E-7773/2020

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð, 6. desember sl., var höfðað með stefnu, birtri 20. nóvember 2020, af stefnanda, A, [...], á hendur stefnda, B, [...], Reykjavík.

Stefnandi gerir þær dómkröfur í málinu að stefnandi greiði stefnanda 13.338.702 krónur með dráttarvöxtum, sbr. 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 9. gr., laga nr. 38/2001, frá 24. desember 2020 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi að stefndi greiði honum málskostnað m. t. t. virðisaukaskatts.

Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara verulegrar lækkunar.

Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Ágreiningsefni og málsatvik

Ágreiningur í máli þessu snýr að því að stefnandi telur að honum hafi, þann a. september 2018, verið sagt upp störfumhjá stefnda með ólögmætum hætti í andstöðu við ákvæði 29. gr. og 30. gr. laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof, sem leiði til skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt 31. gr. laganna. En stefnandi gerir hér kröfu um að fá bætt fjártjón sitt í töpuðum launum auk þess að krefjast bóta fyrir miska. Stefndi telur hins vegar að uppsögn stefnanda hafi verið lögmæt eins og á stóð og krefst aðallega sýknu en gerir þó til vara kröfu um lækkun á dómkröfum stefnanda.

Málsatvik eru þau að stefnandi er menntaður [...] og hóf störf hjá stefnda (þá F ) vorið 2008 sem sölustjóri x hjá fyrirtækinu. Í því starfi hafði stefnandi það verkefni að annast markaðssetningu og sölu á öllum x sem stefndi framleiddi. Þannig sá stefnandi meðal annars um samskipti við helstu kaupendur x, tók ákvarðanir um sölu, o. s. frv. Stefndi bendir hins vegar á það að starfsemi stefnda, svo og starf- og verksvið stefnanda, hafi tekið ýmsum breytingum á þeim árum er starfssambandið hafi varað.

Kona stefnanda varð ólétt í [...] 2018 og tilkynnti stefnandi um tilhögun fæðingarorlofs hjá sér með þar til gerðu eyðublaði, dags. [...]. ágúst 2018, og var eyðublaðið undirritað af hálfu stefnda. Samkvæmt eyðublaðinu þá átti stefnandi að fara í fæðingarorlof í september og október 2018, sem og í ágúst og september 2019.

Þegar stefnandi hafði hafið töku fæðingarorlofs í september var honum sagt upp störfum hjá stefnda með uppsagnarbréfi, dags. a. september 2018, og veittur þriggja mánaða uppsagnarfrestur í samræmi við ráðningarsamning hans. Í uppsagnarbréfinu kom fram að ákveðið hefði verið að gera breytingar á markaðs- og sölustarfi stefnda í lok ágúst 2018 og að farið yrði í endurskoðun á markaðs- og sölustarfi félagsins. Þá kom enn fremur fram í bréfinu að vegna þessara breytinga hefði verið ákveðið að leggja niður stöðu stefnanda hjá stefnda, það er stöðu sölustjóra x.

Stefnandi telur þó að umrædd staða hans hjá stefnda hafi í reynd aldrei verið lögð niður þar sem annar maður, B, hafi stuttu síðar tekið við stöðunni. Hafi téðum B m. a. verið fengið hið sama vinnusímanúmer og stefnandi hafi haft og á heimasíðu stefnda hafi hann einnig verið titlaður með hinu sama starfsheiti. Þegar stefndi hafi orðið þessa var hafi hann leitað til lögmanns og kannað réttarstöðu sína.

Í kjölfarið sendi lögmaður stefnanda bréf á stefnda þar sem þess var krafist að stefndi myndi viðurkenna bótaskyldu vegna ólögmætrar uppsagnar stefnanda. Byggði krafan á því að stefnandi hefði verið í fæðingarorlofi og að uppgefin ástæða fyrir uppsögn hans hefði verið röng. Þannig hefði ekki verið gild ástæða fyrir uppsögn stefnanda. Þann 21. ágúst 2020 barst svar við erindi lögmanns stefnanda. Vísað var til þess að krafa stefnanda byggðist á misskilningi og að ekki væri rétt að téður B hefði tekið við starfi stefnanda. Stefndi hafnaði bótaskyldu og taldi sig hafa gert upp að fullu við stefnanda. Eftir að bréf stefnanda barst stefnda var vefsíða stefnda uppfærð og er ekki lengur hægt að finna B í starfsmannaleit á vefsíðunni. Stefnandi getur ekki unað útskýringum stefnda og höfðar því mál þetta.

Útskýringar stefnda á framangreindu eru hins vegar þær að síðbúnar kröfur og málatilbúnaður stefnanda hafi komið stefnda mjög að óvörum enda hafi verið lögð rík áhersla á að standa vel og faglega að öllum þeim uppsögnum sem nauðsynlegar hafi verið taldar vegna skipulagsbreytinga í starfsemi stefnda haustið 2018. Stefnandi hafi tilheyrt markaðssviði stefnanda á þeim tíma sem honum hafi verið sagt upp störfum, ásamt með fleirum, vegna rekstrarlegra nauðsynlegra skipulagsbreytinga hjá stefnda.

Vísar stefndi til þess að undir lok sumars árið 2018 hafi verið farið í töluverðar hagræðingaraðgerðir í starfsemi félagsins en aðgerðirnar hafi átt sér stað í kjölfarið á breytingum sem orðið höfðu á hluthafahóp félagsins þá um sumarið. Aðgerðirnar sneru m. a. að skipulagi starfseminnar og starfsmannahaldi á ýmsum sviðum hennar. Ráðinn var nýr framkvæmdastjóri þá um haustið, skipuriti félagsins var breytt og fækkað var í framkvæmdastjórn félagsins, sbr. nýtt skipurit frá [...]. september 2018. Skrifstofa forstjóra laut þá einnig endurskipulagningu og öllum þremur starfsmönnum hennar hafi verið sagt upp störfum. Sem liður í hagræðingaraðgerðunum hafi markaðssvið stefnda einnig verið lagt niður í þáverandi mynd og farið í heildarendurskoðun á markaðs- og sölustarfi félagsins. Breytingar þessar hafi þá þegar leitt til uppsagnar þriggja starfsmanna sviðsins, framkvæmdastjóra, stefnanda og fulltrúa í [...] og [...]. Þá hafi tveir starfsmenn sjálfir sagt upp störfum í september, [...] í Reykjavík og [...]. Fjórum [...] sem ráðnir höfðu verið í tengslum við [...] hafi verið sagt upp á útgerðarsviði ásamt [...]. Verkefnisstjóra í [...] hafi líka verið sagt upp á skrifstofu félagsins í Reykjavík og loks hafi ellefu starfsmönnum verið sagt upp í [...] stefnda á N og fjórum starfsmönnum fiskimjölsverksmiðjunnar á O. Breytingar á markaðs- og sölustarfi stefnda hafi haldið áfram og nú sé svo komið að einungis þrír starfsmenn félagsins sinni sölustörfum sem áður hafi tilheyrt þáverandi markaðssviði sem talið hafi fimmtán starfsmenn. Tveir starfsmenn sinni verkefnum við sölu z og einn starfsmaður sölu x auk þess sem ýmsum verkefnum er áður hafi tilheyrt markaðssviði hafi verið útvistað til þjónustufyrirtækis.

Stefnandi hafi ásamt með sínum næsta yfirmanni, C, sinnt sölustörfum vegna x. Við hagræðingaraðgerðir á markaðssviði í sumarlok og um haustið 2018 hafi m. a. verið horft til samdráttar í verkefnum tengdum sölu x sem orðið hafi í kjölfarið á sölu eins af þremur frystitogurum stefnda árinu áður, M, svo og á breytingum á eðli sölustarfa x. Við ákvörðun um hagræðingaraðgerðir á markaðssviði hafi því verið ljóst að umfang og eðli verkefna við sölu x krefðist einungis eins stöðugildis en ekki tveggja. Hafi því verið tekin ákvörðun um að leggja niður starf sölustjóra x þar sem markaðsstjóri y, yfirmaður stefnanda, hafi þá getað sinnt öllum þeim verkefnum sem starfi hennar og stefnanda tilheyrðu. Ekki hafi við svo búið verið talið mögulegt að bjóða stefnanda upp á annað sambærilegt starf hjá stefnda og því hafi verið tekin ákvörðun um það að segja honum upp störfum.

Stefnandi hafi í ágúst 2018 tilkynnt um töku fæðingarorlofs og um tilhögun þess, það er að hann færi í fæðingarorlof í september og hálfan október þá um haustið og svo aftur í ágúst og september árið 2019. Stefnandi hafi því átt um hálfan mánuð eftir af fyrri lotu fæðingarorlofs þegar honum hafi verið sagt upp störfum í lok september 2018. Hafi ástæða stefnda fyrir uppsögn á ráðningarsambandi við stefnanda verið tilgreind og rökstudd í uppsagnarbréfi auk þess sem stefnanda var boðið upp á viðtal um ástæður uppsagnar. Stefnandi hafi hvorki nýtt sér boð um viðtal né óskað eftir frekari upplýsingum né haft uppi nokkur andmæli. Hafi stefnanda verið greidd laun í samningsbundnum uppsagnarfresti og lokauppgjör vegna ráðningarsambandsins farið fram í desember 2018. Þá hafi stefnda og öðrum sem sagt hafi verið upp m. a. verið boðið upp á að leita ráðgjafar og aðstoðar [...] við atvinnuleit á kostnað stefnda.

Stefndi bendir enn fremur á það að tildrög máls þessa byggi alfarið á misskilningi. En síðla árs 2018 hafi tekist samningar um kaup stefnda á D, sem gerði og gerir út frystitogarann E, en meðal starfsmanna félagsins var nefndur B er hafði með höndum verkefni tengd sölu [...]. Samningar um kaup stefnda á D hafi staðið yfirí september og október árið 2018 en nokkuð hafi verið fjallað um viðskiptin í fjölmiðlum. Allnokkur ágreiningur hafi verið uppi um viðskiptin í hluthafahópi stefnda og raunar litið út fyrir það um tíma að ekki yrði af viðskiptunum. Að endingu hafi þó náðst samkomulag um kaupin og þau verið samþykkt þann [...]. nóvember 2018 með fyrirvara um niðurstöðu Samkeppniseftirlitsins á samrunanum, en ákvörðun um heimild þess hafi legið fyrir þann [...]. nóvember s. á.

D hafi þá frá þeim tíma verið rekið sem sjálfstætt dótturfélag stefnda. Á [...] ársins 2019 hafi svo starfsstöð B verið flutt frá [...] í Reykjavík í starfsstöð stefnda að [...]í Reykjavík. Ráðningarsamband hans við D hafi verið óbreytt og hann eftir sem áður sinnt sömu verkefnum þar til hann hafi lokið störfum í september sl., vegna aldurs, sbr. samkomulag dags. 18. júní 2020. Réttur starfstitill B hafi verið sölufulltrúi [...], x, en vegna athugasemda hans sjálfs um heppilegri undirskrift/starfstitil, hafi síðan verið notast við undirskriftina sölustjóri eða sales manager á ensku. Þá hafi B beina símanúmerið [...] til afnota á starfsstöð stefnda.

Stefndi leggur áherslu á það að lokauppgjör vegna ráðningarsambands hans við stefnanda hafi farið fram fyrir rúmum tveimur árum síðan eða í desember 2018. Það hafi verið fyrst í ágúst 2020 sem stefndi hafi orðið þess var að stefnandi teldi að réttur hefði verið á sér brotinn, þ. e. við kröfu lögmanns stefnanda, dags. 7. ágúst 2020. Af stefnda hálfu hafi erindinu verið svarað, sbr. bréf dags. 21. ágúst 2020. Hafi útleggingar af stefnanda hálfu einungis verið studdar ódagsettu skjáskoti af vefsíðu stefnda, sem stefndi ætli að sé frá [...]. ágúst 2020, að liðnum tæpum tveimur árum frá uppsögninni. Málshöfðun stefnanda komi stefnda á óvart í ljósi alls framangreinds og þá sérstaklega krafa stefnanda um greiðslu miskabóta úr hendi stefnda. Með hliðsjón af öllu framangreindu eigi stefndi því ekki annarra kosta völ en að taka til varna í máli þessu og krefjast aðallega sýknu en til vara verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggi skaðabótakröfu sína á því að honum hafi verið sagt upp með ólögmætum hætti í andstöðu við 29. gr. og 30. gr. laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof sem leiði til skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt 31. gr. laganna.

Í 29. gr. laganna sé kveðið á um það að ráðningarsamningur milli starfsmanns og vinnuveitanda haldist óbreyttur í fæðingar- og foreldraorlofi. Þá segi í 2. mgr. 29. gr. að starfsmaður skuli eiga rétt á að hverfa aftur að starfi sínu að loknu fæðingar- og foreldraorlofi. Sé þess ekki kostur skuli hann eiga rétt á sambærilegu starfi hjá vinnuveitanda í samræmi við ráðningarsamning. Samkvæmt 30. gr. sé vinnuveitanda óheimilt að segja starfsmanni upp vegna þess að hann hafi tilkynnt um fyrirhugaða töku fæðingarorlofs eða foreldraorlofs eða sé í slíku orlofi. Frá þessu megi þó víkja ef gildar ástæður eru fyrir hendi og skuli þá skriflegur rökstuðningur fylgja uppsögninni. Við skýringu þessa lagaákvæðis verði að líta svo á að stefnda sé við þessar aðstæður því aðeins heimilt að segja stefnanda upp að gildar ástæður séu til þeirrar ráðstöfunar. Þá verði að leggja til grundvallar að í öllum öðrum tilvikum sé uppsögn óheimil þótt ekki sé sýnt fram á að hún sé gagngert komin til vegna þess að stefndi hafi tilkynnt um fyrirhugaða töku orlofs eða sé að taka það út. Þessu til samræmis verði hér að fella sönnunarbyrði fyrir því að gildar ástæður hafi í raun ráðið uppsögninni á stefnda.

Óumdeilt sé að stefnandi hafði tilkynnt um töku fæðingarorlofs þegar honum hafi verið sagt upp störfum. Samkvæmt ákvæðum laganna hafi stefnda verið óheimilt að segja stefnanda upp störfum nema gildar ástæður væru fyrir hendi. Í rökstuðningi með uppsögninni sé tekið fram af stefnda að ástæða uppsagnarinnar sé að starf stefnanda verði lagt niður vegna endurskoðunar á markaðs- og sölustarfi stefnda. Samkvæmt vefsíðu B hafi starf stefnanda þó aldrei verið lagt niður eins og tilkynnt hafði verið um að yrði gert í uppsagnarbréfi stefnanda. Í stað þess að starfið væri lagt niður hafi B tekið við starfi stefnanda. Samkvæmt vefsíðu stefnda starfi B við sama starf og stefnandi hafi starfað við og noti sama vinnusímanúmer. Veiti þetta að mati stefnanda fullnægjandi sönnun fyrir því að starf stefnanda hafi aldrei verið lagt niður og þá sérstaklega þegar haft sé til hliðsjónar að B hafi hafið störf stuttu eftir að stefnandi hafi lokið störfum. Bendi þetta eindregið til þess að stefndi hafi ekki staðið faglega að uppsögn stefnanda m. t. t. 29. og 30. gr. fæðingarorlofslaga.

Stefndi hafi ekki sannað með fullnægjandi hætti að uppsögn stefnanda hafi verið tekin á faglegum og rekstrarlegum grunni og hafi á engan hátt verið að rekja til fæðingarorlofs stefnanda. Enn fremur liggi fyrir að ástæða sú sem stefndi hafi veitt við uppsögn stefnanda hafi verið ósönn. Starf stefnanda hafi aldrei verið lagt niður og skriflegur rökstuðningur sem var í uppsagnarbréfinu því ekki fullnægjandi í skilningi 30. gr. fæðingarorlofslaga. Þá eigi starfsmaður rétt á að hverfa aftur að starfi sínu að loknu fæðingar- eða foreldraorlofi, sbr. 29. gr. fæðingarorlofslaga, en sé þess ekki kostur skuli hann eiga rétt á sambærilegu starfi hjá vinnuveitanda í samræmi við ráðningarsamning. Stefndi hafi ekki boðið stefnanda annað starf og því hafi uppsögnin falið í sér brot gegn 29. gr. fæðingarorlofslaga. Að sama skapi hefur stefndi bakað sér skaðabótaskyldu samkvæmt 30. gr. laganna enda sé einsýnt að ákvörðun stefnanda um töku fæðingarorlofs hafi haft áhrif á starfslok hans. Stefnandi hafði starfað fyrir stefnda í rúman áratug án þess að hafa nokkurn tíma fengið áminningu og verið sagt upp þegar hann hafi farið í fæðingarorlof en ráðinn til sama starfs B sem hafði sinnt sambærilegu starfi hjá útgerðinni D. Það blasir við að ákvörðun stefnanda um að nýta fæðingarorlof sitt hafi sett hann í lakari stöðu gagnvart stefnda er hann hafi lotið í lægra haldi fyrir téðum B. Hafi það leitt til uppsagnar stefnda sem feli í sér brot gegn 29. og 30. gr. fæðingaorlofslaga og leiði til skaðabótaskyldu stefnda á því tjóni sem það hafi valdið stefnanda, sbr. 31. gr. fæðingarorlofslaga.

Samkvæmt 31. gr. fæðingarorlofslaga varði það skaðabótaskyldu samkvæmt almennum reglum brjóti vinnuveitandi gegn ákvæðum laganna. Ofangreind ólögmæt háttsemi stefnda hafi valdið stefnanda tjóni, sem rekja megi með beinum hætti til uppsagnarinnar. Tjón stefnanda sé tvíþætt: Í fyrsta lagi sé krafist skaðabóta vegna tapaðra tekna stefnanda vegna hinnar ólögmætu uppsagnar, en í öðru lagi sé krafist miskabóta vegna ófjárhagslegs tjóns er hin ólögmæta uppsögn hafi valdið stefnanda. Stefnandi krefjist skaðabóta vegna tapaðra tekna með vísan til 31. gr. fæðingarorlofslaga og almennra reglna skaðabótaréttar, þ. e. almennu sakarreglunni. Skaðabótakrafa stefnanda byggi á því að óheimilt hafi verið að segja stefnanda upp á því tímabili sem hann hafði tilkynnt um notkun fæðingarorlofs nema gild ástæða hafi verið fyrir hendi. Þess sé krafist að stefndi greiði stefnanda skaðabætur sem nemi þeim launum sem hann hafi orðið af vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Samkvæmt ráðningarsamningi hjá stefnda frá árinu 2007 hafi mánaðarlaun stefnanda í byrjun starfs numið 750.000 krónum. Laun stefnanda hafi síðan tekið breytingu má starfsferli hans og hafi þau á mánuðum fyrir brottrekstur hans verið orðin 1.123.308 krónur.

Áður en stefnanda hafi verið sagt upp hafði hann tilkynnt um töku fæðingarorlofs og hafði hann dreift þriggja mánaða fæðingarorlofi yfir septembermánuð 2018 semog hluta af október s. á. Þá hafi stefnandi fyrirhugað að vera í fæðingarorlofi í ágúst 2019 og meginpart septembermánaðar s. á. Óheimilt hafi verið að segja honum upp á því tímabili, frá september 2018 til september 2019, nema gild ástæða væri fyrir því. Stefnandi hafi fengið greidd laun vegna október, nóvember og desember 2018 og því sé ekki krafist skaðabóta vegna þess tímabils. Vegna ársins 2019 sé krafist fullra bóta, að undanskildum þeim tíma sem stefnandi hafði tilkynnt um fyrirhugaða töku fæðingarorlofs. Krafist sé fullra mánaðarlauna, 1.123.308 krónur per mánuð, auk orlofs og mótframlags í lífeyrissjóð. Ekki sé krafist launa vegna ágústmánaðar og meginparts septembermánaðar vegna þess að stefnandi hefði verið í fæðingarorlofi á þeim tíma ef ekki hefði komið til uppsagnarinnar og þá ekki átt rétt til launa. Að lokinni töku fæðingarorlofs, þ. e. í lok september 2019, hefði stefndi í fyrsta lagi getað sagt stefnanda upp án gildrar ástæðu, sbr. þó 29. gr. fæðingarorlofslaga, og hefði þá þriggja mánaða uppsagnarfrestur byrjað að telja frá 1. október og sé krafist skaðabóta sem samsvari launum í uppsagnarfresti í þrjá mánuði. Stefnandi hafi átt rétt á 27 frídögum sem samsvari 11,59% orlofsgreiðslum og þar að auki hafi stefndi greitt 10% mótframlag í lífeyrissjóð. Bótakrafa stefnanda byggi því að öllu leyti á þeirri forsendu að hann hefði verið í ráðningarsambandi við stefnda á meðan fæðingarorlofstímabilið hafi staðið yfir og að honum hefði þá síðan verið sagt upp að því afloknu.

Þá beri að taka það fram að stefnandi hafi lágmarkað tjón sitt eftir að honum hafði verið sagt upp og komi laun hans á umræddu tímabili þannig til frádráttar bótakröfu. Krafa vegna tapaðra tekna stefnanda sundurliðist með eftirfarandi hætti:

1. Bætur v. launa 1. jan.- 31. júlí og [...]. sept. 2019 - kr. 8.050.3742. Bætur í uppsagnarfresti - kr. 3.369.9243. 11,59% orlof af 11.420.298 krónum - kr. 1.323.6134. Framlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð 10% - kr. 1.274.3915. Launagreiðslur sem stefnandi fékk frá jan. til sept. 2019 - kr. - 1.679.600.

________________________________________________________________

Samtals - kr. 12.338.702

Stefnandi krefst þá að auki miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna með vísan til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hin ólögmæta uppsögn hafi falið í sér meingerð gagnvart persónu stefnanda sem valdið hafi verið af ásetningi eða þá stórfelldu gáleysi af hálfu stefnda. Uppsögnin hafi verið stefnanda mjög erfið og meiðandi, enda hafi stefnanda verið sagt upp í tengslum við nýtingu lögbundins réttar síns til fæðingarorlofs. Á þeim tíma þegar uppsögnin hafi átt sér stað hafi stefnandi þurft að sjá fyrir konu sinni og tveimur ungum börnum. Hafi það reynst stefnanda afar erfitt að finna starf sem aflaði honum sömu tekna og starf hans hjá stefnda og hann reynt að ganga í ýmis störf. Uppsögnin hafi verið streituvaldandi og niðurlægjandi fyrir stefnanda sem hafi þurft að þola það að vera sagt upp vegna niðurlagningar á starfi hans á meðan hann hafi verið í fæðingarorlofi en síðan hafi annar einstaklingur tekið við starfinu stuttu síðar og staða stefnanda þannig í raun aldrei verið lögð niður.

Krafist sé málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefnandi sé einstaklingur og þar með ekki virðisaukaskattsskyldur. Byggi málskostnaðarkrafa stefnanda á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Vísist til laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof, einkum 29., 30. og 31. gr. Einnig sé vísað til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og sakarreglunnar. Krafa um dráttarvexti styðjist við 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga.

Málsástæður og lagarök stefnda

Krafa um sýknu sé á því byggð að fullnaðaruppgjör vegna ráðningarsambands stefnda og stefnanda hafi þegar farið fram þar sem stefnanda hafi verið greidd laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti auk lokauppgjörs sem fram hafi farið í desember 2018 og stefnandi eigi því engar frekari kröfur á hendur stefnda vegna ráðningarsambands aðila. Stefndi byggi þá á því að uppsögn á ráðningarsambandi við stefnanda hafi verið heimil enda hafi gildar ástæður legið að baki ákvörðuninni og hún að öðru leyti gerð í samræmi við ákvæði 30. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof nr. 95/2000. Þá sé á því byggt að 29. gr. laganna, um rétt stefnanda til sambærilegs starfs hjá vinnuveitanda að fæðingarorlofi loknu, veiti stefnanda ekki sjálfstæðan rétt eins og atvikum máls sé háttað þar sem ráðningarsambandi aðila hafi verið slitið en til vara sé á því byggt að ekki hafi verið mögulegt að bjóða stefnanda annað sambærilegt starf hjá stefnda. Loks byggi stefndi á því að verði einhverra hluta vegna talið að stefnanda hafi borið réttur til skaðabóta úr hendi stefnda vegna uppsagnar ráðningarsambandsins þá beri engu að síður að sýkna hann af kröfum stefnanda vegna tómlætis og aðgerðarleysis stefnanda.

Uppsögn stefnda á ráðningarsambandi hans við stefnanda, sbr. tilkynning dags. a. september 2018, hafi verið heimil á grundvelli 30. gr. fæðingarorlofslaga og framkvæmd uppsagnar verið í samræmi við kröfur ákvæðisins enda hafi stefndi haft gildar ástæður til grundvallar ákvörðun sinni um uppsögn og tilgreint ástæður hennar og rökstutt hana með fullnægjandi hætti í tilkynningu til stefnanda. Fullnægjandi hafi verið að tilgreina ástæður uppsagnar í uppsagnarbréfi enda hafi stefnanda sérstaklega verið boðið upp á viðtal um ástæður uppsagnarinnar auk þess sem stefndi hafi rökstutt uppsögnina frekar og án undanbragða þegar tilefni hafi fyrst orðið til þess, þ. e. þegar stefnandi hafi fyrst haft uppi athugasemdir vegna uppsagnar í lok sumars árið 2020.

Stefndi hafi haft gilda ástæðu til að segja stefnanda upp störfum í skilningi 30. gr. laganna enda hafi legið að baki niðurlagningar á stöðu sölustjóra x málefnalegar rekstrarlegar ástæður. Aðgerðirnar hafi verið liður í endurskipulagningu og hagræðingu á markaðssviði sem ákveðið hafi verið í sumarlok 2018 og verið hluti af endurskipulagningu og hagræðingu almennt í starfsemi og rekstri stefnda haustið 2018 í kjölfar breytinga í hluthafahópnum þá um sumarið. Málefnalegar rekstrarlegar og gildar ástæður hafi legið að baki niðurlagningu á stöðu sölustjóra x og starfi stefnanda í ljósi eðlis verkefna starfsins og þeim samdrætti sem orðið hafi á verkefnum í kjölfarið á sölu eins af þremur frystitogurum stefnda, þ. e. M. Einungis hafi þá þótt vera þörf á einum starfsmanni til að sinna þessum verkefnum, en ekki tveimur, og það hafi þótt þjóna viðskiptalegum hagsmunum stefnda að halda ráðningarsambandi við markaðsstjóra y, þáverandi yfirmann stefnanda.

Markmið og verndarhagsmunir 30. gr. fæðingarorlofslaganna séu þeir að vernda starfsfólk gegn uppsögnum á ráðningarsambandi sem beinlínis séu tilkomnar vegna þess að viðkomandi starfsmaður beri barn undir belti eða sé í fæðingarorlofi eða væntanlegur í slíkt orlof innan tiltekins tíma. Af þeim sökum sé uppsögn starfsmanns í slíkum tilfellum óheimil nema vinnuveitandi hafi gildar ástæður til að segja honum upp störfum og jafnframt lögð sú lágmarksskylda á vinnuveitanda að tilgreina ástæður uppsagnar og geta sýnt fram á gildar ástæður til uppsagnar. Þetta ákvæði 30. gr. sé undantekning frá meginreglu íslensks vinnuréttar um frjálsan uppsagnarrétt aðila á vinnusambandi, þ. e. með uppsagnarfresti, og undantekningu þessa beri því að skýra þröngri lögskýringu. Ákvæði þetta sé jafnframt undantekning frá meginreglunni um stjórnunarrétt vinnuveitanda. Í ljósi framangreinds, tilgreindra verndarhagsmuna og tilgangs ákvæðisins, þá byggi stefndi á því að af ákvæðinu leiði einungis skylda hans til að sýna fram á að að baki uppsögninni hafi verið gildar ástæður, þ. e. að ástæðurnar hafi ekki verið þær að stefnandi hafði tilkynnt um töku fæðingarorlofs eða verið í slíku orlofi. Byggi stefndi hér á því að niðurlagning á starfi stefnanda sem liður í víðtækari hagræðingaraðgerðum í starfseminni hafi því verið gild ástæða í skilningi ákvæðisins.

Við mat á lögmæti uppsagnar stefnanda verði einungis litið til aðstæðna í rekstri stefnda og starfsemi hans eins og hún hafi verið á þeim tíma er ákvörðun um uppsögn hafi verið tekin en ekki til síðar tilkominna atburða. Því verði hvorki litið til viðskipta með D, enda hafi verið alls óvíst hvort af þeim viðskiptum yrði á þeim tíma sem ákvörðun um uppsögn stefnanda hafi verið tekin, né til atvika sem tengjast starfsmanni D, B, sem lokið hafi störfum sökum aldurs í september 2020. Hafni stefndi alfarið órökstuddum fullyrðingum stefnanda um það að B hafi tekið við starfi stefnanda og byggi á því að það standi upp á stefnanda að leggja fram sönnunargögn fyrir staðhæfingum sínum að þessu leyti. En ef svo ólíklega fer að lagt verði til grundvallar að horfa skuli til atburða í rekstri stefnda og dótturfélaga hans er átt hafi sér stað eftir uppsögn á ráðningarsambandi við stefnanda byggi stefndi einnig á því að hann hafi haft gildar ástæður til að leggja niður starf sölustjóra x og segja stefnanda upp störfum í ljósi atvika allra.

Stefndi mótmæli málsástæðum stefnanda um að 29. gr. fæðingarorlofslaga veiti honum sjálfstæðan rétt eins og atvikum máls sé háttað, en 29. gr. komi einungis til skoðunar í tilvikum þar sem starfsmaður í fæðingarorlofi hafi þurft að þola breytingu á starfi sínu er talin verði neikvæð í hans garð. Sem málsástæðu til vara byggi stefndi á því að honum hafi verið ómögulegt að bjóða stefnanda upp á annað sambærilegt starf enda hafi stefnda hvorki verið skylt að skapa slíkt starf umfram rekstrarþörf né það að segja öðrum starfsmanni í sambærilegu starfi upp til að rýma fyrir stefnanda.

Verði þó talið að stefnanda hafi borið réttur til skaðabóta úr hendi stefnda vegna uppsagnar ráðningarsambandsins þá beri engu að síður að sýkna stefnda vegna tómlætis og aðgerðarleysis stefnanda sjálfs. En stefnandi hafi með öllu látið hjá líða að þekkjast viðtal um ástæður uppsagnar eða óska frekari upplýsinga um tilgreinda gilda ástæðu uppsagnar en krefji stefnda þess í stað um bætur á grundvelli órökstuddra og alvarlegra ávirðinga tæpum tveimur árum eftir uppsögn ráðningarsambandsins.

Varakröfu um verulega lækkun á dómkröfu stefnanda byggi stefndi í fyrsta lagi á að skaðabætur á grundvelli 31. gr. fæðingarorlofslaga lúti almennum sjónarmiðum skaðabótaréttar og stefnanda hafi þar af leiðandi borið skylda til að takmarka tjón sitt en málatilbúnaður hans og framlögð gögn gefi til kynna að það hafi hann ekki gert og á því verði hann sjálfur að bera allan halla. Í öðru lagi byggi stefndi á því að meta skuli tímabil skaðabóta að álitum og að dómvenja hafi skapast um að tímabil bóta séu þrír mánuðir frá lokum uppsagnarfrests að frádregnum tekjum á tímabilinu. Jafnframt sé á því byggt að lengd uppsagnarverndar fæðingarorlofslaga skuli engin áhrif hafa við ákvörðun um skaðabætur enda myndi slík niðurstaða leiða til þess að launþegar hefðu í reynd enga skyldu til að takmarka tjón sitt þar til tímabili uppsagnarverndar lyki. Í þriðja lagi sé á því byggt að hafna skuli málsástæðu stefnanda um að hann hafi notið uppsagnarverndar allt frá tilkynningu um fæðingarorlof og þar til hann hafi lokið síðari hluta úttektar orlofsins í september árið 2019 enda gengi slík lögskýring m. a. gegn tilgangi og markmiði uppsagnarverndar fæðingarorlofslaga og myndi í reynd almennt leiða til mun betri uppsagnarverndar til handa körlum en konum. Auk þess sem þarna sé um að ræða undantekningu frá meginreglunni um frjálsan uppsagnarrétt í ráðningarsambandi en undantekningar beri að skýra þröngt. Í fjórða lagi sé á því byggt að engin slík atvik hafi orðið við uppsögn stefnda á ráðningarsambandi við stefnanda er hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn æru eða persónu hans, sbr. b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en það standi upp á stefnanda að sýna fram á slík atvik og það hafi hann ekki gert. Beri því að sýkna af miskabótakröfu stefnanda.

Brot vinnuveitanda á fæðingarorlofslögum varði skaðabótum eftir almennum reglum, sbr. 31. gr. fæðingarorlofslaga, en af almennu skaðabótareglunni leiði m. a. að stefnanda hafi borið skylda til að takmarka tjón sitt eftir fremsta megni. Af því leiði skylda stefnanda til að sækja rétt sinn til atvinnuleysistrygginga með fullnægjandi hætti og vera í virkri atvinnuleit en í því felist skylda stefnanda til að taka starfi sem teljist samboðið menntun hans og reynslu. Atvinnuframboð á höfuðborgarsvæðinu hafi almennt verið með ágætum á þeim tíma sem hér um ræðir og stefnandi verði sjálfur að bera hallann af tjóni sem rakið verði til þess að hann hafi heykst á að takmarka tjón sitt vegna vandfýsi við atvinnuleit. Í því sambandi sé byggt á því að ekki verði lagt til grundvallar að stefnanda hafi verið rétt að leggja til grundvallar atvinnuleit sinni að taka ekki starfi nema laun væru jafn há og í starfi hans hjá stefnda, en allar tekjur sem stefnandi hafi haft á tímabilinu skuli koma til frádráttar bótakröfu.

Það sé andstætt almennu reglunni um skyldu tjónþola til að takmarka tjón sitt að við ákvörðun um fjárhæð skaðabóta verði lagt til grundvallar að stefnandi hafi notið uppsagnarverndar allt til loka september 2019. Slík niðurstaða leiði í reynd til þess að stefnanda hafi engin skylda borið til að takmarka tjón sitt. Stefndi hafni jafnframt málsástæðu stefnanda um ætlað tímabil uppsagnarverndar. Af dómvenju leiði að við ákvörðun skaðabóta vegna ólögmætra uppsagnar á vinnumarkaði skuli ákvarða skaðabætur að álitum svo nemi launum í þrjá mánuði nema sýnt verði að stefnanda hafi boðist starf á sex mánaða tímabili frá uppsögn sem teljist samboðið menntun hans og reynslu og sé tímabilið þá styttra sem tímamarki þess starfstilboðs nemi. Jafnframt að við ákvörðun um fjárhæð skaðabóta eins og hér standi á skuli litið til þess langa og mikla aðgerðarleysis og tómlætis sem stefnandi hafi sýnt af sér í málinu þar sem hann hafi ekki þegið boð um viðtal um ástæður uppsagnar eða leitað frekari upplýsinga þar um eða rökstuðnings í kjölfar uppsagnarinnar fyrr en tveimur árum síðar.

Til vara sé byggt á því að skýra beri ákvæði þágildandi 30. gr. fæðingarorlofslaga um uppsagnarvernd í samræmi við tilgang þess, verndarhagsmuni, 10. gr. tilskipunar 92/85/EBE, og ákvæði jafnréttislaga um jafnan rétt karla og kvenna. Þar af leiði að skýra beri ákvæðið þröngri lögskýringu. Leggja beri til grundvallar að stefnandi hafi einungis notið uppsagnarverndar á tímabilinu frá því hann með sannanlegum hætti hafi tilkynnt um töku fæðingarorlofs eða átta vikum fyrir fæðingu barns, hvort sem leiðir til skemmri niðurstöðu, og fram að þriggja mánaða aldri barnsins. Til vara sé byggt á því að stefnandi hafi einungis notið uppsagnarverndar frá sama tímamarki, sbr. fyrri málsástæðu, og fram að fæðingu barns annars vegar og hins vegar á þeim afmarkaða tíma sem stefnandi hafi í reynd verið í fæðingarorlofi. Byggi stefndi á því að önnur niðurstaða, þ. e. málsástæða stefnanda um tímabil verndar, leiði í reynd til þess að makar starfmanna er ali börn njóti mun lengri uppsagnarverndar en starfsmenn sem ali börn almennt njóti og slík lögskýring gangi þvert gegn tilgangi og verndarhagsmunum 30. gr. eins og það verði túlkað í ljósi 10. gr. tilskipunar 92/85/EBE svo og ákvæðum jafnréttislaga um jafnan rétt kvenna og karla. Byggi stefndi jafnframt á því að málsástæða stefnanda að þessu leyti myndi almennt leiða til þeirrar niðurstöðu að makar starfsmanna er ali börn gætu eftir tilhögun fæðingarorlofs notið uppsagnarverndar í alla vega tvö ár eða lengur en slík niðurstaða væri ótæk enda sé ákvæði 30. gr. undantekningarregla frá meginreglu íslensks vinnuréttar um frjálsan uppsagnarrétt aðila í ráðningarsambandi sem túlka beri þá þröngri lögskýringu.

Stefndi mótmæli kröfu stefnanda um miskabætur. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á það að skilyrði 26. gr. skaðabótalaga séu uppfyllt í málinu. Stefndi hafi hvorki sýnt af sér ásetning né stórkostlegt gáleysi í þá veru að brjóta rétt á stefnanda eða að beita hann meingerð. Þá sé því hafnað að atvik við uppsögn stefnda á ráðningarsambandi við stefnanda hafi verið með einhverjum þeim hætti að í þeim hafi falist meingerð gegn æru eða persónu stefnanda í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Byggir stefndi á því að það standi upp á stefnanda að sýna fram á að atvik hafi verið með þeim hætti og að skilyrði ákvæðisins hafi verið uppfyllt að öðru leyti, þ. m. t. skilyrði um ásetning eða stórkostlegt gáleysi. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi með engu móti sýnt fram á framangreint og því beri að hafna kröfu stefnanda um miskabætur úr hendi stefnda.

Til stuðnings kröfum vísi stefndi til þágildandi fæðingarorlofslaga nr. 95/2000, meginreglna samninga-, vinnu- og kröfuréttar, skaðabótareglunnar og skaðabótalaga nr. 50/1993, en krafa um málskostnað byggi á 129. gr. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

Ágreiningur málsaðila sem og dómkröfur þeirra í málinu hverfast hér öðru fremur um það álitaefni hvort stefnda hafi verið stætt á því að segja stefnanda upp störfum hjá stefnda, þann a. september 2018, þegar fyrir lá að stefnandi hafði áður tilkynnt stefnda um að hann myndi taka fæðingarorlof í september og október 2018, sem og í ágúst og september 2019, svo sem rakið er nánar hér að framansögðu. Enn fremur er ljóst að úrlausn þessa álitaefnis varðar hér óumdeilt áskilnað laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof, sem hafa nú verið leyst af hólmi með lögum nr. 144/2020 að því að er varðar rétt foreldra barna sem fæðast, eru ættleidd eða eru tekin í varanlegt fóstur eftir 1. janúar 2021. Þau ákvæði laga nr. 95/2000, sem hér hafa óumdeilt einkum þýðingu, eru í 29.- 31. gr. laganna, í VIII. kafla þeirra, og eru eftirfarandi:

„29. gr. Réttur til starfs.

Ráðningarsamband milli starfsmanns og vinnuveitanda helst óbreytt í fæðingar-og foreldraorlofi.

Starfsmaður skal eiga rétt á að hverfa aftur að starfi sínu að loknu fæðingar- eða foreldraorlofi. Sé þess ekki kostur skal hann eiga rétt á sambærilegu starfi hjá vinnuveitanda í samræmi við ráðningarsamning.

30. gr. Vernd gegn uppsögnum.

Óheimilt er að segja starfsmanni upp störfum vegna þess að hann hefur tilkynnt um fyrirhugaða töku fæðingar- eða foreldraorlofs skv. 9. eða 26. gr. eða er í fæðingar-eða foreldraorlofi nema gildar ástæður séu fyrir hendi og skal þá skriflegur rökstuðningur fylgja uppsögninni. Sama gildir um uppsagnir þungaðrar konu og konu sem nýlega hefur alið barn.

31. gr. Skaðabótaskylda.

Brjóti vinnuveitandi gegn ákvæðum laga þessara varðar það skaðabótaskyldu samkvæmt almennum reglum.“

Af framangreindu leiðir, að eins og hér stendur á, þá var stefnda óheimilt að segja stefnanda upp störfum líkt og gert var, nema þá því aðeins að gildar ástæður teljist hafa verið fyrir hendi og skuli þá slíkur skriflegur rökstuðningur fylgja uppsögninni.

Nú liggur fyrir, að við umrædda uppsögn, sem var óumdeilt samdægurs, þann a. september 2018 og framkvæmd með þriggja mánaða uppsagnarfresti án vinnuskyldu, var stefnanda látið í té uppsagnarbréf, þar sem útskýrt er að ákveðið hafi verið í lok ágúst að gera breytingar á markaðs- og sölustarfi fyrirtækisins og vegna þeirra hafi verið ákveðið að leggja niður starf stefnanda, það er starf sölustjóra x.

Þá liggur fyrir að um tveimur árum síðar eða árið 2020 verður stefnandi þess síðan áskynja að á vefsvæði stefnda, B er engu að síður getið um það að þar starfi annar maður, B, sem sölustjóri x, og var hann þá einnig með sama símanúmer og stefnandi hafði haft á starfstöð sinni hjá félaginu, en fyrir liggur skjáskot af þessum upplýsingum er ber með sér að vera frá [...]. ágúst 2020. Af þessu leiðir að stefnandi telur nú að brotið hafi verið á framangreindum réttindum hans samkvæmt lögum nr. 95/2000, með því að staða hans hafi þá í reynd ekki verið lögð niður eins og tilkynnt var, og því hafi ekki verið gild ástæða fyrir uppsögn hans.

Að mati dómsins hefur málið skýrst nokkuð undir rekstri þess, en fyrir dómi lét stefnandi í té aðilaskýrslu, auk þess sem vitnið C, starfsmaður stefnda og sú sem var næsti yfirmaður stefnanda er hann starfaði þar, lét í té vitnisburð.

Fyrir dómi þá útskýrði vitnið C þær kerfisbreytingar sem áttu sér stað í starfsemi stefnanda um það leyti sem stefnanda var sagt þar upp störfum en um hafi verið að ræða víðtækar breytingar sem fólu í sér uppsagnir margra starfsmanna og þá ekki síst á markaðssviði fyrirtækisins þar sem stefnandi hafi starfað og hefði þá verið lagt niður sem slíkt. Enn fremur að þessar breytingar hafi falið í sér að hún sjálf hafi þá tekið við sölustjórn x ásamt með öðru þar sem að umsvif á því sviði, a. m. k. hjá móðurfyrirtækinu B hafi verið orðin öllu minni en áður hafði verið. Enn fremur útskýrði vitnið að B hafi ekki að neinu leyti tekið við hlutverki stefnanda en hann hafi verið starfsmaður D sem varð dótturfyrirtæki stefnda við kaup á því fyrirtæki sem hafi átt sérstað eftir framangreindar breytingar hjá stefnda. En téður B, sem hafi þá verið orðinn roskinn, hafi þá eftir sem áður einungis þjónustað skip D, E, varðandi x þaðan, þótt hann hafi svo í hagræðingarskyni síðar verið fluttur inn á starfstöð B og fengið þar laust símanúmer á starfstöðinni uns hann hafi svo látið af störfum fyrir aldurs sakir í júní 2020. Skýring þess að nafn B hafi samt áfram verið um tíma inni á heimasíðu fyrirtækisins og hann þar titlaður sem sölustjóri x hafi verið sú að hann hafi sjálfur sérstaklega fremur óskað eftir því að vera titlaður með þeim hætti. En geta ber um það að lagður hefur verið fram í málinu tölvupóstur, dags. 7. febrúar 2019, er virðist hafa gengið á milli stjórnenda hjá stefnda sem staðfestir þetta.

Óumdeilt er í málinu að það er stefndi sem ber sönnunarbyrði í máli þessu um það að umrædd starfslok stefnanda hafi stuðst við gildar ástæður og samræmst þeim rökstuðningi sem honum var þá látinn í té. Sé tekið mið af hér framangreindu þá er það mat dómsins að stefnda hafi hér auðnast að axla þá sönnunarbyrði sína með því að sýnt þykir vera fram á, með hliðsjón af framangreindum gögnum sem enn fremur eru studd vitnisburði C, að uppsögn stefnanda hafi í reynd verið, líkt og boðað var, liður í almennum hagræðingaraðgerðum innan fyrirtækisins þar sem staða hans sem slík hafi verið lögð niður. En að síðar tilkomin aðkoma B um skamma hríð hafi, þrátt fyrir að ætla hafi mátt annað í fljótu bragði, í reynd verið þessu óviðkomandi og hann ekki tekið við fyrra starfi stefnanda. Verður því að líta svo á að stefndi hafi hér sýnt nægilega fram á það að gildar ástæður hafi legið til grundvallar uppsagnar stefnanda, þann a. september 2018, sbr. 30. gr. laga nr. 95/2000 og m. t. t. þess rökstuðnings sem látinn var þá í té, sbr. sama ákvæði.

Að öllu hér framangreindu virtu verður það því niðurstaðan að þegar af þessum ástæðum séu brostin skilyrði til að fallast megi á dómkröfur stefnanda í málinu, hvort heldur sem er um bætur fyrir meint fjártjón eða miska, og beri því að sýkna stefnda af þeim. Með hliðsjón af öllu framangreindu verður að mati dómsins heldur ekki talið að aðrar fram komnar röksemdir eða málsástæður hafi við svo búið þýðingu í málinu eða geti leitt til annarrar niðurstöðu í því, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

Eins og mál þetta er vaxið þykir þó rétt að málskostnaður verði látinn niður falla. Málið fluttu fyrir stefnanda I-kk-nf S-kk-nf B-kk-nf lögmaður, en H-kvk-nf K-kvk-nf S-kvk-nf lögmaður fyrir stefnda.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

Dómsorð :

Stefndi B er sýknaður af dómkröfum stefnanda A.

Málskostnaður fellur niður.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf