E-1028/2018

Mál þetta, sem var dómtekið 15. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, [...] á hendur íslenska ríkinu, með stefnu birtri 27. mars 2018.

Stefnandi krefst þess að stefndi greiði honum skaðabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur, ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 9. maí 2014 til 13. mars 2018, en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði látinn niður falla.

I

Hinn 9. maí 2014 stöðvaði lögreglan bifreið stefnanda er hann var að aka með unnustu sinni og tveimur börnum sínum um [...] á leið frá [...] á [...]. Lögreglan hafði nýlegar upplýsingar um að stefnandi væri í neyslu. Að beiðni lögreglu fór stefnandi yfir í lögreglubifreiðina. Aðspurður neitaði stefnandi því að hafa neytt fíkniefna nýlega og bauðst til þess að gefa blóðprufu. Lögregla óskaði eftir að stefnandi gæfi frekar þvagprufu og féllst stefnandi á það, enda kveðst stefnandi hafa talið sér skylt að verða við óskum lögreglu. Stefnandi tjáði lögreglu þó að hann þyrfti ekki að pissa og óskaði eftir því að lögreglan elti hann inn á [...] til þess að gefa þvagsýni. Lögreglan taldi að hann yrði að gefa þvagsýnið áður en hann æki lengra. Jafnframt sagði lögreglan að stefnandi yrði að bíða í lögreglubílnum þar til hann gæti gefið þvagsýni. Í framhaldi gaf stefnandi þvagsýni á vettvangi. Þvagprufan gaf jákvæða niðurstöðu um að fíkniefni væri í þvaginu. Var stefnandi því handtekinn. Stefnanda var í kjölfarið leiðbeint um rétt sinn til að fá verjanda og hugðist stefnandi nýta sér þann rétt sinn. Stefnandi var færður til [...] og var þar tekin bæði blóðprufa og þvagprufa sem reyndust jákvæðar. Máli stefnanda lauk með sektargerð 11. júlí 2014.

Hinn 13. apríl 2015 leitaði móðir stefnanda til Umboðsmanns Alþingis fyrir hönd stefnanda vegna framangreindra aðgerða lögreglu. Hinn 9. nóvember 2015 lá álit Umboðsmanns Alþingis fyrir. Þar kemur fram að það væri mat innanríkisráðuneytis að lögregla hefði ekki gætt að leiðbeiningarskyldu sinni þegar stefnanda hafi verið gert að gefa þvagsýni á vettvangi. Einnig að ráðuneytið teldi að lögregluskýrsla um málið væri ekki í samræmi við lög og reglur, þar sem þar kæmi ekki fram, að stefnandi hafi óskað eftir aðstoð lögmanns. Ljóst væri af upptökum að stefnandi hafi óskað eftir verjanda er hann var handtekinn. Þá segir í áliti umboðsmanns að telji sonur kvartanda sig hafa orðið fyrir bótaskyldu tjóni eða miska sem rekja megi til annmarka á meðferð lögreglu geti hann freistað þess að beina bótakröfu af því tilefni að innanríkisráðuneytinu.

Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi fyrir máli þessu 2. febrúar 2018. Hinn 12. febrúar 2018 var sent kröfubréf til ríkislögmanns vegna málsins. Ríkislögmaður staðfesti móttöku bótakröfu stefnanda með bréfi dags. 13. febrúar 2018 og tók fram að ólíklegt væri að unnt væri að svara kröfunni á þeim 20 dögum sem gefnir voru í erindinu. Krafan er ógreidd og mál þetta höfðað með stefnu birtri 27. mars sl.

II

Krafa stefnanda byggist á því, að þær aðgerðir lögreglu er fólust í því, annars vegar, að láta stefnanda gefa þvagsýni á vettvangi í viðurvist barna og unnustu sinnar, og hins vegar, að veita stefnanda ekki lögmannsþjónustu er hann óskaði eftir því, feli í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi hans, friði, æru og persónu skv. b–lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi telur að ríkið beri skaðabótaábyrgð á framangreindum aðgerðum lögreglu gegn sér, á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar. Framangreindar aðgerðir lögreglu séu bæði saknæmar og ólögmætar og þær hafi brotið gegn mannréttindum hans sem lögfest séu í stjórnarskrá og lögum um mannréttindasáttmála Evrópu. Aðgerðir lögreglu hafi valdið stefnanda mikilli vanlíðan, kvíða, ónotum og miska.

Varðandi þá ólögmætu háttsemi lögreglu að verða ekki við beiðni stefnanda um lögmann vísar stefnandi til þess að hann átti, skv. 1. málsl. 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008 og c-lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur var með lögum nr. 62/1994, rétt á að hafa samband við lögmann eftir að hann var handtekinn. Hafi því sú háttsemi lögreglu er fólst í því að verða ekki við beiðni stefnanda um að fá að hafa samband við lögmann verið ólögmæt.

Varðandi þá ólögmætu háttsemi lögreglu að láta stefnanda gefa þvagprufu á vettvangi vísar stefnandi til þess að samkvæmt 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. nr. 33/1944 sé óheimilt að gera líkamsrannsókn á manni nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Einnig sé, samkvæmt 2. mgr. 78. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, óheimilt að taka þvagsýni á vettvangi þegar hvorki liggi fyrir úrskurður dómara né ótvírætt samþykki. Hér hafi hvorki legið fyrir dómsúrskurður né ótvírætt samþykki, þar sem stefnandi taldi sér skylt að gefa þvagsýni á vettvangi. Hafði stefnandi ekki þá vitneskju um rétt sinn sem honum var nauðsynleg, svo hann gæti veitt ótvírætt samþykki fyrir þvagsýnatökunni.

Stefnandi telur að framangreindar aðgerðir lögreglu hafi verið í miklu ósamræmi við lögfestar málsmeðferðarreglur sem gilda við þessar aðstæður og falið í sér ómannlega og vanvirðandi meðferð skv. 3. gr. lögum nr. 62/1994 og 1. mgr. 68. gr. stjskr. Stefnandi gaf eingöngu þvagsýni á vettvangi vegna þess að hann taldi sér vera það skylt, þar sem lögreglumennirnir létu hjá líða að leiðbeina honum um rétt sinn og gættu ekki meðalhófs. Þá vísar stefnandi til reglugerðar um töku sýna og rannsókna vegna aksturs undir áhrifum vímuefna nr. 301/2008.

Stefnandi telur að aðgerðir lögreglu hafi valdið honum mikilli niðurlægingu, kvíða, ónotum og miska, auk þess sem þær aðgerðir lögreglu að láta stefnanda gefa þvagsýni á vettvangi í viðurvist barna sinna hafi að sama skapi umtalsverð áhrif á börn og unnustu stefnanda sem urðu vitni að aðgerðum lögreglu. Aðgerðirnar hafi verið til þess fallnar að valda stefnanda miska og gerðu það.

III

Stefndi hafnar öllum kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda og bendir á að stefnandi hafi ekið bifreið undir áhrifum ávana- og fíkniefna og þannig lagt bæði sjálfan sig, unnustu og börn og aðra umferð í hættu.

Samkvæmt 2. mgr. 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 geti lögregla fært ökumann til þvagrannsóknar ef ástæða er til að ætla að hann hafi brotið m.a. gegn 45. gr. a. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar annast læknir, hjúkrunarfræðingur eða lífeindafræðingur, eftir atvikum, töku þvagsýnis. Ökumanni sé skylt að hlíta þeirri meðferð sem talin sé nauðsynleg við rannsókn skv. 2. mgr. Samkvæmt 77. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 sé heimilt að taka blóð- og þvagsýni og önnur lífsýni úr sakborningi og rannsaka þau, svo og framkvæma á honum aðra þá líkamsrannsókn í þágu rannsóknar sem gerð verði honum að meinalausu, enda leiki rökstuddur grunur á að hann hafi framið brot sem varðað gæti fangelsisrefsingu að lögum. Með ákvæðunum séu uppfyllt skilyrði 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár um lagaheimild fyrir líkamsrannsókn. Í 2. mgr. 78. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram, að líkamsrannsókn eða geðrannsókn skv. 77. gr. skuli ákveðin með úrskurði dómara nema fyrir liggi ótvírætt samþykki þess sem í hlut á. Telur stefndi að lagaákvæði þessi séu uppfyllt í málinu. Lögregla ákvað, miðað við fyrirliggjandi fíkniefnaupplýsingar, að nauðsynlegt væri að fá þvagsýni hjá stefnanda til að kanna hvort stefnandi væri hæfur til aksturs ökutækis. Stefnandi sagðist ítrekað ekki hafa neytt neins ólöglegs í langan tíma. Þrisvar sinnum var stefnandi spurður hvort hann vildi veita þvagsýni á vettvangi eða fara annað. Samskiptin koma fram á upptökum sem liggja fyrir í málinu. Í þriðja sinn spyr lögreglumaður: „…en þú ert til í að gera þetta hérna?“, stefnandi svaraði: „Af hverju ætti ég að segja nei?“ lögreglumaðurinn svarar þá: „…bara þú segir til, hvort þú vilt gera þetta hérna eða annars staðar“. Einu sinni í þessum samskiptum biður stefnandi lögreglu um að elta sig yfir á [...], sem sé um 15 km leið, til að gefa þvagsýnið þar, en lögregla segir honum að ekki sé heimilt að aka áfram fyrr en hann hefur veitt þvagsýni, vegna gruns lögreglu um akstur hans undir áhrifum ávana- og fíkniefna.

Í kjölfar þessara samskipta valdi stefnandi að veita þvagsýni á vettvangi. Á upptöku megi sjá að stefnandi veitir þvagsýni skáhallt fyrir aftan lögreglubifreiðina, en henni sé lagt nokkuð fyrir aftan bifreið stefnanda. Stefnandi stendur með bak í bifreiðarnar. Dyr lögreglubifreiðarinnar séu opnar og skyggi því á sjónlínu bifreiðar stefnanda og fjölskyldu hans, auk lögreglumanns sem stendur í þessari sömu sjónlínu. Telur stefndi að fullrar nærfærni hafi verið gætt á vettvangi. Veður hafi verið gott og engin umferð. Enginn hafi veri viðstaddur, nema lögreglumaðurinn og verður ekki séð að sýnataka hafi haft nokkur áhrif á unnustu stefnanda eða börn, enda þau hvorki viðstödd né í sjónlínu.

Með vísan til fyrrgreindra lagaákvæða sé ljóst, að stefnanda var skylt að veita þvagsýni vegna rannsóknar málsins, að viðlagðri refsiábyrgð, sbr. 100. og 102. gr. laga nr. 50/1987. Stefnandi hafi ítrekað verið spurður, hvort hann vildi veita þvagsýni. Þar sem hann játti því strax, taldi lögregla óþarft að þylja upp viðurlög við neitun sem aldrei kom fram.

Því sé hafnað, og mótmælt sem röngu, að stefnanda hafi verið neitað um aðstoð verjanda. Fram komi á upptöku, að eftir að stefnanda hafi verið tilkynnt um handtöku, rétt hans til verjanda og að hann þyrfti að fara yfir á [...] til að gefa blóðsýni, hafi hann sagt:„...drífum okkur yfir, ég vil fá lögfræðing líka,“ og játar lögreglumaðurinn því. Stefndi bendir á að lögreglumenn hafi enga hagsmuni af því að neita sakborningum um verjanda og gangi það gegn skyldum þeirra og rétti sakborninga. Því sé haldið fram að stefnandi hafi ekki óskað eftir verjanda eftir að hann hafi verið færður á varðstöð til rannsóknar málsins, en ljóst sé að stefnanda bar að sjálfsögðu að láta uppi þá ósk við lögreglumann þegar honum var kynntur sá réttur. Fáist ekki annað séð, en stefnandi byggi bótakröfu sína á einhverju sem hann fór ekki fram á.

Þá sé bent á að þegar stefnandi hafi undirritað sektargerð hafi hann ekki gert athugasemdir við málsmeðferðina eða rannsókn lögreglu.

Stefnandi hefur einnig sýnt af sér verulegt tómlæti við að halda fram kröfu í þessu máli þar sem atburðir áttu sér stað 9. maí 2014 og skrifaði stefnandi undir sektargerð 11. júlí 2014 en bótakrafa barst ríkislögmanni 12. febrúar 2018 eða tæpum fjórum árum eftir atburði þá sem krafan byggist á. Verði að telja að um verulegt tómlæti sé að ræða.

IV

Í málinu liggur fyrir að stefnandi ók undir áhrifum fíkniefna hinn 9. apríl 2014. Braut hann þar með gegn 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Með heimild í 149. gr. laga um meðferð sakamála var stefnanda boðið að ljúka málinu, án dómsmeðferðar, með sátt. Hann þáði það og hinn 14. júlí 2014 undirritaði stefnandi sektargerð vegna þessa brots.

Í málinu er gerð krafa um greiðslu miskabóta og vísað er til b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þar segir að heimilt sé að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns, greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Af hálfu stefnanda er ekki byggt á XXXIX. kafla sakamálalaga nr. 88/2008 er fjallar um bætur vegna sakamáls, en þar er um hlutlæga bótaábyrgð að ræða.

Þar sem stefnandi byggir miskabótakröfu sína á b-lið 26. gr. skaðabótalaga verður hann að sanna að um ólögmæta meingerð hafi verið að ræða hjá lögreglumönnunum, sem stefndi ber vinnuveitendaábyrgð á, og hún hafi beinst gegn frelsi, friði, og æru stefnanda. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir miska.

Í stefnu er byggt á því að aðgerðir lögreglu hafi valdið stefnanda mikilli niðurlægingu, kvíða, ónotum og miska, auk þess sem þær aðgerðir lögreglu að láta stefnanda gefa þvagsýni á vettvangi í viðurvist barna sinna hafi haft umtalsverð áhrif á börn og unnustu stefnanda, sem urðu vitni að aðgerðum lögreglu.

Engin sérfræðivottorð eða önnur skjalleg sönnunargögn liggja fyrir í málinu um ætlaðan miska stefnanda. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi kvað stefnandi, spurður um áhrif þessa atburðar á hann, að honum hafi þótt þetta leiðinlegt. Aðallega var það í tengslum við það að börn hans (þriggja og tíu ára) hefðu verið á vettvangi. Hann hefði áhyggjur af þeim, en eftir atburðinn heilsi þau ekki lögreglunni svo sem þau hafi áður gert og hafi viðhorf barnanna gagnvart lögreglunni breyst.

Fyrir dómi kveður stefnandi að atburðurinn hafi verið leiðinlegur. Stefnandi á ekki rétt á miskabótum vegna þess að honum hafi fundist leiðinlegt að lenda í þessum atburði. Ætluð áhrif atburðarins á börn stefnanda eða vanlíðan þeirra, getur ekki valdið miska hjá stefnanda. Eins og mál þetta liggur fyrir hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir miska. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Vegna málatilbúnaðar stefnanda þykir rétt að taka eftirfarandi fram. Í stefnu segir: „Stefnandi telur að þær aðgerðir lögreglu er fólust í því annars vegar að láta sig gefa þvagsýni á vettvangi í viðurvist barna og unnustu sinnar, og hins vegar að veita sér ekki lögmann er hann óskaði eftir því fela í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi hans, friði, æru og persónu skv. b-lið 1. mgr. 26. gr. skbl.“

Stefnandi byggir á því að hann hafi ekki notið aðstoðar lögmanns og vísar til 1. mgr. 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008. Ágreiningslaust er, að stefnandi óskaði eftir lögmanni á vettvangi eða á leið til [...]. Er þangað kom mun varðstjóri hafa tekið við máli stefnanda. Í málinu liggur fyrir að stefnandi fékk skriflegar upplýsingar á blaði sem liggur fyrir í málinu. Ber það heitið: Upplýsingar handa þeim sem hefur verið handtekinn og er gefið út af dóms- og kirkjumálaráðuneytinu í október 1997. Í 2. gr. segir svo: „Þú átt rétt á að lögreglan tilnefni þér réttargæslumann, og mátt ræða einslega við hann. Lögreglunni er skylt að verða við ósk þinni um að tilnefna tiltekinn réttargæslumann.“ Stefnandi undirritaði þetta blað 9. apríl 2014, kl. 18.10. Skýrslutaka af stefnanda hófst kl. 18.30 og var lokið kl. 18.32. Ekki er getið um það í skýrslunni hvort stefnandi hafi óskað eftir verjanda eða ekki. En ljóst má vera að stefnandi vissi um rétt sinn og hefði getað ítrekað beiðni um verjanda, hefði hann á annað borð viljað fá verjanda. Í bréfi varðstjóra til ríkissaksóknara kemur fram að stefnandi hafi aldrei óskað eftir að fá verjanda og því síður að honum hafi verið neitað um verjanda. Ósannað er því að stefnandi hafi óskað eftir verjanda er hann kom fyrir varðstjóra. Jafnvel þótt fallist yrði á, að stefnandi hafi óskað eftir verjanda, þá verður ekki séð, eins og atvikum er hér háttað, að stefnandi hafi orðið fyrir réttarspjöllum af því að hafa ekki verjanda sér við hlið. Því er ekki skilyrði til að dæma stefnanda miskabætur samkvæmt b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, samanber til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í málinu nr. 354/2012.

Í annan stað er byggt á því, að þær aðgerðir sem hafi falist í því að stefnandi hafi verið látinn gefa „þvagsýni á vettvangi í viðurvist barna og unnustu sinnar“, eins og segir í stefnu, hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi hans friði, æru og persónu skv. b-lið 1. mgr. 26. gr.

Í málinu liggur fyrir upptaka lögreglunnar frá vettvangi. Þar sést að lögreglan hefur lagt bifreið sinni nokkurn spöl fyrir aftan bifreið stefnanda. Stefnandi hafi verið skáhallt fyrir aftan lögreglubifreiðina, nær hægri vegkanti og snúið baki við lögreglubifreiðinni. Hurð lögreglubifreiðarinnar hafi verið opin og lögreglumaður staðið þar. Telja verður að bæði hurðin og lögreglumaðurinn hafi skyggt á sjónlínu unnustu og barna stefnanda. Eins og að framan greinir kvartaði móðir stefnanda til umboðsmanns Alþingis meðal annars vegna þessa atviks. Í áliti umboðsmanns segir meðal annars: „Af upptökunum verður m.a. ráðið að lögreglumaður á vettvangi hafi boðið syni yðar að aka með hann afsíðis þar sem þvagsýni yrði tekið og að sonur yðar hafi hafnað þessu boði. Ég tek einnig fram að af upptökunum að dæma virðist sýnatakan hafa farið fram nokkuð frá þeirri bifreið þar sem börn sonar yðar voru farþegar og með þeim hætti að sonur yðar snéri sér frá bifreiðinni. Að þessu virtu tel ég ekki tilefni til að gera athugsemdir við framgöngu lögreglunnar eða svör innanríkisráðuneytisins að þessu leyti.“ Með vísan til þess sem að framan greinir telur dómurinn mjög villandi eða beinlínis rangt, sem segir í stefnu, að stefnandi hafi verið látinn gefa þvagsýni í viðurvist barna og unnustu, en á því er málatilbúnaður stefnanda byggður.

Stefnandi nýtur gjafsóknar samanber gjafsóknarleyfi frá 2. febrúar 2018. Greiðist því allur kostnaður úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, O-kk-ef E-kk-ef lögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 400.000 kr. og er þá litið til málatilbúnaðar stefnanda. Málskostnaður milli aðila fellur niður.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, O-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 400.000 krónur.

S-kvk-nf G-kvk-nf.