E-10157/2009

Mál þetta, sem dómtekið var 6. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Glitni hf., Kirkjusandi, Reykjavík, á hendur Existu hf., nú Klakka hf., Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu birtri 8. september 2009.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.524.408.333 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. október 2008 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar í samræmi við bókun stefnandi er lögð var fram þann 11. maí sl., að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Stefndi samþykkir dómkröfur stefnanda að öðru leyti en hvað varðar kröfu um málskostnað en hann krefst þess aðallega að málskostnaður verði felldur niður en til vara að dómari dæmi um hæfilega málskostnað.

Málavextir

Í stefnu er málsatvikum lýst svo að stefnandi hafi að beiðni stefnda veitt stefnda peningamarkaðslán þann 10. júlí 2008 að fjárhæð 1.500.000.000 kr. Upphaflega hafi stefnandi veitt stefnda peningamarkaðslán að nefndri upphæð frá 11. júlí til 11. ágúst 2008. Þann 11. ágúst hafi verið samið um framlengingu á láninu til 11. september 2008 og aftur þann 11. september 2008 til 10. október 2008. Við framlengingu hafi verið samið um að skuldin skyldi bera 20,20% ársvexti og skyldu áfallnir vextir greiddir á gjalddaga ásamt höfuðstól lánsins. Samtals hafi stefnda því borið að greiða stefnanda á umsömdum gjalddaga lánsins, þann 10. október 2008, 1.524.408.333 kr. sem sé stefnufjárhæð þessa máls. Á gjalddaga lánsins hafi stefndi hvorki greitt höfuðstól né vexti lánsins og hafi ekki gert enn.

Stefnandi og stefndi hafi á tímabilinu 20. ágúst til 18. september 2008 gert með sér nokkra samninga um framvirk gjaldeyrisviðskipti (gjaldmiðlaskiptasamninga). Þann 9. október 2008 hafi starfsmaður stefnda sent stefnanda tölvupóst þar sem stefndi hafi óskað eftir lokun á öllum EUR/ISK gjaldmiðlaskiptasamningum sem þá hafi verið í gildi á milli aðila. Hafi stefndi óskað eftir því að gjaldmiðlaskiptasamningarnir yrðu gerðir upp á viðmiðunargengi EUR/ISK sem gefið hafi verið út af Evrópska seðlabankanum (ECB). Segir í framangreindum tölvupósti að gengi EUR/ISK hafi verið 305 kr. miðað við 9. október 2008.

Þann 11. október 2008 hafi matsbeiðandi sent skilanefnd Glitnis bréf þar sem hann hafi talið upp skuldir sínar við matsþola og stöðu þeirra þann 9. október 2008. Hafi hann í bréfinu beðið stefnanda um að virða kröfu stefnda um lokun á öllum gjaldmiðlaskiptasamningum þann 9. október. Stefndi hafi tiltekið í bréfinu að samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningum þessum hafi stefnanda borið að afhenda stefnda rúmlega 240 milljónir evra sem að hluta til yrðu á gjalddaga þann 21. október 2008. Auk þessa hafi dótturfélög stefnda átt ríflega 175 milljóna króna kröfu á stefnanda. Stefndi hafi farið fram á að ofangreindum skuldbindingum hans gagnvart stefnanda yrði skuldajafnað á móti kröfum stefnda og dótturfélaga gagnvart stefnanda.

Í bréfi, dagsettu 22. október 2008, hafi stefndi tilgreint að hann væri aðili að tveimur gjaldmiðlaskiptasamningum við stefnanda með gjalddaga þann 21. október 2008. Í bréfinu hafi því verið lýst að stefndi hafi á undangengnum tveimur vikum ítrekað að hann mundi standa við skyldur sínar samkvæmt fyrrnefndum samningum og greiða gagngjald sitt samkvæmt þeim í íslenskum krónum gegn því að stefnandi stæði skil á samningsgreiðslu sinni og afhenti félaginu greiðslu í mynt hvers samnings svo sem þar sé kveðið á um. Þá hafi verið vakin athygli á því að þann 9. október hafi stefndi óskað eftir því að öllum EUR/ISK gjaldmiðlaskiptasamningum hans yrði lokað á gengi Evrópska seðlabankans sem þann dag hafi verið 305 kr. Segir stefndi í bréfi sínu að stefnandi hafi ekki sinnt fyrrgreindum beiðnum um lokun og uppgjör samninganna. Með bréfinu ítrekaði stefndi gerðar kröfur félagsins um að fyrrgreindir samningar, sem hafi verið með lokadag 21. október, yrðu gerðir upp miðað við gengi EUR/ISK þann 9. október 2008.

Þann 14. nóvember 2008 hafi stefnanda borist yfirlýsing um skuldajöfnuð frá stefnda. Segir í yfirlýsingunni að stefndi lýsi yfir skuldajöfnuði á hendur stefnanda með fjárhæð 43.671.271.897 kr. á móti kröfum sem stefnandi, Nýi Glitnir banki hf. og Holt Funding 2008-1 Ltd. hafi átt á hendur stefnda, samtals að fjárhæð 39.211.962.993 kr. Stefndi hafi tiltekið sérstaklega að væru einhverjar kröfur ekki hæfar til að mætast skyldi skuldajafnaðaryfirlýsingin skoðast sem skuldajöfnun að því er tekur til þeirra krafna sem hæfar væru til að mætast. Uppgjör gjaldmiðlaskiptasamninga og lánssamninga hafi í yfirlýsingunni verið miðað við skráð gengi Evrópska seðlabankans á þeim degi er krafa hafi verið gerð um lokun afleiðusamninga (gjaldmiðlaskiptasamninga) þann 9. október 2008. Hafi stefndi gert kröfur um að mismunur á kröfum aðila 4.459.308.904 kr. yrði greiddur af hálfu Nýja Glitnis banka hf. innan þriggja mánaða frá dagsetningu skuldajafnaðaryfirlýsingarinnar.

Með bréfi dagsettu 18. desember 2008 hafi stefnandi hafnað skuldajafnaðaryfirlýsingu stefnda frá 14. nóvember 2008 þar sem ekki hafi verið taldar forsendur til að samþykkja skuldajöfnuð.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Krafa stefnanda um að stefndi greiði gjaldfallinn höfuðstól, vexti, dráttarvexti og kostnað, vegna peningamarkaðsláns, er byggð á ákvæðum og skilmálum peningamarkaðslánsins eins og þeir voru við síðustu umsömdu framlengingu lánsins þann 11. september 2008. Samkvæmt skilmálum framlengingarinnar skuldbatt stefndi sig til þess að greiða höfuðstól lánsins, 1.500.000.000 kr., ásamt vöxtum, 24.408.333 kr., samtals 1.524.408.333 kr., með einni greiðslu þann 10. október 2008.

Þá byggir stefnandi á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og greiðslu skulda, en stefndi skuldbatt sig við undirritun þeirra skuldaskjala, sem gerð voru vegna lánveitingarinnar, til þess að greiða lánið á umsömdum gjalddaga á þeim kjörum sem um var samið.

Krafa um dráttarvexti byggir á 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Stefndi hefur lýst því yfir að hann telji sig þegar hafa greitt kröfuna með skuldajöfnuði samkvæmt yfirlýsingu þann 14. nóvember 2008. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ekki heimild að lögum til að greiða kröfu stefnanda samkvæmt peningamarkaðsláninu með skuldajöfnun samkvæmt yfirlýsingu þann 14. nóvember 2008 auk þess sem stefnandi telur óvíst að fyrir hendi séu almenn skilyrði til skuldajöfnunar.

Með 3. gr. laga nr. 129/2008, um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, með síðari breytingum, frá 14. nóvember 2008, var ákvæðum 3. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 breytt og settar almennar reglur um frestdag samkvæmt ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti og fleira. Til þess að taka af allan vafa um það hver skuli teljast frestdagur, vegna fjármálafyrirtækja sem Fjármálaeftirlitið hafði skipað skilanefnd, s.s. á við í tilviki stefnanda, var í 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða kveðið á um það að frestdagur skuli miðast við gildistöku laganna. Lögin voru birt í A-deild Stjórnartíðinda þann 14. nóvember 2008 og því verður þeim beitt frá og með 15. nóvember 2008 samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað.

Frestdagur vegna uppgjörs á eignum stefnanda telst því vera hinn 15. nóvember 2008.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum þann 24. nóvember 2008 var stefnanda veitt heimild til greiðslustöðvunar til 13. febrúar 2009. Með úrskurði uppkveðnum þann 19. febrúar 2009 var stefnanda veitt áframhaldandi heimild til greiðslustöðvunar til 13. nóvember 2009.

Með ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009, um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, er kveðið á um það að þau fjármálafyrirtæki sem við gildistöku laganna, þann 22. apríl 2009, nutu heimildar til greiðslustöðvunar skyldu teljast áfram í greiðslustöðvun en beita skyldi ákvæðum 1. mgr. 101. gr., 102. gr., 103. gr. og 103. gr. a laganna, sbr. 1. mgr. 5. gr., 6. gr., 7. gr. og 8. gr. laga 44/2009, eins og fyrirtækið hefði verið tekið til slita með dómsúrskurði á gildistökudegi laganna, en slitameðferðin skal þó allt að einu kennd við heimild til greiðslustöðvunar svo lengi sem sú heimild stendur. Þegar sú heimild rennur sitt skeið á enda skal viðkomandi fjármálafyrirtæki án sérstaks dómsúrskurðar sjálfkrafa teljast vera til slitameðferðar eftir almennum reglum, sbr. þó 3. og 4. tölulið. Þá segir í bráðabirgðaákvæðinu að ákvæði IV. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. gildi ekki um slíka greiðslustöðvun sem hér um ræðir, en þó skal aðstoðarmaður hafa eftirlit með ráðstöfunum skilanefndar samkvæmt 103. gr. laganna, sbr. 7. gr. laga þessara.

Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 44/2009, sbr. 1. mgr. 102. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, gilda um fjármálafyrirtæki í slitameðferð sömu reglur og við gjaldþrotaskipti um gagnkvæma samninga og kröfur á hendur því, að öðru leyti en því að dómsúrskurður um að það sé tekið til slita leiðir ekki sjálfkrafa til þess að kröfur á hendur því falli í gjalddaga.

Stefnandi byggir á því að samkvæmt ákvæði II til bráðabirgða, laga nr. 44/2009, eigi ákvæði 100. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., við um skuldajöfnuð stefnda.

Í 100. gr. laga um gjaldþrotaskipti segir að hver sá, sem skuldi þrotabúi, geti dregið það frá sem hann á hjá því hvernig sem skuld og gagnkröfu er varið. Skilyrði þess að beita megi skuldajöfnuði samkvæmt 100. gr. er að lánardrottinn hafi eignast kröfu þá sem hann hyggst nota til skuldajöfnunar a.m.k. þremur mánuðum fyrir frestdag.

Frestdagur stefnanda var eins og áður segir þann 15. nóvember 2008 og því er óheimilt að skuldajafna gagnvart stefnanda kröfum sem urðu til eftir 15. ágúst 2008.

Þeir gjaldmiðlaskiptasamningar sem stefndi notaði til skuldajafnaðar með yfirlýsingu sinni þann 14. nóvember 2008 gagnvart kröfum stefnanda, urðu allir til eftir 15. ágúst 2008, eða á tímabilinu 20. ágúst 2008 til og með 18. september 2009. Stefnda er því þegar af þeirri ástæðu óheimil skuldajöfnun gagnvart stefnanda vegna þessara krafna, óháð réttmæti krafna hans að öðru leyti.

Stefnandi byggir einnig á því að yfirlýsing stefnda um skuldajöfnuð uppfylli ekki almenn skilyrði kröfuréttar um skuldajöfnuð.

Stefnandi byggir á því að tilkynning um skuldajöfnuð þurfi að vera svo skýr og ótvíræð að viðkomandi kröfuhafi geti áttað sig á því hvaða skuld sé verið að jafna á móti annarri. Í yfirlýsingu stefnda var lýst yfir skuldajöfnuði allra krafna stefnda á hendur stefnanda, Íslandsbanka, Haf Funding og Holt Funding, með öllum kröfum stefnda á hendur framangreindum bönkum og sjálfstæðum aðilum og vísað til tveggja lista sem fylgdu yfirlýsingunni. Í öðrum listanum var samantekt á kröfum stefnanda og Íslandsbanka á stefnda og á hinum listanum samantekt á kröfum stefnda á stefnanda og Íslandsbanka. Ekki var hins vegar með neinu móti gerð grein fyrir hvaða krafa ætti að mæta hverri og að hvaða leyti. Með tilliti til þess að kröfuhafar stefnda eru fleiri en einn er mikilvægi þess að skuldajöfnunaryfirlýsingin sé skýr að þessu leyti enn meira. Auk þessa mátti stefnda vera það ljóst að þær kröfur sem lýst er í yfirlýsingunni væru ekki allar tækar til skuldajöfnunar að fullu og því enn og aftur enn mikilvægara að yfirlýsingin væri skýr og ótvíræð um það hvaða krafa ætti að mæta hverri. Stefnanda, öðrum kröfuhöfum eða jafnvel dómstólum getur ekki verið falið það vald eftir á, að meta að hvaða leyti kröfurnar eru hæfar til skuldajöfnunar og þar af leiðandi hvaða krafa skulu mæta hverri.

Einnig byggir stefnandi á því að yfirlýsing um skuldajöfnuð verði að vera án skilyrða og nokkurra fyrirvara. Í yfirlýsingu stefnda kemur m.a. fram að það sé forsenda yfirlýsingarinnar að gjaldfallnir samningar falli í gjalddaga á dagsetningu yfirlýsingarinnar þann 14. nóvember 2008. Stefnandi byggir á því að ógjaldfallnir samningar hafi á þeim degi ekki fallið í gjalddaga og því hafi sú forsenda eða fyrirvari sem stefndi setti fyrir skuldajöfnuði af sinni hálfu ekki gengið eftir.

Stefnandi byggir á því að stefnda hafi ekki verið tæk vanefndaúrræði, s.s. að gjaldfella eða flýta lausnardegi á afleiðusamningum, gagnvart stefnanda þann 14. nóvember 2008 er hann lýsti yfir skuldajöfnuði. Stefndi gat þannig hvorki nýtt sér riftunarákvæði almennra skilmála B vegna markaðsviðskipta við stefnanda né ákvæði almennra skilmála um framvirk gjaldmiðlaviðskipti, t.d. gr. 3.2. í þeim skilmálum til að rifta gjaldmiðlaskiptasamningum og í framhaldi nýta kröfur til skuldajafnaðar við stefnanda.

Þá byggir stefnandi á því að ef svo yrði talið að stefnda hefði verið heimilt að skuldajafna þeim gjaldmiðlaskiptasamningum sem komnir voru í gjalddaga þann 14. nóvember 2008, hefur stefndi ekki rift eða sagt gjaldmiðlaskiptasamningnum upp í samræmi við „Almenna skilmála B vegna markaðsviðskipta“. Í 3. gr. skilmálana, einkum grein 3.1. og 3.2 segir að riftun skuli tilkynnt skriflega.

Verði ekki fallist á sjónarmið stefnanda um að skuldajöfnun stefnda sé honum ekki tæk, hvort sem væri vegna hindrana samkvæmt lögum eða formgalla, byggir stefnandi á því að stefndi geti ekki miðað uppgjör gjaldmiðlaskiptasamninga við gengi Evrópska Seðlabankans þann 9. október 2008, eða EUR/ISK 305. Stefnandi byggir á því að í 19. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands segir að hvern virkan dag sem skipulegir gjaldeyrismarkaðir eru almennt starfandi skal Seðlabanki Íslands skrá gengi krónunnar gagnvart helstu gjaldmiðlum. Það gengi skal notað til viðmiðunar í opinberum samningum, dómsmálum og öðrum samningum milli aðila þegar önnur gengisviðmiðun er ekki sérstaklega tiltekin. Miðað við það beri að miða uppgjör gjaldmiðlaskiptaskiptasamninga við gengi EUR/ISK eins og það var birt af Seðlabanka Íslands á uppgjörsdegi viðkomandi gjaldmiðlaskiptasamninga. Stefnandi vísar einnig til greinar 1.5. í „Almennum skilmálum fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti“, útgefnum af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóða hinn 1. febrúar 1998, en þar kemur fram að “[f]ramvirkt gengi er það gengi milli tveggja gjaldmiðla sem samið er um í samningnum og gildir við uppgjör viðskiptanna á afhendingardegi.” Stefnandi byggir á því að hvorki er í Almennum skilmálum um framvirk gjaldmiðlaviðskipti né í ákvæðum samnings um gjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðlaviðskipti að finna gengisviðmið sem eru sérstaklega tiltekin. Beri því stefnanda og stefnda að lögum skylda til að miða uppgjörsgengi gjaldmiðla samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningum við 19. gr. laga nr. 36/2001. Kröfu stefnda um að uppgjör fari fram á gengi EUR/ISK sem birt var af Evrópska Seðlabankanum á sér hvorki stoð í samningum stefnanda og stefndu né íslenskum lögum.

Þá byggir stefnandi á því að ef svo yrði talið að stefnda hefði verið heimilt að skuldajafna þeim gjaldmiðlaskiptasamningum sem komnir voru í gjalddaga þann 14. nóvember 2008 þá hefur stefndi ekki efnt gjaldmiðlaskiptasamninga sem notaðir voru til skuldajöfnunar af sinni hálfu. Forsenda uppgjörs á grundvelli þeirra er að gagnkvæmt uppgjör þeirra á skyldum hvors aðila um sig fari fram. Kröfur um uppgjör gjaldmiðlaskiptasamninga af hálfu stefnda þann 14. nóvember 2008 áttu sér enga stoð í samningum aðila eða lögum og því um vanefnd af hálfu stefnda að ræða á samningsskuldbindingum sínum samkvæmt framangreindum gjaldmiðlaskiptasamningum.

Um dráttarvexti vísar stefnandi til III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001. Krafa um málskostnað byggir á XXI. kafla laga um meðferð einkamála í héraði nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þóknun sinni. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur samkvæmt 10. tl. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988 og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi krefst sýknu á þeim grundvelli að krafa stefnanda samkvæmt peningamarkaðsláni með auðkenninu FD 79018 hafi verið greidd með skuldajafnaðaryfirlýsingu sem send var stefnanda með bréfi forstjóra stefnda, dags. 11. október 2008, ítrekuð 22. október 2008 og 14. nóvember 2008.

Stefndi byggir á því að honum hafi verið heimilt að lögum að skuldajafna kröfum sínum á hendur stefnanda samkvæmt gjaldmiðlasamningunum („afleiðusamningarnir“) og kröfu stefnanda á grundvelli peningamarkaðslánsins. Öll skilyrði skuldajafnaðar hafi verið uppfyllt þegar skuldajafnaðaryfirlýsingin var gefin.

Samkvæmt 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 44/2009, gilda sömu reglur um slit fjármálafyrirtækis og við gjaldþrotaskipti um gagnkvæma samninga þess og kröfur á hendur því að öðru leyti en því að dómsúrskurður um að fjármálafyrirtæki sé tekið til slita leiðir ekki sjálfkrafa til þess að kröfur á hendur því falli í gjalddaga.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefnda hafi verið óheimilt að nota afleiðusamningana til skuldajafnaðar gagnvart kröfu stefnanda samkvæmt peningamarkaðsláninu þar sem afleiðusamningarnir hafi allir orðið til eftir 15. ágúst 2008. Stefnandi vísar í þeim efnum til 100. gr. gjaldþrotaskiptalaga sem kveður m.a. á um að lánardrottinn þurfi að hafa eignast kröfu áður en þrír mánuðir séu til frestdags svo unnt sé að nota hana til skuldajafnaðar.

Stefnandi hefur lagt fram samninga milli málsaðila um framvirk gjaldmiðlaviðskipti. Samningarnir eru dagsettir á tímabilinu 20. ágúst 2008 til 18. september 2008. Stefndi hefur lagt fram samantekt yfir gjaldmiðlaskiptasamninga aðila. Þar sést að allir umræddir samningar, sem stefnandi hefur lagt fram, að frátöldum samningi frá 18. september 2008, eru að stofni til mun eldri en þriggja mánaða miðað við 15. nóvember 2008.

Fyrirliggjandi yfirlit yfir samningana sýnir að fyrirkomulag samningsgerðarinnar var þannig að samningarnir voru gerðir til skamms tíma í senn. Hver samningur hefur númer sem fram kemur á yfirlitinu. Á hverjum gjalddaga var gerður upp kostnaður/ávinningur og samningurinn framlengdur með óbreyttum höfuðstól. Eina undantekningin frá því að um framlengingu eldri samnings sé að ræða er samningurinn frá 18. september 2008, sem er mótlægur samningur. Þar var stefndi í skuld á endanlegum gjalddaga þannig að samningurinn hefur ekki áhrif hvað varðar skuldajöfnuðinn.

Með vísan til ofangreinds hafnar stefndi þeirri málsástæðu stefnanda að hann hafi eignast kröfur samkvæmt afleiðusamningunum minna en þremur mánuðum fyrir frestdag. Afleiðusamningarnir fólu aðeins í sér framlengingu á líftíma krafna sem stefndi hafði eignast meira en þremur mánuðum fyrir frestdag, þ.e. krafna um afhendingu evra og dollara.

Stefndi telur að 100. gr. gjaldþrotaskiptalaga taki ekki til krafna sem verða til í virku, gagnkvæmu viðskiptasambandi tveggja aðila, eins og því sem verið hefur á milli málsaðila. Eins og fram kemur í málsatvikalýsingu stefnda hafa hann og stefnandi um langa hríð átt í gagnkvæmu viðskiptasambandi. Stefnandi hefur verið viðskiptabanki stefnda um árabil. Á þeim tíma hafa málsaðilar gert fjölmarga samninga sína á milli, þ.m.t. lánssamninga í erlendri mynt og íslenskum krónum, verðtryggða sem óverðtryggða, samninga um framvirk gjaldmiðlaviðskipti, innlánsviðskipti o.s.frv.

Stefndi byggir á því að 100. gr. gjaldþrotaskiptalaga verði ekki skýrð svo að rakin séu upp viðskipti aðila síðustu þrjá mánuðina fyrir frestdag, þannig að kröfur bús á hendur viðskiptamanni haldist í fullu gildi en gagnkröfur viðskiptamannsins séu felldar niður á grundvelli takmörkunar á skuldajafnaðarrétti. Afstaða stefnanda felur í sér að hann telur sig geta krafið stefnda um vexti, verðbætur, gengismun og þjónustugjöld af samningum sem voru í gildi tímabilið 15. ágúst 2008 til 15. nóvember 2008 án þess að hafa samsvarandi skyldu til þess að standa við skuldbindingar sem á honum lentu samkvæmt samningum aðila á sama tímabili. Þessi afstaða stefnanda er í mótsögn við 136. gr. gjaldþrotaskiptalaganna þar sem engin riftunarreglnanna í XX. kafla laganna getur átt við um greiðslur stefnanda til stefnda.

Skuldajöfnun felur í sér greiðslu á kröfu. Almennar reglur kröfuréttarins gilda um skuldajöfnuð svo lengi sem bú kröfuhafans er ekki undir skiptum. Verði kröfuhafinn gjaldþrota síðar, þ.e. eftir að krafa hans var greidd með skuldajöfnuði, þá gildir 136. gr. gjaldþrotaskiptalaga um réttarsambandið og réttinn til riftunar. Í henni felst að riftun skuldajafnaðarins er háð því að í senn sé uppfyllt skilyrði 100. gr. um takmörkun skuldajafnaðar og eitthvert ákvæða XX. kafla gjaldþrotaskiptalaga um riftun ráðstafana þrotamanns o.fl. Í því tilviki sem hér um ræðir fór skuldajöfnuður fram fyrir frestdag. Telji stefnandi sig ekki bundinn af slíkum skuldjöfnuði vegna ákvæða gjaldþrotaskiptalaganna þarf hann með öðrum orðum að höfða riftunarmál á grundvelli laganna og sýna fram á brotið hafi verið gegn takmörkunarreglu 100. gr. og einhverri riftunarreglunni í XX. kaflanum. Það leiðir jafnframt af 4. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki að slíkt riftunarmál verður aðeins höfðað samkvæmt ákvörðun slitastjórnar fjármálafyrirtækis, sé sýnt fram á að eignir félagsins nægi ekki til að efna skuldbindingar þess að fullu.

Málatilbúnaður stefnanda er ekki reistur á ofangreindum grundvelli. Þrátt fyrir að svo hefði verið telur stefndi að hvorki séu uppfyllt skilyrði 100. gr. gjaldþrotaskiptalaga um takmörkun skuldajafnaðar, sbr. ofangreinda umfjöllun, né ákvæða XX. kafla gjaldþrotaskiptalaga um riftun ráðstafana þrotamanns.

Í 40. gr. verðbréfaviðskiptalaga segir orðrétt: „Skriflegur samningur, einn eða fleiri, milli tveggja aðila um að skyldur þeirra samkvæmt afleiðu skuli jafnast hver á móti annarri, með skuldajöfnuði, við endurnýjun eða við vanefnd, greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti, skal halda gildi sínu að fullu þrátt fyrir ákvæði 91. og 100. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.“

Ákvæðið er að finna í V. kafla laganna sem ber heitið „Samningsbundið uppgjör afleiðna“. Í 39. gr. er gildissvið kaflans afmarkað en þar segir að ákvæði kaflans taki til skuldajafnaðar og tryggingaréttinda í tengslum við afleiður. Upphaflega var núgildandi 40. gr. laga um verðbréfaviðskipti takmörkuð við framvirkra vaxtasamninga, vaxta- og gjaldmiðlavalréttarsamninga, framvirkra vaxta- og gjaldmiðlasamninga, vaxta- og gjaldmiðlaskiptasamninga og aðra afleiðusamninga með gjaldmiðla og vexti. Með lögum nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti var gildissviði ákvæðisins breytt þannig að það næði til allra tegunda afleiðna, eins og hugtakið var skilgreint í 1. mgr. 2. gr. laganna.

Ákvæði 40. gr. laga um verðbréfaviðskipti kom fyrst í íslensk lög árið 2000, sbr. lög nr. 99/2000 um breytingu á þágildandi lögum nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti. Með því að lögfesta ákvæðið var verið að innleiða ákvæði tilskipunar EB nr. 96/10 frá 21. mars 1996. Litið var svo á að vegna hins sérstaka eðlis afleiðusamninga væri æskilegt að sérstakar reglur giltu um meðferð þeirra við gjaldþrot, auk þess sem að mikilvægt væri að sambærilegar reglur væru að þessu leyti hér á landi og á Evrópska efnahagssvæðinu. Í athugasemdum frumvarps er síðar varð að lögum nr. 99/2000 segir orðrétt um ákvæðið:

„Hér er fjallað um réttarstöðu höfuðsamninga milli tveggja aðila um jöfnun viðskipta samkvæmt undirsamningum, gagnvart ákvæðum 91. gr. og 100. gr. gildandi laga um gjaldþrotaskipti. Ástæðan fyrir undanþágunni frá 100. gr. er sú að þar er kveðið á um að hver sem skuldar þrotabúi geti dregið það frá sem hann á hjá því ef lánardrottinn hefur eignast kröfuna áður en þrír mánuðir voru til frestdags að fullnægðum frekari skilyrðum. Þessi þriggja mánaða frestur gerir það að verkum að kröfur annars aðilans samkvæmt undirsamningum á grundvelli höfuðsamningsins sem falla til innan þriggja mánaða frestsins verða ekki tækar til skuldajafnaðar. Þetta veldur óviðunandi röskun í samningnum enda eru réttindi og skyldur aðila samkvæmt slíkum samningum samofnar. Tilgangur með undanþágu frá 91. gr. gjaldþrotalaga er að koma í veg fyrir að þrotabú geti gengið inn í þá samninga sem eru hagstæðir fyrir búið en hafnað þeim sem eru óhagstæðir. Í flestum samningum er það þannig að báðir aðilar hafa gagn af samningnum þegar hann er gerður upp. Í afleiðusamningum er það hins vegar þannig að samningurinn felur í sér tap fyrir annan aðilann og samsvarandi hagnað fyrir hinn við uppgjörið. Þrotabú mundi þannig aðeins velja að ganga inn í þá samninga sem væru hagstæðir fyrir búið (cherry picking).

Talið er rétt að gera að skilyrði að slíkir höfuðsamningar séu skriflegir til að tryggja sönnun þeirra, enda geta þeir haft víðtæk réttaráhrif. Tekið skal fram að hér er um að ræða tvíhliða samninga en ekki milli fleiri aðila. Gert er ráð fyrir að hvers konar aðilar geti notfært sér heimildina. Hún er samkvæmt greininni afmörkuð við þá samninga sem taldir eru upp í 32. gr. samkvæmt frumvarpinu, þ.e. ef greinin á að eiga við er einungis er hægt að semja um það í höfuðsamningi að skyldur aðila samkvæmt þeim samningum sem þar eru taldir upp skuli jafnast hver á móti annarri. Ef fjallað er um fleiri samninga í höfuðsamningi en þá sem taldir eru upp gildir ákvæðið ekki um skyldur aðila samkvæmt þeim samningum.“

Ákvæði 3. gr. tilskipunarinnar hljóðar svo:

„3. CONTRACTUAL NETTING (CONTRACTS FOR NOVATION AND OTHER NETTING AGREEMENTS)

(a) Types of netting that the competent authorities may recognize

For the purposes of this point 3 "counterparty" means any entity (including natural persons) that has the power to conclude a contractual netting agreement.

The competent authorities may recognize as risk-reducing the following types of contractual netting:

(i) bilateral contracts for novation between a credit institution and its counterparty under which mutual claims and obligations are automatically amalgamated in such a way that this novation fixes one single net amount each time novation applies and thus creates a legally binding, single new contract extinguishing former contracts;

(ii) other bilateral netting agreements between a credit institution and its counterparty.

(b) Conditions for recognition

The competent authorities may recognize contractual netting as risk-reducing only under the following conditions:

(i) a credit institution must have a contractual netting agreement with its counterparty which creates a single legal obligation, covering all included transactions, such that, in the event of a counterparty's failure to perform owing to default, bankruptcy, liquidation or any other similar circumstance, the credit institution would have a claim to receive or an obligation to pay only the net sum of the positive and negative mark-to-market values of included individual transactions; [...]“

Með undirritun stefnda á markaðsskilmála stefnanda komst á skriflegur samningur milli aðila í samræmi við efni 40. gr. laga um verðbréfaviðskipti, sbr. 2. mgr. 4. gr. skilmálanna. Á grundvelli framangreinds telur stefndi að í ákvæðinu sé heimiluð skuldajöfnun allra afleiðusamninga milli stefnda og stefnanda, að almennum skilyrðum uppfylltum. Þessi skýring styðst enn fremur við orðalagið í 1. mgr. 4. gr. skilmálanna.

Stefndi hefur lagt fram ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Glitnis banka hf. og Nýja Glitnis banka hf., dags. 14. október 2008. Í 1. gr. ákvörðunarinnar kemur fram að öllum eignum Glitnis banka hf. sé ráðstafað til Nýja Glitnis banka hf. Þær eignir og réttindi sem tilgreindar eru í viðauka við ákvörðunina eru þó undanskildar framsalinu. Þá er sérstaklega tekið fram að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum flytjist ekki yfir til Nýja Glitnis banka hf. Stefndi bendir á að stefnandi hefur ekki sýnt fram á að peningamarkaðslánið með auðkenninu FD 79018 sé meðal þeirra eigna sem tilgreindar eru í viðauka ákvörðunarinnar og hafi þar af leiðandi ekki verið flutt yfir til Nýja Glitnis banka hf. Með hliðsjón af 1. gr. ákvörðunarinnar verður því að leggja til grundvallar að ástæða þess að peningamarkaðslánið sé skilið eftir í gamla bankanum sé sú að það sé talið afleiða í skilningi 2. gr. laga um verðbréfaviðskipti.

Stefndi vekur athygli á því að stefnandi virðist í 11. mgr. stefnunnar líta svo á að peningamarkaðslánið sé afleiða í skilningi laganna. Þessu til enn frekari rökstuðnings bendir stefnandi á að lánveiting stefnanda til stefnda átti sér stað með framvirkum samningum. Skilmálar samninganna og uppsetning þeirra eru dæmigerð fyrir framvirka samninga. Skilmálarnir eru mjög stuttir og tilgreina mynt og upphaflega fjárhæð svo og fjárhæð á gjalddaga (framvirka fjárhæð). Þá segir í skilmálunum að um samningana gildi markaðsskilmálar stefnanda og Almennir skilmálar um framvirk gjaldmiðlaviðskipti útgefnir af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóða í febrúar 1998 („skilmálar SFF“). Af framansögðu telur stefndi ljóst að peningamarkaðslánið sé afleiða í skilningi 2. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Þá er óumdeilt í málinu að afleiðusamningarnir milli stefnanda og stefnda, séu afleiður í skilningi sama lagaákvæðis.

Með vísan til ofangreinds telur stefndi að sér hafi verið heimilt að lýsa yfir skuldajöfnuði þann 14. nóvember 2008, enda segir beinlínis í 2. mgr. 4. gr. markaðsskilmálanna, sbr. 40. gr. verðbréfaviðskiptalaga, að ákvæðið gangi framar 100. gr. gjaldþrotaskiptalaga.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að skuldajafnaðaryfirlýsing stefnda uppfylli ekki almenn skilyrði kröfuréttar um skuldajöfnuð. Stefndi hafnar framangreindum sjónarmiðum stefnanda og telur að skuldajafnaðaryfirlýsingin hafi uppfyllt öll slík skilyrði. Yfirlýsingin hafi þar af leiðandi verið bindandi gagnvart stefnanda, eins og nánar er gerð grein fyrir að neðan. Jafnframt telur stefndi að 2. mgr. 4. gr. markaðsskilmálanna, sbr. 40. gr. laga um verðbréfaviðskipti, leiði til sömu niðurstöðu.

Stefnandi byggir á því að yfirlýsing um skuldajöfnuð þurfi að vera svo skýr og ótvíræð að viðkomandi kröfuhafi geti áttað sig á því hvaða skuld sé verið að jafna á móti annarri. Í yfirlýsingunni hafi ekki með neinu móti verið gerð grein fyrir því hvaða krafa ætti að mæta hverri og að hvaða leyti. Með tilliti til þess að kröfuhafar stefnda hafi verið fleiri en einn og að kröfur sem lýst væri í yfirlýsingunni hefðu ekki allar verið tækar til skuldajöfnunar að fullu væri enn mikilvægara að skuldajafnaðaryfirlýsingin væri skýr að þessu leyti.

Stefndi mótmælir þessum röksemdum stefnanda. Stefndi bendir í fyrsta lagi á að skuldajafnaðaryfirlýsingin var samin eftir að viðræður höfðu farið fram milli stefnanda og stefnda um skuldajöfnuð eftir forskrift sem stefnandi lagði sjálfur til. Þessu til staðfestingar leggur stefndi fram tölvubréf starfsmanna stefnanda til starfsmanna stefnda, ásamt drögum eða fyrirmynd að skuldajafnaðaryfirlýsingu. Stefnanda var því vel kunnugt um kröfurnar sem skuldajöfnun var beint gegn.

Í öðru lagi bendir stefndi á að afleiðusamningarnir eru nettaðir og tilgreindir hver fyrir sig í sérstökum viðauka A þar sem fram kemur nafnvirði þeirra, kaupverð, gengi, staða í erlendri mynt og staða í íslenskum krónum. Samkvæmt yfirlitinu er inneign stefnda. 43.671.271.897 kr. miðað við gengi evrunnar hjá Evrópska seðlabankanum 9. október 2008 og er það sú fjárhæð sem stefndi notar til skuldajöfnunar gagnvart stefnanda. Á sama hátt hefur viðauki B við yfirlýsinguna að geyma yfirlit um skuldir stefnda samkvæmt samningum við stefnanda. Heildarskuldin nam 39.211.962.993 kr. miðað við sömu gengisforsendur og í viðauka A. Krafa stefnda umfram skuldir var því tæplega 4,5 milljarðar króna. Teldi stefnandi að skuldajafnaðaryfirlýsingin hafi verið óskýr telur stefndi að stefnanda hafi borið skylda til að tilkynna sér tafarlaust um að svo væri og krefja stefnda um frekari skýringar. Því til stuðnings vísar stefndi til þeirra ríku krafna sem gerðar eru til aðgæsluskyldu fjármálafyrirtækja og þeirrar staðreyndar að skuldajafnaðarlýsingin var að stofni til samin af stefnanda. Þetta gerði stefnandi ekki, enda var honum fullkunnugt um framangreind atriði á þeim tíma þegar yfirlýsingin var gefin út. Ítrekað skal að mótbáru um óskýrleika var fyrst haldið fram í stefnu málsins. Þannig var hvergi að henni vikið í bréfi stefnanda til stefnda dags. 18. desember 2008 þar sem athugasemdir voru settar fram við heimild stefnda til skuldajöfnunar.

Í þriðja lagi bendir stefndi á að inneign hans samkvæmt skuldajafnaðaryfirlýsingunni umfram skuldir við stefnanda nam 4,5 milljörðum króna. Því var í sjálfu sér ekki ástæða til að tilgreina nákvæmlega hvaða krafa ætti að mæta hverri, enda var staðreyndin sú að stefnandi gerði engar athugasemdir við form yfirlýsingarinnar þegar hann setti fram andmæli sín 18. desember 2008. Undirstrikað skal að ríkar kröfur ber að gera til stefnanda sem fjármálastofnunar um að bregðast strax við gagnvart viðskiptamanni telji fjármálafyrirtækið á skorta um skýrleika í meiri háttar tilkynningu frá viðskipamanninum um viðskiptasambandið.

Loks bendir stefndi á að þrátt fyrir að ágreiningur sé milli málsaðila um hvaða gengi skuli notað til viðmiðunar við uppgjör afleiðusamninganna hefur stefnandi viðurkennt að hann skuldi stefnda mun hærri fjárhæð en hann krefur um í þessu máli. Samkvæmt yfirliti sem stefnandi sendi stefnda 25. febrúar 2009 á stefndi inneign vegna afleiðusamninganna sem nemur 12.350.850.000 kr. auk vaxta frá skráðum gjalddögum samninganna

Af hálfu stefnanda er á því byggt að yfirlýsing um skuldajöfnuð verði að vera án skilyrða og nokkurra fyrirvara. Sú meinta forsenda eða fyrirvari sem stefndi hafi sett fyrir skuldajöfnuði um að gjaldfallnir samningar féllu í gjalddaga á dagsetningu yfirlýsingarinnar hafi ekki gengið eftir.

Hér gætir misskilnings hjá stefnanda. Í framangreindu orðalagi felst ekki að stefndi hafi talið að yfirlýsingin væri háð ákveðnum forsendum og fyrirvörum sem síðar ættu eftir að koma í ljós. Stefndi taldi þvert á móti að umræddar forsendur væru fyrir hendi og var í raun einungis að undirstrika að skuldajöfnun færi fram í síðasta lagi þegar uppgreiðsluheimildir væru fyrir hendi.

Stefndi telur að allar kröfur sem tilgreindar eru í skuldajafnaðaryfirlýsingunni frá 14. nóvember 2008 og eru til umfjöllunar í máli þessu, sbr. ofangreint, hafi verið hæfar til að mætast þegar yfirlýsingin var gefin út. Stefndi bendir í fyrsta lagi á að gjalddagi peningamarkaðslánsins hafi verið þann 10. október 2008. Stefnda var þar af leiðandi heimilt að greiða kröfuna með skuldajafnaðaryfirlýsingunni. Ekki er til umfjöllunar í þessu máli hvort stefnda hafi verið heimilt að greiða aðrar kröfur sem tilgreindar voru í viðauka B við skuldajafnaðaryfirlýsinguna. Þá hefði niðurstaða í þeim efnum heldur engin áhrif á greiðslu stefnda á peningamarkaðsláninu í formi skuldajafnaðar, enda er sérstaklega tekið fram í skuldajafnaðaryfirlýsingunni að séu einhverjar kröfur ekki hæfar til að mætast skuli yfirlýsingin skoðast sem skuldajöfnun að því er varðar kröfur sem eru hæfar til að mætast.

Stefndi telur að allar kröfur stefnanda samkvæmt afleiðusamningunum hafi gjaldfallið og verið nettaðar áður en yfirlýsingin var gefin út þann 14. nóvember 2008. Í þeim efnum vísar stefndi til reglna kröfuréttarins um fyrirsjáanlega vanefnd, ákvæða gr. 3.1-3.3 í skilmálum SFF og 2. mgr. 4. gr. markaðsskilmálanna. Stefndi hafnar þeim mótbárum stefnanda að honum hafi ekki verið tæk vanefndaúrræði, s.s. að gjaldfella eða flýta lausnardegi á afleiðusamningunum. Þá hafnar stefndi því einnig að hann hafi ekki rift eða sagt afleiðusamningunum upp í samræmi við markaðsskilmálana.

Stefndi byggir á að sér hafi verið heimilt að lýsa yfir lokun allra afleiðusamninga með tölvubréfi, dags. 9. október 2008, á grundvelli almennra reglna kröfuréttar um fyrirsjáanlega vanefnd. Stefndi telur að sérstaklega hafi þurft að mæla fyrir um það í samningum og skilmálum sem gilda í skiptum málsaðila ef ætlunin hefði verið að svipta stefnda rétti til að beita almennum vanefndaúrræðum kröfuréttarins, einkum þegar haft er í huga að samningarnir voru samdir einhliða af hálfu stefnanda eða til þeirra vísað af hans hálfu. Almennt er viðurkennt að greiðsluþrot skuldara feli í sér sérstakt tilvik af fyrirsjáanlegri vanefnd, sem veitt getur kröfuhafa heimild til riftunar

Stefndi telur óumdeilt að frá og með 7. október 2008 hafi verið fyrirsjáanlegt að stefnandi gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt afleiðusamningunum um afhendingu gjaldeyris á uppgjörsdegi gegn afhendingu á íslenskum krónum. Því til stuðnings vísar stefndi til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um skipan skilanefndar fyrir stefnanda, dags. 7. október 2008. Meðal skilyrða fyrir skipan skilanefndar var að líkur væru á að stefnandi gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar gagnvart viðskiptavinum eða kröfuhöfum, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., sbr. núgildandi VI. ákvæði til bráðabirgða í lögum um fjármálafyrirtæki. Þá vísar stefndi einnig til þeirra sjónarmiða sem fram koma í beiðni stefnanda um heimild til greiðslustöðvunar og rakin eru í úrskurði frá Héraðsdómi Reykjavíkur þar að lútandi frá 24. nóvember 2008. Þannig segir í úrskurðinum að stefnandi hafi verið ófær um að mæta greiðsluskuldbindingum sínum gagnvart lánardrottnum. Hafi þetta orðið til þess að ýmsir lánardrottnar hafi tekið ákvörðun um gjaldfellingu lána, m.a. á grundvelli ákvæðis í lánssamningum sem heimili lánveitendum að gjaldfella lán verði vanefnd á öðru og óskyldu láni (e. cross-default clauses).

Stefndi bendir jafnframt á að ógjaldfærni stefnanda leiddi til þess að ISDA (International Swaps and Derivatives Association) gaf út fyrirmæli (e. Protocol) um uppgjör afleiðusamninga þar sem stefnandi væri annar aðila. Í fyrirmælunum var skilgreint að stefnandi hefði þann 7. október 2008 orðið ófær til efnda á skuldbindingum sínum samkvæmt afleiðusamningum og því væri sá dagur gjaldfellingar- eða uppgjörsdagur (e. Default Date) gagnvart stefnanda á afleiðum, þ.m.t. framvirkum gjaldmiðlasamningum.

Stefndi bendir á að krafa um lokun samnings er vægara úrræði en yfirlýsing um riftun samningsins. Fyrirsjáanleg vanefnd stefnanda veitti stefnda heimild til riftunar afleiðusamninganna. Af því leiðir að honum voru heimil öll vægari vanefndaúrræði, þ.m.t. að krefjast lokunar samnings.

Samkvæmt gr. 3.1 í skilmálum SFF er aðila heimilt að að rifta öllum samningum um framvirk gjaldmiðlaviðskipti vanefni gagnaðili einhvern þeirra samninga sem í gildi eru milli aðila. Stefnandi telur að sér hafi verið heimilt að krefjast lokunar á afleiðusamningunum með tölvubréfi, dags. 9. október 2008, þrátt fyrir að afleiðusamningarnir hafi ekki verið komnir á gjalddaga. Því til stuðnings vísar stefndi til ofangreindrar umfjöllunar um að þann dag hafi verið fyrirsjáanlegt að stefnandi gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt afleiðusamningunum. Stefndi telur að rök standi ekki til þess að skýra ákvæðið á þá vegu að bíða þurfi með tilkynningu um riftun samnings þegar fyrir liggur að gagnaðili muni vanefna samninginn. Stefndi telur jafnframt að stefndi geti ekki borið fyrir sig að formskilyrði ákvæðisins hafi ekki verið uppfyllt. Áskorun um að bætt verði úr vanefndum getur aðeins haft þýðingu í tilvikum þar sem líkur eru á að gagnaðili geti efnt. Sú var ekki raunin í tilviki stefnanda. Telji dómurinn að tilkynning stefnda um lokun samninganna þann 9. október 2008 hafi ekki uppfyllt skilyrði gr. 3.1 telur stefndi að líta verði svo á að samningunum hafi verið lokað með bréfi stefnda til stefnanda þann 22. október 2008. Þá voru tveir afleiðusamninganna komnir í gjalddaga.

Samkvæmt gr. 3.2 í skilmálum SFF er samningsaðila heimilt að rifta öllum samningum við gagnaðila, inni gagnaðilinn ekki af hendi greiðslu samkvæmt einhverjum samningi sem leggur á hann greiðsluskyldu og samningurinn hafi verið gjaldfelldur vegna þess. Stefndi telur óumdeilt að sú staða sem hér greinir hafi verið uppi í tilviki stefnanda og vísar í þeim efnum til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um skipan skilanefndar fyrir stefnanda, dags. 7. október 2008. Þá vísar stefndi einnig til þeirra sjónarmiða sem fram koma í beiðni stefnanda um heimild til greiðslustöðvunar sem rakin eru í áðurnefndum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þar að lútandi og rakin voru í næsta kafla hér að framan. Með vísan til ofangreinds telur stefndi að sér hafi verið heimilt að krefjast lokunar á afleiðusamningunum 9. október 2008.

Stefndi telur jafnframt að sér hafi verið heimilt að krefjast lokunar á afleiðusamningunum á grundvelli gr. 3.3 í skilmálum SFF, eins og skýra verði ákvæðið með hliðsjón af tilgangi þess. Þar er kveðið á um að aðila sé heimilt að rifta öllum samningum við gagnaðila um framvirk gjaldmiðlaviðskipti hafi verið gert árangurslaust fjárnám hjá samningsaðila eða hann leitað nauðasamninga, óskað sjálfur eftir gjaldþrotaskiptum á búi sínu, sameinast öðru félagi með yfirtöku eða samruna eða verið skipt í tvö eða fleiri félög. Með vísan til bréfs þáverandi stjórnar stefnanda til Fjármálaeftirlitsins þann 7. október 2008, þar sem fram kemur að það sé mat stjórnarinnar að skilyrði 5. gr. laga nr. 125/2008 séu uppfyllt og ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda og Nýja Glitnis banka hf., telur stefndi að uppfyllt hafi verið skilyrði gr. 3.3. Að því er framangreint varðar bendir stefndi á að ákvæði núgildandi 102. gr. laga um fjármálafyrirtæki, sem kveður á um að dómsúrskurður um að bú fjármálafyrirtækis sé tekið til slita leiði ekki sjálfkrafa til þess að kröfur á hendur því falli í gjalddaga, hafði ekki verið lögfest þegar atvik málsins gerðust. Í þágildandi 1. mgr. 103. gr. laganna var aðeins tekið fram að um skipti á búi fjármálafyrirtækis gildi almennar reglur laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nema annað væri tekið fram í lögunum. Samkvæmt 99. gr. gjaldþrotaskiptalaga falla allar kröfur á hendur þrotabúi sjálfkrafa í gjalddaga við uppkvaðningu úrskurðar um að búið sé tekið til gjaldþrotaskipta. Stefndi telur jafnframt að 14. tl. í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafi ekki þýðingu þar sem ákvæðið eigi sér ekki lagastoð og geti því ekki hindrað stefnda í að beita samningsbundnum vanefndaúrræðum.

Í gr. 3.4 skilmála SFF er tekið fram að við gjaldþrot samningsaðila gjaldfalli allir samningar milli aðila um framvirk gjaldmiðlaviðskipti, án sérstakrar tilkynningar þar um. Stefndi byggir á því að með gjaldþroti í skilningi ákvæðisins sé átt við að skuldari sé ógjaldfær, þ.e. að hann sé ófær um að inna af hendi skuldbindingar sínar þegar þær falla í gjalddaga. Stefndi telur þar af leiðandi að skilyrði ákvæðisins hafi verið uppfyllt þann 7. október 2008 þegar stefnanda var skipuð skilanefnd með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Því hafi stefnda verið heimilt að krefjast lokunar á afleiðusamningunum með tölvubréfi, dags. 9. október 2008.

Stefndi telur að í öllum tilvikum hafi verið uppfyllt skilyrði gr. 3.1-3.3 um að riftun sé lýst yfir skriflega, sbr. tölvupóst starfsmanns stefnda til stefnanda um lokun samninganna, dags. 9. október 2008, og bréf stefnda til stefnanda, dags. 11. og 22. október 2008, og skuldajafnaðaryfirlýsing, dags. 14. nóvember 2008. Stefndi bendir á hugtakið riftun sem vísað er til í ákvæðum skilmálanna sé ekki eiginleg riftun í merkingu kröfuréttar heldur sé um að ræða lokun á samningi þar sem fram fer sérstakt uppgjör á grundvelli 4. gr. skilmálanna. Þar af leiðandi telur stefndi að ekki skipti máli hvort notað var orðið „lokun“ eða „riftun“. Stefndi vísar jafnframt til þess sem áður greinir um að skuldajafnaðaryfirlýsingin hafi verið samin eftir forskrift sem stefnandi lagði sjálfur fram.

Með því telur stefndi að stefnandi hafi viðurkennt að ganga hafi þurft frá uppgjöri afleiðusamninganna, en forsenda slíks uppgjörs er viðurkenning á heimild til lokunar/riftunar á samningunum. Að lokum telur stefndi að það skilyrði skilmálanna að tilkynning sé send skriflega sé eingöngu sönnunarlegs eðlis. Því hafi tilkynning starfsmanns stefnda með tölvupóstinum þann 9. október 2009 uppfyllt skilyrði skilmálanna, enda er óumdeilt í málinu að hún hafi borist stefnanda.

Hafni dómurinn málsástæðum stefnda um að honum hafi verið heimilt að gjaldfella afleiðusamningana á grundvelli fyrirsjáanlegrar vanefndar og gr. 3.1-3.4 í skilmálum SFF byggir stefndi á því að skyldur málsaðila samkvæmt afleiðusamningunum hafi sjálfkrafa fallið í gjalddaga og jafnast hvor á móti annarri, án sérstakrar tilkynningar þar að lútandi, á grundvelli 2. mgr. 4. gr. markaðsskilmálanna, sbr. 40. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Því til stuðnings vísar stefndi til orðalags ákvæðisins og tilskipunar EB nr. 96/10 frá 21. mars 1996, sem er fyrirmynd þess. Stefndi bendir á að samkvæmt 10. gr. markaðsskilmálanna ganga þeir framar skilmálum SFF. Fyrrnefndu skilmálarnir áskilja ekki að send sé sérstök tilkynning vegna skuldajöfnunarinnar.

Samkvæmt orðalagi 2. mgr. 4. gr. markaðsskilmálanna verður ákvæðið ekki virkt nema við vanefnd, greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti. Stefndi telur að framangreind skilyrði hafi verið uppfyllt og vísar í þeim efnum til umfjöllunar í köflum 2.1.3.1 og 2.1.3.2.

Stefndi telur að öll önnur skilyrði skuldajafnaðar hafi verið uppfyllt þegar hann lýsti yfir skuldajöfnuði þann 14. nóvember 2008, en öðru er ekki haldið fram af hálfu stefnanda.

Stefndi telur að við uppgjör afleiðusamninganna beri að miða við raunverulegt markaðsgengi gjaldmiðla 9. október 2008. Þann dag krafðist stefndi lokunar á afleiðusamningunum á grundvelli almennra reglna kröfuréttar um afleiðingar fyrirsjáanlegrar vanefndar og skilmála SFF. Stefndi bendir jafnframt á að í málatilbúnaði stefnanda er því ekki sérstaklega mótmælt að 9. október 2008 sé sá dagur sem notaður skuli til viðmiðunar við uppgjörið. Stefnandi gerir einungis ágreining um hvert gengi gjaldmiðla hafi verið umræddan dag.

Fallist dómurinn ekki á að við uppgjör skuli miðað við gengi gjaldmiðla 9. október 2008 telur stefndi að miða beri við raunverulegt markaðsgengi 7. október 2009. Í þeim efnum vísar stefndi til gr. 4.2 í skilmálum SFF þar sem tekið er fram að við samningsslit skuli útreikningur á hagnaði og tapi byggður á markaðsskilyrðum tveimur bankadögum fyrir samningsslitadaginn. Samningsslitadagurinn telst vera 9. október 2008 en þá krafðist stefndi lokunar á afleiðusamningunum með tölvubréfi til stefnanda. Um heimild stefnda til að krefjast lokunar á samningunum þann daginn vísast til umfjöllunar í kafla 2.1.3. Stefndi vísar jafnframt til áðurnefndra fyrirmæla ISDA þar sem skilgreint er að stefnandi hafi þann 7. október 2008 orðið ófær til efnda á skuldbindingum sínum samkvæmt afleiðusamningum og því sé sá dagur gjaldfellingar- eða uppgjörsdagur (e. Default Date) gagnvart stefnanda á afleiðum, þ.m.t. framvirkum gjaldmiðlasamningum. Þá vísar stefndi til þess að sé litið svo á að afleiðusamningarnir hafi sjálfkrafa gjaldfallið á grundvelli 2. mgr. 4. gr. markaðsskilmálanna, sbr. 40. gr. laga um verðbréfaviðskipti, hafi það gerst þann 7. október 2009. Þann dag varð ljóst að samningarnir yrðu vanefndir af hálfu stefnanda.

Fallist dómurinn ekki á ofangreint telur stefndi að uppgjör beri að miða við markaðsgengi gjaldmiðla á þeim degi sem dómurinn telur að samningarnir hafi verið gjaldfelldir eða eftir atvikum tveimur bankadögum fyrir þann dag sem um ræðir, sbr. gr. 4.2 í skilmálum SFF.

Peningamarkaðslánið er í íslenskum krónum. Í viðauka B við skuldajafnaðaryfirlýsinguna er staða lánsins reiknuð miðað við 31. október 2008.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að við uppgjör afleiðusamninganna verði ekki stuðst við gengi Evrópska Seðlabankans þann 9. október 2008, sem var EUR/ISK 305. Stefnandi telur að við uppgjörið skuli miða við skráð gengi Seðlabanka Íslands gagnvart gjaldmiðlum og vísar því til stuðnings til 19. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands.

Stefndi hafnar því að 19. gr. laga um Seðlabanka Íslands eigi við, enda er sérstaklega tekið fram í ákvæðinu að það gildi aðeins þegar önnur gengisviðmiðun er ekki sérstaklega tiltekin í samningi aðila. Stefndi telur að slíka gengisviðmiðun sé annars vegar að finna í skilmálum SFF og hins vegar í markaðsskilmálunum. Í gr. 4.2 fyrrnefndu skilmálanna segir orðrétt:

„Falli samningur um framvirk gjaldmiðlaviðskipti úr gildi reiknar bankinn út þann hagnað og tap sem myndast hjá samningsaðilum við það að samningurinn fellur úr gildi. Hagnaður og tap er fundið með því að bera saman virði samningsins við riftun hans, miðað við vexti og gengi hlutaðeigandi gjaldmiðla á þeim tíma, og virði hans á afhendingardegi. Útreikningurinn skal byggður á markaðsskilyrðum tveimur bankadögum fyrir samningsslitadaginn Bankinn skal senda viðskiptamanninum útreikninginn innan fjórtán daga frá því að samningurinn féll úr gildi og gefa honum kost á að koma með athugasemdir við útreikninginn. Viðskiptamaðurinn skal koma athugasemdum sínum á framfæri innan sjö daga. Bankinn skal hafa þær til hliðsjónar í endanlegum útreikningi sínum.“

Í 2. mgr. 7. gr. markaðsskilmálanna segir orðrétt:

„Bankanum er heimilt, en undir engum kringumstæðum skylt, að gjaldfella eða loka samningi og/eða samningum fyrirvaralaust þegar viðskiptamaður vanefnir skuldbindingar sínar verulega. Við útreikning á hagnaði/tapi er tekið mið af markaðsaðstæðum á gjaldfellingardegi.“

Í neðanmálsgrein við ákvæðið segir jafnframt:

„Lokun með mótstæðum samningi sem eyðir heildarmarkaðsáhættu skal fara fram á eðlilegu gengi m.v. markaðsgengi, markaðsvexti og kjör viðskiptamanns á þeim tíma.“

Með vísan til ofangreinds telur stefndi að við uppgjör afleiðusamninganna skuli miðað við markaðsskilyrði, þ.e. raunverulegt markaðsgengi gjaldmiðla. Stefndi telur að þar sem skráðri gengisvísitölu og opinberu viðmiðunargengi Seðlabanka Íslands var handstýrt af hálfu bankans á þeim dögum sem um ræðir þá hafi það ekki endurspeglað raunverulegt markaðsverð íslenskrar krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Stefndi telur að skráð gengi hjá Seðlabanka Evrópu umrædda daga hafi verið raunverulegt markaðsverð, enda byggðist það á frjálsum viðskiptum með krónuna á á markaði. Stefndi hyggst afla mats dómkvaddra matsmanna um markaðsverð íslensku krónunnar á þeim degi sem uppgjör miðast við. Stefndi áskilur sér rétt til að miða kröfugerð sína við niðurstöðu matsmanna.

Stefndi vekur athygli á því að afleiðusamningar af því tagi sem um ræðir, þ.e. svokallaðir gjaldmiðlaskiptasamningar eða framvirkir gjaldmiðlasamningar, fela í sér að samningsaðilar skiptast á höfuðstólum tveggja mynta á ákveðnu gengi í framtíðinni. Enginn vafi leikur á því að hvorki stefnandi né stefndu gátu útvegað evrur eða dollara á skráðu gengi Seðlabanka Íslands á uppgjörsdegi samninganna. Stefnandi gat því ekki efnt skyldur sínar og stefndi gat ekki takmarkað tjón sitt með kaupum á evrum og dollurum á því gengi sem skráð var hjá Seðlabanka Íslands. Tjón stefnda miðast við raunverulegt verðmæti þeirrar myntar sem hann fékk ekki afhenta þrátt fyrir samning þar um.

Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ekki efnt afleiðusamningana sem notaðir voru til skuldajöfnunar af sinni hálfu. Forsenda uppgjörs á grundvelli samninganna sé að gagnkvæmt uppgjör á skyldum hvors aðila um sig fari fram. Krafan um uppgjör afleiðusamninganna af hálfu stefnda þann 14. nóvember 2008 hafi ekki átt sér neina stoð í samningum aðila eða lögum.

Stefndi telur að ofangreind sjónarmið stefnanda eigi ekki við rök að styðjast. Stefndi vísar til ofangreindrar umfjöllunar um heimild til að krefjast lokunar á afleiðusamningunum á grundvelli reglna kröfuréttar um afleiðingu fyrirsjáanlegrar vanefndar, skilmála SFF og 2. mgr. 4. gr. markaðsskilmálanna. Á þeim tíma sem um ræðir lá fyrir að stefnandi gæti ekki efnt skyldur sínar samkvæmt afleiðusamningunum, eins og kom á daginn þegar á reyndi á afhendingu gjaldeyris á fyrsta gjalddaga samninganna 21. október 2008. Við slíkar aðstæður hafi verið ótækt að ætla stefnda að efna samningana af sinni hálfu. Fyrirsjáanleg vanefnd stefnanda leysti stefnda undan skyldu til að efna samningana samkvæmt efni sínu. Þessu til stuðnings vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttar um heimild aðila að gagnkvæmum samningi til að halda eftir greiðslum. Sömu sjónarmið búa á bak við 90. gr. gjaldþrotaskiptalaga þar sem mælt er fyrir um heimild viðsemjanda þrotamanns til að halda greiðslu á grundvelli gagnkvæms samnings.

Stefndi byggir mál sitt á almennum reglum kröfuréttarins, m.a. um heimild til skuldajafnaðar, afleiðingar fyrirsjáanlegrar vanefndar og heimild aðila gagnkvæms samnings til að halda eftir greiðslum. Þá byggir stefndi á skýringu ákvæða laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., einkum 90., 99. og 100. gr., auk XX. kafla laganna. Stefndi vísar jafnframt til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum XII. kafla laganna og ákvæða til bráðabirgða, sbr. lög nr. 125/2008 og 44/2009. Þá byggir stefndi á ákvæðum laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, einkum 2., 39. og 40. gr. laganna, auk skýringar á 19. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands.

Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Eins og hér að framan er rakið krafðist stefndi þess með yfirlýsingu þann 14. nóvember 2008 að kröfu stefnanda yrði skuldajafnað við kröfu stefnda. Í greinargerð sinni gerði stefndi gagnkröfu til skuldajafnaðar sem hann byggði á sömu kröfu og í yfirlýsingunni. Í bókun stefnanda sem lögð var fram í þinghaldi þann 20. desember 2011 segir að stefnandi hafi ákveðið að samþykkja skuldajafnaðaryfirlýsingu stefnda miðað við stöðu krafna 9. október 2008.

Með bókun stefnda sem lögð var fram þann 23. apríl 2012 segir að vegna breytinga stefnanda á kröfugerð sinni í þinghaldi þann 20. desember 2011 þegar stefnandi samþykkti skuldajöfnuð krafna stefnda á hendur stefnanda lýsi stefndi því yfir að hann samþykki kröfur stefnanda eins og þeim er lýst í stefnu aðrar en málskostnaðarkröfu.

Í þinghaldi þann 6. júní sl. er bókað eftir lögmanni stefnda að með bókun stefnda þann 23. apríl s.l. hafi stefndi fallið frá gagnkröfu til skuldajafnaðar.

Þar sem stefndi hefur samþykkt dómkröfu stefnanda og jafnframt fallið frá gagnkröfu sinni til skuldajafnaðar ber að taka til greina kröfu stefnanda eins og hún er sett fram í stefnu og dæma stefnda til að greiða stefnanda 1.524.408.333 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. október 2008 til greiðsludags.

Í bókun stefnanda sem lögð var fram þann 11. maí 2012 kemur fram að þeir lögmenn sem starfað hafa fyrir stefnanda hafi eytt samtals 345 klukkustundum í rekstur máls þessa og þriggja annarra mála sem rekin hafa verið samhliða, þ.e. mál nr. E-12330/2009, E-10158/2009 og E-11719/2009. Málin séu umfangsmikil og varði gríðarlega mikla hagsmuni og hafa þar af leiðandi kallað á mikla vinnu. Tímagjald lögmanna stefnanda sé 23.200 kr. án virðisaukaskatts. Einnig segir þar að ákvörðun stefnda um að taka til varna í málinu hafi sannanlega frá upphafi verið þarflaus og án tilefnis

Með bókun stefnda sem lögð var fram þann 30. maí 2012 var málskostnaðarkröfu stefnanda samkvæmt framlagðri bókun 11. maí 2012 mótmælt og þess aðallega krafist að málskostnaður verði felldur niður en til vara er krafist úrskurðar dómara um hæfilegan málskostnað.

Með vísan til ofangreindrar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar sem þykir hæfilega ákveðinn 1.000.000 kr. Hefur þá verið haft til hliðsjónar umfang málsins, þar á meðal fjölda þinghalda, ágreiningur sem uppi hefur verið vegna matsgerðar, þess að samhliða voru rekin þrjú önnur mál gegn stefnda af hálfu sömu lögmanna auk þess sem tillit hefur verið tekið til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Klakki ehf., greiði stefnanda, Glitni banka hf., 1.524.408.333 kr., auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. október 2008 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 1.000.000 kr. í málskostnað.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf