E-4049/2005

Mál þetta, sem dómtekið var 27. mars sl. að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað með stefnu birtri 30. maí 2005 af A, á hendur B.

Dómkröfur stefnanda eru þær að slitið verði samkomulagi hennar og stefnda um sameiginlega forsjá yfir börnunum D, kt. 000000-0000, E, kt. 000000-0000, og F, kt. 000000-0000, og að henni verði falin forsjá þeirra til 18 ára aldurs. Einnig er þess krafist að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar þess foreldris sem ekki fær forsjá barnanna samkvæmt nánari lýsingu í stefnu. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að viðbættu 24,5% álagi vegna virðisaukaskatts samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnanda var veitt gjafsókn 28. júní 2005.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnda var veitt gjafsókn til að taka til varna í málinu og gagnstefna með gjafsóknarleyfi 16. október 2006.

Stefndi höfðaði gagnsök 1. desember 2005 með gagnstefnu 30. nóvember s.á. þar sem hann krefst þess að slitið verði samkomulagi hans og gagnstefndu um sameiginlega forsjá yfir börnum þeirra og að honum verði falin forsjá barnanna til 18 ára aldurs. Einnig krefst hann þess að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar þess foreldris sem ekki fær forsjá barnanna Þá krefst gagnstefnandi málskostnaðar eins og í aðalsök.

Í gagnsök krefst gagnstefnda þess að kröfum gagnstefnanda um forsjá barnanna verði hafnað og að gagnstefndu verði falin forsjá þeirra til 18 ára aldurs. Einnig að inntak umgengnisréttar barnanna og þess foreldris, sem ekki fær forsjá þeirra, verði ákveðið með dómi. Krafist er málskostnaðar eins og í aðalsök.

Í þinghaldi 1. desember 2005 lagði stefnandi fram matsbeiðni en matsgerð 21. júní 2006 var lögð fram í málinu 29. júní s.á. Í þinghaldi 20. september s.á. varð samkomulag um að dómari leitaði sátta í málinu og fóru sáttatilraunir fram 9. nóvember s.á. Ákveðið var að halda þeim áfram utan réttar en í þinghaldi 15. janúar 2007 kom í ljós að þær voru árangurslausar.

Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni

Málsaðilar kynntust í janúar 1996 og gengu í hjónaband --- 1998. Þau eignuðust dóttur --- 1997, son --- 2000 og annan son --- 2002. Stefnandi átti tvö börn í fyrra hjónabandi, dóttur, fædda ---, og son, fæddan ---, sem nú er látinn.

Í lok árs 1997 fluttu málsaðilar til L en stefndi starfaði þar hjá C. Stefndi fékk vinnu á Íslandi á árinu 2002 og dvaldi þá hér á landi og í L en stefnandi bjó þar áfram með börnin. Stefnandi sótti um skilnað að borði og sæng á Íslandi í --- 2003. Málsaðilum var veitt leyfi til skilnaðar að borði og sæng --- sama ár en lögskilnaðarleyfi --- 2004.

Stefndi fór með börnin til Íslands --- 2003 án samráðs við stefnanda. Stefnandi krafðist þess með aðfararbeiðni 13. maí s.á. að börnin yrðu tekin úr umráðum stefnda með beinni aðfarargerð og afhent henni. Því máli lauk með því að það var fellt niður 3. nóvember s.á. en málsaðilar náðu samkomulagi um forsjá barnanna. Í samningi málsaðila um skilnaðarkjör 30. júní s.á. segir að málsaðilar skyldu fara sameiginlega með forsjá allra barnanna en dvalarstaður þeirra og lögheimili skyldi vera hjá móður.

Stefnandi telur fyrirkomulagið um sameiginlega forsjá ekki hafa reynst vel og ekki komi til greina af hennar hálfu að halda því áfram. Hún hafi af þeim sökum höfðað málið í þeim tilgangi að koma því til leiðar að forsjá barnanna verði eingöngu í hennar höndum.

Báðir málsaðilar telja börnunum fyrir bestu að hvor þeirra fari sjálfur með forsjá barnanna en ekki gagnaðili. Stefnandi vísar til þess að stefndi hafi ekki skilning á því hvernig haga þurfi umönnun barnanna, en þau búi við erfiðleika vegna seinkaðs málþroska og hegðunar- og samskiptavandamála. Stefndi geti því hvorki annast þau né sinnt brýnum þörfum þeirra. Stefndi vísar til vangetu stefnanda við að annast börnin og telur þau miklu betur komin hjá sér og sambýliskonu sinni en stefnanda. Ekki er ágreiningur um að ákveða þurfi með dómi umgengni barnanna og þess foreldris sem ekki fær forsjá þeirra.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að í lok árs 2002 hafi farið að bera á miklum erfiðleikum í hjónabandi málsaðila. Í apríl 2003 hafi stefnandi verið stödd á Íslandi og hafi hún þá leitað þá til sýslumannsins í Reykjavík og óskað eftir skilnaði að borði og sæng.

Hinn 22. apríl sama ár, þegar yngsta barnið hafi ekki verið nema rétt 10 mánaða gamalt og enn á brjósti um nætur, hafi stefndi farið með börnin án vitundar stefnanda til Íslands. Í ljós hafi komið að mikið af eigum stefnda, sem hefðu verið til staðar í húsinu, voru horfnar. Stefnandi hafi því strax flogið til Íslands til að hafa uppi á börnunum en stefndi hafi haldið þeim frá henni í fimm vikur. Stefnandi hafi í framhaldi leitað sér aðstoðar lögmanns til að gera kröfu um afhendingu barnanna, en því máli hafi lokið með því að stefnandi hafi flutt heim til Íslands og aðilar gert með sér tímabundinn umgengnissamning 27. maí 2003. Stefnandi hafi farið aftur út til L í byrjun maí 2003 til að ganga frá eignum málsaðila, en þær hafi flestar verið seldar á uppboði vegna skulda sem stefndi hefði stofnað til.

Málsaðilar hafi fengið leyfi til skilnaðar að borði og sæng --- 2003, en samningur þeirra um skilnaðarkjör sé dagsettur --- s.á. Í samningnum sé kveðið á um að aðilar skuli hafa sameiginlegt forræði yfir börnum sínum og að stefndi greiði stefnanda einfalt meðlag með þeim. Þá sé kveðið á um að stefndi hafi umgengni við börnin aðra hverja helgi frá föstudegi til mánudagsmorguns, sex vikur að sumri og aðra hverja stórhátíð. Leyfisbréf til lögskilnaðar hafi verið gefið út af sýslumanninum í Reykjavík --- 2004.

Stefnandi vísi til þess að dóttir málsaðila hafi átt við alvarlega málhömlun að stríða. Áhyggjur af seinkuðum málþroska hennar hafi vaknað þegar leikskólaganga hennar hófst. Hún hafi farið í athugun hjá Ráðgjafar- og sálfræðideild Leikskóla Reykjavíkur sumarið 2003. Í greindarprófum þar hafi komið fram mikill munur á verklegri og mállegri getu og að stúlkan væri með alvarlega málhömlun. Barnalæknir hafi óskað eftir athugun á stúlkunni á Barna- og unglingageðdeild Landspítalans sem hafi farið fram á árinu 2004. Stúlkan hafi fengið lyf vegna ofvirkni og athyglisbrests sem hafi gefið góða raun. Erfiðleikar í félagslegum samskiptum hafi hins vegar verið áberandi og barnið sýnt einkenni á einhverfurófi. Hafi henni í framhaldinu verið vísað til Greiningar- og ráðgjafastöðvar ríkisins þar sem telpan hafi verið greind með töluverð einhverfueinkenni samkvæmt niðurstöðu þar frá 17. desember 2004. Þá hafi telpan verið í iðjuþjálfun frá því að hún byrjaði í skóla.

Eldri sonurinn hafi byrjaði að taka lyf við ofvirkni í desember 2004. Hafi þá orðið mikil breyting á hegðun hans en áður hafi hann verið mjög órólegur og oft lent í árekstrum við önnur börn á leikskólanum. Hann hafi einnig verið í þjálfun hjá talmeinafræðingi. Yngsta barnið hafi ekki sýnt hegðunarfrávik og gangi vel á leikskóla. Samkvæmt sálfræðilegri athugun frá 15. febrúar 2006, sem gerð var vegna hegðunarerfiðleika sem þá höfðu komið fram í leikskóla, hefðu komið fram ákveðnir erfiðleikar á málsviði. Munur á munnlegri og verklegri greind hafi reynst þó nokkur sem gefi til kynna vísbendingar um vægt þroskamynstur málhömlunar.

Umgengni stefnda við börnin hafi dottið niður á tímabili veturinn 2004 og eitthvað fram á vor 2005, en hafi nú hafist að nýju. Ástæða þess hafi verið sú að stefnandi hafi farið fram á það við sýslumanninn í Reykjavík, með bréfi 30. nóvember 2004, að umgengni stefnda við börnin yrði stöðvuð tímabundið meðan Barnavernd Reykjavíkur kannaði grun hennar um að börnin sættu harðræði í umgengni hjá honum. Stefnandi hafi upphaflega leitað til Fjölskylduþjónustunnar Lausnar í ágúst 2003 þar sem hún hafi haft áhyggjur af líðan og hegðun barnanna eftir umgengni hjá stefnda. Starfsfólk leikskóla drengjanna hafi einnig merkt breytingar á hegðun og líðan þeirra og hafi boðað stefnanda á fund 10. nóvember 2004 til að ræða þær áhyggjur sínar. Með bréfi 11. sama mánaðar hafi J leikskólastjóri óskað eftir því við Barnavernd Reykjavíkur að málið yrði athugað. Með bréfi 18. nóvember hafi stefnandi farið fram á það við Barnavernd Reykjavíkur að aðstæður barnanna hjá föður yrðu kannaðar með tilliti til þess hvort það samrýmdist hagsmunum barnanna að njóta umgengni við hann. Börnin hafi farið í viðtal í Barnahús á vegum Barnaverndar. Eftir viðtalið hafi ekki verið talin ástæða til frekari afskipta Barnahúss af málinu og málinu lokið þar. Í framhaldi hafi beiðni stefnanda um að umgengni stefnda við börnin yrði stöðvuð verið dregin til baka frá sýslumanni. Regluleg umgengni hafi hafist að nýju í apríl 2005 að frumkvæði stefnanda. Börnin fari til stefnda aðra hverja helgi, eftir skóla á föstudögum fram á mánudagsmorgun og að mati stefnanda hafi það gengið ágætlega.

Eins og staða þessa máls sé orðin telji stefnandi sig ekki eiga annarra kosta völ en að höfða forsjármál til slita á sameiginlegri forsjá og til ákvörðunar á inntaki umgengni barnanna og stefnda.

Stefnandi byggi kröfu sína á því að það sé börnunum fyrir bestu að henni verði falin forsjá þeirra, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, nú þegar fyrir liggi að forsendur séu brostnar fyrir sameiginlegri forsjá.

Stefnandi hafi alla tíð verið aðalumönnunaraðili barnanna, en stefndi hafi lítið verið heimavið á meðan sambúð þeirra stóð. Stefnandi hafi að mestu verið heimavinnandi frá fæðingu barnanna og hafi tengsl hennar við börnin orðið mjög náin og góð. Hjá henni hafi börnin átt lögheimili frá því að málsaðilar skildu. Þá geti stefnandi sinnt börnunum meira en stefndi á heimili sínu þar sem hún sé nú í fríi frá námi við Háskóla Íslands og sé því heima að loknum hefðbundnum skóladegi barnanna.

Vegna erfiðleika tveggja elstu barnanna sé umönnun þeirra flókin og krefjandi. Stefnandi búi þó við mikinn stuðning sinna nánustu og sé í góðri samvinnu við þjónustuaðila. Dóttirin og eldri sonurinn eigi við greinileg vandamál að etja er varði tjáningu og félagsleg samspil sem taka þurfi tillit til í almennu uppeldi. Stefndi hafi ekki sýnt vanda barnanna skilning og hafi ásakað stefnanda um að vinna statt og stöðugt í því að koma börnunum á lyf. Aðstæður stefnanda séu góðar. Hún búi ásamt börnunum í leiguhúsnæði á vegum Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar. Stefnandi sé í námi við Háskóla Íslands en hafi ákveðið vorið 2005 að taka sér frí frá því. Stefnandi hafi greinst flogaveik á árinu 2003 og sé á lyfjum vegna þess. Sjúkdómurinn hafi ekki háð henni í daglegu lífi. Hún hafi aldrei verið greind með geðklofa. Hún hafi fengið lyf hjá lækni vegna kvíða og þunglyndis sem hún hafi fundið fyrir í kringum skilnað málsaðila. Veikindi hennar hafi ekki áhrif á getu hennar til að annast börnin og fara með forsjá þeirra og hún hafi verið á góðum batavegi síðastliðin tvö til þrjú ár. Stefnandi njóti mikils stuðnings frá foreldrum sínum og öðrum nánum ættingjum. Stefnandi mótmæli því að börnin fái lyf að óþörfu. Tvö elstu börnin fái viðeigandi lyf við sínum vanda, sem sé ávísað af læknum, en það væri ekki gert nema af nauðsyn. Alvarlegt sé að stefndi hunsi ráðleggingar lækna og gefi börnunum ekki lyfin þegar þau eru hjá honum. Stefnandi hafi meiri innsýn í vanda eldri barnanna en stefndi. Hún hafi aflað sér þekkingar á veikindum barnanna og vandmálum þeirra. Hún leiti mikið aðstoðar og hafi lagt á sig gríðarlega mikla vinnu. Henni hafi gengið vel að annast börnin en mikilvægt sé að umönnunaraðili þeirra geti aðlagað sig að börnunum og þörfum þeirra. Niðurstaða sálfræðings sé sú að ekki sé ástæða til að raska högum barnanna. Stefnandi telji það þjóna best hagsmunum barnanna og vera þeim fyrir bestu að henni verði falin forsjá þeirra til 18 ára aldurs.

Vegna erfiðleika sem verið hafi í samskiptum málsaðila vegna samvista þeirra við börnin telji stefnandi nauðsynlegt að dómur kveði á um inntak umgengnisréttar, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga. Verði stefnanda dæmd forsjá barnanna muni hún stuðla að eðlilegri umgengni þeirra og stefnda. Stefnandi fari fram á að umgengni barnanna og stefndu verði sem hér segi, verði fallist á kröfu hennar um forsjá barnanna:

1. Regluleg umgengni verði önnur hver helgi frá föstudagseftirmiðdegi til mánudagsmorguns.

2. Jóla- og áramótaumgengni verði þannig að börnin dvelji á aðfangadag hjá stefnanda og á jóladag hjá stefnda. Umgengni um áramót skiptist þannig að börnin dveljist til skiptis hjá aðilum á gamlársdag og nýársdag. Önnur umgengni um hátíðarnar verði eftir samkomulagi aðila.

3. Páskaumgengni fylgi reglulegri umgengni.

4. Sumarumgengni. Börnin dvelji fjórar vikur að sumri hjá stefnda. Stefndi skuli fyrir 1. apríl ár hvert láta stefnanda vita hvaða tími henti best til sumarleyfis hans og barnanna og fyrir 1. maí ár hvert skuli aðilar hafa ákveðið sumarleyfi barnanna með hvoru foreldri fyrir sig.

Málskostnaðarkrafa stefnanda byggi á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. aðallega 130. gr. Krafa um að tekið sé tillit til áhrifa virðisaukaskatts við ákvörðun málflutningsþóknunar byggi á lögum nr. 50/1988 en lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyld og sé henni því nauðsynlegt að fá kostnað vegna skattsins tildæmdan úr hendi stefnanda.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi vísar til þess að málsaðilar hafi komið til Íslands í ágúst 2002 til að skíra drengina og einnig til að vera viðstödd áttræðisafmæli móður stefnda. Í þeirri heimsókn hafi stefnda verið boðin vinna sem hann hafi þegið. Hann hafi komið aftur til Íslands í september sama ár en farið reglulega til L til fjölskyldunnar. Stefnandi hafi síðan komið heim til Íslands í mars 2003.

Stefndi kannist ekki við neina hjónabandserfiðleika á þessum tíma. Málsaðilar hafi báðir unnið að fullu að því að fjölskyldan flytti alfarin frá L til Íslands um vorið 2003, í síðasta lagi í maí. Þegar stefnandi leitaði til sýslumannsins í Reykjavík í apríl það ár og óskaði eftir skilnaði að borði og sæng hafi það komið stefnda algerlega á óvart en þetta hafi verið daginn áður en þau fóru saman til L til að pakka saman og flytja búslóðina til Íslands. Þau hefðu tryggt sér leiguhúsnæði að M í Reykjavík með húsaleigusamningi 27. september 2002. Stefnandi hafi gengið frá innritunargjaldi um skólavist stúlkunnar 5. apríl 2003 og 7. apríl s.á. hafi hún gengið frá samningi um leikskólapláss fyrir eldri drenginn. Á báðum skjölunum hafi stefnandi gefið upp lögheimili sitt og barnanna að M. Stefndi hafi engan grun haft um skilnaðarbeiðni stefnanda og ekki vitað betur en að þau myndu búa saman enda hafi samband þeirra gengið vel eins og vinum og ættingjum hafi einnig verið kunnugt um. Það hafi ekki verið fyrr en í L, að einni viku liðinni, að stefndi hafi fengið upplýsingar um skilnaðarbeiðnina. Stefndi hafi af tilviljun séð afrit úr gerðarbók sýslumanns á heimili sínu, en stefnandi hafi ekki einu sinni haft fyrir því að nefna skilnað við eiginmann sinn. Þetta hafi verið stefnda mikið reiðarslag.

Stefnandi viðurkenni í stefnu að hafa tekið inn geðlyf vegna meints framhjáhalds stefnda og láti að því liggja að hún hafi ekki notað geðlyf áður. Stefnandi muni vera haldin geðveilu, jafnvel geðrænum vandamálum á háu stigi. Hún hafi árið 1994 verið lögð inn á geðdeild Landspítalans við Hringbraut á deild sem sé fyrir mjög illa haldna sjúklinga. Stefnandi hafi notað geðlyf löngu áður en til þess kom í L. Árin 2002 og 2003 hafi hún notað geðlyf af ýmsum gerðum, meðal annars lyf sem sé notað við geðklofa. Samkvæmt lyfseðli útgefnum 9. apríl 2003 sé skammturinn mjög stór eða til þriggja mánaða og útgefinn af sama lækni og mánuði síðar hafi gefið út heilbrigðisvottorð um að stefnandi sé alheil á geði og líkama. Stefnandi þurfi af þessu gefna tilefni að upplýsa um heilsufarssögu sína. Líta verði til heilsu þess sem krefjist óskipts forræðis fyrir sameiginlegum börnum. Gögnin sem stefndi leggi fram gefi tilefni til að efast stórlega um getu stefnanda til að taka að sér stöðu ábyrgs foreldris. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir andlegri heilsu og getu til að annast það hlutverk sem hún heimti úr hendi stefnda.

Stefnandi geti í stefnu um dramatískan brottflutning stefnda og barnanna til Íslands án vitundar stefnanda 22. apríl 2003. Í ljósi aðstæðna sem blasað hafi við stefnda á þessum tímapunkti hafi staðan verið sú að stefnandi hafi verið lyfjaneytandi, utangátta og með öllu ófær um að annast börnin á ábyrgan hátt. Á þessum tíma hafi hjónin sagt upp leiguhúsnæðinu í L og hefðu tekið á leigu íbúð í Reykjavík og skráð börn sín í skóla og leikskóla í Reykjavík. Það úrræði stefnda að fara heim með börnin hafi verið eina raunhæfa leiðin miðað við óafturkallanlegar ráðstafanir málsaðila hér á landi og í L. Allir ættingjar beggja ættu heima á Íslandi, húsnæðið að tapast og hvorugt þeirra hefði haft atvinnu erlendis. Stefnandi hafi enga vini átt eða stuðning erlendis. Málsaðilar hafi síðan gert með sér umgengnissamning á Íslandi eftir að konan flutti til Íslands og jafnframt hafi verið gerður skilnaðarsamningur og þar samið um sameiginlegt forræði og lögheimili barnanna hjá móður.

Stefnandi greini frá ferð sinni til L í maí og nefni uppboð á eignum vegna meintra skulda stefnda. Hið rétta sé að stefnandi hafi sjálf tekið stórt lán til stofnunar eigin fyrirtækis, ----, sem aldrei hafi farið af stað, heldur hafi hún einungis tekið á sig peningaskuldbindingar og keypt tæki. Því hafi farið sem fór, allt vegna vangetu hennar til að reka fyrirtæki.

Stefndi geri ekki athugasemdir við umfjöllun stefnanda um dótturina, heilsu hennar, þroska o.fl. en hann sé því sammála að hún þurfi að taka lyf.

Stefnandi hafi greint frá því að hún hafi einhliða stöðvað umgengni föður við börn sín „á tímabili veturinn 2004 og eitthvað fram á vor 2005“. Með þessum aðgerðum sínum hafi stefnandi sýnt alvarlegan dómgreindarbrest og vanhæfni á að meta hagsmuni barna sinna og rétt þeirra til umgengni við föður sinn og föðurættingja. Stefndi hafi ekki fengið að sjá börn sín frá 7. nóvember 2004 til 29. apríl 2005. Stefnandi hafi 30. nóvember 2004 lagt fram hjá sýslumanninum í Reykjavík kröfu um stöðvun á umgengni föður við börn sín eða eftir atvikum að hún færi fram undir eftirliti. Ferill þessa máls hafi verið með eindæmum. Móðirin hafi tekið sér vald til að stöðva umgengni föður og hafið rekstur máls fyrir sýslumanni í Reykjavík. Stefndi hafi mætt hjá sýslumanni til að gæta hagsmuna sinna og hann hafi skilað inn gögnum og greinargerð. Stefnandi hafi átt að mæta hjá sýslumanni 8. febrúar 2005 en það hafi hún ekki gert og hvorki látið í sér heyra né hafi verið hægt að ná í hana. Stefndi hafi fengið bréf frá sýslumanni 14. mars s.á. um að stefnandi hefði dregið kröfur sínar til baka. Á þessu tímabili hafi stefnandi sent öll börnin í Barnahús til að láta rannsaka ímyndaðar ranghugmyndir sínar um kynferðislega misnotkun föður á börnum sínum. Niðurstaðan hafi verið alveg skýr, enginn fótur hafi verið fyrir tilbúnum ásökunum stefnand

a. Regluleg umgengni hafi hafist að nýju eftir þessa leiksýningu stefnanda en það sé af og frá að langþráðri umgengni föður við börnin hafi verið komið á fyrir frumkvæði eða að beiðni stefnanda. Þessi kapítuli í samskiptasögu aðila sé svartur blettur á stefnanda sem hún geti aldrei rökstutt með vitrænum hætti. Þetta sé dæmi um ákvörðun sjúkrar konu sem ekki eigi að hafa forræði fyrir börnum vegna eigin veikinda. Stefnda hafi einhliða verið meinað að hitta börn sín samfellt í sex mánuði, þar á meðal um jól og áramót.

Stefndi geti ekki látið hjá líða að skýra frá meðferð stefnanda á drengjunum tveimur og áráttu hennar til að koma þeim á geðlyf þegar svo sé komið að henni sé ofvaxið að hafa stjórn á þeim og halda eðlilegu jafnvægi og reglu á heimili sínu. Stefnandi hafi einhliða og án nokkurs samráðs við stefnda fengið ávísað á þá geðlyf. Það sé með ólíkindum að ekkert samráð hafi verið við stefnda vegna þessa. Stefndi fullyrði að engin vandamál hafi komið upp með hegðun og atferli drengjanna og þeir hafi sýnt af sér eðlilega framkomu og þroska. Drengirnir hafi aldrei þurft á lyfjum að halda hjá föður sínum svo sem vegna erfiðleika við að koma þeim í svefn. Allir viti, sem eitthvað þekki inn á uppeldismál, að þar sem börn væru sátt og þau fyndu til öryggis þurfi ekki að deyfa þau til að þeim líði vel. Það sé í meira lagi tortryggilegt að gefa ungum börnum deyfilyf til að þau sofni á kvöldin. Lyfjanotkunin sé ískyggileg og hættuleg og bendi ekki til þess að móðirin, sem hafi þar ráðið ferðinni, sé hæf til að hafa forræði barnanna.

Stefndi vísi til dómskjals frá leikskólastjóra drengjanna 26. maí 2005 en þar segi meðal annars að „[E] virkar stundum þreyttur á morgnana, mögulega stafar það af því að hann tekur inn lyfið Concerta vegna ofvirkni og getur sýnst sljór í byrjun dags. Þetta rjátlar síðan af honum þegar líður á daginn.“ Stefnandi gefi honum svo nýjan skammt á kvöldin, Risperdal, sem sé geðklofalyf, en notað til að svæfa hann á kvöldin. Barnið sé sem sagt aldrei með sjálfu sér. Stefndi telji aðra möguleika koma til greina varðandi meðhöndlun eldri drengsins en lyfjagjöf.

Af því sem hér hafi verið sagt sé staða foreldranna fráleitt þannig að móðirin hafi nokkurt tilefni til að höfða forsjármál til að slíta sameiginlegri forsjá.

Af persónulegum högum stefnanda sé ljóst að aðstæður hennar til að sjá um og ábyrgjast uppeldi drengjanna séu mjög bágbornar. Frá ársbyrjun 1996 hafi hún unnið á nokkrum stöðum á Íslandi og í L en aðeins í stuttan tíma á hverjum stað þar sem hún hafi þá verið rekin vegna samskiptaörðugleika. Hún hafi ekki haft neina vinnu á Íslandi eftir að hún hafi flutt aftur til landsins.

Stefnandi fullyrði að hún njóti mikils stuðnings frá foreldrum og öðrum nánum ættingjum, en það stangist á við það sem fram hafi komið í viðtali við hana á leikskóla drengjanna 11. nóvember 2004 er hún segist vera mikið ein og stuðningsnet lítið nema móðir hennar sem hjálpi henni. Varhugavert sé að fela henni forsjá barnanna vegna heilsubrests og vangetu auk persónulegra vandamála. Í sálfræðilegri álitsgerð komi fram að stefnandi líði af þunglyndi og kvíða og henni gangi illa að ráða fram úr daglegum vandamálum.

Vegna alls framangreinds hafni stefndi öllum röksemdum fyrir kröfum stefnanda í þessu máli sem sýni einungis vanhæfni stefnanda á öllum sviðum til að hafa ein forræði fyrir börnunum eins og hún geri dómkröfur til. Þau vandamál sem upp hafi risið í samskiptum málsaðila sýni að stefnandi hafi brotið samskiptareglur um sameiginlegt forræði, en ekki öfugt.

Stefndi hafi höfðað gagnsök til að slíta samkomulagi málsaðila um sameiginlega forsjá yfir börnum þeirra en hann krefjist þess að honum verði falin forsjá barnanna til 18 ára aldurs þeirra. Hann vísi um þá kröfu til þeirra málsástæðna sem að framan eru raktar. Auk þess vísi hann til þess að engin gögn liggi fyrir í málinu um lögmæti og réttmæti krafna gagnstefndu á hendur gagnstefnanda. Gagnstefnandi hafi mikla og haldgóða menntun sem --- og starfi hjá F. Hann búi í eigin húsnæði, einbýlishúsi í V, þar sem öll börnin hafi eigin herbergi. Sveitarfélagið reki mjög barnvæna stefnu í fjölskyldumálum. Félagsleg staða hans sé þannig að hann hafi yfirburði og getu umfram stefnanda til að fara með forsjá barnanna. Framtíðarhagsmunum barnanna sé því mun betur borgið verði honum fengin forsjá þeirra. Gagnstefnandi telji að ofangreind rök leiði til þess að viðurkenna beri dómkröfur hans í málinu.

Stefndi vísi til meginreglna barnalaga en hann telji að börnunum verði fyrir bestu að forsjá þeirra verði í höndum föður, sbr. 34. gr. laganna. Vísað sé til 130. gr. laga um meðferð einkamála um málskostnað, en virðisaukaskatts sé krafist af skaðleysisástæðum, enda sé stefndi ekki virðisaukaskattsskyldur.

Niðurstöður

Þegar foreldra greinir á um forsjá barns sker dómari úr máli með dómi og kveður á um það hjá hvoru foreldra forsjá barns verði eftir því sem barni er fyrir bestu samkvæmt 1. og 2. mgr. 34. gr. barnalaga.

Erfiðleikum og aðstæðum barnanna sem hér um ræðir er ítarlega lýst í gögnum málsins. Í sálfræðilegri álitsgerð, sem aflað var undir rekstri málsins samkvæmt 42. gr. barnalaga, er vísað til þess að samkvæmt umönnunarmati Tryggingastofnunar ríkisins tilheyri stúlkan flokki 4, en í honum séu börn með alvarlegar þroskaraskanir og eða atferlisraskanir sem jafna megi við fötlun. Hún sé á lyfjameðferð. Í álitsgerðinni kemur einnig fram að eldri drengurinn eigi við alvarlegar hegðunarraskanir að etja að mati sérfræðings í barnalækningum sem hafi vísað drengnum í greininu á barna- og unglingageðdeild. Drengurinn sé á lyfjameðferð sem hafi skilað góðum árangri að mati læknis, móður og leikskóla. Yngri drengnum hafi verið vísað til barna- og unglingageðdeildar til greiningar af barnalækni. Í sálfræðilegri athugun á yngri drengnum, sem gerð var í janúar 2006 að beiðni leikskóla samkvæmt skýrslu þjónustumiðstöðvar 15. febrúar s.á., komu fram ákveðnir erfiðleikar á málsviði og vísbendingar um vægt þroskamynstur málhömlunar. Í skýrslunni segir að fylgjast þurfi vel með drengnum og styrkja hann á sviðum þar sem hann standi höllum fæti. Eldri börnin eru í ---skóla, þar sem þau fá almenna kennslu og sérþjálfun, en yngri drengurinn er enn í leikskóla. Í sálfræðilegri álitsgerð kemur fram að aflað var upplýsinga um nám stúlkunnar í ---skóla og líðan hennar þar. Í álitsgerðinni segir að stúlkan hafi byrjað í skólanum í sex ára bekk þegar hún kom frá L. Hún hafi strax farið í málörvunardeild þar sem fram fari lestrarþjálfun og málörvun, en hún hafi þá verið langt á eftir jafnöldrum sínum. Málþroski hennar sé enn frekar „ruglingslegur“. Kennarar hennar hafi sagt að stuðningur sem hún fái í málörvunardeild sé henni nauðsynlegur og forsenda fyrir aukinni færni. Þá hafi komið fram að tvisvar til þrisvar á ári séu samstarfsfundir vegna telpunnar, en á fundina mæti umsjónarkennari, sérkennari, talkennari, sérkennslufulltrúi, einhverfuráðgjafi og móðir.

Eins og fram kemur í gögnum málsins hafa börnin alist upp saman og ávallt búið hjá stefnanda að frátöldum þeim tíma sem þau hafa verið hjá stefnda eftir sambúðarslit málsaðila. Í hinni sálfræðilegu álitsgerð kemur fram að börnin eru tengd báðum foreldrum sínum, en virtust í sterkari tengslum við móður og háðari henni um frumþarfir sínar. Börnin virtust því eiga ríkari tilfinningaleg samskipti við móður en föður. Í álitsgerðinni er viðtölum sálfræðings við börnin lýst. Þar kemur meðal annars fram að börnin eigi sæmilega auðvelt með tjáskipti, þeim komi eðlilega saman og virtust geta tjáð hug sinn óþvingað. Almennt hafi komið fram hjá börnunum að þeim finnist gaman að vera saman. Dómurinn telur með vísan til þessa mikilvægt að þessi tengsl verði ekki rofin, hvorki við móðurina né tengsl systkinanna þeirra í milli.

Einnig verður að telja mikilvægt að sérþörfum barnanna verði vel sinnt, en fram kemur í gögnum málsins að stefnandi hafi lagt sig fram um að gera það. Í bréfi 26. maí 2005 frá leikskólastjóra Leikskólans ---borgar, sem drengirnir voru þá báðir í, segir að kennarar leikskólans hafi haft mest samskipti við móður drengjanna, en hún komi með þá í leikskólann og sæki þá. Hún mæti í öll foreldraviðtöl, sé fús til samstarfs og taki vel tillögum frá leikskólakennurum og öðrum sérfræðingum. Í framangreindri sálfræðilegri álitsgerð kemur fram að kennarar stúlkunnar í ---skóla hafi sagt að mikil og góð samskipti væru við móður hennar, sem sýndi stúlkunni mikla athygli og passaði upp á að hún fengi þá þjónustu sem hún þurfi á að halda. Í samantekt og ályktunum álitsgerðinnar segir að ekki hafi komið fram vísbendingar um annað en að stefnandi hafi sinnt börnum sínum með eðlilegum hætti, bæði tilfinningalega og félagslega, og jafnframt farið eftir ráðleggingum fagaðila er varði eldri börnin. Einkenni sem hún hafi haft um þunglyndi og kvíða séu líkleg til að geta haft hamlandi áhrif á foreldragetu hennar. Á móti komi að hún hafi verið ákaflega dugleg við að sækja sér og börnunum aðstoð og stuðning. Auk þess hafi þunglyndislyf verkað vel á hana. Hún fari eftir ráðleggingum sérfræðings í barnalækninum hvað varði lyfjagjöf fyrir börnin.

Í læknisvottorði E-kk-ef S-kk-ef, sérfræðings í geðlækningum, frá 22. febrúar 2006, kemur fram að stefnandi hafi verið í meðferð hjá honum frá 29. október 2003. Meðferð hafi verið talsvert flókin vegna samspils heilaskaða sem hún varð fyrir 1983 og hafi haft í för með sér dulin flogaveikiseinkenni. Síðan hafi bæst við erfiðar heimilisaðstæður sem hafi reynst henni mjög þungbærar. Með bættri meðferð og auknum skilningi á eðli einkenna hafi náðst verulegur bati. Batahorfur teljist góðar, en verulegu máli skipti að hún geti lifað í eðlilegu umhverfi. Segja megi að henni hafi tekist með stakri hugprýði og þrautseigju að halda úti heimili fyrir sig og börn sín. Í vottorði G-kk-ef S-kk-ef geðlæknis 27. mars 2006 segir að stefnandi hafi leitað til hans í september 2001 en hún hafi þjáðst af skjaldkirtilssjúkdómi og verið þunglynd á sama tíma. Hún hafi lent í alvarlegu slysi 17 ára gömul og fengið mikið höfuðhögg en hún hafi sagt að fram hefðu komið tengsl milli þessa höfuðhöggs og þunglyndisins. Hún sé nú einkennalaus. Í sálfræðilegri álitsgerð er niðurstöðum úr sálfræðilegum prófum, sem lögð voru fyrir stefnanda, lýst. Þar segir að sálfræðirannsókn á henni sýni að hún sé að líkindum allvel gefin, en eigi við ákveðin vandamál að etja þegar komi að því að stjórna sjálf lífi sínu og ráða fram úr daglegum vandamálum. Á móti komi og hún hafi verið afar dugleg við að fá aðstoð fyrir sig og börn sín. Athugun bendi til að hún eigi við þunglyndi, kvíða, sállíkamleg einkenni og aðlögunarerfiðleika að etja. Í álitsgerðinni kemur ekki fram að stefnandi geti ekki farið með forsjá barnanna vegna veikinda sinna eða af öðrum ástæðum og það verður heldur ekki ráðið af því sem fram kemur í gögnum málsins. Þegar litið er til alls þessa verður að hafna því að stefnandi sé ekki fær um að fara með forsjá barnanna.

Að öllu þessu virtu telur dómurinn að leggja verði til grundvallar við úrlausn málsins að miklu skipti fyrir börnin að stöðu þeirra og högum verði sem minnst raskað frá því sem nú er. Þannig telur dómurinn mikilvægt fyrir börnin og þeim fyrir bestu að skólaganga þeirra verði óbreytt, börnin haldi áfram að alast upp saman og að þau búi áfram hjá móður sinni. Samkvæmt því ber að ákveða að stefnandi fari með forsjá barnanna til 18 ára aldurs þeirra.

Samkvæmt 4. mgr. 34. gr. barnalaga ber að kveða á um inntak umgengnisréttar barnanna og stefnda eftir því sem börnunum er fyrir bestu en málsaðilar gera báðir kröfu um að inntak umgengnisréttar þess foreldris sem ekki fær forsjá barnanna verði ákveðið með dóminum. Fram hefur komið að börnin hafa haft umgengni við stefnda og verið hjá honum aðra hverja helgi frá föstudagseftirmiðdegi til sunnudagskvölds og að umgengni hafi gengið vel. Í sálfræðilegri álitsgerð kemur fram að börnin hafi mjög gaman af að hitta föður sinn og þau njóti þess að vera í heimsóknum hjá honum. Rétt þykir að umgengni verði ákveðin þannig að börnin verði hjá stefnda, eins og verið hefur, aðra hverja helgi frá föstudagseftirmiðdegi til sunnudagskvölds, en börnin eru öll í skóla í Reykjavík og því eðlilegt að þau komi heim á sunnudagskvöldi þar sem stefndi býr í V. Stefndi hefur engar athugasemdir gert við þá kröfu stefnanda að umgengni verði að öðru leyti þannig að börnin dveljist á aðfangadag hjá stefnanda og á jóladag hjá stefnda og um áramót þannig að börnin dveljist til skiptis hjá aðilum á gamlársdag og nýársdag en önnur umgengni um hátíðirnar verði eftir samkomulagi aðila. Páskaumgengni fylgi reglulegri umgengni en sumarumgengni þannig að börnin dvelji fjórar vikur að sumri hjá stefnda. Stefndi skuli fyrir 1. apríl ár hvert láta stefnanda vita hvaða tími henti best til sumarleyfis hans og barnanna og fyrir 1. maí ár hvert skuli aðilar hafa ákveðið sumarleyfi barnanna með hvoru foreldri fyrir sig. Verður að telja börnunum fyrir bestu að umgengni verði ákveðin í samræmi við þetta og er það því niðurstaða dómsins að umgengnin skuli vera samkvæmt framangreindu.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Þ-kvk-ef S-kvk-ef hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 850.000 krónur án virðisaukaskatts.

Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, samtals 901.750 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, V-kk-ef K-kk-ef hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 900.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður vegna birtingar vitnastefnu er 1.750 krónur.

Dóm þennan kvað upp S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Stefnandi, A, skal fara með forsjá barna málsaðila, D, E, og F til 18 ára aldurs þeirra.

Umgengni barnanna og stefnda verður aðra hverja helgi frá föstudagseftirmiðdegi til sunnudagskvölds. Að öðru leyti verður umgengni þannig að börnin verða á aðfangadag hjá stefnanda og á jóladag hjá stefnda, en um áramót verða börnin til skiptis hjá aðilum á gamlársdag og nýársdag og önnur umgengni um hátíðirnar verður eftir nánara samkomulagi aðila. Um páska verður umgengni á sama hátt og regluleg umgengni en sumarumgengni þannig að börnin dvelja fjórar vikur að sumri hjá stefnda. Stefnda ber að láta stefnanda vita fyrir 1. apríl ár hvert hvaða tími hentar best til sumarleyfis hans og barnanna og fyrir 1. maí ár hvert skulu aðilar hafa ákveðið sumarleyfi barnanna með hvoru foreldri fyrir sig.

Málskostnaður milli málsaðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Þ-kvk-ef S-kvk-ef hdl., 850.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, samtals 901.750 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, V-kk-ef K-kk-ef hrl., 900.000 krónur.

S-kvk-nf I-kvk-nf