E-3216/2021

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð þess, þann 6. september sl., var höfðað með stefnu, birtri 11. júní 2021, af stefnanda, A, [...], á hendur stefnda, íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík.

Stefnandi gerir aðallega þær dómkröfur í málinu að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 165.724.781 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá og með 30. október 2019 til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 49.904.285 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá og með 30. október 2019 til greiðsludags.

Þá gerir stefnandi, í aðal- og varakröfu, kröfu á stefnda um miskabætur að fjárhæð 4.000.000 krónur, með skaðabótavöxtum frá 30. janúar 2017 til 30. október 2019, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags.

Í öllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál og að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Af hálfu stefnda er í málinu krafist verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og þess að málskostnaður á milli aðila verði látinn niður falla.

Ágreiningsefni og málsatvik

Síðla árs 2016 var starf þjóðgarðsvarðar á vestursvæði í Vatnajökulsþjóðgarði (VJÞ) auglýst laust til umsóknar. Umsóknarfrestur rann út 5. desember 2016 og bárust alls 18 umsóknir um starfið. Þrír umsækjendur voru boðaðir til viðtals og var stefnandi meðal þeirra. VJÞ naut aðstoðar ráðgjafarfyrirtækisins Capacent í ráðningarferlinu við það að framkvæma grunnmat á hæfni umsækjenda. Þá var jafnframt aflað umsagna frá umsagnaraðilum og umsækjendum svo gefin einkunn. Í kjölfarið skilaði Capacent af sér grunnmati til svæðisráðs vestursvæðis VJÞ þar sem hæfni umsækjendanna var metin í stigum og fékk stefnandi þar flest heildarstig allra umsækjenda. Í umsókn sinni hafði stefnandi bent á fjóra umsagnaraðila og hafði Capacent samband við tvo þeirra. Fulltrúar Capacent höfðu síðar í ferlinu samband við stefnanda og báðu hana um mögulega viðbótarumsagnaraðila er hefðu starfað náið með henni á vissum vinnustað sem næstu yfirmenn. Upplýsti stefnandi þá um viss atvik og að erfiðleikar hefðu komið upp í því fyrra starfi hennar með þeim er Capacent lýsti áhuga á að ræða við. Stefnandi upplýsti um atvikin og að hún teldi að í hópi þeirra væru einstaklingar sem ekki væru færir um að veita hlutlausa umsögn um hana. Fulltrúi Capacent hafi engu að síður rætt við hluta þeirra, en það sem fram hafi komið í þeim samtölum hafi síðar að einhverju leyti verið borið undir stefnanda, sem andmælti umsögnunum munnlega.

Að teknu tilliti til umsagna um stefnanda, þar sem hún hafi, þrátt fyrir andmæli og aðrar jákvæðar umsagnir, fengið einkunnina „0“ að mati Capacent og VJÞ, hafi hún engu að síður verið talin hæfust umsækjenda samkvæmt þeirra mati, með alls 3,41 stig að meðaltali, en sá sem næstur kom í röðinni hafi verið með stigagjöfina 3,24.

Á fundi svæðisráðs vestursvæðis þjóðgarðsins, 22. desember 2016, var svo fjallað um ráðningarferlið. Er þar m. a. bókað að umsagnir meðmælenda þeirra þriggja einstaklinga sem flest stig fengu að mati Capacent hafi verið ræddar. Á þessum fundi er einnig bókað að svæðisráðið mælti einróma með því við stjórn þjóðgarðsins að sá umsækjandi sem fékk að mati Capacent flest stig yrði ráðinn í starfið, þ. e. stefnandi.

Í fundargerð vegna fundar svæðisráðs, 14. janúar 2017, er bókað að rætt hafi verið um ferli ráðningar á þjóðgarðsverði á vestursvæði vegna framkominna athugasemda Capacent við auglýsingu um stöðu þjóðgarðsvarðar. Ekki kom nánar fram að hverju þessar athugasemdir beindust. Þá var bókað að svæðisráðið teldi mjög brýnt að skerpt yrði á ráðningarferlinu, að það hygðist taka málið upp við stjórn þjóðgarðsins og framkvæmdarstjóra, að ráðið stæði enn við fyrri ákvörðun sína og það legði enn til að umsækjandinn er flest stig fékk að mati Capacent yrði ráðinn í starf þjóðgarðsvarðar.

Þann 23. janúar 2017 var haldinn fundur hjá stjórn VJÞ. Undir liðnum „ráðning þjóðgarðsvarðar á vestursvæði“ var bókað að í ljósi nýrra laga um VJÞ yrði ráðningin í höndum svæðisráðs og framkvæmdastjóra. Á fundi svæðisráðsins, 30. janúar s. á., er það bókað um ráðningu þjóðgarðsvarðar að framkvæmdastjóri þjóðgarðsins hafi farið yfir málið og rætt það. Þá kemur fram að ákveðið hafi verið að auglýsa starfið aftur. Leiddi framangreint til þess að öllum umsóknum var hafnað með bréfi VJÞ, 3. febrúar 2017, og voru umsækjendur um starfið í bréfinu hvattir til að sækja um starfið að nýju. Í byrjun febrúar 2017 fékk stefnandi þær útskýringar á þessu símleiðis að tekin hafi verið ákvörðun um það að ráða ekki í starfið sökum formgalla á ráðningarferlinu. Skýra þyrfti hlutverk stjórnar og svæðisráðsins í ráðningarferlinu og að því búnu yrði starfið auglýst á ný. Að öðru leyti voru engar ástæður tilgreindar fyrir ákvörðuninni. Þá var stefnandi upplýst um það að þeir umsækjendur sem enn kynnu að hafa áhuga á starfinu þegar það yrði auglýst aftur væru hvattir til þess að sækja um.

Starfið var auglýst á nýjan leik í mars 2017. Umsækjendur um starfið í það skiptið voru 20 talsins, en á meðal þeirra var stefnandi sem lagði fram umsókn 6. mars 2017. Fyrir liggur að þessi síðari umsókn stefnanda var á hinn bóginn einhverra hluta vegna ekki tekin til mats vegna e. k. mistaka í ráðningarferlinu en D var þá metin hæfust þeirra umsækjenda sem komu til mats og var hún síðan ráðin í starfið.

Með tölvupósti stefnanda til framkvæmdastjóra þjóðgarðsins, sem sendur var að morgni 10. apríl 2017, óskaði hún eftir upplýsingum um framgang ráðningarferlisins þar sem hún hafði ekki haft neinar spurnir af því frá því að hún hafði lagt fram síðari umsóknina. Um tíu mínútum síðar barst stefnanda svo svar í tölvupósti, þar sem henni var tilkynnt að annar umsækjandi hefði verið ráðinn í starfið. Með tölvupósti, dags. 23. apríl 2017, óskaði stefnandi eftir rökstuðningi vegna ráðningarinnar, þar sem að henni hafði borist til eyrna að nafn hennar hefði ekki verið á lista yfir umsækjendur sem kynntir hafi verið fyrir svæðisráðinu og óskaði hún þá m. a. eftir skýringum á því.

Af hálfu stefnda er um þetta vísað til þess að í kjölfar þess að stefnandi hafi óskað eftir rökstuðningi hafi fyrst komið í ljós að umsögn hennar hafði ekki verið tekin til mats. En í fundargerð símafundar svæðisráðs vestursvæðis frá 27. apríl 2017 er bókað undir liðnum „önnur mál“ að varaformanni svæðisráðsins hefðu borist upplýsingar um að umsókn eins umsækjanda um starf þjóðgarðsvarðar hefði ekki borist Capacent. Þá er bókað í sömu fundargerð að fundi hefði verið frestað og framhaldsfundur verið haldinn síðar um daginn að viðstöddum framkvæmdastjóra þjóðgarðsins og tveimur starfsmönnum Capacent. Bókað var að framkvæmdastjóri hefði greint frá mistökum í nýafstöðnu ráðningarferli og fulltrúar Capacent hafi farið yfir málið og rætt möguleg eftirmæli. Síðan segir í fundargerðinni að svæðisráðið harmi mjög þessa handvömm og að því væri einsýnt að endurskoða þyrfti allt ráðningarferli þjóðgarðsins.

Í rökstuðningi framkvæmdastjóra þjóðgarðsins til stefnanda, dags. 8. maí 2017, var gerð ítarleg greinfyrir ráðningarferlinu, auk þess sem kostir þess umsækjanda sem ráðinn var voru raktir og hvernig þeir féllu að skilyrðum og sjónarmiðum sem lágu til grundvallar ákvörðun um ráðningu. Í rökstuðningnum segir að gögnin hafi verið send til Capacent sem hafi annast úrvinnslu þeirra. Þá kemur fram að alls hafi 19 umsóknir borist í úrvinnslu starfsins. Ekkert hafi hins vegar verið vikið að því að þar hafi verið um að ræða 19 af 20 umsóknum og hvers vegna umsókn stefnanda kom ekki til mats.

Svæðisráð vestursvæðis þjóðgarðsins hélt símafund, 9. maí 2017, en í fundargerð fundarins kemur fram að fjallað hafi verið um mistök sem hafi orðið við úrvinnslu umsókna í nýafstöðnu ráðningarferli þjóðgarðsvarðar og þau hörmuð. Þá segir í fundargerð að svæðisráð legði áherslu á að draga ætti lærdóm af þeim leiðu mistökum sem urðu og endurskoða yrði allt ráðningarferli í störf á vegum þjóðgarðsins.

Þann 15. júní 2017 var stefnandi síðan beðin velvirðingar á því að í ljós hefði komið að mistök hefðu orðið við meðferð umsóknar hennar. Mannleg mistök hefðu valdið því að umsóknin hefði ekki verið áframsend til meðferðar hjá Capacent. Mistökin hefðu ekki komið í ljós fyrr en eftir að ráðningarferlinu lauk.

Stefnandi leitaði til umboðsmanns Alþingis, 27. nóvember 2017, og lagði þar fram kvörtun vegna málsins. Í áliti umboðsmanns, dags. 31. desember 2018, komst hann að því að við ráðningu í starfið hjá VJÞ hefði verið brotið gegn stjórnsýslulögum. Varð það niðurstaða umboðsmanns að ekki hefði verið sýnt fram á að málefnaleg sjónarmið hefðu búið að baki því að hætta við að ráða úr hópi umsækjenda þegar starf þjóðgarðsvarðar vestursvæðis var fyrst auglýst haustið 2016 og auglýsa starfið aftur. Þá taldi umboðsmaður að mál stefnanda hefði ekki verið lagt í réttan lagalegan farveg í síðara ráðningarferlinu og að meðferð málsins hefði að því leyti ekki verið í samræmi við lög. Þá hefði ekki tekist að sýna fram á að málefnaleg sjónarmið hefðu ráðið för við meðferð umsóknar stefnanda í síðara ráðningarferlinu, sem hefði orðið til þess að sú umsókn hennar kom aldrei til mats. Umboðsmaður beindi því til VJÞ að leitað yrði leiða til þess að rétta hlut stefnanda en ella væri verkefni dómstóla að fjalla um slíkt.

Þann 30. september 2019 sendi lögmaður stefnanda ríkislögmanni erindi þar sem þess var krafist að stefnanda yrðu greiddar bætur vegna málsins. Svar við þeim pósti barst 9. desember 2019, þar sem ríkislögmaður féllst á að fyrir hendi væri skylda til greiðslu miskabóta á grunni 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Viðræður hafi átt sér stað um mögulegar sættir en án árangurs og því sé mál þetta höfðað til heimtu bóta.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Málið sé höfðað á grundvelli sakarreglunnar og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við ráðninguna hafi ómálefnaleg sjónarmið ráðið för og ríkið því sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi þá gengið hafi verið fram hjá stefnanda við skipun þjóðgarðs-varðar VJÞ. Af því hafi hlotist tjón er stefnda beri að bæta stefnanda að skaðabótarétti.

Þá sé byggt á þeirri ótvíræðu meginreglu, sem sé margstaðfest í dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands, að við val á umsækjanda í opinbert starf þá beri hverju sinni að velja hæfasta umsækjanda. Það sé engum vafa undirorpið að stefnandi hafi verið talin hæfust til að gegna starfi þjóðgarðsvarðar VJÞ, enda hafi ólögmæti ráðningarinnar verið staðfest með fyrrgreindu áliti umboðsmanns Alþingis, þann 31. desember 2018.

Krafa stefnanda hvað varði skaðabætur byggi á því fjárhagslega tjóni sem hún hafi þurft að þola vegna ráðningarferlisins. Fjárhagslegt tjón stefnanda felist í þeim launum sem hún hafi farið á mis við við ráðningu VJÞ í starfið. Ljóst sé að um hafi verið að ræða ótímabundna stöðu þjóðgarðsvarðar og því miðist aðalkrafa stefnanda um fjártjónsbætur hér við þau laun sem þjóðgarðsvörður hlýtur út starfsævi sína.

Krafa stefnanda um miskabætur sé á því reist að við ráðninguna hafi verið vegið að starfsheiðri, orðspori, reynslu og hæfni stefnanda. Þá hafi stefnandi þurft að þola niðurlægingu vegna málsins, auk þess sem vegið hafi verið gróflega að æru hennar og persónu. Við mat á fjárhæð miskabóta hljóti að þurfa að taka tillit til þess hversu gróflega hafi verið brotið gegn henni, sem og til þess hversu mikill ásetningurinn til þess að koma í veg fyrir að hún hlyti ráðninguna hafi verið.

Fyrir liggi að ríkislögmaður, f. h. stefnda, hafi nú þegar viðurkennt bótaskyldu hvað varði miskabætur í málinu. Stefnandi vísi til dómafordæma um að einfalt gáleysi dugi ekki til þess að grundvöllur til miskabóta teljist vera fyrir hendi. Af því leiði að í viðurkenningu stefnda á greiðsluskyldu á miskabótum felist jafnframt viðurkenning á að saknæmisskilyrðið sé uppfyllt fyrir því fjártjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir.

Hvað fjártjón stefnanda varðar þá bendir stefnandi á að í auglýsingum um starfið hafi ekki komið annað fram en að um ótímabundna ráðningu hafi verið að ræða og þó að svæðisráðið hafi lagt til að stefnandi yrði ráðin til eins árs til að byrja með sé ekkert sem bendir til þess að starfið yrði tímabundið. Aldrei hafi staðið til að hefja umsóknarferlið upp á nýtt eftir það tímamark. Telji stefnandi einsýnt að þar sem hún hafi verið metin hæfust í fyrra ráðningarferlinu liggi ekki annað fyrir en að hún hefði einnig orðið hæfust í hinu síðara og hefði hún þar af leiðandi síðan verið í starfi sem þjóðgarðsvörður að minnsta kosti næstu fimm árin og jafnvel fram að töku ellilífeyris. Hafa beri í huga að starfsreynsla eftir ár hefði bæst við hæfnismat hennar að ári ef það hefði átt að fara fram. Þá þurfi einnig að líta til þess að á þeim tímapunkti sem svæðisráðið hafi bókað að mælt væri með því að stefnandi yrði ráðin til eins árs til að byrja með höfðu ómálefnaleg sjónarmið í garð stefnanda þá þegar komið fram og haft áhrif á ráðningarferlið. Stefnandi byggir þannig á því að starfið hafi ekki átt að vera tímabundið þar sem hvergi hafi komið fram í auglýsingum fyrir starfið að það væri nokkuð annað en ótímabundið. Þannig sé ekkert sem bendir til þess að stefnandi hefði ekki gegnt starfinu út starfsævi sína hefði hún réttilega verið ráðin í starfið.

Stefnandi vísi til nýlegs fordæmis Hæstaréttar Íslands í máli C gegn íslenska ríkinu nr. 23/2020. Telji stefnandi að það fordæmi sýni grundvöll fyrir fjárhæð kröfugerðar hennar og að stefnda beri að bæta henni fjárhagslegt tjón svo hún verði eins sett og fengið hefði stöðuna. Ætti að leggja sama útreikning til grundvallar mati á fjárhagslegu tjóni hennar og þar enda um að ræða fordæmisgefandi dóm er taka beri mið af. Þannig ætti hún að fá þau laun sem hún hafi farið á mis við bætt að fullu.

Við ráðningu í stöðu þjóðgarðsvarðar hafi stefnandi átt góð 17 ár eftir af starfsævi sinni m. t. t. aldurs. Verði því að miða við þann árafjölda við útreikning á kröfu hennar. Laun þjóðgarðsvarðar séu samtals 1.099.180 krónur á mánuði, og sé hér tekið mið af því við útreikning á kröfu stefnanda. Án miskabóta nemi krafan því samtals 17 x 12 x 1099.180, eða 224.232.720 krónum, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá og með 30. október 2019 til greiðsludags.

Þá geri stefnandi einnig kröfu um 4.000.000 króna í miskabætur, á grunni 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, vegna þess hversu niðurlægjandi og erfið þessi lífsreynsla hafi verið fyrir hana, auk skaðabótavaxta frá 30. janúar 2017 til 30. október 2019, en dráttarvaxta, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 30. október 2019 til greiðsludags. Sanngjarnt þyki að skaðabótavextir miði við 30. janúar 2017, þar sem ákvörðun hafi verið tekin þann dag á fundi svæðisráðs VJÞ um það að starfið yrði auglýst á nýjan leik með það að markmiði að stefnandi yrði ekki ráðin.

Ef ekki verði fallist á aðalkröfu stefnanda, þá geri hún kröfu til þess að fallist verði á að greiða henni skaðabætur sem nemi launum þjóðgarðsvarðar í 5,1 ár. Því til stuðnings vísist til sáttar sem stefndi hafi gert á sínum tíma við B sem líkt og stefnandi hafi ekki verið skipuð sem þjóðgarðsvörður á Þingvöllum þrátt fyrir að hafa verið metin hæfust til að gegna stöðunni. Sátt stefnda og B hafi gert ráð fyrir skaðabótum er samsvarað hafi launum þjóðgarðsvarðar í 1,5 ár, án frádráttar.

Í máli B hafi raunar verið um að ræða skipun til fimm ára og bætur samsvarað launum þjóðgarðsvarðar í 1,5 ár, eða 30% skipunartímans. Hafa beri í huga að staðan sem stefnandi hefði með réttu átt að fá hafi verið ótímabundin. Stefnandi hefði átt góð 17 áreftir af starfsævi við ráðningu í stöðuna og beri að taka mið af því við útreikning varakröfu. Ef krafa stefnanda sé reiknuð út á sama hátt og skaðabætur sem B hafi verið boðnar sé ljóst að hún hlaupi á tugum milljóna. B hafi fengið greiddar bætur sem numið hafi 30% ráðningartímans, þ. e. a. s. í 18 mánuði af fimm árum, sem í tilfelli stefnanda væru 5,1 ár, eða 30% af 17 árum. Krafa um skaðabætur er samsvari launum í um fimm ár sé að mati stefnanda hófleg, sérstaklega ef litið sé til þess hversu langan tíma það muni taka hana að jafna sig á afleiðingum þessarar framgöngu í sinn garð. Líkt og í aðalkröfu stefnanda sé þá tekið mið af því að mánaðarlaun þjóðgarðsvarðar nemi samtals 1.099.180 krónum. Án miskabóta nemi krafa stefnanda þá alls 5,1 x 12 x 1.099.180, eða 67.269.818 krónum, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá og með 30. október 2019 til greiðsludags.

Líkt og í aðalkröfu málsins þá gerir stefnandi einnig kröfu um 4.000.000 krónur í miskabætur hvað varði varakröfu hennar, sbr. hér að framansögðu varðandi þá kröfu.

Stefnandi vísi hér til laga um skaðabætur, nr. 50/1993, og til meginreglu íslensks réttar um það að við val á umsækjanda í opinbert starf þá beri hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann og vísast þá og til meginreglna stjórnsýsluréttar og til laga nr. 37/1993. Kröfur um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafist sé virðisaukaskatts af málskostnaði þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyld, sbr. lög nr. 50/1988, en kröfur um dráttarvexti styðji stefnandi við lög nr. 38/2001.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi vísi til þess að stefnandi krefjist í máli þessu skaðabóta úr hendi stefnda í formi miskabóta annars vegar og bóta vegna ætlaðs fjártjóns hennar hins vegar.

Hvað varði fyrst fyrra ráðningarferlið og þær ákvarðanir sem leitt hafi til þess að stefnandi hafi ekki hlotið starf þjóðgarðsvarðar í lok þess ráðningarferlis, þá sé þeirri niðurstöðu umboðsmanns mótmælt að ekki hafi legið málefnalegar ástæður að baki því að tekin hafi verið ákvörðun um að auglýsa starfið aftur. Þá sé á það bent að þrátt fyrir að fallast megi á það með umboðsmanni, að sú málsmeðferð er leitt hafi til þess að andmæli stefnanda varðandi hugsanlegt hæfi umsagnaraðila komu ekki til mats hafi ekki verið í samræmi við lög, þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að önnur meðferð andmæla hefði leitt til þeirrar niðurstöðu að hún hefði verið ráðin í hið auglýsta starf. Því sé ekki fallist á það að skilyrði bótaskyldu séu uppfyllt vegna þess ráðningarferlis.

Stefndi fallist hins vegar á með stefnanda að það ferli er endað hafi með ráðningu þjóðgarðsvarðar á vestursvæði VJÞ gæti leitt til bótaskyldu gagnvart stefnanda að því gefnu að hún sýni fram á tjón sitt. Stefnandi hafi hins vegar ekki lagt fram nein gögn til þess að sýna fram á að hún hafi orðið fyrir tjóni eða hvert umfang þess sé. Ekkert liggi fyrir um það hvaða tekjur hún hafi haft fyrir ráðninguna eða hvaða tekjur hún hafi haft eftir ráðninguna og því geti stefnandi ekki talist hafa sýnt fram á að hún hafi orðið fyrir neinu fjártjóni vegna umræddra mistaka af hálfu stefnda. En það sé tjónþola að sanna að tjón hafi orðið og hvert umfang sé og á því byggi krafa stefnda um sýknu.

Fyrir liggi að stefndi hafi nú þegar viðurkennt skyldu til greiðslu miskabóta vegna annmarka á málsmeðferð við ráðningu í starf þjóðgarðsvarðar vestursvæðis VJÞ.

Stefndi byggir á því, bæði hvað varðar fjártjóns- og miskabótakröfu stefnanda, að hvað sem líði sönnun um tjón, séu bótakröfur þær sem settar séu fram í stefnu allt of háar og séu í engu samræmi við dómafordæmi í sambærilegum málum. Því sé til vara krafist verulegrar lækkunar á þeim kröfum, s. s. nánar verður fjallað um hér á eftir.

Stefndi krefjist til vara verulegrar lækkunar á kröfum um fjártjónsbætur í stefnu, enda sé sú bótakrafa sem stefnandi setji fram í stefnu, bæði sem aðalkröfu og til vara, allt of há og verulega vanreifuð og í engu studd gögnum. Í ljósi þessa mótmæli stefndi aðal- og varakröfu stefnanda í heild sinni. Málsástæður stefnda fyrir lækkun beggja krafnanna séu að miklu leyti þær sömu og verður því fjallað um þær hér í einu lagi.

Stefndi fallist ekki á þær aðferðir er stefnandi beiti við útreikning bótakrafna. Það sé ekki í samræmi við dómaframkvæmd í málum sem varði ólögmætar stöðuveitingar eða uppsagnir að reikna fjárhæð bóta miðað við tekjur út starfsævi starfsmanns sem ekki fái ráðningu eða sé sagt upp. Eigi þetta einnig við um þá aðferð sem notast sé við við útreikning varakröfu, að miða við bætur er nemi launum út þriðjung starfsævinnar.

Stefndi byggi á því að starfsmenn ríkisins megi almennt búast við að breytingar geti orðið á starfsumhverfi þeirra og þar með á störfum þeirra sem og verkefnum.

Starfsmaður sem ráðinn hafi verið ótímabundið með gagnkvæmum uppsagnarfresti geti því ekki gengið út frá því að starf hans verði óbreytt alla starfsævina eða þriðjung hennar. Þá sé ósannað með öllu að stefnandi hefði getað eða viljað halda starfi sínu hjá stefnda út þennan tíma eða að hún hefði haft til þess starfshæfni. Hefði stefnandi hlotið það starf er um ræðir hefði henni þannig t. d. getað verið sagt upp á reynslutíma eða vegna rekstrarlegra ástæðna eða hún hætt af sjálfsdáðum og hafið önnur störf.

Þau mál sem stefnandi vísi til máli sínu til stuðnings, bæði um aðal- og varakröfu, séu alls ólík og ótengd hennar máli og geti því ekki verið fordæmisgefandi, enda búi aðrar forsendur, réttarreglur og sjónarmið að baki þeim málum sem ekki eigi hér við. Niðurstaða í einu máli, hvort sem fengin sé innan eða utan réttar, skapi ekki sjálfkrafa rétt í öðru máli. Meta verði hvert tilvik fyrir sig enda hafi fébætur í málum sem þessum almennt verið dæmdar að álitum. Óumdeilt sé að starf þjóðgarðsvarðar á vestursvæði sé ekki starf embættismanns heldur starfsmanns og með hefðbundinn þriggja mánaða uppsagnarfrest. Verði því að horfa til sambærilegra mála við mat á bótafjárhæð fremur en á starf embættismanns sem ýmist hafi verið skipaður ævilangt eða þá til fimm ára.

Vegna umfjöllunar um varakröfu í stefnu þá telji stefndi rétt að benda á að staða þjóðgarðsvarða rá Þingvöllum og staða þjóðgarðsvarðar við Vatnajökulsþjóðgarð séu alls ekki sambærilegar stöður. Sérstaða þjóðgarðsins á Þingvöllum felist m. a. í því að þjóðgarðurinn sé undir stjórn Þingvallanefndar sem skipuð sé alþingismönnum sem Alþingi kjósi í upphafi hvers kjörtímabils. Draga megi þá ályktun, út frá lögum um þjóðgarðinn á Þingvöllum, að hin pólitíska nefnd hafi yfirstjórnar- og eftirlitsskyldur gagnvart framkvæmdastjóranum þar sem hún ráði hann í starfið samkvæmt sérákvæði í lögum nr. 47/2004. Þjóðgarðurinn á Þingvöllum teljist því ekki vera ríkisstofnun framkvæmdarvaldsins. Umrædd sérstaða eigi ekki við um VJÞ sem sé ríkisstofnun er heyrt hafi undir yfirstjórn og eftirlit umhverfis- og auðlindaráðherra og sé stjórn hans í höndum forstöðumanns, sbr. 38. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996. Stefndi telji að framangreint hafi þýðingu við samanburð á þessu máli og því tiltekna máli sem stefnandi vísi hér sérstaklega til til stuðnings varakröfu sinni.

Með vísan til framangreinds þá telji stefndi engar forsendur til að dæma stefnanda bætur sem samsvari launum út starfsævina annars vegar eða til vara til rúmlega fimm ára hins vegar. Slík framkvæmd við ákvörðun skaðabóta, sem kröfur stefnanda hljóði á um, fái heldur ekki stuðning í dómaframkvæmd. En í dómsmálum af sambærilegum toga hafi almennt verið dæmt að álitum og engin rök er mæli með annarri aðferð hér.

Stefndi bendi þá á það að í kröfugerð stefnanda sé ekki fjallað um það með hvaða hætti stefnandi hafi leitast við það að takmarka tjón sitt, s. s. með því að sækjast eftir öðrum störfum við hæfi, en sú almenna skylda hvíli á stefnanda samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins. Vísist um þetta einnig til hliðsjónar til 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Bent sé á í þessu sambandi að stefnandi teljist enn vera ung að árum og sé vel menntuð og engin ástæða til að ætla annað en að hún geti fundið starf við hæfi.

Útreikningur stefnanda á fjárhæðum í kröfugerð hennar um fjártjónsbætur sé afar almenns eðlis. Þannig hafi stefnandi í útreikningum sínum ekki dregið frá þær tekjur sem hún hafi haft frá því að ákvörðun um ráðningu þjóðgarðsvarðar vestursvæðis hafi verið tekin, ekki séu upplýsingar í málinu um hvaða tekjur hún hafi í dag og hvaða tekjum hún megi eiga von á til framtíðar, s. s. á grundvelli upplýsinga um meðaltekjur starfsfólks með sambærilega menntun og starfsreynslu og stefnandi hafi. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn til að upplýsa um framangreint, s. s. um störf hennar eða tekjur eða hvort henni hafi gefist kostur á öðrum störfum. Umtalsverð óvissa sé því í málinu um tekjur stefnanda bæði fyrir og eftir að þjóðgarðsvörður hafi verið ráðinn.

Stefndi byggi loks um lækkun dómkrafna stefnanda á því að tilgreining á fjárhæð launa þjóðgarðsvarðar sé röng í stefnu. Laun þjóðgarðsvarðar hafi við ráðningu í júní 2016 verið 617.736 krónur samkvæmt launatöflu. Þá hafi einnig verið samið um 30 yfirvinnutíma fyrir fimm mánuði ársins eða 962.278 krónur á ári. Heildarmánaðarlaun hafi því numið samtals 697.925 krónum. Mánaðarlaun þjóðgarðsvarðar hjá VJÞ hafi því verið umtalsvert lægri en sú fjárhæð sem byggt sé á í stefnu og líta verði til þess. Fyrir liggi að stefndi hafi þegar viðurkennt skyldu til greiðslu miskabóta vegna annmarka á málsmeðferð í ráðningarferlinu. Hins vegar sé fjárhæð miskabótakröfu stefnanda mótmælt sem í senn órökstuddri og ósannaðri. Í dómaframkvæmd vegna ráðningarmála hafi miskabætur almennt verið ákveðnar á bilinu 500.000- 700.000 krónur alls. Stefndi mótmæli því að þau mistök sem orðið hafi í ráðningarferli því sem til umfjöllunar sé gefi tilefni til svo hárra miskabóta sem stefnandi geri hér kröfu um.

Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem renni stoðum undir niðurstöðu um svo háar miskabætur sem krafist sé í stefnu. Engin rök séu færð fram fyrir því í stefnu hvernig fjárhæðin sé fundin en gera verði þá kröfu til stefnanda að hún sýni fram á með gögnum að tilefni sé til að dæma hærri miskabætur en samkvæmt dómvenju. Þá sönnunarbyrði hafi hún ekki axlað og því beri að lækka miskabótakröfuna verulega.

Niðurstaða

Málavextir eru í megindráttum óumdeildir að því marki sem hér hefur þýðingu, auk þess sem ágreiningur í málinu hefur afmarkast mjög undir rekstri þess fyrir dómi, m. a. í ljósi gagnaframlagningar stefnanda í formi staðgreiðsluskrár um launatekjur hennar frá 2017 og til 2022, auk þess sem forsendur aðila um rétt áætlaðar launatekjur þjóðgarðsvarðar VJÞ fela einnig í sér lækkun frá upphaflegum forsendum stefnanda. Þó ber aðilum ekki alls kostar saman um það þar sem stefnandi telur þær rétt áætlaðar 950.514 krónur á mánuði fyrir hana, m. t. t. röðunar eftir launatöflu, en stefndi telur að miða verði við raunlaun í umræddu starfi í dag sem nemi 697.925 krónum á mánuði.

Hefur framangreint í öllu falli leitt til þess að dómkröfur stefnanda vegna áætlaðs fjártjóns hafa verið lækkaðar, bæði í aðal- og varakröfu, frá því er greinir í stefnu, sbr. síðustu fyrirliggjandi útreikningsforsendur stefnanda í málinu þar að lútandi. Liggur nú þá enn fremur fyrir að stefndi hefur fallið frá sýknukröfu sinni í málinu hvað varðar dómkröfur stefnanda um skaðabætur fyrir sannað fjártjón og gerir stefndi nú aðeins kröfu um lækkun þeirra bóta. Stefndi hefur þá einnig fallist á að skilyrði til miskabóta séu fyrir hendi. Telur stefndi hins vegar að dómkröfur stefnanda séu óhóflegar, bæði kröfur vegna fjártjóns og miska. Sættir hafa verið reyndar á milli aðila en án árangurs. Fyrir dómi lét stefnandi í té aðilaskýrslu sína um málavexti þar sem hún lýsti m. a. framangreindu ráðningarferli hjá VJÞ á þjóðgarðsverði fyrir svokallað vestursvæði á árunum 2016- 2017 sem og þeim áhrifum sem mál þetta hefur haft á hana persónulega. Kveðast málsaðilar með hliðsjón af hér framangreindu nú orðnir sammála um það að dómsmál þetta snúi nú einungis að því að ákvarða rétt umfang skaðabóta til handa stefnanda vegna annars vegar sannaðs fjártjóns en hins vegar miska hennar sem leitt hefur af óumdeildum annmörkum á framangreindu ráðningarferli hjá VJÞ og kemur því í hvorugu tilviki til umfjöllunar um bótagrundvöll er telst þá óumdeilt liggja fyrir. Hvað varðar þá hér í fyrsta lagi kröfur stefnanda um skaðabætur fyrir fjártjón, þá liggur fyrir að tjónþoli þurfi að sýna fram á fjártjón sitt og umfang þess vegna þeirrar ólögmætu og saknæmu háttsemi sem stefndi telst bera ábyrgð á við ráðningarferlið og tekur þá til þess að ákvarða bætur vegna fjártjóns þar sem stefnandi varð af starfinu, þ. e. að áætla þarf þá hér vænt launa tekjutap stefnanda með hliðsjón af atvikum öllum.

Af hálfu stefnanda hefur í því sambandi verið vísað til þess að rétt sé þá að miða aðallega við annars vegar aðferðafræði í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 23/2020 frá 11. febrúar 2021, en til vara við þá nálgun sem leiða megi af samkomulagi frá 2019 um skaðabætur til umsækjanda sem varð af stöðu þjóðgarðsvarðar á Þingvöllum.

Að mati dómsins verður að taka undir það með stefnda að ekki sé unnt að fallast á þessi tvö tilvik sem stefnandi vísar hér sérstaklega til varðandi aðalkröfu og vara-kröfu sína sem fordæmisgefandi í því máli sem hér um ræðir. Í umræddu dómsmáli var um að ræða þá sérstöðu að um var að ræða skipun dómara í embætti á vettvangi dómstólanna þar sem með nær ótvíræðum hætti var unnt að reikna út eiginlegt fjártjón. Í hinu tilvikinu er um að ræða samkomulag utan réttar sem ekki verður staðreynt við svo búið að geti haft almenna þýðingu. Er það mat dómsins að hér verði fremur að líta til þeirrar aðferðafræði sem viðhöfð hefur verið í viðlíka dómsmálum um bætur vegna stjórnsýslubrota í tengslum við ráðningar og uppsagnir opinberra starfsmanna þar sem skaðabætur í slíkri stöðu hafa almennt verið metnar að álitum að því marki sem óvissa um forsendur þeirra telst vera til staðar, sbr. nú síðast dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 278/2016 frá 26. janúar 2017, sem og aðra eldri dóma sem viðhafa viðlíka nálgun.

Eins og hér stendur á verður að horfa til þess að stefnandi, sem fædd er í [...] og er menntuð sem BS í jarðfræði og með meistaragráðu á sviði umhverfis- og auðlindafræða, auk náms í búvísindum og sem leiðsögumaður, stóð á [...] þegar gengið var framhjá henni með þeim hætti sem lýst er að framansögðu við ráðningu í starf þjóðgarðsvarðar fyrir vestursvæði VJÞ. Síðan þá hefur hún, eftir því sem næst verður komist, ekki gegnt föstu starfi heldur sinnt verkefnum sem leiðsögumaður, auk tilfallandi tímabundinna starfa, m. a. fyrir Fuglavernd og nú síðast Ferðamálastofu, auk þess að þiggja bætur. Bera gögn með sér að árslaunatekjur stefnanda á árunum 2018- 2021 hafi að meðaltali verið 3.503.121 króna, en gögn benda einnig til að tekjur fari hækkandi. Stefnandi hefur að eigin sögn átt erfitt með að fá viðlíka starf við sitt hæfi í kjölfar framangreindra atburða og vísar til þess að neikvætt umtal um sig vegna málsins í hópi fólks er tengist þeim stofnunum sem lúta að hennar starfssviði feli í sér að hún telji sig í reynd að ófyrirsynju vera nær útilokaða frá að fá fast starf við hæfi. Verður með hliðsjón af framangreindu og fyrirliggjandi gögnum í öllu falli að telja ljóst að stefnandi hefur ótvírætt orðið fyrir nokkru fjártjóni með því að hafa verið sniðgengin með þeim saknæma og ólögmæta hætti sem lýst er hér að framansögðu við ráðningu í starf þjóðgarðsvarðar hjá VJÞ. Vísast þar enn fremur til nánari lýsingar á þeim alvarlegu stjórnsýslulegu annmörkum í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 9519/2017, sem leggja ber hér til grundvallar. Hins vegar verður, líkt og stefndi bendir hér á, ekki ráðið með nokkurri vissu hvert framtíðartjón stefnanda hefði að líkindum orðið m. t. t. framvindu stefnanda í starfi eða þá m. t. t. möguleika hennar að öðru leyti. Verða skaðabætur stefnanda því hér ákvarðaðar að álitum sem jafngildi óskertra launa til eins árs í því starfi sem hér um ræðir miðað við árið 2016 eða alls 8.375.100 krónur og er þá tekið hér mið af framangreindum upplýsingum af hálfu stefnda um raunlaun.

Hvað varðar þá síðan miskabætur þá fellst dómurinn á þær málsástæður stefnanda að miski hennar vegna málsins sé, þrátt fyrir nokkurn skort á gögnum þar að lútandi, ótvírætt verulegur. Tekur dómurinn þá í öllum megindráttum undir þær athugasemdir sem greinir í áliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 9519/2017 frá 31. desember 2018 um þá verulegu stjórnsýslulegu annmarka sem einkenndu umrætt ráðningarferli, bæði hvað varðar hið fyrra ráðningarferli, þar sem fallið var frá því að ráða í umrætt starf, sem og óumdeilanlega hið síðara, þar sem umsókn stefnanda kom ekki til mats, en þó án þess að staðhæft verði með vissu að ásetningur hafi staðið til þeirra ráðstafana sem þar er lýst og leiddu óumdeilt til framangreinds fjártjóns og verulegs miska stefnanda. Með hliðsjón af þessu telur dómurinn rétt að ákvarða miskabætur til stefnanda í einu lagi sem alls 1.000.000 krónur og er þá litið til framangreindra verulegra stjórnsýslu-annmarka í heild og þess hvaða áhrif framvinda málsins hefur haft á hag stefnanda.

Með hliðsjón af því að ekki hafa komið fram rök sem hrekja kröfur stefnanda um vexti og dráttarvexti verður nálgun stefnanda lögð hér til grundvallar hvað þá varðar.

Að öllu hér framangreindu virtu er því niðurstaðan að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda í skaðabætur vegna framangreinds fjártjóns 8.375.100 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá og með 30. október 2019 til greiðsludags. Auk þess greiði stefndi stefnanda miskabætur upp á 1.000.000 króna, þá með skaðabótavöxtum frá 30. janúar 2017 til 30. október 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í máli þessu, sbr. fyrirliggjandi gjafsóknarleyfi, dags. 15. mars 2021, og skal því allur þar tilgreindur gjafsóknarkostnaður stefnanda vegna málsins greiðast úr ríkissjóði. Þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns hennar, E-kvk-ef B. H-kvk-ef, sem ákvarðast hér, og þá með sérstakri hliðsjón af tímaskráningu lögmannsins, sem alls 4.464.000 krónur og er það að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Í ljósi þessa og lykta málsins þykir rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður, sbr. viðtekna framkvæmd í þeim málum stefnda þar sem gjafsókn er veitt gagnaðila.

Mál þetta flutti fyrir stefnanda E-kvk-nf B. H-kvk-nf lögmaður, en Á-kvk-nf S-kvk-nf S-kvk-nf lögmaður flutti málið fyrir stefnda.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 8.375.100 krónur, ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá og með 30. október 2019, til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda enn fremur 1.000.000 krónur, með skaðabótavöxtum frá 30. janúar 2017 til 30. október 2019, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður, en allur gjafsóknarkostnaður stefnanda vegna málsins skal greiðast úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, E-kvk-ef B. H-kvk-ef, alls 4.464.000 krónur, sem er þá að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf(sign.)