Q-8/2007

I

Mál þetta var þingfest 1. júní sl. og tekið til úrskurðar 10. júlí sl. að loknum munnlegum málflutningi.

Sóknaraðilar eru A, B og C

Varnaraðili er X.

Sóknaraðilar krefjast þess að við skipti á dánar- og félagsbúi M og X gildi ekki ákvæði 2. gr. erfðaskrár M og X dags. 30. september 1985, um aukinn arfshlut til eftirlifandi maka. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi varnaraðila, að mati dómsins, auk virðisaukaskatts.

Varnaraðili gerir þá kröfu að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að við opinber skipti á dánarbúi M verði farið eftir erfðaskrá hjónanna frá 30. september 1985, þannig að varnaraðili hljóti í sinn hlut aukinn arfshlut, þriðjung allra eigna þess skammlífara, eins og segi í 2. gr. erfðaskrárinnar. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu, auk virðisaukaskatts.

II

Varnaraðili situr í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, M sem lést ....1998. Saman áttu þau þrjú börn; Sóknaraðilar eru dóttir hjónanna og tvö barnabarna þeirra.

Varnaraðili og M gerðu með sér sameiginlega og gagnkvæma erfðaskrá á árinu 1985. Í 1. gr. hennar er mælt fyrir um heimild hins langlífara til setu í óskiptu búi, en 2. gr. erfðaskrárinnar hljóðar svo: „Ef hið langlífara óskar eftir skiptum skal það auk lögmælts erfðahluta hljóta í arf eftir hið skammlífara 1/3 hluta allra eigna þess.“

Með bréfi til dómsins, dagsett 5. febrúar 2007, fóru sóknaraðilar þess á leit að dánar- og félagsbú M og varnaraðila yrði tekið til opinberra skipta á grundvelli 3. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., sbr. og 1. og 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Töldu sóknaraðilar að varnaraðili hefði með óhæfilegri fjárstjórn rýrt efni búsins með því að hygla einum niðja sínum með gjöf, sem teldist úr hófi fram og til þess fallna að rýra hlut annarra erfingja búsins.

Í fyrsta þinghaldi mótmælti varnaraðili framkominni kröfu sóknaraðila um opinber skipti búsins og óskaði eftir fresti til að skila greinargerð. Í næsta þinghaldi lagði varnaraðili fram greinargerð þar sem fallist var á beiðni sóknaraðila, um leið og varnaraðili kvaðst sjálf óska eftir því að opinber skipti færu fram á dánarbúi M. Með úrskurði dómsins 5. mars s.l. var dánarbúið tekið til opinberra skipta og skiptastjóri skipaður.

Í bréfi skiptastjóra dánarbúsins til dómsins, sem dagsett er 9. maí sl., kemur fram að ágreiningur hafi risið með sóknaraðilum og varnaraðila á fyrsta skiptafundi og hafi ekki tekist að jafna hann. Lúti ágreiningur aðila að túlkun á 2. gr. erfðaskrár hins látna og ekkju hans, X. Byggi sóknaraðilar á því að þar sem þau hafi í upphafi krafist skipta á dánarbúinu eigi varnaraðili ekki að njóta hins aukna arftökuréttar samkvæmt erfðaskránni. Einu gildi þótt hún hafi síðar samþykkt framkomna skiptabeiðni. Í samræmi við 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. vísaði skiptastjóri ágreiningi þessum til úrlausnar héraðsdóms.

III

Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að ástæða fyrir beiðni þeirra um opinber skipti á dánar- og félagsbúi M og varnaraðila hafi veri rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi rýrt efni búsins með óhæfilegri fjárstjórn sinni, og megi þeir áfram óttast um slíka rýrnun. Í því efni benda sóknaraðilar á ráðstöfun varnaraðila á hluta fasteignarinnar að .....í Reykjavík til eins niðja sinna.

Telja þeir hvorki eðlilegt né sanngjarnt að ákvæði 2. gr. erfðaskrár hjónanna verði metið gilt, þar sem mælt sé fyrir um að hið langlífara hljóti aukinn arfshlut eftir hið skammlífara, óski það eftir skiptum á búinu. Varnaraðili hafi ekki nýtt sér rétt sinn til aukins arfs með því að eiga frumkvæði að skiptum. Sóknaraðilar hafi óskað opinberra skipta á dánarbúinu á grundvelli 15. gr. erfðalaga. Varnaraðili hafi hins vegar ekki óskað skipta á búinu fyrr en krafa um slíkt hafi komið fram frá sóknaraðilum, þrátt fyrir að varnaraðili hefði heimild til slíks allt frá árinu 1998. Telja sóknaraðilar það ekki samrýmast 12., 15. og 17. gr. erfðalaga að varnaraðili fái aukinn búshlut í arf eftir að sameiginlegir erfingjar hjónanna hafi neyðst til þess að óska eftir opinberum skiptum á búinu á grundvelli verndarákvæða erfðalaganna. Geti það heldur ekki haft þýðingu að varnaraðili samþykki síðar kröfu sóknaraðila um skiptin og óski sjálf eftir búskiptum, enda hafi varnaraðili áður verið búinn að mótmæla formlega kröfu sóknaraðila um skipti búsins.

IV

Varnaraðili byggir á því að orðlag 2. gr. erfðaskrár hjónanna sé skýrt og ekki þurfi að velkjast í vafa um vilja varnaraðila og látins maka hans, kæmi upp sú staða að hið langlífara sæi ástæðu til að óska eftir skiptum. Varnaraðili hafi nú óskað eftir opinberum skiptum dánarbúsins og hafi til þess ótvíræða heimild samkvæmt 13. gr. erfðalaga. Ákvæði 2. gr. erfðaskrárinnar um aukinn arfshlut eftir maka sinn verði því virkt. Að dómi varnaraðila verði ákvæðið ekki túlkað þannig að verði einhver hagsmunaaðili fyrri til að óska opinberra skipta, komi það í veg fyrir að varnaraðili geti nýtt sér ákvæðið sér til hagsbóta. Þvert á móti sé ákvæðið til þess að tryggja rétt varnaraðila gagnvart öðrum erfingjum, eins og hér sé raunin.

Varnaraðili telur það engu skipta þótt lögmaður varnaraðila hafi í fyrstu mótmælt kröfu sóknaraðila um opinber skipti dánarbúsins. Telur hann að sú afstaða hafi verið eðlileg á meðan varnaraðili nýtti sér lögbundinn rétt sinn til nánari könnunar málsins. Þá mótmælir hann fullyrðingum sóknaraðila um óhæfilega fjárstjórn varnaraðila á búi sínu og telur þær ekki eiga við rök að styðjast, en um leið óviðkomandi þeim ágreiningi sem hér sé til úrlausnar. Hinu sama gegni um tilvísun sóknaraðila í 12., 15. og 17. gr. erfðalaga.

V

Meðal gagna í máli þessu er erfðaskrá hjónanna X og M dagsett ....1985, undirrituð í viðurvist notarii publici í Reykjavík sama dag, ásamt vottum. Í 1. gr. erfðaskrárinnar er mælt fyrir um heimild hins langlífara til setu í óskiptu búi með sameiginlegum niðjum til andláts hins langlífara, eða svo lengi sem það óskar. Í 2. gr. er mælt fyrir um ráðstöfun hins skammlífara á 1/3 hluta eigna þess til hins langlífara, óski hið langlífara eftir skiptum búsins.

Varnaraðili situr í óskiptu búi eftir eiginmann sinn samkvæmt leyfi sýslumannsins í Reykjavík frá ....1998. Á grundvelli 1. mgr. 13. gr. erfðalaga nr. 8/1962 getur varnaraðili krafist skipta á hinu óskipta búi, hvenær sem er, og virðist þá einu skipta hvert tilefni kann að vera fyrir slíkri kröfu eða hvort erfingjar hafi á grundvelli 15. gr. erfðalaga verið fyrri til að krefjast skipta sér til handa.

Í þinghaldi í Héraðsdómi Reykjavíkur 2. mars 2007, þar sem tekin var fyrir beiðni sóknaraðila um að dánarbú M yrði tekið til skipta, var af hálfu varnaraðila lögð fram greinargerð þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um leið og varnaraðili lýsti því yfir að hún óskaði sjálf eftir skiptum á dánarbúinu. Við það vöknuðu lögfylgjur 2. gr. umræddrar erfðaskrár. Verður ekki framhjá því litið að vilji hins skammlífara stóð til þess að hið langlífara hlyti þá, auk lögmælts erfðahluta, 1/3 hluta allra eigna hins skammlífara. Samkvæmt 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962 var slíkt heimilt.

Að þessu virtu er það niðurstaða dómsins að við skipti á dánarbúi M skuli erfðaskrá varnaraðila og eiginmanns hennar frá 30. september 1985 lögð til grundvallar, og varnaraðili hljóta í sinn hlut aukinn arfshlut, 1/3 hluta allra eigna M

Sóknaraðilar skulu óskipt greiða varnaraðila málskostnað, sem ákveðst 200.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

I-kk-nf E-kk-nf héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Við skipti á dánarbúi M, sem lést ..... 1998, skal varnaraðili, X, auk lögmælts erfðahluta, hljóta í arf 1/3 hluta allra eigna hans.

Sóknaraðilar, A, B og C, greiði óskipt varnaraðila 200.000 krónur í málskostnað.

I-kk-nf E-kk-nf