E-184/2022

Mál þetta, sem var höfðað með stefnu birtri [...] 2022, var dómtekið [...] 2022. Stefnandi er A, [...], en stefndi er Fangelsismálastofnun, Austurströnd 5, Seltjarnarnesi.

Dómkröfur stefnanda eru þær að felldur verði úr gildi úrskurður dómsmálaráðuneytisins, dags. [...] 2021, þar sem staðfest var ákvörðun stefnda, Fangelsismálastofnunar, dags. [...] 2021, um að synja stefnanda um reynslulausn að loknum helmingi refsitíma hans. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk greiðslu málskostnaðar.

I Hinn [...]2020 var stefnandi dæmdur í héraðsdómstóli B, fyrir meiri háttar fíkniefnabrot. Hafði stefnandi verið handtekinn á flugvellinum í [...] þann [...] 2019, þegar hann var á leið í flug til Íslands. Í ferðatösku hans fundust sjö pakkningar sem innihéldu hvítt efni, sem mældist jákvætt sem kókaín. Efnið var vigtað og greint af stofnun í eiturefnafræði ( e. National Institute of Toxicology) og innihélt það annars vegar kókaín og hins vegar íblöndunarefnið levamisole, sem er ormalyf ætlað dýrum. Heildarþyngd efnanna var 6.945,7 g og þar af var magn kókaíns 3.444 g. Með hliðsjón af játningu stefnanda var hann dæmdur til að sæta fangelsi í sex ár og einn dag. Stefnandi óskaði eftir því að vera fluttur til Íslands og fá að afplána refsinguna hér á landi og frá [...] 2021 hefur hann afplánað refsingu sína á Íslandi.

Með bréfi, dags. [...] 2021, til Fangelsismálastofnunar sótti lögmaður stefnanda um reynslulausn að aflokinni afplánun helmings dæmdrar refsingar á grundvelli 3. mgr. 80. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga. Var tekið fram í bréfinu að beiðnin væri byggð á því að hann ætti rétt á lausn til reynslu þegar helmingur refsitímans væri liðinn, þrátt fyrir að hann afplánaði dóm fyrir alvarlegt brot, þar sem persónulegar ástæður hans mæltu með því og í ljósi þess að framkoma hans og hegðun í refsivistinni hefði verið með ágætum. Stefnandi hefði verið með hreina sakaskrá þegar hann var handtekinn [...] 2019 í [...], auk þess sem taka bæri tillit til þess að hann hefði verið fórnarlamb þegar brotið átti sér stað vegna hótana íslenskra glæpasamtaka sem hefðu neytt hann til þess að fremja umrætt brot. Þá bæri að líta til þess að hegðun hans og framkoma hefði verið til fyrirmyndar í afplánuninni. Í bréfinu lýsir stefnandi slæmum aðstæðum sínum í fangelsinu á G og tekur fram að afplánun þar hafi reynt mikið á andlega heilsu hans. Í sama bréfi óskaði stefnandi einnig eftir því að komast í afplánun í opnu fangelsi og þann [...]2021 var stefnandi fluttur í fangelsið að F, sem er opið fangelsi.

Með ákvörðun Fangelsismálastofnunar, dags. [...] 2021, var beiðni stefnanda um að honum yrði veitt reynslulausn þegar liðinn væri helmingur af fangelsisrefsingunni hafnað með vísan til 2. mgr. 80. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga og „vegna eðlis þess brots“ sem stefnandi afplánaði fangelsisrefsingu fyrir. Taldi stofnunin ekki vera fyrir hendi ástæður sem mæltu með að vikið yrði frá þeirri meginreglu að „slíkum dómþolum sé synjað um reynslulausn eftir helming refsitímans“. Var stefnanda leiðbeint um kæruheimild til dómsmálaráðuneytisins samkvæmt 95. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga. Bréfið var undirritað ólæsilegri undirskrift þess starfsmanns sem undirbjó ákvörðun stofnunarinnar, auk þess sem stimpill embættisins var þar fyrir neðan. Þá liggur fyrir endurrit í gögnum málsins af sama bréfi þar sem undirritun stefnanda kemur fram um móttöku þess.

Stefnandi kærði ákvörðun Fangelsismálastofnunar til dómsmálaráðuneytisins þann [...] 2021. Var þess aðallega krafist að ákvörðun Fangelsismálastofnunar yrði felld úr gildi og að fallist yrði á kröfu stefnanda um reynslulausn að loknum helmingi refsitímans. Til vara var þess krafist að ákvörðunin yrði felld úr gildi og lagt fyrir Fangelsismálastofnun að taka málið til efnismeðferðar á nýjan leik, þar sem verulegir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð hennar.

Dómsmálaráðuneytið sendi kæru stefnanda til Fangelsismálastofnunar og óskaði eftir umsögn stofnunarinnar. Með bréfi, dags. [...] 2021, gerði stofnunin ítarlegri grein fyrir þeim sjónarmiðum sem ákvörðun hennar var byggð á. Í bréfinu var rakið ákvæði 3. mgr. 80. gr. laga um fullnustu refsinga og það mat stofnunarinnar að í tilviki stefnanda væru ekki fyrir hendi ástæður sem mæltu með því að vikið yrði frá þeirri meginreglu sem þar kæmi fram. Brot stefnanda teldist stórfellt fíkniefnalagabrot sem varðaði við 173. gr. a í almennum hegningarlögum og dómþolum sem dæmdir hefðu verið fyrir slík brot væri ekki veitt reynslulausn eftir helming refsitímans.

Stefnanda var veittur frestur til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri með tölvuskeyti sem sent var var lögmanni hans hinn [...] 2021. Í svari lögmannsins, sbr. tölvuskeyti [...] 2021, var ítrekuð sú afstaða hans að ákvörðun Fangelsismálastofnunar hefði ekki fylgt rökstuðningur og jafnframt að síðari rökstuðningur í greinargerð stofnunarinnar væri of seint fram kominn. Þá var enn fremur ítrekað að ákvörðun Fangelsismálastofnunar hefði ekki verið undirrituð. Annars taldi lögmaðurinn að ekki væri ástæða til að koma á framfæri frekari athugasemdum.

Dómsmálaráðuneytið óskaði einnig eftir afstöðu náðunarnefndar í samræmi við fyrirmæli 13. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga. Í tillögum náðunarnefndarinnar, dags. [...] 2021, var lagt til að ákvörðun Fangelsisstofnunar yrði staðfest. Fékk lögmaður stefnanda umsögn náðunarnefndar senda með tölvuskeyti [...] 2021 og var honum gefinn kostur á að koma að athugasemdum sínum. Engar frekari athugasemdir bárust frá stefnanda.

Dómsmálaráðuneytið kvað upp úrskurð sinn í málinu þann [...] 2021. Vísaði ráðuneytið til umsagnar náðunarnefndar, dags. [...] 2021. Þá tók ráðuneytið fram að þrátt fyrir að Fangelsismálastofnun hefði ekki fylgt þeirri meginreglu stjórnsýsluréttar að greina beri skilmerkilega frá því hvaða starfsmenn taki ákvörðun í einstöku máli, þá leiddi slíkur ágalli ekki til ógildingar á ákvörðun Fangelsismálastofnunar. Þá tók ráðuneytið undir athugasemdir stefnanda um að rökstuðningur Fangelsismálastofnunar væri haldinn ágöllum að því leyti að óskýrt væri hvort umsókn stefnanda um reynslulausn hefði verið synjað á þeim grundvelli að háttsemi sú sem stefnandi hlaut dóm fyrir teldist meiri háttar brot í skilningi 2. mgr. 80. gr. laga um fullnustu refsinga eða hvort önnur sjónarmið hefðu legið að baki hinni kærðu ákvörðun. Taldi ráðuneytið rökstuðning stofnunarinnar „of skamman“ og ekki nægilega greinargóðan þannig að aðili málsins gæti skilið hvers vegna niðurstaðan hefði verið að hafna umsókn hans. Ráðuneytið teldi á hinn bóginn að úr þessum annmarka hefði verið bætt með athugasemdum Fangelsismálastofnunar til ráðuneytisins vegna málsins. Þá tók ráðuneytið fram að það hefði farið yfir gögn málsins og umsögn náðunarnefndar sem hefði lagt fyrir ráðuneytið að staðfesta hina kærðu ákvörðun. Því væri hin kærða ákvörðun Fangelsismálastofnunar staðfest.

II

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi telur að ógilda beri ákvörðun stefnda, Fangelsismálastofnunar, þar sem hún hafi verið haldin verulegum ágöllum.

Í fyrsta lagi hafi rökstuðningur Fangelsismálastofnunar verið ófullnægjandi. Málsmeðferðin hafi verið í andstöðu við ákvæði 10., 13. og 30. gr. stjórnsýslulaga. Vísar stefnandi um þetta til niðurstöðu dómsmálaráðuneytisins. Telur stefnandi að Fangelsismálastofnun hafi ekki rannsakað málið áður en ákvörðun var tekin þar sem sérstakt mat á aðstæðum stefnanda hafi ekki farið fram áður en ákvörðun var tekin. Með þessu hafi andmælaréttur stefnanda verið virtur að vettugi. Stefnandi hafi þurft að kæra ákvörðunina til þess að fá fullnægjandi rökstuðning. Ekki hafi verið tekin afstaða til athugasemda stefnanda þess efnis að hann hefði haft meðferðis 3.445 gaf fíkniefnum þegar hann var stöðvaður í [...] en ekki 6.947,5 g. Þess vegna hafi niðurstaða Fangelsismálastofnunar verið haldin efnisannmarka. Þá hafi stofnunin talið sig hafa afgreitt umsókn stefnanda um reynslulausn með því að leyfa honum að fara á F. Með þessu hafi stofnunin brotið gegn 10. og 22. gr. stjórnsýslulaga.

Í öðru lagi er krafan um ógildingu úrskurðarins á því byggð að ákvörðun Fangelsismálastofnunar hafi ekki verið undirrituð af tilteknum starfsmanni, sbr. til hliðsjónar álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 10652/2020.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda.

Stefndi telur að málatilbúnaði stefnanda sé svo áfátt að til greina komi að vísa málinu frá dómi af sjálfsdáðum. Málatilbúnaður stefnanda beinist ekki að meintum ágöllum á málsmeðferð og úrskurði dómsmálaráðuneytisins. Engin lagarök eða sjónarmið séu færð fyrir því að fallast beri á dómkröfu stefnanda á þeim grundvelli að umsögn náðunarnefndar og úrskurður ráðuneytisins brjóti í bága við ákvæði laga um fullnustu refsinga nr. 15/2016, ákvæði stjórnsýslulaga eða aðrar meginreglur stjórnsýsluréttar þannig að varði ógildingu á úrskurði ráðuneytisins.

Meginreglan sé sú að dómþola beri að afplána refsingu sína að fullu og reynslulausn sé aðeins veitt að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Þannig segi í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 15/2016 að þegar fangi hafi afplánað tvo þriðju hluta refsitíma geti Fangelsismálastofnun ákveðið að hann skuli látinn laus til reynslu. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar sé heimilt að veita fanga reynslulausn þegar helmingur refsitímans er liðinn, ef fanginn afplánar ekki refsingu „fyrir alvarlegt eða að öðru leyti gróft brot, eða tilraun til slíks brots, svo sem manndráp, ofbeldis- og kynferðisbrot, frelsissviptingarbrot, meiri háttar fíkniefnabrot, brennu eða önnur almannahættubrot og rán“. Loks mæli 3. mgr. 80. gr. laganna fyrir um að heimilt sé að veita fanga lausn til reynslu þegar helmingur refsitímans sé liðinn, þrátt fyrir að hann afpláni refsingu fyrir alvarlegt eða að öðru leyti gróft afbrot, ef mjög sérstakar persónulegar ástæður mæla með því og framkoma og hegðun fanga í refsivistinni hefur verið með ágætum. Er því hafnað að greind skilyrði hafi verið uppfyllt.

Stefndi telur að í umsögn fangelsismálastofnunar til ráðuneytisins við meðferð kæru stefnanda komi fram ítarlegri rökstuðningur fyrir þeirri ákvörðun stofnunarinnar að synja beiðni stefnanda. Þar hafi verið farið yfir efni 80. gr. laganna um skilyrði reynslulausnar og hvers vegna komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að ákvæði 3. mgr. ákvæðisins ætti ekki við um stefnanda. Í úrskurði ráðuneytisins sé tekið undir athugasemdir stefnanda um að rökstuðningur í synjunarbréfi Fangelsismálastofnunar sé haldinn nokkrum ágöllum. Segi í úrskurði ráðuneytisins að það sé „vandkvæðum bundið að gera sér grein fyrir hvort Fangelsismálastofnun hafi synjað umsókn um reynslulausn þar sem stofnunin telji að háttsemi kæranda falli undir meiriháttar fíkniefnabrot í merkingu 2. mgr. 80. gr. laga um fullnustu refsinga eða hvort önnur sjónarmið hafi legið að baki hinni kærðu ákvörðun“. Segir svo að í ljósi þess að um íþyngjandi ákvörðun fyrir stefnanda hafi verið að ræða þá sé „rökstuðningur of skammur og uppfylli ekki þá kröfu að vera það greinargóður að aðili málsins geti auðveldlega skilið hvers vegna niðurstaða málsins var sú sem raun ber vitni“. Hins vegar hafi ráðuneytið litið svo á að úr þessu hefði verið bætt með þeim athugasemdum sem Fangelsismálastofnun kom á framfæri til ráðuneytisins vegna meðferðar kærumálsins.

Stefndi byggir á því að enda þótt rökstuðningur í synjunarbréfi fangelsismálastofnunar hafi verið skammur og ekki mjög ítarlegur, þá sé engu að síður fullljóst á hvaða grundvelli stofnunin synjaði beiðninni um reynslulausn. Í því sambandi bendir stefndi á að í ákvörðuninni sé beinlínis vísað til 2. mgr. 80. gr. laga nr. 15/2016 og sagt að stefnanda sé synjað um reynslulausn á grundvelli þess ákvæðis „vegna eðlis þess brots sem [stefnandi] afplánar refsingu fyrir“. Stefndi telur að engan veginn geti verið óljóst að það sé vegna þess að stefnandi afpláni refsingu fyrir meiri háttar fíkniefnabrot sem honum hafi verið synjað um reynslulausnina. Þá sé áréttað að stefnandi hafi haft lögmann til aðstoðar, sem ekki hafi getað dulist á hvaða grunni synjun stefnanda um reynslulausn byggðist.

Stefndi tekur fram að í bréfi fangelsismálastofnunar til ráðuneytisins segi að stefnandi hafi haft meðferðis „að heildarþyngd 6945.7 grömm af fíkniefnum“ þegar hann var handtekinn. Samkvæmt íslenskri dómaframkvæmd í áratugi hafi alltaf verið ákært fyrir heildarmagn þeirra efna sem sakborningar hafi verið teknir með í vörslum sínum. Sé þannig í ákæru ekki eingöngu greint frá magni fíkniefnanna sjálfra, heldur heildarmagninu eins og það sé með íblöndunarefni. Hins vegar sé tiltekið hver sé styrkleiki efnisins hverju sinni, eins og gert var í hinum spænska dómi í máli stefnanda, en hreint magn kókaíns sem stefnandi hugðist flytja til Íslands var 3.444 g. Sé því ekkert óeðlilegt við það, eða merki um að mál stefnanda hafi ekki verið skoðað sérstaklega af hálfu stofnunarinnar, þótt vísað hafi verið til heildarþyngdar hinna haldlögðu efna. Stefndi áréttar þó að hvort heldur sem miðað er við 6.947,5 geða 3.444 g breyti það ekki því að um mjög mikið magn hafi verið að ræða sem falli undir 173. gr. a í almennum hegningarlögum um stórfellt fíkniefnabrot. Samkvæmt upplýsingum frá héraðssaksóknara sé miðað við um 550 g þegar mál eru felld undir ákvæði hegningarlaganna um stórfellt brot og því ljóst að hefði stefnandi verið tekinn á Íslandi með þetta magn af efnum hefði hann verið ákærður fyrir brot gegn 173. gr. a í hegningarlögum. Sé það enda svo að Fangelsismálastofnun leiti alltaf upplýsinga hjá ríkissaksóknara/sakaskrá, þegar um sé að ræða afplánun erlendra dóma, um það við hvaða ákvæði íslenskra laga brotin varða. Hafi það einnig verið gert í tilviki stefnanda þegar umsókn hans um reynslulausn var til meðferðar hjá stofnuninni.

Um heimild æðra stjórnvalds til að bæta úr annmörkum lægra setts stjórnvalds tekur stefndi fram að þótt stefndi líti svo á að ákvörðun Fangelsismálastofnunar hafi verið nægilega rökstudd svo unnt væri að gera sér grein fyrir á hverju hún væri byggð sé engu að síður tekið undir með úrskurði ráðuneytisins, að bætt hafi verið úr stuttum rökstuðningi fangelsismálastofnunar á æðra stjórnsýslustigi. Samkvæmt stjórnsýslurétti sé hin almenna regla sú að æðra stjórnvald, sem fari með fullar endurskoðunarheimildir, geti endurskoðað lagagrundvöll máls, upplýsingar um málsatvik og mat lægra setts stjórnvalds. Dómsmálaráðuneytinu hafi samkvæmt því verið heimilt að taka afstöðu til málsins eins og það væri ráðuneytið sjálft sem væri að taka fyrstu ákvörðun í málinu, auk þess sem æðra stjórnvald með fullar endurskoðunarheimildir hafi að jafnaði rúma heimild til að leiðrétta ákvörðun lægra setts stjórnvalds, bæði um efni og meðferð, þar á meðal ófullnægjandi rökstuðning. Framangreind sjónarmið eigi sérstaklega við ef ekki verður ráðið af ákvæðum sérlaga að endurskoðunarheimild ráðuneytisins sæti takmörkunum.

Stefndi tekur fram að áður en málið hafi verið sent náðunarnefnd í samræmi við ákvæði 13. gr. laga um fullnustu refsinga hafi lögmanni stefnanda verið gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum við greinargerð fangelsismálastofnunar. Undir rekstri málsins hafi náðunarnefnd látið ráðuneytinu í té ítarlega rökstudda umsögn, þar sem lagt hafi verið fyrir ráðuneytið að staðfesta hina kærðu ákvörðun. Lögmanni stefnanda hafi verið send umsögn náðunarnefndar og gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum áður en málið var tekið til úrskurðar í ráðuneytinu, en engar athugasemdir hafi borist frá honum. Raunar komi fram í tölvupósti lögmannsins, dags. [...] 2021, til dómsmálaráðuneytisins að hann staðfesti móttöku tillögu náðunarnefndarinnar með þessum orðum: „Þessu er ekki andmælt“.

Stefndi vísar til umsagnar náðunarnefndarinnar. Þar komi fram að reglur um veitingu reynslulausnar séu undantekningarreglur, sem sæti ströngum skilyrðum. Í umsögninni sé farið yfir skilyrði reynslulausnar, sbr. 1.– 3. mgr. 80. gr. laga um fullnustu refsingar. Þessu næst benti nefndin á að stefnandi væri að afplána refsingu fyrir meiri háttar fíkniefnabrot og að meginreglan væri sú að fyrir slík brot afpláni dómþolar tvo þriðju hluta refsingar sinnar. Þá vísaði nefndin til þess að samkvæmt 2. mgr. 80. gr. laga nr. 15/2016 væri ekki heimilt að veita reynslulausn eftir helming þegar um væri að ræða meiri háttar fíkniefnabrot. Tók náðunarnefndin fram að stefnandi hefði m. a. vísað til erfiðra aðstæðna hans í fangelsinu á G, en einnig að hann þyrfti að komast semfyrst út á vinnumarkaðinn til að endurgreiða fjölskyldu sinni aðstoð á meðan hann var í fangelsinu á G. Nefndin hafi bent á að eðli málsins samkvæmt hefði fangavist áhrif á stöðu og hagi fanga, bæði varðandi atvinnu þeirra, fjárhag og ýmsar skuldbindingar. Þá sé fangelsisvist mörgum föngum þungbær, sem og að margir þeirra hegði sér vel í refsivistinni. Þessar aðstæður gætu því ekki talist til mjög sérstakra persónulegra aðstæðna sem leiða ættu til undanþágu frá meginreglunni í 2. mgr. 80. gr. laga um fullnustu refsinga. Með hliðsjón af þessu lagði nefndin til að hin kærða ákvörðun stefnda yrði staðfest.

Að fenginni þessari umsögn náðunarnefndar hafi dómsmálaráðuneytið tekið umsögnina til athugunar og kannað hvort hún væri haldin efnisannmörkum. Ráðuneytið hafi komist að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki. Að svo búnu hafi ráðuneytinu borið að fara að niðurstöðu nefndarinnar samkvæmt 2. ml. 2. mgr. 13. gr. laga um fullnustu refsinga. Í framangreindu mati hafi einnig falist sú afstaða ráðuneytisins að náðunarnefnd hefði í umsögn sinni bætt verulega og með fullnægjandi hætti úr þeim ágöllum sem voru að mati ráðuneytisins á ákvörðun Fangelsismálastofnunar. Það hafi því verið niðurstaða ráðuneytisins, sem æðsta úrskurðaraðila á stjórnsýslustigi, að staðfesta bæri ákvörðun Fangelsismálastofnunar um að synja stefnanda um reynslulausn að lokinni afplánun helmings refsitímans.

Stefndi telur rétt að benda á að komið hafi verið til móts við óskir stefnanda um fyrirkomulag afplánunar að öðru leyti. Þannig hafi stefnandi fengið að afplána í opnu fangelsi að F 48 dögum eftir að hann var fluttur til landsins, eða um leið og þar losnaði pláss þann [...] 2021. Hafi með því einnig verið komið til móts við óskir hans um að afplána nærri fjölskyldu sinni, og jafnframt að hann þyrfti ekki að afplána á D. Sömuleiðis hafi verið fallist á beiðni stefnanda um að afplána hluta refsingar sinnar á E, frá [...] 2021, og stundi stefnandi vinnu á meðan hann dveljist þar. Þá sé fyrirhuguð afplánun stefnanda með rafrænu eftirliti þann [...] 2022, að uppfylltum öllum skilyrðum þar að lútandi. Muni stefnandi þá geta búið á eigin heimili fram að reynslulausn er sé áætluð [...] 2023, að afplánuðum tveimur þriðju hlutum refsitímans.

Um undirritun ákvörðunar fangelsismálastofnunar áréttar stefndi að í svarbréfinu hafi komið fram varðandi tölvupóstsamskiptin að þar hefði einungis verið um að ræða samskipti stofnunarinnar við lögmann stefnanda til upplýsingar, en engar ákvarðanir hefðu komið þar fram sem hefðu krafist þess að nafn starfsmanns lægi fyrir. Hins vegar séu ákvarðanir um reynslulausn undirritaðar af starfsmanni á stimpil stofnunarinnar. Stefndi bendir á að stefnandi fór ekki fram á að upplýst yrði um nafn þess starfsmanns sem átti í samskiptunum og/eða tók hina kærðu ákvörðun, en það liggi að sjálfsögðu fyrir um hvaða starfsmann er að ræða, auk þess sem ákvörðun um reynslulausn sé ekki persónuleg ákvörðun viðkomandi starfsmanns, heldur ákvörðun stofnunarinnar.

Stefndi fellst á það með ráðuneytinu, enda þótt ákvörðun fangelsismálastofnunar hafi vissulega verið undirrituð, að það hefðu verið betri stjórnsýsluhættir, í ljósi þess hversu ólæsileg undirskriftin var, ef nafn þess eða þeirra starfsmanna sem komu að ákvörðuninni fyrir hönd stofnunarinnar hefði komið fram með læsilegum hætti í ákvörðuninni sjálfri, eins og hún var birt fyrir stefnanda. Hins vegar tekur stefndi undir þá niðurstöðu í úrskurði ráðuneytisins að ekki sé um svo verulegan ágalla að ræða að það varði ógildingu ákvörðunarinnar. Í því sambandi bendir stefndi á að ekki verður séð að niðurstaðan hefði orðið önnur, þótt legið hefði fyrir með skýrum hætti hvaða starfsmaður tók ákvörðunina fyrir hönd Fangelsismálastofnunar.

III

Stefnandi krefst í máli þessu ógildingar á úrskurði dómsmálaráðuneytisins, dags. [...]2021, en með úrskurði þessum var staðfest ákvörðun stefnda, Fangelsismálastofnunar, um að synja stefnanda um reynslulausn að loknum helmingi refsitíma hans.

Kröfu sína um ógildingu úrskurðar dómsmálaráðuneytisins byggir stefnandi annars vegar á þeirri málsástæðu að rökstuðningur Fangelsismálastofnunar hafi verið ófullnægjandi, þar sem rannsókn á aðstæðum stefnanda hafi ekki farið fram áður en ákvörðun var tekin hjá Fangelsismálastofnun. Þetta hafi leitt til þess að andmælaréttur hans var virtur að vettugi og að hann hafi þurft að kæra ákvörðunina til dómsmálaráðuneytisins til þess að fá „fullnægjandi“ rökstuðning. Hins vegar hafi ákvörðun Fangelsismálastofnunar ekki verið undirrituð af tilgreindum starfsmanni.

Samkvæmt framangreindu er ekki á því byggt af hálfu stefnanda að ágallar hafi verið á meðferð kærumáls hans hjá dómsmálaráðuneytinu. Með öðrum orðum byggist málatilbúnaður stefnanda á því að ekki hafi verið rétt staðið að málsmeðferð hjá Fangelsismálastofnun og það leiði til þess að fella beri úr gildi úrskurð dómsmálaráðuneytisins.

Eins og rakið er hér að framan var stefnandi hinn [...] 2020 dæmdur af héraðsdómstóli B til að sæta fangelsi í sex ár og einn dag fyrir meiri háttar fíkniefnabrot. Stefnandi var síðan fluttur til Íslands og hefur hann frá [...] 2021 afplánað refsingu sína á Íslandi. Hinn [...] 2021 óskaði stefnandi eftir því að Fangelsismálastofnun veitti honum reynslulausn að aflokinni afplánun helmings dæmdrar refsingar. Var þeirri beiðni hafnað með bréfi stofnunarinnar [...] 2021 með vísan til 2. mgr. 80. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga og eðlis brots þess sem stefnandi var dæmdur fyrir.

Stefnandi kærði ákvörðunina til dómsmálaráðuneytisins og krafðist þess að hún yrði felld úr gildi og einnig að fallist yrði á kröfu stefnanda um reynslulausn að lokinni afplánun á helmingi refsitímans. Við meðferð málsins hjá ráðuneytinu aflaði ráðuneytið umsagnar Fangelsismálastofnunar auk þess sem erindi stefnanda var sent náðunarnefnd í samræmi við fyrirmæli 13. gr. laga nr. 15/2016. Í umsögn Fangelsismálastofnunar kom fram ítarlegri rökstuðningur fyrir ákvörðun stofnunarinnar. Tók stofnunin fram að brot stefnanda teldist stórfellt fíkniefnalagabrot og að dómþolum sem dæmdir væru fyrir slík brot væri ekki veitt reynslulausn eftir helming refsitímans. Þá taldi stofnunin að góð hegðun nægði ekki ein og sér og væri viðbótaskilyrði við sérstakar aðstæður í skilningi ákvæðis 3. mgr. 80. gr. laga nr. 15/2016.

Eftir að svör umsagnaraðila höfðu borist var stefnanda gefinn kostur á að koma að athugasemdum sínum. Með tölvuskeyti lögmanns stefnanda [...] 2021 voru ítrekuð fyrri sjónarmið, m. a. um skort á rökstuðningi Fangelsismálastofnunar. Þá tók lögmaðurinn fram í tölvuskeyti [...] 2021 að hann andmælti ekki umsögn náðunarnefndar.

Ráðuneytið kvað síðan upp úrskurð í málinu og staðfesti ákvörðun Fangelsismálastofnunar. Var niðurstaðan byggð á lögbundinni umsögn náðunarnefndar og umsögn stefnda, Fangelsismálastofnunar. Tók ráðuneytið fram að það liti svo á að umsögn náðunarnefndar væri byggð á staðreyndum málsins og í samræmi við lög. Þá tók ráðuneytið fram að umsögn náðunarnefndar væri bindandi fyrir ráðuneytið, sbr. 2. málslið 2. mgr. 13. gr. laga nr. 16/2016.

Það er almenn regla að æðra sett stjórnvald geti endurskoðað málsmeðferð lægra setts stjórnvalds í heild sinni og geti við þá endurskoðun byggt á sömu sjónarmiðum og gögnum og lögð voru fyrir lægra sett stjórnvald, en einnig nýjum sjónarmiðum og gögnum. Æðra stjórnvald er með öðrum orðum ekki bundið af niðurstöðum og forsendum lægra setts stjórnvalds. Getur æðra sett stjórnvald samkvæmt því bætt úr þeim annmörkum sem voru á málsmeðferð eða efnislegri niðurstöðu lægra setta stjórnvaldsins, þ. á m. rannsókn þess og rökstuðningi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands 18. desember 2003 í máli nr. 172/2003.

Að þessu virtu og með skírskotun til þess er að framan greinir telur dómurinn að við meðferð málsins hjá dómsmálaráðuneytinu og í samræmi við fyrrgreinda heimild æðra stjórnvalds til að endurskoða málsmeðferðina hafi verið bætt úr þeim annmörkum sem voru á upphaflegum rökstuðningi Fangelsismálastofnunar. Þá er óumdeilt að stefnandi átti þess kost að koma að sjónarmiðum sínum varðandi efni málsins áður en dómsmálaráðuneytið kvað upp úrskurð sinn. Á það bæði við umsögn náðunarnefndar og Fangelsismálastofnunar. Verður því ekki talið að við meðferð málsins hafi andmælaréttur stefnanda verið virtur að vettugi. Þá verður ekki talið að ógreinileg undirritun undir ákvörðun Fangelsismálastofnunar geti leitt til ógildingar á úrskurði dómsmálaráðuneytisins. Er það því niðurstaða dómsins að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Rétt þykir að málskostnaður á milli aðila falli niður.

G-kk-nf M-kk-nf Þ-kk-nf lögmaður flutti málið fyrir stefnanda.

S-kvk-nf B-x-x flutti málið fyrir stefnda.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

R-kvk-nf S-kvk-nf