E-3594/2012

Mál þetta sem dómtekið var 28. október 2013 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, 26. október 2012, af X, [...], á hendur íslenska ríkinu, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík.

Kröfur aðila

Af hálfu stefnanda er þess krafist að stefnda, íslenska ríkið, verði dæmt til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að mati dómsins, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða 25,5% virðisaukaskatt af þjónustu lögmanns.

Af hálfu stefnda er þess krafist að fjárkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður verði felldur niður.

Atvik máls

Atvik máls þessa eru óumdeild. Stefnandi var handtekinn aðfaranótt laugardagsins 23. apríl 2011, vegna gruns um að hann hefði, ásamt öðrum manni, nauðgað konu nóttina áður. Var hann yfirheyrður af lögreglu morguninn eftir en neitaði sök. Síðar sama dag var stefnandi, með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, úrskurðaður, í Héraðsdómi Reykjavíkur, til að sæta gæsluvarðhaldi til 29. apríl 2011. Var honum jafnframt gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stóð. Stefnandi kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar Íslands. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með dómi, 27. apríl 2011. Hinn 28. apríl 2011 var stefnandi leystur úr haldi lögreglu, þar sem ekki var talið að rannsóknarhagsmunir fyrir gæsluvarðhaldi væru lengur til staðar. Með bréfi ríkissaksóknara, 14. júní 2011, var stefnanda tilkynnt að málið á hendur honum hefði verið fellt niður, með hliðsjón af rannsóknargögnum, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þar sem ekki yrði talið að það sem fram hefði komið við rannsókn málsins væri nægilegt eða líklegt til sakfellis í sakamáli á hendur honum.

Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda

Stefnandi byggir á því að hann hafi ávallt neitað sök undir rannsókn málsins. Af rannsóknargögnum virðist mega ráða að lögregla hafi strax haft ástæðu til að draga sekt stefnanda í efa en í frumskýrslu lögreglu, 23. apríl 2011, komi fram að brotaþolinn hafi greint lögreglu frá því á slysadeild, að kvöldi 22. apríl 2011, að maður sem síðar hafi verið sakfelldur í málinu, A, hafi skipað stefnanda að hafa samfarir við brotaþolann og að stefnandi hafi verið svo hræddur að hann að hann hafi ekki þorað að neita. Í kæruskýrslu, sem tekin hafi verið síðar sama kvöld, hafi brotaþolinn greint frá því að stefnandi hefði í raun verið þátttakandi í nauðguninni vegna ótta við A. Stefnandi hafi greint á sama hátt frá því, í fyrstu skýrslu sinni, 23. apríl 2011, að hann hafi óttast téðan A og að hann hefði gert það sem A hefði sagt honum að gera. Af rannsóknargögnum megi ráða að framburður stefnanda hafi verið stöðugur, um þau atriði sem mestu máli skiptu, og hann lagt sig allan fram við að aðstoða lögreglu í að upplýsa málið með mjög hreinskilningslegum framburði. Stefnandi hafi auk þess veitt lögreglu upplýsingar sem varpað hafi ljósi á sök hins sakborningsins í málinu og rannsóknargögn endurspegli að stefnandi hafi verið fórnarlamb í atburðarás þeirri, sem leitt hafi til handtöku hans. Stefnandi byggi á því að hann hafi saklaus þurft að sæta gæsluvarðhaldi í 6 daga eða frá 23. apríl 2011 til 28. apríl s.á. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, 23. apríl 2011, hafi hann verið úrskurðaður í gæsluvarðhald til föstudagsins 29. apríl. Þeim úrskurði hafi verið skotið til Hæstaréttar Íslands, sem hafi með dómi, 27. apríl 2011, í máli nr. 249/2011, staðfest hinn kærða úrskurð. Stefandi hafi verið leystur úr gæsluvarðhaldi, 28. apríl 2011. Stefnandi byggi á því að jafnvel þótt talið yrði að framangreind þvingunaraðgerð hefði verið lögmæt, eins og á hafi staðið, þegar ákvörðun um hana hafi verið tekin, og að mat lögreglu og dómstóla um að beita gæsluvarðhaldi hafi verið byggt á lögmætum grundvelli, breyti það engu um bótarétt stefnanda. Bótaréttur stofnist skv. núgildandi lögum um meðferð sakamála nr. 88/2008, þegar mál manns, sem borinn hafi verið sökum í sakamáli, hafi verið fellt niður. Skilyrði áður gildandi laga um þetta efni hafi hins vegar verið þrengri og miðað við að bótaréttur stofnaðist eingöngu, ef sýnt væri fram á að lagaskilyrði hefðu ekki verið fyrir hendi til að beita þvingunarráðstöfunum. Stefnandi byggi ennfremur á því að engin skilyrði séu fyrir hendi til að lækka bætur eða fella þær niður á grundvelli 2. málsl. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, enda hafi hann á engan hátt valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisi kröfu sína á. Þvert á móti liggi fyrir að hann hafi verið samvinnuþýður, þegar málið hafi verið rannsakað, og framburður hans verið eins greinargóður og efni hafi staðið til. Stefnandi hafi frá upphafi rannsóknarinnar lagt sig fram um að svara spurningum lögreglu og hafi framburður hans verið stöðugur um þau atriði sem mestu máli hafi skipt. Hann hafi aldrei reynt að afvegaleiða lögreglu og framburður hans hafi frá upphafi, í aðalatriðum, samræmst framburði brotaþolans. Þá hafi stefnandi mótmælt kröfu lögreglu um gæsluvarðhald og skotið úrskurði héraðsdóms þar að lútandi til Hæstaréttar. Ljóst megi vera að stefnandi hafi orðið fyrir stórfelldum miska vegna aðgerða lögreglu og dómstóla. Við mat á miska verði að hafa í huga að stefnandi hafi sætt einangrun í gæsluvarðhaldinu í 6 daga og líta verði til þess að stefnandi hafi verið ranglega sakaður um að eiga aðild að mjög alvarlegu kynferðisbroti. Það eitt, að sitja undir slíkum ásökunum af hálfu lögreglu og sæta gæsluvarðhaldi í tengslum við slíkt mál, hafi í för með sér mannorðsmissi og alvarlega röskun á stöðu og högum. Í litlu samfélagi eins og Íslandi séu fréttir fljótar að breiðast út og sé það tilhneiging margra að líta svo á að saklaus maður geti varla sætt svo harkalegum aðgerðum lögreglu. Gæsluvarðhaldið og rannsókn málsins hafi haft slæm áhrif á samband stefnanda og unnustu hans, eins og gefi að skilja, auk þess sem stefnandi hafi misst af verkefnum sem tónlistarmaður, en það sé hans aðalstarf. Eigendur skemmtistaða hafi strax frétt af frelsissviptingu stefnanda og hafi stefnanda verið hafnað í framhaldinu á þeim forsendum að það gæti vakið upp neikvætt umtal um staðina, sæist hann spila þar. Stefnandi telji að tortryggni samferðamanna hans hangi enn yfir honum, vegna málsins, og muni gera það um ókomna framtíð. Til stuðnings kröfu sinni um bætur vísi stefnandi til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, þar sem segi að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta, og ákvæðis 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þar sem fram komi í 1. mgr. að maður sem borinn hafi verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta skv. 2. mgr., ef mál hans hafi verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann væri talinn ósakhæfur. Þá vísi stefnandi til ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu nr. 10/1979, og almennra skaðabótareglna. Mál stefnanda hafi verið fellt niður af ríkissaksóknara og liggi þannig fyrir að hann hafi saklaus sætt þvingunaraðgerðum lögreglu. Stefnandi eigi rétt á fullum bótum og hann verði ekki sakaður um að hafa valdið eða stuðlað að aðgerðum lögreglu og dómstóla, sem hann reisi kröfu sína á, þannig að efni séu til að lækka eða fella niður bætur. Krafan um vexti og dráttarvexti á stefnukröfu sé byggð á ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað sé byggð á 129. til 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað byggi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um aðild vísist til 1. mgr. 230. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og um varnarþing til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda

Stefndi fellst á að uppfyllt séu skilyrði 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til greiðslu bóta til handa stefnanda. Allar aðgerðir lögreglu, svo og úrskurður um gæsluvarðhald og framkvæmd hans hafi verið í samræmi við lög og á grundvelli réttmætra ástæðna. Stefnandi hafi verið handtekinn af lögreglu í þágu rannsóknar máls í kjölfar kæru um nauðgun og síðan úrskurðaður í gæsluvarðhald, sem hann hafi sætt í sex daga. Rannsókn á hendur honum hafi verið hætt og málið fellt niður hvað hann varðaði. Skilyrði 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 séu því fyrir hendi. Þá telji stefndi að í málinu sé ekki unnt að benda á að stefnandi hafi beinlínis stuðlað að aðgerðum gegn sér eða sýnt af sér þá háttsemi í tengslum við rannsókn málsins sem leiða eigi til sýknu af bótakröfu, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Í því ljósi telji stefndi rétt að stefnanda verði tildæmdar miskabætur vegna gæsluvarðhaldsvistar. Bótakröfu hans í málinu sé hins vegar mótmælt sem allt of hárri og í engu samræmi við dómaframkvæmd, þar sem fallist hafi verið á bótaskyldu. Stefndi mótmæli því að hann beri ábyrgð á því að stefnandi hafi misst af verkefnum sem tónlistarmaður eða á erfiðleikum í samband hans við unnustu sína. Sé því auk þess mótmælt sem ósönnuðu að þau atvik séu vegna rannsóknarinnar. Sem fyrr segi hafi rannsókn lögreglu og gæsluvarðhald verið í samræmi við lög. Byggi stefndi á því að aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og réttmætar, svo sem dómstólar hafi staðfest. Rökstuddur grunur hafi verið fyrir hendi sem og réttmætt tilefni til þvingunaraðgerða í samræmi við lög. Þrátt fyrir framangreint verði ekki annað séð en að skilyrði fyrir greiðslu bóta séu uppfyllt, sbr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Við ákvörðun bóta telji stefndi rétt að litið verði til dómaframkvæmdar, en krafa stefnanda sé með öllu óraunhæf og órökstudd. Sé henni mótmælt. Við ákvörðun bóta beri að mati stefnda að hafa hliðsjón af dómum um sambærileg atvik, að teknu tilliti til þess hve lengi stefnandi hafi verið í haldi. Af hálfu stefnda sé kröfum um vexti og dráttarvexti mótmælt, einkum upphafstíma þeirra. Þá sé málskostnaðarkröfu stefnanda mótmælt. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Forsendur og niðurstaða

Ekki er ágreiningur með aðilum um atvik máls og að stefnandi eigi samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, rétt til miskabóta vegna gæsluvarðhalds, sem hann þurfti að sæta frá 23. apríl til 28. apríl 2011. Hins vegar greinir aðila á um fjárhæð miskabótanna, vexti af bótunum og málskostnað.

Samkvæmt framangreindu á stefnandi rétt til miskabóta fyrir að hafa setið í gæsluvarðhaldi frá 23. apríl til 28. apríl 2011. Þykja bætur til hans hæfilega ákveðnar 300.000 krónur og verður stefnda, í samræmi við kröfur stefnanda, gert að greiða honum þá fjárhæð með dráttarvöxtum frá þingfestingu máls þessa, 30. október 2012, til greiðsludags. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Stefnandi hefur fengið gjafsóknarleyfi í máli þessu og greiðist allur málskostnaður hans, sem er þóknun lögmanns hans, B-kk-ef H-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 550.000 krónur, úr ríkissjóði. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, X, 300.000 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 30. október 2012 til greiðsludags. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans, B-kk-ef H-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 550.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf