E-69/2022

1. Mál þetta, sem dómtekið var 20. september 2022, var höfðað þann 22. desember 2021. Stefnandi er A, til heimilis að [...], en stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., [...].

2. Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. verði dæmdur til að greiða stefnanda 14.028.796 krónur með svofelldum vöxtum:

Með vöxtum af 12.718.197 krónum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2019 til 28. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.310.599 krónum frá 11. febrúar 2022 til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandi að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. verði dæmdur til að greiða stefnanda 10.269.198 krónur með svofelldum vöxtum:

Með vöxtum af 8.958.599 krónum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2019 til 28. október 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.310.599 krónum frá 11. febrúar 2022 til greiðsludags.

Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar.

3. Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

3

Yfirlit málavaxta og ágreiningsefna

4. Stefnandi var eigandi húseignarinnar að [...], fasteignanúmer [...]en bjó ekki í húsinu þegar atvik máls þessa áttu sér stað. Húseignin skemmdist í eldi þann [...]. [...]. [...]var húsinu að [...] lýst sem timburhúsi með stálklæðningu, einangruðu með reiðingi en milligólf einangruð með sagi. Einhverjir veggir hússins hefðu verið með múrklæðningu á vírneti og talið hefði verið að klæðningar í útveggjum væru að hluta til úr asbesti.

5. Tjónið á húseign stefnanda var tilkynnt til stefnda þann [...] og hann staðfesti bótaskyldu úr brunatryggingu húseignarinnar síðan skriflega þann [...]. Daginn eftir brunann, [...], sendi lögreglan [...]tölvupóst varðandi húsið þar sem viðtakendur voru starfsmenn stefnda, Vinnueftirlitsins og Heilbrigðiseftirlits [...]. Þá hafði lögregla lokið vinnu á vettvangi og var tekið fram að húsið yrði afhent tryggingafélaginu í þáverandi ástandi til frekari vinnu. Húsið væri slysagildra vegna fok- og hrunhættu og að auki vegna þess að talið væri að mikill hluti veggklæðningar væri úr asbesti og því þyrfti einhver að fjarlægja það sem hefði til þess réttindi og sérstakt leyfi. Varað var við að veðurspá væri ekki hagstæð. Bæði heilbrigðisfulltrúi [...] og byggingar fulltrúi svöruðu tölvupóstinum [...] og gáfu fyrir sitt leyti vilyrði fyrir að unnt yrði að afgreiða leyfi til niðurrifs og framkvæmdaleyfi með stuttum fyrirvara. Starfsmaður Vinnueftirlitsins svaraði einnig póstinum [...]og benti á að asbestniðurrif væri leyfisskylt frá Vinnueftirlitinu, sem myndi reyna að afgreiða það leyfi eins hratt og unnt væri, niðurrifið þyrfti að framkvæma á sem öruggastan hátt og það væri ekki einfalt mál. Ef sannanlega væri asbest í veggplötunum, eins og Vinnueftirlitið teldi, þá væri allt húsið í raun asbestmengað, þ. e. byggingarefni hússins sem ekki væri úr asbesti væri líklega svo smitað af asbesti eftir brunann að ekki væri annað forsvaranlegt en að meðhöndla og farga því öllu sem asbestmenguðum úrgangi. Vegna hrun hættu væri ólíklegt að hægtværi að fjarlægja asbestklæðningu af veggjum á öruggan og einfaldan hátt. Hægt væri að rennbleyta allt húsið og hreinlega taka það niður með jarðýtu en starfsmaður Vinnueftirlitsins taldi óljóst hvort það væri ásættanleg hugmynd að mati Heilbrigðiseftirlitsins. Þessu svaraði heilbrigðisfulltrúi Heilbrigðiseftirlits [...]rúmu korteri seinna með tölvupósti á allan hópinn þar sem fram kom að Heilbrigðiseftirlitið væri sammála Vinnueftirlitinu um að meðhöndla skyldi og farga húsinu og innanstokksmunum í heild sinni sem asbestmenguðum úrgangi þó ekki væri alveg skýrt hvernig best væri að standa að niðurrifinu. Heilbrigðiseftirlitið kvaðst ekki setja sigupp á móti þeirri aðferð sem Vinnueftirlitið stakk upp á, ef verktaki myndi treysta sér til að vinna verkið þannig. Rétt væri einnig að senda tilkynningu til nágranna um að hafa alla glugga lokaða meðan á niðurrifinu stæði til að reyna að lágmarka hættu á að asbestryk gæti borist inn til fólks. Stuttu seinna svaraði starfsmaður stefnda einnig tölvupóstinum og sagðist vera í samvinnu við verktaka, sem hefði tilskilin réttindi, um að vinna að tillögu að verklagi við niðurrifið. 4

6. Tölvupóstsendingunum nefndan dag 2. nóvember 2018 lauk á því að framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits [...] sendi póst á hópinn þar sem staðfest var að Heilbrigðiseftirlitið hefði verið á staðnum, búið væri að byrgja glugga og dyr hússins og verið væri að setja net yfir brunarústirnar. Fór Heilbrigðiseftirlitið fram á að húsið yrði hulið með dúk þannig að hætta á foki á asbestryki yrði í lágmarki. Ljóst væri að rústirnar yrðu ekki fjarlægðar fyrren í næstu viku og veðurspá helgarinnar væri óhagstæð. Vara þyrfti nágranna við og takmarka umferð gangandi um svæðið. Sendi framkvæmdastjórinn myndir með pósti sínum af meintum asbestbrotum á vettvangi á víð og dreif um lóðina sem hún taldi að hefðu splundrast við hitann frá brunanum auk þess sem sjá mætti tætlur af asbesti í rofi á húsarústunum þannig að um leið og vind hreyfði mætti gera ráð fyrir að rask yrði á, yrðu ekki gerðar viðeigandi ráðstafanir.

7. Stefndi heldur því fram að haldinn hafi verið fundur með stefnanda og ættingjum hans að [...]þann [...]og rakti B, starfsmaður stefnda, efni þess fundar í framlögðu ódagsettu bréfi stefnda til C hjá D lögmannsstofu f. h. stefnanda, en aðilar málsins eru sammála um að bréfið hafi í raun verið dagsett 2. mars 2020. Á þessum fundi heldur stefndi fram að stefnandi hafi verið upplýstur um stöðuna og að mat stefnda væri að kostnaður við niðurrif hússins yrði ekki undir 10.000.000 króna. Stefnandi og dóttir hans hafa borið fyrir dómi að þau kannist ekki við að hafa verið á neinum slíkum fundi á þeim tíma eða þeim stað sem tilgreindur hafi verið.

8. Þann 8. nóvember 2018 skilaði verkfræðistofan E minniblaði um niðurrif hússins að [...]. Skv. minnisblaðinu var forsenda verksins m. a. sú að fram hefði komið að hluti hússins væri klæddur asbestplötum og þyrfti því að gera sérstakar ráðstafanir við niðurrif hússins. Þá var vísað til tölvupósta fulltrúa Vinnueftirlitsins og heilbrigðisfulltrúa Heilbrigðiseftirlits [...]um að húsið í heild sinni væri asbest mengað og skyldi meðhöndlað í samræmi við það. Í minnisblaðinu voru síðan raktar fyrirætlanir um niðurrifið og hvaða atriðum huga þyrftiað við undirbúning verksins, framkvæmd jöfnunar hússins við jörðu, aðgerðir við hreinsun, sköfun og fjarlægingu jarðvegs og förgun efnis.

9. Þann 14. nóvember 2018 gaf Heilbrigðiseftirlit [...] út leyfi til niðurrifs byggingarinnar. Leyfið var útgefið til handa F, verktakafyrirtækinu sem tekið hafði að sér niðurrif hússins, og gilti leyfið frá 15.– 30. nóvember 2018. Aðrir verktakar sem einnig unnu að niðurrifi hússins voru G, H, I, J og K. Í leyfinu voru 13 starfsleyfisskilyrði sem leyfishafi þyrfti að uppfylla, þ. m. t. að framkvæmdaaðili niðurrifsins hefði tilskilin réttindi til meðhöndlunar á asbesti frá Vinnueftirlitinu, að framkvæmdaleyfi byggingar fulltrúa og úttekt heilbrigðisfulltrúa lægi fyrir auk heimildar til meðhöndlunar asbests frá Vinnueftirlitinu, væri asbest í byggingunni. Þá skyldi meðhöndla alla byggingarhluta og innanstokksmuni sem asbestmengaða og byggingin rifin niður í heild sinni. Áhersla skyldi lögð á að rykbinda allt svæðið til að koma í veg fyrir dreifingu á asbestmenguðu ryki og ösku auk þess sem 5

Heilbrigðiseftirlitinu væri heimilt að krefjast þess að svæðið yrði lokað af með þéttu efni þannig að undirþrýstingur myndi hindra dreifingu á asbesti út fyrir niðurrifssvæðið. Í sjöunda starfsleyfisskilyrðinu kom fram að allur úrgangur frá byggingunni væri mengaður af asbest. Skyldi hann meðhöndlaður sem slíkur og fluttur á förgunarstað sem hefði gilt starfsleyfi til að taka við og meðhöndla viðkomandi úrgang. Þá skyldi framkvæmdaaðili senda Heilbrigðiseftirlitinu skýrslu um gerð, magn og lokaáfangastað alls úrgangs innan mánaðar frá verklokum.

10. Slíkri skýrslu um gerð, magn og lokaáfangastað byggingarúrgangs skiluðu F til Heilbrigðiseftirlitsins þann 23. nóvember 2018 og kom þar fram að 41,8 tonnum af asbesti hefði verið fargað á [...].

11. Þann 24. maí 2019 sendi lögmaður stefnanda bréf til stefnda þar sem beðið var um afstöðu stefnda til bótaskyldu og bótafjárhæðar. Stefndi staðfesti vátryggingu stefnanda með bréfi dags. 6. júní 2019 þar sem fram kemur að brunabótamat hússins hafi þann [...]numið 30.010.817 kr. Kemur einnig fram í bréfinu að lögregla og heilbrigðiseftirlit hafi krafist niðurrifs hússins eftir brunann og það verið vandkvæðum bundið vegna asbests og förgunar þess. Kostnaður við niðurrifið hafi numið 9.708.870 kr. Fram kemur að undirstöður hússins og fráveitulagnir í grunni hafi ekki skemmst og sé niðurstaða skoðunarmanns að verðmæti undirstaðna og fráveitulagna sem metnar séu til brunabótamats nemi 9,5% af vátryggingarfjárhæð eða 2.851.027 kr. Eftirstöðvar bótafjárhæðar nemi 17.450.920 kr. Vegna greiðslu bóta vísaði stefndi til 16. gr. reglugerðar nr. 809/2000 og ef sótt yrði um undan þágu skv. 2. mgr. greinarinnar yrðu bætur til greiðslu 14.833.282 kr. en bæturnar yrðu síðan greiddar á verðlagi greiðsludags. Með bréfi stefnda fylgdi sundurliðun kostnaðar við niðurrifið.

12. Lögmaður stefnanda mótmælti niðurstöðum stefnda með bréfi dags. 28. ágúst 2019. Í bréfinu gerði lögmaðurinn athugasemdir í fimm liðum þar sem m. a. var óskað eftir nánari sundurliðun og útskýringum á tilteknum kostnaðarliðum og reikningum og gerðar athugasemdir við hátt tímakaup og fjárhæðir. Sérstaklega var gerð athugasemd við háan hreinsunar- og förgunarkostnað, sem næmi 32,15% af brunabótamati fasteignarinnar. Einnig var gerð athugasemd við það að verðmæti undirstaðna og fráveitulagna næmi 9,5% af brunabótamati og bent á að L múrarameistari hefði gefið stefnanda það álit sitt að sökklar fasteignarinnar væru ónýtir með öllu.

13. Athugasemdum lögmanns stefnanda svaraði stefndi þann 24. september 2019 þar sem nánari sundurliðun var látin í té á fjárhæðum og nánari útskýringar veittar á reikningum. Um athugasemd stefnanda varðandi hreinsunar- og förgunarkostnað vísaði stefndi til reglugerðar nr. 809/2000 um lögboðna brunatryggingu húseigna þar sem í g-lið 4. gr. kæmi fram að tryggingin skyldi m. a. ætíð ná til kostnaðar við að hreinsa og ryðja burt brunarústum. Hvað varðaði álit L múrarameistara um að sökklar hússins væru ónýtir þá 6 tók stefndi fram að það væri skoðun stefnda að engar skemmdir væru á sökklum hússins vegna brunans eða niðurrifs. Tekið var fram að heildarhlutfall undirstaðna, grunnlagna og botnplötu í endurstofnverði hússins væri um 15% og því væri reiknað með skemmdum á botnplötu hússins vegna niðurrifsins, en ekki vegna áhrifa bruna eða hita á mannvirkið.

14. Þann 30. október 2019 sendi lögmaður stefnanda stefnda enn athugasemdir vegna málsins. Kom þar fram sú afstaða stefnanda að stefndi hefði ekki heimild, hvorki í lögum né með vísan til vátryggingaskilmála, til að draga förgunarkostnað frá brunabótamati fasteignarinnar. Stefndi hefði vísað í grein 3.1.1 í skilmálum félagsins um brunatryggingar húseigna nr. [...]en hvergi væri að finna á hvaða grundvelli félagið drægi frá „kostnað við förgun“ sem næmi 9.708.870 kr. Var óskað skýringa á því hvort frádráttarliðurinn væri færður af félaginu undir brunatryggingu húseignarinnar á grundvelli skilmála nr. [...]og þá með vísan til hvaða ákvæðis, eða hvort kostnaðarliðurinn heyrði ekki undir trygginguna og væri skuldajafnaður af félaginu, en skv. 49. gr. laga nr. 30/2004 væri einungis heimilt að skuldajafna ógreiddu iðgjaldi. Var vísað til 4. gr. reglugerðar nr. 809/2000 um að brunabótamat miðaðist við að vátrygging tæki til húseignar ásamt venjulegu fylgifé slíkrar eignar að viðbættum eðlilegum kostnaði sem matskerfi og verklagsreglur Fasteignamats ríkisins mæltu fyrir um á hverjum tíma. Í kafla 2.1 í brunabótamatsskýrslu ársins 2018 segði að bæturnar miðuðust við byggingarkostnað húseignar að frádregnum afskriftum vegna aldurs, slits, viðhalds og ástands og að auki væri bætt við kostnaði við hreinsun á brunastað sem væri 12% af endurstofnverði. Því væri félaginu óheimilt að draga frá brunabótamatinu sem næmi 32,15%vegna förgunarkostnaðar enda væri gert ráð fyrir 12% kostnaði í brunabótamati fasteignarinnar. Þá segði í g-lið 4. gr. reglugerðarinnar að vátrygging skyldi ætíð ná til og taka tillit til kostnaðar við að hreinsa húseign og ryðja burt brunarústum. Því væri stefnda aðeins heimilt að draga frá 12% af brunabótamati fasteignarinnar til förgunar og hreinsunar. Þá var tiltekið að stefndi hefði ekki sýnt fram á að tjón á undirstöðum hússins væri ekki að rekja til eldsvoðans eða niðurrifsframkvæmdanna og því væri ekki sýnt fram á að það heyrði ekki undir brunatrygginguna.

15. Þann 9. desember 2019 svaraði stefndi ofangreindu bréfi lögmanns stefnanda. Taldi stefndi sér enn heimilt að draga förgunarkostnað frá brunabótamati og vísaði til þess að sá kostnaður væri vátryggður, sbr. gr. 3.1, sbr. gr. 1.2.7 í skilmálunum, en annars hefði umræddur kostnaður lent beint á eiganda hússins. Hafnaði stefndi því að 12% reiknað álag á afskrifað endurstofnverð vegna hreinsunar og förgunar brunarústa þýddi að verja yrði sama hlutfalli í þann þátt þegar til tjóns kæmi. Hlutfallið væri fundið út af Þjóðskrá sem byggði inn í reiknireglu sína að ætla mætti að meðalkostnaður við hreinsun húseign a og ruðning brunarústa gæti numið 12% af afskrifuðu endurstofnverði bygginga. Það hlutfall segði þó ekkert til um lágmark eða hámark þess kostnaðar sem færi í þann lið þegar til tjóns kæmi og greiðslu bóta vegna bruna. Lagði stefndi áherslu á að kostnaðurinn hefði verið umtalsverður í tilviki [...]vegna þess að mikið magn asbests hefði verið í húsinu og gerðar 7 strangar kröfur um ráðstafanir vegna hættu á mengun og heilsufarsáhættu í nágrenninu. Enn hafnaði stefndi áliti L sem þýðingarlausu og á skjön við mat skoðunarmanns á eftirstandandi mannvirkjum. Tjónþoli ætti ekki að fá annað bætt úr brunatryggingu sinni en það sem raunveru lega skemmdist í brunanum og félli undir brunabótamat húseignarinnar.

16. Þann 30. nóvember 2020 afsalaði stefnandi sér sökkli hússins að [...] ásamt lóðar leiguréttindum til sveitarfélagsins [...], sbr. kaupsamning dags. [...] 2020, gegn greiðslu sveitarfélagsins á 8.000.000 kr. Þann [...]2021 seldi sveitarfélagið lóðina aftur til tveggja einstaklinga fyrir [...] kr. Skv. ákvæðum kaupsamningsins tóku kaupendur að sér að farga gömlum sökkli sem á lóðinni væri.

17. Aðilar gerðu með sér samkomulag um uppgjör vegna hluta kröfu stefnanda í lögboðna brunatryggingu þann 28. september 2020. Samkomulagið sneri að uppgjöri og greiðslu þess hluta bótafjárhæðarinnar sem var ágreiningslaus, þ. e. 18.958.938 kr. Frádráttur nam samtals 12.718.197 kr., þ. e. 9.708.870 kr. vegna förgunarkostnaðar og 3.009.870 kr. vegna endanlegs verðmats stefnda á óskemmdum húshluta. Gerði stefnandi fyrirvara við frádráttinn vegna undirstaðna hússins og kostnaðar við förgun þess og áskildi sér einnig rétt til að gera kröfu á hendur stefnda vegna lögfræðikostnaðar stefnanda í tengslum við samskipti við stefnda vegna málsins.

18. Ágreiningur aðila í máli þessu lýtur að útreikningi vátryggingarbóta sem greiddar voru stefnanda vegna bruna húss í hans eigu að [...]. Er ágreiningur aðila einkum þríþættur, þ. e. í fyrsta lagi hvort fyrir hafi legið með fullnægjandi hætti að í húsinu að [...] hefði verið asbest og að auki hvort heimilt hafi verið að draga frá bótum skv. vátryggingu þann kostnað sem til féll við niðurrif hússins og förgun, í heild eða hluta. Í öðru lagi greinir aðila einnig á um hvort undirstöður og fráveitulagnir undir húsinu hafi verið heilar eða hvort þær skyldi einnig bæta með tryggingunni. Í þriðja lagi er ágreiningur milli aðila um það hvort stefnda beri að greiða stefnanda útlagðan lögmannskostnað hans fram að greiðslu skv. bótauppgjöri stefnda.

19. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Þá gáfu vitnaskýrslur M, dóttir stefnanda, B, starfsmaður stefnda, og N, starfsmaður F. Verður vitnað til framburðar þeirra eftir því sem þurfa þykir.

Helstu málsástæður stefnanda

20. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til greiðslu 14.028.796 kr. með vöxtum, sem sundurliðist þannig að 9.708.870 kr. séu vegna frádráttar stefnda sökum niðurrifs- og förgunarkostnaðar, 3.009.327 kr. séu frádráttur stefnda vegna eftirstandandi 8 húshluta samkvæmt endanlegu verðmati stefnda í samkomulagi um bótauppgjör og 1.310.599 kr. vegna lögmannskostnaðar. Ofangreindir frádráttarliðir hafi verið óheimilir.

21. Ósannað sé að asbest hafi raunverulega verið að finna í húsinuog að þörf hafi verið á jafn umfangsmiklum förgunar aðgerðum, en stefndi virðist byggja á tilkynningu um að talið hafi verið að asbest væri í húsinu.

22. S tór hluti kostnaðar við förgun [...]hafi verið vegna þeirra ráðstafana sem gripið hafi verið til sökum gruns um asbest. Förgunarkostnaður hafi numið 32,15% af brunabótamati hússins. Stefndi hefði að lágmarki þurft að sannreyna fyrir niðurrif að asbest væri í húsinu, vegna þess hve kostnaðarsamt er að farga því.

23. Í 3. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 430/2007 um bann við notkun asbests á vinnustöðum segi að leiki vafi á hvort asbest sé að finna við niðurrif skuli fara fram greining á viðkomandi efni svo gera megi viðeigandi ráðstafanir sé um asbest að ræða. Þannig hafi verið lögskylt að kanna þetta sérstaklega en stefndi hafi ekki gert það, þó það sé bæði fljótlegt og ódýrt.

Stefndi hafi haft nægan tíma til að sannreyna hvort asbest hefði verið í húsinu eftir brunann [...] en niðurrif þess hófst ekki fyrr en [...]. Af þessu beri stefndi hallann auk skorts á samráði við stefnanda fyrir niðurrif hússins.

24. Þá byggir stefnandi á því að frádreginn förgunarkostnaðurstefndahafi verið óhóflega hár. Vátryggingarfjárhæð lögbundinnar brunatryggingar fasteignar miðist við brunabótamat hennar. Í forsendum brunabótamats [...] segi að tilgangur matsins hafi verið að finna vátryggingarverðmæti húseignar svo eigandi fengi bætur sem næmu kostnaði við að endurbyggja eða gera húseignina sambærilega því sem hún hefði verið fyrir tjón. Bæturnar miðist við byggingarkostnað húseignar að frádregnum afskriftum vegna aldurs, slits, viðhalds og ástands. Förgunarkostnaður [...] hafi numið 32,15% af brunabótamati og leitt til þess að útilokað hafi verið að stefnandi fengi bætur sem næmu kostnaði við endurbyggingu, en húseignin hafi gjöreyðilagst í brunanum.

25. Samkvæmt g-lið 4. gr. reglugerðar um lögboðna brunatryggingu húseigna nr. 809/2000 skuli vátrygging ætíð ná til og tillit til þess tekið í brunabótamati að hreinsa þurfi húseign og ryðja burt brunarústum. Þetta skuli túlka með hliðsjón af tilgangi brunabótamats og brunatryggingar, þ. e. að bætur nemi kostnaði við að endurbyggja eða gera húseignina sambærilega því sem hún hafi verið fyrir tjón. Að draga 32,15% af brunabótamati frá brunabótum vegna förgunarkostnaðar hafi brotið gegn ákvæðinu. Engin slík fyrirmæli sé að finna í vátryggingarskilmálum eignarinnar varðandi kostnað ef asbest reyndist vera í eigninni við niðurrif og engin sérstök fyrirmæli um kostnað af því skv. 12. gr. reglugerðarnr. 809/2000.

9

26. Jafnvel þó fallist yrði á að stefnda hefði verið rétt að gera ráðstafanir við niðurrifið eins og um asbest væri að ræða hafi kostnaður verið úr öllu hófiog beri stefndi sönnunarbyrði um hinn óhóflega háa förgunarkostnað.

27. Stefndi hafi ekki sýnt fram á að undirstöður hússins hafi verið heilar eftir brunann eða hreinsunarstarfið. Skv. d-lið 2. mgr. 4. gr. reglugerðarnr. 809/2000 skuli vátryggingin m. a. ætíð ná til botnplötu og undirstaðna, fyllingar, einangrunar og lagna í grunni allt að 1,2 m niður fyrir efri brún botnplötu, sbr. einnig grein 1.2 í vátryggingarskilmálum stefnda nr. [...]. Í bréfum stefnda til lögmanns stefnanda hafi verið vísað til mats skoðunarmanns stefnda þess efnis að undirstöður og fráveitulagnir væru óskemmdar og hafi 3.009.327 kr. verið dregnar frá bótafjárhæð vegna þessa. Einhliða mat skoðunarmanns á vegum stefnda hafi ekki veitt fullnægjandi sönnun fyrir þeirri staðhæfingu stefnda að umræddir húshlutar hafi ekki skemmst í brunanum eða vegna hans.

28. Stefnandi hafi aflað álits L múrarameistara, sem hafi metið undirstöður hússins ónýtar vegna eldsvoðans. Stefndi hafi haft umráð brunarústanna frá því að lögreglurannsókn á vettvangi og niðurrifi lauk. Það hafi því staðið stefnda nær að afla sönnunar fyrir þeirri staðhæfingu að umræddir húshlutar, undirstöður ásamt fráveitulögnum í grunni, hefðu ekki eyðilagst í eldsvoðanum, svo sem með dómkvaðningu matsmanns. Stefnandi hafi ekki getað aflað slíkrar sönnunar enda ekki haft umráð rústanna. Stefndi hafi tekið ákvörðun um niðurrif skömmu eftir eldsvoðann, og það án samráðs við stefnanda. Því hafi stefnda verið óheimilt að draga frá bótafjárhæð 3.009.327 kr.

29. Krafa stefnanda um greiðslu lögfræðikostnaðar byggir á því að með því að stefndi hafi að ósekju takmarkað greiðslu bóta hafi stefndi gert stefnanda nauðsynlegt að leita lögmannsaðstoðar og þannig valdið stefnanda fjártjóni með saknæmri og ólögmætri háttsemi sinni. Tjónið hafi numið 1.310.599 kr.

30. U pphaf dráttarvaxtakröfu stefnanda sé miðað við mánuð eftir að aðilar undirrituðu samkomulag um uppgjör. Upphaf dráttarvaxtakröfu vegna greiðslu lögfræðikostnaðar sé miðað við mánuð eftir þingfestingu máls þessa.

31. Varakrafa stefnanda nemi 6.107.571 kr. fyrir frádrátt vegna niðurrifs og förgunarkostnaðar, 3.009.327 kr. fyrir frádrátt vegna eftirstandandi húshluta og 1.310.599 kr. vegna lögmannskostnaðar. Varakrafan um förgunarkostnað byggist á því að í forsendum brunabótamats fyrir [...]hafi verið að finna viðmið um hvað geti talist eðlilegur kostnaður við hreinsun á brunastað. Þar segi að bæta eigi kostnað við hreinsun á brunastað sem sé 12% af endurstofnverði þ. e. að hámarki 3.601.299 kr. á tjónsdegi. Þessi hluti varakröfunnar sé því fenginn með því að draga þá fjárhæð frá þeirri fjárhæð sem stefndi dró frá brunabótum vegna förgunarkostnaðar. Mismunurinn sé 6.107.571 kr. sem nemi varakröfu stefnanda vegna förgunarkostnaðar. Í tilviki [...] hafi hlutfall förgunarkostnaðar verið 10

32,15% af brunabótamati eða um þrisvar sinnum hærra en hæfilegt hafi getað talist. Endurstofnverð sé lægra en brunabótamat, enda sé í brunabótamati búið að gera ráð fyrir hreinsunarkostnaði. Af því leiði að hreinsunarkostnaður vegna hússins að [...]sem hlutfall af endurstofnverði sé ennþá hærra. Aðrir kröfuliðir séu óbreyttir frá aðalkröfu.

Helstu málsástæður stefnda

32. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi þegar fengið greiddar þær bætur sem hann hafi átt rétt á samkvæmt vátryggingarsamningi aðila. Uppfærð vátryggingarfjárhæð hafi numið 31.677.135 kr., sbr. 12. gr. skilmála nr. [...], en vátryggingarskírteini hafi verið gefið út stuttu fyrir brunann. Á grundvelli samkomulags aðila dags. 28. september 2020 hafi verið greiddar 9.708.870 kr. úr tryggingunni vegna niðurrifs og förgunar og 18.958.938 kr. til stefnanda. Því séu einungis 3.009.327 kr. eftir af vátryggingarfjárhæðinni.

33. Stefndi telur ósannað að óheimilt hafi verið að draga fyrrgreindar fjárhæðir frá uppgjöri bóta. Hinn 1. nóvember 2018 hafi lögreglan [...]afhent stefnda vettvanginn og látið sérstaklega vita að sérfræðingar sem komið hefðu að húsinu hefðu talið að mikill hluti veggklæðningar hefði verið úr asbesti. Þ ví hafi þurft að fjarlægja það af mikilli varkárni og af aðila með réttindi til þess enda slík t niðurrif leyfisskylt. Brugðist hafi verið við þessari tilkynningu lögreglu á þann veg að sérfræðingar á vegum Heilbrigðiseftirlits [...]hafi mætt á vettvang tveimur dögum eftir brunann og degi eftir að stefnda hafi verið afhentur vettvangurinn. Eftir þá skoðun hafi framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits [...] upplýst stefnda um að asbest hefði veriðí veggklæðningu hússins og hafi m. a. verið teknar myndir af asbestbrotum sem splundrast höfðu í brunanum. Hafi Heilbrigðiseftirlitið talið nauðsynlegt að sýna fyllstu varkárni til að forðast frekara tjón og hafi farið fram á að húsið yrði hulið með dúk þannig að hætta á foki á asbestryki yrði í lágmarki og nágrannar yrðu varaðir við. Að fullu sé sannað að asbest hafi verið í húsinu. Heilbrigðiseftirlit [...] hafi staðfest það [...]og engin ástæða hafi verið fyrir stefnda til að vefengja mat eftirlitsins enda hafi önnur hlutaðeigandi stjórnvöld lýst yfir áhyggjum af mögulegu asbesti. Enginn sem kom að niðurrifi og förgun hafi verið efins um að um asbest væri aðræða.

34. Ljóst hafi verið að niðurrif og förgun yrði mun kostnaðarsamara væri þarna asbest. Stefndi hafi upplýst stefnanda um þetta á fundi [...] og það komi skýrt fram í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda. Engin mótmæli eða athugasemdir hafi borist frá stefnanda en efasemdir hefði hann þurft að tilkynna án tafar enda hafi hann vitað að til stæði að rífa og farga húsinu sem astbestmenguðu. Ekki stoði að mótmæla þessu löngu síðar, eftir förgun. Hafnað sé fullyrðingu stefnanda um samráðsleysi. Jafnvel þótt stefndi hefði ekki haft samráð við stefnanda þá skipti það ekki máli vegna ábyrgðar stefnda en engin samráðs skylda við stefnanda sé fyrir hendi. Þótt stefndi hafi „tekið við brunavettvangi“ þá 11 hafi það ekki falið í sér algert frjálsræði um hvernig standa ætti að niðurrifi og förgun. Slíkt sé ávallt gert í samræmi við fyrirmæli laga, reglugerða og yfirvalda hverju sinni. Hafi stefndi þannig haft lítið val um aðferðir, sbr. minnisblað E frá [...] og samskipti hlutaðeigandi aðila dagana eftir brunann.

35. Í 3. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 430/2007 um bann við notkun asbests á vinnustöðum er gert ráð fyrir að viðkomandi efni eða búnaður sé greindur svo gera megi viðeigandi ráðstafanir sé um asbest að ræða. Ákvæðinu sé ætlað að tryggja að ekki sé farið í niðurrif húss sem mögulega sé asbestmengað án nauðsynlegra varúðarráðstafana. Þegar ekki leiki vafi á að um asbest sé að ræða, líkt og hafi verið í þessu tilfelli, eigi ákvæðið ekki við, enda hafi fyllstu varúðar verið gætt.

36. Samkvæmt reglugerð nr. 430/2007 og Evróputilskipun 2003/18/EB um verndun starfsmanna gegn áhættu vegna áhrifa af asbesti á vinnustöðum beri þeim sem hafi í hyggju að meðhöndla asbest eða vörur úr asbesti að sækja um heimild til Vinnueftirlits ríkisins. Allir starfsmenn sem vinni við verkið þurfi að hafa sótt námskeið um hættur af völdum asbests, sbr. 3. mgr. 7. gr. reglugerðarinnar, og sé förgun asbests bönnuð nema að fengnu leyfi heilbrigðiseftirlits skv.6. gr.

37. Samkvæmt tímabundnu starfsleyfi frá Heilbrigðiseftirliti [...] til F fyrir niðurrifi hússins hafi verið gerðar strangar kröfur til niðurrifsins og förgunarinnar, sbr. 5.– 8. tl., 10. og 13. tl. starfsleyfisins. Þar sé einnig vísað til þeirrar löggjafar sem hafi gilt um verkið. Stefndi hafi ekkert svigrúm eða leyfi haft til að framkvæma niðurrif og förgun hússins með öðrum hætti.

38. Stefndi mótmælir því að kostnaður við niðurrif hafi verið óhóflega hár enda hafi stefnandi ekki sannað það og hann beri sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu. Ekki þýði fyrir stefnanda að gera athugasemdir við reikninga sem hann hafi þó haft undir höndum a. m. k. frá ágúst 2019.

39. Stefnda sé heimilt að draga kostnað vegna förgunar frá bótum, enda sé sá kostnaður vátryggður, sbr. gr. 3.1, sbr. gr. 1.2.7 í skilmálum nr. [...]. Að öðrum kosti hefði stefnandi sem húseigandi þurft að bera kostnaðinn sjálfur. Því sé hafnað að stefndi hefði þurft að hafa sérstakt ákvæði í skilmálunum um asbest eða önnur hættuleg byggingarefni. Vátryggingarfjárhæð byggistá brunabótamati húseignar hverju sinni, sem Þjóðskrá Íslands sjái um að meta samkvæmt matskerfi og verklagsreglum, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga um brunatryggingar nr. 48/1994. Í brunabótamati sé reiknað með kostnaði við að hreinsa húseign og ryðja burt brunarústum, sbr. g-lið 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 809/2000. Samkvæmt skýrslu Þjóðskrár um brunabótamat [...]hafi kostnaður við hreinsun brunarústa samkvæmt könnunum stofnunarinnar numið að jafnaði allt að 12% af endurstofnverði bygginga, en það sé sú aðferðafræði sem notuð sé til að finna brunabótamatið. Það hafi 12 ekki verið skylda stefnda eða á forræði hans að hlutast til um að fram færi endurmat á brunabótamati fasteignar. Það sé á valdi húseiganda að óska eftir endurmati ef hann telur brunabótamat vera rangt, sbr. 4. mgr. 2. gr. laga um brunatryggingar og 1. mgr. 8. gr. reglugerðar um brunatryggingu húseigna. Það hafi því verið á ábyrgð og á valdi stefnanda að óska eftir slíku endurmati hafi hann verið á þeirri skoðun að það væri of lágt.

40. Stefndi mótmælir því að hafa ekki sýnt fram á að undirstöður hússins og fráveitulagnir í grunni hafi ekki eyðilagst vegna brunans. Samkvæmt gr. 15.1 í vátryggingarskilmálum nr. [...]meti matsmenn á vegum félagsins tjón og beri félaginu að hlutast til um að virðing fari fram svo fljótt sem verða megi. Það hafi verið gert. Afar sjaldgæft sé að undirstöður skemmist vegna eldsvoða og hafi álit L múrarameistara enga þýðingu. Stefnandi eigi ekki rétt á að fá annað bætt úr brunatryggingu en það sem raunverulega skemmdist í brunanum og fellur undir brunabótamat húseignarinnar. Í áliti L, sem hafi ekkert sönnunargildi, komi ekkert fram um að hann telji að undirstöðurnar hafi skemmst vegna brunans heldur byggi hann það einungis á því sem hann sá við skoðun, sem óljóst sé hvenær hafi farið fram, eftir brunann. Ó sannaðséað undirstöður hafi skemmst vegna brunans.

41. Meginregla vátryggingaréttar sé að tjónþoli eða annar sá sem krefjist bóta úr vátryggingu beri sönnunarbyrði um að t. d. vátrygging taki til vátryggingaratburðar og að atburðurinn hafi haft í för með sér tiltekið tjón. Engin slík sönnun hafi farið fram af hálfu stefnanda.

42. Stefndi hafnar kröfu stefnanda um greiðslu lögfræðikostnaðar. Stefndi hafi ekki valdið stefnanda fjártjóni með saknæmum og ólögmætum hætti, ekki hafnað því að bæta brunatjónið heldur fallist á að bæta það. Bótasvið tryggingarinnar komi fram í 3. gr. skilmálanna með tæmandi upptalningu á þeim liðum sem fallið geti undir vátrygginguna. Lögfræðikostnað sé þar ekki að finna. Engin haldbær rök eða sannanir séu fram færðar fyrir því að stefnda beri lagaskylda til að greiða lögfræðikostnað stefnanda sem sjálfur beri ábyrgð á því að hafa fengið lögfræðiaðstoð í tengslum við brunatrygginguna, sem stefndi telji hafa verið óþarft. Stefnandi hefði átt að gera kröfu um þennan kostnað sem hluta af málskostnaði, sbr. g-lið 1. mgr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Óheimilt sé að gera efniskröfu um þennan kostnað.

43. Kröfur stefnanda um bætur úr brunatryggingunni séu langt umfram vátryggingarfjárhæð, sbr. vátryggingarskírteini og gr. 12.1 í skilmálum, auk 1. mgr. 2. gr. laga um brunatryggingar. Stefndi hafi nú þegar greitt 28.667.808 kr. úr brunatryggingunni og séu einungis 3.009.327 kr. eftir af vátryggingafjárhæðinni. Ef fallist yrði á aðalkröfu stefnanda myndi heildargreiðsla úr brunatryggingunni verða 42.696.604 kr. sem sé langt umfram brunabótamat og vátryggingarfjárhæð og standist ekki lög.

44. Stefnandi hafi selt [...] gamlar undirstöður og lóðarréttindi fyrir 8.000.000 kr. Taka þurfi þá fjárhæð með í reikninginn því brunabótamatið og vátryggingarfjárhæðin miðist við 13 hreinsun rústa og endurbyggingu húss að öllu leyti. Þá hafi stefnandi ekki þurft að þola 15% frádrátt af bótafjárhæð, eins og síðar hafi komið í ljós að hefði átt að fara fram. Þessi frádráttur hafi átt að vera 4.300.171 kr. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga um brunatryggingar og 1. mgr. 16. gr. reglugerðar um brunatryggingu húseigna skuli gera við eða endurbyggja hús sem skemmst hefur í bruna. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laganna og 2. mgr. 16. gr. reglugerðarinnar er þó vátryggingafélagi heimilt að veita undanþágu frá þessari byggingarskyldu að höfðu samráði við skipulagsyfirvöld með því skilyrði að 15% dragist frá bótafjárhæðinni nema ef endurbygging erekki heimil af skipulagsástæðum eða öðrum ástæðum sem tjónþola erekki sjálfrátt um. Vegna yfirlýsingar [...]frá 29. apríl 2020 um að stefnanda væri ekki mögulegt að endurbyggja á lóðinni greiddi stefndi út bæturnar án 15% frádráttarins. [...]hafi síðan keypt lóðina af stefnanda á 8.000.000 kr. skv. þinglýstu afsali, minnkað lóðina um 1,2 fermetra þann 2. nóvember 2020 og síðan selt hana öðrum í lok apríl 2021. Ljóst sé samkvæmt þessu að skilyrði til að veita undanþágu frá byggingarskyldu hafi, þegar á hólminn var komið, verið óuppfyllt. Engar skipulagsástæður eða sérstök eldhætta hafi ráðið því að [...]leysti til sín lóðina. Þá hafi stefnandi auk þess greitt iðgjald miðað við skráð brunabótamat en ekki þá fjárhæð sem hann geri nú kröfu um.

45. Um varakröfu stefnanda byggir stefndi á því að í reglugerð nr. 809/2000 um lögboðna brunatryggingu húseigna segi að brunabótamat miðist við að vátrygging taki til húseignar ásamt venjulegu fylgifé slíkrar eignar að viðbættum eðlilegum kostnaði. Í 2. mgr. 4. gr. segi síðan til hvers vátrygging skuli alltaf ná og tillit skuli tekið til í brunabótamati. Vátryggingarskilmálar stefnda nr. [...] séu í samræmi við framangreind ákvæði laga og reglugerðar.

46. Stefnda hafi verið heimilt að draga frá bótum úr brunatryggingu húseigna kostnað vegna förgunar, enda sé sá kostnaður vátryggður, sbr. gr. 3.1, sbr. gr. 1.2.7 í skilmálunum. Stefndi hafni því alfarið að hámark sé á bótafjárhæð vegna niðurrifs og förgunar. Ef brunabótamatið hefði verið fullnægjandi þá hefði stefnandi ekki verið sáttur við að miða við 12% hámark.

47. Sama hlutfall sé notað á öll hús, óháð gerð eða búnaði. Hlutfallið sé fundið út af Þjóðskrá sem byggi inn í reiknireglu sína við gerð brunabótamata að það megi ætla að meðalkostnaður við hreinsun og ruðning brunarústa geti numið 12% af afskrifuðu endurstofnverði bygginga. Þetta hlutfall varði hvorki lágmarks- né hámarkskostnað þessa liðar þegar til tjóns komi og greiðslu bóta vegna tjóns af völdum bruna.

48. Stefndi hafnar kröfu um dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögu enda hafi engin sérstök sönnunarfærsla farið fram af hálfu stefnanda og engin gögn liggi fyrir sem varpað geti frekara ljósi á kröfur stefnanda. Þá mótmælir stefndi kröfu um málskostnað.

14

Niðurstaða

49. Ekki er um það deilt í málinu að stefnandi eigi rétt til bóta úr lögboðinni brunatryggingu hjá stefnda vegna brunatjóns sem varð á fasteign hans að [...] í eldsvoða þann [...]. Ágreiningurinn lýtur eingöngu að því hvernig fjárhæð greiddra bóta var fundin; hvað hafi verið heimilt að draga frá greiddum bótum og hvað ekki.

50. Í 1. mgr. 35. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 segir að sé ekki um annað samið í vátryggingarsamningi eigi vátryggður rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt. M eð vísan til athugasemda við ákvæðið í frumvarpi því er varð að lögum nr. 30/2004 hefur ákvæðið verið skýrt með þeim hætti að orðin „fullar bætur“ þurfi að skýra eftir samhengi þeirra. Sé samið um vátryggingarverð myndi greiðsla þess teljast fullar bætur í skilningi ákvæðisins og ef ekki væri um annað samið myndu fullar bætur teljast þær bætur sem bæri að greiða samkvæmt reglum skaðabótaréttar í því tilviki sem um ræðir. Í grein 12.1 í framlögðum vátryggingarskilmálum stefnda nr. [...] segir að vátryggingarfjárhæð húseignarinnar skuli nema brunabótamati hennar.

51. Samkvæmt 1. gr. laga um brunatryggingar nr. 48/1994 er húseigendum skylt að brunatryggja allar húseignir. Samkvæmt 2. gr. s. l. skal vátryggingarfjárhæð húseignar nema fullu verði eignarinnar eftir virðingu. Þjóðskrá Íslands annist virðingu húseignar samkvæmt matskerfi og verklagsreglum stofnunarinnar. Heiti þeirrar gerðar sé brunabótamat og markmið þess sé að finna vátryggingarverðmæti húseignarinnar á þeim tíma er virðing fer fram. Skal matið taka til þeirra efnislegu verðmæta húseignarinnar sem eyðilagst geta af eldi og miðast við byggingarkostnað að teknu tilliti til aldurs, slits, viðhalds og ástands eignar að öðru leyti. Þá kveður 5. mgr. 2. gr. s. l. á um að sé ágreiningur milli vátryggingafélags og húseiganda um matsfjárhæð geti hvor aðila um sig óskað endurmats á sinn kostnað. Hið sama kemur fram í grein 12.3 í framlögðum vátryggingarskilmálum nr. [...]. Samkvæmt framlögðu brunabótamati Þjóðskrár Íslands árið [...] er tilgangur matsins að finna vátryggingarverðmæti húseignar svo að eigandi fái bætur sem nemi kostnaði við að endurbyggja eða gera við húseignina þannig að hún verði sambærileg því sem hún var fyrir tjón. Bæturnar miðist við byggingarkostnað húseignar að frádregnum afskriftum vegna aldurs, slits, viðhalds og ástands og auk þess sé bætt við kostnaði við hreinsun á brunastað sem skv. framlögðu brunabótamati [...] sé 12% af endurstofnverði. Í máli þessu er ágreiningslaust að brunabótamat hússins, skv. virðingu húseignarinnar á grundvelli 2. gr. laga um brunatryggingar nr. 48/1994, var 30.010.817 kr. á tjónsdegi, sem uppreiknað var til verðlags þann 28. september 2020, daginn sem stefndi greiddi stefnanda uppgjör vegna brunatjónsins,31.677.135 kr.

Um frádrátt frá vátryggingarbótum vegna niðurrifs og förgunar

15

52. Ágreiningur aðila um frádrátt frá vátryggingarbótum vegna niðurrifs og förgunar er tvíþættur. Ífyrsta lagi heldur stefnandi því fram að ósannað sé að asbest hafi verið í húsinu við brunann og í öðru lagi að kostnaður innvið niðurrifið hafi verið óhóflega hár. Stefnandi telurað sérstök ákvæði hefðu þurft að vera í vátryggingarskilmálum eignarinnar varðandi kostnað af því að fjarlægja asbest eða önnur hættuleg byggingarefni. Engin greining hafi farið fram á efni úr húsinu en skv. 4. gr. reglugerðar um bann við notkun asbests á vinnustöðumnr. 430/2007 skuli fara fram slík greining leiki vafi á hvort asbest sé að finna við niðurrif eða ekki.

53. Fyrir dómi bar stefnandi að asbest hefði á árum áður verið í húsinu en að það hefði verið fjarlægt við endurbætur á þvíog að þegar bruninn átti sér stað hefði ekkert asbest veriðað finna í byggingunni. Þrátt fyrir þá viðurkenningu stefnanda fyrir dómi að asbest hafi eitt sinn verið í húsinu og þrátt fyrir að ekkert hafi verið lagt fram um að það hafi við endurbætur hússins verið fjarlægt, eins og stefnandi heldur fram, lítur dómurinn til þess að ekkert liggur fyrir í gögnum málsinssem staðfestir að hið stefnda tryggingafélag hafi rætt við eða leitað upplýsinga hjá stefnanda um húsið eða upplýst hann um fyrirhugað niðurrif þess fyrr en að niðurrifinu afstöðnu. Fullyrðingar stefnanda um asbest og meinta fjarlægingu þess skoðast í því ljósi.

54. Ekki verður fallist á að framlögð samskipti starfsmanna lögreglu, Vinnueftirlits ríkisins, Heilbrigðiseftirlits [...] eða E verkfræðistofu í kjölfar brunans en áður en niðurrifið hófst hafi falið í sér skýra niðurstöðu þessara aðila um að asbest væri sannanlega að finna í húsinu. Þá er litið til þess að í leyfi Heilbrigðiseftirlits [...] til niðurrifs byggingarinnar kemur fram í starfsleyfisskilyrði nr. 3 að afla þurfi heimildar Vinnueftirlitsins „sé asbest í byggingunni“. Í skilyrði nr. 5 í leyfinu kemur fram að alla byggingarhluta skuli „meðhöndla sem asbestmengaða“ og í skilyrði nr. 7 er síðan fullyrt að allur úrgangur frá byggingunni sé mengaður af asbesti og mælt fyrir um að hann skuli meðhöndlaður sem slíkur. Þetta ósamræmi ítexta leyfisins gerir það að verkum að ekki þykir komin fram sönnun þess að ofangreindur aðili, Heilbrigðiseftirlit [...], eða aðrir eftirlitsaðilar sem að niðurrifi byggingarinnar komu, hafi gengið úr skugga um það hvort asbest væri í raun að finna í byggingunni eða ekki. Sama er að segja um E verkfræðistofu sem samkvæmt framlagðri vinnuskýrslu vann leiðbeiningar um niðurrif. Virðast framangreindir aðilar samt sem áður hafa dregið þá ályktun að ganga ætti út frá því að asbest væri að finna, án þess að neinn hafi gengið úr skugga um það, að stefnda meðtöldum. Hvað þetta varðar er einnig litið til þess að enginn þeirra opinberu aðila sem áttu í tölvupóstsamskiptum um niðurrifið í kjölfar brunans og lögð hafa verið fram í málinu, kom fyrir dóminn til að bera vitni og varpa ljósi á þetta atriði. Verður því að líta svo á að vafi sé um hvort asbest hafi verið í byggingunni eða ekki. Verður þannig ekki talið sannað að byggingin hafi innihaldið asbest við brunann.

55. Í 12. gr. b í lögum um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 er kveðiðá um upplýsingaskyldu vátryggingafélags við tjón. Ákvæðið tók gildi árið 2019 en í athugasemdum við það í 16 greinargerð er fylgdi frumvarpi til laga nr. 61/2019 um breytingu á lögum um vátryggingarsamninga kemur fram að það sé nær samhljóða 2. mgr. 9. gr. og 69. gr. laganna eins og ákvæðin litu út fyrir gildistöku breytingalaganna. Einungis hafi verið um lítils háttar orðalagsbreytingar að ræða. 12. gr. b og áður 2. mgr. 9. gr. og 69. gr. laganna kveða á um upplýsingaskylduna sem hvílir á stefnda sem tryggingarfélagi gagnvart stefnanda sem vátryggjanda. Í þeirri skyldu felst m. a. að félaginu er skylt að sjá til þess að tjónþolar fái fullnægjandi upplýsingar um bótarétt sinn og sundurliðun á því hvernig bætur til þeirra eru ákveðnar eftir að vátryggingaratburður hefur orðið. Í málatilbúnaði stefnanda er byggt á því að stefndi hafi ekki fært fullnægjandi rök fyrir óhóflega háum kostnaði vegna niðurrifs og förgunar og að skort hafi á að stefndi hefði samráð við stefnanda vegna niðurrifs hússins.

56. Ruðnings- og hreinsunarkostnaður er hluti vátryggingarbóta, sbr. bæði skýr ákvæði vátryggingar skilmála nr. [...], grein 1.2.7, ákvæði g-liðar 4. gr. reglugerðar um lögboðna brunatryggingu húseigna nr. 809/2000, sbr. og dóm Landsréttar í máli nr. 384/2020, mgr. 23. Þess skal getið að tilvísun til nefnds dóms Landsréttar varðar þau atriði í dóminum sem Hæstiréttur Íslands, sbr. dóm 22. júní 2022 í máli nr. 4/2022, ákvarðaði að væru endanleg með dómi Landsréttar en dómur Hæstaréttar í málinu laut aðeins að þætti málsins sem varðaði lækkun vátryggingarbóta vegna frádráttar virðisaukaskatts. Ekki er fallist á að ákvæði vátryggingarskilmála hefðu þurft að fjalla um asbest eða önnur hættuleg byggingarefni sérstaklega til að kostnaðurinn við niðurrif og förgun slíkra efna teldist falla undir vátrygginguna.

57. Þar sem kostnaður við niðurrif og förgun fellur skv. framansögðu almennt undir vátryggingu við brunatjónk emur slíkur kostnaður almennt til frádráttar vátryggingarbótum sem greiddar eru út til vátryggingartaka, en fellur að öðrum kosti á hann sjálfan. Á þessu byggist m. a. málatilbúnaður stefnda sjálfs. Þannig er ljóst að stefnandi hafði mikla hagsmuni af fjárhæð slíks kostnaðar í umrætt sinn og að öllum vafaatriðum sem horfa myndu til augljóss kostnaðarauka yrði eytt, þ. á m. hvort asbest væri í húsinu. Í öllu falli felst í ofangreindu að stefnda bar að lágmarki að upplýsa stefnanda um fyrirsjáanlegan kostnaðarauka og þá afstöðu opinberra aðila að asbest væri í húsinu og gefa þá stefnanda sjálfum færi á að láta greina efnið sem um ræddi til að ákvarða hvort það væri asbest. Ekkert liggur fyrir í málinu um að stefndi hafi sannanlega veitt stefnanda neinar upplýsingar fyrr en með bréfi þann 6. júní 2019, þ. e. um [...]eftir brunann og rúmum [...]eftir að niðurrif hússins var um garð gengið. Á sama tíma tók stefndi samt sem áður, á grundvelli hlutverks síns sem vátryggjanda húseignarinnar, frumkvæði í framkvæmd niðurrifsins fyrir hönd húseigandans, stefnanda, og tók þannig á sig þá ábyrgð að gæta framangreindra hagsmuna hans.

58. Sú ábyrgð stefnda lýtur m. a. að upplýsingaskyldu hans að lögum gagnvart stefnanda, þ. m. t. að hafa samráð við stefnanda og færa fullnægjandi rök fyrir áföllnum og útlögðum kostnaði, eins og stefnandi heldur fram. Í upplýsingaskyldu stefnda felst í það minnsta 17 skylda til að halda stefnanda sannanlega upplýstum um fyrirsjáanlegan kostnað af niðurrifinu. Var sú upplýsingaskylda enn ríkari þar sem stefndi gekk út frá því að byggingin innihéldi asbest, sem gerði niðurrifið fyrirsjáanlega margfalt kostnaðarsamara en ella enda miklar kröfur um verklag við slíkt niðurrif gerðar í lögum, reglugerðum og starfsleyfi Heilbrigðiseftirlitsins til F.

59. S kv. framlögðu brunabótamati Þjóðskrár [...] kemur fram í kafla 2.1 að við ákvörðun endurstofnverðs, sem felur í sér endurbyggingarkostnað sambærilegrar byggingar og er grunnur fyrir brunabótamat, sé bætt 12% fyrir kostnað við niðurrif og hreinsun á brunastað, eins og stefnandi byggir málatilbúnað sinn á. Í þessu máli nemur kostnaður af niðurrifi og förgun 32,15% af brunabótamati hússins eða næstum þrefalt meira en því 12% hlutfalli sem þjóðskrá miðaði brunabótamatið við árið [...]. Þannig bar stefnda í þessari stöðu að gæta eðlilegrar fjárhagslegrar varkárni, upplýsa stefnanda sannanlega um framgang málsins og leita eftir bestu getu leiða til að halda slíkum kostnaði innan skynsamlegra marka, m. a. með því að láta staðfesta með greiningu hvort asbest væri í byggingunni ogmeð því að leita tilboða verktaka í niðurrifið eftir því sem tímarammi og aðstæður leyfðu. Fram kom í framburði vitna fyrir dómi að ekki hefði verið leitað slíkra tilboða. Þá er ósannað að stefndi hafi upplýst stefnanda um fyrirhugaðan kostnað á þeim tveimur vikum sem liðu frá því að stefndi fékk umráð hússins eftir brunann og þangað til vinna við niðurrifið hófst skv. starfsleyfi Heilbrigðisstofnunar [...]. Telja verður að í umrætt sinn hafi yfrið nægur tími verið til að leita tilboða í hið kostnaðarsama og vandasama verk, láta greina efnið sem grunur lék á að gæti verið asbest, sem og að halda stefnandasannanlegaupplýstumum gang mála og fyrirhugaðan kostnað.

60. G ildi meginreglunnar í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 30/2004 leiðir til þess að í vafatilvikum verði álitaefni um hvort skerða beri bætur til vátryggðs af einhverjum ástæðum, þ. m. t. vegna frádráttar sökum aukins kostnaðar við niðurrif og förgun, að metast honum í hag, sbr. áðurnefndan dóm Landsréttar í máli nr. 384/2020, mgr. 21.

61. Stefndi hefur haldið því fram að stefnandi hafi verið upplýstur um það munnlega á fundi þann[...]að asbest væri í húsinu ogað kostnaður vegna niðurrifsins og förgunar asbestsins myndi ekki verða lægri en sem næmi 10.000.000 kr. Stefnandi, og dóttir hans, sem stefndi heldur fram að hafi verið viðstödd fundinn, hafa hafnað því að slíkur fundur hafi átt sér stað. Bréf stefnda með frásögn af meintum fundi er ódagsett en aðilar eru sammála um að það hafi ekki borist stefnanda fyrr en 2. mars 2020. Ekki liggur þannig fyrir að stefnandi hafi með sannanlegum hætti verið upplýstur um meinta tilvist asbests eða kostnað við niðurrifið fyrr en með bréfi stefnda til stefnanda þann 6. júní 2019. Stóð það stefnda nær að tryggja sér sönnun um veittar upplýsingar til stefnanda og skal hann bera hallann af þeim sönnunarskorti. Með sömu rökum verður stefndi að auki að bera hallann af því að hafa ekki sýnt fram á að ókleift hafi veriðað leita tilboða fleiri aðila sem tekið gætu að sér 18 verkið enda sýnt að niðurrif byggingarinnar á grundvelli útgefins starfsleyfis hófst ekki fyrr en tveimur vikum eftir að bruninn átti sér stað.

62. Að öllu framangreindu virtu verður miðað við útreikning stefnanda skv. varakröfu hvað þennan kröfulið varðar og að honum verði aðeins gert að þola frádrátt vegna þessa sem nemur 12% af endurstofnverði, sbr. kafla 2.2 í brunabótamati Þjóðskrár Íslands árið [...].

Með vísan til 1. mgr. 35. gr. laga nr. 30/2004 og 1. mgr. 2. gr. laga um brunatryggingar nr. 48/1994 er fallist á að fullar bætur í skilningi síðarnefnda ákvæðisins séu jafnháar brunabótamati eins og það var ákvarðað af Þjóðskrá Íslands. Það mat hefur lögum samkvæmt tekið til þeirra efnislegu verðmæta húseignarinnar sem eyðilögðust af eldinum og miða st við byggingarkostnað að teknu tilliti til aldurs, slits, viðhalds og ástands eignar að öðru leyti. Hefur þar m. a. verið tekið tillit til almenns viðmiðs um niðurrif og hreinsun á brunastað sem skv. matinu er að jafnaði 12% af endurstofnverði. Er þannig fallist á útreikning stefnanda hvað þennan kröfulið varðar. Verður stefnda því gert að greiða stefnanda 6.107.571 kr. sem er mismunur þeirrar fjárhæðar sem nam frádrætti stefnda af greiddum bótum til stefnanda, 9.708.870 kr., og þeirrar fjárhæðar sem kostnaður við hreinsun skal að jafnaði miðast við við ákvörðun brunabótamats skv. framangreindu, þ. e. 12% af brunabótamati, sem telst nema 3.601.299 kr. á tjónsdegi og miðað er við í málatilbúnaði stefnanda.

Um frádrátt vegna undirstaðna hússins og frárennslislagna 63. Þá gerir stefnandi ágreining um að stefnda sé heimill frádráttur frá greiddum bótum til hans sem nemi verðmætiundirstaðn a og frárennslislagna sem stefndi telur að hafi ekki eyðilagst í brunanum eða við hreinsun brunavettvangsins. Frádráttur stefnda vegna þessa nam 3.009.327 kr. við uppgjör í september 2020.

64. S tefndi sendi stefnanda fyrst sannanlega bréf þann 6. júní 2019 þar sem fram kom að undirstöður og fráveitulagnir yrðu ekki bættar því þær teldust heilar. Hinn 28. ágúst 2019 mótmælti stefnandi afstöðu stefnda með bréfi en uppgjör aðila er síðan dagsett 28. september 2020. Stefnandi seldi [...]lóðina og undirstöðurnar en afsal vegna sölunnar er dagsett 30. nóvember 2020. Sveitarfélagið seldi síðan lóðina og undirstöðurnar áfram tilnýrra eigenda samkvæmt fyrirliggjandi kaupsamningi þann 29. apríl 2021. Samkvæmt framangreindu verður litið svo á að a. m. k. frá dagsetningu bréfs stefnanda til stefnda þann 28. ágúst 2019 hafi stefnda verið ljóst að ágreiningur væri um hvort undirstöðurnar væru heilar eða ekkiog hafði hann tíma til að bregðast við því allt þar til lóðin var seld.

65. Þegar [...]seldi nýjum kaupendum lóðina, þá var sú sala háð því skilyrði að nýir kaupendur myndu fjarlægja gamlar undirstöður sem á lóðinni væru á sinn kostnað. Er þar með sýnt að undirstöðurnar þóttu a. m. k. alfarið ónothæfar nýjum kaupendum lóðarinnar.

19

66. Það grunnviðhorf endurspeglast í 35. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, sem áður var lögfest í 39. gr. eldri laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954, að vátryggður eigi rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt en hann eigi ekki rétt á bótum umfram það sem þurfi til að bæta raunverulegt tjón hans. Ekki liggja fyrir gögn um það hvort í kaupverðinu skv. áðurnefndum kaupsamningi sveitarfélagsins við stefnanda hafi verið tekið mið af verðmæti undirstaðnanna og frárennslislagnanna. Stefndi byggir hins vegar hvorki á þvíí málatilbúnaði sínum að sala stefnanda á lóðarleiguréttindum og undirstöðum til sveitarfélagsins feli í sér auðgun fyrir stefnanda né að stefnandi fái tjón sitt að þessu leyti tvíbætt. Verða slíkar málsástæður því ekki lagðar til grundvallar niðurstöðu dómsins. Ekki er á það fallist að stefnanda skorti lögvarða hagsmuni hvað þennan kröfulið varðar.

67. Þó svo að vera kunni að undirstöður og frárennslislagnir eyðileggist ekki í brunatjóni þá kann samt sem áður að vera óraunhæft eða ó skynsamleg tað byggja ofan á eldri undirstöður óbreyttar án þess að þar þurfi að koma til neinar sérstakar breytingar eða styrkingar sem augljóslega hafi kostnaðarauka í för með sér. Sú staðhæfing stefnda að undirstöður og frárennslislagnir hafi ekki eyðilagst í umrætt sinner engum gögnum studd en stefndi aflaði hvorki dómkvadds mats á því hvort nefndir byggingarhlutar væru í raun heilir né til hvaða verðmætis mætti meta þá. Enn lítur dómurinn til 1. mgr. 35. gr. nefndra laga um vátryggingarsamninga og þeirrar meginreglu sem vísað var til í títtnefndum dómi Landsréttar í máli nr. 384/2020 mgr. 21 um að í vafatilvikum verði álitaefni um hvort skerða beri bætur til vátryggðs af einhverjum ástæðum, að metast honum í hag. Þar sem ekki liggur fyrir mat dómkvadds matsmanns um heilleika undirstaðna og fráveitulagna telst sú fullyrðing stefnda ósönnuð. Sönnunarbyrði um þetta atriði hvílir á stefnda, m. a. með vísan til dóma Hæstaréttar frá 4. febrúar 2010 í máli nr. 286/2009, frá 18. febrúar 1999 í máli nr. 271/1998 og að hluta með hliðsjón af áðurnefndum dómi Landsréttar í máli nr. 384/2020, mgr. 23. Ber stefnda því að greiða stefnanda frádráttinn vegna undirstaðna og frárennslislagna, 3.009.327 kr.

Um kröfu stefnanda um greiðslu lögmannskostnaðar 68. Þriðji liður kröfugerðar stefnanda er krafa um áfallinn og útlagðan lögmannskostnað sem stefnandi byggir á að nemi 1.310.599 kr. og skuli bættur honum af stefnda til viðbótar við dæmdan málskostnað. Sé þörf á að höfða dómsmál til að heimta bætur fyrir tjón er gengið út frá því í 1. mgr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. einkum a- og g-liði hennar, að slík lögmannsþóknun teljist til málskostnaðar í því máli þótt hún lúti að vinnu lögmanns áður en það var höfðað. Þar af leiðandi á stefnandi ekki lögvarða kröfu um að áfrýjandi greiði sér, umfram málskostnað, sérstaka þóknun lögmanns síns vegna samskipta og ráðgjafar áður en málið var höfðað, með þeim hætti sem stefnandi hefur markað kröfugerð sinni í þessum þætti málsins, sbr. dóm Hæstaréttarfrá 20. desember 2011 í máli nr. 206/2011. Í máli þessu nýtur stefnandi gjafsóknar þannigað allur málskostnaður 20 hans skal greiddur úr ríkissjóði. Hluti þess málskostnaðar er sú þóknun lögmanns hans sem tilgreind er í dómsorði.

Sundurliðun dæmdrar fjárhæðar

69. Með vísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að stefndi skuli dæmdur til að greiða stefnanda samtals 9.116.898 kr., þ. e. annars vegar vegna frádráttarins fyrir niðurrif og förgun, sbr. mgr. 6 2, 6.107.571 kr. og hins vegar vegna frádráttarins fyrir undirstöður og frárennslislagnir, sbr. mgr. 67, 3.009.327 kr.

70. Skal sá hluti fjárhæðarinnar sem tilgreindur er í dómsorði bera dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá einum mánuði eftir dagsetningu samkomulags aðila, 28. október 2020.

71. Í dómkröfukafla í stefnu er aðallega krafist greiðslu að fjárhæð 14.028.796 kr. ásamt vöxtum og dráttarvöxtum af 12.718.197 kr. Samkvæmt framangreindu er fallist á að stefndi skuli greiða stefnanda 9.116.898 kr. og er fallist á dráttarvaxtakröfu stefnanda af dæmdri fjárhæð, eins og sú krafa er sett fram í aðalkröfu í stefnu.

72. Eftir úrslitum málsins ber að dæma stefnda til að greiða málskostnað eins og greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns hans, sem þykir með hliðsjón af málskostnaðarreikningi lögmannsins, vera hæfilega ákveðin eins og greinir í dómsorði. Þóknun lögmannsins er í samræmi við dómvenju ákveðin án virðisaukaskatts, sbr. til hliðsjónar úrskurð Landsréttar frá 22. janúar 2019 í máli nr. 7/2019. Þá er eingöngu ákveðin fjárhæð þóknunar lögmanns, en ekki er að öðru leyti tekin afstaða til þess hvað gjafsóknarhafi mun hafa greitt af kostnaði sínum af málinu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 22. apríl 2015 í máli nr. 634/2014.73. Af hálfu stefnanda flutti málið G-kvk-nf L-kvk-nf S-kvk-nf lögmaður í umboði Ó-kk-ef S-kk-ef lögmanns. Af hálfu stefnda flutti málið Ó-kk-nf L-kk-nf E-kk-nf lögmaður. Dóm þennan kveður upp S-kvk-nf R-kvk-nf J-kvk-nf dómsformaður. Meðdómendur voru J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari og J-kk-nf Á-kk-nf P-kk-nf, byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari.

DÓMSORÐ

Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda 9.116.898 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. október 2020 til greiðsludags.

21

Stefndi greiði 1.665.800 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin er þóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef S-kk-ef,1.665.800 krónur.

S-kvk-nf R-kvk-nf J-kvk-nf

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf

J-kk-nf Á-kk-nf P-kk-nf