E-998/2022

1

Mál þetta, sem dómtekið var þann 16. M aí 2023, var höfðað 11. Febrúar 2022. Stefnandi er A, [...], en stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík.

2

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu miskabóta að fjárhæð 4.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá [...]. október 2016 til [...]. febrúar 2022, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst aðallega sýknu af dómkröfum stefnanda auk málskostnaðar en til vara verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.

Yfirlit málavaxta

4

Í október 2016 barst tilkynning til lögreglu frá tollvörðum hjá Íslandspósti um að póstsending hefði borist til landsins frá Kanada. Innihélt sendingin efni sem skv. greiningu reyndist vera 983,47 grömm af metamfetamíni. Mun lögregla hafaskiptefninuút fyrir gerviefni og komið hlustunar- og staðsetningarbúnaði fyrir í pakkanum. Skráður viðtakandi póstsendingarinnar, maður að nafni B, sótti hana á pósthúsið þann [...]. október 2016, og fór með hana á heimili þriðja manns að nafni C þar sem þeir opnuðu pakkann. Voru þeir B og C í kjölfarið handteknir í geymslu í kjallara heimilis þess síðarnefnda. Stefnandi var síðan bendlaður við málið af þessum aðilum í yfirheyrslum hjálögreglu þar sem þeir báru að stefnandi hefði beðið B að taka á móti póstsendingunni.

5

Þann [...]. október 2016 fór lögregla á heimili stefnanda að [...], þar sem hann bjó [...]. Var stefnandi þar handtekinn og samþykkti hann leit á heimili sínu og í bifreið.

6

Stefnandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald daginn eftir, til [...]. nóvember 2016. V ar stefnandi látinn sæta einangrunarvist meðan á gæsluvarðhaldinu stóð. Í varðhaldinu var stefnandi þrívegis yfirheyrður af lögreglu. Í fyrstu yfirheyrslu þann [...]. október 2016 kvað stefnandi mannað nafni D, sem byggi í Kanada og hann hefði kynnst á Facebook, hafa beðið sig að taka á móti pakkanum en að stefnandi hefði ekki vitað um innihaldið.

Kvaðst stefnandi hafa gefið nefndum D heimilisfang B í þeim tilgangi að pakkinn yrði sendur þangað. Í pakkanum hefði átt að vera gjöf en D hefði ætlað að sækja pakkann síðar þegar hann kæmi sjálfur til Íslands. Kvaðst stefnandi hafa farið á pósthúsið á bílaleigubíl sem hann hefði tekið á leigu fyrir vin sinn D, til að sækja aðra póstsendingu. 7

Í annarri skýrslutöku yfir stefnanda þann [...]. nóvember 2016 var framburður hans álíka og í fyrstu skýrslutöku. Kvaðst stefnandi ekki í raun vita nein nánari deili á þessum D-x-þgf hann hefði kynnst á Facebook en viljað hjálpa honum við að móttaka gjöf sem hann hefði viljað senda til Íslands og gefið upp heimilisfang B í því skyni. Þann sama dag,[...]. nóvember 2016, voru upp kveðnir úrskurðir í Héraðsdómi Reykjavíkur annars vegar í máli nr. [...]/2016 þar sem lögreglu var veitt heimild til að afla fjarskiptaupplýsinga stefnanda og hins vegar í máli nr. [...]/2016 um afléttingu bankaleyndar stefnanda.

8

Í þriðju skýrslutöku yfir stefnanda þann [...]. nóvember 2016 var framburður hans á nokkuð annan veg. Sagði stefnandi þá að með D í bílnum hefðu verið þrír til fjórir aðilar, einn þeirra að nafni E sem stefnandi sagði að væri frændi sinn sem byggi í Kanada. Gekkst stefnandi við því í yfirheyrslunni að hafa sent skilaboð í gegnum Facebook til E, þ. m. t. heimilisfang B og að E væri sá aðili sem hefði sent pakkann þangað. Stefnandi kvaðst ekki hafa vitað að pakkinn innihéldi fíkniefni. Framangreindur aðili neitaði allri aðild að málinu og þann 11. nóvember 2021 var rannsókn málsins hætt hvað stefnanda varðaði.

Helstu málsástæður stefnanda

9

Krafa stefnanda um miskabætur byggist annars vegar á aðgerðum sem hafi beinst gegn honum skv. ákvæðum laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála vegna handtöku, frelsissviptingar, húsleitar, leitar í bifreið, halds á munum, símahlustunar og annarra sambærilegra úrræða og afléttingar bankaleyndar og grundvallist á 2. mgr., sbr. 1. mgr.,246. gr. laga nr. 88/2008. Hins vegar varði krafa stefnanda drátt á rannsókn málsins og a ðraháttsemi lögreglu í tengslum við rannsóknina, sbr. 26. gr. skaðabótalaga.

10

Stefnandi telur framangreindar aðgerðir skv. IX., X., XI., XIII og XIV. kafla laga nr.

88/2008 í þágu rannsóknar máls sem síðar hafi verið fellt niður hafa verið tilefnislausar.

H ann hafi hvorki stuðlað að þeim né valdið þeim þannig að bætur megi fella niður eða lækka, sbr. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Einnig vísar stefnandi til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár, meginreglna skaðabóta- og refsiréttar, meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrár um þvingunarráðstafanir, reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o. fl., og mannréttindasáttmála Evrópu.

11

Bætur beri að greiða honum, sbr. 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sem og miskabætur sem byggist á 26. gr. skaðabótalaga vegna þess hvernig hafi verið staðið að handtöku hans og rannsókn málsins. Stefnandi hafi verið handtekinn og að óþörfu handjárnaður, mótþróalaus, á heimili sínu að nágrönnum ásjáandi. B rotið hafi verið gegn meðalhófsreglu 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008.

12

Þvingunaraðgerðirnar hafi verið ólögmætar og stefnanda að ósekju en lögmæti þeirra myndi heldur engu skipta um bótarétt hans sem hafi stofnast við niðurfellingu sakamálsins gegn honum.

13

Stefnandi hafi afdráttarlaust neitað sök í málinu frá upphafi með stöðugum og staðföstum framburði um þau atriði sem máli hafi skipt. Hann hafi aldrei reynt að afvegaleiða lögreglu og verið samvinnuþýður. Hafi hann enga eigin sök af sér sýn tog engin skilyrðiséutil lækkunar bóta, sbr. 2. ml. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

14

Miskabótakröfu sína byggir stefnandi á því að hann hafi orðið fyrir stórfelldum miska vegna þvingunaraðgerða lögreglu. H-x-x nn hafi verið ranglega sakaður um refsivert brot, þurft að þola niðurlægjandi handtöku og frelsissviptingu sem og fordæmingu samfélagsins sem valdið hafi honum andlegum þjáningum, raskað högum hans og stöðu og orðið honum til alvarlegs álitshnekkis. Stefnandi sundurliðar 4.000.000 kr. bótakröfu sína með þeim hætti að hann krefst í fyrsta lagi 2.300.000 kr. í bætur fyrir handtöku og frelsissviptingu, þ. m. t. gæsluvarðhald. Í öðru lagi krefst hann 300.000 kr. í bætur fyrir húsleit og leit í bifreið. Í þriðja lagi krefst hann 300.000 kr. í bætur fyrir haldlagningu. Í fjórða lagi krefst hann 300.000 kr. í bætur fyrir símahlustun og önnur sambærileg úrræði. Í fimmta lagi krefst hann 300.000 kr. í bætur fyrir öflun fjárhagsupplýsinga. Í sjötta lagi krefst hann 500.000 kr. í bætur vegna annarrar háttsemi lögreglu og dráttar á rannsókn málsins. Þá gerir stefnandi kröfu um almenna vexti frá þeim degi er hin bótaskyldu atvik áttu sér stað, sbr. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. ml. 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, þ. e. frá[...]. október 2016, en dráttarvexti frá[...]. febrúar 2022 skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganna.

15

Í fyrsta lagi krefst stefnandi 2.300.000 kr. í bætur fyrir handtöku og frelsissviptingu, þ. m. t. gæsluvarðhald. Handtaka lögreglu hafi ekki verið réttmæt og skilyrði 90. gr. laga nr. 88/2008 óuppfyllt. Stefnandi hafi ekki stuðlað að handtökunni í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 og eigi rétt á bótum fyrir handtökuna, sbr. 228. gr. s. l. Við mat á fjárhæð miskabóta vegna handtökunnar, sem skv. kröfu stefnanda nemur 300.000 kr., bendir stefnandi á að engin þörf hafi verið á handtökunni sem hafi verið óþarflega harkaleg. Lögregla hafi farið offari og ástæðulaust hafi verið að handjárna eða handtaka hann að [...] og [...] ásjáandi. Meðferðin hafi brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 3. mgr. 53. gr. og 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 og 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Stefnandi eigi því rétt til bóta skv. 26. gr. skaðabótalaga enda hafi verið brotið gegn honum með saknæmum og ólögmætum hætti við handtökuna. Þá eigi stefnandi einnig rétt á bótum að fjárhæð 2.000.000 kr. fyrir frelsissviptingu frá kl. 23:11 þann [...]. október 2016 til kl. 16:00 þann [...]. nóvember s. á. S kv. dómaframkvæmd leiði stutt frelsissvipting til hlutfallslega hærri miskabóta en lengra varðhald. Einangrun í varðhaldi teljist sakborningi sérstaklega þungbær og auka á miska hans.

16

Í öðru lagi krefst stefnandi 300.000 kr. í bætur vegna ólögmætrar húsleitar á heimili og í bifreið hans. Skilyrði 74. gr. laga nr. 88/2008 hafi verið óuppfyllt, skilyrðum 2. mgr. 246. gr. s. l. fullnæg tog brotið hafi verið gegn friðhelgi hans skv. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár. Ekkert saknæmt hafi fundist við leitina. Þótt stefnandi hafi samþykkt rannsóknaraðgerðirnar við þessar aðstæður hafi hann ekki firrt sig rétti til bóta þar sem hann mátti ella búast við að lögregla færi fram á dómsúrskurð til leitar.

17

Í þriðja lagi krefst stefnandi 300.000 kr. í bætur vegna ólögmætrar haldlagningar persónulegra muna hans. Aflétting haldsins breyti engu né það að stefnandi hafi fengið eigur sínar afhenta raftur.

18

Í fjórða lagi krefst stefnandi 300.000 kr. í bætur vegna öflunar lögreglu á umfangsmiklum gögnum um síma notkun stefnanda. Í fimmta lagi krefst hann 300.000 kr. í bætur vegna öflunar fjárhagsupplýsinga á grundvelli afléttingar bankaleyndar, í kjölfar tveggja úrskurða héraðsdóms. Brotið hafi verið gegn friðhelgi stefnanda, sbr. 1 mgr. 71. gr. stjórnarskrár.

19

Í sjötta lagi krefst stefnandi 500.000 kr. í bætur vegna dráttar á rannsókn og annarrar háttsemi lögreglu, sbr. 26. gr. skaðabótalaga. Eigi þetta við um framkvæmd handtöku hans sem og hatursfullt, dónalegt, harkalegt og niðurlægjandi viðmót lögreglu íhansgarðsem valdið hafi heilsutjóni á sál og líkama. Þá hafi hann misst trúverðugleika og fjölskylda hans verið í sárum. Meðal afleiðinga sé skert sjálfstraust, skert traust til ástvina og annars fólks, tortryggni gagnvart stofnunum, kvíði og fleiri einkenni áfallastreituröskunar ásamt skertu mannorði og geti hann ekki vænst þess að njóta nægrar virðingar samferðafólks síns. Dráttur á rannsókn málsins hafi aukið á miska stefnanda, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Alvarlegar afleiðingar hafi haft fyrir stefnanda að hafa réttarstöðu sakbornings í málinu mun lengur en ástæða hafi verið til, eða í rúm fimm ár. Hafi stefnandi átt erfitt með að útskýra fyrir fjölskyldu sinni að hann hefði réttarstöðu sakaðs manns í svo langan tíma, sem aukið hafi tortryggni í hans garð.

Helstu málsástæður stefnda

20

Stefndi byggir á því að stefnandi eigi ekki rétt til bóta á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008. Hann hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á, sbr. síðari málslið 2. mgr. 246. gr. sömu laga. Stefndi byggir á því að aðgerðir þær sem gripið hafi verið til gagnvart stefnanda hafi verið í samræmi við heimildir laga nr. 88/2008 og lögreglulaga nr. 90/1996, fullt tilefni hafi verið til aðgerðanna og framganga lögreglu í fullu samræmi við almennar verklagsreglur, lög nr. 88/2008 og lögreglulög. Þó fallið hafi verið frá ákæru á síðari stigum hafi þvingunarráðstafanirnar verið lögmætar og nauðsynlegar.

21

Stefndi byggir á því að handtakan hafi farið fram í fullu samræmi við 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, rökstuddur grunur um framið brot hafi verið fyrir hendi og margt bent til sektar í upphafi rannsóknar. Því hafi verið mikilvægt að tryggja návist stefnanda og koma í veg fyrir að hann gæti spillt sönnunargögnum eða haft áhrif á aðra sem tengdust málinu. Stefnanda hafi verið kynnt tilefni handtökunnar, full ástæða hafi verið til hennar, öll lagaskilyrði uppfyllt og meðalhófs að fullu gætt auk ákvæða laga nr. 88/2008 og lögreglulaga.

22

Stefndi mótmælir því að stefnandi eigi rétt á bótum vegna gæsluvarðhalds. Eðlilegt og nauðsynlegt hafi verið í þágu rannsóknar málsins að úrskurða stefnanda í gæsluvarðhald, sem hafi ekki staðið lengur en nauðsynlegt hafi verið í þágu rannsóknar, til að koma í veg fyrir að hann gæti spillt rannsókn málsins eða haft áhrif á aðra aðila málsins. Skýrslutökur af stefnanda hafi farið fram innan eðlilegra tímamarka og hann hafi verið látinn laus eins fljótt og auðið var.

23

Stefnandi hafi verið einn fjölda grunaðra í umfangsmikilli sakamálarannsókn sem hafi teygt anga sína á milli landa. Framburður hans hafi verið ótrúverðugur, villandi og rangur. Hann hafi ekki leiðrétt framburð sinn fyrr en að hluta á lokadegi gæsluvarðhalds. Misvísandi framburður hans hafi bent til þess að hann væri að leyna vitneskju um málsatvik og þannig hafi hann stuðlað að aðgerðum lögreglu og eigi því ekki rétt á bótum.

24

Leitin á heimili stefnanda og í bifreið hans með samþykki hans hafi auk þess uppfyllt skilyrði 1. og 3. mgr. 74. gr. og 1. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008. Leitin hafi verið liður í haldlagningu muna og rökstuddur grunur hafi verið fyrir hendi um refsivert brot stefnanda. Fíkniefni hafi fundist við leitina á borði í stofu stefnanda. Stefndi sé ekki bótaskyldur vegna leitarinnar.

25

Haldlagning ýmissa muna í eigu stefnanda, sbr. framlagða munaskýrslu, hafi verið nauðsynleg og óhjákvæmileg í þágu rannsóknar málsins og uppfyllt öll skilyrði laga. Stefnanda hafi verið afhentir munirnir aftur [...]. nóvember 2016 og [...]. janúar 2017. Þá sé rangt og ósannað að munir skv. framlagðri skýrslu yfir muni vistmanns, svo sem úlpa, sígarettur, bíllyklar o. fl., hafi verið haldlagðir. Þessir munir hafi verið teknir af stefnanda fyrir vistun í fangaklefa í samræmi við 3. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 og afhentir honum aftur að vistun lokinni.

26

Stefndi mótmælir því að öflun upplýsinga vegna síma hlustunar og annarra sambærilegra úrræða, sem og öflun fjárhagsupplýsinga, á grundvelli úrskurða héraðsdóms hafi brotið gegn friðhelgi stefnanda. Skilyrði 71. gr. stjórnarskrár og laga nr. 88/2008 hafi verið uppfyllt fyrir þessum rannsóknaraðgerðum.

27

Stefndi mótmælir því að óhæfilegur dráttur hafi orðið á meðferð málsins. Meðferðartíminn sé í samræmi við umfang rannsóknarinnar þar sem sjö manns hafi hlotið réttarstöðu sakbornings. Í upphafi málsins hafi margt verið óljóst og framburður sakborninga verið villandi og rangur og það hafi valdið verulegum erfiðleikum og töfum við rannsóknina. Gagnaöflun hafi verið tímafrek, m. a. vegna gagnaöflunar frá útlöndum. Staðhæfingar stefnanda um hatursfullt, harkalegt, dónalegt og niðurlægjandi viðmót í hans garð séu órökstuddar og rangar.

28

Skilyrði laga um þvingunarráðstafanirnar hafi verið uppfyllt og framganga lögreglu hafi ekki farið gegn ákvæðum lögreglulaga eða laga nr. 88/2008, meðalhófsreglum eða verklagsreglum lögreglu. Skilyrði 26. gr. skaðabótalaga um saknæma og ólögmæta háttsemi starfsmanna stefnda eða stórfellt gáleysi þeirra sé ekki fullnægt.

29

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda um sýknu sé þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Bótakrafa stefnanda sé allt of há og í engu samræmi við dæmdar miskabætur í sambærilegum málum. Stefnandi hafi sjálfur stuðlað að aðgerðunum með villandi og röngum framburði.

Niðurstaða

30

Í máli þessu er deilt um hvort skilyrði miskabóta séu fyrir hendi vegna rannsóknaraðgerða sem stefnandi þurfti að þola við rannsókn lögreglu á ætluðu broti gegn 173. gr. a í almennum hegningarlögum um ólögmætan innflutning og dreifingu á fíkniefnum. Um er að ræða handtöku og frelsissviptingu, þ. m. t. gæsluvarðhald, húsleit og leit í bifreið, hald á munum, símahlustun og aflétting bankaleyndar. Þá er krafist bóta að auki vegna dráttar á rannsókn máls og annarrar háttsemi lögreglu í garð stefnanda. Ágreiningurinn stendur um það hvort stefnandi eigi rétt til bóta á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 eða hvort hann hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim rannsóknaraðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á, sbr. síðari málslið 2. mgr. 246. gr. sömu laga. Þá reisir stefnandi kröfur sínar vegna dráttar á rannsókn málsins og annarrar háttsemi lögreglu áb - lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaganr. 50/1993.

31

Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta úr hendi stefnda samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. sömu greinar er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinarinnar eru fyrir hendi. Í ákvæðinu segir jafnframt að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Að öðru leyti eru ekki sett frekari skilyrði fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmt XXXIX. kafla laga nr. 88/2008. Skiptir þá ekki máli hvort lögmæt skilyrði hefur brostið til aðgerða sem hafa haft í för með sér tjón eða ekki hefur verið nægilegt tilefni til að grípa til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt, sbr. dóma Hæstaréttar 3. mars 2016 í máli nr. 451/2015 og 8. mars 2018 í máli nr. 191/2017.

32

Eins og rakið hefur verið var stefnandi handtekinn [...]. október 2016, sbr. XIII. kafla laga nr. 88/2008, og úrskurðaður í gæsluvarðhald næsta dag, sbr. XIV. kafla sömu laga. Sætti hann gæsluvarðhaldi í einangrun í sjö sólarhringa, eða til kl. 16:00 þann [...]. nóvember 2016, og sætti að auki þeim rannsóknaraðgerðum sem raktar eru hér að framan. Bótaábyrgð samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 er hlutlæg. Verður réttur stefnanda til bóta ekki skertur þótt fullt tilefni hafi verið til aðgerða lögreglu gagnvart honum og lagaskilyrði fyrir þeim uppfyllt, eins og að framan er rakið. Stefnandi á því rétt á bótum nema því verði slegið föstu að hann hafi valdið eða stuðlað að rannsóknaraðgerðum, sbr. 2. ml. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

33

Í kjölfar handtöku stefnanda og meðan á gæsluvarðhaldi hans stóð var hann þrívegis yfirheyrður af lögreglu. Fyrst daginn eftir handtöku hans [...]. október 2016, næst [...]. nóvember 2016 og loks daginn sem hann varð laus úr haldi,[...]. nóvember 2016. Þessu til viðbótar var hann yfirheyrður í síðasta skiptið þann 5. júní 2019. Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafi stuðlað að rannsóknaraðgerðum sem beindust að honum með misvísandi, villandi og um sumt beinlínis röngum framburði í nefndum yfirheyrslum. Fallast má á að fyrirliggjandi skýrslur um yfirheyrslur yfir stefnanda séu um sumt óskýrar. Er þó ekki á það fallist að eins og atvikum er hér háttað geti þetta atriði skipt máli. Kemur þar til skoðunar að í fyrstu yfirheyrslu yfir stefnanda þann [...]. október 2016 veitti hann lögreglu aðgang að Facebook- reikningi sínum. Það ersíðan lok sí þriðju yfirheyrslu yfir stefnanda, á lokadegi gæsluvarðhalds hans [...]. nóvember 2016, að lögregla virðist fyrst fara inn á Facebook- reikning hans og spyrja hann út í skilaboð og samskipti sem hann hafi þar átt við mann að nafni E þar sem fram kom að hann hafði sent þeim aðila póstfang B sem umræddur pakki hafði síðan verið sendur á. Fyrr í yfirheyrslum hafði stefnandi haldið því fram að hafa sent póstfangið á mann að nafni D-x-x Kanada sem hann kynni ekki frekari deili á og hefði kynnst á internetinu eða Facebook. Í fjórðu og síðustu yfirheyrslu yfir stefnanda, þann [...]. júní 2019, kemur síðan fram að F sé sá aðili sem stefnandi hafi sent póstfang B til. Við mat á því hvort þetta eða annað í fyrirliggjandi yfirheyrsluskýrslum stefnanda teljist villandi framburður er til þess að líta að stefnandi er ekki íslenskumælandi nema að litlu leyti og að kalla þurfti til túlka við yfirheyrslurnar. Í þriðju yfirheyrslunni, þann [...]. nóvember 2016, gerði verjandi stefnanda sérstaka athugasemd við það að hann hefði áhyggjur af túlkun í skýrslutökunni. Þykir þar með alls ekki sýnt fram á að hugsanlegur óskýrleiki í framburði, m. a. um D, E eða F frá Kanada stafi af því að stefnandi hafi ætlað að freista þess að leiða rannsóknina afvega eða hvort óskýrleikinn hafi hreinlega stafað af tungumála erfiðleikum.

34

Gögn málsins bera með sér að stefnandi sýndi í ýmsum atriðum ríkan vilja til samstarfs við lögreglu, svo sem með því að heimila þær rannsóknaraðgerðir sem krafist var, þ. m. t. húsleit á heimili hans og í bifreið, sem og að heimila lögreglu að rannsaka Facebook-reikning hans, farsíma og tölvu, svo semáður er rakið. Í þessu sambandi hefur dómurinn til hliðsjónar dóm Landsréttar í máli nr. 451/2015 þar sem lagt var til grundvallar að þó að stefnandi hefði samþykkt þær rannsóknaraðgerðir sem fyrir lá að hann heimilaði girti það ekki fyrir rétt hans til bóta samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008 enda hefði hann ella mátt búast við að lögregla færi fram á dómsúrskurð til leitar, sbr. 1. mgr. 78. gr. sömu laga.

35

Er það þannig afstaða dómsins að stefnandi hafi ekki valdið eða stuðlað að þeim rannsóknaraðgerðum á grundvelli laga nr. 88/2008 sem hann reisir kröfu sína á þannig að fella beri niður eða lækka bætur á þeim grundvelli. Fellst dómurinn því á að stefnanda beri bætur úr hendi stefnda á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008. Hvað kröfu stefnanda um miskabætur vegna haldlagningar á munum varðar var af hálfu stefnanda skýrt í málflutningi að þar væri einungis byggt á framlagðri munaskýrslu yfir haldlagða hluti, dags. [...]. október 2016, en ekki framlagðri útprentun yfir muni vistmanns í fangageymslu svo sem vísað var tilí málatilbúnaði stefnda.

36

Stefnandi höfðar málið á framangreindum grundvelli 246. gr. l aga nr. 88/2008, en vísar einnig til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hvað varðar miskabótakröfu sína. Þá byggist miskabótakrafa stefnanda vegna óhóflegs dráttar á rannsókn málsins og annarrar háttsemi lögreglu í tengslum við rannsóknina alfarið á 26. gr. skaðabótalaga. Nefnd 26. gr. setur ríkari sönnunarkröfur og skilyrði en 246. gr. laga nr. 88/2008 þar sem sök er þá bótaskilyrði. Að mati dómsins kemur því 26. gr. skaðabótalaga einungis sérstaklega til álita sem bótagrundvöllur þegar tilvik sem vísað er til falla ekki undir reglurnar í 246. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að háttsemi eða hegðun lögreglu við rannsókn málsins hafi verið með saknæmum eða ólögmætum hætti. Ekki teljast sannaðar fullyrðingar stefnanda um að háttsemin gagnvart honum, einkum við handtökuna á heimili hans, hafi verið hatursfull, dónaleg, harkaleg eða niðurlægjandi eða að brotið hafi verið gegn meðalhófi þannig að varði skaðabótaskyldu stefnda á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga.

37

Hvað kröfu stefnanda um miskabætur vegna dráttar á rannsókn málsins varðar lítur dómurinn til þess að frá handtöku stefnanda [...]. október 2016 og til niðurfellingar málsins með bréfi lögreglu, dags. [...]. nóvember 2021, liðu rúm fimm ár. Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefndi fram samantekt framburðar stefnanda við yfirheyrslu lögreglu þann [...]. júní 2019. Af gögnum málsins verður ekki séð hvortvirkogsamfelld rannsókn málsins hafi átt sér stað frá því að yfirheyrslum yfir stefnanda lauk í nóvember 2016 utan þess helst að á þeim tíma virðist rithandarrannsókn á pakkanum sem innihélt fíkniefnin hafa farið fram. Þá benda fyrirliggjandi gögn málsins ekki til þess að neinar sérstakar rannsóknaraðgerðir eða vinna að rannsókn málsins hafi farið fram eftir að fjórðu yfirheyrslu yfir stefnanda lauk þann [...]. júní 2019 og þangað til málið var fellt niður þann [...]. nóvember 2021. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 ber rannsakendum sakamála að hraða meðferð mála eftir því sem kostur er, sbr. einnig 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Ekki er fallist á að sakamálið gegn stefnanda hafi verið sérstaklega umfangsmikið eða flókið heldur varðaði það afmarkað tilvik einnar póstsendingar sem lögregla komst á snoðir um að innihéldi fíkniefni. Þótt ætla verði lögreglu nokkurn tíma til að yfirfara gögn sem aflað er í rannsókn og greina þau, yfirheyra vitni og sakborninga o. s. frv. verður eins og hér stendur á talið að tafir þær sem hafi orðið í máli stefnanda séu svo úr hófi að í því hafi falist saknæmt og ólögmætt brot gegn frelsi stefnanda, sbr. b.- lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga.

38

Það er niðurstaða dómsins skv. framangreindu að stefnandi eigi óskertan bótarétt á grundvelli 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna frelsisskerðingar í 8 daga frá handtöku að telja, auk annarra rannsóknaraðgerða sem að honum beindust á grundvelli IX. til XIV. kafla sömu laga og að auki eigi hann rétt á miskabótum á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga vegna óhóflegs dráttar á rannsókn málsins. Þegar litið er til dómaframkvæmdar verður að álykta að miskabætur á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna hvers konar aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna séu almennt metnar að álitum í einu lagi. Lengd frelsissviptingar skiptir þá miklu um ákvörðun bóta án þess að séð verði að afstaða sé tekin til fjárhæðar miska fyrir hvern dag og sú fjárhæð marfölduð með dagafjölda. Á hinn bóginn verði ályktað af dómaframkvæmd að stutt frelsissvipting leiði til hlutfallslega hærri miskabóta en lengra varðhald og að einangrun í varðhaldi sé til þess fallin að vera sakborningi sérstaklega þungbær og auka enn á miska hans. Um þetta er höfð hliðsjón af dómi Landsréttar 21. janúar 2021 í máli nr. 700/2020 og þeim dómum sem vísað er til í nefndum dómi. Við ákvörðun bótafjárhæðar er þannig litið til þess að um röskun á mikilvægum hagsmunum stefnanda var að ræða og að í gæsluvarðhaldi var hann látinn sæta einangrun. Að öllu þessu virtu þykja bætur hæfilega ákveðnar 1.7 00.000 kr.

39

Stefnandi krefst vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað. Með vísan til atvika máls þessa verður hið bótaskylda atvik talið hafa átt sér stað [...]. október 2016 að því er varðar handtöku og eftirfarandi gæsluvarðhald hans í 7 daga auk þeirra rannsóknaraðgerða annarra á grundvelli IX. til XIV. kafla laga nr. 88/2008 sem hann var látinn sæta. Hvað varðar drátt á rannsókn málsins hefur stefnandi ekki sýnt fram á hvenær hið bótaskylda atvik teljist hafa orðið en stefnandi hefur í engu vikið að því í málatilbúnaði sínum hvenær rannsókn málsins hefði átt að vera lokið svo að dæma mætti honum vexti á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 varðandi þann þátt. Verður því ekki fallist á að sá hluti dæmdrar fjárhæðar beri vexti skv. 1. mgr. 8. gr. Að öðru leyti er fallist á dráttarvaxtakröfu stefnanda skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá [...]. febrúar 2022 til greiðsludags, og sé um ákvörðun dráttarvaxta miðað við þann dag þegar mánuður var liðinn frá því að stefnandi sannanlega krafði stefnda um bætur, sbr. 9. gr. sömu laga.

40

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, dags. 16. maí 2022, og eru því ekki efni til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar. Verður hann því felldur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, E-kk-ef H-kk-ef B-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 1.5 00.000 kr. Í samræmi við dómvenju er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun þóknunar.

41

Af hálfu stefnanda flutti málið E-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið E-kvk-nf H-kvk-nf lögmaður. Dóm þennan kveður upp S-kvk-nf R-kvk-nf J-kvk-nf héraðsdómari. Dómari tók við meðferð málsins 2. mars 2023 en hafði fram til þess engin afskipti haft af meðferð þess.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 1.7 00.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.5 00.000 krónum frá [...]. október 2016 til [...]. febrúar 2022, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 1.700.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, E-kk-ef H-kk-ef B-kk-ef, 1.5 00.000 krónur.

S-kvk-nf R-kvk-nf J-kvk-nf

Staðfest rétt endurrit:

Héraðsdómi Reykjavíkur, 31.05.2023.