E-5534/2006

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 19. mars sl., að lokinni aðalmeðferð málsins, var höfðað fyrir dómþinginu af S-kvk-þgf J-kvk-þgf S-kvk-þgf, f.h. ólögráða sonar hennar B-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef, Heiðarvegi 41, Vestmannaeyjum, á hendur íslenska ríkinu, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 22. september 2006.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi að stefndi, íslenska ríkið, sé skaðabótaskylt vegna tjóns stefnanda við fæðingu hans hinn 3. október 1996. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.

Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til þess að greiða honum málskostnað, að skaðlausu.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp.

II

Móðir stefnanda lýsir málavöxtum þannig, að fyrir fæðingu stefnanda hafi hún óskað eftir því að fá að fara í sónarskoðun hjá Sjúkrahúsi Vestmannaeyja, þar sem hún hafi talið að barnið væri orðið mjög stórt. Því hafi verið hafnað af hálfu sjúkrahússins. Fæðing stefnanda var erfið og skemmdust taugagreinar frá mænu vinstra megin út í handlegg stefnanda með þeim afleiðingum að starfsgeta vinstri handleggs er verulega skert. Kveður stefnandi, að hann hafi orðið fyrir svokallaðri axlarklemmu í fæðingu. Móðir stefnanda tilkynnti um meintan tryggingaratburð vegna sjúklingatryggingar til Tryggingastofnunar ríkisins í janúar 1997. Fallist var á bótaskyldu hjá Tryggingastofnun ríkisins og var stefnandi metinn með 40% varanlega læknisfræðilega örorku.

Með bréfi, dagsettu 11. apríl 1997, var óskað eftir áliti nefndar um ágreiningsmál samkvæmt lögum nr. 97/1990, um heilbrigðisþjónustu. Niðurstaða nefndarinnar var sú að ekki hefðu orðið mistök hjá starfsfólki sjúkrahússins við fæðingu stefnanda og því væri ekki um að ræða bótaskyldu hjá sjúkrahúsinu. Nefndin taldi hins vegar ámælisvert að ekki skyldi hafa verið skráð hjá sjúkrahúsinu hvernig brugðist hefði verið við þegar axlarklemman varð.

Lögmaður stefnanda óskaði eftir áliti landlæknis vegna málsins með bréfi, dagsettu 23. júlí 2004. Landlæknir skilaði áliti sínu hinn 18. apríl 2005.  Í álitinu kemur m.a. fram að ekkert hafi komið fram sem bendi til þess að rangt hafi verið staðið að málum, alla vega hafi klemman ekki staðið lengi yfir og barnið hafi fæðst öndunarlega og blóðrásarlega séð í góðu ástandi. Hins vegar kemur einnig fram í álitinu að ekki sé hægt að dæma um það hvort bregðast hefði mátt við axlarklemmunni á annan hátt en gert var vegna takmarkaðra upplýsinga.

Með bréfi lögmanns stefnanda til ríkislögmanns, dagsettu 6. febrúar 2006, var óskað eftir afstöðu til bótaskyldu ríkisins í málinu. Ríkislögmaður hafnaði bótaábyrgð íslenska ríkisins, m.a. þar sem hann taldi bótakröfu stefnanda ósannaða og ekki kæmi til álita að beita öfugri sönnunarbyrði.

Undir rekstri málsins var óskað eftir umsögn læknaráðs. Er umsögnin dagsett 23. maí 2007 og hljóðar svo:

„1. Mátti starfsfólk sjúkrahússins í Vestmannaeyjum gera sér fyrir fram grein fyrir því að hætta gæti orðið á axlarnauð við fæðingu stefnanda?

Svar: Nei. Það var ekkert í fæðingu B-kk-ef S-kk-ef sem benti til að hætta væri á axlarklemmu. Fæðingin gekk eðlilega fyrir sig. Hins vegar þarf fagfólk sem annast fæðandi konur alltaf að hafa það á bak við eyrað, og á það við allar fæðingar, að axlarnauð er bráðatilfelli sem þarf að bregðast við strax og mikilvægt að kunna réttu handbrögðin.

2. Hefði sónarskoðun undir lok meðgöngu gefið vísbendingu um hættu á axlarnauð við fæðingu og var ástæða til að gera slíka skoðun á síðustu stigum meðgöngu?

Svar: Nei. Sónarskoðun er ekki notuð sem greiningartæki til að meta líkur á axlarklemmu. Því er ekki hægt að segja að slík skoðun hefði breytt ákvörðun um fæðingarmáta eða fæðingarstað.

3. Telur ráðið að við fæðingu stefnanda hefði átt að beita keisaraskurði?

Svar: Nei. Stefnandi S-kvk-nf J-kvk-nf S-kvk-nf hafði þrisvar sinnum fætt áður og fæðingar gengið vel þó svo að fyrsta fæðing hafi verið tangarfæðing. Því var ekkert sem benti til að þörf væri á að gera keisaraskurð í þessari fæðingu.

4. Var háttsemi ljósmóður við lok mæðraeftirlits og meðgöngu og við fæðingu stefnanda ótilhlýðilegt? Ef svo er á hvaða hátt?

Svar: Nei. Mæðraeftirlit virðist hafa verið eðlilegt svo og mat ljósmóður á ástandi móður og barns. Stærð barns var metið meðalstórt í lok meðgöngunnar (SF mál 37 cm). Það sem er ámælisvert í sambandi við fæðinguna er ónákvæm skráning. Ekki er talað um tímalengd axlarklemmunnar (þ.e. tíma milli fæðingar höfuðs og búks), ekki talað um hvaða og hvort handbrögð sem mikilvægt er að beita í axlarklemmu hafi verið beitt. Einnig er ekki sagt hvor öxlin hafi komið undan lífbeini, en það er oftast sú öxl sem skaðast af togi. Miklar líkur eru á því að stuttur tími hafi liðið milli fæðingar höfuðs og búks (minna en 5 mín.) þar sem barnið var með góðan Apgar eftir fæðingu, en það er mat sem notað er til að meta ástand barns eftir fæðingu.

5. Var miðað við aðstæður nauðsynlegt að fæðingarlæknir væri viðstaddur síðasta stig fæðingarinnar og hefði hann getað komið í veg fyrir tjón stefnanda?

Svar: Nei. Það var ekkert sem benti til að fæðingin gæti orðið erfið og því var ekki ástæða til að kalla út fæðingarlækni. Mikilvægt að það komi fram að enginn fæðingarlæknir starfar í Vestmannaeyjum og hefur ekki gert.

6. Átti ljósmóðirin að kalla til lækni á bakvakt utan sjúkrahússins þegar stóð á öxlum barnsins í fæðingunni og hafði hún tíma til þess

Svar: Nei. Læknir á bakvakt utan sjúkrahúss hefði ekki komið að gagni í þessari stöðu þar sem axlarklemma er bráðaatvik sem þarf að bregðast við strax.

7. Hefði verið rétt að framkvæma stærri spangarskurð en gert var í umræddu tilviki og hefði hann getað komið í veg fyrir tjón stefnanda?

Svar: Nei. Spangarskurður losar ekki um axlarklemmu. Gefur eingöngu meira pláss ef þörf er á að ná fram aftari öxl eða til að reyna að snúa öxlunum.

8. Geta áverkar stefnanda hafa orðið af öðru en of miklu togi ljósmóður? Ef svo er, af hverju?

Svar: Já. Það er möguleiki að sá kraftur sem verkar á öxlina, sem er föst undir lífbeini, geti valdið varanlegum skaða á taugarnar þó svo að engu ytra togi sé beitt.“

Í málinu voru dómkvaddir matsmenn til að meta tjón stefnanda sem og að meta hvort orsakatengsl voru á milli atviks/a við fæðingu stefnanda og varanlegs tjóns hans. Matsgerð þeirra er dagsett 14. nóvember 2009. Var niðurstaða þeirra sú, að varanleg örorka stefnanda samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga sem og varanlegur miski hans, samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga, væri 40%. Þá mátu þeir stöðuleikatímapunkt, samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1993, vera við 9 ára aldur stefnanda. Í niðurstöðu matsgerðar varðandi orsakatengsl segir svo: „ Loks hafa matsmenn verið beðnir að leggja mat á hvort þeir telji orsakatengsl vera á milli atviks/a við fæðingu matsbeiðanda og varanlegs tjóns hans. Eins og fram hefur komið telja matsmenn að axlarklemma hafi orðið í fæðingunni og það ástand hafi valdið skaða matsbeiðanda. Þeir sérfróðu aðilar sem leitað hefur verið til um álit, eru sammála um það og skoðun lækna eftir það m.t.t. eðlis áverkans hjá barninu bendir einnig til þess.

Af gögnum málsins verður þó ekki ráðið að mistök hafi verið gerð í meðgöngueftirliti eða í viðbúnaði fyrir eða við fæðinguna. Er þá tekið mið af þeim aðstæðum sem fyrir hendi voru við fæðinguna og þar sem konan fæddi. Þær aðstæður voru öllum, þ.m.t. konunni, kunnar. Það að ekki var framkvæmd sónarskoðun á móður matsbeiðanda eða hún send til mats á Landspítalann fyrir fæðinguna er ekki unnt að telja mistök miðað við viðhorf og venjur sem ríktu árið 1996.

Varðandi fæðingarhjálpina skortir samtíðagögn um hvaða handtökum var beitt og hvort eða hve mikill togkraftur var notaður til að ná barninu fram úr burðarliðnum þar sem það sat fast. Samkvæmt síðari lýsingu var einföldustu og alvanalegustu aðferðum beitt. Ef togað var, sem virðist líklegt, þá gat skaði orðið annað hvort með versnun á ástandi sem þegar var byrjað að myndast, eða vegna togsins. Að bæði þessi atriði skiptu máli er líklegt m.t.t. aðstæðna og eðlis áverkans hjá barninu. Hluti skaðans getur hafa orðið þegar kollurinn fæddist fram úr burðarliðnum, en þá verður teygja á hálsinum og taugar sem liggja niður í vinstri handlegg. Hins vegar bendir ekkert til þess að sá hluti fæðingarinnar hafi getað orsakað skaðann, nema þá að takmörkuðu leyti. Líklegast hefur matsbeiðandi orðið fyrir viðbótarskaða eftir það, þó ekki verði betur séð en að ljósmóðirin hafi beitt venjulegum og viðurkenndum aðferðum. Að auki gæti hafa komið til að ljósmóðirin hafi togað í höfuðið til að reyna að ná barninu úr burðarliðnum, en það er umdeilt. Barnið var ekki í köfnunarástandi við fæðinguna og því má leiða líkur að því að endanlega losunin á barninu hafi ekki verið meira en meðalerfið. Matsmenn telja engu að síður að orsakatengsl séu til staðar milli atvika við fæðingu matsbeiðanda (eftir fæðingu kollsins) og varanlegs tjóns hans.“

Hinn 21. ágúst 2006 var stefnanda veitt gjafsókn í málinu.

III

Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að stefndi sé bótaskyldur vegna þeirra áverka sem hann hafi hlotið við fæðingu á fæðingardeild sjúkrahússins í Vestmannaeyjum 3. október 1996 og leiddu til örorku hans. Stefnandi hafi orðið fyrir axlarklemmuskaða við fæðingu. Stefnandi telur að við fæðingu hans hafi hann orðið fyrir togáverka við fæðingu. Stefnandi telur mistök hafi átt sér stað við fæðingarhjálp, og starfmenn stefnda hafi sýnt af sér saknæmt gáleysi bæði með aðgerðum sínum og aðgerðarleysi. Stefnandi telur meginmistökin liggja í því hvernig brugðist var við axlarklemmunni en þar telur stefnandi að í fljótfærni hafi verið beitt röngum aðferðum. Ekki hafi verið kallað á lækni við fæðingu stefnanda, en fæðingarlæknir hafi ekki verið við störf hjá sjúkrahúsinu á þessum tíma. Með vísan til framangreinds telur stefnandi Sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum bótaskylt vegna tjóns hans samkvæmt reglum íslensks réttar um bótaábyrgð utan samninga.

Krafan byggi á því að orsök tjónsins megi rekja til þess að ekki hafi verið gætt nægilegrar árvekni af hálfu ljósmóður þeirrar sem tók á móti stefnanda, þar sem hún hafi togað of mikið í höfuð stefnanda með þeim afleiðingum að hann hafi orðið fyrir varanlegum skaða. Ljóst sé að taugagreinar frá mænu vinstra megin út í handlegg stefnanda hafi skemmst vegna togs, þannig að starfsgeta vinstri handleggs sé verulega skert. Í þessu samhengi vísast til vottorðs R-kk-ef A. R-kk-ef lýtalæknis, dagsettu 9. júní 2004. Þá vísar stefnandi einnig til vottorðs T-x-x C-x-x prófessors, dagsettu 17. janúar 2006. T-kk-nf C-x-x sé starfandi sérfræðingur í London með verulega reynslu á þessu sviði og hefur gert aðgerðir á stefnanda til að reyna að lagfæra axlarklemmuna. Í vottorði hans komi fram að B-kk-nf hafi orðið fyrir togáverka við fæðingu.

Þá byggir stefnandi á því að skráningu upplýsinga í mæðraskrá um fæðinguna og viðbrögð við axlarklemmunni hafi verið verulega áfátt. Það sé sérstaklega ámælisvert í ljósi þess hversu alvarleg axlarklemman var. Undir þetta taki nefnd um ágreiningsmál skv. lögum nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu. Þá vísar sérfræðingur landlæknis til þess að erfitt sé að dæma um hvort unnt hefði verið að bregðast við axlarklemmunni á annan hátt vegna skorts á upplýsingum. Vegna þessarar staðreyndar sé ljóst að stefnanda sé gert mjög erfitt fyrir við sönnunarfærslu á því hvað nákvæmlega gerðist við fæðingu hans. Stefnandi byggir á því að í máli þessu snúist sönnunarbyrðin við, þ.e. að stefnda, íslenska ríkinu, beri að sýna fram á, að starfsmenn Sjúkrahúss Vestmannaeyja hafi í einu og öllu framkvæmt starfa sinn, eins og þeim var framast unnt, og allur nauðsynlegur aðbúnaður hafi verið til staðar við fæðinguna.

Stefnandi bendir jafnframt á að Tryggingastofnun ríkisins hafi fallist á bótaskyldu úr sjúklingatryggingu og hafi læknir stofnunarinnar metið varanlega læknisfræðilega örorku hans 40%.

Ljóst sé að starfsaldur ljósmóður einn og sér sé ekki mælikvarði á réttmæti viðbragða og vinnubragða hennar við fæðingu stefnanda.

Stefnandi telur sögu móður stefnanda skipta máli, þ.e. fæðingarsögu barna hennar sem og ástand hennar fyrir fæðingu. Hún hafi þyngst mikið og búist hafi verið við stóru barni. Hún hafi sjálf haft áhyggjur af því að barnið væri orðið stórt. Þá hafi fæðing hennar fyrsta barns endað með tangarfæðingu og viðbeinsbroti. Af framangreindu leiði að full ástæða hafi verið til þess að gangast við beiðni móður stefnanda um sónarskoðun þegar nær hafi dregið fæðingu, til þess að íhuga mætti möguleika á fæðingu stefnanda með keisaraskurði.

Stefnandi telur að hann eigi rétt á fullum skaðabótum vegna tjóns síns í samræmi við ákvæði skaðabótalaga. Eins og fram hafi komið hafi hann fengið bætur frá Tryggingastofnun ríkisins vegna sjúklingatryggingar en ljóst sé að tjón hans sé á engan hátt bætt að fullu. Stefnanda sé því nauðsynlegt að fá viðurkennda bótaskyldu vegna þeirra mistaka sem átt hafi sér stað við fæðingu hans til að hann fái tjón sitt bætt að fullu samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna íslensks skaðabótaréttar, ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, svo og almennu sakarreglunnar. Þá vísar stefnandi til meginreglna um húsbóndaábyrgð vinnuveitanda vegna skaðaverka sem rekja megi til ásetnings eða gáleysis starfsmanna hans.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á ákvæðum laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

Stefnandi hefur fengið gjafsókn í máli þessu, sbr. 126. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

IV

Stefndi byggir á því að ekki liggi fyrir að stefnandi hafi ekki fengið tjón sitt að fullu bætt. Ekki liggi neitt fyrir um það hvert sé fjárhagslegt umfang tjóns stefnanda og hvernig það verði metið til fjár. Ekki sé að finna neina útlistun á því í stefnu eða öðrum sóknarskjölum. Hvergi sé vikið að fjárhæðum í því sambandi. Þá liggi ekkert fyrir um það hve háar bætur stefnandi hafi fengið vegna þeirrar fötlunar á handlegg sem hann búi við og hann reki til meintra fæðingarmistaka. Ekki komi heldur fram hvort hann hafi fengið aðrar bætur vegna þessa og þá hverjar, sé því sú málsástæða stefnanda, að hann hafi ekki fengið tjón sitt bætt að fullu, algerlega vanreifuð, en málið sé aðeins höfðað til viðurkenningar á bótaskyldu en ekki til heimtu tiltekinnar fjárhæðar. Málsástæðan skipti þannig litlu máli við mat á bótaskyldu sem slíkri að mati stefnda.

Fæðingarsaga móður stefnanda og ástand hennar fyrir fæðingu stefnanda hafi ekki verið með þeim hætti, að saknæmt hafi verið af hálfu starfsmanna stefnda að gera ekki sónarskoðun undir lok meðgöngunnar, m.t.t. hugsanlegs keisaraskurðar. Tvær síðustu fæðingar móður stefnanda á undan fæðingu stefnanda hafi gengið eðlilega fyrir sig, en í fyrstu fæðingu hennar hafi verið notuð töng og mun hafa staðið á öxlum í 45 sekúndur, en hins vegar hafi ekki verið greind eiginleg axlarklemma og því ekki saga um axlarklemmufæðingar hjá henni. Sónarskoðun sé læknisfræðileg rannsókn sem sé ekki gerð fyrst og fremst vegna óska sjúklinga eða hinna verðandi foreldra. Sónarskoðun sé gerð eftir ákvörðun heilbrigðisstarfsmanna þegar fagleg þörf sé á henni. Engar ábendingar hafi verið um slíka skoðun undir lok meðgöngunnar, en meðgangan hafði gengið vel og eðlilega. Stefndi bendir á að sónarskoðun hafi verið gerð á meðgöngu stefnanda í samræmi við venju, en jafnframt að mæðraeftirlit með móður stefnanda hafi verið þétt á síðari hluta meðgöngu og hafi hún m.a. verið sett oftar en venja er til í fósturhjartsláttarrit. Hafi móður stefnanda verið bent á að væri hún ósátt við synjun um sónarskoðun gæti hún leitað eftir því annars staðar og hafi hún valið að gera það ekki, en á því vali hennar ber stefndi ekki ábyrgð.

Jafnvel þótt sónarskoðun hefði verið gerð á stefnanda í lok meðgöngu hefði það ekki skipt máli. Sú skoðun hefði ekki leitt í ljós líkur eða hættu á að upp kæmi eða kynni að koma axlarklemma í fæðingu stefnanda. Sónarskoðun sé ekki nákvæm aðferð til að meta stærð barns og sé einungis lítið betri en ágiskun ljósmóður eða læknis, en skekkjumörk geti verið upp undir 25%. Sónarskoðun hefði ekki orðið til þess að gerður hefði verið keisaraskurður í tilfelli stefnanda, eða aðrar sérstakar ráðstafanir. Þannig sé ekkert orsakasamband milli þess að ekki hafi verið gerð sónarskoðun og þess sem gerðist í fæðingu eða þess taugaskaða sem stefnandi beri. Í framlagðri álitsgerð nefndar um ágreiningsmál samkvæmt lögum nr. 97/1990, um heilbrigðisþjónustu, komi fram, að rétt þyki að íhuga keisaraskurð ef barn sé örugglega yfir 5.000 gr., en stefnandi hafi hins vegar vegið 4.594 gr. við fæðingu. Fæðingarsaga móður stefnanda hafi ekki verið þannig að þörf hafi verið á að gera sónarskoðun undir lok meðgöngu, eða að af henni mætti spá fyrir um að axlarklemma kæmi upp eða kynni að koma upp við fæðingu stefnanda. Móðir stefnanda hafði áður alið börn án vandkvæða. Hún hafi ekki lent í axlarklemmufæðingu áður, hún sé ekki sérstaklega lágvaxin eða með sérstaklega litla grind og barnið sem hún gekk með, þ.e. stefnandi, hafi ekki vegið yfir 5.000 gr. Engin önnur atvik hafi verið í sögu móðurinnar, eða ástandi hennar a.ö.l. sem gefið hafi tilefni til að ætla að um axlarklemmu yrði að ræða eða að auknar líkur kynnu að vera á henni, eða að efni væru til að gera sónarskoðun við lok meðgöngu eða gera keisaraskurð. Ekkert tilefni hafi verið til að gera keisaraskurð, en stefndi bendir á að keisaraskurður sé aðgerð sem sé áhættusöm fyrir móður og barn og móðir sé mun lengur að gróa sára sinna eftir hana en fæðingu um fæðingarveg. Langflest börn fæðist án þess að lenda í axlarklemmu og eigi það jafnt við um börn í öllum þyngdarflokkum, en mikill hluti þeirra barna sem lendi í axlarklemmu séu undir 4.000 gr. við fæðingu. Mjög erfitt sé að spá fyrir um axlarklemmu en ekki hafi neinar vísbendingar verið um hana í tilfelli stefnanda og ekkert gefið sérstakt tilefni til að leita að frekari vísbendingum um hvort svo kynni að verða. Áhyggjur móður í þessu sambandi séu ekki afgerandi vísbending um stórt barn eða axlarklemmu, en algengt sé að konur hafi slíkar áhyggjur fyrir fæðingu, sem síðan gangi snurðulaust fyrir sig.

Starfsreynsla ljósmóður sé ekki einhlítur mælikvarði á réttmæti viðbragða hennar, en ljóst megi þó vera að æfingin skapi meistarann í þessu sem öðru. Með aukinni starfsreynslu megi gera ráð fyrir meira öryggi og auki starfsreynsla þannig líkur þess að rétt sé brugðist við axlarklemmu sem og öðru því sem upp kunni að koma við fæðingu barns.

Það að Tryggingastofnun hafi fallist á bótaskyldu úr sjúklingatryggingu vegna þeirra áverka sem stefnandi beri segir ekki til um skaðbótaskyldu utan samninga samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar. Um sé að ræða allt aðrar reglur og viðmið. Það að stefnandi hafi fengið bætur úr sjúklingatryggingu feli ekki í sér neina viðurkenningu stefnda á skaðabótaskyldu eða mistökum, enda hafi Tryggingastofnun ekki forræði á slíkri ráðstöfun málsástæðna og sakarefnis í þessu máli.

Það hvort og hvernig skráð hafi verið í mæðraskrá um viðbrögð ljósmóður við þeim aðstæðum sem upp hafi komið í fæðingu stefnanda veiti engar vísbendingar um að ranglega hafi verið brugðist við aðstæðunum. Ljósmóðirin hafi skráð það sem hún hafi talið þörf á að skrá og mestu skipti, en ekki verði talið að nauðsyn beri til að skrá í smáatriðum öll handtök í þeim átakamikla atburði sem barnsfæðing sé. Stefndi kveðst vera ósammála þeim athugasemdum sem fram komi í niðurstöðu nefndar um ágreiningsmál í heilbrigðisþjónustu og varði skráningu á því sem gerðist í fæðingu stefnanda. Ekkert veiti vísbendingar um að röngum aðferðum hafi verið beitt. Fyrir liggi að gerður hafi verið spangarskurður, sem sé meðal þeirra aðgerða sem mælt sé með í axlarklemmufæðingum. Ljósmóðirin sem aðstoðað hafi við fæðingu stefnanda hafi borið að hún hafi beitt svokallaðri „Mc Roberts maneuver og suprapubical pressure“ en það muni vera meðal viðurkenndra aðferða til að bregðast við þegar um axlarklemmu í fæðingu kunni að vera að ræða. Engu breyti í þessu sambandi að þetta hafi ekki verið skráð í mæðraskrá á þeim tíma. Aðalatriðið sé hvernig hafi verið brugðist við þeim aðstæðum sem upp hafi komið í fæðingu stefnanda og hvort þau viðbrögð hafi verið rétt, en ekki hvort og hvað hafi verið um þetta skrifað. Upplýst sé hvaða aðferðum ljósmóðirin hafi beitt og liggi fyrir að það séu réttar aðferðir til að bregðast við axlarklemmu. Þannig sé það rangt sem stefnandi haldi fram um að ekki hafi verið beitt faglega réttum aðferðum. Skráningin breyti því ekki. Að þessu hafi verið nánar tilgreind vitni. Stefndi hafnar því að skilyrði séu til að snúa sönnunarbyrði við í málinu, enda sé öfug sönnunarbyrði undantekning sem beita beri með varúð.

Stefndi telur ekki sannað að við fæðingu stefnanda hafi orðið það tjón sem hann beri á vinstri handlegg. Vitað sé að slíkur taugaskaði á armflækju geti orðið í móðurkviði fyrir fæðingu. Muni vera þekkt að börn tekin með keisaraskurði hafi fæðst með slíkan taugaskaða. Slíkur taugaskaði geti einnig orðið í venjulegri fæðingu án þess að barnið lendi í axlarklemmu í fæðingunni. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á að skaði sá sem hann beri hafi orðið í fæðingu.

Stefndi telur enn fremur ekki sannað að raunverulega hafi orðið eiginleg axlarklemma í fæðingu stefnanda. Ekki þurfi að draga í efa að fæðing stefnanda hafi verið erfið. Stefndi telur hins vegar ekki ljóst að um hafi verið að ræða eiginlega axlarklemmu, en hún muni vera skilgreind á ýmsan máta og er alfarið óljóst við hvaða skilgreiningu stefnandi styðjist. Ummæli í fæðingarskrá og öðrum gögnum veiti ekki sönnun fyrir því að um axlarklemmu hafi verið að ræða, en hvergi komi fram hvernig hún hafi verið greind og hvaða einkenni axlarklemmufæðing stefnanda hafi haft. Atvik málsins séu hvergi færð að fræðilegri skilgreiningu á axlarklemmu. Um þetta vísar stefndi til álits Landlæknisembættisins, en þar séu settar fram verulegar athugasemdir um að e.t.v. hafi alls ekki verið um að ræða axlarklemmu og ýmis atriði rakin sem bendi ekki til axlarklemmu í tilviki stefnanda, sem m.a. varði afstöðu axla barnsins gagnvart grind móðurinnar. Í svokallaðri barnaskrá komi fram að vinstri handleggur stefnanda hafi komið „tvöfaldur með barninu.“ Algengast muni vera að aftari handleggur komi tvöfaldur og hann þrengi að, en að sá fremri verði fyrir áverka við losun klemmunnar. Það sé þannig ódæmigert fyrir axlarklemmu að sá handleggur sem skaðast komi tvöfaldur. Í áliti landlæknis komi fram að rök hafi verið færð fyrir því, að þegar höfuð gangi niður í fæðingarveg, en axlir fylgi ekki á venjulegan hátt verði mikið tog og snúningur á háls barnsins. Sá togkraftur sem þannig verði sé ekki minni en tog þess sem stafi að fæðingunni.

Í stefnu gæti misskilnings á eðli axlarklemmu, en hún verði ekki vegna togs. Áverkar á armflækju kunni að geta orðið vegna togs, en axlarklemman verður ekki vegna togs. Útilokað sé að ljósmóðir valdi axlarklemmu með því að toga í höfuð. Ummæli í stefnu um að stefnandi hafi „orðið fyrir togáverka sem leiddi til axlarklemmu“ séu óskiljanleg.

Stefndi telur ósannað að togað hafi verið í höfuð stefnanda í fæðingu hans. Hafi verið togað þá liggur ekkert fyrir að beitt hafi verið slíku átaki að það hafi valdið áverka á armflækju, en ítrekað sé að slíkur áverki geti orsakast af öðru en slíku togi. Samkvæmt framburði ljósmóður hafi stefnanda ekki komið í heiminn með því að togað hafi verið í höfuð hans, heldur með því að beita viðurkenndum aðferðum við axlarklemmu, þ.e. svokallaðri Mc Roberts aðferð og þrýstingi ofan lífbeins. Engu breyti í því efni hvort haldið hafi verið undir höfuð stefnanda á meðan. Telur stefndi útilokað að við fæðingu stefnanda hafi verið beitt slíku átaki að það hafi orsakað áverka á armflækju. Þvert á móti telur stefndi ljóst, að beitt hafi verið réttum aðferðum en ljósmóðirin sem tók á móti stefnanda hafi upplýst að hún hafi beitt tilteknum aðferðum sem séu viðurkenndar aðferðir og tækni við axlarklemmufæðingar. Í þessu sambandi bendir stefndi á að ekki séu til hérlendis samræmdar reglur eða leiðbeiningar til heilbrigðisstarfsfólks um það hvernig taka beri á móti börnum ef stendur á öxlum. Engin skilyrði séu til þess að sönnunarbyrði verði snúið við í málinu. Vitað sé að taugaskaðar geti orðið á öxlum og handleggjum barns vegna inngripa í axlarklemmufæðingu þó að rétt sé að öllu staðið af hálfu þeirra sem taki á móti barninu. Stefndi mótmælir athugasemdum í framlagðri skýrslu Professors T-x-x C-x-x, sem lúti að fæðingu stefnanda og tilurð þeirra áverka sem stefnandi beri og um sé fjallað í málinu. Álits þessa hafi verið leitað einhliða og hafi stefnandi greitt fyrir það, en bent sé á, að álitsgjafinn hafi ekki verið viðstaddur fæðinguna og byggi því vitneskju sína á takmörkuðum gögnum, en ekki komi t.a.m. fram að hann hafi leitað upplýsinga hjá því fagfólki sem komið hafi að meðgöngu og fæðingu stefnanda. Auk þess sé í álitinu ekki farið rétt með þekktar staðreyndir, en fæðingarþyngd stefnanda, sem kunni að skipta verulegu máli við niðurstöðu málsins, sé þar ranglega tilgreind svo að miklu skeiki. Telur stefndi trúverðugleika umrædds gagns verulega skertan.

Engin efni hafi verið til þess fyrirfram að búast við axlarklemmufæðingu í tilfelli stefnanda og því engin efni til að gera ráðstafanir til að búa sig undir axlarklemmufæðingu, s.s. með því að hafa lækni viðstaddan, en læknir sé ekki á sjúkrahúsinu utan venjulegs vinnutíma og sé hann á bakvakt. Á þessum tíma hafi ekki verið starfandi sérfræðingur í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp á sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum. Hafi verið reynt að ráða slíkan sérfræðing til sjúkrahússins, en það ekki tekist. Þegar upp komi axlarklemma í fæðingu sé skammur tími til stefnu. Talið sé að bjarga verði barninu úr axlarklemmunni innan mínútna ef koma eigi í veg fyrir að skaði hljótist af, en veruleg hætta sé á súrefnisskorti í slíkum tilfellum. Aðalhættan við axlarklemmu sé ekki taugaskaði, heldur að barnið náist seint eða ekki og skaðist eða deyi vegna súrefnisskorts sökum þess að naflastrengurinn klemmist og barnið nái ekki að anda. Megináhersla verði samkvæmt því lögð á það að ná barninu út á þeim skamma tíma sem sé til stefnu. Eftir að höfuð stefnanda hafi verið komið út úr fæðingarvegi móður hans og bið hafi orðið á öxlum hafi þannig enginn tími verið til að gera ráðstafanir til að kalla til lækni.

Stefndi telur þannig að ekki hafi verið gerð saknæm mistök fyrir og í fæðingu stefnanda sem hafi leitt til þess áverka sem hann beri og um sé fjallað í málinu. Í þessu sambandi beri að undirstrika að farið hafi verið yfir málsatvik hjá Landlækni og nefnd um ágreiningsmál í heilbrigðisþjónustu og sé niðurstaðan á báðum stöðum sú, að eðlilega hafi verið staðið að fæðingu stefnanda. Fullyrðingar stefnanda um mistök starfsmanna stefnda byggi ekki á neinum álitum fagmanna eða matsmanna.

Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/ 1991, um meðferð einkamála.

V

Stefnandi varð í fæðingu 3. október 1996 fyrir skaða á hálstaugafléttu. Hefur honum af þessum völdum verið metin 40% örorka. Í máli þessu krefst stefnandi þess að viðurkennd verði bótaskylda stefnda vegna þess skaða. Áður en úr þeirri málsástæðu stefnda verður skorið hvort stefnandi hafi fengið tjón sitt bætt verður að skera úr um það hvort tjón stefnda verði rakið til mistaka við fæðingu stefnanda þannig að bótaskylt sé úr hendi ríkissjóðs.

Móðir stefnanda heldur því fram að hann hafi lent í svokallaðri axlarklemmu eftir að höfuðið var komið út úr fæðingarveginum. Telur hún að ljósmóður á Sjúkrahúsi Vestmannaeyja hafi orðið á mistök við fæðingarhjálp með því að beita ekki réttum aðferðum og að toga of fast í höfuð stefnanda, sem og að ekki hafi verið kallað á lækni við fæðinguna. Ljósmóðirin gefi í skráningunni engar útskýringar á því hvernig hún losaði öxl stefnanda. Þá telur móðir stefnanda, að mæðraeftirliti hafi verið ábótavant og hefði átt að láta hana í sónarskoðun, eins og hún hafi beðið um.

Stefnandi er fjórða barn móður sinnar. Fyrsta barn hennar fæddist á Landsspítalanum þar sem fæðingin var nokkuð langdregin og lauk með tangarfæðingu. Það barn vó 4288 gr. Næstu tvær fæðingar voru í Vestmannaeyjum og vógu þau börn 3820 gr. og 3736 gr. og gengu þær fæðingar vel. Samkvæmt færslum í mæðraskrá komu engin vandamál upp á meðgöngunni. Móðir stefnanda kveðst hins vegar hafa þyngst mikið og hafi hún búist við stóru barni. Telur stefnanda að það, sem og fæðingarsaga móður, hafi átt að leiða til þess að verða ætti við óskum hennar um sónarskoðun þegar nær dró fæðingunni til þess að íhuga möguleika á fæðingu stefnanda með keisaraskurði. Telur móðir stefnanda að teikn hafi verið á lofti um að fæðing stefnanda gæti orðið henni og stefnanda erfið.

Samkvæmt gögnum málsins og því sem að framan er lýst var ekkert sem benti til þess við mæðraeftirlit að nauðsyn bæri til að senda móður stefnanda í sónarskoðun eða mat á Landspítalann og fyrri meðgöngur móður stefnanda veittu enga vísbendingu um að hætta væri á axlarklemmu við fæðinguna. Er ekki unnt að fallast á það með stefnanda að beygur móður stefnanda vegna væntanlegrar fæðingar hafi átt að leiða til þess að hún væri sett í sónarskoðun eða að slíkir áhættuþættir væru fyrir hendi sem bentu til þess að um axlarklemmu yrði að ræða og ástæða væri til að gera keisaraskurð. Verður því fallist á það mat dómkvaddra matsmanna að ekki hafi verið gerð mistök við meðgöngueftirlit fyrir fæðinguna og miðað við venjur og viðhorf sem ríktu árið 1996 sé ekki unnt að telja það mistök að móðir stefnanda var ekki send til mats á Landspítalanum.

Fæðingin fór fram á Sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum og að henni komu ljósmóðirin D-kvk-nf B-kvk-nf og H-kvk-nf Þ-kvk-nf hjúkrunarfræðingur. Þá var faðir stefnanda viðstaddur fæðinguna. Ljósmóðirin skráir um fæðinguna í mæðraskrá, að sóttin hafi hafist hinn 2. október 1995 og móðir stefnanda hafi komið á Sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum kl. 21.20 að kvöldi þess dags. Þá hafði legvatnið farið stuttu áður. Það hafi reynst tært við skoðun, útvíkkun er merkt sem 3 cm og kollur hafi staðið eðlilega niður í grindina. Barnið var metið 4000 gr. Að lokinni skoðun og fósturhjartsláttarrita hafi konan farið heim um stund, en komið síðan aftur laust eftir miðnætti. Hafi hún þá haft tiltölulega vægar hríðir á 4 mín. fresti og útvíkkun orðin 4 cm. Tæpum 3 klst. seinna hafi útvíkkun verið orðin 6-7 cm og skoðunin óbreytt frá því sem hafi verið rúmri hálfri klukkustund áður og því verið sett upp dreypi með venjulegum skammti af hríðarörvandi lyfi og byrjað að hvetja sóttina. Útvíkkun lauk á næstu 1½ klst. Konan hafi þá farið að rembast og segir í skýrslunni, að strax hafi séð í koll sem gekk eðlilega fram. Á 2. stigi fæðingarinnar, sem stóð aðeins 29 mínútur, fæddist lifandi drengur í hvirfilstöðu, sem vó 4594 gr og var 56 cm að lengd. Sagt er í skýrslunni „stóð fastur á öxlum. Vinstri handleggur kom tvöfaldur með barninu“. Barnið andaði strax og grét. Við skoðun á barninu kom í ljós að „vinstri handleggur er máttlaus en grípur með fingrum“. Lífsmörk eða APGAR hafi verið 7 eftir 1 mínútu.

Axlarklemma er alvarlegt en sjaldgæft ástand, sem oftast kemur upp fyrirvaralaust. Aðalhættan við axlarklemmu er að barnið náist seint eða ekki og skaðist eða deyi vegna súrefnisskorts, en barnið fer að þjást af súrefnisskorti eftir um 5 mínútur.

Bregðast má við axlarklemmu á nokkra vegu. MCRoberts aðferð er sú aðferð, er flestir mæla með sem fyrstu aðgerð. Þá eru neðri útlimir, með aðstoð tveggja hjálparmanna, beygðir um mjaðmir, eins og hægt er. Breytist þá afstaða axlanna í grindinni og fremri öxlin losnar við vægt tog. Þá er gerður spangarskurður til að auðvelda það að snúa fremri öxlinni undan lífbeininu.

Samkvæmt framburði ljósmóður og þeirra sem viðstaddir voru fæðingu stefnanda, m.a. foreldra stefnanda, beitti ljósmóðirin þessum aðferðum til þess að losa um öxlina. Kveðst ljósmóðirin ekki hafa togað, en hún hafi beitt þeim aðferðum sem hún kunni til að auka rými í neðsta hluta fæðingarvegarins og ekki hafi liðið meira en 2-3 mínútur frá því höfuð var fætt þar til axlirnar losnuðu úr fæðingarveginum. Faðir stefnanda segir ljósmóðurina einnig hafa þrýst ofan lífbeins konunnar til að pressa saman þvermál axlanna og togað af miklum krafti í höfuð stefnanda. Telur hann að frekar hafi liðið 4-5 mínútur þar til axlir komu út. Eins og að framan hefur verið lýst eru færslur um sóttina vandlega gerðar og nákvæmar. Hins vegar er skráning um þennan hluta fæðingarinnar mjög stuttorð í mæðraskránni. Eins og að framan greinir, liggur fyrir, samkvæmt framburði ljósmóður, sem studd er framburði foreldra stefnanda, að ljósmóðirin beitti þeim aðferðum, til þess að losa um axlir stefnanda, sem algengast er að beita. Greinir hins vegar aðila á um hvort og þá hve mikið togað var í höfuð stefnanda. Samkvæmt því sem fyrir liggur mat ljósmóðirin það svo að um axlarklemmu væri að ræða og greip hún til þess ráðs sem mælt er með að beitt sé við axlarklemmutilvik. Samkvæmt framlagðri matsgerð kemur fram, að ganga megi út frá því að verulegt tog sé komið á hálsflækjuna og festingarnar á taugunum, þar sem þær liggja út úr mænunni þegar axlarklemma verður og þurfi ekki mikið viðbótartog til þess að þær geti slitnað frá og valdið varanlegum skaða. Hluti skaðans geti hafa orðið þegar kollurinn fæddist fram úr burðarliðnum. Hins vegar sé ekkert sem bendi til þess að sá hluti fæðingarinnar hafi getað orsakað skaðann, nema þá að takmörkuðu leyti og líklegast sé að stefnandi hafi orðið fyrir viðbótarskaða eftir það. Komast matsmenn að þeirri niðurstöðu að orsakatengsl séu milli atvika við fæðingu stefnanda, eftir fæðingu kollsins, og varanlegs tjóns hans. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að ljósmóðirin beitti venjulegum og viðurkenndum aðferðum við fæðingaraðstoðina og stefnandi var ekki í köfnunarástandi við fæðinguna, sem bendir til að ekki hafi staðið lengi á öxlum. Margar viðurkenndar aðferðir eru notaðar til að losa axlarklemmu, en algengast er að byrja á þeim aðferðum, sem sannað er að ljósmóðirin beitti við þessa fæðingu og dugðu til þess að losa um klemmuna. Þá er það viðurkennt innan fæðingarfræðinnar, að ekki er til nein örugg aðferð, sem kemur í veg fyrir að hálstaugafletta skaðist í fæðingum þar sem axlarklemma verður. Í ljósi þess að við þær aðstæður sem upp komu við fæðinguna, að hjálpa þurfti til við að losa barnið úr burðarliðnum, og það virt að þó svo beitt sé réttum handbrögðum geti þau framkallað viðbótarskaða, er með engu móti unnt að fallast á það með stefnanda að ljósmóðirin hafi sýnt af sér saknæmt gáleysi. Þá verður það ekki metið stefnda til sakar, að á Sjúkrahúsi Vestmannaeyja starfi ekki sérfræðingur í kvensjúkdóma- og fæðingarhjálp og ljóst samkvæmt framansögðu að ekki var tími til að kalla til skurðlækni, sem var á bakvakt. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dagsettu 21. ágúst 2006. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, sem þykir hæfilega ákveðin 700.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda.

Dóminn kvað upp H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómendunum H-kvk-þgf H-kvk-þgf lækni og Þ-kvk-þgf S-kvk-þgf lækni.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, S-kvk-ef J-kvk-ef S-kvk-ef f.h. ólögráða sonar hennar B-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, 700.000 krónur.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf

H-kvk-nf H-kvk-nf

Þ-kvk-nf S-kvk-nf