E-674/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 12. desember 2016, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjaness með stefnu birtri fyrir stefnda þann 21. júní 2016.

Stefnandi er J-kk-nf L-kk-nf J-kk-nf, kt. 000000-0000, Vallarbraut 6, 260 Reykjanesbæ. Stefndi er B-kk-nf K-kk-nf G-kk-nf, kt. 000000-0000, Suðurhópi 1, 240 Grindavík.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 589.400 krónur auk dráttarvaxta, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 6. mars 2015 til greiðsludags, og einnig er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. sömu laga. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts.

Stefndi gerir þær dómkröfur að verða sýknaður af kröfu stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að mati dómsins.

I

Málsatvik

Stefnandi segir í stefnu að hann hafi fengið munnlegt leyfi frá varnarmáladeild utanríkisráðuneytisins til þess að vera með sumarhús í landi Staðarhóls í Grindavík og af gögnum málsins hefur það verið á árunum 1973-1975. Stefnandi kveður að í samkomulaginu hafi falist að hann mætti vera með sumarhúsið á landinu ótímabundið og án endurgjalds.

Stefndi eignast jörðina Vindheima með afsali árið 1975. Landamerki Vindheima voru þá óskilgreind og lét stefndi því gera uppdrátt að þeim. Grindavíkurbær staðfesti þann uppdrátt 14. febrúar 2007 og fjármálaráðuneytið ritaði samþykki sitt þann 27. apríl 2007. Var uppdrættinum þinglýst en samkvæmt honum féll innan landamerkja Vindheima Staðarhóll þar sem sumarhús stefnanda stendur. Virðast þreifingar fljótlega eftir það hafa átt sér stað milli stefnda og stefnanda um lóðarleigu en stefnandi hafi ekki verið sáttur við eignarhald stefnda á Staðarhól og talið að landið væri í eigu íslenska ríkisins. Þó fór svo að þann 3. maí 2011 skrifaði stefnandi undir lóðarleigusamning við stefnda um Staðarhól, án athugasemda, og greiddi stefnandi á sama tíma leigu til stefnda, þrjú ár aftur í tímann.

Með bréfi Fasteigna ríkisins, dags. 24. ágúst 2012, voru gerðar athugasemdir til sýslumannsins á Suðurnesjum, við þinglýsingu landamerkja Staðarhóls. Með bréfi dags. 17. febrúar 2015, frá skipulagsstjóra Grindavíkurbæjar var krafist breytinga á skráningu Vindheima og Staðarhóls. Var því bréfi þinglýst sama dag en með því varð íslenska ríkið eigandi að Staðarhóli. Stefnandi og Fasteignir ríkisins fyrir hönd íslenska ríkisins gengu frá nýjum lóðarleigusamningi, dags. 16. febrúar 2015 og var þeim samningi þinglýst degi síðar.

Stefndi krafðist þess að sýslumaðurinn á Suðurnesjum myndi leiðrétta skráningu í fasteignabók þannig að hún yrði færð til fyrri vegar. Ekki var orðið við því og fór sá ágreiningur fyrir Héraðsdóm Reykjaness. Í niðurstöðu úrskurðar héraðsdóms segir meðal annars: „Með hliðsjón af framangreindu þykir sýnt að stofnskjal Staðarhóls uppfyllti hvorki ákvæði 14. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna né skilyrði 2. mgr. 20. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þykir því ljóst að mistök urðu við þinglýsingu skjalsins og bar þinglýsingarstjóra að bæta úr þeim mistökum, sbr. 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Ljóst er að önnur réttindi sóknaraðila voru leidd frá þessu ranga stofnskjali Vindheima, m.a. stofnskjal Staðarhóls“. Úrskurður héraðsdóms var staðfestur með vísan til forsendna með dómi Hæstaréttar nr. 470/2015, dags. 27. ágúst 2015.

Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslu aðilar málsins, og vitnin J-kk-nf G-kk-nf J-kk-nf, sonur stefnanda, S-kk-nf Ó-kk-nf, starfsmaður Fasteigna ríkisins, og P-kk-nf B-kk-nf, fyrrverandi byggingarfulltrúi í Grindavík.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að með dómi Hæstaréttar nr. 470/2015 hafi verið staðfest að stefndi átti ekki og hafi aldrei átt lóðina Staðarhól. Með innheimtu á lóðarleigu fyrir árin 2009-2013 liggi fyrir að stefndi hafi án réttmætrar ástæðu öðlast verðmæti úr hendi stefnanda með óréttmætri auðgun. Stefnda beri að endurgreiða stefnanda andvirði þeirrar auðgunar að viðbættum þeim kostnaði sem stefnandi hafi þurft að leggja út vegna málsins á fyrri stigum, enda hafi stefnandi orðið fyrir tjóni og auðgun stefnda í beinum tengslum við það tjón. Hafi sú auðgun verið óréttmæt og verði rakin til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda þar sem hann hafði ekki í öndverðu heimild til þess að innheimta lóðarleigu á landi sem tilheyrði honum ekki og beri honum að bæta stefnanda tjón sitt vegna þess.

Stefnandi byggir á því að staðfesting á saknæmri háttsemi stefnda komi fram í dómi Hæstaréttar nr. 470/2015, þar sem fram komi að samþykki íslenska ríkisins á uppdrætti landamerkja Vindheima hafi byggst á rangri eða villandi upplýsingagjöf.

Krafa stefnanda um greiðslu kostnaðar vegna þjónustu lögmanns og útlagðs kostnaðar vegna þinglýsingargjalds byggist á sjónarmiðum um vangildisbætur. Stefnandi eigi rétt á því að tjón hans verði bætt og að staða hans verði eins fjárhagslega og ef enginn lóðarleigusamningur hefði verið gerður. Stefnandi vísar til þess að það hafi alfarið verið atvik sem stefndi beri ábyrgð á sem hafi valdið tjóni hans og fyrir liggi að öll skjöl sem stefndi leiddi rétt sinn af hafi verið dæmd ógild og þar með talinn lóðarleigusamningur á milli málsaðila. Sé krafan um vangildisbætur að þessu leyti reist á meginreglum samninga- og kröfuréttar. Krafan um vangildisbætur nemi því fjártjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna athafna stefnda.

Fram kom í máli stefnanda að umboðsmaður stefnanda hefði skrifað nauðugur undir lóðarleigusamninginn um Staðarhól í maí 2011. Hafi þá verið látið í veðri vaka af lögmanni stefnda að yrði ekki skrifað undir myndi stefnandi glata eigum sínum og sumarhúsið yrði fjarlægt á hans kostnað.

Stefnukrafa stefnanda byggist nánar á eftirfarandi: Lóðarleiga vegna áranna 2009-2011, greidd til stefnda þann 3. maí 2011, 168.289 krónur. Lóðarleiga ársins 2012 auk dráttarvaxta, 57.525 krónur. Lóðarleiga ársins 2013, 57.943 krónur. Þinglýsingarkostnaður vegna lóðarleigusamnings, 14.620 krónur. Kostnaður vegna lögmannsþjónustu stefnanda á árunum 2007-2008, 291.023 krónur. Samtals 589.400 krónur, og miði gjalddagar endurgreiðslukröfu við 6. mars 2015.

Um lagarök vísar stefnandi til ólögfestra reglna kröfuréttar um óréttmæta auðgun og almennra reglna kröfu- og samningaréttar um vangildisbætur. Einnig sé byggt á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við III. og V. kafla laga nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðst við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, jafnframt sem vísað sé til 32. gr. þeirra laga um varnarþing.

III

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir kröfu um sýknu á því að stefnandi geti ekki átt rétt til endurgreiðslu þar sem stefndi hafi aldrei átt þá lóð sem um ræði. Fullyrðingar stefnanda um að honum hafi ekki borið að greiða lóðarleigu til íslenska ríkisins séu ekki trúverðugar, þar sem stefnandi hafi gert lóðarleigusamning við íslenska ríkið, nánast samstundis og Staðarhóll hafi verið þinglýstur sem eign íslenska ríkisins. Óljóst sé af hverju það skipti stefnanda máli hvort hann greiði lóðarleigu til stefnda eða til ríkisins. Stefndi telur einnig að aðeins íslenska ríkið sem núverandi þinglýstur eigandi geti mögulega gert kröfu um endurgreiðslu á lóðarleigu fyrir dómi og beri því að sýkna stefnda sökum aðildarskorts.

Stefndi hafnar því að hann hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi eða auðgast með ólögmætum hætti sem réttlætt geti kröfu stefnanda. Stefndi hafi gert lóðarleigusamning við stefnanda eftir að hann hafi öðlast þinglýstan rétt yfir hinni umdeildu lóð. Eignarheimild hans hafi verið undirrituð af Grindavíkurbæ og fjármálaráðuneytinu. Á þeim tíma sem lóðarleigusamningurinn hafi verið gerður og undirritaður, hafi íslenska ríkið engar athugasemdir gert við eignarhald stefnda. Óumdeilt sé að stefnandi hafi haft afnot af lóðinni á umræddum tíma og stefndi í góðri trú um rétt sinn til lóðarinnar, enda hafi stefnandi undirritað og samþykkt lóðarleigusamninginn. Þá sé hæpið að halda því fram að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni eða að stefndi hafi auðgast á hans kostnað við það eitt að gera lóðarleigusamning við stefnda. Hafi stefnandi fengið endurgjald í formi lóðarréttinda fyrir sumarhúsi sínu sem hann hafði ekki fyrir þann tíma, hvorki frá stefnda né íslenska ríkinu.

Stefndi telur að ógilding og breyting á eignarhaldi skv. dómi Hæstaréttar nr. 470/2015 hafi aðeins varðað form þeirra skjala sem stefndi leiddi rétt sinn af en feli á engan hátt í sér efnisdóm um réttindi til Staðarhóls. Skilyrði skaðabótaábyrgðar eða endurgreiðslu skv. ólögmætri auðgun séu því ekki til staðar og að mati stefnda er kröfugerð stefnanda einnig vanreifuð að þessu leyti, enda engin gögn sem styðja fullyrðingar stefnanda.

Stefndi bendir á að stefnandi hafi greitt umræddar leigugreiðslur án fyrirvara um betri rétt til stefnda, en stefnanda hefði borið að greiða með fyrirvara, enda komi fram í stefnu að hann hafi alla tíð haft efasemdir um eignarrétt stefnda en engu að síður undirriti hann lóðarleigusamning og greiði lóðarleigu án fyrirvara. Stefnandi geti skv. framansögðu ekki átt frekari kröfu á hendur stefnda. Stefndi hafnar þeirri málsástæðu stefnanda að um einhvers konar nauðung hafi verið að ræða sem of seint fram kominni auk þess sem ekkert í málinu styðji þá fullyrðingu.

Einnig telur stefndi að lögmannskostnaður stefnanda vegna bréfaskrifta þáverandi lögmanns stefnanda sé stefnda alls óviðkomandi og stofni engar kröfur á hendur honum. Um sé að ræða réttarsamband á milli stefnanda og þáverandi lögmanns hans og kostnaðurinn varði ekki leigugreiðslur þær sem séu til umfjöllunar í þessu máli. Þá sé krafa stefnanda um lögmannskostnað jafnframt vanreifuð. Þannig sé ekki útskýrt hvernig stefndi hafi sýnt af sér ólögmæta og saknæma háttsemi sem stofnað geti til skaðabótaábyrgðar.

Um lagarök vísar stefndi aðallega til meginreglna samninga-, kröfu- og skaðabótaréttar og um málskostnað til XXI. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

IV

Niðurstaða

Í máli þessu er til úrlausnar hvort stefnandi eigi endurkröfurétt úr hendi stefnda á grundvelli óréttmætrar auðgunar, vegna innheimtu stefnda á lóðarleigu Staðarhóls fyrir árin 2009-2013. Þá er til úrslausnar hvort stefnda beri að greiða stefnanda vangildisbætur vegna útlagðs þinglýsingar- og lögmannskostnaðar stefnanda.

Málatilbúnaður stefnanda verður skilinn þannig að hefði ekki komið til þess að stefndi innheimti lóðarleigu á grundvelli lóðarleigusamnings sem gerður var milli málsaðila, hefði stefnandi fengið að vera með sumarhús sitt á Staðarhóli, endurgjaldslaust árin 2009-2013. Þykir með því nægjanlega sýnt fram á tengsl aðila og þau réttindi sem stefnandi sækir í málinu. Er því ekki fallist á það með stefnda að sýkna beri á grundvelli aðildarskorts, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Kröfu sinni til stuðnings vísar stefnandi til þess að hann hafi fengið munnlegt leyfi árið 1973 eða 1974 til þess að setja niður sumarhús í landi Staðarhóls, ótímabundið og án nokkurs endurgjalds. Í gögnum málsins sem stafa frá stefnanda sjálfum kemur fram að hann hafi upphaflega fengið umrætt leyfi frá presti sem var staðarhaldari á kirkjujörðinni Stað. Þá kemur fram að hann hafi síðar fengið sama leyfi hjá nafngreindum mönnum sem störfuðu í varnarmáladeild utanríkisráðuneytisins. Engir af þessum mönnum komu fyrir dóminn. Fyrir dóminn kom S-kk-nf Ó-kk-nf, starfsmaður Fasteigna ríkisins og kvaðst hann hafa rætt við fyrrverandi starfsmann Varnarmáladeildar, sem var ekki frekar getið, og fengið það staðfest að stefnandi hefði haft munnlegt leyfi til þess að setja niður sumarhús í landi Staðarhóls. Samkvæmt framangreindu er ekki útilokað að stefnandi hafi fengið munnlegt leyfi fyrir því að setja niður sumarhús á Staðarhóli. Í gögnum málsins er hins vegar ekkert um að stefnandi hafi ekki þurft að greiða fyrir þau afnot.

Þann 16. febrúar 2015 undirritar stefnandi lóðarleigusamning við Fasteignir ríkissjóðs, um lóð sem er stærri en sú lóð sem tilgreind er í lóðarleigusamningi stefnanda við stefnda, en nær þó að hluta til sama lands eða Staðarhóls. Fram kom fyrir dómi að með lóðarleigusamningnum hafi fyrst og fremst staðið til að tryggja stefnanda lóðarréttindi undir sumarhús hans þar sem lóðarleigusamningur hans við stefnda hefði fallið niður. Stefnandi undirritaði þann samning án athugasemda um skyldu hans til að greiða lóðarleigu fyrir Staðarhól, þótt ætla verði af framburði hans fyrir dómi að honum hafi ekki verið skylt að greiða neina lóðarleigu samkvæmt munnlegu samkomulagi.

Fram kom í skýrslu S-kk-ef Ó-kk-ef fyrir dóminum að ekki stæði til að stefnanda yrði gert að greiða lóðarleigu aftur í tímann og þar með verður honum ekki gert að greiða lóðarleigu fyrir þau ár sem stefndi innheimti lóðarleigu hjá stefnanda.

Á því er byggt af hálfu stefnanda, að auðgun stefnda megi rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi hans. Einkanlega er vísað í því sambandi til orða í niðurstöðum héraðsdóms í Hæstaréttarmálinu nr. 470/2015: „Þá þykir ljóst að samþykki varnaraðila ... byggðist á rangri eða villandi upplýsingagjöf til varnaraðila“. Í gögnum málsins kemur fram að P-kk-nf B-kk-nf, bæjarverkfræðingur Grindavíkur, sendi erindi til Fasteigna ríkissjóðs, b.t. S-kk-ef Ó-kk-ef, þar sem óskað var staðfestingar á leiðréttri eignaskráningu Staðarhóls. Fyrir dómi bar S-kk-nf Ó-kk-nf að á þeim tíma sem erindið barst hafi það ekki verið sérstaklega skoðað þar sem engin gögn hafi legið fyrir um Staðarhól í skrám varnarmálaskrifstofu. Hafi hann gengið út frá því að upplýsingar frá bæjarverkfræðingi væru réttar og ekki farið frekar ofan í það og sent málið til fjármálaráðuneytis sem samþykkti þá leiðréttingu þann 27. apríl 2007.

S-kk-nf Ó-kk-nf bar einnig fyrir dóminum að hann hefði fengið rangar upplýsingar frá byggingaryfirvöldum í Grindavík um stærð og staðsetningu Vindheima. Í skýrslu P-kk-ef B-kk-ef, fyrrverandi bæjarverkfræðings hjá Grindavíkurbæ, fyrir dómi kvaðst P-kk-nf hins vegar hafa hitt S-kk-þf Ó-kk-þf á skrifstofu S-kk-ef og haft meðferðis öll gögn málsins og farið yfir þau með honum. Hann mundi ekki hvort hann hefði skilið gögnin eftir hjá S-kk-þgf en taldi sig hafa sent þau í tölvupósti. Aðspurður kvað P-kk-nf stefnda ekki hafa beitt neinum blekkingum þegar hann hafi leitað eftir staðfestingu Grindavíkurbæjar á uppdrættinum.

Ekki verður lagt mat á það hvaða gögn lágu fyrir við ákvörðun fjármálaráðuneytis um samþykki á leiðréttri eignaskráningu Staðarhóls. Hins vegar er ljóst af framangreindu að það var ekki stefndi þessa máls sem leitaði eftir því samþykki né lagði hann umrædd gögn fyrir Fasteignir ríkissjóðs eða fjármálaráðuneytið. Verður því ekki séð hvernig stefndi hafi gerst sekur um saknæma eða ólögmæta háttsemi við þá upplýsingagjöf eins og byggt er á í málinu. Þá liggur ekki fyrir, þótt stefndi hafi látið vinna að uppdrætti fyrir jörðina Vindheima, að sú framkvæmd hafi farið fram með ólögmætum eða saknæmum hætti.

Af dómi Hæstaréttar nr. 39/2003 verður ráðið, að ef til greina komi að beita ólögfestum reglum kröfuréttar um ólögmæta auðgun, verði að meta kröfuna út frá eðli máls með hliðsjón af öllum atvikum. Þegar allt framangreint er virt er að mati dómsins ekki hægt að fallast á það með stefnanda að innheimta stefnda á lóðarleigu fyrir árin 2009-2013 hafi átt sér stað með óréttmætri auðgun og ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda um endurgreiðslu lóðarleigu, samtals 168.289 krónur.

Í þessu sambandi ber einnig til þess að líta að umboðsmaður stefnanda undirritaði lóðarleigusamning um Staðarhól við stefnda þann 3. maí 2011, og greiddi þá lóðarleigu fyrir árin 2009-2011, án nokkurs fyrirvara um greiðsluskyldu eða var gerður fyrirvari um greiðslur eftir það, að séð verður. Gera verður nokkuð ríkar kröfur til stefnanda í þessu sambandi, enda sagðist hann ítrekað hafa gert athugasemdir um eignarhald Staðarhóls og fram kemur í gögnum málsins að hann hafi meðal annars leitað aðstoðar lögmanns vegna þess. Breytir engu um framangreinda skyldu stefnanda að umboðsmaður hans hafi verið ólöglærður og þá er ekkert í málinu sem styður það að lóðarleigusamningurinn hafi verið undirritaður af hálfu umboðsmanns stefnanda vegna hótana af einhverju tagi af hálfu lögmanns stefnda.

Stefnandi krefst vangildisbóta. Um ólögfestar reglur kröfuréttar er að ræða, en almennt eiga vangildisbætur að gera kröfuhafa eins fjárhagslega settan og enginn samningur hafi verið gerður.

Stefnandi krefst bóta vegna þinglýsingarkostnaðar lóðarleigusamnings, að upphæð 14.620 krónur, þar af er stimpilgjald 10.620 krónur. Þegar lóðarleigusamningi stefnanda við ríkissjóð var þinglýst þann 17. febrúar 2015, var stefnanda skv. gögnum málsins aðeins gert að greiða 2.000 krónur í þinglýsingargjald en ekki stimpilgjald. Er því vafi um hvert er meint tjón stefnanda auk þess sem ekki liggur annað fyrir en að lóðarleigusamningur málsaðila hafi í tæp fjögur ár fært stefnanda afnot af Staðarhóli í samræmi við ákvæði hans. Er því ekki hægt að fallast á það með stefnanda að stefnda beri að greiða vangildisbætur vegna þessa.

Stefnandi krefst þess að stefndi greiði lögmannskostnað stefnanda vegna vinnu lögmanns á árunum 2007-2008, samtals 291.023 krónur. Lóðarleigusamningur milli málsaðila var undirritaður árið 2011. Ekki fæst séð að framangreind lögfræðiaðstoð hafi tengst samningsgerð málsaðila og er því ekki hægt að fallast að það með stefnanda að stefnda beri að greiða vangildisbætur í tengslum við gerð þess samning.

Með vísan til framangreinds er stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

V

Málskostnaður

Eftir úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 480.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Dóm þennan kveður upp B-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari.

Dómsorð:

Stefndi, B-kk-nf K-kk-nf G-kk-nf, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, J-kk-ef L-kk-ef J-kk-ef.

Stefnandi greiði stefnda 480.000 krónur í málskostnað.

B-kk-nf H-kk-nf