Q-791/2020

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar þann 8. október sl., barst dóminum með bréfi skiptastjóra, J-kk-ef A-kk-ef J-kk-ef, 17. mars 2020. Styðst málskotið við 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

Sóknaraðilar eru db.A og B, kt. […], til heimilis að […].

Varnaraðili er db. C.

Sóknaraðilar gera báðir þá kröfu að ákvörðun skiptastjóra dánarbús C á skiptafundi þann 11. mars 2020 um að fara skuli með dánarbúið sem gjaldfært samkvæmt 2. mgr. 62. gr. skiptalaga nr. 20/1991 verði hrundið og lagt verði fyrir skiptastjóra að fara með dánarbúið sem ógjaldfært samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991. Þá er gerð krafa um málskostnað úr hendi varnaraðila.

Varnaraðili gerir þá dómkröfu að ákvörðun hans um að farið verði með dánarbú c samkvæmt 2. mgr. 62. gr. skiptalaga nr. 20/1991. Þá gerir hann kröfu um málskostnað.

Fór aðalmeðferð fram þann 8. október sl. var krafan tekin til úrskurðar að málflutningi loknum.

Málsatvik:

Bú varnaraðila, C, sem lést 13. nóvember 1966, var tekið til opinberra skipta 25. febrúar 1967 og var U-kk-nf B-x-x upphaflega skipaður skiptaráðandi. Var skiptum á búinu aldrei lokið og í kjölfar niðurstöðu dóms Hæstaréttar í máli nr. 375/2011 var skipaður nýr skiptastjóri til að ljúka formlega skiptum á búinu. Á þeim tíma var talið að jörðin […] væri ekki eign dánarbúsins en jörðin […]hafði verið í umráðum og afnotum niðja C samkvæmt erfðaskrá D frá árinu 1938.

Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 var komist að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni […] væri enn á hendi dánarbús B og að ráðstafa yrði honum áður en unnt væri að ljúka skiptum.

Í gögnum málsins liggur fyrir kröfulýsing A í dánarbú C frá 4. febrúar 2016 að höfuðstól 500.000 krónur vegna málskostnaðar sem dánarbúinu var m.a. gert að greiða með dómi Hæstaréttar í máli nr. 706/2015 og var kröfunni lýst sem búskröfu auk áfallandi kostnaðar.

Á fundi skiptastjóra þann 16. janúar 2012 er ágreiningur um það hvort jörðin […] tilheyri dánarbúi C og er vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 375/2012 því til stuðning að jörðin tilheyri ekki dánarbúinu. Þá er bókað eftir skiptastjóra að í ljósi orðalags Hæstaréttar sé það niðurstaða skiptastjóra að engar eignir hafi fundist í búinu og því sé óhjákvæmilegt að fara með skiptin á dánarbúinu eftir ákvæðum gjaldþrotaskiptalaga í samræmi við fyrirmæli 3. mgr. 62. gr. skiptalaga. Var þessari afstöðu skiptastjóra mótmælt af fulltrúum erfingja utan fulltrúa erfingja B.

Á fundi skiptastjóra þann 4. júní 2013 var niðurstaða dóms Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 tekin til umræðu en í niðurstöðum dómsins segir að beinn eignarréttur að jörðinni […] teljist vera á hendi dánarbús C.

Á skiptafundi dánarbúsins þann 14. júní 2013 var bókað að ekki lægi ljóst fyrir hvort beinn eignarréttur að jörðinni […] ætti að skiptast á milli erfingja á grundvelli erfðaskrár D eða á grundvelli lögerfðareglna. Þá liggi heldur ekki fyrir hvort óbein eignarréttindi tilheyrandi jörðinni hafi farið aftur til búsins við andlát D.

Skiptafundur var haldinn 5. september 2013 og ágreiningur um aðferð skipta rædd og tillögur til erfingja. Á skiptafundi þann 30. apríl 2014 lagði skiptastjóri fram frumvarp að úthlutun úr búinu. Var frumvarpinu mótmælt af meirihluta fundarmanna. Var þeim ágreiningi vísað til héraðsdóms á grundvelli 122. gr. skiptalaga. Gekk dómur Hæstaréttar um þann ágreining í máli réttarins nr. 751/2014 þar sem frumvarp skiptastjóra var fellt úr gildi og tekið fram í forsendum dómsins að við ráðstöfun hins beina eignarréttar að jörðinni ætti að fara eftir lögerfðareglum.

Á skiptafundi þann 30. júní 2015 reis ágreiningur meðal erfingja um það hvaða ákvæði erfðalaga ætti við um skiptin.

Á skiptafundi þann 3. október 2019 lagði B fram kröfulýsingu og gerði kröfu um að honum yrði afhentur sem arfur samkvæmt erfðaskrá D beini eignarrétturinn að jörðinni […] með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymi. Var kröfunni lýst sem eignarréttarkröfu eða arfstilkalli utan skuldaraða sem kröfu sértökumanns. Hafnaði skiptastjóri þessari kröfu og var ágreiningi þessum vísað til héraðsdóms til úrlausnar í máli nr. Q1791/2019. Var kröfu B um að hann fengi beinan eignarrétt að jörðinni sér úthlutað hafnað með úrskurði 24. júní 2020. Var sú niðurstaða héraðsdóms kærð til Landsréttar þann 7. júlí sl. en niðurstaða Landsréttar liggur ekki enn fyrir.

Fyrir liggur að skiptastjóri varnaraðila boðaði til skiptafundar 11. mars 2020 og hugðist skiptastjóri bera fram tillögu lögmanna erfingja um tillögu að skiptayfirlýsingu sem fól í sér afsal á beinum eignarrétti yfir jörðinni […] til nánar tiltekinna erfingja C í hlutföllum sem mælt var fyrir um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 408/2016. Var því mótmælt af hálfu B að sú tillaga kæmist á dagskrá þar sem ekki væru lagaskilyrði til þess. Þá benti hann á að skylt væri að fara með dánarbú C eftir ákvæði 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991. Á þessum skiptafundi tók skiptastjóri þá ákvörðun að farið yrði með dánarbúið samkvæmt 2. mgr. 62. gr. skiptalaga nr. 20/1990. Náðust sættir ekki á skiptafundinum og var þeim ágreiningi vísað til héraðsdóms til úrlausnar.

Matsmaður var dómkvaddur 18. október 2016 til að meta verðgildi jarðarinnar […]. Liggur hluti þeirrar matsgerðar fyrir, þ.e. niðurstaða hennar. Segir í niðurstöðum matsgerðarinnar að verðmæti beins eignarréttar jarðarinnar […] sé rúmlega einn milljarður. Ekki liggur fyrir beiðni um yfirmat né að matinu hafi verið hnekkt af dómstólum.

Í gögnum málsins liggur fyrir stefna erfingja C á hendur Kópavogsbæ aðallega en til vara á hendur A til heimtu fjár til handa stefnanda þessa máls að fjárhæð 74.811.389.954 krónur vegna greiðslu eignarnámsbóta er Kópavogsbær hafði greitt A í fjórum tilvikum frá árinu 1992. Þá eru varakröfur í stefnu um lægri fjárhæð. Mál þetta var þingfest í Héraðsdómi Reykjaness 5. nóvember 2014, mál nr. E1362/2014, og er ekki enn lokið. Krefjast stefndu í því máli sýknu.

Þá liggur fyrir stefna sem þingfest var í Héraðsdómi Reykjaness 30. maí 2018 en stefnandi A stefnir Kópavogsbæ til heimtu eignarnámsbóta að fjárhæð 5.631.000.000 króna auk skyldu til greiðslu skaðabóta og annarra efnda samkvæmt sáttagerð um eignarnámsbætur frá 30. janúar 2007, mál nr. E5182018, og er þeim ágreiningi enn ólokið fyrir héraðsdómi.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila B.

Sóknaraðili gerir þá kröfu nú að ákvörðun skiptastjóra í dánarbúi C á skiptafundi 11. mars 2020 um að „fara skuli áfram með búið sem gjaldfært samkvæmt 2. mgr. 62. gr. skiptalaga nr. 20/1991“ verði hrundið og lagt verði fyrir skiptastjóra með dómsúrskurði að fara með dánarbú C eftir fyrirmælum 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991. Þá er gerð krafa um að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðilanum B málskostnað að skaðlausu að viðbættum virðisaukaskatti, eins og málið sé ekki gjafsóknarmál.

Sóknaraðili kveður að við skipti á dánarbúi C í tíð eldri laga nr. 3/1878 hafi verið farið með búið sem skuldafrágöngubú eftir 3. kapítula, sbr. 2. mgr. 18. gr. laganna, og bar skiptaráðanda þá að fara sem mest eftir tillögum skuldheimtumanna við meðferð á búinu, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 3/1878. Með öðrum orðum hafi verið farið með búið sem ógjaldfært væri á meðan skuldir skuldheimtumanna voru ógreiddar. Í 24. gr. laga nr. 3/1878 kemur fram að við meðferð búsins skuli fara eftir tillögum fundarmanna sem atkvæðisrétt hafa skv. 19. gr. laganna.

Á skiptafundi 9. febrúar 2012 hafi niðurstaða skiptastjóra verið að engar eignir væru í dánarbúi C og tók hann ákvörðun um að fara með skipti í dánarbúinu eftir ákvæðum gjaldþrotaskiptalaga í samræmi við fyrirmæli 3. mgr. 62. gr. skiptalaga nr. 20/1991.

Þótt með dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni […] sé enn á hendi dánarbúsins, þá hafi ekki leitt af þeirri niðurstöðu að fara ætti, upp frá því tímamarki, með dánarbúið eftir 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991. Skiptakostnaður í dánarbúinu sé ógreiddur og alls óljóst hvort eignarrétturinn hafi fjárhagslegt gildi, en ágreiningur um það sé óleystur fyrir dómstólum. Í þessu sambandi sé vísað til niðurlags 3. mgr. 62. gr. þar sem segi að ef eignir séu fyrir hendi eftir að skuldir hafi verið greiddar, þá fyrst skuli upp frá því fara með skiptin eftir 2. mgr.

Fullkominn vafi sé um hvort hinn beini eignarréttur að jörðinni […] hafi fjárhagslegt gildi og því heimildarlaust af skiptastjóra að víkja frá fyrri ákvörðun sinni um að fara með dánarbúið sem ógjaldfært bú samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991.

Skiptastjóri hafi byggt á því í Hæstaréttarmálinu nr. 822/2017 að óvíst sé um fjárhagslegt gildi hins beina eignarréttar. Í næstsíðustu málsgrein í kafla II í úrskurði Héraðsdóms Reykjaness komi fram af hálfu skiptastjóra að ekki hafi verið skorið úr um það hvort hinn beini eignarréttur að jörðinni […] feli í sér fjárhagsleg verðmæti fyrir eiganda hans og þá hver þau séu. Í sömu málsgrein komi fram að engir fjármunir séu í dánarbúinu umfram skiptatryggingu og samtals hafi skiptastjóri unnið 374 tíma í þágu búsins án þess að fá greitt.

Forsenda þess að fara eigi með dánarbú eftir reglu 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 sé að skiptastjóri telji víst að andvirði eigna búsins muni nægja til að efna viðurkenndar kröfur að viðbættum kröfum sem ágreiningur standi um, auk skiptakostnaðar.

Í athugasemdum með frumvarpi til 62. gr. laga nr. 20/1991 komi fram að áhersla sé lögð á það skilyrði 2. mgr. 62. gr. að skiptastjóri telji víst að staða búsins sé svo sem lýst sé í ákvæðinu. Ef vafi væri þannig um hvort andvirði eigna kynni að nægja til fullnustu skuldbindinga yrði ekki komist hjá því að skiptastjóri færi með búið eftir 3. mgr. ákvæðisins. Þá komi fram að ef efnahagur dánarbús sé ekki með þeim hætti að eignir muni nægja fyrir skuldum verði skiptastjóri að taka ákvörðun um að frekari framkvæmd skiptanna fari eftir gjaldþrotaskiptalögum, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991.

Þótt dómkvaddir matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að meta verðmæti beins eignarréttar á rúmlega milljarð króna, sé fullkominn vafi á því að dánarbúi C beri bætur vegna eignarnáms í landi […].

Um sé að ræða umdeilda og ódæmda kröfu dánarbúsins, auk þess sem matsmenn færa ekki haldbær rök fyrir niðurstöðu sinni. Matsþoli, Kópavogsbær, hafi krafist sýknu fyrir dómstólum af kröfugerð sem byggist á eignarnámsbótum fyrir beinan eignarrétt að jörðinni […]. Á meðan ekki hafi fallið dómur um álitaefnið sé um óvissa eign að ræða.

Í ljósi dóma Hæstaréttar í málum nr. 110/1967 (H 1968:422) og 99/1968 (H1969:780) sé fullkomin óvissa um sjálfstætt verðgildi beins eignarréttar sem talinn sé enn vera á hendi dánarbús C. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 110/1967 sé réttur til hagnýtingar jarðarinnar […] og til að hafa af henni arð á hendi arftaka skv. erfðaskrá D hverju sinni. Samkvæmt dómi í máli nr. 99/1968 hafi umráð og afnot jarðarinnar […] ekki verið á hendi dánarbús C frá 30. maí 1969.

Verði litið svo á að rétt hafi verið af skiptastjóra á einhverjum stigum skiptameðferðar á dánarbúi C að fara með búið eftir ákvæði 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991, þrátt fyrir umtalsverðan ógreiddan skiptakostnað, þá hafi skiptastjóra verið skylt að fara með búið eftir 3. mgr. ákvæðisins á árinu 2016. Skiptastjóri hafi móttekið 4. febrúar 2016 og samþykkt lýsta búskröfu A í dánarbúið. Var þá þegar komin upp sú staða í dánarbúinu að andvirði eigna búsins nægðu ekki til að efna skuldbindingar búsins, þ.m.t. á greiðslu skiptakostnaðar.

Þá hafi skiptastjóra tvímælalaust verið skylt að fara með dánarbú C eftir ákvæði 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 eftir að hann samþykkti á skiptafundi 3. október 2019 að lýst krafa B þann 2. september 2019 sem sértökumanns kæmist að í dánarbúinu. Í kröfulýsingu krafðist B afhendingar á einu eign búsins, þ.e. að honum yrði afhentur að arfi beinn eignarréttur yfir jörðinni […] með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskrá D frá 4. janúar 1938 geymdi.

Óleyst sé úr ágreiningi um kröfu B í dánarbú C fyrir dómstólum. Á meðan ekki hafi verið leyst úr ágreiningi um hvort dánarbúinu verði gert skylt að afhenda B einu eign búsins, sé skiptastjóra heimildarlaust að fara með dánarbúið eftir ákvæði 2. mgr. 62. gr. laga nr. 21/1991.

Telja verði, hafi skiptastjóri talið sig fara með dánarbúið eftir reglu 2. mgr. 62. gr. eftir eitthvert tímamark skiptameðferðar í dánarbúinu, að þá hafi honum borið skylda til að taka aftur ákvörðun um að fara með búið eftir 3. mgr. ákvæðisins á skiptafundi í dánarbúinu sem haldinn var 3. október 2019. Auk þess hafi skiptastjóri bókað á þessum sama skiptafundi að frá því að skiptameðferð á dánarbúinu hófst að nýju á árinu 2011 væru skráðir 426 tímar í vinnu skiptastjóra í búinu. Engin greiðsla hafi borist upp í skiptakostnaðinn, þrátt fyrir ítrekaðar kröfur skiptastjóra um að úr verði bætt.

Af framangreindu sé ljóst að fullkomin óvissa er um að dánarbúi C beri bætur vegna eignarnáms Kópavogsbæjar. Það sé ekki á hendi skiptastjóra að taka ákvörðun um það nú, eins og sakir standa, að dánarbúið fái greiddar um einn milljarð króna í eignarnámsbætur, sbr. orðalag í ákvörðun skiptastjóra á skiptafundi 11. mars 2020 um að „Ljóst megi því vera að umtalsverð verðmæti séu á hendi búsins sem nægi vel til að standa straum af greiðslu lýstrar kröfu og skiptakostnaði.“

Þá sé einnig ljóst af framangreindu að ákvörðun skiptastjóra um að fara áfram með dánarbúið sem gjaldfært eftir 2. mgr. 62. gr. skiptalaga, eins og ákvörðun hans er orðuð, sé heimildalaus samkvæmt ákvæðinu, þar sem óleyst sé úr ágreiningi fyrir dómstólum um afhendingu á einu eign dánarbúsins.

Ekki verði litið framhjá því að krafa dánarbúsins um bætur fyrir eignarnám sé, fyrir utan óvissu um fjártjón, háð því að krafa B um afhendingu á beinum eignarrétti með skilyrðum og takmörkunum yfir jörðinni […] nái ekki fram að ganga.

Skilja verði orðalag ákvæðis 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um að skiptastjóri telji víst að andvirði eigna sé meira en krafna á hendur búinu svo, að ef minnsti vafi sé á að eignir séu meiri en skuldir þá eigi skiptastjóri að fara með dánarbú sem ógjaldfært bú. Um það sé vísað til athugasemda um 62. gr. í frumvarpi til laga nr. 20/1991, sem fyrr greinir.

Einnig sé vísað til Handbókar um skipti á dánarbúum o.fl., útg. af dómsmálaráðuneytinu 1992, en á bls. 195 segir: „Af fyrirmælum 2. mgr. 62. gr. SKL verður að álykta að skiptastjóri fari í vafatilviki frekar með dánarbúið sem ógjaldfært væri en á gagnstæðan veg, enda geti skiptin beinst á ný inn í farveg SKL samkvæmt niðurlagsorðum 3. mgr. 62. gr. þótt farið verði um sinn með dánarbúið eftir reglum GÞL.“ Síðar segir á sömu blaðsíðu að fari skiptastjóri ranglega með búið eins og það væri gjaldfært, en síðar kemur í ljós að búið á ekki fyrir skuldum, þá beri í slíku tilviki „... að taka síðbúna ákvörðun eftir 3. mgr. 62. gr. SKL,...“

Um lagarök vísar sóknaraðili til laga nr. 20/1991, einkum 2. og 3. mgr. 62. gr. laganna. Þá er vísað til laga nr. 3/1878, einkum 2. mgr. 18. gr., 1. mgr. 19. gr. og 24. gr. Enn fremur er vísað til lagaskilaákvæðis 148. gr. laga nr. 20/1991, einkum 3. mgr. ákvæðisins.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila dánarbús A.

Sóknaraðili byggir á því að fara beri með dánarbúið sem ógjaldfært, samkvæmt 3. mgr. 62. gr. SKL, nema það sé hafið yfir vafa að dánarbú eigi fyrir öllum skuldum þess. Framkominn rökstuðningur skiptastjóra varnaraðila sé ekki fullnægjandi til að eyða þessum vafa og telur sóknaraðili að skiptastjórinn hefði átt að komast að öndverðri niðurstöðu.

Í fyrsta lagi vísist til þess að ágreiningsmál milli B og varnaraðila um eignarrétt yfir jörðinni […], samkvæmt kröfulýsingu B, sé rekið fyrir Héraðsdómi Reykjaness. Meðan beðið sé endanlegrar niðurstöðu í því máli hljóti að teljast vera vafi um eignarréttinn, þegar af þeirri ástæðu.

Í öðru lagi vísist til þess að matsniðurstaða, sem skiptastjóri varnaraðila hefur vísað til, sé mat matsmanna á virði beins eignarréttar yfir landi, sem þegar hafi verið tekið eignarnámi. Tilgreindir erfingjar varnaraðila reki dómsmál fyrir Héraðsdómi Reykjaness um eignarnámsbætur vegna þessa á hendur Kópavogsbæ, sem krefjist sýknu í málinu. Dómsmálið hafi tekið u.þ.b. sex ár nú þegar. Ákvörðun skiptastjóra jafngildi því að hann hafi gefið sér hver úrslit málsins verði, sem hljóti að teljast gáleysislegt, enda um að ræða flókið og umfangsmikið dómsmál, sem hafi ekki verið leitt til lykta. Vart verði heldur ætlast til þess að afstaða verði tekin til úrlausnarefna þess máls í þessu ágreiningsmáli, en það væri nauðsynlegt ef staðfesta ætti ákvörðun skiptastjórans.

Í þriðja lagi vísist til þess sem að framan greini um skil milli beins og óbeins eignarréttar þegar […] sé annars vegar. Óbeinu/skilyrtu eignarréttindin séu svo víðtæk að beinn eignarréttur sé hugtak, án þess að undir hann falli einhverjar þær efnislegu heimildir eða réttindi sem einkenna eignarrétt. Fjárverðmæti slíks réttar sé vafasamt svo ekki sé fastar að orði kveðið. Vísist um þetta til meginreglna eignarréttar.

Í fjórða lagi vísist til þess að varnaraðili hafi verið í opinberum skiptum í hartnær átta ár. Þrátt fyrir þann tíma sé ekkert laust fé í búinu til að greiða skuldir þess. Að því virtu, með tilliti til stöðu dómsmála sem standa yfir fyrir Héraðsdómi Reykjaness og að í vafatilvikum beri að fara með dánarbússkipti samkvæmt 3. mgr. 62. gr. SKL, standa ekki rök til þess að fallast á ákvörðun skiptastjóra.

Þá er krafist málskostnaðar með stoð í 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök varnaraðila.

Varnaraðili krefst þess að ákvörðun hans um að fara skuli áfram með skipti á dánarbúi C samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 verði staðfest. Byggir hann á því að nú sé sýnt fram á að dánarbúið eigi eign. Með matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna hafi verið sýnt fram á að eign þessi feli í sér mikil fjárhagsleg verðmæti. Ekki skipti máli þótt deilt sé um efni matsgerðarinnar eða einstakar niðurstöður hennar í dómsmáli. Matsgerðinni hafi ekki verið hnekkt og því hljóti skiptastjóri að leggja niðurstöður hennar til grundvallar þegar hann ákveður hvernig beri að haga skiptameðferðinni. Skiptastjóra sé ekki heimilt að líta framhjá matsgerðinni eða hunsa niðurstöður matsmannanna fyrr en yfirmat liggi fyrir eða dómur sem hafni gildi hennar að hluta eða öllu leyti hafi gengið.

Það sé mat skiptastjóra að andvirði þessarar eignar muni duga vel til að greiða allar kröfur á hendur búinu þegar greitt hafi verið úr öllum ágreiningi milli erfingja. Lýst krafa B sé ekki um greiðslu af andvirði hinna beinu eignarréttinda heldur sé hún eignarréttarlegt tilkall um afhendingu eignarréttindanna. Kröfu þessari hafi skiptastjóri hafnað með vísan til dóma Hæstaréttar en ágreiningur um þá afstöðu sé í meðferð héraðsdóms. Ákvæði 62. gr. skiptalaga feli það í sér að skiptastjóri eigi frekar, ef hann er í vafa um eignastöðu dánarbús, að fara með búið eftir 3. mgr. ákvæðisins. Ákvæðið leggi þetta hins vegar í mat skiptastjóra, og svo lengi sem dómstólar komist ekki að þeirri niðurstöðu að beini eignarrétturinn tilheyri ekki lengur dánarbúi C, telji skiptastjóri rétt og varlegast að miða við að eignin sé enn á hendi búsins og þá einnig þau fjárhagslegu verðmæti sem í henni felist.

Við þetta mat beri skiptastjóra að líta bæði til hagsmuna kröfuhafa og erfingja. Ljóst sé, miðað við þá stöðu sem sé í málefnum búsins nú, að mjög mikil verðmæti séu á hendi þess. Lögerfingjar C eigi mikla fjárhagslega hagsmuni tengda meðferð búsins og sé ábyrgðarhluti að meina þeim í raun aðgang að búinu og þeim ákvörðunum sem teknar séu við opinberu skiptin. Ekki verði séð að hagsmunum kröfuhafa sé ógnað þótt skiptameðferðin fari eftir ákvæðum 2. mgr. 62. gr. skiptalaga eins og málum sé nú háttað. Eina samþykkta krafan í búið nemi innan við einni milljón króna og sé því smávægileg í samanburði við eignir búsins eins og þær séu skilgreindar nú.Um leið sé að sjálfsögðu ljóst að ef krafa sóknaraðilans B í málinu nr. Q1791/2019 nái fram að ganga að þá sé dánarbú C eignalaust með öllu. Opinberum skiptum búsins verði þá lokið með vísan til 155. gr. gjaldþrotaskipatalaga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 62. gr. skiptalaga nr. 20/1991.

Ekki skiptir máli nú þótt skiptastjóri hafi lýst því í málflutningi sínum í Hæstaréttarmálinu nr. 822/2017 að óvíst væri um fjárhagslegt verðmæti hins beina eignarréttar að jörðinni og að engir fjármunir væru í búinu. Þessi yfirlýsing hafi verið gefin ári áður en niðurstöður matsmanna voru birtar. Ekkert hafi þá legið fyrir um hvort fjárverðmæti væri í beina eignarréttinum og þá ekki heldur hver þau væru. Mat skiptastjóra hafi því verið rétt á þeim tíma miðað við þær upplýsingar sem lágu fyrir. Þetta hafi breyst með matsgerðinni og um leið hafi staðan hvað varðar skiptameðferðina breyst.

Skiptastjóri gerir fyrir hönd búsins kröfu um málskostnað að skaðlausu úr hendi beggja sóknaraðila. Byggist málskostnaðarkrafan á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Forsendur og niðurstaða.

Eins og rakið er að framan var dánarbú C tekið til opinberra skipta þann 25. febrúar 1967. Var skiptum á dánarbúinu aldrei lokið og í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 375/2011 var skipaður nýr skiptastjóri til að ljúka formlega skiptum á dánarbúinu. Við upphaf skipta var talið af skiptastjóra að búið væri eignalaust en ágreiningur varð um beinan eignarrétt yfir jörðinni […]. Gekk dómur í Hæstarétti í máli nr. 701/2012 en í því máli komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur jarðarinnar […] væri á hendi dánarbús C. Þarf því að ráðstafa þeirri eign áður en hægt er að ljúka skiptum á dánarbúinu.

Ágreiningur aðila í þessu máli snýst um það hvort einhverjar eignir séu í dánarbúinu eða hvort ljúka skuli skiptum á grundvelli 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

Sóknaraðilar hafa gert þá kröfu að farið verði með búið sem skuldafrágöngubú þar sem eignir búsins standi ekki undir áföllnum kostnaði og í raun sé búið eignalaust. Segja sóknaraðilar að dánarbúið geti ekki nú þegar greitt sóknaraðilum dæmdan málskostnað þar sem engir fjármunir séu til í búinu. Þá sé kostnaður skiptastjóra kominn yfir tuttugu milljónir og séu engar eignir til í búinu til að standa straum af þeim kostnaði.

Skiptastjóri hefur hafnað þessari kröfu sóknaraðila og ákvarðað að með skipti á búinu skuli fara samkvæmt 2. mgr. 62. gr. skiptalaga.

Í 2. mgr. 62. gr. segir að telji skiptastjóri víst að andvirði eigna búsins muni nægja til að efna viðurkenndar kröfur á hendur því, að viðbættum kröfum sem ágreiningur stendur enn um og kröfum sem vitað er um og mætti koma að við skiptin þótt þeim hafi ekki verið lýst, skal hann greiða viðurkenndar og gjaldfallnar kröfur eftir því sem fé liggur þegar fyrir og berst síðar, en taka frá fé vegna ógjaldfallinna, umdeildra, skilyrtra eða óframkominna krafna, sem hann greiðir þegar efni verða til. Frá skiptafundinum fer þá um skiptin eftir þeim reglum þessara laga sem gilda þegar erfingjar ábyrgjast skuldbindingar búsins eftir því sem þær geta átt við, en ekki verða erfingjar taldir bera ábyrgð á skuldbindingum búsins skv. 3. mgr. 80. gr. af þessum sökum.

Í greinargerð með þessu ákvæði segir m.a. að ákvæði þetta sé forsenda þess að skiptastjóri fari með búið frá þessum tíma með hagsmuni erfingja að leiðarljósi. Þá segir einnig að leggja beri áherslu á það skilyrði 2. mgr. að skiptastjóri telji víst að staða búsins sé sú sem hér um ræðir. Ef vafi væri þannig um hvort andvirði eigna kunni að nægja til fullnustu skuldbindinga yrði ekki komist hjá því að skiptastjóri færi þannig að sem lýst sé í 3. mgr. ákvæðisins. Þá segir einnig að ef efnahagur dánarbús er ekki með þeim hætti að því megi slá föstu að eignir muni nægja fyrir skuldum er mælt svo fyrir í 3. mgr. 62. gr. að skiptastjóri verði að taka þá ákvörðun að frekari framkvæmd skiptanna fari eftir lagareglum um gjaldþrotaskipti, en þessa ákvörðun yrði hann að kynna á skiptafundinum þar sem fjallað væri um kröfuskrá og hann yrði einnig að tilkynna héraðsdómara um hana. Þegar þannig stæði á væri um það að ræða að dánarbúið teldist ógjaldfært, en lagafyrirmæli um gjaldþrotaskipti taki einmitt gagngert til búskipta við þær aðstæður. Þessi tilhögun í 3. mgr. leiði þannig til þess að ekki þurfi að gera ráð fyrir sérstökum fyrirmælum í frumvarpinu um hvernig staðið verði að skiptum á ógjaldfæru dánarbúi.

Sóknaraðilar byggja báðir á því að slíkur vafi sé á gjaldfærni og eignastöðu dánarbúsins að skiptastjóra beri að fara með skiptin samkvæmt 3. gr. 62. gr. laganna.

Eins og rakið hefur verið taldi skiptastjóri, er hann var skipaður á árinu 2011, að bú C, sem lést 13. nóvember 1966, væri eignalaust. Undir skiptum var ágreiningi um beinan eignarrétt á jörðinni […] vísað til héraðsdóms sem komst að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni […] tilheyrði dánarbúi C. Var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti í dómi sem kveðinn var upp 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012. Þá segir í forsendum dóms Hæstaréttar í máli nr. 751/2014, uppkveðnum þann 5. mars 2015, að þar sem ekki sé mælt fyrir í erfðaskrá D um afdrif beina eignarréttarins verði að ráðstafa honum til lögerfingja C eftir almennum reglum 1. kafla erfðalaga. Þá var í þessum dómi frumvarp skiptastjóra frá 14. apríl 2014 til úthlutunar úr dánarbúinu fellt úr gildi.

Samkvæmt þessum niðurstöðum Hæstaréttar ber skiptastjóra að úthluta eignum búsins til erfingja C . Þá kemur til skoðunar hvort um raunverulega eign sé að ræða og þá hvort skuldir búsins séu meiri en eignir eða vafi þar um.

Ágreiningslaust er að eina eign dánarbúsins er jörðin […] í Kópavogi. Þá liggur fyrir að lögmaður sóknaraðila, dánarbús A

, hefur gert kröfu í dánarbúið að fjárhæð 508.556 krónur samkvæmt kröfulýsingu frá 4. febrúar 2016. Að auki upplýsti skiptastjóri að skiptakostnaður þann 8. október sl . væri kominn í rúmlega 24.000.000 króna.

Samkvæmt matsgerð sem unnin var vegna reksturs dómsmáls fyrir Héraðsdómi Reykjaness í máli nr. E

1362/2014 er verðgildi beins eignarréttar yfir jörðinni […] talinn vera rúmur milljarður. Þrátt fyrir að sóknaraðil ar telji að dómari geti ekki litið á þann hluta matsins sem lagður var fram í ágreiningsmáli þessu sem sönnunargagn, þá hafa þeir ekki sýnt fram á að farið hafi fram yfirmat né að matsgerðinni hafi verið hafnað í dómsmáli. Telur dómarinn að þrátt fyrir að matsgerðin liggi ekki fyrir í heild sinni nú, sem mun vera á annað hundrað blaðsíður, geti hann ekki litið fram hjá niðurstöðunum, þó með þeim fyrirvara að niðurstaða dómsmáls um verðgildi jarðarinnar geti verið það sama, lægra eða alfarið hafnað.

Með st efnu þingfestri 5. nóvember 2014 höfðuðu tíu erfingjar C mál á hendur Kópavogsbæ, aðallega til greiðslu 74.811.389.954 króna, til vara til greiðslu 47.558.500.000 króna og til þrautavara til greiðslu 2.250.000.000 króna, allt að viðbættum vöxtum og kostnaði. Eru málsástæður stefnenda m.a. þær að stefndi hafi greitt A eignarnámsbætur sem borið hefði að greiða dánarbúi C .

Stefndi, Kópavogsbær, krefst sýknu í máli þessu. Er aðalmeðferð málsins fyrirhuguð í desember nk. Verði fallist á kröfur stefnenda í máli þessu að öllu leyti eða einhverju liggur ljóst fyrir að þar er um mikla fjármuni að ræða.

Telur dómurinn að á meðan óleyst er úr dómsmálum, sem C hefur höfðað eða erfingjar hans til eignaaukningar fyrir dánarbúið, verði skiptum ekki lokið á búinu sem skuldafrágöngubú. Þá telur dómurinn að þótt þær eignir sem talið er að tilheyri dánarbúinu séu eingöngu þær sem bundnar séu í fasteignum en ekki bankainnistæðum, geti það eitt og sér ekki leitt til þess að beita skuli 3. mgr. 62. gr. skiptalaga.

Að þessu virtu telur dómurinn ekki enn liggja fyrir slíkan vafa um eignaleysi dánarbúsins svo að því beri að skipta samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr.

20/1991.

Með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 skulu sóknaraðilar, hvor um sig, greiða varnaraðila 350.000 krónur í málskostnað. Sóknaraðili b fékk gjafsóknarleyfi með bréfi dómsmálaráðuneytisins þann 24. júní 2020. Skal allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, B, sem er málskostnaður lögmanns hans, S-kk-ef Á. Þ-kk-ef, sem þykir hæfilegur 350.000 krónur, greiddur úr ríkissjóði. Er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun um málskostnað.

Úrskurð þennan kveður upp Á-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari.

Úrskurðarorð.

Krafa sóknaraðila, B og dánarbús A, um að fara skuli með skipti á dánarbúi C eftir 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 er hafnað.

Staðfest er ákvörðun skiptastjóra dánarbús C um að fara skuli með skipti á dánarbúinu samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

Sóknaraðilar greiði varnaraðila, hvor um sig, 350.000 krónur í málskostnað.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila B, samtals 350.000 krónur, skal greiddur úr ríkissjóði. stefndi hafi greitt A eignarnámsbætur sem borið hefði að greiða dánarbúi C .

Stefndi, Kópavogsbær, krefst sýknu í máli þessu. Er aðalmeðferð málsins fyrirhuguð í desember nk. Verði fallist á kröfur stefnenda í máli þessu að öllu leyti eða einhverju liggur ljóst fyrir að þar er um mikla fjármuni að ræða.

Telur dómurinn að á meðan óleyst er úr dómsmálum, sem C hefur höfðað eða erfingjar hans til eignaaukningar fyrir dánarbúið, verði skiptum ekki lokið á búinu sem skuldafrágöngubú. Þá telur dómurinn að þótt þær eignir sem talið er að tilheyri dánarbúinu séu eingöngu þær sem bundnar séu í fasteignum en ekki bankainnistæðum, geti það eitt og sér ekki leitt til þess að beita skuli 3. mgr. 62. gr. skiptalaga.

Að þessu virtu telur dómurinn ekki enn liggja fyrir slíkan vafa um eignaleysi dánarbúsins svo að því beri að skipta samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr.

20/1991.

Með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 skulu sóknaraðilar, hvor um sig, greiða varnaraðila 350.000 krónur í málskostnað. Sóknaraðili b fékk gjafsóknarleyfi með bréfi dómsmálaráðuneytisins þann 24. júní 2020. Skal allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, B, sem er málskostnaður lögmanns hans, S-kk-ef Á. Þ-kk-ef, sem þykir hæfilegur 350.000 krónur, greiddur úr ríkissjóði. Er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun um málskostnað.

Úrskurð þennan kveður upp Á-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari.

Krafa sóknaraðila, B og dánarbús A, um að fara skuli með skipti á dánarbúi C eftir 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 er hafnað.

Staðfest er ákvörðun skiptastjóra dánarbús C um að fara skuli með skipti á dánarbúinu samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

Sóknaraðilar greiði varnaraðila, hvor um sig, 350.000 krónur í málskostnað.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila B, samtals 350.000 krónur, skal greiddur úr ríkissjóði.