E-1199/2016

Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 5. september 2016, er höfðað með stefnu sem árituð var um birtingu 4. apríl sama ár.

Stefnandi er K-kk-nf B-kk-nf, Löngumýri 33, Selfossi, en stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að ógiltur verði með dómi veðréttur stefnda í eignarhluta stefnanda í fasteigninni Löngumýri 33, Árborg, með fastanúmer 226-6657, samkvæmt veðskuldabréfi nr. 0189-36-93820, upphaflega að fjárhæð 2.300.000 krónur, áhvílandi á 4. veðrétti eignarinnar. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu, að mati dómsins og að teknu tilliti til skyldu stefnanda til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Málsatvik

Eiginkona stefnanda, E-kvk-nf H-kvk-nf, gaf út veðskuldabréf til Sparisjóðsins á Suðurlandi 18. mars 2008 að fjárhæð 2.300.000 krónur. Til tryggingar skuldinni var fasteignin að Löngumýri 33, Árborg, fastanúmer 226-6657, sett að veði með 4. veðrétti og uppfærslurétti. Fasteignin var þinglýst eign stefnanda og eiginkonu hans og liggur ekki annað fyrir en að þau hafi átt eignina að jöfnu í óskiptri sameign. Skuldabréfið er tvær blaðsíður. Á fyrri blaðsíðunni, neðan við almenna skilmála skuldabréfsins, er svohljóðandi feitletraður texti: „Undirritaður skuldari/veðsali lýsir því hér með yfir, að undirskriftir á bréf þetta eru í fullu samræmi við ákvæði 1. mgr. 64. gr., sbr. 60. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993, um hjúskaparstöðu hans, bústað fjölskyldunnar og húsnæði fyrir atvinnurekstur hjóna.“ E-kvk-nf H-kvk-nf ritaði undir skuldabréfið sem skuldari, en stefnandi samþykkti veðsetninguna með undirritun sinn sem maki skuldara. Á seinni blaðsíðu skuldabréfsins er svohljóðandi feitletraður texti: ,,Ég undirritaður hef kynnt mér efni bréfs þessa og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín sem veðleyfisgjafa er fólgin og tel hana samrýmast greiðslugetu minni. Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni gildandi samkomulags um notkun á ábyrgðum einstaklinga.“ Enga nafnritun er hins vegar að finna í reitum á sömu blaðsíðu skuldabréfsins þar sem annars vegar er ritað „Samþykki þingl. eiganda“, og hins vegar „Samþykki maka þingl. eiganda“. Veðskuldabréfið var innfært í þinglýsingabók sýslumannsins á Selfossi 22. mars 2008, án athugasemda.

Skilmálum skuldabréfsins var breytt í tvígang, annars vegar 29. september 2009, en hins vegar 18. október 2010. Við fyrri skilmálabreytinguna ritaði E-kvk-nf H-kvk-nf nafn sitt í reiti með yfirskriftinni „Undirskrift skuldara“ og „Samþykki þingl. eiganda“, en stefnandi í reiti með yfirskriftinni „Samþykki maka skuldara“ og „Samþykki maka þingl. eiganda“. Við síðari skilmálabreytinguna ritaði E-kvk-nf nafn sitt aðeins í reit með yfirskriftinni „Undirskrift skuldara“, og stefnandi í reit með yfirskriftinni „Samþykki maka skuldara“. Í fyrra skjalinu er að finna sömu yfirlýsingar og á veðskuldabréfinu sjálfu, um að undirskriftir á skjalinu séu í samræmi við ákvæði 1. mgr. 64. gr., sbr. 60. gr. hjúskaparlaga, og að undirritaður hafi kynnt sér efni þessa bréfs og geri sér grein fyrir ábyrgð sinni sem veðleyfisgjafa, telji hana samýmast greiðslugetu sinni og hafi kynnt sér upplýsingabækling um ábyrgðir og samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Í síðara skjalinu er jafnframt að finna sömu yfirlýsingu og á veðskuldabréfinu og fyrra skjalinu, um að undirskriftir á skjalinu séu í samræmi við ákvæði 1. mgr. 64. gr., sbr. 60. gr. hjúskaparlaga. Í síðara skjalinu er einnig að finna yfirlýsingu um að undirritaður hafi kynnt sér efni þessa skjals auk upphaflegs skuldaskjals og geri sér grein fyrir ábyrgð sinni sem eigandi hinnar veðsettu eignar. Sé undirritaður ekki skuldari og heyri veðsetningin undir lög um ábyrgðarmenn,nr. 32/2009 samþykki undirritaður efni þessa bréfs með tilvísun til viðfests samnings um lánsveð. Í báðum skjölunum er og feitletrað að skuldabréfið sé tryggt með veði í fasteigninni 226-6657, Löngumýri 33, sveitarfélaginu Árborg.

Ágreiningslaust er að stefndi hefur tekið við réttindum og skyldum Sparisjóðsins á Suðurlandi samkvæmt umræddu skuldabréfi.

Í gögnum málsins kemur fram að vanskil urðu á greiðslu skuldarinnar og var útgefanda skuldabréfsins, E-kvk-þgf H-kvk-þgf, send greiðsluáskorun 2. nóvember 2011. Veðsali er þar tilgreindur E-kvk-nf H-kvk-nf og K-kk-nf B-kk-nf. Við fyrirtöku beiðni um nauðungarsölu á eigninni að Löngumýri 33 25. febrúar 2016 var eftirfarandi bókað í nauðungarsölubók sýslumannsins á Selfossi: „Fulltrúi sýslumanns hefur ákveðið að stöðva frekari aðgerðir við nauðungarsölu þessa á eignarhluta K-kk-ef B-kk-ef sbr. 22. gr. laga nr. 90/1991. Er þetta gert þar sem athygli sýslumanns hefur verið vakin á því að heimildarskjal það er nauðungarsölubeiðni Landsbankans byggir á er ekki fullnægjandi þar sem skjalið skortir undirritun K-kk-ef B-kk-ef til gildrar veðsetningar á eignarhluta hans. Ekki telst nægjanlegt að K-kk-nf B-kk-nf undirriti veðsetninguna sem maki skuldara/veðsala sbr. dóm Hæstaréttar 11. júní 2013 nr. 345/2013. Nauðungarsölu á eignarhluta gerðarþolans E-kvk-ef H-kvk-ef verður hinsvegar fram haldið.“

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að hann hafi einungis ritað undir veðskuldabréf nr. 0189-36-93820 sem maki skuldara. Hann hafi með undirritun sinni því einungis samþykkt að eiginkona hans, E-kvk-nf H-kvk-nf, tæki lán að ákveðinni fjárhæð sem yrði tryggt með veði í hennar eignarhluta. Stefnandi hafi ekki veitt veð í sínum hluta fasteignarinnar, enda hafi nafn hans ekki verið ritað þar sem gert sé ráð fyrir undirritun þinglýsts eiganda.

Í veðskuldabréfinu sé gert ráð fyrir undirritun þinglýstra eigenda og maka þeirra. Það hafi fyrst og fremst verið á ábyrgð stefnda sem lánveitanda að tryggja sér þau veðréttindi sem hann hafi talið nauðsynleg. Hafi ætlun stefnda verið að tryggja veð í allri fasteigninni hefði stefnda sem fjármálafyrirtæki borið að veita stefnanda og eiginkonu hans fullnægjandi leiðbeiningar um rétta undirritun veðskuldabréfsins. Hefði ætlunin verið að víkja frá formi veðskuldabréfsins með einhverjum hætti hefði stefndi þurft að leiðbeina stefnanda og eiginkonu hans sérstaklega um það. Stefndi hafi hinsvegar fyrirvaralaust tekið við veðskuldabréfinu og hafi því borið fulla ábyrgð á frágangi þess. Hafi gallar verið á frágangi veðskuldabréfsins séu þeir á ábyrgð stefnda.

Stefnandi og eiginkona hans hafi verið sameigendur að fasteigninni. Undirritun hans á umrætt veðskuldabréf hafi verið í samræmi við 60. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993. Þá hafi ekki verið staðfest með undirritun á bréfið að fullnægt væri skilyrðum 64. gr., sbr. 60. gr. hjúskaparlaga um heimild til veðsetningar án samþykkis maka. Í athugasemdum við 60. gr. frumvarps sem varð að hjúskaparlögum sé tekið fram að séu hjón sameigendur fasteigna eða fasteignaréttinda þurfi atbeina þeirra beggja til að bæði verði samningsaðilar ef ráðstafa eigi eigninni, en það hjóna sem samþykki löggerning samkvæmt 60. gr. verði ekki aðili hans og beri ekki ábyrgð á efnd hans. Stefnandi telur að samkvæmt þessu hafi ekki verið nauðsynlegt að taka fram í umræddu veðskuldabréfi að veðsetningin næði einungis til 50% eignarinnar.

Texti veðskuldabréfsins beri með sér að einungis eiginkona stefnanda hafi sett umrædda eign að veði. Hæstiréttur Íslands hafi tekið fram í dómum um gengistryggingu skuldabréfa og annarra fjármálagerninga að við mat á þeim skuldbindingum sem felist í viðkomandi bréfi eða lánssamningi beri að leggja til grundvallar texta bréfsins eða lánssamningsins. Þessi réttarframkvæmd Hæstaréttar gefi skýrt til kynna að sama gildi um undirritanir, þannig að ekki felist í þeim annað en það sem forskráður texti geri ráð fyrir. Veðskuldabréfið beri því ekki með sér að stefnandi hafi samþykkt veðsetningu síns eignarhluta. Veðsetning eignarinnar geti því einungis náð til eignarhluta eiginkonu stefnanda.

Þá komi fram í 24. og 25. gr. þinglýsingalaga, nr. 39/1978, að sá einn geti ráðstafað eign með löggerningi sem hafi til þess þinglýsta heimild eða samþykki þess sem njóti slíkrar heimildar. Eiginkonu stefnanda hafi því verið óheimilt að setja alla fasteignina að veði, enda hafi hún einungis verið skráð eigandi að helmingi hennar.

Um lagarök vísar stefnandi til 60. og 64. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og 24. og 25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Jafnframt vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttar og veðréttar. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um málskostnað byggir á 129. og 130. gr. sömu laga.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á því að umþrætt veðskuldabréf sé fullgilt og veiti honum veðrétt í allri fasteigninni Löngumýri 33, Árborg, með fastanúmerið 226-6657. Veðskuldabréfinu hafi verið þinglýst án athugasemda og sé framangreindur veðréttur skráður á stefnda.

Stefnandi og E-kvk-nf H-kvk-nf hafi átt umrædda fasteign í óskiptri sameign samkvæmt afsali frá 12. mars 2004. Í meginmáli veðskuldabréfsins sé feitletrað að veðsett sé fasteignin ,,Langamýri 33 Árborg, fastanúmer 226-6657“. Þetta orðalag styðji þá skýringu að veðréttinum hafi ekki aðeins verið ætlað að ná til eignarhluta E-kvk-ef, heldur allrar eignarinnar og þar með eignarhluta stefnanda. Bæði stefnanda og E-kvk-þgf hafi verið þetta ljóst eða mátt vera ljóst, enda hafi þau engum mótmælum hreyft við veðsetningunni, hvorki við undirritun veðskuldabréfsins né skilmálabreytinga við það, fyrr en innheimta skuldarinnar hafi byrjað hjá Sýslumanninum á Suðurlandi. Við útgáfu veðskuldabréfsins hafi legið frammi veðbandayfirlit fasteignarinnar frá 4. mars 2008. Á 1. til 3. veðrétti fasteignarinnar hafi hvílt skuldabréf í eigu Glitnis og Landsbanka Íslands með veði í allri fasteigninni. Stefnandi og E-kvk-nf hafi vitað eða mátt vita að Sparisjóðurinn á Suðurlandi myndi ekki veita nýtt lán á 4. veðrétti nema með veði í allri fasteigninni. Veð í 50% eignarhluta svo aftarlega í réttindaröð hefði aldrei talist fullnægjandi trygging fyrir greiðslu veðskuldabréfsins.

Ekki sé deilt um að stefndi eigi framangreinda fjárkröfu á hendur E-kvk-þgf á grundvelli veðskuldabréfsins, sem sé ógreidd. Það hafi verið forsenda fyrir lánveitingunni að veðskuldabréfið yrði tryggt með 4. veðrétt í allri fasteigninni. Líta verði svo á að með undirskrift sinni undir veðskuldabréfið og skilmálabreytingar við það hafi stefnandi ekki einvörðungu verið að skrifa undir sem maki skuldara heldur einnig sem eigandi veðsins og með því samþykkt veðsetninguna fyrir sitt leyti. Ganga verði út frá því að stefnandi hafi kynnt sér efni skilmála veðskuldabréfsins áður en hann skrifaði þar undir. Þá beri öll gögn málsins með sér að það hafi verið tilgangur stefnanda að veita stefnda veð í sínum hluta eignarinnar.

Fullyrðing stefnanda um að hann hafi eingöngu skrifað undir sem maki skuldara og ekki veitt heimild fyrir veðsetningu á sínum eignarhluta, sé langsótt og ótrúverðug og geti ekki hnekkt gildum veðrétti stefnda á grundvelli veðskuldabréfsins. Með undirskrift sinni hafi stefnandi gefið gilt loforð um veðsetninguna og hefði hann þurft að gera fyrirvara við veðskuldabréfið ef til hefði staðið að undanskilja hans eignarhluta. Áritun E-kvk-ef sé til samræmis við framangreint, en hún riti aðeins undir sem skuldari en ekki sem þinglýstur eigandi veðandlagsins þrátt fyrir að tilgangur og markmið með útgáfu veðskuldabréfsins hafi verið að veðsetja fasteignina gegn útgáfu skuldabréfsins. Það virðist hins vegar skilningur stefnanda að E-kvk-nf hafi engu að síður stofnað til gilds veðréttar með undirritun sinni. Með sama hætti telur stefndi að veðsetning eignarinnar nái einnig til eignarhluta stefnanda. Það sé meginmarkmið með útgáfu veðskuldabréfs að veita veð gegn útgreiðslu samningsfjárhæðar. Hafi það ekki verið tilgangur E-kvk-ef og stefnanda að heimila veðsetningu eignarinnar hefði verið réttara að leita annarra úrræða en útgáfu veðskuldabréfs eða afla annars veðs til tryggingar skuldbindingunni.

Eins og atvikum sé háttað í máli þessu feli undirritun stefnanda og E-kvk-ef á veðskuldabréfið og skilmálabreytingar í sér gilda yfirlýsingu um að veðskuldabréfið veiti stefnda 4. veðrétt í allri eigninni Löngumýri 33. Um sé að ræða gilt loforð um veðsetningu, gefið af aðilum, sem hafi haft heimild til að ráðstafa veði. Sjónarmið stefnanda um að bréfin hafi verið útbúin af bankastofnun sem hafi sérfræðinga á þessu sviði og að skjöl frá slíkri stofnun eigi að vera nákvæm og skýr, séu ekki til þess fallin að víkja til hliðar veðrétti stefnda í eignarhluta stefnanda.

Verði fallist á kröfu stefnanda verði stefndi fyrir tjóni, en stefnandi myndi hagnast að sama skapi. Sú auðgun sé óréttmæt enda hafi það ekki verið tilgangur Sparisjóðsins á Suðurlandi að veita stefnanda og E-kvk-þgf lán án fullnægjandi trygginga. Það hafi ekki samræmst skyldum sparisjóðsins samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 að veita lán án fullnægjandi trygginga, sbr. meðal annars 19. gr. laganna um eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og ákvæði laganna um útlánaáhættu.

Stefndi mótmæli því að líta beri á réttarframkvæmd Hæstaréttar í málum um gengistryggð lán við mat á gildi veðskuldabréfsins. Í þeim málum sé lagt mat á eðli lánveitingarinnar, það er hvort lánveitandi hafi veitt lántaka erlent lán eða gengistryggt lán bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Aðstæður séu ekki sambærilegar í þessu máli, en hér verði að leggja mat á tilgang og markmið lántaka og veðsala við veðsetningu eignarinnar.

Verði fallist á sjónarmið stefnanda um að líta beri til forms samningsins bendi stefndi á það komi skýrt fram í veðskuldabréfinu að veðrétturinn nái til allrar eignarinnar án fyrirvara. Þá sé eðlilegt að E-kvk-nf sé ein útgefandi veðskuldabréfsins og breyti það ekki gildum veðrétti stefnda í allri eigninni.

Um lagarök vísar stefndi til laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, einkum 19. gr., laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, og þinglýsingarlaga, nr. 39/1978, einkum 25. gr. Stefndi vísar einnig til meginreglna kröfu- og samningaréttar um samningsábyrgð og að samninga skuli halda og sjónarmiða um óréttmæta auðgun. Krafa stefnda um málskostnað byggir á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda.

Niðurstaða

Í þessu máli deila málsaðilar um hvort öll fasteignin að Löngumýri 33, Árborg, með fastanúmer 226-6657, hafi verið sett að veði með veðskuldabréfi sem E-kvk-nf H-kvk-nf, eiginkona stefnanda, gaf út til Sparisjóðsins á Suðurlandi 18. mars 2008. Eftir útgáfu veðskuldabréfsins var skilmálum þess breytt í tvígang, 29. september 2009 og 18. október 2010.

Í umþrættu veðskuldabréfi kemur fram að fasteignin Langamýri 33, Árborg, með fastanúmerið 226-6657, sé sett að veði til tryggingar umræddu láni. Veðskuldabréfið bar þannig með sér að öll fasteignin hefði verið sett að veði, ekki aðeins eignarhluti E-kvk-ef. Ekki er annað komið fram en að stefnandi og E-kvk-nf hafi átt umrædda fasteign að jöfnu í óskiptri sameign. Þrátt fyrir það er nafnritun stefnanda einungis að finna í reit fyrir samþykki maka skuldara, en ekki í reit fyrir samþykki þinglýsts eiganda. Þessi aðstaða er álík þeim sakarefnum sem voru til umfjöllunar í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 111/2001, 162/2009, 345/2013 og 758/2014. Umræddir dómar veita þó ekki skýrt fordæmi fyrir úrlausn þessa máls.

Eins og áður greinir ber undirritun stefnanda á veðskuldabréfið ekki skýrt með sér að hann hafi samþykkt veðsetningu síns eignarhluta í fasteigninni og önnur gögn málsins, þar á meðal fyrrgreindir viðaukar við veðskuldabréfið, veita ekki vísbendingu um að sú hafi verið ætlun stefnanda. Samþykki stefnanda fyrir veðsetningu síns eignarhluta var þó nauðsynlegt samkvæmt þeirri meginreglu þinglýsingalaga nr. 39/1978 að sá einn geti ráðstafað eign með löggerningi sem til þess hefur þinglýsta heimild eða samþykki þess er slíkrar heimildar nýtur, sbr. 24. gr. og 25. gr. laganna. Á hinn bóginn ber undirritun stefnanda á veðskuldabréfið með sér að hann hafi samþykkt veðsetningu eignarhluta E-kvk-ef í fasteigninni, sbr. 60. og 64. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993.

Stefndi er fjármálastofnun og er ekki annað leitt í ljós en að umrætt veðskuldabréf hafi verið samið einhliða af forvera hans, Sparisjóðnum á Suðurlandi. Gera verður þá kröfu til fjármálastofnana að þær vandi til skjalagerðar og að réttilega sé gengið frá skjölum er lúta að mikilvægum ráðstöfunum eins og um er að ræða í máli þessu og að þær tryggi sér skýrar og ótvíræðar sannanir fyrir veðréttindum. Óskýrleika hvað þetta varðar verður að skýra stefnda í óhag. Er það því niðurstaða dómsins að ekki hafi stofnast til gilds veðréttar í eignarhluta stefnanda í fasteigninni að Löngumýri 33, Árborg, með fastanúmerið 226-6657. Málsástæða stefnda um óréttmæta auðgun stefnanda getur ekki breytt þessari niðurstöðu, en ekki er deilt um að eignarhlutur E-kvk-ef H-kvk-ef í fasteigninni stendur eftir sem áður til tryggingar umræddu láni. Hefur stefndi því ekki leitt líkur að því að hann verði fyrir tjóni.

Samkvæmt ofanrituðu verður fallist á kröfu stefnanda um ógildingu veðréttar stefnda í eignarhluta stefnanda í fasteigninni eins og nánar greinir í dómsorði.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur.

I-kk-nf E-kk-nf dómstjóri kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð :

Ógiltur er veðréttur stefnda, Landsbankans hf., í eignarhluta stefnanda, K-kk-ef B-kk-ef, í fasteigninni Löngumýri 33, Árborg, með fastanúmer 226-6657, samkvæmt veðskuldabréfi nr. 0189-36-93820, upphaflega að fjárhæð 2.300.000 krónur, áhvílandi á 4. veðrétti eignarinnar.

Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.

I-kk-nf E-kk-nf

---------------------------------------

Rétt endurrit staðfestir,

Héraðsdómi Reykjavíkur,

Gjald:

Greitt: