E-3204/2020

Mál þetta, sem var dómtekið 4. mars sl., var höfðað 8. maí 2012 af stefnanda, A, [...], gegn stefnda, Þjóðskrá Íslands, [...].

Stefnandi krefst þess að stefndi greiði henni „skaðabætur að fjárhæð [...]krónur auk dráttarvaxta skv. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af [...]krónum frá 2. febrúar 2020 til málshöfðunardags, en af [.....] krónum frá þeim degi til greiðsludags, en að frádregnum 630.012 krónum greiddum 31. maí 2020, 900.255 krónum greiddum 30. júní 2020, 899.790 krónum greiddum 31. júlí 2020, 852.694 krónum greiddum 31. ágúst 2020, 851.336 krónum greiddum 30. september 2020, og 888.136 krónum greiddum 31. október 2020“. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst aðallega sýknu auk málskostnaðar úr hendi stefnanda en til vara lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður.

Fyrir dóminum fer íslenska ríkið með aðild til varnar.

I

Málsatvik

Stefnandi hóf störf hjá Þjóðskrá Íslands sem sviðsstjóri þjónustusviðs [.....]. Hún var fastráðin hjá stofnuninni frá og með [.....]með ráðningarsamningi [.....]sama ár. Kom til starfsloka stefnanda síðla það ár og greinir aðila nokkuð á um aðdraganda þess.

Samkvæmt skjali sem ber yfirskriftina Samkomulag, og dagsett er [...], gerðu aðilar með sér samkomulag um starfslok stefnanda hjá stofnuninni. Skyldu þau miðuð við [...]og ráðningarsambandi aðila ljúka þann dag án sérstakrar tilkynningar þar um. Samkvæmt ákvæðum samkomulagsins var stefnandi leyst undan allri vinnuskyldu frá undirritun þess uns ráðningarsambandi aðila lyki áðurnefndan dag. Þá var þar kveðið á um að á tímabilinu skyldi hún njóta allra kjarasamnings- og ráðningarsamningsbundinna launakjara, þ. m. t. vegna greiðslna í kjarasamningsbundna og lögbundna sjóði. Ótekið orlof skyldi greitt út við lok samningstíma.

Stefnandi greinir svo frá að þann [...]hafi forstjóri stofnunarinnar boðað hana á fund til sín. Hafi þar verið rætt um ósætti sem komið hefði upp hjá deildastjórum á sviðinu. Á fundinum hafi umsagnir deildarstjóra verið lesnar upp og bornar undir hana. Stefnandi kveður umsagnirnar hafa komið sér á óvart enda hefði hún komið afar vel út úr starfsánægjukönnun mánuði áður. Stefndi hefur sérstaklega mótmælt þessari lýsingu stefnanda. Engar slíkar umsagnir hafi legið fyrir og þá sé það ofsögum sagtað stefnandi hafi komið afar vel út úr starfsánægjukönnun.

Stefndi lýsir atvikum svo að á haustmánuðum árið [...] hafi forstjóra og mannauðsstjóra borist kvartanir frá deildarstjórum þjónustusviðs um vanlíðan í starfi sem rekja mætti til framkomu og stjórnunar stefnanda. Forstjóri stofnunarinnar hafi boðað stefnanda á fund [.....] með það að markmiði að gefa henni „leiðréttandi endurgjöf“. Forstjóri hafi á þeim fundi kynnt henni fjölmörg atriði sem gagnrýnd hefðu verið hjá henni sem stjórnanda en einnig tiltekið jákvæða þætti. Hafi forstjóri áréttað að hún hefði tapað trausti og virðingu þeirra starfsmanna sem heyrðu undir hana og að hún yrði að ávinna sér það að nýju.

Stefnandi kveðst hafa brugðist við fréttum af óánægju deildarstjóra með því að halda fund með þeim degi síðar eða [...]. Hafi mannauðsstjóri stofnunarinnar verið viðstaddur þann fund. Stefnandi hafi svo [...] kynnt nýja sýn eða svokallaða þjónustustefnu hjá stefnda. Kynningin hafi almennt mælst vel fyrir en stefnandi hafi þó merkt að deildarstjórar væru enn óánægðir.

Stefndi lýsir atvikum svo að frá föstudeginum [.....] til fimmtudagsins [.....]hafi mannauðsstjóri átt marga fundi bæði með stefnanda og þeim starfsmönnum sem um ræddi. Þá hafi forstjóri og stefnandi hist tvisvar sinnum á fundum, [...]. Á síðari fundinum hafi aðilar orðið sammála um að hvorki væri hægt að ætla stefnanda né öðrum starfsmönnum á þjónustusviði að starfa lengi undir þessum kringumstæðum. Á þeim fundum, og einnig á fyrri fundum með mannauðsstjóra, hafi komið fram hjá stefnanda sjálfri að svo kynni að fara að hún þyrfti að víkja ef ekki tækist að skapa samstarfsgrundvöll á sviðinu. Á fundum með mannauðsstjóra hafi stefnandi jafnframt lýst efasemdum um að hún væri í réttu starfi, stjórnsýsla væri henni ekki töm og henni fyndist hún ekki hafa rétta starfsfólkið á sínu sviði.

Stefnandi lýsir framhaldinu svo að hún hafi síðan aftur verið boðuð á fund til forstjóra [...]sem mannauðsstjóri hafi einnig setið. Þar hafi henni verið afhent skjal til undirritunar með yfirskriftinni Samkomulag, sem hafi komið flatt upp á hana. Á fundinum hafi þær ástæður verið gefnar fyrir starfslokum hennar að deildarstjórar á sviðinu væru óánægðir með hana og treystu sér ekki til að taka þátt í sáttaferli. Henni hafi ekki boðist að velja um það hvort hún skrifaði undir samkomulagið eða ekki, heldur hafi það verið kynnt fyrir henni sem eini möguleikinn í stöðunni. Hafi hún því upplifað aðstæður þannig að til þess væri ætlast að hún skrifaði undir skjalið og það hefði hún því gert.

Stefndi lýsir þessu á þann veg að þennan dag hafi stefnandi og forstjóri stofnunarinnar gert með sér samkomulag um starfslok, en þá hafi blasað við að leiðir til úrbóta hefðu ekki borið árangur. Traust undirmanna til stefnanda hafi verið þorrið og líkur á að [...]væru á förum úr starfi vegna óánægju með samstarf við stefnanda. Í því ljósi hafi verið gengið frá samkomulagi við stefnanda um starfslok, en hún hafi sjálft nefnt þann möguleika sem lausn á viðblasandi vanda. Samkomulagið hafi verið lesið upp og hún spurð hvort hún hefði spurningar sem hún hafði ekki. Þá hafi væntanleg tilkynning um starfslok einnig verið lesin upp og henni gefinn kostur á að gera athugasemdir við efni hennar sem hún hafi ekki þegið.

Með bréfi lögmanns stefnanda [...] var starfslokum hennar hjá stofnuninni mótmælt. Þar kom fram að augljóst væri af aðstæðum og umgjörð starfsloka stefnanda að um uppsögn hefði verið að ræða sem reynt hefði verið að færa í búning starfslokasamnings. Með hliðsjón af aðdraganda og aðstæðum við undirritun samkomulagsins og með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 væri ljóst að starfsmaðurinn væri ekki bundinn við undirritun sína. Lýsti starfsmaðurinn sig fúsa til að ljúka málinu með samkomulagi við stofnunina um starfslok en að öðrum kosti áskildi hún sér rétt til að krefja stofnunina um bætur vegna ólögmætrar uppsagnar.

Í svari forstjóra stofnunarinnar [...] var ekki fallist á að samkomulag stofnunarinnar og stefnanda væri óskuldbindandi. Bent var á að aðdragandi hefði verið að starfslokunum, fjöldi funda verið haldinn með henni vegna „frama gangs“ hennar í starfi og stýringar þjónustusviðs og þá hefði einnig verið fundað með deildarstjórum sviðsins. Stefnandi hefði vel gert sér grein fyrir alvarleika málsins og tekið umræðu um starfslok „í jafnvægi“ á fundinum [.....]. Aðspurð hefði hún ekki haft neinar spurningar og skrifað undir samkomulagið athugasemdalaust.

Með bréfi lögmanns stefnanda [...]var afstöðu stofnunarinnar mótmælt. Þar kemur fram að samkvæmt lýsingu stefnanda, og eins og aðdragandi að starfslokum horfi við henni, sé ljóst að starfsmaðurinn hafi ekki gengið til samningsgerðar um starfslok með hefðbundnum fyrirvara heldur hafi hún verið þvinguð til að skrifa undir samkomulagið. Vegna þessa aðdraganda og efnis samkomulagsins verði starfsmaðurinn ekki bundinn af samningnum. Þá segir í bréfinu að við uppsögn stefnanda hafi ekki verið fylgt málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga eða góðum stjórnsýsluháttum og uppsögnin sé því ólögmæt. Eigi stefnandi því rétt til skaðabóta vegna ólögmætrar brottvikningar úr starfi og gerð sé krafa um bætur úr hendi stefnda sem nemi fullum mánaðarlaunum í 18 mánuði, samtals aðfjárhæð [...]krónur.

Með bréfi embættis ríkislögmanns 13. mars 2020 var kröfu og málaleitan lögmanns stefnanda hafnað. Þar kom m. a. fram að samkomulag um starfslok hefði verið gert á grundvelli heimildar í 39. gr. c í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og fæli í sér bindandi samning milli aðila þess. Var erindi lögmanns stefnanda hafnað.

Fram kemur í gögnum málsins að stefnandi hafi fengið annað starf í maí 2020. Undir rekstri málsins hefur stefnandi því leiðrétt dómkröfu sína þannig að launagreiðslur til stefnanda á tímabilinu frá maílokum til októberloka 2020 koma til frádráttar kröfu hennar, eins og nánar greinir í kröfugerð hennar.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína á því að henni hafi í raun verið sagt upp störfum hjá stefnda án þess að efni stæðu til. Með því að afhenda henni svokallaðan starfslokasamning til undirritunar, í stað uppsagnarbréfs, hafi stefndi komið sér hjá því að virða réttindi hennar samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996. Stefnandi telji því rétt að líta á gerninginn sem uppsögn á starfi. Þar sem málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar og laga nr. 70/1996 hafi verið brotnar í aðdraganda uppsagnar sé uppsögnin ólögmæt. Því eigi stefnandi rétt til bóta úr hendi stefnda.

Það sé ljóst af aðdraganda og umgjörð starfsloka stefnanda að hún hafi ekki gengið til starfslokasamnings af fúsum og frjálsum vilja. Hún hafi í raun verið þvinguð til að skrifa undir skjal með fyrirsögninni Samkomulag á fundi með forstjóra og starfsmannastjóra stefnda þann [...]. Stefnandi lýsir því svo að forstöðumaður stefnda hafi afhent henni skjalið á fundinum, sem hann hefði einhliða samið. Skjalið hefði hún aldrei séð áður. Henni hefði ekki verið gefinn kostur á að kynna sér málið frekar, kalla til trúnaðarmann eða leita til lögmanns. Þá hefði henni ekki verið gefinn kostur á að ræða samningstilboðið eða gera gagntilboð, heldur hefði verið sagt á fundinum að þetta væri það eina í stöðunni til að slá á óánægju tveggja millistjórnenda á sviði stefnanda. Þessi aðdragandi bendi eindregið til þess að skjalið hafi ekki verið tvíhliða samkomulag um starfslok heldur einhliða ákvöð sem hafi stafað frá stefnda og bundið stefnanda.

Þrátt fyrir að reynt sé að færa uppsögnina í búning starfslokasamnings með orðalagi í uppsagnarbréfi, til að mynda fyrirsögn, séu þar ákvæði eins og í hefðbundinni uppsögn á almennum vinnumarkaði. Þannig mæli samkomulagið fyrir um þriggja mánaða tímabil þar sem ráðningarsamband aðila gildir áfram fram að starfslokum en stefnandi leyst undan vinnuskyldu, nákvæmlega eins og um kjarasamningsbundinn þriggja mánaða uppsagnarfrest væri að ræða. Réttarstaða stefnanda samkvæmt samkomulaginu hafi verið nákvæmlega sú sama og staða starfsmanns, sem sagt hefði verið upp störfum með hefðbundnum uppsagnarfresti en vinnuframlag afþakkað á tímabilinu. Þá hafi verið lokað fyrir allan aðgang stefnanda að vinnustaðnum og kerfum stefnda sama dag og skrifað hafi verið undir samkomulagið og farsími hennar „straujaður“að henni forspurðri.

Með hliðsjón af framangreindu sé ekki rétt að túlka umræddan gerning sem tvíhliða samkomulag, sem aðilar hafi skrifað undir af fúsum og frjálsum vilja, heldur einhliða gerning af hálfu stefnda. Stefnandi hafi ekki haft val um það hvort hún skrifaði undir skjalið, né hafi henni verið gefið nokkurt færi á að breyta efnisatriðum þess. Í staðinn hafi henni verið gert að taka þeim kjörum sem henni voru boðin á fundinum. Gerningurinn beri því öll einkenni uppsagnar.

Stefnandi byggir á því að jafnvel þótt fallist yrði á að aðilar hefðu gert með sér starfslokasamning þann [...], þá sé samkomulagið allt að einu ógilt og óbindandi fyrir stefnanda. Í aðdraganda fundarins hafi henni hvorki verið tilkynnt að til stæði að gera við hana starfslokasamning né hafi henni verið gefinn hæfilegur frestur til að meta samningsboð vinnuveitanda. Þá hafi stefndi vikið sér undan skyldum sínum samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 með samkomulaginu. Í staðinn hafi stefnanda verið boðin sömu kjör í starfslokasamningi og hún hefði notið hefði hún tekið við uppsagnarbréfi.

Samkvæmt 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 megi víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta ef það er ósanngjarnt að bera hann fyrir sig. Með hliðsjón af efni samkomulags um starfslok og aðdraganda og aðstæðum við undirritun verði stefnandi ekki bundin við samninginn. Samkomulagið sé því ógilt og óbindandi fyrir stefnanda. Stefnandi telur að stefndi hafi í raun sagt henni upp störfum þann [...], hvað sem líði fyrirsögn og uppsetningu á uppsagnarbréfi. Þessi uppsögn sé ólögmæt þar sem hún brjóti gegn ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Stefnandi bendir á að engin lagaheimild hafi verið fyrir hendi fyrir uppsögn. Stefnandi hafi hvorki brotið af sér né fengið áminningu í starfi, sbr. 21. og 1. mgr. 44. gr. laganna. Stefnanda hafi ekki verið veittur andmælaréttur áður en til uppsagnar hafi verið gripið, sbr. 1. mgr. 44. gr. laganna. Uppsögn á ráðningarsamningi hafi því verið ólögmæt.

Í tölvupósti forstjóra stefnda til lögmanns stefnanda [...] hafi um ástæður starfsloka verið vísað til framgangs hennar í starfi ogvið stýringu þjónustusviðs. Þrír fundir hafi farið fram með forstjóra auk fundar [...]. Af tölvupósti forstjóra sé ljóst að starfslok stefnanda eigi rætur að rekja til atriða er varði hana sjálfa, en ekki skipulagsbreytinga hjá stefnda. Samkvæmt 21. og 44. gr. laga nr. 70/1996 sé vinnuveitanda skylt að veita starfsmanni áminningu og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum við þessar aðstæður. Þetta hafi ekki verið gert. Þá bendir stefnandi á að verulega vanti upp á „fylgispekt“ við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga og góða stjórnsýsluhætti af hálfu stefnda í málinu. Ekki hafi verið gætt að andmælarétti stefnanda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, þar sem henni hafi ekki verið gefinn kostur á að gera athugasemdir við fyrirhuguð starfslok. Þá hafi vinnuveitandi heldur ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni í aðdraganda uppsagnar, sbr. 10. gr. sömu laga. Þá brjóti framkoma stefnda gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. laganna.

Ákvörðun um að segja opinberum starfsmanni upp störfum sé stjórnvaldsákvörðun sem verði að byggjast á traustum grunni og fylgja ákvæðum kjarasamnings, ákvæðum stjórnsýslulaga og meginreglum stjórnsýsluréttar. Þegar ákvarðanir séu íþyngjandi séu kröfur um lögmæti þeirra enn ríkari. Í þessu tilviki hafi stefnda borið að veita stefnanda áminningu og bjóða henni að bæta ráð sitt áður en henni hafi verið sagt upp störfum.

Stefnandi krefst í fyrsta lagi skaðabóta að fjárhæð [...]krónur úr hendi stefnda. Fjárhæð kröfunnar nemi fullum mánaðarlaunum á 18 mánaða tímabili, sbr. dómaframkvæmd. Fjárhæðin miðist við laun stefnanda eins og þau hafi verið við starfslok. Þá hafi mánaðarlaun starfsmanns numið [...]krónu samkvæmt launaseðlum og að teknu tilliti til fastrar yfirvinnu. Þá sé jafnframt gerð krafa um greiðslu orlofs á laun, sbr. 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof, og greiðslu desember- og orlofsuppbótar, samkvæmt kjarasamningi, miðað við 18 mánaða tímabil frá og með starfslokum hjá stefnda. Stefnandi krefst dráttarvaxta af fjárhæðinni, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Skaðabótakrafa stefnanda sundurliðast svo:

Full mánaðarlaun í 18 mánuði (18*[...]) kr. [...]

Orlof (13,04% af 18.109.818) kr. [...]

Desemberuppbætur skv. ákvæði 1.7 í kjarasamningi kr. [...],-

Orlofsuppbætur skv. ákvæði 4.2.2 í kjarasamningi kr. [...],-

Samtals kr. [...],-

Undir rekstri málsins gerði stefnandi þá breytingu á kröfugerð sinni að til frádráttar kröfu hennar komi launagreiðslur til stefnanda hjá nýjum vinnuveitanda frá því í maí 2020. Er um að ræða greiðslur 31. maí 2020 að fjárhæð 630.012 krónur, 30. júní 2020 að fjárhæð 900.255 krónur, 31. júlí 2020 að fjárhæð 899.730 krónur, 31. ágúst 2020 að fjárhæð 852.694 krónur, 30. september 2020 að fjárhæð 851.336 krónur og 31. október 2020 að fjárhæð 888.136 krónur.

Stefnandi gerir jafnframt kröfu um miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna úr hendi stefnda, auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.

38/2001, frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Stefnandi hafi orðið fyrir ýmiss konar ófjárhagslegu tjóni við uppsögn hjá stefnda. Hún hafi gengið til starfa hjá stefnda eftir glæstan feri lá almennum vinnumarkaði og telji stefnandi að stefndi hafi orðið henni til „minnkunar“ með framkomu sinni, án þess að hún hafi nokkuð til þess unnið. Fjárhæð miskabótakröfu taki mið af ofangreindu.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samningaréttar, laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svo og kjarasamnings Verkfræðingafélags Íslands við íslenska ríkið. Krafa um orlofslaun byggist á ákvæðum laga um orlof nr. 30/1987, sérstaklega 7. gr. Miskabótakrafa byggist á 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Málskostnaðarkrafa er byggð á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um dráttarvexti er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

III

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi kveðst hafna öllum málatilbúnaði stefnanda og málsástæðum á honum byggðum mótmæli hann sem röngum og ósönnuðum. Stefndi mótmælir sérstaklega þeim málsástæðum stefnanda að henni hafi verið sagt upp starfi og að samkomulag um starfslok hennar [...] sé einhliða ákvöð en ekki tvíhliða samningur. Umrætt skjal sé vissulega samið af forstjóra Þjóðskrár en beri glöggt með sér að um tvíhliða samning sé að ræða með gagnkvæmum skyldum og réttindum.

Stefndi tekur fram að stefnandi hafi verið ráðin sem sviðsstjóri hjá stefnda í [...] að undangenginni auglýsingu. Í henni hafi m. a. verið gerð krafa um þriggja til fimm ára haldgóða reynslu af stjórnun með mannaforráð. Staðan sé stjórnunarstaða og heyri beint undir forstjóra. Á sviðinu starfi um [...] manns í Reykjavík og á Akureyri og hafi stefnandi borið ábyrgð á rekstri og stýringu sviðsins ásamt yfirumsjón með samningum við ytri aðila og þróun þjónustu. Stefnandi hafi því yfirgripsmikla þekkingu bæði á stjórnun og samningagerð.

Eðli máls samkvæmt sé starfslokasamningur tvíhliða gerningur. Að teknu tilliti til reynslu stefnanda hafi henni ekki getað dulist hvers efnis skjalið var og hafi hún fallist á efni þess með fyrirvaralausri undirritun sinni. Stefnandi hafi ekki verið beitt þrýstingi eða þvingunum. Hún hafði sjálf fært í tal efasemdir um að starfið hentaði henni og einnig tekið þátt í umræðum um að ein leið til að leysa viðblasandi samskipta- og samstarfsvanda innan sviðsins fælist í því að hún hyrfi úr starfi. Sú hafi orðið niðurstaðan, eins og samkomulag aðila beri með sér.

Þá verði ekki fram hjá því litið að í aðdraganda starfslokanna höfðu verið haldnir margir fundir með stefnanda vegna vandkvæða við stýringu þjónustusviðs.

Þannig hafi stefnandi átt þrjá fundi með forstjóra B, auk fundarins [...]. Þá hafi mannauðsstjóri átt marga fundi með stefnanda sem og deildarstjórum sem unnu á sviðinu og áttu í erfiðleikum með samstarf við stefnanda. Á þessum fundum hafi oft komið fram hjá stefnanda að hugsanlega væri lausnin sú að hún léti af störfum þar sem hún væri ekki sannfærð um að hún væri í réttu starfi. Á fundi stefnanda og mannauðsstjóra [...] hafi stefnandi nefnt að ef henni tækist ekki að byggja upp traust hjá starfsmönnum sviðsins kæmi til skoðunar að hún léti af störfum. Stefnandi hafi nefnt þann möguleika aftur á fundi með mannauðsstjóra [...] og síðan aftur á fundi með forstjóra stefnanda[...].

Af gögnum málsins sjáist glöggt að stefnandi hafi ritað undir samkomulagið af fúsum og frjálsum vilja. Hún hafi þannig hvoru tveggja gert sér grein fyrir alvarleika málsins og verið í jafnvægi þegar rætt hafi verið um starfslokin á fundinum með forstjóra og mannauðsstjóra [...]. Aðspurð hafi hún engar athugasemdir gert við samninginn eða efni hans og hafi undirritað hann án fyrirvara eða athugasemda.

Að teknu tilliti til þess hve stutt stefnandi hafði starfað hjá stefnda séu umsamin starfslokakjör eðlileg. Hún hafi notið allra ráðningarsamningsbundinna kjara en hafi jafnframt verið leyst undan vinnuskyldu án nokkurra skilyrða. Þess skuli getið að öllum gögnum í síma sem stefnandi hafi haldið við starfslok hafi fyrir mistök verið eytt og hafi stefnandi verið beðin afsökunar á því. Einungis hafi staðið til að eyða vinnutengdum gögnum úr símanum.

Samkomulag um starfslok sé bæði gilt og skuldbindandi fyrir báða aðila. Því sé sérstaklega mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi verið þvinguð til að rita undir samkomulag um starfslok og henni hafi ekki verið gefið færi á að breyta efnisatriðum þess. Vilji stefndi halda því til haga að áskildir kostir við ráðningu stefnanda hafi verið stjórnunar- og samningsreynsla. Í starfi sínu hafi stefnandi borið ábyrgð á rekstri og stýringu þjónustusviðs sem sé umfangsmikið, ásamt því að hafa yfirumsjón með samningum við ytri aðila og þróun þjónustu. Stefnandi hafi sem sérfræðingur hvorki sýnt fram á né lagt fram gögn því til stuðnings að ósanngjarnt sé fyrir stefnda að bera starfslokasamninginn fyrir sig þannig að víkja beri honum til hliðar að öllu leyti eða að hluta á grundvelli 36. gr. samningalaga. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt. Stefndi áréttar að 36. gr. geymi undantekningu frá meginreglunni um skuldbindingargildi samninga og því þurfi stefnandi að sýna fram á með hvaða hætti samningurinn sé ósanngjarn ef víkja á frá honum. Það hafi stefnandi ekki gert og beri því að hafna þeirri málsástæðu sem órökstuddri og ósannaðri og sýkna stefnda af öllum kröfum hennar.

Hvað varði málsástæður stefnanda er lúti að meintri ólögmætri uppsögn án undangenginnar áminningar þá sé þeim mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Áréttar stefndi að lagaheimild sé fyrir því að ljúka ráðningarsambandi með starfslokasamningi. Samkomulag um starfslok sé tvíhliða samningur milli starfsmanns og forstöðumanns, öndvert við uppsögn sem sé einhliða ákvörðun þess aðila ráðningarsamningsins sem segi því upp. Samkomulag um starfslok sé því ekki stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Þá telur stefndi að engu fjártjóni sé til að dreifa og sé því mótmælt sem órökstuddu og ósönnuðu. Í samkomulaginu sé því lýst yfir af hálfu beggja að stefnandi njóti umsaminna launakjara út samningstímann, án vinnuframlags, og að hvorugur aðili eigi frekari kröfu á hinn. Samningurinn hafi verið efndur af hálfu stefnda og beri því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda.

Verði talið að stefnandi eigi bótarétt á hendur stefnda vegna starfslokanna krefst stefnandi þess að dómkröfur stefnanda sæti stórfelldri lækkun. Sérstaklega sé því mótmælt að stefnandi eigi rétt til fullra 18 mánaða launa í samræmi við dómaframkvæmd en engri slíkri sé til að dreifa. Í dómaframkvæmd hafi á hinn bóginn verið dæmdar bætur sem nemi fimm til sex mánaða launum hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að bótaréttur væri fyrir hendi. Kröfum stefnanda um greiðslu orlofs, desember- og orlofsuppbótar sé mótmælt með sömu rökum.

Í samræmi við viðurkennda meginreglu skaðabótaréttarins hvíli sú skylda á stefnanda að takmarka meint tjón sitt. Allar tekjur stefnanda frá og með 1. mars 2020 beri því að draga frá fjárkröfum hennar. Stefnandi beiti þó þeirri aðferð í breyttri kröfugerð að launagreiðslur hennar á tímabilinu frá maí til október 2020 komi til frádráttar sem innborganir á vexti. Þessi aðferð sé ekki í samræmi við framkvæmd á þessu sviði og sé henni mótmælt sem slíkri.

Stefndi mótmæli miskabótakröfu stefnanda sem rangri, órökstuddri og ósannaðri. Krafan lúti að því að stefnandi hafi orðið fyrir ýmsu ófjárhagslegu tjóni án frekari tilgreiningar á því í hverju það sé fólgið og að „stefnda hafi orðið [stefnanda] til minnkunar með framkomu sinni sinni, án þess að hún hafi nokkuð til þessa unnið“. Í málinu liggi fyrir gagnkvæmt samkomulag um starfslokin sem stefnandi hafi ritað undir án fyrirvara og án nokkurrar þvingunar. Skorti þannig á að nauðsynleg bótaskilyrði b-liðar 1 mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 séu fyrir hendi. Þá sé fjárhæð kröfunnar mótmælt sérstaklega enda séu engin rök færð fyrir því í stefnu hvernig sú fjárhæð sé fundin og engin sönnun færð fram um að miski stefnanda nemi 1.000.000 króna. Verði fallist á miskabótakröfuna sé krafist verulegrar lækkunar á henni.

Þá kveðst stefndi mótmæla dráttarvaxtakröfunni sem vanreifaðri, einkum upphafsdegi hennar. Gerð sé krafa um dráttarvexti frá 2. febrúar 2020. Í málsástæðukafla sé hins vegar krafist dráttarvaxta frá málshöfðunardegi sem sé 8. maí 2020 en þann dag hafi stefnan verið birt ríkislögmanni. Þar að auki sé miskabótakrafa ekki studd neinum gögnum. Því beri að sýkna stefna alfarið af dráttarvaxtakröfu stefnanda en ella miða við síðara tímamark samkvæmt heimildinni í síðari málslið 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Auk framangreindra lagaraka hvað varðar sýknukröfu og varakröfu styður stefndi kröfu sína um málskostnað við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Niðurstaða

Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um bætur vegna meintrar ólögmætrar uppsagnar og nemur krafa hennar fullum launum í 18 mánuði, auk orlofs, orlofsuppbótar og desemberuppbótar en að frádregnum greiddum launum hjá öðrum vinnuveitanda á tímabilinu frá maí til október 2020. Þá krefst stefnandi einnig miskabóta vegna þess hvernig staðið hafi verið að hinni ólögmætu uppsögn af hálfu stefnda.

Stefnandi byggir á því við uppsögnina hafi málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga, ákvæði laga nr. 70/1996 og góðir stjórnsýsluhættir verið virt að vettugi. Þá hafi hún í raun verið þvinguð til að skrifa undir samkomulag um starfslok þar sem henni hafi verið gert ljóst að ekkert annað væri í stöðunni. Ekki hafi verið um tvíhliða samkomulag að ræða heldur einhliða gerning af hálfu stefnda. Með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 verði stefnandi, vegna aðdraganda og aðstæðna við gerð samkomulagsins og efnis þess, ekki bundin við það. Stefndi hafnar öllum sjónarmiðum stefnanda og krefst aðallega sýknu í málinu en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Stefndi byggir á því að samkomulag hafi orðið með aðilum um starfslok stefnanda. Stefnandi hafi á engan hátt verið þvinguð til starfsloka heldur gengið til samnings um þau af fúsum og frjálsum vilja. Þá mótmælir stefndi því að skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 eða b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993, séu uppfyllt í málinu.

Í máli þessu er fram komið að aðilar rituðu undir samkomulag um starfslok stefnanda á fundi hennar með forstjóra og mannauðsstjóra [...]. Af skýrslutökum í málinu og gögnum málsins verður að telja fram komið með óyggjandi hætti að stefnanda hafði þá skömmu áður, eða [...], verið greint frá því á fundi með forstjóra að fram hefði komið að meðal undirmanna hennar væri mikil óánægja með stjórnun og samskipti við hana. Var stefndu greint á fundinum frá vanlíðan starfsmanna af þessum sökum. Stefnandi hefur lýst því fyrir dóminum að þetta hafi komið henni í opna skjöldu. Hún hafi daginn eftir rætt við þá tvo deildarstjóra sem um hafi verið að ræða og þá fundi hafi mannauðsstjóri stofnunarinnar einnig setið. Fram er komið að í kjölfar þessara funda hafi stefnandi og mannauðsstjóri ítrekað farið yfir og rætt mögulegar leiðir til að byggja upp traust starfsmanna á stefnanda. Fyrir liggur að næstu daga ræddi mannauðsstjóri frekar við starfsmenn og ljóst að á brattann var að sækja með að byggja upp traust og finna lausn á þeim samskiptavanda sem við blasti á sviðinu.

Fram hefur komið að stefnandi greindi mannauðsstjóra frá því að hún hefði útbúið „þjónustustefnu“ eða „sameiginlega sýn“, sem var nokkurs konar yfirlýsing um áherslur í starfseminni og markmið sviðsins, en fram hafði komið hjá starfsmönnum að undir stjórn stefnanda hefði skort á sýn og stefnu fyrir sviðið. Fyrir liggur að ekki varð af frekari vinnu þar að lútandi þar sem í ljós kom að grundvöllur til að byggja upp traust hjá starfsmönnum var brostinn og þeir treystu sér ekki til að starfa áfram með stefnanda. Var m. a. sérstaklega vísað til þess að framganga stefnanda, eftir fundi með hlutaðeigandi starfsmönnum og starfsmannastjóra frá því að málið kom upp, hefði ekki orðið til þess að bæta ástandið eða að starfsmenn treystu sér til að vinna með stefnanda. Stefnandi lýsti því fyrir dóminum að hún væri sammála því að þetta hefði verið „erfið staða og þröng“, „erfið fyrir alla“ og „engum hefði liðið vel“. Hún hefði þó viljað fá lengri tíma til að reyna að sætta sjónarmið. En mat forstjóra stofnunarinnar hefði verið að það væri „fullreynt, pattstaða og það myndi ekki breyta neinu“ og að starfslok hennar hefðu verið það eina í stöðunni og það hefði verið ætlast til þess að hún skrifaði undir samkomulagið. Af hálfu stefnanda var því einnig lýst fyrir dóminum að upplýsingar um vanlíðan og vantraust starfsmanna hefðu komið henni mjög á óvart. Draga verður þá ályktun af framburði hennar að hún hafi ekki gert sér grein fyrir því hversu djúpstæður vandinn var en á hinn bóginn hafi starfsmenn „ýjað“ að einhverri óánægju við hana en hún ekki áttað sig á því þá hversu alvarleg staðan var. Þá kom fram hjá stefnanda fyrir dóminum að hún hefði talið sig vera að kvitta fyrir móttöku skjalsins en ekki vera að skrifa undir bindandi samkomulag um starfslok.

Í málinu liggur fyrir samantekt frá stefnda yfir fundarhöld dagana [...] í aðdraganda starfsloka stefnanda. Fram kom fyrir dóminum að um væri að ræða lýsingu sem byggðist á punktum forstjóra og mannauðsstjóra af fundunum. Dómurinn lítur svo á að um nokkurs konar samtímaskráningu sé að ræða að þessu leyti og telur ekki ástæðu til að draga í efa það sem þar kemur fram, en um ítarlega samantekt er að ræða. Fyrir dóminum gerði stefnandi þær athugasemdir við skjalið að þar væri ekki að finna allt það sem rætt hefði verið á fundum heldur einungis sum atriði. Þá væri þar að finna lýsingar á stjórnunaraðferðum hennar sem ekki væru réttar og tilvik nefnd sem hún kannaðist ekki við. Framburður stefnanda fyrir dóminum verður þó ekki skilinn á annan hátt en þann að hún hafi í stórum dráttum kannast við það sem þar kemur fram. Í skýrslu mannauðsstjóra fyrir dóminum var einnig gerð frekari grein fyrir tilurð skjalsins sem styður framangreint.

Mannauðsstjórinn gaf einnig mjög greinargóða lýsingu á atvikum í aðdraganda starfsloka stefnanda. Í skýrslu hennar kom m. a. fram að hún hefði strax fundið á fyrsta fundi um málið að staðan væri mjög erfið og flókin og vanlíðan starfsmanna á sviðinu mjög mikil. Hún hafi nálgast þetta með því að reyna að finna leiðir til lausna með stefnanda en ljóst hefði verið að byggja þyrfti upp traust milli stefnanda og annarra á sviðinu. Það hafi ekki reynst unnt. Jafnframt kom fram í skýrslu hennar að stefnandi hefði að eigin frumkvæði haft orð á því oftar en einu sinni að ef ekki fyndist leið til samstarfs og ef ekki tækist að byggja upp traust kynni eina leiðin að vera sú að stefnandi léti af störfum. Þannig myndi stefnandi víkja til að skapa vinnufrið á sviðinu, ef allt um þryti. Þá hefði hún rætt að hún væri jafnvel ekki í rétta starfinu, stjórnsýslan væri þung og hún væri ekki með rétta fólkið með sér. Hefði stefnandi þannig vakið máls á því sjálf að hætta. Þetta hefði komið fram á fundum þeirra tveggja 15., 18. og 19.[...]í aðdraganda fundarins 25. sama mánaðar. Á síðastnefnda fundinum hefði stefnandi verið róleg og yfirveguð. Henni hefði verið boðið að gera athugasemdir við efni samkomulagsins en það hefði hún ekki gert. Henni hefðu ekki verið settir neinir afarkostir eða hún þvinguð til að skrifa undir. Hún hefði gert sér grein fyrir að um samkomulag vegna starfsloka hennar var að ræða.

Draga verður þá ályktun af skýrslu stefnanda fyrir dóminum að hún hafi kannast við að það hafi komið til tals á þessum fundum að til þess gæti komið að hún léti af störfum en hún telji að frásögn af því hafi verið slitin úr samhengi. Ýmsar „sviðsmyndir“ hefðu verið ræddar ef ekki tækist að leysa úr þessum ágreiningi og þetta hefði verið ein þeirra. Það hefði líka verið rætt að hún héldi áfram að stýra sviðinu en deildarstjórar myndu láta af störfum. Hvorki mannauðsstjóri né forstjóri stofnunarinnar kannast við þetta og segja það ekki hafa komið til tals að aðrir starfsmenn létu af störfum til að tryggja vinnufrið. Þá kvaðst stefnandi hafa gefið til kynna að ef hún nyti ekki stuðnings forstjórans væri erfitt fyrir hana að sitja áfram. Á umræddum fundi hefði það svo komið skýrt í ljóst að hún naut ekki trausts yfirmannsins og starfslok hennar væru það eina í stöðunni.

Fram kom í skýrslu forstjóra stofnunarinnar fyrir dóminum að á fundinum [...]hefði verið ákveðið að stefnandi myndi reyna að vinna í því að bæta stöðuna og vinna traust og tiltrú starfsmanna á sviðinu. Það hefði ekki tekist og staðan verið mjög alvarleg. Þá hefði stefnandi sjálf haft frumkvæði að því á fundinum [...]að nefna það að hugsanlega væri það eini kosturinn að hún myndi víkja ef ekki tækist að vinna úr stöðunni. Hún hefði svo á fundinum [...] lagt til þær málalyktir sem stefnandi hefði þannig sjálf nefnt að gætu komið til álita.

Með vísan til alls framangreinds, um aðdraganda og aðstæður við gerð samkomulags um starfslok stefnanda [...], telur dómurinn ekki unnt að draga þá ályktun að stefnandi hafi verið beitt þvingun við gerð þess eða henni settir einhverjir afarkostir í þeim efnum. Þannig hafi báðir aðilar litið svo á, og verið það ljóst, að fyrir hendi væri djúpstæður vandi sem ekki væri unnt að leysa. Í þessu sambandi verður ekki fram hjá því litið að stefnandi hafði ítrekað lýst því sjálf að svo kynni að fara að það eina í erfiðri stöðu væri að hún myndi víkja til að skapa vinnufrið. Verður því að líta svo á að aðilar hafi verið sammála um að hún léti af störfum þar sem ekki hafði reynst unnt að leysa þá stöðu sem upp var komin á sviðinu og samkomulag um starfslok hennar hafi því verið tvíhliða og gagnkvæmt. Fellst dómurinn því ekki á sjónarmið stefnanda um að starfslok hennar hafi borið að með ólögmætum hætti eða að reynt hafi verið að færa ólögmæta uppsögn í búning starfslokasamnings. Við starfslok stefnanda var því ekki farið gegn ákvæðum laga nr. 37/1993 eða laga nr. 70/1996. Verður við þetta mat að horfa til ofangreindra aðstæðna og aðdraganda að gerð samkomulagsins.

Þegar litið er heildstætt á málið, og eins og atvikum er háttað, verður heldur ekki talið að efni séu til þess að víkja samkomulaginu til hliðar, í heild eða að hluta, á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Dómurinn tekur fram að í ljósi reynslu og starfs stefnanda er ekki unnt að fallast á þau sjónarmið sem fram komu í aðilaskýrslu stefnanda að hún hafi talið sig vera að kvitta fyrir móttöku skjals en ekki skrifa undir samkomulagum starfslok. Dómurinn telur að það fái ekki staðist í ljósi þess sem fram er komið í málinu. Verður ekki talið að aðdragandi eða aðstæður við gerð samkomulagsins geti leitt til þess að skilyrði fyrir beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 séu uppfyllt í málinu þannig að ósanngjarnt verði talið af stefnda að bera það fyrir sig. Í málinu liggur fyrir gagnkvæmt og bindandi samkomulag um starfslok stefnanda sem hún ritaði undir án fyrirvara og án þvingunar eða afarkosta. Eru því bótaskilyrði b-liðar 1 mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 heldur ekki uppfyllt í málinu og verður kröfu stefnanda um miskabætur einnig hafnað.

Í ljósi alls framangreinds er því óhjákvæmilegt að hafna kröfum stefnanda um skaða- og miskabætur úr hendi stefnda. Verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þrátt fyrir þessi úrslit málsins þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 4. október 2020.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, A.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

H-kvk-nf G-kvk-nf