E-12027/2008

Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 29. september sl., er höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 18. desember 2008.

Stefnandi er B-kk-nf Þ-kk-nf Þ-kk-nf, Naustabryggju 2, Reykjavík.

Aðalstefndu eru J-kk-nf K-kk-nf K-kk-nf, Galtalind 12, Kópavogi, K-kk-nf H-kk-nf, Miklubraut 68, Reykjavík og 365 miðlar ehf., Skaftahlíð 24, einnig í Reykjavík.

Varastefndi er A-kk-nf E-kk-nf, Funafold 40 í Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmdir til greiðslu miskabóta að fjárhæð 10.000.000 króna, með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 22. september 2008 til 18. janúar 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu að mati dómsins.

Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara verulegrar lækkunar á dómkröfum. Hver og einn þeirra krefst og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Málsatvik og ágreiningsefni

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum eru málsatvik í megindráttum eftirfarandi:

Á árinu 2008 kom til illdeilna milli stefnanda og manns að nafni R-kk-nf Ó-kk-nf M-kk-nf. Ástæða þess mun einkum sú að stefnandi taldi R-kk-þf hafa viðhaft meiðandi ummæli um sig í útvarpsþætti 12. mars 2008, en þar sagði R-kk-nf að stefnandi væri handrukkari. Einnig mun stefnandi hafa grunað R-kk-þf um að eiga þátt í íkveikju í bifreið hans vorið 2008. Stefnandi krafðist þess ítrekað að R-kk-nf bætti sér það tjón sem hann hefði valdið sér, en R-kk-nf mun jafnharðan hafa neitað og taldi sig ekkert skulda stefnanda, enda hefði hann ekki valdið honum neinu tjóni. Stefnandi taldi það ekki þjóna neinum tilgangi að höfða dómsmál á hendur R-kk-þgf til greiðslu skaðabóta, þar sem hann væri ógjaldfær.

Á sjónvarpsstöðinni Stöð 2, sem rekin er af 365 miðlum ehf., hafði undanfarin ár verið sýndur fréttaskýringaþátturinn Kompás. Í greinargerð stefndu kemur fram að þátturinn og vinnuaðferðir við gerð hans hafi verið sniðnar að fyrirmynd erlendra fréttaskýringaþátta og hafi þar m.a. verið fjallað um ýmis samfélagsmein, svo sem barnaníðinga, eiturlyfjasölu, starfsemi handrukkara o.fl. Tekið er fram að athafnir handrukkara hafi sérstaklega verið teknar til skoðunar í þættinum.

Í lok júlímánaðar 2008 hafði áðurnefndur R-kk-nf samband við starfsmenn fréttaskýringaþáttarins. Greindi hann þar frá því að stefnandi hefði ráðist á sig á vinnustað sínum í Hafnarfirði og krafið sig um 5.000.000 króna vegna þess skaða sem stefnandi taldi R-kk-þf hafa valdið sér með því að nefna hann handrukkara í fjölmiðlum. Í kjölfarið hafði R-kk-nf símasamband við stefnanda og stakk upp á því að hann og stefnandi hittust og ræddu málin, í þeirri von að unnt væri að útkljá deilu þeirra. Bauð stefnandi R-kk-þgf að velja stað og stund og var svo ákveðið að þeir hittust við hafnarvogina í Hafnarfirði að kvöldi 31. júlí. R-kk-nf bauð starfsmönnum Kompáss jafnframt að verða vitni að þessum fundi og mynda hann, og var það samþykkt af hálfu stefndu, „enda vildu þáttagerðarmenn fá gögn sem kynnu að staðfesta fyrrnefnda handrukkarahótun“, eins og segir í greinargerð stefndu. Myndatökumenn á vegum Kompáss komu sér fyrir í grennd við fundarstaðinn, auk þess sem R-kk-nf bar á sér hljóðnema með sendibúnaði og falda myndbandsupptökuvél. Tekið er fram í greinargerð stefndu að fundarstaðurinn hafi verið ákveðinn í samráði við fréttamenn Kompáss, þótt R-kk-nf hafi átt endanlegt ákvörðunarvald um hann.

Stefnandi mætti á umsömdum tíma og töluðu hann og R-kk-nf saman í drjúga stund. Lagði stefnandi áherslu á að R-kk-nf þyrfti að bæta honum það tjón sem hann hefði valdið honum, en R-kk-nf neitaði. Stefnandi gerði þá R-kk-þgf ljóst að ef hann greiddi ekki, gæti hann þurft að búa við viðvarandi ótta um líkamsmeiðingar, annaðhvort af hálfu stefnanda sjálfs eða annarra. Jafnframt lýsti stefnandi þar löngun sinni til að berja R-kk-þf og jafnvel ganga endanlega frá honum. Enduðu samskipti þeirra með því að stefnandi réðst fyrirvaralaust á R-kk-þf og gekk í skrokk á honum. Starfsmenn Kompáss, sem höfðu fylgst með og kvikmyndað samskipti stefnanda og R-kk-ef úr fjarlægð og án vitneskju stefnanda, tóku þá ákvörðun um að skakka leikinn og óku í átt að vettvangi og þeyttu bílflautur. Að svo búnu hringdu þeir á lögreglu og tilkynntu árásina, en stefnandi hvarf af vettvangi.

Þegar átökunum lauk varð stefnanda ljóst að stefndu höfðu kvikmyndað samskipti hans og R-kk-ef og að til stæði að sýna upptökuna í þætti Kompáss um handrukkara. Freistaði hann þess að fá lögbann lagt við birtingu upptökunnar, en sýslumaðurinn í Reykjavík hafnaði þeirri kröfu með úrskurði 8. ágúst 2008. Stefnandi skaut úrskurðinum til Héraðsdóms Reykjavíkur, en felldi málið síðar niður eftir að upptakan var sýnd í Kompási 22. september 2008. Héraðsdómur hafði þá ekki tekið afstöðu til kröfunnar. Umræddur þáttur bar yfirskriftina Hnefaréttur og var þar fjallað um handrukkun og starfsaðferðir handrukkara. Sýnt var brot úr eldri þætti um sama efni og viðtöl birt við lögreglumenn og lækni um starfsaðferðir handrukkara og viðbrögð almennings við hótunum slíkra manna. Þá var þar fjallað um veitingahúsarekstur R-kk-ef Ó-kk-ef M-kk-ef, viðskipti hans og fyrri eigenda veitingahúsanna og uppgjör þeirra viðskipta. Lauk þættinum með upptöku af samskiptum stefnanda og R-kk-ef Ó-kk-ef að kvöldi 31. júlí 2008. Sjá má af gögnum málsins að fréttaskýringaþátturinn var mikið auglýstur í fjölmiðlum í eigu 356 miðla ehf. dagana 19. til 22. september 2008.

Í stefnu er því haldið fram að við vinnslu á umræddum sjónvarpsþætti hafi stefndu lagt sig fram um að láta líta svo út að stefnandi væri að rukka R-kk-þf um skuld fyrir þriðja mann. Með því hafi áhorfendum verið talin trú um að stefnandi seldi lánardrottnum vöðvaafl sitt og innheimti kröfur með handafli hjá skuldurum. Sú hafi þó ekki verið raunin heldur hafi aðilar einfaldlega átt í illdeilum, sem endað hafi á þann skelfilega hátt að stefnandi lét hnefana tala. Fyrir það hafi stefnandi þurft að svara. Hins vegar eigi stefnandi ekki að þurfa að þola, a.m.k. ekki bótalaust, „að vera tekinn af lífi án dóms og laga í fjölmiðlum stefndu“, eins og komist er að orði í stefnu. Því hafi stefnandi höfðað mál þetta.

Við aðalmeðferð gáfu skýrslu fyrir dóminum K-kk-nf H-kk-nf, fréttamaður og fyrrverandi starfsmaður Kompáss, og J-kk-nf K-kk-nf K-kk-nf, ritstjóri Kompáss, báðir stefndu í máli þessu. Einnig gaf skýrslu vitnið I-kk-nf R-kk-nf I-kk-nf, kvikmyndagerðarmaður og framleiðandi Kompáss. Þá var tekin símaskýrsla af vitninu R-kk-þgf Ó-kk-þgf M-kk-þgf.

Í máli K-kk-ef kom fram að fréttaskýringaþátturinn Kompás hefði verið sniðinn að erlendri fyrirmynd og hefði þar ítarlega verið fjallað um ýmis málefni líðandi stundar. Í byrjun árs 2008 hefði verið fjallað um fjölskyldu í Vogum, sem orðið hefði fyrir barðinu á handrukkurum vegna fíkniefnaskuldar. Í kjölfar þáttarins hefði R-kk-nf Ó-kk-nf M-kk-nf sett sig í samband við starfsmenn þáttarins og sagt þeim að hann byggi við sömu ógn vegna viðskiptaskuldar. Hefðu starfsmenn þáttarins þá ákveðið að fylgja því máli eftir með frekari umfjöllun um málefnið og ítarlegri efnisöflun.

Aðspurður sagði K-kk-nf að mjög sjaldan hefði verið notast við falda myndavél við gerð fréttaskýringaþáttanna og kvaðst hann aðeins muna eftir einu öðru tilviki, en þá hefði verið fjallað um svokallaða barnaníðinga. Sagði hann að erfitt hefði verið að fjalla um vinnubrögð handrukkara ef slíkri aðferð hefði ekki verið beitt.

K-kk-nf var einnig að því spurður hvers vegna andlit stefnanda hefði ekki verið hulið í þættinum, eins og oft tíðkaðist þegar myndir væru teknar á almannafæri. Kvaðst hann ekki hafa séð ástæðu til þess þar sem ofbeldi hefði augljóslega verið beitt í umrætt sinn og hefði almenningur hagsmuni af því að þekkja gerandann. Þá hefði einnig skipt máli að stefnandi hafði áður krafist lögbanns á sýningu þáttarins og hafði það mál fengið mikla umfjöllun í fjölmiðlum. Öllum hefði því mátt vera kunnugt um hver ætti í hlut.

J-kk-nf K-kk-nf sagði fyrir dóminum að alls hefðu 103 fréttaskýringaþættir verið sýndir á vegum Kompáss og aðeins í fimm skipti verið notast við falda myndavél við efnisöflun. Í þeim tilvikum hefði falin myndavél verið notuð til þess að fylgja eftir ákveðnu málefni, þar sem ekki var unnt að afla upplýsinga með öðrum hætti.

Allir sem gáfu skýrslu í málinu voru samhljóða um að fyrrnefndur R-kk-nf hefði sett sig í samband við starfsmenn Kompáss, skömmu eftir sýningu á fyrri þætti um handrukkun í janúarmánuði 2008. Fram kom einnig í máli þeirra að R-kk-nf hefði einn átt frumkvæði að þeim fundi sem hann átti með stefnanda að kvöldi 31. júlí 2008, en R-kk-nf hins vegar boðið stefndu að fylgjast með fundinum og mynda hann.

Málsástæður stefnanda og lagarök

Stefnandi byggir á því að friðhelgi einkalífs njóti verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Í hugtakinu einkalíf felist allt sem lúti að persónulegum högum fólks, þ.á m. réttur manns til eigin myndar og einkasamtöl manna. Meginreglan sé að myndbirting, án samþykkis þess sem sé andlag myndarinnar, feli í sér brot gegn friðhelgi einkalífs, og gildi það jafnt um þekktar sem óþekktar persónur. Í máli þessu liggi fyrir að stefnandi hafi verið aðalefni myndbands- og hljóðupptöku, sem tekin hafi verið á laun og sýni hann við aðstæður á almannafæri, sem enga þýðingu hafi fyrir almenning. Myndbirtingin hafi því falið í sér brot gegn friðhelgi einkalífs stefnanda. Því til stuðnings vísar stefnandi til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu frá 24. júní 2004 í málinu von H-x-x gegn Þýskalandi, en þar sé staðfest að allir einstaklingar, þekktir sem óþekktir, eigi undir vissum kringumstæðum rétt á því að einkalíf þeirra sé ekki gert opinbert, og skipti ekki máli þótt myndir séu teknar af þeim á almannafæri.

Stefnandi kveðst í engu frábrugðinn hverjum öðrum borgara og þurfi því ekki að þola, a.m.k. ekki bótalaust, að hann skuli gerður að miðpunkti fréttaumfjöllunar sökum einstaks, afmarkaðs atviks, er varði persónulegar deilur hans við annan einstakling. Fyrrnefndur dómur Mannréttindadómstólsins staðfesti að einkalíf geti átt sér stað á opinberum vettvangi, enda sé ótækt að fjölmiðlar geti úr launsátri, en í skjóli tjáningarfrelsis, vakað yfir samskiptum borgaranna með nýjustu fjarskiptatækni að vopni. Þá verði að gera þær kröfur til fjölmiðla að þeir velti sér ekki upp úr einstökum og afmörkuðum mistökum fólks, með það eitt í huga að koma sem mestu höggi á viðkomandi, líkt og stefnandi telur að stefndu hafi gert í máli þessu. Jafnframt verði að gera þá kröfu að myndbirting sé málefnaleg, eigi erindi við almenning og hafi almenna þýðingu. Ekkert slíkt hafi átt við um mynd- og hljóðupptöku stefndu af stefnanda. Þess í stað hafi stefndu gert stefnanda að holdgervingi ofbeldis- og glæpamanna í íslensku samfélagi, nefnt hann handrukkara og látið í það skína að hann útkljái öll sín mál með beitingu afls, en skeyti ekkert um leikreglur samfélagsins. Telji stefndu að myndbandsupptökunnar hafi verið aflað í þágu fréttaflutnings, sem átt hafi brýnt erindi til almennings, hljóti það að skjóta skökku við að upptakan fór fram 31. júlí 2008, en var ekki sýnd fyrr en 22. september sama ár. Þá tekur stefnandi fram að hvorki hafi hann sóst eftir sviðsljósi fjölmiðla, né fjölmiðlar sýnt honum athygli. Telur hann að líta verði til þess ójafnvægis sem sé á milli þeirra hagsmuna sem takist hér á. Þar sem réttur til einkalífs sé grundvallarréttur hvers einstaklings, verði að telja að hagsmunir stefndu af myndbirtingunni hafi verið margfalt minni en hagsmunir stefnanda af því að mynd- og hljóðupptakan yrði ekki birt.

Stefnandi áréttar að 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu setji mynd- og hljóðupptökum fjölmiðla úr launsátri takmörk. Tilvik stefnanda falli undir þau takmörk, enda hafi um smávægilegt hegningarlagabrot verið að ræða, sem ekki hafi verið dæmt og ekki kallað á mikla athygli fjölmiðla. Og jafnvel þótt maður hafi verið dæmdur fyrir refsiverðan verknað, veiti það fjölmiðli ekki fortakslausan rétt til að birta nafn og mynd viðkomandi. Í því tilliti megi líta til 4. gr. siðareglna Blaðamannafélags Íslands, þar sem fram komi að blaðamenn skuli meta hvenær almennt öryggi borgaranna, sérstakir hagsmunir almennings eða almannaheill, krefjist nafnbirtingar. Einnig bendir stefnandi á 16. gr. reglugerðar um Ríkisútvarpið nr. 357/1986, en þar segir að óheimilt sé að flytja ummæli manns, hvort sem er í frásögn, hljóð- eða myndritun, nema sá hafi vitað að fréttamaður var viðstaddur er orð hans féllu. Jafnframt segi þar að við val fréttamynda skuli þess vandlega gætt að þær gefi sem sannasta mynd af þeim atvikum eða atburðum sem sýna eigi. Telur stefnandi vert að íhuga hvort beita skuli ákvæðinu, með lögjöfnun, um aðrar sjónvarpsstöðvar.

Stefnandi byggir einnig á því að hlutverk fréttamanna í upplýstu og siðuðu samfélagi sé að segja fréttir en ekki búa þær til. Stefndu hafi lagt af stað í rannsóknarleiðangur um handrukkun, með fyrir fram ákveðnar skoðanir á stefnanda, og ætlað honum þar aðalhlutverkið. Stefndu hafi fylgst með stefnanda allt frá því í febrúar 2008 og hafi ætlun þeirra verið að búa til handrukkara úr honum. Það hafi á endanum tekist með því að egna gildru fyrir stefnanda, með aðstoð R-kk-ef Ó-kk-ef M-kk-ef. Eini gallinn hafi hins vegar verið sá að í því tilviki hafi ekki verið um eiginlega handrukkun að ræða, heldur einfalda líkamsárás, eins og ákæra Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu beri með sér. Þar hafi verið ákært fyrir líkamsárás en ekki hótanir. Stefnandi bendir einnig á að stefndu hafi beitt svipuðum vinnubrögðum við vinnslu fréttaþáttar um kynferðisbrotamenn, sem sýndur hafi verið 22. janúar 2008. Sá munur hafi þó verið á þáttunum að kynferðisbrotamennirnir hafi fengið að njóta nafnleyndar og hafi andlit þeirra einnig verið óþekkjanleg. Stefnandi, sem í umrætt sinn braut gegn 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940, hafi hins vegar ekki fengið að njóta slíks velvilja hjá stefndu í þeim þætti sem sýndur var 22. september 2008.

Til stuðnings kröfu sinni um miskabætur byggir stefnandi á því að háttsemi stefndu hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn persónu hans. Réttur hans til friðhelgi einkalífs njóti m.a. verndar 71. gr. stjórnarskrár og 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem og alþjóðlegra mannréttindasáttmála. Beri stefndu miskabótaábyrgð á ólögmætum athöfnum sínum samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Sem rökstuðning fyrir fjárhæð kröfunnar nefnir stefnandi að hann hafi misst vinnuna eftir umfjöllun Kompáss og haldi sig utan landsteinanna til þess að forðast óréttmæta umfjöllun fjölmiðla og neikvæða athygli almennings, sem stefndu beri ábyrgð á. Viðtekin sjónarmið í skaðabótarétti hafi einnig áhrif til hækkunar á kröfu hans, og nefnir hann í því sambandi alvarleika brotsins og að stefndu hafi með háttsemi sinni gerst sekir um margþætt brot á friðhelgi einkalífs hans. Einnig beri að líta til þess að umfjöllun um stefnanda hafi birst í sjónvarpi þegar áhorf er hvað mest, svo og að umfjöllunin hafi verið mikið auglýst. Stefnda, 365 miðlar ehf., sé rekið í hagnaðarskyni og hafi birting á mynd- og hljóðupptöku af stefnanda einungis stjórnast af gróðasjónarmiðum. Að dómi stefnanda er slíkt ótækt í siðuðu samfélagi, ekki síður en að fjársterk fyrirtæki geti í skjóli dómaframkvæmdar um lágar miskabætur brotið gegn stjórnarskrárvörðum réttindum fólks og reiknað með slíkri áhættu í fjárhagsáætlunum sínum. Með hliðsjón af þeirri réttarvernd sem borgararnir eigi kröfu á þegar grundvallarmannréttindi þeirra eru í húfi, telur stefnandi nauðsynlegt að stefndu verði dæmdir til greiðslu hárra miskabóta.

Að endingu bendir stefnandi á að þótt tjáningarfrelsi sé verndað samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár, njóti þeirrar verndar ekki við þegar brotið sé gegn mannorði annarra. Aðalmáli skipti, þegar metnar séu skorður sem friðhelgi einkalífs setji tjáningarfrelsinu, hvort hið birta efni, myndir eða texti, geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Telur stefnandi að margnefnd umfjöllun stefndu hafi á engan hátt tengst slíkri umræðu. Til frekari stuðnings ofangreindum sjónarmiðum vísar stefnandi til laga nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, einkum 7. gr. þeirra.

Um lagarök vísar stefnandi til útvarpslaga nr. 53/2000, einkum 26. gr. þeirra, laga nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, og 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig er vísað til 71. gr. stjórnarskrárinnar, Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra skaðabótareglna, svo sem sakarreglunnar. Krafa hans um vexti og dráttarvexti er byggð á II., III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, en málskostnaðarkrafa á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um aðild stefndu, J-kk-ef og K-kk-ef, er vísað til a. og b. liða 1. mgr. 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000. Aðild varastefnda, A-kk-ef, er reist á d. lið 1. mgr. 26. gr. sömu laga, sbr. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en aðild 365 miðla ehf. á e. lið 1. mgr. 26. gr.laga nr. 53/2000.

Málsástæður stefnda og lagarök

Sýknukrafa stefndu byggist á því að myndir af samskiptum stefnanda og R-kk-ef Ó-kk-ef M-kk-ef hafi verið með þeim hætti að þær hafi átt fullt erindi til fjölmiðla og þar með almennings í landinu. Að teknu tilliti til málavaxta telja stefndu að málsástæður stefnanda geti ekki leitt til þeirrar niðurstöðu sem stefnandi krefjist. Þannig hafna stefndu því að reglur um friðhelgi einkalífs geti komið til skoðunar í málinu, enda takmarkist friðhelgi einkalífs af öðrum réttindum, svo sem réttinum til tjáningar. Þá hafna stefndu því að reglan um rétt til eigin myndar sé jafn víðtæk og stefnandi haldi fram. Þvert á móti staðhæfa þeir að ekki sé til í íslenskum rétti algild regla um skilyrðislaust samþykki til myndbirtingar. Myndirnar séu teknar upp á almannafæri, þar sem hvorki eigi við réttarreglur um friðhelgi einkalífs, né réttarreglur um rétt til eigin myndar. Myndupptakan feli hins vegar í sér fréttnæman atburð sem upphefji réttarreglur um rétt til eigin myndar. Því standist ekki sú fullyrðing stefnanda að myndirnar hafi ekki átt erindi til almennings. Um leið mótmæla stefndu því að atvik í máli þessu séu hin sömu og lýst er í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í máli v-x-x H-x-x gegn Þýskalandi. Leggja stefndu á það áherslu að samskipti stefnanda og áðurnefnds R-kk-ef hafi ekki verið með þeim hætti að unnt sé að líta á þau sem samskipti borgara, eins og stefnandi haldi fram. Því síður sé hægt að líta svo á að stefnandi hafi gert mistök. Um grófa líkamsárás hafi verið að ræða og hótanir um ofbeldi, í því skyni að stefnanda yrðu greiddir fjármunir sem hann átti ekki lögmætt tilkall til. Að mati stefndu fær ekki staðist sú röksemd stefnanda að öflun og sýning slíkra fréttamynda í fjölmiðli, settar fram í þjóðfélagslegu samhengi, geti falið í sér bótaskylda háttsemi. Stefndu hafna jafnframt því hagsmunamati sem stefnandi byggir mál sitt á. Þess í stað telja þeir að líta verði til mikilvægis þeirrar þjóðfélagslegu umfjöllunar sem verði í kjölfar sýningar mynda af því hvernig innheimta fjárkrafna með hnefarétti gangi fyrir sig.

Stefndu byggja einnig á því að það væri alvarlegt inngrip í starfsemi frjálsrar fjölmiðlunar, og í beinni andstöðu við tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar, yrðu stefnanda dæmdar skaðabætur vegna sýningar á myndefni, sem aflað hefði verið með löglegum hætti og í þeim tilgangi að upplýsa þegnana um það samfélag sem þeir búi í, svo og það sem miður fari. Fjölmiðlar njóti verndar, m.a. Mannréttindasáttmála Evrópu, og sé íslenska ríkið bundið af ákvæðum sáttmálans um að búa þeim það umhverfi að þeir fái sinnt skyldu sinni sem „varðhundar almennings“. Umrædd myndbandsupptaka hafi verið í samræmi við þær skyldur fjölmiðils í lýðfrjálsu landi. Þessu til stuðnings vísa stefndu til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í málinu Sunday Times gegn Bretlandi frá 1979, en einnig dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 541/2005.

Vegna tilvísunar stefnanda til 16. gr. reglugerðar nr. 357/1986, um Ríkisútvarpið, telja stefndu að þeirri reglugerð verði ekki beitt við úrlausn þessa máls, hvorki með lögjöfnun né annarri lögskýringaraðferð. Ekkert sambærilegt ákvæði sé að finna um einkarekna miðla, hvorki í lögum né reglugerð, þótt fyrir liggi að útvarpslög nr. 68/1985 hafi verið sett fyrir gildistöku fyrrnefndrar reglugerðar. Þá er á því byggt að reglugerðin, og þær hömlur sem hún leggi á nútíma fjölmiðlun, sé í andstöðu við ákvæði stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi.

Auk ofanritaðs byggja stefndu á því að umfjöllun um stefnanda hafi verið sanngjörn og málefnaleg í ljósi þess sem hann gerði, og að myndbirtingin hafi verið innan marka leyfilegrar tjáningar fjölmiðils. Telja þeir að það geti aldrei orðið hlutverk þeirra sem til umfjöllunar eru hverju sinni að stýra þeirri umfjöllun og fréttamati fjölmiðla á þeim. Slíkt sé hlutverk fjölmiðilsins. Í því samhengi benda stefndu á 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrár, þar sem segi að ritskoðun og aðrar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða.

Af hálfu stefndu er því loks alfarið hafnað að umrædd upptaka hafi verið eftirfarandi liður í þegar hannaðri atburðarás af starfsmönnum Kompáss. Þvert á móti hafi þeir aðeins verið áhorfendur að atburðarás sem þeir hafi tekið upp á myndavélar og sett í eðlilegt samhengi, í því skyni að koma upplýsingum á framfæri við samfélagið. Telja þeir að orðnotkunin handrukkun í fréttaskýringaþættinum hafi fyllilega átt við um athafnir stefnanda, og skipti engu máli fyrir úrlausn málsins hvernig ákæra hljóðaði á hendur stefnanda vegna þess sem þar kom fram.

Að því er varðar miskabótakröfu stefnanda er á því byggt að krafan sé allt of há og án tengsla við íslenskar dómsúrlausnir, þó áfall yrði dæmt. Telja stefndu að stefnandi geti einn borið ábyrgð á gerðum sínum og afleiðingum myndbirtingarinnar. Engin sönnunargögn hafi heldur verið lögð fram um þær afleiðingar.

Um lagarök vísa stefndu til 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, og grunnreglna samfélagsins um þýðingu, hlutverk og heimildir fjölmiðla í lýðræðisþjóðfélagi. Krafa þeirra um málskostnað er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Í máli þessu deila aðilar um lögmæti þess að stefndu tóku á laun upp hljóð og mynd af fundi stefnanda og R-kk-ef Ó-kk-ef M-kk-ef við hafnarvogina í Hafnarfirði að kvöldi 31. júlí 2008, sem lið í efnisöflun um vinnubrögð svokallaðra handrukkara, og sýndu síðar samskipti þeirra í fréttaskýringaþættinum Kompási á Stöð 2 22. september sama ár, undir heitinu Hnefaréttur. Eins og áður er lýst, og fram kemur á upptöku sem sýnd var í þættinum og lögð hefur verið fram í málinu, var stefnandi þar að krefja R-kk-þf um peningagreiðslu sem hann fullyrti að sá síðarnefndi skuldaði sér, að því er virðist vegna ummæla hans um stefnanda í útvarpsviðtali fyrr á árinu, en einnig vegna bruna á bifreið stefnanda sem hann taldi að R-kk-nf bæri ábyrgð á. Ekki fer á milli mála að stefnandi hafði í frammi hótanir við R-kk-þf, bæði um líkamlegt ofbeldi og aðrar ótilgreindar ófarir, greiddi R-kk-nf ekki skuld sína við stefnanda. Lauk samtali þeirra með því að stefnandi gekk í skrokk á R-kk-þgf og hætti ekki fyrr en stefndu óku á vettvang og þeyttu bílflautur.

Samkvæmt Íslenskri orðabók, útgefinni af Eddu árið 2007, er sagnorðið að „handrukka“ skilgreint sem slanguryrði, notað um glæpamenn sem innheimta skuld með hótunum um ofbeldi, en nafnorðið „handrukkari“ á við um þann sem handrukkar.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2009 í málinu nr. S-1223/2008 var stefnandi sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmdur til fangelsisrefsingar, m.a. vegna þeirrar árásar á R-kk-þf Ó-kk-þf M-kk-þf, sem lýst hefur verið hér að framan. Í forsendum dómsins kemur fram að hvorki var á það fallist að sönnunargagna, sem fólust í myndskeiði og útprentun á samtali stefnanda og R-kk-ef, hefði verið aflað með ólögmætum hætti, né að stefndu hefðu beitt R-kk-þgf sem tálbeitu í því skyni að egna gildru fyrir stefnanda.

Í máli þessu vegast á, annars vegar réttindi stefnanda til þess að njóta friðar um einkahagi sína og mannorð, sem varin eru af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, en hins vegar tjáningarfrelsi stefndu og réttur þeirra til umfjöllunar um málefni sem varða almenning, sem varið er af 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Krafa stefnanda er á því reist að hann eigi rétt til miskabóta þar sem stefndu hafi með leynilegri upptöku á samskiptum hans og R-kk-ef umrætt sinn, og síðar birtingu hennar í fréttaskýringaþættinum Kompási, brotið gegn rétti hans til eigin myndar, sem njóti verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu byggja hins vegar á því að upptakan hafi átt fullt erindi til almennings og að með sýningu hennar í fréttaskýringaþættinum Kompási 22. september 2008 hafi ekki verið brotið í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, þ.m.t. rétt stefnanda til eigin myndar. Niðurstaða málsins ræðst því af mati á því hvort hafi meira vægi eins og hér stendur á, friðhelgi einkalífs eða tjáningarfrelsið, en hvorutveggja nýtur verndar stjórnarskrár og Mannréttindasáttmála Evrópu. Samhliða er lagt mat á hagsmuni hvors aðila af því að njóta þeirrar verndar sem fyrrgreind ákvæði mæla fyrir um.

Fram er komið að margnefndur R-kk-nf Ó-kk-nf M-kk-nf setti sig í samband við stefnda, K-kk-þf H-kk-þf, í kjölfar sýningar á fréttaskýringaþætti Kompáss í ársbyrjun 2008, þar sem m.a. var fjallað um innheimtu fíkniefnaskuldar með atbeina handrukkara. Skýrði R-kk-nf frá því að hann sætti sömu ógn vegna innheimtu á viðskiptaskuld, þar sem hann hefði ekki getað staðið í skilum með greiðslu kaupverðs á veitingastöðum í borginni. Málið mun hafa vakið áhuga stefndu og ákváðu þeir að fylgja því eftir með frekari heimildaöflun, í því skyni að ganga úr skugga um hvort „íslenskur raunveruleiki væri virkilega sá að viðskiptaágreiningur væri leystur með aðkomu handrukkara, í stað lögformlegra leiða“, eins og segir í greinargerð stefndu. Fyrir liggur einnig að R-kk-nf hafði aftur samband við stefndu 29. júlí 2008, og þá til að greina frá því að stefnandi hefði ráðist á sig á vinnustað sínum og krafið sig um 5.000.000 króna vegna tjóns, sem stefnandi sagði R-kk-þf hafa valdið sér með því að nefna hann handrukkara í útvarpsviðtali fyrr á árinu. Eins og fyrr er rakið fór svo að R-kk-nf mælti sér mót við stefnanda að kvöldi 31. júlí og bauð stefndu að verða vitni að þeim fundi og mynda hann.

Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi ítrekað haft samband við R-kk-þf á vor- og sumarmánuðum 2008 og spurt hann hvort hann ætlaði virkilega ekki að bæta sér það tjón sem R-kk-nf hefði valdið honum, bæði vegna fyrrgreindra ummæla og gruns stefnanda um að R-kk-nf hafi látið kveikja í bíl stefnanda í apríl sama ár. Jafnframt segir þar að stefnandi hafi ekki talið það þjóna neinum tilgangi að höfða dómsmál á hendur R-kk-þgf til greiðslu skaðabóta, þar sem R-kk-nf væri ógjaldfær. Ummæli þessi verða ekki skilin öðruvísi en svo að stefnandi hafi sjálfur lagt á það lokadóm að R-kk-nf hafi valdið sér tjóni, hvert tjón hans væri og hvaða meðulum skyldi beitt til að fá það bætt. Í því ljósi þykir ekki unnt að fallast á þá staðhæfingu stefnanda að stefndu hafi sérstaklega lagt sig fram um að gera úr stefnanda handrukkara eða ofbeldismann, sem skeyti í engu um leikreglur samfélagsins. Þvert á móti benda ummælin til þess að stefnandi hafi í samskiptum sínum við R-kk-þf, og síðar með ofbeldisfullri framgöngu sinni gagnvart honum, sjálfur mótað þá ímynd sína. Er þá einkum horft til stofnunar hinnar meintu skuldar og aðferðar stefnanda við innheimtu hennar.

Almennt er viðurkennt að fjölmiðlar gegni mikilvægu hlutverki í lýðfrjálsu samfélagi, ekki aðeins til þess að flytja fréttir af málefnum líðandi stundar, heldur einnig til að halda uppi gagnrýni á það sem miður fer. Með því móti veita þeir stjórnvöldum, stofnunum og einstaklingum virkt aðhald. Til þess að fjölmiðlar geti rækt hlutverk sitt verður að játa blaðamönnum frelsi til tjáningar, ekki einasta í ræðu eða rituðu máli, heldur einnig með birtingu mynda, eigi slíkt við. Um leið verður að gera þá kröfu til blaðamanna að umfjöllun þeirra sé málefnaleg, byggi á vandaðri könnun á staðreyndum og eigi erindi til almennings, sem innlegg í almenna þjóðfélagsumræðu.

Samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar má aldrei í lög leiða ritskoðun eða aðrar tálmanir á tjáningarfrelsi. Í 3. mgr. sömu greinar eru tjáningarfrelsinu þó settar ákveðnar skorður, m.a. til verndar friðhelgi einkalífs. Ekki er um það deilt að stefnandi, eins og aðrir þegnar þjóðfélagsins, nýtur friðhelgi um lífshætti sína og einkahagi, þ.á m. um samskipti hans við aðra, auðkenni hans og sjálfsmynd, svo og annað það sem einkennir hann sem persónu gagnvart umhverfi sínu og öðrum í samfélaginu. Í því felst einnig að stefnandi nýtur verndar gagnvart myndbirtingu, án samþykkis hans, enda sé hann sjálfur aðalefni og andlag myndarinnar. Ekki er heldur um það deilt í málinu að stefndu tóku á laun upp hljóð og mynd af fundi stefnanda og R-kk-ef Ó-kk-ef M-kk-ef að kvöldi 31. júlí 2008, og leituðu ekki samþykkis stefnanda fyrir birtingu upptökunnar í fréttaskýringaþættinum Kompási nokkru síðar. Þótt upptakan færi fram á almannafæri er það engu að síður ekki sjálfgefið að stefndu hafi átt skýlausan rétt til birtingar hennar. Ræðst það af eðli upptökunnar og hvort efni hennar hafi haft einhverja þýðingu fyrir almenning, til upplýsingar, fræðslu eða sem innlegg í þjóðfélagsumræðu, en ekki aðeins til þess að svala forvitni áhorfenda.

Við umrædda upptöku var stefnandi staðinn að alvarlegu lögbroti. Við slíkar aðstæður getur dómurinn ekki fallist á að sú vernd, sem 71. gr. stjórnarskrárinnar tryggir stefnanda, veiti honum skjól fyrir umfjöllun fjölmiðla. Dregur það ekki úr alvarleika brotsins þótt Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi kosið að ákæra stefnanda aðeins fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940, enda segir ákæran ekkert um aðdraganda og ástæður brotsins. Mestu skiptir hins vegar að upptakan, og síðar birting hennar, var raunsönn lýsing á samfélagsmeini, þar sem leikreglur samfélagsins eru þverbrotnar og uppgjör mála knúin fram með líkamlegu ofbeldi eða hótunum um slíkt eða aðrar ófarir. Stefndu höfðu áður fjallað um handrukkun, en þá vegna innheimtu fíkniefnaskuldar, og var umfjöllun þeirra liður í almennri umræðu um málefnið og þá ógn sem einstaklingum og öllu samfélaginu stafar af vinnubrögðum þeirra sem slíkt stunda. Þótt aðalefni myndskeiðsins og umfjöllunar stefndu hafi verið hinar ólögmætu starfsaðferðir stefnanda, verður að telja að birting myndar af honum hafi, eins og hér háttaði til, ekki falið í sér brot gegn rétti stefnanda til eigin myndar. Að áliti dómsins hafði almenningur augljósa hagsmuni af því að þekkja stefnanda og starfsaðferðir hans, og mun meiri en stefnandi af því að upptakan yrði ekki birt. Jafnframt er það álit dómsins að umfjöllun stefndu um stefnanda hafi í umrætt sinn bæði verið málefnaleg og byggð á staðreyndum. Tilvísun stefnanda til 16. gr. reglugerðar nr. 357/1986, um Ríkisútvarpið, breytir engu um niðurstöðu málsins, enda gildir sú reglugerð ekki um það tilvik sem hér um ræðir. Samkvæmt því verður ekki á það fallist að stefndu hafi með sýningu á umræddu myndskeiði í fréttaskýringaþættinum Kompási 22. september 2008 brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda. Að fenginni þeirri niðurstöðu verða stefndu sýknaðir af öllum kröfum stefnanda.

Með hliðsjón af úrslitum málsins, sbr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað, sem ákveðst hæfilegur 170.000 krónur til hvers þeirra.

I-kk-nf E-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndu, J-kk-nf K-kk-nf K-kk-nf, K-kk-nf H-kk-nf, 365 miðlar ehf. og A-kk-nf E-kk-nf, skulu sýknir af kröfum stefnanda, B-kk-ef Þ-kk-ef Þ-kk-ef.

Stefnandi greiði hverjum stefndu 170.000 krónur í málskostnað.

I-kk-nf E-kk-nf