E-2753/2012

I

Mál þetta, sem var dómtekið 21. janúar sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 26. júní 2012 fyrir aðalstefnda, Brains Inc. Limited, Grenville Court, Britwell Road, Burnham, Buckinghamshire, SL1 8DF, Bretlandi, og með stefnu birtri 27. júní 2012 á hendur varastefnda, InverCaixa Gestión Sociedad Gestora De Instituciones Colectiva SA IC SA, Avenida Diagonal, 621-08028 Barcelona, Spáni.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að rift verði eftirfarandi þremur greiðslum stefnanda til aðalstefnda, Brains Inc. Limited: Hinn 12. september 2008, að fjárhæð 88.991,49 evrur, vegna viðskipta, dagsettra 9. september 2008. Hinn 12. september 2008, að fjárhæð 444.957,47 evrur, vegna viðskipta, dagsettra 9. september 2008. Hinn 12. september 2008, að fjárhæð 222.478,74 evrur, vegna viðskipta, dagsettra 9. september 2008.

Þá krefst stefnandi þess að aðalstefndi greiði stefnanda 756.427,70 evrur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 23. maí 2012 til greiðsludags.

Loks krefst stefnandi þess að aðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað.

Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu gerir stefnandi eftirfarandi kröfur í varaaðild:

Að rift verði eftirfarandi þremur greiðslum stefnanda til varastefnda, InverCaixa Gestión Sociedad Gestora De Instituciones Colectiva SA: Hinn 12. september 2008, að fjárhæð 88.991,49 evrur, vegna viðskipta, dagsettra 9. september 2008. Hinn 12. september 2008, að fjárhæð 444.957,47 evrur, vegna viðskipta, dagsettra 9. september 2008. Hinn 12. september 2008, að fjárhæð 222.478,74 evrur, vegna viðskipta dagsettra 9. september 2008.

Þá krefst stefnandi þess að varastefndi greiði stefnanda 756.427,70 evrur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi til greiðsludags.

Loks krefst stefnandi þess að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað.

Aðalstefndi, Brains Inc. Limited, krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi. Til vara krefst aðalstefndi þess að hann verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara er krafist stórfelldrar lækkunar á greiðslukröfu stefnanda. Í öllum tilvikum krefst aðalstefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Varastefndi, InverCaixa Gestión Sociedad Gestora De Instituciones Colectiva SA, krefst þess aðallega að kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara krefst varastefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Í öllum tilvikum krefst varastefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Kröfum beggja stefndu um frávísun málsins var hrundið með úrskurði héraðsdóms 9. júlí 2013. Að því loknu fór fram umfangsmikil gagnaöflun af hálfu allra aðila. Stór hluti skjalanna er á ensku og hefur gagnaöflun því kallað á verulega vinnu við þýðingar.

II

Hinn 17. desember 2004 birti stefnandi útgáfulýsingu (e. Offering Circular) fyrir 8.000.000.000 evra skuldabréfaútgáfu. Í útgáfulýsingunni eru umfangsmiklar upplýsingar um almenna lýsingu skuldabréfarammans, form skuldabréfanna, skilmála og skilyrði skuldabréfanna, auk þess sem ítarlegar upplýsingar er að finna um greiðslur skuldabréfanna, innlausn þeirra og kaup. Í svokallaðri „samantekt skuldabréfarammans“ kemur fram að um sé að ræða evrópskan skuldabréfaramma með meðallöngum lánstíma. Þá er útgefandi sagður vera Kaupþing banki hf. og Deutsche Bank AG tilgreindur sem umsjónaraðili útgáfu og aðalumsjónaraðili greiðslna. Bréfin skulu verða gefin út á handhafaformi. Enn fremur eru í útgáfulýsingunni ákvæði um lögsögu og þau lög sem eiga að gilda um skuldabréfin en samkvæmt 18. gr. gilda ensk lög um viðskiptin. Hinn 23. maí 2005 gaf stefnandi út verðviðauka vegna skuldabréfa að nafnverði 1.000.000.000 evra í tengslum við fyrrnefnda útgáfulýsingu vegna 8.000.000.000 evra skuldabréfaútgáfu. Þessi verðviðauki skuldabréfaútgáfunnar fékk ISIN-númerið XS0219823266. Gjalddagi verðviðauka skuldabréfaútgáfunnar var 25. maí 2010. Atvik við útgáfu umræddra skuldabréfa og skilmálar þeirra eru óumdeild, auk þess sem ekki er ágreiningur um að stefnandi hafi nýtt sér heimildir í skilmálum bréfanna til endurkaupa á þeim.

Hinn 12. september 2008 fóru fram endurkaup stefnanda á þremur hlutum eða skuldabréfum í flokki allsherjarskuldabréfs með ISIN-númerið XS0219823266. Ágreiningur málsins snýr að því hvort umræddar greiðslur vegna endurkaupanna, alls að fjárhæð 756.427,70 evrur, séu riftanlegar greiðslur á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hvort aðalstefnda eða varastefnda beri að greiða stefnanda framangreinda fjárhæð í samræmi við 142. gr. sömu laga. Þá er einnig ágreiningur um hver sé réttur aðili að málinu, þ.e. hvort stefnanda beri að beina kröfum sínum að aðalstefnda eða varastefnda en báðir stefndu hafa vísað hvor á annan og jafnframt þriðja aðila sem viðtakanda greiðslna og hluta sem mál þetta snýst um. Loks er ágreiningur í málinu um það, hvort íslenskum lagareglum um riftun verði beitt um kröfur stefnanda en báðir stefndu byggja kröfur sínar m.a. á því að umræddum viðskiptum verði ekki rift á grundvelli íslenskra gjaldþrotaskiptalaga.

Með bréfi 8. desember 2011 óskaði stefnandi eftir upplýsingum um það hvort aðalstefndi teldi sig réttan aðila að viðskiptunum. Var m.a. sérstaklega óskað eftir því að staðfest yrði af hálfu aðalstefnda hvort hann hefði verið aðalrétthafi og/eða rétthafi í tengslum við hin umdeildu endurkaupaviðskipti. Fyrirspurn stefnanda var svarað í ódagsettu bréfi aðalstefnda sem barst stefnanda 15. desember 2011. Þar kom m.a. fram að aðalstefndi hefði gegnt stöðu miðlara höfuðstólsjöfnunar á grundvelli heimildar frá breska fjármálaráðuneytinu. Þá segir í svarbréfi aðalstefnda að hann hafi selt stefnanda þau verðbréf sem skráð voru á viðauka A, sem voru umrædd viðskipti sem deila málsaðila snýst um, á þeim dagsetningum sem gefnar voru, eftir að hafa samtímis keypt þau á markaði sem höfuðstól á degi viðskiptanna. Stefnandi taldi svör aðalstefnda ófullnægjandi og ítrekaði spurningar sínar með bréfi, dagsettu 16. desember 2011. Aðalstefndi svaraði bréfinu í bréfi 21. desember 2011 og tiltók að viðskiptin hafi verið gerð upp fyrir milligöngu Euroclear á grundvelli afhendingar bréfanna gegn greiðslu í gegnum greiðslujöfnunarfulltrúa aðalstefnda, Fortis Securities LLC. Í kjölfar fyrirmæla um afhendingu bréfanna, framkvæmdi Fortis greiðslu til þeirra stofnana sem aðalstefndi keypti skuldabréfin af og tók við greiðslum frá stefnanda þegar þeir keyptu bréfin. Aðalstefndi vísar einnig í svarbréfi sínu til þess að einu lagalegu tengsl stefnanda séu við aðalstefnda og Fortis, sem hafi séð um greiðslujöfnun fyrir hönd aðalstefnda.

Á grundvelli framangreindra upplýsinga lýsti stefnandi yfir riftun 23. apríl 2012 vegna greiðslnanna frá 12. september 2008 og krafðist þess að aðalstefndi endurgreiddi andvirði þeirra. Hinn 21. júní 2012 upplýsti aðalstefndi að hann teldi sig hafa komið fram sem milligönguaðila fyrir varastefnda, InverCaixa Gestión Sociedad Gestora De Instituciones Colectiva SA, í viðskiptunum. Var því varastefnda einnig stefnt með vísan til 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

III

Um aðild sína vísar stefnandi til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit fjármálastofnana, skuli lánastofnun slitið í samræmi við lög og málsmeðferð heimaaðildarríkis. Af 16. mgr. aðfararorða og 1. lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöf þess ríkis, sem teljist vera heimaríki við slit fjármálafyrirtækis, skuli gilda við slit fjármálafyrirtækis og að dómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald í málum sem tengjast gjaldþroti fjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana.

Af hálfu stefnanda er jafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að greiðslur stefnanda hafi verið greiddar fyrr en eðlilegt var en slíkar greiðslur séu riftanlegar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreind séu í ákvæðinu séu fyrir hendi, bæði gagnvart aðalstefnda og varastefnda.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag sem hafi verið 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína samkvæmt skuldabréfunum hinn 12. september 2008 og þannig hafi greiðslurnar átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 beri að miða við það tímamark þegar afhending fjármuna fari fram.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi verið inntar af hendi fyrr en eðlilegt var þar sem gjalddagi skuldabréfanna í flokki XS0219823266 hafi verið 25. maí 2010 en stefnandi hafi greitt stefnda skuldina hinn 12. september 2008. Hafi skuldin því verið greidd fyrir gjalddaga en almennt sé talið þegar svo hátti til, sé um það að ræða að greitt sé fyrr en eðlilegt þykir í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Stefnandi ítrekar enn fremur að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið. Stefnandi telur ljóst að ef ekki hefði komið til hinna riftanlegu greiðslna hefðu stefndu máls þessa aldrei fengið kröfur sínar greiddar á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta en hefðu þess í stað eignast kröfur við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Stefnandi bendir á að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddar að fullu. Þannig hafi greiðslur stefnanda verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir stefndu á kostnað annarra kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda hins vegar eftir, muni stefndu njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa og þannig sé kröfugerð stefnanda um riftun greiðslna ætlað að skapa jafnræði milli kröfuhafa.

Í þriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslurnar hafi verið eðlilegar eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að þessi liður lagagreinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess sem stefndu beri sönnunarbyrðina fyrir því að hún eigi við.

Stefnandi tekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum geti mögulega átt við, hafi greiðslur sem þessar, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjulegar í viðskiptum milli aðila. Stefnandi byggir á því að uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda annars vegar og aðalstefnda eða varastefnda hins vegar.

Af hálfu stefnanda er á það bent að jafnvel þótt stefnandi hafi haft heimild til þess að kaupa skuldabréf samkvæmt hefðbundnum skilmálum skuldabréfsins, breyti það engu um að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að undansemja sig riftunarreglum.

Stefnandi tekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram, að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Að sjálfsögðu sé lögmætt að áskilja slíkan rétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa. Slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunarreglum gjaldþrotalaga. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglum gjaldþrotaskiptalaga þó að greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að öllu leyti. Geti ráðstöfun verið riftanleg á þeim grundvelli jafnvel þó að hún hafi ekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni.

Stefnandi bendir jafnframt á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfin eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuldir stefnanda við stefnda voru greiddar fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunum sjálfum og endurheimta í peningum þann hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa.

Stefnandi getur þess einnig að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotaskiptalaganna sé hlutlæg regla sem leiði til riftunar þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi verið lögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar.

Stefnandi telur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldanna rúmlega einu ári fyrir gjalddaga hafi ekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda höfðu ekki tíðkast áður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi ekki hvílt á stefnanda skylda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða skuldabréfin fyrir gjalddaga þeirra. Þá vísar stefnandi til þess að það sé stefnda að sýna fram á að greiðslur skuldanna, sem óumdeilanlega hafi verið inntar af hendi fyrir gjalddaga, séu þrátt fyrir allt venjulegar eftir atvikum. Það hafi stefndi ekki gert.

Stefnandi kveður kröfu um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að greiðslur krafnanna hafi orðið til þess að stefndi auðgaðist sem nemur EUR 756.427,70. Stefndi hefði jafnframt ekki fengið kröfurnar greiddar á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun stefnda. Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laganna séu því fyrir hendi.

Stefnandi vísar til þess, hvað varðar kröfugerð sína, að stefndi hafi fyrst vísað til þess 21. júní 2015 að annar aðili hefði verið raunverulegur móttakandi greiðslunnar. Í 142. gr. laga nr. 21/1991 segi að þegar riftun fari fram með stoð í 131-138. gr. laganna skuli sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar. Hafi hann fengið peninga greidda skipti notkun peninganna engu máli hvað varðar kröfu þrotabúsins. Þar sem stefndi hafi verið móttakandi greiðslunnar frá stefnanda sé kröfu réttilega beint að honum þar til sýnt sé fram á annað. Stefnda beri því að greiða stefnanda tjón búsins á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, enda sé tjón búsins samsvarandi auðgun stefnda.

Hvað varðar kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til þess að miðað sé við mánuð frá þeim degi sem stefnda var sent kröfubréf, hinn 23. apríl 2012 og eigi dráttarvaxtarkrafan sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

Stefnandi gerir jafnframt kröfu á hendur varastefnda, InverCaixa Gestión SGIIV SA, um riftun vegna greiðslnanna hinn 12. september 2008, sem og kröfu um endurgreiðslu. Varastefnda sé stefnt til vara á grundvelli upplýsinga frá aðalstefnda um að varastefndi hafi verið móttakandi greiðslna í umræddum viðskiptum. Stefnandi vísar til þess að skilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, séu fyrir hendi og verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu, séu sömu kröfur gerðar á hendur varastefnda. Stefnandi byggir á sambærilegum málatilbúnaði gagnvart varastefnda og byggt er á gagnvart aðalstefnda.

Stefnandi vísar til þess að varastefndi hafi verið kröfuhafi stefnanda á grundvelli umræddrar skuldabréfaútgáfu og að varastefndi hafi fengið þessa kröfu sína greidda með greiðslu að fjárhæð 756.427,70 evrur hinn 12. september 2008. Með framangreindum greiðslum hafi varastefndi fengið kröfur sínar greiddar fyrr en eðlilegt var, enda hafi greiðslurnar verið inntar af hendi rúmlega ári fyrir gjalddaga. Greiðslurnar séu því riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 og beri varastefnda að endurgreiða stefnanda auðgun sína af uppgreiðslu skuldanna, sem jafnframt nemi tjóni stefnanda, sbr. 142. gr. sömu laga.

Stefnandi krefst greiðslu dráttarvaxta úr hendi varastefnda með vísan til III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

Stefnandi vísar að öðru leyti til sambærilegra lagatilvísana og málsástæðna gagnvart varastefnda og byggt er á gagnvart aðalstefnda.

Stefnandi byggir kröfu sína um málskostnað á 129 og 130. gr. laga nr. 91/1991. Um kröfusamlag vísar stefnandi til ákvæða 27. gr. sömu laga, þ.m.t. um varaaðild, sem eigi sér stoð í 1. og 2. mgr. 19. gr. laganna og um varnarþing til 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. gr. laga nr. 146/2011.

IV

Aðalstefndi byggir kröfu um sýknu í fyrsta lagi á því að íslensk lög gildi ekki um réttarágreining aðila. Aðalstefndi vísar til þess að viðskiptin, sem krafist sé riftunar á, hafi farið fram í gegnum Euroclear-uppgjörskerfið og að innleiðing Evróputilskipunar nr. 98/26/EC með lögum nr. 90/1999, um öryggi greiðslufyrirmæla í greiðslukerfum, valdi því að íslensk gjaldþrotaskiptalög gildi ekki um riftun viðskiptanna. Í 7. gr. laga nr. 90/1999 segir að um réttindi og skyldur þátttakenda í greiðslukerfi, sem teknir hafi verið til gjaldþrotaskipta, skuli fara eftir lögum sem gildi um hlutaðeigandi greiðslukerfi. Aðalstefndi vísar til þess að í athugasemdum frumvarps þess, sem orðið hafi að lögum nr. 90/1999, segi um 7. gr. að með orðunum „í greiðslukerfi“, sé vísað til skuldbindinga sem rekja megi til aðildar þátttakenda í greiðslukerfi eða tengist slíkri þátttöku hans á annan hátt. Aðalstefndi telur með vísan til framangreinds að viðskiptunum verði ekki rift á grundvelli íslenskra gjaldþrotaskiptalaga. Aðalstefndi vísar jafnframt til þess að jafnvel þó svo talið yrði að erlend lög yrðu talin gilda um öryggi greiðslufyrirmæla myndi það leiða til sömu niðurstöðu, enda 8. gr. tilskipunarinnar innleidd með samræmdum hætti í Evrópu.

Aðalstefndi byggir á því að erlendar réttarreglur gildi um ágreining aðila og þá ensk lög. Vísar hann að þessu leyti m.a. til dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011. Aðalstefndi sé enskur lögaðili með varnarþing á Englandi. Enskir dómstólar myndu beita enskum lögum eftir því sem við ætti en ekkert tillit sé tekið til þessa í málatilbúnaði stefnanda. Þá séu skilyrði riftunar samkvæmt enskum rétti ekki fyrir hendi, auk þess sem þar sé ekki litið svo á að kaup útgefanda á skuldabréfi á markaði, og því síður hlutdeild í allsherjarskuldabréfi, feli í sér greiðslu á skuld samkvæmt viðkomandi bréfi. Þetta komi fram í framlagðri samantekt lögmannsstofunnar Freshfields Bruckhaus Deringer og komi jafnframt heim og saman við skilmála sjálfrar útgáfulýsingarinnar. Aðalstefndi vísar til þess að framangreindar málsástæður leiði til sýknu og að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að um uppgreiðslu skuldar hafi verið að ræða í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991, sbr. einnig 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Slíka sönnun skorti.

Í öðru lagi byggir aðalstefndi kröfu um sýknu á aðildarskorti. Aðalstefndi heldur því fram að hann hafi aðeins komið fram sem milligönguaðili í umræddum viðskiptum og hafi hvorki móttekið hina riftanlegu greiðslu né hina seldu hluti fyrir eigin reikning. Þannig hafi aðalstefndi ekki verið mótaðili (e. Counterparty) seljanda og kaupanda í hinum umstefndu viðskiptum, enda hafi það hlutverk fallið í skaut Fortis, greiðslujöfnunaraðila aðalstefnda, samkvæmt samningi milli Fortis og aðalstefnda. Aðalstefndi bendir á að móttakandi kaupverðsins hafi verið varastefndi InverCaixa í gegnum Fortis. Þannig hafi kaupverðið aldrei haft viðkomu á reikningi aðalstefnda. Aðalstefndi vísar þessu til stuðnings til niðurstöðu dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 702/2011. Þá hefðu hvers kyns greiðslur vegna skuldar útgefanda átt að beinast að þriðja aðila, þ.e. forráðaaðila eða greiðslumóttakanda (Deutsche Bank AG), þar sem aðalstefndi hafi ekki verið kröfuhafi stefnanda en 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga taki aðeins til uppgreiðslna milli aðila í skuldarsambandi.

Aðalstefndi vísar til þess að greiðsla stefnanda hafi ekki leitt til neins konar skuldaniðurfellingar og að samkvæmt útgáfulýsingu yrði niðurfelling skuldar að vera framkvæmd af greiðslumóttakanda. Stefnandi hefði því réttilega átt að beina málshöfðun sinni að þeim aðila, sem fellt hafi skuldina niður, hafi slík niðurfelling í raun átt sér stað. Aðalstefndi vísar einnig til þess að hann hafi aldrei verið skráður eigandi hluta í allsherjarskuldabréfinu og þar af leiðandi hafi hann ekki verið þess umkominn að selja þá. Stefnandi hafi engin gögn lagt fram sem sýni fram á að aðalstefndi hafi verið seljandi í viðskiptunum né að hann hafi móttekið kaupverðið.

Í þriðja lagi byggir aðalstefndi sýknukröfu sína á því að ekkert skuldarsamband hafi verið milli sín og stefnanda og að engin skuld hafi verið niðurfelld.

Aðalstefndi bendir á að umrætt allsherjarskuldabréf hafi í upphafi verið lagt inn til forráðaaðilans Euroclear Bank og hlutir bréfsins hafi síðan gengið kaupum og sölum á frjálsum markaði. Framsal hluta hafi farið fram með rafrænum skráningum í kerfum Euroclear og Clearstream en aðeins þeir milligönguaðilar, sem voru með reikning hjá Euroclear, hafi getað miðlað viðskiptum með slík bréf fyrir hönd hinna eiginlegu rétthafa hlutanna. Kerfið sé lagskipt þannig að fyrsti aðilinn sé forráðaaðili hins áþreifanlega bréfs en svo komi greiðslumóttakendur sem útdeili síðan greiðslum útgefanda til hlutdeildareiganda í gegnum Euroclear og Clearstream. Aðalstefndi bendir á að um tvö skuldasambönd sé að ræða þar sem fyrra sambandið sé á milli útgefanda allsherjarskuldabréfs og milligönguaðila. Seinna sambandið sé á milli milligönguaðila og hlutdeildareiganda í allsherjarskuldabréfi. Aðalstefndi bendir á að samkvæmt ákvæði 7 í útgáfulýsingu megi útgefandi kaupa aftur sína eigin skuld hvenær sem er á hvaða verði sem er og á frjálsum markaði eða á annan hátt. Meginreglan um samningsfrelsi gildi því um slík endurkaup. Samningur milli aðila sé skýr um þennan rétt, auk þess sem ensk lög heimili slík endurkaup. Útgefanda hafi þannig verið heimilt að halda endurkeyptum hlut, endurselja hann, endurútgefa eða fella niður að nánari skilyrðum uppfylltum. Í tilviki aðila hafi því ekki verið um að ræða innköllun allrar útgáfu á nafnverði auk áfallinna vaxta.

Aðalstefndi vísar til þess að í ljósi framangreinds skipti ekki máli við úrlausn um það hvort niðurfelling hafi átt sér stað, hvort stefnandi hafi sjálfur skráð endurkaupin hjá sér sem lækkun á skuld, líkt og stefnandi haldi fram. Stefnandi þurfi að sýna fram á það með nákvæmum hætti, hvenær og hvort skuldin hafi verið felld niður. Um sé að ræða staðhæfingu stefnanda um staðreynd sem sé röng og ósönnuð, enda hafi niðurfelling skuldar ekki sjálfkrafa átt sér stað við endurkaup, hvorki samkvæmt skilmálum útgáfunnar né samkvæmt enskum lögum. Aðalstefndi bendir á að ef skilja mætti ákvæði 7 í útgáfulýsingu með þeim hætti að skuld stefnanda við milligönguaðila félli niður við endurkaup frá þriðja aðila, sem stæði utan skuldasambandsins, myndi það leiða til þess að ákvæðin, sem kveði á um að sérstakra aðgerða sé þörf til niðurfellingar, væru þýðingarlaus, bæði samkvæmt íslenskum og enskum rétti. Það myndi jafnframt fela það í sér að ákvæði, sem heimili útgefanda að eiga endurkeypta hluti, endurselja þá eða fella niður, væru þýðingarlaus.

Aðalstefndi telur ljóst að ekki hafi verið um að ræða hefðbundin skuldabréfakaup milli aðila í skilningi íslensks kröfuréttar, enda hafi aðalstefndi aldrei fengið einhliða, óskilorðsbundið loforð um greiðslu frá stefnanda. Þar sem ekki hafi verið um að ræða beint skuldarsamband milli aðalstefnda og stefnanda, geti ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við. Í lögskiptum aðila beri að líta til ensks réttar og beri stefnanda að sýna fram á að efni erlends réttar eigi ekki við, sbr. ákvæði 2. mgr. 44. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Það hafi stefnandi ekki gert og því beri þá þegar að sýkna aðalstefnda af kröfum stefnanda, enda séu staðhæfingar stefnanda á hendur aðalstefnda þar með ósannaðar.

Aðalstefndi mótmælir sérstaklega hugtakanotkun og þýðingu í stefnu úr ensku yfir á íslensku sem villandi og þar sem um sé að ræða ranga hugtakanotkun.

Í fjórða lagi byggir aðalstefndi á því að ekki sé um að ræða greiðslu skuldar þar sem kaup stefnanda á hlut í allsherjarskuldabréfi skoðist, samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnar, ekki sem greiðsla á eigin skuld við seljanda. Þá gildi ensk lög um endurkaup hluta í allsherjarskuldabréfinu og beri með vísan til 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 að sýkna aðalstefnda þar sem stefnandi hafi ekki gert reka að því að sýna fram á hið gagnstæða.

Aðalstefndi byggir jafnframt á því að jafnvel þótt 134. gr. laga nr. 21/1991 væru talin eiga við um viðskiptin, teldust þau ekki fela í sér uppgreiðslu skuldar í skilningi ákvæðisins þar sem þau leiddu ekki til niðurfellingar skuldar, auk þess sem aðalstefndi hafi ekki verið kröfuhafi stefnanda. Aðalstefndi vísar til þess að stefnanda hafi borið að greiða höfuðstóls– og vaxtagreiðslur á gjalddögum til milligönguaðila samkvæmt skilmálum útgáfunnar en ekki til aðalstefnda. Því geti umrædd viðskipti aldrei talist fela í sér greiðslu fyrir gjalddaga.

Aðalstefndi bendir á að hlutirnir í allsherjarskuldabréfum hafi verið keyptir á markaðsvirði á frjálsum markaði og að skuld á degi viðskipta hafi verið hærri en kaupverðið. Þá sé ljóst að frjáls viðskipti með hluti í allsherjarskuldabréfi muni ávallt eiga sér stað áður en bréf falli á gjalddaga. Sérstaklega sé kveðið á um það í skilmálum útgáfnanna að skuld falli ekki sjálfkrafa niður við frjáls kaup útgefanda. Samkvæmt útgáfulýsingu þurfi að koma til sérstakra aðgerða með atbeina milligönguaðila svo að skuld falli niður. Ákvæði þess efnis væru markleysa ef frjáls sala væri nægileg forsenda skuldaniðurfellingar og sé því ekki unnt að líta svo á að um greiðslu skuldar hafi verið að ræða.

Þá vísar aðalstefndi til þess að ekki hafi orðið neinn samruni á réttindum og skyldum þegar stefnandi eignaðist hlutina í allsherjarskuldabréfinu. Til að svo hefði verið, hefði útgefandinn þurft að kaupa heildarkröfurnar samkvæmt allsherjarskuldabréfinu frá handhafanum, þ.e. Euroclear Bank, enda hafi handhafi bréfsins verið eini aðilinn sem flokkast gæti sem kröfuhafi stefnanda fram að gjaldþroti.

Aðalstefndi byggir einnig á því að jafnvel þótt talið yrði að 134. gr. laga nr. 21/1991 ætti hér við, sé ósannað að skuldin hafi verið felld niður eftir kaupin í skilningi ákvæðisins. Þá mótmælir aðalstefndi staðhæfingu stefnanda um að í greiðslum hafi falist brot gegn reglum um jafnræði kröfuhafa, enda hafi aðalstefndi ekki verið kröfuhafi í þessu samhengi. Þegar af þeirri ástæðu sé ekki unnt að vísa til reglunnar um jafnræði kröfuhafa. Ef einhver hafi hagnast á viðskiptunum hafi það verið Fortis sem greiðslujöfnunaraðili og Deutsche Bank sem greiðslumóttakandi f.h. Euroclear Bank eða seljandi hlutarins, þ.e. varastefndi. Þar sem ekki hafi verið vitað hver var kaupandi bréfanna, sé fráleitt að halda því fram að óþekktum aðilum hafi verið hyglað.

Aðalstefndi mótmælir staðhæfingu stefnanda um að ákvæði sem heimila endurkaup útgefanda séu sambærileg ákvæðum sem heimila greiðslu skuldar fyrir gjalddaga. Ákvæði um endurkaup skuldar leiði hvorki til sjálfkrafa niðurfellingar skuldar, né snúi endurkaup að greiðslu til kröfuhafa stefnanda. Aðalstefndi telur að með vísan til framangreinds sé ekki unnt að halda því fram að skuld hafi verið greidd í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Í fimmta lagi byggir aðalstefndi á því að það sé rangt og ósannað að greiðslur hafi átt sér stað fyrir gjalddaga. Þá hafi greiðslurnar ekki falið í sér niðurfellingu skuldar og þegar af þeirri ástæðu sé ekki hægt að halda því fram að greitt hafi verið fyrir gjalddaga.

Í sjötta lagi byggir aðalstefndi á því að umrædd viðskipti hafi virst venjuleg eftir atvikum. Aðalstefndi bendir á að nægilegt sé að viðskipti „virðist“ venjuleg þótt svo sé ekki í reynd. Þá geti viðskiptin ekki talist óvenjuleg þar sem beinlíns sé gert ráð fyrir þeim í útgáfulýsingu stefnanda.

Þá bendir aðalstefndi á að í dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands sé, við mat á því hvort greiðsla hafi virst venjuleg eftir atvikum, litið til þess hvort upphæð skuldar hafi samsvarað upphæð greiðslu til kröfuhafa. Annars geti kröfuhafi ekki vitað eða mátt vita að um greiðslu skuldar fyrir gjalddaga hafi verið að ræða. Í tilviki aðila hafi kaupverð verið lægra en upphæð útistandandi skuldar og því virðist greiðslan ekki hafa verið greiðsla á skuld. Þá hafi stefnandi átt að greiða skuldir á gjalddaga til þriðja aðila samkvæmt útgáfulýsingunum. Greiðslur hefðu ekki átt að berast beint til hlutdeildareigenda og því hafi aðalstefnda ekki getað grunað að um uppgreiðslu væri að ræða fyrir gjalddaga.

Málsatvik hafi verið venjuleg, enda hafi verið um að ræða frjáls viðskipti á milli viljugs kaupanda og viljugs seljanda á markaðsvirði sem lokið hafi verið innan sama dags. Seljandi bréfanna hafi átt frumkvæði að viðskiptunum og aðalstefndi hafi fengið þóknun fyrir að miðla viðskiptunum og þá hafi kaupin verið lítill hluti bæði af heildarupphæð útgáfunnar og af heildarveltu skuldabréfaviðskipta aðalstefnda. Aðalstefndi vísar til þess að endurkaup skuldaútgefanda séu algeng og oft arðbær viðskipti, enda hafi skilmálar allra helstu fjármálastofnana á Íslandi falið í sér skilmála í útgáfulýsingum um slík viðskipti. Kaup á eigin skuldum séu því algeng og venjuleg viðskipti og í tilviki aðila hafi markmiðið og tilgangurinn með kaupunum jafnframt verið venjulegur, þ.e. að stefnandi hagnaðist sjálfur.

Aðalstefndi bendir á að kaupverð hafi gefið til kynna gjaldfærni og að málsaðila hafi ekki grunað að stefnandi kynni að vera ógjaldfær. Samkvæmt mati Hæstaréttar Íslands í dómum réttarins, sem snúist hafi að beitingu 134. gr. laga nr. 21/1991, hafi hættumerki vegna íslenska bankakerfisins ekki verið sýnileg fyrr en 29. september 2008. Að þessu leyti beri að miða við opinberar upplýsingar um gjaldfærni en hins vegar hafi bæði ársreikningar stefnanda og ársfjórðungsreikningar hans á tíma viðskiptanna staðfest gjaldfærni stefnanda. Reikningarnir hafi verið undirritaðar af endurskoðendum sem hafi haft yfirgripsmikla þekkingu á fjárhagsstöðu bankans. Aðalstefndi bendir einnig á að þegar viðskiptin hafi átt sér stað hafi verið almenn trú sérfræðinga og markaðsaðila að stærri fjármálafyrirtæki yrðu ekki látin fara í þrot. Auk þess hafi verð skuldabréfa og hlutabréfa gefið til kynna gjaldfærni sem og ýmsar skýrslur, lánshæfismöt og fleiri greiningargögn.

Aðalstefndi bendir á að ekki verði felld á hann sem venjulegan verðbréfamiðlara meiri rannsóknarskylda á gjaldfærni viðskiptamanna sinna en opinber gögn beri með sér. Því hafi aðalstefndi enga ástæðu haft til að ætla annað en að upplýsingar um gjaldfærni bankans væru réttar á þeim tíma sem samið var um viðskiptin. Viðskiptin hafi því verið venjuleg eftir atvikum og í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Aðalstefndi kveðst aldrei hafa móttekið kaupverð og það hafi aldrei haft viðkomu á reikningi sínum og séu staðhæfingar um annað rangar og ósannaðar. Aðalstefnandi hafi aldrei verið skráður eigandi hluta í allsherjarskuldabréfunum og stefnandi hafi ekki lagt fram á gögn sem sýni fram á annað. Skuldarasamband hafi ekki verið milli aðalstefnda og stefnanda, engin skuld hafi verið felld niður og engin skuld hafi verið greidd fyrir gjalddaga. Þar af leiðandi geti ákvæði 142. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við.

Aðalstefndi bendir á að ef komist yrði að þeirri niðurstöðu að 134. gr. laga nr. 21/1991 og 142. gr. sömu laga ættu við, geti krafa stefnanda aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemur tjóni búsins vegna viðskiptanna. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna, enda hafi hin endurkeypta skuld ekki verið felld niður. Engin orsakatengsl séu því milli viðskiptanna og hins meinta tjóns. Aðalstefndi bendir á að stefnandi hefði getað endurselt hina endurkeyptu hluti strax eftir kaupin á sama eða sambærilegu verði og þannig komið í veg fyrir meint tjón. Það að stefnandi hafi kosið að endurselja ekki hlutina, og þannig takmarka tjón sitt og jafnvel græða á viðskiptunum, geti ekki talist sök aðalstefnda. Stefnandi eigi því enga kröfu á hendur aðalstefnda.

Aðalstefndi kveðst ekki hafa notið hags af viðskiptunum í skilningi 142. gr. laga nr. 21/1991. Hafi einhver hagnast á viðskiptunum á kostnað annarra kröfuhafa hafi það verið Fortis eða varastefndi. Þá mótmælir aðalstefndi því að önnur skilyrði 142. gr. séu uppfyllt, enda hafi aðalstefndi hvorki vitað né mátt vita að viðskiptin væru riftanleg þar sem slíkt hafi hvorki verið fyrirsjáanlegt né líklegt.

Þá sé ósanngjarnt að fella áhættuna af viðskiptunum á aðalstefnda, enda eðlilegra að kaupandi eða seljandi beri þá áhættu. Aðalstefndi hafi gengið fram sem verðbréfamiðlari í góðri trú og háttsemi hans hafi verið í samræmi við venjuleg vinnubrögð verðbréfamiðlara á fjármálamarkaði.

Aðalstefndi vísar einnig til 145. gr. laga nr. 21/1991 fari svo að fallist verði á að 134. gr. og 142. gr. sömu laga eigi við í tilviki aðila. Aðalstefndi bendir á að hann sé lítið verðbréfafyrirtæki með takmarkað starfsleyfi sem geri ekki ráð fyrir þeim möguleika að aðalstefndi verði aðili að viðskiptum fyrir eigin reikning og beri á þeim ábyrgð sem slíkur. Þá hafi aðalstefndi sem verðbréfamiðlari ekki fjárhagslegt bolmagn til að standa undir svo hárri greiðslu. Yrði fallist á kröfur stefnanda yrði grafið undan verðbréfamiðlun eins og hún sé nú starfrækt um allan heim.

Aðalstefndi hefur uppi þrautavarakröfu um lækkun kröfu stefnanda og byggir þá kröfu á sama rökstuðningi og rakinn hefur verið að framan.

Aðalstefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti með þeim rökum að erlendur réttur gildi um þá og að um túlkun og beitingu þeirra samninga, sem liggi til grundvallar viðskiptum aðila, sé rétt að beita erlendum lögum. Vísar aðalstefndi þessari málsástæðu til stuðnings til 3. gr. og 12. gr. laga nr. 43/2000 og c-liðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga. Jafnframt er vísað til dóma Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 9-12/2012. Þá mótmælir aðalstefndi því að greiða beri íslenska dráttarvexti af kröfu sem gerð sé í erlendri mynt. Slík krafa fari gegn forsendunni um órjúfanlegt samhengi myntar og vaxta. Jafnframt mótmælir aðalstefndi upphafsdegi vaxta varðandi dráttarvaxtaútreikning stefnanda. Ekki liggi fyrir niðurstaða um það, hvort stefnandi eigi kröfu á hendur aðalstefnda fyrr en við dómsuppsögu í málinu og því gangi þvert gegn tilgangi dráttarvaxtaúrræðisins að reikna dráttarvexti frá fyrra tímamarki.

V

Varastefndi byggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á aðildarskorti og vísar til þess annars vegar að þau viðskipti, sem slitastjórn stefnanda leitist við að rifta, hafi átt sér stað milli stefnanda og aðalstefnda og hins vegar hafi viðskipti varastefnda og aðalstefnda á engan hátt komið þar við sögu, enda hafi þau viðskipti verið sjálfstæð og óháð viðskiptum stefnanda og aðalstefnda. Þá bendir varastefndi á að hann hafi ekki vitað af áhuga stefnanda á kaupum í eigin skuldabréfaútgáfu. Aðalstefndi hafi komið fram sem sjálfstæður kaupandi í viðskiptum aðila og aldrei hafi verið gefið í skyn að annar en aðalstefndi kynni að vera að baki viðskiptunum. Skjöl sýni enda fram á að aðalstefndi hafi verið gagnaðili varastefnda í umræddum viðskiptum. Viðskipti aðalstefnda við þriðja aðila, þ.e. stefnanda, séu varastefnda óviðkomandi og því beri að sýkna þá þegar.

Verði ekki fallist á aðildarskort á framangreindum forsendum byggir varastefndi á því að sýkna beri varastefnda þar sem honum sé stefnt í eigin nafni í stað fjárfestingasjóðanna þriggja sem varastefndi hafi verið rekstrarfélag fyrir. Því sé stefnandi í raun að höfða mál á hendur aðila sem aldrei hafi móttekið þá fjármuni sem krafist sé riftunar og endurgreiðslu á.

Varastefndi byggir jafnframt á því að greiðsla stefnanda vegna umræddra viðskipta með hluti í allsherjarskuldabréfinu hafi ekki falið í sér greiðslu skuldar við varastefnda. Varastefndi sé rekstrarfélag sem komi fram fyrir hönd sjóða um sameiginlega fjárfestingu og beri einungis ábyrgð á rekstri þeirra en ekki skuldbindingum einstakra sjóða eða deilda þeirra. Til fullnustu skuldbindingum hvers þeirra standi einvörðungu eignir hvers sjóðs eða deildar fyrir sig. Varastefndi vísar í þessu tilliti til Evróputilskipunar nr. 85/611/EB með síðari breytingum og til laga nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, sbr. lög nr. 128/2011, um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði. Ekki sé því unnt að beina kröfum um riftun á greiðslu skuldar og endurgreiðslu fjármuna að varastefnda.

Í öðru lagi byggir varastefndi sýknukröfu sína á því að ensk lög gildi um kröfuna en ekki íslensk lög. Ensk löggjöf heimili ekki riftun gagnvart varastefnda í því tilviki sem til úrlausnar sé. Útgáfulýsing hafi verið skýr um það að ensk lög giltu um skuldabréfin og viðskipti með þau. Varastefndi vísar enn fremur til breytingalaga nr. 78/2011 sem hafi innleitt að fullu Evróputilskipun nr. 2001/24/EB um endurskipulagningu og slit lánastofnana, sbr. 117. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Þá vísar varastefndi til 1. og 2. mgr. 10. gr. og 1. mgr. 30. gr. tilskipunarinnar. Greiðsla kaupverðs eigi undir lög annars ríkis en heimaríkis og skilmálar allsherjarskuldabréfsins mæli fyrir um að ensk lög gildi um viðskipti í tengslum við bréfið. Varastefndi vísar til þess að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga um lagaskil á sviði samningaréttar nr. 43/2003 skuli þeim lögum beitt um samninga sem samningsaðilar hafi valið berum orðum eða vissu að yrðu talin leiða af samningnum sjálfum eða öðrum atvikum.

Þar sem engin úrræði séu heimil samkvæmt enskum lögum til að vefengja hinn umdeilda gerning, telur varastefndi að skilyrðum 30. gr. tilskipunar 2001/24/EB sé fullnægt og því beri að sýkna varastefnda af kröfum stefnanda, enda byggi stefnandi einungis á íslenskum riftunarreglum.

Ef ekki verði fallist á að kröfum sé ranglega beint að varastefnda og að ensk lög gildi um lögskipti aðila, byggir varastefndi kröfu sína um sýknu í þriðja lagi á því að skilyrði 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 séu ekki fyrir hendi.

Varastefndi vísar til þess að allsherjarskuldabréfið hafi ekki verið greitt upp, heldur hafi stefnandi keypt hlutdeild í því og því sé ekki um að ræða greiðslu skuldar. Það hljóti að vera eðlismunur á því að kaupa hlutdeild í slíku allsherjarskuldabréfi og að greiða það upp, enda eigi handhafi samkvæmt allsherjarskuldabréfi tilkall til greiðslu skuldar samkvæmt skuldabréfi á gjalddaga en hann eigi ekki tilkall til þess að útgefandi skuldabréfs kaupi skuldabréfið fyrir gjalddaga og gerist þar með handhafi þess, nema sérstök heimild sé fyrir hendi. Varastefndi telji því ekki um lúkningu á kröfu að ræða samkvæmt hefðbundnu skuldarasambandi, heldur einfaldlega sjálfstæð viðskipti á verðbréfamarkaði. Þá hafi varastefndi lagt fram gögn sem sýni að aðeins hafi verið keyptir hlutir í allsherjarskuldabréfinu, auk þess sem það liggi fyrir að kaupverð, sem aðalstefndi hafi greitt til varastefnda, hafi einungis numið 87,5% af nafnvirði. Til þess að greiða upp skuldabréfið hefði þurft að greiða allan höfuðstól þess í samræmi við skilmála verðviðauka. Þá hafi verið fyrir hendi heimild til útgefanda allsherjarskuldabréfsins til að kaupa skuldabréfið hvenær sem er og á hvaða verði sem er.

Varastefndi vísar einnig til þess að á grundvelli ákvæðis h-liðar 7. gr. skilmála útgáfunnar hafi útgefanda verið heimilt að halda hlut sem hann keypti. Honum hafi enn fremur verið heimilt að endurselja, endurútgefa eða fella niður hlut sinn að nánari skilyrðum uppfylltum. Samkvæmt sama ákvæði ætti niðurfelling sér því aðeins stað væri hluturinn afhentur greiðslumóttakanda til niðurfellingar. Samkvæmt því hefði þurft sérstakar aðgerðir til niðurfellingarinnar og beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að skuld hafi verið felld niður með framangreindum hætti. Sú sönnun hafi ekki tekist og því verði ekki talið að um greiðslu skuldar hafi verið að ræða. Varastefndi vísar til þess að kaupverðið hafi verið innt af hendi samtímis því að skuldari fékk greiðsluna afhenta og því hafi stefnandi fengið skuldabréfið í hendur um leið og kaupverð hafði verið greitt og því eigi viðskiptin ekki undir 134. gr. laga nr. 21/1991.

Í fjórða lagi byggir varastefndi á því að sú ráðstöfun stefnanda að kaupa hlutina fyrir gjalddaga hafi ekki verið greiðsla á skuld sem fram hafi farið fyrr en eðlilegt var. Varastefndi vísar til þess að samkvæmt h-lið 7. gr. skilmála allsherjarskuldabréfsins hafi stefnanda verið heimilt að kaupa hlutdeild í eigin allsherjarskuldabréfi, auk þess sem slík viðskipti séu algeng. Einnig sé ljóst að séu atvik með þeim hætti að greiðsla teljist ekki greidd fyrr en eðlilegt þykir, sé ekki tekið tillit til fjárhagsvandræða skuldarans og greiðsla verði ekki talin riftanleg vegna þeirra þegar sá sem tekur við greiðslunni er grandlaus um fjárhagsvandræðin.

Í fimmta lagi byggir varastefndi á því að greiðslan hafi verið venjuleg eftir atvikum. Orðalag 134. gr. laga nr. 21/1991 beri að skýra rýmri skýringu en stefnandi geri og ekki þurfi að sýna fram á að greiðslur séu venjulegar í viðskiptum milli aðila í hvert sinn, heldur verði að líta til þess sem venjulegt geti talist eftir atvikum á þeim tíma sem ráðstöfun eigi sér stað, enda sé ekki sjálfgefið að viðvarandi viðskiptasamband sé milli aðila. Ekki hafi verið um að ræða viðvarandi viðskiptasamband milli stefnanda og varastefnda og því beri að líta til atvika á þeim tíma sem ráðstöfunin átti sér stað. Í því samhengi verði að hafa í huga að umræddir hlutir í allsherjarskuldabréfi hafi gengið kaupum og sölum á alþjóðlegum skuldabréfamörkuðum í Evrópu og víðar. Nauðsynlegt sé að líta til aðstæðna á markaði þegar hin umdeilda ráðstöfun átti sér stað til að meta hvort hún geti talist venjuleg eftir atvikum.

Varastefndi vísar til þess að algengt hafi verið á þessum tíma að viðskipti hafi átt sér stað með skuldabréf stefnanda á alþjóðlegum skuldabréfamörkuðum og heimild stefnanda til kaupa á hlutdeildum í eigin bréfi hafi verið til staðar í skilmálum allsherjarskuldabréfsins. Á síðari hluta 2007 hafi stefnandi tekið á móti innlánum á svokallaða EDGE-reikninga og hafi starfsemin orðið umfangsmeiri á fyrri hluta 2008. Stefnandi hafi nýtt sér þessa fjármuni til að ná hagstæðari endurfjármögnunarkostum og hafi hin umdeildu viðskipti því verið eðlilegur liður í rekstri og endurfjármögnun stefnanda, enda hafi slíkir viðskiptahættir verið alvanalegir hjá útgefendum á alþjóðlegum skuldabréfamörkuðum. Þegar hin umdeilda ráðstöfun hafi átt sér stað, hafi ráðgjafar bankans talið vera hagstætt að nýta laust fé, sem bærist með innlánasöfnun, í kaup á hlutdeildum og hafi fjöldi sambærilegra viðskipta átt sér stað á sama tíma.

Opinberar upplýsingar um fjárhagsstöðu stefnanda hafi gefið til kynna að bankinn væri gjaldfær, auk þess sem virt matsfyrirtæki og innlendir eftirlitsaðilar hafi lýst því yfir að stóru viðskiptabankarnir þrír væru allri gjaldfærir. Á þessum tíma hafi Fjármálaeftirlitið hinn 15. september 2008 birt á heimasíðu sinni frétt þar sem lítið hafi verið gert úr áhrifum falls bandaríska bankans Lehman Brothers. Að þessu virtu byggir varastefndi á því að umræddar greiðslur teljist hafa verið venjulegar eftir atvikum í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Varastefndi byggir í sjötta lagi á því að hann hafi ekki auðgast en samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 verði riftunarþola ekki gert að endurgreiða hærri fjárhæð en sem nemi auðgun hans af hinni riftanlegu ráðstöfun. Varastefndi hafi einungis gegnt hlutverki rekstrarfélags sjóða, sem hafi móttekið greiðslur, en sjálfur hafi hann hvorki móttekið umrædda greiðslu né notið hagnaðar af henni. Stefnandi hafi hvorki rökstutt né sannað að tjón hafi hlotist af viðskiptunum og því sé ótækt að krefjast endurgreiðslu á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991.

Varastefndi byggir þrautavarakröfu sína um lækkun dómkrafna stefnanda á sömu rökum og varakröfu um sýknu. Að auki vísar varastefndi til þess að hann hafi verið rekstrarfélag fyrir sjóðina þrjá og sem slíkur aðeins fengið þóknun fyrir sem sé ekki nokkru samhengi við dómkröfur stefnanda. Beri því að lækka kröfu stefnanda í samræmi við hagnað varastefnda.

Fari svo að auðgun varastefnda verði talin nema stefnufjárhæð málsins, vísar varastefndi til 145. gr. laga nr. 21/1991 sem heimili að fella niður eða lækka kröfur á þann, sem hafi haft hag af ráðstöfun, verði talið ósanngjarnt að hann greiði kröfuna með hliðsjón af fjárhagsstöðu viðkomandi. Varastefndi hafi komið fram sem rekstrarfélag fyrir hönd sjóðanna og sem slíkur hafi hann ekki annan aðgang að fjármagni sjóðanna nema til að nota þá í þeirra þágu. Þar sem varastefnda hafi verið stefnt í eigin nafni, geti hann ekki leitað í sjóðina og sé því ljóst að greiðsla yrði varastefnda svo erfið að hún teldist ósanngjörn.

Loks vísar varastefndi til þess að stefnufjárhæð málsins sé röng. Af framlögðum viðskiptakvittunum sjáist að sú upphæð, sem aðalstefndi hafi greitt varastefnda fyrir hönd sjóðanna, sé lægri en stefnufjárhæðin. Geti kröfufjárhæðin aldrei orðið hærri en samtala viðskipta aðal- og varastefndu í málinu sem nemi 745.802,7 evrum.

Varastefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda og upphafsdegi hennar í stefnu. Ekki séu lagaskilyrði fyrir því að fella íslenska dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 á kröfu í erlendum gjaldmiðli sem lúti erlendum lögum, sbr. c-lið 3. mgr. 10. gr. laga um lagaskil á sviði samningaréttar nr. 43/2000. Beri því að sýkna varastefnda af dráttarvaxtakröfu stefnanda.

VI

Hinn 23. maí 2005 gaf stefnandi út verðviðauka vegna skuldabréfa að nafnverði 1.000.000.000 evra í tengslum við fyrrnefnda útboðslýsingu vegna 8.000.000.000 evra skuldabréfaútgáfu. Verðviðaukinn fékk ISIN-númerið XS0219823266 og gjalddagi var 25. maí 2010. Samkvæmt framlögðum kaupnótum, dagsettum 12. september 2008, greiddi stefnandi samtals 756.427,70 evrur til aðalstefnda vegna skuldabréfa í útgáfu XS0219823266.

Eins og rakið hefur verið deila aðilar m.a. um það hvort aðalstefndi og varastefndi séu réttir aðilar að málinu. Ágreiningslaust er að kaupnótur liggja fyrir í málinu vegna umræddra greiðslna þar sem nafn aðalstefnda kemur fram. Aðalstefndi heldur því hins vegar fram að Fortis, greiðslujöfnunaraðili aðalstefnda, hafi komið fram sem mótaðili (e. Counterparty) stefnanda í viðskiptunum. Fortis hafi móttekið kaupverð og hlutdeildir eða skuldabréf í eigin nafni og í gegnum eigin reikninga hjá Euroclear samkvæmt gr. B2 (a) í greiðslujöfnunarsamningi milli Fortis og aðalstefnda. Aðalstefndi hafi því hvorki móttekið skuldabréfahlutdeildir frá stefnanda né kaupverð frá kaupanda á eigin reikning. Endanlegur móttakandi kaupverðs hafi því verið varastefndi, InverCaixa í gegnum Fortis. Þrátt fyrir efni fyrirliggjandi kaupnótna, hafi kaupverð bréfanna því aldrei haft viðkomu á eigin reikningi aðalstefnda. Aðalstefndi heldur því fram að hlutverk sitt í viðskiptunum hafi eingöngu falist í því að miðla saman viljugum aðilum til kaupanna og fyrir þá vinnu hafi verið greidd þóknun. Tímabundin millilending fjármuna á reikningi eða í bókhaldsfærslum aðalstefnda hafi því ekkert vægi að þessu leyti, enda hafi aðalstefndi einungis haft stöðu miðlara við viðskiptin en ekki stöðu kaupanda.

Stefnandi telur aðalstefnda réttan aðila að málinu með vísan til kaupnótnanna, auk þess sem aðalstefndi hafi sjálfur viðurkennt í samskiptum sínum við stefnanda í aðdraganda málsóknarinnar að hafa verið verið sá sem hagnaðist á viðskiptunum og aðili að þeim. Stefnandi byggir á því að samningssamband Fortis og aðalstefnda sé honum óviðkomandi og að slíkt samningssamband komi aðalstefnda ekki undan riftunarreglum laga nr. 21/1991. Þá vísaði stefnandi undir rekstri málsins einnig til þess að samkvæmt einhliða yfirlýsingu Fortis hafi fyrirtækið ábyrgst uppgjör viðskiptanna eftir að þau komust á milli stefnanda og aðalstefnda.

Í útgáfulýsingu allsherjarskuldabréfa segir að sérhver hluti skuldabréfs verði gefinn út á handhafaformi, upphaflega í formi tímabundins allsherjarskuldabréfs eða, ef þannig er mælt fyrir um í viðeigandi verðviðauka, í formi varanlegs allsherjarskuldabréfs en í báðum tilvikum verði skuldabréfin afhent sameiginlegum vörsluaðila, þ.e. Euroclear Bank S.A./N.V. sem rekstraraðila Euroclear – kerfisins og Clearstream Banking á upphaflegum útgáfudegi hlutans eða fyrr. Þá segir í útgáfulýsingunni að gefa megi skuldabréfin út á áframhaldandi grundvelli til eins eða fleiri af miðlurunum sem tilgreindir eru í „Samantekt skuldabréfarammans“ og til annarra miðlara sem tilnefndir eru samkvæmt skuldabréfarammanum. Í útgáfulýsingunni er jafnframt gert ráð fyrir því að Deutsche Bank AG sé umsjónaraðili útgáfu og aðalumsjónaraðili greiðslna (e. Issuing and Principal Paying Agent).

Skuldabréfaútgáfurnar eru þannig að verðviðaukar eru gefnir út á grundvelli útgáfulýsingar og í verðviðaukum er gerð nánari grein fyrir skilmálum tiltekinna skuldabréfa sem stefnandi gefur út. Um eignarrétt skuldabréfanna segir að hann flytjist yfir við afhendingu og að útgefandi og að sérhver umsjónaraðili greiðslna muni, nema annað sé ákveðið í lögum, líta á og meðhöndla handhafa sérhvers skuldabréfs, höfuðstólsmiða eða vaxtamiða sem fullgildan eiganda þeirra í öllu tilliti.

Hvað varðar allsherjarskuldabréf er eignarrétti þeirra lýst í útgáfulýsingunni með þeim hætti að á meðan einhver skuldabréfanna heyrir undir allsherjarskuldabréf, sem varðveitt er fyrir hönd Euroclear Bank sem rekstraraðila Euroclear-kerfisins og/eða Clearstream Banking, skuli útgefandi og umsjónaraðilar greiðslna meðhöndla sérhvern aðila, sem á hverjum tíma er skráður eigandi tiltekinna nafnverðsfjárhæða slíkra skuldabréfa, sem eiganda umræddrar nafnverðsfjárhæðar slíkra skuldabréfa, nema að því er varðar greiðslur höfuðstóls eða vaxta en í því sambandi skuli útgefandi og umsjónaraðilar greiðslna meðhöndla handhafa viðkomandi allsherjarskuldabréfs sem eiganda umræddrar nafnverðsfjárhæðar slíkra skuldabréfa í samræmi við og með fyrirvara um viðkomandi allsherjarskuldabréf.

Ákvæði útgáfulýsingarinnar verða ekki skilin öðruvísi en svo að eignarhald allsherjarskuldabréfa sé háð því hver sé hverju sinni skráður fyrir nafnverðsfjárhæð. Samkvæmt kaupnótum, sem liggja fyrir í málinu, var aðalstefndi skráður fyrir nafnverðsfjárhæð um stund. Hins vegar hafa einnig verið lögð fram í málinu yfirlit bankareiknings aðalstefnda á því tímabili sem greiðslurnar bárust en samkvæmt þeim bárust þá engar greiðslur frá stefnanda til aðalstefnda. Aðalstefndi hefur haldið því fram að kaupnóturnar séu tilkomnar vegna samnings aðalstefnda við Fortis um þjónustu í tengslum við greiðslujöfnun. Hafi Fortis samþykkt að gera upp og jafna viðskipti í eigin nafni og á eigin ábyrgð á grundvelli afhendingar gegn greiðslu. Fortis hafi þannig gefið út allar kvittanir vegna færslna beint til viðskiptavina aðalstefnda í eigin nafni með tilvísun til aðalstefnda en aðalstefndi hafi aldrei móttekið kaupverðið né hina seldu hluta.

Af gögnum málsins verður ekki ráðið að aðalstefndi hafi greitt fyrir hina keyptu hluti með eigin fjármunum en fyrir liggur að hlutirnir voru afhentir á sama tíma og greiðsla barst. Þá verður ekki annað séð en að þóknun sú, sem aðalstefndi þáði vegna viðskiptanna, hafi verið með þeim hætti að samrýmist fullyrðingum aðalstefnda um að hún hafi verið þóknun fyrir verðbréfamiðlun. Af gögnum málsins þykir því hvorki leitt í ljós að umrædd viðskipti hafi farið fram fyrir reikning aðalstefnda né að hann hafi haft þann fjárhagslega hagnað sem af viðskiptunum leiddi og telst það ósannað. Er það því niðurstaða dómsins að aðalstefndi hafi komið fram sem miðlari í þeim viðskiptum, sem stefnandi krefst riftunar á, og telst aðalstefndi því ekki vera réttur aðili að máli þessu. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna aðalstefnda af dómkröfum stefnanda vegna aðildarskorts með vísan til ákvæða 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Stefnandi vísar um aðild varastefnda til þess að varastefndi hafi verið móttakandi hinna riftanlegu greiðslna. Varastefndi hafi sem rekstrarfélag þriggja fjárfestingarsjóða verið eigandi skuldabréfanna áður en stefnandi greiddi upp skuld á grundvelli þeirra fyrir tilstuðlan aðalstefnda. Stefnandi telur ljóst að sjóðirnir að baki rekstrarfélaginu njóti ekki aðildarhæfis samkvæmt spænskum lögum, auk þess sem varastefndi komi fram að lögum fyrir hönd sjóðanna, sbr. 2. mgr. 16. gr., sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 128/2011, um verðbréfasjóði, fjárfestingasjóði og fagfjárfestasjóði.

Varastefndi telur aðildarskort leiða til sýknu, enda standi spænsk lög því í vegi að rekstrarfélag sé aðili slíks máls sem um ræðir. Samkvæmt spænskum lögum geti einingar, sem ekki séu lögaðilar, verið aðilar að dómsmálum og því hefði átt að beina málsókn að sjálfum fjárfestunum. Varastefndi hafi einungis verið í fyrirsvari fyrir fjárfestana við viðskiptin og njóti því ekki stöðu aðila.

Þá megi rekstrarfélög ekki stunda sölu verðbréfa fyrir eigin reikning samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 85/611/ECC um UCITS-sjóði. Varastefndi kveðst ekki hafa móttekið fjármunina fyrir eigin reikning og eigi ekkert tilkall til þeirra. Ekkert viðskiptasamband hafi verið milli varastefnda og stefnanda en slíkt samband hafi hins vegar verið milli varastefnda og aðalstefnda og því hafi stefnandi átt að beina kröfu sinni að aðalstefnda. Þá hafi varastefndi ekki hagnast af hinni riftanlegu ráðstöfun og því sé ótækt að dæma hann til endurgreiðslu samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991.

Samkvæmt framlögðum gögnum verður ráðið að varastefndi móttók greiðslur fyrir hönd fjárfestingarsjóða gegnum greiðslujöfnunarkerfi Euroclear. Fjármunirnir munu síðan hafa verið greiddir af reikningi varastefnda til umræddra sjóða. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um aðild aðalstefnda og um eignarétt allsherjarskuldabréfs er ljóst að í skilningi útgáfulýsingarinnar var nafnverðsfjárhæð skuldabréfa skráð hjá varastefnda á ákveðnum tímapunkti. Þá liggja fyrir bankayfirlit sem sýna að greiðslurnar fóru inn á reikning varastefnda.

Óumdeilt er að varastefndi er rekstrarfélag þeirra þriggja sjóða sem nutu hags af umræddum viðskiptum. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 128/2011, sbr. 1. mgr. 57. gr. sömu laga, kemur varastefndi fram fyrir hönd sjóðanna og ber ábyrgð á rekstri sjóðsdeilda. Þá verður ekki annað ráðið af þeim gögnum, sem lögð hafa verið fram til sönnunar á efni spænsks réttar að þessu leyti, en að rekstrarfélög slíkra sjóða njóti aðildarhæfis og að einstakir sjóðir teljist ekki vera lögpersónur. Til að greiðsla heyri undir riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991 er nóg að hlutaðeigandi aðili fái fjármuni greidda innan frestdags en síðari tíma notkun peninganna, s.s. millifærsla á aðra aðila, breytir ekki réttindum stefnanda til að beina riftun að þeim aðila sem tók við greiðslunni.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum greiddi stefnandi varastefnda fyrir umrædda hluti í framangreindu allsherjarskuldabréfi í þremur tilvikum. Ekki liggur annað fyrir en að varastefndi hafi í þessum tilvikum komið fram sem greiðandi fyrir hlutina og á vissu tímabili verið skráður eigandi hluta og nafnverðsfjárhæðar þeirra samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnar að frádreginni þóknun vegna viðskiptanna. Þannig hafi fjármunirnir borist inn á reikning varastefnda frá greiðslujöfnunaraðila. Með þessu hefur varastefndi ekki fært sönnur á að hann hafi einungis haft milligöngu um viðskiptin sem rekstrarfélag fyrir þrjá fjárfestingasjóði, sýnist hann hafa komið fram fyrir sjóðina og tekið ábyrgð á viðskiptunum í samræmi við 2. mgr. 16. gr., sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 128/2011. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að málsókn stefnanda sé réttilega beint að varastefnda.

Stefnandi krefst riftunar á umræddum greiðslum á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991. Ákvæði þetta gildir við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 er í XX. kafla laganna sem fjallar um riftun ráðstafana til þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst eðlileg eftir atvikum. Stefnandi byggir á því að greiðslurnar sem krafist er riftunar á hafi falið í sér greiðslur á skuld sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var.

Frestdagur við slitin var 15. nóvember 2008 og greiðslurnar voru inntar af hendi 12. september 2008. Því er ljóst að greiðslurnar áttu sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt sé að líta svo á að með greiðslunum hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svo er, hvort þær hafi virst venjulegar eftir atvikum.

Stefnandi var skuldari samkvæmt því allsherjarskuldabréfi sem umræddir hlutir, sem stefnandi keypti af varastefnda, tilheyrðu. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 eiga einungis við þegar skuld er greidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandi var í skuld á grundvelli fyrrgreindra skuldabréfa þegar greiðslurnar voru inntar af hendi. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að raunverulegir eigendur (e. Beneficial Owners) hafi hver fyrir sig átt hlutfallsleg kröfuréttindi um peningagreiðslu á sama grunni. Við þær aðstæður sem hér eru uppi þykir ekki skipta máli við túlkun 134. gr. laga nr. 21/1991 þó að milligönguaðili hafi einn átt rétt á því að hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfanna á hendur stefnanda í þágu eigenda kröfuréttindanna. Ekki verður fallist á það með stefnanda, að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011, eða í síðari dómum réttarins um hliðstæð efni, sýni að raunverulegir eigendur að hlutum í allsherjarskuldabréfi eigi ekki kröfurétt samkvæmt þeim.

Kemur næst til skoðunar hvort þær greiðslur, sem inntar voru af hendi af stefnanda til varastefnda samkvæmt framangreindu, geti talist greiðsla á skuld í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 sem hafi farið fram fyrr en eðlilegt var. Ekki hefur verið talið að skýra ætti ákvæðið svo þröngt að það taki einungis til greiðslna sem fela með skýrum hætti í sér efndir á skuldbindingum skuldarans. Í dómum Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 162 og 163/2010, sem í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013, hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla vegna kaupa útgefanda á kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum feli í sér greiðslu skuldar í þessari merkingu, enda falli krafa þá niður samkvæmt meginreglu kröfuréttar þar eð réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á það jafnvel við þótt greiðslan sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun á skuldbindingu útgefandans.

Í því máli sem hér er til úrlausnar liggur fyrir að samkvæmt skýrum skilmálum útgáfulýsingar giltu ensk lög um viðskipti með hlutdeild í allsherjarskuldabréfum sem gefin voru út á þeim grundvelli. Í útgáfulýsingunni voru jafnframt ákvæði er tóku til endurkaupa stefnanda á hlutum í allsherjarskuldabréfunum, sbr. h-lið 7. gr. í kafla um skilmála og skilyrði skuldabréfanna. Þar segir í íslenskri þýðingu að útgefandi eða dótturfélag útgefanda geti „hvenær sem er keypt skuldabréf á hvaða verði sem er á frjálsum markaði eða á annan hátt“ og þá segir jafnframt að keypt skuldabréf sé heimilt að eiga, endurútgefa, endurselja eða að vali útgefanda, afhenda hvaða umsjónaraðila greiðslna sem er til niðurfellingar. Er því ljóst að samkvæmt útgáfulýsingu þurfti að koma til sérstakrar aðgerðar, með atbeina milligönguaðila eða umsjónaraðila greiðslna (e. Paying Agent), til þess að fella niður skuld. Slík ákvæði væru merkingarlaus ef litið yrði svo á að skuldin félli sjálfkrafa niður við endurkaup.

Við túlkun útgáfulýsingarinnar verður að taka mið af enskri löggjöf og þegar litið er til þeirra gagna, sem lögð hafa verið fram um efni hennar, verður ráðið að þar gildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfuréttindi á grundvelli skuldabréfa falli niður við það að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi.

Það er mat dómsins að af útgáfulýsingunni megi ráða að útgefandi allsherjarskuldabréfs teljist eigandi þeirra hlutdeildar í bréfinu, sem hann aflar á frjálsum markaði, og eigi að njóta réttinda samkvæmt því ef hann lætur hjá líða að fara fram á það við vörsluaðila allsherjarskuldabréfsins að skuldbinding hans samkvæmt því verði lækkuð sem nemur nafnvirði hlutdeildarinnar. Slík beiðni hefði því verið nauðsynleg til þess að endurkaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfinu gengi til lækkunar á skuld hans. Að íslenskum rétti er ekkert því til fyrirstöðu að skuldari skuldbindi sig á þann veg að vikið sé frá meginreglum kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna en það virðist stefnandi hafa gert með útgáfulýsingunni.

Í bókun, sem lögð var fram í málinu 19. desember 2013, svaraði stefnandi áskorunum beggja stefndu um að stefnandi legði fram gögn til sönnunar á því að hann hefði óskað eftir niðurfellingu á skuldum þessa máls og staðfestingu niðurfellingar frá greiðslumóttakanda, á þann veg að stefnandi hefði ekki óskað eftir slíkri niðurfellingu. Verður við það miðað.

Með hliðsjón af framangreindu liggur ekki fyrir að endurkaup stefnanda á umræddum hlutum hafi gengið til lækkunar á skuldbindingum hans samkvæmt skuldabréfunum. Engu breytir þótt stefnandi hafi sjálfur fært kaupin þannig til bókar í reikningum sínum að skuldbindingar hans lækkuðu sem þessu nemur. Því liggur ekki fyrir að greiðslurnar, sem stefnandi innti af hendi til varastefnda sem endurgjald fyrir hlutina, hafi falið í sér greiðslu skuldar fyrr en eðlilegt var þannig að ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 geti átt við.

Þá er það mat dómsins að af hálfu beggja stefndu hafi verið færð fyrir því viðhlítandi rök að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum þannig að stefnanda sé ekki unnt að bera 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig. Í skilmálum framangreindrar útgáfulýsingar vegna skuldabréfaútgáfunnar var gert ráð fyrir því að stefnandi gæti keypt hlutdeildirnar á frjálsum markaði m.a. í því skyni að lækka skuldbindingar sínar. Þegar kaupverðið var greitt fyrir hlutina í bréfinu, sem útgefið var af stefnanda, nam kaupverðið 87,5% af nafnvirði. Gáfu kaup stefnanda honum því færi á að lækka skuldir og bókfæra muninn á endurkaupsverði og nafnverði sem hagnað og verður að ætla að þess vegna hafi bankinn talið endurkaupin vera sér hagstæð og m.a. haft í för með sér lækkun skuldatryggingarálags hans. Kaupin virðast hafa verið liður í almennri stefnu bankans um endurkaup á eigin skuldum sem telja verður að hafi byggt á viðskiptalegum forsendum. Þá liggur fyrir í málinu nokkur fjöldi gagna sem sýna fram á að á þeim tíma sem framangreindir gerningar áttu sér stað, hafi verið alvanalegt af hálfu fjármálastofnana að kaupa skuldabréf af sjálfum sér í þeim tilgangi að lækka skuldir. Í þessu ljósi geta umrædd endurkaup stefnanda ekki talist óvenjuleg, auk þess sem ekkert er komið fram sem leiðir líkur að því að umrædd viðskipti hafi grundvallast á öðru en markaðslegum sjónarmiðum og með viðskiptahagsmuni bankans að leiðarljósi.

Af gögnum málsins verður ráðið að endurkaup á eigin skuldum hafi tíðkast hjá bankanum á árunum 2005 til 2008 en fóru vaxandi milli ára og voru mest á árinu 2008. Þótt líklegt megi telja að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á því ári megi rekja til versnandi fjárhagsstöðu hans, er það niðurstaða dómsins að því verði ekki slegið föstu að stefndu eða aðrir aðilar, sem stunduðu slík viðskipti á alþjóðlegum mörkuðum, hafi á þessum tíma mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrot stefnanda væri yfirvofandi. Framlögð gögn um stöðu stefnanda á þessum tíma breyta ekki þeirri niðurstöðu, enda eru þau ekki að öllu leyti á sama veg.

Með vísan til framangreinds og þar sem umrædd viðskipti verða ekki með óyggjandi hætti tengd þeirri staðreynd að stefnandi varð skömmu síðar ógjaldfær, er það niðurstaða dómsins að ekki liggi fyrir að með þeim viðskiptum, sem mál þetta lýtur að, hafi verið vikið svo frá því sem venjulegt geti talist í rekstri viðskiptabanka að þau hafi ekki virst venjuleg eftir atvikum.

Af framangreindu leiðir að hafna verður riftunarkröfum stefnanda á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Verður varastefndi því þegar af þeirri ástæðu sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Í þessu ljósi eru ekki efni til að fjalla um þær málsástæður beggja stefndu sem lúta að því að íslensk lög gildi ekki um réttarágreining aðila.

Að fenginni þessari niðurstöðu og með vísan til meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða báðum stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 5.000.000 króna til hvors stefndu um sig.

A-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans.

D Ó M S O R Ð:

Aðalstefndi, Brains Inc. Limited, er sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Varastefndi, InverCaixa Gestión Sociedad Gestora De Instituciones Inversion Colectiva SA, er sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Stefnandi greiði aðalstefnda 5.000.000 króna í málskostnað.

Stefnandi greiði varastefnda 5.000.000 króna í málskostnað.

A-kvk-nf E-kvk-nf