E-3182/2019

D Ó M U R

Héraðsdóms Reykjavíkur, þriðjudaginn 21. júlí 2020, í máli nr. E3182/2019:

Landsbankinn hf.

(Þ-kk-nf J-kk-nf Á-kk-nf lögmaður) gegn

K

(G-kk-nf Á-kk-nf lögmaður)

Þetta mál, sem var tekið til dóms 16. júní sl., höfðar Landsbankinn hf., kt. 4710080280, Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu birtri 12. júní 2019 á hendur K, kt. [...], Vgötu, Kópavogi.

Stefnandi krefst þess að honum verði með dómi heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sem hann eigi í eign stefndu að Vgötu, Kópavogi, með fasteignanúmerið 226[...], samkvæmt tryggingarbréfi nr. 013063301136, að höfuðstólsfjárhæð 25.000.000 kr., með grunnvísitöluna 276,7 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, og var gefið út 29. október 2007 til tryggingar á skuldum S ehf., kt. [...], við stefnanda.

Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefndu og virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda.

Hún krefst þess jafnframt að stefnanda verði gert að aflýsa af eign hennar að Vgötu, Kópavogi, með fasteignanúmerið 226[...], umstefndu tryggingarbréfi að upphaflegri fjárhæð 25.000.000 kr. sem var gefið út 29. október 2007.

Stefnda krefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnanda auk virðisaukaskatts.

Málavextir

Það er ágreiningsefni þessa máls hvort lagarök komi í veg fyrir að stefnandi geti náð fram fjárnámi í eign stefndu á grundvelli tryggingarbréfs sem var gefið út 29. október 2007 til tryggingar á skuldum S ehf. við stefnanda.

Stefnda á húsið að Vgötu, Kópavogi, samkvæmt kaupmála dagsettum 2004 milli hennar og eiginmanns hennar, Á. Árið 2007 rak Á félagið S ehf. (áður Y ehf.), kt. [...]. Það félag hafði verið í bankaviðskiptum við stefnanda allt frá stofnun þess árið 2002.

Stefnandi byggir á því að tryggingarbréfið sem er grundvöllur þessa máls veiti honum veðrétt í eign stefndu til tryggingar greiðslu þriggja lánsgerninga. Í fyrsta lagi 2 hafi stefnandi veitt Y ehf. lán með yfirdrætti á tékkareikningi sem var stofnaður í apríl 2004. Í öðru lagi hafi stefnandi og félagið gert með sér lánssamning 13. september 2006 þar sem stefnandi lánaði félaginu 90.000.000 kr.

Eins og nafn félagsins gefur til kynna sá það um járnabindingar í nýbyggingum. Árið 2007 var félagið að flytja inn farm, 3.000 tonn af kambstáli frá Ítalíu, og hafði leigt til flutningsins skip frá Samskipum. Á bar fyrir dómi að hann hefði óskað eftir því við stefnanda að hann lánaði félaginu fé fyrir innflutningnum. Auk þess hafi þurft að gefa út bankaábyrgðir til ítölsku seljendanna. Þegar Ítalirnir hefðu farið að reka á eftir bankaábyrgðinni hefði útibússtjórinn hringt í Á og sagt honum að bankinn vildi frá tryggingu sem næmi 25.000.000 kr. þótt útibússtjórinn hefði áður sagt að lánið væri í höfn. Á kvaðst ekki hafa getað hætt við kaupin þar eð skipið hefði þegar verið leigt. Hann hafi því leitað til eiginkonu sinnar og beðið hana að lána félaginu veð í húsinu til tryggingar láni bankans fyrir farminum.

Tryggingarbréfið, sem bankinn útbjó, hafi hins vegar veitt bankanum allsherjarveð í húsinu, þ.e.a.s. staðið til tryggingar öllum skuldum félagsins við bankann. Stefnda hafi ritað undir bréfið með því skilyrði að það væri einungis til tryggingar láni vegna þessa tiltekna innflutnings. Þegar Á hafi komið með tryggingarbréfið undirritað í bankann hafi útibússtjórinn verið á fundi en hann hafi hitt S-kvk-þf fyrirtækjafulltrúa. Að sögn Á fullyrti hún að ábyrgðin væri eingöngu fyrir láni vegna þessa tiltekna innflutnings. Um það leyti sem fyrirtækið S ehf. hafi verið á leið í þrot í efnahagshruninu 2008 hafi hann áttað sig á því að bankinn legði annan skilning en hann í efni tryggingarbréfsins.

Félagið, sem bar þá nafnið S ehf., gaf út tryggingarbréfið, nr. 01306331136, sem er orsök þessa máls. Samkvæmt efni sínu stóð bréfið til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra skulda og fjárskuldbindinga félagsins við Landsbanka Íslands hf. Bankanum var sett að veði fasteignin Vgata, Kópavogi, með fastanúmerið 226[...]. Bréfið veitir stefnanda allsherjarveð, því hið veðsetta skyldi tryggja allar skuldir útgefanda þess, í hvaða formi eða gjaldmiðli sem skuldbindingarnar væru eða yrðu á hverjum tíma og hvort sem um væri að ræða höfuðstól, verðbætur, gengismun, dráttarvexti, innheimtukostnað eða annan kostnað, samtals að fjárhæð 25.000.000 kr. Sú fjárhæð skyldi bundin vísitölu neysluverðs til verðtryggingar, miðað við grunnvísitölu 276,7 stig og breytast í sömu hlutföllum og vísitalan, auk dráttarvaxta og kostnaðar við innheimtuaðgerðir.

Í tryggingarbréfinu segir að verði vanskil á skuld sem sé tryggð með bréfinu sé bankanum sem kröfuhafa og veðhafa heimilt að gjaldfella og eindaga allar slíkar skuldir þá þegar, fyrirvaralaust og án uppsagnar. Einnig segir þar að falli skuld, sem tryggingarbréfið tryggir, í gjalddaga og eindaga af einhverjum framangreindum ástæðum sé bankanum sem kröfuhafa og veðhafa heimilt að nýta sér veðtryggingu 3 sína samkvæmt tryggingarbréfinu og láta selja hina veðsettu eign nauðungarsölu til lúkningar skuldinni að undangengnum dómi, sátt eða fjárnámi.

Stefnda ritaði undir tryggingarbréfið 29. október 2007 sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar, og eiginmaður hennar einnig. Miðað við vísitölu neysluverðs í maí 2019, sem var 465,3 stig var uppreiknuð staða höfuðstóls tryggingarbréfsins þá 42.040.116 kr.

Mánuði eftir að tryggingarbréfið var gefið út stofnuðu S ehf. tékkareikning með númerið 13026003518. Að sögn Á hafði hann engan aðgang að þessum reikningi heldur hafi lánið vegna innflutningsins verið fært sem yfirdráttur á hann. Það er þriðji lánsgerningurinn sem stefnandi telur bréfið tryggja.

Í aðdraganda bankahrunsins í október 2008 varð hrun á byggingamarkaði. Ýmsir sem félagið S ehf. vann fyrir gátu ekki greitt og jafnframt stöðvaðist öll fyrirgreiðsla til félagsins. Eigandinn sá sér því þann kost vænstan í kjölfar hrunsins að óska eftir gjaldþrotaskiptum á félaginu. Bú þess var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 16. október 2008. Samkvæmt 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. féllu allar skuldir félagsins í gjalddaga á úrskurðardegi. Þá umreiknaði stefnandi kröfu sína samkvæmt lánasamningnum í íslenskar krónur í samræmi við heimild í samningnum, en lánið var upphaflega í erlendri mynt.

Þótt allar kröfur stefnanda á hendur S ehf. hefðu fallið í gjalddaga tilkynnti stefnandi stefndu hvorki um gjaldfellinguna né lét hana vita að hún ætti von á því að bankinn gengi að veðinu.

Frestdagur við skiptin var 5. október 2008 og kröfulýsingarfresti lauk 23. desember 2008. Stefnandi lýsti 4. desember 2009 kröfum í þrotabúið sem námu samtals 190.927.921 kr. Það var samanlögð skuld S ehf. við stefnanda á úrskurðardegi. Skiptastjóri samþykkti allar kröfur stefnanda. Skiptum lauk 26. nóvember 2009 og greiddust 28.569.681 kr. upp í kröfur stefnanda.

Fjárhæð samkvæmt þeim lánsgerningum sem tryggingarbréfinu er ætlað að tryggja sundurliðast þannig og nemur þeirri skuld S ehf. sem fékkst ekki greidd við gjaldþrotaskiptin (190.927.921–28.569.681) = 162.358.240 kr.

Skuld á tékkareikningi nr. 0130263518

22.932.356 kr.

Skuld á tékkareikningi nr. 013026310302

25.156.305 kr.

Skuld samkvæmt lánssamningi nr. 5728

127.281.110 kr.

Allar eignir S ehf. voru veðsettar stefnanda, þar með talin tæki og áhöld og sölureikningar auk þess sem bankinn hafði veð í öllum birgðum félagsins. Að sögn stefndu var talsvert af kambstálinu, sem hafði verið keypt árið áður, enn til þegar félagið var tekið til skipta. Í samráði við skiptastjóra þrotabúsins hafi stefnandi yfirtekið allar þessar eignir. Af því hversu lítið kom upp í kröfur stefnanda við gjaldþrotaskiptin ályktar stefnda að eignirnar hafi verið seldar fyrir afar lágt verð. Ekkert upp4 gjör hafi farið fram á ráðstöfun þessara eigna eða mat lagt á verðmæti þeirra. Auk þess liggi ekki fyrir á hvaða hátt andvirði þeirra hafi verið ráðstafað inn á skuldir S ehf. Stefndu sé kunnugt um að kambstálið hafi verið gefið eða selt fyrir afar lágt verð. Eiginmaður hennar hafi boðist til að kaupa á járnið á markaðsvirði en tilboði hans hafi verið hafnað.

Samkvæmt framlögðum gögnum afskrifaði bankinn í febrúar 2011 í það minnsta hluta af skuldum S ehf. við bankann. Fram lögð gögn sýna einnig að stefnandi sendi stefndu tilkynningar árlega, þá fyrstu 1. janúar 2011 og þá síðustu 18. janúar 2019. Á þeim kemur fram númer tryggingarbréfsins og ábyrgðarfjárhæðin uppreiknuð. Fram kemur að greiðandi sé S ehf. Í dálki fyrir vanskil stendur ýmist 0 eða þar er ekkert skráð. Aðrar tilkynningar sendi stefnandi stefndu ekki.

Í janúar eða febrúar 2019 leituðu stefnda og Á eftir því við útibú stefnanda í Kópavogi að fá tryggingarbréfinu aflétt af eign stefndu að Vgötu í Kópavogi. Að sögn stefndu var henni þá fyrst sagt að skuld stæði að baki tryggingarbréfinu. Hún væri á einum, frekar en tveimur tékkareikninga félagins S ehf., og því var erindi hennar hafnað. Stefnda kveðst hafa staðið í þeirri trú að allar kröfur hefðu fallið niður við gjaldþrot S ehf. Þegar þetta kom í ljós leitaði hún til lögmanns.

Stefnandi sendi stefndu innheimtubréf 25. febrúar 2019. Í því voru tilgreindar skuldir á tveimur tékkareikningum S ehf. Stefnda sendi Lögheimtunni athugasemdir sínar við bréfið, með tveimur bréfum dagsettum 12. og 13. mars 2019. Í þeim var kröfu stefnanda hafnað á þeim forsendum að krafa hans væri fyrnd eða hún fallin niður fyrir tómlæti. Einnig var bent á að stefnandi hefði ekki gætt að lagaskyldum sínum samkvæmt lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.

Í maí 2019 var stefndu gerð grein fyrir því stefnandi hafnaði athugsemdum hennar og henni tilkynnt að málinu yrði stefnt fyrir dóm. Stefnandi birti stefndu stefnuna 12. júní 2019 en þá voru ríflega níu og hálft ár liðin frá lokum gjaldþrotaskipta á búi S ehf. Stefnan var þingfest 27. júní 2019 þegar einungis vantaði fimm mánuði upp á að tíu ár væru liðin frá skiptalokum.

Að sögn stefndu var það ekki fyrr en með stefnunni að henni var gerð grein fyrir því að félagið hefði jafnframt skuldað stefnanda fé samkvæmt lánasamningi.

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir á því að fjárkröfur hans á hendur S ehf. njóti veðréttar í fasteign stefndu á grundvelli tryggingarbréfs nr. 01306331136 og skilmálum þess. S ehf. skuldi stefnanda hærri fjárhæð en nemi uppreiknuðu hámarki tryggingarbréfsins og því beri að heimila stefnanda að gera fjárnám inn í þann veðrétt sem stefnandi eigi í umræddri fasteign fyrir kröfum sínum. S ehf. sé skuldari að áðurgreindum yfirdráttar5 skuldum á tékkareikningum og lánasamningi sem félagið gerði við stefnanda. Stefnandi hafi ekki tryggt sér aðfararhæfa kröfu á hendur félaginu áður en bú þess var tekið til gjaldþrotaskipta og því sé stefnanda nauðsynlegt að fá dóm þar sem honum sé heimilað fjárnám í umræddri fasteign stefndu að því marki sem veðtryggingin taki til dómkröfunnar samkvæmt ákvæðum tryggingarbréfsins.

Tryggingarbréfið veiti stefnanda allsherjarveð. Í texta þess sé hvorki bein aðfararheimild skv. 1. gr. laga um aðför nr. 90/1989, gagnvart stefndu sem veðeiganda, né bein uppboðsheimild skv. 6. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Stefnanda sé því nauðsynlegt að höfða þetta mál til þess að fá aðfararhæfan dóm fyrir kröfu sinni svo að unnt sé að gera fjárnám í fasteign stefndu, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, og eftir atvikum í kjölfarið að selja hina veðsettu eign nauðungarsölu til fullnustu kröfu stefnanda. Stefnandi byggir einnig á fordæmum Hæstaréttar í sambærilegum málum, t.d. dómi Hæstaréttar frá 21. júní 2018 í máli nr. 623/2017 og dómi Hæstaréttar frá 3. mars 2015 í máli nr. 418/2015, m.a. að því er varðar kröfugerð.

Stefnandi skýrir aðild sína að málinu þannig að Fjármálaeftirlitið hafi, með heimild í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., ákveðið 9. október 2008 að ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf., kt. 5402912259, til Nýja Landsbanka Íslands hf., kt. 4710080280, sem heiti nú Landsbankinn hf. og sé stefnandi.

Stefnandi byggi kröfur sínar á meginreglum kröfu og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og fullnustu á veðrétti kröfueiganda. Hann vísar einnig til laga um samningsveð nr. 75/1997, einkum 3. mgr. 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 9. gr. og 15. til 20. gr. laganna og til laga nr. 90/1989 um aðför. Þá vísar hann til ákvæða tryggingarbréfsins og þeirra lagaákvæða sem þar er vísað til sem og til fyrningarlaga nr. 14/1905.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefnda telur kröfu stefnanda á hendur félaginu S ehf. fallna niður, í fyrsta lagi fyrir fyrningu og öðru lagi fyrir tómlæti. Þar eð lögmæt krafa hafi fallið niður séu ekki forsendur til þess að fallast á þá kröfu stefnanda að honum verði heimilað að gera fjárnám í eign stefndu á grundvelli tryggingarbréfsins. Stefnanda beri því að aflýsa tryggingarbréfinu af eign stefndu að Vgötu í Kópavogi.

Verði ekki fallist á framangreint telur stefnda í þriðja lagi að krafa stefnanda sé fallin niður þar eð hann hafi ekki farið að fyrirmælum laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009. Í fjórða lagi telji hún óheiðarlegt af stefnanda og andstætt góðri viðskipta6 venju að byggja rétt á tryggingarbréfinu með vísan til 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936.

Það sé óumdeilt að stefnandi hafi 16. október 2008 gjaldfellt skuld S ehf. samkvæmt tékkareikningi nr. 0130263518 og tékkareikningi nr. 013026310302 svo og skuld samkvæmt lánssamningi nr. 5728. Að auki liggi fyrir að kröfulýsingarfresti lauk 23. desember 2008 og skiptalok voru 26. nóvember 2009. Samkvæmt tilkynningu skiptastjóra um skiptalok hafi 28.569.681 kr. komið upp í forgangskröfur vegna eignaréttarfyrirvara í lausafé og hafi sú fjárhæð verið greidd stefnanda.

Stefnda telur að verðmæti þeirra eigna sem voru veðsettar Landsbankanum hf. hefði átt að nægja fyrir skuldum S ehf. hefði stefnandi haldið rétt á málum. Í raun réttri hafi stefnda talið sig mega treysta því að stefnandi hefði hámarkað virði eigna félagsins. Hún, sem ábyrgðarmaður, eigi ekki að þola það að stefnandi hafi ekki sinnt þeirri skyldu sinni.

Samkvæmt 5. gr. núgildandi fyrningarlaga nr. 150/2007 sé fyrningartími krafna sem byggjast á skuldabréfum og peningalánum 10 ár frá gjalddaga kröfu. Lögin hafi tekið gildi 1. janúar 2008 og gildi einvörðungu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistöku laganna. Það sé óumdeilt að allar þær þrjár fjárkröfur sem séu grundvöllur kröfu stefnanda hafi stofnast í tíð eldri fyrningarlaga þótt þær hafi verið gjaldfelldar síðar. Um lögskiptin og við úrlausn málsins gildi því ákvæði eldri fyrningarlaga, nr. 14/1905 um fyrningu kröfuréttinda. Eins og í núgildandi lögum hafi í eldri fyrningarlögum verið mælt fyrir um 10 ára fyrningu á lánasamningum en fyrningartími yfirdráttarreikninga hafi verið 4 ár, frá gjalddaga.

Sé einungis litið á texta laga nr. 14/1905 og þá staðreynd að kröfurnar féllu í gjalddaga 16. október 2009 leiki enginn vafi því að kröfur stefnanda á hendur S ehf. séu fyrndar. Til þess að rjúfa fyrningu þurfi eitt af þrennu: a) dómur að ganga um kröfuna, b) skuldari að vera tekinn til gjaldþrotaskipta eða c) krafan að vera viðurkennd. Verði einhver þessara þriggja atvika stofnist nýr 10 ára fyrningarfrestur.

Það liggi fyrir að kröfum stefnanda á hendur félaginu S ehf. hafi ekki verið stefnt fyrir dóm eða þær viðurkenndar. Kröfunum hafi hins vegar verið lýst í þrotabú S ehf. Stefnandi hafi haldið því fram að nýr 10 ára fyrningarfrestur hafi hafist við lok skipta, 26. nóvember 2009, og kröfurnar hafi því ekki átt að fyrnast fyrr en sama dag 10 árum síðar, þ.e. 26. nóvember 2019, sbr. 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þessari túlkun hafnar stefnda alfarið og bendir á að ákvæði 165. gr. laga nr. 21/1991 geti eðli málsins samkvæmt einungis átt við einstaklinga en ekki félög, eins og skýrt komi fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 306/2016. Í því máli hafi verið litið svo á að fyrningarfrestur krafna samkvæmt skuldabréfi hæfist þegar eigandi hennar neytti heimildar sinnar og gjaldfelldi skuldabréfið. Hæstiréttur hafi túlkað ákvæði 2. mgr. 5. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905, sem hann taldi að ætti við um lög7 skipti aðila, á þann hátt að upphafstíma fyrningarfrests bæri að miða við gjaldfellingardag skuldabréfsins en ekki þann dag þegar félagið sem í hlut átti var tekið til gjaldþrotaskipta, dagsetningu kröfulýsingar eða við skiptalok.

Þótt miða ætti lok kröfu á hendur félagi við dagsetningu kröfulýsingar eða lok kröfulýsingarfrests, eins og var í tíð eldri laga um gjaldþrotaskipti, sé fjárkrafa stefnanda á hendur félaginu S ehf. fyrnd. Stefnan hafi verið gefin út 12. júní 2019 og birt fyrir stefndu sama dag. Með vísan til framangreinds dóms Hæstaréttar séu kröfurnar sem tryggingarbréfið eigi að tryggja fallnar niður fyrir fyrningu. Tryggingarbréfið hafi því ekki neina þýðingu lengur fyrir stefnanda og beri að aflýsa því.

Frá því að kröfurnar voru gjaldfelldar 16. október 2008 og þar til stefnandi stefndi málinu fyrir dóm hafi liðið meira en áratugur. Á þeim tíma hafi stefnandi enga kröfu gert á hendur stefndu aðra en þá að senda framangreindar tilkynningar. Hann hafi hvorki krafist greiðslu á kröfunni né gengið eftir því að fá fullnægju í veðinu.

Teljist fjárkrafa stefnanda ekki fyrnd með vísan til þeirra röksemda sem raktar hafi verið liggi fyrir að kröfurnar séu fallnar niður fyrir tómlæti.

Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn beri lánveitanda að senda ábyrgðarmanni tilkynningu skriflega svo fljótt sem kostur er: a. um vanefndir lántaka, b. ef veð eða aðrar tryggingar eru ekki lengur tiltækar, c. um andlát lántaka eða að bú hans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta, d. eftir hver áramót með upplýsingum um stöðu láns sem ábyrgð stendur fyrir og yfirliti yfir ábyrgðir.

Í 2. mgr. 7. gr. segi að ábyrgðarmaður skuli vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu skv. 1. mgr. og sé vanrækslan veruleg skuli ábyrgðin falla niður. Í 12. gr. sömu laga segi að lögin öðlist þegar gildi og taki til ábyrgða sem stofnað var til fyrir gildistöku þeirra að frátöldum 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 8. gr.

Stefnda hafi fengið framlagðar tilkynningar um „yfirlit ábyrgða“. Þær séu allar efnislega samhljóða. Í þeim sé tilgreind ábyrgð, nafn skuldara og fjárhæð. Í þeim öllum komi líka skýrt fram að skuldarinn sé ekki í vanskilum. Í þann reit sé annaðhvort ekkert skráð eða talan 0. Stefnda hafi því haft fulla ástæðu til að ætla að stefnandi hefði fengið fullnægju krafna sinna við gjaldþrotaskiptin, annaðhvort með því að skiptastjóri hefði selt eignir þrotabúsins eða með fullnægju á eignum sem stefnandi tók til sín.

Með ákvæðum 7. gr. laga um ábyrgðarmenn séu gerðar skýrar kröfur til kröfuhafa um að tilkynna ábyrgðarmönnum, þar með talið þeim sem veitt hafa veð í eignum sínum, upplýsingar um skuldarann. Sé vanrækslan veruleg skuli ábyrgðin falla niður. Stefnda telur aðstæður slíkar í þessu máli og sýkna beri hana þegar af þeirra ástæðu.

Að lokum vísar stefnda til 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Hún telur 8 óheiðarlegt af stefnanda að halda kröfum sínum til streitu. Í málavaxtalýsingu komi fram hvernig stóð á því að óskað var eftir því að stefnda setti veð í eign sinni fyrir skuld S ehf. Hún hafi þá staðið frammi fyrir því að stefnandi hefði hafnað lofaðri fyrirgreiðslu nema viðbótartrygging yrði sett. Þá hafi einungis verið rætt um tímabundna tryggingu sem félli niður við sölu á þeirri vöru sem S ehf. voru að kaupa. Stefnda hafi því verið sett í mjög erfiða stöðu. Þegar það bætist við að hún hafi ekki haft nein tök á að verja sig eða grípa inn í atburðarásina sé óheiðarlegt að halda því fram að hún eigi að bera tjónið sem varð. Þá telur stefnda að stefnandi, sem viðskiptabanki S ehf., hefði átt að láta fara fram greiðslumat á félaginu og gera henni sem ábyrgðarmanni grein fyrir þeirri áhættu sem hún tók með veitingu veðsins. Stefnandi hafi vitað um fjárhagsstöðu S ehf. undir lok árs 2007, þegar veðið var veitt, og efnahagshorfur á þeim tíma enda sérfræðingur á því sviði. Stefnda telur að ákvæði 36. gr. samningalaga eigi hér ekki síður við í ljósi þess hvernig mál hafi þróast. Stefnda hafi staðið í þeirri trú að kröfur stefnanda á hendur henni og S ehf. væru annaðhvort fallnar niður eða hefðu verið gerðar upp. Þær tilkynningar sem hún hafi fengið svo og almennt aðgerðaleysi stefnanda hafi gefið tilefni til að ætla að svo væri. Hún hafi lagt sig fram um að greiða niður áhvílandi skuldir og auka verðmæti eignar sinnar. Aðstæður hafi breyst til batnaðar. Telur stefnda að það sé andstætt góðri viðskiptavenju að reisa rétt sinn á tryggingarbréfinu.

Stefnda vísar til almennra reglna samninga og kröfuréttar. Hún vísar sérstaklega til ákvæða fyrningarlaga, bæði hinna eldri nr. 14/1905 sem hinna yngri nr. 150/2007. Hún vísar jafnframt til 7. gr. laga um ábyrgðarmenn sem og 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Kröfu um málskostnað styður hún við 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun við lög nr. 50/1988.

Niðurstaða

Það er eins og áður segir ágreiningsefni þessa máls hvort lagarök standi því í vegi að stefnandi geti neytt veðréttar sem hann eigi í eign stefndu samkvæmt tryggingarbréfi sem hún undirritaði 29. október 2007 til tryggingar skuldum félagsins S ehf.

Fyrir dómi gáfu skýrslu stefnda, eiginmaður hennar og fyrirtækjafulltrúi sem starfaði í útibúi stefnanda í Kópavogi á þeim tíma sem tryggingarbréfið var gefið út. Með framburði þeirra telur dómurinn ekki sannað að eiginmanni stefndu hafi verið veitt það loforð, þegar hann kom með tryggingarbréfið undirritað í bankann, að það stæði einvörðungu til tryggingar því láni sem til stóð að félagið S ehf. tæki vegna innflutnings á miklu magni af kambstáli.

Stefnda og eiginmaður hennar rituðu bæði undir tryggingarbréf þar sem kom fram að eign hennar stæði til tryggingar öllum skuldum fyrirtækis eiginmannsins. 9

Þegar svo afdráttarlaus, skrifleg yfirlýsing hefur verið gefin verður sönnunarbyrði um það hver voru orðaskipti eignmanns stefndu og fyrirtækjafulltrúa bankans áður en hann afhenti fulltrúanum tryggingarbréfið ekki velt yfir á bankann.

Stefnda byggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að þær fjárkröfur sem bankinn átti á hendur fyrirtækinu S ehf. séu fyrndar. Þar eð skuldirnar séu fallnar niður sé krafa stefnanda á hendur stefndu, eiganda hinnar veðsettu eignar, einnig fallin niður.

Það er ágreiningslaust að lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda gilda um fyrningu þeirra krafna stefnanda sem tryggingabréfinu var ætlað að tryggja enda stofnuðust allar kröfur stefnanda á hendur S ehf. fyrir 1. janúar 2008. Þann dag tóku gildi lög nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og geta þau því ekki átt við. Það er jafnframt ágreiningslaust að allar kröfurnar fyrnist á tíu árum skv. 4. gr. laga nr. 14/1905. Ágreiningur málsaðila um þá málsástæðu að fjárkröfurnar séu fyrndar varðar einungis það hver sé upphafsdagur fyrningarfrestsins.

Vegna þessa álitaefnis vísar stefnandi til tvenns: annars vegar til þess að bú S ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta og hins vegar til þess að skiptastjóri hafi viðurkennt kröfur stefnanda í þrotabú félagsins. Vegna þessara málsatvika hafi nýr fyrningarfrestur krafnanna hafist á þeim degi sem skiptunum lauk, 26. nóvember 2009, sbr. 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, eins og það ákvæði var þá orðað.

Það er óumdeilt að 1. málsliður 2. mgr. 165. gr. þess efnis að þrotamaður beri ábyrgð á skuldum sínum sem fáist ekki greiddar við gjaldþrotaskiptin eigi einungis við um einstaklinga sem verða gjaldþrota en ekki félög sem hljóta sömu örlög. Þessi túlkun á 1. málslið 2. mgr. er óhjákvæmileg afleiðing af því að tilvist lögaðila lýkur við uppkvaðningu úrskurðar um að taka skuli þá til gjaldþrotaskipta. Þeir geta því ekki lengur borið ábyrgð á skuldum sínum. Ábyrgðin á skuldum þeirra færist fyrst til þrotabúsins en að skiptum loknum færist hún yfir á þá sem hafa ábyrgst skuldir þrotamannsins. Þótt þessi túlkun á 1. málslið 2. mgr. 165. gr. sé óhjákvæmileg vegna þessa munar á einstaklingum og lögaðilum telur dómurinn að af því verði ekki ráðið að 2. málsliður 2. mgr. 165. gr., sem varðar upphaf fyrningarfrests krafna sem hefur verið lýst við skipti á þrotabúi og skiptastjóri hefur viðurkennt, eigi einungis við um skuldir gjaldþrota fólks en ekki skuldir gjaldþrota félaga. Það þýddi að fyrningarfrestur þeirra síðarnefndu hæfist fyrr og jafnvel mörgum árum áður en fyrningarfrestur skulda gjaldþrota einstaklinga hæfist, enda kunna gjaldþrotaskipti að taka mörg ár. Dómurinn telur að fyrir slíkri túlkun standi engin rök og allra síst sanngirnisrök enda fellur það vart undir hugtakið sanngirni að haga því þannig að skuldir einstaklinga fyrnist síðar en skuldir félaga þótt öll atvik og dagsetningar séu að öðru leyti eins. 10

Í 139. gr. gjaldþrotalaga nr. 6/1978 var ákvæði sambærilegt 2. málslið 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Þar sagði að væri kröfu lýst í þrotabú væri fyrningu slitið gagnvart búinu og þrotamanni persónulega. Væri krafa viðurkennd hæfist nýr 10 ára fyrningarfrestur þegar skiptum væri lokið. Væri kröfu hafnað hæfist nýr fyrningarfrestur á þeim degi og færi lengd hans eftir almennum reglum. Hvorki af texta 139. gr. laga nr. 6/1978 né athugasemdum með frumvarpi til laganna verður séð að upphaf fyrningarfrests krafna sem skiptastjóri hefði viðurkennt ætti einvörðungu við um skuldir einstaklinga.

Texti 2. málsliðar 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 bendir ekki heldur til þess að það hafi verið ætlunin að gera greinarmun á því hvaða atvik rýfur fyrningu eftir því hvort skuldarinn er félag eða einstaklingur.

Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. er skýringartexti við 165. gr. Þar segir: Nefna má að ákvæði 2. mgr. 165. gr. geta eftir eðli sínu aðeins tekið til aðstæðna þegar um er að ræða gjaldþrotaskipti á búi einstaklings því lok gjaldþrotaskipta á búi félags eða stofnunar leiða til þess að hún verði endanlega afmáð [...].

Ekki verður annað ráðið en að í tilvitnuðum texta sé vísað til beggja ákvæða 2. mgr. 165. gr., það er bæði 1. málsliðar sem varðar ábyrgð á skuldum eftir skiptin og 2. málsliðar sem varðar upphaf fyrningarfrests krafna sem eru viðurkenndar við gjaldþrotaskipti. Dómurinn fær því ekki betur séð en að það hafi verið vilji löggjafans að 2. mgr. 165. gr. gilti einungis um einstaklinga. Af því verður ekki annað ráðið en það hafi verið vilji löggjafans að upphaf fyrningarfrests skulda félaga sem væru tekin til gjaldþrotaskipta væri annað en upphaf fyrningarfrests skulda fólks sem væri tekið til gjaldþrotaskipta, þótt slík tilhögun kunni að virðast ósanngjörn, eins og áður er getið.

Þetta er jafnframt í samræmi við dóm Hæstaréttar í máli nr. 306/2016 þar sem aðstæður eru að mörgu leyti sambærilegar og í þessu máli. Af þeim dómi verður ekki annað ráðið en að upphaf fyrningarfrests skulda félaga sem hafa verið tekin til gjaldþrotaskipta fari eftir fyrningarlögum en ekki lögum um gjaldþrotaskipti, þótt skiptastjóri hafi viðurkennt kröfurnar.

Eins og áður segir er ágreiningslaust að skuldir félagsins S ehf. við stefnanda fyrnist á 10 árum samkvæmt 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. þeirra laga telst fyrningarfrestur frá þeim degi þegar krafa varð gjaldkræf. Allar kröfur stefnanda á hendur S ehf. féllu í gjalddaga 16. október 2008. Þær kröfur voru því fyrndar 16. október 2018 og voru af þeim sökum fallnar niður þegar stefnandi höfðaði málið með birtingu stefnu 12. júní 2019. Þar eð þær skuldir sem tryggingarbréfinu var ætlað að tryggja eru fallnar niður á stefnandi ekki lengur neina fjárkröfu sem hann getur nýtt til þess að knýja fram fjárnám í eign stefndu í skjóli veðréttarins sem hún veitti honum í eigninni. Þar eð skuldbinding 11 stefndu samkvæmt tryggingarbréfinu er fallin niður verður hún sýknuð af þeirri kröfu stefnanda að honum verði með dómi heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sem hann eigi í eign hennar að Vgötu í Kópavogi.

Þótt þessi málsástæða ráði lyktum málsins verður ekki hjá því komist að nefna að ekki verður séð að stefnandi hafi sýnt því nokkurn áhuga að halda kröfu sinni á hendur stefndu til haga fyrr en stefnda vakti starfsmenn bankans upp af værum blundi rúmum níu árum eftir að skiptum á búi félagsins S ehf. lauk. Málið var ekki höfðað fyrr en ríflega fimm mánuði vantaði upp á að tíu ár væru liðin frá skiptalokum. Slíkt sinnuleysi heggur nær en hársbreidd frá tómlæti.

Til viðbótar sýknu krefst stefnda þess að stefnanda verði gert að aflýsa af eign hennar margnefndu tryggingarbréfi. Sá sem vill fá sjálfstæðan dóm um aðrar kröfur en skuldajöfnuð verður að gagnstefna stefnanda, sbr. 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Það gerði stefnda ekki og því er ekki unnt að fallast á þessa kröfu hennar. Þar eð dómurinn hefur sýknað stefndu af fjárkröfum stefnanda eru ekki skilyrði til þess að sýkna stefnanda af þeirri kröfu að hann skuli aflýsa bréfinu af eigninni. Hins vegar eru skilyrði til þess að sýkna hann að svo stöddu af þeirri kröfu.

Dómurinn hefur því fallist á meginkröfu stefndu. Með vísan til þeirrar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður að dæma stefnanda til þess að greiða stefndu málskostnað, sem þykir að teknu tilliti til virðisaukaskatts hæfilega ákveðinn 1.200.000 kr.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

DÓMSORÐ

Stefnda, K, er sýkn af kröfu stefnanda, Landsbankans hf.

Stefnandi er að svo stöddu sýkn af þeirri kröfu stefndu að honum verði gert að aflýsa af eign hennar Vgötu, Kópavogi, með fasteignanúmerið 226[...], tryggingarbréfi að fjárhæð 25.000.000 króna sem var gefið út 29. október 2007.

Stefnandi greiði stefndu 1.200.000 krónur í málskostnað.

I-kvk-nf L-kvk-nf

11 stefndu samkvæmt tryggingarbréfinu er fallin niður verður hún sýknuð af þeirri kröfu stefnanda að honum verði með dómi heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sem hann eigi í eign hennar að Vgötu í Kópavogi.

Þótt þessi málsástæða ráði lyktum málsins verður ekki hjá því komist að nefna að ekki verður séð að stefnandi hafi sýnt því nokkurn áhuga að halda kröfu sinni á hendur stefndu til haga fyrr en stefnda vakti starfsmenn bankans upp af værum blundi rúmum níu árum eftir að skiptum á búi félagsins S ehf. lauk. Málið var ekki höfðað fyrr en ríflega fimm mánuði vantaði upp á að tíu ár væru liðin frá skiptalokum. Slíkt sinnuleysi heggur nær en hársbreidd frá tómlæti.

Til viðbótar sýknu krefst stefnda þess að stefnanda verði gert að aflýsa af eign hennar margnefndu tryggingarbréfi. Sá sem vill fá sjálfstæðan dóm um aðrar kröfur en skuldajöfnuð verður að gagnstefna stefnanda, sbr. 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Það gerði stefnda ekki og því er ekki unnt að fallast á þessa kröfu hennar. Þar eð dómurinn hefur sýknað stefndu af fjárkröfum stefnanda eru ekki skilyrði til þess að sýkna stefnanda af þeirri kröfu að hann skuli aflýsa bréfinu af eigninni. Hins vegar eru skilyrði til þess að sýkna hann að svo stöddu af þeirri kröfu.

Dómurinn hefur því fallist á meginkröfu stefndu. Með vísan til þeirrar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður að dæma stefnanda til þess að greiða stefndu málskostnað, sem þykir að teknu tilliti til virðisaukaskatts hæfilega ákveðinn 1.200.000 kr.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

DÓMSORÐ

Stefnda, K, er sýkn af kröfu stefnanda, Landsbankans hf.

Stefnandi er að svo stöddu sýkn af þeirri kröfu stefndu að honum verði gert að aflýsa af eign hennar Vgötu, Kópavogi, með fasteignanúmerið 226[...], tryggingarbréfi að fjárhæð 25.000.000 króna sem var gefið út 29. október 2007.

Stefnandi greiði stefndu 1.200.000 krónur í málskostnað.

I-kvk-nf L-kvk-nf