Q-18/2014

Máli þessu var beint til dómsins með bréfi skiptastjóra dánarbús E og F dags. 8. september 2014. Málið var þingfest 12. desember 2014 og með úrskurði 26. október 2015 var hluta af kröfum sóknaraðila vísað frá dómi. Málið var loks tekið til úrskurðar að lokinni aðalmeðferð 24. febrúar sl.

Sóknaraðilar eru A, B og C.

Varnaraðilar eru D og dánarbú E og F.

Sóknaraðilar gera þessar kröfur:

„1. Krafist er viðurkenningar á því að skiptastjóra verði gert að gefa út afsal um óskipta sameign til allra erfingja E og F í [jörð] og hlutdeild þeirra í greiðslumarki sauðfjár.

Til vara er krafist viðurkenningar á því að skiptastjóra verði gert að gefa út afsal til sóknaraðila um óskipta sameign þeirra í [jörð] og hlutdeild þeirra í greiðslumarki sauðfjár. ...

3. Þess er krafist að dánarbúinu verði dæmdur eignarréttur að 257,4 ærgildum, greiðslumarki sauðfjár.

Til vara er þess krafist að sóknaraðilum verði dæmd hlutdeild í eignarétti að 257,4 ærgildum, greiðslumarki sauðfjár. ...

5. Sóknaraðilar krefjast málskostnaðar að skaðlausu úr hendi varnaraðila.

Sóknaraðilar krefjast þess einnig að vinnist verðmæti undir dánarbúið, þá verði dánarbúið dæmt til að svara þeim kostnaði að því marki sem búinu áskotnast fé af þeim aðgerðum að frádregnum þeim málskostnaði, sem varnaraðili kann að vera dæmdur til að greiða.“

Varnaraðilinn,D, krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann þess að sóknaraðilum verði í öllum tilvikum gert að greiða honum sameiginlega málskostnað með álagi.

Varnaraðilinn, dánarbú E og F, krefst þess að hafnað verði öllum kröfum sóknaraðila gagnvart búinu. Þá krefst búið málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur upp kveðnum 20. júní 2008 var dánarbú E og F tekið til opinberra skipta. E hafði setið í óskiptu búi. Erfingjar þeirra voru 11 sameiginleg börn þeirra. Eru fjögur barnanna beinir aðilar að þessu máli. Aðrir erfingjar hafa ekki látið málið til sín taka í eigin nafni.

Við skiptin hefur verið uppi ágreiningur milli erfingja um jörðina ..., sem er í eigu dánarbúsins. Með dómi Hæstaréttar frá 2. september 2011 í máli nr. 402/2011, var fallist á að varnaraðilinn D ætti lífstíðarábúð á jörðinni, en hafnað var kröfu sóknaraðila um að viðurkennt yrði að 69 ær, 11 gimbrar og 3 lambhrútar tilheyrðu dánarbúinu. Héraðsdómur hafði vísað frá dómi kröfum sama varnaraðila um að viðurkenndur yrði réttur hans til endurgjalds fyrir tiltekinn fjölda ærgilda af fullvirðisrétti jarðarinnar við ábúðarlok. Úrskurður héraðsdóms um þetta atriði var ekki kærður til Hæstaréttar og fjallaði rétturinn því ekki um það. Samkvæmt gögnum málsins fylgja nú jörðinni 272,4 ærgildi í greiðslumarki sauðfjár, en sóknaraðilar viðurkenna að varnaraðilinn D eigi 25 af þessum ærgildum.

Eins og sjá má af kröfugerð aðila sem lýst er hér að framan eru það einkum tvö atriði sem reynir á í þessu máli. Annars vegar hvort lagt verði fyrir skiptastjóra að gefa út afsal fyrir jörðinni til allra erfingja, og þá jafnframt fyrir greiðslumarki því sem fylgir jörðinni og dánarbúið telst vera eigandi að. Hins vegar hvort viðurkenna skuli eignarrétt dánarbúsins að tilteknu greiðslumarki, en í því efni er deilt um hvort varnaraðilinn D eigi 136,4 ærgildi af þessu greiðslumarki, auk þeirra 25 sem varnaraðilar viðurkenna.

Eins og áður segir hefur verið viðurkennd lífstíðarábúð D á jörðinni. Krafa er komin fram um uppboð til slita á sameign að jörðinni, þótt ekki hafi verið gengið frá skiptum á dánarbúinu. Afrit af uppboðsbeiðni hefur ekki verið lagt fram í málinu.

Um greiðslumark jarðarinnar er þess að geta að verðlagsárið 1992/1993 voru seldir af jörðinni 19.775 lítrar af greiðslumarki mjólkur. Verðlagsárið 1993/1994 var keypt á jörðina 136,4 ærgilda greiðslumark í sauðfé. Þessi viðskipti voru gerð í nafni E.

Sóknaraðilar B og A komu fyrir dóm og báru að þær hefðu séð skjöl frá Bændasamtökunum sem sýndu að faðir þeirra, E, hefði keypt umrætt 136,4 ærgilda greiðslumark. Varnaraðili D bar að hann hefði keypt þetta greiðslumark, þótt það hafi verið á nafni föður síns. Foreldrar hans hafi verið að flytja af jörðinni þegar þetta var. Þetta hafi verið skráð á föður hans til þess að þau gætu komið aftur ef þau hefðu áhuga. D sagði að það væru ekki til nein gögn um þetta, því að hann hefði ákveðið að brenna öll sín skjöl.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila

Fyrsta lið dómkrafna sinna byggja sóknaraðilar á því að skilyrði 2. mgr. 8. gr. laga nr. 90/1991 séu ekki uppfyllt til að jörðin verði seld nauðungarsölu til slita á sameign. Telja þeir að það myndi valda eigendum hennar verulegu tjóni ef nauðungarsala færi fram. Ekkert tjón yrði hins vegar ef jörðinni yrði skipt á milli erfingja. Tjón gæti einnig hlotist af því ef ærgildin myndu fylgja með í sölunni.

Segja sóknaraðilar að unnt sé að skipta jörðinni milli erfingja þannig að hún yrði í óskiptri sameign þeirra. Þetta verði gert án tjóns eða kostnaðar. Því sé ekki heimilt að selja jörðina á uppboði til slita á sameign.

Sóknaraðilar segja að á sama hátt eigi að afsala greiðslumarki sauðfjár til erfingja, þótt það kunni að fylgja jörðinni lögum samkvæmt.

Varakrafa sóknaraðila í þessum lið er byggð á sömu málsástæðum.

Um þriðja lið dómkrafna vísa sóknaraðilar til þess að greiðslumark skuli bundið við lögbýli samkvæmt 38. gr. laga nr. 90/1993. Sé ábúandi annar en eigandi jarðarinnar þurfi samþykki beggja til framsals greiðslumarks. Byggja sóknaraðilar á því að greiðslumark sem skráð sé á jörðina sé eign dánarbúsins.

Sóknaraðilar byggja á því að greiðslumarkið sé verðmæti sem foreldrar þeirra hafi skapað með vinnu á jörðinni. Þetta séu hvort tveggja atvinnu- og eignarréttindi sem njóti verndar samkvæmt stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Sé greiðslumarkið eign eiganda viðkomandi lögbýlis. Það sé framseljanleg réttindi.

Sóknaraðilar byggja á jafnræðisreglunni, en hún sé meginregla í íslenskum rétti. Eigandi lögbýlis þurfi ekki að búa við þá mismunun að ábúandi jarðar sitji um ókomna tíð einn að greiðslumarki jarðarinnar, sem hann hafi ekki lagt til sjálfur.

Sóknaraðilar telja að brotið væri gegn eignarréttindum sínum ef varnarðila yrði heimilað að ráðstafa greiðslumarkinu að vild. Miklu varði fyrir þau að fá viðurkennd eignarréttindi að greiðslumarkinu. Aðra niðurstöðu mætti túlka sem heimildarlausa eignaupptöku. Mótmæla þau því að greiðslumarkið fylgi lífstíðarábúð allt til loka ábúðar.

Varakrafa sóknaraðila í þessum lið er byggð á sömu málsástæðum.

Sóknaraðilar krefjast málskostnaðar úr hendi varnaraðila D og vísa um þá kröfu til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Þá krefjast þau þess að dánarbúið greiði málskostnað þeirra fari svo að þau vinni verðmæti undir búið, að því markið sem búinu áskotnist fjármunir af aðgerðum þeirra. Dánarbúið myndi njóta mikils hagræðis ef eignir rynnu til búsins, t.d. greiðslumark. Beri því búinu að svara til kostnaðar sóknaraðila, sbr. 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991.

Málsástæður og lagarök varnaraðila D

Varnaraðili krefst þess að kröfu um útgáfu afsals fyrir jörðinni eða hluta hennar verði hafnað. Ekki sé hægt með úrskurði að skylda skiptastjóra til tiltekinna athafna í málefnum búsins eða binda hendur hans, sbr. 1. mg. 67. gr. laga nr. 20/1991. Skiptastjóri hafi sjálfstæðan rétt til þess að taka ákvarðanir um ráðstöfun eigna og önnur málefni búsins.

Varnaraðili vísar til þess að einn erfingja hafi krafist uppboðs á jörðinni til slita á sameign. Skiptastjóra sé ekki heimilt að leggja erfingjum jörðina út á meðan sú krafa sé óafgreidd. Varnaraðili vísar til fordæmis í dómi Hæstaréttar í máli nr. 477/1999, sem sýni að eign verði ekki lögð út til erfingja til greiðslu arfs, nema að kröfu hans sjálfs. Það séu einungis þrír af 11 erfingjum sem hafi krafist þess að jörðinni og greiðslumarki verði afsalað til allra erfingja. Engin lagaheimild sé til útlagningar eins og sóknaraðilar krefjist, hvorki að hluta né í heild, gegn kröfu erfingja um slit á sameign.

Varnaraðili byggir á því að krafa sóknaraðila um að viðurkenndur verði eignarréttur dánarbúsins að greiðslumarki sé óþörf og ódómtæk. Vísar hann til þess að samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 99/1993 sé greiðslumark bundið við tiltekna jörð. Fer hann nokkrum orðum um ákvæði laganna og bendir á að ábúandi geti keypt greiðslumark skráð á ábýlisjörð sína.

Þá segir varnaraðili að hann deili við sóknaraðila um eignarhald á 136,4 ærgilda greiðslumarki, sem keypt hafi verið í nafni E á árinu 1993. Þá hafi E verið búinn að bregða búi og fluttur til Reykjavíkur. Telur varnaraðili sig eiga þetta greiðslumark.

Varnaraðili segir að varakrafa sóknaraðila um greiðslumark sé háð sömu annmörkum og aðalkrafan. Þar að auki sé ekki tekið fram hver sú hlutdeild sem sóknaraðilar krefjist eigi að vera.

Varnaraðili mótmælir málskostnaðarkröfu sóknaraðila. Segir hann málið ranglega höfðað gegn honum einum án þess að sjö af erfingjum dánarbúsins komi að því. Málshöfðun hafi þann eina tilgang að draga búskiptin á langinn og að fella aukinn kostnað á hann og dánarbúið Krefst varnaraðili þess að beitt verði ákvæðum a- og c-liða 1. mgr. og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 og ákveðið álag á málskostnað til hans.

Málsástæður og lagarök varnaraðila, dánarbúsins

Skiptastjóri lagði fram greinargerð í málinu og gerir kröfur eins og áður greinir.

Skiptastjóri segir að málið sé í reynd í hnút þar sem sóknaraðilar hafi ekki fallist á úthlutun jarðarinnar án þess að tekin yrði afstaða til þess hvernig fara skyldi með hlutdeild í greiðslumarki. Telur skiptastjóri að hann geti ekki úthlutað greiðslumarkinu eða selt það á meðan ábúandi sé á jörðinni, þar sem greiðslumarkið sé bundið við lögbýlið.

Skiptastjóri kveðst telja að hann geti ekki úthlutað jörðinni þar sem fram sé komin krafa um uppboð til slita á sameign. Þá dregur skiptastjóri í efa að erfðahlutur sóknaraðila sé nógu stór til þess að þau geti fengið allri jörðinni úthlutað til sín.

Skiptastjóri tekur undir sjónarmið varnaraðilans D um að dómurinn geti ekki skyldað skiptastjóra til útgáfu afsals.

Skiptastjóri mótmælir málskostnaðarkröfu sóknaraðila.

Skiptastjóri tekur fram að hann hafi leitast við að ná sáttum milli aðila án árangurs. Segir hann rót ágreinings aðila svo djúpstæðan að sátt sé útilokuð. Fyrri skiptastjóri hafi tvívegis lagt fram frumvarp til úthlutunar, en þeim hafi báðum verið hafnað.

Niðurstaða

Máli þessu var beint til dómsins af skiptastjóra dánarbúsins, sem er til opinberra skipta, sbr. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Tveimur liðum af kröfum sóknaraðila hefur þegar verið vísað frá dómi eins og áður segir.

Í fyrsta kröfulið sóknaraðila er krafist „viðurkenningar á því að skiptastjóra verði gert að gefa út afsal ...“. Í kröfunni felst að dómurinn eigi að ákveða hvernig eignum dánarbúsins verður ráðstafað. Samkvæmt 67. gr. laga nr. 20/1991 er það skiptastjóri sem fer með forræði dánarbús og er bær til að ráðstafa hagsmunum þess. Mikilsverðar ráðstafanir skal hann bera undir skiptafund, sbr. 68. gr., og er stundum bundinn af ákvörðun skiptafundar, sbr. 70. gr. Dómurinn hefur ekki vald til þess að ákveða hvernig jörðinni skuli ráðstafað. Ekki er að sjá af gögnum málsins eða yfirlýsingum aðila fyrir dómi að skiptastjóri hafi tekið ákvörðun um hvernig jörðinni skuli ráðstafað. Þar til sú ákvörðun hefur verið tekin verður málefnið ekki lagt fyrir dóm til endurskoðunar. Verður að hafna bæði aðal- og varakröfu sóknaraðila um útgáfu afsals.

Þriðji kröfuliður sóknaraðila varðar eignarhald á greiðslumarki sauðfjár. Óumdeilt er að 257,4 ærgildi eru skráð á jörðina og eign dánarbúsins. Ekki er heldur deilt um 25 ærgildi sem skráð eru á jörðina sem eign varnaraðila D. Krafa sóknaraðila er dómtæk. Ekki er dregið í efa að greiðslumarkið feli í sér tiltekin réttindi enn sem komið er. Þótt aðrir erfingjar en varnaraðili geti ekki í bili nýtt sér eða selt upp á sitt eindæmi hlutdeild sína í greiðslumarki jarðarinnar, eru þetta lögvarin réttindi sem erfast eins og önnur fjárréttindi. Þá eru þau skýr og afmörkuð og þarf ekki að bíða þess að ábúð varnaraðila D á jörðinni ljúki, til þess að viðurkenna megi réttindin.

Varnaraðili heldur því fram að hann hafi keypt þann hluta greiðslumarksins, 136,4, sem skráður var á nafn E á verðlagsárinu 1993-1994. Hann leggur ekki fram nein gögn þessu til stuðnings, en segir að hann hafi brennt mest af sínum pappírum fyrir nokkru síðan. Þar sem greiðslumarkið var skráð eign E ber varnaraðili sönnunarbyrðina fyrir fullyrðingu sinni um að hann eigi í reynd þennan hluta. Hann hefur ekki lagt fram nein sönnunargögn og er því fullyrðing hans ósönnuð. Verður því að fallast á kröfu sóknaraðila um að viðurkennt verði að greiðslumarkið, 257,4 ærgildi, sé eign dánarbúsins.

Með fram málskostnaðarkröfu sinni krefjast sóknaraðilar greiðslu kostnaðar úr dánarbúinu „að því marki sem búinu áskotnast fé“ af þessu máli. Krafa þessi er byggð á 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991. Ekki verður séð að búinu áskotnist fé af niðurstöðu þessa úrskurðar, þótt viðurkennd verði réttindi sem eru skráð eign þess. Þá er ekki fært að hafa þessa kröfu uppi án þess að tilgreind sé fjárhæð og reifað skýrt hversu hár kostnaður hafi verið og hann sundurliðaður. Jafnframt þarf þá að sýna fram á hvaða réttindi hafi náðst undir búið. Þessi krafa verður því ekki höfð uppi fyrr en eftir að leyst er úr því máli sem hér er úrskurðað. Verður að vísa þessari kröfu frá dómi.

Niðurstaða málsins er sú að hluta af upphaflegri kröfugerð sóknaraðila er vísað frá dómi, hluta hafnað, en fallist á einn lið hennar. Eftir atvikum öllum er rétt að málskostnaður falli niður milli allra aðila. Kröfu varnaraðila um álag á málskostnað er því hafnað.

J-kk-nf F-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Hann fékk mál þetta til meðferðar 11. janúar sl.

Úrskurðarorð

Framangreindri kröfu um greiðslu kostnaðar samkvæmt 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 er vísað frá dómi.

Kröfum sóknaraðila, A, B og C, um að skiptastjóra dánarbús E og F verði gert að gefa út afsal fyrir jörðinni ..., er hafnað.

Viðurkennt er að 257,4 ærgilda greiðslumark á jörðinni ... er eign dánarbús E og F.

Málskostnaður milli allra aðila fellur niður.

J-kk-nf F-kk-nf