E-76/2017

Þetta mál, sem var tekið til dóms 22. mars 2018, höfðar K-kk-nf V-kk-nf Ó-kk-nf, kt. [...], Akurholti 3, Mosfellsbæ, með stefnu birtri 10. janúar 2017, á hendur Íslandsbanka hf., kt. 491008-0160, Kirkjusandi 2, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar skuldar hans við stefnda samkvæmt veðskuldabréfi nr. 549-620149.150, sem var gefið út 27. október 2006, hafi 5. júlí 2011, numið 6.761.592 krónum eftir greiðslu þess gjalddaga.

Hann krefst þess til vara að viðurkennt verði að eftirstöðvar skuldar hans við stefnda samkvæmt veðskuldabréfi nr. 549-620149.150, sem var gefið út 27. október 2006, hafi 5. júlí 2011, numið 8.970.348 krónum eftir greiðslu þess gjalddaga.

Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda.

Hann krefst einnig málskostnaðar úr hendi hans að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun.

Málsatvik

Árið 2006 starfaði forveri stefnda undir nafninu Glitnir banki. Stefnandi sótti um fasteignalán hjá Glitni 24. október 2006, í íslenskum krónum að fjárhæð 13.000.000 kr. Í umsókninni var jafnframt tilgreint að lánsfjárhæðin skiptist til helminga milli tveggja erlendra gjaldmiðla þannig að hún yrði 118.830 svissneskir frankar og 11.183.758 japönsk jen, sem samsvaraði 6.500.000 kr. í hvorri mynt. Lánið skyldi leggja inn á tékkareikning stefnanda hjá bankanum, nr. 0549-26-66, og endurgreiðast af sama reikningi. Í reit á lánsumsókninni þar sem stóð við „Útfyllist af banka“ kom fram að þetta væri nýtt lán að fjárhæð 13.000.000 kr. Samkvæmt lánsumsókninni átti lánið að greiðast út í íslenskum krónum á kaupgengi Glitnis á útborgunardegi.

Stefnandi ritaði jafnframt undir yfirlýsingu í lánsumsókninni þess efnis að hann hefði leitað sér ráðgjafar og gerði sér grein fyrir þeim áhrifum sem þróun gengis og vaxta gæti haft á höfuðstól og greiðslubyrði.

Starfsmaður Glitnis ritaði lánanefnd og lýsti því láni sem stefnandi vildi taka. Í bréfinu er tekið fram að stefnandi sé viðskiptavinur í Einkabankaþjónustu Glitnis. Lánanefnd afgreiddi umsóknina 27. október 2006. Ákveðið var að setja hámark sem nam 20 milljónum íslenskra króna á útlán útibúa Glitnis banka til stefnanda.

Þegar umsóknin hafði verið samþykkt útbjó bankinn skuldabréf sem stefnandi gaf út til bankans. Bréfið, sem var í stöðluðu formi, bar yfirskriftina „Skuldabréf í erlendum myntum/mynteiningum, tryggt með veði“. Í skuldabréfinu viðurkenndi stefnandi að skulda Glitni banka 118.830 svissneska franka og 11.183.758 japönsk jen eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum, sem birtar væru í almennri gengistöflu Glitnis banka eða í íslenskum krónum.

Í bréfinu er ítarlega fjallað um vexti. Í 2. og 3. tölulið þess segir að af höfuðstól skuldarinnar skuli greiða vexti og að þeir séu breytilegir og breytist á gjalddögum skuldarinnar. Vextirnir greiðist eftir á, á eins mánaðar fresti, á sömu gjalddögum og afborganir, í fyrsta skipti 5. desember 2006. Skýrt kemur fram að vextir reiknist frá kaupdegi. Jafnframt segir í skuldabréfinu að vextir af þeim hluta höfuðstóls sem sé ákveðinn í japönskum jenum skuli taka mið af eins mánaða JPY LIBOR-vöxtum eins og þeir séu samkvæmt „British Bankers Association Interest Settlement Rates“ auk vaxtaálags bankans sem sé 1,65%. Vextir af þeim hluta höfuðstóls sem sé ákveðinn í svissneskum frönkum skulu samkvæmt skuldabréfinu taka mið af eins mánaðar CHF LIBOR-vöxtum eins og þeir séu samkvæmt „British Bankers Association Interest Settlement Rates“ auk vaxtaálags bankans sem sé 1,65%. Þá er hundraðshluti vaxta fyrir fyrsta vaxtatímabilið skýrt tilgreindur. Loks er tekið fram að bankinn áskilji sér rétt til að endurskoða vaxtaálagið á fjögurra ára fresti og breyta því telji hann ástæðu til þess.

Jafnframt er tekið fram í skuldabréfinu að skuldari geti óskað breytingar á myntsamsetningu skuldarinnar sé skuldin í skilum og að á gjalddögum sé skuldara heimilt að greiða skuldina að fullu eða greiða aukalega inn á hana. Þá er kveðið á um það að skuldara beri að greiða stimpilgjald og þinglýsingargjald af skuldabréfinu og að útgefanda beri að greiða 0,5% lántökugjald af láninu.

Lánið átti að endurgreiðast með 180 jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 5. desember 2006. Samkvæmt tölvuskeyti dagsettu 23. apríl 2012 frá viðskiptastjóra stefnda var engin greiðsluáætlun gerð vegna lánsins. Stefnandi kveðst ekki hafa fengið neina fjármálaráðgjöf um skuldbindingu sína.

Til tryggingar greiðslu bréfsins var stefnda sett að veði með 1. veðrétti fasteign stefnanda að Akurholti 3, Mosfellsbæ. Stefndi útbjó þrjú veðleyfi fyrir hönd stefnanda, sem voru gefin út til stefnda. Í þeim kom fram að stefnandi væri að taka lán hjá stefnda að fjárhæð 13.000.000 kr. Samkvæmt kvittun frá sýslumanninum í Reykjavík dags. 31. október 2006 „var stimpilgjald lánsins miðað við 13.000.000 kr.“

Lánið var greitt út í íslenskum krónum 8. nóvember 2006. Greiðslurnar, sem námu annars vegar 6.440.793 kr. og hins vegar 6.445.515 kr. það er samtals 12.886.308 kr., voru lagðar inn á reikning stefnanda nr. 549-26-66. Allar afborganir af láninu, sem voru sömuleiðis skuldfærðar af reikningi stefnanda nr. 549-26-66, voru því einnig í íslenskum krónum.

Stefndi tók við þessum kröfuréttindum Glitnis banka á hendur stefnanda á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008.

Skilmálum skuldabréfsins var breytt 8. október 2008, og aftur 26. febrúar 2009, og enn 20. ágúst 2009. Í öllum tilvikum var tekið fram í skjölum um skilmálabreytingu veðskuldabréfsins hverjar eftirstöðvar skuldarinnar væru í erlendum myntum.

Lánið miðaðist við svokallað greiðslumark, en að beiðni stefnanda var skilmálum bréfsins breytt þannig 20. ágúst 2009 að fjárhæð afborgana og vaxta fylgdi frá gjalddaga 5. september 2009 ekki breytingum á gengi þeirra mynta sem lánið miðast við. Þess í stað skyldi samanlögð fjárhæð afborgunar og vaxta nema 135.000 kr. Sú fjárhæð kallaðist greiðslumark lánsins og skyldi breytast í samræmi við breytingar á greiðslujöfnunarvísitölu frá grunnvísitölu í maí 2008 (96,1 stig) sem Hagstofa Íslands reiknar út hverju sinni í samræmi við lög nr. 133/2008. Sá hluti afborgunar og vaxta, reiknaður samkvæmt upphaflegum skilmálum lánsins, þ.e. miðað við breytingar á gengi, sem ekki greiddist af greiðslumarki, lagðist við höfuðstól lánsins og taldist hluti hans og fylgdi sömu vaxtakjörum. Á þennan hátt greiddi stefnandi af láninu fram til 5. júlí 2011.

Stefnandi ritaði undir staðlaða umsókn 7. desember 2011 og óskaði eftir endurreikningi lánsins á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða X í lögum nr. 151/2010 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Stefndi endurreiknaði þá lán stefnanda. Útreikningurinn miðaðist við 26. júlí 2011 og óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands frá útborgunardegi lánsins til 5. júlí 2011. Við endurreikninginn kom í ljós að eftirstöðvar skuldarinnar að teknu tilliti til greiðslu afborgana og vaxta hefðu numið 22.899.789 kr. ef skuldin hefði frá upphafi verið óverðtryggð og í íslenskum krónum, þ.e. upphaflegur höfuðstóll 12.952.959 kr. að viðbættum óverðtryggðum vöxtum 9.946.830 kr. Frá þeirri upphæð voru dregnar afborganir stefnanda af láninu, 6.191.367 kr., og reiknaðir vextir á greiðslur, 1.626.154 kr. Staða lánsins eftir endurútreikning stefnda nam því 15.082.267 kr. Eftirstöðvar skuldabréfsins samsvöruðu hins vegar á sama tíma, samkvæmt útreikningi stefnda, 26.867.853 íslenskum krónum. Stefnanda var jafnframt boðið að breyta skuld sinni við stefnda í íslenskar krónur. Stefnandi tók því boði og gaf stefnda út nýtt veðskuldabréf 7. desember 2011, að fjárhæð 15.317.295 kr. Með því láni greiddi hann upp skuld sína samkvæmt skuldabréfinu frá 27. október 2006. Stefnandi hefur greitt af því láni síðan. Því var þinglýst á 1. veðrétt fasteignar stefnanda í stað fyrra lánsins og nam árleg hlutfallstala kostnaðar þess 5,19% sem fram kemur í greiðsluáætlun sem fylgdi láninu. Á baksíðu hins nýja láns segir að bréfið sé gefið út til að greiða upp veðskuldabréf á sömu eign, gefið út 27. október 2006, upphaflega að fjárhæð 13.000.000 kr.

Lánið var ekki endurreiknað frekar, en stefndi hefur hafnað því að reikna það aftur samkvæmt fullnaðarkvittunum, sbr. dóma Hæstaréttar í málunum nr. 600/2011 og nr. 464/2012, þar eð hann telur lánið vera löglegt erlent gengislán.

Stefnandi þingfesti 9. apríl 2015 stefnu á hendur stefnda um sama veðskuldabréf. Því máli var vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2015. Í niðurstöðu úrskurðarins, sem var ekki kærður til Hæstaréttar, kom meðal annars fram að stefnandi hefði ekki, með framlögðum útreikningum eða öðrum gögnum, gert grein fyrir því að hann ætti fjárkröfu á hendur stefnda eða hver hún væri og með því hefði hann ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfu sína.

Rúmu ári síðar, 9. janúar 2017, lét stefnandi Hagsmunasamtök heimilanna endurreikna lánið miðað við fullnaðarkvittanir. Í þeim reikningi kom fram að staða lánsins 5. júlí 2011, eftir greiðslu þess gjalddaga, hefði numið 8.970.348 kr. í stað 15.082.267 kr. skv. endurreikningi stefnda. Skuld stefnanda við stefnda hafi því verið 6.111.919 kr. lægri en samkvæmt endurreikningi stefnda. Í endurreikningi Hagsmunasamtaka heimilanna var tekið mið af fjárhæðum í erlendum myntum og þær uppreiknaðar miðað við gengi hverrar myntar eins og það er tilgreint á hverjum gjalddaga.

Í aðalkröfu miðar stefnandi við endurreikning stefnda, þar sem höfuðstóllinn 12.952.959 kr. sé án vaxta (heildarlántökukostnaðar), en til frádráttar komi greiðslur stefnanda inn á hann, 6.191.367 kr., og verði eftirstöðvar því 5. júlí 2011 6.761.592 kr. (12.952.959 – 6.191.367) í stað 15.082.267 kr. skv. endurútreikningi stefnda.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Aðalkrafa

Stefnandi byggir á því að hann hafi, sem neytandi, tekið lán hjá stefnda 27. október 2006 og að um lánssamninginn hafi gilt þágildandi lög um neytendalán, nr. 121/1994, sbr. 4. gr. laganna. Samkvæmt ófrávíkjanlegum ákvæðum 1. mgr. 6. gr., sbr. 5. gr. laganna, hafi Glitni verið skylt að veita stefnanda ákveðnar upplýsingar við gerð lánssamningsins auk þess að gera greiðsluáætlun, sem sé órjúfanlegur hluti lánssamnings, skv. 6. og 7. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 672/2012.

Þar eð stefndi hafi við gerð lánssamningsins ekki útbúið greiðsluáætlun þar sem fram kæmi allur kostnaður af láninu hafi honum ekki verið heimilt að krefja stefnanda um annan lántökukostnað (vexti) en þann sem tilgreindur hafi verið í samningi (greiðsluáætlun) aðila, skv. 4. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994, svo skýrt að samrýmst gæti eindregnu skilyrði 1. málsliðar 2. mgr. 14. gr. laganna, þ.e. þann lántökukostnað (vexti) sem lánþegi (neytandi) mátti með góðu móti sjá fyrir við töku lánsins. Þær upplýsingar hafi stefnandi ekki fengið, um fjárhæðir vaxta eða annan kostnað.

Stefnandi telur jafnframt að stefnda hafi eingöngu verið heimilt að krefja hann um þann lánskostnað (vexti) sem fullnægði því skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994 að vera innan marka þeirrar árlegu hlutfallstölu kostnaðar, sem telja megi að hafi átt að vera reiknuð svo greinanlegt væri við gerð samningsins, skv. 5. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna. Slíkur útreikningur hafi ekki verið til um fjárhæð vaxta þótt lög um neytendalán gerðu ráð fyrir honum. Samkvæmt þessu skilyrði sé stefnda ekki heimilt að krefjast lántökukostnaðar sem gefi hærri árlega hlutfallstölu kostnaðar en þá sem hafi átt að vera reiknuð þannig.

Þar eð hvorki hafi legið fyrir, við töku lánsins, heildarlántökukostnaður né árleg hlutfallstala kostnaðar, skv. 4. og 5. tölulið 1. mgr. 6. gr., sbr. 5. gr., laga nr. 121/1994, og ekki hafi heldur verið vísað til eða farið eftir ákvæðum 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laganna um breytilega vexti, hafi stefndi ekki mátt krefja stefnanda um greiðslu vaxta frá töku lánsins til 5. júlí 2011 samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laganna. Í ákvæðinu segi að séu vextir og annar lántökukostnaður ekki tilgreindir í lánssamningi (greiðsluáætlun) sé lánveitanda óheimilt að krefja neytanda um greiðslu þeirra. Eins og áður segi hafi sá kostnaður ekki verið tilgreindur, og ekki heldur árleg hlutfallstala kostnaðar í lánssamningi og greiðsluáætlun ekki verið gerð.

Starfsmenn Glitnis hafi því ekki veitt stefnanda þær upplýsingar sem þeim var skylt að tilgreina við upphaf samningsgerðar um vexti og kostnað stefnanda af láninu samkvæmt 5. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994, þar á meðal um heildarlántökukostnað og árlega hlutfallstölu kostnaðar. Bankinn hafi því brotið gegn 24. gr. laganna þar sem segi að ekki megi með samningi víkja frá ákvæðum laganna neytanda í óhag. Þessi lagaákvæði eigi, eðli málsins samkvæmt, einnig við um óverðtryggða vexti sem stefndi notaði í endurútreikningi sínum síðar.

Af þessu leiði að víkja beri til hliðar ákvæðum 2. og 3. töluliðar lánssamnings aðila (veðskuldabréfsins) um vexti frá upphafi lántöku 27. október 2006 til 5. júlí 2011 eftir greiðslu þess gjalddaga, á grundvelli 24. gr. laga nr. 121/1994 og 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c, í lögum nr. 7/1936, þar sem stefndi hafi vanrækt svo alvarlega að veita stefnanda upplýsingar um efni og áhrif skilmála skuldabréfsins að ósanngjarnt sé af stefnda eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig. Glitnir hafi jafnframt notið yfirburðastöðu sem fjármálafyrirtæki þegar lánssamningurinn var útbúinn og skilmálar hans um vexti skv. 2. og 3. lið í samningnum hafi verið staðlaðir.

Með lögum nr. 14/1995, um breytingu á lögum nr. 7/1936, hafi tilskipun Evrópuráðsins nr. 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um ósanngjarna skilmála í neytendasamningum verið leidd í lög á Íslandi sem 36. gr. a-d í lögum nr. 7/1936. Breytingin eigi fyrst og fremst við um staðlaða samningsskilmála, þ.e. skilmála sem hafi ekki verið samið um sérstaklega og sé megináherslan lögð á að túlka óskýra samningsskilmála neytanda í hag.

Lánssamningurinn (veðskuldabréfið) sem stefndi gaf út sé staðlaður, og efni hans samið einhliða af fjármálastofnuninni (stefnda) sem neytandinn (stefndi) samdi við. Af þeim sökum falli samningurinn undir 36. gr. a-d í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. og 36. gr., sbr. 2. mgr. 3. gr., tilskipunar ráðsins nr. 93/13/EB frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum.

Þetta þýði að teljist einhver skilmáli samningsins ekki vera á skýru og skiljanlegu máli (greiðsluáætlun ekki fyrir hendi) teljist hann í raun vera ósanngjarn í skilningi laganna, sbr. 36. gr. b. í lögum nr. 7/1936. Upplýsingar um kostnað sem lánveitanda sé skylt að veita neytanda skriflega skv. 5. gr., sbr. 3., 4., 5., 6. og 7. tölulið 1. mgr. 6, gr., og 1. mgr. 7. gr. laga nr. 121/1994, en kjósi að birta ekki, geti ekki talist vera á skýru og skiljanlegu máli.

Að sama skapi geti slík háttsemi ekki talist vera góðir viðskiptahættir og sé hún til þess fallin að raska til muna jafnvæginu milli lánveitanda og lántaka. Því séu skilmálar samningsins um vexti ósanngjarnir, sbr. 3. mgr. 36. gr. c í lögum nr. 7/1936, sbr. 1. mgr. 3. gr. tilskipunar nr. 93/13/EB, eins og áður greindi.

Í þessu sambandi hafi stefndi sem lánveitandi borið ábyrgð á því að stefnanda væru kynnt öll skjöl sem vörðuðu lánið, hvort sem það væri lánssamningur, greiðsluáætlun og önnur fylgiskjöl hans eða kynningarefni sem stefndi leggur fram til upplýsinga um lán.

Stefnandi byggir jafnframt á því að stefndi sé fjármálafyrirtæki með sérfróða starfsmenn. Það hafi samið lánssamninginn (veðskuldabréfið) en látið undir höfuð leggjast að útbúa greiðsluáætlun og verði að bera hallann af því að hafa ekki farið eftir skýrum ákvæðum laga um neytendalán um upplýsingagjöf við samningsgerðina gagnvart stefnanda. Þetta hafi stefndi gengist undir þegar lög nr. 179/2000 tóku gildi 11. janúar 2001, þegar fasteignalán féllu undir neytendalánalögin.

Varakrafa

Stefnandi byggir á því að lánssamningurinn geti ekki staðið sem erlent lán, þar eð hann hafi verið í algerri andstöðu við lög nr. 121/1994 um neytendalán. Með breytingarlögum nr. 179/2000, sem tóku gildi 11. janúar 2001, hafi fasteignalán fallið undir neytendalán. Lánssamningurinn hafi verið gerður 27. október 2006 og eigi lögin því við um hann.

Lánssamningur, dags. 27. október 2006, var í andstöðu við ákvæði laga nr. 121/1994

Stefnandi byggir á því að lánssamningurinn hafi, bæði að efni og í framkvæmd, verið í andstöðu við lög nr. 121/1994, um neytendalán, sem giltu á þeim tíma þegar hann var gerður. Tenging samningsins við erlenda mynt, jafnvel þótt lánið verði talið hafa verið veitt í þeirri mynt, sé þess vegna ólögmæt. Af þeim sökum beri að miða skuldbindingu stefnanda við íslenskar krónur með erlendu gengisviðmiði.

Ekki sé nokkrum vafa undirorpið að lánssamningurinn hafi fallið undir 4. gr. laga nr. 121/1994, sbr. lög nr. 179/2000. Sú ábyrgð hvíli á stefnda að veita neytanda skýrar og fullnægjandi upplýsingar við upphaf lántöku. Stefnandi vísar í þessu sambandi til ófrávíkjanlegra ákvæða 3., 4., 5., 6., og 7. töluliða 1. mgr. 6. gr., sbr. 5. gr., laga nr. 121/1994. Hann telur stefnda hafa vanrækt upplýsingaskyldu sína við gerð og framkvæmd lánssamningsins.

Í lögum nr. 121/1994, sbr. lög nr. 179/2000, komi hugtakið „gjaldmiðill“ aðeins fyrir á einum stað, þar sem segi að heildarlántökukostnaður skuli reiknaður út í „krónum“, sbr. 4. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna. Það leiði til þess að miða skuli heildarlántökukostnað við íslenskar krónur.

Í lánssamningnum (greiðsluáætlun) hafi lánsfjárhæðin ekki verið tilgreind í krónum, og ekki heldur vextir eða heildarlántökukostnaður. Ekki hafi heldur verið getið um árlega hlutfallstölu kostnaðar eða annað sem máli kunni að skipta fyrir neytendalán. Greiðsluáætlun hafi ekki legið fyrir eins og áður greindi. Stefnanda hafi því alls ekki verið veittar fullnægjandi upplýsingar um fjárskuldbindingu sína fyrir og við lántökuna. Séu þessar mikilvægu upplýsingar ekki veittar geti lánssamningur ekki talist vera „löglegt gjaldeyrislán“.

Samkvæmt dómum Hæstaréttar teljist lán einkum vera í erlendri mynt séu hvergi í lánsskjali tilgreindar fjárhæðir í krónum. Sú tilhögun við samningsgerð standist hins vegar ekki fyrirmæli laga nr. 121/1994 um neytendalán, nema því aðeins að samtímis eða áður séu veittar fullnægjandi upplýsingar, sbr. framangreint. Þetta þýði að sé neytendalán í erlendum gjaldeyri beri að umreikna og veita jafnframt upplýsingar um kostnað og fjárhæðir í krónum. Að öðrum kosti sé tenging lánsins við erlenda gjaldmiðla óheimil. Í lögum nr. 21/1994 hafi hvergi verið heimild til að veita neytendum erlent lán án þess að lögin næðu yfir slíka lánafyrirgreiðslu skv. 1. gr. laganna, sbr. 2. gr. laganna, sem sé tæmandi um þá lánssamninga sem eru undanþegnir lögunum. Má um þetta vísa til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 243/2015, um vanrækslu á upplýsingaskyldu. Auk þess hafi stefnandi ekki fengið neina fjármálaráðgjöf.

Með vanrækslu sinni hafi stefndi jafnframt brotið gegn ákvæði 11. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán. Þar segi að árleg hlutfallstala kostnaðar skuli reiknuð út á þeim tíma sem lánssamningur sé gerður. Við útreikning hennar skuli gengið út frá því að samningurinn gildi umsaminn tíma og að lánveitandi og neytandi standi við skuldbindingar sínar samkvæmt skilmálum samningsins.

Ekki hafi verið mögulegt að fullnægja þessu ákvæði laganna. Í árlegri hlutfallstölu kostnaðar sé dreginn saman heildarkostnaður af láninu., sbr. þó 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laganna, en þeim ákvæðum hafi ekki heldur verið fullnægt varðandi breytilega vexti.

Samkvæmt 24. gr. laga nr. 121/1994 hafi stefndi ekki mátt víkja frá ákvæðum laganna með lánssamningi stefnanda í óhag. Með því að tilgreina ekki heildarkostnað lánsins, leggja fram greiðsluáætlun og árlega hlutfallstölu kostnaðar hafi stefndi brotið gegn 5. gr. og 4.–7. tölulið 1. mgr. 6. gr. og 11. gr., sbr. 24. gr. laganna, stefnanda í óhag.

Þetta þýði að samkvæmt lögunum hafi ekki verið heimilt að lána neytendum erlendar myntir á þennan hátt, hafi lánið á annað borð verið erlent, án tilskilinnar upplýsingagjafar. Lög um neytendalán séu enn fremur ófrávíkjanleg og gangi framar ákvæðum lánssamningsins og meginmáli hans ef hann stríðir gegn þeim. Lánssamningurinn geti því ekki staðið óbreyttur að þessu leyti og sé í lagalegu tómarúmi eins og hann var útbúinn. Engu breyti þótt honum hafi verið breytt í íslenskar krónur síðar. Að mati stefnanda verði því að virða að vettugi tengingu lánssamningsins við erlenda gjaldmiðla og líta svo á að í honum hafi falist íslenskt lán, bundið gengi erlendra gjaldmiðla á ólögmætan hátt.

Samkvæmt framangreindu sé auk 24. gr. laga nr. 121/1994 einnig vísað til 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c., í lögum nr. 7/1936, um að lánssamningnum skuli breyta að þessu leyti þannig að hann varði lánsfé í íslenskum krónum með gengistryggingu sem sé í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar um það atriði, og sé því ólögmætur. Af þessum sökum gildi framlagður endurútreikningur stefnanda um fullnaðarkvittanir.

Lánssamningur aðila dags. 27. október 2006 varðar lánsfé í íslenskum krónum

Verði ekki fallist á fyrstu málsástæðu fyrir varakröfu byggir stefnandi kröfuna á því að samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, gildi ákvæði VI. kafla laganna um skuldbindingar, sem varða sparifé og lánsfé í íslenskum krónum þar sem skuldari lofi að greiða peninga og þar sem umsamið eða áskilið er að greiðslurnar skuli verðtryggðar og séu ákvæði kaflans ófrávíkjanleg, sbr. 2. gr. laganna. Utan kaflans falli þau tilvik þegar erlend mynt sé raunverulega lánuð. Stefnandi telji það hafa meginþýðingu í þessu sambandi hvernig skuldbindingar og efndir aðila hafi verið í raun, en fyrir liggi að aðeins íslenskar krónur hafi verið afhentar honum sem lánsfé, auk þess sem hann greiddi af láninu með íslenskum krónum þótt engin heimild væri til þess samkvæmt veðskuldabréfinu. Af þessu leiði að lánsfé í íslenskum krónum verði einungis verðtryggt á þann hátt sem 14. gr. laganna heimilar. Samningsákvæði um annars konar verðtryggingu, eins og gengistryggingu, séu því ekki heimil, enda sæti samningsfrelsið takmörkunum að þessu leyti. Engin heimild sé til þess að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum miðað við gengi erlendra gjaldmiðla.

Þegar samningsákvæði sé andstætt ófrávíkjanlegum réttarreglum, eins og reglum VI. kafla laga um vexti og verðtryggingu, verði að víkja því til hliðar með stoð í þeim reglum, sbr. Hrd. 1976, bls. 1101, Hrd. 1979, bls. 768 og Hrd. 1989, bls. 583.

Samkvæmt texta skuldabréfsins sé lánað fé í erlendum myntum/mynteiningum en fyrir neðan fyrirsögnina sé bætt við eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum, sem birtar eru í almennri gengistöflu Glitnis banka hf., eða í íslenskum krónum. Hæstiréttur hafi litið til slíks orðalags í ýmsum útgáfum þegar hann hafi metið hvort lán sé í erlendum myntum eða í íslenskum krónum. Stefnandi telji aftur á móti að slík niðurstaða geti ekki staðist lög nr. 38/2001. Þetta orðalag sé villandi þegar erlend mynt fari ekki úr hendi lánveitanda í hönd lántaka. Annars sé niðurstaðan sú að lán sem er greitt út í íslenskum krónum og endurgreitt í íslenskum krónum teljist vera lán í „erlendri mynt“, þótt erlendar myntir fari ekki á milli lánveitanda og lántaka, sem stefnandi telur ótækt.

Þá erlendu mynt sem var lánuð stefnanda samkvæmt orðalagi veðskuldabréfsins hefði því orðið að afhenda til þess að uppfylla ákvæði lánssamningsins, sérstaklega með tilliti til þess að lántaki þurfi að endurgreiða þá sömu fjárhæð auk vaxtaeins og fram komi í lánssamningi aðila.

Auk þess byggi stefnandi á því sem segi í 5. tölulið skilmála lánssamningsins, að sé skuldin í skilum geti skuldari óskað eftir breytingu á myntsamsetningu hennar, þ.e. breytingu í aðra erlenda mynt. Jafnframt segi neðarlega í sama tölulið: Skuldari hefur ekki heimild til að fá skuldinni eða hluta hennar breytt úr erlendri mynt eða mynteiningu yfir í íslenskar krónur. Af þessi leiði að Glitnir banki og síðar stefndi hafi hvorki mátt greiða lánið út í íslenskum krónum né myntbreyta hverri afborgun yfir í íslenskar krónur, því þá hafi lánið orðið gengistryggt.

Samkvæmt 10. tölulið skilmála lánsins hafi stefnda einungis verið heimilt við vanskil á greiðslu afborgana eða vaxta á gjalddaga að umreikna skuldina úr erlendum myntum yfir í íslenskar krónur miðað við skráð sölugengi. Því hafi öll framkvæmd lánssamningsins á útborgun lánsfjár og greiðslum afborgana í íslenskum krónum verið á skjön við skilmála lánssamningsins og allt rekist hvað á annars horn í þessu sambandi og beri, þar eð svona standi á, að skýra lánssamninginn stefnanda í hag, þannig að hann hafi í raun verið í íslenskum krónum með gengistryggingu.

Jafnframt sé til þess að líta að hafi lántaki ekki tekjur í erlendum myntum, og það viti lánveitandi áður en hann lánar, sé til lítils að lána erlendar myntir því þá sé frá upphafi ómögulegt fyrir lántaka að endurgreiða erlenda lánsfjárhæð. Því sé önnur niðurstaða en sú sem stefnandi haldi fram ótæk, þ.e. hvað var í raun afhent og lánað.

Séu upphafleg ákvæði samnings í ósamræmi við t.d. munnlegar breytingar á innihaldi hans hafi verið litið svo á í samningarétti að viðbótarákvæðin gangi að jafnaði framar hinum prentaða eða vélritaða texta samnings (veðskuldabréfs), sem heimfæra megi í þessu máli undir það sem lánað var og greitt til baka með, þ.e. íslenskar krónur í stað erlendra mynta.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi vísar sjónarmiðum stefnanda og kröfugerð sem byggist á þeim eindregið á bug og krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda.

Hafna ber aðalkröfu stefnanda

1. Lög um neytendalán nr. 121/1994 eiga ekki við um lánssamninginn

Stefndi byggir kröfu sína um sýknu af aðalkröfu stefnanda í fyrsta lagi á því að ákvæði laga nr. 121/1994, um neytendalán, gildi ekki um skuldabréfið sem stefnandi gaf út í október 2006.

Í 1. gr. laganna segi að lögin taki til lánssamninga sem lánveitandi geri í atvinnuskyni við neytendur. Hugtakið neytandi sé skilgreint í a-lið 4. gr. laganna. Það sé einstaklingur sem eigi lánsviðskipti sem lögin taki til, enda séu þau ekki gerð í atvinnuskyni af hans hálfu. Stefnandi hafi, á þeim tíma er lánið var veitt, stundað nokkuð umfangsmikla fjárfestingastarfsemi í atvinnuskyni og hafi meðal annars verið í einkabankaþjónustu hjá Glitni banka. Stefndi telur lánið hafa verið tekið sem lið í þeirri atvinnustarfsemi og að það teljist því ekki vera neytendalán í skilningi laga nr. 121/1994.

2. Farið var að ákvæðum laga um neytendalán nr. 121/1994

Verði talið að ákvæði laga nr. 121/1994 eigi við um skuldabréfið byggir stefndi sýknukröfu sína á því að starfsmenn Glitnis hafi veitt stefnanda nægjanlegar upplýsingar þegar bréfið var gefið út.

Samkvæmt 5. gr. laga nr. 121/1994 skuli lánssamningur gerður skriflega og fela í sér upplýsingar sem tilgreindar eru í 6. og 8. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. skuli lánveitandi, við gerð lánssamnings, veita neytanda upplýsingar um höfuðstól, fjárhæð útborgunar, vexti, heildarlántökukostnað, árlega hlutfallstölu kostnaðar og þá heildarupphæð sem skuli greiða, fjölda einstakra greiðslna, fjárhæð þeirra og gjalddaga og gildistíma lánssamnings, skilyrði uppsagnar hans og heimild til að greiða fyrir lokagjalddaga. Hvergi í lögum um neytendalán nr. 121/1994 sé þess krafist að gerð sé greiðsluáætlun. Lánveitanda sé heimilt að veita framangreindar upplýsingar í skuldabréfi eða öðru formi, sem hann kjósi.

Þetta skuldabréf hafi stefnandi gefið út 27. október 2006. Það beri yfirskriftina: skuldabréf í erlendum myntum/mynteiningum Tryggt með veði.

Í skuldabréfinu viðurkenni stefnandi að skulda Glitni banka „eftirfarandi erlendar fjárhæðir eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum, sem birtar eru í almennri gengistöflu Glitnis banka hf. eða í íslenskum krónum. CHF 118.830,-....JPY 11.183.758,-“. Því séu höfuðstóll skuldarinnar og fjárhæð útborgunar skýrt tilgreind í skuldabréfinu.

Fjöldi einstakra greiðslna, gjalddagi þeirra og gildistími lánssamnings sé jafnframt skilmerkilega tilgreindur í skuldabréfinu. Þar segi að höfuðstól skuldarinnar beri að endurgreiða með 180 jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 5. desember 2006.

Í skuldabréfinu sé ítarlega fjallað um vexti. Skýrt komi fram í 2. tölulið að af höfuðstól skuldarinnar skuli greiða vexti og að þeir séu breytilegir og breytist á gjalddögum skuldarinnar, í upphafi hvers vaxtatímabils. Fram komi að vaxtatímabilin séu einn mánuður í senn, að fyrsta vaxtatímabilinu undanskildu. Í skuldabréfinu segi að vextir skuli greiðast eftir á, á eins mánaðar fresti, á sömu gjalddögum og afborganir, í fyrsta skipti 5. desember 2006. Einnig komi fram að vextir reiknist frá kaupdegi.

Í 3. tölulið skuldabréfsins segi að vextir fyrir fyrsta vaxtatímabilið af þeim hluta höfuðstóls sem er ákveðinn í japönskum jenum, þ.e. frá kaupdegi til 5. desember 2006, skuli taka mið af eins mánaðar LIBOR-vöxtum fyrir japanskt jen (JPY) eins og þeir séu samkvæmt „British Bankers Association Interest Settlement Rates“ tveimur virkum bankadögum fyrir kaupdag bréfsins. Þá segi að vextir fyrir fyrsta vaxtatímabilið séu 0,37% auk vaxtaálags bankans sem sé 1,65%. Vextir séu því samtals 2,02%. Í skuldabréfinu komi skýrt fram að vextir fyrir önnur vaxtatímabil, þ.e. frá 5. desember 2006, skuli taka mið af eins mánaðar LIBOR-vöxtum fyrir japanskt jen eins og þeir eru samkvæmt „British Bankers Association Interest Settlement Rates“ tveimur virkum bankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils, að viðbættu vaxtaálagi bankans.

Um vexti af þeim hluta höfuðstólsins sem er ákveðinn í svissneskum frönkum segi í skuldabréfinu að vextir fyrir fyrsta vaxtatímabilið, þ.e. frá kaupdegi til 5. desember 2006, skuli taka mið af eins mánaðar LIBOR-vöxtum fyrir svissneska franka (CHF) eins og þeir séu samkvæmt „British Bankers Association Interest Settlement Rates“ tveimur virkum bankadögum fyrir kaupdag bréfsins. Vextir fyrir fyrsta vaxtatímabilið séu 1,73917% auk vaxtaálags bankans sem sé 1,65%. Vextir séu því samtals 3,38917%. Í skuldabréfinu komi skýrt fram að vextir fyrir önnur vaxtatímabil, þ.e. frá 5. desember 2006, skuli taka mið af eins mánaðar CHF LIBOR-vöxtum eins og þeir eru samkvæmt „British Bankers Association Interest Settlement Rates“ tveimur virkum bankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils, að viðbættu vaxtaálagi bankans.

Loks sé skýrt að Glitnir banki áskilji sér rétt til að endurskoða vaxtaálag á fjögurra ára fresti, talið frá útgáfudegi skuldabréfsins, og breyta því telji bankinn ástæðu til.

Í 6. tölulið skuldabréfsins segi að sé skuldin í skilum geti skuldari óskað eftir breytingu á myntsamsetningu hennar þannig að eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við aðra erlenda mynt eða mynteiningar, eina eða fleiri, og í öðrum hlutföllum en upphaflega var samið um.

Samkvæmt 8. tölulið sé skuldara heimilt á gjalddögum bréfsins að greiða skuldina að fullu eða greiða aukalega inn á hana umfram umsamda afborgun og vexti samkvæmt skilmálum bréfsins. Því sé skilmerkilega greint frá heimild til að greiða fyrir lokagjalddaga auk þess sem skilyrði uppsagnar komi fram í skuldabréfinu.

Í 13. tölulið segi að útgefanda beri að greiða stimpilgjald og þinglýsingargjald og í 14. tölulið bréfsins segi að útgefanda beri að greiða 0,5% lántökugjald af láninu. Við útborgun lánsins hafi stefnandi fengið upplýsingar um fjárhæð þóknana og lántökugjalds. Þá sé í yfirliti yfir lánveitinguna tilgreint gengi svissneskra franka annars vegar og japanskra jena hins vegar á útborgunardegi, auk þess sem fram komi fjárhæð útborgunar í hvorri mynt um sig auk upplýsinga um andvirði fjárhæðanna í íslenskum krónum. Stefnandi hafi því fengið fullnægjandi upplýsingar um lántökukostnað. Í því sambandi bendir stefndi á niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 243/2015. Þar komi skýrt fram að ekki þurfi að veita sundurgreindar upplýsingar um einstaka liði heildarlántökukostnaðar sem falli til á hverjum gjalddaga.

Í fyrri málslið 2. mgr. 6. gr. laganna segi að ef breyta má lánskostnaði, afborgunum eða öðrum atriðum lánskjara á samningstímanum skuli lánveitandi greina neytanda frá því við hvaða aðstæður breytingarnar geti orðið. Þetta hafi lánveitandi gert og á skýran hátt. Í seinni málslið 2. mgr. 6. gr. laganna sé gert ráð fyrir því að ekki sé alltaf hægt að reikna út árlega hlutfallstölu kostnaðar, eins og í þessu tilviki þegar vextir eru breytilegir. Þessi tala sýni heildarlántökukostnað sem hljótist af gerð lánssamningsins, þar með talið vexti, lýst sem árlegri prósentu af upphæð láns þess sem er veitt. Í slíkum tilvikum mæli lögin fyrir um það að lánveitandi skuli, í stað þess að reikna árlega hlutfallstölu kostnaðar, skýra neytanda frá því hverjir vextir séu, hvaða gjöld falli á lánið og við hvaða aðstæður breytingar geti orðið. Þetta hafi Glitnir banki gert, enda komi skýrt fram í skuldabréfinu hvaða vexti lánið beri og hvernig þeir verði reiknaðir út á lánstímanum.

Það sé líka ljóst af 9. gr. laga nr. 121/1994 að löggjafinn hafi gert ráð fyrir að hægt væri að semja um að neytendalán bæru breytilega vexti og að það gæti haft áhrif á upplýsingagjöf. Í ákvæðinu segi að þótt í lögunum sé kveðið á um að neytandi skuli fá upplýsingar um vexti eða fjárhæðir þar sem vextir eru meðtaldir, sbr. 6. gr., komi það ekki í veg fyrir að aðilar geti samið um að vextir séu að nokkru eða öllu leyti breytilegir. Í slíkum tilvikum skuli greint frá vöxtum eins og þeir séu á þeim tíma sem upplýsingarnar eru gefnar, tilgreint skal á hvaða hátt vextirnir séu breytilegir og við hvaða aðstæður þeir breytist. Það liggi fyrir að í skuldabréfinu sem deilt er um í málinu komi skýrt fram að vextir lánsins séu breytilegir. Jafnframt sé greint frá því hvernig þeir séu fyrsta vaxtatímabilið og við hvað breytingar á þeim miðist. Upplýsingar sem Glitnir banki veitti stefnanda um breytilega vexti séu því í fullu samræmi við 9. gr. laga nr. 121/1994.

Stefndi bendir jafnframt á að í lánsumsókn komi skýrt fram að lántaki hafi leitað sér ráðgjafar og geri sér grein fyrir þeim áhrifum sem þróun gengis og vaxta geti haft á höfuðstól og greiðslubyrði. Stefnanda hafi því ekki getað dulist að lánið var háð þessum breytilegu þáttum. Þessu til stuðnings sé vísað til áðurnefnds dóms Hæstaréttar í máli nr. 243/2015.

Í ljósi alls framangreinds hafi stefnandi, sem almennur neytandi, auðveldlega getað áttað sig á hverjir skilmálar skuldabréfsins væru. Því verði að telja að upplýsingagjöf Glitnis banka hafi fullnægt skilyrðum laga nr. 121/1994, en telja verði að stefnandi hafi að minnsta kosti haft sömu þekkingu og almennur neytandi, enda hafi hann stundað nokkuð umfangsmikla fjárfestingastarfsemi.

Stefndi bendir einnig á að hið umdeilda skuldabréf sé viðskiptabréf og á því sé tæmandi lýsing á þeim réttindum sem það veiti og takmörkunum sem á þeim réttindum kunni að vera, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 715/2012. Skilmálar þess séu skýrir og því enginn fótur fyrir fullyrðingum í stefnu um að skilmálar lánsins séu svo óskýrir að ekki sé hægt að byggja rétt á þeim.

3. Afleiðingar af meintum skorti á upplýsingum

Í stefnu virðist stefnandi annars vegar byggja á því að meintur skortur á upplýsingum eigi að leiða til þess að stefnda hafi „eingöngu verið heimilt að krefja hann um þann lánskostnað (vexti) sem fullnægði þeim áskilnaði 2. málsl. 2. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994, að vera innan marka þeirra árlegu hlutfallstölu kostnaðar, sem telja megi að hafi átt að vera reiknuð svo greinanlegt væri við gerð samningsins“. Hins vegar virðist hann byggja á því að víkja eigi til hliðar ákvæðum 2. og 3. töluliðar veðskuldabréfsins um vexti á grundvelli 24. gr. laga nr. 121/1994 og 36. gr., sbr. 36. gr. c í lögum nr. 7/1936.

Stefndi byggir á því að jafnvel þótt talið yrði að Glitnir banki hefði ekki að öllu leyti staðið rétt að upplýsingagjöf við lánveitinguna sé ekki einsýnt hvaða afleiðingar slíkt hafi. Því verði að meta, að teknu tilliti til allra atvika málsins, hvaða afleiðingar möguleg vanræksla á upplýsingagjöf hafi haft á hagsmuni stefnanda og hvaða þýðingu hún eigi að hafa að lögum. Stefndi telur að meintur skortur á upplýsingagjöf geti hvorki haft í för með sér að ekki sé hægt að krefja stefnanda um vexti samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins né að víkja eigi ákvæðum 2. og 3. töluliðar veðskuldabréfsins til hliðar.

Ákvæði 14. gr. laga nr. 121/1994 fallið úr gildi

Að mati stefnda er málatilbúnaður stefnanda nokkuð óljós. Verði talið að stefnandi sé í raun að bera fyrir sig ákvæði 14. gr. laga nr. 121/1994 mótmælir stefndi því að ákvæðið geti átt við í málinu þar eð lög nr. 121/1994 hafi fallið úr gildi þegar ný lög um neytendalán tóku gildi 1. nóvember 2013, löngu áður en þetta mál var höfðað.

Í nýju lögunum nr. 33/2013, sem tóku gildi 1. nóvember 2013, sé ekki kveðið á um að nein ákvæði eldri laganna haldi gildi sínu eftir gildistöku yngri laganna, þvert á móti sé skýrt kveðið á um það að lög nr. 121/1994 falli úr gildi við gildistöku nýrra laga.

Almennt hafi verið talið að við mat á því hvernig marka skuli tímaskil milli laga eigi að miða við að nýjum lögum skuli, eftir gildistöku sína, beitt um öll lögskipti sem undir ákvæði þeirra falla þótt til hafi stofnast áður en lögin tóku gildi. Sama eigi við um réttarstöðu manna að öðru leyti. Því sé meginreglan sú að réttarstaða manna ákvarðist af lögum eins og þau eru hverju sinni, þótt upphaf megi rekja til eldri laga.

Með nýju lögunum um neytendalán sé ekki hróflað við mótunarferlinu í tíð eldri laga, heldur eingöngu þeirri skipan mála sem hafi gerð verið með stoð í þeim lögum og ætlað sé að standa til frambúðar. Menn verði að sætta sig við að ný lög raski að einhverju leyti þeirri réttarstöðu sem þeir nutu samkvæmt eldri lögum, þar með talið það að ákvæði 14. gr. laga nr. 121/1994 eru fallin úr gildi og því ekki hægt að byggja á þeim.

Í nýju lögunum nr. 33/2013 sé ekki ákvæði sama efnis og 14. gr. eldri laga. Því sé ljóst að ekki sé lengur kveðið á um það í lögum hverjar afleiðingar það hafi að vextir eða annar lántökukostnaður sé ekki tilgreindur á fullnægjandi hátt í lánssamningi. Ekki hafi verið samið sérstaklega um þessar aðstæður og því sé ekki lengur í gildi neinn grundvöllur fyrir kröfum stefnanda. Stefnandi geti ekki byggt á því að hann hafi haft réttmætar væntingar til þess að þessi grundvöllur yrði ávallt í lögum, og þá sérstaklega þegar litið sé til þess að meira en tíu ár eru liðin frá því að hann gaf út umrætt skuldabréf og meira en fimm ár frá því að lánið var endurreiknað.

Skilyrði fyrir beitingu 14. gr. laga nr. 121/1994 eru ekki uppfyllt

Verði talið að beita megi 14. gr. laga nr. 121/1994, þótt lögin séu fallin úr gildi, byggir stefndi á því að skilyrði greinarinnar séu ekki uppfyllt.

Í 1. mgr. 14. gr. segi að séu vextir og annar lántökukostnaður ekki tilgreindur í lánssamningi sé lánveitanda ekki heimilt að krefja neytanda um greiðslu þeirra. Þetta ákvæði geti ekki átt við hér, enda komi skýrar upplýsingar um vexti og lántökukostnað fram í hinu umdeilda skuldabréfi.

Í 2. mgr. 14. gr. segi að lánveitanda sé eigi heimilt að krefjast greiðslu frekari lántökukostnaðar en sé tilgreindur í samningi og sé árleg hlutfallstala kostnaðar of lágt reiknuð sé lánveitanda eigi heimilt að krefjast heildarlántökukostnaðar sem gæfi hærri árlega hlutfallstölu kostnaðar. Samkvæmt skýrum ummælum í lögskýringargögnum taki málsgreinin eingöngu til samninga með föstum fjárhæðum og geti því ekki átt við um hið umdeilda skuldabréf, sem beri breytilega vexti.

Skýrt komi fram í fyrri málslið 3. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994 að ákvæði 1. og 2. mgr. gildi ekki geti lánveitandi sannað að neytanda hafi mátt vera ljóst hver lántökukostnaðurinn ætti að vera. Eins og fjallað hafi verið um hafi Glitnir banki veitt svo ítarlegar upplýsingar að stefnandi, sem almennur neytandi, hafi auðveldlega getað áttað sig á hver lántökukostnaðurinn væri. Því verði ekki séð að stefnandi geti borið fyrir sig 14. gr. laga nr. 121/1994.

Loks bendir stefndi á að í lokamálslið 3. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994 sé kveðið á um það að leiði ákvæði 1. eða 2. mgr. til lækkunar eftirstöðva beri neytanda að greiða eftirstöðvar samkvæmt samningnum, en lækkunin skuli koma fram í síðustu afborgunum. Því standist viðurkenningarkrafa stefnanda ekki. Í henni sé þess meðal annars krafist að viðurkennt sé að eftirstöðvar skuldar stefnanda við stefnda vegna umrædds veðskuldabréfs hafi 5. júlí 2011 verið 6.761.592 kr. Sú krafa virðist byggjast á því að greiddir vextir, verðbætur og kostnaður sé dreginn frá höfuðstól veðskuldabréfsins eins og hann var 5. júlí 2011, sem sé ekki í samræmi við þá framkvæmd sem sé mælt fyrir um í ákvæðinu.

Ákvæði 36. gr., sbr. 36. gr. c, í lögum nr. 7/1936

Stefnandi byggir á því að víkja beri til hliðar ákvæðum 2. og 3. töluliðar hins umdeilda skuldabréfs á grundvelli 24. gr. laga nr. 121/1994 og 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c, í lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936.

Í fyrsta lagi verði ekki séð að 24. gr. laga nr. 121/1994 veiti heimild til að víkja til hliðar ákvæðum skuldabréfsins. Hún sé bæði fallin úr gildi og fjalli ekkert um að heimilt sé að víkja skilmálum neytendaláns til hliðar.

Í öðru lagi mótmæli stefndi því að skuldabréfið falli undir ákvæði 36. gr. a-c í lögum nr. 7/1936 og að skilyrði ákvæðanna séu uppfyllt. Ákvæðin gildi um samninga milli neytanda og fjármálafyrirtækis sem ekki hafi verið samið um sérstaklega. Stefndi telji að stefnandi geti ekki talist neytandi í skilningi 36. gr. a-d í lögunum, enda hafi lántakan verið liður í fjárfestingastarfsemi sem hann stundaði í atvinnuskyni. Þá telur stefndi ekki uppfyllt það skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins að skilmálar lánssamnings hafi verið staðlaðir. Þvert á móti hafi stefnandi og Glitnir banki samið um form og kjör lánsins. Því geti ákvæði 36. gr. a-d ekki átt við um hið umdeilda skuldabréf.

Stefndi mótmæli einnig rangfærslum í stefnu um ákvæði 36. gr. b í samningalögum. Þar sé því haldið fram að teljist skilmáli samnings ekki á skýru og skiljanlegu máli teljist hann í raun vera ósanngjarn í skilningi laganna, sbr. 36. gr. b. Hið rétta sé að 36. gr. b kveði á um að skriflegur samningur, sem atvinnurekandi gefi neytanda kost á, skuli vera á skýru og skiljanlegu máli. Þá segi að komi upp vafi um merkingu samnings milli atvinnurekanda og neytanda, sem hafi ekki verið samið um sérstaklega, skuli túlka samninginn neytandanum í hag. Óskýrleiki leiði því ekki til þess að samningur teljist ósanngjarn. Stefnandi byggi á því að Glitnir banki hafi ekki veitt stefnanda skriflegar upplýsingar samkvæmt lögum nr. 121/1994 og þar með sé lánssamningurinn ekki á skýru og skiljanlegu máli. Ákvæði skuldabréfsins séu mjög skýr, eins og rakið hafi verið. Því séu ekki efni til að líta svo á að samningnum eigi að víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. b í samningalögum.

Þá byggi stefndi á því að ekki séu uppfyllt skilyrði 36. gr. samningalaga, og 36. gr. c, verði ákvæðið talið eiga við, til að víkja ákvæðum 2. og 3. töluliðar hins umdeilda skuldabréfs til hliðar.

Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 megi víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, yrði það talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við matið skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.

Efni samningsins sé skýrt og þar komi fram allar upplýsingar sem bankanum hafi borið að gefa, eins og fjallað hafi verið um.

Ekki verði séð að staða samningsaðila geti réttlætt ógildingu framangreindra ákvæða. Mikilvægt sé að hafa í huga að stefnandi hafi verið í einkabankaþjónustu Glitnis banka og átt í nokkuð umfangsmiklum viðskiptum við bankann. Jafnframt hafi hann átt allt frumkvæði að lántökunni og óskað sérstaklega eftir láni í tveimur tilteknum erlendum myntum, eins og gögn málsins sýni.

Þá verði ekki séð að nein atvik við samningsgerð geti leitt til þess að ógilda eigi lánveitinguna.

Varðandi atvik er komu til síðar sé nauðsynlegt að hafa í huga að enginn hafi séð fyrir þá þróun sem varð á fjármálamörkuðum á árinu 2008 og geti sviptingar á alþjóðlegum fjármálamörkuðum með engu móti leitt til þess að breyta eigi ákvæðum skuldabréfs stefnanda.

Í ljósi alls framangreinds telur stefndi ekki unnt að fallast á að ákvæði 2. og 3. töluliðar skuldabréfsins séu ósanngjörn eða andstæð góðri viðskiptavenju í skilningi 36. gr., sbr. 36. gr. a-d, og því séu ekki skilyrði til að víkja framangreindum ákvæðum til hliðar.

Málsástæður sem stefnandi byggir á geta ekki leitt til þess að taka eigi kröfu hans til greina

Að lokum byggir stefndi á því að ekki sé unnt að taka aðalkröfu stefnanda til greina þótt fallist yrði á þær málsástæður sem hún styðst við. Stefnandi krefjist viðurkenningar á því að eftirstöðvar skuldar hans við stefnda vegna hins umdeilda veðskuldabréfs hafi 5. júlí 2011 numið 6.761.592 kr.

Lánið hafi ekki verið endurreiknað þann dag. Stefnandi hafi ekki óskað eftir slíkum endurútreikningi fyrr en 7. desember 2011. Lánið hafi verið endurreiknað í kjölfarið og miðist útreikningurinn við 26. júlí 2011. Eftirstöðvar lánsins 5. júlí 2011 hafi hins vegar svarað til 26.867.853 íslenskra króna. Því geti niðurstaða málsins aldrei orðið sú að lánið hafi staðið í 6.761.592 kr. 5. júlí 2011.

Verði allt að einu talið að miða eigi við stöðu lánsins eftir endurútreikning bendir stefndi á það að endurútreikningurinn hafi miðast við upphaflega fjárhæð lánsins, sem var 12.952.959 kr., og á þá fjárhæð hafi verið reiknaðir óverðtryggðir vextir Seðlabanka Íslands frá útborgunardegi. Það hafi verið gert í samræmi við skýr fyrirmæli ákvæðis til bráðabirgða X, sbr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Ekki verði séð að unnt sé að fella þá vexti niður á grundvelli laga um neytendalán, eins og stefnandi virðist halda fram. Í því sambandi sé nauðsynlegt að hafa í huga að lög um neytendalán voru sett í þeim tilgangi að neytendur hefðu sem bestar upplýsingar um lánskjör við töku láns til þess að þeir gætu borið saman þau lánskjör sem í boði væru. Þeir vextir sem voru notaðir við endurútreikninginn geti aldrei fallið þarna undir, enda hafi stefnda verið ómögulegt að veita stefnanda upplýsingar um þá vexti við lántökuna, auk þess sem þeir hafi verið lagðir á samkvæmt skýrum lagafyrirmælum.

Til stuðnings málsástæðum sínum vísar stefndi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 861/2016.

Hafna ber varakröfu stefnanda

1. Lög nr. 121/1994 um neytendalán banna ekki lán í erlendri mynt

Stefnandi byggi varakröfu sína í fyrsta lagi á því að hið umdeilda skuldabréf hafi verið í andstöðu við lög nr. 121/1994 vegna tengingar þess við erlenda mynt. Af þeim sökum telji hann að miða beri skuldbindingu sína við íslenskar krónur með erlendu gengisviðmiði. Stefnandi virðist byggja á því að meintur skortur á upplýsingum frá Glitni banka hf. eigi að leiða til þess að lánið geti ekki talist „löglegt gjaldeyrislán“. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til 24. gr. laga nr. 121/1994 og 36. gr., sbr. 36. gr. c í samningalögum.

Stefndi byggi kröfu sína um sýknu af varakröfu stefnanda í fyrsta lagi á því að ákvæði laga nr. 121/1994 gildi ekki um það skuldabréf sem stefnandi gaf út í október 2006 og er vísað til umfjöllunar um aðalkröfu stefnanda.

Þá telur stefndi enga stoð undir kröfum stefnanda og byggir á því að hvergi í lögum nr. 121/1994 sé minnst á það að lánssamningar skuli vera í íslenskum krónum. Þá verði ekki séð að slíkt eigi sér heldur stoð í lögskýringargögnum. Það séu því engin rök fyrir því að samningar um lán í erlendum myntum fari gegn ákvæðum laganna. Aðeins á einum stað í lögunum sé minnst á íslenskar krónur, en í 4. tölulið 6. gr. segi að upplýsingar um heildarlántökukostnað eigi að vera í krónum. Engan veginn sé hægt að draga þær ályktanir af ákvæðinu að það komi í veg fyrir að neytendum séu veitt lán í erlendum myntum.

Þá verði ekki séð, jafnvel þótt talið yrði að lög um neytendalán gerðu ekki ráð fyrir lánveitingum í erlendum myntum, hvernig það ætti að leiða til þess að láninu yrði breytt í ólögmætt gengistryggt lán.

Einnig sé þeim fullyrðingum að stefnandi hafi ekki fengið neina fjármálaráðgjöf mótmælt. Í lánsumsókn komi skýrt fram að lántaki hafi leitað sér ráðgjafar og geri sér grein fyrir þeim áhrifum sem þróun gengis og vaxta geti haft á höfuðstól og greiðslubyrði.

Loks byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki fært fullnægjandi rök fyrir því að hægt sé að fallast á kröfur hans á grundvelli málatilbúnaðar hans.

Að öðru leyti vísar stefndi til málsástæðna og röksemda sem fram koma í umfjöllun um aðalkröfu stefnanda og dóms Hæstaréttar í máli nr. 861/2016.

2. Lánið er gilt lán í erlendum gjaldmiðlum

Stefnandi byggi í öðru lagi á því að lánið hafi verið í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu á þeim grundvelli að engin heimild hafi verið til að verðtryggja lánsféð í íslenskum krónum miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Af þeim sökum beri að víkja samningsákvæðunum til hliðar.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hið umdeilda lán sé gilt lán í erlendum myntum og því löglegt, enda hafi Hæstiréttur kveðið skýrt á um það að lán í erlendum gjaldmiðlum fari ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Þeim staðhæfingum stefnanda að lánið sé í íslenskum krónum og hafi verið bundið dagsgengi erlendra gjaldmiðla sem feli í sér verðtryggingu sem sé andstæð 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu vísar stefndi eindregið á bug.

Fyrir liggi skýr réttarframkvæmd sem af verði ráðið að þegar atvik séu eins og í þessu máli teljist lán vera gild lán í erlendum myntum. Þannig beri yfirskrift skuldabréfsins, „Skuldabréf í erlendum myntum/mynteiningum“, með sér að þetta sé skuldabréf í erlendum myntum.

Þá sé fjárhæð höfuðstóls skuldabréfsins skýrt tilgreind í tveimur erlendum myntum, svissneskum frönkum og japönskum jenum. Í skuldabréfinu viðurkenni stefnandi að skulda Glitni banka „eftirfarandi erlendar fjárhæðir eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum, sem birtar eru í almennri gengistöflu Glitnis banka hf. eða í íslenskum krónum. CHF 118.830,-....JPY 11.183.758,-“.

Einnig beri að líta til þess að vextir samkvæmt skuldabréfinu séu til samræmis við það að lánið sé í erlendum myntum, skýrt tilgreindir sem LIBOR-vextir eins og þeir séu samkvæmt „British Bankers Association Interest Settlement Rates“. Þá beri form og efni skuldaskjalsins það ótvírætt með sér að lánið sé í erlendum myntum.

Loks sjáist skýrt af þeim þremur skilmálabreytingum sem voru gerðar að lánið sé í erlendum myntum. Þannig sé fyrirsögn fyrstu tveggja skilmálabreytinganna frá október 2008 og febrúar 2009: „Skilmálabreyting veðskuldabréfs í erlendum myntum/mynteiningum“. Fyrirsögn þriðju skilmálabreytingarinnar frá því í ágúst 2009 sé: „Skilmálabreyting veðskuldabréfs Greiðslujöfnun veðskuldabréfs í erlendum myntum“. Í öllum skilmálabreytingarskjölunum sé gerð grein fyrir upprunalegri lánsfjárhæð í erlendum myntum og eftirstöðvum skuldarinnar í erlendum fjárhæðum, en ekki tilgreindar jafnvirðisfjárhæðir í íslenskum krónum.

Í stefnu sé því haldið fram að leggja verði til grundvallar hvernig framkvæmd veðskuldabréfsins var háttað en ekki form þess. Stefndi vísar þessum sjónarmiðum stefnanda á bug og bendir á að Hæstiréttur hafi ítrekað komist að þeirri niðurstöðu í sambærilegum málum að lán í erlendri mynt teljist ekki gengistryggt á ólögmætan hátt þótt lánsfjárhæðin sé greidd inn á reikning í íslenskum krónum og afborganir af því séu greiddar í íslenskum krónum. Vísast um þetta meðal annars til dóma Hæstaréttar í málum nr. 524/2011 og 446/2013, en af þeim megi ráða að framangreind atriði hafi ekki neina þýðingu, enda sé skuldbindingin mjög skýrt tilgreind í erlendum gjaldmiðlum og því sé þetta augljóslega gilt lán í erlendum myntum.

Í þessu sambandi vísar stefndi einnig til upplýsinga á yfirliti yfir lánveitinguna og um útgreiðslu lánsins. Þar sjáist að lánveiting samkvæmt skuldabréfinu sé annars vegar 118.830 svissneskir frankar og hins vegar 1.1183.758 japönsk jen í samræmi við ákvæði skuldabréfsins. Útborgun í íslenskum krónum hafi miðast við þessar fjárhæðir og gengi þeirra gagnvart íslensku krónunni á útborgunardeginum, 8. nóvember 2006, að frádregnum lántökukostnaði. Af samanburði við lánsumsókn sjáist að gengi umræddra gjaldmiðla hafi breyst örlítið á þeim rúmu tveimur vikum sem liðu frá því að sótt var um lánið og þar til að það var greitt út og hafi útborguð fjárhæð í íslenskum krónum breyst í samræmi við það. Hefði verið samið um lán í íslenskum krónum hefði útborgunin miðast við hina íslensku fjárhæð og fjárhæð erlendu gjaldmiðlanna tekið breytingum í takt við breytingar á gengi gjaldmiðlanna á tímabilinu. Því sé ljóst að umrætt lán teljist vera gilt erlent lán.

Ekki verði séð að það hafi áhrif á framangreinda niðurstöðu að greiðslugjald á greiðsluseðlum vegna afborgana af láninu hafi verið tilgreint bæði í viðkomandi erlendri mynt og íslenskum krónum.

Stefndi bendir jafnframt á að hið umdeilda skuldabréf sé viðskiptabréf sem geymi tæmandi lýsingu á þeim réttindum sem það veiti og takmörkunum sem á þeim réttindum kunni að vera, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 715/2012.

Að framangreindu virtu verði að leggja til grundvallar að um hafi verið að ræða gilt lán í hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum, og vísast þar einnig til dómaframkvæmdar Hæstaréttar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 861/2016.

Þá byggir stefndi á því að jafnvel þó að fallist verði á málsástæður stefnanda geti það ekki leitt til þess að hægt sé að fallast á varakröfu hans, enda geri hann ekki með skýrum hætti grein fyrir því í stefnu hvernig það eigi að geta orðið, byggi einungis á því að víkja eigi ákvæðunum til hliðar með stoð í ótilgreindum reglum.

3. Tómlæti

Stefndi byggir sýknukröfu sína loks á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti. Stefndi bendir á að umrætt skuldabréf var gefið út og undirritað 27. október 2006. Fyrst hafi verið greitt af bréfinu 5. desember 2006. Hafi stefnandi verið ósáttur við afborganir lánsins eða vexti þess hefði honum borið þá þegar að gera athugasemdir við lánssamninginn. Stefndi bendir á að stefnandi hafi höfðað málið 12. janúar 2017, rúmum 10 árum eftir útgáfu skuldabréfsins. Það sé verulegt tómlæti af hans hálfu að koma ekki með athugasemdir fyrr en raun beri vitni.

Aðrar málsástæður og lagarök

Stefndi reisir kröfur sínar um málskostnað úr henda stefnanda á 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Ágreiningur málsaðila varðar lán sem stefnandi tók hjá forvera stefnda, Glitni banka, 27. október 2006.

Stefnandi höfðaði mál vegna sama láns í apríl 2015. Þá krafðist hann þess að viðurkennt yrði með dómi að í veðskuldabréfinu, sem er grundvöllur þessa máls, hefði falist lán í íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 (ólögmætt, íslenskt, gengistryggt lán). Því máli var vísað frá dómi í lok nóvember 2015.

Hann höfðaði þetta mál í janúar 2017. Aðalkrafa hans byggist á því að víkja eigi til hliðar ákvæðum 2. og 3. töluliðar skuldabréfsins um vexti sem höfuðstóll lánsins ber. Til stuðnings þessari kröfu vísar hann til 24. gr. laga nr. 121/1994 og 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c, í lögum nr. 7/1936.

Þessa kröfu byggir hann á þeirri málsástæðu að Glitnir banki hafi ekki veitt honum fullnægjandi upplýsingar við lántökuna og því hafi lánveitandanum ekki verið heimilt að krefja stefnanda um annan lántökukostnað (vexti) en þann sem væri ótvírætt tilgreindur í lánssamningnum. Hann byggir einnig á því að lánveitanda hafi eingöngu verið heimilt að krefja hann um þann lánskostnað (vexti) sem fullnægði því skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994 að vera innan marka þeirrar árlegu hlutfallstölu kostnaðar sem telja megi að hafi átt að vera reiknuð við gerð samningsins. Vegna þessara annmarka hafi ekki verið heimilt að krefja hann um greiðslu vaxta frá töku lánsins til 5. júlí 2011.

Stefnandi dregur megnið af röksemdafærslu sinni úr ákvæðum laga um neytendalán nr. 121/1994, þar eð þau giltu þegar lánið var tekið og stefnandi hafi verið neytandi. Gegn því að lögin eigi við um veðskuldabréfið vísar stefndi til þess að stefnandi hafi verið atvinnufjárfestir. Fyrir því hefur hann þó ekki fært önnur gögn en tölvuskeyti starfsmanns Glitnis til lánanefndar bankans 24. október 2006. Með því athugar starfsmaðurinn hvort samþykki fáist fyrir því að veita stefnanda lánið og getur þess í leiðinni að hann sé í einkabankaþjónustu Glitnis.

Stefnandi bar fyrir dómi að hann hefði tekið lánið til þess að fara í endurbætur á íbúðarhúsi sínu. Hann hafi hins vegar selt byggingarfyrirtæki sitt og andvirði þess hafi hann sett í eignastýringu. Af henni hafi hann ekki haft neinar tekjur og ekki tekið neitt fé út enda hafi hagnaður og tap af henni skipst á, reglubundið. Lánið til endurbóta á húsinu hafi verið alveg aðskilið frá einkabankaþjónustunni.

Þar eð stefndi hefur ekki lagt fram nein gögn þess efnis að stefnandi hafi verið atvinnufjárfestir og ekki er við annað að styðjast en framburð stefnanda sjálfs verður að miða við það að hann hafi tekið þetta tiltekna lán sem neytandi í skilningi 4. gr. laganna. Því verður talið að lögin eigi við um lánið.

Þá þarf næst að svara því hvort Glitnir banki hafi vanrækt skyldu sína til þess að veita stefnanda upplýsingar samkvæmt lögum um neytendalán nr. 121/1994.

Í upphafi telur dómurinn rétt að taka fram að hugtakið greiðsluáætlun er hvorki nefnt í lögunum, né forvera þeirra nr. 30/1993, né nýjustu lögunum nr. 33/2013 né frumvörpum til þessara laga. Hins vegar dregur stefnandi þá ályktun af því að skjal með greiðsluáætlun var órjúfanlegur hluti af lánssamningi sem reyndi á í máli nr. 672/2012 fyrir Hæstarétti að skjal með slíkri greiðsluáætlun hljóti ætíð að fylgja og vera órjúfanlegur hluti af lánssamningi. Dómurinn fær hvorki séð að lög um neytendalán nefni orðið greiðsluáætlun né að þar sé mælt fyrir um að skjal með slíkri áætlun sé órjúfanlegur hluti af lánssamningi. Dómurinn telur því ítrekaða tilvísun stefnanda til greiðsluáætlunar ekki hafa neina þýðingu fyrir úrlausn þessa máls.

Samkvæmt 6. gr., sbr. 5. gr. laga nr. 121/1994, skyldi tilgreina í lánssamningi höfuðstól lánsins, þ.e. lánsfjárhæð án nokkurs kostnaðar, fjárhæð útborgunar, vexti, heildarlántökukostnað í krónum, sem skyldi reikna út samkvæmt 7. gr. laganna, árlega hlutfallstölu kostnaðar, þ.e. heildarlántökukostnað, lýst sem árlegum hundarðshluta af fjárhæð höfuðstólsins, heildarupphæð lánsins, þ.e. samtölu höfuðstóls, vaxta og lánskostnaðar, fjölda einstakra greiðslna, fjárhæð þeirra og gjalddaga, gildistíma lánssamnings og skilyrði uppsagnar hans, og að lokum heimild til að greiða fyrir lokagjalddaga. Í 2. mgr. 6. gr. laganna var tekið fram að væri lánið þannig að breyta mætti lánskostnaði, afborgunum eða öðrum atriðum lánskjara á samningstímanum skyldi lánveitandi greina neytanda frá því við hvaða aðstæður breytingarnar gætu orðið. Væri ekki unnt að reikna út árlega hlutfallstölu kostnaðar skyldi lánveitandi þess í stað skýra neytanda frá því hverjir vextir væru, hvaða gjöld féllu á lánið og við hvaða aðstæður breytingar gætu orðið. Í 1. mgr. 7. gr. laganna segir að með heildarlántökukostnaði sé átt við allan kostnað af láninu, þar með talda vexti og önnur gjöld sem neytandi skyldi greiða af því.

Í lánsskjalinu sem stefnandi ritaði undir er höfuðstóllinn tilgreindur 118.830 svissneskir frankar og 11.183.758 japönsk jen. Í 14. tölulið er lántökukostnaður tilgreindur 0,5%. Þótt fjárhæð útborgunar (höfuðstóll að frádregnum lántökukostnaði) komi ekki fram í skjalinu sjálfu er mjög auðvelt að sjá í hendi sér hversu mikið höfuðstóllinn muni skerðast vegna þessa 0,5% kostnaðar. Jafnframt eru vextir ítarlega tilgreindir, en þeir eru breytilegir LIBOR-vextir fyrir svissneska franka og japönsk jen. Greiða átti af láninu í 180 skipti á mánaðarfresti þannig að fjöldi einstakra greiðslna var tilgreindur og þar með einnig gildistími, 15 ár. Enn fremur er í samningnum lýst heimild til að greiða fyrir lokagjalddaga og skilyrði uppsagnar koma þar fram.

Hafna verður þeirri málsástæðu stefnanda að í skuldabréfinu séu ekki veittar upplýsingar samkvæmt 2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laganna um breytingar á lánskjörum og breytilega vexti.

Af því sem tilgreint er í 6. gr. laga nr. 121/1994, og skal koma fram í lánssamningi, vantar því heildarlántökukostnað í krónum og árlega hlutfallstölu kostnaðar.

Stefnandi byggir á því að þar eð þessir tveir þættir hafi ekki verið reiknaðir sérstaklega út og tilgreindir í lánssamningnum beri að víkja fyrirmælum 2. og 3. liðar lánsamningsins til hliðar. Í þeim liðum samningsins er fjallað um þá vexti sem höfuðstóll lánsins ber. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til 24. gr. og 14. gr. laga nr. 121/1994 og jafnframt 36. gr. og 36. gr. c í lögum nr. 7/1936.

Gegn þessari málsástæðu færir stefndi fyrst þau rök að stefnandi geti ekki byggt á 14. gr. laganna þar eð hún sé fallin úr gildi og ákvæði sama efnis sé ekki í nýjum lögum um neytendalán nr. 33/2013.

Í ákvæði 14. gr. laga nr. 121/1994 var neytanda veittur réttur í því tilviki þegar lánveitandi reiknaði árlega hlutfallstölu of lágt. Dómurinn telur að neytandi verði ekki, þrátt fyrir ný lög um neytendalán, sviptur rétti sem varðar lántökukostnað og honum var veittur með þeim lögum sem giltu þegar hann tók lánið. Dómurinn telur stefnanda því geta byggt á 14. gr. laga nr. 121/1994.

Í 1. mgr. ákvæðisins segir að séu vextir og annar lántökukostnaður ekki tilgreindir í lánssamningi sé lánveitanda ekki heimilt að krefja neytanda um greiðslu þeirra. Í 2. mgr. segir að lánveitanda sé óheimilt að krefjast greiðslu frekari lántökukostnaðar en tilgreindur er í samningi skv. 4. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna, þ.e. heildarlántökukostnað. Sé árleg hlutfallstala kostnaðar, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 6. gr. laganna, of lágt reiknuð er lánveitanda heldur ekki heimilt að krefjast heildarlántökukostnaðar sem gefur hærri árlega hlutfallstölu kostnaðar.

Eins og þegar er komið fram voru vextir ítarlega tilgreindir í lánssamningnum. Þar var einnig tilgreint að lántökukostnaður væri 0,5% af höfuðstóli lánsins, svo og að lántaka bæri að greiða stimpil- og þinglýsingargjöld. Að því marki voru skilyrði 1. mgr. 14. gr. uppfyllt í lánssamningnum.

Út af stendur, eins og áður segir, að heildarlántökukostnaður í krónum og árleg hlutfallstala kostnaðar voru ekki reiknuð út. Hvort tveggja eru reiknaðir liðir sem byggja á forsendum sem eru tilgreindar í lánssamningnum. Efni hans var skýrt og ótvírætt, eins og rakið hefur verið, og þar var greint frá öllum þeim þáttum sem mælt er fyrir um í 6., og 9. gr. laga nr. 121/1994, að þessum tveimur reiknuðu stærðum frátöldum.

Ákvæði 14. gr. laga nr. 121/1994 var áður í forvera þeirra, lögum nr. 30/1993. Í frumvarpi til þeirra laga segir að ákvæði 14. gr. gildi um lánssamninga með „fastri lánsfjárhæð.“ Það hugtak er reyndar ekkert útskýrt en ætla má að lán þar sem endurgreiðslan er bundin ýmsum breytum, svo sem verðtryggingu, gengi eða sveiflukenndum vöxtum, falli ekki undir það. Fjárhæð endurgreiðslu lánsins, sem er grundvöllur þessa máls, ræðst hins vegar bæði af þróun gengis þeirra mynta sem eru teknar að láni og þeirra vaxta sem samið er um. Það verður því vart talið lán með „fastri lánsfjárhæð“.

Lög nr. 121/1994 gera ráð fyrir því að árlega hlutfallstölu kostnaðar kunni að þurfa að reikna út frá þáttum, sem breytast á gildistíma samningsins, og eru því óvissir þegar hún er reiknuð út, sbr. 2. mgr. 6. gr., 9. gr. og 1. mgr. 12. gr. laganna. Hlutfallstala kostnaðar af slíku láni reiknuð út í upphafi samningstímans gæti því aldrei orðið annað og meira en ágiskun. Dómurinn telur að þegar vitað sé frá upphafi samningsgerðar að raunveruleg árleg hlutfallstala kostnaðar í lok samningstímans kunni að verða allt önnur en slík ágiskun þá geti ágiskunin ekki haft þau réttaráhrif að ekki megi innheimta hærri lántökukostnað en þann sem samsvarar henni. Þar eð hlutfallstala kostnaðar þessa láns reiknuð á lántökudegi hefði aldrei getað orðið annað en ágiskun telur dómurinn að 14. gr. geti ekki haft þau réttaráhrif á þennan lánssamning að víkja skuli 2. og 3. gr. hans til hliðar. Dómurinn felst því ekki á þá túlkun stefnanda á 2. mgr. 14. gr. að stefnandi þurfi ekki að greiða neina vexti af láninu enda er ekki uppfyllt það skilyrði 1. mgr. 14. gr. fyrir því að lántaki skuli ekki greiða vexti að vextir og lántökukostnaður séu ekki tilgreindir í lánssamningum.

Þá þarf að taka afstöðu til þess hvort fyrir hendi séu þau atvik eða aðstæður sem tilgreind eru í 36. gr. laga nr. 7/1936 til þess að telja megi ósanngjarnt af stefnda að bera vaxtaákvæði lánssamninginn fyrir sig eða andstætt góðri viðskiptavenju.

Ekkert hefur verið fært fram um það að starfsmenn Glitnis hafi við samningsgerðina nýtt sér yfirburðastöðu sína. Þótt stefnandi sé vegna þessa láns skilgreindur sem neytandi má líta til þess að hann var atvinnurekandi. Því verður að gera ráð fyrir að hann hafi ekki verið að taka sitt fyrsta lán í þetta sinn. Í lánsumsókninni skrifaði hann undir yfirlýsingu þess efnis að hann hefði leitað sér ráðgjafar og gerði sér grein fyrir þeim áhrifum sem þróun gengis og vaxta gæti haft á höfuðstól og greiðslubyrði.

Að mati dómsins getur það að lánastofnun fari ekki í einu og öllu að fyrirmælum laga við gerð lánssamnings ekki valdið því að víkja megi ákvæðum samningsins til hliðar hafi ekki verið sýnt fram á að þessi vanræksla stofnunarinnar hafi haft einhver áhrif á þá ákvörðun sem viðsemjandi hennar tók. Stefnandi kvaðst fyrir dómi hafa tekið lánið vegna þess hversu hagstæða vexti það bar. Hann nefndi ekki að hefði hann vitað hver væri heildarlántökukostnaður í krónum eða árleg hlutfallstala kostnaðar hefði hann ekki tekið lánið.

Tilgangur þess að reikna út árlega hlutfallstölu kostnaðar er að gera lántökum kleift að bera saman mismunandi lán. Stefnandi vildi taka lán til þess að skipta um þak og endurbæta íbúðarhús sitt og valdi þetta lán vegna þess hversu hagstæða vexti það bar. Hann hefur ekki haldið því fram að hann hafi átt margra lánakosta völ en hafi einmitt vegna þess að árlega hlutfallstölu kostnaðar vantaði glæpst á að taka þetta lán sem hafi reynst hinum lánunum óhagstæðara.

Því hefur ekkert verið fært fram sem bendir til þess að stefnandi hefði hætt við að taka þetta lán eða hefði tekið annað hagstæðara lán í þess stað hefðu starfsmenn Glitnis banka reiknað út þessar tvær stærðir, heildarlántökukostnað og árlega hlutfallstölu kostnaðar, þegar samningurinn var gerður. Því fær dómurinn ekki séð að það hafi haft neina þýðingu fyrir þá ákvörðun sem stefnandi tók að þetta tvennt lá ekki fyrir á lántökudegi.

Þótt árleg hlutfallstala kostnaðar hefði verið reiknuð út miðað við gengi og vexti þess dags sem lánið var veitt hefði hún vart haft nokkurt forspárgildi fyrir stefnanda um heildarkostnað hans af láninu. Á árinu 2007 sveifluðust mánaðarlegar afborganir af láninu um ríflega 16.000 kr. milli mánaða, í apríl greiddi stefnandi 110.605 kr. af því en 94.378 kr. í júlí sama ár. Sú sveifla skýrðist bæði af breytingum á gengi og breytingum á vöxtum, en samkvæmt fram lögðum gögnum vóg vaxtasveiflan þó þyngra. Eins og áður segir hafði stefnandi lýst yfir því að hann gerði sér grein fyrir þeim áhrifum sem þessir þættir hefðu á höfuðstól og greiðslubyrði.

Dómurinn fær ekki heldur séð að neitt atvik sem síðar kom til geti fallið undir mat 36. gr. laga nr. 7/1936 í þessu tilviki.

Dómurinn telur því að hvorki efni samningsins, staða samningsaðila, atvik við samningsgerðina né atvik sem síðar komu til valdi því að líta beri svo á að uppfyllt séu skilyrði 36. gr. c, sbr. 36. gr. a, sbr. 36. gr., í lögum nr. 7/1936 til þess að víkja megi 2. og 3. gr. lánsamningsins til hliðar og hafnar því aðalkröfu stefnanda.

Varakröfu sína byggir stefnandi í fyrsta lagi á því að lánssamningur í erlendri mynt geti ekki samrýmst lögum nr. 121/1994, um neytendalán. Samningurinn sem hann gerði við Glitni hafi því verið ólögmætur. Því verði að líta svo á að skuldbinding stefnanda hafi verið í íslenskum krónum. Á grundvelli 24. gr. laga nr. 121/1994 og 36. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. c, í lögum nr. 7/1936 verði að breyta ákvæðum skuldabréfsins þannig að það „varði lánsfé í íslenskum krónum með gengistryggingu sem sé í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001“. Í öðru lagi byggir stefnandi varakröfu sína á því að lánið hafi verið í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 og af þeim sökum beri að víkja ákvæðum skuldabréfsins til hliðar.

Vegna varakröfu stefnanda telur dómurinn rétt að taka fram að fyrirsögn skuldabréfsins er: „Skuldabréf í erlendum myntum/mynteiningum“. Með bréfinu viðurkennir stefnandi að skulda Glitni banka „eftirfarandi erlendar fjárhæðir eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum, sem birtar eru í almennri gengistöflu Glitnis banka hf. eða í íslenskum krónum. CHF 118.830,- ... og JPY 11.183.758,00- ...“ Skuldbindingin var, samkvæmt fyrirsögn bréfsins, í erlendum gjaldmiðlum og fjárhæðir þeirra voru nákvæmlega tilgreindar í bréfinu. Í öllum þremur skilmálabreytingunum var skuldin einvörðungu tilgreind í erlendu myntunum. Lánssamningurinn, veðskuldabréfið, er því orðaður eins og margir aðrir lánssamningar sem Hæstiréttur hefur metið gildar skuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum, sbr. til dæmis dóm réttarins í máli nr. 235/2014.

Það fær ekki haggað þessari niðurstöðu þótt lánið hafi einnig verið tilgreint í íslenskum krónum í lánsumsókninni, að það hafi verið greitt út í íslenskum krónum og að stefndi hafi greitt afborganir af því með íslenskum krónum. Hæstiréttur hefur jafnframt tekið afstöðu til þess að skuldbinding í erlendum gjaldmiðlum fari ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001.

Þótt gjaldmiðillinn krónur sé tilgreindur í 4. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994, sem varðar útreikning heildarlántökukostnaðar, er hvergi sagt í lögunum að neytendum verði einungis veitt lán í íslenskum krónum. Dómurinn telur jafnframt að af þessu lagaákvæði einu og sér verði ekki ályktað að ekki hafi mátt veita stefnanda lán í erlendum gjaldmiðlum. Enn síður telur dómurinn að í ljósi 4. töluliðar 1. mgr. 6. gr. og með vísan til 24. gr. laganna beri nú að líta svo á að lánið hafi frá upphafi verið í íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla á ólögmætan hátt, þannig að skylt sé að endurreikna það eins og sérhver greiðsla samsvari fullnaðarkvittun fyrir þeim vöxtum sem reikna má af höfuðstólnum á því tímabili þegar skuldari stóð í skilum.

Eins og komið er fram telur dómurinn að það leiði ekki til þess að víkja eigi ákvæðum lánssamningsins til hliðar þótt láðst hafi að reikna út heildarlántökukostnað og árlega hlutfallstölu kostnaðar. Dómurinn fær ekki séð að lánssamningurinn stangist að öðru leyti á við neitt ákvæði laga nr. 121/1994. Önnur sjónarmið sem stefnandi færir fram valda því ekki heldur að breyta beri láninu í andstæðu sína („virða að vettugi tengingu lánssamningsins við erlenda gjaldmiðla og líta svo á að í honum hafi falist íslenskt lán sem bundið hafi verið gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti“). Eins og áður er komið fram fellst dómurinn ekki á að samningurinn stangist á við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001.

Fallast má á það með stefnda að sá langi umhugsunarfrestur sem stefnandi hefur tekið sér við að meta stöðu sína höggvi nærri tómlæti. Hann þykir þó ekki hafa gengið of langt í þeim efnum.

Dómurinn hefur hafnað öllum málsástæðum stefnanda. Af þeim sökum verður stefndi sýknaður bæði af aðalkröfu og varakröfu hans. Þrátt fyrir það þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M s o r ð

Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, K-kk-ef V-kk-ef Ó-kk-ef.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

I-kvk-nf L-kvk-nf