E-2565/2012

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 12. september 2013, er höfðað 5. júlí 2012 af Hafnarnesi VER ehf., Óseyrarbraut 20 í Þorlákshöfn, gegn íslenska ríkinu.

Stefnandi krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar um ólögmætan sjávarafla samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992, er upp var kveðinn 6. júní 2012 í máli nr. 1/2011: Hafnarnes VER hf. gegn Fiskistofu, um að leggja á stefnanda sérstakt gjald að fjárhæð 20.263.997 krónur vegna verkunar, vinnslu og viðskipta með ólögmætan sjávarafla. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu auk málskostnaðar en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

II.

Stefnandi er fyrirtæki sem rekur útgerð og fiskverkun. Með bréfi Fiskistofu 22. mars 2010 var stefnanda tilkynnt að ákveðið hefði verið að kanna hvort samræmi væri milli „hráefnisaðfanga og útfluttra/seldra afurða“ hjá því á tímabilinu frá 1. janúar 2009 til og með 22. mars 2010. Þá yrðu önnur viðskipti fyrirtækisins með afla og afurðir á tímabilinu tekin til athugunar. Í bréfinu sagði að könnunin færi fram með því að „bakreikna magn seldra afurða til hráefnismagns“. Þá var vísað til 5. gr. laga nr. 37/1992 um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla og farið fram á að stefnandi léti Fiskistofu í té öll þau gögn sem talin væru nauðsynleg til að framkvæma bakreikninginn. Nánar tiltekið var lagt fyrir fyrirtækið að afhenda Fiskistofu ársskýrslur og ársreikninga síðasta reikningsárs, hreyfingaryfirlit allra viðskiptamannareikninga, hreyfingaryfirlit tekjuhliðar fjárhagsbókhalds, hreyfingaryfirlit yfir afla eða hráefniskaupareikninga á umræddu tímabili sem og útskipunarblöð, vörutalningarlista eða vörutalningarbækur eða sambærileg gögn vegna birgðakannana í upphafi og til loka ársins 2009 og frá 1. janúar til 22. mars 2010.

Hinn 23. mars 2010 komu starfsmenn Fiskistofu á starfsstöð stefnanda til að afla upplýsinga í þágu rannsóknarinnar. Við vettvangsheimsóknina voru teknar nýtingaprufur og birgðir taldar, eins og fram kemur á ódagsettu minnisblaði um heimsóknina. Þá voru tekin afrit af fjórum tölvum á skrifstofu stefnanda auk þess sem hald var lagt á hreyfingarlista og ársreikninga ásamt möppum úr bókhaldi stefnanda. Á minnisblaðinu segir enn fremur að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi afhent „birgðatalningu frá 31. desember 2008“. m.a. til að varpa ljósi á nýtingarhlutfall afurða fyrirtækisins. Framangreint bréf, dags. 22. mars 2010, var afhent forsvarsmanni stefnanda á vettvangi.

Með bréfi, dags. 18. febrúar 2011, var stefnanda kynnt niðurstaða athugunar Fiskistofu. Þar segir að óútskýrður mismunur hafi komið fram milli þess magns, sem fyrirtækið hefði keypt af ufsa, þorski og löngu á umræddu tímabili, og seldra afurða sömu tegunda á sama tímabili. Nánar tiltekið var talið að stefnandi hefði selt 68.601 kg af ufsa, 30.886 kg af þorski og 179.540 kg af löngu umfram keypt aðföng og var óskað skýringa á þessum mismun með vísan til 2. mgr. 17. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða og 5. gr. laga nr. 37/1992. Byggðist niðurstaða þessi meðal annars á stöðu birgða í upphafi tímabilsins, en fram kom að hún hefði verið 85.499 kg af ufsa, 28.458 kg af þorski og 8.703 kg af löngu.

Með bréfi, dags. 29. apríl 2011, komu fram athugasemdir og skýringar af hálfu stefnanda. Þar sagði að hjá fyrirtækinu væri ekki haldið eiginlegt birgðabókhald, en við gerð ársreiknings væri birgðastaðan áætluð. Væri það ekki gert í magni heldur krónum. Við það mat væri viðhaft „fullt varúðarsjónarmið“ og hluti birgða ekki talinn til verðmæta og því ekki til eigna. Var því haldið fram að til þess að finna út magn raunverulegra birgða um áramót yrði að skoða afreikninga sem gefnir hefðu verið út fyrir og eftir áramót. Þá kemur fram í bréfinu að væri afreikningur ókominn teldist salan hluti af birgðum um áramótin, enda væri hún miðuð við dagsetningu afreiknings frá söluaðila. Sömuleiðis gæti þurft að skoða innkeypt hráefni í einstökum tegundum nokkra mánuði frá áramótum og seldar afurðir í sömu tegund á sama tíma. Með bréfinu fylgdu upplýsingar um rétta birgðastöðu að mati stefnanda. Þá voru gerðar aðrar athugsemdir við niðurstöðu Fiskistofu m.a. um að þar væri tekið tillit til sölu á fiski sem seldur hefði verið beint úr skipi í gám (gámafiskur) og til kaupa á fullunninni vöru frá öðrum aðilum til að fylla upp í sendingar. Einnig voru lagðir fram fleiri sölureikningar til viðbótar við fyrirliggjandi söluyfirlit.

Með bréfi, dags. 31. ágúst 2011, var stefnanda tilkynnt ákvörðun Fiskistofu um að stefnanda bæri að greiða 20.806.013 krónur í gjald til Verkefnasjóðs sjávarútvegsins. Að teknu tilliti til athugasemda stefnanda og fyrirliggjandi gagna var enn talið að óútskýrður munur væri á seldum afurðum og aðfengnu hráefni í ufsa og löngu á því tímabili sem til rannsóknar var. Gerð var grein fyrir niðurstöðunni í neðangreindri töflu:

Tímabil 1. janúar 2009 til 22. mars 2010

Keypt slægt Ufsi Langa Samtals/kg

Keypt af bátum skv. vigtar og ráðstöfunarskýrslum 1.021.071 93.014 1.114.085

Keypt af mörkuðum skv. vigtar og ráðstöfunarskýrslum 14.953 37.788 52.741

Keypt fullunnið reiknað í slægt 34.200 18.505 52.705

Samtals keypt slægt 1.070.224 149.307 1.219.531

Afurðarsala, útskipað ógreitt og birgðir Ufsi Langa Samtals/kg

Sala uppreiknuð í kaup 1.136.747 220.635 1.357.383

Birgðir í upphafi tímabils 85.499 8.703 94.203

Birgðir í lok tímabils 85.472 13.300 98.772

Samtals uppreiknað í keypt hráefni slægt 1.136.720 225.232 1.361.952

Mismunur á raunkaupum og uppreiknaðri sölu -66.496 -75.925 -142.421

Í bréfinu kom fram að seldar afurðir í ufsa og löngu hefðu verið umreiknaðar til hráefnismagns á grundvelli nýtingarkönnunar starfsmanna Fiskistofu á vettvangi sem og skýrslu frá Matís ohf. að teknu tilliti til birgða. Samkvæmt þessu taldi Fiskistofa að það hefði þurft 1.136.720 kg af ufsa og 225.232 kg af löngu til að vinna þær afurðir sem stefnandi hafði selt. Var litið svo á að fyrirtækið hefði tekið til vinnslu 66.494 kg meira af ufsa og 75.925 kg meira af löngu en aðföng fyrirtækisins sýndu á tímabilinu. Gjaldtakan var jafnframt reist á upplýsingum úr gagnabanka Reiknistofu fiskmarkaða um meðalverð á þessum afurðum.

Með tölvuskeyti Fiskistofu 12. september 2011 var álagningin leiðrétt þar sem komið hafi í ljós að einn reikningur hefði verið færður sem flattur, þurrkaður ufsi, en að hann hafi átt að vera flattur, saltaður ufsi. Hefði þetta þau áhrif á útreikninga Fiskistofu að álagningin færi úr 20.806.013 í 20.263.997 krónur.

Með erindi til Fiskistofu, dags. 15. september 2011, kærði stefnandi ofangreinda ákvörðun, sbr. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 37/1992. Þar færði hann rök fyrir því að enginn óútskýrður munur væri milli þess magns, sem fyrirtækið keypti eða aflaði sér af ufsa og löngu á tímabilinu 1. janúar 2009 til 22. mars 2010, og seldum afurðum sömu tegunda á sama tímabili. Athugasemdir stefnanda lutu einkum að því að magn birgða í upphafi tímabilsins hefði verið vanáætlað við útreikning Fiskistofu. Ekki hefði verið rétt að miða við handskrifað blað sem einungis hefði verið ætlað endurskoðanda fyrirtækisins og gert að hans beiðni. Miðað við gögn, sem lögð hefðu verið fram um sölu á ufsa á fyrstu vikum ársins 2009, taldi stefnandi að réttar birgðir af ufsa í upphafi tímabilsins ættu að vera 221.218 kg uppreiknuð með viðeigandi nýtingarprósentu, en ekki 85.499 kg. Vísaði stefnandi þar til þess að vinnsla hans á flöttum ufsa tæki að lágmarki þrjár vikur, vinnsla á flöttum og þurrkuðum ufsa tæki að minnsta kosti átta vikur og vinnsla á þurrkuðum ufsaflökum tæki að minnsta kosti fimm til sex vikur. Þá kvað stefnandi réttar birgðir löngu á sama tíma hafa verið 130.729 kg, en ekki 8.803 kg. Um það vísaði stefnandi til upplýsinga um kaup stefnanda á löngu frá mars til desember 2008, en fyrirtækið hefði ekki selt neina löngu á þeim tíma. Samkvæmt þessu hefði stefnandi átt að vera með 73.294 kg í plús í ufsa í stað þess að vera með mínus 66.496 kg og 49.220 kg í plús í löngu í stað 75.925 kg í mínus.

Í úrskurði Fiskistofu, dags. 13. desember 2011, er vísað til þess að samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 37/1992 sé heimilt að leggja á aðila gjald samkvæmt 1. gr. laganna ef starfsmenn Fiskistofu sýna fram á að verkun, vinnsla eða sala tiltekins aðila á sjávarafla eða afurða úr honum sé umfram uppgefin kaup hans eða aðföng, enda þótt sjávaraflinn yrði ekki rakinn til ákveðins veiðiskips eða tímabils. Fiskistofa hafnaði því að ekki skyldi byggt á upplýsingum sem fram hefðu komið á hinu handskrifaða blaði, sem hafi verið merkt „Afurðabirgðir hjá Hafnarnes VER hf. 31.12.‘08“. Hins vegar taldi Fiskistofa niðurstöðu stefnanda um birgðir ótrúverðugar. Á það var bent að væru þær réttar hefði stefnandi fengið rúmum 73 tonnum meira af ufsa og rúmum 49 tonnum meira af löngu til vinnslu en sala benti til. Þá var dregið í efa að vinnslutími afurðanna væri sá sem stefnandi héldi fram. Um það var meðal annars vísað til vettvangsathugunar Fiskistofu, sem hafi gefið til kynna að vinnslutími á flöttum og söltuðum ufsa væri 15 dagar. Jafnframt var vísað til upplýsinga frá Matís ohf. um meðalverkunartíma á flöttum, söltuðum og þurrkuðum ufsa, en samkvæmt þeim væri saltfiskur af þessu tagi þurrkaður í sex til átta daga, en ekki í fimm vikur, eins og stefnandi virtist ganga út frá. Í bréfinu sagði síðan að mismunur á aðföngum og seldum afurðum stefnanda hefði samkvæmt bakreikningsrannsóknum Fiskistofu numið alls 62.692 kg af ufsa og 75.925 kg af ufsa. Að teknu tilliti til upplýsinga um meðalverð á slægðum ufsa og löngu á tímabilinu var í úrskurðinum komist að þeirri niðurstöðu að stefnanda bæri að greiða 20.263.997 krónur í Verkefnasjóð sjávarútvegsins.

Stefnandi kærði þessa álagningu 23. desember 2011 til úrskurðarnefndar um ólögmætan sjávarafla. Kæran var reist á sömu sjónarmiðum og stefnandi hafði haldið fram í kæru til Fiskistofu um birgðastöðu félagsins í upphafi tímabilsins. Úrskurður nefndarinnar var kveðinn upp 6. júní 2012, en þar var fyrrgreind ákvörðun Fiskistofu staðfest. Í úrskurðinum kemur fram að Fiskistofa hafi lagt handskrifað blað með upplýsingum um birgðastöðu stefnanda í árslok 2008 til grundvallar niðurstöðu sinni „enda virðist það í nokkru samræmi við ársreikninga sóknaraðila“. Jafnframt var vísað til rannsóknarheimilda 5. gr. laga nr. 37/1992 og tekið fram að á grundvelli þeirra hefði verið óskað skýringa stefnanda og Matís í því skyni að staðreyna birgðir stefnanda á umræddu tímabili. Þær upplýsingar hafi hins vegar verið „misvísandi og ekki til þess fallnar að skýra svo óyggjandi sé þann mun seldra afurða og aðfanga sem upphafleg rannsókn leiddi í ljós“. Því næst er tekið fram að stefnandi sé bókhaldsskyldur og beri að halda sérstakt birgðabókhald samkvæmt 16. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald. Það hafi hann ekki gert. Að þessu virtu var ekki talið að Fiskistofa hefði brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga við rannsókn málsins. Í niðurlagi úrskurðarins sagði að þar sem stefnanda hefði „ekki tekist að skýra með fullnægjandi hætti hverjar raunverulegar birgðir félagsins“ hefðu verið á tímabilinu bæri að staðfesta ákvörðun Fiskistofu um álagningu gjaldsins.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Í stefnu er vikið að því að úrskurðarnefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að óútskýrður munur hefði verið á milli þess magns sem fyrirtækið hefði keypt eða aflað sér af ufsa og löngu á tímabilinu 1. janúar 2009 til 22. mars 2010 og seldum afurðum sömu tegunda á sama tímabili. Því mótmælir stefnandi alfarið. Þá mótmælir hann því harðlega að ekki hafi tekist af hálfu stefnanda að skýra með fullnægjandi hætti hverjar raunverulegar birgðir hans hafi verið á því tímabili. Telur hann sig hafa að eigin frumkvæði lagt fram fullnægjandi gögn úr bókhaldi sínu um það atriði og hafi þau skýrt þann mismun sem hafi verið á raunverulegum birgðum og hinu handskrifaða blaði sem Fiskistofa reisti ályktun sína um birgðastöðuna í upphafi tímabilsins á. Stefnandi hafnar því alfarið að þær upplýsingar hafi verið misvísandi og ekki til þess fallnar að skýra svo óyggjandi væri þann mun seldra afurða og aðfanga sem upphafleg rannsókn hafi leitt í ljós. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að upphafleg rannsókn Fiskistofu hafi ekkert leitt í ljós því að þar hafi einungis verið stuðst við hið „handskrifaða blað“. Af þeim sökum hafi mismunur birgða komið í ljós.

Stefnandi hafnar því alfarið, sem fram komi í niðurstöðu úrskurðarnefndar, að stefnanda beri að halda sérstakt birgðabókhald skv. 16. gr. laga nr. 145/1994. Í greininni komi fram að það beri að telja birgðir í lok hvers reikningsárs og reikna út verðmæti þeirra. Þetta sé meginreglan við mat birgða og það að hafa sérstakt birgðabókhald sé einungis hjálpartól fyrir fyrirtæki. Þessari meginreglu við mat birgða hafi stefnandi fylgt í gegnum árin, sbr. grein 5.1 í auglýsingu nr. 450/1994.

Stefnandi byggir á því að vantað hafi á rannsókn Fiskistofu og úrskurðarnefndarinnar á birgðastöðu fyrirtækisins í byrjun tímabilsins sem hafi verið til skoðunar. Hafi grundvallartala í niðurstöðu Fiskistofu, þ.e. „Birgðir í upphafi tímabils“ verið röng frá upphafi og byggð á röngum forsendum, þ.e. upplýsingum sem komið hafi fram á „hinu handskrifaða blaði“. Á blaðinu hafi einungis komið fram verðmætamat á niðurfærðum birgðum um áramótin 2008/2009. Að mati stefnanda geti það einungis verið til marks um verðmæti birgðanna en ekki magn þeirra. Hafi stefnandi ítrekað reynt að koma leiðréttingu um þetta atriði á framfæri. Fiskistofa hafi á hinn bóginn ekki viljað skoða nein rök og gögn frá stefnanda og úrskurðarnefndin ekki viljað taka þær til greina. Kveður hann allar tilraunir sínar til að leiða hið sanna í ljós um magn birgða 1. janúar 2009 hafa verið kallaðar ótrúverðugar. Að mati stefnanda séu gögnin hins vegar trúverðug enda komin úr bókhaldi félagsins og innsendum gögnum til Fiskistofu.

Á því er byggt af hálfu stefnanda að Fiskistofa hafi að þessu leyti ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 áður en ákvörðun var tekin. Fiskistofa hafi ekki sýnt fram á það með gögnum hverjar birgðirnar hafi verið í ufsa og löngu heldur aðeins vísað til upplýsinga á fyrrnefndu blaði sem hafi verið afhent eftirlitsmönnum Fiskistofu í vettvangsheimsókn þeirra. Hvorki Fiskistofa né úrskurðarnefndin hafi staðreynt þær birgðir sem fram hafi komið á blaðinu, heldur vísað blint til þess, þrátt fyrir ítarlegar útskýringar stefnanda á tilurð þess og hverjar hafi verið hinar raunverulegu birgðir 1. janúar 2009 að teknu tilliti til verkunaraðferða, dagsverðs afurðanna og bókhaldsgagna. Þá hafi hvorki Fiskistofa né úrskurðarnefndin farið nægilega vel yfir þau gögn og útskýringar sem stefnandi hafi lagt fram, því engar spurningar hafi komið eða athugasemdir við gögnin.

Stefnandi kveður Fiskistofu og úrskurðarnefndina að auki byggja álagninguna á því mati að einungis afurðir í ufsa, sem hafi verið afhentar umboðsaðila fyrir áramótin 31. desember 2008, séu birgðir ársins 2008, en að afurðir sem afhentar hafi verið eftir áramótin, þ.e. frá ársbyrjun 2009 (6.1. – 11.2.2009), teljist til birgða 2009. Þessu mótmælir stefnandi því að þessi niðurstaða sé fengin þrátt fyrir tímalengd verkunaraðferða ufsans sem saltfisks, sem stefnandi hafi tilgreint að sé frá 3 til 8 vikum. Í þeim upplýsingum sem stefnandi hafi afhent Fiskistofu og úrskurðarnefndinni sjáist hvenær afreikningar/reikningar séu gefnir út, hvenær saltfiskurinn sé afhentur og þær verkunaraðferðir stefnanda sem viðhafðar séu í hverju tilviki fyrir sig. Ekkert í röksemdum Fiskistofu og úrskurðarnefndar geti breytt verkunaraðferðum stefnanda. Kveður stefnandi afreikninga ekki gefna út af sölu- og umboðsaðila fyrr en hann hafi selt afurðina fyrir stefnanda. Í þeim tilvikum sem stefnandi gefi út reikninga sjálfur sé miðað við dagsetningu þegar varan sé tilbúin til útflutnings (sett í gám).

Stefnandi telur að skilningsleysis hafi gætt hjá Fiskistofu og úrskurðarnefnd um ufsann að þessu leyti því að verkunaraðferð hans skipti miklu máli um stöðu birgða um áramót 31. desember 2008 og sölu hans í byrjun árs 2009, þ.e. að ufsi sem saltfiskur verði ekki afhentur umboðsaðila sem selji hann áfram til kaupanda fyrr en hann sé tilbúinn til afhendingar, þ.e. þegar búið sé að verka hann samkvæmt kröfu kaupenda og í samræmi við þær verkunaraðferðir sem stefnandi viðhafi til að gæði saltfisksins séu sem mest jafnframt því sem geymslutími komi inn í. Verkaður fiskur sé oft geymdur þrátt fyrir að vera orðinn söluhæfur. Afhendingartími ráðist af sölu vörunnar.

Stefnandi telur að úrskurðarnefndin hafi lagt þann skilning í málatilbúnað sinn að hann væri að reyna að sanna að ársreikningur félagsins væri ekki réttur. Ársreikningur stefnanda fyrir árið 2008 sé réttur í alla staði. Þetta komi fram í tölvupósti formanns úrskurðarnefndarinnar til stefnanda, dags. 14. júní 2012, þar sem segi að úrskurðarnefndin hefði þurft trúverðugri gögn til að sanna að hið handskrifaða blað og ársreikningur væri ekki réttur. Telur stefnandi þetta vera mikinn misskilning. Ársreikningurinn hafi alla tíð verið réttur og handskrifaða blaðið rétt til síns brúks sem verðmætamat í ársreikningi.

Stefnandi hafnar því alfarið að Fiskistofa og úrskurðarnefndin hafi með vísan til 2. mgr. 7. gr. laga nr. 37/1992 sýnt fram á að verkun, vinnsla eða sala hans á sjávarafla hafi verið umfram uppgefin kaup hans eða aðföng og að á þeim grunni hafi verið heimilt að leggja á stefnanda gjald samkvæmt 1. gr. laganna. Telur stefnandi að málið snúist um það hvort taka eigi til greina upplýsingar um birgðir um áramótin 2008/2009 samkvæmt hinu handskrifaða blaði eða samkvæmt þeim gögnum úr bókhaldi stefnanda og ráðstöfunarskýrslum sem hafi verið lagðar fram.

Stefnandi tekur fram að hið handskrifaða blað hafi verið útbúið vegna vinnu við gerð ársreiknings fyrir rekstrarárið 2008. Tilgangur þess hafi verið að verðmeta birgðir stefnanda 31. desember 2008. Verðmæti birgða hafi verið reiknað á dagverði. Eigandi stefnanda hafi metið birgðir á dagverði 31. desember 2008 þannig, eins og gert hafi verið árum saman:

Birgðir í ufsa hafi verið u.þ.b. 110 tonn fullunninn sem samsvari 220-250 tonnum af veiddum eða aðkeyptum afla (miðað við nýtingarprósentu). Útreikningar stefnanda sýni að birgðir hafi verið 111.132 kg af ufsa fullunnum. Eigandinn hafi tekið þá ákvörðun í mati sínu að lækka kílóin í útreikningum en marfalda með fullu verði. Ástæðan fyrir því hafi verið sú að treglega hafi gengið að selja ufsa seinni part ársins 2008 og hafi það verið mat eiganda að verðmeta ufsabirgðir á 45% af söluverði. Eins hefði hann getað haldið sig við 110 tonn og lækkað verð um 45%. Útkoman hefði orðið sú sama í verðmætamati birgðanna. Stefnandi hafi einnig reiknað út birgðir í ufsa 1. janúar 2009 með annarri aðferð, þar sem staða birgða hafi verið 250.770 kg. Þar hafi viðmiðið verið fiskkaup 2008 í samanburði við sölu 2008 frá 1. september 2008 (nýtt fiskveiðiár), þar sem miðað hafi verið við 0-punkt frá 1. september 2008, en þá sé gert ráð fyrir að fiskur frá vetrarvertíð 1. september 2008 sé að mestu seldur og farinn, sbr. sölur í ágúst 2008. Allar þær tölur sem nefndar séu hér að framan séu til í bókhaldi stefnanda og frumgögnum sem lögð hafi verið fram í málinu.

Birgðir í löngu hafi verið u.þ.b. 70 tonn fullunnin en útreikningar stefnanda sýni að birgðir hafi verið 69 tonn. Eigandinn hafi tekið þá ákvörðun í mati sínu að lækka magntöluna í útreikningum en margfalda með fullu verði. Ástæðan hafi verið sú að á vordögum 2008 hafi verið byrjað að kaupa löngu vegna söluvonar á haustdögum til Brasilíu, og þar stílað inn á jólasölu. Sú von hafi brugðist og hafi langan reynst óseljanleg. Löngukaupin sjáist á ráðstöfunarskýrslum hjá Fiskistofu en í bókhaldi stefnanda sé engin sala frá 8. mars til 31. desember 2008. Hafi eigandi ákveðið að verðmeta löngubirgðir á 7% af söluverði, en hefði eins getað haldið sig við 70 tonn og lækkað verðið um 93%. Útkoman hefði orðið sú sama í verðmætamati birgðanna, en 7% af 69 tonnum geri 5 tonn sem hafi verið skráð á hið handskrifaða blað.

Stefnandi kveður framangreindar aðferðir vera hefðbundnar og viðurkenndar leiðir til að meta verðmæti birgða og að full varúðarsjónarmið hafi verið viðhöfð. Þar vitnar hann til 3. mgr. 28. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, sbr. 33. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga, þar sem fram komi að meta skuli birgðir á kostnaðarverði eða dagverði, „hvort sem lægra reynist“. Þá kveður hann það vera „gullna reglu“ að ekki eigi að ofmeta eignir.

Stefnandi kveðst hafa afhent hið handskrifaða blað í góðri trú, sbr. framangreint, og að hann hafi ekki gert sér í hugarlund hvaða afleiðingar það hefði, þar sem Fiskistofa og úrskurðarnefnd hafi einungis miðað við blaðið um stöðu birgða 1. janúar 2009 án þess að hirða um að rannsaka raunverulega stöðu birgða til hlítar í því skyni að komast að réttri niðurstöðu.

Stefnandi kveður eftirlitsmenn Fiskistofu hafa komið í heimsókn 22. mars 2010 og séð hið handskrifaða blað sem hafi borið yfirskriftina „Afurðarbirgðir hjá Hafnarnes Ver hf. 31.12.2008“. Þetta gagn hafi eingöngu verið ætlað fyrir endurskoðanda félagsins og verið gert að hans beiðni. Stefnandi áréttar að á þessu minnisblaði hafi birgðir fyrst og fremst verið taldar í krónum fyrir ársreikning félagsins, en um áramótin 2008/2009 hafi t.d. langa ekki verið söluvara og dræm sala hafi verið í ufsa. Því hafi varúðarsjónarmið verið höfð að leiðarljósi, sbr. fyrrgreind ákvæði laga um bókhald og ársreikninga, og vörubirgðir metnar á dagverði. Þetta handskrifaða blað hafi því valdið misskilningi um rétta birgðastöðu stefnanda þann 1. janúar 2009 sem komi fram við ákvörðun Fiskistofu og allar götur síðan. Stefnandi hafi ekki haldið sérstakt birgðabókhald, en honum beri ekki skylda til þess. Þá séu vörubirgðir stefnanda fljótandi og geti verið mikils virði eina stundina en lítils virði hina stundina, allt eftir því hvernig markaðshorfur séu. Því hafi stefnandi talið betra að hafa borð fyrir báru í útlistunum á vörubirgðum þannig að þær gæfu ekki ranga mynd í krónum talið í ársreikningi félagsins. Á móti komi að þær jafnist út til lengri tíma. Vörubirgðir á hinu handskrifaða blaði hafi því verið reiknaðar eins og að framan greini og eingöngu handa endurskoðanda félagsins að hans beiðni.

Stefnandi bendir á að samkvæmt töflu í ákvörðun Fiskistofu 31. ágúst 2011 eigi hann að hafa selt 66.496 kg af ufsa umfram þau aðföng er gögn gefi til kynna. Þessu mótmælir stefnandi sem röngu. Hann telur þennan mismun liggja í eftirfarandi atriðum: Við yfirferð afreikninga frá sölufyrirtækjum, sem hafi stemmt við afreikninga stefnanda, hafi þurft að skoða sérstaklega sölu í byrjun árs 2009. Það helgist af þeim verkunaraðferðum sem beitt sé við saltfiskverkun stefnanda. Afurðasala á tímabilinu frá 9. janúar til 13. febrúar 2009 hafi numið samtals 111.132 kg og telur stefnandi að það magn myndi birgðir, uppreiknaðar í kaup miðað við nýtingarhlutfall, samtals 221.218 kg 1. janúar 2009. Stefnandi telur að Fiskistofa og úrskurðarnefndin hafi horft fram hjá þessu. Ástæðan sé sú að ekki hafi verið tekið tillit til verkunaraðferða við saltfisk og hvernig sala á afurðunum fari fram. Þessi fiskur sé veiddur seinni hluta ársins 2008 og verkaður og geymdur þangað til hann er afhentur til sölu um áramótin eða í byrjun árs 2009. Afreikningur sé síðan gefinn út síðar þegar ufsinn (saltfiskurinn) seljist í gegnum umboðsaðilann. Hafi umboðsaðili gefið út afreikning til stefnanda eftir að kaupendur hafi keypt saltfiskinn.

Stefnandi kveður algildan tíma verkunaraðferða við þann ufsa (saltfisk) sem hafi verið veiddur á seinni hluta ársins 2008 vera eftirfarandi:

a) Flattur ufsi (blaut saltfiskur) taki að lágmarki þrjár vikur í verkun, þ.e. frá því að fiskur kemur í hús þar til að hann verður að saltfiski (söluvöru), sbr. neðangreint:

Afreikningur 15.01.2009 Seaport ( afh. 06.01.09) 21.000 kg

Reikningur 20.01.2009 Aberial Fish Ltd. (afh. 15.01.09) 21.000 kg

Samtals 42.000 kg

b) Flattur og þurrkaður ufsi (saltfiskur) taki a.m.k. átta vikur í verkun frá því að fiskur komi í hús þangað til að hann verður að saltfiski (söluvöru) sbr. neðangreint:

Afreikningur 09.01.2009 Múli 3.795 kg

Afreikningur 23.01.2009 Múli 4.159 kg

Afreikningur 06.02.2009 Múli 4.545 kg

Reikningur 13.02.2009 Lacerda Ltda Brasil 12.500 kg

Reikningur 13.02.2009 La Rioja Ltda Brasil 15.625 kg

Samtals 40.624 kg

c) Ufsaflök þurrkuð (saltfiskur) taki a.m.k. fimm til sex vikur í verkun frá því að fiskur komi í hús þangað til hann verður að saltfiski (söluvöru) sbr. neðangreint:

Afreikningur 09.01.2009 Múli 11.345 kg

Afreikningur 23.01.2009 Múli 8.436 kg

Afreikningur 06.02.2009 Múli 8.727 kg

Samtals 28.508 kg

Stefnandi bendir að auki á að saltfiskurinn sé stundum geymdur í lengri tíma áður en hann er afhentur umboðsaðila.

Samkvæmt framangreindu telur stefnandi að réttar birgðir í upphafi tímabilsins 1. janúar 2009 hafa verið 42.000 kg + 40.624 kg + 28.508 kg = 111.132 kg. Sé þetta magn uppreiknað með nýtingarprósentu hvers flokks fyrir sig hafi birgðastaðan verið samtals 221.218 kg, sbr. töflu þar um, en ekki 85.499 kg. Hið handskrifaða blað sem Fiskistofa hafi byggt á hafi því ekki verið rétt forsenda fyrir útreikningi Fiskistofu og úrskurðarnefndarinnar.

Samkvæmt framangreindu fullyrðir stefnandi að sala á ufsa, sem hafi átt sér stað í byrjun árs 2009 frá 9. janúar til 13. febrúar, myndi birgðir í ufsa 31. desember 2008 (1. janúar 2009) vegna verkunaraðferða og geymslu ufsans, sjá hér nánar að neðan:

Afreikningur 09.01.2009, afhent 6/1 og 8/1 2009 (verkunartími 5-6 og 8 vikur lágm.)

Afreikningur 15.01.2009, afhent 6/1 2009 (verkunartími 3 vikur lágm.)

Reikningur 20.01.2009, tilbúið í gám 15/1 2009 (verkunartími 3 vikur lágm.)

Afreikningur 23.01.2009, afhent 15/1, 19/1, 21/1 2009 (verkunartími 5-6 og 8 vikur lágm.)

Afreikningur 06.02.2009, afhent 27/1, 29/1 2009 (verkunartími 5-6 og 8 vikur lágm.)

Afreikningur 13.02.2009, tilbúið í gám 11/2 2009 (verkunartími 8 vikur lágmark)

Afreikningur 13.02.2009, tilbúið í gám 11/2 2009 (verkunartími 8 vikur lágmark)

Stefnandi kveður álit Fiskistofu eða úrskurðarnefndar um verkunaraðferð stefnanda engu skipta heldur hvaða verkunaraðferð hann hafi notast við. Til þess að tryggja gæði saltfisksins og til að koma til móts við kröfur kaupenda taki verkun hans að minnsta kosti þrjár til átta vikur.

Stefnandi bendir jafnframt á að reikna megi stöðu birgða í ufsa 1. janúar 2009 með öðrum hætti, þ.e. með þeirri aðferð sem lagt hafi verið fyrir úrskurðarnefndina 23. mars 2012. Stefnandi tekur þá mið af fiskkaupum á árinu 2008 í samanburði við sölu á sama ári og finnur út núllpunkt sem miðaður sé við 1. september 2008 þegar nýtt fiskveiðiár hefjist. Þá geri hann ráð fyrir að fiskur frá vetrarvertíð sé að mestu seldur og farinn, en mikil sala hafi verið í ágúst 2008. Sé núllpunktur í birgðum miðaður við 1. september 2008 þá kveður stefnandi fiskkaup samkvæmt bókhaldi sínu í september til desember 2008 hafa verið 162.126 kg + 249.387 kg + 210.525 kg + 108.109 kg = 730.147 kg. Sala sömu mánaða uppreiknuð í fiskkaup skv. bókhaldi hafi verið 25.710 kg + 161.939 kg + 74.692 kg + 217.036 kg = 479.377 kg. Mismunurinn, 250.770 kg (730.147 – 479.377), sé þá staðan 1. janúar 2009. Mismuninn á þessari tölu og fyrrgreindri birgðastöðu, 221.218 kg, sem nemi 29.553 kg eða um 15 tonnum að teknu tilliti til rúmlega 50% nýtingarhlutfalls, skýrir stefnandi með því að frekari sala hafi átt sér stað á ufsa eftir miðjan febrúar 2009. Stefnandi telur því ljóst að staða birgða hjá sér í ufsa 1. janúar 2009 hafi verið meiri en 221.218 kg á hvorn veginn sem birgðastaðan sé reiknuð. Leggur stefnandi áherslu á að allar tölur, sem stuðst sé hér við, komi úr bókhaldi stefnanda og ráðstöfunarskýrslum sem sendar hafi verið Fiskistofu í hverjum mánuði eins og skylt sé. Því telur stefnandi ekki mark takandi á þeirri birgðastöðu, sem Fiskistofa og úrskurðarnefnd miði við, þar sem eingöngu hafi verið stuðst við hið handskrifaða blað til endurskoðanda félagsins. Það hafi ekki gefið rétta mynd af magni birgða, heldur eingöngu verðmæti þeirra á þeim tíma. Því telur stefnandi að Fiskistofu og úrskurðarnefndinni hafi borið að rannsaka magn birgða nánar en gert hafi verið. Telur hann að rétt hefði verið að styðjast við þá yfirlitstöflu sem stefnandi hafi lagt fram þar sem fram komi að mismunur á raunkaupum og uppreiknaðri sölu í ufsa sé +73.294 kg í stað -62.695 kg. Því beri að fella gjald vegna ólögmæts sjávarafla er varðar ufsa niður þar sem komin er plússtaða, en það sé ekki ólögmætt.

Stefnandi mótmælir einnig þeirri niðurstöðu Fiskistofu og úrskurðarnefndar að hann hafi selt 75.925 kg af hráefni í löngu umfram aðföng. Hann telur sig hafa lagt fram gögn sem sýni allt aðra birgðastöðu í upphafi tímabilsins. Það sem skekki niðurstöðu Fiskistofu sé áðurnefnt blað til endurskoðanda stefnanda. Stefnandi kveður birgðir í löngu 31. desember 2008 og 1. janúar 2009 hafa verið metnar á dagverði. Engin sala hafi verið í löngu um þessi áramót og verðmæti hennar lítið. Samt hafi verið töluverðar birgðir til af löngu í húsi stefnanda. Ástæðuna rekur stefnandi til þess að um haustið 2008 hafi hann verið að safna löngu í gám sem hafi átt að selja erlendis seinna um haustið. Ekkert hafi hins vegar orðið úr þeirri sölu. Stefnandi vísar til framlagðs yfirlits þar sem birgðir í löngu eru reiknaðar frá mars til desember 2008, 130.729 kg. Upplýsingar (ráðstöfunarskýrslur) um birgðastöðu í löngu hafi verið sendar til Fiskistofu undir rekstri málsins en þær ekki verið teknar til greina. Hafi Fiskistofa haldið sig við hið handskrifaða blað þar sem birgðir í löngu séu sagðar 5 tonn, uppreiknaðar í nýtingarprósentu í 8.703 kg, í stað 130.729 kg sem hafi verið hin rétta birgðastaða um áramótin. Til útskýringar tekur stefnandi fram að engar birgðir hafi verið í löngu 7. mars 2008 og því hafi birgðastaðan verið reiknuð frá mars til og með desember 2008.

Stefnandi heldur því fram að þessi misskilningur Fiskistofu á birgðastöðu í „upphafi tímabils“ valdi því að komist hafi verið að rangri niðurstöðu. Í stað þess að vera með mismun í raunkaupum og uppreiknaðri sölu í löngu sem nemi -75.925 kg sé stefnandi með 49.220 í plús. Magntalan á hinu handskrifaða blaði gefi ekki rétta mynd af birgðastöðu stefnanda eins og stefnandi hafi áður tekið fram. Því heldur hann því fram að rannsókn Fiskistofu og úrskurðarnefndar í málinu sé byggð á röngum forsendum. Þar sem réttar upplýsingar um birgðastöðu í upphafi tímabilsins gefi ekki til kynna að stefnandi hafi selt meira magn af löngu en hann aflaði telur hann að fella beri niður álagningu Fiskistofu að því er varðar ólögmætan sjávarafla í löngu. Í þessu sambandi bendir stefnandi á að þessar fiskafurðir rýrni við langa geymslu eins og hafi verið í tilviki löngunnar. Það telur stefnandi að geti skýrt „+ stöðu“ hjá sér.

Stefnandi telur að framlagðir tölvupóstar við erlendan sölu- og umboðsaðila séu einnig til marks um hver birgðastaða stefnanda í ufsa og löngu hafi verið í upphafi ársins 2009. Í tölvupóstunum komi fram að umboðsaðili, sem hafi aðsetur á Spáni og sé umboðs- og söluaðili stefnanda, hafi verið staddur á Íslandi í heimsókn hjá stefnanda í byrjun árs 2009, sbr. tölvupóstsamskipti 7. janúar 2009. Þar noti umboðsaðilinn tölvu forsvarsmanns stefnanda til að selja saltfisk til aðila í Brasilíu en saltfiskurinn sem fari þangað sé þurrverkaður og taki sú verkunaraðferð lengstan tíma. Samkvæmt tveimur reikningum frá 13. febrúar 2009 hafi töluvert af saltfiski verið seldur til Brasilíu sem afhentur hafi verið 11. febrúar 2009. Hafi þessi umboðsaðili sent tölvupóst til kaupanda í Brasilíu 7. janúar 2009, þar sem greint sé frá miklum birgðum í saltfiski (ufsa=saithe) hjá stefnanda. Þá sé þess getið í tölvupósti 13. janúar 2009 að stefnandi hefði töluvert magn af löngu til sölu. Í tölvupóstinum komi fram að umboðs- og söluaðilinn hafi séð birgðirnar í ufsa og löngu 7. janúar 2009 er hún hafi verið stödd hjá stefnanda sem hafi viljað koma saltfiskinum í skip eins fljótt og unnt væri í janúar 2009. Þetta gefi til kynna að pökkun ufsans sem saltfisks í útflutningsumbúðir og í gám hafi því getað hafist í lok janúar eða byrjun febrúar 2009. Því sé alveg ljóst að hér hafi verið á ferðinni ufsi sem saltfiskur sem veiddur hafi verið á árinu 2008 enda verkunartíminn að lágmarki átta vikur og því of langur tími til að hann hefði geta veiðst í janúar 2009.

Stefnandi bendir sérstaklega á að í ársreikningi stefnanda fyrir árið 2008 sé eingöngu getið um verðmæti birgða en ekki magn. Hið handskrifaða blað hafi eingöngu verið gert fyrir endurskoðanda félagsins en ekki Fiskistofu þar sem allt önnur sjónarmið hafi þurft til að skýra stöðu birgða með tilliti til sölu, sbr. framangreint. Í þessu sambandi tekur stefnandi fram að það sé hægt að eiga töluvert magn af birgðum af einhverjum afla sem á þeim tíma sé nánast verðlaus eða lítt seljanlegur, eins og hann hafi verið um áramótin 2008 til 2009 og óvíst um söluhorfur. Því hafi varúðarsjónarmið samkvæmt 3. mgr. 28. gr. laga nr. 145/1994, sbr. 33. gr. laga nr. 3/2006 átt við. Þessi aðferð við mat á birgðum eigi ekki að kosta stefnanda álagningu vegna ólögmæts fiskafla eins og Fiskistofa og úrskurðarnefndin hafi ákveðið.

Um lagarök vísar stefnandi til 16. og 3. mgr. 28. gr. laga nr. 145/1994 sem og 33. gr. laga nr. 3/2006. Einnig vísar hann til 7. gr. laga nr. 37/1992 og greinar 5.1 í auglýsingu nr. 450/1994 sem og rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Um varnarþing vísar hann til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá styðjist krafa um málskostnað við 29. og 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi vísar eindregið á bug röksemdum stefnanda um birgðastöðu stefnanda í ufsa og löngu um áramótin 2008 til 2009 og að skort hafi á rannsókn Fiskistofu og úrskurðarnefndar áður en álagningin var ákveðin. Í því sambandi tekur stefndi fram að stefnanda beri skylda til að halda utan um birgðaskráningu með magntalningu birgða og skráningu þeirra sem og að gera grein fyrir verðmæti birgða í árslok í ársreikningi, sbr. 16. gr. laga nr. 145/1998 um bókhald. Í ákvæðinu komi fram að í lok hvers reikningsárs skuli telja vörubirgðir og reikna út verðmæti þeirra. Skuli á vörutalningarlistum eða í vörutalningarbókum koma fram heiti, magn, einingarverð og útreiknað verðmæti hverrar einstakrar vörutegundar ásamt samtölu.

Stefndi bendir á að birgðastaðan 1. janúar 2009 hafi byggst á upplýsingum sem hafi legið fyrir skriflega til afhendingar endurskoðanda fyrirtækisins vegna bókhaldslegs uppgjörs vegna vinnu við gerð ársreiknings 2008 fyrir félagið. Af hálfu stefnda er sérstaklega áréttað að í upplýsingum þessum hafi legið fyrir bæði magn og verðmæti birgða og hafi það verið lagt til grundvallar um birgðastöðu í upphafi tímabils sem til rannsóknar hafi verið. Skjal þetta geymi upplýsingar um að birgðir hafi 31. desember 2008 verið 15 tonn af þorski, 50 tonn af ufsa og 5 tonn af löngu. Verðmæti birgða hafi verið tilgreint samtals 23.500.000 krónur. Upplýsingar um birgðastöðu bæði í magni og fjárverðmætum hafi því legið fyrir við upphaf rannsóknar.

Stefndi telur útskýringar stefnanda á allt annarri birgðastöðu en þarna komi fram afar ótrúverðugar. Í því sambandi bendir stefndi í fyrsta lagi á að skjalið tilgreini með skýrum hætti bæði magn birgða og verðmæti. Í öðru lagi hafi fyrirsvarsmaður stefnanda sjálfur afhent skjalið sem upplýsingar um birgðastöðu þegar hann hafi verið beðinn um gögn þar að lútandi í upphafi rannsóknar og ekki gert neinn fyrirvara um réttmæti upplýsinga í skjalinu fyrr en rúmu ári síðar. Í þriðja lagi séu upplýsingar í skjalinu í samræmi við ársreikning stefnanda fyrir árið 2008. Hér sé um að ræða grundvöll skattlagningar fyrirtækisins og lið í opinberri álagningu. Í ársreikningi stefnanda fyrir árið 2008 séu birgðir í árslok metnar á 22.536.500 krónur sem sé mjög nálægt þeirri tölu sem komi fram í umræddu skjali, sem hafi verið 23.500.000 krónur. Í skýringum með ársreikningnum komi fram að birgðir séu metnar á áætluðu kostnaðarverði hráefnis og kostnaði sem tengist öflun þeirra, en hvergi sé þar getið um þá matsaðferð sem stefnandi segi nú að beitt hafi verið, þ.e. að miða við annars vegar 45% af magni eða söluverði ufsa og hins vegar 7% af magni eða söluverði löngu.

Stefndi heldur því fram að stefnandi útskýri útreikninga á verðmæti birgða á afar langsóttan og ótrúverðugan hátt. Það sé einkennileg aðferð við að áætla verðmæti birgða að færa magn þeirra niður. Hafi vafi leikið á um verðmæti þeirra hefði verið eðlilegra að áætla lægra verð á þeim eða færa þær til gjalda frekar en að nota rangar magntölur. Telur stefndi augljóst að stefnandi sé með þessum útreikningum að reyna að fylla upp í það magn sem vanti í löglega innveginn afla hjá honum miðað við útreikninga Fiskistofu, en þessar prósentutölur virðast að mati stefnda sniðnar að því að eyða þeim óútskýrða mun sem hafi verið á magni innvegins afla og seldra afurða. Þessar útskýringar beri með sér að vera útbúnar eftirá, enda hafi þær ekki komið fram í þessari mynd fyrr en í kæru til úrskurðarnefndar 23. desember 2011.

Stefndi tekur að auki fram að töluleg meðferð stefnanda hafi verið mjög á reiki. Í andmælabréfi hans frá 29. apríl 2011 komi fram að upphafsbirgðir hafi samsvarað 194.757 kg í slægðum ufsa og 130.576 kg í slægðri löngu. Í kærubréfi frá 15. september 2011 til Fiskistofu hafi verið búið að breyta upphafsbirgðum slægðs ufsa í 221.218 kg og slægðrar löngu í 130.729 kg. Mismunur birgða í ufsa hafi því hækkað um 26.461 kg (221.218-194.757=26.461) og birgðir í löngu hækkað um 153 kg (130.729-130.576=153).

Stefndi vísar til þess að stefnandi leggi einnig til aðra aðferð til að reikna út birgðir á ufsa sem geri ráð fyrir núllpunkti 1. september 2008. Stefndi telur að þessi aðferð sé haldin þeim augljósa annmarka að engin gögn séu til sem sýni hver birgðastaðan hafi verið á þessum tíma. Í því sambandi er á það bent að afhendingartími sé í raun oft ekki sá sami og færsludagsetning í bókhaldi.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að upplýsingar um birgðastöðu, bæði í magni og verðmætum, hafi legið fyrir við upphaf rannsóknar. Útskýringar stefnanda á allt annarri birgðastöðu en hann hafi upplýst um í upphafi séu ekki trúverðugar. Væru þær lagðar til grundvallar yrði niðurstaðan sú að hann hefði aflað 73.294 kg meira hráefnis af ufsa og 49.220 kg meira hráefnis af löngu á rannsóknartímabilinu en þurft hefði til vinnslu þeirra afurða sem hann seldi. Ekki sé trúverðugt að stefnandi hafi keypt meiri afla til vinnslu en hann hafi séð fram á að geta selt. Þá vekur stefndi athygli á því að eingöngu muni 27 kg á birgðastöðu í ufsa í upphafi og lok rannsóknartímabilsins (85.499-85.472=27 kg) og 4.597 kg í löngu (8.703-13.300=+4.597 kg).

Af hálfu stefnda er vísað til þess að stefnandi telji að vinnslutími saltaðs ufsa sé á bilinu þrjár til átta vikur og að það sýni að allur ufsi, sem seldur hafi verið í janúar og febrúar, alls um 111 tonn, hafi verið í vinnslu um áramótin og því hluti af birgðum í árslok 2008. Þar sé byggt á því að verkunartími flatts og saltaðs ufsa sé að lágmarki þrjár vikur og söltuð og þurrkuð ufsaflök taki að lágmarki fimm til sex vikur í vinnslu. Þessu vísar stefndi eindregið á bug. Niðurstöður úr nýtingarathugunum starfsmanna Fiskistofu á starfsstöð stefnanda hafi sýnt að vinnslutími flatts og saltaðs ufsa væri 15 dagar og vinnslutími ufsaflaka, saltaðra og þurrkaðra, væri 16 dagar. Tekur stefndi fram að þegar nýtingarathuganir stofnunarinnar hafi verið gerðar hafi starfsmönnum stefnanda verið gerð grein fyrir því að vinnslan skyldi vera eins og venja væri og hafi vinnsla fisks í nýtingarprufum verið framkvæmd af starfsfólki Hafnarness Vers hf. en starfsmenn Fiskistofu hafi fylgst með og vigtað fiskinn slægðan í upphafi, í vinnsluferlinu og svo endanlegar afurðir til að sannreyna nýtingu.

Þá telur stefndi að staðhæfingar stefnanda, um að verkunartími flatts, saltaðs og þurrkaðs ufsa sé að lágmarki átta vikur, fái ekki staðist. Tekur hann fram að starfsmenn Fiskistofu hafi ekki gert nýtingarathuganir á flöttum, söltuðum og þurrkuðum ufsa, þar sem sú afurð hafi ekki verið í vinnslu á þeim tíma sem nýtingarathuganir hafi farið fram. Fiskistofa hafi hins vegar aflað gagna frá Matís ohf. um meðalverkunartíma umræddrar afurðar og áhrif þeirrar verkunar á nýtingu fisksins. Svör Matís ohf. hafi verið á þá leið að til þess að fá þá afurð sem stefnandi hafi verið að selja frá 1. janúar 2009 til 22. mars 2010 sé saltfiskurinn þurrkaður í sex til átta daga. Taki verkun afurðarinnar samtals átta vikur megi hins vegar áætla að fiskurinn sé um það bil fimm vikur í þurrkun, að því gefnu að það taki þrjár vikur að verka ufsa, flattan og saltaðan, eins og stefnandi haldi fram. Fiskistofa telur að vinnslutími á flöttum, söltuðum og þurrkuðum ufsa sé að hámarki 23 dagar, þ.e.a.s. 15 dagar í flatningu og söltun, sbr. nýtingarathuganir Fiskistofu, og átta dagar í þurrkun, sbr. upplýsingar frá Matís ohf. Lengri vinnslutími, hvort sem er í salti eða þurrkun, rýri þyngd saltfisks þar sem vatnsinnihald hans minnki og nýting verði lakari. Að mati stefnda sé því ljóst að lenging vinnslutíma krefjist aukins hráefnis til að framleiða sama magn afurða. Sé fiskur svo lengi í vinnslu sem stefnandi vilji meina þá sé enn meiri munur á löglega innvegnum afla og seldum afurðum hjá stefnanda. Að auki sé þess varla að vænta að saltfiskur sé enn söluhæfur sem slíkur eftir fimm vikur í þurrkun, því vatnsinnihald hans yrði þá svo lágt að hann yrði væntanlega meira í ætt við harðfisk.

Samkvæmt ofansögðu telur stefndi að verkunartími saltfisks sé í raun mun styttri en stefnandi haldi fram. Skýrsla Matís ohf. og nýtingarrannsóknir, sem Fiskistofa hafi gert á starfstöð stefnanda, sýni að verkunartími ufsa í saltfisk sé 15 til 23 dagar eftir vinnsluaðferð. Það hreki þá staðhæfingu stefnanda að saltfisk, sem seldur hafi verið seinni hluta janúarmánaðar og í febrúar 2011, verði að telja til birgða um áramót. Miðað við vinnslutíma þessara afurða geti það vel staðist að birgðastaðan hafi verið 50 tonn eins og fram hafi komið á hinu handskrifaða blaði og í verðmati í ársreikningi stefnanda.

Stefndi telur að tölvupóstar til aðila í Brasilíu í janúar og febrúar 2009 geti ekki sýnt fram á hver birgðastaða stefnanda í ufsa og löngu hafi verið um áramótin. Í fyrsta lagi séu tölvupóstarnir ekki mjög skýrir um heildarmagn í hverri tegund. Þeir sanni ekki heldur að fiskurinn hafi verið fullunninn á þeim tíma sem tölvupóstarnir hafi verið sendir. Óljósar pantanir á afurðum geti með engu móti verið staðfesting á tiltekinni birgðastöðu.

Stefndi tekur fram að bókhaldslegur þáttur sé grundvallaratriði í bakreikningsrannsókn sem þessari. Ekki sé stætt á því að taka tillit til síðar til kominna, óraunhæfra og ótrúverðugra útlistana þegar bókhaldsgögn bendi til hins gagnstæða, eins og í þessu máli. Þá hafi Fiskistofa notast við þekktar vinnsluaðferðir og nýtingarstuðla, athuganir á nýtingu hjá stefnanda sjálfum, upplýsingar hans sjálfs á fyrstu stigum málsins og upplýsingar hans til skattyfirvalda. Óljós og illskiljanlegur tölvupóstur geti ekki sannað aðra birgðastöðu en stefnandi sjálfur hafi gefið upp. Útlistunum stefnanda sé því alfarið vísað á bug.

Stefndi byggir á því að Fiskistofa hafi byggt ákvörðun sína á þeim gögnum sem hafi þótt trúverðugust. Í því sambandi vísar hann til 3. mgr. 5. gr. laga um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla nr. 37/1992, en þar komi m.a. fram að Fiskistofu sé heimilt að áætla magn og andvirði sjávarafla eftir þeim gögnum sem liggi fyrir og þurfi stofnunin ekki að byggja á tortryggilegum upplýsingum frá þeim aðila sem sé til rannsóknar.

Stefndi vísar eindregið á bug staðhæfingum um að Fiskistofa og úrskurðarnefndin hafi ekki rannsakað þau gögn og upplýsingar sem stefnandi hafi lagt fram undir rekstri málsins á stjórnsýslustigi. Gögn sem stefnandi hafi lagt fram hafi að sjálfsögðu verið skoðuð gaumgæfilega eins og úrskurðir í málinu beri skýrlega með sér. Þau gögn hafi hins vegar ekki verið talin geta gefið rétta mynd af birgðastöðu í árslok 2008.

Stefndi tekur fram að Fiskistofa þurfi ekki að sýna fram á að tiltekin brot hafi verið framin svo hægt sé að beita lögum um ólögmætan sjávarafla. Varúðarsjónarmið sem stefnandi tefli fram geti eingöngu átt við um verðmæti birgða en ekki magn þeirra. Birgðastaða hafi verið upplýst af stefnanda og þar falli upplýsingar saman við upplýsingar stefnanda sjálfs í ársreikningi félagsins. Telur stefndi að vigtar- og ráðstöfunarskýrslur geti ekki gefið gleggri mynd af birgðastöðu en stefnandi hafi gert við upphaf rannsóknarinnar.

Stefndi telur að engum þeim annmörkum sé þannig fyrir að fara á úrskurði úrskurðarnefndar um ólögmætan sjávarafla í máli stefnanda er leitt geti að lögum til ógildingar úrskurðarins. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

IV.

Niðurstaða

Stefnandi reisir ógildingarkröfu sína einkum á því að Fiskistofa og úrskurðarnefnd um ólögmætan sjávarafla hafi vanrækt að ganga úr skugga um áreiðanleika upplýsinga um upphafsstöðu birgða í ufsa og löngu á því tímabili sem til athugunar var. Telur stefnandi að með því hafi framangreind stjórnvöld ekki gætt þess að upplýsa málið áður en sú ákvörðun var tekin að leggja á stefnanda gjald á grundvelli laga nr. 37/1992 um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla. Því telur stefnandi að málsmeðferðin hafi farið í bága við 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Stefndi mótmælir því að einhverjir annmarkar hafi verið á rannsókn málsins af hálfu Fiskistofu eða úrskurðarnefndarinnar. Því til stuðnings bendir hann á að byggt hafi verið á upplýsingum frá stefnanda sjálfum um upphafsstöðu birgða í þessum tegundum og að engin ástæða hafi verið til að draga þær í efa.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 37/1992 skal greiða sérstakt gjald fyrir veiðar, verkun, vinnslu eða viðskipti með ólögmætan sjávarafla. Samkvæmt ákvæðinu telst lögmætur sjávarafli vera sá afli sem er umfram það aflamark sem veiðiskip hefur, sem og afli sem 2. mgr. 7. gr. laganna tekur til. Gjaldið rennur til sérstaks sjóðs sem ber heitið Verkefnasjóður sjávarútvegsins. Í fyrrgreindu ákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna segir að sýni starfsmenn Fiskistofu fram á að verkun, vinnsla eða sala tiltekins aðila á sjávarafla eða afurða úr honum sé umfram uppgefin kaup hans eða aðföng sé heimilt að leggja á viðkomandi gjald samkvæmt 1. gr. laganna, enda þótt sjávaraflinn verði ekki rakinn til ákveðins veiðiskips eða tímabils. Úrskurðurinn sem krafist er ógildingar á var reistur á þessari lagaheimild.

Þegar til álita kemur að beita framangreindri lagaheimild þarf að bera saman uppgefin kaup eða aðföng viðkomandi aðila á tilteknu tímabili við magn verkaðs, unnins eða selds sjávarafla á sama tímabili. Við þann samanburð skiptir miklu að fyrir liggi upplýsingar um birgðir viðkomandi bæði í upphafi tímabilsins og í lok þess. Þá er nauðsynlegt að afla upplýsinga um nýtingarhlutfall við vinnslu sjávaraflans til að unnt sé að finna út hvort hið selda magn sé meira en uppgefin kaup eða aðföng. Í máli þessu reisti Fiskistofa niðurstöðu sína á nýtingarhlutföllum sem fengin voru við athugun á vettvangi og úr gögnum frá Matís ohf. Ekki er ágreiningur í málinu um að rétt sé að byggja á þessum nýtingarhlutföllum. Þá hefur niðurstaða talningar á birgðum við lok tímabilsins, sem fram fór við vettvangsathugunina 23. mars 2010, ekki sætt andmælum af hálfu stefnanda. Athugasemdir hans beinast því einungis að birgðastöðunni við upphaf tímabilsins 1. janúar 2009. Telur stefnandi sig hafa komið á framfæri við Fiskistofu, og síðar við úrskurðarnefndina, upplýsingum um rétta birgðastöðu í ufsa og löngu sem hafi gefið til kynna að engin sala á þessum afurðum hafi átt sér stað á tímabilinu umfram uppgefin kaup.

Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga ber stjórnvaldi að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Í þessu felst að stjórnvald verður, áður en ákvörðun er tekin, að ganga úr skugga um að þau málsatvik, sem þýðingu hafa fyrir niðurstöðu málsins, séu upplýst þannig að taka megi efnislega rétta ákvörðun í því. Við töku íþyngjandi ákvarðana, eins og við álagningu sérstakra gjalda á borð við þá gjaldtöku sem hér um ræðir, er ástæða til að leggja sérstaka áherslu á skyldu stjórnvalda í þessu efni. Samkvæmt framansögðu bar Fiskistofu að upplýsa um rétta stöðu birgða hjá stefnanda í ufsa og löngu áður en ákveðið var að leggja gjaldið á stefnanda.

Í málinu liggur fyrir að Fiskistofa reisti niðurstöðu sína um birgðastöðuna á upplýsingum á ódagsettu og óundirrituðu skjali, sem ber yfirskriftina „Afurðabirgðir hjá Hafnarnes Ver hf. / 31.12.‘08“. Fram er komið að það var afhent starfsmönnum Fiskistofu við vettvangsathugunina 23. mars 2010. Aðilum ber þó ekki saman um hver hafi afhent skjalið. Á því kemur fram magn í unnum þorski, ufsa og löngu, verð fyrir hvert tonn af þessum tegundum og niðurstöðutölur um verðmæti þeirra, en samtals var verðmæti birgðanna 31. desember 2008 talið nema 23.500.000 krónum. Í útreikningum Fiskistofu voru hinar uppgefnu magntölur, þ.e. 50 tonn í ufsa og 5 tonn í löngu, lagðar til grundvallar og þær uppreiknaðar miðað við nýtingarhlutfall.

Samkvæmt framburði fyrrum starfsmanns stefnanda, L-kvk-ef B-kvk-ef S-kvk-ef, ritaði hún umrætt skjal eftir að endurskoðandi stefnanda, sem þá var að vinna að gerð ársreiknings félagsins fyrir 2008, hafði bent á að ekki lægju fyrir upplýsingar um verðmæti birgða í árslok. Taldi hún að skjalið hefði verið tekið saman í febrúar, mars eða apríl 2009. Kvað hún fyrirsvarsmann stefnanda, H-kk-þf S-kk-þf, hafa gefið henni þær upplýsingar sem skráðar voru á blaðið. Þá kvaðst hún hafa afhent starfsmanni Fiskistofu skjalið við vettvangsathugunina. Af framburði hennar mátti skilja að á skjalinu komi einungis fram varkárt verðmætamat á birgðunum. Er það í samræmi við það sem fram kom af hálfu fyrirsvarsmanns stefnanda þess efnis að upplýsingarnar á skjalinu hafi átt að gefa rétta mynd af verðmæti birgðanna, en hann hafi metið magn birgða niður í það verð sem hann hafi talið að fengist fyrir þær. Kvaðst hann hafa stuðst við fullt dagverð afurðanna en fært magnið niður einkum sökum þess að sala til Brasilíu um jólin 2008 hefði brugðist. Þetta mat hafi ekki stuðst við talningu heldur hafi hann vitað hvað hann hafi átt af saltfiski um áramótin.

Stefnandi er bókhaldsskyldur samkvæmt 1. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald. Í samræmi við fyrirmæli 16. gr. laganna bar því að telja vörubirgðir og reikna út verðmæti þeirra í lok árs 2008, enda heldur stefnandi ekki birgðabókhald. Í ákvæðinu er mælt nánar fyrir um framkvæmd talningarinnar. Þar segir að á vörutalningarlistum eða í vörutalningarbókum skuli koma fram heiti, magn, einingarverð og útreiknað verðmæti hverrar einstakrar vörutegundar ásamt samtölu. Þá skuli talningarmenn undirrita vörutalningalistana eða –bækurnar.

Mat á vörubirgðum stefnanda fór ekki fram í samræmi við þær lagakröfur sem hér hefur verið vikið að. Miðað við framangreinda lýsingu var matið t.d. ekki reist á talningu, eins og krafist er, og fór fram nokkrum mánuðum eftir að hana átti að framkvæma. Umrætt skjal lá þó fyrir í bókhaldi stefnanda við vettvangsathugun Fiskistofu með upplýsingum um bæði magn og verðmæti birgða í einstökum vörutegundum í árslok 2008, eins og krafist er í 16. gr. laga um bókhald. Hlaut skjalið að vera hluti af bókhaldsgögnum fyrirtækisins sem bar að varðveita í samræmi við 20. gr. laga um bókhald. Að öllu óbreyttu mátti Fiskistofa ganga út frá því að upplýsingar á skjalinu væru réttar í samræmi við lagafyrirmæli um færslu bókhalds, þar á meðal um magn birgða í einstökum tegundum, nema að rökstuddar og trúverðugar athugasemdir kæmu fram um að birgðastaðan hefði átt að vera önnur.

Í athugasemdum stefnanda til Fiskistofu 29. apríl 2011 var því hafnað að birgðastaðan 1. janúar 2009, væri sú sem Fiskistofa lagði til grundvallar. Jafnframt var komið á framfæri „uppreikningi birgða 01.01.2009“. Nánari upplýsingar og gögn um þá birgðastöðu, sem stefndi áleit rétta, fylgdu síðan kæru stefnanda til Fiskistofu, dags. 15. september 2011. Þar voru færð rök fyrir því að stefnandi hefði átt 111.132 kg af unnum ufsa 1. janúar 2009 með því að vísa til gagna um sölu fyrirtækisins á þessum afurðum á tímabilinu frá byrjun janúar til 13. febrúar 2009. Hélt stefnandi því fram að þetta magn seldra afurða í ufsa hlyti að hafa myndað birgðir í upphafi árs í ljósi verkunaraðferða stefnanda. Færði hann sömu rök fyrir þessu og rakin eru í stefnu. Í úrskurði Fiskistofu 13. desember 2012 var þessum röksemdum hafnað og meðal annars bent á að við nýtingarathugun hjá stefnanda hefði komið í ljós að vinnslutími flatts og saltaðs ufsa væri 15 dagar en ekki þrjár vikur, eins og stefnandi héldi fram. Þá stæðist það ekki að vinnsla á flöttum og þurrkuðum ufsa tæki að minnsta kosti átta vikur. Því til stuðnings vísaði Fiskistofa til hliðstæðra atriða og stefndi byggir á í greinargerð fyrir dómi og rakin hafa verið.

Aðspurður af sérfróðum meðdómanda fyrir dómi lýsti fyrirsvarsmaður stefnanda þeim aðferðum sem almennt væri notuð við vinnslu saltfisks hjá stefnanda. Kvað hann fiskinn fyrst vera flattan og að stundum væri hann lagður í vatn til að ná blóðinu úr honum. Síðan væri hann lagður í pækil sem sé um 6 til 18% að styrkleika. Þar liggi hann jafnvel í tvo til þrjá sólarhringa eftir því hvernig standi á dögum. Eftir það væri fiskurinn settur í þurrsalt í um 80 cm stæður í körum þar sem hann væri að jafnaði í viku, tíu daga, allt upp í fimmtán daga, þó að það væri breytilegt. Fari fiskurinn í þurrkun væri hann því næst „umsaltaður“ og geymdur í þurrstæðum í tvær til þrjár vikur í viðbót. Síðan væri hann umsaltaður aftur þannig að efsti fiskurinn yrði neðsti fiskurinn. Að því loknu væri hann tilbúinn til þurrkunar sem tæki eftir atvikum tvo til fjóra sólarhringa í þurrkofni. Sé fiskurinn aftur á móti blautverkaður kvað hann mögulegt að „láta hann fara“ eftir um hálfan mánuð, en það eigi ekki við um þá vöru sem hér væri til umræðu.

Í tengslum við ágreiningsefni aðila um vinnslutíma ofangreindra afurða tekur dómurinn fram að vinnslutími saltfisks ræðst af aðferðum sem helgast meðal annars af ólíkum kröfum kaupenda eftir markaðssvæðum. Ekki liggur fyrir að ufsaflökin og blautfiskurinn sem var til vinnslu í lok mars og fram í apríl 2010 hafi átt að fara á sömu markaði og þær afurðir sem seldar voru í janúar og febrúar 2009. Í ljósi framburðar fyrirsvarsmanns stefnanda verður þó að draga í efa að vinnslutími blautfisks hjá stefnanda sé að lágmarki þrjár vikur, eins og stefnandi heldur fram. Mun líklegra er að hann sé um 16 daga í vinnslu eins og nýtingarrannsókn Fiskistofu gefur til kynna. Samkvæmt lýsingu fyrirsvarsmanns stefnanda á vinnslu þurrkaða og flatta fisksins er hann hins vegar áfram í salti í stæðum í þrjár til fjórar vikur eftir fyrstu söltun. Sú lýsing er engan veginn ótrúverðug að mati sérfróðs meðdómsmanns, meðal annars í ljósi þess að stefnandi selur afurðirnar til Brasilíu. Samkvæmt því má ætla að algengur vinnslutími þeirrar vöru sé um sex vikur, jafnvel sjö vikur. Hann getur hins vegar ekki verið að lágmarki átta vikur eins og stefnandi heldur fram í stefnu.

Að þessu gættu telur dómurinn ekki unnt að draga óyggjandi ályktanir um birgðastöðu ufsa af sölu á afurðum í byrjun árs 2009 með hliðsjón af vinnslutíma þeirra. Þó verður að ganga út frá því að vara samkvæmt afreikningi frá sölufyrirtæki, dags. 9. janúar 2009, sem sýnir viðskipti með 3.795 kg af flöttum og þurrkuðum ufsa og 11.345 kg af þurrkuðum ufsaflökum, hafi verið hluti af birgðum stefnanda um áramótin. Sama á við um 21.000 kg af blautfiski samkvæmt afreikningi, dags. 15. janúar 2009, en fyrir liggur að hann var afhentur 6. janúar 2009. Enn fremur verður að telja að 4.159 kg af flöttum og þurrkuðum ufsa og 8.436 kg af þurrkuðum ufsaflökum samkvæmt afreikningi söluaðila 23. janúar 2009, hafi verið hluti birgða um áramótin, sem og 4.545 kg af flöttum og þurrkuðum ufsa samkvæmt afreikningi 6. febrúar 2009. Ekki er hins vegar unnt að slá því föstu, einungis með tilvísun til lágmarksverkunartíma saltfisks hjá stefnanda, að aðrar seldar afurðir í ufsa, sem stefnandi telur vera til marks um birgðastöðuna um áramótin, hafi verið hluti af birgðum á þeim tíma. Það sem fyrir liggur um vinnslu saltfisks hjá stefnanda útilokar hins vegar engan veginn að svo hafi verið. Þá er haldlaus málflutningur stefnda þess efnis að lýsing stefnanda á vinnsluaðferðum sínum á þurrkuðum og flöttum ufsa sé ótrúverðug í ljósi þess að þurrktími afurðanna hljóti þá að vera fimm vikur og að afurðirnar verði þá meira í ætt við harðfisk. Í því sambandi tekur dómurinn fram að það getur vel staðist að stefnandi umsalti fiskinn tvívegis í körum eftir fyrstu söltun til að ná fram tilteknum séreinkennum áður en fiskurinn er þurrkaður í tvo til fjóra sólarhringa.

Eins og rakið hefur verið færði stefnandi þau rök fyrir birgðastöðu sinni í löngu að frá marsbyrjun til ársloka 2008 hafi stefnandi keypt 130.729 kg af löngu en ekki selt neitt af henni á sama tímabili. Þessar staðhæfingar hafa verið studdar bókhaldsgögnum um sölu á löngu og ráðstöfunarskýrslum frá Fiskistofu um kaup á sömu tegund. Ráðstöfunarskýrslurnar eru óyggjandi um uppgefið magn af löngu sem stefnandi aflaði á fyrrgreindu tímabili. Um sölu á löngu liggja fyrir í málinu útprentanir úr rafrænu bókhaldi stefnanda um hreyfingar á árinu 2008 á tveimur bókhaldslyklum, lyklum 1035 og 1055, en á þeim er sala á löngu færð til bókar. Jafnframt liggur fyrir saldólisti yfir hreyfingar á bókhaldslyklum 1010 til 1200 á árinu 2008. Engar hreyfingar voru á lykli 1055 á árinu 2008 og síðustu hreyfingarnar á lykli 1035 áttu sér stað 7. mars 2008. Með framlagningu þessara gagna telur dómurinn að stefnandi hafi fært fyrir því viðhlítandi rök að hann hafi ekki selt neina löngu á tímabilinu frá 7. mars til ársloka 2008.

Af þessu tilefni þykir rétt að benda á að við vettvangsathugun Fiskistofu var tekið afrit af fjórum tölvum á skrifstofu stefnanda. Engar haldlagningarskýrslur hafa hins vegar verið lagðar fram í málinu sem geta varpað ljósi á umfang afritunarinnar og þeir starfsmenn Fiskistofu, sem gáfu skýrslu í málinu, gátu ekki borið um það atriði. Í ljósi tilgangs rannsóknarinnar verður að ætla að rafrænt bókhald stefnanda hafi verið meðal þess sem var afritað, eins og vitnið L-kvk-nf B-kvk-nf S-kvk-nf gat um í skýrslu sinni. Hafi hið rafræna bókhald verið afritað í heild, sem telja verður líklegt af tæknilegum ástæðum er lúta að viðkomandi bókhaldskerfi, hlýtur Fiskistofa að hafa haft aðgang að bókhaldi stefnanda fyrir árið 2008, með þeim upplýsingum sem voru til staðar við upphaf rannsóknarinnar, og getað staðreynt hvort þær færslur sem stefnandi vísaði til væru tæmandi. Ekki verður séð að það hafi verið gert.

Engu breytir um áreiðanleika framangreindrar aðferðar, til að varpa ljósi á hver birgðastaðan í árslok 2008 hafi verið, þó að miðað sé við núllstöðu í byrjun mars 2008, enda getur magn birgða aldrei verið neikvætt. Ekkert liggur fyrir um rýrnun á afurðum stefnanda eftir að þær eru fullunnar, en vel er hægt að geyma pakkaðan saltfisk við kældar aðstæður í marga mánuði. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið þykir sú skýring stefnanda ekki ótrúverðug að um haustið 2008 hafi stefnandi verið að safna unninni löngu í gám til að selja til Brasilíu fyrir jólin en að sú sala hafi brugðist. Að þessu gættu þykir mega ætla að stefnandi hafi að lágmarki átt birgðir úr 130.729 kg af slægðri löngu um áramótin 2008/2009. Með þessu er í það minnsta í ljós leitt að fjarri lagi er að miða við að birgðastaðan hafi verið 8.703 kg í slægðri löngu um áramótin.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið telur dómurinn að stefnandi hafi undir rekstri stjórnsýslumálsins fært sannfærandi rök, sem studd voru gögnum úr bókhaldi fyrirtækisins vegna ársins 2008, fyrir því að magn birgða af löngu hafi ekki verið 5.000 kg af unninni vöru 31. desember 2008, eins og hið haldlagða skjal bar með sér, heldur margfalt meira. Í ljósi þessara upplýsinga gat Fiskistofa, og síðar úrskurðarnefnd um ólögmætan sjávarafla, ekki einblínt á uppgefið magn á fyrrgreindu skjali, heldur bar stofnuninni að afla frekari upplýsinga um birgðastöðu stefnanda í löngu í upphafi tímabilsins, eða leggja niðurstöðu stefnanda til grundvallar. Árétta ber í því sambandi að það var hlutverk Fiskistofu samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga að afla upplýsinga um raunverulega birgðastöðu í upphafi tímabilsins, en upplýsingar um hana voru nauðsynlegar svo taka mætti rétta ákvörðun í málinu. Var það þeim mun mikilvægara þar sem álagning gjaldsins var íþyngjandi fyrir rekstur stefnanda og var reist á ávirðingum um ætluð lögbrot.

Í tilefni af málflutningi stefnda tekur dómurinn jafnframt fram að það eykur ekki áreiðanleika magntalna á hinu umdeilda skjali þó að stuðst hafi verið að nokkru við verðmætamatið, sem þar kom fram, við gerð ársreiknings félagsins. Dómurinn telur það heldur ekki hafa þýðingu í þessu sambandi þó að staðlaður texti í skýringum ársreikningsins stangist á við þá aðferð sem stefnandi kveðst hafa beitt við verðmætamat birgða. Þá telur dómurinn að það hafi ekki sérstaka þýðingu við mat á andmælum stefnanda við magntölunum að ekki hafi verið gerður fyrirvari við áreiðanleika þeirra þegar skjalið var afhent við vettvangsathugunina. Því til stuðnings má benda á að ekki liggur fyrir að starfsmenn Fiskistofu hafi gert grein fyrir því á vettvangi í hvaða tilgangi óskað var gagna um birgðastöðu í upphafi tímabilsins. Jafnframt dregur það ekki úr trúverðugleika upplýsinga stefnanda um birgðastöðuna í löngu þó að hún leiði til þeirrar niðurstöðu að stefnandi hafi, miðað við óbreyttar forsendur, aflað sér meira hráefnis en hann hefði þurft til vinnslunnar. Í því sambandi er á það bent að lítils háttar breytingar á öðrum forsendum, sem liggja til grundvallar útreikningi Fiskistofu, svo sem á nýtingarhlutfalli, geta jafnað út þennan mun.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið er einnig rétt að huga nánar að rannsókn Fiskistofu og úrskurðarnefndarinnar á birgðastöðu ufsa 1. janúar 2009. Í skýrslu L-kvk-ef B-kvk-ef S-kvk-ef fyrir dómi kom fram að hún og fyrirsvarsmaður stefnanda hefðu átt fund með nefndarmönnum í úrskurðarnefnd um ólögmætan sjávarafla meðan málið var þar til meðferðar. Í kjölfar hans lagði stefnandi fram upplýsingar með bréfi 23. mars 2012 um sölu á afurðum úr ufsa samkvæmt bókhaldi stefnanda fyrir árið 2008 og um kaup stefnanda á sömu tegund sama ár. Þar var lagt til að miða „núllpunkt“ við upphaf fiskveiðiársins 1. september 2008, en þar var þess getið að þá væri gert ráð fyrir að fiskur frá vetrarvertíð væri að mestu seldur. Fram kom að selt magn af ufsa miðað við uppgefin nýtingarhlutföll hefði á þeim tíma numið 479.377 kg. Stefnandi hefði sömu mánuðina keypt samtals 730.147 kg af ufsa. Taldi stefnandi að mismunurinn, 250.770 kg, hlyti að hafa verið hluti af birgðum um áramótin. Þessu hafnaði úrskurðarnefndin og taldi stefnanda ekki hafa tekist að skýra með fullnægjandi hætti hverjar raunverulegar birgðir félagsins hefðu verið á tímabilinu.

Dómurinn telur að sömu rök eigi við um mat á birgðastöðu ufsa og löngu um áramótin 2008/2009. Öndvert við mat úrskurðarnefndarinnar er það því niðurstaða dómsins að stefnandi hafi, með framlagningu óyggjandi upplýsinga um uppgefin kaup á ufsa árið 2008 og gagna úr bókhaldi sínu um sölu á afurðum í sömu tegund, sýnt fram á að um áramótin hafi stefnandi átt umtalsvert meiri birgðir af ufsa en Fiskistofa leggur til grundvallar. Miðað við uppgefnar upplýsingar stefnanda mátti ætla að stefnandi hafi á þeim tíma átt afurðir úr að lágmarki 250.770 kg af slægðum ufsa en ekki úr 85.499 kg. Hvorki var því hægt að leggja uppgefið magn af löngu né ufsa á títtnefndu skjali til grundvallar álagningu gjaldsins.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er í ljós leitt að niðurstaða Fiskistofu, sem staðfest var af úrskurðarnefnd um ólögmætan sjávarafla, var reist á ófullnægjandi rannsókn á birgðastöðu í bæði ufsa og löngu 1. janúar 2009. Þessi annmarki á meðferð málsins verður að teljast verulegur í ljósi þess hvaða þýðingu upplýsingarnar höfðu fyrir álagningu gjaldsins. Því ber að fallast á kröfu stefnanda um ógildingu úrskurðarins.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála, verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað vegna kostnaðar af rekstri málsins fyrir dómi. Í ljósi ágreiningsefnisins og meðferðar málsins fyrir dómi þykir hann hæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur.

Málið dæma Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari, K-kk-nf K-kk-nf, prófessor í matvælafræði, og S-kvk-nf Á-kvk-nf, löggiltur endurskoðandi.

D Ó M S O R Ð :

Felldur er úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar um ólögmætan sjávarafla sem upp var kveðinn 6. júní 2012 í máli nr. 1/2011: Hafnarnes VER hf. gegn Fiskistofu.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Hafnarnesi VER hf., 1.200.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)

K-kk-nf K-kk-nf (sign.)

S-kvk-nf Á-kvk-nf (sign.)