E-2749/2010

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 9. apríl 2010. Það var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 3. nóvember 2011.

Stefnandi er Ístak hf., Engjateigi 7, Reykjavík og stefndi er Landsvirkjun, Háaleitisbraut 68, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 25.711.587 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.055.414 krónum frá 21. júlí 2009 til 21. ágúst 2009, af 10.490.555 krónum frá þeim degi til 21. september 2009, af 15.599.846 krónum frá þeim degi til 21. október 2009, af 20.194.306 krónum frá þeim degi til 21. nóvember 2009, af 21.885.044 krónum frá þeim degi til 21. desember 2009, af 22.816.286 krónum frá þeim degi til 21. janúar 2010 og af 25.711.587 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi.

Stefndi gerir þær kröfur aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá er þess krafist aðallega að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda hæfilegan málskostnað að mati réttarins en til vara að málskostnaður verði felldur niður.

Málsatvik

Hinn 12. mars 2009 var gerður verksamningur á milli stefnda og stefnanda um verkið „KAR – 29, Kárahnjúkastífla, ýmis verk 2008,“ sem fól í sér vinnu við ýmis verk við Kárahnjúkastíflu. Verkið var boðið út innan evrópska efnahagssvæðisins (EES) og var verksamningur gerður við stefnanda eftir að hann hafði átt lægsta tilboð í verkið í útboði sem fór fram í apríl 2008.

Samkvæmt 4. grein í verksamningi aðila var umsamin heildarsamningsfjárhæð 829.432.004 krónur með virðisaukaskatti, en að breytingar gætu orðið á umsömdu verði til hækkunar eða lækkunar við endanlegt uppgjör vegna breytinga á magni í verðskrá og samkvæmt 16. kafla ÍST 30/2003, „Breytingar á verkinu – aukaverk“. Jafnframt segir í ákvæðinu, að greiðsla samningsfjárhæðar með samningsbundnum breytingum teljist full greiðsla „er taki til alls kostnaðar vegna vinnu, efnis, verkfæra, tækja og búnaðar, véla flutnings, geymslu, aðstöðu, hagnaðar, tryggingariðgjalda, opinberra gjalda og allra annarra kostnaðarliða við að framkvæma og fullgera verkið, þótt þeir séu ótaldir“.

Samkvæmt 2. grein í verksamningi aðila voru útboðsgögn KAR-29, Kárahnjúkastífla, hluti af verksamningi aðila.

Í I. hluta útboðsgagna er fjallað um útboðslýsinguna. Í ákvæði I.1.1 (5) er vísað til íslensks staðals ÍST 30:2003, „Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir, 5. útgáfa dagsett 2003-07-15“ (hér eftir vísað til sem ÍST 30), og kveðið á um að hann skuli gilda um verk samkvæmt útboðsgögnunum „eins og við geti átt en með þeim breytingum og viðaukum sem getið sé í hluta II. um samningsskilmála“.

Í ákvæði I.12 í I. hluta, er fjallað um greiðslur og verðbreytingar. Segir í ákvæði 1.12.1 um framvindugreiðslur, nánar tiltekið í lið (1), að verkkaupi muni inna af hendi mánaðarlegar framvindugreiðslur samkvæmt samþykktum reikningum til stefnanda. Í ákvæði I.12.4 í útboðsgögnum segir í lið (1) að framvindugreiðslur skuli háðar verðbreytingum sem reiknaðar eru samkvæmt verðbreytingarreglu í lið (1) i., sem meðal annars tekur mið af vísitölu byggingarkostnaðar, sem hafi verið 377,9 stig í janúar 2008 miðað við grunngildið 100 fyrir júlí 1987. Í reglunni felst að verktaka skuli bætt 90% af hækkun eða lækkun vísitölunnar. Samkvæmt lið (1) ii segir að verðbreytingarreglur séu tæmandi, nema annað sé „sérstaklega tekið fram í samningsgögnum“ og eigi verktaki ekki rétt á frekari bótum vegna verðlagsbreytinga.

Í II. hluta útboðsgagna, undir kaflanum samningsskilmálar, nánar tiltekið í ákvæði II.1, er vísað til íslensks staðals ÍST 30 og segir að „staðalinn skuli gilda um verk skv. útboðsgögnum eftir því sem við gæti átt, en með þeim breytingum og viðaukum, sem getið væri um í ákvæði II.2“. Sé misræmi milli hinna stöðluðu skilmála og annarra útboðsganga skuli viðkomandi hluti hinna stöðluðu ákvæða víkja. Í ákvæði II.2 segir að breytingum frá ákvæðum einstaka greina eða kafla í ÍST 30 ásamt viðaukum við staðalinn sé lýst í kafla sem kemur þar næst á eftir. Þar er vísað til kafla og greina í staðlinum og skýrt frá sérskilmálum undir viðeigandi kafla- og greinarnúmerum.

Í kjölfar undirritunar framangreinds verksamnings hóf stefnandi síðan vinnu við verkið í samræmi við ákvæði útboðsgagna.

Hinn 11. mars 2009 tóku gildi lög nr. 10/2009 um breytingu á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Með lögunum voru gerðar breytingar á ákvæðum laganna um rétt til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu við eigið húsnæði. Nánar tiltekið að endurgreiða skyldi byggjendum íbúðarhúsnæðis og frístundahúsnæðis 100% þess virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna á byggingarstað, í stað 60% áður vegna vinnu manna við íbúðarhúsnæði. Þá skyldi sömuleiðis endurgreiða sama hlutfall vegna vinnu manna við endurbætur eða viðhald slíks húsnæðis sem og af þjónustu hönnuða, eftirlitsaðila, arkitekta, verkfræðinga og tæknifræðinga vegna hönnunar eða eftirlits við byggingu endurbætur eða viðhald íbúðar- og frístundahúsnæðis.

Þann 21. apríl 2009 gaf Hagstofa Íslands út fréttatilkynningu um að lög nr. 10/2009 hefðu haft þau áhrif að vinnuliður byggingarvísitölu lækkaði um 9,5% og að áhrif á vísitöluna hefðu verið 3,1%. Í sömu tilkynningu kom fram að á síðustu tólf mánuðum hefði vísitala byggingarkostnaðar hækkað um 13,9%.

Með minnisblaði stefnanda til stefnda, dags. 10. júlí 2009, var óskað leiðréttingar á útreikningi verðbóta samkvæmt verksamningi með hliðsjón af breytingum á vísitölugrunninum. Taldi stefnandi að miða ætti við hver byggingarvísitala hefði verið hefði ekki komið til framangreindrar lagabreytingar og þar með lækkunar byggingarvísitölu. Í ljósi þess ætti að leiðrétta útreikning verðbóta með vísan til ákvæðis 31.12 í ÍST 30. Óskað var eftir því að leiðrétting þessi gilti til 1. janúar 2011, þegar 100% endurgreiðsla virðisaukaskatts myndi falla úr gildi skv. ákvæðum laga 10/2009.

Með orðsendingu dags. 22. júní 2009, taldi Verkís, eftirlitsaðili verkkaupa með verkinu, að stefnda væri ekki skylt að verða kröfum stefnanda.

Með minnisblaði stefnanda sem sent var stefnda, dags. 14. júlí 2009, féllst stefnandi ekki á afstöðu Verkís. Með bréfi stefnda, dags. 24. ágúst 2009, hafnaði stefndi sjónarmiðum stefnanda, þar sem ákvæði útboðsgagna skyldu ganga framar ákvæðum ÍST 30 vegna ákvæðis II.1 í útboðsgögnum, auk þess sem verðbreytingarreglur væru tæmandi taldar í útboðsgögnum.

Hinn 27. nóvember 2009 freistuðu aðilar þess á fundi að leysa ágreining þennan en án árangurs. Var kröfum stefnanda enn hafnað með bréfi dags. 3. mars 2010.

Vegna þessarar afstöðu stefnda tilkynnti stefnandi með bréfi, dags. 30. mars 2010, að hann sæi sér ekki annað fært en að skjóta ágreiningi aðila til dómstóla.

Eftir að stefnandi lauk verki sínu gerðu aðilar samkomulag um uppgjör verksins sem stefnandi staðfesti með yfirlýsingu, dags. 12. febrúar 2010, með þeim fyrirvara „að gerð er krafa um hækkun allra reikninga um 3,1% frá mars/apríl 2009 til verkloka, vegna aðgerða stjórnvalda, sem leiddu til lækkunar vísitölunnar“. Jafnframt var gerður fyrirvari vegna greiðslu dráttarvaxta á vangreiddum verðbótum.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að hann eigi rétt á leiðréttingu á samningsfjárhæð í verksamningi sínum við stefnda á grundvelli greinar 31.12 í ÍST 30, sem hafi verið hluti af verksamningi aðila.

Í greininni séu sett þrjú skilyrði fyrir því að aðili verksamnings, sem ÍST 30 gildi um, geti krafist breytinga á samningsfjárhæð. Í fyrsta lagi þurfi breytingarnar að hafa átt sér stað á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum. Í öðru lagi þurfi þær að hafa haft áhrif á kostnað og í þriðja lagi megi reglur um verðbreytingar í samningi ekki endurspegla þær kostnaðarbreytingar sem verða vegna breytinganna. Telur stefnandi ljóst að skilyrði fyrir beitingu þessarar greinar séu uppfyllt í máli þessu.

Hvað varði skilyrði um að breytingar þurfi að hafa átt sér stað á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum, liggi fyrir að með lögum nr. 10/2009 hafi lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt verið breytt á þann veg sem að framan greini. Hafi þessi breyting beinlínis haft þau áhrif að byggingarvísitala lækkaði um 3,1% eins og staðfest hafi verið í fréttatilkynningu Hagstofunnar. Því sé ljóst að þetta skilyrði fyrir beitingu greinar 31.12 sé uppfyllt.

Hvað varði það skilyrði að breytingarnar verði að hafa haft áhrif á kostnað, liggi fyrir að lagabreytingarnar hafi haft áhrif á byggingarvísitölu til lækkunar um 3,1%. Breytingin hafi ekki haft áhrif á framkvæmdakostnað stefnanda í verki þessu, en hafi aftur á móti orðið til þess að endurgjald það sem stefnandi gat krafist samkvæmt verksamningi sínum við stefnda lækkaði, sem nam lækkun vísitölunnar. Endurgjaldið skyldi taka breytingum miðað við ákveðna formúlu sem tilgreind sé í ákvæði I.12.4 (1) i., en formúlan taki mið af breytingum á byggingarvísitölu. Hafa verði í huga að endurgjald stefnanda sé kostnaður stefnda. Af þessari lagabreytingu hafi þó leitt að kostnaður stefnanda hækkaði ekki en kostnaður stefnda við verkið lækkaði hins vegar um 3,1%. Því sé ljóst að breytingarnar hafi haft áhrif á kostnað í skilningi greinar 31.12 í ÍST 30, enda sé ekki áskilið í greininni að breytingar á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum hafi haft áhrif á kostnað verktaka sérstaklega, heldur einungis kostnað, án nánari tilgreiningar.

Við skoðun á þessu megi jafnframt hafa í huga að byggingarvísitala mæli kostnað við byggingu ákveðinnar tegundar íbúðarhúsnæðis, nokkurs konar „vísitöluhúss“. Ljóst sé að lagabreytingin hafi haft í för með sér að kostnaður við byggingu þessa „vísitöluhúss“ lækkaði um 3,1%. Því sé jafnframt ljóst að breytingarnar hafi haft áhrif á kostnað í skilningi greinar 31.12, enda sé ekki áskilið í greininni að breytingar á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á kostnað annaðhvort verktaka eða verkkaupa, heldur eingöngu kostnað, án frekari tilgreiningar, eins og áður greinir.

Síðast en ekki síst hljóti tilgangur greinar 31.12 að vera sá að verja það endurgjald sem verktaki geti krafist úr hendi verkkaupa, eða það endurgjald sem verkkaupi þurfi að greiða verktaka, komi upp breytingar á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum sem samningsaðilar hafi ekki séð fyrir við samningsgerðina og því ekki samið um í samningi hvernig fara bæri með. Í kjölfar þeirra breytinga sem hafi orðið með lögum nr. 10/2009 lækkaði það endurgjald sem stefnandi gat krafist samkvæmt verksamningi við stefnda, án þess að framkvæmdakostnaður stefnanda við verkið lækkaði að sama skapi. Því hafi sá ávinningur rýrnað sem stefnandi gerði ráð fyrir að hafa af verksamningi sínum við stefnda beinlínis vegna áhrifa lagabreytinga, um leið og kostnaður stefnda lækkaði. Telja verður að grein 31.12 hafi einmitt verið ætlað að koma í veg fyrir slíkar afleiðingar lagabreytinga.

Með hliðsjón af framangreindu verði því að telja að skilyrði greinar 31.12 um að lagabreytingar verði að hafa haft áhrif á kostnað sé uppfyllt í máli þessu.

Hvað varði þriðja skilyrði þess að grein 31.12 verði beitt, liggi fyrir að ákvæði í verksamningi stefnanda og stefnda endurspegli ekki þær kostnaðarbreytingar sem af breytingarlögunum leiddi. Telja verði að í þessum seinasta lið greinar 31.12 felist að ef breytingar á lögum sem hafi áhrif á kostnað verði bættar innan verksamnings, geti hvorugur samningsaðila krafist breytinga á samningsfjárhæð skv. grein 31.12. Í því tilfelli sem hér sé til skoðunar sé hins vegar ljóst að breytingar á lögum höfðu og hafi haft þau áhrif að stefnandi geti einungis krafist lægra endurgjalds, án þess að framkvæmdakostnaður hans lækki að sama skapi.

Stefnandi telji því að öll skilyrði fyrir beitingu greinar 31.12 í máli þessu séu uppfyllt, og því beri að taka til greina kröfu hans í máli þessu.

Með bréfi dags. 24. ágúst 2009 hafnaði stefndi hins vegar sjónarmiðum stefnanda um leiðréttingu samningsfjárhæðar. Byggði stefndi á því að grein 31.12 í ÍST 30 viki fyrir ákvæði I.12.4 útboðsgagna vegna ákvæðis II.1 í útboðsgögnum. Í ákvæði I.12.4 væri að finna ítarlegar og tæmandi verðbreytingarreglur og ætti stefnandi ekki rétt á frekari bótum vegna verðlagsbreytinga. Þá kæmi fram í ákvæði II.1 að ÍST 30 skyldi gilda um verkið eftir því sem við gæti átt en með þeim breytingum og viðaukum sem getið væri um í útboðsgögnunum. Væri misræmi milli hinna stöðluðu skilmála og annarra útboðsgagna skyldi viðkomandi hluti hinna stöðluðu ákvæða víkja, þ.e. ÍST 30 viki fyrir ákvæðum útboðsgagna. Með bréfi dags. 2. mars 2010, hafi jafnframt verið byggt á því að lög nr. 10/2009 hefðu eingöngu haft áhrif á þóknun stefnanda, en ekki kostnað, eins og áskilið sé í ákvæði 31.12 í ÍST 30, auk þess sem engin fordæmi væru fyrir því að vikið hafi verið frá verðbreytingarreglum verksamninga vegna lagabreytinga sem leitt hefðu til lækkunar á byggingarvísitölu. Ef stefndi myndi fallast á kröfu stefnanda myndi það skapa nýtt fordæmi sem hefði áhrif á alla verksamninga stefnda.

Stefnandi hafni þessum rökum. Í fyrsta lagi sé ákvæði I.12.4 útboðsgagna aðeins tæmandi um verðbreytingarreglur, að ekki sé annað tekið fram í samningsgögnum. Þá sé ljóst af lið (1) ii. að önnur verðbreytingarákvæði í samningsgögnum haldi gildi sínu, þ.á m. grein 31.12 í ÍST 30, enda greinin hluti samningsgagna í skilningi ákvæðis I.12.4 (1) ii.

Þá leiði af orðalagi ákvæðis I.12.4 (1) ii. að ákvæðið taki einungis til verðlagsbreytinga vegna almennra hækkana á verðlagi, svo sem vegna hækkana frá birgjum, hækkana á vinnulaunatöxtum o.s.frv., en ekki til verðlagsbreytinga vegna beinnar íhlutunar yfirvalda sem hafa bein áhrif á byggingarvísitölu, svo bein að Hagstofa Íslands reiknar slíka lækkun út sérstaklega.

Hér skuli jafnframt haft í huga að stefndi samdi útboðsgögnin einhliða og að stefnandi hafi þurft að gangast undir þá skilmála, vildi hann á annað borð eiga þess kost að hljóta verkið. Hefði stefnandi freistað þess að gera breytingar á útboðsgögnum hefði tilboð stefnanda verið metið ógilt sbr. 12. og 16. gr. laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða. Allan óskýrleika og vafa um innihald útboðsgagna verði því að skýra stefnanda í hag.

Í öðru lagi liggi fyrir að ákvæði útboðsgagna ganga aðeins framar ÍST 30 sé misræmi á milli útboðsgagna og ÍST 30. Af framangreindu sé ljóst að ekkert misræmi sé á milli greinar 31.12 og ákvæðis I.12.4., enda útiloki síðarnefnda ákvæðið ekki beitingu þess fyrrnefnda. Þá verði að hafa í huga að í ákvæði II.2 sé að finna ítarlega upptalningu á frávikum og breytingum frá ÍST 30. Engin frávik eða breytingar séu gerðar frá grein 31.12. Gildi hún því fullum fetum í samskiptum aðila, ella megi ætla að vikið hefði verið sérstaklega frá henni í ákvæði II.2.

Hvað varði þau rök að lög nr. 10/2009 hefðu eingöngu haft áhrif á þóknun stefnanda, en ekki kostnað, verði að hafa í huga að þóknun stefnanda, eða endurgjald hans skv. verksamningum við stefnda, sé kostnaður stefnda af verkinu. Ekki sé áskilið í ákvæði 31.12 ÍST 30 að breytingar á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum verði að hafa áhrif á kostnað verktaka, heldur einungis kostnað án nánari tilgreiningar eins og fyrr greinir.

Þá mótmæli stefnandi því að það séu tæk rök fyrir því að hafna kröfum að það kunni að skapa nýtt fordæmi sé fallist á þær. Það sé stefnanda óviðkomandi hvort aðrir verktakar í samningssambandi við stefnda kunni einnig að eiga kröfur á stefnda vegna sömu atvika.

Til viðbótar við allt framangreint byggir stefnandi á því að með lögum 10/2009 hafi mikilvægar forsendur fyrir samningsgerð hans við stefnda reynst rangar eða brostið og að ósanngjarnt sé af stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju að taka ekki tillit til þeirra afleiðinga sem lagabreytingarnar höfðu í för með sér fyrir stefnanda, sbr. meginreglur samningaréttarins og 31. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936.

Við mat á þessu verði að líta til þess að stefnandi mátti ekki búast við að breytingar á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hefðu þær afleiðingar að endurgjald þeirra samkvæmt verksamningi við stefnda og jafnframt samkvæmt öðrum verksamningum sem stefnandi hafi gert við aðra verkkaupa, skyldi breytast til lækkunar með jafnafgerandi og skyndilegum hætti og raun varð á, án þess þó að framkvæmdakostnaður breyttist. Var breyting þessi gerð án þess að stefnandi fengi nokkuð gert. Telji stefnandi því sanngjarnt að samningi aðila verði breytt á þann veg að hann fái lækkun byggingarvísitölunnar bætta sér að fullu.

Stefnandi geri kröfu um að endurgjald stefnanda samkvæmt verksamningi við stefnda verði hækkað sem nemur lækkun byggingarvísitölu. Samkvæmt upphaflegri kröfugerð var gert ráð fyrir lækkun um 3,1% frá aprílmánuði 2009. Við kröfugerðina hafi verið tekið tillit til þess að stefnandi ætti aðeins að fá bætt 90% af hækkun byggingarvísitölu samkvæmt formúlu þeirri sem fram kemur í grein I.12.4 (1) i. í útboðsgögnum. Endurgjald stefnanda án tillits til þeirrar hækkunar sem hann ætti rétt á frá aprílmánuði 2009 kæmi fram í heild sinni á reikningum. Gerði stefnandi því upphaflega kröfu um að stefndi greiði honum samtals kr. 24.619.588 vegna framangreinds ásamt dráttarvöxtum.

Með samþykki stefnda lagði stefnandi fram nýja kröfugerð sem tók mið af útreikningi matsmanns. Kvað stefnandi hækkun stafa af því að við útreikning hefði átt að miða við 3,2% í stað 3,1%. Endanleg krafa sé því að stefndi greiði stefnanda 25.717.587 króna.

Dráttarvaxta sé krafist frá gjalddaga hvers reiknings, sem er í síðasta lagi 21 degi frá útgáfudegi reiknings skv. ákvæði I.12.1 (2) og (3) útboðsgagna. Stefndi hafi fyrst gert kröfu um leiðréttingu vísitölu með minnisblaði dags. 10. júní 2009 og mátti stefnda þá vera ljóst að stefnandi gerði kröfu um sömu leiðréttingar eftir því sem verkinu yndi fram og þar til verki væri að fullu lokið.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Þá er vísað til meginreglna samningaréttar, m.a. um rangar- og/eða brostnar forsendur, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936, sbr. einnig 36. gr. sömu laga. Krafa um dráttarvexti byggir á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 1. mgr. 6. gr. Krafa um málskostnað byggir á XXI. kafla l. nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Um varnarþing vísast til 33. gr. sömu laga.

Málsástæður og lagarök stefnda

Af hálfu stefnda er á því byggt að skilyrði fyrir beitingu ákvæðis 31.12 í ÍST 30 séu ekki fyrir hendi. Samkvæmt umræddu ákvæði 31.12 í ÍST 30 verði að vera fyrir hendi tvö skilyrði svo unnt sé að beita ákvæðinu. Annars vegar að breytingar á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á kostnað og hins vegar að reglur um verðbreytingar í samningi, endurspegli ekki slíkar breytingar.

Samkvæmt ákvæði 31.12 geti aðilar lagt fram kröfu um breytingar á samningsfjárhæð ef laga- eða stjórnvaldsfyrirmæli feli í sér breytingar á kostnaði sem ákvæði samningsins taki ekki á. Í orðalagi ákvæðisins felist að aðilum sé heimilt að leggja fram slíkar kröfur en ekki sé lögð sú skylda á herðar gagnaðila að honum beri að verða við þeim. Gagnaðili geti því lagst gegn slíkri kröfu viðsemjanda síns. Um einhliða rétt stefnanda er leggur greiðsluskyldu á stefnda gegn andmælum hans sé því ekki að ræða.

Stefndi telji að skilyrðið um að breytingin hafi haft áhrif á kostnað sé ekki fyrir hendi. Sá skilningur sé meðal annars staðfestur í orðalagi stefnanda í stefnu og á minnisblaði stefnanda, þar sem skýrt komi fram að lagabreytingin hafi ekki haft nein áhrif á framkvæmdakostnað. Óumdeilt sé hins vegar að breytingin hafi haft áhrif á samningsfjárhæðina líkt og aðrar verðbreytingar í samræmi við verðbreytingarreglu.

Af hálfu stefnanda sé því aftur á móti haldið fram að breyting á samningsfjárhæð feli í sér breytingu á endurgjaldi sem sé í raun „kostnaður stefnda“ af verkinu. Með þeim hætti sé skilyrði ákvæðis 31.12 í ÍST 30 uppfyllt. Stefndi telji þessa túlkun stefnanda mikla einföldun og alls ekki í samræmi við efni ákvæðisins eftir orðanna hljóðan.

Í 4. gr. verksamnings aðila sé fjallað um samningsfjárhæð en samkvæmt skýru orðalagi þess sé ljóst að samningsfjárhæðin samanstandi af mörgu öðru en kostnaði eingöngu. Það sé því nokkur einföldun að halda því fram að samningsfjárhæð sé það sama og kostnaður verkkaupa.

Í stefnu komi fram að stefnandi telji að í kjölfar lagabreytingar hafi lækkað það endurgjald sem stefnandi gat krafist samkvæmt verksamningi við stefnda, án þess að framkvæmdakostnaður stefnanda við verkið lækkaði. Því hafi ávinningur sem stefnandi gerði ráð fyrir að hafa af verksamningi sínum við stefnda rýrnað um leið og kostnaður stefnda lækkaði. Á þeim grundvelli telji stefnandi að skilyrði ákvæðis ÍST 31.12 um kostnað sé uppfyllt.

Stefndi geti ekki fallist á þann skilning stefnanda að af orðalagi ákvæðis 31.12 ÍST 30 megi ráða, að verktaki geti krafist breytinga á samningsfjárhæð, leiði lagabreytingar til þess að endurgjald gagnaðila lækki. Ekkert í orðalagi ákvæðisins gefi slíkt til kynna. Ljóst sé að lagabreytingin hafi haft áhrif á þann ávinning eða hagnað stefnanda en ekki kostnað hans. Því sé ljóst að ákvæðið eigi ekki við.

Stefndi mótmæli því að það sé tilgangur ákvæðis 31.12 ÍST 30 að taka til atvika þar sem ávinningur verktaka af verksamningi rýrni vegna áhrifa lagabreytinga, enda sé það ekki í samræmi við orðalag ákvæðisins. Þar er augljóslega átt við kostnað þess aðila sem vill bera fyrir sig ákvæðið.

Það sé skilyrði ákvæðis 31.12 ÍST 30 að breyting á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum feli í sér breytingu á kostnaði. Breyting sú sem hafi orðið á byggingarvísitölu í kjölfar lagasetningar nr. 10/2009 hafi ekki haft áhrif á kostnað heldur samningsfjárhæð og séu skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins því ekki fyrir hendi eins og rakið hafi verið. Í erlendum alþjóðlegum verksamningsstöðlum eins og FIDIC sé gerður sérstakur greinamunur á lagabreytingum sem hafa áhrif á kostnað annars vegar og samningsfjárhæð hins vegar. Í ÍST 30 sé aftur á móti aðeins fjallað um lagabreytingar sem hafa áhrif á kostnað. Þar sem breytingin hafði ekki áhrif á kostnað séu skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins ekki fyrir hendi.

Annað skilyrðið fyrir beitingu ákvæðis 31.12 ÍST 30 sé að reglur um verðbreytingar í samningi endurspegli ekki breytingar á kostnaði. Í grein I.12.4 í útboðsgögnum sem fjallar um verðbreytingar sé að finna verðbreytingarreglu í lið i. og ii.

Verðbreytingarregla þessi sé mjög ítarleg og taki tillit til allra breytinga sem verði á byggingarkostnaði, hvort sem sé til lækkunar eða hækkunar. Samkvæmt reglunni leiði gildistaka laga nr. 10/2009 til lækkunar á samningsfjárhæð. Verðbreytingarreglur verksamningsins endurspegli því í raun þá breytingu sem verði af lagasetningunni. Því sé ljóst að skilyrði ákvæðis 31.12 ÍST 30 um að reglur um verðbreytingar í samningi endurspegli ekki breytingar, sé ekki fyrir hendi. Það eitt að vísitala lækki þýði ekki að skilyrðislaust eigi að víkja frá verðbreytingarreglum verksamnings eða að hún eigi ekki við.

Af hálfu stefnda sé jafnframt á því byggt að samkvæmt skýrum ákvæðum útboðsgagna eigi stefnandi ekki rétt á frekari bótum vegna verðbreytinga. Eins og áður segi sé í ákvæði I.12.4 að finna mjög ítarlegar verðbreytingarreglur um framvindugreiðslur sem taka tillit til allra breytinga á byggingarvísitölu. Í lið ii. í grein I.12.4 segi með skýrum hætti að verðbreytingarreglurnar séu tæmandi, nema annað sé sérstaklega tekið fram í samningsgögnum og að verktaki eigi ekki rétt á frekari bótum vegna verðlagsbreytinga. Engin önnur samningsgögn séu til staðar í þessu máli er styðji kröfu stefnanda.

Ákvæðið sé mjög afgerandi og taki af allan vafa um að stefnandi eigi ekki rétt til frekari bóta vegna verðbreytinga, en fram koma í ákvæðinu. Í verðbreytingarreglunni sé sérstaklega tekið tillit til þeirra breytinga sem verði á byggingarvísitölu. Orðalag ákvæðisins sé með öðrum orðum afdráttarlaust í þessu efni.

Stefndi mótmæli því sjónarmiði stefnanda að í orðunum „nema að annað sé sérstaklega tekið fram í samningsgögnum“ beri að túlka svo að ákvæði 31.12 ÍST 30 eigi við. Í ákvæðinu sé að finna almenna skilmála sem víki fyrir ákvæðum útboðsgagna. Almennir skilmálar ÍST 30 geti ekki falið í sér sérstaka undanþágu frá ákvæðum samningsbundinna sérskilmála.

Af hálfu stefnda sé einnig á því byggt að ákvæði 31.12. ÍST 30 víki fyrir samningsskilmálum útboðsgagna. Það sé meginregla við lögskýringu að sérákvæði eða sérlög gangi framar almennum ákvæðum eða almennum lögum. Sama regla eigi við um túlkun samningsskilmála, en þar gangi sérskilmálar framar almennum skilmálum. Í þessu felist að sérskilmálar í útboðsgögnum gangi framar almennum samningsskilmálum ÍST 30, stangist þeir með einhverjum hætti á. Þessi meginregla er staðfest í grein II.1 í útboðsgögnum.

Samkvæmt ákvæðinu víki því almennur staðall fyrir ákvæðum annarra útboðsgagna sé misræmi þar á milli eða stangist þau á. Ljóst sé að ákvæði 31.12. ÍST stangist á við verðbreytingarreglu verksamnings aðila og beri því að víkja ákvæði staðalsins til hliðar með tilvísan til ákvæða verksamnings aðila.

Bæði ákvæðin, það er liður I.12.4 og ákvæði 31.12 ÍST 30, fjalli um verðbreytingar. Í því tilfelli sem hér um ræðir varði málið breytingar á byggingarvísitölu sem fjallað er um í ákvæði I.12.4 í útboðsgögnum. Af þeim sökum beri ákvæði 31.12. ÍST 30 ótvírætt að víkja.

Stefndi mótmæli því að gildistaka laga nr. 10/2009 hafi leitt til þess að mikilvægar forsendur fyrir samningsgerð hans við stefnda hafi reynst rangar eða hafi brostið, en málsástæðu sinni til stuðnings vísi stefnandi til 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Ljóst sé að báðir aðilar samningsins séu í sömu stöðu gagnvart lagabreytingum af því tagi sem hér um ræðir og hafði hvorugur vitneskju um að þær væru fyrirhugaðar við gerð samningsins. Af hálfu stefnanda sé ekki vísað til þess hvaða skilyrði 31. og 36. gr. séu fyrir hendi svo forsendur teljist rangar eða hafi brostið. Útilokað sé því fyrir stefnda að svara slíkum fullyrðingum eða fjalla um þær nánar. Að mati stefnda er fullyrðing stefnanda um forsendubrest eða rangar forsendur því afar óljós, illa rökstudd og vanreifuð.

Þá geti stefndi ekki fallist á það með stefnanda að aðstöðumunur hafi verið á milli aðila þar sem samningsgögn hafi verið samin einhliða af stefnda og af þeim sökum beri að túlka óskýrleika eða vafa stefnanda í hag. Í verksamningi aðila sé að finna mjög almenna og staðlaða skilmála sem séu mikið og oft notaðir á þessu sviði og stefnanda vel kunnugir. Stefnandi kynnti sér alla skilmála áður en hann tók þátt í útboði og undirritaði verksamning án nokkurra fyrirvara eða athugasemda. Stefnandi hafi og áratuga reynslu af gerð slíkra samninga sem einn stærsti verktaki landsins.

Loks beri að líta til þess að dómkröfur stefanda séu um 2% af heildarsamningsfjárhæð verksamnings aðila. Með vísan til þess geti stefndi ekki fallist á að lagabreytingin hafi leitt til þess að forsendur samningsins hafi brostið eða þær reynst rangar. Slíkt frávik verði að telja óverulegt í viðskiptum sem þessum og eitt af því sem báðir samningsaðilar hafi getað átt von á í aðra hvora áttina þegar byggt sé á verðbreytingartengingu í samningum. Báðir samningsaðilar hafi áratuga reynslu af gerð slíkra samninga og þekki vel hvernig samningsfjárhæðir geti breyst vegna þróunar verðbreytinga á samningstímanum.

Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Varakrafa stefnda sé á því byggð að útreikningur á dómkröfu stefnanda sé mjög óskýr og verulegum annmörkum háður. Í fyrsta lagi sé misræmi á milli útreiknings dómkröfu og fyrri útreikninga stefnanda á kröfu sinni. Með erindi dagsettu 27. nóvember 2009 lagði stefnandi fram sundurliðaðan útreikning á kröfu sinni. Sá útreikningur sé í engu samræmi við fyrirliggjandi dómkröfur.

Í öðru lagi telur stefndi að sá annmarki sé á kröfu stefnanda að engin sundurliðun sé á kostnaði og öðrum liðum samningsfjárhæðar. Samkvæmt grein 31.12 ÍST 30 eigi ákvæðið aðeins við um kostnað en ekki aðra liði samningsfjárhæðar. Af þeim sökum hefði stefnandi þurft að sundurliða kostnaðarliði framvindugreiðslna frá öðrum liðum, áður en tekið hefði verið tillit til verðbreytinga. Stefnandi hafi hins vegar farið þá leið að reikna breytingar út frá heildarfjárhæð framvindugreiðslna. Þeim útreikningum sé mótmælt af hálfu stefnda þar sem þeir samrýmist ekki ákvæði ÍST 30, sem krafa stefnanda sé byggð á.

Í stefnu og dómskjölum stefnanda sé ekki að finna nákvæma skýringu eða sundurliðun á því hvernig krafa stefnanda sé reiknuð út. Svo virðist sem reiknuð séu 3,1% af heildarfjárhæð reikninga eins og þeir voru lagðir fram á sínum tíma ásamt virðisaukaskatti og verðbótum. Sú tala sé síðan reiknuð niður í 90% sem virðist eiga að samsvara útreikningi samkvæmt verðbreytingarreglu samninga. Stefndi geti ekki fallist á þessa útreikningsaðferð stefnanda þar sem hún sé í engu samræmi við verðbreytingarreglu verksamnings aðila. Ef leiðrétta eigi verðbreytingar vegna breytinga á vísitölu þurfi að færa inn framvindugreiðslur og vísitölubreytingar inn í verðbreytingaregluna. Sé þá átt við framvindugreiðslur en ekki heildarreikningsfjárhæð ásamt virðisaukaskatti og þegar reiknuðum verðbótum. Stefndi mótmæli því að reikningsaðferð stefnanda á dómkröfu samrýmist ákvæðum verksamnings aðila.

Þá sé kröfu stefnanda um dráttarvexti mótmælt en enginn reikningur hafi verið lagður fram fyrir kröfunni. Ekki sé unnt að miða við gjalddaga reikninga sem innihaldi ekki kröfuna. Telji dómurinn að stefnandi eigi rétt á dráttarvöxtum beri því að miða við dómsuppsögu eða mánuði eftir að krafan var sannanlega lögð fram, en ekki almenna gjalddaga samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Stefndi dragi einnig í efa að unnt sé að miða við að sú vísitölulækkun sem varð á byggingarvísitölu í apríl hafi haft áhrif á alla þá mánuði sem á eftir komi og krafa stefnanda byggir á. Ljóst sé að lagabreytingin hafi haft áhrif til lækkunar í maí en ekki verði séð að sýnt hafi verið fram á áhrif lækkunar á seinni mánuði. Fyrsti reikningur stefnanda eftir tilkynningu Hagstofunnar hafi verið gefinn út þann 20. júní 2009 og sá síðasti þann 31. janúar 2010. Ekki liggi fyrir tölfræðilegur útreikningur um áhrif lækkunar á síðari mánuðum. Krafa stefnanda sé því óljós að þessu leyti.

Af framansögðu sé ljóst að dómkrafa stefnanda sé afar óljós og mjög erfitt er fyrir stefnda að taka afstöðu til hennar. Stefndi geri því kröfu um að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda eða að hún verði lækkuð verulega.

Af hálfu stefnda er vísað til meginreglna kröfu-, samninga- og verktakaréttar svo og ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísað er til ákvæða ÍST 30:2003 eftir því sem við á og til ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Vísað er til ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna kröfu um málskostnað.

Niðurstaða

Aðilar máls þessa gerðu verksamning þann sem hér er til umfjöllunar hinn 12. mars 2009, en útboð verksins, sem fól í sér ýmis verk við Kárahnjúkastíflu, fór fram í apríl 2008. Greiðslur fyrir verkið tóku mið af breytingum á vísitölu byggingarkostnaðar á samningstímanum. Óumdeilt er að breyting á lögum um virðisaukaskatt nr. 10/2009 var ófyrirséð á þeim tíma, en lagabreytingin tók gildi 11. mars 2009. Hafði hún m.a. í för með sér að byggingarvísitala lækkaði um 3,1%. Til úrlausnar er hvort stefnandi geti krafist breytingar á samningsfjárhæð vegna þeirrar lækkunar sem hún hafði á endurgjald það sem stefnandi fékk fyrir verk sitt.

Samkvæmt verksamningi aðila teljast útboðsgögn KAR-29, Kárahnjúkastífla svo og ÍST 30 hluti hans.

Stefnandi byggir kröfu sína um breytingu á samningsfjárhæð á ákvæði 31.12 ÍST 30. Telur hann að lagabreytingin hafi leitt til þess að staða stefnanda varð önnur og lakari en gert var ráð fyrir í upphafi. Tilgangur aðila hafi verið að verðbæta verksamninginn og hafi stefndi tekið á sig áhættu í þeim efnum. Þá byggir stefnandi á því að afleiðingar lagabreytingarinnar hafi verið slíkar að forsendur hafi brostið fyrir verksamningi aðila en auk þess sé ósanngjarnt að taka ekki tillit til óhagstæðrar niðurstöðu fyrir stefnanda. Sé réttlátt að staða stefnanda verði sú sama og ráð var fyrir gert við samningsgerðina hefði lagabreytingin ekki komið til.

Stefndi byggir á hinn bóginn á því að ákvæði verksamningsins gangi framar ákvæði 31.12 ÍST 30. Í verksamningnum séu verðbreytingarreglur sem taki mið af byggingarvísitölunni. Hafi stefnandi þannig samið sig undan því að unnt sé að krefjast frekari verðbóta en þar er kveðið á um.

Ákvæði um verðbreytingar er að finna í ákvæði 1.12.4 í útboðsgögnum en þar segir að framvindugreiðslur skuli háðar verðbreytingum samkvæmt tiltekinni reikningsformúlu sem tekur m.a. mið af byggingarvísitölu, annars vegar með gildistíma í janúar 2008 og hins vegar miðað við þá vísitölu sem er í gildi þegar viðkomandi verkþáttur er framkvæmdur. Þá segir í lið ii. að „ofangreindar verðbreytingarreglur séu tæmandi, nema annað sé sérstaklega tekið fram í samningsgögnum og á verktaki ekki rétt á frekari bótum vegna verðlagsbóta“.

Ákvæði 31.12 í ÍST 30 er svohljóðandi: „Báðir aðilar geta krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum er hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“

Í útboðsgögnum í hluta II. um samningsskilmála er sérstaklega vísað til ÍST 30 og kveðið á um að staðallinn skuli gilda um verk „eftir því sem við geti átt en með þeim breytingum og viðaukum sem getið er hér á eftir“ (II.2.). Tekið er fram að sé misræmi á milli hinna stöðluðu skilmála og annarra útboðsgagna skuli viðkomandi hluti hinna stöðluðu ákvæða víkja. Í ofangreindum kafla er ekki að finna ákvæði er fjallar um verðbreytingar.

Eins og fram kemur í ákvæði 31.12. ÍST 30 eru sett skilyrði fyrir beitingu þess. Í fyrsta lagi þurfi laga- eða stjórnvaldsbreytingar að hafa átt stað á samningstímanum sem hafi áhrif á samningsfjárhæðina. Óumdeilt er að það skilyrði telst uppfyllt. Í öðru lagi þurfi lagabreytingarnar að hafa haft áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar endurspegli ekki.

Eðlilegt verður að telja miðað við orðalag ákvæðisins að lagabreytingar geti haft áhrif á kostnað beggja aðila. Þá er þar ekki gerður greinarmunur á framkvæmdakostnaði eða annars konar kostnaði. Hafi það verið ætlunin var nauðsynlegt að tilgreina það sérstaklega. Þá verður ekki annað ráðið af ákvæðinu en að annar aðilinn geti krafist breytinga vegna áhrifa lagabreytinga á kostnað hins, enda kann að vera samhengi á milli kostnaðar annars og endurgjalds hins. Eins og áður segir er því svo háttað í máli þessu, en endurgjald stefnanda lækkaði vegna beinna áhrifa lagabreytinga á byggingarvísitöluna án þess að breytingar yrðu á framkvæmdakostnaði stefnda.

Við samanburð á verðbreytingarákvæði 1.12.4. í útboðsgögnum og ákvæði 31.12 ÍST 30 sést að í fyrrnefnda ákvæðinu eru reglur um verðbreytingar sem ætlað er að tryggja verðbætur greiðslna samningstímann á enda. Sömdu aðilar um að þær reglur væru tæmandi taldar og bindandi hvað þetta varðar.

Ákvæði 31.12. ÍST 30 er hins vegar heimildarákvæði ætlað samningsaðilum báðum til að krefjast breytinga á samningsfjárhæð vegna laga- eða stjórnvaldsbreytinga sem hafa áhrif á hana. Þannig gerir ákvæðið aðilum fært að bregðast við ófyrirséðum afleiðingum lagabreytinga á samningsfjárhæðina.

Ákvæði þessi eru frábrugðin þegar litið er til tilgangs þeirra. Því þykir ákvæði 1.12.4. ekki útiloka ákvæði 31.12. ÍST 30 eins og stefndi heldur fram. Þykir ekki skipta máli að byggingarvísitala sé hluti af reikningsformúlu verðbreytingarákvæðisins enda endurspeglar það ekki þær breytingar sem kveðið er á um í 31.12 í ÍST 30.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er það mat dómsins að skilyrði fyrir beitingu ákvæðis 31.12. ÍST 30 séu uppfyllt. Við túlkun á ákvæðinu þykir auk þess skipta máli að hún leiði til sanngjarnar niðurstöðu fyrir báða samningsaðila og að hún samrýmist tilgangi verksamningsins um verðbætur. Þrátt fyrir að báðir aðilar teljist sérfróðir á því sviði sem hér um ræðir verður að telja rétt að vafi um túlkun á ákvæðum verksamningsins verði skýrður stefnda í óhag.

Að þessu virtu er fallist á það með stefnanda að hann geti krafist breytinga á samningsfjárhæðinni að því marki sem lög nr. 10/2009 höfðu áhrif á vísitölu byggingarkostnaðar til lækkunar hennar og þar með endurgjald stefnanda fyrir verkið KAR-29 – Kárahnjúkavirkjun.

Stefndi krefst þess til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í greinargerð vísar hann til þess að útreikningi stefnanda á stefnufjárhæð hafi verið áfátt.

Eftir að greinargerð stefnda var lögð fram óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanns. Var J-kk-nf M. P-kk-nf viðskiptafræðingur dómkvaddur og mat hann hver vísitala byggingarkostnaðar hefði orðið, mánuð fyrir mánuð, frá 1. mars 2009 til þess dags er matið lægi fyrir, hefði ekki komið til lækkunar vísitölunnar vegna áhrifa laga nr. 10/2009. Gaf J-kk-nf skýrslu fyrir dómi og kvað breytingu á vísitölunni hafa verið viðvarandi út gildistíma laganna.

Við aðalmeðferð málsins lagði stefnandi fram breytta kröfugerð með samþykki stefnda en útreikning kvað hann byggðan á niðurstöðu matsgerðar. Hafi honum við fyrri útreikning sinn borið að reikna 3,2% hækkun á endurgjald samkvæmt framlögðum reikningum. Á meðal gagna málsins er nákvæmt yfirlit yfir útreikning á stefnufjárhæð. Auk þess liggja frammi reikningar, sem stefndi greiddi, svo og safnliðir. Þykir krafan sett fram á nægilega skýran hátt auk þess sem hún fær stoð í gögnum málsins. Því þykir rétt að taka hana til greina en dráttarvextir af tildæmdri fjárhæð miðast við dómsuppsögu.

Málskostnaður stefnanda þykir hæfilega ákveðinn 580.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Landsvirkjun, greiði stefnanda, Ístaki hf., 25.711.587 króna, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. nóvember 2011.

Stefndi greiði stefnanda 580.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf H-kvk-nf.