E-1451/2011

Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 23. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af M-kvk-þgf L-kvk-þgf G-kvk-þgf, kt. 000000-0000, S-kk-þgf S-kk-þgf, kt. 000000-0000, S-kk-þgf Á-kk-þgf S-kk-þgf, kt. 000000-0000, og T-kvk-þgf B-kvk-þgf S-kvk-þgf, kt. 000000-0000, öllum til heimilis að Aratúni 34, Garðabæ, með stefnu, birtri 22. marz 2011, á hendur Á-kvk-þgf E-kvk-þgf O-kvk-þgf, kt. 000000-0000, Lindartúni 12, Garði, og DV ehf., kt. 000000-0000, Tryggvagötu 11, Reykjavík.

1. Dómkröfur allra stefnenda eru þær aðallega, að eftirfarandi ummæli í stafliðum A og B, sem voru viðhöfð, birt og borin út á vefsvæðinu dv.is, 18. september 2010, og stefndu bera ábyrgð á að lögum, samkvæmt 235. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, verði dæmd dauð og ómerk, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

A. Þetta er alveg óskiljanlegt, að fólk, sem er marg búið að brjóta af sér, og hefur verið dæmt æ ofan í æ, fyrir líkamsárásir, sama hvort það eru smábörn eða fullorðnir, sem ráðist er á, fá bara að halda þessu áfram endalaust ...

B. Er ekki hægt að koma svona „Villidýrum“ úr hverfinu og bara sem lengst, Eldey væri ágæt A-kk-nf, svo fólk fái að lifa sínu lífi án ógnar og ótta?

Til vara er byggt á því, að ummælin varði við 234. gr., sbr. 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Til þrautavara byggja stefnendurnir, M-kvk-nf og S-kk-nf, á því, að ummælin varði við 237. gr., sbr. 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

2. Stefnendurnir M-kvk-nf, S-kk-nf og S-kk-nf, krefjast þess aðallega, að eftirfarandi ummæli í staflið A kröfulið 2, sem voru viðhöfð, birt og borin út á vefsvæðinu dv.is 18. september 2010, og stefndu bera ábyrgð á að lögum, samkvæmt 235. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, verði dæmd dauð og ómerk, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

A. Svo hefur uppeldið á syninum greinilega verið: „Do as I do“, hann virðist vera ansi liðtækur í afbrotum líka.

Til vara er byggt á því, að ummælin varði við 234. gr., sbr. 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Til þrautavara byggja stefnendurnir, M-kvk-nf og S-kk-nf, á því að ummælin varði við 237. gr., sbr. 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

3. Stefnendur allir krefjast þess, að stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, verði dæmd til refsingar fyrir að hafa viðhaft, birt og borið út ærumeiðandi aðdróttanir, sem tilgreindar eru í stafliðum A og B í kröfulið 1, um stefnendur alla, á vefsvæðinu dv.is, 18. september 2010, en háttsemi stefndu varði við 235. gr., sbr. 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Þá krefjast stefnendurnir M-kvk-nf, S-kk-nf og S-kk-nf þess aðallega, að stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, verði dæmd til refsingar fyrir að hafa viðhaft, birt og borið út ærumeiðandi aðdróttun, sem tilgreind er í staflið A í kröfulið 2, um stefnendur, á vefsvæðinu dv.is, 18. september 2010, en háttsemi stefndu varði við 235. gr., sbr. 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Til vara er byggt á því, að ummælin varði við 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Til þrautavara byggja stefnendurnir, M-kvk-nf og S-kk-nf, á því, að ummælin í kröfulið 1 og 2 varði við 237. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

4. Stefnendur allir krefjast þess aðallega, að stefnda DV ehf. verði dæmt til refsingar fyrir að hafa birt og borið út ærumeiðandi aðdróttanir, sem tilgreindar eru í stafliðum A og B í kröfulið 1, um stefnendur, á vefsvæðinu dv.is, 18. september 2010, en háttsemi stefnda varði við 2. mgr. 236. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Til vara er byggt á því, að ummælin varði við 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Þá krefjast stefnendurnir M-kvk-nf, S-kk-nf og S-kk-nf þess aðallega, að stefnda DV ehf. verði dæmt til refsingar fyrir að hafa birt og borið út ærumeiðandi aðdróttun, sem tilgreind er í staflið A í kröfulið 2, um stefnendur, á vefsvæðinu dv.is, 18. september 2010, en háttsemi stefnda teljist varða við 2. mgr. 236. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Til vara er byggt á því, að ummælin varði við 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Verði ekki fallizt á sjálfstæða refsiábyrgð stefnda DV ehf. á grundvelli 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa birt og borið út hin ærumeiðandi ummæli, er til vara byggt á því, að dæma beri stefnda DV ehf. til refsingar fyrir hlutdeild í brotum stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, samkvæmt kröfulið nr. 3 í stefnu, sbr. 22. gr. laga nr. 19/1940.

5. Gerð er krafa um, að stefndu, verði in solidum dæmdir til þess að greiða hverjum stefnanda um sig, krónur 500.000 í miskabætur, með vöxtum samkvæmt 1. ml. 4. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 18. september 2010 til 22. apríl 2011, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, samkvæmt. 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. ml. 9. gr. sömu laga.

6. Þess er krafizt, að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnendum in solidum krónur 500.000 til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

7. Loks er þess krafizt, að stefndu verði hvor um sig dæmdur til þess að greiða stefnendum hverjum um sig málskostnað að mati dómsins, auk virðisaukaskatts.

Dómkröfur stefndu Á-kvk-ef E-kvk-ef eru þær aðallega, að refsikröfu skv. 2. lið kröfugerðar í stefnu verði vísað frá dómi og stefnda verði sýknuð af öðrum dómkröfum stefnenda. Til vara krefst stefnda þess, að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda, en til þrautavara, að fjárhæðir dómkrafna stefnenda á hendur stefndu verði lækkaðar verulega.

Þá er þess í öllum tilfellum krafizt, að stefnendur verði dæmdir in solidum til að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu að mati dómsins, auk virðisaukaskatts.

Endanlegar dómkröfur stefnda DV. ehf. eru þær aðallega, að refsikröfu á hendur stefnda DV ehf. verði vísað frá dómi og stefndi sýknaður af öðrum kröfum stefnenda, en til vara, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að mati dómsins.

II

Málavextir

Í júlímánuði 2010 hófst í fjölmiðlum, talsverð umfjöllun um svokallað Aratúnsmál, og stóð sú umfjöllun fram á haust. Varðaði umfjöllunin erjur milli nágranna, sem búsettir voru að Aratúni í Garðabæ. Samkvæmt umfjöllun fjölmiðla hafði fjölskylda yfirgefið heimili sitt að Aratúni tímabundið vegna áreitis frá nágrönnum, stefnendum í máli þessu. Var þar m.a. talað um ítrekað ofbeldi, fúkyrði og langvarandi áreiti af hálfu stefnenda. Kom þar einnig fram, að deilan hefði hafizt tveimur árum fyrr, þegar fjölskyldan, sem fyrir áreitinu varð, sótti um leyfi til að byggja bílskúr á lóð sinni. Allir íbúar götunnar hefðu samþykkt breytinguna, að undanskildum stefnendum. Hafi fjölskyldan þá farið fram á leyfi til byggingar á minni bílskúr, sem samþykkt var af hálfu bæjaryfirvalda. Hefði samþykkið valdið reiði stefnenda, sem hafi leitt til stigvaxandi andlegs og líkamlegs ofbeldis í garð fjölskyldunnar. Birtist umfjöllun um málið m.a. í Pressunni á Eyjunni og á dv.is, en fjallað var um málið í síðastnefnda miðlinum í júlí og september, samkvæmt þeim gögnum, sem liggja fyrir í málinu. Hinn 17. september birtist umfjöllun um málið undir yfirskriftinni „Tíminn fjallaði um Aratúnshjón: „Hjón misþyrma þrítugri konu““ Og næsta dag var í tvígang fjallað um málið, annars vegar undir yfirskriftinni: „Aratúnshjónin: „Taktu hitt augað á honum líka““, og hins vegar: „Aratúnshjón: „Við flúðum öll í burtu““. Í athugasemdakerfi dv.is er notendum gefinn kostur á að koma að skoðunum sínum á fréttum dv.is og sama dag og síðustu tvær fréttirnar birtust á dv.is setti stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, fram í athugasemdakerfinu hin umdeildu ummæli sín.

Þann 30. janúar 2011, var stefndu, Á-kvk-þgf E-kvk-þgf O-kvk-þgf, sent kröfubréf, þar sem henni var boðið að ljúka málinu með opinberri afsökunarbeiðni og greiðslu miskabóta. Kveða stefnendur því bréfi ekki hafa verið svarað.

Stefndi DV mótmælir því, að stefnendur hafi krafizt þess að stefndi fjarlægði hin umstefndu ummæli af heimasíðu www.dv.is (dv.is) og kveður stefnendur heldur aldrei hafa krafizt þess, að þessi stefndi bæðist afsökunar á því, að ummælin hefðu birzt á síðunni eða krafið stefnda um miskabætur eða aðrar bætur vegna ummælanna. Þegar stefnda hafi upphaflega verið birt stefna í þessu máli, hafi hin umstefndu ummæli hins vegar verið fjarlægð af síðunni dv.is, þar sem stefndi hafi litið á stefnu sem beiðni um, að ummælin yrðu fjarlægð, sbr. fyrirvara á síðunni.

III

Málsástæður stefnanda

Ómerking ummæla

Stefnendur byggi á því, að stefndu hafi vegið með alvarlegum hætti að þeim með hinum umstefndu ummælum, sem birzt hafi á vefsvæðinu dv.is. Í umfjöllun stefndu um stefnendur í heild og einstökum ummælum felist ærumeiðandi aðdróttanir í þeirra garð.

Með ummælum í staflið A í kröfulið 1 í stefnu séu stefnendur sakaðir um að hafa ítrekað gerzt sekir um lögbrot og að þeir hafi margoft verið dæmdir fyrir líkamsárásir, bæði gagnvart börnum og fullorðnum. Síðan sé fullyrt, að stefnendur séu endalaust að brjóta af sér. Af samhenginu við fréttina á dv.is, sem athugasemdin sé gerð við, sé ljóst, að þessum orðum sé beint að öllum stefnendum. Hér sé um alvarlegar ásakanir að ræða þess efnis, að stefnendur séu forhertir síbrotamenn á sviði líkamsárása, sem víli ekki fyrir sér að ráðast á börn, jafnt sem fullorðna. Með framangreindu sé stefnendum gefið að sök að hafa ítrekað gerzt sek um brot á 217 og/eða 218. gr. alm. hgl., sem og brot gegn 1. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sem margra ára fangelsi liggi við samkvæmt framangreindum lagaákvæðum.

Með ummælum í staflið B í kröfulið 1 stefnu séu stefnendur kallaðir villidýr og sú hugmynd viðruð, hvort ekki eigi að bola stefnendum burt úr hverfinu, þar sem þeir búi, svo að aðrir íbúar geti lifað þar óttalaust. Hér sé fullyrt, að stefnefndur séu villidýr, sem samborgurunum þeirra stafi hætta af, og því sé nauðsynlegt að flytja stefnendur hreppaflutningum á afvikinn stað, þar sem öðru fólki stafi ekki hætta af þeim. Á nýjan leik sé hér um alvarlegar ásakanir að ræða, þess efnis að stefnendur séu hættulegir samborgunum sínum og nánasta umhverfi.

Með ummælum í kröfulið 2 í stefnu sé fullyrt, að stefnandinn, S-kk-nf Á-kk-nf, sé afbrotamaður og látið að því liggja, að hann hafi verið alinn upp til þess að verða afbrotamaður. Hér sé enn á ný um grafalvarlegar ásakanir að ræða þess efnis, að stefnandinn, S-kk-nf Á-kk-nf, lifi utan laga og réttar sem afbrotamaður, og uppeldi hans hafi miðað að því að gera hann liðtækan á því sviði. Ummælin feli jafnframt í sér alvarlegar ávirðingar í garð foreldra S-kk-ef, stefnendanna, M-kvk-ef og S-kk-ef, en með ummælunum sé því haldið fram, að þau séu afbrotmenn, sem hafi alið son sinn upp með þeim hætti, að hann yrði afbrotamaður eins og foreldrarnir.

Ásakanir stefndu í garð stefnenda eigi ekki við rök að styðjast. Stefnendur hafi á undanförnum mánuðum átt í útstöðum við nágranna sína og séu þær deilur hvorugum til sóma, en þær snúist um byggingu bílskúrs við Aratún 36 í Garðabæ. Það sé hins vegar af og frá, að stefnendur hafi brotið með nokkrum þeim hætti gagnvart samborgunum sínum, að það réttlæti hin umstefndu ummæli.

Öll hin umstefndu ummæli í kröfuliðum 1 og 2 séu ærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og því beri að ómerkja ummælin, með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Hin umstefndu ummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefnendur. Hagsmunir stefnenda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Verði ekki fallizt á, að ummælin varði við 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé til vara, og með vísan til ofangreindra sjónarmiða, byggt á því, að ummælin varði við 234. gr. sömu laga, og á þeim grundvelli verði þau ómerkt.

Hvað varði þrautavarakröfu stefnendanna, M-kvk-ef og S-kk-ef, þá hafi þau hlotið dóm í sakadómi Reykjavíkur fyrir mörgum áratugum fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og hafi þau gengizt undir réttarsátt vegna annars samkynja brots. Þessir fortíðardraugar stefnendanna, M-kvk-ef og S-kk-ef, eigi hins vegar ekkert erindi við almenning í dag, og því sé til þrautavara byggt á því, að ummælin feli í sér tilhæfulaus brigzl, sbr. 237. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og á þeim grundvelli verði þau dæmd dauð og ómerk.

Hvað varðar stefnendurna, M-kvk-þf og S-kk-þf, sé jafnframt vísað til 2. mgr. 238. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um ábyrgð stefndu, en þegar stefndu viðhöfðu, birtu og báru ummælin út, hafi verið liðnir áratugir síðan stefnendurnir, M-kvk-nf og S-kk-nf, höfðu gerst sek um hegningarlagabrot, en brot stefnenda hafi ekki haft í för með sér flekkun mannorðs, og því hafi tilvísun stefnda til brotaferils stefnenda verið óviðurkvæmileg, ósmekkleg og ærumeiðandi fyrir stefnendurna, M-kvk-þf og S-kk-þf.

Refsikröfur

Þess sé krafizt, að stefndu verði dæmd til refsingar fyrir ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnenda, sem birzt hafi á dv.is 18. september 2010, en hin refsiverðu ummæli sé að finna í kröfulið 1 og 2 í stefnu. Ummælin varði við 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, enda innihaldi ummælin ærumeiðandi aðdróttanir, sem hafi verið viðhafðar, birtar og bornar út opinberlega.

Verði ekki fallizt á, að ummæli stefndu um stefnanda feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir, sér til vara byggt á því, að um ærumeiðandi móðganir sé að ræða í skilningi 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og á þeim grundvelli verði stefndu gerð refsing. Til þrautavara byggi stefnendurnir M-kvk-nf og S-kk-nf á því, að ummælin feli í sér refsiverð brigzl samkvæmt 237. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Verði ekki fallizt á sjálfstæða refsiábyrgð stefnda, DV ehf., á grundvelli 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa birt og borið út hin ærumeiðandi ummæli, sé byggt á því, að dæma beri stefnda, DV ehf., til refsingar fyrir hlutdeild í brotum stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, samkvæmt kröfuliðum nr. 1, 2 og 3 í stefnu, sbr. 22. gr. laga nr. 19/1940.

Um nánari rök fyrir refsikröfum stefnenda sé vísað til umfjöllunar í stefnu, s.s. dómkröfu-, málsaðildar- og málsástæðukafla.

Miskabótakröfur

Þess sé krafizt, að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnendum, hverjum og einum, krónur 500.000 í miskabætur vegna réttarbrots stefndu gagnvart hverjum og einum stefnenda. Samábyrgð stefndu á greiðslu miskabóta til handa hverjum og einum stefnenda byggi á því, að stefndu hafi í sameiningu valdið hverjum og einum stefnenda tjóni. Stefnda Á-kvk-nf E-kvk-nf með því að hafa viðhaft og birt hin umstefndu ummæli á dv.is, en stefndi DV ehf., fyrir að hafa skapað vettvang fyrir birtinguna með eftirlitslausu athugasemdakerfi á dv.is og fyrir birtingu ummælanna og dreifingu þeirra til notenda vefsvæðisins, sem og fyrir bótaskylt athafnaleysi með því að fjarlægja ekki ummælin af vefsvæðinu, en skýr fyrirvari sé á vefsvæðinu, þar sem áskilinn sé réttur til þess að eyða ærumeiðandi ummælum.

Stefnendur byggi á því, að tilvitnuð ummæli stefndu, sem birt hafi verið á dv.is, hafi fengið mjög á stefnendur andlega, enda um alvarlegar ærumeiðandi aðdróttanir að ræða, sem eðli málsins samkvæmt hafi alvarleg áhrif á þá, sem fyrir þeim verði. Þá sé einnig ljóst, að virðing stefnenda hafi beðið hnekki, sem og æra þeirra og persóna. Í kjölfar ummæla stefndu hafi stefnendur meðal annars fengið sendar nafnlausar hótanir með smáskilaboðum, eggjum hafi verið kastað í heimili þeirra og lausafjármunir verið skemmdir.

Ummæli stefndu hafi þó haft mismikil áhrif á stefnendur. Stefnandinn M-kvk-nf hafi til dæmis þurft að leita á Heilsugæzluna í Garðbæ, þar sem hún hafi verið meðhöndluð af læknunum G-kvk-þgf A-kvk-þgf Á-kvk-þgf og Á-kk-þgf J-kk-þgf vegna kvíða og andlegs álags, og hafi hún fengið kvíðastillandi lyf og svefntöflur, sbr. læknisvottorð, dags. 6. október 2010, á dskj.nr. 5, en þar segi meðal annars:

Lýsir langvarandi álagi og ógnunum við heimili, óvægin fjölmiðlaumræða. Fundið fyrir mikilli vanlíðan og kvíða frá því í sumar. Sofið illa m.a. vegna ótta við að fjölskyldunni verði gert mein að næturlagi. Ótti við atvinnumissi vegna umræðunnar. Vegna langverandi kvíða er sett inn þunglyndislyfjameðferð. Fær einnig Sobril til að slá á kvíða auk svefnlyfja.

M-kvk-nf hefur endurtekið leitað á heilsugæsluna í Garðabæ vegna mikils kvíða og svefnleysis vegna hótana í garð fjölskyldu hennar vegna nágrannaerja og óvæginnar fjölmiðlaumræðu.

Stefnandinn S-kk-nf hafi glímt við kvíða og svefnleysi, en ljót ummæli stefndu hafi fengið mjög á hann. Honum hafi ítrekað verið hótað í síma og með smáskilaboðum, sem hann telji afleiðingu af ummælum fólks, eins stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef. Stefnandi óttist mjög um hag fjölskyldu sinnar og öryggi og óttist atvinnumissi vegna óvæginnar umræðu stefndu.

Stefnandinn, T-kvk-nf Þ-kvk-nf, hafi glímt við svefnörðugleika og kvíða vegna ummæla stefndu og hafi leitað sér aðstoðar vegna þessa á Heilsugæzlunni í Garðabæ, þar sem hún hafi fengið svefntöflur og kvíðastillandi lyf.

Stefnandinn, S-kk-nf Á-kk-nf, hafi glímt við mikla vanlíðan og kvíða vegna ummæla stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, um hann. Hann óttist um öryggi sitt og fjölskyldu sinnar og finnist fólk veita sér aukna athygli, þegar hann sé á almannafæri. Þá hafi hann ítrekað verið kallaður afbrotamaður af fólki, sem hann þekki ekki neitt, en hafi hitt á förnum vegi, og það jafnvel fyrir framan barnungan son hans.

Krafa stefnanda um miskabætur sé byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en ljóst sé, að stefndu hafi gerzt sekir um ólögmæta meingerð gagnvart stefnendum, enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttareglum, sem ætlað sé að vernda æru stefnenda, sbr. 234. gr. til og með 236. gr. almennra hegningarlaga.

Birting dómsins

Þess sé krafizt, að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnendum krónur 500.000 til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Til vara sé krafizt birtingarkostnaðar að álitum. Um samábyrgð stefndu á birtingarkostnaði sé vísað til umfjöllunar í kafla um miskabætur. Greiðsla birtingarkostnaðar in solidum til stefnenda byggi á eðli máls.

Tjáningarfrelsi stefndu

Hvað varði tjáningarfrelsi stefndu vísi stefnendur til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en tjáningarfrelsi njóti ekki verndar, þegar brotið sé gegn mannorði annarra manna. Þegar metnar séu þær skorður, sem friðhelgi einkalífs setji tjáningarfrelsinu, skipti aðalmáli, hvort hin umstefndu ummæli geti talizt þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Umfjöllun stefndu um stefnendur tengist á engan hátt slíkri umræðu.

Vextir og dráttarvextir

Vaxtakrafa stefnenda byggi á því, að dómkröfur þeirra eigi að bera vexti frá þeim degi, sem hið bótaskylda atvik átti sér stað, 18. september 2010, til þess dags, sem upphafstími dráttarvaxta sé miðaður við, þ.e. 22. apríl 2011, sbr. 1. ml. 4. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001.

Krafa stefnenda um dráttarvexti sé byggð á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga, þar sem segi, að skaðabótakröfur beri dráttarvexti, þegar liðinn sé mánuður frá þeim degi, sem kröfuhafi lagði fram upplýsingar til að meta tjón og fjárhæð bóta. Í því tilviki, sem hér um ræði, sér miðað við þingfestingardag stefnu 22. marz 2011, og sé því krafizt dráttarvaxta frá 22. apríl 2011 til greiðsludags.

Málskostnaðarkrafa

Þess sé krafizt, að hvor stefndu um sig greiði stefnendum, hverjum um sig, málskostnað að mati héraðsdóms, og sé krafan byggð 130. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sú krafa sé gerð, að dæmdur málskostnaður beri virðisaukaskatt.

Lagarök

Um lagarök, vísi stefnendur til II. kafla A., 22. gr. 234. 235., 2. mgr. 236., 237., 2. mgr. 238. og 1. og 2. mgr. 241. gr. og 3. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Einnig vísi stefnendur til 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Krafa stefnenda um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu sé byggð á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá sé krafa um málskostnað byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. Einnig sé vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, s.s. hvað varði varnarþing, málsaðild og málskostnað.

Málsaðild – Ábyrgðargrundvöllur

Stefnendur

Samlagsaðild stefnenda sé byggð á réttarfarshagræði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ákvæði 1. mgr. 19. gr. heimili fleiri en einum að höfða mál í sameiningu á hendur sama gagnaðila og einnig, að kröfu verði beint að tveimur eða fleiri í einu máli, ef báðar eða allar kröfurnar í málinu eigi sameiginlegan uppruna. Skilyrði 1. mgr. 19. gr. séu þau, að dómkröfur aðila eigi rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Tjón stefnenda megi rekja til sama atviksins, ærumeiðandi ummæla sem stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, hafi látið falla um stefnendur á vefsvæði stefnda DV ehf., dv.is. Jafnframt séu stefnendur í sömu aðstöðu gagnvart stefndu. Stefnendur uppfylli því skilyrði 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála til að höfða mál sitt í sameiningu.

Um heimild stefnenda til þess að höfða einkarefsimál á hendur stefndu sé vísað til 3. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Stefndu

Málsaðild stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, sé byggð á því, að hún sé höfundur hinna umstefndu ummæla. Stefnda beri því refsi- og fébótaábyrgð á hinum umstefndu ummælum, sem hún hafi viðhaft og birt á vefsvæðinu www.dv.is, samkvæmt 234.-236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. b- lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Málsaðild stefnda DV ehf., byggi á því, að félagið hafi birt og borið út opinberlega hinar ærumeiðandi aðdróttanir, sem sé sjálfstætt brot. Stefndi beri því refsi- og fébótaábyrgð á birtingu og útbreiðslu hinna ærumeiðandi ummæla samkvæmt 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. og II. kafla A, sbr. b- lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Eftir atvikum verði ábyrgð stefnda byggð á 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og ákvæði 22. gr. sömu laga um hlutdeild.

Málsástæður stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef

Af hálfu stefndu, Á-kvk-þgf E-kvk-þgf O-kvk-þgf sé öllum kröfum og málsástæðum stefnenda gagnvart stefndu mótmælt sem röngum.

Um frávísunarkröfu.

Heimild til að höfða einkamál til refsingar falli niður, sé mál ekki höfðað áður en 6 mánuðir séu liðnir frá því að sá, sem heimildina hafi, hafi fengið vitneskju um hinn seka, sbr. 1. mgr. 29. gr. hgl. Ummæli stefndu hafi verið viðhöfð 18. september 2010 með fullri nafngreiningu, og hafi stefnendum því umsvifalaust mátt vera ljóst, hver stefnda væri. Mál þetta hafi verið höfðað með stefnubirtingu 22. marz 2011., sbr. 93. gr., sbr. 3. mgr. 83. gr. eml. Af framanrituðu sé ljóst, að stefnendur hafi ekki virt málshöfðunarfrest almennra hegningarlaga, en sá frestur hafi verið liðinn, þegar mál þetta var höfðað. Af þeim sökum krefjist stefnda þess, að refsikröfum stefnenda verði vísað frá dómi. Verði ekki fallizt á frávísunarkröfu stefndu, vísi hún til umfjöllunar í kafla IV.

Um ábyrgð á ummælunum

Af stefnu sé ekki unnt að ráða á hvaða lagagrundvelli stefnendur byggi ábyrgð stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef. Á þeim tíma, sem ummæli stefndu voru rituð, hafi engin gildandi lög verið í íslenzkum rétti, sem hafi tekið sérstaklega til ábyrgðar á efni á internetinu. Telji stefnda því skorta lagagrundvöll, eigi hún að vera dregin til ábyrgðar fyrir þau ummæli, sem birtust á vefsvæði dv.is. Telji stefnendur unnt að lögjafna frá ábyrgðarreglum prentlaga nr. 57/1956, sé slíkum skilningi alfarið hafnað af stefndu. Telji stefnda ekki eðlilegt að lögjafna frá prentlögum, enda lögin gömul að stofni til og hafi því ekki tekið mið af þeim fjölbreyttu og fjölskrúðugu nýjungum og tækniframförum, sem hafi átt sér stað í fjölmiðlun á internetinu undanfarin ár. Að auki verði að taka mið af þeirri staðreynd, að dómstólar hafi á undanförnum árum gert stórauknar kröfur til refsiheimilda og gjarnan sýknað sakborninga, hafi eitthvað þótt skorta á skýrleika refsiheimilda. Þannig megi ætla, að beiting lögjöfnunar sem refsiheimildar vegna ábyrgðar á ummælum á internetinu uppfylli ekki skilyrðið um skýrleika refsiheimilda. Verði ekki fallizt á framangreint með stefndu, vísi hún til umfjöllunar í næstu köflum.

Um ómerkingu ummæla

Ummæli stefndu hafi beinzt að stefnendum og hafi verið byggð á fjölmiðlaumfjöllun um hið svokallaða ,,Aratúnsmál“. Stefnda byggi á því, að hún hafi, í skjóli tjáningarfrelsis, mátt tjá skoðun sína á málefni, sem á þessum tíma hafi verið mikið til umræðu, bæði í fjölmiðlum og þjóðfélaginu almennt. Ljóst sé, að tjáningarfrelsi njóti mjög ríkrar verndar í íslenzkum rétti. Allir menn séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en verða að ábyrgjast þær fyrir dómi, sbr. 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Til fyllingar stjórnarskrárákvæðinu séu svo 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi.

Í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar sé að finna undantekningarheimildir frá tjáningarfrelsinu, en ljóst sé, að þær verði almennt að skýra þröngt. Hafi verið staðfest í dómaframkvæmd Hæstaréttar, að þegar meta eigi þær skorður, sem friðhelgi einkalífs og æruvernd setji tjáningarfrelsinu, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, skipti grundvallarmáli, hvort hið birta efni, myndir eða texti, geti talizt þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Hafi Mannréttindadómstóll Evrópu komizt að sambærilegri niðurstöðu í dómum sínum.

Frjáls skoðanaskipti á veraldarvefnum séu æ mikilvægari þáttur í frjálsri þjóðfélagsumræðu og séu orðin lykilþáttur í nútímalýðræði. Ummæli þau, sem stefnda hafi viðhaft í athugasemdakerfi dv.is, hafi byggt á skoðunum og ályktunum, sem hún hafi talið sig geta dregið af fjölmiðlaumfjöllun um hið svokallaða ,,Aratúnsmál“. Vegna þess mikilvæga hlutverks, sem fjölmiðlar gegni við viðgang tjáningarfrelsis í þjóðfélaginu, eigi almenningur að geta treyst því, að fjölmiðlar byggi umfjöllun sína á vandaðri könnun staðreynda. Almenningur eigi því ekki að þurfa að efast um réttmæti fjölmiðlaumfjöllunar og ætti að geta með réttu myndað sér skoðanir og dregið ályktanir af slíkri umfjöllun. Í ljósi framangreinds hefði stefnda mátt treysta því, að sú mynd, sem fjölmiðlar hafi dregið upp af málinu væri rétt, og skoðanir hennar á stefnendum því byggðar á vandaðri könnun staðreynda. Ljóst sé, að stefnda hafi ekki verið sú eina, sem hafi borið neikvæðar skoðanir í garð stefnenda, en fjölmiðlaumfjöllun um málið hafi vakið mikla reiði víða í samfélaginu. Hafi ummæli hennar því verið þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu um málið og það á valdi hvers þess, sem hafi kynnt sér fjölmiðlaumfjöllunina og ummæli stefndu, að móta sér sjálfstæða skoðun á því, hvort ummælin hafi verið á rökum reist. Gagnvart þeim, sem ekki hafi verið sama sinnis og stefnda, hafi orð hennar dæmt sig sjálf.

Um margra ára skeið hafi Mannréttindadómstóll Evrópu fylgt þeirri stefnu í dómum sínum varðandi meiðyrðamál, sem þangað sé skotið, að skipta umfjölluninni í tvo meginþætti með tilliti til lögmæts refsinæmis. Annars vegar sé um að ræða gildisdóma þá, sem ekki verði sannaðir, og hins vegar annars konar ummæli, sem fela í sér staðhæfingar um staðreyndir, í þessu sambandi beinar aðdróttanir, sem vísa til staðreynda, eða meintra staðreynda, og möguleiki sé á að sanna eða afsanna. Hafi sú meginregla verið talin gilda, að sannleiksgildi ummæla leysi menn undan refsiábyrgð. Þannig verði ekki refsað fyrir meiðandi ummæli, takist að sýna fram á sannleiksgildi þeirra. Að auki hafi Mannréttindadómstóllinn markað þá skýru stefnu, sem birtist í mörgum dómum síðari ára, að almennt verði ekki refsað fyrir gildisdóma eina saman, jafnvel þótt þeir séu stóryrtir. Af framangreindu megi ráða, að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi lagt áherzlu á, að gildisdómar njóti aukinnar verndar, umfram ósannaðar staðreyndir. Dómstóllinn hafi því talið það óheimila skerðingu tjáningarfrelsis að refsa fyrir meiðandi gildisdóm á þeirri forsendu einni, að ekki hafi verið staðreynt sannleiksgildi ummæla hans. Hafi sambærileg vernd gildisdóma einnig verið staðfest af Hæstarétti.

Þegar lagður sé skilningur í ærumeiðingu, skuli ávallt líta á allar aðstæður í heild sinni og varast að skilja orð með of bókstaflegum hætti. Ummæli þau, sem stefnda hafi haft uppi og getið sé í stafliðum A og C, hafi verið byggð á ályktunum, sem hún hafi talið sig geta dregið af fjölmiðlafrásögnum um stefnendur og háttsemi þeirra. Í þeim frásögnum hafi m.a. verið fjallað um tvo dóma, sem M-kvk-nf L-kvk-nf og S-kk-nf höfðu hlotið fyrir líkamsárásir, ásamt öðrum meintum brotum stefnenda gegn ýmsum aðilum. Að auki hafi verið fjallað um ákæru vegna líkamsárásar S-kk-ef og S-kk-ef Á-kk-ef gegn öryggisverði, en feðgarnir hafi verið dæmdir til skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar í Héraðsdómi Reykjaness hinn 10. maí 2011. Verði að telja stefndu hafa mátt, sér að vítalausu, tjá sig um þær upplýsingar, sem fram höfðu komið í fjölmiðlum og lýsa undrun sinni á því, að ekki væri gripið fyrr í taumana, þegar um slíkt afbrotafólk væri að ræða, sbr. ummæli í staflið A. Að auki hafi hún mátt draga þá ályktun af frásögnum fjölmiðla, að S-kk-nf Á-kk-nf væri ansi liðtækur í afbrotum. Bent sé á, að orðalagið, sem stefnda hafi notað, hafi verið: …að svo „virðist vera“ sem þetta væri heimil ályktun. Þannig séu ummælin háð fyrirvara eða skilyrði um réttmæti umfjöllunarinnar, sem þau séu rituð við. Sama eigi við almennt um þau ummæli, að uppeldi M-kvk-ef L-kvk-ef og S-kk-ef á S-kk-þgf Á-kk-þgf hafi verið do as I do, sbr. ummæli í staflið C. Ummælin feli ekki í sér annað en skilning stefndu á fjölmiðlaumfjöllun, sem hún hafi mátt telja að væri rétt. Jafnvel þótt talið yrði, að ummæli stefndu hafi falið í sér staðhæfingar um staðreyndir, þá verði henni ekki gert að sýna fram á sannindi þeirra, enda myndi slík sönnun reynast henni torveld. Stefnda hafi átti að geta treyst því, að umfjöllun fjölmiðla væri byggð á vandaðri könnun staðreynda. Að auki megi vísa til þeirra tveggja refsidóma, sem stefnendurnir, M-kvk-nf L-kvk-nf og S-kk-nf, hafi á bakinu, og þess refsidóms, sem feðgarnir, S-kk-nf og S-kk-nf Á-kk-nf, hafi hlotið 10. maí sl. Ummælin verði því réttlætt í ljósi reglunnar um, að sannindi ummæla leysi undan ábyrgð, enda hafi stefnda átt að geta treyst því, að fjölmiðlafrásagnir þær, sem hún hafi dregið ályktanir sínar af, hafi verið byggðar á vandaðri könnun staðreynda og almennum sannindum. Hafi stefnda því mátt, sér að vítalausu, í skjóli tjáningarfrelsis, lýsa vanþóknun sinni á stefnendum með framangreindum hætti. Samkvæmt framansögðu geti stefnda hvorki fallizt á, að ummæli hennar hafi falið í sér aðdróttun í skilningi 235. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, né heldur móðgun í skilningi 234. gr. hgl. eða brigzlyrði í skilningi 237. gr. hgl.

Ómögulegt sé að halda því fram, að ummæli stefndu, sem fram komi í staflið B, hafi falið í sér staðhæfingu um staðreyndir, sem reynzt hafi rangar. Ummæli stefndu hafi ekki falið í sér ásakanir, líkt og haldið sé fram í stefnu, heldur hafi þau falið í sér gildisdóm, sem stefnda hafi myndað sér í kjölfar ítrekaðra fjölmiðlafrásagna um stefnendur, nágrannaerjur þeirra og fortíð. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi skýrt gildisdóma með tiltölulega rúmum hætti, og jafnvel gengið nokkuð langt í að flokka ummæli sem slík. Í sumum tilfellum hafi dómstóllinn ákveðið að líta á ummæli í heild sinni sem gildisdóm, jafnvel þótt inn á milli sé að finna staðhæfingar, sem út af fyrir sig mætti krefjast beinnar sönnunar á. Mannréttindadómstóllinn hafi þó krafizt þess, að niðrandi gildisdómar séu settir fram í góðri trú og að þeir eigi a.m.k. einhverja stoð í fyrirliggjandi staðreyndum. Ljóst sé, að gildisdómar stefndu hafi verið settir fram í góðri trú, og þeir hafi átt stoð í fyrirliggjandi fjölmiðlafrásögnum, sem hún hafi átt að geta treyst, að væru byggðar á vandaðri könnun staðreynda.

Líkt og fram komi að ofan, hafi því verið haldið fram, að þegar lagður sé skilningur í ærumeiðingu, beri að líta á allar aðstæður í heild sinni og varast að skilja orð með of bókstaflegum hætti. Haldi stefnda því fram, að ummæli hennar hafi falið í sér gildisdóm um, að stefnendur hegðuðu sér eins og villidýr, en einnig hafi þau falið í sér gildisdóm, eða skoðun á því, að rétt væri, að stefnendum væri komið sem lengst úr hverfinu, t.d. til Eldeyjar, svo fólk gæti fengið að lifa lífi sínu án ógnar og ótta. Framangreind ummæli megi ekki skilja með of bókstaflegum hætti, og þau verði að skoða með hliðsjón af öllum aðstæðum, sér í lagi með það í huga, að stefnda hafi byggt ályktanir sínar og skoðanir á umfjöllun fjölmiðla. Stefnda geti hvorki fallizt á, að ummæli hennar hafi falið í sér aðdróttun í skilningi 235. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, né heldur móðgun í skilningi 234. gr. hgl eða brigzlyrði í skilningi 237. gr. hgl. Verði að telja stefndu, Á-kvk-þf E-kvk-þf, hafa mátt, sér að vítalausu, fella þann gildisdóm, að stefnendur hegðuðu sér eins og villidýr út frá umfjöllun fjölmiðla um málið. Sérstaklega sé bent á, að orðið villidýr birtist innan gæsalappa í hinum umstefndu ummælum og því augljóst, að hér sé um myndmál eða stílbragð að ræða, en ekki bókstaflega lýsingu og þaðan af síður aðdróttun eða móðgun í lagaskilningi. Einnig hafi hún, í skjóli tjáningarfrelsis, mátt mynda sér skoðun á því, að öryggi fólks væri bezt borgið, ef stefnendum væri komið fyrir á fjarlægum stað. Sérstaklega sé bent á, að ummæli í tengslum við Eldey hafi verið sett fram í kjölfar annarra ummæla, sem birzt hafi á sama stað, sbr. dskj. nr. 3, rituð af A-kk-þgf V-kk-þgf S-kk-þgf. Gildisdómar hennar hafi verið settir fram í góðri trú og einungis falið í sér vanþóknun í garð stefnenda vegna þeirrar háttsemi, sem fjallað hafi verið um í fjölmiðlum. Stefnda geti ekki borið ábyrgð á því, hversu neikvæð eða ónákvæm umfjöllun fjölmiðla hafi verið.

Stefnda mótmæli því að ummæli hennar „og hefur verið dæmt æ ofan í æ“ geti talizt fela í sér brigzl í skilningi 237. gr. hgl., enda sé það skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins, að maður hafi brugðið manni brigzlum án nokkurs tilefnis. Ljóst sé, að ummæli stefndu hafi byggzt á fjölmiðlafrásögnum af eldri refsidómum stefnenda, M-kvk-ef L-kvk-ef og S-kk-ef. Fréttin, sem ummælin hafi birzt við, hafi enda borið fyrirsögnina „Margdæmd Aratúnshjón“, sbr. dskj. nr. 14. Ummælin hafi því ekki verið höfð uppi að tilhæfulausu, heldur í samhengi við frásagnir fjölmiðla af hátterni stefnenda og sem hluti af almennri þjóðfélagsumræðu um hið svokallaða ,,Aratúnsmál“. Að auki mótmæli stefnda því, að ummæli hennar varði við 2. mgr. 238. gr. hgl., enda geti ákvæðið ekki átt efnislega við um stefnendur, þar sem þau uppfylli ekki skilyrðið um uppreist æru. Þessi ummæli eigi augljóslega ekki við um stefnendur, aðra en M-kvk-þf L-kvk-þf og S-kk-þf, enda hafi þessi hluti fréttarinnar fjallað um þau.

Af öllu framangreindu telji stefnda, að ummælin í stafliðum A, B og C hafi falið í sér annars vegar staðhæfingar um staðreyndir, sem réttlætist af reglunni um sannindi ummæla, og hins vegar gildisdóma, sem settir hafi verið fram í góðri trú. Öll ummælin hafi byggt á frásögnum fjölmiðla, sem stefnda hafi átt að geta treyst, að settar væru fram eftir vandaðri könnun staðreynda. Að auki hafi ummælin verið þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu um hið svokallaða ,,Aratúnsmál“ og hafi þannig átt eðlilegt erindi til almennings. Í skjóli tjáningarfrelsis hafi hún því mátt draga framangreindar ályktanir og mynda sér skoðanir á málefni, sem á þeim tíma hafi verið mikið til umræðu í fjölmiðlum og þjóðfélaginu öllu. Allan málatilbúnað stefnenda beri að meta í því ljósi, að um sé að ræða takmarkanir á stjórnarskrárbundnum réttindum. Telji stefnda ummælin því ekki óviðurkvæmileg, og að þau skuli ekki dæmd ómerk á grundvelli 1. mgr. 241. gr. hgl.

Hvað sem öðru líði mótmæli stefnda því sérstaklega, að stefnandi, T-kvk-nf Þ-kvk-nf, geri nokkrar kröfur á hendur stefndu. Fréttin, sem stefnda hafi ritað ummæli sín við, tengist þessum stefnanda ekki með nokkrum hætti. Því beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda, T-kvk-ef Þ-kvk-ef.

Enn fremur sé vanreifað í stefnu, hvernig líta megi svo á, að ummælum í stafliðum A og B sé beint að stefnanda, S-kk-þgf Á-kk-þgf. Sé því mótmælt sem ósönnuðu, enda sé þessi stefnandi hvorki nefndur beint né óbeint í þessum ummælum. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda, S-kk-ef Á-kk-ef, samkvæmt 1. lið kröfugerðar í stefnu og samsvarandi kröfum um refsingu og bætur.

Um refsingu

Stefnda krefjist sýknu af refsikröfum stefnenda og vísi í því samhengi til umfjöllunar að framan. Geti stefnda hvorki fallizt á, að ummæli hennar hafi falið í sér aðdróttun í skilningi 235. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, né heldur móðgun í skilningi 234. gr. hgl eða brigslyrði í skilningi 237. gr. hgl.

Um refsikröfu stefnenda skv. 234. gr. og 235. gr. hgl. vísi stefnda einnig til 239. gr. hgl., sem heimili svokallaða orðhefnd, að þremur skilyrðum uppfylltum. Í fyrsta lagi þurfi að vera til staðar eitthvert ótilhlýðilegt hátterni. Verði ekki dregið í efa, að það hátterni stefnenda, sem fjallað hafi verið um í fjölmiðlum, þ.e. ýmiss konar ofbeldi, fúkyrði og vansæmandi hegðun, uppfylli framangreint skilyrði. Annað skilyrðið sé tilefni, en hið ótilhlýðilega hátterni þurfi að vera tilefni ærumeiðingarinnar. Ekki leiki vafi á því, að hið ótilhlýðilega hátterni stefnenda hafi verið óumdeilt tilefni þeirra ummæla, sem stefnda hafi viðhaft í athugasemdakerfi dv.is. Þriðja og síðasta skilyrði orðhefndar sé samræmi, en samræmi verði að vera milli frumverknaðar og hefndar og gæta þurfi meðalhófs. Af fjölmiðlafrásögnum þeim, sem getið hafi verið í ofangreindum málavöxtum, sé ljóst, að það hátterni, sem stefnendur eigi að hafa viðhaft samkvæmt fjölmiðlum, hafi m.a. falið í sér ýmis tilefnislaus ofbeldisbrot gegn saklausu fólki. Sé því ljóst, að ummæli stefndu hafi ekki gengið lengra en frumverknaðurinn hafi gefið tilefni til. Ummælin hafi verið vel í samræmi við það hátterni, sem fjölmiðlar hafi greint frá og hafi endurspeglað algeng viðbrögð almennings við frásögnum af sambærilegum ofbeldisverkum.

Verði ekki fallizt á með stefndu, að hún verði sýknuð af refsikröfum skv. 234. og 235. gr. hgl. á grundvelli 239. gr. hgl., fari stefnda fram á, að ákvæðinu verði beitt til refsilækkunar, en það hafi verið viðurkennt, að ákvæðið geti haft slík áhrif til lækkunar, teljist andsvar ekki í samræmi við frumverknað eða farið sé út fyrir mörk ákvæðisins.

Stefnda krefjist einnig sýknu af refsikröfu stefnenda skv. 2. mgr. 236. gr. hgl., enda sé það skilyrði ákvæðisins ekki uppfyllt, að sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu til að ætla ummælin rétt. Sé ljóst, að stefnda hafi haft ríka ástæðu til telja ummælin byggð á vandaðri könnun staðreynda, enda hafi þau byggt á ítrekuðum fjölmiðlafrásögnum af háttsemi og fortíð stefnenda. Hafi stefnda ekki getað borið ábyrgð á því, að frásagnir fjölmiðla kunni að hafa verið neikvæðar eða ónákvæmar.

Að lokum krefjist stefnda sýknu af refsikröfu stefnenda skv. 237. gr. hgl., enda geti hún ekki fallizt á, að ummæli hennar hafi falið í sér brigzlyrði, og þá enn síður geti hún fallizt á, að ummæli hennar hafi verið viðhöfð án nokkurs tilefnis. Sé ljóst, að tilefni ummælanna hafi verið ítrekaðar fjölmiðlafrásagnir af stefnendum og hávær þjóðfélagsumræða, sem hafi orðið afleiðing þeirra. Séu því skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins ekki fyrir hendi.

Um miskabótakröfu

Stefnda krefjist sýknu af miskabótakröfu stefnenda, enda sé skilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um, að stefnda beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn æru stefnenda, ekki fullnægt, sbr. þau sjónarmið, sem þegar hafi verið rakin. Að auki geri ákvæðið kröfu um ásetning eða hærri stig gáleysis, en þau skilyrði séu ekki uppfyllt, sér í lagi í ljósi þess, sem stefndi hafi mátt telja rétta umfjöllun um staðreyndir í fréttaumfjöllun.

Til vara sé krafizt lækkunar á miskabótakröfu stefnenda, en þau hafi ekki fært fram nein haldbær rök til sönnunar á miska sínum. Stefnda geti ekki fallizt á með stefnendum, að ummæli hennar hafi valdið þeim andlega skaða, sem getið sé í stefnu, og hafi stefnendur ekki sýnt fram á orsakasamband milli ummælanna og tjónsins. Vísi stefnendur til þess í stefnu, að virðing þeirra og æra hafi beðið hnekki, og að ummælin hafi leitt til þess, að þeim hafi borizt nafnlausar hótanir með smáskilaboðum, eggjum hafi verið kastað í heimili þeirra og lausafjármunir verið skemmdir. Stefnda hafni því alfarið, að ummæli hennar hafi getað leitt til framangreindra atvika, mun fremur hafi fjölmiðlafrásagnir af stefnendum og almenn þjóðfélagsumræða vakið upp reiði í samfélaginu, sem leitt hafi til þeirra atvika, sem getið sé í stefnu. Að auki veki stefnda athygli á því, að stefnendur reka nú fjögur önnur meiðyrðamál fyrir héraðsdómi, þar sem stefnt sé vegna ummæla annarra aðila í athugasemdakerfi dv.is. Fari stefnendur þar fram á bætur á sama grundvelli. Einnig reki stefnandi, M-kvk-nf L-kvk-nf, tvö sjálfstæð dómsmál annars vegar gegn blaðamanni DV, sem hafi skrifað í blaðið um málið, og hins vegar bloggara, sem hafi skrifað um málið á heimasíðu sinni. Af framangreindu sé ljóst, að stefnendur geti ekki hafa orðið fyrir þeim andlega skaða og öðrum atvikum, sem getið sé í stefnu, einungis á grundvelli einna ummæla, þ.e. ummæla stefndu. Sé allri umfjöllun um meintar afleiðingar, sem ummæli stefndu eigi að hafa haft á stefnendur, því mótmælt sem ósannaðri. Þar að auki hafi stefnendur ekki sýnt fram á orsakatengsl milli hinna umstefndu ummæla og meintra áhrifa á líf stefnenda, sem ítarlega sé lýst í stefnu. Krafa um miskabætur sé því verulega vanreifuð, en stefnda bendi einkum á orðhefndarsjónarmið, fjölmiðlafrásagnir, sem hún hafi talið byggðar á vandaðri könnun staðreynda, og hina miklu umræðu, sem ummælin hafi verið hluti af.

Verði hins vegar talið, að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni, beri þeir sönnunarbyrðina fyrir því, að tjónið megi rekja til ummæla stefndu, að hluta til eða öllu leyti, en ekki annarra atvika. Við slíkar aðstæður yrði að líta til þess, að stefnda verði ekki dæmd til að greiða miskabætur vegna andlegs tjóns og annarra atvika, sem stefnendur kunni að hafa orðið fyrir vegna gjörða annarra, heldur einungis vegna þeirra afmörkuðu ummæla, sem stefnda hafi haft uppi í athugasemdakerfi dv.is.

Um kröfu um birtingu dóms

Kröfu um greiðslu til að kosta birtingu dóms í tveimur dagblöðum sé hafnað, enda byggi stefnda á því, að ummæli hennar hafi ekki falið í sér ærumeiðandi aðdróttun í skilningi 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. hgl. Um nánari rökstuðning vísist til málsástæðukafla að framan. Verði ekki fallizt á þetta, sé til vara byggt á því, að ummælin hafi aldrei birzt í dagblaði, og því skuli dómur birtur á sama stað og ummælin birtust, þ.e. á vefsíðu dv.is. Til þrautavara sé byggt á því, að krafan sé allt of há og að hana beri að lækka til muna.

Lagatilvísanir

Vísað sé til 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu í C-deild stjórnartíðinda nr. 10/1979. Þá sé vísað til 29. gr., 234.-239. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 3. mgr. 83. gr. og 93. gr. einkamálalaga nr. 91/1991, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og prentlaga nr. 57/1956. Varðandi málskostnaðarkröfu vísi stefnda til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en vegna greiðslu virðisaukaskatts sé vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Málsástæður stefnda DV ehf.

Almennt um málatilbúnað stefnenda gagnvart stefnda, DV ehf.

Rétt sé að fjalla í stuttu máli um það, hvernig athugasemdakerfi dv.is sé háttað. Undir fréttum á síðunni sé gluggi, þar sem lesendur geti ritað athugasemdir og komið á framfæri skoðunum sínum. Það sé hins vegar einungis hægt að gera í gegnum facebook, þannig að viðkomandi þurfi að veraskráður inn á vefsíðuna www.facebook.com, á sinn persónulega reikning. Þetta fyrirkomulag hafi verið valið til þess að reyna að tryggja, að þeir, sem geri athugasemdir við fréttir, geri það undir nafni, en það ætti að auðvelda rekjanleika og einnig möguleika til að ná fram ábyrgð á hendur viðkomandi. Síðan sé gert ráð fyrir því, að ef einhver telji á sig hallað í umræðunni, eða að meiðandi ummæli hafi verið látin falla, þá sé hægt að hafa samband við ritstjórn DV, sem geti í kjölfarið fjarlægt ummælin, reynist athugasemdin réttmæt.

Eins og áður segi, hafi stefnendur aldrei óskað eftir því við stefnda, að ummælin yrðu fjarlægð af síðunni, fyrr en í fyrsta lagi með stefnu, sem upphaflega hafi verið móttekin af lögmanni stefnda þann 8. marz 2011. Telji stefndi DV, að vegna þessa sé félagið, samkvæmt almennum reglum, undanskilið ábyrgð á þeim ummælum, sem þar komi fram. Fyrirkomulagið sé þannig, að það sé í höndum þess aðila, sem telji brotið á sér, að láta stefnda vita af ærumeiðandi ummælum. Komi fram réttmæt beiðni um, að ummæli verði fjarlægð, beri stefnda væntanlega að verða við slíkri beiðni samkvæmt almennum reglum. Verði ekki séð með hvaða öðrum hætti væri hægt að halda uppi athugasemdakerfi sem þessu, án þess að DV bæri hlutlæga ábyrgð á öllu, sem notendur segi í athugasemdum sínum. Yrði sú niðurstaðan, sé ljóst, að ómögulegt yrði að halda uppi slíku kerfi á internetinu. Hafi stefnendur því sýnt af sér slíkt tómlæti, að jafngildi viðurkenningu á ábyrgðarleysi stefnda DV ehf. á umræddum ummælum. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna öllum kröfum stefnenda á hendur stefnda, DV ehf.

Takmörkun ábyrgðar á grundvelli laga nr. 30/2002

Stefndi byggi á lögum nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu (rvþl.). Ljóst sé, að ákvæði laganna leiði til þess, að stefndi, DV ehf., beri enga ábyrgð í þessu máli og beri á grundvelli ákvæða laganna að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda.

Í þessu sambandi sé vísað til 14. gr. laganna, en þar sé fjallað um takmörkun ábyrgðar vegna hýsingar. Nánar tiltekið mæli ákvæðið fyrir um, að þjónustuveitandi, sem hýsi gögn, sem látin séu í té af þjónustuþega, beri ekki ábyrgð á þeim að því tilskildu, að hann fjarlægi þau eða hindri aðgang að þeim án tafar, eftir að hann hafi fengið: 1. Vitneskju um, að sýslumaður hafi lagt lögbann við hýsingu gagnanna eða dómur hafi fallið um brottfellingu þeirra eða hindrun aðgangs að þeim, 2. tilkynningu skv. 15. gr., ef um meint brot gegn ákvæðum höfundalaga sé að ræða, eða 3. vitneskju um gögn, sem innihaldi barnaklám.

Þá segi í 2. mgr. ákvæðisins, að ákvæði 1. mgr. um takmörkun ábyrgðar gildi ekki, þegar þjónustuþegi komi fram í umboði eða undir stjórn þjónustuveitanda. Ljóst sé, að 2. mgr. ákvæðisins eigi ekki við í því máli, sem hér sé til umfjöllunar. Hins vegar telji stefndi ljóst, að 1. mgr. um takmörkun ábyrgðar eigi við. Með vísan til greinargerðar með rvþl. sé ljóst, að stefndi, DV ehf., teljist þjónustuveitandi í skilningi laganna, og stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, hafi talizt þjónustuþegi, þegar hún hafi skrifað hin umstefndu ummæli á heimasíðuna dv.is. Þá liggi jafnframt fyrir, að DV hafi hýst gögn, sem látin hafi verið í té af Á-kvk-þgf E-kvk-þgf, sbr. 1. mgr. 14. gr. Að lokum þurfi ekki að fara mörgum orðum um það, að þær þrjár undantekningar, sem getið sé um í 1. mgr. ákvæðisins, eigi ekki við í þessu máli, og leiði það til þess, að stefndi, DV ehf., beri enga ábyrgð á hinum umstefndu ummælum.

Verði af einhverjum ástæðum ekki fallizt á, að skilyrði 14. gr. rvþl. séu uppfyllt, sé til vara byggt á því, að 12. gr. laganna eigi við í málinu, en skv. því ákvæði sé DV ehf. jafnframt laust undan ábyrgð á hinum umstefndu ummælum. Verði ekki fallizt á það, sé til þrautavara byggt á því, að 13. gr. eigi við, en ákvæðið leiði til sömu niðurstöðu.

Þá sé vísað almennt til laga nr. 30/2002, en meginregla V. kafla þeirra sé sú, að ábyrgð svokallaðs milligönguaðila sé takmörkuð. Meginreglan sé algjörlega fortakslaus í þeim tilvikum, þar sem raunverulegur höfundur efnis sé þekktur, eins og í því tilviki, sem hér sé til úrlausnar. Sé því ljóst, að stefndi, DV ehf., geti aldrei borið ábyrgð í þessu máli.

Um refsikröfur á hendur stefnda, DV ehf.

Verði ekki fallizt á framangreint, sé er engu að síður ljóst, að hafna beri refsikröfu á hendur stefnda, DV ehf. Refsikrafan sé byggð á því, að stefndi hafi gerzt sekur um brot gegn 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 (hgl.), með því að hafa birt og borið út hin umstefndu ummæli. Til vara sé svo byggt á því, að DV verði dæmt til refsingar fyrir hlutdeild í brotum stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, sbr. 22. gr. hgl.

Stefndi byggi á því, að ekki komi til greina að refsa lögaðila með vísan til ákvæða 235. gr. eða 22. gr. hgl. Í báðum ákvæðunum sé skýrt tekið fram, að refsiábyrgðin hvíli á mönnum sem gerist brotlegir við ákvæðið. Með vísan til orðalags í greinargerð með ákvæði 19. gr. d) hgl. verði að telja ljóst, að slíkum ákvæðum laganna verði eðli málsins samkvæmt ekki beitt um lögaðila.

Jafnframt sé byggt á því, hvað varði allar tilvísanir stefnenda til refsiákvæða, að ekki séu uppfyllt skilyrði 1. ml. 19. gr. c), svo að hægt sé að ná fram refsiábyrgð á hendur lögaðila, en ákvæðið sé svohljóðandi:

Refsiábyrgð lögaðila er bundin því skilyrði, nema annað sé tekið fram í lögum, að fyrirsvarsmaður lögaðilans, starfsmaður hans eða annar á hans vegum hafi með saknæmum hætti unnið refsinæman og ólögmætan verknað í starfsemi lögaðilans.

Stefndi byggi á því, að engin saknæm eða ólögmæt háttsemi hafi verið unnin af hálfu starfsmanna blaðsins. Í umfjöllun stefnenda um refsiábyrgð í stefnu sé ekki að finna nokkurn rökstuðning fyrir því, að slík háttsemi hafi verið unnin, heldur virðist vera byggt á hlutlægri refsiábyrgð stefnda. Slík ábyrgð geti skv. framangreindu ákvæði ekki komið til greina, þegar um lögaðila sé að ræða. Í umfjöllun um miskabótakröfu í stefnu sé ýjað að því, að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að hafa:

[...] skapað vettvang fyrir birtinguna með eftirlitslausu athugasemdakerfi á dv.is og fyrir birtingu ummælanna og dreifingu þeirra til notenda vefsvæðisins sem og fyrir bótaskylt athafnaleysi með því að fjarlægja ekki ummælin af vefsvæðinu en skýr fyrirvari er á vefsvæðinu þar sem áskilinn er réttur til þess að eyða ærumeiðandi ummælum.

Í þessu sambandi vísi stefndi til framangreindrar umfjöllunar um athugasemdakerfi dv.is, og hvernig það hafi verið byggt upp eins og bezt verði á kosið. Þá sé sérstaklega vísað til þeirrar staðreyndar, að stefnendur hafi aldrei óskað eftir því við stefnda, að hin umstefndu ummæli yrðu fjarlægð. Sé því ómögulegt að halda því fram, að nokkur saknæm háttsemi hafi verið unnin af hálfu starfsmanna stefnda. Augljóst sé, að stefnendur hefðu a.m.k. þurft að óska eftir því við starfsmenn stefnda, að ummælin yrðu fjarlægð til að hægt væri að halda því fram, að starfsmennirnir hefðu sýnt af sér saknæmt athafnaleysi, sem telja beri refsivert að lögum.

Með vísan til framangreinds sé, ljóst að stefnda verði ekki refsað með vísan til ákvæðis 1. ml. 19. gr. c).

Verði ekki fallizt á framangreint, og stefndi, DV ehf., verði á einhvern hátt talinn bera ábyrgð á hinum umstefndu ummælum, sé engu að síður ljóst, að ummælin séu refsilaus.

Öll ummæli stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, beri að túlka með hliðsjón af þeirri frétt, sem hún hafi verið að gera athugasemd við, en fréttin hafi fjallað um stefnendur, og hafi verið ein af nokkrum fréttum, sem birzt höfðu, þar sem fjallað hafi verið um afbrot stefnenda. Sérstaklega skuli tekið fram, að í þessu máli sé ekki stefnt vegna efni þessara frétta, heldur eingöngu vegna framangreindra ummæla Á-kvk-ef E-kvk-ef. Í umræddum fréttum hafi þó verið fjallað um stefnendur og háttsemi þeirra. Fyrir liggi jafnframt, að stefnendurnir, M-kvk-nf L-kvk-nf og S-kk-nf, hafi bæði í tvígang verið dæmd fyrir ofbeldisbrot, en í báðum tilvikum hafi verið um brot gegn 217. gr. hgl. að ræða. Í fréttum hafi verið fjallað um þessi brot þeirra, sem og önnur meint brot gegn ýmsum aðilum, sem hafi verið tilefni skrifanna.

Í ljósi þeirra frétta, sem legið hafi fyrir um fjölskylduna, og staðfestra upplýsinga, m.a. refsidóma, verði að telja, að stefndu, Á-kvk-þgf E-kvk-þgf, hafi verið það að refsilausu að viðhafa hin umstefndu ummæli. Í öllum tilvikum hafi stefnda í raun einungis verið að endurtaka það, sem fram hafi komið í fréttunum, og lýsa skoðun sinni á því, hvað henni fyndist um slíka verknaði. Í þessu sambandi sé byggt á meginreglunni um, að sannindi ummæla leysi menn undan refsiábyrgð, og sé vísað til framangreindra refsidóma, sem stefnendur hafi á bakinu.

Þá sé hluti hinna umstefndu ummæla þess eðlis, að um hreina gildisdóma sé að ræða. Sé hér að meginstefnu átt við ummælin í lið B1 í stefnu, sem lúta að því, að stefnendur séu villidýr, og að hún telji rétt að koma þeim til Eldeyjar til búsetu. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi í ærumeiðingarmálum flokkað ummæli í tvo meginflokka, þegar meta skuli, hvort ummæli verði réttlætt, þ.e. annars vegar staðhæfingar um staðreyndir (facts) og hins vegar gildisdóma (value-judgements). Að mati Mannréttindadómstólsins njóti gildisdómar aukinnar verndar umfram ósannaðar staðreyndir. Rök fyrir þessari afstöðu séu þau, að staðhæfingar um staðreyndir sé (a.m.k. fræðilega) unnt að sanna með þeim aðferðum, þ.e. sönnunargögnum, sem almennt séu viðurkenndar í réttarfari, en gildisdómar verði ekki sannaðir með sambærilegum hætti. Í gildisdómi felist mat á staðreynd, en ekki miðlun staðreynda, og mat hljóti alltaf að vera huglægt, og engin yfirvöld geti stýrt huglægu mati manna. Kröfu um sannanir fyrir gildisdómum sé, að mati dómstólsins, ekki unnt að fullnægja, og felist þar af leiðandi í henni óheimil skerðing tjáningarfrelsis. Af dómum, þar sem þessi afstaða dómstólsins komi skýrlega fram, nægi að benda á dóm í máli L-x-x gegn Austurríki nr. 103 frá 8. júlí 1986.

Stefndu verði ekki gert að sanna, að stefnendur séu villidýr, eða að sanna þá skoðun Á-kvk-ef E-kvk-ef, að rétt sé, að stefnendur eigi að vera búsettir í Eldey. Hafi ummælin því verið henni að refsilausu í samræmi við meginreglu 73. gr. stjórnarskrárinnar um, að mönnum sé frjálst að tjá skoðanir sínar. Þá sé í þessu sambandi jafnframt byggt á 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994.

Þá sé málsástæðu stefnenda, sem byggð sé á 2. mgr. 238. gr. hgl. mótmælt sem órökstuddri, en í stefnu sé því haldið fram, að þar sem langt sé um liðið síðan stefnendur frömdu ofbeldisbrot sín, þá megi stefnandi ekki tjá sig um brotin. Þessi málsástæða sé órökstudd, auk þess sem ákvæði 2. mgr. 238. gr. geti aldrei átt efnislega við um stefnendur, enda hafi þeir ekki fengið uppreist æru sinnar.

Að lokum sé því mótmælt, að stefndi, DV ehf., verði dæmdur til refsingar fyrir hlutdeild í brotum meðstefnda. Engin skilyrða ákvæðisins séu uppfyllt, auk þess sem ekkert brot hafi verið framið.

Með vísan til alls framangreinds sé ljóst, að hin umstefndu ummæli séu refsilaus og hafna beri öllum lagatilvísunum stefnenda til refsiákvæða.

Um miskabótakröfu stefnenda á hendur stefnda, DV ehf.

Stefndi vísi til framangreindrar umfjöllunar um refsileysi hinna umstefndu ummæla, og sé byggt á öllum sömu málsástæðum, þegar komi að miskabótakröfu stefnenda. Þar sem ummælin séu refsilaus og stefndi beri enga ábyrgð á þeim, leiði það jafnframt til þess, að miskabótakröfu verði ekki komið fram á hendur stefnda.

Auk þessa mótmæli stefndi sérstaklega allri þeirri umfjöllun, sem fram komi í stefnu um þær meintu afleiðingar, sem ummælin eigi að hafa haft á stefnendur. Í fyrsta lagi sé allri umfjölluninni mótmælt sem ósannaðri, auk þess sem ekki sé sýnt fram á orsakatengsl milli hinna umstefndu ummæla og meintra áhrifa á líf stefnenda, sem ítarlega sé lýst í stefnu.

Þá vilji stefndi vekja sérstaka athygli á því, að gríðarlega ólíklegt verði að telja, að ummæli stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, í athugasemdakerfi dv.is við eina frétt af nokkrum um mál stefnenda, hafi haft slík áhrif á líf stefnenda. Þess beri að geta, að stefnendur reki nú fjögur önnur mál fyrir héraðsdómi, þar sem stefnt sé vegna ummæla annarra aðila í athugasemdakerfi dv.is, og sé þar farið fram á bætur á sama grundvelli. Einnig reki stefnandi, M-kvk-nf L-kvk-nf, sjálfstæð dómsmál, annars vegar gegn J-kk-þgf B-kk-þgf M-kk-þgf, blaðamanni DV, vegna greina, sem hann hafi skrifað í blaðið um málið, og hins vegar gegn A-kk-þgf H-kk-þgf V-kk-þgf, sem hafi fjallað um málið á heimasíðu sinni (bloggi). Í báðum málunum sé jafnframt farið fram á miskabætur vegna umfjöllunar um stefnendur. Verði niðurstaðan sú, í því máli, sem hér sé til umfjöllunar, að stefndi beri ábyrgð gagnvart stefnendum, beri að líta til þess, að stefndu verði ekki dæmdir í þessu máli til að greiða miskabætur vegna andlegs tjóns, sem stefnendur kunni að hafa orðið fyrir vegna gjörða annarra, heldur einungis vegna þeirra afmörkuðu ummæla, sem hér hafi verið stefnt vegna. Verði á annað borð talið, að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni, beri þeir sönnunarbyrðina fyrir því, að tjónið megi að hluta til eða öllu leyti rekja til þessara ummæla, en ekki annarra atvika.

Um kröfu stefnenda um birtingu dóms

Þessari kröfu stefnenda sé hafnað. Vísað sé til framangreindrar umfjöllunar um refsileysi og ábyrgðarleysi stefnda á hinum umstefndu ummælum, og sé byggt á öllum sömu málsástæðum og þar komi fram. Verði ekki fallizt á þetta, sé til vara byggt á því, að krafan sé allt of há og lækka beri hana til muna.

Tilvísun til helstu réttarreglna

Sýknukrafa stefnda sé byggð á lögum nr. 30/2002, einkum 14. gr. laganna. Þá sé vísað til 234-241. gr. alm. hgl. nr. 19/1940. Einnig sé byggt á 19. gr. a) - d) laga nr. 19/1940. Þá sé vísað til 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kröfu um málskostnað styðji stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Forsendur og niðurstaða

Fyrirhugað var, að stefnandinn, M-kvk-nf L-kvk-nf G-kvk-nf, gæfi skýrslu fyrir dómi, en við upphaf aðalmeðferðar tilkynnti lögmaður hennar, að fallið hefði verið frá því.

Krafa stefnenda lýtur að því, að tiltekin ummæli stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, sem birt voru á vefsvæðinu www.dv.is hinn 19. september 2010, verði dæmd dauð og ómerk og stefnendum verði dæmdar miskabætur, auk kostnaðar vegna birtingar dóms og málskostnaðar. Ábyrgð stefnda DV ehf. er byggð á því, að félagið hafi birt og borið út hinar meintu ærumeiðandi aðdróttanir. Enn fremur er þess krafizt, að stefndu verði dæmdir til refsingar fyrir að hafa birt og borið ummælin út.

Stefndu gera bæði þá kröfu aðallega, að refsikröfum stefnenda verði vísað frá dómi, og verður fyrst fjallað um þann þátt málsins.

Byggja stefndu á því, að refsiþáttur málsins hafi verið fyrndur, þegar mál var höfðað.

Mál þetta var höfðað með stefnu, birtri 22. marz 2011, en hin umdeildu ummæli voru birt á vefsíðu stefnda DV ehf. hinn 18. september 2010, eða rúmum 6 mánuðum fyrr. Stefnendur halda því fram, að mál hafi verið höfðað með stefnu, birtri innan málshöfðunarfrests, en sú stefna hafi ekki verið þingfest. Stefna í máli þessu hafi síðan verið birt, eins og fyrr segi, hinn 22. marz 2011. Hvorki fyrri stefnan né birtingarvottorð vegna hennar hafa verið lögð fram í málinu. Af hálfu stefnda DV er viðurkennt, að félagið hafi fengið fyrri stefnuna hinn 8. marz 2011, þar sem m.a. hafi verið gerð refsikrafa á hendur félaginu.

Mál telst höfðað með birtingu stefnu. Má því fallast á það með stefnendum, að stefnubirtingin slíti fyrningu, sbr. 1. mgr. 29. gr. alm. hgl. nr. 19/1940. Með því að ekki er ágreiningur með stefnendum og stefnda DV ehf. um að fyrri stefnan hafi verið birt innan málshöfðunarfrests, og með því að stefna í máli þessu var birt innan frests samkvæmt 2. mgr. 29. gr. alm. hgl. nr. 19/1940, er ekki fallizt á kröfu stefnda DV ehf. um að þessum þætti kröfugerðar stefnenda á hendur félaginu verði vísað frá dómi.

Af hálfu stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, liggja engar yfirlýsingar fyrir um, að henni hafi borizt fyrri stefnan, eða að kröfur hafi verið gerðar á hendur henni um refsingu í fyrra máli. Þar sem fyrri stefnan ásamt birtingarvottorði hefur ekki verið lögð fram í málinu, er ósannað, að fyrningu hafi verið slitið hvað hana varðar. Ber því að vísa refsikröfu á hendur henni frá dómi.

Óumdeilt er, að stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, er höfundur ummælanna.

Hin umdeildu ummæli birtust í athugasemdakerfi stefnda DV ehf. á vefsíðu félagsins sem athugasemd í kjölfarið á umfjöllunum í DV um svokallað Aratúnsmál hinn 18. september 2010.

Bar önnur umfjöllunin yfirskriftina „Aratúnshjónin: „Taktu hitt augað á honum líka““, og hin: „Aratúnshjón: „Við flúðum öll í burtu“.“ Í fyrri greininni eru, með vísan til fjölmiðlaumfjöllunar um Aratúnsmálið svokallaða, rakin eldri dómsmál, sem stefnendurnir, S-kk-nf og M-kvk-nf, áttu í á áttunda og níunda áratug síðustu aldar, og í síðari greininni eru rakin samskipti stefnenda, S-kk-ef og M-kvk-ef, við fyrrum nágranna, þegar hjónin bjuggu á Seilugranda, þar sem hjónin eru sökuð um ofbeldi og ofsóknir.

Stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, byggir á því, að lagagrundvöllur kröfugerðarinnar sé ekki ljós, þar sem engin lög hafi verið í gildi um ábyrgð á skrifum á veraldarvefnum.

Í málatilbúnaði sínum vísa stefnendur til 235. gr., sbr. 236. gr. og til vara 234. gr., sbr. og 241. gr. laga nr. 19/1940. Þau lagaákvæði taka til þeirra, sem móðga eða meiða æru manns eða bera slíkt út. Er í þessum ákvæðum ekki að finna takmörkun á því, á hvern hátt slík ummæli eru viðhöfð eða borin út eða á hvaða vettvangi. Er því ekki fallizt á þessi rök stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef.

Ummælin, sem mál þetta snýst um eru svohljóðandi: „Þetta er alveg óskiljanlegt, að fólk, sem er marg búið að brjóta af sér, og hefur verið dæmt æ ofan í æ, fyrir líkamsárásir, sama hvort það eru smábörn eða fullorðnir, sem ráðist er á, fá bara að halda þessu áfram endalaust ...“ og „Er ekki hægt að koma svona „Villidýrum“ úr hverfinu og bara sem lengst, Eldey væri ágæt A-kk-nf, svo fólk fái að lifa sínu lífi án ógnar og ótta?“ og „Svo hefur uppeldið á syninum greinilega verið: „Do as I do“, hann virðist vera ansi liðtækur í afbrotum líka.“ Byggja stefnendur á því, að ummælin séu ærumeiðandi aðdróttanir, sem feli í sér brot gegn 255. gr., og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga, en til vara 234. gr. sömu laga. Ummælin séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefnendur.

Stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, byggir á því, að hún hafi, í skjóli tjáningarfrelsis, mátt tjá skoðun sína á málefni, sem hafi verið mikið til umræðu í fjölmiðlum, sem og í þjóðfélaginu. Ummælin hafi byggzt á ályktunum, sem hún hafi dregið af fjölmiðlaumfjöllun um svokallað Aratúnsmál. Ummælin séu gildisdómur en ekki aðdróttun og séu því refsilaus, sbr. dómafordæmi. Þá séu frjáls skoðanaskipti á veraldarvefnum orðin lykilþáttur í nútímalýðræði.

Í 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 er mælt fyrir um tjáningarfrelsi, en þar segir, að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Til fyllingar stjórnarskrárákvæðinu er 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem öðlaðist lagagildi á Íslandi með lögum nr. 62/1994 og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979.

Í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar er að finna ákvæði um takmarkanir á tjáningarfrelsi manna, en þar segir, að því megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.

Þegar framangreindir hagsmunir skarast, rétturinn til tjáningar annars vegar og æruvernd hins vegar, ber m.a. að líta til þess jarðvegs, sem ummælin spruttu úr, svo sem stöðu þeirra aðila, sem hlut eiga að máli og til þess, hvort hið birta efni geti talizt þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi því erindi til almennings.

Enda þótt deila megi um það, hvort sú umfjöllun, sem fram fór um Aratúnsmálið svokallaða, hafi átt erindi til almennings, verður að fallast á, að miðað við þá miklu umfjöllun, sem málið fékk í fjölmiðlum á sínum tíma og yfir langt tímabil, hafi það orðið þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og því eðlilegt, að almenningur hafi tjáð sig um málið, m.a. á bloggsíðum fjölmiðlanna. Verður og að ætla bloggurum svigrúm til þess að fjalla um málefni, sem eru orðin hluti af þjóðfélagsumræðunni, en þó innan þeirra marka, sem tjáningarfrelsinu eru sett í stjórnarskrárákvæðinu.

Líta verður svo á, að ummæli stefndu Á-kvk-ef E-kvk-ef í stafliðum A og B í kröfulið 1, séu ályktanir hennar, sem hún taldi sig geta dregið af þeirri fréttaumfjöllun, sem verið hafði um fjölskylduna í Aratúni, en þar koma ítrekað fram frásagnir af ofbeldisfullri hegðun hinna ýmsu fjölskyldumeðlima, og fá þeir allir einhvern tímann sinn skerf undir nafni. Einnig er þó fjallað um fjölskylduna sem heild, sem ofbeldissinnaða og ósæmilega í hegðun gagnvart nágrönnum og öðrum. Í ummælum samkvæmt staflið A felast þó fyrst og fremst hugleiðingar stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, almennt um brot af því tagi, sem lýst er í blaðagreinunum, en beinast ekki sérstaklega að stefnendum. Þá lýsa ummælin í staflið B einnig hugrenningum stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, um lausn á þeim vanda, sem fjallað er um í blaðagreinunum.

Með ummælunum er stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, að lýsa vanþóknun sinni á þeirri hegðun, sem fjölskyldunni er gefin að sök í fjölmiðlaumfjölluninni.

Verður að telja það á valdi hvers þess, sem las ummælin og kynnti sér þá fjölmiðlaumfjöllun, sem að baki þeim lá, að móta sér á þeim grunni sjálfstæða skoðun á því, hvort gildisdómar stefndu væru á rökum reistir, en gagnvart þeim, sem ekki voru sama sinnis, dæmdu orð stefndu sig sjálf.

Enda þótt fallast megi á, að sú túlkun stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, á umfjöllun fjölmiðla um stefnendur, sem fram kemur í fyrri hluta kröfugerðarinnar, sé að einhverju leyti sett fram á smekklausan og óviðurkvæmilegan hátt, verða orð hennar af þeim sökum, og að gættum rétti stefndu samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, ekki ómerkt. Að þessu virtu þykja ekki efni til að dæma stefnendum miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga eða þann kostnað, sem krafa er gerð um í málinu, eða fjalla frekar um refsikröfu stefnenda á hendur stefnda DV ehf. vegna fyrri hluta kröfugerðarinnar.

Ummælin í staflið A í lið 2 í kröfugerð „Svo hefur uppeldið á syninum greinilega verið: „Do as I do“, hann virðist vera ansi liðtækur í afbrotum líka.“ teljast óviðurkvæmileg aðdróttun samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þar sem annars vegar er dróttað að því, að stefnendur, M-kvk-nf og S-kk-nf, séu afbrotafólk, sem hafi beinlínis alið son sinn upp til afbrota, og hins er því dróttað að stefnandanum S-kk-þgf, að hann hafi beinlínis verið alinn upp til afbrota. Er vandséð að þessi ummæli geti fallið undir hugtakið gildisdómur, sem leiddur verði af þeirri fjölmiðlaumfjöllun, sem var tilefni bloggfærslu stefndu Á-kvk-ef E-kvk-ef.

Með því að ummælin teljast falla undir 235. gr. almennra hegningarlaga, hvað varðar stefnendurna, M-kvk-þf, S-kk-þf og S-kk-þf, svo sem að framan greinir, er fallizt á kröfu stefnenda um ómerkingu þeirra, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

Samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er heimilt að láta þann, sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn æru eða persónu annars manns, greiða þeim, sem misgert var við, miskabætur. Krafa stefnenda um miskabætur nemur kr. 500.000 til hvers um sig fyrir báða kröfuliði.

Eins og að framan er rakið, þykir stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, hafa, með framangreindum ummælum, sett fram aðdróttun, sem fallin var til þess að hnekkja virðingu stefnenda, M-kvk-ef, S-kk-ef og S-kk-ef. Er fallizt á, að skilyrði séu fyrir hendi til að dæma þeim miskabætur vegna ummælanna, sem þykja eftir atvikum hæfilegar til hvers um sig kr. 100.000.

Stefnandinn, T-kvk-nf B. S-kvk-nf, hefur hvorki sýnt fram á, né gert sennilegt, að ummæli stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, í síðari kröfulið stefnenda beinist að henni. Ber því að sýkna stefndu, Á-kvk-þf E-kvk-þf, af öllum kröfum þessa stefnanda í máli þessu. Rétt þykir, að málskostnaður milli þeirra falli niður.

Stefnendur gera kröfu um kr. 500.000 úr hendi stefndu in solidum til að kosta birtingu dóms í málinu, forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummæli stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, birtust í athugasemdadálki á vefsíðu stefnda DV. Liggur ekkert fyrir um útbreiðslu ummælanna. Eftir atvikum þykja ekki efni til þess að fallast á þessa kröfu stefnenda.

Kröfum stefnenda um ómerkingu ummæla, miskabætur og refsingu er beint að báðum stefndu. Stefndi DV ehf. hefur hafnað ábyrgð, m.a. með vísan til laga nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu, einkum 14. gr., en til vara 12. og 13. gr. Aðila greinir á um, hvort sú starfsemi, sem stefndi DV ehf. rekur með vefsvæði sínu, falli undir lögin.

Samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 100/2011 hefur sú meginregla, að höfundur beri ábyrgð á ummælum sínum á grundvelli almennra reglna, einkum sakarreglunnar, verið talin gilda um efni, sem birt er á netinu. Með því að höfundur ummælanna, er nafngreindur og engin áhöld um það, hver hann er, ber hann ábyrgð á ummælunum. Þá er ábyrgð stefnda DV ehf. ekki önnur eða meiri á efni, sem birtist rafrænt á athugasemdasíðum dv.is, en hún er þegar efni er birt í prentuðum eintökum blaðsins. Ber því að sýkna stefnda DV ehf. af öllum kröfum stefnenda í máli þessu.

Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður milli stefnenda og stefnda DV ehf. falli niður.

Stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf O-kvk-nf, greiði stefnendum, M-kvk-þgf, S-kk-þgf og S-kk-þgf in solidum kr. 200.000 í málskostnað, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, en við ákvörðun málskostnaðar er litið til þess, að stefnendur hafa höfðað fimm hliðstæð dómsmál á sama tíma, þar sem málatilbúnaður í öllum málunum er áþekkur.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Kröfu stefnenda um, að stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf O-kvk-nf, verði dæmd til refsingar, er vísað frá dómi.

Stefndi DV ehf. er sýkn af öllum kröfum stefnenda, M-kvk-ef L-kvk-ef G-kvk-ef, S-kk-ef S-kk-ef, S-kk-ef Á. S-kk-ef og T-kvk-ef B. S-kvk-ef. Málskostnaður milli þeirra fellur niður.

Ummæli stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef O-kvk-ef, í kröfulið 2, staflið A, eru ómerkt.

Stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, greiði stefnendum, M-kvk-þgf L-kvk-þgf G-kvk-þgf, S-kk-þgf S-kk-þgf og S-kk-þgf Á. S-kk-þgf, hverju um sig, kr. 100.000 í miskabætur. Enn fremur greiði stefnda, Á-kvk-nf E-kvk-nf, stefnendum, M-kvk-þgf L-kvk-þgf, S-kk-þgf og S-kk-þgf in solidum, kr. 200.000 í málskostnað.

Málskostnaður milli stefnandans T-kvk-ef og stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, fellur niður.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf