E-252/2012

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 18. desember s.l. um frávísunarkröfu hefur A, kt. 000000-0000, […], höfðað hér fyrir dómi á hendur B, kt. 000000-0000, […], með stefnu, áritaðri um birtingu 1. október 2012.

Dómkröfur stefnanda eru:

Að staðfest verði með dómi að lögheimili barnanna, C, kt. 000000-0000, og D, kt. 000000-0000, verði flutt til stefnanda og skráð hjá honum.

Að stefndu verði gert að greiða stefnanda meðlag með hvoru barna, eins og það er ákveðið af Tryggingastofnun ríkisins, frá uppkvaðningu dóms til fullnaðs 18 ára aldurs þeirra.

Þess er krafist að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda allan málskostnað vegna þessa að viðbættum virðisaukaskatti eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

Stefnda krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara krefst hún sýknu af öllum kröfum stefnanda.

Í báðum tilvikum krefst stefnda þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða málskostnað auk virðisaukaskatts, skv. síðar framlögðum reikningi eða að mati dómsins eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Í þessum þætti málsins, sem varðar frávísunarkröfu stefndu, áréttaði hún við málflutning kröfur sínar, en um gjafsókn vísaði hún til dskj. nr. 25.

Stefnandi krafðist þess við flutning að kröfu stefndu um að máli gegn henni verði vísað frá dómi verði hafnað. Jafnframt krafðist hann þess að stefnda greiddi honum þóknun vegna þessa þáttar málsins, en til vara að þóknunin verði látin bíða efnisdóms. Hann krafðist þess jafnframt að verði fallist á frávísunarkröfu stefndu, að málskostnaðarkrafa hennar verði lækkuð verulega.

I.

Samkvæmt málatilbúnaði aðila eru málavextir þeir helstir, að í desember 2010 slitnaði upp úr áralangri sambúð þeirra. Í framhaldi af því flutti stefnda með börnin, sem fædd eru 2004 og 2005, til […]. Stefnandi höfðaði forsjármál á hendur stefndu, en undir rekstri þess var aflað matsgerðar sérfróðs matsmanns um málsaðila. Þessum málaferlum aðila lauk með dómsátt þann 2. september 2011, og er hún í sex liðum. Í fyrsta lið sáttarinnar segir að forsjá barnanna sé sameiginleg með aðilum, en að lögheimili barnanna sé hjá móður, þ.e. stefndu. Í öðrum tölulið sáttarinnar er vísað til atriða sem aðilar segja að sé grundvöllur og forsendur hennar. Er þar m.a. vikið að skólagöngu barnanna og ástundun, en einnig að styrktarnámskeiðum stefndu og heilbrigðu líferni stefnanda. Eru þannig tíunduð tiltekin skilyrði sem aðilar heita að efna. Í þriðja lið sáttarinnar er kveðið á um að endurmat á aðstæðum barna skuli fara fram af hálfu barnaverndaryfirvalda og skóla að liðnu einu ári, en einnig um þau atriði er varða málsaðila. Segir þar m.a. að standi stefnda ekki við skilyrðin skuli lögheimili barnanna og dvalarstaður færast til stefnanda. Þá er tekið fram í sáttinni að ekki verði rekið sérstakt forsjármál vegna þessara skilyrða, heldur lagt til grundvallar mat kunnáttumanna. Í dómsáttinni eru auk þess ítarleg ákvæði um umgengni barnanna við stefnanda.

II.

Stefnda byggir frávísunarkröfu sína á því að samkvæmt barnalögum nr. 76, 2003 sé enga heimild að finna fyrir því að dómurinn dæmi sérstaklega um hvar lögheimili barna skuli vera. Þvert á móti sé gert ráð fyrir að foreldrar með sameiginlega forsjá semji um hvar lögheimilið sé sín í millum. Að þessu leyti vísar stefnda m.a. til nefndarálits Alþingis að frumvarp að lögum nr. 61, 2012, sem var breyting á barnalögum nr. 76, 2003. Segir stefnda að þar komi skýrt fram að samkvæmt gildandi lögum geti dómari aðeins dæmt um lögheimili barns í forsjármáli. Er á því byggt að dómkrafa stefnanda sé því ekki dómtæk og beri að vísa málinu frá.

Stefnandi vísar til þess að forsjá barnanna sé sameiginleg samkvæmt fyrr greindri dómsátt aðila frá 2. desember 2011. Með sáttinni hafi aðilar einnig samið um lögheimili barnanna. Segir stefnandi að í því máli sem hér sé til umfjöllunar sé hann ekki að krefjast þess að dómari dæmi um forsjá eða lögheimili barnanna. Vísar stefnandi til þess að dómkrafa hans varði eingöngu efnisatriði fyrrgreindrar sáttar. Að því leyti bendir hann á að stefnda hafi við gerð hennar notið liðsinnis og ráðgjafar lögmanns. Kveðst stefnandi byggja málatilbúnað sinn á því að stefnda hafi ekki farið eftir efni sáttarinnar. Hann staðhæfir þannig að stefnda hafi rofið skilyrði hennar og þá einkum þau atriði sem tiltekin séu í öðrum lið hennar. Þá byggir hann á því að samkvæmt sáttinni hafi aðilar fallist á að reka ekki sérstakt forsjármál vegna þeirra atriða og skilyrða sem vísað sé til í sáttinni.

Stefnandi byggir á því að samkvæmt málsforræðisreglu einkamálaréttarfars hafi málsaðilar með nefndri sátt fallist á tilteknar leikreglur og séu þeir bundnir af því. Þeir hafi þannig gert með sér skuldbindandi samning með því að rita undir dómsáttina 2. september 2011. Stefnandi vísar til þess að undir rekstri málsins ætli hann að freista þess að sanna staðhæfingar sínar um að stefnda hafi vanefnt sáttina. Um lagagrundvöll vísar stefnandi til ákvæða barnalaga nr. 76, 2003. Að því er varðar málskostnað vísar stefndandi til ákvæða einkamálalaga nr. 91, 1991 og lög um virðisaukaskatt nr. 50, 1988, en staðhæfði jafnframt að hann hefði sótt um gjafsókn til innanríkisráðuneytis.

Niðurstaða.

Eins og hér að framan greinir slitu málsaðilar sambúð sinni í lok árs 2010, en gerðu í kjölfarið dómsátt í forsjármáli þeirra í millum er varðaði tvö ung börn þeirra. Megin efni sáttarinnar er að forsjá barnanna sé sameiginleg, en jafnframt er þar kveðið á um að lögheimili barnanna sé hjá stefndu. Í öðrum liðum sáttarinnar eru m.a. tilteknar forsendur fyrir þessu samkomulagi aðila, eins og hér að framan hefur verið rakið að nokkru.

Stefnandi staðhæfir að stefnda hafi brotið gegn ákvæðum dómsáttarinnar. Byggir hann á því að aðilar séu bundnir af efni sáttarinnar samkvæmt málsforræðisreglu einkamálaréttarfars og hefur uppi þá kröfu að staðfest verði með dómi að lögheimili barnanna verði af þeim sökum flutt til hans og skráð hjá honum.

Ágreiningur málsaðila er samkvæmt framansögðu á sviði sifjaréttar, nánar tiltekið barnaréttar. Ein helsta réttarheimild barnaréttar er núgildandi barnalög nr. 76, 2003, með síðari breytingum, sbr. nú m.a. lög nr. 61, 2012.

Í 1. mgr. 28. gr. barnalaga nr. 76, 2003 segir að foreldrum beri að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum. Í 31. gr. laganna segir að foreldrar fari sameiginlega með forsjá barns síns eftir skilnað og slit sambúðar, sem skráð hefur verið í þjóðskrá nema annað sé ákveðið. Einnig segir í lagagreininni að foreldrar eigi að ákveða hjá hvoru þeirra barn skuli eiga lögheimili og þar með að jafnaði fasta búsetu. Þá segir að ef ágreiningur rísi um forsjá barns við skilnað foreldra eða við slit sambúðar fari um það mál eftir því sem kveðið sé á um í 34. gr. laganna. Í síðastnefndu lagagreininni segir að þegar foreldra greinir á um forsjá barns skeri dómari úr málinu með dómi hafi sátt ekki tekist þar um, en um meðferð slíks máls fer að öðru leyti eftir VI. kafla laganna.

Mál af þeim toga sem hér er til umfjöllunar er svokallað „indipositívt“ mál. Megin einkenni slíkra mála er að þau varða hagsmuni, sem málsaðilar geta ekki alfarið ráðskast með í samningum sín á milli Reglan um samningsheimild og málsforræði aðila gildir því ekki nema að nokkru leyti enda getur reynt á hlutverk dómara, sem er í anda rannsóknarreglunnar. Er dómara þannig eftir atvikum bæði heimilt og skylt að grípa til sjálfstæðra athafna og er þannig síður bundinn af kröfugerð, málsástæðum og yfirlýsingum aðila.

Samkvæmt 4. mgr. 37. gr. laga nr. 61, 2012 skal dæma þau mál, sem höfðuð voru fyrir gildistöku laganna 1. janúar 2013 eftir ákvæðum eldri barnalaga, nr. 76, 2003.

Að þessu virtu og samkvæmt áður rakinni 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003 er ekki fært að reka sérstakt ágreiningsmál fyrir dómi eingöngu um það hjá hvoru foreldri barn skuli eiga lögheimili. Samkvæmt þessu og því sem hér að framan er rakið, svo og röksemdum stefndu, er krafa stefnanda í máli þessu ódómhæf. Verður því ekki hjá því komist að vísa málinu frá.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Fyrir liggur að stefnda nýtur gjafsóknar við rekstur málsins, sbr. dskj. nr. 25, sem er tölvubréf innanríkisráðuneytis, dagsett 14. desember 2012.

Að ofangreindu virtu er gjafsóknarkostnaður stefndu, sem er þóknun lögmanns hennar, A-kvk-ef S-kvk-ef, hdl., eftir atvikum hæfilega ákveðinn 280.000 krónur og skal hann greiðast úr ríkissjóði. Við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts stefndu.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu, B, 280.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf.