E-39/2013

Mál þetta, sem höfðað var með stefnu birtri 28. desember 2012, var tekið til dóms 4. september sl. Stefnandi er þrotabú IceCapital ehf. Smáratorgi 3, Kópavogi, en stefndu eru NF Holding ehf., Kringlunni 4-6, Reykjavík, og Pluma ehf., Eskiholti 20, Garðabæ.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndu verði in solidum dæmdir til að þola riftun á ráðstöfun á 66,56% eignarhlut í Norðurflugi ehf. sem seldur var frá IceCapital ehf. til NF Holding ehf. þann 12. desember 2008 og síðar frá NF Holding ehf. til Pluma ehf.

Þá krefst stefandi þess að stefndu verði in soldium dæmdir til að greiða stefnanda 120.600.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. desember 2008 til greiðsludags.

Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum.

Stefndi Pluma ehf. krefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Af hálfu stefnda NF Holding ehf. hefur ekki verið tekið til varnar í málinu.

Með úrskurði 29. janúar 2014 var frávísunarkröfu stefnda hrundið.

I

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2012 var bú stefnanda IceCapital ehf. tekið til gjaldþrotaskipta en skiptabeiðandi var Arion banki hf. Skiptastjóri var skipaður sama dag í þrotabúinu. Frestdagur í búinu var 26. janúar 2012. Innköllun birtist í Lögbirtingablaði þann 23. mars 2012 og aftur 30. s.m. Skiptafundur um lýstar kröfur var haldinn þann 31. maí s.á. Í júní 2012 barst skiptastjóra bókhald félagsins á rafrænu formi. Deloitte ehf. var falið að rannsaka bókhald félagsins og var samantekt vegna rannsóknarinnar skilað til skiptastjóra í desember 2012. Stefnandi hét áður Sund ehf. Samkvæmt hlutafélagaskrá var tilgangur félagsins umboðs- og heildverslun, eignarhald og viðskipti með verðbréf, rekstur og eignarhald fasteigna, svo og lánastarfsemi. Stefnandi átti hlut í íslensku viðskiptabönkunum. Stefnandi segir að við fall þeirra hafi félagið að mestu orðið eignalaust en setið eftir með háar skuldir.

Stefnandi lýsir málavöxtum svo að þann 12. desember 2008 hafi IceCapital ehf. og stefndi NF Holding ehf. gert samning um kaup á hlutafé í Norðurflugi ehf. Samkvæmt samningnum hafi stefndi NF Holding ehf. átt að greiða stefnanda 120.600.000 krónur fyrir 66,56% hlut í Norðurflugi ehf. Kaupverðið skyldi greiðast með skuldabréfi sem fylgdi kaupsamningi í viðauka. Engar afborgarnir eða vaxtagreiðslur hafi átt að fara fram á lánstímanum en lánið hafi átt að greiðast upp að loknum lánstímanum, í lok árs 2018. Skuldabréfið hafi ekki verið framseljanlegt og engar tryggingar verið settar fyrir skuldinni. Í lok árs 2008 hafi heildarhlutafé Norðurflugs ehf. verið 181.200.000 krónur. Á árinu 2010 hafi farið fram lækkun á hlutafé í félaginu og hlutafé í árslok 2010 verið 1.200.000 krónur. Á árinu 2011 hafi hlutur stefnda NF Holding ehf. verið seldur til stefnda Pluma ehf. sem sé í dag eigandi að 80% hlut í Norðurflugi ehf.

Eigandi stefnda Pluma ehf. sé P-kk-nf Þ-kk-nf M-kk-nf. Hann sé jafnframt stjórnarmaður og framkvæmdastjóri í félaginu og eiginkona hans, G-kvk-nf K-kvk-nf, varamaður í stjórn. Stefnda NF Holding ehf. sé í eigu BKA ehf. sem sé í meirihlutaeigu J-kk-ef K-kk-ef, mágs P-kk-ef, og G-kvk-ef J-kvk-ef, tengdamóður P-kk-ef. G-kvk-nf, J-kk-nf og G-kvk-nf hafi verið hluthafar í IceCapital ehf. og P-kk-nf verið starfsmaður stefnanda. Stefndu séu því nákomnir aðilar í skilningi laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Stefnandi telur kaupsamning, sem gerður var 2. desember 2008, og skuldabréf, sem gefið var út sama dag og fylgdi kaupsamningi í viðauka, hafa verið málamyndagerning til þess að koma verðmætum og fjármunum undan fullnustugerðum skuldheimtumanna. Í raun hafi kaupin á hlutafé í Norðurflugi ehf. verið gjöf til stefnda NF Holding ehf. og til hagsbóta fyrir stefndu og verulega óhagstæðir stefnanda. Í öllu falli hafi skilmálar greiðslunnar fyrir hlutaféð verið afar óvenjulegir og verulega óhagstæðir stefnanda en vænlegir fyrir stefnda NF Holding ehf., enda hafi ekki átt að greiða afborganir eða vexti af skuldabréfaláninu að baki viðskiptunum á lánstímanum og gjalddagi þess ekki verið fyrr en árið 2018. Lán með engum tryggingum, engum afborgunum og engum vaxtagreiðslum séu óvenjuleg. Slík lán sé ómögulegt að fá á frjálsum lánamarkaði. Stefnandi byggir á því að þetta bendi til þess að samningurinn hafi verið gerður til þess að gera endurheimtur á gjöf stefnanda til stefnda NF Holding ehf. erfiðari.

Á því er byggt af hálfu stefnanda að stefnandi hafi verið ógjaldfært félag í skilningi laga nr. 21/1991 frá septembermánuði 2008 og þar af leiðandi ógjaldfært þegar hinar riftanlegu ráðstafanir áttu sér stað. Á þessum tíma hafi stefnandi verið nær eignalaust félag en skuldir félagsins numið mörgum milljörðum króna. Þessu til stuðnings megi t.d. benda á að samkvæmt ársreikningum stefnanda 2008 og 2009 hafi eigið fé stefnanda verið neikvætt um 17,5 milljarða króna í lok árs 2008 og um rúma 24,6 milljarða króna í árslok 2009. Í ársreikningi félagsins 2008 segi m.a. að tap ársins 2008 nemi rúmlega 32,2 milljörðum króna og eigið fé félagsins sé neikvætt í árslok um 17.579.000 milljónir króna. Þessi atriði valdi því að vafi leiki á um rekstrarhæfi félagsins.

Fyrirsvarsmönnum stefnanda hafi augljóslega verið ljóst að félagið var ógjaldfært þegar hinar riftanlegu ráðstafanir áttu sér stað. Í raun hafi stjórnarformaður stefnanda viðurkennt það í skýrslutöku hjá skiptastjóra þegar hann lýsti því hvernig eignahlið stefnanda hafi þurrkast út við hrun viðskiptabankanna haustið 2008 og aðeins skuldir hafi staðið eftir. Það hafi verið undir þessum kringumstæðum sem hinar riftanlegu ráðstafanir hafi verið gerðar.

Augljóst sé að gerningurinn hafi ekki verið nauðsynlegur í þágu atvinnurekstrar stefnanda og hvorki eðlilegur með tilliti til sameiginlegra hagsmuna lánardrottna né til að fullnægja daglegum þörfum. Þvert á móti hafi tilgangurinn verið að koma verðmætum undan gjaldþrotaskiptum með því að setja þau yfir í félag í eigu sömu aðila eða nákominna. Þetta hafi fyrirsvarsmönnum félaganna verið ljóst, enda þeim ekki dulist að fjárhagsleg staða stefnanda var orðin verulega slæm.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína aðallega á því að salan á hlutafé stefnanda til stefnda NF Holding ehf. hafi verið gjafagerningur sem sé riftanlegur á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi og stefndi NF Holding ehf. og Pluma ehf. eru nákomnir í skilningi 3. gr. laga laganna, sbr. umfjöllun í málsatvikalýsingu og fyrr í þessum kafla stefnunnar, og þar af leiðandi á ákvæði 2. mgr. 131. gr. laganna, sbr. bráðabirgðaákvæði 1. mgr. 194. gr. laganna, við um gjafagerninginn. Þá var stefnandi, á þeim tíma er ráðstöfunin fór fram, ógjaldfær í skilningi 64. gr. laganna.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína einnig á ákvæði 141. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi byggir á að umrædd ráðstöfun hafi verið ótilhlýðileg og leitt til þess að eignir hins gjaldþrota félags voru ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum auk þess sem stefnandi hafi verið ógjaldfær og ógreiðslufær á þeim tíma sem gerningurinn var gerður og fyrirsvarsmenn hinna stefndu félaga vissu eða máttu vita af ógjaldfærni stefnanda og þeim aðstæðum sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg.

Fjárkrafa stefnanda byggist á 1. mgr. 142. gr laga nr. 21/1991 verði henni rift á grundvelli ákvæðis 131. gr. laganna. Þar sé mælt fyrir um að sá sem hag hafi af riftanlegri ráðstöfun skuli greiða þrotabúi fé sem svari til þess sem greiðsla þrotamanns hafi orðið honum að notum. Stefnandi byggir á því að hin riftanlega ráðstöfun hafi komið stefndu að sömu notum og svari til fjárhæðar hennar.

Verði á hinn bóginn fallist á riftun á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 sé endurgreiðslukrafa stefnanda reist á 3. mgr. 142. gr. laganna. Síðarnefnda ákvæðið mæli fyrir um að sá sem hag hafi haft af riftanlegri ráðstöfun greiði bætur eftir almennum reglum. Stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni sem hafi numið fjárhæð hinnar riftanlegu ráðstöfunar, enda hefðu fjármunirnir nýst stefnanda að fullu til úthlutunar upp í lýstar kröfur í þrotabú stefnanda. Bæði reglur 1. og 3. mgr. 142. gr. laganna leiði til sömu fjárkröfu sem sé stefnufjárhæð þessa máls.

Stefnandi byggir fjárkröfu sína einnig á ákvæðum 51. gr., 70. gr. og 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Við gjaldþrotaskiptin hafi stefnandi eignast skaðabótakröfu hins gjaldþrota félags á hendur stefndu, sbr. XII. kafla laga nr. 21/1991. Stefnandi bendir á að stefndu hafi vitað, eða mátt vita, að sala bréfanna eða lánveiting stefnanda til stefnda NF Holding ehf. hafi verið brot á ákvæðum laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, sbr. 2. tl. 1. mgr. 52. gr. laganna. Stefnandi byggir á því að ráðstöfunin hafi verið bæði hluthöfum stefnanda eða öðrum, það er hluthöfum stefndu, til ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnanda og kröfuhafa hans. Með sömu rökum vísar stefnandi til 70. gr. laganna. Stefnandi vísar einnig til 79. gr. laganna en sala bréfanna frá stefnanda til stefnda NF Holding ehf. brjóti gegn ákvæðum 1. mgr. 79. gr. þar sem um greiðslu til aðila sé að ræða sem standi hluthöfum og framkvæmdastjóra stefnanda sérstaklega nærri, þar sem sömu eða nákomnir aðilar séu einnig hluthafar og í stjórn hinna stefndu félaga. Vísar stefnandi til 4. mgr. 79. gr. um greiðsluskyldu stefndu vegna brota á 79. gr. Stefnandi telur að stefndi Pluma ehf., sem í dag sé skráður eigandi hlutabréfanna í Norðurflugi hf., sé jafn ábyrgur fyrir endurgreiðslunni og stefndi NF Holding ehf. þar sem um nákominn aðila sé að ræða auk þess sem stefnandi telur að ekki sé hægt að skilja á milli greiðsluskyldu stefndu vegna 4. mgr. 79. gr. laga um einkahlutafélög.

Sé ekki fallist á að kaupsamningurinn og lánssamningurinn hafi verið málamyndagerningar byggir stefnandi fjárkröfu sína og málatilbúnað á því að þegar kaupsamningurinn og lánasamningurinn séu skoðaðir saman í einni heild séu þeir í raun gjafagerningur þar sem ekki þurfi að greiða fyrir hin ráðstöfuðu hlutabréf í Norðurflugi ehf. að verðmæti 120.600.000 krónur. Kaupsamningnum og lánssamningnum sé þannig rift og beri stefndu að greiða 120.600.000 krónur til stefnanda in solidum.

Stefnandi byggir á því að lánstími samningsins sé óeðlilega langur, sérstaklega í ljósi þess að lánssamningurinn sé fyrir 100% af kaupverðinu með engum tryggingum, ekki einu sinni hinum seldu hlutabréfum, og teljist þeir skilmálar sem gjöf í skilningi gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991.

Enn fremur byggir stefnandi á meginreglu gjaldþrotaskiptaréttar um jafnræði kröfuhafa og á almennum reglum kröfuréttar.

Dráttarvaxtakrafa er reist á III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafa um riftun er einkum reist á 131. og 141. gr. laganna. Fjárkrafa stefnanda byggist á 1. og 3. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga, almennum reglum skaðabótaréttarins sem og ákvæðum laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og reglum kröfuréttar. Þá er krafa um málskostnað reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing er vísað til V. kafla sömu laga. Þá bendir stefnandi á að samkvæmt 1. mgr. 148. gr., sbr. bráðabirgðaákvæði 194. gr. gjaldþrotalaga, er mál þetta höfðað innan málshöfðunarfrests.

II.

Stefndi Pluma ehf. krefst sýknu af kröfum stefnanda. Í fyrsta lagi er á því byggt að stefndi eigi enga aðild að málinu þar sem hann eigi enga aðild að þeim kaupsamningi eða skuldabréfi sem stefnandi hafi lagt fram og byggi kröfur sínar á. Um lagarök fyrir þeirri kröfu vísar stefndi Pluma ehf. til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Fari svo ólíklega að stefnandi teljist eiga einhverja kröfur á hendur stefnda geti þær kröfur aðeins byggst á samningi þeim sem stefndi Pluma ehf. gerði við NF-Holding ehf. Samkvæmt samningi stefnda Pluma ehf. við stefnda NF-Holding ehf. hafi stefndi NF-Holding ehf. selt stefnda 28. desember 2011 hluti að nafnverði 798.675 krónur í Norðurflugi ehf. Hafi það svarað til um 9,4% af hlutafé Norðurflugs ehf. sem þá hafi verið 8.500.000 krónur að nafnverði eftir aukningu að fjárhæð 7.300.000 krónur. Stefndi Pluma ehf. verði ekki krafinn um annað og meira en hann fékk. Stefndi Pluma ehf. hafi ítrekað boðist til að skila viðsemjanda sínum eða stefnanda hlutafé þessu gegn því að mál þetta verði fellt niður. Stefnandi hefur hafnað þeim málalokum en meðstefndi NF–Holding ehf. fallist á þau.

Til upplýsinga og skýringa sé rétt að geta þess að Norðurflug ehf. hafi verið stofnað á árinu 2007. Starfsemi félagsins fari eftir lögum um loftferðir nr. 60/1998 og reglugerðum settum á grundvelli laganna, sbr. áður reglugerð nr. 969/2008 og nú reglugerð nr. 48/2012 um sameiginlegar reglur um flugrekstur og flugþjónustu innan evrópska efnahagssvæðisins. Samkvæmt reglum þessum sé fjárhagsstaða og rekstrarhæfi umsækjanda um flugrekstrarleyfi eitt af því sem Flugmálastjórn Íslands beri að horfa til þegar flugrekstrarleyfi sé veitt. Meginreglan sé sú að eigið fé flugrekstrarleyfishafa skuli ekki vera lægra en sem svarar 100.000 evrum. Hlutafé Norðurflugs ehf. hafi við stofnun verið 600.000 krónur og hluthafarnir þrír með jafnan hlut, Á-kk-nf B-kk-nf, S-kk-nf Þ. S-kk-nf og S-kk-nf L-kk-nf K-kk-nf. Leitað hafi verið til stefnanda um hlutafjárframlag til Norðurflugs ehf. um það leyti sem ráðist var í að stækka þyrluflota félagsins og leita eftir flugrekstrarleyfi frá Flugmálastjórn Íslands til farþegaflutninga gegn gjaldi. Auk hluthafa hafi Kaupthing Bank Lúxemborg komið að fjármögnun kaupa á tveimur þyrlum fyrir Norðurflug ehf.

Kaupthing Bank Lúxemborg tók veð í flugflota Norðurflugs ehf. fyrir láni sínu sem var í erlendri mynt. Bankinn krafðist þess jafnframt að G-kvk-nf J-kvk-nf, G-kvk-nf K-kvk-nf og J-kk-nf K-kk-nf, þá eigendur alls hlutafjár stefnanda, og Á-kk-nf B-kk-nf, S-kk-nf Þ. S-kk-nf og K-kk-nf L-kk-nf S-kk-nf, hluthafar í Norðurflugi ehf. gengjust in solidum í ábyrgð fyrir láninu. Þá hafi þess verið krafist að P-kk-nf Þ. M-kk-nf gengist jafnframt í ábyrgð en hann hafi þá ítrekað samið við handhafa lánsins, Pillar Securitisation Sárl., um frestun afborgana þess meðan verið væri að endurskipuleggja fjárhag Norðurflugs ehf.

Á árinu 2008 hafi innborgað hlutafé Norðurflugs ehf. verið 181.600.000 krónur. Stefnandi hafi átt 120.600.000 krónur af því. Í árslok 2009 hafi eigið fé félagsins verið um 18.500.000 krónur.

Þrátt fyrir óvissu um verðmæti hlutafjár stefnanda í Norðurflugi ehf. í kjölfar efnahags- og bankahrunsins í byrjun október 2008 hafi stjórnendur stefnanda ákveðið að selja hlutina á bókfærðu verði til stefnda NF-Holding ehf. sem gæfi út skuldabréf til stefnanda fyrir kaupverðinu. Skilmálar skuldabréfsins hafi í raun endurspeglað óvissuna um verðmæti hlutanna þar sem ekki hafi verið gert ráð fyrir greiðslu afborgana né vaxta fyrr en 12. desember 2018.

Samningurinn um ,,kaupin“ hafi verið bundinn því skilyrði að aðstandendur Norðurflugs ehf. yrðu leystir undan persónulegum ábyrgðum á láni Kaupthing Bank til félagsins. Stefndi NF-Holding ehf. hafi haft sjö daga til að mæta þessu skilyrði. Að öðrum kosti gengju ,,kaupin“ til baka. Kaupthing Bank Lúxemborg hafi eins og móðurfélagið íslenska farið á hausinn og engar heimildir fengist til að losa þá einstaklinga, sem stóðu að baki eigendum Norðurflugs ehf., úr ábyrgðum gagnvart Kaupthing Bank. Samkvæmt efni kaupsamningsins hafi hann því verið fallinn úr gildi um áramót 2008/2009 og stefnandi því í raun eigandi hlutafjárins áfram. Samningi tveggja aðila sem aldrei tók gildi verði ekki rift.

Ábyrgðarmenn á láni Norðurflugs ehf. hjá Kaupthingi Bank Lúxemborg, að frátöldum S-kk-þgf L-kk-þgf K-kk-þgf, hafi ekki viljað leggja árar í bát og lögðu Norðurflugi ehf. til lánsfé til að halda rekstri félagsins gangandi á árunum 2009 og 2010. Á hluthafafundi í Norðurflugi ehf. 31. desember 2010, þar sem mætt var fyrir alla þá sem skráðir voru sem hluthafar, hafi verið ákveðið að færa hlutafé þess niður til jöfnunar taps eins og heimilt sé samkvæmt 1. tl. 2. mgr. 34. gr. laga nr. 138/1994. Uppsafnað tap Norðurflugs ehf. hafi þá verið 262.081.119 krónur. Jafnframt hafi verið samþykkt að stjórn Norðurflugs ehf. hefði heimild til að auka hlutaféð um 30.000.000. Eftir niðurfærslu hlutafjár til jöfnunar taps hafi hlutafé Norðurflugs ehf. verið 1.200.000 krónur. Hvorki stefnandi né stefndi NF-Holding ehf. hafi getað lagt Norðurflugi ehf. til nýtt hlutafé. Stjórn Norðurflugs ehf. hafi ákveðið að auka hlutaféð fyrst um 7.300.000 krónur. Fyrir þeirri aukningu hafi skrifað sig stefndi Pluma ehf., Á-kk-nf og S-kk-nf, sem síðan færðu það í félagið Viking hús ehf. Fyrir aukningu þessa hafi stefndi Pluma ehf. ekkert hlutafé átt í Norðurflugi ehf. Hlutafé Norðurflugs ehf. var eftir aukninguna 8.500.000 krónur. Stefndi Pluma ehf. hafi lagt fram 6.000.000 króna og Viking hús ehf. 1.300.000 krónur.

Þann 28. desember 2011 hafi stefndi Pluma ehf. keypt þann hlut, sem stefndi NF-Holding ehf. var skráð fyrir í stefnanda að nafnverði 798.675 krónur þó svo að félagið hefði aldrei efnt samninginn frá 18. desember 2008. Núverandi og fyrrverandi hluthafar Norðurflugs ehf. séu enn í ábyrgð fyrir láninu sem tekið var hjá Kaupthing Bank í Lúxemborg sem nú sé eign Pillar Securitisation Sárl. Félag þetta fari að einhverju leyti með lánasafn hins fallna Kaupthing Bank Lúxemborg. Lánveitandinn hafi krafist þess að fá mann í stjórn Norðurflugs ehf. Við því hafi verið orðið. Banque Havilland í Lúxemborg, sem reistur hafi verið á grunni Kaupthing Bank, hafi fallist á að lána Norðurflugi ehf. fé til að greiða upp skuldina við Pillar Securitisation Sárl. Sú lánveiting sé háð því að hlutafé Norðurflugs ehf. verði aukið um sem nemur 250.000 evrum.

Stefndi Pluma ehf. byggir sýknukröfu sína á því að hann geti ekki átt neina aðild að máli þessu og því beri að sýkna hann, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Í máli þessu sé krafist riftunar á samningi stefnanda og meðstefnda NF–Holding ehf. frá 12. desember 2008. Stefndi Pluma ehf. eigi enga aðild að þeim samningi. Samningur stefnda um kaup á 9,4% hlutafjár í Norðurflugi ehf. sé frá 28. desember 201. Seljandi hlutanna hafi verið stefndi NF-Holding ehf. sem ekki er undir skiptum og verði því riftunarreglum laga um gjaldþrotaskipti o.fl. ekki beitt um þann samning. Stefndi Pluma ehf. hafi staðgreitt stefnda NF-Holding ehf. kaupverðið og verði því samningnum ekki heldur rift á grundvelli reglna kröfu- eða samningaréttar.

Stefnandi byggi málssókn sína ekki á því að stefndi Pluma ehf. hafi fengið framseld þau verðmæti sem NF-Holding ehf. gerði samning um við stefnanda 12. desember 2008 og því megi rifta framsalinu gagnvart stefnda á grundvelli 146. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Sú sé heldur ekki raunin þar sem samningur stefnanda og stefnda NF-Holding ehf. hafi kveðið á um að stefndi NF-Holding ehf. keypti 66,56% af hlutafé stefnanda og leysti sjálfskuldarábyrgðaraðila á láni Norðurflugs ehf. undan ábyrgð þeirra. Gengi það ekki eftir hafi samningurinn átt að falla niður. Hvort sem samningurinn frá 12. desember 2008 félli niður eða hefði verið framlengdur sé ljóst að hlutafé Norðurflugs ehf. hafi orðið að færa niður vegna taprekstrar og auka að nýju til að halda rekstri Norðurflugs ehf. gangandi. Stefnandi hafi ekki getað tekið þátt í hlutafjáraukningum og þynnst út. Stefnanda hafi ítrekað verið boðið að hann geti fengið það hlutafé sem sannanlega stóð eftir, eftir niðurfærslu hlutafjárins í Norðurflugi ehf. 2010, þ.e. þau 9,4% sem stefnda NF-Holding ehf. seldi stefnda eða þá fjármuni sem komu í stað þeirra.

Í kjölfar kaupanna á hlutum stefnda NF-Holding ehf. í Norðurflugi ehf. hafi stefndi Pluma ehf. lagt Norðurflugi ehf. til nýtt hlutafé og forsvarsmaður félagsins gengist í sjálfskuldarábyrgð á láni því sem hvíli á flugflota Norðurflugs ehf. Allt sem stefndi Pluma ehf. hafi gert og varði Norðurflug ehf. hafi miðað að því að forða félaginu frá gjaldþroti. Stefndi Pluma ehf. hafi ekki fengið neitt að gjöf frá stefnanda og ekkert af því sem stefndi Pluma ehf. hafi gert til að bjarga Norðurflugi ehf. frá gjaldþroti geti talist ótilhlýðilegt og hafi leitt til tjóns fyrir kröfuhafa stefnanda. Í Norðurflugi ehf. hafi engin verðmæti verið fólgin haustið 2008. Hefði stefnandi verið tekinn til gjaldþrotaskipta hefði lánveitandi félagsins gengið að veðum sínum og ábyrgðum.

Efnahagur stefnanda hafi orðið fyrir höggi þegar íslenskt efnahagslíf hrundi í kjölfar setningar neyðarlaganna 7. október 2008. Á stjórnendum stefnanda hafi hvílt sú skylda að reyna að takmarka tjón hluthafa og lánardrottna og að því hafi verið unnið allt þar til félagið var knúið í þrot af Arion banka hf. sem tekið hafi við lánssamningum Kaupþings banka hf. á hendur stefnanda, en ekki þeim eignum sem stefnandi átti og hafði átt í eignastýringu hjá Kaupþingi banka hf. Formlegt uppgjör á viðskiptum við Kaupþing banka hf. hafi aldrei fengist en slitabú bankans muni enn vera að reyna að ná til sínum eignum sem fjárfest hafði verið í fyrir stefnanda á erlendri grundu. Kröfur LBI hf. á hendur stefnanda að fjárhæð um 27,5 milljarða króna séu hrein markleysa og megi aldrei samþykkja á hendur búi stefnanda. Svo kunni einnig að vera um fleiri kröfur sem lýst hefur verið.

Stefndi Pluma ehf. byggir á því að meðan ekkert liggi fyrir um hverjar séu raunverulegar skuldir búsins verði ráðstöfun þeirri sem krafist er riftunar á í máli þessu ekki rift á grundvelli 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.

Verði þrátt fyrir framangreint talið að rifta megi viðskiptum stefnda Pluma ehf. og stefnda NF-Holding ehf. eignist stefnandi endurgreiðslukröfu á hendur stefnda. Verði rift á grundvelli 1. mgr. 131. gr. beri stefnda að endurgreiða stefnanda þá auðgun sem hann hafði af viðskiptunum. Hún sé engin. Fjárhagsstaða Norðurflugs ehf. sé enn jafn slæm og hún var 12. desember 2008 og 31. desember 2010.

Verði rift á grundvelli 141. gr. beri stefnda að greiða bætur eftir almennum reglum. Á stefnanda hvíli sönnun um tjón hans. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn til sönnunar tjóni sínu. Tjónið sé enda ekkert þar sem Norðurflug ehf. hafi í raun verið tæknilega gjaldþrota allt frá árinu 2008 þótt tekist hafi með samstarfi við helsta lánveitanda þess að halda því á floti með lánsfé og nýju hlutafé. Hvorki lánsfé né hlutafé þetta hafi komið frá stefnanda. Teljist stefnandi engu að síður eiga einhverja fjárkröfu á hendur stefnda beri að færa hana niður með heimild í 145. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. þar sem það geti aldrei talist sanngjarnt að stefnandi, sem ekkert gat stutt við Norðurflug ehf. eftir bankahrunið 2008, eigi að fá greiddar bætur sem svari til kaupverðs sem í raun var enginn efnahagslegur né rekstrarlegur fótur fyrir. Miðað við fjárhagsstöðu Norðurflugs ehf. í árslok 2008 hafi virði hlutafjár í félaginu í raun verið ekkert.

Verði einhverjar fjárkröfur stefnanda teknar til greina verður stefndi Pluma ehf. ekki dæmdur til greiðslu dráttarvaxta þar sem dómkrafa stefnanda um dráttarvexti sé hvorki í samræmi við ákvæði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 né ákvæði III. kafla og 11. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hvað þá dómafordæmi Hæstaréttar Íslands um framsetningu dráttarvaxtakrafna í málum. Stefndi Pluma ehf. mótmælir því að stefnandi fái bætt úr þessum hnökrum á málatilbúnaði sínum. Beri dómara því að vísa dráttarvaxtakröfunni frá dómi ex offico, enda verði hún ekki tekin upp óbreytt sem ályktunarorð dómsniðurstöðu í málinu.

Stefnda sé með öllu óskiljanleg sú málsástæða stefnanda í stefnu að fjárkrafa hans í málinu styðjist einnig við ákvæði 51., 70. og 79. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 og almennu skaðabótaregluna. Brjóti stjórn, hluthafar, framkvæmdastjórar endurskoðendur eða aðrir sem véla um málefni hlutafélaga af sér í starfi fyrir viðkomandi félag fari um bótaábyrgð samkvæmt ákvæðum XV. kafla laga um einkahlutafélög nr. 138/1994.

Undir dómkröfum í stefnu sé gerð krafa um riftun á tilteknum kaupsamningi og greiðslu á 120.600.000 krónum sem var greiðsla samkvæmt þeim samningi og skuldabréfi, sem var hluti af kaupsamningnum, sbr. viðauka II við hann. Engar málsástæður séu hafður uppi í máli þessu af hálfu stefnanda um að hann sé óbundinn af samningi sínum við stefnda NF-Holding ehf. samkvæmt reglum samninga- eða kröfuréttar og eigi bótakröfu innan samninga.

Umfjöllun stefnanda í stefnu virðist gera ráð fyrir því að stefnandi eigi einhvers konar skaðabótakröfu á hendur stefnda þar sem forsvarsmenn stefnanda hafi við söluna og á hlutum í Norðurflugi ehf. til stefnda NF-Holding ehf. gegn greiðslu með skuldbréfi verið að hyglað stefnda á kostnað annarra hlutahafa eða félagsins. Tilvísun stefnanda til 51., 70. og 79. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 er hreinlega út úr kú og hafi engin tengsl við sakarefni máls þessa.

Engin grein sé gerð fyrir því í stefnunni hvernig almenna skaðabótareglan eigi að geta leitt til bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda í máli þessu. Þá beri þess einnig að geta að í 71. gr. laga um einkahlutafélög sé að finna sérstakt málshöfðunarákvæði sem ekkert hafi með sakarefni máls þessa að gera.

Um skaðabótaábyrgð samkvæmt lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994 hafi farið þegar atvik máls þessa urðu, eftir ákvæðum XV. kafla laganna. Bótakröfur samkvæmt ákvæðum XV. kafla fyrndust almennt á tveimur árum frá lokum þess reikningsárs sem atvik eða atburður átti sér stað á. Sala hluta stefnanda í Norðurflugi ehf. til NF-Holding ehf. hafi farið fram 12. desember 2008. Bótakröfum vegna hennar hafi því þurft að stefna fyrir dóm fyrir árslok 2010. Engu breytir hér þótt ráðagerð hafi verið uppi um það við setningu laga nr. 68/2010 að lengja fyrningarfrest bótakrafna samkvæmt lögum um einkahlutafélög í fjögur. Slík lagasetning gat ekki verið afturvirk frekar en önnur íþyngjandi löggjöf. Jafnvel þótt fallist væri á að fyrningarfrestur væri fjögur ár var krafan engu að síður fyrnd þegar mál þetta var höfðað 27. desember 2012 þar sem samningurinn, sem krafan er sögð byggja á, var gerður 12. desember 2008.

Stefndi Pluma ehf. mótmælir málatilbúnaði stefnanda að öllu öðru leyti, enda eigi hann engin tengsl við atvik málsins og málsástæður stefnanda og vanreifaður í alla staði eins og reyndar málið í heild sinni sem gefi dómaranum færi á því að vísa því frá ex officio.

Engu skipti fyrir úrlausn máls þessa þó stefndi NF-Holding ehf., stefndi Pluma ehf. og jafnvel stefnandi teldust nákomnir í skilningi 3. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 eins og stefnandi virðist byggja á. Stefndi NF-Holding ehf. sé ekki gjaldþrota og meðan svo sé verði ráðstöfunum hans gagnvart þriðja manni ekki rift á grundvelli laga um gjaldþrotaskipti.

Varðandi lagarök fyrir dómkröfum sínum vísar stefndi Pluma ehf. aðallega til 131., 141. og 142. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, III. kafla og 11. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, XV. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.

Krafa um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur P-kk-nf Þ-kk-nf M-kk-nf, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda. Þá gaf einnig skýrslu [...], löggiltur endurskoðandi, en hún stjórnaði vinnu við gerð skýrslu um bókhald stefnanda sem gerð var að tilhlutan skiptastjóra stefnanda.

III

Bú IceCapital ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 14. mars 2012 og var frestdagur í búinu 26. janúar 2012. Þrotabúið höfðaði mál þetta til riftunar á ráðstöfun sem það telur felast í sölu stefnanda á 66,56% eignarhlut í Norðurflugi ehf. 12. desember 2008 til stefnda NF Holding ehf. Kaupverð var 120.600.000 krónur sem stefndi NF Holding ehf. greiddi með skuldabréfi. Engar afborganir eða vaxtagreiðslur áttu að fara fram á lánstímanum en lánið átti að greiðast upp að loknum lánstíma 12. desember 2018. Skuldabréfið var verðtryggt og bar 5% vexti en var ekki framseljanlegt og engar tryggingar voru settar fyrir skuldinni. Þann 28. desember 2011 seldi stefndi NF Holding ehf. hlut sinn í Norðurflug ehf. til stefnda Pluma ehf. en þá hafði hluturinn verið lækkaður vegna erfiðleika í rekstri Norðurflugs ehf. og svaraði þá til 9,4% af hlutafé Norðurflugs ehf.

Af hálfu stefnda NF Holding ehf. hefur ekki verið tekið til varna í málinu og verður málið því dæmt hvað hann varðar eftir 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Ekki er deilt um að allir aðilar málsins voru nákomnir í skilningi laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Riftunarkrafa stefnanda er aðallega reist á ákvæðum 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, sbr. bráðabirgðaákvæði 1. mgr. 194. gr. laganna, og byggt á því að salan á hlutafé í Norðurflugi ehf. til stefnda NF Holding ehf. hafi verið gjafagerningur til nákominna og að stefnandi hafi verið ógjaldfær þegar salan fór fram. Þessari kröfu beinir stefnandi í einu máli á hendur stefndu á grundvelli heimildar í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Á það er fallist að það hafi honum verið heimilt í ljósi þess að dómkröfur eiga rætur að rekja til sama löggernings.

Á því er byggt af hálfu stefnda Pluma ehf. að það félag eigi ekki aðild að málinu þar sem kaupsamningur og skuldabréf, sem mál þetta byggist á, sé milli stefnanda og stefnda NF Holding ehf. Ljóst er þó samkvæmt málavaxtalýsingu að stefndi Pluma ehf. naut góðs af ráðstöfuninni en hlutabréf Norðurflugs ehf., sem upphaflega voru seld stefnda NF Holding ehf., enduðu í höndum stefnda Pluma ehf., þá reyndar niðurfærð. Því verður ekki séð að stefndi Pluma ehf. geti borið það fyrir sig að eiga ekki aðild að máli þessu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Eins og áður segir reisir stefnandi riftunarkröfu sína aðallega á 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Ekki er deilt um riftunarfresti samkvæmt ákvæðinu. Aðilar deila hins vegar um hvort líta beri á umrædda sölu sem gjafagerning er heimili riftun samkvæmt ákvæðinu og ennfremur hvort stefnandi hafi verið gjaldfært félag þegar kaupsamningur var gerður 12. desember 2008.

Riftunarreglum XX. kafla laga nr. 21/1991 er ætlað að tryggja að markmið laganna um jafnræði kröfuhafa við úthlutun eigna búsins geti náðst. Með gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 er átt við ráðstafanir sem leiði til skerðingar á eignum þrotamanns og eignaraukningar móttakandans. Í þessu sambandi verður einnig að líta til þess hvort ráðstöfunin hafi verið gerð í örlætisskyni til aðgreiningar frá ráðstöfunum sem einungis eru viðskiptalegs eðlis. Gagnkvæmir samningar, þar sem verulegur munur er á verðmæti greiðslu og endurgjalds, geta falið í sér gjöf í þessari merkingu.

Varðandi gjaldfærni stefnanda verður að hafa í huga að samkvæmt ársreikningum stefnanda var eigið fé stefnanda neikvætt um 17,5 milljarða króna í lok árs 2008 og rúma 24,6 milljarða króna í árslok 2009. Í ársreikningi stefnanda 2008 segir að tap ársins 2008 nemi 32.262 milljónum króna og eigið fé félagsins sé neikvætt í árslok 2008 um 17.579 milljónir króna. Segir endurskoðandi félagsins í ársskýrslunni að framangreint valdi því að vafi leiki á um rekstrarhæfi félagsins. Í ársreikningi 2009 segir m.a. í skýrslu stjórnar og framkvæmdastjóra að 7.028 milljóna króna tap hafi orðið á rekstri félagsins árið 2009 samkvæmt rekstrarreikningi og að eigið fé félagsins hafi í árslok verið neikvætt um 24.607 milljónir króna. Ársreikningur fyrir 2009 var ekki endurskoðaður af endurskoðanda. Alkunna er að erfiðleikar fjármálafyrirtækja hér á landi hófust árið 2007 og ágerðust haustið 2008. Stefnandi var fjárfestingafélag og átti m.a. stóra hluti í íslensku viðskiptabönkunum þremur svo og í Byr sparisjóði. Í skýrslu stjórnarformanns stefnanda, J-kk-ef K-kk-ef, hjá skiptastjóra, kemur fram að við fall bankanna hafi eignahlið stefnanda horfið og eftir staðið stökkbreyttar skuldir. Ber ársreikningur 2008 það með sér. Hinn 6. október 2008 markar upphaf bankahrunsins á Íslandi en þá féll fyrsti bankinn og síðan hinir tveir stuttu síðar.

Sönnunarbyrði um gjaldfærni skuldara, eftir að gjöf var gefin, hvílir á móttakanda gjafar, stefnda NF Holding ehf., sem ekki hefur tekið til varna í málinu. Samkvæmt framansögðu verður talið að ekki fari milli mála að stefnandi hafi verið ógjaldfær 12. desember 2008 er kaup voru gerð.

Í skýrslu sinni fyrir dómi upplýsi P-kk-nf Þ-kk-nf M-kk-nf, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda, að litlar eignir væru nú í NF Holding ehf., líklega um 800.000 krónur. Sem áður sagði voru engar tryggingar settar fyrir skuldinni samkvæmt skuldabréfinu sem kaupverð var greitt með.Verður því fallist á með stefnanda að ráðstöfun stefnanda 12. desember 2008, er hlutafé að nafnvirði 120.600.000 krónur, 66,56% eignarhlutur í Norðurflugi ehf., var seldur til stefnda NF Holding ehf., hafi verið örlætisgerningur og riftanlegur á grundvelli 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Verður því samkvæmt framansögðu fallist á riftunarkröfu stefnanda á hendur stefnda NF Holding ehf. og jafnframt endurgreiðslukröfu stefnanda samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 eins og nánar greinir í dómsorði.

Stefnandi byggir fjárkröfu sína einnig á 51., 70. og 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þessi kröfugerð stefnanda er ekki í tengslum við málatilbúnað stefnanda að öðru leyti og tengist ekki málsástæðum stefnanda og kröfugerð sem byggist á XX. kafla laga nr. 21/1991 um riftun á ráðstöfunum þrotamanns og endurheimt verðmæta við gjaldþrot. Fjárkrafa stefnanda verður því ekki reist á fyrrgreindum ákvæðum laga um einkahlutafélög.

Í kröfugerð sinni í stefnu krefst stefnandi dráttarvaxta án frekari tilvísunar. Í lagarökum sínum í stefnu vísar hann til III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu án þess að tiltaka hundraðshluta vaxta eða vísa til 1. mgr. 6. gr. laganna. Undir rekstri málsins var bókað af hálfu stefnanda að dráttarvaxtakrafan væri byggð á 1. mgr. 6. laga nr. 38/2001 og mótmælti stefndi að þessi breyting á kröfugerð kæmist að í málinu þar sem hún væri of seint fram komin. Talið verður í samræmi við fordæmi Hæstaréttar, t.d. í dómi nr. 522/2008, að tilvísun til III. kafla nefndra laga í stefnunni hafi verið fullnægjandi og stefnanda leiðréttingin heimil. Dráttarvextir verða dæmdir frá 28. janúar 2013 en þá var liðinn mánuður frá því að stefnandi krafði stefnda um greiðslu kröfunnar, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Í 146. gr. laga nr. 21/1991 er heimild fyrir þrotabú til að sækja verðmæti til þriðja manns sem hefur fengið þau framseld. Samkvæmt ákvæðinu á þrotabú kröfu á hendur þriðja manni eftir reglum 142.-145. gr. laganna ef sá sem fékk verðmætin hefur framselt þau honum og hann vissi eða mátti vita um þær aðstæður er riftunarkrafan byggist á. Samkvæmt dómum Hæstaréttar, nú síðast nr. 789/2013 frá 18. september 2014, felst í 146. gr. laganna sjálfstæð riftunarregla. Í málatilbúnaði stefnanda er ekki byggt á þessari riftunarreglu og í raun ekki gerð grein fyrir tengslum stefnda Pluma ehf. við riftunarkröfu stefnanda, sem er byggð á ákvæðum laga nr. 21/1991, heldur einungis í tengslum við umfjöllun í stefnu um ábyrgð stefnda Pluma ehf. samkvæmt lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög.

Verður því ekki hjá því komist að vísa kröfu stefnanda á hendur stefnda Pluma ehf. frá dómi.

Eftir þessari niðurstöðu verður stefndi NF Holding ehf. dæmdur til að greiða stefnanda 350.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Rétt þykir að málskostnaður milli stefnanda og stefnda Pluma ehf. falli niður.

G-kk-nf A-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð

Rift er kaupsamningi um sölu stefnanda, IceCapital ehf., til stefnda, NF Holding ehf., á hlutabréfum í Norðurflugi ehf., 66,56% eignarhlut, samkvæmt kaupsamningi 12. desember 2008. Stefndi greiði stefnanda 120.600.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. janúar 2013 til greiðsludags og 350.000 krónur í málskostnað.

Kröfu stefnanda á hendur stefnda Pluma ehf. er vísað frá dómi. Málskostnaður milli þeirra fellur niður.

G-kk-nf A-kk-nf