E-1016/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 25. ágúst síðastliðinn, er höfðað 7. október 2016.

Stefnandi er X, [...], [...].

Stefndu eru Hafnarfjarðarkaupstaður, Strandgötu 6, Hafnarfirði, og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru:

Að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir þegar hún rann í anddyri leikskólans Hlíðarbergs í Hafnarfirði 13. desember 2012.

Að viðurkenndur verði réttur stefnanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir þegar hún rann í anddyri leikskólans Hlíðarbergs í Hafnarfirði 13. desember 2012.

Stefnandi krefst málskostnaðar án tillits til gjafsóknar hennar.

Stefndu krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar, en til vara að skaðabótaskylda þeirra verði aðeins viðurkennd að hluta vegna þess óhapps sem stefnandi varð fyrir 13. desember 2012 og að málskostnaður verði felldur niður.

I

Stefnandi hefur höfðað mál þetta vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir þegar hún datt í anddyri leikskólans Hlíðarbergs, Hlíðarbergi 1 í Hafnarfirði 13. desember 2012. Í fasteigninni, sem mun vera þinglýst eign stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar, er rekin hefðbundin forskólastarfsemi barna á aldrinum tveggja til sex ára. Í gögnum málsins segir að stefnandi hafi leitað á bráða- og slysadeild síðar sama dag og kvartað undan svima, að hún væri ekki skýr í höfðinu og ætti í erfiðleikum með tal. Leiddi tölvusneiðmynd á höfði ekki í ljós áverkamerki, en stefnandi var greind með heilahristing og var ráðlagt að hvíla sig. Í stefnu kemur fram að slysið hafi átt sér stað klukkan 8:00 þegar stefnandi var að fylgja dóttur sinni í leikskólann. Hafi stefnandi runnið til og fallið í anddyri skólans með þeim afleiðingum að höfuð hennar skall á neðra horni stálkassa utan um brunaslöngu á vegg. Þá segir að stefnandi hafi hlotið alvarlega höfuð-, heila- og hálsáverka og hafi hún frá slysdegi þjáðst af stöðugum verkjum í höfði og hálsi, bólgum í herðum, verri sjón, hávaðaóþoli, skjálfta í höndum, svima og jafnvægistruflunum og þreytu og minna líkamlegu og andlegu úthaldi. Við komu á bráða- og slysadeild lýsti stefnandi því að hún hefði haldið á „pakka“ þegar atvikið átti sér stað og við skoðun heilsugæslulæknis 2. janúar 2013 að hún hefði haldið á „e-u“ og ekki náð að bera hendur fyrir sig í fallinu.

Sjónarvottar voru ekki að atvikinu en það var skráð á slysaskráningarblað af starfsmönnum leikskólans sem komu að stefnanda eftir að hafa heyrt dynk á ganginum. Um atvikið segir á skráningarblaðinu, sem undirritað er af A og B, að stefnandi hafi runnið á gólfinu. Þá segir: „X virtist vera hálf vönkuð eftir höggið. Gólfið var þurrt, gerðist snemma um morgun, rétt fyrir kl. 8.00“. Fyrir liggur að stefnandi fór til vinnu en leitaði um hádegi saman dag á slysa- og bráðamóttöku, svo sem áður segir. Samkvæmt gögnum málsins leitaði stefnandi ítrekað læknisaðstoðar næstu þrú árin, sjúkraþjálfunar og annarrar meðferðar vegna verkja og einkenna sem rekja mætti til fallsins.

Þann 2. desember 2013 tilkynnti stefnandi slysið til Vátryggingafélags Íslands hf., þar sem hún var tryggð frítímaslysatryggingu. Með bréfi 19. febrúar 2014 staðfesti tryggingarfélagið bótaskyldu úr slysatryggingu stefnanda.

Með bréfi 9. maí 2015 óskaði stefnandi eftir afstöðu stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar til bótaskyldu vegna slyss stefnanda. Með tölvupósti 8. júlí 2015 hafnaði stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar bótaskyldu úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar hjá tryggingarfélaginu þar sem vanbúnaður á fasteign leikskólans væri ósannaðaður. Um óhappatilvik hafi verið að ræða.

Með matsbeiðni 6. júlí 2015 óskuðu stefnandi og stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar eftir því að C læknir og D hdl. framkvæmdu mat á tjóni stefnanda samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Niðurstaða þeirra lá fyrir 9. nóvember 2015. Töldu matsmennirnir að varanlegar heilsufarslegar afleiðingar stefnanda vegna slyssins yrðu raktar til höfuðhöggs og heilaskaða með vitrænni skerðingu sem hafi áhrif á daglega færni stefnanda auk þess sem afleiðingin væri skert færni í vinstri hendi og hálstognun. Var varanlegur miski stefnanda metinn 40 stig. Þá töldu matsmenn að geta stefnanda til að afla sér tekna væri verulega mikið skert og mátu þeir varanlega örorku stefnanda 50%. Í kjölfarið sendi stefnandi kröfubréf til stefndu, dagsett 24. nóvember 2015, er byggðist á niðurstöðum matsgerðarinnar. Með tölvupósti 2. desember 2015 hafnaði stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar bótaskyldu með vísan í tölvupóst félagsins frá 8. júlí sama ár.

Með beiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2016 óskaði stefndi eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta afleiðingar af slysinu fyrir stefnanda. Á dómþingi 21. október 2016 var E, heila- og taugaskurðlækni, og F hæstaréttarlögmanni, falið að framkvæma hið umbeðna mat. Lá matsgerð þeirra fyrir 22. febrúar 2017. Var niðurstaða matsgerðarinnar í meginatriðum á sama veg og þeirrar sem áður hafði verið aflað. Þar sem mál þetta er einskorðað við kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu er ekki þörf á að rekja niðurstöður matsgerðarinnar frekar.

II

Stefnandi telur stefnda Hafnarfjaðarkaupstað bera skaðabótaábyrgð á tjóni hennar á grundvelli almennrar sakarreglu og vinnuveitendaábyrgðar. Slys stefnanda sé að rekja til óforsvaranlegs aðbúnaðar fasteignarinnar og saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna Hafnarfjarðarkaupstaðar. Í því samhengi verði að hafa í huga að í leikskólanum, og þá sérstaklega í anddyri leikskólans, sé mikill umgangur fólks á öllum aldri og brýnt sé að ráðstafanir séu gerðar til að fyrirbyggja óvænta hættu fyrir gesti og gangandi. Þessi skylda sé sérstaklega mikilvæg þegar um sé að ræða þjónustu- og/eða opinbera staði eins og leikskóla fyrir börn þar sem umgangur sé mikill.

Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að orsakir slyssins sé að rekja til aðstæðna í inngangi leikskólans umrætt sinn. Hafi þær verið með öllu óforsvaranlegar og á því beri Hafnarfjarðarkaupstaður sakarábyrgð samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Þannig hafi inngangurinn verið flugháll er stefnandi hafi gengið út úr leikskólanum umræddan morgun og runnið í bleytu. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að fullnægjandi fall- og hálkuvarnir hafi ekki verið til staðar. Sérstaklega sé kveðið á um það í grein 12.1.1 í byggingareglugerð nr. 112/2012 að gera skuli þær ráðstafanir sem þurfi til að koma í veg fyrir slysahættu, t.d. vegna hálla gólfa. Nauðsynlegt hafi verið að grípa til viðeigandi varúðarráðstafana vegna augljósrar fallhættu vegna hálku. Stefnandi bendir á að auðvelt hefði verið að fyrirbyggja að slys yrði með því t.d. að hafa mottu á gólfinu. Mottu hafi nú verið komið fyrir á umræddum stað, enda brýn þröf til þess að leikskólinn komist nær því að uppfylla lágmarksöryggiskröfur. Sýni það svo ekki verði um villst að stefndi sjálfur viðurkenni að aðstæður hafi verið óöruggar og beinlínis hættulegar þeim sem átt hafi leið um inngang skólans. Auðvelt hefði verið, og án kostnaðar, að fyrirbyggja slys stefnanda.

Stefnandi bendir á að í grein 12.2.2 í fyrrnefndri byggingarreglugerð sé fjallað um yfirborð gólfflata og áréttað að ganga skuli frá yfirborði byggingarflata í umferðarleiðum bygginga þannig að ekki sé hætta á að fólk hrasi eða detti. Á gólfum þar sem hætta sé á hálku, t.d. vegna bleytu, skuli ávallt valið gólfefni með hálkuviðnámi. Í umræddum inngangi leikskólans hafi gólf á milligangi verið flísalagt en að öðru leyti sleipur línoleumdúkur. Á milligangi hafi verið lítil motta en engin slík á þeim stað sem stefnandi hafi fallið. Stefnandi tekur fram að þegar hún hafi tilkynnt leikskólanum um tjónsatvikið hafi hún bent á að gólfið hefði verið mjög hált og meðal annars beðið um að skoðað yrði hvaða efni væru notuð við hreingerningar. Gæta þyrfti þess að ekki væri notuð of mikil sápa eða bón eða annað sleipt efni við skúringar á línoliumdúknum. Engin svör hafi borist önnur en fullyrðing stefnda Sjóvár-Almennra um að ónefndur aðili, sem sæi um ræstingu í skólanum, hafi ekki talið að efni hefðu verið notuð sem gert hafi gólfdúkinn sérstaklega hálan. Enn sé þó ekki vitað hvaða efni hafi verið notað við hreingerningu eða hvenær slysstaðurinn hefði síðast verið þrifinn. Þá hafi starfsfólki leikskólans verið í lófa lagið að vara við hættulegum aðstæðum eða a.m.k. setja upp viðvörunarskilti um að gólfið væri hált. Jafnframt kveður stefnandi það skylt að hafa handlista á svæðum þar sem búast megi við hálku, t.d. vegna bleytu á gólfi. Ljóst sé að ofangreindum reglum hafi ekki verið fylgt.

Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að stálkassinn hafi verið ranglega staðsettur. Samkvæmt grein 12.3.3 í byggingarreglugerð skuli staðsetja allan búnað sem festur sé utan á vegg minnst 2,2 metra frá gólffleti umferðarleiða. Sé ekki unnt að staðsetja slíkan búnað svo hátt yfir gólfi skuli merkja þá greinilega og verja þannig að ekki verði slysahætta vegna þeirra. Umræddur stálkassi hafi verið staðsettur mun neðar yfir gólffleti en reglan áskilji. Telji stefnandi að ef stálkassinn hefði ekki verið á þeim stað sem hann er hefði höfuð hennar ekki slegist í hann með þeim afleiðingum sem kunnar séu.

Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að koma hefði átt í veg fyrir að stálkassinn stæði óvarinn í ganginum með tilheyrandi slysahættu fyrir þá sem leið ættu inn eða út úr leikskólanum. Með hliðsjón af því að um inngang í leikskóla væri að ræða hefði meðal annars átt að koma í veg fyrir að oddhvassir kantar kassans stæðu óvarðir og án þess að vera merktir sérstaklega, sbr. meðal annars grein 12.3.1 í byggingarreglugerð þar sem segi að óheimilt sé að hafa byggingarhluta með hvassar brúnir sem geti slasað fólk í umferðarleiðum bygginga eða annars staðar þar sem fólki geti stafað hætta af. Stálkassinn hafi verið óvarinn í umferðarleið á leikskóla fyrir ung börn og stöðugur straumur barna og foreldra um leiðina. Kveður stefnandi að afleiðingar slyssins hefðu að öllum líkindum orðið minni ef stálkassinn hefði verið varinn.

Í fimmta lagi byggir stefnandi á því að stálkassinn hafi ekki verið nægilega sýnilegur í ganginum í samræmi við skyldu samkvæmt greinum 12.3.1 og 9.9.7 í byggingarreglugerð.

Stefnandi tekur fram að hún hafi verið í góðum skóbúnaði umrætt sinn en skórnir hafi verið með grófum sóla sem veitt hafi gott grip. Er hún hafi opnað útidyrahurðina á leið sinni út hafi hún runnið á flughálfu gólfinu.

Stefnandi mótmælir sem röngum og þýðingarlausum þeim fullyrðingum stefnda Sjóvár-Almennra trygginga að hún hafi verið með þeim fyrstu sem komið hafi í leikskólann umræddan dag og því hefði „engin bleyta safnast fyrir á gólfinu vegna umgangs“. Ekki þurfi umgang margra til að bleyta myndist á gólfi. Þá hafi stefnandi komið með barn sitt á leikskólann um klukkan 8:30 þennan dag og þá hafi fjöldi barna verið kominn til vistunar. Þá mótmælir stefnandi því, sem komi fram á „viðbótarblaði við skráningarblað leikskólans“ þar sem fullyrt sé að gólfið hafi verið þurrt er slysið hafi átt sér stað. Þá viðurkenni stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar, í bréfi 13. desember 2012, að þrátt fyrir að ekki hafi verið úrkoma umrætt sinn og jörð hafi verið frosin, sé ekki ólíklegt að einhver bleyta hafi borist inn með umgangi fólks. Af ofangreindu megi ráða að rík skylda hvíli á herðum eigenda fasteigna til að sjá til þess að fyllsta öryggis sé gætt í og við fasteignir. Stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður hafi hvorki farið að þeim lögum og reglum sem vísað sé til né hátternisvenjum og viðmiðum sem almennt sé fylgt í húsnæði líku og leikskólanum. Sú vanræksla hafi haft þær afleiðingar að stefnandi hafi fallið í bleytu í inngangi og skollið á óvarðan stálkassa með verulegu líkamstjóni. Á því tjóni beri stefndu ábyrgð.

Með vísan til framangreinds byggir stefnandi á því að slys hennar sé bótaskylt úr ábyrgðartryggingu stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Ekkert hafi komið fram sem renni stoðum undir að fall stefnanda eigi rætur að rekja til annars en óforsvaranlegs aðbúnaðar í inngangi leikskólans greint sinn.

Stefnandi telur að við sakarmatið verði að líta til þess að starfsfólk skólans hafi mátt gera sér grein fyrir slysahættu á umræddum stað. Þá sé hætta á tjóni sérstaklega mikil þar sem stöðugur umgangur sé og auðvelt hafi verið að grípa til viðeigandi varúðarráðstafana, t.d. með því að setja mottur á ganginn, setja upp aðvörunarskilti vegna hálku, hafa brunaslöngur ofar og verja oddhvassa kanta kassans. Varúðarráðstafanir hefðu verið mjög kostnaðarlitlar og ekki krafist mikils umstangs.

Um lagarök vísar stefnandi til sakarreglu íslensks réttar og reglu um vinnuveitendaábyrgð, sem stefnandi segir vera meginreglur skaðabótaréttar. Stefnandi vísar jafnframt til skaðabótalaga nr. 50/1993 og til laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, einkum 44. gr. laganna. Um heimild til að leita viðurkenningardóms vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá styður stefnandi kröfu sína um málskostnað við XXI kafla sömu laga og um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun við lög nr. 50/1988. Þá vísar stefnandi til byggingarreglugerðar nr. 112/2012.

III

Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að ósannað sé að óhapp stefnanda sé að rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar eða starfsmanna hans. Í fyrsta lagi sé því hafnað að saknæm háttsemi starfsmanna eða forsvarsmanna stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar hafi orsakað óhapp stefnanda. Í öðru lagi sé byggt á því að um hafi verið að ræða eigin sök stefnanda ellegar óhappatilviljun sem stefnda Hafnarfjarðarkaupstað verði ekki kennt um. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns og sé því mótmælt að hún hafi sannað að tjónið megi rekja til atvika sem stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður beri skaðabótaábyrgð á að lögum og verði felld undir ábyrgðartryggingu hans hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf.

Samkvæmt því sem áður segir hafna stefndu því að saknæm háttsemi starfsmanna eða forsvarsmanna stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar hafi orsakað óhapp stefnanda en í öllu falli sé það ósannað. Stefndu mótmæla því að aðbúnaður fasteignarinnar að Hlíðarbergi 1 hafi verið óforsvaranlegur. Engin óvænt hætta hafi verið til staðar þegar stefnandi hafi komið með barn sitt á leikskólann umrætt sinn. Þá sé því mótmælt að fasteignin eða umbúnaður hennar hafi verið einhvers konar slysagildra.

Stefndu mótmæla fullyrðingum í stefnu um að inngangur í leikskólann hafi verið „flugháll“ eða að gólfið hafi verið „mjög hált“ þegar stefnandi hafi gengið út úr leikskólanum að morgni 13. desember 2012. Að sama skapi sé því mótmælt að stefnandi hafi runnið í bleytu þegar óhappið varð. Í því sambandi taka stefndu fram að fyrir liggi að stefnandi hafi komið snemma morguns með barn sitt á leikskólann 13. desember 2012. Gögn málsins bendi til þess að óhapp stefnanda hafi orðið milli klukkan 7:30 og 8:00 umræddan morgun. Þann morgun hafi jörð verið frosin og því megi ætla að ekki hafi mikil bleyta borist inn með þeim fáu sem áður hefðu farið um anddyri leikskólans. Þar af leiðandi hafi inngangurinn hvorki verið flugháll né blautur. Þá sé ljóst að stefnandi sjálf lýsir því iðulega í gögnum málsins að hún hafi runnið, dottið eða skrikað fótur án þess að vísað sé til hálku eða bleytu. Að mati stefndu liggi því ekkert fyrir um að stefnandi hafi runnið í bleytu í anddyri leikskólans umrætt sinn en sönnunarbyrði um slíkt hvíli á stefnanda. Starfsmenn leikskólans geri sitt ítrasta til að tryggja að bleyta safnist ekki í anddyri leikskólans. Bæði sé hálkuvörnum sinnt utandyra, s.s. með því að moka snjó og með því að sanda, auk þess sem moppur séu til taks innandyra til að þurrka bleytu ef á þurfi að halda. Með því sé tryggt að bleyta sé ekki á gólfum í anddyri umfram það sem venjulegt þyki við rekstur á sambærilegri starfsemi. Þá hafi starfsmenn leikskólans einnig tekið það sérstaklega fram að gólfið hafi verið þurrt þegar óhapp stefnanda hafi átt sér stað. Verði á hinn bóginn talið sannað að stefnandi hafi runnið í bleytu umrætt sinn, telji stefndu að slík bleyta hafi ekki verið umfram það sem stefnandi hafi mátt búast við í sambærilegum þjónustubyggingum.

Stefndu mótmæla því að fall- og hálkuvarnir hafi verið ófullnægjandi. Í stefnu sé vísað til greinar 12.1.1 í byggingarreglugerð nr. 112/2012 og að gera skuli ráðstafanir til að koma í veg fyrir slysahættu vegna hálla gólfa. Einnig er vísað til ákvæðis 12.2.2 um frágang á yfirborði gólfflata. Stefndu benda á að kröfur sem settar séu fram í byggingarreglugerð teljist lágmarkskröfur sem snúi einkum að mannvirkjagerð sem slíkri, s.s. hönnun og byggingu. Fyrir liggi að fasteignin að Hlíðarbergi 1 hafi verið byggð á árinu 1993 en á þeim tíma hafi byggingarreglugerð nr. 177/1992 verið í gildi. Ekkert hafi komið fram um að slíkar framkvæmdir, s.s. gerð eða frágangur gólfa, hafi farið gegn ákvæðum þeirrar reglugerðar eða skapað sérstaka slysahættu vegna hálku. Á gólfi í anddyri fasteignarinnar séu flísar og þar innaf línoleumdúkur. Hvort tveggja teljist algengt gólfefni, s.s. í opinberum byggingum eins og skólum, leikskólum og sjúkrastofnunum. Uppfylli slík gólfefni allar kröfur þágildandi byggingarreglugerðar.

Stefndu benda á að þegar atvikið hafi átt sér stað hafi plastmotta verið fyrir utan dyr til að taka snjó og drullu af skóm áður en gengið væri inn í leikskólann. Í anddyri leikskólans hafi verið motta sem hægt hafi verið að nota til að þurrka vel af skóm. Loks hafi verið motta inni á ganginum við útgöngudyr út á leiksvæði. Slíkar mottur hafa einkum það hlutverk að draga úr bleytu í anddyri og á gangi og draga þannig úr hættu á að bleyta safnist fyrir á gólfum. Sú staðreynd að bætt hafi verið við mottu á ganginum í kjölfar óhapps stefnanda verði ekki talið fella nokkra sök á stefnda Hafnarfjarðarkaupstað heldur sé um að ræða eðlileg viðbrögð við óhappinu. Þannig sé því mótmælt að ekki hafi verið mottur á gólfi leikskólans eða að krafa sé gerð um að þekja þurfi gólfefni með slíkum mottum. Einnig sé því mótmælt að motta nákvæmlega á þeim stað sem stefnandi hafi dottið hefði getað fyrirbyggt óhapp hennar, enda beri gögn málsins ekki með sér að stefnandi hafi runnið í bleytu umrætt sinn heldur dottið eða henni skrikað fótur.

Stefndu telji ljóst að allar aðstæður í leikskólanum hafi verið forsvaranlegar þegar óhapp stefnanda hafi orðið, s.s. með því að mottur hafi verið til staðar bæði fyrir innan og utan inngöngudyr til að taka við snjó og bleytu. Auk þess hafi starfsmenn leikskólans tryggt eftir bestu getu að allur aðbúnaður í anddyri leikskólans hafi verið fullnægjandi ásamt því að moppur hafi verið tiltækar og notaðar til að þurrka bleytu þegar þess hafi þurft. Á starfsmönnum hvíli ekki óraunhæfar kröfur um að fylgjast með fótmáli hvers manns sem erindi eigi í anddyri leikskólans heldur verði slíkar kröfur að vera sanngjarnar og eðlilegar með hliðsjón af eðli þeirrar starfsemi sem rekin sé í fasteigninni. Enn fremur sé því mótmælt að á stefnda Hafnarfjarðarfjarðarkaupstað hafi hvílt að leggja til „fallvarnir“ og óljóst í hverju slíkt hafi átt að felast.

Að sama skapi mótmæla stefndu því sem ósönnuðu að óhapp stefnanda hafi komið til vegna þess að gólf leikskólans hafi verið hált vegna hreingerningarefna. Ekkert liggi fyrir um annað en að hreingerning gólfa hafi verið í samræmi við áralanga venju. Þá liggi ekkert fyrir um að stefnandi hafi haft slíkt á orði við starfsmenn leikskólans þann dag sem óhappið hafi orðið. Þrif á gólfum fasteignarinnar séu framkvæmd seinni partinn eða að kvöldi til og aðeins notuð hreingerningarefni sem hæfi viðkomandi gólfefnum. Þrif séu framkvæmd með nákvæmlega sama hætti nú og þegar óhappið varð og engar kvartanir hafi borist frá starfsmönnum eða foreldrum um hálku á gólfum eða hálku sem sé að rekja til hreingerningarefna.

Jafnframt sé því mótmælt að aðstæður í leikskólanum hafi verið með þeim hætti að ástæða hafi verið til að vara við þeim eða setja upp viðvörunarskilti. Þvert á móti hafi aðstæður í leikskólanum verið forsvaranlegar. Stefndu mótmæla því að byggingarreglugerð eða ákvæði annarra laga og reglna mæli fyrir um að „handlistar“ skuli vera til stuðnings á svæðum þar sem búast megi við hálku. Ekki sé fjallað um slíkt í lögum og ekki ljóst til hvers stefnandi vísi.

Stefndu mótmæli því að kassi utan um brunaslöngu hafi verið rangt staðsettur eða að staðsetning kassans eða kassinn sjálfur teljist orsakavaldur í óhappi stefnanda. Stefndu telji að umræddur brunavarnabúnaður hafi uppfyllt þágildandi og núverandi ákvæði byggingarreglugerðar og þágildandi ákvæði reglugerðar um brunavarnir. Staðsetning brunaslöngu sé þáttur í brunahönnun byggingarinnar og ætlað að tryggja að unnt sé að ná út í öll horn viðkomandi rýma með slöngunni auk þess sem tryggt þurfi að vera að sá sem noti búnaðinn teppist ekki inni vegna reyks eða elds. Að mati stefndu sé búnaðurinn ekki staðsettur yfir gólffleti umferðarleiðar en í öllu falli verði ekki gerð sú krafa að slíkur brunavarnabúnaður sé festur 2,2 metra yfir gólffleti líkt og haldið sé fram af hálfu stefnanda. Kassinn utan um slönguna sé augljós hverjum þeim sem erindi eigi um inngang leikskólans og engin slysahætta stafi af staðsetningu hans. Auk þess verði ekki séð hvernig meintur ósýnileiki kassans verði talinn hafa átt þátt í óhappi stefnanda, einkum og sér í lagi þegar horft sé til reglna um orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Þá mótmæli stefndu því að kassi utan um brunaslöngu hafi staðið óvarinn í ganginum og að honum hafi fylgt slysahætta. Kassinn sé settur utan um brunaslönguna til að verja slönguna. Í lögum séu engar kröfur um að slíka kassa þurfi að verja með einhverjum hætti. Þá telji stefndu kassann ekki hafa að geyma oddhvassa kanta eða að þörf sé að setja sérstakar hlífar á horn hans. Þá geri lög ekki kröfu um að slíka kanta þurfi að merkja sérstaklega.

Að lokum mótmæli stefndu því að stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður eða starfsmenn hans hafi brotið gegn einhverjum ótilgreindum lögum, reglum, hátternisvenjum og viðmiðum í tilvikinu. Stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður hafi fullnægt öllum þeim kröfum sem lög geri varðandi aðbúnað á leikskólanum að Hlíðarbergi. Sönnunarbyrði um annað hvíli á stefnanda. Stefnanda hafi ekki tekist að sanna að tjón hennar sé að rekja til atvika sem stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður eða starsfmenn hans beri ábyrgð á að lögum.

Þá er á því byggt, svo sem áður segir, að stefnandi verði að bera fulla ábyrgð á tjóni sínu vegna aðgæsluleysis en að öðrum kosti vegna óhappatilviljunar sem stefnda Hafnarfjarðarbæ eða starfsmönnum hans verði ekki kennt um. Stefnanda hafi borið að sýna aðgát á för sinni um inngang leikskólans, s.s. með því að þurrka vel af skóm sínum. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi þekkt vel til aðstæðna í inngangi leikskólans enda verið með barn sitt á leikskólanum um nokkra hríð og því margoft komið með barnið eða sótt það á leikskólann. Að sama skapi sé ljóst að óhapp stefnanda hafi átt sér stað á leið stefnanda út úr húsnæðinu. Stefnandi hafi þar af leiðandi farið þarna um rétt áður og því mátt gera sér grein fyrir aðstæðum á ganginum. Stefnandi hafi verið búin að skila barninu og því getað haft alla athygli á eigin athöfnum umrætt sinn.

Stefndu mótmæla þeim fullyrðingum að skór stefnanda hafi verið með grófum sóla og veitt gott grip. Stefnandi sé ein til frásagnar um óhapp sitt og engin gögn í málinu sem staðreyni þann skóbúnað sem hún hafi verið í 13. desember 2012. Allt að einu telji stefndu að ekkert liggi fyrir um að þeir skór sem stefnandi haldi fram að hún hafi klæðst hafi grófan sóla eða gefi gott grip. Þá séu þeir skór með háum hæl sem kunni að skipta máli þegar metið sé hvort skóbúnaður stefnanda hafi haft áhrif við óhappið.

Ekki hafi fengist skýringar á því af hverju stefnandi hafi ekki borið hendur fyrir sig í fallinu. Í ýmsum gögnum sé haft eftir stefnanda að hún hafi ekki getað borið hendur fyrir sig þar sem hún hafi haldið á „einhverju“ eða „einhverjum pakka“. Engu að síður haldi stefnandi því fram í stefnu að hún hafi dottið þegar hún hafi verið „að opna útidyrahurðina“. Hafi það verið aðstaðan megi ætla að stefnandi hefði stuðst við hurðarhúninn þegar henni hafi skrikað fótur. Telja verði að stefnandi hefði getað varnað tjóni eða dregið verulega úr afleiðingum óhappsins hefði hún borið hendur fyrir sig.

Að framanrituðu virtu mótmæla stefndu öllum kröfum og málsástæðum stefnanda sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi hafi ekki fært fram fullnægjandi sönnun fyrir því að líkamstjón hennar, sem kröfur hennar byggjast á, megi rekja til atvika sem séu á ábyrgð stefnda Hafnarfjarðarkaupstað eða starfsmanna hans. Því beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda.

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu byggja stefndu til vara á því að tjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til óhappatilviljunar eða eigin gáleysis stefnanda. Stefndu vísa sérstaklega til þess að stefnandi hafi þekkt vel aðstæður í leikskólanum Hlíðarbergi. Þá hafi stefnandi verið á leið út úr leikskólanum og verið búin að skila barni sínu af sér og því getað haft óskipta athygli á eigin athöfnum. Þá hafi stefnandi ekki borið hendur fyrir sig í fallinu þar sem hún hafi haldið á „einhverju“ eða „einhverjum pakka“, sem ella hefði mátt varna tjóni stefnanda að öllu eða mestu leyti. Hvað sem öðru líði verði stefnandi að bera stærstan hluta tjóns síns sjálf. Að öðru leyti er eftir atvikum vísað til umfjöllunar um aðalkröfu til stuðnings því að varakrafa stefndu skuli ná fram að ganga.

Um lagarök vísa stefndu til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns, sönnunarbyrði og óhappatilviljunar auk skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Þá vísa stefndu til ákvæða laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Málskostnaðarkrafa stefndu er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Málsaðilar deila um ábyrgð á líkamstjóni sem stefnandi varð fyrir 13. desember 2012, um klukkan átta að morgni, er hún missti fótanna í holi inn af anddyri leikskólans Hlíðarbergs í Hafnarfirði, en stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður rekur leikskólann og er eigandi fasteignarinnar. Stefnandi reisir viðurkenningarkröfur sínar á því að skaðabótaábyrgð hafi stofnast á tjóni hennar á grundvelli sakarreglunnar. Hafi eitthvað verið á gólfinu í umrætt skipti sem gert hafi það að verkum að gólfið hafi verið hált, t.d bleyta, sandur eða hreingerningarefni, og að fall- og hálkuvarnir hafi skort. Þá hafi með engu móti verið varað við hættulegum aðstæðum á svæðinu. Auk þess heldur stefnandi því fram að staðsetning stálskáps utan um brunaslöngu, sem stefnandi hafi rekið höfuðið utan í, hafi verið óviðunandi, oddhvassir kantar kassans óvarðir og kassinn hafi ekki verið nægilega sýnilegur.

Stefnandi hefur ekki getað upplýst um hvað olli því að henni varð fótaskortur í umrætt sinn og engin vitni voru að atvikinu. Telur stefnandi helst að einhverjar utanaðkomandi aðstæður hafi leitt til þess að hún hafi runnið til. Í málinu er upplýst að A, starfsmaður leikskólans kom að stefnanda sitjandi á gólfinu, eftir að hafa heyrt dynk á ganginum, og hlúði að henni. Fyllti A samdægurs út slysaskráningareyðublað sem liggur fyrir í gögnum málsins, og er undirritað af henni og öðrum starfsmanni leikskólans, B. Þar kemur meðal annars fram að gólfið hafi verið þurrt þegar atvikið átti sér stað. Þá kom fram í framburði vitnisins G, leikskólastjóra Hlíðarbergs, við aðalmeðferð málsins að hún hefði verið upplýst um atburðinn er hún kom til vinnu skömmu síðar og þá þegar skoðað aðstæður í holinu. Kvaðst hún ekki hafa orðið vör við sand, bleytu eða óhreinindi á gólfinu. Kom fram að hún minntist þess ekki að hafa fengið kvartanir út af aðstæðum á svæðinu. Þá kannaðist hún ekki við að nokkur annar hefði dottið þarna. Gólfið væri þrifið í lok hvers dags og að barn stefnanda hefði verið það fyrsta til að mæta á sína deild þennan dag. Einhver börn kynnu þó að hafa verið mætt á aðra deild, sem noti sama inngang, auk starfsfólks. Jafnframt lýsti vitnið því að það hefði hringt í þjónustufyrirtækið ISS og fengið þær upplýsingar að gólfið hefði hvorki verið nýbónað þennan dag né að breytingar hefðu verið á notkun hreinsiefna. Vitnið kvað moppur vera staðsettar í fataklefum og það verklag við líði að starfsfólk moppaði jafnóðum og það yrði vart við bleytu.

Fram kom hjá lögmanni stefnanda við aðalmeðferð málsins að því væri ekki haldið fram af hálfu stefnanda í málinu að gólfdúkurinn sjálfur hafi verið óeðlilegur. Verður helst ráðið af málatilbúnaði stefnanda að vanræksla stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar á aðbúnaði við innganginn felist í því að skort hafi mottu, handrið eða viðvörunarskilti í holið til að fyrirbyggja slys vegna bleytu og sands sem bærist inn. Óumdeilt er í máli þessu að þegar atvikið átt sér stað var gúmmímotta fyrir utan útidyrahurð og hefðbundin dyramotta inn í anddyri, milli ytri og innri útidyrahurðar. Eftir atvikið var mottu komið fyrir í holinu, á þeim stað þar sem stefnandi rann til. Um ástæðu þess kvaðst G fyrir dómi hafa rætt atvikið við húsvörð og þau metið það svo að við þennan inngang væru meiri líkur en annarstaðar á að fólk gætti ekki að sér, með yngstu börnin í fanginu og jafnvel töskur. Því hafi motta, sem hafi verið tiltæk í nærstöddum grunnskóla, verið sett í holið. Kvað hún enga mottu vera á samsvarandi stöðum við innganga annarra deilda leikskólans. Þá kvaðst hún, svo sem áður segir, ekki minnast kvartana vegna aðstæðna á svæðinu né að önnur sambærileg atvik hefðu átt sér stað.

Sú meginregla gildir í íslenskum rétti að sá sem krefst skaðabóta þurfi í fyrsta lagi að sanna að hann hafi orðið fyrir fjárhagstjóni, í öðru lagi að tjónið sé tilkomið vegna háttsemi sem sé skaðabótaskyld að lögum og í þriðja lagi að tjónið sé afleiðing þeirrar háttsemi.

Í málsgögnum liggja fyrir litljósmyndir af inngangi leikskólans og af holi þar inn af. Þá gekk dómari á vettvang við aðalmeðferð málsins og kynnti sér aðstæður í leikskólanum, ásamt lögmönnum aðila og stefnanda. Einnig skoðaði dómari og handlék skó þá sem stefnandi var í þegar hún missti fótanna í leikskólanum.

Að virtu því sem að framan er rakið, málsgögnum, þar með töldum fyrrnefndum litljósmyndum, og mati dómara á aðstæðum við vettvangsgöngu, þykir stefnandi ekki hafa leitt í ljós að sú staðreynd að motta, handrið eða viðvörunarskilti var ekki til staðar í holinu þar sem stefnandi missti fótanna, verði talið til vanbúnaðar á fasteigninni þannig að valdi bótaskyldu. Einnig er að mati dómsins ósannað í málinu, með vísan til alls þess sem áður er rakið, að svo hafi verið umhorfs í holinu umrætt sinn, vegna bleytu, sands eða annars, að skaðabótaskylda verði lögð á stefnda Hafnarfjarðarkaupstað vegna hirðuleysis starfsmanna leikskólans.

Að því sögðu stendur eftir að taka afstöðu til þess hvort staðsetning og umbúnaður stálskáps utan um brunaslöngu, sem stefnandi slengdi höfði sínu í við fallið, verði metin stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar til sakar. Samkvæmt grein 9.4.5 í 9. hluta, um varnir gegn eldsvoða, í byggingareglugerð nr. 112/2012, skal staðsetja slöngukefli, í þeim mannvirkjum sem þeirra er krafist, þannig að ekki sé hætta á að notandi teppist inni vegna reyks eða elds. Samkvæmt leiðbeiningum Mannvirkjastofnunar um framkvæmd greinar 9.4.5, sbr. 4. mgr. hennar, skal þetta gert með því að slöngukefli, þ.m.t. slöngukefli innbyggt í skáp, sé staðsett út við hurð í flóttaleið þannig að þegar notandi nái í slönguna fari hann út að dyrum, taki slönguna og dragi hana að eldinum, það er að hann geti staðsett sig milli elds og hurðar. Hæð á slöngukeflum skal vera þannig að auðelt sé að ná til stopploka og dreifistúts. Skal hæð upp í miðju keflis vera á bilinu 1-1.5 metrar frá gólfi. Að þessu virtu og því sem fram er komið um staðsetningu umrædds stálskáps, sem hýsir brunaslöngukefli, þykir að mati dómsins ósannað í málinu að staðsetning hans hafi ekki verið í samræmi við reglur sem um staðsetningu slíkra hluta gilda. Er þess þá að geta að þrátt fyrir að vera staðsettur í holinu var stálkassinn ekki í beinni gönguleið að hurð eða þannig að hætta verði talin hafa stafað af staðsetningu hans. Þá þykir enn fremur ósannað að umbúnaður stálskápsins verði að öðrum ástæðum talin stefnda Hafnarfjarðarkaupstað saknæm svo bótaábyrgð verði á hann lögð.

Samkvæmt framangreindu er ekkert það fram komið í málinu sem leitt getur til þeirrar niðurstöðu að fallist verði á viðurkenningarkröfu stefnanda á þeim grundvelli að stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður beri sök á líkamstjóni hennar. Hefur þannig ekki verið sýnt fram á að stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður hafi ekki nægilega gætt fyrirmæla í lögum og stjórnvaldsreglum sem miða að því að tryggja að aðstæður í leikskólanum Hlíðarbergi séu þannig að gætt sé fyllsta öryggis þeirra sem þangað koma. Enn fremur er það mat dómsins á grundvelli framkominna upplýsinga að aðstæður í anddyri leikskólans verði ekki virtar starfsmönnum stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar til sakar. Er óhjákvæmilegt að líta svo á að slys stefnanda hafi orðið vegna óhappatilviks og verði þannig hvorki rakið til þess að öryggismálum hjá stefnda Hafnarfjarðakaupstað í leikskólanum hafi verið ábótavant né til sakar starfsmanna hans.

Þar sem stefnandi hefur að mati dómsins ekki fært sönnur á að það slys sem hún varð fyrir umrætt sinn verði rakið til sakar stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar þannig að leiði til skaðabótaskyldu hans, og greiðsluskyldu stefnda Sjóvá-Almennra trygginga hf., ber að sýkna báða stefndu af kröfum stefnanda í málinu.

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna hennar, G-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef hæstaréttarlögmanns, sem fór með málið fyrir stefnanda fram að aðalmeðferð málsins, og S-kk-ef P-kk-ef hæstaréttarlögmanns, sem flutti málið fyrir dóminum. Þykir þóknun G-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef hrl. hæfilega ákveðin 2.108.000 krónur og þóknun S-kk-ef P-kk-ef hrl. hæfilega ákveðin 682.000 krónur. Þóknun er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti.

Dóm þennan kveður upp J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

D ó m s o r ð:

Stefndu, Hafnarfjarðarkaupstaður og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., eru sýkn af kröfum stefnanda, X.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna hennar, G-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef hrl., 2.108.000 krónur og þóknun S-kk-ef P-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 682.000 krónur.

J-kk-nf H-kk-nf