S-134/2013

Mál þetta höfðaði lögreglustjórinn í Borgarnesi með ákæru 23. september 2013 á hendur ákærðu, X, kt. ..., áður A..., ..., .... Málið var dómtekið 6. febrúar 2015.

Ákært er:

Fyrir brot gegn lögum um matvæli og reglugerðum settum skv. þeim, með því að hafa framleitt til dreifingar sem matvæli, bökur (nautabökur) með röngum upplýsingum á vöruumbúðum, þannig að sagt var á umbúðum að bökurnar innhéldu nautakjöt þó svo að þær innihéldu það ekki í raun. Matvælastofnun lét taka sýni af framleiðslu ákærða í febrúar 2013 og sendi fyrirtækinu Matís til rannsóknar. Niðurstaða erfðafræðilegra rannsóknar (DNA- rannsóknar) á sýninu var sú að baka sem merkt var með vöruheitinu „Nautabaka“ og sagt var á innihaldslýsingu að innihéldi nautakjöt, innihélt ekkert nautakjöt og reyndar ekkert kjöt af spendýri (niðurstaða á ensku „No mammal DNA detected“). Á umbúðum nautabökunnar stóð: „Innihaldslýsing: Deig 50%... Fylling 50%: ... nautahakk 30% ...“.

Telst þetta varða við 1. mgr. 11. gr., 1. og. 2. mgr. 15. gr., og 2. mgr. 18. gr. a, sbr. 31. gr., laga um matvæli nr. 93/1995 með síðari breytingum, sbr. 4. gr., 8. gr. og 14. gr., sbr. 32. gr., reglugerðar nr. 503/2005 með síðari breytingum.

Þess er krafist að ákærða verði dæmt til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.

Fyrir hönd ákærða hefur verið neitað sök og krafist sýknu og málskostnaðar.

Málavextir

Mál þetta er að rekja til þess að Matvælastofnun gerði um miðjan febrúar 2013 könnun á kjötinnihaldi í vörum frá íslenskum framleiðendum sem seldar voru í matvöruverslunum. Samkvæmt niðurstöðum rannsókna á frosinni nautaböku frá A... var ekki að finna neitt kjöt í vörunni, en samkvæmt innihaldslýsingu átti að vera nautakjöt í fyllingu. Sýnið var rannsakað hjá rannsóknastofu Matís.

Með bréfi 1. mars 2013 sendi heilbrigðiseftirlit Vesturlands kæru til embættis Sýslumannsins í Borgarnesi á hendur A..., vegna meintra brota á lögum nr. 93/1995 um matvæli.

Skýrslur ákærða og vitna fyrir dómi.

Við aðalmeðferð málsins bar vitni B... eigandi og ábyrgðarmaður félagsins X..., áður A.... Aðspurður kvað hann það vera rétt að utan á pakkningum af nautabökunum hafi staðið að um 30% af fyllingu í nautabökum væri nautakjöt. Kvaðst hann hafa við skýrslutöku hjá lögreglu reynt að finna skýringar á því hvers vegna ekki hefði verið kjöt í bökunni, þar sem hann hefði trúað því þá að niðurstaða Matvælastofnunnar væri rétt. Þá hefði honum helst dottið það í hug að kjötið í viðkomandi hræru af fyllingu hefði ekki blandast nægilega vel. Síðar þegar hann hefði farið í gegn um framleiðsluferlið hefði hann komist að þeirri niðurstöðu að það væri ómögulegt og niðurstaða rannsóknarinnar væri ekki rétt. Kvað hann það vera mistök að aðeins hefði verið tekið eitt sýni úr einni böku og hann teldi það ekki eðlileg vinnubrögð.

D... gaf vitnaskýrslu fyrir dómi og kom fram að hann sé framleiðslustjóri hjá X... áður A.... Kvaðst hann ekki vita til þess að útbúnar hafi verið nautabökur án þess að nautakjöt væri notað. Hann hefði verið starfsmaður á þeim tíma sem umrædd nautabaka var búin til og hann hefði tekið eftir því ef útbúin hefði verið hræra án nautahakks.

E... gaf vitnaskýrslu fyrir dómi og kom fram að hún sé starfsmaður X... frá því í desember 2005. Aðspurð kvaðst hún hafa útbúið fyllingu í nautabökur fyrirtækisins og ekki muna til þess að sleppt hafi verið nautakjöti í slíka fyllingu.

F... gaf vitnaskýrslu fyrir dómi og kom fram að hann væri sérgreinadýralæknir heilbrigðiseftirlits með búfjárafurðum hjá Matvælastofnun. Aðspurður kvað hann tilefni könnunar, sem Matvælastofnun stóð fyrir í febrúar 2013, meðal annars á framleiðsluvörum X... sem áður hétu A..., hafi verið ástand sem kom upp í Evrópu þar sem upp komst að hrossakjöt væri notað í stað nautakjöts. Matvælastofnun hafi ákveðið á þessum tíma að taka sýni á markaði til þess að kanna ástandið hér á landi. Ákveðið hafi verið að taka um tíu sýni sem hafi svo endað í sextán sýnum. Ákveðið hafi verið að taka sýni þar sem væri blandað innihald og talað um að nautakjöt væri í viðkomandi vöru. Kvað hann könnunina ekki hafa beinst sértaklega að ákærða, starfsmaður Matvælastofnunnar hefði farið af stað í verslanir og keypt matvörur sem voru til sölu á almennum neytendamarkaði frá ýmsum framleiðendum bæði litlum og stórum. Það hafi verið tilviljun sem réði því að bökur frá ákærða hafi verið keyptar. Aðspurður kvað hann vörurnar hafa verið í umsjón Matvælastofnunar þar til Matís hafi hafið rannsókn á þeim. Kvað hann starfsmann stofnunarinnar hafa séð um að taka þessi sýni og varðveita þau og koma þeim til rannsóknarstofu, sýnin hefðu ekki farið úr þeirra vörslu, þau hefðu verið geymd í kassa og í frystikistu í læstu herbergi. Kvað hann Matvælastofnun treysta Matís, sem sé opinber faggilt rannsóknarstofa með færustu sérfræðinga landsins og hefðu þeir því enga ástæðu til að rengja þeirra niðurstöður. Matvælastofnun hefði ekki yfirfarið gæðaeftirlit rannsókna hjá Matís. Aðspurður um tölvupóst frá G... frá 21. febrúar 2013 sem var sendur á H..., þar sem verið að tala um þessar rannsóknir og þar segir að þessi próf afhjúpi ekki magn hrossakjöts undir 5 %, svaraði hann því til að Keldur töldu sig hafa fundið sýni með spor af hrossakjöti í blönduðu sýni og þeir hafi ákveðið að reyna að fá magngreiningu á því og þess vegna hafi þetta staðið að í litlu magni mundu þeir ekki geta greint þetta. Aðspurður um sama póst að þar hafi staðið að þessi próf væru ekki kjörin þar sem þau bæru ekki kennsl á minna magn og hvort það hafi ekki gefið tilefni til að staldra aðeins við svaraði hann því að þeim hafi ekki þótt þess þurfa á þeim tímapunkti.

H... gaf vitnaskýrslu fyrir dómi og kom fram að hann væri sérfræðingur hjá Matvælastofnun. Bornar voru undir hann, myndir af pakkningum af nautabökum, staðfesti hann að þær væru utan af nautabökum sem hann hefði keypt fyrir hönd Matvælastofnunar og sent til rannsóknar hjá Matís. Aðspurður kvaðst hann hafa verið sendur til að afla gagna fyrir þá rannsókn eða könnun, sem átti að gera að þessu sinni í febrúar 2013, um innihald á kjötvörum í tilbúnum matvælum. Kvaðst hann hafa farið í verslanir, með kælibox meðferðis, keypt bæði ferskar og frystar matvörur, sett þær í kæliboxið og svo farið með sýnin í frysti hjá Matvælastofnun. Sýnin hafi verið geymd þar frá því seinni partinn 12. febrúar þar til þau fóru til Matís 14. febrúar 2013. Þar hafi verið teknar myndir af sýnunum og þau skráð. Aðspurður kvað hann pakkninguna hafa verið óopnaða frá því að hún hafi verið keypt í versluninni og þar til hún var afhent til Matís. Aðspurður kvaðst hann þekkja sýnatökuseðil sem hafi komið til vegna umræddrar sýnatöku. Seðillinn hafi upphaflega komið frá Matís, merkt hafi verið við á seðlinum að óskað væri eftir að greint væri hvort hrossakjöt væri í kjötsýnunum. Kvaðst hann ekki hafa talið vera ástæðu til að fylla út í reiti um gerð sýna og umbúðir og því hefði það ekki verið gert. Varðandi tímatöku sýnatöku kvaðst hann hafa upplýsingar um það út frá sölukvittun, þegar sýnið var keypt.

I... gaf vitnaskýrslu fyrir dómi og kom fram að hann væri ... Heilbrigðiseftirlits Vesturlands. Kvað hann aðkomu Heilbrigðiseftirlits Vesturlands að málinu hafa verið þá að þeir hefðu frétt af sýnatökum, sem Matvælastofnun hafði tekið í febrúar, vegna meintra brota í Evrópu þar sem notað hefði verið hrossakjöt í stað nautakjöts. Þann 22. febrúar 2013 hafi verið hringt frá Matvælastofnun og tilkynnt að það væru miklar líkur á því að nautabaka frá A... innihéldi ekki nautakjöt. Borið var undir hann framlagt skjal, undirritað af honum, þar sem kom fram að verkferlar væru til, kvaðst hann hafa meint með því að þegar hann hefði farið í eftirlit í fyrirtækið þann 27. febrúar 2013 þá hefði forstöðumaður tekið á móti honum og þeir farið yfir verkferla varðandi nautabökurnar og fleiri atriði. Forstöðumaðurinn hefði sýnt honum skjöl sem sýndu hvernig þessar vörur væru gerðar. Hefði allt virst vera í lagi með verkferla, og hefði þar til dæmis komið fram hvað ætti að vera mikið í viðkomandi vörum osfrv. Aðspurður um sama bréf, þar sem hann nefni að í verkferla hafi vantað að geta um viðmiðunarmörk, kvaðst hann hafa átt þar við, að fyrirtæki sem séu í framleiðslu þar sem unnin sé kjötvara til sölu á almennum markaði þurfi að vera með innra eftirlit. Það eigi að vera mjög strangt og taka til margra þátta og meðal annars eigi þar að koma fram um frávik, hvað eigi að gera við vöru sem stenst ekki viðmið. Sem dæmi ef eitthvað vanti í vöruna hvort eigi þá að innkalla hana eða geta þess sérstaklega með auglýsingu. Einnig ef það væru einhver skaðleg efni, sem hefðu óvart farið í vöruna þá eigi að koma í verkferlum að kalla eigi vöruna inn. Aðspurður kvað hann þetta hafa vantað í þeim verkferlum sem hann sá hjá fyrirtækinu. Aðspurður kvað hann Heilbrigðiseftirlit Vesturlands hafa hafa sent bréf um eftirlitsskýrslu og þvingunarúrræði, þar sem hótað hafi verið að beita frekari þvingunum, en til þess hafi ekki komið. Kvað hann eftirlitsskýrslu hafa verið byggða á því að mæling á nautabökunni hefði verið rétt.

J... gaf vitnaskýrslu fyrir dómi og kom fram að hún er doktor í erfðafræði, starfsmaður Matís og hefði starfað við erfðafræðirannsóknir í tuttugu ár. Aðspurð kvaðst hún kannast við pakkningar sem voru á tveimur myndum sem undir hana voru bornar, þær hefðu borist Matís til rannsóknar á innihaldi. Kvað hún það rétt að skýrslur um rannsóknarniðurstöður, væru frá Matís og undirritaður starfsmaður væri hennar undirmaður. Kvað hún pakkningar matvælanna sem borist hefðu til Matís hafa verið órofnar og opnaðar af starfsmönnum Matís. Kvað hún matvælin hafa verið geymd í frysti þegar ekki var verið að vinna með þau. Lýsti hún rannsóknarferlinu þannig að starfsmaður hennar hefði tekið við sýnunum, tveir starfsmenn hefðu verið kallaðir til sem hefðu skráð sýnin og byrjað að vinna með þau. Innra gæðaferli Matís byggi á ISO stöðlum, sýnið sé skráð í dagbók og síðan í tölvu. Sýni hafi verið tekin úr fyllingu, það sem greinilega var grænmeti verið flokkað frá, DNA einangrað úr sýninu, það raðgreint og borið saman við alþjóðlegan gagnagrunn sem inniheldur raðir úr dýraríkinu. Hefði ekki fundist samsvörun við nautakjöt né annað. Ferlið hefði verið endurtekið frá grunni í tvígang, þannig að sýnið var skoðað þrisvar sinnum. Aðspurð kvað hún engin merki um að kjöt væri í sýninu. Kvað hún greiningarhæfni prófsins þá, að það hefði átt að greina kjöt ef magnið hefði verið 0,7gr. eða meira. Kvað hún það rétt að í beiðni frá Matvælastofnun hefði verið farið fram á að rannsakað væri hvort bakan innihéldi hrossakjöt. Kvað hún sjónrænt mat á fyllingunni hefði farið þannig fram að hún hefði verið sett á petri disk og skoðuð, hefði við það ekki sést neitt sem líktist kjöti. Kvað hún sjónræna matið ekki hafa haft áhrif á það hvað rannsóknaraðferð var notuð. Kvað hún aðferðina sem notuð var vera fullnægjandi til að segja um hvort í bökunni væri nautakjöt. Kvað hún engan vafa á því að ekki hefði verið nautakjöt í bökunni. Áreiðanleiki rannsóknarinnar væri það mikill að sama aðferð væri notuð í málum þar sem við lægju dauðarefsingar, og teldust nægilega góðar í þeim tilvikum. Kvað hún tvær bökur hefðu verið í pakkningunni sem barst Matís, rannsóknin hefði farið fram á annarri bökunni fyrst en síðari bökunni í apríl sama ár. Kvað hún rétt að skýrsla sem dagsett er 10.apríl, frá Matís, greini frá niðurstöðum á rannsókn á síðari bökunni. Kvað hún síðari rannsóknina hafa verið framkvæmda með öðrum hætti en sú fyrri. Hefði verið keypt rannsóknarsett, frá fyrirtæki sem selur ISO staðlaðar vörur, sem hannað var til að einangra DNA úr unnum matvörum. Næmni prófsins væri meiri en í fyrri rannsóknaraðferðinni sem notuð var á fyrri bökunni. Í þessari síðari rannsókn var athugað hvort hrossakjöt, nautakjöt eða soja væri í vörunni. Þetta próf reyndist vera jákvætt fyrir hrossakjöti og soja en neikvætt fyrir nautakjöti. Aðspurð kvað hún Matís ekki hafa neinna hagsmuna að gæta við framleiðslu eða markaðssetningu á matvörum. Kvað hún starfsmönnum Matís ekki hafa verið kunnugt um hvað Matvælastofnun hygðist gera við niðurstöðurnar. Matís hefðu eingöngu borist beiðnir um rannsóknir á sýnum. Kvaðst hún ekki muna nákvæmlega hvenær þau hefðu haft upplýsingar um að Heilbrigðiseftirlit Vesturlands hefði sent kæru til lögreglu, en það hefði verið löngu seinna. Þau hefðu lokið við að skila af sér niðurstöðum, og líklega hefði liðið að minnsta kosti mánuður frá því þau skiluðu fyrri niðurstöðunni þar til þau fréttu af kærunni og þá helst í gegn um fjölmiðla. Kvað hún Matís ekki vera í miklu beinu sambandi við Matvælastofnun, þau væru þjónustuaðili sem sæi um mælingar. Kvaðst hún ekki hafa gert sér grein fyrir því að ákæra væri að fara í gang er hún ritaði bréf 26. mars til Matvælastofnunar vegna spurninga frá Sýslumanninum í Borgarnesi, heldur hefði hún talið að það væri verið að leita eftir ítarlegri upplýsingum um rannsóknarniðurstöðurnar. Kvað hún að bökunni hefði ekki verið eytt heldur hefði öll bakan, eða fylling bökunnar verið notuð við rannsóknina. Hefðu þau ekki talið að geymsluskylda væri á deigi bökunnar, þar sem það hefði ekki verið til rannsóknar. Kvað hún allt innihald bökunnar hafa verið notað við rannsóknina, fyrir utan grænmetisbitana sem týndir voru úr. Aðspurð kvað hún að afgangur seinni bökunnar, hafi verið frystur og geymdur í 2 - 4 mánuði. Aðspurð sagðist hún viss um að ekki hefði verið tekið sýni úr deigi bökunnar. Aðspurð um viðmiðunarsýni í rannsóknum kvað hún að notuð væru bæði jákvæð og neikvæð viðmið, jákvæðu viðmiðin hefðu verið bæði hrossakjöt og nautakjöt. Aðspurð kvaðst hún hafa komið að rannsókninni mjög fljótlega, eða stuttu eftir að sýnin komu í hús, hún hefði verið á staðnum þegar bakan var opnuð. Hún kvað tvo starfsmenn Matís hafa framkvæmt sjálfa raðgreiningarrannsóknina, hún hefði ekki verið á staðnum sjálf, en teldi ekki ólíklegt að undirritaður starfsmaður hefði eitthvað haft eftirlit með ferlinu. Lýsti hún því að eftir aðra rannsókn á sýninu hefði verið haldinn fundur með starfsmönnum, um hvernig rannsókn skyldi háttað í þriðja sinn. Aðspurð kvað hún það hafa komið þeim á óvart að finna ekkert kjöt í sýnunum, það sé mjög óvenjulegt í þeirra starfi.

Niðurstaða

Í ákæru er ákærða gefið að sök brot gegn lögum um matvæli og reglugerðum settum skv. þeim, með því að hafa framleitt til dreifingar sem matvæli, bökur (nautabökur) með röngum upplýsingum á vöruumbúðum, þannig að sagt var á umbúðum að bökurnar innhéldu nautakjöt þó svo að þær innihéldu það ekki. Matvælastofnun lét taka sýni af framleiðslu ákærða í febrúar 2013 og sendi fyrirtækinu Matís til rannsóknar. Niðurstaða erfðafræðilegrar rannsóknar (DNA- rannsóknar) á sýninu var sú að baka sem merkt var með vöruheitinu „Nautabaka“ og sagt var á innihaldslýsingu að innihéldi nautakjöt, innihélt ekkert nautakjöt og reyndar ekkert kjöt af spendýri.

Ákærði hefur til stuðnings sýknukröfu meðal annars vísað til þess að það hafi verið mistök að aðeins hefði verið tekið eitt sýni úr einni böku og hann telji það ekki eðlileg vinnubrögð. Hann telji það ómögulegt að það sé ekkert kjöt í böku þegar 30 kíló af kjöti séu í 100 L potti.

Vitnið H..., bar fyrir dómi að hann hefði verið sendur til að afla gagna fyrir þá rannsókn eða könnun sem átti að gera að þessu sinni í febrúar 2013 um innihald á kjötvörum í tilbúnum matvælum. Hann hafi farið í verslanir og keypt sýnin sem hafi verið send til Matís til greiningar.

Kom fram í vitnaskýrslum F... og J... að Matís sé opinber faggilt rannsóknarstofa. Telur dómurinn að ekkert hafi verið fært fram að því leyti sem dragi úr trúverðugleika niðurstöðu Matís og telst því óumdeilt að umrædd nautabaka hafi ekki innihaldið nautakjöt eins og hún var sögð innihalda samkvæmt innihaldslýsingu.

Samkvæmt 2. mgr. 31. gr. laga nr. 93/19956 um matvæli skal lögaðili ekki sæta refsingu ef um óhapp er að ræða. Verður að telja annmarka á rannsókn málsins að ekki hafi verið tekin fleiri sýni til þess að taka af tvímæli um þennan þátt. Samkvæmt meginreglu íslensks sakamálaréttarfars hvílir sönnunarbyrði um allt sem er ákærða í óhag á ákæruvaldinu en ekki hinum ákærða. Þegar horft er til þess að lögaðili skuli ekki sæta refsingu ef um óhapp er að ræða hefði verið eðlilegt að ákæruvaldið hefði hlutast til um frekari rannsókn málsins með töku og rannsókn fleiri sýna, þar sem ákæruvaldinu ber að sanna að ekki hafi verið um óhappatilvik að ræða. Ekki er sýnt fram á að útilokað sé að um óhappatilvik hafi verið um að ræða, en ekki er sýnt fram á að um ásetning eða stórfellt gáleysi sé að ræða hér og verður ákærði því sýknaður

Í málinu hefur ekki fallið til annar sakarkostnaður en málsvarnarlaun skipaðs verjenda ákærða. Þykja málsvarnarlaun til verjenda hæfilega ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem greinir í dómsorði. Samkvæmt 2. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, verður þessi kostnaður vegna verjanda ákærða felldur á ríkissjóð.

A-x-x V. M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Ákærði, X..., skal sýkn af kröfum ákæruvaldsins.

Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, R-kk-ef S-kk-ef P-kk-ef, hrl., 517.687 krónur, svo og ferðakostnaður verjanda að fjárhæð 38.800 krónur greiðist úr ríkissjóði.

A-x-x V. M-kk-nf