E-1611/2008

Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 24. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, kt. 00000000000, með stefnu birtri 29. febrúar 2008, á hendur íslenzka ríkinu.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaða- og miskabætur að fjárhæð kr. 2.400.000, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. l. nr. 38/2001 frá 9. júlí 2007 til 11. desember s.á., en með vöxtum samkvæmt 1. mg. 6. gr., sbr. 9. og 12. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar að mati dómsins, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, að teknu tilliti til 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins.

II

Málavextir

Að kvöldi sunnudagsins 8. júlí 2007, kl. 23.44 var tilkynnt til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu að rán væri yfirstandandi í verzlun 10-11 við Barónsstíg í Reykjavík. Tveir starfsmenn voru í verzluninni á þessum tíma, R-kvk-nf J-kvk-nf G-kvk-nf og E-kvk-nf A-kvk-nf S-kvk-nf, og tjáðu þær lögreglu, að tveir menn hefðu komið inn í verzlunina og ráfað saman um búðina. Hefði annar verið tannlaus og báðir angandi af áfengi. Hefðu þeir keypt skyrdrykk og fleiri vörur. Hefðu þeir síðan farið út og annar maðurinn svo komið aftur inn skömmu síðar og þá með byssu á lofti, ógnandi starfsfólki. Hefði hann fengið afhentan poka með peningum.

Skömmu síðar var tilkynnt um tvo menn, sem væru að skipta smámynt skammt frá. Lögregla brást við því og handtók stefnanda kl. 00.44 hinn 9. júlí 2007, þar sem hann var staddur við verzlun Aktu Taktu að Skúlagötu 15 í Reykjavík, ásamt S-kk-þgf S-kk-þgf A-kk-þgf, sem lögregla kveður vera þekktan afbrotamann. Kveður lögregla lýsingu á þeim mönnum, sem taldir voru hafa framið ránið, hafa passað við þá S-kk-þf S-kk-þf og stefnanda.

Myndir úr öryggismyndavél, sem er í verzluninni, bárust lögreglu, og kveður lögregla, að þekkja hafi mátt stefnanda af myndum, sem teknar voru inni í verzluninni, þar sem hann sjáist vera að verzla með gerandanum inni í búðinni skömmu fyrir ránið, og hafi þeir rætt saman. Kveður lögregla, að komið hafi fram, að stefnandi hefði keypt vörur fyrir gerandann.

Ljósmyndir úr myndbandsupptökum úr verzluninni liggja fyrir í málinu. Kveður lögregla þar mega greina, að stefnandi er að greiða fyrir vörur við afgreiðslukassa kl. 23.31.35. Enn fremur má á myndunum greina dökkklæddan mann með derhúfu á skrifstofu verzlunarinnar um 10 mínútum síðar, eða kl. 23.41.41.

Kemur fram í frumskýrslu lögreglu, að í viðræðum við lögreglu strax um nóttina kvaðst stefnandi ekki vita, hvaða maður það væri, sem hann sást í öryggismyndavél ræða við og sem hann hefði keypt vörur fyrir. Hann hefði ekki rætt við neinn mann inni í verzluninni nema starfsstúlkur. Hann kvaðst ekki vita, hvað verið væri að tala um, hann hefði ekki rætt við nokkurn mann fyrir utan starfsstúlkur verzlunarinnar, og kannaðist ekki við að hafa keypt vörur fyrir neinn nema sjálfan sig. Kveður lögregla þetta ekki hafa verið í samræmi við upplýsingar lögreglu frá starfsfólki og myndir úr öryggismyndavél.

Við handtökuna var stefnandi mjög ölvaður, þannig að ekki reyndist unnt að taka af honum skýrslu strax. Var hann því fyrst yfirheyrður, kl. 13.24 þann 9. júlí og svo aftur kl. 18.20. Hann kvaðst saklaus af öllum sakargiftum. Við fyrri skýrslutöku var honum sýnd mynd úr öryggismyndavél verzlunarinnar og kvaðst hann í fyrstu ekki þekkja neinn á myndinni. Síðan viðurkenndi hann að vera á myndinni sjálfur, en kvaðst ekki kannast við þann mann, sem var með honum á myndinni og kvaðst ekkert vita, hver það væri, en bar því jafnframt við, að hann væri ekki með gleraugun sín. Þá kvaðst hann ekki vita, hvaðan honum hefðu komið þeir peningar, sem hann var með við handtökuna og kvaðst helzt halda, að hann hefði verið á „bísanum“.

Við síðari skýrslutökuna skýrði stefnandi svo frá, að hann hefði verið í verzluninni með manni sem héti „I-kk-nf“ og væri úr Hafnarfirði. Kannaðist hann nú við að hafa verið með honum í búðinni og jafnvel hafa keypt handa honum eitthvað að borða, en kvaðst þó ekki muna þetta vel, þar sem hann hefði nánast verið ofurölvi.

Var stefnandi hafður í haldi lögreglunnar til kl. 19.08, þegar hann var leiddur fyrir dómara við héraðsdóm Reykjavíkur, sem úrskurðaði hann í gæzluvarðhald allt til miðvikudagsins 18. júlí 2007. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem staðfesti hann með vísan til forsendna. Þann 16. júlí var stefnandi látinn laus úr gæzluvarðhaldinu, þegar gerandinn, I-kk-nf H-kk-nf, var handtekinn.

Með bréfi Ríkissaksóknara til stefnanda, dags. 6. september 2007, var stefnanda tilkynnt, að málið hefði verið látið niður falla gagnvart honum með vísan til þess, að ekki væri líklegt, með hliðsjón af rannsóknargögnum, að það, sem fram væri komið „sé nægilegt eða líklegt til sakfellis ...“.

Í máli þessu deila aðilar um kröfu stefnanda um greiðslu bóta fyrir fjártjón og miska, sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir af aðgerðum lögreglunnar í málinu.

III

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að einstaklingur eigi að lögum rétt á skaðabótum fyrir fjárhagslegt og ófjárhagslegt tjón, sé viðkomandi handtekinn og hafður í gæzluvarðhaldi að ósekju vegna þess að sú háttsemi, sem sakborningur var borinn, sé ósaknæm, eða sönnun hafi ekki fengizt um hana. Því aðeins komi til álita að lækka bætur eða fella þær niður, stuðli sakborningur að handtöku eða gæzluvarðhaldi. Í máli því, sem er til úrlausnar, séu skilyrði bóta fyrir hendi, enda hafi rannsókn máls á hendur stefnanda verið hætt, og hafi hann hvorki valdið eða stuðlað að aðgerðum ríkisvaldsins. Þá sé á því byggt, að ekki hafi verið tilefni til handtöku og gæzluvarðhalds stefnanda, og hafi hann ekkert tilefni gefið til slíkra aðgerða.

Allt frá því að stefnandi var handtekinn þann 9. júlí 2007, hafi hann verið hann stimplaður af þeim, sem til hans þekki, sem sakamaður. Þá liggi fyrir, að tveir mánuðir hafi liðið, þar til stefnanda hafi verið tilkynnt um, að málið hefði verið látið niður falla gagnvart honum, og allan þann tíma hafi hann mátt þola þær þjáningar, sem því fylgi að eiga von á fangelsisdómi vegna aðildar að ránsbroti. Bent sé á, að frelsissvipting með gæzluvarðhaldi sé grafalvarlegt mál og hafi ekki aðeins í för með sér, að viðkomandi sé sviptur möguleika á tekjuöflun, heldur sé verulegt miskatjón fólgið í slæmri aðgerð, bæði vegna þeirrar andlegu þjáningar, sem vistun hafi í för með sér, og vegna þess skaða, sem verði á mannorði viðkomandi.

Stefnandi byggi á því, að frelsissvipting hans og einangrun, meðan á rannsókn stóð, hafi verið ólögmæt, þar sem skilyrði gæzluvarðhalds hafi ekki verið fyrir hendi. Því beri að greiða stefnanda bætur vegna rangra sakargifta, en ekki aðeins bætur vegna frelsissviptingar. Stefnandi byggi á því, að íslenzka ríkinu (ríkissjóði) beri að greiða honum skaðabætur vegna ólögmætrar frelsissviptingar og rangra sakargifta. Þá byggi stefnandi enn fremur á því, að greiða beri honum miskabætur vegna mannorðsmissis. Byggi stefnandi á því, að ekki hafi verið nægilegt tilefni til að hneppa hann í gæzluvarðhald. Augljóst sé að mati stefnanda, að lögreglan hafi ekki undirbúið málið með viðhlítandi hætti, áður en stefnandi var handtekinn og hnepptur í gæzluvarðhald að kröfu lögreglu. Ekkert hafi komið fram í málinu, sem hafi getað tengt stefnanda við málið, annað en það, að hann hafi verið að verzla í sömu verzlun nokkru áður en hún var rænd. Þá sé ljóst, að rannsóknaraðgerðir lögreglu séu beinlínis ámælisverðar, en stefnandi hafi allt frá upphafi rannsóknarinnar haldið fram sakleysi sínu og verið samstarfsfús. Þá liggi fyrir, að lögregla hafi búið yfir upplýsingum um, að stefnandi hefði ekki verið í verzluninni, þegar ránið var framið og enn fremur, að gerandinn hafi verið allt annar maður og annar en sá, sem hafi verið í fylgd með stefnanda, þegar hann var handtekinn. Mannorðsmissir stefnanda sé mikill vegna máls þessa, enda alla jafna erfitt að hreinsa menn, sem bornir hafi verið röngum sökum.

Í 167. gr. stjórnarskrárinnar sé fjallað um rétt borgara til verndar fyrir frelsissviptingum og við framkvæmd þeirra. Í 1. - 4. mgr. sé vikið að efnislegum atriðum, sem þetta varði. Þá sé í 5. mgr. kveðið svo á um, að maður skuli eiga rétt til skaðabóta, hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Ákvæði 5. mgr. hafi verið lögfest með 5. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Í athugasemdum, sem fylgt hafi frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 97/1995, segi m.a., að í orðunum „verið sviptur frelsi að ósekju“ sé unnt að leggja þann almenna skilning, að þau vísi til þess, að maður hafi verið sviptur frelsi saklaus, eða að ástæðulausu. Með orðalagi ákvæðisins sé ætlunin, að mönnum verði tryggður bótaréttur, hafi þeim verið gert að sæta frelsissviptingu, án þess að hafa til þess unnið. Við skýringu tilvitnaðs ákvæðis stjórnarskrárinnar verði að hafa í huga, að það úrræði, að handtaka menn og loka þá inni, feli í sér mjög íþyngjandi skerðingu á frelsi þeirra. Heimild til þessa, án þess að staðreynt hafi verið, hvort þeir hafi unnið til frelsisskerðingar, helgist fyrst og fremst af hagsmunum þjóðfélagsins af því að upplýsa afbrot í því skyni að geta beitt refsingum lögum samkvæmt. Standi augljós rök til þess, að maður, sem þurfi að sæta sviptingu á frelsi sínu í þágu slíkra almannahagsmuna, eigi rétt á bótum frá ráninu, verði niðurstaðan sú, að rannsókn máls leiði ekki til málsóknar gegn honum, eða hann verði sýknaður af sakargiftum fyrir dómi á þeim grundvelli, að sök hans hafi ekki sannazt. Í slíkum bótarétti felist einungis, að sá, sem eigi þá hagsmuni, sem krefjist frelsissviptingar, þ.e.a.s. almenningur, greiði bætur þeim einstaklingi, sem hafi þurft að fórna frelsi sínu tímabundið í þágu þeirra. Samkvæmt þessu verði talið, að stjórnarskráin verndi bótarétt þeirra, sem sæta þurfi gæzluvarðhaldi, án þess að hafa sannanlega til frelsisskerðingar unnið, nema eitthvað sérstakt komi til, sem skerði eða felli þann bótarétt niður. Þá sé þessi réttur einnig varinn í 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Í XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 sé kveðið á um bætur til handa sakborningi o.fl. Þar sé í 1. mgr. 175. gr. kveðið svo á, að kröfu um bætur megi taka til greina, hafi rannsókn verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að háttsemi, sem sakborningur hafi verið borinn, hafi talizt ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengizt um hana, eða sakborningur hafi verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi af sömu ástæðu. Þó megi fella niður bætur og lækka þær, hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisi kröfu sína á. Í 176. gr. séu taldar upp rannsóknaraðgerðir, sem leitt geti til bótaréttar, og síðan segi, að bætur megi dæma: a. ef lögmæt skilyrði hefur brostið til aðgerða eða b. ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða, eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Skilyrði b-liðar í 176. gr. laga nr. 19/1991 geti leitt til þess, að sakborningi verði synjað um bætur fyrir það eitt, að nægilegt tilefni teljist hafa verið til þeirra aðgerða, sem bótakrafa byggist á. Ákvæðið gangi þannig lengra í að skerða bótarétt sakborninga en heimilt sé samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Fullt tilefni geti hafa verið til aðgerða gegn sakborningi, þótt hann hafi ekki að neinu leyti sjálfur átt sök á að skapa þær aðstæður, sem leiði til aðgerðanna. Verði það ekki talið standast að skerða rétt til bóta í slíkum tilvikum.

Á hinn bóginn sé ljóst, að sakborningur geti sjálfur hafa valdið eða stuðlað að því, að til rannsóknaraðgerða var gripið gegn honum. Sé þá gert ráð fyrir því í 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að bætur til hans verði lækkaðar eða felldar niður eftir atvikum. Ekki sé um slíkt að ræða í tilfelli stefnanda, líkt og fram sé komið.

Samkvæmt framangreindu sé á því byggt, að rannsóknaraðilar hafi, með ólögmætum hætti, brotið gegn grundvallarmannréttindum stefnanda, þ.m.t. persónufrelsi hans. Beri stefnda að standa stefnanda skil á skaða- og miskabótum vegna málsins. Bótakrafa stefnanda sé reist á almennum reglum skaðabótaréttarins, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og enn fremur og alveg sérstaklega á ákvæðum XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Hvað varði fjártjón stefnanda sé til þess vitnað, að seta hans í gæzluvarðhaldi í átta daga hafi skert aflahæfi hans um þann dagafjölda. Stefnandi sé sjómaður og hafi orðið af vinnu vegna gæzluvarðhaldsins. Þyki bætur hæfilegar kr. 50.000 fyrir hvern dag í gæzluvarðhaldi, eða samtals kr. 400.000.

Þá er þess krafizt, að stefndi greiði stefnanda miskabætur vegna mannorðsmissis og atlögu gegn persónu og æru hans, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ásamt því að þola frelsissviptingu og gæzluvarðhald í átta sólarhringa hafi athafnir lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu valdið honum verulegum miska vegna mannorðsmissis og röskunar. Þegar eftir handtöku stefnanda hafi fréttamiðlar fengið upplýsingar um ránið, og að grunaður hefði verið hnepptur í gæzluvarðhald vegna rannsóknarinnar. Framganga lögreglunnar og allar rannsóknarathafnir hafi gert það að verkum, að engum hafi dulizt, hver væri hinn meinti brotamaður og gerandi ránsbrotsins.

Kröfugerð stefnanda sé reist á því, að hann hafi sætt gæzluvarðhaldi að ósekju. Enn fremur að gæzluvarðhaldið hafi staðið óhæfilega lengi, með tilliti til þeirra upplýsinga, sem legið hafi fyrir þegar í upphafi rannsóknarinnar. Stefnandi hafi staðfastlega haldið fram sakleysi sínu frá upphafi rannsóknar málsins, og ekkert hafi komið fram við rannsóknina um það, að stefnandi ætti þar hlut að máli. Í frumskýrslu J-kk-ef G-kk-ef lögreglumanns sé haft eftir vitnum á vettvangi, að gerandi brotsins hafi verið einn að verki. Þá liggi fyrir af myndum úr eftirlitsmyndavél verzlunarinnar, hvernig gerandi hafi verið klæddur, þegar verknaðurinn var framinn. Hafi lögreglu þannig við upphaf rannsóknarinnar verið ljóst, að stefnandi hafi ekki verið sá, sem rænt hafi verzlunina í umrætt sinn, enda hafi rannsóknaraðili búið yfir upplýsingum um klæðnað stefnanda, þegar hann var í verzluninni skömmu fyrir ránið og við handtöku síðar. Þrátt fyrir þessar staðreyndir hafi stefnanda verið gert að sæta gæzluvarðhaldi í þágu rannsóknarhagsmuna frá 9. júlí til og með 16. júlí 2007. Miskabótakrafan sé áætluð, kr. 2.000.000 og verði að telja hana hóflega miðað við þann tíma, sem stefnandi hafi sætt gæzluvarðhaldi, svo og með tilliti til hinna alvarlegu sakargifta, sem á stefnanda hafi verið bornar.

Stefnandi byggi á þeim lögum, sem vitnað sé til í stefnunni. Vísað sé til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrár lýðveldisins um þvingunaraðgerðir. Þá sé vísað til ákvæða laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, einkum 175. og 176. gr. Þá vísi stefnandi til reglna skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum til 26. gr. Enn fremur vísi stefnandi til 67. og 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. og 8. gr. laga nr. 97/1995 til stuðnings kröfu sinni. Loks vísi hann til 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum.

Málskostnaðarkrafa stefnanda sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 1. mgr. 130. gr. Um varnarþing sé vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991.

Krafan um, að tekið verði tillit til 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknunina við ákvörðun málskostnaðar, sé byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, þar sem lögmönnum sé gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Stefnandi hafi ekki frádráttarrétt á móti skattinum, og því sé honum nauðsynlegt vegna skaðleysissjónarmiða, að þessa verði gætt við ákvörðun málskostnaðar.

Málsástæður stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því m.a., að við fyrstu afskipti lögreglu og skýrslutökur hafi stefnandi skýrt frá atriðum, sem hafi verið í ósamræmi við annað, sem lögregla hafi haft upplýsingar um, s.s. að hann hefði verið einn í verzluninni og ekki vitað, hver sá maður væri, sem hann hafi verið að tala við, en jafnframt hafi hann skýrt frá því, hver maðurinn væri. Framburður hans hafi því bæði verið í innbyrðis mótsögnum og rangur og ekki gengið upp miðað við aðrar upplýsingar, sem lögregla hafi m.a. haft úr öryggismyndavél og framburði vitna.

Lögregla hafi haft um það rökstuddan grun, að stefnandi hefði átt aðild að umræddu ránsbroti. Staðfest hafi verið, að stefnandi hefði verið búinn að vera ráfandi drykklanga stund um í verzluninni með ræningjanum nokkrum mínútum fyrir ránið, en engu hafi verið líkara en að þeir væru saman að meta aðstæður. Hafi lögregla vel mátt gera ráð fyrir því, að stefnandi hefði verið vitorðsmaður gerandans, og að hann hefði ákveðið og tiltekið hlutverk í ráninu. Hafi verið rökstuddur grunur og fullt tilefni til að ætla, að stefnandi og gerandi hefðu staðið að ráninu saman, og þó svo að stefnandi hefði ekki verið sá, sem haldið hafi á byssunni, hafi hann vel getað hafa verið þátttakandi í ráninu á annan hátt, en greinilegt hafi verið, að hann og gerandi hafi verið saman í verzluninni mínútum fyrir ránið. Ránsfengurinn og vopnið hafi ekki verið komið í leitirnar, en jafnframt hafi átt eftir að hafa uppi á gerandanum og taka niður framburð hans. Þegar framburður gerandans I-kk-ef hafi legið fyrir hinn 16. júlí 2007 um, að stefnandi hefði engan þátt átt í brotinu, hafi stefnandi þegar verið látinn laus, en fyrr hafi það ekki verið hægt, þar sem enn hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur á hendur stefnanda og rannsókn of skammt komin.

Stefndi mótmæli því, sem segi í stefnu, að lögreglu hafi frá upphafi verið fullkunnugt um, að I-kk-nf hefði framið ránið einn. Þetta sé ekki rétt. Það hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur um þátt stefnanda að brotinu. Engu hafi breytt að því leyti, þó að I-kk-nf hefði einn haldið á byssunni. Þeir hefðu verið drykklanga stund saman inni í búðinni nokkrum mínútum fyrir ránið, líkt og þeir væru að meta aðstæður. Stefnandi hafi verið handtekinn skömmu síðar, þar sem hann hafi verið að reyna að skipta smámynt. Framburður stefnanda hafi verið rangur, mótsagnakenndur og misvísandi, en ekkert hafi verið vitað um, hvað hefði orðið um ránsfenginn, vopnið og I-kk-þf. Grunur lögreglu hafi beinzt að því, að stefnandi hefði átt refsiverðan hlut að brotinu, annað hvort sem aðalmaður eða hlutdeildarmaður. Engu skipti, að hann hafi ekki haldið á byssunni, en önnur aðild að brotinu sér vel möguleg, s.s. að útvega vopn, standa á verði, koma undan eða taka við ránsfeng, stöðva mannaferðir inn í búðina á meðan o.s.frv.

Stefndi telji ljóst, að við handtöku stefnanda, og allt til þess að I-kk-nf gaf framburð hjá lögreglu 16. júlí 2007, hafi verið til staðar rökstuddur grunur um refsiverðan þátt stefnanda í umræddu ránsbroti.

Stefndi telji, að með hinum ranga og misvísandi framburði sínum í upphafi, þar sem stefnandi hafi m.a. sagzt ekki þekkja sjálfan sig á mynd, hafi hann stuðlað að þeim aðgerðum gegn sér, sem hann krefjist nú bóta fyrir.

Sá tími, sem liðið hafi frá gæzluvarðhaldstíma stefnanda, unz honum hafi verið tilkynnt um niðurfellingu málsins gagnvart honum, sé skammur. Stefndi bendi m.a. á í því sambandi, að niðurfelling sé ákvörðun, sem ekki verði í slíku tilfelli tekin af lögreglu, heldur af ríkissaksóknara, þar sem ákæruvaldið í málinu sé hans, en þar af leiðandi hafi ekki verið við því að búast, að slík ákvörðun yrði tekin, meðan málið var enn til meðferðar hjá lögreglu. Málið hafi verið fellt niður gagnvart stefnanda 6. september 2007, en þá hafi ekki verið liðnir fullir tveir mánuðir frá brotinu. Þetta sé skammur tími.

Stefndi telji, að stefnandi hafi verið undir rökstuddum grun allan tímann, sem gæzluvarðhald hans stóð, eða a.m.k. allt þar til I-kk-nf hefði gefið sinn framburð í málinu. Unnið hafi verið að rannsókn málsins allan tímann, meðan stefnandi var í gæzluvarðhaldinu, en það hafi m.a. verið gert með tæknirannsókn, leit að I-kk-þgf og þ.m.t. viðtöl við ýmsa aðila og skýrslutökum af vitnum og S-kk-þgf S-kk-þgf, auk skýrslna af stefnanda sjálfum. Mikið kapp hafi verið lagt á að hafa upp á I-kk-þgf. Hafi stefnandi svo verið látinn laus, strax og framburður I-kk-ef lá fyrir um, að stefnandi hefði ekki átt þátt í ráninu.

Stefndi mótmæli því, að honum beri að greiða bætur vegna rangra sakargifta. Stefnandi hafi verið undir rökstuddum grun um þátttöku í alvarlegu broti. Því verði ekki jafnað saman að bera mann röngum sökum, sbr. 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og að lögregla hafi mann undir rökstuddum grun, sem síðan reynist rangur. Þar á milli sé haf og himinn, en munurinn felist meðal annars í því, að rangar sakargiftir feli í sér ólögmæta háttsemi, en rannsóknaraðgerðir lögreglu séu lögbundnar og byggist á lagaheimildum.

Því sé mótmælt, að stefndi og starfsmenn hans hafi valdið stefnanda mannorðsmissi með rannsókn lögreglu. Stefnandi hafi verið undir rökstuddum grun og því fylgi óþægindi, en að stefnanda hafi verið gerð mannorðsspjöll, sé allt annað. Stefnandi sýnist heldur sjálfur hafa orðið sér til mannorðsspjalla með drykkju sinni og háttsemi, sbr. orð hans sjálfs um að hafa verið „á bísanum“, en að lögregla beri ábyrgð á því. Fyrst og fremst gæti menn sjálfir síns mannorðs með eigin háttsemi og framferði.

Það sé rangt, sem stefnandi haldi fram, að lögregla hafi ekki undirbúið málið nægilega fyrir handtöku stefnanda. Bendi stefndi á, að við slíkar aðstæður skipti tíminn máli og brýnt sé að vernda hagsmuni rannsóknarinnar sem fyrst með inngripi, með því að handtaka grunaða sem fyrst. Sé rangt að láta hafi átt stefnanda lausan strax, bara vegna þess að hann hafi upplýst, að hann væri saklaus. Sé jafnframt rangt, að ekkert hafi bendlað stefnanda við ránið annað en að hann hafi verið að verzla í sömu verzlun skömmu fyrir ránið.

Stefnandi krefjist bóta fyrir ætlað fjártjón vegna missis atvinnutekna og áætli þær kr. 50.000 á dag. Þessu sé mótmælt. Við fyrstu framsetningu bótakröfu sinnar, sbr. dskj. nr. 21, sé ekki getið um tapaðar atvinnutekjur, og 400.000 króna kröfuliður sé óskýrður. Engin gögn séu því til stuðnings, að stefnandi hafi misst af atvinnutekjum eða yfirhöfuð verið í vinnu, enda bendi gögn málsins ekki til þess, að hann hafi verið í standi til að fara á sjó daginn, sem hann var handtekinn, eða næstu daga á eftir.

Stefndi hafni miskabótakröfu stefnanda. Ekkert liggi fyrir um mannorðsmissi, sbr. það, sem áður segi um það, en jafnframt sé ósannað, að skilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu uppfyllt. Hafi stefnandi orðið fyrir mannorðsmissi, telji stefndi, að það hafi verið vegna hátternis hans sjálfs, sbr. orð hans sjálfs um að vera „á bísanum“. Stefndi beri ekki ábyrgð á fréttaflutningi af málinu, en greinilegt sé, að blaðafrétt, sem tilfærð sér á dskj. nr. 16, sé unnin af vef Hæstaréttar. Hafi ekki verið sýnt fram á óeðlilega upplýsingagjöf af hálfu lögreglu til fjölmiðla vegna rannsóknarinnar eða stefnanda sjálfs. Fullt tilefni hafi verið til þeirra þvingunarráðstafana, sem stefnandi hafi verið beittur, og hafi hann sjálfur átt sök á þeim. Hafi verið gætt meðalhófs við rannsókn og meðferð málsins, sem hafi tekið skamman tíma.

Skilyrði bótareglna séu ekki uppfyllt, sbr. áðurnefnda 26. gr. skaðabótalaga, 175., sbr. 176. gr., laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, og almennar skaðabótareglur.

Verði stefnanda játaður bótaréttur, telji stefndi þó ljóst, að umkrafðar bætur séu allt of háar. Í fyrsta lagi sé allt atvinnu- og fjártjón ósannað, en í annan stað sé fjárhæð miskabótakröfu fjarri lagi og úr samhengi við alla dómaframkvæmd. Bótakröfur stefnanda séu lítt rökstuddar og sízt að því er varði fjárhæðir (sic). Inni í sýknukröfu stefnda sé innbyggð krafa um stórkostlega lækkun bóta, verði á annað borð fallizt á, að bótaskylda sé fyrir hendi.

Dráttarvaxtakröfum stefnanda sé mótmælt og vísi stefndi auk þess til 9. gr. i.f. í lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og telji nær að miða við síðara tímamark. Í því efni bendi stefndi á, að ekki hafi verið lögð fram fullnægjandi gögn til að meta meint tjón stefnanda, en jafnframt bent á, að krafan hafi verið önnur, þegar hún var fyrst fram sett.

Að öðru leyti sé málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðum.

Til stuðnings kröfu um málskostnað vísi stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991.

IV

Forsendur og niðurstaða

Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi og enn fremur H-kk-nf B-kk-nf S-kk-nf lögreglufulltrúi, S-kk-nf M-kk-nf rannsóknarlögreglumaður og J-kk-nf G-kk-nf rannsóknarlögreglumaður.

Stefnandi byggir kröfur sínar á því í fyrsta lagi, að ekki hafi verið tilefni til handtöku og gæzluvarðhalds og hefði hann ekki gefið tilefni til slíkra aðgerða.

Gæzluvarðhaldskrafan er þannig fram sett, að því er haldið fram, að samkvæmt framburði starfsmanna verzlunarinnar hafi þrír menn komin inn í verzlunina, og hafi einn mannanna otað skammbyssu að afgreiðslustúlkum og heimtað peninga.

Lýsing þessi í kröfugerð lögreglu fær ekki stoð í frumskýrslu lögreglu, framburði afgreiðslustúlknanna eða öðrum gögnum málsins. Af hálfu stefnanda er hins vegar ekki á því byggt, að gæzluvarðhaldsúrskurðurinn hafi verið byggður á röngum upplýsingum frá lögreglu.

Það liggur fyrir, að stefnandi sást í fylgd með gerandanum í verzluninni aðeins nokkrum mínútum fyrir ránið, þar sem þeir ræddu saman og augljós kunningsskapur var með þeim, auk þess sem stefnandi keypti matvörur sem hann lét gerandann hafa. Þá var stefnandi í annarlegu ástandi, en hann hefur viðurkennt að hafa verið ofurölvi. Það liðu ekki nema um 9 mínútur frá því að stefnandi og gerandinn fóru út úr verzluninni þar til gerandinn kom inn aftur og beindi byssu að afgreiðslustúlkunum. Þykir hafa verið ærið tilefni til handtöku stefnanda, enda þótt hann hafi ekki tekið þátt í ráninu sjálfu, enda á þeim tíma ekki ljóst, hvort hann væri hlutdeildarmaður eða ekki.

Í ljósi þess, að ekki lá fyrir á þessum tíma, hver gerandinn var, og þegar það er virt, að stefnandi hafnaði því að hafa átt nokkur samskipti við gerandann fyrir ránið, eða vita hver maðurinn væri, svo sem fram kemur í frumskýrslu lögreglu og eins í fyrstu formlegri skýrslutöku hjá lögreglu, þykir stefnandi hafa gefið ástæðu til þess að krafizt yrði gæzluvarðhalds yfir honum, meðan gerandinn var enn ófundinn. Gildir þá einu þótt stefnandi hafi breytt framburði sínum í síðari skýrslutöku hjá lögreglu, en misvísandi framburður hans var til þess fallinn, að lögregla gat ekki útilokað, að hann tengdist ráninu á einhvern hátt. Er því fallizt á, að rökstuddur grunur um aðild stefnanda að ráninu hafi verið fyrir hendi.

Ákvörðun lögreglu um að halda stefnanda í einangrun byggðist á rannsóknarhagsmunum, meðan gerandinn var ófundinn. Með vísan til þess, að stefnandi var undir rökstuddum grun um alvarlegt brot, m.a. vegna aðstæðna, sem hann sjálfur átti þátt í að skapa, er ekki fallizt á, að honum beri bætur sérstaklega vegna einangrunarvistarinnar.

Stefnandi var síðan látinn laus, án tafar, þegar gerandinn fannst og skýrsla hafði verið tekin af honum. Er því ekki fallizt á, að gæzluvarðhaldið hafi verið lengra en nauðsyn bar.

Þá er ekki fallizt á, að sá tími, sem leið frá því að stefnandi var látinn laus og þar til honum var tilkynnt um að málið hefði verið látið falla niður gagnvart honum, hefði verið óeðlilega langur, þannig að honum beri bætur fyrir.

Samkvæmt öllu framangreindu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði og ákveðst kr. 600.000, þar með talinn útlagður kostnaður. Við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenzka ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 600.000, greiðist úr ríkissjóði.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf