E-8210/2007

Mál þetta, sem dómtekið var þann 8. október 2009, að loknum munnlegum flutningi, var höfðað af M-x-x T-x-x, hollenskum ríkisborgara, á hendur íslenska ríkinu, með stefnu áritaðri um viðtöku 29. nóvember 2007. Fjármálaráðherra er stefnt fyrir hönd ríkisins.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 10.000.000 króna ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur, af 4.000.000 frá 18. nóvember til 8. desember 2006, frá þeim degi af 7.000.000 til 29. maí 2007 en frá þeim degi af allri kröfunni til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. III. og IV. kafla sömu laga. Stefnandi krefst enn fremur þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi að teknu tilliti til virðisaukaskatts eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins en til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Mál þetta var þingfest 6. desember 2007 og fékk þá stefndi frest til að leggja fram greinargerð. Eftir ítrekaða fresti lagði stefndi fram greinargerð 6. mars 2008. Málið var tekið fyrir 16. maí, 5. júní og 11. júní 2008 en þá lagði stefnandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns. Í þinghaldi 13. júní s.á. var I-kk-nf K-kk-nf geðlæknir kvaddur til að meta hið umbeðna. Málið var síðan tekið fyrir 13. október s.á.,19. febrúar 2009 og 5. mars s.á en þá lagði stefnandi fram matsgerð. Í þinghaldi 13. mars 2009 var málinu frestað til aðalmeðferðar 7. maí en henni var frestað utan réttar vegna veikinda lögmanns stefnanda. Undirritaður dómari tók við meðferð málsins þann 1. september 2009. Þann 24. september s.á. var málið tekið fyrir að nýju og aðalmeðferð ákveðin 8. október.

I. Málsatvik

Atvik málsins eru þau stefnandi var handtekinn þann 17. nóvember 2006 vegna gruns um aðild að innflutningi fíkniefna. Daginn eftir var hann úrskurðaður í gæsluvarðhald sem hann sat í til 8. desember 2006. Frá þeim tíma sætti stefnandi farbanni til 29. maí 2007 þegar Héraðsdómur Reykjavíkur sýknaði hann af ákæru um að hafa framið fíkniefnalagabrot árið 2006. Nánar tiltekið hljóðaði ákæran svo: Ákærða M-x-x T-x-x er gefið að sök: að hafa skipulagt innflutning á 834 töflum (samtals 233,84 g), sem innihéldu fíkniefnið MDMA, frá Hollandi til Íslands. Fór ákærði utan í október þar sem hann fékk ónafngreindan mann til að senda töflurnar með hraðpóstsendingu á heimili meðákærða en ákærði hafði fengið hann til að samþykkja það. Föstudaginn 17. nóvember, er meðákærði hafði móttekið sendinguna, fór ákærði á heimili hans þar sem hann tók umbúðir sem hann taldi innihalda fíkniefnin úr henni, en lögreglan hafði þá fjarlægt fíkniefnin og sett gerviefni í staðinn. Er ákærði varð þess áskynja að átt hefði verið við sendinguna henti hann henni frá sér og hljóp af vettvangi. Samkvæmt ákæru voru brot stefnanda talin varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, sbr. 1. gr. laga nr. 32/2001.

Aðdragandi handtöku stefnanda var sá að þann 13. nóvember 2006 fann tollgæslan á Schiphol flugvelli í Amsterdam í Hollandi hraðpóstsendingu sem hafði að geyma fíkniefni, nánar tiltekið um 300 g af MDMA. Skráður viðtakandi fíkniefnapakkans var R-x-x L-x-x til heimilis í Reykjavík. Samband var haft við lögreglu á Íslandi og í samvinnu við lögregluna í Hollandi var pakkinn ásamt fíkniefnunum sendur til landsins undir eftirliti. Grunur vaknaði um að efnin hefðu átt að fara í sölu og dreifingu hér á landi og lögreglan hóf rannsókn á broti gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga. Lögreglan aflaði m.a. heimildar héraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2006 til að koma fyrir hlerunar- og staðsetningarbúnaði í pakkanum og í stað fíkniefnanna kom lögreglan fyrir gerviefnum. Lögreglan fylgdist síðan með pakkanum og símtölum R-x-x. Þá aflaði lögreglan einnig heimildar til að hlusta og hljóðrita símtöl úr og í síma R-x-x.

Þann 17. nóvember 2006 var pakkanum ekið að heimili R-x-x og afhentur þar. Eftir að R-x-x hafði tekið við pakkanum hringdi hann í stefnanda og sagði honum að pakkinn væri kominn. Stefnandi kvaðst myndu sækja hann um kl. 18. Lögreglan fylgdist með húsinu og á umræddum tíma kom stefnandi þangað. Stefnandi var handtekinn fyrir utan húsið kl. 18.43 þegar hann reyndi að flýja af vettvangi. Gervifíkniefnin fundust fyrir utan húsið þar sem þeim hafði verið hent út um glugga og pakkningarnar fundust á bak við ruslatunnur hússins. Auk stefnanda voru R-x-x og bróðir hans handteknir í húsinu. Við yfirheyrslu hjá lögreglu sagði R-x-x að stefnandi hefði hringt í hann frá Hollandi og beðið hann um samþykki fyrir því að pakki yrði sendur á hans nafns til landsins.

Í skýrslu lögreglunnar um handtöku stefnanda segir að viðbrögð stefnanda við því þegar honum var kynnt að hann væri handtekinn vegna gruns um fíkniefnamisferli hafi verið þau að hann hefði sagt að hann skildi ekkert í þessu þar sem hann hefði ekki verið með nein fíkniefni á sér. Lögreglan yfirheyrði stefnanda að kvöldi 17. nóvember. Hann kvaðst hafa heimsótt R-x-x til að fá hjá honum hass sem R-x-x hefði átt von á að fá frá Hollandi. Stefnandi kvaðst hafa opnað kassann og séð þá eitthvert hvítt efni. Þegar hann sá það hafi hann hlaupið út og verið handtekinn á næsta götuhorni. Honum hafi brugðið og ekki viljað hafa neitt með þetta hvíta efni að gera.

Með úrskurðum, kveðnum upp í héraðsdómi 18. nóvember, var stefnanda og R-x-x gert að sæta gæsluvarðhaldi til 8. desember 2006. Til grundvallar úrskurði um gæsluvarðhald stefnanda lá sú niðurstaða dómsins að rökstuddur grunur væri um að stefnandi ætti aðild að stórfelldu fíkniefnabroti sem varðað gæti fangelsisrefsingu samkvæmt 173. gr. almennra hegningarlaga. Rannsókn málsins væri á frumstigi og brýnt væri að vernda rannsóknarhagsmuni. Heimildin til gæsluvarðhalds var byggð á a-lið 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991.

Þegar leið á rannsóknina var maður að nafni H-x-x H-x-x einnig handtekin vegna gruns um aðild að fíkniefnainnflutningnum og úrskurðaður í gæsluvarðhald 7. desember 2006. Lögreglan hafði þá aflað gagna um talsverð símatengsl milli H-x-x og stefnanda undanfarnar vikur auk þess sem það lá fyrir að H-x-x hafði verið í för með stefnanda í Hollandi þegar pakkinn var sendur til Íslands og fyrrnefnt símtal átti að hafa átt sér stað.

Stefnanda var sleppt úr gæsluvarðhaldi 8. desember 2006 en úrskurðaður í farbann sama dag til 19. janúar 2007. Stefnandi var síðan tvívegis úrskurðaður í farbann, 2. mars og síðast 18. apríl 2007, en farbanninu var aflétt er dómur gekk í máli hans 29. maí 2007. Til grundvallar farbanninu, sem var fallist var á samkvæmt b-lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, lá sú niðurstaða dómara að stefnandi væri undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti og nauðsynlegt væri að tryggja nærveru hans á Íslandi þar til máli hans væri lokið. Þann 16. maí 2007 synjaði héraðsdómur kröfu stefnanda um niðurfellingu farbanns til að taka þátt í útför bróður hans í Hollandi þar sem lagaskilyrði þótti skorta til þess að loknum fresti til að kæra farbann.

Lögreglan yfirheyrði stefnanda aftur 21. nóvember 2006. Hann svaraði því neitandi hvort hann vildi bæta einhverju við fyrri framburð eða breyta honum. Yfirheyrslunni var síðan hætt þar sem stefnandi kvaðst ekkert vita vegna þess að maður væri búinn að bora í hausinn á honum, setja tæki þar þannig að hann myndi ekkert. Daginn eftir veitti stefnandi lögreglunni skriflega heimild til að afla upplýsinga úr sjúkraskrám og til rannsóknar á geðheilsu sinni með undirrituninni „APPI“.

Vegna geðrænna einkenna stefnanda óskaði lögreglan þann 23. nóvember 2006 skriflega eftir því við T-kk-þf Z-kk-þf geðlækni að hann rannsakaði ástand stefnanda í því skyni að athuga hvort hann ætti raunverulega við geðræn veikindi að stríða eða hvort um væri að ræða uppgert ástand, mögulega sett á svið til að torvelda frekari rannsókn málsins eða koma sér hjá rannsókn lögreglu. Jafnframt var læknirinn beðinn um, ef talið yrði að um raunveruleg veikindi væri að ræða, að kanna hvort stefnandi væri sakhæfur eða eftir atvikum hvort ætla mætti að refsing gæti borið árangur, sbr. 15. og 16. gr. almennra hegningarlaga. Í lok bréfsins kemur fram að geðlæknir fangelsins, D-x-x, hafi haft eftirlit með stefnanda og rætt við hann síðustu daga.

Stefnandi gekkst undir geðrannsókn hjá T-kk-þgf Z-kk-þgf sem skilaði álitsgerð 29. nóvember 2006. Í henni kemur fram að læknirinn hafi kynnt sér rannsóknargögn málsins og m.a. rætt við J-x-x D-x-x D-x-x N-x-x, frá Hollandi, geðlækni á Litla-Hrauni og Sogni. Hann hefur eftir geðlækninum á Litla-Hrauni að stefnandi hafi virst vera í algjöru lagi er hann kom að Litla-Hrauni 18. nóvember en samkvæmt upplýsingum starfsmanna hafi stefnandi eftir u.þ.b. fjögurra klukkustunda vist í fangelsinu lagst niður í gólfið og talað lítið. Erfitt hafi verið að skilja merkingu orða hans en hann hafi sagt þeim sem nærstaddir voru að eitthvað væri að gerast í höfði sér. Þess utan hafi hann verið töluvert órólegur. Geðlæknir Litla-Hrauns hafi fyrst talað við stefnanda 20. nóvember sem hafi ekki vitað hvar hann væri eða hvaðan hann kæmi. Hann hafi talað um rör í höfðinu á sér og verið mjög hræddur. Læknirinn hafi gefið honum geðlyf og fylgst hafi verið náið með honum. Næst hafi geðlæknir fangelsisins talað við stefnanda 21. nóvember. Þá hafi barnaleg framkoma stefnanda verið mjög áberandi. Hann hafi talað meira, talað um raddir og kanínu sem talaði við hann. Stefnandi hafi verið mjög hræddur og spurningin hafði komið upp hvort um venjulegt geðrof væri að ræða eða hvort hann væri að gera sér upp þessi einkenni. T-kk-nf Z-kk-nf greinir jafnframt frá viðtölum sem hann átti við stefnanda, upplýsingum úr viðtölum við sambýliskonu hans og föður og enn fremur geðskoðun.

Í samantekt læknisins segir m.a. að um það bil fjórum tímum eftir að stefnandi hafi verið settur í gæsluvarðhald hafi atferli hans breyst skyndilega. Í endurteknum viðtölum í fangelsinu sýni hann af sér sérkennilega barnalega hegðun, sé með fasta ranghugmynd og heyri raddir. Hann verði endurtekið augljóslega mjög hræddur, hjartsláttur hans fari úr um það bil 100 upp í 140 og hann kaldsvitni í lófum. Einkenni hans hafi verið stöðug frá því skömmu eftir að hann hafi komið inn í fangelsið. Atferli hans hafi ekki virst breytast þegar hann vissi ekki að verið væri að fylgjast með honum. Mjög ólíklegt sé að einkenni séu framkölluð af lyfja- eða efnaneyslu. Læknirinn telur sjúkdómsgreiningu stefnanda ekki alveg „klára“. Líklegast sé að um sé að ræða form af aðsóknargeðklofa. Það sem styrki það sé að hann virðist hafa haft einhver væg einkenni um að heyra raddir áður og það sem stefnandi hafi talað um séu til þess að gera fastar ranghugmyndir og ofskynjanir. Minnistruflun sú sem hann hafi varðandi það sem gerðist áður en hann kom í fangelsið sé samt ekki einkennandi fyrir geðklofa. Það veki upp spurningar hvort hann gæti, með vísvitandi hætti, verið að gera sér upp einkenni eða hvort minnistapið sé það sem kallað sé hugrofsminnistap. Þessar tvær síðarnefndu sjúkdómsgreiningar séu reyndar mjög sjaldgæfar en ef þær komi fyrir sé það oftast í kjölfar mikils álags eða til að koma sé undan ábyrgð.

Það var niðurstaða læknisins að stefnandi væri ekki í standi til þess að skilja hugsanlegar ákærur gegn honum, né að veita verjanda upplýsingar þannig að hann gæti með virkum hætti tekið þátt í vörn sinni. Ef sök sannist á hann þá sé ekkert sem bendi til þess að hann hafi áður en hann komi í fangelsið haft þau einkenni sem lýst sé í 15. gr. almennra hegningarlaga. Slík einkenni hafi ekki komið fram fyrr en hann var settur í fangelsi.

Lögregla og T-kk-nf Z-kk-nf ákváðu að læknirinn myndi endurmeta ástand stefnanda að nýju áður en gæsluvarðhaldsúrskurður rynni út. Þann 7. desember 2006 skilaði T-kk-nf Z-kk-nf viðbótarskýrslu. Fram kemur að við geðskoðun sé stefnandi rólegur, hvorki áberandi hræddur né kvíðinn. Hann sé enn með ofheyrnir og ranghugmyndir. Nærminni sé í lagi en hann muni ekki atburði áður en hann kom inn í fangelsið. Í niðurstöðu læknisins segir m.a. að allt bendi til þess að álagið sem stefnandi upplifi þegar í fangelsi sé komið verði til þess að hann fái bráð geðrofseinkenni. Yfirgnæfandi líkur séu á því að minnistapið um atburði sem gerðust áður en hann sætti gæsluvarðhaldi sé svokallað hugrofsminnistap. Slíkt minnistap sé ómeðvitað, þ.e. ekki vísvitandi tilbúningur. Ástand stefnanda sé enn með þeim hætti að hann geti ekki skilið hugsanlegar ákærur gegn honum. Þá geti hann ekki veitt upplýsingar þannig að hann geti með virkum hætti tekið þátt í vörn sinni. Nauðsynlegt sé að hann haldi áfram að taka geðrofslyf. Ekki sé ástæða til þess að hann leggist inn á geðsjúkrahús að svo stöddu. Nauðsynlegt sé að geðlæknir fylgi honum eftir ef hann verði látinn laus. Læknirinn telur allar líkur á að minni stefnanda komi smám saman til baka.

Þriðja lögregluskýrslan var tekin af stefnanda þann 8. desember 2006 og svaraði hann því neitandi hvort hann vildi breyta/bæta einhverju við fyrri framburð. Í framhaldinu voru borin undir hann bæði ætlan lögreglu og framburður annarra en hann svaraði ýmist „nei“ eða „ég veit það ekki“.

Þann 14. janúar 2007 skilaði T-kk-nf Z-kk-nf þriðju skýrslunni til viðbótar um geðrannsókn stefnanda. Læknirinn greinir frá því að í viðtali við stefnanda þann 14. janúar 2007 hafi hann komið eðlilega fyrir og verið líflegur. Tengsl við stefnanda séu góð, engin merki um kvíða eða þunglyndi. Stefnandi hafi sagt honum að skömmu eftir að hann hafi verið látinn laus úr fangelsi hafi minnið komið til baka. Stefnandi hafi enga skýringu á minnisleysinu en segist muna allt mjög greinilega núna.

Í niðurstöðu læknisins kemur fram að minni stefnanda hafi smám saman komið til baka og hann sé ekki með nein merki um minnistruflun. Hann geti gert grein fyrir því með skýrum hætti hver aðkoma hans sé að þeim málum sem fjallað sé um í rannsókninni. Hann geti tekið þátt með virkum hætti í vörn sinni og skilji vel ákærurnar sem bornar séu fram gegnum honum. Stefnandi tali um að heyra raddir. Slíkt hafi verið af og til undanfarin mörg ár. Erfitt sé að segja um hver sé sjúkdómsgreiningin, en hver sem hún sé, hafi hún ekki þýðingu við lausn málsins. Minnistruflunin sem stefnandi hafi átt við að stríða þegar hann hafi verið í gæsluvarðhaldinu megi örugglega rekja til álagsins sem hann hafi upplifað. Í sjálfu sér hafi það ekki raunhæfa þýðingu við lausn málsins hvort minnistapið sé ómeðvitað eða meðvitað.

Þegar stefnandi var næst yfirheyrður tæpum mánuði eftir að hann var laus úr gæsluvarðhaldi, þann 5. janúar 2007, svaraði hann „já ég vil segja allt um þetta mál“ þegar hann var spurður hvort hann vildi breyta/bæta einhverju við fyrri framburð.

Þar greindi hann m.a. frá ferðum sínum í Hollandi í október 2006 sem hefði verið í þágu fyrirtækis föður kærustu hans. Með í för hefði verið H-x-x sem hefði meðan á ferðalaginu stóð beðið stefnanda að hringja í R-x-x til að biðja um heimilisfangið hans. Nokkrum dögum eftir heimkomuna til Íslands hefði H-x-x beðið stefnanda að hitta sig á kaffihúsi og sagt þar stefnanda að hann ætti von á pakka frá Hollandi sem yrði sendur heim til Randya. H-x-x hefði ekki viljað segja honum hvers konar pakki þetta væri en sagt að stefnandi þyrfti að gera honum greiða þar sem H-x-x hefði lánað honum 300.000 krónur einu og hálfu ári áður. Í staðinn fyrir greiðann hefði stefnandi átt að fá niðurfellingu á skuldinni. Ef ekki skyldi stefnandi hafa verra af eða eins og H-x-x hefði sagt „I will just kill you“. Stefnandi hefði þá spurt hvað hann ætti að gera og maðurinn sagt honum að hringja til Hollands í Rasid Mati og segja honum að senda pakkann til Randya. Þegar pakkinn væri kominn skyldi stefnandi sækja pakkann, opna hann og taka úr honum þrjá plastpoka og færa H-x-x pokana. Stefnandi kvaðst hafa hringt nokkrum sinnum í R-x-x aðallega vegna þess að H-x-x hafi alltaf verið að pressa á hann hvers vegna pakkinn væri ekki kominn. Einn daginn hefði R-x-x síðan sent stefnanda SMS með sendingarnúmerinu. Stefnandi hefði látið H-x-x vita sem hefði komið til hans og beðið um tölvu. Stefnandi bar að hann hefði látið H-x-x hafa tölvu kærustu sinnar. H-x-x hefði síðan eftir fikt í tölvunni sagst vera búinn að finna út úr því hvernig hann gæti fylgst með pakkanum. Nokkrum dögum síðar hefði R-x-x hringt og sagt að pakkinn væri kominn. Þá hefði stefnandi árangurslaust reynt að hringja í H-x-x. Eftir vinnu hefði hann síðan farið heim til R-x-x og opnað pakkann. Í hvorum helmingi hefði verið einn poki en þeir hefðu átt að vera þrír. Hann hefði leitað betur en þá séð tölvukubb, orðið hræddur, fleygt öllu frá sér og hlaupið í burtu frá vettvangi. Hann hefði verið handtekinn þegar hann kom út.

Við umrædda skýrslutöku neitaði stefnandi því aðspurður að eiga fíkniefnin sem höfðu verið haldlögð, að hafa vitað hvaða fíkniefni hefðu átt að vera í pakkanum og að hafa séð um skipulagningu á innflutningi efnanna. Það væri ekki hann sem stæði á bak við þetta. Hann mótmælti þeim framburði H-x-x að það hefði verið stefnandi sem hefði séð um að skipuleggja, kaupa og sjá um innflutning fíkniefnanna til landsins. Þá mótmælti hann þeim framburði R-x-x að áður en stefnandi hefði farið til Hollands hefði hann verið búinn að nefna við R-x-x að senda á nafn hans einhvern pakka. Í lokin var stefnandi spurður af lögreglu af hverju hann hefði ekki komið með þennan framburð fyrr þar sem hann teldi sig vera algjörlega saklausan í málinu. Stefnandi svaraði þannig að í fyrsta skipti sem hann hefði verið yfirheyrður hefði hann verið hræddur og síðan hefði hann verið veikur. Hann kvaðst vera orðinn betri núna og muna þetta allt.

Eftir að málið var höfðað lagði stefnandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns til að meta atriði varðandi þvingunaraðgerðir matsþola og afleiðingar þeirra fyrir hann. Í þinghaldi þann 13. júní sama ár var I-kk-nf K-kk-nf geðlæknir kvaddur til þess að meta hið umbeðna. Matsgerð læknisins var lögð fram í dómnum þann 5. mars 2009 og verður nú gerð grein fyrir spurningunum sem lagðar voru fyrir matsmanninn og niðurstöðum hans.

Fram kemur að matið er byggt á gögnum málsins, viðtali við T-kk-þf Z-kk-þf geðlækni, símtali við Þ-kk-þf S-kk-þf, geðlækni sem annaðist stefnanda á Geðdeild LSH eftir að gæsluvarðhaldinu lauk og viðtali við J-x-x D-x-x D-x-x N-x-x, réttargeðlækni sem annaðist stefnanda í gæsluvarðhaldinu. Þá kemur einnig fram að læknirinn hitti stefnanda tvisvar og ræddi við hann.

Varðandi þá spurningu hvort rétt hefði verið að gefa matsbeiðanda kost á að hitta lækni fyrr en raunin varð á er það niðurstaða matsmannsins að álykta megi að liðið hafi innan við einn sólarhringur frá því að einkenna stefnanda hafi orðið vart þar til D-x-x læknir skoðaði hann og hóf lyfjameðferð í framhaldi af því. Ekki sé ástæða til að ætla að það hefði breytt neinu um veikindi T-x-x ef hann hefði verið skoðaður af lækni fyrr en raun varð á. Þá bendir matsmaðurinn á að í nýlegri grein um forboðaeinkenni fyrstu sturlunar komi t.d. fram að slík einkenni vari að jafnaði í eitt til tvö ár áður en sjúkdómur greinist.

Þá svarar matsmaðurinn þeirri spurningu hvort matsbeiðandi hafi fengið fullnægjandi meðferð vegna ástands síns á meðan hann var í gæsluvarðhaldi. Í svarinu segir að matsmaður telji að stefnandi hafi fengið hefðbundna lyfjameðferð við þeim einkennum sem hann sýndi enda hafi sömu meðferð verið fram haldið eftir innlögn hans á geðdeild LSH þótt skammtur Seroquel væri aukinn úr 200 í 300 mg á dag. Að kveldi fjórða dags hans þar hafi lyfinu verið skipt út fyrir annað sefandi lyf og hann fengið tbl. Zyprexa, 15 mg að kveldi. Niðurstaða matsmannsins er sú að eins og ástandi stefnanda hafi verið lýst meðan hann sat í gæsluvarðhaldinu sé þess ekki að vænta að hann hefði getað nýtt sér aðra meðferð en lyfjameðferð þótt hún hefði verið í boði.

Þá var matsmaðurinn beðinn að svara þeirri spurningu hvort gæsluvarðhaldsvistin hefði haft einhverjar afleiðingar í för með sér fyrir stefnanda og ef svo væri þá hverjar. Matsmaðurinn bendir á að eftir viðtal við stefnanda þann 6. desember 2006 hafi T-kk-nf Z-kk-nf sagt í niðurstöðu „að allt bendi til þess að álagið, sem hann upplifir þegar í fangelsi er komið hafi orðið til þess að hann fær bráð geðrofseinkenni eins og lýst er“. Þessu er matsmaður sammála enda séu vel kunn tengsl margs konar félagslegra aðstæðna og lífsviðburða við geðsjúkdóma. Þá hafi stefnandi greint matsmanni frá því í viðtali að hann hafi misst starf vegna gæsluvarðhaldsins.

Loks svarar matsmaðurinn þeirri spurningu hvort unnt hefði verið að koma í fyrir afleiðingarnar með einhverjum úrræðum, að hann telji svo ekki vera.

Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóm og gáfu skýrslu: I-kk-nf K-kk-nf geðlæknir og lögreglumaðurinn sem stjórnaði rannsókn málsins.

I-kk-nf K-kk-nf staðfesti matsgerðina frá 5. mars 2009. Í skýrslu hans kom m.a. fram að hann teldi ekki miklar líkur á að afleiðingar og einkenni stefnanda hefðu orðið minni þótt gæsluvarðhaldsvistin hefði verið styttri. Þessi einkenni rjátlist vanalega af mönnum á svipuðum tíma eins og þarna hefði verið um að ræða. Aðspurður kvaðst hann stórefast um að ferlið hefði tekið styttri tíma ef stefnandi hefði verið styttri tíma inni.

Fyrir dómi lýsti lögreglumaðurinn tilurð rannsóknarinnar, handtöku stefnanda og yfirheyrslunni þar sem fyrst varð geðrænna einkenna vart hjá stefnanda. Fram kom hjá honum að hann og lögreglumaðurinn sem ætluðu að yfirheyra hann hefðu ekki vitað hvort stefnandi hafi verið að leika en að þeir hefðu krafist þess að hann fengi læknisþjónustu. Enn fremur að þegar ekki hefði gengið neitt að fá stefnanda til að „tala að neinu viti“ hefðu þeir þurft að afla ganga, rekja ferðir manna út frá frumburði annarra og síðan hefði maður verið handtekinn 6. desember.

Stefnanda var veitt gjafsóknarleyfi þann 21. september 2007.

II. Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir á því að hann hafi frá upphafi haldið fram sakleysi sínu sem hafi verið staðfest með óáfrýjuðum dómi héraðsdóms. Stefnandi hafi ranglega og of lengi sætt gæsluvarðhaldi og farbanni. Aðgerðirnar hafi bakað honum bæði mikið andlegt og fjárhagslegt tjón. Staðfest sé í matsgerð læknis að hann hafi veikst á geði í gæsluvarðhaldinu. Þá hafi bróðir hans látist í Hollandi á meðan hann sætti farbanni og beiðni hans um tímabundna afléttingu farbanns til að fylgja bróður sínum til grafar og syrgja með fjölskyldu sinni í Hollandi hafi verið hafnað af ríkissaksóknara og héraðsdómi. Loks hafi stefnandi þurft að sæta aðdróttunum um hegningarlagabrot í dómi héraðsdóms í máli hans.

Stefnandi hefur sundurliðað dómkröfu sína með eftirfarandi hætti:

Kröfuliður Fjárhæð Upphaf vaxta

Miskabætur vegna handtöku og gæsluvarðhalds 4.000.000 18.11.2006

Miskabætur vegna farbanns 3.000.000 08.12.2006

Miskabætur vegna ærumeiðinga 3.000.000 29.05.2006

Krafa stefnanda um miskabætur vegna handtöku og gæsluvarðhalds er rökstudd þannig að stefnandi hafi verið látinn sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu þar sem hann hafi veikst alvarlega á geði og liðið vítiskvalir. Engu að síður hafi honum verið haldið þar áfram án viðeigandi læknisaðstoðar allt til 21. nóvember 2006 þegar næsta skýrslutaka fór fram. Í þeirri skýrslutöku hafi stefnandi verið fárveikur og ekkert af viti komið frá honum. Þann 23. nóvember 2006 hafi lögregla loks óskað eftir geðrannsókn á stefnanda. Í ljós hafi komið að stefnandi hafði brotnað undan álaginu og veikst á geði í gæsluvarðhaldinu, sbr. m.a. mat T-kk-ef Z-kk-ef geðlæknis.

Stefnandi segir ástæðu þess að hann hafi borið við skýrslutöku að kvöldi 17. nóvember að hass væri í sendingunni hafa verið þá að honum hafði brugðið mjög að sjá hvítar töflur í sendingunni. Áður hafi hann samþykkt undir líflátshótunum kunningja síns að nafni H-x-x að ná í innihald sendingarinnar. Sá maður hafi flutt inn fíkniefnin. Stefnandi hafi verið hræddur um að sér yrði ekki trúað enda hefði H-x-x látið hann annast samskipti við aðila erlendis varðandi sendinguna. Hann hafi þess vegna ákveðið að segja að hann hafi talið að um hass væri að ræða en síðan hafi stefnandi horfið frá þeirri skýringu í næstu yfirheyrslu þegar hann var heill heilsu og sagt sannleikann umbúðalaust. Af einhverjum ástæðum hafi ríkissaksóknari ákveðið að ákæra ekki H-x-x heldur nota hann sem vitni gegn stefnanda.

Stefnandi heldur því fram að þar sem lögregla hafi ekki trúað því að hann væri veikur á geði hafi hann ekki fengið viðeigandi læknisaðstoð í tæka tíð. Af þeim sökum hafi einkennin versnað. Samkvæmt skýrslum T-kk-ef Z-kk-ef hafi álagið í fangelsinu orsakað bráð geðrofseinkenni hjá stefnanda og mælt hafi verið með töku geðrofslyfja. Stefnandi hafi í framhaldinu þurft að leggjast inn á sjúkrahús í sjö daga eftir að gæsluvarðhaldi lauk. Veikindin vegna aðgerða stefnda hafa sett stórt strik í hans reikning. Á því er byggt að stefnandi hafi ekki enn náð sér að fullu eftir veikindin sem hann hafi hlotið í einangruninni, m.a. eigi hann erfitt með einbeitingu eftir vistina.

Krafa um miskabætur vegna farbanns er byggð á því að rannsóknin hafi tafist úr hófi fram í ljósi þess að stefnandi var látinn sæta farbanni á meðan í tæpa 6 mánuði. Stefnandi telur að auk verulegrar frelsisskerðingar, sem hálfs árs farbann hafi í för með sér, ásamt skyldu til að mæta daglega allan þann tíma og tilkynna sig á lögreglustöð, hafi farbannið haft mjög meiðandi og særandi afleiðingar í för með sér fyrir hann. Eldri bróðir hans hafi látist þann 14. maí en daginn áður hafi stefnandi gefið skýrslu fyrir dómi. Kröfu hans um að farbanni yrði aflétt til að hann gæti farið til Hollands og tekið þátt í útför bróður síns hafi verið hafnað. Enga nauðsyn hafi borið til að halda honum á landinu þar sem stefnandi hefur aldrei haft neina tilburði til að flytjast af landi brott enda eigi hann íslenska unnustu. Þá hafi stefnandi gefið aðilaskýrslu í málinu og því unnt að dæma hann til refsingar án nærveru hans í réttarsal.

Krafa stefnanda um miskabætur vegna ærumeiðandi ummæla er byggð á því að ummæli í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 27. maí 2007, þar sem hann var sýknaður af ákæru um innflutning á fíkniefnum, feli í sér aðdróttun um háttsemi sem ekki hafi verið ákært fyrir í málinu. Um sé að ræða eftirfarandi ummæli á bls. 23 í dómnum:

Þegar öllu er á botninn hvolft þykir samkvæmt framansögðu ekkert það fram komið í málinu, gegn eindreginni sakarneitun ákærða A, sem styður þá verknaðarlýsingu ákæru að ákærði hafi skipulagt innflutning umræddra MDMA taflna í Hollandi, í október 2006, fengið ónafngreindan mann til að senda töflurnar með hraðpóstsendingu á heimili meðákærða B og ákærði nálgast sömu sendingu á heimili meðákærða föstudaginn 17. nóvember, vitandi vits að um MDMA töflur væri að ræða. Þá er ekkert fram komið í málinu, sem bendir ótvírætt til þess að ákærði hafi með öðrum hætti gerst sekur um háttsemi, sem lýst er refsiverð í 173. gr. a. almennra hegningarlaga. Þótt verulegar líkur séu á því að ákærði hafi engu síður tekið þátt í refsiverðri háttsemi, tengdri ólögmætri meðferð fíkniefna verður hann ekki sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem honum er gefin að sök í ákæru, sbr. 45.-46. gr. laga um meðferð opinberra mála. Skal hann því sýkn af refsikröfu ákæruvaldsins.

Stefndi hafi ekki áfrýjað dómnum. Af þessu leiði að stefnandi eigi rétt á því að vera álitinn saklaus af hvers kyns sakarefnum uns sekt er sönnuð samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hafi lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994. Undirstrikuðu ummælin feli í sér aðdróttun um háttsemi sem ekki hafi verið ákært fyrir í málinu. Stefnandi hafnar því að hann hafi tekið þátt í refsiverðri háttsemi, annarri en þeirri sem ákært var fyrir. Yfirlýsing um ætluð afbrot hans eigi ekkert erindi í sýknudóm. Þessi skoðun stefnda hefði allt eins getað verið birt beint í fjölmiðlum. Það hafi síðan komið á daginn að ummælin hafi hlotið mikla athygli í fjölmiðlum. Stefndi hafi mátt vita að svo færi enda hafi málið ítrekað komið fyrir í öllum helstu fjölmiðlum landsins með mynd- og nafnbirtingu á stefnanda. Mannorð stefnanda hafi því beðið mikla hnekki við þessi tilefnislausu og óviðurkvæmilegu aðdróttun um meinta þátttöku hans í refsiverðri háttsemi. Um sé að ræða ólögmæta meingerð gegn æru stefnanda sem leiði til miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Um skilyrði bótaréttar vísar stefnandi til 1. málsliðar 1. mgr. 175. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Skilyrði ákvæðisins fyrir bótum sé fullnægt, þ.e. að dæma megi bætur ef sakborningur hefur verið sýknaður með óáfrýjuðum dómi héraðsdóms. Samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 skuli bæta miska og fjártjón. Samkvæmt 176. gr. laga nr. 19/1991 megi dæma bætur vegna handtöku, gæsluvarðhalds og farbanns ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Að mati stefnanda hafi verið lögmæt skilyrði fyrir því að handtaka hann og mögulega einnig að halda honum í gæsluvarðhaldi í stutta stund áður en hann veiktist á geði. Hins vegar hafi ekki verið lagaskilyrði til að halda honum fárveikum í einangrun í gæsluvarðhaldi í 21 dag án viðunandi læknisaðstoðar auk þess sem framkvæmdin á gæsluvarðhaldinu hafi verið óþarflega hættuleg, særandi og móðgandi. Jafnframt hafi gæsluvarðhaldið leitt til þess að stefnandi hafi orðið af starfi sem hann hafði ráðið sig í. Þá byggir stefnandi á því að skilyrði fyrir farbanni hafi brostið. Það hafi verið framkvæmt á mjög særandi og móðgandi hátt í því ljósi að því hafi ekki verið aflétt þrátt fyrir að bróðir stefnanda lést, jafnvel ekki eftir að skýrslutöku yfir stefnanda fyrir dómi lauk. Loks telur stefnandi að stefndi hafi með orðum héraðsdóms vegið að æru sinni að tilefnislausu og valdið honum miklum skaða með því.

Stefnandi telur að túlka beri þröngt undantekningarreglu 2. málslið 1. mgr. 175. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, um að þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, í ljósi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sem kveði á um að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Sú túlkun sé einnig í samræmi við ákvæði 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um að hver maður sé saklaus uns sekt er sönnuð. Stefnandi hafi ekki framið þau brot sem honum hafi verið gefin að sök. Hann hafi neitað sök frá upphafi. Ekkert sé fram komið í málinu sem geti réttlætt að bætur til hans verði lækkaðar, hvað þá felldar niður að öllu leyti.

Þá byggir stefnandi auk þess á að ákvæði b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um að ólögmæt meingerð gegn æru valdi því að réttur til miskabóta stofnist vegna aðgerða stefnda. Jafnframt leiðir af meginreglu íslensks skaðabótarréttar, sakarreglunni, að stefndi beri skaðabótaábyrgð í málinu vegna aðgerða sinna.

Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Krafa um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

III. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á því að samkvæmt 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé það meðal lögbundinna hlutverka lögreglu að vinna að uppljóstrun brota og fylgja málum eftir í samræmi við það sem kveðið er á um í lögum um meðferð opinberra mála og öðrum lögum. Lögregla skuli hvenær sem þörf er hefja rannsókn ef grunur leikur á að refsivert brot hafi verið framið, hvort sem henni hefur borist kæra eða ekki, sbr. nánar 66. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991.

Stefnandi hafi verið grunaður um aðild að innflutningi á umtalsverðu magni sterkra fíkniefna til landsins frá Hollandi, eða 834 töflum (233,84 grömmum) af fíkniefninu MDMA. Sakarefnið sem til rannsóknar var hafi verið alvarlegt og varðað við ákvæði 173. gr. a. almennra hegningarlaga. Refsiverð brot gegn ákvæðinu geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Rannsókn málsins hafi verið yfirgripsmikil og gögn málsins beri það með sér að fyrir hendi hafi verið fullkomlega rökstuddur grunur um aðild stefnanda að málinu. Fyrir liggi upplýsingar um stöðugar breytingar á framburði stefnanda í allri rannsókn málsins, minnisleysi hans við eina yfirheyrslu en svo „fullkomið minni og frásögn“ við næstu yfirheyrslu. Þá liggi fyrir upplýsingar og vitnisburður R-x-x um að stefnandi hafi beðið hann um að móttaka póstsendingu fyrir sig erlendis frá og fyrir liggi að stefnandi hafi vitjað sendingarinnar á heimili R-x-x. Samkvæmt framburði R-x-x hafi stefnandi við fyrstu skoðun og opnun sendingarinnar verið ánægður með innihald hennar. Stefnandi hafi hins vegar orðið hræddur er hann varð var við upptökutæki í sendingunni og skipað R-x-x og bróður hans að losa sig við innihaldið. Sjálfur hafi stefnandi flúið af vettvangi en lenti í fangi lögreglumanna við flóttann framan við útidyr íbúðar R-x-x.

Stefndi heldur því fram að þvingunaraðgerðir hafi ekki staðið lengur en þörf krafði. Að mati stefnda hafi verið veilur í framburði stefnanda um mikilvæg atriði sem ekki stóðust þegar á reyndi, t.d. framburður stefnanda um peningasendingu frá Íslandi á nafni vitnisins H-x-x og vitjun þess síðarnefnda á peningunum úti í Hollandi gegnum Western Union. Þá bendi rannsóknargögn málsins til þess að stefnandi hafi einn verið í sambandi við R-x-x M-x-x í Hollandi en framburður vitnisins H-x-x er á þann veg að stefnandi og vitnið hafi báðir fylgst með M-kk-þgf pakka inn fíkniefnasendingu. Átti umræddur M-kk-nf að hafa útvegað fíkniefnin í Hollandi, annast innpökkun þeirra og sent þau til Íslands. Þannig hafi stefnandi greint frá því að hafa fengið sendingarnúmerið sent frá Rasid Matti með SMS-smáskilaboðum. Framburður R-x-x hafi verið m.a. á þá leið að stefnandi hefði margítrekað verið í símasambandi við sig til að grennslast fyrir um það hvort pakkinn hefði borist.

Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að ríkissjóður verði sjálfkrafa bótaskyldur vegna þess að ekki hafi tekist að færa sönnur á tiltekna refsiverða háttsemi gagnvart stefnanda. Rétt sé að miða við hinn rökstudda grun en ekki einblína á árangur af rannsóknaraðgerðum lögreglu. Dómstólar hafi áður metið það svo að rökstuddur grunur um aðild stefnanda hafi verið fyrir hendi. Allan tímann hafi rökstuddur grunur beinst að stefnanda þótt hann hafi á endanum verið sýknaður í héraðsdómi. Mikil rannsóknarvinna hafi þurft að fara fram sökum umfangs málsins en talið var að stefnandi kynni að geta spillt rannsóknarhagsmunum og torveldað rannsókn málsins með því að hafa áhrif á aðra grunaða og vitni gengi hann laus. Rannsóknartíminn hafi verið vel nýttur af rannsakendum.

Stefnandi mótmælir því að rannsókn hafi tafist og þeim sjónarmiðum að farbannið hafi haft meiðandi og særandi afleiðingar fyrir stefnanda. Enn fremur fullyrðingum stefnanda um að enga nauðsyn hafi borið til að halda honum á landinu en rökin fyrir því séu m.a. rakin í dómsúrskurðum. Skilyrði til að dæma miskabætur vegna farbanns séu ekki fyrir hendi. Fullyrðingum um að rannsókn málsins hafi tafist sökum farbanns er sérstaklega mótmælt sem órökstuddum.

Rekstur og rannsókn opinbers máls geti ekki skilyrðislaust leitt til bótaskyldu á grundvelli 21. kafla laga nr. 19/1991. Heimilt sé að dæma bætur skv. 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991, en ekki skylt, þótt ákærði sé síðar sýknaður í opinberu máli. Stefndi heldur því fram að bótaskilyrðum 21. kafla laga nr. 19/1991 sé engan veginn fullnægt. Fullt tilefni og lögmæt skilyrði hafi verið til rannsóknaraðgerða og beitingar þvingunarúrræða gagnvart stefnanda. Lögregla hafi gætt þess meðalhófs sem henni bar að gæta hverju sinni miðað við stöðu rannsóknarinnar á hverjum tíma.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi sjálfur valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem stefnandi reisir kröfur sína á sbr. 2. ml. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 og eigi hann enga bótakröfu á hendur stefnanda. Um hafi verið að ræða eigin sök stefnanda sjálfs. Vísast m.a. til þess sem fram kom um þetta atriði hér að framan og til gagna málsins. Stefndi bendir á að stefnandi kom að Bræðraborgarstig 15 til að vitja fíkniefna eins og fyrr er rakið. Þá hafi framburður stefnanda verið reikull og ruglingslegur.

Stefndi telur að öll lögmæt skilyrði hafi verið til þvingunaraðgerðanna sem framkvæmdar hafi verið í þágu rannsóknar mjög alvarlegs máls. Þær séu í samræmi við réttarframkvæmd. Einnig er byggt á því að þær hafi verið nauðsynlegar eins og á stóð og nægilegt tilefni hafi verið til slíkra aðgerða. Þær hafi ekki verið framkvæmdar á hættulegan, særandi eða móðgangi hátt og að aðgerðir þessar hafi verið lögmætar. Vísar stefndi í því sambandi til 176. gr. laga nr. 19/1991. Bótaskilyrði séu ekki til staðar í málinu. Aðgerðir lögreglu hafi verið hóflegar og ekki gengið lengra en tilefni hafi verið til.

Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi ekki sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þeirra atriða sem hann byggir mál sitt á, en stefnandi hefur sönnunarbyrði fyrir öllu sem bótakröfu hans viðkemur. Því er mótmælt að sannað sé að stefnandi hafi undir líflátshótunum H-x-x samþykkt að ná í innihald sendingar.

Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi veikst á geði í gæsluvarðhaldi. Þó svo að veikindin yrðu talin sönnuð sé það ekki vegna sakar stefnda eða starfsmanna sem stefndi ber ábyrgð á. Á því er byggt af hálfu stefnda að lögregla hafi brugðist eðlilega við því ástandi sem skapaðist í gæsluvarðhaldinu og haft samband við geðlækni. Stefnandi hafi fengið viðunandi læknishjálp í tæka tíð og því er mótmælt að einkenni stefnanda hafi versnað vegna athafna eða meints athafnaleysis lögreglu. Þá sé það ósannað að stefnandi hafi ekki enn náð sér að fullu og eigi erfitt með að einbeita sér.

Þá heldur stefndi því fram að ekki sé nægileg grein gerð fyrir því hvernig stefnandi telur sig geta sett fram kröfu á hendur stefnda vegna ummæla héraðsdómara, m.a. með vísan til 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991. Ekki sé útskýrt hvers vegna eingöngu fjármálaráðherra er stefnt vegna íslenska ríkisins. Þá sé heldur ekki vísað til dómstólalaga nr. 15/1998.

Þá er mótmælt þeirri málsástæðu stefnanda að ummæli héraðsdómara við úrlausn sakamálsins, um að verulegar líkur séu á því að stefnandi hafi engu að síður tekið þátt í refsiverðri háttsemi, verði taldar ærumeiðingar. Forsendur héraðsdómara séu liður í því lögbundna sönnunarmati sem héraðsdómara beri að viðhafa við meðferð sakamálsins og geta fráleitt skoðast í öðru ljósi. Engin skilyrði séu til að dæma stefnda bótaskyldan vegna þeirra. Að mati stefnda þurfi að skoða setninguna í heild en ekki hluta hennar eins og stefnandi virðist gera. Dómari hafi ekki valdið stefnanda neinu tjóni og sé öðru mótmælt sem röngu og ósönnuðu. Ummælin gangi ekki gegn 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Stefndi mótmælir því að hann geti borið ábyrgð á umfjöllun fjölmiðla um málið. Héraðsdómari hafi sýknað stefnanda af ákæruatriðum. Í tilvitnuðum ummælum felst ekki fullyrðing um þátttöku í refsiverðri háttsemi, heldur notar dómarinn orðalagið: „Þótt verulegar líkur séu á því að ákærði hafi engu að síður tekið þátt í refsiverðri háttsemi, tengdri ólögmætri meðferð fíkniefna ...“ Í því sambandi bendir stefndi m.a. á framburð stefnanda sjálfs í skýrslutöku 17. nóvember 2006: „R-x-x var búinn að lofa mér því að fá hass hjá sér sem hann átti von á frá Hollandi og ég kom þangað til þess að fá Hass hjá honum þar sem það var komið til hans.“

Kröfum stefnanda um miskabætur vegna meintra ærumeiðinga er mótmælt að öllu leyti. Engin skilyrði séu til að dæma stefnanda bætur í því sambandi. Hvorki sé fullnægt skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 né skilyrðum annarra skaðabótareglna. Ósannað sé að mannorð stefnanda hafi beðið hnekki. Því er mótmælt að um hafi verið að ræða meingerð gegn æru stefnanda.

Stefndi mótmælir öllum tölulegum kröfum stefnanda sem ósönnuðum og órökstuddum. Verði einhver þeirra tekin til greina er á það bent að kröfur þær sem stefnandi setur fram séu ekki í neinu samræmi við dómaframkvæmd og hver einstakur kröfuliður sé allt of hár.

Miskabótakröfur vegna handtöku og gæsluvarðhalds, farbanns og ærumeiðinga séu allt of háar og ekki í neinu samræmi við dómaframkvæmd. Bent er á að stefnandi virðist sjálfur telja að handtaka og hluti gæsluvarðhalds hafi verið lögmæt.

Samkvæmt 2. ml. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 sé heimilt að lækka bætur ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Stefndi byggir á því að skilyrði séu í málinu til að lækka bætur á þessum grundvelli með vísan til þeirra sjónarmiða og málsástæðna sem stefndi hefur sett fram varðandi aðalkröfu hér að framan og með vísan til gagna málsins. Stefndi telur að lækka eigi bætur vegna eigin sakar stefnanda.

Þá mótmælir stefnandi upphafstímamarki vaxta. Rangt sé að miða upphafstímamark miskabótakröfu vegna handtöku og gæsluvarðhalds við upphaf gæsluvarðhalds. Miða beri við lok tímabilsins. Sama gildi um kröfu um miskabætur vegna farbanns, miða beri við uppkvaðningu dóms í málinu.

Dráttarvaxtakröfu stefnanda er mótmælt. Kröfur stefnanda komu fyrst fram með stefnu. Fallist dómurinn á að dæma dráttarvexti, þá er á því byggt að þeir geti fyrst byrjað að falla á mánuði eftir birtingu stefnu í málinu, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV. Forsendur og niðurstöður

Stefnandi var sýknaður af ákæru um að hafa skipulagt innflutning umræddra fíkniefna með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 2007 þar sem sú háttsemi sem honum var gefin að sök með ákæru þótti ekki sönnuð gegn eindreginni sakarneitun hans.

Samkvæmt 175. gr. þágildandi laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála með síðari breytingum, má því dæma bætur vegna fjártjóns og miska að fullnægðum skilyrðum 176. gr. sömu laga. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef stefnandi hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á eins og segir í lok 1. mgr. 1. mgr. 175. gr. Eins og segir í dómi Hæstaréttar nr. 311/2004 hafa skilyrði bótaréttar XXI. kafla laga nr. 19/1991 verið skýrð með hliðsjón af ákvæðum 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu á þann veg að sá sem sæta þarf gæsluvarðhaldi, án þess að hafa sannanlega unnið til frelsisskerðingar, njóti bótaréttar, nema hann sjálfur hafi valdið eða stuðlað að því að til aðgerða var gripið gagnvart honum eða þeim viðhaldið.

Eins og fram hefur komið var aðdragandi þess að grunur féll á stefnanda um aðild að innflutningi umræddra fíkniefna sá að skráður viðtakandi þeirra hafði símasamband við stefnanda sama dag og pakkinn var afhentur, þann 17. nóvember 2006, til að greina stefnanda frá því að pakkinn væri kominn. Í því símtali sagði stefnandi að hann myndi koma og sækja pakkann. Þegar hann kom á staðinn reif hann pakkann upp en fleygði honum svo frá sér þegar hann sá upptökubúnaðinn sem lögreglan hafði komið fyrir í pakkanum og reyndi að komast hjá handtöku lögreglu með því að flýja af vettvangi. Í skýrslu lögreglunnar um handtöku stefnanda segir að viðbrögð hans við handtökunni vegna gruns um fíkniefnamisferli hafi verið þau að hann hefði sagt hann skildi ekkert í þessu þar sem hann hefði ekki verið með nein fíkniefni á sér. Við yfirheyrslu hjá lögreglu að kvöldi sama dags kvaðst stefnandi hafa heimsótt viðtakanda pakkans til að fá hjá honum hass sem hann hefði átt von á að fá frá Hollandi. Stefnandi kvaðst hafa opnað kassann og séð þá eitthvert hvítt efni. Þegar hann sá það hafi hann hlaupið út og verið handtekinn á næsta götuhorni. Honum hafi brugðið og ekki viljað hafa neitt með þetta hvíta efni að gera.

Þá liggur fyrir, eins og fram kemur í stefnu, að stefnandi hefur sjálfur borið að hann hafi samþykkt að ná í innihald umræddrar sendingar fyrir H-x-x kunningja sinn sem hafi flutt inn fíkniefnin og látið stefnanda annast samskipti við aðila erlendis varðandi sendinguna. Stefnandi hafi gert þetta vegna líflátshótana H-x-x.

Þótt stefnandi hafi verið sýknaður af ákæru um að hafa skipulagt innflutning umræddra fíknaefna verður samkvæmt framangreindu ekki hjá því komist að líta svo á að hegðun hans sjálfs hafi leitt til þess að hann var handtekinn. Þessi háttsemi, og framkoma hans við skýrslugjöf hjá lögreglu, urðu þess enn fremur valdandi að hann var hnepptur í gæsluvarðhald. Stefnandi stuðlaði með öðrum orðum sjálfur að því að rökstuddur grunur féll á hann um að standa að baki innflutningi fíkniefnanna. Framburður R-x-x hjá lögreglu studdi enn fremur þann grun. Fullt tilefni var því til þess að úrskurða stefnanda í gæsluvarðhald daginn eftir handtöku hans samkvæmt skilyrðum a-liðar 1. mgr. 103. gr. þágildandi laga um meðferð einkamála nr. 19/1991. Lögmæt skilyrði til aðgerðanna voru því fyrir hendi, sbr. a-lið 176. gr. laga nr. 19/1991.

Kemur þá til skoðunar hvort gæsluvarðhaldsvist stefnanda hafi orðið lengri en nauðsyn bar til. Hér ber að líta til þess að rannsókn málsins var umfangsmikil þar sem stefnandi var undir rökstuddum grun um að hafa skipulagt innflutning á umtalsverðu magni sterkra fíkniefna sem hefði getað varðað hann margra ára fangelsi ef sannað hefði verið. Þá hefur það þýðingu að ríkir almannahagsmunir voru því tengdir að koma upp um svo stórfelld fíkniefnabrot. Kanna þurfti ferðir stefnanda í Hollandi, fjármál hans, samskipti hans og annarra er tengdust málinu, þ.á m. bæði rafræn gögn og símagögn og yfirheyra fleiri grunaða og vitni í tengslum við rannsóknina. Ekki þykir leika vafi á að nauðsyn hafi borið til í upphafi að grunaðir gætu ekki haft samband sín í milli. Sú staðreynd að stefnandi kaus, við handtöku og fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu áður en hann veiktist, að segja ekki satt og rétt frá, s.s. að greina ekki þá þegar frá því hann hefði undir líflátshótun H-kk-ef samþykkt að annast samskipti við erlenda aðila varðandi sendinguna og að ná í innihald hennar, stuðlaði að því að rannsókn dróst á langinn. Fyrir vikið var það lögreglan sjálf sem við frekari rannsókn komst að því að stefnandi og H-x-x hefðu verið í talsverðu símasambandi og jafnframt saman í Hollandi þegar fíkniefnin voru send til Íslands og símtal stefnanda við R-x-x frá Hollandi átti sér stað, sem leiddi til þess að grunur féll á H-x-x og að hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald 7. desember 2006. Daginn eftir var stefnandi látinn laus úr gæsluvarðahaldi.

Þá byggir stefnandi einnig kröfu um bætur á því að hann hafi ekki fengið viðeigandi læknisaðstoð í tæka tíð þegar hann veiktist í gæsluvarðhaldinu og því hafi einkenni hans versnað. Um þessar staðhæfingar ber stefnandi sönnunarbyrðina. Samkvæmt matsgerð I-kk-ef K-kk-ef geðlæknis frá 5. mars 2009 er ekki ástæða til að ætla að það hefði breytt neinu um veikindi stefnanda ef hann hefði verið skoðaður af lækni fyrr en raun varð á. Enn fremur að stefnandi hafi fengið hefðbundna lyfjameðferð í gæsluvarðhaldinu við þeim einkennum og enn fremur að eins og ástandi stefnanda hafi verið lýst meðan hann sat í gæsluvarðhaldinu sé þess ekki að vænta að hann hefði getað nýtt sér aðra meðferð en lyfjameðferð þótt hún hefði verið í boði. Þá telur matsmaðurinn að ekki hefði verið unnt að koma í veg fyrir afleiðingarnar með neinum úrræðum. Loks kvaðst matsmaðurinn fyrir dómi ekki telja miklar líkur á að afleiðingar og einkenni stefnanda hefðu orðið minni þótt gæsluvarðhaldsvistin hefði verið styttri. Stefnanda hefur því ekki tekist að færa sönnur á að skort hafi á viðeigandi læknisþjónustu í gæsluvarðhaldinu.

Stefnandi hefur einnig reist kröfu um skaðabætur á því að hann hafi verið látinn sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu og veikst alvarlega á geði. Framkvæmdin á gæsluvarðhaldinu hafi verið óþarflega hættuleg, særandi og móðgandi í skilningi b-liðar 176. gr. laga nr. 19/1991. Hér að framan var komist að þeirri niðurstöðu að lögmæltum skilyrðum hafi verið fullnægt til að úrskurða stefnanda í gæsluvarðhald og gæsluvarðhaldið hafi ekki staðið lengur en nauðsyn bar til. Stefndi ber því ekki skaðbótaábyrgð á því að mögulega megi rekja álagið sem hann upplifði í fangelsinu til bráðra geðrofseinkenna.

Það er enn fremur niðurstaða dómsins að lögmæt skilyrði og fullt tilefni hafi verið til þess að láta stefnanda sæta farbanni samkvæmt úrskurðum héraðsdóms þar til dómur gekk í málinu. Þar er horft til sömu sjónarmiða og voru rakin hér að framan, nánar tiltekið þess að stefnandi var undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti og nauðsynlegt var að tryggja nærveru stefnanda, sem er erlendur ríkisborgari, á landinu þar til rannsókn og málsmeðferð var lokið. Hér er einnig horft til þess að fyrir liggur að þann 18. apríl 2007, sama dag og þingfesta átti ákæru á hendur stefnanda í málinu, og fimm dögum eftir að úrskurður um farbann frá 2. mars 2007 hafði runnið út, ætlaði stefnandi til Bandaríkjanna. Af þeim sökum krafðist lögreglan þess að nýju fyrir dómi að hann sætti farbanni sem fallist var á í héraðsdómi. Af gögnum málsins verður jafnframt ráðið að rannsókn, saksókn og meðferð málsins fyrir dómi var fram haldið eins og kostur var og því er ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að rannsóknin hafi tafist úr hófi fram í ljósi þess að stefnandi hafi verið látinn sæta farbanni á meðan. Ekki verður heldur fallist á að farbannið, og sú afleiðing þess að stefnandi gat ekki farið utan til að vera við jarðarför bróður síns í maí, feli það í sér að framkvæmd þess hafi verið óþarflega særandi eða móðgandi.

Að öllu þessu virtu og gögnum málsins er það niðurstaða dómsins að skilyrðum 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála fyrir bótum, sé ekki fullnægt og sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda um bætur samkvæmt niðurlagi 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Þá verður ekki fallist á að í umræddum aðgerðum lögreglunnar, þ.e. beitingu gæsluvarðhalds, farbanns og við framkvæmd þeirra aðgerða hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda þrátt fyrir að þær hljóti, eðli málsins samkvæmt, að hafa verið íþyngjandi fyrir hann. Því eru heldur ekki skilyrði til að dæma stefnda bótaskyldan á grundvelli sakarreglunnar eða b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum.

Loks hefur stefnandi krafist miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 fyrir ólögmæta meingerð gegn æru stefnanda með ummælum í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 29. maí 2007, þar sem stefnandi var sýknaður, nánar tiltekið vegna ummælanna: Þótt verulega líkur séu á því að ákærði hafi engu síður tekið þátt í refsiverðri háttsemi sem stefnandi telur fela í sér aðdróttun um háttsemi sem ekki hafi verið ákært fyrir og mannorðshnekki fyrir stefnanda. Um sé að ræða ólögmæta meingerð gegn æru stefnanda og samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr. mannréttindasáttmál Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, eigi stefnandi rétt á því að vera álitinn saklaus af hvers kyns sakarefnum uns sekt er sönnuð.

Hin umdeildu ummæli eru lýsandi fyrir þann vafa sem var í málinu sem síðan var skýrður stefnanda í hag og þau verða ekki skýrð á þann veg að með dómnum hafi stefnandi verið lýstur sekur um refsiverða háttsemi tengdri ólögmætri meðferð fíkniefna. Þvert á móti var hann sýknaður af ákæruatriðum á grundvelli 45. og 46. gr. fyrrgreindra laga vegna skorts á sönnunargögnum að því er ætla má. Hugleiðingum dómara um sönnunarmat í málinu verður með engu móti jafnað til sakfellingar.

Því verður ekki fallist á að umræddar forsendur héraðsdóms fyrir sýknu stefnanda feli í sér ólögmæta meingerð gegn æru stefnanda sem brjóti gegn ákvæðum 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um rétt manna til að teljast saklausir uns sekt er sönnuð.

Þar sem öllum málsástæðum stefnanda er hafnað er stefndi sýknaður af kröfum hans.

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, G-kvk-ef L-kvk-ef Þ-kvk-ef hdl., kr. 398.400 og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Á-kvk-nf B-kvk-nf kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, M-x-x T-x-x, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, G-kvk-ef L-kvk-ef Þ-kvk-ef hdl., 398.400 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Á-kvk-nf B-kvk-nf.

------------------ -------------------- -------------------------

Rétt endurrit staðfestir,

Héraðsdómi Reykjavíkur, 30. nóvember 2009.

Gjald kr. 2.400 krónur.

Greitt: