E-530/2015

D Ó M U R

Mál þetta var höfðað 6. febrúar 2015 og dómtekið 11. júní sl. að lokinni aðalmeðferð. Stefnendur eru R-kk-nf R-kk-nf R-kk-nf og F-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf, bæði til heimilis að Dynskógum 3, Reykjavík. Stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík.

Stefnendur krefjast þess að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar á láni samkvæmt veðskuldabréfi nr. 716767, sem gefið var út 22. janúar 2008 og upphaflega tryggt með 1. veðrétti í fasteigninni við Lambasel 18, Reykjavík, hafi numið 9.417.335 krónum 6. maí 2014. Þeir krefjast einnig málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

Málsatvik

Atvik málsins eru að meginstefnu ágreiningslaus.

Ágreiningur aðila lýtur að veðskuldabréfi sem gefið var út 22. janúar 2008 til Frjálsa fjárfestingarbankans hf. (síðar „Frjálsi hf.“) af J-kvk-þgf E. S-kvk-þgf og G-kk-þgf E-kk-þgf að fjárhæð 10 milljónir króna og tryggt með 1. veðrétti í Lambaseli 18, Reykjavík. Fyrir liggur að bréfið var bundið ólögmætri gengistryggingu. Stefnendur málsins urðu skuldarar að bréfinu með skuldskeytingu 17. september 2008. Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu greiddu stefnendur þó af bréfinu frá upphafi, en þau eru enn skuldarar samkvæmt bréfinu. Af hálfu stefnda er því mótmælt sem ósönnuðu að stefnendur hafi frá upphafi greitt af bréfinu en í öllu falli er lögð á það áhersla að stefndi hafi aldrei haft upplýsingar um slíkar greiðslur eða mátt ráða þær af gögnum málsins. Af hálfu stefnenda hafa verið lögð fram skattframtöl fyrir árin 2008 og 2009 sem bera með sér greiðslur stefnenda af umræddu láni.

Í stefnu eru einnig rakin kaup stefnenda á byggingarrétti fasteignarinnar að Lambaseli 18 af J-kvk-þgf E. S-kvk-þgf og G-kk-þgf E-kk-þgf 15. janúar 2008, útgáfa lóðarleigusamnings 28. apríl 2008 og loks afsal á fasteigninni til stefnenda 29. september 2008. Er útgáfa skuldabréfsins af J-kvk-þgf og G-kk-þgf sögð hafa helgast af því að lóðarleigusamningur hafði ekki verið gefinn út og valin var sú leið að bíða eftir lóðarleigusamningi í stað þess að sótt yrði um nýjan lóðarhafa til Reykjavíkurborgar. J-kvk-nf og G-kk-nf hafi því orðið skuldarar að bréfinu þótt raunverulegir skuldarar hafi frá upphafi átt að vera stefnendur.

Hinn 19. nóvember 2010 gerður stefnendur og Frjálsi Fjárfestingarbankinn hf.

með sér samkomulag um að breyta skilmálum veðskuldabréfsins þannig að nýr höfuðstóll þess var ákveðinn 14.701.192 krónur með nánar tilteknum vöxtum. Liggur fyrir að þetta var gert með hliðsjón af dómum Hæstaréttar um ólögmæti gengistryggðra lána og ákvörðun vaxta slíkra lána. Í bréfinu kom fram að skuldin væri endurnýjun á eldri skuld samkvæmt skuldabréfinu 22. janúar 2008. Í sérstöku skjali sem gert var samhliða hinu nýja skuldabréfi kom fram að skuldari gerði þann fyrirvara að hann hefði ekki fyrirgert betri rétti, yrði komist að því síðar að lánssamningur hans hefði verið í andstöðu við lög.

Hinn 21. mars 2009 hafði Fjármálaeftirlitið vikið frá stjórn SPRON, móðurfélagi Frjálsa hf., og skipaði skilanefnd yfir bankann. Samtímis hafði Fjármálaeftirlitið falið stefnda að annast innlánsskuldbindingar bankans, en eignir SPRON og Frjálsa hf., þ.m.t. útlán, voru settar í sérstakt félag, Dróma hf., og veðsettar Arion banka til tryggingar innlánsskuldinni. Í desember 2013 náðust samningar um uppgjör á kröfu stefnda gegn Dróma hf. sem meðal annars fól í sér framsal á skuldabréfum til stefnda. Er fyrrgreint veðskuldabréf áritað um framsal til stefnda frá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. 31. desember 2013.

Með bréfi dagsettu 7. maí 2014 fengu stefnendur endurútreikning frá stefnda vegna lánsins. Fram kemur í endurútreikningnum að forsendur lánsins miðist við að útgreiðsludagur þess hafi verið 17. september 2008 og að uppgreiðsluvirði lánsins hafi numið 15.739.474 krónur fyrir útreikning, en nýr höfuðstóll reiknist 13.628.449 krónur 6. maí 2014 og hafi því lækkað um 2.111.025 krónur. Um framkvæmd endurútreikningsins sagði að hann væri gerður á grundvelli lagaákvæðis X til bráðabirgða í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, í samræmi við fyrirmæli 18. gr. laganna með hliðsjón af þeim dómum Hæstaréttar sem hafa fallið og varði endurútreikning.

Í stefnu er því lýst að stefnendur hafi strax gert athugasemdir við endurútreikninginn og mótmælt því að hann miðaðist við að lánið hefði verið greitt út 17. september 2008 í stað 22. janúar sama ár. Ekki er ástæða til að lýsa sérstaklega samskiptum aðila í kjölfarið. Þá er ekki ástæða til að lýsa skuldbreytingum eða veðflutningum vegna þeirra lögskipta sem áður greinir. Fyrir liggur að skuldabréfið 17. september 2008 var greitt upp með nýju skuldabréfi 25. janúar 2015. Er ekki um það deilt að þetta skuldabréf svarar til þess láns sem vísað er til í kröfugerð stefnenda.

Í málinu liggur fyrir yfirlýsing 21. febrúar 2012 þar sem fyrrnefnd J-kvk-nf og G-kk-nf lýsa því yfir ásamt stefnendum að hin síðarnefndu hafi verið raunverulegir skuldarar samkvæmt skuldabréfinu 22. janúar 2008 og greitt af láninu frá þeim tíma. Stefnendur séu því rétthafar að öllum leiðréttingum vegna endurútreiknings og uppgjörs lánsins allt frá þeim tíma sem veðskuldabréfið var gefið út.

Ekki var um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.

Málsástæður og lagarök aðila

Stefnendur byggja á því að þau eigi kröfu til þess að stefndi endurútreikni skuld þeirra miðað við útgáfudag upphaflegs veðskuldabréfs útgefið 22. janúar 2008. Þau vísa til þess að þau hafi ein greitt af bréfinu og verið raunverulegir skuldarar þótt formleg skuldskeyting hafi ekki átt sér stað fyrr en 17. september 2008. Stefnendur vísa þessu til stuðnings til 7. mgr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010. Af 9. mgr. 18. gr. laganna leiði síðan, svo og af almennum reglum kröfuréttar, að skuldurum sé heimilt að semja um það innbyrðis hvernig fari um uppgjörsfjárhæð, þ.e. skuldarar geta sammælst sín á milli um það hver eigi rétt til greiðslunnar. Fullt samkomulag sé um það við skráða skuldara að stefnendur eigi einir rétt á öllum greiðslum vegna lánsins. Þá vísa stefnendur til þess að skyldur þeirra sem skuldara hafi ekki átt að aukast við framsalið til stefnda og geti þau borið fyrir sig allar sömu mótbárur og við upphaflegan lánveitanda. Það breyti engu um þessa niðurstöðu að skuldin hafi verið endurnýjuð með nýjum skuldabréfum.

Stefndi byggir málatilbúnað sinn á því að stefnendur eigi ekki rétt til þess að stefndi endurreikni umþrætt skuldabréf frá öðrum degi en 17. sept. 2008. Í upphafi vekur stefndi athygli á því að ætluð krafa eða réttindi stefnenda virðist ekki að öllu leyti í samræmi við lög. Í stefnu sé gerð grein fyrir því hvernig stefnendur og fyrrum lóðarleiguhafar og skuldarar skuldabréfsins hafi gert með sér samkomulag um ráðstöfun fasteignaréttinda að Lambaseli 18, þrátt fyrir að slíkt væri óheimilt á þeim tíma án samþykkis Reykjavíkurborgar. Telur stefndi að þetta leiði til þess að krafa stefnenda sé andstæð lögum og eigi að vísa henni frá dómi samkvæmt 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og meginreglna einkamálaréttarfars um lögsögu dómstóla.

Sýknukröfu sína byggir stefndi í fyrsta lagi á því að sú krafa sem stefnendur séu í reynd að sækja með málsókn sinni hafi stofnast gegn Frjálsa hf. sem tekinn hafi verið til slita. Þar sem hvorki upphaflegir skuldarar né stefnendur hafi lýst kröfu á þessum grundvelli við slit Frjálsa hf. sé krafan fallin niður fyrir vanlýsingu, sbr. 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Verði ekki fallist á framangreint, byggir stefndi á því í öðru lagi að sýkna eigi hann af kröfum stefnenda með vísan til þess að krafa þeirra eigi að beinast að Frjálsa hf. sem hafi verið kröfuhafi á því tímabili sem krafan eigi rætur sínar í. Ekkert í almennum reglum kröfuréttar eða 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu leiði til þess að stefnendur eigi kröfu um „leiðréttingu“ skuldabréfsins frá og með 22. janúar 2008 gagnvart stefnda. Með framsali kröfunnar til stefnda hafi réttindi stefnenda ekki getað aukist að þessu leyti. Eigi að sýkna stefnda vegna aðildarskorts, 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Í þriðja lagi telur stefndi að reglur um viðskiptabréf leiði til þess að stefnendur hafi glatað mögulegum réttindum til frekari endurútreiknings fyrir hið umþrætta tímabil vegna mótbárutaps við framsal skuldabréfsins. Skuldabréfið hafi verið til stefnda án þess að getið væri um tilvist eða efni áðurlýstrar yfirlýsingar fyrri skuldara á skuldabréfinu sem stefnda hafi verið ókunnugt um. Sú staðhæfing stefnenda að þeir hafi verið raunverulegir skuldarar sé veik mótbára sem hafi glatast við framsalið til stefnda.

Í ljósi þess að ekki er ágreiningur um fjárhæð kröfu stefnenda er ekki ástæða til að gera grein fyrir tölulegri sundurliðun hennar.

Niðurstaða

Ekki eru efni til sjálfkrafa frávísunar málsins með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem hreyft hefur verið af stefnda.

Í máli þessu er ágreiningslaust að lán það sem áður er lýst fól í sér skuldbindingu í íslenskum krónum sem bundið var gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13., sbr. 14. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá er ekki um það deilt að upphaflegum lánveitanda hafi verið óheimilt að krefja skuldara um frekari vexti en gert var frá lántökudegi þar til skuldara mátti vera ljóst ólögmæti gengistryggingar lánsins. Þá liggur fyrir að nýtt skuldabréf í íslenskum krónum var gefið út 19. nóvember 2010 í kjölfar endurútreiknings. Ekki er um það ágreiningur að þetta skuldabréf, sem síðar var framselt stefnda, fól í reynd í sér endurnýjun gengistryggða lánsins samkvæmt skuldabréfinu 22. janúar 2008. Þá liggur fyrir endurútreikningur stefnda 7. maí 2014 sem tekur mið af fullnaðarkvittunum vegna greiðslna vaxta frá þeim tíma þegar stefnendur urðu formlegir skuldarar lánsins, 17. september 2008. Samkvæmt þessu snýr meginágreiningur aðila að því hvort stefndi beri ábyrgð á rétti, sem skapaðist til handa skuldara á grundvelli fullnaðarkvittana, á tímabilinu frá því að skuldabréfið var gefið út 22. janúar 2008 þar til fyrrgreind skuldskeyting var gerð 17. september 2008.

Fyrir liggur að umrætt lán var tekið til fjármögnunar á kaupum stefnenda á byggingarrétti á fasteigninni að Lambaseli 18 og framkvæmdum á lóðinni. Með gögnum málsins telur dómurinn enn fremur sannað að það hafi verið stefnendur sem frá upphafi greiddu af láninu og er ekki fram komið að skráðir skuldarar hafi fyrr eða síðar talið til réttar samkvæmt hugsanlegum ofgreiðslum af bréfinu. Samkvæmt þessu er ekki um það að ræða að nokkur fjárhæð hafi verið ranglega höfð af upphaflegum skuldurum, J-kvk-þgf E. S-kvk-þgf og G-kk-þgf E-kk-þgf, þannig að réttur geti hafa stofnast þeim til handa á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001. Án tillits til þess hvort líta beri á stefnendur sem raunverulega skuldara lánsins frá upphafi, eða einungis greiðendur bréfsins á þeim tíma sem hér um ræðir, eiga þeir rétt á því að umrætt lán sé endurútreiknað samkvæmt ákvæðum 18. gr. laganna frá upphafi, sbr. fyrirmæli 8. mgr. greinarinnar. Á þetta einnig við um endurútreikning þar sem tekið er tillit til fullnaðarkvittana fyrir greiðslu vaxta.

Af hálfu stefnanda er þess ekki krafist að það tímabil sem hér um ræðir komi til sérstaks uppgjörs þannig að stefnendur eigi sjálfstæða fjárkröfu á hendur stefnda. Þess í stað krefjast þau þess að ofgreiðslur þeirra á þessu tímabili séu færðar til lækkunar á höfuðstól lánsins, sbr. lokaorð 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Eins og atvikum málsins og stöðu stefnenda er háttað er það álit dómsins að þeim sé þetta heimilt. Samkvæmt þessu fer ekki á milli mála að stefnendur gátu vísað til allra ofgreiðslna sinna til lækkunar höfuðstól við þær aðstæður að upphaflegur lánveitandi endurreiknaði lánið samkvæmt 18. gr. laga nr. 38/2001 og bar engin skylda til þess að hafa uppi sjálfstæða kröfu um endurgreiðslu. Af þessu leiðir að ekki verður litið svo á að stofnast hafi til sjálfstæðrar kröfu stefnenda um endurgreiðslu ofgreidds fjár sem þeim bar að hafa uppi við slit Frjálsa hf. að viðlagðri vanlýsingu.

Svo sem áður greinir liggur fyrir að skuldabréfið 19. nóvember 2010 var framselt stefnda 31. desember 2013. Skuldabréfið bar það með sér að vera til endurnýjunar á eldri skuld samkvæmt fyrrnefndu skuldabréfi 22. janúar 2008, en síðarnefnda bréfið er áritað um skuldskeytingu 17. september 2008. Er og á því byggt af hálfu stefnda að hann hafi verið grandsamur um skuldskeytinguna 17. september 2008 og hafi með réttu mátt ætla að hann bæri enga ábyrgð gagnvart fyrri skuldurum.

Þegar framsal umrædds skuldabréfs til stefnda fór fram 31. desember 2013 höfðu tekið gildi lög nr. 151/2010 sem fólu í sér breytingar á lögum nr. 38/2001 og sérreglur um meðferð gengistryggðra lána, sbr. einkum áðurnefnda 18. gr. laganna. Jafnframt höfðu þá ítrekað fallið dómar Hæstaréttar í málum þar sem því var slegið föstu að þrátt fyrir ákvæði laga nr. 151/2010 væri lánveitanda, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, óheimilt að krefja skuldara afturvirkt um frekari vexti sem hann mátti með réttu líta á sem fullgreidda.

Af ákvæðum 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 38/2001, varð dregin sú ályktun að fyrri skuldari láns, sem bundið var ólögmætri gengistryggingu, kynni að eiga sjálfstæðan rétt til endurgreiðslu og af 8. mgr. greinarinnar leiddi að sá sem hafði í reynd innt af hendi greiðslur af láni gat einnig átt slíkan sjálfstæðan rétt gagnvart lánveitanda, enda sannaði hann rétt sinn. Að þessu virtu er það álit dómara að stefndi hafi mátt vita að þeim gengistryggðu lánum sem hann fékk framseld frá Frjálsa hf. kynnu að fylgja skyldur til endurútreiknings gagnvart fyrri skuldurum svo og uppgjör við þá. Eins gat stefndi búist við því að skuldarar samkvæmt skuldabréfum vísuðu til greiðslna sem þeir hefðu greitt í tíð eldri skuldara og krefðust þess að höfuðstóll yrði færður niður til samræmis við ofgreiðslur. Var stefnda í lófa lagið að leggja mat á fjárhæðir slíkra skuldbindinga með því að kanna hvaða lán hefðu sætt skuldaraskiptum, hvaða kröfur fyrri skuldarar gætu haft uppi á þessum grundvelli og hagað lögskiptum sínum við framseljanda krafnanna í samræmi við það. Með vísan til grandsemi stefnda um þessi atriði geta viðskiptabréfareglur ekki leitt til þess að hann beri ekki ábyrgð vegna þeirra ofgreiðslna sem inntar voru af hendi áður en stefnendur urðu formlegir skuldarar samkvæmt téðu skuldabréfi. Gildir þá einu hvort stefnda hafi mátt vera kunnugt um að stefnendur töldu sig frá upphafi vera raunverulega skuldara lánsins.

Við munnlegan flutning málsins var því lýst yfir af lögmanni stefnda að ekki væri deilt um að stöðu lánsins væri rétt lýst í kröfugerð stefnenda ef fallist væri á málsástæður þeirra. Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu stefnenda eins og hún er fram sett og í dómsorði greinir.

Eftir úrslitum málsins þykir rétt að stefndi greiði stefnendum sameiginlega málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.050.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnenda flutti málið H-kk-nf B-kk-nf hrl.

Af hálfu stefnda flutti málið H-kk-nf G-kk-nf hdl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Viðurkennt er að eftirstöðvar láns samkvæmt veðskuldabréfi nr. 716767, sem gefið var út 22. janúar 2008 og upphaflega tryggt með 1. veðrétti í fasteigninni við Lambasel 18, Reykjavík, hafi numið 9.417.335 krónum 6. maí 2014.

Stefndi, Arion banki hf., greiði stefnendum, R-kk-þgf R-kk-þgf R-kk-þgf og F-kvk-þgf S-kvk-þgf G-kvk-þgf 1.050.000 krónur í málskostnað.

S-kk-nf M-kk-nf