E-1601/2013

Mál þetta sem dómtekið var 10. september 2015 var höfðað, 15. apríl 2013, fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Háfelli ehf., Skeifunni 11, 108 Reykjavík, á hendur Lýsingu hf., Ármúla 3, Reykjavík.

Kröfur aðila

Í þinghaldi í máli þessu, 9. apríl 2015, ákvað dómari, að ósk stefnanda, með vísan til 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að skipta sakarefni málsins þannig að fyrst yrði dæmt um viðurkenningarkröfur stefnanda þ.e. kröfur hans skv. I. kröfulið og varakröfur skv. II. kröfulið í stefnu en fjárkröfur hans skv. kröfulið II hvíldu á meðan.

Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur í þessum þætti málsins. Að viðurkennt verði með dómi:

a. að samningur stefnanda og stefnda nr. 142868-869, sem gerður var 16. ágúst 2007, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

b. að samningur stefnanda og stefnda nr. 143999-000, sem gerður var 24. október 2007, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

c. að samningur stefnanda og stefnda nr. 144001-002, sem gerður var 24. október 2007, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

d. að samningur stefnanda og stefnda nr. 146151-152, sem gerður var 22. febrúar 2008 hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

e. að samningur stefnanda og stefnda nr. 146548-549, sem gerður var 18. mars 2008, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

f. að samningur stefnanda og stefnda nr. 146820-823, sem gerður var 18. mars 2008, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

g. að samningur stefnanda og stefnda nr. 147666-669, sem gerður var 26. maí 2008, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

h. að samningur stefnanda og stefnda nr. 153732-739, sem gerður var 8. febrúar 2010, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

i. að samningur stefnanda og stefnda nr. 142487-488, sem gerður var 16. júlí 2007, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

j. að samningur stefnanda og stefnda nr. 143057-058, sem gerður var 16. ágúst 2007, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

k. að samningur stefnanda og stefnda nr. 143992-995, sem gerður var 24. október 2007, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

l. að samningur stefnanda og stefnda nr. 144441-442, sem gerður var 23. nóvember 2007, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

m. að samningur stefnanda og stefnda nr. 147318-319, sem gerður var 2. maí 2008, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

n. að samningur stefnanda og stefnda nr. 149029-030, sem gerður var 18. ágúst 2008, hafi falið í sér ólögmæta verðtryggingu samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins.

Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins.

Atvik máls

Stefnandi máls þessa er verktakafyritæki sem sérhæfir sig í jarðvegs-

framkvæmdum og ýmis konar mannvirkjagerð. Stefndi er eignaleigufyrirtæki í merkingu 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefnandi og stefndi hafa um langt árabil átt í umfangsmiklum eignaleiguviðskiptum og gert með sér tugi eignaleigusamninga um vélar og tæki sem stefnandi hefur nýtt í atvinnurekstri sínum. Kröfur stefnanda í máli þessu varða 14 þessara samninga sem undirritaðir voru á tímabilinu 16. júlí 2007 til og með 8. febrúar 2010. Af þessum 14 samningum eru 7 sem upphaflega voru gerðir milli dótturfélags stefnanda, Tækjaleigu Háfells ehf., og stefnda en stefnandi yfirtók öll réttindi og skyldur tækjaleigunnar, samkvæmt samningunum, við samruna félaganna 1. janúar 2008.

Samningarnir 14 eru allir á sama samningsforminu og stafar það frá stefnda. Skilmálar samninganna eru tvíþættir. Annars vegar sérstakir skilmálar í greinum 1-10 og hins vegar almennir skilmálar í greinum 11-35. Í sérstaka hlutanum er gerð grein fyrir samningsandlaginu, seljanda hins leigða, samningstíma, afborgunum, vöxtum, greiðslutilhögun og vátryggingum. Í hinum almenna hluta eru almennir staðlaðir samningsskilmálar. Í 2. gr. samninganna er að finna ákvæði um leigugrunn. Er hann í öllum samningunum tilgreindur í íslenskum krónum en tengdur gengi annars vegar japanskra jena og hins vegar svissneskra franka. Samkvæmt 5. gr. samninganna og 2. mgr. 14. gr. tók umsamin leigufjárhæð breytingum í samræmi við breytingar á hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum í samræmi við skráð sölugengi þeirra hjá Seðlabanka Íslands. Í 12. gr. samninganna er tekið fram að leigutaki geti ekki sagt leigusamningi upp á grunnleigutíma og að þeim tíma loknum framlengist hann ótímabundið skv. 6. gr.. Leigutaki geti þó sagt hinum framlengda leigusamningi upp, skriflega, með eins mánaðar fyrirvara enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Í 15. gr. kemur m.a. fram að leigusali sé einn eigandi hins leigða og leigutaka sé óheimilt að stofna til hvers kyns löggerninga um hið leigða. Í 16. gr. kemur fram að leigutaki velji hið leigða og annist skoðun þess eins og kaupanda sé skylt samkvæmt lögum. Þá segir að leigusali taki enga ábyrgð á leigumun og að leigugreiðslur skuli greiddar enda þótt hið leigða hafi ekki þá eiginleika sem leigutaki hafi reiknað með. Í 17. gr. kemur fram að leigutaki beri áhættuna ef hið leigða farist, skemmist eða rýrni, eftir að seljandi hafi afhent hið leigða eða áhættan flust frá seljanda til kaupanda, samkvæmt lögum. Þá segir í 18. gr. að kostnaður sem falli til við pökkun og flutning hins leigða frá seljanda til leigutaka sem og allur kostnaður við uppsetningu og frágang hins leigða á notkunarstað hjá leigutaka sé á ábyrgð og kostnað hans. Þá greiði leigutaki allan kostnað sem falli til vegna skráningar og eigendaskipta jafnt við upphaf sem lok samningsins. Í 19. gr. kemur fram að leigutaka beri að greiða leigu enda þótt seljandi hlutar vanefni samning sinn við leigusala og/eða leigutaka. Þá segir í ákvæðinu að leigutaki geti átt rétt til afsláttar af kaupverði eða til skaðabóta eða endurgreiðslu, ef vanefndir seljanda leiði til afsláttar á kaupverði eða til skaðabóta úr hans hendi. Þá skuli sú fjárhæð koma leigutaka að fullu til góða í formi lækkaðrar leigu. Samkvæmt 20. gr. skal leigutaki annast allt viðhald og viðgerðir á leigumun á sinn kostnað. Samkvæmt 26. gr. skal leigutaki greiða alla skatta og opinber gjöld sem kunna að vera lögð á hið leigða. Þá er í 34. gr. tekið fram að breytingar á samningi megi einungis gera með skriflegum viðauka, undirrituðum af samningsaðilum.

Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort framangreindir 14 fjármögnunarleigusamningar aðila séu leigusamningar eða lánssamningar, sem óheimilt hafi verið að binda gengi erlendra gjaldmiðla skv. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá greinir aðila í öðru lagi á um hvort heimilt hafi verið að binda greiðslur samkvæmt leigusamningum, sem ákveðnar hafi verið í íslenskum krónum, við gengi erlendra gjaldmiðla, sbr. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001.

Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda

Stefnandi byggir á því að samningssamband stefnanda og stefnda hafi verið þannig að stefndi hafi lánað stefnanda fé til kaupa á tækjum sem stefnandi hafi notað til atvinnurekstrar síns. Til hagræðingar og til að tryggja efndir lánsins hafi stefndi verið skráður eigandi tækjanna á samningstímanum. Skráning eignaréttarins hafi síðan verið flutt yfir á stefnanda í lok samningstímans gegn greiðslu svonefnds lokagjalds.

Hluta þeirra samninga sem um sé deilt í máli þessu hafi stefnandi gert í nafni tækjaleigu sinnar, sem haft hafi sérstaka kennitölu. Tækjaleigan hafi orðið hluti af stefnanda með samruna. Við samrunann hafi stefnandi yfirtekið allan kröfurétt og skyldur tækjaleigunnar gagnvart stefnda. Viðurkenningarkröfur stefnanda í máli þessu séu reistar á því að tilvitnaðir samningar séu lánssamningar í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001. Þessir lánssamningar kveði á um skuldbindingu í íslenskum krónum sem sé bundin gengi erlendra gjaldmiðla. Ákvæði samninganna um gengistryggingu séu í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Gengistrygging samninganna sé því ólögmæt. Stefnandi telji að samningar aðila falli undir VI. kafla laga 38/2001 óháð því hvort þá beri að flokka sem láns- eða leigusamninga, allt að einu sé um skuldbindingar að ræða sem falli undir gildissvið VI. kafla. Allir þeir samningar aðila sem um sé deilt í máli þessu eigi það sammerkt að bera yfirskriftina „fjármögnunarleigusamningur“. Þrátt fyrir það beri þeir allir öll einkenni lánssamninga. Að íslenskum rétti gildi sú meginregla að fremur beri að líta á raunverulegt efni samninga heldur en það form eða yfirskrift sem þeim hafi verið gefin. Það skipti því engu að stefnandi sé nefndur leigutaki í samningum þessum og stefndi leigusali. Röng hugtakanotkun geti ekki leitt til breytinga á raunverulegu efni samnings. Rétt efni samnings ráðist fyrst og fremst af skilningi beggja aðila, eðli umræddra samninga og raunverulegri framkvæmdar þeirra. Við skilgreiningu hugtaksins „lánssamningur“ megi vísa til laga nr. 121/1994 um neytendalán. Í c-lið 4. gr. laganna segi að lánssamningur sé samningur þar sem lánveitandi veiti eða lofi að veita neytanda lán í formi greiðslufrests eða svipaðrar fjárhagslegrar fyrirgreiðslu og neytandi lofi að greiða samkvæmt ákvæðum samningsins. Skilgreiningin sé augljóslega sett fram á sviði neytendalána, en með því að skipta orðinu „neytandi“ út fyrir orðið „lántaki“ fáist almenn skilgreining á lánshugtakinu. Vert sé að benda á að eignarleigusamningar falla innan gildissviðs laga um neytendalán skv. d-lið 1. mgr. 2. gr. laganna. Samningar aðila hafi verið einhliða samdir af stefnda og stór hluti þeirra innihaldi stöðluð samningsákvæði sem séu frá stefnda komin. Því beri að beita andskýringarreglunni við túlkun samninga aðila og skýra óljós samningsákvæði þeim aðila í óhag sem samið hafi þau einhliða, eða þeim sem ráðið hafi þeim atriðum til lykta sem ágreiningi valda. Það sé stefndi sem hefði átt að hlutast til um að hafa samningsformin skýrari og innifela öll þau atriði sem aðilar hafi talið gilda um samningssambandið. Sé þá einkum og sér í lagi litið til yfirburðastöðu stefnda sem sérfróðs aðila á sviði þessara viðskipta. Stefnandi hafi mátt treysta því að stefndi skjalfesti og efndi það sem í raun hafi verið samið um, en raunin orðið sú að stefndi hafi skýlt sér á bak við óljós samningsákvæði og sleppti raunar með öllu að tiltaka önnur í skriflegu formi samninganna. Hinir umdeildu samningar beri öll einkenni lánssamninga þó svo þeir séu klæddir í búning leigusamninga. Við skoðun á aðdraganda, tilgangi og efni samninganna megi ljóst vera að til þeirra hafi verið stofnað um lán til kaupa á tækjum, auk þess sem framkvæmd samninganna og uppgjör sé þannig að stefnandi hafi réttarstöðu lántaka og eiganda tækis, en ekki réttarstöðu leigutaka. Málatilbúnaður stefnanda sé byggður á eftirfarandi flokkum málsástæðna:

1. Stefnandi hafi haft frumkvæði að kaupum á tækjunum og samskipti aðila í aðdraganda samningsgerðar beri öll merki þess að samið sé um að stefndi láni stefnanda fé til kaupanna.

2. Hið svonefnda „leiguverð“ hafi verið ákvarðað með tilliti til fjármögnunarkostnaðar stefnda en ekki verðmætis tækjanna. Þannig sé um endurgreiðslu láns að ræða en ekki eðlilegt leiguverð tækis.

3. Texti samninganna sé misvísandi um raunverulegt efni og eðli þeirra, en hafi það að markmiði að tryggja endurgreiðslu lánsins til stefnda og halda áhættu af hinu keypta hjá stefnanda.

4. Greiðslur stefnanda á grundvelli samninganna hafi borið vexti.

5. Stefnandi hafi borið greiðsluskyldu á grundvelli samninganna óháð afnotum stefnanda af tækjunum.

6. Bókhaldsleg meðferð beggja aðila sé í samræmi við að um lánssamninga hafi verið að ræða.

7. Á samningstíma hafi það verið stefnandi, en ekki stefndi, sem borið hafi

öll réttindi og skyldur eiganda tækjanna.

8. Stefnandi hafi getað ráðstafað tækjunum án fyrirfram samþykkis stefnda og gert samningana upp.

9. Við lok samningstíma hafi stefnandi sjálfkrafa orðið formlega eigandi tækjanna.

10. Afstaða aðila á samningstíma beri með sér að báðir telji að um lán sé að ræða og að stefnandi eignist tækin formlega með greiðslu lokagjalds.

11. Stefndi hafi sannanlega innheimt umsamið lokagjald við eigendaskipti við samningslok.

12. Á yfirlitum sem stefndi hafi útbúið og sent stefnanda sé að finna fjárhæð lokagjalds eftir gengi íslensku krónunnar hverju sinni.

Hvað framangreindar málsástæður varði skuli eftirfarandi tekið fram.

Við samningsgerðina hafi stefndi ekki verið eigandi þeirra tækja sem samningarnir hafi tekið til. Stefndi hafi aðeins haft upp á að bjóða fjármagn til láns. Stefnandi hafi undantekningarlaust valið tækin sjálfur og samið við seljanda þeirra um kaup og kjör. Stefnandi hafi síðan leitað til stefnda um lán fyrir hluta kaupverðsins. Það hafi svo verið lánanefnd stefnda sem tekið hafi ákvörðun um hvort að lán yrði veitt. Þessari tilhögun verði ekki jafnað til leiguviðskipta, þar sem leigutaki leiti til leigusala um leigu á mun, sem þegar sé í eigu þess síðarnefnda. Í tilviki stefnanda hafi verið um hefðbundin kaup að ræða og það verið hlutverk stefnda að lána fyrir kaupunum. Eina aðkoma stefnda að kaupum á tækjunum hafi því verið veiting peningaláns gegn því að stefndi yrði skráður kaupandi og eigandi þeirra. Fyrirkomulagið hafi auðveldað stefnda að leita fullnustu í tækjunum, ef vanefndir yrðu af hálfu stefnanda. Meðal annars hafi stefnda verið tryggð greiðari leið til að fá tækin í vörslur sínar með beinni aðfarargerð. Stefnandi hafi borið skyldur kaupanda samkvæmt samningunum og hafi stefndi enga ábyrgð tekið á tækjunum. Í samskiptum aðila hafi orðið „fjármögnun“ verið notað um samningssamböndin en ekki „leiga“. Þegar stefndi hafi sent stefnanda tilboð um lánveitingu hafi stefndi notað orðalag á borð við „tökum hana með ykkur 80%“, „fjármagna tækið 100%“ eða „80% fjármögnun“. Athuga beri sérstaklega orðalag stefnda: „Skilst að þið séuð að kaupa Ford pallbíl“. Þessu til staðfestingar hafi aðeins í eitt skipti verið rætt um að stefndi leigði stefnanda tiltekinn hlut en þar hafi verið um borvagn að ræða sem stefndi hafi átt og stefnandi haft áhuga á að kaupa. Stefnandi veki athygli á því að í þessu tilviki, ólíkt öðrum, virðist lánanefnd stefnda ekki hafa samþykkt að „fjármagna“ borvagninn, þ.e. gera um hann „fjármögnunarleigusamning“, en hafi verið tilbúin að taka til athugunar að „leigja“ hann. Þannig virðist stefndi sjálfur hafa gert greinarmun á „fjármögnunarleigusamningum“ sínum og raunverulegum leigusamningum. Þar sem um raunverulega leigu hafi verið að ræða í þetta skipti hafi stefndi og stefnandi litið svo á að um frávik frá hefðbundnum viðskiptum aðila væri að ræða. Því hafi þurft að semja sérstaklega um leigu á borvagninum. Staðreynd málsins sé sú að stefnandi hafi leitað til stefnda til að fá lán fyrir hluta kaupverðs tækjanna. Það hafi verið að frumkvæði stefnda sem samningarnir hafi verið færðir í búning fjármögnunarleigu. Stefnandi telji það einnig hafa þýðingu í málinu að sérstök lánanefnd stefnda hafi tekið ákvörðun um fjármögnun til stefnanda, þar með talið hvort gera skyldi við hann „fjármögnunarleigusamninga“, sem í raun hafi verið lánssamningar, með tryggingu í tilteknu tæki. Stefnandi og stefndi hafi samið um að ákveðið hlutfall kaupverðs tækjanna skyldi mynda svonefndan leigugrunn. Þetta hlutfall hafi eingöngu ráðist af þeirri fjárhæð sem stefndi hafi lagt til sem fjármögnun. Leigugrunnurinn hafi svo myndað höfuðstól samningsins ásamt virðisaukaskatti og verið tengdur gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla. Greiðslur stefnanda hafi þannig ráðist af því hversu háa fjárhæð stefndi hafi lánað stefnanda. Samningsákvæði þetta, sem yfirleitt sé að finna í 2. gr. samninganna, sé í raun tilgreining á höfuðstól skuldar sem stefnanda hafi borið að greiða stefnda til baka. Tilhögun þessi hafi jafngilt því að stefnandi greiddi höfuðstól samningsins til baka yfir ákveðið tímabil, en þetta sé megineinkenni lánssamninga. Hins vegar sé þessi tilhögun ósamrýmanleg leiguviðskiptum. Í leigusamningum tíðkist ekki að tilgreina höfuðstól skuldar. Tilgreining samninga aðila á leigugrunni og höfuðstól sé því til sönnunar að stefnandi hafi einungis fengið leigt fjármagn úr hendi stefnda og ekkert annað. Leigugjald leigusamninga taki yfirleitt mið af verðgildi, sliti og rýrnun hins leigða. Einnig ráðist leigugjald af hagnaði og arði sem leigutaki geti haft af hinu leigða. Ekkert þessara atriða hafi haft þýðingu við ákvörðun afborgana stefnanda af þeim samningum sem um sé deilt í máli þessu, heldur hafi greiðslur stefnanda einungis ráðist af upphaflegum höfuðstól. Ekkert samhengi hafi verið á milli greiðslna stefnanda og afnota hans af tækjunum. Um þetta vísi stefnandi til greiðsluyfirlita stefnda en þar sé höfuðstóll skuldar nákvæmlega tilgreindur, sem og eftirstöðvar hans eftir hverja greiðslu stefnanda. Þá vísi stefnandi til eftirfarandi ummæla á heimasíðu stefnda þann 22. júní 2005: „Fjármögnunarleigusamningar byggja á því að Lýsing kaupir tæki fyrir leigutaka sem hann greiðir niður með leigugreiðslum í allt að 60 mánuði.“ Samkvæmt eðlilegri túlkun orðalagsins „að greiða niður“ merki setningin að „leigutaki“ greiði kaupverð tækisins til stefnda að fullu á samningstíma. Þrátt fyrir að þarna segi að stefndi kaupi tækið hafi staðreyndin verið sú að það hafi verið stefnandi sem samið hafi um kaup. Stefndi hafi einungis lagt til fjármagn. Það leiði af merkingu orðsins leiga að söluhlutir verði ekki „greiddir niður“ með greiðslu leigu. Sömu staðhæfingu sé að finna á heimasíðu stefnda þann 22. maí 2006, en í nóvember sama ár hafi orðalagið verið annað. Þar hafi sagt að fjármögnunarleiga feli það í sér að stefndi staðgreiði kaupverð tækis til seljanda samkvæmt fyrirmælum „leigutaka“. Þetta orðalag sé ekki hægt að skilja öðruvísi en svo að viðskiptamenn stefnda semji við seljendur tækjanna um kaup og kjör og veiti stefnda svo fyrirmæli um að greiða kaupverðið. Á sama tíma verði viðskiptamennirnir skuldbundnir til að greiða stefnda kaupverðið til baka. Stefnandi telji ljóst að fyrirkomulag þetta sé ekkert annað en hefðbundin lánastarfsemi. Þá veki stefnandi athygli á því að stefndi hafi einungis boðið fjármögnun tiltekins hlutfalls af kaupverði einstakra tækja, yfirleitt 80%. Af þessu hafi jafnframt leitt að upphæð „leigu“ sem stefndi hafi innheimt hafi eingöngu ráðist af þeim fjármunum sem stefndi hafi lagt fram í upphafi. Svo tekið sé einfalt dæmi hafði leigugjald hlutar sem stefndi fjármagnaði að 80% hluta orðið tvöfalt hærra en ef sami hlutur hefði verið fjármagnaður að 40% hluta. Þá samrýmist það augljóslega ekki hugtakinu „leiga“ að leigutaki greiði 20% af verðmæti hins leigða við upphaf leigutímans. Því sé ljóst að það eina sem stefndi hafi í raun leigt af stefnanda hafi verið fjármagn, sbr. notkun stefnda á orðinu „fjármögnun“. Samningar aðila hafi verið runnir undan rifjum stefnda. Hafi það í raun verið einhliða ákvörðun stefnda að klæða umrædda lánssamninga í búning leigusamninga. Jafnframt hafi stefndi verið skráður eigandi þeirra til tryggingar á endurgreiðslu lánsins. Þessar tilfærslur stefnda geti hins vegar hvorki haggað heimildum til verðtryggingar þessara samninga né þeim meginskuldbindingum sem raunverulega hafi komist á milli stefnanda og stefnda. Þegar rýnt sé í texta staðlaðra ákvæða þeirra samninga sem um sé deilt í málinu sjáist að ýmislegt virðist á reiki um hugtakaskilgreiningar og afstaða stefnda til samninga sinna sé tíðum óljós. Stefnandi vísi í dæmaskyni til samnings sem lagður sé fram sem dómskjal nr. 88.0, en sambærilega skilmála sé að finna í öllum þeim samningum sem mál þetta sé höfðað um. Þegar á forsíðu samningsins sé sérstök vísun til seljanda ökutækisins og séu ýmis réttaráhrif samningsins við hann bundin. Í 19. gr. hinna sérstöku skilmála samningsins sé fjallað um vanefndir seljanda og segi þar að leigutaki skuli greiða leigu þó svo að seljandi vanefni samning sinn. Með þessu sé átt við að stefnanda hafi borið að greiða leigu jafnvel þó hann fengi tækin aldrei afhent frá seljanda. Verði að telja að þetta fyrirkomulag bendi eindregið til þess að um hreina fjárskuldbindingu sé að ræða. Þá sé einnig í 19. gr. skilmálanna fjallað um rétt leigutaka til skaðabóta, afsláttar eða endurgreiðslu. Þar segi berum orðum að hvers konar vanefndabætur skuli koma stefnanda að fullu til góða í formi lækkaðrar leigu. Jafnframt skuli stefnandi greiða kostnað við kröfugerðina, hvort sem hún sé sett fram í nafni stefnda eða í umboði hans. Hafi stefndi í raun talið sig eiganda tækjanna jafnt á samningstíma sem að honum loknum sé vandséð hvers vegna stefnandi ætti að njóta ávaxta slíks málareksturs. Ástæða þessa fyrirkomulags sé sú að það hafi verið stefnandi sem verið hafi eigandi tækjanna í raun. Í 28. gr. sé að finna forvitnilega riftunarheimild til handa stefnda. Í d)-lið segi að stefnda sé heimilt að rifta; „Ef aðrir eignarleigusamningar eða lán milli Lýsingar hf. og leigutaka eru gjaldfelld/rift“. Af þessu megi draga þá ályktun að stefndi telji umræddan samning annað hvort eignarleigusamning eða lán. Stefnandi telji að þessi aðgreining breyti litlu um réttaráhrif þeirra samninga sem um sé deilt í máli þessu. Hugtakið eignarleigusamningur merki að hlutur sé tekinn á leigu með sérstökum skilmálum um eignar- eða afnotarétt leigutaka að lágmarksleigutíma liðnum. Tilvísun til eignarleigu sé einnig að finna í 33. gr. tilvitnaðs samnings. Löggjafinn hafi með lögum nr. 121/1994 tekið af öll tvímæli um að eignarleigusamningar teljist til lána. Stefnandi vísi til þess að skv. 2. gr. laganna séu leigusamningar undanþegnir lögunum, en ekki eignarleigusamningar. Í þessu felist sú afstaða löggjafans að slíka samninga beri að flokka sem lán. Stefnandi vísi í þessu samhengi til sérstakra athugasemda með frumvarpi til laga nr. 38/2001 en þar segi um 10. gr. að eignarleigufyrirtæki falli undir hugtakið lánastofnun.

Vextir séu ekki greiddir af leigusamningum. Vextir séu almennt aðeins greiddir af hreinum fjárskuldbindingum og sé ákveðið gjald fyrir afnot af peningum. Þeir samningar sem deilt sé um í máli þessu séu því marki brenndir að hvergi sé berum orðum sagt að greiddir skuli vextir af fjárskuldbindingunni, heldur sé aðeins að finna stutta klausu á borð við „Liborvextir á samningsdegi auk álags“. Stefnanda hafi þó ávalt borið að greiða vexti af höfuðstól allra samninganna hvern afborgunardag. Innheimta vaxta bendi eindregið til þess að um lánssamninga hafi verið að ræða þar sem leigusamningar beri ekki vexti. Miðað hafi verið við Libor-vexti og hafi upphafsdagur vaxta verið nefndur samningsdagur. Samningsdagur allra samninganna hafi verið útborgunardagur samningsfjárhæðarinnar, þ.e. þegar lánið hafi verið greitt út af hálfu stefnda. Upphaf gjaldtökunnar hafi því ekki miðast við það tímamark þegar stefnandi hafi fengið tækið í sínar hendur, líkt og gildi um leigusamninga, heldur útgreiðslu peningalánsins sem stefndi hafi í raun veitt stefnanda. Í greiðsluyfirlitum sem fylgt hafi samningum aðila hafi greiðslum verið skipt í vexti, afborgunarhluta og eftirstöðvar, líkt og gert sé þegar afborganir af lánum séu reiknaðar. Þá leggi stefnandi áherslu á að vaxtagreiðslur og afborganir hafi alltaf verið greiddar í íslenskum krónum.

Lengd samningstímans sýni einnig að um lán hafi verið að ræða. Afar órökrétt sé að halda því fram að stefnandi hafi getað haft af því hag að taka vél eða tæki á leigu yfir skamman tíma þegar leigugreiðslurnar hafi samanlagt numið heildarkaupvirði tækisins. Hið rétta sé að þessir samningar hafi einungis snúist um fjármögnun, þ.e. peningalán til skamms tíma. Þá telji stefnandi augljóst að „leigugjaldið“ hafi ekki miðast við afnot af tækjum yfir tiltekinn tíma, eins og jafnan eigi við um leigusamninga. Einungis hafi verið um afborganir af höfuðstól að ræða. Ekki hafi því verið um eiginlegan „leigutíma“ að ræða, heldur hafi samningurinn gilt allt þar til hinn upphaflegi höfuðstóll hafi verið að fullu greiddur. Þetta fyrirkomulag megi skýra með dæmi. Ef litið sé fram hjá gengisáhrifum, álagi og vöxtum myndi mánaðarleg greiðsla af samningi um tæki sem upphaflega hafi kostað 10.000.000 króna nema 1.000.000 króna, ef samningstíminn væri 10 mánuðir, en 500.000 krónum, ef samningstíminn væri 20 mánuðir. „Leigugjaldið“ hafi því ekki verið innheimt fyrir afnot stefnanda af tækjunum heldur hafi það verið endurgreiðsla láns frá stefnda. Hér skuli einnig ítrekað að stefndi hafi enga ábyrgð tekið á tækjunum.

Stefnanda hafi borið að greiða stefnda leigu þó upp kæmu bilanir eða tjón. Stefnanda hafi einnig borið að greiða leigu þó seljandi vanefndi samning sinn eins og fyrr greini. Það hafi því ekkert samhengi verið á milli leigugreiðslna annars vegar og afnota stefnanda af tækjunum hins vegar. Samningsbundin áhrif riftunar hafi auk þess verið þau að stefnanda hafi borið að greiða upp allar ógjaldfallnar greiðslur til loka samningstíma, þ.e. stefndi hafi áskilið sér rétt til gjaldfellingar. Hafi þetta gilt jafnt um riftun af hálfu stefnda og stefnanda. Þetta sé sterk vísbending þess að um skuld hafi verið að ræða og raunveruleg afnot stefnanda af tækjunum engin áhrif haft á skyldu stefnanda til að greiða hana til baka. Gjaldfelling sé auk þess einkenni lánssamnings en slík ákvæði tíðkist ekki í leigusamningum. Það hafi ávallt verið skýrt í samskiptum aðila að um lánssamninga væri að ræða.

Í bókhaldi stefnanda hafi tækin ávallt verið eignfærð og samningar við stefnda skuldfærðir. Þess beri að geta að stefndi hafi fengið afrit af ársreikningum stefnanda ár hvert og ekki gert athugasemdir við þessa tilhögun bókhaldsins. Bókfærsla samninganna sé því til staðfestingar að litið hafi verið á samningana sem lánssamninga. Eigi það jafnt við fyrir og eftir að lögmæti slíkra gerninga í erlendri mynt hafi komst í hámæli. Í stöðluðum skilmálum stefnda sé gjarnan að finna grein um reikningsskil. Þar segi að það sé á ábyrgð stefnanda og endurskoðanda hans hvernig leigugreiðslur séu færðar í bókhaldi hans. Í þessu orðalagi felist viðurkenning á að stefnandi hafi haft val um það hvernig rétt væri að færa samninga stefnda í bókhaldi viðskiptamanna hans. Stefndi hafi reyndar talið það einn meginkost samninga af þessu tagi að viðsemjendur hans gætu eignfært tæki og skuldfært samningana í bókhaldi sínu. Í því samhengi sé vísað til fyrirliggjandi skjáskota af heimasíðu stefnda frá 22. júní 2005, 22. maí 2006, 15. nóvember 2006 og 14. nóvember 2008, þar sem helstu kostir „fjármögnunarleigusamninga“ stefnda séu taldir upp. Þá byggi stefnandi á því að samkvæmt ársreikningum stefnda sjálfs hafi skráning eignarhalds aðeins verið til tryggingar á efndum samninga. Í ársreikningum stefnda séu útlán og kröfur samkvæmt „fjármögnunarleigusamningum“ færð til eignar en ekki vélar, tæki og önnur andlög samninganna. Sú staðreynd sýni skýrt afstöðu stefnda sjálfs til „fjármögnunarleigusamninga“ sinna. Í skýringum með ársreikningum stefnda segi berum orðum: „Útlán og kröfur fela í sér eignaleigusamninga félagsins við viðskiptavini um fasteignir, vélar og tæki og útlán í formi skuldabréfa.“ Samkvæmt samningunum hafi stefnandi borið allar skyldur kaupanda samkvæmt lögum nr. 50/2000 um lausafjárkaup og öðrum réttarreglum. Stefndi hafi enga ábyrgð tekið á tækjunum. Með tilvísunum í lög um lausafjárkaup felist einnig sú afstaða stefnda til samninga sinna að þeir séu gerðir í tengslum við kaup viðskiptavina sinna á tækjum.

Á samningstímanum hafi stefnandi haft full umráð yfir tækjunum og borið alla áhættu af rekstri þeirra. Ef t.d. galli hafi komið upp, tæki skemmdist eða orðið fyrir öðru tjóni hafi kostnaður vegna þessa lent að öllu leyti á stefnanda. Þetta eigi almennt ekki við um leigusamninga, en leigutaki beri yfirleitt aðeins ábyrgð á tjóni sem hljótist vegna óeðlilegrar eða óforsvaranlegrar notkunar á hinu leigða. Stefnandi hafi átt að annast skoðun tækjanna. Stefnandi hafi einnig borið allan rekstarkostnað af tækjunum, hvort sem um hafi verið að ræða tryggingar, opinber gjöld, almennt viðhald eða annan kostnað. Að þessu leyti sé einnig munur á leigusamningum og lánssamningum. Venjur á þessu sviði hafi meðal annars verið lögfestar í húsaleigulögum, sbr. 19. gr. laga nr. 36/1994. Þrátt fyrir að eðlismunur sé á andlögum samninga um leigu á húsnæði og þeirra, sem deilt sé um í máli þessu, sé ákvæðið staðfesting venju í íslenskum leiguviðskiptum.

Uppgjör á framangreindum samningunum hafi að meginstefnu farið fram með tvennum hætti. Annars vegar í lok samningstíma og hins vegar á gildistíma samningsins. Í fyrra tilfellinu hafi uppgjör farið fram, þegar stefnandi hafi greitt alla gjalddagana (þ.e. greitt upp lánið) með vöxtum yfir samningstímann. Hins vegar hafi uppgjör farið fram á gildistíma samnings, þegar stefnandi hafi selt tæki til þriðja manns á samningstímanum. Stefnandi hafi þannig sjálfur getað ráðstafað tæki með sölu án samþykkis stefnda og sé það til marks um að báðir aðilar hafi talið tækin lúta beinum eignarétti stefnanda. Til marks um þetta sé í dæmaskyni vísað til tölvupóstsamskipta í dskj. 48.c þar sem fyrirsvarsmaður stefnanda óski eftir uppgjöri á samningi um vinnuvél þar sem hún hafi verið seld. Þetta hafi verið í samræmi við það samkomulag aðila um eignarétt tækjanna, sem lýst sé að framan. Stefndi hafi látið það óátalið að „leigutaki“ hefði þegar ráðstafað vélinni til þriðja manns með sölu og útbúið uppgjör samkvæmt ósk stefnanda. Verði vart séð hvernig þessi framganga stefnda samrýmist þeirri síðar til komnu afstöðu hans að stefndi hafi verið eigandi tækjanna í raun. Þá hafi stefnandi getað skipt tækjum, sem tiltekinn samningur hafi verið gerður um, út fyrir önnur. Stefnandi hafi þannig getað selt tæki en látið samninginn framvegis taka til annarra tækja en upphaflega hafi verið um samið. Þessi framkvæmd bendi enn frekar til þess að samningarnir hafi falið í sér lán þar sem skráning eignaréttar hafi einungis gegnt hlutverki tryggingarráðstöfunar. Að skipta tækjum út fyrir önnur hafi jafngilti því í raun að stefnandi setti stefnda ný veð fyrir lánssamningi. Við sölu á tæki hafi stefnandi greitt sölulaun, ef við hafi átt, og fengið kaupverðið greitt á eigin reikning. Framangreind atriði bendi til þess að stefndi hafi talið stefnanda bæran til að ráðstafa tækjum til þriðja manns, en sá réttur tilheyri réttum eiganda þeirra og engum öðrum. Stefnandi vísi til þess að í samningum aðila hafi verið sérstaklega tekið fram að ef hagnaður myndaðist hjá stefnda við uppgjör á leigusamningi skyldi sá mismunur tilheyra stefnanda. Sá hluti söluandvirðisins, sem verið hafi umfram höfuðstól lánsins, hafi því runnið til stefnanda. Þetta hafi til dæmis getað gerst ef verðmæti tækis hafi verið meira en eftirstöðvar samningsins. Ákvæði þetta hafi yfirleitt verið í 30. gr. hinna stöðluðu skilmála.

Stefnandi byggi á því að í öllum tilfellum hafi samist um í upphafi viðskipta að stefnandi eignaðist samningsandlögin gegn fyrirfram ákveðinni greiðslu svonefnds lokagjalds í lok samningstíma. Þá veki stefnandi sérstaka athygli á því að stefndi hafi fjármagnað kaup stefnanda á tækjum í tilteknu hlutfalli, oftast 80% af kaupverði. Þetta merki að stefnandi hafi sjálfur staðið straum af 20% af kaupverði hvers tækis. Þessi tilhögun sé á engan hátt samrýmanleg leiguviðskiptum þar sem leigutaki greiði gjald fyrir afnot af hinu leigða, en aldrei hlutfall af kaup- eða andvirði þess. Sú staðreynd að „leigutaki“ greiði „leigusala“ ákveðið hlutfall af kaupverði leigumunarins leiði ein og sér til þess að ekki geti verið um leigusamning að ræða. Ef ekki væri „kaupréttur“ við lok samningstímans fæli það í sér að stefnandi hefði greitt stefnda verðmæti tækisins að fullu, ásamt vöxtum, álagi og gengistryggingu, án þess að eignast tækin að því loknu. Verði að telja afar fjarstæðukennt að nokkur hafi séð sér hag í að gera slíkan samning. Ákvörðunarástæða stefnanda fyrir að gera samninga við stefnda hafi enda verið sú að um hafi samist milli þeirra að stefnandi yrði eigandi tækjanna að samningstíma loknum. Við lok samningstíma hafi stefnandi að forminu til getað valið á milli þriggja möguleika. Hann hafi getað skilað viðkomandi tæki, haft það áfram gegn greiðslu svonefndrar framhaldsleigu eða eignast það gegn eingreiðslu svonefnds lokagjalds. Í raun hafi báðir aðilar ávallt gert ráð fyrir því að andlagið yrði sjálfkrafa eign stefnanda við lok samningstímans gegn greiðslu lokagjaldsins og hafi ekki þurft sérstaka tilkynningu eða samning þar um. Stefnandi leggi fram í málinu dæmigerða tilkynningu stefnda til viðskiptavinar frá árinu 2008 þar sem skýrt komi fram að reikningur fyrir lokagjaldi hafi verið sendur sjálfkrafa í lok samningstímans. Breytingar á þessari afstöðu stefnda séu síðar til komnar. Þá leggi stefnandi sérstaka áherslu á að hann hafi aldrei tekið vélar eða tæki á leigu af stefnda eftir lok samningstíma fyrir framhaldsleigugjald. Þá hafi stefndi ekki beitt stöðluðum samningsákvæðum sínum til að verða eigandi samningsandlaga við lok samningstíma, þrátt fyrir að tækin væru miklu verðmætari en lokagjaldinu næmi. Að auki hafi stefnandi getað leyst samningsandlagið til sín hvenær sem var á samningstíma gegn greiðslu lokagjaldsins. Auk þess hafi afstöðu stefnda til þessa verið að finna á heimasíðu stefnda. Hægt sé að nálgast eldri útgáfur íslenskra heimasíðna á vefnum vefsafn.is, sem Landsbókasafn Íslands haldi úti. Stefnandi vísi til ummæla á heimasíðu stefnda 22. júní 2005 en þar segi: „Í lok leigutíma á leigutaki kost á því að kaupa tækið af Lýsingu á umsömdu verði, sem er yfirleitt 3% af upphaflegum leigugrunni. Einnig býðst leigutaka að leigja tækið áfram á 1/12 af leigugrunni.“ Sömu upplýsingar hafi verið að finna á heimasíðu stefnda 22. maí 2006. Þann 15. nóvember 2005 hafði fullyrðingin snúist við: „Í lok grunnleigutíma tekur við ótímabundin framhaldsleiga, en jafnframt átt þú kost á því að kaupa tækið af Lýsingu á umsömdu verði, sem er yfirleitt 3% af upphaflegum leigugrunni.“ Samhljóða setning hafi verið á heimasíðu stefnda 14. nóvember 2008, 2009 og 2010. Stefndi hafi síðan valið að fjarlægja framangreindar fullyrðingar af heimasíðu sinni. Stefnandi vísi einnig til reiknivélar á heimasíðu stefnda þann 1. mars 2005 og 14. nóvember 2008. Af reiknivélinni árið 2005 sjáist vel á hvaða grundvelli stefnandi hafi gengið til samninga við stefnda. Þar sé tilgreint 3% lokagjald og höfuðstóll nefndur „lánsupphæð“. Stefndi hafi síðar breytt reiknivélinni en þann 14. nóvember 2008 sé enn rætt um „lánshlutfall“ og útborgunardag. Við uppgjör samninganna hafi stefnandi undantekningarlaust greitt lokagjald til stefnda. Lokagjaldið hafi verið fyrirfram ákveðið aukagjald sem hafi verið reiknað hlutfall af leigugrunninum. Algengt hafi verið að lokagjaldið næmi 2-3% af upphaflegri fjárhæð samningsins. Í seinni tíð virðist stefnda hafa verið mikið í mun að fela þennan lið samninganna og sé ástæðuna líklega að rekja til sjónarmiða sem orðið hafi grundvöllur dóms Hæstaréttar í máli nr. 652/2011. Þar hafi leigutaka mistekist að mati réttarins að sýna fram á að hann yrði eigandi hins leigða gegn ákveðnu gjaldi við lok leigutíma. Því sé ljóst að stefndi hafi mikla hagsmuni af því að fela lokagjald þeirra samninga sem hér sé deilt um, þrátt fyrir að gjaldið hafi verið óaðskiljanlegur hluti þeirra allra. Allir samningar aðila hafi borið lokagjald og í máli þessu séu lagðir fram 40 uppgerðir samningar þar sem stefndi hafi innheimt gjaldið. Í dæmaskyni bendi stefnandi á samning 153710-713 sem gerður hafi verið um fjögur tæki. Stefnandi hafi selt tvö þeirra í mars 2011. Stefnandi hafi greitt sölulaun vegna tækjanna, tilkynnt stefnda að þau hefðu verið seld og óskað eftir uppgreiðsluverðmæti lánsins frá stefnda. Á reikningi vegna uppgjörs annars tækisins sjáist glöggt hvernig stefndi hafi innheimt lokagjaldið undir liðnum „Sala“. Lokagjaldið, 272,73 evrur, nemi nákvæmlega 2% af höfuðstól samningsins að frádreginni greiðslu stefnanda við undirritun. Sú staðreynd að stefnandi hafi getað óskað eftir uppgjöri með uppgreiðslu hvenær sem var á samningstíma bendi til þess að um lán hafi verið að ræða. Að loknu slíku uppgjöri hafi tækið sjálfkrafa verið eign stefnanda og honum frjálst til ráðstöfunar þriðja manni. Stefnandi vísi til þess að í þjónustugjaldskrá stefnda sé tiltekið sérstakt uppgreiðslugjald, sem ráðist af fjölda mánaða sem eftir séu af samningi eða láni. Þá sýni yfirlit um samningsstöðu aðila, sem stefndi hafi útbúið fyrir hver áramót, að stefndi hafi sjálfur talið lokagjaldið ávallt með skuldum stefnanda. Afstaða stefnda hafi því verið sú að samningar stefnda og stefnanda yrðu ekki gerðir upp nema gegn greiðslu lokagjaldsins, en að því loknu yrði tækið formlega skráð eign stefnanda. Yfirlit þessi, sem komi frá stefnda sjálfum, sýni því með ótvíræðum hætti að milli aðila hafi verið í gildi samkomulag um yfirfærslu eignaréttar samningsandlaganna gegn greiðslu fastákveðins lokagjalds. Eftir að kastljósið hafi beinst að lögmæti samninga stefnda hafi hann hætt þeirri venju sinni að senda stefnanda yfirlit með tilgreindu lokagjaldi. Allur aðdragandi að samningsgerð aðila hafi einkennst af því að um lántöku væri að ræða og tækin væru eign stefnanda við lok samningstíma. Ávallt hafi samist um ákveðið lokagjald en stefndi við samningsgerðina látið undir höfuð leggjast að tilgreina það í texta samningsins. Á dómskjali nr. 103.kk-103.ll sé meðal annars að finna tölvupóst stefnda til stefnanda dags. 28. janúar 2010 með tilboði um lán. Þar sé tilgreint stofngjald, álag og lokagjald, en hið síðastnefnda skyldi vera 2% af samningsfjárhæð. Tilboð þetta hafi verið samþykkt af hálfu stefnanda en í eftirfarandi samningi nr. 153710-713, sem gerður hafi verið daginn eftir, sé lokagjaldið hvergi að finna. Þrátt fyrir þetta komi lokagjaldið fyrir í yfirlitum frá stefnda sem stefnandi hafi fengið send um hver áramót.

Stefnandi vísi til fyrri dóma Hæstaréttar sem hafi fordæmisgildi því til stuðnings að umþrættir samningar aðila séu lánssamningar. Í Hrd. 20. október 2011 í máli nr. 282/2011 hafi Hæstiréttur fjallað um muninn á kaupleigusamningum og fjármögnunarleigusamningum. Þar komi skýrlega fram að við lok þeirra síðarnefndu yrði leigutaki ekki eigandi hlutarins án þess að gerður væri sérstakur samningur þar um. Stefnandi telji ljóst af þessari afmörkun að samningar stefnanda og stefnda geti ekki verið fjármögnunarleigusamningar í þessum skilningi. Í þessu samhengi beri að halda því til haga að Hæstiréttur hafi staðfest ólögmæti gengistryggingar kaupleigusamninga í Hrd. 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Í framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 282/2011 hafi dómurinn rakið skilmála hins umdeilda samnings og vísað meðal annars til ákvæða um að leigutaki bæri ábyrgð á öllu tjóni og bilunum á hinu leigða. Skylda hans til greiðslu ætti ekki að falla niður þó notkun hins leigða stöðvaðist. Hæstiréttur hafi talið að ákvæðin samrýmdust því ekki að um leigusamning væri að ræða. Sömu röksemdir eigi við í máli þessu, svo sem fyrr hafi verið rakið. Hæstiréttur hafi einnig vísað til þess að reglur samningsins kvæðu á um að greiðsluskylda leigutaka félli ekki niður við riftun eða slit samningssambandsins. Einnig hafi rétturinn slegið því föstu að reglur samningsins um uppgjör samrýmdust ekki því sem gilti um uppgjör við slit fjármögnunar-leigusamnings. Framangreind rök eigi að öllu leyti við þá samninga sem um sé deilt í máli þessu. Þá hafi Hæstiréttur áréttað að leigutaki hafi haft frumkvæði að kaupum á vinnuvélinni, sem samningurinn varðaði, og ekki verði séð að: „[leigusali] hafi komið að kaupunum að öðru leyti en að hann hafi verið skráður eigandi til tryggingar efndum samningsins.“ Stefnandi telji að hið sama gildi um samningssamband aðila í málinu. Skráning stefnda hafi einungis verið tryggingaráðstöfun. Í dómi Hæstaréttar frá 24. maí 2012 í máli nr. 652/2011 hafi verið fjallað um samning stefnda, sem einnig hafi borið yfirskriftina fjármögnunarleigusamningur. Hæstiréttur hafi komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi samist svo um milli aðila þess máls að leigutaki myndi eignast samningsandlagið gegn ákveðinni greiðslu við lok leigutímans. Stefnandi telji augljóst að þetta sjónarmið geti ekki átt við samninga hans og stefnda, þar sem augljóst sé að samið hafi verið um að stefnandi yrði skráður eigandi samningsandlaganna í lok samningstíma gegn greiðslu lokagjalds. Af öllu framangreindu megi ljóst vera að umræddir samningar stefnanda og stefnda séu lánssamningar í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Hafi samningarnir borið öll einkenni lánssamninga önnur en nafnið eitt. Þar með falli þessir samningar undir gildissvið 13. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi byggi á því að framangreindir samningar feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum en ekki erlendum gjaldmiðlum. Af gerningunum hafi í raun leitt að stefndi hafi lánað stefnanda íslenskar krónur til kaupa á tækjum og vinnuvélum. Tekið sé fram í öllum samningunum að þeir séu gengistryggðir, bundnir gengi erlendra gjaldmiðla. Engin þörf væri á að kveða á um slíka tengingu ef skuldbindingin væri í rauninni í erlendri mynt. Stefnandi telji þetta orðalag staðfesta að einungis hafi verið samið um lán í íslenskum krónum og afborganirnar gengistryggðar, þ.e. tengdar gengi erlendra gjaldmiðla. Kaupverð og mánaðarlegar afborganir stefnanda hafi einnig verið tilteknar í krónum. Fjárhæð hverrar afborgunar í íslenskum krónum hafi breyst í samræmi við gengi erlendu gjaldmiðlanna. Þá sé sérstaklega tekið fram í samningunum að leiga sé tilgreind í íslenskum krónum og leigugjald innheimt í íslenskum krónum. Engin erlend mynt hafi skipt um hendur, hvorki við útborgun lánsins af hálfu stefnda né við eftirfarandi afborganir stefnanda. Af framangreindu leiði að aðalskyldur beggja aðila samkvæmt hinum umdeildu samningum hafi verið um greiðslur í íslenskum krónum. Af þessum sökum séu ákvæði um gengistryggingu þeirra ógild og að vettugi virðandi skv. VI. kafla laga nr. 38/2001. Jafnvel þó ekki yrði fallist á að umræddir samningar séu lánssamningar byggi stefnandi á því að þeir falli undir gildissvið VI. kafla laga nr. 38/2001, óháð þeirri afstöðu. Réttaráhrif skuldbindinga ráðist ekki af því hvort þær verða flokkaðar sem lán eða leigusamningar, heldur verði ávallt að leiða réttaráhrifin af því sem aðilar hafi samið um. Sömuleiðis breyti það ekki eðli samnings hvort samið hafi verið um að stefnandi eignist andlagið sjálfkrafa við lok leigutíma eða hvort hann hafi þurft að óska þess sérstaklega að eignast tækið gegn greiðslu lokagjalds. Stefnandi telji að allt að einu séu allir þeir samningar sem kröfur hans byggi á gerðir um skuldbindingar í íslenskum krónum sem eru gengistryggðar í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Þau atriði sem rakin hafi verið eigi við um alla þá samninga sem mál þetta taki til. Hvað einstaka samninga varði skuli eftirfarandi tekið fram:

Samningur nr. 142868-869 sé dagsettur þann 16. ágúst 2007 og sé um Komatsu beltagröfu ásamt hraðtengi og skóflu með fastanúmerið EB-1243). Alls hafi verið samið um 29.880.000 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnur verið alls 24.000.000 króna. Helmingur leigugrunns hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi upphaflega átt vera frá 10. september 2007 til 9. september 2012 og fjöldi greiðslna 60. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Vextir skyldu nema Libor-vöxtum auk 2,95% álags. Stefndi og stefnandi hafi gert samning um skuldbreytingu 16. apríl 2009 og aðra þann 15. september 2010. Tímabundnar greiðsluraðabreytingar hafi verið gerðar 25. nóvember 2009, 6. júlí 2009, 19. október 2009, 31. janúar 2011, 6. júlí 2011 og 12. desember 2011, 24. júlí 2012 og 18. janúar 2013. Samið hafi verið um lokagjald í erlendri mynt og fjárhæð þess verið 1.455.480 krónur þann 27. febrúar 2009. Fyrirliggjandi útreikningar sýni að lokagjaldið hafi verið var nákvæmlega 3%.

Samningur nr. 143999-000 sé dagsettur 24. október 2007 um MAN TGA vörubifreið með fastanúmerið TG-S28. Samningsfjárhæð hafi verið alls 13.508.250 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnur 10.850.000 krónur. Helmingur leigugrunns hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi verið sagður frá 10. nóvember 2007 til 9. nóvember 2012 og skyldi fjöldi greiðslna vera alls 60. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Vextir skyldu samkvæmt samningnum vera jafnir Libor-vöxtum auk 2,95% álags. Stefndi og stefnandi hafi gert samning um skuldbreytingu þann 16. apríl 2009 og 15. september 2010. Greiðsluraðabreytingar hafi verið gerðar 6. júlí 2009, 19. október 2009, 13. janúar 2010, 6. júlí 2011, 31. janúar 2011 og 12. desember 2011. Samið hafi verið um lokagjald og fjárhæð þess verið 774.715,34 kr. þann 27. febrúar 2009.

Samningur nr. 144001-002 sé dagsettur 24. október 2007 og sé um Komatsu beltagröfu af gerðinni PC450LC-8 með fastanúmerið EB-1380. Alls hafi verið samið um 29.279.732 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnur verið 23.517.857 krónur. Helmingur leigugrunns hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi upphaflega átt að vera frá 10. nóvember 2007 til 9. nóvember 2012 og fjöldi greiðslna 60 yfir jafn marga mánuði. Vextir skyldu jafngilda Libor-vöxtum auk 2,95% álags. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Aðilar hafi samið um skuldbreytingu þann 16. apríl 2009 og aftur þann 15. september 2010. Aðrar breytingar hafi verið gerðar með greiðsluraðabreytingum 6. júlí 2009, 19. október 2009, 25. nóvember 2009, 13. janúar 2010, 31. janúar 2011, 6. júlí 2011 og 12. desember 2011. Samið hafi verið um lokagjald og fjárhæð þess verið 1.444.677 krónur þann 10. febrúar 2011.

Samningur nr. 146151-152 sé dagsettur þann 22. febrúar 2008 og sé um vörubifreið af tegundinni Volvo FH16 með fastanúmerið HN-A96. Alls hafi verið samið um 16.241.165 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnurinn verið 13.045.112 krónur. Helmingur leigugrunns hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi upphaflega átt að vera frá 10. mars 2008 til 9. mars 2013 og fjöldi greiðslna 60 yfir jafn marga mánuði. Vextir skyldu jafngilda Libor-vöxtum auk 2,95% álags. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Samið hafi verið um skuldbreytingu þann 17. apríl 2009 og aftur þann 15. september 2010. Greiðsluraðabreytingar hafi verið voru gerðar 6. júlí 2009, 19. október 2009, 12. janúar 2010, 31. janúar 2011, 6. júlí 2011 og 12. desember 2011. Samið hafi verið um lokagjald og fjárhæð þess verið 670.360 krónur þann 10. febrúar 2011.

Samningur nr. 146548-549 sé dagsettur þann 18. mars 2008 og sé um vökvafleyg af gerðinni MS55 AT með raðnúmerið MS55AT-071-001. Alls hafi verið samið um 8.715.000 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnur sagður 7.000.000 króna. Helmingur leigugrunns hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi upphaflega átt að vera frá 10. apríl 2008 til 9. apríl 2013 og fjöldi greiðslna 60 yfir jafn marga mánuði. Vextir skyldu jafngilda Libor-vöxtum auk 2,95% álags. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Stefndi og stefnandi hafi samið um skuldbreytingu þann 17. apríl 2009 og aftur haustið 2010. Greiðsluraðabreytingar hafi verið gerðar 6. júlí 2009, 19. október 2009, 12. janúar 2010, 31. janúar 2011, 6. júlí 2011 og 12. desember 2011. Samið hafi verið um lokagjald og fjárhæð þess verið 345.899 krónur þann 10. febrúar 2011.

Samningur nr. 146820-823 sé dagsettur 18. mars 2008 og sé um tvær vörubifreiðar af tegundinni MAN með fastanúmerin RM-F34 og BJ-L76. Samtals hafi verið samið um 28.894.931 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnur sagður 23.208.780 krónur. Helmingur leigugrunns hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi upphaflega átt að vera frá 10. apríl 2008 til 9. apríl 2013 og fjöldi greiðslna alls 60 yfir jafn marga mánuði. Vextir skyldu jafngilda Libor-vöxtum auk 3,30% álags. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Aðilar hafi samið um skuldbreytingu þann 17. apríl 2009 og aðra þann 15. september 2010. Greiðsluraðabreytingar hafi verið gerðar dagana 6. júlí 2009, 19. október 2009, 25. nóvember 2009, 12. janúar 2010, 31. janúar 2011, 6. júlí 2011 og 12. desember 2011. Samið hafi verið um lokagjald og fjárhæð þess verið 926.607 krónur þann 10. febrúar 2011.

Samningur nr. 147666-669 sé dagsettur þann 26. maí 2008 og sé um tvær gröfur, Komatsu beltagröfu af gerðinni PC210LC-8 með fastanúmerið EB-1372 og Komatsu hjólagröfu með fastanúmerið EA-0352. Samtals hafi verið samið um 40.941.707 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnur verið alls 32.884.905 krónur. Helmingur leigugrunns hafi verið sagður tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi upphaflega átt að vera frá 10. júní 2008 til 9. júní 2013 og fjöldi greiðslna alls 60 yfir jafn marga mánuði. Vextir hafi verið Libor-vextir auk 5,00% álags. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Stefndi og stefnandi hafi samið um skuldbreytingu þann 17. apríl 2009 og aftur þann 15. september 2010. Greiðsluraðabreytingar hafi verið gerðar 6. júlí 2009, 19. október 2009, 12. janúar 2010, 31. janúar 2011, 6. júlí 2011 og 12. desember 2011. Þann 24. júní 2009 hafi stefndi og stefnandi gert annan „fjármögnunarleigusamning“ til viðbótar samningi 147666 og hafi hann hlotið hann númerið 153100-101. Samkvæmt orðalagi samningsins feli hann í sér að stefndi „leigi“ stefnanda tvo tilgreinda þjónustusamninga sem stefnandi hafði gert við Kraftvélar ehf. Stefnandi telji ljóst að um lán sé að ræða þar sem alls sé óráðið hvernig slíkur þjónustusamningur geti orðið andlag leigusamnings. Leigugrunnurinn hafi verið sagður 1.814.274 krónur og hafi að öllu leyti verið tengdur evrum. Fjárhæð þessi hafi bæst við greiðsluyfirlit yfirsamningsins 147666 frá samningsdegi 153100-101. Samið hafi verið um lokagjald og fjárhæð þess verið 1.389.323 krónur þann 10. febrúar 2011.

Samningur nr. 153732-739 sé dagsettur þann 8. febrúar 2010 og sé um fjórar vinnuvélar og önnur tæki; Caterpillar M313C með fastanúmerið EA-0336, Komatsu PW160-7 með fastanúmerið EA-0494, Hitachi ZX130 með fastanúmerið EB-1173 og Engcon rótortilt með fastanúmerið 153738. Leigugrunnur hafi samtals verið 28.061.738 krónur að frádreginni leigu sem stefnandi hafi greitt við undirritun. Samkvæmt 2. gr. samningsins séu allar fjárhæðir bundnar erlendum myntum þannig að 53% leigugrunns tengist japönskum jenum (JPY) en 48% svissneskum frönkum (CHF). Sérstök athygli sé vakin á því að samkvæmt greininni séu 101% leigugrunnsins tengd hinum erlendu myntum. Lánstíminn sé tilgreindur frá 15. mars 2010 til 14. september 2015 og skyldi fjöldi greiðslna verða alls 66 yfir jafn marga mánuði. Vextir skyldu jafngilda Libor-vöxtum auk 5,00% álags. Stefndi og stefnandi hafi samið um skuldbreytingu þann 15. september 2010 og greiðsluraðabreytingar 31. janúar 2011, 6. júlí 2011 og 12. desember 2011. Í nóvember 2011 hafi vélarnar Hitachi ZX130 nr. EB-1173 og Caterpillar M313C nr. EA-0336 verið seldar til Motorcompaniet as. og þær fluttar úr landi. Stefnandi hafi selt vélarnar án nokkurrar aðkomu stefnda og fengið söluandvirðið greitt á eigin reikning. Samið hafi verið um lokagjald. Lokagjaldið megi sjá á yfirlitum frá stefnda en einnig á reikningum stefnda til stefnanda vegna uppgjörs varðandi þær vélar sem seldar hafi verið. Stefnandi hafi innheimt lokagjald undir liðnum „sala“ líkt og lýst hafi verið um samning 149029-030 hér að framan.

Samningur nr. 142487-488 sé dagsettur þann 16. júlí 2007 og sé um bifreið af gerðinni Ford Transit Double Cab með fastanúmerið OY-604. Samkvæmt 2. gr. hafi alls verið samið um 2.963.000 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnur verið sagður 2.379.920 krónur. Helmingur leigugrunns hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi verið frá 10. ágúst 2007 til 9. ágúst 2012 og skyldi fjöldi greiðslna verða alls 60. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Vextir skyldu vera jafnir Libor-vöxtum á samningsdegi auk 2,95% álags. Stefnandi og stefndi hafi gert samning um skuldbreytingu þann 16. apríl 2009. Tímabundnar greiðsluraðabreytingar hafi verið gerðar þann 6. júlí 2009, 19. október 2009, 12. desember 2011, 31. janúar 2011, 6. júlí 2011 12. desember 2011, 24. júlí 2012 og 18. janúar 2013. Samið hafi verið um lokagjald í erlendri mynt og hafi fjáhæð þess breyst í íslenskum krónum í samræmi við gengisbreytingar. Um áramótin 2008-2009 hafi lokagjaldið verið 179.304,28 krónur með virðisaukaskatti.

Samningur nr. 143057-058 sé dagsettur 16. ágúst 2007 og sé um gröfu af gerðinni Hitachi ZX470LCH-3 með fastanúmerið EB-1430. Alls hafi verið samið um 29.372.538 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnurinn verið 23.592.400 krónur. Helmingur leigugrunns hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi verið frá 10. september 2007 til 9. september 2012 og skyldi fjöldi greiðslna vera alls 60. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Vextir hafi verið Libor-vextir auk 2,95% álags. Þann 16. apríl 2009 hafi aðilar gert samning um skuldbreytingu. Tímabundnar greiðsluraðabreytingar hafi verið gerðar 6. júlí 2009, 19. október 2009 og 13. janúar 2010. Samið hafi verið um lokagjald í erlendri mynt. Um áramótin 2008-2009 hafi lokagjaldið verið 1.551.124,97 krónur með virðisaukaskatti. Í lok árs 2009 hafi hafist viðræður stefnda og stefnanda um skipti á vélum og þeim lyktað þannig að stefnandi hafi selt og afsalað stefnda gröfunni í febrúar 2010. Reikningur og afsal hafi hins vegar verið dagsett 27. janúar 2010. Það sé athyglivert að stefnandi hafi selt stefnda andlag samningsins með þessum hætti og verði ekki séð hvernig þessi tilhögun samræmist þeirri afstöðu stefnda að hann hafi verið eigandi gröfunnar á samningstíma.

Samningur nr. 143992-995 sé dagsettur þann 24. október 2007 og sé um tvær vinnuvélar af gerðinni Komatsu HM300-2 með fastanúmerin EX-T88 og PR-197. Um sé að ræða námubifreiðar sem í daglegu tali séu nefndar „búkollur“. Samkvæmt 2. gr. samningsins hafi samningsfjárhæð verið samtals 50.466.628 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnur 40.535.444 krónur. Helmingur leigugrunnsins hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi upphaflega átt að vera frá 10. nóvember 2007 til 9. nóvember 2012 og fjöldi greiðslna alls 60 yfir jafn marga mánuði. Vextir skyldu vera Libor-vextir auk 2,95% álags. Samningnum hafi fylgt greiðsluáætlun. Stefndi og stefnandi hafi gert samning um skuldbreytingu þann 16. apríl 2009 og aðra þann 15. september 2010. Greiðsluraðabreytingar hafi verið gerðar 6. júlí 2009, 25. nóvember 2009, 19. október 2009, 13. janúar 2010, 31. janúar 2011, 6. júlí 2011, 12. desember 2011, 24. júlí 2012 og 18. janúar 2012. Samið hafi verið um lokagjald og fjárhæð þess verið 2.983.883 íslenskar krónur þann 31. desember 2008. Þann 30. mars 2010 hafi stefndi og stefnandi gert samkomulag um að í stað vinnuvélarinnar Komatsu HM300-2 með fastanúmerið PR-197 kæmu tvær bifreiðar af gerðinni Mercedes Benz Actros með fastanúmerin PX-393 og UR-485. Að öðru leyti hafi ekki orðið breytingar á réttindum og skyldum aðila. Bifreiðarnar tvær hafi verið seldar til þýska fyrirtækisins Kakar GmbH co. KG fyrir milligöngu Hrauntaks ehf. í lok október 2010. Stefnandi hafi að öllu leyti séð um söluna og greitt sölulaun til seljanda. Á reikningum sem stefndi hafi gefið út vegna hlutauppgjörs megi sjá að stefndi innheimti lokagjald undir liðnum „sala“. Á þeim fyrri sé fjárhæð þessa liðar sögð 472.496 japönsk jen, en fjárhæðin samsvari nákvæmlega 3% af upphaflegri samningsfjárhæð í japönskum jenum. Hið sama eigi við um síðari reikninginn, en þar sé fjárhæð liðarins „sala“ sögð 4.771,28 svissneskir frankar, en fjárhæðin samsvari nákvæmlega 3% af upphaflegri samningsfjárhæð í svissneskum frönkum.

Samningur nr. 144441-442 sé dagsettur þann 23. nóvember 2007 og sé um malarvagn af tegundinni Langenford með fastanúmerið SL-R10. Alls hafi verið samið um 5.465.550 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnurinn sé 4.390.000 krónur. Helmingur leigugrunnsins hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi upphaflega átt að vera frá 10. desember 2007 til 9. desember 2012 og fjöldi greiðslna 60 yfir jafn marga mánuði. Vextir skyldu jafngilda Libor-vöxtum auk 2,95% álags. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Aðilar hafi samið um skuldbreytingu þann 16. apríl 2009 og greiðsluraðabreytingar 6. júlí 2009, 19. október 2009, 31. janúar 2011, 6. júlí 2011 og 12. desember 2011. Samið hafi verið um lokagjald og fjárhæð þess verið 242.768 krónur þann 10. febrúar 2011.

Samningur nr. 147318-319 sé dagsettur þann 2. maí 2008 og sé um bifreið af gerðinni Mercedez Benz Atego með fastanúmerið UA-598. Samtals hafi veirð samið um 2.054.250 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnur verið alls 1.650.000 kr. Helmingur leigugrunns hafi verið tengdur japönskum jenum (JPY) en helmingur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi upphaflega átt að vera frá 10. júní 2008 til 9. júní 2011 og fjöldi greiðslna alls 36 yfir jafn marga mánuði. Vextir skyldu jafngilda Libor-vöxtum auk 5,00% álags. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Þann 17. apríl 2009 hafi aðilar gert samning um skuldbreytingu. Greiðsluraðabreytingar hafi verið gerðar 6. júlí 2009, 19. október 2009, 31. janúar 2011, 6. júlí 2011 og 12. desember 2011. Samið hafi verið um lokagjald og fjárhæð þess verið 73.702 krónur þann 10. febrúar 2011.

Samningur nr. 149029-030 sé dagsettur 18. ágúst 2008 og sé um Terex 3007 skotbómulyftara með fastanúmerið JF-0503. Samkvæmt 2. gr. hafi verið samið alls um 4.544.250 krónur með virðisaukaskatti en leigugrunnurinn verið alls 3.650.000 krónur. Helmingur leigugrunns hafi verið sagður tengdur japönskum jenum (JPY) og helmingur tengdur svissneskum frönkum (CHF). Lánstíminn hafi veirð frá 10. september 2008 til 9. september 2011 og skyldi fjöldi greiðslna verða alls 36. Samningnum hafi fylgt ítarleg greiðsluáætlun. Vextir hafi verið Libor-vextir auk 5,85% álags. Þann 17. apríl 2009 hafi stefnandi og stefndi gert samning um skuldbreytingu þar sem gerðar hafi verið nokkrar breytingar á samningssambandinu. Aðrar breytingar hafi verið gerðar 6. júlí 2009, 19. október s.á. og 31. janúar 2011. Stefnandi hafi gert samninginn upp þann 6. júlí 2011. Hafi það verið gert eftir að tækið hafi verið selt þriðja manni án athugasemda frá stefnda og hafi stefndi ekki átt neina aðkomu að sölunni. Stefnandi hafi fengið söluandvirðið greitt á eigin reikning. Stefnandi hafi greitt umsamið 3% lokagjald til stefnda við uppgjör. Lokagjaldið geti að líta í yfirlitum sem stefnandi hafi fengið send frá stefnda. Á reikningi sem stefndi hafi gefið út til stefnanda vegna uppgjörsins sjáist jafnframt að stefndi hafi innheimt áðurnefnt lokagjald undir liðnum „sala“. Með því að bera saman fjárhæðir þessa liðs og upphaflegar samningsfjárhæðar að frádreginni leigugreiðslu við undirritun sjáist engu að síður að lokagjald samningsins hafi verið 3%. Stefnandi vísi til eftirfarandi töflu til skýringar:

Af framangreindu sé ljóst að milli stefnda og stefnanda hafi samist um 3% lokagjald, sem stefnandi gæti greitt hvenær sem væri ásamt eftirstöðvum samningsins til að eignast tækið. Lokagjaldið hafi verið óumsemjanlegt og lagst sjálfkrafa á reikning til formlegrar yfirfærslu eignaréttar til stefnanda.

Stefnandi byggi á lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sérstaklega 13. og 14. grein þeirra laga. Krafa um vexti byggi á ákvæðum sömu laga, sbr. 18. og 4. gr. laganna. Krafa um dráttarvexti byggist á III. kafla sömu laga. Krafa um málskostnað byggi á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá vísi stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar auk samningalaga nr. 7/1936, sér í lagi III. kafla þeirra laga.

Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda

Stefndi byggir á því að sú aðalmálsástæða stefnanda að umþrættir fjármögnunarleigusamningar aðila séu lánssamningar en ekki leigusamningar standist engan veginn. Þannig hafi í nýlegum dómi Hæstaréttar í málinu nr. 652/2011 frá 24. maí 2012 („Smákranamál“) verið fjallað um samskonar fjármögnunarleigu-samningsform og hafi niðurstaða Hæstaréttar verið sú að um væri að ræða leigusamning. Í dómi Hæstaréttar hafi verið komið inn á það að stöðluð ákvæði samningsins væru skýr og ættu eingöngu við um fjármögnunarleigusamninga. Einnig hafi komið fram í dóminum að í samningi aðila væri fjallað um leigu og væri Lýsing hf. þar ítrekað nefnd leigusali. Tekið skuli fram að ekki verði annað séð en stefnandi byggi aðallega á sömu málsástæðum, í þessu máli og hafðar hafi verið uppi af hálfu stefnanda í fyrrgreindu máli Hæstaréttar nr. 652/2011 og telji stefndi því að beinst liggi við að sýkna hann í þessu máli. Tekið skuli fram að dómur Hæstaréttar í málinu nr. 153/2010 frá 16. júní 2010 hafi fjallað um bílasamninga Lýsingar hf. en ekki fjármögnunarleigusamninga en hér sé um gjörólík eignaleiguform að ræða. Í því máli hafi verið um sjálfkrafa eignayfirfærslu að ræða án sérstakrar greiðslu, eftir að leigutaki hafði innt af hendi síðustu leigugreiðsluna. Í fjármögnunarleigusamningum sé aldrei um slíkt að ræða og hafi dómurinn því ekki fordæmisgildi hvað þetta varði. Jafnvel þó að aðilar semji um kauprétt í lokin gegn greiðslu tilgreindrar fjárhæðar, sem sé það atriði sem stefnandi byggi á, sé alls ekki hægt að jafna því við sjálfkrafa eignayfirfærslu í lokin eins og um hafi verið að ræða í málinu nr. 153/2010. Fjármögnunarleiga sé ein tegund eignaleigusamninga en eignaleiga feli í sér leigustarfsemi á lausafé eða fasteignum þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma samkvæmt sérstökum skilmálum um eignar- eða afnotarétt að lágmarksleigutíma liðnum. Í 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki komi fram að með eignaleigu sé átt við leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Í fjármögnunarleigu felist að leigugjald og lágmarksleigutími sé ákvarðað með hliðsjón af því, að í lok lágmarksleigutíma hafi leigusali fengið í sinn hlut upphaflegt kaupverð leigumunar, auk vaxta og kostnaðar, en eftir það tímamark hafi leigutaki að jafnaði rétt til áframhaldandi leigu leigumunar gegn lækkuðu leigugjaldi. Í lögum um eignarleigustarfsemi nr. 19/1989, sem nú hafi verið afnumin, sé fjármögnunarleiga skilgreind sem sú starfsemi skv. eignarleigusamningi að leigusali hafi afsalað að verulegu leyti áhættu og rétti til arðs sem tengist eignarrétti leigusala en eignarréttur haldist þó hjá leigusala. Eins og í öðrum leigusamningum þá haldist eignarrétturinn hjá leigusala þegar um fjármögnunarleigusamning sé að ræða og samningurinn fari á framhaldsleigu að loknum grunnleigutíma nema leigutaki kjósi frekar að skila hinu leigða. Samningsform stefnda eigi eingöngu við um fjármögnunarleigusamninga og sé mjög skýrt fjármögnunarleigusamningsform þar sem allt innihald samningsins bendi til að um leigusamning sé að ræða. Samningsformið hafi upphaflega verið samið eftir norskri fyrirmynd um fjármögnunarleigusamninga og byggi á alþjóðlegum viðmiðunum um fjármögnunarleigusamninga. Stefndi hafi lagt fram í málinu sýnishorn af dönskum og norskum fjármögnunarleigusamningi. Formin séu bæði gefin út af samtökum eignaleigufyrirtækja í þessum löndum. Þessi erlendu fjármögnunarleigusamningsform byggi á sömu grunnsjónarmiðum og form Lýsingar og séu þetta þau form sem eru almennt séu notuð af eignaleigufyrirtækjum í þessum tveimur löndum. Um fjármögnunarleigusamninga gildi ýmiss konar lagaákvæði sem síðar verði vikið nánar að og margs konar réttaráhrif séu tengd þessari tegund samninga. Þessi tegund leigusamninga hafi ýmis sérkenni sem greini hana frá öðrum tegundum leigusamninga og frá lánssamningum. Þeir fjármögnunarleigusamningar sem um sé deilt í þessu máli hafi öll einkenni fjármögnunarleigusamninga, bæði hvað varði form, hugtakanotkun og efnislegt innihald. Eins og síðar verði vikið nánar að sé ljóst að stefnandi hafi kosið að tryggja sér afnot af umræddum fasteignum með fjármögnunarleigusamningum við stefnda en ekki annars konar fjármögnun. Val á þessari samningstegund hafi byggst á fjölmörgum öðrum þáttum en beinum útgjöldum, svo sem þeim mun sem lögum samkvæmt sé á bókhaldslegri og skattalegri meðferð mismunandi samningstegunda. Því verði að skoða í heild réttaráhrif þess ef lagaákvæðum um önnur samningsform en leigu verður beitt um þessa fjármögnunarleigusamninga. Stefndi byggi á því að samningsform hans uppfylli öll skilyrði fyrir því að teljast leigusamningur skv. alþjóðlegum reikningsskilastaðli IAS 17, sem lagagildi hafi hér á landi. Stefndi byggi á því að samningsform hans uppfylli öll skilyrði fyrir því að teljast leigusamningur skv. alþjóðlegum reikningsskilastaðli IAS 17 sem lagagildi hafi hér á landi. Í 88. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga komi fram að ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002 frá 19. júlí 2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, skuli hafa lagagildi hér á landi í samræmi við bókun I um altæka aðlögun við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, með síðari breytingum, þar sem bókunin sé lögfest. Alþjóðlegir reikningsskilastaðlar séu skilgreindir í 12. tl. 2. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga sem: ,,reikningsskilastaðlar (IAS/IFRS) samkvæmt skilgreiningu 2. gr. reglugerðar (EB) nr. 1606/2002) sem framkvæmdastjórn ESB hefur samþykkt skv. 3. gr. reglugerðar (EB) nr. 1606/2002“. Reglugerð (EB) nr. 1606/2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, sé prentuð sem fylgiskjal með lögunum. Í 7. tl. reglugerðarinnar sé fjallað um IAS alþjóðlegu reikningsskilastaðlana. IAS staðlarnir byggi á alþjóðlegum viðmiðunum. Í 7. gr. EES samningsins sem sé fylgiskjal I með lögum nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið komi fram að gerðir sem vísað sé til eða sé að finna í viðaukum við samninginn, eða ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar, bindi samningsaðila og séu þær eða verði teknar upp í landsrétt sem hér segi: a) gerð sem samsvari reglugerð EBE skuli sem slík tekin upp í landsrétt samningsaðila. Í reglugerð (EB) nr. 1606/2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla komi fram markmiðið með reglugerðinni sem sé eftirfarandi:

,,Markmiðið með þessari reglugerð er að taka upp og beita alþjóðlegum reikningsskilastöðlum í bandalaginu í því augnamiði að samræma fjárhagsupplýsingar, sem félög sem getið er í 4. gr. setja fram, til að tryggja mikið gagnsæi og samanburðarhæfi reikningsskila og þar með skilvirka starfsemi fjármagnsmarkaðar bandalagsins og innri markaðarins.“

Í 1. mgr. 127. gr. laga nr. 3/2006 komi fram að ráðherra geti sett reglugerð um framkvæmd laganna, þar á meðal um alþjóðlega reikningsskilastaðla, sem samþykktir hafi verið skv. 3. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002. Á grundvelli 1. mgr. 127. gr. laga nr. 3/2006 hafi ráðherra sett fjölda reglugerða um alþjóðlega reikningsskilastaðla, þar á meðal reglugerð nr. 1133/2007 að því er varði m.a. alþjóðlegan reikningsskilastaðal IAS 17 um leigusamninga. IAS 17 staðallinn, sem lagagildi hafi hér á landi, fjalli um leigusamninga. Í 4. gr. staðalsins sé fjármögnunarleiga skilgreind á eftirfarandi hátt:

,,Fjármögnunarleiga er leigusamningur sem yfirfærir svo til alla áhættu og allan ávinning sem fylgir eignarhaldi á eign. Eignarréttur kann eða kann ekki að færast á milli aðila að lokum.“

Stefndi byggi á því að fjölmörg atriði staðalsins sýni fram á það ótvírætt að fjármögnunarleigusamningur Lýsingar sé leigusamningur en ekki lánssamningur. Þessu til viðbótar megi nefna að túlkanir með reikningsskilastöðlum bendi einnig til þess að fjármögnunarleigusamningsform Lýsingar sé leigusamningur og megi í því sambandi nefna: túlkunina „IFRIC 4 – Ákvörðun um hvort samningur inniheldur leigusamning og túlkunina SIC 27 – Mat á inntaki viðskipta þegar um leigusamning er að ræða í lagalegum skilningi.“ Stefndi byggi á því að tilvísun ársreikningalaga í reglugerð og alþjóðlega reikningsskilastaðla sé samhangandi heild sem hafi lagagildi á Íslandi. Í því sambandi vísi stefndi til 3. gr. laga 2/1993 um Evrpópska efnahagssvæðið þar sem fram komi að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Út frá þessu ákvæði verði ekki komist hjá því að túlka hugtökin ,,leigusamningur” og ,,fjármögnunarleigusamningur” í samræmi við ákvæði IAS 17 í íslenskum rétti. Það leiði síðan tvímælalaust til þess að fjármögnunarleigusamningur Lýsingar teljist vera leigusamningur. Í þessu sambandi vísi stefndi ennfremur til reglunnar um einsleitni í EB rétti um að meginforsenda þess að framkvæmd samningsins takist vel sé sú að ekki skuli aðeins sömu reglur gilda, heldur skuli túlkun og beiting sameiginlegra reglna vera samræmd á EES svæðinu öllu. Þetta hafi enn fremur í för með sér að ná þurfi fram lagaáhrifum EES reglnanna í landsrétti EFTA-ríkjanna. Stefndi byggi á því að meginreglan um einsleitni og sjónarmið Evrópuréttarins um sjálfstæða skýringu hugtaka eigi að leiða til þess að á Íslandi verði notast við þá skilgreiningu á hugtakinu ,,leigusamningi” sem sé að finna í alþjóðlegum reikningsskilastaðli IAS 17. Með þessu sé hugtakinu ,,leigusamningur” gefin merking sem rúmist innan EES samningsins og þeim reglum sem á honum byggja. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 79/2010 sé komið inn á framangreind sjónarmið og tekið fram að slík lögskýring taki eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögum verði svo sem framast sé unnt gefin merking, sem rúmist innan þeirra og næst komist því að svara til sameiginlegra reglna sem gilda eigi á Evrópska efnahagssvæðinu. Í tengslum við rekstur Hæstaréttarmálsins nr. 652/2011 hafi Lýsing látið nokkrar af stærstu endurskoðunarstofum landsins vinna fyrir sig álit um það hvort fjármögnunarleigusamningsform Lýsingar geti talist vera fjármögnunar-leigusamningur í samræmi við IAS 17 – Alþjóðlegan staðal um leigusamninga. Álit allra endurskoðunarfyrirtækjanna hafi verið á þá leið að fjármögnunar-leigusamningsform Lýsingar félli undir staðalinn um leigusamninga og væri þannig leigusamningur. Þegar erlendir bankar og fjárfestar eigi viðskipti hér á landi eigi þeir að geta treyst því að hér sé farið eftir alþjóðlegum reikningsskilastöðlum sem Ísland hafi innleitt á grundvelli EES samningsins og að þeir geti tekið viðskiptalegar ákvarðanir út frá því. Í þessu sambandi megi m.a. nefna að aðallánveitandi stefnda sé þýskur banki sem gangi út frá þessu sem vísu. Í stefnu sé reynt að færa fyrir því rök að hinir umþrættu samningur aðila sé lánssamningur en ekki leigusamningur. Stefndi mótmæli því að nokkur af þeim atriðum sem stefnandi bendi á, styðji það að hinir umþrætti samningur aðila sé lánssamningur frekar en leigusamningur. Leigusamningur sé gagnkvæmur samningur, þar sem annar aðilinn, leigusali, heimili gagnaðilanum, leigutaka, tiltekin afnot af leigumun, gegn greiðslu endurgjalds sem kallist leiga eða leigugjald. Um sé að ræða gagnkvæman samning þar sem báðir samningsaðilar eigi rétt og beri skyldur. Lánssamningur sé það kallað þegar lánveitandi veiti eða lofi að veita lántaka lán í formi greiðslufrests eða svipaðrar fjárhagslegrar fyrirgreiðslu og lántaki lofi að greiða lánið til baka skv. ákvæðum lánssamningsins. Þeir lánssamningar sem falli undir vaxtalögin nr. 38/2001 séu lánssamningar um peninga eins og skýrt komi fram í 1. gr. laganna en þar komi fram að lögin gildi um vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar. Af mismunandi skilgreiningum á leigusamningum og lánssamningum megi ráða að hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningar aðila séu leigusamningar en ekki lánssamningar. Fjölmörg önnur atriði megi nefna því til stuðnings að um sé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga og megi í því sambandi m.a. nefna eftirfarandi atriði:

Heiti samninganna, þ.e. ,,fjármögnunarleigusamningar“ bendi til þess að um sé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga. Í gegnum alla samningana er talað um ,,leigusala“ og leigutaka“ og bendi það til þess að um sé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga. Orðnotkun í samningunum bendi eindregið til að um sé að ræða leigusamninga en ekki lánssamninga. Sem dæmi um þetta megi nefna að gerð sé grein fyrir leigumun sem hinu leigða í 1. gr. samninganna og leigugrunni í 2. gr. samninganna. Í 4. gr. sé fjallað um grunnleigutíma og í 5. gr. sé fjallað um greiðslutilhögun leigu. Í 6. gr. sé gerð grein fyrir grunnleigutíma og framhaldsleigu. Á bakhlið samninganna sé sama orðnotkun og á framhlið og þannig ávallt gengið út frá því að um leigusamninga sé að ræða. Ítrekað skuli það sem áður hafi komið fram í greinargerð þessari að í máli nr. 652/2011 hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að stöðluð ákvæði samningsins væru skýr og ættu eingöngu við um fjármögnunarleigusamninga.

Virðisaukaskattur leggst ofan á einstakar leigugreiðslur fjármögnunarleigu-samninga en slíkt tíðkast aldrei í lánssamningum. Skattyfirvöld geri skýran greinarmun á meðhöndlun virðisaukaskatts í kaupleigusamningum annars vegar og fjármögnunarleigusamningum hins vegar. Ákvarðandi bréf RSK gefi skýrt til kynna að skv. réttum skilningi laga um virðisaukaskatt skuli innheimta virðisaukaskatt af heildarfjárhæð reikninga í fjármögnunarleigusamningum en líta skuli á greiðslur skv. kaupleigusamningum á sama hátt og afborganir í almennum afborgunarviðskiptum. Stefndi hafi greitt virðisaukaskatt af kaupverðinu í upphafi til seljanda og gengið út frá því að innheimta virðisaukaskattinn til baka í gegnum leigugreiðslur út grunn-leigutímann. Gangi það ekki eftir sé það breyting á þeim forsendum sem gengið hafi verið út frá við samningsgerðina en aðilar hafi verið sammála um að þar sem um leigusamning væri að ræða skyldi greiða virðisaukaskatt af leigugreiðslum. Til viðbótar við þær virðisaukaskattsgreiðslur sem hér hafi verið lýst megi nefna að stefnandi hafi innskattað virðisaukaskatt af leigugreiðslum í bókhaldi sínu. Allar þær virðisaukaskattsgreiðslur sem hér hafi verið lýst hafi miðast við þann gagnkvæma skilning aðila að um leigusamninga hafi verið að ræða. Þegar eign sé keypt með láni eignist viðkomandi hið keypta gegn greiðslu kaupverðs. Kaupverð beri að eignfæra og gjaldfæra í skattskilum, á þeim árum sem eign sé notuð við öflun tekna, sem fyrningu, en leigu megi gjaldfæra um leið og notkunin eigi sér stað. Grundvallarmunur sé þannig á skattalegri meðferð lánasamnings og leigusamnings. Leigugjaldið sé frádráttarbært til skatts sem hver annar rekstrarkostnaður og skapi það leigutaka að jafnaði talsvert hærri skattfrádrátt en afskriftir af keyptum hlut, þ.e. þegar leigutíminn sé styttri en afskriftartími hlutar. Gjaldfærsluleiðin sé einmitt einn helsti kostur leigusamninga, þ.e. að geta gjaldfært leigugreiðslur í gegnum rekstrarreikning og að fjármögnunin sé utan efnahagsreiknings. Hvað fjármögnunarleigusamninga varði haldist eignarréttur hjá leigusala, í raun og skv. skattskilum og því teljist fjármögnunarleiga vera leiga. Framangreinda kosti fjármögnunarleigusamninga þekki stefnandi vel enda hafi hann haft margra ára reynslu af þessu leiguformi, þegar hann hafi undirritað hina umþrættu fjármögnunarleigusamninga. Stefnandi byggi á því að fjármögnunarleigusamningar séu lánssamningar gagnvart stefnda í þeirri von að það skapi honum rétt til endurreiknings og lækkunar á leigu, en hins vegar byggi hann á því gagnvart skattayfirvöldum að fjármögnunarleigusamningarnir séu leigusamningar. Stefnandi eigi ekki að geta komist upp með það að kalla fjármögnunarleigu-samningana ýmist leigusamninga eða lánssamninga eftir því hvað honum henti hverju sinni. Komist hann upp með það auðgast hann á ólögmætan hátt. Í ársreikningum stefnanda séu fjármögnunarleigusamningar skilgreindir sem leigusamningar. Þannig megi í fyrirliggjandi ársreikningunum sjá eftirfarandi í skýringu:

,,Leigusamningar: Leigusamningar eru flokkaðir sem fjármögnunar-leigusamningar þegar samningsskilmálar gera ráð fyrir að verulegur hluti áhættunnar og hagur af eignarréttindum er framseldur leigukaupa. Eignir samkvæmt fjármögnunar- og kaupleigusamningum eru færðar meðal varanlegra rekstrarfjármuna og afskrifaðar á líftíma þeirra. Skuldbinding við leigusala er færð til skuldar í efnahagsreikningi.“

Framangreind skilgreining í reikningsskilum í ársreikningi stefnanda séu í samræmi við 20. gr. IAS 17 – Alþjóðlega reikningsskilastaðalsins um leigusamninga. Rökin fyrir því að færa þetta á þennan hátt í reikningsskilum komi fram í 21. gr. staðalsins en þar sé tiltekið að í tilviki fjármögnunarleigu fái leigutakinn efnahagslega ávinninginn af notkun leigðu eignarinnar megnið af hagrænum endingartíma hennar gegn því að skuldbinda sig til að greiða fyrir þennan rétt fjárhæð sem svari, þegar leigusamningurinn sé gerður, u.þ.b. til gangvirðis eignarinnar og tengds fjármagnskostnaðar. Þetta þýði með öðrum orðum að með fjármögnunarleigusamningana sé farið sem leigusamninga í reikningsskilum stefnanda og leigugreiðslur séu gjaldfærðar. Í stefnu sé því haldið fram af stefnanda að hann hafi fengið lán. Þessi málsástæða hans standist engan veginn í ljósi þess að hann færi samningana sem leigusamninga í ársreikningi sínum og gjaldfæri leigugreiðslurnar í skattuppgjöri sínu. Hvað fjármögnunarleigusamninga varði haldist eignarréttur hjá leigusala, í raun og skv. skattskilum og því teljist fjármögnunarleiga vera leiga. Eignarréttur haldist þannig hjá leigusala fjármögnunarleigusamnings allan grunnleigutímann og á framhaldsleigutímabilinu og því sé ekki um lánssamning að ræða. Auk þess hafi leigusali sem eigandi hins leigða þær heimildir sem teljist til grunneignarréttar eins og að geta selt eða veðsett eignarrétt sinn. Þessi atriði bendi til þess að um leigusamning sé að ræða en ekki lánssamning. Eins og áður hafi komið fram líti löggjafinn á eignaleigu sem leigustarfsemi en ekki lánastarfsemi, sbr. tilvitnun í 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki en þar komi fram að með eignaleigu sé átt við leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Í 1. mgr. 20. gr. sömu laga komi skýrt fram að löggjafinn líti ekki á fjármögnunarleigu sem útlánastarfsemi. Í 1. mgr. 20. gr. sé fjallað um ýmsar tegundir af starfsemi viðskiptabanka og sparisjóða. Í 2. tl. séu taldir upp þættir sem falli undir útlánastarfsemi og sé fjármögnunarleiga ekki talin þar á meðal. Í 3. tl. sé fjármögnunarleiga hins vegar tilgreind sérstaklega sem ein tegund af starfsemi viðskiptabanka og sparisjóða, sem sýni að löggjafinn telji fjármögnunarleigustarfsemi ekki vera lánastarfsemi. Sama aðgreining sé gerð á útlánum og fjármögnunarleigu í viðauka I við Bankatilskipun Evrópusambandsins nr. 2006/48/EC (Directive 2006/48/EC of the European Parliament and of the Council of 14 June 2006 relating to the taking up and pursuit of the business of credit institution), en tilskipunin sé hluti af EES samningnum, sbr. 14. töluliður viðauka IX við samninginn. Framangreindar tilvitnanir í lög um fjármálafyrirtæki bendi skýrlega til þess að fjármögnunarleigusamningur sé leigusamningur en ekki lánssamningur. Forsaga laganna styðji einnig við þetta sjónarmið. Við túlkun og mat á því hvort að hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningar séu leigusamningar eða lánssamningar ber að horfa á samningana heildstætt og varast að láta einstök atriði hafa úrslitaáhrif hvað þetta varði. Að um leigusamninga sé að ræða frekar en lánssamninga sé einnig stutt af framkvæmd í nágrannalöndum Íslands og alþjóðlegum reikningsskilastöðlum sem lagagildi hafi á Íslandi.

Í kafla um málsástæður og lagarök í stefnu nefni stefnandi ýmis atriði sem hann telji að styðji það að hina umþrættu fjármögnunarleigusamninga eigi að flokka sem lánssamninga. Þau atriði sem stefnandi byggi þetta á og ekki hafi þegar verið tekin afstaða til af stefnda séu m.a. eftirfarandi: Undir tölulið 11. á bls. 5 í stefnu vísi stefnandi til þess að fjármögnunarleigusamningar falla undir lög nr. 121/1994 um neytendalán, sbr. d-lið 1. mgr. 2. gr. laganna. Þetta telji stefnandi benda til þess að löggjafinn telji ástæðu til þess að flokka eignaleigusamninga fremur sem lánssamninga en leigusamninga. Stefndi telji að þessi málsástæða stefnanda geti engan veginn staðist. Í tilvitnaðri grein laganna sé verið að fjalla um hvaða samningar falla ekki undir lögin og séu þar leigusamningar sérstaklega undanskildir. Fyrirvari sé þó gerður um það í ákvæðinu að undir þessa undantekningu um leigusamninga falli ekki eignaleigusamningar. Ákvæðið undirstriki hins vegar að eignaleigusamningar séu leigusamningar með því að taka sérstaklega fram að aðrir leigusamningar falli ekki undir ákvæðið. Það sé engan veginn hægt að gagnálykta út frá þessu og halda því fram að sökum þessa hafi löggjafinn flokkað alla eignaleigusamninga sem lánssamninga. Greina þurfi innihald hvers samnings til að komast að niðurstöðu hvað þetta varði. Í dómum Hæstaréttar frá 16. júní 2010 hafi þannig kaupleigusamningar stefnda og SP – Fjármögnunar hf., við einstaklinga, verið taldir kaupleigusamningar sem í raun væru dulbúnir lánssamningar. Rekstrarleigusamningar, sem sé ein tegund eigna-leigusamninga, geti hins vegar ekki undir nokkrum kringumstæðum talist vera lánssamningar og það sama eigi við um hina umþrættu fjármögnunarleigusamninga aðila. Hér verði einnig að horfa til 1. gr. laganna um neytendalán en þar komi fram að lögin taki til lánssamninga sem lánveitandi geri í atvinnuskyni við neytendur. Í 4. gr. laganna sé neytandi skilgreindur sem einstaklingur sem eigi lánsviðskipti sem lögin nái til, enda séu þau ekki gerð í atvinnuskyni af hans hálfu. Stefnandi í máli þessu sé lögaðili en ekki neytandi og samningurinn sé gerður í atvinnuskyni af hans hálfu og því eigi lögin um neytendalán ekki við í þessu sambandi. Framangreind tilvísun í d. lið 2. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán breyti engu um það að fjármögnunarleigusamningar séu leigusamningar en ekki lánssamningar. Ákvæðið hafi eingöngu í för með sér að eignaleigufyrirtækjum sé skylt að gæta að ákvæðum þeirra laga við gerð eignaleigusamninga þegar gagnaðilar þeirra séu neytendur, m.a. um upplýsingaskyldu. Ákvæði neytendalánalaga geti ekki breytt eðli eigna-leigusamninga gagnvart gildissviði annarra laga, eins og vaxtalaga nr. 38/2001. Tekið skuli fram að í lögum um neytendalán sé ekki að finna neina takmörkun á heimild til verðtryggingar eða heimild til að stofna til skuldbindinga í erlendum myntum. Í stefnu kemur stefnandi inn á það að óljós samningsákvæði eigi að túlka stefnda í óhag sökum þess að um sé að ræða staðlaðan samning frá honum. Engan veginn sé hægt að átta sig á því hvað stefnandi sé að fara með þessu og hvaða ákvæði samningsins hann telji óskýr. Í þessu sambandi skuli enn og aftur vísað í hrd. 652/2011 (Smákranamál) þar sem fjallað sé um fjármögnunarleigusamningsform stefnda með þeim orðum að stöðluð ákvæði samningsins séu skýr. Stefnandi leggi í stefnu mikið upp úr því að leigutaki hafi haft frumkvæði að því að velja leiguandlagið hjá söluaðila. Stefndi telji að þetta atriði geti ekki skipt máli í því sambandi hvort líta beri á samninga aðila sem leigusamninga eða lánssamninga enda algengt að sá háttur sé hafður á varðandi fjármögnunarleigusamninga að leigutakinn velji leiguandlagið sem hann vilji taka á leigu hjá fjármögnunarleigufyrirtæki. Þannig hafi aðstaðan t.d. verið í máli skv. dómi Hæstaréttar nr. 652/2011 (Smákranamál). Tekið skuli fram að í 16. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila sé beinlínis gert ráð fyrir því að stefnandi velji leigumunina. Í þessu sambandi megi einnig vísa til norrænna fjármögnunar-leigusamninga. Stefnandi leggi einnig út af hugtakinu ,,fjármögnun“ og telji það benda til að um lán sé að ræða. Stefndi hafni þessu og bendi á að í fjármögnuninni felist að leigutími í fjármögnunarleigusamningum nái yfir meirihluta af endingartíma eignarinnar og leigutaki geti haft umráð eignarinnar jafn lengi og hann haldi grunnleigunni eða eftir atvikum framhaldsleigunni, í skilum. Stefnandi komi inná það í stefndu að leiguverð hafi verið ákvarðað út frá fjármögnunarkostnaði en ekki verðmæti samningsandlagsins. Þetta telji stefnandi benda til þess að um sé að ræða endurgreiðslu á láni en ekki leigu. Stefndi fullyrði að þessi niðurstaða stefnanda sé alröng. Það sé alþekkt í fjármögnunarleigusamningum á alþjóðavísu að leigugjaldið taki mið af fjármögnunarkostnaði leigusala sem haldist í hendur við upphaflegt kaupverð leiguandlagsins. Þá vísi stefnandi til þess að í sumum tilvikum hafi tæki ekki verið að fullu fjármögnuð og að leiga hafi verið reiknuð í hlutfalli af því. Stefndi telji ekkert óeðlilegt að hafa þennan hátt á og sé þetta útfært á þann hátt að stefnandi greiði þennan hluta fjármögnunarinnar sem fyrirframgreidda leigu og njóti þess í formi lægri leigugreiðslna á grunnleigutímanum. Stefnandi geri í stefnu athugasemdir við 19. gr. samningsskilmálanna og byggi á því að samningsgreiðslur séu ekki tengdar afnotum og að það bendi til þess að ekki sé um leigusamninga að ræða. Stefndi mótmæli þessu sem röngu. Það sé ekkert óeðlilegt við ákvæði 19. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila um að stefnandi þurfi að greiða leigu jafnvel þó seljandi vanefni samninga sína við stefnda. Þá byggi stefnandi á því að þar sem í skilmálum samninga aðila séu ákvæði um vexti, bendi það til þess að um lánssamninga sé að ræða. Stefndi mótmæli þessu og byggi það á eftirfarandi rökum: Hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningar aðila beri alls ekki vexti og því sé hér um misskilning að ræða hjá stefnanda. Tilvísun til vaxta í fjármögnunarleigusamningunum sé einungis sett fram sem viðmiðun fyrir ákvörðun leigugreiðslna en breyti ekki skýru inntaki samninganna sem séu samkvæmt formi og efni dæmigerðir fjármögnunarleigusamningar. Í 10. gr. fjármögnunar-leigusamninganna komi fram hvaða vaxtaviðmið notast hafi verið við, þegar leigugreiðslur hafi verið ákvarðaðar í upphafi, og sé þetta sambærilegt við það þegar grunnvísitölu sé getið í hefðbundnum húsaleigusamningum. Í 2. mgr. 13. gr. samninganna sé síðan tekið fram að stefnda sé heimilt að endurreikna leigugreiðslur skv. breytingum sem verði á LIBOR vöxtum þess erlenda eða þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan sé tilgreind í. Hækki eða lækki LIBOR vextir hafi það síðan áhrif á fjárhæð einstakra leigugreiðslna. Í fjármögnunarleigusamningunum sé byggt á ákveðnum leigugrunni sem taki mið af breytingum út frá gengi tiltekinna gjaldmiðla og LIBOR vöxtum. Leigutaki greiði leigugreiðslur á grundvelli þess leigugrunns auk virðisaukaskatts á hverja greiðslu. Vaxtaviðmiðið sé einn þáttur í heildarleiguverðinu. Heildarleiguverðið eigi síðan að miðast við það að þegar tiltekinn lágmarksleigutími sé liðinn hafi leigusali fengið greitt til baka, því sem næst, kaupverðið ásamt kostnaði og þeirri ávöxtun sem leigusalinn telji sig þurfa, sbr. skilgr. á vöxtum í 4. gr. á bls. 3 og d-lið 10. gr. IAS 17 reikningsskilastaðalsins um leigusamninga. Í fjármögnunarleigusamningum aðila komi þannig ekkert fram um að leigugreiðslur beri vexti, heldur sé byggt á ákveðnum leigugrunni, sem taki mið af því að við ákvörðun leigugjalds og lágmarksleigutíma hafi stefndi fengið í sinn hlut upphaflegt kaupverð leigumuna, auk vaxta og kostnaðar sem stefndi þurfi að greiða á leigutímanum vegna eigin fjármögnunar á leiguandlaginu hjá erlendum fjármögnunaraðilum sínum. Vaxtakostnaður stefnda sé því innbyggður í leigugjaldinu en ekki sé um það að ræða að vextir bætist við einstakar leigugreiðslur. Sambærilegar viðmiðunarheimildir séu algengar í íslenskum leigusamningum og megi í þessu sambandi m.a. vísa í 37. gr. laga nr. 36/1994 um húsaleigu. Í þessu sambandi sé einnig vísað til dóms Hæstaréttar nr. 98/1978 (1980/1291). Þessi tenging sé því ekkert óeðlilegri en þegar t.d. húsaleigusamningar séu tengdir hækkunum sem verði á neysluvísitölu frá ákveðinni grunnvísitölu við upphaf leigutíma. Þegar alþjóðlegir LIBOR vextir hækki hafi það áhrif á fjármögnunarkostnað stefnda gagnvart erlendum fjármögnunaraðilum og þar með á leigugrunninn sem verði til þess að einstakar leigugreiðslur hækki. Stefndi hefði eins getað áætlað ávöxtunarkröfu inn í leigugreiðslur strax frá upphafi og jafnframt metið til fjár þá áhættu sem hann hafi haft af mögulegum gengisbreytingum og vaxtahækkunum. Samningsaðilar hafi hins vegar kosið að koma þessari áhættu inn í samningana með þeim hætti sem gert hafi verið enda hefði stefnandi notið góðs af því ef þróun gengis og vaxta hefði orðið með gagnstæðum hætti eins og stefnandi hafi þekkt vel frá fyrri tíð. Það sé ekkert sem banni stefnda að áskilja sér breytingar á fjárhæð leigugreiðslna á þann hátt að hækkun á LIBOR vöxtum á tilgreindum myntum hafi áhrif á leigugreiðslur til hækkunar. Megi í þessu sambandi vísa til síðustu mgr. 4. gr. IAS 17 reikningsskilastaðalsins um leigusamninga en þar sé gert ráð fyrir samskonar breytingum á leigufjárhæðum. Þar sé slíkt kallað ,,skilyrt leiga“ og sé nánar skilgreint sem sá hluti leigunnar sem ekki sé föst fjárhæð, heldur miðist við aðra þætti en framrás tímans eingöngu (t.d. hundraðshluti af sölu, notkun verðvísitalna og markaðsvaxta). Einnig sé gert ráð fyrir þessu í 5. gr. IAS 17 reikningsskilastaðalsins. Sambærileg ákvæði um vaxta- og gengisviðmið og séu í samningi stefnda megi finna í leigusamningum um fjármögnunarleigu hjá öðrum Norðurlandaþjóðum. Tekið skuli fram að ákvæði um vexti séu ekki tilgreind á greiðsluseðlum sem stefndi hafi sent stefnanda enda beri einstakar leigugreiðslur ekki vexti. Stefndi telji að þegar horft sé til þeirra sjónarmiða sem hér hafi verið rakin og ákvæða alþjóðlegra reikningsskilastaðla og sambærilegra norrænna samninga, þá bendi heimildir stefnda til að hækka leigugreiðslur í samræmi við hækkanir á LIBOR vöxtum, ekki til þess að frekar sé um lánssamninga að ræða, heldur en leigusamninga og þá sérstaklega þegar horft sé til forms og efnis fjármögnunarleigusamninganna í heild. Þá komi stefnandi inn á það í stefnu að á greiðsluyfirliti hafi greiðslum verið skipt upp í ,,vexti“, ,,afborgunarhluta“ og ,,eftirstöðvar“ og telji hann að slík tilgreining eigi við um lán en ekki leigu. Þessi sama málsástæða hafi verið höfð upp í Smákranamálinu (hrd. 652/2011) en þar hafi þetta atriði ekki hlotið brautargengi. Það sé ekkert óeðlilegt að tilgreina afborgunarhlutann sem sé einn þáttur í heildarleiguverðinu. Um innbyggðu vextina hafi áður verið fjallað. Eftirstöðvatalan gefi til kynna núvirði eftirstöðva af heildarleigugreiðslum á grunnleigutíma áður en framhaldsleiga hefjist og telji stefndi að slík upplýsingagjöf sé ekkert óeðlileg í tilviki leigusamninga og bendi í því sambandi á að í 20. gr. IAS 17 þar sem gengið sé út frá því að þessa fjárhæð þurfi að tilgreina í efnahagsreikningi í reikningsskilum leigutaka.

Á bls. 9 í stefnu vísi stefnandi til þess að stefndi færi í ársreikningum sínum til eignar útlán og kröfur samkvæmt fjármögnunarleigusamningum en ekki til eignar rekstrarfjármuni samkvæmt fjármögnunarleigusamningum og telji stefnandi að þetta bendi til þess að um sé að ræða lánssamninga en ekki leigusamninga. Stefndi mótmæli því að bókun hans á fjármögnunarleigusamningum í ársreikningum bendi til þess að um lánssamninga sé að ræða en ekki leigusamninga. Stefnandi færi fjármögnunarleigusamninga í reikningsskilum sínum í samræmi við IAS 17 – Alþjóðlegan reikningsskilastaðal um leigusamninga. Í gr. 36-37 í staðlinum komi fram að í tilviki fjármögnunarleigusamninga, skuli leigusalar færa eignir, sem þeir hafi í útleigu samkvæmt fjármögnunarleigu, í efnahagsreikning sinn og tilgreina þær sem kröfur með fjárhæð sem sé jafnvirði hreinnar fjárfestingar í leigusamningnum. Í 37. gr. staðalsins komi fram að ástæðan fyrir þessu sé sú að samkvæmt fjármögnunarleigu afsali leigusali sér að verulegu leyti allri áhættu og ávinningi sem fylgi lagalegu eignarhaldi og þess vegna fari leigusali með leigukröfuna eins og endurgreiðslu á höfuðstól og fjármagnstekjur sem hann fái sem endurgreiðslu og ávinning fyrir fjárfestingu sína og þjónustu. Í álitsgerð PWC komi fram að stefndi færi viðkomandi fjármögnunarleigusamning rétt í bókum sínum. Í tengslum við „Smákranamálið“ hafi stefndi fengið álit frá KPMG um það hvernig haga ætti framsetningu eigna og tekna af fjármögnunarleigusamningum í efnahagsreikningi og rekstrarreikningi leigusala samkvæmt reglum alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Niðurstaða minnisblaðsins sé sú að rétt sé að færa fjármögnunarleigusamninga á þann hátt sem Lýsing hf. geri í ársreikningum sínum og að það sé í samræmi við IAS 17 – Alþjóðlegan staðal um leigusamninga. Stefnandi bendi á í stefnu að hann telji að ákvæði um ,,ábyrgð“ ,,áhættu“ og ,,rekstrarkostnað“ tækja séu óeðlileg. Stefndi hafni þessu og telji þessi ákvæði eðlileg og hefðbundin í fjármögnunarleigusamningum. Þannig sé ekkert óeðlilegt við ákvæði 16. gr. fjármögnunarleigusamnings aðila að leigusali taki ekki ábyrgð á hinu leigða, svo sem í þeim tilvikum sem leigutaki sé ekki ánægður með leigumuninn, enda sé það leigutaki sjálfur sem velji leigumuninn en ekki leigusali. Í þessu sambandi sé einnig rétt að benda á að 16. og 19. gr. fjármögnunarleigusamninganna, um skoðunarskyldu leigutaka og vanefndir seljanda séu í samræmi við skilgreiningu á fjármögnunarleiguhugtakinu í 4. og 8. gr. IAS 17 þar sem fram komi að fjármögnunarleiga sé leigusamningur þar sem svo til öll áhætta sem fylgi eignarhaldi á eign sé yfirfærð til leigutaka. Stefndi byggi einnig á því að það sé heldur ekkert óeðlilegt við 17. gr. skilmála fjármögnunarleigusamninganna, en þar sé tekið fram að leigutaki beri áhættuna af því ef hið leigða farist, skemmist eða rýrni eftir að seljandi hafi afhent hið leigða. Stefnandi telji að þetta bendi til þess að fremur sé um lánssamning að ræða heldur en leigusamning sökum þess að slíkt tíðkist ekki í leigusamningum. Stefndi mótmæli þessari túlkun og bendi á að frá framangreindri meginreglu verði að sjálfsögðu vikið með samkomulagi aðila eins og gert sé í þessu tilviki. Í fjármögnunarleigusamningum sem þessum sé mun nærtækara að umráðamaður leigumunar beri ábyrgðina á framangreindum þáttum og leiði þetta til þess að hann passi betur upp á leigumuninn. Í þessu sambandi sé einnig rétt að benda á það að leigutaki beri ábyrgð á því að greiða vátryggingariðgjöld af tækinu sbr. 23. gr. samninganna og að hann beri ábyrgð á meðferð tækisins skv. 20. gr. samninganna. Stefndi fullyrði að áhættureglur 17. gr. samninga aðila séu eðlilegar og bendi á að hér sé um hefðbundið ákvæði að ræða í fjármögnunarleigusamningum þar sem leigusali hafi í frjálsum samningi aðila, afsalað sér að verulegu leyti áhættu af hinu leigða. Í þessu sambandi megi benda á að þetta atriði komi skýrt fram í 1. gr. í skilgreiningu á fjármögnunarleigu í lögum nr. 19/1989 sem nú hafi verið niðurfelld. Hér sér einnig rétt að benda á að í IAS 17 reikningsskilastaðlinum um leigusamninga sé fjármögnunarleiga skilgreind þannig í 3. gr. staðalsins að um sé að ræða leigusamning sem yfirfæri svo til alla áhættu og allan ávinning sem fylgi eignarhaldi á eign. Samkvæmt þessu sé ljóst að áhættureglan á milli aðila eins og hún sé sett fram í fjármögnunarleigusamningum þeirra sé í fullu samræmi við alþjóðlegt fyrirkomulag og reikningsskilastaðal sem innleiddur hafi verið með reglugerð sem hafi lagagildi hér á landi. Áhættureglurnar í samningnum séu sambærilegar við áhættureglur í norrænum fjármögnunarleigusamningum. Um sé að ræða leigu á lausafé sem taki til mikils hluta af endingartíma tækisins. Áhætta varðandi viðhald og meðferð verði þannig miklu meiri en varðandi fasteignir, þar sem leigusali beri ábyrgð á meiriháttar viðhaldi. Það gefi auga leið að ekki sé hægt að hafa þetta á annan veg en gengið sé út frá í 17. gr. í samningum aðila. Sem dæmi megi nefna að á framhaldsleigutíma sé leigugjald oft tólf sinnum lægra en á grunnleigutíma. Það myndi aldrei ganga upp, ef leigusali ætti að fá þessa lágu leigu á framhaldsleigutímanum en bæri alla ábyrgð á ástandi úr sér gengins leigumunar. Ef leigusali ætti að bera áhættuna þyrfti leigugjaldið einfaldlega að vera miklu hærra en aðilar hafi samið um að fara ekki þá leið. Til samanburðar megi nefna að samskonar reglur um ábyrgð á skemmdum sé að finna í ákvæðum staðlaðra samninga bílaleigufyrirtækjanna þar sem leigutaki beri ábyrgð á skemmdum en slíkir samningar séu óumdeilanlega leigusamningar. Í stefnu fjalli stefnandi um uppgjör samninga og telji sig hafa getað ráðstafað tækjum án samþykkis stefnda. Hér fari stefnandi rangt með enda komi skýrt fram í 15. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila að stefndi sé eigandi hins leigða og að stefnanda sé óheimilt að stofna til hvers kyns löggerninga um hið leigða. Stefndi mótmæli því einnig sem röngu að stefnandi hafi getað skipt út tækjum á fjármögnunarleigusamningum fyrir önnur en stefnandi tilgreini eitt dæmi um leigumunaskipti. Stefndi mótmæli því að þetta skipti einhverju máli. Þó að vera kunni að einhverjir samningar aðila, hafi í einhverjum tilvikum, verið gerðir upp fyrir lok samningstímans, í tengslum við endurnýjun, felist engan veginn í því sönnun þess að samið hafi verið um kauprétt við upphaf samningsins. Þessi málsástæða stefnanda verði að teljast mjög langsótt og í öllu falli vanreifuð. Í þessu sambandi megi nefna að það sé alþekkt í eignaleiguviðskiptum að oft komi fram beiðnir frá leigutaka um að fá aðra leigumuni sem henti þeim betur og í sumum tilvikum séu þá eldri leigumunir seldir og aðrir samningar gerðir um nýju leigumunina ef stefndi taki ákvörðun um að fara þá leið. Það sé ekkert óeðlilegt við slíkar hreyfingar og fráleitt að halda því fram að það gefi einhverja vísbendingu um að samið hafi verið um kauprétt í upphafi viðskipta. Hvað varði tölulið 44 í stefnu um að stefnandi hafi getað selt tæki og fengið söluandvirðið greitt inn á sinn reikning þá komi fram í 15. gr. fjármögnunarleigusamninganna að honum hafi verið þetta óheimilt enda komi skýrt fram í greininni að honum sé óheimilt að stofna til löggerninga yfir hinu leigða. Stefnandi leggi í stefnu áherslu á 30. gr. samninganna og þeirri uppgjörsreglu sem þar sé að finna. Stefndi fullyrði að það sé ekkert óeðlilegt við þetta ákvæði sem komi til ef vanefndir verði eða tjón á leigumun. Jafnvel þó að slíkt ákvæði sé óhefðbundið í leigusamningum sé ekkert sem banni að hafa slíkt ákvæði í leigusamningum. Horfa þurfi á þetta ákvæði í tengslum við önnur ákvæði í 30. gr. samninganna og það að við riftun fari fram heildaruppgjör á milli aðila. Þannig sé t.d. kveðið á um það í 4. tl. 30. gr. samninganna að frá skuld leigutaka við stefnda skv. tl. 1-3 skuli draga verðmat hins leigða. Taka þurfi mið af því við skýringu á þessu ákvæði að oft á tíðum séu leigumunir sérhæft lausafé sem úreldist hratt og erfitt sé að endurleigja og því sé nauðsynlegt að hafa inni ákvæði í samningi á þá leið að leigutaki verði að greiða ógjaldfallna leigu til að minnka líkur á því að leigusali verði fyrir verulegu fjárhagstjóni vegna vanefnda leigutaka. Stefnandi byggi á því að í öllum tilfellum hafi samist um það í upphafi viðskipta að stefnandi eignaðist samningsandlögin gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu, svonefnds lokagjalds, í lok samningstímans. Stefndi hafni því sem röngu og ósönnuðu að samið hafi verið um það í upphafi að leigutaki myndi eignast samningsandlagið í lok grunnleigutímans gegn greiðslu fyrir fram ákveðins lokagjalds. Stefndi byggi á því að í 12. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila sé gengið út frá því að þegar grunnleigutíma sé lokið framlengist leigusamningarnir ótímabundið skv. 6. gr. samninganna. Í lok 12. gr. komi síðan fram að leigutaki geti sagt hinum framlengdu samningum upp skriflega enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Í 12. gr. sé þannig skýrt tekið fram að framhaldsleiga hefjist að loknum grunnleigutíma og ekki gert ráð fyrir neinum undantekningum frá því nema leigutaki vilji skila leigumun. Leigugreiðslur á framhaldsleigutíma séu mun lægri en á grunnleigutíma. Þannig sé gert ráð fyrir því að stefnandi geti haft leigumunina á framhaldsleigu allt þar til að leigumunirnir séu orðnir úr sér gengnir eða ónothæfir. Þetta sé einmitt eitt af grunneinkennum fjármögnunarleigusamninga og eitt af því sem aðgreini þá frá kaupleigusamningum þar sem leigutaki verði að jafnaði sjálfkrafa eigandi hins leigða í lok leigutímans án sérstakrar greiðslu eða frekari samninga. Stefndi vísi hér einnig til c-liðar 11. gr. í IAS 17 reikningsskilastaðalsins þar sem fram komi að það sé einkenni fjármögnunarleigusamninga að þá megi framlengja um annað tímabil gegn leigu sem sé töluvert lægri en markaðsleiga. Stefndi byggi á því að það sé viðurkennd regla í kröfurétti að sá sem haldi öðru fram en komi fram í samningi aðila hafi sönnunarbyrði fyrir því. Stefndi bendi á að í þessu máli liggi ekki fyrir nein sönnun fyrir því að stefnandi hafi átt að eignast tækin við lok grunnleigutíma leigusamninganna. Stefnandi vísi í stefnu í bréf sem annar viðskiptavinur stefnda eigi að hafa fengið í lok samningstímans þar sem fram komi að hann geti eignast tækið gegn greiðslu lokagjalds nema hann vilji frekar að samningurinn fari á framhaldsleigu. Þar sem bréf þetta sé ekki til stefnanda hafi það ekkert sönnunargildi í málinu. Jafnvel þó að slíkt bréf hefði verið sent til stefnanda hefði ekki verið neitt óeðlilegt við það því að þá hefði verið um að ræða tilvik þar sem stefndi hefði við lok grunnleigutímans, tekið einhliða ákvörðun, um að bjóða stefnanda að kaupa viðkomandi tæki, frekar en að fara með það á framhaldsleigu. Slíkt bréf geti hins vegar á engan hátt bent til þess að samið hafi verið um sölu í upphafi samnings og sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu af hálfu stefnda. Þá vísi stefnandi í stefnu einnig til þess að upplýsingar á heimasíðu stefnda hafi gefið til kynna að í lok grunnleigutíma ætti viðskiptamaður kost á því að kaupa tækið eða leigja það síðar og að kaupverðið væri yfirleitt 3% af upphaflegum leigugrunni. Hér sé um að ræða sömu málsástæðu og fjallað hafi verið um í hrd. 652/2011. Í dómi Hæstaréttar komi fram að ekki hefði tekist að sanna að samið hefði verið um að leigutaki eignaðist hið leigða gegn ákveðinni greiðslu við lok leigutímans og því lægi ekki annað fyrir en að á því tímamarki stofnist ótímabundinn leigumáli gegn verulega lægra gjaldi, sem leigutaka væri heimilt að segja upp með eins mánaðar fyrirvara ásamt því að skila hinu leigða, svo sem nánar væri mælt fyrir um í samningi aðilanna. Þær upplýsingar á heimasíðunni sem stefnandi tilgreini, innihaldi ekkert annað en ábendingu um það að í lok grunnleigutíma taki við ótímabundin framahaldsleiga en jafnframt eigi viðskiptamaður möguleika (kost) á því að kaupa tækið af stefnda á umsömdu verði, sem yfirleitt sé 3%. Ekki sé hægt að lesa neina skuldbindingu úr þessum upplýsingum á heimasíðunni og verði þær ekki með nokkru móti túlkaðar á þann veg að leigutaki eigi kröfu á að kaupa leiguandlagið við lok leigutíma enda sé ekkert heimildarákvæði um slíkt í leigusamningum aðila. Þegar beiðnir berist til stefnda um að kaupa hlut í lok leigutíma sé það skoðað í hverju tilviki og m.a. horft á það hvort viðkomandi leigutaki sé með aðra samninga í vanskilum. Sé tekin ákvörðun um sölu eftir lok grunnleigutímans, sé um nýjan sjálfstæðan samning að ræða sem breyti ekki eðli hins upphaflega fjármögnunarleigusamnings og breyti honum þannig ekki úr fjármögnunarleigusamningi í kaupleigusamning og enn síður í lánssamning eða ígildi hans. Þessu til stuðnings megi vísa í skilgreiningu á fjármögnunarleigu í 4. gr. IAS 17 alþjóðlega reikningsskilastaðalsins, þar sem fram komi að ekki skipti máli hvort eignarréttur færist á milli samningsaðila í lokin því að í öllum tilvikum falli samningarnir undir staðalinn og teljist þar með leigusamningar. Í 6. gr. IAS 17 komi skýrt fram að skilgreiningin á leigusamningi taki til samninga um leigu á eign sem feli í sér ákvæði sem gefi leigutaka kost á að öðlast eignarrétt á eigninni þegar umsamin skilyrði séu uppfyllt og að slíkir samningar séu stundum nefndir kaupleigusamningar. Þar sem þessir samningar teljist leigusamningar falli þeir því ekki undir það að vera lánssamningar og þar af leiðandi eigi þessir samningar ekki undir ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Í gr. 10 a í IAS 17 reikningsskilastaðlinum sé einnig gert ráð fyrir því að eignarhaldið skv. fjármögnunarleigusamningi geti færst á milli aðila í lok samningstímans. Í gr. 10 b í staðlinum sé gert ráð fyrir því að í fjármögnunarleigusamningum geti verið ákvæði um kauprétt leigutaka á verði sem vænta megi að sé nægilega mikið undir gangvirði, daginn sem kauprétturinn verði nýtanlegur, þannig að nokkuð víst sé við upphaf samningstímans að kauprétturinn verði nýttur. Skv. þessu sé ljóst að viðkomandi reikningsskilastaðall, sem verið hafi innleiddur með reglugerð sem hafi lagagildi hér á landi, gangi út frá því að það skipti engu máli hvort eignarréttur kunni eða kunni ekki að færast á milli aðila að lokum og hvort samið sé um kauprétt eða ekki við lok samningstímans, viðkomandi samningur sé í öllum tilvikum leigusamningur. Hvað varði tilvísun stefnanda til reiknivélar sem eigi að hafa verið á heimasíðu stefnda árið 2005 og 2008, verði ekki séð að í þeirri tilvísun felist nein sönnun fyrir því að samið hafi verið um yfirfærslu eignarréttar í lok grunnleigutíma leigusamningsins og sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu. Það sé ekki óalgengt að á heimasíðum eignaleigufyrirtækja sé að finna reiknivélar til að aðstoða væntanlegan leigutaka við að bera saman mismunandi kosti við fjármögnun atvinnutækja. Stefnandi vísi til þess í stefnu að hann hafi í gegnum tíðina eignast mörg samningsandlög gegn greiðslu lokagjalds og telji að þetta bendi til þess að um sé að ræða lánssamning frekar en leigusamning. Stefndi mótmæli því að framangreind málsástæða stefnanda sé sönnun fyrir því að samið hafi verið um það í upphafi að stefndi myndi eignast tækið í lok grunnleigutímans gegn ákveðinni greiðslu og vísi í þessu sambandi m.a. til ítarlegrar umfjöllunar sinnar um lokagjald. Í fjármögnunarleigusamningi aðila sé ekkert minnst á ,,lokagjald“. Til viðbótar við það sem komið hafi fram um að ekkert ákvæði sé um lokagjald í samningi aðila megi nefna að það sé ekki óalgengt í viðskiptalífinu að í leigusamninga séu sett ákvæði um: forkaupsrétt, forleigurétt eða kauprétt. Þrátt fyrir tilveru slíkra ákvæða breytist ekki eðli leigusamnings aðila úr því að vera leigusamningur, yfir í það að vera lánssamningur. Hvað varði tilvísun stefnanda í dómskjal nr. 103.n. þá komi þar ekkert fram um lokagjald heldur sé notað hugtakið ,,sala“ sem staðfesti að í þessu tilviki hafi stefnandi tekið einhliða ákvörðun um að selja samningsandlagið á þessum tímapunkti. Þá byggi stefnandi á því að áramótayfirlit stefnda um stöðu samninga bendi til þess að stefnandi hafi getað keypt leigð tæki við lok grunnleigutíma gegn greiðslu lokagjalds og að í áramótayfirlitum sé vísað til lokagjalds sem tiltekinnar krónu fyrir hvern og einn samning. Hér sé einnig um að ræða sömu málsástæðu og fjallað hafi verið um í hrd. 652/2011 og hafi ekki verið talin benda til þess að samið hefði verið fyrirfram um kaup í lokin. Stefndi mótmæli því að þetta sé sönnun fyrir því að samið hafi verið um að stefndi myndi eignast tækin í lok grunnleigutímans gegn ákveðinni greiðslu. Í fjármögnunarleigusamningum aðila sé ekkert minnst á ,,lokagjald“. Það sem þarna sé átt við sé að ef leigusali samþykki að selja leigutaka leigumuninn, með sérstökum samningi síðar meir, þá yrði uppreiknuð fjárhæð miðað við ákveðna prósentu af upphaflegum leigugrunni framreiknuðum, sú fjárhæð sem komi fram á skjalinu. Í þessu felist engin skuldbinding um að stefnandi geti krafist þess að kaupa hið leigða í lok samningstímans miðað við þessa prósentu af upphaflegum uppreiknuðum leigugrunni. Sá möguleiki sé háður skoðun og mati stefnda í lok samningstímans. Í lok kaflans vísi stefnandi til dómskjala nr. 103.kk-103.ll og geti þess að þar sé að finna tölvupóst með tilboði um lán. Stefndi mótmæli þessu sem röngu enda sé í viðkomandi skjölum notað hugtakið fjármögnun en ekki hugtakið lán. Í kafla 5.3.13. í stefnu vísi stefnandi til þriggja dóma Hæstaréttar. Um tvo þeirra síðarnefndu hafi áður verið fjallað. Hvað varði tilvísun stefnanda til hrd. nr. 282/2011 þar sem um hafi verið að ræða fjármögnunarleigusamningsform Glitnis hf. þá hafi sá dómur ekki fordæmisgildi varðandi samninga stefnda. Mun eðlilegra sé að taka mið af hrd. nr. 652/2011(Smákranamál) þar sem fjallað haf verið um fjármögnunarleigu-samningsform stefnda. Í síðarnefnda dómnum komi fram að samningur stefnda sé mun skýrari en samningur Glitnis hf. og að stöðluð ákvæði fjármögnunarleigusamnings stefnda eigi einungis við um fjármögnunarleigusamninga. Stefnandi haldi því fram að hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningar aðila séu í íslenskum krónum og innihaldi ólögmæta gengistryggingu. Stefndi mótmæli þessu og bendi m.a. á að honum sé heimilt að láta leigugreiðslur af fjármögnunarleigusamningi taka mið af gengi erlendra mynta vegna þess að um sé að ræða leigusamninga en þeir falli ekki undir ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Gildissvið vaxtalaga sé skilgreint með víðtækum hætti í 1. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinu nái lögin yfir vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar og á öðrum sviðum réttarins, eftir því sem við geti átt, svo og um annað endurgjald sem áskilið sé eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar. Samkvæmt 2. gr. gildi lögin einnig um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Í VI. kafla laganna, sem fjalli um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, sé gildissvið kaflans skilgreint með þrengri hætti en fram komi í 1. gr. laganna. Öfugt við önnur ákvæði laganna sem taki til vaxta á peningakröfum á sviði fjármunaréttar takmarkist verðtryggingarákvæði laganna við sparifé og lánsfé í íslenskum krónum. Ákvæði 13. og 14. gr., sem banni gengistrygginguna, taki því skv. orðalagi sínu einungis til sparifjár og lánsfjár í íslenskum krónum en ekki til annars konar samninga eins og leigusamninga. Leigusamningur sé gagnkvæmur samningur og annars eðlis en hefðbundið peningalán. Stefndi byggi á því að til þess að samningsskuldbinding geti fallið undir 1. mgr. 13. gr. vaxtalaga þurfi að vera um hefðbundin peningalánaviðskipti að ræða. Hugtakið lánsfé sé ekki skilgreint í vaxtalögum og ekki sé að finna neinar leiðbeiningar í greinargerð um hvað átt sé við með lánsfé í skilningi laganna. Hefðbundin orðskýring vísi til ,,peninga sem fengnir eru að láni“ eða hefðbundinna peningalána. Skuldbindingin felist þá í afhendingu á lánsfé í gjaldgengri mynt, en ekki afhendingu annarra verðmæta eins og fasteignar eða lausafjár. Fjármögnunarleigusamningur feli í sér leigu á tækjum en ekki afhendingu á peningum og geti því ekki fallið undir ákvæði VI. kafla laganna. Stefndi byggi á því að honum hafi verið heimilt að gengistryggja samningana vegna þess að um sé að ræða leigusamninga en leigusamningar falla ekki undir ákvæði VI. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 þar sem gengistrygging lánssamninga sé bönnuð. Þá byggi stefndi á því að ákvæði 13. gr. vaxtalaga, feli í sér undantekningu frá meginreglu samningaréttar um samningsfrelsi og verði því að beita þröngri lögskýringu á ákvæði greinarinnar. Stefndi byggi hér einnig á meginreglu laga um að gerða samninga eigi að efna að fullu skv. efni sínu. Af dómaframkvæmd megi ráða að við mat á lögmæti verðtryggingar verði að gera greinarmun á hreinum fjárskuldbindingum eða peningalánaviðskiptum annars vegar og gagnkvæmum samningum hins vegar, en hvað síðarnefnda atriðið varði eigi báðir samningsaðilar að inna af hendi framlög á tilteknu tímamarki eftir samningsgerð, t.d. húsaleigusamningar, verksamningar og kaupsamningar um fasteignir. Lagaákvæði um verðtryggingu fjárskuldbindinga hafi í dómum ekki verið talin ná til þeirra gagnkvæmu samninga, sem hér hafi verið vitnað til. Í þessu sambandi megi nefna dóm Hæstaréttar nr. 98/1978 (1980:1291) og áður nefndan dóm í máli nr. 652/2011 (Smákranar). Stefndi byggi í máli þessu á reglunni um samningsfrelsi. Í þeirri reglu felist m.a. að aðilar samnings eigi forræði á því, hvers efnis sá samningur sé, sem þeir geri, þ.e. hvernig þeir ráðstafi réttindum sínum með samningum og undir hvaða skuldbindingar þeir gangist. Af sama meiði sé meginregla leiguréttar um að aðilum samnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum. Meginregla þessi komi m.a. fram í 37. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Meginreglan um samningsfrelsi aðila í viðskiptum geri það að verkum að gengisviðmiðun sé heimil nema skýrt sé tekið fram í lögum að svo sé ekki. Ekkert lagaákvæði sé í íslenskum lögum sem banni slíka gengisviðmiðun í leigusamningum og sé hún því heimil. Stefndi telji að við túlkun á því hvort um leigusamninga eða lánssamninga sé að ræða verði að taka mið af forsendum samningsaðila við samningsgerðina. Forsenda stefnanda og vilji hafi staðið til þess að um fjármögnunarleigusamninga yrði að ræða sem hann gæti fært sem leigusamninga í bókhaldi sínu og notið skattalegs hagræðis af því. Stefndi byggi á því að við gerð fjármögnunarleigusamninganna hafi báðum aðilum verið það ljóst að gengisáhætta fylgdi því að hafa samningana gengistryggða og hafi stefnandi tekið mið af því þegar hann hafi valið að gera gengistryggða fjármögnunarleigusamninga enda hafi hann þekkt það vel og haft mikla reynslu af. Það hafi verið forsenda af hálfu stefnda að þar sem um gengistryggða leigusamninga væri að ræða, þá skyldu endurgreiðslur bundnar gengi á hinum erlendu myntum, sem stefnandi hafi valið, og að við ákvörðun leigugreiðslna skyldi taka mið af LIBOR vöxtum með nánar tilgreindu álagi. Stefnanda hafi mátt vera þessi forsenda ljós. Um hafi verið að ræða verulega forsendu sem verið hafi ákvörðunarástæða af hálfu stefnda fyrir því að ganga til samningsgerðarinnar. Gengisviðmiðunin hafi haft úrslitaáhrif á samninga aðila um vaxtaviðmiðun. Sjáist það vel á þeirri staðreynd að mun hærri vaxtaviðmiðun hafi ávallt verið hjá stefnda á þeim samningum sem ekki hafi verið með gengisviðmið. Hvað forsendur varði sé í öðru lagi á því byggt að stefnandi hafi þekkt forsenduna hvað varði gengistrygginguna og vitað að hún hafi verið ákvörðunarástæða fyrir vaxtaviðmiði samninganna. Verði að telja að góður og gegn leigutaki hafi fyllilega gert sér grein fyrir því að gengistrygging fjármögnunarleigusamninganna væri forsenda þeirrar vaxtaviðmiðunar sem í boði hafi verið. Hvað forsendur varði sé í þriðja lagi byggt á því að það sé sanngjarnt og eðlilegt, með hliðsjón af skiptingu áhættu, að gengistrygging sé reiknuð á fjármögnunarleigusamninga aðila. Önnur niðurstaða leiði til þess að gæðum verði mjög misskipt á milli aðila samningssambandsins. Eins og fram hafi komið hafi gengistryggingin verið forsenda þess að hægt væri að hafa jafn lága vaxtaviðmiðun og raun hafi orðið á og verði niðurstaðan sú að bannað verði að reikna gengistryggingu á samningana fái stefnandi leigukjör sem engum öðrum hafi boðist, á kostnað stefnda. Þá yrði um óeðlilegan hagnað stefnanda að ræða sem færi þvert gegn sanngirnissjónarmiðum. Þegar framangreindar forsendur séu hafðar í huga, og með því að beita sanngirnismælikvarða við túlkun á samningum aðila, telji stefndi rétt að miða við að fjármögnunarleigusamningar aðila séu leigusamningar, sem sanngjarnt sé og eðlilegt að reikna upp með gengisviðmiðun þeirri sem aðilar hafi samið um. Verði ekki fallist á það að hinir umþrættu fjármögnunarleigusamningar séu leigusamningar og talið að um lánssamninga sé að ræða byggi stefndi á því að samningarnir séu ekki íslenskir lánssamningar með ólögmætum gengistryggingarákvæðum, sem fari gegn ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001, heldur sé um lögmæta samninga í erlendum myntum að ræða, en lán í erlendri mynt falla ekki undir bannreglur VI. kafla vaxtalaganna og því byggi stefndi á því að gengisviðmiðun fjármögnunarleigusamninganna sé lögmæt. Bent skuli á að í 2. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila sé leigugrunnur tilgreindur nákvæmlega í erlendum myntum og tilgreining erlendra mynta komi einnig fram á greiðsluseðlum sem stefndi hafi sent stefnanda. Skýrt sé tekið fram í dómum Hæstaréttar nr. 520/2011 og 551/2011 að skv. forsendum dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 fari skuldbinding í erlendum gjaldmiðli ekki gegn nefndum ákvæðum laga nr. 38/2001.

Í stefnu sé fjallað almennt um þá fjármögnunarleigusamninga stefnanda sem falli undir lið I. í dómkröfum stefnanda. Þar sé því ranglega haldið fram að samið hafi verið um lokagjald í upphafi samningsgerðarinnar. Hið sama eigi við um þá samninga sem falli undir kröfulið II. í stefnu.

Hvað lagarök varði sé vísað til ákvæða laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum 1. gr., 13. gr. og 14. gr. þeirra laga. Stefndi vísi til þeirrar meginreglu í leigurétti að aðilum samnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum. Stefndi byggi hér einnig á meginreglu laga um að gerða samninga eigi að efna að fullu skv. efni sínu. Vísað sé til 37. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 um samningsfrelsi í leigusamningum. Varðandi kröfu um málskostnað vísi stefndi til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vísað sé til 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 1. mgr. 20. gr. sömu laga varðandi skilgreiningu á eignaleigu og þess að fjármögnunarleiga feli ekki í sér útlánastarfsemi. Einnig sé vísað til viðauka I við Bankatilskipun Evrópusambandsins nr. 2006/48/EC (Directive 2006/48/EC of the European Parliament and of the Council of 14 June 2006 relating to the taking up and pursuit of the business of credit institution). Vísað sé til þess að í 88. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga komi fram að ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002 frá 19. júlí 2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, skuli hafa lagagildi hér á landi í samræmi við bókun I um altæka aðlögun við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, með síðari breytingum, þar sem bókunin sé lögfest. Í samræmi við þetta sé gengið út frá því að alþjóðlegur reikningsskilastaðall IAS 17 hafi lagagildi hér á landi. Einnig sé vísað til 12. tl. 2. gr. og 127. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga og reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002 um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla og að þeir skuli hafa lagagildi hér á landi. Að síðustu sé vísað til reglugerðar 1133/2007 um gildistöku reglugerðar Evrópusambandsins um innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Að síðustu sé vísað til 3. og 7. gr. EES samningsins, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993.

Forsendur og niðurstaða

Ágreiningur aðila lýtur í fyrsta lagi að því hvort tilgreindir 14 fjármögnunarleigusamningar þeirra, undirritaðir á tímabilinu 16. júlí 2007 til 8. febrúar 2010, séu leigusamningar eða lánssamningar, sem óheimilt hafi verið að binda gengi erlendra gjaldmiðla. Þá greinir aðila í öðru lagi á um hvort heimilt hafi verið að binda greiðslur samkvæmt fjármögnunarleiguleigusamningunum við gengi erlendra gjaldmiðla, sbr. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Þeir samningar sem hér um ræðir eru, eins og áður hefur verið rakið, hver um sig í 35 greinum og bera þeir allir yfirskriftina „Fjármögnunarleigusamningur“. Samningarnir skiptast annars vegar í sértæka skilmála í 10 tölusettum ákvæðum, sem gert er ráð fyrir að séu nánar fyllt út við gerð einstakra samninga og hins vegar almenn stöðluð ákvæði í greinum 11-35. Formið sem samningarnir eru ritaðir á stafar frá stefnda.

Í 2. gr. samninganna eru sértæk ákvæði um leigugrunn. Er hann í öllum samningunum tilgreindur í íslenskum krónum en tengdur gengi annars vegar japanskra jena og hins vegar svissneskra franka. Samkvæmt 5. gr. samninganna og 2. mgr. 14. gr. tók leigufjárhæð samkvæmt samningunum breytingum í samræmi við breytingar á hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum í samræmi við skráð sölugengi þeirra hjá Seðlabanka Íslands.

Fyrir liggur að greiðsluákvæðum allra framangreindra samninga stefnanda og stefnda var, eftir undirritun þeirra, breytt vegna skuldbreytinga og svonefnra greiðsluraðabreytinga. Fólu þær í sér m.a. frestun leigugreiðslna á tilteknum tímabilum. Eru samningarnir að öðru leyti óbreyttir frá undirritun nema hvað varðar yfirtöku stefnanda á skuldbindingum dótturfélags hans samkvæmt 7 samningum dótturfélagsins við stefnda, eins og áður er gerð grein fyrir.

Af hálfu stefnanda er eins og áður er rakið á því byggt að framangreindir samningar séu samkvæmt efni sínu lánssamningar í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og því hafi gengistryggingarákvæði þeirra verið ólögmæt, sbr. 13. og 14. gr. laganna. Þessu til stuðnings hefur stefnandi teflt fram eftirgreindum málsástæðum:

1. Stefnandi hafi haft frumkvæði að kaupum á tækjunum og samskipti aðila í aðdraganda samningsgerðar beri öll merki þess að samið sé um að stefndi láni stefnanda fé til kaupanna.

2. Hið svonefnda „leiguverð“ hafi verið ákvarðað með tilliti til fjármögnunarkostnaðar stefnda en ekki verðmætis tækjanna. Þannig sé um endurgreiðslu láns að ræða en ekki eðlilegt leiguverð tækis.

3. Texti samninganna sé misvísandi um raunverulegt efni og eðli þeirra, en hafi það að markmiði að tryggja endurgreiðslu lánsins til stefnda og halda áhættu af hinu keypta hjá stefnanda.

4. Greiðslur stefnanda á grundvelli samninganna hafi borið vexti.

5. Stefnandi hafi borið greiðsluskyldu á grundvelli samninganna óháð afnotum stefnanda af tækjunum.

6. Bókhaldsleg meðferð beggja aðila sé í samræmi við að um lánssamninga hafi verið að ræða.

7. Á samningstíma hafi það verið stefnandi, en ekki stefndi, sem borið hafi öll réttindi og skyldur eiganda tækjanna.

8. Stefnandi hafi getað ráðstafað tækjunum án fyrirfram samþykkis stefnda og gert samningana upp.

9. Við lok samningstíma hafi stefnandi sjálfkrafa orðið formlega eigandi tækjanna.

10. Afstaða aðila á samningstíma beri með sér að báðir telji að um lán sé að ræða og að stefnandi eignist tækin formlega með greiðslu lokagjalds.

11. Stefndi hafi sannanlega innheimt umsamið lokagjald við eigendaskipti við samningslok.

12. Á yfirlitum sem stefndi hafi útbúið og sent stefnanda sé að finna fjárhæð lokagjalds eftir gengi íslensku krónunnar hverju sinni.

Af hálfu stefnda er öllum framangreindum málsástæðum stefnanda hafnað og á því byggt að umræddir samningar séu samkvæmt formi sínu og efni leigusamningar og ákvæði þeirra um gengistryggingu umsamins leigugjalds brjóti því ekki í bága við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Við mat á því hvort þeir 14 fjármögnunarleigusamningar sem um er deilt í máli þessu séu leigusamningar eða lánssamningar er að mati dómsins rétt að líta til eftirfarandi:

Heiti samninganna, sbr. „Fjármögnunarleigusamningur“, bendir til þess að um leigusamninga sé að ræða og er öll orðnotkun í ákvæðum þeirra í samræmi við það. Þannig er stefnandi í samningunum nefndur „leigutaki“ og stefndi „leigusali“. Þá er í samningunum talað um hið leigða, leigugrunn, grunnleigutíma og framhaldsleigu.

Þá er ljóst að samningarnir bera skv. efni sínu öll megineinkenni fjármögnunarleigusamninga eins og það hugtak hefur verið skilgreint í lögum hér á landi, sbr. athugasemdir í frumvarpi til fyrstu laganna hér á landi um eignarleigu nr. 19/1989, sbr. nú 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. áður 1. mgr. 9. gr. laga nr. 123/1993 um lánastofnanir aðrar en viðskiptabanka og sparisjóði. Ekki verður séð að með lögum nr. 161/2002 hafi verið stefnt að breytingum á þeim grunnskilgreiningum sem fram komu í lögum nr. 19/1989 og athugasemdum með frumvarpi til laganna hvað varðar m.a. eðli og sérkenni fjármögnunarleigu. Eru þær grunnskilgreiningar í samræmi við viðteknar skýringar og skilgreiningar á þessari samningstegund líkt og rakið var í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 24. september 2013 í máli Suðurverks hf. gegn Lýsingu hf., sbr. dóm Hæstaréttar frá 13. mars 2014 í máli nr. 638/2013. Er þá einkum vísað til ákvæða um að leigutaki velji hið leigða og semji um kaupverð þess við seljanda, að samningurinn sé óuppsegjanlegur á umsömdum grunnleigutíma, að leigusali endurheimti kaupverð hins leigða ásamt vöxtum, þóknun og kostnaði á grunnleigutímanum, að leigutaka gefist kostur á ótímabundinni framhaldsleigu í lok grunnleigutíma, gegn verulega lækkaðri leigu, að eignarréttur haldist hjá leigusala meðan á leigu stendur, að leigutaki beri áhættu af hinu leigða meðan á leigu stendur og komi til riftunar á leigusamningi greiði leigutaki leigusala alla gjaldfallna- og ógjaldfallna leigu að frádregnu verðmæti hins leigða.

Í dómum Hæstaréttar frá 24. maí 2012, í máli nr. 652/2011, 13. mars 2014, í máli nr. 638/2013, og frá 3. apríl 2014, í máli nr. 717/2013, komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að samningar aðila væru leigusamningar en ekki samningar um lán. Verður að telja efni samninganna í þessu máli í meginatriðum vera það sama og þeirra sem um var deilt í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar. Hafa dómarnir því ótvírætt fordæmisgildi við úrlausn máls þessa.

Hér að framan hafa undir töluliðum 1-12 verið taldar upp þær málsástæður sem stefnandi byggir á í máli þessu því til stuðnings að samningar aðila séu að efni til lánssamningar en ekki leigusamningar. Flestar þessara málsástæðna voru hafðar uppi í áður tilvitnuðum Hæstaréttarmálum nr. 638/2013 og nr. 717/2013, sbr. einnig dóm réttarins frá 13. október 2014 í máli nr. 648/2014. Hefur rétturinn því þegar tekið afstöðu til þeirra málsástæðna stefnanda sem lúta að því að svonefndur leigugrunnur hafi verið ákvarðaður úr frá fjármögnunarkostnaði stefnda og greiðslur stefnanda því falið í sér endurgreiðslu á upphaflegum höfuðstól, að stefnda hafi verið heimilt að endurreikna gengistryggðar leigugreiðslur samkvæmt breytingum á Libor vöxtum þeirra erlendu gjaldmiðla sem í samningunum greinir, að greiðslur samkvæmt samningunum beri vexti, sem greiða skyldi samhliða leigugreiðslum, að ekkert samhengi hafi verið milli greiðslna stefnanda og afnota af viðkomandi samningsandlagi, að öll áhætta af samningsandlaginu hafi verið lögð á herðar leigutaka þ.e. stefnanda m.a. vegna mögulegra galla og hafi leigutaka verið skylt að greiða leigu, þótt seljandi vanefndi samning sinn við stefnda og að stefnandi hafi valið þá leigumuni sem samningarnir nái til og samið um kaup þeirra við seljanda. Hafnaði Hæstiréttur því að fyrrgreindar málsástæður hefðu úrslitaáhrif um það hvort samningar aðila teldust lánssamningar. Þá hefur þeirri málsástæðu stefnanda að eignfærsla leigumuna í ársreikningum hans sýni að um lán sé að ræða en ekki leigu ítrekað verið hafnað í dómum Hæstaréttar enda er sú uppgjörsregla að færa hið leigða til eignar í reikningum leigutaka en ekki í ársreikningi leigusala, í þessu tilviki stefnda, í samræmi við viðurkennd megineinkenni fjármögnunarleigu og góða reikningsskilavenju, sbr. t.d. áður tilvitnaða dóma Hæstaréttar í málum nr. 638/2013 og 717/2013. Með vísan til alls framangreinds verður því einnig hafnað hér að tilgreindar málsástæður stefnanda leiði per se til þess að skýra beri þá samninga sem um er deilt í máli þessu sem lánssamninga en ekki leigusamninga.

Auk þeirra málsástæðna, sem að framan eru raktar, teflir stefnandi fram eftirfarandi málsástæðum:

Að hann hafi í lok umsamins frumleigutíma sjálfkrafa orðið eigandi þeirra leigumuna sem umþrættir samningar nái til.

Að afstaða aðila á samningstímanum beri með sér að þeir hafi báðir talið að um lán væri að ræða og stefnandi myndi eignast hið leigða með greiðslu lokagjalds.

Að stefnandi hafi sannanlega innheimt umsamið lokagjald við eigendaskipti við samningslok.

Á yfirlitum, sem stefndi hafi útbúið og sent stefnanda, sé að finna fjárhæð lokagjalds, eftir gengi íslensku krónunnar hverju sinni.

Að stefnandi hafi getað ráðstafað hinu leigða án fyrirfram samþykkis stefnda og gert samningana upp.

Í málflutningsræðu sinni, við aðalmeðferð málsins, lagði lögmaður stefnanda áherslu á að framangreindar málsástæður hans sýndu, svo ekki yrði um villst, að stefnandi hefði bæði átt umsaminn kauprétt að hinu leigða, samkvæmt þeim samningum sem málið snerist um, og borið kaupskyldu, hvað hið leigða varðaði. Þessu til stuðnings vísaði stefnandi til þess að hann hefði í fjölmörgum tilvikum orðið eigandi hins leigða gegn greiðslu umsamins lokagjalds, bæði meðan á grunnleigu hefði staðið og eins í lok umsamins grunnleigutíma auk þess sem stefnandi hefði í mörgum tilvikum selt hið leigða til þriðja aðila, á grunnleigutímanum, án fyrirfram samþykkis stefnda.

Af hálfu stefnda er því alfarið mótmælt að stefnandi hafi getað ráðstafað hinu leigða án samþykkis stefnda enda komi skýrt fram í 15. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila að stefndi sé eigandi hins leigða og að stefnanda sé óheimilt að stofna til hvers kyns löggerninga um það. Þá sé því mótmælt að þótt vera kunni að einhverjir samningar aðila hafi verið gerðir upp fyrir lok grunnleigutíma, í tengslum við endurnýjun tækja, felist í slíku sönnun þess að samið hafi verið um kauprétt stefnanda til handa. Af hálfu stefnda sé því hafnað sem röngu og ósönnuðu að samið hafi verið um það í upphafi að leigutaki myndi eignast leiguandlagið í lok grunnleigutímans gegn greiðslu fyrirfram ákveðins lokagjalds. Vísi stefndi í þeim efnum til þess að í 12. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila sé gengið út frá því að þegar grunnleigutíma ljúki framlengist leigusamningarnir ótímabundið skv. 6. gr. samninganna. Í lok 12. gr. komi síðan fram að leigutaki geti sagt hinum framlengdu samningum upp, skriflega, enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Í 12. gr. sé þannig skýrt tekið fram að framhaldsleiga hefjist að loknum grunnleigutíma og ekki gert ráð fyrir neinum undantekningum frá því nema leigutaki vilji skila leigumun. Engin sönnun hafi verið færð fram af hálfu stefnanda því til stuðnings að stefnandi hafi átt að eignast hið leigða við lok umsamins grunnleigutíma nema til kæmi sérstakt samþykki stefnda. Stefndi hafi þannig haft það alfarið í hendi sér hvort stefnandi gæfist tækifæri til að kaupa hið leigða, hvort sem væri á frumleigutímanum eða í lok hans. Hvað upplýsingar á heimasíðu stefnda um lokagjald varði hafi þær eingöngu falið í sér ábendingu um það að í lok grunnleigutíma tæki við ótímabundin framahaldsleiga en jafnframt ætti viðskiptamaður, að fengnu samþykki stefnda, möguleika á að kaupa hið leigða á verði, sem yfirleitt hafi verið 3% af leigugrunni. Verði þessar almennu upplýsingar með engu móti túlkaðar sem loforð um kauprétt í lok grunnleigutíma. Þegar beiðnir berist til stefnda um að kaupa leigumuni í lok grunnleigutíma sé það skoðað í hverju tilviki og m.a. horft til þess hvort viðkomandi leigutaki sé með aðra samninga í vanskilum. Sé ákvörðun tekin um sölu leigumunar, eftir lok grunnleigutímans, sé um nýjan sjálfstæðan samning að ræða sem breyti ekki eðli hins upphaflega fjármögnunarleigusamnings úr fjármögnunarleigusamningi í kaupleigu-samning og enn síður í lánssamning eða ígildi hans. Stefnandi byggi, hvað meintan kauprétt stefnanda varði, á því að áramótayfirlit stefnda um stöðu samninga bendi til þess að stefnandi hafi getað keypt leigð tæki við lok grunnleigutíma gegn greiðslu lokagjalds og að í áramótayfirlitum sé vísað til fjárhæðar lokagjalds fyrir hvern einstakan samning. Hér sé um sömu málsástæðu að ræða og fjallað hafi verið um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 652/2011 og hafi ekki verið talin benda til þess að samið hefði verið fyrirfram um kaup leigumunar í lok grunnleigutíma. Stefndi mótmæli því að tilgreining lokagjalds í áramótayfirlitum stefnda feli í sér sönnun fyrir því að samið hafi verið um að stefndi myndi eignast hið leigða í lok frumleigutíma gegn ákveðinni greiðslu. Í fjármögnunarleigusamningum aðila sé ekkert minnst á ,,lokagjald“. Það sem átt við í áramótayfirlitunum sé að ef leigusali samþykki að selja leigutaka leigumun, með sérstökum samningi síðar meir, þá yrði uppreiknuð fjárhæð miðað við ákveðna prósentu af upphaflegum leigugrunni framreiknuðum, sú fjárhæð sem komi fram á yfirlitinu. Í þessu felist ekki skuldbinding um að stefnandi geti krafist þess að kaupa hið leigða í lok samningstímans miðað við tilgreinda prósentu af upphaflegum leigugrunni. Sá möguleiki sé alfarið háður skoðun og mati stefnda í lok grunnleigutímans. Við mat á því hvort í gildi hafi verið, á milli aðila, samningur um kauprétt vilji stefndi benda sérstaklega á 34. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila. Í ákvæðinu komi skýrt fram að breytingar á samningunum megi aðeins gera með skriflegum viðauka, undirrituðum af samningsaðilum. Enginn skriflegur viðauki hafi verið gerður, sem breyti réttarstöðunni við lok grunnleigutímans, frá því sem ákveðið hafi verið í 12. gr. samninganna. Í þessu sambandi sé rétt að benda á að aðilar hafi virt ákvæði 34. gr. í reynd. Þannig hafi verið gengið frá skriflegum viðaukum skv. 34. gr. þegar stefnandi hafi lent í vandræðum með leigugreiðslur og samið hafi verið um tilhliðrun leigugreiðslna og breytingar á grunnleigutíma.

A, framkvæmdastjóri stefnanda, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Í skýrslu hans kom fram að samið hefði verið um 3% lokagjald í öllum fjármögnunarleigusamningum stefnanda og stefnda, eftir að fjármögnunar-leiguviðskipti stefnanda hefði verið færð frá SP fjármögnun hf. til stefnda en lokagjaldið í febrúar 2009 verið lækkað í 2%. Af hans hálfu hafi alltaf verið litið svo á að stefnandi ætti þau tæki sem fjármögnunarleigusamningar stefnda og stefnanda tækju til en umsamið lokagjald væri greitt til að fá tækin skráð á stefnanda. Aldrei hefði komið til greina að semja um annað. Samningunum hafi undantekningalaust lokið með greiðslu lokagjalds. Almennt hafi samningunum lokið á grunnleigutímanum þ.e. áður en honum hafi lokið. Þá hafi stefnandi alltaf selt tækin, þegar það hafi hentað honum, og salan alltaf átt sér stað án fyrirfram samþykkis stefnda. Stefnandi hafi fengið upplýsingar hjá stefnda um stöðu samninganna a.m.t. lokagjaldi og gert þá síðan upp við stefnda. Aðspurður kvað hann mörgum samningum stefnda og stefnanda enn ólokið.

B, fyrrverandi eigandi stefnda, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurður kvaðst hann á sínum tíma hafa gert fjölmarga fjármögnunar-leigusamninga við stefnda. Ávalt hafi verið samið um lokagjald og að félagið yrði gegn greiðslu þess eigandi hins leigða.

C, forstöðumaður fyrirtækjasviðs stefnda, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurður kvað hann tvennt hafa verið í stöðunni við lok fjármögnunarleigusamninga stefnda og stefnanda skv. 12. gr. samninganna. Annars vegar ótímabundin framahaldsleiga eða skil leigumuna í framhaldi af uppsögn. Stefndi hafi ávalt haft það í hendi sér hvort leigutæki hafi verið selt leigutaka. Aðspurður svaraði hann því til að allar breytingar á fjármögnunarleigusamningum stefnda t.d. skuldbreytingar hefðu verið gerðar skriflega í samræmi við 34. gr. samninganna. Ef leigutaki hafði verið í vanskilum, hefði honum ekki verið heimilað að kaupa leigumuni. Aðspurður kvað hann enga kaupskyldu hafa verið til staðar skv. fjármögnunarleigusamningum stefnda. Þá hefði sala leigumuna til þriðja aðila ekki getað átt sér stað nema með samþykki stefnda. Þegar afstaða hafi verið tekin til þess hvort leigumunir yrðu seldir eða ekki hafi átt sér stað heildarmat að teknu tilliti til heildarstöðu leigutaka gagnvart stefnda. Stefndi hafði alltaf getað hafnað sölu til þriðja aðila en samþykki, ef til þess hefði komið, verið veitt ýmist munnlega eða skriflega og þá með tölupósti.

D, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurður kvað hann frumleigutíma fjármögnunar-leigusamninga stefnda hafa, í samræmi við 12. gr. samninganna, lokið með ótímabundinni framhaldsleigu eða skilum á leigumun, eftir uppsögn. Stefndi hefði ávalt haft það í hendi sér hvort leigutæki væri selt leigutaka. Ef leigutaki hefði verið í vanskilum hafi honum ekki verið heimilað að kaupa. Aðspurður kvað hann enga kaupskyldu hafa verið til staðar skv. fjármögnunarleigusamningum stefnda. Þá hefði sala til þriðja aðila ekki getað átt sér stað nema með samþykki stefnda. Þannig hafi það alltaf verið. Þegar afstaða hafi verið tekin til þess hvort heimilað væri að selja hafi farið fram heildarmat af hálfu stefnda en félagið hafi alltaf getað hafnað sölu m.a. til þriðja aðila. Samþykki hafi verið veitt munnlega eða skriflega með tölvupósti. Aðspurður svaraði hann því til að til sölu hefði getað komið, jafnvel þóttt leigutaki væri í vanskilum.

E, rekstrarstjóri stefnda, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurð svaraði hún því til að það hvort leigutæki væru seld eða ekki hefði alltaf verið ákvörðun stefnda enda gerðu fjármögnunarleigusamningar stefnda ekki ráð fyrir öðru en fram kæmi í 12. gr. þeirra. Aðspurð um heimild stefnanda til að selja leigumuni til þriðja aðila svaraði hún því til að stefnandi hefði ekki getað selt tækin nema kaupa þau fyrst af stefnda. Aðspurð um vinnureglur, varðandi sölu hins leigða, svaraði hún því til að það sem mestu hefði ráðið um hvort heimilað hafi verið að selja hið leigða hafi verið, hvort leigusamningar hafi verið í skilum. Aðspurð kvað hún það venjulega hafa verið á valdi svonefndrar fjármögnunarnefndar, hvort ákveðið hafi verið að selja eða ekki. Aðspurð svaraði hún því til að ekki hafi verið um kaupskyldu að ræða hjá leigutaka.

F, viðskiptastjóri á fyrirtækjasviði stefnda, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurður svaraði hann því til að það hefði alltaf verið háð mati stefnda hvort stefnandi hefði fengið að kaupa eða selja tæki enda hafi verið um leigusamninga en ekki lánssamninga að ræða. Stefnandi hafi getað óskað eftir að kaupa tæki en til að hann gæti selt þriðja aðila tækin hefði hann fyrst þurft að kaupa þau af stefnda. Ef óskað hafi verið eftir kaupum hafi heildarstaðan skipt máli. Ef allt hafi verið í lagi og þess verið óskað hafi stefndi selt stefnanda tæki. Við mat á því hvort allt væri í lagi hafi m.a. verið horft til eignastöðu að baki samningum stefnda og stefnanda en stefndi alltaf haft í hendi sér hvort leigutaki fengi að kaupa. Aðspurður kvað hann allar breytingar á fjármögnunarleigusamningum stefnda og stefnanda hafa verið gerðar með skriflegum viðaukum skv. 34. gr. samninganna.

G, fyrrverandi yfirlögfræðingur stefnda, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Aðspurður kvaðst hann hafa látið af störfum hjá stefnda á árinu 2010. Aðspurður svaraði hann því til að 12. og 34. gr. fjármögnunarleigusamninga stefnda hafi verið fylgt fast eftir. Leigutökum hafi oft verið boðið að kaupa í lok frumleigutíma en það alltaf verið háð samþykki stefnda. Skoðað hafi verið hvort samningar hafi verið í skilum og eignastaða skv. samningum. Um hafi verið að ræða heildarmat. Aðspurður svaraði hann því til að aldrei hafi verið um kaupskyldu að ræða. Við mat á því hvort kaup hafi verið heimiluð hafi verið til þess litið hvort samningar væru í skilum og hver heildareignastaða í tækjum hafi verið á móti þeim leigugreiðslum sem eftir væru. Beiðnir af þessu tagi hafi verið teknar fyrir á lánafundum og afstaða tekin þar til þeirra. Stefndi hafi einnig getað heimilað sölu tækja á leigutímanum á grundvelli sambærilegs mats og þegar kaup hafi verið heimiluð í lok frumleigutíma. Aðspurður svaraði hann því til að algengt hafi verið að fyrirtækjum væri boðið að kaupa í lok grunnleigutíma. Hafi það verið oftar en ekki.

Eins og áður er rakið kemur fram í 6. gr. þeirra 14 fjármögnunarleigu-samninga sem mál þetta snýst um að mánaðarleg framhaldsleiga hefjist frá lokum tilgreinds grunnleigutíma. Samkvæmt 12. gr. samninganna getur leigutaki ekki sagt samningunum upp á grunnleigutíma en að honum loknum framlengjast þeir ótíma-bundið skv. 6. gr. Þó geti leigutaki sagt hinum framlengdu leigusamningum upp, skriflega, með eins mánaðar fyrirvara, enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Samkvæmt 34. gr. samninganna má einungis gera breytingar á þeim með skriflegum viðaukum, undirrituðum af samningsaðilum.

Eins og rakið hefur verið er á því byggt af hálfu stefnanda að tilvitnaðir fjármögnunarleigusamningar hafi frá upphafi falið í sér kauprétt og kaupskyldu, hvað stefnanda varðaði, eftir atvikum gegn greiðslu umsamins lokagjalds og sé því ekki um fjármögnunarleigusamninga að ræða heldur lánssamninga. Hefur stefnandi þessu til stuðnings vísað til þess að í fjölmörgum tilvikum hafi stefnandi, bæði meðan á grunnleigutíma stóð og í lok hans, fengið leigumuni skráða á sitt nafn gegn greiðslu umsamins lokagjalds auk þess sem hann hafi getað selt hið leigða, á grunnleigutímanum, til þriðja aðila, án fyrirfram samþykkis stefnda. Upplýsingar á heimasíðu stefnda styði að umræddur kaupréttur hafi verið til staðar.

Af hálfu stefnda er framangreindum sjónarmiðum stefnanda mótmælt með vísan til 12. gr. leigusamninganna enda hafi kaup leigumuna ávalt verið háð sérstöku samþykki stefnda. Þá hafi aldrei verið samið um kaupskyldu stefnanda, hvað hið leigða varðaði.

Framangreind ákvæði 6. og 12. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila eru skýr og verður ekki af þeim ráðið að eignarréttur yfir hinu leigða flytjist til stefnanda við lok umsamins grunnleigutíma eða fyrr. Í 34. gr. samninganna er eins og rakið hefur verið mælt svo fyrir að breytingar á þeim megi einungis gera með skriflegum viðauka, undirrituðum af samningsaðilum. Óumdeilt er að fjármögnunarleigusamningum aðila, var ekki breytt að því leyti sem hér skiptir máli og ennfremur að þær breytingar sem gerðar voru á samningunum og nefndar voru ýmist skuldbreytingar eða greiðsluraðabreytingar voru allar gerðar með skriflegum viðaukum í samræmi við 34. gr. samninganna.

Eins og rakið hefur verið og fyrir liggur í skjölum málsins varð stefnandi í mörgum tilvikum eigandi umsaminna leigumuna, bæði meðan á grunnleigutíma stóð og í lok grunnleigutímans gegn greiðslu svonefnds lokagjalds. Sú framkvæmd verður hins vegar ekki, með hliðsjón af framangreindum ákvæðum fjármögnunar-leigusamninga aðila, gegn eindregnum andmælum stefnda, talin hafa veitt stefnanda fyrirvaralausan rétt til að kaupa hið leigða í lok grunnleigutíma eða meðan á grunnleigutíma stóð, án þess að til kæmi sérstakt samþykki stefnda. Því síður verður talið að stefnandi hafi sýnt fram á skyldu sína til að kaupa hið leigða. Framburður vitnanna C, E, F, G og D, fyrir dómi, styður þessa niðurstöðu en í skýrslum þeirra kom fram, eins og áður er rakið, að samþykki stefnda hefði alltaf þurft til að leigutaki fengi að kaupa hið leigða samkvæmt fjármögunarleigusamningum félagsins þ.m.t. samningum stefnanda og stefnda. Þeirri staðhæfingu stefnda að kaup leigumuna hafi verið háð sérstöku samþykki stefnda hefur ekki verið hrundið. Verður meintur umræddur kaupréttur stefnanda ekki reistur á almennum upplýsingum á heimasíðu stefnda eða tilgreiningu lokagjalds í ársyfirlitum stefnda.

Af hálfu stefnanda er auk þeirra málsástæðna hans sem að framan hafa verið raktar og afstaða tekin til á því byggt, að því er virðist til vara, að jafnvel þótt ekki verði fallist á að umræddir samningar séu lánssamningar, falli þeir undir gildissvið VI. kafla laga nr. 38/2001. Réttaráhrif skuldbindinga ráðist ekki af því hvort þær séu flokkaðar sem lán eða leigusamningar, heldur verði ávallt að leiða réttaráhrifin af því sem aðilar hafi samið um. Þá breyti það ekki eðli samnings hvort samið hafi verið um að stefnandi eignist andlagið sjálfkrafa við lok leigutíma eða hvort hann hafi þurft að óska þess sérstaklega að eignast tækið gegn greiðslu lokagjalds. Stefnandi telji að allt að einu séu allir þeir samningar sem kröfur hans byggi á gerðir um skuldbindingar í íslenskum krónum sem séu gengistryggðar í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001.

Af hálfu stefnda er framangreindum röksemdum mótmælt með vísan til þess að stefnda hafi verið heimilt að láta leigugreiðslur skv. fjármögnunarleigusamningum aðila taka mið af gengi erlendra gjaldmiðla þar sem um leigusamninga hafi verið að ræða en ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, sem banni gengistrygginguna, taki skv. orðalagi sínu einungis til sparifjár og lánsfjár í íslenskum krónum en ekki til annars konar samninga líkt og leigusamninga. Leigusamningur sé gagnkvæmur samningur og annars eðlis en hefðbundið peningalán. Stefndi byggi á því að til þess að samningsskuldbinding geti fallið undir 1. mgr. 13. gr. laga nr. 38/2001 þurfi að vera um hefðbundin peningalánaviðskipti að ræða. Þá byggi stefndi á því að ákvæði 13. gr. laga nr. 38/2001, feli í sér undantekningu frá meginreglu samningaréttar um samningsfrelsi og verði því að beita þröngri lögskýringu á ákvæði greinarinnar.

Eins og áður er rakið hefur dómurinn þegar komist að þeirri niðurstöðu að þeir 14 fjármögnunarleigusamningar, sem um er deilt í máli þessu, séu leigusamningar en ekki lánssamningar. Þá liggur fyrir og er óumdeilt að samningarnir eru allir verðtryggðir miðað við breytingar á þeim erlendu gjaldmiðlum sem í samningunum greinir. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu gilda ákvæði VI. kafla laganna um skuldbindingar sem varða sparifé og lánsfé. Af því leiðir að utan gildissvið kaflans falla t.d. leigugreiðslur samkvæmt leigusamningum þ.m.t. fjármögnunarleigusamningum. Fjölmörg dómafordæmi liggja fyrir framangreindu til staðfestu. Er framangreindri málsástæðu stefnanda því hafnað.

Með vísan til alls framangreinds verður fallist á það með stefnda að þeir 14 samningar, sem um er deilt í máli þessu, brjóti ekki í bága við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og því hafi aðilum máls þessa verið heimilt að semja um að greiðslur samkvæmt samningunum tækju mið af breytingum á gengi þeirra erlendu gjaldmiðla sem tilgreindir eru í samningunum. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað og telst hann hæfilega ákveðinn 2.300.000 krónur.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð

Stefnda, Lýsing hf., er sýknuð af kröfum stefnanda, Háfells ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 2.300.000 krónur í málskostnað.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf