E-83/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 26. júní sl., höfðaði stefnandi, M, hinn 13. janúar 2014, gegn stefndu, K.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 12.707.714 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 200.000 krónum frá 16. nóvember 2012 til 13. mars 2013, af 350.000 krónum frá þeim degi til 2. júní 2013, af 550.000 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2014 og af 12.707.714 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi jafnframt málskostnaðar úr hendi stefndu.

Dómkröfur stefndu eru þær að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða henni málskostnað.

I

Málsatvik eru um margt umdeild með aðilum. Í eftirfarandi atvikalýsingu verður þess getið sem óumdeilt er í málinu og inn í það tvinnaðar fullyrðingar beggja aðila varðandi þau atvik sem umdeild eru.

Samkvæmt gögnum málsins tókust kynni með málsaðilum í lok júní 2010 og fluttist stefnda ásamt tveimur börnum sínum til stefnanda að X, Rangárþingi eystra, í ágúst eða september það sama ár. Lögheimili stefndu og barnanna var flutt á jörðina og stunduðu börnin skóla í héraðinu.

Stefnda hefur í málatilbúnaði sínum vísað til þess að í upphafi hafi ekki verið um eiginlega sambúð aðila að ræða, en stefnandi hafi á þeim tíma unnið í afleysingum sem matreiðslumaður í Constable point á Grænlandi. Hann hafi boðið stefndu að búa á jörðinni með hesta sína gegn því að hún hirti um skepnur stefnanda þegar hann væri fjarverandi vegna vinnu. Á þessum tíma hafi stefnda verið í MA-rannsóknarmastersnámi við félagsráðgjafaskor Háskóla Íslands en áður hafi hún áður unnið sem félagsráðgjafi ...

Stefnandi segir stefndu fljótt hafa fengið þá hugmynd að hefja holdanautgriparæktun á jörðinni. Hafi áform stefndu byggst á því að hún legði til fjármuni en stefnandi jörð sína, húsakost og þau tæki og tól sem á jörðinni voru. Vegna skorts á fjármunum hafi stefnda sótt um lán að fjárhæð 10.000.000 króna hjá Byggðastofnun til kaupa á holdanautum og vélum til rekstursins. Svo af veitingu lánsins gæti orðið hafi stefnandi þurft að heimila veðsetningu á jörð sinni til tryggingar láninu. Þar sem stefnda hafi verið lántakandinn hafi það orðið að samkomulagi með aðilum, að kröfu stefndu, að allar eignir sem keyptar yrðu fyrir andvirði lánsins yrðu skráðar á hennar nafn. Í greinargerð með rekstraráætlun búsins, sem rituð hafi verið 2. maí 2011 í tilefni af lántöku stefndu, af R-kk-þgf S-kk-þgf, starfsmanni Búnaðarsambands Suðurlands, hafi verið ráð fyrir því gert að stefnda myndi selja íbúð sem hún átti á höfuðborgarsvæðinu, og verið hafi í söluferli á þessum tíma, og legði áætlaðan söluhagnað að fjárhæð 5.500.000 krónur til uppbyggingar á búinu. Einnig hafi stefnda átt að leggja til fjármuni sem hún hafi átt í vændum, 1.500.000 krónur. Alls hafi stefnda því ætlað að leggja til rekstursins 7.000.000 króna sem bæði hafi verið forsenda þess að Byggðarstofnun lánaði henni fyrrgreinda fjárhæð og þess að stefnandi lánaði henni veð í jörð sinni.

Stefnda lýsir framangreindum atvikum með allnokkuð öðrum hætti en stefnandi. Hún vísar til þess að fram hafi komið með ótvíræðum hætti í áðurnefndri greinargerð með rekstraráætlun 2011-2016 vegna uppbyggingar nautaeldis á X, dagsettri 2. maí 2011, að málsaðilar hygðust standa saman að rekstrinum. Þannig hafi sérstaklega verið tekið fram í áætluninni að málsaðilar myndu báðir afla launa samhliða rekstrinum þar til búið færi að gefa af sér tekjur. Þá hafi í upphafi verið lagt upp með að stefnandi færi til vinnu til Grænlands í tvö eða þrjú skipti yfir veturinn til að afla tekna fyrir búið. Vegna kvíða og þunglyndis hafi stefnandi hins vegar átt erfitt með að sækja vinnu þangað og hafi hann hætt því fljótlega eftir að sambúð aðila hófst. Eftir það hafi stefnandi ekki verið í fastri vinnu utan búsins á sambúðartímanum, enda hafi hugur hans staðið til þess að vinna heima og koma jörðinni í búrekstur. Í tilvitnaðri greinargerð hafi einnig komið fram að með fyrirhugaðri lánafyrirgreiðslu frá Byggðastofnun væri stefnt að því að koma nautakjötsframleiðslunni af stað og fara í viðhalds- og ræktunarvinnu á jörð stefnanda.

Hvað fjármögnun varðar hefur stefnda vísað til þess að 18. apríl 2011 hafi stefnandi sótt um 10.000.000 króna lán hjá Byggðastofnun í nafni A, einkahlutafélags í hans eigu, til þess að koma á fót nautgriparæktun á jörð sinni. Þeirri lánsumsókn hafi verið hafnað, meðal annars af þeim sökum að árangurslaust fjárnám hafði þá í tvígang verið gert hjá félaginu. Enn fremur hafi verið ljóst að lánsumsókn frá stefnanda sjálfum yrði heldur ekki samþykkt vegna fjárhagslegrar stöðu hans og óreiðu. Stefnandi hafi því, eftir að Byggðastofnun synjaði einkahlutafélagi hans um lán, sótt fast að stefndu um að hún sækti persónulega um lánið. Það hafi stefnda gert og hafi lánsumsókn, dagsett 5. maí 2011, verið samþykkt af stjórn Byggðastofnunar. Þar með hafi rekstur stefnanda verið kominn á nafn og kennitölu stefndu en rætt hafi verið milli aðila að búreksturinn yrði aðallega í höndum stefnanda. Stefnda myndi vinna að honum í hjáverkum en halda áfram í námi og leita svo fyrir sér með starf í sínu fagi.

Fyrir liggur að 16. maí 2011 undirritaði stefnda veðskuldabréf nr. 702716 vegna fyrrgreindrar 10.000.000 króna lántöku hjá Byggðastofnun. Stefnandi ritaði undir skuldabréfið um samþykki sitt fyrir veðsetningunni sem þinglýstur eigandi veðandlagsins: „ X, Rángárþing eystra, með 6. veðrétti og uppfærslurétti ...“ Tveimur dögum síðar gerðu málsaðilar með sér svohljóðandi samkomulag:

Undirrituð ... gerum með okkur eftirfarandi samkomulag vegna láns frá Byggðastofnun sem verður tekið með veðsetningu í jörðinni X sem er í eigu M en veitt á nafni K.

Lánið er tekið til sameiginlegs rekstur og stofnsetningar nautgripaeldis.

M á kröfu á K að upphæð 10.000.000,- kr. á móti láninu eða þeirri upphæð sem eftir stendur af því.

Þetta vottast hér með;

Af hálfu stefndu er því haldið fram í málinu að samkomulag þetta hafi verið gert þar sem stefnandi hafi haft af því miklar áhyggjur að stefnda gæti gengið í burtu með lánsféð. Stefnandi hafi því gengið hart eftir því að stefnda undirritaði samkomulag þess efnis að lánið væri tekið til sameiginlegs reksturs og stofnsetningar á nautgripaeldi og að stefnandi ætti því kröfu á stefndu að upphæð 10.000.000 króna á móti láninu. Heldur stefnda því fram að þegar lánið hafi verið greitt út skömmu síðar og því ráðstafað inn í sameiginlegan búrekstur málsaðila hafi samkomulag þetta þar með verið úr gildi fallið.

Í kjölfar veitingar láns Byggðastofnunar segir stefnandi að fjárfest hafi verið í nautgripum og vélum. Stefnandi kveður íbúð stefndu í Hafnarfirði hafa selst síðar á árinu 2011 en í stað þess að leggja söluhagnaðinn inn í búið, eins og áður hefði verið um samið, hefði stefnda haldið honum eftir. Hið sama sé að segja um þær 1.500.000 krónur sem stefnda hafi einnig ætlað að leggja inn í búið. Stefnda aftur á móti fullyrðir að hún hafi lagt nefndar 1.500.000 krónur í rekstur búsins í upphafi. Söluhagnaður af íbúð stefndu, sem hún segir hafa selst í febrúar 2012, hafi hins vegar orðið mun minni en ráð hafði verið fyrir gert í upphafi, meðal annars vegna þess að áhvílandi lán, hússjóður og fasteignagjöld hafi verið í vanskilum vegna reksturs á búskap og heimili aðila.

Í nóvember 2011 vann Atvinnuþróunarfélag Suðurlands rekstrar- og fjárhagsáætlun ásamt greinargerð vegna fyrirhugaðrar nautakjötsframleiðslu á X. Fram kemur í áætluninni að hún hafi verið unnin „... að beiðni M og K sem eru ábúendur í X...“.

Síðla árs 2011 var sambúð aðila slitið og flutti stefnda frá X 17. desember 2011. Stefnda heldur því fram að við sambúðarslitin hafi orðið að samkomulagi milli aðila að stefnandi tæki við rekstrinum og kæmi honum á sitt nafn eins fljótt og mögulegt væri. Í samræmi við það hafi stefnandi í janúar 2012 fengið Atvinnuþróunarsjóð Suðurlands til að vinna fyrir sig rekstrar- og fjárhagsáætlun, sem lögð hafi verið fram í málinu, þar sem meðal annars hafi verið gert ráð fyrir því að stefnandi tæki yfir áðurnefnt 10.000.000 króna lán frá Byggðastofnun. Þá hafi verið keyptir nýir kálfar frá bændum að B í reikning stefndu til þess að stefnandi gæti aukið við kálfaeldið. Enn fremur hafi aðilar gert með sér samkomulag vegna virðisaukaskattskila af þessu tilefni. Þessari málavaxtalýsingu stefndu hefur stefnandi í aðalatriðum hafnað sem rangri.

Stefnda segir að í janúar 2012 hafi eitthvað orðið til þess að stefnandi ákvað að standa ekki við fyrrnefnt samkomulag aðila um að hann tæki reksturinn yfir. Þess í stað hafi stefnandi tekið að gefa út reikninga á stefndu fyrir vinnu við hirðingu nautgripa. Þeir reikningar hafi orðið tilefni dómsmáls sem stefnandi hafi höfðað samhliða máli þessu. Af sinnaskiptum stefnanda hafi leitt að reksturinn var áfram á kennitölu stefndu og þar með öll bókhaldsábyrgð, framtalsgerð, virðisaukaskattur o.fl. Eftir hafi stefnandi setið með nautgripina og afrakstur þeirrar vinnu og kostnaðar sem búið hafi verið að leggja út í. Þá hafi stefnandi haft undir höndum öll þau tæki sem keypt voru til rekstrarins. Enn fremur sitji hann að öllum endurbótum á jörðinni og húsakosti, sem meðal annars hafi verið fjármagnaðar með fé stefndu og láninu frá Byggðastofnun.

Fyrir liggur samkvæmt framlögðu yfirliti frá 10. janúar 2014 að mánaðarlegar afborganir af láni því sem tekið var samkvæmt framansögðu hjá Byggðastofnun hafa ekki verið greiddar frá því stefnda fluttist af jörð stefnanda. Stofnunin hefur hafið innheimtuaðgerðir vegna vanskilanna og hafa innheimtutilraunir hennar beinst að málsaðilum báðum. Hefur stefnandi í þrígang greitt til Byggðastofnunar til að forða nauðungarsölu á jörð sinni, sbr. framlögð innheimtubréf Byggðastofnunar til stefnanda og tölvupóst starfsmanns stofnunarinnar til lögmanns hans. Stefnandi greiddi fyrst 200.000 krónur 16. október 2012, síðan 150.000 krónur 13. febrúar 2013 og loks 200.000 krónur 2. maí 2013, eða samtals 550.000 krónur. Upplýst er í málinu, sbr. fyrrnefnt yfirlit, að 10. janúar 2014 námu eftirstöðvar lánsins 12.157.714 krónum.

Stefnandi höfðaði mál gegn stefndu 27. mars 2013 og krafði hana um greiðslu 19.619.390 króna, annars vegar á grundvelli reikninga sem hann hafði þá gert stefndu fyrir vinnu við nautgripi og hins vegar vegna láns þess frá Byggðastofnun sem um ræðir í máli þessu. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 8. október 2013 var öllum kröfum stefnanda vísað frá dómi vegna annmarka sem þóttu vera á málatilbúnaði stefnanda. Þá var stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað að fjarhæð 441.760 krónur. Í framlögðum tölvupósti frá 6. nóvember 2013 lýsti lögmaður stefnanda því yfir að málskostnaðarkröfunni væri skuldajafnað við kröfur stefnanda vegna greiðslu af láninu við Byggðastofnun. Stefnandi höfðaði síðan mál þetta gegn stefndu 13. janúar 2014 samkvæmt áðursögðu.

II

Stefnandi segir málsaðila hafi gert með sér samkomulag 18. maí 2011 um endurkröfurétt stefnanda á hendur stefndu vegna láns hennar hjá Byggðastofnun nr. 702716. Stefnda hafi ekki greitt af láninu, sem hvíli á jörð stefnanda að X, þrátt fyrir ítrekaðar innheimtuaðgerðir Byggðastofnunar, auk áskorana og innheimtutilrauna stefnanda sjálfs.

Stefnandi vísar til þess að samkvæmt fyrrnefndu samkomulagi aðila skyldi stefnandi eiga kröfu á hendur stefndu að fjárhæð 10.000.000 króna á móti láni hennar hjá Byggðastofnun, eða þeirri upphæð sem eftir stæði af því. Þar sem stefnda hafi ekki greitt af láninu hafi Byggðastofnun nú hafið innheimtuaðgerðir hjá stefnanda.

Vegna innheimtuaðgerða Byggðastofnunar krefjist stefnandi þess nú að stefnda greiði honum eftirstöðvar lánsins. Stefnandi krefjist þess enn fremur að stefnda endurgreiði honum þá fjármuni sem hann hafi þegar innt af hendi til Byggðastofnunar, samtals 550.000 krónur, ásamt vöxtum.

Kröfu sína kveður stefnandi sundurliðast svo: Eftirstöðvar láns stefndu hjá Byggðastofnun 10. janúar 2014, 12.157.714 krónur. Innborganir stefnanda á lán stefndu hjá Byggðastofnun, 200.000 krónur hinn 16. október 2012, 150.000 krónur hinn 13. febrúar 2013 og 200.000 krónur hinn 2. maí 2013, eða samtals 550.000 krónur. Stefnufjárhæðin nemi því 12.707.714 krónum.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi einkum til meginreglu kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga og meginreglu samningaréttar um að samninga skuli halda. Síðarnefndu regluna kveður stefnandi fá stoð í lögum nr. 7/1936.

III

Stefnda vísar til þess að í máli þessu krefji stefnandi hana um greiðslu eftirstöðva láns hjá Byggðastofnun miðað við stöðu þess 10. janúar 2014, 12.157.714 krónur, auk þriggja innborgana á lánið, samtals að fjárhæð 550.000 krónur. Saman myndi þessar fjárhæðir stefnukröfu málsins, 12.707.714 krónur. Telji stefnandi sig eiga endurkröfurétt á hendur stefndu fyrir þessari fjárhæð vegna samnings aðila frá 18. maí 2011. Stefnandi styðji kröfur sínar við meginreglu kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga, auk meginreglu samningaréttar um að samninga skuli halda.

Af málatilbúnaði stefnanda segir stefnda engan veginn hægt að ráða hvernig stefnandi geti átt ríflega 12,7 milljóna króna endurkröfu á hendur stefndu vegna láns frá Byggðastofnun sem stefnandi hafi heimilað að hvíldi á jörð hans, en stefnda sé skuldari að láninu. Við blasi að stefnandi geti ekki átt endurkröfu þegar hann hafi enga kröfu greitt.Hann hafi reyndar að sögn greitt 550.000 krónur inn á lánið, en á móti lýst yfir skuldajöfnuði við málskostnaðarskuld sína við stefndu. Þá hafi hann, eftir því sem hann upplýsi sjálfur, selt gripi úr rekstrinum fyrir 4.392.500 krónur. Þá fjárhæð hafi hann dregið frá reikningskröfu sinni í öðru einkamáli sem hann hafi höfðað gegn stefndu samhliða þessu máli.

Stefnda segir stefnanda hafa heimilað að lánið frá Byggðastofnun myndi hvíla á jörð hans. Samkomulagið frá 18. maí 2011 hafi verið gert til þess að tryggja að lánið rynni inn í reksturinn, sem það hafi og gert. Á meðan ekki hafi farið fram fjárhagslegt uppgjör milli aðila geti stefnandi ekki beint kröfum að stefndu á grundvelli lánsins frá Byggðastofnun. Þá eigi stefnandi ekki kröfuna samkvæmt skuldbréfinu og geti því ekki átt aðild að kröfurétti á hendur stefndu á grundvelli þess. Þótt stefnandi sé veðþoli vegna lánsins eigi hann engan sjálfstæðan rétt til þess að lánið verði greitt upp eða því á annan hátt aflétt af jörðinni. Fengi stefnandi kröfu sína viðurkennda í málinu væru fyrir hendi tvenn sjálfstæð kröfuréttindi vegna lánsins, sem vitaskuld geti ekki gengið upp.

Ef svo ólíklega fari að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að stefndu beri að greiða stefnanda eitthvað sé ljóst að málskostnaðarskuld stefnanda komi til lækkunar á kröfu hans. Þá eigi stefnda jafnframt gagnkröfu á stefnanda vegna sölu nautgripanna að fjárhæð 4.392.500 krónur sem komi til skuldajafnaðar á móti kröfu hans.

Dráttarvaxtakröfu stefnanda kveðst stefnda mótmæla sem rangri og órökstuddri.

IV

Svo sem að framan er rakið er stefnukrafa málsins tvíþætt. Annars vegar krefur stefnandi stefndu um greiðslu eftirstöðva láns sem stefnda tók hjá Byggðastofnun, miðað við stöðu lánsins 10. janúar 2014, eða 12.157.714 krónur. Hins vegar krefst stefnandi þess að stefnda greiði honum samtals 550.000 krónur vegna þriggja innborgana hans á fyrrnefnt lán.

Krafa stefnanda um að stefnda verði dæmd til að greiða honum 12.157.714 krónur byggir á samkomulagi sem málsaðilar gerðu með sér 18. maí 2011. Augljóst er af efni samkomulagsins að tilefni gerðar þess var lántaka stefndu hjá Byggðastofnun og veðsetning stefnanda á jörð hans, X, til tryggingar láninu. Þá kemur fram í samkomulaginu að umrætt lán hafi verið „... tekið til sameiginlegs reksturs og stofnsetningar nautgripaeldis.“

Málsaðila greinir á um þýðingu samkomulagsins frá 18. maí 2011. Málatilbúnaður stefnanda hvílir að meginstefnu til á eftirfarandi málsgrein í samkomulaginu: „M á kröfu á K að upphæð 10.000.000,- kr. á móti láninu eða þeirri upphæð sem eftir stendur af því.“ Verður ekki annað ráðið en stefnandi telji sig eiga sjálfstæða fjárkröfu á hendur stefndu á grundvelli samkomulagsins, sem hvað fjárhæð varði ráðist af stöðu láns stefndu hjá Byggðastofnun á hverjum tíma.

Staðreynd er að stefnda er skuldari títtnefnds láns sem tekið var hjá Byggðastofnun „... til sameiginlegs reksturs og stofnsetningar nautgripaeldis“ samkvæmt áðursögðu. Af því sem fram kom hjá aðilum fyrir dómi, og af hinum annars takmörkuðu gögnum sem lögð hafa verið fram í málinu, þykir mega ráða að láninu hafi að meginstefnu til verið varið í þeim tilgangi, þ.e. til bú- og eftir atvikum heimilisrekstrar að X á sambúðartíma aðila.

Upplýst er og ágreiningslaust í málinu að eftirstöðvar lánsins hjá Byggðastofnun námu 10. janúar sl. 12.157.714 krónum. Samkvæmt því er augljóst að krafa stefnanda í máli þessu um að stefnda verði dæmd til að greiða honum nefnda fjárhæð getur ekki byggst á einhvers konar endurkröfurétti stefnanda. Einnig er ljóst að stefnandi á að lögum engan sjálfstæðan rétt til þess að innheimta lán Byggðastofnunar í eigin þágu. Þá blasir við, yrði á kröfur stefnanda í máli þessu fallist, svo sem þær eru fram settar, að skuld stefndu vegna lántökunnar myndi tvöfaldast og hún skulda bæði Byggðastofnun og stefnanda þá fjárhæð sem eftirstöðvum lánsins nemur. Engin rök eða réttaheimildir standa til þeirrar niðurstöðu. Nærtækari þykir því sú niðurstaða að í samkomulagi aðila 18. maí 2011 hafi falist tilraun stefnanda til þess að tryggja fjárhagslega hagsmuni sína sem eiganda veðandlagsins færi svo að stefnda nýtti lánsféð eingöngu í eigin þágu. Þá er jafnframt ekki loku fyrir það skotið að samkomulagið geti haft þýðingu við fjárhagslegt heildaruppgjör milli málsaðila sem fram hlýtur að þurfa að fara vegna sambúðarslita þeirra. Samkvæmt framansögðu þykir stefnandi hins vegar ekki eiga þann sjálfstæða kröfurétt á hendur stefndu á grundvelli samkomulagsins sem hann hefur haldið fram í málinu.

Hvað þann lið stefnukröfunnar varðar sem byggir á innborgunum stefnanda á lán stefndu hjá Byggðastofnun, samtals að fjárhæð 550.000 krónur, verður ekki fram hjá því litið að með tölvubréfi 6. nóvember 2013, sem fyrir liggur í málinu, lýsti lögmaður stefnanda yfir skuldajöfnuði fyrir hönd umbjóðanda síns með vísan til nefndra innborgana og þess málskostnaðar sem stefnanda var gert að greiða stefndu með úrskurði dómsins í máli nr. E-404/2013, að fjárhæð 441.760 krónur. Þá liggur fyrir, svo sem til var vísað af hálfu lögmanns stefndu í munlegum málflutningi, að með úrskurði dómsins 9. apríl sl. í máli nr. E-82/2014, sem stefnandi höfðaði gegn stefndu samhliða máli þessu, var stefnandi úrskurðaður til þess að greiða stefndu 250.000 krónur í málskostnað. Eru málskostnaðarkröfur stefndu samkvæmt þessum tveimur úrskurðum dómsins því hærri en sá hluti stefnukröfunnar sem byggir á títtnefndum innborgunum stefnanda.

Samkvæmt öllu framansögðu þykir stefnandi ekki hafa fært sönnur á að stefnda skuldi honum stefnufjárhæðina að neinu leyti. Verður stefnda því sýknuð af öllum kröfum stefnanda.

Eftir úrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað, sem að málsatvikum öllum virtum þykir hæfilega ákveðinn svo sem í dómsorði greinir.

Dóm þennan kveður upp K-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Stefnda, K, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, M, í máli þessu.

Stefnandi greiði stefndu 300.000 krónur í málskostnað.

K-kk-nf H-kk-nf