E-4091/2015

I.

Mál þetta, sem dómtekið var 28. apríl sl., en þingfest var 3. desember 2015, hefur Lánasjóður íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík, höfðað á hendur J-kvk-þgf V-kvk-þgf, Eskivöllum 3 í Hafnarfirði og V-kk-þgf Þ-kk-þgf, Nýbýlavegi 70, í Kópavogi.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt kr. 1.993.238,00,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 123.505,00 frá 01.03.2014 til 01.09.2014, af kr. 154.009,00 frá 01.09.2014 til 01.03.2015, af kr. 278.789,00 frá 01.03.2015 til 08.05.2015, af kr. 1.993.238,00 frá 08.05.2015 til greiðsludags. Að auki er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu, þ.m.t. virðisaukaskatts, að mati réttarins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi.

Stefndi V-kk-nf krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Stefnda J-kvk-nf hefur ekki látið málið til sín taka fyrir dómi.

II.

Af gögnum málsins verður ráðið að krafa stefnanda sé tilkomin vegna námslána stefndu J-kvk-ef S. V-kvk-ef en stefnda gaf 21. janúar 2006 út skuldabréf nr. G-061944 þar sem hún viðurkennir að skulda stefnanda kr. 1.175.753,- miðað við grunnvísitölu 268,7.

Með undirskrift sinni á skuldabréfið undirgekkst stefndi V-kk-nf Þ-kk-nf sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins fyrir fjárhæð allt að kr. 6.500.000,- m.v. vísitölu 240,7 en V-kk-nf og J-kvk-nf munu á þeim tíma hafa verið í sambúð. Samkvæmt skuldabréfinu tók ábyrgðin einnig til greiðslu vaxta, verðbóta, dráttarvaxta og alls kostnaðar ef vanskil yrðu. Skuldabréfið var verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs en verðtrygging lánsins reiknast frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að lánið er tekið eða einstakir hlutar þess greiddir út til fyrsta dags þess mánaðar eftir að greiðsla fer fram. Lánið ber breytilega vexti sem eru 1% samkvæmt ákvæðum reglugerðar nr. 478/2011 og reiknast frá námslokum.

Um endurgreiðslu á láninu fór samkvæmt lögum nr. 21/1992, ásamt síðari breytingum. Skyldi endurgreiðslan hefst tveimur árum eftir námslok lántakanda, sbr. 4. mgr. 7. gr. laga nr. 21/1992. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins ákvarðast endurgreiðsla þess í tvennu lagi, þ.e. annars vegar er föst ársgreiðsla með gjalddaga 1. mars ár hvert, sem tekur breytingum í hlutfalli við neysluvísitölu og hins vegar er tekjutengd ársgreiðsla með gjalddaga 1. september ár hvert, sem er ákveðið hlutfall af tekjustofni lánþega árið á undan, að frádreginni föstu greiðslunni.

III. Málsástæður aðila.

Málsástæður stefnanda

Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til laga nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, með síðari breytingum, sem og til reglugerðar nr. 478/2011 og úthlutunarreglna Lánasjóðs íslenskra námsmanna, sem í gildi eru á hverjum tíma. Þá er enn fremur vísað til almennra reglna kröfu- og samningaréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga.

Stefnandi kveður afborganir lánsins hafa verið í vanskilum frá 1. mars 2014 og eru gjaldfallin vanskil samtals að fjárhæð kr. 278.789. Samkvæmt heimild í skuldabréfinu sjálfu var lánið gjaldfellt miðað við 8. apríl 2015 vegna verulegra vanskila skuldara en þá námu eftirstöðvar skuldarinnar kr. 1.714.449,- m.v. vísitölu 422,1 og 1% vexti.

Stefnandi hefur sundurliðað stefnukröfu sína með eftirfarandi hætti:

Gjaldfallin afborgun pr. 01.03.2014 kr. 123.505,-

pr. 01.09.2014 kr. 30.504,-

pr. 01.03.2015 kr. 124.780,-

Samtals kr. 278.789.-

Eftirstöðvar pr. 10.04.2015 kr. 1.714.449,-

Samtals kr. 1.993.238,-

Dómkrafan á hendur aðalskuldara með dráttarvöxtum á þingfestingardegi er kr. 2.182.361,-. Stefndi V-kk-nf Þ-kk-nf tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð fyrir samtals allt að kr. 11.628.168,- uppreiknað m.v. vísitölu neysluverðs í nóvember 2015, 430,6. Stefnda V-kk-þgf er því stefnt til greiðslu skuldarinnar í heild óskipt með stefndu J-kvk-þgf.

Málsástæður stefnda V-kk-ef Þ-kk-ef

Stefndi V-kk-nf vísar til þess að þegar hann undirritaði ábyrgðarskuldbindingu hafi verið í gildi samkomulag um notkun ábyrgða á skuldbindingum einstaklinga. Samkomulagið hafi verið undirritað þann 1. nóvember 2001 af hálfu Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja, Neytendasamtakanna, Sambandi íslenskra sparisjóða og af hálfu Viðskiptaráðherra. Markmið samkomulagsins hafi verið að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar væru miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin trygginga hans, sbr. 1. gr. samkomulagsins. Samkomulagið hafi verið sett með neytendavernd í huga og kröfu um vönduð vinnubrögð af hálfu fjármálafyrirtækja og annarra aðila sem stunda útlánastarfsemi að einhverjum toga. Þess vegna hafi verið ákveðið í 3. gr. samkomulagsins að framkvæmt yrði svokallað mat á greiðslugetu lánþega, en samkvæmt því ákvæði skuli fjármálafyrirtæki meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Jafnframt segi í sömu grein að fjármálafyrirtæki sé skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meira en 1.000.000 kr.

Stefndi telur að umrætt samkomulag hafi fullt gildi gagnvart fjármálafyrirtækjum og að stefnandi falli þar undir. Vísar stefndi í því sambandi til skilgreiningar á hugtakinu „fjármálafyrirtæki“ í 10. tölulið 1. mgr. 1. gr. a laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki um að fjármálafyrirtæki séu þau lánafyrirtæki sem hafa fengið starfsleyfi samkvæmt lögunum. Í 116. gr. laga nr. 161/2002 sé síðan tekið fram hvaða sjóðir séu undanþegnir og teljist því ekki til fjármálafyrirtækja. Þar sem Lánasjóður íslenskra námsmanna sé ekki talin þar upp telur stefndi ekki hægt að líta öðruvísi á en svo að stefnandi Lánasjóður íslenskra námsmanna sé fjármálafyrirtæki samkvæmt lögunum. Um þetta atriði vísar stefndi einnig til jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, en af málatilbúnaði stefnda verður ráðið að hann telur að ákvæðið renna stoðum undir að samkomulag fjármálafyrirtækja um notkun ábyrgða á skuldbindingum einstaklinga skuli gilda um stefnanda.

Ef stefnandi er fjármálafyrirtæki samkvæmt skilgreiningu ofangreindra laga telur stefndi það ótvírætt að stefnanda beri að fara eftir samkomulaginu. Vísar stefndi í framhaldinu til þess að 19. gr. laga nr. 161/2002 skuli fjármálafyrirtæki starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Jafnframt komi fram í 2. mgr. sömu greinar að Fjármálaeftirlitið setji reglur um hvað teljist eðlilegt eða heilbrigðir viðskiptahættir. Stefndi vísar til þess að staða ábyrgðarmanna hjá Lánasjóði Íslenskra námsmanna sé sú sama og staða ábyrgðarmanna hjá öðrum fjármálafyrirtækjum. Verði því að teljast ganga gegn heilbrigðum viðskiptaháttum, samanber áðurnefnda 19. gr., að það skuli vera minni neytendavernd gagnvart ábyrgðarmönnum hjá Lánasjóðnum en ábyrgðarmönnum hjá öðrum fjármálafyrirtækjum.

Stefndi telur einnig að hafa verði í huga að ábyrgðarmenn hafi yfirleitt engan fjárhagslegan ávinning af því að gangast í ábyrgð og ástæðan fyrir því að aðili gengist í ábyrgð sé oftar en ekki krafa lánveitenda um auknar tryggingar og þrýstingur frá lántaka sem eru oftar en ekki fjölskyldumeðlimir sem erfitt getur verið að hafna eða vantreysta, sérstaklega þegar afdrif lántaka geta verið undir því komin að umbeðin fyrirgreiðsla fáist. Þess vegna sé rauði þráðurinn í samkomulaginu sá að ábyrgðarmaður skuli vera vel upplýstur um þá áhættu sem felst í ábyrgð hans. Stefndi telur að stefnandi hafi borið ábyrgð á því að upplýsa stefnda V-kk-þf um þá áhættu sem hann var að takast á hendur, en stefnandi hafi ákveðið að gera það ekki.

Stefndi bendir enn fremur á að skilmálar skuldabréfsins sem ábyrgðarskuldbinding hans byggist á séu ritaðar með orðfæri sem sé ekki skiljanlegt fyrir mann í hans stöðu. Þar komi meðal annars fram í 3. mgr. skuldabréfsins að lántakandi veiti „L-kvk-þgf heimild til þess að færa inn á skuldabréf þetta við námslok fjárhæð heildarskuldarinnar miðaða við þágildandi vísitölu neysluverðs“ og að „L-kvk-nf [sendi] lántakanda yfirlit yfir sundurliðaða fjárhæð heildarskuldarinnar.“ Telur stefndi ljóst að hann hafi ekki með nokkru móti getað vitað hversu háa fjárhæð hann hafi verið að gangast í ábyrgð fyrir.

Stefndi vísar jafnframt til þess að það sé neytenda mjög í óhag að gangast í ábyrgð og að verulegur aðstöðumunur ríki milli neytenda og fjármálastofnunar í ljósi þeirrar sérþekkingar sem fjármálastofnanir búa yfir í skjóli hlutverks þeirra sem lánveitanda í atvinnuskyni. Þá séu neytendur misjafnlega í stakk búnir til að skilja til fulls þá áhættu sem felst í lánasamningum, t.d. að geta borið saman ólíkar vörur og þeir vanmeta oft á tíðum afleiðingar vanskila eða brota á skilmálum. Í stuttu máli má segja að ríkari kröfur verði því að gera til aðgæsluskyldu lánveitanda, enda sé hann betur í stakk búinn til að meta burði lántakanda til að standa skil á skuldbindingu sinni.

Stefndi telur að þar sem ekki hafi farið fram á honum greiðslumat sem skuldara beri að víkja ábyrgðarskuldbindingu hans til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Telur stefndi að það verði að teljast andstætt góðri viðskiptavenju og jafnframt ósanngjarnt að stefnandi geti haldið fast í ábyrgð stefnda, þegar stefnandi hafi ekki fylgt þeim skyldum sem honum bar samkvæmt ákvæðum ofangreinds samkomulags. Stefnandi þessa máls hafi ábyrgðarskilmálana einhliða, auk þess sem verulegur aðstöðumunur sé á milli stefnanda málsins og stefnda. Telur stefndi að stefnandi verði því að bera hallann af mistökum starfsmanna sinna við að láta ekki framkvæma forsvaranlegt greiðslumat á lántakandanum og þar með bregðast lagalegri skyldu sinni gagnvart stefnda.

Þá lætur stefndi þess loks getið að hann hafi hreinlega verið blekktur af stefnanda málsins og af meðstefndu J-kvk-þgf, til að skrifa undir ábyrgðaryfirlýsinguna. Hvorugur aðilinn hafi bent honum á áhættuna af því að gerast ábyrgðarmaður

Stefndi telur enn fremur að alvarlegir annmarkar séu á kröfugerð stefnanda. Þannig komi sundurliðun á heildarskuldinni hvergi fram og engin möguleiki sé fyrir stefnda að yfirfara útreikninga stefnanda, enda sjáist hvergi hvaða upphæðir hafi verið greiddar inn né hvenær þær hafi verið greiddar, hvaða hluta upphæðarinnar hafi verið varið í greiðslu vaxta og verðbóta og hvaða hluta til greiðslu höfuðstóls. Það sé því ómögulegt fyrir stefnda V-kk-þf að sannreyna kröfuna með nokkru móti. Þó sé ljóst að þær upphæðir sem um ræðir eru langt fyrir ofan þau viðmiðunargildi sem samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember segir til um.

IV. Niðurstaða

Mál þetta er höfðað sem skuldabréfamál á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála á hendur stefnda sem sjálfskuldarábyrgðarmanni á framangreindu skuldabréfi, sem þáverandi sambýliskona hans J-kvk-nf gaf út 21. janúar 2001. Gegn mótmælum stefnanda getur stefndi því einungis komið að þeim vörnum sem kveðið er á um í 118. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þar á meðal vörnum sem ekki eiga að sanna þær staðhæfingar sem varnir byggjast á eða unnt er að sanna með skjölum sem stefndi leggur fram, sbr. 3. tölul. greinarinnar. Þar sem stefnandi hefur ekki mótmælt því að varnir stefnda V-kk-ef komi að verða þær teknar til efnislegrar umfjöllunar.

Eins og áður er rakið er skuldabréfið sem liggur til grundvallar málshöfðuninni gefið út 21. janúar 2006 og undirritaði stefndi það sem ábyrgðarmaður. Af málatilbúnaði stefnda verður ráðið að varnir hans lúti í meginatriðum að því að stefnandi hafi ekki gætt að láta fara fram greiðslumat á meðstefndu J-kvk-þgf og upplýsa stefnda um þá áhættu sem fylgdi því að takast á hendur þá sjálfskuldarábyrgð sem krafa stefnanda lýtur að. Telur stefndi að stefnanda hafi borið skylda til slíks í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru í samkomulagi Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja, Neytendasamtakanna, Sambandi íslenskra sparisjóða og af viðskiptaráðherra frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldbindingum einstaklinga.

Í 1. gr. þess samkomulags sem stefndi hefur vísað til kemur fram að framangreind samtök standi að samkomulaginu f.h. aðildarfélaga sinna og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda en að önnur fjármálafyrirtæki eða samtök fjármálafyrirtækja geti einnig gerst aðilar að samkomulaginu.

Þrátt fyrir að viðskiptaráðherra hafi samkvæmt framansögðu átt aðkomu að þessu samkomulagi fyrir hönd stjórnvalda bera ákvæði þess ekki annað með sér, sbr. 3. – 9. gr., en að samkomulaginu hafi einungis verið ætlað að taka til íslenskra fjármálafyrirtækja en ekki að binda stofnanir ríkisins, eins og stefnanda. Af þeim sökum verður að hafna þeim sjónarmiðum stefnda að ákvæði laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, leiði til þess að stefnandi falli undir fyrrgreint samkomulag. Í þessu sambandi verður enn fremur að líta til þess að samkvæmt ákvæði þágildandi 1. tölul. 10. gr. auglýsingar nr. 96/1969, um staðfestingu forseta Íslands á reglugerð um Stjórnarráð Íslands, fór menntamálaráðherra með mál sem vörðuðu Lánasjóð íslenskra námsmanna. Viðskiptaráðherra gat því ekki bundið stefnanda sem stjórnvald með undirritun sinni á samkomulagið enda heyrði stofnunin ekki undir ráðuneyti viðskiptaráðherra.

Þá verður ekki talið að sjónarmið sem leidd verða af 65. gr. stjórnarskrárinnar geti orkað þannig á skýringu samkomulagsins sem hér um ræðir að stefnandi verði bundin af efni þess. Stefnandi er sem fyrr segir ekki aðili að samkomulaginu og að mati dómsins eru engin efni til að fallast á að það leiði af 65. gr. stjórnarskrárinnar að einstaklingar eigi kröfu á að vera jafnsettir gagnvart stefnanda og þeim aðilum sem stóðu að samkomulaginu. Stjórnvöld verða ekki á grundvelli jafnræðisreglunnar skuldbundin til að veita einstaklingum ákveðið hagræði eða réttindi í tengslum við tryggingar um efndir fjárkröfu af þeirri ástæðu einni að tilteknir einkaaðilar hafa samið um slíkt sín á milli.

Með hliðsjón af því sem að framan er rakið verður ekki fallist á það með stefnda V-kk-þgf að stefnandi hafi við útgáfu skuldabréfsins verið skuldbundinn til að láta framkvæma greiðslumat fyrir aðalskuldarann J-kvk-þf og kynna honum það mat. Er þessari málsástæðu stefndu því hafnað. Af því leiðir jafnframt að stefnanda er ekkert hald er í þeirri málsástæðu sinni að víkja beri sjálfskuldarábyrgð hans til hliðar til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, þar sem ósanngjarnt sé, með tilliti til brota stefnanda á samkomulaginu, að bera ábyrgðina fyrir sig og byggja á henni rétt.

Þá verður ekki fallist á að stefndi V-kk-nf hafi sýnt fram á að önnur atvik hafi verið til staðar við samningsgerðina sem leitt gætu til þess að skuldbindingu hans verði vikið til hliðar eða krafan vegna hennar lækkuð með vísan til tilvitnaðs ákvæðis 36. gr. laga nr. 7/1936. Þannig verður ekkert ráðið af gögnum málsins um að stefnandi málsins og/eða meðstefnda J-kvk-nf hafi blekkt hann til að skrifa undir ábyrgðaryfirlýsinguna eins og stefndi hefur haldið fram.

Af hálfu stefnda V-kk-ef hefur einnig verið haldið fram að hvorki stefnandi né meðstefnda J-kvk-nf hafi bent honum á áhættuna af því að gerast ábyrgðarmaður. Þá hefur stefndi haldið því fram að skilmálar skuldabréfsins sem ábyrgðarskuldbinding hans byggist á séu ritaðar með orðfæri sem sé ekki skiljanlegt fyrir mann í hans stöðu. Einnig hefur stefndi vísað til þess að hann hafi ekki með nokkru móti getað vitað hversu háa fjárhæð hann hafi verið að gangast í ábyrgð fyrir og í því sambandi vitnað meðal annars almennt til dóma EFTA-dómstólsins að þessu leyti í munnlegum málflutningi.

Þrátt fyrir framangreindar málsástæður hefur stefndi V-kk-nf enga grein gert fyrir því á hvaða grundvelli stefnandi eða meðstefndu J-kvk-þgf hafi borið að upplýsa hann um áhrif ábyrgðarskuldbindingarinnar, umfram það sem segir í skuldabréfinu sjálfu, og þá hvert nánar inntak þeirrar upplýsingaskyldu væri. Af hálfu stefnda hefur enn fremur ekki verið sýnt fram á hvort og að hvaða leyti hugsanleg vanræksla stefnanda og meðstefndu J-kvk-ef á að upplýsa hann um eða útskýra fyrir honum þýðingu ábyrgðarinnar eða möguleg vangeta hans sjálfs til að skilja eðli ábyrgðarskuldbindingarinnar hafi skipt sköpum um þá ákvörðun hans að gangast í ábyrgðina. Af þeim sökum verður að hafna málatilbúnaði stefnda að því marki sem hann byggir á framangreindum málsástæðum.

Að að því er varðar þær málsástæður stefnda að sundurliðun á heildarskuldinni komi hvergi fram í kröfugerð stefnanda og að engin möguleiki sé fyrir stefnda að yfirfara útreikninga stefnanda, m.a. hvaða upphæðir hafi verið greiddar inn né hvenær þær hafi verið greiddar, þá verður ekki annað séð af gögnum málsins sem stefnandi lagði fram í þinghaldi 3. mars 2016 kjölfar framlagningar greinargerðar stefnda en að meðstefnda J-kvk-nf hafi aldrei greitt af láni sínu hjá stefnanda. Af þeim sökum verður þessum málsástæðum stefnda einnig hafnað.

Í samræmi við framangreint verður ekki hjá því komist að fallast á kröfur stefnanda í málinu um að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt kr. 1.993.238,00 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 123.505,00 frá 01.03.2014 til 01.09.2014, af kr. 154.009,00 frá 01.09.2014 til 01.03.2015, af kr. 278.789,00 frá 01.03.2015 til 08.05.2015, af kr. 1.993.238,00 frá 08.05.2015 til greiðsludags.

Með hliðsjón af þessum úrslitum málsins verður stefndu gert að greiða málskostnað stefnanda sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur að virtum atvikum málsins.

Dómsorð:

Stefndu, J-kvk-nf V-kvk-nf og V-kk-nf Þ-kk-nf greiði stefnanda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, óskipt kr. 1.993.238,00 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 123.505,00 frá 01.03.2014 til 01.09.2014, af kr. 154.009,00 frá 01.09.2014 til 01.03.2015, af kr. 278.789,00 frá 01.03.2015 til 08.05.2015, af kr. 1.993.238,00 frá 08.05.2015 til greiðsludags.

Stefndu greiði stefnanda óskipt 500.000 krónur í málskostnað.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf