E-41/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 20. mars sl., er höfðað af I-kvk-þgf B-kvk-þgf, þinglýstum eiganda býlisins Gnúpufells í Eyjafjarðarsveit, með stefnu birtri 11. febrúar 2014. Málið var upphaflega höfðað gegn Hömlum ehf., dótturfélagi Landsbanka Íslands hf., þinglýstum eiganda býlisins Möðruvalla í sömu sveit. Stefndi, Hrísvellir ehf., í Eyjafjarðarsveit, tók við aðild málsins eftir kaup félagsins á Möðruvöllum þann 20. febrúar 2014.

Mál þetta er höfðað til viðurkenningar á landamerkjum jarðanna Gnúpufells og Möðruvalla.

Dómkröfur stefnanda eru að viðurkennt verði með dómi að landamerki milli Gnúpufells, land nr. 152605, annars vegar og Möðruvalla, land nr. 152731, hins vegar, séu sem hér segir með merktum hnitpunktum samkvæmt hnitakerfi ISN93: Úr punkti í miðjum gilkjafti Núpárgils Y 549420 X 538235 beint í punkt við Eyjafjarðará 550770 X 537220. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Dómkröfur stefnda eru að landamerki jarðanna Möðruvalla og Gnúpufells verði ákvörðuð með eftirfarandi hætti, en þar um er vísað til hnitsetts korts: Úr punkti í miðjum gilkjafti Núpárgils, hnit: austur 538246,4, norður 549379,6, um punkt í farvegi Núpár, hnit: austur 537025,0, norður 550453,6, „á móts við svonefndan „Keppsteig“, eða sem svo er nefndur, Sauðhúshvammur, sem verður bein stefna í Gerðargil í Hvassafellsfjall“ eins og segir í landamerkjabréfi fyrir Möðruvelli, sbr. dskj. nr. 25. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I.

Lögbýlin Gnúpufell og Möðruvellir eru í austanverðum Eyjafjarðardal og nær vesturhluti þeirra beggja að Eyjafjarðará. Milli jarðanna rennur Núpá, sem kemur úr Sölvadal. Er Gnúpufell sunnan árinnar, en Möðruvellir norðan hennar. Ofan „Núpargilskjafts“ að norðan liggja fyrrum hjáleigur Möðruvalla, þ. á m. Hríshóll, áður Fjósakot, og Stekkjarflatir, en einnig aðrar hjáleigur. Neðan „Núpargilskjafts“ eru Núpáreyrar og eru allmiklir hólmar, jarðvegsflákar, á milli gamalla og nýrra farvega upp frá bökkum Eyjafjarðarár. Núverandi árfarvegur Núpár er sunnan við þann hólma við Eyjafjarðará sem stefnandi nefnir Ystahólma/Sandgerðishólma, en stefndi nefnir Tjarnargerðishólma.

Í málavaxtalýsingum sínum vísa aðilar m.a. til þess að margar lögfestur hafi verið gerðar fyrir jarðirnar Gnúpufell og Möðruvelli og hafi í einni þeirra, sem hafi verið lesin upp á manntalsþingi í Saurbæ 26. maí árið 1755, verið minnst á landamerki Möðruvalla gagnvart Gnúpufelli. Þar segir að landamerki Möðruvalla til suðurs séu: „Enn ad Sunnan i þann gamla gard sem liggujr frá Núpárgile i fjall upp, fijrer sunnann Hlijfjá í logne ur Núpár gilz gljúfre til Eyafiardar ár [innskot frá spássíu]“

Landamerkjabréf fyrir Möðruvelli var útbúið 28. apríl 1886 og var því þinglýst 24. maí 1888. Segir þar um landamerki jarðarinnar gagnvart Gnúpufellsjörðinni: „... suður í miðjan Núpárgilskjapt, og þaðan eru merkin í milli Möðruvalla og Núpufells í hinn gamla árfarveg rjettlynis að Eyjafjarðará yzt á móts við svo nefndan „Keppsteig“, eða sem nú er nefndur Sauðhúshvammur, sem verður bein stefna í Gerðargil í Hvassafellsfjall (utanvert við Saurbæjarvöll).“

Landamerkjabréf fyrir Gnúpufell var útbúið 19. maí 1890 og var því þinglýst 17. maí 1892. Segir þar um landamerki jarðarinnar gagnvart Möðruvöllum: „Að norðan ræður farvegur á Núpáreyrum er liggur frá Núpárgili til Eyjafjarðarár og er sú stefna norðanvert við svonefndan Keppsteig og þaðan í Gerðargil í Hvassafellsfjalli þar sem það hverfur undir hálsinn norðanvert við Hálstún.“

Stefnandi hefur búið í Gnúpufelli frá því fyrir miðja síðustu öld. Var hún lengstum í búrekstri með eiginmanni sínum, D-kk-þgf heitnum P-kk-þgf, og föður hans. Eftir fráfall þeirra feðga hefur stefnandi haldið áfram búrekstrinum ásamt m.a. syni sínum.

Nokkur eigendaskipti hafa verið að Möðruvallabýlinu og þ. á m. um miðjan sjötta áratuginn, í byrjun þess sjöunda og á níunda áratug síðustu aldar, en einnig á árinu 2002. Á hluta þessa tímabils var rekið félagsbú á jörðinni, en eins og fyrr sagði festi stefndi kaup á jörðinni í ársbyrjun 2014.

Í málavaxtalýsingu stefnanda segir frá því að þáverandi jarðeigandi Gnúpufells og síðar eiginmaður stefnanda, fyrrnefndur D-kk-nf P-kk-nf, hafi heyjað hluta af þeim hólma sem hún nefnir Ystahólma/Sandgerðishólma. Hafi D-kk-nf síðast heyjað hólmann sumarið 1948, enda hafi hann þá verið véltækur.

Stefnandi vísar til þess að þann 19. júní 1949 hafi mjög stórt jarðfall fallið í Sölvadal og niður í Núpárgil og stíflað ána um stundarsakir. Áin hafi síðan brotist fram með miklum aur- og grjótburði, en þessa hafi gætt rækilega niður á Núpáreyrum. Eftir flóðið hafi leiðin út hólmann, sem stefnandi nefnir Ystahólma, en stefndi Tjarnargerðishólma, verið mjög torfarin.

Stefnandi vísar til þess að á árunum eftir 1960 hafi þáverandi eigendur Möðruvalla hafist handa við ræktun túna á landi sínu neðst á Núpáreyrum, á bökkunum austan Eyjafjarðarár. Þá hafi þeir árið 1969 enn fremur hafið ræktun á hluta Ystahólma (Sandgerðishólma), þrátt fyrir að það væri sunnan landamerkjalínu jarðanna í skilningi stefnanda. Vegna þessarar síðastnefndu ræktunar hafi eigendur Gnúpufells strax gert athugasemdir um að hið fyrirhugaða ræktunarsvæði væri í landi jarðar þeirra. Stefnandi vísar til þess að eiginmaður hennar, fyrrnefndur D-kk-nf P-kk-nf, hafi er þetta gerðist verið á sjúkrahúsi og hafi hann því ekki getað beitt sér af nægum krafti gegn þessum yfirgangi þáverandi nágranna á Möðruvöllum. Þeir hafi því farið sínu fram með nytjar á umræddum hólma þrátt fyrir mótmælin.

Í málavaxtalýsingu stefnda er ofangreindri atvikalýsingu ekki að öllu leyti andmælt. Stefndi kannast þannig við að eigendur Gnúpufells hafi gert athugasemdir við fyrrnefnda ræktun árið 1969 og þá um að hún væri innan landamerkja jarðarinnar. Stefndi kannast og við að stöku sinnum eftir þetta hafi málefnið borist í tal, en aldrei hafi þó borist formleg andmæli. Stefndi staðhæfir að þáverandi landeigendur Möðruvalla hafi litið svo á að ræktun þeirra í nefndum hólma, sem þeir nefni Tjarnargerðishólma, hafi verið innan landamerkja Möðruvalla. Þeir hafi og nýtt sér nýræktina alla sína búskapartíð eða allt þar til þeir seldu jörðina næsta eiganda árið 2002. Þá hafi hinn nýi eigandi Möðruvalla haldið áfram að nytja túnræktunina í hólmanum.

Í kaupsamningi fyrir Möðruvallajörðinni, sem dagsettur er 21. maí 2002, er tekið fram að kaupanda sé kunnugt um að ágreiningur sé um landamerki við eigendur Gnúpufellsjarðarinnar. Vísar stefndi til þess að hinn nýi eigandi Möðruvalla hafi í framhaldi af kaupum sínum reynt að ná samkomulagi um merkin við eigendur Gnúpufells og hafi sættir verið í farvatninu eftir að ráðunautur frá Búgarði hafði komið að málum og sett niður merki og markað inn línu milli merkipunkta með ætlaðri merkjalínu jarðanna. Fyrir liggur að sættir tókust ekki. Í framhaldi af því höfðaði stefnandi landamerkjamál með stefnu sem var þingfest í maí 2011. Á síðari stigum féll stefnandi frá málsókninni þar sem hún ætlaði að merkjalínan ætti að vera enn norðar en hún hafði tiltekið í kröfugerð sinni, sbr. nú kröfugerð hennar í þessu máli.

Ágreiningslaust er að við gerð fyrrnefnds kaupsamnings fyrirsvarsmanna stefnda fyrir Möðruvelli, hinn 20. febrúar 2014, var þeim kunngert um fyrrgreindan ágreining um landamerki jarðarinnar gagnvart jarðeign stefnanda, Gnúpufelli.

II.

Stefnandi byggir kröfur sínar á þinglýstum landamerkjabréfum Gnúpufells og Möðruvalla. Hún vísar til þess að merkjalýsingum í bréfunum hafi í engu verið breytt, en segir að ágreiningur sé með aðilum um merkin og þá helst um staðsetningu hins gamla farvegar Núpár.

Stefnandi vísar til þess að landamerki jarðanna liggi einungis saman á fyrrnefndu eyrarsvæði á u.þ.b. 1.700 m löngum kafla, þ.e. úr mynni Núpárgils og vestur að Eyjafjarðará. Hún bendir á að landamerkjabréf jarðanna sé nokkurn veginn samhljóða, en þó sé bréf Möðruvalla frá árinu 1886 nákvæmara, en þar segi að merkin séu úr miðjum Núpárgilskjafti „... í hinn gamla árfarveg rjettlynis að Eyjafjarðará yzt á móts við svo nefndan „Keppsteig“, eða sem nú er nefndur Sauðhúshvammur, sem verður bein stefna í Gerðargil í Hvassafellsfjall (utanvert við Saurbæjarvöll).“ Stefnandi bendir á að í báðum bréfunum sé Núpárgil austasta örnefnið og áréttar að ágreiningurinn varði því aðeins það, hvar hinn gamli farvegur Núpár sé og síðan hvar kennileitin Keppsteigur/Sauðhúshvammur og síðan Saurbæjarvöllur séu staðsett.

Stefnandi vísar til þess að hún hafi lagt fram nokkrar loftmyndir af Núpáreyrum, sem teknar hafi verið á árunum 1945 og allt til nútímans. Hún byggir á því að myndirnar sýni hvernig Núpá hafi flæmst yfir eyrarnar og breytt farvegi sínum í áranna rás, en ekki liggi þó afdráttarlaust fyrir hvar áin hafi runnið á árunum 1886 og 1890 þegar landamerkjabréf jarðanna voru útbúin. Það sé hins vegar að áliti hennar langlíklegast að við ritun bréfanna hafi áin runnið á milli Möðruvallahólmanna, á móts við Langabrotsmel handan Eyjafjarðarár og Stíflu í landi Möðruvalla. Í því sambandi bendir hún á að vitað sé að Núpáin hafi breytt um farveg á fyrsta áratug næstsíðustu aldar, en þar um vísar hún til framlagðra heimilda, einkum bókarinnar Ljúfa vor eftir M-kk-þf H-kk-þf Á-kk-þf frá árinu 1961. Hún segir að í nefndri heimild komi m.a. fram að bestu veiðistaðirnir í Eyjafjarðará hafi áður verið við fyrrnefnd örnefni, Langabrotsmel og Stíflu, en síðan segi: „... og þegar Gnúpáin tók að renna að miklu leyti á móti Jónasarhvammi kom góð veiðistöð þar.“

Stefnandi byggir á því að sá árfarvegur sem landamerkjabréf beggja jarðanna vísa til sé sá farvegur sem liggur frá Núpárgili að Eyjafjarðará með stefnuna sem Núpárgil mótar henni síðasta spölinn út frá gljúfrinu. Hún byggir á því að sú lína endi á bökkum Eyjafjarðarár norðanvert við Sauðhúshvamm, í landi Saurbæjar, vestan Eyjafjarðarár. Stefnandi byggir enn fremur á því að í orðinu „rettlynis“ í landamerkjabréfi Möðruvalla sé átt við að merkin fari beina línu út úr gilkjaftinum í punkt við Eyjafjarðará. Þannig sé ljóst að við ritun landamerkjabréfanna hafi aðilar haft vitneskju um að rennsli Núpár var síbreytilegt, en af þeim sökum hafi orðið að miða við einn ákveðinn farveg og jafnframt að kveða á um að landamerkjalínan skyldi vera bein hvað sem liði öllum bugðum og beygjum á árfarveginum.

Stefnandi vísar til þess að hún hafi í málatilbúnaði sínum staðsett kennileitið Sauðhúshvamm/Keppsteig og merkt hann á uppdrátt þann sem geymi kröfulínu hennar. Hún byggir á því að staðsetning þessa örnefnis sé mikilvægt kennileiti. Hún hafi ákvarðað staðsetningu þess út frá örnefnalýsingu í bókinni Örnefni í Saurbæjarhreppi. Stefnandi vísar og til þess að hún hafi með loftmynd og nútíma mælitækni reynt að greina hvað sé bein lína úr „Núpárgilskjafti“ í mið að Gerðargili í Hvassafellsfjalli. Hún segir að ef það hefði verið merkjalínan sem miðað hafi verið við við gerð landamerkjabréfanna hefði Núpáin runnið yfir land sem greinilega hafi verið hulið þykkum jarðvegi árið 1945. Um þetta vísar stefnandi nánar til framlagðra loftmynda frá nefndu ári, en enn fremur til loftmynda frá árinu 1977. Í þessu sambandi bendir stefnandi á að árið 1977 hafi í raun verið fyrsta árið sem núverandi árfarvegur Núpár var að byrja að myndast. Stefnandi byggir á að samkvæmt þessu sé fráleitt að ætla að í landamerkjabréfum Gnúpufells og Möðruvalla hafi menn verið að vísa til farvegar Núpár sem ekki hafi verið til á þeim tíma sem þau voru útbúin.

Í ljósi alls framangreinds kveðst stefnandi byggja á og árétta að í landamerkjabréfi Möðruvalla sé sagt að merkjalínan liggi „rettlynis“ út úr gilkjaftinum. Telur stefnandi að með þessu sé átt við að landamerkjalínan sé bein og haldi áfram í sömu átt og gilið liggur. Stefnandi staðhæfir að áðurrakin lögfesta frá árinu 1755 styðji þetta.

Þá byggir stefnandi á því að farvegur sá sem hún miði við sé því sem næst á miðjum Núpáreyrunum, þ.e. á þeim eyrum sem Núpáin hafi velkst yfir í gegnum aldirnar. Að þessu leyti vísar stefnandi einnig til jarðfræðilegrar greinargerðar sem hún hafi lagt fram í málarekstri sínum, sbr. dskj. nr. 18. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt ákvæðum eldri vatnalaga sé kveðið á um að vötn skuli renna sem að fornu hafi runnið og enn fremur bendir hún á að ekki sé hægt að upplýsa nákvæmlega við hvaða farveg landamerkin hafi verið ákveðin þegar landamerki jarðanna voru útbúin, að þá skuli miða við miðju árfarvegarins alls.

Stefnandi byggir á því að sá farvegur sem hún miði við sé á gróðurvana svæði. Farvegurinn sé því mjög sýnilegur og mest áberandi af þeim farvegum sem Núpáin hafi markað á eyrunum, enda þótt af landamerkjabréfunum megi ráða að áin hafi á árunum 1886 til 1890 ekki runnið um þann meginfarveg á þeim tíma sem þau voru útbúin.

Stefnandi byggir á því að sá landamerkjapunktur við Eyjafjarðará, sem hún vísi til í kröfugerð sinni, sé norðanvert við Keppsteig/Sauðhúshvamm og því nákvæmlega á þeim stað sem landamerkjabréf beggja jarðanna nefni. Í því samhengi bendir hún á að í fyrrnefndri örnefnaskrá frá 1957 segir að Sauðhús séu norður af Melgerðisslætti, um 70 föðmum norðan við túnið. Telur stefnandi sennilegt að þar hafi býlið Keppsteigur verið, en býlið hafi farið í eyði um 1660. Hún bendir á að Sauðhúsmýri sé sunnan og neðan við Sauðhúsin, og að hvammurinn við ána neðan við býlið nefnist Sauðhúshvammur.

Stefnandi bendir á að í örnefnalýsingu fyrir lögbýlin Gnúpufell og Möðruvelli, en upplýsingum hafi verið safnað í fyrrnefnda bók á tímabilinu frá því um 1920 og allt þar til hún var gefin út árið 1957, hafi í báðum tilvikum verið talað um hólma við Eyjafjarðará vestur af eða á Núpáreyrum. Hún bendir á að fyrir liggi loftmyndir frá árunum 1945 til 1960 þar sem þessir hólmar við Eyjafjarðará séu vel sýnilegir. Stefnandi bendir og á að í jarðaskrá fyrir Gnúpufell sé talað um þrjá hólma, sem nefndir eru Syðsti-, Mið- og Ystihólmi. Falli þessi lýsing að áliti stefnanda algjörlega að kröfugerð hennar, um að landamerki jarðanna séu þar sem kröfulína hennar sé dregin, þ.e. norður af þessum þremur hólmum.

Stefnandi bendir á að í örnefnalýsingu Möðruvalla sé talað um Möðruvallahólma, sem séu ,,vestan við Núpáreyrar meðfram Eyjafjarðará.“ Stefnandi vísar til þess að í lýsingunni segi að syðsti hluti hólmanna nefnist Tjarnargerðishólmi og sé sagt að hann nái frá landamerkjum Gnúpufells norður að árfarvegi Núpár. Þá sé sagt að Slétthólmi sé norðan við Núpána „einsog hún rennur nú norður að svokölluðu Stekkjarholti“. Loks segi í lýsingunni að nyrsti hólminn nefnist Sandurinn og nái hann norður að Barnasíkislág. Stefnandi áréttar í þessu samhengi að í fyrrnefndri bók M-kk-ef H-kk-ef, en hann hafi verið fæddur í Saurbæ 17. júní 1891, komi fram að á ungdómsárum höfundar hafi Núpáin breytt um farveg og tekið að renna að miklu leyti á móti Jónasarhvammi. Telur stefnandi að þetta sé í samræmi við ofangreinda lýsingu örnefnaskrárinnar og þá þannig að einn hólminn sem tilheyrir Möðruvöllum hafi þá verið sunnan við Núpána.

Stefnandi byggir á því að Möðruvallahólmunum þremur sé rétt lýst í örnefnaskránni og vísar til þess að á fyrrnefndum loftmyndum frá árunum 1954 og 1960 megi sjá að Núpáin hafi ekki runnið norðan við Tjarnargerðishólma á árunum kringum 1960, um það leyti sem örnefnabókin kom út. Af þessu öllu telur stefnandi augljóst að heimildin sem vitnað sé til í örnefnaskránni sé mun eldri og trúlega frá því fyrir 1920. Í því sambandi vísar stefnandi til svonefndra Herforingjaráðskorta frá árinu 1936, sem byggst hafi á mælingum frá árinu 1930, en að þar megi sjá að Núpáin hafi runnið mun norðar en hún hafi gert árið 1945.

Stefnandi byggir á því að við gerð landamerkjabréfa jarðanna Gnúpufells og Möðruvalla, á árunum 1886 og 1890, hafi Núpáin runnið í nokkrum kvíslum í Eyjafjarðará, en að meginkvíslirnar hafi þá verið við Langabrotshvamm og enn norðar, þ.e. á móts við Stíflu í landi Möðruvalla.

Að því er varðar lagarök vísar stefnandi til almennra reglna eignarréttar og kröfuréttar, laga um hefð nr. 46, 1905, vatnalaga nr. 15, 1923 og laga nr. 41, 1919, einkum 2. gr. Kröfu sína um málskostnað úr hendi stefnda reisir stefnandi á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991.

III.

Í málatilbúnaði sínum vísar stefndi til þess að í raun sé ekki ágreiningur um efni landamerkjabréfa jarðanna Möðruvalla og Gnúpufells frá árunum 1886 og 1890, en að skiptar skoðanir séu með aðilum um staðsetningu merkjapunkta, líkt og þeir hafi markað á framlögð kort sín.

Stefndi byggir á því að landamerkjalína hans, líkt og sýnd sé á hnitsettu korti hans á dskj. nr. 25, sýni hin réttu landamerki jarðanna. Stefndi byggir á því að landamerkin fari þannig um núverandi árfarveg Núpár frá „Núpárgilskjafti“ og vestur í árfarveg Eyjafjarðarár. Stefndi byggir á því að merkjalína hans sé í samræmi við raunverulega staðsetningu þeirra kennileita sem tiltekin séu í landamerkjabréfum jarðanna og þar á meðal að því er varðar staðsetningu kennileitisins Sauðhúshvamms. Þessu sé þveröfugt farið með kröfulínu stefnanda, enda sé hún byggð á óskhyggju og með tilfærslu á örnefnum, þ. á m. nefndum hvammi og þá til norðurs.

Stefndi byggir á því að Núpáin hafi nær ávallt runnið í sama farvegi vestur í Eyjafjarðará, líkt og hún geri nú. Hins vegar hafi margoft komið flóð í Núpána, en þá hafi hluti árinnar runnið um aðra farvegi á hinum svokölluðu Núpáreyrum, líkt og komið hafi fram við vettvangsskoðun dómsins með aðilum. Stefndi andmælir andstæðum röksemdum stefnanda og þar á meðal um að meginfarvegur árinnar hafi verið annar en hann nú er.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi aldrei, og þá ekki aðrir ábúendur í Gnúpufelli, átt eða haft aðgang að landsvæðinu norðan við núverandi árfarveg Núpár, enda mæli landfræðilegir staðhættir gegn því. Engin brú sé yfir Núpána á þessu svæði og því sé ekki unnt að komast yfir hana með góðu móti nema á stórvirkum vinnuvélum. Stefndi vísar til þess að umrætt svæði hafi löngum verið malarsvæði og lítt notað til beitar eða ræktunar. Fyrri eigendur Möðruvalla hafi hins vegar tekið þetta landsvæði til ræktunar árið 1969 og eftir það nýtt sér þau tún sem þar voru gerð og allt þar til þeir seldu jörðina síðari eiganda jarðarinnar á árinu 2002. Stefndi véfengir ekki að ágreiningur um landamerkin hafi fyrst komið upp eftir að fyrrnefnd ræktun eiganda Möðruvalla hófst árið 1969, á landspildunni norðan og upp með núverandi farvegi Núpár, frá ósum við Eyjafjarðará. Vísar stefndi til þess að þá hafi eigendur Gnúpufells haft uppi athugasemdir um að hugsanlega næði ræktunin inn á land jarðar þeirra. Stefndi segir að eftir það hafi málefnið stöku sinnum verið til umræðu milli landeigenda, en staðhæfir að aldrei hafi verið gerð formleg athugasemd af hálfu eiganda Gnúpufells og þá ekki stefnanda. Því hafi síðari eigendur Möðruvallajarðarinnar haldið áfram að nýta nýræktina. Stefndi staðfestir að þessa ágreinings um merki jarðanna hafi verið getið við kaup stefnda á Möðruvallajörðinni árið 2014.

Stefndi byggir á því að fyrrgreind landspilda og hið ræktaða tún norðan núverandi árfarvegar Núpár sé innan landamerkja Möðruvalla.

Stefndi byggir á því, verði niðurstaða máls þessa sú að hin ræktaða landspilda, sem hann hafi markað og hnitsett, sbr. dskj. nr. 46, tilheyri jörðinni Gnúpufelli, hafi fullkomin hefð unnist á henni með óslitinni notkun jarðeiganda Möðruvalla í meira en fjörutíu ár, sbr. ákvæði laga nr. 46, 1905 um hefð. Að því leyti byggir stefndi á því að hinir fyrri eigendur Möðruvalla hafi verið í góðri trú, er þeir tóku svæðið til ræktunar, um að það væri í landi Möðruvalla. Stefndi áréttar að eigendur Gnúpufells hafi ekki aðgengi að þessu landsvæði, en vísar að öðru leyti til framlagðra gagna máli sínu til stuðnings.

IV.

Við meðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Þá gáfu skýrslur vitnin H-kk-nf J-kk-nf, fyrrverandi bóndi og einn eigandi Möðruvallajarðarinnar á árunum 1962 til 1980, S-kk-nf D-kk-nf, fyrrverandi bóndi í Saurbæ, og G-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf, landbúnaðarkandídat og jarðræktarráðunautur hjá Búgarði.

V.

Í máli þessu deila aðilar um landamerki Gnúpufells og Möðruvalla í Eyjafjarðarsveit, en ágreiningslaust er að merkin fara m.a. um árfarveg Núpár samkvæmt landamerkjabréfum jarðanna.

Lögbýlin Gnúpufell og Möðruvellir eru fornar bújarðir og landnámsbýli í austanverðum Eyjafjarðardal. Við vesturhluta jarðanna er Eyjafjarðará. Gegnt býlunum og handan Eyjafjarðarár er m.a. kirkjujörðin Saurbær. Milli Gnúpufells og Möðruvalla rennur Núpá, sem kemur úr Sölvadal. Áin hefur aldrei verið brúuð. Nefnd býli voru öll í hinum forna Saurbæjarhreppi, sem nú er hluti Eyjafjarðarsveitar.

Samkvæmt landamerkjalögum frá árinu 1882 var eiganda eða umráðamanni hverrar jarðar skylt að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar, eins og hann vissi þau réttust. Þá bar landeiganda að sýna merkjalýsingu hverjum þeim er land átti til móts við hann, sem og eigendum lands þess, er hann taldi jörð sína eiga ítak í, og er þeir höfðu allir ritað nafn sitt á hana skyldi hann fá hana sýslumanni í hendur til þinglesturs á næsta manntalsþingi.

Líkt og hér að framan var rakið voru landamerkjabréf Möðruvalla og Gnúpufells útbúin á árunum 1886 og 1890.

Í landamerkjabréfi Möðruvalla frá 1886 segir um merki jarðarinnar til suðurs gagnvart Gnúpufelli: „... suður í miðjan Núpárgilskjapt, og þaðan eru merkin í milli Möðruvalla og Núpufells í hinn gamla árfarveg rjettlynis að Eyjafjarðará yzt á móts við svo nefndan „Keppsteig“, eða sem nú er nefndur Sauðhúshvammur, sem verður bein stefna í Gerðargil í Hvassafellsfjall (utanvert við Saurbæjarvöll).“

Í landamerkjabréfi Gnúpufells frá 1890 segir um merki jarðarinnar til norðurs gagnvart Möðruvöllum: „Að norðan ræður farvegur á Núpáreyrum er liggur frá Núpárgili til Eyjafjarðarár og er sú stefna norðanvert við svonefndan Keppsteig og þaðan í Gerðargil í Hvassafellsfjalli þar sem það hverfur undir hálsinn norðanvert við Hálstún.“

Landamerkjabréfin voru samþykkt og árituð af þáverandi landeigendum Gnúpufells og Möðruvalla og þinglesin í framhaldi af því.

Í máli þessu er enginn ágreiningur með aðilum um efni landamerkjabréfanna. Hafa þeir m.a. bent á að bréfin séu í raun samhljóða að efni, en hafi að auki stuðning í áðurrakinni lögfestu frá árinu 1755. Þá eru aðilar einhuga um að miða eigi upphafspunkt á merkjalínunni, að því er varðar ágreining þeirra um landsvæðið á Núpáreyrum, við mynni Núpárgljúfurs eða í „Núpárgilskjapti“ og að merkin fylgi eftir það árfarvegi Núpár allt vestur til Eyjafjarðarár, um 1,6 til 1,7 km, eins og áður sagði.

Ágreiningur aðila í máli þessu varðar það helst hvar hinn gamli árfarvegur Núpár hafi verið við gerð landamerkjabréfanna í lok 19. aldar, en einnig um staðsetningu helstu kennileita sem þar er vísað til. Um það síðarnefnda skipta þar mestu örnefnin Keppsteigur, Sauðhúshvammur og Saurbæjarvöllur, en óumdeilt er að þau eru öll í landi Saurbæjar og því vestan Eyjafjarðarár. Þá er ágreiningur með aðilum um staðsetningu og þar með nafngiftir á þeim hólmum, sem eru á jörðunum austan við bakka Eyjafjarðarár, þ.e. á fyrrnefndum Núpáreyrum. Loks lýstu aðilar nokkrum ágreiningi við flutning málsins um áttatákn, sbr. þýðingu orðsins „rjettlynis“. Kemur allur þessi ágreiningur ljóslega fram í lýstum dómkröfum aðila og hnitsettum merkjalínum.

Við meðferð málsins fór dómurinn á vettvang og voru þá ofangreind kennileiti og örnefni skoðuð eins og kostur var austan og vestan Eyjafjarðarár, að viðstöddum málsaðilum. Var m.a. farið að mynni Núpárgils og horft vestur yfir samnefndar eyrar, og þar með yfir hólmana við bakka Eyjafjarðarár. Þá var farið að austurbakka Eyjafjarðarár, að vettvangi fyrrnefndra kennileita, en einnig að núverandi ósi Núpár, en allir þessir staðir eru í landi kirkjujarðarinnar Saurbæjar. Að mati dómsins eru aðstæður á vettvangi allbreyttar frá því að merkjabréf Gnúpufells og Möðruvalla voru útbúin, en einnig við vesturbakka Eyjafjarðarár, í landi Saurbæjar, m.a. vegna vegalagningar Eyjafjarðarbrautar vestari. Í þessari ferð var að auki farið á landareign eyðibýlisins Háls, sem er nokkru ofar í landinu, og að hinu gamla Hálstúni. Má ætla að vegalengdin frá bökkum Eyjafjarðarár og vestur að Gerðargili í Hvassafellsfjalli séu um 3,5 til 4,0 km.

Þegar landamerkjabréf Gnúpufells og Möðruvalla voru útbúin var í gildi 56. kafli landsleigubálks Jónsbókar, en þar segir m.a. svo: „Nú er á brýtr af annars þeirra jörð, þá á sá á er jörð átti þá sem hún braut, en hinn granda eða eyri eptir þangað til sem hon var mið meðan hon rann rétt.“ Með vatnalögum nr. 15, 1923 voru þessi ákvæði endurnýjuð og í 3. gr. laganna segir svo: „Nú skilur á eða lækur landareignir, og á þá hvor land í miðjan farveg og sé ekki vöxtur í vatni, nema önnur lögmæt skipun sé þar á gerð.“ Í 2. mgr. 3. gr. laganna segir: „Eigi breytast merki þótt farvegur breytist.“

Fyrir liggur að Núpáin, sem er allvatnsmikil, hefur myndað eyrar er hún kemur úr mynni Sölvadals. Fer áin þar um fyrrnefndan „Núpárgilskjaft“, en rennur síðan til vesturs að Eyjafjarðará. Núpáreyrar eru allvíðfeðmar, en við austurbakka Eyjafjarðarár eru fyrrnefndir hólmar og eru þeir eins og áður sagði í landi Möðruvalla og Gnúpufells. Hólmar þessir eru allnokkrir að tölu og ná yfir víðfeðmt landsvæði, eða allt frá svonefndri Stíflu í norðri, sem er í landi Möðruvalla, og suður að Ferjuhólma, sem er í landi Gnúpufells.

Samkvæmt málatilbúnaði stefnda eru heiti hólmanna í landi Möðruvalla, sé talið frá norðri til suðurs, þessi: Sandurinn, Slétthólmi, Tjarnargerðishólmi. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda er Tjarnargerðishólmi þar sem stefndi segir að sé Slétthólmi, en Ystihólmi/Sandgerðishólmi, í landi Gnúpufells, þar sem stefndi segir að sé Tjarnargerðishólmi. Fyrir sunnan Ystahólma/Sandgerðishólma, er samkvæmt málatilbúnaði stefnanda Miðhólmi, en þar fyrir sunnan eru Syðstihólmi og Kílahólmi, en syðst er áðurnefndur Ferjuhólmi. Samkvæmt loftmyndum hafa orðið miklar breytingar á tveimur syðstu hólmunum í landi Gnúpufells vegna ágangs Eyjafjarðarár á liðnum áratugum.

Við úrlausn ágreinings aðila í máli þessu verður m.a. byggt á áðurröktum landamerkjalýsingum, en einnig á örnefnaskrám og litið til yngri gagna, þar á meðal loftmynda og vitnisburða um staðsetningu fyrrnefndra kennileita. Staðhæfingar málsaðila um atvik máls hafa hins vegar almennt ekki sönnunargildi fyrir dómi, nema um sé að ræða atriði sem honum eru óhagstæð, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Við úrlausn um sönnun atvika verður og að taka afstöðu til þess hvort staðhæfingar aðilanna fái nægjanlega stoð í þeim sönnunargögnum sem aflað hefur verið við rekstur málsins, en um mat á sönnunargildi vitnisburðar skal samkvæmt 59. gr. nefndra laga m.a. hugað að afstöðu vitnis til aðila, hagsmunum þess og samræmi í frásögn.

Samkvæmt þeirri heimild sem aðilar vísa m.a. til, Örnefni í Saurbæjarhreppi, eftir A-kk-þf H-kk-þf H-kk-þf og P-kk-þf K-kk-þf, sem gefin var út árið 1957, eru óljósar sagnir um að í Tjarnargerðishólma í landi Möðruvalla hafi verið hjáleiga. Í sömu heimild segir að hólmar í landi Gnúpufells, Ysti-, Mið- og Syðstihólmi, hafi verið grösugir, og að í hinum fyrstnefnda séu rústir af býli, sem hafi farið í eyði á 17. öldinni fyrir ágang Núpár. Þá segir nánar í þessari heimild að Núpáin hafi á ýmsum tímum runnið kringum þessa hólma og þá m.a. eyðilagt síðustu leifar af Eyrarskógi, en að auki hafi hún eytt búsetu á fleiri hjáleigum, sem hafi staðið nær höfuðbólinu Gnúpufelli.

Núverandi árfarvegur Núpár er eins og fyrr sagði sunnan við þann hólma, sem stefnandi nefnir Ystahólma/Sandgerðishólma, en stefndi nefnir Tjarnargerðishólma.

Að virtum framlögðum gögnum verður ráðið að á liðnum öldum, og þá ekki síst á 19. öldinni, hafi margoft fallið skriður í Sölvadal, sem valdið hafi flóðum í Núpánni, líkt og gerðist m.a. í sumarbyrjun árið 1949, en einnig sumarið 1995. Að mati dómsins er vafalaust, m.a. í ljósi fyrrnefndrar vettvangsgöngu dómsins, framlagðra loftmynda, sem teknar voru á árabilinu 1945 til 2009, og áðurgreindra gagna, að þessara flóða hafi mjög gætt á Núpáreyrum neðan „Núpárgilskjafts“ og allt vestur að Eyjafjarðará. Verður því lagt til grundvallar að Núpáin hafi flæmst um Núpáreyrar og myndað nokkra þá meginárfarvegi sem þar má sjá. Ummerki þessa eru greinilegust við fyrrgreinda hólma, allt norður frá Stíflu í landi Möðruvalla, við hólma sem ber nafnið Sandur, en einnig við hólmana þar fyrir sunnan, Slétthólma, sem er á móts við Jónasarmel í landi Saurbæjar, sbr. m.a. áðurrakin æviminningabrot M-kk-ef H-kk-ef frá árinu 1961. Loks eru áðurgreindar heimildir um að áin hafi runnið norðan við Tjarnargerðishólma í landi Möðruvalla. Þá eru árfarvegir og ummerki um ána, sem ná suður fyrir Syðstahólma í landi Gnúpufells. Er það í samræmi við áðurraktar heimildir í örnefnaskrá. Að áliti hinna sérfróðu meðdómsmanna eru hólmarnir augsýnilega að hluta til huldir þykkum jarðvegi, en beggja vegna við þá eru gróðurvana svæði. Hefur og mikið af því efni sem losnað hefur í tíðum skriðuföllum í Sölvadal borist í Núpána og þaðan niður á Núpáreyrar. Afleiðingarnar eru ógróin og mjög efnismikil aurkeila utan við gljúfurmynnið. Er greinilegt að aurkeilan hefur vaxið mjög á síðustu öldum þegar Núpáin hefur flæmst fram og aftur um hana. Að öllu þessu virtu er málatilbúnaði stefnda um að Núpáin hafi jafnan farið um þann árfarveg sem hún fer nú um hafnað. Gegn andmælum stefnanda hefur stefndi að áliti dómsins heldur ekki sýnt fram á að núverandi árfarvegur hafi verið meginfarvegur árinnar á liðnum öldum. Af áðurgreindum loftmyndum verður þvert á móti ekki betur séð en að Núpáin hafi á köflum skipst í tvo aðalárfarvegi um 300 m fyrir neðan mynni gljúfurmynnisins og að svo hafi verið á árunum frá 1945 til 1977, sbr. áðurnefndar loftmyndir. Af myndum þessum verður ráðið að á árunum eftir 1977 og allt til dagsins í dag hafi Núpáin hins vegar nær eingöngu runnið í syðri árfarveginum, þ.e. í þeim farvegi sem hún nú fer um. Samkvæmt fyrrnefndum loftmyndum var nyrðri aðalfarvegur Núpár árið 1945 í beinni stefnu niður af gljúfurmynninu. Fer sá árfarvegur eftir það á milli þeirra hólma sem stefnandi nefnir Ystahólma í landi Gnúpufells og Tjarnargerðishólma í landi Möðruvalla, en stefndi nefnir Tjarnargerðishólma og Slétthólma. Er svæðið enn gróðurvana.

Eins og áður er rakið er í landamerkjabréfi Möðruvalla frá 1886 stefnu landamerkjanna lýst þannig að það fari „réttlynis“ úr miðju gljúfurmynninu eftir hinum gamla árfarvegi og þaðan að Eyjafjarðará. Þá er í bréfinu, líkt og í landamerkjabréfi Gnúpufells, vísað til þess að þessi stefna fari „yzt“ og „norðanvert“ við svonefndan „Keppsteig“, en samkvæmt Jarðabók Á-kk-ef P-kk-ef og P-kk-ef V-kk-ef frá 1712 er síðastnefnda kennileitið kennt við aflagða hjáleigu, sem hafði verið utanvert við staðartún Saurbæjarbýlisins og því nærri þeim stað sem nú er nefndur „Sauðhúshvammur“. Nefnd kennileiti, en einnig Sauðhús og Sauðhúsholt, eru þannig öll í landi Saurbæjar, handan Eyjafjarðarár.

Það er niðurstaða dómsins að með lýstu orðalagi í landamerkjabréfunum hafi þáverandi landeigendur miðað við merkipunkt á árbakkanum við Eyjafjarðará. Hafi merkjalínan þannig ekki verið í beinni línu frá mynni Núpárgils og allt til Gerðargils í Hvassafellsfjalli, enda hefði hún þá ekki farið norðanvert við Hálstúnið eins og segir í landamerkjabréfi Gnúpufells. Að þessu virtu og í ljósi þess að merkjalínan er að þessu leyti aðeins skýrari í landamerkjabréfi Gnúpufells, þ. á m. um að landamerkin fari frá bakka Eyjafjarðarár yst á móts við svonefndan Keppsteig/Sauðhúshvamm og norðanvert við nefnt Hálstún og þaðan í endamarkið í Gerðargili, leggur dómurinn til grundvallar að í landamerkjabréfunum hafi verið miðað við greinilegan en auðan farveg árinnar, sem fer beina stefnu úr mynni Núpárgljúfurs. Að þessu leyti er því fallist á rökstuðning stefnanda og málsástæður.

Það er því niðurstaða dómsins að landamerki Gnúpufells og Möðruvalla liggi úr miðju mynni Núpárgljúfurs með stefnu gljúfursins að Eyjafjarðará og þannig í þann hnitpunkt, sem stefnandi miðar við í stefnu. Er þessi merkjapunktur rétt norðan við Ystahólma, sem stefnandi svo nefnir, og við bakka Eyjafjarðarár.

Kröfulína stefnda fer samkvæmt athugun dómsins sunnan við fyrrnefndan Sauðhúshvamm, líkt og m.a. kom fram við vettvangsskoðun og fyrir dómi, en ekki var ágreiningur um staðsetningu kennileitisins með málsaðilum. Einnig fer kröfulínan yfir norðurhluta Hálstúns. Verður að öllu framangreindu virtu að hafna kröfulínu stefnda í máli þessu.

Af hálfu stefnda er eins og fyrr er rakið á því byggt að hann hafi unnið fullkomna eignarhefð á ofangreindum hólma með óslitinni notkun þeirra landeigenda Möðruvalla, sem hann leiðir rétt sinn frá, í meira en fjörutíu ár, sbr. lög nr. 46 frá 1905 um hefð. Stefndi vísaði að öðru leyti ekki til tiltekinnar lagagreinar laganna í greinargerð sinni eða við flutning málsins. Af hálfu stefnanda var þessari málsástæðu stefnda andmælt við flutning.

Lagt verður til grundvallar að Ystihólmi, sbr. það sem fyrr var rakið, m.a. í málavaxtalýsingu stefnanda, sem stoð þykir hafa í örnefnaskrá, hafi að einhverju leyti verið nytjaður á fyrri öldum og að landeigandi Gnúpufells hafi gert það síðast árið 1948, er þar var heyjað. Eftir að flóð varð í Núpánni árið 1949 hafi slíkar nytjar hins vegar lagst af, enda hafi leiðin þangað þá verið torfarin frá býlinu.

Samkvæmt vætti vitnisins H-kk-ef J-kk-ef, sem var ábúandi og einn landeigenda Möðruvalla seinni hluta síðustu aldar, var afráðið að girða landareign býlisins á Núpáreyrum árið 1969, nánar tiltekið við syðri mörk þess og nærri árbakka núverandi árfarvegar Núpár. Bar vitnið að við þessar framkvæmdir hefði m.a. verið tekið mið af því að landamerki Möðruvalla gagnvart Gnúpufelli miðuðust við miðju Núpárgilsins og þaðan færi merkjalína til vesturs, nánar tiltekið í tiltekinn stein í Saurbæjarhvamminum og síðan í tiltekið gil í Hvassafellsfjalli. Vitnið bar að girðing þessi hefði verið reist eigi langt frá árfarvegi Núpár, þ.e. „suður undir ánni eins og hún var þá“, en treysti sér ekki til að tilgreina það nánar og vísaði til þess að á búskaparárum þess hefði rennsli árinnar breyst árlega. Vitnið bar að á meðan á girðingarframkvæmdunum stóð hefði stefnandi komið á vettvang og lýst efasemdum sínum um girðingarstæðið og að það væri eftir atvikum á landareign Gnúpufells. Vitnið kvaðst hins vegar hafa talið að girðingin hefði verið í landi Möðruvalla. Verður ráðið af vitnisburðinum að áður en þessar framkvæmdir hófust hafi vitnið og aðrir þáverandi ábúendur á Möðruvöllum hafist handa við að rækta upp hólmana norðan við fyrrnefndan hólma, þ.e. í Tjarnargerðis- og Slétthólma, en einnig á Sandinum. Verður ráðið að þetta hafi verið gert í kjölfar stækkunar bústofnsins á sjöunda áratug síðustu aldar, og að fyrrnefndar girðingarframkvæmdir hafi komið til vegna ágangs búfjár í hólmana og þá einnig frá nágrannabýlunum norðan Núpár svo og sunnan árinnar, frá Gnúpufelli.

Samkvæmt ofansögðu gerðu landeigendur Gnúpufells þegar í stað athugasemdir við uppsetningu umræddrar girðingar og þá þannig að hún væri e.t.v. í þeirra landi. Er þetta óumdeilt og jafnframt að Gnúpufellsábúendur héldu þessum andmælum sínum áfram á næstu árum. Þá liggur fyrir að í kaupsamningum vegna eigendaskipta að Möðruvöllum á árunum 2002 og 2014 var getið um þennan ágreining um landamerki jarðanna.

Við vettvangsskoðun dómsins mátti sjá að umræddur Ystihólmi á Núpáreyrum hefur verið nytjaður til grassláttar, en einnig beitar, og er það ágreiningslaust. Við vettvangsskoðunina mátti sjá girðingu, sem endar nærri núverandi árbakka Núpár, við suðurhluta Ystahólma. Rennur Núpáin, eins og fyrr var rakið, frá Núpárgilsmynni til norðvesturs og kemur síðan að fyrrnefndum syðribakka Ystahólma. Núpáin sveigir eftir það með hólmanum til vesturs og fer með honum allt til ósa við Eyjafjarðará. Nefnd girðing fer hins vegar til austurs og því yfir þá landamerkjalínu sem dómurinn hefur fallist á með stefnanda hér að framan. Vestasti hluti Ystahólma, allt að Eyjafjarðará, er þannig í raun að stórum hluta óafgirtur fyrir búfénaði, t.d. hrossum. Er í þessu viðfangi til þess að líta að allt til ársins 1977 fór Núpáin ekki aðeins um þann árfarveg sem hún fer nú um, þ.e. sunnan við Ystahólma, heldur fór þá önnur kvísl hennar að hluta til norðan við hólmann og um þann farveg sem hefur beina stefnu úr mynni Núpárgils og vestur að Eyjafjarðará, sbr. það sem hér að framan hefur verið rakið.

Þegar framangreint er virt verður lagt til grundvallar að rennsli Núpár sunnan Ystahólma á árunum um 1980 og þar á undan hafi verið allbreytilegt, sbr. m.a. vætti vitnisins H-kk-ef J-kk-ef, og jafnframt að umrædd girðing hafi í raun alls ekki verið um allt graslendi hólmans. Að þessu virtu þykir stefndi gegn andmælum stefnanda ekki hafa sannað að forverar hans hafi útilokað með framkvæmdum sínum eða hinum takmörkuðum nytjum í umræddum hólma, að búfénaður frá Gnúpufelli eða öðrum nágrannabýlum leitaði þangað að vild, en einkum þó áður en Núpáin fór að öllu leyti í núverandi árfarveg. Verður að þessu öllu virtu, og þrátt fyrir að stefnandi hafi ekki getað nýtt sér hólmann með öðrum hætti, að áliti dómsins ekki talið sannað að stefndi hafi haft óslitið eignarhald á umræddri jarðvegstorfu, svonefndum Ystahólma, í skilningi laga um hefð. Verður því málsástæðu stefnda um hefð hafnað.

Er það niðurstaða dómsins samkvæmt öllu framansögðu að fallast beri á kröfu stefnanda í máli þessu um landamerki lögbýlanna Gnúpufells og Möðruvalla.

Með hliðsjón af málavöxtum öllum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 þykir rétt að hvor málsaðila beri sinn kostnað af málarekstrinum.

Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum dr. B-kk-þgf E. G-kk-þgf náttúrufræðingi og Þ-kk-þgf F. Þ-kk-þgf jarðfræðingi.

D Ó M S O R Ð:

Landamerki jarðanna Gnúpufells og Möðruvalla í Eyjafjarðarsveit skulu samkvæmt hnitpunktum hnitakerfis ISN93 vera þessi: Úr punkti í miðjum gilkjafti Núpárgils Y 549420 X 538235 beint í punkt við Eyjafjarðará 550770 X 537220.

Málskostnaður fellur niður.