E-360/2019

Dómur

Mál þetta, sem var dómtekið þann 28. nóvember 2019, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjaness með stefnu birtri þann 8. apríl 2019.

Stefnandi er SagaZ ehf., Bæjarlind 6, Kópavogi.

Stefndi er Útfararstofa Íslands ehf., Auðbrekku 1, Kópavogi.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 372.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 248.000 krónum frá 2. febrúar 2018 til 1. mars 2019, og af 372.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins með tilliti til framlagðs málskostnaðaryfirlits.

Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að viðurkennd verði með dómi riftun hans á samningi þeim sem stefnandi vísar til í stefnu og dómkrafa stefnanda byggist á. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara er þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð að álitum að mati dómsins, og stefnda verði þá gert að greiða hluta málskostnaðar stefnanda eða láta hvorn þeirra bera sinn kostnað af málinu.

Málsatvik:

Þann 5. desember 2017 var undirritaður samningur á eyðublað stefnanda sem ber yfirskriftina „Ísland 2020 atvinnuhættir og menning“. Skjalið undirrita J-kk-nf H. K-kk-nf sem sölumaður fyrir hönd stefnanda og S-kk-nf E-kk-nf fyrir hönd stefnda.

Fram kemur á eyðublaðinu að um sé að ræða grein í bók 2020, tvær blaðsíður, og heildarverð samnings sé 357.000 krónur án vsk., sem skyldi greiðast í þremur greiðslum, 200.000 krónur 1. febrúar 2018, 100.000 krónur 1. mars 2019 og eftirstöðvar, 57.000 krónur, 1. mars 2020. Þá kemur fram í skjalinu að myndir og texti þurfi að berast stefnanda fyrir mars 2018. Í niðurlagi skjalsins í smærra letri kemur fram að kaupandi skuli skila inn efni til stefnanda á tilskildum tíma en áætluð útgáfa sé 2022, og að greiðsluskylda stefnda sé óháð því hvort hann skili inn efni eða efni birtist ekki í ritinu sökum þess að stefnanda hafi ekki borist nothæft efni áður en prentun ritsins fer fram.

Í gögnum málsins er eldri samningur milli sömu aðila, dags. 19. febrúar 2007, um útgáfu í ritinu „Ísland 2010 atvinnuhættir og menning“. Einhver ágreiningur mun hafa staðið um þann samning og vanefnd orðið, en krafan að lokum verið greidd af stefnda. Er nefndur samningur í stórum dráttum eins og umþrættur samningur þessa máls. Stefndi kveðst hins vegar ekki hafa skrifað undir framlagðan samning aðila, dags. 7. apríl 2013, um kaup á fimm bókum tengdum útgáfu á ritinu Ísland 2010.

Stefnandi gerði stefnda reikning þann 2. febrúar 2018, að fjárhæð 248.000 krónur, með vísan til samnings aðila, dags. 5. desember 2017. Skömmu síðar, í desember 2017 eða janúar 2018, hafði J-kk-nf H. K-kk-nf samband við fyrirsvarsmann stefnda, S-kk-þf E-kk-þf, og bar að eigendur stefnanda væru ósáttir vegna fyrri viðskipta við stefnda, og vildu að síðasta gjalddaga yrði breytt. Fyrir liggur að J-kk-nf fór og hitti S-kk-þf í þessum tilgangi og yfirstrikað er á eyðublaðinu að eftirstöðvar eigi að greiðast við útgáfu verksins og í stað þess kemur 1. mars 2020. Á sama fundi eða skömmu síðar bar J-kk-nf upp þá tillögu við S-kk-þf, vegna óánægju S-kk-ef, að samningi aðila yrði breytt í einnar síðu útgáfu.

Í tölvupósti, frá S-kk-þgf, dags. 5. febrúar 2018, til stefnanda, kemur fram: „Við segjum þessum samningi upp og ætlum okkur ekki að vera með í þessu.“ Í tölvupósti, dags. 6. Febrúar, er þetta ítrekað, og í tölvupósti, dags. 27. febrúar 2018, kemur fram: „Ég ítreka enn og aftur, vinsamlegast takið greiðsluseðil úr heimabanka okkar.“

Í tölvupósti J-kk-ef, dags. 27. mars 2018 til S-kk-ef, kemur fram að í framhaldi af samtali þeirra og þeirri hugmynd að gerður yrði einnar síðu samningur í stað þess samnings sem gerður var, sé óskað afstöðu stefnda til þess. Þann 28. mars 2018 sendir S-kk-nf tölvupóst til J-kk-ef þar sem fram kemur að hann hafi í upphafi haft „kaldar fætur fyrir þessu“ og óskaði eftir að þessum samningi lyki. Í tölvupósti stefnanda til S-kk-ef, dags. 6. apríl 2018, kemur fram: „Ekki er fallist á riftun áðurgerðs samnings.“ Í tölvupósti S-kk-ef til stefnanda kemur fram að honum þyki það dapurt, og sé svo komið að hann geti ekki hugsað sér að eiga viðskipti við stefnanda og muni ekki senda neitt efni eða greiðslu. Í niðurlagi póstsins óskar stefndi þess enn og aftur að þessum samningi verði rift.

Með innheimtubréfi, dags. 20. apríl 2018, krefst stefnandi greiðslu úr hendi stefnda að fjárhæð 248.000 krónur, en með vöxtum og kostnaði, 275.948 krónur. Með innheimtubréfi, dags. 18. maí 2018, frá AM Praxis f.h. stefnanda er stefndi krafinn greiðslu framangreindrar kröfu auk vaxta og kostnaðar, og sú krafa ítrekuð í innheimtubréfi lögmannsstofunnar, dags. 4. október 2018.

Stefnandi gerði stefnda annan reikning þann 1. mars 2019, að fjárhæð 124.000 krónur. Stefnufjárhæð málsins er samtala nefnds reiknings og þess reiknings sem gefinn var út þann 2. febrúar 2018 samkvæmt framangreindu, samtals 372.000 krónur.

Stefnandi lagði fram afrit af samningi aðila, frumrit og afrit eldri samninga milli sömu aðila, afrit nefndra reikninga og innheimtubréfa, auk tölvupóstsamskipta. Stefndi lagði fram auk greinargerðar afrit tölvupósts.

Aðilaskýrslu gaf fyrirsvarsmaður stefnda, S-kk-nf E-kk-nf, og vitnaskýrslu gaf J-kk-nf H-kk-nf K-kk-nf.

Málsástæður og lagarök stefnanda:

Stefnandi byggir fjárkröfu sína á hendur stefnda á því að ekki hafi tekist að fá framangreinda skuld greidda. Á því er byggt af hálfu stefnanda að samkvæmt nefndum samningi, dags. 5. desember 2017, hafi stefndi tekið á sig skuldbindingu sem hann hafi ekki staðið við. Stefnandi hafi ekki vanefnt samninginn af sinni hálfu sem hafi getað heimilað stefnda að rifta honum. Samningur aðila sé því bindandi samkvæmt almennum reglum samningaréttarins og ekki uppsegjanlegur. Ef fallist væri á að samningur aðila væri uppsegjanlegur væri fótum kippt undan rekstargrundvelli stefnanda. Stefnandi krefjist því greiðslu samkvæmt samningnum um tvo fyrstu gjalddaga hans.

Stefnandi hafnar því að samningurinn sé með einhverjum hætti ógildur skv. 36. gr. laga nr. 7/1936. Í því sambandi bendir stefnandi á að stefndi hafi áður gert samning sama efnis í tengslum við útgáfu á bókinni Ísland 2010, sem einnig hafi lent í vanskilum. Þá komi skýrt fram í samningnum að bókin eigi að koma út árið 2022 og því sé ekkert óskýrt eða villandi í samningnum. Jafnræði hafi verið með aðilum og engin atvik við samningsgerðina eða síðari atvik af hálfu stefnanda til staðar sem gætu leitt til ógildingar hans. Þá verði samningur ekki ógildur á grundvelli brostinna forsendna nema um ákvörðunarástæðu fyrir samningi hafi verið að ræða sem stefnanda hafi verið ljós. Ekkert slíkt eigi við um samning aðila.

Stefnandi mótmælir því að stefnda hafa verið heimilt að afturkalla samninginn á grundvelli 38. gr. laga nr. 7/1936, enda eigi það lagaákvæði ekki við um afturköllun samnings. Þá mótmælir stefnandi því að einhver skilyrði séu fyrir hendi fyrir því að taka til greina varakröfu stefnda um lækkun kröfu.

Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samningaréttarins að við gerða samninga skuli standa, og almennra reglna kröfuréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga. Dráttarvaxtakrafa stefnanda er byggð á III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 1. mgr. 6. gr. þeirra laga. Málið sé höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjaness skv. heimild í 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna.

Málsástæður og lagarök stefnda:

Stefndi byggir á því að víkja skuli samningi frá 5. desember 2017 til hliðar í heild sinni á grundvelli 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, því að ósanngjarnt sé af hálfu stefnanda og andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig samkvæmt þeim forsendum sem fram komi í 2. mgr. 36. gr. sömu laga.

Um efni samningsins bendir stefndi á að fram komi í smáu letri neðst á samningseyðublaðinu: „Greiðsluskylda kaupanda er óháð því hvort kaupandi skilar inn efni eða efni birtist ekki í ritinu sökum þess að útgefanda barst ekki nothæft efni áður en prentun ritsins fór fram.“ Ekki verði annað séð en að þetta einhliða ákvæði hafi í för með sér að stefnda sé gert að efna samninginn að fullu, þótt efnið hafi ekki borist vegna atvika sem til voru komin vegna stefnanda sjálfs. Sýnist stefnda með þessu ákvæði vera gert að afsala sér vanefndaúrræðum, þ.m.t. vegna aðalskyldu stefnanda samkvæmt samningnum.

Fram komi í smáa letrinu neðst á samningseyðublaðinu: „... áætluð útgáfa er 2022“, þótt í fyrirsögn með stóru letri efst á blaðinu segi: „Ísland 2020“, og ofarlega á blaðinu segi enn fremur: „Grein í bók 2020“. Kaupandi standi því réttilega í þeirri trú að ritið komi út árið 2020. Enn fremur sé strikað yfir staðlaðan texta sem segir að eftirstöðvar greiðist við útgáfu verksins og þess í stað handskrifað að greiðslan skuli fara fram „1.3.2020“. Með þessu sé stefnandi að tryggja sér lokagreiðslu stefnda heilum tveimur árum áður en ritið sé gefið út, án þess að stefnda sé gerð grein fyrir því, og virðist reynt að fela þá staðreynd í smáa letrinu. Einnig valdi þessi ósamrýmanlegu ákvæði því að erfitt sé að átta sig á því hver gildistími samningsins sé í raun, hvort hann sé rúm þrjú ár frá 5. desember 2017 til ársloka 2020 í lengsta lagi, eða rúm fimm ár frá sama upphafstíma til ársloka 2022 í lengsta lagi, eða enn lengur, því að í greindu smáaletursákvæði kemur fram að útgáfan sé „áætluð“ 2022. Í raun sé því ómögulegt að segja til um hvort um sé að ræða tímabundinn samning sem samkvæmt almennum reglum sé óuppsegjanlegur, eða ótímabundinn samning sem samkvæmt samningsákvæðunum sé líka óuppsegjanlegur, þar sem hann hafi ekki að geyma nein ákvæði um uppsögn.

Í smáa letrinu segi einnig: „Útgefandi hefur hvenær sem er rétt til að framselja rétt sinn samkvæmt samningi þessum þriðja aðila.“ Ekkert segi hins vegar um það hver sá réttur sé nákvæmlega og hvaða afleiðingar slíkt framsal gæti haft fyrir kaupanda, t.d. hvort kaupandinn þyrfti að sæta því að efni um hann birtist í allt öðru riti en í upphafi hafi verið samið um. Samkvæmt þessu og í ljósi fyrstgreinda smáaletursákvæðisins hefði stefndi engan rétt í slíku tilviki, en hér sé ekki um að ræða samningssamband þar sem skuldara megi einu gilda hver kröfuhafinn sé. Þá segi í samningseyðublaðinu: „Efni í greinar skal koma óuppsett og er útlit greinasíðu alfarið ákvörðun hönnuða Ísland, atvinnuhættir og menning.“ Af þessu leiðir að stefndi hafi engin áhrif á meðferð á efni hans og hvernig og með hvaða hætti það birtist.

Um efni samnings komi einnig fram að kaupanda sé gefinn kostur á að óska eftir að greinin „birtist undir flokknum“ en síðan sé eyða. Hér sé stefnda gefinn kostur á að setja fram óskir í þessum efnum, en hins vegar segi í smærra letri undir: „Ákvörðun er útgefanda og kemur flokkurinn fram við útsendingu prófarkar.“ Hér sýnist valmöguleiki stefnda í þessum efnum vera til málamynda og í ljósi fyrrgreindra smáaletursákvæða gæti t.d. útfararstofa sem kaupandi þurft að sæta því að efni um slíka þjónustu birtist í ótengdum flokkum. Einnig segi í samningseyðublaðinu að „allt innsent efni er á ábyrgð kaupanda varðandi höfunda og birtingarétt.“ Óljóst sé við hvað sé átt. Þá segi í samningseyðublaðinu að samningsfjárhæðin breytist í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs til verðtryggingar „miðað við grunnvísitölu septembermánaðar 2016, sem er 434,9 stig.“ Hér sé stefndi látinn sæta því að samningsgreiðslur hans hækki ekki aðeins í samræmi við verðlag á samningstíma, eins og eðlilegt sé, heldur sé hann einnig látinn greiða þá hækkun verðlags sem hafi orðið á síðustu 15 mánuðum áður en samningurinn tók gildi. Auk þess segi um greiðsluskilmála þessa: „Tekið verður tillit til breytinga á vísitölu við lokagreiðslu samnings og koma innborganir þá til frádráttar.“ Ekki verði annað séð en að með þessu óljósa orðalagi sé stefnanda í sjálfsvald sett hvernig hann reikni lokagreiðsluna út og sé stefnda ómögulegt að sjá hver samningsgreiðslan sé í raun.

Að því er varðar stöðu samningsaðilja telur stefndi að mjög halli á sig, enda sé samningurinn saminn einhliða af stefnanda, sem sé sérfróður á því sviði sem efni samningsins taki til, en það sé stefndi hins vegar ekki. Ekki verði séð að máli skipti hvaða nafni stefndi hefur hverju sinni nefnt slit sín á samningnum við stefnanda, enda sé stefndi ólöglærður og þekki ekki mismun á réttaráhrifum einstakra aðferða eða heimilda í þeim efnum. Þar sem stefnandi sé sérfróður á því sviði sem efni samningsins lúti að og hafi samið samningseyðublaðið sjálfur, hljóti sú frumkvæðisskylda að hvíla á stefnanda að hafa ákvæði samningsins skýr og ótvíræð. Af því leiði að stefnandi hljóti að bera hallann af því að hafa ekki tryggt sér sönnur fyrir þeim atvikum sem ber á milli aðila og máli skipta um málsástæður og úrslit málsins.

Að því er varðar atvik við samningsgerðina og atvik er síðar komu til, kveðst stefndi aldrei myndu hafa undirritað samningseyðublaðið frá stefnanda, nema fyrir það að hann treysti því að fyrri háttsemi, sem stefnandi hafði viðhaft í hans garð í kjölfar fyrri viðskipta þeirra, kæmi ekki fyrir aftur vegna aðkomu J-kk-ef H. K-kk-ef, gamals kunningja S-kk-ef, sem hann hafi metið mikils.

Um atvik, er síðar komu til, telur stefndi að með því að senda J-kk-þf til sín í því skyni að breyta með íþyngjandi hætti greiðsluskilmálum gagnvart stefnda, með dylgjum um að stefndi væri maður vanskila og óheilinda, hafi stefnandi komið aftan að sér og komið í uppnám því trausti sem telja verði eðlilegt og nauðsynlegt að ríki í viðskiptasambandi sem ætlað sé að vari um lengri tíma. Þar við bætist að í ljósi samningsskilmála, sem séu svo einhliða, ósanngjarnir og loðnir að stefndi hafi verið með öllu upp á stefnanda kominn með alla þætti er vörðuðu framkvæmd og efndir samningsins, hafi stefnda borið enn ríkari nauðsyn en almennt sé til að njóta trausts stefnanda og að gagnkvæmt traust ríkti þeirra í millum. Telur stefndi greinda framkomu stefnanda hafa verið bæði móðgandi og niðrandi í sinn garð, bæði almennt og jafnframt í ljósi þess að með henni hafi stefnandi svert mannorð sitt í augum J-kk-ef, síns gamla kunningja. Með því hafi stefnandi brotið trúnað gagnvart sér, en stefndi hafi sjálfur gætt þess af trúnaði við stefnanda að nefna ekki við J-kk-þf að fyrra bragði framkomu stefnanda í sinn garð í kjölfar fyrri viðskipta þeirra. Alger trúnaðarbrestur hafi því orðið milli aðilja samningsins og hafi stefnandi valdið því að viðskiptasambandið var rúið því trausti sem verið hafi ákvörðunarástæða af hálfu stefnda fyrir undirritun samningseyðublaðsins og síðan áframhaldandi samningssambands. Stefndi hafi tilkynnt stefnanda hug sinn án ástæðulauss dráttar, m.a. í þeim tilgangi að varna því að stefnandi stofnaði til kostnaðar eða tækist á herðar einhvers konar fjárskuldbindingar vegna samningsins.

Að teknu tilliti til alls þessa telur stefndi bæði ósanngjarnt og óheiðarlegt af hálfu stefnanda, og jafnframt andstætt góðri viðskiptavenju, að bera samninginn fyrir sig. Það geti í fyrsta lagi ekki verið góðir viðskiptahættir að beita blekkingum við samningsgerð með þeim hætti sem hér að framan var lýst, m.a. með því að sjá til þess með örsmáu letri neðst á samningseyðublaðinu að viðsemjandinn afsali sér rétti til vanefndaúrræða. Í öðru lagi geti það ekki verið góðir viðskiptahættir að neyða viðsemjanda sinn og samningsaðila til að vera bundinn við samning eftir að viðsemjandinn hafi ítrekað lýst yfir vilja sínum til að slíta samningssambandinu, og hafi enn fremur lýst því skýrlega yfir að hann vilji ekki efndir af hálfu gagnaðila og muni ekki efna af sinni hálfu. Með því sé verið að halda samningi upp á viðsemjanda, og krefja hann um greiðslu fyrir þjónustu sem stefnandi vissi að hann myndi aldrei þurfa að veita, og hafi þ.a.l. ekki lagt út fjármuni eða stofnað til annars konar fjárskuldbindinga út af samningnum.

Með vísan til framanritaðs telur stefndi að samningurinn sé stefnanda afar hagfelldur á kostnað stefnda, enda séu ákvæði samningsins einhliða, óskýr og villandi. Jafnframt verði ekki annað séð í ljósi alls framangreinds, en að öll skilyrði séu uppfyllt til þess að samningi aðilja sé vikið til hliðar að öllu leyti með vísan til ákvæða 36. gr. laga nr. 7/1936.

Stefndi byggir aðalkröfu sína einnig á því að samningur aðilja sé ógildur vegna brostinna forsendna fyrir gildi hans. Um þessa málsástæðu sé vísað til sömu röksemda og að framan. Telur stefndi að með áðurlýstri framgöngu stefnanda gagnvart honum hafi viðskiptasambandið verið rúið eðlilegu og nauðsynlegu trausti, en það traust hafi ekki aðeins verið veruleg forsenda stefnda fyrir samningsgerðinni, heldur jafnframt ákvörðunarástæða stefnda fyrir samningi af sinni hálfu. Í ljósi fyrri samskipta sinna við stefnanda hefði stefndi aldrei gert við hann hinn umþrætta samning nema fyrir tilkomu J-kk-ef H. K-kk-ef, sem stefndi treysti sem fulltrúa gagnaðila síns og hugði að vegna tilkomu J-kk-ef myndi stefnandi sýna stefnda tilhlýðilega virðingu varðandi framkvæmd og túlkun samningsins á samningstímanum. Sú forsenda hafi brostið með áðurlýstri háttsemi stefnanda, sem strax í byrjun samningssambandsins hafi vænt stefnda um óheilindi og vanskil. Í því sambandi verði einnig að hafa í huga, að hér sé ekki um að ræða kaup yfir búðarborð, heldur langvarandi samningssamband sem þegar af þeirri ástæðu verði að byggja á trausti. Auk þess hafi stefnda borið enn brýnni nauðsyn til þess að traust ríkti í viðskiptasambandi er byggðist á samningsákvæðum sem hafi verið svo einhliða, ósanngjörn og villandi að stefndi hafi að öllu leyti verið upp á velvilja stefnanda kominn varðandi framkvæmd samningsins og túlkun hans á samningstímanum. Allt þetta hafi stefnanda verið ljóst eða mátt vera ljóst. Stefnandi hafi hins vegar ekki þurft á því að halda að treysta sínum viðsemjanda, þar sem samningsákvæðin hafi verið svo einhliða, loðin og ósanngjörn gagnvart stefnda, að einu gilti hvernig stefnandi hagaði sér á samningstímanum, stefndi hefði enga útgönguleið. Jafnframt verði að telja það bæði sanngjarnt og eðlilegt, m.v. öll þau atvik sem áður var lýst, að áhættan af forsendubrestinum hvíli á stefnanda. Í því sambandi sé því jafnframt haldið fram að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir neinu tjóni vegna þessa.

Stefndi byggir aðalkröfu sína einnig á því að með áðurlýstri háttsemi hafi stefnandi vanefnt samningsskyldur sínar verulega gagnvart stefnda og hafi sú vanefnd heimilað stefnda riftun samningsins. Telur stefndi að í ljósi hinna einhliða, ósanngjörnu og villandi samningsákvæða hafi traust í viðskiptunum verið svo samofin aðalskyldum stefnanda samkvæmt samningnum að ekki yrði sundur skilið. Háttsemi stefnanda gagnvart stefnda hafi vel lýst hug hans gagnvart stefnda, en stefndi hafi verið stefnanda mjög háður um velvilja og sanngirni varðandi túlkun og framkvæmd samningsins. Telur stefndi því að í desember/janúar hafi stefnandi auðsýnt háttsemi gagnvart stefnda sem jafna hafi mátt til fyrirframgefinnar verulegrar vanefndar, sem heimilað hafi stefnda riftun samningsins að fullu. Sú riftun hafi ekki leitt til bótaskyldu stefnda, enda verði ekki séð af atvikum máls að stefnandi hafi bakað sér neins konar fjárskuldbindingar vegna hins stutta samningssambands og hafi ekki sýnt fram á það.

Stefndi byggir aðalkröfu sína jafnframt á því að sér hafi verið heimilt að segja upp samningnum, hvort heldur munnlega á því tímamarki er hann tjáði sig við J-kk-þf í desember/janúar að hann vildi ekki vera bundinn af samningi við stefnanda, eða skriflega með tölvupóstbréfi til stefnanda hinn 5. febrúar 2018. Þetta rökstyðji stefndi með því að ákvæði samningsins um gildistíma séu svo villandi að stefndi hafi ekki verið við það bundinn.

Stefndi byggir aðalkröfu sína einnig á ákvæði 38. gr. samningslaga nr. 7/1936, um að stefndi hafi mátt afturkalla greiðsluloforð sitt samkvæmt samningnum. Regla 38. gr. feli í sér, annaðhvort beint eða með lögjöfnun, heimild loforðsgjafa til að ganga frá loforði sínu innan þröngra tímamarka, þ.e. áður en löggerningurinn hafði áhrif á ráðstafanir móttakandans.

Meðal þeirra sjónarmiða sem máli skipti við mat á því hvort afturköllun greiðslu hafi verið heimil án þess að leiða til bótaskyldu sé það hvort afturkallað var innan hæfilegs frests. Það telur stefndi sig hafa gert og bendir á í því sambandi, að stefnandi hafi sjálfur haft frumkvæði að því að afturkalla samninginn af sinni hálfu, a.m.k. í upphaflegri mynd. Stefnandi hafi tjáð J-kk-þgf við það tilefni að hann kærði sig ekki um að vera bundinn samningi við stefnanda, en hafi þó sagst ætla að hugsa málið. Það hafi J-kk-nf samþykkt og hafi stefndi síðan ekkert í honum heyrt eða skrifstofu stefnanda. Með þessu hafi stefnandi strax á þessu tímamarki, þ.e. desember 2017/janúar 2018, orðið grandsamur um að stefndi vildi ekki vera bundinn við samninginn. Sé miðað við tilkynningu stefnda til stefnanda hinn 5. febrúar 2018 hafi stefnandi með þessu a.m.k. vitandi vits lengt þann frest sem stefndi hefði ella verið bundinn af í þessu tilliti.

Önnur sjónarmið sem horft sé til um hvort fullnægjandi ástæður hafi legið afturkölluninni til grundvallar, sé hversu miklir hagsmunir séu í húfi fyrir þann sem afturkallaði, hvort viðsemjandinn hafi getað komið í veg fyrir tjón á hagsmunum sínum vegna afturköllunarinnar, og loks hvort ákvörðun skaðabóta í þeim tilvikum að afturköllun hafi valdið viðsemjandanum tjóni, sé miklum vandkvæðum bundin. Telur stefndi, með vísan þeirra röksemda sem færðar hafa verið fram til stuðnings öðrum málsástæðum, að greind sjónarmið eigi öll við og sér hafi verið heimilt án bótaskyldu að afturkalla greiðsluloforð sitt samkvæmt samningnum. Að því er sérstaklega varðar hagsmuni þá er í húfi voru fyrir stefnda sé á það bent hve miklu það varðaði stefnda að eðlilegt traust ríkti í samningssambandinu við stefnanda. Afturköllunin hafi enn fremur ekki getað valdið stefnanda neinu tjóni, enda hafi hún farið fram og/eða stefnandi hafi um hana vitað mjög snemma á samningstímanum. Hafi það veitt stefnanda færi á að stofna ekki til útgjalda vegna samningsins eða með öðru hætti að takast á herðar fjárhagsskuldbindingar vegna hans. Bendir stefndi á það í þessu sambandi að stefnandi hafi í mars 2018, eða u.þ.b. þremur mánuðum eftir að stefndi undirritaði samningseyðublaðið, boðið sér einnar síðu samning í stað hins upphaflega og dýrari opnusamnings.

Varakröfu um lækkun stefnufjárhæðar byggir stefndi á sömu málsástæðum og færðar séu fram til stuðnings aðalkröfu. Auk þess styður stefndi varakröfuna við þá málsástæðu að sér hafi verið heimil einhliða yfirlýsing um niðurfellingu samnings eða höfnun greiðslu, gegn greiðslu bóta til stefnanda. Við mat á þeirri fjárhæð verði að horfa til þeirrar skyldu stefnanda að takmarka tjón sitt, en eins og haldið hafi verið fram hafði hann til þess fullt tilefni og tækifæri allt frá því stuttu eftir að til samningssambandsins stofnaðist. Sé það rökstutt hér að framan að stefnandi hafi raunar ekki orðið fyrir neinu tjóni og hafi ekki sýnt fram á það. Hljóti því bætur stefnda til stefnanda að verða að álitum og mjög lágar.

Að því er varðar nefndar málsástæður telur stefndi að ekki skipti máli hvaða nafn stefndi hefur hverju sinni nefnt slit sín á samningnum við stefnanda, enda sé stefndi ólöglærður og þekki ekki mismun á réttaráhrifum einstakra aðferða eða heimilda í þeim efnum. Þar sem stefnandi sé sérfróður á því sviði sem efni samningsins lúti að, og hafi samið eyðublaðið sjálfur, hljóti sú frumkvæðisskylda að hvíla á stefnanda að hafa ákvæði samningsins skýrt og ótvíræð. Af því leiði að stefnandi hljóti að bera hallann af því að hafa ekki tryggt sér sönnur fyrir þeim atvikum sem beri á milli aðila og máli skipta um málsástæður og úrslit málsins.

Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum hinnar almennu ógildingarreglu 36. gr. laganna. Einnig vísar stefndi til 38. gr. sömu laga, beint eða með lögjöfnun. Jafnframt vísast til meginreglna samninga og kröfuréttarins, til hinnar ólögfestu ógildingarreglu samningaréttar um brostnar forsendur og meginreglna samningaréttarins um túlkun samninga. Kröfu um málskostnað styður stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130 gr. laganna vegna aðalkröfu, og 3. mgr. vegna varakröfu.

Forsendur og niðurstaða:

Í máli þessu krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum skuld vegna tveggja reikninga sem gefnir voru út með vísan til samnings aðila, dags. 5. desember 2017. Stefndi byggir aðallega á því að samningurinn sé ógildur í heild sinni með vísan til 36. gr. samningslaga nr. 7/1936, við eigi brostnar forsendur, vanefnd stefnanda hafi heimilað stefnda riftun samningsins, heimilt hafi verið að segja samningnum upp, og að stefnda hafi verið heimilt samkvæmt ákvæðum 38. gr. laga nr. 7/1936 að afturkalla greiðsluloforð sitt. Til vara krefst stefndi lækkunar á stefnukröfum.

Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 segir að samningi megi víkja til hliðar í heild, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í 2. mgr. 36. gr. sömu laga segir að við mat skv. 1. mgr. sk uli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síð ar komu til .

Byggt er á því af hálfu stefnda að efni samningsins sé villandi og þá einkum um það hvenær ritið komi út, og að stefndi hafi í raun afsalað sér vanefndaúrræðum. Um þetta má vísa til þess að í samningnum sjálfum kemur fram hvenær útgáfa ritsins sé áætluð, eða árið 2022, sem er gildistími samnings. Þá eru engin ákvæði þess efnis að stefndi afsali sér vanefndaúrræðum og er reyndar á því byggt í málinu af hálfu stefnda að honum hafi verið heimilt að rifta samningnum vegna vanefnda stefnanda. Stefndi byggir jafnframt á því að ákvæði samningsins um framsal sé ósanngjarnt, sem og þau ákvæði samnings er snúa að útliti á greinarsíðu og í hvaða flokk efni stefnda gæti birst, ákvæði um greiðslutíma lokagreiðslu og forsendur um verðtryggingu.

Ekkert framsal á samningnum hefur átt sér stað og þá hefur stefndi ákveðið að skila ekki inn efni til stefnanda. Ákvæði samnings um uppsetningu á efni hans eða sú staðreynd að ekki var skráð á samninginn í hvaða flokki efni hans skyldi birtast, og það lagt undir ákvörðun stefnanda, getur því ekki haft nein áhrif í þessu sambandi. Með sama hætti getur sú staðreynd að búið er að strika yfir að eftirstöðvar greiðist við útgáfu ritsins, og þess í stað handritað inn 1. mars 2020, ekki komið til skoðunar í málinu, enda er sú greiðsla ekki hluti af dómkröfum þessa máls, eða er í þessu máli krafist verðtryggingar.

Um stöðu samningsaðila þykir ljóst að báðir aðilar hafi langa reynslu af rekstri fyrirtækja sinna, og verður ekki séð að halli á annan í þeim efnum. Staðreynt er að aðilar málsins hafa áður gert með sér samning sama efnis þann 19. febrúar 2007, um útgáfu ritsins Ísland 2010 atvinnuhættir og menning, sem fór í vanskil, og að einhver neikvæð samskipti hafi átt sér stað eftir það milli aðila.

Um atvik við samningsgerðina er fram komið að J-kk-nf, umboðsmaður stefnanda, hafi komið til S-kk-ef, fyrirsvarsmanns stefnda, en þeir hafi þekkst vel frá fyrri tíð, og boðið stefnda að vera með í ritinu Ísland 2020. S-kk-nf bar í sinni skýrslu fyrir dómi að hann hafi haft „kaldar fætur fyrir þessu“, vegna fyrri samskipta við stefnanda, en þar sem hann hafi þekkt J-kk-þf og treysti honum hafi hann samþykkt að vera með. S-kk-nf bar síðan að J-kk-nf hefði haft samband við sig síðar í desember 2017 eða byrjun árs 2018, og sagt að gera þyrfti breytingu á fyrirkomulagi greiðslu vegna fyrri samskipta stefnda og eiganda stefnanda, og hafi hann og J-kk-nf hist aftur vegna þess. Taldi S-kk-nf að hann hafi með þessu verið niðurlægður gagnvart J-kk-þgf og hafi ekki getað hugsað sér að vera lengur með í samningnum en hafi engu að síður skrifað undir. Síðar hafi J-kk-nf haft samband við hann um annað fyrirkomulag á samningnum, um einnar síðu útgáfu, en hann hafi ekki viljað það. J-kk-nf bar fyrir dómi að S-kk-nf hafi haft orð á því að hann væri efins en engu að síður gert samninginn, og samþykkt munnlega breytingu á síðasta gjalddaganum þegar hann hafi komið í heimsókn til S-kk-ef nokkrum dögum síðar. Hann hefði hins vegar ekki heyrt aftur frá S-kk-þgf um þá tillögu að samningnum yrði breytt í einnar síðu útgáfu.

Um atvik sem síðar komu til liggur fyrir að stefnandi gaf út fyrri reikning þessa máls þann 2. febrúar 2018 og þann 5. febrúar 2018 sendir S-kk-nf tölvupóst til stefnanda, þar sem fram kemur að hann segi samningnum upp. Er sá tölvupóstur ítrekaður í tvígang. Með tölvupósti J-kk-ef til S-kk-ef, dags. 27. mars 2018, leitar J-kk-nf eftir afstöðu til þess sem fram hafði komið í þeirra samtali um að gefinn yrði út einnar síðu samningur vegna bakþanka stefnda. Í svarpósti S-kk-ef til J-kk-ef, dags. 28. mars 2018, vísar S-kk-nf til þess að samningurinn hafi eingöngu verið gerður fyrir orð J-kk-ef, en eftir á að hyggja geti hann ekki hugsað sér það og hafi því óskað eftir því í tölvupósti að samningnum lyki. Þá kemur fram í tölvupósti S-kk-ef til stefnanda, dags. 6. apríl 2018, að það hafi þurft að breyta samningnum að ósk stefnanda. Nú sé svo komið að hann geti ekki hugsað sér að eiga viðskipti við stefnanda og hafi sagt þessu upp og muni ekki senda neitt efni né greiðslu, og óski enn og aftur eftir að þessum samningi verði rift.

Ljóst þykir af framangreindu röktu að stefndi samþykkti samninginn og breytingu hans, og gerði aldrei athugasemdir við efni samningsins fyrr en nú fyrir dómi. Stefnda hafi hins vegar þótt sárt að vera beðinn um að gera breytingu á samningnum með vísan til fyrri samskipta aðila, og fundist hann með þeim hætti vera niðurlægður gagnvart kunningja sínum, J-kk-þgf, sem hann bar mikið traust til, og að það hafi verið forsenda þess að hann hafi viljað ganga út úr samningnum.

Við mat á því hvort framangreint eigi að leiða til þess að samningur málsaðila frá 5. desember 2017 sé ósanngjarn gagnvart stefnda verður að meta með hlutlægum og heildstæðum hætti efni samningsins sjálfs, stöðu samningsaðila og aðstæður við samningsgerð og síðari atvik. Er það mat dómsins að slíkt heildarmat leiði ekki til þess að samningur aðila sé með þeim hætti ósanngjarn eða sé andstæður góðri viðskiptavenju að það eigi að leiða til þess að hann sé ógildur í heild sinni, skv. 36. gr. laga nr. 7/1936, eins og krafa stefnda stendur til.

Í annan stað er byggt á því af hálfu stefnda að samningur aðila sé ógildur vegna brostinna forsendna. Hafi traust milli aðila verið rúið með framangreindum hætti, en það hafi verið ákvörðunarforsenda samningsins, og veruleg forsenda hans. Vegna milligöngu J-kk-ef um gerð samningsins hafi stefndi talið að honum yrði sýnd tilhlýðileg virðing um framkvæmd og túlkun samningsins.

Þegar stefndi tilkynnir stefnanda um uppsögn samningsins í tölvupósti þann 5. febrúar 2018 er í engu getið um ástæður þeirrar uppsagnar, annað en að stefndi ætli ekki að vera með. Þótt traust hafi að einhverju marki verið forsenda fyrir gerð samningsins, liggur ekki fyrir í hverju þær forsendur við gerð samningsins voru nánar fólgnar, og með hvaða hætti þær hafi þá mátt vera stefnanda ljósar, og hvað sem öðru líður verður aldrei talið að um það verulega forsendu hafi verið að ræða að samningur aðila verði ógildur vegna þess.

Stefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi vanefnt samningsskyldur sínar sem hafi heimilað stefnda riftun. Ekki skipti máli hvaða nafn stefndi hafi haft um slit samningsins, en stefnda hafi verið heimil riftun í tölvupóstinum frá 5. febrúar 2018 vegna háttsemi stefnanda í garð stefnda með því að gera kröfu um breytingu á samningnum, sem jafna megi til fyrirframgefinnar verulegrar vanefndar.

Um nefnda málsástæðu virðist byggt á sömu sjónarmiðum og að framan gat um traust, og má um það vísa til framangreindra forsenda um að ekki liggur fyrir með hvaða hætti stefnanda hafi mátt vera þær forsendur ljósar og hvað sem öðru líður verður aldrei talið að um það verulega forsendu hafi verið að ræða að það heimili riftun samningsins. Þar sem ekki hefur með öðrum hætti verið sýnt fram á í hverju meint vanefnd stefnanda sé fólgin verður að hafna þeirri málsástæðu stefnda, og kröfu hans um viðurkenningu á riftun samningsins.

Stefndi byggir jafnframt á því að honum hafi verið heimilt að segja samningnum upp munnlega í samtali við J-kk-þf í desember 2017 eða janúar 2018, eða skriflega í tölvupóstinum frá 5. febrúar 2018.

Eins og gat um að framan verður ráðið af skýrslum fyrir dómi og gögnum málsins að stefndi hafi munnlega samþykkt breytingu samningsins, og hafi ekki sagt honum upp við sama tilefni. Í tölvupósti stefnda, dags. 5. febrúar 2018, er uppsögn hans ekki rökstudd með öðrum hætti en að hann ætli sér ekki að vera með. Stefndi byggir nú á því um þessa málsástæðu að ákvæði samningsins um gildistíma séu svo villandi að stefnda hafi verið heimilt að segja samningnum upp. Um þá málsástæðu hefur áður komið fram að fyrir liggur í samningnum sjálfum að útgáfa ritsins sé áætluð árið 2022 auk þess sem ætla má að stefndi hafi eitthvað þekkt tilhögun útgáfunnar vegna fyrri samskipta aðila. Engin ákvæði eru í samningi aðila um uppsögn hans, og getur stefndi því ekki einhliða sagt honum upp með vísan til þess að hann telji nú ákvæði samningsins villandi.

Stefndi byggir að lokum aðalkröfu sína á því að samkvæmt 38. gr. laga nr. 7/1936 hafi hann annaðhvort beint eða með lögjöfnum mátt afturkalla eða afpanta greiðslu. Nefnt lagaákvæði fjallar um það við hvaða tímamark skuli miða vitneskju um tiltekin atriði samninga og getur því ekki átt beint við um afturköllun samnings. Óútskýrt er að mati dómsins með hvaða hætti lögjöfnun kæmi til greina en að öðru leyti eiga við um afturköllun greiðsluloforðs sömu forsendur dómsins og fram hafa komið um riftun og uppsögn samningsins. Tilvísun stefnda til afpöntunar greiðslu verður ekki talin vísa til annarra sjónarmiða en um afturköllun, enda er ekki vísað til annarra ákvæða eða laga í því sambandi.

Með vísan til alls framangreinds er kröfum stefnda um sýknu hafnað. Að mati dómsins eru engar forsendur til þess að verða við kröfu stefnda um lækkun kröfu að álitum. Samkvæmt þessu verður krafa stefnanda tekin til greina auk dráttarvaxta eins og í dómsorði greinir.

Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn að mati dómsins að meðtöldum virðisaukaskatti 582.800 krónur.

B-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Útfararstofa Íslands ehf., greiði stefnanda, SagaZ ehf., 372.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 248.000 krónum frá 2. febrúar 2018 til 1. mars 2019, og af 372.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 582.800 krónur í málskostnað.

B-kk-nf H-kk-nf

Stefndi byggir að lokum aðalkröfu sína á því að samkvæmt 38. gr. laga nr. 7/1936 hafi hann annaðhvort beint eða með lögjöfnum mátt afturkalla eða afpanta greiðslu. Nefnt lagaákvæði fjallar um það við hvaða tímamark skuli miða vitneskju um tiltekin atriði samninga og getur því ekki átt beint við um afturköllun samnings. Óútskýrt er að mati dómsins með hvaða hætti lögjöfnun kæmi til greina en að öðru leyti eiga við um afturköllun greiðsluloforðs sömu forsendur dómsins og fram hafa komið um riftun og uppsögn samningsins. Tilvísun stefnda til afpöntunar greiðslu verður ekki talin vísa til annarra sjónarmiða en um afturköllun, enda er ekki vísað til annarra ákvæða eða laga í því sambandi.

Með vísan til alls framangreinds er kröfum stefnda um sýknu hafnað. Að mati dómsins eru engar forsendur til þess að verða við kröfu stefnda um lækkun kröfu að álitum. Samkvæmt þessu verður krafa stefnanda tekin til greina auk dráttarvaxta eins og í dómsorði greinir.

Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn að mati dómsins að meðtöldum virðisaukaskatti 582.800 krónur.

B-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Stefndi, Útfararstofa Íslands ehf., greiði stefnanda, SagaZ ehf., 372.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 248.000 krónum frá 2. febrúar 2018 til 1. mars 2019, og af 372.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 582.800 krónur í málskostnað.

B-kk-nf H-kk-nf