E-2626/2020

Mál þetta var höfðað 28. september 2020 og dómtekið 11. febrúar 2022. Stefnendur eru A, [...], B, [...] og C, [...]. Stefndu eru D, [...], E, [...], F, [...] og G, [...]. Réttargæslustefndi er H, [...].

Endanlegar dómkröfur stefnenda hvers fyrir sig eru:

Aðallega, að stefndu verði dæmd óskipt til að greiða hverjum stefnenda fyrir sig 11.671.819 krónur með vöxtum samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. ágúst 2018 til 27. mars 2019 en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 3. mgr. 5. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags.

Til vara, að hver og einn stefndi verði dæmdur til að greiða 8.753.864 krónur, þannig að hver stefnandi fyrir sig fái 11.671.819 krónur í sinn hlut, auk sömu vaxta og dráttarvaxta og frá greinir í aðalkröfu.

Til þrautavara, að viðurkenndur verði réttur hvers stefnenda fyrir sig „til arfs sem nemi 16,667% heildareigna óskipta búsins, þ. e. dánarbús I, kt. [...]og dánarbús J, kt. [...], miðað við dánardag I 13.7.2018“.

Í öllum tilvikum verði stefndu dæmd óskipt til greiðslu málskostnaðar stefnenda eða hverjum stefnda fyrir sig gert að greiða málskostnað stefnenda.

Stefnendur gera ekki kröfur á hendur réttargæslustefnda.

Stefndu krefjast þess hvert fyrir sig, aðallega að þeir verði sýknaðir af dómkröfum stefnenda en til vara að kröfur stefnenda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er krafist greiðslu málskostnaðar óskipt úr hendi stefnenda.

Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnenda.

Stefndu kröfðust þess upphaflega að málinu yrði vísað frá dómi. Með úrskurði héraðsdóms 12. janúar 2021 var synjað um þá kröfu. Stefnendur freistuðu þess að auka við kröfugerð sína með framhaldsstefnu þingfestri 22. september 2021. Með úrskurði héraðsdóms 26. október sl. var kröfum í framhaldssök vísað frá dómi.

I.

J, móðir stefnenda, giftist I, föður stefndu, árið 1987. Áður gerðu þau með sér kaupmála 5. maí 1987, sem færður var í kaupmálabók. Samkvæmt honum varð 50% eignarhluti í einbýlishúsi nr. 12 við [...] að séreign J, sem og Mitsubishi Colt bifreið að áætluðu verðmæti 400.000 krónur. Jafnframt var kveðið á um að allur arfur sem kynni að falla til þeirra skyldi verða séreign þess þeirra sem erfði hvert sinn. Þá skyldi arður og það sem kæmi í stað séreignar hvors um sig verða séreign þess sem séreignina á. Að öðru leyti skyldi fara um fjármál þeirra að lögum.

II.

K, faðir J, lést 20. október 1994. Hafa stefnendur lagt fram erfðafjárskýrslu vegna einkaskipta J og þriggja systkina hennar á dánarbúinu, sem staðfest var af sýslumanni 29. desember 1994. Samkvæmt erfðafjárskýrslunni komu til skipta 3.225.014 króna bankainnstæður, 8.100.802 krónur í spariskírteinum ríkissjóðs og 188.160 króna eign í hlutabréfasjóði, sem í skýrslunni reiknast 11.523.976 krónur en eru réttilega 11.513.976 krónur. Að frádregnum 650.000 króna útfararkostnaði reiknaðist hrein eign til skipta 10.873.976 krónur. Fékk J þannig í sinn hlut 2.533.080 krónur þegar frá hafði verið dreginn 185.414 króna erfðafjárskattur.

Auk erfðafjárskýrslunnar hafa stefnendur lagt fram gögn um að arfshluti J hafi numið 6.373.750 krónum og vilja meina að 2.475.945,30 króna hluti þess fjár hafi verið lagður inn á reikning I-kvk-ef 10. júlí 1996, sbr. millifærslukvittun Landsbanka Íslands með g reiðslu skýringu „hluti andv. sparisk. á nafni K.“

Stefnandi B kvaðst fyrir dómi ekki kunna skýringu á téðu misræmi í sögðum arfshluta J móður hennar og vissi ekki hvor fjárhæðin væri rétt. Hún sagði J og I hafa varið föðurarfi J til endurbóta á fasteigninni [...].

Hvað sem líður misræmi varðandi arfshluta I-kvk-ef verður að ætla, í samræmi við áðurgreindan kaupmála hennar og I, að föðurarfur sem J féll til hafi orðið séreign hennar við skiptalok í dánarbúi K. Samkvæmt framburði stefnanda B var þeim arfi ekki haldið sérgreindum.

III.

J lést 8. júní 1997. Þann 3. september sótti I um leyfi til setu í óskiptu búi og var beiðnin árituð til samþykkis af stefnendum. Í beiðninni er vísað til fyrirliggjandi kaupmála. Tilgreindar eignir búsins voru fasteignin að [...], fasteignamatsverð 7.899.000 krónur, 50.000 króna innbú, Mazda bifreiðin [...]að verðmæti 1.200.000 krónur, M. Benz [...] sendibílarekstur að verðmæti 1.998.136 krónur, 1.737.867 króna eign á bankareikningi og verðbréf að nafnverði 3.001.144 krónur. Skráðar skuldir voru engar.

Með bréfi sýslumanns 17. september 1997 var I veitt leyfi til setu í óskiptu búi. Segir í leyfisbréfi að meðal eigna búsins sé „½ fasteignin [...]“. Þar segir enn fremur: „Eignirnar, ½ húseignin að [...] og bifreiðin [...] sem voru séreignir hinnar látnu skv. kaupmála dags. 5. maí 1987 falla ekki til óskipta búsins. Verðmæti, sem leyfishafi kann að eignast framvegis renna í búið, nema þau eigi að lögum að falla til séreignar. Arfur eða gjöf, sem honum hlotnast, rennur þó ekki til búsins ef hann lýsir því fyrir sýslumanni innan tveggja mánaða frá því að hann fékk vitneskju um þessi verðmæti, að þau skuli ekki renna í óskipta búið. Með bréfi þessu er leyfishafanum heimilt að lögum að láta færa á sitt nafn eignir, sem eru skráðar á nafn látins maka, aðrar en þær sem eru séreign hinnar látnu skv. kaupmála, sbr. hér að ofan.“

IV.

Þann 3. október 1997 sóttu I og stefnendur um leyfi til einkaskipta vegna látinnar eiginkonu og móður. Tilgreindar eignir til skipta voru 50% af [...], fasteignamatsverð 3.944.500 krónur og bifreiðin [...] að verðmæti 900.000 krónur og voru báðar eignir tilgreindar sem „séreign hins látna í hjúskap skv. kaupmála, dags. 5. maí 1987“. Sýslumaður samþykkti umsókn þessa 6. október 1997.

Í erfðafjárskýrslu I og stefnenda 18. nóvember 1997, sem sýslumaður staðfesti 19. nóvember, er vísað til sömu séreigna J og hrein eign til skipta tilgreind 4.844.500 krónur. Arfshluti I sé 1.614.832 krónur og arfshluti hvers og eins stefnenda 1.076.556 krónur. Af þeirri fjárhæð skuli hver og einn stefnenda greiða 58.088 króna erfðafjárskatt. Til skýringar segir: „Hér er verið að skipta séreignum hinnar látnu samkvæmt kaupmála, dags. 5. maí 1987. Að öðru leyti situr eftirlifandi maki, I, [...] í óskiptu búi skv. búsetuleyfi, útgefnu 17. september 1997.“

Einnig liggur fyrir undirrituð skiptayfirlýsing I og stefnenda 18. nóvember 1997. Þar segir:

„Við einkaskipti á séreignum úr dánarbúi J [...] komu eftirfarandi séreignir hinnar látnu, skv. kaupsamningi [sic] dags. 5. maí 1987, til skipta: a) 50% af fasteigninni [...], að fasteignamatsverði kr. 3.944.500,00. b) Mazda fólksbifreið árg. 1996, skráningarnúmer [...], markaðsverð kr. 900.000,00.“

Eru I og þrjú nafngreind börn J, stefnendur í málinu, því næst talin upp og segir þar fyrir neðan: „ I hefir greitt ofangreindum börnum hinnar látnu þeirra erfðahlut, kr. 1.076.556,00 hverju, og er því hér eftir einn eigandi að ofangreindum eignum ásamt öllu, er þeim fylgir og fylgja ber, þar með talin leigulóðarréttindi að fasteigninni [...]. Skiptayfirlýsingu þessari verður þinglýst sem eignarheimild I.“

Skiptayfirlýsingin er samin af L lögmanni samkvæmt umboði frá I og stefnendum. Sýslumaður samþykkti yfirlýsinguna 19. nóvember 1997 með vísan til ofangreindrar erfðafjárskýrslu og var yfirlýsingunni þinglýst degi síðar.

Samkvæmt yfirliti um framvindu skipta samkvæmt dánarskrá sýslumanns miðast búskipti eftir J við 19. nóvember 1997 og segir um stöðu þeirra þann dag í dánarskrá: „Einkaskiptum lokið“.

V.

Þann 7. júní 2005 samþykkti I 30.000.000 króna kauptilboð í [...]. Í tilboðinu er Isagður 100% eigandi hússins. Kaupsamningur var undirritaður 8. júlí, honum þinglýst 12. júlí og afsal gefið út 1. desember. Í millitíðinni keypti I þriggja herbergja íbúð að [...]og greiddi fyrir hana 22.420.000 krónur samkvæmt kaupsamningi 1. júlí 2005, sem þinglýst var 7. sama mánaðar.

VI.

I lést 13. júlí 2018. Stefnda F tilkynnti sýslumanni um andlátið 16. júlí. Í tilkynningunni var I sagður ekkill, stefndu D, E, F og G tilgreind sem erfingjar og helsta eign dánarbúsins sögð [...]. Þess var ekki getið að I hafi setið í óskiptu búi eftir andlát J-x-x g-kvk-ef konu sinnar. Þann 25. júlí veitti sýslumaður stefndu leyfi til einkaskipta á dánarbúi I. Í leyfisbréfinu er M lögfræðingur [...] skráður umboðsmaður ofangreindra erfingja vegna skiptanna.

Samkvæmt erfðafjárskýrslu 16. ágúst 2018 voru skráðar eignir búsins [...], fasteignamatsverð 4.755.000 krónur, [...], fasteignamatsverð 42.000.000 krónur, 20.606.469 króna bankainnstæða, verðbréf að verðmæti 10.655.104 krónur og 999.936 króna hlutafjáreign í [...]; samtals 79.016.509 krónur. Á móti voru skráðar skuldir 1.349.938 króna útfararkostnaður og hrein eign búsins því 77.666.571 króna. Samkvæmt því varð arfshluti hvers og eins stefndu 19.416.643 krónur og greiddi hvert þeirra 1.904.164 krónur í erfðafjárskatt, eða samtals 7.616.656 krónur. Við þann skatt bættist 9.500 króna skiptagjald.

Sýslumaður samþykkti erfðafjárskýrsluna 21. ágúst 2018. Samkvæmt yfirliti úr dánarskrá sýslumanns var „einkaskiptum lokið“ þann dag.

VII.

Í febrúar 2019 spurðist lögmaður stefnenda fyrir um skiptin á dánarbúi J og fékk svohljóðandi svar sýslumanns 21. febrúar: „Samkvæmt gögnum sýslumanns fæst ekki séð að dánarbúi J [...]hafi verið skipt. Aðeins var skipt í einkaskiptum séreignum hinnar látnu samkvæmt kaupmála, sbr. erfðafjárskýrsla staðfest þann 19. nóvember 1997.“

Með bréfi lögmannsins til stefnda D 27. febrúar 2019 var vakin athygli á svari sýslumanns og sagt ljóst aðvið skipti á dánarbúi I hafi borið að skipta dánarbúi J þar sem J sat í óskiptu búi. Ennfremur, að stefnendur ættu sem niðjar J rétt til arfs „sem nemur helmingi óskiptra eigna búsins eins og þær voru á andlátsdegi I “. Óskaði lögmaðurinn eftir samvinnu um endurupptöku á dánarbúi I svo unnt væri að skipta óskipta búinu. Í kjölfar tölvupóstsamskipta lögmannsins við lögmann stefndu kröfðust stefnendur þess með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí að dánarbú I og J yrði tekið til opinberra skipta.

Í tölvupósti lögmanns stefnenda til sýslumanns 28. júní 2019 er greint frá því áliti dómarafulltrúa að þar sem búið væri að skipta dánarbúi I væri ekki heimilt að krefjast opinberra skipta á hans dánarbúi og því yrði þeirri kröfu hafnað ef hún yrði ekki áður afturkölluð. Í svarpósti sýslumanns 1. júlí segir að ekki sé hægt að sækja um einkaskipti á dánarbúi J þar sem I hafi setið í óskiptu búi „og því hafi einkaskiptum á báðum dánarbúum í raun lokið“. Þá verði einkaskipti ekki tekin upp á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. en stefnendur geti eftir atvikum höfðað dómsmál á grundvelli 3. mgr. 95. gr., sbr. 2. mgr. 84. gr. sömu laga.

Stefnendur höfðuðu mál á hendur stefndu 12. febrúar 2020 og var því vísað frá dómi að kröfu stefndu 9. júlí sama ár. Í kjölfarið var málið höfðað sem hér er til úrlausnar.

VIII.

Stefnendur reisa málið á því að stefndu hafi gengið framhjá rétti stefnenda til arfs eftir móður þeirra J þegar stefndu fengu leyfi til einkaskipta 25. júlí 2018 og luku skiptum á því óskipta búi sem I faðir stefndu sat í. Við lok þeirra skipta hafi stefndu skipt á milli sín heildareignum óskipts dánarbús I og J og þannig svipt stefnendur lögmæltum arfi eftir móður sína. Með því að stefndu hafi þannig gengið framhjá rétti stefnenda við einkaskiptin sé stefnendum rétt og heimilt að krefjast endurgreiðslu úr hendi stefndu samkvæmt 3. mgr. 95. gr., sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl.

Stefnendur byggja nánar á því að skipta hefði átt dánarbúinu samkvæmt reglum 1. og 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 þannig að eignir í því óskipta búi sem I sat í á dánardegi skiptust jafnt með stefnendum og stefndu. Samkvæmt því eigi stefnendur hver fyrir sig endurkröfu á hendur stefndu sem nemi 16,66666667% af þeim 70.040.415 krónum sem voru heildareign hins óskipta bús þegar frá hafði verið dreginn 7.616.656 króna erfðafjárskattur og 9.500 króna skiptagjald samkvæmt erfðafjárskýrslu stefndu 16. ágúst 2018. Þannig eigi hver stefnandi fyrir sig fjárkröfu á hendur stefndu að fjárhæð 11.671.819 krónur (á réttilega að vera 11.673.402,50 krónur) en það sé sú fjárhæð sem hver og einn stefnandi átti að fá greitt í arf þegar búið væri að greiða samtals 7.626.156 krónur í erfðafjárskatt og skiptagjald.

Fjárhæð aðal- og varakröfu sé þannig fundin að frá heildareignum óskipta búsins á dánardegi I, 77.666.571 krónu, séu dregnar ofangreindar 7.626.156 krónur og nemi heildareignir þannig 70.040.415 krónum. Helmingur þeirrar fjárhæðar, 35.020.207,50 krónur hafi átt að renna til stefnenda sem móðurarfur og því eigi hver stefnandi fyrir sig kröfu á hendur stefndu að fjárhæð 11.671.819 krónur (rétt fjárhæð er 11.673.402,50 krónur). Hin fjögur stefndu hafi þannig fengið 35.020.207,50 krónur umfram það sem þeim réttilega bar í sinn hlut eða hvert fyrir sig fjórðung þeirrar fjárhæðar, þ. e. 8.753.864 krónur (á réttilega að vera 8.755.051,88 krónur).

Stefnendur höfði málið í félagi á grundvelli 1. mgr. 19. gr., sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála enda eigi dómkröfur þeirra hvers og eins á hendur stefndu „insolidum eða hverjum stefnda um sig“ í öllum tilvikum rætur að rekja til sama atviks og aðstöðu í skilningi téðra lagagreina. Hvað varðar aðalkröfuna um óskipta greiðsluskyldu stefndu vísa stefnendur til 5. töluliðs 28. gr. og 97. gr. laganna um dánarbússkipti en samkvæmt þeim taki erfingjar „sjálfskuldarábyrgð insolidum á öllum skuldbindingum sem kunna að hvíla á dánarbúinu án tillits til þess hvort þeim hafi verið kunnugt um tilvist skuldbindinganna“.

Stefnendur miði upphafstíma dráttarvaxta við 27. mars 2019 þá er mánuður var liðinn frá því að stefnendur sannanlega kröfðu stefndu um sinn arfshlut og stefndu fengu óyggjandi upplýsingar um að gengið hefði verið framhjá stefnendum við búskipti.

Þá vísa stefnendur til þess að vegna þeirra mistaka réttargæslustefnda að veita stefndu einum leyfi til einkaskipta á dánarbúi I án þess að skipta jafnframt því óskipta búi sem I sat í og samþykkja í framhaldi skiptalok hafi stefnendur orðið af lögmæltum móðurarfi sínum. Á þeim mistökum beri réttargæslustefndi fulla ábyrgð.

Að því er varðar viðurkenningarkröfur stefnenda vísa þeir til 2. mgr. 25. gr. einkamálalaga. Um málskostnaðarkröfu vísa þeir til XXI. kafla sömu laga, einkum 130. gr. og um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Við munnlegan málflutning byggði lögmaður stefnenda jafnframt á því að I hafi í lok einkaskipta 1997 á séreignum J móður stefnenda greitt þeim þann móðurarf með fé úr óskiptu dánarbúi eftir hana, jafnvel með séreignarfé J. Þá kom fram í ræðu lögmannsins, til stuðnings vaxtakröfum, að stefndu hafi tekið við arfi eftir andlát I 2 018 gegn betri vitund um réttindi stefnenda.

IX.

Stefndu byggja sýknukröfu á því að helmingshlutur J móður stefnenda í fasteigninni [...], sem féll ekki til óskipta búsins, hafi þegar verið skipt og arfshlutur stefnenda greiddur til þeirra. Af því leiði að hefði I faðir stefndu ekki selt þá eign í lifanda lifi hefði sama eign runnið óskipt til stefndu samkvæmt lögerfðareglum, sbr. og 1. og 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962. I hafi hins vegar selt eignina, keypt hennar í stað fasteignina [...] við lægra verði og greitt fyrir með peningum sem bárust við sölu á [...]og féllu ekki undir óskipt bú þeirra hjóna. Verði samkvæmt því að telja óumdeilt að stefndu hafi í raun fengið allan sinn arfshluta greiddan vegna [...], er síðan varð að [...].

Stefndu byggja nánar á því að af 19. gr. erfðalaga leiði að þegar skipti fari fram á óskiptu búi taki hver erfingi aðeins arf eftir það hjóna sem hann á erfðarétt eftir samkvæmt almennum reglum erfðalaga. Af því leiði að stefnendur þessa máls sem hafi þegar tekið arf eftir skammlífara maka eru erfingjar hans en hvorki erfingjar I né erfingjar í óskiptu búi beggja. Yrði fallist á kröfur stefnenda í stað sjónarmiða stefndu sé ljóst að stefnendur myndu auðgast með óréttmætum hætti á kostnað stefndu.

Ofangreindu til stuðnings vísa stefndu jafnframt til 2. mgr. 11. gr. erfðalaga en samkvæmt henni skuli arfur eða gjöf sem langlífara maka hlotnast ekki renna inn í óskipt bú ef hann lýsir því yfir fyrir sýslumanni innan tveggja mánaða frá því að hann fékk vitneskju um arf eða gjöf að verðmæti þess skuli ekki renna inn í óskipta búið og verði verðmætin þá séreign hins langlífari maka. Sé á því byggt að gegn greiðslu I til stefnenda er nam erfðahlut þeirra í [...] hafi fasteignin orðið séreign I, sbr. 2. mgr. 11. gr., og hafi sú ráðstöfun ávallt vakað fyrir I og stefnendum, svo sem fram komi í erfðafjárskýrslu og sameiginlegri skiptayfirlýsingu þeirra 18. nóvember 1997. Í þeim gögnum felist yfirlýsing I í skilningi 2. mgr. 11. gr. erfðalaga. Þá yfirlýsingu hafi sýslumaður staðfest 19. nóvember og á þeim grundvelli hafi sýslumaður þinglýst fasteignina [...] sem 100% séreign I.

Samkvæmt öllu framansögðu og með hliðsjón af kaupmála I og J og 75. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 um áhrif verðmæta sem koma í stað séreignar verði ekki séð að stefnendur eigi lögmælt tilkall til andvirðis [...], svo sem krafist sé í stefnu. Þess utan sé ósannað að stefnendur eigi þá kröfufjárhæð sem þeir telja sig eiga og byggja stefndu á því að kröfugerð stefnenda, tilvist kröfu almennt, tilgreindar málsástæður og málatilbúnaður stefnenda sé enn svo óljós og vanreifaður að varða eigi frávísun málsins frá dómi án kröfu en ellegar sýknu.

Stefndu byggja varakröfu sína á sömu málsástæðum, árétta að stefnendur eigi ekki lögmælt tilkall til fasteignarinnar að [...]og því beri að lækka fjárkröfur þeirra sem nemi andvirði hennar. Jafnframt er á því byggt „að mismunur á söluverði [...], séreignar I og óskerts arfshluta stefndu, og kaupverði [...], þ. e. samtals kr. 7.580.000, komi til frádráttar kröfum stefnenda, enda ljóst að fjárhæðin var lögð inn á bankareikning I og myndaði þannig inneign sem kom til skiptanna árið 2018“.

Þá mótmæla stefndu kröfum stefnenda í aðal- og varasök um almenna vexti á höfuðstólskröfur á grundvelli 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og telja ekki lagastoð fyrir slíkri kröfugerð. Þá skorti og það skilyrði fyrir greiðslu vaxta og dráttarvaxta að stefndu hafi verið í vondri trú við einkaskipti á dánarbúi J-kk-ef 2018, sbr. 3. mgr. 95. gr., sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Stefnendur hafi engar sönnur fært að því stefndu hafi tekið við arfi gegn betri vitund. Þá sé slík málsástæða hvergi reifuð í stefnu, stefnendur bundnir af því, og allt of seint fram komið að hreyfa þeirri málsástæðu við munnlegan málflutning. Komi engu að síður til greiðslu dráttarvaxta beri að miða upphaf þeirra við dómsuppsögu, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001.

Loks mótmæla stefndu málskostnaðarkröfu stefnenda og telja að framsetning hennar feli í sér valkvæða kröfugerð, með því að stefnendur krefjist málskostnaðar úr hendi stefndu „insolidum eða úr hendi hvers stefnda um sig“. Sé þetta í brýnni andstöðu við 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum d-lið 1. mgr.

Um frekari lagarök vísa stefndu til 1. mgr. 18. gr., 1. mgr. 19. gr., 1. mgr. 44. gr. og 111. gr. einkamálalaga. Málskostnaðarkröfuna styðja þau við 130. gr. sömu laga og benda á nauðsyn þess að dæmdur verði virðisaukaskattur á málflutningsþóknun, sbr. lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

X.

Réttargæslustefndi vísar á bug þeirri fullyrðingu í stefnu að honum hafi orðið á mistök við útgáfu leyfis til einkaskipta á dánarbúi I og við staðfestingu skiptaloka. Andlát I hafi verið tilkynnt af nafngreindri dóttur hans og hún upplýst að I væri ekkill og að erfingjar hans væru fjögur börn hans, stefndu í málinu. Ekki hafi verið upplýst um að I-kk-nf í óskiptu búi eða að aðrir gætu átt arfstilkall eftir látinn maka. Í framhaldi hafi stefndu óskað eftir leyfi til einkaskipta á dánarbúi I og með undirritun þeirrar beiðni lýst því yfir gagnvart réttargæslustefnda að þeim væri ekki kunnugt um neina þá löggerninga sem hefðu áhrif á fjármál hins látna. Að því gættu og að uppfylltum skilyrðum 1. mgr. 28. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. hafi réttargæslustefndi gefið út leyfið til einkaskipta. Hann bendir á að það sé hvorki hlutverk sýslumanns að staðreyna efni yfirlýsinga um hverjir telji til erfðaréttar í dánarbúi né heldur að krefjast sérstakra sönnunargagna í því sambandi, enda byggi ákvæði laga nr. 20/1991 á því að erfingjum sé skylt, að viðlagðri refsiábyrgð, að veita sýslumanni allar nauðsynlegar upplýsingar í tengslum við einkaskipti á dánarbúum. Komi síðar í ljós að gengið hafi verið framhjá einum eða fleiri erfingjum við einkaskipti geti þeir hinir sömu höfðað mál á grundvelli 3. mgr. 95. gr. laganna.

XI.

Með kaupmála J og I 5. maí 1987 varð 50% eignarhluti í einbýlishúsinu að [...] að séreign J, sem og nánar tilgreind bifreið. Jafnframt sömdu J og I svo um að arfur sem kynni að falla til þeirra skyldi verða séreign þess hjóna sem erfði. Þá skyldi arður og það sem kæmi í stað séreignar hvors hjóna um sig verða séreign þess sem séreignina á.

Í málinu er óumdeilt að J hafi átt bifreið og þriggja herbergja íbúð þegar til hjúskapar stofnaðist, að söluverð þeirrar íbúðar hafi gengið upp í kaupverð á [...] og að þær hjúskapareignir J skýri gerð kaupmálans. Á grundvelli kaupmálans varð föðurarfur J, sem til féll í desember 1994, að séreign hennar. Þeim arfi var þó ekki haldið sérgreindum og virðast J og I hafa varið honum til endurbóta á nefndri fasteign.

Við andlát J 8. júní 1997 hafði kaupmálinn gegnt hlutverki sínu og varð í kjölfarið að skipta séreignum hennar milli lögerfingja, þ. e. I og þriggja barna J, stefnenda þessa máls, enda gátu þær eignir samkvæmt ákvæðum kaupmálans aldrei runnið til búsins þegar I fékk leyfi til setu í óskiptu búi 17. september 1997, sbr. fyrri málsliður 1. mgr. 11. gr. erfðalaga nr. 8/1962.

Í samræmi við ofanritað var skýrt tekið fram í leyfisbréfi sýslumanns að hálf fasteignin að [...] og bifreið J féllu ekki til óskipta búsins. Þar segir einnig að verðmæti sem I kunni að eignast framvegis renni í búið, nema þau eigi að lögum að falla til séreignar. Þó skuli arfur eða gjöf, sem I hlotnast, ekki renna til búsins ef I lýsir því fyrir sýslumanni innan tveggja mánaða frá því að hann fékk vitneskju um þessi verðmæti að þau skuli ekki renna í óskipta búið.

Þótt heimilt hafi verið að veita I leyfið til setu í óskiptu búi bar að stofna til skipta á séreignum J án ástæðulauss dráttar, svo sem I og stefnendur gerðu með umsókn um leyfi til einkaskipta sem sýslumaður samþykkti 6. október 1997. Samkvæmt 2. gr. erfðalaga skyldi I erfa 1/3 af séreignum J og stefnendur 2/3. Er óumdeilt að skiptum var hagað á þann veg og að við lok einkaskipta á séreignum J undirrituðu I og stefnendur erfðafjárskýrslu og skiptayfirlýsingu 18. nóvember 1997, sem sýslumaður staðfesti 19. nóvember.

Samkvæmt öllu framansögðu er augljóst og í raun óumdeilanlegt að við lok nefndra einkaskipta hafi búshluti J staðið inni í hinu óskipta dánarbúi og að stefnendur hafi átt ógreiddan móðurarf. Seta I í óskiptu búi hafði þannig það eitt í för með sér að frestun varð á arfskiptum til stefnenda og útgreiðslu móðurarfs.

Samkvæmt 2. mgr. 11. gr. erfðalaga stóð I til boða að lýsa því fyrir sýslumanni „innan tveggja mánaða frá því hann fékk vitneskju um arf“ að sá þriðjungur arfs sem hann fékk við séreignaskipti eftir J skyldi ekki renna inn í óskipta búið.

Af hálfu stefndu er á því byggt að skil I á erfðafjárskýrslu og skiptayfirlýsingu til sýslumanns 18. nóvember 1997 feli í sér fullnægjandi yfirlýsingu í skilningi 2. mgr. 11. gr. erfðalaga. Þess utan vísa stefndu til þess ákvæðis í kaupmála I og J að arfur sem kynni að hlotnast skyldi verða séreign þess hjóna sem erfði. Á hvorugt þessara sjónarmiða verður fallist. Eðli máls samkvæmt gegndi kaupmálin aðeins hlutverki fram að andláti J-x-x verður ekki skýrður öðru vísi en svo að hann taki eingöngu til arfs sem fellur til annars hjóna í lifanda lífi beggja.

Eins og áður segir kom skýrt fram í búsetuleyfi I 17. september 1997 að arfur sem honum hlotnast skuli ekki renna í óskipta búið, ef hann lýsir því fyrir sýslumanni innan tveggja mánaða frá því að hann fékk vitneskju um þessi verðmæti að þau skuli ekki renna í óskipta búið. Óháð því hvaða skilning stefndu leggja í skiptayfirlýsinguna til sýslumanns 18. nóvember 1997 er einsætt að hinn tveggja mánaða frestur samkvæmt 2. mgr. 11. gr. erfðalaga var liðinn þegar yfirlýsingin barst sýslumanni og kemur þegar af þeirri ástæðu ekki til álita að arfshluti I af séreignum J falli utan búsins. Þess utan fær dómurinn ekki séð að umrædd skiptayfirlýsing, sem frá greinir í IV. kafla að framan, feli í sér nokkuð í námunda við yfirlýsingu í anda 2. mgr. 11. gr. Loks skal nefnt að ekkert í gögnum málsins bendir til þess að slíkri, meintri séreign I hafi verið haldið aðgreindri frá eignum óskipta búsins, sbr. skilyrði þar að lútandi í niðurlagsákvæði 2. mgr. 11. gr.

Við andlát I 13. júlí 2018 féll niður lögmæltur erfðaréttur hans eftir J, sbr. 2. mgr. 19. gr. erfðalaga. Á þeim lagagrunni áttu eignir sem bæði hjónin létu eftir sig að skiptast í tvo jafna stofnhluta (50/50) og hvor hluti um sig að deilast á milli lögerfingja hvors hjóna eftir reglum 1. mgr. 19. gr. Samkvæmt ofansögðu rann þannig þriðjungs arfur Ieftir sér eignaskiptin á búi J inn í bú þeirra og átti að koma til skipta milli stefnenda og stefndu. Þetta gerðist ekki og má eftir atvikum finna skýringuna í því að í skiptayfirlýsingunni 18. nóvember 1997 er I lýstur „einn eigandi“ að [...]og fyrrgreindri bifreið J á þeim grunni að hann hefði greitt stefnendum erfðahlut þeirra í sömu eignum og að í framhaldi var þinglýst 100% eignarheimild I að fasteigninni. Þessi atriði geta engu um það breytt að allar eignir búsins töldust til hjúskapareigna í skilningi erfðalaga og áttu að skiptast á milli barna J og barna I eftir andlát hans. Það er því á misskilningi byggt að greiðsla I til stefnenda á arfshluta þeirra vegna séreigna J 1997 rýri rétt stefnenda til arftöku eftir móður sína. Á slíkt sér ekki stoð í erfðalögum. Þess utan virðist, fremur en hitt, sem I hafi á sínum tíma greitt stefnendum arfshluta þeirra með fjármunum úr sameiginlegu búi hans og J, svo sem haldið var fram af hálfu stefnenda við munnlegan flutning málsins og sætti ekki andmælum af hálfu stefndu.

Í ljósi ofanritaðs verður það ekki virt stefndu til grandsemi að hafa sótt um leyfi til einkaskipta eftir I án þess að geta þess að hann sæti í óskiptu búi eftir J. Hins vegar sætir furðu að sýslumaður hafi ekki áttað sig á þeirri staðreynd. Þetta aðgæsluleysi varðtil þess að dánarbússkipti hófust í júlí 2018, án aðkomu stefnenda, og lauk 21. ágúst sama ár með þeim hætti sem frá greinir í VI. kafla.

Eftir stendur að gengið var framhjá stefnendum við einkaskiptin eftir I. Að því gættu ber nú samkvæmt 3. mgr. 95. gr., sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. að rétta hlut stefnenda. Eins og rakið er í VI. kafla var hrein eign búsins 77.666.571 króna. Frá þeirri fjárhæð dragast 7.626.156 krónur vegna þegar greidds erfðafjárskatts og skiptagjalds og standa þá eftir 70.040.415 krónur, sem áttu réttilega að skiptast í tvo jafna hluta til arfskipta annars vegar milli stefnenda, barna J og hins vegar stefndu, barna I. Samkvæmt því nemur arfshluti stefnenda 35.020.207,50 krónum og ber því hverjum stefnenda fyrir sig 11.673.402,50 krónur.

Samkvæmt 2. mgr. 84. gr. skiptalaganna getur hver stefnandi fyrir sig krafið hvern þann fyrir sig sem ranglega naut arfs í hans stað um endurgreiðslu fyrir sitt leyti. Að því gættu og með hliðsjón af ákvæðum 5. töluliðs 28. gr. og 97. gr. sömu laga verður að fallast á með stefnendum að stefndu beri óskipta ábyrgð á ógreiddum arfi til stefnenda og er þeim rétt að sækja þann arf í félagi á grundvelli 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er þannig fallist á aðalkröfu stefnenda í málinu. Í samræmi við kröfugerð þeirra verða stefndu því dæmd óskipt til að greiða hverjum stefnenda fyrir sig 11.671.819 krónur.

Samkvæmt 2. mgr. 84. gr. skiptalaga má krefja þann sem naut arfs um vexti af fénu ef hann tók við arfi gegn betri vitund. Eins og áður segir er ekkert fram komið í málinu sem bendir til þess að stefndu hafi gegn betri vitund hlunnfarið stefnendur um móðurarf. Þess utan er slíkri málsástæðu hvergi hreyft í stefnu og kemst hún gegn andmælum stefndu því ekkiað í málinu, sbr. 1. og 2. mgr. 111. gr. laganna um meðferð einkamála. Verður því ekki fallist á stefnukröfur um greiðslu vaxta og dráttarvaxta.

Dæmdar fjárkröfur stefnenda eru í eðli sínu skaðabótakröfur og bera sem slíkar dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í ljósi 2. mgr. 84. gr. skiptalaga og á grundvelli varakröfu stefndu þykir rétt að miða upphaf dráttarvaxta við dómsuppsögu í málinu.

Stefnendur leituðu til stefndu 27. febrúar 2019 með ósk um leiðréttingu á arfskiptum. Þeirri málaleitan var hafnað og voru stefnendur því knúnir til málshöfðunar. Að því gættu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laganna um meðferð einkamála ber að dæma stefndu óskipt til greiðslu málskostnaðar. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls og að teknu tilliti til tímaskýrslu lögmanns stefnenda þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 2.976.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

Samkvæmt greindum úrslitum ber réttargæslustefnda ekki málskostnaður.

J-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndu, D, E, F og G, greiði óskipt stefnendum, A, B og C, hverjum fyrir sig 11.671.819 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá dómsuppsögu til greiðsludags.

Stefndu greiði óskipt stefnendum 2.976.000 krónur í málskostnað.

Stefnendur eru sýknir af málskostnaðarkröfu réttargæslustefnda, H.

J-kk-nf J-kk-nf