E-2369/2014

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 29. janúar sl. að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Sjóklæðagerðinni hf., Miðhrauni 11, Hafnarfirði, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 16. júní 2014.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefnda verði gert að greiða stefnanda 285.885.973 krónur, ásamt dráttarvöxtum í samræmi við 1. mgr. 6. gr., sbr. 3. mgr. 5. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 19. janúar 2013 til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði að lán sem veitt var á grundvelli veltilánasamnings, nr. 104479, (áður nr. 309503), dagsetts 25. apríl 2007, sem upphaflega var gerður milli stefnanda og Glitnis hf., kt. [...], síðar stefnda, sé lán í íslenskum krónum og innihaldi ólögmæt ákvæði um gengistryggingu skuldbindingar lánsins sem brjóti í bága við ákvæði 13. gr., sbr. 14. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

II

Stefnandi og Glitnir banki hf. gerðu með sér lánssamning 25. apríl 2007. Á forsíðu hans kemur fram að um sé að ræða veltilánasamning í íslenskum krónum. Í 2. gr. í samningnum segir að tilgangur hans sé annars vegar sá að fjármagna lánsfjárþörf lántaka. Hins vegar að tiltaka skilyrði lánveitingar, lánsskilmála, framkvæmd lántöku og endurgreiðslu lána samkvæmt honum. Í 3. gr. í samningnum, sem ber yfirskriftina „Heildarskuldbinding“, sagði að „heildarskuldbinding veltilána í íslenskum krónum samkvæmt samningi þessum, má á hverjum tíma var allt að kr. 420.000.000,00 ... eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendum myntum.“ Ádráttur í erlendum myntum væri þó bundinn við þær mynteiningar sem nefndar væru í gr. 4.4 í samningnum.

Í 4. gr. í samningnum segir m.a. að lánþega sé heimilt á gildistíma veltilánasamningsins að draga á samninginn, í einum eða fleiri lánshlutum, þó skuli lágmarksfjárhæð hvers lánshluta vera 20 milljónir króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendum myntum. Í útborgunarbeiðninni skuli m.a. tilgreina þann dag sem lánshluti skuli greiddur út, fjárhæð lánshluta og þann reikning sem ráðstafa skuli lánsfénu inn á. Í gr. 4.1 í samningnum var jafnframt tiltekið hvaða atriði lántaki skyldi tilgreina í útborgunarbeiðni, en form hennar fylgdi samningnum sem viðauki 1. Samkvæmt fyrrgreindri grein í samningnum skyldi lánveitandi útbúa staðfestingu, í samræmi við útborgunarbeiðni lántaka, sem lántaki skyldi árita og endursenda lánveitanda. Lánveitandi skyldi þá greiða lánshlutann inn á viðeigandi reikning lántaka, en innborgun á reikning lántaka skyldi jafngilda kvittun fyrir móttöku lánsins.

Í gr. 4.2 í samningnum voru ákvæði um vexti, dráttarvexti, vaxtabreytingar og greiðslur vaxta, en vextir skyldu greiðast á þriggja mánaða fresti, þann 20. mars, 20. júní, 20. september og 20. desember ár hvert. Skyldu lánshlutar í erlendum myntum, öðrum en evrum, bera þriggja mánaða LIBOR-vexti, að viðbættu 2,2% vaxtaálagi, en lánshluti í evrum skyldi bera þriggja mánaða EURIBOR-vexti, að viðbættu 2,2% vaxtaálagi, en lánshluti í íslenskum krónum þriggja mánaða REIBOR-vexti, að viðbættu 2,2% vaxtaálagi. Í samningnum var ákvæði um að ef lántaki vanefndi skuld samkvæmt samningnum í erlendum myntum bæri honum að greiða dráttarvexti sem skyldu vera vaxtagrunnur að viðbættu álagi samkvæmt framangreindu, að viðbættu 5,0% vanskilaálagi. Lánveitanda var jafnframt heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur miðað við skráð sölugengi lánveitanda í lok gjaldfellingardags, á þeim myntum sem lánið samanstæði af. Einnig bar honum þá að greiða dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Lántaka bar að greiða sömu dráttarvexti vegna vanefndar á skuld í íslenskum krónum.

Í grein 4.3 í samningnum sem fjallaði um endurgreiðslu lána, kom fram að lán samkvæmt samningnum skyldu endurgreidd í síðasta lagi 20. mars 2014, og jafnframt ef lántaki hefði ekki fullnýtt lánsheimild eða greitt lánið niður væri honum heimilt að draga aftur á lánið á vaxtagjalddögum, með útborgunarbeiðni, allt að hámarksfjárhæð þess, í síðasta lagi þremur mánuðum fyrir síðasta vaxtagjalddaga þann 20. desember 2013.

Í grein 4.4 í samningnum var kveðið á um myntbreytingarheimild, en þar kom fram að lántaka væri heimilt að óska eftir myntbreytingu lánshluta í erlendum myntum á vaxtagjalddögum, þannig að eftirstöðvar lánsins miðuðust við aðra erlenda mynt eða reiknieiningu, eina eða fleiri, frá og með upphafi næsta vaxtatímabils. Form að tilkynningu um myntbreytingu fylgdi samningnum með viðauka 2. Valréttur lántaka hverju sinni takmarkaðist hins vegar við tiltekna gjaldmiðla, þ.e. Bandaríkjadali, bresk pund, danskar krónur, sænskar krónur, norskar krónur, svissneska franka, evrur, japönsk jen og íslenskar krónur, auk þess sem tekið var fram að lánið mætti aldrei vera samsett úr fleiri gjaldmiðlum en fimm í einu og fjárhæð hvers gjaldmiðils mátti ekki vera lægri en 5% af eftirstöðvum lánsins við breytingu, þó að hámarki 45% af eftirstöðvum. Lánveitanda var þó ávallt heimilt að nota Bandaríkjadali í stað þess gjaldmiðils sem lántaki vildi nota til myntbreytingar, gæti lánveitandi ekki útvegað þann gjaldmiðil eða útvegun hans hefði í för með sér verulegan kostnað fyrir lánveitanda. Við myntbreytingu skyldi við umreikning nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt var að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis skyldi miða við, samkvæmt síðustu gengisskráningu lánveitanda á íslensku krónunni, tveimur virkum bankadögum fyrir myntbreytinguna, nema um annað væri sérstaklega samið.

Samkvæmt grein 4.5 í samningnum skyldi lántaki greiða lánveitanda 0,90% bindigjald af vannýttri hámarksfjárhæð samningsins og lántökugjald sem var 0,5% af heildarlánsfjárhæðinni, og skyldi það dragast frá útborgun fyrsta lánshluta. Þá voru til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu settar þær tryggingar sem lántaki hafði þegar veitt lánveitanda vegna eldri lána og fyrirgreiðslu, eins og sagði í samningnum, þ. á m. tryggingarbréf og handveð í bankareikningum og hlutabréfum, sbr. 5. gr. í samningnum.

Í 12. gr. samningsins var ákvæði um „Force Majeure“, varðandi það ef lánveitandi ætti ekki kost á að afla lánsfjár erlendis frá til fjármögnunar samningsins.

Veltilánið var allt greitt út í einu lagi, sbr. útborgunarbeiðni dagsettri 25. apríl 2007. Í beiðninni, sem merkt er sem viðauki 1, óskaði lántaki eftir því að lánið yrði greitt út og tilgreint hvert jafnvirði hverrar myntar var í íslenskum krónum. Myntasamsetningin var 40% evrur, 35% svissneskir frankar, 20% japönsk jen og 5% bandarískir dollarar. Á beiðninni kom einnig fram að ráðstafa skyldi útborgun lánshluta til að greiða upp þáverandi skuldir hjá lánveitanda og að lánveitanda væri veitt heimild til að fá tilboð í og fresta gengi gjaldeyrisviðskiptanna sem yrðu samhliða myntbreytingunni.

Samkvæmt framlagðri kaupnótu var greint frá fjárhæðum einstakra lánshluta í framangreindum gjaldmiðlum, í samræmi við útborgunarbeiðni stefnanda. Jafnframt kom þar fram að þeim fjárhæðum, að frádregnu lántökugjaldi, yrði ráðstafað til uppgreiðslu eldri lána. Samkvæmt kaupnótunni virðist sem hverjum lánshluta hafi verið fengið sérstakt lánsnúmer, 1.906.437,04 evrur, sem fékk lánsnúmerið 309496, 2.746.244,84 svissneskir frankar, sem fékk númerið 309497, 155.468.750,00 japönsk jen, sem fékk lánsnúmerið 309498 og 325.264,63 Bandaríkjadalir, sem fékk lánsnúmerið 309499, voru til ráðstöfunar, þ.e. til uppgreiðslu eldri lána, samkvæmt kaupnótu.

Í málinu liggur frammi gjaldeyrispöntun, þar sem fram koma sömu upplýsingar og á fyrrnefndri kaupnótu, þ.e. að til útborgunar væru framangreindar fjárhæðir í hinum erlendu gjaldmiðlum og að þeim yrði ráðstafað til uppgreiðslu eldri lána.

Stefndi kveður að til samræmis við þetta hafi framangreindum fjárhæðum í hinum erlendu myntum verið ráðstafað til uppgreiðslu eldri skuldbindinga stefnanda við lánveitanda. Til uppgreiðslu eldri skuldbindinga stefnanda hafi einnig verið nýtt lán samkvæmt tveimur öðrum samningum stefnanda og lánveitanda, sem dagsettir voru sama dag og umþrættur samningur. Útborgunarfjárhæð þessara þriggja samninga hafi verið nýttar til að endurfjármagna, þ.e. greiða upp, eldri skuldbindingar stefnanda samkvæmt samningum, dagsettum 5. janúar 2005, auk yfirdráttar félagsins á reikningi nr. [...]. Upphaflegur lántaki samkvæmt samningnum frá 5. janúar 2005 var félagið 33 ehf., sem síðar sameinaðist stefnanda. Þá var upphaflegur lánveitandi samkvæmt einum þessara samninga Sjóvá-Almennar tryggingar ehf., en forveri stefnda tók síðar við skuldbindingum þess félags. Aðila greinir á um hvort samningarnir frá 5. janúar 2005 hafi verið um svokallað gengistryggt lán eða lán í erlendum gjaldmiðlum.

Stefndi kveður að þegar komið hafi til uppgreiðslu eldri skuldbindinganna í apríl 2007, hafi verið lagt til grundvallar að þær væru í eftirgreindum fjárhæðum og myntum: 1.474.851,43 svissneskum frönkum, 156.364.045,76 japönskum jenum, 1.333.697,47 evrum, 747.340,50 Bandaríkjadölum, 210.712,99 breskum pundum, 822.658.555,00 íslenskum krónum og fjárhæð yfirdráttar 185.935.178,00 krónur.

Stefndi kveður að samkvæmt kaupnótu og gjaldeyrispöntun hafi eldri skuldbindingarnar að einhverju leyti verið í öðrum gjaldmiðlum en þær nýju. Auk þess hafi fjárhæðir eldri skuldbindinganna ekki verið þær sömu og fjárhæðir nýju. Til að greiða upp eldri skuldbindingarnar hafi því farið fram gjaldeyrisviðskipti þar sem seldir voru svissneskir frankar, japönsk jen og evrur, að því marki sem fjárhæðir þeirra gjaldmiðla voru hærri samkvæmt nýju skuldbindingunum en þeim eldri, og keyptar í staðinn íslenskar krónur, og þeim hluta ráðstafað til að greiða það sem eftir stóð af eldri skuldbindingum stefnanda í íslenskum krónum. Því sem eftir stóð af íslensku krónunum sem voru keyptar hafi verið ráðstafað til að kaupa Bandaríkjadali og bresk pund, og þeim síðan ráðstafað til að greiða eldri skuldbindinguna í breskum pundum og það sem eftir stóð af eldri skuldbindingunni í Bandaríkjadölum.

Stefnandi heldur því fram að með umræddu láni sem og lánum nr. 104010 og 309491, sem tekin voru sama dag, hafi verið greidd upp eldri gengistryggð lán félagsins, sem tekin voru í janúar 2005. Mismuninum á lánsfjárhæð framangreindra samninga og útistandandi skuldbindinga var ráðstafað í íslenskum krónum inn á almennan tékkareikning stefnanda hjá Glitni banka hf.

Stefnandi heldur því fram að mismunur á lánsfjárhæð framangreindra samninga, þ.e. frá 25. apríl 2007, og útistandandi skuldbindingum samkvæmt samningunum frá 5. janúar 2005, hafi verið ráðstafað í íslenskum krónum inn á almennan tékkareikning stefnanda hjá Glitni banka hf., en 185.935.178 krónur voru lagðar inn á reikning stefnanda í íslenskum krónum þann 27. apríl 2007. Stefndi heldur því hins vegar fram að framangreind gjaldeyrisviðskipti hafi verið undanfari þeirrar ráðstöfunar að greiða upp yfirdrátt stefnanda hjá stefnda á þeim reikningi.

Stefnandi óskaði eftir því við lánveitanda, síðar stefnda, á hverjum vaxtagjalddaga, að lán samkvæmt umræddum samningi yrðu framlengd með nánar tilgreindum hætti. Á þeim beiðnum stefnanda var staða lánsins, þ.e. fjárhæð hvers lánshluta ávallt tilgreind sérstaklega í erlendu gjaldmiðlunum og með vísan til lánsnúmers hvers lánshluta, en ekki sem jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum.

Stefnandi veitti lánveitanda, síðar stefnda, heimild til að skuldfæra vexti á hverjum gjalddaga af bankareikningi sínum í íslenskum krónum.

Þann 25. janúar 2011 undirritaði stefnandi „Umsókn um höfuðstólslækkun og myntbreytingu láns/lána í erlendri mynt, með fyrirvara um mögulegan betri rétt komist Hæstiréttur Íslands að þeirri niðurstöðu að skilmálar í erlendum lánum bankans, samkvæmt sams konar skuldaskjölum, uppfylli ekki þau skilyrði er rétturinn setji fram fyrir því að lán geti talist erlent. Umsóknin tók til allra skuldbindinga stefnanda samkvæmt samningunum frá 25. apríl 2007, þ. á m. samningnum sem deilt er um í málinu. Nánar tiltekið var sótt um „að lánaskilmálum láns/lána umsækjanda í erlendri mynt við Íslandsbanka hf. (lánveitanda) verði breytt þannig að allir lánshlutar umreiknist í íslenskar krónur og höfuðstóll lækki“.

Í framlögðu skjali um höfuðstólslækkun segir: „Breytingin felst í því að skilmálum lánsins/lánanna er breytt þannig að eftirstöðvar þess/þeirra umreiknast í íslenskar krónur frá og með 21.12.2010. Miðað er við lækkun á höfuðstól þannig að hann sé umreiknaður í íslenskar krónur m.v. sölugengi undirliggjandi mynta þann 29.09.2008 samkvæmt gengisskráningu Seðlabanka Íslands. Munurinn á þeirri stöðu og uppreikningi þann 21.12.2010 er höfuðstólslækkun lánsins/lánanna. Vanskil og áfallnir vextir frá síðasta gjalddaga sæta ekki lækkun og leggjast ofan á höfuðstól nýja lánsins/nýju lánanna.“ Einnig kom þar fram að höfuðstóll lána eftir höfuðstólslækkun yrði 1.648.620.234 krónur og að lækkunin næmi því 354.745.420 krónum. Uppgreiðsluverðmæti þeirra skuldbindinga stefnanda sem deilt er um í málinu nam hins vegar, umreiknað í íslenskar krónur, 888.967.003 krónum, en höfuðstólslækkun þeirra, umreiknuð í íslenskar krónur, 185.468.560 krónum.

Sama dag, eða 25. janúar 2011, gerðu stefnandi og stefndi síðan með sér samning um óverðtryggt lán til 7 ára, að fjárhæð 1.648.620.234 krónur. Skyldi ráðstafa láninu til að endurfjármagna skuldbindingar stefnanda við stefnda, eins og þær stóðu eftir framangreinda breytingu. Eftirstöðvarnar, þ.e. það sem nam framangreindri höfuðstólslækkun, voru afskrifaðar. Lán samkvæmt samningnum var síðan gert upp af stefnanda árið 2013.

Með bréfi stefnanda, dagsettu 19. desember 2012, lýsti stefnandi þeirri afstöðu sinni að lán félagsins hjá stefnda innihéldi ólögmæt ákvæði um gengistryggingu skuldbindinga í íslenskum krónum og vegna þessa hafi stefnandi enn fremur ofgreitt verulegar fjárhæðir til stefnda í formi nýrra lána, og sagði stefnandi kröfu sína vegna þessa vera að lágmarki 681.803.575 krónur.

Í svarbréfi stefnda, dagsettu 8. mars 2013, kom fram að stefnandi teldi að lán samkvæmt lánssamningi nr. 104010, dagsettum 25. apríl 2007, gæti falið í sér ólögmæta gengistryggingu og yrði lánið því endurreiknað í samræmi við þá niðurstöðu. Lánið yrði því lækkað. Samkvæmt tilkynningu um þennan útreikning, dagsettri 4. nóvember 2013, kom fram að ofgreiðsla samkvæmt þessum samningi, að fjárhæð 325.512.502 krónur yrði lögð inn á reikning í nafni stefnanda. Hins vegar kom fram í bréfinu að stefndi teldi umþrætt lán vera lögmætt erlent lán og yrði ekki endurreiknað. Í bréfinu var einnig tekið fram að eldri lán félagsins og félagsins 33 ehf. hefðu verið greidd upp hjá forvera stefnda, Glitni banka hf., árið 2007. Lán samkvæmt þeim samningum hefðu því ekki verið flutt yfir til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008. Af því leiddi að kröfum vegna mögulegs ólögmætis þeirra og hugsanlegrar ofgreiðslu yrði að beina að slitastjórn Glitnis banka hf.

Með bréfum stefnanda, dagsettum 3. júlí 2013 og 4. febrúar 2014, beindi stefnandi kröfum að stefnda um endurgreiðslu ofgreiddra fjárhæða vegna lána sem hann taldi innihalda ólögmæt ákvæði um gengistryggingu.

Með heimild í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitinga úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun 14. október 2008 að ráðstafa eignum Glitnis banka hf., þ.m.t. kröfuréttindum og tryggingarréttindum sem þeim tengdust, til Nýja Glitnis banka hf. Óumdeilt er að krafa samkvæmt umþrættum lánssamningi var á meðal þeirra kröfuréttinda sem við þetta færðust til nýja bankans. Nafni bankans var síðar breytt í Íslandsbanki hf.

III

Stefnandi byggir kröfu sína á því að framangreint lán sem veitt var á grundvelli veltilánasamnings, dagsetts 25. apríl 2007, sé í raun lán veitt í íslenskum krónum og bundið ólögmætri gengistryggingu, sem brjóti í bága við ákvæði laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, í ljósi dóma Hæstaréttar í málum nr. 153/2010, 92/2010, 155/2010 o.fl. dómum.

Hann bendir á að um heimildir til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár sé fjallað í 14. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt ákvæðinu sé heimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum við vísitölu neysluverðs, sem Hagstofa Íslands reikni, eða hlutabréfavísitölu, innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæli breytingar á almennu verðlagi. Ekki sé heimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundið við gengi erlendra gjaldmiða eða á annan hátt en þann sem sérstaklega sé heimilaður í lögunum. Í framangreindum málum hafi Hæstiréttur Íslands staðfest að gengistrygging fjárskuldbindinga í íslenskri mynt stríði gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, en samkvæmt þeim sé óheimilt að binda lán eða aðrar skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, svo sem tekið sé fram í athugasemdum er fylgt hafi frumvarpi til laganna.

Í ljósi framangreindra dóma Hæstaréttar virðist ljóst að Hæstiréttur líti aðallega til samhengis þriggja þátta þegar metið sé hvort um erlent lán sé að ræða. Í fyrsta lagi heiti lánssamnings, en ljóst sé að ekki nægi þó eingöngu að í fyrirsögn segi að um erlent lán sé að ræða. Í öðru lagi tilgreining lánsfjárhæðar og vaxta og virðist þetta atriði hafa afgerandi áhrif. Í þriðja lagi tilhögun útborgunar lánsfjárhæðar og greiðsla afborgana, en það leiði með afgerandi hætti til þeirrar niðurstöðu að um erlent lán sé að ræða ef greiðslur séu í erlendum gjaldmiðlum, en séu greiddar íslenskar krónur sé það til stuðnings og fyllingar niðurstöðu um íslensk lán, ef tilgreining lánsfjárhæðar sé eingöngu í íslenskum krónum eða jafnvirði ákveðinnar fjárhæðar í íslenskum krónum í erlendum myntum.

Við mat á því hvort samningur sé í erlendri mynt eða íslenskum krónum þurfi að fara fram heildstætt mat á orðalagi samningsins. Orðalagið verði að vera skýrt og horfa þurfi til þess hvernig samningsskyldur aðila hafi í raun verið efndar. Í umræddum veltilánasamningi komi fram að um sé að ræða veltilánasamning og innan sviga „lán í íslenskum krónum“. Þó að það komi fram í dómum Hæstaréttar að heiti lánssamnings geti ekki eitt og sér ráðið úrslitum sé ljóst að slíkt orðalag á forsíðu lánasamnings gefi skýrlega til kynna efni og innihald skuldbindingarinnar.

Við mat á orðalagi samningsins skipti mestu máli hvernig skuldbindingin sjálf sé orðuð í samningnum og einnig með hvaða hætti eigi að greiða innborganir. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar megi ráða að um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum ef fjárhæðar skuldbindingarinnar í erlendri mynt sé hvergi getið berum orðum í lánssamningi heldur aðeins vísað til jafnvirðis íslenskra króna, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 155/2011.

Í veltilánasamningnum sé kveðið á um að „heildarskuldbinding veltilána í íslenskum krónum samkvæmt samningi þessum, má á hverjum tíma vera allt að kr. 420.000.000***ISK fjögurhundruðogtuttugumilljónir 00/100***“. Þá komi fram í grein 4 í samningnum, sem fjalli um framkvæmd lánveitingarinnar, að: „Þá skal lágmarksfjárhæð hvers lánshluta vera 20 milljónir eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendum myntum.“ Samningurinn vísi því í íslenskar krónur og erlendar myntir til viðmiðunar. Hæstiréttur hafi í dómum sínum á málum nr. 155/2011, nr. 332/2012 og nr. 693/2012 vísað til þess að slík tilgreining feli í sér að lánsheimildin hafi í grunninn verið tiltekin í íslenskum krónum.

Allt framangreint styrki þann skilning stefnanda að lánið sem veitt var á grundvelli veltilánasamningsins hafi verið lán með skuldbindingu í íslenskum krónum bundið við gengi erlendra mynta. Þessu til viðbótar megi benda á að allar efndir skuldbindinga samkvæmt lánssamningnum hafi farið fram í íslenskum krónum. Ekki hafi verið stofnaðir gjaldeyrisreikningar eða farið fram á gjaldeyrisyfirfærslur í tengslum við einstakar lánveitingar á grundvelli samningsins heldur hafi allar fjármagnshreyfingar á milli aðila veltilánasamningsins verið í íslenskum krónum.

Í bréfi stefnda til stefnanda, dagsettu 8. mars 2013, hafi stefndi hafnað öllum kröfum stefnanda um endurútreikning lánsins. Í fyrsta lagi hafi stefndi vísað til þess að í útborgunarbeiðni kæmu fram þeir gjaldmiðlar sem einstaka ádrættir/lánshlutar hafi samanstaðið af. Á grundvelli beiðninnar hefðu farið fram gjaldeyrisviðskipti, þar sem lánsfjárhæð einstakra lánshluta hafi verið tilgreindar í erlendu myntunum og þar af leiðandi hefðu lánsfjárhæðir lánshlutanna því verið tilgreindir í erlendum myntum. Með þessum rökum og með vísan til Hæstaréttardóms í máli nr. 332/2012 hafi stefndi hafnað kröfu stefnanda um endurútreikning lánsins.

Stefnandi hafnar því að tilgreining fjárhæðar tiltekinna lánshluta í kaupnótu, sem hafi einhliða verið útbúin af hálfu Glitnis banka hf., og sé ekki eiginlegur hluti af lánssamningnum, felist vísbending um að lánið sé í erlendri mynt eða að eiginleg gjaldeyrisviðskipti hafi farið fram eða að skjalið hafi yfirleitt nokkuð sönnunargildi í málinu. Stefnandi telur að dómur Hæstaréttar í máli nr. 332/2012 hafi ekki fordæmisgildi fyrir úrlausn máls þessa. Í máli nr. 332/2012 hafi Hæstiréttur komist að því að um lögmætt erlent lán væri að ræða með vísan til heitis lánssamnings, tilgreiningar lánsfjárhæðar og vaxta, auk beiðni um útborgun lánsins og kvittana vegna útborgunar lánsfjárhæðar og gjaldeyriskaupa. Þá hafi í því máli einnig legið fyrir að lánið var greitt inn á gjaldeyrisreikning í eigu skuldarans. Aðstæður í þessu máli séu ekki sambærilegar. Í fyrsta lagi beri að nefna að heiti lánssamningsins sé „veltilánasamningur“ og innan sviga „lán í íslenskum krónum“. Í öðru lagi komi ekki fyrir í útborgunarbeiðni að lánið ætti að greiðast inn á gjaldeyrisreikning. Þá hafi lánið ekki verið lagt inn á gjaldeyrisreikning heldur hafi því verið ráðstafað til uppgreiðslu eldri lána í íslenskum krónum og afgangurinn greiddur inn á reikning í eigu stefnda í íslenskum krónum.

Enn fremur hafi stefndi haldið því fram í bréfi sínu, dagsettu 8. mars 2013, að andvirði veltilánsins hefði verið ráðstafað í erlendum myntum til greiðslu á eldri erlendum skuldbindingum stefnanda og hefði lánsfjárhæðin því ekki verið greidd út til lántaka í íslenskum krónum. Bæði í veltilánasamningnum og í útborgunarbeiðni komi fram að ráðstafa skuli útborgun lánsins til að greiða upp þáverandi skuldir stefnanda og 33 ehf. hjá Glitni banka hf. Útborgun þessa tiltekna láns hafi ekki verið eyrnamerkt sérstöku láni félagsins. Á þessum sama tíma hafi verið tekin tvö önnur lán. Andvirði allra þessara lána hafi verið nýtt til að greiða eldri skuldir stefnanda, þar á meðal þrjú lán, öll tekin 5. janúar 2005. Upphaflegur lántaki hafi verið fyrirtækið 33 ehf. sem síðar hafi sameinast stefnanda. Lánin séu öll í íslenskum krónum eins og forsíða lánssamninganna og tilgreining lánsfjárhæðar beri með sér. Samkvæmt undirrituðum greiðslufyrirmælum, sem séu fylgigögn beggja samninganna, hafi verið óskað eftir því f.h. 33 ehf. að andvirði lánanna yrði ráðstafað inn á tilgreinda tékkareikninga og til greiðslu þóknunar, 40.000.000 króna, til Íslandsbanka og til greiðslu stimpil- og þinglýsingarkostnaðar. Andvirði lánanna hafi þannig verið greitt út í íslenskum krónum.

Þessi tvö lán hafi verið gerð upp í einu lagi og í íslenskum krónum með lánum nr. 104010 og 104479. Stefndi hafi þegar viðurkennt að lán nr. 104010 hafi verið ólögmætt gengistryggt lán. Þá hafi eftirstöðvar af lánum stefnanda, sem tekin hafi verið í apríl 2007, þ. á m. umþrætt veltilán, verið lagðar inn á reikning stefnanda í íslenskum krónum, samtals að fjárhæð 185.935.178 krónur.

Að öllu þessu virtu verði að mati stefnanda að líta svo á að um hafi verið að ræða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Umrætt lán hafi verið veitt í íslenskum krónum, gengistryggt. Mestu skipti hvernig sjálf skuldbindingin sé tilgreind í lánssamningnum, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 551/2011 og 552/2011. Heildarskuldbindingin sé þar tiltekin í íslenskum krónum en hvergi sé getið um fjárhæð skuldarinnar í erlendu gjaldmiðlunum. Myntbreytingarheimild samningsins styðji jafnframt þessa niðurstöðu þar sem skýrt komi fram að erlendu gjaldmiðlarnir hafi verið til viðmiðunar um höfuðstól skuldarinnar. Kaupkvittun Glitnis um gjaldeyrisviðskipti breyti engu í þessu sambandi, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 603/2010 og 155/2010, eða sú staðreynd að við framlengingu veltilánsins hafi komið fram erlendar fjárhæðir lánsins.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að hver og ein greiðsla vaxta á grundvelli veltilánasamningsins sé fullnaðargreiðsla og stefndi geti því ekki krafist frekari vaxta úr hendi stefnanda. Fyrirvaralaus móttaka stefnda á greiðslum vegna lánssamningsins jafngildi fullnaðarkvittun. Slíkar fullnaðarkvittanir geti að tilteknum skilyrðum uppfylltum leitt til þess að víkja beri frá meginreglunni um fullar efndir. Í því felist að kröfuhafi geti ekki krafist viðbótargreiðslna vegna hugsanlegs vaxtamunar þegar greiddra vaxta og endurreiknaðra vaxta Seðlabanka Íslands.

Þegar atvik séu virt í heild sinni standi það stefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem verði, ef fallist verði á að framangreint lán innihaldi ákvæði um ólögmæta gengistryggingu. Fyrirvaralausa móttöku á greiðslu stefnanda geti stefnandi í góðri trú túlkað sem staðfestingu Glitnis banka hf. og síðar stefnda um að greiðslu sé að fullu lokið. Þar með hafi stefnandi réttmæta ástæðu til að ætla að hann hafi verið búinn að gera upp lánið að þessu leyti og geti treyst því að ekki komi til frekari krafna síðar. Stefnandi byggi jafnframt á að lög nr. 151/2010, um endurútreikning erlendra lána, geti ekki ráðið niðurstöðu þessa álitaefnis, þar sem þau geti ekki með afturvirkum hætti breytt reglum um efni og greiðslu skulda frá því sem gilt hafi þegar til þeirra hafi verið stofnað og af þeim greitt.

Framangreind undantekningarregla um gildi fullnaðarkvittana sé reist á sjónarmiðum um öryggi í viðskiptum og því að skuldari megi treysta því að verða ekki óvænt fyrir því síðar að þurfa að standa skil á verulegum viðbótargreiðslum. Í dómum Hæstaréttar hafi gildi reglunnar verið látið velta á heildstæðu mati á atvikum hverju sinni.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 50/2013 komi fram skilyrði sem þurfi að vera uppfyllt til þess að unnt sé að víkja frá framangreindri meginreglu. Í fyrsta lagi sé horft til þess hvort skuldari hafi verið í góðri trú þegar hann innti greiðslu af hendi. Í öðru lagi hvort aðstöðumunur hafi verið á samningsaðilum og í þriðja lagi hvorum aðilanum standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiði til þess að vangreitt hafi verið.

Aðilar samningsins hafi gengið út frá því við hverja greiðslu að útreikningur kröfuhafans á fjárhæð afborgunar og vaxta tæki mið af því að ákvæði um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild. Stefndi hafi því verið í góðri trú um lögmæti skuldbindingarinnar og þar með að umræddar greiðslur fælu í sér réttar og fullar efndir af hans hálfu.

Telja verði að aðstöðumunur aðila sé fyrir hendi. Stefndi sé fjármálafyrirtæki og fagaðili sem hafi á að skipa sérfræðingum við gerð lánasamninga. Stefnandi sé lítið fyrirtæki sem hafi enga sérþekkingu á gjaldeyrisviðskiptum eða við gerð lánasamninga.

Þá hafi verið komin festa á framkvæmd samningsins og allar afborganir hafi verið greiddar á réttum tíma. Umframfjárhæðin, þ.e. munurinn á þegar greiddum samningsvöxtum og vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sé umtalsverð bæði þegar litið sé til fjárhæðarinnar sem hlutfalls af greiddum vöxtum og einnig sem hluta af höfuðstól lánsins. Inneign stefnanda miðað við óverðtryggða vexti næmi 182.400.000 krónum, en inneign miðað við samningsvexti næmi 303.500.000 krónum. Munurinn þar á sé 121.000.000 króna, sbr. útreikning endurskoðanda. Í öllum tilvikum megi fullyrða að umframfjárhæðin sé umtalsverð miðað við höfuðstól lánsins og mjög íþyngjandi fyrir stefnanda að standa skil á.

Ef stefnandi væri látinn bera hallann af mistökum stefnda og bera þennan vaxtakostnað sé ljóst að það myndi fela í sér umtalsverða röskun á fjárhagslegum hagsmunum félagsins. Í ljósi alls framangreinds og þeirra viðmiða sem lögð hafi verið til grundvallar í fordæmum Hæstaréttar í málum um fullnaðarkvittanir sé það mat stefnanda að það standi stefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem hlotist hafi af ólögmætri gengistryggingu á framangreindum vaxtagjöldum umrædds láns.

Kröfu sína um að stefndu beri að greiða honum stefnufjárhæðina byggir stefnandi á því að lánið sem veitt hafi verið á grundvelli veltilánasamningsins sé gengisbundið lán sem stangist á við ákvæði vaxtalaga. Lánið beri því að endurreikna þannig að gengistryggingin falli niður. Þá sé samningurinn endurreiknaður miðað við að þær afborganir sem stefnandi hafi innt af hendi dragist frá höfuðstól lánsins. Byggi krafa hans á því að afborganir af höfuðstól skuldarinnar sem hann hafi innt af hendi komi að fullu til frádráttar höfuðstólnum, sem beri hvorki gengistryggingu sé verðbætur af öðrum toga. Fjárhæð greiddra vaxta hafi ekki áhrif enda teljist þeir að fullu greiddir vegna þess tímabils.

Stefnandi hefur sundurliðað fjárkröfu sína með eftirgreindum hætti í stefnu:

Lán nr. 104479

Upprunalegur höfuðstóll: 420.000.000

Gjaldfallnir vextir 129.897.753

Greiðslur -888.344.447

Gengismunur/verðbætur 338.446.694

Eftirstöðvar (áætlaðar) 0

Endurútreikningur

Upprunalegur höfuðstóll 420.000.000

Afborganir á samningstímanum -758.446.694

Óverðtr. vxt. á ógreidda gjalddaga 52.560.722

Ógreiddir vextir eftir endurútreikning -1.299.262

Eftirstöðvar -287.185.234

Vextir á ofgreiddan höfuðstól -16.315.711

Samtals 303.500.946

Stefnandi lækkaði fjárhæð greiðslukröfu sinnar um 17.614.973 krónur í upphafi aðalmeðferðar málsins. Með þeirri lækkun kröfunnar féll stefnandi frá kröfum vegna ofgreiddra vaxta eftir endurútreikning, að fjárhæð 1.299.262 krónur, og vegna vaxta á ofgreiddan höfuðstól, að fjárhæð 16.315.711 krónur.

Heildargreiðsla af höfuðstól lánsins nemi því 758.446.694 krónum og komi að fullu til frádráttar upphaflegum höfuðstól lánsins. Fjárhæð greiddra vaxta hafi ekki áhrif enda teljist þeir að fullu greiddir vegna þessa tímabils. Það standi stefnda nær en stefnanda að bera þann halla sem leiði af þeim vaxtamun sem grundvallist á ólögmæti gengistryggingar skuldbindingarinnar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 464/2012. Óverðtryggðir vextir á ógreiddan gjalddaga, þ.e. frá 21. desember 2010 til 20. mars 2011, séu samtals 52.560.722 krónur, og bætist við höfuðstól lánsins.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu kröfu- og samningaréttar og ákvæða laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV

Stefndi byggir á því að um gild lán í erlendum gjaldmiðlum sé að ræða. Samningurinn sjálfur og atriði varðandi framkvæmd hans sýni að stefnandi hafi að sönnu stofnað til skuldbindinga í erlendum gjaldmiðlum, þ.e. evrum, svissneskum frönkum, japönskum jenum og Bandaríkjadölum. Orðalag og uppbygging samningsins, athafnir samningsaðila á grundvelli hans og önnur atvik málsins taki af skarið um að hinar umþrættu skuldbindingar séu að sönnu í erlendum gjaldmiðlum.

Samkvæmt orðalagi samningsins var með honum afmarkaður rammi heildarlánsloforðs lánveitanda gagnvart stefnanda, sbr. 3. gr. samningsins, sem hafi á hverjum tíma mátt vera allt að 420.000.000 krónur eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendum myntum. Það skyldi síðan ráðast af óskum lántaka hvort hver ádráttur hans á heildarlánsloforð lánveitanda yrði í íslenskum krónum og/eða erlendum gjaldmiðlum, allt innan ramma samningsins, og þá um leið fjárskuldbindingin hverju sinni samkvæmt viðkomandi ádrætti, enda hafi lántaki nýtt sér lánsloforðið á annað borð. Hafi í þessu sambandi raunar sérstaklega verið gert ráð fyrir því að hver ádráttur fæli í sér sérstaka skuldbindingu. Tilgreining lánsfjárhæðar í 3. gr. samningsins hafi þannig ekki tekið af skarið um það í hvaða gjaldmiðlum hver ádráttur skyldi vera, þ.e. hver væri skuldbindingin. Þá sé sérstaklega að því að gæta að samkvæmt 3. gr. í samningnum sé fjárhæð heildarlánsloforðs lánveitanda tilgreind sem „allt að“ tilgreindri fjárhæð í íslenskum krónum, eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendum gjaldmiðlum, en hljóði ekki á um kröfurétt tiltekinnar fjárhæðar, svo sem algengt sé. Í dómaframkvæmd hafi verið litið svo á að þegar orðalag og eðli samnings sé með þessum hætti skipti ekki sköpum þótt fjárhæðin sé eingöngu tilgreind í íslenskum krónum í samningi, þ.e. að mögulegt heildarumfang lögskiptanna sé afmarkað í samningnum með tilgreiningu á jafngildi fjárhæðar í íslenskum krónum.

Til samræmis við uppbyggingu samningsins hafi stefnandi síðan óskað eftir því með útborgunarbeiðni, að ádrættirnir yrðu í erlendum gjaldmiðlum og hafi öll afgreiðslan tekið mið af því, sbr. kaupnótu, gjaldeyrispöntun og gjaldeyrisviðskipti sem átt hafi sér stað.

Hér sé og til þess að líta að þó svo að erlendir gjaldmiðlar hafi ekki skipt um hendur með þeim hætti að þeir væru lagðir inn á sérstakan reikning í eigu lántaka við efndir lánveitanda á aðalskyldu sinni, hafi ástæða þess sýnilega verið sú að rástafa hafi átt lánunum til uppgreiðslu eldri skuldbindinga stefnanda hjá lánveitanda, og hafi því engin nauðsyn verið til þess. Framkvæmdin beri ljóslega með sér að stefnandi hafi að sönnu stofnað til skuldbindinga í erlendum gjaldmiðlum. Stefndi andmælir því, sem hann telur að gefið sé í skyn í stefnu, að um málamyndagjaldeyriskaup hafi verið að ræða og að allar efndir skuldbindinga samkvæmt lánssamningnum hafi farið fram í íslenskum krónum. Einnig mótmælir hann því að allar fjármagnshreyfingar hafi farið fram í íslenskum krónum, enda ljóst að þær hafi vissulega farið fram í erlendum gjaldmiðlum, þ.e. til að framkvæma nauðsynleg gjaldeyrisviðskipti til að greiða upp hinar eldri skuldbindingar.

Í útborgunarbeiðni stefnanda hafi verið tekið fram að ráðstafa skyldi útborgun lánshluta til að greiða upp þáverandi skuldir lánveitanda og hafi lánveitanda verið veitt heimild til að fá tilboð í og fresta gengi gjaldeyrisviðskiptanna sem til urðu samhliða myntbreytingunni. Þetta sýni að vísað hafi verið til þeirra gjaldeyrisviðskipta og myntbreytinga, sem nauðsynlegar hafi verið til að greiða upp eldri skuldbindingarnar. Lánveitanda hafi þannig í reynd verið fengin heimild/umboð til að ráðstafa útborgunarfjárhæðunum til uppgreiðslu eldri skuldbindinganna, og samhliða til að framkvæma nauðsynleg gjaldeyrisviðskipti í nafni stefnanda. Af þessum ástæðum hafi heldur ekki verið nauðsyn á að erlendir gjaldmiðlar skiptu um hendur í þeim skilningi að þeir væru lagðir inn á gjaldeyrisreikninga stefnanda.

Stefndi mótmælir því einnig, að samningarnir frá 5. janúar 2005, þ.e. eldri skuldbindingar stefnanda, hafi verið gengistryggð lán. Svo sem fram hafi komið telur stefndi að þeir samningar hafi verið bæði um lán í erlendum gjaldmiðlum og íslenskum krónum og að samningurinn frá 5. janúar 2005 hafi verið um verðtryggt lán í íslenskum krónum, og jafnframt að yfirdráttur stefnanda hafi verið í íslenskum krónum. Stefndi bendir á að samkvæmt réttarframkvæmd geti raunar engu breytt, með tilliti til umþrættra skuldbindinga, í hvaða gjaldmiðlum eldri skuldbindingarnar hafi verið, þ.e. slíkt ráði ekki efni umþrættra skuldbindinga.

Að því er varðar efndir á aðalskyldu stefnanda kveður stefndi að líta beri til þess að þrátt fyrir að reikningur stefnanda í íslenskum krónum hafi verið skuldfærður fyrir greiðslu vaxta hafi það verið að ósk stefnanda og samkvæmt heimild. Í kerfis- og bókhaldslegu tilliti séu slíkar greiðslur hins vegar meðhöndlaðar eins og um greiðslur í erlendu gjaldmiðlunum sé að ræða. Þá hafi skuldbindingar stefnanda verið endurfjármagnaðar, þ.e. greiddar upp, með nýju óverðtryggðu láni frá stefnda þann 25. janúar 2011. Uppgreiðslan hafi hins vegar farið fram í kjölfar umsóknar stefnanda um höfuðstólslækkun og myntbreytingu láns/lána í erlendri mynt. Sú aðgerð hafi falið í sér að skilmálum lánanna hafi verið breytt þannig að allir lánshlutar umreiknuðust í íslenskar krónur og höfuðstóll lækkaði. Breytingin hafi nánar tiltekið falið í sér að skilmálum lánanna hafi verið breytt þannig að eftirstöðvar þeirra hafi verið umreiknaðir í íslenskar krónur frá og með 21. desember 2010, en miðað við lækkun á höfuðstól þannig að hann væri umreiknaður í íslenskar krónur miðað við sölugengi undirliggjandi gjaldmiðla þann 29. desember 2008. Mismunurinn á eftirstöðvum lánanna, eins og þær hafi verið umreiknaðar í íslenskar krónur miðað við 21. desember 2010, og höfuðstól þeirra, eins og hann hafi verið umreiknaður í íslenskar krónur miðað við 29. desember 2008, hafi myndað höfuðstólslækkun lánanna. Þegar til uppgreiðslu umþrættra skuldbindinga hafi komið hafi þær þannig í reynd verið umreiknaðar í íslenskar krónur, að ósk og umsókn stefnanda, og verið greiddar upp með þeim hætti. Eftirstöðvarnar, þ.e. það sem nam höfuðstólslækkun lánanna, hafi síðan verið afskrifaðar.

Einnig sé til þess að líta að við alla eftirfarandi skjalagerð, sbr. m.a. beiðnir stefnanda um framlengingu lánanna, hafi staða lánsins, þ.e. fjárhæð hvers lánshluta, ávallt verið tilgreind sérstaklega í erlendu gjaldmiðlunum og með vísan til lánsnúmera hvers lánshluta. Sýni þetta bersýnilega að skyldur þær sem stofnast hafi á grundvelli samningsins og hvernig þær hafi nánar verið útfærðar hafi að sönnu verið í erlendum myntum. Vísar stefndi einnig til kvittana sem lánveitandi hafi gert stefnanda fyrir greiðslu vaxta, en þar séu fjárhæðir sem voru til greiðslu, sem og upphaflegar lánsfjárhæðir, tilgreindar í erlendu gjaldmiðlunum, þrátt fyrir að einnig sé til tekið hvað hafi verið greitt í íslenskum krónum. Þá hafi verið vísað til þess í 1. gr. samningsins að umþrætt lán/lánshlutar væru í erlendum myntum og enginn fyrirvari gerður þar af hálfu stefnanda.

Í þessu sambandi mótmælir stefndi því jafnframt að nokkra þýðingu hafi við mat á lögmæti umþrættra skuldbindinga, svo sem virðist haldið fram af hálfu stefnanda, að stefndi hafi talið skuldbindingar stefnanda samkvæmt lánssamningi nr. 104010 geta falið í sér ólögmæta gengistryggingu, en auk þess sé sá samningur ekki veltilánasamningur, þar sem efni og inntak kröfuréttarsambandsins ráðist að öllu leyti af eftirfarandi ákvörðunum lántaka, líkt og hér um ræði.

Stefndi bendir enn fremur á að í ársreikningum stefnanda á samningstímanum, þ.e. frá 2007-2011, virðist umþrættar skuldbindingar vera tilgreindar í hinum sömu erlendu gjaldmiðlum. Stefnandi hafi því talið skuldbindingarnar vera í erlendum gjaldmiðlum.

Við skýringuna beri að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljist gildir nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum. Jafnframt byggir stefndi á því að stefnandi hafi, hvað sem öðru líði, með athafnaleysi sínu, samþykkt að líta skuli svo á að umþrættar skuldbindingar hafi verið í umsömdum erlendum gjaldmiðlum.

Að virtu efni framangreindra skjala er varði lánveitingarnar sem og samhengi þeirra svo og önnur atvik málsins, sé sýnilega um gild lán í erlendum gjaldmiðlum að ræða.

Stefndi kveðst ekki bera brigður á að uppgjör umþrættra skuldbindinga í janúar 2011 hafi farið fram með þeim fyrirvara sem lýtur að mögulegum betri rétti stefnanda, kæmist Hæstiréttur Íslands að þeirri niðurstöðu að skilmálar í erlendum lánum bankans, samkvæmt sams konar skuldaskjölum, uppfyllti ekki þau skilyrði er rétturinn setur fram fyrir því að lán geti talist erlent. Fyrirvari stefnanda hafi einungis lotið að því að hann fyrirgerði ekki rétti til lækkunar á skuldbindingu sinni samkvæmt lánssamningi, dagsettum 25. janúar 2011, sem nýtt hafi verið til að greiða upp hinar umþrættu skuldbindingar. Stefndi byggir hins vegar á því að stefnandi hafi glatað hvers konar rétti, þ. á m. með tómlæti sínu og fyrirvaraleysi, til að hafa uppi fjárkröfu í formi hreinnar endurkröfugreiðslu, svo sem hann geri í málinu. Sömuleiðis hafi fyrirvarinn verið bundinn því skilyrði að Hæstiréttur Íslands kæmist að þeirri niðurstöðu að skilmálar samkvæmt „sams konar skuldaskjölum“ teldust ólögmætir, en það hafi ekki orðið raunin og fyrirvarinn sé að þessu leyti jafnframt haldlaus. Þá geti einu gilt í þessu tilliti þótt stefnandi hafi árið 2013, í tengslum við uppgreiðslu lánssamningsins frá 25. janúar 2011, gert einhvers konar fyrirvara.

Stefndi telur stefnanda í reynd leita eftir endurgreiðslu á því sem hann telji sig hafa ofgreitt vegna meintrar ólögmætrar gengistryggingar, en þar með sé kröfuréttur stefnanda reistur á ætlaðri ofgreiðslu fjárkrafna sem hann hafi verið krafinn um. Í þessu sambandi vísar stefndi til þess að skuldarsamband aðila vegna umþrættra skuldbindinga hafi lokið, í skilningi almennra reglna kröfuréttar, með því að skuldbindingarnar hafi að fullu verið greiddar í janúar 2011. Skuldarsambandið hafi þá liðið undir lok og við því hafi ekki verið hreyft af hálfu stefnda. Ágreiningur aðila snúi því ekki að því að stefnda sé eftir almennum reglum kröfuréttar heimilt að krefja stefnanda um viðbótargreiðslu vegna vangreiddra vaxta.

Stefndi byggir á því að fjárhæð hvers konar endurgreiðslukröfu stefnanda hljóti alltaf að takmarkast við þá fjárhæð sem stefnandi hafi innt af hendi umfram það sem hann hefði að réttu lagi átt að greiða með tilliti til réttra vaxtaviðmiðana. Beri þannig að líta með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um svokallaða LIBOR-vexti og EURIBOR-vexti og leggja til grundvallar að frá stofndegi skuldbindinganna til uppgreiðsludags beri þær svokallaða REIBOR-vexti, eins og þeir hafi verið skráðir af Seðlabanka Íslands, samkvæmt 7. gr. reglna Seðlabanka Íslands nr. 7 frá 16. mars 2000, um viðskipti á millibankamarkaði í íslenskum krónum, að viðbættu 2,2% vaxtaálagi, sbr. nánar grein 4.2 í samningnum. Samið hafi verið sérstaklega um vexti af skuldbindingu í íslenskum krónum og því verði að miða hæð vaxta við grein 4.2 í samningnum, sem stefnandi virðist algjörlega líta fram hjá, teljist meint ólögmæt gengistrygging hafa verið fyrir hendi, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 20. nóvember 2011 í máli nr. 120/2011 og til hliðsjónar dóm réttarins í máli nr. 734/2013. Að öðrum kosti beri skuldbindingarnar vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, frá stofndegi þeirra til uppgreiðsludags, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, sbr. einnig lög nr. 151/2010, eftir því sem við á. Málatilbúnaður stefnanda taki hins vegar í engu mið af þessu heldur sé hann reistur á reglum um viðbótarkröfurétt sem séu af öðrum toga. Samkvæmt framlögðum útreikningi stefnda á höfuðstól og endurgreiðslukröfu, miðað við þá forsendu að REIBOR-vextir, eða að öðrum kosti vextir samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, séu reiknaðir frá stofndegi skuldbindingar til uppgreiðsludags, nemi ætluð ofgreiðsla stefnanda 129.810.200 krónum miðað við REIBOR-vexti, en 171.056.243 krónur miðað við vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001.

Sanngirnisrök mæli ekki með endurgreiðslukröfu stefnanda, enda takmarkist hún ekki við þá fjárhæð sem stefnandi hafi innt af hendi umfram það sem hann hefði að réttu lagi átt að greiða með tilliti til réttra vaxtaviðmiðana. Þá sé ljóst, í þessu sambandi, að engan veginn geti átt við það grunnskilyrði endurheimturéttar almennt að stefndi myndi „auðgast“ á kostnað stefnanda við endurútreikning, þar sem tekið sé tillit til réttra vaxtaviðmiðana. Þvert á móti verði að líta svo á að endurheimtukrafa, sem miðist við að reiknaðir séu lágir erlendir vextir af íslenskri óverðtryggðri lánsfjárhæð, teljist frekar fela í sér auðgun stefnanda á kostnað stefnda, eins og hér standi á.

Ef hins vegar fari ekki um úrlausnarefnið eftir almennum reglum kröfuréttar um endurheimtu ofgreidds fjár, heldur eftir reglum kröfuréttar um rétt til viðbótargreiðslu fyrir liðna tíð, byggir stefndi á því að hann eigi þá kröfu á hendur stefnanda um vangreidda REIBOR-vexti samkvæmt grein 4.2 í samningnum, en ella vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Sú krafa stefnda komi þá í reynd til lækkunar, eða eftir atvikum skuldajafnaðar við kröfu stefnanda að þessu leyti, við útreikning hvers konar endurgreiðslukröfu. Þar sem stefndi telji skuldbindingarnar ekki haldnar ólögmætri gengisviðmiðun hafi hann eðli máls samkvæmt ekki endurreiknað þær og beint sérstakri kröfu að stefnanda. Ef svo fari að skuldbindingarnar verði taldar haldnar ólögmætri gengistryggingu hljóti það eðli máls samkvæmt að leiða til þess að við útreikning, og þegar tekin sé afstaða til lögmætis hvers konar fjárkröfu stefnanda, verði litið til þess hvort slíkri viðbótarkröfu verði að réttu lagi við komið samkvæmt almennum reglum kröfuréttar, enda fari ekki um úrlausnarefnið eftir almennum reglum um endurheimtu ofgreidds fjár.

Stefndi bendir á að líkt og ítrekað hafi komið fram í dómum Hæstaréttar sé meginreglan sú að kröfuhafi, sem hafi fengið minna greitt en hann eigi rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt sé. Frá meginreglunni séu þó undantekningar meðal annars að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu, en tilkall hans til viðbótargreiðslu verði þó einungis hafnað af þeim sökum við sérstakar aðstæður. Að baki undantekningarreglunni búi sjónarmið um öryggi í viðskiptum og að það geti haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegri stöðu skuldara að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð, þvert á væntingar sínar. Þau atriði sem litið hafi verið til við mat á því hvort efni séu til að víkja frá meginreglunni séu í fyrsta lagi hvort skuldari hafi verið í góðri trú, það er hafi hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans hafi verið ófullnægjandi þegar hann hafi innt hana af hendi. Þá hafi í annan stað verið litið til þess hvort sá aðstöðumunur hafi verið á aðilum að það réttlæti að hafna viðbótarkröfu og í framhaldi af því hvorum þeirra standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leitt hafi til þess að vangreitt hafi verið. Í þeim efnum hafi einkum verið litið til þess hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími hafi liðið frá því að mistök hafi komið fram þar til að krafa hafi verið höfð uppi, hvorum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssamband sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu. Öll séu þessi atriði ásamt öðrum til viðmiðunar og ekkert eitt þeirra geti ráðið úrslitum um hvort vikið verði frá meginreglunni. Þar ráði heildarmat á aðstæðum öllum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari séu rökin til að víkja frá meginreglunni.

Þar eð stefnandi ber fyrir sig undantekningu frá meginreglu kröfuréttar verði að telja að sú byrði hvíli á honum að sanna að viðbótarkrafa feli í sér umtalsvert óhagræði fyrir hann, þ. á m. með tilliti til stöðu hans, starfsemi og fjárhags. Í málinu liggi ekkert fyrir um að viðbótarkrafa stefnda myndi valda slíkri röskun á fjárhagslegri stöðu stefnanda að hafna beri kröfu stefnda. Eigi þau rök sem einkum búa að baki undantekningu frá meginreglunni, þ.e. óhagræði skuldara af viðbótargreiðslu, því tæplega við hér. Í því tilliti beri og að líta til þess að stefnandi þurfi ekki að inna af hendi neina fjármuni, með tilheyrandi röskun á högum, heldur leiði viðbótarkrafa aðeins til þess að fjárhæð endurgreiðslukröfu sé lægri fjárhæð en að öðrum kosti.

Stefndi álítur að ekki sé unnt að telja stefnanda hafa verið í góðri trú, er hann greiddi vexti, um að vextir væru endanlega greiddir þó að sá þáttur skuldbindinganna, þ.e. lánsmyntirnar, sem ótvírætt hafi verið forsenda vaxtanna, ættu eftir að sæta endurskoðun. Stefnandi hafi þannig, með tilliti til stærðar umfangs og sérfræðiþekkingar og aðgengis að slíkri þekkingu, vart geta dulist samhengi milli mynttilgreininga og vaxtamiðmiðana. Slíkt hljóti, eins og annað, að skipta máli við heildarmatið. Í þessu sambandi bendir stefndi á að í samningi aðila hafi sérstaklega verið samið um REIBOR-vexti, sbr. gr. 4.2 í samningnum, ef skuldbindinginn væri í íslenskum krónum, auk þess sem ákvæði 4. gr., sbr. 3.gr., laga nr. 38/2001 hafi verið í gildi á því tímabili sem stefnandi greiddi af láninu.

Ekki verði heldur séð að sá aðstöðumunur sé með aðilum sem Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar í sumum dóma sinna, enda stefnandi stórt fyrirtæki á íslenskan mælikvarða. Stefnanda verði enda á engan hátt jafnað til einstaklinga, lítilla fyrirtækja eða dreifbýlissveitarfélaga, sem fyrst og fremst annist lögbundin verkefni á sviði skóla- og velferðarmálefna íbúa, þar sem tekjur byggi einkum á skattlagningu og gjöld séu fyrst og fremst tengd lögbundnum skyldum. Þá hafi stefnandi verið í samningsaðstöðu til að hafa áhrif á einstök atriði í skilmálum samningsins. Enn fremur verði að ætla að stefnandi hafi haft aðgang að sérfræðiþjónustu hafi hann kosið svo, eða að minnsta kosti haft tilefni til að leita sér slíkrar aðstoðar við samningsgerðina.

Stefndi telur og að slík festa hafi ekki verið komin á samning aðila að það réttlæti að vikið verði frá meginreglunni. Í þessu tilliti skipti máli að vextir hafi ekki alltaf verið greiddir á réttum tíma. Eðli þess samningssambands sem um ræðir geti heldur ekki talist einfalt þannig að við blasi að það sé haldið ólögmætri gengistryggingu, teljist hún á annað borð hafa verið fyrir hendi.

Umfang viðbótarkröfunnar sé og ekki slíkt, þ. á m. í ljósi þeirra viðmiðana sem Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar, að það standi henni í vegi. Sérstaklega vísar stefndi til þess að upphafleg höfuðstólsfjárhæð sé frá árinu 2007 og hafi því í reynd verið önnur og um leið umtalsvert hærri á því tímamarki sem hér skipti máli, að teknu tilliti til verðlagsþróunar.

Með vísan til framangreinds telur stefndi að ekki séu uppfyllt lagaskilyrði til að víkja frá meginreglu kröfuréttar um rétt kröfuhafa, sem fengið hafi minna greitt en hann hafi átt rétt á, til að fá það sem vangreitt sé, svo sem málatilbúnaður stefnanda virðist byggja á. Stefnandi, sem beri fyrir sig undantekningu frá meginreglunni, verði í öllu falli að bíða halla af hvers konar vafa í því tilliti. Við útreikning slíkrar kröfu sýnist rétt og eðlilegt, sbr. einnig lög nr. 151/2010, eftir því sem við á, að meðtalinn sé mismunur annars vegar á REIBOR-vöxtum, eða vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, og hins vegar erlendum vöxtum frá stofndegi kröfunnar til uppgreiðsludags, sem komi til lækkunar, eða eftir atvikum skuldajöfnunar, við fjárhæð endurgreiðslukröfu á þeim degi, sbr. framlagt dómskjal stefnda um útreikning kröfunnar, en þeir útreikningar gildi jöfnum höndum eftir því hvort um sakarefnið fari eftir reglum um endurheimt ofgreidds fjár eða reglum um viðbótarkröfurétt.

Stefndi telur að ekki verði séð að sérstök lagastoð sé fyrir útreikningum stefnanda, hvað sem fyrrgreindu líður. Þannig sé með öllu litið fram hjá því að umþrættar skuldbindingar hafi verið greiddar upp í janúar 2011. Allt að einu kjósi stefnandi að líta svo á, að vegna nýs kröfuréttarsambands, skuli síðari fjárgreiðslur meðhöndlast sem greiðslur sem myndi stofn endurgreiðslukröfu vegna hins fyrra kröfuréttarsambands. Fyrir þessu sé engin lagastoð og geti einu gilt þótt því sé haldið fram að endurútreikningur stefnda, vegna annarrar lánsskuldbindingar, hafi byggt á slíkri aðferðafræði. Framangreint valdi því raunar einnig að sýkna verði stefnda af fjárkröfu stefnanda, sé henni ekki einfaldlega vísað frá dómi.

Þá sé því mótmælt sérstaklega að upphafstími dráttarvaxta sé 19. janúar 2013. Sýnist rétt að miða upphafstíma dráttarvaxta, verði á þá fallist, við dómsuppsögu en ella mánuði frá þingfestingardegi, sbr. ákvæði laga nr. 38/2001.

Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum, sbr. lög nr. 151/2010, og að því marki sem þau geti átt við. Einnig vísar stefndi til almennra reglna fjármunaréttarins, þ. á m. um endurheimtu ofgreidds fjár og rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu fyrir liðna tíð.

Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

V

Ágreiningur máls þessa lýtur að svokölluðum veltilánasamningi 25. apríl 2007 milli Glitnis banka hf. og stefnanda. Deila aðilar um það hvort skuldbinding stefnanda á grundvelli samningsins sé í erlendum myntum eða hvort um sé að ræða skuld í íslenskum krónum sem bundin sé með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og hvort stefnandi eigi sökum þessa endurgreiðslukröfu á hendur stefnda vegna þeirra ofgreiðslna sem hann telur sig hafa innt af hendi. Ágreiningslaust er að kröfum í málinu er réttilega beint að stefnda sem tók við framangreindum samningi á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins.

Í dómum sínum um hvort lán sé í erlendri mynt eða íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla hefur Hæstiréttur fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þeirrar skuldbindingar sem lántaki hefur gengist undir. Þegar sú textaskýring tekur ekki af skarið um hvers efndir skuldbindingin sé að þessu leyti, eins og á við um samning þann sem hér reynir á, hefur verið litið til atriða sem lúta að því hvernig hún hefur verið efnd og framkvæmd að öðru leyti.

Meginefni umdeilds samnings og skuldbindinga sem reistar voru á honum er lýst hér að framan. Eins og þar kemur fram var samningur þessi um svokallað veltilán, þar sem stefnanda var veitt heimild til að draga á samninginn á gildistíma hans. Heildarskuldbinding lánanna mátti á hverjum tíma vera allt að 420.000.000 króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendum myntum. Hvorki var í samningnum að finna yfirlýsingu stefnanda um að hann stæði í skuld við bankann né að hann myndaði kröfuréttindi bankans á hendur stefnanda, heldur setti samningurinn aðeins ramma um lánsviðskipti milli þeirra með ákvæðum um beiðni um lán, útborgun þess, vexti af því og endurgreiðslu. Fólust því lánssamningar í beiðnum stefnanda, sem bankinn samþykkti. Í þessu ljósi getur það eitt út af fyrir sig ekki skipt máli að heildarumfang viðskiptanna hafi verið afmarkað í samningnum með tilgreiningu fjárhæðar í íslenskum krónum.

Í samningnum sjálfum er ekki tekið fram í hvaða gjaldmiðlum lánið eigi að vera en skírskotað til þess að lántaka sé heimilt að stofna til skuldbindinga við bankann hvort heldur sem er í erlendum myntum eða íslenskum krónum í einum eða fleiri lánshlutum, en tekið fram að lágmark hvers lánshluta skyldi vera 20.000.000 króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendum myntum. Þá var þar skírskotað til óska lántaka í útborgunarbeiðni hans um fjárhæð lánshluta. Í samræmi við þetta óskaði stefnandi eftir því að stofna til skuldbindinga í nánar tilgreindum erlendum gjaldmiðlum, þ.e. evrum, svissneskum frönkum, japönskum jenum og Bandaríkjadölum, og jafnvirði hverrar myntar í íslenskum krónum. Þá verður að líta svo á að stefnandi hafi veitt stefnda heimild til að greiða upp eldri skuldir hans hjá bankanum, en í beiðninni kom einnig fram að lánveitanda væri veitt heimild til að fá tilboð í og fresta gengi gjaldeyrisviðskiptanna sem til urðu samhliða myntbreytingunni.

Samkvæmt framlagðri kaupnótu vegna samningsins kemur fram að fjárhæð hans í íslenskum krónum hafi verið umreiknuð í þær erlendu myntir, í samræmi við beiðni stefnanda, og fjárhæðanna getið í erlendu myntunum. Óumdeilt er að útborgunarfjárhæð lánsins var ráðstafað til greiðslu á eldri skuldbindingum stefnanda í samræmi við óskir hans sjálfs, sbr. og framlagða kaupnótu og gjaldeyrisviðskipti í tengslum við það. Kvittanir fyrir uppgreiðslu þeirra skuldbindinga bera og með sér að lánin hafi verið gerð upp í erlendum gjaldmiðlum. Án þess að tekin sé afstaða til þess hvort þessar eldri skuldbindingar stefnanda hafi verið í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu eða erlendum gjaldmiðlum er ljóst samkvæmt framansögðu að aðilar litu svo á að um skuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum væri að ræða og tók framkvæmdin mið af því. Af framangreindum samskiptum og þeim hætti, sem hafður var við útborgun lánsins verður ekki dregin önnur ályktun en sú, að lánsfjárhæðin hafi verið greidd stefnanda í erlendum gjaldmiðlum. Þá voru eftirstöðvar lánsins tilgreindar í erlendum fjárhæðum er stefnandi óskaði eftir framlengingu lánsins, í samræmi við samninginn. Þótt það breyti ekki því hvernig upphaflega var samið bendir það til þess að viðhorf samningsaðila hafi verið að lánið hefði verið veitt í erlendum gjaldmiðlum.

Þá samræmast ákvæði samningsins um vexti sem og heimild til myntbreytinga því að um hafi verið að ræða lán í erlendum myntum.

Þegar framangreint er virt verður að leggja til grundvallar að samið hafi verið um lán í erlendum myntum. Að því gættu ræður það ekki úrslitum að reikningur stefnanda í íslenskum krónum hafi verið skuldfærður fyrir greiðslu vaxta, að hans ósk.

Samkvæmt þessu verður því hafnað að lán samkvæmt umþrættum samningi hafi farið í bága við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001. Verður stefndi því þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfum stefnanda.

Eftir þessa niðurstöðu þykir rétt, samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Sjóklæðagerðarinnar hf.

Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf