E-55/2013

I

Mál þetta, sem tekið var til dóms 24. október sl. var höfðað 21. september 2013.

Stefnandi er K-kvk-nf H. S-kvk-nf, Vöglum, Akrahreppi.

Stefndi er Þ-kk-nf G-kk-nf, Víðivöllum, Akrahreppi.

Dómkröfur

Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði eignaréttur hennar að heyvinnuvél af gerðinni Tonutti T9/96, níu hjóla rakstrarvél í vörslum stefnda. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til virðisaukaskatts.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og þess að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað.

II

Atvik máls

Á árinu 1989 kom stefndi að búrekstri foreldra sinna, stefnandans K-kvk-ef og G-kk-ef M-kk-ef en þau ráku bú að Vöglum í Akrahreppi. Bræður stefnda, G-kk-nf og S-kk-nf komu síðar að rekstrinum, G-kk-nf á árinu 1986 og S-kk-nf þremur árum síðar. Á árinu 1997 keyptu stefndi og G-kk-nf bróðir hans jörðina Víðivelli í Akrahreppi og lögðu hana inn í rekstur búsins að Vöglum. Í lok júnímánaðar 2001 keypti G-kk-nf B-kk-nf G-kk-nf, sonur stefnanda heyvinnuvél af gerðinni Tonutti T9/96 af Orkutækni ehf. en um þessa vél er deilt í máli þessu. G-kk-nf eiginmaður stefnanda lést á árinu 2004 og fékk stefnandi leyfi til setu í óskiptu búi eftir maka sinn. Ekki verður annað ráðið en að fljótlega hafi komið upp deilur milli erfingja G-kk-ef heitins. Stefnandi seldi G-kk-þgf syni sínum stærstan hluta dánarbúsins í lok árs 2005 og arfleiddi hann að 2/9 hlutum jarðarinnar. Erfingjar G-kk-ef M-kk-ef, aðrir en stefnandi og G-kk-nf B-kk-nf sættu sig ekki við þessa ráðstöfun eigna búsins og komu upp deilur vegna þessa. Fór svo að samkomulag náðist milli erfingja undir lok árs. Samkomulagið gerði ráð fyrir að stefndi og bræður hans G-kk-nf B-kk-nf, S-kk-nf og Ó-kk-nf fengu ákveðnar greiðslur fyrir eignarhlut sinn vegna vinnuframlags þeirra áður en arfi yrði skipt. Þá gerir samkomulagið ráð fyrir að frá greiðslum til stefnanda bæri að draga ákveðna fjárhæð vegna kaupa hans á vélum, nautgripum og vegna matsgerðar. Stefndi miðar við að vél sú sem um er deilt í máli þessu hafi verið ein þeirra véla sem hann keypti en stefnandi telur hins vegar að hin umdeilda vél hafi ekki verið þar á meðal.

Undir lok septembermánaðar 2012 hringdi G-kk-nf B-kk-nf, bróðir stefnda, til lögreglunnar á Sauðárkróki og tilkynnti um að þjófnað á rakstrarvél þeirri sem um er deilt í málinu og er haft eftir honum í dagbók lögreglu að hann gruni stefnda um að hafa stolið vélinni. Eftir að lögregla hafði rætt við þá bræður var þeim bent á að um einkamál væri að ræða og að þeir yrðu að ráðfæra sig við lögfræðinga sína um næstu skref. Með bréfi dagsettu 26. september 2012 til lögreglunnar á Sauðárkróki krafðist stefnandi þess að opinber rannsókn færi fram og ákæra gefin út á stefnda vegna brota hans á 244. gr. almennra hegningarlaga. Í kærunni er vísað til þess að stefndi hafi tekið umþrætta rakstrarvél ófrjálsri hendi af nefndum bæ í hreppnum án leyfis frá stefnanda. Tveimur mánuðum síðar var lögmanni stefnanda tilkynnt að lögreglustjórinn á Sauðárkróki hafi ákveðið að fella málið niður. Stefnandi sætti sig ekki við þessa niðurstöðu og kærði ákvörðun lögreglustjórans á Sauðárkróki til ríkissaksóknara. Hinn 9. janúar 2013 staðfesti ríkissaksóknari ákvörðun lögreglustjórans á Sauðárkróki með þeim rökum að óvissa væri um eignarhald heyvinnuvélarinnar og því sé um einkaréttarlegan ágreining að ræða.

III

Málsástæður og lagarök.

Stefnandi heldur því fram að hún sé réttmætur eigandi hinnar umdeildu vélar en stefndi hafi tekið hana ófrjálsri hendi og neitað að afhenda hana. Byggir stefnandi rétt sinn á reikningi útgefnum 29. júní 2001 af Orkutækni ehf. til sonar síns, G-kk-ef B-kk-ef G-kk-ef. G-kk-nf hafi keypt vélina fyrir hönd móður sinnar, til notkunar á búi hennar. Þetta fái stoð í því að vélarinnar hafi verið getið í skattframtali stefnanda sem eignar hennar allt þar til hún var afskrifuð úr bókhaldi sökum aldurs. Stefnandi kveðst ekki hafa ráðstafað vélinni á nokkurn hátt og hún hafi alla tíð verið í vörslum hennar og til notkunar á búi hennar að Vöglum þó hún hafi verið lánuð til annarra býla eins og gengur en henni hafi jafnan verið skilað til stefnanda allt þar til vélinni var ekki skilað úr láni í september 2012. Stefnandi gengur út frá því að vélin sé nú í vörslum stefnda.

Um lagarök vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, til almennra reglna kauparéttar um yfirfærslu eignaréttar við kaup. Krafa um málskostnað úr hendi stefnda styðst við 129. til 131. gr. laga um meðferð einkamála og þá er krafa um virðisaukaskatt á málskostnað reist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafi enga lögvarða hagsmuni í máli þessu. Stefndi hafi í sérstöku uppgjöri vegna uppskipta á eignum á árinu 2007 fengið umþrætta heyvinnuvél í sinn hlut. Stefndi heldur því fram að hann hafi verið með vélina í sínum vörslum frá árinu 2005 eða fyrr án þess að stefnandi hafi gert við það athugasemdir og heldur því fram að vörslur merki tiltekna sýnilega ytri aðstöðu manns til hlutar og í fræðiritum hafi við það verið miðað að ákveðin réttaráhrif væru tengd við vörslur muna. Vörslur stefnda á vélinni hafi eðli máls samkvæmt þýðingu í máli þessu þó ekki séu til afdráttarlausar reglur um þýðingu varslna. Dómarar hafi frjálst mat um sönnun en þeim beri að líta til allra atriða og gagna sem að haldi geta komið við mat á sönnun. Stefndi heldur því fram að við uppgjör sem fram fór á árinu 2007 hafi verið ákveðið að vélar sem voru á Víðivöllum skyldu fylgja með þeirri jörð. Umþrætt heyvinnuvél hafi verið staðsett á Víðivöllum í vörslum stefnda og hann því litið svo á að hann hefði fengið hana útlagða til sín enda hafi verið dregin frá honum fjárhæð að tiltölu í uppgjörinu.

Hvað lagarök varðar vísar stefndi einkum til meginreglna eigna- og samningaréttar og til 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Krafa um málskostnað úr hendi stefnanda er reist á 129 og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

IV

Niðurstaða

Líkt og að framan greinir hefur stefnandi höfðað mál þetta til að fá viðurkennt með dómi að hún sé eigandi heyvinnuvélar af gerðinni Tonutti T9/96. Stefnandi beinir kröfu sinni réttilega að stefnda en hann er með vélina í sínum vörslum og ekkert bendir til að aðrir geri tilkall til eignaréttar yfir henni. Samkvæmt gögnum málsins keypti vitnið G-kk-nf B-kk-nf G-kk-nf, sonur stefnanda vélina af Orkutækni ehf. 29. júní 2001. Af framburði vitnisins G-kk-ef B-kk-ef og stefnda fyrir dóminum má ráða að vélar og tæki hafi verið keypt vegna búrekstrar á heimili þeirra að Vöglum eftir þörfum og að ekki hafi verið gætt sérstaklega að því hver var skráður kaupandi hverju sinni. Verður því að leggja til grundvallar að umþrætt heyvinnuvél hafi verið keypt fyrir búið að Vöglum. Eftir að G-kk-nf M-kk-nf lést á árinu 2004 fékk stefnandi leyfi til setu í óskiptu búi eins og áður er getið. Hún seldi á árinu 2005 syni sínum, vitninu G-kk-þgf B-kk-þgf, 7/9 hluta jarðanna Vagla, Valagerðis og Grundarkots. Með í kaupunum fylgdi mjólkurkvóti, bústofn, vélar og tæki en í kaupsamningi segir að þau séu talin upp á sjálfstæðum lista. Sá listi er meðal gagna málsins og á honum er að finna múgavél sem keypt var árið 2001 fyrir 194.000 krónur sem er kaupverð hinnar umþrættu vélar fyrir utan virðisaukaskatt. Vitnið G-kk-nf B-kk-nf bar að vélarinnar hafi verið getið þarna fyrir mistök en aldrei hafi staðið til að hann keypti þessa vél en hennar er ekki getið á lista yfir vélar sem vitnið vildi kaupa og það ritaði með eigin hendi yfir en öll önnur tæki sem hann vildi kaupa eru á listanum sem fylgdi kaupsamninginum. Verður því að leggja til grundvallar að G-kk-nf B-kk-nf hafi ekki keypt þessa vél heldur hafi hún orðið eftir í því óskipta búi sem stefnandi sat í.

Salan á Vöglum varð tilefni til deilna milli stefnanda og vitnisins G-kk-ef B-kk-ef annars vegar og annarra erfingja G-kk-ef M-kk-ef heitins hins vegar. Deilur þessar enduðu, eins og áður er getið, með samkomulagi sem gert var í október á árinu 2007. Í 2. gr. samkomulagsins segir að áður en arfur verði greiddur út úr búinu sé samkomulag um að greiddur verði út eignarhlutur bræðranna Þ-kk-ef (stefnda), G-kk-ef B-kk-ef, S-kk-ef og Ó-kk-ef Gíslasona sem orðið hafi til vegna vinnuframlags þeirra á búinu. Í sömu grein er mælt fyrir um að frá greiðslum til stefnda skuli draga 3.000.000 króna vegna kaupa hans á vélum, nautgripum og vegna kostnaðar við matsgerð. Hins vegar verður ekki séð að nautgripirnir eða vélarnar sem komu í hlut stefnda vegna þessa hafi nokkru sinni verið listaðar upp nýtur því engra gagna um það hvaða tæki og nautgripi hann keypti.

Stefndi heldur því fram að umþrætt vél hafi verið meðal þeirra véla sem hann keypti og þar af leiðandi tilheyri hún honum. Í málinu liggur frammi eignaskrá sem fylgdi með skattframtali stefnanda fyrir árið 2005 svo og eignaskrá fyrir Vagla ári fyrr. Þessar skrár eru nánast samhljóða um skráningu eigna. Við samanburð á vélum og tækjum sem eru skráðar í eignaskránum og þeim tækjum sem vitnið G-kk-nf B-kk-nf keypti árið 2005 má sjá að G-kk-nf B-kk-nf kaupir alls 22 tæki sem eru tiltekin á eignaskránum og þrjú tæki til viðbótar sem ekki eru skráð þar, sennilega sökum aldurs. Þá standa eftir tíu tæki sem skráð voru í nefndar eignaskrár og er hin umþrætta múgavél þar á meðal. Hin tækin eru tvær dráttarvélar keyptar 1986 og 1995, mjólkurtankur keyptur 1977, plógur keyptur 1982, heyhleðsluvagn og blásari keypt 1983, diskasláttuvél og sturtuvagn keypt 1996, mykjutankur keyptur 1999 og loks hin umþrætta heyvinnuvél keypt 2001. Samkvæmt þessu voru þau tæki sem vitnið G-kk-nf B-kk-nf keypti ekki af móður sinni árið 2005 öll komin nokkuð til ára sinna þegar nefnt samkomulag var gert undir lok árs 2007 og má því ætla að verðmæti þeirra hafi í raun ekki verið mikið frekar en vélarinnar sem um er deilt en stefndi taldi hana vera 100 til 200.000 króna virði í dag en vitnið G-kk-nf B-kk-nf taldi virði hennar vera 250.000 krónur.

Fyrir liggur að samkvæmt samkomulaginu frá 2007 áttu einhver tæki að koma í hlut stefnda. Vitnið G-kk-nf B-kk-nf bar að hann myndi til þess að í hlut stefnda hafi átt að koma tvær dráttarvélar, tætla, sláttuvél, múgavél og tætari. Má ætla að dráttarvélarnar séu þær vélar sem eru í áðurnefndum eignaskrám svo og sláttuvélin. Hins vegar er í skránum ekki að finna tætlu, tætara eða aðra múgavél en þá sem um er deilt í máli þessu. Í tölvupósti frá lögmanni stefnda til þáverandi lögmanns stefnanda frá 10. september 2007, skömmu áður en samkomulagið var gert er gerð grein fyrir sjónarmiðum stefnda vegna fyrirhugaðs samkomulags. Þar segir m.a. svo: „Til frádráttar hjá Þ-kk-þgf kemur 1. milljón vegna bíls, úttekt vegna matsgerðar og 2 milljónir vegna nauta og þeirra véla sem ekki fylgdu með í sölu Vagla.“ Samkvæmt þessu gerði stefndi ráð fyrir að hann fengi þau tæki sem G-kk-nf B-kk-nf keypti ekki. Bendir þetta til þess að hann hafi talið sig kaupa umþrætta rakstrarvél. Framburður aðila og vitna um það hvar rakstrarvélin var staðsett þegar samkomulagið var gert er misvísandi. Stefnandi segir vélina hafa verið á Vöglum eða í Vaglagerði og vitnið G-kk-nf B-kk-nf ber á sama veg en ekki verður hjá komist, þegar framburður hans er metinn, að hann og stefndi hafa átt í áralöngum deilum vegna sölu stefnanda á Vöglum. Vitnið Þ-kk-nf B-kk-nf E-kk-nf, vinnumaður að Vöglum var óskýr í svörum um þetta efni. Þá bar vitnið G-kk-nf S-kk-nf bóndi á Stóru-Ökrum að hann hafi fyrir nokkrum árum fengið vélin lánaða hjá stefnda. Er því óupplýst í málinu hvar vélin var staðsett þegar samkomulagið var gert á árinu 2007 en staðsetning hinnar umþrættu vélar á þeim tíma og þar á eftir hefði gefið vísbendingu um það hverjum hún átti að tilheyra eftir gerð þess.

Þegar allt framanritað er virt er það mat dómsins að stefnanda hafi ekki, með óyggjandi hætti, tekist að sýna fram á eignarétt sinn að hinni umþrættu heyvinnuvél. Er þá einkum horft til þess að við gerð samkomulagsins í október 2007 keypti stefndi vélar af stefnanda og var þá búið að selja vitninu G-kk-þgf B-kk-þgf mestan part véla og tækja sem tilheyrðu búinu að Vöglum. Þá þykir og rétt að horfa til tölvupósts lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda frá 10. september 2007 þar sem fram kemur að stefndi telur að í hans hlut komi vélar búsins sem vitnið G-kk-nf B-kk-nf ekki keypti . Eru þannig að mati dómsins allnokkrar líkur til þess að hin umþrætta heyvinnuvél hafi verið meðal þeirra véla sem komu í hans hlut við gerð títtnefnds samkomulags. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu.

Með hliðsjón af niðurstöðu málsins er stefnandi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað eins og í dómsorði greinir en við ákvörðun hans hefur verið tekið tillit til þess tíma sem fór í ferðalag lögmanns stefnda.

Af hálfu stefnanda flutti málið J-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda S-kk-nf G-kk-nf hæstaréttarlögmaður.

H-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættum ákvæðum 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Dómsorð:

Stefndi, Þ-kk-nf G-kk-nf er sýkn af kröfum stefnanda, K-kvk-ef H. S-kvk-ef.

Stefnandi greiði stefnda 450.000 krónur í málskostnað.

H-kk-nf H-kk-nf