E-2927/2010

Mál þetta, sem var dómtekið 28. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík á hendur B-kk-þgf S-kk-þgf, Sæbraut 21, Seltjarnarnesi, með stefnu birtri 8. mars 2010.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 4.000.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6 gr. sömu laga af 4.000.000 kr. frá 16.12.2008 til greiðsludags.

Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Kröfu stefnda um frávísun málsins var hafnað með úrskurði 10. desember 2010.

Málavextir

Stefnandi lagði 4.000.000 kr. inn á reikning stefnda í Kaupþingi banka hinn 1. desember 2008 og fyrir mistök hafi hann lagt sömu upphæð á sama reikning stefnda 16. desember 2008. Í lok maí 2009 sendi stefnandi stefnda áskorun um endurgreiðslu fjárhæðarinnar þar sem hún hafði verið greidd fyrir mistök og skoraði á stefnda að greiða fjárhæðina innan 10 daga að viðlögðum frekari innheimtuaðgerðum. Greiðsla hefur ekki borist og er mál þetta því höfðað.

Stefndi telur þessa málavaxtalýsingu ekki rétta. Hann telur að skömmu eftir hrun íslensks efnahagslífs í október 2008 hafi erlendur aðili, sem búsettur er í Danmörku, haft samband við hann. Um fjölskylduvin hafi verið að ræða sem um langt skeið hefði átt í viðskiptum við fjölskyldu stefnda, einkum með fiskafurðir. Hinn erlendi aðili kvaðst eiga fyrirtæki með gjaldeyrisreikning í Danmörku fyrir íslenskar krónur. Banki hins erlenda aðila í Danmörku hefði tjáð þessum erlenda aðila að íslenskar krónur á gjaldeyrisreikningum í Danmörku væru í raun orðnar verðlausar í Danmörku. Þó væri besti kostur í stöðunni ef hann gæti komið þeim í lóg á Íslandi. Í kjölfar þess hafði aðilinn samband við stefnda og bað hann að aðstoða sig.

Stefndi telur að í ósk hins erlenda aðila hafi falist að hann myndi senda stefnda íslenskar krónur af gjaldeyrisreikningi fyrirtækis síns í Danmörku. Stefndi hafi átt að nota þá peninga, sem hann fengi senda frá danska félaginu, til kaupa á lausafjármunum á Íslandi. Gefin voru gróf fyrirmæli um kaup á bifreiðum, lúxusvörum, skráðum hlutabréfum og öðru sem auðvelt væri að koma í verð síðar. Stefndi kveður að ekki hafi verið fastákveðið hve mikið hinn erlendi aðili ætlaði að senda til landsins í þessum tilgangi.

Stefndi kveður að fyrsta peningasendingin frá Danmörku hafi borist inn á reikning sinn í kringum mánaðamótin nóvember/desember 2008, að fjárhæð 4.000.000 kr. Fyrir þá fjárhæð festi stefndi kaup á bifreiðum og ýmsum varningi. Um það bil hálfum mánuði síðar barst inn á reikning stefnda frá sama fyrirtæki í Danmörku sama fjárhæð, 4.000.000 kr. Stefndi kveður að ekkert athugavert hafi verið að sjá við þá millifærslu, enda hafi hún farið í gegnum tvo íslenska banka og stefndi hafi þekkt sendandann og allt eins átt von á þessum peningum. Með hliðsjón af fyrirmælum og í krafti umboðs síns kvaðst stefndi hafa fest þessa fjármuni á Íslandi. Að þessu sinni keypti hann aðallega hlutabréf í Straumi-Fjárfestingabanka hf., sem þá hafði lifað af hræringar í efnahagslífinu og staða félagins talin jákvæð, sbr. fréttir í desember 2008 um að bankinn hefði endurfjármagnaði sig og lausafjárstaða hans væri góð, og að bankinn væri í raun góður fjárfestingarkostur eftir að hlutabréf hans höfðu lækkað nánast niður í núll. Í mars 2009 hafi Straumur-Burðarás hf. hins vegar verið tekinn yfir af ríkinu og þar með glatast öll sú fjárfesting sem stefndi hafði gert.

Stefndi kveðst ekki hafa hagnast á mistökum bankans og hafi enga burði til að endurgreiða stefnanda hina umstefndu fjárhæð.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveður að skuld þessi sé þannig til komin að hinn 1. desember 2008 hafi stefnandi greitt inn á reikning stefnda í Arion banka, þá Nýja Kaupþingi banka, nr. 0306-26-4656 að fjárhæð 4.000.000 kr. Fyrir mistök var millifærslan endurtekin hinn 16. desember 2008 og 4.000.000 kr. lagðar inn á sama reikning stefnda. Skuld þessi hefur ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og er því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.

Stefnandi byggir á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og meginreglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun og endurgreiðsluskyldu ofgreidds fjár. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og 1. mgr. 6 gr. og 12. gr. sömu laga. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi hafnar því í fyrsta lagi að um skuld sé að ræða, sem hægt sé að innheimta með vísan til meginreglna kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Stefndi hafnar því að hægt sé að búa til skuld með ofgreiðslu fjár, sem síðan sé hægt að innheimta með dráttarvöxtum með vísan til almennra reglna kröfu- og samningaréttar. Stefndi hefur ekki viðurkennt að skulda stefnanda og telur enga skuld vera til staðar, sem hægt sé að innheimta með vísan til almennra reglna um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga.

Stefndi hafnar því einnig að stefnandi geti byggt kröfu sína á meginreglum um óréttmæta auðgun eða endurgreiðsluskyldu ofgreidds fjár. Stefndi auðgaðist ekki á mistökum bankans. Auk þess er það ekki viðurkennt lagasjónarmið, eins og stefnandi virðist byggja á, að aðili eigi skilyrðislausan rétt til endurheimtu ofgreidds fjár á grundvelli óréttmætrar auðgunar. Um þessar meintu reglur er hvergi fjallað í lögum og þau meintu sjónarmið sem stefnandi vísar til í málatilbúnaði sínum um óréttmæta auðgun vegna ofgreidds fjár og endurgreiðsluskyldu ofgreidds fjár eru hreinlega ekki til, enda er þeirra ekki getið í málatilbúnaði stefnanda. Grundvöllur málatilbúnaðar stefnanda er því afar hæpinn.

Sjónarmið um fyrirvaralausa og skilyrðislausa endurheimtu fjár hafa aldrei verið viðurkennd skilyrðislaust í norrænum rétti. Hefur þar ráðið mestu sjónarmiðið um hve þungbær endurgreiðsla getur orðið einstökum viðtakanda. Þessi málsástæða um skilyrðislausan endurheimturétt stefnanda á grundvelli óréttmætrar auðgunar, sem á rætur að rekja til mistaka fjármálafyrirtækja hér á landi, virðist vera eina röksemd í málatilbúnaði stefnanda. Hún á hins vegar ekki við nein rök að styðjast, enda engum rökum studd í stefnu málsins. Ber því að hafna henni.

Stefndi byggir sem fyrr segir á því að ekki standi nein rök til þess að stefnda sé skylt að endurgreiða stefnanda umkrafða fjárhæð. Stefnandi virðist byggja kröfu sína á einhvers konar rétti til endurgreiðslu á grundvelli þess að hann hafi fyrir mistök greitt stefnda umrædda fjárhæð. Stefndi bendir á að réttur til endurheimtu af hálfu þess sem innir af hendi greiðslu fyrir mistök sé ekki takmarkalaus. Slíka kröfu þurfi að réttlæta sérstaklega og rökstyðja vel. Það hafi stefnandi ekki gert og ekki sýnt fram á að hann eigi skilyrðislausan rétt til endurheimtu fjárins. Stefndi hafi tekið á móti fjármununum í góðri trú og telji ósanngjarnt að hann verði látinn bera ábyrgð á mistökum fjármálastofnunar nú, nálega tveimur árum eftir að fjármálastofnunin gerði mistök sín.

Stefndi vísar til þess að hvergi í lögum sé kveðið á um skyldu einstaklinga til endurgreiðslu ofgreidds fjár. Hins vegar sé margt sem mæli gegn því að einstaklingur sem lendir í sömu aðstöðu og stefndi, þ.e.a.s. að taka við fjármunum sem fjármálastofnun greiðir fyrir mistök einstaklingi sem tekur við þeim í góðri trú, verði látinn axla ábyrgð á þeim mistökum fjármálafyrirtækisins. Helst sé þar að nefna að sá sem taki við slíkum fjármunum í góðri trú hagi fjármálum sínum í samræmi við það að greiðslurnar séu hans með réttu. Þetta á við um stefnda, sem hafi ráðstafað umræddum fjármununum í samræmi við samkomulag hans og hins erlenda aðila, óafvitandi að um mistök fjármálafyrirtækisins væri að ræða, en ekki peningasendingu erlendis frá, eins og hann hafi talið rétt vera. Það yrði stefnda verulega þungbært að þurfa að axla þá ábyrgð nú, enda sé hann ungur að aldri, sé námsmaður og hafi ekki fastar tekjur. Réttast sé að mati stefnda að fjármálafyrirtækið axli sjálft ábyrgð á eigin mistökum.

Hér við bætist að tæplega hálft ár hafi liðið frá því að hin svokölluðu mistök áttu sér stað af hálfu bankans og þar til stefndi var krafinn um fjármunina. Var hann þá löngu búinn að ráðstafa þeim og átti ekki möguleika á að endurgreiða fjármunina þegar bankinn tilkynnti honum að um mistök hefði verið að ræða af sinni hálfu. Ef réttur fjármálafyrirtækisins til endurheimtu fjármunanna væri viðurkenndur undir þessum kringumstæðum væri í raun verið að kveða á um takmarkalausan rétt lánastofnunar til endurheimtu fjármuna sem greiddir hafa verið fyrir mistök, en það samrýmist ekki á nokkurn hátt þeim lagasjónarmiðum sem gilda í norrænum rétti.

Þá byggir stefndi á því að stefnandi geti ekki krafið stefnda um endurgreiðslu fjárins vegna eigin mistaka og gáleysis. Lánastofnunin verði sjálf að axla ábyrgð á eigin mistökum og gáleysi sínu, einkum í ljósi stöðu sinnar. Það er í samræmi við viðtekin sjónarmið um eigin sök. Aðilar verða að axla ábyrgð á eigin sök. Meginreglur sem lúta að kröfu um endurgreiðslu vegna mistaka við greiðslu kveða á um að endurheimta sé útilokuð ef misskilningur greiðanda eða mistök hans stafa af gáleysi eða vanþekkingu eða eru óafsakanleg að öðru leyti. Virða verður þá staðreynd að stefnandi er fjármálastofnun, með sérfræðiþekkingu og yfirburðastöðu og mistök fjármálafyrirtækisins eru með öllu óafsakanleg. Áhættan af mistökum liggur því alfarið hjá stefnanda. Hafi hann gert mistök, eins og fram kemur í stefnu, er um stórfellt gáleysi að ræða, meðal annars með tilliti til þess að hálft ár leið frá því að stefndi var látinn vita um afstöðu stefnanda. Í ljósi þessa verður stefnandi að axla ábyrgð á eigin mistökum og eigin sök í málinu.

Í dönskum rétti er byggt á því að endurheimta sé útilokuð þegar hirðuleysi eða ógætni greiðanda er um mistökin að kenna og það telst að öðru leyti sanngjarnt að láta hann bera áhættuna af mistökunum. Stefndi telur eiga að byggja á þessum sjónarmiðum og í samræmi við það eigi stefnandi að bera ábyrgð á eigin mistökum, enda um ógætni hans að ræða, hirðuleysi við að endurkrefja um fjárhæðina og í ljósi aðstæðna aðila, einkum stefnda sem ekki hafði hag af þessum mistökum stefnanda, sé ekki annað sanngjarnt en að stefnandi beri ábyrgð á eigin mistökum.

Þá vísar stefndi að lokum til þess sjónarmiðs sem viðurkennt er, og byggja skal á að hans mati, að endurheimta sé almennt talin útilokuð ef greiðsla vekur hjá viðtakanda það traust að hann eigi rétt til þeirrar fjárhæðar sem greidd er. Stefndi átti allt eins von á þessari fjárhæð inn á reikning sinn. Ekki var ástæða af hálfu stefnda til að kanna sérstaklega hvort um tvígreiðslu væri að ræða, enda liðu 16 dagar milli þessara millifærslna bankans. Stefndi hafði því enga sérstaka ástæðu til að ætla að um mistök bankans hefði verið að ræða. Þvert á móti var stefndi í þeirri trú að greiðslan væri rétt og hún vakti stefnda það traust að hún væri eðlileg. Verulega ósanngjarnt væri og andstætt þeim meginreglum sem gilda um endurheimtu fjár að gera stefnda að bera ábyrgð á þessum vanrækslumistökum fjármálafyrirtækisins í dag, tæpum tveimur árum eftir að atvik málsins áttu sér stað.

Með vísan til alls þess sem að framan greinir telur stefndi að taka beri til greina kröfu hans um sýknu af kröfum stefnanda.

Kröfu um vexti og dráttarvexti á kröfu stefnanda er mótmælt. Stefnandi getur ekki átt rétt á dráttarvöxtum frá því tímamarki sem hann gerði þau mistök að greiða stefnda fjárhæðina . Það væri bæði ósanngjarnt og óréttlátt, en vakin er athygli á því að stefnandi krafði stefnda ekki um fjárhæðina fyrr en hálfu ári eftir þetta atvik. Vandséð er af hvaða ástæðu stefndi eigi að greiða dráttarvexti af fjárhæðinni frá 16. desember 2008. Ekki standa rök til annars en að miða vextina við dómsuppsögu, enda er annað tímamark ekki sanngjarnt. Ef fallast ætti á kröfu stefnanda væri vandalaust fyrir fjármálastofnanir landsins að leggja fé inn á reikninga fólks án vilja þess og vitundar og innheimta það fé síðan með dráttarvöxtum frá sama tímamarki. Fyrir slíkri dráttarvaxtakröfu er engin lagaheimild.

Til vara er þess krafist að vextir verði einungis miðaðir við þingfestingu málsins, hinn 20. apríl 2010, en til þrautavara við 27. maí 2009, þ.e.a.s. dagsetningu bréfs stefnanda til stefnda um að endurgreiða fjármunina.

Kröfu stefnanda um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er mótmælt, sem og þeirri fullyrðingu stefnanda að hann sé ekki virðisaukaskattskyldur og honum sé af þeim sökum nauðsynlegt að fá dóm fyrir skatti úr hendi stefnda. Stefndi telur hið gagnstæða gilda.

Um lagarök vísar stefndi til meginreglna kröfuréttarins, einkum um endurheimtu fjármuna, sem og til meginreglna samningaréttarins. Þá vísar stefndi til 80. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Um málskostnað vísar stefndi til 129. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

Í málinu liggur fyrir að erlendur aðili, Invest Selskabet sendir hinn 1. desember 2008 til stefnanda 4.000.000 kr. Samkvæmt sömu kvittun leggur stefnandi fjárhæð þessa inn á reikning stefnda í Kaupþingi banka hf. Hinn 16. desember 2008 gerir stefnandi hið sama. Hann leggur sömu fjárhæð frá sama erlenda aðila inn á sama reikning stefnanda. Stefnandi byggir á því að hér sé um mistök að ræða. Í málinu krefur hann stefnanda um endurgreiðslu á fjárhæð þessari. Það liggur ótvírætt fyrir í málinu að það er stefnandi sem leggur inn nefnda fjárhæð og er hann því eigandi kröfunnar.

Stefnandi byggir á því að seinni fjárhæðin sem greidd var 16. desember 2008 hafi verið greidd inn á reikning stefnda fyrir mistök. Í bréfi stefnanda dags. 27. maí 2009 kemur fram að stefndi hafi gert samkomulag við Kaupþing banka um endurgreiðslu fjárhæðarinnar en samningsskyldunum hafi ekki verið fylgt eftir af hálfu stefnda. Stefnandi tilkynnti stefnda að hann hefði tekið yfir innheimtu fjárhæðarinnar. Stefnandi skorar á stefnda að endurgreiða nefnda fjárhæð innan tíu daga. Stefndi svaraði ekki bréfi þessu né heldur innheimtubréfi er sent var í október sama ár. Stefnandi hefur því ekki sýnt tómlæti við innheimtu kröfu sinnar.

Við meðferð málsins lagði stefndi fram bankayfirlit yfir bankareikning þann er fjárhæðirnar voru lagðar inn á. Þar kemur fram að 4.000.000 kr. hafi verið lagðar inn á reikning hans 1. desember 2008 og daginn eftir hafi 3.970.000 kr. verið millifærðar á nafngreint einkahlutahlutafélag. Er þessi færsla ekki í samræmi við það sem fram kemur í greinargerð stefnda, þ.e. að hann hafi fest kaup á „bifreiðum og ýmsum varningi.“

Í íslenskum rétti gildir meginregla um að þeir sem fá fyrir mistök greidda peninga sem þeir eiga ekki rétt til, skuli endurgreiða þá. Skiptir þá engu máli þótt fjármálastofnun hafi gert mistökin.

Eins og áður greinir voru aftur lagðar 4.000.000 kr. inn á reikning stefnda hinn 16. desember 2008. Framlagt bankayfirlit ber með sér að stefndi hafi eytt talsverðum fjárhæðum í föt, mat, leigubifreiðar og þess háttar neyslu, þó hafi rúmlega 2,8 milljónir verið greiddar stefnanda. Framlögð reikningsyfirlit styðja ekki staðhæfingar stefnda í greinargerð um að hann hefði keypt hlutabréf í Straumi-Burðarási hf. Stefndi gaf ekki aðilaskýrslu fyrir dómi né voru leidd fram vitni eða lögð fram gögn er gátu staðfest fullyrðingar í greinargerð hans. Fullyrðingar í greinargerð eru ósannaðar og með öllu haldlausar.

Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en stefndi hafi vitað eða mátt vita, að hann hafi ekki átt lögmætt tilkall til greiðslu þeirrar er lögð var inn á bankareikning hans 16. desember 2008. Krafa stefnanda er því tekin til greina. Þá verða dráttarvextir dæmdir frá 28. júní 2009 er mánuður var liðinn frá því að stefnandi skoraði á stefnda að greiða kröfuna, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga 38/2001.

Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 200.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti, en mótbárur stefnda við því að líta beri til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun eru haldlausar.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Stefndi, B-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnanda, NBI hf., 4.000.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6 gr. sömu laga af 4.000.000 kr. frá 28. júní 2009 til greiðsludags og 200.000 kr. í málskostnað.

S-kvk-nf G-kvk-nf.