E-4641/2011

Mál þetta var tekið til úrskurðar fimmtudaginn 3. maí sl. að loknum málflutningi um þá kröfu stefnda að vísa beri um málinu frá dómi.

Stefnandi krefst þess aðallega að staðfest verði með dómi riftun á greiðslu Landsbanka Íslands hf. á peningamarkaðsinnláni að fjárhæð 3.104.800.840 krónur til stefnda hinn 9. október 2008. Jafnframt krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.104.800.840 krónur með vöxtum skv. 8. gr. nr. 38/2001 frá 9. október 2008 til 15. september 2011, en með dráttarvöxtum skv. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að á fjárkröfuna reiknist vextir skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 9. október 2008 til 15. september 2011, en með dráttarvöxtum skv. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins í samræmi við hagsmuni málsins, vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu.

Stefndi krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu.

Í þessum þætti málsins er krafa stefnda um frávísun tekin til úrskurðar. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað og að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins vegna þessa þáttar málsins.

Málavextir

Stefnandi og stefndi gerðu með sér samning um svokallað peningamarkaðsinnlán (e. Money Market Deposit) hinn 6. október 2008 að fjárhæð 3.103.400.000 krónur og lagði stefndi þá fjárhæð inn á reikning hjá stefnanda þann dag. Skyldi fjárhæðin bera 16,25% ársvexti og endurgreiðast á gjalddaga daginn eftir, eða 7. október sama ár. Mun hafa verið um að ræða framlengingu á fyrra peningamarkaðsinnláni. Á gjalddaganum hinn 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar stefnanda, vék stjórninni frá og skipaði skilanefnd yfir bankann á grundvelli 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Hinn 9. október 2008 tók NBI hf., nú Landsbankinn hf., til starfa og var tilteknum eignum og skuldbindingum stefnanda ráðstafað til hins nýja banka með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins þess efnis. Stefnanda var veitt heimild til greiðslustöðvunar 5. desember 2008, en slitameðferð bankans hófst við gildistöku laga nr. 44/2009 hinn 22. apríl 2009 og var bankanum skipuð slitastjórn 29. sama mánaðar. Samkvæmt III. bráðabirgðaákvæði laga nr. 44/2009, um breytingu á lögum nr. 161/2002, er frestdagur við slitameðferðina 15. nóvember 2008.

Stefnandi lýsir atvikum svo að íslenska ríkið hafi yfirtekið 75% eignarhlut í Glitni banka hf. hinn 29. september 2008 og hafi eignarhlutur stærstu eigenda þess banka, FL Group hf. og tengdra aðila, þá rýrnað verulega, en þeir hafi verið stórir lántakendur í Landsbanka Íslands hf. Hafi við lok þess dags legið fyrir að Landsbanki Íslands hf. uppfyllti ekki kröfur sem til hans væru gerðar um stöðu eiginfjárgrunns bankans. Þá hafi kröfur breska fjármálaeftirlitsins á hendur Landsbanka Íslands hf., um að bankinn yki við varasjóð vegna Icesave-reikninga í Bretlandi, og tilkynning Seðlabanka Evrópu um breytingar á skilmálum í endurhverfum viðskiptum við bankann, á tímabilinu 3. til 5. október 2008, leitt til þess að lausafjárþörf bankans hefði vaxið verulega. Hafi þá orðið ljóst að eini möguleikinn til að fjármagna kröfu breska fjármálaeftirlitsins væri fyrirgreiðsla frá Seðlabanka Íslands. Um helgina 4. til 5. október hafi beiðnir um úttektir af Icesave-reikningum í Bretlandi og Hollandi aukist verulega og vegna skorts á gjaldeyri hinn 6. sama mánaðar hafi ekki verið unnt að greiða út samkvæmt þeim öllum. Við upphaf viðskipta þann dag hafi legið fyrir að Seðlabanki Íslands væri ekki reiðubúinn að lána Landsbanka Íslands hf. þá fjármuni sem bankinn þyrfti til að mæta kröfunni frá breska fjármálaeftirlitinu. Bankinn hafi þá ekki getað staðið við skuldbindingar sínar og því verið ógjaldfær. Að kvöldi þess dags hafi lögin nr. 125/2008, svokölluð neyðarlög, verið samþykkt á Alþingi og daginn eftir hafi bankanum verið skipuð skilanefnd á grundvelli laganna.

Stefnandi tekur fram að fjölmörg fjármálafyrirtæki hafi lýst kröfum í bú bankans vegna peningamarkaðsinnlána. Afstaða slitastjórnar til þessara krafna hafi verið sú að þær njóti forgangs sem innstæður. Þessi afstaða slitastjórnar sé hins vegar umþrætt og hafi ágreiningi vegna þeirra mála verið vísað til dómstóla til úrskurðar.

Við skoðun slitastjórnar á ráðstöfunum sem gerðar hafi verið í bankanum fyrir frestdag hafi komið í ljós að hinn 9. október 2008 hafi verið innt af hendi greiðsla til stefnda vegna ofangreindrar kröfu, ásamt vöxtum, að fjárhæð samtals 3.104.800.840 krónur. Samkvæmt gögnum hafi fjárhæðin verið lögð inn á bankareikning stefnda hjá NBI hf. nr. 0100-27-090061. Megi rekja þessa endurgreiðslu og sams konar lána nokkurra annarra fjármálastofnana til þess að eftir yfirtöku á bankanum og uppskiptingu á eignum hans og skuldbindingum hafi leikið vafi á hvort peningamarkaðssjóðsinnlán sem fjármálafyrirtæki lögðu inn í bankann skyldu færast yfir til nýja bankans sem innlán. Með bréfi Fjármálaeftirlitsins hinn 21. nóvember 2008 hafi hins vegar verið tekin af öll tvímæli um að skuldbindingar sem fælust í peningamarkaðssjóðsinnlánum sem fjármálafyrirtæki hefðu lagt inn hér á landi hefðu ekki færst yfir til hins nýja banka á grundvelli stjórnvaldsákvarðana eftirlitsins.

Á þeim tíma sem greiðslan hafi verið innt af hendi hafi stefnandi verið ógjaldfær þar sem hann hafi hvorki átt laust reiðufé í íslenskum krónum né erlendum gjaldeyri og hafi greiðslan því verið fjármögnuð með lántöku. Bankanum hafi því verið óheimilt að efna aðrar skuldbindingar en nauðsynlegt hafi verið til að koma í veg fyrir verulegt tjón eða þær skuldbindingar sem myndu greiðast við gjaldþrotaskipti.

Hinn 15. ágúst 2011 hafi slitastjórn stefnanda sent stefnda riftunaryfirlýsingu þar sem lýst hafi verið yfir riftun á framangreindri greiðslu og gerð krafa um að stefndi myndi greiða stefnanda stefnufjárhæð málsins. Í yfirlýsingunni hafi komið fram að riftunin væri byggð á 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Við slit fjármálafyrirtækis ráðstafi slitastjórn hagsmunum þess eftir sömu reglum og gilda um bústjórn skiptastjóra við gjaldþrotaskipti samkvæmt 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009. Samkvæmt 4. mgr. 103. gr. framangreindra laga geti slitastjórn rift ráðstöfunum fjármálafyrirtækis í slitameðferð eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti, sbr. XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., enda sé sýnt að eignir fyrirtækisins muni ekki nægja til að efna skuldbindingar þess. Fyrir liggi að stefnandi geti ekki efnt að fullu skuldbindingar sínar við kröfuhafa sína, svo sem fram hafi komið á kröfuhafafundi stefnanda hinn 23. nóvember 2009 í samræmi við fyrirmæli í 5. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 44/2009.

Stefnandi kveður umrædda riftun vera reista á 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sé á því byggt að skilyrði beggja ákvæðanna séu uppfyllt en nægjanlegt sé, til að riftun nái fram að ganga, að skilyrði annars hvors þeirra teljist uppfyllt. Með vísan til 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. krefjist stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda 3.104.800.840 krónur með vöxtum. Aðallega sé byggt á því að stefnda skuli greiða vexti skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá því að greiðslan hafi verið innt af hendi til upphafsdags dráttarvaxtareiknings, þar sem endurheimtukrafa vegna riftunar á grundvelli 141. gr. sé skaðabótakrafa skv. 3. mgr. 142. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Til vara sé byggt á því að stefnda beri að greiða vexti á umræddu tímabili skv. 4. gr. vaxtalaga. Krafan um dráttarvexti miði við að þeir reiknist á kröfuna mánuði eftir að áskorun um greiðslu hafi verið send stefnda, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Málsástæður og lagarök stefnda varðandi frávísun

Stefndi vísar til þess að málatilbúnaður í stefnu sé ófullnægjandi og standist ekki skýrleikakröfur einkamálaréttarfars. Sé hann óskýr og samhengislaus með tilliti til dómkrafna og eigi það bæði við um einstaka liði stefnunnar sem og málatilbúnaðinn metinn heildstætt. Málið uppfylli því ekki lágmarksskilyrði 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og eigi því að vísa því frá dómi.

Þannig sé hvergi í stefnunni útskýrt hvernig skortur á erlendum gjaldeyri hafi leitt til meintrar skertrar greiðslugetu í íslenskum krónum, en stefnandi hafi haft aðgengi að nægu fjármagni í íslenskum krónum. Einnig sé óútskýrt það ósamræmi sem fram komi í stefnunni varðandi aðild stefnanda, en gamli Landsbanki sé stefnandi málsins en hin umstefnda endurgreiðsla á innláninu hafi hins vegar verið innt af hendi af NBI hf.

Málið sé höfðað gegn stefnda, sem enga aðild hafi átt að umræddum viðskiptum. Stefndi, Erste Bank der oesterreichischen Sparkassen AG, sé austurískt fyrirtæki sem skráð sé hjá viðskiptadómstólnum í Vín (Handelsgericht Wien) undir skráningarnúmeri FN 286283f. Stefndi sé sjálfstæður lögaðili sem aðgreindur sé frá Erste Group Bank AG, austurrísku fyrirtæki sem skráð sé hjá viðskiptadómstólnum í Vín undir skráningarnúmeri FN 33209m. Hafi stefndi hvorki innt fjármuni af hendi til stefnanda né veitt fé frá honum viðtöku eða átt á annan hátt aðild að viðskiptum við hann. Þessi málsástæða leiði almennt til sýknu og sé jafnframt á því byggt. Hins vegar telji stefndi til viðbótar að vísa eigi málinu frá dómi í ljósi þess að framlögð skjöl stefnanda tilheyri öðrum lögaðila en stefnda. Kröfur stefnanda og röksemdir séu því hvorki í samhengi við framlögð skjöl né aðild stefnda. Slík ósamkvæmni og samhengisskortur fari í bága við a-, d-, e- og g-liði 80. gr. laga nr. 91/1991 þar sem segi að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða megi aðild að máli, kröfur stefnanda, röksemdir og framlögð skjöl.

Stefndi telji einnig að ósamræmi sé í aðild stefnanda í stefnunni. Stefnandi sé gamli Landsbanki en hins vegar hafi peningamarkaðssjóðsinnlánið verið greitt af nýja Landsbanka, NBI hf. Sé þetta ósamræmi ekki útskýrt í stefnunni eða á það minnst. Verði ekki fallist á frávísun málsins frá dómi skuli þessi málsástæða horfa til sýknu.

Þá verði að líta til þess að aðalkrafa og varakrafa í stefnu stangist á og séu ósamrýmanlegar. Í fyrsta lagi virðist varakrafa stefnanda fjalla eingöngu um greiðslu á tilteknum vöxtum en ekki um greiðslu á efniskröfunni, sem sé samkvæmt aðalkröfu að fjárhæð 3.104.800.840 krónur. Orðalag varakröfu verði einfaldlega ekki skilið á þann máta að þar sé gerð krafa um greiðslu stefnda á fjárkröfunni sjálfri, heldur sé í varakröfu eingöngu gerð krafa um greiðslu á tilteknum vöxtum af fjárkröfunni. Verði ekki á ofangreint fallist, þ.e. komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að varakrafa stefnanda feli bæði í sér kröfu um tiltekna vexti og kröfu um greiðslu á fjárkröfunni sem í aðalkröfu greini, þá gangi varakrafa stefnanda lengra en aðalkrafa hans. Slík framsetning dómkrafna sé á skjön við skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991, einkum d-lið, og almenna réttarframkvæmd.

Stefndi vísar og til þess að lögbundinn málshöfðunarfrestur hafi verið liðinn þegar mál þetta hafi verið höfðað. Hljóti það að eiga að leiða til þess að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda en það kunni einnig að leiða til þess að dómara beri að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi.

Málsástæður stefnanda vegna frávísunarkröfu

Stefnandi hafnar því, að taka beri frávísunarkröfu stefnda til greina, þar sem stefna og kröfugerð fullnægi skilyrðum laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þá kveður hann NBI hf. hafa innt umrædda endurgreiðsla af hendi til stefnda f.h. stefnanda og verði gögn um það lögð fram við rekstur málsins. Þá tók lögmaður stefnanda fram varðandi fullyrðingu stefnda um að röngum aðila hafi verið stefnt að það mál væri til skoðunar hjá stefnanda, en þangað til annað komi í ljós haldi hann sig við að réttum aðila hafi verið stefnt. Loks mótmælir stefndi þeirri málsástæðu stefnanda að málshöfðunarfrestur í máli þessu hafi verið liðinn við höfðun málsins. Fullyrðingin sé röng auk þess sem hún sé of seint fram komin þar sem stefndi byggi í greinargerð einungis á henni til stuðnings sýknukröfu sinni.

Niðurstaða

Stefndi vísar til þess að málshöfðunarfrestur skv. 148. gr. laga nr. 91/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. hafi í raun verið liðinn er mál þetta var höfðað, en stefnandi reisir riftunarkröfur sínar á ákvæðum 134. gr., 141. gr. og 142. gr. sömu laga. Með 7. gr. laga nr. 44/2009, sem samþykkt voru á Alþingi 15. apríl 2009, var sú breyting gerð á 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki að þegar ekki væri sýnt að eignir fjármálafyrirtækis myndu nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu mætti krefjast riftunar á ráðstöfunum þess eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti. Með 1. gr. laga nr. 125/2009, sem tóku gildi 29. desember 2009, var á ný gerð breyting á tilvitnaðri 4. mgr. 103. gr. og þá bætt inn í ákvæðið að frestur til að höfða riftunarmál skv. 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 skyldi vera 24 mánuðir, í stað sex mánaða frests skv. 1. mgr. 148. gr. Frestur þessi var síðan enn framlengdur með gildistöku laga nr. 146/2011, nú í 30 mánuði, en þau lög öðluðust gildi hinn 25. október 2011.

Samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 skal upphaf málshöfðunarfrestsins miðast við lok kröfulýsingarfrests en að öðrum kosti það tímamark þegar skiptastjóri átti þess kost að gera riftunarkröfu. Eins og áður er fram komið lauk kröfulýsingarfresti við slitameðferð stefnanda hinn 30. október 2009 og miðast upphaf frestsins vegna riftunarkröfu stefnanda við þann dag. Samkvæmt því gat sex mánaða málshöfðunarfresti skv. 148. gr. laga nr. 21/1991 í fyrsta lagi lokið 30. apríl 2010. Hann var því ekki liðinn þegar fresturinn var framlengdur 29. desember 2009 í 24 mánuði með gildistöku laga nr. 125/2009. Hinn framlengdi frestur gat síðan í fyrsta lagi liðið 30. október 2011. Hann var því ekki liðinn þegar fresturinn var enn framlengdur í 30 mánuði hinn 25. október 2011, eða til 30. apríl 2012.

Þar sem líta verður svo á að mál þetta teljist í síðasta lagi höfðað er mætt var af hálfu stefnda við þingfestingu málsins hinn 1. desember 2011, sbr. 93. gr. laga nr. 91/1991, og þar sem ekki verður annað séð en að framangreindum ákvæðum laga um lengingu á málshöfðunarfresti verði með réttu beitt í máli þessu, sbr. sjónarmið í dómi Hæstaréttar í máli nr. 614/2011, telst það hafa verið höfðað innan lögbundinna tímamarka. Verður málinu því ekki vísað frá dómi af þeim sökum.

Stefndi vísar einnig til þess að kröfum stefnanda sé ranglega beint að sér þar sem hann hafi enga aðild átt að umræddum viðskiptum við stefnanda eins og að framan hefur verið rakið. Þá byggir hann og á því að ekki liggi fyrir af framlögðum gögnum að stefnandi hafi innt af hendi hina umdeildu greiðslu heldur hafi það verið NBI hf. sem það hafi gert. Á það verður fallist með stefnda að umfjöllun um þessi atriði í stefnu er ekki sem skyldi. Þannig verður ekki af málatilbúnaði stefnanda ráðið hvers vegna hann beinir kröfum sínum að stefnda þegar gögn málsins bera með sér að greiðslan sem um ræðir hafi verið innt af hendi til annars lögaðila, Erste Group Bank AG. Þá hefur lögmaður stefnanda og staðfest að stefnandi hafi ekki sjálfur innt umrædda greiðslu af hendi til Erste Group Bank AG heldur hafi NBI hf. gert það fyrir hans hönd, en ekkert verður um þetta ráðið af fyrirliggjandi gögnum. Þegar framangreint er metið saman verður að telja að málið sé svo vanreifað með tilliti til aðildar þess, bæði til sóknar og varnar, að ekki verði hjá því komist að vísa því frá dómi.

Stefnandi greiði stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur.

Á-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi, Landsbanki Íslands hf., greiði stefnda, Erste Bank der oesterreichischen Sparkassen AG, 200.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf M-kk-nf