E-6124/2019

Mál þetta, sem var dómtekið 10. júní 2020, var höfðað 28. október 2019 af E-kvk-þgf I-kvk-þgf, Nýhöfn 1 í Garðabæ, gegn Birtu lífeyrissjóði, Sundagörðum 2 í Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að „felld verði úr gildi veðsetning sú sem stefnandi veitti í fasteigninni Nýhöfn 1, Garðabæ, fnr. 2291602, íbúð 010204 og bílskúr 010021, skv. undirritun á veðsetningu og veðbandslausn vegna flutnings á láni, dags. 6.3.2014, en um er að ræða skuldabréf nr. 656263.“ Þess er einnig krafist að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfi nr. 656263, af fasteigninni Nýhöfn 1, Garðabæ, fnr. 2291602, íbúð 010204 og bílskúr 010021. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I

Helstu málsatvik

Mál þetta á rætur að rekja til þess að tengdasonur stefnanda sótti um lán hjá Sameinaða lífeyrissjóðnum hinn 1. september 2008. Sameinaði lífeyrissjóðurinn og Stafir lífeyrissjóður sameinuðust undir kennitölu Stafa lífeyrissjóðs hinn 1. desember 2016. Við þá sameiningu tók stefndi við réttindum og skyldum Sameinaða lífeyrissjóðsins. Fram kom í umsókn um lánið að lántakinn óskaði eftir 4.500.000 krónum og að lánið skyldi nýta í því skyni að endurfjármagna eldri skuldir. Þá kom fram að til veðs væri boðin íbúð að Rekagranda 2. Lánsumsóknin var samþykkt og kom fram að veðsetningarhlutfallið hefði verið metið 56% af verðmæti eignarinnar samkvæmt fasteignamati.

Stefnandi ritaði 1. september 2008 undir yfirlýsingu vegna lánsveðs á þessum grunni. Þar kom fram að hún veitti heimild til þess að veðsetja nánar tilgreinda íbúð sína að Rekagranda 2 fyrir umræddu láni. Jafnframt var tilgreint undir fyrirsögninni „Tengsl veðeiganda við lántaka“ að hún væri tengdaforeldri hans, en það var einn 2 valmöguleika. Þá skrifaði hún undir texta þar sem fram kom að hún gerði sér grein fyrir því að veðsetningunni fylgdi sú kvöð að lífeyrissjóðurinn myndi óska eftir sölu eignarinnar yrði ekki staðið í skilum með lánið, sem og að hún hefði kynnt sér skilmála lánsins. Jafnframt sagði: „Ég hef kannað fjárhagsstöðu lántakanda og kynnt mér að hann sé fær um að endurgreiða lánið. Mér er einnig fullkunnugt um að lífeyrissjóðurinn hefur ekki og muni ekki kanna fjárhagsstöðu skuldarans og hefur ekki lagt neinn dóm á fjárhagslega getu hans til að endurgreiða lánið.“

Á þessum tíma voru í gildi lánareglur Sameinaða lífeyrissjóðsins frá 1. desember 2007. Fram kom í síðustu málsgrein 2. greinar reglnanna að lán væru „eingöngu veitt gegn veði í íbúðarhúsnæði, sem umsækjandi á eða er að kaupa“. Þó væri heimilt að lána „gegn veði í íbúðarhúsnæði, sem skyldur aðili lántaka á, enda sé lögð fram skrifleg yfirlýsing þess aðila um að hann geri sér grein fyrir þeim skuldbindingum, sem hann er að taka á sig“.

Veðskuldabréfið vegna láns tengdasonar stefnanda var gefið út og undirritað 2. september 2008. Í kjölfarið var veðskuldabréfinu þinglýst á 5. veðrétt umræddrar fasteignar sem stefnandi átti að Rekagranda 2.

Í kjölfar efnahagshrunsins lenti lántakinn í fjárhagslegum erfiðleikum og gat ekki staðið í skilum við lánardrottna sína, þar með talið stefnda. Hann fékk heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar 4. nóvember 2010 og nauðasamningur var staðfestur með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2011. Með vísan til úrskurðarins var skilmálum fyrrgreinds veðskuldabréfs breytt með skilmálabreytingu 7. september 2012 sem varðaði frystingu afborgana vegna samnings um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010. Samkvæmt skilmálabreytingunni voru afborganir frystar til 1. júní 2014 og var jafnframt nánar mælt fyrir um hvernig afborgunum skyldi háttað eftir þann tíma. Skilmálabreytingin var bæði undirrituð af lántakanum og stefnanda sem veðsala.

Umrædd íbúð stefnanda að Rekagranda 2 var seld með kaupsamningi 7. apríl 2014 og var kaupverðið 35.000.000 króna. Áður en kaupsamningur var undirritaður flutti stefnandi tvö lán sem tryggð voru með veði í eigninni yfir á aðrar fasteignir í stað þess að greiða þau upp. Þannig flutti hún veðskuldabréf í eigu Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, að fjárhæð 1.700.000 krónur sem hvíldi á 3. veðrétti yfir á fasteign að Flyðrugranda 12 í Reykjavík. Þá óskaði stefnandi eftir flutningi veðskuldabréfsins sem er í eigu stefnda yfir á tiltekna íbúð að Nýhöfn 1 í Garðabæ sem hún hafði keypt ásamt maka sínum í febrúar 2014. Stefnandi fékk rúma 31.000.000 króna í sinn hlut vegna sölu íbúðarinnar að Rekagranda, en lán sem hvíldu á 1. og 2. veðrétti munu hafa verið greidd upp, Stefndi féllst á beiðni stefnanda um veðflutning vegna fyrrgreinds láns, sem nam þá 6.587.196 krónum, og var skjal vegna þessa undirritað 6. mars 2014. Þar kemur 3 fram að með samþykki stefnanda og maka hennar, A-kk-ef S-kk-ef, hafi verið fallist á að flytja veðið af fasteign stefnanda að Rekagranda 2 yfir á nánar tilgreinda íbúð í fasteigninni að Nýhöfn 1. Það liggur fyrir að stefnandi var eigandi 25,8% eignarinnar en maki hennar átti 74,2% en þau höfðu í febrúar sama ár keypt eignina á 53.900.000 krónur. Tekið var veð í allri íbúðinni og var veðskuldabréfinu þinglýst á fasteignina 4. apríl 2014.

Með bréfi 19. febrúar 2019 óskaði stefnandi ásamt maka sínum eftir því að veðskuldabréfið yrði afmáð af eigninni. Því til stuðnings var meðal annars bent á að ekki hefði verið staðið rétt að aðkomu maka stefnanda að útgáfu heimildar til veðsetningar hans eignarhluta í fasteigninni samkvæmt ákvæðum laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Stefndi féllst á þessi rök og afmáði veðsetninguna af eignarhluta maka stefnanda. Því var aftur á móti alfarið hafnað að aflýsa umræddu veði af eignarhluta stefnanda í fasteigninni.

Fyrir málshöfðun þessa áttu aðilar í samskiptum þar sem stefnandi freistaði þess að fá veðinu aflétt af eignarhluta sínum, en stefndi hefur ekki fallist á það.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að veðsetning á eignarhluta hennar í fasteigninni að Nýhöfn 1 í Garðabæ sé ógild samkvæmt ógildingarreglum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. einkum 36. gr. og 36. gr. a–d. Stefndi hafi brotið gegn lánareglum sjóðsins við upphaflega veðsetningu og gegn lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn við hina síðari veðsetningu. Í báðum tilfellum hafi stefndi jafnframt brotið gegn upplýsingaskyldu sinni og óskráðum reglum samninga og kröfuréttar.

Stefnda hafi í ljósi stöðu sinnar borið að viðhafa eðlileg og vönduð vinnubrögð í lögskiptum sínum. Samkvæmt lánareglum stefnda hafi eingöngu átt að veita lán gegn veði í íbúðarhúsnæði umsækjanda eða skylds aðila. Í umsókn um lánið hafi verið hakað við að lánsveð kæmi frá tengdaforeldri. Samkvæmt íslenskri orðabók Á-kk-ef B-kk-ef sé orðið „skyldur“ skýrt sem „í ætt við, tengdur blóðböndum“. Tengdasonur stefnanda sé hvorki í ætt við hana né tengdur henni blóðböndum. Samkvæmt þessu hafi stefndi brotið gegn lánareglunum með því að samþykkja veðsetningu í fasteign stefnanda og hefði hún ekki veitt veð í heimili sínu ef henni hefði verið gert það ljóst. Geti því ekki talist sanngjarnt af hálfu stefnda að bera fyrir sig umrædda veðsetningu.

Byggt er á því að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 fyrir stefnda að bera fyrir sig veðsetninguna. Þessu til nánari stuðnings er vísað til þess að stefndi hafi verið í yfirburðastöðu gagnvart stefnanda, enda sé hann lánastofnun með fjölda sérfræðinga á sínum snærum og semji staðlaða 4 skilmála sem aðilar geti ekki haft áhrif á. Stefnandi hafi enga þekkingu á lánaviðskiptum og engar forsendur til þess að geta haft áhrif á efni samninga. Þá hafi atvik við samningsgerð einkennst af samskiptaleysi stefnda við stefnanda og upplýsingaskorti. Síðari atvik hafi verið þau að lántakinn lenti í greiðsluerfiðleikum og þurfti að óska eftir nauðasamningi til greiðsluaðlögunar sem hafi tekið gildi 2. maí 2011. Samkvæmt honum hafi lántakanum borið að greiða 12.000 krónur á mánuði í þrjú ár en eftir það tímamark skyldu eftirstöðvar samningskrafna falla niður, þar á meðal krafa stefnda á hendur lántakanum. Stefndi hafi verið upplýstur um þetta, en hann ekki upplýst stefnanda eða leitað eftir afstöðu hennar fyrr en um einu og hálfu ári síðar þegar óskað hafi verið eftir undirritun á skilmálabreytingu sem var efnislega í samræmi við nauðasamning til greiðsluaðlögunar. Hafi því ekki verið greitt af láninu í eitt og hálft ár án þess að stefnandi hefði hugmynd um það, en samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009 hafi stefnda verið skylt að senda stefnanda tilkynningu svo fljótt sem kostur væri um vanefndir lántaka og ef bú hans væri tekið til gjaldþrotaskipta, en jafna megi aðstöðu skuldarans til þess.

Þar sem upphafleg veðsetning hafi verið ógild þá hafi það áhrif á hina síðari veðsetningu sem tók til Nýhafnar 1. Þá standist ekki röksemdir stefnda um að einhver munur sé á stefnanda og maka hennar hvað varði hina síðari veðsetningu. Stefndi hafi sent misvísandi skilaboð um framkvæmd sína, en í lánakönnunum frá 2004 og 2006 hafi því verið miðlað að hann mæti greiðslugetu lántaka þegar um lánsveð væri að ræða. Aftur á móti komi fram á stöðluðum eyðublöðum stefnda að ekkert mat á greiðslugetu lántaka fari fram. Stefndi hafi ekki getað vænst þess að stefnandi sem ábyrgðarmaður hefði burði til að leggja mat á greiðslugetu lántakans með fullnægjandi hætti, enda hafi hana skort allar forsendur til þess. Þá sé yfirlýsingin andstæð góðri viðskiptavenju og geti það ekki fallið í hlut neytenda að greiðslumeta lántakendur sem þeir gangist í ábyrgð fyrir. Afstaða stefnda komi jafnframt illa heim og saman við lánareglur hans þar sem meðal annars sé áskilinn réttur til að „óska eftir skuldayfirliti og greiðslumati lánastofnunar“ og fram komi að lífeyrisþegar geti ekki fengið lán nema þeir „sanni greiðslugetu sína með greiðslumati frá viðskiptabanka sínum“. Þessu til nánari stuðnings vísi stefnandi til 36. gr. a, 36. gr. b og 36. gr. c í lögum nr. 7/1936.

Byggt er á því að stefndi hafi verið bundinn af lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn frá því að þau tóku gildi 4. apríl 2009. Aftur á móti hafi hann samþykkt fyrrgreindan veðflutning sem hafi falið í sér nýjan samning án þess að fylgja reglum laganna og eigin lánareglum. Stefndi hafi þannig ekki aflað upplýsinga um fjárhagslega stöðu stefnanda eða metið greiðslugetu hans eins og honum hafi borið að gera samkvæmt 4. gr. laganna. Þá hafi stefnda einnig verið skylt að ráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð ef greiðslumat benti til að lántaki gæti ekki efnt skuldbindingar sínar, sem og ef aðstæður ábyrgðarmanns gæfu tilefni til, sbr. 2. 5 og 3. mgr. 4. gr. laganna. Sú aðstaða hafi sannarlega verið fyrir hendi, enda hafði lántakinn fengið samþykktan nauðasamning til greiðsluaðlögunar og stefndi hafi haft vitneskju um það. Þá hafi stefnda enn fremur verið skylt að útbúa sérstakan ábyrgðarsamning samkvæmt 6. gr., sbr. 5. gr., laga nr. 32/2009, en það ekki verið gert. Hvorki stefnanda né maka hennar hafi heldur verið kynnt hvort þau gætu orðið sér úti um ábyrgðartryggingu í stað ábyrgðar, sbr. glið 5. gr. laganna, en stefnandi hefði að öllum líkindum valið þann kost.

Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2009 geti lánveitandi ekki breytt skilmálum ábyrgðarsamnings ábyrgðarmanni í óhag, en það hafi verið gert þegar veðsetning í eignarhluta maka stefnanda var felld niður. Samkvæmt upphaflegu veðskjali hafi öll fasteignin að Nýhöfn 1 verið sett að veði, en samningnum hafi síðar verið breytt þannig að aðeins hafi staðið eftir veðsetning í eignarhluta stefnanda. Með hliðsjón af þessu sé ósanngjarnt fyrir stefnda að bera fyrir sig samþykki stefnanda fyrir veðsetningunni, sbr. einkum 36. gr. og 36. gr. c í lögum nr. 7/1936. Jafnframt leiði 10. gr. laga nr. 32/2009 til ógildingar umræddrar veðsetningar. Stefndi hafi ákveðið að fella úr gildi veðrétt sinn í eignarhluta maka stefnanda í fasteigninni að Nýhöfn sem hafi verið 74,2% og staða stefnanda þar með orðið mun verri en hún var, enda hafi hún ein orðið ábyrgðarmaður lánsins. Samkvæmt 10. gr. sé ábyrgðarmaður ekki lengur bundinn af samningi samþykki lánveitandi að veð eða aðrar tryggingarráðstafanir standi ekki lengur til tryggingar. Sú staða sé uppi í málinu og hafi staða stefnanda í reynd orðið fjórfalt verri en fyrir þessa ákvörðun stefnda. Engu skipti þó að stefnandi hafi upphaflega verið ein ábyrgðarmaður að láninu, enda hafi ábyrgð hennar aðeins tekið til 25,8% í fasteigninni að Nýhöfn. Eftir að stefndi felldi niður ábyrgð maka hennar hafi stefnandi ekki getað beint endurkröfu að honum vegna ábyrgðarinnar.

Stefnandi leggur einnig áherslu á að stefndi hafi ekki verið í samskiptum við hana í aðdraganda veðsetninganna, heldur hafi lántakinn sem hafði hagsmuni af því að lánið yrði veitt aflað undirritunar hennar og maka hennar. Hafi stefndi því ekki gengið úr skugga um að stefnandi hefði fengið tækifæri til að glöggva sig nægilega vel á þeim skjölum sem ritað var undir. Samkvæmt meginreglum kröfu og samningaréttar hafi stefnda borið að upplýsa stefnanda um breytingar á tilhögun endurgreiðslna vegna láns, sem og hvort einhverjar þær aðstæður væru uppi sem fælu í sér að lántaki gæti ekki endurgreitt lánið. Þessar almennu reglur hafi verið lögfestar með 7. gr. laga nr. 32/2009 og sé ákvæðið afturvirkt. Skort hafi á upplýsingagjöf stefnda, þar með talið um vanskil lántakans sem hafi strax orðið vegna annarrar afborgunar sem átti að greiða 1. nóvember 2008 og verið viðvarandi eftir það. Þá hafi stefndi ekki upplýst stefnanda um greiðsluaðlögun skuldarans fyrr en einu og hálfu ári eftir að nauðasamningur var staðfestur af héraðsdómi. Verði að telja vanrækslu stefnda 6 verulega og ábyrgðina fallna niður samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 og 36. gr. laga nr. 7/1936.

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda um að veðsetningin verði felld úr gildi í heild sinni er byggt á því að fella beri niður ábyrgð stefnanda að hluta. Vísað er til framangreindra röksemda, sem og til þess að samkvæmt meginreglum kröfuréttar geti lánveitandi ekki fellt niður ábyrgð gagnvart einum ábyrgðarmanni og ætlað sér að innheimta alla skuldina á hendur eftirstandandi ábyrgðarmanni. Skuldbinding ábyrgðarmanns takmarkist gefi kröfuhafi beinlínis eftir tryggingarréttindi eða verði honum kennt um að þau hafi fallið niður. Eignarhluti stefnanda í fasteigninni Nýhöfn 1 sé aðeins 25,8% en eignarhluti maka hennar 74,2%. Ábyrgð stefnanda eigi að haldast hin sama óháð því að stefndi hafi ákveðið að fella niður veðrétt í eignarhluta maka hennar. Geti veðsetning í eignarhluta stefnanda þannig ekki numið hærra hlutfalli en 25,8%. Þessu til stuðnings sé meðal annars vísað til laga nr. 32/2009, meginreglna samningaréttar um brostnar og rangar forsendur.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi 2. september 2008 gengist í ábyrgð fyrir fullum efndum fyrrgreinds láns sem stefndi veitti tengdasyni hennar. Hafi ábyrgðin falist í þinglýsingu veðskuldabréfsins á 5. veðrétt íbúðar hennar að Rekagranda 2. Hinn 6. mars 2014 hafi stefnandi óskað eftir því að í stað þeirrar fasteignar kæmi fasteignin að Nýhöfn 1 sem var að hluta í eigu hennar, en jafnframt hafi verið boðinn eignarhluti maka hennar í fasteigninni. Stefndi hafi fallist á veðflutninginn. Með þessu hafi verið gerð breyting á upprunalegum ábyrgðarsamningi aðila sem að öðru leyti hafi haldist óbreyttur. Stefndi hafi síðar fallist á að aflýsa veðskuldabréfinu af eignarhluta maka stefnanda, en hann hafi ekki verið ábyrgðarmaður í upphafi og krafan eftir sem áður verið tryggð með veði í eign stefnanda. Stefndi hafi ekki óskað eftir því að eignin yrði veðsett í heild sinni, heldur hafi stefnandi og maki hennar boðið það. Þá hafi staða stefnanda eftir veðflutninginn verið sú sama og hún var þegar hún gekkst undir ábyrgðina í öndverðu.

Því er hafnað að ógildingarregla 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við í málinu og að veðsetning í eignarhluta stefnanda í fasteigninni Nýhöfn 1 sé ógild. Þá eigi hvorki 36. gr. a, 36. gr. b né 36. gr. c í lögum nr. 7/1936 við í málinu. Því er mótmælt að stefndi hafi brotið gegn lánareglum sínum með því að fallast á veð í eign tengdamóður lántaka. Eins og sjá megi af staðlaðri umsókn stefnda um lán hafi verið gert ráð fyrir því að lán yrðu veitt með veði í fasteignum tengdaforeldra lántaka. Telja verði augljóst að með orðalaginu „skyldur aðili“ í lánareglum stefnda hafi ekki verið átt við að blóðtengsl þyrftu að vera á milli lántaka og veðeiganda, heldur að þeir tengdust með einhverjum hætti. Hvað varðar málatilbúnað stefnanda um „staðlaða yfirlýsingu 7 stefnda“ er vísað til þess að dóttir stefnanda hafi að miklu leyti átt í samskiptum við stefnda vegna lántökunnar og haft umboð lántakans, eiginmanns síns, til að undirrita skjöl fyrir hans hönd. Þá hafi lántakinn verið í góðu starfi hjá Össuri hf. með ágæt laun þegar lánið var tekið, auk þess sem lánið hafi verið tiltölulega lágt að fjárhæð og verið tekið til að endurfjármagna önnur lán. Þá sé ágreiningslaust að ástæða greiðsluerfiðleika lántakans hafi verið atvik sem komu til eftir lántökuna.

Stefndi tekur fram að hann hafi ekki verið aðili að samkomulagi bankanna um notkun sjálfskuldarábyrgða á skuldum einstaklinga og að skjalagerð hafi verið í fullkomnu samræmi við lög, reglur og það sem almennt tíðkaðist hjá lífeyrissjóðum við lán til einstaklinga og tryggingar með lánsveðum. Engin skylda hafi hvílt á stefnda til að gera greiðslumat á lántaka. Þá er því mótmælt að þær lánakannanir sem stefnandi vísi til hafi nokkra þýðingu og að stefndi hafi veitt misvísandi upplýsingar hvað þetta varði. Loks sé sú yfirlýsing á umsóknareyðublaðinu sem stefnandi telji ekki standast í fullu samræmi við lánareglur, lög og dómaframkvæmd á þeim tíma sem um ræði.

Tekið er fram að samkvæmt 12. gr. laga nr. 32/2009 gildi 4. gr. laganna, sem varðar skyldu til að meta greiðslugetu lántaka, ekki um ábyrgðir sem stofnað var til fyrir gildistöku laganna. Með hliðsjón af skýrum og ótvíræðum texta þeirrar yfirlýsingar sem stefnandi undirritaði hafi hún ekki getað vænst þess að stefndi legði mat á greiðslugetu lántakans. Þá liggi engin gögn fyrir sem bendi til þess að greiðslumat á lántaka hefði breytt ákvörðun stefnanda um að heimila veðsetningu á fasteign sinni. Þvert á móti séu aðilar sammála um að greiðsluerfiðleikar lántaka hafi komið til vegna síðari atvika.

Því er mótmælt að í fyrrgreindum veðflutningi frá 6. mars 2014 hafi falist nýr samningur þannig að ákvæði laga nr. 32/2009 hafi átt við. Stefnandi hafi gengist í ábyrgð fyrir kröfu samkvæmt veðskuldabréfi með því að leggja fram tiltekið veð til tryggingar efndum lánsins. Að ósk stefnanda hafi ný trygging komið í staðinn, en hún hafi eftir sem áður verið í ábyrgð fyrir sömu kröfu á grundvelli sama samnings. Hafi veðflutningurinn þannig verið breyting á skilmálum lánssamningsins frá 2. september 2008. Jafnframt beri fyrirliggjandi matsblað, sem starfsmenn stefnda noti til að meta veðhæfi fasteigna, með sér að fasteignin að Nýhöfn 1 hafi verið metin vegna veðflutnings en ekki vegna nýrrar lánveitingar.

Því er jafnframt mótmælt að gríðarlegur stöðumunur hafi verið á þeim veðréttindum sem um ræðir fyrir og eftir veðflutninginn. Stefnandi hafi selt íbúð sína að Rekagranda 2 fyrir 35.000.000 króna, en fyrir framan kröfu stefnda á eigninni hafi við söluna aðeins hvílt 6.336.646 krónur. Hefðu öll lán verið greidd upp við söluna hefði stefnandi samt sem áður fengið rúmlega 22.000.000 króna í eigin vasa. Hafi krafa stefnda því verið mjög vel tryggð í umræddri fasteign og veðflutningurinn ekki 8 bætt tryggingarstöðuna með nokkrum hætti. Áréttað er að það hafi ekki verið ætlun stefnda við veðflutninginn að fá nýjan ábyrgðaraðila að láninu og veðsetning í eignarhluta maka stefnanda hafi ekki verið forsenda fyrir veðflutningnum. Að kröfu stefnanda og maka hennar hafi veðsetningu á eignarhluta makans verið aflýst og hafi stefndi talið umrædda veðsetningu ógilda frá upphafi. Það hafi hins vegar ekki haft áhrif á stöðu stefnanda sem ábyrgðarmanns sem sé enn sú sama og hafi sannarlega ekki versnað til muna.

Stefndi tekur fram að 2. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009 eigi ekki við í málinu. Staða stefnanda hafi ekki tekið neinum breytingum frá því að hún samþykkti að veðsetja fasteign sína til tryggingar láninu. Hún hafi ein átt þá eign er stóð til tryggingar láninu í upphafi og þannig sé staðan enn. Þá hafi stefnandi fengið 6.587.196 krónum hærri greiðslu í eigin hlut við sölu fasteignarinnar vegna samþykkis stefnda á veðflutningnum. Meðal annars vegna veðflutningsins hafi stefnandi fengið 31.086.155 krónur í sinn hlut við sölu fasteignarinnar að Rekagranda 2, en 25,8% eignarhluti hennar í fasteigninni að Nýhöfn 1 hafi aðeins kostað hana 13.906.200 krónur sé tekið mið af kaupverði eignarinnar. Ekki liggi fyrir hvað hafi orðið um þær 17.179.955 krónur sem út af standi og hvers vegna krafa stefnda var ekki einfaldlega greidd upp við söluna.

Vegna athugasemda stefnanda um að samskipti stefnda við hana hafi verið ófullnægjandi er tekið fram að dóttir stefnanda, maki lántakans, hafi að mestu annast samskiptin á grundvelli umboðs. Jafnframt er minnt á að lög nr. 32/2009 höfðu ekki öðlast gildi þegar lánasamningurinn var gerður. Þá líti stefnandi alfarið fram hjá þeirri fordæmalausu stöðu sem skapaðist við bankahrunið í október 2008 og olli meðal annars uppnámi vegna lána lífeyrissjóða til einstaklinga. Úrskurðað hafi verið um heimild lántaka til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar 4. nóvember 2010, en samkvæmt 4. mgr. 10. gr. laga nr. 101/2010 skuli umsjónarmaður kunngera ábyrgðarmönnum um greiðsluaðlögunarumleitanir og senda þeim afrit af innköllun. Í kjölfar þess að nauðasamningur hafi verið samþykktur 2. maí 2011 hafi dóttir stefnanda verið í sambandi við stefnda vegna greiðslna á þeim grunni og millifært greiðslur til stefnda af eigin reikningi. Þá hafi skuldarinn sótt um skilmálabreytingu 10. ágúst 2011 og verið fallist á það af hálfu stefnda. Umrædd skilmálabreyting hafi verið undirrituð af stefnanda, stefnda og lántakanum 7. september 2012. Samkvæmt þessu hafi samskipti aðila verið eðlileg og stefnanda verið fyllilega ljóst að greiðsluerfiðleikar lántakans væru alvarlegir. Því er sérstaklega mótmælt að stefnandi hafi ekki verið upplýst um að lánið hefði verið fryst og um nauðasamning lántakans, enda sé ljóst að stefnandi hafi um tveimur árum áður en veðflutningurinn fór fram undirritað skilmálabreytingu vegna þessa. Þá hafi stefnandi fengið tilkynningar um stöðu áhvílandi lánsveðs 11. júlí 2012, 15. apríl 2013, 11. apríl 2014, 2. maí 2015, 13. 9 apríl 2016, 2. mars 2017, 7. júní 2018 og 4. mars 2019. Fullyrðingar í stefnu um verulegan skort á tilkynningum samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 séu því úr lausu lofti gripnar.

Vegna röksemda stefnanda sem byggjast á 36. gr. laga nr. 7/1936 vísar stefndi til þess að efni lánasamningsins hafi verið hefðbundið og samskipti stefnda við lántaka og veðsala eins og venja var á þessum tíma. Þá hafi stefnandi, sem sé tengdamóðir lántakans, verið í góðri vinnu og megi gera ráð fyrir að hún hafi búið við mjög góð launakjör. Hún hafi átt þá íbúð sem hún veitti veð í að mestu og óverulegar skuldir hvílt á henni. Jafnframt hafi hún nokkrum árum áður fjárfest í annarri íbúð og átt allnokkurt eigið fé í henni, auk þess sem hún hafi haft tekjur af útleigu hennar. Fjárhæð þess láns sem hún gekkst í ábyrgð fyrir hafi aðeins numið um 19% af verðmæti eignarinnar miðað við fasteignamat. Þegar litið sé til stöðu aðila beri að horfa til menntunar stefnanda, þar með talið gríðarlegrar reynslu hennar sem fréttamanns hjá Ríkisútvarpinu og starfs hennar sem upplýsingastjóra í einu stærsta fyrirtæki landsins. Hafi hún því verið fullfær um að skilja hvaða skuldbindingu hún gekkst undir og hafi ekki verið sérstök ástæða til að gera ráðstafanir umfram það sem venja var hjá stefnda við veitingu lánsins og þinglýsingu lánsveðsins. Atvik sem síðar komu til, þar með talið veðflutningurinn sem stefndi féllst á að beiðni stefnanda, breyti engu um gildi upphaflegu skuldbindingarinnar og er áréttað að staða stefnanda hafi ekki breyst til hins verra frá því að hún gekkst undir ábyrgðina. Jafnframt verði að horfa til þess að stefnandi hafi fengið tugi milljóna króna greidda vegna sölu fyrra veðandlagsins en staða kröfunnar hafi þá numið 6.587.196 króna. Væri í þessu ljósi ósanngjarnt að ógilda ábyrgð sem löglega var til stofnað vegna atvika er síðar gerðust.

Varakröfu stefnanda er jafnframt mótmælt. Þá er lögð áhersla á að aflýsing veðs af eignarhluta A-kk-ef hafi farið fram að kröfu hans og stefnanda og hafi stefndi fallist á rökstuðning fyrir því að veðsetningin stæðist ekki kröfur laga nr. 32/2009. Það standist ekki að forsendur stefnanda hafi brostið við þetta, enda hafi hún áður verið eini ábyrgðarmaðurinn fyrir greiðslu lánsins í sex ár auk þess sem hún hafi vitað af fjárhagslegum erfiðleikum lántakans þegar til veðflutningsins kom. Það hafi aldrei verið forsenda stefnanda fyrir veitingu ábyrgðarinnar að annar ábyrgðarmaður væri að láninu hvað þá að það hafi verið forsenda hennar gagnvart stefnda við veðflutninginn.

IV

Niðurstaða

Mál þetta varðar kröfu stefnanda um að felld verði úr gildi veðsetning í tiltekinni fasteign sem sett var til tryggingar fyrir skuld samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu af tengdasyni hennar 2. september 2008. Upphaflega var fasteign stefnanda að Rekagranda 2 sett að veði og ritaði stefnandi undir yfirlýsingu þessa efnis 1. september 2008. Í kjölfar bankahrunsins lenti lántakinn, tengdasonur stefnanda, í 10 fjárhagslegum erfiðleikum og fékk hann heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar 4. nóvember 2010. Eins og rakið hefur verið var nauðasamningur staðfestur með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2011 og á þeim grunni voru afborganir vegna lánsins frystar til 1. júní 2014. Með vísan til þessa rituðu lántakinn og stefnandi sem veðsali undir skilmálabreytingu 7. september 2012 þar sem gerð var grein fyrir frystingu afborgana og nauðasamningnum. Tæpum tveimur árum síðar seldi stefnandi íbúðina að Rekagranda 2 fyrir 35.000.000 króna og óskaði af því tilefni eftir því að umrætt veð yrði flutt á aðra fasteign að Nýhöfn 1 sem hún hafði keypt ásamt maka sínum. Stefndi féllst á beiðni stefnanda um veðflutning 6. mars 2014, en lánið nam þá 6.587.196 krónum. Veðinu var þinglýst á fasteignina að Nýhöfn í heild sinni, en stefnandi átti 25,8% og maki hennar 74,2%. Á árinu 2019 varð stefndi við beiðni um að aflétta veðinu af eignarhluta maka stefnanda með vísan til þess að ekki hefði verið farið að lögum nr. 32/2009 við stofnun veðsins að þessu leyti og að veðsetningin hefði verið ógild frá upphafi.

Málatilbúnaður stefnanda er einkum á því byggður að umrædd veðsetning hafi verið í andstöðu við lánareglur stefnda, sem og lög nr. 32/2009 og að hún sé ógild með vísan til 36. gr., sbr. 36. gr. a, 36. gr. b og 36. gr. c, laga nr. 7/1936.

Líta verður til þess að þegar stofnað var til ábyrgðarskuldbindingar stefnanda í september 2008 höfðu lög nr. 32/2009 um ábyrgðamenn ekki tekið gildi. Þá verður ekki fallist á að með umræddum veðflutningi frá fasteigninni að Rekagranda 2 yfir á fasteignina að Nýhöfn 1 í apríl 2014 hafi verið stofnað til nýs samnings á milli stefnanda og stefnda. Líta verður svo á að um hafi verið að ræða breytingu á þeim veðsamningi sem stofnað var til á milli málsaðila í september 2008, enda var veð vegna sama láns flutt af einni eign stefnanda yfir á aðra eign í hennar eigu til tryggingar efndum á sama lánssamningi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 9. febrúar 2017 í máli nr. 453/2016. Sú staðreynd að jafnframt var settur að veði eignarhluti maka stefnanda í fasteigninni að Nýhöfn 1 breytir engu um það samningssamband á milli stefnanda og stefnda sem hér er til skoðunar og komst á í september 2008.

Þegar stofnað var til umræddrar ábyrgðarskuldbindingar voru í gildi lánareglur stefnda sem gerðu ráð fyrir því að heimilt væri að taka veð í íbúðarhúsnæði í eigu lántaka eða íbúðarhúsnæði sem „skyldur aðili“ ætti. Það gefur auga leið að stefndi túlkaði þetta með þeim hætti að „tengdaforeldri“ teldist til skylds aðila í þessum skilningi, enda var gert ráð fyrir þeim valmöguleika undir liðnum „Tengsl veðeiganda við lántaka“ í þeirri stöðluðu yfirlýsingu vegna lánsveðs sem stefnandi undirritaði 1. september 2008. Þá telur dómurinn að samkvæmt almennri málnotkun geti tengdaforeldri talist til skylds aðila í skilningi lánareglnanna, auk þess sem markmiðið með reglunni hafi bersýnilega verið að veðsali tengdist lántaka með beinum hætti, og 11 á það við um tengdaforeldra. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á að hin umdeilda veðsetning hafi brotið í bága við lánareglur stefnda þar sem óheimilt hafi verið að taka veð í fasteign tengdaforeldris lántaka.

Hvað varðar röksemdir stefnda um skort á því að lagt hafi verið mat á greiðslugetu lántaka skal tekið fram að á þeim tíma sem veðsetningin átti sér stað höfðu lög nr. 32/2009 ekki tekið gildi. Þá á 4. gr. laganna, sem varðar skyldu til að gera greiðslumat, ekki við um ábyrgðir sem stofnað var til fyrir gildistöku laganna, sbr. 12. gr. þeirra. Stefndi átti ekki heldur aðild að samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem gert var 1. nóvember 2001 milli samtaka banka og verðbréfafyrirtækja fyrir hönd aðildarfélaga sinna og fleiri aðila. Þá er óumdeilt að lánareglur stefnda kváðu ekki á um að lántaki skyldi greiðslumetinn áður en umsókn um lán væri afgreidd, hvort sem veðsetja skyldi eign lántaka eða einhvers annars. Slík skylda verður ekki heldur leidd af þeim lögum eða reglum sem stefnandi starfaði eftir, auk þess sem ekki verður séð að skortur á þessu hafi verið í ósamræmi við það sem almennt tíðkaðist hjá lífeyrissjóðum þegar veitt voru lán til einstaklinga og tryggingar með lánsveðum. Þá er til þess að líta að stefnandi undirritaði yfirlýsingu vegna lánsveðs þar sem athygli hennar var vakin á afleiðingum þess ef ekki yrði staðið í skilum með lánið, auk þess sem skýrt var tekið fram að stefndi hefði ekki kannað fjárhagsstöðu lántakans eða getu hans til að endurgreiða lánið. Samkvæmt þessu verður ekki annað séð en að stefndi hafi að þessu leyti komið heiðarlega fram gagnvart stefnanda og var honum ekki skylt að greiðslumeta lántakann í þágu hagsmuna hennar sem veðsala. Röksemdir stefnanda um þetta geta því ekki stutt málatilbúnað hennar.

Stefnandi hefur jafnframt lagt áherslu á að fallast beri á kröfu hennar með vísan til 2. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009. Ákvæðið tekur til ábyrgða sem stofnað var til fyrir gildistöku laganna, sbr. 12. gr., og þar kemur fram að samþykki lánveitandi að veð til að tryggja efndir samnings skuli ekki lengur standa til tryggingar og hafi breytingin í för með sér að staða ábyrgðarmanns verði mun verri en hún var sé hann ekki lengur bundinn af samningnum. Eins og rakið hefur verið þá féllst stefnandi í september 2008 á að setja fasteign sem var í hennar eigu að veði til tryggingar á efndum láns tengdasonar hennar hjá stefnda. Hún var upphaflega ein ábyrgðarmaður vegna umrædds láns og er staða hennar sem ábyrgðarmanns óbreytt, enda þótt veðið hafi verið flutt frá fasteigninni að Rekagranda 2 á eignarhluta hennar í fasteigninni að Nýhöfn 1. Að þessu virtu verður ekki séð að staða stefnanda sem ábyrgðarmanns hafi versnað frá því að hún gekkst undir umrædda ábyrgðarskuldbindingu. Breytir þar engu þó að stefndi hafi á árinu 2019 fallist á að aflýsa veðsetningu í eignarhluta maka stefnanda sem átti rætur að rekja til veðflutningsins í apríl 2014 þar sem hann taldi gilda ábyrgð ekki hafa stofnast að þessu leyti í ljósi ákvæða laga nr. 32/2009. Þegar af 12 þessari ástæðu getur ekki komið til álita að fallast á kröfu stefnanda um ógildingu á veðsetningunni hvað eignarhluta hennar í umræddri fasteign varðar með vísan til 2. mgr. 10. gr. laganna.

Stefnandi hefur til stuðnings kröfum sínum einnig vísað til þess að hún hafi fengið ófullnægjandi upplýsingar frá stefnda bæði áður og eftir að hún gekkst undir ábyrgðarskuldbindinguna. Ráðið verður af gögnum málsins að dóttir stefnanda, maki lántakans, hafi að mestu verið í samskiptum við stefnda og meðal annars haft umboð lántakans til þess. Þá átti hún jafnframt í samskiptum við stefnda eftir að greiðsluerfiðleikar lántakans komu til og leitað var lausna í þeim efnum. Að mati dómsins verður ekki séð að samskipti hafi að þessu leyti verið óeðlileg eða að stefndi hafi með einhverjum hætti brotið gegn skyldum sínum. Þá er ekki unnt að fallast á að stefnanda hafi ekki verið kunnugt um fjárhagslega erfiðleika lántakans, frystingu afborgana og nauðasamning vegna greiðsluaðlögunar. Í þeim efnum dugar að nefna að stefnandi undirritaði hinn 7. september 2012 sem veðeigandi skjal sem bar heitið „Skilmálabreyting, vanskil og frysting skv. samningi um greiðsluaðlögun skv. lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga nr. 101/2010“. Áður hefur verið vikið að efni skjalsins, en þar var meðal annars gerð grein fyrir vanskilum vegna umrædds skuldabréfs, frystingu afborgana og því hvernig afborgunum skyldi nánar háttað. Jafnframt liggur fyrir að stefnanda voru reglulega send yfirlit um stöðu áhvílandi lánsveðs frá stefnda, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Þá er til þess að líta að jafnvel þó að nokkur tími hafi liðið frá því að á greiðsluerfiðleikum lántakans bar og þar til umrædd skilmálabreyting var undirrituð þá mátti stefndi gera ráð fyrir að stefnanda bærust upplýsingar um greiðsluaðlögunarumleitanir í samræmi við 4. mgr. 10. gr. laga nr. 101/2010. Samkvæmt þessu getur ekki komið til þess að ábyrgð stefnanda falli niður með vísan til 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009, enda ekki um verulega vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu að ræða.

Samkvæmt framangreindu verður ekki séð að stefndi hafi brotið gegn þeim lögum sem um starfsemi hans gilda, reglum sem giltu um ábyrgðarskuldbindingar á þeim tíma sem um ræðir eða lánareglum sínum í tengslum við hina umdeildu veðsetningu. Það fellur í hlut stefnanda að sýna fram á að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera veðsetninguna fyrir sig og skal við mat á því líta til efnis samnings, atvika við samningsgerð, stöðu aðila við hana og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Ekki verður annað séð en að efni samnings aðila hafi verið með sama sniði og algengt var um lánveitingar af þessu tagi, auk þess sem ekki var óalgengt að aðilar nákomnir lántaka aðstoðuðu hann við að fá lán með því að ábyrgjast endurgreiðslu þess ef til vanefnda kæmi. Sú skuldbinding sem stefnandi gekkst undir var skýr og jafnframt undirritaði hún yfirlýsingu þar sem athygli var vakin á þýðingu vanefnda lántakans og því að stefndi hefði ekki lagt mat á 13 greiðslugetu hans. Að virtum upplýsingum um menntun og reynslu stefnanda verður með engu móti fallist á að hún hafi ekki getað áttað sig á þýðingu þessarar skuldbindingar og áhættu sem henni fylgdi. Mátti stefnandi að sama skapi gera sér grein fyrir því að það hvíldi á henni að afla upplýsinga um lántaka að því marki sem hún taldi það nauðsynlegt til að meta eigin áhættu. Þá virðist raunar óumdeilt að fjárhagslegir erfiðleikar lántakans hafi fyrst komið til á síðari stigum vegna áhrifa bankahrunsins. Að mati dómsins geta þau atvik sem síðar komu til, svo sem veðflutningur sem stefndi féllst á að beiðni stefnanda vegna sölu hins fyrra veðandlags og aflýsing veðs í eignarhluta maka hennar, ekki heldur stutt málatilbúnað stefnanda enda ekki um það að ræða að staða hennar breyttist til hins verra vegna aðgerða stefnda. Samkvæmt þessu og að virtri meginreglunni um skuldbindingargildi loforða verður ekki fallist á að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera fyrir sig þá ábyrgðarskuldbindingu sem stefnandi gekkst undir í september 2008 og breytt var í apríl 2014. Þá geta önnur ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936 og þær meginreglur samninga og kröfuréttar sem stefnandi hefur vísað til ekki heldur stutt kröfu hennar.

Með vísan til framangreindra röksemda verður varakröfu stefnanda sem byggð er á sama grunni jafnframt hafnað. Er í þeim efnum litið til þess að við þær aðstæður sem voru uppi var stefnda ekki óheimilt að fella niður veðsetningu á eignarhluta maka stefnanda í fasteigninni að Nýhöfn 1. Eftir stóð gild veðsetning í eignarhluta stefnanda í sömu fasteign sem átti rætur að rekja til september 2008 og verður ekki fallist á að forsendur stefnanda hafi með einhverjum hætti brostið vegna framangreindra atvika. Þá hefur stefnandi ekki fært önnur haldbær rök fyrir því að takmarka skuli ábyrgðarskuldbindingu hennar við það hlutfall sem greinir í varakröfunni.

Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Að virtum úrslitum málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn eins og í dómsorði greinir.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Birta lífeyrissjóður, er sýkn af kröfum stefnanda, E-kvk-ef I-kvk-ef.

Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.

Á-kvk-nf R-kvk-nf (sign.)