E-1046/2013

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 15. nóvember sl., er höfðað 11. mars 2013 af S-kk-þgf Æ-kk-þgf Æ-kk-þgf, Svarthömrum 34 í Reykjavík, gegn Launafli ehf., Hrauni 3 á Reyðarfirði og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5 í Reykjavík til réttargæslu.

Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda Launafls ehf. vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í vinnuslysi í vélsmiðju stefnda að Hrauni 3 á Reyðarfirði 16. mars 2010. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar. Til vara krefst stefndi þess að hann verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir 16. mars 2010 og að málskostnaður verði felldur niður.

Ekki eru gerðar kröfur af hálfu stefnanda á hendur réttargæslustefnda. Réttargæslustefndi gerir heldur engar kröfur en tekur undir kröfur og málflutning stefnda.

II.

Stefndi rekur vélsmiðju á Reyðarfirði og hafði stefnandi starfað þar í u.þ.b. eitt ár sem vélvirkjanemi þegar hann varð fyrir slysi við vinnu sína. Síðdegis 16. mars 2010 var hann að útbúa festingar úr járni og notaðist við stóra súluborvél af gerðinni Miller Man við verkið. Nokkur ágreiningur er um aðdraganda slyssins. Ágreiningslaust er þó að stefnandi hafi þurft að herða á patrónunni á borvélinni til að festa borinn, eins og hann hefur lýst fyrir dómi, og að hann hafi notað til þess sérstakan patrónulykil. Kveðst hann hafa stöðvað vélina í þessu skyni, en þegar hann hafi verið að herða á patrónunni hafi vélin skyndilega farið í gang. Það telur stefndi að geti ekki hafa gerst. Hvað sem því líður er ljóst að vinnuhanski stefnanda, sem hann bar á vinstri hendi, vafðist í kjölfarið um patrónuna og handleggurinn snerist af miklu afli með henni, en við það handleggsbrotnaði stefnandi. Stefnandi mun hafa kallað á hjálp og brást samstarfsmaður hans skjótt við og þrýsti á öryggisrofa vélarinnar.

Stefnandi var eftir slysið fluttur á heilsugæslustöðina á Reyðarfirði og síðan á heilsugæslustöðina á Egilsstöðum þar sem gert var að áverkum hans og hann settur í spelku. Honum var ráðlagt að fara viku síðar í eftirlit og frekari meðhöndlun á Landspítalanum. Þar kom í ljós að hann var með framhandleggsbrot og var settur í gifsspelku. Við skoðun þremur vikum síðar kom í ljós að brotin höfðu færst til og var því ákveðið að stefnandi færi í aðgerð. Hún fór fram 13. apríl 2010 þar sem brotið var lagað.

Lögreglan var kvödd á vettvang daginn eftir slysið og samdi hún skýrslu um atvikið. Í skýrslunni eru ljósmyndir af umræddri borvél með sérstakri öryggishlíf. Í lýsingu kemur þar fram að þessi öryggishlíf hafi verið sett upp eftir slysið. Þá er þar einnig haft eftir stefnanda að hann væri ekki viss um tildrög slyssins. Þó hafi hann lýst aðdraganda þess þannig að þegar hann hafi ætlað að herða á patrónunni hafi vélin ekki verið í gangi. Fram kemur í skýrslunni að hann hafi talið sig hafa rekið öryggishjálm, sem hann hafi verið með á höfðinu, í rofann á vélinni og því hafi hún farið í gang.

Enn fremur var Vinnueftirlitinu gert viðvart um slysið morguninn eftir að það átti sér stað. Í umsögn um það, dags. 28. júní 2010, kemur fram að við skoðun á borvélinni hafi ekkert komið fram sem þætti óeðlilegt við öryggisbúnað vélarinnar nema að plasthlíf hafi ekki verið fyrir framan patrónuna. Síðan segir eftirfarandi í umsögninni: „Plasthlíf þessi er til varnar að efnisbrot fari ekki í augu þess er er við vinnu og jafnframt stöðvar hún borvélina ef hún færist til hliðar. Ekki er ljóst hvers vegna vélin var í gangi með patrónulyklinum í og við vettvangsathugun ásamt öryggisstjóra og verkstjóra var prófað að láta hjálm rekast í startrofann til að ræsa borvélina en það reyndist ekki gerlegt þar sem startrofinn er innfelldur eins og reglur kveða á um.“ Í skýrslunni eru ljósmyndir af umræddri borvél með vinnuvettling vafinn um patrónuna. Á þeim myndum er engin öryggishlíf sjáanleg.

Hinn 30. september 2010 var óskað eftir afstöðu réttargæslustefnda til bótaskyldu úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda. Með tölvupósti, dags. 9. september 2011, hafnaði réttargæslustefndi bótaskyldu úr tryggingunni. Þar var á því byggt að ekki hefði verið sýnt fram á að borvélin hafi verið vanbúin þrátt fyrir að hlíf hafi vantað á hana. Ekkert lægi fyrir um að ef hún hefði verið á vélinni hefði verið unnt að koma í veg fyrir slysið. Þá kom fram í svari réttargæslustefnda að stefndi teldi líklegast að eftir að stefnandi hafi gangsett vélina hafi hann tekið eftir því að patrónulykilinn hafi enn þá verið í patrónunni. Hafi hann þá reynt að kippa honum úr án þess að stöðva vélina eða gæta þess að patrónan hefði stöðvast. Útilokað sé hins vegar að vélin hafi farið í gang af sjálfsdáðum. Þessi afstaða til orsakar slyssins er í samræmi við rannsóknarskýrslu öryggisstjóra stefnda, sem gerð var í mars 2010, og tilkynningu stefnda um vinnuslysið til réttargæslustefnda 19. mars 2010.

Ný umsögn Vinnueftirlitsins var gerð um slysið 22. nóvember 2011. Þar segir eftirandi um vélina: „Borvélin er CE merkt sem er tákn þess að vélin uppfylli grunnkröfur um öryggi þ.m.t. að allur öryggis- og hlífðarbúnaður sé til staðar á vélinni, sbr. reglugerð nr. 1005/2009 um vélar og tæknilegan búnað. / Ljóst er að öryggishlíf framan við patrónu vélar var ekki til staðar við umrætt verk. Öryggishlífin er rofatengd til að tryggja að gangsetning geti ekki átt sér stað nema að hlífin sé fyrir patrónunni en ljóst er að öryggisrofinn var óvirkur.“ Um niðurstöðu rannsóknarinnar segir síðan: „Með hliðsjón af framangreindu er [það] mat Vinnueftirlitsins að rekja megi orsök slyssins til eftirfarandi þátta. / - Borvélin var gangsett með lyklinum í patrónu vélarinnar. / - Öryggishlíf framan við patrónu vélarinnar hafði verið fjarlægð og öryggisrofi hlífarinn óvirkur.“ Jafnframt segir að meðvirkandi þættir hafi verið að patrónulykillinn hafi náð að grípa í vinnuhanska stefnanda og að áhættumati fyrir notkun vélarinnar hafi verið áfátt. Í samræmi við niðurstöðu rannsóknarinnar gaf Vinnueftirlitið stefnda þau fyrirmæli að öryggishlíf á súluborvélinni skyldi ávallt vera á vélinni með virkum öryggisrofa.

Lögmaður stefnanda bar synjun réttargæslustefnda um bótaskyldu undir úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum. Í niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar frá 14. febrúar 2012 er talið að ekki verði með vissu ráðið af umsögnum Vinnueftirlitsins að slysið yrði rakið til þess að öryggishlífina hafi vantað framan við patrónuna. Þá hefði niðurstaða Vinnueftirlitsins, um að áhættumati hefði verið áfátt, hvorki verið rökstudd né skýrð frekar. Því væri komist að þeirri niðurstöðu að ekki yrði ráðið af fyrirliggjandi gögnum að slysið yrði rakið til vanbúnaðar vélarinnar, ófullnægjandi vinnuaðstöðu eða annarra atvika sem stefndi bæri ábyrgð á. Því fengist líkamstjón stefnanda ekki bætt úr ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda.

Ýmis læknisfræðileg gögn liggja fyrir um áhrif slyssins á heilsu stefnanda. Meðal þeirra er matsgerð G-kk-ef A-kk-ef bæklunarlæknis og B-kk-ef G. M-kk-ef hdl., dags. 17. júlí 2012. Þar er meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að varanleg örorka stefnanda eftir slysið væri 25% og varanlegur miski næmi 15 stigum.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að stefndi, Launafl ehf., beri skaðabótaábyrgð á slysi stefnanda á grundvelli meginreglna íslensks skaðabótaréttar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Því eigi stefndi að bæta tjón stefnanda að fullu í samræmi við ákvæði skaðabótalaga, einkum 1. gr. þeirra.

Á því er byggt að umrædd borvél hafi verið vanbúin þegar stefnandi varð fyrir slysinu, þar sem öryggishlíf hafi vantað framan á vélina, auk þess sem útsláttarrofi, sem hafi átt að vera tengdur hlífinni, hafi verið óvirkur.

Stefnandi kveður það ágreiningslaust að umrædd öryggishlíf hafi ekki verið á vélinni þegar stefnandi slasaðist, en verið sett á vélina strax eftir slysið. Stefnandi kveðst ekki hafa haft vitneskju um að hlífin hafi átt að vera á vélinni. Samkvæmt verkstjóra á staðnum muni hún aldrei hafa verið sett á vélina fyrr en eftir slysið. Hafi hlífin bæði haft það hlutverk að varna því að efnisbrot færu í stjórnanda vélarinnar og að stöðva hana væri hlífin færð til hliðar. Hún hafi verið rofatengd til að tryggja að gangsetning hennar gæti ekki átt sér stað nema að hlífin væri fyrir patrónunni. Stefnandi byggir á því að ef öryggishlífin hefði verið á og útsláttarrofi hennar tengdur hefði slysið ekki orðið þar sem vélin hefði þá ekki farið í gang þegar farið var að eiga við borinn.

Stefnandi vísar í þessu sambandi til gr. 2.8 í viðauka I í reglugerð um notkun tækja, nr. 367/2006, þar sem segir að þegar hætta sé á viðkomu við tækjahluti á hreyfingu þannig að slys geti hlotist af, skuli hafðar á þeim hlífar eða annar viðeigandi búnaður sem hindri að unnt sé að komast á hættusvæði eða sem stöðvar hreyfingu þeirra hluta áður en á hættusvæði sé komið. Stefnandi vísar einnig til reglugerðar nr. 1005/2009 um vélar og tæknilegan búnað, sbr. gr. 1.4.1, sem og til reglna Vinnueftirlitsins nr. 492/1987.

Stefnandi telur því ljóst að stefnda hafi borið skylda til að hafa öryggishlífina á vélinni og hafa hana tengda við útsláttarrofann. Hvort heldur sem öryggishlífin hafi aldrei verið sett á vélina eða hún tekin af vélinni af starfsmönnum stefnda, telur stefnandi ljóst að stefndi beri ábyrgð á því saknæma athafnarleysi sem hafi falist í því að setja öryggishlífina ekki á borvélina.

Af hálfu stefnanda er enn fremur talið að við mat á sök í málinu verði ekki litið fram hjá því að áður en lögregla og starfsmenn Vinnueftirlitsins hafi komið á vettvang hafi öryggishlífin verið sett á vélina og tengd við útsláttarrofann. Það sé í andstöðu við 2. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980.

Stefnandi bendir á að samkvæmt fyrri skýrslu Vinnueftirlitsins hafi áhættumat stefnda ekki þótt gefa tilefni til athugasemda og hafi engin fyrirmæli um úrbætur verið gefin. Eftir að stefnandi hafi spurst fyrir um skýrsluna hjá Vinnueftirlitinu hafi verið ákveðið að gera nýja skýrslu um slysið, dags. 22. nóvember 2011. Sú skýrsla hafi verið unnin af tveimur starfsmönnum og verið mun ítarlegri en fyrri skýrslan. Þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að orsök slyssins megi rekja til þess að borvélin hafi verið gangsett með lyklinum í patrónu vélarinnar og að öryggishlíf framan við patrónu vélarinnar hafi verið fjarlægð og öryggisrofi hlífarinnar gerður óvirkur. Þá komi þar fram að áhættumati fyrir vélina hafi verið áfátt.

Stefnandi telur að ráðstafanir stefnda eftir slysið sýni með skýrum hætti að hann hafi talið brýna ástæðu til að setja hlífina á vélina. Telur stefnandi að með þessum athöfnum hafi stefndi viðurkennt að vélin hafi verið vanbúin og ekki uppfyllt öryggiskröfur þegar slysið hafi orðið. Stefnandi telur því að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að öryggishlífin hefði ekki komið í veg fyrir slysið.

Stefnandi bendir einnig á að samkvæmt 13. gr. og 37. gr. laganna beri atvinnurekandi ábyrgð á framkvæmd vinnu og að henni skuli hagað þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Samkvæmt 65. gr. a sömu laga beri atvinnurekandi ábyrgð á því að gert sé sérstakt áhættumat þar sem meta beri áhættu í starfi með tilliti til öryggis og heilsu starfsmanna og áhættuþátta í vinnuumhverfi. Við gerð áhættumatsins skuli sérstaklega litið til starfa þar sem fyrirsjáanlegt sé að heilsu og öryggi þeirra starfsmanna sem sinna þeim sé meiri hætta búin en öðrum starfsmönnum, sbr. einnig 4. gr. reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja. Stefnandi telur að með því að sjá ekki til þess að varnarhlífin væri á vélinni, sem hafi verið nauðsynlegur öryggisbúnaður, hafi stefndi brugðist framangreindri skyldu til að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að öryggi og heilsu starfsmanna væri ekki hætta búin við hefðbundna notkun tækisins, sbr. 5. gr. reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum og því sem að framan er rakið telur stefnandi ljóst að stefndi beri skaðabótaábyrgð á slysinu. Ekkert í gögnum málsins bendi til þess að stefnandi hafi sýnt af sér háttsemi sem réttlæti að skipta eigi sök í málinu eða að hann verði látinn bera hluta tjóns síns sjálfur enda hafi hann ekki haft vitneskju um að öryggisbúnaðurinn, sem settur hafi verið á eftir slysið, ætti að vera á vélinni. Stefnandi mótmælir sérstaklega því sem fram komi í rannsóknarskýrslu stefnda um að gera megi ráð fyrir því að stefndi hafi reynt að kippa patrónulyklinum úr patrónunni meðan vélin var enn þá í gangi. Það séu ósannaðar getgátur stefnda sem eigi ekki við rök að styðjast.

Stefnandi kveðst hafa slasast töluvert í slysinu og fengið mikinn snúningsáverka á vinstri framhandlegg þar sem báðar pípur í handlegg hans hafi brotnað. Varanlegar afleiðingar hans hafi verið metnar með matsgerð G-kk-ef A-kk-ef bæklunarsérfræðings og B-kk-ef G. M-kk-ef hdl., dags. 17. júlí 2012. Í matsgerðinni komi fram að við mat á varanlegum miska stefnanda hafi matsmenn tekið mið af broti á vinstri framhandlegg sem grói. Um sé að ræða viðvarandi verki bæði í hvíld og við álag. Stefnandi sé með hreyfiskerðingu í olnboga og úlnlið, verki upp í öxl og háls og aukin andleg einkenni. Heildarmiska vegna slyssins töldu matsmenn rétt metinn til 15 stiga. Þá hafi varanleg læknisfræðileg örorka hans verið metin 15%. Við mat á varanlegri örorku hafi matsmenn m.a. lagt til grundvallar að stefnandi hafi slasast illa í vinnuslysinu og hafi verið lengi frá vinnu. Þegar hann hafi farið aftur til starfa hafi hann ráðið illa við þau störf sem hann hafi verið ráðinn til að sinna í vélsmiðju. Stefnandi hafi ekki treyst sér til vinnu frá því í desember 2010 en hann hafi verið í umfangsmikilli endurhæfingu sem þó virðist hafa skilað takmörkuðum árangri. Afleiðingar vinnuslyssins hafi haft umtalsverð áhrif á vinnugetu og náms- og starfsval stefnanda til framtíðar litið og að öllum gögnum málsins virtum telji matsmenn rétt að gera ráð fyrir því að starfsorkuskerðing hans og örorka vegna slyssins væri 25%. Telur stefnandi að af tilgreindum læknisfræðilegum gögnum málsins sé með fullnægjandi hætti sýnt fram á lögvarða hagsmuni hans af málshöfðun þessari, en hún sé sett fram sem viðurkenningarkrafa, sbr. heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og í samræmi við d-lið 1. mgr. 80. gr. sömu laga.

Um málshöfðun og kröfugerð vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. og d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um bótaábyrgð vísar stefnandi til meginreglna íslensks skaðabótaréttar svo og almennu sakarreglunnar, reglunnar um vinnuveitandaábyrgð og reglunnar um nafnlaus mistök. Einnig vísar stefnandi til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, og til laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Þá vísar hann til ákvæða laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980, reglugerðar um notkun tækja nr. 367/2006, reglugerðar um vélar og tæknilegan búnað nr. 1005/2009, reglna vinnueftirlits ríkisins um öryggisbúnað véla nr. 492/1987 og annarra reglna og leiðbeininga sem settar hafa verið með stoð í lögum nr. 46/1980. Um aðild málsins vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum ákvæði 16. gr., 17. gr. og 21. gr. laganna, og ákvæða laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, einkum 44. gr. Um varnarþing vísar stefnandi til ákvæða V. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum 33. gr. og 42. gr. Varðandi málskostnað vísast til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og þá sé krafa um virðisaukaskatt reist á ákvæðum laga nr. 50/1988.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Sýknukröfu sína byggir stefndi í fyrsta lagi á því að ósannað sé að borvélin hafi verið vanbúin þegar slysið varð. Í öðru lagi byggir stefndi á því að ósannað sé að aðstæður á slysstað hafi verið ófullnægjandi og að viðbrögð við slysi stefnanda skuli fella skaðabótaábyrgð á stefnda. Í þriðja lagi byggir stefndi á því að ósannað sé að tjón stefnanda megi rekja til þess að stefndi hafi ekki fullnægt skyldum sínum sem vinnuveitandi. Í fjórða lagi er byggt á því að stefnandi skuli bera allt tjón sitt sjálfur vegna eigin sakar.

Stefndi kveður stefnanda bera sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns. Um ábyrgð stefnda fari samkvæmt sakarreglu skaðabótaréttar ásamt reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Stefndi byggir á því að ósannað sé að slys stefnanda megi rekja til atvika sem hann eða starfsmenn hans beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Þannig telur stefndi ósannað að slys stefnanda verði rakið til meints vanbúnaðar á borvél eða annarri vinnuaðstöðu á starfsstöð stefnda, gáleysis starfsmanna stefnda eða brots á þeim skyldum sem á stefnda hvíli samkvæmt ákvæðum laga nr. 46/1980 og reglum sem settar séu með stoð í þeim lögum.

Í fyrsta lagi telur stefndi ósannað að borvélin hafi verið vanbúin eins og haldið sé fram af hálfu stefnanda. Telur stefndi að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að öryggishlífin, sem stefnandi telji að hafi vantað á vélina, skuli vera á þessari tegund borvélar. Því sé ósannað að vélin hafi verið vanbúin eða slysið verði rakið til annarra atvika sem stefndi eigi að bera ábyrgð á. Þá hafi verið virkur útsláttarrofi á vélinni í umrætt sinn og öryggiskröfum því fullnægt að því leyti.

Jafnvel þótt talið yrði að umrædd hlíf hafi átt að vera á borvélinni, þá heldur stefndi því fram að hlífin hefði ekki getað varnað því óhappi sem stefnandi hafi orðið fyrir 16. mars 2010. Öfugt við það sem stefnandi haldi fram hafi hlífin aðeins það hlutverk að varna því að efnisbrot fari í stjórnanda vélarinnar og tryggja að hún stöðvist ef hlífin er færð til hliðar. Hins vegar sé umræddri öryggishlíf ekki ætlað að hlífa patrónunni eins og stefnandi haldi fram. Það liggi fyrir að þegar skipt sé um bor í borvélinni eða þegar patrónulykill er notaður við að herða bor, sé engin þörf á að færa öryggishlífina frá. Öryggishlífin hefði því ekki getað komið í veg fyrir slys stefnanda umrætt sinn.

Þá vekur stefndi athygli á því að verulegur vafi sé á því hvernig slys stefnanda hafi borið að. Ekkert vitni hafi verið að slysi stefnanda og hafi stefnandi lýst því sjálfur í lögregluskýrslu að hann væri ekki viss hver tildrög slyssins hefðu verið. Í lögregluskýrslu hafi hann lýst því að hann hafi ætlað að herða á patrónunni með lyklinum en þá hafi vélin verið stopp. Síðan segir: „...taldi að hann hafi rekið öryggishjálm, sem hann var með á höfðinu, í starthnappinn og hafi vélin því farið í gang og hafi vettlingurinn, sem hann var með á hendinni þvælst í lykilinn.“ Stefndi kveður þessa tilgátu stefnanda ekki standast, enda hafi fulltrúi Vinnueftirlitsins ásamt öryggisstjóra og verkstjóra stefnda kannað hvort hægt væri að gangsetja umrædda borvél með þeim hætti sem stefnandi taldi. Það hafi ekki verið hægt enda sé startrofinn innfelldur eins og reglur kveði á um.

Stefndi telur mun líklegri skýringu vera þá að stefnandi hafi ætlað að kippa patrónulyklinum úr patrónunni eftir að borvélin hafi verið gangsett. Verður enda að telja að þannig hafi vinnuhanski flækst í lyklinum fremur en að haldið hafi verið utan um lykilinn þegar vélin hafi af óútskýrðum ástæðum verið gangsett. Það taki enda umrædda borvél nokkra stund að ná hefðbundnum hraða eftir að hún hefur verið gangsett og hefði stefnandi átt að geta kippt að sér hendinni áður en patrónan næði fullum snúningi, þ.e. ef skýringar stefnanda á tildrögum slyssins verði lagðar til grundvallar.

Stefndi mótmælir því að hann verði talinn hafa brotið gegn þeim skyldum sem á honum hafi hvílt samkvæmt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum eða reglum sem settar hafa verið með stoð í þeim lögum. Stefnandi vísi í stefnu til ákvæða reglugerðar um notkun tækja nr. 367/2006 og reglugerðar um vélar og tæknilegan búnað nr. 1005/2009. Að mati stefnda sýni tilvitnaðar reglur ekki að nokkru leyti fram á vanrækslu stefnda. Umrædd öryggishlíf hindri hvorki aðgang að patrónunni né varni því að hert sé á henni með patrónulykli. Öryggishlífin hefði því ekki getað komið í veg fyrir slys stefnanda. Þá telur stefndi það ósannað og rangt að umrædd vél hafi verið vanbúin með vísan til reglna vinnueftirlitsins nr. 492/1987 enda hafi skoðun Vinnueftirlitsins á vélinni sýnt fram á að ógerlegt hafi verið að gangsetja hana með óviljandi snertingu þar sem startrofinn sé innfelldur eins og lög og reglur mæli fyrir um. Umrædd vél sé CE merkt og uppfylli þær grunnkröfur um öryggi sem tilskipanir Evrópusambandsins kveði á um. Þá hafi engar athugasemdir verið gerðar við umbúnað vélarinnar af hálfu Vinnueftirlitsins í reglubundnum úttektum. Jafnframt liggi fyrir að viðeigandi persónuhlífar hafi verið notaðar þegar slysið varð.

Stefndi mótmælir því í öðru lagi að aðstæðum hafi verið breytt eftir slysið í andstöðu við ákvæði 2. mgr. 81. gr. laga nr. 46/1980. Vettvangsskoðun fulltrúa Vinnueftirlitsins hafi farið fram daginn eftir slysið. Af lýsingu í skjalinu og þeim myndum sem fylgi umsögninni megi ráða að aðstæður á slysstað hafi verið með öllu óhreyfðar eins og ákvæði laga nr. 46/1980 mæli fyrir um. Hins vegar hafi verið búið að setja umrædda öryggishlíf á borvélina þegar rannsókn lögreglu hafi farið fram 27. mars 2010, eins og nánar sé rakið í lögregluskýrslu. Stefnandi hafi ekki bent á nein ákvæði í lögum eða reglum sem leggi þær skyldur á stefnda að láta slysavettvang óhreyfðan allt þar til rannsókn lögreglu hefur farið fram.

Stefndi mótmælir því að hann hafi viðurkennt að vélin hafi verið vanbúin með því að ákveða að setja umrædda öryggishlíf upp. Um það vísar stefndi nánar til þess sem áður hefur komið fram af hans hálfu um tilgang öryggishlífarinnar og að hún hafi ekki getað komið í veg fyrir umrætt slys.

Stefndi mótmælir enn fremur nýrri skýrslu Vinnueftirlitsins um slysið sem lögð hafi verið fram í málinu. Í stefnu komi fram að stefnandi hafi spurst fyrir hjá Vinnueftirlitinu um skýrslu um slysið og í kjölfarið hafi Vinnueftirlitið ákveðið að gera nýja skýrslu um slysið. Kveður stefnandi það algerlega fordæmalaust og að ógerlegt sé að byggja á hinni nýju skýrslu, einkum með vísan til þess að ekki sé skýrt hvað hafi kallað á nýja skýrslu eða hvort, og þá hvað, í eldri skýrslunni hafi talist ófullnægjandi. Þá sé nýja skýrslan dagsett 22. nóvember 2011, eða ríflega 18 mánuðum eftir slysið. Auk þess hafi engin sérstök skoðun farið fram af hálfu Vinnueftirlitsins á vettvangi við gerð nýju skýrslunnar. Með vísan til þessa telur stefndi að nýja skýrslan verði ekki lögð til grundvallar í máli þessu.

Verði engu að síður talið rétt að byggja á nýju skýrslunni gerir stefndi eftirtaldar athugasemdir við efni hennar. Ekki sé skýrt út hvernig áhættumati vélarinnar hafi verið áfátt eða hvernig það hafi verið meðvirkandi þáttur við slys stefnanda. Stefndi telur ósannað að þær orsakir sem nýja skýrslan tilgreini felli ábyrgð á stefnda, enda geti stefndi ekki borið ábyrgð á því hafi stefnandi gangsett vélina með lyklinum í patrónu hennar. Þá telur stefndi að umrædd öryggishlíf hefði ekki getað komið í veg fyrir slys stefnanda eins og áður er rakið. Stefndi geti heldur ekki borið ábyrgð á óútskýrðum kröfum um ætlað ófullnægjandi áhættumat viðkomandi vélar.

Í þriðja lagi byggir stefndi á því að ósannað sé að tjón stefnanda megi rekja til þess að stefndi hafi ekki fullnægt skyldum sínum sem vinnuveitandi. Stefndi mótmælir því að hann hafi ekki fullnægt þeim skyldum sem ákvæði laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum leggi á stefnda. Þvert á móti telur stefndi að hann hafi uppfyllt allar skyldur sem lög og reglugerðir setji og verði hann því ekki talinn bera ábyrgð á slysi stefnanda. Stefndi kveðst í hvívetna hafa uppfyllt þær lagakröfur sem á honum hvíli sem vinnuveitanda, þar á meðal ákvæði 13. og 37. gr. laga nr. 46/1980 um ábyrgð á framkvæmd vinnu og að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar. Þá hafi stefnandi framkvæmt það áhættumat sem vísað sé til í ákvæði 65. gr. a í lögunum og 4. gr. reglugerðar nr. 367/2006. Áhættumatið uppfylli einnig þær kröfur sem raktar séu í reglugerð nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum.

Eins og rakið hefur verið telur stefndi að jafnvel þótt öryggishlíf hafi ekki verið á standborvélinni, hafi það ekki getað komið í veg fyrir slysið. Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu að hann hafi ekki gert nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi og heilsu stefnanda umrætt sinn. Telur hann sönnunarbyrði um hið gagnstæða hvíla á stefnanda og að sú sönnun hafi ekki tekist. Því verði að taka aðalkröfu stefnda til greina og sýkna hann af kröfum stefnanda.

Í fjórða lagi byggir stefndi á því að stefnandi verði að bera fulla ábyrgð á tjóni sínu vegna eigin sakar. Af gögnum málsins megi ráða að orsök tjóns stefnanda hafi verið aðgæsluleysi hans sjálfs og e.t.v. óhappatilviljun. Stefnandi hafi ekki getað gefið trúverðuga lýsingu á því hvernig slysið atvikaðist og verði hann því að bera hallann af því. Þá liggi fyrir að borvélin hafi verið gangsett með patrónulyklinum í patrónunni, án þess að stefnandi hafi getað gert grein fyrir því hvernig gangsetning vélarinnar hafi komið til.

Þá telur stefndi að horfa verði til þess að þrátt fyrir að stefnandi hafi starfað hjá stefnda sem vélvirkjanemi í umrætt skipti, hafði hann lokið grunnámi í vélvirkjun frá Verkmenntaskóla Austurlands þegar slysið varð auk þess sem hann hafi verið kominn nokkuð áleiðis í námi í vélstjórn í Vélskólanum í Reykjavík. Hann hafi því haft góða undirstöðuþekkingu og reynslu á þessu sviði. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi verið búinn að vera á nemasamningi hjá stefnda um nokkurt skeið og því þekkt vel til aðstæðna á starfsstöð stefnda og þeirrar borvélar sem hann hafi verið að vinna við þegar slysið varð. Stefnandi þurfi því að bera tjón sitt að fullu vegna stórfellds aðgæsluleysis við framkvæmd vinnu sinnar í umrætt sinn.

Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda byggir hann til vara á því að hann verði aðeins talinn bera ábyrgð á tjóni stefnanda að hluta. Byggir stefndi á því að tjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til óhappatilviks ellegar aðgæsluleysis hans sjálfs í umrætt sinn. Verði stefnandi því að bera tjón sitt að hluta sjálfur vegna eigin sakar. Á stefnanda, líkt og öðrum starfsmönnum, hvíli sú skylda að sýna tilhlýðilega aðgæslu og gæta ýtrustu varúðar þegar unnið sé við standborvél. Þá hafi stefnanda borið að gera viðeigandi varúðarráðstafanir við vinnuna, s.s. að tryggja að borvélin væri ekki gangsett með patrónulykil í patrónunni. Vísar stefndi að öðru leyti til umfjöllunar um aðalkröfu til stuðnings því að varakrafa stefnda nái fram að ganga.

Að því er varði umfjöllun um líkamstjón stefnanda, þá tekur stefndi fram að hann mótmæli niðurstöðu matsmanna og áskilji sér allan rétt í því sambandi.

Um lagarök vísar stefndi einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, gáleysis, óhappatilviljunar og eigin sakar tjónþola, auk skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Einnig vísar hann til ákvæða laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og til þeirra reglna og reglugerða sem settar hafa verið með stoð í þeim. Málskostnaðarkröfu sína kveður stefndi reista á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Í upphafi aðalmeðferðar gengu dómari, stefnandi og lögmenn aðila á vettvang og skoðuðu standborvél þá sem málið lýtur að, ásamt Á-kk-þgf Á-kk-þgf, öryggisstjóra hjá stefnda, og B-kk-þgf S. S-kk-þgf, verkstjóra hjá stefnda. Þá gaf stefnandi aðilaskýrslu í málinu auk þess sem Á-kk-nf og B-kk-nf gáfu vitnaskýrslu auk J-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef, verkstjóra hjá stefnda, K-kk-ef J-kk-ef K-kk-ef S-kk-ef, starfsmanns stefnda, og L-kk-ef G-kk-ef, fagstjóri áhættumats hjá Vinnueftirliti ríkisins.

Ágreiningslaust er að stefnandi varð fyrir líkamstjóni síðdegis 16. mars 2010 þegar vinstri handleggur hans snerist með patrónu á standborvél á verkstæði stefnda að Hrauni 3 á Reyðarfirði sökum þess að vinnuvettlingur, sem hann bar á vinstri hendi, festist í patrónulykli sem var í patrónunni. Skilyrðum er því fullnægt til að leita megi viðurkenningardóms um skaðabótaábyrgð stefnda, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Nokkuð ber hins vegar á milli aðila um aðdraganda og ástæðu þess að stefnandi hafði hönd á patrónulyklinum á sama tíma og afl var á borvélinni sem knúði patrónuna áfram. Þá greinir aðila á um það hvort umrædd borvél hafi verið vanbúin með tilliti til öryggis starfsmanna í ljósi þess að öryggishlíf, sem tengd var útsláttarrofa, var ekki á vélinni, og hvort sú hlíf hefði komið í veg fyrir slysið.

Samkvæmt 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum hvílir sú skylda á atvinnurekanda að tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustaðnum. Nánari fyrirmæli eru í lögunum og fjölda reglugerða, sem hafa verið settar með stoð í þeim, er mæla fyrir um það hvernig beri að gæta að öryggi starfsmanna og hollustuháttum á vinnustöðum við tilteknar aðstæður. Þannig segir meðal annars í 46. gr. laganna að vélar og ýmis annar búnaður skuli þannig úr garði gerð að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta og að fylgja beri viðurkenndum stöðlum og ákvæðum laga og reglugerða hvað þetta varðar. Með vísan til heimildar í 47. gr. laganna hafa jafnframt verið settar reglugerðir sem fjalla um gerð og notkun véla, tækja og annars búnaðar sem nota á við atvinnurekstur. Meðal þeirra er reglugerð nr. 367/2006 um notkun tækja. Samkvæmt 4. gr. reglugerðarinnar ber atvinnurekandi ábyrgð á því að gert sé áhættumat á vinnustaðnum, sbr. 65. gr. a í lögum nr. 46/1980, þar sem sérstök hliðsjón skal höfð af notkun tækja sem geta valdið hættu á slysum. Í viðauka við reglugerðina er mælt fyrir um skyldur sem gilda „með hliðsjón af ákvæðum reglugerðarinnar þegar hætta er fyrir hendi í tengslum við þau tæki sem um er að ræða“. Þar er síðan mælt fyrir um almennar lágmarkskröfur um tæki á vinnustöðum, sem gilda um öll tæki sem í notkun eru. Í grein 2.8 í viðaukanum segir að þegar hætta sé „á viðkomu við tækjahluta á hreyfingu þannig að slys getur hlotist af, skulu hafðar á þeim hlífar eða annar viðeigandi búnaður sem hindrar að unnt sé að komast á hættusvæði eða stöðvar hreyfingu þeirra hluta áður en á hættusvæði er komið“. Þá mega slíkar hlífar ekki vera þannig að auðvelt sé að fjarlægja þær eða gera óvirkar. Sömu fyrirmæli um útbúnað slíkra hlífa koma fram í grein 1.4 í reglugerð nr. 1005/2009 um vélar og tæknilegan búnað.

Umrædd standborvél er framleidd þannig að hlíf úr glæru plastefni, sem tengd er við öryggisrofa, er staðsett framan við patrónuna og borinn sem gengur niður úr henni. Hlífin er á hjörum þannig að stjórnandi vélarinnar getur ýtt henni til hliðar. Sé það gert aftengir öryggisrofinn vélina við aflgjafa sinn. Eins og sjá mátti við vettvangsathugun er einungis unnt að gangsetja vélina þegar hlífin liggur þvert framan við patrónuna. Sé ýtt við henni, annaðhvort lítið eitt í átt að patrónunni eða frá henni, er ekki unnt að gangsetja borvélina. Sé vélin í gangi stöðvast hún einnig við það að hreyft er við hlífinni. Borvélin, sem er kröftug, er með mismunandi hraðastillingum. Fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa verið með vélina stillta á mikinn hraða þar sem hann hafi verið með tiltölulega lítinn bor í vélinni. Fallast verður á að hætta geti stafað af því að komast í snertingu við patrónuna og borinn þegar þessir tækjahlutar snúast á miklum hraða. Er hlífinni og öryggisrofanum meðal annars ætlað hindra að það gerist.

Þegar stefnandi var að vinna við borvélina á slysdegi var framangreind hlíf ekki á vélinni. Hún hafði verið fjarlægð af henni og öryggisrofinn því gerður óvirkur. Af framburði vitna verður ráðið að langt var um liðið síðan hlífin hafði verið tekin af vélinni og enginn gat gert grein fyrir því af hvaða tilefni það hefði verið gert eða hvaða starfsmaður stefnda hefði gert það. Aftur á móti er ljóst að henni hafði ekki verið fleygt, heldur var hún lögð til hliðar, því hún fannst eftir að slysið átti sér stað og var þá sett að nýju á vélina. Ganga verður út frá því að hlífin hafi aldrei verið á borvélinni þann tíma sem stefnandi vann hjá stefnda og að honum hafi verið ókunnugt um að vélin væri þannig úr garði gerð. Með því að hlífin hafði verið fjarlægð af borvélinni var farið gegn fyrrgreindum skyldum atvinnurekanda samkvæmt 13. gr. og 46. gr. laga nr. 46/1980 sem og grein 2.8 í viðauka við reglugerð 367/2006 um notkun tækja. Öryggisbúnaði borvélarinnar var því ábótavant í umrætt sinn og því meiri hætta á því en ella að slys hlytist af notkun hennar. Á því ber stefndi ábyrgð og ber að virða það honum til sakar.

Stefndi heldur því fram að ef hlífin hefði verið á vélinni hefði það ekki komið í veg fyrir slysið. Hann telur því ósannað að orsakatengsl séu milli líkamstjóns stefnanda og þess að vélin var vanbúin að þessu leyti. Á þetta getur dómurinn ekki fallist. Eins og ráða má af ljósmyndum af vélinni, og eins og í ljós kom við vettvangsathugun, torveldar hlífin stjórnanda vélarinnar að komast að patrónunni nema að hann ýti hlífinn til hliðar. Eins og fram er komið rofnar samband vélarinnar við aflgjafann ef hreyft er við hlífinni. Stefndi hefur ekki fært nein rök að því að vélin geti farið í gang þrátt fyrir að hlífinni hafi verið ýtt til hliðar. Hefði hlífin verið á vélinni verður því að ganga út frá því að slysið hefði ekki átt sér stað þar sem illmögulegt var að gangsetja hana meðan verið var að herða á patrónunni með patrónulyklinum.

Stefndi byggir einnig á því að stefnandi verði að bera fulla ábyrgð á tjóni sínu vegna eigin sakar og vísar þá meðal annars til þess að hann hafi ekki gefið trúverðuga lýsingu á því hvernig slysið atvikaðist. Stefnandi greindi svo frá fyrir dómi að hann hafi í umrætt sinn verið að herða borinn með patrónulyklinum þegar vélin hafi skyndilega farið í gang. Hann hafi í fyrstu haldið að hann hefði rekið hjálminn, sem hann bar á höfðinu, í gangsetningarrofann. Sú skýring er afar ólíkleg þar sem rofinn er innfelldur til að minnka líkur á óviljandi gangsetningu, eins og rakið er í fyrirliggjandi skýrslum Vinnueftirlitsins.

Stefnandi hefur frá öndverðu haldið því fram að vélin hafi farið í gang gegn hans vilja meðan hann var að herða borinn með patrónulyklinum. Gegn staðfastri neitun stefnanda er ósannað að rekja megi slysið til þess að hann hafi fest hanskann í patrónulyklinum þegar hann hafi ætlað að kippa honum úr patrónunni eftir að vélin hafði verið gangsett, eins og stefnandi telur líklegast að gerst hafi.

Allar líkur eru á að því að patrónan hafi ekki verið á hreyfingu þegar stefnandi setti patrónulykilinn á sinn stað til að herða borinn. Ekkert liggur fyrir um að borvélin sé biluð og því afar hæpið að hún hafi hrokkið af sjálfsdáðum í gang meðan stefnandi beitti patrónulyklinum. Stefnandi var einn við vinnu sína við borvélina. Því bendir allt til þess að stefnandi hafi á einhvern hátt gangsett vélina óviljandi á sama tíma og hann hélt enn um patrónulykilinn í patrónunni.

Samkvæmt 23. gr. a í skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 124/2009, er gildir um tjónsatvik eftir gildistöku þeirra laga 30. desember 2009, skerðist ekki réttur starfsmanns til skaðabóta vegna meðábyrgðar á líkamstjóni sem hann verður fyrir í starfi sínu nema hann hafi af stórkostlegu gáleysi eða ásetningi átt þátt í að tjónsatburður varð. Því síður kemur til álita að leggja á tjónþola að bera allt tjón sitt sjálfur vegna meðábyrgðar þegar fyrir liggur að atvinnurekandinn ber sök á tjónsatburðinum, eins og í því tilviki sem hér um ræðir. Eins og atvikum er háttað ber stefndi sönnunarbyrðina um það að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Þó að ætla megi að stefnandi hafi sjálfur gangsett vélina áður en hann náði að sleppa hendinni af patrónulyklinum telur dómurinn ekki liggja fyrir að með þeim mistökum hafi hann sýnt af sér stórkostlegs gáleysi. Því kemur ekki til álita að sýkna stefnda á þeim grundvelli. Með sömu rökum kemur varakrafa stefnda heldur ekki til álita.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður á það fallist að stefndi beri fulla skaðabótaábyrgð á því líkamstjóni sem stefnandi hlaut í vinnuslysi 16. mars 2010 í vélsmiðju stefnda að Hrauni 3 á Reyðarfirði. Því ber að fallast á kröfu stefnanda þess efnis.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, dags. 4. desember 2012. Eftir úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað er rennur í ríkissjóð. Samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi stefnanda hefur lögmaður hans lagt út fyrir kostnaði sem nemur samtals 250.929 krónum. Hluti þess kostnaðar, 6.000 krónur, er málskotsgjald vegna úrskurðar úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum, en sá kostnaður telst ekki til málskostnaðar samkvæmt 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Að öðru leyti er þar um að ræða kostnað sem rúmast innan ákvæðisins. Málskostnaður sá sem stefnda verður gert að greiða í ríkissjóð er ákveðinn 1.073.229 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, A-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 828.300 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Viðurkennd er skaðabótaskylda stefnda, Launafls ehf., vegna líkamstjóns sem stefnandi, S-kk-nf Æ-kk-nf Æ-kk-nf, varð fyrir í vinnuslysi í vélsmiðju stefnda að Hrauni 3 á Reyðarfirði 16. mars 2010.

Stefndi greiði 1.073.229 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, A-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef hdl., 828.300 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)