E-1405/2022

1. Mál þetta, sem dómtekið var 9. nóvember sl., var höfðað þann 21. mars 2022. Stefnandi er A, [...], ríkisborgari Marokkó [...], en stefndi er íslenska ríkið.

2. Dómkröfur stefnanda eru að ógiltur verði með dómi úrskurður kærunefndar útlendingamála númer 510/2021 frá 21. október 2021 í stjórnsýslumáli nr. KNU[...]og að felld verði úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar frá 30. júní 2021 í máli nr. 2016- 01353, um að taka ekki til efnismeðferðar umsókn hans um alþjóðlega vernd á Íslandi og endursenda hann til Ítalíu. Að auki krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

3. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda auk málskostnaðar en til vara að hann verði látinn niður falla.

Yfirlit málavaxta og ágreiningsefna

4. Stefnandi er fæddur [...] og er marokkóskur ríkisborgari. Hann sótti um alþjóðlega vernd hér á landi í fyrsta sinn þann 11. apríl 2016. Þann 26. maí sama ár tók Útlendingastofnun ákvörðun um að umsókn hans um alþjóðlega vernd yrði ekki tekin til efnismeðferðar hér á landi og hann skyldi endursendur til Danmerkur. Þann 8. september 2016 staðfesti kærunefnd útlendingamála þá ákvörðun og fór stefnandi þá úr landi. Stefnandi lagði öðru sinni fram umsókn um alþjóðlega vernd á Íslandi þann 9. apríl 2019. Þann 15. ágúst sama ár tók Útlendingastofnun ákvörðun um að umsókn stefnanda um alþjóðlega vernd yrði ekki tekin til efnismeðferðar hér á landi og að hann skyldi endursendur til Ítalíu. Þann 22. október 2019 staðfesti kærunefnd útlendingamála þá ákvörðun Útlendingastofnunar. Stefnandi var í framhaldinu fluttur á vegum stoðdeildar ríkislögreglustjóra til Ítalíu þann 30. janúar 2020.

5. Í þriðja sinn lagði stefnandi fram umsókn um alþjóðlega vernd á Íslandi þann 15. apríl 2021. Við leit að fingraförum stefnanda í Eurodac- gagnagrunninum, þann sama dag, kom í ljós að fingraför hans höfðu verið skráð í grunninn af yfirvöldum á Ítalíu. Þann 12. maí 2021 var beiðni um viðtöku stefnanda og umsóknar hans um alþjóðlega vernd beint til yfirvalda á Ítalíu, sbr. b-lið 1. mgr. 18. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 604/2013 (Dyflinnarreglugerðin). Þann 24. maí 2021 samþykktu ítölsk yfirvöld viðtöku stefnanda á grundvelli d-liðar 1. mgr. 18. gr. reglugerðarinnar. Útlendingastofnun ákvað þann 30. júní 2021 að taka ekki umsókn stefnanda um alþjóðlega vernd hér á landi til efnismeðferðar og að honum skyldi vísað frá landinu. Var ákvörðunin birt stefnanda 6. júlí 2021 og kærði stefnandi ákvörðunina 20. júlí 2021 til kærunefndar útlendingamála. 3

Úrskurður kærunefndar útlendingamála nr. 510/2021, sem staðfesti ákvörðun Útlendingastofnunar frá 30. júní 2021, var kveðinn upp þann 21. október 2021 og birtur stefnanda 25. október sama ár.

6. Stefnandi hefur í viðtölum hjá Útlendingastofnun í þau skipti sem hann hefur sótt um vernd hérlendis rakið sögu sína og greint frá því að hann hafi unnið og haft dvalarleyfi á Ítalíu frá 2004 til 2011 en þá misst vinnuna og húsnæði sitt og í kjölfarið dvalarleyfið á Ítalíu. Þáhafi hann leitað til fjölmargra Evrópuríkja um vernd en þau öll synjað honum.

7. Í viðtali hjá Útlendingastofnun þann 18. maí 2016 kom fram að stefnandi hefði áður sótt um hæli í Danmörku þann 4. mars 2014 en að auki sagðist hann hafa sótt um hæli í Finnlandi, Svíþjóð og Þýskalandi. Vildi hann ekki fara aftur til Danmerkur á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar þar sem hann óttaðist að þaðan yrði hann sendur til Rómar. Þá kvaðst hann ekki hafa húsaskjól þar í landi en sér hefði verið útvegað húsnæði á vegum UNICEF að mánuði liðnum eftir að hann lagði fram umsókn um hæli. Þá kvaðst hann hafa fengið 50 evrur á viku í fjárhagslega framfærslu. Með ákvörðun Útlendingastofnunar 26. maí 2016 var því hafnað að taka beiðni stefnanda um hæli til efnismeðferðar og skyldi hann endursendur til Danmerkur, eins og áður segir.

8. Í viðtali hjá Útlendingastofnun þann 15. apríl 2021 greindi stefnandi m. a. frá því að líkamleg heilsa sín væri góð, utan þess að hann hefði þjáðst af [...], en [...]. Í viðtali hjá Útlendingastofnun 28. apríl 2021, sem tekið var til að fá frásögn stefnanda á því af hverju hann vildi ekki fara aftur til Ítalíu á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, greindi stefnandi frá því að sér hefði ekki verið unnt að fá heilsufarsaðstoð á Ítalíu þar sem hann hefði þurft að greiða sjálfur fyrir læknisaðstoð. Greindi hann frá því að hann hefði verið í rúmlega eitt ár í flóttamannabúðum á Ítalíu en síðan farið til systur sinnar sem hefði ekki viljað aðstoða hann. Hefði hann í kjölfarið lent á götunni á Ítalíu þar sem hann reyndi að framfleyta sérmeð því að kaupa og selja notaðar skyrtur. Hann hefði ekki fengið neina aðstoð á Ítalíu, hvorki fjárhagslega né læknisaðstoð. Greindi stefnandi frá því að það væri ekkert líf fyrir hann á Ítalíu, engin aðstoð og engin vinna.

9. Eins og áður greinir var með ákvörðun Útlendingastofnunar þann 30. júní 2021 hafnað að taka umsókn stefnanda um alþjóðlega vernd á Íslandi til efnismeðferðar hér á landi og ákveðið að hann skyldi endursendur til Ítalíu þá þegar en eigi síðar en 23. nóvember 2021 nema að frestuðum réttaráhrifum ákvörðunarinnar. Stefnanda og löglærðum talsmanni hans var birt ákvörðunin þann 6. júlí 2021. Til stuðnings þessari niðurstöðu var vísað til þess að ítölsk yfirvöld hefðu samþykkt viðtöku umsækjanda þann 24. maí 2021 og að við rannsókn málsins væri ekkert sem benti til þess að mál stefnanda fengi ekki vandaða og efnislega málsmeðferð yrði honum snúið til baka til Ítalíu. Stefnandi var ekki talinn vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu. Þá var engin raunveruleg hætta talin vera á að hann þyrfti að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð á Ítalíu og ekki hefði verið sýnt fram á að ítölsk yfirvöld myndu ekki veita honum þá vernd sem áskilin væri í alþjóðlegum skuldbindingum Ítalíu á sviði mannréttinda. Stefnandi var ekki talinn hafa slík tengsl við landið að beita bæri ákvæði 2. mgr. 36. gr. útlendingalaga, sbr. 32. gr. b í reglugerð um útlendinga. Ekki var fallist á að líkamlegir kvillar sem stefnandi þjáðist af gætu talist 4 skyndilegir eða lífshættulegir eða að meðferð við þeim væri ekki aðgengileg á Ítalíu og bent á að efnahagslegar ástæður gætu ekki talist til sérstakra ástæðna í skilningi 3. mgr. 32. gr. a í reglugerð um útlendinga. Þá leit Útlendingastofnun til þeirra aðstæðna sem uppi hefðu verið vegna Covid- 19- faraldursins á Ítalíu og aðgerða þarlendra yfirvalda vegna hans. Var talið að ekkert benti til þess að ítölsk stjórnvöld hefðu ekki getu eða vilja til að taka á móti og afgreiða mál stefnanda þegar að flutningi kæmi. Takmarkanir vegna Covid-19 væru tímabundnar enda bólusetningar hafnar í landinu. Tímabundnar aðstæður vegna Covid- 19 gætu ekki einar og sér leitt til þess að sérstakar ástæður mæltu með því að umsókn stefnanda yrði tekin til efnislegrar meðferðar hérlendis, sbr. 2. mgr. 36. gr. útlendingalaganr. 80/2016 (útl.) og ekki sýnt að stefnandi fengi ekki aðstoð og grunnþjónustu á Ítalíu.

10. Stefnandi kærði þessa ákvörðun til kærunefndar útlendingamála 20. júlí 2021 og skilaði talsmaður hans greinargerð ásamt fylgigögnum til nefndarinnar 6. ágúst 2021 þar sem stefnandi krafðist þess að ákvörðun Útlendingastofnunar yrði felld úr gildi og stofnuninni gert að taka umsókn kæranda um alþjóðlega vernd til efnislegrar meðferðar hérlendis. Annars vegar vísaði stefnandi í greinargerð sinni til sérstakra ástæðna, sbr. 2. mgr. 36. gr. útl., og hins vegar til 3. mgr. 36. gr. útl. og byggði á því að brottvísun hans til Ítalíu myndi leiða til brota gegn 42. gr. útl. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu vegna bágra aðstæðna á Ítalíu. Með úrskurði kærunefndar útlendingamála þann 21. október 2021 var ákvörðun Útlendingastofnunar staðfest. Rakið var að kærunefndin hefði lagt mat á aðstæður á Ítalíu með hliðsjón af nánar tilgreindum skýrslum og gögnum. Fjallað var um einstaklingsbundnar aðstæður stefnanda, þar með talið með vísan til þess sem fram hefði komið í viðtölum og gögnum um heilsufar hans. Jafnframt var vikið að aðstæðum á Ítalíu, svo sem vegna Covid- 19- faraldursins, og tímabundnum takmörkunum á endursendingum þangað og tekið fram að sú óvissa sem ríkti vorið 2020 vegna Covid- 19- faraldursins væri ekki lengur fyrir hendi. Taldi nefndin, að teknu tilliti til einstaklingsbundinna aðstæðna stefnanda og á grundvelli heildarmats á áhrifum Covid- 19- faraldursins á aðstæður hans, að ekki væru fyrir hendi sérstakar ástæður til að taka mál hans til efnismeðferðar hér á landi, sbr. 2. mgr. 36. gr. útl. Þá var það niðurstaða kærunefndarinnar að ekki hefði verið sýnt fram á að stefnandi ætti á hættu meðferð í andstöðu við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu yrði hann fluttur til Ítalíu, sbr. 1. mgr. 42. gr. útl. Var þannig ekki talið að taka bæri umsókn stefnanda til efnismeðferðar á grundvelli 3. mgr. 36. gr. útl.

11. Eftir birtingu stefnu í máli þessu leitaði stefnandi á ný til kærunefndar útlendingamála á grundvelli 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 (ssl.) og fór fram á endurupptöku málsins fyrir kærunefndinni á þeim grundvelli að flutningur hans til Ítalíu hefði ekki farið fram innan þess 6 mánaða frests sem tilgreindur sé í 1. mgr. 29. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Með úrskurði kærunefndarinnar nr. 222/2022 frá 9. júní 2022 var þeirri kröfu stefnanda hafnað en til þess var vísað í niðurstöðu úrskurðarins að frestur til að flytja stefnanda til viðtökuríkis hefði verið framlengdur í 18 mánuði þar sem stefnandi hefði horfið þegar flytja hefði átt hann úr landi. Nefndur framlengdur frestur samkvæmt framangreindu ákvæði Dyflinnarreglugerðarinnar rynni þannig út þann 24. nóvember 2022. Úrskurður nefndarinnar nr. 510/2021 stendur samkvæmt þessu óbreyttur.

5

12. Við rekstur málsins fyrir dómi aflaði stefnandi frekari gagna um heilsufar sitt, þ. m. t. frá göngudeild sóttvarna Landspítala frá árunum 2016, 2019 og 2021. Fram kemur að stefnandi eigi sögu um [...]og að hann [...]. Hefur honum verið ávísað lyfjum vegna þessa en í viðtölum við heilbrigðisstarfsfólk árið 2021 segist hann engin lyf taka utan þess að [...].

13. Engar skýrslur voru gefnar við aðalmeðferð málsins, en upplýst var með gögnum sem lögð voru fram við upphaf aðalmeðferðar að stefnandi hefði verið endursendur til Ítalíu en komið aftur hingað til lands í september og að með ákvörðun Útlendingastofnunar sem birt hefði verið stefnanda þann 30. september sl. hefði honum verið vísað brott frá Íslandi á grundvelli a-liðar 1. mgr. 98. gr. útl. og bönnuð endurkoma til Íslands í tvö ár, sbr. 2. mgr. 101. gr. útl. Ekki liggja fyrir upplýsingar um hvort stefnandi sé enn staddur hér á landi eða hafi þegar verið endursendur til Ítalíu á grundvelli framangreindrar ákvörðunar.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

14. Stefnandi byggir á því að úrskurðir kærunefndar útlendingamála og ákvarðanir Útlendingastofnunar hafi verið ólögmætir og ógildanlegir. Þá hafi málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga, útlendingalaga og óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins verið brotnar við meðferð málsins og ákvörðunartöku og rannsókn kærunefndar og Útlendingastofnunar verið ófullnægjandi. Á kvarðanir og aðgerðir stjórnvalda hafi farið gegn lögum og alþjóðlegum skuldbindingum. Komist hafi verið að efnislega rangri niðurstöðu í málinu og brotið á stjórnarskrárvörðum grundvallarmannréttindum stefnanda og meginreglum stjórnsýsluréttar, einkum rannsóknarreglu 10. gr. ssl. og lögmætisreglu.

15. Stefnandi byggir á því að taka skuli mál hans til efnislegrar meðferðar með vísan til 2. mgr. 36. gr. útl. Ákvæðið skyldi stjórnvöld til að taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar ef sérstakar ástæður mæla með því. Við mat áþví hvort sérstakar ástæður í skilningi 2. mgr. 36. gr. útl eigi við í máli stefnanda beri íslenskum stjórnvöldum að leggja heildstætt mat á einstaklingsbundnar aðstæður umsækjanda og þær afleiðingar sem endursending gæti haft í förmeð sér fyrir hann, bæði líkamlegar og andlegar, auk þess að meta hvort umsækjandi sé einstaklingur í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sbr. 6. tl. 3. gr. útl., sbr. 25. gr. s. l.

16. Taka beri mið af 32. gr. a og 32. gr. b í reglugerð um útlendinga nr. 540/2017 og af athugasemdum með ákvæðinu í frumvarpi að útl. Í 32. gr. a í reglugerð um útlendinga séu sett fram almenn viðmið sem taka skuli tillit til við mat á því hvort taka megi umsókn til efnislegrar meðferðar hér á landi á grundvelli sérstakra ástæðna. Meðal þess sem líta skuli tilskv. ákvæðinu sé hvort umsækjandi geti vænst þess að staða hans, m. a. vegna alvarlegrar mismununar m. t. t. menntunar, heilbrigðisþjónustu, atvinnuþátttöku, á grundvelli kynhneigðar, kynþáttar eða kyns, verði verulega síðri en staða almennings í viðtökuríki. Um matið vísar stefnandi til úrskurða kærunefndar nr. 550/2017 og 552/2017 þar sem fram komi að sjónarmið um mismunun vegna m. a. kynþáttar eða fyrri reynslu einstaklinga skuli hafa mikið vægi. Í 32. gr. a í reglugerðinni segi að þau viðmið sem sett séu fram í greininni sem taka beri tillit til við mat á því hvort sérstakar ástæður eigi við séu nefnd í dæmaskyni,6 ekki tæmandi talin og komi ekki í stað heildarmats á einstaklingsbundnum aðstæðum umsækjenda um alþjóðlega vernd.

17. Fara þurfi fram heildarmat á einstaklingsbundnum aðstæðum stefnanda og þeim aðstæðum sem hann muni standa frammi fyrir á Ítalíu komi til endursendingar. Aðstæður hans á Ítalíu rími að öllu leyti við þau skilyrði sem sett séu fram í reglugerðinni.

18. Ítalska hælis kerfið hafi verið undir miklu álagi síðustu ár. Skýrslur um aðstæður umsækjenda um alþjóðlega vernd og flóttafólks beri með sér að aðstæður þeirra séumjög bágbornar og framkvæmd á móttöku þeirra afar slæm. Skv. skýrslu AIDA hafi 23.400 einstaklingar sótt um vernd á Ítalíu árið 2018, 43.783 árið 2019 og 26.963 árið 2020. Álagið á hæliskerfið hafi því ekki minnkað.

19. Í skýrslu OSAR, svissneska flóttamannaráðsins, í samvinnu við danska flóttamannaráðið frá janúar 2020 segi að hæliskerfið á Ítalíu hafi breyst til hins verra síðustu ár. Einstaklingar sem hlotið hafi vernd hafi þurft að búa við afar bág skilyrði, jafnvel á götunni, og þurfi daglega að leita sér matar og svefnstaðar. Niðurstaða skýrslunnar sé að á Ítalíu sé brotið kerfisbundið gegn réttindum flóttamanna. Að auki uppfylli yfirvöld á Ítalíu ekki skuldbindingar sínar varðandi aðgang að upplýsingum um heilbrigðisþjónustu og aðstoð við fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu.

20. Í annarri skýrslu samtakanna sé fjallað um rannsókn þeirra á endursendingum umsækjenda til Ítalíu sem hafi leitt í ljós að sérstaklega viðkvæmir umsækjendur um alþjóðlega vernd hafi staðið frammi fyrir raunverulegri hættu á að verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í skilningi 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það hafi verið tilviljunarkennt hvaða aðstæður hafi beðið þeirra þrátt fyrir ítrekuð fyrirheit ítalskra stjórnvalda. Framkvæmdin hafi sýnt að sumum hafi verið alfarið synjað um aðstoð eða aðgang að hæliskerfinu og aðrir hafi þurft að bíða lengi eftir viðeigandi þjónustu. Þeir einstaklingar sem ítölsk stjórnvöld veiti þjónustu hafi ekki fengið viðunandi þjónustu miðað við þarfir og hafi jafnvel átt á hættu að missa nauðsynlega þjónustu fyrirvaralaust. Nýleg rannsókn á geðheilsu 252 umsækjenda um alþjóðlega vernd og flóttafólks á Ítalíu hafi leitt í ljós bágborið andlegt ástand þess hóps eftir árs dvöl í landinu og mikilvægi góðs stuðnings. Skv. OSAR- skýrslunni frá janúar 2020 skorti verulega á fullnægjandi búsetuúrræði fyrir handhafa alþjóðlegrar verndar á Ítalíu sem séu í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sérstaklega fyrir þá sem eigi við geðræn veikindi að stríða. Fjölmargir rétthafar sem myndu teljast í sérstaklega viðkvæmri stöðu hafi búið við ótryggar aðstæður á götum úti eða í yfirgefnum byggingum, eins og aðrir rétthafar. Svo ófullnægjandi stuðningur teljist brot gegn mannhelgi.

21. Stjórnvöldum beri skylda til að rannsaka ofan í kjölinn þær aðstæður sem bíði flóttafólks við endursendingu þess til Ítalíu. Ekki stoði að vísa til réttinda einstaklinga skv. lögum og reglum á Ítalíu séu þau þverbrotin og óvirk í tilviki umsækjenda um alþjóðlega vernd og flóttafólks. Húsnæðisvandi þessara hópa, skortur á framfærslu, erfiðleikar við að finna atvinnu, afar takmarkað aðgengi að heilbrigðisþjónustu og miklir fordómar í þeirra garð sé raunveruleiki þeirra þarlendis.

7

22. Stefnandi byggir á því að staða hans yrði verulega síðri en staða almennings í viðtökuríki, sbr. viðmið í 32. gr. a í reglugerð um útlendinga, þar sem hann myndi sem hælisleitandi ekki njóta aðgangs að heilbrigðiskerfi eða fjárhagslegrar hjálpar til að leita sér heilbrigðisþjónustu. Í fyrsta viðtali sínu hafi stefnandi greint frá því að [...]. Í viðtali 2021 kvað hann aðspurður andlegt og líkamlegt heilsufar sitt óbreytt frá árinu 2019 fyrir utan [...]sem hann hefði verið að kljást við í sex mánuði. Kvaðst hann hafa einu sinni leitað til læknis frá því í janúar 2020 og ekki haft aðgang að gjaldfrjálsri heilbrigðisaðstoð sem gögn málsins sýni að hann hafi ríka þörf fyrir. Fyrirliggjandi gögn um skert aðgengi að heilbrigðisþjónustu styðji frásögn hans um að aðgengi að heilbrigðisþjónustu verði skert sökum stöðu hans sem hælisleitanda. Það styðji framangreind skýrsla OSAR frá janúar 2020 sem einnig greini að margir umsækjendur um alþjóðlega vernd og flóttafólk á Ítalíu sé ekki upplýst um réttindi sín og hvernig megi verða sér úti um svokallað heilbrigðiskort sem veiti aðgang að heilbrigðiskerfinu. Þá geti það reynst umsækjendum og flóttafólki verulega erfitt að uppfylla skilyrðin sem sett séu fyrir veitingu slíks korts, en eitt þeirra skilyrða sé einmitt að sýna fram á fasta búsetu. Geti það reynst ómögulegt fólki sem ekki hefur fengið aðgang að móttökukerfi landsins. Að auki hafi sum sveitarfélög neitað að skrá umsækjendur inn í kerfið og af þeim sökum geti heilbrigðisyfirvöld á þessum svæðum ekki skráð umsækjendur inn í heilbrigðiskerfið. Á öðrum svæðum hafi heilbrigðisyfirvöld ákveðið að umsækjendur eigi eingöngu rétt á þjónustu opinbera heilbrigðiskerfisins í eitt ár eftir að umsókn um alþjóðlega vernd hafi verið lögð fram. Í skýrslu AIDA um Ítalíu komi fram að þrátt fyrir að rétturinn til heilbrigðisþjónustu eigi að virkjast um leið og sótt sé um alþjóðlega vernd sé raunin önnur. Miklar hindranir séu á aðgengi og þeir sem fái þjónustu þurfi að bíða í marga mánuði eftir henni.

23. Stefnandi byggir á því að staða hans verði verulega síðri en staða almennings í viðtökuríki, sbr. áðurnefnd viðmið í 32. gr. a í reglugerð um útlendinga, þar sem hann verði, sökum uppruna síns og stöðu sem hælisleitanda, fyrir mismunun á vinnumarkaði og hafi litla sem enga möguleika á atvinnu. Hann hafi þar enga vinnu fengið og framfleytt sér með að selja notuð föt á götunni. Fyrirliggjandi gögn um atvinnuástand á Ítalíu og mismunun á vinnumarkaði styðji frásögn hans. Í nýlegri skýrslu ítölsku læknasamtakanna MEDU sé fjallað um óviðunandi og stórhættulegar vinnuaðstæður innflytjenda og fólks með alþjóðlega vernd á Ítalíu. Þeir verði fyrir mikilli mismunun á vinnumarkaði og eigi á hættu að verða fórnarlömb óprúttinna atvinnurekenda sem hagnýti sér erfiða stöðu þeirra og takmarkað eftirlit yfirvalda. Þá hafi mikið atvinnuleysi á Ítalíu gert það nær ómögulegt fyrir flóttafólk og umsækjendur að finna löglega atvinnu. Samkvæmt nýlegri skýrslu ítalskra stjórnvalda um atvinnumál innflytjenda hafi Covid- 19- faraldurinn haft mun neikvæðari áhrif á erlent vinnuafl en Ítali en atvinnuleysi hafi aukist gríðarlega. Slíkt sé einnig staðfest í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins um stöðu mannréttinda á Ítalíu árið 2020. Þannig telur stefnandi ljóst að hans myndi að öllum líkindum bíða áframhaldandi atvinnuleysi yrði hann endursendur til Ítalíu.

24. Í úrskurði sínum hafi nefndin komist að þeirri niðurstöðu að gögn málsins, að teknu tilliti til einstaklingsbundinna aðstæðna stefnanda, bæru ekki með sér að hann myndi eiga erfitt 8 uppdráttar í viðtökuríki vegna alvarlegrar mismununar eða að hann gæti af sömu ástæðu vænst þess að staða hans yrði verulega síðri en staða almennings þar. Þau gögn sem kærunefnd hefði kynnt sér bentu m. a. til þess að teldi stefnandi sér mismunað eða óttaðist um öryggis sitt gæti hann leitað aðstoðar hjá þar til bærum stjórnvöldum. Þetta telur stefnandi efnislega ranga niðurstöðu í málinu. Gögn málsins um aðstæður á Ítalíu beri það með sér að stefnandi myndi eiga erfitt uppdráttar á Ítalíu vegna alvarlegrar mismununar og hann gæti af sömuástæðu vænst þess að staða hans yrði verulega síðri en staða almennings þar. Hann telji sig eiga á hættu að vera útilokaður frá réttindum sínum vegna kynþáttar síns yrði hann endursendur. Skv. könnun fyrirtækisins SGW frá 2019 töldu 55% aðspurðra að kynþáttahatur væri réttlætanlegt og í raun hafi kynþátta- og útlendingahatur vaxið svo mikið á Ítalíu undanfarið að lögð hafi verið fram þingsályktunartillaga um að sett yrði á stofn sérstakt ráð til að berjast gegn hatursglæpum og útlendingahatri. Þá hafi í skýrslu Mannréttindastofnunar Sameinuðu þjóðanna frá 2019 verið fjallað um mismunun á grundvelli kynþáttar á Ítalíu. Þar sé vísað til fjölmargra hatursfullra yfirlýsinga þingmannaog fjallað um mikla aukningu hatursglæpa. Ljóst sé að kynþáttafordómar séu mikið vandamál á Ítalíu.

25. Stefnandi telur sýnt fram á aðverði hann endursendur til Ítalíu muni hann sæta alvarlegum hindrunum varðandi aðgengi að opinberu kerfi, einkum heilbrigðiskerfinu, búsetuúrræðum og atvinnu. Einnig geti hann búist við fordómum og mismunun. Því beri að fella úr gildi úrskurð kærunefndar útlendingamála og taka umsókn stefnanda um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar á grundvelli 2. mgr. 36. gr. útl., sbr. 32. gr. a í reglugerð um útlendinga, enda megi hann vænta þess að staða hans verði verulega verri en staða almennings á Ítalíu í ljósi samverkandi áhrifa alls framangreinds.

26. Þá byggir stefnandi á banni við endursendingu skv. 42. gr., sbr. 3. mgr. 36. gr., útl. Endursending hans til Ítalíu myndi jafngilda broti á grundvallarreglu þjóðaréttar um non-refoulementsem feli í sér bann við brottvísun eða endursendingu einstaklinga til ríkja þar sem líf þeirra og frelsi kunni að vera í hættu. Skv. 3. mgr. 36. gr. útl. skuli taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar hér á landi þrátt fyrir heimildir 1. mgr. sama ákvæðis ef beiting heimildanna myndi leiða til þess að brotið væri gegn 42. gr. útl, áðurnefndri grundvallarreglu um non- refoulement.

27. Grundvallarreglan um non- refoulement endurspegli þá skyldu alþjóðasamfélagsins að tryggja að hver einstaklingur fái notið alþjóðlega viðurkenndra mannréttinda, þ. á m. réttarins til lífs, auk frelsis gegn pyndingum og annarri ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð. Non- refoulement sé jafnframt grundvallarregla í þjóðarétti og sé því bindandi fyrir öll ríki, án tillits til alþjóðasamninga. Reglan hafi þó einnig verið tekin beint eða óbeint upp í fjölda alþjóðlegra samninga, einkum 33. gr. flóttamannasamningsins, 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 7. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi.

28. Stefnandi hafi greint stjórnvöldum frá því að á Ítalíu hafi hann enga aðstoð eða upplýsingar fengið frá þarlendum stjórnvöldum þó hann væri alfarið háður þeim um framfærslu. Þar hafi hann ekki fengið húsnæði, enga framfærslu og enga atvinnu. Hann hafi leitað á náðir 9 hjálparsamtaka til að hafa samastað á næturnar en annars hafst við á götum úti. Ítölsk yfirvöld hafi sett upp ýmis húsnæðisúrræði um allt landið fyrir bæði umsækjendur um vernd og fyrir flóttafólk. Samkvæmt heimildum séu húsnæðisúrræðin yfirleitt yfirfull og skortur á fullnægjandi heilbrigðisaðstöðu í þeim. Fólk sem þar dveljist hafi mjög takmarkað aðgengi að grunnmenntun eða annarri opinberri aðstoð. Þá hafi ítölsk stjórnvöld stundað þvingaða brottflutninga á innflytjendum, umsækjendum og flóttafólki í miklum mæli. Í skýrslu bandaríska utanríkisráðuneytisins um stöðu mannréttinda á Ítalíu 2020, útgefinni í mars 2021, hafi verið fjallað um takmarkað aðgengi að grunnþjónustu. Þar komi fram að umsækjendur um alþjóðlega vernd og flóttafólk búi í kofum utan þéttbýlis eða hafi komið sér fyrir í tómum byggingum við ófullnægjandi aðstæður. Telur stefnandi að hann verði heimilislaus verði hann endursendur til Ítalíu. Stefnandi bendir á að lýsingar hans á aðstæðum sínum á Ítalíu komi heim og saman við opinberar heimildir um aðstæður þar í landi varðandi m. a. húsnæði, atvinnu, félagslega þjónustu, heilbrigðisþjónustu, aðbúnað og mismunun. Því verði að telja að aðstæður umsækjenda á Ítalíu séu svo slæmar að þær jafnist á við ómannúðlega og vanvirðandi meðferð í skilningi 1. mgr. 42. gr. útl. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Endursending stefnanda til Ítalíu teljist vegna aðbúnaðar og aðstæðna umsækjenda um alþjóðlega vernd þar í landi vera brot á 1. mgr. 42. gr. útl. og brot gegn grundvallarreglu þjóðaréttar um non- refoulement. Að auki myndi ákvörðun um að senda stefnan da til Ítalíu brjóta í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrár, 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna. Telur stefnandi þannig að íslenskum stjórnvöldum beri skylda til að taka umsókn hans til efnismeðferðar á Íslandi með vísan til 3. mgr. 36. gr., sbr. 42. gr., útl. verði ekki fallist á að sérstakar ástæður séu uppi í máli hans, sbr. 2. mgr. 36. gr. útl.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

29. Stefndi mótmælir því að ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurður kærunefndar útlendingamála hafi verið ólögmætar og ógildanlegar stjórnvaldsákvarðanir. Þá mótmælir stefndi því að úrskurðir og ákvarðanir stjórnvalda hafi brotið í bága við meginreglur stjórnsýsluréttar, einkum rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga og lögmætisreglu stjórnsýsluréttar, sem og alþjóðaskuldbindingar Íslands, eins og stefnandi hafi haldið fram. 30. S tefndihafi ekki brotið gegn málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga eða útlendingalaga eða óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttarins heldur farið í einu og öllu að lögum við rannsókn málsins og meðferð þess fyrir stjórnvöldum.

31. Stefndi mótmælir því að sérstakar ástæður í skilningi 2. mgr. 36. gr. útl. eigi við í tilviki stefnanda. Samkvæmt dómaframkvæmd og stjórnsýsluframkvæmd sé ljóst að við mat á sjónarmiðum sem tengist stöðu einstakra umsækjenda hafi verið gengið út frá því að ástand og aðstæður í viðtökuríki og fyrri reynsla stefnanda þurfi að vera bæði sérstakar og af ákveðnu alvarleikastigi svo til greina komi að beita 2. mgr. 36. gr. útl. sem og forvera ákvæðisins, 2. mgr. 46. gr. a í eldri lögum nr. 96/2002 um útlendinga. Slíkt alvarleikastig eigi ekki við í tilviki stefnanda.

10

32. Ákvæði 32. gr. a í reglugerð um útlendinga með síðari breytingum tilgreini almenn en ekki tæmandi viðmið um hvað sé átt við með sérstökum ástæðum í 2. mgr. 36. gr. útl. Með sérstökum ástæðum sé átt við einstaklingsbundnar ástæður er varði umsækjanda sjálfan, t. d. ef umsækjandi mun eiga erfitt uppdráttar í viðtökuríki vegna alvarlegrar mismununar eða ef umsækjandi glímir við mikil og alvarleg veikindi. Að öðru leyti hafi heilsufar umsækjanda takmarkað vægi við mat á því hvort umsókn hans verði tekin til efnislegrar meðferðar hér á landi, nema ástæðan hafi ver ið talin það einstaklingsbundin og sérstök að ekki verði framhjá henni litið. Samkvæmt ákvæðinu geti efnahagslegar ástæður ekki talist til sérstakra ástæðna.

33. Stefndi byggir á því að í úrskurði kærunefndar nr. 510/2021 hafi einstaklingsbundnar aðstæður stefnanda verið raktar og lagðar til grundvallar niðurstöðu málsins, byggðar á frásögn hans af aðstæðum sínum, auk gagna, m. a. um heilsufar hans, sem hann hafi lagt fram við meðferð málsins. Stefnandi hafi almennt verið við góða heilsu og ekki notað lyf að staðaldri nema [...]. Kærunefnd hafi lagt heildstætt mat á mál stefnanda með hliðsjón af þeim aðstæðum sem búast hafi mátt við að biðu hans í viðtökuríki. Mat kærunefndar hafi í fyrsta lagi byggs tá þeirri forsendu að til greina hafi komið að beita ákvæðum Dyflinnarreglugerðarinnar og senda hann til Ítalíu. Stefnandi yrði því í stöðu umsækjanda um alþjóðlega vernd við komuna þangað til lands og myndi því eiga kost á þeirri aðstoð sem ítölsk yfirvöld veiti fólki í þeim aðstæðum, m. a. aðgengi að búsetuúrræðum og heilbrigðisþjónustu.

34. Kærunefnd hafi þannig skoðað einstaklingsbundnar aðstæður stefnanda og litið m. a. til gagna málsins, þ. á m. endurrita viðtala hans hjá Útlendingastofnun og framlagðra heilsufarsgagna. Hafi kærunefnd met iðað aðstæður hans væru ekki þess eðlis að sérstakar ástæður mæltu með því að taka málið til efnismeðferðar, í skilningi 2. mgr. 36. gr. útl., sbr. jafnframt viðmið sem nefnd sé u í dæmaskyni í 32. gr. a í reglugerð um útlendinga. Nefndin hafi m. a. litið til þess að gögn sem hafi legið fyrir um heilsufar stefnanda væru ekki þess eðlis að hann teldist glíma við mikil og alvarleg veikindi eða að aðstæður hans að því leyti væru svo einstaklingsbundnar og sérstakar að ekki yrði framhjá þeim litið. Eins og komið hafi fram í úrskurði kærunefndar hafi nefndin byggt á því að þrátt fyrir tilteknar aðgangshindranir, svo sem skilyrði um skráningu inn í heilbrigðiskerfið og atvinnuleysi á Ítalíu, hafi stefnandi haft aðgang að nauðsynlegri heilbrigðisþjónustu, þ. á m. geðheilbrigðisþjónustu, og byggt þá niðurstöðu á viðurkenndum heimildum. Þá hafi nefndin ekki talið forsendur til annars, í ljósi þeirra upplýsinga sem lágu fyrir um aðstæður á Ítalíu, en að leggja til grundvallar að yrði stefnandi fyrir fordómum eða mismunun á grundvelli kynþáttar þar hefðu ítölsk stjórnvöld yfir að ráða fullnægjandi úrræðum til að bregðast við því. Þá mótmæli stefndi því að 32. gr. b í reglugerðinni eigi við enda hafi hann engin slík tengsl við landið að nærtækast væriað hann fengi hér vernd.

35. Stefndi leggur áherslu á að 2. mgr. 36. gr. útl. sé mjög matskennd og veiti stjórnvöldum ríkt svigrúm til að ákveða á hvaða málefnalegu sjónarmiðum ákvörðun sé byggð og hvert vægi þeirra skuli vera. Þá geri jafnræðisreglan þá kröfu að við úrlausn mála gæti stjórnvöld 11 samræmi sog jafnræðis í lagalegu tilliti og hafi sú krafa verið uppfyllt af hálfu stefnda við meðferð málsins.

36. Stefndi byggir á því að í einu og öllu hafi verið farið eftir 1. mgr. 25. gr. útl. sem segi að við meðferð umsóknar um alþjóðlega vernd skuli Útlendingastofnun tryggja að fram fari, með aðstoð viðeigandi sérfræðinga, greining á því hvort umsækjandi teljist vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu, sbr. 6. tl. 3. gr. útl. Með viðtali við umsækjanda og skoðun á gögnum málsins hafi Útlendingastofnun komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi væri ekki í sérstaklega viðkvæmri stöðu.

37. M ál stefnanda hafi verið fyllilega upplýst og rannsakað, sbr. 10. gr. ssl., þegar ákvörðun Útlendingastofnunar vartekin og úrskurður kærunefndar kveðinn upp. Í ljósi gagna málsins hafi mál stefnanda verið nægjanlega upplýst er varðar heilsufar hans og stöðu. Einstaklingsbundnar aðstæður hans hafi verið hafðar að leiðarljósi við málsmeðferðina og rannsókn á aðstæðum á Ítalíu og afleiðingum endursendingar hans þangað verið fullnægjandi og meðferð málsins hjá stjórnvöldum hafi verið í samræmi við 10. gr. ssl. og lögmætisreglu stjórnsýsluréttar. Ekki verði ráðið af stefnu að hvaða leyti rannsókn stjórnvalda hafi verið ófullnægjandi eða gegn hvaða málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttarins, skráðum eða óskráðum, og útl. hafi verið brotið við meðferð málsins. Þá sé heldur ekki tilgreint í stefnu hvaða gagna kærunefnd hefði átt að afla sem hefðu getað leitt til annarrar niðurstöðu.

38. Stefndi hafnar því að bann við endursendingu skv. 42. gr. útl., sbr. 3. mgr. 36. gr. sömu laga, eigi við. Í 3. mgr. 36. gr. útl. komi fram að ef beiting 1. mgr. myndi leiða til þess að brotið væri gegn 42. gr. sömu laga, t. d. vegna aðstæðna í því ríki sem senda á umsækjanda til, skuli taka umsókn til efnismeðferðar. Í 1. mgr. 42. gr. útl. sé kveðið á um að ekki sé heimilt að senda útlending eða ríkisfangslausan útlending til svæðis þar sem hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu, sé í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Þá segi í 2. mgr. ákvæðisins að 1. mgr. eigi einnig við um sendingu útlendings til svæðis þar sem ekki sé tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis sem greini í 1. mgr. Við túlkun 42. gr. útl. hafi dómstólar og kærunefnd litið til 3. gr. mannréttindasáttmálans, eins og ákvæðið hafi verið túlkað af Mannréttindadómstól Evrópu, þar sem byggt hafi verið á því að sú meðferð sem einstaklingur eigi von á við brottvísun eða frávísun verði að ná lágmarks alvarleikastigi til að ákvörðunin teljist brjóta gegn 3. gr. mannréttindasáttmálans. Stefndi telur ljóst að þær aðstæður sem fyrirsjáanlegt sé að bíði stefnanda á Ítalíu nái ekki þeim alvarleikaþröskuldi sem Mannréttindadómstóll Evrópu hafi mótað við túlkun 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

39. Við skoðun á aðstæðum á Ítalíu hafi sérstaklega verið horft til einstaklingsbundinna aðstæðna stefnanda, þ. á m. heilsufars hans. Í úrskurði kærunefndar hafi verið farið ítarlega yfir þær aðstæður sem búast megi við að bíði stefnanda á Ítalíu. Eftir heildarmat á einstaklingsbundnum aðstæðum stefnanda á Ítalíu hafi kærunefnd talið að synjun á efnismeðferð umsóknar hans um alþjóðlega vernd myndi ekki leiða til brots gegn 1. mgr. 42. gr. útl., sbr. jafnframt 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hafi kærunefndin litið til 12 þess að unnt væri að bera synjun ítalskra stjórnvalda um alþjóðlega vernd undir dómstóla, og umsækjendur hefðu átt þann kost að leggja fram beiðni fyrir Mannréttindadómstól Evrópu um bráðabirgðaráðstöfun skv. 39. gr. málsmeðferðarreglna dómstólsins, teldu þeir endanlega niðurstöðu um synjun á umsókn um alþjóðlega vernd og brottvísun til heimaríkis hafa í för með sér hættu á ofsóknum eða að um meðferð væri að ræða sem bryti gegn ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu. Hafi kærunefndin því talið að málsmeðferð ítalskra yfirvalda veiti nægilega tryggingu fyrir því að einstaklingsbundið mat sé lagt á aðstæður umsækjenda um alþjóðlega vernd til að tryggja að enginn umsækjandi verði sendur þangað sem líf hans og frelsi sé í hættu. Þá hafi kærunefndin talið að stefnandi hefði raunhæf úrræði á Ítalíu, bæði fyrir landsrétti og fyrir Mannréttindadómstól Evrópu, sbr. jafnframt 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem ættu að tryggja að stefnandi yrði ekki sendur áfram til annars ríkis þar sem líf hans eða frelsi kynni að vera í hættu, sbr. 2. mgr. 42. gr. útl.

40. Stefndi vísi því á bug að mat stjórnvalda á hagsmunum stefnanda hafi leitt til rangrar niðurstöðu en í ákvörðunum Útlendingastofnunar og úrskurði kærunefndar í málum stefnanda megi finna ítarlega rökstutt mat á hagsmunum hans og stöðu hans á Ítalíu og hafi þar verið vísað til viðurkenndra og áreiðanlegra heimilda því til stuðnings.

41. Stefndi mótmælir því að stjórnvaldsákvarðanir í málefnum stefnanda hafi verið efnislega rangar og farið gegn íslenskum lögum og alþjóðlegum skuldbindingum. Ekkert í málsmeðferð og ákvörðunum í málum stefnanda bendi til þess að rannsóknin hafi verið ófullnægjandi eða að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga, óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins og málsmeðferðarreglur útl. hafi verið brotnar. Ekki hafi verið brotið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttar, alþjóðlegum samningum eða stjórnarskrá enda séu þær málsástæður stefnanda vanreifaðar. Að öðru leyti vísi stefndi til rökstuðnings í ákvörðunum Útlendingastofnunar og úrskurðar kærunefndar útlendingamála í máli stefnanda. Stefndi mótmæli öllum málatilbúnaði stefnanda og málsástæðum sem röngum, órökstuddum og ósönnuðum. Skilyrði fyrir ógildingu ákvörðunar Útlendingastofnunar frá 30. júní 2021 í máli nr. 2016- 0133353 og úrskurðar kærunefndar útlendingamála nr. 510/2021 séu ekki fyrir hendi. Því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Varakrafa stefnda lýtur að því að ef ekki yrði fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu verði málskostnaður felldur niður með vísan til XXI. kafla laga um meðferð einkamála.

Niðurstaða

42. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort ógilda skuli úrskurð kærunefndar útlendingamála frá 21. október 2021 númer 510/2021 þar sem staðfest var ákvörðun Útlendingastofnunar nr. 2016- 01353 þess efnis að umsókn stefnanda um alþjóðlega vernd hér á landi yrði ekki tekin til efnismeðferðar.

43. Samkvæmt 36. gr. útl. skal að jafnaði taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar, en gerð er grein fyrir undantekningum frá þeirri reglu í a-, b- og c-liðum 1. mgr. ákvæðisins. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 36. gr., sem er sá töluliður sem hér á við, er meðal annars heimiltað hafna því að taka umsókn til efnismeðferðar hafi umsækjandi áður hlotið virka 13 alþjóðlega vernd eða annars konar vernd í öðru ríki eða ef hann, eftir að hafa dvalist í ríki þar sem hann þurfti ekki að sæta ofsóknum, gat óskað eftir því að fá viðurkennda stöðu sem flóttamaður.

44. Það leiðir af 2. mgr. 36. gr. að engu að síður skal taka umsókn til efnismeðferðar hafi útlendingur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða mæli sérstakar ástæður annars með því. Þá skal samkvæmt 3. mgr. 36. gr. taka umsókn til efnismeðferðar ef beiting 1. mgr. myndi leiða til þess að brotið væri gegn 42. gr. laganna vegna aðstæðna í því landi sem senda á umsækjanda til. Á þessu byggist málatilbúnaður stefnanda. H ann telur úrskurð kærunefndar útlendingamála og ákvörðun Útlendingastofnunar, um að skilyrði nefndra lagaákvæða séu óuppfyllt, vera haldinn ýmsum form- og efnisannmörkum sem leiði til ógildingar hans.

45. Það er óumdeilt að ítölsk stjórnvöld samþykktu endurviðtökubeiðni íslenskra stjórnvalda þann 24. maí 2021 með vísan til d-liðar 1. mgr. 18. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Fram kemur í úrskurði kærunefndar í máli stefnanda nr. 222/2022, þar sem hafnað var endurupptöku máls hans, að úrskurður kærunefndar nr. 510/2021 hafi verið birtur fyrir stefnanda 25. október 2021. Upphaflegur sex mánaða frestur til að flytja stefnanda til viðtökuríkis hafi síðan verið framlengdur í 18 mánuði, eða til 24. nóvember 2022, þar sem stefnandi hafi ekki fundist þegar starfsfólk stoðdeildar fór að húsnæðisúrræði stefnanda til að sækja hann fyrir flug til Ítalíu þann 13. desember 2021. Hafi stefnandi þá í kjölfarið sama dag verið eftirlýstur og skráður horfinn í kerfum Útlendingastofnunar. Eins og áður greinir var við aðalmeðferð málsins upplýst um að stefnandi hefði verið endursendur til Ítalíu en komið aftur hingað til lands í september sl. Hafi það leitt til ákvörðunar Útlendingastofnunar sem birt var stefnanda 30. september sl. um brottvísun og tveggja ára endurkomubann hans. Ekki liggur fyrir hvort stefnandi hafi verið endursendur til Ítalíu eða hvort hann sé ennþá staddur hér á landi.

Um sérstakar ástæður í skilningi 2. mgr. 36. gr. útl.

46. Stefnandi byggir á því að sérstakar ástæður í skilningi 2. mgr. 36. gr. útl. mæli með því að umsókn hans um alþjóðlega vernd skuli tekin til efnismeðferðar hérlendis. Hann kveðst vera í viðkvæmri stöðu þar sem hann hafi orðið fyrir kynþáttafordómum á Ítalíu, eigi þar í engin hús að venda, fái ekki vinnu, glími við [...] og [...] og eigi erfitt með að fá þar heilbrigðisþjónustu.

47. Skilja verður málatilbúnað stefnanda með þeim hætti að hann byggi jafnframt á því að hann sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu með vísan til 6. tl. 3. gr. útl, sbr. 25. gr. sömu laga. Þar kemur fram að einstaklingar í sérstaklega viðkvæmri stöðu séu þeir sem vegna tiltekinna persónulegra eiginleika eða aðstæðna hafa sérþarfir sem taka þurfi tillit til við meðferð máls eða geta ekki að fullu eða með engu móti nýtt sér rétt eða uppfyllt skyldur sem kveðið sé á um í lögunum. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi haft neinar þær sérþarfir eða aðstæður sem fallið geti að þessari orðskýringu meðan mál hans var til meðferðar og fær slíkt enga stoð í gögnum málsins. Er þannig lögð til grundvallar sú niðurstaða 14 kærunefndar að stefnandi teljist ekki vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu í skilningi ákvæðisins.

48. Stefnandi byggir á þvíað mat kærunefndar útlendingamála á því hvort sérstakar ástæður í skilningi 2. mgr. 36. gr. útl. mæli með því að umsókn hans verði tekin til efnismeðferðar hafi verið óforsvaranlegt. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því sem varð að lögunum kemur fram að með „sérstökum ástæðum“ sé vísað til þess að einstaklingar geti verið í viðkvæmri stöðu, svo sem vegna heilsufars eða þungunar, eða átt erfitt uppdráttar í viðtökulandi vegna mismununar sem viðkomandi einstaklingur verður fyrir sökum kynhneigðar, kynþáttar eða kyns. Samkvæmt heimild sem ráðherra er veitt í 4. mgr. 36. gr. laga um útlendinga hafa í reglugerð um útlendinga nr. 540/2017 verið settar reglur þar sem mælt er nánar fyrir um það hvað telja beri sérstakar ástæður, sbr. 2. mgr. 36. gr. laganna. Líta má til 32. gr. a í reglugerðinni til leiðsagnar fyrir stjórnvöld við mat á því hvort skilyrði 2. mgr. 36. gr. laganna séu uppfyllt til að taka megi umsókn til efnislegrar meðferðar hér á landi, þó innan þess ramma sem lagaákvæðið markar. Í ákvæðinu segir að með sérstökum ástæðum sé átt við einstaklingsbundnar ástæður er varði umsækjandann sjálfan, aðrar en þær sem varða grundvallarregluna um bann við að vísa fólki á brott eða endursenda þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera í hættu, sbr. 3. mgr. 36. gr. og 42. gr. útl. Gerð er grein fyrir viðmiðum við matið í dæmaskyni og er vísað til þess hvort umsækjandi muni eiga erfitt uppdráttar í viðtökuríki vegna alvarlegrar mismununar eða hvort hann geti vænst þess að staða hans, í ljósi slíkra ástæðna, verði verulega síðri en staða almennings í viðtökuríki. Þá er vísað til þess hvort umsækjandi glími við mikil og alvarleg veikindi og meðferð sé honum aðgengileg hér á landi en ekki í viðtökuríki. Jafnframt er tekið fram að heilsufar umsækjanda hafi að öðru leyti takmarkað vægi við mat á því hvort umsókn verði tekin til efnislegrar meðferðar hér á landi, nema ástæðan sé talin það einstaklingsbundin og sérstök að ekki verði fram hjá henni litið.

49. Við mat á því hvort sérstakar ástæður mæltu með því að taka umsókn stefnanda til meðferðar, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 80/2016, leit kærunefndin til nánar tilgreindra skýrslna um aðstæður fólks og réttindi þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd á Ítalíu. Eins og fyrr greinir hafa ítölsk stjórnvöld samþykkt endurviðtökubeiðni íslenskra stjórnvalda vegna stefnanda. Grundvöllur samþykkis ítalskra stjórnvalda við endurviðtökubeiðninamun vera að stefnandi hafi sótt um alþjóðlega vernd á Ítalíu. Við meðferð máls stefnanda hjá stjórnvöldum var lagt til grundvallar að svo virtist sem stefnandi hefði hlotið lokaniðurstöðu í máli sínu hjá ítölskum yfirvöldum, en samkvæmt upplýsingum sem fram kæmu í gögnum málsins og styddust við opinberar skýrslur væri umsækjendum um alþjóðlega vernd á Ítalíu unnt að bera niðurstöðuna undir dómstóla. Að auki kemur fram að þeir umsækjendur um alþjóðlega vernd sem fengið hafi endanlega synjun á umsókn sinni hjá ítölskum yfirvöldum eigi þess kost að leggja fram viðbótarumsókn og njóti þá sömu almennu réttinda og aðrir umsækjendur um alþjóðlega vernd.

50. Þá var það niðurstaða kærunefndar í máli stefnanda að gögn um heilsufar hans bentu ekki til þess að hann glímdi við mikil og alvarleg veikindi, auk þess sem hann ætti rétt á heilbrigðisþjónustu á Ítalíu. Vísað var til þess að af skýrslum European Council on 15

Refugees and Exiles (ECRE) frá júní 2021 og svissneska flóttamannaráðsins (Swiss Refugee Council) yrði ráðið að umsækjendur um alþjóðlega vernd á Ítalíu ættu sama rétt og ítalskir ríkisborgarar til lögboðinnar heilbrigðisþjónustu, þ. á m. geðheilbrigðisþjónustu, þá á grundvelli skráningar í kerfið. Krafan um skráningu umsækjenda til að fá aðgang að heilbrigðiskerfinu á Ítalíu er að mati dómsins ekki þess eðlis að um óyfirstíganlega aðgangshindrun sé að ræða. Þá er til þess að líta að kærunefndin fjallaði um aðgangsskráninguna við mat sitt á því hvort heilsufar stefnanda teldist með þeim hætti að um sérstakar á stæður væri að ræða sem réttlæta skyldu efnismeðferð máls stefnanda hér á landi. Er því að mati dómsins ljóst að málið var fyllilega rannsakað af hálfu stjórnvaldsins og að mat kærunefndar á aðstæðum stefnanda hvað varðar heilbrigðisþjónustu og aðgang að henni á Ítalíu sé forsvaranlegt og þar hafiverið tekið tillit til þeirra sjónarmiða og gagna sem líta bar til.

51. Í úrskurði kærunefndarinnar kemur fram að umsækjendurum alþjóðlega vernd á Ítalíu fái aðgang að ítalska vinnumarkaðnum að liðnum tveimur mánuðum frá móttöku umsóknar um alþjóðlega vernd. Þó svo að gögn liggi fyrir um mikið atvinnuleysi á Ítalíu hafi slíkar aðstæður bæði áhrif á ítalska ríkisborgara og umsækjendur um alþjóðlega vernd. Ekki hefur verið sýnt fram á að staða stefnanda sem umsækjanda um alþjóðlega vernd útiloki hann frá þátttöku á vinnumarkaði á Ítalíu eða geri stöðu hans verulega síðri en almennings þar í þessum efnum. Þá er í úrskurði kærunefndar í máli stefnanda vísað til skýrslna ECRE og svissneska flóttamannaráðsins um að umsækjendur um alþjóðlega vernd sem sendir séu tilbaka á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar eigi rétt á þjónustuog gistirýmum í tilteknum búsetuúrræðum sem skipt er í tvennt eftir því hvort um er að ræða umsækjendur um alþjóðlega vernd eða þá sem þegar hafa hlotið alþjóðlega vernd á Ítalíu. Þó svo að fram hafi verið lögð gögn um búsetuvanda umsækjenda um alþjóðlega vernd á Ítalíu er ekki fallist á að hann sé þess eðlis að koma eigi í veg fyrir endursendingu stefnanda til þess landseða að þetta atriði hafi ekki verið nægjanlega rannsakað á stjórnsýslustigi.

52. Í niðurstöðu kærunefndar er fjallað um kynþáttafordóma á Ítalíu með vísan til tilgreindra opinberra skýrslna. Er það niðurstaða nefndarinnar að fyrir hendi séu úrræði fyrir stefnanda hvað varðar kynþáttahyggju, kynþáttamismunun og hatursglæpi. Þykir ekki sýnt að staða stefnanda hvað kynþáttafordóma snertir sé verulega síðri en staða almennings á Ítalíu sem jafnvel tilheyri minnihlutahópum, í skilningi 2. mgr. 36. gr. útl. Þykir þannig ekki sýnt að vandamál tengt kynþáttafordómum eða hatursglæpum sé þess eðlis að koma eigi í veg fyrir endursendingu stefnanda til Ítalíu eða að þetta atriði hafi ekki verið nægjanlega rannsakað á stjórnsýslustigi.

53. Að mati dómsins hefur fullnægjandi mat verið lagt á einstaklingsbundnar aðstæður stefnanda að virtri frásögn hans og þeim upplýsingum og gögnum sem lágu fyrir við uppkvaðningu úrskurðar kærunefndar útlendingamála og ákvörðun Útlendingastofnunar. Að öllu virtu telur dómurinn að mat kærunefndar á aðstæðum stefnanda á Ítalíu hafi verið forsvaranlegt og þar hafi verið tekið tillit til þeirra sjónarmiða og gagna sem líta bar til. Það er því niðurstaða dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á að efnisannmarkar hafi verið á 16 mati kærunefndar útlendingamála á því hvort sérstakar ástæður mæltu með því að umsókn stefnanda yrði tekin til efnismeðferðar, sbr. 2. mgr. 36. gr. útl.

54. Á bls. 5 í stefnu er vísað á almennan máta til ákvæðis 32. gr. b í reglugerð um útlendinga nr. 540/2017 án þess þó að tilgreint sé nánar hvort og þá hvernig það ákvæði eigi við um aðstæður stefnanda eða á því byggt. Verður lagt til grundvallar að stefnandi hafi ekki fært fyrir því rök að hann hafi einhver slík tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd af þeim sökum.

Um non- refoulement, 3. mgr. 36. gr., sbr. 42. gr. útl.

55. Þá byggir stefnandi ennfremur á því að óheimilt sé að endursenda hann til Ítalíu vegna 3. mgr. 36. gr. útl. þar sem fram komi að taka skuli umsókn til efnismeðferðar ef beiting 1. mgr. myndi leiða til þess að brotið væri gegn 42. gr. laganna sökum aðstæðna í því landi sem senda á umsækjanda til. Fram kemur í 1. mgr. 42. gr. að ekki skuli senda útlending til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr., eða þar sem hann er vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð.

56. Með vísan til þess sem áður hefur verið rakið telur dómurinn ákvæðið ekki standa því í vegi að stefnandi verði sendur til Ítalíu. Fjallað er ítarlega um aðstæður á Ítalíu í úrskurði kærunefndar útlendingamála, sbr. einnig fyrri umfjöllun, og verður ekki fallist á að búsetumál, atvinnumál, kynþáttafordómar, skortur á fjárhagslegum stuðningi eða aðgangshindranir að heilbrigðiskerfi séu þess eðlis að jafna megi til ómannúðlegrar eða vanvirðandi meðferðar í skilningi 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Eins og fram kemur í úrskurði kærunefndar þarf meðferð umsækjanda um alþjóðlega vernd að ná tilteknu alvarleikastigi og vera um raunverulega hættu að ræða til að endursending teljist andstæð 68. gr. stjórnarskrár og 3. gr. mannréttindasáttmálans. Er sú afstaða til samræmis við dómafordæmi Mannréttindadómstóls Evrópu, svo sem í máli A. S. gegn Sviss nr. 3950/13 frá 30. júní 2015. Telur dómurinn ekki sýnt að á Ítalíu sé fyrir hendi kerfislægur galli, sem leiði til þess að stefnandi standi frammi fyrir raunverulegri hættu á að sæta þar ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í skilningi 42. gr. útl., sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands nr. 114/2015 frá 1. október 2015. T elur dómurinn þannig ekki sýnt fram á raunverulega hættu á að stefnandi sæti slíkri meðferð.

57. Verður ekki annað séð en að röksemdir kærunefndar útlendingamála séu að þessu leyti í samræmi við þau gögn sem vísað er til og þau sjónarmið sem leggja ber til grundvallar. Hefur stefnandi í öllu falli ekki fært haldbær rök fyrir því að annmarkar séu á mati nefndarinnar eða að rannsókn hafi verið ábótavant að þessu leyti.

58. Að öllu framangreindu virtu verður hvorki fallist á það með stefnanda að hinn umdeildi úrskurður sé efnislega rangur né að brotið hafi verið gegn reglum um meðferð máls. Ekki hefur annað verið í ljós leitt en að rannsókn hafi verið fullnægjandi, sem og að stjórnvöld hafi byggt úrlausn sína á málefnalegum sjónarmiðum og fylgt þeim reglum og viðmiðum sem greinir í lögum um útlendinga og stjórnsýslulögum. Þá verður samkvæmt öllu framanrituðu einnig að hafna málsástæðum stefnanda sem lúta að því að endursending hans 17 til Ítalíu stríði gegn 42. gr. útl., 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, auk fleiri réttarheimilda sem stefnandi vísar til. Verður kröfu stefnanda um ógildingu úrskurðarins því hafnað og stefndi sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda í máli þessu.

59. Í ljósi stöðu aðila og sakarnefnisins þykir rétt, þrátt fyrir meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

60. Af hálfu stefnanda flutti málið H-kk-nf Þ-kk-nf Silva lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið E-kvk-nf H-kvk-nf lögmaður. Dóm þennan kveður upp S-kvk-nf R-kvk-nf J-kvk-nf héraðsdómari.

DÓMSORÐ

Stefndi er sýkn af kröfum stefnanda.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

S-kvk-nf R-kvk-nf J-kvk-nf

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómi Reykjavíkur 21.11.2022