E-2746/2012

I

Mál þetta er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 26. júní 2012 fyrir aðalstefnda, Brains Inc. Limited, Grenville Court, Britwell Road, Burnham, Buckinghamshire, SL1 8DF, Bretlandi, og með stefnu birtri 27. júní 2012 á hendur varastefnda Daiwa Capital Markets Europe Limited, King William Street 5, London EC4N 7AX, Bretlandi.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að rift verði eftirfarandi fjórum greiðslum stefnanda til aðalstefnda, Brains Inc. Limited: Hinn 18. júlí 2008 að fjárhæð 88.438.904,11 japönsk jen vegna viðskipta, dagsettra 15. júlí 2008. Hinn 31. júlí 2008 að fjárhæð 169.446.027,40 japönsk jen vegna viðskipta, dagsettra 28. júlí 2008. Hinn 31. júlí 2008 að fjárhæð 161.006.027,40 japönsk jen vegna viðskipta, dagsettra 29. júlí 2008. Hinn 3. september 2008 að fjárhæð 450.853.424,66 japönsk jen vegna viðskipta, dagsettra 29. ágúst 2008.

Þá krefst stefnandi þess að aðalstefndi greiði stefnanda 869.744.383,57 japönsk jen með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 23. maí 2012 til greiðsludags.

Loks krefst stefnandi þess að aðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað.

Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu gerir stefnandi eftirfarandi kröfur í varaaðild:

Að rift verði eftirfarandi fjórum greiðslum stefnanda til varastefnda, Daiwa Capital Markets Europe Limited: Hinn 18. júlí 2008 að fjárhæð 88.438.904,11 japönsk jen, vegna viðskipta, dagsettra 15. júlí 2008. Hinn 31. júlí 2008 að fjárhæð 169.446.027,40 japönsk jen vegna viðskipta, dagsettra 28. júlí 2008. Hinn 31. júlí 2008 að fjárhæð 161.006.027,40 japönsk jen vegna viðskipta, dagsettra 29. júlí 2008. Hinn 3. september 2008 að fjárhæð 450.853.424,66 japönsk jen vegna viðskipta, dagsettra 29. ágúst 2008.

Þá krefst stefnandi þess að varastefndi greiði stefnanda 869.744.383,57 japönsk jen með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi til greiðsludags.

Loks krefst stefnandi þess að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað.

Aðalstefndi, Brains Inc. Limited, krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi. Til vara krefst aðalstefndi þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara krefst aðalstefndi stórfelldrar lækkunar á greiðslukröfu stefnanda. Í öllum tilvikum krefst aðalstefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Varastefndi, Daiwa Capital Markets Europe Limited, krefst þess aðallega að kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara krefst varastefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í öllum tilvikum krefst varastefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Hinn 9. júlí 2013 var kröfu aðalstefnda, Brains Inc. Limited, og varastefnda, Daiwa Capital Markets Europe Limited, um frávísun málsins hrundið.

Mál þetta var upphaflega dómtekið að lokinni aðalmeðferð hinn 11. mars 2016. Ekki tókst að leggja dóm á málið innan lögbundins frests og var málið endurflutt og dómtekið að nýju 8. júlí sl.

II

Hinn 13. október 2006 gerði stefnandi útgáfulýsingu (e. Subscription agreement) ásamt verðviðauka (e. Conditions of Bonds) vegna 50.000.000.000 japanskra jena skuldabréfaútgáfu og fengu skilmálarnir ISIN-númerið JP535201A6A6. Í skilmálum skuldabréfsins er m.a. fjallað um hver sé eigandi hagsmuna í bréfinu, niðurfellingu hagsmuna og kaup svo fátt eitt sé nefnt. Er m.a. fjallað um reglur niðurfellingar skuldabréfs, sbr. ákvæði 8.1 og 8.3. í útgáfulýsingu. Í 11. gr. útgáfulýsingar kemur fram að japönsk lög gildi um skuldabréfaútgáfuna. Af því, sem fyrir liggur í málinu um efni japanskra laga, og ákvæðum útgáfulýsingar skuldabréfaútgáfunnar með ISIN-númerið JP535201A6A6 er útgefanda heimilt að kaupa skuldabréf hvenær sem er og með hvaða hætti sem er, á hvaða verði sem er á opnum markaði eða með öðrum hætti, og að eigin vali að ógilda eða láta ógilda skuldabréf sem þannig sé keypt nema reglur stofnunar sem sér um færslu eignarréttinda kveði á um annað. Nánar er fjallað um fyrirkomulag kaupa og ógildingu skuldabréfa í framlögðum reglum Japan Securities Depository Center (ákvæði 27-30) þar sem segir að þegar umsókn liggi fyrir um kaup og ógildingu tiltekinnar útgáfu fyrirtækisskuldabréfa skuli reikningsstofnunin (e. Account Mangement Institution) skrá með rafrænum hætti/eða skriflega, eða tilkynna um niðurfærslu fjárhæðarinnar í millifærslubókhaldi sem stofnunin heldur. Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna í skuldabréfaútgáfunni ISIN JP535201A6A6 var gjalddagi skuldabréfanna 20. október 2009. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum áttu viðskipti með bréfin sér stað 3. september 2008, 31. júlí 2008 og 18. júlí 2008, samtals að fjárhæð 869.744.383,57 japönsk jen. Viðskiptin fóru því fram fyrir gjalddaga.

Atvik við útgáfu skuldabréfa og skilmála þeirra eru óumdeild, auk þess sem ekki er ágreiningur um að stefnandi hafi nýtt sér heimildir í skilmálum bréfanna til endurkaupa á þeim. Ágreiningur málsins snýr að því hvort umræddar greiðslur stefnanda á framangreindum fjárhæðum séu riftanlegar greiðslur á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hvort aðalstefnda eða varastefnda beri að greiða stefnanda framangreindar fjárhæðir í samræmi við 142. gr. sömu laga. Þá er ágreiningur um það, hvort aðalstefndi eða varastefndi séu réttir aðilar að málinu, en báðir stefndu byggja á því að þeir eigi ekki aðild að málinu og því beri að sýkna þá af öllum kröfum stefnanda. Einnig er ágreiningur um það, hvort íslenskum lagareglum um riftun verði beitt um kröfur stefnanda en stefndi byggir m.a. á því að ekki sé unnt að rifta viðskiptunum á grundvelli íslenskra gjaldþrotaskiptalaga.

Með bréfi 8. desember 2011 óskaði stefnandi eftir upplýsingum um það hvort aðalstefndi teldi sig réttan aðila að viðskiptunum. Aðalstefndi svaraði bréflega 21. desember 2011 þar sem upplýst var að aðalstefndi teldi sig hafa átt í viðskiptum við stefnanda. Í bréfi aðalstefnda 13. janúar 2012 kemur fram að aðalstefndi teldi sig hafa verið milligöngumann fyrir annan aðila. Með tölvupósti 21. júní 2012 upplýsti starfsmaður aðalstefnda að aðalstefndi hefði komið fram í viðskiptunum fyrir hönd félaganna Daiwa og Daiwa Smbc í þessum viðskiptum. Í málinu liggur fyrir annar tölvupóstur frá sama starfsmanni aðalstefnda, dags. 22. júní 2012, þar sem því er haldið fram að nefnd félög séu í raun sama félagið, þ.e. varastefndi, Daiwa Capital Markets Europe Limited.

Hinn 23. apríl 2012 lýsti stefnandi bréflega yfir riftun greiðslnanna til aðalstefnda á framangreindum dagsetningum viðskipta auk þess sem krafist var endurgreiðslu andvirði greiðslnanna. Þar sem stefndu urðu ekki við kröfum stefnanda var dómsmál þetta höfðað.

III

Um aðild sína vísar stefnandi til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit fjármálastofnana, skuli lánastofnun slitið í samræmi við lög og málsmeðferð heimaaðildarríkis. Af 16. mgr. aðfararorða og 1. lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöf þess ríkis, sem teljist heimaríki við slit fjármálafyrirtækis, skuli gilda við slit fjármálafyrirtækis og að dómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald í málum sem tengjast gjaldþroti fjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana.

Af hálfu stefnanda er jafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag sem hafi verið 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 beri að miða við það tímamark þegar afhending fjármuna fari fram.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi verið inntar af hendi fyrr en eðlilegt var þar sem gjalddagi skuldabréfanna í flokki JP535201A6A6 hafi verið 25. maí 2010 en stefnandi hafi greitt stefnda skuldina hinn 18. júlí, 15. júlí, 31. júlí og 3. september 2008. Hafi skuldin því verið greidd fyrir gjalddaga en almennt sé talið að þegar svo hátti til, sé greitt fyrr en eðlilegt þykir í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Stefnandi ítrekar enn fremur að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið. Stefnandi telur ljóst að ef ekki hefði komið til hinna riftanlegu greiðslna hefðu stefndu máls þessa aldrei fengið kröfur sínar greiddar á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta en hefðu þess í stað eignast kröfur við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Stefnandi bendir á að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddar að fullu. Þannig hafi greiðslur stefnanda verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir stefndu á kostnað annarra kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda hins vegar eftir, muni stefndu njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa og þannig sé kröfugerð stefnanda um riftun greiðslna ætlað að skapa jafnræði milli kröfuhafa.

Í þriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslurnar hafi verið eðlilegar eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að þessi liður lagagreinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess sem stefndu beri sönnunarbyrðina fyrir því að hún eigi við.

Stefnandi tekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna, um að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum, geti mögulega átt við, hafi greiðslur sem þessar, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjulegar í viðskiptum milli aðila. Stefnandi byggir á því að uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda annars vegar og aðalstefnda eða varastefnda hins vegar.

Af hálfu stefnanda er á það bent að jafnvel þótt stefnandi hafi haft heimild til þess að kaupa skuldabréf samkvæmt hefðbundnum skilmálum skuldabréfsins, breyti það engu um að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að semja sig undan riftunarreglum.

Stefnandi tekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram, að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Að sjálfsögðu sé lögmætt að áskilja slíkan rétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa. Slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunarreglum gjaldþrotalaga. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglum gjaldþrotaskiptalaga þó að greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að öllu leyti. Geti ráðstöfun verið riftanleg á þeim grundvelli jafnvel þó að hún hafi ekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni.

Stefnandi bendir jafnframt á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfin eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuldir stefnanda við stefnda voru greiddar fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunum sjálfum og endurheimta í peningum þann hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa.

Stefnandi getur þess einnig að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotaskiptalaganna sé hlutlæg regla sem leiði til riftunar þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi verið lögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar.

Stefnandi telur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldanna einu ári fyrir gjalddaga hafi ekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda höfðu ekki tíðkast áður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi ekki hvílt á stefnanda skylda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða skuldabréfin fyrir gjalddaga þeirra. Þá vísar stefnandi til þess að það sé stefnda að sýna fram á að greiðslur skuldanna, sem óumdeilanlega hafi verið inntar af hendi fyrir gjalddaga, séu þrátt fyrir allt venjulegar eftir atvikum. Það hafi stefndi ekki gert.

Stefnandi kveður kröfu um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að greiðslur krafnanna hafi orðið til þess að stefndi auðgaðist sem nemi 869.744.383,57 japönskum jenum. Aðalstefndi hefði jafnframt ekki fengið kröfurnar greiddar á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun aðalstefnda og séu því fyrir hendi skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laganna.

Stefnandi vísar til þess, hvað varðar kröfugerð sína, að aðalstefndi hafi fyrst vísað til þess 21. júní 2012 að annar aðili hefði verið raunverulegur móttakandi greiðslunnar. Í 142. gr. laga nr. 21/1991 segi að þegar riftun fari fram með stoð í 131.-138. gr. laganna skuli sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar. Hafi hann fengið peninga greidda skipti notkun peninganna engu máli hvað varðar kröfu þrotabúsins. Þar sem stefndi hafi verið móttakandi greiðslunnar frá stefnanda sé kröfu réttilega beint að honum þar til sýnt sé fram á annað. Stefnda beri því að greiða stefnanda tjón búsins á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, enda samsvari það auðgun stefnda.

Stefnandi kveðst miða upphafsdag dráttarvaxtakröfu sinnar við það tímamark þegar mánuður var liðinn frá þeim degi sem stefnda var sent kröfubréf hinn 23. apríl 2012 og eigi dráttarvaxtarkrafan sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

Stefnandi gerir jafnframt kröfu á hendur varastefnda, Daiwa Capital Markets Europe Limited, um riftun vegna greiðslnanna daganna 18. júlí 2008, 31. júlí 2008 og 3. september 2008 verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu. Varastefnda sé stefnt til vara á grundvelli upplýsinga frá aðalstefnda um að varastefndi hafi verið móttakandi greiðslna í umræddum viðskiptum. Stefnandi vísar til þess að skilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, séu fyrir hendi og verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu, séu sömu kröfur gerðar á hendur varastefnda. Stefnandi byggir á sambærilegum málatilbúnaði gagnvart varastefnda og byggt er á gagnvart aðalstefnda að frátalinni dráttarvaxtakröfu.

Stefnandi vísar til þess að varastefndi hafi verið kröfuhafi stefnanda á grundvelli umræddrar skuldabréfaútgáfu og að varastefndi hafi fengið þessa kröfu sína greidda með greiðslu að fjárhæð 869.744.383,57 japönsk jen 18. júlí 2008, 31. júlí 2008 og 3. september 2008. Með framangreindum greiðslum hafi varastefndi fengið kröfur sínar greiddar fyrr en eðlilegt var, enda hafi greiðslurnar verið inntar af hendi ári fyrir gjalddaga. Greiðslurnar séu því riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 og beri varastefnda að endurgreiða stefnanda auðgun sína af uppgreiðslu skuldanna, sem jafnframt nemi tjóni stefnanda, sbr. 142. gr. sömu laga.

Stefnandi krefst greiðslu dráttarvaxta úr hendi varastefnda með vísan til III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna. Stefnandi vísar að öðru leyti til sambærilegra lagatilvísana og málsástæðna gagnvart varastefnda og byggt er á gagnvart aðalstefnda.

Stefnandi byggir kröfu sína um málskostnað á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Um kröfusamlag vísar stefnandi til ákvæða 27. gr. sömu laga, þ.m.t. um varaaðild, sem eigi sér stoð í 1. og 2. mgr. 19. gr. laganna og um varnarþing til 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. gr. laga nr. 146/2011.

IV

Aðalstefndi byggir kröfu um sýknu í fyrsta lagi á því að íslensk lög gildi ekki um réttarágreining aðila. Aðalstefndi vísar til þess að viðskiptin, sem krafist sé riftunar á, hafi farið fram í gegnum Euroclear-uppgjörskerfið og að innleiðing Evróputilskipunar nr. 98/26/EC með lögum nr. 90/1999, um öryggi greiðslufyrirmæla í greiðslukerfum, valdi því að íslensk gjaldþrotaskiptalög gildi ekki um riftun viðskiptanna. Í 7. gr. laga nr. 90/1999 segir að um réttindi og skyldur þátttakenda í greiðslukerfi, sem teknir hafi verið til gjaldþrotaskipta, skuli fara eftir lögum sem gildi um hlutaðeigandi greiðslukerfi. Aðalstefndi vísar til þess að í athugasemdum frumvarps þess, sem orðið hafi að lögum nr. 90/1999, segi um 7. gr. að með orðunum „í greiðslukerfi“, sé vísað til skuldbindinga sem rekja megi til aðildar þátttakenda í greiðslukerfi eða tengist slíkri þátttöku hans á annan hátt. Aðalstefndi telur með vísan til framangreinds að viðskiptunum verði ekki rift á grundvelli íslenskra gjaldþrotaskiptalaga. Aðalstefndi vísar jafnframt til þess að jafnvel þó svo talið yrði að erlend lög yrðu talin gilda um öryggi greiðslufyrirmæla myndi það leiða til sömu niðurstöðu, enda 8. gr. tilskipunarinnar innleidd með samræmdum hætti í Evrópu.

Aðalstefndi byggir á því að erlendar réttarreglur gildi um ágreining aðila og þá ensk lög. Vísar hann að þessu leyti m.a. til dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011. Aðalstefndi sé enskur lögaðili með varnarþing á Englandi. Enskir dómstólar myndu beita enskum lögum og japönskum eftir því sem við ætti en ekkert tillit sé tekið til þessa í málatilbúnaði stefnanda. Þá séu skilyrði riftunar hvorki samkvæmt enskum rétti né japönskum fyrir hendi, auk þess sem þar sé ekki litið svo á að kaup útgefanda á skuldabréfi á markaði, og því síður hlutdeild í skuldabréfi, feli í sér greiðslu á skuld samkvæmt viðkomandi bréfi. Aðalstefndi vísar til þess að framangreindar málsástæður leiði til sýknu og að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að um uppgreiðslu skuldar hafi verið að ræða í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991, sbr. einnig 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Slíka sönnun skorti.

Í öðru lagi byggir aðalstefndi kröfu um sýknu á aðildarskorti. Aðalstefndi heldur því fram að hann hafi aðeins komið fram sem milligönguaðili í umræddum viðskiptum og hafi hvorki móttekið hina riftanlegu greiðslu né hina seldu hluti fyrir eigin reikning. Þannig hafi aðalstefndi ekki verið mótaðili seljanda og kaupanda í hinum umstefndu viðskiptum, enda hafi það hlutverk fallið í skaut Fortis, greiðslujöfnunaraðila aðalstefnda, samkvæmt samningi milli Fortis og aðalstefnda. Aðalstefndi bendir á að móttakandi kaupverðsins hafi verið varastefndi Daiwa Capital í gegnum Fortis, sem aftur var reikningseigandi hjá Euroclear greiðslujöfnunarstöðinni. Þannig hafi kaupverðið aldrei haft viðkomu á reikningi aðalstefnda. Aðalstefndi vísar þessu til stuðnings til niðurstöðu dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 702/2011. Þá hefðu hvers kyns greiðslur vegna skuldar útgefanda átt að beinast að þriðja aðila (SMBC), þar sem aðalstefndi hafi aldrei verið kröfuhafi stefnanda en 134. gr. laga nr. 21/1991 taki aðeins til uppgreiðslna milli aðila í skuldarsambandi.

Aðalstefndi vísar til þess að greiðsla stefnanda hafi ekki leitt til neins konar skuldaniðurfellingar og að samkvæmt lokaskilmálum og rammasamningi yrði niðurfelling skuldar að vera framkvæmd af greiðslumóttakanda, eða í gegnum hann. Stefnandi hefði því réttilega átt að beina málshöfðun sinni að þeim aðila, sem fellt hafi skuldina niður, hafi slík niðurfelling í raun átt sér stað. Aðalstefndi vísar einnig til þess að hann hafi aldrei verið skráður eigandi hluta í skuldabréfunum og þar af leiðandi hafi hann ekki verið þess umkominn að selja þá. Stefnandi hafi engin gögn lagt fram sem sýni fram á að aðalstefndi hafi verið seljandi í viðskiptunum né að hann hafi móttekið kaupverðið. Beri því að sýkna aðalstefnda vegna aðildarskorts.

Í þriðja lagi telur aðalstefndi 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki eiga við um viðskiptin. Í fyrsta lagi hafi erlend lög gilt um endurkaup hluta í skuldabréfum, samkvæmt skilmálum lokaskilmálanna og rammasamningsins, sbr. 3. gr. og 12. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar. Mótmælt sé hverslags staðhæfingum sem röngum og ósönnuðum að með endurkaupunum hafi samkvæmt japönskum lögum verið um að ræða greiðslu skuldar við aðalstefnda, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Í því tilliti vísist til samantektar lögmannsstofunnar F-x-x B-x-x D-x-x um skuldabréfakaup útgefanda, sem unnin var í desember 2008 og liggi fyrir í málinu. Í umræddri samantekt komi fram að um þekkt fyrirbrigði sé að ræða og að sambærileg kaup og um ræði í tilviki aðila, jafngildi ekki greiðslu á skuld.

Aðalstefndi bendir á að hlutirnir í skuldabréfunum hafi verið keyptir á markaðsvirði á frjálsum markaði og að skuld á degi viðskipta hafi verið hærri en kaupverðið. Þá sé ljóst að frjáls viðskipti með hluti í skuldabréfum muni ávallt eiga sér stað áður en bréf falli á gjalddaga. Sérstaklega sé kveðið á um það í lokaskilmálum og rammasamningi að skuld falli ekki sjálfkrafa niður við frjáls kaup útgefanda. Samkvæmt lokaskilmálum og rammasamningi þurfi að koma til sérstakra aðgerða með atbeina milligönguaðila svo að skuld falli niður. Ákvæði þess efnis, sem um gildi japönsk lög, væru markleysa ef frjáls sala væri nægileg forsenda skuldaniðurfellingar og sé því ekki unnt að líta svo á að um greiðslu skuldar hafi verið að ræða.

Aðalstefndi byggir einnig á því að jafnvel þótt talið yrði að 134. gr. laga nr. 21/1991 ætti hér við, sé ósannað að skuldin hafi verið felld niður eftir kaupin í skilningi ákvæðisins. Þá mótmælir aðalstefndi staðhæfingu stefnanda um að í greiðslum hafi falist brot gegn reglum um jafnræði kröfuhafa, enda hafi aðalstefndi ekki verið kröfuhafi í þessu samhengi. Þegar af þeirri ástæðu sé ekki unnt að vísa til reglunnar um jafnræði kröfuhafa. Ef einhver hefur hagnast á viðskiptunum hafi það verið einhver annar en aðalstefndi sem aðeins hafi hlotið þóknun vegna milligöngu sinnar. Jafnframt sé ótækt að halda því fram að einum kröfuhafa hafi verið hyglað umfram annan enda vissi aðalstefndi ekki hver var kaupandi bréfanna.

Aðalstefndi mótmælir staðhæfingu stefnanda um að ákvæði sem heimila endurkaup útgefanda séu sambærileg ákvæðum sem heimila greiðslu skuldar fyrir gjalddaga. Ákvæði um endurkaup skuldar leiði hvorki til sjálfkrafa niðurfellingar skuldar, né snúi endurkaup að greiðslu til kröfuhafa stefnanda. Aðalstefndi telur að með vísan til framangreinds sé ekki unnt að halda því fram að skuld hafi verið greidd í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Í fjórða lagi byggir aðalstefndi á því að það sé rangt og ósannað að greiðslur hafi átt sér stað fyrir gjalddaga. Þá hafi greiðslurnar ekki falið í sér niðurfellingu skuldar og þegar af þeirri ástæðu sé ekki hægt að halda því fram að greitt hafi verið fyrir gjalddaga.

Í fimmta lagi byggir aðalstefndi á því að umrædd viðskipti hafi virst venjuleg eftir atvikum. Aðalstefndi bendir á að nægilegt sé að viðskipti „virðist“ venjuleg þótt svo sé ekki í reynd. Þá geti viðskiptin ekki talist óvenjuleg þar sem beinlíns sé gert ráð fyrir þeim í lokaskilmála og rammasamningi.

Þá bendir aðalstefndi á að í dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands sé, við mat á því hvort greiðsla hafi virst venjuleg eftir atvikum, litið til þess hvort upphæð skuldar hafi samsvarað upphæð greiðslu til kröfuhafa. Annars geti kröfuhafi ekki vitað eða mátt vita að um greiðslu skuldar fyrir gjalddaga hafi verið að ræða. Í tilviki aðila hafi kaupverð verið lægra en upphæð útistandandi skuldar og því virðist greiðslan ekki hafa verið greiðsla á skuld. Þá hafi stefnandi átt að greiða þriðja aðila skuldir á gjalddaga samkvæmt útgáfulýsingunum. Greiðslur hefðu ekki átt að berast beint til hlutdeildareigenda og því hafi aðalstefnda ekki getað grunað að um uppgreiðslu væri að ræða fyrir gjalddaga.

Málsatvik hafi verið venjuleg, enda hafi verið um að ræða frjáls viðskipti á milli viljugs kaupanda og viljugs seljanda á markaðsvirði sem lokið hafi verið innan sama dags. Seljandi bréfanna hafi átt frumkvæði að viðskiptunum og aðalstefndi hafi fengið þóknun fyrir að miðla viðskiptunum. Þá hafi kaupin verið lítill hluti bæði af heildarupphæð útgáfunnar og af heildarveltu skuldabréfaviðskipta aðalstefnda. Aðalstefndi vísar til þess að endurkaup skuldaútgefanda séu algeng og oft arðbær viðskipti, enda hafi skilmálar allra helstu fjármálastofnana á Íslandi falið í sér skilmála í útgáfulýsingum um slík viðskipti. Kaup á eigin skuldum séu því algeng og venjuleg viðskipti og í tilviki aðila hafi markmiðið og tilgangurinn með kaupunum jafnframt verið venjulegur, þ.e. að stefnandi hagnaðist sjálfur.

Aðalstefndi bendir á að kaupverð hafi gefið til kynna gjaldfærni og að málsaðila hafi ekki grunað að stefnandi kynni að vera ógjaldfær. Samkvæmt mati Hæstaréttar Íslands í dómum réttarins, sem snúist hafi að beitingu 134. gr. laga nr. 21/1991, hafi hættumerki vegna íslenska bankakerfisins ekki verið sýnileg fyrr en 29. september 2008. Að þessu leyti beri að miða við opinberar upplýsingar um gjaldfærni en hins vegar hafi bæði ársreikningar stefnanda og ársfjórðungsreikningar hans á tíma viðskiptanna staðfest gjaldfærni hans. Reikningarnir hafi verið undirritaðar af endurskoðendum sem hafi haft yfirgripsmikla þekkingu á fjárhagsstöðu bankans. Aðalstefndi bendir einnig á að þegar viðskiptin hafi átt sér stað hafi það verið almenn trú sérfræðinga og markaðsaðila að stærri fjármálafyrirtæki yrðu ekki látin fara í þrot. Auk þess hafi verð skuldabréfa og hlutabréfa gefið til kynna gjaldfærni sem og ýmsar skýrslur, lánshæfismöt og fleiri greiningargögn.

Aðalstefndi bendir á að ekki verði felld á hann sem venjulegan verðbréfamiðlara meiri rannsóknarskylda á gjaldfærni viðskiptamanna sinna en opinber gögn beri með sér. Því hafi aðalstefndi enga ástæðu haft til að ætla annað en að upplýsingar um gjaldfærni bankans væru réttar á þeim tíma sem samið var um viðskiptin. Viðskiptin hafi því verið venjuleg eftir atvikum og í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Aðalstefndi kveðst aldrei hafa móttekið kaupverð, það hafi aldrei haft viðkomu á reikningi sínum og séu staðhæfingar um annað rangar og ósannaðar. Aðalstefndi hafi aldrei verið skráður eigandi hluta í skuldabréfunum og stefnandi hafi ekki lagt fram gögn sem sýni fram á annað. Skuldarsamband hafi ekki verið milli aðalstefnda og stefnanda, engin skuld hafi verið felld niður og engin skuld hafi verið greidd fyrir gjalddaga. Þar af leiðandi geti ákvæði 142. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við.

Aðalstefndi bendir á að ef komist yrði að þeirri niðurstöðu að 134. gr. laga nr. 21/1991 og 142. gr. sömu laga ættu við, geti krafa stefnanda aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemur tjóni búsins vegna viðskiptanna. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna, enda hafi hin endurkeypta skuld ekki verið felld niður. Engin orsakatengsl séu því milli viðskiptanna og hins meinta tjóns. Aðalstefndi bendir á að stefnandi hefði getað endurselt hina endurkeyptu hluti strax eftir kaupin á sama eða sambærilegu verði og þannig komið í veg fyrir meint tjón. Það að stefnandi hafi kosið að endurselja ekki hlutina, og þannig takmarka tjón sitt og jafnvel græða á viðskiptunum, geti ekki talist sök aðalstefnda. Stefnandi eigi því enga kröfu á hendur aðalstefnda.

Aðalstefndi kveðst ekki hafa notið hags af viðskiptunum í skilningi 142. gr. laga nr. 21/1991. Hafi einhver hagnast á viðskiptunum á kostnað annarra kröfuhafa hafi það verið Fortis eða varastefndi. Þá mótmælir aðalstefndi því að önnur skilyrði 142. gr. séu uppfyllt, enda hafi aðalstefndi hvorki vitað né mátt vita að viðskiptin væru riftanleg þar sem slíkt hafi hvorki verið fyrirsjáanlegt né líklegt.

Þá sé ósanngjarnt að fella áhættuna af viðskiptunum á aðalstefnda, enda eðlilegra að kaupandi eða seljandi beri þá áhættu. Aðalstefndi hafi gengið fram sem verðbréfamiðlari í góðri trú og háttsemi hans hafi verið í samræmi við venjuleg vinnubrögð verðbréfamiðlara á fjármálamarkaði.

Aðalstefndi vísar einnig til 145. gr. laga nr. 21/1991 fari svo að fallist verði á að 134. gr. og 142. gr. sömu laga eigi við í tilviki aðila. Aðalstefndi bendir á að hann sé lítið verðbréfafyrirtæki með takmarkað starfsleyfi sem geri ekki ráð fyrir þeim möguleika að aðalstefndi verði aðili að viðskiptum fyrir eigin reikning og beri á þeim ábyrgð sem slíkur. Þá hafi aðalstefndi sem verðbréfamiðlari ekki fjárhagslegt bolmagn til að standa undir svo hárri greiðslu aukinheldur sem starfsleyfi aðalstefnda geri ekki ráð fyrir þeim möguleika að aðalstefndi geti verið aðili að viðskiptum fyrir eigin reikning og borið ábyrgð á þeim sem slíkur. Yrði fallist á kröfur stefnanda yrði grafið undan verðbréfamiðlun eins og hún sé nú starfrækt um allan heim.

Aðalstefndi hefur uppi þrautavarakröfu um lækkun kröfu stefnanda og byggir þá kröfu á sama rökstuðningi og rakinn hefur verið að framan.

Aðalstefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti með þeim rökum að erlendur réttur gildi um þá og að um túlkun og beitingu þeirra samninga, sem liggi til grundvallar viðskiptum aðila, sé rétt að beita erlendum lögum. Vísar aðalstefndi þessari málsástæðu til stuðnings til 3. gr. og 12. gr. laga nr. 43/2000 og c-liðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga. Jafnframt er vísað til dóma Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 9-12/2012. Þá mótmælir aðalstefndi því að greiða beri íslenska dráttarvexti af kröfu sem gerð sé í erlendri mynt. Slík krafa fari gegn forsendunni um órjúfanlegt samhengi myntar og vaxta. Jafnframt mótmælir aðalstefndi upphafsdegi vaxta varðandi dráttarvaxtaútreikning stefnanda. Ekki liggi fyrir niðurstaða um það, hvort stefnandi eigi kröfu á hendur aðalstefnda fyrr en við dómsuppsögu í málinu og því gangi það þvert gegn tilgangi dráttarvaxtaúrræðisins að reikna dráttarvexti frá fyrra tímamarki.

Málskostnaðarkröfu byggir aðalstefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir aðalstefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

V

Varastefndi byggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á aðildarskorti og vísar annars vegar til þess að þau viðskipti, sem slitastjórn stefnanda leitist við að rifta, hafi átt sér stað milli stefnanda og aðalstefnda og hins vegar að viðskipti varastefnda og aðalstefnda hafi á engan hátt komið þar við sögu, enda hafi þau viðskipti verið sjálfstæð og óháð viðskiptum stefnanda og aðalstefnda. Þá bendir varastefndi á að hann hafi ekki vitað af áhuga stefnanda á kaupum í eigin skuldabréfaútgáfu. Aðalstefndi hafi komið fram sem sjálfstæður kaupandi í viðskiptum aðila og aldrei hafi verið gefið í skyn að annar en aðalstefndi kynni að vera að baki viðskiptunum. Skjöl sýni enda fram á að aðalstefndi hafi verið gagnaðili varastefnda í umræddum viðskiptum. Viðskipti aðalstefnda við þriðja aðila, þ.e. stefnanda, séu varastefnda óviðkomandi og því beri að sýkna þá þegar.

Verði ekki fallist á aðildarskort á framangreindum forsendum byggir varastefndi á því að sýkna beri varastefnda þar sem honum sé stefnt í eigin nafni þegar ljóst sé að hann kom fram sem milliliður fyrir Daiwa Tokyo. Eina aðkoma varastefnda að sölu umræddra skuldabréfa hafi þannig verið milliganga um viðskiptin fyrir hönd Daiwa Tokyo, sem hafi ekki sjálft getað átt í við skiptum við aðalstefnda sökum þess að Daiwa Tokyo á ekki aðild að sömu uppgjörskerfum og aðalstefndi. Varastefndi hafi þannig ekki verið raunverulegur seljandi umræddra skuldabréfa og kaupverð skuldabréfanna hafi runnið til eiganda þeirra, þ.e. Daiwa Tokyo, en ekki til varastefnda. Aðalstefndi og varastefndi hafi báðir komið fram í viðskiptum sínum fyrir eigin reikning. Þannig hafi aðalstefndi og varastefndi verið í sömu stöðu í þeim viðskiptum sem mál þetta varðar.

Í öðru lagi byggir varastefndi sýknukröfu sína á því að japönsk lög gildi um lögskipti aðila en ekki íslensk lög. Skilyrði japanskra riftunarreglna séu ekki uppfyllt. Lokaskilmálar og rammasamningur hafi verið skýr um það að japönsk lög giltu um skuldabréfin og viðskipti með þau. Í d-lið 2. mgr. 99. gr. séu ákveðin frávik frá reglu 1. mgr. 99. gr. laga um fjármálafyrirtækja þar sem fram komi að heimild til endurskipulagningar fjárhags fjármálafyrirtækis skuli ekki hafa áhrif á eignarrétt, þar á meðal veðrétt, rétt lánardrottna eða annarra yfir eignum sem staðsettar séu í öðru aðildarríki. Í n-lið 2. mgr. 99. gr. komi fram að löggerningur verði ekki ógiltur ef sá sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu leggur fram fullnægjandi sönnun um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna ógildingarreglu sem taki til þess tilviks sem um ræðir. Ákvæði n-liðar 2. mgr. 99. gr. hafi verið ætlað að innleiða 30. gr. Evróputilskipunar nr. 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit lánastofnana, og hafi tilskipunin nú verið tekin upp í heild sinni í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið.

Þá vísar varastefndi til 10. gr. og 30. gr. tilskipunarinnar. Greiðsla kaupverðs eigi undir lög annars ríkis en heimaríkis og skilmálar skuldabréfanna mæli fyrir um að japönsk lög gildi um viðskipti í tengslum við bréfið. Varastefndi vísar til þess að samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið verði að skýra ákvæði laga um fjármálafyrirtæki til samræmis við nefnda tilskipun. Sé því málsgrein n-liðar 2. mgr. 99. gr. sjálfstæð í þeim skilningi. Þar sem í útgáfulýsingu og verðviðauka gildi japönsk lög um skuldabréfin sé með vísan til framangreinds nauðsynleg forsenda þess að riftun nái fram að ganga að bæði sé fullnægt íslenskum riftunarreglum sem og japönskum riftunarreglum. Ljóst sé að áskilnaði riftunar sé ekki fullnægt samkvæmt japönskum gjaldþrotaskiptalögum nr. 75/2004 (e. Japanese Bankruptcy Act). Slíkt kunni þó að vera hægt samkvæmt 160. gr. laganna gagnvart þrotamanni, sé leitt í ljós að vitneskja liggi fyrir af hálfu þrotamanns um að gerningur myndi raska jafnræði kröfuhafa, nema að sá aðili sem hagnaðist á gerningnum hafi á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað, ekki vitað að gerningurinn myndi hafa slík áhrif. Þá komi fram í 170. gr. japönsku gjaldþrotaskiptalaganna að til þess að hægt sé að rifta gerningum á hendur öðrum en beinum viðsemjendum þrotamanns, þurfi viðkomandi að hafa vitað, á þeim tíma er viðskiptin áttu sér stað, að viðskiptin væru riftanleg gagnvart viðsemjanda þrotamanns. Þessum skilyrðum japanskra laga sé ekki fullnægt, enda hafi varastefndi aldrei haft vitneskju um að aðalstefndi hygðist selja skuldabréfin. Þá sé frestur til að höfða riftunarmál samkvæmt japönskum gjaldþrotaskiptalögum tvö ár og því liðinn. Varastefndi telur að með vísan til skorts á því að fullnægt sé nefndum lagaákvæðum japansks réttar, beri að sýkna þá þegar.

Ef ekki verður fallist á að kröfum sé ranglega beint að varastefnda og að japönsk lög gildi um lögskipti aðila, byggir varastefndi kröfu sína um sýknu í þriðja lagi á því að skilyrði 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 séu ekki fyrir hendi.

Varastefndi byggir á því að ekki hafi verið um greiðslu á skuld að ræða. Vísar hann í þessu samhengi til þess að greiðslurnar, sem deila aðila snýr að, hafi hvorki falið í sér uppgreiðslu skuldar stefnanda við varastefnda né niðurfellingu kröfu. Engin gögn séu lögð fram af hálfu stefnanda slíkum staðhæfingum til sönnunar og sé því slíkum málatilbúnaði mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Enginn greiðsla á skuld hafi átt sér stað heldur hafi stefnandi keypt skuldabréfin af aðalstefnda á eftirmarkaði líkt og hver annar fjárfestir.

Í greinum 8.1 og 8.2 í verðviðauka komi fram að útgefandi hafi heimild til þess að innkalla skuldabréf, annars vegar á gjalddaga þess og hins vegar af skattalegum ástæðum. Í grein 8.3 sé mælt fyrir um að útgefandi hafi heimild til þess að kaupa skuldabréf, á hvaða verði sem er, á opnum markaði eða með öðrum hætti og að útgefandi megi, ef hann svo kýs, fella niður eða láta fella niður slík skuldabréf, nema kveðið sé á um annað í reglum þeirrar stofnunar sem sjái um skráningu á framsali. Það liggi fyrir að hvorki hafi verið um að ræða innköllun á gjalddaga né vegna skattalegra ástæðna. Því sé ljóst að kaup stefnanda á skuldabréfum af aðalstefnda umrætt sinn hafi grundvallast á ákvæði 8.3 í verðviðauka, enda sé á fyrirliggjandi kaupnótum vísað til þess að um markaðskaup hafi verið að ræða.

Samkvæmt reglum Japan Securitas Deopistory Center, Inc. (JSDC), Enforcement Rules of Buisness Regulation Relating to Corporate Bonds, etc. sem varastefndi telur að eigi við í máli aðila, sé útskýrt hvernig niðurfelling skuldabréfa fari fram. Samkvæmt ákvæði 27-30 í umræddum reglum sé það sú stofnun sem fari með reikningsumsjón (e. Account Management Institution) sem sjái um niðurfellingu á skuldabréfum. Svo niðurfelling geti átt sér stað þurfi útgefandi að tilkynna umræddri stofnun um kaupin og óska eftir því að stofnunin felli bréfin niður samkvæmt ákvæði reglnanna. Sjálfkrafa niðurfelling geti því ekki átt sé stað, enda eigi útgefandi rétt á að selja skuldabréfin áfram eða halda þeim sjálfur eftir að hafa keypt þau á markaði. Varastefndi vísar til umsýslusamnings stefnanda við Sumitomo þar sem stefnandi felur Sumitomo þær skyldur og það hlutverk sem vísað sé til í ofangreindum reglum, Enforcement Rules of Business Rewgulations Relating to Corporate Bonds, etc. sem og öðrum reglum JSDC. Í ákvæði 6 í umsýslusamningnum komi fram að stefnandi skuli afhenda S-x-x skriflega tilkynningu um niðurfellingu þar sem taka skuli fram höfuðstól og aðrar upplýsingar sem nauðsynlegar væri svo hægt væri að fella bréfið niður. Engin gögn hafi verið lögð fram sem sýna fram á að höfuðstóll þeirra skuldabréfa, sem stefnandi keypti af aðalstefnda, hafi verið færður niður og því sé ósannað að slíkt hafi verið gert. Varastefndi áréttar jafnframt að bókhaldsfærsla um að skuld sé felld niður sé ekki hið sama og þegar skuldabréf sé fellt niður samkvæmt skilmálum sínum og því hafi innri bókhaldsreglur ekkert vægi í deilu aðila.

Með vísan til framangreinds liggi fyrir að innlausn eða lækkun höfuðstóls hafi ekki farið, í neinu tilviki, fram í samræmi við framangreinda skilmála, sem leiði til þess að skuldabréfin voru ekki greidd fyrir gjalddaga þeirra. Stefnandi hafi þannig sjálfur keypt hlutdeild í umræddum skuldabréfum í samræmi við ákvæði skilmála bréfanna sem veitti honum rétt til að eiga viðskipti með þau hvenær sem er, á hvaða verði sem var, á opnum markaði eða á annan hátt, á eftirmarkaði sem fjárfestir. Þannig hafi verið um kaup á skuldabréfum og hagsmunum í samræmi við ákvæði þeirra gegn staðgreiðslu. Staðgreiðsluviðskipti séu ekki greiðsla á skuld í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 og því ótækt að krefjast riftunar á grundvelli ákvæðisins miðað við framangreindar forsendur viðskiptanna. Stefndi telur að líta beri til þess við mat á því hvort um greiðslu skuldar hafi verið að ræða eða staðgreiðsluviðskipti, hvernig fjárhæð greiðslunnar var ákveðinn. Í því tilliti vísist til kaupnótna þar sem komi fram að kaupverð réðist af markaðsvirði og var því óháð ákvæðum útgáfulýsinganna að því er varðar höfuðstól og vexti. Kaupverðið hafi því ekki numið uppgreiðsluverðmæti ætlaðra skulda. Þvert á móti bendi gögn málsins til þess að kaupverð hagsmunanna og skuldabréfanna hafi verið lægra en nafnverð þeirra og því ekki um að ræða greiðslu á skuld. Þegar af þeirri ástæðu að um staðgreiðsluviðskipti var að ræða, telur varastefndi að sýkna beri hann af kröfum stefnanda.

Í fjórða lagi byggir varastefndi á því að reglan um samruna réttinda og skyldna komi ekki til álita. Í samræmi við 3. gr. laga nr. 43/2000 skuli beita japönskum rétti um réttarstöðu stefnanda við framsal og sölu skuldabréfa og skyldur útgefanda við slíkt framsal. Stefndi telur jafnframt að ef stefnandi byggi á meginreglunni um samruna réttinda og skyldna sé sú málsástæða komin of seint fram og sé henni því sérstaklega mótmælt sem of seint fram kominni. Þá telji stefndi þá meginreglu að krafa samkvæmt skuldabréfi falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi, gildi ekki samkvæmt japönskum rétti, sbr. 520. gr. japanskra einkamálalaga nr. 89/1896 (e. Japanese Civil Code). Þá sé í japönsku fyrirtækjalögnum nr. 86/2005 (e. Japanese Companies Act) kveðið á um það í ákvæði 690 að útgefanda sé heimilt að eignast og halda á sínum eigin skuldabréfum og í slíkum tilvikum muni skuld ekki falla sjálfkrafa niður. Á grundvelli japanskra laga geti útgefandi skuldabréfs þannig eignast eigin skuldabréf án þess að um samruna réttinda og skyldna sé að ræða, og getur útgefandi þannig átt í viðskiptum með bréfið allt fram að gjalddaga þess. Skuldabréf falli því ekki niður nema með sérakri niðurfellingu. Þótt talið yrði að framangreind meginregla íslensks fjármunaréttar gilti í lögskiptum aðila, telur varastefndi að skilyrði til að víkja frá henni séu fyrir hendi. Jafnvel þótt talið yrði að skuldarsamband væri milli aðila, telur varastefndi að víkja beri frá reglunni þar sem við kaup útgefanda á eigin skuldabréfi sé ekki litið svo á að óhjákvæmilega sé um samruna réttinda og skyldna að ræða þannig að kröfuréttindum ljúki.

Í fimmta lagi byggir varastefndi á því að greiðslur hafi ekki átt sér stað fyrr en eðlilegt var. Þar sem ekki hafi verið um greiðslu á skuld að ræða heldur staðgreiðsluviðskipti sé ekki unnt að líta þannig á að greiðsla hafi átt sér stað fyrr en eðlilegt þykir. Fyrrgreindir skilmálar um kaup og sölu skuldabréfa séu þess valdandi að alltaf sé greitt fyrir gjalddaga skuldabréfs, enda verði bréfið verðlaust á gjalddaga við uppgreiðslu þess. Því sé ótækt að halda því fram að kaup fyrir gjalddaga feli í sér greiðslu fyrr en eðlilegt þykir.

Í sjötta lagi telur varastefndi ljóst að þó svo talið yrði að um greiðslu skuldar hafi verið að ræða og hún greidd fyrr en eðlilegt var, þá hafi greiðslurnar virst venjulegar eftir atvikum og því komi riftun samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki til álita. Nægilegt sé að viðskipti virðist venjuleg þótt svo sé ekki í reynd. Varastefndi vísar til fjölda gagna, þar á meðal opinberra gagna, sem sýni fram á gjaldfærni stefnanda er viðskiptin áttu sér stað og þannig liggi ljóst fyrir að ósannað sé að varastefndi hafi vitað eða mátt vita um yfirvofandi ógjaldfærni stefnanda á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað. Þannig hafi viðskiptin virst eðlileg þegar þau fóru fram og því komi riftun á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki til greina. Beri því að sýkna varastefnda af öllum kröfum stefnanda.

Í sjöunda lagi byggir varastefndi á því að sýkna beri vegna sönnunarskorts um að stefnandi hafi verið greiðandi enda liggi ekki fyrir í málinu gögn sem sýni fram á að stefnandi hafi verið sá lögaðili sem keypti hagsmunina og greiddi fyrir þá. Útprentanir úr kerfum stefnanda dugi ekki sem sönnun í því tilliti.

Í áttunda lagi telur varastefndi að tómlæti stefnanda valdi sýknu. Viðskiptin sem deila aðila snýst um hafi átt sér stað í júlí og ágúst 2008. Rúmum þremur árum síðar hafi stefnandi haft samband við aðalstefnda og óskað upplýsinga um viðskiptin. Engin samskipti við varastefnda hafi átt sér stað fyrr en með birtingu stefnu 26. júní 2012, fjórum árum eftir að viðskiptin áttu sér stað. Slíkt tómlæti firri stefnanda meintri kröfu sinni og því beri að sýkna.

Varastefndi krefst sýknu endurgreiðslukröfu stefnanda óháð riftunarkröfu. Ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni með þeim hætti sem haldið sé fram en sönnun tjóns sé forsenda endurgreiðslukröfu samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991. Þá hafi greiðslur sem stefnandi innti af hendi fyrir skuldabréfin verið lægri en nafnvirði bréfanna. Sú fullyrðing að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni við kaupin sé því röng aukinheldur sem stefnandi hafi átt þess kost að selja skuldabréfin áfram á eftirmarkaði, eftir að hann keypti þau af aðalstefnda, og þannig mögulega hagnast af sölu þeirra. Þá telur varastefndi rétt að litið sé til þess að stefnandi heldur því fram að skuldabréfin hafi verið felld niður, sem hefði þá þýðingu að skuldir stefnanda hafi lækkað sem nemur fjárhæð nafnvirði bréfanna, sem stefnandi keypti á undirverði. Tjón hafi því ekkert orðið.

Til þrautavara krefst varatefndi lækkunar stefnukröfunnar fari svo að fallist verði á riftun og endurgreiðslu. Varastefndi bendir á að ekkert liggi fyrir um hvort stefnandi hafi selt þriðja aðila hagsmunina í skuldabréfunum, eftir að stefnandi keypti þá. Slíkt sé ekki hægt að útiloka, enda ósannað að hagsmunirnir hafi verði felldir niður. Komi í ljós að stefnandi hafi með einhverju móti hagnast með slíkum hætti komi slíkur hagnaður til lækkunar stefnukröfu. Þá hafi stefnanda borið að takmarka tjón sitt, t.d. með því að selja hagsmunina áfram eða fella þá niður. Áhættuna af því að gera það ekki, hafi stefnandi sjálfur tekið. Þá liggi fyrir að varastefndi hafi keypt sömu skuldabréf af Daiwa Tokyo á verði þar sem mismunur hafi numið 99,999 japönskum jenum, sem hafi þá þýðingu að varastefndi ætti ekki að þurfa að greiða hærri fjárhæð en sem nam auðgun hans, enda byggir stefnandi á því að tjón hans hafi numið auðgun varastefnda. Endurgreiðslukrafan skuli ekki undir neinum kringumstæðum nema hærri fjárhæð en söluverð það sem aðalstefndi greiddi varastefnda fyrir skuldabréfin.

Varastefndi geri einnig kröfu um lækkun stefnufjárhæðar á grundvelli 145. gr. laga nr. 21/1991. Ljóst sé að kröfufjárhæð sé mjög há og ósanngjarnt að krefjast slíkrar fjárhæðar úr hendi varastefnda. Langt sé um liðið frá því viðskiptin áttu sér stað og stefnda hafi ekki mátt vera ljóst að um riftanlegan gerning væri að ræða.

Kröfum um dráttarvexti er sérstaklega mótmælt með vísan til þess að það sé andsætt lögum nr. 38/2001 að krefjast íslenskra dráttarvaxta af stefnukröfu í erlendri mynt. Þá er upphafstíma dráttarvaxta mótmælt þar sem engin efni séu til að krefjast dráttarvaxta fyrr en við dómsuppsögu þegar fyrst verður ljóst hvort stefnandi eigi kröfu á hendur varastefnda. Fyrr geti ekki verið um að ræða vanefndir á greiðslu sem réttlæti dráttarvexti. Þá sé í öllu falli ekki unnt að krefjast frekari dráttarvaxta fyrr en mánuði frá birtingu stefnu, þar sem krafa gegn varastefnda kom fyrst fram.

Varastefndi vísar einkum til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, laga nr. 68/1995, um Lúganósamninginn um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum, laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, laga nr. 62/1994, um mannréttindasáttmála Evrópu, stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, og jafnframt til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Þá vísar varastefndi einnig til tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2011/24/EB frá 4. apríl 2001, um endurskipulagningu og slit lánastofnana, sem og japanskra laga, þ. á m. japanskra einkamálalaga nr. 89/1986, japanskra gjaldþrotalaga nr. 75/2004 og japanskra fyrirtækjalaga nr. 86/2005.

VI

Hinn 13. október 2006 gerði stefnandi útgáfulýsingu (e. Subscription agreement) ásamt verðviðauka (e. Conditions of Bonds) vegna 50.000.000.000 japanskra jena skuldabréfaútgáfu og fengu skilmálarnir ISIN-númerið JP535201A6A6. Líkt og fram er komið eru atvik við útgáfu skuldabréfa og skilmála þeirra óumdeild, auk þess sem ekki er ágreiningur um að stefnandi hafi nýtt sér heimildir í skilmálum bréfanna til endurkaupa á þeim. Ágreiningur málsins snýr að því hvort umræddar greiðslur stefnanda að framangreindum fjárhæðum séu riftanlegar greiðslur á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hvort aðalstefnda eða varastefnda beri að greiða stefnanda framangreindar fjárhæðir í samræmi við 142. gr. sömu laga. Þá er ágreiningur um það, hvort aðalstefndi eða varastefndi séu réttir aðilar að málinu, en því er haldið fram af báðum stefndu að aðildarskortur sé í málinu sem leiði til sýknu. Einnig er ágreiningur um það, hvort íslenskum lagareglum um riftun verði beitt um kröfur stefnanda en stefndu byggja m.a. á því að ekki sé unnt að rifta viðskiptunum á grundvelli íslenskra gjaldþrotaskiptalaga.

1. Aðild

Eins og rakið hefur verið deila aðilar m.a. um það hvort aðalstefndi og varastefndi séu réttir aðilar að málinu. Ágreiningslaust er að kaupnótur liggja fyrir í málinu vegna umræddra greiðslna þar sem nafn aðalstefnda kemur fram. Aðalstefndi heldur því hins vegar fram að Fortis, greiðslujöfnunaraðili aðalstefnda, hafi komið fram sem mótaðili stefnanda í viðskiptunum. Fortis hafi móttekið kaupverð og hlutdeildir eða skuldabréf í eigin nafni og í gegnum eigin reikninga hjá Euroclear samkvæmt greiðslujöfnunarsamningi milli Fortis og aðalstefnda. Aðalstefndi hafi því ekki móttekið fjármuni frá kaupanda á eigin reikning. Fortis hafi þannig sem greiðslujöfnunaraðili móttekið fjármuni frá kaupanda og samtímis greiðslur áfram á Euroclear reikning varastefnda nr. 97053 gegn samtímis afhendingu hlutdeildar. Viðskiptin hafi átt sér stað dagana 18. júlí, 31. júlí og 3. september 2008. Í málinu liggur fyrir reikningsyfirlit varastefnda sem staðfestir að aðalstefndi hafi ekki móttekið greiðslurnar á framangreindum uppgjörsdögum. Þrátt fyrir efni fyrirliggjandi kaupnótna, hafði kaupverð bréfanna aldrei viðkomu á eigin reikning aðalstefnda. Aðalstefndi heldur því fram að hlutverk sitt í viðskiptunum hafi eingöngu falist í því að miðla saman viljugum aðilum til kaupanna og fyrir þá vinnu hafi verið greidd þóknun.

Stefnandi telur aðalstefnda réttan aðila að málinu með vísan til kaupnótnanna, auk þess sem aðalstefndi hafi sjálfur viðurkennt í samskiptum sínum við stefnanda í aðdraganda málsóknarinnar að hafa verið verið aðili að þeim. Stefnandi byggir á því að samningssamband Fortis og aðalstefnda sé honum óviðkomandi og að slíkt samningssamband komi aðalstefnda ekki undan riftunarreglum laga nr. 21/1991.

Af gögnum málsins verður ekki ráðið að aðalstefndi hafi greitt fyrir hina keyptu hluti með eigin fjármunum en fyrir liggur að hlutirnir voru afhentir á sama tíma og greiðsla barst. Þá verður ekki annað séð en að þóknun sú, sem aðalstefndi þáði vegna viðskiptanna, hafi verið með þeim hætti að samrýmist fullyrðingum aðalstefnda um að hún hafi verið þóknun fyrir verðbréfamiðlun. Af gögnum málsins þykir því hvorki leitt í ljós að umrædd viðskipti hafi farið fram fyrir reikning aðalstefnda né að hann hafi haft þann fjárhagslega hagnað sem af viðskiptunum leiddi og telst það ósannað. Er það því niðurstaða dómsins að aðalstefndi hafi komið fram sem miðlari í þeim viðskiptum, sem stefnandi krefst riftunar á, og telst aðalstefndi því ekki réttur aðili að máli þessu. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna aðalstefnda af dómkröfum stefnanda vegna aðildarskorts með vísan til ákvæða 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Varastefndi heldur því fram að hann hafi aðeins komið fram í viðskiptunum sem milliliður fyrir Daiwa Tokyo þar eð Daiwa Tokyo hafi ekki sjálft geta átt í viðskiptum við stefnanda þar sem Daiwa Tokyo hafi ekki aðild að sömu uppgjörskerfum og viðskiptin fóru í gegnum, þ.e.a.s. Euroclear. Í málinu liggja fyrir yfirlit af reikningum varastefnda þar sem fram kemur að varastefndi hafi móttekið greiðslur frá stefnanda fyrir eigin reikning. Varastefndi heldur því fram í greinargerð að hann hafi aðeins haldið hinum umræddu skuldabréfum í fáeinar mínútur og þannig selt aðalstefnda þau strax.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um uppbyggingu skuldabréfaviðskipta milli aðila, auk viðurkenningar varastefnda á að hafa komið fram sem móttakandi greiðslna um skamma stund er ljóst að varastefndi er réttur aðili að málinu, enda verður stutt viðkoma fjármuna á reikningum varastefnda ekki þess valdandi að hann verið undanskilinn skuldarsambandi við stefnanda. Þannig hafi fjármunir borist inn á reikning varastefnda frá greiðslujöfnunaraðila. Varastefndi hafi ekki fært sönnur á að hann hafi einungis haft milligöngu um viðskiptin fyrir hönd Daiwa Tokyo. Við túlkun 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., er tímamark riftanlegrar ráðstöfunar miðað við greiðsluna sjálfa og er það því afhending fjármuna sem ræður úrslitum hvenær greiðsla á sér stað. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að málsókn stefnanda sé réttilega beint að varastefnda.

2. Skilyrði riftunar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991

Eins og rakið hefur verið er unnt að krefjast riftunar á greiðslu skuldar sex mánuðum fyrir frestdag á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars ef hún er innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Frestdagur við slitin er líkt og fram er komið 15. nóvember 2008 og því ljóst að greiðslurnar sem um ræðir fóru fram á síðustu sex mánuðum fyrir þann dag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt sé að líta svo á að með greiðslunum hafi stefnandi greitt skuldir fyrr en eðlilegt var og ef svo er hvort greiðslur hafi verið venjulegar eftir atvikum.

Líkt og rakið er í kafla II, gerði stefnandi hinn 13. október 2006 útgáfulýsingu (e. Subscription agreement) ásamt verðviðauka (e. Conditions of Bonds) vegna 50.000.000.000 japanskra jena skuldabréfaútgáfu og fengu skilmálarnir ISIN-númerið JP535201A6A6. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins er fjallað um hver sé eigandi hagsmuna í bréfinu, niðurfellingu hagsmuna og kaup svo fátt eitt sé nefnt. Er m.a. fjallað um reglur niðurfellingar skuldabréfs, sbr. ákvæði 8.1 og 8.3 í útgáfulýsingu. Í 11. gr. útgáfulýsingar kemur fram að japönsk lög gildi um skuldabréfaútgáfuna. Af því, sem fyrir liggur í málinu um efni japansks réttar, og útgáfulýsingu skuldabréfaútgáfunnar með ISIN-númerið JP535201A6A6 er útgefanda heimilt að kaupa skuldabréf hvenær sem er og með hvaða hætti sem er, á hvaða verði sem er á opnum markaði eða með öðrum hætti, og að eigin vali að ógilda eða láta ógilda skuldabréf sem þannig sé keypt nema reglur stofnunar sem sér um færslu eignarréttinda kveði á um annað. Um téða fjármálagerninga hefur ítarlega verið fjallað í kafla II. og vísast í kaflann til nánari glöggvunar á fyrirkomulagi kaupa og ógildingar skuldabréfa í téðri skuldabréfaútgáfu.

Að mati dómsins eru skilmálar skuldabréfaútgáfu JP535201A6A6 skýrir að því leyti að sérstakra aðgerða er þörf til að fella niður skuldabréf, sbr. ákvæði 8.1 og 8.3 í útgáfulýsingu. Þá gildir um lögskiptin japanskur réttur, sbr. 11. gr. útgáfulýsingarinnar, og í reglum Japan Securities Depository Center, Inc., Enforcement Rules of Business Regulations Relating to Corporate Bonds, etc kemur fram í ákvæðum 27-30 að sú stofnun sem sjái um reikningsumsjón (e. Account Managament Institution) sjái jafnframt um niðurfellingu á skuldabréfum. Í umsýslusamningi stefnanda við Sumitomo hafi komið fram að stefnandi fæli S-x-x þær skyldur og hlutverk sem vísað sé til í framangreindum reglum (JSDC). Sérstök ákvæði um niðurfellingu eru í ákvæði 6 í umsýslusamningi milli Sumitomo og stefnanda, m.a. þess efnis að skrifleg tilkynning stefnanda um niðurfellingu sé forsenda slíkrar niðurfellingar. Þannig er ljóst að útgefandi (stefnandi) þurfti að tilkynna umræddri stofnun um kaupin og óska eftir því að stofnunin felli bréfin niður í samræmi við ákvæði reglnanna. Því var samið um þá þætti er varða uppgreiðslu og niðurfellingu hagsmuna. Með vísan til framangreinds liggur fyrir að innlausn eða lækkun höfuðstóls hafi aldrei farið fram í samræmi við framangreinda skilmála.

Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 tekur einungis til þess þegar skuld er greidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandi var í skuld á grundvelli framangreindra löggerninga þegar hinar umdeildu greiðslur voru inntar af hendi. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að raunverulegir eigendur (e. Beneficial Owners) hafi hver fyrir sig átt hlutfallsleg kröfuréttindi um peningagreiðslu á hendur þeim aðila sem hélt utan um viðkomandi eignarhluta í kerfum Sumitomo Mitsui Banking Corporation. Ekki er í 134. gr. laga nr. 21/1991 beinlínis áskilið að greiðsla á skuld sé innt af hendi til þess sem er samningsbundinn handhafi kröfunnar ef hún gengur í raun til lækkunar eða fullrar greiðslu á skuldinni. Skiptir þá ekki máli þó að samið hafi verið á þann veg að milligönguaðili eigi einn rétt á því að hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfs á hendur útgefanda. Fær dómurinn ekki séð að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011 breyti þessu.

Skýrt er kveðið á um að japönsk lög gildi um lögskiptin í skuldabréfaútgáfu JP535201A6A6 og þegar litið er til þeirra gagna, sem lögð hafa verið fram um efni útgáfulýsingarinnar, verður ráðið að þar gildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfuréttindi á grundvelli skuldabréfa falli niður við það að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi.

Af útgáfulýsingu má ráða að útgefandi skuldabréfs teljist eigandi þeirrar hlutdeildar í bréfinu, sem hann aflar á frjálsum markaði, og sem slíkur eigi útgefandinn að njóta réttinda samkvæmt því ef hann lætur hjá líða að fara fram á það við vörsluaðila skuldabréfsins að skuldbinding hans samkvæmt því verði lækkuð sem nemur nafnvirði hlutdeildarinnar. Slík beiðni hefði því verið nauðsynleg til þess að endurkaup stefnanda á skuldabréfi gengju til lækkunar á skuld hans. Að íslenskum rétti er ekkert því til fyrirstöðu að skuldari skuldbindi sig á þann veg að vikið sé frá meginreglum kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna en það virðist stefnandi hafa gert með útgáfulýsingunni.

Með hliðsjón af framangreindu liggur ekki fyrir að endurkaup stefnanda á umræddum hlutum hafi gengið til lækkunar á skuldbindingum hans samkvæmt skuldabréfunum. Engu breytir þótt stefnandi hafi sjálfur fært kaupin þannig til bókar í reikningum sínum að skuldbindingar hans lækkuðu sem þessu nemur. Því liggur ekki fyrir að greiðslurnar, sem stefnandi innti af hendi til varastefnda, sem endurgjald fyrir hlutina, hafi falið í sér greiðslu skuldar fyrr en eðlilegt var þannig að ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 geti átt við.

Þá er það mat dómsins að af hálfu varastefnda hafi verið færð fyrir því viðhlítandi rök að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum þannig að stefnanda sé ekki unnt að bera 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig. Í skilmálum framangreindra útgáfulýsinga vegna skuldabréfaútgáfu JP535201A6A6 var gert ráð fyrir því að stefnandi gæti keypt hlutdeildirnar á frjálsum markaði m.a. í því skyni að lækka skuldbindingar sínar. Gáfu kaup stefnanda honum því færi á að lækka skuldir og bókfæra muninn á endurkaupsverði og nafnverði sem hagnað og verður að ætla að þess vegna hafi bankinn talið endurkaupin vera sér hagstæð og m.a. haft í för með sér lækkun skuldatryggingarálags hans. Kaupin virðast hafa verið liður í almennri stefnu bankans um endurkaup á eigin skuldum sem telja verður að hafi byggt á viðskiptalegum forsendum. Þá liggur fyrir í málinu nokkur fjöldi gagna sem sýna fram á að á þeim tíma sem framangreindir gerningar áttu sér stað, hafi verið alvanalegt af hálfu fjármálastofnana að kaupa skuldabréf af sjálfum sér í þeim tilgangi að lækka skuldir. Í þessu ljósi geta umrædd endurkaup stefnanda ekki talist óvenjuleg, auk þess sem ekkert er komið fram sem leiðir líkur að því að umrædd viðskipti hafi grundvallast á öðru en markaðslegum sjónarmiðum og með viðskiptahagsmuni bankans að leiðarljósi.

Af gögnum málsins verður ráðið að endurkaup á eigin skuldum hafi tíðkast hjá bankanum á árunum 2005 til 2008 en fóru vaxandi milli ára og voru mest á árinu 2008. Þótt líklegt megi telja að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á því ári megi rekja til versnandi fjárhagsstöðu hans, er það niðurstaða dómsins að því verði ekki slegið föstu að varastefndi eða aðrir aðilar, sem stunduðu slík viðskipti á alþjóðlegum mörkuðum, hafi á þessum tíma mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrot stefnanda væri yfirvofandi. Framlögð gögn um stöðu stefnanda á þessum tíma breyta ekki þeirri niðurstöðu, enda eru þau ekki að öllu leyti á sama veg.

Með vísan til framangreinds og þar sem umrædd viðskipti verða ekki með óyggjandi hætti tengd þeirri staðreynd að stefnandi varð skömmu síðar ógjaldfær, er það niðurstaða dómsins að ekki liggi fyrir að með þeim viðskiptum, sem mál þetta lýtur að, hafi verið vikið svo frá því sem venjulegt geti talist í rekstri viðskiptabanka að þau hafi ekki virst venjuleg eftir atvikum.

Af framangreindu leiðir að hafna verður riftunarkröfum stefnanda á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er það því niðurstaða dómsins að þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna varastefnda af öllum kröfum stefnanda. Í þessu ljósi eru ekki efni til að fjalla um þær málsástæður varastefnda sem lúta að því að íslensk lög gildi ekki um réttarágreining aðila.

Að fenginni þessari niðurstöðu og með vísan til meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða báðum stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 5.000.000 krónur til hvors þeirra um sig.

A-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Aðalstefndi, Brains Inc. Limited, og varastefndi, Daiwa Capital Markets Europe Limited, eru sýknir af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Stefnandi greiði aðalstefnda, Brains Inc. Limited, 5.000.000 króna í málskostnað.

Stefnandi greiði varastefnda, Daiwa Capital Markets Europe Limited, 5.000.000 króna í málskostnað.

A-kvk-nf E-kvk-nf

--------------------- --------------------- ----------------------

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómi Reykjavíkur 15. júlí 2016.

Gjald 2750 kr. Greitt.