E-2752/2014

Mál þetta sem var dómtekið 8. júlí 2015, var höfðað 23. júní 2014, af stefnendum A-kk-þgf V-kk-þgf J-kk-þgf, [...], Kópavogi og E-kvk-þgf H-kvk-þgf Á-kvk-þgf, [...], Kópavogi á hendur Íslandsbanka hf., kt. 000000-0000, [...], Reykjavík.

Stefnendur krefjast þess að felld verði úr gildi veðsetning sú sem stefnendur veittu í fasteign sinni að [...], 201 Kópavogi, fastanúmer 223-2577, með undirritun sinni á veðskuldabréf nr. 1135-74-219120, útgefið af A og B til Sparisjóðs Kópavogs, dagsett 12. desember 2005. Stefnendur krefjast þess einnig að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfi nr. 1135-74-219120 af fasteigninni [...], 201 Kópavogi, fastanúmer 223-2577. Þá krefjast stefnendur einnig málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda að mati réttarins.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og að stefnendum verði óskipt (in solidum) gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins.

I. Atvik

Mál þetta á rætur að rekja til þess að 12. desember 2005 gáfu [...], A, og B út skuldabréf að fjárhæð 6.000.000 króna til Sparisjóðs Kópavogs. Lánið var í formi veðskuldabréfs til 25 ára sem er númer 1135-74-219120. Til tryggingar greiðslu lánsins var fasteign stefnenda að [...], Kópavogi, fastanúmer 223-2577, sett að veði á 3. veðrétti.

Sparisjóður Kópavogs sameinaðist Byr sparisjóði í byrjun árs 2007. Hann var síðar yfirtekinn af Fjármálaeftirlitinu sem færði eignir hans og skuldir að hluta til Byrs hf. Það félag sameinaðist svo Íslandsbanka hf. árið 2011 undir nafni hans og því er stefndi eigandi skuldabréfsins í dag.

Stefnendur rituðu undir sem þinglýstir eigendur svohljóðandi yfirlýsingu á skuldabréfið: Ég undirritaður hef kynnt mér efni skuldabréfsins og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín sem veðleyfisgjafa er fólgin og tel hana samrýmast greiðslugetu minni. Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulags um notkun ábyrgð frá 1. nóvember 2001.

Sama dag eða 12. desember 2005 rituðu stefnendur einnig undir skjal Sparisjóðs Kópavogs sem ber yfirskriftina Niðurstaða greiðslumats. Þar lýstu stefnendur því yfir að þau óskuðu eftir að veita veð í fasteign sinni fyrir A fyrir skuldabréfi að fjárhæð 6.000.000 króna. Þá segir í skjalinu: Niðurstaða greiðslumats bendir til þess að lántakandi geti efnt skuldbindingar sínar miðað við núverandi fjárhagsstöðu. Um greiðslumatið segir: Samkvæmt samkomulagi banka og sparisjóða, Félagsmálaráðuneytisins og Neytendasamtakanna um ábyrgðir á skuldum einstaklinga, eða vegna eigin ákvörðunar, hefur sparisjóðurinn metið getu ofangreinds lántakana til að standa við fjárhagsskuldbindingar sínar. Greiðslumatið byggir á gögnum sem sparisjóðurinn hefur aflað sér eða lántakandi hefur látið í té. Niðurstaða greiðslumats er byggð á upplýsingum um framfærslukostnað og önnur föst útgjöld, meðaltekjur heimilisins og greiðslubyrði lána. Framfærslukostnaður og önnur föst útgjöld miðast að lágmarki við fjárhæðir sem gefnar eru út af Ráðgjafarstofu um fjármála heimilanna. Sparisjóðurinn ber ekki ábyrgð á greiðslumatinu ef lántakandi hefur veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar umfjárhag sinn. Jákvæð niðurstaða greiðslumats felur ekki í sér tryggingu fyrir því að skuldari efni skyldur sínar. Þá kom einnig fram um ráðstöfun lánsfjár að meira en helmingi lánsfjárhæðar yrði ekki varið til greiðslu á skuldum lántaka hjá sparisjóðnum. Á skjalinu er einnig að finna útdrátt „úr 3. mgr. 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgðar“, þ.e.: Tryggt skal að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafði samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður skal hann staðfesta það skriflega. Loks staðfestu stefnendur með undirritun sinni að þau hefðu fengið og kynnt sér bækling um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð.

Að framangreindu samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem liggur frammi í málinu stóðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda. Það er undirritað 1. nóvember 2001 og tók gildi frá og með 1. nóvember 2001.

Stefnendur segja að þau hafi hvorki fengið framangreindan upplýsingabækling um ábyrgðir né fengið að sjá forsendur greiðslumatsins. Stefnendur lýsa aðdraganda veðleyfisins þannig að starfsmaður sparisjóðsins hafi falið lántaka A að afla undirskrifta hjá stefnendum. Starfsmaðurinn hafi látið A fá skuldabréfið og blað sem var titlað „Niðurstaða greiðslumats“ og óskað eftir því að stefnendur skrifuðu undir. Engin samskipti hafi verið við stefnendur af hálfu starfsmanna sparisjóðsins. Þeim hafi hvorki verið tjáð í hverju skuldbinding þeirra væri fólgin, afhentur upplýsingabæklingur um ábyrgðir né upplýst um forsendur greiðslumatsins.

Óumdeilt er að aðalskuldarar að skuldabréfinu hafi frá upphafi greitt af láninu og lánið sé í skilum. Stefndu segja að öll vanskil á bréfinu hafi verið tímabundin eða samið hafi verið um greiðslufresti.

Stefnendur segja að stuttu eftir að sparisjóðurinn veitti A og B lánið hafi farið að halla undan fæti hjá þeim fjárhagslega. Afborganir þeirra af lánum hafi verið of miklar miðað við tekjur þeirra. Þau fengu yfirdrátt hjá sparisjóðnum fyrst þann 7. mars 2006 að fjárhæð 100.000 krónur. Þann 4. apríl 2006 var yfirdrátturinn hækkaður í 200.000 krónur, þann 18. maí var hann hækkaður í 262.000 krónur, þann 1. júní 2006 í 400.000 krónur, þann 6. júní í 525.000 krónur, þann 19. júní í 535.000 krónur, þann 25. júní í 579.000 krónur, þann 3. apríl 2007 í 624.000 krónur, þann 2. júlí 2007 í 724.000 krónur, þann 23. janúar í 800.000 kr. og þann 25. janúar 2008 í 850.000 krónur. Yfirdrátturinn hafi síðan verið gerður upp 18. febrúar 2008 með lántöku 6. febrúar sama ár hjá sparisjóðnum. Lánið var að fjárhæð 3.100.000 krónur.

Nánar tiltekið segja stefnendur að andvirði lánsins hafi öllu verið ráðstafað til greiðslu skulda sem höfðu safnast frá því að lánið var tekið þann 12. desember 2005. Yfirdrátturinn hjá sparisjóðnum að fjárhæð 850.000 krónur hafi verið gerður upp. Enn fremur yfirdráttarheimild á greiðsluþjónustureikning hjá sparisjóðnum að fjárhæð 450.000 krónur, kreditkortaskuld hjá sparisjóðnum að fjárhæð 562.000 krónur, 765.000 króna skuld Landsbankans. Afgangurinn 385.000 krónur hafi verið lagðar inn á reikning A. Þar sem greiðslugeta A og B hafi verið lægri en afborganir þeirra hafi þurft að leggja meira inn á reikning þeirra svo þau gætu staðið undir greiðslum næsta mánuðinn eða tvo.

Stefnendur segja að eftir að opinber umræða hófst um skyldur fjármálafyrirtækja til greiðslumats og mögulega ógildingu ef ekki væri rétt að málum staðið hafi þau ákveðið að kanna hvort réttilega hafi verið staðið að greiðslumati á A og B. Vegna aukningar skulda þeirra frá því að þau tóku lánið 12. desember 2005 hafi læðst að þeim sá grunur að hugsanlega hafi greiðslumatið ekki verið rétt gert á þeim tíma.

Gögn málsins bera það með sér að stefnendur og aðalskuldarar bréfsins hafi snemma árs 2012 haft samband við stefnda til að kanna gildi ábyrgðar stefnenda sem fólst í lánsveðinu sem þau veittu vegna framangreinds skuldabréfs. Stefndi hefur ávallt haldið því fram að um gilda veðsetningu væri að ræða enda hafi stefndi staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulaginu.

Stefnendur hafa ekki unað við þá afstöðu stefnenda og skutu m.a. málinu til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki sem kvað upp þann úrskurð 2. september 2013 að veðsetningin væri ógild. Með bréfi dagsettu 13. september 2013 til úrskurðarnefndarinnar tilkynnti stefndi að hann hygðist ekki una úrskurði nefndarinnar þar sem bankinn teldi að skilyrði fyrir beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga væru ekki fyrir hendi í málinu. Meðal annars segir í bréfinu að markmið samkomulags um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga frá árinu 2001 lúti m.a. að því að lánveitingar séu miðaðar við greiðslugetu greiðanda. Greiðslumatið sem gert hafi verið á greiðendum skuldabréfsins sýni fram á jákvæða greiðslugetu þeirra. Lánið hafi verið í skilum í sjö ár sem staðfesti að niðurstaða greiðslumatsins hafi verið rétt. Ekki hafi verið færðar sönnur á það að greiðslumatinu hafi verið ábótavant enda byggi það á gögnum frá skuldara. Afrit var sent greiðendum, þeim A-kk-þgf og E-kvk-þgf.

Í kjölfarið öfluðu stefnendur frekari gagna og leituðu til umboðsmanns viðskiptavina stefnda til að sýna fram á að lánið hafi verið í skilum vegna þess að lántekendur tóku önnur lán til að greiða af því. Með bréfi dagsettu 25. október 2013 til stefnanda A-kk-ef staðfesti umboðsmaðurinn þá niðurstöðu lögfræðideildar bankans að una ekki niðurstöðu úrskuðarnefndarinnar. Með bréfi dagsettu 1. nóvember 2103 til umboðsmannsins óskuðu stefnendur eftir frekari útskýringum og að stefndi endurskoðaði afstöðu sína. Erindi stefnenda var hafnað með bréfi dags. 12. desember 2013. Með bréfi dagsettu 18. desember 2013 óskuðu stefnendur upplýsinga hjá umboðsmanni viðskiptavina stefnda, þ. á m. eftir gögnum sem hafi legið að baki greiðslumati/fjárhagsyfirliti stefnda að sögn stefnda. Umboðsmaður stefnda svaraði stefnendum með bréf dagsettu 14. janúar 2014, þ.e. einni spurningu af fimm en um hinar vísaði umboðsmaðurinn til þess að þar sem stefnendur væru ekki aðilar að láninu frá febrúar 2008 og eigendur að greiðsluþjónustureikningum gæti hann ekki svarað. Loks segir í bréfinu að ráðgjafi hjá umboðsmanni telji að frekari afskipti af málinu þjóni ekki tilgangi. Í kjölfarið höfðuðu stefnendur mál þetta á hendur stefnda 23. júní 2014.

II. Málsástæður stefnenda

1. Brot gegn reglum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga

Stefnendur byggja á því að stefndi hafi brotið gegn reglum framgreinds samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, dagsettu 1. nóvember 2001 (samkomulagið). Stefnendur vísa til þess að samkvæmt 1. gr. samkomulagsins er markmið þess að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Markmiðið sé að settar séu meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum er skuldaábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings sé sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu, eins og segir í seinni málslið 1. gr. Stefnendur vísa enn fremur til þess að samkvæmt 3. gr. samkomulagsins beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda ef veð er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Þá segi í 2. mgr. 3. gr. að við greiðslumat skuli taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga sé reiknað út. Við áætlun á útgjöldum til neyslu skuli að lágmarki nota viðmiðun Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna eða Íbúðalánasjóðs. Í 3. mgr. 3. gr. segi að þrátt fyrir 1. mgr. 3. gr. sé fjármálafyrirtæki þó skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meira en 1.000.000 króna.

Í 4. gr. samkomulagsins sé mælt fyrir um það að fjármálafyrirtæki beri að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í bæklingunum komi fram hvaða skyldur felist í ábyrgðinni, heimild ábyrgðarmanns til að segja ábyrgðinni upp, heimild hans til að óska eftir að greiðslumat verði ekki framkvæmt og heimild hans til að bera ágreiningsmál undir úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Í 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins sé kveðið á um að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendi til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óski eftir að lán verði engu að síður veitt þá skuli hann staðfesta það skriflega.

Á því er byggt af hálfu stefnenda að stefndi hafi vanrækt gagnvart þeim upplýsingaskyldu með því að afhenda þeim ekki upplýsingabæklinginn eins og fjármálafyrirtækinu hafi borið að gera og heldur ekki sýnt þeim greiðslumat (fjárhagsyfirlit) það sem hafi legið til grundvallar. Einnig er á því byggt af hálfu stefnenda að „fjárhagsyfirlit“ það sem lánveiting hafi verið byggð á hafi verið í verulegum atriðum rangt þannig að áhrif hefði haft á það hvort lántakendur hefðu staðist greiðslumat eður ei. Fjárhagsyfirlitið hafi ekki fullnægt skilyrðum samkomulagsins.

2. Skyldu til að gera greiðslumat ekki fullnægt

Stefnendur halda því fram að engar forsendur séu til að líta svo á að stefndi hafi í raun metið greiðslufærni A og B áður en þau stofnuðu til 6 milljóna króna skuldar við sparisjóðinn eða áður en stefnendur veittu veð í fasteign sinni til tryggingar þeirri skuld. Sparisjóðurinn hafi verið bundinn af samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og ákvæði 1. mgr. 3. gr. um að sé veð veitt til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því að svo verði ekki gert. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins skuli tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöður greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það.

Samkvæmt þessu hafi sparisjóðnum borið að meta greiðslugetu lántakenda áður en stefnendur veittu veð í fasteign sinni. Sparisjóðurinn hafi hins vegar ekki sinnt þeirri ófrávíkjanlegu skyldu sinni. Stefnendur hafi með réttu mátt ganga út frá því að fjármálafyrirtæki kannaði greiðslugetu lántaka áður en honum voru greiddar út 6 milljónir króna.

Hið svokallað „fjárhagsyfirlit“ sem stefnendur hafi fyrst fengið að sjá hjá stefnda í byrjun árs 2012 hafi ekkert gildi þar sem það sé óundirritað með öllu og einhliða gert í tölvukerfi Íslandsbanka eða Sparisjóðs Kópavogs. Þar sé hvorki að finna undirskrift lántakenda, ábyrgðarmanna né starfsmanna bankans. Fjárhagsyfirlitið sé einnig kolrangt enda hafi stefndi ekki getað upplýst um það á hvaða gögnum það hafi verið byggt. Þá lækki framfærslukostnaður lántaka í fjárhagsyfirlitinu um meira en þriðjung við það eitt að taka lánið hjá sparisjóðnum. Stefndi hafi ekki getað útskýrt hvers vegna. Því verði að leggja til grundvallar að skjalið geti ekki fullnægt því að teljast vera greiðslumat í skilningi samkomulagsins. Greiðslugeta lántakenda hafi ekki verið metin samkvæmt þessu.

Einnig sé ljóst að ekki hafi verið gert greiðslumat á lántakendum sem hafi falið í sér mat á greiðslugetu þeirra þrátt fyrir að lánsfjárhæðin hafi verið verulega yfir fjárhæðarmörkum 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins. Stefndi hafi vanrækt fortakslausa skyldu til greiðslumats og því verði að líta svo á að í raun hafi greiðslugeta lántakanna A og B alls ekki verið metin þannig að fullnægi ákvæðum samkomulagsins frá 2001. Stefndi verði að bera hallann af því að lánið hafi verið veitt án þess að viðhöfð væru þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið geri ráð fyrir. Að öðrum kosti sé vandséð að náð verði því meginmarkmiði samkomulagsins að tryggja að ábyrgðarmenn fjárskuldbindinga geri sér grein fyrir þeirri áhættu sem þeir takast á hendur með veitingu ábyrgðar eða að lánveitingin hafi verið miðuð við greiðslugetu greiðenda og eigin tryggingar.

Í þessu hafi jafnframt falist brot gegn 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki sem skyldar fjármálafyrirtæki til að haga starfsháttum sínum í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði, sem og brot gegn ákvæði 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti.

Stefnendur hafi staðið í þeirri trú að sparisjóðurinn hefði metið greiðslufærni lántakenda og talið þau fær um að greiða lánið til baka. Þar sé um að ræða atvik sem stefnendur beri enga ábyrgð á og eigi því ekki að þurfa bera alla áhættu af. Í ljósi þess að sparisjóðnum hafi borið að meta greiðslufærni lántakenda sé sanngjarnt að stefndi beri hallann vegna þess brots á skyldum sínum.

Að teknu tilliti til þessa, þess trausts sem stefnendur hafi mátt bera til vinnubragða sparisjóðsins sem var fjármálafyrirtæki verði með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 að telja ósanngjarnt af hálfu stefnda að bera fyrir sig samþykki stefnenda við því að veðsetja eign sína til greiðslu skuldarinnar.

3. Rangt greiðslumat (fjárhagsyfirlit)

Stefnendur segja stefnda ekki hafa getað upplýst um á hvaða gögnum eða forsendum hið svokallaða fjárhagsyfirlit hafi verið byggt þrátt fyrir óskir stefnenda um að fá þær upplýsingar. Virða bera þetta skjal að vettugi enda óundirritað en ef það verður tekið til greina að einhverju marki þá byggja stefnendur á því að fjárhagsyfirlitið gefi ekki rétta mynd af fjárhag lántakenda enda byggi það á röngum upplýsingum. Ef fjárhagsyfirlitið er sannarlega frá þeim tíma sem lánið er tekið þá virðist sem starfsmaður sparisjóðsins hafi byggt það á röngum eða villandi gögnum ef ekki byggt það á slumpi eða tilbúningi.

Fjárhagsyfirlitið sem stefndi hafi látið stefnendur fá í byrjun árs 2012 hafi tekið til viðskiptamanns, A, og maka hans, B, en þau hafi verið með eitt barn á sínu heimili. Það sé svohljóðandi:

Eftir lánveitingu Fyrir lánveitingu

Hreinar tekjur 345.000 345.000

Greiðslubyrði lána 110.000 10.000

Annar fastur kostnaður 50.000 50.000

Framfærslukostnaður 100.000 155.766

=Afgangur 85.000 129.234

Breyting á mán. -44.234

Svonefnt fjárhagsyfirlit sé dagsett 6. desember 2005 en lánið hafi verið tekið 12. desember 2005. Stefndi hafi ekki rökstutt hvers vegna framfærslukostnaður lántakenda hafi lækkað um 55.766 krónur við það að taka hjá þeim lán. Miða verði við hærri töluna enda sé hún miklum mun nær þeim raunverulega framfærslukostnaði sem lántakendur hafi búið við á þessum tíma. Lántakendur hafi verið að stofna til heimilis og því óskiljanlegt að framfærslukostnaður þeirra myndi lækka við slíkt skref enda sé það oftast á hinn veginn þegar einstaklingar fari að búa. Það sé í andstöðu við 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 1. til 4. gr. samkomulagsins að lækka framfærslukostnað lántakenda án þess að færa fyrir því rök eða vísa til gagna. Það samræmist ekki þeirri skyldu fjármálafyrirtækja að vanda til vinnubragða.

Þá liggi fyrir að afborganir lántakenda á þessum tíma hafi verið mun hærri en fjárhagsyfirlitið hafi gefið til kynna. Lántakendur hafi greitt af láni hjá Íbúðalánasjóði en samkvæmt greiðsluseðlum sem stefnendur hafi undir höndum þá hafi sú fjárhæð verið 95.776 krónur þann 1. febrúar 2006, 70.538 krónur þann 1. mars 2006 og 71.328 krónur þann 1. apríl 2006. Lántakendur hafi greitt 5.900 krónur þann 1. feb 2006 af láni hjá Sparisjóði Kópavogs nr. 653140, 4.474 krónur þann 1. mars 2006 og 4.517 krónur þann 1. apríl 2006. Afborgun af láninu sem deilt sé um hér hafi verið 63.083 krónur þann 2. febrúar 2006, 47.815 krónur þann 2. mars 2006 og 48.815 krónur þann 3. mars 2006. Þá hafi lántakandi verið með lán hjá Íslandsbanka nr. 521-74-10322 sem hann greiddi 14.238 krónur af þann 3. febrúar 2006, 14.076 krónur þann 2. mars 2006 og 13.986 krónur 3. apríl 2006. Þessu til viðbótar hafi lántakandi greitt 30.247 krónur á mánuði af bílasamningi sem gerður hafi verið 14. október 2005 og hafi verið í greiðsluþjónustu hjá Sparisjóði Kópavogs á þessum tíma. Það sé með öllu óútskýrt af hálfu stefnda hvernig hann hafi fengið út töluna 110.000 krónur í greiðslubyrði lána og hvernig greiðslubyrði af láninu hafi getað hækkað um sléttar 100.000 krónur. Sér í lagi þar sem greiðslubyrði af láninu hjá sparisjóðnum sem fjárhagsyfirlitið hafi átt að taka til hafi verið á milli 50.000 til 65.000 krónur. Svo virðist sem starfsmaður sparisjóðsins hafi byggt matið á röngum eða ófullnægjandi upplýsingum eða einfaldlega búið til eða slumpað á tölur án viðmiðunar við gögn.

Ef miðað sé við meðaltal á þessum þremur mánuðum þá séu greiðslur af lánum 181.762 krónur á mánuði að meðaltali, sem geri fjárhagsyfirlitið neikvætt um 42.528 krónur.

Eftir lánveitingu

Hreinar tekjur 345.000

Greiðslubyrði lána 181.762

Annar fastur kostnaður 50.000

Framfærslukostnaður 155.766

= Afgangur -42.528

Stefndi segir að þó að ef miðað væri við þann mánuð af þessum þremur sem væri lægstur í afborgunum þá hefði fjárhagsyfirlitið verið neikvætt um 29.659 krónur en athuga verði að lánin hafi ávallt farið hækkandi með hverjum mánuði þannig að fjárhagsyfirlitið hafi orðið neikvæðara og neikvæðara með hverjum mánuðinum sem leið. Það komi heim og saman við það að lántakendur A og B hafi þurft að fjármagna mismuninn með yfirdráttarlánum og kreditkortaskuldum sem aðallega hafi verið tekin hjá sparisjóðnum sem gerði hið ófullnægjandi fjárhagsyfirlit.

Lántakendur hafi verið í greiðsluþjónustu hjá sparisjóðnum með allar sínar skuldir fyrir utan lán nr. 10322 hjá S24 sem hafi verið u.þ.b. 14 þús. krónur en upplýsingar um það lán hafi verið lagðar fram til sparisjóðsins áður en lánið var veitt. Sparisjóðurinn hafi því haft allar forsendur til að geta séð að fjárhagsyfirlitið væri rangt.

Eins og fram komi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 376/2013 gegni greiðslumat, sem framkvæmt sé á grundvelli samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 vegna lántöku, mikilvægu hlutverki. Þótt eðlilegt sé að reisa það á upplýsingum og gögnum frá þeim sem taki lánið geti fjármálafyrirtæki ekki látið sér í léttu rúmi liggja hvaða gagna sé aflað. Fjármálafyrirtæki hafi sjálfstæðar skyldur gagnvart þeim, sem gengst í ábyrgð eða veitir veð til tryggingar láninu, til þess að matið gefi sem besta mynd af ætlaðri greiðslugetu lántakans. Þótt ekki verði gerðar þær kröfur til fjármálafyrirtækis að það varðveiti til lengri tíma gögn, sem liggja slíkum greiðslumötum til grundvallar, verði að ætlast til að það geti upplýst á hvaða gögnum hafi helst verið byggt. Stefndi hafi ekki með neinum hætti getað orðið við ítrekuðum óskum stefnenda um að upplýsa á hvaða gögnum hafi verið byggt við gerð hins svokallaða fjárhagsyfirlits.

Stefnendur vísa til forsendna í dómum Hæstaréttar í máli nr. 127/2013 og nr. 376/2013 Leggja verði til grundvallar að stefndi sé fjármálafyrirtæki sem gera verði ríkar kröfur til um sérþekkingu og vönduð vinnubrögð. Stefnendur hafi treyst því að stefndi hefði látið fara fram greiðslumat sem byggt væri á raunverulegum gögnum sem sýndu fram á það að lántakendur gætu staðið við skuldbindingar sínar. Enda hafi það verið skylda stefnda sem fjármálafyrirtækis að láta slíkt greiðslumat fara fram og byggja það á gögnum og upplýsingum sem hald væri í. Stefndi geti ekki einn upplýst um á hvaða gögnum hið meinta greiðslumat var byggt og fyrir vikið ekki getað látið af hendi þau gögn sem byggt hafi verið á hafi það þá verið byggt á einhverjum gögnum. Stefndi hafi ekki getað útskýrt hvers vegna framfærslukostnaður lántakenda hafi lækkað við það eitt að taka lán eða útskýrt aðrar tölur í þessu meinta greiðslumati. Þá liggi fyrir að hið meinta greiðslumat, fjárhagsyfirlit, sé óundirrituð útprentun úr tölvukerfi.

4. Upplýsingabæklingur ekki afhentur

Stefnendur byggja einnig á því að stefnendur hafi ekki fengið afhentan upplýsingabækling bankans um ábyrgðir og veðsetningu í þágu þriðja aðila. Þau hafi enga kynningu eða upplýsingar fengið frá sparisjóðnum áður en þau hafi skrifað undir veðskuldabréfið. Þau hafi vissulega skrifað undir staðlaðan texta um að þau hafi fengið og kynnt sér bækling um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð en með því að þeim hafi ekki verið afhentur slíkur bæklingur hafi stefndi brotið gegn 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins þar sem segi að fjármálafyrirtæki beri að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar. Með þessu hafi stefndi líka brotið gegn 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Hvorki sé eðlilegt né í samræmi við heilbrigða viðskiptahætti að fela lántaka að fullnægja hlutlægri upplýsingaskyldu sparisjóðsins gagnvart stefnendum. Í því felist vanræksla af hálfu sparisjóðsins.

Meginmarkmið samkomulags um notkun ábyrgða frá árinu 2001 sé að ábyrgðarmenn geti metið áhættu af því að gangast í ábyrgð á skuldum einstaklinga áður en þeir samþykki hana. Grundvallarforsenda slíks mats af hálfu ábyrgðarmanns sé að fjármálafyrirtæki viðhafi vönduð og nákvæm vinnubrögð við gerð greiðslumats og upplýsingagjöf til ábyrgðarmanns. Það sé forsenda þess að markmið samkomulagsins náist að lánveitingar séu miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans.

Ljóst sé að sparisjóðurinn hafi haft sérstaka hagsmuni af því að stefnendur veittu veð í fasteign sinni fyrir skuld lántakenda. Með því hafi lánveitingin verið til muna áhættuminni fyrir sparisjóðinn. Í raun megi velta því upp hvort lánið hefði verið veitt ef ekki hefði verið fyrir veðið sem stefnendur gáfu til tryggingar skuldinni. Þegar metið sé hverjar afleiðingar það hafði að upplýsingaskylda og vinnubrögð sparisjóðsins hafi ekki verið í samræmi við skyldur hans verði að líta til þess að veiting veðs stefnenda til tryggingar láninu hafi verið í þágu sparisjóðsins, nú stefnda. Öll skjöl hafi verið samin af sparisjóðnum sem hafi búið yfir sérfræðiþekkingu á sviði fjármálaþjónustu.

5. Brot á lögum nr. 121/1994 um neytendalán

Stefnendur benda á að hvergi komi fram í þeim gögnum sem stefnendur fengu frá stefnda hver sé heildarlántökukostnaður í krónum skv. 4. tl. 6. gr., sbr. 7. gr. laga nr. 121/1994. Heldur ekki árleg hlutfallstala kostnaðar skv. 5. tl. 6. gr., sbr. 10. til 12. gr. laganna, hver sé heildarupphæð sem greiða skyldi, þ.e. samtala höfuðstóls, vaxta og lánskostnaðar skv. 6. tl. 6. gr. eða fjölda einstakra greiðslna, fjárhæð þeirra og gjalddagi skv. 7. tl. 6. gr. Ekki sé heldur mælt fyrir um gildistíma lánssamnings og skilyrði uppsagnar hans skv. 8. tl. 6. gr. laganna. Svo virðist sem stefndi hafi brotið gróflega gegn skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 121/1994 um neytendalán sem eigi að leiða til ógildingar lánsins samkvæmt 36. gr. laga nr. l7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt meginreglum um ábyrgðir og veð í þágu þriðja manns hafi gildi sjálfrar skuldarinnar sömu áhrif á ábyrgðarmann og þar með veðsetningu stefnenda til tryggingar greiðslu lánsins.

6. Óskýrt veðskuldabréf

Stefnendur halda því einnig fram að ekki hafi stofnast með gildum hætti veð í fasteign þeirra samkvæmt veðskuldabréfi nr. 1135-74-219120 þar sem stefnendur veiti ekki veð í fasteigninni samkvæmt hljóðan skuldabréfsins. Stefnendur riti undir skuldabréfið sem annars vegar þinglýstur eigandi og hins vegar sem maki þinglýsts eiganda. Hvergi sé í skuldabréfinu vikið að því hvaða þýðingu undirskrift þeirra hefur. Í skuldabréfinu sé rætt um veð, veðrétt, veðþola og veðleyfisgjafa en með engum hætti skyldur sem samkvæmt skuldabréfinu séu lagðar á þinglýstan eiganda. Til þess að stefnendur hafi tekið á sig þá skuldbindingu að fasteign þeirra yrði veðsett til tryggingar skuld þriðja manns þá hefði slíkt þurft að koma fram með skýrum hætti. Veðréttur sé eignarréttur og framsal á eignarrétti þarf að vera skýrt svo að hægt sé að byggja á því rétt. Byggir sú túlkun m.a. á reglu 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um að eignarrétturinn sé friðhelgur. Þetta styðji jafnframt túlkunarreglur samningaréttar, svo sem að túlka beri löggerninga með þeirri niðurstöðu sem sé síst íþyngjandi fyrir loforðsgjafa (meðskýringarreglan), að umdeilanleg eða óljós samningsákvæði beri að skýra þeim aðila í óhag sem hefur samið þau einhliða (andskýringarreglan), að skýra skuli löggerning þeim aðila í óhag sem hefði átt að hlutast til um skýrara form samnings, einkum ef hann hafði yfirburði við samningsgerðina, eins og hér háttar til.

7. Úrskurður Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki

Stefnandi bendir á að Úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki (nefndin) starfi á grunni lagaheimildar í 19. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. a sé fjármálafyrirtækjum skylt að eiga aðild að nefndinni. Samkvæmt 1. mgr. 12. gr. samþykkta nefndarinnar geti hvor aðili um sig skotið málinu til dómstóla eftir að nefndin hefur úrskurðar. Hins vegar skuldbindi þó þau fjármálafyrirtæki sem séu aðilar að nefndinni sig til að fylgja ákvörðun hennar innan fjögurra vikna nema 2. mgr. eigi við. Þar sé að finna undanþágu frá þeirri meginreglu 1. mgr. að úrskurðir nefndarinnar séu skuldbindandi fyrir fjármálafyrirtæki hafi úrskurður nefndarinnar veruleg útgjöld í för með sér fyrir viðkomandi fjármálafyrirtæki eða fordæmisgildi. Þá sé fjármálafyrirtæki heimilt innan fjögurra vikna að tilkynna nefndinni og viðkomandi aðila að það sætti sig ekki við úrskurðinn og muni ekki greiða bætur nema að undangengnum dómi.

Eftir úrskurð nefndarinnar í máli stefnenda gegn stefnda hafi stefndi sent bréf til nefndarinnar og stefnenda, dags. 13. september 2013, og sagt að hann myndi ekki una úrskurðinum. Það hafi verið rökstutt í bréfinu á þann hátt að stefndi teldi að skilyrði fyrir beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 væru ekki fyrir hendi. Ástæða þessa væri að markmið samkomulagsins lyti m.a. að því að lánveitingar væru miðaðar við greiðslugetu greiðanda og þar sem lánið var í skilum í sjö ár þá hafi það staðfest það að niðurstaða greiðslumatsins hafi verið rétt. Ekki hafi verið færðar sönnur á það að greiðslumatinu hafi verið ábótavant enda byggi það á gögnum frá skuldara sjálfum. Þannig sé ekki byggt að neinu leyti á sjónarmiðum um að úrskurðurinn hafi í för með sér veruleg útgjöld eða feli í sér verulegt fordæmisgildi eins og 2. mgr. 12. gr. geri að skilyrði. Ekkert slíkt er að finna í bréfi stefnda. Þar sé aðeins að finna sjónarmið sem stefndi hefði átt að halda upp í rökstuðningi sínum fyrir nefndinni.

Stefnendur byggja á því að þar sem ekki hafi borist bréf frá stefnda innan þess tímaramma sem tiltekin er í 2. mgr. 12. gr. og með vísan í þau sjónarmið sem þar koma fram, um að úrskurðurinn feli í sér veruleg útgjöld eða hafi í för með sér verulegt fordæmisgildi, þá þýði það að úrskurðurinn sé bindandi fyrir stefnda. Það sé skýrt tekið fram í 1. mgr. 12. gr. samþykkta nefndarinnar að úrskurðir bindi fjármálafyrirtæki svo lengi sem undanþága 2. mgr. 12. gr. eigi ekki við. Í 2. mgr. komi fram með skýrum hætti að það sé aðeins í tvenns konar tilvikum sem fjármálastofnun getur vikið sér frá skyldu sinni til að framfylgja úrskurði og það sé ef það hefur í för með sér veruleg útgjöld eða þegar um er að ræða verulegt fordæmisgildi. Mál þetta hafi ekki í för með sér veruleg útgjöld og því síður hafi það verulegt fordæmisgildi. Stefndi byggi heldur ekki á því í bréfi sínu til stefnenda og nefndarinnar, dags. 13. september 2013. Stefnda hafi verið í lófa lagið að rökstyðja afstöðu sína með löglegum hætti ef hann teldi sig geta það. Fjármálafyrirtæki sé bundið við samþykktir þessar, þar sem þær séu settar með beinni lagastoð og samþykktar af samtökum þeim sem það sé aðili að, Samtök íslenskra viðskiptabanka, Samband lánastofnana og Samtökum verðbréfafyrirtækja sem sameinuðust í nóvember árið 2006 undir nafninu Samtök fjármálafyrirtækja, sbr. 2. mgr. 19. gr. a laga nr. 161/2002. Úrskurður nefndarinnar sé því bindandi fyrir stefnda og því beri að verða við kröfu stefnenda á þeim grundvelli einum sér.

8. Brostnar forsendur og óheiðarleiki samkvæmt samningalögum

Stefnendur halda því einnig fram að veðsetningin sem þau hafi veitt sparisjóðinum sé ógildanleg á grundvelli sjónarmiða og meginreglna samningaréttarins um brostnar forsendur þar sem ákvörðunarástæða þeirra við veðsetninguna hafi verið að greiðslugeta lántakenda hafi verið metin. Stefnendum hafi verið talin trú um að lántakendur hefðu staðist greiðslumat með blaði því sem þau voru beðin að undirrita þar sem fram kom það mat sparisjóðsins að lántakendur gætu staðið við skuldbindingar sínar og stæðust greiðslumatið. Ljóst sé að stefnendur hafi ekki haft neinn vilja til þess að gangast undir ábyrgð vegna skulda sem gætu fallið á þau. Þau hefðu neitað því að skrifa undir slíkt ef þau hefðu verið upplýst um að ólíklegt væri að lántakendur hefðu getað staðið í skilum með afborganir skulda sinna eins og raunin varð. Stefnendur hafi haft rangar forsendur, sbr. 38. gr. laga nr. 7/1936. er þau hafi skrifað undir en ástæðan hafi verið röng upplýsingagjöf frá sparisjóðnum. Um sé að ræða verulega ákvörðunarástæðu sem sparisjóðnum hafi mátt vera ljós.

Þá er á því byggt af hálfu stefnenda að óheiðarlegt sé fyrir stefnda að bera samninginn fyrir sig vegna atvika sem voru fyrir hendi þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og hann mátti vita, sbr. 33. gr. laga nr. 7/1936. Það sé óheiðarlegt af hálfu stefnda að bera fyrir sig samning um veðsetningu í fasteign stefnenda, þegar ljóst sé að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar við samningsgerðina um að framkvæma rétt greiðslumat á lántakendum með þeim afleiðingum að öll áhætta vegna vanefnda færðist af stefnda yfir á stefnendur.

III. Málsástæður stefndu

Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnenda, sem röngum og ósönnuðum. Þvert á móti hafi stefndi að fullu staðið við skyldur sínar skv. samkomulaginu og stefnendum ekki tekist að sanna annað. Þá hafi stefnendum ekki tekist að sýna fram á að aðrar ógildingarástæður eigi við í málinu. Þegar af þessum sökum telur stefndi að sýkna eigi hann af kröfum stefnenda. Stefndi byggir aðallega á því að forveri hans hafi að fullu staðið við skyldur sínar í málinu gagnvart stefnendum. Engin lög eða samkomulög hafi verið brotin þegar stefnendur hafi veitt veð til stefnda vegna útgáfu skuldabréfs 219120. Stefnendur hafi af fúsum og frjálsum vilja veðsett fasteign sína fyrir A og B. Þá vísar stefndi til meginreglu íslensks samningaréttar um að samninga beri að halda. Allar undantekningar frá jafnmikilvægri og rótgróinni reglu beri að túlka þröngt. Leggja verður ríka sönnunarbyrði á þann sem beri fyrir sig að undantekning frá reglunni eigi við. Verða nú raktar nánar málsástæður stefnda.

1. Upplýsingagjöf, sbr. samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga

Stefndi segir tilgang samkomulags um notkun ábyrgð á skuldum einstaklinga, eins og segir í stefnu, að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga á skuldum annarra einstaklinga og að lánveitingar yrðu miðaðar við greiðslugetu og tryggingar aðalskuldara. Þar séu settar ákveðnar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum, einkum varðandi upplýsingagjöf, þ.e. að fjármálafyrirtæki er skylt að hafa ákveðnar upplýsingar til staðar og veita ábyrgðarmönnum þær upplýsingar. Af gögnum málsins megi ráða að stefndi hafi staðið við þessar skyldur sínar að fullu.

Stefndi andmælir því að stefnendum hafi aldrei verið afhentur upplýsingabæklingur um ábyrgðir og efni samkomulagsins. sbr. 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Stefnendur hafi ritað bæði undir skuldabréfið og m.a. undir eftirfarandi yfirlýsingu: Ég undirritaður hef kynnt mér efni skuldabréfsins og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín sem veðleyfisgjafa er fólgin og tel hana samrýmast greiðslugetu minni. Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulags um notkun ábyrgða einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Af þessum sökum verði ekki á öðru byggt í málinu, gegn andmælum stefnda, en að stefnendur hafi kynnt sér upplýsingabæklinginn og fengið þær upplýsingar sem kveðið er á um í 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Það er því rangt sem greinir í stefnu að annað liggi fyrir en ofangreint. Það getur ekki verið á ábyrgð annarra en stefnenda að hafa ritað undir ofangreinda yfirlýsingu. Ekki verði annað séð en að stefndi hafi í einu og öllu farið eftir 2. mgr. 4. gr. við upplýsingagjöf til stefnenda í tengslum við útgáfu skuldabréfsins. Málsástæður stefnenda varðandi upplýsingagjöf um ábyrgðina eigi ekki við rök að styðjast.

Stefndi hafnar þeirri staðhæfingu stefnenda að stefndi hafi brotið gegn 4. gr. samkomulagsins með því að hafa ekki kynnt þeim greiðslumatið og þau gögn sem lágu að baki því áður en þau gengust í ábyrgð sína. Þetta sé bæði rangt og ósannað. Þau hafi bæði ritað undir framangreinda yfirlýsingu um að hafa kynnt sér upplýsingabæklinginn ásamt því í hverju ábyrgð þeirra væri fólgin. Jafnframt hafi þau ritað undir skjalið sem ber yfirskriftina „Niðurstaða greiðslumats“, þar sem sé að finna upplýsingar um hvernig forveri stefnda hafi unnið greiðslumatið ásamt útdrætti úr 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Á skjalinu sé einnig að finna svohljóðandi yfirlýsingu, sem stefnendur hafi ritað undir: Sjálfsskuldarábyrgðarmaður/menn og/eða veðsali staðfesta með undirritun sinni að hann/þeir hafi fengið og kynnt sér bækling um sjálfsskuldarábyrgðir og lánsveð. Ekki verði á öðru byggt í málinu en að stefndi hafi að fullu staðið við upplýsingaskyldu sína eins og áður segir. Ef stefnendur hefðu haft hug á því að skoða greiðslumatið sjálft og þau gögn sem þar hafi verið að baki hafi það verið á þeirra ábyrgð að leita eftir því við stefnda áður en þau samþykktu að lána veð í fasteign sinni. Með vísan til framanritaðs beri að hafna málsástæðum stefnenda vegna meintra brota stefnda á upplýsingaskyldu sinni. Stefnendur geti ekki fríað sig af því að hafa ekki leitað eftir frekari upplýsingum hjá stefnda og að hafa athugasemdalaust samþykkt að veita veðið.

2. Greiðslumatið

Stefndi vísar til þeirra staðhæfinga stefnenda að þar sem aðalskuldarar skuldabréfs 219120 hafi verið í greiðsluþjónustu hjá forvera stefnda sé ljóst að greiðslumatið sé rangt og að stefnda hafi verið kunnugt um það, sbr. m.a. framlagða greiðsluseðla vegna láns frá Íbúðalánasjóði að upphaflegri fjárhæð 15.900.000 krónur, láns nr. 219210 að upphaflegri fjárhæð 6.000.000 króna og láns nr. 653140 að upphaflegri fjárhæð 900.000 krónur. Stefnendur telji að ef stefndi hefði tekið tillit til greiðslubyrði vegna þessara lána hefði greiðslumatið verið neikvætt með tilheyrandi réttaráhrifum. Stefnda hafi a.m.k. mátt vera þetta ljóst og því sé greiðslumatið rangt og villandi. Stefndi hafnar þessu, þ. á m þeim málflutningi að ekkert greiðslumat hafi yfirhöfuð verið gert. Þvert á móti hafi greiðslumat verið unnið sem byggi á þeim upplýsingum sem aðalskuldarar hafi veitt stefnda. Líta beri til þess að stefnendur rita undir skjalið sem ber yfirskriftina „Niðurstaða greiðslumats“, en þar sé sérstaklega varað við og tekið fram að stefndi beri ekki ábyrgð á greiðslumötum þar sem lántaki veiti rangar eða ófullnægjandi upplýsingar um fjárhag sinn.

Málflutningur stefnenda um greiðslumatið fái ekki staðist nánari skoðun. Ráða megi af fyrrgreindum greiðsluseðlum að aðalskuldarar greiddu ekki af þeim skuldbindingum þegar greiðslumatið hafi verið unnið. Það liggi beinast við að aðalskuldarar hafi ekki veitt forvera stefnda upplýsingar um t.a.m. væntanlega greiðslubyrði af láni Íbúðalánasjóðs. Það geti ekki verið á ábyrgð og kostnað stefnda. Lögfull sönnun liggi heldur ekki fyrir því að stefnda hafi í lok árs 2005 verið kunnugt um greiðslur af bílasamningi hjá SP fjármögnun eins og stefnendur byggi á en líkt og fram komi í skeyti starfsmanns Landsbankans 12. júlí 2013 til aðalskuldara geti Landsbankinn ekki staðfest að svo hafi verið. Gegn andmælum stefnda sé ekki hægt að byggja á þeim tölvupósti sem sönnun um vitneskju stefnda. Því sé það ósannað með öllu, gegn andmælum stefnda, að greiðslumatið hafi verið rangt hvað þessi atriði varðar. Varðandi þá málsástæðu stefnenda að hið svokallaða „fjárhagsyfirlit“ sé byggt á röngum upplýsingum þá geti það ekki verið á ábyrgð eða kostnað stefnda ef aðalskuldari veitir rangar eða ófullnægjandi upplýsingar um fjárhagsstöðu sína. Stefndi hafnar því einnig alfarið að hann hafi búið yfir viðameiri upplýsingum um fjárhagsstöðu aðalskuldara en þeim sem honum hafi verið látnar í té af á þeim tíma er greiðslumatið var unnið.

Það sé rakalaust að greiðslumat hafi ekki verið unnið. Fyrir liggi að stefndi hafi metið greiðslugetu aðalskuldara og talið að þau gætu greitt af skuldabréfinu, sbr. skjalið sem ber heitið „Niðurstaða greiðslumats“. Stefndi hafi að auki lagt fram útprentun úr tölvukerfum sínum sem sýni að greiðslumat hafi farið fram. Gögn málsins bendi því til þess að greiðslumat hafi farið fram og stefnendum hefur með engu móti tekist að sýna fram á að svo hafi ekki verið. Stefndi hafi þannig uppfyllt skyldur sínar samkvæmt 3. og 4. gr. samkomulagsins. Auk þess kveði 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins aðeins á um að ábyrgðarmaður eigi að geta kynnt sér niðurstöðu greiðslumats en ekki greiðslumatið sjálft.

Stefndi hafnar því einnig að greiðslumatið hafi í reynd átt að vera neikvætt. Stefnendur virðist ekki draga í efa að ráðstöfunarfé aðalskuldara hafi verið um 345.000 krónur þegar greiðslumat var unnið. Af framlögðu yfirliti Ráðgjafarstofu um framfærsluviðmið sem notuð voru árið 2005 við gerð greiðslumata megi ráða að framfærsla hjóna með eitt barn (staða aðalskuldara á þeim tíma) ákvarðist 84.600 krónur. Það sé lægri fjárhæð en miðað hafi verið við í greiðslumatinu (hið svokallaða fjárhagsyfirlit) þar sem miðað sé við 100.000 krónur. Við bætist svo annar fastur kostnaður, þ.m.t. bifreiðar, 50.000 krónur, og því sé ljóst að hvernig sem á það sé litið þá séu þessir kostnaðarliðir ríflega ákvarðaðir í greiðslumatinu. Liðurinn „Greiðslubyrði lána“, hafi verið byggður á upplýsingum frá aðalskuldurum og sé einnig ríflega ákveðinn. Þrátt fyrir þetta þá hafi aðalskuldarar komið út með jákvæða greiðslugetu. Lækkun framfærslu breyti engu í þessum efnum enda ef allt væri óbreytt utan greiðslubyrði lána í dálkunum „Fyrir lánveitingu“ og „Eftir lánveitingu“ hefðu aðalskuldarar að lágmarki komið út með um 30.000 krónur jákvæða stöðu úr greiðslumati.

Stefndi segir greiðslumatið og samkomulagið í reynd vera sitt hvora hliðina á sama peningnum. Einn megintilgangur samkomulagsins hafi verið að lánveitingar væru í samræmi við greiðslugetu aðalskuldara. Besti mælikvarðinn á það hvort svo hafi farið við lánveitingu sé hvort greitt sé af skuldbindingu án þess að vanskil verði. Hið sama gildi þegar metið sé hvort greiðslumat hafi verið rétt. Eins og ráða megi af gögnum málsins, ekki síst yfirliti yfir greiðslur af skuldabréfinu hafi því verið haldið í skilum til þessa dags og án þess að veruleg vanskil hafi orðið. Engu breyti í þessu samhengi að stefndi hafið samið um frystingu við aðalskuldara (með samþykki stefnenda) og að gerð hafi verið skilmálabreyting um frystingu í talsverðan tíma eftir það samkvæmt skilmálabreytingum sem aðalskuldarar óskuðu eftir og stefnendur samþykktu 21. ágúst 2012 og 15. september 2013. Láninu hafi verið haldið í skilum fram á mitt ár 2012 án slíkra skilmálabreytinga og þrátt fyrir bankahrunið sem hafði veruleg áhrif á tekjur og framfærslu íslenskra heimila.

Engu skipti heldur í þessu samhengi hvort aðalskuldarar hafi tekið yfirdrátt hjá stefnda eða öðrum. Velflestir Íslendingar hafi slík lán og þekkt sé að þau hækki oftast með tímanum, algerlega óháð því hvort greiðslugeta sé til staðar eður ei. Hið sama gildi um önnur neyslulán, hvort sem þau hafi verið í formi kreditkorta eða lægri skuldabréfalána. Stefnendur hafi engin gögn lagt fram sem rökstyðja að umræddur yfirdráttur hafi aðallega verið nýttur til að greiða af hinu umdeilda skuldabréfi 219120. Yfirlit yfir þróun yfirdráttar aðalskuldara bendi til þess að sá tékkareikningur hafi verið nýttur til að greiða fyrir ýmsa neyslu að auki en ekki eingöngu greiðslur af skuldabréfi 219120, líkt og stefnendur halda fram. Í 3. gr. samkomulagsins sé vísað til ráðstöfunarfjár en ekki tekna. Stefnandi telji hið fyrrnefnda víðtækara og geti það því tekið til m.a. yfirdráttarlána.

Með vísan til framanritaðs sé ljóst að stefndi hafi staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulaginu. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á að svo hafi ekki verið gert. Því geta 36. gr. laga nr. 7/1936 ekki átt við í málinu líkt.

3. Meint brot gegn lögum um neytendalán nr. 121/1994

Stefndi hafnar því að hafa brotið gegn ákvæðum þágildandi laga um neytendalán nr. 121/1994. Stefnendur hafa ekki sýnt fram á hvernig ákvæði þeirra laga varði ábyrgð þeirra en lögin taka til lánveitinga en ekki ábyrgða. Ekki hafi verið sýnt fram á að hin meintu brot hafi átt sér stað, hvað þá hvernig meint brot gætu leitt til ógildingar veðsetningarinnar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.

4. Skýrleiki skuldabréfsins

Málflutningur stefnenda hvað þetta atriði varðar er fráleitur að mati stefnda. Alveg skýrt er að til tryggingar skuldabréfinu er veittur 3. veðréttur í eigninni að [...], Kópavogi, fnr. 223-2577. Er það skýrt tekið fram í bréfinu ásamt því að tilgreina hvaða skuldir hvíli á eigninni á undan skuldabréfi 219120. Þá standi einnig við undirskrift stefnanda A-kk-ef að þar sé undirskrift þinglýsts eiganda fasteignarinnar, ef annar en skuldari. Ótæk sé sú túlkun stefnenda að þar sem ekki er um neina tilvísun til þinglýstra eigenda í skilmálum skuldabréfsins þá hafi ekkert veð verið veitt í eigninni. Túlkanir og skýringar stefnenda á skuldabréfinu séu í andstöðu við bréfið sjálft og önnur gögn málsins. Vilji stefnenda hafi staðið stóð til að veita veð í fasteign sinni og verður ekki byggt á öðru í málinu auk þess sem þinglýsing bréfsins hafi staðið óhögguð í nær níu ár en skuldabréfinu hafi verið þinglýst á eign þeirra athugasemdalaust af þinglýsingarstjóra að undangenginni lögbundinni athugun samkvæmt þinglýsingalögum nr. 39/1978.

5. Bréf vegna niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar

Stefndi segir stefnendur gera mikið úr því í stefnu að stefndi hafi ekki sent bréf til í kjölfar niðurstöðu úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki þannig að fullnægt væri áskilnaði 2. mgr. 12. gr. samþykkta nefndarinnar. Stefndi kveðst hafa nýtt sé heimild 19. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 2. mgr. 12. gr. samþykktar úrskurðarnefndarinnar og tilkynnt nefndinni og stefnendum og að niðurstöðunni yrði ekki unað með bréfi dagsettu 13. september 2013. Stefnendur hafi að endingu ákveðið að höfða málið. Stefndi segir fráleitt er að túlka samþykktir nefndarinnar með þeim hætti að taka verði fram í bréfinu að fjármálafyrirtæki telji niðurstöðu fela í sér verulegt fordæmisgildi eða veruleg fjárútlát. Það liggi í hlutarins eðli að þegar fjármálafyrirtæki hyggist ekki una niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar þá sé þar um mál að ræða sem þurfi niðurstöðu dómstóla og varði annað hvort framangreindra skilyrða. Hér verði einnig að líta til dóms Hæstaréttar í máli nr. 563/2013 þar sem rétturinn komst að þeirri niðurstöðu að samþykktir nefndarinnar færu í bága við ákvæði laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eftir að þeim lögum var breytt með lögum nr. 75/2010. Við þá lagabreytingu hafi úrskurðarnefndin öðlast lögbundna tilvist og samkvæmt 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 161/2002 sé fjármálafyrirtækjum skylt að eiga aðild að nefndinni. Jafnframt sé tekið fram að úrskurðum nefndarinnar verði ekki skotið til stjórnvalda en aðilum sé heimilt að bera ágreining sinn undir dómstóla. Hæstiréttur telji því að samþykkt nefndarinnar geti ekki bundið aðila (þ.m.t. fjármálafyrirtæki) ef þær séu í andstöðu við lög og vísar til reglu 1. mgr. 24. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 sem varin sé af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar af þessum sökum ber að hafna þessari málsástæðu stefnenda. Það sé ótvíræður réttur stefnda að hafna því að una niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar og taka til efnisvarna fyrir dómstólum.

6. Brostnar forsendur

Stefnendur byggja á því að forsendur fyrir veitingu lánsveðs þeirra hafi brostið þar sem greiðslugeta aðalskuldara hafi ekki verið metin og þau hafi m.a. aldrei viljað gangast undir ábyrgð sem mögulega gæti fallið á þau. Að mati stefnda þá er þetta rangt og í andstöðu við gögn málsins. Í fyrsta lagi hafnar stefndi að greiðslugeta aðalskuldara hafi ekki verið metin eins og rökstutt hafi verið. Þá sé það rangt sem stefnendur haldi fram að aðalskuldarar hafi ekki staðið í skilum með greiðslur af skuldabréfi 219120 eins og áður hafi verið lýst. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á að skilyrði séu fyrir hendi í málinu til að ógilda veðsetninguna á grundvelli reglna um brostnar forsendur. Almennt hafi verið talið að skilyrðin séu einkum þrenns konar: Í fyrsta lagi þurfi forsendan að vera ákvörðunarástæða loforðsgjafa, þ.e. veruleg forsenda. Í öðru lagi þurfi forsendan að hafa verið ljós eða mátt vera ljós gagnaðila við samningsgerð. Í þriðja og síðasta lagi þurfi ástæðan að vera mikilvæg og hér þurfi að líta til hagsmuna beggja aðila þannig að reglan leiði ekki til óréttlátrar réttarskerðingar fyrir annan aðilann. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á að öll þessi skilyrði séu uppfyllt í málinu. Hér verði einnig að líta til þess að ein af frumforsendum stefnda fyrir veitingu lánsins hafi verið að trygging var veitt í fasteign stefnenda. Nánast engar líkur séu á því að stefndi hefði keypt skuldabréfið án þess að veðið hefði verið veitt. Af gögnum málsins verði ekki annað ráðið en að vilji stefnenda hafi staðið til að veita veð til að aðstoða A og B.

7. Ákvæði 33. gr. samningalaga

Stefndi mótmælir því að ákvæðið eigi við í málinu auk þess sem stefnendur hafi ekki sýnt fram á hvernig skilyrði þess sé uppfyllt. Eins og rakið hafi verið hafi stefndi staðið við allar sínar skyldur við töku veðsins og því geti það ekki verið óheiðarlegt í skilningi 33. gr. laga nr. 7/1936 að bera fyrir sig veðsetninguna.

Í ljósi alls þess sem að framan greinir megi ljóst vera að stefndi hafi staðið við skyldur sínar samkvæmt lögum og samkomulaginu. Stefnendur fengu þær upplýsingar sem þau áttu rétt á auk þess að standa til boða að skoða greiðslumatið og þau gögn sem stefndi bjó yfir áður en þau rituðu undir skuldabréfið. Það geti ekki verið á ábyrgð stefnda að þau hafi ekki nýtt sér þann rétt. Þá hafi stefndi unnið greiðslumatið eftir bestu getu samkvæmt þeim upplýsingum sem honum voru veittar af lántakendum. Með hliðsjón af öllu framanrituðu ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnenda í málinu.

IV Forsendur og niðurstöður

Í máli þessu er deilt um gildi veðsetningar stefnenda á fasteign sinni til tryggingar 6.000.000 króna láni sem forveri stefnda, Sparisjóður Kópavogs, veitti syni þeirra, A, og B í formi veðskuldabréfs. Málatilbúnaður stefnenda er reistur á því að forveri stefnda hafi ekki staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, en að því stóðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samband íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra, og 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. enn fremur 4. gr. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Stefnendur byggja einnig á því forveri stefnda hafi brotið gegn lögum nr. 121/1994 um neytendalán, veðið hafi ekki stofnast með gildum hætti vegna óskýrleika í orðalagi veðskuldabréfsins og að úrskurður úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki í deilu aðila frá 30. ágúst 2013 sé bindandi fyrir stefnda. Veðsetningin sé ógildanleg á grundvelli brostinna forsendna og óheiðarlegt sé fyrir stefnda að bera samninginn fyrir sig, sbr. einkum 33., 36. og 38. gr. laga nr. 7/1936 og ólögfestar meginreglur samningaréttar. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnenda, sem röngum og ósönnuðum. Þvert á móti hafi stefndi að fullu staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulaginu og stefnendum hafi ekki tekist að sanna annað.

Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga er frá 1. nóvember 2001 og leysti eldra samkomulag sama efnis frá 1998 af hólmi. Þann 8. júní árið 2000 settu viðskiptaráðherra, Neytendasamtökin, Samband íslenskra sparisjóða, Samband íslenskra viðskiptabanka, Samband lánastofnana og Samtök verðbréfafyrirtækja samþykktir fyrir úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki þar sem kveðið er á um störf hennar og málsmeðferð. Stefnendur báru ágreininginn undir nefndina 11. apríl 2013 sem kvað upp úrskurð 30. ágúst sama ár. Í 12. gr. samþykktanna er kveðið á um það að þegar nefndin hafi úrskurðað í kvörtunarmáli geti hvor aðili um sig skotið málinu til dómstóla. Þau fjármálafyrirtæki sem séu aðilar að úrskurðarnefndinni skuldbindi sig þó til að fylgja ákvörðun hennar og greiða hugsanlegar bætur innan þess frests sem ákveðinn sé í 11. gr. nema ákvæði 2. mgr. 12. gr. eigi við. Hafi úrskurður nefndarinnar veruleg útgjöld í för með sér eða fordæmisgildi sé fjármálafyrirtæki þó heimilt innan sama frests að tilkynna nefndinni og viðkomandi aðila að það sætti sig ekki við úrskurðinn og muni ekki greiða bætur nema að undangengnum dómi. Stefnendur byggja m.a. á því að fallast eigi á stefnukröfur þeirra eingöngu á þeim grundvelli að úrskurður nefndarinnar sé bindandi fyrir stefnda þar sem bréf hafi ekki borist frá stefnda innan fyrrgreinds tímaramma. Þó einnig með vísan til þess að hvorki séu fyrir hendi skilyrðin um veruleg útgjöld fyrir stefnda né að um sé að ræða verulegt fordæmisgildi.

Eins og rakið er í forsendum dóms Hæstaréttar frá 23. janúar 2014 í máli nr. 563/2013 öðlaðist úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki lögbundna tilvist með lögum nr. 75/2012 um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki þegar bætt var við 19. gr. a. Þar er kveðið á um skyldu fjármálafyrirtækja til aðildar að nefndinni en einnig áréttað að úrskurðum nefndarinnar verði ekki skotið til stjórnvalda en aðilum máls sé heimilt að leggja ágreining sinn fyrir dómstóla með venjubundnum hætti. Þannig tryggja lögin stefnda rétt til að fara fyrir dómstóla með þau ágreiningsefni sem nefndin hefur leyst úr í samræmi við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Að þessu leyti samræmast samþykktirnar ekki lögum og verður því ekki fallist á það með stefnendum að stefndi sé bundinn af úrlausn nefndarinnar á þessum grundvelli.

Stefnandi A-kk-nf gaf skýrslu fyrir dóminum. Hann sagði að forveri stefnda hefði engin samskipti átt við hann og eiginkonu hans áður en þau skrifuðu undir skuldabréfið og skjalið sem ber yfirskriftina „Niðurstaða greiðslumats“. A hefði komið með skjölin til undirritunar. Hann sagði að stefnendur hefðu ekki veitt veðleyfi ef greiðslumatið hefði verið neikvætt. Spurður um hvort hann hefði þekkt til fjárhagsstöðu A og B svaraði hann að hann hefði ekki vitað annað en að allt gengi vel. Stefnendur hefðu viljað hjálpa þeim. Einnig var A-kk-nf spurður hvort hann teldi að hann hefði átt að vita betur þar sem hann væri viðskiptafræðingur og starfaði hjá banka. A-kk-nf kvaðst hafa treyst því að bankinn viðhefði góð vinnubrögð. Árið 2010 hefði hann farið að afla gagna þegar A og B hefðu sagt þeim að þau væru í vandræðum og réðu ekki við þetta. Í júlí 2011 hefði hann fengið tíma hjá útibússtjóra til að fá upplýsingar um hvað hefði farið úrskeiðis. Útibússtjórinn hefði ekki viljað afhenda greiðslumatið og sagt að lögfræðingur bankans bannaði það. Þá hefðu þau átt fund hjá umboðmanni viðskiptavina Íslandsbanka sem hefði síðan sent þeim svokallað „fjárhagsyfirlit“, sbr. framlagt skeyti dagsett 22. febrúar 2012. Þá hefðu þau séð að þetta var ekki í lagi. M.a. að framfærslukostnaður hefði lækkað úr 155.766 krónum í 110.000 krónur og líka að greiðslubyrði lánanna væri hærri en þarna væri lagt til grundvallar. Þá hefðu þau leitað til lögmanns sem skrifaði bankanum bréf sem hefði svarað að ekkert væri að. Þegar þau hefðu unnið málið hjá úrskurðarnefnd fjármálafyrirtækja hefðu þau staðið í þeirri trú að bankinn myndi una þeirri niðurstöðu. Þau hefðu síðan átt viðtal við umboðsmann viðskiptavina sem hefði sagt við þau „ég hef ekkert við þig að tala“. Í kjölfarið hefðu þau höfðað dómsmál. Þann 16. febrúar sl. hefðu síðan fengið afhent greiðslumat bankans sem starfsmaður bankans hefði sent íbúðalánasjóði 1. desember 2005 og þá komist að raun um að tvo greiðslumöt hefðu verið í gangi. Stefnendur hefðu skrifað undir skjölin 12. desember 2005 en 13. desember 2005 hefði sparisjóðurinn breytt umsókninni til Íbúðalánasjóðs og allar forsendur breyst heftir að hann skrifaði undir. Það staðfesti að rangt og illa hefði verið staðið að verki.

A gaf einnig skýrslu fyrir dóminum. Hann sagði að hann hefði verið í greiðsluþjónustu hjá Sparisjóði Kópavogs sem hefði séð um hans mál frá a-ö. Sparisjóðurinn hefði haft upplýsingar um allar hans skuldir. Hann nafngreindi starfsmann sem hefði verið tengiliður hans og séð um hans mál, þ.á m. sótt um lánið til Íbúðalánasjóðs. A bar fyrir dóminum að hann hefði verið beðinn um að fara með skuldabréfið og skjalið með yfirskriftinni „Niðurstaða greiðslumats“ til stefnenda. Fram kom hjá A-x-þgf hann hefði selt íbúðina þar hann „gat ekki meir“.

Telja verður að með því að rita m.a. undir þá yfirlýsingu á veðskuldabréfinu „Ég undirritaður hef kynnt mér efni skuldabréfsins og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín sem veðleyfisgjafa er fólgin …“ og enn fremur þá yfirlýsingu á skjalinu sem ber yfirskriftina „Niðurstaða greiðslumats“ að „undirritaðir ábyrgðarmenn óska eftir að veita veð í fasteign okkar fyrir neðangreindan lántakanda á þeim skuldum sem tilgreindar eru í skjali þessu“, hafi stefnendum verið algerlega ljóst að þau væru með undirritun sinni að veita veð til tryggingar skuldinni samkvæmt veðskuldabréfinu. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu stefnenda að ekki hafi stofnast með gildum hætti veð í fasteign þeirra samkvæmt veðskuldabréfinu vegna óskýrleika um þýðingu undirskriftar þeirra.

Koma þá til skoðunar þær málssástæður stefnda að stefndi hafi brotið gegn reglum samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga með takmarkaðri og villandi upplýsingagjöf og gerð rangs og ófullnægjandi fjárhagsyfirlits. Ágreiningslaust er að forveri stefnda, Sparisjóður Kópavogs, var vegna aðildar sinnar að Samtökum banka og fjármálafyrirtækja bundinn af reglum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Markmið samkomulagsins er, eins og segir í 1. gr. þess, að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og veðsetninga þeirra í þágu annarra en þess í stað verði lánveitingar miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Í 2. grein er mælt fyrir um að samkomulagið taki bæði til allra sjálfskuldarábyrgða og tilvika þegar einstaklingur gefur leyfi til þess að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars manns.

Á sama tíma og stefnendur rituðu undir veðskuldabréfið rituðu þau undir skjal er stafaði frá forvera stefnda og ber yfirskriftina „Niðurstaða greiðslumats“. Þar segir m.a.: „Niðurstaða greiðslumats bendir til þess að lántakandi geti efnt skuldbindingar sínar miðað við núverandi fjárhagsstöðu.“ Enn fremur segir að veðsali staðfesti með undirritun sinni að þeir hafi fengið og kynnt sér bækling um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð. Stefnendur rituðu undir sambærilega yfirlýsingu á veðskuldabréfinu, þ.e.: „Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulags um notkun ábyrgða einstaklinga frá nóvember 2001.“

Upplýsingabæklingurinn hefur ekki verið lagður fram í málinu en samkvæmt 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins ber fjármálafyrirtækjum að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent eru ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í bæklingi þessum á m.a. að koma fram hvaða skyldur felast í ábyrgðinni og ýmis önnur atriði. Þá leiðir af 2. mgr. sömu greinar að með undirritun lánsumsóknar eða annarra gagna sem fyllt eru út í tengslum við afgreiðsluna skal sá sem veitir veðleyfi staðfesta að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklingsins um ábyrgðir.

Með vísan til framanritaðra yfirlýsinga sem stefnendur undirrituðu verður að verður að leggja til grundvallar að slík staðfesting liggi fyrir af hálfu þeirra og verður því ekki fallist á það með stefnendum að forveri stefnda hafi brotið gegn 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Þá verður líka að fallast á það með stefnda að með því undirrita framangreindar yfirlýsingar hafi stefndi fullnægt að formi til þeirri skyldu samkvæmt 4. mgr. 4. gr. samkomulagsins að tryggja að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst undir ábyrgðina.

Á hinn bóginn byggja stefnendur kröfur sínar einnig á því að stefndi hafi ekki fullnægt fortaklausri skyldu til að gera greiðslumat í samræmi við 3. gr. samkomulagsins. Stefnendur halda því fram að forveri stefnda hafi í raun ekki gert greiðslumat á lántakendum sem hafi falið í sér mat á greiðslugetu þeirra þrátt fyrir fortakslausa skyldu til þess samkvæmt ákvæðinu. Þau hafi mátt ætla að forveri stefnda, Sparisjóður Kópavogs, hefði metið greiðslufærni lántakenda og talið þau fær um að greiða lánið til baka. „Fjárhagsyfirlit“ sem stefndi hafi fyrst afhent þeim 22. febrúar 2012 sé óundirrituð útprentun úr tölvukerfi og byggi á röngum eða ófullnægjandi upplýsingum. Ljóst sé að ekki hafi verið gert greiðslumat á lántakendum sem hafi falið í sér mat á greiðslugetu þeirra í samræmi við 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins. Með þessu hafi forveri stefnda brotið gegn 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og fyrir vikið beri að víkja veðsetningunni til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936.

Lánið sem stefnendur heimiluðu að veðsetja fasteign sína fyrir til tryggingar greiðslu þess eins og fram kemur í veðskuldabréfinu var að fjárhæð 6.000.000 króna. Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga er fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en 1.000.000 króna. Í samkomulaginu er mælt fyrir um ýmsar skyldur fjármálafyrirtækis við gerð greiðslumatsins og upplýsingaskyldu þess gagnvart þeim er veitir slíkt veðleyfi. Í 3. grein þess er kveðið á um mat á greiðslugetu og segir þar að þegar veð er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta ,,greiðslugetu greiðanda“. Við greiðslumatið skuli taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga sé reiknað út. Við áætlun á útgjöldum til neyslu skuli að lágmarki nota viðmiðun ráðgjafastofu um fjármál heimilanna eða Íbúðalánasjóðs. Í 4. gr. er mælt fyrir um skyldu fjármálafyrirtækis til að veita þeim, sem gengst í ábyrgð fyrir annan mann eða heimilar veðsetningu til tryggingar skuldum hans, tilteknar upplýsingar áður en undirritun fer fram. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins skal tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgina enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Bendi niðurstaða greiðslumats til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar, en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega.

Stefndi heldur því fram að rakalaust sé að greiðslumat hafi ekki verið unnið, sbr. skjalið sem beri heitið „Niðurstaða greiðslumats“ og útprentun úr tölvukerfum hans, sem ber yfirskriftina „Fjárhagsyfirlit“. Greiðslumatið byggi á upplýsingum sem lántakendur hafi veitt forvera stefnda. Stefnendur hafi ritað undir skjalið „Niðurstaða greiðslumats“ þar sem sérstaklega sé varað við og tekið fram að stefndi beri ekki ábyrgð á greiðslumötum þar sem lántaki veiti rangar eða ófullnægjandi upplýsingar um fjárhag sinn. Beinast liggi við að lántakendur hafi ekki veitt forvera stefnda upplýsingar um t.a.m. væntanlega greiðslubyrði af láni íbúðalánasjóðs. Þá liggi heldur ekki lögfull sönnun fyrir því að forvera stefnda hafi í lok árs 2005 verið kunnugt um greiðslu af bílasamningi hjá SP fjármögnun eins og stefnendur byggi á með vísan til skeytis starfsmanns Landsbankans 12. júlí 2013. Einn besti mælikvarðinn á að lánveitingin hafi verið í samræmi við greiðslugetu lántakenda sé að láninu hafi verið haldið í skilum án verulegra vanskila.

Eins og segir í forsendum dóms Hæstaréttar sem kveðinn var upp 12. mars 2013 í máli nr. 127/2013 verður að ætlast til þess að fjármálafyrirtæki geti upplýst um á hvaða gögnum hafi helst verið byggt við gerð greiðslumats enda þótt ekki verði gerðar kröfur til þeirra um að varðveita til lengri tíma gögn sem liggja greiðslumati til grundvallar. Þá er áréttað í forsendum dóms Hæstaréttar í máli nr. 376/2013, sem kveðinn var upp 28. nóvember 2013, að sjálfstæð skylda hvílir á fjármálafyrirtækjum gagnvart þeim, sem gengst í ábyrgð eða veitir veð til tryggingar láninu, til þess að tilgreina réttar upplýsingar í greiðslumati sé þess nokkur kostur og afla nauðsynlegra gagna til þess að matið gefi sem besta mynd af ætlaðri greiðslugetu lántakans.

Eins og fram hefur komið hefur stefndi enga grein gert fyrir því á hvaða gögnum greiðslumatið var reist heldur byggja varnir hans í raun einfaldlega á því að stefnendum hafi ekki tekist að sanna að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt 3. gr. samkomulagsins. Eins og segir í forsendum úrskurðar Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, sem kveðinn var upp 30. ágúst 2013, hefur stefndi heldur engum stoðum rennt undir réttmæti greiðslumatsins. Fyrir liggur einnig, eins og segir í úrskurði Úrskurðarnefndarinnar um ágreining aðila, að greiðslubyrði lána sem tilgreind er fyrir og eftir lánveitingu er í engu samræmi við greiðslubyrði lánanna samkvæmt greiðsluseðlum. Undir rekstri málsins lögðu stefnendur fram greiðslumat á lántakendum sem starfsmaður forvera stefnda sendi Íbúðalánasjóði 1. desember 2005, þ.e. áður en hið svonefnda fjárhagsyfirlit var gert. Umtalsverður munur er á fjárhagsupplýsingum um lántakendur á þessum tveimur skjölum.

Á skjalinu „Niðurstaða greiðslumats“ er stafaði frá Sparisjóði Kópavog var fullyrt að niðurstaða greiðslumats benti til þess að lántakendur gætu efnt skuldbindingar sínar miðað við núverandi fjárhagsstöðu. Því máttu stefnendur treysta. Verður stefndi því að bera hallann af því að hafa ekki sýnt fram á að Sparisjóður Kópavogs hafi sinnt þeirri skyldu sinni að gera rétt greiðslumat í samræmi við skilyrði 4. gr. samkomulagsins, sbr. enn fremur 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002, og jafnframt þeirri óvissu hvort stefnendur hefðu veitt samþykki fyrir veðsetningunni ef sparisjóðurinn hefði staðið að gerð greiðslumats í samræmi við skyldur sínar.

Með vísan til alls framanritaðs og í ljósi þeirra skyldna sem hvíla á fjármálafyrirtækjum og þar með forvera stefnda, Sparisjóði Kópavogs, þegar aflað var heimildar stefnenda til að veita veð í fasteign þeirra til tryggingar láninu sem sparisjóðurinn veitti syni þeirra og B, verður fallist á það með stefnendum að ósanngjarnt sé af stefnda að bera fyrir sig samþykki stefnenda á því að veita veðleyfi fyrir tryggingarbréfinu. Er hér sérstaklega horft til þess að sparisjóðurinn bjó yfir sérfræðiþekkingu á þeim viðskiptum sem um ræðir og á honum hvíldu lögbundnar skyldur um vönduð vinnubrögð og heilbrigða viðskiptahætti. Einnig til þess markmiðs samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga samkvæmt 1. gr. þess, að vernda ábyrgðarmenn í þeim tilvikum er skuldaábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings eru sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 til að fella úr gildi veðsetninguna sem stefnendur veittu í fasteign sinni í samræmi við kröfur þeirra er því fullnægt. Verður því fallist á dómkröfur stefnenda eins og dómsorði greinir.

Í samræmi við niðurstöðu málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að dæma stefnda til að greiða stefnendum málskostnað sem þykir eftir atvikum og umfangi málsins hæfilega ákveðinn 2.000.000 króna.

Af hálfu stefnenda flutti málið V-kk-nf Þ.Á. V-kk-nf hdl. en af hálfu stefnda Á-kk-nf S-kk-nf hdl.

Á-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð

Felld er úr gildi veðsetning sem stefnendur veittu í fasteign sinni að [...], 201 Kópavogi, fastanúmer 223-2577, með undirritun sinni á veðskuldabréf nr. 1135-74-219120, útgefið af A og V til Sparisjóðs Kópavogs, dagsett 12. desember 2005.

Stefndi skal aflýsa veðskuldabréfi nr. 1135-74-219120 af fasteigninni [...], 201 Kópavogi, fastanúmer 223-2577.

Stefndi greiði stefnanda 2.000.000 króna í málskostnað.

Á-kvk-nf B-kvk-nf