E-696/2007

Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 1. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af H-kk-þgf H-kk-þgf G-kk-þgf, kt. 000000-0000 Kleifarseli 18, Reykjavík, með stefnu, birtri 23. janúar 2007, á hendur B-kk-þgf G-kk-þgf, kt. 00000-000, Ásvallagötu 4, Reykjavík, og P-kk-þgf B-kk-þgf B-kk-þgf, kt. 000000-0000, Hólatorgi 2, Reykjavík, og til réttargæzlu 365 - miðlum ehf.

Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

1. Að eftirfarandi ummæli verði dæmd dauð og ómerk:

a) Ummæli í forsíðufyrirsögn í Dagblaðinu Vísi, 77. tölublaði, 96. árgangi:

Nauðgaði áfengisdauðri nektardansmey.

b) Ummæli í undirfyrirsögn á forsíðu sama tölublaðs:

Vann á Vegas en flúði út á land eftir nauðgunina.

c) Ummæli í fyrirsögn á bls. 8 í sama tölublaði:

Nauðgaði nektardansmey.

d) Ummæli á bls. 8 í sama tölublaði:

H-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf var dæmdur í gær í eins árs óskilorðsbundið fangelsi fyrir að nauðga nektardansmey þegar hún lá áfengisdauð í rúminu hans í miðborg Reykjavíkur.

e) Ummæli á bls. 8 í sama tölublaði:

Á meðan að nauðgunin átti sér stað lá kærasta H-kk-ef við hlið þeirra og rumskaði ekki við nauðgunina.

f) Ummæli á bls. 8 í sama tölublaði:

H-kk-nf H-kk-nf var dæmdur í árs fangelsi í gær í héraðsdómi Reykjavíkur fyrir að nauðga nektardansmey í apríl á síðasta ári.

2. Að stefndu, B-kk-nf og P-kk-nf, verði látnir sæta ítrustu refsingu, sem lög leyfa, fyrir að hafa, með ofangreindum ummælum og útbreiðslu þeirra, brotið gegn 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum.

3. Að báðir stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð kr. 1.000.000 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi til greiðsludags.

4. Að báðir stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda kr. 400.000 til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í þremur dagblöðum, og beri tildæmd fjárhæð dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags.

5. Að stefndu verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti, eða að mati réttarins, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Ekki eru gerðar sérstakar kröfur á hendur réttargæzlustefnda.

Dómkröfur stefndu eru þær, að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar til þeirra að mati dómsins.

Af hálfu réttargæzlustefnda eru ekki gerðar kröfur í málinu, enda engar kröfur hafðar uppi á hendur félaginu.

II

Málavextir

Þann 30. marz 2006 var kveðinn upp dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli ákæruvaldsins gegn stefnanda máls þess, sem hér er til umfjöllunar, H-kk-þgf H-kk-þgf G-kk-þgf, þar sem hann var sakfelldur og gert að sæta 12 mánaða óskilorðsbundinni fangelsisrefsingu fyrir að hafa haft „önnur kynferðismök en samræði” við stúlkuna A, gegn vilja hennar með því að notfæra sér ölvun og svefndrunga hennar. Auk þess var stefnanda gert að greiða brotaþola kr. 600.000 í miskabætur. Var brotið talið varða við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Daginn eftir að dómurinn var kveðinn upp, þann 31. marz 2006, birtist umfjöllun um málið í Dagblaðinu Vísi (DV), nánar tiltekið 77. tbl., 96. árg. Í umfjöllun blaðsins er stefnandi ítrekað nafngreindur, eða alls 13 sinnum. Þá er sögnin „að nauðga“ notuð alls 7 sinnum um háttsemi stefnanda.

1. Forsíðufyrirsögn 31. marz 2006: „NAUÐGAÐI ÁFENGISDAUÐRI NEKTARDANSMEY“

2. Undirfyrirsögn á forsíðu: „Vann á Vegas en flúði út á land eftir nauðgunina.“

3. Bls. 8 í sama tölublaði, fyrirsögnin: „Nauðgaði nektardansmey.“

4. Bls. 8 í sama tölublaði: „H-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf var dæmdur í gær í eins árs óskilorðsbundið fangelsi fyrir að nauðga nektardansmey þegar hún lá áfengisdauð í rúminu hans í miðborg Reykjavíkur.“

5. Bls. 8 í sama tölublaði: „Á meðan að nauðgunin átti sér stað lá kærasta H-kk-ef við hlið þeirra og rumskaði ekki við nauðgunina.“

6. Bls. 8 í sama tölublaði: „H-kk-nf H-kk-nf var dæmdur í árs fangelsi í gær í héraðsdómi Reykjavíkur fyrir að nauðga nektardansmey í apríl á síðasta ári.“

Snýst ágreiningur aðila um ómerkingu framangreindra ummæla, miskabótakröfu stefnanda, refsikröfu og greiðslu kostnaðar við birtingu dóms.

III

Málsástæður stefnanda

Aðild

Stefnandi byggir á því, að samkvæmt ákvæði 15. gr. laga nr. 57/1957 um prentrétt og dómvenju um beitingu þess, beri ritstjórar einir ábyrgð á efni rita, hafi enginn nafngreint sig. Aðild stefndu í málinu helgist af því, að enginn höfundur hafi nafngreint sig fyrir umfjölluninni um stefnanda.

Á forsíðu blaðsins sé ekki að finna nafn neins höfundar. Undir umfjölluninni á bls. 8 í blaðinu sé heldur ekki að finna neitt nafn, en þar sé reyndar að finna netfangið valur@dv.is. Stefnandi geti ekki litið svo á, að netfang jafngildi undirskrift með fullu nafni í þeim skilningi, að viðkomandi notandi netfangsins beri ábyrgð á efni umfjöllunarinnar, þ.m.t. á forsíðunni. Eins sé stefnanda fullkomlega óljóst, hverjum þetta netfang tilheyri. Þar sé aðeins að finna vísbendingu um mögulegt skírnarnafn viðkomandi, auk þess sem engin nafngreining sé á forsíðu. Fullt nafn þyrfti hins vegar að koma til með skýrum hætti og undir allri umræddri umfjöllun svo unnt sé að fella ábyrgð á blaðamann í máli þessu.

Stefndu hafi verið ritstjórar blaðsins, þegar umfjöllunin var birt þann 31. marz 2006, og beri því ábyrgð á efni hennar. Hin umþrætta umfjöllun sé, samkvæmt framansögðu, ekki merkt tilgreindum blaðamanni DV. Þá sé enginn nafngreindur í blaðinu sem ábyrgðarmaður blaðsins. Stefndu, B-kk-nf og P-kk-nf, bera því solidaríska ábyrgð á því efni blaðsins, sem enginn skráður höfundur sé fyrir, samkvæmt lögum nr. 57/1956 um prentrétt, sbr. 15. gr., sbr. og 16. gr. s.l., og sé kröfum því réttilega beint að þeim báðum.

Útgefandi umrædds tölublaðs DV hafi verið 365–miðlar ehf. Aðild félagsins til réttargæzlu helgist af því, að ef stefndu, sem ritstjórar, sem ekki séu jafnframt útgefandi viðkomandi blaðs, verði dæmdir til greiðslu sektar, fébóta, málskostnaðar eða til greiðslu kostnaðar af birtingu dóms vegna efnis í ritinu, megi, samkvæmt ákvæðum dómsins, innheimta greiðslur þessar eða eftirstöðvar þeirra með fjárnámi hjá útgefanda ritsins, sbr. 1. mgr. 17. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956. Geti úrslit málsins því skipt réttargæzlustefnda máli að lögum, sbr. 21. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Ærumeiðingar

Sé umfjöllun DV um málið skoðuð, sjáist, að um sé að ræða mjög efnislitla en áberandi umfjöllun um málið. Engu að síður takist að koma nafni stefnanda og orðinu nauðgun samtals 20 sinnum fyrir í henni. Orðin komi m.a. fyrir í flennistórum fyrirsögnum, bæði á forsíðu og inni í blaðinu. Mest áberandi sé orðið „NAUÐGAÐI“ á forsíðu, en það sé haft með talsvert stærra letri en önnur orð í fyrirsögninni, sem þó geti seint talizt lítt áberandi. Flatarmál fyrirsagnanna, þar sem aðdróttanirnar komi hvað skýrast fram, sé umtalsvert meira en samanlagt flatarmál annars texta um málið í blaðinu. Verði vart annað ráðið af þessari framsetningu blaðsins en að það hafi beinlínis verið markmiðið með henni að festa nafn stefnanda við hugtakið nauðgun.

Óumdeilanlegt sé, að í framangreindri umfjöllun DV hafi falizt fullyrðing um, að stefnandi hefði nauðgað konu. Þessi ummæli séu beinlínis ósönn. Nauðgun sé sérstakt brot, sem varði við 194. gr. hegningarlaga. Stefnandi hafi verið dæmdur fyrir misneytingu, sem sé annað brot og varði einungis við 196. gr. laganna. Sé dómasafn Hæstaréttar Íslands skoðað, komi fram, að orðið nauðgun sé aðeins notað um brot gegn 194. gr. hegningarlaga, en hvergi þegar brot gegn 196. gr. eru skoðuð. Í greinargerð með frumvarpi að hegningarlögum nr. 19/1940 sé orðið nauðgun notað undir 194. gr. en ekki undir 196. gr.

Enginn vafi sé því á því, að stefnandi hafi verið sakaður um að nauðga konu, án þess að hafa framið slíkt brot.

Að mati stefnanda sé hugtakið nauðgun svo þekkt, vel skilgreint og svo löng hefð fyrir notkun þess, að ekki sé hægt að miða við annað en að starfsmönnum áratugagamals fjölmiðils eins og DV hafi verið fullljóst, hvers konar ásökun fælist í orðinu nauðgun, þ.e. brot gegn 194. gr. hegningarlaga. Einnig verði að ætla, að fjölmiðlar, sem fjalli um refsimál, hafi kynnt sér málið, nema annað liggi fyrir, en minnsta tilraun til að kynna sér málið, t.d. nokkurra mínútna lestur á dómnum, hefði tekið af allan vafa, ef einhver væri, um að stefnandi hafi verið talinn brjóta gegn misneytingarákvæði 196. gr. hegningarlaga en ekki nauðgunarákvæði 194. gr. laganna. Verði því ekki miðað við annað en að hin röngu ummæli hafi verið borin út gegn betri vitund, eða a.m.k. án þess að sennileg ástæða hafi verið fyrir stefndu að ætla, að ummælin væru rétt.

Af þeim refsingum, sem löggjafinn leggi við nauðgun annars vegar og misneytingu hins vegar, megi draga þá ályktun, að kynferðisbrot sé mun alvarlegra brot en misneyting, þótt bæði brotin séu alvarleg. Nauðgun geti að hámarki varðað 16 ára fangelsi, en misneyting hins vegar að hámarki 6 ára fangelsi. Sé mat löggjafans lagt til grundvallar, leiði af þessu, að stefnandi hafi verið sakaður um nær þrefalt alvarlegra brot í DV, en hann hafði verið dæmdur fyrir í héraðsdómi daginn áður. Verði því að telja, að stefnandi hafi hlotið þrefalt meiri álitshnekki en hann hafi með réttu getað búizt við að hljóta.

Ætla verði óumdeilt, að fátt sé betur til þess fallið að verða mönnum til álitshnekkis en ásökun um nauðgun, enda varði einungis mannsmorð jafnháum refsingum að lögum. Sé röng ásökun um slíkt því grafalvarlegt mál. Hver sá, sem ekki hafi framið slíkt brot, eigi skýlausan rétt til að vera ekki vændur um það, allra síst opinberlega. Gildi þá einu, hvort viðkomandi hafi áður framið önnur og vægari brot. Þó að maður sé dæmdur fyrir tiltekinn verknað, heimili það honum ekki að bera á aðra menn, hvaða sakir sem er. Væri slíkt refsi- og miskabótalaust, yrði það nýtt og afar óheppilegt fordæmi, þar sem slá mætti því t.d. fram á forsíðum dagblaða, að einhver hinna fjölmörgu, sem dæmdir hafi verið fyrir líkamsárásir, hafi í raun reynt að drepa mann.

Að mati stefnanda hafi umfjöllun DV og framsetning hennar verið röng, ærumeiðandi og virðingu hans til mikils hnekkis umfram þann álitshnekk sem hann kynni að hafa orðið fyrir, ef umfjöllunin um málið hefði verið í samræmi við staðreyndir þess, þ.e. að stefnandi hafi verið dæmdur fyrir misneytingu samkvæmt 196. gr. hegningarlaga, en ekki nauðgun samkvæmt 194. gr. laganna.

Framangreint leiði til þess að fallast beri á allar fimm kröfur stefnanda.

Ómerking ummæla

Krafan um ómerkingu ummæla styðjist við heimild í 1. mgr. 241. gr. hegningarlaga. Ljóst sé af framangreindu, að ummælin séu óviðurkvæmileg og meiðandi, og hafi stefnandi ekki unnið til þeirra, þrátt fyrir hegningarlagabrot sitt.

Refsikrafa

Samkvæmt því, sem rakið sé í kafla 4.2, sé ljóst, að háttsemi stefndu, þ.e. ummælin, sem rakin séu í köflum 2 og 3 hér að framan, og útbreiðsla þeirra, feli í sér ærumeiðandi móðgun eða útbreiðslu slíkra ærumeiðinga, og feli í sér brot gegn 234. gr. hegningarlaga.

Þá sé einnig ljóst, að háttsemi stefndu feli í sér aðdróttun, eða útbreiðslu slíkra aðdróttana, um atriði, sem myndu verða virðingu stefnanda til hnekkis, en það brjóti gegn 235. gr. hegningarlaga. Enn fremur hafi stefndu, með háttsemi sinni, haft uppi ærumeiðandi aðdróttun og borið hana út opinberlega, gegn betri vitund, eða a.m.k. ekki haft sennilega ástæðu til að halda hana rétta, og með því brotið gegn 236. gr. hegningarlaga.

Krafa um refsingu byggi á því, að stefndu hafi, með ásetningi eða stórfelldu gáleysi, staðið að baki hinni röngu og ólögmætu umfjöllun, eins og rakið hafi verið í stefnunni. Í þessu felist skýlaust brot gegn framangreindum ákvæðum hegningarlaga, eins og rakið hafi verið. Um refsiskilyrði sé að öðru leyti vísað til 18. gr. almennra hegningarlaga og um heimild til að höfða einkarefsimál til 242. gr. laganna, 3. tl. Krafizt sé, að stefndu verði gert að sæta ítrustu refsingu vegna brota sinna.

Miskabætur

Stefnandi byggi á því, að stefndu beri miskabótaábyrgð gagnvart stefnanda á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem hin opinbera umfjöllun sé ólögmæt meingerð gegn persónu stefnanda. Við ákvörðun miskabóta verði að horfa til þess, að atlaga DV að æru stefnanda hafi verið sett fram á sérlega áberandi hátt, og að orðið nauðgun komi þar fram með svo stóru letri, að enginn, sem sá blaðið úr nokkurra metra fjarlægð, hafi getað komizt hjá því að tengja stefnanda við þessar röngu sakir.

Einnig verði að líta til útbreiðslu DV og auglýsinga á því blaði, sbr. birtingu forsíðu DV í Fréttablaðinu, sem sé eitt víðlesnasta blað landsins, en ætla megi að tugþúsundir Íslendinga hafi barið umrædda forsíðu DV augum þann 31. marz 2006.

Að auki verði, við ákvörðun miskabóta, að hafa í huga, að þær skuli fela í sér varnaðaráhrif gegn frekari ásetningsbrotum af hálfu stefndu við rekstur og útgáfu DV. Sé miskabótakrafa stefnanda, að fjárhæð kr. 700.000, því sízt of há í ljósi allra atvika málsins.

Birting dóms

Krafan um birtingu dóms byggi á 3. mgr. 241. gr. hegningarlaga. Samkvæmt því megi dæma þann, sem sekur reynist um ærumeiðandi aðdróttun, til þess að greiða þeim, sem misgert hafi verið við, hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms, atriðisorða hans eða forsendna, jafnframt í fleiri en einu opinberu blaði eða riti.

Miðað við, hversu meiðyrðin hafi verið sett fram á gríðarlega áberandi hátt, sé nauðsynlegt að kynna ómerkingardóminn a.m.k. jafnrækilega. Krafizt sé kostnaðar við birtingu í þremur blöðum, en sá kostnaður geti aldrei hlaupið á lægri fjárhæð en kr. 500.000.

Málskostnaður

Krafizt sé málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Lagarök

Vísað sé til ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940, aðallega 25. kafla um ærumeiðingar og brot á friðhelgi einkalífs, sérstaklega 234., 235., 236., 241. og 242. gr. Um aðild vísist til ákvæða laga um prentrétt nr. 57/1956, aðallega 15. og 16. gr. Um réttargæzluaðild vísist til 21. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Einnig sé vísað til almennra reglna skaðabótaréttar og ákvæðis 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um miskabætur. Krafa um dráttarvexti styðjist við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, aðallega III. kafla. Sérstaklega er vísað til ákvæða 1. mgr. 6. gr. og 4. mgr. 5. gr. laganna. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt á málskostnað styðjist við lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert skylt að skila virðisaukaskatti af þjónustu sinni. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Varðandi varnarþing vísist til 32. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður stefnda

Stefndi byggir á því, að samkvæmt ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940 séu heimildir þröngar til að höfða einkarefsimál á borð við þetta. Stefndu telji, að heimildin sé fallin niður samkvæmt 29. gr. alm. hgl., þar sem mál hafi ekki verið höfðað innan sex mánaða tímamarksins, sem getið sé um í greininni. Fréttir á dskj. 3-5 hafi verið birtar þann 31. marz 2006, en mál ekki höfðað fyrr en þann 23. janúar 2007. Kröfur stefnanda séu því fyrndar. Leiði þetta til sýknu af öllum kröfum stefnanda.

Hin sérstaka vernd tjáningarfrelsis fjölmiðla leiði einnig til sýknu af öllum kröfum stefnanda, sbr. ákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar. Tjáningarfrelsisvernd fjölmiðla sé sérstaklega víðtæk, þegar um sé að ræða umfjöllun um málefni, sem hafi mikla samfélagslega þýðingu. Í þann flokk falli umræða um refsidóma í kynferðisbrotamálum. Það sé kunnara en frá þurfi að segja, að slík umræða hafi verið sérstaklega lífleg í fjölmiðlum að undanförnu.

Fréttirnar á dskj. 3-5 hafi því átt fullt erindi við almenning og hafi haft augljóst fréttagildi. Fréttir DV í þessu máli hafi verið fagmannlega unnar og að öllu leyti í samræmi við ákvæði siðareglna Blaðamannafélags Íslands (BÍ), sbr. dskj. 9. Stefndu telji það aldrei geta verið hlutverk þeirra, sem eru andlag umfjöllunar fjölmiðla, að stýra umfjöllun um málefni sín, jafnvel þótt þeim þyki tjáning vera móðgandi eða óviðurkvæmileg. Kjarni tjáningarfrelsisverndarinnar sé einmitt vernd slíkrar tjáningar.

Í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hafi verið talið, að „brýna þjóðfélagslega þörf“ þurfi til að réttlætanlegt sé að takmarka tjáningarfrelsi. Þetta eigi sérstaklega við um refsingar fyrir tjáningu. Stefndu telji, að ef þeim yrði refsað fyrir brot gegn 234-236. gr. í þessu máli, t.d. fyrir að móðga stefnanda, fæli það í sér brot á 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Hin sérstaka vernd tjáningarfrelsis fjölmiðla leiði þannig, að mati stefndu, einnig til sýknu af öllum kröfum stefnanda í þessu máli.

Um orðalag frétta á dskj. 3-5 athugast eftirfarandi:

Munurinn á misneytingu og nauðgun samkvæmt ákvæðum hgl. sé ofbeldisþátturinn. Í nauðgun felist ofbeldi eða hótun um ofbeldi. Í misneytingu felist hins vegar t.d. samræði við rænulausan einstakling. Í báðum tilfellum sé um að ræða kynmök án samþykkis þolanda, en mismunandi aðferðum sé beitt til að koma brotinu fram.

Orðin misneyting og nauðgun komi hvergi fram í 194. og 196. gr. hgl. Eins og kunnugt sé, sé mun algengara, að misneytingarmál komi til kasta dómstóla en nauðgunarmál. Misneytingarmál séu engu að síður, bæði í almennu tali og í fjölmiðlum, nánast alltaf nefnd nauðgunarmál.

Fyrir hverja verzlunarmannahelgi auglýsi þannig ýmsir forvarnaraðilar í þeim tilgangi að fækka „nauðgunum“. Allur meginþorri kynferðisbrotamála eftir hverja verzlunarmannahelgi séu engu að síður misneytingarmál, þar sem haft sé samræði við rænulausan brotaþol. Fréttaflutningur eftir verzlunarmannahelgi sé á sömu nótum ár hvert. Talað sé um fjölda nauðgunarmála en ekki misneytingarmála.

Ljóst sé, að bæði almenningur og flestir fjölmiðlamenn viti ekki betur en að í nauðgun felist einfaldlega samræði eða önnur kynmök gegn samþykki einstaklings. Orðið „misneyting“ sé í sjálfu sér lítt þekkt. Stefndu telji ólíklegt, að lesendur DV hefðu skilið fyrirsögn á borð við „misneytti nektardansmey“.

Í frumvarpi til breytingar á alm. hgl., sem lagt hafi verið fyrir Alþingi á 133. löggjafarþingi 2006-2007, sé lagt til, að misneytingarákvæði hegningarlaga verði sameinað nauðgunarákvæði laganna, sbr. dskj. nr. 8. Samkvæmt því teldist það nauðgun að hafa samræði eða önnur kynferðismök við sofandi einstakling. Með öðrum orðum sé þar lagt til, að brot á borð við það, sem stefnandi gerðist sekur um, verði framvegis nefnt nauðgun, en ekki misneyting. Þau brot, sem í dag nefnist misneyting og nauðgun, myndu jafnframt bæði varða sömu refsingu, ef frumvarpið yrði að lögum.

Tillagan komi m.a. til vegna þess að það samræmist ekki lengur réttarviðhorfum almennings að gera þann greinarmun á misneytingu og nauðgun, sem komi fram í gildandi lögum. Tillagan sé einnig í samræmi við almennan málskilning, þ.e. að öll kynmök án samþykkis teljist falla undir nauðgunarhugtakið.

Alþekkt sé, að lögfræðileg hugtakanotkun sé ekki alltaf 100% rétt í fjölmiðlum. Þannig geri fjölmiðlamenn ekki alltaf greinarmun á mismunandi auðgunarbrotum skv. XXVI. kafla hgl., t.a.m. þjófnaði og ráni. Í því tilfelli fari það t.d. eftir ofbeldisþættinum, undir hvaða hegningarlagaákvæði heimfært sé. Slík ónákvæmni hafi hingað til verið látin afskiptalaus, enda samræmist hugtakanotkunin almennri málvenju.

Eftirfarandi sé ítrekað:

Í fyrsta lagi, að bæði stefnandi og brotaþoli hafi, samkvæmt málsatvikalýsingu í héraðsdómi, notað orðið „nauðgun“ um kynmök án samþykkis.

Í öðru lagi komi orðin misneyting og nauðgun ekki fram í núgildandi ákvæðum hgl.

Í þriðja lagi hafi, í dómi héraðsdóms, ekki verið vísað til neinna Hæstaréttardóma um misneytingu eða nauðgun.

Í fjórða lagi sé nauðgun, samkvæmt almennri málvenju, kynmök án samþykkis.

Í fimmta lagi hafi ekkert komið fram um greinarmun misneytingar og nauðgunar í samtali við stefnanda fyrir birtingu fréttarinnar.

Í sjötta lagi liggi nú fyrir Alþingi tillaga um breytingu á hegningarlögum um, að sú háttsemi, sem stefnandi hafi gerzt sekur um, verði framvegis nefnd nauðgun og varði sömu refsingu og sú háttsemi, sem í dag sé nefnd nauðgun.

Samkvæmt framansögðu sé ljóst, að stefndu hafi hvorki vitað, né mátt vita, að kynferðisbrot stefnanda gegn brotaþola nefndist „misneyting“ en ekki „nauðgun“.

Yrði fallizt á kröfur stefnanda í þessu máli, fælist í raun í því, að fjölmiðlum yrði gert skylt að láta lögfræðing lesa allar fréttir yfir fyrir birtingu til að tryggja rétta hugtakanotkun. Slíkur dómur myndi í raun gerbreyta verklagi í allri fjölmiðlun hér á landi og fela í sér víðtæka skerðingu á stjórnarskrárvernduðu tjáningarfrelsi fjölmiðla.

Stefndu telji, samkvæmt framansögðu, að sýkna beri þá af öllum kröfum stefnanda.

Um einstakar dómkröfur í stefnu sé eftirfarandi að segja:

Af dómaframkvæmd Hæstaréttar í málum, er varði ómerkingu ummæla, sé ljóst, að líta verði til samhengis ummæla í fyrirsögn við frétt. Fréttir í þessu máli hafi verið unnar nánast orðrétt upp úr dómi Héraðsdóms Reykjavíkur. Óumdeilt sé, að efni þeirra hafi verið rétt, að öðru leyti en því að brot stefnanda hafi verið kallað nauðgun en ekki misneyting.

Stefndu telji, sé litið til þess, að afbroti stefnanda hafi verið lýst með nokkuð ítarlegum hætti á dskj. 3-5, að venjulegur lesandi geti ekki velkzt í vafa um, hvaða háttsemi stefnandi hafi gerzt sekur um. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar sé jafnframt ljóst, að smávægileg ónákvæmni valdi ekki ómerkingu ummæla.

Hin umstefndu ummæli hafi þ.a.l. að mati stefndu ekki verið „óviðurkvæmileg“ í skilningi 241. gr. hgl. Því beri að sýkna af kröfum um ómerkingu.

Stefndu telji að sýkna beri einnig af kröfu stefnanda um, að þeim verði gert að kosta birtingu dóms í málinu. Í því sambandi vísist sérstaklega til dómaframkvæmdar síðastliðinna ára.

Enn fremur sé augljóst, að dómur í máli þessu muni fá mikla fjölmiðlaathygli, hvort sem dæmt verði stefnanda eða stefndu í hag. Þá sé umkrafin fjárhæð til að kosta birtingu dómsins, kr. 400.000, bæði fyrirsjáanlega allt of há og í ósamræmi við þá fjárhæð, sem færð séu rök fyrir í málsástæðukafla stefnu, kr. 500.000.

Því telji stefndu að sýkna verði af þeirri kröfu.

Stefndu telji að sýkna beri þá jafnframt af refsikröfum stefnanda skv. 234.-236. gr. hgl. Í íslenzkum rétti séu heimildir til að höfða einkarefsimál, eins og áður segi, afar þröngar, sbr. ákvæði 29. gr. hgl. Í slíkum málum gildi öll sömu sjónarmið og meginreglur og í hefðbundnum refsimálum, þ.á m. um að vafa beri að skýra sökuðum manni í hag. Í stefnu sé ekki með fullnægjandi hætti reifað, með hvaða hætti stefndu hafa gerzt brotlegir við 234.-236. gr. hgl., og með hvaða hætti skilyrðin um refsinæmi, ólögmæti og saknæmi séu uppfyllt í hverju tilfelli. Undir þessum kringumstæðum sé stefndu erfitt að taka til varna. Þann vafa beri að skýra stefndu, sem sökuðum mönnum, í hag.

Ummælum í stefnu um meintar hvatir að baki umfjölluninni sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum.

Í fyrsta lagi hafi stefndu ekki skrifað umrædda frétt sjálfir. Þaðan af síður séu þeir dreifingar- og útgáfuaðilar DV. Því hafi ekki verið um ásetning af þeirra hálfu að ræða til að skaða æru stefnanda með umræddum skrifum eða útbreiðslu blaðsins.

Í öðru lagi telji stefndu, að orðnotkun á dskj. 3-5 megi einfaldlega rekja til misskilnings blaðamanns. Að mati stefndu sé það rangt og ósannað, að þeir hafi vísvitandi flutt rangar fréttir. Fréttirnar hafi bæði verið skrifaðar og birtar í góðri trú.

Stefndu telji einnig, að ákvæði laga um hlutlæga refsiábyrgð ritstjóra á athöfnum blaðamanna standist heldur ekki ákvæði 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefndu telji, með hliðsjón af framansögðu, að sýkna verði þá af öllum refsikröfum í stefnu.

Stefndu byggi enn fremur á því, að engin skilyrði séu í máli þessu til að dæma stefnanda miskabætur. Skilyrði miskabóta samkvæmt b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu þau, að um sé að ræða ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns.

Stefndu telji ólögmætisskilyrði greinarinnar ekki uppfyllt. Eins og færð hafi verið ítarleg rök fyrir hér að ofan, telji stefndu sig ekki hafa gerzt seka um ólögmæta háttsemi samkvæmt ákvæðum hgl. Verði sýknað af þeim kröfum, beri, að mati stefndu, einnig að sýkna þá af kröfu um greiðslu miskabóta.

Umfjöllun í DV hafi hvorki verið sérstaklega til þess ætluð að skaða stefnanda, né líkleg til þess. Stefndu telji fjarstæðukennt, að umfjöllun DV hafi skaðað æru stefnanda umfram það, sem þegar hafi orðið, þegar hann var dæmdur til fangelsisvistar fyrir alvarlegt kynferðisbrot. Dómurinn yfir stefnanda hafi verið birtur opinberlega og sé mjög aðgengilegur á vefsíðunni www.domstolar.is. Það eitt, að vitlaust orð hafi verið notað í fréttum til að lýsa háttsemi, sem að öðru leyti hafi verið fullkomlega rétt lýst, telji stefndu, að geti ekki leitt til þess, að þeir verði dæmdir til greiðslu miskabóta.

Þá sé upphæð miskabótakröfu stefnanda allt of há. Rökstuðningur fjárhæðarinnar, sem lúti að varnaðaráhrifum skaðabótareglna, standist ekki, að mati stefndu. Engin lagaheimild sé til að ákvarða miskabætur út frá slíkum sjónarmiðum, enda hafi íslenzkir dómstólar ekki byggt á slíkum sjónarmiðum til þessa. Miskabætur beri einungis að ákvarða út frá raunverulegum miska brotaþola, en ekki út frá sjónarmiðum, sem varði hinn brotlega, eins og stefnandi haldi fram.

Rökstuðningur fjárhæðarinnar í málsástæðuhluta stefnu sé einnig í ósamræmi við kröfugerð. Þar sé þess krafizt, að stefndu greiði báðir stefnanda in solidum kr. 1.000.000. Í málsástæðukafla stefnu séu hins vegar færð rök fyrir því, að kr. 700.000 séu hóflegar miskabætur.

Báðar upphæðirnar séu reyndar úr öllum takti við dómaframkvæmd Hæstaréttar í svipuðum málum. Þó sé óhjákvæmilegt að benda á, að fórnarlamb stefnanda hafi fengið dæmdar kr. 600.000 í miskabætur í héraðsdómi, sbr. dskj. nr. 7. Óhætt sé að fullyrða, að miski hennar sé, svo ekki sé fastar að orði kveðið, töluvert meiri en stefnanda.

Loks sé bent á, að stefnandi hafi engan reka gert að því að sanna miska, og telji stefndu hann því ósannaðan.

Með vísan til framangreinds beri dómstólnum að sýkna stefndu af kröfu um miskabætur.

Stefndu árétti að lokum, að þeir telji, að ekki sé hægt að leggja á þá að sanna atvik þessa máls um kynmök stefnanda við brotaþola. Stefndu séu einfaldlega ekki í aðstöðu til þess. Því telji stefndu, að sönnunarbyrðin hvíli á stefnanda fyrir öllum staðhæfingum um atvik milli hans og brotaþola.

Stefndu byggi á ákvæðum 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og ákvæðum 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Einnig sé byggt á óskráðum grunnreglum lýðræðissamfélagsins um þýðingu, hlutverk og heimildir fjölmiðla. Enn fremur sé byggt á ákvæðum hgl. nr. 19/1940 og prentlaga nr. 57/1956. Varðandi lagarök fyrir málskostnaðarkröfunni sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV

Forsendur og niðurstaða

Ekki er ágreiningur um aðild stefndu.

Krafa stefnanda byggir á því, að notkun stefnda á hugtakinu nauðgun í umræddri blaðagrein yfir verknað þann, sem stefnandi var dæmdur fyrir, sé röng og misvísandi og hafi valdið stefnanda miska.

Þau ummæli, sem krafizt er ómerkingar á og rakin eru í kröfugerð stefnanda, birtust í DV hinn 31. marz 2006, annars vegar í fyrirsögn á forsíðu blaðsins, og hins vegar í frásögn á bls. 8.

Stefnandi byggir m.a. á því, að nauðgun sé sérstakt brot, sem varðað hafi við 194. gr. alm. hgl. Stefnandi hafi hins vegar verið dæmdur fyrir misneytingu, sem varðað hafi við 196. gr. sömu laga.

Samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 30. marz 2006, var talið sannað, að stefnanda hefði orðið sáðfall við kynfæri stúlkunnar. Segir svo í dóminum: „Er það framferði hans önnur kynferðismök en samræði, í merkingu 196. gr. laga nr. 19/1940.“

Í framangreindum lagagreinum, eins og þær hljóðuðu, þegar stefnandi var dæmdur fyrir brot sitt, eru hvorki notuð orðin „nauðgun“ né „misneyting“. Orðið „nauðgun“ er skýrt svo í íslenzkri orðabók, útg. 2002, að það vísi til verknaðarins „að nauðga“. Sögnin „að nauðga“ er síðan skýrð svo: 1. Neyða, kúga, nauðga e-m til að gera e-ð. 2. Hafa samfarir við konu gegn vilja hennar.

Stefndi byggir á því m.a., að notkun orðins „nauðgun“ í almennri málhefð, sé mun víðtækari, en sú skilgreining, sem gefin er upp í íslenzkri orðabók, og sé m.a. almennt notuð yfir samræði eða önnur kynmök gegn samþykki viðkomandi einstaklings.

Fallast verður á það með stefnda, að notkun orðsins „nauðgun“ samkvæmt almennri málhefð í dag, sé mun víðtækari en merking þess orðs samkvæmt íslenzkri orðabók, og birtist það m.a. iðulega í umfjöllum fjölmiðla um kynferðisbrotamál af ýmsum toga. Þá endurspeglast þetta sjónarmið einnig í þeirri breytingu, sem gerð var m.a. á 194. og 196. gr. alm. hgl. með lögum nr. 61/2007, þar sem 196. gr. er felld niður en efni hennar fellt inn í 194. gr. og brotin látin varða sömu hámarksrefsingu. Er þar enn fremur hnykkt á því, að brot samkvæmt greininni teljist vera nauðgun.

Ber þá að líta til þess, hvort framsetning DV á broti stefnanda hafi gefið til kynna, að hann hefði gerzt sekur um brot samkvæmt þáverandi 194. gr., þ.e. samræði eða önnur kynferðismök með því að beita ofbeldi eða hótun um ofbeldi.

Ummæli þau, sem krafizt er ómerkingar á verður að skýra í samhengi við frásögnina í heild sinni.

Af fyrirsögn á forsíðu blaðsins er ljóst, svo ekki verður um villzt, að brot stefnanda var framið gegn áfengisdauðri stúlku, þannig að ljóst mátti vera, að ekki var um mótspyrnu við verknaðinum að ræða. Mátti hverjum þeim, sem las fyrirsögnina, vera ljóst, að stefnandi kom fram vilja sínum með því að færa sér í nyt ástand stúlkunnar, sem ekki gat spornað við verknaðinum vegna ástands síns. Hið sama kemur fram í yfirskrift sjálfrar greinarinnar á bls. 8 í blaðinu. Í greininni sjálfri er því hvergi haldið fram, að um fullframið samræði hafi verið að ræða, þ.e. að hann hafi farið með getnaðarliminn inn í kynfæri stúlkunnar.

Samkvæmt því, sem að framan er rakið, er ekki fallizt á, að yfirskrift og frásögn í umræddu blaði DV, hafi verið til þess fallin að gefa ranga mynd af broti því, sem stefnandi var dæmdur fyrir, og valda honum þannig miska, umfram það, sem búast mátti við, að fjölmiðlaumfjöllun um brot hans gæti valdið honum. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda ákveðst kr. 440.000 og greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndu, B-kk-nf G-kk-nf og P-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf, eru sýknir af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 440.000, greiðist úr ríkissjóði.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf