E-91/2022

1

Mál þetta, sem tekið var til dóms 27. október 2022, höfðaði A, [...], með stefnu birtri 27. desember 2021, á hendur TM tryggingum hf., [...], til heimtu skaðabóta.

2

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða henni bætur að fjárhæð 7.204.431 króna, að viðbættum 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 13. apríl 2021 til 13. maí 2021 og með dráttarvöxtum, samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.578.817 krónum sem greiddar voru 1 3. janúar 2022 og 328.891 krónu sem greidd var 12. maí 2022. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Stefndi gerir jafnframt kröfu um að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu.

Málsatvik

4

Stefnandi slasaðist 25. júlí 2018 þegar hún reyndi að [...]. Stefnandi sem slasaðist illa í slysinu var flutt með sjúkrabíl á Sjúkrahúsið [...]. Varð hún óvinnufær vegna slyssins og hefur verið í endurhæfingu síðan, þ. á m. á [...], auk þess sem hún hefur nýtt sér endurhæfingar úrræði hjá [...]o. fl.

5

Umrædd bifreið var tryggð með ábyrgðartryggingu hjá stefnda, sem hefur viðurkennt greiðsluskyldu sína vegna slyssins. E kki er því ágreiningur um bótaskyldu í málinu.

6

Með sameiginlegri matsbeiðni aðila, dags. 11. mars 2020, var óskað eftir því að B, læknir, og C, lögmaður, mætu tímabundnar og varanlegar afleiðingar slyssins á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993. Í matsgerð þeirra, dags. 13. maí 2020, greinir meðal annars að tímabil tímabundins atvinnutjóns samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga hafi verið metið og það talið eiga við frá slysdegi til 25. júlí 2019, þegar stöðugleikapunkti hafi verið náð. Tímabil þjáninga samkvæmt 3. gr. sömu laga hafieinnig verið metið og talið eiga við í jafnlangan tíma. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. laganna var metinn 35 stig og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laganna metin 35%. Í matsgerðinni kemur meðal annars fram að slysið hafi haft umtalsverð áhrif á starfsgetu stefnanda til almennra starfa, að ljóst sé að stefnandi búi við þröngt starfsval og að samkeppnisstaða hennar á vinnumarkaði hafi veikst talsvert vegna slyssins.

7

Í kjölfar framangreindrar matsgerðar fór fram bótauppgjör á milli aðila, sem byggði á niðurstöðum matsgerðarinnar. Ekki er ágreiningur um það uppgjör og verður því ekki fjallað frekar um það hér, að öðru leyti en því að málsaðilar eru sammála um að við uppgjörið hafi 1.620.078 krónur verið dregnar frá bótum til stefnanda vegna varanlegrar örorku, á grundvelli 4. m gr. 5. g r. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, þ. e. vegna greiðslna frá öðrum aðilum, þ. m. t. lífeyrissjóðum. Greiddar bætur voru mótteknar„með fyrirvara“ af hálfu lögmanns stefnanda. Sérstaklega var tekið fram að stefnandi teldi að metin varanleg örorka væri vanmetin í matsgerð, en stefnandi hefði ekki stundað launað starf frá slysdegi. Þá taldi stefnandi að miski hennar væri einnig vanmetinn.

8

Með beiðni til örorkunefndar, sem barst nefndinni 15. október 2020, óskaði lögmaður stefnanda þess að nefndin endurmæti miskastig og varanlega örorku stefnanda. Örorkunefnd skilaði álitsgerð 9. apríl 2021 þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins væri 35 stig en varanleg örorka hennar 60%. Í niðurstöðukafla álitsgerðarinnar sagði meðal annars: „Örorku-nefnd telur að vegna afleiðinga slyssins muni tjónþoli ekki snúa aftur til fyrri starfa og hún muni ekki vinna líkamlega erfið störf í framtíðinni.“

9

Í framhaldi af áliti örorkunefndar krafði lögmaður stefnanda stefnda um uppgjör frekari bóta fyrir varanlegar afleiðingar slyssins, í samræmi við álit örorkunefndar.

Er deilt um frádráttar fjárhæðir samkvæmt því uppgjöri. Ekki er í því samhengi ágreiningur á milli aðila um að varanleg örorka stefnanda vegna slyssins sé 60%, sbr. niðurstöðu örorkunefndar. Þá er ekki ágreiningur um að leggja skuli til grundvallar við viðbótaruppgjörið að bæta skuli 25% varanlega örorku, þar sem 35% varanleg örorka hafi áður verið gerð upp. Þá er sömuleiðis ekki ágreiningur um að grunn-fjárhæð bóta til stefnanda vegna 25% varanlegrar örorku sé 8.673.048 krónur. Aðilar deila hins vegar, eins og áður segir, um það hver skuli vera fjárhæð þeirra greiðslna sem komi til frádráttar þeirri fjárhæð, á grundvelli 4. málsliðar 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999.

10

Í ljósi álits örorkunefndar aflaði stefndi útreiknings tryggingastærðfræðings á eingreiðsluverðmæti bótagreiðslna frá lífeyrissjóðum til stefnanda vegna slyssins, sbr. 4. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999. Frádráttur vegna greiðslna frá lífeyrissjóðum til ellilífeyrisaldurs nam samkvæmt upphaflegum útreikningi, dags. 10. júní 2021, 8.943.294 krónum. Við uppgjörið var gengið út frá þeirri forsendu að greiðslur örorkulífeyris yrðu með reglulegum hætti fram að endurmati í maí 2023 og eftir þá dagsetningu miðað við 50% örorku til 67 ára aldurs stefnanda.

11

M eð bréfi, dags. 18. ágúst 2021, frá [...] lífeyrissjóði, var stefnanda tilkynnt að breytingar yrðu á greiðslum frá sjóðnum, þannig að síðasta greiðsla yrði fyrir ágúst 2021. Á grundvelli nýrra upplýsinga frá lífeyrissjóðnum óskaði lögmaður stefnanda eftir að stefndi endurskoðaði útreikning á fullnaðaruppgjöri. Í endurútreikningi D, tryggingastærðfræðings, dags. 14. október 2021, kom fram að vegna túlkunar [...]lífeyrissjóðs á samþykktum sínum hefðu greiðslur örorkulífeyris verið óreglulegar. Samkvæmt verkbeiðni stefnda gekk hann, við nýjan útreikning, út frá því að regla kæmist á greiðslur frá sjóðnum frá byrjun október 2021 og miðaði endurútreikning bótagreiðslna frá lífeyrissjóðum við þá forsendu.

12

Samkvæmt framangreindum endurútreikningi D á eingreiðsluverðmæti lífeyrisréttinda stefnanda á grundvelli 4. m gr. 5. g r. skaðabótalaga, með síðari breytingum, dags. 14. október 2021, nemur eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris til stefnanda, frá lífeyrissjóðum sem hún á aðild að,8.191.722 krónum, í stað 8.943.294 króna samkvæmt upphaflegum útreikningi. Er í endurútreikningi D í fyrsta lagi gengið út frá því að stefnandi hafi fengið óreglulegar greiðslur á tímabilinu 25. júlí 2019 til 30. september 2021. Eingreiðsluverðmæti þeirra greiðslna sé 1.139.176 krónur (0,40 x 2.847.941). Í öðru lagi miðar tryggingastærðfræðingurinn við það í útreikningum sínum að stefnandi muni fá greiðslur á tímabilinu 1. október 2021 til 30. apríl 2023 vegna 100% varanlegrar örorku. Eingreiðsluverðmæti þeirra greiðslna sé 1.949.519 krónur (0,40 x 4.873.799). Loks er við það miðað að stefnandi muni fá greiddan örorkulífeyri úr lífeyrissjóðum vegna 50% varanlegrar örorku á tímabilinu 1. maí 2023 til ellilífeyrisaldurs, 26. mars 2045. Eingreiðsluverðmæti þeirra greiðslna sé 5.103.026 krónur (0,40 x 12.757.565). Samtals nemi því eingreiðsluverðmæti örorkulífeyrisgreiðslna til stefnanda úr lífeyrissjóðum 8.191.722 krónum, sbr. 4. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999.

13

Ekki er ágreiningur á milli málsaðila um framangreindar fjárhæðir samkvæmt útreikningi D frá 14. október 2021 eða útreikning þeirra. Þá er ekki ágreiningur um að óreglulegar greiðslur til stefnanda á tímabilinu 25. júlí 2019 til 30. september 2021, að eingreiðsluverðmæti 1.139.176 krónur, og greiðslur vegna 100% varanlegrar örorku á tímabilinu 1. október 2021 til 30. apríl 2023, að eingreiðsluverðmæti 1.949.519 krónur, skuli koma til frádráttar bótum vegna varanlegrar örorku, eða alls 3.088.695 krónur. Aðilar deila hins vegar um hvort væntar greiðslur frá lífeyrissjóðum á tímabilinu 1. maí 2023 til 26. mars 2045, þ. e. vegna 50% varanlegrar örorku, að eingreiðsluverðmæti 5.103.026 krónur, eigi að koma til frádráttar greiðslu vegna varanlegrar örorku stefnanda eða ekki. Loks er ekki ágreiningur um það að þegar hafi verið tekið tillit til 1.620.078 króna frádráttar við uppgjör bóta vegna varanlegrar örorku, sem þá dregst frá þeirri fjárhæð sem kemur til frádráttar nú samkvæmt útreikningi tryggingastærðfræðingsins frá 14. október 2021.

14

Samkvæmt öllu framangreindu byggir stefnandi á því, eins og málið er lagt fyrir dóminn, að draga beri frá bótum til stefnanda vegna varanlegrar örorku 1.468.617 krónur vegna greiðslu örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum hennar ( 1.139.176 + 1.949.519 = 3.088.695 – 1.620.078 = 1.468.617), sbr. 4. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999. Stefndi telur hins vegar að draga beri frá bótum til stefnanda vegna varanlegrar örorku 6.571.644 krónur vegna greiðslu örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum hennar (1.139.176 + 1.949.519 + 5.103.026 = 8.191.722– 1.620.078 = 6.571.644), eins og gert hafi verið í uppgjöri aðila.

15

Stefndi telur með öðrum orðum að fullnaðaruppgjör hafi þegar farið fram og að stefnandi eigi engar frekari kröfur á hendur honum vegna umrædds slyss. Ræðst munur á afstöðu stefnanda og stefnda, sem fyrr segir, af því hvort væntar greiðslur stefnanda úr lífeyrissjóðum á tímabilinu frá 1. maí 2023 til ellilífeyrisaldurs, 26. mars 2045, skuli koma til frádráttar bótum vegna varanlegrar örorku eða ekki.

16

T elur stefnandi samkvæmt framansögðu að stefndi hafi átt að greiða henni 7.204.431 krónu (8.673.048 – 1.468.617 = 7.204.431) vegna þeirra 25 prósentustiga sem bættust við samkvæmt niðurstöðu örorkunefndar í máli hennar, sem er stefnufjárhæð málsins. Hefur þá verið tekið tillit til þeirra fjárhæða, sem hún fellst á að skuli dragast frá örorkubótum hennar samkvæmt 4. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, með síðari breytingum, þ. e. örorkulífeyris sem hún hefur notið eða muni njóta á tímabilinu frá 25. júlí 2019 til 30. apríl 2023, svo ogtil þeirrar greiðslu sem nýtt var til frádráttar í upphaflegu uppgjöri, 1.620.078 krónur. Stefnandi getur hins vegar ekki sætt sig viðað mögulegur örorkulífeyrir hennar frá og með 1. maí 2023 eigi að koma til frádráttar bótum hennar fyrir varanlega örorku, þar sem þær greiðslur séu í eðli sínu óvissar.

17

Stefnandi hefur eftir útgáfu stefnu fengið greitt inn á tjón sitt vegna varanlegrar örorku, annars vegar 2.578.817 krónur þann 13. janúar 2022 og hins vegar 328.891 krónu 12. maí 2022. Koma þær greiðslur til frádráttar stefnukröfu málsins, verði fallist á málatilbúnað stefnanda í málinu, sbr. endanlegar dómkröfur stefnanda, sem lýst var hér að framan.

Helstu málsástæður stefnanda

18

Stefnandi byggir mál sitt á því að með bótum fyrir varanlega örorku sé leitast við að bæta tjón vegna þeirrar varanlegu skerðingar á getu einstaklings til að afla vinnutekna sem líkamstjónh afií för með sér, sbr. 5. gr. skaðabótalaga. Stefnandi fái tjón sitt ekki bætt að fullu verði fallist á málatilbúnað stefnda þar sem hún yrði ekki eins sett fjárhagslega og ef tjónið hefði ekki orðið.

19

Aðila greini ekki á um útreikning bóta og frádrátt vegna eingreiðsluverðmætis örorkulífeyris fyrir tímabilið frá stöðugleikapunkti 25. júlí 2019 til 1. maí 2023 en í málinu liggi fyrir að stefnandi fái greiddan örorkulífeyri frá þremur lífeyrissjóðum. Það sé hins vegar alls óvíst að stefnandi komi til með að halda þeim greiðslum eftir 30. apríl 2023. Við útreikning bótauppgjörs miði stefndi engu að síður við að stefnandi fái greiðslur frá lífeyrissjóðunum frá 1. maí 2023 til ellilífeyrisaldurs, sem nemi 50% örorku til almennra starfa. Frá bótakröfu stefnanda vegna fyrrgreinds tímabils telji stefndi sér heimilt að draga 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti lífeyrisgreiðslna.

20

Stefnandi telur engan grundvöll vera fyrir því að draga frá bótum fyrir varanlega örorku eingreiðsluverðmæti ætlaðs örorkulífeyris í framtíðinni. Það sé engin stoð fyrir þeirri lögskýringu að ef tjónþoli fái greiddan tímabundinn örorkulífeyri frá lífeyrissjóði frá stöðugleikapunkti leiði það til þess að heimilt sé að miða við að áframhald verði á slíkum greiðslum til 67 ára aldurs. Mikil óvissa ríki um greiðslur lífeyrissjóðanna til stefnanda eftir 1. maí 2023, en samkvæmt samþykktum lífeyrissjóðanna skuli meta orkutapið á ný eftir fyrstu þrjú árin og þá alfarið með tilliti til vanhæfni sjóðfélaga til almennra starfa, nýrra upplýsinga um heilsufar og störf og árangurs af endurhæfingu. Það sé tæpast fyrirséð hvort staða stefnanda verði óbreytt í áratugi og réttur hennar til greiðslna frá lífeyrissjóðum haldist óbreyttur allan þann tíma. Samkvæmt framansögðu verði ekki fallist á að stefnda sé heimilt að miða áætlun um rétt stefnanda til örorkulífeyris frá lífeyrissjóðunum í framtíðinni við þær greiðslur sem hún naut á stöðugleikapunkti.

21

Fallist dómstólar á það að frádragið sé heimilt byggir stefnandi á því að stefndi sé engu að síður bundinn af bótauppgjöri sínu, dags. 11. nóvember 2021, enda hafi ekki verið gerðir fyrirvarar í uppgjörinu um að frádragið skyldi vera hærra.

Helstu málsástæður stefnda

22

Samkvæmt stefnda snýr ágreiningur aðila eingöngu að því hvort stefnda sé heimilt að draga eingreiðsluverðmæti áætlaðs örorkulífeyris stefnanda í lífeyrissjóðum frá uppgjöri bóta vegna varanlegrar örorku stefnanda samkvæmt ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 4. gr. laganr. 37/1999.

23

Í 1. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða komifram að sjóðfélagi skuli eiga rétt á örorkulífeyri ef hann verði fyrir orkutapi sem metið sé 50% eða meira, hafi greitt í lífeyrissjóð í að minnsta kosti tvö ár og orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum orkutapsins. Þá komi fram í 6. mgr. 15. gr. sömu laga að heimilt sé að setja það sem skilyrði fyrir greiðslu örorkulífeyris að sjóðfélagi fari í endurhæfingu, enda sé þess gætt að slík endurhæfing standi honum til boða og aðstæður viðkomandi leyfi að hann nýti sér hana.

24

Loks segi í 7. mgr. 15. gr. sömu laga að frekari ákvæði um örorkulífeyri, svo sem um örorkumat, fjárhæð örorkulífeyris, útreikning og skilyrði fyrir greiðslu, skuli setja í samþykktir lífeyrissjóðs. Stefndi bendir á að í samþykktum langflestra lífeyrissjóða sé að finna fyrirmæli um endurmat örorku, oftast að þremur árum liðnum, ásamt heimild til að skilyrða greiðslu örorkulífeyris við endurhæfingu. Slík ákvæði sé að finna í samþykktum þeirra þriggja lífeyrissjóða sem stefnandi eigi réttindi í.

25

Stefndi byggir á því að honum hafi verið heimilt að draga frá bótauppgjöri við stefnanda 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris, sem stefnandi eigi rétt á úr lífeyrissjóðum sínum, samkvæmt skýru ákvæði 4. málsliðar 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafi verið staðfest að slíkur frádráttur sé heimilaður, sbr. t. d. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 119/2005 og nr. 324/2007. Stefnandi hafi samkvæmt því fengið tjón sitt bætt að fullu vegna varanlegrar örorku, í samræmi við ákvæði skaðabótalaga. Því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

26

Með lögum nr. 37/1999 hafi útreikningskerfi skaðabótalaganna tekið verulegum breytingum hvað varðar bætur fyrir varanlega örorku. Margfeldisstuðull laganna meti nú heildartekjuskerðingu tjónþola. Því séu ákvæði skaðabótalaga miðuð við að greiðslur af félagslegum toga frá þriðja manni, þar á meðal hluti örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum, komi til frádráttar bótum, sbr. álit meiri hluta allsherjarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á skaðabótalögum nr. 37/1999. Að öðrum kosti fengi tjónþoli tjón sitt ofbætt, sem samræmist ekki meginreglu skaðabótaréttar um að tjónþoli eigi ekki rétt á hærri bótum en svari raunverulegu fjártjóni hans.

27

Við eingreiðslu skaðabóta séu bætur fyrir varanlega örorku greiddar fyrir líkindatjón fram í tímann og frá þeim skuli að sama skapi draga áætlaðar framtíðargreiðslur frá lífeyrissjóðum, líkt og gert séráð fyrir í 4. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, með síðari breytingum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 119/2005. Í dómaframkvæmd hafiverið miðað við að staða tjónþola við stöðugleikapunkt gefi að jafnaði sterka vísbendingu um hvaða greiðslna hann megi vænta til framtíðar. Í málinu liggi fyrir matsgerð örorkunefndar um 60% varanlega örorku stefnanda, þar sem stöðugleika-punktur er miðaður við 25. júlí 2019. Í matsgerðinni komi meðal annars fram það mat örorkunefndar að vegna afleiðinga slyssins muni stefnandi ekki snúa aftur til fyrri starfa og að hún muni ekki vinna líkamlega erfið störf í framtíðinni. Þá segi að mögulegt sé að stefnandi geti unnið einhver létt störf, standi slík störf til boða, og þá í lágu starfshlutfalli. Í ljósi framangreinds og með vísan til dóma Hæstaréttar í málum nr. 119/2005 og nr. 20/2013 telur stefndi ljóst að staða stefnanda muni ekki breytast í framtíðinni, í þeim mæli að ekki sé unnt að draga frá metnum skaðabótum eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum sem stefnandi eigi aðild að.

28

Stefndi hafi við uppgjör byggt mat sittá áætluðum framtíðargreiðslum vegna réttinda stefnanda til örorkubóta úr lífeyrissjóðum á mati örorkunefndar um 60% varanlega örorku stefnanda og útreikningi D, tryggingastærðfræðings, á eingreiðsluverðmæti bóta frá lífeyrissjóðum, dags.14. október 2021, í samræmi við ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, eins og ákvæðið hafi verið skýrt í framkvæmd Hæstaréttar.

29

Þær upplýsingar sem liggi fyrir í málinu sýni þannig fram á hvaða greiðslna stefnandi muni njóta í framtíðinni frá lífeyrissjóðum. Stefndi hafi raunar látið stefnanda njóta vafans um stig örorku til framtíðar og hafi umfram skyldu lagt til grundvallar 50% örorku stefnanda í stað 60%. Stefnandi hafiekki lagt fram gögn sem gefi til kynna að stefnandi muni ekki njóta þeirra réttinda sem ákvörðun stefnda um frádrátt á grundvelli 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, með síðari breytingum, byggi á. Beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Niðurstaða

30

Í máli þessu deila aðilar um það hvort væntar greiðslur stefnanda úr lífeyrissjóðum vegna örorkulífeyris, sem hún kunni mögulega að fá á tímabilinu 1. maí 2023 til ellilífeyrisaldurs 26. mars 2045, skuli dragast frá bótum vegna varanlegrar örorku hennar vegna slyss 25. júlí 2018. Ekki er ágreiningur um bótaskyldu eða að varanleg örorka stefnanda sé eftir slysið 60%. Þá er ekki ágreiningur um fjárhæðir, þ. m. t. viðmiðunartekjur eða fjárhæð bóta fyrir varanlega örorku, að öðru leyti en í tengslum við framangreindan frádrátt. Fyrir dóminum liggur samkvæmt því að taka afstöðu til þess hvort rétt sé að örorkulífeyrir, sem stefnandi kann mögulega að eiga rétt á frá lífeyrissjóðum á tímabilinu 1. maí 2023 til 26. mars 2045, skuli dragast frá bótum fyrir varanlega örorku eða ekki.

31

Stefnandi byggir mál sitt sem fyrr segir á því að greiðslur til hennar eftir umrætt tímamark, 1. maí 2023, séu í eðli sínu óvissar og háðar mati lækna. Ekki sé þar af leiðandi sjálfgefið að hún muni njóta þessara greiðslna í framtíðinni eða í hvaða mæli það verði. Þá bendir stefnandi á að örorkunefnd hafi tekið afstöðu til þess hvort hún gæti snúið aftur til fyrri starfa og þess hvort hún gæti unnið líkamlega erfið störf í framtíðinni, en jafnframt sagt mögulegt að hún gæti unnið einhver létt störf, stæðu slík störf til boða, og þá í lágu starfshlutfalli. Slíkt geti haft áhrif á mat og greiðsluvilja lífeyrissjóða í framtíðinni.

32

Stefndi byggir á móti á því að þegar batahvörfum sé náð, þ. e. stöðugleikapunkti, fari fram mat á afleiðingum slyss sem byggi í eðli sínu á líkum. Bætur séu greiddar í einu lagi, þ. á m. bætur fyrir varanlega örorku, fyrir líkindatjón fram í tímann, í tilviki stefnanda vegna 60% varanlegrar örorku. F rá þeim bótum skuli að sama skapi draga áætlaðar greiðslur frá lífeyrissjóðum, líkt og gert sé ráð fyrir í 4. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, með síðari breytingum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í máli nr. 119/2005. Í dómaframkvæmd hafi sömuleiðis verið miðað við að staða tjónþola við stöðugleikapunkt gefi að jafnaði sterka vísbendingu um hvaða greiðslna hann megi vænta til framtíðar, en jafnframt megi líta til upplýsinga sem síðar komi fram þar til málinu sé endanlega lokið.

Um ákvæði skaðabótalaga o. fl.

33

Með gildistöku skaðabótalaga nr. 50/1993 þann 1. júlí 1993 voru gerðargrundvallar-breytingar á aðferðum og reglum um uppgjör skaðabóta vegna líkamstjóns. Tekið var fram, í almennum athugasemdum í frumvarpi til þeirra laga, að það sé alltaf umdeilanlegt hversu mikið fé þurfi til þess að gera hlut tjónþola jafnan því sem hann hefði verið ef tjónsatburður hefði ekki gerst. Með nýju lögunum var tekinn upp tiltekinn margföldunarstuðull til að nota við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku, sem miðaðist við að tjónþoli héldi almennt fullum rétti til skaðabótafjár samhliða óskertum rétti til greiðslna frá þriðja manni.

34

Með lögum nr. 37/1999 voru gerðar veigamiklar breytingar á skaðabótalögum nr. 50/1993, þ. á m. varðandi uppgjör bóta vegna varanlegrar örorku. Tekinn var upp nýr margföldunarstuðull, sem byggði á öðrum forsendum en sá fyrri. Var hinn nýi margföldunarstuðull miðaður við heildartjón tjónþola, en ekki tjón hans án tillits til greiðslna frá þriðja aðila vegna sama tjóns. Gerðu lögin eftir þessa breytingu ráð fyrir því að til frádráttar bótum kæmu greiðslur af félagslegum toga, sem kæmu í hlut tjónþola vegna örorkunnar. Að sama skapi var horfið frá þeirri tilhögun, sem verið hafði samkvæmt upphaflegum texta skaðabótalaganna frá 1993, að tjónþoli héldi óskertum rétti til greiðslna frá þriðja aðila.

35

Samkvæmt 4. málslið 4. m gr. 5. g r. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, dragast frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns 40% af reiknuðu eingreiðslu-verðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði og skal við útreikninginn miða við 4,5% ársafvöxtun. S agði jafnframt í athugasemdum við 4. g r. frumvarps til laga nr. 37/1999 að samkvæmt lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða væri öllum launamönnum og þeim sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða atvinnustarfsemi skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði. Vegna lagaskyldunnar mætti færa fyrir því rök að réttur til örorkulífeyris væri annars eðlis en bótaréttur sem fáist úr frjálsum slysatryggingum. Örorkulífeyrir væri nær því að vera félagslegt úrræði. Þá var einnig tekið fram að tjónþoli ætti almennt ekki rétt til örorkulífeyris frá lífeyrissjóði nema varanleg örorka hans væriað minnsta kosti 40%.

36

Í 1. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, segir að valdi líkamstjón, þegar heilsufar tjónþola er orðið stöðugt, varanlegri skerðingu á getu hans til að afla vinnutekna eigi hann rétt á bótum fyrir varanlega örorku. Samkvæmt 2. m gr. sömu greinar, sem er óbreytt frá upphaflegum texta skaðabótalaga nr. 50/1993, skal við mat á örorku líta til þeirra kosta sem tjónþoli á til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt er að ætlast til að hann starfi við. Um það atriði sagði í athugasemdum við 5. g r. í frumvarpi til skaðabótalaga nr. 50/1993 að við slíkt sanngirnismat kæmu einkum til álita andlegir og líkamlegir hæfileikar tjónþola, verkkunnátta hans, menntun og aldur.

37

Í athugasemdum við 5. g r. frumvarps til skaðabótalaga nr. 50/1993 sagði jafnframt að mat á getu tjónþola til að afla tekna til frambúðar tæki oftast nær til margra ára, en væri venjulega því auðveldara þeim mun lengra sem liðið væri frá slysi eða öðru tjónsatviki. Sagði svo orðrétt: Í ýmsum tilvikum er ekki unnt að gera mjög nákvæmt mat á tjóni vegna missis eða skerðingar getu til tekjuöflunar fyrr en mörgum árum eftir að tjónsatvik bar að höndum. Til þess að endanleg ákvörðun bótafjárhæðar dragist ekki von úr viti af þessum sökum er lagt til í 1. mgr. að krafa um bætur fyrir örorku stofnist þegar tjónþoli getur ekki náð frekari bata. Af því leiðir að tjónþoli eða hinn bótaskyldi geta þá krafist örorkumats. Við örorkumat verður fyrst og fremst að leggja til grundvallar upplýsingar sem eru fyrir hendi þegar ljóst þykir að tjónþoli geti ekki náð frekari bata. Einnig er unnt að líta til upplýsinga sem síðar koma fram en áður en málinu er endanlega lokið. Hins vegar mundi ekki unnt að fresta máli til þess að bíða eftir árangri endurhæfingar eða því hvernig tjónþola gangi að afla sér tekna þegar hann hefur hafið störf að nýju eftir slys. Þegar örorka er metin ber því almennt ekki að líta til þess hvort unnt sé að koma við endurmenntun eða endurþjálfun er komi tjónþola að gagni. Hins vegar skal líta til endurhæfingar (endurmenntunar og endurþjálfunar) sem þegar hefur farið fram og enn fremur til þess ef telja má víst að fyrirhuguð endurhæfing beri árangur (leturbreytingar dómsins).

38

Af framangreindu má ráða að samkvæmt núgildandi lögumer við það miðað að bætur fyrir varanlega örorku séu gerðar upp miðað við það tímamark er batahvörfum er náð, þ. e. þegar ekki er að vænta frekari bata eða við stöðugleikapunkt. Stofnast þá krafa til bóta vegna varanlegrar örorku. Þá má einnig ráða af framangreindu að við uppgjör bóta fyrir varanlega örorku skuli leggja til grundvallar upplýsingar sem fyrir hendi eru þegar stöðugleikapunkti er náð, svo og upplýsingar sem síðar koma fram, en þó áður en málinu er endanlega lokið. Undir þetta falla meðal annars upplýsingar sem liggja fyrir um endurhæfingu tjónþola og árangur af henni, eftir atvikum vitneskju um að fyrirhuguð endurhæfing beri árangur.

39

Í samræmi við þetta er gert ráð fyrir því í 5.– 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 4.– 6. gr. laga nr. 37/1999, að varanleg örorka vegna slyss verði gerð upp miðað við þær upplýsingar sem liggja fyrir um framtíðarhorfur tjónþola er bótauppgjör fer fram, miðað við stöðu hans og ástand er stöðugleikapunkti er náð. Vitaskuld væri hægt að bíða með uppgjör bóta þar til forsendur skýrðust enn frekar, þ. e. annars vegar varðandi líkamstjón tjónþola og hins vegar, í þessu tilviki, rétt hans til örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum. Slíkt er hins vegar í andstöðu við uppgjörsreglur skaðabótalaga, sem gera sem fyrr segir ráð fyrir því að bótauppgjör vegna varanlegrar örorku eigi sér stað við stöðugleikapunkt og þá á grundvelli örorkumats um það hvert framtíðartekjutjón tjónþola vegna slyss komi til með að verða.

40

Þar sem áskilið er í 4. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, að „40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði“ skuli dragast frá skaðabótum vegna varanlegrar örorku, sem reiknaðar eru á grundvelli ákvæða 5.– 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 4.– 6. gr. laga nr. 37/1999, þarf eðli máls samkvæmt að leggja mat á það, á sama tímamarki, hvaða greiðslum viðkomandi kunni að eiga rétt á frá lífeyrissjóðum sínum til framtíðar litið. Að öðrum kosti gæti bótauppgjör ekki farið fram á þeim tíma sem lögin ráðgera, þ. e. þegar stöðugleikapunkti er náð.

41

Með öðrum orðum, þar sem örorkumat tekur til mats á varanlegri örorku tjónþola frá því að stöðugleikapunkti er náð og út starfsævina, er aðsama skapi nauðsynlegt, svo hægt sé að ganga frá bótauppgjöri, að leggja jafnframt mat á það, á sama tímapunkti, hvernig mál tjónþola standi á þeim tímaog ætla út frá þvíhvernig mál komi til með að þróa st í framtíðinni samkvæmt meðaltalslíkindareglu. Í því samhengi þarf meðal annars að leggja mat á hvort líklegt sé að viðkomandi komi til með að eiga rétt á örorkulífeyrisgreiðslum frá lífeyrissjóðum fyrir það tímabil sem örorkumatið tekur tilog þá eftir atvikum að hve miklu leyti, sbr. 4. málslið 4. mgr.5. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999.

42

Í því samhengi ber ekki aðeins að horfa til örorkulífeyris sem viðkomandi hefur þegar fengið greiddan, eða sem fyrirséð er að verði greiddur á grundvelli ákvarðana sem þegar hafa verið teknar, heldur verður jafnframt að horfa til þess hvort líklegt sé að tjónþoli komi til með að njóta örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum í framtíðinni, jafnvel þótt slíkar greiðslur séu að einhverju leyti óvissar og háðar endurmati lækna. V æri það ekki gert myndi tjónþoli mögulega fá tjón sitt tvíbætt, auk þess sem sú niðurstaða væri í andstöðu við orðalag og tilgang 4. m gr. 5. g r. skaðabótalaga, sbr. 4. g r. laga nr. 37/1999, svo og meginreglur skaðabótaréttar um að tjónþoli skuli fá tjón sitt bætt að fullu, en ekki meira en það.

43

Hafa framangreindar forsendur varðandi beitingu 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, verið staðfestar í dómaframkvæmd, jafnvel þótt þeir dómar hafi ekki allir varðað örorkulífeyri frá lífeyrissjóðum, sbr. 4. málslið 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, heldur annars konar greiðslur af félagslegum toga, sem einnig eru nefndar í 4. mgr. 5. gr. laganna. Má í því samhengi meðal annars vísa til dóma Hæstaréttar frá 13. júní 2013 í máli nr. 20/2013, 20. október 2005 í máli nr. 119/2005, 27. nóvember 2003 í máli nr. 223/2003 og 18. september 2003 í máli nr. 520/2002.

Um framtíðarhorfur stefnanda

44

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum er stefnandi metin 100% öryrki til fyrri starfa samkvæmt endurmati E læknis, en hann lagði mat á orkutap stefnanda 28. maí 2020 og 20. maí 2021 fyrir[...]lífeyrissjóð. Hefur svo verið frá 28. júlí 2018. Í endurmati E, dags. 20. maí 2021, er vitnað til læknisvottorðs heilsugæslulæknis [...], dags. 17. maí 2021, þar sem fram komi að starfsgeta stefnanda sé enn skert vegna afleiðinga slyssins og að ekki sé von á breytingu á því á næstu misserum. Dregur E jafnframt þá ályktun af takmörkuðum upplýsingum í læknisvottorðinu að ljóst sé að starfsgeta stefnanda hafi ekki aukist frá því að síðasta mat hafi farið fram, tæpu ári áður. Þá kemur einnig fram í endurmati E að stefnandi sé enn með skerta starfsgetu og verði áfram í meðferð og endurhæfingu. Batahorfur til lengri tíma séu því enn óvissar. Er gert ráð fyrir því að endurmat fari næst fram í maí 2023. Eðli máls samkvæmt ríkir óvissa um það hver niðurstaða þess endurmats muni verða, en stefndi gerir í tillögum sínum að uppgjöri ráð fyrir því að varanleg örorka stefnanda muni frá og með þeim tíma verða metin 50%ogtil ellilífeyrisaldurs 26. mars 2045.

45

Eftir því sem fram er komiðer endurhæfingu stefnanda ekki enn lokiðog óljóst hvaða árangur hún muni bera. Málsaðilar eru eigi að síður sammála um að sá tími sé kominn að varanleg örorka stefnanda skuli gerð upp, enda hefur örorkunefnd komist að þeirri niðurstöðu að eftir 25. júlí 2019 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata en þá var orðinn af afleiðingum þess slyss sem hún varð fyrir ári áður. Taldi nefndin að stefnandi gæti ekki snúið aftur til fyrri starfa og að hún myndi ekki vinna líkamlega erfið störf í framtíðinni. Mögulegt væri að hún gæti unnið einhver létt störf, stæðu henni slík störf til boða, og þá í lágu starfshlutfalli. Að teknu tilliti til þess taldi örorkunefnd að afleiðingar slyssins hefðu dregið verulega úr möguleikum tjónþola til að afla sér atvinnutekna. Var varanleg örorka hennar samkvæmt því metin 60%.

46

Samkvæmt framansögðu verður ekki betur séð en að gott samræmi sé á milli annars vegar niðurstöðu örorkunefndar um áætlað framtíðartekjutjón stefnanda vegna varanlegrar örorku og möguleika hennar til vinnu í framtíðinni og hins vegar þeirra forsendna sem stefndi lagði til grundvallar bótauppgjöri í málinu, hvað varðar frádrátt vegna væntanlegs örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum. Örorkunefnd komst, sem fyrr segir, að þeirri niðurstöðu að varanleg örorka stefnanda sé 60% og stefndi byggir á því að örorka hennar verði metin 50% við ákvörðun örorkulífeyris frá og með 1. maí 2023. Sá munur sem þar er á er stefnanda í hag.

47

Stefnandi hefur ekki hnekkt því mati stefnda að líklegt sé að stefnandi muni áfram, frá og með 1. maí 2023 og til ellilífeyrisaldurs, njóta örorkulífeyris frá þeim lífeyrissjóðum sem hún á aðild að. Þá benda gögn málsins ekki til annars en að svo verði, enda verður ekki af þeim ráðið að ástand stefnanda hafi breyst mikið frá því að stöðugleikapunkti var náð. Verður með hliðsjón af því að fallast á það með stefnda að langlíklegast sé að stefnandi muni áfram njóta slíkra greiðslna, í það minnsta í einhverjum mæli. Útreikningar stefnda, sem gera sem fyrr segir ráð fyrir því að örorka stefnanda til almennra starfa verði 50% frá og með 1. maí 2023, fá stoð í niðurstöðu örorkunefndar um að hún muni mögulega getað unnið létt störf í framtíðinni og þá í lágu starfshlutfalli.

48

Að öllu framangreindu virtu verður að telja að stefnda hafi, með vísan til 4. málsliðar 4. m gr. 5. g r. skaðabótalaga, sbr. 4. g r. laga nr. 37/1999, verið rétt að draga frá bóta-greiðslum 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum sem stefnandi fær greiðslur frá, þ. á m. áætlaðar greiðslur eftir 1. maí 2023, eins og gert var í tillögu stefnda að uppgjöri við stefnanda, dags. 11. nóvember 2021 og 13. janúar 2022. Verður ekki betur séð en að bætur hafi verið greiddar á grundvelli þeirrar tillögu þann 13. janúar 2022. Ekki er ágreiningur um fjárhæðir í málinu, en þær byggja sem fyrr segir á útreikningi D, tryggingastærðfræðings. Verður þegar af þessum ástæðum að hafna málatilbúnaði stefnanda í málinu og sýkna stefnda af kröfum hennar.

49

Að teknu tilliti til úrslita málsins og með vísun til 1. og 3. mgr. 130. g r. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu.

50

Stefnandi nýtur gjafsóknarleyfis, dags. 30. september 2022. Samkvæmt því greiðist allur gjafsóknarkostnaður málsins úr ríkissjóði, þ. m. t. málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, sem þykir hæfilega ákveðin 1.250.000 krónur.

51

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, TM tryggingar hf., er sýkn af dómkröfum stefnanda, A, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda í málinu greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. málflutningsþóknun lögmanns hennar, sem þykir hæfilega ákveðin 1.250.000 krónur.

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf