E-3907/2006

Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 27. september sl., er höfðað með stefnu, birtri 16. júní 2006.

Stefnandi er G-kk-nf K-kk-nf, Kristnibraut 67, Reykjavík.

Stefndi er Lánasjóður íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 11.129.656 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 267.448 krónum frá 1. febrúar 2003 til 1. mars sama árs, en af 534.896 krónum frá þeim degi til 27. júní 2006, en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda, að mati dómsins.

Málsatvik og ágreiningsefni

Stefnandi hóf störf hjá stefnda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, árið 1997 og vann þar með hléum til ársbyrjunar 2003. Fyrir þann tíma hafði hann unnið hjá stefnda með hléum, allt frá árinu 1977. Ráðningarsamningur var gerður við stefnanda 31. júlí 1998, er hann var ráðinn deildarstjóri hjá stefnda.

Fram kemur í gögnum málsins að stefnandi hafi um nokkurra ára bil átt í vanskilum með afborganir af námslánum sínum hjá stefnda. Voru vanskil hans sett á skuldabréf, en afborganir af skuldabréfinu fóru einnig í vanskil og var bréfinu síðar skuldbreytt. Á árinu 1999 sömdu aðilar um að dregið skyldi mánaðarlega af launum stefnanda til greiðslu á skuldabréfinu. Í október sama ár var stefnda kynnt skýrsla Ríkisendurskoðunar, þar sem m.a. var gagnrýnd slæleg innheimta á skuldabréfi stefnanda og endurteknar skuldbreytingar honum til handa. Í kjölfarið sendi stefndi skuldabréf stefnanda til innheimtu hjá lögmanni. Gögn málsins bera með sér að innheimta hafi sóst illa. Enn lenti stefnandi í vanskilum með greiðslur námslána síðla árs 2001, en var þá veittur greiðslufrestur til 1. desember 2002. Eftir það voru vanskil stefnda send lögmanni til innheimtu.

Með bréfi framkvæmdastjóra stefnda, 8. janúar 2003, var stefnanda frá og með þeim degi „veitt frí frá störfum um óákveðinn tíma“. Jafnframt sagði þar: „Þar til annað er ákveðið heldur þú fullum launum skv. ráðningarsamningi frá 31. júlí 1998.“ Í stefnu er því haldið fram að framkvæmdastjóri stefnda hafi skipað stefnanda að fara í leyfi, á meðan hann gerði upp skuld sína við lánasjóðinn. Í greinargerð stefnda segir hins vegar að aðilar hafi sammælst um að fara þessa leið, til þess að stefnanda gæfist kostur á að vinna í skuldamálum sínum og endurvekja um leið trúnaðartraust milli aðila. Ekki er ágreiningur um að framkvæmdastjóri stefnda bauð fram aðstoð eins af lögmönnum lánasjóðsins við skuldaskil stefnanda.

Stefnanda var sagt upp störfum hjá stefnda með bréfi 7. febrúar 2003. Í bréfinu segir m.a. svo: „Þér er hér með sagt upp störfum hjá LÍN frá og með 1. júní nk, en vegna skipulagsbreytinga hjá sjóðnum hefur verið ákveðið að sameina fjármáladeild og tölvudeild og leggja niður starf deildarstjóra tölvudeildar. Samhliða uppsögninni hefur þú jafnframt verið leystur undan ákvæði gildandi ráðningarsamnings um vinnuskyldu frá og með deginum í dag.“

Eftir uppsögn stefnanda urðu nokkur bréfaskipti milli lögmanns hans og stefnda, þar sem m.a. var óskað eftir gögnum og upplýsingum um ástæður þess að stefnandi var settur í ótímabundið leyfi og síðar sagt upp störfum. Jafnframt var óskað upplýsinga um þær skipulagsbreytingar hjá stefnda, sem tilteknar voru sem ástæða uppsagnarinnar. Sem svar við síðari fyrirspurn stefnanda vísaði framkvæmdastjóri stefnda til fundargerðar stjórnar LÍN frá 6. febrúar 2003, þar sem segir m.a. „Ef litið er til skýrslu Ríkisendurskoðunar um innra eftirlit sjóðsins er breytinga þörf, annað hvort þarf að fjölga starfsmönnum eða flytja verkefni út. Í vinnuskjali frá Hug um tillögu að umfangi og skipulagi rekstrarsamnings, sem sent var út með fundarboði, vakti SAA sérstaka athygli á framkvæmdarhlutanum og skipulagi og benti á að fyrsta árið yrði um þróunarstarf að ræða. Vegna þessara breytinga er starf deildarstjóra tölvudeildar lagt niður.“

Í bréfi framkvæmdastjóra stefnda til lögmanns stefnanda, þar sem ofangreind fundargerð var kynnt, er tekið fram að SAA standi fyrir upphafsstafi framkvæmdastjóra stefnda, S-kk-ef A-kk-ef A-kk-ef. Jafnframt segir þar að skýrsla Ríkisendurskoðunar um innra eftirlit LÍN, sem vísað sé til í fundargerðinni, hafi verið send stjórnarmönnum með fundarboði fyrir fund sem haldinn var 5. desember 2002, og hafi hún verið þar til umræðu og á næstu fundum á eftir.

Stefnandi taldi að réttur hefði verið brotinn á honum og leitaði með mál sitt til umboðsmanns Alþingis. Annars vegar óskaði hann álits á því hvort uppsögn hans hafi verið lögmæt og hins vegar hvort ákvörðun framkvæmdastjóra stefnda um að skipa honum að fara í leyfi hafi ekki verið ólögmæt og bótaskyld. Niðurstaða umboðsmanns Alþingis kemur fram í áliti hans nr. 3853/2003. Samkvæmt því var ólögmætt af hálfu framkvæmdastjóra stefnda að ákveða einhliða að stefnandi kæmi ekki til vinnu í ótilgreindan tíma til að hann gæti komið fjármálum sínum í viðunandi horf og bætt skuldastöðu sína við sjóðinn. Hins vegar taldi umboðsmaður að ekki væri tilefni til að álíta að ákvörðun framkvæmdastjórans um að segja stefnanda upp störfum sem deildarstjóra tölvudeildar, með vísan til breytinga á skipulagi starfseminnar, hafi verið ólögmæt.

Að fenginni niðurstöðu umboðsmanns Alþingis sendi stefnandi stefnda bréf og krafðist skaðabóta vegna ólögmætrar ákvörðunar framkvæmdastjóra stefnda um að senda hann í leyfi í ótilgreindan tíma. Kröfu stefnanda var hafnað og er mál þetta sprottið af ágreiningi aðila um kröfu stefnanda á hendur stefnda.

Við aðalmeðferð gáfu stefnandi og framkvæmdastjóri stefnda, S-kk-nf A-kk-nf A-kk-nf, aðilaskýrslur fyrir dómi. Auk þeirra gaf B-kk-nf L. B-kk-nf hæstaréttarlögmaður skýrslu fyrir dóminum sem vitni, en hann sinnir innheimtustörfum fyrir stefnda. Vísað verður til framburða þeirra svo sem nauðsyn ber til, samhengisins vegna.

Málsástæður stefnanda og lagarök

Krafa stefnanda er á því reist að sú ákvörðun framkvæmdastjóra stefnda að skipa honum að fara í ótímabundið leyfi vegna skuldar hans við Lánasjóð íslenskra námsmanna hafi verið ólögmæt að efni og formi til. Með því hafi stefnandi verið sviptur stórum hluta tekna sinna sem hann krefji stefnda um í máli þessu.

Stefnandi bendir á að þótt forstöðumenn ríkisstofnana fari með almennan stjórnunarrétt gagnvart starfsmönnum sínum samkvæmt 15., 17. og 19. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, verði fyrirmæli þeirra að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum og ekki vera meira íþyngjandi gagnvart starfsmanni en nauðsyn beri til. Þegar ákvörðun forstöðumanns hafi áhrif á réttindi og skyldur starfsmannsins sé um stjórnvaldsákvörðun að ræða í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ákvörðun framkvæmdastjóra stefnda um að skipa stefnanda í frí hafi verið stjórnvaldsákvörðun og hafi stefnda borið að fara að ákvæðum stjórnsýslulaga við undirbúning og töku ákvörðunarinnar. Vísar stefnandi þar sérstaklega til 11., 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svo og til álits umboðsmanns Alþingis í tilefni af kvörtun stefnanda, nr. 3853/2003. Þar sem stefndi hafi byggt ákvörðun sína á ómálefnalegum sjónarmiðum og ekki gætt lögboðinna málsmeðferðarreglna við töku ákvörðunarinnar, teljist hún ólögmæt. Hafi stefnandi orðið fyrir tjóni vegna ákvörðunar stefnda og nemi tjónið launatapi hans í tvo mánuði, 534.896 krónum.

Kröfu sína um skaðabætur vegna uppsagnar byggir stefnandi á því að ákvörðun stefnda um uppsögn hans hafi verið ólögmæt. Skylt hafi verið að gefa honum kost á að tjá sig um ástæður uppsagnarinnar, sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996 og 13. gr. laga nr. 37/1993. Þar sem það hafi ekki verið gert krefjist stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda, er nemi töpuðum vinnulaunum hans í tvö ár frá uppsögn, samtals 9.088.880 krónur. Telur hann að raunveruleg ástæða uppsagnarinnar sé ekki skipulagsbreytingar á starfsemi stefnda, heldur vanskil hans við Lánasjóð íslenskra námsmanna, svo og sú staðreynd að honum hafi með ólögmætum hætti verið skipað að fara í ótímabundið leyfi. Því hafi stefndi átt að fara með málið í samræmi við 1. málslið 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996. Til frekari stuðnings þeirri fullyrðingu að vanskil stefnanda hafi ráðið úrslitum um uppsögn hans, bendir stefnandi á bréf framkvæmdastjóra stefnda frá 8. janúar 2003 og 23. mars sama ár. Telur stefnandi að í þeim felist viðurkenning á því að byggt hafi verið á ómálefnalegum sjónarmiðum þegar ákvörðun var tekin um að stefnandi skyldi taka sér frí, og einnig þegar honum var sagt upp störfum 7. febrúar 2003.

Stefnandi telur að þær skipulagsbreytingar sem ákveðnar voru á fundi stjórnar stefnda 6. febrúar 2003, hafi eingöngu haft það að markmiði að koma honum frá störfum. Beri gögn með sér að breytingarnar hafi verið ákveðnar með mjög skömmum fyrirvara, og án nokkurs undirbúnings. Engu skipti þótt skýrsla Ríkisendurskoðunar kunni að hafa verið til umfjöllunar í desembermánuði 2002, ekki verði litið fram hjá þeirri staðreynd að á sama tíma hafi framkvæmdastjóri stefnda haft vanskil stefnanda til sérstakrar skoðunar.

Þá bendir stefnandi á að engar áformaðar skipulagsbreytingar hafi sérstaklega varðað tölvudeild stefnda. Skýrsla Ríkisendurskoðunar beri heldur ekki með sér að nauðsynlegt hafi verið að fækka þar starfsmönnum. Þvert á móti komi þar fram að leita verði til utanaðkomandi aðila til að anna þeim fjölmörgu verkefnum sem tölvudeildin hafi á hendi. Mótmælir stefnandi því að hann beri sönnunarbyrði fyrir því að ástæða uppsagnar hans hafi verið skipulagsbreytingar stefnda.

Stefnandi byggir einnig á því að ákvörðun stefnda um uppsögn hafi verið honum íþyngjandi ákvörðun, sem aðeins eigi að taka verði lögmætu markmiði, sem að sé stefnt, ekki náð með öðru og vægara móti, og vísar í þeim efnum til 12. gr. stjórnsýslulaga. Þessa hafi stefndi ekki gætt, en jafnframt hafi hann brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga, þar sem ekki hafi verið rannsakað hvort möguleiki væri á vægara úrræði í tilviki stefnanda, t.d. að finna honum ný viðfangsefni. Bendir hann á að skipulagsbreytingar á starfsemi stefnda hafi verið ákveðnar á fundi 6. febrúar 2003. Daginn eftir hafi honum verið sagt upp störfum, þrátt fyrir að engar skipulagsbreytingar hafi legið fyrir á þeim tíma.

Með ofanritað í huga telur stefnandi að uppsögn hans hafi verið ólögmæt og veiti honum rétt til skaðabóta úr hendi stefnda. Við mat á tjóni sínu telur stefnandi að m.a. beri að að hafa í huga aldur hans, menntun, starfsreynslu og möguleika á sambærilegu starfi í framtíðinni. Jafnframt þurfi að líta til þess að hann hafi verið ríkisstarfsmaður og því notið starfskjara og réttinda samkvæmt lögum nr. 70/1996 og lögum nr. 29/1963 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins.

Krafa stefnanda sundurliðast þannig:

Meðallaun hans hjá stefnda á árinu 2002, með fullri yfirvinnu, voru 626.084 krónur á mánuði. Í janúar og febrúar 2003 námu laun hans, ásamt 28 ómældum yfirvinnustundum, 358.636 krónum á mánuði. Mismunur er 267.448 krónur fyrir hvorn mánuð, eða samtals 534.896 krónur, sem stefnandi gerir kröfu um að stefndi greiði vegna ólögmætrar ákvörðunar um að senda hann í leyfi 8. janúar 2003.

Stefnandi var í júlí 2003 ráðinn til starfa hjá Tollstjóranum í Reykjavík, en á mun lægri launum en hann áður naut. Miðað við meðallaun hans á mánuði á árinu 2002, uppreiknuð miðað við launavísitölu, en að frádregnum meðallaunum hans hjá Tollstjóranum í Reykjavík árin 2003 til 2005, nemur krafa stefnanda um skaðabætur vegna ólögmætrar uppsagnar samtals 9.088.880 krónum.

Auk þessa krefst stefnandi miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, að fjárhæð 1.000.000 króna, enda hafi hinar ólögmætu ákvarðanir stefnda verið honum mjög íþyngjandi og niðurlægjandi, og falið í sér ólögmæta meingerð gegn æru hans.

Loks gerir stefnandi kröfu um að stefndi greiði honum kostnað vegna málsmeðferðar hans hjá umboðsmanni Alþingis, alls 505.880 krónur, enda sé sá kostnaður afleiðing af bótaskyldri háttsemi stefnda.

Samanlagt mynda fjárhæðir þessar stefnukröfuna í málinu, 11.129.656 krónur.

Krafa hans um dráttarvexti byggist á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Hafi hann átt að fá full laun greidd 1. febrúar og 1. mars 2003 og því miðist upphaf dráttarvaxta við það tímamark, en af allri fjárhæðinni frá þingfestingardegi málsins, 27. júní 2006, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Um málskostnaðarkröfu sína vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður stefnda og lagarök

Stefndi byggir málatilbúnað sinn á því að honum beri ekki skylda til þess að greiða stefnanda hina umkröfðu fjárhæð. Telur hann sakarefnið tvíþætt, annars vegar það álitaefni hvort stefnda hafi verið heimilt að veita stefnanda leyfi frá störfum, og hins vegar hvort stefnda hafi verið heimilt að segja stefnanda upp störfum vegna skipulagsbreytinga.

Varðandi fyrra álitaefnið byggir stefndi á því að samkomulag hafi verið um það milli aðila að stefnanda yrði veitt leyfi frá störfum hjá stefnda til að annast endurskipulagningu fjármála sinna með aðstoð eins af lögmönnum stefnda, B-kk-ef L. B-kk-ef hrl., stefnanda að kostnaðarlausu. Því til stuðnings vísar stefndi til þess að stefnandi hafi ekki mótmælt bréfi stefnda frá 8. janúar 2003 og hafi hann í framhaldi af móttöku þess leitað til lögmannsins.

Verði ekki fallist á framanritað, byggir stefndi á því að hann hafi á grundvelli laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins haft fulla heimild til þess að veita stefnanda leyfi frá störfum 8. janúar 2003. Í því sambandi vísar hann til þess að framkvæmdastjóri stefnda hafi sem forstöðumaður ríkisstofnunar almennan stjórnunarrétt yfir starfsmönnum stefnda, sbr. 15., 17. og 19. gr. laga nr. 70/1996. Í því felist að framkvæmdastjóri stefnda geti ákveðið hvort og hvernig stefnandi sinni vinnuskyldum sínum, sem og að leysa hann undan starfsskyldum sínum um tíma. Þá telur stefndi að álit umboðsmanns Alþingis í máli stefnanda sé þeim annmörkum háð að þar skorti fullnægjandi upplýsingar. Því verði ekki á því byggt við úrlausn þessa álitaefnis.

Stefndi mótmælir því að það leyfi sem hann veitti stefnanda verði talið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og telur að í þessu tilviki hafi ekki verið tekin slík ákvörðun að falli undir 2. mgr. 1. gr. þeirra laga. Því eigi 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga ekki við í málinu. Hins vegar áréttar stefndi að samkomulag hafi orðið með aðilum um að stefnandi leitaði sér lögfræðiaðstoðar í launuðu leyfi. Verði ekki fallist á þau rök, telur stefndi að framkvæmdastjórinn hafi aðeins beitt þeim stjórnunarheimildum um tilhögun og framkvæmd vinnu stefnanda, sem honum séu veittar samkvæmt lögum nr. 70/1996. Bendir hann á að hann hafi haft fulla heimild til að ákveða vinnutíma stefnanda, þ.á m. yfirvinnu hans. Slíkar ákvarðanir teljist ekki stjórnvaldsákvarðanir, heldur falli þær undir stjórnunarheimild stefnda samkvæmt lögum nr. 70/1996.

Að dómi stefnda lágu málefnaleg sjónarmið til grundvallar leyfisveitingu stefnanda og því hafi hann ekki brotið meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins. Ástæður þess að stefnanda var veitt frí frá störfum hafi tengst langvarandi og alvarlegum vanskilum hans við stefnda, og hafi stefndi af þeim sökum mátt efast um að fullt traust ríkti milli stefnanda og starfsmanna stefnda. Til að endurheimta það traust hafi stefnanda verið veitt launað leyfi til að koma fjármálum sínum í viðunandi horf, og honum boðin lögfræðiaðstoð, sem hann þáði a.m.k. um tíma. Ákvörðun stefnda hafi því byggst á málefnalegum sjónarmiðum og ekki verið meira íþyngjandi en nauðsyn bar til.

Verði litið svo á að framkvæmdastjóra stefnda hafi ekki verið heimilt að veita stefnanda leyfi frá störfum, byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni, hvorki beinu né óbeinu. Stefnandi hafi fyrir leyfisveitingu haft ómælda 28 yfirvinnutíma á mánuði og fengið þá greidda í sínu launaða leyfi. Ekki sé grundvöllur fyrir bótakröfu hans vegna yfirvinnu, umfram 28 tíma á mánuði, enda hafi stefnandi ekki frekar en aðrir starfsmenn átt kröfu um að vinna yfirvinnu að eigin vild. Þá mótmælir stefndi sérstaklega miskabótakröfu stefnanda vegna þess tímabils er hann var í leyfi. Telur hann vandséð að miski hafi hlotist fyrir stefnanda af leyfisveitingunni, enda hafi hvergi verið kynnt eða auglýst opinberlega að stefnandi væri í leyfi eða ekki við störf.

Að því er varðar síðara álitaefnið, þ.e. uppsögn stefnanda, byggir stefndi á því að honum hafi fyllilega verið heimilt að segja stefnanda upp störfum, og að ekki hafi verið skylt að gefa honum kost á að tjá sig sérstaklega um ástæðu uppsagnarinnar. Því til stuðnings vísar stefndi til 43. gr., sbr. og 2. málsl. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Um leið mótmælir hann því að ákvæði 1. mgr. 44. gr. þeirra laga hafi átt við í máli þessu, enda hafi stefnanda ekki verið sagt upp starfi sínu af ástæðum sem tilgreindar séu í 21. gr. laga nr. 70/1996. Af gögnum málsins megi ráða að uppsögnin hafi grundvallast á skipulagsbreytingum, sem samþykktar hafi verið í stjórn stefnda, að undangengnum ábendingum Ríkisendurskoðunar.

Stefndi mótmælir enn fremur fullyrðingu stefnanda um að skipulagsbreytingar stefnda hafi eingöngu verið ákveðnar með það í huga að koma honum frá störfum. Vísar stefndi til skýrslu Ríkisendurskoðunar frá desember 2002, en þar komi m.a. fram að smæð tölvudeildar sé áhættuþáttur í starfsemi stefnda, en við því megi bregðast með útboði verkefna eða útboði á rekstri tölvukerfisins. Skýrslan hafi verið til meðferðar hjá stefnda frá desember 2002 og þangað til stjórn stefnda ákvað að breyta skipulaginu í febrúar 2003. Þar sem breytingin hafi falið í sér nýjar áherslur og ný markmið hafi reynst óhjákvæmilegt að leggja niður starf stefnanda. Hins vegar hafi störf stefnanda eða málefni hans að öðru leyti aldrei verið rædd í stjórn stefnda. Verkefnum stefnanda sé nú sinnt með þrennum hætti og hafi engin störf verið í boði hjá stefnda, sambærileg fyrra starfi stefnanda.

Stefndi mótmælir einstökum kröfuliðum stefnufjárhæðarinnar.

Hann bendir á að stefnanda hafi verið veitt leyfi frá störfum 8. janúar 2003, en sagt upp störfum 7. febrúar sama ár. Samkvæmt því hafi leyfisveitingin staðið í einn mánuð. Engu að síður krefji stefnandi stefnda um skaðabætur vegna missis mældrar yfirvinnu fyrir tvo mánuði, þ.e. 267.448 krónur x 2.

Þá mótmælir stefndi bótakröfu stefnanda vegna launa í uppsagnarfresti, bæði grundvelli hennar og fjárhæð, og heldur því fram að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni, þar sem hann hafi fengið laun greidd á þeim tíma, þ.m.t. fasta yfirvinnu. Um leið hafnar hann því að unnt sé að búa til bótatímabil með því að draga málshöfðun á langinn. Engin rök séu heldur færð fyrir því af hverju stefnandi reikni tjón sitt í þrjú ár.

Að áliti stefnda eru engin skilyrði fyrir miskabótakröfu stefnanda samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði ákvæðisins séu til staðar, en sú sönnun liggi ekki fyrir. Telur stefndi fráleitt að halda því fram að ákvörðun hans um að veita stefnanda frí frá störfum geti talist fela í sér meingerð í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Í málinu liggi fyrir að stefnanda hafi verið veitt frí frá störfum til þess að koma vanskilum sínum í skil. Jafnframt hafi stefnandi í um tvö ár tafið og þæft innheimtu skuldar sem stefndi átti á hendur honum. Þá liggi og fyrir að stefnanda hafi verið sagt upp störfum vegna skipulagsbreytinga. Á stefnda hvíli sú skylda að nýta opinbera fjármuni á sem hagkvæmastan hátt og hafi honum borið að bregðast við eftir athugasemdir Ríkisendurskoðunar. Gerir stefndi jafnframt athugasemd við fjárhæð miskabótakröfu stefnanda og telur hana of háa, sé litið til dómvenju.

Mótmæli stefnda vegna kröfu stefnanda um greiðslu kostnaðar, vegna kvörtunar hans til umboðsmanns Alþingis, eru rökstudd þannig:

Í fyrsta lagi virðist kvörtunin rituð af stefnanda sjálfum, enda rituð í fyrstu persónu eintölu. Í athugasemdum með kvörtuninni vísi stefnandi hins vegar á lögmenn sína til hagsmunagæslu fyrir hans hönd í málinu. Af tímaskýrslu lögmanns stefnanda, sem lögð er fram í málinu, megi einnig ráða að lögmaður hans hafi ritað kvörtunina. Telur stefndi kröfuna að þessu leyti svo óljósa að til álita komi að vísa henni frá dómi.

Í öðru lagi komi skýrt fram í tímaskýrslu lögmanns stefnanda að verkkaupi sé Starfsmannafélag ríkisstofnana. Samkvæmt því sé stefnandi ekki eigandi þessarar kröfu, og beri því að sýkna stefnda af þessum kröfulið vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Í þriðja lagi bendir stefndi á að honum beri ekki að greiða allan kostnað vegna málsmeðferðar hjá umboðsmanni Alþingis. Kvörtun stefnanda til umboðsmanns hafi verið tvíþætt, annars vegar vegna þess að stefnanda hafi með ólögmætum hætti verið skipað í leyfi, en hins vegar vegna ólögmætrar uppsagnar. Niðurstaða umboðsmanns Alþingis hafi verið sú að einungis fyrri þáttur kvörtunarinnar væri á rökum reistur, en ekki sá síðari.

Kröfu um málskostnað styður stefndi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Í málinu liggur fyrir ráðningarsamningur, undirritaður af stefnanda og forstöðumanni stefnda, dagsettur 31. júlí 1998. Samkvæmt honum er stefnandi ráðinn sem deildarstjóri hjá stefnda og er vinnuskylda hans 8 tímar á dag, unnir á tímabilinu frá kl. 8.00 til kl. 17.00. Samningurinn var ótímabundinn.

Fram er komið að stefnandi og framkvæmdastjóri stefnda áttu með sér fund 8. janúar 2003. Þótt ekki sé ágreiningur um að til fundarins var stofnað vegna vanskila stefnanda við stefnda, greinir aðila nokkuð á um hvað þar hafi farið fram.

Í aðilaskýrslu framkvæmdastjóra stefnda fyrir dómi kom fram að hann hafi boðað stefnanda á fundinn til þess að ræða vanskil hans við lánasjóðinn, sem bæði voru í formi skuldar sem þegar var til innheimtu hjá lögmanni, og eins vegna vanskila á afborgunum lána, sem fallið höfðu í gjalddaga á árinu 2001, og voru til innheimtu á skrifstofu stefnda. Hafði stefnanda þá verið veittur greiðslufrestur á síðartalinni skuld til 1. desember 2002, en án árangurs. Í máli framkvæmdastjórans kom einnig fram að hann hefði sjálfur talið það með öllu óásættanlegt fyrir alla aðila ef ganga þyrfti hart fram í innheimtu á hendur stefnanda, með aðför og e.t.v. gjaldþrotaskiptum á búi hans. Tilgangur fundarins hefði því verið sá að koma þeim sjónarmiðum á framfæri við stefnanda, um leið og hann ákvað að veita stefnanda frí frá störfum í einn mánuð til þess að hann gæti sinnt fjármálum sínum og komið þeim í réttan farveg. Tók framkvæmdastjórinn fram að hann hefði sjálfur bent stefnanda á að hann gæti notið aðstoðar B-kk-ef L. B-kk-ef hrl., innheimtulögmanns stefnda, og hvatt hann um leið til þess að leita til stéttarfélags síns vegna málsins. Kvaðst hann hafa skynjað að stefnanda þóttu afskipti sín óþægileg, en taldi engu að síður að stefnandi hefði sýnt ákvörðun sinni skilning og talið hana eðlilega í ljósi aðstæðna. Ákvörðun um leyfi stefnanda hafi því verið sameiginleg ákvörðun þeirra beggja.

Í skýrslu sinni fyrir dómi sagði stefnandi að framkvæmdastjórinn hefði á fundi þessum skipað sér að fara í frí og leggja að því loknu fram gögn, sem sýndu að hann væri borgunarmaður fyrir skuldum sínum við stefnda. Hafi framkvæmdastjórinn viljað að hann hefði samráð við B-kk-þf L. B-kk-þf um lausn málsins. Því hefði hann leitað til B-kk-ef í fyrstu, en síðan til annars lögmanns. Kvaðst hann hafa verið mjög ósáttur við ákvörðun framkvæmdastjórans, en mótmælti henni þó ekki, þar eð hann taldi sig ekki eiga val um annað en að hlíta henni. Hins vegar kvaðst hann strax í kjölfar bréfs framkvæmdastjórans hafa leitað til stéttarfélags síns.

Ummæli framkvæmdastjóra stefnda fyrir dómi, sem og framburður stefnanda sjálfs og síðari viðbrögð hans við bréfi stefnda frá 8. janúar 2003, bera þess ekki vitni að samkomulag hafi orðið með aðilum málsins um að stefnandi tæki sér frí frá störfum, í því skyni að koma fjármálum sínum í rétt horf. Af orðalagi bréfsins verður heldur ekki ráðið að sú ákvörðun sem þar er kynnt byggi á samkomulagi aðila. Raunar er vandséð hvort nokkur þörf hafi verið á slíku bréfi frá framkvæmdastjóra stefnda, hafi stefnandi sjálfviljugur fallist á að taka sér frí frá störfum, um leið og sú spurning gerist áleitin hvers vegna ekki sé vísað til samkomulags aðila í umræddu bréfi. Gegn andmælum stefnanda verður að teljast ósannað að hann hafi sjálfur fallist á að taka sér frí frá störfum frá 8. janúar 2003. Breytir hér engu þótt stefnandi hafi ekki þá þegar mótmælt ákvörðun stefnda, en ágreiningslaust er að í kjölfar bréfsins leitaði hann aðstoðar lögmanns stefnda, og síðar annars lögmanns, svo og til stéttarfélags síns.

Í IV. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er mælt fyrir um stjórnunarrétt forstöðumanna ríkisstofnana. Þótt þar sé að finna ýmsar heimildir til handa forstöðumönnum til þess að ákveða vinnutíma, verksvið starfsmanna og fyrirkomulag starfa, er þó hvergi að finna ákvæði sem beinlínis veitir forstöðumanni heimild til þess að ákveða einhliða að starfsmaður taki sér frí frá störfum til lengri eða skemmri tíma, án þess að slíkt feli í sér slit á ráðningarsamningi. Engu að síður verður að telja að í stjórnunarrétti forstöðumanns felist slík heimild, enda geta atvik verið með þeim hætti að nauðsynlegt sé að grípa til slíks úrræðis, og liggi þá málefnaleg sjónarmið að baki. Í ljósi 19. gr. tilvitnaðara laga verður að álykta að heimildin sé bundin því skilyrði að starfsmaður haldi óbreyttum launakjörum og réttindum þann tíma sem leyfi hans varir.

Þótt fallist sé á að í stjórnunarrétti forstöðumanns ríkisstofnunar felist heimild til að ákveða einhliða að starfsmaður taki sér frí frá störfum, og hafna um leið vinnuframlagi hans, verður engu að síður að gera þann fyrirvara að sú heimild er takmörkunum háð. Leiði slík ákvörðun til skerðingar á starfskjörum eða lögboðnum eða samningsbundnum réttindum starfsmanns, eins og háttar til í máli þessu, er almennt viðurkennt að slík ákvörðun sé stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Við undirbúning og töku slíkra ákvarðana er forstöðumönnum skylt að fylgja fyrirmælum stjórnsýslulaga, þ.á m. 12., 13. og 14. gr. þeirra.

Fram hefur komið að tilgangur stefnda með því að veita stefnanda frí frá störfum, var sá að stefnandi kæmi fjármálum sínum í rétt horf, og endurheimti um leið traust gagnvart starfsmönnum stefnda. Engu að síður hlaut stefnda að vera ljóst að stefnanda var erfiðara um vik að standa skil á greiðslum skulda sinna, þegar tekjur hans drógust saman í kjölfar ákvörðunar hans. Stefndi hafði hins vegar fulla heimild til þess að grípa til þeirra úrræða sem lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna mæla fyrir um í tilefni af vanskilum lánþega. Verður að telja að stefnda hafi fremur borið að nýta þá heimild en að beita því valdi sem honum er fengið með lögum nr. 70/1996, í því skyni að knýja stefnanda til greiðslu skulda sinna. Er þá sérstaklega til þess litið að ákvörðun stefnda var stefnanda mjög íþyngjandi vegna skertra tekna, auk þess sem framkvæmdastjóra stefnda var ljóst að stefnandi var ósáttur við ákvörðun hans. Engin gögn liggja frammi í málinu sem stutt geta þá fullyrðingu stefnda að ákvörðun hans hafi verið nauðsynleg til þess að endurheimta traust milli stefnanda og starfsmanna stefnda. Ber stefndi hallann af því.

Með vísan til ofanritaðs er á það fallist með stefnanda að einhliða ákvörðun framkvæmdastjóra stefnda í bréfi hans frá 8. janúar 2003, um að stefnandi tæki sé frí frá störfum um óákveðinn tíma, hafi verið ólögmæt og að ekki hafi verið gætt málsmeðferðarreglna 12., 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við undirbúning og töku þeirrar ákvörðunar.

Á fundi stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna 6. febrúar 2003 var rætt um áformaðar skipulagsbreytingar á starfsemi sjóðsins. Í fundargerð kemur fram að breytingarnar feli í sér að við stofnunina starfi þrjár deildir, afgreiðsludeild, rekstrar- og fjármáladeild og lánadeild, í stað fjögurra áður. Fjármáladeild og tölvudeild voru því sameinaðar í eina deild, rekstrar- og fjármáladeild. Fram kemur einnig í fundargerðinni að vegna þessara breytinga sé starf deildarstjóra tölvudeildar lagt niður. Daginn eftir var stefnanda sagt upp störfum sem deildarstjóra tölvudeildar frá og með 1. júní 2003, og var í uppsagnarbréfinu vísað til fyrirhugaðra skipulagsbreytinga.

Í minnisblaði framkvæmdastjóra stefnda frá 4. febrúar 2003, sem er meðal gagna málsins, eru fyrirhugaðar breytingar skýrðar frekar og starfsheitum raðað innan hverrar deildar. Segir þar jafnframt að stefnt sé að því að breytingarnar verði að fullu komnar til framkvæmda 1. júní sama ár.

Í framburði framkvæmdastjóra stefnda fyrir dómi kom fram að í mörg ár hafi verið uppi hugmyndir um að breyta starfsskipulagi stofnunarinnar. Vinna við slíkt hafi hafist eftir ábendingar í skýrslu Ríkisendurskoðunar um innra eftirlit stofnunarinnar frá nóvember 1998. Sú vinna hafi þó lagst af þar til þær ábendingar voru áréttaðar í seinni skýrslu Ríkisendurskoðunar frá desember 2002. Þar sé m.a. bent á leiðir til þess að draga úr áhættu í rekstri tölvudeildar, t.d. með úthýsingu á hluta verkefna deildarinnar. Í kjölfar þessa hafi stjórn stefnda ákveðið að bregðast við og hrinda í framkvæmd umræddum skipulagsbreytingum. Sérstaklega spurður hvort skipulagsbreytingarnar og uppsögn stefnanda hafi tengst vanskilum hans við stefnda, neitaði framkvæmdastjórinn að nokkur tengsl hefðu verið þar á milli. Jafnframt tók hann fram að ekki hafi verið unnt að finna stefnanda nýjan starfsvettvang samkvæmt hinu nýja skipulagi.

Þrátt fyrir að stefnandi hafi verið frá störfum og vanskil hans við stefnda til sérstakrar skoðunar á sama tíma og tekin var ákvörðun um skipulagsbreytingar á starfsemi stefnda og uppsögn stefnanda, verður ekki séð af gögnum málsins að til þeirra hafi verið stofnað í því skyni að koma stefnanda frá störfum. Stefnda var óumdeilanlega heimilt að ráðast í slíkar breytingar, að því tilskildu að þær væru í samræmi við lög og meginreglur stjórnsýsluréttar. Á þeim forsendum gat stefndi sagt stefnanda upp störfum með lögboðnum uppsagnarfresti, óháð því hvort stefnandi var þá við störf eða ekki, og án þess að gefa honum kost á tjá sig um ástæður uppsagnarinnar, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Verður því ekki á það fallist með stefnanda að uppsögn hans hjá stefnda hafi verið ólögmæt. Að sama skapi verður ekki tekið undir þau sjónarmið stefnanda að með málið hafi átt að fara í samræmi við 1. málsl. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996, enda átti uppsögn stefnanda ekki rætur að rekja til þeirra atriða sem talin eru upp í 21. gr. sömu laga. Samkvæmt því öðlaðist stefnandi ekki rétt til skaðabóta úr hendi stefnda vegna uppsagnar hans 7. febrúar 2003.

Auk skaðabóta vegna ákvörðunar stefnda um að stefnandi tæki sér frí frá störfum um óákveðinn tíma, svo og vegna uppsagnar hans úr starfi, gerir stefnandi kröfu um miskabætur úr hendi stefnda að fjárhæð 1.000.000 króna. Krafa hans byggir á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og er rökstudd með því að ákvarðanir stefnda hafi verið ólögmætar og verið stefnanda bæði íþyngjandi og niðurlægjandi. Hafi þær falið í sér ólögmæta meingerð gegn æru hans.

Í b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er að finna heimild til þess að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns, greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Eins og mál þetta liggur fyrir verður ekki fallist á að lagaskilyrði séu til þess að dæma stefnda til greiðslu miskabóta.

Í dómkröfum stefnanda felst krafa um greiðslu kostnaðar vegna málsmeðferðar hjá umboðsmanni Alþingis, að fjárhæð 505.880 krónur. Rökstyður stefnandi kröfu sína með því að meðferð málsins hjá umboðsmanni hafi verið afleiðing af bótaskyldri háttsemi stefnda, sem hann beri bótaábyrgð á. Til stuðnings kröfunni hefur hann lagt fram málskostnaðaryfirlit með vinnuskýrslu frá M-kvk-þgf E-kvk-þgf hdl., þar sem rakin eru samskipti við umboðsmann Alþingis við meðferð kvörtunar frá stefnanda. Samkvæmt vinnuskýrslunni er verkkaupi Starfsmannafélag ríkisstofnana. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi sjálfur staðið straum af þeim kostnaði eða muni verða krafinn um hann af Starfsmannafélagi ríkisstofnana. Af þeirri ástæðu verður þessari kröfu hans hafnað.

Hér að framan var komist að þeirri niðurstöðu að einhliða ákvörðun stefnda, um að stefnandi tæki sér frí frá störfum um óákveðinn tíma, hafi verið ólögmæt og í andstöðu við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ber því stefndi fébótaábyrgð á tjóni stefnanda vegna þess. Krafa stefnanda samkvæmt þessum kröfulið nemur samtals 534.896 krónum og er þannig fundin:

Meðallaun hans hjá stefnda á árinu 2002 voru 626.084 krónur á mánuði. Í þeirri fjárhæð voru, auk fastra mánaðarlauna, 28 klst. föst ómæld yfirvinna, mæld yfirvinna, orlofslaun og aðrar umsamdar greiðslur. Í janúar og febrúar 2003 námu laun stefnanda 358.636 krónum, hvorn mánuð, og fólu í sér föst mánaðarlaun, 28 klst. fasta ómælda yfirvinnu og orlofslaun, en án mældrar yfirvinnu. Mismunur þeirra launagreiðslna og meðallauna ársins 2002 var því 267.448 krónur hvorn mánuð, eða samtals 534.896 krónur fyrir janúar og febrúar 2003.

Stefndi hefur ekki gert athugasemdir við tölulegar forsendur kröfunnar. Hins vegar mótmælir hann fjárhæð hennar, þar sem stefnanda hafi verið veitt leyfi frá störfum 8. janúar 2003, en síðar sagt upp störfum 7. febrúar sama ár. Leyfisveitingin hafi því aðeins staðið í einn mánuð, en stefnandi krefjist engu að síður bóta vegna missis mældrar yfirvinnu í tvo mánuði.

Í ráðningarsamningi aðila frá 31. júlí 1998 kemur fram að uppsögn miðist við mánaðamót. Þar sem uppsögn stefnanda var dagsett 7. febrúar 2003 miðaðist hún við mánaðamót febrúar / mars. Stefnanda bar því réttur til óbreyttra launakjara og réttinda frá 8. janúar 2003 til loka febrúarmánaðar sama árs. Verður krafa hans tekin til greina og stefndi dæmdur til greiðslu 534.896 króna, auk vaxta eins og í dómsorði greinir.

Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar, sem ákveðst hæfilegur 450.000 krónur.

Dóminn kvað upp I-kk-nf E-kk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, greiði stefnanda, G-kk-þgf K-kk-þgf 534.896 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 267.448 krónum frá 1. febrúar 2003 til 1. mars sama árs, en af 534.896 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda málskostnað að fjárhæð 450.000 krónur.

I-kk-nf E-kk-nf