E-51/2010

I

Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi, 16. ágúst sl., er höfðað 13. apríl sl., af T-kk-þgf R-kk-þgf, Skógarási 6, Reykjavík, og Þ-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, Grundarási 1, Reykjavík, á hendur H-kk-þgf M-kk-þgf J-kk-þgf, Syðstu-Grund, Skagafirði.

Dómkröfur

Stefnendur krefjast þess aðallega að stefnda verði gert að greiða þeim 3.500.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. desember 2006 til greiðsludags. Til vara krefjast stefnendur þess að stefnda verði gert að greiða þeim 3.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 3., sbr. 4., gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 19. desember 2006 til 12. mars 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefjast stefnendur þess að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 3.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 3., sbr. 4., gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. desember 2006 til 17. september 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga 38/2001 frá 12. mars 2010 til greiðsludags. Í öllum tilfellum að frádreginni innborgun hinn 12. febrúar 2010 að fjárhæð 3.500.000 krónur. Loks krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins.

Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnenda og að þeir verði dæmdir til að greiða honum málskostnað. Til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og að þá verði málskostnaður felldur niður.

II

Málavextir

Stefnendur lýsa málavöxtum í aðalatriðum þannig að á vordögum 2006 hafi komist á munnlegt samkomulag milli stefnandans T-kk-ef og stefnda þess efnis að þeir keyptu til helminga 140 hektara spildu úr landi Mið-Grundar í Skagafirði, enda fengi stefndi hana keypta, en spildan var á þeim tíma í eigu annars nafngreinds aðila. Í samræmi við samkomulagið greiddu stefnendur stefnda 3.500.000 krónur hinn 19. desember 2006. Úr varð að stefndi keypti spilduna ásamt sambýliskonu sinni en ekkert varð af því að hann afsalaði helmingi hennar eins og ráðgert var. Með bréfi dagsettu 8. september 2008 kröfðust stefnendur þess að stefndi afsalaði helmingi landspildunnar í samræmi við samkomulagið. Því hafnaði stefndi með bréfi dagsettu 17. september sama ár og bauð fram endurgreiðslu fjárins að viðbættum eðlilegum vöxtum. Í bréfinu kom fram að boðið stæði í 10 daga frá dagsetningu þess. Stefnendur sættu sig ekki við þessi málalok og höfðuðu mál á hendur stefnda hinn 6. október 2008 þar sem þess var krafist að stefnda yrði gert að gefa út afsal fyrir helmingi landsins. Með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 11. febrúar á þessu ári var stefndi sýknaður af kröfum stefnanda aðallega með þeim rökum að hann hafi keypt landið ásamt sambýliskonu sinni og því hafi hinn meinti samningur ekki komist á. Daginn eftir að dómur Hæstaréttar var genginn sendu stefnendur stefnda innheimtubréf þar sem stefndi var krafinn um greiðslu stefnufjárhæðarinnar að viðbættum dráttarvöxtum frá 19. desember 2006 auk innheimtuþóknunar. Þennan sama dag greiddi stefndi höfuðstól kröfu stefnanda að frádregnum málskostnaði vegna Hæstaréttarmálsins. Hann hafi hins vegar ekki fengist til að greiða vexti og því sé málshöfðun þessi óhjákvæmileg.

Stefndi lýsir málavöxtum í aðalatriðum þannig, að málið sé til komið vegna ágreinings hans við stefnendur vegna kaupa á 140 hektara landspildu úr landi Mið-Grundar í Skagafirði. Hinn 11. febrúar sl. hafi Hæstiréttur Íslands sýknað stefnda af kröfum stefnandans T-kk-ef en hann hafi gert þá kröfu að stefnda yrði gert að gefa út afsal fyrir helmingi spildunnar. Mál þetta snúist um vexti af 3.500.000 krónum sem ágreiningslaust er að stefndi fékk greiddar inn á reikning sinn frá stefnandanum Þ-kvk-þgf Þ-kvk-þgf. Fjárhæðin hafi verið endurgreidd 12. febrúar á þessu ári að frádregnum 400.000 króna málskostnaði. Stefndi hafi endurgreitt fjárhæðina í kjölfar þess að skorað hafið verið á lögmann stefnda að upplýsa hver væri réttur móttakandi greiðslunnar. Þennan sama dag hafi lögmaður stefnenda sent stefnda og sambýliskonu hans, K-kvk-þgf M-kvk-þgf S-kvk-þgf, innheimtubréf og krafist greiðslu dráttarvaxta af nefndri fjárhæð frá innborgunardegi hennar til greiðsludags.

Stefndi mótmælir staðhæfingum stefnenda í stefnu þess efnis að stefnandinn T-kk-nf og stefndi hafi gert með sér samkomulag sem hafi falið í sér loforð um að stefndi afsalaði helmingi áðurgreindrar spildu. Stefndi heldur því fram að stefnendum hafi verið kunnugt um að kaup stefnda á spildunni yrðu sameiginleg með K-kvk-þgf M-kvk-þgf, sambýliskonu hans.

Stefndi lýsir því að hann hafi ítrekað boðist til að endurgreiða stefnufjárhæðina og bendir í því sambandi á bréf lögmanns hans frá 17. september 2008 en þar hafi verið boðin fram greiðsla að fjárhæð 4.500.000 krónur til að ljúka málinu. Hann bendir á tölvupóst lögmannsins frá 30. mars 2009 þar sem boðin er fram endurgreiðsla fjárhæðarinnar ásamt hæfilegum vöxtum að frádregnum málskostnaði. Enn fremur bendir hann á bréf lögmannsins þar frá 12. febrúar sl. en þar hafi verið óskað eftir upplýsingum varðandi fyrirhugaða endurgreiðslu. Einnig vísar hann til ódagsetts bréfs sem afhent var lögmanni stefnda 8. mars sl. Loks vísar hann til tölvupósts lögmanns síns frá 17. mars sl. þar sem boðin var fram greiðsla að fjárhæð 1.500.000 krónur til að ljúka málinu. Stefndi segir að með bréfum þessum hafi hann reynt að ljúka málinu eftir að ljóst var að í óefni stefndi milli aðila um lok jarðakaupamálsins. Sáttarboð þessi hafi hins vegar ekki falið í sér neina viðurkenningu á greiðslu vaxta til stefnenda.

III

Málsástæður og lagarök

Stefnendur reisa málatilbúnað sinn aðallega á því að þau eigi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 rétt til að fá greidda dráttarvexti af stefnufjárhæðinni frá 19. desember 2006 til greiðsludags að frádreginni innborgun stefnda hinn 12. febrúar sl. Í þessu sambandi vísa stefnendur til þess að þegar greiðslan var innt af hendi til stefnda hafi hann þá þegar verið búinn að kaupa landspilduna með sambýliskonu sinni. Á þeirri stundu hafi því ekkert getað orðið af ætluðum viðskiptum aðila, sbr. niðurstöðu Hæstaréttar Íslands. Af þessu leiði að stefndi átti ekkert tilkall til fjármunanna á þeim tíma sem greiðslan fór fram. Stefnendur hafi því átt kröfu til fjármunanna frá þeim degi sem greiðslan var innt af hendi, enda hafi verið um skilyrta ráðstöfun fjármuna að ræða, þ.e. greiðslan hafi byggst á því að stefndi afsalaði helmingi spildunnar sem hann gat ekki gert. Þetta leiði síðan til þess að gjalddagi kröfu stefnenda á hendur stefnda hafi verið sama dag og greiðsla stefnenda var innt af hendi til stefnda. Hér verði því að líta svo á að gjalddagi hafi verið ákveðinn 19. desember 2006 í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Stefnendur halda því fram að það leiði af meginreglum kröfuréttar og eðli málsins að þegar fjármunum er ráðstafað til annars aðila í ákveðnum tilgangi og skilyrt, eins og hér háttaði til, að endurkröfuréttur og þar með gjalddagi sé ákveðinn þann dag sem skilyrðið fyrir ráðstöfun fjármunanna er ekki lengur uppfyllt hafi ekki verið samið um annað. Í þessu tilfelli hafi sá dagur verið 19. desember 2006.

Stefnendur byggja til vara á því að stefnda beri að greiða þeim stefnufjáræðina ásamt vöxtum samkvæmt 3., sbr. 4., gr. vaxtalaga frá 19. desember 2006 til greiðsludags að frádreginni innborgun. Í þessu sambandi benda þeir á að 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 mæli fyrir um að þegar ekki er samið um gjalddaga kröfu sé heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi var sannanlega og með réttu krafinn um greiðslu. Í þessu máli sé óumdeilt að endurkröfuréttur hafi verið til staðar þegar stefnda var sent innheimtubréf. Greiðsla stefnda á fjárhæð höfuðstóls kröfunnar hafi ekki verið fullnaðargreiðsla þar sem engir vextir hafi verið greiddir. Því telja stefnendur að þeir eigi rétt til greiðslu almennra vaxta í samræmi við 3. gr., sbr. 1. mgr. 4. gr., laga nr. 38/2001 frá stofndegi kröfunnar til 12. mars 2010 en rétt til dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Líkt og í aðalkröfu telja stefnendur að stofndagur kröfunnar hafi verið 19. desember 2006, enda hafi þann dag legið fyrir að skilyrðið fyrir ráðstöfun fjármunanna til stefnda hafi ekki verið uppfyllt. Gjalddagi kröfunnar hafi þá, eins og á stóð, verið mánuði eftir að stefnendur kröfðu stefnda um greiðslu fjárins, eða hinn 12. mars 2010.

Stefnendur halda því einnig fram máli sínu til stuðnings að samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 skuli greiða almenna vexti af peningakröfu leiði slíkt af samningi, venju eða lögum. Stefnendur byggja á því að það sé óumdeild venja að peningakröfur í formi lánveitinga beri almenna vexti. Kröfuréttindi þeirra á hendur stefnda séu af viðlíka meiði. Í þessu sambandi verði að líta til þess að óumdeilt er að stefndi nýtti fjármunina til kaupa á spildunni en endurgreiddi þeim einungis höfuðstól kröfunnar rúmum þremur árum síðar.

Þrautavarakrafa stefnenda miðar við að stefnda verði gert að greiða vexti samkvæmt 3., sbr. 4., gr. laga nr. 38/2001 frá 19. desember 2006 til 17. september 2008 en þann dag bauð stefnandi fram greiðslu að fjárhæð 4.500.000 krónur til að ljúka málinu. Krafan skuli hins vegar bera dráttarvexti frá 12 febrúar 2010 til greiðsludags.

Varðandi lagarök fyrir kröfu sinni vísa stefnendur til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum II. og III. kafla laganna. Þá vísa þau til meginreglna samninga- og kröfuréttar. Krafa um málskostnað úr hendi stefnda er reist á XXI. kafla laga um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. laganna.

Stefndi reisir aðalkröfu sína um sýknu af aðalkröfu stefnenda um greiðslu dráttarvaxta á því að þau skilyrði sem fram koma í 5. gr. laga nr. 38/2001 til heimtu dráttarvaxta séu ekki uppfyllt. Stefndi heldur því fram að ákvæði greinarinnar séu skýr og ekki sé ástæða til að túlka þau á annan veg en þau hljóða.

Stefndi heldur því fram að í fyrsta lagi hafi gjalddagi ekki verið ákveðinn fyrirfram á endurgreiðslu stefnufjárhæðarinnar en fjárhæðina hafi stefnandinn Þ-kvk-nf greitt á reikning stefnda hinn 19. desember 2006. Stefndi hafnar því að nokkrar forsendur séu til þess að álykta út frá aðstæðum að gjalddagi hafi verið ákveðinn 19. desember 2006. Stefnendum hafi frá upphafi verið kunnugt um að stefndi keypti landspilduna ásamt sambýliskonu sinni. Það hafi síðan ekki verið fyrr en um sumarið 2008 sem ágreiningur var milli stefnenda og stefnda um skiptingu hins keypta lands. Sú deila hafi ekki síður verið stefnendum um að kenna, enda hafi þau ekki sinnt ítrekuðum óskum stefnda og sambýliskonum hans um að málið yrði leyst.

Í öðru lagi bendir stefndi á að stefnendur hafi ekki á sannanlegan hátt krafið hann um greiðslu fjárhæðarinnar fyrr en dómsmáli um skyldu til útgáfu afsals fyrir spildunni lauk með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 11. febrúar á þessu ári og raunar ekki fyrr en stefndi hafði endurgreitt höfuðstólsfjárhæðina. Krafa stefnenda hafi komið fram með innheimtubréfi hinn 12. febrúar sl. og í því efni breyti engu bréf lögmanns stefnenda frá 13. maí 2009.

Varðandi varakröfu stefnenda um greiðslu almennra vaxta heldur stefndi því fram að stefnendur hafi ekki sýnt fram á tilvist samnings, venju eða lagareglu sem leiði til þess að stefnda beri að greiða þeim vexti. Stefndi vísar til þess að stefnendur haldi því raunar ekki fram að samningur hafi verið gerður um greiðslu vaxta. Þá geri þeir heldur ekki neina tilraun til að sýna fram á lagareglu sem leiði til þess að vextir skuli greiddir. Þá heldur stefndi því fram að fullyrðing stefnanda þess efnis að fyrir því sé venja að peningakröfur í formi lánveitinga beri almenna vexti sé ekki studd neinum rökum en stefnendur verði að sanna tilvist slíkrar venju vilji þeir byggja á tilvist hennar. Í þessu sambandi bendir stefndi á að ekki hafi verið um lán að ræða heldur fjármögnun stefnenda á óskilgreindum hlut þeirra í landspildunni. Stefndi heldur því fram að gögn sem fram voru lögð í héraði og fyrir Hæstarétti í máli sem snérist um ágreining um útgáfu afsals fyrir landspildunni sýni að stefndi hafi gert sitt ýtrasta til þess að upphaflegar fyrirætlanir um kaup stefnenda á hlut í spildunni næðu fram að ganga. Þetta telur stefndi leiða til þess að ekki séu til staðar skilyrði 3. gr. laga nr. 38/2001 fyrir vaxtakröfu stefnenda í máli þessu.

Stefndi byggir einnig á því að stefnendur hafi átt ríkan þátt í að skapa þær kringumstæður sem upp komu og því hafi honum verið rétt að halda eftir greiðslu stefnenda til hans. Stefndi heldur því fram að stefnendur hafi staðið höllum fæti fjárhagslega og því mikil áhætta fyrir hann að endurgreiða féð færi svo að kröfur þeirra um útgáfu afsals yrðu teknar til greina. Stefndi heldur því og fram máli sínu til stuðnings að stefnendur beri verulega ábyrgð á því að svo óhönduglega tókst til varðandi jarðakaupin sem raun varð. Bendir hann á í því sambandi að stefnandinn Þ-kvk-nf sé löggiltur fasteignasali. Stefndi bendir einnig á að hann hafi ítrekað reynt að ljúka málinu með greiðslum til stefnenda eins og gögn málsins bera með sér. Að teknu tilliti til þessa telur stefndi ekki rétt að dæma hann til greiðslu málskostnaðar þó svo hann verði ekki sýknaður af öllum kröfum stefnenda.

Hvað lagarök varðar vísar stefndi til ákvæða laga nr. 38/2001, einkum II. og III. kafla laganna en þó sér í lagi til 3. og 5. gr. laganna. Þá byggir hann á reglum VI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi sönnun og sönnunargögn og í því sambandi aðallega 2. mgr. 44. gr. laganna um sönnun á venju. Þá vísar hann til reglna kröfuréttarins um áhrif viðtökudráttar og áhrifa tómlætis en þær reglu eigi m.a. stoð í lögum um lausafjárkaup nr. 50/2000. Krafa um málskostnað úr hendi stefnenda er reist á XXI. kafla nefndra laga um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað er reist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

IV

Niðurstaða

Eins og að framan greinir snýst ágreiningur aðila um hvort og þá hvaða vexti skuli reikna af 3.500.000 krónum sem stefnandinn Þ-kvk-nf lagði inn á bankareikning í eigu stefnda hinn 19. desember 2006. Ástæða greiðslunnar var sú að stefnendur töldu sig hafa gert samning við stefnda um kaup á helmingi af landspildu sem hann hafði þá ásamt sambýliskonu sinni fest kaup á. Ágreiningur varð með aðilum um kaupin á landinu en hinn 11. febrúar sl. dæmdi Hæstiréttur Íslands að stefnda væri ekki skylt að gefa út afsal til stefnenda fyrir helmingi spildunnar. Ágreining aðila í þessu máli verður að skoða með tilliti til þess af hvaða ástæðum stefnendur inntu greiðsluna af hendi til stefnda og þá verður og að taka tillit til málsatvika í fyrra dómsmáli þeirra og niðurstöðu þess.

Eins og að framan er rakið krefst stefndi sýknu af kröfum stefnenda og telur að honum sé óskylt að greiða nokkra vexti af fjárhæðinni en hann endurgreiddi fjárhæðina hinn 12. febrúar á þessu ári. Greiðsla stefnenda var upphaflega innt af hendi sem kaupverð fyrir hluta af landi og því eðlilegt að ekki væri gerður um hana sérstakur lánasamningur, enda ekki ráð fyrir því gert að hún yrði endurgreidd eða bæri vexti. Hins vegar fór svo að kaupin gengu ekki eftir og því bar stefnda að skila fénu. Af þessu leiðir að stefnendur áttu peningakröfu á hendur stefnda og af þeirri kröfu ber stefnda að greiða vexti eins og nánar verður vikið að síðar.

Aðalkrafa stefnenda er sú að stefnda verði gert að greiða þeim dráttarvexti af stefnufjárhæð allt frá innborgunardegi hennar til greiðsludags. Fallast verður á með stefnda að ekki séu efni til að fallast á þá kröfu stefnenda. Til að unnt sé að reikna dráttarvexti á kröfu þarf skv. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu krafan að hafa fyrirfram ákveðinn gjalddaga en svo var ekki í máli þessu. Þá er og óumdeilt að stefnendur kröfðu stefnda ekki um endurgreiðslu fjárhæðarinnar sama dag og hún var innt af hendi og því geta ákvæði 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu ekki átt við hér en samkvæmt þeirri grein hefði fyrst verið unnt að krefjast dráttarvaxta mánuði eftir að endurgreiðslu var krafist með sannanlegum hætti. Ber því að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnenda.

Vara og þrautavarakröfur stefnenda miðað við að stefnda verði gert að greiða þeim vexti af fjárhæðinni samkvæmt 3., sbr. 4., gr. vaxtalaga frá 19. desember 2006 til mislangs tíma en dráttarvexti frá 12. mars 2010 til greiðsludags. Í máli þessu háttar svo til að stefnendur inntu af hendi fé til stefnda vegna fyrirhugaðra fasteignakaupa sem síðan gengu ekki eftir eins og að framan er rakið. Stefndi hefur haft fé þetta í sinni vörslu. Þrátt fyrir að ekki sé til staðar sérstakur lánssamningur er það mat dómsins, eins og atvik síðar urðu, að líta verði á greiðslu stefnenda sem lán til stefnda. Talið hefur verið að greiða beri vexti af peningakröfu, þó ekki hafi verið um það samið, ef lánveiting hefur verið til alllangs tíma og lánsfjárhæð hefur ekki verið smávægileg. Á þetta við í þessu máli. Rétt þykir að miða við vexti samkvæmt 3., sbr. 4., gr. laga um vexti og verðtryggingu. Hér háttar svo til að hinn 17. september 2008 bauð stefndi fram endurgreiðslu fjárins auk eðlilegra vaxta og nefndi 1.000.000 króna í því sambandi en lýsti því jafnframt yfir að til greina kæmi að greiða hærri fjárhæð teldist eðlilegur fjármagnskostnaður hærri en 1.000.000 króna. Á þetta boð féllust stefnendur ekki heldur höfðaði stefnandinn T-kk-nf mál, hinn 6. október 2008, á hendur stefnda til útgáfu afsals fyrir landinu. Því máli lauk með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 11. febrúar á þessu ári með því að stefndi var sýknaður af kröfu um útgáfu afsals. Stefnendur verða að bera hallann af því að hafa ekki tekið boði stefnda og af þeim sökum er þrautavarakrafa stefnenda tekin til greina þó þannig að krafan ber dráttarvexti frá því að mánuður var liðinn frá því að þeir sannanlega kröfðust endurgreiðslu fjárins með innheimtubréfi, dagsettu 12. febrúar 2010.

Með vísan til niðurstöðu málsins þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Af hálfu stefnenda flutti málið S-kk-nf A. S-kk-nf héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda A-kk-nf H-kk-nf héraðsdómslögmaður.

H-kk-nf H-kk-nf dómstjóri kveður upp dóm þennan.

Dómsorð

Stefndi, H-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf, greiði stefnendum, T-kk-þgf R-kk-þgf og Þ-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, 3.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 3., sbr. 4., gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. desember 2006 til 17. september 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. laga nr. 38/2001 frá 12. apríl 2010 til greiðsludags, að frádreginni innborgun hinn 12. febrúar 2010 að fjárhæð 3.500.000 krónur.

H-kk-nf H-kk-nf