E-4004/2009

Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 25. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Á-kk-þgf R-kk-þgf, kt. 080690-2669, Jörfabakka 4, Reykjavík, með stefnu birtri 17. marz 2009, á hendur íslenzka ríkinu.

Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi, íslenzka ríkið, verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð kr. 1.200.000 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá 1. mars 2009, til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð kr. 900.000 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá 1. mars 2009, til greiðsludags. Til þrautavara gerir stefnandi þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð kr. 450.000 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá 1. mars 2009, til greiðsludags.

Í aðal-, vara- og þrautavarakröfu gerir stefnandi þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins, með vísan til málskostnaðarreiknings lögmanns stefnanda, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, auk 24,5% virðisaukaskatts á málskostnaðarfjárhæðina.

Þá krefst stefnandi þess einnig, að honum verði dæmdur gjafsóknarkostnaður skv. 178. gr. laga nr. 91/1991 (sic. í stefnu) um meðferð opinberra mála, úr hendi ríkissjóðs til samræmis við málskostnaðarreikning, að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti.

Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Jafnframt er krafizt málskostnaðar að mati réttarins. Til vara er þess krafizt, að stefnukröfur verði lækkaðar, en málskostnaður þá látinn niður falla.

II

Málavextir

Hinn 5. ágúst 2008 var stefnandi handtekinn, þegar hann mætti, samkvæmt boðun, á lögreglustöðina á Hverfisgötu, vegna rannsóknar í máli nr. 007-2008-54812 hjá rannsóknardeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Málið varðaði hnífstungu, sem átti sér stað utan dyra við Hverfisgötu 6, Reykjavík, aðfararnótt föstudagsins 1. ágúst 2008.

Í frumskýrslu lögreglu kemur m.a. fram, að upptökur úr eftirlitsmyndavél á 101 Hóteli sýni árásarmann kl. 03.01, þar sem hann virðist vera í átökum. Megi þar greina, að hann haldi á einhverju í hægri hendi og sé mjög ógnandi og æstur að sjá. Þá sýni eftirlitsmyndavélar Stjórnarráðsins frá þessum sama tíma, hvar maður kemur hlaupandi norður Lækjargötu og upp Hverfisgötu. Kemur fram í skýrslunni að á myndbandinu hefði verið hægt að þekkja árásarmanninn, stefnanda Á-kk-ef, auk tveggja annarra.

Stefnandi var yfirheyrður sama dag og hann var handtekinn, en næsta dag krafðist lögregla þess, að honum yrði, með vísan til rannsóknarhagsmuna, gert að sæta gæzluvarðhaldi vegna gruns um aðild hans að umræddu máli.

Stefnandi var úrskurðaður í gæzluvarðhald til 11. ágúst 2008, kl. 16:00. Hann kærði úrskurðinn til Hæstaréttar Íslands, sem staðfesti hann með dómi, uppkveðnum 8. ágúst 2008. Hinn 11. ágúst 2008 var gæzluvarðhald stefnanda framlengt, með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, til 14. ágúst 2008, kl. 16:00. Stefnandi kærði þann úrskurð einnig. Var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar hinn 13. ágúst 2008.

Meðan á gæzluvarðhaldinu stóð sætti stefnandi einangrun, heimsóknarbanni, bréfaskoðun og fjölmiðlabanni samkvæmt b-,c-,d- og e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991, að því undanskildu að fjölmiðlabanni var aflétt 12. ágúst 2008. Skýrslur voru teknar af stefnanda vegna rannsóknar málsins 5. ágúst, 8. ágúst 2008 og 13. ágúst 2008. Hann var síðan látinn laus úr gæzluvarðhaldi hinn 13. ágúst 2008.

Með bréfi Ríkissaksóknara, dags. 18. september 2008, var stefnanda tilkynnt um niðurfellingu máls gagnvart honum með vísan til 112. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð opinberra mála.

Árásarmaðurinn var ákærður og kveðinn upp dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli hans hinn 6. nóvember 2008, mál nr. S-1213/2008. Er haft eftir stefnanda Á-kk-þgf, sem bar vitni í því máli, að hann hefði verið að ljúka vakt á vinnustað sínum, Sólon, umrædda nótt, og hefði hann gengið ásamt ákærða og þeim tveimur aðilum, sem þekktust á myndbandinu, niður að Hverfisgötu að bifreið, sem þau voru á. Þau hefðu síðan ekið um miðbæinn og stöðvað í Bankastræði, þar sem þau stigu út. Hafi þá gengið að bifreiðinni maður, sem hefði barið í bifreiðina. Ákærði hefði þá átt orðaskipti við manninn, sem hefði þá brosað og haldið áfram göngu sinni. Hafi stefnandi Á-kk-þgf þá, ásamt ákærða, ákveðið að elta manninn, sem hefði tekið til fótanna. Hefðu þeir elt manninn út Lækjargötu og upp Hverfisgötu, en stefnandi hefði þá hægt ferðina vegna þreytu, en ákærði elt hann alla leið að hótelinu. Þegar stefnandi kom að hótelinu hafi hann séð átök milli mannsins og ákærða. Ákærði hafi síðar sagt stefnanda, að hann hefði stungið manninn. Þá kemur fram, að stefnandi bar fyrir dómi, að félagarnir hefðu allir sammælzt um að búa til sögu, ef lögregla myndi hafa samband við þá og hefðu þeir ákveðið að þau myndu ekki minnast á, að þeir hefðu hitt brotaþolann og hefðu þeir æft sig fyrir skýrslutökur.

III

Málsástæður stefnanda

Kröfur stefnanda eru reistar á því, að hann hafi að ósekju sætt gæzluvarðhaldi óslitið frá 6. ágúst 2008 til og með 13. ágúst sama árs. Stefnandi hafi í gæzluvarðhaldsvistinni sætt algjörri einangrun samkvæmt b-, c-, d-, og e-liðum 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991, þ.e. einangrun, heimsóknarbanni, bréfaskoðun og svonefndu fjölmiðlabanni, að því undanskildu, að fjölmiðlabanni hafi verið aflétt 12. ágúst 2008. Hafi stefnandi, samkvæmt framangreindu, verið látinn sæta gæzluvarðhaldi að ósekju í þágu svonefndra rannsóknarhagsmuna í samtals 8 daga, en hann hafi, frá fyrstu yfirheyrslu, haldið fram sakleysi sínu. Frelsissvipting sem þessi sé alvarleg skerðing á mannréttindum, þ.m.t. persónufrelsi, fyrir þann, sem fyrir henni verði, og sú þvingunarráðstöfun í þágu rannsóknar sakamáls, sem almennt verði talin ganga lengst í því efni.

Samkvæmt íslenzkum rétti eigi maður rétt á skaðabótum fyrir fjárhagslegt tjón og miska, hafi honum verið gert að sæta gæzluvarðhaldi að ósekju, vegna þess að sú háttsemi, sem sakborningur hafi verið borinn, sé ósaknæm, eða sönnun hafi ekki fengizt um hana. Því aðeins komi til álita að lækka bætur eða fella þær niður, hafi sakborningur stuðlað að gæzluvarðhaldi. Heimildir til frelsisskerðingar, án þess að áður hafi verið staðreynt, hvort sakborningur hafi unnið til hennar, helgist fyrst og fremst af hagsmunum þjóðfélagsins af því að upplýsa afbrot í því skyni að geta beitt refsingum lögum samkvæmt. Standi augljós rök til þess, að sá maður, sem þurft hafi að sæta sviptingu á frelsi sínu í þágu almannahagsmuna, geti átt rétt á bótum frá ríkinu, verði niðurstaðan sú, að rannsókn máls leiði ekki til málsóknar gegn honum. Í slíkum bótarétti felist einungis, að sá, sem eigi þá hagsmuni, sem krefjist frelsissviptingar, þ.e.a.s. almenningur, greiði bætur til þess einstaklings, sem hafi þurft að fórna frelsi sínu tímabundið í þágu þeirra. Samkvæmt XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. einkum 175. gr. og 176. gr. laganna, séu ákvæði um bætur handa sakborningum við þessar aðstæður, sbr. t.d. hrd. 2005:1208 (bls. 1210) og hrd. 2005:170. Hafi skilyrði bótaréttar XXI. kafla laga nr. 19/1991 samkvæmt framangreindum hæstaréttardómum verið skýrð með hliðsjón af ákvæðum 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu á þann veg, að sá, sem sæta þurfi gæzluvarðhaldi, án þess að hafa sannanlega unnið til frelsissviptingar, njóti bótaréttar, nema hann sjálfur hafi valdið eða stuðlað að því, að til aðgerða hafi verið gripið gagnvart honum eða þeim viðhaldið. Vísað sé til þess, að skv. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hafi skilyrði fyrir bótarétti, sem kveðið sé á um í a- og b- liðum 176. gr. laga nr. 19/1991, verið felld brott. Í athugasemdum, er fylgdu frumvarpi að lögunum, sé um þetta vísað til þess, að ekki verði séð, að þessi skilyrði þjóni neinum sjálfstæðum tilgangi, með tilliti til þess að í framkvæmd hafi bótarétturinn ráðizt af því, sem fram sé komið, þegar unnt sé orðið að meta öll atvik máls. Í 1. - 4. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sé fjallað um rétt borgara til verndar fyrir frelsissviptingum, og í 5. mgr. sömu greinar sé mælt fyrir um bótarétt þeirra, sem sæta þurfi gæzluvarðhaldi, án þess að hafa sannanlega til frelsisskerðingar unnið. Þá sé þessi réttur einnig varinn í 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Skilyrði bóta séu fyrir hendi í þessu máli, enda hafi rannsókn máls á hendur stefnanda verið hætt og hann hvorki valdið né stuðlað að aðgerðum ríkisvaldsins gagnvart honum.

Til vara sé á því byggt, að gæzluvarðhald stefnanda hafi staðið lengur en efni stóðu til vegna rannsóknar málsins. Grunsemdir lögreglu gagnvart stefnanda virðist einkum hafa verið reistar á mynd úr eftirlitsmyndakerfi Hótels 101 af stefnanda, ásamt tveimur vinnufélögum hans og þriðja manni, er þau hafi gengið niður Ingólfsstræti og beygt svo þaðan niður Hverfisgötu á leið sinni að bifreið, er stóð á bílastæðinu fyrir ofan Stjórnarráðið. Þá virðist og byggt á framburði vitnis, er tjáð hafi lögreglu, að þrír menn hefðu ráðizt að brotaþola við Hótel 101. Hins vegar hafi, þann 7. ágúst 2008, legið fyrir játning árásarmannsins (sbr. mál nr. S-1213/2008), S-kk-ef S-kk-ef, um verknaðinn.

Á því sé byggt í varakröfunni, að stefnandi hafi, að lokinni yfirheyrslu yfir honum 8. ágúst 2008, átt kröfu á því að verða leystur úr gæzluvarðhaldi. Verði ekki séð, að hagsmunir, tengdir rannsókn málsins, hafi með réttu getað staðið til að hefta frelsi stefnanda eftir þennan tíma.

Í þrautavarakröfu sé á því byggt, að í öllu falli hafi krafa lögreglu þann 11. ágúst 2008 um framlengingu gæzluvarðhalds stefnanda verið sett fram, eftir að nægilegar upplýsingar hafi legið fyrir til að stefnandi yrði leystur úr gæzluvarðhaldi. Hafi þannig ekkert verið við rannsókn málsins, í gögnum þess eða í framburði stefnanda eða annarra sakborninga, sem hafi gefið ástæðu til að ætla, að stefnandi gæti, eða hefði ástæðu til að torvelda rannsókn málsins, svo sem Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi þó borið við í greinargerð til héraðsdóms fyrir kröfunni. Hafi stefnandi því að minnsta kosti sætt gæzluvarðhaldi þremur dögum lengur en réttlætt verði með vísan til rannsóknarhagsmuna.

Bótakröfu sína byggi stefnandi á þeim miska, sem hann hafi orðið fyrir vegna gæzluvarðhaldsvistarinnar. Miski stefnanda felist í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna framangreindrar rannsóknar og frelsissviptingar, sem hann eigi rétt á að fá bættan, að svo miklu leyti sem það sé unnt. Eðli máls samkvæmt sé frelsissvipting alvarleg skerðing á mannréttindum, auk þess sem hún sé mikil andleg þrekraun fyrir þann, sem fyrir henni verði. Stefnandi hafi og í gæzluvarðhaldsvistinni sætt einangrun, heimsóknarbanni, bréfaskoðun og fjölmiðlabanni. Hann hafi því haft áhyggjur af ættingjum og ástvinum sínum og átt við andlega vanlíðan og svefnleysi að stríða.

Stefnandi sundurliði stefnukröfur sínar þannig, að sbr. framangreint hafi honum verið gert að sæta gæzluvarðhaldi í 8 daga. Hann krefjist í málinu 150.000 króna miskabóta fyrir hvern dag, sem hann hafi verið í gæzluvarðhaldi, eða kr. 1.200.000 í aðalkröfu.

Fjárhæð varakröfu sinnar sundurliði stefnandi með vísan til þess, að hann hafi átt kröfu á lausn úr gæzluvarðhaldi að lokinni yfirheyrslu yfir honum 8. ágúst 2008, en þá hafi legið fyrir játning frá árásarmanninum í málinu, S-kk-þgf S-kk-þgf. Hafi stefnandi því sætt gæzluvarðhaldi 6 dögum lengur en rökstutt verði með vísan til rannsóknarhagsmuna. Eigi hann rétt á bótum vegna þess tíma, kr. 150.000 fyrir hvern dag, eða kr. 900.000.

Fjárhæð þrautavarakröfu sinnar rökstyðji stefnandi með vísan til þess, að ekki hafi verið sýnt fram á, að vegna rannsóknar hafi verið þörf á beiðni lögreglu þann 11. maí 2008 um framlengingu gæzluvarðhalds hans, og honum hafi því að minnsta kosti verið gert að sæta gæzluvarðhaldi þremur dögum lengur en rökstutt verði með vísan til rannsóknarhagsmuna. Eigi hann rétt á bótum vegna þess tíma, kr. 150.000 fyrir hvern dag, eða kr. 450.000.

Varðandi kröfu stefnanda, um að fjárhæðin beri dráttarvexti frá 1. marz 2009, sé vísað til 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og bréfs lögmanns stefnanda til ríkislögmanns, dags. 30. janúar 2009.

Um lagarök vísi stefnandi til XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, einkum til 175. gr. og 176. gr. laganna. Einnig sé í þessu sambandi vísað til 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995, og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt sé vísað til 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og athugasemda í greinargerð með frumvarpi að þeim lögum, er lúti að ákvæðum í XXXVII. kafla laganna. Vísað sé til meginreglu í opinberu réttarfari, um að meðferð sakamála skuli hraðað, 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 8. gr. laga nr. 97/1995, og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kröfur sínar um dráttarvexti styðji stefnandi við ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varðandi kröfu um málskostnað vísi stefnandi til 129. gr. og 130. gr. l. nr. 91/1991 og ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé vísað til laga nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur, beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Krafa um málskostnað sé gerð, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en lögbundin gjafsókn sé í málinu skv. 178. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. og 1. mgr. 230. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varðandi kröfu stefnanda, um að fjárhæðin beri dráttarvexti frá 1. mars 2009, sé vísað til 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Málsástæður stefnda

Stefndi kveður ljóst, að um mál þetta gildi almennar reglur skaðabótaréttarins um skaðabætur utan samninga. Hugsanlegur bótaréttur stefnanda byggi því á almennum reglum skaðabótaréttarins og tilgreindum ákv. XXI. kafla laga, um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991. Hvorki tilgreind ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, né ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu verði skýrð svo, að með þeim sé sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta, en mælt sé fyrir í ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í þessu sambandi vísist til ummæla í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 175/2000: K-x-x A-x-x A-x-x B-x-x gegn íslenzka ríkinu, uppkveðnum hinn 12.10. 2000. Þar segi m.a.:

Hvorki ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verða skýrð svo, að með þeim sé sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í framangreindum ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þau ákvæði ber að túlka svo að bótakröfu vegna aðgerða, sem þar eru nefndar, skuli meta með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök, sbr. lokamálslið 1. mgr. 175. gr. Einnig beri að meta með tilliti til bótaskyldu, hvort lögmæt skilyrði fyrir aðgerðum hafi verið fyrir hendi eða nægilegt tilefni til þeirra, eins og á stóð, sbr. 176. gr. laganna.

Stefndi byggi sýknukröfu sína m.a. á því, að þvingunaraðgerðir þær, sem stefnandi hafi sætt við lögreglurannsókn, hafi verið fyllilega lögmætar og eðlilegar, með hliðsjón af málsatvikum, á þeim tíma, sem ákvörðunin um handtöku stefnanda og gæzluvarðhald yfir honum var tekin og í fullu samræmi við réttarframkvæmd hér á landi. Úrskurðir um gæzluvarðhaldsvist stefnanda hafi verið kveðnir upp af þar til bærum dómstól, sbr. dskj. nr. 4 og 8 á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Stefnandi hafi kært úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur til Hæstaréttar Íslands, sem hafi staðfest þá, sbr. dskj. nr. 6 og 10.

Á því sé byggt af hálfu stefnda, að lögmæt skilyrði hafi verið fyrir hendi til þess að stefnandi væri handtekinn og fullt tilefni til þess, að hann sætti gæzluvarðhaldi vegna málsins.

Ekki sé hægt að túlka 175. gr. oml. sem sjálfstæða bótareglu. Ákvæði 175. gr. séu almenn fyrir öll bótaákvæði XXI. kafla laga nr. 19/1991 og fjalli fyrst og fremst um það, að dómari megi taka bótakröfu til greina og á sama hátt fella niður bætur eða lækka þær, hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisi kröfur sínar á. M.ö.o. sé um heimildarákvæði að ræða, en enginn hlutlægur mælikvarði sé gefinn til ákvörðunar bóta.

Samkvæmt 176. gr. oml. megi dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, o.s.frv., hafi lögmæt skilyrði ekki verið fyrir hendi eða, sbr. b-lið 176. gr. oml., „ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt“.

Niðurstaða um bótaskyldu í máli þessu ráðist af túlkun á 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Það komi í hlut dómara að leggja á það mat, hvort skilyrði a- og b- liða 176. gr. séu fyrir hendi.

Stefndi byggi á því, að öll lögmæt skilyrði til handtöku stefnanda og gæzluvarðhalds hans hafi verið fyrir hendi. Rannsóknarferli í máli stefnanda sé lýst á nákvæman hátt í gögnum málsins, sbr. dskj. nr. 21. Stefndi telji, að eðlilega og lögformlega hafi verið staðið að rannsókn í máli stefnanda í öllum atriðum.

Um tilefni til rannsóknar, handtöku og gæzluvarðhalds í máli stefnanda vísist m.a. til umsagnar Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 23. febrúar 2008, sbr. dskj. nr. 18, en þar segi m.a.:

Liggur fyrir að þann 7. ágúst 2008, játaði annar sakborningur málsins sakargiftir og bar um að hafa hlaupið á eftir brotaþola norður Lækjargötu og þaðan austur Hverfisgötu þar sem hann réðist til atlögu gagnvart brotaþola með hnífi. Framburður þessa sakbornings var að öðru leyti óljós, hann kvaðst ekki geta lýst atvikum nákvæmlega og gat m.a. ekki gert grein fyrir því hvort hann hefði verið einn að verki eða hvort annar maður hefði tekið þátt í árásinni. Lögreglu bar því eins og á stóð, að leitast við að rannsaka alla þætti málsins, m.a. varðandi hugsanlega aðild annarra einstaklinga að sjálfri árásinni, enda lá fyrir að vitni hafði greint lögreglu frá því að hafa séð tvo menn ganga í skrokk á brotaþola. Þá lá einnig fyrir að hnífurinn sem beitt var við árásina hafði ekki fundist, ásamt því sem lögreglu þótti einsýnt að bótakrefjandi og aðrir grunaðir hefðu sammælst um að gefa ranga skýrslu hjá lögreglu við rannsókn málsins. Var bótakrefjandi því sannarlega undir rökstuddum grun um að hafa tekið þátt í þeirri stórhættulegu líkamsárás sem um ræðir.

Er það mat lögreglustjóra að rökstuddur grunur um aðild bótakrefjanda að umræddri líkamsárás hafi verið fyrir hendi þann tíma sem hann sat í gæsluvarðhaldi. Þá var framburður bótakrefjanda við skýrslutökur lögreglu bæði óljós um mörg atriði ásamt því sem hann tók breytingum og var það mat lögreglu að sakborningar hefði sammælst um framburð og gefið ranga skýrslu hjá lögreglu og með því torveldað rannsókn lögreglu.“

Ekki verði annað séð, en að ærið tilefni hafi verið til aðgerða og erfitt er að sjá, á hvern hátt rannsóknaraðilar hafi átt að bera sig öðruvísi að í málinu, þar sem, við handtöku stefnanda hinn 5. ágúst 2008, hafi borið brýna nauðsyn til þess að taka frekari skýrslur af stefnanda vegna málsins og koma jafnframt í veg fyrir, að stefnandi gæti spillt fyrir framgangi rannsóknar málsins.

Hér skipti meginmáli, að á greindu stigi rannsóknar, þ.e. við handtöku stefnanda, hafi margvísleg atriði í gögnum málsins bent til sektar stefnanda, þótt það hafi síðar, að mati Ríkissaksóknara, ekki verið talið nægjanlegt til þess að gefa út ákæru í málinu, sbr. dskj. nr. 11. Tilefni til aðgerða, eins og á stóð, hafi því verið nægjanlegt.

Allt, sem gert hafi verið við rannsókn málsins, þ.á m. formlegar heimildir til rannsóknaraðgerða, sbr. úrskurðir héraðsdóms á dskj. nr. 4 og 8, hafi verið nauðsynlegt í þágu rannsóknar og innan þess lagaramma, sem íslenzk lög geri ráð fyrir. Enn og aftur sé bent á, að þó svo að rannsókn máls hafi ekki leitt til útgáfu ákæru í sakamáli, hafi það út af fyrir sig ekki úrslitaáhrif á það, hvort eðlilega hafi verið staðið að rannsókn máls. Framkvæmdina verði að skoða sjálfstætt og leggja mat á, hvort tilefni hafi verið til aðgerða á hverjum tíma og hvernig að hlutum hafi verið staðið.

M.a. með vísan til framangreinds rökstuðnings sé afstaða stefnda áréttuð, sbr. dskj. nr. 17 og 19, um að hafna beri öllum framkomnum kröfum stefnanda.

Málsástæðum þeim, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, sé ákveðið andmælt.

Á því sé m.a. byggt af hálfu stefnda, að stefnandi hafi sjálfur stuðlað að því, að gæzluvarðhaldsvist hans hafi orðið svo löng, sem raun varð á.

Stefnandi hafi gefið skýrslur hjá lögreglu 6., 8. og 13. ágúst og liggi endurrit af skýrslum fyrir í málinu á dskj. nr. 21, bls. 46-59. Við skoðun og samanburð á skýrslum stefnanda sé það fyrst hinn 13. ágúst, í síðustu skýrslu stefnanda hjá lögreglu, sem framburður hans verði heilstæður og í samræmi við önnur gögn málsins, en stefnandi hafi verið leystur úr gæzluvarðhaldi þann sama dag.

Tölulegri kröfugerð stefnanda sé mótmælt í heild sinni. Miskabótakrafa stefnanda sé ekki studd gögnum og því órökstudd. Ekki sé sýnt fram á orsakatengsl milli gæzluvarðhaldsvistar stefnanda og þess miska/ tjóns, sem hann telji sig hafa orðið fyrir.

Því sé mótmælt sem ósönnuðu, að stefnandi hafi orðið fyrir miskatjóni, vegna rannsóknar þess máls, sem hann hafi verið grunaður um aðild að.

Verði ekki fallizt á aðalkröfu stefnda um sýknu, sé á því byggt af hálfu stefnda, að stefnukröfur beri að lækka verulega, annars vegar með vísan til niðurlags 1. mgr. 175. gr. oml. þar sem kveðið sé á um, að fella megi niður bætur eða lækka þær, hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á, og hins vegar, með vísan til dómaframkvæmdar í sambærilegum/líkum málum, þar sem bætur séu ákvarðaðar að álitum mun lægri en stefnukröfur kveði á um.

IV

Forsendur og niðurstaða

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að hann hafi að ósekju sætt gæzluvarðhaldi frá 6. til 13. ágúst 2008 og eigi hann bótarétt samkvæmt 175. og 176. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.

Gæzluvarðhaldsvist stefnanda tengdist rannsókn á hnífstungumáli, þar sem brotaþoli slasaðist alvarlega. Árásarmaðurinn, S-kk-nf S-kk-nf, var félagi stefnanda, og höfðu þeir verið saman, ásamt tveimur öðrum félögum sínum, um nóttina, þegar árásin átti sér stað. Tók stefnandi þátt í því að elta uppi brotaþolann ásamt S-kk-þgf. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af stefnanda að morgni 6. ágúst er frásögn hans í ósamræmi við þá atburði, sem gerðust um nóttina og ferðir stefnanda. Í tveimur skýrslum, sem teknar voru af stefnanda hinn 8. ágúst er framburður hans misvísandi; í fyrri skýrslunni hélt hann nokkuð við upphaflegan framburð sinn, en í þeirri síðari breytti hann framburði sínum og skýrði m.a. frá því, að hann hefði séð S-kk-þf, félaga sinn, slá brotaþola og jafnframt skýrði hann frá því, að félagarnir, sem voru saman um nóttina, hefðu komið saman á fundi, þar sem þeir hefðu sammælzt um framburð um ferðir sínar umrædda nótt. Þá kemur fram verulegt ósamræmi í skýrslugjöf stefnanda og annarra sakborninga um málsatvik. Fallast má á með stefnda, að það hafi fyrst verið við skýrslugjöf hinn 13. ágúst sem framburður stefnanda mátti teljast nokkuð heildstæður. Enda þótt játning brotamanns hafi legið fyrir nokkuð fyrr, verður að fallast á með stefnda, að stefnandi hafi, með misvísandi og röngum framburði, sjálfur átt þátt í því að gæzluvarðhald hans varð svo langt sem raun bar, og hefur stefnandi ekki fært fram haldbær rök fyrir því, að gæzluvarðhaldsvist hans hafi verið lengri en þörf bar til vegna rannsóknarhagsmuna málsins. Eru skilyrði bóta því þegar af þeim sökum ekki fyrir hendi, og ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði og þykir hæfilega ákveðinn kr. 330.000. Við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenzka ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Á-kk-ef R-kk-ef, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 330.000, greiðist úr ríkissjóði.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf