E-1985/2013

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 4. febrúar sl., er höfðað 7. maí 2013 af A, [...], gegn X, [...].

Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði bótaskylda stefnda á líkamstjóni stefnanda, vegna áverka sem stefnandi hlaut í vinnuslysi 3. mars 2011. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt málskostnaðaryfirliti og að við málskostnaðarákvörðun verði tekið tillit til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyld.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar þar sem tekið sé tillit til virðisaukaskatts.

II.

Stefndi rekur deildaskipt hjúkrunarheimili fyrir aldraða [...]. Frá árinu 2003 hefur stefnandi starfað sem sjúkraliði á almennri hjúkrunardeild á hjúkrunarheimilinu.

Stefnandi slasaðist við vinnu sína 3. mars 2011. Samkvæmt lýsingu hennar á atvikinu var hún að aðstoða heimilismann við að fara á fætur. Kveðst hún hafa reist höfðagaflinn og aðstoðað heimilismanninn við að setja fæturna fram úr rúminu. Heimilismaðurinn hafi þurft hvatningu til að standa á fætur og því hafi hún rétt fram hendurnar þannig að hann gæti tekið í þær sér til stuðnings. Hafi heimilismaðurinn tekið með vinstri hendinni í hægri hönd stefnanda. Skyndilega hafi hann hallað sér aftur á bak án þess að sleppa hendinni. Við þetta fékk stefnandi slæman hnykk á hægri öxlina með sárum verk sem leiddi niður í bak. Slysið var ekki tilkynnt til Vinnueftirlits ríkisins fyrr en 27. apríl 2011.

Stefnandi fór sama dag og slysið varð á heilsugæslustöðina Hvamm þar sem H-kvk-nf S-kvk-nf læknir skoðaði hana. Samkvæmt vottorði hennar 23. júní 2011 var stefnandi aum í kringum herðablaðið og á aftanverðri öxlinni og upp í háls hægra megin. Hún var greind með tognun og ofreynslu á axlarlið (S43.4) og fékk verkjatöflur og ráðleggingar. Við endurkomu 7. mars 2011 var hún ekki mikið skárri og fór í röntgenmyndatöku og ómskoðun. Stefnandi leitaði til B-kk-ef J-kk-ef bæklunarskurðlæknis 30. mars 2011 sem meðhöndlaði hana með því sprauta bólgueyðandi lyfi í öxlina. Á sama tíma var stefnandi í sjúkraþjálfun. Þetta skilaði takmörkuðum árangri og því gekkst stefnandi undir aðgerð hjá B-kk-þgf 28. maí 2011 og varð hún betri eftir það.

Í málinu liggur fyrir örorkumat S-kk-ef T-kk-ef læknis frá 5. júní 2012 sem lögmaður stefnanda og vátryggingafélags óskuðu eftir. Þar kemur fram að eftir slysið hafi stefnandi verið alveg frá vinnu út aprílmánuð 2011. Í maí hafi hún reynt að vinna hálfan vinnudag. Í ágúst 2011 hafi hún byrjað í fullu starfi þó að vinnan reyndi á öxlina. Í gögnum málsins kemur fram að stefnandi hafi farið á ný í hálft starf og hálft veikindaleyfi í október 2012.

Í niðurstöðu örorkumatsins kemur fram að á þeim tíma sem það var ritað fái hún enn þá verki í öxlina við minnsta álag. Leiði hann niður í höndina. Þá sé væg hreyfiskerðing í henni sem hái henni í starfi, við heimilisstörf og við að sinna áhugamálum. Ekki sé að vænta frekari bata og tímabært að meta örorku af völdum slyssins. Var komist að þeirri niðurstöðu að varanleg, læknisfræðileg örorka væri hæfilega metin 8%.

Með bréfi 28. febrúar 2013 leitaði lögmaður stefnanda eftir staðfestingu stefnda á því að líkamstjón hennar væri bótaskylt. Í svarbréfi lögmanns stefnda var skaðabótakröfu hafnað, enda hefði verið um óhappatilvik að ræða sem stefndi bæri ekki ábyrgð á.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hún hafi orðið fyrir 3. mars 2011. Hafi henni verið gert að sinna viðkomandi heimilismanni, sem hafi verið með þokkalega hreyfigetu en verið mjög þung. Stefnandi byggir á því að orsök slyssins hafi verið mjög óvænt viðbragð heimilismannsins. Óvænt viðbragð af þessu tagi geti ekki verið óhappatilvik sem stefnandi beri sjálf ábyrgð á.

Stefnandi byggir á því að stefndi beri sem vinnuveitandi ábyrgð á því að fylgt sé reglum um öryggi starfsmanna. Þar vísar stefnandi einkum til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og stjórnvaldsreglur sem hafi verið settar á grundvelli þeirra. Þá ráði vinnuveitandinn skipulagi og framkvæmd starfa innan fyrirtækisins og beri starfsmanni að hlýða fyrirmælum um framkvæmd starfans.

Stefnandi vísar til þess að vinna hennar hafi fallið undir 1. og 2. gr. reglugerðar nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar. Hafi yfirmenn stefnanda brotið gegn 3., 4., 5. og 6. gr. reglugerðarinnar, sbr. 2. tölul. 5. gr. hennar, sbr. og 8. gr. reglugerðar nr. 46/1980 um notkun tækja. Þá vísar stefnandi til II. kafla laga nr. 46/1980, sbr. 13. og 14. gr. laganna, sbr. 20. til og með 23. gr. og 37. gr. laganna.

Stefnandi bendir á að stefndi sé stofnun sem sérhæfi sig í umönnun sjúkra og eigi að geta greint hvernig skuli umgangast sjúklinga sína. Um sé að ræða sérfræðivinnu á viðurkenndu hjúkrunarheimili. Þar séu misjafnlega veikir einstaklingar. Þessar aðstæður kalli á að vinnuumhverfið sé skipulagt af sérfræðingum þar sem öryggi starfsmanna sé haft í huga. Af þessum sökum gildi reglur skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð um vinnu stefnanda.

Stefnandi telur að yfirmaður eða hjúkrunarfræðingur, sem hafi haft umsjón með þessum heimilismanni hafi sýnt af sér gáleysi varðandi þau vinnubrögð sem viðhöfð voru ef hætta hafi verið á slíkum viðbrögðum hjá heimilismanninum. Þar hafi stefnandi starfað undir boðvaldi yfirmanns síns og geti ekki sjálf borið ábyrgð á því hvernig farið hafi.

Stefnandi byggir viðurkenningarkröfuna einnig á grein í kjarasamningi Sjúkraliðafélags Íslands, þar sem fram komi að starfsmaður, sem í starfi sínu sinni einstaklingi, sem að takmörkuðu eða jafnvel engu leyti getur borið ábyrgð á gerðum sínum, eigi rétt á því að beina skaðabótakröfu sinni vegna líkams- eða munatjóns að launagreiðanda. Þar segi enn fremur að við mat og uppgjör kröfunnar gildi almennar reglur skaðabótaréttarins. Á því er byggt af hálfu stefnanda að viðkomandi heimilismaður hafi ekki ráðið gerðum sínum miðað við hvernig sjúklingurinn hagaði sér. Þá byggir stefnandi á því að hún hafi í starfi sínu verið látin sinna einstaklingi sem hafi að takmörkuðu leyti getað borið ábyrgð á gerðum sínum. Af þessum sökum falli atburðurinn undir ofangreint kjarasamningsákvæði.

Stefnandi byggir einnig á því að stefndi eigi að bera hallann af því að atvik málsins hafi ekki verið rannsökuð strax eftir slysið. Hefði það verið rannsakað telur stefnandi að málið væri betur upplýst. Ef til vill hefði verið unnt að varpa ljósi á ástand heimilismannsins og jafnvel fá frásögn hans af atvikinu. Hafi slysið ekki verið tilkynnt til Vinnueftirlitsins eins og kveðið sé á um í 79. gr. laga nr. 46/1980.

Þá hafi ekkert áhættumat verið gert um vinnu stefnanda á hjúkrunarheimilinu eins og þurfi að liggja fyrir, sbr. 65. gr. laga nr. 46/1980. Stefndi beri því alla sönnunarbyrði í málinu um það sem óljóst verður talið.

Stefnandi byggir á því að ljóst sé að hún hafi orðið fyrir tjóni og eigi lögvarða hagsmuni af því að viðurkenningarkrafan verði tekin til efnislegrar úrlausnar. Vísar stefnandi í því sambandi til fyrirliggjandi örorkumats. Þá hafi stefnandi fengið greiddar bætur úr launþegatryggingu vegna slyssins.

Stefnandi byggir einnig á því að ekki sé unnt að meta slysið sem óhappaatvik sem enginn beri ábyrgð á. Hegðun heimilismannsins hafi einfaldlega verið saknæm. Hljótist tjón af slíku sé viðkomandi hjúkrunarstofnun eða vinnuveitandi ábyrgur samkvæmt eðli máls.

Um lagarök vísar stefnandi til reglu skaðabótaréttarins um vinnuveitendaábyrgð og reglna skaðabótaréttarins um ábyrgð á aðilum sem geti ekki séð um sig sjálfir. Auk þess kveðst stefnandi vísa til reglna vinnuréttar. Krafan um málskostnað sé reist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og viðurkenningarkrafan á 2. mgr. 25. gr. sömu laga. Þá upplýsir stefnandi í stefnu að samið hafi verið við stefnda um að reka málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á grundvelli heimildar í 3. mgr. 42. gr. fyrrgreindra laga.fir ﷽﷽﷽﷽﷽jki sr, sbr. og 8. gr.ðilum sem geti ekki sem. Ef tja nr. 46/1980. Stefndi beri þvs að maðabgr. hennar, sbr. og 8. gr.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Af hálfu stefnda er á það bent að í stefnu sé vísað almennt til fjölmargra ákvæða laga nr. 46/1980 án þess að nein rök séu færð fyrir því með hvaða hætti stefndi eigi að hafa brotið gegn þeim. Stefndi telur að ekki sé hægt að reisa bótakröfu á slíkri almennri tilvísun til þessara ákvæða, sbr. forsendur í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 90/2013. Allt að einu telur stefndi að engin þessara ákvæða eigi við í málinu. Eins og lýst sé í stefnu hafi verið um mjög óvænt og ófyrirséð atvik að ræða. Hvorki stjórnendur stefnda né þeir sérfræðingar sem þar vinna, og sjá um rekstur og skipulag starfa innan hjúkrunarheimilisins, hefðu getað séð atvikið fyrir eða komið í veg fyrir að það ætti sér stað. Því sé ljóst að engin ákvæði laganna hafi verið brotin af hálfu stefnda. Þannig hafi ekkert í aðbúnaði eða öryggi á vinnustað, háttsemi starfsmanna stefnda eða annarra, sem stefndi verður talinn bera ábyrgð á, átt þátt í því að atvikið hafi orðið.

Stefndi mótmælir því einnig að ákvæði reglna nr. 499/1994, um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, eigi við í umræddu tilfelli, enda hafi stefnandi ekki fengið nein fyrirmæli um að lyfta umræddum heimilismanni úr rúminu. Það sé raunar viðurkennt af hálfu stefnanda í stefnu. Í öllu falli hafi engin ákvæði tilvitnaðrar reglugerðar verið brotin af hálfu stefnda enda sé starfið skipulagt m.t.t. öryggis bæði starfsmanna og heimilismanna. Tveir starfsmenn séu ávallt látnir sinna þeim heimilismönnum sem þurfi sérstaka aðstoð við að komast ferða sinna. Það hafi hins vegar ekki átt við um umræddan heimilismann. Þá liggur einnig ljóst fyrir að atvikið átti sér stað með alls óvæntum og ófyrirséðum hætti. Ekkert í starfsumhverfinu hafi þannig átt þátt í því að það varð.

Þá hafnar stefndi því að ákvæði reglugerðar nr. 431/1997 um notkun tækja eigi hér við enda engin tæki notuð þegar atvikið átti sér stað og engin þörf á að nota tæki við umönnun viðkomandi heimilismanns. Kveður hann stefnanda vísa til tiltekinna ákvæða framangreindra reglna og reglugerðar án þess að gera tilraun til þess að sýna fram á með hvaða hætti stefndi eigi að hafa brotið gegn ákvæðunum.

Stefndi mótmælir því einnig að bótaskylda verði lögð á hann á grundvelli reglna skaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð og vinnuveitandaábyrgð, eins og stefnandi virðist byggja á. Störf innan stofnunarinnar séu skipulögð af stjórnendum stefnda og yfirmönnum, m.a. með tilliti til öryggis bæði heimilismanna og þeirra starfsmanna sem þeim sinna. Sett sé upp hjúkrunaráætlun fyrir hvern og einn heimilismann sem byggi á umönnunarþörf viðkomandi sem metin sé af sérfræðingum stefnda. Samkvæmt starfslýsingu sjúkraliða beri þeim að vinna eftir hjúkrunaráætlun varðandi umönnun hvers heimilismanns. Við störf sín hjá stefnda hafi stefnandi þannig unnið eftir ákveðnu verkferli samkvæmt hjúkrunaráætlun hvers heimilismanns í samræmi við starfslýsingu sína. Þá fái allir starfsmenn afhentar almennar leiðbeiningar varðandi starfsemina og starfshætti hjá stefnda. Áhættumat hafi verið gert af hálfu stefnda í maí 2012. Ekkert af þeim atriðum sem þar hafi verið metin séu atriði sem geti hafa átt þátt í því atviki sem hér um ræði miðað við hvernig og við hvaða aðstæður það hafi átt sér stað. Við áhættumatið hafi engum atriðum verið breytt við umönnun viðkomandi heimilismanns eða aðstæður hvað það varðar. Hafnar stefndi því með öllu að áhættumat geti hafa haft þýðingu við það atvik sem hér um ræði.

Stefndi bendir á að stefnandi, sem sé reyndur sjúkraliði og með próf í hjúkrun frá heimalandi sínu, hafi starfað á umræddri deild í um það bil átta ár. Á deildinni dveljist 16 heimilismenn með mjög misjafnar þarfir og getu. Viðkomandi heimilismaður hafi dvalist á umræddri deild í um fimm ár er atvikið hafi orðið. Stefnandi hafi því þekkt vel til allra verkferla og aðstæðna á deildinni og enn fremur hverjar þarfir og geta viðkomandi heimilismanns hafi verið. Hafi hún verið vön að annast hann eftir þeirri hjúkrunaráætlun sem hafi legið fyrir. Hún hafi starfað sjálfstætt sem sjúkraliði á deildinni í samræmi við uppsett verkferli, hjúkrunaráætlun og starfslýsingu. Samkvæmt hjúkrunaráætlun hafi verið gert ráð fyrir einum starfsmanni til þess að sinna viðkomandi heimilismanni sem hafi haft góða hreyfigetu, eins og reyndar sé viðurkennt af stefnanda í stefnu. Hann þyrfti einkum aðstoð við persónulegt hreinlæti kvölds og morgna. Ekki hafi verið gert ráð fyrir að aðstoða þyrfti hann við að stíga fram úr rúmi eða að hann þyrfti annan líkamlegan stuðning. Heimilismaðurinn hafi sjálfur komist fram úr rúmi og ekki hafi verið gert sérstaklega ráð fyrir aðstoð hvað það varðar. Aðstæður umrætt sinn hafi að engu leyti verið frábrugðnar því sem venja var til. Af hálfu stefnanda sé því lýst að atvikið hafi orðið óvænt og mjög skyndilega.

Stefndi fær ekki séð hvernig eigi að vera hægt að byggja á reglum um sérfræðiábyrgð í því tilviki sem hér um ræði. Í öllu falli hvíli á stefnanda að sýna fram á sök stefnda. Ekki verði talið að umrætt atvik megi að neinu leyti rekja til saknæmrar háttsemi eða athafnaleysis af hálfu sérfróðra starfsmanna stefnda. Virðist stefnandi hins vegar byggja á því að yfirmönnum stefnanda hafi með einhverjum hætti, í krafti sérþekkingar sinnar, mátt vera ljóst að hætta væri á slíkum viðbrögðum hjá heimilismanninum. Því er alfarið mótmælt af hálfu stefnda. Starfsmönnum stefnda hafi ekki verið mögulegt, frekar en öðrum, að sjá fyrir umrætt atvik.

Stefndi telur að miðað við öll málsatvik megi ljóst vera að ekkert í skipulagi starfsins eða fyrirmælum til stefnanda hafi átt þátt í því að atvikið varð. Því hafnar stefndi því að nokkur sök liggi hjá stefnda eða starfsmönnum hans hvað varði skipulag starfsins og leiðbeiningar til starfsmanna. Bótaskylda verði því ekki lögð á stefnda á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar með vísan til sakar. Enginn grundvöllur sé heldur fyrir bótaskyldu á grundvelli einhvers konar sérfræðiábyrgðar stefnda.

Um tilvísun stefnanda til greinar 7.1.4 í kjarasamningi Sjúkraliðafélags Íslands tekur stefndi fram að þar sé vísað til kjarasamnings sem hafi tekið gildi eftir umrætt atvik, en sambærilegt ákvæði hafi verið í þeim kjarasamningi sem hafi gilt þegar atvikið átti sér stað. Stefndi hafnar því alfarið að ástand viðkomandi heimilismanns hafi verið með þeim hætti að umrætt ákvæði eigi við. Ekki sé hægt að draga þá ályktun af atvikinu að heimilismaðurinn hafi ekki getað borið ábyrgð á gerðum sínum, eins og stefnandi geri. Ástand heimilismannsins hafi ekki tengst umræddu atviki heldur virðist aðeins hafa verið um óhappatilviljun að ræða. Stefnandi lýsi því í engu hvernig ástand heimilismannsins hafi haft áhrif á það að atvikið hafi átt sér stað.

Stefndi bendir jafnframt á að í kjarasamningsákvæðinu komi fram að meta skuli bótaskyldu eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Það sé almennt skilyrði skaðabótaábyrgðar að orsakatengsl séu á milli saknæmrar og ólögmætrar háttsemi og þess tjóns sem krafist er bóta fyrir. Þá þurfi tjónið að vera sennileg afleiðing af ákveðinni háttsemi. Í því sambandi tekur stefndi fram að upplýst sé að ekkert er lúti að ástandi umrædds heimilismanns hafi átt þátt í atvikinu.

Stefndi mótmælir því sem byggt er á í stefnu að stefndi eigi að bera alla sönnunarbyrði í málinu. Þá hafnar stefndi því að atvikið hafi ekki verið rannsakað, enda komi fram í skráningu slyssins að hjúkrunarfræðingur og sjúkraþjálfari hafi skoðað aðstæður. Stefndi bendir enn fremur á að atvik málsins liggi fyrir óumdeild. Niðurstaða velti því ekki á atvikum þess heldur mati á bótaskyldu stefnda. Atvikið hafi verið tilkynnt af hálfu stefnda til Vinnueftirlits ríkisins 27. apríl 2011 þegar ljóst hafi orðið að stefnandi væri að einhverju leyti óvinnufær eftir atvikið. Rannsókn Vinnueftirlitsins hefði engu bætt við það sem þegar liggur fyrir um atvikið. Þá verði að telja ljóst að þótt áhættumat hefði legið fyrir á þessum tíma hefði ekki með neinu móti verið hægt að koma í veg fyrir atvikið af hálfu stefnda þar sem um óhappatilviljun hafi verið að ræða sem ekki hafi staðið í neinu sambandi við athafnir eða athafnaleysi stefnda sjálfs eða starfsmanna hans annarra en stefnanda.

Stefndi byggir á því að stefnandi þurfi að sýna fram á sök af hálfu stefnda sem hafi valdið henni tjóni. Stefndi hafnar því að sönnunarbyrðin verði lögð á stefnda vegna ákvæða laga nr. 124/2009 en með þeim lögum var bætt nýrri grein, 23 a, við skaðabótalög nr. 50/1993, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 90/2013.

Stefndi telur að í stefnu komi fram röksemdir fyrir skaðabótaskyldu stefnda sem hvíli á hlutlægri ábyrgð stefnda á óvæntum atvikum sem starfsmaður verður fyrir í vinnu í þágu stefnda eða vegna saknæmrar hegðunar heimilismanns. Stefndi mótmælir því að slík ábyrgð geti verið til staðar af hans hálfu. Stefndi tekur fram að ekki sé sjálfgefið að þeir einstaklingar sem dveljist á hjúkrunarheimili séu ósjálfbjarga með öllu, eins og stefnandi virðist að einhverju leyti halda fram í stefnu. Það að atvikið hafi átt sér stað inni á hjúkrunarstofnun leiði ekki til neins konar hlutlægrar ábyrgðar stefnda vegna þeirrar sérfræðikunnáttu sem þar er. Í öllu falli mótmælir stefndi því að nokkur slík ábyrgð geti verið til staðar af hálfu stefnda á atviki sem sannanlega sé óhappatilvik miðað við málsatvik öll.

Verði talið að atvikið sé ekki að öllu leyti óhappatilvik byggir stefndi á því að slysið megi að hluta rekja til óaðgætni stefnanda sjálfrar, sem hafi þá ekki sýnt viðeigandi aðgæslu eða viðhaft vinnubrögð sem hæfðu við þessar einföldu aðstæður. Stefnandi hafi ein tekið ákvörðun um aðstoðina og valið þá aðferð sem hún hafi beitt. Atvikið teljist að því leyti vera samspil óhappatilviks og eigin sakar.

Að öllu framangreindu virtu telur stefndi einsýnt að sýkna beri hann af kröfum stefnanda í málinu, enda eiga þær kröfur ekki við rök að styðjast.

Um lagarök vísar stefndi til meginreglna skaðabótaréttar, einkum sakarreglunnar, reglunnar um vinnuveitandaábyrgð og meginreglna um sönnun og sönnunarbyrði. Þá vísar stefndi til ákvæðis 7.1.4 í kjarasamningi Sjúkraliðafélags Íslands við Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu. Varðandi málskostnað vísar stefndi til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt sé reist á lögum nr. 50/1988 með síðari breytingum og þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili beri honum nauðsyn til að tekið sé tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar.

IV.

Ágreiningslaust er að stefnandi varð fyrir líkamstjóni við vinnu sína þegar hún var að aðstoða heimilismann á hjúkrunarheimili, sem stefndi rekur, við að fara á fætur árla dags 3. mars 2011. Stefnandi er ein til frásagnar um það sem gerðist og hefur lýst atvikinu eins og rakið er í kafla II. Stefndi hefur ekki dregið í efa að þessi lýsing sé rétt og ber að leggja hana til grundvallar.

Í 13. gr. laga nr. 46/1980 er sú skylda lögð á atvinnurekanda að tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Ber hann meðal annars að tryggja að vinnu starfsmanna sé hagað þannig að gætt sé fyllsta öryggis, sbr. 37. gr. laganna, og að fylgt sé viðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerð svo og fyrirmælum Vinnueftirlits ríkisins um þessi efni. Þessi fyrirmæli breyta þó engu um að starfsmaður sem slasast við framkvæmd starfa sinna verður að færa sönnur á að skilyrði séu uppfyllt til að láta viðkomandi atvinnurekanda bera skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hann hefur orðið fyrir. Hann ber því að jafnaði sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til óforsvaranlegrar og saknæmrar háttsemi atvinnurekandans.

Af skýrslum fyrir dómi og öðrum gögnum málsins verður ráðið að viðkomandi heimilismaður er óvenju þungur. Samkvæmt vottorði [...], læknis hjá stefnda, dags. 14. júní 2013, hefur heimilismaðurinn hins vegar verið mjög friðsamlegur í allri umgengni, en átt við ýmis kvíðavandamál að stríða, auk þess að vera sjóndapur og heyrnardaufur. Kemur þar fram að á þeim tíma sem slysið varð hafi heimilismaðurinn haft góða hreyfigetu og farið allra sinna ferða óstuddur innan deildarinnar. Fram komi í hjúkrunarskrá (RAI-mati) að einungis hafi verið gert ráð fyrir að einn starfsmaður aðstoðaði heimilismanninn við klæða sig og hátta. Þá segir eftirfarandi í vottorðinu: „Að öllu jöfnu var ekki gert ráð fyrir aðstoð við það að stíga fram úr rúmi eða líkamlegum stuðningi að öðru leyti.“

Í málinu hafa sjúkragögn verið lögð fyrir dómara í samræmi við 69. gr. laga nr. 91/1991. Af þeim má ráða að við vistun á hjúkrunarheimilið í október 2008 hafi heimilismaðurinn haft sæmilega hreyfigetu, eins og fram kemur í framangreindu vottorði, en honum þætti gott að fá stuðning starfsmanna. Kemur það heim og saman við skýrslu stefnanda fyrir dómi sem gat þess að hún hafi venjulega rétt fram hendurnar meira til að hvetja hann en til að veita honum líkamlegan stuðning við að fara á fætur.

Stefnandi byggir kröfu sína að nokkru leyti á því að stefndi hafi ekki fylgt fyrirmælum reglna nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, sem settar hafa verið með stoð í fyrrgreindum lögum nr. 46/1980. Reglurnar gilda þegar einn eða fleiri starfsmenn flytja byrði úr stað eða styðja við hana, sbr. 2. gr. þeirra. Í ljósi þess að stefnandi var fremur að hvetja heimilismanninn til að fara fram úr af eigin rammleik en að styðja við hann telur dómurinn ekki liggja fyrir að reglurnar hafi átt við. Þá er ekkert fram komið í málinu sem styður það að nauðsynlegt hafi verið að fleiri en einn starfsmaður aðstoðaði heimilismanninn á morgnana. Ekki verður heldur séð að þörf hafi verið á sérstökum búnaði við rúmið, til að auðvelda honum að fara fram úr af sjálfsdáðum, til að draga úr hættu á að starfsmenn slösuðust þegar þeir aðstoðuðu hann. Ekki hafa heldur verið færðar sönnur á að líkamlegt eða andlegt ástand heimilismannsins hafi verið með þeim hætti að sjá hafi mátt fyrir að sérstök slysahætta fylgdi því að aðstoða hann við að rísa úr rekkju. Telur dómurinn að rekja megi slysið til óvænts og ófyrirsjáanlegs viðbragðs heimilismannsins þegar stefnandi hvatti hann til að standa upp á þann hátt sem hún var vön að gera. Slysið verður hins vegar ekki rakið til saknæmrar vanrækslu við að tryggja öryggi stefnanda sem leitt getur til skaðabótaábyrgðar stefnda.

Þar sem atvik eru óumdeild og enginn ágreiningur um aðstæður á slysstað hefur vanræksla stefnda við að tilkynna slysið til Vinnueftirlits ríkisins enga þýðingu við sönnun í málinu. Þá fær dómurinn ekki séð að skortur á því að áhættumat hafi farið fram á vinnustaðnum samkvæmt IX. kafla laga nr. 46/1980 valdi því að líta beri atvikið öðrum augum en að framan greinir. Þá er engin stoð fyrir almennri reglu þess efnis að skaðabótaábyrgð verði lögð á atvinnurekendur í heilbrigðisþjónustu vegna tjóns sem sjúklingar í umsjá þeirra valda starfsmönnum.

Stefnandi styður kröfu sína einnig við ákvæði kjarasamnings Samtaka fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu við SFR-stéttafélag í almannaþjónustu. Þar segir í grein 7.1.6 í kjarasamningi þeim sem í gildi var þegar slysið varð að starfsmaður, sem í starfi sínu sinnir einstaklingi sem að takmörkuðu eða jafnvel engu leyti getur borið ábyrgð á gerðum sínum, eigi rétt á að beina skaðabótakröfu sinni vegna líkams- eða munatjóns að launagreiðanda. Í niðurlagi ákvæðisins segir að við mat og uppgjör kröfunnar gildi almennar reglur skaðabótaréttarins.

Engin gögn hafa verið lögð fram við meðferð málsins sem geta verið til leiðsagnar um túlkun þessa samningsákvæðis. Nærtækt er þó að ætla að hér sé vísað til sérreglna um skaðabótaábyrgð þeirra sem ekki geta stjórnað gerðum sínum sökum andlegra annmarka. Hér á landi hefur ekki verið talið að þeir geti borið skaðabótaábyrgð á grundvelli sakarreglunnar, sbr. til hliðsjónar 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Það leysir þó tjónvald ekki undan ábyrgð á tjóni sem hlýst af háttsemi hans sem almennt telst ólögmæt, sbr. grunnreglu 8. kafla Mannhelgisbálks Jónsbókar. Verður hér lagt til grundvallar að með fyrrgreindu kjarasamningsákvæði taki launagreiðandi á sig skyldu til að bæta viðkomandi starfsmönnum líkams- og munatjón sem þeir hefðu ella þurft að bera sjálfir eða sækja á hendur sjúklingi á grundvelli framangreindrar reglu eða eftir atvikum á grundvelli sakarreglunnar geti sjúklingurinn að takmörkuðu leyti borið ábyrgð á gerðum sínum.

Ekkert liggur fyrir um það hvað olli skyndilegu viðbragði heimilismannsins sem leiddi til þess að stefnandi slasaðist. Ósannað er að um mótþróa hafi verið að ræða eða atlögu sem undir venjulegum kringumstæðum yrði metin viðkomandi til sakar. Stefnandi hefur því ekki fært sönnur á að hún geti átt tilkall til skaðabóta úr hendi stefnda á grundvelli fyrrgreinds ákvæðis í viðkomandi kjarasamningi.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, X, er sýkn af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)