E-151/2016

Mál þetta sem dómtekið var 6. október 2016 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, 15. janúar 2016, af dánarbúi H-kk-ef J-kk-ef, Rjúpufelli 44, Reykjavík, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík.

Kröfur aðila

Stefnandi krefst þess aðallega að felld verði úr gildi veðsetning sú sem H-kk-nf J-kk-nf og Ó-kvk-nf B-kvk-nf veittu í fasteign sinni að Rjúpufelli 44, Reykjavík, fnr. 205-2693, með undirritun á veðskuldabréf, útgefnu af I-kvk-þgf H-kvk-þgf, kt. 000000-0000, upphaflega að fjárhæð 5.000.000 króna, til Burnham International á Íslandi ehf., 3. nóvember 1999, sem framselt hafi verið til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, 9. nóvember 1999. Þá sé þess einnig krafist aðallega að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfi útgefnu af I-kvk-þgf H-kvk-þgf, kt. 000000-0000, upphaflega að fjárhæð 5.000.000 króna, til Burnham International á Íslandi ehf., 3. nóvember 1999, sem framselt hafi verið til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, 9. nóvember 1999, af fasteigninni Rjúpufelli 44, Reykjavík, fnr. 205-2693.

Til vara krefst stefnandi þess að felld verði úr gildi veðsetning sú sem H-kk-nf J-kk-nf og Ó-kvk-nf B-kvk-nf hafi veitt í fasteign sinni að Rjúpufelli 44, Reykjavík, fnr. 205-2693, með undirritun á veðskuldabréf, útgefnu af I-kvk-þgf H-kvk-þgf, kt. 000000-0000, upphaflega að fjárhæð 5.000.000 kr., til Burnham International á Íslandi ehf., 3. nóvember 1999, sem framselt hafi verið til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, 9. nóvember 1999, að því leyti sem samþykkið sé umfram 3.642.638 krónur.

Stefnandi krefst þess til þrautavara að fellt verði úr gildi framsal á veðskuldabréfi, útgefnu af I-kvk-þgf H-kvk-þgf, kt. 000000-0000, til Burnham International, til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, 9. nóvember 1999.

Stefnandi krefst í öllum tilvikum málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verði fram í málinu eða að mati réttarins.

Af hálfu stefnda er þess krafist aðallega að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að veðsetning verði einungis ógilt sem nemi upphæð veðréttar í Rjúpufelli 44 (205-2693) samkvæmt skuldabréfi 544-74-300296, umfram 3.642.638 krónur, þann 9. nóv. 1999. Þá krefst stefndi í báðum tilvikum málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins, að meðtöldum virðisaukaskatti.

Atvik málsins

I-kvk-nf H-kvk-nf mun í október 1999, ásamt sambýlismanni sínum, K-kk-þgf M-kk-þgf H-kk-þgf, hafa leitað til lánastofnana m.a. Sparisjóðs Hafnarfjarðar um lánafyrirgreiðslu. Að sögn sambýlismanns I-kvk-ef mun starfsmaður Sparisjóðsins hafa bent þeim á að hafa samband við verðbréfafyrirtækið Burnham International á Íslandi hf. (hér eftir Burnham) til að kanna hvort það gæti aðstoðað þau við útvegun láns. Mun K-kk-nf hafa haft samband við B-x-x í þessu skyni. Þann 28. október 1999 útbjó, J-kk-nf F-kk-nf, starfsmaður Burnham, lánsumsókn vegna sölu á veðskuldabréfi útgefnu af I-kvk-þgf að fjárhæð 5.000.000 króna. Í umsókninni kemur fram að bréfið verði tryggt með 6. veðrétti og uppfærslurétti í 4. herbergja íbúð í fasteigninni Rjúpufelli 44, Reykjavík, en íbúðin var í eigu foreldra I-kvk-ef, þeirra H-kk-ef J-kk-ef og Ó-kvk-ef B-kvk-ef. Lánsumsóknin mun hafa verið send Sparisjóði Hafnarfjarðar s.d. og fylgdi henni mat á söluverði veðandlagsins, dags. 22. september 1999. Samkvæmt umsókninni var gert ráð fyrir að áhvílandi lán á 1.-5. veðrétti yrðu greidd upp með söluverði bréfsins en Íslandsbanki hf. veitti veðleyfi vegna áhvílandi láns á 6. veðrétti, í eigu bankans. Þann 3. nóvember 1999 gaf I-kvk-nf H-kvk-nf, í samræmi við framangreinda lánsumsókn, út veðskuldabréf til B-x-x að fjárhæð 5.000.000 króna og var bréfið með áritaðri veðheimild foreldra hennar. Þann 9. nóvember 1999 keypti Sparisjóður Hafnarfjarðar veðskuldabréfið fyrir milligöngu Burnham á genginu 99.555 og var bréfið framselt Sparisjóðnum s.d.

Framangreint veðskuldabréf er nú í eigu stefnda, eftir sameiningu Byrs hf. og bankans, en áður hafði Sparisjóður Hafnarfjarðar ásamt fleiri sparisjóðum sameinast í Byr hf. Hvað Burnham varðar mun fyrirtækið hafa hætt starfsemi í nóvember 2001, eftir að starfsleyfi þess hafði verið afturkallað. Faðir I-kvk-ef, H-kk-nf J-kk-nf, lést 4. desember 2014 en móðirin Ó-kvk-nf var þá látin. Mun H-kk-nf hafa setið í óskiptu búi eftir eiginkonu sína. Þann 30. mars 2015 fengu erfingjar H-kk-ef og Ó-kvk-ef heimild til einkaskipta á dánarbúi þeirra. Með bréfi, 14. september 2015, fór lögmaður dánarbúsins þess á leit við stefnda að veðsetning á fasteigninni Rjúpufelli 44, til tryggingar greiðslu skuldar skv. veðskuldabréfinu frá 3. nóvember 1999 yrði aflétt enda væri veðsetningin ógild. Af hálfu stefnda var kröfunni hafnað með bréfi lögmanns stefnda, 25. september 2015.

Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda

Stefnandi byggir á því að lánið samkvæmt veðskuldabréfinu frá 3. nóvember 1999 hafi verið veitt af Burnham. Á þeim tíma sem lánið hafi verið veitt hafi B-x-x starfað skv. lögum nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti, sbr. staðfestingu viðskiptaráðherra, 30. apríl 1999, þar sem fram komi að B-x-x hafi fengið starfsleyfi skv. 3. gr., sbr. 8. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti. Skv. 8. gr. laga nr. 13/1996 hafi verðbréfafyrirtækjum verið heimilt að hafa með höndum nánar tilgreinda starfsemi í tengslum við viðskipti með verðbréf. Í 1. tl. 8. gr. hafi verið mælt fyrir um þá þjónustu sem verðbréfafyrirtæki hafi verið heimilt að veita. Í fyrsta lagi hafi þeim skv. a-lið 1. tl 8. gr. verið heimil móttaka og miðlun fyrirmæla frá viðskiptavinum um eitt eða fleiri verðbréf og framkvæmd slíkra fyrirmæla fyrir reikning þriðja aðila. Í öðru lagi hafi þeim skv. b-lið 1. tl. 8. gr. verið heimil viðskipti með verðbréf fyrir eigin reikning. Í þriðja lagi hafi þeim skv. c-lið 1. tl. 8. gr. verið heimil stjórnun fjárfestingarsamvals, samkvæmt umboði fjárfesta svo fremi sem um væri að ræða eitt eða fleiri verðbréf. Í fjórða lagi hafi þeim skv. d-lið 1. tl. 8. gr. verið heimil sölutrygging í tengslum við útgáfur eins eða fleiri verðbréfa. Þá hafi jafnframt í 2. tl. 8. gr. verið mælt fyrir um þá viðbótarþjónustu sem verðbréfafyrirtækjum hafi verið heimil. Samkvæmt a-lið 2. tl. 8. gr. hafi þeim verið heimil varsla og stjórnun í tengslum við eitt eða fleiri verðbréf og í b-lið 8. gr. öryggisvarsla fjár. Í c-lið hafi verið mælt fyrir um einu lánveitingarheimildina, sem þau hafi haft, en þar hafi komið fram að þeim væri heimil „veiting lánsheimilda, ábyrgða eða lána til fjárfestis, þannig að hann geti átt viðskipti með eitt eða fleiri verðbréf ef verðbréfafyrirtæki sem veitir lánsheimildina eða lánið annast viðskiptin“. Jafnframt hafi þeim skv. d-lið verið heimil ráðgjöf til fyrirtækja um uppbyggingu eigin fjár, skv. e-lið þjónusta í tengslum við sölutryggingu, skv. f-lið fjárfestingarráðgjöf varðandi eitt eða fleiri verðbréf, skv. g-lið gjaldeyrisþjónusta, ef umrædd viðskipti væru liður í fjárfestingarþjónustu og skv. h-lið fræðsla og kynning á verðbréfaviðskiptum. Eins og að framan greini hafi eina lánveitingarheimild verðbréfafyrirtækja verið í tengslum við viðskipti með verðbréf svo lengi sem verðbréfafyrirtækið, sem veitti lánsheimildina eða lánið, annaðist viðskiptin. Á þessum tíma hafi jafnframt verið í gildi lög nr. 43/1993 um viðskiptabanka og sparisjóði þar sem bönkum og sparisjóðum hafi verið heimiluð útlánastarfsemi, sbr. 2. tl. 1. mgr. 44. gr. laganna en í því hafi falist heimild til m.a. neytendalána og langtímaveðlána. Jafnframt hafi verið í gildi lög nr. 123/1993 um lánastofnanir aðrar en viðskiptabanka og sparisjóði en skv. 8. gr. þeirra laga hafi slíkum aðilum verið veitt heimild til útlánastarfsemi, m.a. að veita neytendalán og langtímaveðlán. B-x-x hafi ekki starfað skv. lögum nr. 43/1993 um viðskiptabanka og sparisjóði né skv. lögum nr. 123/1993 um lánastofnanir aðrar en viðskiptabanka og sparisjóði. Félagið hafi ekki haft starfsleyfi skv. þeim lögum heldur skv. lögum nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti. Hafi B-x-x því alfarið skort heimildir til þess að stunda útlánastarfsemi sambærilega við lánastofnanir. Ábyrgðarmennirnir, þau Ó-kvk-nf B-kvk-nf og H-kk-nf J-kk-nf, hafi ekki verið í neinum viðskiptum við Burnham, hvorki fyrir né eftir að umrætt lán hafi verið tekið. Þá hafi lántakinn, I-kvk-nf, heldur ekki verið í neinum viðskiptum við B-x-x, fyrir utan þetta eina lán, hvorki fyrir né eftir. Lánið hafi ekki verið tekið til þess að eiga viðskipti með verðbréf, heldur til annarra nota. Til þess að B-x-x hafi verið heimil ofangreind lánveiting hefði lánsfjármagnið þurft að renna til verðbréfaviðskipta, sem B-x-x hefði haft milligöngu um skv. c-lið 2. tl. 8. gr. laga nr. 13/1996. B-x-x hafi því skort heimild til framangreindrar lánveitingar. Hafi raunar verið sérstaklega mælt fyrir um í 10. gr. laga nr. 13/1996 að fyrirtækjum í verðbréfaþjónustu væri „óheimilt að annast aðra starfsemi en um getur í 8. eða 9. gr.“. Hafi því ekki verið nóg að félaginu skorti heimild heldur hafi því sérstaklega verið bannað að annast aðra starfsemi en starfsheimildir þess hafi tekið til. Hafi B-x-x skv. skýru lagaboði verið bannað að veita neytendalán en í því felist að lánveitingin til I-kvk-ef, 3. nóvember 1999, hafi verið óheimil, sem og þær tryggingar sem B-x-x hafi fengið vegna lánsins sem falist hafi í veði í ofangreindri fasteign. Stefnandi byggi á því að veðsetning sú sem veitt hafi verið, 3. nóvember 1999, beri að fella úr gildi þó aðeins sé til framangreinds litið. Ef B-x-x hefði ekki kosið að virða að vettugi skýrar lagareglur sem fyrirmunað hafi félaginu að veita ofangreint lán þá hefði það aldrei verið veitt. Þar með hefði aldrei komið til þess að stefnendur hefðu veitt veð í fasteign sinni. Telja verði að það væri ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda, sem fari nú með lánið og veðleyfið, að halda sig við samþykki það sem gefið hafi verið, 3. nóvember 1999. Skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga séu því uppfyllt. Þegar ofangreint lán og veðleyfi hafi átt sér stað hafi öll þau fyrirtæki sem haft hafi heimildir til útlána til neytenda og starfað hafi samkvæmt þeim heimildum gert með sér Samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða, dags. 27. janúar 1998. Sé ritað undir það f.h. Sambands ísl. viðskiptabanka, Sambands ísl. sparisjóða, Greiðslumiðlunar hf. og Kreditkorta hf. Í samkomulaginu hafi falist að draga ætti úr vægi ábyrgða, þ.e. sjálfskuldarábyrgða og veðleyfis í fasteign til tryggingar skuldum þriðja manns. Samkvæmt samkomulaginu hafi verið skrásettar þær reglur sem gilt höfðu lengi skv. almennum meginreglum samninga- og kröfuréttar, þ. á m. meginreglur um kröfuábyrgðir. Í 2. mgr. 3. gr. samkomulagsins hafi komið fram sú fortakslausa skylda að fjármálafyrirtæki skyldi greiðslumeta greiðanda, þegar óskað væri eftir sjálfskuldarábyrgð til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu, sem næmi meira en einni milljón króna. Þá hafi, í 4. gr. samkomulagsins, verið mælt fyrir um upplýsingaskyldu fjármálafyrirtækis gagnvart ábyrgðarmanni. Þar hafi m.a. komið fram að fjármálafyrirtæki bæri að gefa út upplýsingabæklinga um sjálfskuldarábyrgðir og dreifa með skjölum sem afhent væru ábyrgðarmönnum til undirritunar. Jafnframt hafi, í 5. gr. samkomulagsins, verið mælt fyrir um upplýsingaskyldu eftir að lán hafi verið veitt. Í 8. gr. samkomulagsins hafi þar að auki verið mælt fyrir um að fjármálafyrirtækjum bæri að miða við að aldur ábyrgðarmanna væri yfirleitt ekki lægri en 20 ár og ekki hærri en 70 ár. Burnham hafi ekki verið aðili að framangreindu samkomulagi enda hafi fyrirtækið starfað sem verðbréfafyrirtæki og hafi því ekki haft aðkomu að Sambandi ísl. sparisjóða eða Sambandi ísl. viðskiptabanka. Verðbréfafyrirtæki hafi ekki haft heimildir til neytendalána og hafi því engin sérstök þörf verið á aðild þeirra fyrirtækja að samkomulaginu. Samkvæmt þágildandi 20. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 hafi hins vegar öllum fyrirtækjum verið óheimilt að hafast nokkuð það að sem bryti í bága við góða viðskiptahætti í atvinnustarfsemi eins og þeir væru tíðkaðir eða eitthvað það sem óhæfilegt væri gagnvart hagsmunum neytenda. Byggt sé á því að B-x-x hafi gerst brotlegt við þágildandi 20. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 með því láta ekki fara fram greiðslumat á lántaka og upplýsa ekki þáverandi eigendur fasteignarinnar um í hverju veðsetningin fælist. Þessu til stuðnings sé bent á að Hæstiréttur hafi talið að fjármálafyrirtæki beri skylda að greiðslumeta lántaka, þegar um ábyrgð þriðja manns sé að ræða, með vísan til óskráðra reglna, þ. á m. þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. Hrd. 630/2013, Hrd. 169/2012 og Hrd. 376/2013. Það sé því ekki skilyrði að fjármálafyrirtæki hafi verið formlegir aðilar að framangreindum samkomulögum, til að bera umræddar skyldur, heldur séu óskráðar reglur nægjanleg stoð og einnig sé þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 nægjanleg stoð. Þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 sé almenn hátternisregla þar sem fjármálafyrirtæki beri skylda til að viðhafa eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti. Sú regla hafi komið inn með lögum nr. 161/2002 en áður en þau lög hafi tekið gildi þá hafi fjármálafyrirtæki, hvort sem um væri að ræða banka, sparisjóði eða verðbréfafyrirtæki, borið sambærilega skyldu skv. þágildandi 20. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Sé því þágildandi 20. gr. laga nr. 8/1993 nægjanleg réttarheimild til þess að leiða þá skyldu að Burnham hafi borið skylda til greiðslumats, óháð því hvort félagið hafi ritað undir samkomulagið frá 27. janúar 1998 eður ei. Þessu til viðbótar sé m.a. vísað til þess að Hæstiréttur hafi talið að lífeyrissjóðir bæru áhættu af því ef að ekki hafi farið fram greiðslumat á lántaka þegar um ábyrgð þriðja manns sé að ræða, þrátt fyrir að þeir hafi ekki verið formlegir aðilar að Samkomulagi um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998 eða Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sbr. Hrd. 3/2003. Ef ekki yrði talið að B-x-x hafi verið skylt að framkvæmda greiðslumat á lántaka og upplýsa ábyrgðarmenn með framangreindum rökstuðningi sé á því byggt að B-x-x hafi öðlast þá skyldu með því að veita neytendalán sem þeim hafi verið

óheimilt. Fyrst að Burnham hafi kosið að fara gegn þeim heimildum sem fyrirtækið hafi haft og veita lán til neytenda og fá til tryggingar láninu veð í fasteign þriðja manns og brjóta þar með gegn 10. gr. laga nr. 13/1996 verði að líta svo á, m.a. með stoð í 20. gr. laga nr. 8/1993, að félagið hafi orðið bundið af því að fara að framangreindum meginreglum samkomulagsins frá 27. janúar 1998. Með því að viðhafa ekki þá háttsemi sem mælt hafi verið fyrir um í samkomulaginu hafi félagið farið gegn góðum viðskiptaháttum í atvinnustarfsemi eins og þeir hafi verið tíðkaðir, enda hafi öll þau fyrirtæki sem haft hafi útlánaheimildir til neytenda og starfað hafi samkvæmt slíkum heimildum verið aðilar að samkomulaginu, en einnig hafi verið um að ræða háttsemi sem óhæfileg hafi verið gagnvart hagsmunum neytenda. B-x-x hafi brotið gegn 3. gr. samkomulagsins með því að kanna ekki greiðslugetu lántakans sem og 4. gr. þess þar sem þáverandi eigendur fasteignarinnar hafi engar upplýsingar fengið frá B-x-x í aðdraganda veðleyfisins. Þá hafi B-x-x gerst brotlegt við 8. gr. samkomulagsins frá 27. janúar 1998 þar sem H-kk-nf hafi verið yfir 70 ára aldri. Verði stefndi að bera hallann af því að lánið hafi verið veitt, og framselt, án þess að viðhöfð væru þau vönduðu vinnubrögð, sem samkomulagið hafi gert ráð fyrir. Að öðrum kosti sé vandséð að náð verði því meginmarkmiði samkomulagsins að tryggja að ábyrgðarmenn fjárskuldbindinga geri sér grein fyrir þeirri áhættu sem þeir takist á hendur með veitingu ábyrgðar eða lánveitingin hafi verið miðuð við greiðslugetu greiðenda og eigin tryggingar. Verði því að telja að með því að B-x-x hafi ekki farið að meginreglum samkomulagsins sem og 3. og 4. gr. þess um að greiðslumeta lántaka þegar um ábyrgð þriðja manns væri að ræða og að upplýsa ekki ábyrgðarmenn með fullnægjandi hætti sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda, sem nú fari með lánið og veðleyfið, að halda sig við samþykki þeirra H-kk-ef og Ó-kvk-ef vegna veðleyfisins. Skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga séu uppfyllt til þess að veðleyfið sé talið ógilt. Þessu til viðbótar sé á það bent að B-x-x hafi framselt skuldabréfið nokkrum dögum eftir útgáfu þess til Sparisjóðs Hafnarfjarðar sem hafi verið aðili að samkomulaginu og starfað skv. heimildum laga nr. 43/1993 um viðskiptabanka og sparisjóði. Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi verið sérfróður á sviði fjármála og þeirra laga og reglna sem gilt hafi á því sviði. Verði því að leggja til grundvallar að Sparisjóði Hafnarfjarðar hafi verið ljóst að þeir væru að kaupa neytendalán í formi skuldabréfs af aðila sem hefði ekki heimildir til slíkra útlána. Verði því að telja að það hafi ekki verið í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti að kaupa neytendalán tryggt með veði í fasteign þriðja manns af aðila sem ekki hafi haft heimildir til slíkra útlána og ekki verið skuldbundinn samkvæmt samkomulaginu. Í því hafi falist brot gegn 20. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Þá sé það ekki til að bæta úr háttsemi Sparisjóðs Hafnarfjarðar að hann skuli hafa keypt bréfið nokkrum dögum eftir að það hafi verið gefið út. Líti það ekki öðruvísi út en að Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi beinlínis verið að reyna koma sér undan reglum samkomulagsins með því að láta aðila, sem ekki hafi verið aðili að því, veita lán og kaupa svo lánið nokkrum dögum síðar. Framangreind háttsemi sé ekki í samræmi við markmið samkomulagsins um að miða lánveitingar við eigin tryggingar lántaka eða meginreglu samkomulagsins um að setja reglur til verndar ábyrgðarmönnum. Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi með þessu gerst brotlegur við framangreint ákvæði 20. gr. laga nr. 8/1993 og enn fremur með því að kaupa skuldabréfið án þess að kanna hvort að greiðslugeta lántakans hafi verið könnuð og ábyrgðarmenn upplýstir. Ekki hafi verið farið að neinum þeim reglum sem samkomulagið hafi mælt fyrir um. Ekki hafi farið fram mat á greiðslugetu lántakan og þá hafi ábyrgðarmenn ekki fengið þær upplýsingar sem þeim hafi borið skv. samkomulaginu. Því til viðbótar hafi ábyrgðarmennirnir bæði verið komin á eftirlaunaaldur. H-kk-nf hafi verið 70 ára og Ó-kvk-nf 67 ára gömul, þegar þau hafi skrifað undir, 3. nóvember 1999. Samkvæmt 8. gr. samkomulagsins hafi verið óheimilt að ábyrgðarmenn væru yfir 70 aldri. Telja verði að það séu ekki eðlilegir eða heilbrigðir viðskiptahættir að veita ólögmætt útlán og fá til þess veðleyfi hjá einstaklingum sem séu komin á ellilífeyri. Eðlileg vinnubrögð Sparisjóðs Hafnarfjarðar hefðu verið að láta fara fram mat á greiðslugetu lántakans, þegar Sparisjóðurinn hafi keypt bréfið. Þá sé einnig byggt á því að Sparisjóðnum hafi borið að viðhafa slík vinnubrögð skv. 3. gr. samkomulagsins. Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi klárlega verið skuldbundinn til þess að fara að reglum samkomulagsins. Samkvæmt 3. gr. sé fjármálafyrirtæki “skylt að greiðslumeta greiðanda þegar óskað sé sjálfskuldarábyrgðar til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu sem nemi meira en einni milljón króna”. Sé byggt á því að þrátt fyrir að Sparisjóðurinn hafi keypt bréfin þá hafi hann samt verið skuldbundinn skv. framangreindu ákvæði til að greiðslumeta lántakann. Eins og áður hafi verið rakið hafi 20. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 verið í gildi á þessum tíma en þar hafi verið mælt fyrir um að óheimilt væri að hafast nokkuð það að sem bryti í bága við góða viðskiptahætti í atvinnustarfsemi eins og þeir væru tíðkaðir eða eitthvað það sem óhæfilegt væri gagnvart hagsmunum neytenda. Um hafi verið að ræða efnislega sambærilega reglu og þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki sem Hæstiréttur hafi fjölmörgum sinnum vísað til sem nægilegrar stoðar til þess að fjármálafyrirtækjum væri skylt að viðhafa þá háttsemi að greiðslumeta lántaka og upplýsa ábyrgðarmann, þegar um ábyrgð eða veðleyfi væri að ræða til tryggingar skuld þriðja manns, sbr. t.d. Hrd. 376/2013. Um sé að ræða sjálfstæða stoð og nægilega lagaheimild til þess að fjármálastofnun, hvort sem um sé að ræða banka, sparisjóð eða verðbréfafyrirtæki, fari að meginreglum samkomulagsins, burtséð frá því hvort fyrirtækið hafi heimildir til útlána eður ei. Skiptir þar af leiðandi ekki máli hvort að B-x-x hafi skrifað undir samkomulagið eður ei í þessu samhengi. Hér sé um þá háttsemi að ræða að fyrirtæki sem hafi ekki útlánaheimildir til neytenda ákveði að fara út fyrir heimildir sínar og veita sambærilega þjónustu og bankar og sparisjóðir á þeim tíma. Telja verði að við slíkt feli þágildandi 20. gr. laga nr. 8/1993 í sér að B-x-x hafi borið að fara að þeim viðskiptaháttum sem almennt hafi gilt um slík útlán. Í því felist að B-x-x hafi borið að fara að meginreglum samkomulagsins enda hafi viðskiptahættir í lánastarfsemi til neytenda, þar sem ábyrgðarmaður hafi verið fyrir hendi, verið á þann máta að öll fyrirtæki með útlánaheimildir hafi skuldbundið sig til þess að fara að slíkum reglum. Þar að auki þá væri það óhæfilegt gagnvart hagsmunum neytenda að fyrirtæki sem starfað hafi sem verðbréfafyrirtæki tæki upp á sitt einsdæmi að standa í útlánastarfsemi til einstaklinga, án þess að fara að þeim varúðarreglum sem settar hafi verið til verndar hagsmunum neytenda. Jafnframt verði að telja þá háttsemi Sparisjóðs Hafnarfjarðar að kaupa skuldabréf af verðbréfafyrirtæki, sem er óheimilt hafi verið að stunda útlánastarfsemi, hafi falið í sér sjálfstætt brot eins og að ofan sé rakið og feli ein og sér í sér nægilegt brot þannig að ógildingu varði skv. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá sé jafnframt á því byggt að framangreind háttsemi B-x-x og Sparisjóðs Hafnarfjarðar hafi falið í sér brot gegn meginreglum samningaréttar um tillitsskyldu í samningssambandi (trúnaðarskylda). Það hafi verið eðlileg vinnubrögð af hálfu B-x-x að kanna greiðslugetu lántaka og upplýsa ábyrgðarmenn. Með því að viðhafa ekki slík vinnubrögð þá hafi B-x-x látið hagsmuni sína í forgang og virt hagsmuni þáverandi eigenda Rjúpufells 44 að vettugi. Hið sama megi segja um þá háttsemi Sparisjóðs Hafnarfjarðar, að kaupa nokkra daga gamalt veðskuldabréf af Burnham, sem tryggt hafi verið með veði í fasteign þriðja manns, og viðhafa ekki þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið hafi áskilið. Með því að Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi látið viðgangast að viðhafa önnur vinnubrögð en þegar Sparisjóðurinn veitti sjálfur lán, aðeins á þeim grundvelli að um kaup á bréfi væri að ræða, þá hafi Sparisjóðurinn virt hagsmuni þáverandi eigenda fasteignarinnar að vettugi. Sparisjóðurinn hafi keypti bréfið á 4.977.755 krónur, þ.e. með 32.245 króna afslætti. Skuldabréf sem tryggt hafi verið með veði, 8% föstum ársvöxtum til 30 ára og bundið vísitölu neysluverðs. Sé því erfitt að halda öðru fram en að Sparisjóðurinn hafi gert góð kaup. Þau kaup hefðu ekki verið jafn góð ef að bréfið hefði ekki verið tryggt með veði í fasteign. Með því að ákveða kaup á skuldabréfi útgefnu af Burnham, sem ekki hafi haft heimildir til neytendalána og Sparisjóðnum hafi mátt vera ljóst, hafi Sparisjóðurinn ekki viðhaft heilbrigða og eðlilega viðskiptahætti. Eðlilegir viðskiptahættir hefðu verið að greiðslumeta skuldarann og upplýsa ábyrgðarmenn. Telja verði að Sparisjóðurinn hafi jafnframt gerst brotlegur við trúnaðarregluna með því að kanna ekki greiðslugetu skuldara á nokkra daga gömlu skuldabréfi og upplýsa ábyrgðarmenn um stöðu sína og niðurstöðu greiðslumats. Veðleyfi í fasteign stefnanda hafi verið veitt án þess að lánveitandinn, B-x-x, gætti að eðlilegum varúðarskyldum sínum við stefnendur. Hvorki hafi farið fram mat á greiðslugetu lántakans eða þáverandi eiganda fasteignarinnar verið kynnt með einhverjum hætti í hverju veðsetningin fælist eða annað slíkt. Þáverandi eigendur fasteignarinnar hafi verið komin á eftirlaunaaldur, þegar að veðleyfið hafi verið veitt. Þá hafi lánveitandanum verið óheimilt að veita umþrætt lán og fá tryggingu í fasteigninni Rjúpufelli 44 til tryggingar láninu. Í þessari háttsemi felst brot gegn meginreglum samkomulagsins um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. febrúar 1998 en B-x-x hafi verið bundið af þeim reglum þar sem um neytendalán hafi verið að ræða. Þá hafi B-x-x þar að auki verið bundið af reglum samkomulagsins með stoð í þágildandi 20. gr. laga nr. 8/1993. Að sama skapi hafi Sparisjóður Hafnarfjarðar gerst brotlegur gegn ákvæðum samkomulagsins frá 27. febrúar 1998, með því að greiðslumeta ekki lántakann við framsalið og upplýsa ekki þáverandi eigendur um hvað fælist í veðsetningunni. Einnig hafi Sparisjóður Hafnarfjarðar gerst brotlegur við ákvæði þágildandi 20. gr. laga nr. 8/1993 með því að kaupa lán af aðila sem ekki hafi haft heimild til neytendalána og einnig með því að kanna ekki hvort B-x-x hefði kannað greiðslugetu lántaka og upplýst eigendur fasteignarinnar um í hverju ábyrgð þeirra væri fólgin. Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi verið bundinn af samkomulaginu frá 27. febrúar 1998 þar sem fram hafi komið þær meginreglur að greiðslumeta ætti lántaka og upplýsa ábyrgðarmenn, þegar veð í eigu þriðja manns væri sett til tryggingar láni einstaklings. Hafi B-x-x og Sparisjóður Hafnarfjarðar með framanlýstri háttsemi einnig gerst brotlegir við meginregluna um tillitsskyldu í samningssambandi sem og gegn meginreglum kröfu- og samningaréttar um kröfuábyrgðir. Þessu til viðbótar þá hafi framsalið frá Burnham til Sparisjóðs Hafnarfjarðar verið ógilt þar sem til þess bær aðili hafi ekki gefið skriflega heimild til þess. Verði að telja að fullnægt sé því skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju sé fyrir stefnda að halda sig við samþykki fyrir veðsetningu fasteignarinnar og sé veðsetningin því ógild. Eins og rakið hafi verið þá hafi B-x-x selt skuldabréfið til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, 9. nóvember 1999, nokkrum virkum dögum eftir að bréfið hafi verið gefið út. Undir framsalið hafi skrifað K-kvk-nf K-kvk-nf, f.h. Burnham, en K-kvk-nf hafi verið almennur starfsmaður hjá Burnham sem ekki hafi haft prókúruumboð. Á þessum tíma hafi G-kk-nf P-kk-nf verið framkvæmdastjóri Burnham og hafi hann gegnt þeirri stöðu frá og með 30. júní 1999. Hafi S-kvk-nf E-kvk-nf ásamt G-kk-þgf haft prókúrumboð fyrir B-x-x. Samkvæmt grein 4.3 í samþykktum Burnham þá hafi einungis félagsstjórn getað veitt prókúruumboð sem hafi verið í samræmi við 4. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög (hfl.). Þá hafi verið mælt fyrir um að sala eða veðsetning á fasteignum félagsins væri ekki heimil nema með fundarsamþykkt stjórnar. Í 1. mgr. 68. gr. hfl. sé mælt fyrir um að framkvæmdastjóri fari með málefni félags og skuli annast um að skipulag félags og starfsemi sé í réttu og góðu horfi. Stjórn og framkvæmdastjóri fari með stjórn félags. Á það verði að líta að ekki hafi verið um að ræða eðlilega starfsemi Burnham sem hafi verið í samræmi við lög eða reglur. B-x-x hafi verið verðbréfafyrirtæki sem hafi miðlað bréfum fyrir viðskiptavini sína. Það að selja lán í eigu B-x-x hafi ekki fallið undir markmið þess eða eðlilega starfsemi og þá sér í lagi þar sem um hafi verið að ræða neytendalán sem B-x-x hafi verið óheimilt að veita. Hafi því K-kvk-nf K-kvk-nf ekki haft heimild til að selja umþrætt skuldabréf til Sparisjóðs Hafnarfjarðar. Stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af ógildingarkröfu framsalsins ef ekki verði fallist á aðalkröfu í málinu. Lánið hafi verið veitt af fyrirtæki sem ekki hafi mátt veita lánið skv. skýrri settri lagareglu. Þá hafi heldur ekki verið fyrir að finna heimild fyrir B-x-x til að fá veð í fasteign þriðja manns til tryggingar láninu. Ef að lánið hefði ekki verið framselt þá gæti stefnandi varist greiðsluskyldu á þeim grundvelli að B-x-x hafi farið gegn ofangreindum lagareglum. Hafi stefnandi því lögvarða hagsmuni af ógildingu framsalsins til Sparisjóðs Hafnarfjarðar. Framsalið hafi verið í andstöðu við framangreindar reglur. Starfsmaður Burnham, K-kvk-nf K-kvk-nf hafi ekki haft prókúru og ekki verið framkvæmdastjóri og hafi þess vegna ekki haft heimild til þess að selja skuldabréf í eigu B-x-x. Sé því gerð krafa um að framsalið til Sparisjóðs Hafnarfjarðar þann 11. nóvember 1999 sé ógilt. Gilt samþykki hafi skort frá B-x-x til þess að framsalið hafi öðlast gildi. Sé vísað til ofangreindra reglna sem og almennra reglna samningaréttar. Því til viðbótar sé byggt á því að ef talið sé að framsalið hafi öðlast gildi að þá sé það ógilt skv. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Stefnandi byggi kröfur sínar í málinu á ákvæðum samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998, einkum 1., 2., 3., 4. og 8. gr., samkomulags frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, einkum 1., 2., 3., og 4. gr., þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993, einkum 20. gr., þágildandi laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti, einkum 3., 8., 9. og 10. gr., þágildandi laga nr. 43/1993 um viðskiptabanka og sparisjóði, einkum 44. gr., þágildandi laga nr. 123/1993 um lánastofnanir aðrar en viðskiptabanka og sparisjóði, einkum 8. gr., laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum þágildandi 19. gr., þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, einkum 4. gr. og 6. gr, lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laga nr. 2/1995 um hlutafélög, einkum 68. gr., laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 30., 33. gr., 36. gr. og 38. gr., sem og lögfestum og ólögfestum meginreglum samningaréttar og kröfuréttar, þ. á m. meginreglunni um tillitsskyldu í samningssambandi sem og meginreglum um kröfuábyrgðir. Þá sé byggt á dómafordæmum Hæstaréttar, sér í lagi Hrd. 3/2003, Hrd. 630/2013, Hrd. 169/2012, Hrd. 376/2013 og Hrd. 169/2012. Kröfu um málskostnað byggi stefnandi á 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að auki sé vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda

Stefndi byggir á því að málatilbúnaður stefnanda um meint brot B-x-x á lögum um verðbréfaviðskipti með því að stunda lánveitingar standist ekki sökum þess að engin gögn liggi fyrir um að sú hafi verið raunin. Þvert á móti lýsi gögn hlutverki B-x-x sem milliliðs við endurfjármögnun tiltekinna skulda með þeim hætti að veitt hafi verið aðstoð við að útbúa viðskiptabréf sem síðan hafi verið selt þriðja aðila, sbr. tilvitnaðan neðanmálstexta/ábendingar til fjárfesta. Stefndi telji hlutverk B-x-x í þessu tilliti ekki ósamrýmanlegt þágildandi 8. gr. lögum nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti og starfsleyfi B-x-x. Skuldabréf útgefið til B-x-x gefi eitt og sér ekki til kynna að sá aðili hafi veitt lán samtímis, enda standi efni skuldabréfsins eða annarra framlagðra skjala ekki til þess. Stefndi hafni því með öllu rökum stefnanda hvað varði ógildi veðskuldbindingar af þessum sökum. Stefndi telji að af sjálfu leiði, að hafna beri kröfum stefnanda alls staðar þar sem byggt sé á þessu atriði í stefnu. Ef allt að einu verði komist að þeirri niðurstöðu, að B-x-x hafi verið í hlutverki lánveitanda, þá sé ágreiningslaust, að fyrirtækið hafi ekki verið aðili að því samkomulagi um notkun ábyrgða einstaklinga frá 1998 sem stefnandi vísi til. Af þeim sökum hafi engin skuldbinding hvílt á B-x-x að fylgja ákvæðum samkomulagsins, svo sem að gera greiðslumat sem veðsali gæti kynnt sér. Af sama leiði að ekki sé ósanngjarnt að bera fyrir sig skuldbindinguna, m.a. með hliðsjón af dómafordæmum, sjá t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 196/2015. Stefnandi fullyrði að B-x-x hafi verið bundið af ákvæðum samkomulagsins þar sem um neytendalán hafi verið að ræða og að auki bundið af reglum samkomulagsins með stoð í þágildandi 20. gr. laga nr. 8/1993. Stefndi telji einsýnt, að þessar fullyrðingar standist enga skoðun. Í fyrsta lagi mæli samkomulagið ekki fyrir um að neytendalán séu háð greiðslumati almennt, heldur eingöngu ef nota á ábyrgð eða eign annars einstaklings sem tryggingu fyrir láni til annars einstaklings frá aðilum samkomulagsins. Í annan stað standi fjölmörg dómafordæmi til þess að samkomulagið verði ekki fært yfir á lánsviðskipti án slíkra trygginga og/eða viðskipti þar sem lögaðili sé öðru hvoru megin, sem lántaki eða ábyrgðaraðili eða veðsali. Enn síður hafi dómstólar fallist á að beita samkomulaginu á lánsviðskipti aðila utan samkomulagsins. Stefndi vísi í þessu sambandi m.a. til dóma Hæstaréttar í máli nr. 403/2009 þar sem því hafi verið hafnað að samkomulagið hefði innleitt þá viðskiptavenju að bankar framkvæmdu mat á greiðslugetu, hvort sem samkomulagið tæki til viðskiptasambandsins eður ei. Það sé því fjarri öllum sanni að samkomulagið sé sjálfstæð stoð og nægileg lagaheimild til þess að fjármálastofnun eins og verðbréfafyrirtæki fari að meginreglum samkomulagsins. Til vitnis um hið gagnstæða sé sú staðreynd, að í dómaframkvæmd sé ávallt byggt á 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, þegar mat á sanngirni þess að lánveitandi gangi að ábyrgð eða lánsveði sé annar vegar, þ.e. á heildarmati á þeim fjórum þáttum sem tilgreindir séu í 2. mgr. 36. gr., sjá t.d. Hrd. 169/2012. Hvað þýðingu þess varði að lánveitandi hafi ekki verið aðili að samkomulaginu vísist til héraðsdóms í máli nr. E-3513/2014. Stefnanda verði tíðrætt um meint brot B-x-x á samkeppnislögum. Um hafi verið að ræða almennt ákvæði um brot gagnvart hagsmunum neytenda. Með vísan til þess sem áður segi um að B-x-x hafi hvorki brotið gegn lögum um verðbréfaviðskipti eða samkomulagi um notkun ábyrgða, þá virðist vandséð að ógildingarkrafa verði reist á þessu ákvæði einu og sér, enda hafi engar einkaréttarlegar ógildingareglur verið orðaðar í lögunum og ekki sé vísað til dómafordæma sem byggi á beitingu ákvæðisins án stuðnings við aðrar ógildingarreglur. Þá séu engin gögn tiltæk um að Samkeppniseftirlitið hafi gert athugasemdir við þennan þátt í starfsemi Burnham á þeim tíma sem hér um ræði. Eins og rakið sé í stefnu hafi B-x-x rekið eftirlitsskylda starfsemi. Það eftirlit hafi verið á höndum fjármálaeftirlits en ekki annarra fjármálastofnanna. Ekki verði því séð að forvera bankans hafi borið að fá sérstaka staðfestingu á því að B-x-x rækti starfa sinn innan ramma tilvitnaðra laga við gerð eða framsal veðskuldabréfsins. Enn síður hafi forvera stefnda sem framsalshafa verið skylt að ganga úr skugga um að framseljandi hefði fylgt ákvæðum samkomulags sem hann hafi ekki verið aðili að. Aukinheldur verði umrætt samkomulag, sem gilt hafi til 2009, ekki skilið á þann veg, að það verði virkt við kaup aðila þess á viðskiptabréfum/skuldaskjölum sem orðið hafi til í viðskiptum utan þess fjármálafyrirtækis, sem keypt hafi kröfuna. Eins og fram komi í 1. gr. samkomulagsins sé markmið þess „að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans“. Þessum orðum verði ekki gefin önnur merking en sú, að einungis sé átt við eigin lánveitingar þeirra aðila samkomulagsins sem haft hafi slíkt að atvinnu. Aðilum þess hafi skort allar heimildir til að setja öðrum leikreglur í þeim efnum eða hafna viðskiptum við aðila utan samkomulagsins með gild starfsleyfi á þeim grundvelli að þeim bæri að mati aðila samkomulagsins að fara eftir reglum sem þeir teldu að af því mætti leiða, hvað þá aðilum sem enga lánastarfsemi hafi stundað eins og fyrr sé rakið. Þá liggi ekki fyrir, að fastur samningur um kaup á verðbréfum af þessu tagi hafi legið til grundvallar kaupum Sparisjóðsins á umræddu bréfi. Ekki hafi því verið um það að ræða, að B-x-x og Sparisjóðurinn hafi sammælst um það að ganga á svig við ákvæði samkomulagsins með þessum hætti. Stefndi mun í því sambandi sýna fram á að B-x-x hafi framselt kröfur af þessu tagi einnig til annarra aðila, svo sem lífeyrissjóða. En þeir og fjölmargir aðrir aðilar á lánamarkaði hafi ekki verið aðilar að samkomulaginu. Því telji stefndi afar hæpið að vitna til þess sem algildra reglna á lánamarkaði. Framganga Sparisjóðsins verði því að teljast eðlileg og innan gildandi laga á þeim tíma sem framsalið hafi átt sér stað. Ef svo ólíklega vildi til að samkomulagið um notkun ábyrgða verði talið taka til viðskiptanna, þá hafi vöntun á greiðslumati eða önnur frávik frá framkvæmd samkomulagsins ekki sjálfkrafa í för með sér að ábyrgð eða lánsveð teljist ógilt. Af dómaframkvæmd megi ráða, (t.d. af dómi Hæstaréttar nr. 376/2013), að gildi skuldbindingarinnar ráðist af sanngirnismati á grunni 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Fyrirliggjandi matsblað B-x-x og skuldabréf beri með sér, að samhliða veðsetningunni hafi veðskuldir við fjóra aðila að fjárhæð 3.642.638 krónur greiðst upp. Gögn málsins vísi ótvírætt til þess að þeir fjármunir hafi komið úr sölu hins umþrætta skuldabréfs. Hvort sem um hafi verið að ræða greiðslu eigin skulda veðsala eður ei, þá blasi við að staða hans hafi einungis versnað um 1.335.117 krónur við hina nýju veðsetningu. Þá blasi við, að þó stofnað hefði verið til hinna eldri veðskulda af öðrum aðilum, hefði stefnandi ekki getað haft uppi mótbárur við gildi þeirra á grundvelli margumrædds samkomulags um notkun ábyrgða þar sem til allra skuldanna hafi verið stofnað nokkru fyrir gildistöku samkomulagsins, þeirrar síðustu árið 1997. Hvað vísan stefnanda til aldurs veðsala varði, þá hafi aldursmörk ekki verið óundanþæg í upphaflegri útgáfu samkomulagsins, sbr. orðalagið „yfirleitt ekki hærri en 70 ár“. Aldursmörkin hafi raunar verið afnumin í seinni útgáfu samkomulagsins frá 2001. Þá sé til þess að líta, að skuldari lánsveðskröfunnar eigi nú sjálf arfstilkall til hluta eignarinnar. Við svo búið mæli sanngirnisrök gegn því að hún verði leyst undan veðböndum að fullu. Að öllu óbreyttu verði skuld og hluti veðsettrar eignar á sömu hendi. Svo vilji til, að stefndi sé kröfuhafi á báðum þeim veðbréfum sem á eigninni hvíli. Staða þeirra, 2. febr. 2016, nemi annars vegar 13.837.641 krónu (B-x-x) og hins vegar 6.680.947 krónum. Áhvílandi veð nemi því samanlagt um 20.518.588 krónum en gildandi fasteignamat sé 22.950.000 krónur. Ekki liggi fyrir upplýsingar um markaðsverð. Fengi stefnandi kröfum sínum framgengt ykist arfshlutur greiðanda sem næmi 1/5 af 16.269.053 krónum eða í 3.253.811 krónur. Stefndi ítreki að þegar af þessari ástæðu standi sanngirnisrök ekki til að leysa eignina undan veðböndum að fullu. Þar sem stefnandi geri ekki varakröfu um lækkun veðkröfu, þá leiði framangreint til þess að sýkna beri stefnda. Í málinu séu til umfjöllunar atvik sem gerst hafi fyrir rúmum 15 árum og upphaflegur handhafi skuldaskjalsins hafi orðið gjaldþrota fyrir liðlega 13 árum. Af sjálfu leiði að gögn tengd gerð skjalsins, um ráðstöfun andvirðis þess og samskipti útgefanda þess við viðtakanda, séu torfundin og sum hafi augljóslega aldrei verið í fórum stefnda eða forvera hans. Stefndi telji því útilokað að hann beri hallann af skorti á slíkum gögnum. Hafi stefnandi einhvern tíma átt kröfu til afléttingar veðsins telji stefndi hana niður fallna fyrir tómlætis sakir, en réttarverkanir tómlætis helgist ekki síst af því, að tímamörk séu á geymsluskyldu gagna, þar á meðal ítargagna er varði upphaf réttarsambandsins, svo sem um ráðstöfun söluverðs, sjá til hliðsjónar Hrd. nr. 141/2012 hvað varði geymslu greiðslumatsgagna. Almenn geymsluskylda bókhaldsgagna sé 7 ár, sbr. 20. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald. Ekki hafi verið að finna sérstakar reglur um geymsluskyldu láns- eða greiðslumatsgagna í samkomulagi um notkun ábyrgða, en til samanburðar megi nefna að skv. 6. gr. reglugerðar nr. 920/2013 um lánshæfis- og greiðslumat skuli varðveita gögn tengd greiðslumati í 5 ár. Þá sé til þess að líta í þessu sambandi, að stefnandi hafi endurfjármagnað lán við stefnda 2004 eins og veðbandayfirlit lýsi og sótt um veðleyfi vegna lánsveðs þess sem hér sé til umfjöllunar án nokkurra athugasemda um gildi þess. Vísað sé til Hrd. nr. 3/2013 til hliðsjónar hvað tómlætisáhrif varði. Stefnandi geri þá varakröfu, að framsal frá Burnham til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, 9. nóvember 1999, verði ógilt, að því er virðist vegna meints heimildarskorts starfsmanns framseljanda. Stefndi telji slíkar mótbárur í fyrsta lagi löngu fallnar niður sökum tómlætis, enda liggi ekki fyrir, að gerðar hafi verið athugasemdir af hálfu félagsins eða þrotabús þess við framsal viðkomandi starfsmanns, eða önnur slík sem skipt hafi þúsundum, f.h. B-x-x. Miðað við þann fjölda skjala sem framseldur hafi verið á starfstíma félagsins sé nánast útilokað að forsvarsmenn þess hafi látið hjá líða að tryggja starfsmönnum sínum fullar heimildir í þeim efnum eða a.m.k. samþykkt heimildina í verki. Í annan stað hafi greiðandi eða veðsali (stefnandi) ekki hreyft mótmælum við handhöfn Sparisjóðsins eða stefnda í 15 ár og í þriðja lagi telji stefndi stefnanda ekki hafa lögvarða kröfu til að fá úrlausn um þetta álitaefni. Vísi stefndi til meginreglna laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í þessu sambandi, einkum 25. gr. Ekki sé deilt um gildi kröfunnar á hendur greiðanda og ekki hafi komið fram haldbær rök fyrir því að ógilding framsals myndi færa stefnanda nær því markmiði að ná fram kröfu sinni um ógildingu veðsetningunnar. Þá þyki fullljóst, að fullrar firmaritunnar eða víðtæks umboðs hafi ekki verið krafist við einfalt framsal viðskiptabréfs, sérstaklega í ljósi þess sem fyrr segi, að í kjölfar framsalsins hafi andvirðið verið greitt til B-x-x. Stefndi telji sig einnig hafa sýnt fram á að framsalið hafi á engan hátt verið óvenjuleg ráðstöfun heldur miðlun verðbréfs, sem samrýmst hafi fyllilega starfsleyfi framseljanda. Stefnandi telji stöðuumboð framseljanda því hafa verið fullnægjandi og sé áréttað að það hafi verið óvéfengt á starfstíma vinnuveitanda hans og öðrum þeim sem hagsmunina hafi átt. Framsalshafi hafi hvorki þá né síðar haft réttmæta ástæðu til að efast um gildi umboðsins. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga teljist sá maður, sem sé í stöðu samkvæmt samningi við annan mann, sem eftir lögum eða venju feli í sér heimild til þess að reka erindi hins innan vissra takmarka, hafa umboð til þess að gera þá löggerninga, sem innan þeirra takmarka séu. Stefndi vísi til dóms héraðsdóms í máli nr, E-1928/2008 í þessu samhengi. Hafi verið um umboðsskort að ræða, hafi hann aukinheldur ekki leitt til tjóns fyrir stefnanda, sbr. það sem áður sé rakið um ráðstöfun andvirðis veðskuldabréfsins. Stefndi vísi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 403/2002 til hliðsjónar í þessum efnum. Stefndi byggi varakröfu sína á sömu rökum og rakin hafi verið. Dómaframkvæmd sé tiltölulega skýr um það, að vöntun á greiðslumati eða önnur frávik frá framkvæmd samkomulagsins leiði ekki sjálfkrafa til þess að ábyrgð eða lánsveð teljist ógilt. Eins og áður sé rakið hafi samkomulagið ekki haft lagagildi. Niðurstaða um gildi ábyrgðar eða lánsveðs hafi í dómaframkvæmd ráðist af sanngirnismati á grundvelli 36. gr. l. 7/1936, með hliðsjón af þeim skyldum sem á aðila að samkomulaginu hafi verið lagðar. Stefndi vísi einkum og sér í lagi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 376/2013 sem ótvíræðs fordæmis í þessum efnum. Að öðru leyti vísi stefndi í málavaxtalýsingu og rökstuðning fyrir aðalkröfu eins og við geti átt, þar með talda tölulega útlistun á ráðstöfun umrædds skuldabréfs.

Um lagarök vísi stefndi til samningalaga nr. 7/1936, einkum 10. og 36. gr., meginreglna kröfuréttar og fjármuna- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir fjárskuldbindinga auk almennra umboðsreglna. Þá sé vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum IV. kafla, laga um bókhald nr. 145/1994 og reglugerðar 920/2013 um lánhæfis- og greiðslumat. Um málskostnað vísist til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. Krafa stefnda um virðisaukaskatt byggi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur.

Forsendur og niðurstaða

Stefnandi byggir á því að Burnham International á Íslandi hf. (hér eftir Burnham) hafi veitt I-kvk-þgf H-kvk-þgf lán, að fjárhæð 5.000.000 króna, á grundvelli veðskuldabréfs útgefnu af I-kvk-þgf, 3. nóvember 1999. Á þeim tíma sem lánið hafi verið veitt hafi B-x-x verið verðbréfafyrirtæki og starfað skv. lögum nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti. Um starfsheimildir fyrirtækisins hafi því farið samkvæmt 8. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinu hafi fyrirtækinu verið heimilt að hafa með höndum nánar tiltekna starfsemi, í tengslum við viðskipti með verðbréf, en verið með öllu óheimilt að stunda lánastarfsemi nema í tengslum við viðskipti með verðbréf og þá að því tilskildu að B-x-x annaðist viðskiptin. Með láninu til I-kvk-ef hafi B-x-x brotið í bága við ákvæði 8. gr. laga nr. 13/1996 og sé því bæði ósanngjarnt og brjóti í bága við góða viðskiptahætti skv. 36. gr. laga nr. 7/1936 að stefndi byggi á veðleyfinu sem stofnað hafi verið til með veðskuldabréfinu frá 3. nóvember 1999. Beri því að ógilda veðsetninguna.

Stefndi byggir á því, hvað framangreinda málsástæðu stefnanda varðar, að engin gögn liggi fyrir um að B-x-x hafi veitt I-kvk-þgf H-kvk-þgf lán á grundvelli veðskuldabréfsins frá 3. nóvember 1999. Þvert á móti hafi B-x-x gegnt hlutverki milliliðs við endurfjármögnun tiltekinna skulda með þeim hætti að veitt hafi verið aðstoð við að útbúa veðskuldabréf, sem síðan hafi verið selt þriðja aðila þ.e. Sparisjóði Hafnarfjarðar. Hafi þessi milliganga ekki verið ósamrýmanleg þágildandi 8. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti og starfsleyfi Burnham sem verðbréfafyrirtækis.

Sambýlismaður I-kvk-ef H-kvk-ef, K-kk-nf M-kk-nf H-kk-nf, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvað þau I-kvk-þf hafa lent í greiðsluerfiðleikum eftir að verslun, sem hún hafi setti á fót, hafi orðið gjaldþrota 1993. Hafi hann á þeim tíma og á árinu 1999 séð um fjármál þeirra. Kvaðst hann aðspurður hafa farið í lánastofnanir að leita aðstoðar en verið synjað um lánafyrirgreiðslu þ.á.m. hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar en þar hafi honum verið bent á að hafa samband við B-x-x. Hafi hann gert það og boðið fram veð í íbúð foreldra I-kvk-ef að Rjúpufelli 4 til tryggingar mögulegu láni. Starfsmenn Burnham hafi útbúið veðskuldabréf, hann sótt það og farið með það til foreldra I-kvk-ef, þeirra H-kk-ef og Ó-kvk-ef, til undirskriftar. Lánið hafi verið notað til að greiða upp ýmsar skuldir. Þau I-kvk-nf hafi aldrei fengið greiðslur beint frá Burnham heldur hafi fyrirtækið séð um að greiða áhvílandi skuldir. Aðspurður kvaðst vitnið ekki hafa fengið uppgjör frá Burnham vegna ráðstöfunar lánsins. Aðspurt kvaðst vitnið ekki hafa haft vitneskju um að B-x-x hyggðist selja veðskuldabréfið til Sparisjóðs Hafnarfjarðar. Aðspurt svaraði vitnið því til að H-kk-nf og Ó-kvk-nf hefðu hjálpað sér og I-kvk-þgf að greiða af láninu og þau verið upplýst um að nota ætti það til að greiða áhvílandi skuldir, sem hvílt hafi á íbúð þeirra í Rjúpufelli, til að forða eigninni frá uppboði.

J-kk-nf F-kk-nf, fyrrverandi starfsmaður Burnham, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvað B-x-x hafa yfirtekið verðbréfafyrirtækið Handsal hf. um mitt ár 1999 og væri það skýringin á því hvers vegna nafn Handsals hf. kæmi fram á fyrirliggjandi söluyfirliti frá 9. nóvember 1999. Aðspurt kvaðst vitnið kannast við söluyfirlitsformið og hafi það verið notað til að draga saman helstu upplýsingar um viðkomandi mál til að hugsanlegir kaupendur að skuldabréfum gætu glöggvað sig á um hvað málið snerist. Formið hafi geymt samandregnar upplýsingar um skuldara og annað sem máli hafi skipt. Vitnið kannaðist við nafn sitt neðst á söluyfirlitinu sem hann hefði útbúið skömmu eftir að hann hafi hafið störf hjá Burnham. Starfssvið sitt hefði verið að kynna fyrir fjárfestum möguleg kaup á verðbréfum. Aðspurður svaraði hann því til að B-x-x hefði ekki verið með lánabók enda hefði fyrirtækið ekki, svo hann vissi til, haft með höndum kaup á skuldabréfum heldur fyrst og fremst verið í miðlun á „case by case basis“. Ef kaupandi hefði fundist hafi verið farið í að útbúa viðkomandi skuldabréf. Aðspurður sagði vitnið að lántakendum hafi verið það ljóst að þeir hafi ekki verið að fá lán hjá Burnham. Lánsformið hafi yfirleitt verið sent til nokkurra aðila. Ef ætlunin hafi verið að greiða upp veðrétti hafi B-x-x yfirleitt séð um þá ráðstöfun söluverðsins. Þessi starfsemi hafi verið búin að vera í gangi í allmörg ár. Aðspurt svaraði vitnið því til að Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi verið í viðskiptum við Burnham og keypt skuldabréf fyrir milligöngu Burnham. Aðpurt kvaðst vitnið ekki geta upplýst um umfang þessara viðskipta en hann hafi oft verið í samskiptum við starfmann Sparisjóðsins af þessum ástæðum. B-x-x hafi átt í viðskiptum við ýmsa aðila en þeir sem til B-x-x hafi leitað hafi verið að sækjast eftir lánum. B-x-x hafi fyrst og fremst sent lánsumsóknirnar til mögulegra kaupenda en í þessu tilviki líklega einnig verðmatið á Rjúpufellinu. Aðspurt svaraði vitnið því til að samstarfið við Sparisjóð Hafnarfjarðar hafi verið á viðskiptalegum grundvelli.

Þeirri staðhæfingu stefnda að B-x-x hafi eingöngu haft milligöngu um að útvega I-kvk-þgf H-kvk-þgf lán hjá Sparisjóði Hafnarfjarðar en ekki sjálft veitt henni lán með kaupum á veðskuldabréfinu frá 3. nóvember 1999 fær stoð í fyrirliggjandi lánsumsókn I-kvk-ef frá 28. október 1999, sölunótu Sparisjóðsins frá 9. nóvember og skýrslu vitnisins J-kk-ef F-kk-ef, sem rakin hefur verið. Er framburður vitnisins, K-kk-ef M-kk-ef H-kk-ef, sambýlismanns I-kvk-ef, ekki í andstöðu við þessi sönnunargögn. Þá verður talið að B-x-x hafi skv. 10. gr. þágildandi laga nr. 13/1996 um veðbréfaviðskipti verið heimilt að annast milligöngu um sölu veðskuldabréfsins en skv. tilvitnuðu ákvæði var fyrirtækjum í verðbréfaþjónustu þ.e. verðbréfafyrirtækjum og veðbréfamiðlunum m.a. heimilt skv. 9. gr. laganna að annast, gegn endurgjaldi, milligöngu um kaup eða sölu verðbréfa. Er því hafnað að milligangan sem slík hafi verið ósanngjörn eða andstæð góðri viðskiptavenju í merkingu 36. gr. laga nr. 7/1936, líkt og stefnandi heldur fram.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að ógilda beri framsal veðskuldabréfsins frá Burnham til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, þar sem starfsmaður sá er undirritað hafi framsalið f.h. B-x-x, hafi ekki haft til þess nægilega heimild, hvorki prókúruumboð eða aðra gilda framsalsheimild. Af hálfu stefnda er því mótmælt að nægilegt umboð til framsalsins hafi ekki verið fyrir hendi.

Tæp 16 ár eru liðin frá því að umrætt veðskuldabréf var framselt frá Burnham til Sparisjóðs Hafnarfjarðar og hefur framsal bréfsins ekki áður sætt andmælum, hvorki af hálfu skuldara né veðsala. Hafi framsalið ekki bygg á nægilegum heimildum, skriflegum eða munnlegum, er réttur stefnanda til að bera slíkt fyrir sig fallinn niður sakir verulegs tómlætis. Er þessari málsástæðu stefnanda því hafnað.

Stefnandi byggir á því sem sjálfstæðri málsástæðu að B-x-x hafi með því að láta ekki meta greiðsluhæfi skuldara skv. veðskuldabréfinu frá 3. nóvember 1999 og upplýsa ekki þáverandi eigendur veðandlagsins að Rjúpufelli 4 um í hverju veðsetningin fælist gerst brotlegt gegn 20. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 en samkvæmt ákvæðinu hafi öllum fyrirtækjum verið óheimilt að aðhafast nokkuð það sem bryti í bága við góða viðskiptahætti í atvinnustarfsemi eins og þeir væru tíðkaðir eða teldist óhæfilegt gagnvart hagsmunum neytenda. Með vísan til þessa verði að telja að skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 til að ógilda veðleyfið séu fyrir hendi.

Af hálfu stefnda er hvað framangreinda málsástæðu stefnanda varðar á því byggt að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að B-x-x hafi brotið gegn ákvæðum 20. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 enda hafi stefnandi hvorki sýnt fram á að B-x-x hafi brotið gegn ákvæðum laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti eða samkomulagi um notkun ábyrgða frá 27. janúar 1998 en B-x-x hafi ekki verið aðili að því samkomulagi. Þá hafi samkeppnislög nr. 8/1993 ekki haft að geyma neinar einkaréttarlegar ógildingareglur og stefnandi ekki vísað til dómafordæma sem byggi á beitingu ákvæðisins án stuðnings við aðrar ógildingarreglur.

Dómurinn hefur þegar hafnað því að sýnt hafi verið fram á að B-x-x hafi veitt I-kvk-þgf H-kvk-þgf lán á grundvelli veðskuldabréfsins frá 3. nóvember 1999. B-x-x var ekki aðili að Samkomulagi Sambands íslenskra viðskiptabanka o.fl. um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki talið að fyrirtækið hafi verið bundið af ákvæðum samkomulagsins og kemur því ekki til athugunar hvort milliganga um sölu verðbréfa sem slík hafi getað leitt til sambærilegrar skyldu til mats á greiðslugetu skuldara og bein lánveiting. Eins og að framan greinir er af hálfu stefnanda á því byggt að skylda B-x-x til að meta greiðslugetu lántakandans, I-kvk-ef, hafi hvílt á 20. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Þágildandi ákvæði 20. gr. laga nr. 8/1993 fól í sér annars vegar bann við að fyrirtæki gerðust sek um óréttmæta viðskiptahætti og hins vegar bann við háttsemi sem telja mætti óhæfilega gagnvart neitendum. Bannið við óréttmætum viðskiptaháttum var samkeppnisréttarákvæði sem sneri alfarið að samkeppni fyrirtækja á markaði en hið síðara neytendaverndarákvæði. Hafa engin rök verið færð fram af hálfu stefnanda því til stuðnings að samkeppniréttarákvæðið geti átt við um atvik máls þessa og er því hafnað. Þá verður ekki talið að milliganga B-x-x, um sölu á veðskuldabréfinu frá 3. nóvember 1999 hafi falið í sér brot gegn síðarnefnda ákvæðinu eins og það var skýrt með hliðsjón af orðalagi þess og forsögu, sbr. áður 26. gr. laga nr. 56/1978 um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Styðja skoðanir norrænna fræðimanna á efnislega sambærilegum reglum í dönskum, norskum og sænskum samkeppnislögum þá niðurstöðu, sbr. t.d. rit þeirra J-x-x S-x-x B-x-x og T-x-x C. L-x-x, Lov on kontrol með markedsforing, útg. í Oslo 1979, bls. 34 o. áfr. Þannig var talið að hugtakið „óhæfilegt“ í 20. gr. laga nr. 8/1993 næði til auglýsinga eða annarrar markaðssetningar, sem beint væri sérstaklega að börnum og fæli í sér misnotkun á trúgirni þeirra, notkunar á efsta stigi lýsingarorða í auglýsingum, notkunar svonefndra beinna auglýsinga, sem beint væri að neytendum, birtingar auglýsinga sem taldar voru spila á félagslegt óöryggi og ótta neytenda, auglýsinga sem taldar voru lítilsvirðandi gagnvart konum eða körlum í kynferðislegu tilliti og annarrar sambærilegrar markaðshegðunar. Hefur stefnandi ekki með neinum haldbærum rökum sýnt fram á að milliganga B-x-x um sölu veðskuldabréfsins frá 3. nóvember 1999 hafi falið í sér brot gegn framangreindri vísiregla í 20. gr. laga nr. 8/1993.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að Sparisjóði Hafnarfjarðar hafi borið, við kaup á veðskuldabréfinu frá 3. nóvember 1999, í samræmi við 3. gr. Samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998, en Sparisjóðurinn hafi verið aðili að því samkomulagi, að láta meta greiðslugetu greiðandans og tryggja að viðkomandi veðsalar gætu kynnt sér niðurstöðu greiðslumatsins. Verði í því sambandi að hafa sérstaklega í huga að annar veðsala hafi á þessum tíma verið orðinn 70 ára en samkvæmt 8. gr. samkomulagsins hafi aðilum þess borið að miða við að aldur ábyrgðarmanna væri yfirleitt ekki hærri en 70 ár. Hafi sú háttsemi Sparisjóðsins að láta ekki framkvæma greiðslumatið brotið í bága við tilvitnað samkomulag og falið í sér brot gegn 20. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 og tillitsskyldu í samningssambandi og hljóti slíkt háttsemi að leiða til ógildingar á umræddri veðsetningu skv. 36. gr. laga nr. 7/1936.

Af hálfu stefnda er á því byggt, hvað framangreinda málsástæðu stefnanda varðar, að samkomulagið frá 27. janúar 1998 verði ekki skilið á annan veg en þann að það nái eingöngu til eigin lánveitinga þeirra aðila sem aðild hafi átt að samkomulaginu, sbr. 1. gr. þess. Aðilum samkomulagsins hafi þannig skort allar heimildir til setja öðrum leikreglur hvað greiðslumöt varðaði eða hafna viðskiptum við aðila utan samkomulagsins, með gild starfsleyfi, á þeim grundvelli að þeim bæri að mati aðila samkomulagsins að fara eftir reglum sem þeir teldu að af því mætti leiða, hvað þá aðilum sem enga lánastarfsemi hafi stundað. Þá liggi ekki fyrir, að fastur samningur um kaup á verðbréfum af þessu tagi hafi legið til grundvallar kaupum Sparisjóðs Hafnarfjarðar á umræddu veðskuldabréfi. Ekki hafi því verið um það að ræða, að B-x-x og Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi sammælst um það að ganga á svig við ákvæði samkomulagsins með þeim hætti sem stefnandi hafi lýst. Framganga Spari-sjóðsins, hvað viðskipti með umrætt veðskuldabréf varði, hafi því verið eðlileg og innan gildandi laga á þeim tíma sem framsalið hafi átt sér stað. Ef svo ólíklega vilji til að samkomulagið verði talið taka til viðskiptanna, þá hafi vöntun á greiðslumati eða önnur frávik frá framkvæmd samkomulagsins ekki sjálfkrafa í för með sér að ábyrgð eða lánsveð teljist ógilt. Af dómaframkvæmd megi ráða, að gildi skuldbindingarinnar ráðist af sanngirnismati á grunni 36. gr. laga nr. 7/1936. Fyrirliggjandi matsblað B-x-x og skuldabréf beri með sér, að samhliða veðsetningunni hafi veðskuldir við fjóra aðila að fjárhæð 3.642.638 krónur greiðst upp. Gögn málsins vísi ótvírætt til þess að þeir fjármunir hafi komið úr sölu hins umþrætta skuldabréfs. Hvort sem um hafi verið að ræða greiðslu eigin skulda veðsala eður ei, þá blasi við að staða hans hafi einungis versnað um 1.335.117 krónur við hina nýju veðsetningu. Hvað vísan stefnanda til aldurs veðsala varði, þá hafi aldursmörk ekki verið óundanþæg í upphaflegri útgáfu samkomulagsins, sbr. orðalagið „yfirleitt ekki hærri en 70 ár“. Aldursmörkin hafi raunar verið afnumin í seinni útgáfu samkomulagsins, 2001.

Dómurinn hefur þegar tekið afstöðu til þess að ákvæði 20. gr. þágildandi samkeppnislaga nr. 8/1993 geti ekki átt við atvik máls þessa. Eins og áður er rakið telur dómurinn sannað að Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi, 9. nóvember 1999, veitt I-kvk-þgf H-kvk-þgf lán að fjárhæð 5.000.000 króna, fyrir milligöngu Burnham. Endurgreiðsla lánsins var tryggð með veði í íbúð í eigu foreldra I-kvk-ef, þeirra H-kk-ef J-kk-ef og Ó-kvk-ef B-kvk-ef. Samband íslenskra sparisjóða var aðili að áður tilvitnuðu Samkomulagi um notkun sjálfskuldaábyrgða frá 27. janúar 1998 fyrir hönd m.a. Sparisjóðs Hafnarfjarðar og Sparisjóðurinn því bundinn af ákvæðum þess þ.m.t. ákvæðum um mat á greiðslugetu greiðanda en í 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins sagði meðal annars að þegar veð væri sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu bæri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda nema veðsali óskaði sérstaklega eftir því skriflega að svo yrði ekki gert. Er ágreiningslaust að Sparisjóðurinn mat ekki greiðslugetu I-kvk-ef við veitingu lánsins og jafnframt að veðsalar óskuðu ekki eftir að það yrði ekki gert. Var þó full ástæða til meta greiðslugetu I-kvk-ef með hliðsjón af erfiðri skuldastöðu hennar á þeim tíma sem lánið var veitt líkt og fram kom í framangreindri skýrslu sambýlismanns hennar við aðalmeðferð málsins. Var sú vanræksla í andstöðu við fortakslausa reglu 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins frá 27. janúar 1998. Ágreiningslaust er að réttur stefnda skv. veðskuldabréfinu frá 3. nóvember 1999 þ.m.t. veðréttur byggir á framsali bréfsins frá Sparisjóði Hafnarfjarðar til Byrs hf. og síðar til stefnda við samruna Byrs hf. og stefnda. Ræðst réttur stefnda gagnvart veðsölum því af rétti fyrri rétthafa þ.m.t. rétti Sparisjóðs Hafnarfjarðar gagnvart veðsölum. Verður stefndi að bera hallann af því að ekki er fullvíst að veðsalar hefðu veitt veðheimild í fasteign sinni hefðu þau, þegar veðleyfið var veitt, fengið upplýsingar um greiðslugetu lántakanda. Sem fyrr greinir reisir stefnandi ógildingarkröfu sína m.a. á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt ákvæðinu má víkja samningi til hliðar, í heild eða að hluta eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við sanngirnismatið skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Sanngirnismat samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 ræðst af heildarmati á þeim fjórum þáttum, sem tilgreindir eru í 2. mgr. greinarinnar og lýst er að framan. Þegar litið er til stöðu veðsala og upphaflegs lánveitanda og nú stefnda er ljóst að verulega hallar á veðsala og jafnframt að gera mátti ríkar kröfur til lánveitandans, sem var fjármálafyrirtæki, sem starfaði á grundvelli opinbers leyfis, þar með taldar kröfur um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð sbr. m.a. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Þá er óumdeilt að veðsalar bjuggu ekki yfir menntun og þekkingu á því sviði sem hér skiptir máli, sbr. hvað þessi grundvallarsjónarmið varðar dóm Hæstaréttar í máli nr. 169/2012. Við sanngirnismat í máli þessu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 þykir verða að taka tillit til þess að hluti lánsins sem veðsalar veitti veðheimild fyrir fór til greiðslu veðskulda sem hvíldu á eign veðsala. Er ágreiningslaust að sá hluti lánsins sem rann til lántakanda og ekki var varið til greiðslu veðskuldanna hafi verið 1.357.362 krónur. Niðurstaða sanngirnismats eins og atvikum er háttað í þessu máli er því á þann veg að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig samning veðsala um að veita veð í fasteign sinni að Rjúpufelli 4, umfram nefna fjárhæð.

Af hálfu stefnda er á því byggt að í málinu séu til umfjöllunar atvik sem gerst hafi fyrir rúmum 15 árum og upphaflegur handhafi skuldaskjalsins hafi orðið gjaldþrota fyrir liðlega 13 árum. Af sjálfu sér leiði að gögn tengd gerð skjalsins, um ráðstöfun andvirðis þess og samskipti útgefanda þess við viðtakanda séu torfundin og sum hafi augljóslega aldrei verið í fórum stefnda eða forvera hans. Stefndi telji því útilokað að hann beri hallann af skorti á slíkum gögnum. Hafi stefnandi einhvern tíma átt kröfu til afléttingar veðsins telji stefndi hana niður fallna fyrir tómlæti en réttarverkanir tómlætis helgist ekki síst af því, að tímamörk séu á geymsluskyldu gagna, þar á meðal ítargagna er varði upphaf réttarsambandsins, svo sem um ráðstöfun söluverðs. Almenn geymsluskylda bókhaldsgagna sé 7 ár, sbr. 20. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald. Ekki hafi verið að finna sérstakar reglur um geymsluskyldu láns- eða greiðslumatsgagna í samkomulagi um notkun ábyrgða, en til samanburðar megi nefna að skv. 6. gr. reglugerðar nr. 920/2013 um lánshæfis- og greiðslumat skuli varðveita gögn tengd greiðslumati í 5 ár. Þá sé til þess að líta í þessu sambandi, að stefnandi hafi endurfjármagnað lán við stefnda 2004 eins og veðbandayfirlit lýsi og sótt um veðleyfi vegna lánsveðs þess sem hér sé til umfjöllunar án nokkurra athugasemda um gildi þess.

Af hálfu stefnanda er hvað framangreinda málsástæðu stefnda varðar á því byggt að hafna beri sjónarmiðum um meint tómlæti stefnanda með vísan til ójafnrar stöðu aðila og hversu ósanngjarnt það væri að stefnandi væri látinn bera hallann af óvönduðum vinnubrögðum lánveitanda.

Eins og áður er rakið var stofnað til hinnar umdeildu veðtryggingar, 3. nóvember 1999. Ágreiningslaust er að ekki var gerð krafa um að henni yrði vikið til hliðar fyrr en með bréfi lögmanns dánarbús H-kk-ef J-kk-ef til stefnda, 14. september 2015. Voru þá tæp sextán ár liðin frá stofnun veðsetningarinnar. Verður fallist á það með stefnda að veðsalar hafi sýnt af sér svo verulegt tómlæti í þessum efnum að varða eigi stefnanda réttarspjöllum. Þykir því verða að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu.

Með vísan til atvika málsins þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Íslandsbanki hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, dánarbús H-kk-ef J-kk-ef, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf