E-3626/2015

Mál þetta var höfðað 14. október 2015 og dómtekið 18. apríl 2016.

Stefnandi er Lánasjóður íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík.

Stefnda er E-kvk-nf M-x-x, Álfaskeiði 102, Hafnarfirði.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 2.936.929 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 108.330 krónum frá 30. júní 2011 til 30. júní 2013, af 177.861 krónu frá þeim degi til 3. apríl 2014, en af 2.936.929 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti.

Stefnda krefst þess að krafa stefnanda verði lækkuð sem nemur 762.141 krónu. Þá er krafist sýknu af kröfu stefnanda um dráttarvexti af 108.330 krónum frá 30. júní 2011 til 20. febrúar 2013. Loks krefst stefnda málskostnaðar eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.

Málsatvik

Krafa stefnanda er til komin vegna sjálfskuldarábyrgðar stefndu, E-kvk-ef M-kvk-ef, á námsláni sonar hennar, E-kk-ef G-kk-ef B-kk-ef. E-kk-nf G-kk-nf sótti um námslán hjá stefnanda á árunum 2007 til 2009 vegna náms við Keili í Reykjanesbæ og síðar við Háskólann í Reykjavík. Samkvæmt þágildandi 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1991 um Lánasjóð íslenskra námsmanna skyldu námsmenn sem fá lán hjá stefnanda undirrita skuldabréf við lántöku og leggja fram yfirlýsingu a.m.k. eins manns um að hann taki að sér sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins ásamt vöxtum og verðtryggingu þess allt að tiltekinni hámarksfjárhæð. E-kk-nf G-kk-nf ritaði 15. júlí 2008 undir skuldabréf nr. G-076853 og var bréfið með sjálfskuldarábyrgð stefndu samkvæmt undirritun hennar. Tilgreint er í skuldabréfinu að ábyrgð stefndu nái til fjárhæðar allt að 7.000.000 króna miðað við vísitölu neysluverðs. Námslok voru skráð hjá E-kk-þgf G-kk-þgf 29. júní 2009 og var skuldabréfinu þá lokað. Uppreiknuð fjárhæð námslána var þá færð á skuldabréfið miðað við vísitölu júní mánaðar 2009, sem reiknaðist svo:

Vanskil urðu af hálfu E-kk-ef G-kk-ef allt frá 30. júní 2011. Bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta 18. febrúar 2014 og felldi stefnandi þá allt námslánið í gjalddaga, sbr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Skiptum lauk í búinu 21. maí 2014.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir málsókn sína á hendur stefndu á því að hún hafi með áritun sinni á umrætt skuldabréf tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu námslánsins í samræmi við skilmála þess.

Stefnufjárhæðin sundurliðast svo:

Ógreitt á gjalddaga 30. júní 2011 kr. 108.330

Eftirstöðvar gjalddaga 30. júní 2013 kr. 69.531

Gjaldfelldar eftirstöðvar 18. febrúar 2014 kr. 2.759.068

Samtals: kr. 2.936.929

Í stefnu er rakið að mál hafi verið höfðað á hendur stefndu með birtingu stefnu 17. desember 2014 vegna ábyrgðarskuldbindingar hennar á námslánum E-kk-ef G-kk-ef B-kk-ef samkvæmt skuldabréfinu. Í þinghaldi 5. október 2015 hafi málið verið fellt niður að kröfu stefnanda. Stefnandi byggir á því að fyrningu kröfunnar hafi verið slitið með málshöfðuninni 17. desember 2014, sbr. 15. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt 22. gr. sömu laga geti kröfuhafi höfðað mál að nýju á hendur skuldara vegna sama sakarefnis innan 6 mánaða frá uppsögu dómsúrskurðar.Við aðalmeðferð málsins upplýsti lögmaður stefnanda jafnframt að höfðað hefði verið mál á hendur lántakanum, E-kk-þgf G-kk-þgf, sbr. 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, og hefði málið verið þingfest í héraðsdómi 16. mars sl.

Stefnandi byggir á því að stefnda hafi gengist undir sjálfskuldarábyrgð fyrir gildistöku laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn og komi ákvæði II. kafla þeirra laga því ekki til álita við úrlausn málsins. Vísar stefnandi jafnframt í því sambandi til ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 78/2009, um breyting á lögum um lánasjóð íslenskra námsmanna nr. 21/1992. Í munnlegum málflutningi var því jafnframt hafnað af hálfu stefnanda að víkja bæri hluta kröfu hennar til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda hefði stefnda ekki sýnt fram á að ósanngjarnt hafi verið af stefnanda að bera ábyrgðarskuldbindinguna fyrir sig. Vísaði lögmaður stefnanda í því sambandi til dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 481/2014 og 196/2015. Með vísan til 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010, um greiðsluaðlögun einstaklinga var jafnframt hafnað kröfu stefndu um sýknu af kröfu um dráttarvexti á tímabilinu frá 30. júní 2011 til 20. febrúar 2013.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga og til meginreglu kröfuréttar um skuldbindingargildi ábyrgðaryfirlýsingar. Þá vísar stefnandi til laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna nr. 21/1992 og reglugerðar nr. 602/1997, sbr. nú reglugerð nr. 478/2011. Ennfremur er vísað til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu og laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing er vísað til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæðis í umræddu skuldabréfi. Um kröfu um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og um kröfu um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefnda byggir kröfu sína um lækkun stefnufjárhæðar í fyrsta lagi á því að hluti umræddrar skuldar sé til komin eftir setningu laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, þ.e. lánveiting, dagsett 2. júní 2009 að fjárhæð 615.488 krónur. Hafi stefnandi ekki uppfyllt þær skyldur, sem á hann voru lagðar samkvæmt framangreindum lögum og beri að víkja til hliðar þeim hluta kröfunnar sem grundvallast á þeirri lánveitingu, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og ákvæði til bráðabirgða í VII. kafla laga nr. 32/2009.

Stefnda vísar til þess að sérstaklega sé tilgreint í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009 að þau taki til stefnanda. Samkvæmt 4. gr. laganna hafi stefnanda borið að láta lántaka gangast undir greiðslumat samkvæmt viðurkenndum viðmiðum. Þá hafi lánveitanda borið með skriflegum hætti að ráða ábyrgðarmanni frá því að undirgangast ábyrgð ef greiðslumat benti til þess að lántaki gæti ekki efnt skuldbindingar sínar. Hið sama hafi gilt ef aðstæður ábyrgðarmanns gáfu tilefni til. Samkvæmt 5. gr. hafi lánveitanda m.a. borið að upplýsa ábyrgðarmann skriflega um almennar reglur sem gilda um ábyrgðir, greiðslugetu lántaka, gildistíma ábyrgðar og hvort ábyrgðarmaður gæti orðið sér úti um ábyrgðartryggingu. Stefnda byggir á því að stefnandi hafi ekki uppfyllt skyldur sínar samkvæmt framangreindum lagaákvæðum áður en lánið var veitt 2. júní 2009. Hún telur að í ljósi lagasetningarinnar hafi stefnanda borið skylda til að auka ekki við útlán skuldarans, og þar með ábyrgð hennar, án þess að gæta að skilyrðum laganna.

Þá byggir stefnda á því að heimilt sé, á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, að víkja til hliðar ábyrgð hennar á þeim hluta kröfu stefnanda sem á rætur að rekja til lánveitingarinnar 2. júní 2009. Við mat á því hvort skilyrði séu til þess að víkja samningi til hliðar á þeim grunni skuli litið til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar komu til. Sé litið til efnis samnings sé ljóst að um sé að ræða mikilvæga hagsmuni fyrir stefndu. Þá hafi hún enga fjárhagslega eða viðskiptalega hagsmuni haft af því að gangast í ábyrgð fyrir son sinn annan en að sjá hann öðlast fjárhagslega getu til að afla sér menntunar. Sé litið til stöðu samningsaðila liggi fyrir að stefnda sé ellilífeyrisþegi og hafi enga sérþekkingu á fjármálum, andstætt stefnanda sem sé ríkisstofnun sem sérhæfi sig í útlánum og búi yfir allri þeirri sérþekkingu sem því fylgir. Því sé augljós aðstöðumunur með aðilum. Þá telur stefnda að í ljósi setningar laga nr. 32/2009 hafi hvílt skylda á stefnanda samkvæmt stjórnsýslulögum nr. 37/1993 til að endurnýja ábyrgðarsamning við hana. Verði sú skylda leidd af grundvallarreglu stjórnsýsluréttarins um meðalhóf og vandaða stjórnsýsluhætti. Sé litið til atvika við samningsgerð megi vera ljóst að stefnandi hafi hvorki útbúið greiðslumat né kynnt stefndu réttarstöðu hennar sem ábyrgðarmanns eins og áskilnaður hafi verið um samkvæmt lögum nr. 32/2009. Hvað varðar atvik sem síðar komu til hafi verið ljóst að aðalskuldari lánsins hafi enga burði haft til að standa einn og óstuddur undir láninu, enda hefði hann sótt um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010 áður en til fyrstu afborgunar kom. Stefnda telur allt framangreint eiga að leiða til þess að þeim hluta kröfu stefnanda sem grundvallast á lánveitingunni 2. júní 2009 verði vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Það leiði til lækkunar stefnukröfu, eins og stefnda gerir nánar grein fyrir í greinargerð í sinni.

Krafa stefndu um sýknu af kröfu stefnanda um dráttarvexti á tímabilinu frá 30. júní 2011 til 20. febrúar 2013 er á því byggð að henni hafi verið ómögulegt að greiða af kröfu stefnanda á þeim tíma. Aðalskuldari lánsins hafi sótt um greiðsluaðlögun 28. júní 2011 og þá hafi þegar hafist frestun greiðslna, sbr. 11. gr. laga nr. 101/2010. Samkvæmt a-lið 1. mgr. þeirrar lagagreinar hafi stefndu verið ómögulegt að greiða kröfuna þar til umsókn lántaka um greiðsluaðlögun var dregin til baka 20. febrúar 2013. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001, eða með lögjöfnun frá því ákvæði, skuli dráttarvaxtakrafa stefnanda fyrir framangreint tímabil því falla niður.

Stefnda andmælir því að fyrningu gagnvart henni hafi verið slitið 17. desember 2014, eins og fram kemur í stefnu. Hún byggir á því að eftir lok skipta á búi aðalskuldara 21. maí 2014 hafi réttaráhrif 1. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti orðið virk. Samkvæmt þeirri lagagrein hafi þá hafist nýr tveggja ára fyrningarfrestur um kröfuna. Fyrningu verði þá einungis slitið á ný með því að kröfuhafi fái dóm þar um, sbr. 2. mgr. 165. gr. sömu laga. Þá skuli fara um fyrningarfrest gagnvart stefndu eftir sömu reglum og gilda um aðalkröfuna, sbr. 7. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda.

Um lagarök vísar stefnda til laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga, einkum 11. gr., laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum 2. og 7. gr., og laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, einkum 4. og 5. gr. Um gjafsókn og málskostnað er vísað til XX. og XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Sem að framan greinir ritaði sonur stefndu, E-kk-nf G-kk-nf B-kk-nf, 15. júlí 2008 undir skuldabréf til viðurkenningar á námsláni hjá stefnanda. Stefnda undirritaði skuldabréfið sem sjálfskuldarábyrgðarmaður og kemur þar fram að ábyrgð hennar nái til fjárhæðar allt að 7.000.000 krónur miðað við vísitölu neysluverðs. Við námslok E-kk-ef G-kk-ef í júní 2009 var fjárhæð námslána hans færð á skuldabréfið, uppreiknuð miðað við grunnvísitölu þess mánaðar, og nam hún 2.309.998 krónum. Svo sem rakið hefur verið urðu vanskil á endurgreiðslu lánsins og féll skuld E-kk-ef G-kk-ef við stefnanda, að fjárhæð 2.936.929 krónur, í gjalddaga er bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta 18. febrúar 2014. Skiptum var í þrotabúin 21. maí 2014. Er krafa stefnanda á hendur stefndu því ófyrnd, sbr. 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti og 7. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda.

Stefnda byggir í fyrsta lagi á því að víkja beri til hliðar þeim hluta kröfu stefnanda sem rekja megi til lánveitingar 2. júní 2009, eftir gildistöku laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn. Stefnandi hafi ekki gætt að skyldum sínum til að meta hæfi lántaka eða ráðið henni frá því að gangast í ábyrgð, sbr. 4. gr. laganna. Þá hafi stefnandi ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni, sbr. 5. gr. laganna. Þá vísar stefnda jafnframt til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, í þessu sambandi.

Lög nr. 32/2009 öðluðust gildi 4. apríl 2009. Samkvæmt 12. gr. laganna taka þau til ábyrgða sem stofnað hefur verið til fyrir gildistöku þeirra að frátöldum 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. Stefnda tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð með undirritun sinni á skuldabréfið fyrir gildistöku laganna. Verður því ekki á það fallist að þau ákvæði þeirra, sem hún vísar til, gildi um ábyrgðarskuldbindingu hennar.

Stefnda ber sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði séu til að víkja til hliðar ábyrgð hennar á þeim hluta kröfunnar sem rekja má til lánveitingarinnar 2. júní 2009, á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Í greinargerð stefndu er rakið að hún hafi enga fjárhagslega eða viðskiptalega hagsmuni haft af því að gangast í ábyrgð fyrir son sinn annan en að sjá hann öðlast fjárhagslega getu til að afla sér menntunar. Af þeim ummælum verður ekki ráðið að það hefði haft áhrif á ákvörðun hennar um að gangast undir ábyrgðarskuldbindinguna þótt hæfi lántaka til að standa í skilum hefði verið metið, sbr. þar um dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 481/2014. Þá var um ótímabundna ábyrgð að ræða og leiðir af almennum reglum kröfuréttar að stefnda gat sagt henni upp og takmarkað með því skuldbindingu sína. Verður því ekki fallist á það með stefndu að stefnanda hafi, samkvæmt grundvallarreglum stjórnsýsluréttar, borið skylda til að endurnýja ábyrgðarsamninginn við gildistöku laga nr. 32/2009. Loks er til þess að líta að höfuðstóll lánsins reyndist mun lægri en hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar sem stefnda tókst á hendur. Samkvæmt öllu framangreindu þykir stefnda ekki hafa sýnt fram á að víkja beri sjálfskuldarábyrgðinni til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936.

Í öðru lagi byggir stefnda á því að sýkna beri hana af kröfu stefnanda um dráttarvexti vegna þess tímabils sem umsókn E-kk-ef G-kk-ef um greiðsluaðlögun var til meðferðar hjá Umboðsmanni skuldara, með vísan til a-liðar 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010, um greiðsluaðlögun einstaklinga og 7. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 falla vextir á skuldir meðan á frestun greiðslna stendur, þó þannig að þeir falla ekki í gjalddaga á meðan. Ákvæði 7. gr. laga nr. 38/2001, sem lýtur að því tilviki að greiðsla fari ekki fram vegna atvika sem varða kröfuhafa, á ekki við í málinu. Samkvæmt framangreindu er því hafnað kröfu stefndu um sýknu af kröfum stefnanda að þessu leyti.

Að virtu öllu því sem að framan er rakið verður stefndu gert að greiða stefnanda hina umstefndu skuld, að viðbættum dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

Eftir atvikum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, sem er þóknun lögmanns hennar, B-kk-ef I. J-kk-ef hdl., 900.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

R-kvk-nf H-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefnda, E-kvk-nf M-kvk-nf, greiði stefnanda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, 2.936.929 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 108.330 krónum frá 30. júní 2011 til 30. júní 2013, af 177.861 krónu frá þeim degi til 3. apríl 2014, en af 2.936.929 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefndu, sem er þóknun lögmanns hennar, B-kk-ef I. J-kk-ef hdl., 900.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

R-kvk-nf H-kvk-nf