teknu tilliti til áhættu og með hliðsjón af langtímaskuldbindingum stefnanda. Stjórn skyldi sjá til þess að skipting á eignasafni væri í samræmi við gildandi lög og fjárfestingarstefnu stefnanda hverju sinni. Um ábyrgð, völd og störf stjórnar færi að öðru leyti en greindi í starfsreglunum eftir lögum nr. 129/1997.

Stefnandi telur að samkvæmt þessu hafi stjórn stefnanda borið höfuðábyrgð á að starfsemi stefnanda væri í samræmi við gildandi lög og reglur á hverjum tíma, t.a.m. hvað varðaði fjárfestingar stefnanda, auk þess sem stjórn bar að sjá til þess að nægilegt eftirlit væri haft með reikningshaldi og meðferð fjármuna stefnanda. Þá bar framkvæmdastjóra stefnanda að starfa samkvæmt fyrirmælum stjórnar og í samræmi við samþykkta fjárfestingarstefnu hennar.

Hvað upphaflegu fjárfestinguna í mars 2008 varðar þá liggi ekki nákvæmlega ljóst fyrir hvernig staðið var að ákvörðun þeirrar fjárfestingar. Á hinn bóginn beri fyrirliggjandi gögn með sér að fjárfestingarráð stefnanda og/eða framkvæmdastjóri hafi tekið þá ákvörðun í framhaldi stjórnarfundar stefnanda 18. mars 2008. Allt að einu gerði framkvæmdastjóri grein fyrir fjárfestingunni á stjórnarfundi stefnanda 25. mars 2008 og hreyfði stjórn stefnanda þá engum andmælum við henni.

Hvað síðari fjárfestinguna varðar í september 2008 telur stefnandi liggja ljóst fyrir að fjárfestingarráð stefnanda tók ákvörðun um þá fjárfestingu, en stjórn stefnanda var upplýst um þá ákvörðun áður en gengið var frá fjárfestingunni án þess að hún gerði neinar athugasemdir, sbr. tölvupóst framkvæmdastjóra stefnanda til stjórnarmanna, dags. 25. september 2008. Jafnframt var gerð grein fyrir fjárfestingunni á stjórnarfundi stefnanda 2. október 2008. Líkt og áður gerði stjórn engar athugasemdir við fjárfestinguna.

Stefnandi telur að stefndu hafi brotið gegn þeirri grunnskyldu stjórnenda lífeyrissjóðs að tryggja hagsmuni sjóðsfélaga með því að ávaxta fjármuni þeirra eins og best verður á kosið með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Með fjárfestingunum sem mál þetta snýst um hafi fyrrum stjórnendur stefnanda ekki einungis brotið gegn ákvæðum laga nr. 129/1997, heldur einnig ákvæðum samþykkta og starfsreglna stjórnar stefnanda. Stjórn stefnanda brást þannig m.a. því hlutverki sínu að tryggja að starfsemi stefnanda væri ávallt í samræmi við gildandi lög og reglur, auk þess sem hún brást því hlutverki að tryggja nægilegt eftirlit með meðferð fjármuna stefnanda. Stefnandi telur að hin framangreinda saknæma og ólögmæta háttsemi fyrrum stjórnenda stefnanda er orsök þess tjóns stefnanda sem áður hefur verið rakið. Þá er ljóst að það tjón stefnanda var sennileg afleiðing hinnar saknæmu og ólögmætu háttsemi. Skilyrðum sakarreglunnar er þar af leiðandi fullnægt og bera fyrrum stjórnendur stefnanda sameiginlega ábyrgð gagnvart stefnanda á umræddu tjóni á grundvelli hennar.

Málsástæður stefnanda um að krafa hans sé hvorki fyrnd né fallin niður vegna tómlætis

Stefnandi bendir á að fyrningarfrestur kröfu sinnar sé fjögur ár samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Samkvæmt ákvæðinu miðist upphaf fyrningarfrestsins við það tímamark þegar stefnandi fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þá sem báru ábyrgð á því, þ.e. í fyrsta lagi þegar núverandi stjórnarmenn voru kjörnir í stjórn stefnanda í september 2010. Auk þess byggir stefnandi á sérreglu 12. gr. laga nr. 150/2007, þar sem fram kemur að eigi lögpersóna kröfu á hendur stjórnarmanni eða framkvæmdastjóra hefjist fyrningarfrestur í fyrsta lagi einu ári eftir að viðkomandi lét af starfanum. Ekki sé um það að ræða að aðili sem var bær til þess að sækja kröfuna vegna kröfuhafa hafi fengið vitneskju um þau atvik sem lágu til grundvallar kröfunni áður en framkvæmdastjóri og stjórnarmenn hættu svo sem getið er í 2. málsl. 1. mgr. 12. gr.

Stefnandi telur að skýra verði ákvæðið þannig að ný stjórn stefnanda hafi verið sá bæri aðili þar sem fyrrum stjórnendur stefnanda áttu þátt í báðum tjónsatvikunum og báru þannig sameiginlega ábyrgð á tjóni stefnanda. Eins og áður hefur verið rakið létu fyrrum stjórnendur stefnanda af störfum á tímabilinu frá desember 2009 fram til maí 2011. Af framangreindu leiðir að kröfur stefnanda voru ekki fyrndar þegar mál þetta var höfðað, sbr. og 15. gr. laga nr. 150/2007.

Í öðru lagi tekur stefnandi fram að krafa hans er ekki niður fallin vegna tómlætis. Í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis, sem út kom fyrri hluta árs 2010, er vikið að fjárfestingum stefnanda í lánshæfistengdu skuldabréfunum. Þar er lögmæti fjárfestingarinnar hins vegar ekki tekið til skoðunar sérstaklega. Þá fékk ný stjórn stefnanda, sem mynduð var í september 2010, Deloitte til að gera úttekt á ýmsum þáttum í starfsemi stefnanda, þ.á m. framangreindum fjárfestingum. Niðurstaða skoðunar Deloitte, sem lá fyrir í febrúar 2011, fól í sér að vafi léki á um að stefnandi hafi verið heimilt að fjárfesta í skuldabréfunum. Í kjölfarið á skýrslu Deloitte óskaði stjórn stefnanda eftir áliti Fjármálaeftirlitsins á fjárfestingunni með bréfi, dags. 14. mars 2011. Í svarbréfi Fjármálaeftirlitsins, dags. 29. apríl 2011, var tekið undir álit Deloitte og þeirri skoðun lýst að skuldabréfin hafi að efninu til verið afleiður, sem ekki hafi verið til þess fallnar að draga úr áhættu stefnanda. Skoðun Fjármálaeftirlitsins var hins vegar ekki rökstudd frekar. Enn fremur var svo getið um fjárfestingar stefnanda í skýrslu úttektarnefndar um starfsemi lífeyrissjóðanna sem út kom í febrúar 2012. Eins og áður er rakið sagði í skýrslunni að það væri skoðun nefndarinnar að fjárfestingarnar hefðu litla heimild í ákvæðum 36. gr. laga nr. 129/1997 og hafi að minnsta kosti ekki verið í samræmi við fyrirmæli um varfærna fjárfestingu lífeyrissjóða. Í kjölfar útgáfu skýrslunnar, eða þann 29. febrúar 2012, tilkynnti stefnandi stefnda um að hugsanlega yrðu sóttar bætur í vátrygginguna vegna tjóns sem hlotist hefði af fjárfestingunum. Í tilkynningunni var sérstaklega vísað til niðurstöðu skýrslu úttektarnefndar um starfsemi lífeyrissjóða.

Í ljósi framangreindra skjala óskaði stjórn stefnanda eftir því við LEX að hin umdeilda fjárfesting yrði skoðuð og mat lagt á lögmæti hennar. Hinn 23. ágúst 2013 skilaði LEX minnisblaði til stefnanda um lögmæti fjárfestingarinnar.

Í ljósi þessa áréttar stefnandi að það var fyrst í kjölfar útgáfu skýrslu Deloitte í febrúar 2011 og þegar svarbréf Fjármálaeftirlitsins barst í apríl 2011 sem stjórn stefnanda fékk upplýsingar um að hinar umdeildu fjárfestingar kynnu að brjóta í bága við lög. Stefnandi undirstrikar hins vegar einnig að í skýrslu Deloitte er ekki, með afdráttarlausum hætti, kveðið á um hvort fjárfestingarnar hafi verið ólögmætar eða ekki heldur einungis tekið fram að vafi leiki á heimild stefnanda til að fjárfesta í lánshæfistengdu skuldabréfunum. Sömu sögu er að segja um bréf Fjármálaeftirlitsins. Þar er einungis tekið undir niðurstöðu Deloitte og skoðun Fjármálaeftirlitsins ekki rökstudd. Til viðbótar er í engu tekin til skoðunar möguleg skaðabótaskylda þeirra aðila sem ábyrgð báru á fjárfestingunni í framangreindum álitum. Þess vegna gat stjórn stefnanda ekki með nægilegri vissu lagt mat á það hvort fjárfestingarnar hafi verið ólögmætar og ef svo væri, hvort einhver bæri ábyrgð á því tjóni sem af þeim hlaust. Á umræddu tímamarki var enn fremur í farvatninu skipun nefndar til að fara yfir starfsemi íslenskra lífeyrissjóða. Verður að telja það afsakanlegt af stjórn að bíða eftir útgáfu þeirrar skýrslu. Skýrsla úttektarnefndarinnar bætti engu við fyrri upplýsingar og kvað ekki á um það með afdráttarlausari hætti hvort fjárfestingarnar væru ólögmætar. Stefnandi telur að í framangreindum skjölum hafi ekki verið þess háttar upplýsingar eða röksemdir að stjórninni hefði borið að bregðast þá þegar við og innheimta kröfuna. Þær upplýsingar og röksemdir hafi ekki komið inn á borð stjórnar stefnanda fyrr en við útgáfu minnisblaðs LEX 23. ágúst 2013, en ekki var um þess háttar drátt að ræða frá útgáfu rannsóknarskýrslu um lífeyrissjóðina til þess dags að það leiði til niðurfellingar kröfunnar vegna tómlætis.

Eins og áður er rakið telur stefnandi að fyrrum stjórnendur stefnanda hafi mátt gera sér grein fyrir um hvers konar fjármálaafurðir var að ræða og því mátt vita að fjárfestingarnar féllu ekki innan heimilda 36. gr. laga nr. 129/1997. Þeir hafi þar af leiðandi mátt gera sér grein fyrir að þeir voru að brjóta hátternisreglur laga og kynnu að bera ábyrgð á því tjóni sem leiða kynni af fjárfestingunum. Fyrrum stjórnendur stefnanda gátu þannig ekki verið í góðri trú um að stefnandi myndi ekki krefja þá um bætur vegna þeirrar ákvörðunar að fjárfesta í lánshæfistengdum skuldabréfum UBS. Á þetta sérstaklega við eftir útgáfu skýrslu úttektarnefndar um starfsemi lífeyrissjóðanna sem öllum var opinber. Þá áréttar stefnandi að krafa stefnanda fyrnist á fjórum árum og miðast upphaf fyrningarfrests við desember 2010 hvað fyrrum framkvæmdastjóra varðar sem og febrúar og september 2011 gagnvart fyrrum stjórnarmönnum. Töluvert sé því í að krafan fyrnist og telur stefnandi ótvírætt í ljósi alls framangreinds að ekki hafi verið um að ræða athafnaleysi og/eða óþarfa drátt af hans hálfu sem leiða eigi til þess að krafan teljist niður fallin sökum tómlætis. Stefnandi áréttar að í niðurfellingu kröfu sökum tómlætis felist frávik frá meginreglu sem túlka beri þröngt og beita beri aðeins í algjörum undantekningartilvikum.

Málsástæður stefnanda um greiðslukröfu úr ábyrgðartryggingu stefnda VÍS hf.

Krafa stefnanda á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. byggist á því að stefnda beri skylda til þess að greiða stefnanda skaðabætur úr ábyrgðartryggingu stefnanda hjá stefnda vegna þess tjóns stefnanda sem rekja megi til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi fyrrum stjórnenda stefnanda. Um tjónið og háttsemi fyrrum stjórnenda stefnanda vísar stefnandi til og byggir á öllum þeim málsástæðum sem raktar hafa verið þar um hér að framan.

Vátrygging sú sem stefnandi krefst greiðslu úr er trygging nr. 7200112 (WD115050Z), sem Vátryggingafélag Íslands veitti til Landssamtaka lífeyrissjóða sem og tiltekinna lífeyrissjóða sem nafngreindir voru í viðauka við vátryggingarskilmálana, þ.m.t. stefnanda, og var í gildi frá 1. desember 2010 til 1. desember 2011, en var framlengd til 1. mars 2012 (hér eftir nefnd „vátryggingin“).

Vátryggingin er svonefnd kröfugerðartrygging. Eins og áður er rakið tilkynnti stefnandi stefnda um bótakröfu vegna hinnar umræddu saknæmu og ólögmætu háttsemi fyrrum stjórnenda stefnanda með bréfi, dags. 29. febrúar 2012, eða innan vátryggingartímabilsins. Á þeim tímapunkti voru komnar fram upplýsingar um mögulega ólögmæta háttsemi fyrrum stjórnenda stefnanda.

Stefnandi telur óumdeilt að hinar ólögmætu ákvarðanir og fjárfestingar stefndu falli undir vátrygginguna þannig að stofnast hafi til greiðsluskyldu stefnda. Stefnandi telur að ráða megi af tölvubréfum stefnda VÍS hf. til stefnanda, dags. 23. júní sem og 3. og 10. júlí 2014 að óumdeilt sé að þau tjónsatvik, sem fólust í hinum ólögmætu ákvörðunum og fjárfestingum í lánshæfistengdum skuldabréfum UBS, falli undir skilmála vátryggingarinnar. Ágreiningur aðila lýtur hins vegar að því hvort stofnast hafi skylda hjá stefnda til greiðslu skaðabóta úr vátryggingunni til stefnanda sem nemi því tjóni sem hann hefur orðið fyrir vegna hinnar saknæmu og ólögmætu háttsemi fyrrum stjórnenda stefnanda.

Stefnandi telur ótvírætt að til greiðsluskyldu stefnda hafi stofnast. Samkvæmt 1. gr. þess kafla skilmálanna, sem fjallar um bótasvið hennar ber stefnda að greiða fyrir hönd „vátryggðs“ (e. assured) það „tjón“ (e. loss) sem orðið hefur og stafar af „bótakröfu eða bótakröfum“ (e. claim/s) sem fram koma á hendur vátryggðum á vátryggingartíma vegna „ólögmætrar háttsemi“ (e. wrongful act) hans eða þeirra. Af skilgreiningarkafla skilmála vátryggingarinnar („Definitions“) leiði að hugtakið „vátryggður“ (e. assured) taki í þessu sambandi til einstaklings sem hefur verið eða er eða gæti síðar orðið „stjórnandi“ (e. director) eða „yfirmaður“ (e. officer) þegar hann kom eða kemur fram fyrir hönd stefnanda (dskj 28). Þá er tekið fram í skilgreiningunum að „stjórnandi og yfirmaður“ (e. director and officer) taki til stjórnanda, yfirmanns eða starfsmanns stefnanda, þ.m.t. einstaklings sem litið sé á sem stjórnanda eða yfirmann stefnanda. Stefnandi telur engum vafa undirorpið að fyrrum stjórnendur stefnanda, þ.e. fyrrum framkvæmdastjóri, og stjórnarformaður sem og aðrir stjórnarmenn stefnanda, er komu að og tóku ákvarðanir um hinar ólögmætu fjárfestingar, falli undir þessa skilgreiningu vátryggingarinnar og teljist því „vátryggðir“ (e. assured) í skilningi hennar.

Þá komi fram í skilgreiningarkafla vátryggingarinnar að hugtakið „krafa“ (e. claim) merki m.a. og taki til „samskipta“ (e. communication) eða „ásakana“ (e. allegation) sem komið er á framfæri við stefnanda eða vátryggðan.

Stefnandi telur algjörlega ljóst að tilkynning stefnanda til stefnda, dags. 29. febrúar 2012, falli undir hugtakið „bótakrafa“ samkvæmt framangreindri skilgreiningu skilmála vátryggingarinnar. Tilkynningin staðfesti enda að á þessum tímapunkti voru komnar fram hjá stefnanda grunsemdir og ásakanir á hendur fyrrum stjórnendum stefnanda um ólögmæta háttsemi þeirra sem hugsanlega hafði leitt til tjóns fyrir stefnanda. Tilkynning fól einnig í sér að stefnandi kom á framfæri við stefnda þessum samskiptum (e. communication) og ásökunum (e. allegation) um háttsemi sem gæti hafa haft í för með sér „tjón“, sbr. og 1. gr. skilyrðiskafla vátryggingarinnar („Conditions – 1. Claims and Notification (a) (iii)“).

Þá er rétt að taka fram að samkvæmt skilgreiningarkaflanum merkir hugtakið „Loss“ m.a. „(a) the Assured‘s legal liability for damages awarded against the assured“, þ.e. skaðabótaábyrgð vátryggðs, m.a. fyrrum stjórnenda stefnanda. Samkvæmt þessu gerði stefnandi sannanlega kröfu í skilningi vátryggingarinnar sem sett var fram vegna mögulegra saknæmrar og ólögmætrar háttsemi er gæti hafa haft í för með sér tjón fyrir stefnanda. Í því sambandi tekur stefnandi einnig sérstaklega fram að þegar um ábyrgðartryggingu er að ræða sé tjónþola ávallt heimilt samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 að beina kröfu sinni beint að vátryggingarfélagi og er þá ekki nauðsynlegt að beina slíkri kröfu einnig að vátryggðum.

Enn fremur kemur fram í skilgreiningarkafla skilmála vátryggingarinnar að með „ólögmætri háttsemi“ (e. wrongful act) sé átt við „any actual or alleged act or omission committed or attempted by the Assured or any matter claimed against the Assured solely by reason of the Assured acting in the capacity of Director and Officer or carrying out duties for the Pension Fund“. Athygli vekur að svo virðist sem skilgreiningin hafi ekki að geyma sjálfstæða skilgreiningu á því hvað felist í „óréttmætu“ eða „ólögmætu“ atferli eða athöfn. Virðist því öll háttsemi stjórnenda eða yfirmanna stefnanda geta fallið þar undir, sem verði þó líklega að takmarka við almennan málskilning á orðinu „ólögmætur“, svo sem heiti hugtaksins ber með sér. Af því virðist þannig leiða að saknæm háttsemi þurfi að hafa átt sér stað af þeirra hálfu.

Stefnandi telur allt að einu algjörlega ljóst að hin saknæma og ólögmæta háttsemi fyrrum stjórnenda stefnanda falli undir hugtakið „wrongful act“ í skilningi vátryggingarinnar. Fyrrum stjórnendur stefnanda brutu enda gegn skýrum hátternisreglum laga nr. 129/1997, samþykktum stefnanda sem og starfsreglum stjórnar stefnanda, með fjárfestingunum í hinum lánshæfistengdu skuldabréfum UBS.

Af framangreindu leiðir að stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. ber skylda til þess að greiða stefnanda skaðabætur úr vátryggingunni sem nema því tjóni stefnanda sem áður hefur verið rakið.

Málsástæður stefnanda um synjun VÍS hf. á greiðsluskyldu úr ábyrgðartryggingu

Stefndi hafnaði greiðsluskyldu úr vátryggingunni með tölvubréfi til stefnanda, dags. 23. júní 2014. Stefnandi telur að fullyrðingar VÍS hf. í bréfinu fái ekki staðist og mótmælir þeim sem röngum og ósönnuðum. Þannig virðist VÍS hf. halda því fram í tölvubréfinu að stefnandi geti ekki krafist bóta úr vátryggingunni vegna þess að ekki hafi verið höfð uppi skaðabótakrafa á hendur fyrrum stjórnendum stefnanda, auk þess sem stefnandi geti ekki krafist bóta úr eigin vátryggingu sem stefnandi hafi keypt.

Stefnandi mótmælir þessum staðhæfingum stefnda sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi vísar til þess sem áður hefur verið rakið um bótasvið vátryggingarinnar og skilgreiningar samkvæmt henni en stefnandi telur að þeim skilyrðum sem þar eru sett um bótasvið vátryggingarinnar sé fullnægt.

Þá geri vátryggingin sjálf ráð fyrir því að greiddar séu bætur úr henni til stefnanda, sbr. t.d. ákvæði 1. gr. (c). Stefnandi leggur áherslu á að allan vafa í þessum efnum beri að skýra tjónþola, þ.e. stefnanda, í hag í samræmi við svonefnda andskýringarreglu samninga- og vátryggingaréttar. Hafi ætlunin verið að víkja frá lögbundnum heimildum stefnanda, t.d. til að gera beina kröfu á hendur stefnda í stað fyrrum stjórnenda, eða undanskilja stefnanda gildissviði vátryggingarinnar hefði stefndi þannig þurft að taka það skýrt fram í skilmálum vátryggingarinnar. Það var ekki gert og verði stefndi að bera hallann af því.

Í tölvubréfi stefnda sé einnig tekið fram að stefndi áskilji sér rétt til þess að hafna bótaskyldu vegna meintrar vanræktrar upplýsingaskyldu stefnanda sem og að endurskoða gildi vátryggingarinnar og framlenginga hennar með tilliti til þess. Í bréfinu er í þessu sambandi tekið fram að stefnandi hafi fyrst tilkynnt um þau atvik sem krafa stefnanda byggist á með bréfi, dags. 29. febrúar 2012. Af fyrirliggjandi gögnum verði ekki annað séð en að stefnanda hafi átt að vera kunnugt um fjárfestingarnar í lánshæfistengdu skuldabréfunum og mögulegt ólögmæti þeirra fyrir 1. desember 2011 þegar vátryggingin hafi verið framlengd og jafnvel einnig fyrir vátryggingartímabilið sem hófst 1. desember 2010.

Líkt og áður greinir var kjörin ný stjórn í stefnanda í september 2010. Þeirri stjórn var ekki kunnugt um atvik þau sem deilt er um í máli þessu við endurnýjun umstefndrar tryggingar nr. 7200112 (WD115050Z), þann 1. desember 2010. Stjórn stefnanda hafi fyrst tekið þær fjárfestingar sem mál þetta lýtur að til skoðunar árið 2011, þegar hún fékk endurskoðunarfyrirtækið Deloitte til að gera úttekt á ýmsum þáttum í starfsemi stefnanda, en sú úttekt hafi ekki legið fyrir fyrr en í febrúar 2011. Þá hafi skýrsla nefndar sem skipuð var til að gera úttekt á starfsemi lífeyrissjóða ekki legið fyrir fyrr en í febrúar 2012, en stefnandi tilkynnti stefnda VÍS hf. um fjárfestingarnar í kjölfar niðurstöðu nefndarinnar. Gerði stefnandi grein fyrir þessum atvikum við endurnýjun vátryggingarinnar í mars 2012.

Stefnandi bendur enn fremur á að vátryggingartími þeirrar vátryggingar hafi verið frá 1. desember 2010 til 1. desember 2011, en verið framlengdur til 1. mars 2012, en þá hafi vátryggingin sem bóta er krafist úr í þessu máli verið endurnýjuð með tryggingu nr. 7200136 (WD115050b), sem tók gildi 1. mars 2012. Fyrir endurnýjun vátryggingarinnar, nánar tiltekið þann 29. febrúar 2012, hafi stefnandi tilkynnt, í samræmi við 1. gr. skilyrðiskafla vátryggingarinnar („Conditions – 1. Claims and Notification (a) (iii)“) um fjárfestingarnar sem mál þetta lýtur sem atvik sem mögulega gætu fallið undir trygginguna. Í fyrrgreindri 1. gr. vátryggingarinnar sé kveðið á um að tilkynna skuli vátryggjanda, um tjón eða hugsanleg tjón, skriflega eins fljótt og mögulegt er (en í öllum tilvikum ekki síðar en 30 dögum eftir að vátryggingartími rennur út). Stefnandi telur ljóst að hann hafi uppfyllt þetta skilyrði tryggingarinnar með fyrrgreindri tilkynningu þann 29. febrúar 2012

Stefnandi mótmælir einnig þeirri röksemdafærslu sem haldið er fram í tölvubréfi VÍS hf. frá 23. júní 2014 að þar sem um fjárfestingar sé að ræða þá séu þær sérstaklega undanskildar ábyrgð félagsins, enda bæti vátryggingin ekki tjón sem leiði af verðrýrnun fjárfestinga.

Stefnandi vísar í þessu sambandi til þess að í skilmálum vátryggingarinnar segi m.a. um þetta að vátryggjandi beri ekki ábyrgð á greiðslu bóta vegna tjóns sem orsakast beint af lækkun á eða tapi á hvers konar 1) fjárfestingum, vegna hvers konar sveiflna á fjármála-, hlutabréfamörkuðum, mörkuðum fyrir verslunarvarning eða á öðrum mörkuðum. Telur stefnandi að VÍS hf. líti algjörlega framhjá grundvallarinntaki þessa undanþáguákvæðis vátryggingarinnar, sem sé að undanþiggja VÍS hf. greiðsluskyldu vegna tjóns sem verður vegna taps á fjárfestingum sem orsakast af sveiflum á mörkuðum.

Stefnandi bendir í þessu samhengi á að krafa hans byggist ekki á því að greiðsluskylda stefnda sé til staðar af þeim orsökum. Þess í stað er krafan studd þeim rökum að saknæm og ólögmæt háttsemi fyrrverandi stjórnenda stefnanda hafi leitt til ólögmætra fjárfestinga, sem aftur leiddu til tjóns stefnanda. Með öðrum orðum byggist málatilbúnaður stefnanda á því að ef fyrrverandi stjórnendur stefnanda hefðu haldið sig innan ramma laga nr. 129/1997 og starfað í samræmi við samþykktir og starfsreglur stjórnar stefnanda þá hefði stefnandi aldrei orðið fyrir umræddu tjóni. Á grundvelli þessa telur stefnandi augljóst að undanþágan sem VÍS hf. hefur borið fyrir sig eigi ekki við um kröfu hans í málinu.

Stefnandi vísar loks til þess að í tölvubréfi stefnda virðist því haldið fram að greiðsluskylda stefnda úr vátryggingunni sé á einhvern hátt takmörkuð, eða jafnvel ekki fyrir hendi, þar sem stefnandi hafi með kröfu sinni „viðurkennt bótaskyldu“ sem honum sé óheimilt að gera nema að undangengnu samþykki stefnda.

Stefnandi telur þennan málatilbúnað með öllu haldlausan. Í fyrsta lagi telur stefnandi ljóst, svo sem áður hefur verið rakið, að stefnandi geti haft uppi kröfu á hendur stefnda á grundvelli vátryggingarinnar. Í því felist ekki og geti ekki falist nokkur viðurkenning á skaðabótaskyldu í skilningi vátryggingarinnar, þannig að leiða eigi til takmörkunar ábyrgðar stefnda. Í öðru lagi telur stefnandi augljóst að þessu ákvæði skilmála vátryggingarinnar sé ætlað að taka til þeirrar aðstöðu þegar krafa er gerð af hálfu þriðja aðila, þannig að komið sé í veg að þeirri kröfu sé ráðstafað á nokkurn hátt af vátryggðum eða vátryggingartaka, a.m.k. þannig að ekki verði bindandi fyrir stefnda. Stefnandi telur ljóst að tilgangur ákvæðisins hafi ekki verið sá að koma í veg fyrir að stefnandi hefði uppi kröfu á borð við þá sem höfð er uppi í þessu máli. Verndarhagsmunir stefnda felast enda í því að hagsmunum stefnda sé ekki ráðastafað, þannig að bindandi sé fyrir stefnda, án samþykkis hans.

Þegar stefnandi hefur uppi kröfu eins og í máli þessu sé stefnandi, eðli málsins samkvæmt, aftur á móti ekki fær um að ráðstafa hagsmunum stefnda. Í því fælist enda að stefnandi semdi við sjálfan sig um ráðstöfun hagsmuna stefnda til hagsbóta fyrir stefnanda. Væri staðan sú væri stefnanda að sjálfsögðu algjörlega þarflaust að standa í málaferlum þessum. Með vísun til þessa mótmælir stefnandi alfarið fyrrgreindum fullyrðingum og ályktunum stefnda.

Í tölvubréfi stefnda er því borið við að í hinum ólögmætu fjárfestingum 25. mars 2008 og 29. september 2008 hafi falist aðeins eitt tjónsatvik. Telur stefndi að þetta megi leiða af 1. gr. (a) þess kafla skilmála vátryggingarinnar sem fjallar um bótasvið hennar og skilgreiningar skilmálanna á hugtakinu „wrongful act“, þar sem segi m.a. „Related, continuous, repeated or causally-connected Wrongful Acts shall constitue a single Wrongful Act.“

Stefnandi mótmælir þessum staðhæfingum stefnda. Telur stefnandi að hér hafi verið um tvær aðskildar og sjálfstæðar ákvarðanir fyrrverandi stjórnenda að ræða, sem byggðust m.a. á mjög svo ólíkum forsendum, annars vegar í aðdraganda hinnar ólögmætu fjárfestingar 25. mars 2008 fyrir 1.000.000.000 kr. í lánshæfistengdum skuldabréfum UBS í íslenskum krónum og hins vegar í aðdraganda hinnar ólögmætu fjárfestingar 29. september 2008 fyrir jafnvirði 1.589.664.619 kr. í lánshæfistengdum skuldabréfum UBS í evrum. Engin slík tengsl eða orsakasamband var því á milli beggja ákvarðananna og fjárfestinganna, þannig að leiða eigi til takmörkunar á greiðsluskyldu stefnda gagnvart stefnanda, svo sem stefndi heldur fram. Samkvæmt framangreindu var því um tvö tjónsatvik að ræða.

Enn fremur tekur stefnandi fram að takmarkanir á bótafjárhæðum er að finna í vátryggingarskírteini vátryggingarinnar, þar sem segir einungis að hámark bóta sé 500.000.000 kr. í hverju „tjóni“. Enga skilgreiningu er að finna á hugtakinu „tjón“ í vátryggingarskírteininu sjálfu, en um skilgreiningu hugtaksins í skilmálum vátryggingarinnar er vísað til umfjöllunar hér að framan. Takmarkanir á bótafjárhæðum séu þannig ekki bundnar við skilgreiningu hugtaksins „wrongful act“.

Vaxtakrafa

Í dómkröfum í lið 1 krefst stefnandi krefst þess að stefnufjárhæðin beri almenna skaðabótavexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. mars 2008, þ.e. frá þeim tímapunkti þegar fyrri ólögmæta fjárfestingin í lánshæfistengdu skuldabréfi UBS, og þar með hið fyrra bótaskylda atvik, átti sér stað. Þá krefst stefnandi þess að stefnufjárhæðin beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 9. gr., laga nr. 38/2001 frá 5. desember 2013, þ.e. að liðnum mánuði frá því að stefnandi sendi bréf sitt til stefnda Vátryggingafélags Íslands hf., dags. 5. nóvember 2013, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Í dómkröfum í lið 2 krefst stefnandi þess að stefnufjárhæðin beri almenna skaðabótavexti og dráttarvexti á sama grundvelli og dómkröfur í lið 1. Almennu skaðabótavextirnir reiknist hins vegar frá 29. september 2008, þ.e. frá þeim tímapunkti þegar síðari ólögmæta fjárfestingin í lánshæfistengdu skuldabréfi UBS, og þar með hið síðara bótaskylda atvik, átti sér stað, en dráttarvextir frá sama tímamarki, þ.e. 5. desember 2013.

Verði ekki fallist á framangreint krefst stefnandi þess allt að einu að dómkröfurnar beri dráttarvexti frá stefnubirtingardegi, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, og að dómkröfurnar beri sömuleiðis almenna skaðabótavexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim dögum þegar hin bótaskyldu atvik áttu sér stað í samræmi við framangreint allt fram til stefnubirtingardags.

Málsástæður stefndu B-kvk-ef P-kvk-ef K-kvk-ef, B-kk-ef Z. Á-kk-ef, K-kvk-ef Þ-kvk-ef, K-kk-ef M. Ó-kk-ef, S-kk-ef Á-kk-ef G-kk-ef, S-kk-ef H-kk-ef og Þ-kk-ef G-kk-ef (hér eftir ,,stefndu“), ásamt málsástæðum stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. (,,VÍS hf.”).

Málsástæður stefndu um að krafa stefnanda sé fyrnd

Stefndu byggja á því að upplýsingar um tjón stefnanda vegna UBS skuldabréfsins hafi verið til staðar hjá þar til bærum aðilum strax vorið 2009. Þannig var slík vitneskja til staðar hjá endurskoðanda stefnanda þegar við undirritun endurskoðunarskýrslu þann 24. mars 2009. Þá var slík vitneskja fyrirliggjandi á sjóðfélagafundi þann 2. apríl 2009 þar sem ítarlega var rætt um tap af fjárfestingum stefnanda og frammistöðu stjórnenda. Þessu til viðbótar var slík vitneskja til staðar á aðalfundi stefnanda þann 5. maí 2009, en þar lá frammi ársskýrsla og ársreikningur með upplýsingum um umfangsmikið tap af fjárfestingum sjóðsins, auk þess sem í skýrslu endurskoðanda, yfirfarinni af tveimur skoðunarmönnum, var fjallað sérstaklega um UBS skuldabréfið.

Stefndu byggja enn fremur á því að á aðalfundi sjóðsins þann 20. apríl 2010 og sjóðfélagafundi 26. maí 2010 hafi vitneskja um tap stefnanda enn frekar verið til staðar. Á báðum fundunum urðu umræður um fjárfestingar og tap sjóðsins, auk þess sem á fyrri fundinum var fjallað um ársskýrslu og ársreikning ársins 2009 sem endurskoðandi og tveir kjörnir skoðunarmenn höfðu fjallað um. Þessu til viðbótar var tap stefnanda þekkt og fjallað um opinberlega, bæði í fjölmiðlum og í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem kom út 12. apríl 2010.Að síðustu er ljóst af tölvubréfum Þ-kk-ef L-kk-ef til nýs stjórnarformanns stefnanda, B-kk-ef B-kk-ef, framkvæmdastjóra og staðgengils framkvæmdastjóra þann 4. júní og 14. júní 2010, að sjóðfélögum var vel kunnugt um fjárfestingatap sjóðsins, bæði almennt og vegna UBS skuldabréfsins.

Stefndu byggja á því að vitneskja um mögulegt tjón og hver gat borið ábyrgð á því hafi legið fyrir hjá stefnanda þann 24. mars 2009, 2. apríl 2009 og 5. maí 2009. Að minnsta kosti var í öllum tilvikum næg vitneskja fyrir hendi hjá stefnanda þannig að honum bæri skylda til að afla sér slíkra upplýsinga, sbr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Jafnframt hafði þar til bær aðili, skv. 12. gr. laga nr. 150/2007, vitneskju um atvik til grundvallar mögulegri bótakröfu þann 24. mars 2009, 2. apríl 2009 og 5. maí 2009. Þannig var upphaf fyrningarfrests krafna stefnanda þann 24. mars 2009, en annars 2. apríl 2009 eða þá 5. maí 2009.

Verði ekki fallist á upphaf fyrningarfrests miðað við einhverja framangreindra dagsetninga, þá byggja stefndu á því að upphaf fyrningarfrests hafi verið á aðalfundi stefnanda þann 20. apríl 2010 eða sjóðfélagafundi þann 26. maí 2010. Í síðasta lagi var upphaf fyrningarfrests þegar Þ-kk-nf L-kk-nf sendi tölvubréf til stjórnarformanns og starfsmanna stefnanda þann 4. eða 14. júní 2010.

Stefndu vísa til þess að vitneskja um grundvöll mögulegrar bótakröfu hafi legið fyrir hjá þeim þremur einstaklingum sem fram til ágúst 2010 gegndu stöðu framkvæmdastjóra stefnanda. Jafnframt hafi slík vitneskja verið til staðar hjá öllum þeim sem gegndu stjórnarstörfum fyrir stefnanda á árunum 2009 og 2010, m.a. hjá B-kk-þgf B-kk-þgf sem varð stjórnarformaður stefnanda þann 30. apríl 2010. Þannig var til staðar vitneskja þar til bærra aðila, bæði framkvæmdastjóra og stjórnarmanna og engu breyti þó að einhverju leyti sé um að ræða sömu einstaklinga og stefnt er.

Þá byggja stefndu á því að vitneskja um grundvöll mögulegrar bótakröfu hafi verið til staðar hjá kjörnum endurskoðanda og kjörnum skoðunarmönnum lífeyrissjóðsins. Var sérstaklega fjallað um UBS skuldabréfið og tap vegna þess í endurskoðunarskýrslu sjóðsins fyrir rekstrarárið 2008, dagsettri 24. mars 2009.

Þessu til viðbótar telja stefndu einsýnt að vitneskja um grundvöll mögulegrar bótakröfu hafi verið til staðar hjá sjóðfélögum á sjóðfélagafundum. Þannig var slík vitneskja til staðar á sjóðfélagafundum þann 2. apríl 2009 og einkum 5. maí 2009 vegna upplýsinga í ársskýrslu, auk vitneskju endurskoðanda og skoðunarmanna. Þá var slík vitneskja til staðar á sjóðfélagafundum þann 20. apríl 2010 og 26. maí 2010. Má þar bæði vísa til upplýsinga í ársskýrslu, en einnig til opinberrar umfjöllunar í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis frá 12. apríl 2010. Einnig er slík vitneskja augljós af tölvubréfum Þ-kk-ef L-kk-ef sem áður er vísað til.

Stefndu vísa til þess að miðað við samþykktir og uppbyggingu stefnanda, þá sé æðsta vald í höndum lögmæts sjóðfélagafundar, en þar geti sjóðfélagar tekið ákvarðanir um öll málefni sjóðsins nema á annan veg sé beinlínis mælt í lögum, sbr. 72. og 74. gr. stjórnarskrár. Sjóðfélagafundur hafði því allar heimildir til að taka ákvörðun um höfðun skaðabótamáls.

Með vísan til framangreindrar vitneskju um mögulegan bótagrundvöll telja stefndu að kröfur stefnanda hafi verið fyrndar þegar málið var höfðað með birtingu stefnu þann 27. ágúst 2014.

Hvað sem öðru líður, þá telja stefndu að krafa stefnanda á hendur stefnda B-kk-þgf Z. Á-kk-þgf sé fyrnd. Eins og kemur fram í stefnu, þá hætti B-kk-nf í stjórn stefnanda þann 20. maí 2008. Miðað við rök stefnanda sjálfs, þá hófst fyrningarfrestur í tilviki B-kk-ef þann 20. maí 2009, en af því leiðir að krafa stefnanda á hendur honum var fyrnd þann 20. maí 2013 eða rúmu ári áður en stefnan var birt þann 27. ágúst 2014.

Að síðustu er rétt að taka fram að stjórn stefnanda tók ýmsum breytingum áður en kom að sjóðfélagafundi í september 2010. Þannig var B-kk-nf B-kk-nf kjörinn í stjórn sjóðsins á sjóðfélagafundi þann 20. apríl 2010 og formaður stjórnar þann 30. apríl sama ár og gegndi því starfi til 1. júní 2011. Að mati stefndu felur starf stjórnarformanns í sér sérstaka skyldu um frumkvæði í starfi stjórnar. Þá sat H-kvk-nf G-kvk-nf í stjórn sjóðsins sem aðalmaður frá miðjum febrúar 2010 til 20. apríl 2010, þ.e. frá því að Þ-kk-nf G-kk-nf sagði sig úr stjórn og til aðalfundar. Jafnframt sat Þ-kk-nf Ó-kk-nf í stjórn sjóðsins sem aðalmaður frá 17. júní 2010 og til 27. september sama ár, þ.e. frá því að B-kvk-nf P-kvk-nf K-kvk-nf sagði sig úr stjórn og til sjóðfélagafundar . Þessu til viðbótar hafa tveir framkvæmdastjórar verið í starfi hjá stefnanda frá því að stefndi S-kk-nf H-kk-nf lét af störfum og til loka ágúst 2010, þ.e. G-kk-nf F-kk-nf frá 10. desember 2009 til 20. febrúar 2010 og aftur frá 1. júní 2010 til 30. nóvember 2010, en í millitíðinni I-kk-nf G-kk-nf.

Málsástæður VÍS hf. um fyrningu bótakrafna stefnanda samkvæmt lögum nr. 150/2007

Stefndi VÍS hf. telur að skilyrðið um vitneskju tjónþola samkvæmt 1. mgr. 9. gr. fyrningarlaga byggist annars vegar vitneskju um tjónið og hins vegar vitneskju um þann sem ábyrgð ber á því. Þegar bæði þessi skilyrði eru uppfyllt byrji fyrningarfrestur kröfunnar að líða. Almennt megi því segja að fresturinn byrji að líða þegar tjónþoli fékk eða bar að afla sér nauðsynlegra upplýsinga um fyrrgreinda tvo þætti. Á þeim tíma sé grundvöllur fyrir hann til að setja fram kröfu sína um bætur. Hann geti hins vegar ekki setið aðgerðarlaus eða borið við vanþekkingu á réttarstöðu sinni.

Stefndi VÍS hf. hafnar því alfarið að fyrningarfrestur kröfunnar gagnvart stefnda hafi í fyrsta lagi byrjað að líða þegar ný stjórn var kjörin í september 2010, en byggir á því að vitneskja stefnanda um meint tjón og um það hverjir báru ábyrgð á því hafi legið fyrir töluvert fyrr. Vísar stefndi til þess að hjá stefnanda ríki sjóðfélagalýðræði en samkvæmt því hafi allir sem mæta á aðalfund atkvæðisrétt og einfaldur meirihluti atkvæða nægi til allra samþykkta á aðalfundi. Þar að auki voru iðulega á milli aðalfunda haldir sjóðfélagafundir þar sem stjórn upplýsti sjóðsfélaga um stöðu sjóðsins.

Stefndi VÍS hf. telur að vitneskja um fjárfestingar stefnanda og meint tjón sem af þeim leiddi hafi legið fyrir strax á fyrrihluta ársins 2009. Í endurskoðunarskýrslu Ernst & Young frá 24. mars 2009 vegna ársins 2008 hafi verið farið yfir fjárfestingar sjóðsins á árinu 2008 og m.a. fjallað um kaup á hinum lánshæfistengdu skuldabréfum. Þá var einnig fjallað um afskriftir verðbréfa. Þá hafi í ársskýrslu starfsársins 2008 verið fjallað um tap af fjárfestingum og þá einkum vegna hás hlutfalls bankabréfa í eigu sjóðsins, m.a. vegna skuldabréfa Kaupþings og Glitnis. Þann 2. apríl 2009 hafi enn fremur verið haldinn sjóðfélagafundur þar sem farið var yfir þá staðreynd að mikið tap hefði verið á starfsemi stefnanda á árinu 2008. Á aðalfundi þann 5. maí 2009 hafi einnig verið fjallað um ársskýrslu og ársreikninga sjóðsins fyrir árið 2008, þ.m.t. tap og varúðarfærslur.

Stefndi VÍS hf. byggir á því að við öll framangreind tímamörk hafi stefnanda verið kunnugt um meint tjón stefnanda og hverjir báru á því ábyrgð. Að minnsta kosti hafi verið næg vitneskja til staðar hjá stefnanda á þessum tímapunktum til að hægt væri að afla slíkra upplýsinga. Fyrningarfrestur hafi byrjað að líða við framangreind tímamörk sem öll leiða til þess að krafa stefnanda á hendur stefnda er fyrnd.

Málástæður stefndu um að krafa stefnanda sé fallin niður vegna tómlætis

Stefndu telja að stefnandi hafi sýnt af sér aðgerðaleysi við að gæta meint réttar síns. Þá hafi stefndu verið í góðri trú um að bótakröfu yrði ekki beint gegn þeim persónulega vegna starfa í þágu stefnanda. Þær væntingar voru réttmætar, bæði vegna tímans sem liðinn var og enn frekar vegna háttsemi stefnanda. Þannig sagði í tölvubréfi formanns stjórnar stefnanda, sent fyrir hans hönd af framkvæmdastjóra til stefndu þann 5. nóvember 2013, að kröfu hefði verið beint gegn VÍS hf., en það væri „alls ekki tilgangur kröfunnar að vega að heilindum þínum eða annarra viðkomandi einstaklinga við stjórn sjóðsins á þessum tíma heldur eingöngu að sækja fjárhagslegar bætur í þá tryggingu sem sjóðurinn hefur ...“

Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að krafa stefnanda sé fallin niður vegna tómlætis. Verði í þessu sambandi að líta til almennra sjónarmiða kröfuréttar um tómlæti, s.s. aðgerðarleysis stefnanda í langan tíma þrátt fyrir vitneskju um tjón, góða trú stefndu og þeirrar röskunar sem svo óvænt krafa hefur á líf þeirra.

Sérstaklega ber að líta til þess að stefnandi er fagaðili í fjármálaþjónustu sem hefur veruleg fjárhagsleg umráð, sérhæft starfsfólk og alla burði til þess að halda fram rétti sínum. Slíkum aðila ber að halda fram kröfum sínum án ástæðulauss dráttar, einkum þegar krafa beinist gegn einstaklingum. Þá var ennþá ríkari ástæða fyrir stefnanda að halda fram hagsmunum sínum án tafar vegna eðlis skaðabóta- og vátryggingaréttar og þess löggjafarvilja að bótakröfur komi fljótt fram, sbr. 51. laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004.

Málsástæður VÍS hf. um tómlæti stefnanda

Af hálfu stefnda VÍS hf. er byggt á því að upphaf frests samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga nr. 30/2004 skuli miðast við þann tíma er vátryggður fékk upplýsingar um þau atvik sem eru tilefni kröfu hans um vátryggingarbætur þar sem það sé á ábyrgð vátryggðs ef hann gerir sér ekki grein fyrir að atvikin sem hann hefur fengið upplýsingar um veita honum rétt til vátryggingabóta.

Stefndi VÍS hf. telur að þau atvik sem bótakrafa stefnanda er reist á hafi þegar verið komin fram við innköllun þeirra skuldabréfa sem gefin voru út undir útgáfu XS0391194809, en þegar varð ljóst að sú fjárhæð sem fjárfest hafði verið fyrir fengist ekki endurheimt með innheimtu kröfu í hina föllnu banka. Bréfin voru innkölluð í október 2008, en stefnandi tilkynnti stefnda fyrst um mögulega bótakröfu þann 29. febrúar 2010. Strax af þeirri ástæðu er ljóst að krafa stefnanda er fallin niður fyrir tómlæti.

Þá sé það viðurkennd meginregla í kröfurétti að kröfuhafi verði að gæta réttar síns og halda honum til haga og bera halla af vanrækslu sinni. Talið verður að aðgerðarleysi kröfuhafa eða tómlæti hans, sem hann beri áhættuna af, geti leitt til þess að krafa hans falli niður fyrr en samkvæmt lögbundnum reglum um fyrningu. Fyrir liggur að það tók stefnanda hátt í sex ár frá því að meint tjón stefnanda kom fram árið 2008 að bregðast við því með stefnu á hendur stefndu. Stefndi VÍS hf. telur það atriði að stjórn sjóðsins er fyrst og fremst í höndum sjóðfélaga hans, og sú staðreynd að þær fjárfestingar stefnanda sem mál þetta lýtur að hafi verið til umfjöllunar sjóðfélagafundum og aðalfundum í kjölfar hafi gefið tilefni til frekari aðgerða af hálfu sjóðfélaga sem þó héldu að sér höndum allt þar til stjórn var vikið frá á aukaaðalfundi í september 2010.

Samkvæmt þessu sé ljóst að stefnandi gerði ekkert til þess að slíta fyrningu kröfu sinnar utan þess að birta stefnu rétt innan við þann fyrningarfest sem hann heldur fram. Stefndi VÍS hf. telur að stefnandi hafi með aðgerðarleysi sínu sýnt af sér slíkt tómlæti að hann hefur fyrirgert hugsanlegum rétti sínum til bóta.

Málsástæður stefndu um hvort ákvarðanir þeirra um fjárfestingar stefnanda hafi verið lögmætar

Stefndu byggja á því að fjárfestingar stefnanda í hinum lánshæfistengdu skuldabréfum hafi verið í samræmi við fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða samkvæmt lögum nr. 129/1997 eins og þau stóðu á árinu 2008 þegar hinar umþrættu fjárfestingar áttu sér stað.

Stefndu vísa til þess að samkvæmt 5. tölulið 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 hafi lífeyrissjóðum m.a. verið heimilt að fjárfesta í „skuldabréfum og víxlum banka, sparisjóða, og annarra lánastofnana sem lúta eftirliti opinbers eftirlitsaðila“. Þá hafi verið mælt fyrir um það í 9. tölulið ákvæðisins að lífeyrissjóðum sé heimilt að fjárfesta í „öðrum verðbréfum“, en með því hafi lífeyrissjóðum verið veitt heimild til fjárfestingar í öllum öðrum framseljanlegum verðbréfum en þeim sem sérstaklega falla undir töluliði 1-8. Samkvæmt 10. tölulið sama ákvæðis hafi lífeyrissjóðum jafnframt verið heimilað að gera hreina afleiðusamninga til að draga úr áhættu viðkomandi sjóðs.

Stefndu telja að ekki hafi verið gerður greinarmunar í lögunum á fjárfestingum í skuldabréfum og öðrum verðbréfum innlendra eða erlendra fjármálastofnana. Skyldu slík verðbréf sem fjárfest er í annað hvort uppfylla það skilyrði að hafa skráð kaup- og sölugengi á viðurkenndum skipulegum markaði sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 eða, að öðrum kosti, vera gefin út af aðilum innan aðildarríkja OECD eða ríkja Evrópska efnahagssvæðisins, sbr. 3. mgr. 36. gr. laganna. Þá hafi lífeyrissjóðum heimilt að fjárfesta um 50% af hreinni eign sjóðsins í erlendum fjármálaafurðum, sbr. 6. mgr. sama lagaákvæðis.

Stefndu mótmæla því sem gengið er út frá í stefnu að skilmálar skuldabréfanna hafi verið þeir sömu og tjón hafi orðið vegna þeirra beggja. Telja stefndu að eingöngu hafi orðið tjón vegna fjárfestingar í síðara skuldabréfi UBS bankans, en skuldabréfið teljist skuldabréf samkvæmt ákvæði 5. tl. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Allt að einu þá falli fjárfestingin undir „önnur verðbréf“, skv. 9. tl. sama ákvæðis laganna.

Stefndu byggja á því að ákvæði 5. tl. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 veiti lífeyrisjóðum heimild til að fjárfesta í skuldabréfum útgefnum bæði af innlendum og erlendum fjármálastofnunum, enda lúti slíkar lánastofnanir opinberu eftirliti og skuldabréfin hafi verið tekin til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði eða, að öðrum kosti, gefin út af lánastofnun aðildarríkis OECD eða EES. Stefndu telja að framboð þeirra skuldabréfa sem falla undir framangreint sé mikið, fjölbreytt og skilmálar ekki einhlítir. Stefndu telja að þegar metið er hvort að um skuldabréf sé að ræða samkvæmt framangreindu ákvæði þá verði að horfa til þess hvernig viðkomandi fjármálaafurð sé skilgreind og flokkuð af útgefanda og þar til bærum yfirvöldum, auk annarra atriða eins og skráningu á verðbréfamarkaði.

Í því tilviki sem hér um ræðir hafi skuldabréfið verið gefið út af svissneskum banka og lotið enskum lögum samkvæmt skilmálum þess. Þá hafi skuldabréfið verið samþykkt af írskum yfirvöldum og tekið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði á Írlandi. Skuldabréf UBS uppfyllti því grunnskilyrði 5. tl. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um að vera gefið út af lánstofnun undir eftirliti opinbers eftirlitsaðila og tekin til viðskipta á skipulegum markaði. Þá eru höfuðstöðvar UBS í Sviss, aðildarríki OECD.

Stefndu byggja einnig á því að heiti, skilmálar og skráning skuldabréfsins sýni ótvírætt að um skuldabréf í skilningi ákvæðisins sé að ræða. Þannig segir í útgáfu- og skráningarlýsingu skuldabréfsins (skilmálum) að gefin séu út skuldabréf (e. Note). Í skilmálum er vísað til UBS bankans sem útgefanda (e. Issuer) skuldabréfs og eiganda þess sem handhafa (e. Noteholder). Þá hafi skuldabréfið verið gefið út undir viðurkenndri MTN skuldabréfaútgáfuröð UBS bankans til þess að fjármagna starfsemi hans og hafði sérstakt númer í þeirri útgáfuröð (númer 7557). Ekki sé vitað til þess að alþjóðlegir bankar stundi skuldabréfafjármögnun undir MTN útgáfuröð með útgáfu afleiðna.

Þá er sérstaklega tekið fram í skilmálum skuldabréfsins að skuldabréfið njóti forgangs (e. Senior) (en sé ekki víkjandi (e. Subordinated)) og sé handhafabréf. Stefndu segja ekki vitað til þess að slík tilgreining eigi almennt við um afleiður. Jafnframt sé í skilmálunum mælt fyrir um einhliða og efnislega sjálfstætt loforð um að greiða tiltekna fjárhæð á endurgreiðsludegi höfuðstóls (e. Maturity Date). Jafnframt er skýrt loforð um greiðslu reglulegra vaxta á þriggja mánaða fresti frá upphafsdegi vaxta. Voru vextir greiddir af skuldabréfinu þó að lánshæfisatburður kæmi upp, sem sýnir skuldbindingargildi loforðs skuldabréfsins.

Í skilmálum skuldabréfsins hafi einnig verið mælt fyrir um sérstaka innköllunarheimild útgefanda vegna skilgreinds „lánshæfisatburðar“ vegna skuldabréfa Kaupþings og Glitnis. Hafi athygli fjárfesta verið vakin á því að skuldabréfið hafi að þessu leyti verið frábrugðið hefðbundnum skuldabréfum, þar sem endurgreiðsluáhætta var ekki eingöngu tengd útgefandanum heldur einnig þriðju aðilum, sem einnig voru bankar.

Innköllunarheimildin er sérstakt samningsákvæði um uppgreiðslu með afhendingu skuldabréfa Glitnis og Kaupþings, sem breytti á engan hátt eðli skuldabréfsins. Þannig var greiðsluskylda skuldara afdráttarlaus þó að verðgildi gæti breyst í samræmi við skilmálana. Þessu til viðbótar hafi skuldabréfið verið tekið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði á Írlandi og gefin út skráningarlýsing vegna útgáfunnar. Forsenda þess að skuldabréf sé tekið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði sé að það sé framseljanlegt, eins og skýrt komi fram í skráningarreglum írsku kauphallarinnar, sbr. einnig ákvæði tilskipunar Evrópusambandsins nr. 2003/71/EC um útboðs – og skráningarlýsingu sem birta skal við almennt útboð verðbréfa eða þegar þau eru tekin til skráningar. Jafnframt hafi komið fram í tilkynningu írsku kauphallarinnar um bæði skráningu og afskráningu að um skuldabréf væri að ræða sem tekið væri til viðskipta (e. Debt Security).

Stefndu byggja á því að þótt ekki verði eingöngu horft til íslensks réttar við afmörkun 5. tl. 1. mgr., sbr. 6. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, þá sé augljóst að skuldabréfið sé í samræmi við þá þætti sem litið hefur verið til við afmörkun á hugtakinu skuldabréf. Þannig hafi skilmálarnir falið í sér efnislega sjálfstæða yfirlýsingu um skuldbindingu útgefanda gagnvart handhafa skuldabréfanna. Útgefandi hafi lofað einhliða að greiða handhafa skuldabréfsins tiltekna fjárhæð á ákveðnum degi og reglulegar vaxtagreiðslur á líftíma skuldabréfsins. Þessi einhliða skylda breyttist ekki þó að fyrirfram skilgreindir þættir gætu haft áhrif á uppgreiðsluverðmæti. Fyrir liggi að vextir voru greiddir af skuldabréfinu og markaðsvirði höfuðstóls var greitt, eins og samið var um, með afhendingu skuldabréfa Kaupþings og Glitnis Þessu til viðbótar var krafa á hendur útgefandanum framseljanleg og var tekin til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði.

Stefndu mótmæla einnig þeirri staðhæfingu stefnanda að skuldabréf UBS hafi verið afleiða enda falla efnisákvæði þess ekki að skilgreiningu á afleiðu. Þessu til viðbótar þá notar stefnandi svo rúma skilgreiningu á hugtakinu afleiða að margar fjárfestingar á fjármálamarkaði gætu fallið þar undir, t.d. vísitölutryggð skuldabréf, breytileg skuldabréf og hlutdeildaskírteini.

Stefndu vísa til skilgreiningar á afleiðu samkvæmt alþjóðlega reikningsskilastaðlinum IAS 39 en samkvæmt þeirri skilgreiningu sé einungis um afleiðu að ræða þegar eftirtalin þrjú skilyrði eru öll uppfyllt: i) verðmæti samnings breytist vegna breytinga á tilgreindu viðmiði, s.s. vextir, gengi gjaldmiðla, verð fjármálagerninga o.fl., ii) samningur krefst engrar upphaflegrar (nettó) fjárfestingar eða upphafleg (nettó) fjárfesting er minni en fjárútlát vegna annarra samninga sem markaðsþættir hefðu sömu áhrif á, og iii) samningur er gerður upp á framtíðardegi.

Stefndu telja ljóst af framangreindu að jafnvel þó að halda megi því fram að verðmæti UBS skuldabréfsins hafi getað tekið breytingum vegna uppgjörsákvæða, þá skorti hin tvö skilyrðin. Annars vegar var gjalddagi skuldabréfsins ákveðinn í upphafi. Hins vegar er ljóst að fjárútlát stefnanda voru ekki minni heldur en ef hann hefði keypt skuldabréf á tilgreinda banka. Þvert á móti greiddi stefnandi fullt verð fyrir skuldabréfið í upphafi.

Þannig var skuldabréfið að fullu greitt við útgáfu og skilmálar mæltu fyrir um einhliða skuldayfirlýsingu í formi framseljanlegs verðbréfs með skýrum vaxta- og endurgreiðsluskilmálum. Þessu til viðbótar kom fram í skilmálum að UBS skuldabréfið væri handhafabréf og skuld sem naut forgangs (e. Senior), en stefndu telja að slíkt eigi almennt ekki við um afleiður.

Stefndu byggja einnig á því að UBS skuldabréfið var skráð sem skuldabréf í írsku kauphöllinni samkvæmt tilkynningum kauphallarinnar um skráningu og afskráningu bréfsins þar sem fram kemur að skuldabréf (e. Debt Security) var hvort tveggja skráð og tekið til viðskipta á markaði. Samkvæmt skilgreiningu skilmála írsku kauphallarinnar fyrir skráningu og viðskipti á markaði er hugtakið „debt security“ bundið við ýmis konar skuldaviðurkenningar (á ensku: „debentures, debenture stock, loan stock, bonds, certificates of deposit or any other instrument creating or acknowledging indebtedness“).

Að síðustu mótmæla stefndu að stefnandi hafi gert skuldatryggingarsamning, enda hefur enginn slíkur samningur verið lagður fram. Þá þurfti stefnandi ekki að reiða fé af hendi við lánshæfisatburð heldur fékk greitt í samræmi við uppgreiðsluákvæði skuldabréfsins.

Verði ekki talið að UBS skuldabréfið flokkist sem skuldabréf lánastofnanna, samkvæmt 5. tl. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, byggja stefndu á því að um sé að ræða fjárfestingu í verðbréfi. Stefndu vísa að þessu leyti til 9. tölul. 1. mgr. 36. gr. laganna en þar sé kveðið á um heimild lífeyrissjóða til að fjárfesta í „öðrum verðbréfum“. Hafa lífeyrissjóðir heimild til að fjárfesta í öllum öðrum framseljanlegum verðbréfum en þeim sem sérstaklega falla undir aðra töluliði ákvæðisins. Stefndu vísa enn fremur til skilgreiningar a. liðar 2. tl. 2. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, á hugtakinu „verðbréf“. Byggja stefndu á því að UBS skuldabréfið falli undir þá skilgreiningu á verðbréfi. Bréfið hafi verið framseljanlegt og skráð á skipulegan fjármagnsmarkað. Þá hafi verið sérstaklega tiltekið í skráningarlýsingu skuldabréfsins, að fylgja þyrfti lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti ef það yrði selt til almennings á Íslandi.

Jafnframt telja stefndu að þar sem UBS skuldabréfið uppfyllir einnig það skilyrði verðbréfahugtaksins að vera framseljanlegt og skráð á skipulegan fjármagnsmarkað, þá teljist það verðbréf, óháð því hvort það falli að öðru leyti undir skuldabréfahugtakið, sé skuld í verðbréfaformi eða sé jafnvel afleiða.

Þannig geta afleiður talist til verðbréfa, eins og skýrt kemur fram í ofangreindu lagaákvæði og einnig í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð með frumvarpi að lögum um verðbréfaviðskipti. Þar segir að tilgreindir séu þrír flokkar verðbréfa í dæmaskyni. Síðan segi að [s]amkvæmt [skilgreiningu verðbréfahugtaksins] geta ákveðnar tegundir afleiðna fallið undir hugtakið verðbréf svo framarlega sem þær eru framseljanlegar og hægt er að eiga viðskipti með þær á fjármagnsmarkaði. Skilyrði um framseljanleika verðbréfa felst í því að réttindi þau sem felast í eignarhaldi á þeim geti færst yfir á annan aðila.“

Þannig sé ljóst að jafnvel þó því væri haldið fram að UBS skuldabréfið teldist afleiðutengt eða jafnvel afleiða, þá er um framseljanlegt verðbréf að ræða sem tekið var til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði. Af því leiðir að fjárfesting stefnanda var lögmæt og féll allt að einu undir heimild 9. tl. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997.

Stefndu telja enn fremur að að fyrir liggi að Fjármálaeftirlitið hafi staðfest framangreinda túlkun á fjárfestingaheimildum lífeyrissjóða og efni 9. tl. 1. mgr. 36. gr. í dreifibréfi sem eftirlitið sendi lífeyrissjóðum landsins þann 12. júlí 2007.

Málsástæður VÍS hf. um hvort ákvarðanir stefndu um fjárfestingar stefnanda hafi verið lögmætar.

Stefndi VÍS hf. byggir á því að bréf undir fyrri útgáfunni hafi verið gerð upp án nokkurs tjóns fyrir stefnanda og meint tjón hafi því eingöngu hlotist af kaupum á bréfum undir seinni útgáfu. Meint saknæm og ólögmæt háttsemi stjórnenda stefnanda snúist því eingöngu um kaup á lánshæfistengdum skuldabréfum undir seinni útgáfunni. Þessu til stuðnings bendir stefndi VÍS hf. á að sem stefnandi hefur byggt á í máli sínu segir svo ekki verði um villst: „Lsj. verkfræðinga innleysti þá eldra bréf og fjárfesti í nýju skuldabréfi að fjárhæð 2,6ma.kr. þann 29. september 2008.“ Gildi því einu hvort kaup á bréfum undir fyrri útgáfu hafi verið óheimil fjárfesting eða ekki, ekkert tjón hlaust af því að fjárfesta í bréfunum.

Stefndi VÍS hf. telur enn fremur að kaup á lánshæfistengdum skuldabréfum hafi verið fjárfesting sem fellur undir 5. tl. 1. mgr. 36. gr. lífeyrissjóðslaga. Ljóst sé að heimildin nái til skuldabréfa innlendra stofnana sem og skuldabréfa erlendra stofnana sem lúta opinberu eftirliti og skráð hafa verið á skipulegan markað, eða gefin út af aðilum innan aðildarríkja OECD og ríkja Evrópska efnahagssvæðisins. Samkvæmt þessu sé lífeyrissjóðum heimilt að fjárfesta í erlendum skuldabréfum eins og þau eru skilgreind og flokkuð í hverju ríki. Bréfin sem um ræði í þessu máli hafi uppfyllt það grunnskilyrði 5. tl. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um að vera gefin út af lánastofnun undir eftirliti opinbers eftirlitsaðila og tekin til viðskipta á skipulegum markaði, en höfuðstöðvar UBS eru í Sviss sem er aðildarríki OECD.

Stefndi hafnar því alfarið að greiðsluskylda UBS hafi verið óákveðin og þar með hafi ekki verið um skuldabréf að ræða. Þvert á móti var greiðsluskyldan ótvíræð og með engu móti valkvæð. Þannig var það ekki á valdi UBS að ákveða hvar, hvenær, hvernig eða hversu mikið yrði greitt.

Þá hafi greiðsluskyldan sem slík ekki verið háð neinum skilyrðum er lutu að þeim viðskiptum sem voru tilefni útgáfu bréfanna. Verðgildi bréfanna var hins vegar, til viðbótar verðþróun útgefanda, háð verðþróun Glitnis og Kaupþings, en þegar bankarnir féllu breyttist verðgildi bréfanna. Slíkt atriði hafi ekkert með greiðsluskyldu að gera, hún var enn til staðar, óskilyrt, þótt endurheimtur bréfanna hefðu breyst þegar til greiðslufallsatburðar kom og bréfin voru innkölluð. Það sama gildir um innköllun og uppgreiðslu í tilviki kveikjuatburðar, sbr. fyrri útgáfa, en algengt er að vermæti uppgreiðsluverðs ráðist af þróun ýmissa þátta s.s. ákvæðum um verðtryggingu, verðmæti undirliggjandi eigna, greiðsluhæfi útgefanda og vaxtabreytingum á markaði.

Að lokum er sérstaklega hafnað þeirri fullyrðingu stefnanda að með kaupum á lánshæfistengdum skuldabréfum hafi stefnandi selt skuldatryggingu til UBS, en stefnandi gerði engan skuldatryggingasamning samhliða útgáfu á bréfunum. Þá hefur stefnandi ekki byggt á því í málatilbúnaði sínum að UBS hafi gefið hin lánshæfistengdu skuldabréf út í tengslum við sölu á skuldatryggingum til annarra fjárfesta í Glitni og Kaupþingi, enda ekkert sem gefur til kynna að svo hafi verið. Slíkt væri og stefnanda óviðkomandi.

Verði ekki fallist á það með stefnda að kaup á lánshæfistengdum skuldabréfum hafi verið heimil fjárfesting á grundvelli 5. tl. 1. mgr. 36. gr. lífeyrissjóðslaga byggir stefndi á því að fjárfestingin hafi verið heimil á grundvelli 9. tl. 1. mgr. 36. gr. laganna, en samkvæmt því ákvæði sé lífeyrissjóði sé heimilt að ávaxta fé sitt í „öðrum verðbréfum“. Þannig veitir 9. tl. heimild til að ávaxta fé lífeyrissjóðs í öðrum verðbréfum en talin eru upp í fyrri töluliðum 1. mgr. Um skilgreiningu hugtaksins „verðbréf“ vísar stefndi VÍS hf. til a-liðar 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 (hér eftir „lög um verðbréfaviðskipti“).

Stefndi byggir á því að eðlilegt sé að hafa þessa skilgreiningu til hliðsjónar við skýringu á hugtakinu „verðbréf“ í 9. tl. 1. mgr. 36. gr. lífeyrissjóðslaga enda var sérstaklega tiltekið í skráningarlýsingum bréfanna að fylgja þyrfti lögum um verðbréfaviðskipti ef bréfin yrðu seld til almennings á Íslandi. Þá byggir stefndi á því að þau bréf sem voru gefin út undir fyrri og seinni útgáfu falli að framangreindri skilgreiningu „verðbréfs“.

Samkvæmt því geti meðal annars fallið undir skilgreininguna tegundir skuldaviðurkenninga sem fullnægja ekki skilyrðum þess að geta talist vera skuldabréf, að því gefnu að þær séu „skuld í verðbréfaformi“ Þá falli einnig undir skilgreininguna svokallaðar framseljanlegar afleiður, eins og fram kemur í athugasemdum við 2. gr. í frumvarpi til laga um verðbréfaviðskipti, en þar segi að ákveðnar tegundir afleiðna geti fallið undir hugtakið verðbréf svo framarlega sem þær eru framseljanlegar og hægt er að eiga viðskipti með þær á fjármagnsmarkaði.

Stefndi VÍS hf. bendir á að bréfin sem gefin voru út undir fyrri og seinni útgáfu hafi verið framseljanleg en eins og fram er komið voru bréfin skráð á markað á Írlandi. Slíkt er ógerlegt ef ekki er um framseljanlegan gerning að ræða. Verði á það fallist með stefnanda gegn mótmælum stefnda að stefnandi hafi með kaupum á bréfunum í raun fjárfest í afleiðum telur stefndi VÍS hf. að fyrir liggi að um hafi verið að ræða framseljanlegar afleiður sem hægt er að eiga viðskipti með á fjármagnsmarkaði og flokkast þar af leiðandi sem verðbréf. Að mati stefndi VÍS hf. verður ekki talið að slíkum viðskiptum séu settar frekari skorður með 10. tl. 1. mgr. 36. gr. lífeyrissjóðslaga en þar undir falla þar af leiðandi allar þær afleiður sem ekki teljast til verðbréfa, þ.e. eiginlegar óframseljanlegar afleiður, sem ekki er hægt að eiga viðskipti með á fjármagnsmarkaði og falla undir d.- h. lið 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 129/1997. Kaup á lánshæfistengdum skuldabréfum séu því samkvæmt framangreindu lögmæt fjárfesting á grundvelli 9. tl. 1. mgr. 36. gr. sömu laga.

Fari það svo að fallist verði á þá afstöðu stefnanda að þegar stjórnendur stefnanda keyptu lánshæfistengd skuldabréf hafi í raun verið fjárfest í afleiðugerningum skv. 10. tl. 1. mgr. 36. gr. lífeyrissjóðslaga og kaupin hafi ekki verið heimil skv. öðrum töluliðum greinarinnar, þ.á.m. 9. tl., byggir stefndi VÍS hf. á því fjárfestingin hafi uppfyllt skilyrði 10. tl., en afleiðusamningur sem lífeyrissjóður fjárfestir í verði að vera til þess fallinn að draga úr áhættu sjóðsins.

Stefndi VÍS hf. telur að skilja verði ákvæði 10. tl. á þann hátt að heimilt sé að gera afleiðusamning sé hann til þess fallinn að draga úr áhættu sem þegar er fyrir hendi, þ.e. koma til móts við aðra fjárfestingu eða fjárfestingar sem þegar hafa verið framkvæmdar og minnka áhættu sjóðsins gagnvart þeim fjárfestingum til að verja eignasafn hans. Með öðrum orðum sé heimilt að gera afleiðusamninga til að daga úr áhættu vegna eigna sem fyrir eru í eignasafni lífeyrissjóðs.

Til þess að hægt sé að fullyrða um að þetta hafi sannarlega ekki verið staðan telur stefndi VÍS hf. að ítarleg greining þurfi að fara fram á fyrri fjárfestingum stefnanda og eignasafni fram að þeim tíma sem fjárfest var í lánshæfistengdum skuldabréfum. Skoða þyrfti um hvers konar fjárfestingar hafi verið að ræða og hvort umrædd lánshæfistengd skuldabréf hafi, á þeim tíma sem þau voru keypt, getað verið til þess fallin að draga úr áhættu sjóðsins.

Stefnandi byggi hins vegar eingöngu á því að það sé hefðbundin notkun lánaafleiðna að takmarka áhættu kaupanda tryggingarinnar á greiðslufalli, en það sé seljandi tryggingarinnar, í þessu tilviki stefnandi, sem yfirtaki þá áhættu gegn greiðslu hárra vaxta eða gjalds.

Líkt og stefnandi bendir réttilega á þá er yfirfærsla áhættu eðli allra lánaafleiðna og megin tilgangur þeirra. Með því að halda framangreindu fram virðist stefnandi hins vegar leggja þann skilning í 10. tl. að lífeyrissjóðum sé almennt óheimilt að gera samninga um lánaafleiður sem seljandi tryggingar, í hvaða formi sem þær eru, þar sem þær séu áhættusamar.

Að mati stefnda VÍS hf. verður slíkt að teljast afar rúm og hæpin túlkun. Ítrekað er að það sé ekki skilyrði 10. tl. að afleiðusamningur sé án áhættu fyrir lífeyrissjóð, heldur einungis að hann dragi úr þeirri áhættu sem þegar er til staðar. Telur stefndi VÍS hf. að þetta virðist einmitt hafa verið ætlun stjórnenda með kaupum á lánshæfistengdum skuldabréfum. Stefnandi hafi unnið að því markvisst í byrjun árs 2008 að draga úr áhættu vegna erlendra hlutabréfa og sækja ávöxtun í traustari verðbréf. Í augum stjórnenda á þessum tíma voru kaup þessi traust fjárfesting til þess fallin að draga úr áhættu sjóðsins, enda er ljóst að enginn gat á þessum tímum gert sér grein fyrir komandi falli bankanna og hruni fjármálakerfisins alls.

Stefndi VÍS hf. telur stefnanda ekki hafa lagt fram sönnunargögn sem sýna fram á með ótvíræðum hætti að útilokað hafi verið að kaupin á bréfunum hafi verið til þess fallin að draga úr áhættu sjóðsins sem fyrir hendi var á þeim tíma sem fjárfestingarnar fóru fram, en sönnunarbyrðin um það hvíli á stefnanda. Horfa þurfi til þess hvers stjórnendur máttu vænta og hvað hefði gerst ef bankarnir hefðu haldið velli líkt og útlit var fyrir. Kaupin á hinum lánshæfistengdu skuldabréfum voru samkvæmt framangreindu heimil fjárfesting á grundvelli 10. tl. 1. mgr. 36. gr. lífeyrissjóðslaga.

Stefndu byggja á því að lífeyrissjóðir á Íslandi hafa og eru að fjárfesta í fjölbreyttum fjármálaafurðum og skera kaup stefnanda á UBS skuldabréfinu sig á engan hátt úr. Benda stefndu á að lífeyrissjóðir hafi fjárfest í svokölluðum samsettum skuldabréfaútgáfum (e. Synthetic Collateralised Debt Obligations) en slíkum gerningum sé lýst í skýrslu úttektarnefndar um lífeyrissjóði sem kom út í febrúar 2012, en þar kemur fram að undirliggjandi áhætta og ávöxtum sé byggð upp á notkun skuldatryggingaafleiðna. Höfuðstóll samsetts skuldabréfs sé gjarnan tryggður svo lengi sem greiðsluskylda útgáfunnar vegna skuldatryggingarafleiðna fer ekki yfir tiltekin mörk, en ýmsar útfærslur séu á slíkum fjármálagerningum. Þá hafi stefnandi fjárfest í skuldabréfavafningum þar sem undirliggjandi voru mismunandi lög (e. Tranches) eftir lánshæfi af skuldabréfum banka og fyrirtækja. Einnig hafi lífeyrissjóðir fjárfest í svokölluðum baktryggðum skuldabréfum útgefnum af Société Générale í Lúxemborg, svokölluð BTV1 og BTV2. Um var að ræða skuldabréf með „baktryggingu“, þ.e. verðmæti fjárfestingar réðist af undirliggjandi viðmiðunarskuldabréfum tiltekins fjölda evrópskra og bandarískra fyrirtækja, auk þess sem ríkisfyrirtækið Landsvirkjun gaf út hlutabréfatengd skuldabréf (e. Equity Linked Note) árið 2003 og seldi lífeyrissjóðum. Loks vísa stefndu til tiltekinna fjárfestinga Lánasjóðs sveitarfélaga, Gildis lífeyrissjóðs, sem og nýlegra fjárfestinga íslenskra lífeyrissjóða, og þeirrar afstöðu sem komið hefur fram skriflega af hálfu Fjármálaeftirlitsins um einstakar fjárfestingar af svipuðu tagi.

Stefndu vísa einnig til þess að engin formleg ákvörðun liggi fyrir um annað af hálfu eftirlitsaðila en að fjárfestingar stefnanda í UBS-skuldabréfunum hafi verið lögmætar. Vísa stefndu til þess að endurskoðandi stefnanda hafi ekki gert neinar athugasemdir við fjárfestingarnar í endurskoðunarskýrslu fyrir árið 2008. Þá hafi kjörnir skoðunarmenn sem fóru yfir ársreikning og endurskoðunarskýrslu ekki látið bóka neinar athugasemdir. Einnig vísa stefndu til þess að sjálfstæður innri endurskoðandi stefnanda gerði heldur engar athugasemdir fyrir starfsmárið 2008, auk þess sem Fjármálaeftirlitið taldi ekki að lög hefðu verið brotin með fjárfestingunni.

Málsástæður stefndu um að háttsemi þeirra hafi ekki verið saknæm.

Stefndu telja að þótt fallist væri á sjónarmið stefnanda um ólögmæti fjárfestingar þá hafi háttsemi þeirra ekki verið saknæm í skilningi skaðabótaréttar. Stefndu byggja á því að háttsemi þeirra hafi verið venjubundin viðskiptaákvörðun sem byggð var á málefnalegu mati á þeim staðreyndum sem fyrir lágu um fjárfestingarkosti. Stefndu hafi verið í góðri trú um að fjárfestingin væri lögmæt og til hagsbóta fyrir stefnanda.

Þannig var tekin málefnaleg ákvörðun í mars 2008 um að selja erlend hlutabréf vegna verðfalls og óróleika á mörkuðum, en stefnandi gerir engar athugasemdir við þá ákvörðun. Söluandvirðinu var varið til kaupa á ýmsum fjárfestingum og var UBS skuldabréfið einungis um fjórðungur þess. Þannig var söluandvirðinu varið í það sem stjórnendur töldu traustari fjárfestingar með tilliti til áhættu og ávöxtunar. Stefndu töldu sig vera innan lagaheimilda og túlkunar Fjármálaeftirlitins, auk þess sem fjárfestingin var ekki ólík öðrum fjárfestingum lífeyrissjóða. Hafi fjárfestingin verið ólögmæt þá átti hið sama við um margar aðrar fjárfestingar lífeyrissjóða og þannig skorti verulega á skýrleika laganna og framkvæmd þeirra. Hafi svo verið, þá var um „lagalega óvissu“ að ræða sem ekki verður metin stefndu til gáleysis. Þannig fjárfestu fjórir aðrir lífeyrissjóðir í umþrættum skuldabréfum UBS, endurskoðendur gerðu ekki athugasemdir við fjárfestinguna og Fjármálaeftirlitið taldi hana ekki varða við lög og greip því ekki til lögskyldra úrræða, sbr. 12. gr. laga nr. 87/1998.

Stefndu byggja á því að það hafi verið málefnaleg ákvörðun að fjárfesta í umþrættum skuldabréfum með hliðsjón af þeim opinberu upplýsingum um fjárhagsstöðu bankanna og þekkta áhættu á þeim tíma. Þar sem stefnandi einblínir á stöðu Kaupþings. og Glitnis og gerir ekki athugasemdir við áhættu vegna útgefandans UBS AG verður umfjöllun miðuð við þann málatilbúnað.

Stefndu vísa til þess að fyrra skuldabréfið hafi boðið upp á hagstæð vaxtakjör fyrir stefnanda eða jafngildi 25,70% nafnvöxtum á útgáfudegi eins og segir í stefnu. Þessir vextir af skuldabréfinu (sem er í eðli sínu lánveiting til útgefanda) voru þó einungis litlu hærri en hæstu útlánsvextir á Íslandi á svipuðum tíma, sem voru 24,65% í apríl 2008 samkvæmt Seðlabanka. Er mótmælt fullyrðingum stefnanda um himinháa vexti sem staðfestingu mikillar áhættu.

Síðara skuldabréfið var í evrum og vaxtakjör því miðuð við EURIBOR og álag var lægra. Til viðbótar við þau sjónarmið sem hér er gerð grein fyrir um kaup skuldabréfanna, þá vísa stefndu til þess að tekin hafi verið málefnaleg ákvörðun um að skilmálar síðara skuldabréfsins yrðu frábrugðnir því fyrra vegna markaðsaðstæðna. Þannig var skuldabréfið í evrum og jafnframt engin ákvæði um kveikjuatburð (e. Trigger event) og snemmbúna innköllunarfjárhæð (e. Early Unwind Amount). Við kaupin á síðara skuldabréfinu kom fram að stefndu töldu ekki ástæðu til að óttast gjaldþrot bankanna. Mat stefndu var þannig ekki frábrugðið mati þeirra utanaðkomandi aðila sem best þekktu bankana; stjórnvalda og lánshæfismatsfyrirtækja.

Stefndu byggja á því að fjárfestingar feli alltaf í sér áhættu og þegar fjárfest er í skuldabréfum sé „lánshæfisáhætta“ til staðar auk annarrar áhættu s.s. vegna þróunar gengis, vísitölu, vaxta eða verðmæti trygginga. Við ákvörðun um kaup á skuldabréfunum var horft til þess að um var að ræða skuldabréf útgefið af lánastofnun og áhætta þess takmarkaðist við lánastofnanir. Stefndu benda á að stefnanda var heimilt að fjárfesta í skuldabréfum lánastofnanna og áhætta fjárfestingarinnar var ekki meiri en ef fjárfest væri beint í skuldabréfum viðkomandi banka eða skuldabréfasjóði með skuldabréfum þeirra. Þannig fékk stefnandi skuldabréf útgefin af Kaupþingi banka hf. og Glitni banka hf. í kjölfar lánshæfisatburðar, en þau voru sams konar og sum önnur skuldabréf sem stefnandi átti í viðkomandi bönkunum. Í raun var meiri áhætta að eiga hlutabréf og víkjandi skuldabréf í íslensku bönkunum en að fjárfesta í umþrættum skuldabréfum.

Stefndu hafna því að svokallað skuldatryggingaálag sem uppgefið var á íslensku bankanna hafi átt að breyta mati þeirra á skuldabréfunum eða bönkunum. Þannig stangaðist álagið á við lánshæfismat og upplýsingar úr reikningsuppgjörum bankanna. Þá voru bæði stjórnvöld og óháðir greiningaraðilar þeirrar skoðunar að skuldatryggingaálagið væri ýkt, eins og framlögð gögn sýna. Þessu til viðbótar er ekki um eiginlegan markað að ræða fyrir skuldatryggingar heldur horft til uppgefinna tilboða þeirra fáu aðila sem kaupa og selja slíka gerninga, en uppgefið verð getur hreyfst án viðskipta. Vegna ágalla þessa „markaðar“ hefur Evrópusambandið bæði gert breytingar á reglum um verðbréfamarkaði og sent andmælaskjal (e. Statement of objections) til helstu fyrirtækja „markaðarins“ vegna meintra brota á samkeppnisreglum. Þá hafi ýmsir bankar í Evrópu og Bandaríkjunum þurft á ríkisaðstoð að halda haustið 2008 án þess að skuldatryggingaálagið hefði gefið skýrar vísbendingar um yfirvofandi þrot þeirra.

Stefndu byggja á því að við mat á saknæmi þurfi að horfa til vitneskju á þeim tíma sem hinar umþrættu ákvarðanir voru teknar og meta atvik eins og þau þá horfðu við, en ekki í ljósi þess hvernig atvik þróuðust. Ekki sé hægt að gera ríkari kröfur til stefndu um vitneskju en til stjórnvalda, lánshæfismatsfyrirtækja og þess sem leiða má af opinberum reikningsupplýsingum árituðum af trúnaðarmönnum hluthafa og opinberum sýslunarmönnum. Þannig hafi reikningsuppgjör Glitnis banka hf. og Kaupþings banka hf. gefið til kynna sterka stöðu. Opinber álagspróf Fjármálaeftirlitsins bentu til þess að bankarnir gætu staðist veruleg áföll, ráðamenn töldu stöðu þeirra sterka eins og álit Seðlabankans í maí 2008 hafi verið að fjármálakerfið væri í meginatriðum traust. Jafnframt hafi alþjóðleg lánshæfismatsfyrirtæki, sem eru óháðir og alþjóðlegir sérfræðingar í áhættumati, veitt bönkunum háar einkunnir. Var lánshæfismatseinkunn þeirra yfir meðallagi og sýndi takmarkaða áhættu.

Stefndu vísa einnig til þess að um miðjan september 2008 bentu gögn til þess að gjaldþrot Lehman Brothers myndi hafa lítil áhrif á eiginfjárstyrk íslensku bankanna. Þessu til viðbótar benda stefndu á að stjórnvöld höfðu fulla trú á rekstrarhæfi bæði Glitnis og Kaupþings þar til yfir lauk. Þannig hafi stjórnvöld litið á vanda Glitnis banka sem tímabundinn og ákveðið að kaupa 75% hlutafjár í bankanum þann 29. september 2008. Þar sem hlutafjárfjárfesting er mun áhættumeiri en lánveiting hefði slík ákvörðun ekki verið tekin ef stjórnvöld töldu líkur á „lánshæfisatburði“ framundan. Þá hafði Seðlabankinn einnig slíka trú á Kaupþingi banka að hann lánaði félaginu 500 milljónir evra þann 6. október 2008, en slíkt lán hefði ekki verið veitt ef Seðlabankinn taldi líkur á „lánshæfisatburði“ framundan.

Þá verði ekki litið framhjá því að alþjóðleg fjármálakreppa skók heiminn í október 2008 og hafði veruleg áhrif á rekstrargrundvöll íslensku bankanna, en starfsemi þeirra var að meirihluta erlendis. Bankar hafi fallið í mörgum löndum eða einungis verið bjargað með ríkisaðstoð af áður óþekktu umfangi.

Stefndu byggja á því að þau hafi ekki getað séð fyrir stöðu bankanna eða hraða og dýpt hinnar alþjóðlegu fjármálakreppu, ekki frekar en bankarnir sjálfir eða stjórnvöld. Um óviðráðanleg ytri atvik hafi verið að ræða sem stefndu höfðu enga stjórn á og gátu ekki komið í veg fyrir.

Stefndu telja að ómögulegt sé að meta umþrættar fjárfestingar einangrað heldur verði að horfa til þess að verulegt tjón varð almennt af fjárfestingum lífeyrissjóða bæði hérlendis og erlendis á árinu 2008. Þannig standa líkur til þess að tjón hefði einnig orðið, þó að fjárfest hefði verið í öðrum fjármálagerningum en hinum umþrættu, eins og nánar verður vikið að.

Stefndu telja að allt framangreint sýni að ákvarðanir þeirra voru studdar málefnalegum rökum, venjulegar í rekstri lífeyrissjóðs og gerðar í góðri trú í þágu hagsmuna stefnanda. Háttsemi stefndu hafi verið í samræmi við fjárfestingastefnu, opinberar upplýsingar, bestu þekkingu og sambærileg fjárfestingum annarra lífeyrissjóða. Að mati stefndu sé ekki hægt með sanngirni að segja að þau hafi átt að viðhafa aðra háttsemi eða sjá fyrir hættuna af gjaldþroti bankana. Þannig skortir að uppfyllt sé skilyrði skaðabótaréttar um saknæmi.

Málsástæður VÍS hf. um að háttsemi stefndu hafi ekki verið saknæm.

Stefndi VÍS hf. telur að jafnvel þótt kaup stjórnenda stefnanda á hinum umdeildu skuldabréfum yrðu talin falla utan lögmætra fjárfestingarheimilda lífeyrissjóða samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997 þá hafi háttsemi stjórnendanna ekki verið saknæm í skilningi skaðabótaréttar. Um hafi verið að ræða venjubundna viðskiptaákvörðun sem byggðist á mati á þeim upplýsingum sem fyrir lágu á þeim tíma sem fjárfest var. Þá hafi stjórnendur sannarlega verið í góðri trú þegar ákvarðanir voru teknar, en engar athugasemdir voru gerðar við fjárfestingarnar, hvorki af Fjármálaeftirlitinu né af endurskoðendum stefnanda.

Stefndi VÍS hf. bendir á að í lagareglum um starfsemi lífeyrissjóða sé hvergi gerð krafa til annars en að fjárfestingar skuli vera varfærnar. Í lögum nr. 129/1997 segi enn fremur einungis að stjórn lífeyrissjóðs skuli móta fjárfestingastefnu og ávaxta fé með hliðsjón af þeim kjörum sem best eru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu, sbr. 1. mgr. 36. gr. laganna.

Stefndi VÍS hf. telur einnig að á sínum tíma hafi ekki verið hægt að ráða annað af þeim opinberu upplýsingum sem birtust um Glitni og Kaupþing en að skuldatryggingaálag bankanna væri of hátt og ætti eftir að lækka. Nauðsynlegt sé að horfa til þeirrar vitneskju sem fyrir lá þegar ákvarðanir voru teknar þegar metið er hvort háttsemi stjórnenda stefnanda hafi með einhverjum hætti verið saknæm.

Framan af ári 2008 greip stefnandi til ýmissa aðgerða til að draga úr áhættu sinni og sækja ávöxtun í traustari verðbréf. Kaupum á fyrirtækjaskuldabréfum var að mestu hætt en aukin áhersla lögð á bankainnistæður og skuldabréf banka. Stjórnendur stefnanda töldu að með sölu á um helmingi erlendra hlutabréfum og kaupum á bankabréfum og aukningu innlána hafi verið dregið úr áhættu stefnanda. Bankabréfin voru talin öruggust og lítil hætta talin á gjaldþroti bankanna sem voru undir eftirliti Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins og gengust reglulega undir og stóðust álagspróf.

Stefndi VÍS hf. telur að allt fram á síðustu stundi hafi litið út fyrir að bankarnir myndu verjast þroti en í öllu falli hafi mátt gera ráð fyrir að íslenska ríkið myndi hlaupa undir bagga ef á versta veg færi, líkt og gefið hafi verið til kynna þann 29. september 2008, sama dag og fjármunir voru teknir út af reikningi stefnanda til að greiða fyrir síðari kaupin. Áréttað skal að ákvörðun um kaupin var tekin áður en þetta átti sér stað. Vanmáttur ríkisins gagnvart stærð bankanna gat með engum hætti verið stjórnendum stefnanda ljós fyrr en í fyrsta lagi eftir að Glitni banka hf. var skipuð skilanefnd þann 7. október 2008.

Stefndi VÍS hf. bendir einnig á að Hæstiréttur hafi í dómi sínum í máli nr. 702/2011 kveðið á um það að eigi síðar en 3. október 2008 var hafið áhlaup á íslenska viðskiptabanka hér á landi og erlendis með stórfelldum úttektum innstæðna á innlánsreikningum. Fyrst þá hefði stjórnendum stefnanda mögulega verið stætt að átta sig á í hvað stefndi. Það að síðari kaupin hafi þannig átt sér stað um það tímamark sem Glitnir banki hf. leitaði aðstoðar Seðlabankans verður ekki metið stjórnendum stefnanda til saknæmis.

Málsástæður stefndu um orsakatengsl á milli háttsemi þeirra og tjóns stefnanda og að ekki hafi verið unnt að sjá fyrir tjón vegna fjárfestinganna.

Stefndu telja að ákvörðun þeirra um að kaupa fyrra UBS skuldabréfið hafi ekki valdið stefnanda fjárhagslegu tjóni, enda fékk hann af því bréfi vexti og fulla greiðslu upp í annað jafngilt skuldabréf. Jafnvel þó svo að talið væri að tjón hefði hlotist á þeirri fjárfestingu þá var það ekki af völdum stefndu og eiga þá sömu rök við og varðandi síðara bréfið.

Enn fremur hafi ákvörðun þeirra um að kaupa síðara UBS skuldabréfið ekki valdið tjóni stefnanda, þar sem kaupin hafi ekki valdið lánshæfisatburði og gjaldþroti ofangreindra banka. Ennþá síður hafi þau leitt til þess að eignir Glitnis og Kaupþings urðu verðminni en samkvæmt árituðum reikningsuppgjörum. Þá er útilokað að halda því fram að stefndu hafi orsakað það tjón sem hlaust af áhrifum laga nr. 125/2008.

Stefndu byggja á því að gjaldþrot tilgreindra banka og rýrnun eigna þeirra eigi sér margar sjálfstæðar orsakir og mögulega einhverjar samverkandi. Þar valdi mestu ákvarðanir ráðandi eigenda og stjórnenda bankanna, auk markaðsaðstæðna við verðmat og sölu eigna fjármálafyrirtækja í skugga alþjóðlegrar fjármálakreppu. Stefndu voru þar engir orsakavaldar og ákvörðun um fjárfestingu í umþrættum skuldabréfum hratt ekki af stað þeirri atburðarrás sem leiddi til gjaldþrots viðkomandi banka, rýrnun eigna eða forgangs innstæða umfram skuldabréf í slitabúi þeirra.

Stefndu byggja á þeirri meginreglu skaðabótaréttar að skaðabótaábyrgð takmarkist við þær afleiðingar bótaskyldrar háttsemi sem eru fyrirsjáanlegar. Að mati stefndu hefur stefnandi á engan hátt sýnt fram á að tjón hans hafi verið fyrirsjáanleg afleiðing af háttsemi þeirra.

Stefndu telja enn fremur að aldrei hafi hlotist tjón af fyrra UBS skuldabréfinu. Eins og ítarlega var fjallað um í málsatvikalýsingu þá var um tvö mismunandi skuldabréf að ræða með mismunandi skilmálum og mismunandi auðkennum. Fyrra skuldabréfið var greitt upp með skuldajöfnun höfuðstóls og áfallinna vaxta til 28. september 2008 á móti andvirði nýs skuldabréfs, útgefnu 29. september 2008. Í kjölfar uppgreiðslu var fyrra skuldabréfið ógilt og afskráð úr kauphöllinni á Írlandi. Þar sem aldrei hafi orðið tjón af völdum fyrra skuldabréfsins þá telja stefndu að stefnandi geti ekki hagað kröfugerð á þann hátt sem gert er í stefnu. Þannig er í stefnu gerð sérstök krafa (fyrri dómkrafa) vegna þessa skuldabréfs þegar fyrir liggur að það var greitt að fullu og tjón varð ekkert. Þegar af þeirri ástæðu verður að sýkna stefndu af fyrri aðalkröfu stefnanda.

Stefndu mótmæla því enn fremur að andvirði af sölu krafna stefnanda (grundvölluð á þessum skuldabréfum) í slitabú Kaupþings og Glitnis til Morgan Stanley verði skipt í þeim hlutföllum sem stefnandi byggir á. Framangreindar kröfur hafi eingöngu verið tilkomnar vegna gjaldfellingar síðara UBS skuldabréfsins (enda hið fyrra uppgert). Af því leiðir að söluandvirðið, að fjárhæð 761.543.680 krónur getur eingöngu komið til frádráttar vegna síðara skuldabréfsins. Eins og kröfugerð stefnanda er byggð upp, þá er gerð sérstök krafa (seinni dómkrafa) vegna þessa skuldabréfs að fjárhæð 1.589.664.619 krónur og verður því að draga andvirði sölunnar frá þeirri fjárhæð. Kröfur stefnanda geti því hæst numið 828.120.939, án þess að tillit hafi verið tekið til annarra frádráttarliða.

Þá telja stefndu að þeir geti ekki borið ábyrgð á tjóni vegna áhrifa laga nr. 125/2008 á forgangsröð kröfuréttinda, enda var setning þeirra á engan hátt fyrirsjáanleg fyrir stefndu. Með vísan til upplýsinga um verðmæti eigna Glitnis banka hf. og Kaupþings banka hf. og samsetningu krafna telja stefndu að tjón stefnanda hafi aukist um 775.229.635 krónur vegna forgangsáhrifa innstæðna umfram skuldabréfakröfur. Fara stefndu fram á að kröfugerð stefnanda verði lækkuð sem nemur þeirri fjárhæð.

Stefndu byggja einnig á því að allar líkur standi til þess, m.v. fjárfestingarstefnu stefnanda, að fjárfest hefði verið í öðrum fjármálagerningum fyrir þá fjárhæð sem varið var til kaupa á UBS skuldabréfinu, en ekki í áhættulausum fjárfestingum. Þar sem bótakrafa á ekki að færa stefnanda óeðlilega auðgun, þá verður að áætla og draga frá bótum líklegt hlutfall tjóns af slíkri „staðgöngufjárfestingu“. Er eðlilegt að miða við meðaltjón lífeyrissjóða vegna fjárfestinga á árinu 2008. Þannig ber að lækka kröfugerð stefnanda um 21,7% eða annars vegar um 153.186.725 krónur og hins vegar um 243.515.518 krónur.

Stefndu telja einnig að kröfu stefnanda beri að lækka þar sem stefnandi takmarkaði ekki tjón sitt nægjanlega. Þessu til stuðnings vísa stefndu til þess að verð krafna í slitabú Kaupþings banka hf. og Glitnis banka hf. hefur verið hærra en það söluverð sem stefnandi fékk. Sé miðað við nýlegt verðgengi krafna í umrædd slitabú og tekið tillit til gengisþróunar gjaldmiðla, þá fékk stefnandi 71.761.155 krónum lægra verð fyrir kröfurnar, en ef þær hefðu verið seldar þann 6. nóvember 2014. Þannig virðist röng fjárfestingaákvörðun stefnanda við sölu krafnanna hafa leitt til meira tjóns en ella og verða stefndu ekki látin bera halla af því.

Stefndu mótmæla kröfu stefnanda um vexti af fyrri dómkröfu enda varð ekkert tjón af fyrra skuldabréfinu og þegar af þeirri ástæðu verður hvorki gerð skaðabótakrafa vegna þess né krafist vaxta. Þessu til viðbótar telja stefndu að stefnandi geti aldrei krafist vaxta af kröfum sínum fyrir 27. ágúst 2010 þar sem vaxtakröfur fyrir þann tíma eru fyrndar, sbr. 3. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007.

Stefndu mótmæla því að lagaskilyrði standi til þess að þeim verði gert að greiða dráttarvexti frá 5. desember 2013, enda miðar sú dagsetning við bréfaskipti stefnanda og meðstefnda VÍS hf. Stefnandi gerði ekki kröfur á hendur stefndu fyrr en með stefnu þann 27. ágúst 2014. Því verði upphafsdagur dráttarvaxta aldrei ákveðinn gagnvart stefndu fyrr en í fyrsta lagi 27. september 2014. Allt að einu telja stefndu sanngirnisrök mæla með því að upphafstími dráttarvaxta verði miðaður við dagsetningu dómsuppsögu.

Málsástæður VÍS hf. um að tjón stefnanda falli ekki undir ábyrgðartryggingu nr. 7200112 (WD115050Z)

VÍS hf. byggir sýknukröfu sína í þriðja lagi á því tjón stefnanda falli ekki undir ábyrgðatryggingu stjórnar og stjórnenda nr. 7200112 (WD115050Z) (hér eftir „tryggingin“), en jafnvel þó svo sé að ekki hafi stofnast til greiðsluskyldu stefnda úr tryggingunni.

Að því er snertir sjónarmið um að meint tjón stefnanda falli ekki undir trygginguna, telur VÍS hf. að stefnandi geti ekki sótt bætur úr tryggingunni vegna athafna eigin stjórnenda, þar sem tryggingin gildi ekki um kröfu stefnanda vegna skaðabótaábyrgðar eigin stjórnenda. Í því sambandi byggir VÍS hf. á því að tryggingin sé ekki hefðbundin ábyrgðartrygging stjórnar og stjórnenda heldur sé tryggingin afrakstur, áralangrar samvinnu VÍS hf. og þeirra lífeyrissjóða sem tryggingarinnar njóta. Tryggingin sé þannig sérsniðin að þörfum þeirra sem trygginguna tóku og þeirra sem hún tryggir, en það eru bæði stjórnarmenn, stjórnendur og lífeyrissjóðirnir sjálfir.

Þetta sé mikilvægt að hafa í huga þegar vátryggingaskírteinið og skilmálar þess eru lesin, en til að átta sig á umfangi tryggingarinnar er nauðsynlegt að beita innri samræmisskýringu og túlka ákvæði greinar 1(a) í skilmálaákvæði tryggingarinnar á bls. 1 í skilmálunum til samræmis við aðrar greinar þessa ákvæðis. Með öðrum hætti verður ekki skorið úr um raunverulegt umfang tryggingarinnar.

Stefndi VÍS hf. bendir í þessu sambandi á að stefnandi byggi kröfu sína gegn félaginu á grein 1(a) í skilmálaákvæði tryggingarinnar en þar komi eftirfarandi atriði fram:

„Underwriters agree subject other terms, limitations, exclusions and conditions of the Policy to

1. LIABILITY

(a) pay on behalf of the Assured and as incurred Loss arising from any Claim or Claims made against the Assured jointly or severally during the Period of Insurance by reason of a Wrongful Act except to the event that such Loss is recoverable by the Assured from any other source;

[...]. “

Stefndi VÍS hf. telur að orðalag greinarinnar „pay on behalf of the Assured“ og einnig orðalag skilgreiningar á hugtakinu „Loss“ á bls. 4 í skilmálum tryggingarinnar, þar sem segir að um sé að ræða m.a. skaðabótaábyrgð „awarded against the Assured“, verði ekki skýrt öðruvísi en svo að krafa verði að koma frá þriðja aðila en ekki þeim sem vátryggðir eru undir tryggingunni. Þessi skilningur verður leiddur af því að í grein 3 ákvæðisins sé fjallað sérstaklega um það þegar lífeyrissjóður gerir kröfu á sína eigin stjórnarmenn og leitast eftir greiðslu bóta úr tryggingunni vegna athafna þeirra en þar segi:

„Underwriters agree subject other terms, limitations, exclusions and conditions of the Policy to

3. FIDELITY

indemnify the Pension Fund against Loss which the Assured shall, during the Period of Insurance, first discover the Pension Fund has sustained in consequence of any dishonest, fraudulent, criminal or malicious act committed after the Retroactive Date by the Assured except to the extent that the Loss is recoverable for the Pension Fund under Insuring Clause 4 or from any other source. “

Stefndi VÍS hf. bendir á að þegar tryggingafélag tekur að sér tryggingu sé iðgjaldið metið í samræmi við áhættuna sem í tryggingunni felst. Byggir VÍS hf. á því að samkvæmt framangreindu hafi ætlunin augljóslega verið sú að takmarka þau tilvik þar sem lífeyrissjóður geti gert kröfu úr tryggingunni vegna eigin stjórnenda. Í þessu sé áhættan fólgin og tryggingin verðlögð samkvæmt því. Hefði ætlunin verið að grein 1 a) ákvæðisins ætti að ná til allra tilvika þegar lífeyrissjóður gerir kröfu úr tryggingunni er ljóst að iðgjaldið hefði verið annað og hærra og ofantilvitnuð grein 3 hefði verið sýnlega þarflaus.

Stefndi VÍS hf. telur enn fremur að samanburður á öðrum liðum greinar 1 leiði einnig til þess að grein 1(a) verður ekki talin ná til krafna viðkomandi lífeyrissjóðs á hendur stjórnendum sínum heldur aðeins til greiðslu bóta til þriðja aðila fyrir hönd lífeyrissjóðsins vegna viðkomandi vátryggingaratburðar sem þar er lýst.

Stefndi telur að þarna sé augljóslega um tvö mismunandi atriði að ræða. Annars vegar greiðslu bóta til þriðja aðila fyrir hönd lífeyrissjóðsins og annarra vátryggðu og hins vegar að bæta tjón lífeyrissjóðsins sjálfs. Hafi ætlun aðila verið að fella allar kröfur lífeyrissjóðsins á hendur stjórnendum sínum undir grein 1(a) hefði slíkt verið tekið fram í greininni.

Með vísan til innri samræmisskýringar og gagnályktunar á framangreindum skilmálaákvæðum telur stefndi VÍS hf. að stefnandi geti ekki sjálfur gert kröfu um greiðslu úr tryggingunni undir grein 1(a) líkt og um kröfu frá þriðji aðili væri að ræða. Einfaldlega vegna þess að grein 1(a) nái ekki samkvæmt skýru og ótvíræðu orðalagi sínu til greiðslu bóta til lífeyrissjóðs sjálfs heldur aðeins til greiðslu bóta til þriðja aðila fyrir hönd sjóðs og annarra vátryggðu. Krafa stefnanda falli með öðrum orðum ekki undir það ákvæði í tryggingunni sem stefnandi byggir kröfugerð sína á. Af þeim sökum verði ekki hjá því komist að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Stefndi VÍS hf. byggir í öðru lagi á því að þar sem ósannað er að um óréttmæta háttsemi (e. Wrongful Act) hafi verið að ræða hjá stefndu eigi tryggingin ekki við. Telur stefndi að í þessu sambandi megi ráða það af grein 1(a) á bls. 1 í skilmálaákvæði tryggingarinnar, má ráða að til þess að bætur vegna tjóns verði greiddar undir greininni verði að hafa verið um að ræða óréttmæta háttsemi þeirra sem þar eru nefndir.

Í þessu sambandi er af hálfu stefnda vísað til þeirra málsástæðna sem VÍS hf. og aðrir stefndu hafa rakið hér að framan um að kaup á hinum lánshæfistengdu skuldabréfum hafi verið innan heimilda stefnanda samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 og að háttsemi stefndu sem stjórnenda stefnanda hafi hvorki verið saknæm né ólögmæt. Þannig hafi háttsemi stjórnenda ekki brotið í bága við samþykktir félagsins, starfsreglur stjórnar eða fjárfestingastefnu sjóðsins. Af þeim sökum sé skilyrðið um óréttmæta háttsemi ekki fyrir hendi og því geti ekki komið til greiðslu úr tryggingunni.

Stefndi VÍS hf. byggir í þriðja lagi á því að í skilmálum tryggingarinnar hafi verið samið sérstaklega um að tapaðar fjárfestingar féllu ekki undir trygginguna. Þannig sé í undanþáguákvæðum tryggingarinnar á bls. 8-10 í skilmálunum að finna sérstakar undanþágur frá ábyrgð stefnda. Samkvæmt tölulið (l) (i) á blaðsíðu 10 í skilmálunum sé mælt fyrir um að stefndi beri ekki ábyrgð á greiðslu eða bótum vegna tjóns sem stafar af töpuðum fjárfestingum eða tekjum, en orðrétt segi í þessari undanþágugrein:

„Underwriters shall not be liable to pay or indemnify Loss

[...]

(l) LOSS OF INVESTMENT OR INCOME

directly resulting from the depreciation or loss of any

(i) investment

(ii) [...]

by reason of any fluctuation in any financial, stock, commodity or other market.“

Stefndi VÍS hf. telur ljóst að kaup á umþrættum lánshæfistengdum skuldabréfum hafi verið fjárfestingar samkvæmt framangreindum tölulið (l) (i) í undanþágukafla tryggingarinnar, sem hafi fallið innan heimilda 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 og því hafi engin ólögmæt háttsemi verið til staðar, en það sé grundvöllur bótaábyrgðar stefnda. Þá hafi stjórnendur stefnanda ekki sýnt af sér saknæma eða ólögmæta háttsemi við kaup á bréfunum. Tap stefnanda hafi þar af leiðandi orsakast af sveiflum á mörkuðum, en þær breytingar sem urðu á skuldabréfa- og fjármálamarkaði voru augljóslega utan áhrifasviðs stjórnenda stefnanda.

Málsástæður VÍS hf. um að ekki hafi stofnast til greiðsluskyldu úr ábyrgðartryggingunni

Verði hins vegar talið að meint tjón stefnanda falli undir framangreinda tryggingu byggir stefndi sýknukröfu sína á því að ekki hafi stofnast til greiðsluskyldu stefnda úr tryggingunni vegna vanefndar stefnanda á skyldum sínum samkvæmt tryggingunni.

Stefndi VÍS hf. byggir á því að við endurnýjun og framlengingu tryggingarinnar hafi vátryggingataki, stefnandi, meðstefndu og aðrir vátryggðir brotið gróflega gegn upplýsinga- og tilkynningarskyldu sinni, fyrst og fremst samkvæmt vátryggingasamningnum sjálfum, en skýr hafi verið gerð til þessara aðila um að veita ákveðnar upplýsingar við töku, endurnýjun og framlengingu tryggingarinnar. Stefndi VÍS hf. telur jafnframt að þessir aðilar hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt lögum um vátryggingarsamninga, einkum 19. og 20. gr. laganna og almennum reglum vátryggingar-, kröfu- og samningaréttar með því að hafa ekki tilkynnt um þau atvik sem stefnukrafan byggist á.

Í málinu liggi fyrir að stefnandi tilkynnti fyrst um þau atvik sem krafan byggist á með bréfi dagsettu 29. febrúar 2012. Fram að þeim tíma upplýsti stefnandi aldrei um þau atvik sem bótakrafan byggist á heldur þvert á móti veittu vátryggingataki, stefnandi, meðstefndu og aðrir vátryggðir, gegn betri vitund, þær upplýsingar að þeim væri ekki kunnugt um bótakröfu eða tilvik er leitt gætu til bótakröfu eða tjóns úr tryggingunni. Slíkt hafði verulega þýðingu við mat stefnda á áhættu tryggingarinnar enda um að ræða kröfugerðartryggingu. Í slíkri tryggingu felist að eingöngu kröfur sem gerðar eru á gildistíma tryggingarinnar eða innan tilkynningarfrests samkvæmt skilmálum hennar njóti vátryggingarverndar. Þetta þýði að krafa nýtur ekki vátryggingarverndar þó að vátryggingaratburður hafi átti sér stað á vátryggingartíma ef krafan er ekki gerð innan vátryggingartímabilsins. Af þeim sökum séu upplýsingar um atvik sem geta leitt til bótakröfu samkvæmt tryggingunni grundvallar forsenda þess að kröfugerðartrygging er seld, framlengd og endurnýjuð.

Í þessu sambandi bendir stefndi á eftirfarandi staðreyndir um fyrirliggjandi upplýsingar og upplýsingagjöf vátryggingataka, stefnanda, meðstefndu og annarra vátryggðu þegar tryggingin fékkst endurnýjuð og/eða framlengd. Þannig hafi þegar vátryggingaskírteini nr. 7200042 (WD 115050 X) var framlengt árið 2009 legið fyrir endurskoðunarskýrsla Ernst & Young frá 24. mars 2009 vegna ársins 2008 þar sem farið var yfir fjárfestingar sjóðsins á árinu 2008 og m.a. fjallað um kaup á hinum umþrættu bréfum. Þá var einnig fjallað um afskriftir verðbréfa. Þann 2. apríl 2009 hafi enn fremur verið haldinn sjóðfélagafundur þar sem farið var yfir þá staðreynd að mikið tap hefði verið á starfsemi stefnanda á árinu 2008, auk þess sem fjallað hefði verið um ársskýrslu og ársreikninga sjóðsins fyrir árið 2008, þ.m.t. tap og varúðarfærslur, á aðalfundi stefnanda þann 5. maí 2009.

Stefndi VÍS hf. bendir á að þrátt fyrir að framangreindar upplýsingar lægju fyrir hefði þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda lýst því yfir þann 19. júní 2009, í tengslum við framlengingu vátryggingaskírteinis nr. 7200042 (WD 115050 X), að stefnanda væri ekki kunnugt um bótakröfu eða tilvik er leitt gætu til bótakröfu eða tjóns úr tryggingunni. Á grundvelli þessara upplýsinga fékkst tryggingin framlengd til 14. september 2009.

Af hálfu stefnda VÍS hf. er enn fremur bent á að þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda hafi lýst því yfir á ný gagnvart VÍS hf. 20. ágúst 2009, í tengslum við endurnýjun tryggingarinnar samkvæmt vátryggingarskírteini nr. 7200080 (WD 115050 Y), að stefnanda væri ekki kunnugt um bótakröfu eða tilvik er leitt gætu til bótakröfu eða tjóns úr tryggingunni. Samdægur var því sama lýst yfir í „Credit & Liquidity Due Dilligence Document“ sem einnig var fyllt út í tengslum við endurnýjun tryggingar samkvæmt vátryggingarskírteini nr. 720080 (WD 115050 Y). Á grundvelli þessa hafi tryggingin fengist endurnýjuð og gilti frá 1. október 2009 til 1. október 2010.

Að því er snertir endurnýjun tryggingarinnar samkvæmt vátryggingaskírteini nr. 7200134 (WD 1185050 Z) á árinu 2010 bendir VÍS hf. á að nýr stjórnarmaður hafi tekið sæti í stjórn stefnanda á aðalfundi sem haldinn var þann 20. apríl 2010, og þá tekið sæti sem stjórnarformaður. Fundurinn hafi einnig samþykkt að lýsa yfir vantrausti á þáverandi stjórn stefnanda. Á sjóðfélagafundi sem haldinn var þann 26. maí 2010 hafi enn fremur verið farið yfir eignastöðu stefnanda fyrir hrun og þá staðreynd að stefnandi hefði átt mikið í bankabréfum og fyrirtækjabréfum en þessar eignir hefðu farið illa í hruninu. Farið var yfir þær eignir sem afskrifa þurfti á árinu 2008, 2009 og 2010.

Þann 24. júní 2010 var tekin ákvörðun á fundi stjórnar og varastjórnar vátryggingartaka, þ.e. Landssamtaka lífeyrissjóða, um að skipa úttektarnefnd til að rannsaka starfsemi lífeyrissjóða í aðdraganda bankahrunsins, sem leiddi að lokum til skýrslu nefndar þar um. Rannsókn nefndarinnar var gerð möguleg með því að lífeyrissjóðir veittu nefndinni gögn um fjárfestingar á umræddu tímabili. Var í stefnu skorað á stefnanda að leggja fram upplýsingar og eftir atvikum gögn um þær upplýsingar sem stefnandi lét nefndinni í té á meðan á vinnu skýrslunnar stóð, og hvaða upplýsingar stefnandi fékk frá úttektarnefndinni, þ.á.m. hvort drög að skýrslunni hafi borist stefnanda á meðan á vinnu hennar stóð. Þessi drög hafi borist 2. desember 2011.

Stefndi VÍS hf. bendir á að þrátt fyrir að enn frekari upplýsingar væru þarna komnar fram sem voru augljóslega til þess fallnar að hafa áhrif á mat stefnda á áhættu, hafi G-kk-nf V. F-kk-nf, þáverandi fjármálastjóri stefnanda, sem gegndi á þeim tíma einnig stöðu framkvæmdastjóra, lýst því yfir þann 11. október 2010 að eftir athugun væri stefnanda ekki kunnugt um bótakröfu eða tilvik er leitt gætu til bótakröfu eða tjóns úr tryggingunni og sams konar yfirlýsing veitt samdægurs í „Credit & Liquidity Due Dilligence Document“ sem G-kk-nf fyllti út í tengslum við endurnýjun tryggingarinnar. Bendir stefndi á að þegar farið var fram á umræddar upplýsingar hafði G-kk-nf verið starfsmaður hjá stefnanda í fjölda ára.

Á grundvelli þessara upplýsinga fékkst síðan tryggingin endurnýjuð og gilti frá 1. desember 2010 til 1. desember 2011.

Að því er snertir framlengingu vátryggingaskírteinis nr. 7200134 (WD 1185050 Z) á árinu 2011, þá hafi ný stjórn stefnanda falið endurskoðunarfyrirtækinu Deloitte að taka út ýmsa þætti í starfsemi stefnanda þ.á.m. þær fjárfestingar sem mál þetta lýtur að. Deloitte hafi skilað sinni skýrslu í febrúar 2011, þar sem lögmæti fjárfestinganna var dregið í efa. Í mars og apríl á árinu 2011 hafi ný stjórn stefnanda enn fremur átt í samskiptum við Fjármálaeftirlitið vegna fjárfestinganna.

Stefndi VÍS hf. telur að þrátt fyrir að á þessu stigi væru komnar fram yfirgnæfandi upplýsingar sem sýndu fram á tilvik er leitt gætu til bótakröfu eða tjóns úr tryggingunni hafi A-kvk-nf F-kvk-nf, framkvæmdastjóri stefnanda lýst því yfir þann 16. desember 2011 að upplýsingarnar frá 11. október 2010 væru „true and that no material facts have been misstated or suppressed. After enquiry I declare that we are not aware of any circumstance or incident which may give rise to a claim.“

Á grundvelli þessa hafi tryggingin síðan að lokum fengist framlengd til 29. febrúar 2012. Þann 29. febrúar 2012 hafi stefnandi síðan fyrst tilkynnt um hugsanlegar bótakröfur m.a. vegna þeirra viðskipta sem mal þetta lýtur að. Þetta hafi stefnandi gert þrátt fyrir það að að skýrsla úttektarnefndarinnar sem kom út í febrúar 2012 hafi að hans mati engu bætt við þær upplýsingar sem stefnandi sannarlega hafði fyrir 16. desember 2011.

Stefndi VÍS hf. telur ljóst að á grundvelli alls framangreinds hafi vátryggingataki, stefnandi, meðstefndu og aðrir vátryggðir búið yfir ýmiss konar upplýsingum sem þeim gat ekki dulist að hefðu getað haft verulega þýðingu við mat stefnda á áhættu tryggingarinnar og væri forsenda fyrir endurnýjun hennar í desember 2010 og framlengingu í desember 2011. Bar þessum aðilum því að gera stefnda grein fyrir þessum upplýsingum strax við endurnýjun vátryggingarinnar í desember 2010 en í allra síðasta lagi við framlengingu hennar í desember 2011, eins og nánar er mælt fyrir um í 19. gr. laga um vátryggingasamninga og í samræmi við samning aðila.

Stefndi VÍS hf. telur að jafnvel væri hægt að færa fyrir því rök að upplýsingaskylda stefnanda hefði þegar vaknað þegar trygging nr. 720080 (WD 115050 Y) var framlengd og síðan endurnýjuð árið 2009. Telur VÍS hf. að um hafi verið að ræða sviksamlega og verulega gáleysislega vanrækslu af þeirra hálfu og þar af leiðandi verulega vanefnd á vátryggingarsamningi aðila með þeim réttaráhrifum sem því fylgir. Með vísan til þessa byggir stefndi á því að vátryggingataki, stefnandi, meðstefndu og aðrir vátryggðu hafi vanrækt lög- og samningsbundna upplýsinga- og tilkynningarskyldu gagnvart stefnda við endurnýjun og framlengingu tryggingarinnar á árunum 2010 og 2011 með þeim réttaráhrifum að framlenging tryggingarinnar, sem var í gildi til og með 29. febrúar 2012, er niður fallin og/eða ógild samkvæmt samningi aðila, 20. gr. laga um vátryggingasamninga og almennum reglum samninga-, kröfu- og vátryggingaréttar, þar með talið III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Í málinu liggi fyrir að stefnandi gerði ekki kröfu um bætur fyrr en með bréfi dagsettu 29. febrúar 2012. Þar sem tryggingin var þá fallin niður og/eða ógild og því ekki til staðar á þessum degi telur stefndi VÍS hf. að krafan njóti ekki vátryggingarverndar enda hafi hún ekki verið gerð á gildistíma tryggingarinnar, sem sé forsenda þess að krafan njóti vátryggingarverndar undir kröfugerðartryggingu. Af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Málsástæður stefndu um niðurfellingu bótaábyrgðar og lækkun bótafjárhæðar

Verði talið að stefndu hafi gerst sek um bótaskylda háttsemi, þá telja stefndu að ábyrgð samkvæmt vátryggingasamningi eigi við og gera kröfu um að bætur verði aldrei ákvarðaðar hærri en leiðir af ábyrgð meðstefnda VÍS hf. samkvæmt vátryggingasamningi. Verði ekki talið að VÍS hf. beri skylda til að greiða bætur samkvæmt vátryggingasamningi er þess krafist að bótaábyrgð stefndu verði felld niður eða lækkuð verulega með vísan til 23. gr. og 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Málsástæður stefndu um að bótaskylda þeirra skuli takmörkuð við vátryggingafjárhæð

Stefndu byggja á því að ábyrgðartrygging lífeyrissjóða og stjórnenda lífeyrissjóðanna nr. 7200112 (WD115050Z), fyrir vátryggingartímabilið 1. desember 2010 til 1. desember 2011 og framlengd til 1. mars 2012 (vátryggingin) taki til hins skaðabótaskylda tjóns.

Samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar, ákvæði 1.(a) og skilgreiningum á bls. 3-7, þá skuli vátryggingin greiða fyrir hönd stefndu (vátryggðra (e. Assured)) það tjón (e. Loss) sem orðið hefur og stafar af bótakröfu eða bótakröfum (e. Claim/s) sem fram kemur/koma á hendur stefndu á grundvelli óskiptrar eða skiptrar bótaábyrgðar á vátryggingartíma vegna óréttmæts atferlis (e. Wrongful act).

Stefndu byggja á því að vátryggingin taki til þeirrar bótakröfu sem stefnandi hefur beint að stefndu í málinu. Samkvæmt skilgreiningu vátryggingarinnar merkir bótakrafa (e. Claim):„(i) any writ or summons or other application of any description whatsoever or counter claim issued against or served upon the Pension Fund or Assured, or (ii) any communication or allegation communicated to the Pension Fund or Assured“. Þannig falla undir vátrygginguna hvers kyns bótakröfur sem hafðar eru uppi gagnvart stefndu m.a. í formi stefnu, fyrirkalla, eða annarrar kvaðningar eða gagnkröfu.

Þá merkir tjón (e. Loss) í skilningi skilmálanna m.a. ábyrgð vátryggðra að lögum vegna skaðabóta sem þeim verður gert að greiða. Samkvæmt því bætir tryggingin þær skaðabætur sem stefndu verða dæmd til að greiða. Þá er með óréttmætu atferli (e. Wrongful act) átt við athöfn eða athafnaleysi sem á sér stað eða tilraun er gerð til af hálfu vátryggðs eða allar bótakröfur sem hafðar eru uppi gegn vátryggðum og leiða af stöðu hans sem stjórnandi eða yfirmaður eða þegar hann innir af hendi skyldur fyrir hönd stefnanda.

Samkvæmt framansögðu veitir vátryggingin stefndu vernd gegn hvers konar bótakröfum sem beint er að þeim vegna starfa þeirra sem stjórnarmenn og framkvæmdastjóri stefnanda. Í skilmálunum er á engan hátt undanskilin ábyrgð vátryggjenda á tjóni sem vátryggðir kunna að valda lífeyrissjóðnum sjálfum í störfum sínum. Mátti þó helst ætla, vegna eðlis starfa stefndu, að hlytist tjón af starfi þeirra þá bitnaði það á hagsmunum stefnanda. Er því mótmælt að tryggingin taki ekki til stefndu vegna bótakrafna stefnanda á hendur þeim sem vátryggðum.

Stefndu byggja á því að ákvæði vátryggingarskilmálanna sem undanskilja vátryggjendur ábyrgð á tapi vegna fjárfestinga eigi ekki við umþrætt tilvik. Samkvæmt umræddu ákvæði skilmálanna er skilyrði fyrir því að tjón af tapaðri fjárfestingu sé undanskilið ábyrgð vátryggjanda að það orsakist beint (e. directly resulting) af lækkun eða tapi vegna sveiflna á fjármála-, hlutabréfa- eða öðrum mörkuðum. Ekki er um slíkar orsakir að ræða, ef niðurstaða dómstóla er sú að tjón stefnanda megi rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefndu.

Málsástæður stefndu vanræksla stefnanda á upplýsingaskyldu varði ekki stefndu

Stefndu mótmæla því að vátryggingin nái ekki til bótakröfu á hendur stefndu vegna vanrækslu stefnanda, svo og stefndu, á upplýsingaskyldu. Samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar greiði tryggingin tjón sem stafar af bótakröfum (e. Claim/s) sem fram koma á hendur stefndu á vátryggingartíma.

Í bréfum meðstefnda VÍS hf., annars vegar í tölvubréfi frá 23. júní 2014 til lögmanns stefnanda og hins vegar í bréfi 2. október 2014 til lögmanns stefndu er byggt á því að meðstefndi VÍS hf. hafni ábyrgð á tjóninu vegna vanrækslu vátryggingartaka á upplýsingagjöf um áhættu við framlengingu vátryggingarinnar á árunum 2010 og 2011 til og með 29. febrúar 2012.

Í ákvæði 20. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 er að finna reglur um þau tilvik þegar í ljós kemur, eftir vátryggingaratburð, að vátryggingartaki hafi veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar við gerð eða endurnýjun vátryggingarsamnings samkvæmt 19. gr. laganna. Þannig segir í 1. mgr. 20. gr. að hafi vátryggingartaki sviksamlega vanrækt upplýsingaskyldu sína skv. 19. gr. og vátryggingaratburður hefur orðið beri félagið ekki ábyrgð gagnvart honum. Í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð með frumvarpi að lögunum sú regla sem fram komi í ákvæðinu eigi ekki við um ábyrgð vátryggingafélags gagnvart öðrum sem kunna að vera meðvátryggðir, nema reglur um samsömun eigi við.

Um vanrækslu vátryggingartaka á upplýsingaskyldu í öðrum tilvikum en með svikum sé kveðið á í 2. mgr. 20. gr. laganna en þar segi að hafi vátryggingartaki með öðrum hætti vanrækt upplýsingaskyldu sína í þeim mæli að ekki telst óverulegt megi fella ábyrgð félagsins niður í heild eða að hluta. Við mat á því hversu langt skal ganga í því að fella niður ábyrgð vátryggjanda á grundvelli 2. mgr. 20. gr. gildi viðmiðunarreglur 3. mgr. sama ákvæðis.

Stefndu byggja á því að stefnandi hafi ekki vanrækt upplýsingaskyldu sína með þeim hætti að ábyrgð meðstefnda VÍS hf. falli niður í heild eða að hluta. Jafnframt byggja stefndu á því, að hvað sem líði meintri vanrækslu stefnanda á upplýsingaskyldu, þá hafi það engin áhrif á vátryggingavernd stefndu sem vátryggðra. Þá eigi reglur um samsömun milli stefnanda og stefndu ekki við í þessu efni, enda engin fyrirvari um það gerður í vátryggingarsamningi, sbr. 29. gr. laga nr. 30/2004. Ábyrgð meðstefnda VÍS hf. gagnvart stefndu er þannig ekki háð meintri vanrækslu stefnanda á upplýsingaskyldu sinni.

Samkvæmt 51. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga glatar vátryggður rétti til bóta ef hann tilkynnir vátryggjanda ekki um kröfu sína innan eins árs frá því að hann vissi um atvik sem hún er reist á. Stefndu hættu störfum hjá stefnanda á tímabilinu frá maí 2008 til september 2010. Þeim var fyrst kunnugt um bótakröfu stefnanda á hendur þeim við móttöku bréfs frá meðstefnda VÍS hf. þann 2. júlí 2014. Þannig liggur fyrir að vátryggjandi, meðstefndi VÍS hf., fékk vitneskju um mögulega kröfu á hendur stefndu fyrr en þau sjálf. Af því leiðir að stefndu verða aldrei með réttu sökuð um það að hafa ekki tilkynnt um bótakröfu gegn sér án ástæðulauss dráttar.

Stefndu mótmæla því að vátryggingin sé niðurfallin eða ógild og því sé „ekki til staðar vátrygging sem tekur til krafna [stefndu]“. Ljóst sé að vátrygging gagnvart stefndu féll ekki sjálfkrafa úr gildi vegna vanræktrar upplýsingaskyldu vátryggingartaka. Engar upplýsingar né gögn liggi fyrir um það að meðstefndi VÍS hf. hafi nýtt sér heimild í 21. gr. laga nr. 30/2004 til að segja upp gildandi vátryggingarsamningi við Landsamtök lífeyrissjóða á grundvelli ætlaðra rangra eða ófullnægjandi upplýsinga. Enn fremur sé ljóst að slík uppsögn hefði ekki áhrif á vernd stefndu vegna þegar fram kominnar bótakröfu.

Málsástæður stefndu um vátryggingavernd stefndu vegna tímabilsins desember 2013-2014

Verði ekki fallist á að ábyrgðartrygging lífeyrissjóða og stjórnenda lífeyrissjóðanna samkvæmt vátryggingarskírteini nr. 7200112 (WD115050Z) eigi við um tilvikið, þá byggja stefndu á því að ábyrgðartrygging lífeyrissjóða og stjórnenda lífeyrissjóðanna nr. 7200166 (BO309/FD101350c), með vátryggingartíma frá 1. september 2013 til 31. ágúst 2014 taki til þeirrar skaðabótakröfu sem beint er að stefndu.

Samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar tekur hún til þeirra einstaklinga sem hafa verið stjórnendur eða yfirmenn lífeyrissjóðs, svo og erfingja viðkomandi einstaklinga við andlát. Njóta öll stefndu þannig enn tryggingaverndar á grundvelli þessa. Bótakrafa á hendur stefndu var þeim fyrst kunn er þeim barst bréf frá meðstefnda VÍS hf. þann 2. júlí 2014 en stefna var birt lögmanni stefndu þann 27. ágúst 2014.

Málsástæður stefndu um lækkun kröfu o.fl.

Að öðru leyti en að ofan greinir, þá taka stefndu undir röksemdir stefnanda hvað varðar kröfu um greiðslu úr ábyrgðartryggingu í stefnu, að því marki sem samræmist málatilbúnaði stefndu. Telja stefndu að þeim verði aldrei gert að greiða bætur sem ábyrgðartrygging tekur til, sbr. 3. mgr. 19. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Verði fallist á bótaskyldu þá telja stefndu að bótafjárhæð skuli lækkuð og bótaskylda þeirra aldrei ákvörðuð hærri en sem nemur hámarki vátryggingafjárhæðar (500.000.000 fyrir hvert tjón) samkvæmt umræddri ábyrgðartryggingu. Að mati stefndu er lækkun bótafjárhæðar að hámarki vátryggingafjárhæðar sanngjörn og eðlileg í ljósi aðstæðna. Vísa stefndu í því sambandi til þeirra sjónarmiða sem þau telja að leiði af 23. gr. og 24. gr. skaðabótalaga.

Í því sambandi vísa stefndu til þess að samkvæmt 23. gr. skaðabótalaga sé heimilt að lækka kröfu vinnuveitanda á hendur starfsmanni vegna tjóns sem starfsmaður veldur vinnuveitanda í starfi þegar slíkt telst sanngjarnt með tilliti til sakar, stöðu starfsmanns og atvika að öðru leyti. Stefndu byggja á því að hugtakið starfsmaður sé notað í víðtækri merkingu í lagaákvæðinu sem og í 19. gr. laganna og taki til þeirra allra, a.m.k. fyrir lögjöfnun, enda bar stefnandi vinnuveitendaábyrgð á störfum þeirra. Stefndi S-kk-nf H-kk-nf var framkvæmdastjóri stefnanda en aðrir stefndu störfuðu í stjórn í umboði sjóðfélaga gegn greiðslu launa og tók stefnandi starfsábyrgðartryggingu vegna starfa þeirra allra.

Stefndu telja enn fremur að öll skilyrði séu til þess að fella niður bótaskyldu eða lækka bætur skv. 23. gr. skaðabótalaga. Þannig séu stefndu venjulegir launamenn og fengu hógvær laun fyrir störf í þágu stefnanda. Þá er fjárhæð tjóns veruleg og langt umfram það sem mátti vera fyrirsjáanlegt, auk þess sem stefndu voru ekki beinir orsakavaldar að því tjóni sem var.

Þessu til viðbótar voru stefndu í góðri trú um að umþrætt fjárfesting væri lögmæt, m.a. í ljósi túlkunar Fjármálaeftirlitsins á fjárfestingaheimildum lífeyrissjóða. Jafnframt getur háttsemi stefndu aldrei talist meira en einfalt gáleysi, sbr. kafli um saknæmi. Stefndu höfðu jafnframt engan fjárhagslegan ávinning eða persónulega hagsmuni af hinni umþrættu fjárfestingu. Þá er vísað til almennra sjónarmiða um niðurfellingu bótaskyldu eða lækkun bóta þegar stjórnendur valda félagi sem þeir starfa fyrir tjóni. Hafa sérstök ákvæði um slíkt verið sett í lög um fjárhagsleg félög eins og hlutafélög, samvinnufélög og sameignarfélög en sömu sjónarmið eiga ekki síður við um lífeyrissjóði.

Stefndu vísa einnig til þess að verulegur aðstöðumunur sé á milli málsaðila. Ljóst sé að dómur um bætur á hendur stefndu myndu hafa nánast óbætanleg áhrif á efnahag og framtíðarmöguleika stefndu og fjölskyldna þeirra. Tjón stefnanda hefur hins vegar nú þegar verið bókað í ársreikning hans og það fyrir nokkrum árum. Jafnframt verður að horfa til þess að stefndu máttu vera í góðri trú um að bótakröfu yrði ekki beint að þeim persónulega, bæði vegna þess tíma sem liðinn er frá tjóninu og einnig vegna yfirlýsinga forsvarsmanns stefnanda.

Að mati stefndu verður einnig að horfa til þess að stefnandi jók á tjón sitt með illa tímasettri sölu krafna í slitabú Kaupþings banka hf. og Glitnis banka hf., sbr. athugasemdir við kröfugerð. Einnig ber stefnandi ábyrgð á því ef staða stefndu reynist verri en ástæða var til vegna vanrækslu hans við endurnýjun starfsábyrgðartryggingar, s.s. vegna annmarka á upplýsingagjöf stefnanda til vátryggjanda, eða ef stefnandi tilkynnti ekki um meint tjón sitt í tæka tíð.

Stefndu telja einnig að heildarmat á atvikum málsins eigi að leiða til þess að bótakröfur verði felldar niður eða lækkaðar verulega samkvæmt heimild 23. gr. skaðabótalaga.

Málsástæður stefndu um að bótaskylda skuli felld niður eða lækkuð verulega – 24. gr. skaðabótalaga

Stefndu byggja á því að skilyrði séu einnig uppfyllt til að fella niður bótaábyrgð eða lækka bætur á grundvelli almennrar lækkunarheimildar 24. gr. skaðabótalaga. Þannig sé uppfyllt það sjálfstæða skilyrði 24. gr. laganna, að bótaskylda á hendur stefndu yrði þeim og fjölskyldum þeirra svo þungbær, að ósanngjarnt megi telja. Í því sambandi er vísað til þess að allir stefndu eru launþegar nema K-kvk-nf sem komin er á eftirlaun. Umkrafin bótafjárhæð sé verulega há eða rúmlega 1800 milljónir króna. Ljóst er að verði stefndu dæmd til að greiða fullar bætur muni það eyðileggja fjárhag þeirra og fjölskyldna þeirra. Á sama tíma er stefnandi fagfjárfestir með rúmlega 51.000 milljónir króna í hreina eign og hefur þegar afskrifað tap vegna hinnar umþrættu fjárfestingar á reikningsárinu 2008. Einnig sé það sérstaklega þungbært og ósanngjarnt fyrir erfingja Ó-kk-ef M-kk-ef, þremur árum eftir andlát hans, að vera krafðir um skaðabætur vegna atvika frá árinu 2008 og þannig eigi að rýra efni dánarbúsins, en ekkja hans situr í óskiptu búi.

Í öðru lagi leiðir af framangreindu að hagsmunir stefndu af niðurfellingu bótaskyldu eða lækkun bóta eru verulegir og aðstæður tjónþola kalla ekki á að stefndu verði gert að greiða bætur. Má einnig minna á þá yfirlýsingu stefnanda að markmið hans sé eingöngu að sækja bætur til meðstefnda VÍS hf. og á því byggði upphafleg kröfugerð stefnanda. Jafnframt verður að taka tillit til þess ef stefndu, vegna vanrækslu stefnanda, njóta ekki starfsábyrgðartryggingar.

Í þriðja lagi má vísa til þess sem sagði í umfjöllun um ólögmæti og 23. gr. skaðabótalaga varðandi góða trú stefndu um lögmæti fjárfestingarinnar. Þá sé sérstök ástæða til að ítreka, að háttsemi stefndu getur einungis talist einfalt gáleysi og tjónið varð vegna einstakra og fordæmalausra atburða.

Í fjórða lagi er vísað til annarra þeirra sjónarmiða sem áður voru nefnd varðandi lækkunarreglu 23. gr. skaðabótalaga. Stefndu telja að einnig sé uppfyllt það sjálfstæða skilyrði 24. gr. skaðabótalaga, að lækkun bóta sé sanngjörn vegna mjög óvenjulegra aðstæðna. Stefndu árétta að tjón stefnanda varð vegna fordæmalausra aðstæðna þegar alvarleg fjármálakreppa reið yfir heiminn. Stefndu var fyrirmunað að sjá fyrir kreppu af slíku umfangi eða þá þrot íslensku bankana. Ennþá síður gátu stefndu séð fyrir rýrnun eigna bankanna eða setningu laga nr. 125/2008 og áhrif þeirra á hagsmuni skuldabréfaeigenda. Einnig er þessu til stuðnings vísað til annarra þeirra röksemda sem færð hafa verið fram um sanngirnisrök fyrir niðurfellingu bótaskyldu eða lækkun bóta.

Málsástæður VÍS hf. um lækkun kröfu.

Verði fallist á það með stefnanda að (i) fjárfesting í hinum umþrættu bréfum hafi verið óheimil og talið að stjórnendur stefnanda hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi þegar bréfin voru keypt og (ii) að stofnast hafi til greiðsluskyldu úr tryggingunni, krefst VÍS hf. þess að kröfur á hendur honum verði verulega lækkaðar.

VÍS hf. byggir lækkunarkröfu sína í fyrsta lagi á því að bótakrafa stefnanda varði aðeins eitt tjónsatvik og því beri að lækka kröfuna í samræmi við það. Vísað er til ákvæða um hámark bóta („limit of indemnity“) á bls. 4 í skilmálum tryggingarinnar en í vátryggingaskírteini komi fram að hámark bóta sé kr. 500.000.000 í hverju tjóni. Af hálfu VÍS hf. er að þessu leyti byggt á því að í skilgreiningu á „wrongful act“ í skilmálum tryggingarinnar komi fram að „Related, continuous, repeated or casually-connected Wrongful Acts shall constitute a single Wrongful Act“

Stefndi VÍS hf. telur ekki verða um villst í ljósi atvika málsins að aldrei hefði komið til seinni fjárfestingarinnar ef ekki hefði verið fyrir fyrri fjárfestinguna. Fjárfestingarnar séu þannig tengdar með slíkum hætti að ekki sé hægt að líta á þær öðruvísi en svo að um eina óréttmæta háttsemi hafi verið að ræða samkvæmt skilgreiningu þessari og því jafnframt um eitt tjónsatvik að ræða. Stefndi VÍS hf. hafnar enn fremur þeirri staðhæfingu stefnanda að takmarkanir á bótafjárhæðum séu ekki bundnar við skilgreiningu hugtaksins „wrongful act“. Þótt ekki sé um skilgreiningu „tjóns“ að ræða sem slíka verður ekki annað séð en þessum hluta skilgreiningarinnar sé ætlað að skilgreina það hvenær sé um eitt tjónsatvik að ræða. Að mati stefnda fæst ekki séð hvaða öðrum tilgangi slík skilgreining ætti að þjóna en ekki er rökrétt að ein óréttmæt háttsemi geti leitt af sér tvö mismunandi tjón. Hugtökin séu því óhjákvæmilega tengd.

Á grundvelli framangreinds krefst stefndi þess að krafa stefnanda gagnvart stefnda verði lækkuð sem þessu nemur og stefndi verði að hámarki dæmdur til að greiða stefnanda kr. 500.000.000.

Verði ekki fallist á það með stefnda að framangreind lækkunarástæða eigi við um kröfu stefnanda á hendur stefnda byggir stefndi á því að með kaupum á skuldabréfum undir seinni útgáfu hafi stefnandi gert upp skuldabréfin sem keypt voru undir fyrri útgáfu. Vísar stefndi þá til þess að þar sem bréfin sem keypt voru undir fyrri útgáfu voru gerð upp hafi sannarlega ekkert tjón orðið af þeirri útgáfu. Stefnandi hafi hins vegar byggt á því í kröfugerð sinni og málatilbúnaði öllum að bréf sem keypt voru undir fyrri útgáfu hafi verið óuppgerð þegar bréfin undir seinni útgáfu voru innkölluð og gert sérstaka kröfu vegna fjárfestingar.

Þar sem einungis sé um að ræða tjón af bréfum keyptum undir seinni útgáfu telur stefndi að sýkna beri hann af lið i. í aðalkröfu stefnanda og draga þær greiðslur allar sem fengust fyrir hin undirliggjandi skuldabréf í Glitni og Kaupþing frá heildarfjárfestingu í bréfum undir seinni útgáfu með neðangreindum hætti:

Heildarfjárfesting: 1.589.664.619 kr.

Heildarsöluandvirði krafna vegna skuldabr. Glitnis: (361.965.910 kr.)

Heildarsöluandv. krafna vegna skuldabr. Kaupþings: (399.577.770 kr.)

Samtals 828.120.939 kr.

Með vísan til þess sem að framan er rakið krefst stefndi þess að krafa stefnanda gagnvart stefnda verði lækkuð þessu nemur.

Verði ekki fallist á framangreindar lækkunarástæðu og lagt til grundvallar í dómi að um tvö tjónstilvik hafi verið að ræða byggir stefndi lækkunarkröfu sína á því að samkvæmt vátryggingarskírteini tryggingarinnar sé hámark bóta kr. 500.000.000 fyrir hvert tjón. Á grundvelli þessa krefst stefndi þess því að krafa stefnanda gagnvart stefnda verði lækkuð sem þessu nemur og stefndi verði að hámarki dæmdur til að greiða stefnanda kr. 1.000.000.000 að teknu tilliti til þeirra sjónarmiða sem lýst hefur verið af hans hálfu.

Verði ekki fallist á framangreindar lækkunarástæður byggir stefndi lækkunarkröfu sína á því að samkvæmt vátryggingarskírteini vegna tryggingarinnar sé hámark bóta samtals kr. 1.500.000.000 á einu vátryggingarári. Á grundvelli þess krefst stefndi þess því að krafa stefnanda gagnvart stefnda verði lækkuð sem þessu nemur og stefndi verði að hámarki dæmdur til að greiða stefnanda kr. 1.500.000.000.

Málsástæður VÍS hf. um skyldu stefnanda til að takmarka tjón sitt og áhrif laga nr. 125/2008

Stefndi byggir á að stefnanda hafi borið skylda til að takmarka tjón sitt samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og í því sambandi bend á að stefnandi hafi engin gögn lagt fram því til staðfestingar að það verð sem fékkst fyrir kröfur stefnanda í slitabú hinna föllnu banka hafi verið fullnægjandi. Stefndi skorar á stefnanda að leggja fram mat á virði krafnanna á þeim tíma sem þær voru seldar og kaupsamning við kaupanda þeirra svo hægt sé að sannreyna framangreint og að stefnandi hafi takmarkað tjón sitt nægilega.

Komi í ljós að svo hafi ekki verið gerir stefndi þá kröfu að krafa stefnanda, hver sem hún er talin vera, verði í öllum tilvikum lækkuð sem nemur mismuni á því verði sem fékkst fyrir kröfurnar og því verði sem hefði geta fengist fyrir þær hefði réttilega verið staðið að sölu þeirra. Í öllu falli sé ljóst að mismunur á því verði sem fékkst fyrir kröfurnar og því verði sem fengist fyrir þær í dag er kr. 71.761.155.

Að lokum verði stefndu ekki látnir bera ábyrgð á tjóni vegna áhrifa laga nr. 125/2008 á forgangsröð kröfuréttinda, enda var setning þeirra á engan hátt fyrirsjáanleg fyrir stefndu. Með vísan til upplýsinga um verðmæti eigna Glitnis og Kaupþings. og samsetningu krafna telja stefndu að tjón stefnanda hafi aukist um 775.229.635 vegna forgangsáhrifa innstæðna umfram skuldabréfakröfur. Fara stefndu fram á að krafa stefnanda, hver sem hún er talin vera, verði í öllum tilvikum lækkuð sem nemur þeirri fjárhæð.

Stefndi vísar einnig til þess allar líkur standi til þess, m.v. fjárfestingaháttsemi/stefnu stefnanda á árinu 2008, að fjárfest hefði verið í öðrum fjármálagerningum fyrir þá fjárhæð sem varið var til kaupa á UBS skuldabréfinu, en ekki áhættulausum fjárfestingum. Þar sem bótakrafa eigi ekki að færa stefnanda óeðlilega auðgun, verði að áætla og draga frá bótum hans tjón af hugsanlegri „staðgöngufjárfestingu“. Sé því eðlilegt að miða við meðaltjón lífeyrissjóða vegna fjárfestinga á árinu 2008. Þannig beri að lækka kröfu stefnanda, hvers hún er talin vera, í öllum tilvikum um 21,7% eða annars vegar um 153.186.725 krónur og hins vegar um 243.515.518 krónur.

Málsástæður VÍS hf. um vaxtakröfu stefnanda

Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um vexti af fyrri enda varð ekkert tjón af fyrra skuldabréfinu og þegar af þeirri ástæðu verður hvorki gerð skaðabótakrafa vegna þess né krafist vaxta. Í öllu falli telur stefndi að hann skuli ekki dæmdur til að greiða vexti frá fyrri tíma en 27. ágúst 2010, en vextir fyrir þann tíma séu fyrndir samkvæmt lögum nr. 150/2007. Hvað sem því líður krefst stefndi sýknu af kröfu stefnanda um vexti ef og að leyti sem tildæmd fjárhæð heildarkröfu skaðabóta og vaxta nemi hærri fjárhæð en hámarksfjárhæð bóta samkvæmt tryggingunni.

Stefndi vísar í þessu sambandi til þess að samkvæmt 7. mgr. 50. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 skuli greiða vexti þótt greiðsla félagsins í heild verði með því hærri en vátryggingarfjárhæðin. Í 2. mgr. 3. gr. laga um vátryggingarsamninga sé hins vegar kveðið á um að heimilt sé að víkja frá ákvæðum I. hluta laganna, m.a. ef vátryggingin er tekin vegna atvinnurekstrar og umfang rekstraraðilans við gerð vátryggingasamnings eða við endurnýjun hans svarar fleiri en fimm ársverkum. Bendir stefndi í því samhengi á að það þurfi ekki annað en að skoða ársskýrslur stefnanda til að sjá að starfsmenn félagsins voru á þessum tíma fleiri en 5 talsins. Stefnanda hafi því verið heimilt að semja sig undan lögum um vátryggingarsamninga.

Samkvæmt 7. mgr. 50. gr. laga um vátryggingarsamninga beri vátryggjanda að vekja athygli á þeim rétti sem þar er veittur. Slíka umfjöllun sé hins vegar hvergi að finna í skilmálum tryggingarinnar. Þar sem í skilmálum tryggingarinnar séu engin ákvæði sem fjalla um greiðslu vaxta umfram tilgreint hámark bóta, hvorki er varðar fyrir hvert tjón eða samtals á einu ári, telur VÍS hf. að aðilar samningsins hafi samið sig undan 7. mgr. 50. gr. laga um vátryggingarsamninga. Þá sé skýrt tekið fram í skilmálunum undir kaflanum LIMIT AND EXCESS að heildarábyrgð vátryggjanda vegna tjóns sem fellur undir trygginguna skuli ekki vera meiri en mörk bóta (e. Limit of Indemnity) eins og þau hafa verið skilgreind í skilmálum tryggingarinnar.

Samkvæmt framangreindu ber í öllu falli að sýkna stefnda af þeim vöxtum sem stefnanda kynnu að vera tildæmdir og nema, auk bótafjárhæðar, hærri fjárhæð en hámarksfjárhæð bóta samkvæmt tryggingunni.

VÍS hf. telur engin efni til að reikna dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögu þar sem ekki verður ljóst fyrr en þá hvort stefnandi eigi raunverulega einhverja kröfu á hendur stefnda. Fyrr en það liggur fyrir geti því ekki verið um að ræða vanefndir á greiðsluskyldu sem réttlæta dráttarvexti, en annað sé í andstöðu við tilgang heimildar til að reikna dráttarvexti.

Að öðru leyti tekur VÍS hf. undir málsástæður og lagarök og vísar til framlagðra gagna annarra stefndu eftir því sem við á og eru ekki í andstöðu við þær málsástæður og lagarök VÍS hf. sem fram koma fram af hálfu félagsins. Gerir VÍS hf. þessar málsástæður og lagarök að sínum, eftir því sem við á.

IV. Niðurstaða.

1. Almennt.

Þrátt fyrir að málið sem hér er til úrlausnar sé nokkuð mikið að vöxtum snýst það í grundvallaratriðum um tvö atriði. Fyrra atriðið lýtur að því hvort stefndu hafi sem fyrrverandi stjórnarmenn og framkvæmdastjóri stefnanda á árinu 2008 bakað sér og vátryggingafélagi sjóðsins bótaskyldu vegna viðskipta sem áttu sér stað í mars og september 2008 vegna þess að þau viðskipti hafi verið í andstöðu við reglur laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Í því sambandi reynir á hvort háttsemi stefndu í tengslum við viðskiptin falli undir þá ábyrgðartryggingu VÍS hf. sem á reynir í málinu.

Síðara atriðið lýtur í megindráttum að því hvort stefnandi hafi með athafnaleysi í kjölfar viðskiptanna sem fram fóru árið 2008 fyrirgert hugsanlegum bótakröfum sínum vegna sömu viðskipta, meðal annars vegna reglna um fyrningu, tómlæti og vanrækslu á upplýsingaskyldu til VÍS hf.

Í umfjöllun dómsins sem hér fer á eftir verður fyrst tekin afstaða til málsástæðna aðila um fyrningu og tómlæti. Í kjölfarið verður fjallað um málsástæður aðila um skaðabótaskyldu stefndu, grundvöll bótaábyrgðar og þá jafnframt hvert tjón stefnanda kann að vera af völdum stefndu. Í framhaldinu verður síðan vikið að því hvort vátrygging sú sem til staðar var hjá stefnanda taki til atvika málsins og hvort stefnandi hafi með einhverjum hætti fyrirgert rétti sínum til bóta úr þeirri tryggingu. Ef tilefni gefst til verður fjallað um málsástæður aðila um lækkun krafna og vaxtakröfu stefnanda.

2. Málsástæður stefndu um að

krafa stefnanda sé fallin niður sökum fyrningar.

Stefnandi hefur í málatilbúnaði sínum byggt á því að samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, miðist upphaf fyrningarfrests við það tímamark þegar stefnandi fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þá sem báru ábyrgð á því. Að mati stefnanda var þetta í fyrsta lagi þegar núverandi stjórnarmenn voru kjörnir í stjórn stefnanda í september 2010.

Auk þess er í málatilbúnaði stefnanda byggt á sérreglu 12. gr. laga nr. 150/2007. Þar kemur fram að eigi lögpersóna kröfu á hendur stjórnarmanni eða framkvæmdastjóra hefjist fyrningarfrestur í fyrsta lagi einu ári eftir að viðkomandi lét af starfanum. Í 12. gr. segir jafnframt að ef sá sem er bær til að sækja kröfuna vegna kröfuhafa fær vitneskju um þau atvik sem liggja til grundvallar kröfunni fyrir þann tíma taki fyrningarfrestur að líða frá því tímamarki þótt sá sem í hlut eigi hafi ekki látið af starfanum.

Stefndu hafa mótmælt því að ákvæði 12. gr. laga nr. 150/2007 taki til atvika þessa máls og þá m.a. vísað til þess að vitneskja um grundvöll mögulegrar bótakröfu hafi legið fyrir strax vorið 2009 og á fundum sjóðsins 2010, svo og í samskiptum einstakra sjóðsfélaga við sjóðinn á sama ári. Kröfur stefnanda hafi því verið fyrndar þegar málið var höfðað með birtingu stefnu 27. ágúst 2014. Stefndu telja enn fremur að hvað sem öðru líði, þá hafi krafa stefnanda á hendur stefnda B-kk-þgf Z. Á-kk-þgf verið fyrnd, þar sem hann hafi hætt í stjórn stefnanda 20. maí 2008, en af því leiði að krafa stefnanda á hendur honum hafi verið fyrnd 20. maí 2013.

Í þeim athugasemdum sem fylgdu ákvæði 12. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr. 150/2007 kemur fram að ákvæðið hefur að geyma sérreglur um lengingu fyrningarfrestsins í kröfuréttarsamböndum af sérstöku tagi. Er þar lagt til grundvallar að ákvæðið taki til allra krafna sem lögpersóna kann að eiga á hendur stjórnarmanni eða framkvæmdastjóra vegna starfa viðkomandi.

Telja verður ljóst að ákvæði 12. gr. helgast af þeim sjónarmiðum að fyrning kröfu skuli ekki hefjast þegar réttarsamband kröfuhafa og skuldara er með þeim hætti að ekki er með sanngirni hægt að ætlast til þess að kröfuhafi gæti krafið skuldara um efndir kröfu sinnar.

Að mati dómsins verður ekki séð að stefnandi hafi sem lögpersóna haft forsendur til þess að halda fram bótakröfunni sem mál þetta lýtur þegar þeir einstaklingar sem kröfunni er beint að mynduðu meirihluta stjórnar. Þannig var í 4. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997, sem í gildi var þegar atvik þessa máls áttu sér stað, kveðið á um að framkvæmdastjóri lífeyrissjóðs annaðist daglegan rekstur sjóðsins og að hann skyldi fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem sjóðstjórn hefði gefið. Þá var jafnframt mælt fyrir um það í ákvæðinu að ráðstafanir sem væru óvenjulegar eða mikils háttar gæti framkvæmdastjóri aðeins gert samkvæmt heimild frá sjóðstjórn.

Með hliðsjón af ákvæði 4. mgr. 31. gr. verður ekki annað séð en að forræði á því hvort bótakröfum stefnanda yrði haldið fram gagnvart stefndu hafi í reynd verið í höndum stefndu svo lengi sem þau gegndu störfum stjórnarmanna og framkvæmdarstjóra hjá stefnanda. Í þessu sambandi verður enn fremur að líta til þess að samkvæmt 2. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 fór um hæfi stjórnarmanns lífeyrissjóðs til meðferðar máls eftir ákvæðum II. kafla stjórnsýslulaga. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 3. gr. þeirra laga er starfsmaður eða nefndarmaður er vanhæfur til meðferðar máls ef hann er sjálfur aðili máls, fyrirsvarsmaður eða umboðsmaður aðila. Þegar starfsmaður er vanhæfur til meðferðar máls leiðir það til þess, sbr. 1. mgr. 4. gr. stjórnsýslulaga, að hann má ekki taka þátt í undirbúningi, meðferð eða úrlausn þess.

Þegar haft er í huga þær dómkröfur sem hafðar eru uppi í þessu máli lúta að hugsanlegri bótaábyrgð stefndu vegna starfa þeirra fyrir hönd stefnanda er ljóst að hagsmunir stefndu og hagsmunir stefnanda, og þar með sjóðsfélaga í sjóðinum, af þeim ráðstöfunum sem voru nauðsynlegar til slíta fyrningu kröfu samkvæmt almennum reglum laga nr. 150/2007 fóru engan veginn saman og að stefndu voru vanhæf til meðferðar slíks máls samkvæmt ákvæðum laga nr. 129/1997 og reglum II. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993, um sérstakt hæfi.

Sú staðreynd að stjórnarmenn og framkvæmdastjóri lífeyrissjóðs aðhafist ekki til að gæta hagsmuna lífeyrissjóðsins og félaga hans við slíkar aðstæður getur að réttu lagi ekki leitt til þess að sjóðurinn fyrirgeri hugsanlegum bótakröfum á grundvelli 1. mgr. 9. gr. laga. 150/2007. Með vísan til þeirra sjónarmiða sem rakin eru hér að framan verður að telja að ákvæði 12. gr. sömu laga eigi einmitt við um aðstæður eins og þær sem um ræðir í máli þessu.

Að mati dómsins breytir það ekki stöðu B-kk-ef Z. Á-kk-ef að þessu leyti hvað snertir kröfur stefnanda á hendur honum þótt hann hafi hætt í stjórn stefnanda 20. maí 2008. Í því sambandi verður að líta til þess að þeir stjórnarmenn sem stefnandi hefur beint kröfum sínum að ásamt stefnda B-kk-þgf vegna þeirrar fjárfestingar sem gengið var frá 25. mars 2008 mynduðu meirihluta stjórnar fram til september 2010. Verður því að telja að vegna stöðu þessara meðstefndu hafi í reynd ekki verið forsendur fyrir því að stefnandi héldi fram kröfu sinni gagnvart B-kk-þgf fram að þeim tíma.

Þrátt fyrir að einstakir sjóðsfélagar hafi hugsanlega búið yfir upplýsingum um þau viðskipti sem mál þetta er sprottið af verður jafnframt að líta til þess að sjóðsfélagar höfðu á þessum tíma almennt takmarkaðar forsendur til meta hvort tilefni væri fyrir því að gera bótakröfur á hendur stefndu. Þannig höfðu þeir almennt ekki sama aðgengi að gögnum um starfsemi sjóðsins og stjórn hans, þar á meðal um þær tryggingar sem sjóðurinn kynni að hafa vegna stjórnenda, svo og aðgengi að upplýsingum um hvernig atvikum var nánar háttað þegar stefndu tóku þær ákvarðanir sem um er deilt í þessu máli.

Með vísan til þessa er fallist á þau sjónarmið stefnanda að 12. gr. laga nr. 150/2007 eigi við um bótakröfur hans í málinu. Málsástæðum stefndu um að kröfurnar séu fyrndar á grundvelli laga nr. 150/2007 er því hafnað.

3. Sjónarmið stefndu um að krafa stefnanda sé fallin niður vegna tómlætis.

Stefndu hafa einnig teflt fram þeim vörnum í málinu að kröfur stefnanda séu fallnar niður vegna tómlætis og að þeir stefndu sem gegndu stjórnarsetu hjá stefnanda hafi verið í góðri trú um að bótakröfu yrði ekki beint að þeim.

Í ljósi sjónarmiða um réttarvissu verður almennt að leggja til grundvallar að brottfall kröfu vegna aðgerðaleysis fari að jafnaði eftir ákvæðum laga nr. 150/2007 og eftir atvikum þá einnig eftir öðrum skráðum lagareglum um réttaráhrif tómlætis, enda eru slíkar reglur þess eðlis að jafnt kröfuhafar sem skuldarar geta tekið mið af þeim þegar þeir ákveða hvernig þeir ætla að haga lögskiptum sínum.

Af þessum ástæðum verður að gæta varfærni við að ljá meintu aðgerðaleysi kröfuhafa sem ekki fellur undir gildissvið skráðra réttarreglna að þessu leyti þau áhrif að kröfuhafi glati þar með kröfu sinni. Verður að telja að réttaráhrif á grundvelli aðgerðaleysis geti helst komið til greina á grundvelli óskráðra réttarreglna um tómlæti, þegar kröfuhafi hefur sjálfur með atferli sínu, til dæmis með afdráttarlausum yfirlýsingum, vakið þær væntingar hjá skuldara að hann muni ekki halda innheimtu kröfu sinnar til streitu.

Að mati dómsins verður ekki talið að tölvubréf formanns stjórnar stefnanda til stefndu 5. apríl 2013 hafi vakið þær væntingar stefndu í þessu máli að þeim yrði hlíft við því að sæta hugsanlegri skaðabótabyrgð vegna starfa sinna. Í ljósi þeirrar niðurstöðu dómsins að kröfur stefnanda hafi ekki verið fyrndar, verður ekki heldur séð að sérstök sjónarmið um að bótakröfur komi fljótt fram og stefndi VÍS hf. hefur haldið fram með vísan til 51. laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004, leiði til þess að kröfur stefnanda séu fallnar niður vegna tómlætis. Er því hafnað málsástæðum stefndu um að kröfur stefnanda séu fallnar niður vegna tómlætis.

4. Heimildir 36. gr. laga nr. 129/1997

til viðskipta eins og þeirra sem um ræðir í þessu máli.

Málatilbúnaður stefnanda byggist á því að ákvarðanir þeirra stjórnenda stefnanda sem stefnt er til greiðslu skaðabóta í máli þessu um að kaupa lánshæfistengd skuldabréf og teknar voru 25. mars 2008 og 29. september 2008 hafi verið ólögmætar þar sem skuldabréfin hafi í reynd verið afleiðusamningar sem lífeyrissjóðum er ekki heimilt að eiga viðskipti með samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nema til að draga úr áhættu sjóðsins.

Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, sem var í gildi þegar atvik þessa máls áttu sér stað, var kveðið á um að stjórn lífeyrissjóðs skyldi móta fjárfestingarstefnu og ávaxta fé sjóðsins með hliðsjón af þeim kjörum sem best væru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Þá sagði þar að stjórn lífeyrissjóðs væri heimilt að móta sérstaka fjárfestingarstefnu fyrir hverja deild í deildaskiptum sjóði.

Í lokamálslið 1. mgr. 36. gr. laganna var síðan kveðið á um að lífeyrissjóði væri heimilt að ávaxta fé sitt með þeim hætti sem þar greinir 11 töluliðum ákvæðisins.

Þegar horft er til þess hvernig ákvæði 1. mgr. 36. gr. var sett fram og þegar litið er til þeirra ummæla sem fram koma í athugasemdum við VII. kafla laga nr. 129/1997, sem fjallar um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða, í frumvarpi því er varð að sömu lögum verður að leggja til grundvallar að í 36. gr. laganna hafi verið taldar með tæmandi hætti þær leiðir sem lífeyrissjóðum voru þá heimilar til að ávaxta fé sitt að lögum. Í því sambandi verður að hafa í huga að í umfjöllun í lögskýringargögnum um þetta atriði segir að gerð sé almenn krafa um aðgát í fjárfestingum, auk þess sem þar er áréttað sérstaklega að í ákvæði 36. gr. séu taldar upp þær tegundir bréfa sem lífeyrissjóðum sé heimilt að fjárfesta í.

Við úrlausn þess sem sakarefnis sem hér liggur fyrir hefur það grundvallarþýðingu að afmarka hvað felst í heimild 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 að þessu leyti, en þar var mælt sérstaklega fyrir um að lífeyrissjóðum væri heimilt að ávaxta fé sitt með „gerð afleiðusamninga sem draga úr áhættu sjóðsins“.

Þegar horft er til orðalags þessa ákvæðis, þeirra almennu sjónarmiða sem gengið er út frá í lögum nr. 129/1997 um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða og þess að ákvæðið er meðal þeirra fjárfestingarleiða sem eru tæmandi taldar í ákvæðum 1. mgr. 36. gr. sömu laga, verður naumast önnur ályktun dregin en sú að Alþingi hafi með ákvæði 10. töluliðar takmarkað heimild lífeyrissjóða til fjárfestinga í afleiðusamingum við þá samninga sem drægju úr áhættu lífeyrissjóðs.

Með vísan til framangreinds er því nauðsynlegt að taka í fyrsta lagi afstöðu til þess hvort samningar stefnanda um þær fjárfestingar sem stefnandi réðist í 25. mars 2008 og 29. september 2008 hafi fallið undir „afleiðusamning“ í skilningi 10. töluliðar 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Ef sú er raunin, verður enn fremur að taka afstöðu til þess hvort þessir sömu samningar og fjárfestingar hafi verið til þess fallin að draga úr áhættu sjóðsins. Það atriði ræðst af túlkun ákvæðis 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. og því hvernig beiting þess horfir við í ljósi atvika málsins. Í því samhengi hefur ekki þýðingu hvaða fjármálafurðum lífeyrissjóðir á Íslandi hafa eða eru að fjárfesta í eins og vísað er til í vörnum stefndu. Þá hefur heldur ekki þýðingu að þessu leyti hvort endurskoðendur, kjörnir skoðunarmenn eða Fjármálaeftirlitið hafi gert athugasemdir við umræddar fjárfestingar eins og byggt er á í greinargerð stefndu.

Hugtakið „afleiðusamningur“ var ekki skilgreint sérstaklega í ákvæðum laga nr. 129/1997 þegar atvik þessa máls áttu sér stað. Í nefndaráliti viðskipta- og efnhagsnefndar Alþingis sem gefið var út samhliða breytingum nefndarinnar á ákvæði 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. við meðferð frumvarps þess er varð að lögum nr. 129/1997 er hins vegar vísað að þessu leyti til hugtaksins „afleiðusamnings“ eins og það var skilgreint í 2. gr. reglna þágildandi Seðlabanka Íslands frá 14. júní 1996 um mat á áhættugrunni við útreikning á eiginfjárhlutfalli lánastofnana og fyrirtækja í verðbréfaþjónustu. Í því ákvæði var „afleiðusamningur“ skilgreindur sem: ,,Samningur þar sem uppgjörsákvæði samningsins byggir á þróun einhvers þáttar s.s. vaxta, gengis, gjaldmiðla, hlutabréfagengis, hlutabréfavísitölu eða verðs á hrávöru.“ Þá segir í skilgreiningunni að „[v]irði slíks samnings [sé] afleitt af þróun þessara undirliggjandi þátta frá samningsdegi til uppgjörsdags. Sjá einnig framvirkur samningur, skiptasamningur, grundvallarfjárhæð, kaupréttur, vaxtaskiptasamningur, staðlaður framvirkur samningur, söluréttur, valréttur.“

Ekki eru efni til annars en að leggja framangreind sjónarmið til grundvallar við afmörkun hugtaksins „afleiðusamningur“ eins og það birtist í 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Af því leiðir að samningur telst afleiðusamningur í skilningi ákvæðisins ef uppgjörsákvæði hans byggir á þróun annarra þátta á borð við hlutabréfagengi og virði samningsins er afleitt af þróun þessara undirliggjandi þátta frá samningsdegi til uppgjörsdags.

Við afmörkun hugtaksins „afleiðusamningur“ í ákvæði 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 verður þó einnig að hafa í huga að ekki er unnt að draga þá ályktun af lögskýringargögnum með lögunum að einkennum afleiðusamninga sé þar lýst með tæmandi hætti. Í þeirri skilgreiningu úr reglum Seðlabankans sem vísað til í nefndaráliti viðskipta- og efnahagsnefndar Alþingis er þannig ekki látið staðar numið við að skilgreina afleiðusamning sem samning með uppgjörsákvæðum sem byggja á þróun annarra þátta heldur er þar einnig vísað almennt til ýmissa annarra samningsgerða, eins og til dæmis framvirkra samninga .

Með vísan til þessara atriða verður því eftir atvikum einnig að líta ákvæða annarra laga sem í gildi voru á þeim tíma þegar atvik málsins áttu sér stað við afmörkun á hugtakinu „afleiðusamningur“ í 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Í því sambandi verður meðal annars að horfa til d-liðar 2. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, en þar voru valréttarsamningar, framtíðarsamningar, skiptasamningar, framvirkir vaxtarsamningar taldir til „fjármálagerninga“ í merkingu ákvæðisins, svo og „aðrar afleiður sem byggjast á verðbréfum, gjaldmiðlum, vöxtum, ávöxtunarkröfu, öðrum afleiðum, fjárhagslegum vísitölum eða fjárhagslegum viðmiðum sem gera má upp efnislega eða með reiðufé.“ Í f-lið 2. tölul. 1. mgr. 2. gr. sömu laga voru „afleiður til yfirfærslu lánaáhættu“ einnig taldar til fjármálagerninga.

Þótt ákvæði laga nr. 108/2007 byggist í ýmsum atriðum á öðrum sjónarmiðum og stefni að öðrum markmiðum en gert er með ákvæðum laga nr. 129/1997 verður ekki séð að þau sjónarmið girði á nokkurn hátt fyrir né mæli á móti því að ákvæði 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. síðarnefndu laganna sé skýrt með hliðsjón af þeim ákvæðum fyrrnefndu laganna sem rakin eru hér að framan. Samkvæmt því verður að leggja til grundvallar að þær tegundir samninga sem þar eru taldar falli einnig undir hugtakið afleiðusamningur eins og það verður afmarkað í lögum nr. 129/1997.

Í því samhengi verður meðal annars að hafa í huga að samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið skal skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Af athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögum nr. 108/2007 verður ráðið að með setningu laganna og innleiðingu ákvæða tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2004/39/EB frá 21. apríl 2004 um markaði fyrir fjármálagerninga og um breytingu á tilskipunum ráðsins 85/611/EBE og 93/6/EBE og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2000/12/EB og um niðurfellingu á tilskipun ráðsins 93/22/EBE, hafi fjölgað þeim afleiðusamningum sem falla undir hugtakið „fjármálagerningur“. Telur dómurinn að af því leiði að skýra verður hugtakið ,,afleiðusamningur“ samkvæmt lögum nr. 129/1997 til samræmis við þau hugtök sem notuð eru um slíka samninga í lögum nr. 108/2007 og réttarheimildum EES-réttar að þessu leyti.

Þegar horft er til þess hvernig hugtakið „afleiðusamningur“ verður afmarkað með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem rakin eru hér að framan ríkir ekki vafi um það að mati dómsins að sá samningur sem stefnandi gerði um kaup á lánshæfistengdum skuldabréfum UBS 25. mars 2008 var afleiðusamningur í skilningi 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, enda var uppgjör samningsins háð öðrum þáttum á borð við þróun skuldatryggingaálags á Kaupþing og Glitni og gengisþróun krónu gagnvart evru. Af skilmálum þess samnings er enn fremur ljóst að stefnandi setti höfuðstól samningsins að veði gegn því að snemmbúin innköllunarfjárhæð (e. Early Unwind Amount) færi ekki niður í eða undir 50% af upphaflegu verði skuldabréfsins. Eins og áður segir var sú innköllunarfjárhæð reiknuð sem upphaflegur höfuðstóll að frádreginni þeirri fjárhæð sem útgefandinn (UBS) þyrfti að greiða mögulegum kaupanda skuldatryggingar fyrir evruverð upphaflegs höfuðstóls við lokun slíks samnings.

Eins og að framan er rakið var sá samningur sem stefnandi gerði 29. september 2008 með nokkuð öðrum hætti en þar var ekki að finna ákvæði um snemmbúna innköllunarfjárhæð eins og í fyrri samningnum sem stefnandi gerði. Í skilmálum þess samnings var hins vegar að finna innköllunarákvæði vegna skilgreinds lánshæfisatburðar (e. Credit Event) hjá Kaupþingi og Glitni, þ.e. greiðslufalls, gjaldþrots eða fjárhagslegrar endurskipulagningar, en sambærilegt ákvæði var einnig í fyrri samningi aðila. Í skilmálunum var jafnframt kveðið á um að ef til slíks atburðar kæmi þá hefði útgefandi heimild til að gera skuldabréfið upp með afhendingu skuldabréfa á hendur Kaupþingi og Glitni.

Ljóst er að síðari samningur stefnanda frá 29. september 2008 skírskotar ekki með sama hætti þróunar annars þáttar eins og fyrri samningurinn vísar til þróunar verðþróunar skuldatrygginga milli UBS og þriðja aðila. Af efni síðari samningsins verður hins vegar ekki annað ráðið en að þar sé um að ræða afleiðu um yfirfærslu lánahættu í skilningi d-liðar 2. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 en í athugasemdum við ákvæði 2. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr. 108/2007 er slík afleiða skilgreind sem samningur „fjármálalegs eðlis sem yfirfærir að öllu eða hluta lánaáhættu sem tengist til dæmis peningakröfu frá kaupanda til seljanda.“

Í þessu sambandi er rétt að benda á að stefnandi lagði við gerð samningsins út 1.589.664.619 kr. á þáverandi gengi gegn greiðslu vaxta sem greiddir voru ársfjórðungslega. Af þessum samningi leiddi hins vegar að ef til skilgreinds lánshæfisatburðar kom, þ.e. greiðslufalls, gjaldþrots eða fjárhagslegrar endurskipulagningar Kaupþings eða Glitnis, myndi stefnandi einungis fá afhent hin undirliggjandi skuldabréf.

Telja verður einsýnt að fjárhagslegt verðgildi skuldabréfa sem afhent eru í kjölfar lánshæfisatburðar eins og hann var skilgreindur í þeim samningi sem stefnandi gerðu er að jafnaði töluvert minna en svarar til þeirra fjárhæða sem fram koma í skuldabréfunum sjálfum. Í ljósi þessa verður ekki annað séð en að með samningi þeim sem stefnandi gerði 29. september 2008, og raunar einnig með samningnum 25. mars 2008, hafi lánahætta annarra vegna skuldabréfa Glitnis og Kaupþings í reynd verið færð yfir á stefnanda.

Með vísan til framangreinds og í samræmi við það hvernig ákvæði 10. töluliðar 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 verður afmarkað með hliðsjón af ákvæði f-liðar 2. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 verður að leggja grundvallar að samningurinn sem stefnandi gerði 29. september 2008 hafi einnig verið afleiðusamningur.

Eins og rakið hefur verið hér að framan telja stefndu að þær fjárfestingar stefnanda sem mál þetta lýtur að geti ýmist fallið undir þær fjárfestingar sem heimilar voru samkvæmt 5., 9. og 10. tölulið 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Hafa stefndu þá ýmist vísað til þess að fjárfestingarnar hafi falið í sér kaup á skuldabréfum, verðbréfum, eða gerð afleiðusamnings sem var til þess fallin til að draga úr áhættu sjóðsins.

Að því er þessar málsástæður stefndu snertir þá verður að telja ljóst að skuldabréf og verðbréf eins og þau eru skilgreind í 5. og 9. tölulið 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 geta í einhverjum tilvikum jafnframt talist til afleiðusamninga eins og þeir eru skilgreindir í 10. tölul. 1.mgr. 36. gr. sömu laga, enda sé þá uppgjörsákvæði byggt á þróun annars þáttar og virði þeirra þá einnig afleitt af þróun slíks þáttar.

Í ljósi þess að Alþingi hefur hins vegar ákveðið sérstaklega að takmarka heimild lífeyrissjóða til fjárfestingar í afleiðusamningum við afleiðusamninga sem draga úr áhættu lífeyrissjóðs verður að leggja til grundvallar að fjárfesting lífeyrissjóðs í skuldabréfi eða verðbréfi sem jafnframt fellur undir skilgreiningu afleiðusamnings samkvæmt 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. sé óheimil, nema ljóst sé að viðkomandi afleiðusamningur dragi úr áhættu sjóðsins.

Rétt eins og vikið er að hér að framan felur ákvæði 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 ekki í sér að óheimilt sé að fjárfesta í öllum afleiðusamningum, heldur er þar gengið út frá því að lífeyrissjóðir megi fjárfesta í slíkum samningum ef þeir með gerð þeirra draga úr áhættu sjóðsins.

Þegar tekin er afstaða til þess hvort þeir afleiðusamingar sem mál þetta lýtur að hafi verið til þess fallnir að „draga úr áhættu“ stefnanda á því tímamarki sem þeir voru gerðir verður að hafa í huga að ákvæðum 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 er augljóslega ætlað að setja ákveðnar skorður við því hvaða fjárfestingar lífeyrissjóðum er heimilt að ráðast í, enda væri að öðrum kosti ekki ástæða til að kveða með tæmandi hætti á hvers konar fjárfestingar eru heimilar samkvæmt ákvæðinu, eins og að framan að rakið.

Í ljósi þessa og þegar höfð eru í huga þau sjónarmið sem gengið er út frá í lögum nr. 129/1997 um varfærna fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða eru að mati dómsins ekki efni til þess að orðalag 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um að „draga úr áhættu sjóðsins“ verði skýrt rúmt, enda myndi slík skýring ótvírætt tefla í tvísýnu þeim markmiðum sem stefnt er að af hálfu löggjafans um að setja lífeyrissjóðum tiltekin mörk í fjárfestingum. Þótt stjórnendur lífeyrissjóðs hafi tekið þá afstöðu að gerð afleiðusamnings dragi úr áhættu sjóðsins getur huglægt mat þeirra sjálfra að þessu leyti ekki haft í för með sér að afleiðusamningurinn falli undir heimilar fjárfestingar samkvæmt fyrrgreindu ákvæði 10. tölul. 1. mgr. 36. gr. Ef leggja á til grundvallar að ákvæðið setji lífeyrissjóðum sjálfstæð mörk við gerð afleiðusamninga verður að gera þær kröfur til stjórnenda lífeyrissjóðs að þeir geti sýnt fram á hvaða skilgreindu áhættu hafi verið ætlunin að draga úr með gerð afleiðusamnings.

Þegar litið er gagna málsins verður ekki séð með hvaða hætti samningar stefnanda frá 25. mars 2008 og 29. september 2008 drógu úr áhættu stefnanda. Þótt rætt hafi verið á fundi stjórnar stefnanda 18. mars 2008 að draga þyrfti úr áhættu á erlendri hlutabréfaeign verður ekki talið að gerð samningsins 25. mars 2008 hafi mætt tiltekinni skilgreindri áhættu að þessu leyti, enda voru stjórn stefnanda ýmsar aðrar leiðir færar samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 til að draga úr áhættu stefnanda vegna erlendrar hlutabréfaeignar í stað þess að gera afleiðusamning af þessu tagi.

Af gögnum málsins má enn fremur ráða að ein af helstu ástæðum þess að stefndu sem stjórnarmenn og framkvæmdastjóri stefnanda réðust í gerð samningsins hafi verið væntingar þeirra um að sjóðurinn gæti hagnast á því að skuldatryggingarálag Kaupþings og Glitnis hækkaði ekki frekar, sbr. fundargerð fjárfestingarráðs stefnanda 3. mars 2008, og þau ummæli sem þar koma fram um að „krækja í skuldatryggingarálagið“. Í glærukynningu afleiðumiðlunar Landsbanka Íslands hf. sem fram fór næsta dag og þar sem framkvæmdastjóra, fjármálastjóra og stjórnarformanni stefnanda var kynntur sá kostur að fjárfesta í skuldabréfi svissneska bankans UBS sem byggt væri á skuldatryggingarálagi Glitnis og Kaupþings, kom einnig fram um fjárfestinguna að þar væri um að ræða skuldabréf fyrir fjárfesta sem „trúa að skuldatryggingarálag eigi ekki eftir að hækka mikið, eru tilbúnir að setja höfuðstólinn að veði og sækjast eftir mikilli ávöxtun.“

Í þessu sambandi verður enn fremur að líta til þeirra vaxtakjara sem mælt var fyrir um í þeim samningi sem stefnandi gerði 25. mars 2008. Þótt vaxtakjör ráði ein og sér ekki úrslitum um það hvort samningi fylgi áhætta, verður að mati dómsins ekki litið framhjá því að vextir samkvæmt þessum samningi námu 10,7% álagi á millibankavexti í Reykjavík á þessum tíma, sem hlýtur eðli málsins samkvæmt að endurspegla að einhverju leyti endurgjald fyrir þá áhættu sem stefnandi tók á sig með gerð afleiðusamningsins. Þegar litið er til þessa atriðis, svo og þeirra upplýsinga sem liggja fyrir í gögnum málsins telur dómurinn ekki stætt að leggja til grundvallar að umræddur afleiðusamningur hafi dregið úr áhættu lífeyrissjóðsins.

Að því er snertir síðari viðskipti stefnanda sem fram fóru 29. september 2008 og þeim upplýsingum sem liggja fyrir í gögnum málsins um þá fjárfestingu verður ekki séð að þeirri fjárfestingu hafi verið ætlað neitt annað hlutverk en að forða yfirvofandi fjártjóni vegna fyrri fjárfestingar í lánshæfistengdum skuldabréfum UBS, sbr. tölvubréf S-kk-ef H-kk-ef, þáverandi framkvæmdastjóra stefnanda til stjórnar stefnanda, dags. 25. september 2008, gegn því að leggja meira af fjármunum sjóðsins undir um að ekki kæmi til gjaldþrots, greiðslufalls eða fjárhagslegrar endurskipulagningar Glitnis eða Kaupþings.

Af gögnum málsins verður ráðið að stjórn stefnanda hafi á þessum tíma staðið andspænis tveimur kostum, annars vegar að loka stöðunni samkvæmt þeim samningi sem gerður var í mars 2008, sem þýddi að stefnandi hefði fengið andvirði um 350 milljón króna til baka en beðið bókfært tap sem næmi 650 milljóna króna. Hinn kosturinn og sá sem stjórn stefnanda ákvað að taka var hins vegar að fjárfesta að nýju í öðru lánshæfistengdu skuldabréfi UBS til viðbótar við fyrri fjárfestinguna fyrir um 1,6 milljarða króna og hafa bréfið þá í evrum.

Af tölvubréfi S-kk-ef H-kk-ef frá 25. september 2008 sem vitnað er til hér að framan verður ekki annað ráðið en að þáverandi stjórnarformanni sjóðsins, framkvæmdastjóra hans og fjármálastjóra sem skipuðu fjárfestingarráð stefnanda hafi verið fullkomlega ljós sú áhætta sem fylgdi umræddri fjárfestingu en í tölvubréfinu var öðrum stjórnarmönnum gerð grein fyrir áhættunni. Í því sambandi var vikið sérstaklega að því að fjárfestingin væri á bilinu 8-9% af heildareignum samtryggingardeildar og að því þyrfti að grípa til aðgerða til að draga úr tengdri áhættu, auk þess sem vinna þyrfti að því að fá bréfið skráð til að það rúmaðist innan leyfilegra marka sjóðsins.

Telja verður að ofangreind atvik beri öll að sama brunni um þá áhættu sem var samfara gerð þess afleiðusamnings sem stjórn stefnanda stóð að 29. september 2008, auk þess sem að stjórnarmönnum stefnanda hafi verið ljóst að sú áhætta var töluverð. Af þeim verður engan veginn dregin sú ályktun að afleiðusamningurinn sem um ræðir hafi verið til þess fallinn að draga úr áhættu stefnanda.

Í samræmi við það sem að framan er rakið verður ekki fallist á að samningarnir sem stjórn stefnanda lét gera 25. mars 2008 og 29. september 2008 hafi verið afleiðusamningar sem drógu úr áhættu stefnanda eins og áskilið er í 10. tölulið 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um þá afleiðusamninga sem lífeyrissjóðir gera. Það er því niðurstaða dómsins að samningarnir sem um ræðir hafi verið afleiðusamningar sem ekki rúmuðust innan fjárfestingarheimilda lífeyrissjóða samkvæmt þágildandi ákvæðum laga nr. 129/1997.

5. Grundvöllur bótaábyrgðar.

Stefndu telja að þótt fallist væri á sjónarmið stefnanda um ólögmæti þeirra viðskipta sem um ræðir í þessu máli þá hafi háttsemi þeirra ekki verið saknæm í skilningi skaðabótaréttar. Er í vörnum stefndu byggt á því að háttsemi þeirra hafi verið venjubundin viðskiptaákvörðun sem byggð hafi verið á málefnalegu mati á þeim staðreyndum sem fyrir lágu um fjárfestingarkosti. Stefndu hafi verið í góðri trú um að fjárfestingin væri lögmæt og til hagsbóta fyrir stefnanda.

Málatilbúnaður stefnanda byggist eins og áður hefur komið fram á því að ákvarðanir stefndu sem fyrrverandi stjórnarmanna lífeyrissjóðsins um að sjóðurinn keypti lánshæfistengd skuldabréf UBS hafi bakað stefnanda fjárhagslegt tjón sem stefndu beri bótaábyrgð á.

Almennt séð verður að teljast nokkrum erfiðleikum bundið að leggja á það mat hvort ákvarðanir stjórnar lífeyrissjóðs um tilteknar fjárfestingar séu forsvaranlegar þannig að skaðabótaábyrgð varði. Ljóst er að slíkt mat hlýtur að verulegu leyti að ráðast af atvikum hverju sinni, meðal annars fjárhagslegri stöðu lífeyrissjóðs, aðstæðum á markaði og þeim gögnum sem fyrir liggja um viðskiptin. Við slíkt mat verður enn fremur að ganga út frá því að þeim sem taka slíkar ákvarðanir sé játað nokkurt svigrúm um hvernig þeir sjálfir lögðu mat á viðskiptalegar forsendur slíkra ákvarðana.

Ofangreind sjónarmið eiga hins vegar ekki við þegar atvik eru með þeim hætti að stjórn lífeyrissjóðs hefur tekið ákvarðanir um fjárfestingar sem eru í trássi við settar lagareglur um fjárfestingar lífeyrissjóða eins og raunin er í þessu máli. Við slíkar aðstæður verður að gera mun ríkari kröfur til aðgæslu stefndu um að hagsmunum sjóðsfélaga sé ekki teflt í tvísýnu. Í því sambandi verður jafnframt að hafa í huga að samkvæmt lögum nr. 129/1997 ber öllum launamönnum og þeim sem stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi skylda til að eiga aðild að lífeyrissjóði og greiða iðgjöld í slíka sjóði.

Við mat á þeim kröfum sem gera verður til aðgæslu stefndu við aðstæður eins og þeir sem voru til staðar þegar atvik þessa máls áttu sér stað verður enn fremur að líta til þess að um framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs giltu á þessum tíma sérstök hæfisskilyrði, sbr. 5. mgr. 31. gr., en þar var kveðið á um að menntun, starfsreynsla og starfsferill framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs skyldi vera með þeim hætti að tryggt væri að hann geti gegnt stöðu sinni á forsvaranlegan hátt.

Að mati dómsins hefur það ekki þýðingu fyrir mat á saknæmi stefndu þótt ákvæði 10. tölul. 1.mgr. 36. gr. hafi ekki haft að geyma nákvæma skilgreiningu á því hvað teldist vera ,,afleiðusamningur sem drægi úr áhættu“ lífeyrissjóðsins. Með hliðsjón af gögnum málsins verður að telja að hverjum þeim sem kynnti sér skilmála samninganna og þær upplýsingar sem komu fram fyrir gerð þeirra hafi mátt vera ljós sú áhætta sem viðskiptin fólu í sér fyrir stefnanda. Í ljósi umfangs fjárfestingarinnar verður einnig að telja að stefndu hafi haft fullt tilefni til að leita viðeigandi lögfræðiráðgjafar ef þau töldu að vafi léki á heimild stefnanda til fjárfestingarinnar. Af gögnum málsins verður reyndar ekki séð að neinn úr hópi stefndu hafi talið koma til álita hvort stefnanda skorti heimild að lögum til viðskiptanna. Í því sambandi verður hins vegar að telja að með tilliti til þeirra fjárhagslegu hagsmuna sem lífeyrissjóðir fara með fyrir hönd launþega sé það lágmarkskrafa til þeirra einstaklinga sem taka að sér stjórnarsetu í slíkum sjóðum og gegna þar starfi framkvæmdastjóra að þeir kynni sér til hlítar þær reglur sem gilda að lögum um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða.

Eins og að framan er rakið telur dómurinn að ákvarðanir stefndu um að stefnandi keypti lánshæfistengd skuldabréfi UBS hafi ekki verið innan heimilda 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Í ljósi þess að háttsemi stefndu var að þessu leyti andstæð því sem mælt var fyrir í settum lagareglum um fjárfestingar lífeyrissjóða verður ekki hjá því komist að fallast á þau sjónarmið stefnanda að háttsemi þeirra hafi þar með verið ólögmæt og saknæm í skilningi almennrar sakarreglu skaðabótaréttar.

Þrátt fyrir framangreint er ekki þar með sjálfgefið að stefndu hafi þar með bakað sér bótaskyldu eða þá að hún nemi því tjóni sem dómkröfur stefnanda byggja á. Í því sambandi hefur það úrslitaáhrif hvort orsakasamhengi hafi verið á milli fjárhagslegs tjóns stefnanda og þeirra fjárfestinga sem stefndu tóku ákvörðun um að gera fyrir hans hönd og hvort tjónið verði talið sennileg afleiðing af ákvörðunum stefndu eins og þær horfðu við á þeim tíma sem þær voru teknar.

6. Tjón stefnanda.

Stefndu telja að ákvörðun þeirra um fyrri fjárfestinguna hafi ekki valdið stefnanda fjárhagslegu tjóni, enda hafi hann fengið af því bréfi vexti og fulla greiðslu upp í annað jafngilt skuldabréf. Stefndu telja jafnframt að þó svo að talið væri að tjón hefði hlotist á þeirri fjárfestingu þá hafi það ekki verið af þeirra völdum og eigi sömu rök við og varðandi síðara bréfið. Enn fremur hafi ákvörðun þeirra um síðari fjárfestinguna ekki valdið tjóni stefnanda, þar sem kaupin hafi sem slík ekki valdið lánshæfisatburði og gjaldþroti ofangreindra banka. Þá hafi kaupin enn síður leitt til þess að eignir Glitnis og Kaupþings urðu verðminni en samkvæmt árituðum reikningsuppgjörum.

Dómurinn fellst ekki á þá málsástæðu stefndu að ekkert tjón hafi orðið af fyrri fjárfestingu stefnanda 25. mars 2008. Telja verður ljóst þegar litið er til atvika málsins að eina ástæða þess að tjón stefnanda vegna þeirra viðskipta kom ekki endanlega fram þegar innköllun fór fram í köllun kveikjuatburðar í september 2008 hafi verið sú að stefndu tóku á þeim tíma sjálfstæða ákvörðun að auknar fjárhæðir skyldu lagðar undir í öðrum viðskiptum í þeirri von að ekki yrði lánshæfisatburður hjá Kaupþingi eða Glitni, í stað þess að sæta því fjárhagslega tapi sem þá þegar hafði orðið í kjölfar innköllunar.

Í þessu sambandi verður enn fremur að hafa í huga að sú fjárhagslega áhætta sem fylgdi viðskiptum stefnanda var ólík, þar sem fyrri viðskiptin báru áhættu vegna verðþróunar skuldatrygginga Kaupþings og Glitnis og gengisþróun íslensku krónunnar gagnvart evru, en þau síðari eingöngu vegna lánshæfisatburðar hjá sömu bönkum í formi greiðslufalls, gjaldþrots eða fjárhagslegrar endurskipulagningar. Þá námu síðari viðskiptin hærri fjárhæð.

Eins og rakið er hér að framan hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að viðskiptin sem stefndu stóðu að fyrir hönd stefnanda í mars og september 2008 hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laga nr. 129/1997 um fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða. Jafnframt telur dómurinn að sýnt hafi verið fram á að viðskiptunum fylgdi veruleg áhætta og að stefndu hafi með þeim í reynd verið að leita fjárfestingar sem veitti háa ávöxtun. Að mati dómsins verður jafnframt að leggja til grundvallar að sú ávöxtun sem stefnanda var boðin í viðskiptunum hafi að einhverju marki falið í sér endurgjald fyrir þá áhættu sem stefnandi tók á sig í viðskiptunum.

Þegar horft er til atvika málsins liggur fyrir að innköllun sú sem stefnandi sætti vegna viðskipta sinna við UBS í mars 2008 og september 2008 var í beinum tengslum við að sú áhætta sem skilgreind var sem kveikjuatburður eða lánshæfisatburður vegna viðskiptanna varð virk. Í ljósi þessa getur dómurinn ekki tekið undir þær málsástæður stefndu í þessu máli að ekki hafi verið orsakasamhengi á milli tjóns stefnanda og viðskiptanna sem mál þetta lýtur að.

Í samræmi við það sem að framan er rakið um að háttsemi stefndu hafi verið saknæm í skilningi reglna skaðabótaréttarins og að tjónið verði rakið til þeirrar háttsemi þeirra að fjárfesta í þeim samningum sem mál þetta fjallar um bera þau skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda.

Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 129/1997 bar stjórn lífeyrissjóðs ábyrgð á starfsemi sjóðsins í samræmi við lögin, reglugerðir settar samkvæmt þeim og samþykktir sjóðsins. Þá var þar rakið að stjórn lífeyrissjóðs skyldi einnig hafa með höndum almennt eftirlit með rekstri, bókhaldi og ráðstöfun eigna sjóðsins. Í 3. mgr. 31. gr. sömu laga var enn fremur kveðið á um að framkvæmdastjóri annaðist daglegan rekstur sjóðsins og að hann skyldi fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem sjóðstjórn hefði gefið. Þá sagði í ákvæðinu að ráðstafanir sem væru óvenjulegar eða mikils háttar gæti framkvæmdastjóri aðeins gert samkvæmt heimild frá sjóðstjórn.

Í ljósi ofangreindra lagaákvæða verður að leggja til grundvallar að stefndu beri sameiginlega og óskipt skaðabótaábyrgð vegna þeirrar háttsemi í starfi sem var í andstöðu við settar reglur laga nr. 129/1997, enda hefur ekki í málatilbúnaði aðila verið byggt á því að ábyrgð þeirra að þessu leyti hafi verið mismunandi.

Sú skaðabótaábyrgð sem stefndu bera samkvæmt framangreindu nær hins vegar að mati dómsins eingöngu til þess tjóns sem með sanngirni má ætlast til að stefndu hafi getað séð fyrir vegna sömu háttsemi á þeim tíma sem hún átti sér stað.

Eins og atvikum máls þessa er háttað og með vísan til þeirra sérstöku aðstæðna sem voru uppi á íslenskum fjármálamarkaði árið 2008 verður að telja nokkrum erfiðleikum bundið að ákvarða fjárhæð þeirra skaðabóta sem stefnanda ber á þessum forsendum. Dómurinn telur ekki forsendur til þess að fallast á þá málsástæðu stefndu að lækka beri kröfugerð stefnanda um 21,7%, þar sem allar líkur standi til þess miðað við fjárfestingarstefnu stefnanda, að stefnandi hefði fjárfest í öðrum fjármálagerningum fyrir þá fjárhæð sem varið var til kaupa á UBS skuldabréfinu, en ekki í áhættulausum fjárfestingum. Að mati dómsins verður ekki talið að þau sjónarmið sem stefndu hafa haldið fram að þessu leyti séu í samræmi við þær almennu reglur skaðabótaréttarins um að ákvarða beri bætur til handa tjónþola með þeim hætti að hann verði eins settur og bótaskylt tjón hefði ekki orðið.

Með vísan til þess svigrúms sem játa verður stjórnendum lífeyrissjóða við töku viðskiptalegra ákvarðana sem falla innan heimilda laga nr. 129/1997 og rakið er hér að framan telur dómurinn heldur ekki efni til að fallast á málsástæðu stefndu um að stefnandi hafi ekki gætt þess nægilega að takmarka tjón sitt þegar hann seldi 2. nóvember 2011 og 20. nóvember 2012 Morgan Stanley Bank International Ltd kröfur sínar í bú Glitnis og Kaupþings á grundvelli skuldabréfa sinna sem hann fékk afhent í kjölfar innköllunarinnar í október 2008.

Stefndu hafa enn fremur borið því við að þau geti ekki borið ábyrgð á tjóni vegna áhrifa laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálarkaði á forgangsröð kröfuréttinda, enda hafi setning laganna á engan hátt verið fyrirsjáanleg fyrir þau. Hafa stefndu í þessu sambandi vísað til upplýsinga um verðmæti eigna Glitnis og Kaupþings og samsetningu krafna sem stefndu telja til marks um að tjón stefnanda hafi aukist um 775.229.635 krónur vegna forgangsáhrifa innstæðna umfram skuldabréfakröfur samkvæmt fyrirmælum laga nr. 125/2008. Hafa stefndu farið fram á kröfugerð stefnanda verði lækkuð sem nemur þeirri fjárhæð.

Telja verður ljóst að sú íhlutun sem gerð var í forgangsröðun kröfuréttinda á hendur Kaupþingi og Glitni með setningu laga nr. 125/2008 og þau áhrif sem setning laganna hafði á verðmæti skuldabréfa í þessum aðilum hafi verið algerlega ófyrirsjáanleg þegar þau viðskipti sem mál þetta snýst um áttu sér stað.

Um áhrif þessarar lagasetningar á heimtur úr búi Glitnis og Kaupþings og þar með verðmæti skuldabréfanna hafa stefndu vísað til þess að heimtur samkvæmt almennum kröfum hefðu numið 51% hjá Glitni en 49% hjá Kaupþingi ef ekki hefði komið til setningar laganna. Setning laganna hafi hins vegar gert að verkum að heimtur samkvæmt almennum kröfum hafi aðeins numið 26% hjá Kaupþingi og 31% hjá Glitni miðað við forsendur kauptilboða frá 6. nóvember 2014 og stefndu hafa lagt fram í málinu. Að því er snertir áhrif laga nr. 125/2008 hafa stefndu vísað til hlutfalls innstæðna samkvæmt hálfsársuppgjöri Kaupþings og Glitnis 30. júní 2008.

Ekki verður séð að stefnandi hafi hnekkt þeim forsendum sem stefndu hafa lagt fram að þessu leyti en stefnandi hefur ekki kosið að leggja fram gögn að þessu leyti. Með hliðsjón af framangreindu og þegar haft er í huga að það er stefnandi sem ber sönnunarbyrði fyrir umfangi tjóns sem hann verður fyrir vegna skaðabótaskyldrar háttsemi telur dómurinn rétt að fallast á málsástæður stefndu um áhrif laga nr. 125/2008 og að tjón stefnanda hafi aukist um 775.229.635 krónur vegna setningar laganna.

Í samræmi við framangreint verður talið að tjón stefnanda nemi þeirri heildarfjárhæð sem byggt er á í stefnu að frádregnum 775.229.635 kr. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu dómsins að um tvo sjálfstæða tjónsatburði hafi verið að ræða verður að telja rétt að þeim frádrætti bóta sem til kemur vegna áhrifa laga nr. 125/2008 á heimtur almenna krafna úr þrotabúi Glitnis og Kaupþings sé skipt hlutfallslega eftir stærð dómkrafna stefnanda. Þar sem fyrri dómkrafa stefnanda nemur 36% af heildarfjárhæð tjóns stefnanda samkvæmt framansögðu koma 36% þessarar sömu lækkunarfjárhæðar til frádráttar fyrri dómkröfu eða alls 279.082.669 kr. Tjón stefnanda vegna fyrri dómkröfu nemur því alls 352.511.441 kr. ( 631.594.110 – 279.082.669). Af því leiðir að tjón stefnanda vegna síðari dómkröfu nemur alls 626.044.361 kr. (1.122.191.327 – 496.146.966). Heildartjón stefnanda nemur því samkvæmt framansögðu alls 978.555.082 kr.

Með vísan til þeirrar niðurstöðu dómsins að stefndu hafi sem fyrrverandi stjórnarmenn og framkvæmdastjóri stefnanda bakað sér skaðabótaábyrgð vegna tjóns sem í heild nemur 978.555.082 kr. verður að taka afstöðu til þess hvort ábyrgðartrygging sú sem stefndi VÍS hf. hefur veitt í málinu taki til tjónsins. Í því sambandi verður að hafa í huga að samkvæmt 2. mgr. 19. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 gildir sú regla að hafi starfsmaður valdið tjóni sem ábyrgðartrygging vinnuveitanda hans tekur til er starfsmaðurinn ekki skaðabótaskyldur nema tjónið verði rakið til ásetnings eða stórfellds gáleysis.

7. Greiðsluskylda VÍS hf. úr ábyrgðartryggingu.

Af hálfu VÍS hf. hefur því verið haldið fram að stefnandi geti ekki sótt bætur úr tryggingu sem um ræðir vegna athafna eigin stjórnenda, þar sem tryggingin gildi ekki um kröfu stefnanda vegna skaðabótaábyrgðar eigin stjórnenda. Er í því sambandi vísað til greinar 1(a) í skilmálum tryggingarinnar. Telur stefndi VÍS hf. að orðalag greinarinnar ,,pay on behalf of the Assured“ og orðalag skilgreiningarinnar á hugtakinu ,,Loss“ á bls. 4 í skilmálum tryggingarinnar, þar sem segi að um sé að ræða skaðabótaábyrgð ,,awarded against the Assured“, verði ekki skýrt öðruvísi en svo að krafa verði að koma frá þriðja aðila, en ekki þeim sem vátryggðir eru undir tryggingunni. Að mati VÍS hf. verður þessi skilningur enn fremur leiddur af grein 3. ákvæðisins.

Dómurinn telur ekki unnt að taka undir þessar málsástæður. Þegar litið er til skilmála tryggingarinnar með heildstæðum hætti, ásamt ákvæði 1(a) í sömu skilmálum, ríkir að mati dómsins ekki vafi á því að tryggingin taki til stefndu vegna starfa þeirra sem stjórnarmanna og sem framkvæmdastjóra stefnanda. Á grundvelli framangreindra atriða verður heldur ekki önnur ályktun dregin af skilmálum tryggingarinnar en að henni sé ætlað að vernda stefnanda gegn tjóni sem bitnar á honum sjálfum vegna háttsemi þeirra sem starfa við stjórn hans. Má að þessu leyti taka undir þau sjónarmið sem haldið hefur verið fram af hálfu stefndu að vegna eðlis starfa þeirra megi helst ætla að tjón af völdum háttsemi þeirra bitni á stefnanda. Þar sem skilmálar vátryggingarinnar útiloka ekki með afdráttarlausum hætti ábyrgð VÍS hf. á tjóni sem stjórnendur stefnanda valda honum sem vátryggðum aðila er málsástæðu VÍS hf. um þetta atriði hafnað.

Stefndi VÍS hf. byggir enn fremur á því að þar sem ósannað sé að um óréttmæta háttsemi (e. Wrongful Act) hafi verið að ræða hjá stefndu eigi tryggingin ekki við. Telur stefndi að í þessu sambandi megi ráða það af grein 1(a) á bls. 1 í skilmálaákvæði tryggingarinnar, að til þess að bætur vegna tjóns verði greiddar undir greininni verði að hafa verið um að ræða óréttmæta háttsemi þeirra sem þar séu nefndir. Af hálfu VÍS hf. er enn fremur byggt á að þar sem í skilmálum tryggingarinnar hafi verið samið sérstaklega um að tapaðar fjárfestingar féllu ekki undir trygginguna taki tryggingin ekki til tjóns stefnanda.

Í ljósi þeirrar niðurstöðu sem dómurinn hefur komist að hér að framan um að viðskipti stefnanda hafi ekki verið í samræmi við ákvæði 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 um heimilar fjárfestingar lífeyrissjóða er ekki unnt að fallast á þær málsástæður VÍS hf. að ákvæði tryggingarinnar taki ekki til háttsemi stefndu. Þegar litið er til þess hvernig hugtakið óréttmæt háttsemi er afmarkað í skilmálum tryggingarinnar (e. wrongful act), þykir mega fallast á þau sjónarmið sem stefnandi hefur haldið fram um að skilmála vátryggingarinnar um hvað teljist „óréttmæt háttsemi“ beri að þessu leyti að skýra til samræmis við almennar reglur skaðabótaréttarins þannig að hugtakið taki til ólögmætrar og saknæmrar háttsemi.

Af sömu ástæðu eru heldur ekki efni til að taka undir þá málsástæðu stefnda VÍS hf. að fjárfestingarnar sem mál þetta lýtur að hafi fallið undir undanþáguákvæði tryggingarinnar um að stefndi beri ekki ábyrgð á greiðslu eða bótum vegna tjóns sem stafi af töpuðum fjárfestingum eða tekjum. Leggja verður til grundvallar að undanþáguákvæði tryggingarinnar um tapaðar fjárfestingar taki ekki til ráðstafana sem stjórnendur og framkvæmdastjóri lífeyrissjóðs gera í andstöðu við settar lagareglur um heimilar fjárfestingar lífeyrissjóða. Að öðrum kosti yrði raunar tvísýnt hvaða vernd ákvæði trygginga af því tagi sem mál þetta lýtur að veiti gagnvart þeirri háttsemi þegar stjórnendur lífeyrissjóðs taka ákvörðun um viðskipti sem er í andstöðu við settar lagareglur.

8. Vanræksla á upplýsingaskyldu.

Af hálfu VÍS hf. er því haldið fram í málinu að stefnandi hafi glatað rétti sínum til greiðslu skaðabóta þar sem hann hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína gagnvart félaginu við endurnýjun ábyrgðartryggingar. Sjónarmið VÍS hf. að þessu leyti eru ítarlega rakin í III. kafla hér að framan.

Um upplýsingaskyldu vátryggðs og afleiðingar þess að þeirri skyldu er ekki sinnt er fjallað í 19. og 20. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingasamninga. Gilda þau ákvæði í lögskiptum aðila um þessi atriði, að svo miklu leyti sem ekki hefur verið samið um annað þeirra á milli.

Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 30/2004 getur vátryggingarfélag við gerð eða endurnýjun vátryggingarsamnings óskað eftir upplýsingum um atvik sem haft geta þýðingu fyrir mat þess á áhættu. Skal slíkra upplýsinga þá aflað beint hjá vátryggingartaka, eða eftir atvikum vátryggðum, sem skal veita rétt og tæmandi svör við spurningum félagsins. Sama á við þegar vátryggingartaki veitir upplýsingar fyrir hönd vátryggðs. Þá segir í ákvæðinu að vátryggingartaki, og eftir atvikum vátryggður, skuli einnig að eigin frumkvæði veita upplýsingar um sérstök atvik sem hann veit, eða má vita, að hafa verulega þýðingu fyrir mat félagsins á áhættu. Í 2. mgr. 19. gr. er kveðið á um að verði vátryggingartaka ljóst að hann hafi veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar um áhættuna skuli hann skýra félaginu frá því án ástæðulauss dráttar.

Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að lögum nr. 30/2004 kemur fram að þar sé lagt til að meginreglan verði sú að vátryggingartaki þurfi ekki að hafa frumkvæði að upplýsingagjöf, heldur standi skylda hans til þess að svara með réttum og tæmandi hætti spurningum félagsins. Spurningarnar verði að vera markvissar og lúta að tilteknum upplýsingum, þótt ekki sé við það miðað að vátryggingartaki geti með orðhengilshætti komið sér undan skyldum sínum um að svara. Félagið verði sjálft að meta hvaða upplýsinga það telur sig þurfa að afla, enda geti það best metið hvaða upplýsingar skipta máli fyrir áhættumat þess. Í sömu athugasemdum er þó jafnframt vikið að því að frá meginreglunni sé gerð sú undantekning að vátryggingartaki skuli hafa frumkvæði að því að veita upplýsingar um sérstök atvik sem hann veit eða megi vita að hafi verulega þýðingu fyrir mat félagsins á áhættu.

Um takmörkun á ábyrgð félagsins vegna vanrækslu á upplýsingaskyldu er síðan fjallað í 20. gr. laga nr. 30/2004. Í 1. mgr. 20. gr. er kveðið á um að félagið beri ekki ábyrgð gagnvart vátryggingartaka hafi hann sviksamlega vanrækt upplýsingaskyldu sína samkvæmt 19. gr. og vátryggingaratburður hefur orðið. Hafi vátryggingartaki hins vegar með öðrum hætti vanrækt upplýsingaskyldu sína í þeim mæli að ekki telst óverulegt má fella ábyrgð félagsins niður í heild eða að hluta samkvæmt 2. mgr. 19. gr. Er þá kveðið á um það í 3. mgr. 19. gr. að við mat á ábyrgð félagsins skv. 2. mgr. skuli litið til þess hvaða þýðingu vanræksla vátryggingartaka hefur haft fyrir mat þess á áhættu, til þess hve sök hans var mikil, með hvaða hætti vátryggingaratburður hefur orðið og til atvika að öðru leyti.

Í athugasemdum frumvarps þess er varð að lögum nr. 30/2004 við ákvæði 20. gr. kemur fram að lagt sé til að réttaráhrif vanrækslu á upplýsingaskyldu geti orðið með tvennum hætti, háð því hver huglæg afstaða vátryggingartakans var þegar hinar röngu eða ófullnægjandi upplýsingar voru veittar. Þannig eigi 1. mgr. 20. gr. við þegar upplýsingaskylda samkvæmt 19. gr. sé vanrækt með sviksamlegum hætti. Séu réttaráhrif þeirra tilvika ótvíræð og gangi því lengst, þ.e. félagið beri ekki ábyrgð gagnvart vátryggingartaka.

Í 2. mgr. sé hins vegar regla um tilvik þar sem vátryggingartaki hefur með öðrum hætti en svikum vanrækt þá upplýsingaskyldu sem á honum hvílir samkvæmt 19. gr. laganna. Í þeim tilvikum gildi flóknari reglur um réttaráhrifin. Segir þar að upplýsingaskyldan þurfi að vera vanrækt í þeim mæli að það teljist ekki óverulegt. Í því felist að minni háttar yfirsjónir, sem litla eða enga þýðingu hafa, leiða ekki til skerðinga á kröfum vátryggðs á hendur félaginu. Gerð sé tillaga um að orðalagið ,,ekki óverulegt“ sé notað, en ekki orðið ,,verulegt“ þar sem með því myndi gengið of langt í því að láta vanrækslu á upplýsingaskyldu ekki hafa nein áhrif. Á þessu sé blæbrigðamunur, sem ástæða var talin til að gera, enda sé svigrúm til þess að taka tillit til háttseminnar þegar metið er að hversu miklu leyti eigi að fella ábyrgð félagsins niður. Með þessu séu útilokuð t.d. vægustu afbrigði almenns gáleysis. Í athugasemdunum kemur fram að ef þessu skilyrði um að vanræksla sé ekki óveruleg er fullnægt sé heimilt að fella niður ábyrgð félagsins í heild eða að hluta. Við mat á því hve langt eigi að ganga í því að fella niður ábyrgð félagsins á grundvelli 2. mgr. gildi þær viðmiðunarreglur sem gerð er tillaga um í 3. mgr. greinarinnar.

Þegar litið er til atvika málsins með hliðsjón af ákvæðum 19. og 20. gr. og þeim sjónarmiðum sem leggja verður til grundvallar um beitingu þeirra ákvæða verður ekki séð að stefnandi hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína gagnvart stefnanda með þeim hætti að kröfur hans á hendur stefnda VÍS hf. eigi að skerðast eða falla niður. Í því sambandi verður að leggja áherslu á að þótt ný stjórn stefnanda hafi þegar hafist handa við að kanna þau viðskipti sem mál þetta lýtur að og falið endurskoðunarfyrirtækinu Deloitte að sinna athugun í því skyni voru niðurstöður þeirrar athugunar sem lagðar voru fyrir stjórn stefnanda með minnisblaði í febrúar 2011 engan veginn afgerandi um hvort háttsemi stefndu væri saknæm og ólögmæt heldur var þar eingöngu nefnt að vafi léki á heimild sjóðsins til viðskiptanna. Í minnisblaðinu var enn fremur engin frekari grein gerð fyrir þeim röksemdum sem þetta mat byggðist á og þá hvort þeir sem athugun þessa gerðu teldu yfirleitt nokkrar forsendur fyrir skaðabótaábyrgð stefndu í málinu.

Að mati dómsins verður ekki annað séð en að sömu sjónarmið og lýst er hér að framan gildi um þau drög sem stefnandi fékk send til umsagnar frá úttektarnefnd lífeyrissjóðanna í 2. desember 2011.

Í þessu sambandi skiptir enn fremur máli eðli þeirrar tryggingar sem stefnandi var að endurnýja og að tryggingin hafði gilt um árabil og var samkvæmt endurnýjuninni áfram í hendi sama vátryggingafélags og hafði veitt hana áður. Þannig var tryggingunni í reynd ætla að taka til tilvika sem þegar höfðu átt sér stað og telja verður vandséð að stefnandi hafi haft nokkra hagsmuni af því að leyna stefnda VÍS hf. upplýsingum um hugsanlegar bótakröfur ef sú vitneskja var á annað borð til staðar innan vébanda stefnanda. Má leiða líkur að því stefnanda hefði þá verið í lófa lagið að tilkynna félaginu þegar í stað um meint tjón sitt.

Í samræmi við það sem að framan er rakið verður að hafna málsástæðum stefnda VÍS hf. um að tryggingin taki ekki til tjóns stefnanda vegna vanrækslu á upplýsingaskyldu.

9. Lækkun.

Stefndi VÍS hf. hefur um lækkunarkröfu sína í fyrsta lagi vísað til þeirrar málsástæðu að bótakrafa stefnanda varði aðeins eitt tjónsatvik og því beri að lækka kröfuna í samræmi við það, enda komi fram í skilmálum tryggingarinnar og í vátryggingaskírteini að hámark bóta sé kr. 500.000.000 í hverju tjóni. Telur VÍS hf. að ekki verði um villst í ljósi atvika málsins að aldrei hefði komið til seinni fjárfestingarinnar ef ekki hefði verið fyrir fyrri fjárfestinguna. Fjárfestingarnar séu þannig tengdar með slíkum hætti að ekki sé hægt að líta á þær öðruvísi en svo að um eina óréttmæta háttsemi hafi verið að ræða samkvæmt skilgreiningu vátryggingar og því jafnframt þannig að um eitt tjónsatvik sé að ræða.

Eins og rakið er í kafla IV.6 hér að framan fellst dómurinn ekki á þá málsástæðu stefndu ekkert tjón hafi orðið af fyrri viðskiptum stefnanda 25. mars 2008 þegar innköllun samkvæmt skilmálum viðskiptanna átti sér stað í september 2008. Eina ástæða þess að stefnandi glataði ekki þá þegar endanlega þeirri samningsfjárhæð sem kveðið var á um í viðskiptunum var sú að stjórn stefnanda ákvað að nýta þann kost að leggja auknar fjárhæðir undir um að ekki yrði lánshæfisatburður hjá Kaupþingi eða Glitni. Þessi kostur var jafnframt sá eini sem stefnanda stóð til boða á þessum tíma ef hann átti ekki að fyrirgera endanlega tilkalli sínu til samningsfjárhæðarinnar sem lögð var undir í fyrri viðskiptunum. Þótt viðskipti þau sem stjórn stefnanda lét gera 29. september 2008 hafi augljóslega verið nátengd fyrir viðskiptum stefnanda verður ekki litið hjá því að stjórn stefnanda tók sjálfstæða ákvörðun um þessi viðskipti, sem lutu að ýmsu leyti öðrum skilmálum og annarri áhættu en fyrri viðskiptin, eins og að framan er rakið, og að sú ákvörðun varð til að auka enn frekar á tjón stefnanda.

Að því er snertir kröfur stefnda VÍS hf. um lækkun vegna ákvæða vátryggingarinnar um hámark bóta þá telur dómurinn ekki efni til annars en að fallast á þá kröfu með vísan til skilmála vátryggingarinnar. Í ljósi framangreinds og þegar höfð er í huga meginregla 2. mgr. 19. gr. skaðabótalaga verður því talið að stefndi VÍS hf. skuli greiða stefnanda bætur að fjárhæð 352.511.441 kr. eða sem nemur öllu fjártjóni stefnanda vegna viðskiptanna 25. mars 2008 í samræmi við fyrri dómkröfu stefnanda. Dómurinn telur í þessu sambandi liggja fyrir að stefndu hafi hvorki valdið því tjóni sem mál þetta lýtur að af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi og að skilyrði fyrir beitingu 2. mgr. 19. gr. skaðabótalaga séu því fyrir hendi.

Hvað viðvíkur síðari dómkröfu stefnanda, sem lýtur að tjóni hans vegna viðskiptanna 29. september 2008 og dómurinn hefur komist að þeirri niðurstöðu um að nemi alls 626.044.361 kr. verður stefnda VÍS hf. hins vegar ekki gert að greiða meira en 500.000.000 kr., eða því sem samsvarar hámarki bóta samkvæmt skilmálum félagsins.

Í samræmi við það sem að framan er ljóst að tjón stefnanda vegna síðari viðskiptanna 29. september 2008 nemur 126.044.361 kr. umfram hámark tryggingarbóta. Þar sem regla 3. mgr. 19. gr. skaðabótalaga undanþiggur starfsmann vinnuveitanda aðeins tjóni að því marki að trygging vinnuveitanda hans taki til þess, verður að taka afstöðu til þess hvaða skylda til greiðslu skaðabóta hvíli persónulega á stefndu sem fyrrverandi stjórnarmönnum og framkvæmdastjóra stefnanda vegna atvika þessa máls.

Stefndu fyrrverandi stjórnarmenn og framkvæmdastjóri stefnanda hafa til stuðnings kröfum sínum um lækkun bóta vísað til ákvæðis 24. gr. skaðabótalaga. Þar kemur fram að lækka megi bótafjárhæð eða fella niður skaðabótaábyrgð ef ábyrgðin yrði hinum bótaskylda svo þungbær að ósanngjarnt megi telja eða álíta verði að öðru leyti skerðingu eða niðurfellingu sanngjarna vegna mjög óvenjulegra aðstæðna, sbr. 1. mgr. 24. gr. Í ákvæðinu segir enn fremur að þegar metið sé hvort ástæða sé til að beita heimildinni skuli líta til þess hve mikið tjónið er, eðlis bótaábyrgðar, aðstæðna tjónvalds, hagsmuna tjónþola, vátrygginga aðila og annarra atvika.

Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að skaðabótalögum nr. 50/1993 er þeirri almennu lækkunarreglu sem kemur fram í ákvæðinu lýst á þann veg að draga megi úr ábyrgð eða fella hana niður ef bótaábyrgð yrði hinum bótaskylda svo þungbær að ósanngjarnt megi telja að hann greiddi fullar bætur. Þessari reglu yrði þá beitt þegar talið yrði óviðunandi, í ljósi félagslegra viðhorfa og mannúðarsjónarmiða, að leggja þá byrði á tjónvald að gera honum að greiða fullar bætur. Eftir þessu sé það fyrst og fremst fjárhagur tjónvalds sem skipti máli þegar meta skal hvort beita eigi heimildinni. Önnur atriði, sem talin eru í greininni: stærð (fjárhæð) tjóns, eðli bótaábyrgðar, hagsmunir tjónþola og vátryggingar sem fyrir hendi voru, hafi einnig áhrif þegar meta skuli hvort ósanngjarnt sé að leggja tjónsbyrðina á tjónvald. Þá segir einnig í athugasemdum við ákvæðið að þegar efni þykja til að beita heimildinni myndi yfirleitt vera álitið rétt að fella ekki alveg niður bætur, heldur lækka þær og dæma greiðslu sem ekki telst svo þungbær að ósanngjarnt yrði talið.

Þrátt fyrir að stefndu hafi samkvæmt framangreindu borið fyrir sig ákvæði 1. mgr. 24. gr. skaðabótalaga til stuðnings kröfu sinni um lækkun bóta hafa engin gögn um fjárhag stefndu verið lögð fyrir dóminn við meðferð þessa máls. Af því leiðir að dómurinn hefur engar forsendur til að leggja á það mat hvaða fjárhæðir yrðu stefndu of þungbært að greiða með tilliti til fjárhags þeirra, sem að virtum lögskýringargögnum er það meginsjónarmið sem leggja verður til grundvallar við beitingu lækkunarreglu 1. mgr. 24. gr. Þegar horft er til eðlis þeirrar bótaábyrgðar sem lögð er á stefndu í þessu máli og þegar haft er í huga að tjón það sem þau eru dregin til ábyrgðar fyrir dreifist á fjölda sjóðsfélaga telur dómurinn hins vegar eðlilegt að fjárhæð þeirra skaðabóta sem stefndu B-kvk-nf, K-kvk-nf, K-kk-nf, S-kk-nf, S-kk-nf og Þ-kk-nf eru dæmd sameiginlega til að greiða sé lækkuð niður í alls 36.000.000 kr.

Að því er snertir kröfu stefnanda um dráttarvexti verður ekki séð af gögnum málsins að sjálfstæð bótakrafa hafi verið höfð uppi á hendur stefndu fyrr en með birtingu stefnu 27. ágúst 2014. Af þeim sökum verða dráttarvextir ekki reiknaðir af kröfu stefnanda á hendur stefndu fyrr en frá 27. september 2014, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Þá fær dómurinn ekki séð að skilmálar þeirrar vátryggingar sem um ræðir í þessu máli hafi undanþegið stefna VÍS hf. greiðslu vaxta og dráttarvaxta umfram hámarksfjárhæð bóta samkvæmt vátryggingunni. Er málsástæðum stefnda VÍS hf. því hafnað að þessu leyti.

V. Niðurstaða

Í samræmi við framangreint er það niðurstaða dómsins að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greiði stefnanda 852.511.441 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 25. mars 2008 til 5. desember 2013 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Jafnframt er það niðurstaða dómsins að stefndu B-kvk-nf P-kvk-nf K-kvk-nf, K-kvk-nf Þ-kvk-nf, K-kk-nf M. Ó-kk-nf, S-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf, S-kk-nf H-kk-nf og Þ-kk-nf G-kk-nf, greiði stefnanda óskipt og sameiginlega 36.000.000 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 29. september 2008 til 5. desember 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá 27. september 2014 til greiðsludags. Stefndi B-kk-nf Z. Á-kk-nf er sýknaður af kröfu stefnanda þar sem vátrygging stefnda VÍS hf. tekur að öllu leyti til þess tjóns sem varð þegar hann sat í stjórn stefnanda.

Eftir þessari niðurstöðu þykir rétt, samkvæmt 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að málskostnaður falli niður.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kvað upp þennan dóm. Við uppsögu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð:

Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greiði stefnanda 852.511.441 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 25. mars 2008 til 5. desember 2013 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndu B-kvk-nf P-kvk-nf K-kvk-nf, K-kvk-nf Þ-kvk-nf, K-kk-nf M. Ó-kk-nf, S-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf, S-kk-nf H-kk-nf og Þ-kk-nf G-kk-nf, greiði stefnanda óskipt 36.000.000 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 29. september 2008 til 5. desember 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá 27. september 2014 til greiðsludags. Stefndi B-kk-nf Z. Á-kk-nf er sýknaður af kröfu stefnanda.

Málskostnaður fellur niður.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf