E-1309/2017

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 18. apríl 2017 og dómtekið 14. febrúar sl. Stefnandi er A, [...]. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík.

Stefnandi gerir kröfu um að stefnda verði gert að greiða henni miska- og skaðabætur vegna ólögmætra meingerða, að upphæð 1.000.000 kr., með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá [...] desember 2016 til greiðsludags. Hún krefst einnig málskostnaðar.

Stefndi gerir aðallega þá kröfu að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda, en til vara að krafan verði lækkuð. Hann krefst einnig málskostnaðar.

I.

Málsatvik og helstu ágreiningsefni

Gerð var leit á stefnanda við tolleftirlit þegar hún var að koma með flugi frá [...] þann [...] desember 2016, en nafnlaus ábending hafði borist tollstjóra um hugsanlegan innflutning hennar á fíkniefnum. Flugvélin lenti í Keflavík kl. 18:11. Stefnandi var beðin að setja farangur sinn í gegnumlýsingarvél tollstjóra og færð í leitarklefa til nánari skoðunar. Við skýrslugjöf hjá tollstjóra sagðist stefnandi hafa farið til [...] ásamt vinkonu sinni þann [...] desember og ætlað að koma til baka [...] desember, en ákveðið að breyta farmiðanum og koma til Íslands [...] desember. Þær hafi hins vegar verið að skemmta sér svo lengi að þær hafi misst af fluginu þann dag. Karlmaður sem þær kynntust á skemmtistað í [...], og stefnandi vissi ekki nánari deili á, borgaði flugmiða fyrir þær báðar þann [...] desember. Stefnandi sagðist hafa reykt hass í ferðinni og étið hasskökur. Stefnandi staðfesti þessa frásögn fyrir dómi.

Í farangri stefnanda fannst haldlagningarkvittun, dags [...] desember 2016, frá [...] tollgæslunni, þar sem fram kom að lagt hefði verið hald á 3,5 grömm af kannabis og tvö stk. kannabisvindlinga. Við skoðun á farangri vinkonu hennar fundust fimm notaðir hólkar utan af kannabisvindlingum. Tveir kventollverðir gerðu nákvæma líkamsleit á stefnanda, þar sem stefnandi afklæddist, en ekkert saknæmt kom þar fram. Strokupróf sem efnagreinir hvort fíkniefni hafi verið meðhöndluð var gert á stefnanda og svaraði efnagreiningarvél tollstjóra á heróín. Stefnandi var spurð hvort hún myndi gangast sjálfviljug undir röntgenskoðun og svaraði hún því játandi.

Vegna gruns um að stefnandi og vinkona hennar gætu verið með fíkniefni innvortis ákváðu starfsmenn tollstjóra að kalla til lögreglu kl. 21:21 þetta sama kvöld. Stefnanda var tilkynnt kl. 21:55 að hún væri handtekin og staðfesti hún að hún skildi réttarstöðu sína, með undirritun sinni á blað dómsmálaráðuneytisins um réttarstöðu handtekinna manna. Stefnandi undirritaði staðfestingu hjá lögreglu um að hún væri reiðubúin að undirgangast röntgenskoðun og ræddi einslega við lækni um skoðunina. Geislafræðingur var kallaður út til að taka röntgenmyndir af stefnanda, en skoðunin fór fram á sjúkrahúsi Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Myndirnar voru sendar rafrænt til röntgenlæknis á Domus Medica sem fór yfir myndirnar. Í framhaldi af því var lögreglunni tilkynnt að enga aðskotahluti væri að sjá í líkama stefnanda og var hún látin laus úr haldi kl. 22:50.

Í málinu er deilt um hvort líkamsleit á stefnanda hjá tollstjóra hafi verið nauðsynleg, hvort rökstuddur grunur hafi legið fyrir í skilningi 76. gr. laga nr. 88/2008, hvort stefnandi hafi sætt ógnandi framkomu, hótunum og þrýstingi gegn vilja hennar, hvort reglur um líkamsleit og líkamsrannsókn hafi verið brotnar, hvort beiðni um tilnefningu verjanda hafi verið sinnt, hvort eðlilegt verklag hafi verið viðhaft, hvort óhóflegur dráttur hafi verið á rannsókn málsins og um rétt til bóta.

II.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir bótakröfu sína á því að hún hafi þurft að sæta þvingunaraðgerðum tollstjóra og lögreglu að ósekju, enda hafi ekkert í fari hennar réttlætt þessar aðgerðir. Með þessu hafi verið brotið á réttindum hennar, sem séu varin af stjórnarskrá og mannréttindasáttmála, sbr. 71. gr. laga nr. 33/1944 og 8. gr. laga nr. 62/1994.

Stefnandi vísar til þess að ekki hafi legið fyrir rökstuddur grunur í málinu, sbr. áskilnað í 76. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé forsenda þess að leita innvortis að sakborningur hafi framið brot sem varði sex ára fangelsi.

Stefnandi byggir á því að hafa þurft að sæta líkamsleit undir hótunum og þrýstingi og gegn vilja sínum og því sé ekki um ótvírætt samþykki að ræða. Við leitina hafi tollverðir og lögregla brotið gegn reglum um líkamsleit og líkamsrannsókn, sbr. 78. gr. laga nr. 88/2008. Þá hafi ekki verið gætt ákvæðis 2. mgr. 159. gr. tollalaga við líkamsleitina hjá Tollstjóra.

Þá byggir stefnandi á því að henni hafi ekki verið tilnefndur verjandi á rannsóknarstigi eins og hún óskaði eftir, en það sé brot á 4. mgr. 183. gr. tollalaga nr. 88/2008, sbr. 30. gr. s.l.

Loks vísar stefnandi til þess að hún hafi sætt frelsissviptingu í tæpar fimm klukkustundir, en eftir að henni var sleppt hafi henni ekki verið tilkynnt um lok rannsóknar í samræmi við ákvæði 57. gr. laga nr. 88/2008 fyrr en með bréfi dagsettu 20. mars 2017, eftir að lögmaður stefnanda kallaði sérstaklega eftir því. Stefnandi byggir á því að þessi dráttur sé brot á 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944 og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 62/1994.

Stefnandi rökstyður fjárhæð bótakröfunnar með því að lögregla og tollstjóri hafi með freklegum og ósvífnum hætti brotið á grundvallarmannréttindum hennar.

III.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að öllum skilyrðum 1. mgr. 159. gr. tollalaga hafi verið fullnægt við leitina. Í ákvæðinu er ekki gerð krafa um að rökstuddur grunur þurfi að vera fyrir hendi, en stefndi vísar til þess að um slíkan grun hafi engu að síður verið að ræða í þessu tilviki. Tollstjóri hafi fengið nafnlausa ábendingu inn í samskiptakerfi sitt sem hafi leitt til frekari rannsóknar og sú rannsókn hafi orðið til þess að óskað var eftir nákvæmri leit, enda fundust umbúðir utan af fíkniefnum í farangri og skýringar stefnanda á farmiðakaupum hafi vakið grunsemdir.

Stefndi hafnar því að starfsmenn hafi sýnt af sér ógnandi eða óbilgjarna framkomu heldur hafi þeir unnið í samræmi við lög og reglur, þ.m.t. 148. gr. tollalaga. Við líkamsleitina hafi starfsmaður eingöngu verið að sinna upplýsinga- og leiðbeiningaskyldu sinni með því að upplýsa um að lögregla sé kölluð til og viðkomandi handtekinn og færður í fangaklefa ef hann neitar að undirgangast leitina. Starfsmenn tollstjóra hafi fylgt verklagsreglum varðandi símtöl og salernisferðir, enda geti hvort tveggja skaðað rannsóknarhagsmuni við skoðun þar sem rökstuddur grunur sé um refsiverða háttsemi.

Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi verið með stöðu handtekins einstaklings hjá tollstjóra, hvorki skv. XIII. kafla laga um meðferð sakamála né 154. gr. tollalaga. Einungis hafi verið tekin ákvörðun um það hvort frekara eftirlit færi fram. Þá beri gögn málsins ekki með sér að stefnandi hafi óskað eftir því að henni yrði tilnefndur verjandi í málinu. Stefndi vísar til þess að fylgt hafi verið ákvæði 2. mgr. 159 gr. þar sem skipunin hafi verið gefin af æðsta tollverði sem hafi verið við störf á þeim tíma sem leitin fór fram. Þvingunaraðgerðir hafi verið nauðsynlegar og ekki staðið lengur en tilefni hafi verið til.

Þá vísar stefndi til þess að stefnandi eigi ekki rétt til bóta þar sem hún hafi sjálf stuðlað að þeim þvingunaraðgerðum sem hún sætti, sbr. ákvæði 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

IV.

Niðurstaða

Í málinu er upplýst að tilefni leitar í farangri stefnanda var nafnlaus ábending í samskiptakerfi tollstjóra. Frekari skoðun í gagnasafni lögreglu á stefnanda og vinkonu hennar hafi gefið tilefni til nánari rannsóknar. Í leit tollstjóra kom fram í samtali við stefnanda að hún hefði misst af flugi til landsins. Karlmaður sem hún hitti á skemmtistað hefði greitt farmiðann fyrir hana og vinkonu hennar. Hún skýrði starfmönnum tollstjóra frá því að hún hefði neytt fíkniefna í ferðinni. Í farangri hennar fannst haldlagningarkvittun frá tollgæslunni á [...]-flugvelli, þar sem fram kom að lagt hefði verið hald á fíkniefni. Í sérstöku strokuprófi sem gert var á stefnanda kom fram jákvæð svörun um meðhöndlun á heróíni. Þegar horft er til einstakra atvika sem hér hafa verið rakin, og enn frekar þegar þau eru virt í heild sinni, er fallist á að rökstuddur grunur hafi verið um það að stefnandi hefði gerst sek um refsivert brot og fyrir hendi hafi verið nægjanleg ástæða til þeirra þvingunaraðgerða sem tollstjóri greip til.

Stefnandi hefur skýrt svo frá fyrir dómi að strax við leit tollstjóra hafi hún óskað eftir lögmanni, en þeirri beiðni hafi verið synjað. Þessi frásögn fékkst ekki staðfest hjá starfsmönnum tollstjóra sem komu fyrir dóminn, en henni var hvorki mótmælt í skýrslutökum né í málflutningi stefnda, en vísað til greinargerðar um að stefnandi hefði ekki haft stöðu handtekins einstaklings og engin rannsókn hefði verið hafin. Að mati dómsins verður að leggja til grundvallar að stefnandi hafi óskað eftir lögmanni við skoðun hjá tollstjóra og ekki hafi verið orðið við þeirri beiðni.

Heimild tollstjóra til að framkvæma leit er ótvíræð, og hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að fullt tilefni hafi verið til hennar. Þá samþykkti stefnandi að sú leit færi fram og óskaði ekki eftir að vitni yrði viðstatt, eins og hún á rétt á samkvæmt 3. mgr. 159. gr. tollalaga nr. 88/2008. Stefnandi var upplýst um að ef hún synjaði um leit yrði lögregla kölluð til og hún handtekin, en það er í samræmi við verklagsreglur tollstjóra og 154. gr. tollalaga. Ekki er fallist á að í slíkri upplýsingagjöf felist hótun eða óeðlilegur þrýstingur á að samþykkja líkamsleit. Með því að stefnandi óskaði ekki eftir réttarstöðu handtekins einstaklings verður ekki litið svo á að hún hafi átt rétt á að njóta aðstoðar lögmanns við leitina, sem hún samþykkti að færi fram. Þá verður ekki séð að stefnandi hafi orðið fyrir réttarspjöllum vegna þessa sem gætu leitt til miskabóta, sbr. einnig hæstaréttardóm 534/2012. Loks er ekki fallist á að neitt hafi komið fram sem bendi til þess að stefnandi hafi sætt ógnandi framkomu af hálfu tollvarða. Frá því að vélin lenti og þar til handtöku lauk liðu innan við fimm klukkustundir. Verður ekki annað séð en að reynt hafi verið að hraða rannsókninni eftir föngum og hún hafi ekki tekið lengri tíma en tilefni var til og gætt hafi verið ákvæða laga við þá leit, þ.á m. ákvæðis 2. mgr. 159. gr. tollalaga nr. 88/2005. Þá verður ekki fallist á að of langur tími hafi liðið frá atvikinu þar til tilkynnt var um málalok.

Stefnandi heldur því fram að hún hafi einnig óskað eftir verjanda eftir að lögregla handtók hana. Á þetta er ekki fallist enda stangast þessi framburður á við framburð lögreglumanna sem gáfu skýrslu fyrir dóminum, verklagsreglur og fyrirliggjandi skýrslur, þ.m.t. yfirlýsingu stefnanda sjálfrar í lok handtöku þar sem hún gerir engar athugasemdir að þessu leyti. Þá kom fram í skýrslutöku yfir stefnanda fyrir dómi að hún gerði ekki athugasemdir við vinnubrögð lögreglu og hún teldi að henni hefði verið kynntur réttur til að hafa samband við lögmann við handtökuna.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2002, um meðferð sakamála, á maður sem hefur verið borinn sökum í sakamáli rétt til bóta skv. 2. mgr. hafi mál hans verið fellt niður. Hið sama gildir vegna aðgerða skv. IX.–XIV. kafla laga nr. 88/2002. Ekki eru sett frekari skilyrði fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmt ákvæðinu. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að fullt tilefni hafi verið til þeirra þvingunaraðgerða sem deilt er um í málinu, hvort heldur sem horft er til einstakra tilvika eða þau metin heildstætt. Flest þessara tilvika verða rakin til háttsemi stefnanda sjálfrar. Dómurinn telur því að í ljósi fyrirmæla síðari málsliðar 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 geti stefnandi ekki átt rétt til bóta

Samkvæmt fyrirmælum 1. mgr. 230. gr. laga nr. 88/2008 hefur stefnandi lögbundna gjafsókn. Með bréfi innanríkisráðuneytisins, 3. apríl 2017, var henni veitt gjafsókn til að reka þetta mál fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður hennar greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Ó-kk-ef K. E-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 500.000 krónur og er þá tekið mið af því að tvö samhliða mál eru rekin fyrir réttinum. Við ákvörðun fjárhæðarinnar var tekið tillit til skyldu stefnanda til þess að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun.

Af hálfu stefnanda flutti málið Ó-kk-nf K-kk-nf E-kk-nf lögmaður.

Af hálfu stefnda flutti málið Ó-kk-nf T-kk-nf lögmaður.

H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda í þessu máli. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Ó-kk-ef K-kk-ef E-kk-ef, 500.000 krónur.

H-kk-nf S-kk-nf (sign.)