E-1617/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 6. apríl 2017, var höfðað 20. maí 2016 af A, [...], C, til heimilis [...], og B, [...], á hendur íslenska ríkinu til greiðslu skaðabóta.

Stefnendur gera þær endanlegu dómkröfur að stefnda verði gert að greiða hverjum og einum stefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. júlí 2013 til 9. mars 2016 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Hver og einn stefnenda krefst málskostnaðar, auk virðisaukaskatts, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, að mati dómsins.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, en til vara lækkunar þeirra. Þá er einnig krafist málskostnaðar en til vara að hann verði látinn niður falla.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Stefnendur lýsa málavöxtum svo að þau hafi verið stödd í sumarhúsi í Grímsnesi, fimmtudaginn 11. júlí 2013. Þau hafi verið þar saman komin til að fagna brúðkaupi tveggja stefnenda, þeirra A og C, með lítilli veislu og gleði verið í hópnum. Hátíðahöldin hafi fengið skjótan endi þegar vopnað lið svart- og grímuklæddra sérsveitarmanna hafi ruðst inn á lóð sumarhússins og skipað þeim að leggjast niður. B hafi lagst niður þegar lið lögreglu hljóp í átt að sumarhúsinu en A og C hafi hörfað inn í sumarhúsið af ótta. Þeim hafi verið skipað að leggjast í gólfið inni í húsinu og A verið handjárnaður þar.

Stefndi lýsir atvikum að þessum aðgerðum svo að lögreglan hafi verið að leita að eftirlýstum manni sem grunaður hafi verið um alvarleg ofbeldisbrot. Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur frá 14. febrúar 2014 hafi sá maður verið dæmdur í sex ára fangelsi fyrir ýmis þeirra brota. Lögreglumaður á Selfossi hafi 11. júlí 2013 orðið var við þrjá einstaklinga á ferð við Þrastarlund í Grímsnesi. Hann hafi talið sig þekkja þá einstaklinga og að þeirra á meðal væri sá eftirlýsti, X. Á grundvelli þeirra upplýsinga hafi sérsveit ríkislögreglustjóra ásamt þyrlu landhelgisgæslunnar TF-LÍF verið kölluð til í því skyni að hafa uppi á honum. Stefnendur hafi verið staddir á verönd fyrir utan sumarbústaðinn þegar sérsveitarmenn með skammbyssur í slíðri hafi komið að. Einn stefnenda hefði sinnt fyrirmælum um að leggjast niður án tafar en hinir hörfað inn í bústaðinn. Þangað hafi þeim verið veitt eftirför sem lokið hafi með því að annar hafi lagst niður í eldhúsi en hinn hafi verið handjárnaður með tilliti til afbrotasögu.

Stefnendur kveða mikilli hörku hafa verið beitt. Sérsveitarmennirnir hafi verið vopnaðir skammbyssum og hafi þeir leitað í húsinu og umhverfis lóðina að öðrum sem kynnu að vera á staðnum. Þegar sérsveitin hafði leitað af sér allan grun hafi lögreglan á Suðurlandi tekið við vettvangi og útskýrt ástæður innrásar lögreglu fyrir stefnendum. Stefnandi B hafi verið talinn líkjast X í útliti. Síðar sama dag þegar vinkona C hafði bæst í hópinn og brúðhjónin og gestir þeirra voru í heitum potti á veröndinni kom lögregla aftur í sumarhúsið og óskaði eftir og fékk heimild stefnenda til nýrrar leitar í húsinu. Stefnendur kveða X aldrei hafa verið í sumarhúsinu, né hafi hann verið á leiðinni þangað og hafi engin tenging verið á milli þeirra og hans. Lögregla hafi engar tilraunir gert til að staðfesta veru X í sumarhúsinu með vægara móti en með innrás sérsveitar strax í upphafi rannsóknar. Aðgerð lögreglu hafi verið handahófskennd og farið langt út fyrir eðlilegt meðalhóf. Hún hafi eyðilagt brúðkaupsveislu stefnenda.

Við aðalmeðferð málsins kom stefnandi C fyrir dóm og gaf skýrslu. Þá gáfu skýrslur í síma vitnin B-kk-nf E-kk-nf J-kk-nf, lögreglumaður á Suðurlandi með starfsstöð á Kirkjubæjarklaustri, og Í-kk-nf Í-kk-nf G-kk-nf, aðalvarðstjóri á embætti ríkislögreglustjóra.

Málsástæður og lagarök stefnenda

Heimild lögreglu til handtöku sé að finna í 90. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Þar sé gert að skilyrði, að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að aðili hafi framið brot sem sætt geti ákæru. Handtaka þurfi að vera nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist aðila eða öryggi hans eða annarra, eða þá að koma í veg fyrir spillingu sönnunargagna. Þau atriði nái ekki til stefnenda, þar sem þau hefðu ekki verið í nokkrum samskiptum við umræddan X og hafi hann aldrei verið á leiðinni í bústaðinn til þeirra. Þau hefðu ekkert sér til sakar unnið, heldur þvert á móti hafi þau verið í góðu yfirlæti að halda upp á brúðkaup A og C.

Heimild til húsleitar sé að finna í 74. gr. sakamálalaga. Heimilt sé að leita í húsum sakbornings í því skyni að handtaka hann, rannsaka andlag brots eða hafa uppi á munum sem hald skuli leggja á. Að sama skapi sé í 2. mgr. 74. gr. sakamálalaga að finna heimild til að leita í húsum annars en sakbornings, hafi brot verið þar framið, sakborningur handtekinn þar eða rökstuddur grunur leiki á að sakborningur haldi sig þar. Skilyrði húsleitar, samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins séu, að rökstuddur grunur leiki á, að framið hafi verið brot sem sætt geti ákæru og að sakborningur hafi verið þar að verki, enda séu augljósir rannsóknarhagsmunir í húfi. Fyrir liggi í gögnum málsins að ferðir X hafi verið raktar með því að tengja síma hans við farsímamöstur, sem hafi numið merki símans.

Grundvöllur aðgerðar lögreglu í sumarhúsi stefnenda hafi verið sá, að B hafi verið talinn líkjast X í útliti. Lögregla hafi því talið það mögulegt að X væri staddur í sumarhúsinu. Rökstuddur grunur um veru X í sumarhúsinu hafi hins vegar aldrei verið til staðar, enda hafi hann aldrei verið þar, hafi hvorki verið á leiðinni þangað né verið í nokkrum samskiptum við stefnendur á einn eða annan hátt. Hæglega hefði verið hægt að senda lögreglubíl á vettvang til að grennslast fyrir um hverjir væru þar staddir. Slíkt hefði ekki þurft að stefna árangri aðgerða lögreglu í hættu, hefði rétt verið staðið að slíkri könnun. Sá eðlilegi og vægari kostur hafi hins vegar ekki orðið fyrir valinu, heldur hafi fyrsta aðgerð lögreglu verið að senda vopnað lið lögreglu í sumarhúsið.

Stefnendur eigi rétt til bóta vegna órökstuddrar húsleitar og ólögmætrar handtöku sinnar samkvæmt 1. mgr. 228. gr. sakamálalaga, sbr. 2. mgr. og 3. mgr. ákvæðisins. Í 3. mgr. ákvæðisins segi, að hafi aðili ekki verið borinn sökum í sakamáli eigi hann rétt til bóta, hafi hann beðið tjón af þeim aðgerðum sem taldar séu upp í 2. mgr. ákvæðisins. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær hafi aðili valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Þær aðgerðir sem vísað sé í samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins séu rannsóknaraðgerðir IX. – XIV. kafla laganna, þ. á m. handtaka og húsleit.

Stefnendur hafi með engu móti stuðlað að handtöku sinni að öðru leyti en því að hafa verið á þeim vettvangi þar sem rannsóknaraðgerð lögreglu hafi farið fram. Þvert á móti hafi þau verið saman komin í sumarhúsi sínu að fagna brúðkaupi. Þau hefðu ekkert sér til sakar unnið og í raun hafi engin rannsókn beinst að þeim eða grunur um að þau hefðu brotið af sér.

Samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, skuli maður eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Í 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994, segi að hver sá, sem tekinn hafi verið höndum eða settur í gæslu gagnstætt ákvæðum 5. gr. sáttmálans, skuli eiga bótarétt sem unnt sé að koma fram. Ofangreind ákvæði séu einhlít til stuðnings þeirri kröfu, að stefnendur eigi rétt til bóta fyrir ólögmæta handtöku sína og húsleit. Frelsissvipting stefnenda hafi farið fram með eins harkalegu móti og völ sé á, enda hafi lögreglumenn á vettvangi verið vopnaðir skammbyssum, aðilar keyrðir í jörðina og á þau öskrað af fjölda lögreglumanna.

Rannsóknaraðgerð lögreglu hafi verið framkvæmd þvert á öll sjónarmið um meðalhóf, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Þar sé tekið fram, að þá aðeins skuli taka íþyngjandi ákvörðun þegar stefnt sé að lögmætu markmiði að því verði ekki náð með öðru og vægara móti. Einnig segi þar, að gæta skuli þess að fara ekki strangar í sakirnar en nauðsyn beri til. Sjónarmið um meðalhóf komi einnig fram í 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 um valdbeitingu. Í ákvæðinu segi, að handhöfum lögregluvalds sé heimilt að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna. Aldrei megi hins vegar ganga lengra í beitingu valds en þörf sé á hverju sinni. Af gögnum málsins sé torvelt að sjá nauðsyn þess að senda vopnað lið lögreglu í sumarhús stefnenda, sérstaklega í ljósi þess, að rökstuddur grunur um veru X í sumarhúsinu hafi aldrei verið til staðar.

Réttur stefnenda sé studdur af fyrrgreindri 228. gr. sakamálalaga og almennu sakarreglunni. Dómkrafa stefnenda sé einnig studd 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, en þar segi að heimilt sé að láta þann sem, (A) af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni eða (B) ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns, greiða miskabætur til þess sem misgert hafi verið við. Stefnendur styðjist við B-lið ákvæðisins, enda hafi þau verið svipt frelsi sínu að ósekju. Af öllu fyrrgreindu sé ljóst að réttur stefnenda til bóta sé skýr.

Fjárkrafan sé fundin þannig að 1.500.000 krónur þyki hæfilegar skaðabætur, auk miska, fyrir hvern og einn stefnanda, í samræmi við afleiðingar rannsóknaraðgerða lögreglu.

Krafa um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 sé komin til vegna áskorunar um greiðslu sem send hafi verið ríkislögmanni þann 9. febrúar 2016. Hefjist tímabil dráttarvaxta 9. mars s.á. en fram að þeim degi sé krafist almennra vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu laga.

Stefnendur standi sameiginlega að kröfu bóta vegna rannsóknaraðgerðar lögreglu. Samlagsaðild þeirra sé heimil samkvæmt 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en kröfur þeirra stafi af einu og sama atvikinu, þ.e. rannsóknaraðgerð lögreglu.

Stefnendur reisi kröfur sínar á XXXVII. kafla laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, og vísist sérstaklega til 228. gr. um bætur handa sakborningi. Stefnendur reisi kröfur sínar einnig á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, stjórnsýslulögum nr. 37/1993, sérstaklega 12. gr. laganna, stjórnarskrá lýðveldisins, nr. 33/1944, mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994, lögreglulögum, nr. 62/1993, og skaðabótalögum, nr. 50/1993. Krafa um málskostnað sé enn fremur reist á ákvæðum XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnendur séu ekki virðisaukaskattskyldir og sé þeim nauðsynlegt að málskostnaður beri virðisaukaskatt.

Málsástæður og lagarök stefnda

Fyrir liggi að umrædd leitaraðgerð hafi ekki borið tilætlaðan árangur þar sem hinn eftirlýsti brotamaður hafi ekki fundist í þeim sumarbústað sem stefnendur hafi haldið til í. Ekki sé útilokað að lögreglumaðurinn sem rekist hafi á stefnendur í Þrastarlundi kunni að hafa ruglað hinum eftirlýsta brotamanni, sem hann hafi vel þekkt til, við stefnanda B, sem svipað hafi til hans í útliti. Engin ástæða hafi þó verið til að efast um réttmæti þeirrar frásagnar enda hafi lögreglumaðurinn við sama tækifæri réttilega borið kennsl á A og C. Allir stefnendur hafi áður komið við sögu lögreglu. Þá hafi vísbendingar verið um að hinn eftirlýsti brotamaður væri í nágrenni vettvangs. Leitaraðgerð lögreglu hafi aðeins tekið nokkrar mínútur og að lokinni leit í bústaðnum hafi stefnendur verið reistir upp og hinum handtekna sleppt. Skammbyssurnar hafi ekki verið teknar úr slíðri í aðgerðinni en mikill hávaði hafi verið á vettvangi vegna nærveru þyrlunnar.

Eins og atvikum sé háttað hafi umræddar rannsóknaraðgerðir verið liður í rannsókn máls þar sem stefnendur hafi ekki verið bornir sökum um refsiverða háttsemi. Með hliðsjón af því líti stefndi svo á að skaðabótakrafa stefnenda sé öðru fremur reist á 3. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, og jafnframt að hún varði bætur vegna ófjárhagslegs tjóns (miska). Verndarandlag lagagreinarinnar varði fyrst og fremst þá sem bornir hafi verið sökum um refsiverða háttsemi og sætt hafi þvingunaraðgerðum að ósekju. Skýra verði ákvæði 3. mgr. 228. gr. laganna í því ljósi.

Leitaraðgerð lögreglu hafi verið gerð á grundvelli síðari málsliðar 2. mgr. 74. gr. laga um meðferð sakamála, sbr. og 2. mgr. 75. gr. sömu laga. Frásögn lögreglumannsins og önnur atvik hafi með tilliti til almannaheilla gefið lögreglu réttmætt tilefni til aðgerða. Lögreglan hafi í ljósi aðstæðna og fyrirliggjandi upplýsinga talið að ekki væri vænlegt til árangurs að lögregla gerði boð á undan sér eða færi sér sérstaklega hægt. Þegar handtaka eigi hættulegan mann sem sé í felum og sýnt þyki að viðkomandi muni reyna að komast hjá handtöku reyni lögregla að tryggja návist og öryggi hans eins hratt og örugglega og hægt sé. Eins og málið hafi verið vaxið hafi verið talin hætta á að hinn eftirlýsti brotamaður myndi reyna að flýja eða að hann byggi sig undir að verjast handtöku með vopnum eða öðrum hætti. Stefndi hafni því sjónarmiðum stefnanda um að við aðgerðina hafi ekki verið gætt meðalhófs og árétti að aðgerðin hafi aðeins staðið yfir í skamma stund, auk þess sem byssur hafi ekki verið teknar úr slíðri. Handtaka eins stefnanda hafi verið til að tryggja að fyrirmæli lögreglu næðu fram að ganga á meðan leitinni stæði, sbr. 14., 16. og 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, og sé ekki ein þeirra aðgerða sem vísað sé til í 3. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála.

Stefndi dragi ekki í efa að stefnendur hafi orðið fyrir ónæði vegna aðgerðanna en telji með vísan til framangreinds að þær hafi ekki valdið þeim fjártjóni eða miska í merkingu 5. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála. Stefndi hafni því einnig að í aðgerðunum hafi falist ólögmæt meingerð í merkingu b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, enda hafi lögreglu ekki verið unnt að vinna málið með öðrum hætti á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga. Tilkynning lögreglumannsins sem hafi talið sig hafa séð hinn eftirlýsta brotamann í Þrastarlundi verði ekki metin til gáleysis. Skilyrði séu ekki til að dæma skaðabætur á grundvelli almennu sakarreglunnar enda hafi stefnendur ekki sýnt fram á neitt fjárhagslegt tjón.

Með vísan til framangreinds beri að sýkna stefnda af kröfum stefnenda. Verði ekki fallist á kröfu um sýknu krefjist stefndi þess að kröfur stefnenda verði stórlega lækkaðar með tilliti til málavaxta. Kröfum stefnenda um vexti og dráttarvexti sé mótmælt þar sem þær styðjist ekki við viðhlítandi lagagrundvöll.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Í máli þessu krefjast stefnendur bóta á grundvelli 228. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, vegna aðgerða lögreglu gegn þeim í sumarhúsi í Grímsnesi 11. júlí 2013. Í 1. mgr. lagaákvæðisins segir að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta eftir 2. mgr. sömu lagagreinar. Samkvæmt því skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Maður sem ekki hefur verið borinn sökum í sakamáli á einnig rétt til bóta ef hann hefur beðið tjón af slíkum aðgerðum, sbr. 3. mgr. ákvæðisins. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef hann hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Ákvæði þessi mæla samkvæmt efni sínu fyrir um hlutlæga bótaábyrgð íslenska ríkisins þegar lögmæltum bótaskilyrðum er fullnægt og skiptir þá ekki máli hvort skilyrði hafi brostið fyrir aðgerð lögreglu eða hvort skort hafi nægilegt tilefni til að grípa til þeirra. Samkvæmt 5. mgr. lagaákvæðisins skal bæta bæði fjártjón og miska ef því er að skipta.

Fyrir liggja nokkrar færslur í dagbók lögreglu um atburði þá er málið varðar. Þeim er frekar lýst í skýrslu lögreglu sem rituð var 14. desember 2015 af lögreglumanni sem tók þátt í aðgerðunum ásamt sjö öðrum lögreglumönnum sem þar eru tilgreindir. Þar á meðal eru lögreglumennirnir tveir sem báru vitni fyrir dóminum. Önnur skjalleg gögn er ekki að hafa um atvik máls. Stefnendur hafa lagt fram upptöku af atburðum með hljóði og að hluta til einnig með myndefni. A hóf upptöku á síma af óvæntri heimsókn þyrlu Landhelgisgæslunnar að bústaðnum. Þyrlan var þá lágt yfir með drynjandi hávaða og heyra má stefnendur undrast um hvað sé í gangi. Samkvæmt dagbók lögreglu hafði þyrla staðsett bíl stefnenda við bústaðinn kl. 17.20 þennan dag. Þegar um tvær og hálf mínúta er liðin af upptökunni bar lögreglu að garði og eftir það er aðeins unnt að greina hljóð, en ekki mynd. A, sem hélt á símanum var skipað að leggjast í gólfið inni í sumarhúsinu. Þar var hann handjárnaður en upptakan gekk áfram í um sex mínútur til viðbótar. Upptakan og skýrslur fyrir dóminum gefa nokkuð glögga mynd af upphafi aðgerða lögreglu í og við sumarhúsið sem brúðhjónin A og C höfðu til umráða og B var gestkomandi í 11. júlí 2013.

Stefndi kveður lögreglu hafa haft fullt tilefni til umræddra aðgerða og styður sýknukröfu sína við það. Í greinargerð stefnda segir að lögreglumaður hafi réttilega borið kennsl á A og C og að þær upplýsingar hans að hann hafi einnig séð X hafi því verið trúverðugar. Í dagbók lögreglu var skráð kl. 15.08 þennan dag að lögreglumaðurinn B-kk-nf E-kk-nf J-kk-nf tilkynni að hann hefði séð X ásamt öðrum manni og stúlku við Þrastarlund. Sá lögreglumaður kvaðst fyrir dóminum enn telja ósennilegt að sér hafi skjátlast þegar hann bar kennsl á X í Þrastarlundi. Hann kvaðst hafa talið sig kannast við andlit hins mannsins og hafi komið nafni hans fyrir sig nokkru síðar, en hann kvaðst ekkert hafa kannast við stúlkuna. Klukkan 15.31 var bókað í dagbók lögreglu að talið væri að þarna væri X ásamt A og C Þau hafi gift sig um síðustu helgi og vitað sé að þau hafi verið í bústað þarna. Þetta bendir ekki til þess að lögreglumaðurinn hafi borið kennsl á þau A og C án þess að afla sér frekari upplýsinga og verður ekki fallist á þær röksemdir stefnda að tilefni hafi verið til að ráðast þegar í aðgerðir gegn stefnendum vegna þess að lögreglumaðurinn hafði réttilega borið kennsl á þau.

Í greinargerð stefnda segir einnig að allir stefnendur hafi áður komið við sögu lögreglu. Fær þessi lýsing ekki stoð í gögnum málsins. Engin gögn eru í málinu um sakarferil stefnenda, en í skýrslu lögreglu segir að A hafi verið handjárnaður vegna afbrotasögu. Því hefur ekki verið andmælt að A eigi sögu um afbrot og C upplýsti við aðalmeðferð málsins að hún hefði fyrir nokkrum árum verið fundin sek um hlutdeild í eða vitneskju um brot hans. Ekkert er fram komið í málinu um sakarferil B og í skýrslu lögreglu er vísað til hans sem aðila að nafni B, sem svipi í útliti til X.

Aðalvarðstjórinn sem gaf skýrslu fyrir dóminum kvað handtökuhópinn hafa verið fjóra til fimm menn, vopnaða skammbyssum í slíðrum, gasi og kylfum. Sumir hafi haldið á stórum kylfum og gasið hafi sumir haft í hendi en aðrir í belti, en þessum vopnum hafi ekki verið beitt. Aðgerðin, sem í heild hafi tekið í mesta lagi fimmtán mínútur, hafi hafist á tilkynningu um að þeir væru vopnuð lögregla og fólki bæri að hlýða. Þá tilkynningu er ekki auðvelt að greina á upptökunni, en þar heyrist hrópað „leggstu niður, leggstu niður, leggstu á magann, hendur fyrir aftan bak“. Síðan virðist sem farið sé inn í húsið með upptökutækið og aðeins dregur niður í hávaðanum frá þyrlunni. Greina má að C grætur og heyrist hún segja að þau séu í brúðkaupsferð og spyrja hvað sé í gangi og þá er enn gefin skipun um að leggjast niður. Svarar C síðan spurningum lögreglu milli ekkasoga kveðst ekki kannast við X. A svaraði því til að hann vissi hver X væri en vissi ekki hvar hann væri. Greinilegt var af svörum hans að þeim væri ekki vel til vina og að hann væri undrandi á því að lögregla teldi hann vera nálægt sér. Upptökunni lýkur meðan á þessu samtali stendur en af henni verður greint að þá hafi C verið sest upp en A enn verið skipað að vera kyrr á gólfinu.

Í skýrslu aðalvarðstjórans fyrir dóminum kom fram að einn maður, sem talinn var sá eftirlýsti, hafi verið settur í handjárn á veröndinni þar sem hann hafi lagst niður að fyrirmælum lögreglu. Í lögregluskýrslunni sem rituð var tveimur og hálfu ári síðar kemur fram að B hafi lagst niður og ekki sýnt mótþróa, en tekið er fram að A hafi verið settur í járn. B kom ekki sjálfur fyrir dóminn, en leggja verður til grundvallar þann framburð aðalvarðstjórans að B hafi verið handjárnaður, þótt hann hafi síðar sagst, nánar aðspurður, ekki geta fullyrt að hann myndi það rétt. Fær það stoð í upptöku á þeim fyrirmælum sem heyrast gefin utandyra við upphaf aðgerðarinnar um að leggjast á magann með hendur fyrir aftan bak. Aðalvarðstjórinn kvað handjárnin hafa verið fjarlægð eftir í mesta lagi þrjár mínútur þegar í ljós var komið að sá handtekni væri ekki sá eftirlýsti. Samkvæmt upptökunni var A enn í járnum þegar upptöku lauk um sex mínútum eftir að lögregla birtist.

Lýsingar C fyrir dóminum á atvikum samræmast því sem fram kemur í gögnum málsins. Bar hún um að þessi atvik hefðu haft mikil áhrif á hana. Hún hafi verið kvíðasjúklingur fyrir og þetta hafi gert hana verri og nú bregði henni við í hvert skipti sem hún heyri í þyrlu. Þegar þyrlan hafi birst við bústaðinn hafi henni dottið í hug að maður frænku hennar, sem vinnur hjá Landhelgisgæslunni, vissi af þeim í bústaðnum og ætlaði að veifa til þeirra. Þau hafi þá tekið upp símann til að taka það upp. Kvaðst C hafa treyst lögreglunni áður en þetta gerðist, en eftir þetta tengi hún lögreglu ekki við neitt gott, alltaf við þessi atvik. Til stóð að A sem var á sjó þegar aðalmeðferð málsins fór fram gæfi þar símaskýrslu, en hann reyndist þá vera utan símasambands. Kvað C aðgerðina einnig hafa fengið mikið á hann og að honum hafi fundist brotið á sér.

Stefnendur sættu öll frelsissviptingu við umrædda lögregluaðgerð. Líklegra þykir að tveir frekar en einn af stefnendum hafi verið færðir í handjárn og var þeirri þriðju gert að leggjast í gólfið af vopnaðri lögreglu. Þau voru öll í haldi lögreglu um tíma þótt hann væri ekki langur og sættu því handtöku í raun, en handtaka felur í sér líkamlega valdbeitingu eða hótun um að henni verði beitt. Leitað var í bústaðnum sem þau höfðu til umráða í aðgerðinni. Þau voru þó ekki laus undan afskiptum lögreglu þegar þeirri aðgerð lauk því að síðar sama kvöld komu sérsveitarmenn aftur í bústaðinn að beiðni lögreglunnar á Selfossi til þess að kanna hvort sá eftirlýsti hefði komið þangað eftir að fyrri aðgerð lauk. Fékk lögregla þá heimild stefnenda til að leita aftur í bústaðnum. Þessar aðgerðir lögreglu eru meðal þeirra sem vísað er til í 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála, sbr. og 3. mgr., og eru bótaskyldar á grundvelli lagaákvæðisins að skilyrðum uppfylltum. Ekkert er fram komið í málinu sem bendi til þess að stefnendur hafi stuðlað að umræddum aðgerðum lögreglu og eiga þau bótarétt vegna þeirra.

Stefndi krefst aðallega sýknu. Hann hefur þó, eftir að málið var höfðað, boðist til að greiða stefnendum miskabætur vegna aðgerðanna, samtals 450 þúsund krónur að meðtöldum vöxtum. Nánar, 150 þúsund krónur hverju þeirra, auk 100 þúsund króna vegna málskostnaðar hvers þeirra. Þessu sáttaboði hafa stefnendur hafnað og telja sig eiga rétt til hærri bóta vegna þessara atvika. Fjárhæð bótakrafna stefnenda styðst ekki við dómaframkvæmd um fjárhæðir bóta fyrir handtöku í skamman tíma og húsleit. Á hinn bóginn eru atvik málsins sérstæð og óvenjulegri aðferð beitt við þessar aðgerðir.

Þótt ekki hafi verið lögð fram haldbær gögn um að frelsisskerðingin hafi haft neinar varanlegar andlegar eða líkamlegar afleiðingar fyrir stefnendur er fallist á að þessar aðgerðir og framkvæmd þeirra hafi valdið þeim miska, svo sem þau halda fram og stefndi hefur í raun fallist á með sáttaboði sínu. Ró stefnenda, sem áttu sér einskis ills von eða höfðu nokkuð til þess unnið, var raskað með harkalegum hætti þar sem þau máttu síst eiga von á slíkri innrás. Með hliðsjón af þessu þykja miskabætur sem stefnda verður gert að greiða stefnendum hæfilega ákveðnar 150.000 krónur fyrir hvert þeirra um sig, en ekki verður gerður greinarmunur á miska hvers þeirra fyrir sig.

Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, eiga stefnendur rétt á vöxtum á skaðabótakröfu sína eins og krafist er frá þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað. Þá er fallist á að stefnendur eigi tilkall til dráttarvaxta í samræmi við endanlega kröfugerð sína frá því að mánuður var liðinn frá því að kröfubréf þeirra var sent til ríkislögmanns 9. febrúar 2016 til greiðsludags, sbr. 9. gr. sömu laga.

Stefnendur hafa öll fengið gjafsókn í málinu og krefjast málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, svo sem áskilið er í gjafsóknarleyfum. Stefnda, íslenska ríkinu, verður ekki gert að greiða málskostnað í ríkissjóð samkvæmt 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991. Fellur málskostnaður milli aðila niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði. Þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns þeirra, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef hrl., sem ákveðin er 300.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti fyrir hvert og eitt þeirra, samtals 900.000 krónur.

Dóminn kveður upp K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnendum, A, C og B, hverju fyrir sig, 150.000 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 11. júlí 2013 til 9. mars 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef hrl., 300.000 krónur fyrir hvert þeirra um sig, samtals 900.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

K-kvk-nf K-kvk-nf