E-4962/2021

I 1. Mál þetta, sem dómtekið var 18. maí 2022, er höfðað 20. október 2021 af A og B, báðum að [...], [...], gegn íslenska ríkinu.

2. Stefnendur krefjast þess hvort um sig að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim skaðabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur, samtals 3.000.000 króna, ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málsl. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. janúar 2020 til 22. nóvember 2020, en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga til greiðslu-dags. Þá er krafist málskostnaðar, auk virðisaukaskatts, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3. Stefndi krefst þess að dómkröfur stefnenda verði lækkaðarverulegaoger krafist málskostnaðar úr hendi þeirra, en til varaað málskostnaður verði látinn niður falla.

II

Málsatvik

4. Fjöleignarhúsin að [...], [...], eru sambyggð og vargerð húsleit [...]. janúar 2020 í íbúð nr. [...]að[...]með samþykki stefnenda sem þá voru búsett þar. Ekkert saknæmt fannst við leitina samkvæmt leitarskýrslu lögreglu.

5. Í skýrslu embættis Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu vegna leitarinnar er því lýst að við hana hefði fljótlega komið í ljós að ekki væri um rétta íbúð að ræða. Lögreglumenn hefðu farið frá [...]en snúið aftur þegar ljóst hefði orðið að um væri að ræða íbúð [...]við [...]. Við leit þar hefðu fundist fíkniefni.

6. Með bréfum, dags. 22. október 2020, fóru stefnendur fram á miskabætur úr hendi stefnda vegna rannsóknaraðgerðarinnar. Fallist var á bótaskyldu stefnda með tölvupósti 18. febrúar 2021 og var lagt til að málinu yrði lokið með samkomulagi um greiðslu bóta að tiltekinni fjárhæð til hvors stefnanda og barns þeirra sem hafði verið viðstatt leitina. Stefnendur sættu sig ekki við tilboð stefnda hvað sig varðaði og höfðuðu mál þetta, eins og áður segir.

7. V ið aðalmeðferð málsins gáfu stefnendur aðilaskýrslur og vitnaskýrslur gáfu C og D.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnenda

8. Stefnendur telja sig eiga hvort um sig skýran rétt til miskabóta á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sem kveði á um hlutlægan bótarétt vegna tilvika sem þessa. Samkvæmt 1. mgr. nefndrar 246. gr. eigimaður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta skv. 2. mgr. lagagreinarinnar ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert því hann hafi verið talinn ósakhæfur. Þ ótt stefnendur væru ekki talin sakborningar í skilningi greindrar 1. mgr. 246. gr. eigi þau rétt á bótum á grundvelli 3. mgr. sömu lagagreinar en ákvæðið mæli fyrir um hlutlægan bótarétt þeirra sem ekki telji st sakborningar en verði samt fyrir tjóni vegna aðgerða skv. 2. mgr. laga-greinarinnar. Sé bótaréttur stefnenda sá sami óháð lagagrundvellinum. Húsleit hafi farið fram á heimili stefnenda og hafi málinu í kjölfarið verið lokið gagnvart þeim þegar lögregla hafi áttað sig á því að hún hefði farið íbúðavillt. Í 1. málslið nefndrar 2. mgr. 246. gr. komifram að aðgerðir skv. IX.– XIV. kafla laga nr. 88/2008 geti leitt til bótaskyldu og falli húsleit þar undir, enda sé um að ræða íþyngjandi rannsóknarúrræði sem fjallað sé um í X. kafla laganna. Í 2. málslið greindrar 2. mgr. 246. gr. komifram sú undantekningarregla að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á en það hafi stefnendur ekki gert. Sé því ljóst að undantekningarreglan eigi ekki við.

9. Stefnendur geri kröfu um miskabætur með vísan til 5. mgr. títtnefndrar 246. gr. Þau hafi fyrir engar sakir verið látin sæta húsleit og hafi það valdið þeim hugarangri, hræðslu og vanlíðan að þurfa að horfa upp á lögreglumenn róta í gegnum allar eigur sínar og persónulega muni. Þeim hafi verið verulega brugðið við atvikið og upplifað vanlíðan í kjölfarið, sem og vantraust til lögreglu. Hafi þeim því verið gerður miski með þessum aðgerðum lögreglu. Miskabætur í málum sem þessum séu jafnan metnar að álitum og heildarmati beitt. Við það mat verðiað líta til þess að með aðgerðunum hafi verið brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. m. a. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sem hafi það m. a. að markmiði að forða því að lögregla valdi óþörfu tjóni í aðgerðum sínum. Það að fara húsavillt geti ekki talist nein afsökun hvað framangreind skilyrði varðar. Hefði lögregla vandað til verka og ekki gengið fram af offorsi hefði auðveldlega mátt komast hjá því að afskipti yrðu höfð af stefnendum. Hótun lögreglu um að væri ekki skrifað undir leyfi til húsleitar myndi húsleit samt fara fram, og þá einnig með sérsveitarmönnum, megi einnig telja óeðlilega og brjóta gróflega gegn téðum meðalhófsreglum.

10. Ó skiljanlegt sé að ekki hafi verið staldrað við og tekið til skoðunar hvort um rétta íbúð og rétta einstaklinga væri að ræða sem ráðist skyldi í svo íþyngjandi aðgerðir gegn. Hafi enda verið fráleitt að ætla að stefnendur hefðu framið þau brot sem þau virði st hafa verið grunuð um og lögreglumenn sjálfir haft orð á því að þeim þætti ólíklegt að fólk í þeirra stöðu stæði að slíkum brotum. Sé þetta til marks um slæleg vinnubrögð lögreglu og kæruleysislega meðferð opinbers valds. Rannsóknarskyldu hafi þannigekkiveriðnægilega sinnt áður en ráðist var í aðgerðirnar og hafi verið um að ræða brot á rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en sú regla sé einnig óskráð og gildi um alla meðferð opinbers valds þótt ekki sé um töku stjórnvaldsákvörðunar að ræða.

11. Við mat á miska stefnenda, hvors um sig, verði einnig að líta til þess að með aðgerðunum hafi verið brotið á þeim grundvallarmannréttindum þeirra sem bundin séu í 71. gr. stjórnarskrár-innar og 8. gr. m annréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, þ. e. rétt þeirra til friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Stefnufjárhæð miðist við dómaframkvæmd Mannréttinda-dómstóls Evrópu í sambærilegum málum.

12. H æfilegar bætur séu til þess fallnar að veita stjórnvöldum aðhald þegar komi að meðferð opinbers valds en lágar bætur séuþað ekki. Fjárhæð bóta eigiað endurspegla mikilvægi þeirra réttinda sem brotið sé gegn og skuli hærri bætur greiðast fyrir brot gegn mikilvægari réttindum. Fá réttindi séu mikilvægari en friðhelgi heimilis. Við húsleit róti ókunnugt fólk í persónulegum hirslum og munum heimilisfólks sem skapi svo slæmar minningar og neikvæðar tilfinningar að fólk geti jafnvel ekki hugsað sér að búa áfram á sama staðog hafi stefnendur upplifað slíkar tilfinningar. Lögregla hafi ekki einungis farið húsavillt heldur sýnt vanvirðingu við leitina og haft það í flimtingum þegar ljóst var að um ranga íbúð væri að ræða. Stefnendur séu strangheiðarlegt fjölskyldufólk og þau hafi eftir húsleitina, með vopnaða sérsveit lögreglu fyrir utan hjá sér, orðið vör við óvenjulegar augngotur nágranna og fleira í þeim dúr. Kjaftasögur geti fylgt fólki til frambúðar, algerlega að ósekju og því til mikils tjóns. Sem dæmi hafi vinkona annars stefnanda sent henni skilaboð morguninn eftir atvikið og spurt hvað hefði gengið á. Hafi hún frétt af atvikinu í gegnum samstarfskonu sína búsetta í nærliggjandi parhúsi. Húsleitin hafi ekki getað farið framhjá fólki í nærliggjandi húsum og strax daginn eftir hafi fólk í nágrenninu tengt stefnendur við málið. Stefnendur hafi fundið fyrir skömm gagnvart nágrönnum sínum eftir þettaog ekki getað hugsað sér að búa áfram á sama stað. Gáleysisleg handvömm lögreglu hafi því haft gífurlega neikvæðar afleiðingar í för með sér fyrir stefnendur.

13. Tveimur dögum eftir leitina hafi verið rituð lögregluskýrsla þar sem fram komi að „ekkert saknæmt hafi fundist við leitina“ en ekki verið minnst á að leitað hafi verið í rangri íbúð hjá blásaklausu fólki. Sé ískýrslunni látið líta út fyrir að leitin hafi átt rétt á sér en ekkert saknæmt fundist, eins og allt eins hefði mátt búast við því. Í sömu skýrslu sé skráð að leitin hafi staðið frá kl. 17:16 til 18:06 hinn [...]. janúar 2020. Þarna sé rangt með farið en leit hafi átt sér stað [...]. janúarog staðiðyfir í rétt tæplega tvo tíma. Fyrst lögregla geti ekki haft dagsetningu atviks rétt eftir í skýrslu um máliðséekkiheldurhægt að treysta skráningu hennar á tímalengd leita rog sé henni mótmælt sem rangri. Lögregla hafi nálgast málið eins og hvert annað smámál.

14. Réttarreglur um mannréttindi og hlutlægar bótareglur, sé brotið gegn þeim, hafi ekki síst þann tilgang að fyrirbyggja brot gegn þeim sömu réttindum. Séu bætur smánarlega lágar, eins og þær sem stefnendum hafi verið boðnar, verði fælingarmátturinn enginn, eins og sjáist á fram-komu lögreglu í málinu. Ákvörðun um húsleit eigi að vera svo vandlega undirbúin að til algerra undantekninga heyri að farið sé inn í röng húsakynni og sé farin húsavillt beri að bæta fólki það ríkulega ásamtþví að biðja það formlega afsökunar.

15. Við mat á fjárhæð miskabóta verði líka að taka mið af því hvernig húsleit sé til komin. Greinarmun verði að gera á húsleit þar sem ekkert saknæmt finni st þegar viðkomandi er tengdur með einhverjum hætti við brot eða brotamenn og á húsleit þar sem farin sé húsa villt. Sú síðari sé aðilum mun þungbærari og beri að greiða hæstu bætur fyrir.

16. Maður sem sakaður hafi verið um refsiverða háttsemi eða sætt hafi þvingunaraðgerðum skv. IX.– XIV. kafla laga nr. 88/2008 án gruns um refsiverða háttsemi eigiekki aðeins rétt á bótum úr hendi íslenska ríkisins á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 1., 2. og 3. mgr. 246. gr. nefndra laga, heldur einnig samkvæmt sakarreglunni og reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Skilyrði þess sé að lögreglumenn eða aðrir ríkisstarfsmenn hafi með ólögmætum og saknæmum hætti valdið honum tjóni sem ekki falli undir gildissvið fyrstnefndu reglunnar. Þó verði manni því aðeins dæmdar miskabætur á þessum grunni að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi þess sem því hafi valdið, sbr. a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, ellegar ólögmætri meingerð, sem beinst hafi gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans, sbr. b-lið sömu málsgreinar.

17. Stefnendur hafi orðið fyrir röskun á lífi sínu vegna ólögmætrar og saknæmrar háttsemi lög-reglumanna sem hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi eða í öllu falli gáleysi. Önnur skilyrði sakarreglunnar um orsakatengsl og sennilega afleiðingu séu uppfyllt enda standi tjón stefnenda í beinu sambandi við hina ólögmætu háttsemi lögreglu. S korthafi á lögmælt skilyrði fyrir þeim ráðstöfunum sem ráðist var í. Lögregla hafi farið offari og brotið gegn meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 í aðgerðum sínum. Auk þess hafi lögregla beitt ó lögmætri þvingun með hótunum um að gæfi stefnandi A ekki samþykki sitt fyrir húsleitinni yrði hún samt sem áður gerð og þá með aðstoð vopnaðra grímuklæddra sérsveitarmanna. Þessi staðhæfing hafi valdið henni ótta. S tefnendumhafi verið valdið tjóni, óhagræði og miska með þessari saknæmu og ólögmætu háttsemi umfram það sem falli undir hina hlutlægu bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008 og beri að bæta það tjón, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga.

18. Einnig hafi lögregla brotið gegn 3. mgr. 74. gr. sml. því ekki hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur sem réttlætti húsleitina heldur hafi lögregla farið húsavillt. Hinn rökstuddi grunur í málinu hafi varðað allt annað fólk en stefnendur og leit átt við um annan stað. Hafi þetta því einnig verið ólögmæt meingerð gegn stefnendum sem valdið hafi verið með ólögmætum og saknæmum hætti. Hafi stefnendum þannig verið valdið miska umfram það sem hinni hlutlægu bótareglu sakamálalaganna sé ætlað að bæta, og beri því að bæta stefnendum einnig það tjón á grundvelli sakarreglu skaðabótaréttarins og reglunni um vinnuveitandaábyrgð, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skbl.

19. Ljóst sé af framangreindu, ásamt skýru dómafordæmi Hæstaréttar Íslands, að dæma beri stefnendum hærri bætur en ef lögregla hefði ekki sýnt af sér framangreinda ólögmæta og saknæma háttsemi.

20. Stefnendur geri bótakröfu hvort um sig í málinu á grundvelli samlagsaðildar, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en þær séu settar fram í einni stefnu til hagræðis fyrir stefnda. Dæma beri hvoru um sig fullar bætur. Krafist sé almennra vaxta frá þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað, þ. e. frá 18. janúar 2020, og dráttarvaxta frá 22. nóvember 2020, þ. e. mánuði eftir að stefnendur kröfðust bóta úr hendi stefnda.

IV

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

21. Stefndi hafnar því að bótaskylda geti verið fyrir hendi í máli þessu á grundvelli 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, enda séu skilyrði ákvæðisins ekki uppfyllt. Stefnendur hafi ekki verið borin sökum í sakamáli og hafi ekkert mál verið stofnað á hendur þeim sem hafi verið fellt niður eða þau sýknuð af.

22. Stefndi hafni einnig bótaskyldu á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og vísi til þess að aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og fariðfram í samræmi við meðalhóf. Því hafi ekki verið um ólögmæta meingerð í skilningi ákvæðisins að ræða. Þegar húsleit hafi farið fram hafi lögregla talið að sakborningur málsins hefði verið íbúð stefnenda og því hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur í skilningi 3. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008.

23. Stefndi fallist hins vegar á að stefnendur eigi rétt á bótum á grundvelli 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á þeim grundvelli að húsleit á heimili stefnenda hafi falið í sér röskun á friðhelgi einkalífs og heimilis. Bótaábyrgð stefnda sé hlutlæg, enda hafi aðgerðir lögreglu ekki falið í sér saknæma háttsemi.

24. Að mati stefnda sé dómkrafa stefnenda of há og krefjist hann verulegrar lækkunar með vísun til dómaframkvæmdar.

25. Mótmælt sé órökstuddum og ósönnuðum fullyrðingum stefnenda um aukinn miska vegna umtals sem þau telji sig hafa orðið fyrir eftir aðgerðir lögreglu. Sama eigi við um fullyrðingu stefnenda um að hafa neyðst til að flytja vegna aðgerða lögreglu.

26. Enn fremur sé því mótmælt að við ákvörðun bótafjárhæðar eigi að horfa til þess hvort bætur séu til þess fallnar að veita stjórnvöldum aðhald. Bótafjárhæð skuli ákvarða með hliðsjón af miska þeirra sem fái bætur.

27. Verði fallist á bótaskyldu á grundvelli 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 eða b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga krefjist stefndi verulegrar lækkunar bótafjárhæðar frá dómkröfu með vísan til dómafordæma.

28. Loks sé málsástæðum stefnenda að öðru leyti en að framan greini mótmælt sem ýmist röngum, órökstuddum eða ósönnuðum.

V Niðurstaða

29. Í máli þessu liggur fyrir að gerð var húsleit hjá stefnendum í íbúð þeirra að þeim og ungu barni þeirra viðstöddum. Er enginn ágreiningur um að leitin var á þeim misskilningi byggð að sakborningur í fíkniefnamáli hefði komið í íbúðina einu sinni eða oftar, en síðar kom fram að um aðra íbúð var að ræða með sama íbúðarnúmer í fjöleignarhúsi sambyggðu því sem stefnend-ur bjuggu í. Við aðalmeðferð málsins skýrði lögmaður stefnenda málatilbúnað þeirra svo að kröfur þeirra byggðust á hlutlægum grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 og að því væri ekki mótmælt að 3. mgr. lagagreinarinnar ætti við og hefur stefndi fallist á bótaskyldu á þeim grundvelli. Fyrir liggur að hvorugur stefnenda hefur verið borinn sökum í sakamáli og eru þau þar með ekki sakborningar í skilningi 1. mgr. nefndrar 246. gr. Bótaskylda í málinu hvílir því á áðurnefndri 3. mgr. lagagreinarinnar þar sem kveðið er á um að maður sem hafi ekki verið borinn sökum í sakamáli eigi rétt til bóta hafi hann beðið tjón af þeim aðgerðum sem taldar eru upp í 2. mgr. Þ ar er um að ræða aðgerðir skv. IX. – XIV. kafla laganna og styðst húsleit við ákvæði X. kafla þeirra. Um hlutlæga ábyrgðarreglu er að ræða og stofnast því bótaskylda án tillits til þess hvort tjónvaldur hefur sýnt af sér saknæma háttsemi, og breytir því engu hvort skilyrði hafi verið fyrir aðgerð lögreglu og tilefni til hennar eða ekki. Stefnendur eiga því rétt til fullra bóta fyrir þann miska sem hlaust af húsleit sem gerð var hjá þeim og er óumdeilt milli aðila að sá réttur verður ekki skertur, enda stuðluðu þau í engu að leitinni.

30. Ágreiningur málsins lýtur þannig fyrst og fremst að fjárhæð bóta, en til stuðnings dómkröfu sinni vísa stefnendur einnig til þess að réttur til bóta, umfram þann rétt sem hlutlæg bótaregla nefndrar 246. gr. veiti, hvíli á sakarreglunni og reglunni um vinnuveitandaábyrgð og er vísað til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 í því sambandi.

31. Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 52/2019 á maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi ekki einvörðungu rétt á bótum á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008, heldur getur hann einnig átt slíkan rétt eftir almennu sakarreglunni. Í dómnum er þó einnig skýrlega tekið fram að skilyrði þess að slíkri ábyrgð verði komið fram séu ekki einungis að lögreglumenn eða handhafar ákæruvalds hafi valdið sökuðum manni tjóni sem rakið verði til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem stefndi beri ábyrgð á heldur einnig að XXXIX. kafli laga nr. 88/2008 um bætur eigi ekki við. Í þeim kafla er að finna títtnefnda 246. gr. laganna sem vísar m. a. til bóta vegna aðgerða sem fram fara á grundvelli þess kafla sem mæla m. a. fyrir um húsleit, eins og áður segir. Almenna sakarreglan á því ekki við þegar bætur eru ákvarðaðar fyrir tjón vegna húsleitar á grundvelli ákvæða 246. gr. laga nr. 88/2008 heldur verður sú saknæma og ólögmæta háttsemi sem stefnendur halda fram að sé fyrir hendiog stefndi beri ábyrgð á að hafa valdið einhverjum miska öðrum en þeim sem hlutlægum ábyrgðarreglum 246. gr. er ætlað að bæta. Getur þar verið um að ræða miska vegna aðgerða sem falla ekki undir ákvæði IX.- XIV. kafla laga nr. 88/2008, auk þess sem ólögmæt fram-kvæmd aðgerða sem þar falla undir getur eftir atvikum valdið miska öðrum en þeim sem aðgerðirnar sjálfar valda, sbr. hértil hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 345/2016. Stefnendur hafa vísað til b-liðar 26. gr. skaðabótalaga um að ólögmæt meingerð hafi beinst gegn frelsi, friði, æru eða persónu þeirra, en í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að nefndum lögum kemur framað í skilyrðinu um ólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun sé að ræða og þurfi gáleysi að vera verulegt til þess að tjónsatvik verði talið ólögmæt meingerð. Hefur í dómaframkvæmd verið við það miðað að lægsta stig gáleysis fullnægi ekki kröfum ákvæðisins, svo sem rakið er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 843/2017. Þá nýtur lögregla að lögum verulegs sjálfstæðis við ákvörðun um rannsókn refsimáls, sbr. VII. kafla laga nr. 88/2008, og eins og tiltekið er í áðurgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 52/2019 sætir mat þeirra þar um ekki endurskoðun dómstóla. Að framangreindu virtu verður að miða við að umfram gildissvið 246. gr. laga nr. 88/2008 sé bótaábyrgð almennt ekki fyrir hendi á grundvelli sakarreglunnar nema í algjörum undantekningartilvikum.

32. Stefnendur styðja málsástæðu sína um bótarétt á grundvelli sakar og vinnuveitandaábyrgðar á því að um ólögmæta aðgerð hafi verið að ræða, enda hafi rökstuddur grunur lögreglu ekki beinst að þeim, meðalhóf hafi ekki verið virt og þau loks verið beitt þvingunum til að samþykkja húsleitina.

33. Stefndi hefur vísað til þess að húsleit hafi verið gerið gerð hjá stefnendum sem þáttur írannsókn lögreglu á stórfelldu fíkniefnamisferli þótt síðar hafi komið í ljós að tengsl stefnenda við það voru engin. Í leitarskýrslu frá [...]. janúar 2020 er ekki getið um tilefni leitar en vísað til sama málsnúmers og finna má í skýrslu, dags.24. september s. á. Þar er því lýst að einn sakborninga hafi ítrekað farið að [...]um nokkurra mánaða skeið og að í eitt skiptið hefði borist tilkynning frá lögreglumanni um að hann hefði sést við íbúð [...]. Enn fremur kemur þarna fram að eftir að misskilningur við leitina varð uppvís hafi verið leitað í íbúð [...]við [...]og þar hafi fundist fíkniefni. Verður því að leggja til grundvallar að rökstuddur grunur um fíkniefnabrot hafi verið fyrir hendi og um mögulega aðkomu stefnenda að þeim, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 789/2015, þótt síðar hafi komið í ljós að það væri á misskilningi byggt. Í ljósi þess gruns sem ríkti er ekki hægt að telja aðgerð lögreglu úr hófi fram þótt vandlega hafi verið leitað í hýbýlum stefnenda og sérsveitarmenn verið með í för án þess að taka þátt í leitinni. Þá verður sá misskilningur sem ríkti um það hvort um íbúð 102 við [...]eða [...]væri að ræða ekki talinn til verulegs gáleysis, en ítrekað sást til sakbornings við [...], sem vísar til til beggja sambyggðu húsanna. Að öllu því virtu eru skilyrði b-liðar 26. gr. skaðabótalaga um ólögmæta meingerð ekki uppfyll tog skapast því ekki réttur til bóta stefnendum til handa á þeim grundvelli.

34. Í aðilaskýrslu fyrir dómi lýsti stefnandi A því að hafa farið til dyra á íbúð stefnenda og lögreglumenn, þ. á m. sérsveitarmenn, verið þar fyrir utan. Þegar hún hefði innt eftir því um hvað málið snerist hefði henni verið sagt að lögreglumennirnir vildu ná tali af stefnda B og að heimila þyrfti húsleit. Hún hefði litið í kringum sig, m. a. á sérsveitarmennina, og spurt hvað gerðist ef hún heimilaði það ekki og svörin verið á þá lund að þá yrði heimildar aflað og leit færi fram allt að einu. Var lýsing stefnanda með þeim hætti að gefið hefði verið til kynna með óljósum hætti og látbragði að sérsveitarmenn myndu þá taka þátt í leitinni og var á stefnanda að skilja að það hefði hún viljað forðast með því að samþykkja leitina. Þótt ekki verði gert lítið úr upplifun stefnanda styður framburður hennar ekki að ólögmætum þvingunum hafi verið beitt í því skyni að afla samþykkis til leitar. Verður gegn andmælum stefnda að telja það ósannað, en frekari sönnunarfærsla hefur ekki lánast stefnendum um þetta atriði. Er og ljóst að hefði leit ekki verið samþykkt af stefnendum hefði þurft að afla sérstakrar húsleitarheimildar, eins og stefnandi var upplýst um í samskiptum sínum vegna yfirvofandi leitarinnar. Fólst engin þvingun í þeirri upplýsingagjöf, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 391/1989.

35. Húsleit felur í sér röskun á friðhelgi einkalífs og heimilis sem varin er af ákvæðum stjórnarskrárinnar, sbr. 71. gr. hennar, og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 8. gr. hans, sbr. og lög nr. 62/1994 um sáttmálann. Hafa stefnendur því orðið fyrir miskatjóni sem stefnda ber að bæta að fullu og er meginágreiningur aðila, eins og áður segir, hvað teljist fullar bætur á grundvelli 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 fyrir þá húsleit sem stefnendur máttu þola.

36. Því hefur verið hreyft af hálfu stefnenda að dæma eigi þeim hærri bætur í því skyni að veita lögreglu aðhald við meðferð hennar á opinberu valdi. Á það verður ekki fallist enda hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið um ólögmæta meingerð að ræða, en án þess að um sök væri að ræða hefði slíkt aðhald tæplega tilgang. Þá hefur þetta sjónarmið stefnenda ekki verið stutt neinum tilvísunum til laga eða dómaframkvæmdar, sbr. hér til hliðsjónar áðurgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 789/2015. Stefnendur vísa enn fremur til meðalhófs, sem þegar hefur verið fjallað um, og þess að komast hefði mátt hjá húsleitinni með frekari rannsókn málsins sem leitt hefði í ljós að þau hefðu engin tengsl við málið. Óumdeilt er að stefnendur urðu fyrir miska vegna húsleitar lögreglu en sá miski breytist ekki eftir því hvaða ástæður lágu til grundvallar leitinni, enda skal bæta tjónið hvert sem það er samkvæmt hlutlægri bótareglu án tillits til þess hvort skilyrði voru fyrir leitinni eða tilefni til hennar. Verður því hafnað sjónarmiðum stefnenda um að brot gegn rannsóknarreglu og meðalhófsreglu eigi að leiða til hærri bóta en ella. Þó skal á það bent sem áður er komið fram að rökstuddur grunur lék á um fíkniefnabrot og að stefnendur tengdust því mögulega, auk þess sem lögregla nýtur verulegs sjálfstæðis við rannsókn mála.

37. Líta verður til atvika allra og aðstæðna þegar miskabætur eru dæmdar að álitum. Stefnendur telja sig hafa orðið fyrir miklum miska en þau bera sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið meiri en almennt má telja. Staðhæfingar þess efnis verða því að styðjast við eitthvað annað og meira en huglæga upplifun þeirra af húsleitinni og afleiðingum hennar. Stefnendur byggja á því að leit hafi staðið yfir í tæpa tvo klukkutíma og bar stefnandi A fyrir dómi að hún hefði litið á klukku þegar lögregla hefði bankað upp á hjá þeimog hún þá verið fimm um eftirmiðdag og að klukkuna hefði vantað um 20 mínútur í sjö um kvöldið þegar lögreglan hefði farið. Í leitarskýrslu kemur hins vegar fram að leit hafi hafist 16 mínútur yfir fimm og henni lokið sex mínútur yfir sex. Taldi stefnandi B í skýrslu sinni fyrir dómi að að miðað við ítarlega leit lögreglu hefði hún staðið lengur en það. Vitnin C, sem búsett var í sama húsi og stefnendur, og D að [...], báru að við heimkomu þennan dag hefðu þær orðið varar við lögreglu við [...]. Aðgerðlögregluv ar því hafin þegar þær komu. Taldi C sig hafa komið heim að nálgast sex og að lögreglan hefði verið í dágóða stund fyrir utan, en D taldi sína heimkomu líklegast hafa verið milli sex og sjö og taldi hún lögreglu hafa farið stuttu síðar. Er þannig nokkuð á reiki hver tímarammi húsleitarinnar var og verður að styðjast við leitarskýrslu hvað það varðar, en tímalengdin skiptir þó engu höfuðmáli um ákvörðun bóta í máli þessu. Hvorugt vitnanna sá að hvaða íbúð sambyggðu fjöleignarhúsanna [...] og [...] aðgerðir beindust en vitnið C bar að stefnendur hefðu greint henni frá því sama kvöld og vitnið D að hún hefði frétt það eftir á þegar hún hefði verið í sambandi við sameiginlega vinkonu hennar og stefnanda A. Báru vitnin bæði að þær hefðu fengið þær upplýsingar að um misskilning hefði verið að ræða og að hvorug þeirra hefði litið stefnendur öðrum augum en áður eftir þetta. Þá varð vitnið C ekki vör við umtal nágranna vegna þessa. Ekki verður dregin fjöður yfir það að lögregluaðgerðir eru til þess fallnar að valda einhverju umtali. Stefnendur hafa hins vegar ekki sýnt fram á að það hafi verið umfram það sem gengur og gerist, að stefndi beri ábyrgð á því eða að þau hafi verið knúin til að flytja vegna þess þótt þeim hafi verið létt við flutningana, eins og fram kom í framburði stefnanda A. Þá sér þess ekki stað í gögnum málsins að lögregla hafi komið fram af vanvirðingu við húsleitina eða haft málið í flimtingum og gert lítið úr aðgerðinni þótt orð hafi verið látin falla um að lögreglu hafi þótt ólíklegt að stefnendur stæðu í afbrotum. Þvert á móti geta slík orð samkvæmt efni sínu verið til hughreystingar þótt upplifun stefnenda hafi verið önnur. Þá er engan veginn hægt að draga þá ályktun af leitarskýrslu þar sem fram kemur að ekkert saknæmt hafi fundist að búist hafi verið við því að finna eitthvað slíkt.

38. Þrátt fyrirað ekki hafi verið fallist á aukinn miska stefnenda þykir rétt að fjárhæð bóta taki mið af því að þau höfðu sér ekkert til saka unnið og þeim var eðlilega mikið brugðið við það inngrip sem húsleit er. Með hliðsjón af því, atvikum öllum og aðstæðum, svo og að teknu tilliti til dómaframkvæmdar, þykja bætur til hvors stefnanda um sig hæfilega ákveðnar 100.000 krónur.

39. Stefndi hefur ekki mótmælt sérstaklega kröfu stefnenda um vexti og dráttarvexti og verður fallist á þær eins og nánar greinir í dómsorði.

40. Stefnendur njóta gjafsóknar í málinu samkvæmt tveimur gjafsóknarleyfum, dags. 1. febrúar 2022. Að teknu tilliti til þess og atvika málsins þykir ekki ástæða til annars en að fella málskostnað niður milli aðila. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. þóknun lögmanns þeirra, O-kk-ef E-kk-ef, sem samkvæmt dómvenju er ákveðin án virðisaukaskatts. Er sú þóknun ákveðin í einu lagi eins og tiltekið er í dómsorði og hefur þá verið höfð hliðsjón af upplýsingum lögmannsins um tímafjölda.

41. Af hálfu stefnenda flutti málið O-kk-nf E-kk-nf lögmaður og af hálfu stefnda flutti málið Á-kvk-nf S-kvk-nf S-kvk-nf lögmaður.

42. N-kvk-nf M-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 1 00.000 krónur og stefnanda, B, 100.000 krónur, í báðum tilvikum ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá [...]. janúar 2020 til 22. nóvember 2020, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. málflutningsþóknun O-kk-ef E-kk-ef lögmanns, 1.250.000 krónur.