E-2668/2020

2

I.

Mál þetta var þingfest 28. apríl 2020 en tekið til dóms 29. október sl. að lokinni aðalmeðferð. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefndu Tryggingastofnun ríkisins hafi átímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020 verið óheimilt að skerða ellilífeyri stefnanda samkvæmt lögum nr. 100/2007, um almannatryggingar, og heimilisuppbót stefnanda samkvæmt lögum nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, vegna greiðslna sem stefnandi naut á sama tímabili úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum á þann hátt að skerða samanlagðan ellilífeyri og heimilisuppbót stefnanda um 56,9% af greiðslum til stefnanda úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu en krefst málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt mati dómsins eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi.

Af hálfu stefndu eru gerðar þær dómkröfur að stefndu verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað samkvæmt mati dómsins.

II.

Stefnandi er fædd [...] 1947 og varð því 67 ára [...] 2014. Í málinu er ágreiningslaust það að stefnandi hafi á tímanum 1970- 2014 greitt iðgjöld í lífeyrissjóð af launum sínum í samræmi við ákvæði gildandi kjarasamninga og laga á hverjum tíma. Frá árinu 2014 hefur stefnandi notið greiðslna úr þeim lífeyrissjóðum sem hún greiddi iðgjöld til framangreint tímabil og samhliða fengið greiðslur á grundvelli laga nr. 100/2007, um almannatryggingar, og laga nr. 99/2007, um félagslega aðstoð. Þá er ekki ágreiningur um að stefnandi öðlaðist [...] 2014 rétt til ellilífeyris á grundvelli laga nr. 100/2007 eða daginn sem hún varð 67 ára eftir að hafa búið á Íslandi í að minnsta kosti þrjú almanaksár frá 16 ára aldri.

Ekki er heldur ágreiningur um að ellílífeyrir stefnanda hafi á tímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020 sætt lækkun samkvæmt lögum nr. 100/2007 sem nemur 45% af greiðslum úr lífeyrissjóði umfram 25.000 krónur á mánuði. Á sama tímabili hefur heimilisuppbót stefnanda sætt lækkun um 11,9% af sömu greiðslum umfram 25.000 á mánuði.

Í gögnum málsins kemur ekki fram hvenær nákvæmlega stefnandi fékk fyrst greiðslur á grundvelli laga nr. 99/2007 og nr 100/2007. Í málinu liggja hins vegar fyrir skattframtöl stefnanda fyrir tekjuárin 2017 til 2019. Kemur þar fram að hún hafi fengið 2.277.239 kr. í greiðslur frá stefnda Tryggingastofnun árið 2017 en samtals 2.270.619 krónur í greiðslur frá almennum lífeyrissjóðum. Árið 2018 fékk stefnandi 2.458.397 kr. í greiðslur frá Tryggingastofnun en samtals 3

2.320.974 kr. frá almennum lífeyrissjóðum. Árið 2019 fékk stefnandi síðan greiddar 2.576.851 kr. frá Tryggingastofnun en 2.395.482 úr almennum lífeyrissjóðum.

Þegar stefnandi öðlaðist fyrst rétt til ellilífeyris var fjallað um slíkan rétt í III. kafla laga nr. 100/2007. Var þar meðal annars kveðið á um í 1. mgr. 16. gr. laganna að lífeyristryggingar tækju til ellilífeyris og tekjutryggingar. Í 1. mgr. 17. gr. laganna var mælt fyrir um að þeir sem væru 67 ára eða eldri og hefðu verið búsettir hér á landi, sbr. II. kafla, a. m. k. þrjú almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs ættu rétt til elliífeyris. Samkvæmt ákvæðinu skyldi fullur ellilífeyrir vera 297.972 kr. á ári og greiða st þeim einstaklingum sem hefðu verið búsettir hér á landi, sbr. II. kafla laganna, a. m. k. 40 almanaksár frá 16 til 67 ára aldurs, sbr. þó 2. mgr. 17. gr. Værium skemmri tíma að ræða greiddist ellilífeyrir í hlutfalli við búsetutímann.

Í 1. mgr. 22. gr. laganna var síðan kveðið á um að Tryggingastofnun ríkisins skyldi greiða þeim sem fengu greiddan ellilífeyri sem og aðrar tilteknar greiðslur samkvæmt lögunum tekjutryggingu. Samkvæmt ákvæðinu áttu þeir rétt til tekjutryggingar sem höfðu verið búsettir hér á landi, sbr. II. kafla, sbr. og 1. mgr. 17. gr. og 1. mgr. og 2. málsl. 4. mgr. 18. gr. Skyldi þá greiða ellilífeyrisþega tekjutryggingu að fjárhæð 942.504 kr. á ári til viðbótar ellilífeyri hans.

Þegar stefnandi öðlaðist rétt til greiðslna samkvæmt lögum nr. 100/2007, um almannatryggingar, var meginregla laganna sú að allar skattskyldar tekjur, þar á meðal greiðslur úr lífeyrissjóðum, hefðu áhrif á útreikning bóta, sbr. 2. mgr. 16. gr. laganna, eins og hún verður túlkuð með hliðsjón af II. kafla laganr. 90/2003, um tekjuskatt. Í 3. og 4. mgr. 16. gr. varsíðanað finna ívilnandi undanþágur frá meginreglunni þar sem tilgreint var hvaða tekjur skyldu ekki teljast til tekna lífeyrisþega samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laganna. Þegar stefnandi öðlaðist rétt til greiðslu ellilífeyris samkvæmt ákvæðum laga nr. 100/2007 gilti sú regla, sbr. 3. mgr. 16. gr., að greiðslur úr skyldbundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum töldust ekki til tekna samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laganna.

Um hvaða áhrif tekjur hefðu á útreikning einstakra greiðslna var síðan fjallað sérstaklega í ákvæðum laganna um hvern bótaflokk fyrir sig. Þannig sagði í 2. mgr. 17. gr., sem fjallaði um ellilífeyri, að ef tekjur ellilífeyrisþega samkvæmt 2. og 3. mgr. 16. gr. laganna væru hærri en 2.056.404 kr. á ári skyldi skerða ellilífeyri um 25% þeirra tekna sem umfram væru uns hann félli niður, sbr. 2. mgr. 17. gr. laganna.

Í ákvæði 2. mgr. 22. gr., sem fjallaði um tekjutryggingu, var annars konar útreikningsregla. Samkvæmt þeirri reglu skertu tekjur ellilífeyrisþega samkvæmt 2. og 4. mgr. 16. gr. tekjutryggingu naum 38,35% teknanna uns tekjutryggingin féll niður. Þegar stefnandi öðlaðist rétt til greiðslu tekjutryggingar var reglan sú að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum undir 300.000 kr. á ári skertu ekki tekjutrygginguna.

4

Í 4. mgr. 22. gr. var síðan önnur regla til viðbótar umað samanlögð skerðing elli, örorku, slysa- eða endurhæfingarlífeyris og tekjutryggingar skyldi aldrei fara umfram 38,35% af tekjum. Kæmi samtímis til skerðingar þessara bóta skyldi lífeyrir fyrst skertur og samsvarandi dregið úr skerðingu tekjutryggingar.

Þegar stefnandi öðlaðist rétt til greiðslu ellilífeyris var í 8. gr. laga nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, kveðið á um það að heimilt væri að greiðaheimilisuppbótað fjárhæð 23.164 kr. að auki til einhleyps lífeyrisþega sem nyti óskertrar tekjutryggingar samkvæmt lögum nr. 100/2007 og væri einn um heimilisrekstur án þess að njóta fjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað. Ætti viðkomandi rétt á skertri tekjutryggingu samkvæmt lögum um almannatryggingar skyldi lækka heimilisuppbótina eftir sömu reglum.

Með lögum nr. 116/2016 sem tóku gildi 1. janúar 2017 var lífeyrisgreiðslum sem miðaðar voru við aldur og búsetu á grundvelli laga nr. 100/2007 breytt verulega. Bótaflokkarnir ellilífeyrir, tekjutrygging og uppbót vegna framfærslu samkvæmt lögum um félagslega aðstoð voru sameinaðir í einn nýjan bótaflokk, ellilífeyri. Tekjutrygging ellilífeyrisþega var jafnframt felld brott, sem og framfærsluuppbót samkvæmt þágildandi lögumnr. 99/2007, um félagslega aðstoð.

Samkvæmt lögunum gilti áfram sú meginregla að tekjur kæmu til skerðingar á greiðslum almannatrygginga, sbr. 2. mgr. 16. gr. Með lögunum var hins vegar sett ný reikniregla í 2. málslið 1. mgr. 23. gr. en þar sagði að ellilífeyri skyldi lækka um 45% af tekjum lífeyrisþegans, sbr. 16. gr., uns lífeyririnn félli niður.

Með lögunum var einnig horfið frá því fyrirkomulagi sem áður var í lögum nr. 100/2007 um að frítekjumörk væru mishá eftir bótaflokkum og tegund tekna. Í lögunum voru þó ákveðnar undanþágur frá meginreglunni um að tekjur skertu bætur, t. d. örorku- og ellilífeyri, sbr. 3. mgr. 16. gr. laganna, þar sem tilgreint var hvaða tekjur skyldu ekki reiknaðar með við útreikning ellilífeyris þrátt fyrir meginregluna sem fram kæmi í 2. mgr. 16. gr. Samkvæmt ákvæði 3. mgr. 16. gr., eins og því var breytt með 1. gr. laga nr. 116/2016 féllu undir undanþáguna bætur samkvæmt lögum nr. 100/2007 og lögum um slysatryggingar almannatrygginga og lögum um félagslega aðstoð, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, séreignarlífeyrissparnaði og viðbótartryggingavernd samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða.

Af almennum athugasemdum við frumvarpið sem varð að lögum nr. 116/2016 verður ráðið að tilgangur laganna hafi verið að auka lífeyrisrétt ellilífeyrisþega en sérstök uppbót til framfærslu samkvæmt lögum um félagslega aðstoð myndi falla niður. Í frumvarpinu sagði að breytingin myndi auka mjög réttindi ellilífeyrisþega, ekki síst hjá þeim hópi sem áður hefði áunnið sér 5 hlutfallsleg réttindi hér á landi á aldrinum 18– 67 ára en byggi í öðru samningsríki sem og hjá þeim lífeyrisþegum sem vildu flytja til annars ríkis sem væri aðili að EES- samningnum. G ert væri ráð fyrir að lífeyrisgreiðslur til þess hóps myndu hækka við breytinguna. Sameining bótaflokka, brottfall frítekjumarka, sama vægi tekna og breyttar útreikningsreglur væru til einföldunar og á sama tíma væri hagur þeirra sem hefðu áunnið sér lítinn lífeyrisrétt hjá lífeyrissjóðakerfinu bættur. Allt þetta væri því talið vera til hagsbóta fyrir ellilífeyrisþega. Afleiðingar af samþykktu frumvarpi fyrir ellilífeyrisþega væru því í heildina taldar verða jákvæðar.

Í athugasemdum við frumvarpið kemur einnig fram að nefnd um endurskoðun laga um almannatryggingar hafi látið reikna út hvaða áhrif tillögur nefndarinnar hefðu á ellilífeyrisþega eftir tekjum þeirra til að athuga hvort einhverjir kynnu að koma verr út eftir breytingarnar. Segir í frumvarpinu að útreikningarnir hafi sýnt að allflestir ellilífeyrisþegar myndu fá hærri lífeyrisgreiðslur frá almannatryggingum yrði frumvarpið að lögum, einkum og sér í lagi þeir sem fengju greiðslur úr lífeyrissjóðakerfinu og/eða hefðu fjármagnstekjur. Þó kæmi fram að kerfisbreytingin gæti að vissu marki leitt til þess að heildartekjur lítils hóps ellilífeyrisþega, sérstaklega þeirra sem hefðu atvinnutekjur á bilinu 105.000– 374.000 kr. gætu lækkað. Stafaði það af því að frítekjumark vegna atvinnutekna sé mun hærra en frítekjumörk vegna lífeyrissjóðstekna og fjármagnstekna í núverandi kerfi.

Með lögum nr. 116/2016 var einnig breytt ákvæðum laga nr. 99/2007, um heimilisuppbót. Þannig var með 13. gr. fyrrnefndu laganna sett inn nýtt ákvæði um heimilisuppbót í 8. gr. laga nr. 99/2007. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. var sem fyrr heimilt að greiða heimilisuppbót til einhleyps lífeyrisþega sem byggi einn og er einn um heimilisrekstur án þess að njóta fjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað. Í 2. mgr. 8. gr. var síðan kveðið á um að full heimilisuppbót til ellilífeyrisþega skyldi vera 583.994 kr. á ári. Uppbótin skyldi einnig lækka um 11,9% af tekjum lífeyrisþegans, sbr. 16. gr. laga um almannatryggingar, uns hún félli niður. Af lögskýringargögnum með ákvæði 13. gr., sbr. bæði athugasemdir við ákvæðið í frumvarpi og eins nefndaráliti meirihluta velferðarnefndar eftir breytingu frumvarpsins í meðförum nefndarinnar, verður ráðið að fjárhæð heimilisuppbótar hafi í senn verið hækkuð og skerðingarhlutfallið aukið frá því sem var í upphaflegu frumvarpi.

Lög nr. 116/2016 öðluðust gildi 1. janúar 2017. Með setningu laga nr. 9/2017 sem samþykkt voru á Alþingi 27. febrúar 2017 og öðluðust gildi 1. mars 2017 voru hins vegar gerðar breytingar á 3. og 4. mgr. 16. gr. þannig að tilvísunin til ellilífeyris í fyrrnefnda ákvæðinu um undanþágur frá skerðingu var felld brott. Í staðinn var kveðið á um að ellilífeyrir lyti útreikningsreglu 4. mgr. 16. gr. laganna en samkvæmt því ákvæði eru greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum ekki undanþegar frá tekjum sem koma til skerðingar á lífeyrisgreiðslum samkvæmt lögunum.

6

Í athugasemdum við frumvarpið sem varð að lögum nr. 9/2017 er þessi breyting skýrð svo að hinn nýi bótaflokkur ellilífeyris hafi verið settur inn í 3. mgr. 16. gr. fyrir mistök en ekki í í 4. mgr. 16. gr., en þar eru greiðslur frá lífeyrissjóðum ekki tilgreindar. Það hafi verið ætlun löggjafans að sama regla ætti við um útreikning ellilífeyris og ráðstöfunarfjár ásamt tekjutryggingu örorkulífeyrisþega. Ákvæði 3. mgr. 16. gr. laganna, sem undanskilji meðal annars greiðslur úr lífeyrissjóðum við tekjuútreikning hafi aftur á móti eingöngu átt að eiga við um útreikning örorkulífeyris, svokallaðs grunnlífeyris til öryrkja, en ekki útreikning ellilífeyris. Í athugasemdum við frumvarpið kemur einnig fram að regla af þeim toga sem sett hefði verið fyrir mistök inn í 3. mgr. 16. gr. fæli í sér mikla stefnubreytingu í lífeyrismálum með hliðsjón af hlutverki almannatrygginga og myndi auk þess leiða til stóraukinna útgjalda hins opinbera í málaflokknum langt umfram það sem gert er ráð fyrir í fjárlögum ársins. Frumvarp það sem varð að lögum nr. 116/2017 hafi hins vegar augsýnilega borið með sér að greiðslur úr lífeyrissjóðum skyldu hafa áhrif á útreikning hins nýja bótaflokks ellilífeyris.

Ljóst er að frá og með gildistöku laga nr. 9/2017 1. mars 2017 sætti ellilífeyrir skerðingu samkvæmt lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar vegna greiðslna sem lífeyrisþegar nutu á sama tímabili úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum þar sem slíkar greiðslur voru ekki lengur undanþegnar samkvæmt ákvæði 3. mgr. 16. gr. laganna. Fólst í reglunni að ellilífeyrir lækkaði sem nam 45% af þessum greiðslum sem eru umfram 25.000 krónur á mánuði, uns ellilífeyrinn féll niður, sbr. 2. málslið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007. Jafnframt er ljóst að greiðslur úr skyldu bundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum höfðu einnig áhrif til skerðingar á greiðslu heimilisuppbótar, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 99/2007.

III.

Málsástæður stefnanda

Stefnandi telur að sú ákvörðun löggjafans sem birtist í 2. málslið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 um að lækka ellilífeyri samkvæmt lögunum vegna greiðslna sem ellilífeyrisþegi nýtur á sama tíma úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og stefndi hefur framkvæmt gagnvart stefnanda á grundvelli sömu laga brjóti gegn rétttindum hans.

Stefnandi byggir á því að með þessari ákvörðun löggjafans sé í fyrsta lagi gengið lengra í þá átt að skerða eignarréttindi hennar en samrýmst getur 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Í öðru lagi sé gengið lengra í þá átt að mismuna ellilífeyrisþegum með tilliti til aðildar þeirra að lífeyrissjóðum og þátttöku á vinnumarkaði en samrýmst getur ákvæðum 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. 1. viðauka sáttmálans.

7

Með framangreindri ákvörðun löggjafans séu skert tvenns konar eignarréttindi stefnanda sem í báðum tilvikum njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu þótt með ólíkum hætti sé. Annars vegar séu lífeyrisréttindi sem stefnandi aflaði sér með iðgjaldagreiðslum í skyldubundna atvinnutengda lífeyrissjóði á árunum 1970- 2014 skert. Hins vegar sé skertur réttur stefnanda til ellilífeyris sem stefnandi öðlaðist á grundvelli laga nr. 100/2007 [...] 2014 þegar hún varð 67 ára eftir að hafa búið á Íslandi í a. m. k. þrjú almanaksár frá 16 ára aldri.

Stefnandi telur að inngrip í þessi réttindi, hvort um sig eða bæði í senn, þurfi að uppfylla þær kröfur um lögmæti, réttmæti og meðalhóf sem felast í og leiða af 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu þegar um er að ræða skerðingu á eignarréttindum sem felast í virkum rétti til greiðslna sem eru grundvöllur framfærslu rétthafans, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 501/2016 og dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 12. október 2004 í máli nr. 60669/00.

Stefnandi telur að með þeirri skerðingu sem kveðið er á um í 2. og 3. málslið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 séu lífeyrisréttindi hennar samkvæmt lögum nr. 100/2007 skert mánaðarlega um fjárhæð sem nemur 45% af greiðslum sem stefnandi nýtur úr lífeyrissjóðum sem hún á aðild að umfram 25.000 krónur á mánuði. Þá séu greiðslur heimilisuppbótar skertar samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 99/2007 um 11,9% af greiðslum sem stefnandi nýtur úr lífeyrissjóðum sem hún á aðild að umfram 25.000 krónur á mánuði. Sú skerðing sem stefndi hafi beitt stefnanda á grundvelli ákvæðsins frá og með 1. mars 2017 feli í sér inngrip af þessu tagi í eignarréttindi stefnanda sem uppfylli ekki framangreindar kröfur.

Af hálfu stefnanda er ekki dregið í efa að framangreint inngrip stefndu í eignarréttindi stefnanda eigi sér stoð í ákvæðum laga nr. 100/2007 og að inngripið stefni að því lögmæta markmiði að draga úr útgjöldum úr ríkissjóði vegna ellilífeyris almannatrygginga og gera sjóðnum þannig betur kleift að standa undir öðrum nauðsynlegum útgjöldum. Stefnandi dregur hins vegar í efa að inngripið uppfylli þær kröfur um meðalhóf sem felast í og leiða af ákvæðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu þegar um er að ræða skerðingu eignarréttinda sem felast í virkum rétti til greiðslna sem eru grundvöllur framfærslu rétthafans.

Stefnandi segir að íþeirri kröfu um meðalhóf sem felst í og leiðir af ákvæðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu felist áskilnaður um að gætt sé eðlilegs samræmis milli þeirra almannahagsmuna sem búa að baki skerðingu og þeirra einkahagsmuna sem skertir eru. Þegar um sé að ræða skerðingu á eignarréttindum einstaklinga sem felast í virkum rétti til greiðslna sem eru grundvöllur framfærslu rétthafans vegist á annars vegar þeir almannahagsmunir sem taldir eru réttlæta slíka skerðingu í því tilviki og hins vegar hagsmunir hlutaðeigandi einstaklinga af því að njóta réttinda sinna óskertra. Eftir því sem 8 síðarnefndu hagsmunirnir séu ríkari þeim mun ríkari almannahagsmunir þurfi að búa að baki skerðingu þeirra til þess að hún geti uppfyllt þessa kröfu.

Hagsmunir stefnanda af því að fá notið óskertra eignarréttinda sinna séu sérstaklega ríkir af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi séum að ræða réttindi sem eru grundvöllur framfærslu stefnanda. Skerðing þessara réttinda feli því um leið í sér skerðingu á möguleikum stefnanda til að sjá sér farborða og þar með til að njóta hvers kyns annarra réttinda og gæða. Fáir ef nokkrir hagsmunir tengdir eignarréttindum geti talist ríkari en slíkir hagsmunir rétthafa af því að fá notið greiðslna sem eru grundvöllur framfærslu hans.

Í öðru lagi séum að ræða réttindi sem stefnandi hefur aflað sér með vinnuframlagi sínu á tímabili sem spannar 44 ár. Í því sambandi þurfi að hafa í huga að samkvæmt 1. tölul. A- liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 felist í þeim greiðslum sem stefnandi nýtur úr lífeyrissjóðum sem hún á aðild að endurgjald fyrir þá vinnu sem hún innti af hendi í þágu vinnuveitanda síns á þessu tímabili.. Hagsmunir stefnanda af því og réttmætar væntingar stefnanda til þess að fá notið eignarréttinda sem aflað hefur verið með hennar eigin vinnuframlagi í þessu skyni á svo löngum tíma séu sérstaklega ríkir.

Við mat á síðastnefndum hagsmunum stefnanda þurfiað hafa í huga réttmætar væntingar stefnanda sem eiga sér stoð í þeim forsendum sem byggt hafi verið á í kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins árið 1969 og ákvæðum síðari kjarasamninga, lagaákvæða og samþykkta lífeyrissjóða sem eiga rætur sínar að rekja til þess samkomulags sem þá var gert. Ein grunnforsenda þessa samkomulags hafi verið að skyldulífeyrissparnaður launþega sem þar var samið um kæmi til viðbótar en ekki til frádráttar þeim réttindum sem launþegar nutu þegar á grundvelli lögbundinna almannatrygginga. Útfærsla skyldusparnaðarins, þar með talið þau iðgjöld sem um var samið, hafi byggst á þessari forsendu.

Einsýnt sé að hinir sögulegu kjarasamningar árið 1969 hefðu ekki náðst ef þáverandi ríkisstjórn hefði lýst því yfir undir samningaviðræðum aðila að greiðslur úr hinu nýja kerfi yrðu, þegar þær færu loks að berast áratugum síðar, dregnar frá greiðslum almannatrygginga. Slíkar yfirlýsingar hefðu ljóslega kippt grundvellinum undan þeirri sátt sem þá náðist og lífeyrissjóðakerfið er enn reist á. Með þessari sátt hafi launþegar tekið á sig verulega kjaraskerðingu út starfsævi sína gegn því að geta notið aukins öryggis að henni lokinni. Stefnandi segir að vitanlegt sé að það hafi hvorki verið markmið launþega né vinnuveitenda með stofnun lífeyrissjóða og samningum um framlög í þá að létta byrðum af ríkissjóði heldur hafi það verið markmið þessara aðila og þeirra einstaklinga sem í hlut átt að tryggja sjálfum sér framfærslu að lokinni starfsævi sinni og þá til viðbótar því sem ella byðist við starfslok. Sú leið sem valin hafi verið að þessu markmiði hafi falist í því að þessir aðilar sjálfir lögðu fjármuni sína í sjóði undir sinni stjórn sem þeir ávöxtuðu á eigin áhættu án atbeina ríkisvaldsins.

9

Skerðing stefndu á réttindum stefnanda felur að mati stefnanda í sér að ávinningur henna raf því að hafa lagt fyrir í lífeyrissjóð alla sína starfsævi sé langtum minni en hún hafi með réttu mátt ætla á þeim tíma þegar sparnaðurinn myndaðist. Í stað þess að stefnandi fái í dag notið sparnaðar síns í samræmi við reglur þeirra lífeyrissjóða sem hún á aðild að að frádregnum tekjuskatti sé sparnaður stefnanda skertur aukalega sem nemi þeirri lækkun ellilífeyris almannatrygginga sem gerð sé vegna lífeyrissparnaðar stefnanda og í hlutfalli við hann. Stefnandi segist því hafa haft og hafi enn mjög sterkar einstaklingsbundnar réttmætar væntingar til þess að fá notið þeirra réttinda sem hún aflaði sér með framlögum sínum í lífeyrissjóði á árabilinu 1970-2014 án þess að þessi réttindi komi til frádráttar réttindum hennar innan almannatryggingakerfisins.

Samkvæmt framansögðu eru hagsmunir stefnanda af því að fá notið réttinda sinna óskertra sérstaklega ríkir. Til þess að skerðing þessara réttinda stefnanda geti talist uppfylla þær kröfur um meðalhóf sem felist í og leiði af ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu þurfi því að búa þungvægir almannahagsmunir sem réttlætt geti slíka skerðingu.

Stefnandi telur ekki annað verða ráðið af forsögu ákvæða 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007, sbr. breytingarlög nr. 116/2016, og lögskýringargögnum að annað markmið búi að baki þessum ákvæðum en það almenna markmið að takmarka útgjöld hins opinbera. Samkvæmt ríkisreikningi 2017 var afkoma ríkissjóðs það ár jákvæð um 72 milljarða fyrir fjármagnsliði og afkomu hlutdeildarfélaga og samreksturs og jákvæð um 39 milljarða að teknu tilliti til þessara liða. Enga vísbendingu sé að finna í fjárlögum ársins 2017, fjáraukalögum fyrir það ár eða breytingarlögum nr. 116/2016 og 9/2017 að sú skerðing á ellilífeyri sem þar var mælt fyrir um vegna greiðslna frá lífeyrissjóðum hafi helgast af brýnni fjárhagslegri nauðsyn.

Í þessu sambandi þurfi að hafa í huga að útgjöld íslenska ríkisins til ellilífeyris séu sérstaklega lág í alþjóðlegum samanburði og þau lægstu í hópi aðildarríkja OECD. Útgjöld ríkisins til þessa málaflokks hafi verið um 2% af vergri þjóðarframleiðslu í samanburði við 7,5% meðaltal aðildarríkja OECD. Fjöldi ellilífeyrisþega sem fékk greiddan ellilífeyri frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins árið 2017 hafi veriðum 30.000 að meðaltali í hverjum mánuði það ár. Skerðingin sé því afmörkuð við tiltölulega fámennan hóp einstaklinga.

Auk þess sem skerðingin taki aðeins til einstaklinga sem líkt og stefnandi eiga sparnað í lífeyrissjóðum bitni hún sérstaklega þungt á þeim einstaklingum í þessum hópi sem líkt og stefnandi eigi sparnað sinn alfarið í samtryggðum sparnaði. Aðrir einstaklingar sem eiga eignir í lífeyrissjóðum sem varið hafa stærri hluta iðgjalda til myndunar réttinda í séreign verði ekki fyrir samsvarandi skerðingu og þurfi því ekki með sama hætti að axla þær byrðar sem lagðar eru á þann afmarkaða hóp ellilífeyrisþega sem stefnandi tilheyrir.

10

Inngripið sem gert sé í eignarrétt stefnanda á grundvelli laga nr. 100/2007 þurfi jafnframt að virða í samhengi við önnur inngrip sem gerð séuí sömu réttindi stefnanda á grundvelli laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Á síðarnefndum grundvelli séu réttindi stefnanda í lífeyrissjóðum skert að lágmarki um 31,54%. Samanlögð jaðarskerðing á réttindum á framangreindum grundvelli geti því orðið meira en 76%. Inngrip á grundvelli laga nr. 100/2007 sé því enn meira íþyngjandi en ella þegar virt sé að það kemur til viðbótar öðrum íþyngjandi inngripum sem skerði möguleika stefnanda á því að fá notið eigna sinna.

Þótt stefnda Tryggingastofnun ríkisins njóti svigrúms til mats við fjárstjórn sína breyti það því ekki að stefndu séu eftir sem áður bundin af ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu við töku ákvarðana um ráðstafanir í ríkisfjármálum. Að því marki sem slíkar ákvarðanir feli í sér inngrip í eignarréttindi borgaranna, líkt og í þessu tilviki, leiði af þessum ákvæðum að stefndu verði að geta sýnt fram á að slíkar skerðingar gangi ekki lengra en nauðsynlegt sémeð tilliti til þeirra lögmætu markmiða sem að sé stefnt. Það hafi stefndu ekki gert með tilliti til þeirra verulega íþyngjandi skerðinga á eignarrétti sem stefndu hafi beitt stefnanda samkvæmt framansögðu. Í þessu sambandi þurfiað hafa í huga að vægi þeirra hagsmuna sem stefndu sé rétt og skylt að líta til við rækslu verkefna sinna séekki í öllum tilvikum það sama og að forgangsröðun stefnda við beitingu fjárstjórnarvalds síns sæti vissum takmörkunum af þeim sökum. Þá þarf að hafa í huga þær fjölmörgu leiðir sem stefndu séu færar að því marki að takmarka útgjöld ríkissjóðs án þess að lagðar séu með því óhóflega þungar byrðar á afmarkaða hópa einstaklinga.

Sönnunarbyrði fyrir því að almennir hagsmunir ríkissjóðs af því að takmarka útgjöld sín hafi í þessu tilviki vegið nægilega þungt til að réttlæta það að skerða jafn mikilvæg eignarréttindi stefnanda og annarra einstaklinga sem tilheyra svo litlum hópi og með svo íþyngjandi hætti sem stefndu hafi gert á grundvelli 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 og 2. mgr. 8. gr. laga nr. 99/2007 með því að lækka ellilífeyri og heimilisuppbót til þessara einstaklinga vegna greiðslna sem þeir njóti úr lífeyrissjóðum um 45% og 11,6% af þessum greiðslum umfram 25.000 krónur á mánuði hvíli á stefndu. Þessa sönnunarbyrði hafi stefndu ekki axlað.

Málsástæður sem lúta að mismunun

Stefnandi telur að sú skerðing á eignarréttindum hennar sem felist í og framkvæmd sé á grundvelli ákvæða 16., 17. og 23. gr. laga nr. 100/2007 feli einnig í sér greinarmun með tilliti til eignarréttar á grundvelli stöðu í bága við ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka sáttmálans. Skerðingin bitni ekki á öllum ellilífeyrisþegum heldur einungis á þeim lífeyrisþegum sem njóti tekna af eignum sínum eða atvinnu. Þá sé hún ekki framkvæmd með sama hætti gagnvart öllum ellilífeyrisþegum sem eiga eignarréttindi sem þeir hafi tekjur af heldur eru réttindi þeirra 11 ellilífeyrisþega sem hafa tekjur af eignum sínum í samtryggðum lífeyrissjóðum skert meira en réttindi annarra lífeyrisþega sem hafi samskonar tekjur af eignum sínum og réttindi ellilífeyrisþega sem hafi atvinnutekjur.

Réttindi stefnanda skerði st sem áður greini um 45% og 11,6% af greiðslum sem stefnandi njóti úr lífeyrissjóðum sínum umfram 25.000 kr. á mánuði. Nyti stefnandi samsvarandi atvinnutekna myndu þær hins vegar skerðast minna, eða um 45% umfram 125.000 kr. á mánuði. Væru réttindi stefnanda í lífeyrissjóðum í formi lágmarkstryggingaverndar í séreign eða viðbótartryggingaverndar kæmi ekki til neinnar skerðingar á réttindum stefnanda. Sömu sögu séað segja ef stefnandi ætti eignir sínar í annars konar sjóðum eða á öðru formi.

Stefnandi telur að aðild að lífeyrissjóði og eignarhald réttinda í slíkum sjóði sé ótvírætt staða í skilningi framangreindra ákvæða. Þá sé ótvírætt að ákvæði 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 feli í sér greinarmun á grundvelli slíkrar stöðu enda sé þar berum orðum gerður greinarmunur á réttarstöðu einstaklinga eftir því hvort hann eigi eignir í lífeyrissjóði eða ekki. Einstaklingur sem eigi ekki á eignir njóti betri réttar samkvæmt lögunum en einstaklingur sem á eignir af þessu tagi. Til að uppfylla skilyrði 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu þurfi þessi greinarmunur því að vera málefnalegur og þess eðlis að með honum sé ekki gengið lengra en nauðsyn ber til.

Þessum skilyrðum segir stefnandi að sé ekki fullnægt í málinu. Í fyrsta lagi sé ekki málefnalegt af hálfu löggjafans að gera greinarmun á réttarstöðu einstaklinga samkvæmt 17. og 23. gr. laga nr. 100/2007 með tilliti til þess hvort þeir hafa greitt iðgjöld í lífeyrissjóð í ljósi forsögu lífeyrissjóðakerfisins. Þvert á móti sé ómálefnalegt að virtri þessari forsögu að skerða réttindi þeirra einstaklinga, þar með talið stefnanda, vegna lífeyrisréttinda sem þessir einstaklingar hafi aflað sér í þeirri trú að þau kæmu til viðbótar en ekki til frádráttar réttindum þeirra innan almannatryggingakerfisins.

Í öðru lagi sé ekki málefnalegt af hálfu löggjafans að gera enn frekari greinarmun á réttarstöðu einstaklinga sem greitt hafi iðgjöld í lífeyrissjóð eftir því hvort þessum iðgjöldum hafiverið ráðstafað til lágmarkstryggingaverndar í sameign eða til slíkrar verndar í séreign eða viðbótartryggingaverndar líkt og gert er með ákvæðum 17. og 23. gr. laga nr. 100/2007, sbr. 4. mgr. 16. gr. sömu laga. Þvert á móti sé það ómálefnalegt og feli í sér mismunun á grundvelli sjóðsaðildar og efnahagslegrar stöðu iðgjaldagreiðenda sem bitni á efnaminni iðgjaldagreiðendum sem ekki hafi átt kost á því að ráðstafa iðgjöldum sínum til séreignar og viðbótartryggingaverndar í sama mæli og efnameiri iðgjaldagreiðendur.

Í þriðja lagi sé ekki málefnalegt af hálfu löggjafans að gera greinarmun á réttarstöðu einstaklinga samkvæmt 17. og 23. gr. laga nr. 100/2007 með tilliti til þess hvort eignir þeirra séuí formi lífeyrisréttinda í lífeyrissjóðum eða annars konar eignarréttinda sem séu jafn verðmæt og 12 hafi sömu þýðingu fyrir möguleika rétthafans til að nýta þær sér til framfærslu. Þannig sé ekki málefnalegt af hálfu löggjafans að lækka ellilífeyri einstaklings sem á eignir í formi lífeyrisréttinda í lífeyrissjóði án þess að lækka lífeyri einstaklings í sömu stöðu sem á eignir sínar í formi fasteigna, lausafjár, viðskiptabréfa, bankainnstæðna o. s. frv. Í þessu sambandi þurfi að hafa í huga að lífeyrisréttindi séu mynduð af launatekjum sem greiddur sé tekjuskattur af við úttekt. Sá hluti sem eftir stendur sé því hrein eign. Einstaklingur í sömu stöðu og stefnandi sem lagt hefur fjárhæð sem svarar til iðgjalda í lífeyrissjóð inn á bankareikning geti gengið á þessa eign sína og notað hana sér til framfærslu í dag án þess að það skerði ellilífeyri sem hann nýtur frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins. Engin málefnaleg ástæða standi til þess að gera greinarmun á réttarstöðu stefnanda og þessa einstaklings eins og gert séaf hálfu stefndu.

Í fjórða lagi sé ekki málefnalegt af hálfu löggjafans að gera greinarmun á réttarstöðu einstaklinga samkvæmt 17. og 23. gr. laga nr. 100/2007 með tilliti til þess hvort þeir hafi heilsu og þrek til að afla sér atvinnutekna. Þannig séekki málefnalegt af hálfu löggjafans að lækka ellilífeyri einstaklings sem njóti greiðslna úr lífeyrissjóði meira en einstaklings sem njóti jafnhárra greiðslna í formi atvinnutekna. Skattaleg meðferð slíkra greiðslna sé að öllu leyti hin sama við útgreiðslu. Hins vegar skerði greiðslur úr lífeyrissjóði ellilífeyri og heimilisuppbót um 45% og 11,6% umfram 25.000 krónur á mánuði á meðan greiðslur í formi atvinnutekna skerði ellilífeyri og heimilisuppbótum 45% umfram 100.000 krónur á mánuði. Einstaklingur sem njóti 125.000 króna úr lífeyrissjóði á mánuði skerðist því um 45.000 krónur á meðan einstaklingur sem njóti samsvarandi greiðslna í formi atvinnutekna skerðist um 0 krónur. Engin málefnaleg ástæða standi til þess að gera greinarmun á réttarstöðu þessara einstaklinga eins og gert séaf hálfu stefndu.

Stefnandi telur að sá greinarmunur sem gerður séá réttarstöðu einstaklinga samkvæmt 17. og 23. gr. laga nr. 100/2007, sbr. 16. gr. sömu laga, sé ekki málefnalegur heldur þvert á móti handahófskenndur. Hann séekki byggður á efnislegum ástæðum á borð við þörf lífeyrisþega eða eðli hlutaðeigandi eignarréttinda heldur á því formi sem verðmæti séu geymd á án þess að það hafi neina sýnilega þýðingu fyrir möguleika ellilífeyrisþega til að nýta sér eignir sínar sér til framfærslu. Afleiðingin sésú að einstaklingur sem fær 35.000 krónur á mánuði greiddar frá lífeyrissjóði sínum fái lægri ellilífeyri frá stefndu Tryggingastofnun ríkisins en einstaklingur sem taki 350.000 krónur út af bankainnstæðu í hverjum mánuði. Sönnunarbyrði um að slíkur greinarmunur sé málefnalegur hvíli á stefndu.

Auk þess sem sá greinarmunur sem gerður séá réttarstöðu einstaklinga samkvæmt 17. og 23. gr. laga nr. 100/2007, sbr. 16. gr. sömu laga, séekki málefnalegur í eðli sínu hafi stefndu engin rök fært fram fyrir því að hann sé nauðsynlegur í þeim skilningi að lögmætum markmiðum sem að er stefnt sé ekki unnt að ná án þess að mismuna lífeyrisþegum með þessum hætti. Í þessu sambandi verði að hafa í huga að hver svo sem sú fjárhæð er sem stefndi spari sér með því að mismuna lífeyrisþegum með framangreindum hætti með tilliti til skerðinga vegna eigna og tekna 13 séu stefndu færar margvíslegar aðrar leiðir að sama marki sem ekki feli í sér slíka mismunun. Mismununin uppfylli því engan veginn þær kröfur um meðalhóf sem leiði af 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu.

Samkvæmt öllu framansögðu telur stefnandi að sú skerðing á eignarréttindum stefnanda sem framkvæmd séá grundvelli framanrakinna ákvæða laga nr. 100/2007 feli í sér ómálefnalega og ónauðsynlega mismunun sem fari í bága við ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka sáttmálans.

Málsástæður stefndu

Ábendingar stefndu um atriði sem leiða ættu til þess að vísa bæri málinu frá dómi ex officio.

Stefndu telja að ef fallist yrði á kröfu stefnanda væri álitamál hver yrðu réttaráhrif dóms um hana. Myndu vakna spurningar um hvort lögum nr. 116/2016 í heild, sbr. einnig lög nr. 9/2017 eða nr. 9/2017, yrði ekki beitt eða einvörðungu hlutfallstölum sem nú eru í tekjutengingarútreikningum og/eða fjárhæð gildandi frítekna (25.000 kr.). Við þær aðstæður yrði að svara þeirri spurningu hvaða réttarstaða kæmi í staðinn, þ. e. hvort eldri reglur tækju aftur gildi eða hvort alger réttaróvissa myndi ríkja um útreikning ellilífeyris. Vandamál myndu rísa um það hvort stefnandi og aðrir ellilífeyrisþegar, sem hafa fengið hærri greiðslur eftir lagabreytingarnar, þyrftu að endurgreiða stefndu Tryggingastofnun hluta þeirra greiðslna sem þeir hafa notið ágrundvelli breytingalaganna.

Stefndu telja liggja fyrir að stefnandi hafi ekki orðið fyrir skerðingu eða tapi heldur þvert á móti fengið hærri greiðslur í kjölfar þeirra laga og reglna sem stefnandi vilji að því er virðist fá hrundið. Þetta skipti máli að mati stefndu, enda byggi málatilbúnaður stefnanda á því að viðhalda eigi því fyrirkomulagi lífeyrisgreiðslna almannatryggingakerfisins sem við lýði hafi verið á árinu 2014 og falið í sér lægri greiðslur til stefnanda nú en samkvæmt breyttum lögum. Bæri að túlka málatilbúnað stefnanda á aðra lund væri hugsanlegt að málsóknin stríddi gegn meginreglu 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 41. gr. stjórnarskrár, ef hún miðaði að enn hærri greiðslum ellilífeyris miðað við gildandi lög. Stefndu segja ekki á valdi dómstóla að endurskoða framlög til ákvörðunar ellilífeyris eða fjárhæð hans á hverjum tíma.

Stefndu benda einnig á að málsástæður í stefnu byggðar á jafnræðisreglu séu þess eðlis að kröfugerðin gæti ekki bætt það ójafnræði sem stefnandi teldi löggjöfina fela í sér. Hér skipti máli að stefnandi útskýri hvort frádráttur lífeyrissjóðsgreiðslna ætti bara að teljast óheimill í hennar tilviki eða annarra ellilífeyrisþega einnig. Væri átt við síðari kostinn myndi kröfugerð stefnanda 14 ekki leiða til afnáms sérstaks frítekjumarks í 3. málslið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 eða breytinga á 4. mgr. 16. gr. þannig að greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði eða viðbótartryggingavernd teldust ekki lengur til tekna samkvæmt 2. mgr. greinarinnar. Þá myndi kröfugerð stefnanda ekki leiða til þess að eignir manna kæmu eftirleiðis til frádráttar ellilífeyri. Það sé því ekki að mati stefndu rökrænt samhengi milli málsástæðna og kröfugerðar í stefnu.

Að mati stefndu leiðir af þessu að málatilbúnaður stefnanda sé mjög óljós og ómarkviss. Tilgangur málsóknarinnar og hvernig hún gæti breytt réttarstöðu stefnanda sé ekki útskýrður í stefnu. Í stefnu sé engin grein gerð fyrir því í hverju skerðing eða tjón felist tölulega eða við hvað stefnandi miði í þeim efnum. Ekki komi fram hvaða lögvörðu hagsmuni stefnandi hafi af málarekstrinum í þessu ljósi. Kröfugerð í stefnu og hvernig hún er studd málsástæðum en óútskýrð miðað við stöðu stefnanda sé að líkindum utan valdsviðs dómstóla. Málsástæður í stefnu byggðar á jafnræðisreglu geti ekki stutt kröfugerð stefnanda því að hún megni ekki að upphefja þá mismunun sem stefnandi telji felast í löggjöfinni. Af þessum ástæðum kunni að vera óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi, sbr. 24. og 25. gr. laga nr. 91/1991, sbr. einnig d- oge - liði 1. mgr. 80. gr. sömu laga. Eftir standi að málsóknin sé í reynd beiðni um lögfræðilegt álit, andstætt nefndum ákvæðum laga.

Efnislegar varnir stefndu

Stefndu leggja áherslu á að íslenska lífeyrissjóðakerfið byggi á fullri sjóðssöfnun. Í sjóðssöfnunarkerfi eigi heildareignir lífeyrissjóðs ásamt vöxtum að vera nægjanlegar til að greiða núvirði allra lífeyrisskuldbindinga sjóðsins á hverjum tíma. Lífeyriskerfi landsmanna sé þannig skyldubundið samtryggingarkerfi sem þýði að sjóðfélagar sameinist um að tryggja hver öðrum ellilífeyri til æviloka og verja sjóðfélaga og fjölskyldur þeirra fyrir tekjumissi vegna örorku eða andláts. Stefndu benda á að öllum launamönnum og þeim sem stunda sjálfstæðan atvinnurekstur frá 16 til 70 ára aldurs beri að greiða iðgjald í lífeyrissjóð sem nemi að lágmarki 12% af heildarlaunum, sem skiptist í 4% framlag launþega og 8% framlag launagreiðanda. Mikill fjöldi launagreiðenda greiði þó hærra framlag en sem nemur 8% til lífeyrissjóðs launþega sinna. Aðild að lífeyrissjóði séþ ví hluti af umsömdum kjörum hverrar starfsstéttar eða starfshóps.

Stefndu segja að hér á landi sé venja að tala um almannatryggingar sem fyrstu stoð lífeyriskerfisins, lífeyrissjóði sem aðra stoð og séreignarsparnað sem þriðju stoð. Meginmunurinn á þessum stoðum sé sá að stoðir tvö og þrjú séu fullfjármagnaðar með framlagi launþega og launagreiðanda (réttindamiðuð iðgjöld) á meðan stoð eitt, sem feli í sér almennan eða þarfatengdan grunnlífeyri sem endurskoðaður er reglulega, sé fjármögnuð með samtímaskatttekjum. Stoð eitt feli því ekki í sér opinbert lífeyriskerfi með skylduaðild sem fjármagnað sé með iðgjöldum launþega, líkt og þekkist til að mynda í Svíþjóð, heldur sé stoðin fjármögnuð með óbeinum iðgjöldum (tryggingagjaldi) og teljist því vera hreint gegnumstreymiskerfi.

15

Stefndu benda á að um sé að ræða tekjutengt kerfi þar sem hærri lífeyrir sé greiddur fjárhagslega illa stæðum lífeyrisþegum og lágur eða enginn lífeyrir greiddur betur stæðum lífeyrisþegum. Þetta kerfi sé þekkt innan ríkja OECD sem öll hafi sett öryggisnet til að koma til móts við þá sem ekki hafi áunnið sér mikinn lífeyrisrétt í starfstengdum lífeyrissjóðum.

Stefndu vísa enn fremur til þess að einstaklingar öðlist ekki rétt úr lífeyriskerfi almannatrygginga með atvinnuþátttöku heldur búsetu. Öll skyldubundin iðgjöld launamanns renni inn í lífeyrissjóðakerfið til að tryggja viðkomandi ævilangan ellilífeyri. Lífeyriskerfi almannatrygginga sé fjármagnað með sköttum sem renni til ríkissjóðs og sé því félagslegt kerfi sem ætlað sé að ná til þeirra einstaklinga sem eigi lítinn eða engan rétt í lífeyrissjóðakerfinu. Sé þeim því greiddur grunnlífeyrir úr kerfinu til æviloka.

Stefndu árétta að samspil almannatrygginga og lífeyrissjóðakerfisins sé opinber stefna á þessu sviði. Meginstoð íslenska lífeyrisskerfisins felist í skylduaðild launafólks að samtryggingarlífeyrissjóðum. Markmiðið með stofnun lífeyrissjóða hafi verið og sé að sjóðirnir greiði á grundvelli iðgjalds ellilífeyri launþega frá starfslokum til æviloka, örorkulífeyri og lífeyri til eftirlifandi maka og barna sjóðfélaga við andlát þeirra.

Stefndu segja að allt frá því að aðild að lífeyrissjóðum hafi verið gerð að skyldu hafi lífeyrissjóðir verið í örum vexti. Ljóst hafi veriðað á þessari öld myndu sjóðirnir greiða mun hærri upphæðir til lífeyrisþega en almannatryggingakerfið. Ellilífeyrir almannatrygginga myndi í flestum tilfellum takmarkast við tiltölulega lágan grunnlífeyri þegar sjóðirnir hefðu náð fullum þroska en meginhluti eftirlaunagreiðslna kæmi frá lífeyriskerfinu. Til viðbótar lífeyriskerfinu væri auk þess að byggjast upp frjáls lífeyrissparnaður einstaklinga með mótframlagi atvinnurekenda og skattalegri hvatningu.

Stefndu leggja áherslu á að markmiðið með núverandi lífeyrissjóðakerfi landsmanna hafi veriðað það tæki alfarið, eða a. m. k. að stærstum hluta, við lífeyrisskuldbindingum, einkum vegna starfsloka, af hinu opinbera almenna lífeyriskerfi sem sett hafi verið á laggirnar til að greiða lífeyri til þeirra verst settu og láglaunafólks, þ. e. einstaklinga sem lítil eða engin réttindi hafi átt í lífeyrissjóðakerfinu. Lífeyriskerfi almannatrygginga hafiþví ekki verið ætlað að koma til viðbótar við lífeyrissjóðakerfið heldur hafi tilgangurinn með lögfestingu skyldubundins iðgjalds til lífeyrissjóðs verið sá að launþegar fengju allan ellilífeyri, eða a. m. k. að stærstum hluta, frá starfstengdum lífeyrissjóðum. Lífeyrisgreiðslur úr hinu opinbera kerfi hafi því átt að falla niður að mestu eða öllu leyti til þeirra sem hefðu öðlast réttindi í lífeyrissjóðakerfinu þegar það kerfi væri fullþroskað.

Stefndu segja að markmið laga nr. 100/2007 sé að tryggja þeim sem þess þurfa bætur og aðrar greiðslur. Ef greiða ætti ellilífeyri óháð því hvaða aðrar tekjur lífeyrisþegar hefðu sér til 16 framfærslu og óháð ellilífeyri úr lífeyrissjóðakerfinu væri farið gegn markmiðsákvæði laganna. Sama eigi við ef tekjurnar hefðu mjög óveruleg áhrif á fjárhæð bóta almannatrygginga, þ. e. ef það hlutfall tekna sem hefðu áhrif á fjárhæð bóta ellilífeyris væri mjög lágt.

Ástæðu þess segja stefndu vera þá að það myndi leiða til þess að einstaklingar sem væru með mjög háar lífeyrissjóðstekjur fengju greiddan ellilífeyri úr ríkissjóði án þess að geta talist í raun vera í þörf fyrir slíkar greiðslur. Þá bryti það gegn stefnu stjórnvalda í málaflokknum, sem komifram í fjármálaáætlun fyrir árin 2021- 2024, þar sem áherslan séá að aldraðir geti framfleytt sér sjálfir sér með tekjum sínum, einkum úr lífeyrissjóðum, séreignarlífeyrissparnaði og/eða með vinnu. Þar komi einnig fram að þeir sem geta það ekki fái lífeyrisgreiðslur almannatrygginga og tengdar greiðslur samkvæmt lögum nr. 99/2007 í samræmi við lögbundin réttindi og mat á þörf, auk annars stuðnings opinberra aðila. Þannig sé talið mikilvægt við ráðstöfun fjár úr sameiginlegum sjóðum að greiðslur fari til þeirra sem mest þurfa á að halda. Er þetta að mati stefndu ótvírætt málefnalegt sjónarmið og í samræmi við meðalhóf.

Eitt af þeim markmiðum sem hafi verið sérstaklega skilgreind fyrir málaflokkinn „ Aldraðir“ í fjármálaáætlunum undanfarinna ára segja stefndu vera að hækka heildartekjur ellilífeyrisþega. Mikilvægt sé talið að aldraðir hafi sem hæstar ráðstöfunartekjur þannig að þeir geti lifað sjálfstæðu lífi og þurfi síður á lífeyri almannatrygginga að halda vegna framfærslu sinnar. Stefndu halda því fram að lífeyrisgreiðslur aldraðra frá lífeyrissjóðakerfinu hafi aukist á undanförnum árum og muni halda áfram að gera það eftir því sem atvinnutengda lífeyrissjóðakerfið þróast. Þá sé stefnt að því að auka hlut séreignarlífeyrissparnaðar af ráðstöfunartekjum aldraðra. Einnig sé talið mikilvægt að aldraðir hafi tækifæri til að vera á vinnumarkaði eftir að þeir hefja töku ellilífeyris og geti þannig aflað sér aukinna ráðstöfunartekna með vinnu eftir vilja og getu hvers og eins.

Stefndu segja að þegar allir á vinnumarkaði hafi greitt í skyldubundinn lífeyrissjóð af öllum launum sínum alla starfsævina megi gera ráð fyrir að lífeyrir þeirra eftir að starfsævi ljúki komi að fullu úr lífeyrissjóðakerfinu og sé þar af leiðandi fjármagnaður af iðgjöldum sem bæði þeir sjálfir og vinnuveitendur þeirra hafi greitt. Aðrir fái ellilífeyri, fullan eða að hluta, í gegnum almannatryggingar sem fjármagnaðar eru af fjárlögum hvers árs til að tryggja að þeir hafi lágmarksframfærslu eða eftir atvikum félagslega aðstoð búsetusveitarfélags, sem sé grunn öryggisnet velferðarkerfisins, eigi þeir engan eða lítinn rétt í almannatryggingum.

Stefndu benda á að nýr bótaflokkur ellilífeyris hafi orðið til með því að sameina þrjá bótaflokka við lagabreytingarnar sem öðluðust gildi 2017. Þannig hafi bótaflokkarnir ellilífeyrir samkvæmt 17. gr. laga nr. 100/2007, einnig nefndur grunnlífeyrir, tekjutrygging samkvæmt 22. gr. og sérstök uppbót til framfærslu samkvæmt lögum nr. 99/2007, með lögum nr. 116/2016 verið sameinaðir í einn bótaflokk í nýrri 17. gr. sem nefndur var ellilífeyrir. Fjárhæð bótaflokksins 17 tekjutrygging hafi einfaldlega orðið hluti af hinum nýja sameinaða ellilífeyrisbótaflokki samkvæmt nýrri 17. gr. laganna. Fyrir lagabreytingu hafi fjárhæðir hinna mismunandi bótaflokka verið í mismunandi ákvæðum laga nr. 100/2007.

Stefndu mótmæla því sem framkemur í stefnu um að ekki verði annað ráðið af forsögu 2. málsliðar 1. mgr. 23. gr., sbr. lög nr. 116/2016, að ákvæði byggist á því almenna markmiði að takmarka útgjöld hins opinbera. Þetta segja stefndu vera rangt, þar sem útgjöld ríkisins hafi þvert á móti verið stórlega aukin með breytingunum. Frítekjumark og afnám krónu á móti krónu hafi leitttil útgjaldaaukningar. Líkt og fram komií athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 116/2016 hafi markmiðið fyrst og fremst verið að „sem flestir aldraðir framfleyti sér sjálfir með tekjum sínum einkum úr lífeyrissjóðum eða vinnutekjum. Þeir sem geta það ekki fái greiddar bætur frá almannatryggingum í samræmi við lögbundin réttindi“. Auk þess hafi markmið með lögunum verið að einfalda ellilífeyriskerfið, gera það sanngjarnara og bæta kjör þeirra sem höfðu lægstu tekjurnar.

Stefndu segja að árið 2020, þegar mál þetta var höfðað, hafi staðan verið sú varðandi samspil við greiðslur úr lífeyrissjóðakerfinu að kæmu aðrar tekjur lífeyrisþega eingöngu frá lífeyrissjóðakerfinu fengi hann greiddan ellilífeyri frá almannatryggingum sem myndu lækka smám saman (45%) eftir því sem tekjurnar hækkuð, þar til þær næðu 595.642 kr. á mánuði, en þá myndu greiðslur ellilífeyris úr almannatryggingum falla alveg niður. Megi telja að þegar lífeyrisþegi hafi 595.642 kr. sér til framfærslu úr lífeyrissjóðastoðinni sé það metið svo að ekki sé þörf fyrir frekari stuðning af hálfu ríkisins til að tryggja framfærslu vegna elli. Komi aftur á móti til þess að lífeyrissjóðsgreiðslur hans lækki síðar geti hann hins vegar fengið greiðslur úr almannatryggingum á ný þar sem réttindin haldast, þótt upphæð greiðslu geti breyst eftir því sem aðrar tekjur sem viðkomandi hafi sér til framfærslu breytist. Lýsi það enn frekar eðli íslensku almannatryggingabótanna.

Stefndu benda á að þótt lífeyrissjóðstekjur hafi almennt ekki skert gamla grunnellilífeyrinn á undanförnum árum, að undanskildu fjögurra ára tímabili í kjölfar efnahagshrunsins, hafi aðrar tekjur lífeyrisþegans haft slík áhrif, t. d. atvinnu- og fjármagnstekjur. Mikilvægt sé að benda á að allar þessar tekjutegundir hafi jafnframt skert greiðslur tekjutryggingar og heimilisuppbótar, auk annarra uppbóta á lífeyri sem greiðist samkvæmt lögum nr. 99/2007. Því hafi verið farið með greiðslur úr lögbundna lífeyrissjóðakerfinu á annan hátt en aðrar tekjur hvað snerti ellilífeyri.

Með lögum nr. 116/2016, sem fólu m. a. í sér sameiningu bótaflokka og nýjan ellilífeyri, hafi lífeyrissjóðstekjur farið að hafa víðtækari áhrif á bætur almannatrygginga. Séþað í samræmi við markmiðsákvæði 1. gr. laganna og þá stefnu stjórnvalda að meginhluti ellilífeyris komi frá lífeyrissjóðakerfinu. Það kerfi verði meginstoð ellilífeyristrygginga eins og að var stefnt.

18

Stefndu mótmæla því að ávinningur stefnanda af því að hafa lagt fyrir í lífeyrissjóð alla starfsævi sé langtum minni en stefnandi hefði mátt með réttu ætla á þeim tíma þegar sparnaðurinn myndaðist. Það sé þekkt staðreynd að reglur, eins og t. d. á sviði skatta, breytist með tímanum og að ekki sé hægt að byggja á því að þær haldist óbreyttar í áratugi. Ekki hafi verið lögbundið að greiða í lífeyrissjóð fyrr en árið 1974 fyrir launþega og árið 1980 fyrir sjálfstætt starfandi. Þá hafi heldur ekki verið greitt iðgjald af öllum tekjum fyrr en um árið 1990. Vafalítið hafi mismunandi ávöxtun lífeyrissjóðanna einnig áhrif á lífeyrisgreiðslur þeirra sem og að verðtryggingu var ekki komið á fyrr en talsvert löngu eftir að lífeyrissjóðir hófu starfsemi sína. Þá segja stefndu að margoft hafi komið fram opinberlega af hálfu forystufólks innan lífeyrissjóðakerfisins að lífeyrissjóðirnir hafi ekki náð fullum þroska og að enn sé nokkuð í það að nýir lífeyrisþegar hafi greitt af öllum tekjum sínum alla starfsævina frá 16- 70 ára.

Stefndu vísa til fyrri málsástæðna almennt og telja að engin rök standi til þess að taka kröfur stefnanda til greina. Í engu sé brotið gegn eignarrétti eftir ákvæðum stjórnarskrár eða jafnræðisreglu. Þá er því mótmælt að meðalhófsregla hafi verið brotin.

Stefndu segja að samanburður á útreikningum varðandi greiðslur til stefnanda séu með þrenns konar hætti miðað við forsendur laga nr. 116/2016, sbr. lög nr. 9/2017. Í fyrsta lagi sé útreikningur fyrir árið 2016 samkvæmt þágildandi lögum. Í öðru lagi útreikningur á greiðslum áranna 2017- 2020 samkvæmt óbreyttu lagaumhverfi (en að teknu tilliti til þeirra hækkana sem orðið hafi á greiðslum almannatrygginga á hverju ári). Í þriðja lagi útreikningur á greiðslum áranna 2017- 2020 samkvæmt breyttum lögum sem greiðslur hafi miðast við frá 1. janúar 2017 (að frátöldum greiðslum fyrir janúar og febrúar 2017 sem höfðu átt sér stað áður en leiðrétting á mistökum í lögum nr. 116/2016 kom til með lögum nr. 9/2017). Vísi stefndu til útreikninga á greiðslum sem stefnda Tryggingastofnun hefur látið gera. Geta verði þess að þar séekki tekið tillit til orlofs- og desemberuppbóta.

Stefndu benda á að mánaðarlegar greiðslur til stefnanda árið 2016 hafi verið 124.301 kr. Áætlaðar mánaðarlegar greiðslur samkvæmt óbreyttu lagaumhverfi hefðu orðið að uppfærðum greiðslum í eldra kerfi 137.588 kr. árið 2017, 152.588 kr. árið 2018, 169.111 kr. árið 2019 og 175.721 kr. árið 2020. Mánaðarlegar greiðslur eftir breyttum lögum voru 185.926 kr. árið 2017, 200.827 kr. árið 2018, 207.763 kr. árið 2019 og áætlaðar greiðslur árið 2020 215.654 kr. Greiðslur hefðu því verið 48.338 kr. hærri á mánuði en áætlaðar greiðslur samkvæmt óbreyttu lagaumhverfi árið 2017, 48.239 kr. hærri árið 2018, 38.652 kr. hærri árið 2019 og áætlað er að greiðslur hefðu verið 39.933 kr. hærri á mánuði árið 2020.

Stefndu byggja á öllum framangreindum málsástæðum til stuðnings sýknukröfu. Þar sem lífeyrir eftir nýjum og breyttum lögum hafi hækkað umtalsvert geti ekki staðist að eignarréttindi stefnanda hafi verið skert. Þegar af þeim ástæðum beri að hafna málsástæðum stefnanda um að 19 ellilífeyrir almannatrygginga hafi verið skertur yfir höfuð eða að eignarréttindi samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár hafi verið skert á þann hátt. Sama eigi við um 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu og aðrar málsástæður stefnanda sem byggi á 65. gr. stjórnarskrár og 14. gr. m ann réttinda sáttmálans.

Almennt verði að hafna því að ellilífeyrir almannatrygginga njóti eignarréttarverndar nema að því marki sem réttmætt tilkall að lögum hafi stofnast og krafa fallið í gjalddaga eins og unnt séað ráða af dómafordæmum. Í grunninn njóti ellilífeyrir sem óstofnuð krafa að lögum ekki verndar 72. gr. stjórnarskrár enda löggjafans að mæla fyrir um inntak hans og upphæð hverju sinni. Þannig fái ekki staðist að væntingar stefnanda til ellilífeyris eftir gildandi lögum þegar hún varð 67 ára í október 2009 hafi verið þær að ellilífeyrir hennar sætti ekki skerðingum eins og að framan er rakið.

Í þessu sambandi segja stefndu að hafa verði í huga að stefnandi hafi ekki byggt kröfur sínar á 76. gr. stjórnarskrár sem þó mæli aðeins fyrir um aðstoð vegna aðstæðna sem þar eru nefndar, svo sem elli. Löggjafinn hafi fyllilega tryggt þá aðstoð og það sé hans að veita og skilgreina lífeyri samkvæmt almannatryggingakerfinu og hvað í honum felist, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Eigi þetta við gagnvart öllum málsástæðum stefnanda.

Eins og fram hafikomið sé ellilífeyrir úr almannatryggingakerfinu ekki áunninn réttur með iðgjöldum eða beinu framlagi lífeyrisþegans. Réttur til ellilífeyris sé því ekki meiri en löggjafinn skilgreini á hverjum tíma. Ekki sé raunhæft að eignarréttarlegt tilkall stefnanda samkvæmt áður gildandi ákvæðum laga nr. 100/2007 og 99/2007 hafi stofnast á árinu 2014 þegar hún hafi hafið töku lífeyris. Væri sú niðurstaðan fælist í málatilbúnaði stefnanda að hún ætti ekki rétt á þeim hækkunum sem orðið hafa.

Verði talið að ellilífeyrir samkvæmt lögum nr. 100/2007 njóti almennt verndar 72. gr. stjórnarskrár, umfram það sem fyrr er rakið, byggja stefndu á því aðsútakmörkun sem felst í tilliti til annarra tekna, þar á meðal greiðslna úr lífeyrissjóði, sé heimil og ekki andstæð nefndri 72. gr. Tekjutengingin sé á grundvelli skýrrar lagaheimildar, hún styðjist við málefnaleg og söguleg rök og ástæður, og meðalhófs sé gætt. Þá sé hún almenn, bæði í eðli sínu og í reynd, og taki allsekki til fámenns hóps svo sem stefnandi heldur fram. Þótt kalla megi tekjutengingu eða frádrátt af einhverju tagi skerðingu er ekki um að ræða skerðingu eða takmörkun í skilningi stjórnarskrár þegar ellilífeyrisgreiðslur hækka. Hvernig sem á er litið getur ekki staðist að hin umdeilda lagabreyting bitni þungt á stefnanda. Tilhögun laganna sé einnig til samræmis við markmið laga nr. 100/2007 eins og fyrr er lýst og frádráttur greiðslna úr lífeyrissjóði eins og lögin ákveða er ein tegund tekna sem hafa slík áhrif eftir meginreglunni. Að sama skapi er því mótmælt að hin umdeilda tilhögun laga brjóti í bága við 1. gr. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu. 20

Stefndu byggja á því að óraunhæft sé með öllu að telja ellilífeyri almannatrygginga hafa sætt skerðingum andstætt 72. gr. stjórnarskrár við þær aðstæður að hann hefur hækkað og sé hærri en hann hefði verið að óbreyttum lögum, þ. e. ef ekki hefði komið sú lagabreyting sem stefnandi geri ágreining um í máli þessu. Stefndu segja að á engan hátt geti verið um tjón að ræða eða skerðingu á eignarrétti og óljóst, sem fyrr segi, til hvers dómur um kröfugerð stefnanda ætti að leiða. Þá sé óljóst af stefnu og órökstutt hvað stefnandi telji að hafi sætt skerðingu og við hvaða aðra réttarstöðu sé miðað.

Kjarninn sé að mati stefndu sá að verði talið að lífeyrir samkvæmt lögum nr. 100/2007 og uppbætur samkvæmt lögum nr. 99/2007 njóti almennt verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár, án tillits til þess hvort til kröfu hafi stofnast að lögum, byggja stefndu á því að engri skerðingu hafi veriðtil að dreifa heldur hafi greiðslur hækkað í tilviki stefnanda. Stefnandi verði að sýna fram á eða skýra út hver sé sá réttur í fjárhæðum sem byggt séá að hafi verið skertur. Þar sem lífeyrir hafi hækkað við þær lagabreytingar sem stefnandi vill fá hrundið og kröfugerð sé miðuð við sé ekki unnt að festa hönd á hvaða réttindi hafi verið skert. Engin skerðing eða tjón komi þannig til og beri að mati stefndu að sýkna af þeim ástæðum.

Allt að einu byggja stefndu á því að hinar umdeildu breytingar á ellilífeyri hafi verið á grundvelli laga og málefnalegra ástæðna. Þær hafi tekið eins til allra sem eins hafi verið settir eftir almennum efnislegum og málefnalegum mælikvarða og jafnræðis gætt. Þær hafi verið almennar í eðli sínu og í reynd og eigi sér forsögu, hliðstæður í lögum. Allar takmarkanir af því tagi séu þess háttar að menn verði að þola bótalaust enda ekki skerðingar í skilningi 72. gr. stjórnarskrár. Stefnandi hafi í engu bent á hvernig jafnræði hafi verið brotið í skilningi 65. gr. stjórnarskrár eða 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu.

Stefndu segja að stefnandi hafi gert nokkuð úr því að með breytingunni eða því að lífeyrisgreiðslur úr lífeyrissjóði dragist frá hafi ríkissjóður sparað útgjöld. Stefndu benda á að það geti ekki talist ómálefnalegt þótt breyting á lögum leiði til sparnaðar fyrir ríkissjóð. Séí raun ekki efast um það í stefnu, en þar byggt á að skerðingin sé umfram mörk sem virða beri í því sambandi. Stefndu byggja á því, hvað sem öðru líður, að málsástæður þessar af hálfu stefnanda geti ekki staðist enda hafi ellilífeyrir almannatryggingakerfanna hækkað við breytingarnar og útgjöld ríkissjóðs orðið því að sama skapi meiri. Til fyllingar sé byggt á því að sama eigi við gagnvart 1. gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu og eigi sömu málsástæður stefndu við. Geti eignarréttarvernd ekki orðið ríkari samkvæmt sáttmálanum en eftir 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Að því er varðar málsástæður stefnanda um meðalhófsreglu vísa stefndu til framangreindra málsástæðna með því að sú tilhögun um hvernig fer um frádrátt greiðslna úr lífeyrissjóði sé byggð á lögum og málefnalegum sjónarmiðum. Þar sem fyrir liggi að ellilífeyrir sé hærri en hann hefði 21 orðið að óbreyttum lögum geti ekki talist um íþyngjandi aðstöðu að ræða. Þegar af þeirri ástæðu séekki brotið gegn meðalhófsreglu.

Stefndu segja að hvað sem því líði sé ekki brotið gegn meðalhófsreglu þótt um frádrátt lífeyrissjóðsgreiðslna sé að ræða. Lagabreytingin hafi miðast við að einfalda alla tilhögun við greiðslu ellilífeyris almannatrygginga og ástæður breytinganna eigi sér sögulegar og málefnalegar skýringar. Markmiðum breytinganna hafi ekki verið komið við á annan hátt enda ekki um íþyngjandi aðstöðu að ræða. Þegar breytingin sé enn fremur virt í heild með hinum nýja ellilífeyri sjáist glögglega af tilætlun og forsendum löggjafans í lögskýringargögnum að meðalhóf hafi verið ratað. Breytingin hafi verið gerð með hliðsjón af tekjum og þörfum þeirra þar sem aðstoð sé brýnni. Hafi markmiðin verið að styðja aldraða til sjálfsbjargar og hvetja til atvinnuþátttöku, einfalda kerfi almannatrygginga og bæta samspil þess við lífeyrissjóðakerfið og ekki síst að auka stuðning við þann hóp aldraðra sem hefur mjög lágar eða engar tekjur sér til framfærslu aðrar en bætur almannatrygginga. Augljóst séað í ljósi þessa markmiðs hafi meðalhófs verið gætt.

Í ljósi alls þess sem fyrr er rakið hafiekki verið um „inngrip“ í réttindi stefnanda að ræða og óraunhæft að halda því fram að tilgangurinn hafi verið að spara ríkissjóði útgjöld. Ítarleg grein hafi verið gerð fyrir því í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 116/2016 hversu mikil útgjaldaaukning hafi verið þessum breytingum samfara. Hafna stefndu því að of langt hafi verið gengið miðað við meðalhófsreglu 72. gr. stjórnarskrár sem stefnandi byggir á. Stefndu mótmæla málsútlistun í stefnu, sem byggð er á ríkisreikningi árið 2017 og hvort brýn nauðsyn hafi verið á skerðingunni. Vísa stefndu að því leyti til fyrri málsástæðna um þróun og raunar hækkun ellilífeyris.

Stefndu segja að greiðslur úr lífeyrissjóði sæti ekki skerðingu af völdum stefndu. Það sé engin skerðing á greiðslum úr lífeyrissjóðum eða öðrum tekjum sem áhrif hafi á tilkall til ellilífeyris almannatrygginga. Hafna stefndu þessum málatilbúnaði stefnanda sem beinlínis röngum og órökstuddum. Í stefnu málsins sé framan af gerður greinarmunur á ellilífeyri almannatrygginga og greiðslum úr lífeyrissjóðum, en síðan renni málatilbúnaður stefnanda um þetta saman og verði að sama skapi óskýr. Í ljósi ítarlegra skýringa stefndu um forsögu ellilífeyris almannatrygginga og skyldu lífeyrissjóðakerfisins standist á engan hátt sú málsútlistun stefnanda að afrakstur vinnuframlags eða lífeyrissjóðsgreiðslur hafi verið skertar.

Stefndu segja að málsástæða stefnanda um að það hafi verið grunnforsenda samkomulags á vinnumarkaði frá 1969 hafi verið að skyldulífeyrissparnaður kæmi til viðbótar en ekki frádráttar réttindum sem launþegar nytu á grundvelli lögbundinna almannatrygginga standist ekki. Þótt með samkomulaginu væri miðað að stofnun skyldulífeyrissjóða hafi engar forsendur verið því samfara hvernig um frádrátt eða skerðingu færi til frambúðar, enda ekki á valdi aðila kjarasamninga að ákveða þar sem ellilífeyrir sé ákveðinn með lögum. Þá séekki að sjá að þetta hafi verið forsenda 22 samkomulagsins eða ákvæði þar um. Það geti engan veginn staðist að lífeyrissparnaður stefnanda sé skertur þótt hann sé meðal þeirra tekna sem áhrif hafi á ellilífeyri. Sé hvergi að sjá þá forsendu eða ákvæði í samkomulaginu frá 1969 að lífeyrisgreiðslur gætu ekki komið til frádráttar öðrum bótum, ellilífeyri eða greiðslum.

Stefndu telja meðöllu óraunhæft að telja að stefnandi njóti ekki lífeyrissparnaðar síns sem nemi lækkun ellilífeyris. Stefndu ítreka einnig að ellilífeyrir stefnanda hafi hækkað með þeirri lagabreytingu sem stefnandi geri ágreining um og vilji fá hrundið. Hugleiðingar stefnanda um hvort samkomulagið frá 1969 hefði náðst eða ekki ef yfirlýsingar ríkisstjórnar hefðu orðið á ákveðinn veg séu óraunhæfar og rangt og ósannað að þær hefðu kippt grundvelli undan samkomulaginu. Hér sé aðeins um getgátur að ræða í stefnu, getgátur sem standist heldur ekki í sögulegu ljósi. Þvert á móti hafi veriðgert ráð fyrir að lífeyrissjóðir tækju við stórum hluta þannig að hver launamaður myndi standa undir eigin réttindum með greiðslum í lífeyrissjóð.

Ellilífeyrir eftir eldra kerfi segja stefndu að hafi sætt skerðingu, m. a. vegna lífeyrissjóðstekna á þessum tíma, jafnt fyrir og stuttu eftir á ýmsan hátt, til að mynda í upphafi þar sem tilteknir hópar sem nutu greiðsla úr eftirlaunasjóðum hafi verið undanþegnir kerfinu eða bein ákvæði veriðí lögum um áhrif tekna úr lífeyrissjóði. Þá séekki unnt að líta svo á að launþegar hafi í reynd tekið á sig kjaraskerðingu með samkomulaginu frá 1969. Málsástæður stefnanda um réttmætar væntingar til þess að lífeyrissjóðsgreiðslur myndu ekki skerða aðrar greiðslur eða ellilífeyri fái því ekki staðist og mótmæla stefndu þeimsem óraunhæfum og ósönnuðum.

Stefndu mótmæla því að brotið hafi verið gegn 65. gr. stjórnarskrár og 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Vísa stefndu til fyrri málsástæðna og þess að á engan hátt sé sýnt fram á að stefnanda sé mismunað eða njóti lakari réttinda en aðrir í sambærilegri stöðu. Stefndu segja að stefnandi lýsi ýmsum tilbrigðum við stöðu ellilífeyrisþega miðað við hvaða og hvers konar tekjur komi til frádráttar ellilífeyri lögum samkvæmt. Umfjöllun um þetta og annað í stefnu sémjög almenn og ekki tengd við stöðu stefnanda, t. d. atvinnusögu, launatekjur, hvort greitt hafi verið í valfrjálsan séreignar sparnað auk þess að fá mótframlag, eða af hverju ekki ef sú hafi verið staðan. Engum rökstuðningi um þessi atriði séfyrir að fara í stefnu.

Stefndu ítreka að hinn nýi ellilífeyrir hafi hækkað, jafnt almennt og í tilviki stefn anda samanborið við eldra kerfi, þrátt fyrir ákvæði gildandi laga um hvaða greiðslur komi til frádráttar og að hvaða marki. Stefndu hafna því að skerðing, eins og stefnandi kjósi að kalla, sé ekki framkvæmd með sama hætti gagnvart öllum sem eigi eignarréttindi sem þeir hafi tekjur af.

Í fyrsta lagi beri að nefna að allar tekjur sem vikið er að í II. kafla laga nr. 90/2003 um tekjuskatt koma til frádráttar ellilífeyri samkvæmt lögum nr. 100/2007 og gildi sama um heimilisuppbót eftir lögum nr. 99/2007. Margvíslegar tekjur séu skattskyldar, þar á meðal ýmiss 23 konar tekjur af eignum. Málsástæður stefnanda um annað séu því ekki réttar. Stefnandi byggi einnig á því að mismunun sé fólgin í því að sumir geti framfleytt sér með að taka út af bankabók. Ekki sé samanburðarhæft gagnvart ellilífeyri, þar sem tekjur komi almennt til frádráttar, hvort einhver taki peninga út af bók og gangi þar með á eignir sínar. Hér sé ekki mismunun eða samanburðarhæf tilvik til skoðunar.

Einkum sé tvennt sem stefnandi telji fela í sér mismunun, annars vegar það að séreignarsparnaður komi ekki til frádráttar, sbr. 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 og 8. gr. laga nr. 99/2007, og hins vegar samanborið við viðbótarfrítekjumark, sbr. breytingu þá sem hafi orðið með 31. gr. laga nr. 96/2017 um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2018.

Stefndu byggja á því að þótt greiðslur úr séreignarsparnaði dragist ekki frá ellilífeyri séekki til að dreifa broti á jafnræðisreglu stjórnarskrár eða 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Um alllangt árabil hafi fólk getað lagt fyrir með séreignarsparnaði sem sé val hvers og eins. Þótt tilteknar greiðslur séu ekki þess eðlis að mynda frádrátt frá ellilífeyri eins og séreignarsparnaður felist ekki í því mismunun milli manna í sambærilegri stöðu í skilningi jafnræðisreglu. Geti það því ekki fallið undir að teljast „stöðu að öðru leyti“ í skilningi 65. gr. stjórnarskrár. Enginn sérstakur eða aðgreinanlegur hópur manna eða þjóðfélagshópur greiði í séreignarsparnað samanborið við stefnanda, sem ekki hafi greint frá sínum eigin séreignarsparnaði, hvort til hans hafi verið stofnað eða ekki. Þá séu greiðslur úr séreignarsparnaði mjög mismunandi, þ. e. hvenær þær komi til eða hvernig, í heild eða að hluta og á hvaða tíma. Þá séu slíkar greiðslur oftast tímabundnar, dreift yfir tiltekinn tíma eða teknar í einu lagi. Þótt mismunandi tegundir tekna hafi mismunandi áhrif á ellilífeyri séþað ekki þegar af þeirri ástæðu mismunun milli manna. Stefnandi hafiekki rökstutt að hafa einhverja þá stöðu að lögum að hafa ekki getað greitt í séreignasjóð eða skýrt ástæður þess að hafa ekki gert það. Það að greiðslur úr séreignarlífeyrissparnaði komi ekki til frádráttar sé undantekning frá meginreglu 16. gr. laga nr. 100/2007, en sé lögmælt, og falli að markmiðum laganna sem fyrr sé lýst og sé almenn regla í eðli sínu sem engan greinarmun geri á mönnum. Geti því engan veginn staðist að um ómálefnalega mismunun sé að ræða. Þá sæti þeir sem greitt hafa í séreignarlífeyrissparnað sams konar frádrætti og stefnandi sem nemi öðrum tekjum, þar á meðal greiðslum úr skyldubundnum lífeyrissjóðum. Stefndu hafna því málsástæðum stefnanda um að brotið sé gegn jafnræðisreglu.

Sama og að framan greinir eigi við um frítekjumark að fjárhæð 100.000 kr. samkvæmt 3. málslið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007, sbr. 31. gr. laga nr. 96/2017. Vilji löggjafans um þá reglu hafi verið sá að áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri sé náð yki möguleika aldraðra til að bæta kjör sín, einkum þeirra sem lægstar hafa tekjurnar. Hefðu rannsóknir sýnt fram á að vinna og virkni á efri árum stuðlaði að betri heilsu, drægi úr einangrun og hefði almennt mikið félagslegt gildi fyrir eldri borgara. Sé hér um málefnaleg rök að ræða, reglan almenn og geri ekki greinarmun á mönnum. Í reynd sé frítekjumark við þær aðstæður að ellilífeyrisþegi geti unnið fyrir 125.000 24 kr. á mánuði lágt. Það sé auk þess mjög breytilegt hvort fólk afli slíkra tekna að jafnaði eða í styttri tíma. Falli þessi regla vel að markmiðum þeirrar breytingar sem hafi orðið á ákvörðun ellilífeyris og heimilisuppbótar, þ. e. til að hvetja eldra fólk til atvinnuþátttöku. Hafi breytingin auk þess verið sprottin af kröfum hagsmunasamtaka eldri borgara eins og fram komií lögskýringargögnum.

Stefndu mótmæla einnig málatilbúnaði stefnanda um að ekki sé málefnalegt að gera greinarmun á réttarstöðu ellilífeyrisþega eftir því hvort eignir þeirra séu í formi lífeyrisréttinda í lífeyrissjóðum eða annars konar eignarréttinda, t. d. fasteigna, lausafjár, viðskiptabréfa, bankainnstæðna, sem séu jafn verðmæt og hafi sömu þýðingu fyrir möguleika rétthafans til að nýta sér þær til framfærslu. Eins og fyrr sé vikið að sé lagaskylda að greiða í lífeyrissjóði og komilífeyrissgreiðslur úr þeim til frádráttar ellilífeyri almannatrygginga. Því séekki ljóst hvað stefnandi eigi við með þessu. Þá séu tekjur af eignum skattskyldar og því frádráttarliður eins og fyrr segi. Útilokað sé að telja það brot á jafnræðisreglu þótt einhverjir eigi peninga á bankabók og hvenær þeir taki út af henni fé eða til hverra ráðstafana. Í lögum nr. 100/2007 og lögum nr. 99/2007 sé fjallað um frádrátt vegna tekna, þar á meðal tekjum af eignum, en eignirnar sjálfar hafi ekki áhrif á fjárhæð ellilífeyris. Enn vísi stefndu til þess að hér sé ekki unnt að festa hönd á tilteknum hópi manna eða þjóðfélagshópi sem til álita kæmi út frá jafnræðisreglum. Í þessu efni geri lög engan greinarmun á mönnum.

Stefndu segja að stefnandi leggi enn upp með þá málsástæðu, væntanlega tengda viðbótarfrítekjumarki, að einstaklingur sem njóti 125.000 kr. úr lífeyrissjóði skerðist um 45.000 kr. meðan einstaklingur með atvinnutekjur sömu fjárhæðar sæti ekki skerðingu. Þetta segja stefndu ekki geta verið rétt, heldur að ellilífeyrir þess sem sé með atvinnutekjur skerðist að sjálfsögðu vegna greiðslna úr lífeyrissjóði, og segja óskiljanlegt við hvað sé átt í þessu sambandi. Stefndu vísa auk þess til fyrri málsástæðna um jafnræðisreglu.

Stefndu mótmæla því sem fyrr segir að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu, á kvörðun ellilífeyris eftir gildandi lögum sé reistur á jafnræði og málefnalegum sjónarmiðum þar sem enginn greinarmunur sé gerður eftir mönnum í sambærilegri stöðu eða tilteknum hópum eða þjóðfélagshópum mismunað gagnvart öðrum. Þá sé ítrekað að málsástæður stefnanda í þessum efnum þar sem reifuð séu ýmis tilbúin dæmi styðji ekki kröfugerð stefnanda eins og fyrr sé lýst. Þótt hún yrði tekin til greina, með því að lögmæltur frádráttur greiðslna úr skyldubundum lífeyrissjóðum að tilteknum hundraðshluta umfram frítekjumark stríddi gegn stjórnarskrá, yrði ekki séð að hún upphæfi þá mismunun sem stefnandi telji vera í ljósi þeirra dæma sem tíunduð séu.

Stefndi kveður stefnanda hafa uppi málsástæður þar sem haldið sé áfram umfjöllun um greiðslur úr lífeyrissjóðum að því er virðist og hvernig fari um þær að skattalögum, sbr. einkum lög um tekjuskatt nr. 90/2003. Fyrr sénefnt að greiðslur úr lífeyrissjóði miði fremur en ellilífeyrir 25 að því að lífeyrisþegi sjái sér farborða, en slíkar greiðslur hafi á engan hátt verið skertar með lögum um almannatryggingar eða lögum um félagslega aðstoð, sé tekið mið af kröfugerð stefnanda í málinu. Málsástæður þessar séu því handan við kröfugerð stefnanda og henni óviðkomandi. Þá séu málsástæður um skattlagningu greiðslna úr lífeyrissjóði einnig málinu óviðkomandi. Sama sé að segja um skattlagningu eftir lögum nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Stefndu hafna því að unnt sé að leggja við frádrátt lífeyrisgreiðslna skattskyldu, hvort heldur séaf ellilífeyri eða lífeyri úr lífeyrissjóði. Skattar séu lagðir á eftir almennum efnislegum mælikvarða af öllum tekjum að meginreglu. Sé óraunhæft að tala um inngrip og leggja í því samhengi við skattskyldu þegar rætt séum hvaða tekjur eða hlutfall þeirra komi til frádráttar ellilífeyri. Þá sé ítrekað að vandséð séað um inngrip sé að ræða þegar fyrir liggi að ellilífeyrir stefnanda hafi hækkað með þeirri breytingu sem gildi tók árið 2017.

Stefndu segja að stefnandi hafi uppi málsástæður þar sem haldið sé áfram umfjöllun um greiðslur úr lífeyrissjóðum að því er virðist og hvernig fari um þær að skattalögum, sbr. einkum lög nr. 90/2003. Fyrr sé nefnt að greiðslur úr lífeyrissjóði miði fremur en ellilífeyrir að því að lífeyrisþegi sjái sér farborða, en slíkar greiðslur hafi á engan hátt verið skertar með lögum nr. 100/2007 eða lögum nr. 99/2007, sé tekið mið af kröfugerð stefnanda í málinu. Málsástæður þessar séu því handan við kröfugerð stefnanda og henni óviðkomandi. Þá séu málsástæður um skattlagningu greiðslna úr lífeyrissjóði einnig málinu óviðkomandi. Sama sé að segja um skattlagningu eftir lögum nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga.

Stefndu hafna því að unnt sé að leggja skattskyldu við frádrátt lífeyrisgreiðslna, hvort heldur sé af ellilífeyri eða lífeyri úr lífeyrissjóði, og segja að skattar séu lagðir á eftir almennum efnislegum mælikvarða af öllum tekjum að meginreglu. Sé óraunhæft að tala um inngrip og leggja í því samhengi við skattskyldu þegar rætt séum hvaða tekjur eða hlutfall þeirra komi til frádráttar ellilífeyri. Þá sé ítrekað að vandséð sé að um inngrip sé að ræða þegar fyrir liggi að ellilífeyrir stefnanda hafi hækkað með þeirri breytingu sem gildi tók árið 2017.

IV.

1.

Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefndu Tryggingastofnun ríkisins hafi á tímabilinu 1. mars 2017 til 1. apríl 2020 verið óheimilt að skerða ellilífeyri stefnanda samkvæmt lögum nr. 100/2007, um almannatryggingar, og heimilisuppbót samkvæmt lögum nr. 99/2007, um félagslega aðstoð, vegna greiðslna sem stefnandi naut á sama tímabili úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum. Í ljósi þeirra lagaákvæða sem gilda um skerðingu og þess að fjárhæðir ellilífeyris og heimilisuppbótar eru misháar verður að skýra kröfugerð stefnanda á þann veg að viðurkenningakrafan nái annars vegar til þess að óheimilt sé að skerða 26 ellilífeyri um 45% og hins vegar til þess að óheimilt sé að skerða heimilisuppbót 11,6% af greiðslum til stefnanda úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuðien ekki þannig að um sé að ræða samanlagða skerðingu á lífeyri stefnanda um 56,9% af sömu greiðslum.

Af málatilbúnaði stefnanda í málinu, lagabreytingum sem þar er vísað til sem og þeim upphafstíma sem dómkrafa stefnanda miðast við, verður ráðið að með dómkröfu sinni leitist stefnandi í raun réttri eftir því fá viðurkennt að breytingarsem gerðarv oru á 3. mgr. og 4. mgr.16. gr. laga nr. 100/2007, með setningu laga nr. 9/2017 hafi brotið gegn stjórnarskrárvörðum réttindum stefnanda. Ljóst er að með þeirri breytingu sem gerð var með lögum nr. 9/2017 var afnumin sú regla sem áður var í 3. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007, eins og þeim var breytt með lögum nr. 116/2016, að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum skertu ekki ellilífeyri og heimilisuppbót. Lög nr. 116/2016 tóku gildi 1. janúar 2017 en lög nr. 9/2017 tóku gildi 1. mars 2017.

Eins og áður greinir byggir stefnandi á því að með þessari ákvörðun löggjafans sé í fyrsta lagi gengið lengra í þá átt að skerða eignarréttindi hennar en samrýmst getur 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu. Þá sé með þessari lagabreytingu brotið gegn stjórnskipulegri meðalhófsreglu. Í öðru lagi sé gengið lengra í þá átt að mismuna ellilífeyrisþegum með tilliti til aðildar þeirra að lífeyrissjóðum og þátttöku á vinnumarkaði en samrýmst geti ákvæðum 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. 1. fyrrnefnds viðauka við sáttmálann.

Að því er varðar sjónarmið stefndu um að álitamál sé hver yrðu réttaráhrif dóms um kröfu stefnanda og að skoða verði frávísun málsins þá er það sem kunnugt er eitt þeirra skilyrða sem sett eru fyrir því að dómstóll leysi úr sakarefni sem aðila greinir á umað það skipti stefnendur máli að lögum að fá dóm þess efnis sem krafist er. Úrlausn sakarefnisins verður því að hafa raunhæft gildi fyrir réttarstöðu aðila til þess að dómur geti fjallað um það.

Þessi regla hefur almennt verið orðuð á þá leið að stefnandi máls verði að hafa lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfur sínar. Á grundvelli reglunnar er gerð sú krafa að þeir hagsmunir sem málsaðilar telja sig hafa af úrlausn máls séu bæði lögverndaðir og sérstakir, auk þess sem þeir verða að tengjast sakarefninu. Er þá jafnframt gert ráð fyrir að þessi atriði séu metin með heildstæðum hætti hverju sinni og þá með hliðsjón af eðli hagsmunanna sem um ræðir, málatilbúnaði aðila og sakarefninu að öðru leyti.

Í ljósi ákvæðis 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, um að öllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli og þess hlutverks dómstóla að skera úr um embættistakmörk yfirvalda, sbr. 60. gr. stjórnarskrárinnar, verður al menntað gæta varfærni við að vísa málum frá á þeim grunni að stefnendur skorti lögvarða 27 hagsmuni. Þannig beri að jafnaði ekki að vísa frá málum vegna skorts á lögvörðum hagsmunum nema augljóst sé að það hafi ekki raunhæft gildi fyrir lögverndaða hagsmuni stefnenda að fá leyst úr sakarefninu.

Af málatilbúnaði stefnanda er ekki annað að sjá en að dómkrafa stefnanda stefnanda miði í reynd að því marki að fá viðurkennt að stefndu sé óheimilt að beita núgildandi reglum laga nr. 100/2007 um áhrif greiðsla úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum þannig að þær skerði ellilífeyri og heimilisuppbót stefnanda. Með vísan til þess hvernig stefnandi hefur afmarkað sakarefni málsins og í ljósi málatilbúnaðar hans að öðru leyti þykir ekki ástæða til að vísa þessu máli frá af sjálfsdáðum.

2.

Að því er snertir þann hluta málatilbúnaðar stefnanda að Alþingi hafi með setningu laga nr. 9/2017 skert eignarréttindi hennar sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu þá eru röksemdir stefnanda að þessu leyti tvíþættar. Annars vegar hafi verið skertur réttur stefnanda til ellilífeyris og heimilisuppbótar sem hún öðlaðist á grundvelli laga nr. 100/2007 og laga nr. 99/2007 [...] 2014 þegar hún varð 67 ára eftir að hafa búið á Íslandi í a. m. k. þrjú almanaksár frá 16 ára aldri. Hins vegar hafi verið skert lífeyrisréttindi sem stefnandi aflaði sér með iðgjaldagreiðslum í skyldubundna atvinnutengda lífeyrissjóði á árunum 1970- 2014.

Ef vikið er fyrst að þeim málsástæðum stefnanda sem lúta að skerðingu á greiðslum til hennar sem inntar eru af hendi á grundvelli laga nr. 100/2007 þá hefur í dómaframkvæmd Hæstaréttar ekki verið tekin afstaða til þess hvort lífeyrisréttindi sem fjármögnuð voru skattfé og án þess að gagngjald lífeyrisþega hafi áhrif á réttindin falli undir vernd 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í ljósi ágreiningsefna málsins og hvernig málatilbúnaði aðila er háttað verður hins vegar við túlkun 72. gr. jafnframt að líta til þess hvernig Mannréttindadómstóll Evrópu hefur túlkað ákvæði 1. mgr. 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. dóm Hæstaréttar frá 24. maí 2017 í máli nr. 391/2016.

Í dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins var um langt skeið gerður greinarmunur á lífeyrisréttindum eftir því hvort þau væru til komin vegna eigin framlaga einstaklinga eða vinnuveitanda eða hvort þau hefðu orðið til á grundvelli fyrirmæla í lögum og fjármögnuð með skattfé úr sameiginlegum sjóðum hins opinbera. Féllu þá þau fyrrnefndu almennt undir 1. gr. samningsviðaukans en þau síðarnefndu ekki.

Á síðastliðnum árum hefur þó verið vikið frá þessari dómaframkvæmd. Hefur dómstóllinn þá litið til þess að í flestum aðildarríkjum sáttmálans séu til staðar mismunandi tegundir lífeyrisréttinda úr almannatryggingum sem einstaklingar eigi tilkall til að landslögum. Þessar 28 greiðslur séu aftur á móti fjármagnaðar með ólíkum hætti. Þannig séu sumar greiðslurnar háðar því hvort einstaklingur hafi greitt framlög í tiltekna sjóði en aðrar séu fjármagnaðar með skattfé og bundnar við það hvort einstaklingur uppfylli skilyrði laga til að fá greiðslur. Í ljósi þess hversu ólíkt fjármögnun lífeyrisréttinda er farið og hversu margbreytilegt samspil þeirra er við önnur réttindi í flestum velferðarkerfum hefur Mannréttindadómstóllinn lagt til grundvallar að það séekki lengur réttlætanlegt að einungis greiðslur sem fjármagnaðar eru með einhvers konar framlögum lífeyrisþega falli undir 1. gr. samningsviðauka nr. 1. Hefur dómsstóllinn þá meðal annars bent á að ef lífeyrisréttindi fjármögnuð af skattfé væru felld utan gildissviðs 1. gr. samningsviðaukans væri litið fram hjá því að lífeyrisþegar í slíkum lífeyriskerfum hafa margir hverjir sjálfir lagt ýmislegt af mörkum til að fjármagna þessi réttindi með greiðslu skatta.

Í dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins hefur auk þess verið vísað til þess að íhverju nútíma lýðræðisríki væri fjöldi fólks sem þyrfti annaðhvort hluta úr eða alla ævi sína að reiða lífsafkomu sína á greiðslur almannatrygginga. Í fjölmörgum réttarkerfum væri gengið út frá því að einstaklingar í slíkum aðstæðum þyrftu að búa við ákveðna vissu og öryggi og ættu því rétt að lögum til ákveðins lífeyris ef þeir uppfylltu tiltekin skilyrði. Hefur dómstóllinn því talið að þegar kveðið væri á um það innlendri löggjöf að einstaklingur ætti lögvarinn rétt til lífeyris þá væru hagsmunir hans af greiðslu slíks lífeyris svo mikilvægir að þeir féllu undir ákvæði 1. gr. 1. samningsviðaukans (sjá um framangreint dóma dómstólsins frá 12. apríl 2006 í málum nr. 65731/01 og 65900/01 Stec o. fl. gegn Bretlandi, 47. til 56. mgr., frá 18. febrúar 2009 í máli 55707/00 A-x-x gegn Lettlandi, 77. mgr., og frá 15. september 2009 í máli 10373/05 M-x-x gegn Póllandi, 39. mgr.).

Aðildarríkjum Mann réttinda sáttmálans eru þó ekki með 1. gr. fyrsta samningsviðaukans settar neinar skorður við því að ákveða hvort þau komi á fót eða viðhaldi lífeyriskerfi eða hvaða fjárhæðir eru greiddar út til lífeyrisþega samkvæmt slíku kerfi( sjá meðal annarstil hliðsjónar dóma Mannréttindadómstólsins í málum frá 26. júní 2014 í málum nr. 68385/10 og 71378/10 S-x-x I-x-x gegn Úkraínu, og frá 8. október 2019 í máli nr.53068/08 F-x-x gegn Rússlandi, 66. mgr.). Ef á annað borð er í gildi löggjöf í aðildarríki þar sem kveðið er á um rétt til greiðslu lífeyris, þá falla lífeyrishagsmunir þeirra einstaklinga sem uppfylla skilyrði löggjafarinnar þó undir 1. gr. 1. viðaukans, óháð því hvort rétturinn stofnast á grundvelli einstaklingsbundinna framlaga, sbr. dóm Mannréttindadómstólsins í máli S-x-x o. fl, sem áður er vitnað til, 54. mgr. og dóm yfirdeildar dómstólsins frá 16. mars 2010 í máli nr. 42184/05 C-x-x o. flgegn Bretlandi, 64. mgr.

Í samræmi við það sem að framan er rakið telur dómurinn að leggja verði til grundvallar að réttur stefnanda til ellilífeyris samkvæmt lögum nr. 100/2007 og til heimilisuppbótar samkvæmt lögu nr. 99/2007 njóti stjórnskipulegrar verndar 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, eins og það ákvæði verður skýrt með hliðsjón af ákvæði 1. mgr. 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við 29 mannréttindasáttmála Evrópu og túlkun Mannréttindadómstólsins á því ákvæði, sbr. dóm Hæstaréttar ímáli 391/2016, sem áður er vitnað er til.

Þótt einstaklingur njóti réttinda til lífeyris samkvæmt lögbundnu kerfi almannatrygginga sem ríkið hefur stofnað til þá þýðir það hins vegar ekki að aðildarríkjum Mann réttinda sáttmálanssé á grundvelli 1. mgr. 1. gr. samningsviðaukans fyrirmunað að breyta skilyrðum sem gilda um rétt til lífeyris eða breyta fjárhæðum lífeyris, sbr. ákvörðun dómstólsins frá 10. apríl 2012 í máli nr. 26252/08 R-x-x gegn Bretlandi, 17. mgr., og fyrrnefndan dóm yfirdeildar dómstólsins í máli C-x-x o. fl. gegn Bretlandi, 8 5. til 89. mgr.

Ef aðildarríki lækkar hins vegar lífeyrisgreiðslur eða hættir þeim á grundvelli breytinga í löggjöf þá telst slík breyting að jafnaði fela í sér íhlutun í eignarréttindi lífeyrisþega samkvæmt 1. gr. fyrsta samningsviðaukans, sbr. dóm yfirdeildar Mannréttindadómstólsins frá 13. desember 2016 í máli nr. 53080/13 B-x-x N-x-x gegn Ungverjalandi, 86. mgr. Til þess að slík íhlutun sé heimil á grundvelli 1. gr. þá þarf hún vera nauðsynleg og réttlætanleg í þágu hagsmuna almennings í samræmi við ákvæði 2. mgr. 1. gr. (sjá hér meðal annars dóma Mannréttindadómstólsins frá 12. október 2004 í málum nr. 60669/00 K-kk-nf Á-kk-nf gegn Íslandi, 39. – 40. mgr., M-x-x gegn Póllandi, sem áður er vitnað til, og frá 14. júní 2016 í máli P-x-x gegn Kýpur, 59. mgr., sem og þá dóma sem þar er vitnað til.

Það kemur þó ekki í veg fyrir að aðildarríkin geti í vissum aðstæðum lækkað lífeyrisgreiðslur, svo framarlega sem gætt er meðalhófs, sbr. einnig óskráða meðalhófsreglu íslenskrar stjórnskipunar sem vitnað er til í dómum Hæstaréttar frá 10. apríl 2014 í máli nr. 726/2013 og fyrrnefndum dómi í máli 391/2016. Þegar metið er hvort gætt hafi verið meðalhófs við lækkun lífeyris í framkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hefur verið litið til nokkurra atriða, meðal annars hvert sé markmið lækkunarinnar, hvort stjórnvöld hafi leitast við að takmarka skerðinguna og hvort lífeyrisþegi hafi áfram fengið lífeyrisgreiðslur. Í því sambandi er einkum horft til þess að hvort sú breyting sem um er að ræða hafi lagt óhóflegar byrðar á lífeyrisþega og raskað sjálfum grundvelli lífeyrisréttinda hans (sjá hér dóma dómstólsins frá 31. maí 2011 í málum nr. 46286/09, 52851/08, 53727/08, 54486/08 og 56001/08 Maggio o. fl gegn Ítalíu og frá 25. október 2011 í málum 2033/04, 19125/04, 19475/04, 19490/04, 19495/04, 19497/04, 24729/04, 171/05 and 2041/05 V-x-x o. fl. gegn Bulgaríu, 91. og 97. mgr.).

Ef um er að ræða lækkun á lífeyri sem dómstóllinn telur í senn málefnalega og hóflega þá felur slík breyting ekki í sér brot á ákvæði 1. gr. fyrsta samningsviðaukans. Þó verður að leggja áherslu á það að mat dómstólsins einskorðast ekki við það hversu háum fjárhæðum eða miklu hlutfalli skerðingarnar nema. Þvert á móti er fremur horft til atvika hvers máls fyrir sig og þá einnig í samhengi við hvort skerðingin feli í sér einhvers konar mismunun gagnvart lífeyrisþega, sbr. dóm dómstólsins í máli K-kk-ef Á-kk-ef, sem áður er vitnað til, 43. mgr., ákvörðun dómstólsins 30 frá 1. september 2015 í máli nr.13341/14 D-x-x S-x-x C-x-x R-x-x gegn Portúgal, 42. mgr. sem og dóm yfirdeildarinnar í máli B-x-x N-x-x gegn Ungverjalandi sem áður er vitnað til, 117. mgr.)

Í þessu máli þarf að leysa úr því hvort sú breyting sem gerð var á ákvæðum 3. mgr. og 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 með lögum nr. 9/2017 og fólst í því að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum skyldu skerða ellilífeyri um 45% og heimilsuppbót um 11,6% af greiðslum til lífeyrisþega úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði, sbr. 2. málslið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007, fari í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar, stjórnskipulega meðalhófsreglu sem og meðalhófsreglu 1. mgr. 1. gr. samningsviðauka nr. 1.

Þegar lagt er heildstætt mat á aðstæður stefnanda og hvaða áhrif lagabreytingin hafði á lífeyrisgreiðslur til hennar verður að hafa í huga aðí málinu nýtur við takmarkaðra gagna um þessi áhrifá hagi hennar. Þannig liggja engar heildarupplýsingar fyrir um tekjur stefnanda og greiðslur Tryggingastofnunar til hennar, t. d. í formi skattframtals, á tímabilinu 1. janúar 2019 og til 1. apríl 2020 en viðurkenningarkrafa hennar nær til þess tímabils. Stefnandi hefur þó lagt fram yfirlit frá Greiðslustofu lífeyrissjóða fyrir tímabilið 1. maí 2019 til 1. apríl 2020 en samkvæmt því fékk hún greiddar 57.141 kr. frá lífeyrissjóðum á því tímabili.

Í skattframtölum stefnanda sem fyrir liggja í málinu kemur þó fram að hún hafi fengið 2.277.239 kr. í greiðslur frá stefnda Tryggingastofnun árið 2017 en samtals 2.270.619 krónur í greiðslur frá almennum lífeyrissjóðum. Árið 2018 fékk stefnandi 2.458.397 kr. í greiðslur frá Tryggingastofnun en samtals 2.320.974 kr. frá almennum lífeyrissjóðum. Árið 2019 fékk stefnandi síðan greiddar 2.576.851 kr. frá Tryggingastofnun en 2.395.482 úr almennum lífeyrissjóðum.

Af þessum gögnum verður ráðið að greiðslur til stefnanda frá Tryggingastofnun hafi eftir gildistöku laga nr. 9/2017 og innleiðingu ákvæða 3. og 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 í núverandi myndi að mestu leyti farið hækkandi, þrátt fyrir að auknar greiðslur til hennar úr almennum lífeyrissjóðum. Þau áhrif eru í samræmi við þau markmið sem lýst er í athugasemdum frumvarps sem varð að lögum nr. 116/2016 um að auka réttindi ellilífeyrisþega.

Við mat á áhrifum þeirra breytinga sem gerðar voru á 3. mgr. og 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 og tóku gildi 1. mars 2017 verður einnig að hafa í huga að ákvæðum laga nr. 100/2007 um greiðslu ellilífeyris og ákvæðum laga nr. 99/2007 um greiðslu heimilisuppbótar er í eðli sínu einungis ætlað að tryggja öldruðum ákveðna lágmarksframfærslu við upphaf lögbundins eftirlaunaaldurs. Greiðsla ellilífeyris á grundvelli laga nr. 100/2007 og heimilisuppbótar á grundvelli laga nr. 99/2007 þjónar þannig öðrum markmiðum en ákvæði laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sem ætlað er að tryggja sjóðfélögum í lífeyrissjóðum ákveðin réttindi í hlutfalli við framlög þeirra í lífeyrissjóð og þar með að vissu marki lífskjör í samræmi við tekjur þeirra á vinnumarkaði. Að virtum öllum þessum atriðum sem og því að lækkun 31 ellilífeyris á grundvelli 4. mgr. 16. gr. laga nr. 100/2007 og heimilisuppbótar á grundvelli laga nr. 99/2007 eru til komin vegna þess að lífeyrisþegi hefur tekjur annars staðar frá telur dómurinn ekki efni til að fallast á að regla 4. mgr. 16. gr. laganna um að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, sbr. einnig 2. málslið 1. mgr. 23. gr., hafi slík áhrif á útreikning ellilífeyris og heimilisuppbótar stefnanda að það fari í bága við ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem og stjórnskipulega meðalhófsreglu og ákvæði 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu.

3.

Stefnandi byggir einnig á því í málinu að regla 4. mgr. 16. gr. núgildandi laga nr. 100/2007 um áhrif greiðslna úr lífeyrissjóðum skerði þau lífeyrisréttindi sem hún aflaði sér með iðgjaldagreiðslum í skyldubundna atvinnutengda lífeyrissjóði á árunum 1970- 2014. Stefnandi segist því hafa haft og hafi enn mjög sterkar einstaklingsbundnar réttmætar væntingar til þess að fá notið þeirra réttinda sem hún aflaði sér með framlögum sínum í lífeyrissjóði á árabilinu 1970-2014 án þess að þessi réttindi komi til frádráttar réttindum hennar innan almannatryggingakerfisins.

Dómurinn getur ekki fallist á með stefnanda að reglur laga nr. 100/2007 um áhrif greiðslna úr skyldu bundnum atvinnutengdum lífeyrissjóði á útreikning ellilífeyris samkvæmt lögum nr. 100/2007 hafi í för með sér að þau eignarréttindi sem felast í lífeyrisréttindum stefnanda í almennum lífeyrissjóðum séu þar með skert. Þá verður heldur ekki talið að stefnandi hafi á grundvelli samkomulags aðila vinnumarkaðarins árið 1969, og eftir atvikum síðari breytinga sem byggðust á því samkomulagi, eignast réttmætar og lögverndaðar væntingar til þess að ekki yrði hróflað við fyrirkomulagi almannatrygginga um áhrif lífeyrisgreiðslna 40 árum frá því að upphaflegt samkomulag var gert. Verður því að hafna málsástæðum stefnanda að því marki sem þær byggjast á því að réttindi hennar úr almennum lífeyrissjóðum hafi verið skert.

4.

Stefnandi telur einnig að sú skerðing á eignarréttindum stefnanda sem fólgin er í og framkvæmd sé á grundvelli ákvæða 16., 17. og 23. gr. laga nr. 100/2007 og 2. mgr. 8. gr. laga nr. 99/2007 feli einnig í sér greinarmun með tilliti til eignarréttar á grundvelli stöðu í bága við ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka sáttmálans. Skerðingin bitni ekki á öllum ellilífeyrisþegum heldur einungis á þeim lífeyrisþegum sem njóti tekna af eignum sínum eða atvinnu. Þá sé hún ekki framkvæmd með sama hætti gagnvart öllum ellilífeyrisþegum sem eiga eignarréttindi sem þeir hafi tekjur af heldur eru réttindi þeirra ellilífeyrisþega sem hafa tekjur af eignum sínum í samtryggðum lífeyrissjóðum skert meira en réttindi annarra lífeyrisþega sem hafi sams konar tekjur af eignum sínum og réttindi ellilífeyrisþega sem hafi atvinnutekjur.

32

Í þessu sambandi vísar stefnandi til þess að réttindi stefnanda skerðist sem áður greini um 45% og 11,6% af greiðslum sem stefnandi njóti úr lífeyrissjóðum sínum umfram 25.000 kr. á mánuði. Nyti stefnandi samsvarandi atvinnutekna myndu þær hins vegar skerðast minna, eða um 45% og 11,6% umfram 125.000 kr. á mánuði. Stefnandi bendir jafnframt á að ef réttindi hennarí lífeyrissjóðum væru í formi lágmarkstryggingaverndar í séreign eða viðbótartryggingaverndar kæmi ekki til neinnar skerðingar á réttindum hennar. Sömu sögu sé að segja ef stefnandi ætti eignir sínar í annars konar sjóðum eða á öðru formi.

Stefnandi telur að aðild að lífeyrissjóði og eignarhald réttinda í slíkum sjóði sé ótvírætt staða í skilningi framangreindra ákvæða 65. gr. stjórnarskrárinnar og Mannréttindasáttmála Evrópu. Þá sé ótvírætt að ákvæði 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 feli í sér greinarmun á grundvelli slíkrar stöðu enda sé þar berum orðum gerður greinarmunur á réttarstöðu einstaklinga eftir því hvort hann eigi eignir í lífeyrissjóði eða ekki. Einstaklingur sem eigi ekki eignir njóti betri réttar samkvæmt lögunum en einstaklingur sem á eignir af þessu tagi. Til að uppfylla skilyrði 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu þurfi þessi greinarmunur því að vera málefnalegur og þess eðlis að með honum sé ekki gengið lengra en nauðsyn ber til.

Stefnandi telur þessum skilyrðum alls ekki fullnægt í málinu. Í fyrsta lagi sé ekki málefnalegt af hálfu löggjafans að gera greinarmun á réttarstöðu einstaklinga samkvæmt lögumnr. 100/2007 og 99/2007 með tilliti til þess hvort þeir hafa greitt iðgjöld í lífeyrissjóð í ljósi forsögu lífeyrissjóðakerfisins. Í öðru lagi sé ekki málefnalegt að gera enn frekari greinarmun á réttarstöðu einstaklinga sem greitt hafi iðgjöld í lífeyrissjóð eftir því hvort þessum iðgjöldum hafi verið ráðstafað til lágmarkstryggingaverndar í sameign eða til slíkrar verndar í séreign eða viðbótartryggingaverndar líkt og gert er með ákvæðum laga nr. 100/2007 og 99/2007. Slíkt er að mati stefnanda ómálefnalegt og það feli í sér mismunun á grundvelli sjóðsaðildar og efnahagslegrar stöðu iðgjaldagreiðenda sem bitni á efnaminni iðgjaldagreiðendum sem ekki hafi átt kost á því að ráðstafa iðgjöldum sínum til séreignar og viðbótartryggingaverndar í sama mæli og efnameiri iðgjaldagreiðendur.

Í þriðja lagi sé ekki málefnalegt af hálfu löggjafans að gera greinarmun á réttarstöðu einstaklinga samkvæmt lögumnr. 100/2007 og 99/2007 með tilliti til þess hvort eignir þeirra séu í formi lífeyrisréttinda í lífeyrissjóðum eða annars konar eignarréttinda sem séu jafn verðmæt og hafi sömu þýðingu fyrir möguleika rétthafans til að nýta þær sér til framfærslu. Þannig sé ekki málefnalegt af hálfu löggjafans að lækka ellilífeyri einstaklings sem á eignir í formi lífeyrisréttinda í lífeyrissjóði án þess aðlækka lífeyri einstaklings í sömu stöðu sem á eignir sínar í formi fasteigna, lausafjár, viðskiptabréfa, bankainnstæðna o. s. frv.

Í fjórða lagi sé ekki málefnalegt af hálfu löggjafans að gera greinarmun á réttarstöðu einstaklinga samkvæmt lögum nr. 100/2007 og 99/2007 með tilliti til þess hvort þeir hafi heilsu 33 og þrek til að afla sér atvinnutekna. Þannig sé ekki málefnalegt af hálfu löggjafans að lækka ellilífeyri einstaklings sem njóti greiðslna úr lífeyrissjóði meira en einstaklings sem njóti jafn hárra greiðslna í formi atvinnutekna. Skattaleg meðferð slíkra greiðslna sé að öllu leyti hin sama við útgreiðslu. Hins vegar skerði greiðslur úr lífeyrissjóði ellilífeyri og heimilisuppbót um 45% og 11,6% umfram 25.000 krónur á mánuði á meðan greiðslur í formi atvinnutekna skerði ellilífeyri um 45% og 11,6% umfram 100.000 krónur á mánuði. Einstaklingur sem njóti 125.000 króna úr lífeyrissjóði á mánuði skerðist því um 45.000 krónur á meðan einstaklingur sem njóti samsvarandi greiðslna í formi atvinnutekna skerðist um 0 krónur. Engin málefnaleg ástæða standi til þess að gera greinarmun á réttarstöðu þessara einstaklinga eins og gert sé af hálfu stefndu.

Í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um þá skyldu löggjafans að tryggja öllum sem þess þurfa rétt til aðstoðar, meðal annars vegna elli. Þetta ákvæði hefur verið skýrt svo að skylt sé að lögum að tryggja rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti lágmarks framfærslu eftir fyrirfram gefnu skipulagi sem ákveðið sé á málefnalegan hátt, sbr. dóma Hæstaréttar 19. desember 2000 í máli nr. 125/2000 og 13. júní 2013 í máli nr. 61/2013. Alþingi hafi þá vald um það hvernig því skipulagi skuli háttað en í því sambandi fari Alþingi einnig með fjárstjórnarvaldið samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir fyrirum að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum, sbr. dóm Hæstaréttar frá 15. nóvember 2018 í máli nr. 795/2017. Þannig er það verkefni löggjafans að ákveða hvernig háttað skuli þeirri opinberu aðstoð sem fólki er látin í té vegna elli og hefur hann sinnt þeirri skyldu sinni meðal annars með setningu laga nr. 100/2007, eins og rakið er hér að framan Samkvæmt III. kafla laga nr. 100/2007 og lögum nr. 99/2007 hefur löggjafinn tekið afstöðu til þess hvaða greiðslur komi til úr ríkissjóði vegna elliog eins hvaða skerðingum þær sæti vegna tekna lífeyrisþega annars staðar frá. Ljóst er að lögin byggja á mati á þörf einstaklinga fyrir aðstoð og er löggjafanum heimilt að skerða hana. Svigrúmi löggjafans í þessu efni eru sett þau takmörk að dómstólar eru bærir til að meta hvort lagasetning um þau málefni samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar og þar með hvort skerðing á bótarétti sem einstaklingur hefur notið samkvæmt lögum sé í samræmi við á lögmætum sjónarmið á borð við jafnræði, sjá hér til hliðsjónar fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 795/2017.

Dómurinn getur ekki fallist á með stefnanda að sá greinarmunur sem er gerður á greiðslum úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum og öðrum greiðslum sem stefnandi notar til samanburðar byggist á ómálefnalegum sjónarmiðum sem séu andstæð jafnræðisreglu stjórnarskrár eða, eftir atvikum, 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. fyrsta viðauka sáttmálans. Þótt skoðanir geti vissulega verið skiptar um fyrirkomulag og réttmæti þeirra skerðinga sem viðhafðar eru á útreikningi ellilífeyris og heimilisuppbótar á grundvelli 16. gr. laga nr. 100/2007 er einsýnt að þær ganga jafnt yfir alla sem þiggja lífeyrisgreiðslur úr atvinnutengdum sjóðum.

34

Af athugasemdum með ákvæðum laga nr. 100/2007 og 99/2007, eins og þeim var breytt með ákvæðum laga nr. 116/2016 og nr. 9/2017, verður jafnframt ráðið að lögin hafi meðal annars haft það markmið að samræma bætur almannatrygginga og greiðslur lífeyrissjóða þannig að tryggð sé lágmarksframfærsla þeirra sem eiga lítil eða engin réttindi í lífeyrissjóðum vegna lítillar þátttöku á vinnumarkaði. Í ljósi þess markmiðs laganna að sem flestir aldraðir framfleyti sér sjálfir með tekjum sínum, einkum úr lífeyrissjóðum eða af atvinnu og þeir sem geta það ekki fái greiddar bætur frá almannatryggingum í samræmi við lögbundin réttindi fær dómurinn ekki séð að það sé ómálefnalegt að greiðslur úr skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum hafi önnur og meiri áhrif á greiðslu lágmarksframfærslu en sparnaður lífeyrisþega, hvort sem hann er í formi séreignarsparnaðar eða annarri mynd. Þá fær dómurinn heldur ekki séð að það sé ómálefnalegt að hafa viðhafa aðra reglu í lögum um tekjur af atvinnu, enda er sérstaklega tiltekið í athugasemdum við ákvæði laganna það markmið þeirra að stuðla að sveigjanlegri starfslokum og gera þeim sem komnir eru á lífeyrisaldur að minnka smám saman við sig vinnu.

Samkvæmt því sem að framan er rakið er öllum málsástæðum stefnanda hafnað. Eru stefndu Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkið því sýknuð af kröfum stefnanda í máli þessu.

Eftir atvikum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi í málinu nýtur gjafsóknar og greiðist því allur málskostnaður hennar úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna hennar D-kk-ef I. Á-kk-ef og F-kk-ef Á-kk-ef, sem telst hæfilega ákveðin 500.000 krónur til hvors um sig. Við ákvörðun þeirrar fjárhæðar hefur dómurinn litið til þess að tvö önnur sambærileg mál hafa verið flutt samhliða þessu máli.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm en við uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð :

Stefndu Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkið eru sýknuð af kröfum stefnanda, B, í máli þessu. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna hennar, D-kk-ef I. Á-kk-ef og F-kk-ef Á-kk-ef, 500.000 krónur til hvors um sig.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf