E-60/2010

Mál þetta, sem dómtekið var 22. september sl., höfðaði stefnandi, H-kk-nf E-kk-nf, Túngötu 6, Álftanesi, hinn 14. apríl 2010, gegn stefndu, E-kvk-þgf E-kvk-þgf, Bugatúni 10, Tálknafirði, og S-kvk-þgf E-kvk-þgf, Hjöllum 16, Patreksfirði.

Dómkröfur stefnanda eru „... að rift verði gjafagerningi þeim er K-kvk-nf heitin S-kvk-nf, kt. ..., gaf stefndu allt íbúðarhúsið sem stendur á lóð 5 á jörðinni Haukabergi í Vesturbyggð, landnúmer lóðar 217948, með útgáfu afsals merkt nr. 416-A-000296/2009.“ Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu.

Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þá gera stefndu kröfu um málskostnað úr hans hendi sem beri dráttarvexti frá gjalddaga til greiðsludags, er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti.

I.

A.

Faðir málsaðila, E-kk-nf H-kk-nf, lést 14. maí 1995. Eiginkona hans og móðir málsaðila, K-kvk-nf S-kvk-nf, sat í óskiptu búi eftir mann sinn. Hún lést 18. október 2009 og var bú hennar tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða 8. apríl 2010.

Meðal eigna búsins er jörðin Haukaberg í Vesturbyggð. Eftir andlát E-kk-ef H-kk-ef hefur ekki verið föst búseta á jörðinni. Á jörðinni munu vera fjárhús með áburðarkjallara, byggt 1946, hlaða, byggð 1960, og fiskverkunarhús, byggt árið 1973. Aðrar eignir í dánar- og félagsbúi K-kvk-ef og E-kk-ef eru íbúð að Túngötu 16 á Patreksfirði og þá var innstæða í banka um áramótin 2008/2009 7.072.131 króna, sbr. skattframtal K-kvk-ef S-kvk-ef 2009.

Á jörðinni Haukabergi er íbúðarhús, byggt 1956, 101,5 m² að stærð, sem nú er þinglýst eign stefndu samkvæmt lóðarleigusamningi, dagsettum 12. janúar 2009 og mótteknum til þinglýsingar 16. júní sama ár, sbr. framlagt þinglýsingarvottorð fyrir eignina „Haukaberg lóð 5 217948, Vesturbyggð“, sbr. og þar tilgreint afsal, þinglýsingarnúmer 416-A-000296/2009.

B.

Málsaðila greinir á um hvernig það atvikaðist að íbúðarhúsið að Haukabergi komst í eigu stefndu. Stefnandi vísar til þess að árið 2004 hafi móðir aðila gert erfðaskrá þar sem kveðið hafi verið á um að jörðinni Haukabergi, ásamt tilgreindum jarðarhúsum, yrði skipt í fimm jafna hluta milli fjögurra barna K-kvk-ef og sonarsonar hennar, að henni genginni. Einn bróðir aðila hafi ekki viljað eiga hlut í jörðinni og íbúðarhúsinu og hafi hann þess í stað fengið landspildu á jörðinni.

Eftir gerð erfðaskrárinnar hafi nefndir fimm aðilar tekið við rekstri hússins í góðri sátt. Tekur stefnandi fram að hann hafi lagt á sig mikla vinnu við viðhald hússins, skipt um alla glugga o.fl.

Vorið 2008 hafi stefnandi og bróðursonur stefnanda, K-kk-nf S-kk-nf, gert tilboð í íbúðarhúsið að Haukabergi að fjárhæð 3.000.000 króna. Stefndu hafi hafnað því tilboði sem of lágu.

Rúmum fimm mánuðum fyrir andlát K-kvk-ef S-kvk-ef hafi stefndu óskað eftir því við K-kvk-þf að hún afturkallaði fyrrgreinda erfðaskrá og gæfi út afsal til þeirra þar sem íbúðarhúsið að Haukabergi yrði gert að eign þeirra til helminga. Þetta hafi stefndu gert án þess að láta bræður sína og bróðurson vita.

Síðla hausts 2009, skömmu fyrir andlát K-kvk-ef S-kvk-ef, hafi dóttir stefnanda, L-kvk-nf S-kvk-nf, sótt K-kvk-þf heim þar sem hún dvaldist á sjúkrahúsinu á Patreksfirði. Þar hafi hún hitt stefndu fyrir sem verið hafi að láta K-kvk-þf skrifa undir lóðarleigusamning vegna íbúðarhússins á Haukabergi. Í kjölfarið hafi stefnandi tekið að grennslast fyrir um málið og þá fyrst fengið að vita um gerninga þá sem stefndu hafi látið K-kvk-þf gera.

C.

Stefndu lýsa umræddum atvikum hins vegar svo að það hafi verið vilji K-kvk-ef S-kvk-ef að börn hennar tækju yfir íbúðarhúsið á Haukabergi. Upphaflega hafi K-kvk-nf viljað gefa öllum börnum sínum húsið en tilraunir til þess hafi farið út um þúfur þar sem sum barnanna hafi ekki viljað taka við því og önnur viljað eignast hlut í húsinu með skilyrðum sem aðrir hafi ekki getað sætt sig við.

Haustið 2008 hafi verið svo komið að bráðnauðsynlegt hafi verið að laga þakið á húsinu og ljóst að því fylgdi nokkur kostnaður. Samband hafi verið haft við öll systkinin og í ljós komið að engin nema stefndu vildu taka þátt í því. Stefndu hafi því fengið menn til að laga þakið á sinn kostnað.

Í framhaldinu hafi móðir aðila haft miklar áhyggjur af íbúðarhúsinu og hún viljað að þau barna hennar sem vildu eiga húsið og gera það upp eignuðust það. K-kvk-nf hafi í kjölfarið fengið stefndu E-kvk-þf til að hringja í öll systkinin. S-kk-nf, R-kk-nf og B-kk-nf hafi ekki viljað taka þátt í þessu og ekki heldur stefnandi, sá síðastnefndi með þeim skýringum að hann kærði sig ekki um að eiga neitt með stefndu.

Þegar ljóst hafi verið að stefndu einar vildu ganga að skilmálum gömlu konunnar hafi verið ákveðið að þær fengju húsið. Útbúinn hafi verið lóðarleigusamningur um 2.064 m² lóð og húsið þannig skilið frá jörðinni. Í framhaldinu hafi húsinu verið afsalað til stefndu. Upphaflega hafi verið gerður kaupsamningur um húsið þar sem kaupverðið hafi verið 1.000.000 króna, en þegar til átti að taka hafi K-kvk-nf ekki viljað taka við greiðslunni.

II.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að í „svonefndum kaupum“ stefndu á íbúðarhúsinu að Haukabergi hafi falist riftanlegur gjafagerningur á grundvelli 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Í ákvæðinu sé kveðið á um að hafi maki gefið gjöf úr óskiptu búi og gjöf sé óhæfilega há, miðað við efni búsins, þá geti erfingi fengið gjöf hrundið með dómi hafi viðtakandi séð, eða átt að sjá, að gefandi sat í óskiptu búi og að gjöf var úr hófi fram.

Umrædd gjöf var að áliti stefnanda óhæfilega há miðað við efni búsins og það segir hann stefndu hafa verið ljóst. Þá hafi stefndu vitað að móðir þeirra sat í óskiptu búi. Samkvæmt skattframtali K-kvk-ef S-kvk-ef 2009 hafi eignir í árslok verið innstæður í bönkum, samtals að fjárhæð 7.072.131 króna, og fasteignir að verðmæti 6.716.982 krónur. Verðmæti búsins í árslok 2008 hafi því verið tæpar 14 milljónir, þar af hafi íbúðarhúsið að Haukabergi verið metið samkvæmt fasteignamati á 2.020.000 krónur, eða um það bil sem 1/7 hluti heildareigna búsins. Þá liggi fyrir að vorið 2008 hafi borist tilboð í húsið upp á þrjár milljónir sem stefndu hafi hafnað sem of lágu. Stefnandi segir gjöfina enn fremur rýra verulega verðmæti jarðarinnar að Haukabergi þar sem nánast ómögulegt sé að selja jörðina án þess að íbúðarhúsið fylgi með í kaupunum.

Stefnandi bendir einnig á að stefndu hafi látið móður aðila skrifa undir lóðarleigusamning, sem móttekinn hafi verið hjá sýslumanni 16. júní 2009. Við það hafi verðmæti fasteignarinnar hækkað töluvert og sé samanlagt fasteignamat íbúðarhússins og lóðarinnar nú 3.840.000 krónur. Sú staðreynd að stefndu hafi farið leynt með umræddan gerning styðji þá málsástæðu stefnanda að stefndu hafi vitað að umrædd gjöf væri úr hófi fram. Hefðu stefndu talið gjöfina eðlilega og ekki of verðmæta hafi engin ástæða verið fyrir þær til að fara leynt með gerninginn, enda hafi samskipti aðila á umræddum tíma verið góð og eðlileg.

Að sögn stefnanda var stefndu vel kunnugt um fjármál móður aðila á þeim tíma sem gjafagerningurinn um íbúðarhúsið á Haukabergi var gerður. Stefnda E-kvk-nf hafi meðal annars haft milligöngu um það að systkinin skiptu á milli sín peningum á bankabók K-kvk-ef fyrir andlát hennar. Stefnandi og S-kk-nf, bróðir aðila, hafi reyndar neitað að taka á móti þeim peningum þar sem þeir hafi talið óeðlilegt að skipta peningunum á þeim tímapunkti.

Hvað kröfu um málskostnað varðar bendir stefnandi sérstaklega á að hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og honum beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefndu.

III.

Stefndu reisa sýknukröfu sína aðallega á því að stefnandi hafi ekki fært fram sönnun fyrir þeim málsástæðum sem hann byggi mál þetta á. Á stefnanda hvíli að sanna að fullnægt sé því skilyrði riftunar skv. 2. mgr. 15. gr. erfðalaga að gjöf sé óhæfilega verðmæt miðað við efni bús. Engin slík sönnun liggi fyrir og þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefndu.

Jafnframt er á því byggt af hálfu stefndu að enginn lagagrundvöllur sé fyrir kröfu stefnanda. Fráleitt sé í því sambandi sem hér um ræði að miða við fasteignamat eigna og þurfi í sjálfu sér engin sérstök sönnunargögn til að meta það. Augljóst sé að fasteignamat jarðarinnar sé fjarri markaðsverði hennar og nægi að benda á í því sambandi að fasteignamat jarðarinnar sé aðeins 168.000 krónur og ræktaðs lands 559.000 krónur, eða samtals 727.000 krónur. Líklegt megi telja að markaðsverð jarðarinnar sé nú að minnsta kosti 20 til 30 milljónir og hafi það jafnvel verið enn hærra þegar íbúðarhúsinu var afsalað til stefndu. Mótmæla stefndu sérstaklega, sem ósannaðri, þeirri fullyrðingu stefnanda að það að skilja íbúðarhúsið frá jörðinni hafi lækkað verðmæti hennar.

Stefndu segja ljóst samkvæmt framangreindu að íbúðarhúsið á Haukabergi hafi einungis verið óverulegur hluti hins óskipta bús. Ráðstöfun þess geti því á engan hátt talist hafa verið óhæfilega há gjöf miðað við efni búsins. Í þessu sambandi vísa stefndu jafnframt til mats stefnanda sjálfs á verðmæti hússins, sem fram komi í stefnu, og þá staðreynd að hann og bræður hans hafi ekki viljað fá húsið að gjöf. Enn fremur benda stefndu á að hefði móðir þeirra ákveðið að skipta hinu óskipta búi meðan hún lifði hefði verðmæti hússins auðveldlega rúmast innan hennar búshluta, eða 50% alls búsins. Hún hefði hvenær sem var getað krafist skipta á búinu, sbr. 12. gr. erfðalaga nr. 8/1962, og við þau skipti hefði hún eignast 66% alls búsins, það er sinn búshluta auk ⅓ af búshluta maka síns, sbr. 2. gr. erfðalaga. Við mat á því hvort gjöf sé óhæfilega verðmæt miðað við efni bús verði að hafa hliðsjón af því hversu verðmæt hún sé miðað við búshluta og væntanlegan arfshluta þess er gjöfina gefi. Þannig geti gjöf vart talist óhæfileg nema hún rýri erfðahlut eftir hinn skammlífari. Þegar gjöfin hafi verið gefin hafi K-kvk-nf S-kvk-nf verið lifandi og fjár síns ráðandi. Hún hafi setið í óskiptu búi og haft eignarráð yfir fjármunum búsins, sbr. 12. gr. erfðalaga. Hún hefði því getað gefið allar sínar eignir án þess að spyrja börn sín leyfis, svo framarlega sem hún rýrði ekki erfðahlut þeirra eftir föður sinn. Leiði þetta af eðli máls, en í óskiptu búi felist í sjálfu sér ekki annað en skiptum eftir skammlífari maka sé frestað, ekki bann við því að sá langlífari ráðstafi eignum sínum. Reglu þessa sé meðal annars að finna í 20. gr. erfðalaga. Svo virðist hins vegar sem stefnandi byggi á því að K-kvk-nf hafi ekki verið fjárráða og hún því ekki mátt gera neitt nema með hans leyfi. Augljóst sé að gjöfin sé innan framangreindra marka og hún því ekki óhæfilega há miðað við efni búsins.

Hvað varðar kröfu um málskostnað benda stefndu sérstaklega á að þær séu ekki virðisaukaskattsskyldir aðilar og þeim beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnanda.

Til stuðnings kröfum sínum vísa stefndu einkum til erfðalaga nr. 8/1962, hjúskaparlaga nr. 31/1993 og laga um lögræði nr. 71/1997.

IV.

Dánarbú K-kvk-ef S-kvk-ef, sem lést 18. október 2009, var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða 8. apríl 2010. Við andlátið sat K-kvk-nf í óskiptu búi eftir mann sinn, E-kk-þf H-kk-þf, samkvæmt búsetuleyfi útgefnu af sýslumanninum á Patreksfirði 24. maí 1995. Tilgangurinn með því réttarúrræði að veita langlífara maka leyfi til setu í óskiptu búi, sbr. 7. og 8., sbr. 4. mgr. 10. gr., erfðalaga nr. 8/1962, er einkum sá að tryggja að ekki verði óþarfa röskun á stöðu og högum hans við andlát hins skammlífari maka.

Meðal eigna dánar- og félagsbús K-kvk-ef S-kvk-ef og E-kk-ef H-kk-ef er jörðin Haukaberg í Vesturbyggð. Óumdeilt er í málinu að K-kvk-nf S-kvk-nf afsalaði íbúðarhúsinu á Haukabergi til stefndu, án endurgjalds.

Meðal gagna málsins eru hvorki afsal K-kvk-ef S-kvk-ef til stefndu fyrir íbúðarhúsinu né leigusamningur um lóð þá sem húsið stendur á. Af þinglýsingarvottorði eignarinnar má hins vegar ráða að lóðarleigusamningurinn sé dagsettur 12. janúar 2009 og að hann hafi, ásamt afsalinu, verið móttekinn til þinglýsingar 16. júní 2009.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á ákvæði 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962 en þar segir að hafi maki gefið gjöf úr óskiptu búi og gjöf er óhæfilega há, miðað við efni búsins, geti erfingi fengið gjöfinni hrundið með dómi ef viðtakandi sá eða átti að sjá að gefandi sat í óskiptu búi og að gjöf var úr hófi fram. Varnir stefndu byggja á því að stefnandi hafi ekki leitt í ljós að umrædd gjöf hafi verið óhæfilega há, miðað við efni búsins. Óumdeilt er að önnur skilyrði 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962 séu uppfyllt í málinu.

Eignir hins óskipta bús voru samkvæmt skattframtali K-kvk-ef S-kvk-ef 2009 innstæður að fjárhæð 7.072.131 króna og fasteignir samtals 6.716.982 krónur að fasteignamati. Samkvæmt framlögðum upplýsingum frá Fasteignaskrá Íslands frá því í maí 2010 nam fasteignamat eignanna þá samtals 9.343.000 krónum.

Stefndu segja í málinu fráleitt að miða við fasteignamat eigna þar sem augljóst sé að fasteignamat jarðarinnar Haukabergs sé fjarri markaðsvirði hennar. Að mati dómsins verður hins vegar ekki fram hjá því litið að skv. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna er það meginreglan að matsverð fasteignar skuli vera gangverð umreiknað til staðgreiðslu, miðað við heimila og mögulega nýtingu á hverjum tíma. Stefndu hafa enga tilraun gert til að hnekkja fasteignamati jarðarinnar, t.d. með öflun matsgerðar dómkvadds matsmanns, svo sem þeim var í lófa lagið að gera. Verður fasteignamat jarðarinnar, sem og annarra fasteigna er mál þetta varðar, því lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Hvað hið umdeilda íbúðarhús á Haukabergi varðar þykir einnig mega hafa hliðsjón af framlögðum gögnum er varða bótakröfu stefndu í máli nr. E-23/2010, sem stefndu reka hér fyrir dómi gegn stefnanda. Samkvæmt því þykir ekki óvarlegt að telja nægjanlega í ljós leitt að verðmæti hins umdeilda íbúðarhúss hafi á þeim degi sem það var gefið stefndu verið að lágmarki 2-3 milljónir króna.

Stefndu hafa haldið því fram að gjöf geti vart talist óhæfileg nema hún rýri erfðahlut eftir hinn skammlífara. Ekki verður á þetta sjónarmið fallist þar sem hin umdeilda ráðstöfun K-kvk-ef S-kvk-ef skerti eign hins óskipta bús, sem gjöfinni nam, en ekki eingöngu eða sérstaklega þann hluta sem til gefandans kæmi við skipti.

Stefndu þáðu að gjöf frá móður aðila íbúðarhúsið á Haukabergi, ásamt lóðarréttindum, án nokkurs endurgjalds. Að öllu framangreindu virtu þykir sú gjöf hafa verið óhæfilega há miðað við efni hins óskipta bús í skilningi 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Verður því fallist á kröfu stefnanda um riftun afsalsins á grundvelli tilvitnaðs ákvæðis.

Að ágreiningi málsaðila og atvikum öllum virtum, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þykir rétt að málskostnaður falli niður milli aðila.

Dóm þennan kveður upp K-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

D Ó M S O R Ð:

Rift er afsali K-kvk-ef S-kvk-ef, kt. ..., auðkenndu sem skjal 416-A-000296/2009 í þinglýsingabók sýslumannsins á Patreksfirði, til stefndu, E-kvk-ef E-kvk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef, á íbúðarhúsi á lóð 5 á jörðinni Haukabergi í Vesturbyggð, landnúmer lóðar 217948.

Málskostnaður fellur niður.

K-kk-nf H-kk-nf