E-1441/2013

Mál þetta, sem dómtekið var 6. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A (kt. 000000-0000), [...],[...], gegn íslenska ríkinu, með stefnu áritaðri um birtingu 4. apríl 2013.

Dómkröfur stefnanda eru, að íslenska ríkið verði dæmt til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þingfestingardegi til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar auk virðisaukaskatts úr hendi stefnda.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, en til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður.

Ágreiningsefni og málsatvik

Málavextir eru þeir að stefnandi hefur í tvígang sætt handtöku af hálfu lögreglu þegar hann hefur viðhaft mótmæli fyrir framan sendiráð Bandaríkjanna við Laufásveg 21 í Reykjavík. Í fyrra skiptið átti handtakan sér stað 1. október 2009 og lyktaði með ákæru og því að stefnandi var í sakamálinu S-349/2010 sakfelldur með dómi 9. júlí 2010 fyrir brot gegn 19., sbr. 41. gr. lögreglulaga nr. 90/1991. Stefnanda var þá ekki gerð refsing, en var dæmdur til að greiða sakarkostnað. Í síðara skiptið var stefnandi handtekinn 4. nóvember 2010 og lyktaði því sakamáli svo að stefnandi var enn á ný ákærður og svo sakfelldur fyrir brot gegn framangreindum ákvæðum lögreglulaga með dómi í máli S-16/2011, 16. nóvember 2011, og var þá gerð 50.000 króna sekt.

Í báðum framangreindum tilvikum eru málavextir óumdeildir og áþekkir hvað það varðar að í báðum tilvikum viðhafði stefnandi mótmælastöðu fyrir innan blómaker við inngang sendiráðsins og þegar lögregla kom á vettvang neitaði hann að verða við boðum lögreglu um að færa sig fjær inngangi sendiráðsins. Bar stefnandi því jafnan við að hann væri þarna staddur á almennri gangstétt en ekki á hinu eiginlega sendiráðssvæði og hefði því rétt til að neyta tjáningarfrelsis með því að mótmæla friðsamlega þar, en fyrirmæli lögreglu um að hann yrði að víkja þaðan væru ólögmæt.

Hvað varðar fyrra handtökutilvikið, þá er m.a. rakið í dómi í máli S-349/2010 að starfsmenn sendiráðsins hafi þá beðið um að mótmælendur yrðu látnir flytja sig yfir götuna á gangstétt hinum megin, en það hafi verið mat lögreglu að ekki hafi stafað ógn af mótmælendum. Varð það mat dómsins að eftir atvikum yrði þó að telja beiðni þessa hóflega og að í framkvæmd hennar hafi ekki falist slík skerðing á réttindum stefnanda að fyrirmæli lögreglu töldust réttmæt og að stefnanda hafi borið að fara eftir þeim.

Hvað varðar síðara handtökutilvikið, þá er m.a. rakið í dómi í máli S-16/2011, að kvartað hafi verið undan manni sem staðið hafi fyrir utan sendiráðið og verið að angra starfsfólk. Lögregla hafi svo hitt stefnanda þar á vettvangi þar sem hann hafi staðið með spjald sem á hafi staðið „elskum friðinn“ fyrir innan röð blómakera sem raðað hafi verið upp fyrir framan sendiráðið. Þegar stefnandi hafi ítrekað neitað að fara að fyrirmælum lögreglu um að færa sig út fyrir svæðið sem afmarkað var þannig með blómakerunum hafi hann verið handtekinn. Í dóminum kemur einnig fram það mat að fyrirmæli lögreglu í greint sinn hafi verið eðlileg og málefnaleg, eins og á hafi staðið, og hafi í engu skert réttindi ákærða til að tjá sig með mótmælaspjaldinu. Hafi stefnanda borið að hlýða fyrirmælum lögreglu um að færa sig sem hann hafi ekki gert.

Bótakrafa stefnanda byggir annars vegar á málsástæðum sem snúa að meintu ólögmæti handtöku í ofangreindum tilvikum, en hins vegar byggir hún enn fremur á margvíslegum málsástæðum sem einkum varða rekstur málsins S-16/2011 fyrir dómi.

Liggur þannig fyrir í málsgögnum að í sakamálinu S-16/2011 hafi stefnandi gert margþættar kröfur í greinargerð, sem lögð var fram í þinghaldi 10. mars 2011 og snéru að rekstri þess máls, en þar á meðal var sú krafa að dómari viki sæti vegna vanhæfis á þeirri forsendu að hann hefði viðhaft gagnaöflun í málinu, auk þess sem stefnandi gerði þar margvíslegar frekari athugasemdir er vörðuðu málsmeðferð. Kærði stefnandi úrskurð dómarans frá 19. maí 2011, um að víkja ekki sæti, til Hæstaréttar Íslands en í dómi réttarins í máli nr. 319/2011 frá 24. maí 2011 var hafnað kröfu stefnanda um að héraðsdómari viki sæti af þessum ástæðum. Eftir að héraðsdómur lá fyrir í máli S-16/2011 óskaði stefnandi eftir áfrýjunarleyfi með beiðni dags 12. desember 2011. Barst stefnanda bréf frá Hæstarétti Íslands, dags 3. febrúar 2012, þar sem beiðni um áfrýjun málsins var synjað með vísan til þess að ekki væru lagaskilyrði til að verða við henni. Þá liggur fyrir bréf frá Hæstarétti, dags 15. febrúar 2012, þar sem kemur fram að vísað sé til bréfs af hálfu stefnanda, dags 14. febrúar s.á., þar sem óskað hafi verið eftir rökstuðningi fyrir synjun, en þar kemur fram að í bréfinu frá 3. febrúar 2012 hafi verið gerð grein fyrir ástæðum synjunar til samræmis við 3. mgr. 200. gr. laga nr. 88/2008. Er ofangreint rakið hér þar sem stefnandi höfðar mál þetta á þeim grunni að ofangreindar handtökur og eftirfarandi málsmeðferð fyrir dómi hafi farið í bága við ýmis réttindi hans, sbr. hér eftirfarandi málsástæður af hálfu stefnanda.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að mál þetta snúist í grunninn um rétt til tjáningar. Stefnandi hafi ítrekað verið handtekinn af lögreglu þegar hann hafi nýtt sér rétt sinn til mótmæla. Hafi handtökurnar grundvallast á því að stefnandi hafi neitað að fylgja fyrirmælum lögreglu um að færa sig og standa þannig utan við steypt blómaker sem staðsett séu á gangstétt fyrir utan sendiráð Bandaríkjanna við Laufásveg 21. Stefnandi hafi aldrei viðhaft annað en friðsamlega tjáningu er hann hafi mótmælt stríðsrekstri og ekki veitt viðnám við handtökur. Stefnandi hafi beðið um leyfi til áfrýjunar á báðum dómum en ekki fengið samkvæmt ákvörðunum Hæstaréttar Íslands.

Málið lúti að grundvallarmannréttindum stefnanda, tjáningarfrelsi, sbr. 73. gr. stjórnarskrár og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), fundafrelsi, sbr. 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrár og 11. gr. MSE, ferðafrelsi, sbr. 4. mgr. 66. gr. stjórnarskrár og rétt til frelsis og mannhelgi samkvæmt 67. gr. stjórnarskrár og 5. gr. MSE, sem og að rétti stefnanda til réttlátrar málsmeðferðar, sbr. 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr. MSE.

Rétturinn til að mótmæla sé viðurkenndur bæði hérlendis og annars staðar í Evrópu og hafi iðulega verið fjallað um hann í dómum evrópskra dómstóla, þar á meðal Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE) og Hæstaréttar Íslands. Í honum felist að þeir sem taki þátt í mótmælum geti komið skoðunum sínum á framfæri á þann hátt að eftir sé tekið, enda þótt mótmælin kunni að valda meiri eða minni óþægindum, jafnvel fyrir þá sem mótmælin beinist ekki að. Mál stefnanda sé raunhæft hvað varði mörk tjáningarfrelsis og réttar til mótmæla og mögulegum óþægindum sem beiting slíkra réttinda kunni að valda, t.d. starfsfólki sendiráðsins. Í þeim samanburði skuli tjáningar- frelsi vega þyngra, en skerðing á rétti stefnanda vegna aðgerða lögreglu verið óheimil.

Hin opna handtökuheimild 19. gr. lögreglulaga sé andstæð 67. gr. stjórnarskrár og 5. gr. MSE og handtaka stefnanda verði ekki réttlætt með vísan til hennar. Sá háttur sem viðhafður hafi verið á beitingu 19. gr. sé brot gegn stjórnarskrárvörðum réttindum stefnanda sem fái ekki staðist. Verði ekki úrskurðað um ólögmæti slíkrar beitingar sé hætta á að hinni opnu heimild verði misbeitt áfram og að heimildin verði notuð sem aðferð til að koma í veg fyrir mannréttindi borgara þessa lands.

Ákvæði 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, segi að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Þá sé ákvæðið túlkað með hliðsjón af 5. gr. MSE, sbr. lög nr. 62/1994, sem kveði á um rétt til frelsis og mannhelgi. Í 1. mgr. 5. gr. séu tæmandi talin upp tilvik sem heimili frelsissviptingu samkvæmt MSE. Þá segi í 2 mgr., að hver sem tekinn sé höndum skuli án tafar fá vitneskju, á máli sem hann skilji, um ástæðurnar fyrir handtökunni og um sakir þær sem hann sé borinn. Hvorki hafi verið uppfyllt 1. mgr. né 2. mgr. 5. gr. MSE við handtökur stefnanda af lögreglu.

Réttur til frelsis teljist til mikilvægustu mannréttinda. Takmarkanir á þessum rétti verði að vera háðar skýrum lagaheimildum til að koma í veg fyrir afskipti sem byggist á geðþóttaákvörðunum stjórnvalda. Verði að túlka slíkar undantekningar- heimildir þröngt í samræmi við dómaframkvæmd MDE er meti iðulega hvort efnisleg skilyrði og formreglur séu uppfyllt. Meðal slíkra skilyrða sé krafan um fyrirsjáanleika sem ekki hafi verið fyrir að fara í aðgerðum ríkisvaldsins gagnvart stefnanda.

Samkvæmt lögregluskýrslu 4. nóvember 2010, kl. 19.49, sé heiti brots sem stefnandi hafi verið handtekinn fyrir, að fyrirmælum lögreglu hafi ekki verið hlýtt, sbr. 19. gr. laga nr. 90/1996. Þá komi fram í reitnum sem merktur sé sem ástæða handtöku að handtakan hafi verið til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot. Það sé mat stefnanda að beiting 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 með þeim hætti sem leiddi til dóms í málum stefnanda sé óforsvaranleg. Ekki hafi verið uppfyllt þau skilyrði sem tilgreind séu í 16. gr. sömu laga er heimili handtöku. Lögregla og dómstólar hafi komið sér hjá lögformlegum skilyrðum fyrir handtöku með því að túlka almennt ákvæði 19. gr. of rúmt. Stjórnarskrárvarinn réttur stefnanda til tjáningar og til að ráða ferðum sínum hafi að engu verið hafður. Hvergi í lögum segi að slíkur réttur skuli víkja fyrir fyrirmælum lögreglu, óháð því hvort slík fyrirmæli séu háð nauðsyn eða byggi á lögmætum sjónarmiðum. Slík niðurstaða, sem staðfest hafi verið með dómum yfir stefnanda, feli í sér brot á mannhelgi hans og tjáningar- og ferðafrelsi.

Handtaka á grunni 19. gr. lögreglulaga samrýmist ekki skilyrðum tilgreindum í 5. gr. MSE. Ekki séu svipuð ákvæði í lögreglulögum grannaríkja okkar. Með þeim dæmum sem tiltekin séu í 19. gr. verði ljóst að reglan sé sett til að halda uppi allsherjarreglu en ekki til að tryggja lögreglu heimild til handtöku á sérhverjum borgara er skirrist við að fylgja fyrirmælum lögreglu. Skilyrði 16. gr. sömu laga væru að engu höfð og óþörf ef vilji löggjafans hefði verið sá að túlkun 19. gr. ætti að vera svo rúm sem raun beri vitni. Í 16. gr. séu tæmandi taldar heimildir lögreglu til handtöku í fimm liðum. Engin þeirra hafi átt hér við og því sé handtakan óheimil. Enn lengra sé gengið þegar stefnandi sæti svo ákæru og hljóti dóm. Sé honum sá kostur einn fær að stefna íslenska ríkinu vegna hinna ólögmætu frelsissviptinga fyrir það eitt að hafa mótmælt stríðsrekstri á almannafæri.

Samkvæmt 2. gr. lögreglulaga skuli lögregla hafa í heiðri þær þjóðréttarlegu skuldbindingar er Ísland hafi gengist undir. Sé fullgilding og lögfesting MSE mikilvæg þjóðréttarleg skuldbinding og almennt orðalag í 19. gr. lögreglulaga eigi aldrei að ganga framar slíkum reglum sem friðhelgi og frelsi einstaklingsins séu og tilgreint sé í 5. gr. MSE. Slík réttindi séu stjórnarskrárvarin og gangi framar heimildum til að gefa borgurum fyrirmæli eftir hentugleika. Frelsissvipting sé alvarleg og verulegt miskatjón falið í slíkri aðgerð. Bæði vegna andlegrar þjáningar sem slíkt hafi í för með sér og vegna skaða sem verði á mannorði. Koma þurfi í veg fyrir að atburðir eins og þeir sem stefnandi hafi upplifað af hálfu lögreglu endurtaki sig. Með vísan til varnaðaráhrifa miskabóta sé nauðsyn að ríkið verði dæmt bótaskylt gagnvart stefnanda.

Byggt sé á XIII. kafla laga nr. 88/2008, einkum 90. gr. Stefnandi hafi ekkert til sakar unnið og ekki hafi verið lögmæt skilyrði til handtöku né frelsisskerðingar eða nægilegt tilefni til aðgerða lögreglu. Athafnir stefnanda hafi hvorki brotið gegn lögum né reglum og ekki verið tilefni fyrir lögreglu til að hafa afskipti af honum, hvað þá svipta hann frelsi. Lögregla hafi farið út fyrir heimilan ramma laga í aðgerðum gegn stefnanda.

Samkvæmt 2. gr. stjórnarskrár fari Alþingi og forseti með lagasetningarvald, en ekki stjórnvöld, sem sé skylt að reisa ákvarðanir og athafnir á lögum og geti framkvæmdavaldið ekki þrengt vilja löggjafans sem komi fram í lögum. Þau réttindi sem stefnandi hafi leitast við að verja með málskoti, þ.e. tjáningarfrelsi og mannhelgi, falli undir mannréttindi. Æðstu lög landsins verndi þau réttindi með afgerandi hætti. Ekki sé heimilt að takmarka mannréttindi með stjórnvaldsákvörðun, sem eigi ekki stoð í lögum, heldur sæki heimild í almennt ákvæði um heimildir lögreglu til að gefa fyrirmæli t.d. við umferðarstjórn eða til að halda uppi lögum og reglu á almannafæri. Vísað sé til dóms Hæstaréttar Íslands nr. 1532 frá 1988 sem sýni að stjórnvaldi sé óheimilt að kveða á um skilyrði sem ekki eigi sér lagastoð og takmarki mannréttindi. Sú sé raunin í tilfelli stefnanda sem hafi þurft að þola að hann væri frelsissviptur fyrir það að fylgja ekki fyrirmælum þrátt fyrir að hann hafi sýnt fram á að þau skorti lagastoð.

Fyrirmæli um að stefnandi skyldi halda sig utan við blómaker hafi komið frá aðilum sem séu ekki bærir til að fara með lögregluvald, það er starfsfólki sendiráðs Bandaríkjanna. Fjölmiðlaumfjöllun sýni að starfsfólkið virðist hafa gert tilraunir til að hafa áhrif á gerðir íslenskra lögreglumanna og gert þá kröfu að þeir tækju niður nöfn mótmælenda og viðstaddra blaðamanna. Lögregla virðist hafa framkvæmt þetta án athugasemda sem sýni hversu fjarri lögmætisreglu framkvæmdin sé. Virt í því samhengi að fyrir sé skortur á fyrirsjáanleika og rökstuðningi um beitingu 19. gr. lögreglulaga gagnvart stefnanda sé ljóst að lögmæti hafi skort hvað umrædda kröfu gagnvart honum varði um að hann færði sig, en sú krafa sé grundvöllur handtöku hans.

Í frelsissviptingum þeim sem stefnandi hafi sætt hafi verið brotið gegn einni af mikilvægustu grunnreglum íslenskrar stjórnsýslu og stjórnskipunar, meðalhófsreglu. Regluna sé að finna í 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, sbr. 2. mgr. 13. gr. sömu laga. Skilyrði um meðalhóf sé jafnframt innbyggt í 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrár, án þess að það sé sérstaklega tilgreint, en dómar Hæstaréttar Íslands hafi staðfest kröfu um meðalhóf þegar um sé að ræða frelsisskerðingu. Meðalhófsreglan sé lögfest í 12 gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stjórnsýslulög gildi um lögreglu en það aðeins á grundvelli neyðarsjónarmiða sem lögreglu sé heimilt að hverfa frá þeim reglum. Ekki hafi slík sjónarmið verið uppi hér og handtaka því falið í sér brot á meðalhófsreglu. Vísað sé í ólögfesta stjórnskipulega meðalhófsreglu er staðfest sé í dómaframkvæmd. Við takmörkun á mannréttindum megi löggjafinn ekki ganga of langt miðað við markmið sem stefnt sé að með löggjöf og þá þurfi að sýna fram á nauðsyn. Tjáningarfrelsi verði ekki skert með lögum án þess að öruggt sé að skerðingar séu ekki meiri en nauðsyn krefji til að ná markmiðum og megi þar vísa til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 462/2005 og nr. 415/1998.

Skoða verði 19. gr. lögreglulaga út frá stjórnskipulegri meðalhófsreglu, en beiting hennar hafi valdið því að stefnandi hafi ekki notið tjáningar- og ferðafrelsis eins og stjórnarskrá og önnur lög geri ráð fyrir. Ákvæði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár segi að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Verndarandlög sem séu tæmandi talin í stjórnarskrá séu allsherjarregla, öryggi íslenska ríkisins, heilsa eða siðgæði manna eða réttindi og mannorð annarra. Þá þurfi lagalegar skerðingar að vera nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum. Ekkert af þessu eigi við um handtöku stefnanda, skerðingu á mannhelgi og takmörkun á tjáningarfrelsi. Ekki sé unnt að fallast á að skerðingar er felist í beitingu 19. gr. lögreglulaga séu nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum, en sambærileg ákvæði séu ekki í löggjöf grannaríkja.

Í refsidómunum sem fallið hafi gagnvart stefnanda hafi ekki verið tekið á mikilvægum þáttum í vörn hans. Ekki hafi verið fjallað um rétt til að vera á almennri gangstétt í því skyni að tjá pólitískar skoðanir sem falli undir ferðafrelsi í 4. mgr. 66. gr. stjórnarskrár, sem kveði á um að allir skuli vera frjálsir ferða sinna með þeim takmörkunum sem séu settar með lögum. Ekki séu takmarkanir í lögum um heimild til að standa á þeim stað þar sem stefnandi hafi verið þegar til afskipta lögreglu hafi komið.

Stefnandi hafi fengið staðfestingu frá Reykjavíkurborg um að sendiráðið hafi einungis fengið tímabundna heimild til að hafa blómaker sem hafi orðið markalínan í máli þessu, á umræddum stað. Stefnandi hafi tekið fram í lögregluskýrslu að kerin væru á gangstétt og því á almannafæri. Engin merki, skilti eða önnur leiðbeiningartákn sé að finna á svæðinu sem gefi til kynna að um lokað svæði sé að ræða, öryggissvæði eða einkalóð. Þó komi þar fram að sendiráðsstarfsmenn hafi sagt lögreglu að stefnandi væri innan öryggissvæðis sendiráðsins og bæri að yfirgefa það. Lögregla virðist hafa tekið fullyrðingar um það trúanlegar án gagnrýni þótt stefnandi hafi verið með mynd af borgarvefsjá sem hafi sýnt að um almenna gangstétt hafi verið að ræða en ekki einkalóð eða öryggissvæði. Hefði stefnandi fært sig þangað sem lögregla hafi skipað fyrir hefði hann verið kominn að íbúðarhúsnæði á Laufásvegi sem mótmælin beindust ekki að en frá sendiráðinu sem hann hafi viljað beina tjáningunni að. Honum hafi verið frjálst að standa á umræddu svæði og fyrirmæli lögreglu um að hann skyldi færa sig hvorki í samræmi við meðalhóf né lög eða reglur. Hann hafi hvorki truflað umferð gangandi né akandi. Ljóst sé af málsskjölum að stefnanda sé ekki gefið að sök að hafa brotið nein lög eða reglur sem réttlætt gætu takmarkanir á ferðafrelsi hans með þeim hætti sem lögregla hafi gert og hið meinta brot sé afleiðing af athöfnum lögreglu.

Beiting 19. gr. lögreglulaga er viðhöfð hafi verið gagnvart stefnanda sé brot gegn fundafrelsi, sbr. 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrár. Stefnandi og aðrir einstaklingar hafi oft viðhaft sams konar fundi á sama stað án þess að vera handteknir og ákærðir fyrir. Hafi Samtök herstöðvaandstæðinga t.d. staðið fyrir uppákomu sama dag og aðalmeðferð hafi farið fram yfir stefnanda í seinna skiptið, sem hafi falist í því að hópur fólks hafi mótmælt allan daginn með sama hætti og stefnandi hafði gert fyrir utan sendiráðið. Lögregla hafi ekki haft sambærileg afskipti af því fólki sem hafi fengið að standa innan meints öryggissvæðis óáreitt sbr. fjölmiðlaumfjöllun um málið.

Málsmeðferð fyrir héraðsdómi í máli S-16/2011 hafi verið athugaverð. Regla um réttláta málsmeðferð hafi verið brotin með ýmsum hætti gagnvart stefnanda. Hafi dómari t.d. lagt fram gögn sem hann hafi aflað sjálfur og verði að teljast fjarri hans hlutverki líkt og hann viðurkenni að hluta til í úrskurði 19. maí 2011. Hafi stefnandi því séð sig tilneyddan að gera kröfu um að dómarinn viki sæti. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 319/2011 hafi verið staðfest að dómarinn hafi ekki starfað í samræmi við hlutverk sitt í umræddu máli. Héraðsdómur í málinu sé ekki birtur opinberlega þrátt fyrir beiðni þar um. Ekki hafi verið orðið við kröfum stefnanda í greinargerð og þeim hafnað munnlega án þess að rökstutt væri hvers vegna hann mætti t.d. ekki leiða fram vitni sem hann bað um. Ákæra hafi verið röng þar sem fram komi að stefnandi hafi mótmælt en hann hafi staðið með skilti er stóð á elskum friðinn. Hafi stefnanda verið neitað um framkvæmd á mati á því hvar öryggissvæði sendiráðsins væri án þess að fyrir honum hafi verið útskýrt að hann ætti rétt á að láta endurskoða slíka synjun fyrir æðri dómstól. Stefnandi hafi varið sig sjálfur en ekki verði talið að héraðsdómari hafi sinnt leiðbeiningaskyldu nægilega með tilliti til þess að stefnandi sé ólöglærður. Hvað efnislega niðurstöðu héraðsdóms varði þá hafi skort á undirbyggingu fyrir sakfellingu en stefnandi hafi ekki fengið að koma að spurningum er snéru að málsástæðum hans.

Í dómi héraðsdóms 9. júlí 2012 í máli S-364/2010 komi fram að það hafi verið fyrirmæli starfsmanna sendiráðsins sem lögregla hafi borið til stefnanda og annarra mótmælenda. Lögregla hafi enga ógn talið stafa af stefnanda og mótmælendum. Fyrirmæli lögreglu tengdust því ekki að halda uppi almannareglu sem sé skilyrði fyrir beitingu 19. gr. lögreglulaga. Um handahófskennda framkvæmd hafi verið að ræða þar sem stefnandi og aðrir hafi ítrekað mótmælt við sendiráðið án þess að fá fyrirmæli um að fara aftur fyrir blómakerin. Í tvö af þremur skiptum sem stefnandi hafi verið handtekinn fyrir að neita að hlýða fyrirmælum lögreglu um að færa sig hafi hann verið ákærður, í eitt skipti hafi ekki verið gefin út ákæra þótt um sambærilegt atvik hafi verið að ræða. Sýni það hve léttvægt hið meinta brot sé talið. Réttaröryggi stefnanda sem borgara sé ekkert og fyrirsjáanleiki enginn. Stundum hafi hann rétt til að mótmæla óáreittur, stundum sé honum skipað að færa sig, stundum sé hann handtekinn verði hann ekki við fyrirmælum um að færa sig, stundum ákærður í kjölfar handtöku. Aðrir borgarar hafi viðhaft mótmæli á sama stað og stefnandi óáreittir. Sé það í ósamræmi við grunnreglur réttarríkis um fyrirsjáanleika refsinga og þau mannréttindi stefnanda að hann skuli frjáls ferða sinna og geti tjáð sig sem honum sýnist svo lengi sem það skaði ekki aðra. Af dóminum megi ráða að lögregla hafi ekki af sjálfsdáðum talið ástæðu til aðgerða. Það séu starfsmenn sendiráðsins sem hafi óskað eftir aðgerðum. Séu þeir þá orðnir þess umkomnir að ákveða hvaða fyrirmæli lögreglan gefi borgurum en hvergi í lögum sé þeim veitt sú heimild. Hvergi í lögreglulögum sé áskilið að lögregla skuli framkvæma valdboð starfsmanna erlendra sendiráða. Orðalag í dóminum um að ekki hafi falist í þessu slík skerðing á réttindum stefnanda að orð sé á gerandi feli í sér viðurkenningu á því að um skerðingu á réttindum hans hafi verið að ræða án þess að um hafi verið fjallað.

Réttur til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi, skv. 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr. MSE feli í sér rétt til að fá endurskoðun dóms fyrir æðri dómstól. Þeirra réttinda hafi stefnandi ekki notið, heldur verið dæmdur í sakamáli í tvígang án þess að fá leyfi til að bera niðurstöður undir Hæstarétt Íslands. Í síðara skiptið sem stefnanda hafi verið synjað um áfrýjunarleyfi hafi ríkissaksóknari tjáð að embættið teldi ekki ástæðu til að leggjast gegn því. Eftir synjun um áfrýjunarleyfi í máli S-16/2011 hafi stefnandi óskað rökstuðnings með erindi 14. febrúar 2012. Með bréfi 15. febrúar 2012 hafi Hæstiréttur Íslands ítrekað synjun án frekari rökstuðnings með vísan til 3. mgr. 200 gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákvæðið segi að ekki verði krafist rökstuðnings þegar leyfi sé veitt til áfrýjunar en með gagnályktun megi ætla að rökstuðningur skyldi veittur þegar áfrýjunarleyfi sé ekki veitt. Að stefnandi hafi verið dæmdur í sakamáli án þess að hafa rétt til áfr

ýjunar sé brot á reglum um réttláta málsmeðferð. Synjun Hæstaréttar Íslands um rökstuðning hafi verið brot á 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda ákvörðunin ekki sætt meðferð samkvæmt lögum um áfrýjun eða kæru. Ákvörðunin hafi ekki verið undirrituð af handhafa dómsvalds, því sé um stjórnsýsluákvörðun að ræða og stefnandi hafi átt rétt á umbeðnum rökstuðningi.

Stefnandi hafi ekki notið sanngjarnar málsmeðferðar fyrir héraðsdómi, m.a. vegna þess að störf dómarans, sem hafi kveðið upp dóm í máli S-16/2011, hafi ekki verið í samræmi við það hlutverk sem honum sé ætlað að mati Hæstaréttar Íslands í dómi í máli nr. 319/2011. Hæstiréttur hafi talið vinnubrögðin ámælisverð en ekki veitt rétt til áfrýjunar. Í grundvallarreglu um réttláta málsmeðferð felist réttur til endurskoðunar á niðurstöðu á lægra dómstigi og hljóti að teljast brýnna ef ámælisverð vinnubrögð hafi verið viðhöfð. Reglan um rétt til áfrýjunar sé lögfest víðar, sbr. XXXI. kafli laga nr. 88/2008. Í 2. gr. 7. viðauka við MSE sé að finna ákvæði um áfrýjun dómsúrlausna, en MDE hafi túlkað það svo að skilyrði þess að ákvæðið teljist uppfyllt séu að unnt sé að sækja um áfrýjunarleyfi og að um þá beiðni sé fjallað efnislega að hálfu æðra dóms.

Í lögum um meðferð sakamála nr. 88/2008 hafi verið afmörkuð skilyrði sem réttlætt gætu áfrýjunarleyfi, sbr. 2. mgr. 198. gr. Áður hafi gildandi lög kveðið á um að áfrýjunarleyfi yrði ekki veitt nema sérstakar ástæður mæltu með því. Að gildandi lögum hafi stefnandi uppfyllt skilyrði fyrir leyfi til áfrýjunar. Hann hafi útlistað í beiðni hvernig áfrýjun á máli hans hefði verulegt almennt gildi og varðaði mikilvæga hagsmuni auk þess sem ekki væri útilokað samkvæmt fyrirliggjandi gögnum að dómi kynni að verða breytt svo einhverju næmi. Með því að synja í tvígang um áfrýjunarleyfi í málum þar sem vegist hafi á annars vegar stjórnarskrárvarin réttindi til frelsis tjáningar, ferða og funda og hins vegar ákvæði almennra laga þess efnis að borgarar skuli fara að fyrirmælum lögreglu, hafi verið brotin regla um réttláta málsmeðferð. Hafi synjun á efnislegum rökstuðningi einnig verið slíkt brot.

Stefnanda hafi verið neitað um að dómur í máli S-16/2011 yrði birtur á vefsíðu héraðsdóms. Hafi synjun verið byggð á því að samkvæmt 2. gr. reglna dómstólaráðs nr. 4/2010 hafi sekt er stefnanda hafi verið gerð verið undir áfrýjunarfjárhæð. Reglan um opinbera málsmeðferð feli í sér að dómar skuli birtir og sé óeðlilegt þegar sakborningur fari fram á að dómur yfir honum sé birtur að ekki verði orðið við því. Synjunin sé í andstöðu við reglu um réttláta málsmeðferð en dómur í fyrra málinu sem stefnandi hafi verið sakfelldur í hafi verið birtur þrátt fyrir að ná ekki áfrýjunarfjárhæð.

Það sé hlutverk lögreglu og dómstóla að verja rétt stefnanda til tjáningar. Lögreglan hafi ekki staðið vörð um þau réttindi heldur brotið freklega gegn því með því að frelsissvipta og ákæra stefnanda. Fyrirmæli lögreglu hafi ekki verið lögleg eða til þess fallin að halda uppi allsherjarreglu heldur stafað frá starfsmönnum sendiráðs sem ekki fari með lögregluvald á Íslandi. Það réttarástand sem dómar yfir stefnanda festi í sessi, og hér sé farið fram á endurskoðun á, feli í sér að lögregla geti gefið út hvers lags ómálefnalegar fyrirskipanir og handtekið borgara sem neiti að fara eftir þeim.

Rétturinn til mótmæla hafi áður komið fyrir Hæstarétt Íslands, m.a. í dómi í máli nr. 65/1999. Þar komi fram að gera verði ríkar kröfur til að skýr heimild sé í settum lögum til handtöku manna er hefðu uppi mótmæli. Almenn tilvísun í fyrirmæli lögreglu teljist ekki slík heimild. Hafi sjónarmið sem þessi komið fyrir æðstu dómstóla erlendra ríkja auk þess sem vísað sé til dóma MDE á borð við í máli nr. 25594/94. Stefnandi hafi aldrei fengið efnislega meðferð varðandi þau grundvallarsjónarmið sem liggi að baki aðgerðum hans og viðbrögðum. Þá krefjist núverandi réttarástand og beiting á 19. gr. lögreglulaga þess að skilgreint verði fyrir handhöfum lögregluvalds leiðarstef um hvar mörk liggi gagnvart tjáningarfrelsi og mannhelgi. Verði að teljast ólíðandi út frá rétti til réttlátrar málsmeðferðar að stefnanda hafi ekki gefist tækifæri fyrir æðri dómstól til að láta reyna á þau mikilvægu mörk er liggi á milli réttar til tjáningar og mótmæla og skyldu til að hlýða fyrirmælum lögreglu. Í skyldu ríkja til að vernda mannréttindi felist að borgarar geti leitað réttar síns og eitt meginhlutverk dómstóla sé að standa vörð um það. Af ákvæði 2. gr. 7. samningsviðauka við MSE megi ráða að meginreglan skuli vera að einstaklingur sem sakfelldur hafi verið með dómi eigi rétt á að æðri dómstóll fjalli um þá sakfellingu eða refsingu.

Stefnandi eigi rétt á skaðabótum, skv. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár enda ítrekað verið sviptur frelsi á grundvelli laga er standist hvorki stjórnarskrá né MSE. Hvað bótakröfu varði sé byggt á 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár. Um augljósan rétt sé að ræða þar sem ekkert af ofangreindum skilyrðum hafi verið uppfyllt. Fjárhæð bótakröfu sé byggð á því að stefnandi hafi orðið fyrir miska vegna ólögmætrar handtöku, frelsissviptingar, ákæru og dóms. Slík skerðing mannréttinda sé alvarleg og valdi tilfinningalegu tjóni. Þá sé slíkt ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu þess er fyrir verði. Þá byggi krafan á skerðingu réttar til að mótmæla og þar með skerðingu á tjáningarfrelsi. Stefnandi hafi orðið fyrir verulegu fjártjóni vegna atvika er um geti í stefnu. Hann hafi fengið sektar- og málskostnaðardóma er nemi alls 250.000 krónum, sem hafi valdið því að hann sé á vanskilaskrá og hafi lakari samningsstöðu, sem bitni með neikvæðum hætti á fjárhagsstöðu hans. Þannig sé stefnandi á vanskilaskrá vegna sekta sem hann hafi verið dæmdur til að greiða en hann telji óréttlætanlegt vegna eðli málsins.

Vísað sé til stjórnarskrár, einkum 2., 69., 70., 73. gr., 3. mgr. 74. gr., 4. mgr. 66. gr. og 67. gr. Byggt sé á MSE, sbr. lög nr. 62/1994, einkum 5., 6., 10. og 11. gr. Þá sé vísað til 2. gr. 7 viðauka við MSE. Vísað sé til lögreglulaga nr. 90/1996, einkum 2., 13., 14., 16., 19. og 41. gr. Vísað sé til laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, einkum XXXI. kafla og 90., 198., og 200. gr. Þá sé vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 12., og 21. gr. Einnig sé vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og til almennra reglna skaðabótaréttar. Vísað sé til XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, einkum 175. og 176. gr. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styðjist við reglur IV., sbr. III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað styðji stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en eigi þau ákvæði ekki við um kröfu stefnanda, vísi hann til XXXVII kafla laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Kröfur varðandi virðisaukaskatt séu byggðar á lögum nr. 50/1988.

Málsástæður og lagrök stefnda

Stefndi mótmæli því að brotið hafi verið gegn stjórnarskrárvörðum mannréttindum stefnanda. Aðgerðir lögreglu hafi verið réttmætar, í samræmi við lög og meðalhófs gætt. Ekkert bendi til þess að stefnandi hafi ekki hlotið réttláta málsmeðferð fyrir dómi.

Búið sé að dæma að efni til það sakarefni sem hér sé til skoðunar. Tveir dómar hafi gengið um tilvik þau sem séu grundvöllur kröfu stefnanda. Hafi stefnandi verið sakfelldur í bæði skiptin. Dómur sé endanlegur um úrslit sakarefnis, sbr. 1. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Krafa sem dæmd hafi verið að efni til verði ekki borin aftur undir sama eða hliðsettan dómstól. Þá hafi dómur fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greini þar til hið gagnstæða sé sannað, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Framferði stefnanda að óhlýðnast lögreglu hafi í tvígang verið dæmt ólögmætt og ekki verið hnekkt með dómi. Það sem dæmt hafi verið ólögmætt geti ekki orðið grundvöllur bótaréttar. Niðurstaða dóms í þeim tveimur sakamálum sem höfðuð hafi verið á hendur stefnanda standi, framferði hans hafi verið dæmt ólögmætt og athafnir lögreglu að sama skapi lögmætar og þar af leiðandi ekki bótaskyldar.

Stefnandi hefði þurft að hafa þá málsástæðu í frammi í sakamálunum að 19. gr. lögreglulaga bryti í bága við stjórnarskrá. Dómstólar hafi tekið til skoðunar þau málsatvik er stefnandi byggi kröfur sínar á. Ættu skaðabætur að koma til álita á hendur stefnda sem grundvallist á sömu málsatvikum hefði þurft að taka afstöðu til þess á sama vettvangi eða í kjölfar sýknudóms hefði verið fallist á málsástæður stefnanda í sakamálunum. Kröfugerð stefnanda feli í sér endurupptöku fyrrgreindra sakamála og að dómstólar skuli á nýjan leik taka afstöðu til málsástæðna og lagaraka sem skorið hafi verið endanlega úr um. Endanlegir dómar séu gengnir um sama sakarefni. Því fáist ekki séð að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af slíkri úrlausn. Megi einnig færa fyrir því rök að um lögspurningu sé að ræða, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Í lögum nr. 88/2008 sé bótaréttur vegna handtöku tæmandi talinn. Einungis sé gert ráð fyrir því að maður geti átt rétt til bóta, hafi hann verið borinn sökum í sakamáli, ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi. Hvorugt sé fyrir hendi hér, þar sem stefnandi hafi verið sakfelldur í báðum dómum héraðsdóms. Stefndi telji því þegar af þessum ástæðum engin rök fyrir greiðslu bóta til stefnanda vegna aðgerða lögreglu og krefjist sýknu af dómkröfum hans, enda felist í fyrrgreindum sýknudómum að aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar eins og á stóð.

Aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og framkvæmdar af meðalhófi. Stefndi mótmæli því að mannréttindi stefnanda hafi verið skert með aðgerðunum. Lögreglu sé heimilt samkvæmt lögreglulögum að hafa afskipti af borgurum meðal annars til að halda uppi almannafriði og allsherjarreglu. Í þessu skyni sé lögreglu heimilt að taka í sínar hendur umferðarstjórn, banna dvöl á ákveðnum svæðum eða vísa á brott eða fjarlægja fólk, sbr. 15. gr. lögreglulaga.

Í 19. gr. lögreglulaga sé skýrt kveðið á um að almenningi sé skylt að hlýða fyrirmælum lögreglu. Ákvæðið sé lögfesting á heimild lögreglu til að gefa fyrirmæli, taka af skarið og stjórna og beri almenningi skylda til að hlýða fyrirmælunum. Það skapi einstaklingi ekki rétt til að óhlýðnast lögreglu þótt hann hafi efasemdir um eða átti sig ekki á aðgerðum. Það fresti ekki réttaráhrifum 19. gr. að einstaklingur sé ósammála markmiðum lögreglu. Væri til lítils að veita lögreglu vald ef borgarar gætu ákveðið að vera löggjafanum ósammála um að veita lögreglu heimildina og brygðust við samkvæmt því. Fái sá skilningur stoð í 60. gr. stjórnarskrár. Sé það meginregla íslenskrar stjórnskipunar að enginn geti komið sér hjá því að hlýða yfirvaldsboði í bráð þótt hann vefengi heimildir stjórnvalda. Að óhlýðnast fyrirmælum lögreglu sé sjálfstætt brot gegn 19. gr. lögreglulaga. Lögreglumenn á vettvangi hafi beðið stefnanda um að standa utan við blómakerin og gefið honum fyrirmæli um það. Stefnandi hafi ekki farið að þeim fyrirmælum og þar með brotið gegn ákvæðum lögreglulaga. Hann hafi því átt yfir höfði sér refsingu, sbr. 41. gr. sömu laga. Hafi hann enda verið ákærður og síðar sakfelldur fyrir brot gegn 19. gr. lögreglulaga.

Stefndi mótmæli fullyrðingum í stefnu um að lögregla hafi handtekið stefnanda og fjarlægt í þeim tilgangi að koma í veg fyrir aðgerðir hans eða til að koma í veg fyrir að hann gæti nýtt sér rétt sinn til að mótmæla. Stefnandi hafi óhlýðnast skýrum fyrirmælum lögreglu og því verið fjarlægður af vettvangi. Hafi verið farið með hann á lögreglustöð til að hægt væri að afgreiða mál hans. Það að óhlýðnast fyrirmælum lögreglu sé sjálfstætt brot sem hafi þurft að rannsaka og ljúka.

Stefndi mótmæli því að það að biðja um og síðan skipa stefnanda að standa annars staðar á götunni geti talist skerðing á stjórnarskrárvörðum réttindum hans til að tjá skoðanir sínar, hvað þá að önnur mannréttindi hans hafi verið fyrir borð borin.

Lögregla takmarki ekki rétt einstaklinga eða hópa til að tjá skoðanir, hvorki á útifundum, í hópgöngum eða á öðrum samkomum. Hafi 73. gr. stjórnarskrár verið virt í hvívetna og lögregla reyni að tryggja að borgarar geti nýtt stjórnarskrárvarinn rétt án hindrana. Stefndi telji eitt hlutverka lögreglu vera að tryggja að útifundur geti farið fram án truflunar. Þurfi þá líka að gæta þess að útifundur trufli ekki aðra löglega starfsemi umfram það sem sé óhjákvæmilegt. Lögregla hafi t.d. heimild til að loka götum og beina umferð af hefðbundinni leið vegna hópgöngu. Slíkt geti haft tímabundin óþægindi í för með sér fyrir aðra en þá sem taki þátt í göngu en þá sé það lögreglu að tryggja að mótmæli hafi ekki mikil óþægindi í för fyrir þá sem ekki taki þannig þátt.

Lögreglu sé ætlað að halda uppi allsherjarreglu og játað ákveðið vald til þess. Með 15. gr. lögreglulaga hafi verið lögfest regla er byggi á allsherjarumboði lögreglu. Það ákvæði hafi verið nýtt eitt og sér en einnig samhliða handtökuheimildum í lögreglu- og réttarfarslögum. Heimildir lögreglu samkvæmt þessu ákvæði séu ýmsar og sé skýrt tekið fram í greinargerð sem hafi fylgt frumvarpi að lögreglulögum að ekki sé um tæmandi talningu á þeim úrræðum að ræða sem lögregla geti þannig gripið til.

Í 2. mgr. 15. gr. lögreglulaga segi að lögreglu sé meðal annars heimilt að fjarlægja fólk. Á grundvelli þess hafi lögreglu verið talið heimilt að handtaka menn og færa á stöð þótt ekki séu að öllu leyti uppfyllt handtökuskilyrði 16. gr. lögreglulaga eða 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Slík handtaka sé þá í þágu frekari athugunar á máli er þyki æskilegt að fari fram annars staðar en á almannafæri. Handtakan sé þá ekki endilega liður í rannsókn sakamáls eða nauðsynleg vegna þess. Það sé lögreglu að tryggja frið og allsherjarreglu og til þess hafi hún heimildir, sbr. 15. gr. lögreglulaga. Sé því hafnað að stefndi hafi skert réttindi stefnanda er hún hafi handtekið hann þegar hann hafi neitað að verða við fyrirmælum lögreglu.

Í 11. gr. lögreglusamþykktar fyrir Reykjavík sé kveðið á um að lögreglustjóra skuli tilkynnt um fyrirhugaðar hópgöngur og útifundi í því skyni að hægt sé að gera viðeigandi ráðstafanir um stjórnun umferðar. Lögregla skipti sér ekki af inntaki mótmæla en tryggi að menn geti mótmælt hindrunarlaust. Um leið þurfi að tryggja að með framferði sínu trufli mótmælendur ekki aðra lögmæta starfsemi. Lögregla hafi gjarnan samráð við mótmælendur um leiðir eða staðsetningu mótmæla. Slíkt samráð geti ekki talist skerðing á mannréttindum, þótt ákvarðanir og fyrirmæli lögreglu geti leitt til þess að mótmælendur fái ekki allar óskir uppfylltar um staðsetningu mótmæla.

Stefnandi hafi ákveðið að standa við inngang að sendiráðinu. Hann hafi ekki sinnt fyrirmælum lögreglu um að færa sig lítillega svo að hann stæði ekki alveg við innganginn. Í sendiráðum erlendra ríkja fari fram starfsemi er íslenskum stjórnvöldum beri skylda til að tryggja að fái frið. Komi fram í 2. mgr. 22. gr. Vínarsamnings um stjórnmálasamband frá 18. apríl 1961, sbr. lög nr. 16/1971, að sérstök skylda hvíli á móttökuríki til að gera allar þær ráðstafanir, sem viðeigandi séu, til að vernda sendiráðssvæðið fyrir öllum árásum og tjóni og koma í veg fyrir röskun á friði sendiráðsins eða skerðingu á virðingu þess. Beri lögreglu í störfum sínum að virða þær þjóðréttarlegu skuldbindingar sem Ísland hafi gerst aðili að, sbr. 2. gr. lögreglulaga. Sé Vínarsamningurinn sérstaklega tilgreindur í því sambandi í greinargerð með lögunum.

Í sendiráðum starfi fólk sem eigi ekki að þurfa að upplifa óþægindi af því að fara til og frá vinnu og stunda vinnu. Að tilteknir einstaklingar hafi staðið langtímum saman alveg við innganginn þar sem starfsfólk og gestir sendiráðsins hafi farið um geti dregið úr öryggistilfinningu. Það hafi því verið eðlileg aðgerð lögreglu að beina því til stefnanda að halda sig aðeins frá þegar starfsfólk sendiráðsins hafði kvartað. Hafi þótt rétt að miða við blómakerin fyrir framan bygginguna sem hlutlaust svæði. Með þessum fyrirmælum til stefnanda hafi lögregla leitast við að takmarka óþægindi starfsfólks og gesta sendiráðsins á sama tíma og hún hafi tryggt stefnanda rétt til að mótmæla. Markmið lögreglu hafi ekki verið annað en að halda friðinn. Stefndi hafni því að með þessum fyrirmælum hafi verið brotið gegn tjáningar-, funda-, eða ferðafrelsi stefnanda. Eðlilegt og sjálfsagt hafi verið að stefnandi færi að tilmælum lögreglu, enda hafi þau ekki á nokkurn hátt haft áhrif á tækifæri hans til mótmæla. Lögregla hafi ekki ætlast til of mikils af stefnanda og hafi honum borið að hlýða þessum fyrirmælum.

Stefndi mótmæli því að meðalhófs hafi ekki verið gætt við aðgerðir lögreglu. Óskað hafi verið eftir því við stefnanda að hann færði sig frá inngangi sendiráðsins og út fyrir blómakerin. Þegar því hafi verið hafnað hafi lögregla skipað stefnanda að færa sig. Þegar stefnandi hafi neitað að verða við því hafi lögreglu verið nauðugur sá kostur að handtaka hann, enda hafi hann óhlýðnast fyrirmælum lögreglu sem honum hafi þó borið skylda til að fara eftir. Hafi aðstaðan þá breyst og um sjálfstætt brot verið að ræða. Stefnandi hafi því verið færður á lögreglustöð en sleppt fljótlega eftir að þangað hafi verið komið og mál hans talið upplýst. Allar aðgerðir lögreglu hafi verið réttmætar og innan marka laga. Fullkomins meðalhófs hafi verið gætt, enda hafi í fyrstu verið reynt að fá stefnanda til þess að færa sig með því einu að biðja hann um það. Hafi vægari úrræði því verið reynd í fyrstu. Þá hafi aðgerðir lögreglu hvorki verið framkvæmdar á særandi né móðgangi hátt gagnvart stefnanda og þær tekið afar skamman tíma.

Stefndi mótmæli bótakröfu stefnanda en engar forsendur séu til að fallast á hana. Sé því hafnað að bótakrafa verði reist á 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár. Gagnvart því sé ljóst að löggjafinn hafi heimild til að ákveða hve ríkan rétt til bóta sakaðir menn kunni að njóta. Ekki hafi verið um brot gegn 67. gr. stjórnarskrár að ræða er stefnandi hafi verið handtekinn og verði bótaréttur ekki reistur á 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár.

Sé í stefnu vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra reglna skaðabótaréttar án þess að rökstutt sé frekar. Þá sé greint frá því að fjárhæð bótakröfu byggist á því að stefnandi hafi orðið fyrir miska vegna ólögmætrar handtöku, frelsissviptingar, ákæru og dóms. Forsenda miskabóta eftir 26. gr. skaðabótalaga sé ólögmæt meingerð gegn æru eða persónu annars manns. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á eða stutt gögnum að aðgerðir lögreglu eða meðferð málanna fyrir dómstólum hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi stefnanda, friði, æru eða persónu. Kjarni málsins sé sá að aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og réttmætar. Þá fáist ekki séð að meðferð sakamálanna tveggja fyrir dómstólum hafi verið andstæð lögum.

Stefndi hafni því að stefnandi hafi sýnt fram á miska, enda hafi allar aðgerðir sem að honum hafi beinst verið fyllilega lögmætar. Þá mótmæli stefndi því að dómar héraðsdóms í málum stefnanda geti orðið forsenda skaðabóta hvort heldur sem sé á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga, 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár eða annarra ákvæða.

Stefnandi hafi ekki sýnt fram á fjártjón. Fjárhagslegt tjón sé rökstutt í stefnu þannig að stefnandi hafi fengið sektar- og málskostnaðardóma sem nemi alls 250.000 krónum og sé á vanskilaskrá vegna þess. Sé því hafnað að stefndi beri nokkra ábyrgð á vanskilum stefnanda. Það sé meginregla að tildæmdur sektar- og málskostnaður geti ekki orðið grundvöllur skaðabóta. Um sé að ræða lögvarðar kröfur á hendur stefnanda. Hvorki efnis- né lagarök standi til þess að fallist verði á bótakröfu stefnanda.

Stefnandi mótmæli einnig fjárhæð skaðabótakröfu stefnda sem of hárri og í engu samræmi við dómframkvæmd. Verði talið að stefnandi eigi rétt til miskabóta sé til vara krafist verulegrar lækkunar á henni.

Ekki sé annað komið fram en að meðferð sakamálanna á hendur stefnanda fyrir dómi hafi farið að lögum. Dómar hafi gengið í málum stefnanda, sbr. 2. gr. og 60. gr. stjórnarskrár. Efnisniðurstaða dóms geti ekki orðið grundvöllur bótaábyrgðar.

Að framangreindu virtu árétti stefndi mótmæli við kröfum stefnanda og telji engar forsendur til að fallast á kröfur hans. Af hálfu stefnda sé kröfu um dráttarvexti af dómkröfu stefnanda mótmælt og þá einkum upphafstíma hennar. Til stuðnings kröfu stefnda um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Málsatvik liggja ljós fyrir, en bótakrafa stefnanda verður að skiljast svo að hún byggi annars vegar á því að handtaka stefnanda í greind skipti, 1. október 2009 og 4. nóvember 2010, hafi verið ólögmæt, eins og á stóð, en hins vegar virðist stefnandi byggja á því að hann hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi í tengslum við sakamálið S-16/2011, þar sem hann hlaut dóm í tengslum við hina síðari handtöku.

Stefndi hefur þegar verið dæmdur til refsingar í tvígang fyrir brot gegn 19., sbr. 41. gr. laga nr. 90/1996, vegna þeirra atvika sem um er deilt í þessu máli og leiddu til handtöku hans, en hann hefur hér uppi þá málsástæðu að umræddar handtökur hafi eins og á stóð falið í sér brot gegn tjáningarfrelsi hans og öðrum tilgreindum mannréttindum, auk þess að hafa ekki stuðst við gildar handtökuheimildir í lögum.

Við mat á lögmæti þeirra þvingunarráðstafana sem fólust í handtöku stefnanda, annars vegar 1. október 2009 og hins vegar 4. nóvember 2010, verður að líta til þess að í umrædd skipti höfðu lögreglu borist kvartanir frá starfsfólki sendiráðs Bandaríkjanna um að stefnandi truflaði starfsemi sendiráðsins við inngang þess og var lögregla þess vegna tilkvödd á vettvang. Ekki er um það deilt í málinu að gangstétt innan blómakera þar sem stefnandi stóð og viðhafði mótmæli teljist ekki til sendiráðssvæðisins. Þá er ekki heldur deilt um að stefnandi fékk skýr fyrirmæli frá lögreglu í bæði skipti um að færa sig út fyrir gangstéttina innan blómakeranna við innganginn sem hann neitaði að gera.

Í 2. mgr. 22. gr. Vínarsamnings um stjórnmálasamband ríkja, sbr. lög nr. 16/1971, kemur fram, að sérstök skylda hvíli á móttökuríki til að gera allar þær ráðstafanir, sem viðeigandi eru, til að vernda sendiráðssvæðið fyrir öllum árásum og tjóni og koma í veg fyrir röskun á friði sendiráðsins eða skerðingu á virðingu þess. Verður að túlka ofangreint ákvæði svo að þær ráðstafanir sem yfirvöld geti gripið til í þessu skyni takmarkist eðli máls samkvæmt ekki aðeins við sendiráðssvæðið heldur geti enn fremur átt við um almenning í næsta nágrenni þess eins og hér stóð á. Verður jafnframt að líta svo á að hlutverk lögreglu samkvæmt 1. gr. laga nr. 90/1996 sé meðal annars það að tryggja öryggi og starfsfrið erlendra sendiráða, sbr. og 2. gr. sömu laga.

Ekki er fallist á það með stefnanda að aðgerðir lögreglu og handtaka hans í greind skipti hafi ekki stuðst við gilda lagaheimild. Með því að neita að fara að boði lögreglu braut stefnandi gegn 19. gr. laga nr. 90/1996, eins og þegar hefur verið fjallað um í dómi, annars vegar í máli S-349/2010, frá 9. júlí 2010, en hins vegar í dómi í máli S-16/2011, frá 16. nóvember 2011. Er það mat dómsins að aðgerðir lögreglu í bæði greind skipti, hafi líkt og stefndi byggir á, haft fullnægjandi stoð í 2. mgr. 15. gr. laga nr. 90/1996, sbr. a-lið 1. mgr. 16. gr. sömu laga, en að hin eiginlega handtökuheimild styðjist ekki við 19. gr. laganna, eins og stefnandi virðist byggja á.

Er enn fremur fallist á það með stefnda að mat lögreglu á nauðsyn til handtöku hafi, eins og hér stóð á, byggt á lögmætum sjónarmiðum varðandi skyldur til að tryggja starfsfrið sendiráðsins, auk þess sem fyllsta meðalhófs og réttinda stefnanda hafi verið gætt með því að honum var áður ítrekað boðið að færa sig fjær inngangi sendiráðsins og út fyrir blómakerin til að viðhafa þar áfram mótmæli sín. Ekki fæst heldur séð að með þeim aðgerðum sem lögregla hafi þannig þurft að grípa til hafi falist ólögmæt skerðing á réttindum stefanda samkvæmt þeim ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu sem hann vísar til, sbr. einkum 73., 74. gr. stjórnarskrár og tilsvarandi ákvæði í 10. og 11. gr. MSE, sbr. lög nr. 62/1994. Að framangreindu virtu verður því ekki fallist á að umræddar aðgerðir lögreglu hafi talist ólögmætar eða skort stoð í lögum, svo sem stefnandi hefur haldið fram.

Stefnandi byggir einnig bótakröfu sína á því að hann hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi, sbr. 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Leggur stefnandi þar til grundvallar að málsmeðferð í máli S-16/2011 hafi verið aðfinnsluverð, og hann því sóst eftir leyfi til að áfrýja dómi í því máli, en verið synjað í bréfi Hæstaréttar Íslands dags 3. febrúar 2012. Byggir stefnandi á því að rökstuðningur Hæstaréttar Íslands fyrir synjun, sbr. bréf réttarins dags 15. febrúar 2012, hafi verið ófullnægjandi með vísan til 3. mgr. 200. gr. laga nr. 88/2008, auk þess sem fyrirkomulag 198. gr. sömu laga er takmarkað hafi möguleika hans til að áfrýja dómi í ofangreindu máli fari í bága við 2. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur er með lögum nr. 62/1994.

Ekki verður fallist á það með stefnanda að ákvæði 198. gr. laga nr. 88/2008, eins og beitt var í greindu tilviki, hafi farið í bága við skilyrði 2. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, enda felur það í sér það úrræði að unnt er að beina beiðni um leyfi til áfrýjunar til æðra dómstóls. Hvað varðar efni rökstuðnings fyrir slíkri ákvörðun, sbr. 3. mgr. 200. gr. laga nr. 88/2008, þá á mat þar um, og um áfrýjunarleyfi almennt, alfarið undir Hæstarétt Íslands eins og í ákvæðinu greinir, og sætir eðli máls samkvæmt engri endurskoðun á hinu lægra dómstigi.

Með vísan til ofangreinds verður því ekki fallist á það með stefnanda að málsmeðferð í framangreindu sakamáli nr. S-16/2011 hafi falið í sér brot gegn réttindum hans samkvæmt 70. gr. stjórnarskrár eða 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og verður bótakrafa hans því ekki reist á þeim grunni.

Með hliðsjón af öllu því sem að framan er rakið, þykir eins og hér stendur á ekki unnt að fallast á stefnukröfur stefnanda, enda hefur hann ekki sýnt fram á að nokkur réttarbrot hafi verið framin gagnvart honum í málinu eins og rakið hefur verið, né heldur að bótaskylda gagnvart honum verði reist á öðrum grunni, og með vísan til alls ofangreinds ber því að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda í máli þessu.

Eins og málið liggur fyrir þykir þó rétt að ákvörðun um málskostnað falli niður.

Málið flutti K-kvk-nf O-kvk-nf héraðsdómslögmaður, fyrir hönd stefnanda, en E-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf hæstaréttarlögmaður, fyrir hönd stefnda.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn.

D ó m s o r ð

Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af dómkröfum stefnanda, A, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf