E-7184/2005

Mál þetta, sem dómtekið var 9. júní sl., var höfðað með stefnu birtri 14. nóvember 2005 af S-kk-þgf M-kk-þgf, Smáragötu 13, Reykjavík, á hendur Landspítala-háskólasjúkrahúsi, Eiríksgötu 5, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að áminning, sem stefndi veitti honum með bréfi 31. október 2005, verði dæmd ólögmæt. Einnig krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.

Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Stefnandi var ráðinn yfirlæknir við æðaskurðlækningadeild stefnda 16. júlí 2002 og gegndi því starfi þar til í desember 2005, en honum var sagt upp 28. nóvember sama ár. Stefnandi hafði rekið lækningastofu og hélt hann því áfram þann tíma er hann gegndi starfi yfirlæknis hjá stefnda. Í tengslum við ráðningarsamninginn undirrituðu stefnandi og framkvæmdastjóri lækninga hjá stefnda sama dag viljayfirlýsingu og minnisblað um nánari forsendur fyrir ráðningunni. Í 4. lið minnisblaðsins segir að stefnandi muni hætta „stofurekstri“ utan stefnda innan tveggja ára frá næstu áramótum að telja svo fremi sem aðstaða og starfsumhverfi til slíkrar starfsemi sé þá viðunandi innan veggja stefnda að áliti samningsaðila og að uppfylltum nánari skilyrðum sem tilgreind eru á minnisblaðinu.

Í febrúar 2005 kom upp ágreiningur milli stefnanda og framkvæmdastjóra lækninga hjá stefnda um það hvort stefnanda bæri að hætta rekstri lækningastofunnar samkvæmt framangreindu ákvæði í minnisblaðinu og lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Stefnandi taldi að ekki hefði verið uppfyllt af hálfu stefnda það skilyrði í minnisblaðinu að fullnægjandi starfsaðstöðu hefði verið komið upp hjá stefnda. Sá tími sem stefnandi skyldi hætta rekstri læknastofunnar samkvæmt þessu ákvæði væri þar með ekki kominn að áliti stefnanda. Í bréfi framkvæmdastjórans til stefnanda 31. maí á því ári kemur fram sú afstaða hans að stefnandi bæri fyrir sig sem afsökun fyrir samningsrofi að ekki hefði af hálfu stefnda verið staðið við yfirlýst áform um lagfæringar og breytingar á deildinni. Stefndi teldi hins vegar að breytingar og lagfæringar, sem gerðar hefðu verið, samrýmdust í öllum meginatriðum áformum þar um, auk þess sem þær stæðust fyllilega samanburð við þróun annars staðar á spítalanum. Þá er í bréfinu vísað til þess að í deilu milli vinnuveitanda annars vegar og starfsmanna hins vegar, um það hvort starfsaðstaða eða starfsumhverfi hefði tekið áformuðum breytingum eða ekki, sé það vinnuveitandi sem taki af skarið og ákveði hvernig með skuli farið. Starfsmaður verði að hlíta breytingum á störfum sínum og verksviði frá því hann tók við starfi samkvæmt 19. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hann eigi þess þó kost að segja upp starfinu vegna slíkra breytinga. Af hálfu stefnda væri ekki áformað að breyta starfi eða starfsaðstöðu stefnanda frekar á grundvelli ráðningarsamningsins við stefnanda eða fylgigagna hans. Með bréfinu var stefnanda veittur eins mánaðar frestur til að ákveða hvort hann vildi sinna 100% starfi yfirlæknis á æðaskurðlækningadeild og loka lækningastofunni til samræmis við kröfur stefnda eða ekki.

Í bréfi stefnanda til framkvæmdastjórans 7. júní sama ár var því mótmælt að stefnandi hefði rofið samning við stefnda. Á meðan forsendur sem fram komi í 4. lið minnisblaðsins frá 16. júlí 2002 hefðu ekki verið uppfylltar af hálfu stefnda standi engin skynsamleg rök til þess að unnt væri að ásaka stefnanda um vanefndir á þessu ákvæði. Í bréfi framkvæmdastjóra lækninga og forstjóra stefnda til stefnanda 15. júní 2005 er þess krafist af hálfu stefnda að stefnandi velji milli þess að hætta stofurekstri og halda áfram sem yfirlæknir hjá stefnda eða láta af starfinu eins og sett sé fram í framangreindu bréfi stefnda 31. maí.

Í bréfi lögmanns stefnanda til stefnda 29. júní s.á. er vísað til þess að af orðalagi 4. liðar minnisblaðsins sé alveg ljóst að ákveðin skilyrði hefðu verið sett fyrir því að stefnandi hætti stofurekstri sínum og að aðilar yrðu að vera sammála því að skilyrðið væri uppfyllt. Stefnandi telji að ekkert standi upp á hann í efndum á ráðningarsamningnum og sé því harðlega mótmælt að einhver forsenda fyrir starfi hans sem yfirlæknis hefði brostið. Stefnandi hafi ekki sagt upp starfinu og hafi slíkt ekki í hyggju. Leiði afstaða stefnanda til þess að honum verði sagt upp starfi sé honum áskilinn ítrasti réttur til bóta vegna ólögmætrar og tilefnislausrar uppsagnar úr opinberu starfi.

Í bréfi stefnda til stefnanda 5. september s.á. kemur meðal annars fram að sýnt þætti að stefnandi hefði allt frá undirritun minnisblaðsins 16. júlí 2002 hvorki gert reka að því að bæta úr aðstöðu og starfsumhverfi, að svo miklu leyti sem slíkt hafi verið í hans höndum, né hafi hann gert tillögur til slíkra úrbóta sem samrýmdust á einhvern hátt umfangi og aðstæðum starfseminnar að öðru leyti. Tillögur stefnanda hafi gengið mun lengra en það sem af hálfu stefnda hafi verið talin ástæða til og hafi þeim verið hafnað. Í bréfinu segir enn fremur að aðstaða á göngu- og dagdeild sjúkrahússins hafi verið fyrir hendi auk greiðs aðgangs að skurðstofum. Stefnandi hafi sem yfirlæknir sérgreinarinnar haft fulla möguleika á að þróa fullnægjandi aðstöðu til að sinna sjúklingum án innlagna. Aðrar ástæður en óviðunandi aðstaða og starfsumhverfi hafi ráðið afstöðu stefnanda og leitt mál í þann farveg sem það væri í. Þá segir í bréfinu að af efni bréfs lögmanns stefnanda 29. júní verði ráðið að stefnandi hefði í hyggju að gegna áfram starfi yfirlæknis hjá stefnda og samhliða því starfrækja sjálfstæða lækningastofu, þrátt fyrir að allir frestir, sem gefnir hefðu verið til aðlögunar, teldust löngu liðnir. Skilningurinn sem stefnandi hefði kosið að leggja í minnisblaðið sé í engu samræmi við efni, tilgang og aðdraganda þess. Það sé mat stefnda að stefnandi hafi með háttalagi sínu óhlýðnast löglegum boðum og fyrirmælum yfirmanna í skilningi IV. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins með því að starfrækja sjálfstæða lækningastofu samhliða starfi yfirlæknis hjá stefnda. Stefndi áformi því að veita stefnanda áminningu vegna þessa sem geti leitt til þess, bæti hann ekki ráð sitt, að ráðningarsamningi hans við stefnda verði sagt upp. Var stefnanda með bréfinu veitt færi á að koma að athugasemdum og andmælum af þessu tilefni og frestur veittur til þess til 20. september 2005.

Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda 27. september s.á. var því harðlega mótmælt að skilyrði væru til þess að veita stefnanda áminningu á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996. Í bréfinu er þetta rökstutt nánar og þess krafist að stjórnendur stefnda falli frá þessum áformum sínum.

Stefnanda var veitt áminning með bréfi stefnda 31. október s.á. Þegar stefnandi höfðaði málið krafðist hann þess að áminningin yrði felld úr gildi. Stefndi sagði ráðningarsamningi stefnanda upp 28. nóvember s.á. Stefnandi breytti eftir það kröfugerð í málinu þannig að krafist er að áminningin verði dæmd ólögmæt.

Af hálfu stefnda er því haldið fram að áminningin, sem stefndi veitti stefnanda samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996, hafi verið lögmæt að formi og efni, en stefnandi hafi óhlýðnast boði stefnda um að hætta rekstri lækningastofu sinnar. Stefnda hafi vegna þessarar framkomu stefnanda verið heimilt að grípa til viðeigandi lagaúrræða gagnvart honum, sem stefndi hafi gert.

Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi ekki haft nokkra lögmæta ástæðu til að veita honum áminningu og hafi hún því verið ólögmæt.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi vísar til þess að hann hafi verið ráðinn yfirlæknir við æðaskurðlækningadeild stefnda 16. júlí 2002 og hafi gegnt því starfi til desember 2005. Í tengslum við ráðninguna hafi stefnandi og framkvæmdastjóri lækninga hjá stefnda undirritað tvö skjöl til staðfestingar á því sem aðilar hafi verið sammála um sem forsendur fyrir ráðningunni. Annað þessara skjala hafi verið viljayfirlýsing um almennar forsendur vegna ráðningarinnar, en hitt minnisblað um laun og kjör og forsendur fyrir ráðningunni. Í 4. tl. síðarnefnda skjalsins hafi verið ákvæði um að stefnandi myndi hætta „stofurekstri“ utan sjúkrahússins innan tveggja ára frá nk. áramótum að telja svo fremi sem aðstaða og starfsumhverfi til slíkrar starfsemi væri þá viðunandi innan veggja spítalans að mati samningsaðila og að uppfylltum skilyrðum í töluliðum 5 og 6.

Snemma á árinu 2005 hafi stjórnendur stefnda tekið upp viðræður við stefnanda um að kominn væri sá tími að honum bæri að hætta rekstri læknastofunnar sem hann hefði rekið allt frá því áður en hann var ráðinn yfirlæknir. Stefnandi hafi strax gert grein fyrir þeirri afstöðu, sem hann hafi áréttað í orðsendingu til framkvæmdastjóra lækninga 23. maí s.á., að hann teldi að skilyrðin, sem fram komi í hinni tilvitnuðu grein viljayfirlýsingarinnar, hefðu ekki verið uppfyllt af hálfu stefnda. Hann teldi sér því óskylt að hætta umræddum rekstri, enda hefði hann sinnt honum alfarið í frítíma og án þess að það hefði nokkru sinni komið niður á störfum hans hjá stefnda.

Stefndi hafi í framhaldi af þessu ritað stefnanda bréf, þar sem sú skoðun hafi verið látin í ljós að vinnuveitandi skyldi, samkvæmt 19. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, taka af skarið verði ágreiningur milli vinnuveitanda og starfsmanns um það hvort starfsaðstaða eða starfsumhverfi hafi tekið áformuðum breytingum eða ekki. Skyldi þá vinnuveitandinn ákveða „hvernig með skuli fara“ en starfsmaður eigi þá þann kost að segja starfi sínu lausu ef hann sætti sig ekki við starfið eins og vinnuveitandinn ákveði að breyta því. Starfsmaður eigi ekki kröfu til „að starfinu eða vinnustaðnum verði breytt til samræmis við hans væntingar eða vilja“.

Stefnandi hafi svarað þessu bréfi með orðsendingu 7. júní s.á., en þar telji hann 19. gr. laga nr. 70/1996 ekki geta átt við um þennan ágreining, enda snúist hann um það álitamál hvort stefnanda sé skylt að láta af einkarekstri læknastofu sinnar sem rekin sé á öðrum stað og utan vinnutíma stefnanda hjá stefnda.

Þessu bréfi hafi verið svarað með öðru bréfi 15. sama mánaðar. Þar sé sett fram sú krafa að stefnandi velji milli þess að hætta stofurekstri sínum og halda þá áfram starfi sem yfirlæknir hjá stefnda eða að láta af yfirlæknisstarfinu. Komi til þess að stefnandi hafist ekkert að til að ljúka málinu gagnvart stefnda innan tilgreinds frests, þ.e. fyrir 30. júní 2005, og haldi starfsemi lækningastofunnar áfram, verði litið svo á að forsendur starfs yfirlæknis séu brostnar og stefnandi hafi sagt starfinu lausu.

Lögmaður stefnanda hafi svarað þessu bréfi 29. júní s.á. Þar sé þeirri skoðun lýst að stefnandi hafi í hvívetna efnt ráðningarsamninginn og fullyrðingum stjórnenda stefnda um annað sé harðlega mótmælt. Færð séu fram ítarleg rök fyrir því að kröfur um að stefnandi hætti rekstri læknastofu sinnar hafi hvorki stoð í samningi aðila né réttarreglum - miklu nær sé að álíta að þær stangist á við ákvæði stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um atvinnufrelsi. Því sé mótmælt að stefnda sé heimilt að líta svo á að stefnandi hafi sagt upp starfi sínu eða að forsendur fyrir gildi ráðningarsamningsins væru brostnar.

Stefndi hafi ritað stefnanda bréf 5. september s.á. þar sem vísað sé til þess að í bréfi stefnda til stefnanda 15. júní komi fram að stefnandi hefði gert kröfu um ráðningarform og aðstöðu sér til handa, sem stefndi geti ekki fallist á, og jafnframt verið í hans höndum að vinna að. Í bréfinu segi að sýnt þætti að stefnandi hefði allt frá undirritun minnisblaðsins 16. júlí 2002 hvorki gert reka að því að bæta úr aðstöðu og starfsumhverfi, að svo miklu leyti sem slíkt hafi verið í hans höndum, né hafi hann gert tillögur til slíkra úrbóta sem samrýmdust á einhvern hátt umfangi og aðstæðum starfseminnar að öðru leyti. Tillögur stefnanda hafi gengið mun lengra en stefndi hafi talið ástæðu til og hafi þeim verið hafnað. Skilningur sem stefnandi hafi „kosið að leggja í minnisblað aðila frá 16. júlí 2002“ sé í engu samræmi við efni, tilgang og aðdraganda að gerð þess. Því sé síðan lýst að stefndi meti atvik svo að stefnandi hafi með því að halda áfram rekstri læknastofu sinnar óhlýðnast löglegum boðum og fyrirmælum yfirmanna sinna í skilningi IV. kafla laga nr. 70/1996, sbr. 21. gr. sömu laga, og að þess vegna áformi stefndi að veita stefnanda áminningu samkvæmt því lagaákvæði. Með þessu bréfi sé stefnanda gefinn kostur á að koma á framfæri skriflegum athugasemdum innan tiltekins frests.

Lögmaður stefnanda hafi svarað þessu bréfi 27. september 2005. Þar sé vísað til fyrri röksemda varðandi það skilyrði sem fram komi í minnisblaðinu. Jafnframt sé því harðlega mótmælt að afstaða stefnanda í þessu efni geti skoðast sem óhlýðni við lögleg fyrirmæli yfirmanna sem orðið geti tilefni til áminningar á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996. Þess hafi verið krafist að stefndi hyrfi frá áformum sínum um að veita stefnanda hina boðuðu áminningu.

Stefnanda hafi verið veitt áminning með vísan til 21. gr. laga nr. 70/1996 með bréfi 31. október 2005. Því sé meðal annars haldið fram í bréfinu að af hálfu stefnda hafi verið staðið við allt sem lofað hafi verið varðandi starfsaðstöðu þegar stefnandi réðst í þjónustu stefnda. Vísi stefndi til fyrri bréfa varðandi þetta atriði og telji stefnanda hafa óhlýðnast lögmætum fyrirmælum stjórnenda stefnda með því að halda áfram rekstri læknastofu sinnar. Í lok bréfsins segi að stefnanda sé veitt færi á að bæta ráð sitt, en ítrekað brot í starfi kunni að varða uppsögn, sbr. 44. gr. laga nr. 70/1996. Stefnandi telji áminninguna ólögmæta, en hann hafi ekki aðra kosti en að höfða mál til viðurkenningar á því.

Stefnandi byggi kröfu sína í málinu á því að honum hafi verið veitt áminning með vísan til 21. gr. laga nr. 70/1996 með bréfi 31. október 2005 án lögmætrar ástæðu. Í lagaákvæðinu segi að ef starfsmaður hafi sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hafi ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hafi verið ölvaður að starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þyki að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu skuli forstöðumaður stofnunar veita honum skriflega áminningu. Áður skuli hann þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu ef það sé unnt. Stefnanda hafi aldrei verið gefið að sök að hafa í starfi sínu sýnt nokkra þá háttsemi sem lýst sé í lagaákvæðinu. Teljist ekkert þeirra atriða sem þar sé tilgreint eiga við um framgöngu stefnanda eða frammistöðu í starfi sé óheimilt að veita honum áminningu á grundvelli lagagreinarinnar. Áminning sé úrræði fyrir stjórnendur ríkisstofnana til að bregðast við ófullnægjandi eða óviðunandi framgöngu eða frammistöðu í starfinu sjálfu. Hún sé ekki geðþóttaúrræði fyrir þá til að knýja fram breytingar á því sem starfsmenn kjósi að aðhafast í frítíma sínum nema því aðeins að atferli þeirra teljist ósæmilegt eða ósamrýmanlegt starfinu. Ekkert slíkt geti átt við um rekstur stefnanda á læknastofu sinni, enda hafi stjórnendum stefnda verið fullkunnugt um hann þegar stefnandi réðst í þjónustu stefnda á sínum tíma.

Stefnandi telji að þótt stjórnendur stefnda kunni að hafa þá skoðun að stefnandi hafi vanefnt skyldu samkvæmt samningi til að láta af rekstri læknastofu sinnar geti sú skoðun aldrei orðið lögmætt tilefni til að veita stefnanda áminningu á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996. Stefnandi mótmæli því að skylda stefnanda til að láta af læknastofurekstri sínum hafi orðið virk þar sem stefndi hefði þegar komið á fót þeirri starfsaðstöðu sem samið hefði verið um þegar stefnandi réðst í þjónustu stefnda. Stefndi hafi sönnunarbyrði fyrir slíkum fullyrðingum en eigi ekki samkvæmt ákvæðinu í minnisblaðinu sjálfdæmi um þetta atriði, sbr. orðalagið „að áliti samningsaðila“.

Stefnandi byggi kröfu sína einnig á því að stjórnendur stefnda hafi með veitingu áminningarinnar brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 11. gr. stjórnsýslulaga. Ákvörðunin um að veita hina umdeildu áminningu sé stjórnvaldsákvörðun og stefnda hafi þess vegna verið skylt að gæta að jafnræðisreglunni þegar hún var tekin. Í reglunni felist að stjórnvaldinu sé skylt að gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti við úrlausn mála. Ýmsum yfirlæknum hafi verið heimilað að stunda aukastörf samhliða yfirlæknisstöðum. Aðgerðir stjórnenda stefnda gagnvart stefnanda séu ávallt sagðar liður í framkvæmd samþykktar stjórnarnefndar stefnda frá 13. desember 2001, en af þeirri samþykkt verði ekki annað ráðið en að sama gildi um alla yfirmenn spítalans. Augljós mismunun felist í afgreiðslu stefnda að þessu leyti, enda geti stefndi ekki fært fram málefnaleg rök fyrir mismunun af því tagi sem hér um ræði.

Stefnandi telji ákvæði 19. gr. laga nr. 70/1996 ekki geta komið til álita sem rökstuðning fyrir aðgerðum stefnda gagnvart honum, eins og stefndi hafi látið í veðri vaka í ýmsum skrifum sínum til stefnanda.

Um málskostnaðarkröfuna vísi stefnandi til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafist sé að tekið verði tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar að stefnandi hafi ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti sem stefnandi þurfi að greiða til viðbótar þóknun lögmanns.

Málsástæður og lagarök stefnda

Af hálfu stefnda er vísað til þess að á síðastliðnum 25 árum hafi aðilar kjarasamnings, þ.e. fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Læknafélag Íslands/Læknafélag Reykjavíkur margsinnis fjallað um störf lækna innan sem utan sjúkrahúsa. Þessir aðilar hafi leitast við að greina á milli þeirra lækna sem starfi á sjúkrahúsum eingöngu og þeirra sem starfi á sjúkrahúsum en starfræki sjálfstæðar lækningastofur samhliða. Sem dæmi um þetta vísi stefndi til ákvæða kjarasamninga frá árinu 1980, 1982, 1985, 1987, 1991, 1993, 1995, 1997 og 2002.

Í þeirri viðleitni að vinna nánar að og tryggja að þeim markmiðum yrði náð, sem stefnt hafi verið að með sameiningu Ríkisspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur undir nafni stefnda, hafi verið lögð fram á fundi framkvæmdastjórnar stefnda 11. desember 2001 tillaga framkvæmdastjóra lækninga um ráðningar og starfsskyldur yfirmanna. Þar hafi verið lagt til að gerðar yrðu breytingar á ráðningum og starfstilhögun yfirmanna sem starfi á sjúkrahúsinu. Frá 1. janúar 2002 skyldi hafinn undirbúningur að gerð breytinga á ráðningarsamningum og/eða starfstilhögun starfandi yfirmanna hjá stefnda á þann hátt að þeir gegndu starfi sem svaraði til 100% starfshlutfalls. Myndu þeir ekki sinna öðrum störfum utan stefnda en kennslu á háskólastigi eða störfum við háskóla. Sama væri með setu í nefndum og ráðum á vegum opinberra aðila. Þessi regla skyldi taka gildi eigi síðar en í árslok 2002. Ráðningum yfirmanna til stefnda skyldi framvegis svo varið nema í undantekningartilvikum að annað væri talið henta sjúkrahúsinu. Ítrekað hefði verið að þetta ætti við um allar stöður yfirmanna. Á fundi stjórnarnefndar stefnda 13. desember 2001 hafi stefnumörkun framkvæmdastjórnar verið lögð fram og hafi nefndin lýst sig samþykka þessu fyrirkomulagi.

Í kjölfar stefnumörkunarinnar hafi verið hafinn undirbúningur að breytingum á ráðningum og starfstilhögun yfirmanna sjúkrahússins, ekki eingöngu lækna heldur allra yfirmanna, óháð menntun eða stöðu. Í kjölfar þessa hafi verið gengið til viðræðna við yfirmenn, sem hafi haft önnur störf með höndum, og þeim veitt svigrúm til að láta af þeim.

Starf yfirlæknis æðaskurðlækningadeildar hafi verið auglýst laust í Morgunblaðinu 3. febrúar 2002. Þar hafi sérstaklega verið tekið fram að um fullt starf væri að ræða. Stefnandi hafi sótt um starfið og verið ráðinn í það 16. júlí s.á. Í starfslýsingu hafi meðal annars sagt að um væri að ræða ráðningu í fullt starf. Yfirlæknir stjórnaði lækningum á æðaskurðlækningadeild á skurðlækningasviði og skyldi vera leiðandi um læknisfræðileg málefni innan deildarinnar. Þá segi í starfslýsingu að stefnandi skyldi taka þátt í að skipuleggja vinnufyrirkomulag og mönnun innan deildarinnar í samræmi við markmið um rekstur og fjárhagsramma. Stefnandi skyldi annast heildarskipulag og samhæfingu innan deildarinnar í samráði við sviðsstjóra. Þá segi þar jafnframt að stefnandi skyldi hafa frumkvæði að hagræðingu og skipulagningu þjónustunnar.

Í aðdraganda ráðningar stefnanda í starf yfirlæknis hafi stefnanda verið kynnt starfskjör og sérstaklega sú skylda sem fælist í því að hann mætti ekki hafa með höndum störf utan sjúkrahússins, önnur en þau sem rúmuðust innan stefnumörkunar stefnda frá desember 2001, þ.e. kennslu eða störf við háskóla og setu í opinberum nefndum. Stefnandi hafi fallist á þessa skilmála og því hafi verið gengið til viðræðna við hann um ráðningu í starfið. Í ráðningarviðtali hafi stefnandi lagt fram ósk um tímabundna undanþágu til að gegna starfi á sjálfstæðri lækningastofu vegna fjárhagslegra skuldbindinga og ábyrgða sem hann hafi talið brýnt að fá svigrúm til að greiða úr. Í ljósi þess að stefndi hefði veitt yfirmönnum þar nokkurt svigrúm til að hætta starfsemi sjálfstæðra lækningastofa hafi verið fallist á beiðni stefnanda. Stefnandi hefði þó verið ráðinn í fullt starf yfirlæknis, þ.e. 100% starfshlutfall frá 16. júlí 2002 að telja, og fengið 100% laun frá sama tímamarki allt til starfsloka, þ.e. loka uppsagnarfrests.

Í samræmi við skilyrði minnisblaðsins hefði stefnandi með réttu átt að hætta „stofurekstri“ í síðasta lagi í lok árs 2004. Framkvæmdastjóri lækninga hjá stefnda hafi ritað stefnanda tölvupóst 10. febrúar 2005 þar sem óskað hafi verið eftir staðfestingu hans á því að hann hefði hætt sjálfstæðum stofurekstri. Í svarbréfi stefnanda til stefnda hafi stefnandi sagst vera fjarverandi til 21. febrúar og vísi hann að öðru leyti til forsendna ráðningar í minnisblaði og efnisatriða þar. Í kjölfar framangreindrar afstöðu stefnanda hafi farið fram viðræður milli stefnanda og framkvæmdastjóra lækninga hjá stefnda varðandi þá stöðu sem upp hafi verið komin. Þær hafi ekki borið tilætlaðan árangur, aðallega vegna afstöðu og hugmynda stefnanda til efnda á ráðningarsambandi aðila.

Stefndi hafi ritað stefnanda bréf 31. maí 2005, þar sem krafist hafi verið efnda á ráðningarsamningi um að hefja fullt starf hjá stefnda. Stefnanda hafi verið veittur frestur í einn mánuð til að ákveða hvort hann vildi sinna 100% starfi yfirlæknis á æðaskurðlækningadeild og loka lækningastofu sinni til samræmis við kröfur stefnda. Í sama bréfi hafi stefndi upplýst að hann væri til viðræðna um að ráða stefnanda í starf sérfræðings, en í því fælist ráðning í 80% starf, auk þess sem ekki væru gerðar athugasemdir við rekstur lækningastofu samhliða. Stefnandi hafi ritað stefnda svarbréf 7. júní s.á. Þar segi að stefnandi sé algjörlega sammála því að hann eigi ekki kröfu til að starfsaðstöðu á spítalanum verði breytt til samræmis við kröfur eða sjónarmið sem hann setji fram. Honum sé ljós sá almenni vilji yfirstjórnenda stefnda að yfirlæknar sinni ekki læknastofurekstri utan stefnda og hafi stefnandi óskað eftir viðræðum um lausn málsins.

Viðræður sem fram hafi farið milli málsaðila í kjölfarið hafi ekki skilað árangri. Því hafi orðið úr að með bréfi stefnda til stefnanda 5. september 2005 hafi stefnandi verið upplýstur um þá fyrirætlun stefnda að veita honum áminningu vegna framangreinds háttalags, en áður væri stefnanda veitt tækifæri til að koma að andmælum. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda 27. september s.á. hafi því verið mótmælt að skilyrði áminningar væru fyrir hendi.

Með bréfi stefnda til stefnanda 31. október s.á. hafi stefnanda verið veitt áminning. Í bréfinu hafi verið tilgreindar og rökstuddar ástæður áminningar. Þar segi enn fremur að stefnanda hafi verið veitt færi á að bæta ráð sitt en ítrekað brot kynni að varða uppsögn, sbr. 44. gr. laga nr. 70/1996. Í bréfinu hafi jafnframt verið upplýst að í því fælist að stefnandi legði fram skriflega staðfestingu á uppsögn samnings við Tryggingastofnun ríkisins og afhenti stefnda afrit þess bréfs. Af hálfu stefnda hafi þess verið krafist að staðfesting þessa efnis bærist innan 10 daga frá dagsetningu bréfsins og að uppsögn gagnvart Tryggingastofnun ríkisins tæki gildi með eins stuttum uppsagnarfresti og frekast væri kostur. Engar tilkynningar hafi borist frá stefnanda til stefnda.

Sýknukrafa stefnda sé studd þeim rökum að gætt hafi verið forms- og efnisreglna af hálfu stefnda við meðferð málsins við töku ákvörðunar um veitingu áminningar til stefnanda. Þessi ákvörðun hafi byggst á ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ákvörðunin sé ekki stjórnvaldsákvörðun en jafnvel þó svo verði talið hafi stefndi að fullu og öllu leyti gætt réttra aðferða og sjónarmiða.

Stefnandi hafi með háttalagi sínu brotið gegn ákvæðum IV. kafla laga nr. 70/1996, sbr. enn fremur ákvæði 21. gr. sömu laga. Við stofnun ráðningarsambands hafi málsaðilar tekið á sig skyldur sem felist í vinnuréttarsambandi launþega og vinnuveitanda. Af ákvæðum laganna verði ráðið að það sé vinnuveitandi sem skilgreini og stýri framkvæmd og fyrirkomulagi starfa og ráðningum og beri ábyrgð á starfsmönnum, þ.m.t fjárhagslega ábyrgð sem og ábyrgð gagnvart sjúklingum. Þá sé það vinnuveitandi sem skipuleggi framkvæmd starfa og ákveði vinnutíma sem og aðra tilhögun. Ákvæði IV. kafla laganna kveði á um skyldur starfsmanna, þ.m.t. skyldu til að hlýða löglegum fyrirmælum, en sú regla leiði m.a. af meginreglum vinnuréttar um stjórnunarrétt vinnuveitanda. Stefndi hafi gert stefnanda það ljóst þegar við ráðningu að forsenda hennar væri sú að stefnandi væri ráðinn í fullt starf og gæti ekki haldið áfram rekstri sjálfstæðrar lækningastofu samhliða starfi yfirlæknis. Hafi þetta komið fram í auglýsingu um starf, í viðræðum í aðdraganda ráðningar og í starfslýsingu og hafi stefnandi gengist við þessum skilyrðum. Stefnda hafi verið heimilt að setja þessi skilyrði við ráðningu. Háttalag stefnanda hafi verið órjúfanlega tengt starfi og starfsskyldum hans hjá stefnda. Af gögnum málsins verði ráðið að stefndi hafi gengið eftir því ítrekað að stefnandi efndi skyldur sínar samkvæmt ráðningarsamningi en stefnandi hafi hafnað því. Háttalag stefnanda hafi gengið gegn ákvæðum og þeirri grundvallarskyldu að hlýða löglegum fyrirmælum vinnuveitanda. Stoði ekki fyrir stefnanda að halda því fram að hann hafi gegnt störfum á sjálfstæðri lækningastofu í eigin frítíma og án þess að það hafi nokkru sinni komið niður á störfum hans hjá stofnuninni.

Stefnandi hafi borið skyldur sem starfsmaður íslenska ríkisins og um hann hafi gilt ákvæði laga nr. 70/1996. Hann hafi enn fremur borið skyldur á grundvelli ráðningarsamnings svo og á grundvelli meginreglna íslensks vinnuréttar. Hvorki hafi tilvist minnisblaðs né túlkun stefnanda á því veitt honum heimild til að synja því að hlýða fyrirmælum stefnda um efndir á skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt lögum eða ráðningarsamningi. Minnisblað teljist ekki hluti ráðningarsamnings aðila, heldur hafi það haft að geyma upptalningu stefnumiða aðila án þess að í því fælist afsal á réttindum samkvæmt lögum og ráðningarsamningi.

Sá skilningur stefnanda fái ekki staðist að ráðningarsamband aðila og gagnkvæmar skyldur þeirra hafi komist í sjálfheldu við það eitt að stefnandi lýsti þeirri skoðun sinni að ákvæði 4. tl. minnisblaðsins hefði ekki verið uppfyllt að hans mati. Reyndar hafi stefnandi staðfest þann skilning í bréfi 7. júní 2005, en þar segi að stefnandi sé líka algjörlega sammála því að hann eigi ekki kröfu til að starfsemi og starfsaðstöðu á spítalanum verði breytt til samræmis við kröfur eða sjónarmið sem stefnandi setji fram. Í þessari staðhæfingu stefnanda felist efnislegur skilningur ákvæðisins í samræmi við markmið aðila.

Undanþágan sem gerð hafi verið vegna skyldu stefnanda að koma í fullt starf og hætta starfsemi sjálfstæðrar lækningastofu hafi verið tímabundin. Sá tími hafi verið liðinn sem undanþágan hafi verið í gildi og hafi báðum aðilum verið heimilt að grípa til viðeigandi og löglegra úrræða vegna þessa. Beri í því sambandi að líta til forsendna ráðningarinnar.

Stefnandi hafi bæði stöðu sinnar vegna og samkvæmt starfslýsingu, sem hann hafi undirritað við ráðningu, átt að undirbúa og tryggja þá starfsaðstöðu sem telja mætti viðunandi. Allt frá ráðningu stefnanda til stefnda 16. júlí 2002 hafi hann hvorki gert reka að því að bæta úr aðstöðu og starfsumhverfi, að svo miklu leyti sem það hafi verið í hans höndum, né hafi hann gert tillögur til slíkra úrbóta sem samrýmdust á einhvern hátt umfangi og aðstæðum starfseminnar að öðru leyti. Aðstaða og starfsumhverfi hjá æðaskurðlækningadeild sé vel viðunandi og sambærileg aðstöðu og starfsumhverfi sem aðrar deildir stefnda búi við. Öll aðstaða, bæði á skurðstofum sem og önnur aðstaða, sé afbragðsgóð og með því besta sem gerist hér á landi og fyllilega sambærileg því sem tíðkist um aðrar sérgreinar. Stefnandi hafi ekki reynt að færa fyrir því rök á hvern hátt aðstaða og starfsumhverfi á sjálfstæðri lækningastofu hans standi framar að þessu leytinu til. Þá hafi hvorki stefnandi né aðrir læknar sem starfi á æðaskurðlækningadeild kvartað undan aðstöðu og starfsumhverfi. Þvert á móti hafi æðaskurðlækningadeild ekki nýtt að fullu aðstöðu á skurðstofu sjúkrahússins og borið við manneklu en ekki skorti á aðstöðu.

Við skýringu og túlkun minnisblaðs beri að leggja til grundvallar að stefndi sé í senn vinnuveitandi og sjúkrahús sem starfi samkvæmt lögum nr. 97/1990 og sé starfrækt fyrir kostnað og á ábyrgð ríkissjóðs. Samkvæmt því eigi stefndi um það mat hver starfsaðstaða teljist viðunandi eða nægjanleg. Geti stefnandi ekki með óþörfum og óraunhæfum kröfum um starfsaðstöðu komist hjá því að efna skyldur samkvæmt ráðningarsamningi. Stefndi beri ábyrgð og stjórni starfseminni og beri stefnanda að hlíta ákvörðunum hans.

Stefndi mótmæli þeirri staðhæfingu að í ákvörðun um veitingu áminningar hafi falist brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og stjórnsýslulaga. Ákvörðun sé í reynd ekki stjórnvaldsákvörðun heldur vinnuréttareðlis samkvæmt sérlögum sem gildi um ríkisstarfsmenn. Jafnvel þó talið yrði að ákvæði stjórnsýslulaga ættu við hafi stefndi ekki brotið gegn lögum. Sama krafa hafi verið gerð á hendur öllum yfirmönnum stefnda, en þeir séu samtals á þriðja hundrað. Stefnandi hafi fengið lengstan aðlögunartíma allra yfirmanna og við mat á þessu atriði þurfi að líta til þess að stefnandi hafi gengist undir skyldur við ráðningu. Aðgreining þeirra sem starfi alfarið innan sjúkrahúss svo og þeirra sem hafi með höndum rekstur sjálfstæðrar lækningastofa samhliða starfi á sjúkrahúsi eigi sér langan aðdraganda í viðræðum ríkis og stéttarfélaga lækna. Veiting áminningar hafi bæði talist eðlileg í ljósi aðstæðna, samrýmst ákvæðum laga sem gildi um starfsmenn íslenska ríkisins og jafnframt talist rökrétt framhald máls í ljósi málavaxta.

Í stefnumörkun framkvæmdastjórnar stefnda frá desember 2001 komi fram að efnisákvæði hennar skuli gilda nema í undantekningartilvikum að slíkt þyki henta sjúkrahúsinu. Í framkvæmd hafi tvenns konar undantekningar verið gerðar. Í fyrsta lagi hafi ekki verið talið hagkvæmt að beita ákvæðum samþykktar varðandi yfirlækna á húð- og kynsjúkdómadeild, ofnæmissjúkdóma, göngudeild sykursjúkra svo og á lýtalækningadeild. Rök að baki þessu byggðust á því að umrædd störf séu ekki svo umfangsmikil, er tengdust sjúkrahúsinu sérstaklega, að réttlæti 100% starf en jafnframt sé talið nauðsynlegt að viðhafa starfsemi, bæði vegna öryggis sjúklinga og tengsla við kennslu í Háskóla Íslands. Aðstæður þessara sérgreina séu í reynd með þeim hætti að sjúklingar leiti fremur lækninga til sjálfstætt starfandi lækningastofa en sjúkrahúsa. Í öðru lagi hafi verið ákveðið að yfirlæknar, sem komnir væru nærri starfslokum sökum aldurs en létu af stjórnunarstarfi í kjölfar sameiningar sjúkrahúsanna, skyldu halda óskertum kjörum og starfsheiti samkvæmt kjarasamningi (launaheiti). Ábyrgð og stjórnunarskyldum hafi verið létt af þeim og starfi þeir sem sérfræðilæknar innan deildar en beri áfram starfsheitið (launaheitið) yfirlæknar án stjórnunarábyrgðar. Af hálfu stefnda hafi ekki verið gerðar athugasemdir við að þessir aðilar starfræktu sjálfstæðar lækningastofur samhliða starfi hjá stefnda. Rangt sé að stefndi hafi mismunað yfirlæknum vegna þessa eða að stefndi hafi brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sbr. 65. gr. laga nr. 33/1944, með síðari breytingum eða jafnræðisreglu stjórnsýslulaga, sbr. 11. gr. laga nr. 37/1993.

Stefnandi hafi ítrekað lýst því yfir að hann hefði ekki í hyggju að hætta rekstri sjálfstæðrar lækningastofu þrátt fyrir eftirgangsmuni stefnda þar sem m.a. hafi verið leitað eftir viðræðum við stefnanda um breytingu. Með þessu háttalagi stefnanda hafi verið brostnar forsendur fyrir ráðningu stefnanda í starf yfirlæknis. Við meðferð þessa máls, bæði dómsmáls og stjórnsýslumáls, hafi stefnandi áréttað stöðu sína sem starfsmanns stefnda og frelsi til að starfa við það sem hann kjósi. Hafi stefnandi ítrekað þau sjónarmið að hann hafi starfað við rekstur sjálfstæðrar lækningastofu í eigin „frítíma“ og að stefnda komi það ekki við. Af þessu tilefni bendi stefndi á að stefnandi hafi verið ráðinn í fullt starf, 100% starfshlutfall, við ráðningu til sjúkrahússins 16. júlí 2002 og hafi hann notið greiðslu fullra launa sem yfirlæknir í 100% starfi allt frá sama tímamarki. Stefnandi hafi fengið tímabundna undanþágu til að starfrækja sjálfstæða lækningastofu sína í allt að tvö ár eftir að hann hóf störf hjá stefnda.

Stefndi vísi til laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og grundvallarreglna íslensks vinnuréttar. Um málskostnað vísi stefndi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Ágreiningslaust er að stefnandi var ráðinn í 100% starf yfirlæknis hjá stefnda með ráðningarsamningi 16. júlí 2002. Eins og komið hefur fram í málinu var ákveðið í desember 2001 af hálfu stefnda að á árinu 2002 skyldi gerð sú breyting á ráðningum og starfstilhögun yfirmanna hjá stefnda að þeir gegndu ávallt starfi sem svaraði til 100% starfshlutfalls og sinntu ekki öðrum störfum utan stefnda en kennslu á háskólastigi eða störfum við háskóla eða nefndarstörfum á vegum opinberra aðila. Þetta kemur meðal annars fram í fundargerð framkvæmdastjórnar stefnda 11. desember 2001, en þar segir einnig að ráðningum yfirmanna skyldi framvegis þannig háttað nema í undantekningartilvikum þegar annað væri talið henta stefnda.

Á minnisblaðinu, sem málsaðilar undirrituðu sama dag og ráðningarsamninginn, var gert ráð fyrir því að stefnandi hætti rekstri lækningastofu sinnar innan tveggja ára frá næstu áramótum að telja „svo fremi sem aðstaða og starfsumhverfi til slíkrar starfsemi sé þá viðunandi innan veggja LSH að áliti samningsaðila og að uppfylltu §5 og §6.“ Af hálfu stefnda hefur komið fram að stefnanda hafi verið veitt þessi tímabundna undanþága frá fyrirætlunum stefnda af tillitssemi við hann enda hefði öðrum, sem rekið höfðu lækningastofur samhliða yfirlæknastöðum hjá stefnda, verið veittur hæfilegur aðlögunartími til að hætta slíkum rekstri. Framkvæmdastjóri lækninga hjá stefnda lýsti því fyrir dóminum að með orðalagi í 4. lið minnisblaðsins sé átt við að sjúklingum sé veitt viðeigandi þjónusta án þess að þeir þurfi að leggjast inn. Aðstaða til að veita slíka þjónustu hjá stefnda hafi verið fullnægjandi á göngudeild stefnda og einnig hafi verið þar fullkomin rannsóknarstofa og aðgengi að skurðstofu. Stefnandi lýsti þessu þannig fyrir dóminum að ekki hafi verið aðstaða til að taka við göngudeildarsjúklingum hjá stefnda þegar hann gegndi starfi yfirlæknis þar, en breytingar, sem þurft hafi að gera, hafi ekki gengið eftir. Stefnandi kvaðst hafa fallist á, ef það væri algert skilyrði af hálfu stefnda fyrir ráðningunni, að hætta rekstri stofunnar að gefnum þeim skilyrðum að aðstaðan, sem þyrfti til þessarar starfsemi, væri innandyra á spítalanum. Sjúklingunum hafi þurft að sinna og stefnandi hafi með ákvæðinu í minnisblaðinu viljað tryggja að aðstaðan til þess yrði fyrir hendi hjá stefnda ella myndi hann sinna þessum sjúklingum á lækningastofu sinni. Aldrei hafi verið ætlunin með ákvæðinu í minnisblaðinu að stefnandi hætti þeirri starfsemi sem hann hafði fram að þeim tíma sinnt á lækningastofunni. Meiningin hafi verið sú að hann flytti starfsemina inn á spítalann. Það hafi hins vegar ekki verið unnt vegna aðstöðuleysis þar. Stefnandi kvaðst hafa gert það sem hann gat til að bæta aðstöðuna hjá stefnda til þess að unnt væri að sinna þessum læknisverkum þar. Að öðru leyti hafi það verið í höndum stefnda að bæta aðstöðuna og ráða bót á því sem áfátt var en það hafi ekki verið gert. Í maí 2005 hafi framkvæmdastjóri lækninga hjá stefnda kennt stefnanda um að hafa ekki komið þessari aðstöðu upp. Á þeim tíma hefði því aldrei verið haldið fram af hálfu stefnda að aðstaðan væri fyrir hendi hjá stefnda heldur aðeins að það væri stefnanda að kenna að svo væri ekki.

Telja verður að með 4. tölulið í minnisblaðinu frá 16. júlí 2002 hafi verið staðfestar gagnkvæmar samningsskyldur málsaðila þar sem stefnandi skuldbatt sig til að hætta rekstri lækningastofu sinnar að því tilskildu að aðstæður til að sinna sambærilegum störfum hjá stefnda yrðu fyrir hendi. Þegar virt er það sem fram hefur komið í málinu verður hins vegar að líta svo á að hvorki verði af orðalagi hins umdeilda ákvæðis í minnisblaðinu né gögnum málsins ráðið hverju stefndi þyrfti nákvæmlega að hrinda í framkvæmd til þess að hann teldist hafa uppfyllt skyldur sem á honum hvíldu gagnvart stefnanda samkvæmt ákvæðinu í minnisblaðinu og var forsenda fyrir því að stefnanda væri skylt að hætta rekstri lækningastofunnar samkvæmt þessu sama ákvæði. Engin gögn liggja heldur fyrir í málinu um að stefnandi hafi gert óþarfar eða óraunhæfar kröfur á hendur stefnda í þessum efnum. Við úrlausn málsins verður því að leggja til grundvallar að ekki hafi verið sýnt fram á af hálfu stefnda að hann hafi uppfyllt skyldur sem á honum hvíldu gagnvart stefnanda samkvæmt framangreindu ákvæði í minnisblaðinu. Telst því ósönnuð sú staðhæfing stefnda að aðstæður hjá stefnda, á þeim tíma sem hér skiptir máli, hafi verið í samræmi við lýsingu í 4. tl. minnisblaðsins, en stefndi verður að bera hallann af þeim sönnunarskorti.

Samkvæmt þessu hefur ekki verið sýnt fram á af hálfu stefnda að stefnanda hafi verið skylt að hætta rekstri lækningastofu sinnar vegna ákvæðisins í minnisblaðinu eða af öðrum ástæðum. Er því ekki unnt að líta svo á að stefnandi hafi óhlýðnast löglegu boði eða banni stefnda eins og haldið er fram af stefnda hálfu að stefnandi hafi gert. Þar með hafði stefndi enga lögmæta ástæðu samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 til að veita stefnanda áminningu eins og gert var 31. október 2005. Með vísan til þess hefur hin umdeilda áminning ekki lagastoð og verður því þegar af þeirri ástæðu að telja hana ólögmæta. Samkvæmt því ber að taka kröfu stefnanda um viðurkenningu þess efnis til greina.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur.

Dóminn kvað upp S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari.

DÓMSORÐ:

Áminning sem stefndi, Landspítali-háskólasjúkrahús, veitti stefnanda, S-kk-þgf M-kk-þgf, 31. október 2005, telst ólögmæt.

Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf I-kvk-nf