E-2778/2016

Mál þetta höfðaði A með stefnu birtri 21. júní 2016 á hendur íslenska ríkinu, en innanríkisráðherra er stefnt fyrir þess hönd. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 6. janúar sl.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.496.625 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. apríl 2015 til 25. júlí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum var veitt gjafsókn 26. apríl 2016.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður.

Í málinu krefst stefnandi bóta vegna handtöku, en hann telur að handtakan hafi verið óheimil og óhóflega harkaleg.

Þann 10. apríl 2015 ók stefnandi serðabifreið sinni um götur í Reykjavík og lagði við hús í Borgartúni. Þá hafði lögreglubifreið elt hann um skeið, en ekki gefið honum stöðvunarmerki. Tveir lögreglumenn ræddu við stefnanda og bentu honum á að það vantaði skráningarmerki aftan á bifreið hans og að stöðuljós logaði ekki. Áttu þeir nokkur orðaskipti og brátt hóf annar lögreglumaðurinn að setja endurskoðunarmiða á bifreið stefnanda. Var stefnandi ósáttur við þessar aðgerðir.

Stefnandi sagði í skýrslu fyrir dómi að þegar hann hafi verið búinn að leggja bíl sínum hafi lögreglubifreiðinni verið lagt fyrir aftan. Lögreglumennirnir hafi farið að tala um að númeraplötu vantaði og einnig stöðuljós að aftan. Hafi þeir spurt hvort hann vildi ekki setjast upp í lögreglubílinn. Hann hafi ekki viljað það og þá hafi viðmót lögreglumannanna breyst. Annar hafi byrjað að skafa skoðunarmiðann af bifreið hans. Kveðst stefnandi þá hafa spurt lögreglumanninn tvívegis hvað hann væri að gera, en sá engu svarað. Hafi hann þá komið laust við öxlina á honum og endurtekið spurninguna. Hafi lögreglumaðurinn þá stokkið á fætur og rekið andlitið framan í hann. Hafi hann spurt hvort hann vissi ekki að það mætti ekki snerta lögreglumenn og ýtt honum frá. Skömmu síðar, eftir nokkrar orðahnippingar, hafi þeir handtekið hann. Þeir hafi ýtt honum upp að glugga, síðan skellt honum á stéttina og báðir sett hné í bakið á honum. Hafi þeir handjárnað hann, sett hann í þröngt aftursæti og ekið niður á lögreglustöð. Stefnandi segir að hann hafi verið leiddur þar inn í yfirheyrsluherbergi og varðstjóri rætt við sig. Sá hafi bara spurt hvort honum væri illa við lögregluna. Svo hafi honum verið sleppt.

Stefnandi kveðst ekki hafa sýnt neinn mótþróa, hann hafi ekki viljað fara upp í lögreglubílinn og talið að sér væri það ekki skylt. Hann hafi sagt við lögreglumennina að hann gæti ekki sett hendur fyrir aftan bak vegna liðagigtar.

B lögreglumaður var annar lögreglumannanna sem höfðu afskipti af stefnanda. Hann gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvað þá hafa séð bifreið stefnanda og að vantað hefði skráningarmerki og að ljós væru í ólagi. Þá hafi stefnandi ekki gefið stefnuljós og ekið nokkuð greitt, en þeir hafi ekki mælt hraðann. Stefnandi hafi verið mjög ósáttur við afskipti þeirra og ekki viljað setjast inn í lögreglubifreiðina. Hann hafi skammast yfir hvað þetta væri ómerkilegt. B sagði að félagi sinn, C, hafi útbúið skoðunarmiða og sett á bifreið stefnanda, en sjálfur hafi hann skrifað vettvangsskýrslu. Hann hafi heyrt C segja stefnanda að snerta sig ekki. Kvaðst B þá hafa ýtt stefnanda frá og sagt honum að fara. Stefnandi hafi hins vegar ítrekað reynt að komast að. Hann hafi ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum og hafi hann því verið handtekinn. Stefnandi hafi veitt mótþróa, barist mikið á móti. Þeir hafi orðið að setja hann niður á stéttina þar sem þeir settu á hann handjárn. Þeir hafi síðan sett hann inn í bifreiðina og flutt á lögreglustöðina.

B sagði að þeir hefðu framkvæmt þetta eins vægt og hægt hafi verið miðað við þær aðstæður sem stefnandi kom sér í. Mótþrói hans hafi verið ástæða þess hvernig allt fór. Hann hafi streist á móti þótt hann hafi sagst vera sjúklingur.

C lögreglumaður sagði að þeir hefðu ákveðið að boða bifreið stefnanda í skoðun og hafi hann farið að setja miða á bifreiðina. Stefnandi hefði komið að sér og byrjað að pikka í sig, en C kveðst hafa sagt honum að snerta sig ekki. Svo hafi hann heyrt er B gaf honum fyrirmæli um að halda sig frá og kom í veg fyrir að hann kæmist til sín aftur. Stefnandi hafi streist mjög á móti.

Í frumskýrslu lögreglu segir m.a.:

„... og gaf [stefnanda] fyrirmæli um að halda sig frá vörubifreiðinni til þess að [C] gæti sinnt vinnu sinni, að setja viðeigandi límmiða á skráningarmerkið. [Stefnandi] hlýddi ekki fyrirmælunum og gekk að vörubifreiðinni. Undirritaður ýtti þá við [stefnanda] og gaf honum aftur fyrirmæli um að halda sig frá vörubifreiðinni. [Stefnandi] hlýddi í engu ítrekuðum fyrirmælum um að halda sig frá vörubifreiðinni þrátt fyrir að hafa verið ýtt frá vörubifreiðinni nokkrum sinnum. Þar sem [stefnandi] sinnti í engu ítrekuðum fyrirmælum lögreglu var hann handtekinn. Þurftum við báðir að taka [stefnanda] tökum og færðum hann niður í jörðina þar sem hann var færður í handjárn.“

Þá kemur fram í skýrslunni að stefnandi hafi verið fluttur á lögreglustöðina við Hverfisgötu og fyrir varðstjóra. Hafi sá rætt við stefnanda, sem síðan hafi verið sleppt. Skýrsla um þetta viðtal er ekki á meðal gagna málsins.

Skoðuð var við aðalmeðferð málsins upptaka úr öryggismyndavél þar sem sjá má afskipti lögreglunnar af stefnanda umrætt sinn. Af upptökunni má sjá þar sem annar lögreglumannanna er að eiga við númerið á bifreið stefnanda. Kemur hann þar að og vill eitthvað ræða við lögreglumanninn. Sprettur hann þá á fætur og talar til stefnanda. Hinn lögreglumaðurinn kemur síðan og heldur stefnanda frá félaga sínum. Stefnandi reynir stöðugt að komast að lögreglumanninum sem er að eiga við númerið, en hinn lögreglumaðurinn hindrar hann. Loks er lögreglumanninum nóg boðið og hann hefst handa um að setja stefnanda í járn. Eru báðir lögreglumennirnir við þetta og tekst ekki fyrr en stefnandi hefur verið þvingaður niður á stéttina.

Lögð hafa verið fram tvö læknisvottorð um áverka sem stefnandi hlaut umrætt sinn. Í vottorði J-kk-ef B-kk-ef, sem byggt er á sjúkraskýrslum bráðadeildar Landspítala, segir m.a.: „Margir yfirborðsáverkar á höfði (S00.7), yfirborðsáverki á bakvegg brjóstkassa (S20.4) og yfirborðsáverkar sem ná til margra svæða á efri útlimum ásamt neðri útlimum (T00.6). Í vottorði Heilsugæslunnar Mjódd, dags. 18. júní 2015, segir að stefnandi hafi leitað þangað vegna kvíða, spennu og erfiðleika með svefn. Segir læknir í vottorðinu að stefnandi virðist hafa orðið fyrir taugaáfalli í samskiptum við lögregluna. Var honum ávísað kvíðadempandi lyfjum.

Í málinu liggur frammi ódags. bréf eiginkonu stefnanda. Þar er því lýst að stefnandi hafi verið mjög niðurdreginn fyrstu vikuna eftir handtökuna. Segir að hann hafi verið mjög kvíðinn, framtakslaus og hafi sofið illa. Hafi henni dottið í hug að panta tíma hjá geðlækni fyrir hann.

Stefnandi kærði lögreglumennina tvo til ríkissaksóknara. Að lokinni rannsókn ákvað ríkissaksóknari að fella málið niður samkvæmt 145. gr. laga nr. 88/2008. Bréf þess efnis var dags. 15. febrúar 2016.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir bótakröfu sína á 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Sá sem hafi verið borinn sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins ef mál hefur verið fellt niður. Dæma megi bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna. Þá eigi sá sem ekki hafi verið borinn sökum einnig rétt til bóta hafi hann orðið fyrir tjóni af slíkum aðgerðum.

Stefnandi segir að máli sínu hafi verið lokið án þess að ákæra yrði gefin út. Hann hafi verið handtekinn kl. 11.49 þann 10. apríl 2010 og látinn laus kl. 12.19 sama dag. Hann hafi verið sviptur frelsi í hálfa klukkustund. Telur hann sig því eiga rétt til bóta samkvæmt 2. og 3. mgr. 228. gr.

Stefnandi vísar til valdbeitingarheimilda lögreglu samkvæmt lögum nr. 90/1996 og skyldu lögreglu til að rækja starfa sinn af kostgæfni og samviskusemi og til að gæta fyllstu hlutlægni og réttsýni. Byggir stefnandi á því að aðgerðir lögreglu og viðbrögð hafi verið langt úr hófi fram. Sjálfur sé hann 64 ára gamall gigtarsjúklingur, en lögreglumennirnir báðir ungir og hraustir. Hér hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu lögreglulaga.

Stefnandi krefst bæði miskabóta og skaðabóta vegna tjóns á munum, en fatnaður hafi skemmst við aðgerðir lögreglu.

Kröfu sína sundurliðar stefnandi svo:

Bætur samkvæmt 228. gr. laga nr. 88/2008 kr. 400.000

Bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga - 1.000.000

Bætur samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga

- ACE smíðabuxur 12.625

- Nike Free skór 34.000

- Cintamani úlpa 50.000

Samtals 1.496.625 krónur.

Stefnandi krefst vaxta samkvæmt 8. gr. vaxtalaga frá tjónsdegi, en dráttarvaxta frá 25. júlí 2015, þ.e. mánuði eftir dagsetningu bótakröfu.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á því að aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og að réttmætt tilefni hafi verið til þeirra. Stefnandi hafi reynt að hindra störf lögreglu. Hann hafi fengið ítrekuð fyrirmæli um að hætta afskiptum sínum, en ekki sinnt þeim. Hann hafi því verið handtekinn. Með þessu hafi ekki verið gengið lengra en nauðsynlegt var og full heimild hafi verið til aðgerða samkvæmt 14. gr. lögreglulaga. Lögreglumennirnir hafi fylgt starfsreglum lögreglu.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi sjálfur stuðlað að þeim aðgerðum sem beitt var gegn honum. Því geti hann ekki átt rétt á bótum, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Stefndi mótmælir því að grundvöllur sé til greiðslu miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Ekki sé sýnt fram á að líkamstjón hafi hlotist af aðgerðum lögreglu. Þá hafi ekki verið unnin meingerð gegn frelsi stefnanda, friði, æru eða persónu. Þá sé ekki tilefni til greiðslu bóta fyrir munatjón, sbr. 1. gr. skaðabótalaga.

Verði ekki fallist á sýknukröfu krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar til muna. Fjárhæð þeirra sé ekki í samræmi við dómaframkvæmd.

Loks mótmælir stefndi kröfu um vexti, bæði um vaxtafót og upphafstíma dráttarvaxta.

Niðurstaða

Meta verður framburð lögreglumannanna tveggja og stefnanda með hliðsjón af því sem sjá má af upptöku úr öryggismyndavél sem lýst var hér að framan. Sjá má að stefnandi var ósáttur við aðgerðir lögreglumannanna og að hann lét sér ekki segjast þegar honum var ýtt frá. Hélt hann uppteknum hætti og vildi komast að lögreglumanninum sem var að eiga við númerið á bifreið hans.

Þrátt fyrir þessa framgöngu stefnanda blasir við að handtaka hans var óþörf. Lögreglumennirnir höfðu í fullu tré við hann og gátu hæglega lokið aðgerðum sínum án þess að handjárna stefnanda. Þá var flutningur hans á lögreglustöð óþarfur, enda ekki tekin skýrsla af honum að því er virðist nema til málamynda.

Þar sem stefnandi var handtekinn á hann rétt á bótum samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Ekki verður fallist á að stefnandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann var beittur.

Stefnandi telur sig einnig eiga kröfu um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í stefnu er þessi krafa einkum rökstudd með því að lögreglumennirnir hafi farið offari við handtökuna sjálfa, hún hafi verið alltof harkaleg miðað við aðstæður og líkamsástand stefnanda. Þótt fallist hafi verið á að handtakan hafi verið óþörf verður ekki talið að stefnanda hafi verið valdið líkamstjóni í skilningi skaðabótalaga af ásetningi eða stórfelldu gáleysi, eða að unnin hafi verið ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans. Verður ekki fallist á kröfu um bætur samkvæmt 26. gr.

Stefnandi krefst bóta vegna skemmda á buxum, úlpu og skóm. Þessi krafa er naumast reifuð í stefnu. Þá er ekki sýnt fram á að fatnaður þessi hafi verið með öllu ónothæfur og verð er ekki sannað með haldbærum gögnum. Krafa þessi er svo vanreifuð að henni verður vísað frá dómi af sjálfsdáðum.

Stefnanda verða því ákveðnar bætur samkvæmt 228. gr. laga nr. 88/2008. Við ákvörðun bóta verður að líta til þess að handtakan var óþörf og lögreglumennirnir fóru offari í valdbeitingu. Með hliðsjón af þessu, atvikum öllum og dómaframkvæmd eru bætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 250.000 krónur.

Krafan ber vexti samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. apríl 2015. Stefnandi krefst þess að dráttarvextir reiknist frá 25. júlí 2015. Styður hann þá kröfu við 9. gr. vaxtalaga, en þá hafi verið mánuður liðinn frá því að hann hafði kröfuna uppi. Þann dag var ritað bréf til ríkissaksóknara þar sem lýst var bótakröfu á hendur lögreglumönnunum tveimur er handtóku stefnanda, en kæra á hendur þeim var þá enn til rannsóknar. Þá var þessi krafa byggð á 26. gr. skaðabótalaga. Ekki hefur verið lagt fram neitt bréf til ríkislögmanns, sem fjallar um bótakröfur á hendur ríkissjóði, sbr. 2. gr. laga nr. 51/1985. Verða dráttarvextir því dæmdir frá stefnubirtingardegi, 21. júní 2016.

Stefnandi hefur gjafsókn og er málflutningsþóknun lögmanns hans ákveðin 750.000 krónur, er tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts. Við það bætist 17.265 krónur í útlögðum kostnaði. Málskostnaður milli aðila verður felldur niður.

J-kk-nf F-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist nokkuð vegna utanlandsferðar dómara og síðan veikinda. Lögmenn aðila voru sammála honum um að endurflutningur væri óþarfur.

D ó m s o r ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 250.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. apríl 2015 til 21. júní 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Kröfu um bætur fyrir skemmdir á fatnaði og skóm er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 767.265 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

J-kk-nf F-kk-nf