E-556/2016

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 23. febrúar sl., er höfðað 22. febrúar 2016 af Síld og Fiski ehf., Dalshrauni 9b í Hafnarfirði, gegn íslenska ríkinu.

Dómkröfur stefnanda eru þær að úrskurður yfirskattanefndar nr. 320/2015 frá 2. desember 2015 í máli nr. 82/2014 verði felldur úr gildi og að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 13.342.303 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 21. febrúar 2014 til greiðsludags aðallega, en til vara með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá 21. febrúar 2014 til 23. febrúar 2016 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk málskostnaðar, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður verði látinn niður falla.

II.

Stefnandi er einkahlutafélag sem sérhæfir sig í framleiðslu á kjötvörum. Samkvæmt stofnskrá félagsins er tilgangur þess svínarækt, framleiðsla matvæla úr svínakjöti og kjötvörum, tengd starfsemi, rekstur fasteigna, lánastarfsemi og skyldur rekstur.

Fyrirsvarsmaður stefnanda kveðst rækja svínabú á Vatnsleysuströnd, í Ölfusi og í Húnavatnssýslu en hafa auk þess keypt svínakjöt af öðrum svínabændum. Stefnandi kveðst ekki vera aðili að Bændasamtökum Íslands, búnaðarsambandi eða búgreinasamtökum.

Hinn 10. nóvember 2010 tilkynnti ríkisskattstjóri að hann hefði í hyggju að endurákvarða opinber gjöld stefnanda gjaldárin 2008, 2009 og 2010 skv. 96. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, sbr. einnig ákvæði laga nr. 84/1997, um búnaðargjald. Með úrskurði ríkisskattstjóra 3. maí 2011 var búnaðargjald lagt á stefnanda fyrir gjaldárin 2008, 2009 og 2010. Sá úrskurður var kærður til yfirskattanefndar sem felldi álagt búnaðargjald niður með úrskurði nefndarinnar 23. maí 2012.

Með úrskurði ríkisskattstjóra, dags. 31. desember 2013, var síðan búnaðargjald lagt á stefnanda vegna gjaldáranna 2008, 2009, 2010, 2011 og 2012 á grundvelli laga nr. 84/1997, um búnaðargjald. Nánar tiltekið lagði ríkisskattstjóri búnaðargjald á kæranda að fjárhæð 2.765.528 krónur gjaldárið 2008, 3.116.154 krónur gjaldárið 2009, 2.201.776 krónur gjaldárið 2010, 2.210.515 krónur gjaldárið 2011 og 3.048.330 krónur gjaldárið 2012.

Þann 20. febrúar 2014 var inneign stefnanda í virðisaukaskatti að fjárhæð 11.768.100 krónur ráðstafað upp í búnaðargjaldsskuld stefnanda samkvæmt úrskurði ríkisskattstjóra. Þá greiddi stefnandi stefnda 1.563.043 krónur 21. febrúar 2014 sem ráðstafað var upp í álagt búnaðargjald. Því til viðbótar ráðstafaði tollstjóri inneign stefnanda að fjárhæð 11.160 krónur upp í greiðslu gjaldsins. Samtals greiddi stefnandi því stefnda 13.342.303 krónur vegna framangreinds úrskurðar ríkisskattstjóra.

Stefnandi kærði úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar 6. mars 2014 og krafðist þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi. Með úrskurði nefndarinnar 2. desember 2015, var kröfu stefnanda hafnað.

Með lögum nr. 126/2016, um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga árið 2017, var búnaðargjald fellt úr gildi frá og með 1. janúar 2017. Með sömu lögum var gerð breyting á lögum um Bjargráðasjóð, þannig að hann var færður í eigu ríkisins. Var eignum búnaðardeildar sjóðsins ráðstafað til Bændasamtaka Íslands með nánar greindum skilyrðum.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 84/1997, um búnaðargjald, skal innheimta sérstakt búnaðargjald af búvöruframleiðendum eins og þeir eru skilgreindir í lögunum. Skal gjaldið nema 1,2% af gjaldstofni samkvæmt 3. gr. laganna. Þeir sem falla undir atvinnugreinanúmer 01 og 02 í atvinnuvegaflokkun Hagstofu Íslands eru gjaldskyldir, eins og segir í 2. gr. laganna, að tilteknum atvinnugreinanúmerum undanskildum. Sérákvæði gildir um þá sem annast sjálfir vinnslu og/eða sölu afurða sinna, en þeim er heimilt að draga frá gjaldstofni kostnað/virðisauka af þeirri starfsemi samkvæmt matsreglum ríkisskattstjóra. Í 3. gr. laganna kemur fram að gjaldstofn búnaðargjalds sé velta búvöru og tengdrar þjónustu hjá búvöruframleiðendum. Þar segir nánar tiltekið að til gjaldskyldrar veltu teljist velta samkvæmt 11. til 13. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Ríkisskattstjóri leggur búnaðargjald á samkvæmt lögunum og innheimtumaður ríkissjóðs, annast innheimtu þess, sbr. 5. gr. laga nr. 84/1997.

Vikið er að ráðstöfun gjaldsins í 6. gr. laganna. Þar segir að tekjum af búnaðargjaldi skuli skipt í samræmi við viðauka við lögin, en 0,5% teknanna renna í ríkissjóð til að standa straum af kostnaði við framkvæmd laganna. Viðauki við lögin sem í gildi var þegar hin umþrætta álagning fór fram var samþykktur sem lög nr. 120/2005. Þar er kveðið á um að 0,15 prósentustig af 1,2% búnaðargjaldi, sem innheimt er af framleiðendum svínaafurða, renni til Bændasamtaka Íslands, 0,10 prósentustig til búnaðarsambanda, 0,65 prósentustig til búgreinasamtaka og 0,30 prósentustig til Bjargráðasjóðs.

Samkvæmt gögnum málsins runnu samtals 3.335.576 krónur af álögðu búnaðargjaldi stefnanda til Bjargráðasjóðs á umræddu tímabili sem sundurliðast svo: Árið 2008 691.382 kr. Árið 2009 799.039 kr. Árið 2010 550.444 kr. Árið 2011 552.629 kr. Árið 2012 762.082 kr.

Til Svínaræktarfélags Íslands runnu samtals 7.227.080 krónur sem sundurliðast svo: Árið 2008 1.497.994 kr. Árið 2009 1.687.917 kr. Árið 2010 1.192.628 kr. Árið 2011 1.197.362 kr. Árið 2012 1.651.179 kr.

Til Búnaðarsambands Kjalarnesþings, sem jafnframt er með þjónustusamning við Búnaðarsamtök Vesturlands, runnu samtals 1.111.858 krónur sem sundurliðast svo: Árið 2008 230.461 kr. Árið 2009 259.679 kr. Árið 2010 183.481 kr. Árið 2011 184.210 kr. Árið 2012 254.027 kr.

Til Bændasamtaka Íslands runnu samtals 1.667.789 krónur sem sundurliðast svo: Árið 2008 345.693 kr. Árið 2009 389.519 kr. Árið 2010 275.222 kr. Árið 2011 276.314 kr. Árið 2012 381.041 kr.

Skýrslur fyrir dóminum gáfu fyrirsvarsmaður stefnanda, G-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf, og H-kk-nf H-kk-nf, fyrrverandi formaður og framkvæmdastjóri Svínaræktarfélagsins.

G-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf kvað m.a. fyrir dóminum að félagið hefði ekki talið fram til búnaðargjalds þar sem félagið hafi ekki talið sig skattskylt samkvæmt 1. gr. laga um búnaðargjald. Um hagsmunagæslu fyrir stefnanda tók vitnið fram að stefnandi væri aðili að samtökum iðnaðarins og þar með samtökum atvinnulífsins. Auk þess sinntu fyrirsvarsmenn félagsins sjálfir hagsmunagæslu fyrir félagið, m.a. með því að koma fram fyrir þingnefndir á eigin vegum. Hann tók einnig fram að stefnandi greiddi engin önnur gjöld til Bændasamtaka Íslands, búnaðarsambanda eða búgreinasambanda umfram það sem hann hefði verið þvingaður til að greiða með búnaðargjaldinu. Stefnandi hafi t.d. aldrei greitt félagsgjald til Svínaræktarfélags Íslands. Tók vitnið einnig fram að hann teldi stefnanda vera þvingaðan til aðildar í andstöðu við stjórnarskrá og að félagið vildi ekki vera aðili að Bændasamtökunum, Svínaræktarfélaginu eða búnaðarsamböndum og teldi hagsmunum sínum betur borgið utan samtaka svínaframleiðenda. Stefnandi væri stærsti kaupandi svínakjöts af svínabændum og því færi ekki saman að vera aðili að samtökum svínabænda. Hagmunir félagsins fælust m.a. í því að geta flutt inn svínakjöt þegar innlend framleiðsla annaði ekki eftirspurn. Svínaræktarfélagið legðist alltaf gegn slíkum innflutningi og það væri andstætt hagsmunum stefnanda. Vitnið tók fram að stefnandi keypti erfðaefni í gegnum Svínaræktarfélagið, sem flutt væri inn frá Noregi, og það væri eina erfðaefnið sem Matvælastofnun hafi heimilað innflutning á. Stefnandi greiddi meira fyrir þetta efni en félagar í Svínaræktarfélaginu. Stefnandi hafi enga aðra þjónusta keypt hjá Svínaræktarfélaginu. Félagið hafi hvorki tekið þátt í Búnaðarsambandi Kjalarnesþings né öðrum búnaðarsamböndum. Tók vitnið fram að stefnandi væri með grísaeldi á Vatnsleysuströnd en einnig í Ölfusi og Austur-Húnavatnssýslu. Hluti búnaðargjaldsins hafi því farið til fleiri búnaðarsambanda en Búnaðarsambands Kjalarnesþings.

Varðandi innflutning á svínasæði til kynbóta sem keypt væri af Svínaræktarfélaginu, tók vitnið fram að hann teldi það vera til hagsbóta fyrir reksturinn að fá nýtt erfðaefni reglulega og hefði stefnandi valið að kaupa það hjá Svínaræktarfélaginu. Það hafi því þjónað hagsmunum stefnanda að kaupa þessa þjónustu hjá félaginu. Svínaræktarfélagið væri með einkakaupasamning við norska svínaræktarfélagið þannig að stefnandi gæti ekki keypt efnið sjálfur frá Noregi. Matvælastofnun hafi ekki heimilað innflutning á erfðaefni frá Danmörku og það myndi ekki svara kostnaði að leita annað eftir erfðaefni.

H-kk-nf H-kk-nf kvað fyrir dóminum að öll svínabú í rekstri nytu góðs af starfsemi Svínaræktarfélagsins. Stefnandi hafi notið góðs af kynbótastarfinu og búnaðargjaldið hafi staðið undir ræktunargjaldi. Hann tók fram að tekjur félagsins væru helst í gegnum búnaðargjaldið og að stór hluti þess rynni í ræktunargjaldið. Auk þess hafi komið framlag á fjárlögum í tengslum við búvörusamninga til að standa undir ræktunargjaldinu. Búnaðargjaldið væri einnig notað til þess að greiða fyrir almenna starfsemi. Framkvæmdastjóri væri í hálfu starfi og væri tengiliður við ýmsa aðila, t.d. vegna umsagna um lagafrumvörp og vegna margvíslegra erinda. Vitnið tók fram að gjaldið hefði verið greitt til félagsins einu sinni í mánuði. Greiðslan kæmi í gegnum Bændasamtökin, en hann vissi ekki hvort Bændasamtökin hlutuðu greiðslur niður á einstakar búgreinar eða hvernig að því væri staðið. Þá tók hann fram að stefnandi greiddi hærra gjald fyrir erfðaefnin eftir 2011 og jafnvel síðar þegar í ljós kom að hann greiddi ekki búnaðargjaldið en nyti þjónustu; það hafi verið árin 2012-2013. Þá staðfesti vitnið að Svínaræktarfélagið tæki ákvörðun um önnur fjárútlát en þau sem varið væri til að greiða fyrir erfðaefnið en það verð væri bundið í samningum.

III.

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi gerir þá kröfu í máli þessu að stefndi endurgreiði honum það búnaðargjald sem á hann var lagt og innheimt af honum vegna gjaldáranna 2008 til 2012, samtals 13.342.303 krónur.

Stefnandi tekur fram að svínaeldi sem sjálfstæð starfsemi flokkist undir atvinnugreinanúmer 01.46 í atvinnuvegaflokkun Hagstofu Íslands, sbr. ÍSAT2008. Stefnandi áréttar að ræktun svína sé ekki hefðbundin í skilningi umræddrar atvinnuflokkunar, enda sé tilgangur ræktunarinnar ekki að selja grísi til slátrunar heldur liður í því að afla aðfanga fyrir aðalstarfsemi félagsins. Ræktunin sé því einungis einn þáttur í keðju margra verkþátta í atvinnustarfsemi stefnanda en nánast öll velta félagsins felist í viðskiptum með mismunandi mikið unnið kjöt.

Reisir stefnandi endurgreiðslukröfu sína í fyrsta lagi á því að gjaldstofn sem lagður hafi verið til grundvallar við álagningu búnaðargjalds stefnanda sé ekki fyrir hendi. Álagning gjaldsins á stefnanda eigi ekki stoð í lögum nr. 84/1997 og sé því ólögmæt. Engin virðisaukaskattsskyld velta eigi sér stað hjá stefnanda fyrr en vinnslu afurðanna sé lokið. Af þessu leiði að mati stefnanda að álagning búnaðargjalds brjóti í bága við 77. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 40. gr. hennar, enda skorti verulega á að skattlagningar- eða gjaldtökuheimild samkvæmt ákvæðum laga nr. 84/1997 kveði skýrt á um skattstofn, gjaldstig og fjárhæð skatts að öðru leyti og geti af þeim sökum ekki talist uppfylla skilyrði stjórnarskrár um skattlagningu.

Stefnandi byggir í öðru lagi á því að framkvæmd álagningar og innheimtu búnaðargjalds brjóti gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Því til stuðnings vísar stefnandi til þess að búvöruframleiðendur, sbr. 2. gr. laga nr. 84/1997, greiði almennt ekki búnaðargjald af landbúnaðarframleiðslu sinni sem notuð er sem hráefni í endanlegar framleiðsluvörur. Bendir stefnandi á að ekki sé innheimt búnaðargjald af fóðurframleiðslu bænda sem notuð sé til að ala bústofn þeirra þrátt fyrir að gras- og kornrækt ein og sér sé í raun gjaldskyld starfsemi samkvæmt lögum um búnaðargjald.

Í þriðja lagi reisir stefnandi dómkröfur sínar á því að álagning og innheimta búnaðargjalds, eins og hún er ákveðin samkvæmt lögum um búnaðargjald, brjóti í bága við félagafrelsisákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefnandi bendir á að gjaldinu sé ráðstafað í samræmi við viðauka við lög um búnaðargjald, sbr. 6. gr. laganna. Samkvæmt viðaukanum renni ríflega helmingur gjaldsins til Svínaræktarfélags Íslands sem teljist til búgreinasamtaka, fjórðungur til Bjargráðasjóðs, 12,5% til Bæandsamtaka Íslands og rúmlega 8,3% til viðkomandi búnaðarsambands, þ.e. Búnaðarsambands Kjalarnesþings.

Stefnandi telur að búnaðargjald sé í reynd ekki annað en félagsgjald sem innheimt sé af stefnda í þágu framangreindra félaga, samtaka eða sjóðs sem gjaldið renni á endanum til. Telur stefnandi að slík gjaldtaka verði að uppfylla öll skilyrði stjórnarskrár til þess að hún geti talist lögmæt.

Stefnandi byggir á því að með ákvæðum laga nr. 84/1997 séu búvöruframleiðendur þvingaðir til aðildar að áðurnefndum samtökum og samböndum með lagasetningu óháð því hvort þeir kjósi sjálfir að tilheyra þeim eða ekki. Í álagningu búnaðargjalds skv. ákvæðum laga nr. 84/1997 felst því skylduaðild búvöruframleiðenda að þeim samtökum og samböndum sem búnaðargjaldinu er ráðstafað til samkvæmt viðauka við lögin, sbr. 6. gr. laganna. Stefnandi byggir á því að enda þótt hluti búnaðargjaldsins renni til Bjargráðasjóðs, sem starfar á grundvelli laga nr. 49/2009, um Bjargráðasjóð, þá breyti það engu um eðli gjaldtökunnar sem að framan er lýst þar sem sjóðurinn sé m.a. í eigu Bændasamtaka Íslands, sbr. 1. gr. laga nr. 49/2009.

Stefnandi telur að skylduaðild, af því tagi sem að framan er lýst, brjóti í bága við félagafrelsisákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944, einkum 2. mgr. 74. gr. hennar þar sem mælt er fyrir um að engan megi skylda til aðildar að félagi. Enda þótt stefnandi hafi ekki verið skyldaður til að gerast formlegur aðili að Bændasamtökum Íslands, búnaðarsambands eða búgreinafélags sé honum hins vegar skylt í formi skattálagningar að greiða búnaðargjald sem að lögum er ráðstafað til þessara félaga óháð vilja stefnanda til aðildar að þeim og án tillits til afstöðu hans til markmiða og áherslna í starfsemi þeirra.

Vísar stefnandi til þess, að enda þótt Bændasamtökunum séu falin lögmælt verkefni snerta þau í afar litlum mæli framleiðendur svínaafurða eins og stefnanda. Þá er svínaframleiðendum ekki tryggð lögmælt þjónusta á vegum Bændasamtaka Íslands með skírskotun til almannahagsmuna eða réttinda annarra. Með lögum nr. 84/1997 er heldur ekki leitast við að tryggja að þeim greiðslum sem svínaframleiðendur inna af hendi til Bændasamtakanna, og nema 0,15% af gjaldskyldri veltu framleiðslunnar, sé varið í þágu uppbyggingar greinarinnar eða til að gæta hagsmuna svínaframleiðenda. Ekki liggi annað fyrir en framlagið sé til frjálsrar ráðstöfunar samtakanna.

Stefnandi telur að um búnaðarsambönd gildi hið sama. Þau lögmæltu verkefni sem búnaðarsamböndum eru fengin í lögum snúa ekki með beinum hætti að svínaframleiðendum. Vísar stefnandi m.a. í því samhengi til þess að búnaðarsambönd hafa ekki eftirlit með framleiðslu á þeirra vegum auk þess sem sú lögmælta þjónusta sem þau veita er mjög takmörkuð. Engin nauðsyn sé á því að svínaframleiðendum sé tryggð tiltekin lögmælt þjónusta á vegum búnaðasambanda með vísan til almannahagsmuna eða réttinda þeirra. Í ljósi fyrirmæla laga nr. 84/1997 verði enn fremur að leggja til grundvallar að framlag stefnanda til viðkomandi búnaðarsambands, sem nemi 0,10% af gjaldskyldri veltu félagsins, sé til frjálsrar ráðstöfunar þess.

Með búgreinasamtökum í skilningi viðaukans við lög nr. 84/1997 er átt við samtök svæðisbundinna búgreinafélaga eða einstakra bænda sem stunda sömu búgrein. Slík samtök eru það sama og búgreinasamband í skilningi 8. tölul. 1. gr. búnaðarlaga nr. 70/1998 en þau geta fengið viðurkenningu ráðherra til að fara með fyrirsvar vegna framleiðanda búvara í viðkomandi grein, sbr. 2. mgr. 4. gr. búvörulaga nr. 99/1993. Samningar sem búgreinasamtök gera við ráðherra skv. a-lið 1. mgr. 30. gr. búvörulaga skulu vera bindandi fyrir framleiðendur búvara hvort sem þeir eru félagar í samtökunum eða standa utan þeirra, sbr. 5. mgr. 4. gr. laganna. Hvorki búnaðarlög né búvörulög mæla fyrir um önnur viðfangsefni búgreinasamtaka eða sambanda. Þá verður ekki annað ráðið af lögum nr. 84/1997 en að framlag stefnanda til búgreinasamtaka svínaframleiðenda sé þeim til frjálsrar ráðstöfunar.

Að mati stefnanda verði því með engu móti séð að greiðsluskylda stefnanda á grundvelli laga nr. 84/1997 í þágu Bændasamtaka Íslands, búnaðarsambanda eða búgreinasamtaka fullnægi þeim skilyrðum 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að vera nauðsynleg vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.

Í fjórða lagi telur stefnandi að með greiðsluskyldunni séu eignarréttindi félagsins skv. 72. gr. stjórnarskrárinnar skert til hagsbóta fyrir samtökin án þess að fyrir liggi að almenningsþörf krefjist hennar. Með vísan til framangreinds sem og dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli V-kk-ef Ó-kk-ef gegn Íslandi frá 27. apríl 2010 og dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 250/2016, íslenska ríkið gegn Stjörnugrís hf., telur stefnandi að úrskurður ríkisskattstjóra, dags. 31. desember 2013, sem staðfestur var með úrskurði yfirskattanefndar, dags. 2. desember 2015, í máli nr. 320/2015 sé ólögmætur og beri því að ógilda hann.

Stefnandi reisir endurgreiðslukröfu sína á lögum nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Er þess krafist að fjárhæðin beri dráttarvexti frá þeim degi sem greiðsla stefnanda var innt af hendi, en til vara að hún verði í samræmi við 2. gr. laganna. Stefnandi hafi greitt búnaðargjaldið 20. og 21. febrúar 2014, en í kröfugerð sé við það miðað að gjaldið hafi verið greitt 21. febrúar 2014. Krafa um dráttarvexti sé miðuð við þingfestingardag 23. febrúar 2016 til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi telur að taka þurfi til skoðunar hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni um að úrskurðurinn verði felldur úr gildi, þar sem markmið málsóknar stefnanda virðist vera að krefjast endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Bendir stefndi á ummæli á bls. 7 í stefnu þar sem fram kemur að „verði fallist á ógildingu úrskurðarins er ljóst að stefnandi hefur ofgreitt skatta eða gjöld í skilningi laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda“.

Stefndi bendir á að búnaðargjald sem stefnandi krefst endurgreiðslu á sé vegna gjaldáranna 2008-2012. Hefði stefnandi staðið réttilega skil á gjaldinu hefði krafa hans um endurgreiðslu að verulegu leyti verið fyrnd. Að gættu jafnræði gagnvart þeim sem staðið hafa skil á gjaldinu á umræddu tímabili „leggur stefndi til að dómurinn meti hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrslausn um dómkröfur sínar.“

Stefndi vísar á bug þeim sjónarmiðum stefnanda að svínarækt sem hann stundi falli ekki undir gjaldskyldu samkvæmt lögunum. Ekki sé um það deilt að svínarækt falli undir atvinnugreinanúmer 01.46, sbr. auglýsingu nr. 1247/2007, um íslenska atvinnugreinaflokkun.

Stefnandi byggir á því að búnaðargjald sé skattur og að lög um búnaðargjald séu fullgildi skattlagningarheimild.

Stefndi áréttar að stefnandi starfræki svínabú og rækti þar svín og sá þáttur í rekstri hans sé gjaldskyldur samkvæmt lögum um búnaðargjald. Svínarækt falli undir atvinnugreinanúmer 01.46 og teljist auk þess virðisaukaskattskyld starfsemi. Tekið sé af skarið um það í lögunum, að annist búvöruframleiðandi sjálfur „slátrun, vinnslu eða sölu afurða“ geti sú aðstaða ekki undanskilið hann gjaldskyldu samkvæmt lögunum. Tilgangur breytinga sem gerðar voru með lögum nr. 59/2002 hafi verið að taka af öll tvímæli um að í slíkum tilvikum greiðist búnaðargjald af framleiðslu, sbr. nú 3. og 4. málsl. 2. gr. laganna: „Annist framleiðandi sjálfur vinnslu og/eða sölu afurða sinna, eða annar aðili í hans nafni, er framleiðanda heimilt að draga frá stofni til búnaðargjalds kostnað/virðisauka af þeirri starfsemi samkvæmt matsreglum ríkisskattstjóra. Enn fremur er heimilt að draga frá stofni til búnaðargjalds kaupverð lífdýra sem keypt eru til áframeldis til framleiðslu búfjárafurða.“ Með vísan til þessa telur stefndi ljóst að löggjafinn hafi tekið skýra afstöðu til þess að ræktun búfjár til framleiðslu búvöru sé ekki gjaldskyld slátrun, vinnsla eða sala afurða.

Stefndi hafnar því að álagning búnaðargjalds á stefnanda brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, enda hafi löggjafinn tekið skýra afstöðu til sérstöðu búrekstrar sem stefnandi leggi stund á. Bendir stefndi á að ástæða þess að búnaðargjald innheimtist ekki af fóðurframleiðslu bænda sem notuð sé til að ala bústofn sé sú að fóðrinu sé ætlað að ala framleiðsluvöruna (bústofninn). Dýrið sé hin eiginlega búvara sem ætluð er til sölu en ekki fóðrið og án fóðurframleiðslunnar væri engin vara til að selja.

Stefndi mótmælir því að búnaðargjald feli í sér skyldu til félagsaðildar sem ekki fullnægi skilyrðum síðari málsl. 2. mgr. 74. gr. og 72. gr. stjórnarskrár og áréttar að sú ákvörðun að fella svínarækt undir búnaðargjaldið ásamt annarri búfjárrækt sé reist á almennum efnislegum mælikvarða.

Stefndi byggir á því að búnaðargjald sé skattur og með úrskurði yfirskattanefndar 2. desember 2015 hafi því réttilega verið hafnað að virða búnaðargjald sem félagsgjald. Þá hafnar stefndi því að tekjum gjaldsins sem ráðstafað sé til Bændasamtaka Íslands, búnaðarsambanda og búgreinafélaga sem að þeim standa, sé þeim til frjálsrar ráðstöfunar. Í búnaðarlögum nr. 70/1998 sé kveðið á um umgjörð og faglega verkaskiptingu félagasamtaka búvöruframleiðenda og kostnaðarþátttöku ríkisins við framkvæmd þeirra laga. Í 5. gr. laganna sé kveðið á um að hver sá sem stundar búrekstur í atvinnuskyni eigi rétt á aðild að búnaðarsambandi síns héraðs í gegnum búnaðarfélag, búgreinafélag eða með beinni aðild eftir samþykktum viðkomandi búnaðarsambands. Í 1. gr. laganna sé jafnframt að finna þær skilgreiningar að búfjárrækt sé starfsemi sem með skipulegu kynbótastarfi og bættri fóðrun stuðli að framförum í búfjárframleiðslu. Svín séu viðurkennd sem búfé í merkingu laganna. Svínaframleiðendur eigi á grundvelli búnaðarlaga rétt á framlagi til jarðarbóta og víðtækri leiðbeiningarþjónustu, m.a. á sviði jarðræktar, búfjárræktar, rekstrar- og fjármálaráðgjafar og bygginga og bútækni. Þá eigi hinir sömu ýmissa sameiginlegra hagsmuna að gæta með bændastéttinni í heild, s.s. á sviði umhverfis, tollverndar, landnýtingar og dýralæknaþjónustu. Einnig hafi löggjafinn tekið rúmt tillit til sérstöðu svínabænda þar sem Svínaræktarfélag Íslands fái í sinn hlut stærstan hluta búnaðargjalds. Félagið hafi átt í samstarfi um einstök verkefni fyrir greinina við Bændasamtök Íslands og búnaðarsamböndin, þar með talið verkefni sem mælt er fyrir um í lögum, einkum á sviði kynbótastarfs. Að því er varðar Bjargráðasjóð bendir stefndi á að sjóðurinn sé ekki félag heldur sjálfstæð stofnun sem sinni tryggingahlutverki á afmörkuðu sviði í samræmi við lög nr. 49/2009. Bjargráðasjóður veiti m.a. búvöruframleiðendum á sviði svínaræktar, vegna greiðsluþátttöku þeirra í búnaðargjaldi, tryggingar á sínu sviði í formi fjárhagsaðstoðar vegna meiri háttar tjóns á tilteknum eignum af völdum náttúruhamfara, sbr. 8. gr. laganna, og vegna meiri háttar tjóns vegna sjúkdóms, óvenjulegs veðurfars og slysa vegna tjóns á búfé, afurðum búfjár og uppskerutjóns, sbr. 9. gr. laganna.

Stefndi telur að ekki fái staðist að stefnandi geti átt rétt til endurgreiðslu þess hluta gjaldsins sem hafi runnið til Bjargráðasjóðs og veiti stefnanda tryggingar á starfssviði sínu. Til Bjargráðasjóðs runnu samtals 3.335.576 krónur sem sundurliðast svo: Árið 2008 691.382 kr. Árið 2009 799.039 kr. Árið 2010 550.444 kr. Árið 2011 552.629 kr. Árið 2012 762.082 kr.

Stefndi telur einnig að stefnandi geti ekki átt rétt til endurgreiðslu þess hluta gjaldsins sem runnið hafi til Bændasamtaka Íslands, viðkomandi búnaðarsambands og Svínaræktarfélags Íslands að því leyti sem hann hafi tekið þátt í starfi umræddra félaga eða notið góðs af starfseminni.

Þá mótmælir stefndi kröfu stefnanda um greiðslu dráttarvaxta frá 21. febrúar 2014. Krafa stefnanda sé reist á lögum nr. 29/1995 en samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna sé almenna reglan sú að vextir af ofgreiddu skattfé séu ákvarðaðir í samræmi við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað og þar til endurgreiðsla fer fram.

Að lokum bendir stefndi á að tilgangur endurgreiðslukrafna sé almennt sá að leiðrétta réttarástand sem leiðir af því að verðmæti hafa flust án lagastoðar frá einum aðila til annars. Stefndi telur það vart samrýmanlegt þeim tilgangi ef sá sem reisir slíka kröfu á þeim grunni að opinber gjöld hafi verið oftekin hefur fengið kostnaðinn bættan úr hendi viðsemjenda sinna. Almennt virðist því eðlilegt að gæta varfærni við úrlausn um slíkar kröfur.

IV.

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um álagningu búnaðargjalds á stefnanda gjaldárin 2008, 2009, 2010, 2011 og 2012. Var álagt búnaðargjald á stefnanda 2.765.528 krónur fyrsta árið, 3.116.154 krónur annað árið, 2.201.776 krónur þriðja árið, 2.210.515 krónur fjórða árið og 3.048.330 krónur fimmta árið eða samtals 13.342.303 krónur.

Stefnandi krefst þess að úrskurður yfirskattanefndar nr. 320/2015 verði felldur úr gildi og stefndi dæmdur til að endurgreiða honum álagt búnaðargjald samkvæmt úrskurðinum ásamt vöxtum eins og nánar greinir í stefnu.

Stefnandi telur að gjaldstofn sem lagður hafi verið til grundvallar við álagningu búnaðargjalds sé ekki fyrir hendi í tilviki stefnanda. Álagning gjaldsins eigi sér því ekki stoð í lögum um búnaðargjald og álagning sé því ólögmæt.

Stefnandi telur einnig að framkvæmd álagningar búnaðargjalds og innheimta þess fari í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga.

Þá telur stefnandi að álagning og innheimta gjaldsins fari í bága við félagafrelsisákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Að lokum telur stefnandi að með greiðsluskyldunni hafi eignarréttindi hans samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar verið skert í þágu Bændasamtaka Íslands, búnaðarsambanda og búgreinasambanda, án þess að almenningsþörf krefji. Það fari í bága við ákvæðið.

Stefndi vísar öllum framangreindum málsástæðum og lagarökum stefnanda á bug.

Eins og áður hefur verið rakið leggur stefnandi stund á svínarækt sem fellur undir atvinnugreinanúmerið 01.46 í atvinnuvegaflokkun Hagstofu Íslands (ÍSAT2008). Hann er því gjaldskyldur búvöruframleiðandi samkvæmt 2. gr. laga nr. 84/1997, um búnaðargjald. Starfsemi stefnanda nær jafnframt til vinnslu og sölu afurðanna en þessir þættir í rekstri hans falla utan framangreinds atvinnugreinanúmers. Vegna þessarar tilhögunar á rekstri stefnanda kemur gjaldskyld velta samkvæmt 3. gr. laga nr. 84/1997 ekki fram við búvöruframleiðslu félagsins er leiðir til gjaldskyldu þess. Við þessar aðstæður er búvöruframleiðanda heimilt að draga frá stofni til búnaðargjalds kostnað eða virðisauka af vinnslu og sölu afurðanna samkvæmt matsreglum ríkisskattstjóra, sbr. 3. málslið 2. gr. sömu laga. Lögin mæla því ótvírætt fyrir um að stefnanda beri að greiða búnaðargjald sem nemi veltu af sölu stefnanda á afurðum sínum að teknu tilliti til frádráttar samkvæmt greindum matsreglum. Því verður að hafna málsástæðum stefnanda þess efnis að álagning búnaðargjalds á hann eigi sér ekki stoð í lögum nr. 84/1997 þar sem enginn gjaldstofn sé fyrir hendi í hans tilviki. Þá verður ekki fallist á að með þessu fyrirkomulagi sé búvöruframleiðendum, sem hagi rekstri sínum með þessum hætti, mismunað samanborið við aðra gjaldskylda aðila, þannig að það feli í sér brot gegn jafnræðisreglu stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar. Er því málsástæðu stefnanda að þessu leyti einnig hafnað.

Með 6. gr. laga nr. 84/1997 og viðauka við lögin, sbr. lög nr. 120/2005, er tekjum af búnaðargjaldi svínaframleiðenda ráðstafað þannig að ríflega helmingur þeirra rennur til Svínaræktarfélags Íslands sem ágreiningslaust er að teljist til búgreinasamtaka samkvæmt fyrrgreindum viðauka. Einn fjórði hluti teknanna rennur til Bjargráðasjóðs sem er starfræktur á grundvelli laga nr. 49/2009, um Bjargráðasjóð. Tólf og hálft prósent tekna af búnaðargjaldi sem stefnandi greiðir stefnda fara til Bændasamtaka Íslands en ríflega 8,3% til viðkomandi búnaðarsambands. Stefnandi telur að með þessu sé búnaðargjald í raun ekkert annað en félagsgjald sem innheimt sé af stefnda í þágu ofangreindra félaga eða samtaka. Með því telur stefnandi sig vera þvingaðan til aðildar að þeim í andstöðu við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Í 74. gr. stjórnarskrárinnar er fjallað um rétt manna til að stofna til félaga í löglegum tilgangi sem og bann við því að skylda menn til aðildar að félagi. Um síðargreinda atriðið eru svohljóðandi fyrirmæli í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar: „Engan má skylda til aðildar að félagi. Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.“

Það bann sem kveðið er á um í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar tekur samkvæmt orðum sínum einungis til aðildar að félagi. Bændasamtök Íslands eru samkvæmt samþykktum sínum heildarsamtök íslenskra bænda sem einstaklingar og félög einstaklinga og lögaðila sem standa að búrekstri geta átt aðild að í þágu þess tilgangs sem þar kemur fram. Verður að telja samtökin félag í skilningi umrædds stjórnarskrárákvæðis. Hið sama gildir um Svínaræktarfélag Íslands, sem samkvæmt samþykktum sínum er landsfélag með aðild að Bændasamtökum Íslands, sem lögaðilar og einstaklinga sem reka svínabú geta átt aðild að. Enn fremur geta eigendur svínabúa, starfsmenn, ráðunautar og sérfræðingar sem starfa að svínarækt verið félagsmenn í Svínaræktarfélaginu. Eru markmið félagsins sem tilgreind eru í 2 gr. samþykktanna m.a. að stuðla að vísindalegum rannsóknum í svínarækt auk þess að stuðla að kynbótum.

Hvorki samþykktir Búnaðarsambands Kjalarnesþings né annarra búnaðarsambanda hafa verið lagðar fram. Telur dómurinn ekki ástæðu til að draga í efa að umræddar einingar séu einnig félög í merkingu 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Kemur þá næst til skoðunar hvort Bjargráðasjóður sé félag í þessum skilningi. Bjargráðasjóður er sjálfstæð stofnun. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 49/2009 er sjóðurinn „að jöfnu í sameign ríkisins og Bændasamtaka Íslands“. Hlutverk sjóðsins er að öllu leyti lögbundið. Ber almennri deild sjóðsins að veita styrki og fjárhagsaðstoð vegna meiri háttar tjóns af völdum náttúruhamfara á ýmsum mannvirkjum, á heyi og vegna uppskerubrests, sbr. 8. gr. laganna. Búnaðardeild sjóðsins er hins vegar ætlað að bæta meiri háttar tjón á búfé og afurðum þess sem og uppskerutjón af völdum sjúkdóma, óvenjulegs veðurfars og slysa, eins og nánar er fjallað um í 9. gr. laganna. Sjóðurinn er fyrst og fremst fjármagnaður með tekjum af búnaðargjaldi samkvæmt lögum nr. 84/1997, sem rennur að öllu leyti til búnaðardeildar, og framlagi ríkissjóðs, sem rennur til almennrar deildar, sbr. 5. gr. laganna. Í lögunum er ekki vikið að fjárframlagi frá Bændasamtökum Íslands. Þá er stjórn Bjargráðasjóðs skipuð af ráðherra en þó þannig að tveir af þremur stjórnarmönnum eru tilnefndir af Bændasamtökum Íslands.

Að virtu framansögðu verður að telja að Bjargráðasjóður teljist vera stjórnvald, sem byggir tilvist sína og hlutverk alfarið á allsherjarréttarlegum grundvelli, þrátt fyrir lögbundna aðild Bændasamtaka Íslands að starfi sjóðsins. Telur dómurinn að það eitt geti ekki valdið því að líta beri á sjóðinn sem félag í merkingu 74. gr. stjórnarskrárinnar. Af þessu leiðir að stefnandi getur ekki borið fyrir sig 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar gagnvart þeim hluta búnaðargjalds sem rennur til Bjargráðasjóðs.

Samkvæmt framansögðu verður aðalkrafa stefnanda ekki tekin til greina að því leyti sem hún felur í sér kröfu um endurgreiðslu á þeim hluta búnaðargjalds sem rennur til Bjargráðasjóðs.

Kemur þá næst til skoðunar krafa stefnanda um endurgreiðslur vegna ráðstöfunar búnaðargjalds til Bændasamtaka Íslands, viðkomandi búnaðarsambands og búgreinafélags svínaframleiðenda.

Ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar bannar samkvæmt orðum sínum einungis að maður eða lögpersóna sé skylduð til aðildar að félagi. Ákvæðið stendur því vörð um réttinn til að standa utan félaga. Stefnandi hefur ekki verið skyldaður til að gerast formlegur aðili að Bændasamtökum Íslands, búnaðarsambandi eða búgreinafélagi. Honum er hins vegar skylt í formi skattálagningar að greiða búnaðargjald sem að lögum er ráðstafað til þessara félaga óháð vilja hans til aðildar að þeim og án tillits til afstöðu hans til markmiða og áherslna í starfsemi þeirra.

Samtals 0,9% af gjaldskyldri veltu stefnanda, sbr. 3. gr. laga nr. 84/1997, er ráðstafað á þennan hátt til framangreindra félaga. Fyrirsvarsmaður stefnanda upplýsti fyrir dóminum að stefnandi greiddi engin önnur gjöld til Bændasamtaka Íslands, búnaðarsambanda eða búgreinasambanda umfram það sem hann hefði verið þvingaður til að greiða með búnaðargjaldinu. Þá taldi hann hagsmuni félagsins ekki ávallt samrýmast hagsmunum Svínaræktarfélags Íslands. Stefnandi væri t.d. stærsti kaupandi svínakjöts af svínabændum en hagsmunir félagsins fælust m.a. í því að geta flutt inn svínakjöt þegar innlend framleiðsla annaði ekki eftirspurn. Stefnandi keypti erfðaefni í gegnum Svínaræktarfélagið, sem flutt væri inn frá Noregi enda hefði Svínaræktarfélagið einkakaupasamning við norska svínaræktarfélagið á erfðaefninu, en taldi jafnframt að það þjónaði hagsmunum stefnanda að kaupa þessa þjónustu hjá félaginu. Það væri til hagsbóta fyrir reksturinn að fá nýtt erfðaefni reglulega og að ekki svaraði kostnaði að leita annað eftir erfðaefni, þar sem innflutningur frá öðrum löndum en Noregi væri óheimill. Tók hann fram að stefnandi keypti ekki aðra þjónustu af félaginu og hefði ekki greitt félagsgjöld til þess.

Þegar á allt framangreint er litið telur dómurinn nægjanlega fram komið að greiðsluskylda stefnanda samkvæmt lögum nr. 84/1997 feli í sér slíka íhlutun í rétt hans til þess að standa utan félaga á vegum bænda. sbr. 1. málsl. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, að hún verði að fullnægja þeim skilyrðum sem fram koma í 2. málsl. sömu málsgreinar.

Í máli þessu er ljóst að lagastoð er fyrir álagningu búnaðargjalds á stefnanda og innheimtu þess. Eins og rakið hefur verið verður greiðsluskyldan jafnframt að vera nauðsynleg til að félögin geti sinnt lögmæltu hlutverki sínu vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra til þess að hún eigi við um stefnanda, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Bændasamtök Íslands hafa með höndum ýmis lögmælt verkefni við stjórn búvöruframleiðslu og uppbyggingu landbúnaðar. Þannig gegna samtökin veigamiklu hlutverki samkvæmt búnaðarlögum nr. 70/1998. Þau gera samning við ráðherra um einstök verkefni samkvæmt lögunum, eins og segir í 3. gr. þeirra, og hafa þá almennt faglega og fjárhagslega umsjón með þeim verkefnum. Tekur það meðal annars til jarðabóta, búfjárræktunar og leiðbeiningarstarfsemi. Þá fara samtökin jafnan með fyrirsvar framleiðenda búvara við framkvæmd búvörulaga nr. 99/1993, sbr. 4. gr. þeirra laga. Til að hafa stjórn á framleiðslu búvara mæla lögin fyrir um að ráðherra geri samning við Bændasamtök Íslands um magn mjólkur- og sauðfjárafurða þar sem ábyrgst er að framleiðendur fái fullt verð fyrir á samningstímanum. Fyrirmæli eru síðan um greiðslur vegna framleiðslu sauðfjárafurða og mjólkur auk garð- og gróðurhúsaafurða í einstökum köflum laganna, en þau markast að miklu leyti af slíkum samningum sem ríkisvaldið hefur gert við bændasamtökin. Slíkir samningar eru bindandi fyrir framleiðendur viðkomandi búvara hvort sem þeir eru félagar í bændasamtökunum eða ekki, sbr. 5. mgr. 4. gr. búvörulaga.

Í fjölmörgum lögum á sviði landbúnaðar er jafnframt kveðið á um að leita skuli umsagnar Bændasamtaka Íslands um setningu reglna eða töku ákvarðana. Dæmi um það má finna í 4. gr. laga nr. 38/2013, um búfjárhald, 3. gr. laga nr. 52/2005, um gæðamat á æðardúni, og 11. gr. laga nr. 96/1997, um slátrun og sláturafurðir. Þá er ekki óalgengt að samtökunum sé falið að tilnefna mann til setu í stjórnsýslunefndum sem hafa tilteknu hlutverki að gegna á sviði landbúnaðar. Dæmi um það eru 39. og 44. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, 21. og 25. gr. laga nr. 6/1986, um afréttamálefni, fjallskil o.fl., og 6. gr. laga nr. 57/1990, um flokkun og mat á gærum og ull. Einnig eru dæmi þess að Bændasamtökum Íslands sé falið lögbundið stjórnsýsluvald á afmörkuðum sviðum. Þannig úrskurða þau um kostnaðarreikninga vegna fjallaskila á eyðilöndum, sbr. 41. gr. laga nr. 6/1986, um afréttamálefni, fjallskil o.fl., og gefa út hestavegabréf vegna útflutnings hrossa, sbr. 5. gr. laga nr. 27/2011, um útflutning hrossa.

Ljóst má vera af því sem hér hefur verið rakið að löggjafinn hefur á ýmsum sviðum falið Bændasamtökum Íslands að vera í fyrirsvari fyrir búvöruframleiðendur gagnvart ríkisvaldinu og öðrum aðilum auk þess sem þeim er ætlað að tryggja bændum ákveðna sérfræðiþjónustu. Samtökunum er einnig ætlað að fara í takmörkuðum mæli með ákvörðunarvald á einstökum sviðum. Þess ber þó að geta að þau lögmæltu verkefni sem hér um ræðir snerta í afar litlum mæli framleiðendur svínaafurða eins og stefnanda. Þannig lýtur svínaframleiðsla ekki stjórn samkvæmt búvörulögum. Þá hafa ekki verið færð haldbær rök fyrir nauðsyn þess að svínaframleiðendum sé tryggð lögmælt þjónusta á vegum Bændasamtaka Íslands með skírskotun til almannahagsmuna eða réttinda annarra, en stefnandi telur að verkefni samtakanna snerti í afar litlum mæli framleiðendur svínaafurða eins og stefnanda. Með lögum nr. 84/1997 um búnaðargjald er heldur ekki leitast við að tryggja að greiðslur þær sem svínaframleiðendur inna af hendi til Bændasamtaka Íslands, og nema 0,15% af gjaldskyldri veltu framleiðslunnar, sé varið í þágu uppbyggingar greinarinnar eða til að gæta hagsmuna svínaframleiðenda. Ekki liggur annað fyrir en að framlag þetta sé til frjálsrar ráðstöfunar Bændasamtakanna. Í þessu ljósi verður á það fallist með stefnanda að greiðsluskylda hans samkvæmt lögum nr. 84/1997 í þágu Bændasamtaka Íslands fullnægi ekki því skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að vera nauðsynleg vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Ber því að fallast á að ákvæði laga nr. 84/1997, sem mæla fyrir um að hluti búnaðargjalds sem stefnanda ber að inna af hendi skuli renna til Bændasamtaka Íslands, fari að því leyti gegn framangreindum stjórnarskrárákvæðum.

Í búnaðarlögum nr. 70/1998 eru búnaðarsambönd skilgreind í 7. tölulið 1. gr. sem svæðisbundið samband búnaðarfélaga, búgreinafélaga og/eða einstakra bænda. Á hver sá sem stundar búrekstur í atvinnuskyni rétt á því að vera aðili að búnaðarsambandi síns héraðs eftir atvikum í gegnum búnaðarfélag eða búgreinafélag. Samkvæmt 7. og 8. gr. búnaðarlaga fara búnaðarsambönd með afmarkað hlutverk í tengslum við jarðabætur. Búnaðarsamböndum er einnig ætlað að fara með tilgreind verkefni á grundvelli annarra laga. Þannig eru þau t.d. álitsgjafar um friðun landsvæðis á grundvelli laga nr. 38/2013, um búfjárhald, sbr. 8. gr. laganna. Samkvæmt 30. gr. laga nr. 99/1993 er jafnframt unnt að fela búnaðarsambandi að skipta framleiðslu búvara milli einstakra framleiðenda innan síns héraðs á grundvelli reglugerðar sem ráðherra setur. Búnaðarsamböndum er einnig ætlað að tilnefna fagaðila til að skera úr um ágreining í tengslum við gerð og kostnað af girðingum milli landareigna, sbr. 5. og 7. gr. girðingarlaga nr. 135/2001. Þá ber sveitarstjórnum að leita samráðs viðkomandi búnaðarsambands ef lagfæra skal girðingu á kostnað sameiganda og þegar metið er hvort leggja beri kostnað á umráðamann lands við að fjarlægja girðingar og girðingaflækjur, sbr. 11. og 12. gr. girðingarlaga. Samkvæmt lögum nr. 63/1989 um hagþjónustu landbúnaðarins ber búnaðarsamböndum í landinu einnig að koma á fót bókhaldsstofum sem annast gagnaskráningu og uppgjör búreikninga fyrir bændur. Fleiri dæmi eru um aðkomu búnaðarsambanda að töku ákvarðana eða stefnumótun á einstökum sviðum, sbr. 17. gr. jarðalaga nr. 81/2004, 2. mgr. 4. gr. laga nr. 40/2015, um meðferð elds og varnir gegn gróðureldum, 2. mgr. 25. gr. skógræktarlaga nr. 3/1955 og 3. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2002, um varnir gegn landbroti.

Þau lögmæltu verkefni sem hér hefur verið gerð grein fyrir snúa ekki með beinum hætti að svínaframleiðendum. Í ljósi þess hvernig svínarækt er stunduð hér á landi kemur dómurinn heldur ekki auga á að þessi verkefni snerti þá tegund búvöruframleiðslu á þann veg að það geti réttlætt að svínaræktendum sé, fyrir milligöngu ríkisvaldsins, gert að greiða gjöld til viðkomandi búnaðarsambands. Í því sambandi er vísað til þess að búnaðarsambönd hafa ekki eftirlit með framleiðslu á þeirra vegum auk þess sem sú lögmælta þjónusta sem þau veita þeim virðist vera mjög takmörkuð. Engin haldbær rök hafa verið færð fyrir nauðsyn þess að svínaframleiðendum sé tryggð tiltekin lögmælt þjónusta á vegum búnaðarsambanda með vísan til almannahagsmuna eða réttinda annarra. Í ljósi fyrirmæla laga nr. 84/1997 verður enn fremur að leggja til grundvallar að framlag stefnanda til viðkomandi búnaðarsambands, sem nemur 0,10% af gjaldskyldri veltu hans, sé til frjálsrar ráðstöfunar þess.

Samkvæmt framansögðu verður einnig á það fallist með stefnanda að greiðsluskylda hans samkvæmt lögum nr. 84/1997 í þágu viðkomandi búnaðarsambands fullnægi ekki því skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að vera nauðsynleg til þess að búnaðarsambandið geti sinnt lögmæltu hlutverki sínu vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Ber því að fallast á að ákvæði laga nr. 84/1997, sem mæla fyrir um að hluti þess búnaðargjalds sem stefnanda ber að inna af hendi renni til viðkomandi búnaðarsambands, fari að því leyti gegn framangreindum stjórnarskrárákvæðum.

Eins og rakið hefur verið er 0,65% af gjaldskyldri veltu búvöruframleiðenda varið til búgreinasamtaka. Hvorki í búnaðarlögum nr. 70/1998 né í búvörulögum nr. 99/1993 er bein skilgreining á búgreinasamtökum. Í 6. tölulið 1. gr. búnaðarlaga kemur hins vegar fram að búgreinafélag sé félag bænda á ákveðnu svæði sem stunda sömu búgrein. Þá er búgreinasamband landssamband búgreinafélaga eða einstakra bænda sem stunda sömu búgrein, sbr. 7. tölulið 1. gr. laganna. Í 2. mgr. 4. gr. búvörulaga kemur jafnframt fram að landssamtök framleiðenda búvara geti fengið viðurkenningu ráðherra til að fara með fyrirsvar fyrir framleiðendur í viðkomandi grein við gerð samninga samkvæmt a-lið 1. mgr. 30. gr. laganna. Í 3. mgr. 7. gr. laganna eru slík landssamtök kölluð búgreinasamtök, en stjórnum slíkra samtaka, sem fengið hafa viðurkenningu samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laganna, er þar falið að tilnefna fulltrúa í verðlagsnefnd búvara.

Dómurinn telur samkvæmt framansögðu ljóst að með búgreinasamtökum í skilningi viðaukans við lög nr. 84/1997, sbr. lög nr. 130/2005, sé átt við samtök svæðisbundinna búgreinafélaga eða einstakra bænda sem stunda sömu búgrein. Slík samtök eru það sama og búgreinasamband í skilningi 7. töluliðar 1. gr. búnaðarlaga, en þau geta fengið viðurkenningu ráðherra til að fara með fyrirsvar vegna framleiðenda búvara í viðkomandi grein, sbr. 2. mgr. 4. gr. búvörulaga. Samningar sem búgreinasamtök gera við ráðherra samkvæmt a-lið 1. mgr. 30. gr. búvörulaga skulu vera bindandi fyrir framleiðendur búvara hvort sem þeir eru félagar í samtökunum eða standa utan þeirra, sbr. 5. mgr. 4. gr. laganna.

Hvorki búnaðarlög né búvörulög mæla fyrir um önnur viðfangsefni búgreinasamtaka eða búgreinasambanda en að framan greinir. Þá er ekki upplýst um önnur lögmælt verkefni slíkra samtaka. Eins og rakið hefur verið lýtur framleiðsla á svínakjöti ekki stjórn samkvæmt búvörulögum. Þá verður ekki annað ráðið af lögum nr. 84/1997 og því sem fram kom hjá fyrrverandi framkvæmdastjóra Svínaræktarfélags Íslands fyrir dóminum en að framlag stefnanda til búgreinasamtaka svínaframleiðenda sé þeim til frjálsrar ráðstöfunar. Eins og fram hefur komið telur stefnandi hagsmunum sínum betur borgið utan samtaka svínaframleiðenda. Af þessum sökum verður á það fallist að greiðsluskylda stefnanda samkvæmt lögum nr. 84/1997 í þágu búgreinasamtakanna fullnægi ekki því skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að vera nauðsynleg til þess að þau geti sinnt lögmæltu hlutverki sínu vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Ber því að fallast á að ákvæði laga nr. 84/1997, sem leiða til þess að hluti búnaðargjalds sem stefnandi hefur innt af hendi rennur til búgreinasamtaka svínaframleiðenda, fari að því leyti gegn framangreindum stjórnarskrárákvæðum.

Samkvæmt framansögðu brjóta fyrirmæli laga nr. 84/1997, um búnaðargjald, í bága við ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að því leyti sem tekjum af því gjaldi frá svínaframleiðendum hefur verið ráðstafað til Bændasamtaka Íslands, viðkomandi búnaðarsambands og búgreinasamtaka svínaframleiðenda. Nemur þessi hluti búnaðargjalds 0,9 prósentustigum af því 1,2% gjaldi sem lagt er á gjaldskylda veltu stefnanda. Ekki er hins vegar á það fallist með stefnanda að 0,3 prósentustiga hlutur af sama gjaldstofni sem rennur til Bjargráðasjóðs sé andstæður lögum eða fari í bága við stjórnskipunarreglur.

Af þessu leiðir að 0,9% álagning búnaðargjalds á stefnanda af þeirri 1,2% gjaldtöku, sem stefnandi sætti á grundvelli laga nr. 84/1997 á þeim árum sem kröfugerð hans tekur til, var óheimil samkvæmt gildandi stjórnlögum. Var stefnanda því óskylt að inna þennan hluta gjaldsins af hendi og ber að líta svo á að um ofgreiddan skatt hafi verið að ræða lögum samkvæmt, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Með stoð í því ákvæði ber stefnda, íslenska ríkinu, sem annaðist álagningu og innheimtu gjaldsins, að endurgreiða stefnanda þennan hluta þess.

Í greinargerð vekur stefndi athygli dómsins á því að „taka þurfi til skoðunar hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni um að úrskurðurinn verði felldur úr gildi, þar sem markmið málsóknar stefnanda virðist vera að krefjast endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda“. Jafnframt „bendir“ stefndi á að búnaðargjald sem kafist sé endurgreiðslu á sé vegna gjaldáranna 2008-2012 og ef stefnandi hefði staðið réttilega skil á gjaldinu hefði krafa hans um endurgreiðslu að verulegu leyti verið fyrnd. Að gættu jafnræði gagnvart þeim sem staðið hafa skil á gjaldinu á umræddu tímabili „leggur stefndi til að dómurinn meti hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrslausn um dómkröfur sínar“. Einnig „bendir“ stefndi á tilgang endurgreiðslukrafna og telur vart samrýmanlegt tilgangi þeirra að endurgreiða slíka kröfu ef sá sem reisir slíka kröfu hefur fengið kostnaðinn bættan úr hendi viðsemjenda sinna.

Stefndi hefur ekki sett fram málsástæður vegna skorts á

lögvörðum hagsmunum stefnanda að máli þessu og gert þær að sínum. Dómurinn telur hafið yfir vafa að stefnandi eigi rétta aðild að máli þessu eins og raunar hefur

verið rakið hér að framan. Fyrrgreindar hugleiðingar stefnda koma því hér

ekki til frekari skoðunar. Með sömu rökum kemur ekki til skoðunar hvort ábending stefnda um rétt stefnanda til endurgreiðslu takmarkist að því marki sem hann kunni að hafa fengið gjaldið bætt með einum eða öðrum hætti úr hendi viðsemjenda sinna.

Samkvæmt framansögðu og með vísan til dóms Hæstaréttar Íslands 2. febrúar 2017 í máli nr. 250/2016, íslenska ríkið gegn Stjörnugrís hf. er úrskurður yfirskattanefndar nr. 320/2015, um álagningu búnaðargjalds á stefnanda felldur úr gildi, að undanskildum þeim hluta er lítur að ráðstöfun búnaðargjalds til Bjargráðasjóðs. Ber stefnda að endurgreiða stefnanda álagt búnaðargjald vegna gjaldáranna 2008, 2009, 2010, 2011 og 2012, að frádregnum þeim hluta gjaldsins sem ráðstafað var til Bjargráðasjóðs, og sem nemur samtals 3.335.576 krónum.

Verður því fallist á að stefnda beri að greiða stefnanda 10.006.727 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, frá 21. febrúar 2014, en fyrir liggur að stefnandi hefur mótmælt álagningu gjaldsins allt frá því ríkisskattstjóri tilkynnti að hann hefði í hyggju að leggja búnaðargjöld á stefnanda hinn 10. nóvember 2010.

Samkvæmt framansögðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 750.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að samhliða máli þessu var flutt annað samkynja mál.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ:

Úrskurður yfirskattanefndar nr. 320/2015 er felldur úr gildi að undanskildum þeim hluta úrskurðarins er lítur að álagningu búnaðargjalds á stefnanda, sem ráðstafað er til Bjargráðasjóðs.

Stefnda, íslenska ríkinu ber að greiða stefnanda, Síld og Fiski ehf., 10.006.727 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 21. febrúar 2014 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 750.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)