Y-2/2007

I

Með bréfi sóknaraðila, H-kk-ef S-kk-ef, kt. 000000-0000, dagsettu 9. nóvember 2007 og mótteknu af dóminum hinn 12. nóvember, krafðist hann þess, að felld yrði úr gildi fjárnámsgerð nr. 024-2007-00707, sem sýslumaðurinn á Akureyri hefði að kröfu varnaraðila, Eyjafjarðarsveitar, kt. 000000-0000, gert hjá sóknaraðila hinn 15. október 2007. Fjárnámið hefði verið gert í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni Hvammi, Eyjafjarðarsveit, (fastanúmer 215-8967) fyrir kröfu að fjárhæð 92.164 krónur auk áfallandi dráttarvaxta, kostnaðar við gerðina og kostnaðar af frekari fullnustugerða ef til þeirra kæmi. Þá krafðist sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila samkvæmt málskostnaðarreikningi.

Varnaraðili krefst þess að umrædd fjárnámsgerð verði staðfest og sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi.

Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi hinn 29. febrúar.

II

Sóknaraðili segist vera eigandi jarðarinnar Hvamms í Eyjafjarðarsveit og vera bóndi þar. Hann stundi aðeins kúabúskap og nýti afrétt sveitarinnar í engu. Þó hafi sveitarfélagið krafizt þess að hann skili dagsverkum í smölun afréttarins en greiði ella svo kallað fjárskilagjald. Allt frá árinu 2003 hafi sóknaraðili neitað að greiða þetta gjald með því hann telji ekki lagastoð fyrir innheimtu þess hjá sér. Hinn 15. október 2007 hafi verið gert fjárnám að kröfu sveitarfélagsins í fasteign sóknaraðila vegna fjallaskilagjalds áranna 2003 til 2006. Sóknaraðili hafi mótmælt því að gerðin færi fram.

Sóknaraðili segist í fyrsta lagi byggja á því, að óheimilt sé að innheimta fjallskilagjald hjá þeim sem ekki nýta afrétt eða lönd sem fjallskilin taki til. Í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 6/1986 um afréttarmálefni og fjallskil segi, að allir búfjáreigendur sem landsafnot hafi í hreppi eða á félagssvæði eigi upprekstrarrétt á afrétt. Í 38. gr. laganna komi fram, að allir sem hafi undir höndum fjallskilaskylt búfé skuli taka þátt í göngum og hreinsun heimalanda. Í 42. gr. sé fjallað um niðurjöfnun fjallskilakostnaðar og komi fram í fyrri málslið greinarinnar sú meginregla að fjallskilum í afréttum og öðrum sumarbeitarhögum skuli jafnað niður á fjallskilaskylda aðila í hlutfalli við tölu fjallskilaskylds búpenings. Í síðari málsliðnum segi svo, að þó sé heimilt að leggja hluta fjallskilakostnaðar á landverð jarða að frádregnu verði ræktaðs lands og hlunninda, enda séu ákvæði um það í fjallskilasamþykkt. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna eigi sóknaraðili upprekstrarrétt á afréttinn í Eyjafjarðarsveit. Þar sem hann haldi ekki sauðfé nýti hann ekki þennan rétt sinn og telji hann því óheimilt að leggja á sig þá kvöð að smala afréttinn eða greiða fjallskilagjald ella.

Sóknaraðili segir, að þjónustugjöld hafi verið skilgreind sem greiðsla sem tilteknir hópar einstaklinga og lögaðila verði að greiða hinu opinbera, eða öðrum sem sérstaka heimild hafi til að taka við henni, fyrir sérgreint endurgjald sem látið sé í té og sé greiðslunni ætlað að standa að hluta eða öllu leyti undir kostnaði við endurgjaldið. Á hinn bóginn hafi skattur verið skilgreindur sem greiðsla, oftast í peningum, til hins opinbera samkvæmt einhliða ákvörðunum ríkisvaldsins eftir almennum, efnislegum mælikvarða og án sérgreinds endurgjalds frá hinu opinbera.

Sóknaraðili segir, að í 42. gr. laga nr. 6/1986 sé kveðið á um niðurjöfnun fjallskilakostnaðar. Af 42. – 46. gr. megi ráða að í 42. gr. felist heimild til töku gjalds til að standa straum af raunverulegum kostnaði við fjallskil en ekki að taka gjald umfram þann kostnað hverju sinni. Beri þetta þannig greinileg einkenni þess að vera þjónustugjald fremur en skattur. Sóknaraðili segir, að sé beitt meginreglu 42. gr. um niðurjöfnun fjallskilakostnaðar og honum skipt í hlutfalli við tölu fjallskilaskylds búpenings sé því augljóslega um töku þjónustugjalds að ræða. Þeir sem þjónustuna nýti greiði fyrir hana í hlutfalli við þau not þeir hafi af henni. Sé hins vegar beitt undantekningarheimildinni til að leggja hluta kostnaðarins á aðra en þá sem nýta afréttinn verði hins vegar nokkuð óljóst um hvers konar gjaldtöku sé að ræða. Þar sem þjónustugjöldum sé ætlað að vera greiðsla fyrir veitta þjónustu skjóti mjög skökku við að innheimta þau hjá öðrum en notendum hennar.

Sóknaraðili kveðst byggja á því, að fjallskilagjald samkvæmt lögum nr. 6/1986 sé þjónustugjald og þegar eðli þeirra sé skoðað sjáist að ekki fái staðizt að krefja þá um greiðslu, sem engin not hafi af þjónustunni sem gjaldinu sé ætlað að standa undir. Engin tenging sé milli gjaldskyldunnar og þjónustunnar; krafizt sé greiðslu en ekkert komi á móti. Þó sóknaraðili eigi upprekstrarrétt á afrétt sveitarinnar sé ljóst að hann nýti ekki þann rétt sinn, þar eð hann haldi ekki sauðfé. Hann þurfi ekki þá þjónustu sem gjöldunum sé ætlað að standa undir. Ekki fái staðizt að innheimta þjónustugjöld á einum saman grunni þess að menn eigi rétt til að nýta sér þjónustuna.

Sóknaraðili segir, að þegar undantekningarheimild 42. gr. laga nr. 6/1986 sé beitt og fjallskilakostnaði jafnað niður á fleiri en nýta þjónustuna sem honum sé ætlað að standa undir, sé ekki lengur tenging milli greiðslu og endurgjalds. Gjaldtakan fái þá yfirbragð skattlagningar og þyrfti þá sem slík að fullnægja skilyrðum 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Í 42. gr. laga nr. 6/1986 sé afar opin og óljós heimild til að leggja óskilgreindan hluta fjallskilakostnaðar á landverð jarða án þess að skýrt sé hvernig meta skuli landverðið. Þetta eigi að útfæra í fjallskilasamþykkt. Í lagaákvæðinu sé algerlega óskilgreint eftir hverju skuli farið við niðurjöfnun gjaldsins sé undanþáguheimildinni beitt. Fái héraðsnefndir og landbúnaðarráðuneyti þannig til dæmis frjálsar hendur við að ákveða hve stórum hluta fjallskilakostnaðar skuli skipt niður með þessum hætti og hvernig meta beri landverð, sbr. 3. gr. laga nr. 6/1986. Sé því augljóst, að 42. gr. laganna fullnægi ekki kröfum 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar eins og þær hafi verið túlkaðar af dómstólum.

Sóknaraðili segir, að jafnvel þó svo færi að á grundvelli 42. gr. laga nr. 6/1986 yrði talið heimilt að leggja hluta fjallskilakostnaðar á jarðir þar sem enginn fjallskilaskyldur búpeningur er haldinn, þá haldi hann því fram að gjaldtaka varnaraðila eigi sér ekki fullnægjandi stoð. Til að fjallskilakostnaður verði lagður á eftir landverði skuli mælt fyrir um það í fjallskilasamþykkt, sbr. 42. laganna. Þar sem um sé að ræða grundvöll gjaldtöku opinberra aðila og þar að auki undanþágu frá meginreglu um að kostnaður fari eftir tölu fjallskilaskylds búpenings, verði við útfærslu á slíkri heimild að gæta þess að hún sé í samræmi við lög og grundvallarreglur stjórnsýsluréttar. Til að undantekningarreglu um innheimtu gjaldsins verði beitt hljóti að þurfa að koma skýrt fram í fjallskilasamþykkt hvernig gjaldið skuli ákvarðað, meðal annars hversu stóran hluta fjallskilakostnaðar megi leggja á landverð jarða og hvernig honum skuli jafnað á einstakar jarðir. Um fjallskil í Eyjafjarðarsveit gildi fjallskilasamþykkt fyrir sveitarfélög á svæði héraðsnefndar Eyjafjarðar nr. 439/2002, sem staðfest hafi verið í landbúnaðarráðuneytinu hinn 7. júní 2002. Í 15. gr. samþykktarinnar sé fjallað um fjallskilakostnað og komi þar fram meginreglan um að raða gangnadagsverkum og öðrum áætluðum fjallskilakostnaði niður á fjáreigendur eftir fjártölu. Svo segi: „Heimilt er einnig að leggja hluta gangnadagsverka á landverð jarða að frádregnu verði ræktaðs lands og hlunninda.“ Í samþykktinni sé þetta ekki útfært frekar heldur megi leggja óskilgreindan hluta gangnadagsverka á landverð án þess að því sé lýst hvernig meta skuli landverð. Þannig sé enginn vegur að kanna hvort gjaldið sé í samræmi við heimildina og hvort jafnræðis sé gætt milli greiðenda. Því sé ljóst að ákvæði samþykktarinnar uppfylli alls ekki þær kröfur sem gera verði til þess hvernig heimildin sé útfærð. Geti varnaraðili því ekki reist kröfur á hendur sóknaraðila á þessari samþykkt.

Þá segist sóknaraðili byggja á því að óskýrt sé hvernig varnaraðili útfæri gjaldtökuna. Þar sem útfærslu hennar sé hvorki að finna í lögum nr. 6/1986 né nefndri fjallskilasamþykkt hefði að minnsta kosti þurft að fylgja einhver útskýring við álagninguna sjálfa. Á þeim gangnaseðlum sem sóknaraðila hafi verið sendir séu engar útskýringar á því hvernig landverð hafi verið metið og grundvöllur gjaldtökunnar sé því mjög óljós. Þá verði ekki af þeim ráðið hve stórum hluta fjallskilakostnaðar sé jafnað niður eftir búfjáreign og hve stór skiptist eftir landverði. Á reikningi, dagsettum 31. október 2004, hafi sóknaraðili verið krafinn um greiðslu álagningar á land, annars vegar vegna Hvamms og hins vegar vegna Kropps, 5.464 krónur fyrir hvora jörð. Svo hafi verið dregin frá „lækkun vegna hámarksálagningar“, 2.732 krónur. Allur sé grundvöllur gjaldtökunnar óljós og engin leið fyrir gjaldendur að kanna hvort gjaldtakan sé í samræmi við þær óskýru reglur sem um hana gildi og hvort jafnræðis sé gætt milli greiðenda. Samkvæmt öllu þessu telji sóknaraðili grundvelli gjaldtökunnar svo áfátt að kröfur varnaraðila á hendur sóknaraðila fái ekki staðizt. Beri því að ógilda fjárnámsgerðina.

III

Varnaraðili krefst þess að umþrætt fjárnámsgerð verði staðfest og sóknaraðili dæmdur til að greiða sér málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi.

Varnaraðili kveðst byggja á því, að sóknaraðili sé fjallskilaskyldur samkvæmt lögum nr. 6/1986. Sóknaraðili eigi upprekstrarrétt á afrétt hreppsins í samræmi við 1. mgr. 7. gr. laganna, sbr. 8. gr. fjallskilasamþykktar fyrir sveitarfélög á svæði Héraðsnefndar Eyjafjarðar nr. 439/2002. Hver sá, sem upprekstrarrétt eigi, sé skyldur til að annast hreinsun heimalands jarðar vor og haust, sem og önnur fjallskil. Markmið laga nr. 6/1986 sé að afréttir, heimalönd og almenningar eftir atvikum séu hreinsuð af sauðfé vor og haust. Sóknaraðili eigi upprekstrarrétt á afréttinn og megi ráða af lögunum að hann beri þá skyldu til að sinna þessari hreinsun. Í 41. gr. laganna komi fram að eigendum eyðijarða sé skylt að annast hreinsun heimalanda sinna sem og önnur fjallskil eins og byggðar væru. Séu þetta kvaðir sem lagðar séu á eigendur jarða sem njóti upprekstrarréttar og réttar til að nýta afrétt, og hafi meðal annars það samfélagslega verkefni, svo sem frá sjónarmiði dýraverndar, að sjá til þess að allur búfénaður komist í hendur eigenda sinna, og til beitar og fóðrunar á viðeigandi hátt sem og þess að óskilafé fái viðeigandi fóðrun og meðferð. Ekki sé óeðlilegt að þeim sem upprekstrarréttar njóti beri einnig að hlíta kvöðum sem lagðar séu á réttindi hans með almennum lögum.

Varnaraðili segist byggja á því, að í 42. gr. laga nr. 6/1986 felist heimild til sveitarfélagsins til að taka þjónustugjald vegna þess kostnaðar sem hljótist af fjallskilum í sveitarfélaginu. Gjaldið sé lagt á þá jarðeigendur í sveitarfélaginu sem upprekstrarrétt eigi á afrétt þess og séu fjallskilaskyldir samkvæmt lögunum. Sóknaraðili sé í þessum hópi og beri skylda til þess að greiða gjaldið. Varnaraðili inni þá skyldu af hendi fyrir fjallskilaskylda aðila að hreinsa afréttinn og gjaldið er til komið vegna þeirrar þjónustu. Gjaldtakan sé í samræmi við þann kostnað sem varnaraðili hafi haft af fjallskilunum. Það sjáist á yfirlitum sem varnaraðili hafi lagt fram úr sveitarsjóði vegna fjallskilagjalda og forðagæzlu um árin 2004 til og með 2007 að gjaldtakan hafi verið í samræmi við kostnaðinn og fjallskilasjóður verið rekinn nær því á sléttu. Gjaldið sé lagt á samkvæmt 42. gr. laga nr. 6/1986 og samkvæmt 15. gr. fjallskilasamþykktar fyrir sveitarfélög á svæði Héraðsnefndar Eyjafjarðar. Í 43. gr. laganna komi fram að fjallskil skuli innt af hendi með vinnu eftir þörfum en ella með peningum að mati sveitarstjórnar og að þeim kostnaði, sem ekki verði inntur af hendi með vinnu, megi jafna niður eftir fyrirmælum 42. gr. laganna. Aðfararheimild vegna gjaldsins komi fram í 4. mgr. 43. gr. laganna, sbr. 10. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.

Varnaraðili segir að í 42. gr. laga nr. 6/1986 komi fram að heimilt sé að leggja hluta gjaldsins á landverð jarða að frádregnu verði ræktaðs lands og hlunninda, enda séu um það ákvæði í fjallskilasamþykkt. Í 15. gr. fjallskilasamþykktar segi að heimilt sé að leggja hluta gangnadagsverka á landverð jarða. Ekki sé mælt fyrir um það í 42. gr. laganna hve stóran hlut megi leggja á sem hluta af landverði og 15. gr. fjallskilasamþykktarinnar geri það ekki heldur og sé það í samræmi við lögin. Í samræmi við það, að allir eigendur jarða, sem upprekstrarrétt eigi á afrétt sveitarfélagsins séu fjallskilaskyldir, hvort sem þeir haldi sauðfé eður ei, þá hafi varnaraðili farið þá leið að leggja hluta gjaldsins á sem hlutfall af landverði á allar þær jarðir sem eigi upprekstrarrétt á afrétt hreppsins. Jafnframt sé þessari gjaldtöku, sem gerð sé eftir landverði, í hóf stillt. Þessi leið hafi verið ákveðin í fjallskilanefnd Eyjafjarðar á fundi hennar hinn 17. maí 2000 og hafi hún verið staðfest í sveitarstjórn hinn 30. maí 2000.

Varnaraðili segir, að þó hluti gjaldsins sé lagður á sem hlutfall af landverði sé meginhluti gjaldsins innheimtur hjá fjáreigendum og jafnaður niður á þá í samræmi við fjártölu, og sé það í samræmi við fyrri málslið 42. gr. laga nr. 6/1986. Allir sem upprekstrarrétt eigi á afréttinn greiði gjald sem hlutfall af landverði, en fjáreigendur greiði einnig fast gjald á hverja kind. Hafi kindargjaldið hækkað á liðnum árum; verið 499 krónur árið 2003 en 578 krónur árið 2007. Ávallt hafi verið leitazt við að stilla hlut landálagningar í hóf og hafi hann farið minnkandi með árunum. Megi nefna að á árinu 2005 hafi 1.856.590 krónur verið innheimtar með álagningu eftir fjártölu en 469.091 króna eftir landverði. Hvorki sé mælt fyrir um það í 42. gr. laganna né í 15. gr. fjallskilasamþykktarinnar hve stóran hluta gjaldanna megi leggja á eftir landverði, en varnaraðili hafi, í samræmi við reglur um meðalhóf, samanber meðal annars 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, reynt að stilla gjaldtöku eftir landverði í hóf.

Þá segir varnaraðili, að með því allir upprekstrarréttarhafar séu fjallskilaskyldir sé eðlilegt af jafnræðissökum, einkum 11. gr. laga nr. 37/1993, að gjaldið sé innheimt hjá þeim öllum. Það samrýmist ekki jafnræðissjónarmiðum að gjaldið sé einungis innheimt hjá þeim fjallskilaskyldu aðilum er haldi fé. Verði því að telja eðlilegt að leggja hluta gjaldsins á sem hlutfall af landverði. Notazt sé við fasteignamat hjá Fasteignamati ríkisins við viðmið á landverði enda megi vart finna betri, nákvæmari, sanngjarnari og almennari leið, en engin önnur opinber skráning landverðs sé til. Varnaraðili hafi farið þá leið, að hafa gjaldið þrepaskipt. Þannig greiði sá, sem eigi jörð með fasteignamat frá 1 til 199 þúsund krónur þriðjung úr dagsverki; sá sem eigi jörð með fasteignamat að fjárhæð 200 til 399 þúsund krónur heilt dagsverk, en með dagsverki sé átt við þann kostnað sem sé af því að hafa mann í göngum einn dag. Árið 2003 hafi þessi kostnaður verið miðaður við 7.957 krónur, árið 2004 við 8.196 krónur og árið 2005 við 6.555 krónur, og segir varnaraðili að þetta viðmið sé mjög hóflegt, einkum þegar horft sé til þess að maður sé að jafnaði um 10 klukkustundir í göngum hverju sinni. Hafi álagning á sóknaraðila aldrei numið meiru en einu dagsverki. Sóknaraðili sé eigandi tveggja jarða í sveitinni, Hvamms og Kropps, og sé fasteignamat þeirra beggja í næst efsta þrepi álagningar, en álagning á sóknaraðila hafi þó einlægt verið lækkuð svo að hún yrði aldrei hærri en svo að næmi einu dagsverki.

Varnaraðili segist mótmæla þeim fullyrðingum sóknaraðila að ómögulegt sé fyrir greiðendur fjallskilagjaldsins að kanna hvort gjaldtakan sé í samræmi við þær reglur sem um hana gildi. Gjaldtakan sé þvert á móti skýr og málefnaleg og í samræmi við 42. gr. laga nr. 6/1986 og 15. gr. fjallskilasamþykktar. Miðað sé við eitt dagsverk í göngum og ætti fjallskilaskyldum jarðeigendum að vera hægðarleikur að átta sig á hvað slíkt dagsverk ætti að kosta og þá sjá að gjaldtakan sé mjög hófleg. Þá væri hægurinn hjá að afla sér upplýsinga um útfærslu gjaldtökunnar þar sem varnaraðili sé bundinn af reglum um upplýsta og gegnsæja stjórnsýslu. Þannig hafi lögmaður sóknaraðila fengið svör við spurningum sem hann hafi borið fram við varnaraðila um grundvöll gjaldsins árið 2003.

Þá segir varnaraðili, að sú leið, að þrepaskipta gjaldinu, sé málefnaleg og studd gildum rökum. Hafi sú leið verið ákveðin á fundi fjallskilanefndar Eyjafjarðarsveitar hinn 17. maí 2000 og hafi ástæðan verið misræmi í fasteignamati jarða og að mat sumra jarða sé hækkað en annarra standi í stað. Með þrepaskiptingu náist meira jafnræði við álagninguna. Ekki sé mælt fyrir um það í 42. gr. laga nr. 6/1986 með hvaða hætti skuli leggja gjaldið á eftir hluta landverðs og ekki sé mælt fyrir um það í fjallskilasamþykktinni. Ekki sé mælt fyrir um hvort miða skuli við fast hundraðshlutfall eða hvort þrepaskipta eigi gjaldinu, en hvorki lögin né fjallskilasamþykktin standi því í vegi að staðið sé að málum með þessum hætti. Jafnframt skuli hafa hugfast, að sóknaraðili hafi aldrei verið krafinn um meira en sem nemi einu dagsverki í göngum, sem sé hóflegt.

Varnaraðili segist einnig vísa til þess, að sóknaraðili hafi sjálfur átt sæti í fjallskilanefnd Eyjafjarðarsveitar þegar samþykktar hafi verið reglur þær, sem álagning og útfærsla gjaldanna séu byggðar á. Hann hafi þannig sjálfur átt hlut að setningu reglna sem hann telji svo áfátt að ekki standist. Varnaraðili segist halda því fram að úr því sóknaraðili hafi talið reglurnar fullgóðar handa sveitungum sínum að fara eftir, þá sé ekki til mikils mælzt þó þess sé vænzt af honum sjálfum. Jafnframt hljóti honum að hafa verið fullljóst hvaða reglur giltu um grundvöll gjaldtökunnar og hvernig hún yrði útfærð, enda hafi hann sjálfur staðið að ákvörðun um útfærslu hennar. Úr því sóknaraðili haldi því fram, að grundvöllur gjaldtökunnar sé óljós og ómögulegt fyrir gjaldendur að kanna hvort hún sé í samræmi við þær reglur sem um hana gildi, hafi honum borið að gera um það athugasemdir í fjallskilanefnd á fundi hennar hinn 17. maí 2000, áður en hann sjálfur hafi þar fallizt á þann grundvöll sem gjaldtakan sé byggð á.

Loks heldur varnaraðili því fram, að sóknaraðili hafi ekki farið þá leið sem lög nr. 6/1986 bjóði gjaldanda sem telji sér gerð of há fjallskil. Eftir 45. gr. laganna skuli hann kæra álagningu gjaldsins til sveitarstjórnar og megi skjóta úrskurði hennar til sýslumanns. Með því sóknaraðili hafi ekki farið þessa leið hafi bær stjórnvöld ekki fjallað um hvort honum hafi í raun verið gerð of há fjallskil.

IV

Í máli þessu deila aðilar um greiðsluskyldu sóknaraðila vegna ákvörðunar varnaraðila um fjallskilakostnað. Varnaraðili reisir kröfu sína á 42. gr. laga nr. 6/1986, en þar segir:

„Fjallskilum í afréttum og öðrum sumarbeitarhögum skal jafnað niður á fjallskilaskylda aðila í hlutfalli við tölu fjallskilaskylds búpenings. Heimilt er þó að leggja hluta fjallskilakostnaðar á landverð jarða að frádregnu verði ræktaðs lands og hlunninda, enda séu um það ákvæði í fjallskilasamþykkt.“

Þá er í 41. gr. laganna lögð sú skylda á eigendur eyðijarða í tilgreindum tilvikum að annast hreinsun heimalands jarðarinnar vor og haust, sem og önnur fjallskil, sem jörðin væri byggð. Er þannig að finna í lögunum reglu um skyldu annarra en fjárbænda til að annast fjallskil.

Í 42. gr. laganna er heimiluð taka gjalds til að standa straum af fjallskilakostnaði og er ljóst að gjaldtakan má ekki vera umfram þann kostnað sem er af fjallskilunum. Hér hefur því verið heimiluð taka þjónustugjalds en ekki skatts til almennrar tekjuöflunar. Þá er ljóst að einungis verður hluti fjallskilakostnaðar innheimtur eftir landverði, en kostnaðurinn verður samkvæmt greininni aldrei allur lagður á með þeim hætti. Samkvæmt þessu hefur fyrsti málsliður ákvæðisins að geyma skylduákvæði um álagning slíks gjalds á sauðfjárbændur, með hliðsjón af fjölda sauðfjár, en annar málsliður ákvæðisins að geyma heimildarákvæði til ákvörðunar slíks gjalds, og verður ekki séð af ákvæðinu að það skuli bundið við þá upprekstrarréttarhafa sem halda sauðfé. Þegar 42. og 41. gr. laganna eru skoðaðar í samhengi, þykir þvert á móti verða að draga þá ályktun að síðari málsliður 42. gr. taki til þeirra bænda er upprekstrarrétt eiga, óháð því hvort þeir nýta réttinn með því að halda sauðfé. Þessi niðurstaða fær nokkura stoð í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 42/1969, en þau voru fyrstu heildarlög um fjallskil, og voru, skv. 2. gr. laga nr. 33/1985, endurútgefin með innfelldum breytingum sem lög nr. 6/1986. Af athugasemdunum og öðrum lögskýringargögnum verður ráðið, að við meðferð frumvarpsins hafi verið gert ráð fyrir því að ákvæði laganna myndu einnig geta veitt gjaldtökuheimild á hendur þeim landeigendum sem ekki nýttu upprekstrarrétt sinn.

Ekki er kveðið á um það í 42. gr. laga nr. 6/1986 hvert skuli vera hámarkshlutfall kostnaðarins sem megi leggja á eftir landverði eða hvernig gjaldið skuli ákvarðað. Tilvitnuð orð niðurlags lagagreinarinnar verða hins vegar skilin svo, að sú útfærsla skuli gerð í fjallskilasamþykkt, sem eðli málsins samkvæmt er mikilvægt til þess að hver greiðsluskyldur aðili eigi þess kost að kanna hvort álagt gjald sé í samræmi við heimildir og gætt sé eðlilegs jafnræðis milli gjaldenda. Í 2. mgr. 3. gr. laganna segir að fjallskilasamþykkt taki ekki gildi fyrr en ráðherra landbúnaðarmála hafi staðfest hana, enda fari ákvæði hennar ekki í bága við lögin, og verður að ætla að ráðherranum sé þar meðal annars falið að líta eftir því að gjaldtökuheimildir séu í samræmi við lög.

Opinber þjónustugjöld verða ekki lögð á nema samkvæmt fyrirmælum í lögum og fyrir þau skal koma sérgreint endurgjald. Verður fallizt á, að hreinsun afréttarins af fé, uppfylli skilyrði um sérgreint endurgjald gagnvart öllum upprekstrarréttarhöfum.

Í áðurnefndri 42. gr. laga nr. 6/1986 er sem áður segir að finna heimild til að leggja hluta fjallskilakostnaðar á eftir landverði enda séu um það ákvæði í fjallskilasamþykkt. Fjallskilasamþykkt fyrir sveitarfélög á svæði Héraðsnefndar Eyjafjarðar staðfesti landbúnaðarráðherra hinn 7. júní 2002. Varnaraðili kveður hina umþrættu álagningu sína á sóknaraðila vera reista á þeirri heimild sem finna má í niðurlagi 42. gr. laga nr. 6/1986. Vísar varnaraðili til 15. gr. fjallskilasamþykktar vegna þessa. Í þeirri grein segir:

„Í síðasta lagi viku fyrir göngur skal tilkynning um gangnaskyldu manna send út. Sveitarstjórn eða fjallskilanefnd í umboði hennar hefur þá ásamt fjallskilastjóra lokið við að raða gangnadagsverkum og öðrum áætluðum fjallskilakostnaði niður á fjáreigendur í fjallskiladeildinni og aðra þá er nota þar upprekstrarland á því ári. Raða skal dagsverkum niður eftir fjártölu sem að öðru jöfnu er fengin úr forðagæsluskýrslum. Leggja skal jafnmargar kindur í dagsverk hjá öllum fjáreigendum, hvort sem þeir eiga margt eða fátt. Sveitarstjórn er þó heimilt að víkja frá þessari reglu og ákveður nánar hvernig sú breyting skuli gerð. Heimilt er einnig að leggja hluta gangnadagsverka á landverð jarða að frádregnu verði ræktaðs lands og hlunninda. Þá skal og tilefna réttarstjóra við aukaréttir, úrtíningsmenn í réttir innan hrepps og utan og gangnaforingja fyrir gangnasvæði fjallskiladeildarinnar. Enginn getur skorast undan að vera gangnaforingi nema hann sé ófær til þess sakir elli eða heilsuleysis.“

Að því er snertir álitaefni þessa máls, geymir 15. gr. fjallskilasamþykktar því samskonar ákvæði og téð 42. gr. laga nr. 6/1986, en ekki nokkura ákvörðun um álagningu eða útfærslu gjaldtökunnar, eins og ráða verður af orðum 42. gr. að rétt sé að gera í fjallskilasamþykkt, eigi að leggja fjallskilakostnað á eftir landverði. Ekkert er um það í samþykktinni hvernig gjaldið skuli ákvarðað eða hversu hátt hlutfall fjallskilakostnaðarins megi leggja á eftir landverði. Verður því ekki talið að 15. gr. fjallskilasamþykktar fyrir sveitarfélög á svæði Héraðsnefndar Eyjafjarðar veiti fullnægjandi stoð fyrir þeirri aðferð að leggja hluta innheimtukostnaðar á eftir landverði jarðar.

Varnaraðili hefur haldið því fram að mjög sé í hóf stillt þeim hluta fjallskilakostnaðar sem lagður sé á eftir landverði og fullrar sanngirni gætt. Þá hefur varnaraðili byggt á því, að auðvelt hefði verið fyrir sóknaraðila að afla sér upplýsinga um það hvernig fjárhæðir voru ákveðnar. Ekki verður talið að það breyti þeirri niðurstöðu sem hér er komizt að, enda verður að telja nauðsynlegt að nánari ákvarðanir, eins og áður hefur verið rakið, séu að finna í fjallskilasamþykkt og greiðendur geti þar kynnt sér þann grunn sem álagning á þá er reist. Fjallskilasamþykktin verður ekki fullnægjandi gjaldtökuheimild við það að greiðendum bjóðist útskýringar annars staðar á álögðum gjöldum.

Þá verður ekki fallizt á það með varnaraðila að seta sóknaraðila í fjallskilanefnd skipti hér máli. Sú niðurstaða, að fjallskilasamþykktin verði ekki talin leggja viðhlítandi grunn undir þann hátt sem varnaraðili hefur haft á niðurjöfnun fjallskilakostnaðar, gildir jafnt um fulltrúa í fjallskilanefnd og aðra menn. Þá þykir engu breyta um rétt sóknaraðila til að leita til dómstóla að hann freistaði þess ekki að fara þá leið sem samkvæmt 45. gr. laga nr. 6/1986 er opin þeim sem telja sér gerð of há fjallskil.

Hið umþrætta fjárnám í máli þessu var gert vegna álagningar fjallskilagjalds á sóknaraðila um árin 2003 til 2005. Sóknaraðili hélt ekki fé þessi ár og var gjaldið eingöngu innheimt á grunni álagningar á landverð og sagt styðjast við 15. gr. fjallskilasamþykktar með heimild í 42. gr. laga nr. 6/1986. Eins og áður sagði er það niðurstaða dómsins, að 15. gr. fjallskilasamþykktar fyrir sveitarfélög á svæði Héraðsnefndar Eyjafjarðar uppfylli ekki áskilnað 42. gr. laga nr. 6/1986 til að fjallskilakostnaður verði lagður á landverð jarða og verður fjárnám það er gert var í fasteign sóknaraðila til tryggingar slíkri skuld því fellt úr gildi.

Við munnlegan málflutning krafðist varnaraðili þess, að jafnvel þó svo færi að fallizt yrði á kröfur sóknaraðila þá yrði málskostnaður látinn niður falla, og benti til stuðnings þeirri kröfu á að sóknaraðili hefði sjálfur setið í fjallskilanefnd og ætti því að vera öllum hnútum kunnugur. Ekki verður talið, að með setu sinni í fjallskilanefnd hafi sóknaraðili afsalað sér rétti sínum til að leita úrlausnar dómstóla á réttmæti þess þjónustugjalds sem honum var gert að greiða og þykja ekki efni til að víkja frá meginreglum um málskostnað vegna setu hans í nefndinni. Verður varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila 500 þúsund krónur í málskostnað.

Þ-kk-nf D-kk-nf kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Fjárnám það, númer 024-2007-00707, sem sýslumaðurinn á Akureyri gerði að kröfu varnaraðila, Eyjafjarðarsveitar, hinn 15. október 2007 í eignarhluta sóknaraðila, H-kk-ef S-kk-ef, í fasteigninni Hvammi, Eyjafjarðarsveit (fastanúmer 215-8967), er fellt úr gildi.

Varnaraðili greiði sóknaraðila 500.000 krónur í málskostnað.

Þ-kk-nf D-kk-nf.