E-4269/2012

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfur stefndu 25. október sl., var höfðað 26. október 2012 af Styrktarsjóði Háskóla Íslands, Sæmundargötu 6 í Reykjavík á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11 í Reykjavík og Landsvaka hf., Hafnarstræti 5 í Reykjavík, til greiðslu skaðabóta. Málið var einnig höfðað gegn Landsbanka Íslands hf., Álfheimum 74 í Reykjavík, en fallið hefur verið frá kröfum á hendur þeim stefnda við meðferð málsins.

Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndu, Landsbankinn hf. og Landsvaki hf., verði dæmdir óskipt til að greiða stefnanda 131.451.449 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, af 131.451.449 krónum frá 29. október 2008 til 28. nóvember 2009, en dráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga frá 28. nóvember 2009 til greiðsludags.

Endanleg varakrafa stefnanda er að stefndi Landsvaki hf. verði dæmdur til að greiða stefnanda 131.451.449 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, af 131.451.449 krónum frá 29. október 2008 til 28. nóvember 2009, en dráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga frá 28. nóvember 2009 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi eða að mati réttarins ásamt virðisaukaskatti á málflutningsþóknun, aðallega óskipt úr hendi Landsbankans hf. og Landsvaka hf., en til vara úr hendi Landsvaka hf.

Stefndi, Landsbankinn hf., krefst þess aðallega að öllum kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Að auki er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Krafist er virðisaukaskatts af dæmdri málflutningsþóknun til stefnda.

Stefndi, Landsvaki hf., krefst þess aðallega að öllum kröfum stefnanda verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá er þess í báðum tilvikum krafist að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar, stefnda að skaðlausu, samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins.

Í þeim þætti málsins sem hér er til úrskurðar eru stefndu sóknaraðilar og krefjast þess að málinu verði vísað frá dómi og krefjast málskostnaðar að mati dómsins. Stefnandi, sem er varnaraðili í þessum þætti málsins, krefst þess að frávísunarkröfum stefndu verði hrundið.

Mál sem höfðað var af hálfu Happdrættis Háskóla Íslands á hendur sömu stefndu er rekið samhliða þessu máli fyrir dóminum og er málið nr. E-4270/2012. Stefndu kröfðust einnig frávísunar þess máls frá dómi og fór málflutningur um frávísunarkröfur stefndu í báðum málunum fram í einu lagi fyrir dóminum.

Yfirlit málavaxta

Landsbanki Íslands hf. tók að sér fjárvörslu fyrir stefnanda með samningi 19. desember 2002, í samræmi við ákvæði laga um verðbréfaviðskipti þar um og tók í framhaldinu við fjármunum stefnanda til fjárfestingar og eignastýringar í verðbréfum og öðrum verðmætum fyrir reikning stefnanda. Áskilið var að fjárfestingarnar væru í samræmi við fjárfestingarstefnu, sem stjórn stefnanda hafði upphaflega samþykkt 22. október 2002, en síðustu breytingar voru gerðar á í janúar 2008. Þar var miðað við að eignir stefnanda skyldu 60% vera í innlendum skuldabréfum, 10% skyldu vera í innlendum hlutabréfum og 30% í erlendum hlutabréfum. Þá skyldu að lágmarki 10% eigna vera í erlendum hlutabréfum og 50% í innlendum skuldabréfum. Í fjárfestingarstefnunni var jafnframt mælt fyrir um að eignir stefnanda mættu að hámarki vera 15% í erlendum skuldabréfum, 20% í innlendum hlutabréfum, 40% í erlendum hlutabréfum og 70% í innlendum skuldabréfum. Sérstaklega var tekið fram að engin ein fjárfesting mætti vega meira en 15% af heildarsafni. Þá sagði og að heimilt væri að fjárfesta í verðbréfasjóðum, sem fjárfestu í fyrirtækjaskuldabréfum, en slík eign skyldi ekki vega meira en helming af þeim hluta eignanna sem væri í skuldabréfum.

Samkvæmt samningnum var Landsbanka Íslands hf. veitt umboð til að framselja verðbréf í nafni stefnanda, í samræmi við lög nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti. Þá var í samningnum kveðið á um þær fjárvörsluþóknanir sem stefnanda var gert að greiða. Einnig kom fram í samningnum að stefnandi gerði sér grein fyrir því að ekki yrðu frekari kröfur gerðar á hendur bankanum en að fjárfestingar væru í samræmi við það sem bankinn teldi líklegast til góðrar ávöxtunar og væru innan heimilda. Enn fremur kom fram að bankinn ábyrgðist ekki tjón sem rekja mætti til breytinga á gildandi lögum eða ákvarðana íslenskra eða erlendra stjórnvalda, eða hlytist af óviðráðanlegum ytri atvikum, vegna m.a. náttúruhamfara, viðskipta- og hafnarbanna, óháð því hvort Landsbanki Íslands hf. drægist inn í þannig deilur eða ástand. Í fjárvörslusamningnum var kveðið ítarlega á um skyldur bankans til upplýsingagjafar og mats á árangri. Í samræmi við þær fékk stefnandi send mánaðarleg yfirlit um hreyfingar og stöðu eigna í lok mánaðar. Stefnandi fékk einnig ítarlega kynningu ársfjórðungslega, á fundum með starfsmönnum eignastýringar bankans, um yfirlit yfir stöðu eigna í lok tímabils og ávöxtun ásamt samanburði ávöxtunar og ávöxtunarviðmiða, auk upplýsinga um þróun markaða og horfur í náinni framtíð. Þá fundaði stjórn stefnanda með starfsmönnum eignastýringar bankans í upphafi hvers árs til að fara yfir samanburð á ávöxtun og áhættu við viðmið stefnanda fyrir undanfarið ár og undanfarin tvö ár og voru þessar kynningar bankans bókaðar í fundargerðir stjórnar stefnanda. Þannig var stefnandi upplýstur um fjárfestingar safnsins og markaðsaðstæður á hverjum tíma.

Í tengslum við gildistöku laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti var stefnanda greint frá því skriflega 23. október 2007 að hann tilheyrði flokki fagfjárfesta, sbr. 1. mgr. 21. gr. laganna, en með fagfjárfestum er átt við viðskiptavini sem búa yfir reynslu, þekkingu og sérfræðikunnáttu til að taka sjálfir ákvarðanir um fjárfestingar og meta áhættuna sem þeim fylgir, sbr. 9. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007. Stefnandi samþykkti flokkunina með yfirlýsingu sinni 26. febrúar 2008.

Í júlí 2008 óskaði sjóðsstjóri eftir heimild frá stjórn stefnanda til að losa um erlendar skuldabréfastöður yfir í innlend skuldabréf til að innleysa gengishagnað, þar sem komið var að efri vikmörkum erlendra og innlendra skuldabréfa samkvæmt fjárfestingarstefnu. Stjórn stefnanda veitti þá heimild tímabundið 14. júlí 2008. Heimildin var nýtt 19. september 2008 þegar seld voru erlend skuldabréf og innlend skuldabréf keypt, einkum hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóðunum Peningabréfum Landsbankans ISK og Peningabréfum Landsbankans USD, sem gefin voru út af dótturfélagi Landsbanka Íslands hf., þ.e. stefnda Landsvaka hf., sem var alfarið í eigu Landsbanka Íslands hf. Keypt voru hlutdeildarskírteini fyrir 90.000.000 króna fyrrgreindan dag og námu þau þá 68,1% af heildareignum stefnanda í vörslu bankans og dagana 2. og 3. október 2008 voru keypt hlutdeildarskírteini fyrir 14.000.000 króna.

Peningamarkaðssjóður Landsbankans, Peningabréf Landsbankans ISK, sem stofnaður var í janúar 1995, var fjárfestingasjóður og rekinn af stefnda Landsvaka hf., í samræmi við lög um verðbréfasjóði og fjárfestingasjóði nr. 30/2003. Landsvaki hf. annaðist rekstur verðbréfasjóða, fjárfestingasjóða, þ. á m. Peningabréfa Landsbankans ISK og fagfjárfestasjóða um sameiginlega fjárfestingu, í samræmi við lög, ákvörðun stjórnar og reglur sjóðanna. Starfsfólk/sjóðstjórar Landsvaka hf. tóku ákvarðanir um fjárfestingar peningamarkaðssjóðsins og önnuðust rekstur hans. Landsvaki hf. gerði samning við Landsbanka Íslands hf. um útvistun verkefna Landsvaka hf., m.a. vegna peningamarkaðssjóðs Landsbankans, í samræmi við 18. gr. laga nr. 30/2003. Landsbanki Íslands hf. annaðist reikningshald og rekstur vegna sjóðsins, sölu- og markaðsmál, þ. á m. annaðist hann alla þjónustu við viðskiptavini, innra eftirlit og regluvörslu vegna verðbréfaviðskipta, frágang viðskipta o.fl. Landsvaki hf. gerði jafnframt vörslusamning við Landsbanka Íslands hf. í samræmi við 20. gr. laga nr. 30/2003.

Í útboðslýsingu og reglum Peningabréfa Landsbankans ISK frá 23. júlí 2008 er m.a. kveðið á um fjárfestingarstefnu og fjárfestingarheimildir sjóðsins. Í 6. gr. reglnanna og í útboðslýsingunni segir að markmið með útgáfu Peningabréfa Landsbankans ISK sé að ná góðri ávöxtun og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf. Um fjárfestingarheimildir innan hvers fjárfestingarflokks, þ.e. hverrar tegundar verðbréfa og sjóða, segir m.a. að heimilt sé að fjárfesta í skuldabréfum fjármálafyrirtækja að 80% en í öðrum skuldabréfum að 50%.

Mikil ókyrrð ríkti á fjármálamörkuðum í kjölfar aðgerða ríkisstjórnar Íslands 29. september 2008 og var sú ákvörðun tekin af hálfu stefnda Landsvaka hf. að morgni 6. október s.á. að loka fyrir innlausnir í öllum sjóðum Landsvaka hf. Ákvörðunin var tekin í kjölfar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um að lokað yrði fyrir viðskipti í Kauphöll Íslands með öll verðbréf útgefin af Landsbanka, Glitni, Kaupþingi, Spron, Exista og Straumi. Síðar sama dag ávarpaði forsætisráðherra þjóðina í beinni útsendingu og gerði grein fyrir alvarlegri stöðu íslensks efnahagslífs. Boðaði forsætisráðherra að sett yrðu neyðarlög sem hefðu það að markmiði að verja innlendan hluta fjármálastarfseminnar í landinu og tryggja innlán á Íslandi umfram aðrar kröfur á bankanna. Til að ná þessu markmiði voru innlán gerð að forgangskröfum við gjaldþrot fjármálafyrirtækja.

Þessir atburðir umturnuðu rekstrar- og fjárfestingarumhverfi Peningabréfa ISK. Með setningu neyðarlaganna var forgangsröð krafna á hendur bönkum breytt, þannig að innlán voru sett framar skuldabréfum á sömu fyrirtæki. Umrót það sem átti sér stað á fjármálamörkuðum 6. október 2008 og eftir það hafði í för með sér verulegt verðfall skuldabréfa innlendra banka og skuldabréfa fleiri útgefenda á markaði. Skuldabréf í fjármálafyrirtækjum voru áður talin öruggur fjárfestingarkostur enda fengu þau góðar einkunnir frá alþjóðlegum lánshæfismatsfyrirtækjum sem sögðu til um áreiðanleika þeirra.

Með fyrrnefndum neyðarlögum, nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., sem samþykkt voru á Alþingi 6. október 2008, var lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki breytt. Fjármálaeftirlitið fékk meðal annars heimildir til að grípa til sérstakra ráðstafana, vegna sérstakra aðstæðna eða atvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Þann 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun á grundvelli 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki að taka yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. og víkja félagsstjórn í heild sinni frá störfum. Í samræmi við 100. gr. a. laga um fjármálafyrirtæki skipaði Fjármálaeftirlitið skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar félagsins samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var Nýi Landsbanki Íslands hf., nú stefndi Landsbankinn hf., stofnaður og tók hann við eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. og tók þá jafnframt við réttindum og skyldum samkvæmt samningum um vörslu og eignastýringu við viðskiptavini Landsbanka Íslands hf. á Íslandi.

Þann 17. október 2008 beindi Fjármálaeftirlitið þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða, þ. á m. stefnda Landsvaka hf., að unnið yrði að slitum á öllum peningamarkaðssjóðum og að greiða skyldi sjóðsfélögum út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis yrði gætt. Í ljósi þeirra tilmæla ákvað Landsvaki hf. að selja allar eignir Peningabréfa ISK og slíta honum í framhaldinu. Þann 28. október 2008 birtist á heimasíðu Landsbanka Íslands hf. tilkynning um slit á verðbréfa- og fjárfestingarsjóðum Landsvaka hf., þ.m.t. Peningabréfum Landsbankans ISK. Fengu hlutdeildarskírteinishafar greidda út 68,8% af eign sinni í síðastgreindum sjóði 29. október 2008. Andvirði hlutdeildarskírteina stefnanda í umræddum sjóði var 394.733.830 krónur við frestun innlausnar 6. október 2008, þann 29. október sama ár fékk stefnandi greiddar 271.576.875 krónur og nemur mismunurinn 123.156.955 krónum. Stefnandi átti auk þess hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbankans USD að andvirði 20.736.235 krónur við frestun innlausnar. Sjóðnum var slitið 31. október 2008 og fékk stefnandi þá greidda 12.441.741 krónu eða sem svarar 60%. Mismunurinn er 8.294.494 krónur.

Með bréfi 23. mars 2009 óskaði stjórn stefnanda eftir því að stefndi Landsbankinn hf. færi yfir stöðu stefnanda og bæri saman við fjárfestingarstefnu og vikmörk hennar. Innri endurskoðun bankans svaraði bréfinu 31. sama mánaðar með því að sú staða að sjóðirnir hefðu verið undir vikmörkum í innlendum hlutabréfum allt árið hafi verið kynnt stjórn stefnanda í janúar, maí og september 2008. Einnig hafi stjórnin fengið send mánaðarleg yfirlit þar sem þetta hafi komið fram. Samkvæmt ákvörðun stjórnar stefnanda 27. maí 2009 var fjárvörslusamningi stefnanda og Landsbanka Íslands hf. sagt upp 12. júní 2009.

Stefnandi lýsti kröfu fyrir skilanefnd Landsbanka Íslands hf. með kröfulýsingu 28. október 2009. Kröfunni var hafnað 11. maí 2011. Þeirri afstöðu var mótmælt 13. maí 2011 en ágreiningi þar að lútandi hafði ekki verið vísað til héraðsdóms þegar mál þetta var höfðað. Stefnandi sótti um bætur til Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta 23. október 2009 en hefur ekki fengið.

Stefnandi telur að Landsbanki Íslands hf. og stefndi Landsvaki hf. hafi valdið sér tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti. Krefst stefnandi bóta fyrir það tjón, aðallega óskipt úr hendi stefnda Landsbankans hf., sem arftaka Landsbanka Íslands hf., og stefnda Landsvaka hf., en til vara úr hendi stefnda Landsvaka hf. Stefndu hafna bótaskyldu og krefjast aðallega frávísunar málsins, en sýknu til vara.

Málsástæður og lagarök stefnanda fyrir dómkröfum sínum

1. Saknæm háttsemi Landsbanka Íslands hf. við stýringu eigna stefnanda.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að Landsbanki Íslands hf. hafi stórkostlega brotið skyldur sínar samkvæmt eignastýringarsamningi aðila og lögum og reglum og með því valdið stefnanda bótaskyldu tjóni. Landsbanki Íslands hf. hafi tekið að sér, sem sérfræðingur, vörslu og eignastýringu á fjármunum stefnanda og þegið greiðslu fyrir. Hafi stefnandi mátt vera í góðri trú um að bankinn myndi gæta hagsmuna stefnanda í hvívetna og fara að lögum í starfsemi sinni. Því hafi hins vegar farið fjarri.

Stefnandi telji að dreifing áhættu við stýringu eigna hans hafi verið of lítil, enda hafi fé stefnanda einkum verið varið til kaupa á hlutdeildarskírteinum í peningamarkaðssjóðum, sem reknir hafi verið af stefnda Landsvaka hf., dótturfélagi Landsbanka Íslands hf. Hafi Landsbanki Íslands hf. farið með fulla stjórn á dótturfélaginu. Verði stefndu að bera fulla ábyrgð á þessum einhæfu fjárfestingum óháð brotum á fjárfestingarstefnu og eignastýringarsamningi aðila og öðrum atvikum.

Stefnandi byggi á því að Landsbanki Íslands hf. hafi brotið gegn þeirri fjárfestingarstefnu, sem honum hafi borið að fylgja við fjárfestingar sínar fyrir stefnanda, og þar með gegn eignastýringarsamningi aðila. Hafi stefnandi af þessum sökum orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sem hann eigi nú rétt á að fá bætt að fullu.

Í fjárfestingarstefnu, sem lögð skyldi til grundvallar fjárvörslu Landsbankans hf. komi skýrlega fram að engin eign mætti nema meiru en 15% af heildarsafni. Þá skyldi eign í verðbréfasjóðum, sem fjárfestu í fyrirtækjaskuldabréfum, ekki vera meira en helmingur þess hluta sem væri í skuldabréfum. Loks skyldu að hámarki 70% eigna stefnanda vera í innlendum skuldabréfum. Landsbanki Íslands hf. hafi hins vegar þverbrotið umrædd ákvæði fjárfestingarstefnunnar og varið rúmlega 70% af fjármunum stefnanda til kaupa á hlutdeildarskírteinum í fjárfestingarsjóðnum Peningabréfum Landsbankans ISK einum saman.

Þeir fjármunir sem Landsbanki Íslands hf. hafi, sem sérfræðingur, haft í vörslum sínum fyrir stefnanda hafi verið umtalsverðir og hlaupið að jafnaði á hundruðum milljóna króna. Ljóst sé af umsaminni fjárfestingarstefnu að stefnandi hafi litla áhættu viljað taka við fjárfestingar. Þá verði jafnframt að telja að í heimild til eignastýringar hafi falist skýr vilji stefnanda og fyrirmæli til Landsbanka Íslands hf. um að dreifa áhættu þeirra fjármuna sem bankinn hafi haft í vörslu sinni fyrir stefnanda.

Með því að fjárfesta nær eingöngu fyrir stefnanda í hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK, og öðrum sjóðum stefnda Landsvaka hf., hafi Landsbanki Íslands hf. brotið gegn fjárfestingarstefnu og eignastýringar- og fjárvörslusamningi sínum við stefnanda og valdið honum umtalsverðu tjóni sem að lágmarki nemi stefnufjárhæð í máli þessu.

Stefnandi bendi enn fremur á að meðferð Landsbanka Íslands hf. hafi ekki aðeins farið í bága við fyrrnefnda fjárfestingarstefnu, heldur hafi bankinn engan reka gert að því að leiðrétta hina ólögmætu meðferð á fjármunum stefnanda, ekki einu sinni þegar ljóst hafi orðið að miklar blikur væru á lofti í íslensku efnahagslífi.

2. Grandsemi Landsbanka Íslands hf. og Landsvaka hf. um yfirvofandi efnahagshrun.

Stefnandi byggi á því að Landsbanka Íslands hf. hafi stöðu sinnar vegna verið ljóst, eða í öllu falli mátt vera ljóst, hvað framundan væri í íslensku fjármálalífi á haustmánuðum 2008. Hafi því enn ríkari skyldur hvílt á Landsbanka Íslands hf. en ella til að huga að eignum stefnanda og hafa hagsmuni hans að leiðarljósi í hvívetna. Vísist hér um m.a. til 19. gr. og 2. mgr. 62. gr. laga um verðbréfa- og fjárfestingarsjóði nr. 30/2003 og 5. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Hafi því sú skylda hvílt á Landsbanka Íslands hf. að koma eignum stefnanda í öruggt skjól og innleysa hlutdeildarskírteini hans óháð því hvort réttilega hefði verið staðið að kaupum á þeim. Landsbanki Íslands hf. hafi því ekki getað látið við það sitja að bíða og sjá til, enda hafi hann sérstaklega tekið að sér með samningi að stýra og gæta að eignum stefnanda. Hann hafi hins vegar ekki innleyst hlutdeildarskírteini stefnanda eða tryggt eignir hans með öðrum hætti. Vísi stefnandi hér jafnframt til meginreglu 18. gr. laga nr. 108/2007 um að fjármálafyrirtæki skuli leita allra leiða til að tryggja bestu mögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavini, sbr. og meginreglu 19. gr. sömu laga. Stefnandi árétti í þessu sambandi að hann hafi leitað til Landsbanka Íslands hf. sem sérfræðings og verði ábyrgð bankans að skoðast í því ljósi.

3. Landsbanki Íslands hf. hafi farið með raunverulega stjórn stefnda Landsvaka hf.

Stefnandi telji að Landsbanki Íslands hf. hafi í raun stjórnað dótturfélaginu, stefnda Landsvaka hf., og sem móðurfélag borið skaðabótaábyrgð á því sem aflaga hafi farið í dótturfélaginu, sbr. 2. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Stefnandi telji að Landsbanki Íslands hf. og stefndi Landsvaki hf. hafi sameiginlega valdið sér tjóni með brotum á lögum um hlutafélög, samþykktum félaganna og fjölda annarra lagaákvæða. Þá sé á því byggt að bæði félögin beri ábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Stefnandi byggi á því að Landsbanki Íslands hf. hafi í raun og veru farið með yfirráð stefnda Landsvaka hf. Hafi Landsbanki Íslands hf. því stjórnað fjárfestingum þeirra sjóða, sem stefndi Landsvaki hf. hafi haft með höndum, til hagsbóta fyrir Landsbanka Íslands hf. og aðila tengda honum, en til tjóns fyrir stefnanda og aðra hlutdeildarskírteinishafa. Í þessu sambandi bendi stefnandi á að í stjórn stefnda Landsvaka hf. hafi á hverjum tíma setið lykilstjórnendur og starfsmenn Landsbanka Íslands hf. Á árunum 2005 til 2008 hafi allir stjórnarmenn og varastjórnarmenn stefnda Landsvaka hf. verið lykilstarfsmenn Landsbanka Íslands hf. Ítök Landsbanka Íslands hf. í stefnda Landsvaka hf. hafi því ekki aðeins verið eignarlegs eðlis, heldur einnig stjórnunarlegs. Það sé því ljóst að sjálfstæði stefnda Landsvaka hf. hafi verið því sem næst ekkert þrátt fyrir skýr fyrirmæli laga um að rekstrarfélög skuli vera óháð í störfum sínum, sbr. þágildandi 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003. Telja verði að allir stjórnarmenn stefnda Landsvaka hf. hafi verið fyrirsvarsmenn Landsbanka Íslands hf. í skilningi 1. töluliðar 2. mgr. 55. gr. laga nr. 161/2002, enda hafi þeir allir gegnt banka- eða framkvæmdastjórastöðum innan Landsbanka Íslands hf.

4. Hagsmunaárekstrar hafi skaðað hagsmuni stefnanda.

Stór hluti af verðbréfum í eigu peningamarkaðssjóða stefnda Landsvaka hf. hafi verið gefinn út af Landsbanka Íslands hf. og aðilum honum tengdum. Af þessu leiði að þegar stjórnarmenn stefnda Landsvaka hf., sem verið hafi fyrirsvarsmenn Landsbanka Íslands hf., hafi tekið ákvarðanir um kaup á bréfum þessara aðila eða önnur viðskipti, s.s. við Landsbanka Íslands hf. við útvistun verkefna, hafi þeir verið vanhæfir til ákvarðanatöku. Slík tengsl hafi verið milli stjórnar stefnda Landsvaka hf. og móðurfélagsins, Landsbanka Íslands hf., í gegnum stjórnarsetu starfsmanna bankans að nefndir starfsmenn þess síðarnefnda hafi ekki getað talist hlutlausir þegar teknar hafi verið ákvarðanir sem snúið hafi að Landsbanka Íslands hf., tengdum aðilum eða samkeppnisaðilum. Þannig hafi hagsmunir móðurfélagsins, Landsbanka Íslands hf., verið látnir ganga framar hagsmunum viðskiptavina hans í trássi við skýr lagaákvæði.

Framangreint fyrirkomulag hafi verið í fullkominni andstöðu við 1. mgr. 8. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 þar sem mælt sé fyrir um að fjármálafyrirtæki skuli gera allar tiltækar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að hagsmunaárekstrar skaði hagsmuni viðskiptavina þess, sbr. og 19. gr. reglugerðar um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja nr. 995/2007. Þvert á móti hafi hagsmunir bankans ráðið því að keypt hafi verið hlutdeildarskírteini fyrir hönd stefnanda í sjóðum stefnda Landsvaka hf., sem Landsbanki Íslands hf. hafi haft fulla stjórn á. Hafi hagsmunir stefnanda því að engu verið hafðir.

Bankastjórar Landsbanka Íslands hf. hafi tekið sæti í stjórn stefnda Landsvaka hf. 28. ágúst 2008. Sú ákvörðun geti með engu móti samrýmst lagaákvæðum um sjálfstæði og óhæði stefnda Landsvaka hf. gagnvart móðurfélaginu Landsbanka Íslands hf. Bankastjórarnir hafi þá haft undir höndum allar upplýsingar um rekstur stefnda, Landsvaka hf., m.a. lista yfir stóran hluta hlutdeildarskírteinishafa sem stjórnarformaður stefnda, Landsvaka hf., hafi sent þeim 31. maí 2008. Hafi þetta verið andstætt reglum um meðferð þessara upplýsinga enda hafi ríkt þagnarskylda um þær, sbr. 58. gr. laga nr. 161/2002.

5. Raunveruleg stjórn Landsbanka Íslands hf. á stefnda Landsvaka hf. hafi brotið gegn samþykktum síðarnefnda félagsins og ákvæðum hlutafélagalaga.

Stefnandi byggi á því að með framangreindri háttsemi sinni hafi Landsbanki Íslands hf. í krafti yfirburðastöðu sinnar gagnvart dótturfélaginu, stefnda Landsvaka hf., brotið gegn samþykktum stefnda Landsvaka hf. þar sem kveðið sé á um að stjórn félagsins fari með málefni félagsins. Með því að Landsbanki Íslands hf. hafi í raun stjórnað stefnda Landsvaka hf. hafi hann svipt stjórn síðarnefnda félagsins raunverulegu sjálfstæði og brotið þar með gegn stjórnskipan félagsins í trássi við ákvæði samþykkta félagsins.

Með sama hætti byggi stefnandi á því að Landsbanki Íslands hf. hafi með háttsemi sinni sem raunverulegur stjórnandi stefnda Landsvaka hf. brotið gegn ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995. Vísi stefnandi í þeim efnum til 68. gr. nefndra laga, sem kveði á um að málefni félags skuli vera í höndum félagsstjórnar. Jafnframt sé vísað til 76. gr. laganna sem mæli fyrir um að félagsstjórn megi ekki gera neinar þær ráðstafanir sem séu til þess fallnar að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins. Þá megi félagsstjórn ekki framfylgja ákvörðunum hluthafafundar eða annarra stjórnaraðila félagsins séu ákvarðanirnar ógildar vegna þess að þær brjóti í bága við lög eða félagssamþykkir. Stefnandi byggi enn fremur á því að háttsemi bankans hafi falið í sér brot gegn 95. gr. laga nr. 2/1995, sem kveði á um að hlutahafafundur megi ekki taka ákvörðun sem til þess sé fallin að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa félagsins.

Í íslenskum rétti sé viðurkennt að til ábyrgðar móðurfélags geti komið í tilvikum sem þessum, bæði á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttarins og ákvæðis 2. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995. Þar sé kveðið á um að hluthafi sé skyldur til að bæta tjón sem hann af ásetningi eða stórfelldu gáleysi hafi valdið félaginu, öðrum hluthöfum eða þriðja aðila með broti á ákvæðum laganna eða samþykktum félagsins. Megi í þeim efnum vísa til H 2003-1060 þar sem fallist hafi verið á skaðabótaskyldu móðurfélags sem með saknæmum og ólögmætum hætti hafi misnotað sér aðstöðu sína.

6. Sjóðir stefnda Landsvaka hf. hafi verið misnotaðir í þágu Landsbanka Íslands hf.

Samkvæmt þeim upplýsingum, sem fram hafi komið um rekstur verðbréfa- og fjárfestingarsjóða stefnda Landsvaka hf., þ. á m. Peningabréfa Landsbankans ISK, í kjölfar hruns íslenska bankakerfisins í október 2008 hafi miklir misbrestir verið á því að farið hafi verið að settum lögum og reglum við rekstur þeirra. Þannig byggi stefnandi á því að Landsbanki Íslands hf. hafi sem eigandi, móðurfélag og raunverulegur stjórnandi stefnda Landsvaka hf. misnotað stöðu sína þannig að fjármunir sjóðanna hafi verið notaðir til þess að fjármagna rekstur Landsbanka Íslands hf. og tengdra aðila. Hafi sú fjármögnun farið fram með þeim hætti að sjóðir stefnda Landsvaka hf. hafi fjárfest að miklum meirihluta bæði í innlánum Landsbanka Íslands hf. og aðila honum tengdum, svo og í fjármálagerningum sem þessir aðilar hafi gefið út. Hafi stefnandi og aðrir hlutdeildarskírteinishafar sjóðanna því í raun verið látnir fjármagna rekstur Landsbanka Íslands hf. og annarra aðila honum þóknanlegum án nokkurs tillits til hagsmuna stefnanda og annarra hlutdeildarskírteinishafa.

Í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengda atburði sé fjallað um eignasamsetningu tveggja framangreindra sjóða í stefnda Landsvaka hf. Komi þar fram að mikill meirihluti fjárfestinga fjárfestingarsjóðsins Peningabréfa ISK hafi verið í eignum Landbanka Íslands hf. og tengdra félaga. Í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis séu rakin dæmi um augljós lögbrot í starfsemi sjóða stefnda Landsvaka hf., þ.m.t. fjárfestingar sem hvorki hafi rúmast innan fjárfestingarstefnu sjóðanna né heldur reglna um fjárfestingar, sbr. 7. gr. reglugerðar nr. 792/2003. Jafnframt komi fram í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis að viðskipti milli einstakra sjóða stefnda Landsvaka hf. hafi verið óeðlileg, einkum og sér í lagi þegar sami sjóðsstjóri hafi verið yfir báðum eða öllum sjóðunum og viðskiptin farið fram án þess að markaðsvirði væri kannað.

Stefnandi byggi á því að Landsbanki Íslands hf. og stefndi Landsvaki hf. hafi með saknæmum og ólögmætum hætti hlutast til um og stjórnað fjárfestingum í sjóðum stefnda Landsvaka hf. þvert á ákvæði laga og á kostnað eðlilegrar áhættudreifingar og skuldaraáhættu og þar með hagsmuna hlutdeildarskírteinishafa. Hafi þetta m.a. verið freklega í andstöðu við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 108/2007 og 19. gr. reglugerðar nr. 995/2007.

Rannsóknarnefnd Alþingis hafi staðfest með framangreindum hætti augljós lögbrot í rekstri sjóðsins og starfsemi stefnda Landsvaka hf. Verði stefndu að bera ábyrgð á því tjóni sem af þessari ólögmætu og saknæmu háttsemi hafi hlotist.

7. Stefndi Landsvaki hf. hafi ekki verið óháður í störfum sínum.

Sem rekstrarfélagi peningamarkaðssjóðanna hafi stefnda Landsvaka hf. borið að vera óháður í störfum sínum og hafa ætíð hagsmuni eigenda hlutdeildarskírteina að leiðarljósi, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði. Miklir misbrestir hafi verið á að þessarar grundvallarreglu væri gætt. Þannig hafi Landsbanki Íslands hf., sem móðurfélag stefnda Landsvaka hf., getað stjórnað fjárfestingum verðbréfa- og fjárfestingarsjóða þess síðarnefnda í þágu móðurfélagsins og aðila tengdum því. Misnotkunin hafi falist í því að fjárfesta í fjármálagerningum, sem þessir aðilar hafi gefið út, sem og innlánum þessara aðila. Með þessum hætti hafi handhafar hlutdeildarskírteina sjóðanna verið látnir fjármagna rekstur móðurfélagsins og aðila því tengdum eða þóknanlegum. Hafi hagsmunir hlutdeildarskírteinishafa verið fyrir borð bornir og engar faglegar forsendur hafi verið til að stjórna fjárfestingum með þeim hætti sem gert hafi verið.

8. Landsbanki Íslands hf. hafi í raun stýrt fjárfestingum sjóða stefnda Landsvaka hf.

Í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis komi fram að framkvæmdastjóri stefnda Landsvaka hf. hafi mótað fjárfestingarstefnu einstakra sjóða ásamt fjárfestingarráði, sem í hafi setið sjóðstjórar, framkvæmdastjóri og stjórnarformaður stefnda Landsvaka hf., auk deildarstjóra áhættugreiningar Landsbanka Íslands hf. Í ljósi þess sem að framan greini um skipun starfsmanna Landsbanka Íslands hf. í stjórn stefnda Landsvaka hf. sé sýnt af þessu skipulagi að allar ákvarðanir um fjárfestingarstefnu hafi í raun verið teknar af móðurfélaginu, Landsbanka Íslands hf., og í þágu þess. Hafi þetta verið í andstöðu við skýr lagaákvæði og samþykktir stefnda Landsvaka hf. um annað.

9. Fjárfestingar í andstöðu við fjárfestingarstefnu og útboðslýsingu fjárfestingarsjóðsins Peningabréfa Landsbankans ISK.

Framangreind háttsemi stefndu hafi ekki aðeins falið í sér brot gegn ákvæðum laga og reglugerða þar um, þ.m.t. samningi aðilanna, heldur einnig gegn útboðslýsingu Peningabréfa Landsbankans ISK og þeim reglum sem um sjóðinn hafi gilt, sem og gegn þeim reglum sem stefndu sjálfir hafi sett sér vegna viðskipta af því tagi sem hér um ræði. Stefnandi vísi jafnframt til þess að fjárfestingar fjárfestingarsjóðsins Peningabréfa Landsbankans ISK og samsetning eigna sjóðsins hafi einnig verið í andstöðu við fjárfestingarstefnu hans. Þá hafi rekstur sjóðsins og rekstrarfélagsins, stefnda Landsvaka hf., verið í andstöðu við ótvíræð lagafyrirmæli. Auk þess hafi markaðssetning sjóðanna verið í ósamræmi við nefnda fjárfestingarstefnu, auk þess sem hlutdeildarskírteinishöfum hafi verið mismunað í aðdraganda þess að innlausnum hafi verið frestað 6. október 2008. Loks sé byggt á því að takmarka hefði átt frekari útgáfu hlutdeildarskírteina þegar ljóst hafi orðið að stækkun sjóðsins myndi auka skuldaraáhættu verulega og hugsanlegt greiðslufall.

10. Ólögmæt útvistun stefnda Landsvaka hf. á áhættustýringu til Landsbanka Íslands hf.

Þar sem stefndi Landsvaki hf. hafi verið fjármálafyrirtæki í skilningi laga nr. 161, 2002 hafi þessum stefnda borið skylda til að hafa á hverjum tíma yfir að ráða tryggu eftirlitskerfi til að fylgjast með áhættu í tengslum við alla starfsemina, sbr. 17. gr. laganna. Þá sé áréttað í 33. gr. laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði að rekstrarfélög eigi að hafa yfir að ráða eftirlitskerfi sem geri þeim kleift að vakta, meta og stýra áhættu einstakra eigna og eignasafns verðbréfasjóða á hverjum tíma. Þá sé í 7. gr. reglugerðar nr. 995/2007 vikið að aðgerðum sem fjármálafyrirtæki beri að grípa til vegna áhættustýringar. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. beri fjármálafyrirtæki að koma á og viðhalda óháðri starfseiningu sem hafi með höndum áhættustýringu með tilliti til umfangs og eðlis starfseminnar. Ákvæði um áhættustýringu sé einnig að finna í leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 1, 2002 og nr. 2, 2006.

Samkvæmt 18. gr. laga nr. 30/2003 sé heimilt að útvista hluta af verkefnum rekstrarfélags, en helstu verkefni rekstrarfélaga séu talin upp í 17. gr. sömu laga. Sé sú upptalning ekki tæmandi. Aldrei sé þó heimilt að útvista öllum verkefnum rekstrarfélags. Þannig sé óheimilt að fela vörslufyrirtæki eða öðrum verkefni sem varði fjárfestingar fari hagsmunir þess ekki saman við hagsmuni rekstrarfélags og eigenda hlutdeildarskírteina. Feli rekstrarfélagið öðrum aðila hluta af verkefnum sínum hafi það engin áhrif á ábyrgð rekstrarfélagsins gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina. Það sé grundvallaratriði að útvistun sé einungis heimil að fengnu samþykki Fjármálaeftirlitsins, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 30/2003. Samkvæmt upplýsingum í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis hafi starfsmenn innra eftirlits Landsbanka Íslands hf. séð um áhættumat og eftirlit með sjóðum stefnda Landsvaka hf. Hvorki hafi legið fyrir gildur útvistunarsamningar né samþykki Fjármálaeftirlitsins eins og áskilið sé lögum samkvæmt. Hafi stefndi Landsvaki hf. þar með brotið gegn 18. gr. laga nr. 30/2003. Hafi nefndin talið þetta sýna fram á skort á fagmennsku og skort á því sjálfstæði sem rekstrarfélagið hefði átt að hafa frá móðurfélaginu. Slík sjálfstæð áhættustýring hefði einnig verið í samræmi við 2. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja.

Eins og fram komi í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis hafi Fjármálaeftirlitið gert athugasemd við ofangreinda framkvæmd þar sem ekki hafi verið aflað samþykkis eftirlitsins fyrir útvistun áhættustýringar. Hafi Fjármálaeftirlitið gert þá kröfu að stefndi Landsvaki hf. kæmi slíkri einingu á fót. Viðbrögð stefnda Landsvaka hf. við þessum athugasemdum Fjármálaeftirlitsins um lögbrot í starfsemi fyrirtækisins hafi engin verið. Stefnandi telji að með þessu hafi stefndi Landsvaki hf. orðið skaðabótaskyldur gagnvart síðara tjóni hlutdeildarskírteinishafa, þ.m.t. stefnanda. Stefnandi hafi þannig átt að geta borið traust til þess að stefndu virtu skýr lagaákvæði og fyrirmæli Fjármálaeftirlitsins um skipulag og starfsemi sína.

Af hálfu stefnanda sé jafnframt byggt á því að með lýstri háttsemi hafi stefndu brotið gegn ákvæðum laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30/2003. Þannig hafi verið komið í veg fyrir að stefndi Landsvaki hf. gæti verið sjálfstæður í störfum sínum, sbr. meginreglu 2. mgr. 15. gr. laganna. Þá hafi háttsemi stefndu farið gegn 18. gr., sbr. 17. gr. laganna, en Landsbanki Íslands hf. hafi annast sölu hlutdeildarskírteina sjóðanna. Hafi síðargreindi stefndi komið fram sem viðsemjandi gagnvart hlutdeildarskírteinishöfum þrátt fyrir að hagsmunir hans færu bersýnilega gegn hagsmunum stefnda Landsvaka hf. og eigenda umræddra skírteinanna. Stefnandi byggi enn fremur á því að háttsemi stefnda Landsvaka hf. og Landsbanka Íslands hf. hafi falið í sér brot gegn ákvæði 19. gr. síðastgreindra laga um góða viðskiptahætti og venjur, svo og þeim ákvæðum þeirra sem takmarka fjárfestingarheimildir verðbréfasjóða, sbr. F-lið II. kafla laga nr. 30, 2003, sbr. og IV. kafla reglugerðar um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 792/2003, enda hafi fjármunum sjóða stefnda Landsvaka hf., þ. á m. fjárfestingarsjóðsins Peningabréfa Landsbankans ISK, verið varið til fjárfestinga til hagsbóta fyrir Landsbanka Íslands hf. og aðila honum tengdum í andstöðu við framangreind ákvæði um takmarkanir á fjárfestingarheimildum slíkra sjóða.

11. Háttsemi Landsbanka Íslands hf. og Landsvaka hf. hafi brotið gegn eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum.

Samkvæmt 19. gr., sbr. 2. málslið 1. mgr. 52. gr., laga nr. 30/2003 hafi sú skylda hvílt á stefnda, Landsvaka hf., að starfrækja fjárfestingarsjóði í samræmi við góða viðskiptahætti og venjur með trúverðugleika markaðarins og hagsmuni eigenda hlutdeildarskírteina að leiðarljósi. Sama meginregla hafi enn fremur hvílt á stefnda Landsvaka hf. og Landsbanka Íslands hf. á grundvelli meginreglu 5. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, en hana sé að finna í II. kafla laganna um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þar sé mælt fyrir um skyldu stefndu sem fjármálafyrirtækja til að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum. Hafi stefndu samkvæmt 5. gr. verið skylt að hafa hagsmuni viðskiptavina, í þessu tilviki stefnanda, og trúverðugleika fjármálamarkaðarins að leiðarljósi. Þá hafi einnig hvílt á stefndu sambærilegar skyldur samkvæmt þágildandi 19. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 til að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Ljóst megi vera að stefndu hafi með háttsemi sinni brotið alvarlega gegn þessum skyldum sínum.

12. Mismunun við frestun innlausnar hlutdeildarskírteina.

Af hálfu stefnanda sé jafnframt á því byggt að brotið hafi verið gegn jafnræði hlutdeildarskírteinishafa í aðdraganda þess að innlausn hlutdeildarskírteina í fjárfestingarsjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK hafi verið frestað 6. október 2008. Stefnandi telji einsýnt að fjármunir sjóðsins hafi snarlækkað síðustu vikurnar fyrir frestun innlausnar, sem m.a. sjáist af hinu lága endurgreiðsluhlutfalli sjóðsins. Þannig hafi auðseljanlegar eignir verið seldar fyrst til að mæta auknum innlausnum, en illseljanlegri eignir setið eftir á kostnað þeirra hlutdeildarskírteinishafa sem ekki hafi hlaupið til og innleyst skírteini sín áður en innlausnum hlutdeildarskírteina í fjárfestingarsjóðnum hafi verið frestað.

Að mati stefnanda hafi borið að nýta ákvæði í reglum sjóðsins, sbr. og 2. mgr. 27. gr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003, til þess að fresta innlausnum hlutdeildarskírteina fyrr en gert hafi verið og gæta þannig að jafnræði og hagsmunum allra hlutdeildarskírteinishafa, sbr. 2. mgr. 15. gr. laganna. Hafi í öllu falli borið að selja eignir sjóðsins eftir seljanleika þeirra í réttum hlutföllum, en aðeins með því móti hefði verið unnt að gæta hagsmuna allra hlutdeildarskírteinishafa, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003. Ljóst sé að stefndi Landsvaki hf. og Landsbanki Íslands hf. beri í sameiningu ábyrgð gagnvart stefnanda á því tjóni sem orðið hafi af þessum ástæðum, þar sem stefnda Landsvaka hf. hafi borið að haga innlausn með öðrum hætti og Landsbanka Íslands hf. sem raunverulegum stjórnanda stefnda Landsvaka hf., eins og áður sé rakið, hafi borið að hlutast til um að svo yrði gert. Þá verði í þessum efnum ekki horft fram hjá skyldum Landsbanka Íslands hf. samkvæmt eignastýringar-samningi hans við stefnanda.

13. Skaðabótaábyrgð stefnda Landsbankans hf.

Af hálfu stefnanda sé á því byggt að með framangreindri háttsemi hafi Landsbanki Íslands hf. brotið freklega gegn eignastýringarsamningi sínum við stefnanda. Verði þá að hafa í huga að stefnandi hafi leitað til bankans sem sérfræðings á sviði eignastýringar og fjárvörslu og afhent honum umtalsverða fjármuni í því skyni. Hafi stefnandi mátt vænta þess að við eignastýringuna yrði farið að lögum og hagsmuna hans gætt í hvívetna, m.a. um áhættudreifingu. Landsbanki Íslands hf. hafi hins vegar illilega brugðist trausti stefnanda og vanrækt skyldur sínar gagnvart honum. Hafi Landsbanki Íslands hf. sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi og stefnandi eigi rétt á bótum vegna þess tjóns sem hann hafi orðið fyrir af þeim sökum.

Samkvæmt 2. málslið 5. tölulið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf., nú stefnda Landsbankans hf., hafi hann frá og með 9. október 2008 kl 9.00 tekið við réttindum og skyldum samkvæmt samningum um vörslu og eignastýringu við viðskiptavini Landsbanka Íslands hf. á Íslandi. Í þeirri ákvörðun hafi falist að stefndi Landsbankinn hf. hafi á þeim tíma m.a. tekið við skaðabótaskyldu Landsbanka Íslands hf. vegna eignastýringarsamnings þess síðarnefnda við stefnanda. Sé skaðabótakröfum í máli þessu því beint óskipt (in solidum) að stefnda Landsbankanum hf. og stefnda Landsvaka hf.

Geti stefndi Landsbankinn hf. ekki borið fyrir sig að skyldur hans og réttindi samkvæmt eignastýringarsamningi við stefnanda taki einungis til þeirra skyldna og réttinda sem orðið hafi til eftir greint tímamark. Slíkt sé bæði í andstöðu við skýrt orðalag ákvörðunarinnar sjálfrar þar sem rætt sé um viðtöku réttinda og skyldna, en ekki þau réttindi og skyldur sem verði til eftir tiltekið tímamark. Hefði þá verið óþarfi að geta þess að stefndi Landsbankinn hf. skyldi taka við einhverjum réttindum og skyldum sem þá hefðu ekki verið til staðar. Þá væri það enn fremur andstætt almennum reglum kröfuréttar um aðilaskipti ef aðili samnings gæti tekið við réttindum og skyldum samkvæmt viðkomandi samningi en undanskilið sig ábyrgð á skaðabótakröfum innan samninga sem til staðar séu í samningssambandinu.

Samkvæmt framansögðu verði að fallast á skaðabótaskyldu Landsbankans hf. vegna skaðabótaskyldrar háttsemi Landsbanka Íslands hf. við eignastýringu og fjárvörslu fyrir stefnanda. Beri stefndi Landsbankinn hf. því óskipta skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda með stefnda Landsvaka hf.

14. Tjón stefnanda.

Andvirði hlutdeildarskírteina stefnanda í fyrrnefndum fjárfestingarsjóðum hafi verið 415.470.065 krónur við frestun innlausnar. Dagana 29. október og 31. október 2008 hafi stefnandi fengið greiddar 284.018.616 krónur. Nemi mismunurinn 131.451.449 krónum sem sé stefnufjárhæð máls þessa. Krafist sé vaxta frá 29. október 2008 en þá hafi orðið að fullu ljóst að stefnandi fengi ekki greidd nema 68,8% af markaðsvirði hlutdeildarskírteina sinna í fjárfestingarsjóðnum Peningabréfum Landsbankans ISK og 60% í Peningabréfum Landsbankans USD. Þá sé krafist dráttarvaxta frá 28. nóvember 2009, en þá hafi verið liðinn mánuður frá því að stefnandi hafi lýst kröfu sinni fyrir skilanefnd Landsbanka Íslands hf.

15. Varakrafa stefnanda.

Til vara krefjist stefnandi þess að stefndi Landsvaki hf. greiði honum stefnufjárhæðina, auk vaxta og dráttarvaxta, verði ekki fallist á að stefndi Landsbankinn hf. beri óskipta skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda með stefnda Landsvaka hf. Að öðru leyti vísist til þess sem áður sé rakið.

Máli sínu til stuðnings vísi stefnandi til laga um hlutafélög nr. 2/1995, einkum 2., 68., 76., 95. og 134. gr. laganna og til meginreglna íslensks skaðabótaréttar, einkum almennu sakarreglunnar. Stefnandi vísi einnig til laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, einkum 3., 17., 19., 54., 55., 58. gr., svo og IV. kafla laganna. Stefnandi vísi enn fremur til ákvæða laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, einkum 1., 3., 5., 8., 18. og 19. gr. laganna. Þá vísi stefnandi til þágildandi laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30/2003, einkum 15., 17., 18., 19., 20., 22., 27., 33., 52., 53., 62. gr. og II. kafla laganna. Stefnandi vísi aukinheldur til ákvæða reglugerðar um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja nr. 995/2007, sbr. einkum 7., 19., 20., og 21. gr. reglugerðarinnar og til ákvæða reglugerðar um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 792/2003, einkum 7. gr. og IV. kafla. Stefnandi vísi einnig í leiðbeinandi tilmæli Fjármálaeftirlitsins, nr. 1, 2002 og nr. 2, 2006. Þá sé vísað til almennra reglna kröfuréttarins um aðilaskipti.

Auk alls þess sem að framan greini vísi stefnandi til meginreglna skaðabótaréttar, m.a. um sakarábyrgð. Dráttarvaxtakröfu sína styðji stefnandi við ákvæði 9., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfu sína um málskostnað styðji stefnandi við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé studd við lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Um varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr. og. 1. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda Landsbankans hf.

Frávísunarkrafa

Stefndi byggi kröfu sína um frávísun allra krafna stefnanda á því að málatilbúnaður stefnanda sé í heild sinni haldinn annmörkum sem leiða eigi til frávísunar málsins frá dómi. Stefndi telji að málatilbúnaðurinn, og sérstaklega kröfugerð stefnanda, sé svo vanreifaður að ekki sé mögulegt að leggja efnisdóm á kröfur hans og því verði að vísa málinu frá dómi, þar sem skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, um skýra kröfugerð séu ekki uppfyllt.

Í 14. tölulið í stefnu geri stefnandi grein fyrir meintri fjárkröfu sinni. Miði krafa hans um skaðabætur að því að gera hann eins settan við slit fjárfestingarsjóðanna Peningabréfa Landsbankans ISK og Peningabréfa Landsbankans USD eins og ef greitt hefði verið úr þeim eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina sem síðast giltu áður en lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra þann 6. október 2008. Í málatilbúnaði stefnanda komi ekki fram neinar viðhlítandi skýringar á því hvernig innlausnarverðið hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008 þegar litið sé til þess með hvaða hætti sjóðunum var heimilt að fjárfesta samkvæmt fjárvörslusamningi milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf. Hið sama eigi við þegar litið sé til þeirra tegunda krafna sem sjóðunum hafi verið heimilt að eignast samkvæmt fjárfestingarstefnum sínum, eða hvernig markaðssetning sjóðanna gæti með réttu hafa vakið væntingar um að engin atvik af þeim toga sem gerðust frá og með fyrrgreindu tímamarki í íslensku efnahagslífi gætu orðið til þess að innlausnarverðið kynni að lækka.

Stefnandi hafi að mati stefnda hvorki gert viðhlítandi grein fyrir bótakröfu sinni né sýnt fram á orsakasamband á milli ætlaðs tjóns síns og ætlaðs saknæms og ólögmæts atferlis á ábyrgð stefnda. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á hvernig Landsbanki Íslands hf. hefði átt að stýra fjármunum hans þannig að afkoma stefnanda hefði orðið betri en raun varð. Hafi stefnandi ekki getað gert ráð fyrir öðru en að tapa einhverju af eign sinni í sjóðunum við þær aðstæður sem uppi hafi verið á markaði hér á landi vegna efnahagshrunsins.

Stefndi vísi til 18 dóma Hæstaréttar sem kveðnir hafi verið upp þann 25. nóvember 2010. Í þeim hafi rökstuðningur fyrir fjárkröfu verið sambærilegur og í þessu máli og hafi málunum öllum verið vísað frá héraðsdómi. Sömu sjónarmið eigi við um vanreifun og frávísun í þessu máli og í fyrrgreindum 18 málum og vísi stefndi til forsendna hinna tilvitnuðu dóma.

Aðalkrafa stefnanda sé að stefndu Landsbankinn hf. og Landsvaki hf. verði dæmdir óskipt (in solidum) til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 131.451.449 krónur. Geri stefnandi enga grein fyrir því hvernig stefndu beri óskipta ábyrgð á þessari kröfu, en krafan á hendur stefnda Landsbankanum hf. sé byggð á því að hann hafi frá og með 9. október 2008 tekið yfir réttindi og skyldur samkvæmt samningum um vörslu og eignastýringu við viðskiptavini Landsbanka Íslands hf. á Íslandi, þ.m.t. skaðabótaskyldu vegna fjárvörslusamnings Landsbanka Íslands hf. við stefnanda. Krafan á hendur stefnda Landsvaka hf. sé á hinn bóginn byggð á skaðabótaábyrgð utan samninga, enda hafi ekkert samningssamband verið á milli stefnanda og stefnda Landsvaka hf. Stefnandi vísi hvorki til 18. gr. laga nr. 91/1991 né 19. gr. sömu laga til stuðnings kröfu sinni. Málið sé verulega vanreifað að þessu leyti sem öðru. Vandséð sé hvernig stefndu geti borið óskipta skyldu í málinu og því séu ekki uppfyllt skilyrði samaðildar samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Þá verði ekki séð að skilyrði 1. mgr. 19. gr. sömu laga um samlagsaðild séu uppfyllt eins málið sé fram sett.

Við málflutning um frávísunarkröfu sína lagði lögmaður stefnda Landsbankans hf. áherslu á að málið væri vanreifað og að stefnan í málinu uppfyllti ekki skilyrði d-, e- og f-liða 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála. Ekki væri unnt að halda uppi vörnum í málinu vegna vanreifunar þess. Aðeins í 14. tölulið stefnunnar væri vikið að kröfum á hendur stefnda Landsbankanum hf., en það væri ekki skýrt hvernig sá stefndi gæti borið ábyrgð á tjóni sem orðið hefði áður en hann varð til. Ekki væri gerð grein fyrir því hvernig aðild og óskiptar kröfur á hendur stefndu fullnægðu skilyrðum 18. gr. og 19. gr. laga um meðferð einkamála um samaðild og samlagsaðild. Bótakröfur á hendur stefndu virtust á ólíkum grunni reistar, annars vegar innan samninga og hins vegar utan samninga sem torveldaði stefndu að taka til varna í málinu. Þá væri hvorki skýrt hvernig meint tjón gæti verið sennileg afleiðing háttsemi starfsmanna stefnda Landsbankans hf. né í hverju hin saknæma háttsemi fælist.

Sýknukrafa

Stefndi mótmæli öllum dómkröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda, og telji að engin þeirra eigi að leiða til þess að dómkröfur hans verði teknar til greina.

Aðildarskortur

Í fyrsta lagi byggi stefndi sýknukröfu sína á aðildarskorti samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem kröfum stefnanda í málinu sé ranglega beint að stefnda Landsbankanum hf. Að mati stefnda fái sú málsástæða stefnanda, sem hann færi fram til stuðnings því að beina kröfum að stefnda Landsbankanum hf., ekki staðist. Krafa stefnanda á hendur stefnda Landsbankanum hf. sé byggð á því að samkvæmt 2. málslið 5. tölulið fyrrgreindrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008 hafi Landsbankinn hf. frá og með 9. október 2008 kl. 9:00 tekið yfir réttindi og skyldur samkvæmt samningum um vörslu og eignastýringu við viðskiptavini Landsbanka Íslands hf. á Íslandi og þ.m.t. meintri skaðabótaskyldu Landsbanka Íslands hf. vegna samnings um fjárvörslu þess síðarnefnda við stefnanda. Þessu mótmæli stefndi enda hafi hann aldrei tekið við þeirri skaðabótaskyldu sem hugsanlega hvíli á Landsbanka Íslands hf. vegna samnings um fjárvörslu við stefnanda. Hvorki liggi fyrir samningur þar að lútandi né hafi skuldin verið færð yfir til stefnda á grundvelli framangreindrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Skaðabótakrafa á hendur stefnda Landsbankanum hf. byggist því hvorki á samningi, lögum né bindandi ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins.

Stefndi árétti að í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins felist að stefndi hafi tekið við samningum um vörslu og eignastýringu en ekki afleiddum kröfum tengdum samningunum eins og hugsanlegum skaðabótakröfum. Í ákvörðuninni sé hvergi vikið að því að skaðabótakröfur sem orðið hafi til fyrir 9. október 2008 vegna starfsemi Landsbanka Íslands hf. skyldu flytjast til stefnda. Í henni sé t.a.m. ekki rætt um almennt framsal kröfuréttinda, heldur sé tilteknum eignum, réttindum og skyldum Landsbanka Íslands hf. ráðstafað til stefnda. Samkvæmt ákvörðuninni hafi stefndi því átt að nokkru leyti að koma í stað Landsbanka Íslands hf. við að þjónusta viðskiptavini hans. Ástæðan hafi verið sú að Landsbanki Íslands hf. hafi í reynd verið greiðsluþrota og fyrirsjáanlega óstarfhæfur og því að mati Fjármálaeftirlitsins ófær um að hafa áfram með höndum venjulega bankastarfsemi. Til að varna því að öll þjónusta við viðskiptavini, þ.m.t. eignastýring, lamaðist með tilheyrandi fyrirsjáanlegu fjárhagstjóni, hafi verið ákveðið að stefndi tæki að sér þá þjónustu, þ.e. að halda utan um eignir, sem hefðu annars verið án nokkurrar umsjónar. Að mati stefnda samrýmist það illa þeim forsendum sem búið hafi að baki ákvörðun Fjármálaeftirlitsins að í henni hafi jafnframt falist einhvers konar yfirtaka á ætlaðri bótaskyldu eða öðrum óljósum skyldum vegna framkvæmdar einstakra samninga á vegum Landsbanka Íslands hf. Þvert á móti verði að telja að umrædd ráðstöfun hafi falið í sér ráðstöfun á sérgreindum eignum og skuldum eða ráðstöfun á ákveðinni þjónustustarfsemi en ekki ráðstöfun á óvissum skuldbindingum, svo sem skaðabótakröfum. Önnur niðurstaða væri hinum nýja aðila, þ.e. þeim sem gagngert sé komið á fót til að viðhalda starfsemi í þágu viðskiptavina hins gamla aðila, óeðlilega þungbær og gæti stefnt hagsmunum hans, tilvist og þar með tilgangi ráðstöfunarinnar í augljósa hættu. Einnig sé ljóst að forsendur verðmats vegna nýja bankans kynnu þá að reynast rangar eða ófullnægjandi vegna yfirfærslu óljósra skuldbindinga.

Til stuðnings sýknukröfu sinni um aðildarskort vísi stefndi enn fremur til þess að dómstólar hafi ekki fallist á að skaðabótakröfur sem risið hafi vegna athafna og eftir atvikum athafnaleysis gömlu bankanna og starfsmanna þeirra hafi verið fluttar yfir til nýju bankanna með framangreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Með dómi Hæstaréttar frá 23. maí 2013 í máli nr. 750/2012 hafi Landsbankinn hf. verið sýknaður af bótakröfu stefnanda vegna athafna og eftir atvikum athafnaleysis Landsbanka Íslands hf. og starfsmanna hans með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Sömu sjónarmið eigi við um aðildarskort og sýknu í þessu máli og framangreindu máli og vísi stefndi til forsendna hins tilvitnaða dóms.

Andmæli gegn rökstuðningi stefnanda í einstökum töluliðum.

Saknæm háttsemi Landsbanka Íslands hf. við stýringu eigna stefnanda

Í málatilbúnaði stefnanda sé í fyrsta lagi byggt á því að fjárstýring Landsbanka Íslands hf. á fjármunum stefnanda hafi verið í ósamræmi við fyrir fram ákveðna fjárfestingarstefnu sem aðilar hafi sett sér með fjárvörslusamningi 19. desember 2002.

Í stefnu komi fram að krafan á hendur stefnda sé skaðabótakrafa innan samninga sem byggist á samningi um fjárvörslu milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf., en stefndi hafi verið stofnaður 7. október 2008, þ.e. eftir að búið hafi verið að loka fyrir innlausn hlutdeildarskírteinishafa í öllum verðbréfa- og fjárfestingarsjóðum Landsvaka hf. og hafi stefndi því ekki getað haft nein áhrif á verðmæti hlutdeildarskírteina stefnanda. Stefndi fái ekki séð hvernig þessi málsástæða stefnanda geti beinst að honum þar sem hann hafi ekki verið aðili að fjárvörslusamningnum og eingöngu tekið yfir þá skyldu frá Landsbanka Íslands hf. að greiða stefnanda út andvirði hlutdeildarskírteinanna eftir að Fjármálaeftirlitið hafi 17. október 2008 beint þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða, þar á meðal Landsvaka hf., að unnið yrði að slitum á þeim og að greiða skyldi sjóðsfélögum út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis yrði gætt.

Stefndi haldi því fram að ekkert í málatilbúnaði stefnanda renni stoðum undir þær fullyrðingar hans að Landsbanki Íslands hf. hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt fjárvörslusamningnum, verklagsreglum sínum eða lögum. Stefndi fullyrði að Landsbanki Íslands hf. hafi að öllu leyti farið eftir samþykktri fjárfestingarstefnu sem fram kemur í viðauka B við fjárvörslusamninginn. Þar komi fram að stefnt væri að því að eignir stefnanda skyldu vera 60% í innlendum skuldabréfum, 10% í innlendum hlutabréfum og 30% í erlendum hlutabréfum. Stefnt hafi verið að því að eignir stefnanda mættu að hámarki vera 70% í innlendum skuldabréfum, 20% í innlendum hlutabréfum, 15% í erlendum skuldabréfum og 40% í erlendum hlutabréfum. Að lágmarki skyldu eignir stefnanda vera 50% í innlendum skuldabréfum og 10% í erlendum hlutabréfum. Þá komi einnig fram að heimilt væri að fjárfesta í verðbréfasjóðum sem fjárfesta í fyrirtækjaskuldabréfum. Vægi fyrirtækjaskuldabréfa skyldi ekki fara yfir 50% af skuldabréfaeign. Jafnframt komi fram að endurskoða skyldi fjárfestingarstefnuna á a.m.k. 12 mánaða fresti.

Á fundi stjórnar stefnanda 25. apríl 2006 hafi verið gerð breyting á fjárfestingarstefnunni. Í framhaldi af þessari stjórnarsamþykkt hafi viðauka B með fjárvörslusamningi stefnanda og Landsbanka Íslands hf. verið breytt. Breytingin hafi tekið gildi 1. janúar 2006 og falist í viðmiðum fjárfestingarstefnunnar. Á fundi stjórnar stefnanda 24. janúar 2008 hafi verið gerð breyting á fjárfestingarstefnu stefnanda. Sú breyting hafi verið svo lítil að aðilar fjárvörslusamningsins hafi ekki talið ástæðu til að breyta viðauka B við samninginn. Með tölvupósti frá S-kk-þgf J. H-kk-þgf, fjármálastjóra stefnanda, til starfsmanna Landsbanka Íslands hf., sem sáu um fjárvörslusamninginn við stefnanda, hafi stjórn stefnanda heimilað tímabundin frávik vegna markaðsástæðna frá stefnu og vikmörkum fjárvörslusamningsins svo framarlega sem skuldaraáhætta yrði ekki aukin í skuldabréfum.

Mjög ítarleg ákvæði séu í fjárvörslusamningnum um upplýsingagjöf Landsbanka Íslands hf. til stefnanda og gangi ákvæðin lengra en í venjulegum fjárvörslusamningum. Landsbanka Íslands hf. hafi borið að senda mánaðarlegt yfirlit um hreyfingar og stöðu eigna í lok mánaðar og ársfjórðungslegt yfirlit með stöðu eigna í lok tímabils og ávöxtun ásamt samanburði ávöxtunar og ávöxtunarviðmiða. Þá skyldu ársfjórðungslega veittar upplýsingar um þróun markaða og horfur í náinni framtíð. Í reynd hafi það verið þannig að starfsmenn eignastýringar Landsbanka Íslands hf. hafi hitt starfsmenn stefnanda á fundi ársfjórðungslega og farið yfir þessi atriði. Einnig hafi starfsmenn eignastýringar Landsbanka Íslands hf. farið á fundi stjórnar stefnanda, í upphafi hvers árs, til að fara yfir samanburð á ávöxtun og áhættu við viðmið stefnanda fyrir undanfarið ár og undanfarin tvö ár. Eins og áður hafi verið vikið að hafi verið til staðar í stjórn stefnanda mikil þekking, reynsla og sérfræðikunnátta á fjárfestingum.

Eftirlit stefnanda með fjárfestingarstefnunni, samsetningu eigna safnsins og markaðsaðstæðum á hverjum tíma hafi því verið mjög mikið og hafi það komið fyrir að stefnandi hafi óskað eftir smávægilegum breytingum á fjárfestingarstefnunni eftir fundi með starfsmönnum Landsbanka Íslands hf. Stefnandi hafi aldrei frá upphafi samningsins og fram að bankahruni í byrjun október 2008 sett fram þá athugasemd að ekki væri farið eftir fjárfestingarstefnunni. Telji stefndi að sú staðreynd að stefnandi hafi aldrei á tímabilinu janúar 2008 til september s.á. sett fram óskir eða kröfur um að Landsbanki Íslands hf. seldi hlutdeildarskírteini fjárfestingarsjóðanna Peningabréfa Landsbankans ISK og Peningabréfa Landsbankans USD, þrátt fyrir fundi með starfsmönnum Landsbanka Íslands hf. á því tímabili, sé ótvírætt til marks um það að stefnandi hafi talið að fjárfestingar Landsbanka Íslands hf. væru í samræmi við efni fjárvörslusamningsins. Hefði stefnandi hvenær sem er getað krafist þess að bréfin yrðu seld, sem hefði verið auðleyst enda einn af kostum þess að fjárfesta í fjárfestingarsjóðum að innlausn þeirra hafi verið mjög fljótleg.

Í september 2008, þegar farið hafi verið að hrikta í fjármálakerfum heimsins, hafi Landsbanki Íslands hf. farið að minnka áhættu í eignasafni stefnanda og þann 19. september 2008 hafi erlend skuldabréf verið seld og keypt í staðinn innlend í gegnum fjárfestingarsjóði Landsvaka hf. Hið sama hafi verið gert 2. og 3. október 2008. Hafi þetta verið í samræmi við heimild stefnanda frá 14. júlí 2008. Fyrir þessum breytingum hafi einkum verið sex ástæður; i) enginn markaður með ríkisskuldabréf, ii) mesta áhættudreifingin, iii) skattalegt hagræði, iv) auðvelt og fljótlegt að innleysa hlutdeildarskírteinin, v) minni kostnaður við kaup og sölu, og vi) ekki var búið að samþykkja neyðarlögin og gera innstæður að forgangskröfum en innstæðutryggingin hafi á þessum tíma aðeins verið rúmlega 30 þúsund evrur. Því hafi verið öruggara á þessum tíma fyrir stefnanda að fjárfesta í fjárfestingarsjóðum.

Í heildarfjárfestingarstefnu stefnanda hafi komið fram að engin eign mætti nema meiru en 15% af safninu í heild. Landsbanki Íslands hf. hafi túlkað þetta ákvæði á þann hátt að fjárfesting í hlutdeildarskírteinum í fjárfestingarsjóði teljist ekki fjárfesting í einni eign, enda margs konar undirliggjandi eignir í viðkomandi sjóði, heldur sé með einni eign átt við einstakan útgefanda. Stefnandi hafi tekið undir þennan skilning Landsbanka Íslands hf. og aldrei gert athugasemdir við hann, þrátt fyrir mörg tækifæri til þess, en á ársfjórðungslegum kynningarfundum starfsmanna eignastýringar Landsbanka Íslands hf. með tengilið stefnanda sem og árlegum fundum með stjórn stefnanda hafi komið endurtekið fram að staða einstakra sjóða væri yfir 15%. Þar að auki hafi Landsbanki Íslands hf. engar forsendur haft til að meta hvenær hámarkinu væri náð þar sem aðeins hluti af eignum stefnanda var í eignastýringu hjá Landsbanka Íslands hf. og hann skorti því heildarsýn. Til marks um þetta hafi 15% hámarkið ekki verið tilgreint í síðasta undirritaða viðauka B við fjárvörslusamning stefnanda og Landsbanka Íslands hf., sem tekið hafi gildi 1. janúar 2006. Þá bendi stefndi á að viðskipti með skulda- og hlutabréf séu í eðli sínu áhættusöm og Landsbanki Íslands hf. geti ekki borið ábyrgð á því að verðfall hafi orðið á mörkuðum og þar með þeim eignum sem stefnandi hafi fjárfest í, hvað þá þegar framkvæmd viðskiptanna miðaðist að því að verða við óskum stefnanda.

Loks hafni stefndi því að skilyrði bótaábyrgðar, innan og utan samninga, um orsakatengsl og sennilega afleiðingu séu uppfyllt. Séu þau a.m.k. ósönnuð. Af framangreindu leiði að engri saknæmri háttsemi hafi verið til að dreifa af hálfu starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og að mati stefnda hafi þeir í einu og öllu farið eftir samþykktri fjárfestingarstefnu á hverjum tíma enda hafi stefnandi enga athugasemd gert við framkvæmd hennar þrátt fyrir ítarlegt eftirlit með henni og marga fundi með starfsmönnum Landsbanka Íslands hf.

2.Grandsemi Landsbanka Íslands hf. og Landsvaka hf. um yfirvofandi efnahagshrun.

Stefndi hafni því að Landsbanki Íslands hf. hafi verið grandsamur um yfirvofandi efnahagshrun á haustmánuðum 2008 og bendi á að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem sanni þá fullyrðingu hans. Undir þessum málslið í stefnu færi stefnandi engin rök fyrir því hvernig stefndi geti borið ábyrgð á undanfara efnahagshrunsins þar sem hann hafi ekki verið stofnaður fyrr en eftir hrun gömlu viðskiptabankanna. Að mati stefnda sé um vanreifun að ræða hjá stefnanda um það hvenær eða hvernig slík grandsemi hafi átt að verða til staðar hjá Landsbanka Íslands hf. og hvernig það varði stefnda Landsbankann hf. skaðabótaábyrgð þótt talið yrði að slík grandsemi hafi verið til staðar hjá starfsmönnum Landsbanka Íslands hf.

Stefnandi telji einnig að í ljósi þess að grandsemi hafi verið hjá Landsbanka Íslands hf. um yfirvofandi efnahagshrun hafi hvílt sú skylda á Landsbanka Íslands hf. að koma eignum stefnanda í öruggt skjól og innleysa hlutdeildarskírteini hans óháð því hvort réttilega hafi verið staðið að kaupum á þeim. Að mati stefnda sé með öllu óvíst hvar þetta „örugga skjól“ eigna stefnanda hefði átt að vera. Á þeim tíma hafi hin svokölluðu neyðarlög ekki verið samþykkt. Því hafi engin vitneskja verið um þær breytingar sem þau hefðu í för með sér, svo sem þær að gera innstæður að forgangskröfum. Stefndi byggi jafnframt á því að jafnvel þótt Landsbanki Íslands hf. hafi ekki ráðlagt stefnanda að selja hlutdeildarskírteini sín geti slíkt ekki talist saknæm háttsemi. Sé ógjörningur að sjá fyrir, þannig að óyggjandi sé, hvernig verðþróun bréfa á markaði verði. Það að spár gangi ekki eftir baki ráðgjöfum ekki skaðabótaábyrgð. Að mati stefnda verði jafnframt að hafa í huga að hefðu hlutdeildarskírteinin verið seld og fjármununum ráðstafað til annarra fjárfestinga, t.d. til kaupa á innlendum skuldabréfum, hefði ávöxtun þeirra allt eins getað orðið verulega neikvæð og raunar umtalsverðar líkur séu á því, ekki síst í ljósi þess umróts sem orðið hafi á Íslandi í ljósi efnahagshrunsins í október 2008 sem leitt hafi til gjaldþrots margra fyrirtækja sem gefið höfðu út skuldabréf. Stefnandi geri þvert á móti ráð fyrir því að tap hans hefði ekkert orðið.

3. Landsbanki Íslands hf. hafi farið með raunverulega stjórn stefnda Landsvaka hf.

Stefnandi byggi á því að Landsbanki Íslands hf. og Landsvaki hf. hafi sameiginlega valdið sér tjóni með brotum á lögum um hlutafélög, samþykktum félaganna og fjölda annarra lagaákvæða og telji að félögin beri skaðabótaábyrgð á meintu tjóni sínu samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Vísi stefnandi einnig til 2. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og telji að Landsbanki Íslands hf. hafi í raun stjórnað dótturfélagi sínu, stefnda Landsvaka hf., og beri bótaábyrgð á því sem aflaga hafi farið í dótturfélaginu. Stefndi mótmæli þessum rökum og telji að um vanreifun sé að ræða hjá stefnanda enda sé ekki gerð grein fyrir því hvenær þessi brot hafi átt að eiga sér stað, í hverju þau hafi falist og hvaða ákvæði hlutafélagalaga, samþykkta félaganna eða annarra laga Landsbanki Íslands hf. og stefndi Landsvaki hf. hafi brotið. Einnig sé algerlega vanreifað hvernig meint brot þeirra leiði til skaðabótaábyrgðar stefnda Landsbankans hf. Telji stefndi að stefnandi hafi ekki sýnt fram á með málatilbúnaði sínum að Landsbanki Íslands hf. hafi af ásetningi eða stórfelldu gáleysi brotið ákvæði hlutafélagalaga eða annarra laga.

Stefnandi fjalli síðan um það hverjir hafi setið í stjórn Landsvaka hf. á árunum 2005-2008. Hafi það verið starfsmenn Landsbanka Íslands hf. og því hafi Landsvaki hf. ekki verið óháð rekstrarfélag í störfum sínum heldur hafi Landsbanki Íslands hf. stjórnað fjárfestingum þeirra sjóða sem Landsvaki hf. hafi haft með höndum til hagsbóta fyrir Landsbanka Íslands hf. Þessu hafni stefndi og bendi á að stefndi Landsvaki hf. hafi uppfyllt allar þær kröfur sem lög og reglur hafi gert hvort heldur um skipan stjórnar eða hlutleysi í störfum. Bendi stefndi á að samkvæmt lögum hafi Fjármálaeftirlitið haft eftirlit með starfsemi félagsins og að fjárfestingar sjóðanna væru í samræmi við lög og reglur. Fjármálaeftirlitið hafi engar athugasemdir gert við starfsemi stefnda Landsvaka hf. að því er varðar tengsl félagsins við Landsbanka Íslands hf., fjárfestingar sjóðanna eða skipan stjórnarmanna.

Að öðru leyti vísi stefndi Landsbankinn hf. til greinargerðar meðstefnda Landsvaka hf. um þetta efni og geri röksemdirnar sem þar koma fram að sínum.

4. Hagsmunaárekstrar hafi skaðað hagsmuni stefnanda.

Í þessum tölulið stefnanda setji hann fram sömu rök og í tölulið þrjú um að stjórn og starfsmenn Landsvaka hf. hafi ekki verið hlutlausir við töku ákvarðana sem lotið hafi að Landsbanka Íslands hf. en bæti því við að það að bankastjórar Landsbanka Íslands hf. hafi tekið sæti í stjórn Landsvaka hf. þann 28. ágúst 2008 sýni enn frekar fram á það að stefndi Landsvaki hf. hafi ekki verið sjálfstæður gagnvart móðurfélagi sínu Landsbanka Íslands hf. Vísi stefnandi til þess að seta bankastjóranna í stjórninni hafi verið í andstöðu við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og 19. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þessum rökum mótmæli stefndi og vísi til málsástæðna sinna sem fram komi í 3. tölulið. Einnig bendi stefndi á að seta bankastjóra Landsbanka Íslands hf. í stjórn Landsvaka hf. fram að frestun innlausnar í sjóðum félagsins hafi engin áhrif haft á fjárfestingar sjóða þess.

Fjármálaeftirlitið hafi samþykkt starfsleyfi Landsvaka hf. á árinu 2003 og hafi frá þeim tíma haft eftirlit með félaginu. Í því hafi falist eftirlit með útvistunarsamningnum, skipulagi félagsins, skipan stjórnar og hlutleysi félagsins. Fjármálaeftirlitið hafi því samþykkt öll þessi atriði og staðfest þannig að félagið Landsvaki hf. væri sjálfstætt gagnvart Landsbanka Íslands hf. og að trúnaðar- og þagnarskyldu væri fullkomlega gætt í samræmi við laga- og reglugerðarákvæði íslensks réttar.

5. Raunveruleg stjórn Landsbanka Íslands hf. á stefnda Landsvaka hf. hafi brotið gegn samþykktum síðarnefnda félagsins og ákvæðum hlutafélagalaga.

Í þessum tölulið byggi stefnandi á sömu rökum og komi fram í tölulið þrjú og fjögur, þ.e. að Landsbanki Íslands hf. hafi í raun stjórnað Landsvaka hf. og hafi svipt stjórn síðarnefnda félagsins sjálfstæði í andstöðu við ákvæði samþykkta þess. Vísi stefnandi til þess að Landsbanki Íslands hf. hafi með yfirráðum sínum á stefnda Landsvaka hf. brotið gegn 68. gr., 76. gr. og 95. gr. hlutafélagalaga þar sem stjórnin hafi framfylgt ákvörðunum hluthafafundar sem verið hafi í andstöðu við lög eða félagssamþykktir.

Einnig byggi stefnandi á því að hluthafafundur megi ekki taka ákvörðun sem til þess sé fallin að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hagsmuna félagsins. Þessum málflutningi mótmæli stefndi og bendi á að þessi umfjöllun sé verulega vanreifuð þar sem ekki komi fram á hvaða stjórnar- eða hluthafafundum þessar ákvarðanir hafi verið teknar né hvaða ákvarðanir hafi verið teknar sem séu í andstöðu við hlutafélagalög og félagssamþykktir. Stefndi hafni því að Landsbanki Íslands hf. hafi stjórnað Landsvaka hf. og í raun svipt stjórn félagsins sjálfstæði eða brotið gegn félagssamþykktum. Vísi stefndi til umfjöllunar sinnar í töluliðum þrjú og fjögur máli sínu til stuðnings.

Stefndi mótmæli því einnig að ábyrgð samkvæmt 2. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög eigi við og telji að stefnandi hafi ekki sýnt fram á það með málatilbúnaði sínum að Landsbanki Íslands hf. hafi með ásetningi eða stórfelldu gáleysi valdið félaginu, öðrum hluthöfum eða þriðja aðila tjóni.

6. Sjóðir stefnda Landsvaka hf. hafi verið misnotaðir í þágu Landsbanka Íslands hf.

Stefnandi byggi á því að Landsbanki Íslands hf. hafi sem móðurfélag, eigandi og raunverulegur stjórnandi Landsvaka hf. misnotað stöðu sína þannig að fjármunir sjóðanna hafi verið notaðir til þess að fjármagna rekstur Landsbanka Íslands hf. og tengdra aðila án tillits til hagsmuna stefnanda og annarra hlutdeildarskírteinishafa. Stefnandi telji þá fjármögnun hafa farið fram með því að sjóðir Landsvaka hf. hafi fjárfest að miklum meirihluta í bæði innlánum Landsbanka Íslands hf. og aðilum honum tengdum, svo og í fjármálagerningum sem þessir aðilar hafi gefið út. Þessum málflutningi sé mótmælt af hálfu stefnda og hann sé jafnframt vanreifaður þar sem engin grein sé gerð fyrir því hverjir þessir tengdu aðilar séu. Kaup sjóða Landsvaka hf. á fjármálagerningum útgefnum af Landsbanka Íslands hf. og óskilgreindum tengdum félögum hafi á engan hátt verið óeðlileg miðað við íslenska markaðinn og stærð bankans á honum. Innlán hafi verið að fullu tryggð með setningu neyðarlaganna og því skipti engu máli hjá hvaða fjármálafyrirtæki þau hafi verið.

Stefnandi vísi til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis máli sínu til stuðnings en stefndi hafni því að hún hafi eitthvert sönnunargildi. Fyrir liggi dómafordæmi um að sönnunargildi Rannsóknarskýrslu Alþingis sé ekkert enda sé mjög margt sem fram komi í skýrslunni beinlínis rangt. Stefndi mótmæli þeim fullyrðingum stefnanda að fram komi í skýrslunni að mikill meirihluti fjárfestingarsjóðsins Peningabréfa ISK hafi verið í eignum Landsbanka Íslands hf. og tengdra félaga. Fullyrðingum stefnanda um að fram komi í skýrslunni að um augljós lögbrot hafi verið að ræða hjá sjóðum stefnda Landsvaka hf. sé mótmælt sem röngum. Í stefnu sé engin grein gerð fyrir því hver hin augljósu lögbrot séu og sé því um vanreifun að ræða hjá stefnanda.

Varðandi rök fyrir því að fjárfestingar Landsvaka hf. hafi verið í samræmi við lög og reglur, að horft hafi verið til eðlilegrar áhættudreifingar og að hagsmunir Landsbanka Íslands hf. hafi ekki verið teknir fram fyrir hagsmuni annarra hlutdeildarskírteinishafa vísi stefndi til umfjöllunar í greinargerð Landsvaka hf.

7. Stefndi Landsvaki hf. hafi ekki verið óháður í störfum sínum og 8. Landsbanki Íslands hf. hafi í raun stýrt fjárfestingum sjóða stefnda Landsvaka hf.

Undir þessum töluliðum haldi stefnandi fram sömu málsástæðum og áður en með aðeins breyttu orðalagi þar sem því sé annars vegar haldið fram að Landsvaki hf. hafi ekki verið óháður í ákvörðunum sínum og ávallt haft hagsmuni Landsbanka Íslands hf. að leiðarljósi og hins vegar að Landsbanki Íslands hf. hafi í raun og veru stýrt fjárfestingum sjóða Landsvaka hf. Þessum málsástæðum hafni stefndi og vísi til þess sem áður hafi komið fram í fyrri töluliðum.

Stefndi ítreki mótmæli sín við tilvísunum til Rannsóknarskýrslu Alþingis þar sem hún hafi ekkert sönnunargildi.

Tölfræðileg áhættuflokkun verðbréfa- og fjárfestingarsjóða hafi byggt á leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 3/2004 þess efnis að væri slík flokkun notuð skyldi hún byggja á sögulegum sveiflum í ávöxtun. Peningabréf Landsbankans ISK hafi verið í áhættuflokki 1 af 7 þar sem 36 mánaða staðalfrávik sjóðsins hafi verið 0,2%. Aðferðafræði sjóðsins hafi því átt stoð í leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins og hafi hún verið yfirfarin af eftirlitinu. Sjóðnum hafi ekki verið heimilt að taka tillit til annarra þátta eða fara öðruvísi að, enda hafi það ekki verið gert. Sjóðurinn hafi verið opinn fyrir viðskipti í 4.735 daga og aldrei lækkað á milli daga heldur sýnt jafna ávöxtun eins og lagt hafi verið upp með. Það skýri mjög lágt staðalfrávik eða sveiflur í ávöxtun en útiloki alls ekki lækkun síðar eins og raunin varð. Skipun starfsmanna Landsbanka Íslands hf. í stjórn Landsvaka hf. sýni engan veginn fram á að allar ákvarðanir hafi verið teknar af móðurfélaginu enda séu engar reglur með því brotnar og hvað sem öðru líði sé ekkert tjón hægt að rekja til þessa fyrirkomulags. Það sé því algjörlega rangt af stefnanda að halda því fram að allar ákvarðanir um fjárfestingarstefnu hafi verið teknar af móðurfélaginu. Starfsmenn Landsvaka hf. hafi verið í meirihluta fjárfestingaráðs og hafi allar fjárfestingarstefnur sjóða og breytingar á þeim verið samþykktar af Fjármálaeftirlitinu eins og áskilið sé að lögum.

9. Fjárfestingar í andstöðu við fjárfestingarstefnu og útboðslýsingu fjárfestingarsjóðsins Peningabréfa Landsbankans ISK.

Stefndi fái ekki séð að sú málsástæða stefnanda sem rakin sé í 9. tölulið og byggi á því að fjárfestingar fjárfestingarsjóðsins Peningabréfa Landsbankans ISK og samsetning eigna sjóðsins hafi verið í andstöðu við fjárfestingarstefnu og útboðslýsingu hans geti átt við um hann eða Landsbanka Íslands hf. Stefndi og Landsbanki Íslands hf. hafi hvorki komið að ákvörðun um fjárfestingarstefnu sjóðsins né fjárfestingum hans. Hvað þennan tölulið í stefnu varði vísi stefndi Landsbankinn hf. að öðru leyti alfarið til málsástæðna meðstefnda Landsvaka hf. um þetta efni og geri að sínum.

10. Ólögmæt útvistun stefnda Landsvaka hf. á áhættustýringu til Landsbanka Íslands hf.

Hvað meinta ólögmæta útvistun stefnda Landsvaka hf. á áhættustýringu til Landsbanka Íslands hf. varði vísi stefndi alfarið til málsástæðna meðstefnda Landsvaka hf. um þetta efni og geri að sínum.

11. Háttsemi Landsbanka Íslands hf. og Landsvaka hf. hafi brotið gegn eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum.

Stefndi mótmæli alfarið þeim fullyrðingum stefnanda að Landsbanki Íslands hf. hafi með háttsemi sinni brotið alvarlega gegn þeim skyldum sínum að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Í málatilbúnaði stefnanda sé eingöngu vísað með almennum hætti til ákvæða 5. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, og 19. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og tekið fram að Landsbanki Íslands hf. hafi brotið gegn framangreindum ákvæðum án þess að tiltekið sé nánar á hvern hátt. Stefndi telji framangreinda málsástæðu stefnanda því vanreifaða, mjög óskýra, ósannaða og ranga.

12. Mismunun við frestun innlausnar hlutdeildarskírteina.

Stefndi hafni því að jafnræði hlutdeildarskírteinishafa hafi verið brotið í aðdraganda þess að innlausn hlutdeildarskírteina í sjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK hafi verið frestað 6. október 2008. Stefndi vísi til þess að sjóðurinn hafi verið opinn fyrir innlausnir allra sjóðsfélaga á þessum tíma þar til lokað hafi verið fyrir þær 6. október 2008. Stefndi telji því vandséð í hverju mismununin eigi að hafa verið fólgin. Þá hafi stjórnendur sjóðsins ekki talið ástæður til að loka sjóðnum með hliðsjón af markaðsaðstæðum. Ríkisstjórnin hafi gripið inn í málefni Glitnis banka hf. með yfirlýsingu um að stutt yrði við bankann með verulegri eiginfjárþátttöku. Viðskipti hafi verið með eðlilegum hætti í Kauphöll Íslands og stjórn Landsvaka hf. hafi byggt á þeim upplýsingum að eignasafn sjóðsins hefði ekki skaðast af aðstæðum Glitnis banka hf. og þeim óróa sem fylgt hafi í kjölfarið. Við sölu eigna úr eignasafni sjóðsins hafi m.a. verið stuðst við mat frá óháðu endurskoðunarfélagi, KPMG, og hafi öll viðskipti verið innan ásættanlegra marka samkvæmt því mati. Stefndi telji því ekkert fram komið sem renni stoðum undir þær fullyrðingar stefnanda að jafnræði sjóðfélaga hafi verið fyrir borð borið eða eignasafn sjóðsins selt með óeðlilegum hætti.

Um þessa málsástæðu stefnanda hafi áður verið fjallað í 18 dómum Hæstaréttar sem kveðnir hafi verið upp 25. nóvember 2010. Vísi stefndi til forsendna hinna tilvitnuðu dóma.

13. Skaðabótaábyrgð stefnda Landsbankans hf.

Í 13. tölulið stefnanda sé fjallað um að stefndi Landsbankinn hf. hafi yfirtekið skaðabótaábyrgð Landsbanka Íslands hf. með ákvörðun FME frá 9. október 2008. Rök stefnda gegn þessari málsástæðu komi fram í umfjöllun stefnda um aðildarskort.

14. Tjón stefnanda.

Í 14. tölulið geri stefnandi grein fyrir meintu tjóni sínu. Stefndi byggi á því að stefnanda hafi hvorki tekist að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni né hvert raunverulegt tjón hans hafi verið og hafi því uppi frávísunarkröfu í málinu.

Verði ekki fallist á frávísunarkröfu stefnda telji hann að stefnanda hafi ekki tekist að sanna að skaðabótaskilyrðum sé fullnægt. Sá sem haldi fram skaðabótaábyrgð, hvort heldur sem er á grundvelli sakarreglunnar eða á öðrum grundvelli, beri sönnunarbyrði fyrir því að öll skilyrði skaðabóta séu fyrir hendi, s.s. um fjárhæð tjóns, orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Að mati stefnda hafi stefnandi ekki sýnt fram á hvað í háttsemi Landsbanka Íslands hf. hafi valdið bótaskyldunni og hvernig stefndi Landsbankinn hf. beri ábyrgð á þeirri háttsemi. Stefnandi vanreifi fjárhæð meints tjóns síns, hvaða atburður í háttsemi Landsbanka Íslands hf. hafi valdið honum tjóni og hvernig stefndi beri ábyrgð á þeirri háttsemi.

Stefnandi hafi engar upplýsingar lagt fram um það fyrir hvaða fjárhæðir hann hafi keypt í sjóðum Landsvaka hf. eða hvenær. Sé því ljóst að kröfugerð stefnanda sé vanreifuð og ekki dómtæk. Stefnandi hafi að mati stefnda ekki sýnt fram á orsakasamband á milli ætlaðs tjóns síns og ætlaðs saknæms og ólögmæts atferlis á ábyrgð stefnda Landsbankans hf.

Ljóst sé að stefnandi hafi notið þess á árunum 2003 til 2008 þegar árleg nafnávöxtun Peningabréfa ISK hafi verið mjög góð og hafi hún verið hærri en til boða hafi staðið á innlánsreikningum. Við efnahagshrunið á Íslandi hafi stefnandi ekki annað getað en búist við því að hann myndi tapa einhverju af eignum sínum í sjóðunum. Hluti af þessu tapi sé sú ávöxtun sem stefnandi hafi notið frá árinu 2003 og verið umfram ávöxtun innlánsreikninga á sama tímabili. Á þeim tíma hefði stefnandi tapað margfalt meira hefðu fjármunir hans verið á innlánsreikningum enda hafi þá ekki verið búið að gera innstæður að forgangskröfum.

Stefndi bendi einnig á að stefnandi hafi haft ítarlegt eftirlit með ávöxtun fjármuna sinna hjá Landsbanka Íslands hf. og hafi verið fagfjárfesti. Hann hefði því átt að gera athugasemdir teldi hann að Landsbanki Íslands hf. færi ekki eftir fjárvörslusamningi aðila.

Með vísan til alls framangreinds sé á því byggt að sýkna beri Landsbankann hf. af kröfum stefnanda.

Stefndi mótmæli dráttarvaxtakröfu stefnanda. Upphafstími vaxta í stefnu miðist við 29. nóvember 2009 en þá hafi verið liðinn mánuður frá því að stefnandi hafi lýst kröfu sinni fyrir skilanefnd Landsbanka Íslands hf. Stefndi bendi á að stefnandi hafi sent honum bréf fyrst þann 28. maí 2010 þar sem hann hafi talið sig hafa orðið fyrir tjóni. Telji stefndi að upphafstími vaxta geti aldrei orðið fyrr en mánuði síðar í samræmi við 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um um vexti og verðtryggingu.

Kröfur stefnda styðjist við lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála, lög nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og lög nr. 2/1995 um hlutafélög, reglugerð nr. 792/2003 og nr. 995/2007. Þá byggi stefndi á stjórnvaldsfyrirmælum byggðum á lögum, einkum stjórnvaldsfyrirmælum og ákvörðunum sem teknar hafi verið af Fjármálaeftirlitinu.

Krafa stefnda um málskostnað byggi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda.

Málsástæður og lagarök stefnda Landsvaka hf.

Frávísunarkrafa

Aðalkröfu sína um frávísun allra krafna stefnanda byggi stefndi á því að málatilbúnaður, þ. á m. kröfugerð stefnanda, sé svo vanreifaður að ekki sé mögulegt að leggja efnisdóm á kröfur hans og því beri að vísa málinu frá dómi á grundvelli 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi fjalli um meint fjártjón sitt í nokkrum línum í 14. tölulið stefnunnar. Miði krafa hans um skaðabætur að því að gera hann eins settan við slit peningamarkaðssjóðsins og ef greitt hefði verið úr honum eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina sem síðast hafi gilt áður en lokað hafi verið fyrir innlausn 6. október 2008. Samskonar kröfugerð á samskonar grunni hafi áður verið höfð uppi í a.m.k. 19 dómum Hæstaréttar Íslands þar sem slíkar kröfur hafi allar hlotið þau örlög að vera vísað frá héraðsdómi. Um sé að ræða 18 dóma réttarins 25. nóvember 2010 og dóm réttarins í máli nr. 22/2011 sem kveðinn hafi verið upp 18. febrúar 2011. Nákvæmlega sömu sjónarmið eigi við um vanreifun og frávísun í þessu máli eins og átt hafi við í hinum 19 tilgreindu dómum Hæstaréttar. Stefnandi hafi ekki í þessu máli, frekar en í hinum tilgreindu dómum, gefið neinar viðhlítandi skýringar á því hvernig þetta innlausnarverð hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008 þegar litið sé til þeirra tegunda krafna sem sjóðnum hafi verið heimilt að eignast samkvæmt fjárfestingastefnu sinni, eða hvernig markaðssetning sjóðsins gæti með réttu hafa vakið væntingar um að engin atvik af þeim toga, sem gerst hafi frá og með þeim degi í íslensku efnahagslífi, gætu orðið til þess að þetta innlausnarverð kynni að lækka. Sé að sínu leyti vísað til forsendna hinna tilvitnuðu dóma.

Stefndi byggi aðalkröfu sína jafnframt á því að vanreifað sé af hálfu stefnanda hvernig reglur skaðabótaréttarins utan samninga leiði til skaðabótaábyrgðar stefnda, en ekkert samningssamband hafi verið milli stefnanda og Landsvaka hf. og stefndi hafi aldrei átt nein samskipti við stefnanda eða starfsfólk hans. Landsvaka hf. hafi í raun verið alls ókunnugt um að til staðar væri eignastýringarsamningur milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf. Engin grein sé gerð fyrir því í stefnu hvernig skilyrði fyrir skaðabótaábyrgð utan samninga séu uppfyllt s.s. skilyrðin um orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Allt þetta valdi því að málatilbúnaður stefnanda sé svo vanreifaður að það varði frávísun allra krafna hans frá dómi.

Við málflutning um frávísunarkröfuna ítrekaði lögmaður stefnda Landsvaka hf. framangreind sjónarmið og gerði grein fyrir dómafordæmum. Þá var bent á að uppgjör hefði farið fram í lok október 2008 að fyrirmælum Fjármálaeftirlitsins, en flest þau fyrirtæki sem gefið hafi út þau bréf sem voru í sjóðunum hafi verið rjúkandi rúst á þeim tíma og mjög óvíst um endurheimtur. Hlutdeildarskírteinishafar, sem áður hefðu hagnast vel á bréfunum, hafi mátt vel við uppgjörið una.

Sýknukrafa

Í greinargerð stefnda Landsvaka hf. er málsástæðum stefnanda í þeim tölusettu liðum sem gerð hefur verið grein fyrir að framan andmælt, lið fyrir lið. Engin þessara málsástæðna eigi við rök að styðjast og sé þeim öllum mótmælt. Stefndi mótmæli dómkröfum, öllum málsástæðum og lagarökum stefnanda og telji að engin þeirra eigi að leiða til þess að dómkrafa hans verði tekin til greina.

Í málatilbúnaði stefnanda sé í fyrsta lagi byggt á því að fjárstýring Landsbanka Íslands hf. á fjármunum stefnanda hafi verið í ósamræmi við samning. Stefndi, Landsvaki hf., fái ekki séð hvernig þessi málsástæða stefnanda geti beinst að honum, enda hafi hann ekki verið aðili að samningi stefnanda og Landsbanka Íslands hf. Stefndi Landsvaki hf. hafi ekkert haft með samninginn að gera og verið ókunnugt um hann. Hafa beri í huga þá meginreglu samningaréttarins að með samningi stofnist einungis réttindi eða skyldur fyrir þá aðila sem að samningnum standi. Hafi Landsbanki Íslands hf. farið gegn fyrir fram samþykktri fjárfestingarstefnu stefnanda og bankans geti það aldrei varðað stefnda Landsvaka hf. nokkurri ábyrgð. Sé þessi málsástæða stefnanda hvað sem öðru líði vanreifuð hvað varði mögulega skaðabótaábyrgð stefnda og sé henni mótmælt.

Stefnandi byggi í öðru lagi á meintri grandsemi stefndu Landsbanka Íslands hf. og Landsvaka hf. um yfirvofandi efnahagshrun og að vegna þess hafi meðstefnda borið að koma eignum stefnanda í öruggt skjól og innleysa hlutdeildarskírteini hans. Ekki fáist séð að í þessum tölulið sé getið neinnar málsástæðu sem varði Landsvaka hf. þó að yfirskrift töluliðarins bendi til annars enda ekkert samningssamband milli Landsvaka hf. og stefnanda. Stefndi byggi í fyrsta lagi á því að hann (stjórnarmenn og starfsmenn) hafi á engan hátt eða á neinum tíma verið grandsamur um yfirvofandi efnahagshrun þannig að varðað geti skaðabótaábyrgð stefnda. Þá sé algerlega vanreifað hvenær eða hvernig slík grandsemi hafi átt að verða til og hvernig það hefði átt að varða stefnda skaðabótaábyrgð þó að svo hefði verið. Hvað sem framangreindu líði þá hafi verið með öllu óvíst hvar þetta „örugga skjól“ eigna stefnanda hefði átt að vera enda hafi neyðarlögin ekki verið til komin á þeim tíma sem vísað sé til og engin vitneskja um þær breytingar sem þau myndu hafa í för með sér.

Stefnandi byggi í þriðja lagi á því að Stefndi Landsbanki Íslands hf. fór með raunverulega stjórn stefnda Landsvaka hf. Sé því haldið fram að þeir hafi sameiginlega valdið stefnanda tjóni með brotum á lögum um hlutafélög, samþykktum félaganna og fjölda annarra lagaákvæða og almennum reglum skaðabótaréttar. Þessu sé öllu mótmælt. Algerlega sé vanreifað hvernig meint brot þeirra geti mögulega valdið skaðabótaábyrgð stefnda. Tilvísun stefnanda í 2. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, um ábyrgð Landsbanka Íslands hf. sem móðurfélags stefnda á því sem aflaga hafi farið í dótturfélaginu, sé óskiljanleg og sé út af fyrir sig mótmælt. Þá sé staðhæft að báðir hafi valdið stefnanda tjóni með brotum á lögum um hlutafélög, samþykktum félaganna og fjölda annarra lagaákvæða án þess að tilgreint sé nánar hvaða ákvæði átt sé við eða hvernig brotin hafi verið og því sé um fullkomlega vanreifaðan málatilbúnað að ræða. Í framhaldinu sé undir þessum lið fjallað um tengsl einstakra starfsmanna Landsbanka Íslands hf. við stefnda, þ. á m. hverjir hafi setið í stjórn stefnda og að stefndi hafi sem rekstrafélag ekki verið óháð í störfum sínum. Stefndi mótmæli öllum málsástæðum og lagarökum sem að þessu lúti. Stefndi hafi fullnægt öllum þeim kröfum sem lög og reglur hafi gert, m.a. um hlutleysi.

Allt fyrirkomulag á rekstri stefnda, þ. á m. útvistunarsamningur stefnda og Landsbanka Íslands hf. hafi lotið eftirliti Fjármálaeftirlitsins sem verið hafi fullkunnugt um hvernig samningssambandi þessara tveggja fjármálafyrirtækja hafi verið háttað og ekki gert athugasemdir við það. Samningarnir, stjórnskipulag og stjórnarmenn hafi verið hluti af samþykki Fjármálaeftirlitsins fyrir starfsleyfi félagsins frá 2003. Með öðrum orðum hafi FME ekki aðeins vitað af öllum þáttum, heldur beinlínis samþykkt skipulag, samninga og einstaka stjórnarmenn. Þar að auki hafi FME haft reglulegt eftirlit með starfseminni og fjárfestingum sjóðanna, þ.m.t. fylgni við lög og reglur, sem og ytri endurskoðendur félagsins. Hlutverk stjórnar hafi verið að samþykkja fjárfestingarstefnu og setja reglur, þ.m.t. um eftirlit, en fjárfestingar hafi verið í höndum starfsmanna félagsins. Stjórnin hafi einnig haft eftirlit með fjárfestingum. Um fjárfestingarheimildir Peningabréfa ISK sé að öðru leyti vísað til Útboðslýsingar. Því sé sérstaklega mótmælt að Landsbanki Íslands hf. hafi stjórnað fjárfestingum Peningabréfa ISK eða að fjárfestingunum hafi verið hagað þannig að þær hafi verið til hagsbóta fyrir Landsbanka Íslands hf. og aðila tengda honum til tjóns fyrir hlutdeildarskírteinishafana. Byggt sé á því að fjárfestingar sjóðsins og eignasamsetning hans hafi verið í algeru samræmi við kunngerða fjárfestingarstefnu. Í útboðslýsingu og 6. gr. reglna fyrir Peningabréf Landsbankans ISK komi fram að sjóðurinn skuli fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum. Ekki hafi aðeins átt að fjárfesta í ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum eða skuldabréfum sveitarfélaga heldur einnig öðrum vel tryggðum verðbréfum. Í útboðslýsingu og reglum sjóðsins sé ennfremur kveðið á um fjárfestingarheimildir sjóðsins, þ.e. heimilt lágmarks- og hámarkshlutfall hverrar tegundar verðbréfa og sjóða í sjóðnum. Þar komi skýrlega fram að heimilt hámarkshlutfall skuldabréfa fjármálafyrirtækja hafi verið 80%. Jafnframt komi fram að heimilt hámarkshlutfall annarra skuldabréfa hafi verið 50%. Þessi eignasamsetning sé augljóslega í samræmi við fjárfestingarstefnu sjóðsins sem komi skýrt fram í töflu þeirri sem segi til um fjárfestingarheimildir sjóðsins. Því sé ljóst að fjárfestingar og eignasamsetning Peningabréfa ISK hafi verið í samræmi við fyrirframgefna fjárfestingarstefnu hans og að þær hafi ekki verið framkvæmdar þannig að til hagsbóta væri fyrir Landsbanka Íslands hf. og aðila tengda honum eða aðra. Smæð fjármálamarkaðarins hér á landi og stærð Landsbanka Íslands hf. og félaga honum tengdum hafi hins vegar óhjákvæmilega valdið því að eitthvað hafi verið um fjárfestingar í fjármálagerningum útgefnum af Landsbanka Íslands hf. og aðilum tengdum honum. Sú staðreynd, að stærsta eign Peningabréfa ISK við frestun innlausna 6. október 2008 hafi verið í skuldabréfum útgefnum af Kaupþingi hf., beri þessu órækt vitni þar sem Kaupþing hf. hafi verið stærsti útgefandi skuldabréfa á landinu á þessum tíma. Því sé ljóst að stefndi, Landsvaki hf., hafi hvorki brotið gegn reglum sjóðsins né lögum nr. 30/2003. Sjóðurinn hafi óumdeilanlega verið innan fjárfestingarheimilda. Sjóðurinn hafi lotið ríkum eftirlitsheimildum sem fylgt hafi verið eftir af fjárfestingaráði, innra eftirliti, innri endurskoðun, ytri endurskoðun og Fjármálaeftirlitinu. Meðal annars hafi sjóðurinn þurft að skila ársfjórðungslega skýrslu til Fjármálaeftirlitsins auk þess sem innra eftirlit hafi haft reglulegt eftirlit með fjárfestingum sjóðsins og þ. á m. hafi verið athugað hvort sjóðurinn væri innan heimilda fjárfestingarstefnu.

Þar sem stefnandi haldi því í fjórða lagi fram að starfsmenn stefnda hafi ekki verið hlutlausir við töku ákvarðana sem lotið hafi að Landsbanka Íslands hf. vegna hagsmunaárekstra og að fyrirkomulag aðila hafi brotið í bága við ýmis laga- og reglugerðarákvæði sé að meginstefnu byggt á sömu málsástæðum og fjallað hafi verið um að framan og sé vísað til þeirrar umfjöllunar. Stefnandi vísi m.a. til þess að fyrirkomulagið hafi brotið gegn 1. mgr. 8. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, 19. gr. reglugerðar nr. 995/2007 og 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Öllu þessu sé mótmælt. Útvistunarsamningur stefnda og Landsbanka Íslands hf. hafi verið gerður með samþykki Fjármálaeftirlitsins og öll framkvæmd hans hafi verið í fullkomnu samræmi við hin tilvitnuðu lagaákvæði. Trúnaðar- og þagnarskyldu hafi verið fullkomlega gætt í samræmi við laga- og reglugerðarákvæði íslensks réttar. Seta bankastjóra Landsbanka Íslands hf. í stjórn stefnda áður en innlausnum í sjóðnum hafi verið frestað breyti að sjálfsögðu engu um þetta.

Í fimmta tölulið stefnunnar fjalli stefnandi um það að stjórn Landsbanka Íslands hf. á stefnda hafi brotið gegn samþykktum stefnda og ákvæðum hlutafélagalaga og verði umfjöllunin í þessum tölulið ekki skilin öðruvísi en svo að verið sé að halda fram málsástæðum sem eingöngu beinist að Landsbanka Íslands hf. Stefnandi haldi því ranglega fram að Landsbanki Íslands hf. hafi stjórnað Landsvaka hf. Því sé harðlega mótmælt að Landsbanki Íslands hf. hafi svipt stjórn Landsvaka hf. raunverulegu sjálfstæði félagsins eða brotið gegn stjórnskipan félagsins. Stefndi mótmæli því jafnframt að brotið hafi verið gegn 68., 76. eða 95. gr. laga nr. 2/1995 við stjórn stefnda. Ábyrgð á grundvelli 2. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög sé sérstaklega mótmælt. Umfjöllunin sé að sumu leyti af svipuðum rótum runnin og málsástæður stefnanda í þriðja og fjórða tölulið stefnunnar og vísist til málsástæðna stefnda um þá töluliði.

Í sjötta tölulið stefnunnar sé því haldið fram að sjóðir stefnda hafi verið misnotaðir í þágu Landsbanka Íslands hf. Kjarninn í því sem stefnandi haldi fram sé að stefnandi og aðrir hlutdeildarskírteinishafar sjóðanna hafi í raun verið látnir fjármagna rekstur Landsbanka Íslands hf. og annarra aðila honum þóknanlegum án nokkurs tillits til hagsmuna stefnanda og annarra hlutdeildarskírteinishafa eins og segi í stefnu. Þessu sé alfarið mótmælt og m.a. vísað til umfjöllunar að framan um eignasamsetningu og fjárfestingar. Rétt sé að taka það fram að eftir á sjáist að innlán hafi verið að fullu tryggð, hvort heldur þau hafi verið í Landsbanka Íslands hf. eða öðrum fjármálafyrirtækjum. Kaup sjóða stefnda á fjármálagerningum útgefnum af Landsbanka Íslands hf. og óskilgreindum þóknanlegum eða tengdum félögum hafi á engan hátt verið óeðlileg miðað við íslenska markaðinn og stærð bankans á honum. Því sé á engan hátt lýst eða það skilgreint hverjir séu meintir tengdir eða þóknanlegir aðilar og því sé öll umfjöllun þar að lútandi vanreifuð af stefnanda. Stefndi vísi til þess að fjárfestingastefna hans hafi í raun verið viðurkennd í 18 dómum Héraðsdóms Reykjavíkur sem upp hafi verið kveðnir 7. október 2009. Stefndi vísi til þess sem fram kemur í þeim dómum um málatilbúnað sinn. Í stefnunni sé ítrekað vísað til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis og umfjöllunar þar um fjárfestingar og eignasamsetningu peningamarkaðssjóðsins Peningabréf ISK. Ranglega sé frá því greint í stefnunni að fram komi í skýrslunni að mikill meirihluti fjárfestinga sjóðsins hafi verið í eigu Landsbanka Íslands hf. og tengdra félaga. Stefndi mótmæli tilvitnunum í Rannsóknarskýrslu Alþingis. Fyrir liggi samkvæmt dómaframkvæmd að sönnunargildi Rannsóknarskýrslu Alþingis sé ekkert enda sé mjög margt sem fram komi í Rannsóknarskýrslunni beinlínis rangt. Ályktunum stefnanda af skýrslunni um augljós lögbrot í starfsemi sjóða stefnda Landsvaka hf., þ.m.t. fjárfestingar sem rúmuðust hvorki innan fjárfestingarstefnu sjóðanna né heldur reglna um fjárfestingar skv. 7. gr. reglugerðar nr. 792/2003 sé alfarið mótmælt sem röngum en engin grein sé gerð fyrir því í stefnunni hvernig meint brot hafi verið. Því sé enn og aftur um að ræða vanreifun á málatilbúnaði stefnanda að þessu leyti. Það sé út af fyrir sig óþolandi fyrir stefnda að sitja undir ávirðingum eins og fram komi í stefnunni þess efnis að stefndu Landsbanki Íslands hf. og Landsvaki hf. hafi með saknæmum og ólögmætum hætti hlutast til um og stjórnað fjárfestingum í sjóðum stefnda Landsvaka hf. þvert á ákvæði laga og á kostnað eðlilegrar áhættudreifingar og skuldaraáhættu og með hagsmuni hlutdeildarskírteinishafa án þess á nokkurn hátt að tilgreint sé hvað hafi verið athugavert við fjárfestingarnar og hvernig einstakar fjárfestingar hafi verið rangar eða ólögmætar. Frá nóvember 2007 hafi markvisst verið dregið úr áhættu; ekki hafi verið um neinar endurfjárfestingar að ræða nema til kæmu tryggingar sem talist hafi traustar. Endurfjárfestingarnar hafi verið með hagsmuni hlutdeildarskírteinishafa að leiðarljósi og reynt hafi verið að tryggja stöðu þeirra sem eigenda skuldabréfa/kröfuhafa með því að taka tryggingar samhliða endurfjárfestingunum. Þessi ákvörðun hafi reynst mjög svo hagfelld fyrir hlutdeildarskírteinishafa í tilfelli endurfjárfestingar í skuldabréfum FL Group en þar hafi, samhliða endurfjárfestingu í skuldabréfum, verið tekin trygging í hlutabréfum TM. Sú trygging hafi orðið til þess að þrátt fyrir fall FL Group hafi verið til fjárfestir sem hafi verið tilbúinn að greiða bókfært verð fyrir þessa eign sjóðsins. Einnig hafi hluti vaxtatekna sjóðsins verið færður á niðurfærslureikning þ. á m. hafi verið framkvæmd sértæk niðurfærsla vegna eignar sjóðsins í skuldabréfum útgefnum af Nýsi og ekki gert ráð fyrir fullum endurheimtum vegna þeirrar kröfu. Almenn niðurfærsla í sjóðnum hafi einnig átt sér stað. Allt hafi þetta verið gert með hagsmuni hlutdeildarskírteinishafa að leiðarljósi. Það sé því fráleitt að segja að ekki hafi verið tekið tillit til þeirra markaðsaðstæðna sem uppi hafi verið og í öllu hafi verið farið eftir þeim reglum og lögum sem um starfsemina hafi gilt. Starfsmenn stefnda hafi hins vegar ekki séð fyrir þær efnahagshamfarir sem átt hafi sér stað á Íslandi í október 2008. Það, að þrír stærstu bankar landsins myndu falla með nokkurra daga millibili í sömu vikunni og að innlán yrðu gerð að forgangskröfum hafi verið aðstaða sem ekki hafi verið gert ráð fyrir og ekki hægt að ætlast til að almennir starfsmenn sem eingöngu hafi haft aðgang að opinberum upplýsingum gætu spáð fyrir um. Stefnandi vísi í umfjöllun um viðskipti á milli sjóða stefnda í rannsóknarskýrslu Alþingis þar sem þau séu sögð óeðlileg. Það sé fjarri lagi, viðskiptin hafi alltaf verið gerð á síðasta markaðsgengi hvers verðbréfs eða á bókfærðu virði sem mánaðarlega hafi verið staðfest í fjárfestingaráði félagsins. Þetta hafi einmitt verið gert með hagsmuni hlutdeildarskírteinishafa að leiðarljósi. Sú ætlan stefnanda að Landsbanki Íslands hf. hafi notað sjóði í rekstri stefnda sem tékkareikning í þágu bankans sé algerlega úr lausu lofti gripin. Frá miðju sumri 2008 og til lokunar sjóðsins hafi innlán hjá Landsbanka Íslands hf. lækkað verulega.

Stefnandi haldi áfram með svipuðum málsástæðum með aðeins breyttu orðalagi í sjöunda og áttunda tölulið stefnunnar þar sem því sé annars vegar haldið fram að Landsvaki hf. hafi ekki verið óháður í störfum sínum og ekki ávallt haft hagsmuni eigenda hlutdeildarskírteina að leiðarljósi og hins vegar, í áttunda töluliðnum, sé því haldið fram að Landsbanki Íslands hf. hafi í raun stýrt fjárfestingum sjóða stefnda. Kjarninn í málatilbúnaði stefnanda sé eftir sem áður fólginn í því að hagsmunir hlutdeildarskírteinishafa hafi verið fyrir borð bornir vegna þess að Landsbanki Íslands hf. hafi í raun stjórnað fjárfestingum sjóða Landsvaka hf. Þessu sé enn og aftur mótmælt og vísað að sínu leyti til þess sem að framan geti. Hvað Peningabréf ISK varði þá hafi markmiðið verið að ná betri ávöxtun en sem nemi REIBID-vöxtum. Ávöxtun sjóðsins hafi verið að keppa við innlán banka og sparisjóða. Meðalnafnávöxtun á ári frá stofnun sjóðsins fram að hruni hinna íslensku banka hafi verið 9,288% en þegar gengisfall það sem átt hafi sér stað í kjölfar bankahrunsins sé tekið inn í myndina hafi meðalnafnávöxtun á ári verið 6,162%. Tölfræðileg áhættuflokkun verðbréfa- og fjárfestingarsjóða hafi byggt á leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 3/2004 þess efnis að væri slík flokkun notuð skyldi hún byggja á sögulegum sveiflum í ávöxtun. Peningabréf ISK hafi verið í áhættuflokki 1 af 7 þar sem 36 mánaða staðalfrávik sjóðsins hafi verið 0,2%. Aðferðafræði sjóðsins hafi því átt stoð í leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins og verið yfirfarin af eftirlitinu. Sjóðnum hafi ekki verið heimilt að taka tillit til annarra þátta eða fara öðruvísi að, enda hafi það ekki verið gert. Sjóðurinn hafi verið opinn fyrir viðskipti í 4.735 daga og aldrei lækkað á milli daga heldur sýnt jafna ávöxtun eins og lagt hafi verið upp með. Það skýri mjög lágt staðalfrávik eða sveiflur í ávöxtun en útiloki alls ekki lækkun síðar eins og raunin hafi orðið. Skipun starfsmanna Landsbanka Íslands hf. í stjórn stefnda sýni engan veginn fram á að allar ákvarðanir hafi verið teknar af móðurfélaginu enda engar reglur með því brotnar og hvað sem öðru líði sé ekkert tjón hægt að rekja til þess fyrirkomulags. Það sé því algjörlega rangt af stefnanda að halda því fram að allar ákvarðanir um fjárfestingarstefnu hafi verið teknar af móðurfélaginu. Starfsmenn Landsvaka hafi verið í meirihluta fjárfestingaráðs og allar fjárfestingarstefnur sjóða og breytingar á þeim samþykktar af Fjármálaeftirlitinu eins og áskilið sé að lögum. Enda hafi það verið hlutdeildarskírteinishafinn sem hafi ákveðið að fjárfesta í einum sjóði fremur en öðrum fjárfestingarkosti eftir að hafa skoðað fjárfestingarstefnu þess sjóðs og talið hana henta sér.

Í níunda tölulið sé því haldið fram að fjárfestingar stefnda hafi verið í andstöðu við fjárfestingarstefnu og útboðslýsingu fjárfestingarsjóðsins Peningabréf Landsbankans ISK, markaðssetning sjóðanna hafi verið í ósamræmi við fjárfestingarstefnuna og að hlutdeildarskírteinishöfum hafi verið mismunað í aðdraganda þess að innlausnum var frestað 6. október 2008. Þessu sé alfarið mótmælt og sérstaklega vísað til þess sem að framan geti um samræmi fjárfestinga við fjárfestingarstefnu sjóðsins. Af hálfu stefnda sé byggt á því að markaðssetning hafi verið í fullu samræmi við fjárfestingarstefnu Peningabréfa ISK og hún hafi ekki verið brotin af hálfu stefnda. Í kynningarefni um sjóðinn, þar sem áhættumælikvarðinn sem fjallað sé um hér að framan hafi komið fram, hafi verið tekið fram í texta að mælikvarðinn tæki ekki tillit til annarra áhættuþátta, s.s. skuldaraáhættu eða mótaðilaáhættu og beinlínis hafi verið tekið fram að slík áhætta væri til staðar í sjóðnum. Í kynningarefni sjóðsins hafi verið vísað til þess að nánari upplýsingar um sjóðinn mætti finna í útboðslýsingu hans. Í útboðslýsingu sjóðsins komi fram fyrirvari um áhættu sjóðsins. Þar segi að fjárfesting í fjármálagerningum feli ætíð í sér áhættu, enda sé engin fjárfesting áhættulaus. Fjárfesting í hlutdeildarskírteinum sjóðsins sé að jafnaði öruggari en þegar keyptir séu einstakir fjármálagerningar því sjóðurinn dreifi áhættu fjárfesta með kaupum í fleiri en einum flokki fjármálagerninga. Helstu áhættuþættir séu taldir upp og fram komi að markaðsáhættu sé ekki hægt að eyða með dreifðu eignasafni en undir markaðsáhættu falli t.d. vaxtaáhætta, áhætta á verðbreytingum á hlutabréfum og gjaldmiðla-/gengisáhætta. Jafnframt sé vakin sérstök athygli á því að rýmri heimildir fjárfestingasjóða til fjárfestinga í samanburði við heimildir verðbréfasjóða leiði til þess að meiri áhætta sé fólgin í fjárfestingu í fjárfestingasjóðum en verðbréfasjóðum. Þá komi fram að hlutdeildarskírteini sjóðsins geti lækkað í verði ekki síður en hækkað og séu því ekki áhættulaus og fjárfestar kunni að fá minna til baka en upphaflega hafi verið fjárfest fyrir. Ófyrirséðir atburðir, almennt efnahagsástand, náttúruhamfarir, vinnustöðvanir og breytingar á skattalögum geti valdið verðlækkun á verðbréfamarkaði, þ.m.t. á gengi hlutdeildarskírteina. Viðlíka hrun og orðið hafi á bankakerfi landsins hljóti að falla hér undir. Af framangreindu sé ljóst að Peningabréf ISK hafi verið sjóður sem alls ekki hafi verið markaðssettur sem áhættulaus enda fylgi öllum fjárfestingum áhætta. Það hafi hins vegar verið mat stefndu að sjóðurinn, út frá eignasamsetningu og sögulegum sveiflum á ávöxtun, væri áhættulítill líkt og markaðsefnið hafi endurspeglað. Ekkert hafi bent til annars en að sjóðurinn myndi halda áfram að vera áhættulítill jafnvel í ljósi þeirra atburða sem átt höfðu sér stað um mánaðamótin september/október þar sem íslenska ríkisstjórnin hafi gefið til kynna að ná ætti stöðugleika á íslenskum fjármálamarkaði með ákveðnum aðgerðum, m.a. með því að ríkissjóður legði umtalsvert fjármagn í Glitni banka. Fyrir setningu neyðarlaga hinn 6. október 2008 hafi innlán og skuldabréf verið jafnréttháar kröfur í þrotabú. Með setningu neyðarlaganna, þar sem rétthæð krafna hafi verið breytt, og innlán verið gerð rétthærri en skuldabréf, hafi átt sér stað ófyrirséð og fordæmalaus breyting sem hafi gerbreytt starfsumhverfi Peningabréfa ISK. Um hafi verið að ræða kerfishrun og verði að telja að slíkt falli undir landsáhættu eins og hún sé skilgreind í útboðslýsingu sjóðs stefnda. Fjármálakerfi landsins hafi hrunið nánast í einu vetfangi þegar allir viðskiptabankar landsins hafi hrunið á nokkrum dögum, sem sé fordæmalaust í vestrænum hagkerfum, enda komi ekki til stuðnings eða inngrips ríkisins til að bjarga bönkunum. Með breytingu á lögum þar sem rétthæð krafna hafi verið gerbreytt hafi því átt sér stað ófyrirséð og fordæmalaus breyting sem gerbreytt hafi starfsumhverfi sjóðs stefnda. Það sé algerlega vanreifað hvernig fjárfestingar sjóða stefnda hafi verið í andstöðu við fjárfestingarstefnuna og útboðslýsingu fjárfestingarsjóðsins Peningabréf ISK. Einnig verði að hafa í huga að stefnandi hafi vitað eða mátt vita að með fjárfestingu í Peningabréfum ISK tæki hann áhættu enda felist ætíð ákveðin áhætta í slíkri fjárfestingu.

Stefnandi haldi því í tíunda lagi fram að útvistun stefnda Landsvaka hf. á áhættustýringu til stefnda Landsbanka Íslands hf. var ólögmæt. Enn og aftur verði stefndi að mótmæla. Stefndi, Landsvaki hf., hafi gert samning við Landsbanka Íslands hf., um útvistun verkefna Landsvaka, m.a. vegna Peningabréfa ISK, í samræmi við 18. gr. laga nr. 30/2003. Landsbanki Íslands hf., hafi annast reikningshald og rekstur vegna sjóðsins, sölu- og markaðsmál, þ. á m. hafi hann annast alla þjónustu við viðskiptavini, innra eftirlit og regluvörslu vegna verðbréfaviðskipta, frágang viðskipta o.fl. Landsvaki hf. hafi jafnframt gert vörslusamning við Landsbanka Íslands hf. í samræmi við 20. gr. laga nr. 30/2003. Það sé beinlínis rangt að halda því fram að stefndi hafi útvistað áhættustýringu til Landsbanka Íslands hf. Öll stýring áhættu hafi verið í höndum sjóðsstjóra og ávallt innan félagsins. Eftirlitsnefndin hafi verið fjárfestingarráð, sem einnig hafi starfað innan félagins. Eftirlit með áhættu hafi verið hluti af innra eftirliti og verið hluti af útvistunarsamningnum frá árinu 2003 og samþykkt af FME. Stefndi hafi útvistað innra eftirliti með rekstri sjóða sem heimilt sé samkvæmt 18. gr. laga nr. 30/2003 en þar sé vísað til þess hvaða liðum í 17. gr. sömu laga megi útvista, þó að sú talning sé reyndar ekki tæmandi, og þar komi fram í d-lið að heimilt sé að útvista innra eftirliti. Allir aðrir hlutar áhættustýringar, svo sem rekstraráhætta stefnda sjálfs, markaðsáhætta hans o.s.frv. hafi verið framkvæmd innan veggja stefnda. Útvistunarsamningur sá er stefndi hafi gert við Landsbanka Íslands hf. hafi verið samþykktur af Fjármálaeftirlitinu og hann hafi innihaldið innra eftirlit með rekstri sjóða. Formlegar athugasemdir við þetta skipulag hafi aldrei komið fram af hálfu FME.

Í ellefta töluliðnum sé því haldið fram að stefndi og Landsbanki Íslands hf. hafi brotið gegn eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum. Um sé að ræða tilvísanir stefnanda undir þessum lið í almenn ákvæði um góða viðskiptahætti eins og t.d. 19. gr. sbr. 2. málslið 1. mgr. 52. gr. laga nr. 30/2003, 5. gr. laga nr. 108/2007 og 19. gr. þágildandi laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki án þess að nánar sé frá því greint hvernig stefndi eigi að hafa brotið gegn lagaákvæðunum. Útaf fyrir sig sé enn einu sinni um vanreifaðan málatilbúnað stefnanda að ræða þar sem stefndi eigi í raun þann einan kost að mótmæla málsástæðum stefnanda á almennan hátt án þess hægt sé að verjast ítarlegar ásökunum stefnanda.

Í tólfta töluliðnum sé því haldið fram að jafnræði hlutdeildarskírteinishafa hafi verið brotið í aðdraganda frestunar innlausna 6. október 2008. Af hálfu stefnda sé byggt á því að engin mismunun hafi átt sér stað og ekki hafi verið ástæða til að loka eða fresta innlausnum. Peningabréf ISK hafi verið opinn fyrir innlausnir og kaup til loka 3. október 2008. Eins og þegar hafi komið fram hafi íslenska ríkisstjórnin gefið út yfirlýsingu þann 29. september þess efnis að íslenska ríkið hygðist koma til aðstoðar Glitni banka hf. með verulegri eiginfjárþátttöku. Með þessu hafi ríkisstjórnin fylgt eftir stefnu sinni um að styðja við íslenskt fjármálakerfi. Þrátt fyrir þetta hafi verulegur órói og óvissa ríkt á markaði alla þá viku. Í kjölfarið hafi Peningamarkaðssjóður Glitnis lokað fyrir innlausnir í þrjá daga. Sjóðum stefnda, Landsvaka hf., hafi ekki verið lokað fyrir innlausnir á sama tíma. Ákvörðun stjórnar Landsvaka hf. hafi verið byggð á fyrirliggjandi upplýsingum sem hafi staðfest að eignasafn sjóðsins hefði ekki skaðast af aðgerðum íslensku ríkisstjórnarinnar auk þess sem hún hafði lýst því yfir að íslenska ríkið myndi styðja við bankakerfið og styrkja bankana og útgefin skuldabréf þeirra. Við sölu eigna sjóðsins fyrir slit hans hafi m.a. verið stuðst við mat á fyrirtækjaskuldabréfum sjóðsins frá óháðu endurskoðunarfélagi, KPMG. Öll viðskipti hafi verið innan þess verðbils sem hafi getið verið um í því mati. Gengisútreikningar og slit sjóðsins hafi síðan verið yfirfarin af endurskoðendum sjóðsins Pricewaterhouse Coopers. Viðskiptin hafi farið fram meðan bankaráð sem skipað hafi verið til bráðabirgða hafi setið í bankanum. Bankaráð Landsbankans hf. hafi nú farið yfir viðskiptin af sinni hálfu og telji að ekki hafi verið hallað á hagsmuni peningamarkaðssjóðsins Peningabréf ISK í þeim viðskiptum.

Í þrettánda töluliðnum sé fjallað sérstaklega um skaðabótaábyrgð meðstefnda Landsbankans hf. og réttarsamband meðstefnda og Landsbanka Íslands hf. Málsástæður þær sem fram komi í þessum tölulið séu stefnda Landsvaka hf. óviðkomandi en sé hvað sem öðru líður mótmælt sem röngum enda eigi málsástæður stefnanda í þessum þrettánda tölulið sér enga stoð í raunveruleikanum.

Verði kröfum stefnanda ekki vísað frá dómi eins og aðallega sé gerð krafa um sé ljóst að meint fjártjón stefnanda eins og það sé sett fram í fjórtánda tölulið hans sé með öllu ósannað. Stefnandi reisi málsgrundvöll sinn á því að athafnir stefnda hafi verið saknæmar og ólögmætar og valdið sér tjóni sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Jafnframt vísi stefnandi til þess að stefndu séu sérfræðingar í rekstri fjárfestingarsjóða, áhættumati og áhættustjórnun. Verði því að gera kröfu til þeirra sem starfi á slíkum vettvangi um að vinnubrögð þeirra séu eins vönduð og best verði á kosið og upplýsingagjöf rétt. Sá sem haldi fram skaðabótaábyrgð hvort heldur er á grundvelli sakarreglunnar eða á öðrum grundvelli ber sönnunarbyrði fyrir því að öll skaðabótaskilyrði séu fyrir hendi s.s. um fjárhæð tjóns, orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Stefndi mótmæli því að stefnandi hafi sýnt fram á að skaðabótaskilyrðum sé fullnægt. Þá sé tjón stefnanda bæði ósannað og algerlega vanreifað. Meint tjón stefnanda verði undir öllum kringumstæðum að taka mið af því hver hinn meinti bótaskyldi atburður sé, þ.e. hvað það sé í háttsemi stefnda sem valdi bótaskyldunni. Það þurfi að afmarka og greina hver sé hinn bótaskyldi atburður og hvaða tjóni hann hafi valdið. Stefnandi geti ekki krafist fullrar þátttöku í velgengninni en afsalað sér svo hlutdeild sinni í niðursveiflunni. Í útboðslýsingu komi fram hver árleg nafnávöxtun Peningabréfa ISK hafi verið á árunum 1998-2008. Á árinu 2007 hafi hún verið 14,7%, en á sama tíma hafi verðbólga verið um 3-4%, sem þýði að raunávöxtun sjóðsins hafi verið býsna góð og í öllu falli hærri ávöxtun en staðið hafi til boða á innlánsreikningum. Þá hafi stefnandi engar upplýsingar lagt fram um það fyrir hvaða fjárhæðir hann hafi keypt í sjóðnum eða hvenær. Við svo búið sé ljóst að kröfugerð stefnanda sé vanreifuð og ekki dómtæk. Stefnandi hafi að mati stefnda ekki gert viðhlítandi grein fyrir bótakröfu sinni, né heldur sýnt fram á orsakasamband á milli ætlaðs tjóns síns og ætlaðs saknæms og ólögmæts atferlis á ábyrgð stefnda. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á hvernig stefndi Landsvaki hefði átt að stýra sjóðnum þannig að afkoma stefnanda hefði orðið betri en raun hafi orðið. Þá hafi hann á engan hátt sýnt fram á að sjóðnum hafi verið stýrt á ólögmætan hátt eða að fjárfestingarstefna sjóðsins hafi verið brotin. Stefnandi hafi eins og aðrir sjóðfélagar væntanlega upplifað þátttöku sína í sjóðnum Peningabréf ISK þannig fram að hruni bankanna og íslensks efnahagslífs, að öll starfsemi þar væri í góðu lagi, enda hafi ekki liðið sá dagur að gengi hlutdeildarskírteina stefnanda hafi ekki hækkað, allt þar til ógæfan hafi dunið yfir. Stefnandi virðist ekki gera sér grein fyrir því að hrun íslensku bankanna samfara algerri kollsteypu íslensks efnahagslífs eigi sér ekki fordæmi fyrr eða síðar í efnahagskerfi nokkurs ríkis. Því hruni megi líkja við alvarlegar náttúruhamfarir og í raun megi segja að í þeim hamförum hafi stefndi gert vel í að bjarga því sem þó hafi verið bjargað af hagsmunum stefnanda. Stefnandi hafi við þær aðstæður sem uppi hafi verið á markaði hér á landi ekki getað gert ráð fyrir öðru en að tapa einhverju af eign sinni í sjóðnum. Hluti þess taps sé sú ávöxtun sem byggst hafði upp síðustu ár og verið hafi umfram ávöxtun innlánsreikninga á sama tímabili. Stefnanda, eins og öðrum fjárfestum, hafi verið í lófa lagið að kynna sér upplýsingar og gögn um sjóðinn. Því hafi stefnanda borið að sýna af sér hefðbundna varúð í viðskiptum sínum við stefnda.

Stefndi telji rétt að árétta sérstaklega misskilning stefnanda á ákvæði 2. mgr. 18. gr. laga nr. 30/2003 um ábyrgð stefnda sem rekstrarfélags á háttsemi Landsbanka Íslands hf. á grundvelli útvistunar verkefna til bankans. Stefndi geti aldrei mögulega orðið ábyrgur gagnvart hlutdeildarskírteinishöfum vegna háttsemi Landsbanka Íslands hf. nema um sé að ræða verkefni sem útvistað hafi verið til hans með heimild í 17. gr. sömu laga. Fyrir aðra háttsemi Landsbanka Íslands hf. geti Landsvaki hf. aldrei orðið ábyrgur.

Með vísan til alls framangreinds sé á því byggt að sýkna beri Landsvaka hf. af kröfum stefnanda. Að lokum mótmæli stefndi dráttarvaxtarkröfu stefnanda. Upphafstími dráttarvaxta samkvæmt stefnu miðist við 28. nóvember 2009 en að sögn stefnanda hafi þá verið liðinn mánuður frá því stefnandi hafi lýst kröfu sinni fyrir skilanefnd Landsbanka Íslands hf. Stefndi leggi áherslu á að stefnandi hafi aldrei beint kröfum á hendur félaginu fyrr en með birtingu stefnu í máli þessu og því geti stefnandi í engum tilvikum átt dráttarvaxtakröfu á hendur stefnda vegna ætlaðs tjóns frá fyrri tíma en dómsuppsögu.

Kröfur stefnda styðjist við lög nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingasjóði, lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, lög nr. 2/1995 um hlutafélög og lög um meðferð einkamála nr. 91/1991, reglugerð nr. 792/2003 og nr. 995/2007. Þá byggi stefndi á stjórnvaldsfyrirmælum byggðum á lögum, en einkum stjórnvaldsfyrirmælum og ákvörðunum sem teknar hafi verið af Fjármálaeftirlitinu.

Andmæli stefnanda gegn frávísunarkröfum stefndu

Við munnlegan málflutning um frávísunarkröfur stefndu mótmælti stefnandi kröfum um frávísun og krafðist þess að þeim yrði hafnað og dæmt yrði um kröfur sínar um skaðabætur vegna þess tjóns sem hlaust af því að útborgun úr peningasjóðum Landsbankans var frestað. Stefndu bæru á því tjóni óskipta ábyrgð og væri sömu kröfu því beint að hvorum stefnda fyrir sig. Þeim væri stefnt sameiginlega með heimild í 19. gr. laga um meðferð einkamála. Stefnandi telji bótakröfu sína nægilega afmarkaða þar sem hún taki mið af mismun á inneign hans við lokun sjóðanna og þeirrar fjárhæðar sem greidd hafi verið út. Krafan sé því ekki vanreifuð. Þá sé málið ekki vanreifað að því er varði grundvöll bótaskyldu, byggt sé á bótaábyrgð utan samninga, en sönnunarbyrði um orsakatengsl og saknæma háttsemi snúi að stefndu eins og hér standi á þar sem stefndu búi yfir sérfræðiþekkingu en ekki stefnandi. Þá standi það einnig stefndu nær en stefnanda að sýna fram á fjárhæð tjónsins af sömu ástæðum. Stefnandi hafi þegar í stefnu gert áskilnað um að afla matsgerðar til að meta tjónið og ætti að fá tækifæri til að reka málið og gera nánari grein fyrir tjóni sínu við meðferð málsins. Stefnandi mótmæli því að dómar sem fallið hafi um mál tengdum peningamarkaðssjóðunum hafi fordæmisgildi í málinu, þar sem atvik hafi í þeim málum ekki verið eins og atvik séu í þessu máli.

Niðurstaða

Stefnandi höfðaði mál þetta til heimtu skaðabóta úr hendi stefndu Landsbankans hf. og Landsvaka hf., en auk þess var málið í upphafi einnig höfðað á hendur Landsbanka Íslands hf. (LBI), sem ekki á lengur aðild að málinu. Bótakröfur stefnanda miða að því að gera hann eins settan við slit fjárfestingarsjóðanna Peningabréf Landsbankans ISK og Peningabréf Landsbankans USD og ef greitt hefði verið úr þeim sjóðum eftir skráðu dagsgengi hlutdeildarskírteina sem síðast gilti, áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Af hálfu stefndu er aðallega krafist frávísunar málsins frá dómi og eru þær kröfur til úrlausnar hér.

Þótt málatilbúnaður stefnanda sem að framan er rakinn sé settur fram í löngu máli er hann ómarkviss og grundvöllur bótakrafna hans óljós. Ekki verður með vissu ráðið hvort kröfurnar eru byggðar á reglum um bætur innan samninga eða utan samninga. Málsástæður stefnanda lúta að meginstefnu til að því að Landsbanki Íslands hf. hafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt samningi við stefnanda og sýnist stefnandi í því efni byggja málsástæður sínar á bótaábyrgð innan samninga. Stefnandi féll frá öllum kröfum á hendur Landsbanka Íslands hf. eftir höfðun málsins. Stefnandi heldur því fram að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi Landsbanka Íslands hf. og stefnda Landsvaka hf. við rekstur peningamarkaðssjóða Landsbankans. Ekki er með skýrum hætti gerð grein fyrir því hver sú saknæma háttsemi stefnda Landsvaka hf. sé, sem valdið hafi stefnanda tjóni, en samningssamband mun ekki hafa verið fyrir hendi milli stefnanda og stefnda Landsvaka hf. Í stefnu er ekki vikið að saknæmri háttsemi aðila sem stefndi Landsbankinn hf. beri ábyrgð á eða orsakatengslum slíkrar háttsemi við meint tjón stefnanda, heldur er byggt á því að stefndi Landsbankinn hf. hafi tekið við skuldbindingum Landsbanka Íslands hf., þar með talið bótakröfum sem til staðar væru í samningssambandinu, eins og þar segir. Stefndu hafa bent á að yfirfærsla bótaskyldu frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda Landsbankans hf. eigi sér ekki stoð í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008, um yfirfærslu réttinda og skyldna til stefnda Landsbankans hf. og ekki heldur í ákvæðum laga, svo sem staðfest hefur verið með dómi Hæstaréttar 23. maí 2013 í máli nr. 750/2012. Við málflutning um frávísunarkröfur stefndu byggði stefnandi á því að bótakröfur á hendur báðum stefndu, sem enn eru til varnar í málinu, væru reistar á sakarreglunni og væru utan samninga. Ekkert kom fram um það hvaða saknæma háttsemi eða atvik valdi bótaskyldu hvors um sig. Með því að grundvöllur krafna stefnanda á hendur hvors stefnda um sig er svo óskýr sem raun ber vitni er vandséð hvort dómkröfur á hendur þeim eigi rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings, þannig að uppfyllt séu skilyrði samlagsaðildar eftir 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eða ekki.

Málatilbúnaður stefnanda er þannig úr garði gerður að því er haldið fram að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni, sem stefndu beri ábyrgð á, en stefnandi ætlar stefndu að sýna fram á bæði orsakir þess og umfang. Slíkur málatilbúnaður brýtur gegn meginreglum um sönnunarbyrði í einkamálum. Krafa stefnanda um að frávísunarkröfum stefndu verði hrundið þrátt fyrir þennan málatilbúnað byggist á því að í máli þessu beri að beita öfugri sönnunarbyrði um orsakatengsl og saknæma háttsemi vegna sérfræðiábyrgðar. Slík beiting sönnunarreglna hefur verið talin heimil þegar svo stendur á að tjónþoli hefur sannað að sérfræðingur hafi gert mistök og líkur séu til þess að tjón hafi orðið vegna þeirra. Þá sé sönnunarbyrði um afleiðingar snúið við, þannig að á sérfræðingi hvíli að sanna að hin saknæma háttsemi hans hafi þrátt fyrir allt ekki valdið tjóni. Ekki verður fallist á að þessari sérstöku reglu um sönnun verði beitt nema stefnandi leiði fyrst líkur að því að stefndu hafi bakað sér ábyrgð með saknæmri háttsemi, en stefnandi hefur í þessu máli ekki gert viðhlítandi grein fyrir því hver sú saknæma háttsemi stefndu sé sem baki þeim bótaábyrgð. Stefnandi byggir einnig á því að sönnunarbyrði um umfang tjónsins snúi að stefndu vegna sérfræðiábyrgðar þeirra, en hann áskildi sér í stefnu og við málflutning rétt til að afmarka tjónið síðar. Við málflutning mótmælti lögmaður stefnanda því að það ætti að varða frávísun málsins frá dómi þótt kröfugerðin væri ekki endanleg í stefnu þar sem dómur gæti ákveðið bætur með annarri fjárhæð sem þó rúmaðist innan kröfugerðar hans. Stefnandi hefur þó ekki í málatilbúnaði sínum leitast við að afmarka hvert tjón hans gæti talist vera vegna þeirra atvika, sem varða hverja málsástæðu hans fyrir sig og yrði því ekki fært að finna þar stoð fyrir skaðabótum, sem næmu lægri fjárhæð en gerð er krafa um í dómkröfum hans.

Kröfur stefndu um frávísun málsins eru meðal annars studdar vísun til dóma Hæstaréttar í 18 málum frá 25. nóvember 2010 og til dóms Hæstaréttar frá 18. febrúar 2011, í máli nr. 22/2011, þar sem málum um kröfur vegna uppgjörs peningamarkaðssjóða Landsbankans var vísað frá dómi. Stefnandi mótmælir því að taka beri mið af þeim dómum við úrlausn máls þessa þar sem atvik séu hér ekki með sama hætti og í þeim málum. Á það verður ekki fallist. Í máli þessu stendur að því leyti alveg eins á og í framangreindum málum sem vísað var frá dómi, að kröfur stefnanda um skaðabætur miða að því að gera hann eins settan við slit sjóðanna og ef greitt hefði verið úr þeim eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina, sem síðast gilti áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Stefnandi ber meðal annars fyrir sig sömu málsástæður og þar voru uppi um að fjárfestingar Peningabréfa Landsbankans ISK og skipting á eignum sjóðsins hafi ekki verið í samræmi við þá stefnu sem honum hafi borið að fylgja og að eigendum hlutdeildarskírteina hafi verið mismunað í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Ekki hafa í þessu máli fremur en í hinum tilvitnuðu málum komið fram neinar viðhlítandi skýringar á því hvernig þetta innlausnarverð hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008 þegar litið er til þeirra tegunda krafna, sem sjóðnum var heimilt að eignast samkvæmt fjárfestingarstefnu sinni, eða hvernig markaðssetning sjóðsins gæti með réttu hafa vakið væntingar um að engin atvik af þeim toga, sem gerðust frá og með þeim degi í íslensku efnahagslífi, gætu orðið til þess að þetta innlausnarverð kynni að lækka. Um hugsanlega mismunun eigenda hlutdeildarskírteina í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra á það sama við og í fyrrnefndum málum að slík mismunun gæti aldrei staðið til þess að stefnandi ætti tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og aðrir kunni ranglega að hafa fengið, heldur bæri honum lægri fjárhæð í hlutfalli við það, sem allir hefðu fengið að gættu jafnræði.

Að mati dómsins fullnægir málatilbúnaður stefnanda ekki skilyrðum d-, e- og f- liða 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991 og mál þetta þykir svo vanreifað að ekki verður lagður efnisdómur á það. Að öllu framangreindu virtu og með hliðsjón af framangreindum dómum Hæstaréttar er það niðurstaða dómsins að fallist verður á aðalkröfur stefndu og máli þessu verður vísað frá dómi.

Með vísun til 2. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða hvorum stefnda um sig 300.000 krónur í málskostnað, auk virðisaukaskatts í tilviki stefnda Landsbankans hf.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan.

Ú r s k u r ð a r o r ð

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi, Styrktarsjóður Háskóla Íslands, greiði stefnda Landsvaka hf. 300.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefnda Landsbankanum hf. 300.000 krónur í málskostnað, auk virðisaukaskatts.

K-kvk-nf K-kvk-nf