E-1271/2019

Mál þetta, sem dómtekið var 25. septembersl., höfðaði S-kvk-nf K-kvk-nf F-kvk-nf, [...], [...], gegn Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu birtri 21. mars 2019.

Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að staða skuldar hennar við stefnda, samkvæmt tryggingarbréfi nr. [...], upphaflega að fjárhæð 13.000.000 krónur, útgefnu 1. október 2007, hafi þann 25. maí 2018 verið 21.515.928 krónur.

Jafnframt er þess krafist að stefnda verði gert að endurgreiða stefnanda 9.984.072 krónur, auk dráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 25. júní 2018, en að frádregnum verðbótum frá 25. maí 2018 til 25. júní 2018. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins og með hliðsjón af framlagðri tímaskýrslu.

Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til þrautavara að endurgreiðslukrafa stefnanda verði lækkuð. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Krafist er virðisaukaskatts af dæmdri málflutningsþóknun stefnda.

I

Málavextir og yfirlit ágreiningsefna

Stefnandi og fyrrum eiginmaður hennar, B, óskuðu í september 2007 eftir 32.000.000 króna lánafyrirgreiðslu hjá stefnda vegna kaupa þeirra á fasteigninni [...], Hafnarfirði. Þar sem stefnandi og eiginmaður hennar ætluðu að selja aðra fasteign, [...], Hafnarfirði, báðu þau um lán til þriggjaára sem var hugsað til að brúa kaupverðið þar til fasteignin í [...] yrði seld. Lánafyrirgreiðslan var samþykkt og þann 25. september 2007 undirritaði stefnandi lánssamning nr. [...] að fjárhæð 32.000.000 króna sem var fjölmyntalán í eftirtöldum myntum og hlutföllum: 50% CHF og 50% JPY. Gjalddagi lánsins var 1. september 2010 og var um að ræða kúlulán, en vexti átti að greiða á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. desember 2007. Til tryggingar skuldinni gáfu þau út til stefnda tvö tryggingarbréf, annars vegar að fjárhæð 25.000.000 króna, útgefið 25. september 2007, nr. [...], með veði í [...], og hins vegar að fjárhæð 13.000.000 króna, útgefið 1. október 2007, nr. [...], með veði í [...], og [...].

Á árunum 2008 og 2009 voru þrír viðaukar gerðir við lánssamning nr. [...] vegna beiðna stefnanda um frestun á greiðslu vaxta. Þá lögðu stefnandi og eiginmaður hennar inn umsókn til stefnda, dags. 2. júní 2009, um úrræði vegna greiðsluerfiðleika og var þá ákveðið að frysta vaxtagreiðslur í sex mánuði af láni nr. [...] og bæta vanskilum við höfuðstól. Var í framhaldi af því gerður viðauki við lánssamninginn, dags. 1. júlí 2009. Eftir dóm Hæstaréttar í máli nr. 155/2011, dags. 9. júní 2011, var talið ljóst að lánssamningur nr. [...] innihéldi ólögmæta gengistryggingu og endurreiknaði stefndi lánið í samræmi við ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Lánið lækkaði úr 94.366.219 krónum í 47.849.752 krónur. Þá var stefnanda þann 23. maí 2014 kynntur leiðréttur endurútreikningur lánsins þar sem tekið hafði verið tillit til fullnaðarkvittana, og lækkaði lánið þá úr 65.766.838 krónum í 50.703.834 krónur. Stefnandi gerði ekki athugasemdir við framangreinda útreikninga stefnda. Vegna vanskila stefnanda á láni nr. [...] höfðaði stefndi dómsmál á hendur stefnanda. Dómur féll í málinu 27. október 2017 þar sem fallist var á kröfur stefnda og var stefnandi dæmd til að greiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað.

Fasteignin [...] var seld með kaupsamningi 30. september 2016. Við söluna fékk stefndi greiðslu að hluta af fjárhæð tryggingarbréfs nr. [...], 29.924.035 krónur, en ekkert kom upp í tryggingarbréf nr. [...], sem deilt er um í þessu máli. Stefndi aflétti báðum tryggingarbréfunum af eigninni. Eftir greiðsluna stóð skuldin í 42.602.766 krónum. Stefnandi seldi fasteignina [...] í júní 2018 og kom þá upp deila milli aðila um uppreiknaða fjárhæð tryggingarbréfs nr. [...] sem hvíldi á 2. veðrétti eignarinnar. Lýsir stefnandi atvikum svo að 9. apríl 2018 hafi lögmaður stefnanda verið í tölvupóstssamskiptum við starfsmann stefnda en lögmaðurinn hafði óskað eftir því að reiknuð yrði staða tryggingarbréfsins. Fékk hann þau svör að hún væri 21.396.924 krónur og lét þess getið að við sölu [...] hefði bréfið staðið í um 20.600.000 krónum. Þann 24. maí 2018 var lögmaður stefnanda aftur í tölvupóstssamskiptum við sama starfsmann þar sem hann óskaði eftir stöðu lánssamnings aðila og jafnframt óskaði hann í annað sinn eftir stöðu tryggingarbréfsins sem hvíldi á [...]. Í svari starfsmanns stefnda 25. maí 2018 kom fram að staðan þann daginn væri 21.515.928 krónur. Jafnframt var lögmanninum síðar sama dag send staða lánssamningsins og var staða hans eftir innborganir vegna sölu[...] 41.630.803 krónur miðað við 17. febrúar 2017.

Fasteignin [...] var sett á sölu og þann 4. júní 2018 gaf lögmaður stefnanda fasteignasölunni upp að staða tryggingarbréfsins væri 21.515.928 krónur. Fljótlega kom tilboð í eignina sem stefnandi samþykkti og var kaupsamningur gerður þann 8. júní 2018. Á forsíðu kaupsamningsins, undir „Annað“, kom fram að staða tryggingarbréfsins væri 21.515.928 krónur, auk vaxta og kostnaðar, en endanlegt uppgjör við Landsbankann lægi ekki fyrir. Þá kom þar einnig fram að ágreiningur væri uppi við stefnda vegna tryggingarbréfsins. Á baksíðu kaupsamningsins kom fram að staða lánssamningsins væri 50.192.118 krónur. Þegar fasteignasalan ætlaði að greiða upp tryggingarbréfið krafðist stefndi þess að greiddar yrðu 35.500.000 krónur til að bréfinu yrði aflétt af eigninni. Af hálfu stefnanda voru gerðar athugasemdir við þetta þann 21. júní 2018 og bent á að lögmanni stefnanda hafi verið gefnar í tvígang upplýsingar um að staða tryggingarbréfsins væri lægri og þær upplýsingar hefðu ekki reynst réttar. Var þess krafist að staða bréfsins væri í samræmi við áður gefnar stöður. Í svari starfsmanns stefnda, dags. 25. júní 2018, kom fram að áður uppgefin staða hefði verið miðuð við stöðu án dráttarvaxta og kostnaðar en hann kvaðst hafa upplýst að staða skuldar á bak við tryggingarbréfið væri nærri 50 milljónir króna, eins og kom fram á baksíðu kaupsamningsins. Í framhaldi af þessum upplýsingum áttu bæði lögmaður stefnanda og fasteignasalan samskipti við stefnda um lækkun kröfunnar samkvæmt tryggingarbréfinu. Þá lýsir stefnandi því svo í stefnu að 25. júní 2018, kl. 16.07, hafi fasteignasalan greitt stefnda 31.500.000 króna, sem fasteignasalan kvaðst hafa samið um við stefnda að greiða í stað 35.300.000 króna því að ekki hefði verið hægt að tefja málið lengur þar sem kaupendur eignarinnar þurftu að hafa eignina veðbandslausa til að koma nýju láni á hana vegna kaupanna. Stefnandi byggir á því að þessi greiðsla hafi átt sér stað án samþykkis hennar og án vitundar bæði hennar og lögmanns hennar. Eftir að lögmanni stefnanda varð kunnugt um greiðsluna sendi hann tölvupóst til stefnda, dags. 26. júní 2018, klukkan 09.25, þar sem stefnda var tjáð að greiðslan væri greidd með fyrirvara um réttmæti hennar. Í kjölfarið var gerð krafa um að stefndi endurgreiddi mismun uppgefinnar stöðu, en hún var 21.515.928 krónur, og greiðslunnar, eða 9.984.072 krónur, en til frádráttar kæmu verðbætur frá 25. maí til 25. júní 2018, eða sem samsvarar fjárkröfu í dómkröfu máls þessa. Ekki náðist samkomulag milli aðila um endurgreiðslu og kvartaði stefnandi til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki sem með úrskurði þann 21. desember 2018 hafnaði kröfum stefnanda. Í niðurstöðunni kom m. a. fram að telja verði ámælisvert af hálfu stefnda að veita stefnanda í þrígang upplýsingar er fólu ekki í sér uppreiknaða stöðu tryggingarbréfsins. Hins vegar verði að líta til þess að stefndi leiðrétti upplýsingarnar þegar kom að sölu fasteignarinnar [...]. Þá var því hafnað af hálfu nefndarinnar að stefnandi hefði firrt sig endurkröfurétti með því að gera ekki fyrirvara um greiðslu af hálfu fasteignasölunnar þar sem greiðslan hefði verið greidd án samráðs við hana og lögmaður stefnanda hefði gert fyrirvara um leið og hann fékk vitneskju um greiðsluna. Hins vegar byggðist niðurstaða nefndarinnar á því að það leiddi af réttarframkvæmd á sviði veðréttar að til viðbótar tilgreindri hámarksfjárhæð í tryggingar bréfum stæði veðsett eign einnig til fullnustu vöxtum og kostnaði, ef um það hefði verið samið. Í fyrrgreindu tryggingarbréfi komi skýrt fram að dráttarvextir komi til viðbótar þeirri hámarksfjárhæð sem þar er tilgreind. Þá megi fallast á það með stefnda að ákvæði 5. gr. laganr. 75/1997 standi ekki í vegi fyrir því að vextir síðustu fjögurra ára bætist við framreiknaða fjárhæð tryggingarbréfsins þar sem ekki er til að dreifa síðari veðhafa á fasteigninni.

Stefnandi gaf aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að staða sú sem stefndi gaf upp til lögmanns stefnanda þann 25. maí 2018 sem stöðu á tryggingarbréfinu, 21.515.928 krónur, sé sú staða sem miða verði við í uppgjöri á tryggingar bréfinu sem um er deilt í málinu. Stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um viðurkenningu á stöðu tryggingarbréfsins með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þetta var sú staða sem gefin var upp til fasteignasölunnar og munaði 9.984.072 krónum á uppgefinni stöðu 25. maí 2018 og þeirri upphæð sem stefnda var síðan greidd þann 25. júní 2018, 31.500.000 krónur, til að aflétta tryggingarbréfinu af eigninni. Stefnandi hafi því lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um tilvist og efni réttinda sinna hvað þetta varðar.

Stefnandi byggir kröfu sína á því að sú staða sem stefndi gaf upp 25. maí 2018 eigi að standa. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að uppgefin staða hafi verið án nokkurs fyrirvara, en lögmaður stefnanda hafi sérstaklega tilgreint í tölvupósti til starfsmanns stefnda þann 24. maí 2018 að reikna þyrfti stöðu tryggingarbréfsins sjálfstætt samkvæmt ákvæðum þess.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að stefndi hafi nokkru áður, eða 9. apríl 2018, gefið lögmanni stefnanda upp stöðu tryggingarbréfsins, einnig án fyrirvara, þ. e. annars vegar stöðu þess í september 2016, sem var 20.700.000 krónur, og hins vegar stöðuna 9. apríl 2018, sem var 21.396.924 krónur. Allar framangreindar þrjár uppgefnar stöður tryggingarbréfsins voru svo keimlíkar að stefnandi mátti vænta þess að þær væru réttar. Telur stefnandi að orð skulu að þessu leyti standa.

Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að með þessum upplýsingum í þrígang frá stefnda um stöðu tryggingarbréfsins hafi kviknað réttmætar væntingar stefnanda um stöðu bréfsins. Í framhaldi af upplýsingum um stöðu þess 25. maí 2018 sendi lögmaður stefnanda fasteignasölunni [...] stöðuna þann 4. júní 2018. Eftir að kauptilboð barst í eignina útbjó fasteignasalan kaupsamning þar sem fram kom undir liðnum „Annað“ á forsíðu hans að tryggingarbréfið sjálft uppreiknað tryggði 21.515.928 krónur, auk vaxta og kostnaðar, en endanlegt uppgjör lægi ekki fyrir.

Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að það sé mjög mikilvægt fyrir skuldara að fá rétta stöðu skuldar sinna hjá fjármálafyrirtæki vegna öryggis í viðskiptum, en slík upplýsingagjöf sé einn af hornsteinum góðra viðskiptahátta gagnvart viðskiptavinum samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 1. gr. laganna. Slíkir viðskiptahættir séu óréttmætir ef þeir brjóti í bága við góða viðskiptahætti gagnvart neytendum og raski verulega eða séu líklegir til að raska verulega fjárhagslegri hegðun neytenda samkvæmt 5., 8. og 9. gr. laga nr. 57/2005, sérstaklega þegar slíkir viðskiptahættir séu villandi fyrir neytendur og rangar upplýsingar veittar. Starfsmaður stefnda, sem var í samskiptum við lögmann stefnanda og gaf upp stöðu bréfsins, var titlaður sérfræðingur í einstaklingsviðskiptum. Það er einmitt þessi sérfræðiþjónusta sem brást hjá stefnda við upplýsingagjöfina sem stefndi verður einn að bera ábyrgð á. Stefnandi mátti treysta því í samskiptum sínum við stefnda, sem er umfangsmikil fjármálastofnun, að þær upplýsingar sem hann fengi væru réttar. Stefndi býr yfir yfirgripsmikilli sérfræðikunnáttu umfram stefnanda og uppgjör viðskipta málsaðila í tengslum við fasteignaviðskipti stefnanda byggðust á einhliða samningsskilmálum stefnda sem hann hafði samið.

Í fimmta lagi vísar stefnandi til niðurstöðu úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki þar sem komist var að því að um ámælisverða hegðun stefnda hafi verið að ræða með þvíað veita rangar upplýsingar í þrígang um stöðu tryggingarbréfsins.

Í sjötta lagi bendir stefnandi á að engir útreikninga rá tryggingarbréfinu hafi borist stefnanda sem vakið hafi tortryggni um stöðu þess. Sú upphæð sem stefndi vildi fá greidda samkvæmt tryggingarbréfinu hefði grundvallast á uppreiknuðu bréfinu samkvæmt vísitölu, dráttarvöxtum af uppreiknuðum höfuðstól fjögur ár aftur í tímann, auk óskilgreinds kostnaðar að fjárhæð 500.000 krónur, þannig aðstaða bréfsins hafi verið 13.784.072 krónum hærri en stefndi gaf upp þann 25. maí 2018 (35.300.000- 21.515.928). Lögmaður stefnanda hafi óskað eftir útreikningi á tryggingarbréfinu en engir útreikningar hafi borist.

Í annan stað byggir stefnandi á því að stefndi hafi brotið gegn 36. gr. og 36. gr. c í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga við uppgjör tryggingarbréfsins vegna uppgefinnar stöðu bréfsins 25. maí 2018. Stefnandi bendir á að tryggingarbréfið sé einhliða saminn, staðlaður samningur milli fjármálastofnunar og neytanda. Af því leiði að samningurinn falli undir 36. gr. c í lögum nr. 7/1936, sbr. 2. mgr. 3. gr. Evróputilskipunar 93/13/EBE. Slíka einhliða samninga sem fjármálastofnun hefur samið verði að skýra neytanda í hag ef upp komi ágreiningur um túlkun og heimild til framsetningar á ákvæðum þeirra.

Stefnandi byggir einnig á því að stefnda hafi einungis verið heimilt að krefjast fjárhæðar tryggingarbréfsins, 13.000.000 króna, auk verðbóta, en honum hafi verið óheimilt að krefjast þess að við það bættust að auki annars vegar dráttarvextir og hins vegar ýmis kostnaður, þ. e. lögbundnar vanskilaálögur, kostnaður við kröfugerð, innheimtu- og málskostnaður, kostnaður af fjárnámsgerð og frekari fullnustugerðum, annar kostnaður sem af vanskilum kann að leiða, auk aukagreiðslna, svo sem útlagðra tryggingariðgjalda vegna hins veðsetta, samkvæmt ákvæðum bréfsins.

Stefnandi bendir á að í íslenskum lögum sé ekki til skilgreining á hugtakinu tryggingarbréf. Yfirleitt hafi þó verið gengið út frá því í réttarframkvæmd að tryggingarbréf sé veðbréf sem ekki sé jafnframt skuldabréf og að það veiti veðtryggingu fyrir skuld eða skuldum sem þegar hafi verið stofnað til eða sem síðar kunni að vera stofnað til. Samkvæmt þessu er tryggingarbréf ekki heimildarskjal um stofnun tiltekinnar skuldar, heldur er það veðbréf sem vísar til annarra skjala eða atvika um skuldbindingu sem það tryggir. Í tryggingarbréfi verði að koma fram hámark þeirrar fjárhæðar sem veðinu er ætlað að tryggja, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og 23. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Samkvæmt framangreindu sé tryggingarbréf veðbréf sem ekki er jafnframt skuldabréf, þ. e. tryggingarbréf er ekki kröfuréttarskjal þar sem það vísar til annarra skjala eða atvika um kröfuna sem það tryggir. Í þessu felist þá m. a. að gildi og fjárhæð veðkröfunnar sé háð utanaðkomandi atvikum. Af þessu leiði að tryggingarbréf séu ekki fallin til framsals ein sér án framsals kröfuréttindanna sem að baki búa. Af þessum sökum verða tryggingarbréf ekki talin til viðskiptabréfa og lúta ekki reglum 17. kafla laga nr. 91/1991. Þá séu tryggingarbréf einnig ólík skuldabréfum að því leyti aðekki sé greitt af þeim sjálfum, þ. e. að þau eru ekki skuld heldur tryggingarréttindi og því er enginn gjalddagi í þeim.

Þá bendir stefnandi á að dráttarvextir séu vextir sem reiknast á vanskil skulda rog hugsaðir til að bæta kröfueiganda upp frestun á greiðslu, þ. e. ef krafa sé ekki greidd á gjalddaga geti kröfuhafi krafist dráttarvaxta af þeim sökum. Með dráttarvöxtum (vanskilavöxtum) sé átt við þá vexti sem skuldara beri að greiða af peningaskuld frá gjalddaga hennar og þar til greiðsla, sem dregist hefur, er innt af hendi. Dráttarvextir eru, á sama hátt og almennir vextir, ákveðnir sem tiltekinn hundraðshluti af höfuðstól skuldarinnar miðað við tiltekið tímabil. Upphæð dráttarvaxta eða hámark þeirra ræðst af lögbundnum reglum. Þegar greiða skal dráttarvexti samkvæmt vaxtalögum nr. 38/2001 vegna vanskila falla samningsvextir niður og koma því dráttarvextir alla jafnan í stað þeirra. Verður því vanskilafjárhæðin, sem krafist er dráttarvaxta af, að hafa borið alla jafna vexti áður. Þau tvö meginskilyrði til að krefjast megi dráttarvaxta koma fram í 5. og 6. gr. laga nr. 38/2001, þ. e. annars vegar að hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn er kröfuhafa heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Hins vegar, ef ekki er samið um gjalddaga kröfu, er heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldara með réttu um greiðslu. Af framangreindu sé ljóst að miðað er við dráttarvexti af peningakröfu en ekki fjárhæð tryggingarbréfs. Í máli þessu hefur engin greiðslukrafa verið sett fram sem fullnægir ákvæðum vaxtalaga. Ekki liggur því fyrir á hvaða grundvelli krafa um dráttarvexti og kostnað í tryggingarbréfinu styðst við og á hvaða uppfærðum höfuðstóli hún nær fjögur ár aftur í tímann. Enginn greiðsludráttur er eða var á tryggingarbréfinu og því ekki með nokkru móti hægt að gera kröfu um dráttarvexti samkvæmt því. Þá liggur ekki fyrir gjaldfelling tryggingarbréfsins sem getur verið grundvöllur fyrir kröfu um dráttarvexti. Af framangreindu leiði að þar sem tryggingarbréf máls þessa getur ekki borið vexti, þá er heldur ekki hægt að krefjast dráttarvaxta af því. Var því stefnda óheimilt að krefjast dráttarvaxta og kostnaðar í tryggingarbréfinu samkvæmt almennum reglum kröfu- og samningsréttar.

Þá bendir stefnandi á að í lánssamningi aðila komi fram að samkvæmt þeirri peningakröfu sem þar er tilgreind sé krafist LIBOR- vaxta samkvæmt lið 3.1. Þá er í lið 2.5. krafist dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Jafnframt er krafist alls kostnaðar sem stefndi þarf að leggja út vegna vanefnda, málsóknar eða annarra réttargjalda, lögmannsþóknunar eða annars er bankanum ber að greiða, svo og annar lögfræðilega kostnað vegna innheimtu lánsins. Enn fremur er þess krafist í liðum 5, 6 og 10.3 í lánssamningnum að stefnandi greiði kostnað og öll gjöld er leggjast á lánssamninginn, auk dráttarvaxta. Upphaflega hafi tryggingarbréfin, að fjárhæð 25.000.000 króna og 13.000.000 króna, samtals 38.000.000 króna, átt að tryggja lánssamning að fjárhæð 32.000.000 króna, auk dráttarvaxta og kostnaðar af honum, sem dugað hefði átt til tryggingar honum, en lánstíminn var upphaflega til þriggja ára en vegna ólögmætis samningsins var honum skuldbreytt í nokkur skipti sem lengdi hann sem því nam. Hefur því stefndi krafið stefnanda um bæði dráttarvexti og kostnað samkvæmt lánssamningi og einnig samkvæmt tryggingarbréfinu sem stefnandi telur ekki standast meginreglur samninga- og kröfuréttar.

Stefnandi vísar einnig til 36. gr. og 36. gr. c í lögum nr. 7/1936, viðurkenningarkröfu sinni til stuðnings, þar sem telja verði að verulega ósanngjarnt hafi verið af hálfu stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju að útbúa tryggingarbréfið með þeim hætti að samkvæmt því ætti hann kröfu til dráttarvaxta af fjárhæð þess, með verðbótum og öðrum kostnaði, þegar fyrir hendi voru sömu ákvæði í lánssamningi aðila. Jafnframt því sem óheimilt og ólögmætt hafi verið að hafa slík ákvæði í tryggingarbréfi samkvæmt framangreindu. Þá hafi stefndi sem fjármálafyrirtæki haft yfirburðarstöðu við samningsgerðina gagnvart stefnanda sem neytanda, auk þess sem lánssamningurinn hafi verið ólögmætur við samningsgerðina og atvik síðar orðið til þess að hann hækkaði upp úr öllu valdi, þannig að stefnandi hafi ekki getað greitt af honum og þurft að skilmálabreyta honum margsinnis, og því hafi uppgjör hans dregist, stefnanda í óhag. Allt framangreint hafi því verið stefnanda í óhag vegna ákvæða lánssamningsins sem hefði átt að vera nægilega tryggður með fjárhæðum tryggingarbréfanna, auk verðbóta. Hafi því verið verulega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera tryggingarbréfið fyrir sig með þeim hætti sem hann gerði við sölu [...].

Markmið reglu 36. gr. og reglu 36. gr. c í lögum nr. 7/1936 er að styrkja réttarstöðu neytenda eða þeirra sem hafa lakari stöðu við samningsgerð með því að veita íslenskum dómstólum víðtækar heimildir til að víkja til hliðar eða breyta ósanngjörnum samningum eða samningsákvæðum. Samkvæmt framangreindu ber að meta ákvæði tryggingarbréfsins um dráttarvexti og þann kostnað sem þar er tilgreindur, og getið er um hér að framan, sem óskuldbindandi fyrir stefnanda, og/eða skal ákvæðum þess um dráttarvexti og annan kostnað sem þar er tilgreindur vikið til hliðar, en tryggingarbréfið halda sér að öðru leyti.

Fjárkrafa stefnanda í dómkröfu byggist á því að fá endurgreiddan þann mismun sem var á greiðslu fasteignasölunnar [...]til stefnda, 31.500.000 krónum, og þeirri stöðu tryggingarbréfsins sem stefndi gaf upp 25. maí 2018, 21.515.929 krónum, þ. e. 9.984.072 krónur, en til frádráttar þeirri fjárhæð komi verðbætur frá 25. maí til 25. júní 2018. Staða tryggingarbréfsins sem gefin var upp 25. maí 2018 hafi verið höfuðstóll bréfsins auk verðbóta, þ. e. án dráttarvaxta og kostnaðar. Samkvæmt upplýsingum stefnda var kostnaðurinn 500.000 krónur og ef hann er dreginn frá mismuninum, 9.984.072 krónum, standa eftir dráttarvextir að upphæð 9.484.072 krónur.

Um lagarök vísar stefnandi til 5. og 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og til 5., 8. og 9. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Um varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um málskostnað til 129. og 130. gr. sömu laga.

I II

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi telur að sýkna beri hann af kröfum stefnanda þar sem aðilar hafi komist að samkomulagi um uppgjör á fjárhæð tryggingarbréfsins og greitt hafi verið í samræmi við samkomulagið án fyrirvara. Stefnandi sé bundinn af samkomulaginu og vísar stefndi til almennrar meginreglu kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Stefndi mótmælir því að samkomulagið sé í andstöðu við 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki eða lög nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu.

Stefndi vísar til þess að mistök hafi verið gerð við upplýsingagjöf stefnda varðandi það hver væri uppreiknuð fjárhæð tryggingarbréfsins sem hvíldi á [...]. Að mati stefnda eigi þau mistök þó ekki að leiða til þess að stefnandi hagnist á þeim, en stefndi leiðrétti mistökin áður en fasteignasalan greiddi upp áhvílandi lán á eigninni. Eftir uppreikning á tryggingarbréfinu með dráttarvöxtum og með því að bæta við dæmdum málskostnaði að fjárhæð 500.000 krónur sömdu aðilar um að gegn greiðslu á 31.500.000 krónum myndi stefndi aflétta tryggingarbréfinu. Ef fallist yrði á kröfur stefnanda væri um ólögmæta auðgun hennar að ræða þar sem hún fengi í sínar hendur fjármuni sem sannanlega voru veðtryggðir stefnda samkvæmt tryggingarbréfi nr. [...].

Fram kemur í kaupsamningi um fasteignina [...] að söluandvirði hennar, 65 milljónir króna, greiðist í einu lagi við undirritun kaupsamnings. Einnig kemur fram að veðskuldabréf og tryggingarbréf seljenda sem hvíli á eigninni verði greidd upp af kaupverði eignarinnar. Kaupverðið verði greitt inn á fjárvörslureikning fasteignasölunnar [...] sem sjái um greiðslu áhvílandi skulda. Tekið er fram í kaupsamningnum að kaupendum sé kunnugt um að ágreiningur sé við stefnda vegna tryggingarbréfs á 2. veðrétti. Skuld sú sem tilgreind er á bakhlið samningsins sé sú krafa sem standi að baki tryggingarbréfinu, 50.192.118 krónur. Tryggingarbréfið sjálft uppreiknað tryggir 21.515.928 krónur, auk vaxta og kostnaðar. Af framansögðu er ljóst að uppi var deila með aðilum um uppreiknaða fjárhæð tryggingarbréfsins og að stefnandi vissi að uppreiknuð staða tryggingarbréfsins var ekki 21.515.928 krónur, heldur sú fjárhæð, auk dráttarvaxta og kostnaðar af undirliggjandi skuld. Einnig liggur fyrir í málinu að fasteignasalan [...]hafði umboð frá stefnanda tilþessað greiða upp áhvílandi skuldir.

Eftir að fjárhæð tryggingarbréfsins hafði verið uppreiknuð með dráttarvöxtum og kostnaði leitaði stefnandi samninga við stefnda um uppgreiðslu tryggingarbréfsins. Fasteignasalan var einnig í samningaviðræðum við stefnda um uppreiknaða fjárhæð tryggingarbréfsins og náðist samningur milli hennar og stefnda um að greiða upp tryggingarbréfið með greiðslu að fjárhæð 31.500.000 krónur, í stað 35.300.000 króna. Ísamræmi við samkomulagið greiddi fasteignasalan fjárhæðina til stefnda þann 25. júní 2018, án fyrirvara. Ljóst er að lögmaður stefnanda vissi af greiðslunni sama dag og hún var framkvæmd og gerði hann heldur ekki fyrirvara við greiðsluna. Stefndi aflétti tryggingarbréfinu í samræmi við samkomulag aðila.

Stefndi hafnar því að endurkröfuréttur sé fyrir hendi. Stefndi móttók greiðslu frá fasteignasölunni sem hafði umboð frá stefnanda til þess að greiða upp áhvílandi skuldir. Stefndi mátti því ganga út frá því að greiðslan hefði verið endanleg og greidd með samþykki stefnanda, og hagaði stefndi athöfnum sínum í samræmi við það. Telur stefndi það leiða til þeirrar niðurstöðu að endurkröfuréttur sóknaraðila sé ekki fyrir hendi. Við mat á því hvort endurkröfuréttur sé fyrir hendi hafa dómstólar horft til þess hvort greiðslan hafi verið með eða án fyrirvara, sbr. t. d. dóm Hæstaréttar frá 16. desember 1993 í máli nr. 255/1992, þar sem hafnað var endurgreiðslu kröfu sem greidd var án fyrirvara. Stefndi vísar einnig til dóma Hæstaréttar frá 18. mars 2009 í máli nr. 99/2009 og frá 9. maí 2018 í máli nr. 431/2017. Í síðarnefnda málinu var kröfu um endurgreiðslu hafnað þar sem sá fyrirvari sem gerður var í kaupsamningi var ekki talinn ná til ágreiningsefnis í málinu.

Stefndi bendir á að stefnanda hafi verið í lófa lagið að gera strax fyrirvara við greiðslu sína hefði hún talið vafa leika á um fjárhæð kröfunnar, sem tryggð var með tryggingarbréfinu, eða væri hún ósátt við fjárhæð hennar. Uppgjörið hafi átt sér nokkurn aðdraganda og hefðu verulegar vanefndir orðið á greiðslu afborgana af lánssamningnum sem tryggður var með tryggingarbréfinu. Stefnandi gat því ekki gengið þess dulin að greiðslan hlyti að hafa verulega þýðingu viðvíkjandi hugsanlegum endurkröfurétti hennar gagnvart stefnda. Í því sambandi þurfti einnig að hafa í huga að stefnandi naut sérfræðiaðstoðar lögmanns í samskiptum sínum við stefnda. Leit stefndi svo á að hann og stefnandi hefðu gengið til samninga um uppgjör tryggingarbréfsins sem stefnanda bæri að efna. Ljóst er að stefnandi óskaði ekki eftir því við fasteignasöluna að hún greiddi upp tryggingarbréfið með fyrirvara og lögmaður stefnanda setti ekki fyrirvara við greiðsluna sama dag og hann vissi af henni.

Stefndi mótmælir þeim rökum stefnanda að honum hafi einungis verið heimilt að krefjast fjárhæðar tryggingarbréfsins, 13.000.000 króna, auk verðbóta, en óheimilt hafi verið að bæta við þá fjárhæð dráttarvöxtum og kostnaði. Í báðum tryggingarbréfunum komi skýrt fram hver fjárhæð bréfsins sé, auk dráttarvaxta, verðbóta lögbundinna vanskilaálaga, kostnaðar við kröfugerð, innheimtu- og málskostnaðar, kostnaðar af fjárnámsgerð og frekari fullnustugerðum, annars kostnaðar sem af vanskilum kunni að leiða og aukagreiðslna, svo sem útlagðra tryggingariðgjalda vegna hins veðsetta. Vísar stefndi til þess að í íslenskum rétti hafi lengi tíðkast og talist heimilt að semja á þann veg í tryggingarbréfum sem greina hámarksfjárhæð að veð standi að auki til fullnustu vöxtum og kostnaði við innheimtu kröfu. S líkum bréfum hafi verið þinglýst athugasemdalaust, auk þess sem farið hafi verið eftir þessum áskilnaði við úthlutun uppboðsandvirðis. Hefur Hæstiréttur auk þess staðfest með dómum sínum að ef um aukagreiðslur hafi verið samið í veðsamningi aðila standi hin veðsetta eign til fullnustu þeirra greiðslna til viðbótar tilgreindri hámarksfjárhæð í tryggingarbréfi. Stefndi bendir einnig á að í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 75/1997 um samningsveð komi fram að í frumvarpinu sé við það miðað að áskilnað 1. mgr. 4. gr. frumvarpsins um tilgreiningu hámarksfjárhæðar beri að skilja á þann veg að heimilt sé að semja svo, að til viðbótar tilgreindri hámarksfjárhæð í tryggingarbréfum standi veðsett eign einnig til fullnustu vöxtum og kostnaði, sbr. a- og b-lið 5. gr. laga nr. 75/1997. Þá felur 23. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 ekki heldur í sér ákvæði sem skilja má sem takmörkun á samningsfrelsi að þessu leyti.

Stefndi telur að ekki þurfi að tilgreina í tryggingarbréfinu við hvaða lagaheimild dráttarvextir styðjast, enda er aðferð við ákvörðun dráttarvaxta á peningakröfur í íslenskum krónum lögákveðin í 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Einnig bendir stefndi á að í lánssamningnum að baki tryggingarbréfinu sé vísað til þess hvenær dráttarvextir byrji að falla á kröfuna, en í grein 2.5. komi fram að komi til vanskila af hálfu lántaka skuldbindi hann sig til þess að greiða dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, auk kostnaðar vegna vanskilainnheimtu. Um vanskilavexti er einnig fjallað í 6. gr. lánssamningsins. Tryggingarbréfið er eingöngu veðskjal og engin þörf er á nákvæmari tilgreiningu í því skjali á því hvenær dráttarvextir geti orðið virkir. Þá mótmælir stefndi þeim rökum stefnanda að um tvöfaldan dráttarvaxtareikning sé að ræða. Dráttarvextir greiðist eingöngu af lánssamningnum, en dráttarvextir til viðbótar við uppreiknaðan höfuðstól tryggingarbréfsins segi til um hve há veðtryggingin sé.

Byggir stefndi á því að honum hafi verið heimilt að krefja stefnanda um dráttarvexti af uppreiknuðum höfuðstól tryggingarbréfsins allt að fjögur á raftur í tímann með vísan til þess að fyrningarfrestur vaxta er fjögur ár, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sbr. 2. mgr. 5. gr. laganna, sbr. einnig 2. tölul. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Þar sem fasteignin var seld á frjálsri sölu en ekki nauðungaruppboði eiga ákvæði b-liðar 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð ekki við.

Stefndi mótmælir því að efni tryggingarbréfs nr. [...]sé í andstöðu við 36. gr. og 36. gr. c. í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi bendir á að ákvæði bréfsins séu ekki ósanngjörn heldur í samræmi við góða viðskiptavenju og efnislega sambærileg tryggingarbréfum annarra fjármálafyrirtækja.

Stefnandi og eiginmaður hennar undirrituðu tryggingarbréfin 25. september og 1. október 2007. Þau gerðu engar athugasemdir við efni bréfanna við undirritun þeirra og það var ekki fyrr en í kvörtun stefnanda til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki í ágúst 2018 sem vísað var til 36. gr. samningalaga um að ákvæði bréfanna væru ósanngjörn. Að mati stefnda verður að gera þá kröfu til aðila samnings að hann hafi uppi kröfu um ósanngjörn samningsákvæði eins fljótt og hægt er, en stefnandi hafði uppi kröfuna tæpum ellefu árum eftir að hún undirritaði tryggingarbréfin. Er þessi málsástæða stefnanda því fallin niður fyrir tómlæti að mati stefnda.

Stefndi bendir einnig á að í kröfugerð stefnanda sé ekki gerð krafa um að einstökum ákvæðum tryggingarbréfs nr. [...]verði vikið til hliðar eða að einstök ákvæði bréfsins eigi ekki að gilda í samskiptum aðila, og því eigi ákvæði 36. gr. og 36. gr. c. ekki við í málinu.

Ef ekki verði fallist á sýknukröfu stefnda er þess krafist að fjárhæð endurkröfunnar verði lækkuð. Greitt var inn á lán nr. [...] þann 30. nóvember 2016, 29.924.035 krónur. Ef gengið er út frá því að fjárhæð innborgunarinnar hafi verið notuð til þess að greiða upp máls- og vanskilakostnað, auk áfallinna dráttarvaxta, eru eftirstöðvar lánsins (nýr höfuðstóll) 42.602.766 krónur. Ljóst er að stefndi á rétt á dráttarvöxtum af þessum nýja höfuðstól frá 1. desember 2016 fram að þeim tíma er fasteignin [...] var seld og stefnda voru greiddar 31.500.000 krónur af andvirði eignarinnar þann 25. júní 2018. Dráttarvextir fyrir þetta tímabil eru 8.593.936 krónur.

Samkvæmt ákvæðum tryggingarbréfs nr. [...] gat stefndi því bætt þessum dráttarvöxtum við fjárhæð tryggingarbréfsins, 21.515.928 krónur, og nam heildarkrafan þá 30.109.864 krónum. Fjárhæð endurkröfu stefnanda getur því ekki orðið hærri en 1.390.136 krónur, þ. e. mismunurinn á 31.500.000 krónum og dráttarvaxtakröfunni þann 25. júní 2018.

Verði fallist á endurkröfu stefnanda að einhverju leyti lýsir stefndi yfir skuldajöfnuði við kröfu stefnanda samkvæmt eftirstöðvum láns nr. [...], en skuld stefnanda við stefnda við sölu á [...], 25. júní 2018, er hærri fjárhæð en endurgreiðslukrafa stefnanda á hendur stefnda. Telur stefndi að öll skilyrði skuldajafnaðar séu fyrir hendi. Um sambærilegar peningakröfur sé að ræða og séu þær hæfar til að mætast, en óumdeilt sé að krafa stefnda á hendur stefnanda samkvæmt láni nr. [...] sé komin á gjalddaga og krafa stefnda sé lögvarin, skýr og ótvíræð.

Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga, almennra reglna kröfuréttar um skuldajöfnuð og um ólögmæta auðgun, laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr., laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, laga nr. 75/1997 um samningsveð, einkum 4. og 5. gr., laga nr. 39/1978 um þinglýsingu, einkum 23. gr., laga nr. 150/2007 um fyrningu, einkum 3. og 5. gr., og einnig er vísað til eldri laga um fyrningu nr. 14/1905, einkum 3. gr. Einnig byggir stefndi á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 6. gr., lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ólögmæta löggerninga, einkum 36. gr. og 36. gr. c, og 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa stefnda um málskostnað byggir á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

I V

Niðurstaða

Stefnandi setur kröfu sína fram sem viðurkenningarkröfu, sbr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og krefst þess að viðurkennt verði að staða skuldar hennar við stefnda samkvæmt tryggingarbréfi sem upphaflega var að fjárhæð 13.000.000 króna, útgefið 1. október 2007, hafi þann 25. maí 2018 verið 21.515.928 krónur. Stefndi telur að aðilar hafi gert með sér gilt samkomulag sem stefnandi sé bundinn af.

Tryggingar bréfið er annað af tveimur tryggingarbréfum sem gefin voru út með veði í fasteignum til að tryggja greiðslur vegna lánssamnings nr. [...]og síðari viðaukum við hann. Bréfið var upphaflega einnig á annarri fasteign sem hafði verið seld þegar hin umdeilda greiðsla fór fram. Af málatilbúnaði aðila má ráða að þeir hafi ítrekað verið í samskiptum síðustu ár vegna lánssamningsins. Vanskil urðu á láninu, viðaukar við það voru gefnir út þrisvar sinnum og lánið endurreiknað tvisvar sinnum, auk þess sem greiðsla bar stinn á það vegna sölu annarrar fasteignar sem sama tryggingarbréf hvíldi á, auk annars bréfs sem einnig var ætlað að tryggja sama lánssamning. Af málatilbúnaði aðila má ráða að lánssamningurinn var ekki greiddur upp með uppgjöri tryggingarbréfsins.

Stefnandi byggir kröfu sína á því að af hálfu stefnda hafi þrisvar sinnum verið gefnar upplýsingar um stöðu tryggingarbréfsins, án þess að nokkur fyrirvari hafi verið gerður við upphæðina. Í öllum tilvikum hafi fjárhæðirnar verið keimlíkar og seinast, 25. maí 2018, hafi verið gefin upp sú staða sem stefnandi byggir dómkröfu sína á. Hafi hún því haft réttmætar væntingar til þess að ætla að um rétta stöðu væri að ræða. Af hálfu stefnda hefur komið fram að mistök hafi valdið því að röng staða var gefin upp en það hafi verið leiðrétt áður en greiðsla tryggingarbréfsins fór fram, en greitt var án fyrirvara. Af málatilbúnaði stefnanda má ráða að bæði lögmaður og fasteignasali hafi af hálfu stefnanda verið í samskiptum við stefnda vegna málsins og hefur ekki verið vefengt að fasteignasalinn hafi haft umboð til að semja við stefnda af hennar hálfu. Þá er til þess að líta að af hálfu stefnanda fóru fram viðræður sem miðuðu að því að bréfinu yrði aflétt gegn greiðslu lægri fjárhæðar en stefndi taldi að væri tryggð með bréfinu og var þá miðað við af hálfu stefnda að staða bréfsins væri enn hærri en síðar var samið um. Greiðsla á grundvelli þess samkomulags fór fram án fyrirvara af hálfu stefnanda. Þá er óumdeilt að lögmaður stefnanda gerði fyrirvara við greiðsluna við fyrsta tækifæri eftir að honum varð ljóst að greiðslan hefði átt sér stað. Engu að síður lá fyrir þegar kaupsamningur um eignina var gerður að staða tryggingarbréfsins var mun hærri og bæði hærri fjárhæð og athugasemd um ágreining vegna bréfsins var skráð í samninginn. Lá því ágreiningur aðila fyrir þegar stefnda var greitt á grundvelli tryggingarbréfsins. Í ljósi framangreinds verður ekki á það fallist með stefnanda að rangar upplýsingar um stöðu tryggingarbréfsins leiði til þess að krafan verði talin niður fallin hvað varðar það sem bar á milli og að uppgefin staða bindi stefnanda, og er því hafnað að krafa hennar verði tekin til greina á þessum forsendum.

Þá byggir stefnandi á því að mikilvægt sé að sérfræðingar, eins og starfsmenn stefnda, gefi viðskiptavinum upp rétta skuldastöðu og vísar um þetta til 1. mgr. 19. gr., sbr. 1. gr., laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 5., 8. og 9. gr. laga nr. 57/2005. Stefndi mótmælir því að samkomulagið sé í andstöðu við framangreind lagaákvæði. Vísar hann til þess að stefnandi sé bundinn af samkomulaginu og til almennrar meginreglu kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Óumdeilt er að stefndi rekur sérfræðiþjónustu á fjármálasviði.

Þrátt fyrir að fallist sé á það með stefnanda að vinnubrögð stefnda hafi verið óheppileg, þá naut stefnandi aðstoðar sérfræðinga í samskiptum sínum við stefnda vegna bréfsins, samkomulagið var af hálfu stefnanda gert af fasteignasala sem hafi til þess umboð stefnanda og greiðslan fór fram án fyrirvara. Verður því ekki unnt á grundvelli þessarar málsástæðu stefnanda að taka kröfu hans til greina.

Einnig vísar stefnandi, kröfu sinni til stuðnings, til niðurstöðu úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki sem taldi að um ámælisverða hegðun hefði verið að ræða þegar stefnanda voru þrisvar sinnum veittar rangar upplýsingar um stöðu tryggingarbréfsins. Var krafa stefnanda fyrir nefndinni í samræmi við dómkröfu. Í úrskurðinum kemur fram að ámælisvert hafi verið að upplýsingarnar hafi ekki falið í sér uppreiknaða stöðu. Einnig er þar bent á að varnaraðili hafi leiðrétt upplýsingarnar áður en kom að sölu eignarinnar. Var það niðurstaða nefndarinnar að hafna kröfu stefnanda. Er nú ekkert frekar fram komið til stuðnings þessari málsástæðu stefnanda. Í ljósi þessa og eins og atvikum er háttað í máli þessu er það mat dómsins að framangreind málsástæða styðji ekki kröfu stefnanda og því væru ekki forsendur til að fallast á hana af þeirri ástæðu.

Stefnandi byggir jafnframt á því að engir útreikningar hafi borist honum vegna tryggingarbréfsins og veki það tortryggni um stöðu þess. Af hálfu stefnda er bent áað af hálfu stefnanda hafi, eftir að staða bréfsins hafði verið reiknuð út með vöxtum og kostnaði, farið fram viðræður við stefnda um greiðslu fjárhæðar til uppgreiðslu bréfsins sem hafi endað með samkomulagi um greiðslu á 31.500.000 krónum. Fyrir liggur að aðilar voru búnir að vera í samskiptum síðustu ár vegna þess lánssamnings sem tryggður var m. a. með tryggingarbréfinu, eins og framar er rakið. Verður því ekki á það fallist með stefnanda að af hálfu stefnda hafi útreikningum verið haldið frá honum þannig að áhrif hafi á rétt hans í máli þessu.

Stefnandi byggir á því að stefnda hafi einungis verið heimilt að krefja hann um fjárhæð tryggingarbréfsins, 13.000.000 króna, auk verðbóta, en ekki dráttarvexti og kostnað. Vísar stefnandi sérstaklega til þess að tryggingarbréfið sé ekki heimildarskjal vegna stofnunnar tiltekinnar skuldar heldur vísi til annarra atvika um þá skuldbindingu sem því sé ætlað að tryggja. Ekki sé greitt af því og á því sé ekki gjalddagi. Þannig séu hvorki forsendur til að reikna vexti eða dráttarvexti af fjárhæðinni.

Í íslenskum lögum er ekki að finna skilgreiningu á tryggingarbréfi. Í réttarframkvæmd hefur verið gengið út frá því að það sé veðbréf, sem ekki sé jafnframt skuldabréf, og að það veiti veðtryggingu fyrir skuld eða skuldum sem þegar hafi verið stofnað til eða síðar kunni að vera stofnað til. Eins og rakið hefur verið er tryggingar bréfið annað af tveimur tryggingarbréfum sem gefin voru út með veði í fasteignum til að tryggja greiðslu vegna lánssamnings nr. [...]og síðari viðaukum við hann.

Í tryggingarbréfinu kemur fram að fjárhæð bréfsins sé 13.000.000 króna auk dráttarvaxta, verðbóta, lögbundinna vanskilaálaga, kostnaðar við kröfugerð, innheimtu- og málskostnaðar, kostnaðar af fjárnámsgerð og frekari fullnustugerðum, annars kostnaðar sem af vanskilum kann að leiða, og aukagreiðslna, svo sem útlagðra tryggingariðgjalda hins veðsetta.

Þá segir þar einnig: Ofangreind fjárhæð skal bundin vísitölu neysluverðs til verðtryggingar miðað við grunnvísitöluna 273,1 og taka breytingum í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs miðað við þá grunnvísitölu en þó aldrei miðast við lægri vísitölu en grunnvísitölu bréfs þessa.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 21/2018 kemur fram túlkun réttarins á 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, sbr. síðari málslið 23. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Samkvæmt nefndum ákvæðum verðurað tilgreina í tryggingarbréfi fjárhæð kröfu, sem veðréttur samkvæmt því tryggir, eða hámark fjárhæðarinnar, en heimilt er að binda hana við ákveðna vísitölu þannig að hún taki sömu breytingum og vísitalan tekur frá nánar tiltekinni grunntölu, sbr. 3. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997. Í 5. gr. laganna eru þessu til viðbótar taldar upp kröfur sem teljast vera tryggðar með aðalkröfu, nema annað leiði af samningi sem stofnaði til veðréttarins. Í dóminum er það rakið að í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 75/1997, í skýringum við 4. gr. komi fram að ætlunin hafi verið að áskilnaður um tilgreiningu hámarksfjárhæðar veðkröfu, að því er tryggingarbréf varðar, sneri eingöngu að höfuðstól skuldar sem njóta ætti tryggingar. Þannig gætu bæst við hann ótilgreindir vextir og innheimtukostnaður, en ekki að fjárhæðin ætti að ráða hámarki tryggðrar kröfu, að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Bæri því að skilja áskilnað 1. mgr. 4. gr. um tilgreiningu hámarksfjárhæðar í tryggingarbréfi á þann hátt að til viðbótar henni stæði veðsett eign til tryggingar kröfu um vexti og kostnað. Byggði rétturinn þannig á því að það væri meginregla samkvæmt gildandi rétti að veðréttur næði til aukagreiðslna eins og vaxta. Samkvæmt því verði að leggja til grundvallar að í lögum nr. 75/1997 sé gengið út frá þeirri meginreglu að hámarksfjárhæð sem tilgreind er í tryggingarbréfi skírskoti til höfuðstóls veðtryggðrar kröfu. Ef sú krafa ber vexti eftir samningi um hana, eða samkvæmt lögum, fram til gjalddaga höfuðstólsins nái veðtryggingin einnig til vaxtanna, þótt þess sé ekki getið í tryggingarbréfi og samanlögð fjárhæð þeirra og höfuðstóls skuldarinnar fari fram úr hámarksfjárhæð sem þar sé tilgreind. Sama máli gegni um dráttarvexti af heildarskuldinni eftir gjalddaga hennar. Með því að vikið yrði í slíku tilviki frá meginreglu laganna yrði á hinn bóginn að áskilja að ákvörðun um þetta kæmi skýrlega fram í texta tryggingarbréfs eða sú niðurstaða yrði í ljósi aðstæðna leidd ótvírætt af skýringu þess. Tryggingarbréfið sem hér er um deilt ber, með vísan til orðalags þess, að túlka á sama hátt, enda ekki frá þessu vikið í texta bréfsins. Þar er tilgreind tiltekin vísitala sem uppgjör bréfsins byggir á, en það takmarkast annars af lánssamningi sem hefur að geyma ákvæði um gjalddaga, upphafstíma dráttarvaxta o. fl. Verður ekki gerð sú krafa að hlutfallstala dráttarvaxta komi fram í tryggingar bréfi, enda séu þeir lögákveðnir, auk þess sem frekari tilgreining vanskilavaxta, með vísan til laga nr. 38/2001, komi fram í lánssamningnum. Þá verður, í ljósi alls framangreinds, ekki hægt að fallast á þá málsástæðu stefnanda að á kröfu á grundvelli tryggingar bréfs geti ekki fallið dráttarvexti þar sem ekki hafi áður fallið vextir á kröfuna á grundvelli vaxtalaga nr. 38/2001, eða ekki tilgreindir gjalddagar á kröfu og þvíekki greitt af tryggingar bréfi.

Stefnandi byggir einnig á þeirri málsástæðu að efni tryggingarbréfsins sé í andstöðu við 36. gr. og 36. gr. c í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda gerninga. Vísar hann sérstaklega til þess að ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju hafi verið að útbúa tryggingarbréfið með þeim hætti að hann ætti samkvæmt því einnig kröfu til dráttarvaxta, verðbóta og annars kostnaðar þar sem þegar voru fyrir hendi sömu ákvæði í lánssamningi aðila. Einnig vísar stefnandi til yfirburðastöðu stefnda við samningsgerð og að atvik sem síðar komu til hafi valdið því að uppgjör lánsins dróst, stefnanda í óhag.

Lánssamningurinn var gerður árið 2007. Þrátt fyrir að vanskil hans hafi orðið eftir efnahagshrunið árið 2008 virðist ekki hafa reynt á ákvæði tryggingarbréfsins hvað þetta varðar fyrr en þær fasteignir sem það hvíldi á fóru í sölu, fyrst í september 2016. Það virðist sem það hafi fyrst verið þegar komið var að uppgjöri þess tryggingar bréfs sem hér er deilt um, í júní 2018, að þessar athugasemdir komu fram af hálfu stefnanda og sá ágreiningur sem hér er til meðferðar kom upp og þar með um túlkun á ákvæðum tryggingarbréfsins. Í ljósi þess verður ekki á það fallist með stefnda að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti hvað það varðar að bera fyrir sig þessar málsástæður.

Verður ekki talið að stefndi verði bundinn við uppgefna stöðu á grundvelli 36. gr. og 36. gr. c. í lögum nr. 7/1936, með þeim rökum að um einhliða saminn, staðlaðan samning milli fjármálastofnunar og neytanda sé að ræða sem falli undir 36. c í lögum nr. 7/1936, sbr. 2. mgr. 3. gr. Evróputilskipunar 93/13/EBE. Í ljósi þess sem rakið hefur verið um túlkun á ákvæðum tryggingarbréfa í dómaframkvæmd verður ekki fallist á að ákvæði tryggingarbréfsins hafi verið óskýr og að forsendur hafi verið til þess að skýra ákvæði bréfsins á annan hátt, stefnanda í hag.

Þrátt fyrir að bæði lánssamningurinn og tryggingarbréfið hafi að geyma ákvæði um dráttarvexti, verðbætur og annan kostnað leiðir eðli tryggingarbréfsins, sem rakið hefur verið hér að framan, ekki til þess að slík ákvæði séu stefnanda í óhag enda leiðir sú tilhögun ekki til þess að henni verði tvisvar gert að greiða sömu greiðslur. Einsog að framan er rakið þá hafa aðilar átt í samskiptum vegna láns samningsins um árabil, en vanskil urðu á samningnum í kjölfar efnahagshrunsins árið 2008. Lánssamningurinn var tvisvar endurreiknaður stefnanda til hagsbóta, annars vegar vegna ólögmætrar gengistryggingar og hins vegar fór fram endurútreikningur þar sem tekið var tillit til fullnaðarkvittana og liggur m. a. sundurliðuð staða lánsins eftir þann útreikning. Þá hefur stefnandi ekki sett fram efnislegar athugasemdir við útreikning á stöðu lánssamningsins að öðru leyti en hér hefur verið byggt áen stefndi byggir á því að honum hafi verið heimilt að krefjast vaxta fjögur ár aftur í tímann. Í ljósi framangreinds er því hafnað að forsendur séu fyrir hendi til að víkja samningnum til hliðar, í heild eða að hluta, á grundvelli framangreindra málsástæðna.

Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda um viðurkenningu á því að staða tryggingarbréfsins hafi 25. maí 2018 verið 21.515.928 krónur. Eftir þeirri niðurstöðu verður stefndi jafnframt sýknaður af fjárkröfu stefnanda.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Af hálfu stefnanda flutti málið Þ-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf lögmaður og af hálfu stefnda H-kk-nf J-kk-nf lögmaður.

Við uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Dóminn kveður upp S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari.

Dómsorð:

Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda, S-kvk-ef K-kvk-ef F-kvk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf