E-2530/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 3. júní sl., var höfðað af T-kk-þgf Þ-kk-þgf, Löngumýri 22c, Garðabæ, með stefnu útgefinni 18. júní 2014, á hendur B-kk-þgf G-kk-þgf Eskihlíð 21, Reykjavík, til ómerkingar ummæla, refsingar og bótagreiðslu. Af hálfu stefnda var ekki sótt þing við þingfestingu málsins og var málið dæmt í Héraðsdómi Reykjavíkur samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 eftir kröfum og málatilbúnaði stefnanda þann 15. október 2014.

Með beiðni lögmanns stefnda, 5. nóvember 2014, var óskað endurupptöku málsins samkvæmt XXIII. kafla laga um meðferð einkamála, sbr. einkum 1. mgr. 137. gr. laganna. Þá var þess einnig krafist, á grundvelli 1. mgr. 139. gr. laganna, að dómari úrskurðaði um að réttaráhrif dómsins frá 15. október 2014, falli niður að öllu leyti þar til málinu ljúki á ný í héraði. Af hálfu stefnanda var framkominni beiðni mótmælt og var málinu frestað til málflutnings um ágreininginn og úthlutað til annars dómara. Í þinghaldi 29. janúar 2015 féll stefnandi frá mótmælum gegn endurupptöku málsins og var málið endurupptekið. Stefndi lagði fram greinargerð sína og sýnileg sönnunargögn í þinghaldi 11. febrúar sl. Með úrskurði héraðsdóms 17. febrúar 2015 var fallist á beiðni stefnda um frestun réttaráhrifa fyrri dóms. Með bókun sama dag mótmælti stefnandi því að við endurupptöku málsins yrði tekið tillit til krafna, málsástæðna og sönnunargagna sem stefndi færði fram. Stefndi telur m.a. skilyrði b-liðar 2. mgr. 141. gr. laga um meðferð einkamála uppfyllt, með vísan til ummæla í úrskurðinum frá 17. febrúar sl. um líkindi fyrir því að fyrri úrlausn málsins gæti breyst, enda ylli það stefnda réttarspjöllum að takmarka varnir hans í málinu. Nægilegt er að skilyrði eins af stafliðum ákvæðisins sé fyrir hendi til þess að vörnum verði við komið, en stefnandi hefur ekki fært haldbær rök fyrir mótmælum sínum um þetta skilyrði. Ekki er fallist á að málatilbúnaði stefnda verði í máli þessu settar skorður á þessum grundvelli.

Við aðalmeðferð málsins dró stefnandi úr kröfugerð sinni og eru endanlegar dómkröfur stefnanda þær að hann krefst þess að eftirfarandi ummæli höfð eftir stefnda, tilgreind í stafliðum A-C, sem birt voru 25. júní 2010 á vefslóðinni http://www.visir.is/gotusmidjunni-lokad---atta-ungmenni-send-heim/article/ 2010484605372 og stafliðum D-H, sem birt voru 26. júní 2010 á vefslóðinni http://www.ruv.is/node/123071, verði dæmd dauð og ómerk:

Undirrótin er fyrst og fremst stjórnunarvandi á staðnum [...].

[...] þegar vandinn var farinn að bitna á meðferðinni og skaða börnin [...].

Það voru ákveðin samskipti forstöðumannsins við unglingana sem fóru yfir öll velsæmismörk[...].

[...] framgöngu G-kk-ef T-kk-ef hafa valdið vanlíðan og óöryggi

[..] atað starfsmanninn óhróðri

[..] hótað börnunum líkamsmeiðingum ef þau segðu frá.

[...] ekkert af starfsfólkinu hafi treyst sér til að vinna áfram í Götusmiðjunni.

Þar hafi ekki verið vinnufriður fyrir G-kk-þgf T-kk-þgf og hann hafi jafnvel lagt starfsmenn í einelti.

Einnig krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sbr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. júní 2014 til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðaryfirliti, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, án tillits til niðurstöðu málsins og gjafsóknarleyfis.

Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Hin umstefndu ummæli varða atvik sem tengjast starfi stefnda sem forstjóra Barnaverndarstofu. Meðal verkefna Barnaverndarstofu er að annast yfirumsjón með vistun barna á heimilum og stofnunum sem ríkinu ber að sjá um að séu tiltæk samkvæmt XIII. kafla barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmt 79. gr. laganna skal Barnaverndarstofa annast uppbyggingu og rekstur heimila, m.a. til að veita börnum sérhæfða meðferð vegna alvarlegra hegðunarerfiðleika, vímuefnaneyslu o.fl. Barnaverndarstofa hefur heimild samkvæmt 2. mgr. 79. gr. laganna til að fela öðrum rekstur slíkra heimila á grundvelli þjónustusamnings. Þar undir fellur Götusmiðjan ehf. sem stefnandi rak á þeim tíma sem atvik máls þessa gerðust. Þjónustusamningur við stefnanda var fyrst gerður árið 1999 og var Götusmiðjan rekin til ársins 2010. Var meðferðarheimilinu ætlað að veita allt að þrettán unglingum sérhæfða vímuefnameðferð í samræmi við þjónustusamninginn.

Árið 2010 mun hafa farið að bera á vandamálum í starfi Götusmiðjunnar. Til marks um það er að þann 4. maí 2010 sendu 10 af 14 starfsmönnum Götusmiðjunnar bréf til Barnaverndarstofu þar sem kallað var eftir aðgerðum af hálfu Barnaverndarstofu og gerðar athugasemdir við stjórnun stefnanda. Í bréfinu var kvartað undan fjarvistum forstöðumanns og skorti á starfsmannastefnu, ekki hafi verið hlúð að starfsmönnum, skortur hafi verið á handleiðslu og endurmenntun. Starfsmenn kvarti undan lélegri framkomu forstöðumanns og jafnvel einelti af hans hálfu og algjörum skorti á virðingu í samskiptum við starfsmenn. Starfsmenn upplifi ekki að þeir séu metnir að verðleikum í störfum sínum í Götusmiðjunni og komi það best fram í þeirri gríðarlegu starfsmannaveltu sem verið hafi í Götusmiðjunni undanfarin ár sem hlaupi á fleiri tugum. Stefndi mun hafa greint félags- og tryggingamálaráðuneyti frá þessu erindi í tölvupósti 20. maí 2010 og í kjölfarið hófust samningaviðræður milli Götusmiðjunnar og Barnaverndarstofu um slit á þjónustusamningi aðilanna.

Þann 21. maí 2010 sendi stefnandi tölvupóst til þeirra starfsmanna Götusmiðjunnar sem sendu bréfið til Barnaverndarstofu 4. maí s.á. Í tölvupóstinum lýsti stefnandi því hvernig hann telji bréf starfsmannanna hafa brotið gegn rétti sínum. Þar segir m.a.: „Þið verðið boðuð í viðtöl annars staðar til að rökstyðja ásakanir ykkar á hendur mér og Götusmiðjunni. Legg til að þið lesið bréfið vandlega yfir aftur sem þið skrifuðuð undir. Ásakanir ykkar á mína persónu og Götusmiðjuna eiga ekki við nein rök að styðjast og eru ærumeiðandi og eru búnar að skaða reksturinn verulega og mun ég fylgja rétti mínum fast eftir. Vil benda ykkur á það að þið starfið hjá einkafyrirtæki sem er í viðskiptum við opinberan aðila og þið olluð því verulegu tjóni. Þið voruð kjánar að láta ekki löglærðan einstakling lesa bréfið ykkar yfir áður en þið senduð það til að komist yrði hjá öllum þeim óþægindum sem framundan eru vegna málsins.“ Í niðurlagi tölvupóstsins segir stefnandi að hann komi ekki til með að ræða innhald bréfsins frekar við starfsmennina og vísi þeirri umræðu alfarið á lögfræðing sinn.

Þann 23. júní 2010 vísaði stefnandi einum þessara starfsmanna burt af staðnum og hélt daginn eftir fund með þeim börnum sem þá vistuðust á heimilinu til að ræða við þau um brottvikningu starfsmannsins. Í bréfi félags- og tryggingamálaráðuneytisins frá 13. júlí 2010 þar sem forsaga málsins er rakin kemur fram að börnin hafi eftir fundinn sagt frá því að stefnandi hafi gefið þeim ýmsar upplýsingar um einkalíf starfsmannsins. Hann hafi krafist trúnaðar af þeim vegna þessara upplýsinga og haft þau ummæli að hann væri gamall krimmi og vel tengdur í undirheima Reykjavíkurborgar. Hann þekkti því vel til manna sem brytu hnéskeljar á þeim sem brytu trúnað og að hann gæti alltaf fundið börnin. Vegna þessara upplýsinga var sálfræðingi Götusmiðjunnar falið að ræða einslega við börnin og staðfesti hann við Barnaverndarstofu fyrir hádegi 25. júní 2010 að slík ummæli hefðu verið látin falla. Í kjölfarið fóru starfsmenn Barnaverndarstofu og þeirra tveggja barnaverndarnefnda sem vistað höfðu börn á heimilinu, auk óháðs eftirlitsaðila með meðferðarheimilum, á vettvang og hófu könnun málsins, m.a. með viðtölum við börnin.

Eitt barn var vistað í Götusmiðjunni á vegum barnaverndarnefndar Kópavogs sem, samkvæmt bréfi félagsráðgjafa félagsmálaráðs Kópavogs frá 8. júlí 2010, staðfesti í viðtali við starfsmenn að stefnandi hafi látið óviðeigandi orð falla á fundinum. Sjö börn voru vistuð í Götusmiðjunni á vegum Barnaverndar Reykjavíkur og voru sex þeirra á fundinum með stefnanda. Í bréfi deildarstjóra Barnaverndar Reykjavíkur um könnun starfsmanna sinna þann 25. júní 2010 kemur fram að viðtölin hafi þótt sýna að haft hefði verið í hótunum við börnin um líkamsmeiðingar og traust þeirra á meðferðarheimilinu hefði beðið hnekki. Börnin hafi orðið skelkuð, reið, sár, ringluð og jafnvel hrædd. Ljóst væri að farið hefði verið yfir velsæmismörk með því viðtali sem forstöðumaður heimilisins hafi átt við börnin og sá aðili sem gæta hafi átt hagsmuna þeirra og bera ábyrgð á þeim í hvívetna hafi því brugðist því trausti. Rætt hafi verið við börnin hvert fyrir sig og hafi framburður þeirra verið samhljóða um meintar hótanir um líkamsmeiðingar og efni fundarins að öðru leyti. Í bréfi deildarstjórans kemur fram að einhver barnanna hafi upplýst að þrátt fyrir margra vikna dvöl á meðferðarheimilinu hefðu þau aldrei séð forstöðumanninn fyrr, því hefði verið erfitt að fá hann inn og það fyrsta sem hann hafi sagt við þau hafi verið að hóta þeim að brjóta á þeim hnéskeljarnar.

Á samráðsfundi fyrrnefndra aðila sem stóðu að könnun málsins og sálfræðings Götusmiðjunnar var ákveðið að flytja börnin samdægurs af staðnum þar sem óforsvaranlegt þótti að halda áfram að vista börnin þar. Sú ákvörðun var kynnt börnunum og ráðgjöfum heimilisins á fundi í kjölfarið og önnur úrræði fundin fyrir hvert og eitt barnanna.

Að kvöldi sama dags, 25. júní 2010 birtust fréttir á vefmiðlum af þessum atburðum, fyrst á ruv.is undir fyrirsögninni „Götusmiðjan rýmd“. Þar segir að samkvæmt heimildum fréttastofu hafi ákvörðunin verið tekin vegna gruns um að stefnandi hefði hótað vistmönnum á heimilinu limlestingum. Barnaverndaryfirvöld verjist allra fregna af málinu og að stefnandi segi að fullyrðingar um hótanir eigi ekki við rök að styðjast. Í frétt á visir.is sama kvöld sem bar yfirskriftina „Götusmiðjunni lokað – átta ungmenni send heim“ segir að meðferðarheimilinu hafi verið lokað að kröfu barnaverndaryfirvalda. Í fréttinni er haft eftir stefnda að undirrótin sé fyrst og fremst stjórnunarvandi á staðnum sem væri farinn að bitna á meðferðinni og skaða börnin og að ákveðin samskipti stefnanda við unglingana hefðu farið út fyrir öll velsæmismörk „að okkar mati“ og það hefði verið kornið sem fyllti mælinn. Samkvæmt fréttinni vildi stefndi ekki staðfesta í samtali við fréttastofu hvort fyrir hendi væri grunur um að stefnandi hafi hótað vistmönnum á heimilinu limlestingum.

Lögmaður stefnanda sendi í kjölfarið fjölmiðlum yfirlýsingu sem birt var á vefmiðlum sama kvöld. Þar segir að tildrögin séu þau að stefnandi hafi átt að hafa hótað ungmennunum líkamsmeiðingum gerðust þau uppvís að trúnaðarbresti gagnvart honum varðandi uppsögn tiltekins starfsmanns Götusmiðjunnar og að stefnandi vísi þeim ásökunum alfarið á bug.

Daginn eftir, 26. júní 2010, birtist frétt á vef RÚV, með fyrirsögninni ,,Ásakaður um að hóta börnum“. Í fréttinni segir að hatrammar deilur standi milli forstjóra Barnaverndarstofu og Götusmiðjunnar og að stefnandi sé sakaður um að hafa hótað börnum limlestingum, hann neiti því og segi þetta tylliástæðu til þess að bola sér frá. Í fréttinni er haft eftir stefnda að framganga stefnanda hafi valdið vanlíðan og óöryggi. Hann hafi jafnframt atað starfsmann óhróðri og hótað börnunum líkamsmeiðingum ef þau segðu frá. Í fréttinni er haft eftir stefnanda að ummæli hans hafi fallið í almennri umræðu við börnin um trúnað. Stefnandi segist hafa beðið þau um að virða trúnað um persónuleg mál starfsmannsins og síðan hafi umræðan borist í það að í gamla daga þegar hann var götukrakki hafi fólk verið hnébrotið ef það braut einhvern slíkan trúnað. Loks er í fréttinni haft eftir stefnda að ekkert af starfsfólkinu hafi treyst sér til að vinna áfram í Götusmiðjunni. Þar hafi ekki verið vinnufriður fyrir stefnanda og hann hafi jafnvel lagt starfsmenn í einelti.

Þau ummæli sem höfð eru eftir stefnda í framangreindum fréttaflutningi eru tilefni þessarar málshöfðunar og grundvöllur krafna stefnanda á hendur stefnda.

Síðdegis sama dag og börnin voru flutt úr Götusmiðjunni sendi lögfræðingur stefnanda erindi til félags- og tryggingamálaráðuneytis þar sem þess var krafist að ráðuneytið kæmi að rannsókn á meintum hótunum stefnanda gagnvart skjólstæðingum Götusmiðjunnar, rannsakaði upphaf yfirstandandi rannsóknar í samræmi við reglur stjórnsýsluréttarins og rannsakaði hvaðan upplýsingar um meinta hótun hafi komið. Samkvæmt bréfi ráðuneytisins 13. júlí 2010 varð það niðurstaða ráðuneytisins að barnaverndaryfirvöld, þ.m.t. Barnaverndarstofa undir stjórn stefnda, hafi farið að málsmeðferðarreglum barnaverndarlaga og stjórnsýslulaga við rannsókn málsins þann 25. júní 2010. Þá staðfesti ráðuneytið það mat barnaverndaryfirvalda í málinu að rétt hefði verið að börnin færu frá Götusmiðjunni að kvöldi þess sama dags og að sú ákvörðun hafi verið í samræmi við frumskyldur barnaverndaryfirvalda samkvæmt barnaverndarlögum. Í því sambandi vísaði ráðuneytið sérstaklega til þess að lögmætu markmiði barnaverndarlaga hefði ekki verið náð með því að börnin væru áfram á Götusmiðjunni eftir að þau höfðu sagt frá vanlíðan sinni þar.

Samkomulag Barnaverndarstofu og Götusmiðjunnar ehf., um slit á samningi vegna reksturs meðferðarheimilisins Götusmiðjunnar var undirritað 15. júlí 2010.

Með bréfi lögmanns stefnanda 23. apríl 2014 var stefndi krafinn um afsökunarbeiðni og greiðslu skaðabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur, innan 10 daga frá dagsetningu bréfsins. Krafan samkvæmt bréfinu byggist á ummælum í frétt Vísis frá 25. júní 2010, þ.e. þeim ummælum sem stefnandi tilgreinir í stafliðum A, B og C í kröfu sinni um ómerkingu í máli þessu. Með svari lögfræðings Barnaverndarstofu 23. maí 2014 var kröfum stefnanda hafnað.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu og stefnuvottur sem gaf út birtingarvottorð sem lagt var fram með stefnu við þingfestingu málsins bar vitni.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Ómerking ummæla

Í íslenskum rétti sé viðtekið að hugtakið ,,æra“ merki dómur eða hugmynd manns sjálfs og annarra um persónugildi. Æra manns njóti refsiverndar samkvæmt XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk verndar vegna ákvæða 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hin umstefndu ummæli séu ærumeiðandi og brjóti gegn 235. gr., sbr. 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga. Stefnandi krefjist þess að hin tilgreindu ummæli verði dæmd óviðurkvæmileg og því ómerk, sbr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Til vara sé byggt á því að ofangreind ummæli varði við 234. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. mgr. 236. gr. sömu laga og að á þeim grundvelli verði ummælin dæmd dauð og ómerk, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

Í 234. gr. almennra hegningarlaga sé efnislega fjallað um ærumeiðingar eða móðganir og 235. gr. sömu laga fjalli um aðdróttanir. Samkvæmt 236. gr. geti það varðað fangelsisrefsingu allt að tveimur árum að bera út slíkar ærumeiðingar gegn betri vitund. Í 241. gr. laganna sé heimild til þess að dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk svo og til þess að dæma þann sem reynist sekur um ærumeiðandi aðdróttun til þess að greiða hæfilega fjárhæð til þess að greiða kostnað af birtingu dóms.

Stefndi hafi farið langt út fyrir tjáningarfrelsi sitt samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 með ummælum sínum á visir.is 25. júní 2010 og ruv.is 26 júní 2010 og hafi vegið með alvarlegum hætti að æru stefnanda. Sú staðreynd að ummælin hafi birst á vefmiðli geri málið verra, enda skili fréttin sér í leitarniðurstöðum í hvert skipti sem nafn stefnanda sé slegið inn í leitarvélar.

Ummæli stefnda feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir, þar sem því sé m.a. haldið fram að stjórnun stefnanda á meðferðarheimilinu hafi verið með þeim hætti að vandamál hafi skapast, sem hafi haft skaðleg áhrif á ólögráða einstaklinga sem sótt hafi sér meðferð vegna vímuefnanotkunar, auk þess sem hann hafi átt að hafa hótað börnunum líkamsmeiðingum ásamt öðrum aðdróttunum sem tilgreindar séu í fréttunum.

Með þessu sé fullyrt að stefnandi hafi m.a. brotið 225. og 233. gr. almennra hegningarlaga, sem og 1. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og 1. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003, en fangelsisrefsing liggi við brotum gegn framangreindum lagaákvæðum. Þá sé sú háttsemi, sem stefndi hafi ásakað stefnanda um að bera ábyrgð á, siðferðislega ámælisverð í huga almennings. Ummæli stefnda séu ekki rökstudd þrátt fyrir að þau feli í sér harðorðar fullyrðingar um störf stefnanda og mannorð. Af dómaframkvæmd sé ljóst að sönnunarbyrði fyrir sannindum ummæla sé lögð á þann aðila er viðhafi ummæli og beri stefnda að sanna sannindi ummælanna.

Stefndi hafi með ummælum sínum í stafliðum A-H tekið að sér hlutverk sögubera ósannra fullyrðinga og kjaftagangs. Öll ummælin í kröfuliðum A-H verði að skoða í því ljósi að stefndi sé forstjóri Barnaverndarstofu, sem sjái m.a. um eftirlit með barnaverndarmálum á Íslandi. Gera verði ríkar kröfur til manns í slíkri stöðu um að hann gæti sannleika orða sinna, sérstaklega þegar rætt sé um barnaverndarmál og meint brot á barnaverndarlögum. Þá sé ábyrgð stefnda jafnframt ríkari vegna menntunar hans.

Með ummælunum hafi stefndi vegið ósæmilega að orðstír stefnanda og persónu, hann hafi verið lítilsvirtur og ásakaður um refsiverða háttsemi. Ljóst sé að engin eiginleg rannsókn hafi farið fram vegna fyrrgreindra ásakana um refsiverða háttsemi þrátt fyrir kröfur stefnanda þar um. Beri því að ómerkja ummælin.

Ummæli A ‒ Undirrótin er fyrst og fremst stjórnunarvandi á staðnum

Í frétt Vísis sé haft eftir stefnda berum orðum að ástæða þess að meðferðarheimilinu sem stefnandi hafi verið í forsvari fyrir hafi verið lokað sé stjórnunarvandi á staðnum. Þannig hafi verið leiddar líkur að því að stefnandi, forsvarsmaður meðferðarheimilisins, væri óhæfur stjórnandi og ófær um að leiða það starf sem honum hafi verið falið.

Eðli máls samkvæmt séu gerðar strangar kröfur til allra þeirra sem sinna börnum á meðferðarheimili, hvort sem það séu opinberir aðilar eða einkaaðilar. Slíkar kröfur birtist m.a. í barnaverndarlögum, sbr. t.a.m. 1. og 4. gr. laganna. Með því að bera þær sakir á þann sem starfi við ummönnun barna eða í barnavernd að hann sé óhæfur stjórnandi sé því með alvarlegum hætti vegið að æru og starfsheiðri viðkomandi. Það hafi stefndi gert með ófyrirleitnum hætti gagnvart stefnanda. Stefndi hafi brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga, sbr. einnig 2. mgr. 236. gr. sömu laga, með því að drótta því að stefnanda að starf hans á heimilinu með börnunum sé með þeim hætti. Jafnframt hafi stefndi dróttað að stefnanda nokkru sem til þess sé fallið að vera virðingu hans til mikils hnekkis. Til vara byggi stefnandi á því að hin tilvitnuðu ummæli séu ærumeiðandi móðganir og varði við 234. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. mgr. 236. gr. sömu laga.

Ummæli B ‒ þegar vandinn var farinn að bitna á meðferðinni og skaða börnin

Í annan stað hafi stefndi fullyrt í frétt Vísis að umræddur stjórnunarvandi væri slíkur að hann hafi verið farinn að bitna á meðferðinni og skaða börnin. Þarna sé því dróttað að stefnanda að hann sé óhæfur til þess að sinna störfum sínum með börnum, auk þess sem vinnubrögð hans hefðu grafið undan vímuefnameðferð ólögráða barna með þeim hætti að það ynni börnunum skaða.

Samkvæmt íslenskri orðabók merki orðið skaði valda tjóni, skemmdir. Það séu verulega alvarleg ummæli þegar fullyrt sé að stjórnunarvandi stefnanda hafi bitnað með svo alvarlegum hætti á meðferðinni að börnin hafi orðið fyrir tjóni og/eða skemmdum. Ljóst sé að almennur lesandi sem lesi þessa setningu dragi upp verulega neikvæða mynd af stefnanda, hún sé ærumeiðandi og til þess fallin að kasta rýrð á stefnanda og starfshætti hans.

Stefndi hafi ekki rökstutt í fréttinni hvernig stjórnunarvandinn hafi leitt til þess að börnin hafi skaðast. Stefndi hafi haft í frammi hin umstefndu ummæli gegn betri vitund. Stefndi hafi brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga, sbr. einnig 2. mgr. 236. gr. sömu laga, með því að drótta því að stefnanda að stjórnunarvandi hans hafi verið svo verulegur að hann hafi verið farinn að bitna á meðferðinni og skaða börnin. Til vara byggi stefnandi á því að hin tilvitnuðu ummæli séu ærumeiðandi móðganir og varði við 234. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. mgr. 236. gr. sömu laga. Vegna alls þessa beri að ómerkja hin umdeildu ummæli, sbr. 241. gr. sömu laga.

Ummæli C ‒ Það voru ákveðin samskipti forstöðumannsins við unglingana sem fóru yfir öll velsæmismörk

Í þriðja lagi hafi stefndi fullyrt að ákveðin samskipti forstöðumannsins við unglinga hafi farið yfir öll velsæmismörk. Með þessum orðum sínum fullyrði stefndi og drótti því að stefnanda að samskipti hans við ólögráða unglinga hafi verið með þeim hætti að það særi almennt velsæmi og að samskiptin hafi verið siðferðislega ámælisverð. Með því hafi verið brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga en til vara 234. gr. sömu laga.

Engin leið sé að geta sér til um það hvernig þorri almennings skilji ummæli á borð við þessi. Óhætt sé þó að fullyrða að þegar talað sé um að eitthvað fari yfir öll velsæmismörk fari það út fyrir endimörk almenns siðgæðis. Málið sé síðan hálfu verra í ljósi þess að stefndi hafi fullyrt að fullorðinn einstaklingur hafi orðið uppvís að trúnaðarbroti gagnvart ófulltíða einstaklingum sem borið hafi til hans trúnaðartraust og verið honum háð vegna þeirrar meðferðar sem þau hafi verið þátttakendur í.

Ummæli D ‒ framgöngu G-kk-ef T-kk-ef hafa valdið vanlíðan og óöryggi

Í fjórða lagi hafi stefndi fullyrt í frétt á ruv.is 26. júní 2010 að framganga stefnanda hafi valdið vanlíðan og óöryggi.

Ummælin hafi verið tilefnislaus, röng, meiðandi, móðgandi og óvægin og hafi þau valdið stefnanda miklu tjóni og álitshnekki. Stefndi hafi ekki rökstutt í fréttinni hvernig framganga hans, eða hvað við framgöngu hans, hafi leitt til þess að börnin hafi fundið fyrir vanlíðan og óöryggi. Forkastanlegt sé að stefndi, forstjóri Barnaverndarstofu, láti slík ummæli út úr sér í fjölmiðlum, en gera verði ríkar kröfur til manns í slíkri stöðu um að hann gæti sannleiks orða sinna. Stefndi hafi viðhaft ummælin gegn betri vitund og þannig brotið gegn ákvæðum 235. gr. almennra hegningarlaga og til vara 234. gr. sömu laga, sbr. einnig 236. gr. laganna þar sem ásetningsbrot séu refsiverð. Vegna þessa beri að ómerkja ummælin.

Ummæli E ‒ atað starfsmanninn óhróðri

Í fimmta lagi hafi stefndi fullyrt í frétt á ruv.is 26. júní 2010 að stefnandi hafi atað starfsmanninn óhróðri.

Stefnandi mótmæli þessu sem röngu og ósönnuðu. Ummælin séu meiðandi, móðgandi og óvægin og hafi valdið honum miklu tjóni og álitshnekki. Hér sé því dróttað að stefnanda að hann hafi atað ótilgreindan starfsmann óhróðri og þannig látið líta út fyrir að hann væri óheiðarlegur og dónalegur. Þess sé ekki getið í hvaða samhengi hann hafi atað þennan ótilgreinda starfsmann óhróðri og látið sé líta út fyrir að það hafi verið að tilhæfulausu. Stefndi hafi viðhaft ummælin gegn betri vitund og þannig brotið gegn ákvæðum 235. og til vara 234. gr. almennra hegningarlaga, sbr. einnig 236. gr. laganna. Vegna þessa beri að ómerkja ummælin.

Þegar metið sé hvar draga skuli mörk milli tjáningarfrelsis sem njóti verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og friðhelgi einkalífsins, sem varin sé af 71. gr. hennar, skipti miklu máli hvort það efni sem birt sé geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings, sbr. dóm Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 541/2005. Deilur vegna starfsloka starfsmanns Götusmiðjunnar, og meint ummæli stefnanda við skjólstæðinga sína, eigi ekkert erindi til almennings.

Ummæli F ‒ hótað börnunum líkamsmeiðingum ef þau segðu frá

Í sjötta lagi hafi stefndi fullyrt í frétt á ruv.is 26. júní 2010, að stefnandi hafi hótað börnunum líkamsmeiðingum ef þau segðu frá.

Þessi ummæli séu tilefnislaus, röng, meiðandi, móðgandi og óvægin og hafi valdið stefnanda miklu tjóni og álitshnekki. Ummælin séu grafalvarleg en með þeim sé því dróttað að stefnanda að hann hafi hótað börnunum líkamsmeiðingum. Stefnanda hafi verið gefin að sök refsiverð háttsemi með þessum aðdróttunum, sbr. 98. og 99. gr. barnaverndarlaga og 225. og 233. gr. almennra hegningarlaga. Öll hin umstefndu ummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefnanda, sem hafi árum saman unnið fórnfúst og þrotlaust starf í þágu barna og ungmenna sem hafi orðið vímuefnum að bráð. Með ummælum stefnda hafi verið grafið undan ævistarfi stefnanda og hagsmunir stefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Verði ekki fallist á að ummælin varði við 235. gr. almennra hegningarlaga sé til vara byggt á því að ummælin varði við 234. gr. sömu laga, sbr. 2. mgr. 236. gr. laganna. Auk þess eigi þessi ummæli ekkert erindi við almenning, sérstaklega með tilliti til þess að þau séu röng og ósönnuð. Stefnandi telji að ummæli stefnda hafi einungis stýrst af illfýsi og stefnandi hafi ekkert tilefni gefið til slíkrar umfjöllunar um sig. Öll ummælin hafi á sér neikvæðan blæ og hafi verið til þess fallin að skapa neikvæða ímynd af stefnanda. Ljóst sé að ummælin séu höfð frammi gegn betri vitund.

Ummæli G ‒ ekkert af starfsfólkinu hafi treyst sér til að vinna áfram í Götusmiðjunni

Í sjöunda lagi hafi stefndi fullyrt í frétt á ruv.is 26. júní 2010, að ekkert af starfsfólkinu hafi treyst sér til að vinna áfram í Götusmiðjunni.

Þessi ummæli séu tilefnislaus, röng, meiðandi, móðgandi og óvægin og hafi valdið stefnanda miklu tjóni og álitshnekki. Í ummælunum felist aðdróttun um að enginn starfsmaður Götusmiðjunnar hafi treyst sér til að vinna áfram í Götusmiðjunni undir stjórn stefnanda. Ummælin séu efnislega röng þar sem að minnsta kosti fjórir starfsmenn Götusmiðjunnar hafi treyst sér til að vinna þar ásamt öðrum starfsmönnum. Stefnda, sem forstjóra Barnaverndarstofu, hafi verið það fullkunnugt, en látið ummælin falla þrátt fyrir það. Orðfærið hafi verið til þess fallið að vekja þann skilning lesenda að stefnandi væri óvinsæll og óhæfur stjórnandi sem enginn treysti sér til að vinna með, án þess að rökstyðja nánar af hverju enginn vildi starfa með honum. Með þessu hafi verið vegið að æru stefnanda. Stefndi hafi gert þetta gegn betri vitund og því hafi ásetningur verið til staðar til að varpa rýrð á starfshæfi o.fl. Auk þess eigi meintar deilur ekkert erindi til almennings og sverti einungis æru stefnanda og kasti rýrð á starfsheiður og hæfileika hans. Til vara sé byggt á því að ummælin varði við 234. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. mgr. 236. gr. laganna.

Ummæli H ‒ Þar hafi ekki verið vinnufriður fyrir G-kk-þgf T-kk-þgf og hann hafi jafnvel lagt starfsfólk í einelti

Í áttunda lagi hafi stefndi fullyrt, í frétt á ruv.is 26. júní 2010, að þar hafi ekki verið vinnufriður fyrir stefnanda og hann hafi jafnvel lagt starfsfólk í einelti.

Þessi ummæli séu tilefnislaus, röng, meiðandi, móðgandi og óvægin og hafi valdið honum miklu tjóni og álitshnekki. Í ummælunum sé aðdróttun um að ekki hafi verið vinnufriður fyrir stefnanda og að hann hafi lagt starfsfólk í einelti. Stefnandi telji að ummælin varði aðallega við 235. gr. almennra hegningarlaga en til vara 234. gr. sömu laga.

Miskabótakrafa

Stefnandi byggi á því að ummæli stefnda hafi verið ólögmæt meingerð gegn persónu og æru stefnanda, sem stefnda beri að bæta stefnanda á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við mat á miskabótakröfu beri að líta til 234. gr., 235. gr. og 236 gr. almennra hegningarlaga, þar sem það sé látið varða refsingu að drótta að öðrum manni einhverju því, sem verða myndi virðingu hans til hnekkis, eða bera slíka aðdróttun út og varði það refsiþyngingu að bera út aðdróttun gegn betri vitund eða án réttmætrar ástæðu til að telja hana rétta.

Greint sé á milli huglægrar og hlutlægrar æru. Huglæg æra hafi aðeins áhrif á þann sem misgert sé við, til dæmis vegna eigin sjálfsvirðingar. Hlutlæg æra vísi til álits annarra á þeim sem ráðist sé að. Árás á hlutlæga æru manns sé því alvarlegri en árás á huglæga æru enda sé í raun um að ræða árás á bæði mannorð manns og sjálfsvirðingu.

Árás stefnda hafi verið á hlutlæga æru stefnanda. Ummælin hafi birst á visir.is og ruv.is sem sé vinsælasta fréttasíðan á internetinu og því sé útbreiðsla þeirra ummæla sem stefndi beri ábyrgð á mikil og hafi náð til fjölda fólks. Þeir sem vinni að málefnum barna fylgist vel með þeim ummælum sem æðstu menn barnaverndarmála láti frá sér fara. Því liggi rök til þess að fullyrða að hin meiðandi ummæli stefnda hafi verið mjög víðlesin innan þess samfélags sem stefnandi starfi mikið með eða fyrir. Hafi ummælin því haft áhrif á orðstír stefnanda, traust hans hafi beðið hnekki og án efa haft í för með sér fjárhagslegt tjón fyrir hann, en stefnandi hafi verið atvinnulaus síðan starfsemi Götusmiðjunnar hafi verið lokað. Erfitt sé að sanna hversu miklu tjóni stefnandi hafi orðið fyrir í kjölfar ummæla stefnda en sönnun áhrifa slæms umtals sé erfið. Stefnandi telji að venjulegar reglur um sönnun tjóns eigi hér ekki alls kostar við og sakarlíkindareglan eigi frekar við en sakarreglan.

Ummælin í frétt Vísis hafi fengið andlega á stefnanda, enda um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða, sem bæði hafi verið rangar og birtar opinberlega. Ljóst sé að virðing stefnanda hafi beðið hnekki, sem og æra hans og persóna. Réttur stefnanda til æruverndar njóti verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og XXV. kafla almennra hegningarlaga.

Ljóst sé að tilgreind ummæli stefnda feli í sér ólögmæta meingerð gegn æru og persónu stefnanda og skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt. Við mat á fjárhæð eðlilegra miskabóta bendi stefnandi á að með ummælum stefnda hafi stefnandi verið útmálaður á vinsælustu fréttasíðu landsins m.a. með því að hafa skaðað börnin vegna stjórnunarvanda. Slíkur vitnisburður frá æðsta yfirmanni barnaverndarmála á Íslandi sé ákaflega meiðandi fyrir stefnanda og til þess fallinn að draga úr trausti hans og orðstír um störf hans í kringum börn. Á þessum grundvelli sé þess krafist að fallist verði á kröfu um að stefndi greiði stefnanda miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum.

Krafa stefnanda um greiðslu kostnaðar við birtingu forsendna og dómsorðs sé byggð á 2 mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga og fjárhæð kröfunnar á mati á þeim kostnaði.

Tjáningarfrelsi stefnda

Stefnandi vísi til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar varðandi tjáningarfrelsi stefnda. Tjáningarfrelsi njóti ekki verndar þegar brotið sé gegn mannorði annarra manna, sbr. 3. mgr. 73 gr. Þá sé áskilið í 2. mgr. 73. gr. að hver maður sem kjósi að láta í ljós hugsanir sínar verði að ábyrgjast þær fyrir dómi. Þegar metnar séu þær skorður sem friðhelgi einkalífs setji tjáningarfrelsinu skipti meginmáli hvort hið birta efni, myndir eða texti, geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Ummæli stefnda um stefnanda tengist á engan hátt slíkri umræðu og framsetning ummælanna virðist einungis hafa miðað að því að valda stefnanda sem mestu tjóni.

Lagarök

Stefnandi vísi aðallega til 225., 234., 235. gr., 2. mgr. 236. gr. og 1. og 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig vísi stefnandi til 71. gr., sbr. 73. gr., stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, auk 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Krafa um miskabætur byggist á skaðabótalögum nr. 50/1993, einkum b-lið 1. mgr. 26. gr. Krafa um dráttarvexti byggist á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga og miðað sé við stefnubirtingu. Um varnarþing vísi stefnandi til 32. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um málskostnað styðji stefnandi við 130. gr. og 3. mgr. 141. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggi á því að ummælin sem krafist sé ómerkingar á séu vernduð af tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrár, sbr. 73. gr. hennar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE). Engar þær kringumstæður séu til staðar í máli þessu sem réttlæti takmarkanir á tjáningarfrelsi stefnda. Eigi 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár ekki við í máli þessu enda túlkuð þröngt. Ummælin brjóti í engu gegn neinum meintum réttindum stefnanda. Stefndi hafi hvorki meitt æru stefnanda né greint frá nokkru því sem leynd skuli hvíla yfir. Ummælin brjóti ekki gegn 71. gr. stjórnarskrár og varði ekki viðkvæmar einkalífsathafnir sem rétt sé að leynt fari.

Stefnandi hafi sjálfur, allt frá því að umrætt mál hafi komið upp þann 25. júní 2010, kosið að tjá sig um það með mjög ítarlegum hætti og ítrekað. Fjölmiðlaumfjöllun af málinu hafi verið nákvæm. Stefnandi hafi tjáð sig ítarlega við fjölmiðla strax á upphafsstigum málsins, áður en stefndi hafi tjáð sig um málið, og síðan hafi stefnandi viðhaldið málinu í opinberri umræðu. Mál þetta hafi því verið á almanna vitorði í mörg ár, fyrir frumkvæði og tilstilli stefnanda sjálfs. Í viðtali 15. október 2014 hafi stefnandi kosið að nota tækifærið til að spyrða saman í fjölmiðlaumfjöllun sinni annars vegar umfjöllun um atvinnu sína og hins vegar umfjöllun um meiðyrðamál þetta. Þannig viðhaldi stefnandi umræðu um mál þetta í þeim tilgangi að vekja athygli á atvinnu sinni, sjálfum sér til framdráttar.

Óheimilt sé að túlka ummæli stefnda á þann máta sem stefnandi krefjist í stefnu. Takmarkanir á tjáningarfrelsi verði ekki byggðar á ónákvæmum túlkunum stefnanda. Af dómaframkvæmd verði ráðin sú meginregla að ummæli sem krafist sé ómerkingar á, verði ekki metin einangrað heldur sé skylt að meta ummælin í fullu samhengi og samræmi við þá þjóðfélagsumræðu í heild sem ummælin eru liður í. Ummælin skuli því skoðast í samhengi í margþættum skilningi.

Um árabil hafi átt sér stað umræður í þjóðfélaginu um meðferðarúrræði á einkavettvangi. Þar megi í dæmaskyni vísa til þjóðfélagsumræðu m.a. um málefni Byrgisins sem einnig hafi verið einkarekið meðferðarheimili. Þar hafi komið upp atvik sem miklar umræður hafi spunnist um, þ.e. um meinta misneytingu forstöðumanns þess heimilis á skjólstæðingum sínum, en sá aðili hafi verið sakfelldur fyrir hegningarlagabrot, sbr. hrd. 334/2008. Hér megi einnig benda á umfjöllun um enn önnur meðferðarheimili barna í gegnum tíðina, t.a.m. hafi skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007, um Breiðavíkurheimilið verið lögð fram á Alþingi í febrúar 2008. Umræðan sé viðvarandi og mikilvæg.

Ummælin í máli þessu verði að meta í heildarsamhengi þjóðfélagsumræðu um einkarekin meðferðarúrræði, í heildarsamhengi umræðu um meðferðarúrræði barna, í heildarsamhengi umræðu um framkomu og háttsemi forstöðumanna meðferðarheimila, í heildarsamhengi umræðu um nauðsyn eftirlits með háttsemi forstöðumanna meðferðarheimila og eftirlits með rekstri slíkra heimila sem og í heildarsamhengi umræðu um málefni Götusmiðjunnar. Þá skuli ummælin einnig metin í heildarsamhengi þeirrar þjóðfélagsumræðu sem varðað hafi lokun Götusmiðjunnar sérstaklega. Þegar íslenskir dómstólar hafi metið ummæli sem krafist sé ómerkingar á einangrað, hafi Mannréttindadómstóll Evrópu kveðið upp áfellisdóma gegn íslenska ríkinu.

Stefndi sé ekki upphafsmaður ofangreindrar umræðu, hvorki um meðferðarúrræði í víðari skilningi né sé stefndi upphafsmaður umræðu um málefni Götusmiðjunnar. Raunar telji stefndi að stefnandi hafi verið upphafsmaður umræðu um lokun Götusmiðjunnar í júní 2010. Stefnda sé hins vegar skylt að taka þátt í þeirri umræðu vegna starfs síns sem forstjóri Barnaverndarstofu, m.a. á grundvelli lagaskyldna samkvæmt upplýsingalögum nr. 50/1996. Stefndi hafi aldrei haft frumkvæði að umfjöllun í máli þessu í fjölmiðlum og hafi því aðeins tjáð sig að fjölmiðlar leituðu eftir upplýsingum og afstöðu hans.

Byggt sé á því að ummælin og heildarsamhengi þeirra sé umræða um brýnt samfélagsmál, almannahagsmuni og þjóðfélagsleg málefni (e. political speech) og njóti sérstakrar verndar. Ummælin eigi fullt erindi til almennings og óheimilt sé að takmarka slíka tjáningu. Umræður um rekstur meðferðarheimilis sem kostað sé af opinberu fé eigi óumdeilanlega erindi til almennings. Hið sama eigi við um umræður um óforsvaranlega hegðun fyrirsvarsmanns slíks meðferðarheimilis. Almenningur eigi rétt á að fá upplýsingar um það þegar börn séu fjarlægð af slíkum meðferðarheimilum og stefndi eigi rétt á og beri skylda til að veita slíkar upplýsingar. Stefnandi hafi sjálfur tjáð sig opinberlega af mikilli nákvæmni og í smáatriðum um málefni Götusmiðjunnar, þ.m.t. um lokun hennar og tildrög lokunarinnar. Geti stefnandi því ekki byggt á því að ummælin varði viðkvæm einkalífsmálefni hans sem rétt væri að leynt færu.

Samkvæmt lið F í ómerkingarkröfu stefnanda sé krafist ómerkingar á eftirfarandi ummælum: „hótað börnunum líkamsmeiðingum ef þau segðu frá“. Af frétt Vísis sem birst hafi kl. 23.34 þann 25. júní 2010 megi glöggt ráða að þessi tilteknu ummæli stafi ekki upphaflega frá stefnda heldur séu þau tekin orðrétt í gæsalöppum upp úr yfirlýsingu lögmanns stefnanda sjálfs, a.m.k. sólarhring áður en stefndi hafi nokkuð tjáð sig um það atriði. Hvorki í þessari frétt Vísis né í frétt Vísis sem birtist kl. 22.32 þann 25. júní 2010 sé að finna slík ummæli stefnda, heldur hafi stefndi þvert á móti neitað á því stigi máls að staðfesta slík ummæli. Ummælin hafi verið að finna í yfirlýsingu lögmanns stefnanda sjálfs sem hann hafi kosið að senda á alla fjölmiðla, jafnvel RÚV, sem í stefnu sé kölluð „vinsælasta fréttasíðan á internetinu“. Stefndi telji þá fullyrðingu í stefnu reyndar nokkurt ofmat á vinsældum Ríkisútvarpsins á alþjóðavettvangi.

Af frétt ruv.is, kl. 23.46 25. júní 2010, megi glöggt ráða að stefnandi sjálfur, eða eftir atvikum lögmaður hans, hafi þannig fyrstur allra komið á framfæri við fjölmiðla þeirri staðhæfingu sem hann krefjist nú ómerkingar á samkvæmt staflið F. Í þessari frétt RÚV megi finna heildaryfirlýsingu lögmanns stefnanda sem send hafi verið til fjölmiðla þann dag. Þar sé að finna hin umstefndu ummæli í staflið F um að börnunum hafi verið hótað líkamsmeiðingum og þar eigni stefnandi stefnda þau ummæli löngu áður en stefndi hafi nokkuð tjáð sig opinberlega um þetta atriði. Þetta hafi stefnandi sjálfur kosið að upplýsa fjölmiðla um. Þegar af þessari ástæðu geti stefnandi ekki krafist ómerkingar á þessum ummælum, því að þau séu í upphafi höfð eftir honum sjálfum eða lögmanni hans fyrir hans hönd. Stefnda væri alfarið frjálst að endurtaka þetta atriði í kjölfarið á því að stefnandi hafi sjálfviljugur komið þessu svo rækilega á framfæri allra fjölmiðla landsins.

Þetta hafi auk þess þá þýðingu að stefnandi geti heldur ekki í kjölfar fréttatilkynningar sinnar komið í veg fyrir opinbera umræðu um þetta atriði. Með þeirri háttsemi sinni hafi stefnandi sjálfur tekið þá afstöðu bæði hvað lið F varði sem og alla aðra umfjöllun stefnda, að téð ummæli og heildarumfjöllun um lokun Götusmiðjunnar eigi erindi til almennings. Þeirri afstöðu geti stefnandi ekki breytt nú afturvirkt, né heldur geti hann nú eignað stefnda eigin ummæli á opinberum vettvangi. Áður en stefnandi hafi sent fjölmiðlum tilkynninguna hafi stefndi ekki tjáð sig með viðlíka hætti og stefnandi, hvað þá upplýst opinberlega um hótanir stefnanda um líkamsmeiðingar í garð barnanna.

Varðandi stafliði D-H vísi stefndi til þess að þær ómerkingarkröfur virðist samkvæmt stefnu vera teknar upp úr frétt ruv.is kl. 19.23 26. júní 2010. Sú frétt innihaldi hins vegar enga beina tilvitnun til orða stefnda heldur virðist fréttin unnin upp úr öðrum fréttum af málinu, þ.a.l. einnig upp úr fjölmiðlatilkynningu stefnanda sjálfs. Stefndi kannist ekki við að hafa rætt við fréttamann í umrætt sinn en langt sé um liðið.

Með fjölmiðlatilkynningu og blaðaviðtölum hafi stefnandi sjálfur kosið að tjá sig á opinberum vettvangi um málefni Götusmiðjunnar sem og um lokun hennar. Þegar af þeirri ástæðu séu mörk leyfilegrar gagnrýni gagnvart stefnanda sérstaklega útvíkkuð hvað hann og málefni Götusmiðjunnar varði, m.a. með vísan til aukinnar verndar tjáningar sem ætluð sé til andsvara. Til skoðunar komi þá einnig málsástæður á grundvelli orðhefndar, retorsio. Þessu til viðbótar sé vísað til meginreglunnar um endursögn úr fjölmiðlum. Þar sem stefnandi hafi verið sá sem miðlað hafi þeim upplýsingum til fjölmiðla að hann væri vændur um að hafa hótað börnunum líkamsmeiðingum þá sé öll eftirfarandi umfjöllun um það atriði endursögn úr fjölmiðlum og þar með öllum öðrum að meinalausu og heimil.

Um árabil hafi stefnandi sjálfur kosið að tjá sig á opinberum vettvangi um sig, sína persónu, einkamál, neyslusögu, Götusmiðjuna og meðferðarúrræði fyrir börn sem hann hafi boðið upp á í Götusmiðjunni. Um stefnanda og málefni Götusmiðjunnar séu því útvíkkuð mörk heimillar gagnrýni og tjáning um þau atriði skuli njóta aukinnar verndar. Þá sé byggt á meginreglum um þátttöku stefnanda í opinberri umræðu. Þetta eigi einnig og sérstaklega við um ítrekaða þátttöku stefnanda í opinberri umræðu um lokun Götusmiðjunnar en vart verði annað séð af frétt ruv.is, kl. 23.46 25. júní 2010, en að stefnandi hafi sjálfur átt algert frumkvæði að því að gera þá umfjöllun opinbera. Þátttöku stefnda í þeirri opinberu umræðu, sem raunar stafi af því að fjölmiðlar hafi leitað sérstaklega eftir andsvörum hans vegna þess embættis sem hann gegni, vilji stefnandi hins vegar banna.

Stefndi vísi til meginreglna um tjáningu um og gagnrýni á opinberar persónur en stefnandi sé opinber persóna í margþættum skilningi, m.a. vegna starfa sinna við að sinna meðferðarúrræðum fyrir ungmenni og vegna þess að starfsemin í Götusmiðjunni hafi grundvallast á þjónustusamningi við ríkið og hafi þar af leiðandi verið kostuð af almannafé. Nánar tiltekið hafi Götusmiðjan fengið greiddar 110.000.000 króna á ári til að kosta reksturinn. Vegna stöðu stefnanda sem forstöðumanns einkarekins meðferðarheimilis sem rekið sé á grundvelli þjónustusamnings við ríkið samkvæmt 79. gr. barnaverndarlaga skuli háttsemi hans og hegðun metin á strangari mælikvarða en annarra og mörk leyfilegrar gagnrýni rýmkuð, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar og MDE. Vegna þessarar stöðu stefnanda þurfi hann einnig að þola grannskoðun á hegðun sinni og framgöngu og þola aukna gagnrýni hvað það varði. Að auki sé stefnandi opinber persóna vegna þess að hann hafi ítrekað kosið að tjá sig um persónu sína, einkalíf sitt og starf sitt í Götusmiðjunni á opinberum vettvangi. Stefnandi hafi þannig sjálfur komið persónu sinni og starfi sínu í sviðsljós fjölmiðla og kosið að vekja á sjálfum sér athygli.

Ummælin falli undir vísireglu MDE um aukna vernd tjáningar um svokallað hæfi til að gegna opinberu starfi. Almenningur eigi aukinn rétt á að fá upplýsingar um hæfi stefnanda til að gegna hinu viðkvæma starfi sínu sem kostað sé af almannafé, lúti eftirliti yfirvalda og skuli lúta almennu aðhaldi almennings. Stefnandi sé ekki hafinn yfir gagnrýni, bæði vegna viðkvæms eðlis umrædds starfs stefnanda, en einnig vegna þess að stefnandi hafi sjálfur kosið að bera starf sitt á borð á opinberum vettvangi í fjölmiðlaumfjöllun um árabil. Tjáningin njóti þvert á móti aukinnar verndar.

Mörk leyfilegrar gagnrýni séu útvíkkuð hvað stefnanda varði, enda hafi hann á opinberum vettvangi kosið að tjá sig um unga skjólstæðinga sína á niðrandi og vanvirðandi máta. Gagnrýni á slíka tjáningu beri aukna vernd. Stefndi vísi hér til umfjöllunar í DV 2. júlí 2010, þar sem stefnandi fjalli á eftirfarandi máta um skjólstæðinga sína: Við erum ekki að tala um litlu stelpuna með eldspýturnar. Við erum að tala um harðsvíruð götubörn og ...við erum í langflestum tilfellum að tala um hardcore, litla krimma. Í þessu sambandi sé það að auki skylda stefnda vegna starfs síns að gæta hagsmuna þeirra barna sem stefnandi kjósi að tala um með slíkum hætti.

Tilefni og tilgangur ummælanna hafi ekki verið persónuleg árás á stefnanda heldur hafi stefndi verið að svara ummælum stefnanda sjálfs og fjalla um málefni sem erindi hafi átt til almennings. Tilefni tjáningar stefnda veiti tjáningunni aukna vernd, sbr. dómafordæmi frá MDE. Hafa skuli hliðsjón af þeirri staðreynd að Götusmiðjan hafi verið rekin með almannafé. Ummælin séu að auki sett fram í þeim tilgangi að vernda traust almennings, bæði barna sem þurfi á meðferðarúrræðum að halda og foreldra þeirra, á þeim stofnunum sem slík meðferðarúrræði veiti. Stefndi þurfi að viðhalda slíku trausti til meðferðarúrræða sem ríkisvaldið bjóði upp á og liður í því að viðhalda slíku trausti sé að sýnt sé fram á að brugðist sé á fullnægjandi máta við viðlíka vanda og lýst hafi verið að komið hafi upp fyrri hluta ársins 2010 í rekstri Götusmiðjunnar. Við slíkt ástand verði ekki unað.

Varðandi lið F og meinta fullyrðingu, sem stefnandi eigni stefnda, um að stefnandi hafi hótað börnunum líkamsmeiðingum, teljist þau ummæli vera fullsönnuð, verði þau á annað borð talin staðhæfing um staðreynd. Í fyrsta lagi sé á dómskjali að finna staðfestingu foreldris barns sem dvalið hafi í Götusmiðjunni á umræddum tíma um að um ofbeldishótun hafi verið að ræða. Í öðru lagi séu bréf Barnaverndar Reykjavíkur 28. júní 2010 og félags- og tryggingamálaráðuneytisins 13. júlí 2010 til sönnunar ummælunum. Í þriðja lagi sé í fjölmiðlaumfjöllun ítrekað að finna lýsingar stefnanda sjálfs á umræddu atviki sem vart verði túlkaðar öðruvísi samkvæmt almennum málskilningi en að stefnandi hafi hótað börnunum í Götusmiðjunni líkamsmeiðingum ef þau brytu við hann trúnað. Hér sé m.a. vísað til frétta af ljósvakamiðlum 26. og 27. júní 2010 og umfjöllun DV 2. júlí s.á., en þar lýsi stefnandi sjálfur umræddu samtali við börnin í Götusmiðjunni með eftirfarandi hætti:

Ég bað þau um að virða trúnað við starfsmanninn. Þetta var mjög lauslegt og bara spurning um að virða trúnað af því að það var ýmislegt rætt á þessum fundi. Svo barst talið yfir í það að einhver hefði stungið einhvern í bakið og bla, bla, bla. Þegar þau voru á götunni voru menn barðir ef þeir sviku aðra. Eftir heilmiklar umræður sagði ég orðrétt: „Í den var það nú oft þannig að menn voru hnébrotnir þegar þeir skvíluðu.“ [...] Lögmálið á götunni er að ef þú ferð í lögguna og skvílar ertu dauðadæmdur. Það er undirheimatal og við erum að tala um krakka úr undirheimunum.

Í frétt ruv.is kl. 19.23 26. júní 2010 sé einnig að finna lýsingu hafða eftir stefnanda um sömu ummæli sín við börnin:

G-kk-nf segist hafa beðið þau um að virða trúnað um persónuleg mál starfsmannsins. Síðan hafi umræðan borist í það að í gamla daga, þegar hann var götukrakki, hafi fólk verið hnébrotið ef það braut einhvern slíkan trúnað.

Ofangreind orðræða við börn verði að teljast með miklum ólíkindum og í besta falli siðferðilega ámælisverð. Til sönnunar sé einnig vísað til bréfa Barnaverndar og félagsmálaráðuneytis, sem móttekið hafi kvörtun stefnanda þar sem m.a. hafi verið kvartað yfir meintum ærumeiðingum stefnda í garð stefnanda. Niðurstaða ráðuneytisins hafi verið að slíkar kvartanir ættu ekki við rök að styðjast og að það sem fram hefði komið í fjölmiðlum haft eftir stefnda væri í samræmi við staðreyndir málsins.

Um öll ummælin vísi stefndi til þess að stefndi beri enga sérstaka sönnunarbyrði um efni þeirra, teljist þau á annað borð vera staðhæfingar um staðreyndir, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar og MDE. Allt að einu teljist ummælin öll fullsönnuð. Minnt sé á bréf starfsmanna til Barnaverndarstofu 4. maí 2010 og tölvupóst stefnanda til þeirra 21. maí s.á. varðandi umfjöllun um stjórnunarvanda, gæði meðferðar, að ata starfsmann óhróðri, að starfsfólk hafi ekki treyst sér til að vinna áfram í Götusmiðjunni sem og að ekki hafi verið vinnufriður fyrir stefnanda og umfjöllun um einelti. Um framkomu stefnanda við starfsfólk Götusmiðjunnar sé einnig vísað til eftirfarandi ummæla stefnanda sjálfs í DV 2. júlí 2010:

„Hann [starfsmaðurinn sem stefnandi rak] var alltaf að biðja um meiri pening, meiri pening“, M-kk-nf breytir röddinni þannig að hún verður svolítið kvenlegri: „Hann talar svona, svolítið gay-ish ...“.

Stefnandi sem kjósi að haga orðum sínum um starfsfólk sitt með ofangreindum hætti á opinberum vettvangi, verði að þola það að aðrir dragi þá ályktun og setji fram slíka gildisdóma að hann eigi við stjórnunarvanda að etja, ati starfsfólk óhróðri og leggi í einelti, valdi vanlíðan og óöryggi. Byggt sé á því að með ofangreindri framgöngu sinni og öðrum sambærilegum blaðaviðtölum, hafi stefnandi staðfest enn á ný sannleiksgildi allra þeirra ummæla, ályktana og gildisdóma sem í stefnunni sé krafist ómerkingar á.

Stefndi vísi til stöðu sinnar sem forstjóri Barnaverndarstofu og starfsskyldna hans er varði fjölmiðlaumfjöllun. Ummælin séu honum að öllu leyti heimil og beri aukna vernd vegna stöðu hans. Tjáning stefnda sé honum í starfi sínu nauðsynleg til þess að upplýsa almenning og gæta hagsmuna skjólstæðinga sinna, þ.m.t. barnanna sem dvalið hafi í Götusmiðjunni. Stefndi hafi gætt ákvæða stjórnsýslulaga og í engu brotið gegn neinum meintum rétti stefnanda með tjáningunni.

Sérstaklega sé vísað til þess að öll ummæli stefnda séu sett fram í góðri trú og með hag skjólstæðinga hans, barnanna í Götusmiðjunni, að leiðarljósi. Vísað sé sérstaklega til þess að teljist ummælin um eitthvað ónákvæm þá hafi samkvæmt dómafordæmum MDE ekki verið talið að ónákvæmni geti réttlætt takmörkun tjáningar heldur njóti slík tjáning sérstakrar verndar.

Stefndi byggi á því að í ummælum hans felist ályktun, ádeila og gildisdómur. Slík tjáning beri sérlega sterka vernd og engin krafa sé gerð um að færðar séu sönnur á slík ummæli. Við mat á ummælunum sem gildisdómum skuli þau skoðuð í samhengi við ummælin í heild og þá þjóðfélagsumræðu sem ummælin hafi verið liður í. Einnig skuli ummælin sem gildisdómur metin sérstaklega í samhengi við orðræðu stefnanda sjálfs í umfjölluninni um lokun Götusmiðjunnar. Orðfæri ummælanna sé orðfæri gildisdóma og skuli það hafa áhrif á mat á ummælunum, sbr. dómafordæmi frá MDE og Hæstarétti.

Krafa stefnda um sýknu af kröfu stefnanda um miskabætur sé reist á framangreindum sjónarmiðum. Skilyrðum almennu skaðabótareglunnar eða 26. gr. skaðabótalaga sé ekki fullnægt. Á því sé byggt að stefnandi hafi þegar sjálfur gert eigin mannorði tjón, m.a. með fjölmiðlatilkynningum sínum og blaðaviðtölum þar sem t.a.m. megi sjá framkomu og háttsemi stefnanda gagnvart starfsfólki og barnungum skjólstæðingum Götusmiðjunnar sem honum sé lítt til sóma. Þá hafi stefnandi sjálfur stuðlað að dreifingu ummælanna með því að tjá sig ítrekað um mál þetta í fjölmiðlum. Hafa skuli hliðsjón af því varðandi miskabótakröfu stefnanda. Fjárhæð miskabótakröfu stefnanda sé sérstaklega mótmælt, enda í engu samræmi við dómafordæmi, og dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt.

Kröfu um kostnað vegna birtingar dóms sé sérstaklega hafnað. Stefnandi hafi sjálfur haft frumkvæði að þeirri umfjöllun fjölmiðla sem orðið hafi um lokun Götusmiðjunnar og hafi viðhaldið þeirri umfjöllun fjölmiðla um árabil. Þannig hafi stefnandi sjálfur lagt áherslu á að vekja athygli fjölmiðla á þessu máli (frétt á visir.is 30. september 2014 og viðtal í DV 24. október s.á.). Fjárhæð slíkrar kröfu sé einnig sérstaklega mótmælt sem of hárri. Þá sé krafan vanreifuð og engin gögn lögð fram henni til stuðnings.

Stefndi krefjist þess að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt mati dómsins. Í því sambandi veki stefndi athygli á birtingarumslagi stefnu í máli þessu og augljósa ástæðu þess að þingsókn hafi af stefnda hálfu fallið niður við þingfestingu. Stefna í máli þessu hafi verið birt í lokuðu og ómerktu umslagi fyrir samstarfskonu stefnda en stefndi hafi þá dvalið erlendis allt fram yfir þingfestingardag og ekki haft hugmynd um málssóknina. Samstarfskona stefnda sem móttekið hafi birtingu stefnunnar hafi heldur enga hugmynd haft um málssóknina af sömu ástæðum. Að birta stefnu með slíkum hætti í lokuðu og ómerktu umslagi hvar hvorki komi fram að um birtingu á stefnu sé að ræða né hver sé síðasti birtingardagur, sé brýnt brot gegn 1. mgr. 84. gr. laga um meðferð einkamála. Stefndi hafi engin réttarfarsúrræði haft til að koma þessu á framfæri fyrr en nú. Þetta skuli hafa áhrif á ákvörðun málskostnaðar í máli þessu.

Vísað sé til 73. gr. stjórnarskrár, 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu í C-deild stjórnartíðinda nr. 10/1979. Þá sé vísað til 234.-236. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Varðandi málskostnaðarkröfu vísi stefndi til 1. mgr. 130. gr. og 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en vegna greiðslu virðisaukaskatts sé vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Niðurstaða

Stefnandi krefst þess að tiltekin ummæli sem höfð eru eftir stefnda í fréttum sem birtust á vefmiðlum 25. júní 2010 og 26. júní s.á. verði dæmd dauð og ómerk og vísar til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar sem segir að dæma megi óviðurkvæmileg ummæli ómerk að kröfu þess sem misgert er við. Stefnandi gerir jafnframt fjárkröfu á grundvelli 2. mgr. lagaákvæðisins til að standa straum af birtingu dóms. Stefnandi telur ummæli stefnda ólögmæta meingerð gegn æru sinni og persónu og krefst miskabóta úr hendi hans á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Stefndi, sem krefst sýknu af kröfum stefnanda, nýtur tjáningarfrelsis á grundvelli 1. málsliðar 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Í því felst að ummæli verða því aðeins ómerkt og bætur dæmdar að slík úrræði teljist nauðsynleg og samrýmanleg lýðræðishefðum. Við mat á því hvort þessi skilyrði séu fyrir hendi kemur m.a. til skoðunar í hvaða samhengi tjáning stefnda var sett fram, hvort líta megi á hana sem lið í almennri þjóðfélagsumræðu og hvort í henni felist staðhæfing um staðreynd sem sönnuð verði eða hvort líta megi á hana sem gildisdóm.

Málsatvikum er lýst í sérstökum kafla hér að framan og vísast til þess sem þar kemur fram um tilefni þeirra ummæla, sem mál þetta er höfðað til ómerkingar á og miskabóta vegna. Hér þarf að horfa til þess hvernig ummælin birtust og í hvaða samhengi.

Ummælin í stafliðum A, B og C í ómerkingarkröfu stefnanda birtust í frétt á vef Vísis 25. júní 2010 kl. 22.32 undir fyrirsögninni „Götusmiðjunni lokað ‒ átta ungmenni send heim“. Í fréttinni segir að aðstandendur skjólstæðinga meðferðarheimilisins hafi haft samband við fréttastofu og vísað er til fréttar sem birst hafði sama kvöld kl. 21.02 á vef RÚV. Í frétt RÚV kemur fram að samkvæmt heimildum fréttastofu hafi ákvörðun um að loka Götusmiðjunni verið tekin vegna gruns um að stefnandi hafi hótað vistmönnum á heimilinu limlestingum, barnaverndaryfirvöld verjist allra fregna af málinu og að stefnandi hafi sagt í viðtali við fréttastofu að fullyrðingar um hótanir ættu ekki við rök að styðjast. Í frétt Vísis segir að stefndi hafi ekki viljað staðfesta þetta í samtali við fréttastofu. Í frétt Vísis eru umstefnd ummæli A og B höfð eftir stefnda þannig: „Undirrótin er fyrst og fremst stjórnunarvandi á staðnum og þegar vandinn var farinn að bitna á meðferðinni og skaða börnin fannst okkur ekki annað hægt en að grípa til þessara aðgerða“. Umstefnd ummæli C sem höfð eru eftir stefnda eru þessi: „Það voru ákveðin samskipti forstöðumannsins við unglingana sem fóru yfir öll velsæmismörk að okkar mati og það var kornið sem fyllti mælinn“.

Sama kvöld og þessar fréttir birtust sendi lögmaður stefnanda öllum fjölmiðlum yfirlýsingu um málsatvik eins og þau horfðu við stefnanda. Um efni hennar var fjallað í frétt af málinu á vefnum mbl.is kl. 23.28, á vef Vísis í frétt sem birtist kl. 23.34 og yfirlýsingin var birt í heild sinni á vef RÚV kl. 23.46.

Umstefnd ummæli í stafliðum D, E, F, G og H koma fram í frétt á vef RÚV sem birtist daginn eftir, þann 26. júní 2010, kl. 19.23, en þann dag höfðu ljósvakamiðlar fjallað um málið og flutt viðtöl við stefnanda og stefnda. Umstefndu ummælin eru sett fram í endursögn blaðamanns, ummæli D, E og F þannig: „Segir B-kk-nf G-kk-nf, forstjóri Barnaverndarstofu, framgöngu G-kk-ef T-kk-ef hafa valdið vanlíðan og óöryggi. Hann hafi jafnframt atað starfsmanninn óhróðri og hótað börnunum líkamsmeiðingum ef þau segðu frá.“ Ummæli G og H birtust þannig: „B-kk-nf segir að ekkert af starfsfólkinu hafi treyst sér til að vinna áfram í Götusmiðjunni. Þar hafi ekki verið vinnufriður fyrir G-kk-þgf T-kk-þgf og hann hafi jafnvel lagt starfsmenn í einelti.“

Af gögnum málsins og framangreindri atburðarás er ljóst að stefndi hafði ekki frumkvæði að því að fjalla opinberlega um þátt stefnanda í þeim atburðum sem urðu á meðferðarheimilinu þann 25. júní 2010. Fram kemur að fréttamenn höfðu fengið upplýsingar um atvik frá öðrum, þar á meðal stefnanda, og leituðu eftir staðfestingu og afstöðu stefnda. Stefnda var því nokkur vandi á höndum, þar sem hann gat ekki með góðu móti vikist undan því, í ljósi stöðu sinnar og þess að starfsemin var rekin fyrir almannafé, að gefa skýringar á því hvers vegna Götusmiðjunni var lokað. Umfjöllun fjölmiðla um málið verður talin hluti af þjóðfélagsumræðu sem erindi átti við almenning og stefnda var því bæði rétt og skylt að svara spurningum um málið, sem, eins og atvikum var háttað, snertu störf stefnanda. Stefnandi kom því sjálfur á framfæri með yfirlýsingu til fjölmiðla að atburðir dagsins snerust um umrædda framkomu hans sjálfs. Hann hefur einnig í fjölmörgum yfirlýsingum og viðtölum við fjölmiðla rakið atvik málsins og haldið umfjöllun um málið áfram eins og það eigi enn erindi við almenning. Ekki verður fallist á þær fullyrðingar stefnanda að tjáning stefnda um málið sé tilkomin af illfýsi, sett fram með þeim ásetningi að varpa rýrð á starfshæfi stefnanda og til þess að valda honum sem mestu tjóni.

Í ljósi þess að umstefnd ummæli voru liður í almennri þjóðfélagsumræðu og að nokkru sett fram til andsvara í tilefni af þegar fram kominni opinberri umfjöllun verður að játa stefnda rýmri rétt til tjáningar en ella, án þess að hún teljist ærumeiðandi með þeim hætti að hún brjóti gegn þeim rétti stefnanda til æruverndar sem honum er tryggður með ákvæðum 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og geti varðað við þau ákvæði almennra hegningarlaga sem stefnandi styður málsókn sína við.

Umstefnd ummæli eru að hluta til gildisdómar, en slík ummæli verða hvorki sönnuð né afsönnuð, en í ummælum stefnda felast jafnframt staðhæfingar um staðreyndir. Ummæli B, C, D, E og F lúta efnislega að framgöngu stefnanda gagnvart börnunum á fundi með þeim 24. júní 2010, en ummæli A, G og H snúa að stjórnunarstörfum stefnanda og samskiptum hans við starfsfólk Götusmiðjunnar.

Stefnandi telur að það sem hann sagði við börnin hafi verið slitið úr samhengi. Bar hann fyrir dóminum að hann hefði sagt þeim að starfsmaðurinn hefði ekki verið rekinn, en þau hafi þá velt því fyrir sér hvort hann væri á fallbraut þar sem hann væri alkóhólisti og einnig því hvort hjónaband hans gengi illa. Stefnandi kveðst þá hafa sagt þeim að virða trúnað um hans mál og síðan hafi spunnist umræða um undirheima og hvernig þeir virka og ofbeldið sem þar viðgangist m.a. um að klárlega verði maður hnébrotinn ef maður virðir ekki trúnað á götunni.

Samkvæmt gögnum málsins þóttu viðtöl við börnin við rannsókn málsins leiða í ljós að haft hefði verið í hótunum við þau um líkamsmeiðingar og að börnin hefðu orðið skelkuð, reið, sár, ringluð og jafnvel hrædd. Samkvæmt upplýsingum um könnun starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur kom fram hjá börnunum í viðtölum að stefnandi, sem einhver þeirra voru að hitta í fyrsta skipti, hefði haft í hótunum við þau ef þau segðu frá því sem þeim færi á milli og brygðust þannig trausti hans. Hann hafi lýst því að hann gæti brotið á þeim hnéskeljarnar og hafi einnig vísað til þess að hann þekkti líka fólk úr undirheimum. Engir ráðgjafar eða foreldrar ættu að vita það sem þeim færi á milli í þessu viðtali. Stefnandi hafi rætt mjög um sín persónulegu málefni sem og persónuleg málefni þess ráðgjafa sem hann hafi rekið, sem börnin þekktu. Sá ráðgjafi hefði stungið sig í bakið, ásakað sig um þjófnað og gert sér ýmislegt til miska, vildi bara meiða og væri óheiðarlegur svikari. Stefnandi hafi spurt börnin hvort þau vildu fara í lið með þeim ráðgjafa. Börnunum hafi fundist að þeim hafi verið ógnað og hótað og í því sambandi hafi ekki verið um grín að ræða.

Þegar sannleiksgildi ummæla stefnda um framgöngu stefnanda er virt er að því að gæta að þau atvik sem ummælin lúta að hafa sætt rannsókn barnaverndaryfirvalda og hefur sú rannsókn og niðurstaða hennar hlotið staðfestingu ráðuneytis bæði að formi og efni, svo sem fram er komið. Frá sömu atvikum er einnig greint í skýrslu ríkisendurskoðunar um þjónustusamninga Barnaverndarstofu og lok þeirra til Alþingis í febrúar 2011. Atvik þessi verða talin upplýst. Umstefnd ummæli stefnda í stafliðum B, C, D, E og F sem talist gætu staðhæfingar um staðreyndir eru samkvæmt framangreindu efnislega í fullu samræmi við það sem talið er upplýst í málinu. Í raun ber ekki mikið á milli lýsinga á upplýstum atvikum og lýsinga stefnanda sjálfs á atvikum í fjölmiðlum og fyrir dóminum, en mat hans á áhrifum orða sinna á líðan barnanna og á því hvort hann hafi með orðum sínum farið yfir velsæmismörk, er ólíkt samdóma áliti fagaðila, þar með talið stefnda, á því sama. Ummæli sem fela í sér faglegt mat stefnda eða gildisdóma þarf ekki að sanna frekar.

Sannleiksgildi ummæla stefnda í stafliðum A, G og H fær m.a. stoð í bréfi því sem 10 af 14 starfsmönnum Götusmiðjunnar höfðu sent Barnaverndarstofu 4. maí 2010, þar sem starfsmenn lýsa verulegum stjórnunarvanda og virðingarleysi stefnanda í samskiptum við starfsmenn, sem margir hverjir séu við það að hætta. Í bréfinu segir m.a. að starfsmenn kvarti undan lélegri framkomu stefnanda og jafnvel einelti af hans hálfu. Framsetning tölvupósts, sem stefnandi staðfesti fyrir dóminum að hafa sent starfsmönnum sínum í tilefni af bréfi þeirra, þar sem hann kallar starfsmennina m.a. kjána, svo og fyrirvaralaus brottvikning eins af þessum starfsmönnum af staðnum, sem var tilefni fundarins með börnunum, renna stoðum undir þessa lýsingu starfsmanna á samskiptum þeirra og stefnanda. Lýsingar stefnanda fyrir dóminum af því þegar hann vék starfsmanninum af staðnum, sem hann kvaðst hafa gert vegna þess að starfsmaðurinn hefði æst sig og neitað að taka við fyrirmælum frá stefnanda, eru einnig til marks um þann stjórnunarvanda, sem nefndur er í ummælum A.

Umfjöllun stefnanda um umræddan starfsmann í viðtali í DV 2. júlí 2010, þar sem hann breytir röddinni og hermir eftir honum samkvæmt lýsingu blaðamanns, er enn fremur vísbending um að fótur sé fyrir þeim ávirðingum að „hann hafi jafnvel lagt starfsmenn í einelti“ sem stefndi hefur eftir starfsmönnum Götusmiðjunnar í ummælum í staflið H. Að því er varðar ummæli stefnda í staflið G um að starfsmenn hafi ekki treyst sér til að vinna áfram í Götusmiðjunni er, auk þess sem fram kemur í bréfi meiri hluta starfsmanna til Barnaverndarstofu, til þess að líta að því er lýst í bréfi félags- og tryggingamálaráðuneytisins frá 13. júlí 2010, að fram hafi komið á fundi Barnaverndarstofu með þeim starfsmönnum Götusmiðjunnar sem verið hafi á staðnum þann 25. júní 2010, að það hafi verið samdóma álit þeirra að ekki væri forsvaranlegt að vista börnin þar og að rétt væri að finna þeim annan dvalarstað án tafar. Ekkert er í gögnum málsins að finna um aðra afstöðu ónafngreindra fjögurra starfsmanna, sem stefnandi kveður hafa treyst sér til að starfa þar áfram samkvæmt því sem greinir í stefnu. Ummæli stefnda í stafliðum A, G og H samrýmast samkvæmt framangreindu því sem upplýst er um staðreyndir málsins, líkt og ummælin í öðrum stafliðum. Hafnað er málsástæðu stefnanda sem enga stoð á í gögnum málsins um að stefndi hafi viðhaft umstefnd ummæli gegn betri vitund.

Með hliðsjón af öllu framanröktu er það niðurstaða dómsins að tjáning stefnda hafi verið innan þess frelsis sem 73. gr. stjórnarskrárinnar tryggir honum til tjáningar og að hún hafi ekki falið í sér óviðurkvæmileg ummæli sem teljist misgjörð við stefnanda, sem ómerkt verði á grundvelli 1. mgr. 141. gr. almennra hegningarlaga að kröfu hans. Kröfum um ómerkingu ummæla verður því hafnað. Sömuleiðis verður hafnað fjárkröfu stefnanda á grundvelli 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, enda hefur stefndi ekki reynst sekur um ærumeiðandi aðdróttun í garð stefnanda svo sem ákvæðið áskilur. Þá verður ekki fallist á að ummæli stefnda hafi verið ólögmæt meingerð gegn persónu og æru stefnanda, sem stefnda beri að bæta stefnanda á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Með vísun til alls framangreinds er dómkröfum stefnanda á hendur stefnda hafnað.

Stefndi krefst þess að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt mati dómsins. Kveður stefndi ástæðu þess að þingsókn af hans hálfu féll niður við þingfestingu vera þá að hann hafi ekki haft hugmynd um málssóknina. Stefndi hafi dvalið erlendis allt fram yfir þingfestingardag og samstarfskona stefnda hafi tekið við lokuðu umslagi merktu honum á vinnustað hans. Stefnuvottur sá, sem gaf út birtingarvottorðið sem fylgdi stefnu við þingfestingu málsins, kom fyrir dóminn og staðfesti að hafa sjálfur ritað nafn, götuheiti og húsnúmer stefnda á umslag sem samrit stefnunnar var afhent í, en þar kemur hvorki fram að umslagið hafi að geyma stefnu né upplýsingar um síðasta birtingardag, þrátt fyrir fyrirmæli 1. mgr. 84. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, um að umslagið skuli bera áritun um þessi efni. Að þessu virtu er ekki unnt að útiloka það, að ekki hefði þurft til endurupptöku málsins að koma, ef stefnandi hefði gætt þess í upphafi að afhenda stefnuvotti umslag fyrir samrit stefnu í hinu lögboðna horfi. Kröfu um málskostnað styður stefndi m.a. við ákvæði 1. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamála. Telja verður að stefnandi hafi valdið óþörfum drætti á meðferð málsins af ásetningi eða handvömm með því að mótmæla beiðni um endurupptöku, sem þó kom fram innan eins mánaðar frá dómsuppsögu, en þann tíma sem leið áður en orðið gæti af málflutningi um þann ágreining notaði stefnandi til þess að fylgja eftir fjárnámskröfu til fullnustu fyrri úrlausnar. Þá hafði stefnandi uppi mótbárur, sem hann mátti vita að væru haldlausar, við því að stefndi kæmi vörnum að í málinu. Fallist er á það að stafliðir b og c í 1. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamála ákvæðisins geti átt við um háttsemi stefnanda.

Með vísun til framangreinds, úrslita málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, og að teknu tilliti til atvika allra, þykir mega dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, enda eru fyrirmæli 2. málsliðar 3. mgr. 141. gr. laganna um ákvörðun málskostnaðar þegar mál er dæmt eftir endurupptöku ekki fortakslaus. Hæfilegur málskostnaður sem stefnanda verður gert að greiða stefnda er ákveðinn 600.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Með bréfi innanríkisráðuneytisins 3. desember 2013 var stefnanda veitt leyfi til gjafsóknar við fyrirhugaða málshöfðun og er gjafsóknin takmörkuð við réttargjöld og lögmannskostnað við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist því samkvæmt gjafsóknarleyfinu úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans sem ákveðin er 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

Með dómi þessum fellur fyrri úrlausn málsins sjálfkrafa úr gildi samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 141. gr. laga um meðferð einkamála.

Dóminn kveður upp K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari. Dómarinn tók við meðferð málsins 1. mars 2015 og hafði engin afskipti haft af málinu fyrir þann dag.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, B-kk-nf G-kk-nf, er sýkn af kröfum stefnanda, T-kk-ef Þ-kk-ef, í máli þessu.

Stefnandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

K-kvk-nf K-kvk-nf.