E-3607/2014

Mál þetta sem dómtekið var 16. apríl 2015 var höfðað 22. september 2014 af hálfu I-kk-ef G-kk-ef, Laut 14, Grindavík, á hendur íslenska ríkinu, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík til ógildingar á úrskurði mannanafnanefndar og til viðurkenningar á heimild stefnanda til að bera millinafnið G-kk-ef.

Stefnandi er ólögráða fyrir æsku sakir og eru fyrirsvarsmenn hans foreldrar hans, þau B-kvk-nf J-kvk-nf, og G-kk-nf Ó-kk-nf G-kk-nf, bæði til heimilis að Laut 14, Grindavík.

Stefnandi krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður mannanafnanefndar 16. ágúst 2013 í máli nr. 47/2013 og að viðurkennt verði að hann megi bera millinafnið G-kk-þf.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

Af hálfu stefnda eru gerðar þær dómkröfur að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Helstu málsatvik eru þau að stefnandi fæddist 30. júní 2013 og stóð vilji foreldra hans til að skíra hann I-kk-þf G-kk-ef G-kk-þf í höfuðið á hálfbróður móður hans heitnum, en foreldrum hans mun hafa verið synjað um skráningu millinafnsins G-kk-ef í þjóðskrá. Með bréfi Þjóðskrár Íslands til mannanafnanefndar, dags. 17. júlí 2013, var beiðni foreldra stefnanda, dags. 16. júlí 2013, framsend nefndinni og segir í bréfi Þjóðskrár að beiðnin sé um að mannanafnanefnd úrskurði um millinafnið G-kk-ef, sem ekki sé á mannanafnaskrá og sé, með vísan til þess og með heimild í 3. gr. laga um mannanöfn nr. 45/1996, millinafninu G-kk-ef skotið til úrskurðar nefndarinnar.

Í beiðni foreldra stefnanda voru raktar ástæður þess að þau vilja gefa stefnanda nafnið. Þar kom fram að hálfbróðir móður stefnanda, sammæðra, I-kk-nf G-kk-ef S-kk-nf, hefði andast fyrir aldur fram 22 ára að aldri úr alnæmi árið 1990. Hann var fæddur árið 1968 og var alnafni afa síns. Auk þeirra tveggja beri ein núlifandi kona millinafnið G-kk-ef. Eina alsystkini I-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef sé ekki lengur í barneign og hafi ekki tækifæri til að heiðra minningu hans með þessum hætti en það sé draumur hennar og annarra í fjölskyldunni að nafnið hans fái að lifa. Sótt sé um að fá að nota nafnið G-kk-ef sem millinafn og vísað til þess að ef einn megi nota nafnið hljóti annar að mega það líka.

Með úrskurði mannanafnanefndar 16. ágúst 2013 var beiðni um millinafnið G-kk-ef hafnað.

Foreldrar stefnanda geta ekki unað við þessa niðurstöðu og höfða málið til ógildingar á úrskurði mannanafnanefndar og til viðurkenningar á því að stefnandi megi bera millinafnið G-kk-ef. Gjafsóknarleyfi til málarekstursins fékkst 8. september 2014.

Við aðalmeðferð málsins kom móðir stefnanda fyrir dóminn og gaf skýrslu.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggi kröfur sínar á því að augljós rök hafi staðið til þess að gefa hafi mátt honum millinafnið G-kk-ef. Fordæmi séu fyrir því að einstaklingar beri millinafnið G-kk-ef hérlendis. Um þetta vísist til hálfbróður móður stefnanda, I-kk-ef G-kk-ef S-kk-ef, f. 1968, d. 1990. Umræddur I-kk-nf G-kk-ef S-kk-nf hafi átt afa sem verið hafi alnafni hans, I-kk-nf G-kk-ef S-kk-nf eldri, f. 1919, d. 2000. Þá beri kona, óskyld þeim tveimur og stefnanda, millinafnið G-kk-ef, þ.e. H-kvk-nf G-kvk-nf H-kvk-nf, f. 2. september 1956. Vísist um þetta til útprents úr Íslendingabók. Standi því hefðarrök til þess að það megi gefa þetta millinafn, jafnvel óskyldum aðilum, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 45/1996 um mannanöfn, en mannanafnanefnd skauti fram hjá þessu atriði í úrskurði sínum.

Sú þrenging sem gert sé ráð fyrir í 3. mgr. 6. gr. laga um mannanöfn, og sem mannanafnanefnd vísi til, vegi alltof nærri stjórnarskrárvörðum rétti manna til friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, svo ekki verði við unað, en réttur til nafns sé hluti af friðhelgi einkalífs. Löggjafinn geti ekki skert þann rétt nema lög standi til þess, og að brýna nauðsyn beri til vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr. ákvæðisins. Engin slík brýn nauðsyn sé hér fyrir hendi og allra síst geti slík nauðsyn helgast af réttindum annarra, eins og ákvæðið áskilji. Nefnt ákvæði í lögum um mannanöfn mæli svo fyrir að millinafn sem víki frá 2. mgr. 6. gr. megi aðeins gefa barni ef svo stendur á að eitthvert alsystkini þess sem eigi að bera nafnið, foreldri, afi eða amma beri eða hafi borið nafnið sem eiginnafn eða millinafn. Í þessu tilviki stappi mjög nærri þessari aðstöðu þar sem hálfbróðir móður stefnanda beri millinafnið, sem og afi hálfbróðurins, og það sé því skýr hefð fyrir nafninu í fjölskyldu stefnanda. Þessi staðreynd hafi vitaskuld áhrif við mat á málinu andspænis stjórnarskrá. Ekki síður sé hún metin á vogarskálar jafnræðisreglu, sbr. 65. gr. stjórnarskrár, þar sem fyrir liggi að kona, ótengd fjölskyldunni, beri umrætt millinafn.

Ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar hafi þau áhrif að það sé stjórnvalda, íslenska ríkisins, að sanna að G-kk-ef sé ekki tækt millinafn, en með framlögðum gögnum hafi m.a. verið staðfest, eða a.m.k. gert mjög líklegt, að sterk hefðarrök standi til þess að G-kk-þgf megi heimila sem millinafn. Stjórnarskrárákvæðið hafi því áhrif á sönnunarbyrði í þessu sambandi.

Af hálfu stefnanda sé enn fremur vísað til tveggja fordæma af þessu réttarsviði. Annars vegar dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 31. janúar 2013 í máli nr. E-721/2012 þar sem tekin hafi verið til greina krafa stúlku um að fella úr gildi úrskurð mannanefndanefndar sem synjað hafi henni um að mega heita eiginnafninu B-kk-nf og enn fremur hafi verið tekin til greina krafa um viðurkenningu á því að hún mætti heita þessu eiginnafni. Í forsendum þess dóms hafi sérstaklega verið vísað til 71. gr. stjórnarskrár til stuðnings niðurstöðu. Dóminum hafi ekki verið áfrýjað til Hæstaréttar af hálfu íslenska ríkisins en áfrýjunarfrestur hafi liðið 30. apríl 2013. Dómurinn standi því óhaggaður.

Hins vegar vísi stefnandi til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 19. desember 2013 í máli nr. E-1917/2013. Í málinu hafi verið tekin til greina krafa drengs um að fella úr gildi úrskurð mannanafnanefndar sem synjað hafi drengnum um að mega heita eiginnafninu R-kk-þgf. Í forsendum dómsins hafi verið vísað til jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 til stuðnings niðurstöðu. Dóminum hafi ekki verið áfrýjað til Hæstaréttar af hálfu íslenska ríkisins og sé áfrýjunarfrestur liðinn. Því standi dómurinn óhaggaður.

Til viðbótar stjórnarskárákvæðinu njóti stefnandi verndar efnisreglna mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þar sé vísað til 8. gr. sáttmálans sem verndi friðhelgi einkalífs, þar á meðal réttinn til nafns, en þann rétt megi samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins aðeins skerða með lögum og ef nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnalegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Ekkert þessara sjónarmiða ákvæðisins réttlæti þá skerðingu sem stefnandi búi við og leiði af synjun stefnda á því að stefnandi megi bera millinafnið G-kk-ef.

Loks hafi hér þýðingu dómur Mannréttindadómstóls Evrópu 6. september 2007 í máli J-x-x gegn Finnlandi (mál nr. 10163/02), þar sem reynt hafi á sambærilegt sakarefni og hafi dómurinn talið að synjun finnskra yfirvalda á því að barn bæri tiltekið nafn, þ.e. nafnið A-x-x, stæðist ekki ákvæði 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þar hafi verið litið til ýmissa sjónarmiða, svo sem þess að viðkomandi nafn hefði þegar verið gefið a.m.k. þremur einstaklingum í Finnlandi, án athugasemda yfirvalda, nafnið hefði þegar öðlast viðurkenningu í framkvæmd í Finnlandi, og ekki fengist séð að nafnið hefði neikvæðar afleiðingar í för með sér fyrir varðveislu menningarlegrar og málfræðilegrar samsemdar í Finnlandi. Þá hafi einnig verið litið til þess að nafnið hefði verið notað innan þeirrar fjölskyldu sem í hlut hafi átt frá fæðingu barnsins án vandkvæða, nafnið viki ekki í verulegum atriðum frá öðrum sambærilegum nöfnum, nafnið væri ekki fáránlegt (e. ridiculous) eða skrýtið (e. whimsical), eða til þess fallið að skaða barnið. Enn fremur væri hægt að bera það fram á finnsku. Af þessum ástæðum hafi mannréttindadómstóllinn talið að brotið hefði verið gegn rétti viðkomandi, sbr. 8. gr. sáttmálans, þegar honum hafi verið neitað af finnskum yfirvöldum að bera viðkomandi nafn. Í dómi mannréttindadómstólsins séu skýrar vísbendingar sem horfa beri til við úrlausn máls þessa.

Taka beri til greina þær kröfur stefnanda að fella úr gildi úrskurð mannanafnanefndar 16. ágúst 2013 í máli nr. 47/2013 og að viðurkennt verði að stefnandi megi bera millinafnið G-kk-ef. Ógildingarkrafa stefnanda sæki stoð í 60. gr. stjórnarskrár og réttarframkvæmd, og viðurkenningarkrafan í sama stjórnarskrárákvæði, sem og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Loks beri að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefnandi byggi kröfur sínar á lögum nr. 45/1996 um mannanöfn, 60., 65. og 71. gr. stjórnarskrár, og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Viðurkenningarkrafa stefnanda sæki stoð í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnanda styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Um varnarþing í málinu vísist til 3. mgr. 33. gr. sömu laga.

Málsástæður og lagarök stefnda

Fyrir liggi úrskurður mannanafnanefndar frá 16. ágúst 2013 í málinu nr. 47/2013. Hafi nefndin þar hafnað beiðni um að stefnandi bæri millinafnið G-kk-ef. Dómkrafa stefnanda sé tvíþætt, annars vegar um að úrskurður nefndarinnar verði ógiltur og hins vegar til viðurkenningar á að stefnandi megi bera millinafnið G-kk-ef. Sýknukrafa og málsástæður stefnda spanni hvort tveggja. Hugsanlega beri að vísa frá viðurkenningarkröfu stefnanda þar sem ekki eigi undir dómstóla að taka ákvörðun um að heimila nöfn að því leyti sem eigi undir mannanafnanefnd.

Stefndi byggi á því að úrskurður mannanafnanefndar sé í samræmi við ákvæði laga um mannanöfn nr. 45/1996. Því sé hafnað að úrskurðurinn eða ákvæði laganna séu ósamrýmanleg ákvæðum stjórnarskrár eða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 45/1996 séu nöfn, sem aðeins hafi unnið sér hefð sem annað hvort eiginnöfn karla eða eiginnöfn kvenna, ekki heimil sem millinöfn. Nafnið G-kk-ef sé eignarfallsending nafnsins G-kk-nf. Óheimilt sé því samkvæmt lögunum að maður beri nafnið G-kk-ef sem millinafn. Á sama hátt og nefndin telji stefndi ákvæði laganna fortakslaust og breyti því engu hvort nafnið hafi í örfáum tilvikum verið notað sem millinafn eða sem auðkenning með sambærilega stöðu og millinöfn hafi að lögum. Telji stefndi því ekki að hefð standi til þess að renna stoðum undir kröfur stefnanda.

Undantekningarákvæði 2. mgr. 6. gr. laganna eigi ekki við. Stefnandi byggi á því að hálfbróðir móður hans hafi borið þetta nafn. Fullnægi þau tengsl ekki skilyrðum 3. mgr. 6. gr. Ekki sé heldur þekkt að móðir stefnanda hafi sjálf slík skyldleikatengsl við einhverja sem borið hafi nafnið G-kk-ef að hún geti tekið það upp og með því gefið stefnanda nafnið.

Þá sé einnig á því byggt að nefndin hafi réttilega lagt til grundvallar að eignarfallsmynd komi ekki til álita enda væri svo aðeins ef faðir stefnanda héti G-kk-nf. Eins og mannanafnanefnd hafi lagt til grundvallar leiði 3. málsliður 2. mgr. 6. gr. laganna til þess að eiginnafn foreldris í eignarfalli geti verið heimilt sem millinafn. Því sé ekki til að dreifa eins og hér hátti til og sé ekki unnt að taka til greina kröfur stefnanda á grundvelli þessa ákvæðis.

Í rökstuðningi sínum vísi stefnandi til 71. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins nr. 33/1944 og laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, einkum 8. gr. sáttmálans. Byggi stefnandi með öðru á því að þau sjónarmið sem fram komi í ákvæðunum réttlæti ekki að stefnanda sé óheimilt að bera millinafnið G-kk-ef. Þá sé byggt á því að brýn nauðsyn standi ekki til þess að synja stefnanda um að bera umrætt eiginnafn.

Með setningu laga um mannanöfn nr. 45/1996 og setningu sérstakra reglna um hvaða skilyrði íslensk mannanöfn þurfi að uppfylla hafi löggjafinn þegar tekið afstöðu til þessa atriðis. Lög nr. 45/1996 hafi verið sett á lögformlegan hátt. Þau séu málefnaleg og hafi aukið frelsi í nafngiftum frá því sem áður hafi gilt. Jafnframt standi þau vörð um eðlilegar nafngiftir og hefðir í íslensku máli. Löggjöf þessi sé í fullu samræmi við ákvæði stjórnarskrárinnar og laga um mannréttindasáttmála Evrópu. Ekki sé með lögunum eða úrskurði nefndarinnar brotið gegn friðhelgi einkalífs. Þá telji stefndi að heimildir til takmörkunar með lögum, sbr. 2. mgr. ákvæðisins, eigi við. Engin efni séu til að víkja þeim ákvæðum mannanafnalaga sem á reyni til hliðar. Þá megi skýra takmörkun þá sem fram komi í 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrár rúmt og auk þess til samræmis við undantekningar eftir 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, með vísan til þeirra atriða sem þar greini og að samfélagslegir hagsmunir, almannaheill og allsherjarregla hlúi að löggjöf um mannanöfn hér á landi. Það sé einnig til samræmis við ákvæði laga þar sem stuðla skuli að því að varðveita og efla íslenska tungu og málhefð. Þar megi nefna lögin um mannanöfn, en auk þeirra lög nr. 67/2011 um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls, lög nr. 40/2006 um Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, lög nr. 91/2007 um bókmenntir, nr. 38/2001 um fjölmiðla og nr. 115/2011 um Stjórnarráð Íslands. Fleiri dæmi sé unnt að nefna.

Stefndi fallist ekki á málsástæður stefnanda sem byggi á 65. gr. stjórnarskrár. Gera verði ríkar kröfur til þess að sambærilegt tilvik sé um að ræða gagnvart 65. gr. stjórnarskrár. Ekki sé brotið gegn jafnræðisreglu, enda styðji hefð ekki kröfur stefnanda. Þá hafi ekki verið fallist á, gegn ákvæðum laganna, að ámóta kröfur um nafn, eins og krafist sé viðurkenningar á í máli þessu, hafi náð fram að ganga.

Stefndi fái ekki séð að kröfur stefnanda nái fram að ganga vegna annarra úrlausna dómstóla, þótt þeim hafi ekki verið áfrýjað til Hæstaréttar. Þá sé ekki fallist á að dómur Mannréttindadómstóls Evrópu, sem vísað sé til í stefnu, feli í sér sambærileg atvik eða að dómurinn sé bindandi fordæmi hér á landi.

Samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 22. gr. laga nr. 45/1996 skuli mannanafnanefnd skera úr ágreiningsmálum sem upp komi um nafngiftir. Samkvæmt þessu ákvæði sé mat nefndarinnar á mannanöfnum lögbundið og niðurstöðum nefndarinnar verði ekki skotið til æðra stjórnvalds, sbr. 2. mgr. 22. gr. laganna. Þessu mati nefndarinnar verði ekki hnekkt af dómstóli nema mikið liggi við. Það eigi ekki við hér enda hafi niðurstaðan verið málefnaleg og í fullu samræmi við viðeigandi lagaákvæði og lögskýringargögn. Beri því að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um heimild stefnanda til þess að bera millinafnið G-kk-ef. Þjóðskrá Íslands vísaði beiðni foreldra stefnanda þar að lútandi til úrskurðar mannanafnanefndar með vísun til þess að nafnið er ekki á mannanafnaskrá um millinöfn. Með úrskurði nefndarinnar 16. ágúst 2013, sem m.a. er krafist ógildingar á í máli þessu, var beiðni um millinafnið G-kk-ef hafnað.

Í úrskurði mannanafnanefndar er í fyrsta lagi tekin afstaða til þess hvort millinafnið G-kk-ef fullnægi almennum skilyrðum til þess að vera samþykkt sem millinafn samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga um mannanöfn, nr. 45/1996, og kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að svo sé ekki. Af beiðni foreldra verður þó ekki ráðið að úrskurðar hafi verið beiðst um það efni. Stóð beiðni þeirra til þess að fá heimild til að gefa syni sínum þetta millinafn og voru persónulegar ástæður fyrir því rökstuddar. Í úrskurði nefndarinnar segir í öðru lagi að tengsl stefnanda við nafnbera fullnægi ekki samkvæmt gögnum málsins skilyrðum undanþáguákvæðis 3. mgr. 6. gr. laganna til þess að stefnandi fái að bera millinafnið G-kk-ef. Aðila greinir á um réttmæti þeirrar takmörkunar.

Óumdeilt er að réttur manns til nafns falli undir ákvæði 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár, sbr. 9. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, um friðhelgi einkalífs, enda er um mikilvæg persónuleg réttindi einstaklings að ræða. Þá er viðurkennt í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu að rétturinn til nafns njóti verndar samkvæmt 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þeim skorðum eru takmörk sett sem heimilt er að setja þessum réttindum, sem tryggð eru í stjórnarskrá og mannréttindasáttmálanum, sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994. Í fyrsta lagi þarf skýr lagaheimild að vera fyrir hendi og einnig þarf brýna nauðsyn að bera til takmörkunar vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrár. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálans má aðeins skerða réttinn með lögum og ef nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnalegrar farsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra. Við úrlausn málsins er óhjákvæmilegt að skoða grundvöll þeirra lagaákvæða sem niðurstaða mannanafnanefndar í máli stefnanda styðst við, í ljósi þessara ákvæða.

Í 6. gr. laga um mannanöfn nr. 45/1996 eru ákvæði um millinöfn, sem voru nýmæli í lögum. Samkvæmt athugasemdum með frumvarpi til laganna var ætlunin að í 2. mgr. 6. gr. væru settar almennar reglur um myndun og form millinafna. Þau millinöfn sem uppfylla skilyrði ákvæðisins skyldi færa á mannanafnaskrá, sbr. 22. gr. laganna, og allir ættu þá rétt á því að nota þau sem millinöfn. Nöfn sem aðeins hafa unnið sér hefð sem eiginnöfn eru samkvæmt ákvæðinu ekki heimil sem millinöfn og á grundvelli þess skilyrðis hafnaði mannanafnanefnd því að millinafnið G-kk-ef, sem er eignarfallsmynd eiginnafns, væri tækt sem almennt millinafn. Um þá niðurstöðu er ekki deilt í málinu. Í því skyni að reisa skorður við tvöföldum kenninöfnum, sem ekki ættu sér almenna hefð í íslensku máli, var í frumvarpinu lagt til að eignarfallsmyndir eiginnafna yrðu ekki heimilar sem millinöfn. Á þá takmörkun féllst löggjafinn ekki og er í 3. málslið 2. mgr. 6. gr. laganna þess í stað heimilað að nota eiginnafn foreldris í eignarfalli sem millinafn (dæmi: P-kk-nf G-kk-ef G-kk-nf). Á mannanafnaskrá um millinöfn er þó engin slík millinöfn að finna, sem samræmist því að eðli þessarar heimildar er persónuleg, þ.e. að um sé að ræða nafn foreldris nafnbera í eignarfalli. Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið hafnaði löggjafinn tillögu frumvarpshöfunda um að stemma stigu við því að millinöfn væru mynduð af eignarfalli eiginnafna, eins og á við um millinafnið G-kk-ef, þegar ákvæði um millinöfn voru lögfest hér á landi. Slík nafnmynd varð því viðurkennd birtingarmynd millinafna.

Í 3. mgr. 6. gr. eru reglur um rétt einstaklinga til að taka millinöfn sem ekki uppfylla almenn skilyrði 2. mgr. 6. gr. um form og myndun millinafna. Þessi millinöfn verða ekki færð á mannanafnaskrá heldur er þar um að ræða persónulegan rétt nafnbera til millinafns, standi svo á að það hafi tíðkast í fjölskyldu þess sem nafnið á að bera, eins og segir í frumvarpinu. Í frumvarpinu segir að nokkuð algengt sé að nöfn af þessu tagi, svo sem eignarfallsmyndir eiginnafna, hafi tíðkast í ákveðnum fjölskyldum og ótækt þyki annað en að heimila þessum tilteknu fjölskyldum áframhaldandi notkun þessara nafna, úr því að millinöfn séu á annað borð leyfð. Í ákvæðinu, sem varð óbreytt að lögum, segir að millinafn sem víki frá ákvæðum 2. mgr. 6. gr. sé heimilt þegar svo standi á að eitthvert alsystkini þess sem á að bera nafnið, foreldri, afi eða amma ber eða hefur borið nafnið sem eiginnafn eða millinafn. Engan rökstuðning er að finna í frumvarpinu fyrir því að þessi tilteknu skyldleikatengsl við nafnbera eru gerð að skilyrði. Rýmri reglur í dönskum mannanafnalögum, sem frumvarpshöfundar líta þó mjög til fyrirmyndar um hinn nýja flokk nafna, millinöfn, eru ekki taldar geta átt við hér á landi nema að litlu leyti, og vísað er til þess að þær séu of flóknar í framkvæmd. Í dönsku lögunum er samkvæmt því sem greinir í frumvarpinu m.a. heimilt að taka upp millinafn ef nafnið tengist manninum sérstaklega.

Í frumvarpinu eru tilgreind þau sjónarmið sem liggja að baki því að taka millinöfn upp í íslensk mannanafnalög, en með því hafi meðal annars verið stefnt að því að ættarnöfn yrðu fremur notuð sem millinöfn en sem kenninöfn. Í 7. gr. laganna eru reglur um það hvenær nota má ættarnafn sem millinafn. Í 4. mgr. 7. gr. er heimilað að maður beri ættarnafn sem millinafn hafi eitthvert alsystkini hans, foreldri, afi eða amma borið ættarnafnið sem eiginnafn, millinafn eða ættarnafn, þ.e. hér er miðað við sama nána hóp skyldmenna sem borið hafa eða bera nafn og miðað er við í 3. mgr. 6. gr. laganna. Öndvert við það sem fyrr er getið varðandi 3. mgr. 6. gr. laganna eru í frumvarpinu með 7. gr. gefnar skýringar á því hvers vegna þessi mörk um náin skyldmenni eru sett í 4. mgr. 7. gr., en þær skýringar tengjast sérstöðu réttar fólks til ættarnafna og vegast þar á sjónarmið um að vernda rétt þeirra sem rétt eiga til ættarnafna til þess að halda ættarnöfnum innan ættar og rétt annarra sem tekið hafa upp sömu nöfn sem eiginnöfn eða millinöfn. Segir í frumvarpinu að tillagan sé sanngjörn málamiðlun og það fyrirkomulag sem ætla megi að mestur friður verði um.

Þessi sanngirnis- og málamiðlunarrök sem tilgreind eru varðandi þann þrönga hóp skyldmenna sem heimilt er að nota ættarnöfn sem millinöfn á grundvelli 4. mgr. 7. gr. laganna verða ekki með réttu notuð til að afmarka þann hóp einstaklinga sem rétt eigi á að taka millinöfn samkvæmt 3. mgr. 6. gr., standi svo á að nafnið hafi tíðkast sem eiginnafn eða millinafn í fjölskyldu þess sem nafnið á að bera.

Móðir stefnanda kom fyrir dóm og skýrði ástæður þess að foreldrar stefnanda óska heimildar til þess að hann fái að bera millinafnið G-kk-ef, auk eiginnafnsins I-kk-nf. Fram kom að móðir stefnanda hafði verið mjög nákomin hálfbróður sínum sammæðra, I-kk-þgf G-kk-þgf S-kk-þgf, sem hún ólst upp með, þar til hann lést aðeins 22 ára að aldri. Það væri einlæg ósk hennar og annarra í fjölskyldunni að sonur hennar fengi að bera nafn hans, en I-kk-nf G-kk-ef var alnafni afa síns, sem fæddur var árið 1919. Nafnið hafði samkvæmt því tíðkast í fjölskyldu stefnanda og tengist óskin um að stefnandi beri nafnið mjög tilfinningum fjölskyldu hans í garð náins ættingja. Í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 45/1996 eru slíkar aðstæður m.a. tilgreindar sem rök fyrir því að millinöfn skuli heimiluð, en þar segir: „Algengt er að margir í sömu fjölskyldu beri sama millinafn og því tengist notkun þeirra mjög vitund fólks um uppruna sinn og tilfinningum þess í garð náinna ættingja. Reynslan sýnir að synjun slíkra nafna veldur þeim sem í hlut eiga oft miklu angri og vekur hörð viðbrögð þeirra. Stjórnvaldsaðgerð sem veldur borgurunum hugarangri getur að sjálfsögðu verið réttlætanleg þegar mikilvægir hagsmunir samfélagsins eru í húfi. Ekki verður séð að hagsmunir samfélagsins af því að banna millinöfn séu nægjanlega ríkir til þess að réttlæta slíkt bann.“ Af þessum ummælum má ráða að ákvæðum laganna um millinöfn hafi ekki verið ætlað að ganga lengra í takmörkun á notkun millinafna en hagsmunir samfélagsins krefjist.

Skerðing á grundvallarréttindum með lögum má aldrei ganga lengra en þörf krefur til að ná lögmætu markmiði sem að er stefnt. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að brýna nauðsyn beri til takmörkunar umræddrar nafngiftar stefnanda vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrár, eða að skilyrði 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu fyrir því að heimilt sé að skerða rétt stefnanda til nafnsins séu fyrir hendi. Þá verður ekki séð að almannahagsmunir krefjist þess að stefnanda verði meinað að bera millinafnið G-kk-ef. Beita verður lagaheimildinni í 3. mgr. 6. gr. mannanafnalaga til að heimila millinafn vegna tengsla þess sem taka vill upp nafnið við nafnbera, í samræmi við ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu, sem setja heilmildum til þess að skerða með lögum rétt einstaklinga til nafns mikilvæg takmörk, svo sem fram er komið. Við beitingu laganna ber einnig að líta til tilgangs þeirra, meðalhófs og jafnræðisreglu. Ekki er samkvæmt framansögðu að finna í lögskýringargögnum rökstuðning fyrir þeirri tilteknu takmörkun sem gerð er í 3. mgr. 6. gr. laganna um það hversu náið skyldmenni þarf að vera öðrum nafnbera til að geta tekið upp millinafn sem tíðkast hefur í fjölskyldu þeirra. Bókstafleg beiting ákvæðisins um þau skyldleikatengsl gengur í tilviki stefnanda gegn þeim lögmætu markmiðum, að koma til móts við óskir um millinöfn sem tengjast tilfinningum fólks í garð náinna ættingja, sem að er stefnt með lagaákvæðum um millinöfn og tilgreind eru í frumvarpinu. Þau skyldleikatengsl sem skilyrði eru sett um í 3. mgr. 6. gr. laga um mannanöfn ganga að framangreindum sjónarmiðum virtum lengra í því að takmarka rétt stefnanda til millinafnsins G-kk-ef, sem tíðkast hefur í fjölskyldu hans, en þörf krefur og heimilt getur talist.

Það er mat dómsins að það sé ekki ógn við íslenska nafnahefð eða málkerfi íslenskrar tungu þótt stefnandi fái að bera millinafnið G-kk-ef.

Að öllu framangreindu virtu ber að fallast á kröfu stefnanda og fella úr gildi úrskurð mannanafnanefndar um að hafna beiðni foreldra stefnanda um að stefnandi megi bera millinafnið G-kk-þf.

Af hálfu stefnda er því haldið fram að hugsanlega beri að vísa viðurkenningarkröfu stefnanda um að hann megi bera millinafnið G-kk-ef frá dómi þar sem það eigi ekki undir dómstóla að taka ákvörðun um að heimila nöfn, að því leyti sem það eigi undir mannanafnanefnd. Að því er að gæta að lögsaga mannanafnanefndar er afmörkuð í 22. gr. laga um mannanöfn. Heyrir undir nefndina að taka ákvörðun um það hvaða nöfn færa beri á mannanafnaskrá. Ekki er um það að ræða í málinu að deilt sé um færslu millinafnsins G-kk-ef á mannanafnaskrá, enda er þess ekki krafist af hálfu stefnanda. Nefndin skal í annan stað vera til ráðuneytis um ágreiningsefni um nöfn samkvæmt mannanafnalögum, en í því felst ekki að nefndin hafi lögsögu um þau efni. Loks er nefndinni falið að skera úr öðrum álita- eða ágreiningsefnum sem upp kunna að koma um nafngjafir, nafnritun og fleira þess háttar. Nefndin hefur á síðastnefndum grundvelli úrskurðað um að tengsl stefnanda við nafnbera fullnægi ekki skilyrðum 3. mgr. 6. gr. mannanafnalaga til þess að stefnandi geti tekið upp millinafnið G-kk-ef.

Dómstólar skera úr um það hvort lög fái samrýmst stjórnarskrá og um það hvernig skýra beri ákvæði settra laga. Með dómi þessum er niðurstöðu mannanafnanefndar um bókstaflega túlkun heimildarákvæðis 3. mgr. 6. gr. mannanafnalaga hafnað, enda ber að skýra lagaákvæðið til samræmis við stjórnarskrá og tilgang laganna. Það leiðir til þeirrar niðurstöðu að beiðni stefnanda um að fá að taka upp millinafnið G-kk-ef verður ekki synjað á grundvelli hinnar umdeildu takmörkunar í lögunum, en synjun fæli í sér óheimila skerðingu á rétti stefnanda til nafnsins, svo sem að framan hefur verið rakið.

Réttur einstaklings til nafns sem leiddur er beinlínis af ákvæðum laga á ekki undir mannanafnanefnd heldur ber Þjóðskrá Íslands að færa slík nöfn einstaklinga á þjóðskrá á grundvelli tilkynningar í samræmi við mannanafnalög, eftir atvikum til samræmis við það hvernig dómstólar landsins hafa ákveðið að þeim verði beitt, án þess að þörf sé úrskurðar mannanafnanefndar þar um. Að því virtu er hafnað málsástæðu stefnda um að til greina komi að vísa frá dómi kröfu um viðurkenningu á því að stefnanda sé heimilt að taka upp millinafnið G-kk-ef af þeirri ástæðu að ákvörðun um það eigi undir mannanafnanefnd.

Samkvæmt því sem að framan hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að fallast beri á dómkröfur stefnanda eins og þær eru fram settar.

Stefnandi hefur gjafsókn í málinu og eru ekki efni til að dæma stefnda, íslenska ríkið, til að greiða honum málskostnað og verður hann felldur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, sem ákveðin er 800.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.

Dóminn kveða upp K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari, sem dómsformaður, Þ-kk-nf S. G-kk-nf héraðsdómari og S-kvk-nf S-kvk-nf málfræðingur, sem sérfróður meðdómandi.

D Ó M S O R Ð

Felldur er úr gildi úrskurður mannanafnanefndar 16. ágúst 2013 í máli nr. 47/2013 og viðurkennt er að stefnandi, I-kk-nf G-kk-nf, má bera millinafnið G-kk-þf.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef hæstaréttarlögmanns, 800.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.

K-kvk-nf K-kvk-nf

Þ-kk-nf S. G-kk-nf

S-kvk-nf S-kvk-nf