E-5776/2022

Mál þetta, sem dómtekið var 3. október 2023, var höfðað 6. desember 2022 af hálfu A, ríkisborgara X, og B, ríkisborgara Y, beggja með óþekkt heimilisfang á Íslandi, á hendur íslenska ríkinu, kærunefnd útlendingamála, Skúlagötu 17, Reykjavík, og Útlendingastofnun, Dalvegi 18, Kópavogi, til ógildingar á stjórnvaldsákvörðunum.

Stefnendur krefjast þess, hvort um sig, að ógiltir verði með dómi úrskurðir kærunefndar útlendingamála í málum þeirra nr. [...]/2021 og nr. [...]/2021 frá [...]2021 og að íslenskum stjórnvöldum verði gert að taka umsóknir þeirra um alþjóðlega vernd til efnislegrar meðferðar á ný. Stefnendur gera einnig hvort um sig kröfu um málskostnað úr hendi stefndu að mati dómsins og að tekið verði tillit til virðisaukaskatts.

Stefndu íslenska ríkið og Útlendingastofnun krefjast þess að verða sýknaðir af kröfum stefnenda og að þeim verði gert að greiða stefndu málskostnað samkvæmt mati dómsins. Stefndi kærunefnd útlendingamála lætur málið ekki til sín taka.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Stefnendur eru hjón sem sóttu fyrst, og þá ásamt þremur börnum sínum, um alþjóðlega vernd hér á landi við komu til landsins [...] 2017. Þau komu frá Y til Íslands og höfðu þá búið í Z. Þau kváðust hafa rekið þar [fyrirtæki], stefnandi A hefði verið stjórnarformaður [...] og [barn] stefnenda framkvæmdastjóri [...], en stefnandi B hefði þá verið framkvæmdastjóri [fyrirtækis]fjölskyldunnar. Útibú [fyrirtækisins]hefði verið á alþjóðaflugvelli Z og þar hefðu þau orðið vör við ýmislegt misjafnt, mútur til tollvarða og lögreglu ásamt hryðjuverkastarfsemi. Sú vitneskja þeirra hefði orðið til þess að þau hefðu orðið fyrir ofbeldi og hótunum og því þurft að flýja land.

Með ákvörðunum [...]2018 synjaði Útlendingastofnun umsóknum stefnenda um alþjóðlega vernd og um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða og staðfesti kærunefnd útlendingamála þá niðurstöðu [...]2018.

Stefnendur kveðast þá hafa farið sjálfviljug frá Íslandi aftur til Y [...] 2018 en við komuna þangað hafi stefnandi A verið handtekinn og hnepptur í varðhald. Þá hafi vegabréf hans verið tekið af honum og öll gögn sem hann hafi haft í fórum sínum. A kveður sér hafa verið haldið í fangelsi í um sex mánuði og kveðst hann hafa sætt bæði líkamlegu og andlegu ofbeldi á meðan á varðhaldinu stóð. Þegar honum hafi verið sleppt úr haldi hafi hann flúið til X þar sem hann hafi fengið ríkisborgararétt sem flóttamaður, í skiptum fyrir upplýsingar sem hann hafi búið yfir um starfsemi öfgahópa í Y. Við aðalmeðferð málsins var frásögn í stefnu um að stefnandi A hefði fengið ríkisfang í X sem flóttamaður dregin til baka, en óumdeilt er að hann er nú [ríkisborgari X]. Samkvæmt gögnum málsins hefur stefnandi A ekki verið ríkisborgari í Y frá [...]2019. Stefnandi B, sem er [ríkisborgari Y], skýrði svo frá við aðalmeðferð málsins að hún hefði dvalið í [þeim hluta Z sem tilheyrir X] meðan eiginmaður hennar var í varðhaldi. Hún hefði svo farið með honum til X, en þau hefðu ekki sótt þar um hæli. Hún kvaðst hafa verið þar í felum og kvað þau hafa dvalið í um eitt ár í X án afskipta yfirvalda. [Tvenn börn]stefnenda[...] munu búa hér á landi, [...].

Stefnendur komu að nýju til Íslands [...]2020 og sóttu aftur um alþjóðlega vernd hér á landi. Með ákvörðunum, dags. [...]2021, synjaði Útlendingastofnun þeim á ný um alþjóðlega vernd og um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Þessar ákvarðanir voru staðfestar af kærunefnd útlendingamála með úrskurðum nr. [...]/2021 og [...]/2021 þann [...] 2021 og það eru þeir úrskurðir sem mál þetta snýst um og stefnendur krefjast ógildingar á.

Stefnendur óskuðu eftir frestun réttaráhrifa á úrskurðunum, en með úrskurði kærunefndarinnar [...] 2021 var beiðninni hafnað. Stefnendur hafa fimm sinnum lagt fyrir kærunefnd útlendingamála beiðnir um endurupptöku málanna, [...] 2021, [...]2022, [...] 2022, [...] 2022 og síðast [...] 2022, en kærunefndin hefur hafnað þeim beiðnum með úrskurðum.

Samkvæmt gögnum málsins sóttu stefnendur um aðstoð frá International Organization for Migration (IOM) við sjálfviljuga heimför[...]2021. Með bréfi [...]s. á. var þeim synjað um aðstoð með vísan til þess að samtökinh efðuekki tök á að veita þeim viðeigandi stuðning við heimkomu, þau gætu ekki brugðist við því viðkvæma ástandi sem umsækjendur lýstu eða útvegað þeim húsnæði og félagslegan stuðning. Óumdeilt er og staðfest í gögnum málsins að stefnandi A á við [heilsufarsvanda að etja].

Við aðalmeðferð málsins komu báðir stefnendur fyrir dóm og gáfu skýrslur með aðstoð túlks. Stefnendur neituðu bæði við skýrslugjöf fyrir dómi að gefa upplýsingar um dvalarstað sinn hér á landi.

Málsástæðu rog lagarök stefnenda

Stefnendur kveðast upphaflega hafa sótt um alþjóðlega vernd á Íslandi vegna ofsókna sem þau hafi þurft að þola sökum vitneskju sinnar um mútuþægni tollvarða og lögreglu og hryðjuverkastarfsemi á alþjóðaflugvellinum í Z. Útlendingastofnun hafi synjað þeim um alþjóðlega vernd hér á landi og kærunefnd útlendingamála hafi staðfest þá niðurstöðu. Stefnendur telji að Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni.

Í seinna skiptið hafi stefnendur sótt um alþjóðlega vernd á þeim grundvelli að þau sættu ofsóknum vegna trúarskoðana sinna og vegna þess að þau tilheyrðu tilteknum þjóðfélagshópi í Y. A hafi verið sakaður um landráð og settur í fangelsi í Y vegna þess að hann hefði deilt upplýsingum um yfirvöld þar í landi. Stefnandi A telji að Útlendingastofnun hafi fært hann í hendur þeirra aðila sem hann hafi verið að ásaka. Þá hafi hann glímt við [heilsufarsvanda] í kjölfar þeirrar meðferðar sem hann hafi þurft að sæta úti og [þurft læknisaðstoð] í nokkur skipti. Hann hafi lengi verið í meðferð hjá [heilbrigðisstofnun] en meðferðinni verið hætt [...] 2022 þar sem komið hafi í ljós að vandi hans væri [...].

[Læknir]telji að A sé með [...]og hafi sent bréf þess efnis til Útlendingastofnunar og félagsþjónustu [...] með beiðni um að A verði tryggð viðeigandi meðferð. Ljóst sé að [heilbrigðisstarfsmaður] á vegum Útlendingastofnunar hafi ranglega greint veikindi hans og að það hafi tekið næstum tvö ár að leiðrétta greininguna með tilheyrandi álagi á stefnanda A og fjölskyldu hans. Nú liggi fyrir að [heilbrigðisstarfsmaðurinn] sem greint hafi A hafi ekki verið með tilskilið starfsleyfi en hafi áfram á vegum Útlendingastofnunar sinnt störfum sem varði málefni umsækjenda um alþjóðlega vernd. Útlendingastofnun sem vinnuveitandi, þ. e. kaupandi á þjónustu, beri ábyrgð á þessum mistökum við greiningu og þar af leiðandi hræðilegum afleiðingum þeirra fyrir A. Ekkert hafi enn heyrst frá Útlendingastofnun né félagsþjónustunni varðandi meðferð fyrir A. Hins vegar hafi alþjóðadeild ríkislögreglustjóra sett sig í samband við stefnendur til að láta þau vita af því að deildinni hefði borist beiðni frá Útlendingastofnun um að flytja þau af landi brott.

Með vísun til framlagðra greinargerða til Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála frá lögmönnum sem unnið hafi að málum stefnenda sé ljóst að þeir séu sammála um að stjórnvöld hafi gróflega brotið á rétti þeirra við úrvinnslu umsókna þeirra um alþjóðlega vernd á Íslandi. Jafnframt hafi bæði Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála neitað að taka við umsókn stefnenda um dvalarleyfi vegna sérstakra tengsla við landið á þeim grundvelli að [börn] þeirra og barnabarn séu búsett hér á landi, þrátt fyrir að hvorug stofnananna hafi heimild í lögum til þess.

Persónuskilríki stefnenda séu í dag í vörslu íslenskra stjórnvalda án þess að þau viti hvers vegna og á hvaða grundvelli þau séu þar.

Stefnendur krefjist ógildingar á úrskurði kærunefndar útlendingamála, og þá ógildingar á ákvörðun Útlendingastofnunar, og vísi meðal annars til þess að íslenskum stjórnvöldum hafi borið að gæta að óhlutdrægni við málsmeðferð sína, sbr. 4. tl. 3. gr. og 4. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Byggt sé á því að grundvallarreglur stjórnsýsluréttarins hafi verið virtar að vettugi við málsmeðferðina. Útlendingastofnun hafi við afgreiðslu umsókna stefnenda hvorki sinnt rannsóknarskyldu sem hvíli á stofnuninni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, né leiðbeiningarskyldu sinni, sbr. 7. gr. sömu laga. Þá sé á því byggt að 12. gr. stjórnsýslulaga og óskráðar lögmætisreglur stjórnsýsluréttarins hafi einnig verið brotnar í málsmeðferð stofnananna. Útlendingastofnun beri að vega og meta hagsmuni stefnenda af því að fá að dvelja hér á landi og hagsmuni hins opinbera af því að hindra ólöglega dvöl útlendinga hérlendis.

Ákvarðanir Útlendingastofnunar og úrskurðir kærunefndar útlendingamála brjóti gegn ákvæðum 11. gr., 1. mgr. 25. gr., 2. og 3. mgr. 36. gr., sbr. 42. gr., 37. gr., 38. gr., 40. gr., 69. gr., 70. gr., 72. gr., 74. gr., 78. gr. og 79. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.

Einnig brjóti ákvarðanir Útlendingastofnunar og úrskurðir kærunefndar útlendingamála gegn ákvæðum 67., gr., 71. gr. og 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944.

Málsástæður og lagarök stefndu Útlendingastofnunar og íslenska ríkisins Sýknukrafa stefndu Útlendingastofnunar og íslenska ríkisins byggist á því að úrskurðir kærunefndar útlendingamála nr. [...]/2021 og nr. [...]/2021 frá [...] 2021 séu hvorki haldnir form- né efnisannmörkum sem valdi ógildi þeirra. Málatilbúnaður stefnenda sé óljós og órökstuddur og ekki verði ráðið af stefnu hvaða málsástæðum teflt sé fram eða hvert samhengi málsástæðna og kröfugerðar þeirra sé. Þá hafi stefndi kærunefnd útlendingamála, sem sjálfstæð úrskurðarnefnd á málskotsstigi, ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins sem geti leitt til aðildar hennar að því.

Með úrskurðum kærunefndarinnar hafi ákvarðanir Útlendingastofnunar, dags. [...] 2021, um að synja umsóknum stefnenda frá [...] 2020 um alþjóðlega vernd hér á landi og dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, verið staðfestar. Þá hafi beiðni stefnenda um frestun réttaráhrifa verið hafnað með úrskurði og fimm beiðnum þeirra um endurupptöku. Í öllum úrskurðum nefndarinnar hafi niðurstöður hennar verið vel rökstuddar og byggst á rannsókn og mati á aðstæðum bæði í Y og í X og á einstaklingsbundnum högum stefnenda, þar á meðal gögnum um heilsufar stefnanda A. Jafnframt hafi úrskurðir nefndarinnar byggst á gögnum úr fyrra máli stefnenda í tilefni af umsókn þeirra á árinu 2017, um alþjóðlega vernd hér á landi og dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sem lokið hafi með úrskurði kærunefndarinnar nr. [...]/2018. Kvörtun stefnenda til umboðsmanns Alþingis vegna þess máls hafi lokið án athugasemda með bréfi umboðsmanns [...]2020.

Það hafi verið niðurstaða kærunefndar útlendingamála í úrskurðum nr. [...]/2021 og nr. [...]/2021, eins og í fyrri úrskurði nefndarinnar nr. [...]/2018, að stefnendur uppfylltu ekki skilyrði til að eiga rétt á því að fá alþjóðlega vernd hér á landi, sbr. einkum 37., 38. og 40. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga. Sú niðurstaða nefndarinnar hafi byggst á ítarlegri og vandaðri rannsókn á aðstæðum í fyrrgreindum ríkjum og hög um stefnenda. Órökstuddum ummælum í stefnu um að ekki hafi verið annað að sjá en að rannsókn hefði ekki farið fram sé mótmælt. Í málatilbúnaði stefnenda að þessu leyti sé ekki vísað í nein gögn eða upplýsingar sem Útlendingastofnun eða kærunefnd útlendingamála hefðu átt að rannsaka en hafi ekki rannsakað eða hvort og þá hvað í mati stjórnvalda á skilyrðum alþjóðlegrar verndar hafi verið rangt. Þótt sjálfstæð rannsóknarskylda hvíli á stjórnvöldum á grundvelli laga nr. 80/2016, sbr. einnig ákvæði 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, verði að gera þá kröfu að stefnendur færi fram sérstök rök fyrir því að mat stjórnvalda hafi byggst á ófullnægjandi rannsókn og að líkur séu á að niðurstaða matsins hefði orðið önnur að undangenginni frekari rannsókn. Ekkert liggi fyrir sem sýni fram á að rannsókn eða mati hafi verið ábótavant.

Við meðferð fyrra stjórnsýslumálsins hafi bæði Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála átt viðtöl við stefnendur, sem þá hafi aðallega byggt á því að þau hefðu verið ofsótt vegna vitneskju sinnar um hryðjuverkastarfsemi á flugvelli í heimalandi og trúarskoðana sinna. Í úrskurði kærunefndarinnar hafi verið ítarlega fjallað um aðstæður í Y og það hvort stefnendur hefðu „ástæðuríkan ótta við að vera ofsóttir“ í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016. Að teknu tilliti til fyrirliggjandi gagna, viðtala við stefnendur og alþjóðlegra sjónarmiða við mat á trúverðugleika frásagna þeirra sem óska eftir viðurkenningu á stöðu sem flóttamenn hafi það verið mat nefndarinnar að frásagnir stefnenda væru ótrúverðugar, m. a. vegna misræmis milli gagna og frásagna, og hvorki hafi verið talin uppfyllt skilyrði 1. né 2. mgr. 37. gr. laganna. Við meðferð síðari umsókna stefnenda í Útlendingastofnun hafi þau nokkrum sinnum verið boðuð í viðtöl, en frásagnir þeirra hafi á ný verið metnar ótrúverðugar bæði af Útlendingastofnun og kærunefndinni. Ítarlega rökstudd niðurstaða nefndarinnar í hinum umdeildu úrskurðum hafi verið sú að umsóknir stefnenda uppfylltu ekki skilyrði alþjóðlegrar verndar hér á landi. Ekkert hafi komið fram sem hnekki þeirri rannsókn og því mati kærunefndarinnar sem niðurstaðan byggist á og heldur ekkert sem gefi til kynna að sú niðurstaða að stefnendur teldust ekki flóttamenn í skilningi 1. og 2. mgr. 37. gr. laga nr. 80/2016 sé haldin annmörkum. Það hafi því verið lögum samkvæmt að synja umsóknum þeirra um alþjóðlega vernd hér á landi og leggja fyrir þau að hverfa af landi brott, enda hafi 42. gr. sömu laga hvorki átt við um aðstæður í Y né um aðstæður í X.

Stefnendur byggi á því að annmarkar hafi verið á mati á heilsufari stefnandans A og að þau eigi rétt á dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laga nr. 80/2016 sökum [heilsufarsvanda]hans. Vandséð sé á hvaða málsástæðum stefnendur byggi að þessu leyti eða hvert sé samhengi þeirra við dómkröfur stefnenda. Þar á meðal sé óljóst um hvaða [heilbrigðisstarfsmann] sé rætt í stefnu, hvaða röngu greiningu stefnandinn A hafi fengið og hvort og þá hvaða ábyrgð Útlendingastofnun beri á störfum [heilbrigðisstarfsmannsins]. Gögn um heilsufar hans, sem hafi legið fyrir kærunefndinni, leggi stefndu fram í málinu. Samkvæmt 1. mgr. lagaákvæðisins sé heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, geti hann sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t. d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrði vísað til. Að virtum gögnum um heilsufar stefnenda hafi það verið niðurstaða kærunefndar útlendingamála í úrskurðum nr. [...]/2021 og nr. [...]/2021, eins og í úrskurði nr. [...]/2018, að stefnendur væru ekki í meðferð hér á landi sem óforsvaranlegt væri að rjúfa. Þeim stæði til boða aðgangur að heilbrigðisþjónustu, þar á meðal [...], í heimaríkjum, þ. e. í Y og í X. Að virtum upplýsingum um heimaríki og heilsufar hafi það verið mat nefndarinnar að stefnendur hefðu ekki sýnt fram á að aðstæður þeirra næðu því alvarleikastigi að þau teldust hafa ríka þörf á vernd í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga nr. 80/2016. Ekkert sé fram komið sem gefi til kynna að þetta mat á aðstæðum í umræddum ríkjum og á einstaklingsbundnum högum stefnenda hafi verið rangt eða haldið öðrum annmörkum.

Stefnendur telji að Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála hafi neitað að taka við umsóknum þeirra um dvalarleyfi á grundvelli sérstakra tengsla við landið. Samkvæmt 78. gr. laga nr. 80/2016 sé heimilt að veita útlendingi dvalarleyfi á þeim grundvelli, að fullnægðum skilyrðum 1. og 2. mgr. 55. gr., sé hann eldri en 18 ára og falli ekki undir ákvæði um önnur dvalarleyfi samkvæmt lögunum eða fullnægi ekki skilyrðum þeirra. Ólíkt því sem við eigi um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 74. gr. laganna, sbr. 6. mgr. 37. gr. sömu laga, sé stjórnvöldum ekki skylt að eigin frumkvæði að taka til skoðunar hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd hér á landi eigi rétt á dvalarleyfi vegna sérstakra tengsla við landið, heldur séu skilyrði slíkrar leyfisveitingar skoðuð berist umsókn þar að lútandi. Slík umsókn hafi ekki borist Útlendingastofnun og sé því þar af leiðandi mótmælt að stjórnvöld hafi synjað móttöku umsóknar. Þvert á móti hafi bæði stofnunin og kærunefnd útlendingamála leiðbeint stefnendum, sem hafi alla tíð notið aðstoðar talsmanns, um að leggja slíka umsókn fram, sbr. tölvubréf [...] 2021 og úrskurði nefndarinnar nr. [...]/2021 og nr. [...]/2021. Málsmeðferð stjórnvalda hafi því verið í samræmi við þá leiðbeiningarskyldu sem á þeim hvíli. Því sé það ekki ógildingarannmarki á úrskurðunum þótt ekki hafi verið fjallað um skilyrði 78. gr. laga nr. 80/2016 í þeim, enda hafi stefnendur ekki sótt um dvalarleyfi á þeim grunni.

Þ á sé því mótmælt að staðhæfingar stefnenda séu sannaðar um þau málsatvik að stefnandinn A hafi verið sviptur [ríkisborgararétti hjá Y]og um að hann sé ekki skráður í velferðarkerfi X. Bréf IOM frá [...]2021 staðfesti ekki að stefnendur hafi ekki aðgang að félagslegu kerfi í X, heldur aðeins að samtökin geti ekki tryggt að stefnendur fái notið þessarar þjónustu. Ósannað séað stefnandi A eigi ekki rétt á þeirri þjónustu sem sé í boði í velferðarkerfi X, svo sem heilbrigðis- og félagsþjónustu, sem hann ætti að eiga rétt til sem ríkisborgari. Sé raunin sú að hann sé ekki skráður í viðeigandi kerfi megi leiða líkur að því að það sé vegna þess að hann hafi ekki verið búsettur þar í landi og hafi því ekki öðlast rétt í hinu félagslega kerfi. Gera verði ráð fyrir því að snúi stefnendur aftur til Xgeti þau unnið sér inn slíkan rétt í sjúkratrygginga- og almannatryggingakerfinu, en þeim sé fram til þess þó fært að kaupa sér sérstaka sjúkratryggingu.

Ekkert liggi fyrir annað en að stefnandi A eigi rétt á þeirri þjónustu og þeim úrræðum sem mælt sé fyrir um í lögum X, þar á meðal um fjölskyldusameiningu, svo sem fjallað hafi verið um í úrskurði kærunefndar útlendingamála nr. [...]/ 2021. Jafnframt geti stefnendur sameinast í Y þar sem stefnandi B sé [ríkisborgari Y], svo sem fjallað sé um í úrskurði nr. [...]/2021.

Um lagarök vísi stefndu einkum til laga nr. 80/2016 og til almennra reglna stjórnsýsluréttar. Málskostnaðarkrafa byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

Mál þetta höfða stefnendur til ógildingar á úrskurðum kærunefndar útlendingamála þar sem staðfestar voru í annað sinn ákvarðanir Útlendingastofnunar um að synja þeim um alþjóðlega vernd hér á landi og um dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Gerð er grein fyrir málsatvikum í sérstökum kafla hér að framan og vísast til þess sem þar kemur fram.

Eins og málið er vaxið eru skilyrði samlags aðildar bæði til sóknar og varnar fyrir hendi, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Kærunefnd útlendingamála, sem stefnt er ásamt íslenska ríkinu og Útlendingastofnun, felldi úrskurði sína sem stjórnvald sem fengið er með lögum vald til að leysa úr ágreiningsefni af þessum toga milli tveggja málsaðila, hér Útlendingastofnunar og hvors stefnanda um sig. Kærunefndin hefur enga lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins sem gætu leitt til aðildar nefndarinnar að því og verður kröfu stefnenda á hendur kærunefndinni því vísað sjálfkrafa frá dómi, sbr. til hliðsjónar dóm Landsréttar frá 23. október 2020 í máli réttarins nr. 697/2019.

Kröfur sínar byggja stefnendur einkum á því að Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála hafi við afgreiðslu umsókna stefnenda ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í lagaákvæðinu segir að stjórnvald skuli sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Þá hvílir samkvæmt 2. mgr. 23. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga skylda á stjórnvöldum til að afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga þegar teknar eru ákvarðanir í málum um alþjóðlega vernd. Í dómaframkvæmd hafa þessar skyldur verið skýrðar svo að meðan það standi umsækjanda nær að afla gagna um persónulegar aðstæður sínar, sem umsókn byggist á, standi það stjórnvöldum nær að afla gagna um aðstæður í heimaríki umsækjanda, þar með talið um að yfirvöld þar geti veitt honum fullnægjandi vernd, sbr. t. d. dóm Landsréttar í máli nr. 149/2020.

Frásagnir stefnenda annars vegar af ofsóknum sem þau hafi orðið fyrir í Z fyrir komu þeirra til Íslands árið 2017 og hins vegar af handtöku og varðhaldi stefnanda A þar í borg eftir heimkomu þeirra [...] 2018 eru ekki studdar gögnum eða hlutlægum upplýsingum. Kærunefnd útlendingamála útilokar ekki í úrskurðum sínum að stefnendur hafi átt í erjum við ótilgreinda aðila sem tengdust vinnu þeirra á flugvellinum í Z fyrir fyrri komu þeirra til landsins, en bendir á að engin merki eru um að leitað hafi verið aðstoðar yfirvalda í heimaríki vegna þessa. Í aðilaskýrslu stefnanda B kom meðal annars fram að hún hefði dvalið í Z meðan eiginmaður hennar sætti varðhaldi og að hún hefði ekki orðið fyrir ofsóknum eða aðkasti þar, en hún hefði þá dvalið í borgarhluta sem hún teldi öruggan. Engin gögn eða frásagnir liggja fyrir um að stefnendur hafi orðið fyrir ofsóknum í X meðan þau dvöldu þar, að sögn í um eitt ár áður en þau héldu til Íslands á ný, eða eigi á hættu að verða fyrir ofsóknum þar. Samkvæmt frásögn stefnanda A, meðal annars fyrir dómi, fékk hann sérstaka fyrirgreiðslu hjá [stjórnvöldum í X] við öflun ríkisfangs í X og virðist þá hafa talið sig eiga þar öruggt skjól.

Í hinum umdeildu úrskurðum er gerð ítarleg grein fyrir upplýsingum sem stjórnvöld hafa aflað sér í fjölmörgum mismunandi heimildum um heimaríki stefnenda, Y þar sem stefnandi B á ríkisfang, og X þar sem stefnandi A er ríkisborgari. Þar kemur meðal annars fram að Y er aðili að Evrópuráðinu, að X hefur haft formlega stöðu umsóknarríkis að Evrópusambandinu [lengi] og að X sé á lista Útlendingastofnunar um örugg upprunaríki. Í evrópskri eftirlitsskýrslu frá árinu 2019 kemur fram að yfirvöld í Yhafi skuldbundið sig til að tryggja að allir ríkisborgarar landsins hafi aðgang að heilbrigðisþjónustu, nóg sé þar af heilbrigðisstofnunum en sérfræðiaðstoð geti verið kostnaðarsöm. Í X hafi gæði heilbrigðisþjónustu tekið marktækum framförum og um 98% íbúa hafi heilbrigðistryggingu. [Ríkisborgarar X] og einstaklingar með dvalarleyfi í landinu eigi þar rétt á endurgjaldslausri heilbrigðisþjónustu, þar á meðal [...], sem sé í boði bæði á almennum sjúkrahúsum og á sérhæfðum sjúkrahúsum.

Þegar íslensk stjórnvöld ákváðu að synja umsóknum stefnenda um alþjóðlega vernd á grundvelli 37. gr., sbr. 38. gr., laga um útlendinga, og jafnframt um dvalarleyfi af mannúðarástæðum á grundvelli 74. gr. laganna, byggðist það samkvæmt framangreindu á ítarlegri rannsókn, meðal annars á því hvort yfirvöld í heimaríkjum stefnenda geti veitt þeim fullnægjandi vernd og heilbrigðisþjónustu. Að þessu virtu verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn rannsóknarskyldu stjórnvalda við meðferð málsins.

Þegar þær upplýsingar um heimaríki stefnenda sem fyrir liggja eru virtar með hliðsjón af frásögn um stefnenda og með hliðsjón af flóttamannahugtakinu verður ekki séð að skilyrðum 37. og 38. gr. laga um útlendinga sé fullnægt til þess að þeim verði veitt alþjóðleg vernd hér á landi á þeim grundvelli.

Samkvæmt 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. laganna um vernd séu ekki uppfyllt, geti hann sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t. d. af heilbrigðisástæðum, vegna erfiðra félagslegra aðstæðna eða vegna erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða ríki sem honum yrði vísað til. Stefnendur halda því fram að slæmt heilsufar stefnanda A verði meðal annars rakið til mistaka við veitingu heilbrigðisþjónustu á vegum Útlendingastofnunar. Hann glími við [heilsufarsvanda] sem verið hafi vangreind og meðferð hans [...] hafi þess vegna ekki skilað árangri. Ætla verður að málsástæðan sé sett fram til stuðnings kröfum stefnenda um ógildingu á ákvörðunum stjórnvalda um að synja þeim um dvalarleyfi af mannúðarástæðum og ákvörðunum um að þau skuli yfirgefa landið.

Ítarlegar upplýsingar um [heilsufarsvanda]stefnanda A liggja fyrir í málinu og er það óumdeilt að þau séu alvarleg. Upplýsingar um þessi veikindi hafði kærunefndin áður en hinar umdeildu ákvarðanir voru teknar og jafnframt var upplýst að greindir hefðu verið [...]. Tekin var afstaða til heilsufars stefnanda A við úrlausn í máli hans og með rökstuddum hætti var því hafnað að þessar heilsufarsupplýsingar leiddu til þess að honum yrði veitt hér dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Meðal annars var vísað til fyrirgreindra fyrirliggjandi gagna um heilbrigðisþjónustu í heimaríki og til þess að hann væri ekki í viðvarandi meðferð hér á landi sem ekki væri forsvaranlegt að rjúfa. Til viðbótar upplýsingum sem þá lágu fyrir hafa verið lagðar fyrir dóminn nýlegar upplýsingar um heilsufar stefnanda A um það leyti sem ákveðið var að stefnendur skyldu flytja úr einu búsetuúrræði í annað [...]. Einkennin sem þar er lýst er að rekja til sömu veikinda, [...], og upplýst var um við málsmeðferð fyrir kærunefndinni og benda ekki til þess að hannsé nú í viðvarandi meðferð hér á landi sem ekki sé forsvaranlegt að rjúfa.

Til stuðnings kröfum sínum vísa stefnendur til yfirlýsinga frá [yfirvöldum í X]um að stefnandi A sé ekki skráður hjá stofnunum almannatryggingar í X og að hann hafi ekki heilbrigðistryggingu í sjúkratryggingar sjóði [ríkisins X]. Þá vísa þau til synjunar samtakanna IOM um aðstoð við sjálfviljuga heimför, en í bréfi IOM frá [...]2021 kemur fram að samtökin geti ekki haft milligöngu um aðstoð fyrir stefnendur í X. Þar kemur ekkert fram um að stefnendur eigi ekki rétt á félagslegri aðstoð í X, heldur aðeins að samtökin geti ekki tryggt þeimþ á þjónustu. Þó að fyrir liggi yfirlýsingar um að stefnandi A sé ekki eins og er, eða þegar yfirlýsingarnar voru gefnar út [...] 2022, skráður í viðeigandi kerfi í X, þar semhann hefur ekki verið búsettur undanfarin ár, er það engin sönnun þess að hann eigi ekki rétt á þeirri þjónustu sem [ríkisborgurum X], og öðrum sem dvelja í X með löglegum hætti, stendur til boða í velferðarkerfi ríkisins, svo sem heilbrigðis- og félagsþjónustu, sé eftir slíkri þjónustu leitað.

Að virtum fyrirliggjandi gögnum tekur dómurinn undir það með stefndu að ekkert er fram komið sem gefi til kynna að mat kærunefndarinnar á aðstæðum í umræddum ríkjum og á einstaklingsbundnum högum stefnenda hafi verið rangt. Ekki er sýnt fram á að aðstæður stefnenda nái því alvarleikastigi að þau teldust hafa ríka þörf á vernd í skilningi 1. mgr.74. gr. laga nr. 80/2016.

Stefnendur telja jafnframtað íslensk stjórnvöld hafi brugðist leiðbeiningarskyldu sinni samkvæmt 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð málsins með því að hafa neitað að taka við umsókn stefnenda um dvalarleyfi vegna sérstakra tengsla við landið.

Engin gögn liggja fyrir um slíka neitun, en í hinum umdeildu úrskurðum er að finna sérstakar leiðbeiningar til stefnenda, hvors um sig, þar sem vísað er til upplýsinga um að [börn] þeirra og barnabarn dvelji hér á landi og þeim er leiðbeint um að leggja inn hjá Útlendingastofnun umsókn um dvalarleyfi á grundvelli 78. gr. laga um útlendinga. Í tölvupósti frá Útlendingastofnun til lögmanns stefnenda, dags. [...]2021, kemur fram að beiðni samkvæmt 78. gr. útlendingalaga beri að beina til leyfasviðs stofnunarinnar og er honum leiðbeint um að leggja umsóknir stefnenda á þeim grundvelli þar fram. Úrskurðir kærunefndar útlendingamála sem hér eru til umfjöllunar verða ekki felldir úr gildi af þeim sökum að leiðbeiningum hafi verið áfátt að þessu leyti. E ngar röksemdir er að finna í stefnu eða tengsl við atvik máls sem skýri aðdróttun þar þess efnis að íslensk stjórnvöld hafi ekki gætt að óhlutdrægni við málsmeðferð sína og tilvísun til 4. tl. 3. gr. og 4. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 í því sambandi.

Loks halda stefnendur því fram að stjórnvöld hafi gróflega brotið á rétti þeirra við úrvinnslu umsókna þeirra um alþjóðlega vernd á Íslandi og að 12. gr. stjórnsýslulaga um meðalhóf og óskráðar lögmætisreglur stjórnsýsluréttarins hafi einnig verið brotnar í málsmeðferð stjórnvalda. Þó að ekki sé getið beinna tengsla atvika og þessara meintu brota, þá er í stefnu því haldið fram að með fyrirhuguðum brottflutningi standi til að sundra fjölskyldunni. Í því sambandi telur dómurinn að ekki verði annað ráðið af fyrirliggjandi upplýsingum um heimaríki stefnenda en að hjónin, sem eiga nú ríkisfang hvort í sínu ríki, eigi um það val í hvoru þeirra þau setjist að. Ekki liggur annað fyrir en að stefnandi A eigi rétt á þeirri þjónustu og úrræðum sem mælt er fyrir um í lögum X, þar á meðal um fjölskyldusameiningu. Með sama hætti bendir ekkert til annars en þess að hjónin geti með lögmætum hætti, kjósi þau það, sameinast í Y þar sem stefnandi B er ríkisborgari. Ekki hefur því verið sýnt fram á að brotið hafi verið gegn réttindum stefnenda til fjölskyldulífs við úrlausn málsins.

Sem fyrr segir hefur rannsókn stjórnvald aleitt í ljós að heimaríki stefnenda teljist örugg og þau geti veitt borgurum sínum viðeigandi þjónustu. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið er hafnað málsástæðum stefnenda um að niðurstaða stjórnvalda í málum þeirra brjóti gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttar eða meðalhófsreglu.

Að öllu framangreindu virtu hefur ekki annað verið leitt í ljós en að ákvarðanir Útlendingastofnunar og úrskurðir kærunefndarinnar í málum stefnenda hafi verið reistir á málefnalegum sjónarmiðum og að stjórnvöld hafi við þær ákvarðanir beitt þeim sjónarmiðum sem skylt var að beita samkvæmt lögum um útlendinga og samkvæmt stjórnsýslulögum. Hinar umdeildu stjórnvaldsákvarðanir eru hvorki haldnar form- né efnisannmörkum sem leitt geti til þess að fallist verði á kröfur stefnenda um ógildingu þeirra. Því verður kröfum stefnenda um ógildingu úrskurða kærunefndar útlendingamála nr. [...]/2021 og nr. [...]/2021 hafnað. Að fenginni þeirri niðurstöðu er þarflaust að fjalla um kröfur stefnenda um að íslenskum stjórnvöldum verði gert að taka umsóknir þeirra um alþjóðlega vernd til efnislegrar meðferðar á ný.

Eftir atvikum þykir rétt að fella niður málskostnað milli aðila.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Kröfum stefnenda, A og B, á hendur kærunefnd útlendingamála er vísað frá dómi án kröfu.

Stefndu, íslenska ríkið og Útlendingastofnun, eru sýknaðir af kröfum stefnenda.

Málskostnaður fellur niður.

K-kvk-nf K-kvk-nf