S-137/2007

Mál þetta, sem dómtekið var 4. þ.m., höfðaði sýslumaðurinn á Húsavík með ákæru útgefinni 31. maí 2007 á hendur X,

„fyrir brot gegn lögum um náttúruvernd og umferðarlögum, með því hafa laugardaginn 26. ágúst 2006 ekið torfæruhjóli af gerðinni Suzuki DR350S, óskráðu og án skráningarmerkja, utan vega og merktra slóða á Mývatnsöræfum, nánar tiltekið víðs vegar um svæði í austri kringum Glæður og Króksmel sunnan þjóðvegarins og norður að Jökulsá á Fjöllum kringum Litla svein og til vesturs beggja vegna þjóðvegarins, uns lögregla hafði tal af ákærða á þjóðveginum við Námaskarð.

Þetta telst varða við 1., sbr. 3. mgr., 17. gr., sbr. 76. gr. laga um náttúruvernd, 4. gr., sbr. 11. gr., reglugerðar nr. 528/2005, um takmarkanir á umferð í náttúru Íslands og 63. gr., sbr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“

Í upphafi aðalmeðferðar málsins benti sækjandi á að láðst hefði við útgáfu ákæru að tilgreina númer laga um náttúruvernd í Stjórnartíðindum, sem er 44, og ártals þeirra, sem er 1999. Ekki kemur hér til álita að þessi ágalli valdi frávísun sakarinnar, enda var vörnum ákærða í engu áfátt hans vegna.

Ákærði kannast við að hafa brotið gegn umferðarlögum, en krefst sýknu af sakargiftum hvað varðar meint brot gegn lögum um náttúruvernd og ákvæðum reglugerðar um takmarkanir á umferð í náttúru Íslands.

I.

Lögregla hafði afskipti af ákærða greindan dag, þar sem hann var í hlutverki gangnaforingja á Mývatnsöræfum. Sat hann greint mótorhjól og ók því eftir þjóðveginum á móti lögreglubifreiðinni. Er saman dró og lögregla hugðist mæla ökuhraða beygði hann út af veginum. Ber honum og A lögreglumanni saman um það að hann hafi ekið hjólinu á að giska 70 metra út fyrir veginn og þá ekið utan vega og merktra slóða.

Ákærði mótmælir því ekki að mótorhjólið hafi verið óskráð og ekki með skráningarmerki. Varðar það við 63. gr. umferðarlaga, eins og ákæra hljóðar um.

Ákærði ber að hann hafi notað hjólið í göngunum, en ekki brúkað það eitt til að bera sig um. Sú víðátta sem lýst er í ákæru sé allt gangnasvæðið og væri mikið afrek af einum manni að smala það allt, enda ætlað til þess níu mönnum og taldi hann að tólf hefðu verið að smala það í þetta sinn. Sem gangnaforingi hafi hann ekki haft ákveðið svæði til að smala sjálfur, en stýrt verkinu og samræmt athafnir gangnamanna, auk þess sem hann hafi smalað þar sem liðsauka þurfti hverju sinni. Hann kveðst hafa farið töluvert um, en kveðst ekki vera viss um að hafa ekið á hjólinu utan vega eða merktra slóða nema þann 70 metra spöl sem að framan greinir, enda séu vegir og slóðar víða um þetta svæði.

Aðspurður um þyngd þessa mótorhjóls kveðst ákærði telja að það sé yfir 100 kg að þyngd. Hann giskar á að breidd hjólbarða þess sé um 15-20 sm. Hann kveðst alveg viss um að landi hafi ekki verið spillt með notkun hans á hjólinu.

A lögreglumaður gaf skýrslu fyrir dómi. Kom fram í framburði hans að hann hafi kunnáttu í notkun mótorhjóla og nokkra þekkingu á þeim. Ágiskun hans um breidd hjólbarða þessa hjóls er samhljóða ágiskun ákærða. A kveðst telja að maður sem kann að nota mótorhjól geti vel ekið hjóli sem þessu um vegleysur án þess að valda landspjöllum.

II.

Landsvæði er tilgreint í ákæru með skírskotun til skýrslu ákærða fyrir lögreglu. Var hann þar beðinn að merkja inn á kort svæðið sem „hann, meðal annarra, smalaði. Merkir hann svæðið sem hann smalaði. Nær það til svæðis í austri í kringum Glæður og Króksmel sunnan þjóðvegarins og norður að Jökulsá á Fjöllum í kringum Litla svein. Þaðan liggur svæðið til vesturs, sitt hvorum megin við þjóðveginn líkt og merkt er inn á kortið.“ Skömmu síðar í sömu skýrslu svaraði ákærði spurningu um það, hvort hann hefði smalað allt þetta svæði á vélhjóli, með því að vélhjól hafi verið notuð, þar sem því varð við komið, ásamt hestum, gangandi mönnum og bifreiðum.

Þegar þetta er virt og með hliðsjón af framburði ákærða hér fyrir dómi, verður að miða við að ákærði hafi þarna verið að lýsa umfangi svæðis sem flokkur hans smalaði allur. Þá verður ekki talið nægilega upplýst gegn framburði ákærða þar um, að hann hafi ekið utan vega eða merktra slóða umfram þá á að giska 70 metra sem hann fór út fyrir veg áður en lögregla hafði tal af honum. Verður ákærði því einungis talinn sannur að því að hafa ekið þá vegalengd innan þess svæðis sem í ákæru er lýst. Þessi þáttur rúmast innan verknaðarlýsingar í ákæru og kemur þá til athugunar hvort ákærði hafi brotið gegn tilgreindum refsiákvæðum með þeim akstri.

Í 1. mgr. 17. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd er lagt blátt bann við því að aka vélknúnum ökutækjum utan vega, þó með tilgreindum undantekningum, sem hér skipta ekki máli. Er alveg sérstaklega tekið fram í 3. mgr. sömu greinar að brot við því banni varði refsingu, sbr. 76. gr. laganna, þó að því tilskildu að akstur utan vega hafi verið ólögmætur.

Auk þeirra undantekninga frá banni 1. mgr. 17. gr. laganna, sem þar eru greindar, er tekið fram í næstu málsgrein á eftir, sbr. 22. gr. laga nr. 164/2002, að umhverfisráðherra geti, að fengnum tillögum Umhverfisstofnunar, kveðið á um aðrar undanþágur frá banninu, meðal annars vegna starfa manna við landbúnað, landmælingar, línu- og vegalagnir og rannsóknir. Um þetta hefur ráðherra sett reglugerð nr. 528/2005. Þar er tekið fram í 1. mgr. 5. gr. að heimilt sé að aka utan vega á landi, utan miðhálendisins, sem sérstaklega er nýtt sem landbúnaðarland ef ekki hljótast af því náttúruspjöll.

Ekkert liggur fyrir um það í þessu máli til hvers Mývatnsöræfi eru nýtt, ef einhvers annars en að beita á þau sauðfé. Dómurinn telur hins vegar að skilyrði reglugerðarinnar um að land sé sérstaklega nýtt sem landbúnaðarland verði ekki skilið svo rúmt að það sé uppfyllt með því einu að sauðfé gangi til beitar á því óafgirtu. Verður undanþága þessarar málsgreinar því ekki talin eiga hér við þegar af þeirri ástæðu.

Í 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 528/2005 er heimilað, ef nauðsyn krefur, að aka vélknúnum ökutækjum utan vega vegna starfa við landbúnað meðal annars, enda sé ekki unnt að framkvæma viðkomandi störf á annan hátt. Skal þá hafa sérstaka aðgát við aksturinn til að draga úr hættu á náttúruspjöllum og hafa fullnægjandi útbúnað til slíks aksturs. Einnig skal leita leiða til að flytja efni og annað sem til þarf á þann hátt að ekki sé þörf á akstri utan vega.

Meðan ekki verður öðruvísi kveðið á um, lítur dómari svo á að smalamennska falli undir störf við landbúnað. Hann telur einnig augljóst að unnt sé að smala fé af fótgangandi mönnum eingöngu, en einnig að það sé algerlega fráleitt verklag, séu aðstæður til að beita einhverjum fararskjótum til þess á annað borð, lifandi eða dauðum, með lögmætum hætti. Augljóslega væri unnt að nota hina lifandi eingöngu, þ.e. hesta. Notkun þeirra er alls ekki hættulaus, jafnvel vönum mönnum, og ekki er borðleggjandi að engin náttúruspjöll leiði af traðki þeirra, sbr. til hliðsjónar skyldu reiðmanna til að fylgja skipulögðum reiðstígum eins og kostur er, samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 44/1999. Þá er við margvíslegar aðstæður miklum mun hentugra að smala fé á vélknúnum fararskjótum, sem fram yfir hina lifandi hafa bæði hraða og úthald, auk þess sem kenjar og hrekkir hinna vélknúnu eru miklum mun útreiknanlegri og viðráðanlegri en hinna lifandi.

Þegar lagt er mat á það með þetta í huga hvort nauðsyn hafi rekið ákærða til að nota vélknúið ökutæki til smalamennskunnar, er það álit dómara að skilyrði nefnds reglugerðarákvæðis um að nauðsyn krefji megi ekki túlka svo þröngt að það eitt að unnt hefði verið að smala án þess að nota ökutækið nægi til að skilyrðið teljist ekki uppfyllt. Verður að miða við að þeir sem vinna viðurkennd störf í náttúru Íslands, sem nánar eru talin upp í nefndri 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 528/2005 og í 3. mgr. sömu greinar, sbr. reglugerð nr. 497/2007, hafi val um það innan skynsamlegra marka hvort og þá hvaða vélknúin ökutæki þeir telja sér nauðsynlegt að nota við þau störf, þannig að framangreint skilyrði reglugerðarinnar um að ekki sé unnt að framkvæma þau á annan hátt beri ekki að skilja alveg bókstaflega samkvæmt orðanna hljóðan, heldur eigi að túlka það sem svo að ekki sé unnt að framkvæma þau á annan hátt af skynsamlegu viti. Með tilliti til þess sem fyrr er rakið um hve óskynsamlegt það er að víðáttumikil beitilönd séu smöluð af gangandi mönnum eingöngu, og að oft er miklu heppilegra og skynsamlegra að alltént einhverjir gangnamanna smali á vélknúnum ökutækjum en á hestum, verður því slegið föstu samkvæmt þessu að ákærði hafi ekki brotið gegn fyrrgreindu skilyrði um krefjandi nauðsyn.

Í nefndu ákvæði 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 528/2005 eru engin sérstök vélknúin ökutæki undanskilin, sbr. hins vegar 3. mgr. sömu greinar, sbr. reglugerð nr. 497/2007 sem heimilar eingöngu létt vélknúin ökutæki með minnst sex hjólum við þar greind störf. Það er mat dómara að miklu skynsamlegra væri, með tilliti til hættu á landspjöllum, að brúka fjórhjól við smalamennsku en tæki á borð við það sem ákærði notaði, með skírskotun til þeirrar staðreyndar að þungi tækis og smala dreifist þá á fjögur hjól en ekki tvö. Hins vegar hefur ekki verið hnekkt þeirri staðhæfingu ákærða að hann hafi engum spjöllum valdið á landi með notkun þess ökutækis sem hér um ræðir, en í því felst að hann hefur virt skilyrði ákvæðisins um að hafa sérstaka aðgát við aksturinn. Fyrrnefndur A lögreglumaður bar hér fyrir dómi um slóð eftir hjól ákærða þá á að giska 70 metra sem hann sá, að hjólið hafi ekki markað far í landið, en gras hafi verið bælt í slóðinni. Styður ljósmynd af slóðinni, sem liggur frammi í málinu, þetta mat A. Ekki verður talið að land spillist af því að gras er bælt á því á haustdögum.

Samkvæmt þessu verður akstur ákærða fyrrgreinda á að giska 70 metra utan vega í greint sinn talinn hafa verið lögmætur með skírskotun til heimildar 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 528/2005. Verður ákærði því sýknaður af sakargiftum um að hafa brotið með honum gegn banni 1. mgr. 17. gr. laga nr. 44/1999, sbr. 3. mgr. sömu gr.

III.

Ákærði hefur ekki sætt refsingum. Brot hans gegn 63. gr. umferðarlaga með því að aka um vegi og vegleysur á óskráðu vélknúnu ökutæki ber að líta alvarlegum augum, þegar höfð er í huga sú tjónshætta sem löggjafinn hefur brugðist við með því að leggja skyldur á eigendur eða varanlega umráðamenn skráningarskyldra vélknúinna ökutækja, sem nánar eru raktar í 91. og 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum. Samkvæmt 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga varða brot gegn þeim sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Dómurinn er algerlega óbundinn af því mati samgönguráðherra sem sjá má í viðauka reglugerðar nr. 930/2006 á því hvaða refsingu brot gegn 63. gr. umferðarlaga eigi að varða, sbr. lokamálslið 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Höfð verður til hliðsjónar við ákvörðun refsingar sú ímyndaða aðstaða að ákærði hefði þurft að endurgjalda eiganda eða varanlegum umráðamanni kostnað af því að skrá vélhjólið og greiða iðgjöld af lögboðinni ábyrgðartryggingu og sérstakri slysatryggingu ökumanns og hún tiltekin þannig að líklegt sé að ákærði hafi að lokum einhvern fjárhagslegan óhag af því að vanrækt var að skrá ökutækið. Má einnig hafa í huga að margir trúa því að refsingar geti haft einhver varnaðaráhrif og sé það rétt er það að minnsta kosti fræðilegur möguleiki að refsiákvörðun í þessu máli geti orðið öðrum til varnaðar. Refsing ákærða ákveðst eftir þessu 80.000 króna sekt til ríkissjóðs, sem hann skal greiða innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms að telja, en sæta 6 daga fangelsi ella.

Með því að ákærði hefur hér eingöngu verið sakfelldur fyrir það brot sem hann gekkst við frá upphafi verður sakarkostnaður felldur á ríkissjóð að öllu leyti, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, G-kk-ef H-kk-ef P-kk-ef hdl., sem ákveðast að virðisaukaskatti meðtöldum eins og greinir í dómsorði. Rétt er að geta þess að ferðakostnaður verjandans er þar ekki innifalinn, en telst að sjálfsögðu til sakarkostnaðar.

Dóminn kveður upp E-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Ákærði, X, greiði 80.000 krónur í sekt til ríkissjóðs, innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms að telja, en sæti 6 daga fangelsi ella.

Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, G-kk-ef H-kk-ef P-kk-ef hdl., 240.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.