E-2407/2021

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 5. október 2021, var höfðað með stefnu dag settri 19. apríl 2021 af hálfu A og B á hendur Rekstrarfélagi Kringlunnar og Reitum- verslun ehf., Kringlunni 4 – 12, Reykjavík, til viðurkenningar á undanþágu frá grímuskyldu.

Dómkröfur stefnenda í málinu eru nánar þær að viðurkenndur verði með dómi réttur B og A til að vera undanþegin grímuskyldu af heilsufarsástæðum, á grundvelli 3. mgr. 4. gr. reglugerðar um takmörkun á samkomum vegna farsóttar nr. 5/2021, á sameiginlegum svæðum verslunarmiðstöðvarinnar Kringlunnar. Þá krefjast stefnendur greiðslu málskostnaðar, óskiptú r hendi stefndu.

Stefndu krefjast aðallega frávísunar á öllum dómkröfum stefnenda. Til vara krefjast stefndu sýknu af öllum dómkröfum stefnenda og í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnenda.

Það er aðalkrafa stefndu um að málinu verði vísað frá dómi sem til úrlausnar er í þessum úrskurði og krafa þeirra um málskostnað í þessum þætti málsins þar sem stefndu eru sóknaraðilar. Í þessum þætti málsins eru stefnendur varnaraðilar og krefjast þess að kröfu stefndu um frávísun málsins verði hafnað.

Yfirlit málsatvika og helstu málsástæður og lagarök aðila í málinu Stefnendur eru rekstraraðilar og einu starfsmenn veitingahússins Ö, sem rekið er í verslunarrými Kringlunnar samkvæmt leigusamningi félagsins Æ, sem þau eru í forsvari fyrir, við stefnda Reiti - verslun ehf. Stefndi Rekstrarfélag Kringlunnar er félag eigenda fasteignanna að Kringlunni 4– 12, en félag stefnenda á aðild að því á grundvelli húsaleigusamningsins við stefnda Reiti- verslun ehf.

Í kjölfar þess að COVID- 19- farsóttin reið yfir settu stefndu sér reglur um umgengni í húsnæðinu að Kringlunni 4– 12 samhliða því að stjórnvöld settu reglugerðir um takmarkanir á samkomum vegna farsóttar. Í reglugerðheilbrigðisráðherranr. 5/2021 var mælt fyrir um skyldu til notkunar andlitsgríma í verslunum og annarri þjónustu, en í 3. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar voru heimildir til þess að undanþiggja einstaklinga grímuskyldu, meðal annars af heilsufarsástæðum. Stefnendur hafa fengið vottorð frá læknum um undanþágu frá grímuskyldu af heilsufarsástæðum. Í þeim reglum sem stefndu settu um umgengni í Kringlunni var það undanþágulaus regla að grímuskylda væri á öllum sameignarsvæðum Kringlunnar.

Stefndu gerðu engar athugasemdir við það að stefnendur væru án andlitsgrímu innan síns sérafnotasvæðis samkvæmt húsaleigusamningnum, en skoruðu á þau með bréfum í lok marsmánaðar 2021 að bera andlitsgrímur utan þess svæðis. Stefndu kveðast þar eiga við sameiginlegt svæði, um 70 metra leið frá næsta inngangi Kringlunnar að sérafnotasvæði þeirraog leiðina tilsalernis í sameign sem sé enn styttri. Stefnendur telja þær kröfur stefndu vera ólögmætar og að með aðgerðum beggja stefndu sé stefnendum, sem geti ekki borið andlitsgrímur, í raun með öllu meinuð frjáls för um sameiginleg svæði Kringlunnar og rekstrargrundvöllur þeirra um leið lagður í rúst með ólögmætum hætti. Stefnendur munu hafa lokað kaffihúsi sínu í byrjun apríl sl. og stöðvað rekstur um tíma, en hafa svo á ný hafið starfsemi á rekstrarsvæði sínu.

Stefnendur byggja kröfu sína um viðurkenningu á undanþágu frá grímuskyldu af heilsufarsástæðum á reglugerð um takmörkun á samkomum vegna farsóttar nr. 5/2021, sbr. einnig sóttvarnalög nr. 19/1997. Í 4. gr. reglugerðarinnar, um almennar nálægðartakmarkanir og grímunotkun, sé í 3. mgr. meðal annars kveðið á um að þeir séu undanþegnir grímuskyldu sem geti ekki notað andlitsgrímu vegna heilsufars, en ekki sé í reglugerðinni að finna rök fyrir þvíað heimilt sé að hindra aðgang fólksað verslunum, verslanamiðstöðvum eða öðrum almennum rýmum á grundvelli vottorðs um undanþágu af heilsufarsástæðum. Stefnendur hafi undanþágu sem þeim sé tryggð samkvæmt landslögum og ætlað sé að tryggja öllum þeim sem hafa lögmætar ástæður fyrir því að þurfa ekki, eða geta ekki, verið með andlitsgrímur undanþágur frá þessum reglum. Stefndu hafi gert þá kröfu að stefnendur beri grímur í sameiginlegum rýmum Kringlunnar en þá skorti heimild til þess að hindra lágmarksréttindi sem tryggð séu með reglugerð sem byggistá lögum frá Alþingi. Stefndu séu með þessu að skerða réttindi sem stefnendum séu tryggð á grundvelli heilsufars þeirra. Stefnendur geti ekki hreyft sig út fyrir Ö án þess að gangast undir u ndanþágulausa grímuskyldu. Þau hafi lögvarða, brýna og aðkallandi hagsmuni af því að fá viðurkenningardóm fyrir því að þau séu með undanþágu frá grímuskyldu á sameiginlegum svæðum Kringlunnar, en þau verði fyrir gríðarlegu fjártjóni og atvinnumissi vegna ólögmætra aðgerða stefndu.

Þá byggja stefnendur á 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um atvinnufrelsi og að ekki megi skerða það án lagastoðar. Aðgerðir stefndu hafi falið í sér takmörkun á atvinnufrelsi stefnenda án þess að eiga skýra og ótvíræða heimild í lögum. Þá eigi aðgerðir stefndu sér enga stoð eða réttlætingu í leigusamningi þar sem fram komií 5. gr. að Rekstrarfélag Kringlunnar hafi vald til þess að setja reglur og framfylgja þeim.

Ákvæðið feli ekki í sér heimild til þess að setja reglur sem gangi í berhögg við landslög og heimild til þess að takamarka atvinnufrelsi samkvæmt 75. gr. stjórnarskrárinnar. Þ ær ólögmætu aðgerðir sem stefndu hafi beitt stefnendur brjóti gegn þeim réttindum sem þeim séu skýrlega tryggð samkvæmt reglugerð nr. 5/2021 og sóttvarnalögum. Auk þess leggi 65. gr. stjórnarskrárinnar bann við hvers kyns mismunun.

Stefndu tilkynntu rekstraraðilum um afnám grímuskyldu í Kringlunni þann 25. maí 2021, í kjölfar gildistöku reglugerðar nr. 587/2021 sem fól í sér að verulega var dregið úr takmörkunum á samkomum. Áður en sú reglugerð tók gildi hafði reglugerð nr. 5/2021, sem vísað er til í dómkröfu stefnenda, verið felld úr gildi með reglugerð nr. 123/2021 þann 8. febrúar 2021 og reglugerðir um takmarkanir á samkomum vegna farsóttar nr. 190/2021, 321/2021, 404/2021 og 510/2021 sem síðar giltu höfðu þá þegar runnið sitt skeið. Aðalkrafa stefndu um frávísun er einkum reist á því að við þessar aðstæður feli dómkrafa stefnenda í sér lögspurningu og að lögvarða hagsmuni skorti tilað fá viðurkenningardóm um hana.

Varakrafa stefndu um sýknu byggist í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda sé mat á því hvort grímulaus umgengni stefnenda um húsnæði stefndu í gildistíð reglugerðar nr. 5/2021 hafi falið í sér háttsemi sem sé í andstöðu við fyrirmæli 2. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar og þar með 2. mgr. 19. g r. sóttvarnalaga nr. 19/1997 í höndum yfirvalda, en ekki stefndu. Þá verði ekki í málinu byggt áreglugerðsem felld hafi verið úr gildi 8. febrúar 2021, nú sé skilyrðislaus almenn skylda einstaklinga til að bera andlitsgrímu í verslunum ekki lengur í gildi og þar með séu forsendur brostnar fyrir málsókn þessari.

Þá byggja stefndu á því að þeim sé einkaréttarlega heimilt að setja sér og öðrum umgengnisreglur um eigið húsnæði svo lengi sem þær séu málefnalegar og gangi ekki í berhögg við opinber fyrirmæli eða allsherjarreglu. Reglur stefndu hafi fengið stoð í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, en samkvæmt þeim sé atvinnurekanda m. a. skylt að grípa til nauðsynlegra forvarna í þeim tilgangi að koma í veg fyrir hættu eða draga úr henni eins og frekast er unnt, sbr. 2. mgr. 65. gr. a í lögunum. Þegar starfsmaður er utan síns venjulega vinnustaðar skal hann fara eftir þeim reglum sem þar gilda og eigi það viðþegar farið séum sameiginleg afnotarými í húsnæði stefndu. Í leigusamningi stefndu og Æ sé sérstaklega getið skýlausrar heimildar stefndu til að setja reglur um sameiginleg svæði í húsnæði stefndu. Stefnendur, sem starfsmenn og fyrirsvarsmenn leigutaka, hafi samþykkt að fylgja húsreglum, sem leigutakar, starfsmenn þeirra og viðskiptavinir verði að sætta sig við og þær reglur gildi um innbyrðis lögskipti stefnenda og stefndu. Ágreiningur aðila, í reynd ágreiningur stefndu og Æ, lúti að því hvort brotið hafi verið gegn málefnalegum húsreglum, sem stefndu hafi sett sér og öðrum, um umgengni um húsnæði stefndu á tímum COVID- 19- farsóttar.

Ákvæði 3. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 5/2021 eigi ekki við í málinuog hafna stefndu þeirri túlkun að í ákvæðinu felist að undanþága veiti þeim sem uppfylla skilyrði hennar rétt til að virða að vettugi húsreglur stefndu. Undanþágan hafi ekki takmarkað rétt stefndu til að gera strangari kröfur um grímunotkun en reglugerðin hafi kveðið á um.

Stefndu hafna málsástæðum stefnenda um brot gegn 75. gr. stjórnarskrárinnar, enda hafi reglur stefndu á engan hátt takmarkað atvinnufrelsi stefnenda, sem hafi verið heimilt að stunda atvinnu sína á sérafnotasvæði sínu án þess að bera andlitsgrímu. Á kvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar geti ekki átt við, enda séu reglur stefndu almennar og feli ekki í sér mismunum á nokkurn hátt. Loks benda stefnu á að verði talið að 3. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 5/2021 komi til álita í málinu, þá hafi stefnendur ekki fært nægar sönnur á að heilsufari þeirra sé svo komið að þeir geti ekki notað andlitsgrímu í jafn takmarkaðan tíma og krafist hafi verið af þeim.

Málsástæður og lagarök aðila um þá kröfu stefndu að málinu verði vísað frá dómi Stefndu telja með vísan til 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að óhjákvæmilegt sé að vísa máli þessu frá dómi. Þeir byggja á því að dómkrafa stefnenda feli í reynd í sér lögspurningu um það hvort grímulaus umgengni þeirra um húsnæði stefndu í gildistíð reglugerðar nr. 5/2021 hafi falið í sér háttsemi sem sé í andstöðu við ákvæði 2. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar og þar með 2. mgr. 19. gr. sóttvarnalaga nr. 19/1997. Stefndu benda á að sú reglugerð sem stefnendur reisa málatilbúnað sinn á var felld úr gildi við gildistöku reglugerðar nr. 123/2021 þann 8. febrúar 2021. Stefndu sé ekki ljóst hvers vegna dómkröfu stefnenda sé beint að þeim þar sem svar við þessari lög spurningu hafi enga þýðingu í lögskiptum stefnenda og stefndu.

Þá telja stefndu að ekki séu lagaskilyrði til að kveða upp viðurkenningardóm um þann rétt sem stefnendur krefjast þar sem þau hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að dómur gangi um kröfuna, enda hafði reglugerð nr. 5/2021 verið felld úr gildi áður en málið var þingfest þann 4. maí sl. Þegar greinargerð stefndu var lögð fram 1. júní sl. hafði grímuskylda þegar verið afnumin í húsnæði stefndu, sbr. tilkynningu til rekstraraðila Kringlunnar frá 25. maí 2021 og félag stefnenda hafði þá þegar hafið starfsemi á ný.

Allar forsendur kröfugerðar stefnenda séu brostnar.

Við málflutning um kröfu stefndu um að málinu verði vísað frá dómi krafðist lögmaður stefnenda þess að kröfunni yrði hafnað og lagði áherslu á að málið snerist um einstaklingsbundin réttindi stefnenda, enda hefði grímuskyldan beinst að þeim en ekki fyrirtækinu. Stefnendur hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfuna þar sem ekki aðeins fyrirtækið heldur einnig þau sjálf hafi beðið fjárhagstjón af banni stefndu við því að þau gengju um Kringluna án grímu. Því sé mikilvægt að fá dóm um það hvort háttsemi stefndu hafi verið ólögmæt gagnvart þeim, en óréttmætt sé að stefndu geti vikið sér undan slíkum dómi með því að fella eigin reglur úr gildi og krefjast svo frávísunar málsins á þeim forsendum að það hafi verið gert.

Niðurstaða

Krafa stefndu um að máli þessu verði vísað frá dómi byggist á ákvæðum 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í 1. mgr. ákvæðisins segir að dómstólar verði ekki krafðir álits um lögfræðileg efni eða hvort tiltekið atvik hafi gerst nema að því leyti sem er nauðsynlegt til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli. Þá segir í 1. málslið 2. mgr. ákvæðisins að hafi sóknaraðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands geti hann leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Fela þessi ákvæði í sér tvö nátengd réttarfarsskilyrði, það fyrra leggur bann við svokallaðri lögspurningu og í hinu síðara er sett það skilyrði fyrir því að krefjast megi viðurkenningardóms um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands að lögvarðir hagsmunir séu fyrir hendi af slíkum dómi.

Stefnendur halda því fram að þau hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfu sína og vísa um það einkum til þess að þau hafi orðið fyrir tjóni og þurfi af þeim sökum að fá viðurkenningu á því að háttsemi stefndu gagnvart þeim hafi verið ólögmæt. Stefnendur gera hvorki grein fyrir meintu tjóni sínu né haga kröfugerð sinni á þann veg að bótaréttur fyrir tjón geti komið til úrlausnar í málinu. Þá er ekki gerð krafa í málinu um viðurkenningu á ólögmæti háttsemi stefndu gagnvart stefnendum.

Dómkrafa stefnenda er efnislega krafa um viðurkenningu á rétti þeirra til að vera undanþegin grímuskyldu á sameiginlegum svæðum Kringlunnar. Þar að auki er krafist viðurkenningar á því að sá réttur byggist á reglugerðarákvæði sem fellt hafði verið úr gildi löngu áður en málið var höfðað. Svo sem að framan hefur verið rakið hafa allar reglur sem takmarkað hafa þann rétt sem krafist er viðurkenningar á að stefnendur eigi nú verið felldar úr gildi. Það er því óumdeilt að stefnendur mega vera grímulaus á sameiginlegum svæðum Kringlunnar og um það þarf ekki að krefja dómstóla álits.

Þegar stefndu felldu úr gildi reglur um grímuskyldu í Kringlunni 25. maí 2021 var það gert í kjölfar afléttingar stjórnvalda á grímuskyldu eftir að tekið var að bólusetja við farsóttinni og vísbendingar voru um að faraldurinn væri í rénun. Engin rök standa því til þeirrar málsástæðu stefnenda að stefndu hafi fellt reglur sínar úr gildi í því augnamiði að koma sér undan málsókn þessari.

Í dómaframkvæmd hefur ítrekað verið staðfest að kröfur sem byggjast á ástandi sem þegar hefur verið aflétt eða er af öðrum ástæðum ekki lengur fyrir hendi teljast ekki fullnægja réttarfar sskilyrðum 25. gr. laga nr. 91/1991 með því að lögvarðir hagsmunir af úrlausn máls séu þá ekki fyrir hendi, sbr. t. d. dóm Hæstaréttar í mál nr. 776/2016.

Að öllu framangreindu virtu hafa stefnendur ekki sýnt fram á að þau hafi lögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm um kröfu sína á hendur stefndu og verður því falli st á aðalkröfu stefndu og málinu verður vísað frá dómi. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála er jafnframt fallist á kröfu stefndu um málskostnað, sem ákveðinn er 300.000 krónur.

K-kvk-nf K-x-x úrskurð þennan.

Úrskurðar or ð:

Málinu er vísað frá dómi.

Stefnendur, A og B, greiði stefndu, Rekstrarfélagi Kringlunnar og Reitum -verslun ehf., 300.000 krónur í málskostnað.

K-kvk-nf K-kvk-nf