Q-12/2018

Mál þetta barst dómnum 30. júlí 2018 með bréfi F-kvk-ef L. Ó-kvk-ef skiptastjóra dagsettu 23. júlí 2018 undir opinberum skiptum á dánarbúum D og E þar sem gerð er krafa um að héraðsdómur leysi úr ágreiningi undir skiptunum samkvæmt 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Skiptastjóri sendi annað kröfubréf 14. september 2018 með tveimur viðbótarkröfum sóknaraðila.

Af erindi skiptastjóra má ráða að hún telji ekki ástæðu til að dánarbúin eigi aðild að málinu. Með hliðsjón af bréfi skiptastjóra og eðli málsins er ákveðið að til sóknar skuli vera, A, […], […] Reykjavík. Til varnar eru C, […], […] Akureyri og B, […], […] Reykjavík. Aðilar eru dætur hinna látnu og taka því arf úr búunum. Málið var tekið til úrskurðar eftir aðalmeðferð þess miðvikudaginn […] sl. Lögmenn óskuðu eftir því að málið yrði flutt samhliða um frávísunarkröfur varnaraðila sem og efnisþátt málsins og sá dómari ekkert því til fyrirstöðu, sbr. 2. mgr. 100. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 sbr. 2. mgr. 131. gr. laga um opinber skipti dánarbúa o.fl. nr. 20/1991.

I. Dómkröfur

Dómkröfur sóknaraðila eru eftirfarandi:

Aðallega, að rift verði kaupsamningi, frá 18. janúar 2013 og afsali dagsettu 15. október 2015 um ráðstöfun 50% eignarhluta íbúðar 010101 í fasteigninni að […], […] Reykjavík, fastanr. […] til varnaraðila, B, kt. […] og viðurkennt að 50% eignarhluta íbúðar 010101 að […], […] Reykjavík sé eign dánarbús D, kt. […].

Til vara er þess krafist að kaupsamningur dagsettur 18. janúar 2013 og afsal dagsett 15. október 2015 um ráðstöfun 50% eignarhluta íbúðar 010101 í fasteigninni að […], […] Reykjavík, fastnr. […], til varnaraðila B, verði ógilt og viðurkennt verði að 50% eignarhluta íbúðar 010101 að […], […] Reykjavík sé eign dánarbús D.

Til þrautavara er þess krafist að varnaraðila B verði með dómi gert að greiða dánarbúi D, kaupverð fasteignarinnar að […], […] Reykjavík skv. kaupsamningi 18. janúar 2013 að fjárhæð 12.000.000 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.000.000 kr. frá 18. janúar 2013 til 15. janúar 2015 en af 6.000.000 kr. frá þeim degi til 15. apríl 2016 en af 9.000.000 kr. frá þeim degi til 15. júlí 2016 en af 12.000.000 kr. frá þeim degi til greiðsludags.

Til þrautaþrautavara er þess krafist að varnaraðila, B, verði gert að greiða dánarbúi D, aðra lægri fjárhæð að mati dómsins vegna vanefnda á kaupsamningsgreiðslum.

Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að hún eigi rétt á úthlutun úr dánarbúi D af verðmæti 50% eignarhluta fasteignar […] að […], […] Reykjavík að fjárhæð 5.833.333 kr. í samræmi við verðmat fasteignarinnar, dagsett 25. júní 2018, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. ágúst 2018 til greiðsludags.

Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að öll málverk sem verðmetin eru í verðmati V-kk-ef S-kk-þf S-kk-ef, dagsettu 6. júní 2018, verði talin eign dánarbús D, kt. […] og E, kt. […] þ.m.t. verkin Huldumeyjan eftir J-kk-þf S. K-x-x, Gerður '74 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Vægi eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Ödegård eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Sigurður B-kk-þf 88 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf og andlitsmynd 78 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf.

Að viðurkennt verði að við skipti á dánarbúi D, og E, skuli 50% af eignum innbús þ.m.t. málverk skv. lista V-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef, dagsettum 6. júní 2018, teljast eignir dánarbús D.

Gerð er krafa um að varnaraðila, B, verði gert að greiða dánarbúinu 1.200.000 kr. vegna kaupa á bifreiðinni […] með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 25. október 2018 til greiðsludags.

Til vara er þess krafist að varnaraðila, B, verði gert að endurgreiða dánarbúi D aðra lægri fjárhæð að mati dómsins vegna kaupa bifreiðarinnar […].

Þá er þess krafist að viðurkennd verði skaðabótaskylda varnaraðila, B, kt. […], á hendur sóknaraðila.

Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Varnaraðilar gera sameiginlega eftirfarandi kröfur í málinu:

Að skipti á dánarbúum D og E miðist við eignastöðu búsins á dánardægri E, þann […] 2017, sem sat í óskiptu búi eftir D og miðist við þær eignir sem þá voru til staðar í búinu, þ.e. innbúi sem var til staðar í íbúð E á dánardægri, innstæðum á bankareikningum […], […], […], verðbréfaeign hjá Landsbréfum að nafnvirði 604.230,27 kr. og bifreiðinni […].

Þá er krafist frávísunar á öllum kröfum sóknaraðila, A, vegna skipta á dánarbúum D og E, en til vara að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað.

Þá er krafist greiðslu málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

II. Málsatvik

Sóknaraðili ásamt báðum varnaraðilum, eru dætur D, sem fæddur var […]. Sóknaraðili og varnaraðili C eru alsystur. Á árinu 1964 giftist D E en þau höfðu eignast saman 1963 varnaraðilann, B. E og D munu hafa gert sameiginlega erfðaskrá sem undirrituð var 14. febrúar 1974 þar sem mælt var fyrir um erfðarétt þeirra á milli. Ágreiningslaust er að önnur erfðaskrá, frá árinu 1996, hafi hvorki verið dagsett né vottuð.

Þann 10. maí árið 1994 keyptu E og D ásamt varnaraðila B og eiginmanni hennar F fasteignina […]. Kaupverð fasteignarinnar var 15.000.000 kr. Aðdragandi þeirra viðskipta var þannig að sögn varnaraðila að D og E seldu fasteign sína að […] og nýttu hluta af söluandvirði sölunnar til kaupa á […]. Varnaraðili, B og F, seldu um svipað leyti fasteign sína að […], og létu með sama hætti hluta söluandvirðisins renna til kaupa á […]. Samkomulag var, að sögn varnaraðila, um að F og varnaraðili B legðu 3.074.061 kr. til kaupanna, en jafnframt að F og B tækju að sér afborganir af húsbréfalánum vegna kaupanna að fjárhæð 5.200.000 kr. Varnaraðili B kveðst ásamt eiginmanni sínum hafa greitt umrædda fjárhæð við kaupin sem hluta af kaupsamningsgreiðslum og nýtt m.a. til þess andvirði sölunnar á […], samtals 2.291.445 kr. og uppsafnaðan sparnað. Samtals hafi því framlag varnaraðila B og F við kaupin verið rúmar 8.2 milljónir króna eða um 55% af heildarverðmæti eignarinnar.

Þar sem fasteignin […] hafi í raun verið ein fasteign á þessum tíma, voru, að sögn varnaraðila, E og D skráðir þinglýstir eigendur allrar eignarinnar. Til staðfestingar á þessu fyrirkomulagi hafi aðilar gert kaupsamning 5. janúar 1995, þar sem þau hafi staðfest með undirskrift sinni þetta fyrirkomulag. Þeim kaupsamningi hafi eðli máls samkvæmt ekki verið þinglýst á eignina, þar sem tilgangurinn með gerð hans hafi verið sá að staðfesta framlag varnaraðila B og F til kaupanna. B og F munu hafa búið frá árinu 1994 á efri hæð fasteignarinnar og D og E á neðri hæð hennar. Allt frá árinu 1994 hafi varnaraðili, B og F, talið fram sinn hluta fasteignarinnar sem sína eign og D og E með sama hætti sinn hluta. Þá hafi F og varnaraðili B einnig tiltekið á skattframtölum sínum húsbréfalánið sem var tekið til kaupanna, sem skuld sem þau hafi borið og beri ábyrgð á.

Á árinu 2006 var ráðist í að breyta eignaskiptayfirlýsingu fasteignarinnar […]. Var þá gefið út afsal sem síðar var þinglýst þar sem D og E afsöluðu hluta fasteignarinnar til F og varnaraðila B, að sögn varnaraðila í samræmi við framangreint samkomulag. Kaupverð vegna fasteignarinnar var sagt að fullu greitt. Ekki er sjáanlegur ágreiningur í málinu um framangreint eignarhald fasteignarinnar við […].

D lést þann 22. nóvember 2011 og fékk E í kjölfarið leyfi til setu í óskiptu búi þeirra hjóna, en leyfið var undirritað 30. nóvember 2011 af öllum aðilum þessa máls og útgefið af sýslumanni 6. desember 2011. Á þessu tímamarki kveður sóknaraðili óumdeilt að hið óskipta bú hafi verið eigandi að fasteigninni að […], bifreið, verðbréfum, innstæðum á bankareikningi upp á rúmar 3.000.000 kr., auk þess sem í búinu hafi verið verðmætt innbú, m.a. fjöldi málverka, þar af þrjú verk eftir J-kk-þf S. K-kk-þf sem hann hefði gefið D, en þeir þekktust. Þá hafi verið í búi D hugverkaréttindi hjá Stef, en D hafði samið nokkur lög. Þessara málverka og hugverkaréttinda eða verðbréfa er þó ekki getið í umsókn E um setu í óskiptu búi.

Rúmu ári eftir útgáfu leyfis til setu í óskiptu búi, eða í desember 2012, mun þáverandi lögmaður E, hafa haft samband við sóknaraðila í þeim tilgangi að skipta hinu óskipta dánarbúi og sendi erfðafjárskýrslu til sóknaraðila til undirritunar. Í skýrslunni var innbú dánarbúsins metið á 400.000 krónur. Að sögn sóknaraðila hafi það verið fjarri lagi en um hafi verið að ræða innbú sem hafi haft að geyma að minnsta kosti þrjú K-kk-ef málverk, fjölda málverka eftir T-kk-þf Ó-kk-þf ásamt fjöldanum öllum af verðmætum munum. Þá kveður sóknaraðili hafa komið ljós miðað við drög erfðafjárskýrslunnar að bankareikningar dánarbúsins hefðu verið tæmdir rétt áður en skýrslan var gerð, sbr. og bankayfirlit. Sóknaraðili ráðfærði sig við lögmann sem grennslaðist fyrir um málið en að sögn sóknaraðila fengust þau svör ein að Kjarvalsverkin væru öll farin, frekari svör hafi ekki fengist og ekki gengið frekar eftir skiptum á dánarbúinu.

Í byrjun árs 2013 ákvað E, að sögn varnaraðila, að greiða út 50% eignarhlut sinn af neðri hæð fasteignarinnar […] varnaraðila B sem fyrir fram greiddan arf og jafnframt að selja 50% hlut D í fasteigninni. Var heildarverðmæti fasteignarinnar metið á því tímamarki 24.000.000 kr. og byggðist sú tala m.a. á verðmati sem Ásbyrgi fasteignasala gerði í mars 2012, þar sem öll fasteignin var metin á 19.500.000 kr. Var skilað inn erfðafjárskýrslu og greiddur erfðafjárskattur af 12.000.000 kr., sem taldist verðmæti 50% hlutar E í íbúðinni. Samhliða því var gerður kaupsamningur um kaup varnaraðila B á þeim 50% eignarhluta sem tilheyrði dánarbúi D. Kaupsamningur um 50% eignarhluta fasteignarinnar var dagsettur 18. janúar 2013, og var kaupverð eignarhlutans tilgreint 12.000.000 kr. sem skyldi greiðast í 4 greiðslum. Í kaupsamningi var tekið fram að E væri heimilt að búa í fasteigninni allt til dauðadags án greiðslu leigu eða annars framlags sem kæmi fyrir afnotin, og varnaraðili B skyldi sem kaupandi taka við öllum skyldum og rekstri fasteignarinnar frá dagsetningu kaupsamnings. Samkvæmt kaupsamningnum áttu að greiðast 3.000.000 kr. við kaupsamning og eftirstöðvar, 9.000.000 kr., greiðast í þrennu lagi, 3.000.000 kr. þann 15. janúar 2016, 3.000.000 kr. þann 15. apríl 2016 og 3.000.000 kr. þann 15. júlí 2016.

Varnaraðili B stóð að sögn við allar þessar greiðslur skv. kaupsamningi, fyrst með greiðslu kaupsamningsgreiðslunnar, sem var greidd með reiðufé samkvæmt samkomulagi aðila. Hafi greiðslan tekið mið af því að E væri tryggður ótakmarkaður réttur til að búa í íbúðinni til dauðadags, án þess að greiða leigu. Þá hafi varnaraðili B greitt 3.000.000 kr. inn á reikning E 15. janúar 2016, 3.000.000 kr. þann 3. maí 2016 og 3.000.000 kr. 5. október 2016. Umræddar greiðslur hafi annars vegar farið út af reikningi eiginmanns varnaraðila, B, F, og hins vegar verið lagðar inn á reikning E í reiðufé í hans nafni. Til staðfestingar á kaupsamningnum og efnum hans hafi báðir aðilar undirritað skjöl vegna fasteignaviðskiptanna og afsal þann 15. október 2015 um fasteignina. Það liggi því fyrir ótvíræð sönnun á því að varnaraðili B hafi efnt kaupsamninginn á fullu og hafi eigninni verið réttilega þinglýst sem hennar eign.

Að sögn varnaraðila höfðu bæði E og D í gegnum tíðina haft þann hátt á að gefa málverk úr innbúi sínu í gjafir við stór tilefni. E hafi haldið þessu fyrirkomulagi þeirra hjóna áfram eftir dauða D. Árið 2012 hafi hún gefið F, eiginmanni varnaraðila, B, málverkið Vægi eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, í tilefni af 50 ára afmæli F. Þá hafi hún gefið varnaraðila, B, sömuleiðis málverkið Huldumeyjan eftir K-kk-þf, á 50 ára afmæli B árið 2013. Þá hafi hún gefið dóttur F og B málverkið Ödegård eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, í fermingargjöf árið 2013. Hún hafi svo gefið varnaraðila, B, málverkið Gerður eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, í jólagjöf árið 2014.

Þann 21. nóvember 2016 festi varnaraðili, B, ásamt eiginmanni sínum kaup á bifreiðinni […]. Við kaupin kveðast þau hafa staðgreitt 1.200.000 kr., en E hafi lánaði þeim 1.520.000 kr. vegna kaupanna. Var kaupverð bifreiðarinnar því 2.720.000 kr. Þar sem E hafði lánað 1.520.000 kr. vegna kaupanna hafi bifreiðin verið skráð á hennar nafn við kaupin og hún undirritað sem kaupandi kaupsamning og afsal vegna kaupanna. E afsalaði svo bifreiðinni til varnaraðila B með afsali og kaupsamningi 4. janúar 2017. Í kaupsamningnum staðfesta bæði kaupandi og seljandi að 1.200.000 kr. hafi verið staðgreiddar við undirskrift kaupsamnings. Aðrar greiðslur samkvæmt kaupsamningnum hafi verið greiðsla 1. febrúar 2017 að upphæð 1.520.000 kr. Það liggi því fyrir ótvíræð gögn að sögn varnaraðila um að varnaraðili B hafi greitt fullt kaupverð bifreiðarinnar […].

E var lögð inn á krabbameinsdeild Landspítalans þann 2. nóvember 2017 og lést þar […] það ár. Eftir andlát hennar kom í ljós að á því tímamarki var dánarbúið ekki skráður eigandi að fasteigninni að […] né bifreiðum auk þess sem bankareikningar voru tómir. Allar eignir sem verið höfðu í dánarbúi D voru komnar yfir á nafn varnaraðila B og þá að sögn sóknaraðila langt umfram arfshlut hennar.

Að sögn sóknaraðila vaknaði hjá henni grunur um að eitthvað annarlegt væri gangi í tengslum við dánarbúið í janúar 2018, þegar hún fór að spyrjast fyrir um skipti á dánarbúinu, tveimur mánuðum eftir andlátið. Hafi þá komið í ljós að enga tilkynningu um andlát E var að finna hjá sýslumanni. Fékk sóknaraðili þau svör að ekki væri hægt að jarða manneskju undir þeim kringumstæðum. Því taldi hún eitthvað óeðlilegt í gangi. Dánartilkynning mun svo hafa verið send sýslumanni […] 2018, í kjölfar athugasemda og eftirgrennslan sóknaraðila, að hennar sögn, og þar með hafi forræði á búinu loks færst yfir til sýslumanns. Fram til þess tíma hafi allir reikningar og kreditkort hinnar látnu verið opin fyrir úttektum og gjaldfærslum.

Eiginmaður varnaraðila, B, F, hafi verið prókúruhafi á reikningum E og hann og B virðast að sögn sóknaraðila einnig hafa haft aðgang að kreditkorti E. Samkvæmt framlögðum yfirlitum hafi átt sér stað fjölmargar úttektir af kortinu. Auk þessa hafi farið fram úttektir af innlánsreikningum dánarbúsins eftir andlát E. Þar megi sjá millifærslur samtals að fjárhæð 116.700 krónur til varnaraðila, B, eiginmanns hennar og dóttur þeirra. Þá hafi verið greitt fyrir útför hinnar látnu alls 818.849 krónur ásamt því að fleiri reikningar virðast hafa verið greiddir.

Þegar sóknaraðili óskaði skýringa á þessum gerningum kveðst henni hafa borist bréf frá lögmanni varnaraðila dagsett 28. febrúar 2017, þar sem fullyrt hafi verið að til staðar í búinu væru bankainnistæður, m.a. vegna sölu á íbúðinni, og að allt innbúið hefði verið skrifað upp árið 2012. Könnun skiptastjóra hafi hins vegar leitt í ljós að söluandvirði íbúðarinnar sé hvergi á reikningum dánarbúsins og verðmæt málverk sem D og E áttu hafa verið flutt upp í íbúð varnaraðila B og segist varnaraðili eiga málverkin.

Þannig sýni bankayfirlit að fyrsta greiðslan skv. hinum meinta kaupsamningi, sem greiðast hafi átt við undirritun samningsins í janúar 2013, hafi aldrei borist. Varnaraðili, B, hafi verið innt eftir skýringum á því og skýringar hennar verið annað hvort rangar eða misvísandi.

Bú E var tekið til opinberra skipta af dómnum, […] 2018. Haldnir hafa verið skiptafundir, 26. apríl 2018, 3. maí 2018 og 29. maí 2018 þar sem endanlega varð ljóst að vísa þyrfti ágreiningi um hverjar eignir búsins væru og hvernig bæri að skipta þeim, til dómsins.

III. Málsástæður og lagarök sóknaraðila.

Að því er varðar fasteign neðri hæðar að […], þar sem D og E bjuggu, krefst sóknaraðili þess aðallega að kaupsamningi og afsali um íbúðina verði rift og þannig viðurkennt að íbúðin sé eign dánarbús D. Sóknaraðili byggir á því að E hafi ekki haft slíkt forræði á eignum búsins að hún hafi getað ráðstafað allri fasteigninni, þar sem hún hafi setið í óskiptu búi með skylduerfingjum D. Henni hafi einungis verið heimilt að ráðstafa sínum eignarhluta með fyrirframgreiddum arfi. Í skiptayfirlýsingunni vegna þessa hafi ekki verið nefndur einu orði arfshluti erfingja D. E, sem eftirlifandi maki, hafi ekki verið eigandi búsins, heldur hafi óskipta búið verið sjálfstæður eignaraðili eða lögaðili, þótt eftirlifandi maki komi fram fyrir hönd þess aðila. Með hugtakinu „eignarráð“ í 12. gr. erfðalaga nr. 8/1962 felist að eftirlifandi maki sé ekki eini hagsmunaaðili bús heldur verði hann sem forsjármaður búsins að gæti hagsmuna annarra erfingja sem E og varnaraðili, B, hafi ekki gert.

Sóknaraðili bendir á að E hafi ætlað að krefjast skipta á dánarbúi D í desember 2012, sbr. gögn málsins. Þá hafi bifreiðin og íbúðin verið inni í dánarbúinu en bankainnistæða, sem hafði verið á reikningi D á dánardægri, hefði verið tæmd örfáum dögum áður. Sóknaraðili hafi óskað skýringa á lágu verðmati innbús í erfðafjárskýrslunni og hafi þá varnaraðili, B, fullyrt, að Kjarvalsmálverkin væru seld. Andvirði íbúðarinnar hafi átt að skipta milli lögerfingja en fasteignamatsverðið hafi verið gefið upp á erfðafjárskattsskýrslunni. Þegar þessi ráðstöfun hafi ekki gengið, hafi að mati sóknaraðila verið ákveðið að tæma búið innanfrá, þ.e. ráðstafa eignum búsins í heimildarleysi yfir til varnaraðila, B.

Sóknaraðili bendir á að hvorki faðir hennar né E hafi verið mikið neyslufólk og ekki eytt um efni fram. Þannig hafi E haft ágætar tekjur eftir að hún fékk búsetuleyfi og beri bankareikningar hennar með sér að hún vann fyrir öllum sínum útgjöldum og rúmlega það. Það að verðmætustu eignir dánarbúsins séu ekki lengur skráðar eignir búsins sé því ekki hægt að rekja til neyslu eða eðlilegs heimilishalds E. Þær milljónaúttektir hafi verið nýttar til að ráðstafa eignum hins óskipta bús yfir til varnaraðila, B, gegn betri vitund um réttindi annarra dætra D. Byggir sóknaraðili á því að E, sem var orðin áttræð þegar hún lést, hafi af ásetningi og að tilhlutan B rýrt stórkostlega erfðaréttindi sóknaraðila.

Sóknaraðili byggir á því að rifta beri kaupsamningi um eignina þar sem sá samningur hafi aldrei verið efndur, engar greiðslur verið inntar af hendi af hálfu varnaraðila, B, í samræmi við efni samningsins. Vanefnd samningsins sé því algjör og því beri að rifta gerningnum. Einnig beri að rifta afsali af sömu ástæðu.

Bæði kaupsamningurinn og afsalið séu málamyndagerningar sem E og varnaraðili B hafi sjálfar samið, en gerningarnir standist enga skoðun og hafi verið vanefndir að öllu leyti. Því beri að rifta þeim og viðurkenna að 50% af íbúð 010101 að […] tilheyri dánarbúi D.

Samkvæmt ákvæðum erfðaskrár E og D frá 1996 skyldi allur arfur niðja þeirra, vera séreign niðjanna í hjúskap. Fyrsta sagða greiðsla skv. hinum meinta kaupsamningi, að fjárhæð 3.000.000 kr., sé af hálfu varnaraðila sögð millifærð 15. janúar 2016, sbr. framlagt yfirlit. Af yfirliti reikningsins megi þó jafnframt sjá að 3.000.000 kr. séu teknar út í peningum 1. mars 2016. Önnur meint greiðsla skv. Kaupsamningi, að fjárhæð 3.000.000 kr., hafi svo borist 3. maí 2016 og verið lögð inn í peningum. Úttekt í peningum, að fjárhæð 3.000.000 kr., hafi svo átt sér stað 6. júlí 2016. Sömu sögu sé að segja af meintri þriðju greiðslu skv. Kaupsamningi, að fjárhæð 3.000.000 kr., en sú greiðsla hafi borist í peningum þann 5. október 2016 og úttekt í peningum að fjárhæð 3.000.000 kr. hafi átt sér stað 22. nóvember 2016. Athygli sé jafnframt vakin á því að F inni umræddar greiðslur af hendi inn á reikning E en F hafi ekki verið aðili að hinum meinta kaupsamningi. Greiðslur frá F standi því ekki á nokkurn hátt í tengslum við málamyndasamninga vegna fasteignarinnar og dagsetningar séu í engu samræmi við efni kaupsamningsins og afsalsins. Sumar greiðslur hafi gengið fram og til baka og þeim verið ætlað að blekkja skattayfirvöld og aðra erfingja. Dagsetningar greiðslna F tengist heldur ekki efni samninganna og sé því mótmælt að um kaupsamningsgreiðslur sé að ræða. Kaupverð sé ógreitt og um verulega vanefnd að ræða sem réttlæti riftun. Þá sé öllum fullyrðingum varnaraðila, B, um að hluti meintra kaupsamningsgreiðslna hafi verið inntar af hendi með viðgerðum á þaki húsnæðisins að […] mótmælt. Reikningar sem varnaraðili hafi lagt fram á skiptafundum vegna framkvæmda tengist sumarhúsi hennar en ekki […].

Verði ekki fallist á að um málamyndagerning sé að ræða byggir sóknaraðili á því að um sé að ræða gjöf til varnaraðila, B, sem beri að rifta skv. 2. mgr. 15. gr. erfðalaga. Ekkert endurgjald hafi verið greitt fyrir eignina. Hvorki hafi varnaraðili sjálf greitt fyrir eignina né standi eitthvað eftir í búinu af andvirði eignarinnar. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. erfðalaga geti erfingi fengið gjöf rift ef eftirlifandi maki hefur gefið gjöf úr óskiptu dánarbúi sem sé óhæfilega há miðað við efni búsins, ef viðtakandi sá eða mátti sjá að gefandi sat í óskiptu búi og að gjöf var úr hófi fram.

-------

Til vara varðandi fasteignina byggir sóknaraðili á því að ógilda beri kaupsamning og afsal um hana. Augljóst megi vera að um málamyndagerninga hafi verið að ræða. Gerningarnir hafi verið lífsgerningar með gjafaívafi en ekki um eiginleg viðskipti að ræða. Kaupsamningurinn sé gerður 18. janúar 2013, fyrsta greiðsla átti að greiðast þá en sú síðasta 15. júlí 2016, þ.e. þremur og hálfu ári síðar. Um sé að ræða afar óeðlilegt greiðslufyrirkomulag. Þá sé afsal eignarinnar dagsett 15. október 2015 en þá hafði sannanlega engin kaupsamningsgreiðsla verið innt af hendi. Um sé að ræða ólögmæta ráðstöfun eignarinnar og krefst sóknaraðili að kaupsamningurinn verði ógiltur þar sem um málamyndagerning hafi verið að ræða. Ógilda beri samningana með vísan til 33. gr. laga 7/1936 þar sem óheiðarlegt sé af varnaraðila, B, að bera þá fyrir sig. Hún hafi verið grandsöm um betri rétt sóknaraðila sem skylduerfingja D.

Að lokum byggir sóknaraðili á því að hið meinta kaupverð á 50% hlut í fasteigninni að […] hafi verið langt undir markaðsverðmæti eignarhlutarins en verðið sé til að mynda lægra en brunabótamat eignarinnar. Verðmatið sem varnaraðili byggi á hafi verið gert þann 27. mars 2012. Sú greiðsla sem varnaraðili bendi á og telur vera fyrstu greiðslu vegna kaupanna hafi verið innt af hendi 15. janúar 2016, þ.e. fjórum árum eftir dagsetningu verðmatsins. Óumdeilt sé að miklar verðhækkanir hafi átt sér stað á þessu tímabili og því sé verðið langt undir markaðsvirði eignarinnar. Um ógildingu hins meinta kaupsamnings og afsals vísar sóknaraðili til reglu 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Telur sóknaraðili það bersýnilega ósanngjarnt af varnaraðila að bera kaupsamninginn með 12.000.000 kr. kaupverði fyrir sig og því beri að ógilda hann og viðurkenna eignarhlutann sem eign dánarbús D.

Sóknaraðili byggir á því að í ráðstöfunarheimild eftirlifandi maka í óskiptu búi felist ekki heimild til að ráðstafa svo stórum hluta búsins sem gert var, annars vegar með afsali og hins vegar með skiptayfirlýsingu, án þess að skráning heildarbúsins liggi fyrir og jafnræðis allra erfingja í hinu óskipta búi sé gætt. Sóknaraðili vísi til þeirrar meginreglu erfðaréttar að athafnaheimild eftirlifandi maka í óskiptu búi takmarkist við þær ráðstafanir sem eðlilegar geti kallast. Ráðstöfun sem feli það í sér að stærstu eign óskipts dánarbús sé ráðstafað til einkaerfingja eftirlifandi maka verður ekki undir neinum kringumstæðum talin eðlileg í þeim skilningi. Orðalag skiptayfirlýsingarinnar sé blekkjandi því þar komi hvergi fram að skammlífari maki hafi átt lögerfingja.

-------

Til þrautavara krefst sóknaraðili þess að varnaraðila, B, verði ella gert að greiða dánarbúinu kaupverð fasteignarinnar […] þar sem kaupverðið 12.000.000 kr. hafi aldrei verið innt af hendi. Varnaraðili hafi verið aðili að kaupsamningnum og afsalinu og engin greiðsla hafi borist frá henni til seljanda eignarinnar. Meintar greiðslur eiginmanns varnaraðila, B, til E, hafi ekki staðið í neinum tengslum við kaup eignarinnar og verið málamyndagreiðslur eða greiðslur vegna annarra viðskipta. Engin eignamyndun hafi orðið í búinu vegna þeirra greiðslna og sömu peningarnir færðir á milli til auðgunar fyrir varnaraðila, B. Fer sóknaraðili því fram á að varnaraðila, B, verði gert að efna kaupsamninginn til dánarbúsins, verði komist að þeirri niðurstöðu að kaupsamningurinn um fasteignina sé gildur.

-------

Til þrautaþrautavara er þess krafist að varnaraðila, B, verði gert að inna af hendi aðra og lægri fjárhæð skv. orðalagi kaupsamningsins, telji dómurinn að einhver greiðsla hafi verið innt af hendi, sem komi þá til frádráttar heildarfjárhæð kaupsamningsins.

-------

Verði fallist á kröfu sóknaraðila um að 50% eignarhluti í íbúð 010101 að […], fastanúmer […], tilheyri dánarbúi D, krefst sóknaraðili viðurkenningar á því að sóknaraðili eigi rétt á úthlutun af 1/3 af verðmati fasteignarinnar, sem framkvæmt var 25. júní 2018, eða samtals 5.833.333 kr., með dráttarvöxtum frá 4. ágúst 2018 til greiðsludags. Er byggt á því að helmingur af andvirði eignarhlutans hafi verið eign E en helmingnum beri að skipta að jöfnu milli skylduerfingja D, sem séu þrír.

Samkvæmt 17. gr. erfðalaga geti erfingi við búskipti krafist endurgjalds úr búinu ef efni bús hafa rýrnað til muna vegna óhæfilegrar fjárstjórnar maka. Verði rýrnunin ekki bætt með þeim hætti geti erfingi krafist greiðslu á helmingi þess sem á vantar úr séreign makans. Unnt sé að beita umræddri reglu með lögjöfnun á það tilvik sem uppi sé í máli þessu. Háttsemi E sem falið hafi í sér umfangsmikla rýrnun á efnum óskipts dánarbús hafi farið fram að undirlagi og til hagsbóta fyrir varnaraðila, B, og sé því krafist óskiptrar greiðslu úr hendi hennar. Krafist er dráttarvaxta á greiðsluna mánuði frá því sóknaraðili gerði fjárkröfuna með bréfi til skiptastjóra þann 4. júlí 2018, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga 38/2001.

-------

Sóknaraðili krefst þess að öll þau málverk sem metin hafi verið af V-kk-þgf S-kk-þgf S-kk-þgf í verðmati frá 6. júní 2018, verði talin eign hins óskipta dánarbús. Eins og fram hafi komið hafi áður verið reynt, af hinni látnu E og varnaraðila, B, að skjóta málverkum í eigu dánarbúsins undan búinu. Árið 2012 hafi verið reynt að selja málverk eftir K-kk-þf og nú telji varnaraðili sig hafa fengið a.m.k. 6 tilgreind málverk að gjöf frá móður sinni, eftir andlát D. Þau 6 málverk sem tilgreind séu í kröfugerð séu þau málverk sem við skoðun skiptastjóra og matsmanns hafi verið á efri hæð fasteignarinnar, þ.e. í íbúð varnaraðila B og séu þau því ekki í umráðum dánarbúsins.

Sóknaraðili byggir á því að öll málverk sem sé að finna í verðmatinu, séu eign dánarbúsins. Frásögnum varnaraðila, B, um að henni hafi verið gefið eitthvað af umræddum málverkum sé algjörlega hafnað sem ósönnuðum og röngum. Varnaraðili, B, hafi fullyrt á skiptafundi að D hefði gefið varnaraðila, B, málverkið Huldumeyjan eftir K-kk-þf í 50 ára afmælisgjöf. Eins og sjá megi af gögnum málsins hafi B orðið fimmtug 12. nóvember 2013, þ.e. tveimur árum eftir að D lést. Verk K-kk-ef hafi öll verið hjúskapareign D eins og ævisaga hans staðfesti. Engin skilríki eða sönnunargögn hafi verið lögð fram að hálfu varnaraðilans, B, um að málverkin hafi verið gefin út úr dánarbúinu.

Þá byggir sóknaraðili á því að jafnvel þó að einhverjum skilríkjum fyrir gjöf væri fyrir að fara, hefði E verið óheimilt að gefa slíkar gjafir úr búinu, þar sem þær hefðu verið óhæfilega háar miðað við efni búsins skv. 2. mgr. 15. gr. el.

Þá byggir sóknaraðili á því að í bréfi lögmanns varnaraðila sem dagsett er 28. febrúar 2017, þ.e. áður en E lést, sé fullyrt að allt innbú E og D hafi verið skrifað upp árið 2012, þ.e. skömmu eftir andlát D, og sé það allt enn til staðar í íbúð á neðri hæð. Ekki hafi verið getið um neinar gjafir eða breytingar á eignarhaldi málverkanna og innbúsins.

-------

Sóknaraðili byggir á því að hin látna, E, hafi setið í óskiptu dánarbúi þar til hún lést. Skv. 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 falli erfðaréttur langlífari maka niður eftir hið skammlífara ef skipti fara fram eftir lát beggja hjóna. Byggir sóknaraðili á því að allt arfstilkall milli maka falli niður skv. ofangreindu ákvæði. Til arfs eftir E séu því 50% eigna dánarbúsins en hinn helmingur eignanna sé til skipta milli erfingja D. E hafi ráðstafað eignarhluta sínum í fasteigninni með fyrirframgreiddum arfi og hann sé því ekki inni í dánarbúinu. E og D hafi gert nýja erfðaskrá árið 1996, sem komið hafi í stað erfðaskrár frá árinu 1974. Erfðaskráin sé undirrituð af D og E, sýnd sýslumanni og hafi verið varðveitt þar. Sóknaraðili gerir þá kröfu að helmingur innbús og málverka hins óskipta dánarbús komi til skipta niðja D.

-------

Af framlögðu skjali má að mati sóknaraðila ráða að bifreið í eigu dánarbúsins hafi verið seld varnaraðila, B, þann 4. janúar 2017. Kaupverðið var tilgreint, skv. afsali, 2.720.000 krónur, 1.200.000 kr. skyldi greiða við undirskrift og 1.520.000 þann 1. febrúar 2017. Sú greiðsla sem greiðast hafi átt við undirskrift, þ.e. 1.200.000 kr., hafi aldrei verið greidd af varnaraðila, B. Þann 1. febrúar 2017 hafi B greitt 1.520.000 kr. vegna viðskiptanna en degi eftir að kaupverðið hafi verið greitt hafi komið til úttektar í peningum af reikningum E að fjárhæð 1.000.000 kr. og átta dögum síðar úttekt að fjárhæð 500.000. Eignamyndun í dánarbúinu vegna sölunnar hafi því engin verið.

-------

Sóknaraðili krefst þess að viðurkennd verði bótaskylda varnaraðila, B, gagnvart sóknaraðila. Sóknaraðili byggir á því að hin látna, E, og varnaraðili, B, hafi í sameiningu og með skipulögðum hætti komið aðaleign hins óskipta dánarbús, ásamt ýmsum öðrum eignum, yfir á nafn varnaraðila, B, án þess að skeyta nokkru um rétt annarra erfingja í dánarbúinu. Augljóst sé, miðað við þær eignir sem skráðar voru upp í beiðni um búsetuleyfi í nóvember 2011 miðað við þær eignir sem voru til staðar á dánardegi E, að nær allar eignir búsins séu horfnar og komnar yfir til varnaraðila. Til að koma eignum yfir á nafn varnaraðila, hafi nauðsynlegum upplýsingum verið haldið frá sýslumanni. Hvorki í afsali né skiptayfirlýsingu til sýslumanns sé getið um að fleiri erfingjar séu í búinu. Í skiptayfirlýsingunni komi einungis fram að B sé einkaerfingi E en hvergi er minnst á réttindi annarra erfingja eins og mikilvægt sé að gera. Á framhlið erfðafjárskýrslu vegna þessa, riti E og varnaraðili, B, undir að þær leggi drengskap sinn við því að tilgreindir séu allir erfingjar búsins. Varnaraðili, B, hafi þannig beitt blekkingum í þeim tilgangi að koma undan skiptum á dánarbúinu stærstu eign búsins. Um hafi verið að ræða saknæma og ólögmæta háttsemi sem varnaraðili, B, beri bótaábyrgð á gagnvart sóknaraðila. Sóknaraðili hafi orðið fyrir tjóni þar sem arfur hennar eftir föður hennar hafi minnkað umtalsvert sökum hinnar saknæmu háttsemi. Þá byggir sóknaraðili kröfu sína um viðurkenningu á bótaskyldu varnaraðila, B, jafnframt á 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Varnaraðili, B, hafi vegið að friði og æru sóknaraðila með þeirri háttsemi sem að framan hefur verið rakin.

-------

Sóknaraðili bendir á að annar varnaraðila, C, ætti réttilega að vera sóknarmegin í málinu eða einfaldlega ekki aðili að því.

Sóknaraðili hefur skorað á C að leggja fram gögn í málinu um þær eignir sem hún telur sig hafa fengið í arf eftir föður þeirra, D. Verði C ekki við þeirri áskorun, sé þess krafist að litið verði á það sem staðfestingu á því að hún hafi ekki fengið neinn arf eftir föður þeirra, þrátt fyrir þær eignir sem voru til staðar í dánarbúinu á dánardægri hans.

-------

Sóknaraðili vísar til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, erfðalaga nr. 8/1962 auk meginreglna erfðaréttar, ógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga auk ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993 og til sakarreglunnar. Þá vísar sóknaraðili til meginreglna samningaréttar, kröfuréttar og skaðabótaréttar. Málskostnaðarkrafa byggist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV. Málsástæður og lagarök varnaraðila

Aðalkrafa varnaraðila er að við skipti á dánarbúi D og E miðist við eignastöðu búsins á dánardægri E […] 2017 og miðist við þær eignir sem voru í búinu á því tímamarki.

Varnaraðilar benda á að þegar E lést […] 2017, hafi hún setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, D. Þegar E féll frá hafi eignir þeirra hjóna samanstaðið af innbúi, bankainnstæðum á reikningum […], […], […], verðbréfaeign hjá Landsbréfum og bifreiðinni […]. Aðrar eignir hafi ekki verið í búinu, en eins og fram komi í málavaxtalýsingu hafði E greitt fyrirframgreiddan arf úr sínu búi, með ráðstöfun 50% eignarhluta hennar í […], íbúð 010101, en jafnframt afsalað 50% hlut dánarbús D í viðkomandi fasteign til varnaraðila B. Á dánardægri E hafi því legið fyrir hvaða eignir tilheyrðu búi hennar og því ljóst hvaða eignir kæmu til skipta við skipti á dánarbúum D og E. Hafi verið lögð fram ítarleg gögn sem staðfesti eignarhald á þeim fasteignum og innbúi sem sóknaraðili hefur gert kröfu um að skuli tilheyra búinu. Báðir varnaraðilar séu sammála um að fyrrgreindir hlutir tilheyri dánarbúinu og því sé þess krafist að skipti á dánarbúum E og D skuli miðast við þá eignarstöðu sem tekin er fram í dómkröfu, enda liggja fyrir ótvíræð gögn sem staðfesti eignarhald á þeim fasteignum og lausafjármunum sem deilt sé um.

-------

Frávísunar krafa varnaraðila á 1. kröfulið sóknaraðila byggir á því að sakarefnið falli ekki undir ágreiningsmál um skipti á dánarbúi skv. 122. gr. laga nr. 20/1991.

Í 122. gr. laga nr. 20/1991 sé að finna heimildir til skiptastjóra til að bera ágreining sem upp komi við opinber skipti undir héraðsdóm til úrlausnar. Sé vísað til þeirra atriða sem beinlínis sé kveðið sérstaklega á um í lögunum að beint skuli til héraðsdóms, en einnig tekið fram að ef skiptastjóri telur þörf á úrlausn annarra ágreiningsefna sem koma upp við skiptin, sé honum heimilt að leggja ágreininginn fyrir héraðsdóm. Að mati varnaraðila verður sá ágreiningur sem lagður er til úrlausnar dómstóla með þessum hætti að varða þær eignir sem tilheyra búinu, og að um sé að ræða aðgerðir sem falli undir valdheimildir skiptastjóra við skipti á búinu. Eðli máls samkvæmt geti skiptastjóri einn og sér ekki tekið ákvörðun um að einhverjum gerningum hins látna verði rift, heldur þurfi að stefna slíku máli fyrir dómstól til úrlausnar, eftir atvikum á grundvelli 124. gr. laga nr. 20/1991 eða með útgáfu stefnu eftir almennum reglum laga um meðferð einkamála.

Í kröfulið 1 í greinargerð sóknaraðila sé krafa um annars vegar riftun, og til vara ógildingu á sölu fasteignarinnar […], íbúð 010101 frá E til varnaraðila B. Að mati varnaraðila liggur þegar ljóst fyrir að eigninni hafi verið réttilega afsalað til varnaraðila, B, með kaupsamningi og fyrirframgreiddum arfi, eins og fjallað hafi verið um. Það liggi enn fremur fyrir að varnaraðili, B, hafi verið skráð þinglýstur eigandi fasteignarinnar […], íbúð 010101 frá þinglýsingu afsalsins. Samkvæmt 25. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 teljist sá sem þinglýsingarbók nefnir eiganda á hverjum tíma, hafa þinglýsta eignarheimild yfir fasteigninni. Það sé því ljóst að fasteignin […], íbúð 010101, var hvorki meðal eigna dánarbús E né dánarbús D þegar E lést þann […] 2017. Eignin hafi því ekki getað komið til skipta úr dánarbúinu nema dánarbúið, eða erfingjar í nafni þess, höfðaði almennt einkamál til riftunar á kaupsamningi og afsali vegna fasteignarinnar. Að mati sóknaraðila yrði slík málshöfðun að byggjast á 124. gr. laga um 20/1991 og þyrfti dánarbúið að eiga beina aðild að slíku máli. Þar af leiðandi telja varnaraðilar að ágreiningur sem þessi geti ekki talist ágreiningur um atriði sem falli undir þau úrlausnarefni sem skiptastjóri geti tekið afstöðu til við skiptin án undangenginnar málshöfðunar. Því geti ágreiningur sem þessi ekki átt undir gildissvið 122. gr. laga nr. 20/1991, heldur þyrfti dánarbúið að sækja mál á hendur varnaraðila í sérstöku einkamáli til riftunar á kaupsamningnum og afsalinu. Telja varnaraðilar að vísa beri málinu frá dómi af þeim sökum, en telja jafnframt að kröfunni skuli vísað frá dómi án kröfu, telji dómari að ágreiningurinn falli ekki innan heimildar 122. gr. laga nr. 20/1991. Að mati varnaraðila eiga þessar röksemdir jafnt við aðalkröfu 1. kröfuliðar sóknaraðila, vara-, þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu sóknaraðila, sem og um 2. kröfulið sóknaraðila.

Af greinargerð sóknaraðila er að mati varnaraðila ekki hægt að sjá á hvaða lagagrundvelli krafa hennar um riftun byggist. Vísi hún fyrst til þess á bls. 6 að E hafi ekki haft „eignarráð“ yfir fasteigninni og aðeins verið heimilt að ráðstafa sínum eignarhlut í fasteigninni, eins og hún hafi gert með fyrirframgreiddum arfi til varnaraðila B. Þá sé vísað til þess að E hafi með sölu fasteignarinnar rýrt stórkostlega erfðaréttindi sóknaraðila. Af greinargerð sóknaraðila verði þó ekki greint að riftunarkrafa hennar byggi á ákvæðum erfðalaga eða annarra sambærilegra réttarheimilda. Þá vísi sóknaraðili til þess í greinargerð að rifta beri kaupsamningi og afsali vegna fasteignarinnar þar sem kaupsamningur hafi aldrei verið efndur og engar greiðslur inntar af hendi af hálfu varnaraðila B vegna kaupanna. Því beri að rifta samningnum af þeim sökum. Í greinargerð sóknaraðila komi þó ekki fram hvort sú riftunarkrafa byggi á ákvæðum laga nr. 40/2002 um fasteignakaup eða hvort riftunin sé byggð á einhverjum öðrum lagagrundvelli. Hvergi í greinargerð sóknaraðila sé vísað í umrædd lagaákvæði á bak við riftunarkröfu sóknaraðila.

Þar sem sóknaraðili geri ekki grein fyrir því í greinargerð á hvaða lagagrundvelli er krafist riftunar á umræddum kaupsamningi, sé ljóst að mati varnaraðila að kröfugerð sóknaraðila uppfylli ekki skilyrði e- og f-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem ekki sé ljóst á hvaða lagagrundvelli riftunarkrafan byggist, sé varnaraðilum verulega erfitt um vik að taka til varna gegn kröfunni, þar sem hún sé óskýr og styðjist ekki við skýr lagaákvæði. Því telja varnaraðilar að vísa beri öllum kröfum varnaraðila í 1. kröfulið hennar frá dómi.

-------

Í þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu 1. kröfuliðar sóknaraðila sé gerð krafa um að varnaraðili, B, greiði dánarbúi D 12.000.000 kr. eða lægri fjárhæð vegna kaupa á fasteigninni […], íbúð 010101. Samkvæmt greinargerð sóknaraðila sé þrautavarakröfu hennar ætlað að koma til skoðunar verði aðal- og varakröfu hennar hafnað af dómara. Samkvæmt þessu kæmi fjárkrafa þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu hennar aðeins til skoðunar ef dómari hafnar riftun og/eða ógildingu kaupsamnings vegna fasteignarinnar […] 010101. Virðist krafan sett fram á grundvelli þess að kaupsamningur um fasteignina hafi ekki verið efndur með greiðslu kaupverðs fasteignarinnar. Að mati varnaraðila sé ljóst að höfnun á aðalkröfu sóknaraðila í kröfulið 1 muni fela í sér að dómari hafi talið að kröfur um vanefnd kaupsamningsins séu ekki á rökum reistar. Það leiði því af eðli máls að mati varnaraðila að þrautavarakrafa og þrautaþrautavarakrafa geti ekki náð fram að ganga við slíkar aðstæður. Þrautavarakrafan og þrautaþrautavarakrafan séu því í mótsögn við fyrri kröfuliði sóknaraðila. Þar af leiðandi telja varnaraðilar að sóknaraðili hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að þrautavarakrafa hennar og þrauta þrautavarakrafa hennar nái fram að ganga og því beri að vísa þeim frá dómi.

Samkvæmt 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. sé skiptastjóra annars vegar skylt, en einnig heimilt að beina ákveðnum málum til héraðsdóms til úrlausnar. Þurfi í kröfu skiptastjóra, sbr. 3. tl. 1. mgr. 122. gr., m.a. að koma fram um hvað ágreiningur standi og hvaða kröfur hafi komið fram í því sambandi. Aðilar málsins hafi lagt fram dómkröfur sínar til skiptastjóra áður en skiptastjóri lagði málið fyrir héraðsdóm. Í þeim kröfum sem varnaraðili lagði fram til skiptastjóra vegna þessa, kemur hvergi fram krafa um að varnaraðila, B, verði gert að greiða dánarbúi D 12.000.000 kr. vegna fasteignaviðskipta hennar og móður hennar. Ætli sóknaraðili að byggja á þeirri málsástæðu sem kemur fram í þrautavarakröfu hennar, hefði slík málsástæða, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, þurft að liggja fyrir strax þegar kröfugerð var lögð fyrir héraðsdóm til úrlausnar. Sé ljóst að mati varnaraðila að sú krafa sem sett er fram í þrautavarakröfu rúmist ekki innan þeirrar kröfugerðar sem upphaflega var lögð fram fyrir héraðsdóm. Telja varnaraðilar að vísa beri þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu sóknaraðila frá dómi af þeim sökum.

-------

Varnaraðilar telja að sömu rök eigi við um 2. kröfulið sóknaraðila. Fyrir liggi að fasteignin […] er þinglýst eign varnaraðila, B, og liggi sömuleiðis fyrir að fasteigninni hafi verið löglega ráðstafað til hennar. Þá hafi varnaraðilinn B staðið að fullu við skuldbindingar sínar skv. kaupsamningi um eignina. Eignin sé því ekki meðal eigna dánarbúsins og þ.a.l. hafi sóknaraðili ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn kröfunnar eins og hún sé sett fram í greinargerð. Verði kröfuliðum sóknaraðila nr. 1. vísað frá dómi, eða þeim kröfum hafnað, leiði það sömuleiðis sjálfkrafa til frávísunar kröfuliðar 2 frá héraðsdómi.

Í rökstuðningi fyrir þessari kröfu byggi sóknaraðili á því að heimilt sé að lögjafna út frá 17. gr. erfðalaga og að hún eigi kröfu um greiðslu af þeim sökum. Af rökstuðningi sóknaraðila verði þó ekki skýrlega ráðið hvort hún geri kröfu á hendur dánarbúi E um greiðslu, eða hvort kröfunni sé beint að varnaraðila, B. Þó beinist kröfugerð sóknaraðila skv. dómkröfum eingöngu að því að hún eigi rétt til úthlutunar úr dánarbúi D, og beinist krafan að engu leyti að dánarbúi E eða að varnaraðila B. Ljóst sé að mati varnaraðila að kröfugerð sóknaraðila uppfylli ekki skilyrði e- og f-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem ekki sé ljóst gegn hverjum krafan beinist. Því sé varnaraðilum verulega erfitt um vik að taka til varna gegn kröfunni, þar sem hún sé óskýr og styðjist ekki við skýr lagaákvæði. Því telja varnaraðilar að vísa beri öllum kröfum varnaraðila í 2. kröfulið hennar frá dómi af þeim sökum.

-------

Í kröfulið 3 í greinargerð sóknaraðila krefjist sóknaraðili þess að „viðurkennt verði að öll málverkin sem verðmetin eru í verðmati V-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef verði talin eign dánarbús D, kt. […] og E, kt. […], þ.m.t. Huldumeyjan eftir J-kk-þf S. K-x-x, Gerður '74 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Ödegård eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Sigurður Breiðfjörð 88 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf og andlitsmynd 78 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf“.

Í kröfulið 4 í greinargerð sóknaraðila krefjist sóknaraðili þess að „viðurkennt verði við skipti á dánarbúi D og E, skuli 50% af eignum innbús, þ.m.t. málverka skv. lista V-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef, dagsettum 6. júní 2018, teljast eignir dánarbús D“.

Í dómkröfum sóknaraðila í kröfuliðum 3 og 4 sé ekki tilgreint nánar hvaða verk skuli tilheyra dánarbúinu að öðru leyti og sé þar ekki tæmandi talning þeirra verka sem sóknaraðili krefjist viðurkenningar á að tilheyri dánarbúinu. Skv. d-lið 80. gr. laga nr. 91/1991 skuli dómkröfur aðila koma skýrlega fram í stefnu, og hafi í dómaframkvæmd verið byggt á að kröfugerð aðila skuli hagað með þeim hætti að dómstóll geti tekið hana óbreytta upp í dómsorð og gert að niðurstöðu sinni. Þurfi dómsúrlausn að vera það ákveðin að hún leiði ein og sér til málaloka um sakarefnið. Dómkrafan geti því ekki byggst á upptalningu í dómskjali á þeim hlutum sem krafan nær til, heldur þurfi dómkrafan sjálf að ná til allra þeirra hluta sem gerð sé krafa um.

Þar sem dómkröfur sóknaraðila í kröfuliðum 3 og 4 tiltaki ekki með tæmandi hætti þau málverk sem hún krefjist að viðurkennt verði að tilheyra skuli dánarbúi D og E, geti dómstóll ekki tekið hana orðrétt upp í ákvörðunarorð sín. Því séu dómkröfur hennar það óskýrar að þeim beri að vísa frá dómi á grundvelli d- liðar 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá feli dómkröfur 3 og 4. kröfuliðar sóknaraðila í sér að dómstóllinn sé krafinn svars við lögspurningum og gangi því kröfurnar gegn 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og beri að vísa þeim frá dómi af þeim sökum.

-------

Í 7. kröfulið greinargerðar sóknaraðila sé gerð krafa um að „viðurkennd verði skaðabótaskylda varnaraðila B, kt. […] á hendur sóknaraðila“[sic]. Í greinargerð sé með engum hætti rökstutt á hvaða grundvelli varnaraðili B geti talist skaðabótaskyld skv. reglum skaðabótaréttar vegna þeirra ráðstafana sem haldið er fram að E hafi gert á meðan hún sat í óskiptu búi. Virðist meint skaðabótaskylda byggjast á því að varnaraðili, B, hafi beitt blekkingum með að undirrita búsetuleyfi og afsal vegna dánarbúsins. Hvergi liggi þó fyrir að varnaraðili B hafi með einhverjum hætti sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi og reynt að koma undan eignum búsins, eins og haldið sé fram í greinargerð sóknaraðila.

Gera verði þá lágmarkskröfu að sá sem setji fram kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu, geri í fyrsta lagi a.m.k. líklegt að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna ákveðinna atvika, og að tjóninu hafi verið valdið með saknæmri og ólögmætri háttsemi þess sem krafan beinist að. Í málinu hafi ekki verið lögð fram nein gögn sem staðfesti þessar kröfur sóknaraðila, hvað þá að hún hafi orðið fyrir tjóni vegna meintra ráðstafana. Þá sé í greinargerð sóknaraðila hvergi færð rök fyrir því hvernig varnaraðili B geti talist skaðabótaskyld skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, og með hvaða hætti hún geti hafa vegið að friði og æru sóknaraðila. Að mati varnaraðila skorti því krafa sóknaraðila í 7. kröfulið þann skýrleika sem d-, e- og f-liður 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geri áskilnað um. Þá hafi sóknaraðili skv. framansögðu ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn kröfunnar eins og hún sé sett fram, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Því beri að vísa 7. kröfulið sóknaraðila frá dómi.

-------

Varðandi sjónarmið um að hafna beri kröfum sóknaraðila ef ekki verður fallist á frávísun benda varnaraðilar í fyrsta lagi á að í greinargerð sóknaraðila í aðalkröfu 1. kröfuliðar sé þess krafist að kaupsamningi og afsali um 50% eignarhlut í fasteigninni […], íbúð 010101 verði rift. Eins og fram komi í málavaxtalýsingu varnaraðila, þá hafi umræddur eignarhluti í fasteigninni verið seldur varnaraðila, B, með kaupsamningi, 18. janúar 2013. Hafi kaupverð fasteignarinnar verið í fullu samræmi við markaðsverð íbúðarinnar á þeim tíma, enda hafi legið fyrir verðmat heildarfasteignarinnar frá því árið 2012 upp á 19.500.000 kr. Við skiptin á dánarbúum E og D hafi skiptastjóri óskað eftir verðmati á fasteigninni […], íbúð 010101. Hafi J-x-x G-kk-nf fasteignasali séð um að framkvæma verðmatið, og hafi það legið fyrir 25. júní 2018. Samkvæmt verðmatinu hafi verðmæti fasteignarinnar verið 35.000.000 kr. þegar matið fór fram. Ekki hafi verið skilað verðmati á fasteigninni sem miðaðist við dagsetningu kaupsamningsins 18. janúar 2013. Umrætt verðmat hafi því takmarkað gildi við mat á raunverði fasteignarinnar við það tímamark. Þegar verðmatið hafi verið sent til erfingja, hafi skiptastjóri einnig sent yfirlit yfir vísitölu íbúðarhúsnæðis samkvæmt tölum þjóðskrár, og taldi að aðilar gætu metið verðmæti fasteignarinnar við kaupsamning út frá þeim vísitölum. Gildi umræddrar vísitölu í janúar 2013 var 367,9 fyrir sérbýli en 545 í maí 2018 mánuði áður en matið var framkvæmt. Áætlað verðmæti fasteignarinnar við kaupsamning sé því út frá þeim forsendum samtals 23.626.605 kr. Gangi það mat út frá vísitölu sérbýlis en verðmatið sé lægra ef miðað er við vísitölu fjölbýlis. Það sé því ljóst að eignin hafi verið seld varnaraðila B yfir markaðsvirði.

Þá hafi verið lögð fram gögn til dómsins sem staðfesti greiðslur varnaraðila vegna kaupanna, í fyrsta lagi afborgana að upphæð 9.000.000 kr. vegna kaupverðs fasteignarinnar. Þá hafi varnaraðili, B, í öðru lagi, lagt fram skýringar á því hvernig fyrsta kaupsamningsgreiðslan hafi verið greidd í reiðufé með hliðsjón af heimild E til að búa í íbúðinni um ótilgreindan tíma. Að mati varnaraðila sé ljóst að E hafði beint hagræði af kaupsamningnum, þar sem henni var heimilt að búa endurgjaldslaust í fasteigninni allt til dauðadags. Þá hafi hún sömuleiðis ekki þurft að hafa áhyggjur af viðhaldi á fasteigninni eða kostnaði vegna þess. Það séu því fyrirliggjandi ótvíræð gögn sem staðfesti í fyrsta lagi að fasteignin hafi verið seld yfir markaðsverði og í öðru lagi að varnaraðili, B, hafi greitt E að fullu allt kaupverð fasteignarinnar. Þá hafi E staðfest með undirskrift sinni á afsal að kaupverð fasteignarinnar væri að fullu greitt. Engin gögn styðji því málatilbúnað sóknaraðila um riftun kaupsamnings og afsals vegna fasteignaviðskipta E og varnaraðila B.

Af málatilbúnaði sóknaraðila verði ekki skýrlega ráðið á hvaða lagagrundvelli krafist sé riftunar á kaupsamningi og afsali fasteignarinnar […]. Varnaraðilar benda á að heimild til riftunar kaupsamnings skv. lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup byggi á því að samningsaðilar hafi vanefnt skyldur sínar verulega, sbr. 32. gr., 42. gr. og 51. gr. laganna. Að mati varnaraðila liggi ekkert fyrir í málinu sem staðfesti að varnaraðili B hafi vanefnt skyldur sínar skv. kaupsamningnum, þvert á móti liggi fyrir að allar greiðslur vegna fasteignakaupanna hafi farið fram í samræmi við efni samningsins. Skilyrði riftunar skv. framangreindum ákvæðum séu því ekki uppfyllt og engin vanefnd fyrir hendi.

-------

Varakrafa 1. kröfuliðs sóknaraðila um að kaupsamningurinn um fasteignina […] hafi verið málamyndagerningur og gjöf til varnaraðila B, byggi í fyrsta lagi á því að ógilda beri samninginn á grundvelli 33. gr. samningalaga nr. 7/1936. Samkvæmt ákvæðinu geti löggerningur talist ógildur ef það yrði talið óheiðarlegt af samningsaðila að bera hann fyrir sig vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að hann hafi haft vitneskju um. Varnaraðilar benda á að sóknaraðili beri sönnunarbyrðina fyrir því að framangreind skilyrði séu uppfyllt, og beri henni því að sanna að aðstæður við samningsgerðina hafi verið með þeim hætti að óheiðarlegt geti talist að bera samninginn fyrir sig. Að mati varnaraðila voru engar þær aðstæður uppi þegar kaupsamningurinn var gerður sem gætu leitt til þess að óheiðarlegt væri að bera samninginn fyrir sig. Samningurinn hafi með engum hætti gengið á rétt erfingja D. Engin gögn hafi síðan verið lögð fram um að eignin hafi verið seld langt undir markaðsvirði eignarinnar eins og haldið sé fram.

Sóknaraðili vísi í greinargerð sinni til þess að víkja megi kaupsamningi um fasteignina […], íbúð 010101 til hliðar á grunvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Í ákvæðinu sé heimilt að víkja samningi til hliðar að hluta eða heild, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Líkt og áður sé rakið hafi kaupsamningurinn verið efndur samkvæmt efni hans, og greiðslur farið fram líkt og þar var mælt fyrir um.

-------

Í þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu 1. kröfuliðar sóknaraðila sé gerð krafa um að varnaraðili B greiði dánarbúi D 12.000.000 kr., eða lægri fjárhæð. Varnaraðilar vísa til þess sem fyrr hafi komið fram að varnaraðili, B, hafi staðið við allar greiðslur skv. kaupsamningi aðila um fasteignina […], íbúð 010101. Það liggi fyrir að umræddar greiðslur vegna viðskiptanna fóru fram og voru greiddar inn á reikning E. Varnaraðilum kveðst ekki vera kunnugt um hvernig E ráðstafaði þeim fjármunum sem greiddir voru vegna fasteignarinnar, og hvorugur varnaraðila geti borið einhverja ábyrgð á þeim ráðstöfunum sem E gerði með umrædda fjármuni.

Því verði að hafna þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu sóknaraðila með sömu rökum og koma fram hér að framan um aðal- og varakröfur hennar í 1. kröfulið.

-------

Varnaraðilar telja að hafna verði þessari kröfu með sömu röksemdum og komið hafi fram varðandi 1. kröfulið sóknaraðila, þ.e. að kaupsamningurinn um fasteignina hafi verið réttilega efndur af aðilum hans. Ef kröfum sóknaraðila skv. 1. kröfulið verður hafnað af dómi, sé ljóst að 2. kröfulið verði sömuleiðis hafnað.

Í 2. kröfulið sóknaraðila sé vísað til 17. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og á því byggt að viðkomandi ákvæði geti átt við í málinu á grundvelli lögjöfnunar. Að mati varnaraðila eru skilyrði lögjöfnunar á grundvelli þessa ákvæðis ekki fyrir hendi, enda séu aðstæður skv. 17. gr. og þær aðstæður sem uppi eru í þessu máli alls ekki eðlislíkar eða samkynja að nokkru leyti. Í greinargerð sóknaraðila sé tekið fram að hún telji sig eiga rétt á óskiptri greiðslu, eins og hún orðar það, úr hendi E eða varnaraðila B á grundvelli þessa ákvæðis, en þó beinist krafa hennar eingöngu að dánarbúi D samkvæmt framlögðum dómkröfum hennar í greinargerð. Að mati varnaraðila getur þessi krafa sóknaraðila ekki náð fram að ganga, þar sem um aðildarskort sé að ræða, en skv. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 leiðir aðildarskortur til sýknu. Telja varnaraðilar því að hafna beri 2. kröfulið sóknaraðila, sbr. ofangreint.

-------

Varðandi 3. kröfulið sóknaraðila áréttar varnaraðili að fimm af þeim málverkum sem tilgreind eru í kröfugerð sóknaraðila hafi ekki verið meðal innbús dánarbúsins þegar E lést, og hafði hún ráðstafað umræddum málverkum úr dánarbúinu sem tækifærisgjöfum við ýmis tilefni.

Varnaraðilar benda á að ætlað eignarhald af lausafjárhlut taki mið af vörslum viðkomandi hlutar, og því teljist sá eigandi hlutar, sem hefur hann í sínum vörslum, nema sýnt sé fram á að hann sé ekki réttmætur eigandi hlutarins. Á meðan E hafi setið í óskiptu búi, þá hafi hún haft þann hátt á, að þegar stórafmæli eða fermingar bar að garði, þá hafi hún kosið að gefa viðkomandi aðila málverk eða aðra muni úr innbúi þeirra hjóna í stað þess að festa kaup á dýrum gjöfum. Hafi D haft sama háttinn á og t.d. ákveðið að málverkið Huldumeyjan eftir K-kk-þf skyldi verða afmælisgjöf til varnaraðila, B. Liggi ótvírætt fyrir, sbr. fyrirliggjandi gögn, að E og eftir atvikum D hafi gefið þessi málverk til þiggjenda gjafanna, og að það hafi verið með ráðum gert. Þá liggi fyrir að umrædd málverk hafi á dánardægri E ekki verið meðal þess innbús sem var í íbúð hennar, heldur í íbúð varnaraðila, B, og F, eiginmanns hennar, á efri hæð fasteignarinnar við […]. Málverkin teljist því eignir viðkomandi þangað til sýnt sé fram á annað, en þá sönnunarbyrði hafi sóknaraðili ekki axlað.

Sóknaraðili haldi því jafnframt fram að E hafi verið óheimilt að gefa umrædd málverk í gjafir þar sem verðmæti þessara gjafa hafi verið óhæfilega hátt miðað við efni búsins, sbr. 2. mgr. 15. gr. erfðalaga. Í 2. mgr. 15. gr. sé vísað til þess að hafi maki gefið gjöf úr óskiptu búi, og gjöfin sé óhæfilega há, miðað við efni búsins, geti erfingi fengið gjöf hrundið með dómi, ef viðkomandi sá eða átti að sjá, að gefandi sat í óskiptu búi og að gjöf var úr hófi fram. Til þess að riftun sé heimil skv. ákvæðinu þurfa því bæði skilyrði að vera uppfyllt, þ.e. annars vegar að sýnt sé fram á að gjöfin hafi verið óhæfilega há miðað við efni búsins, þegar gjöfin var gefin, hins vegar að viðtakandi gjafarinnar hafi séð, eða mátt sjá, að gjöfin hafi verið úr hófi fram miðað við eignarstöðu búsins. Sá sem krefst riftunar á grundvelli þessa ákvæðis beri sönnunarbyrði fyrir því að bæði þessi skilyrði séu uppfyllt. Eignarstaða bús E hafi ekki verið með þeim hætti að umræddar gjafir gætu talist óhóflegar á þeim tímapunkti sem þær voru gefnar, miðað við gjafatilefnið og verðmæti umræddra málverka. Þá hafi þiggjendur þessara gjafa með engu móti getað dregið þá ályktun að gjafirnar gætu talist óhæfilega háar miðað við verðmæti þeirra og eignir E þegar gjafirnar voru gefnar. Því beri að hafna kröfum sóknaraðila í kröfulið 3.

Eins og fram komi í málavaxtalýsingu voru þau málverk sem deilt er um gefin á árunum 2012 til 2014. Hafi varnaraðilar lagt fram yfirlýsingar til staðfestingar á þessum gjafagerningum. Hvað varðar myndina Gerði, eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, liggi jafnframt fyrir staðfesting á að verkið var hjúskapareign E, en verkið hafi verið meðal eigna sem runnu til hennar úr dánarbúi foreldra hennar.

Samkvæmt lokamálslið 2. mgr. 15. gr. erfðalaga skal höfða mál til riftunar gjafar, áður en ár er liðið frá því að erfingi fékk vitneskju um gjöfina, og þó ekki síðar en innan þriggja ára frá afhendingu gjafar. Þar sem ágreiningsmál þetta var þingfest 21. september 2018, liggi fyrir samkvæmt skýru ákvæði 2. mgr. 15. gr. að allar gjafir sem gefnar hafi verið fyrir 21. september 2015 teljist utan þess frests sem tilgreindur sé í ákvæðinu, ef ekki er sýnt fram á að skemmri frestur til höfðun máls eigi við. Að mati varnaraðila hefur legið fyrir um alllangt skeið að umrædd málverk voru gefin við ýmis tilefni og að sóknaraðila hafi verið kunnugt um þetta fyrirkomulag D og E. Öll þau málverk sem deilt sé um eignarhald á, hafi verið gefin fyrir 21. september 2015, og telja varnaraðilar að í öllum tilvikum hafi sóknaraðili vitað af gjöfinni. Það sé því ljóst að frestur sóknaraðila til að höfða mál til riftunar á þessum gjafagerningum sé fyrir löngu liðinn að mati varnaraðila. Af þeim sökum beri að hafna kröfum sóknaraðila í kröfulið 3.

-------

Í 4. kröfulið gerir sóknaraðili kröfu um að viðurkennt verði að við skipti á dánarbúi D og E skuli 50% af eignum búsins teljast eignir dánarbús D. Eins og fram komi í frávísunarkröfu varnaraðila á þessum kröfulið, þá telja varnaraðilar að dómkrafan feli í sér kröfu um svar við lögspurningu. Varnaraðilar mótmæla því að hægt sé að byggja á erfðaskrá sem E og D undirrituðu á árinu 1996, enda sé sú erfðaskrá ekki dagsett og ekki staðfest af vottum eða notarius publicus. Sú erfðaskrá uppfylli því ekki skilyrði 40. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og geti því ekki hafa komið í stað upprunalegrar erfðaskrár E og D frá árinu 1974. Það sé því erfðaskráin frá 1974 sem ráði því hvernig fara skuli með arf milli E og D og erfingja þeirra.

-------

Sóknaraðili geri í 5. og 6. kröfulið greinargerðar sinnar kröfu um að varnaraðili, B, greiði dánarbúi D og E 1.200.000 kr. vegna eftirstöðva kaupa á bifreiðinni […]. Eins og fram komi í málavaxtalýsingu þá hafi varnaraðili, B, fest kaup á umræddri bifreið þann 21. nóvember 2016. Hafi E lánað 1.520.000 kr. til kaupanna en varnaraðili, B, og eiginmaður hennar greitt sjálf 1.200.000 kr. Þar sem E lánaði stærstan hluta kaupverðsins hafi hún verið skráð sem kaupandi bifreiðarinnar. E hafi svo afsalað bifreiðinni til varnaraðila B með afsali og kaupsamningi 4. janúar 2017. Í kaupsamningnum staðfesti bæði kaupandi og seljandi að 1.200.000 kr. hafi verið staðgreiddar við undirskrift kaupsamnings. Varnaraðili, B, hafi innt umrædda greiðslu af hendi þann 1. febrúar 2017. Það liggi því fyrir ótvíræð gögn um að varnaraðili, B, hafi greitt fullt kaupverð bifreiðarinnar […] og hafi hún verið þinglýstur eigandi bifreiðarinnar frá og með afsali hennar. Það sé því ótvírætt að varnaraðili hafi innt allar greiðslur vegna bifreiðakaupanna af hendi í samræmi við kaupsamning og afsal bifreiðarinnar. Varnaraðilum sé ekki kunnugt um hvernig E hafi ráðstafað þeim greiðslum sem hún fékk vegna bifreiðakaupanna og beri þær enga ábyrgð á þeim ráðstöfunum sem hún kann að hafa gert.

-------

Sóknaraðili krefst þess í 7. kröfulið að bótaskylda varnaraðila, B, gagnvart sóknaraðila verði viðurkennd. Eins og varnaraðili fjallar áður um telur hann kröfur sóknaraðila ekki studdar neinum rökum og ekki færð fram gögn sem staðfesti meint tjón sóknaraðila, eða með hvaða hætti varnaraðili, B, á að hafa getað bakað sér skaðabótaskyldu vegna athafna hennar. Virðist varnaraðila krafa sóknaraðila byggja á því að varnaraðili, B, hafi með undirritun sinni á erfðafjárskýrslu og skiptayfirlýsingu brotið gegn rétti sóknaraðila sem erfingja úr dánarbúi D. Í greinargerð sóknaraðila séu þó hvergi færð rök fyrir því með hvaða hætti þessi skaðabótaskylda gæti verið til komin og ekki tekið fram hvernig sú háttsemi getur talist saknæm og ólögmæt þannig að til skaðabótaskyldu geti komið. Varnaraðilar mótmæla því að varnaraðili, B, hafi sýnt af sér saknæma háttsemi sem gæti hafa bakað henni skaðabótaskyldu. Þá séu heldur ekki lögð fram nein gögn sem geti staðfest meinta skaðabótaskyldu, hvorki samkvæmt almennum reglum né samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Varnaraðilar benda á að sóknaraðili beri sönnunarbyrðina fyrir því að sýna fram á að hún hafi orðið fyrir tjóni og að tjóninu hafi verið valdið með saknæmri og ólögmætri háttsemi. Þar sem engin slík gögn liggi fyrir, beri að hafna kröfu sóknaraðila.

-------

Að öðru leyti er öllum málsástæðum og lagarökum sóknaraðila mótmælt.

Að mati varnaraðila hefur sóknaraðili fallið frá þeim kröfum sem hún setti fram til skiptastjóra og lagðar voru fram til héraðsdóms, að því leyti sem þær koma ekki fram í greinargerð hennar.

Varnaraðilar vísar máli sínu til stuðnings til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sérstaklega 16. gr., 19. gr., 24. gr., 25. gr., 80. gr. og 116. gr. Þá er byggt á ákvæðum laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum, sérstaklega 122. gr. og 124. gr. og ákvæðum erfðalaga nr. 8/1962. Varnaraðilar byggja enn fremur á ákvæðum laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, samningalögum nr. 7/1936, skaðabótalögum nr. 50/1993 sem og almennum meginreglum kröfuréttar og samningaréttar. Krafa um málskostnað styðst við 122. gr. laga nr. 20/1991, 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum og krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði styðst við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

V. Niðurstaða

Dómurinn fær ekki séð að sérstakar takmarkanir séu almennt reistar við því hvert sakarefni getur verið í þeim málum sem skiptastjóri undir opinberum skiptum dánarbús getur vísað til úrlausnar dómstóla á grundvelli 122. gr. laga nr. 20/1991 um opinber skipti dánarbúa o.fl, en um þetta atriði segir í 1. mgr. ákvæðisins: „Ef ágreiningur rís um atriði við opinber skipti sem fyrirmæli laga þessara kveða sérstaklega á um að skuli beint til héraðsdóms til úrlausnar, svo og ef skiptastjóri telur þörf úrlausnar héraðsdóms um önnur ágreiningsatriði sem koma upp við opinber skipti, skal skiptastjóri beina skriflegri kröfu um það til þess héraðsdómstóls þar sem hann var skipaður til starfa.“ Meginskilyrðið hlýtur þó að vera að kröfur varði eignir eða skuldir dánarbús eða hafi önnur áhrif á réttarstöðu erfingja eða annarra sem kunna að hafa hagmuna að gæta. Því verður frávísunarkröfu varnaraðila sem byggist á þessu sjónarmiði hafnað. Þannig verður það ekki talið girða fyrir málskot samkvæmt ákvæðinu þótt hægt sé að höfða almennt einkamál um framkominn ágreining og geti jafnvel talist eðlilegri leið. Þá getur það ekki skipt máli þótt eign sé ekki lengur í eigu dánarbús enda beinist kröfugerð, eftir atvikum eins eða fleiri erfingja eða jafnvel búsins sjálfs, að því að endurheimta slík verðmæti með einum eða öðrum hætti til búsins, þannig að komi til skipta. Þessu til stuðnings má vísa t.a.m. til dóma Hæstaréttar í málunum nr. 82/2002, 46/2017 og 379/2017. Framangreind sjónarmið leiða þó vitaskuld ekki til þess að málatilbúnaður og kröfugerð geti verið í hvaða horfi sem er.

Þótt það komi ekki skýrt fram í upphaflegu kröfuskjali skiptastjóra frá 23. júlí sl. eins og telja verður æskilegt, telur dómurinn það liggja í hlutarins eðli að með erindi sínu til dómsins, þar sem kröfur aðila eru tíundaðar, hafi skiptastjóri heimilað sóknaraðila að reka mál þetta til hagsbóta fyrir búin í skilningi 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 og þannig þurfi ekki aðildar búanna við. Kröfur sóknaraðila beinast enda allar að því utan ein, að leitast við að bæta hag dánarbúanna. Kröfum sóknaraðila verður þess vegna ekki vísað frá vegna þessa eða sýknað vegna aðildarskorts. Þá verður ekki séð að neitt af þeim ágreiningsmálum sem hér eru til úrlausnar lúti að ákvörðun sem skiptastjóri hefur tekið þannig að honum hafi borið að freista þess að jafna ágreining milli erfingja áður en hann vísað málinu til úrlausnar dómsins, sbr. 3. mgr. 71. gr. laga nr. 20/1991.

Sjónarmið varnaraðila sérstaklega um frávísun á kröfu sóknaraðila um riftun á kaupsamningi og afsali hluta […] frá 18. september 2013, lúta að því að ekki sé hægt að átta sig á því við hvaða lagarök sé stuðst og kröfugerð sóknaraðila sé óskýr.

Málatilbúnaður sóknaraðila verður ekki skilinn öðruvísi en svo að riftunarkrafa byggi einkum á því að greiðslur hafi ekki borist samkvæmt kaupsamningi þrátt fyrir útgáfu afsals og því hafi kaupandi gerst sek um verulegar vanefndir sem réttlæti riftun samningsins. Ekki verður því fallist á að um slíka vanreifun sé að ræða af hálfu sóknaraðila að valdi frávísun. Hins vegar er vandséð hvaða erindi umfjöllun um hvaða forræði E heitin hafi haft á eigninni sitjandi í óskiptu búi, fyrirætlan E um að skipta búi D 2012 og neysluvenjur þeirra hjóna og nægjusemi, eigi inn í málið sérstaklega, til að rökstyðja þessa riftunarkröfu eins og gert er. Umfjöllun um þau atriði og þýðingu þeirra fyrir málið er því vanreifuð að mati dómsins. Öðrum sjónarmiðum sem teflt er fram til stuðnings frávísunarkröfu og vega ekki jafn þungt verður jafnframt hafnað.

-------

Ekki verður gerður ágreiningur um að sá hluti af fasteigninni sem riftunarkrafan varðar, er í dag og hefur verið frá hausti 2015 þinglýst eign varnaraðilans B. Það lýsir eindregnum vilja E, móður hennar, til að selja henni eignina, þ.e. þann hluta sem hún ráðstafaði ekki til B með skiptayfirlýsingu 25. mars 2015. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að útgáfa afsals í október 2015, þrátt fyrir að greiðslur höfðu þá ekki borist, hafi byggst á trausti um að kaupverðið yrði greitt eða það endurgjald innt af hendi sem seljandi mæti fullnægjandi. Dómurinn telur það skipta máli í þessu sambandi að átta sig á því að til að koma að hefðbundinni riftunarkröfu í fasteignakaupum, líkt og þeirri sem hér er gerð og byggð er á því að kaupverð hafi ekki verið að hluta eða jafnvel í engu greitt, verður alla jafnan sá sem við greiðslum átti að taka að hafa uppi slíka kröfu. Ef sá hefur einhverra hluta vegna fallið frá henni eða gefið hana eftir þá verður slík krafa væntanlega ekki höfð uppi. Hér verður og litið til þess að samkvæmt 4. mgr. 51. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 getur seljandi ekki rift samningi eftir útgáfu afsals nema hann hafi gert sérstakan áskilnað í þá veru. Dómurinn telur ekki efni standa til þess að dánarbúið öðlist frekari rétt heldur en seljandi hafði. Í því tilviki sem hér um ræðir má og ljóst vera að E heitin var sátt við þær ráðstafanir sem hún gerði og þær greiðslur sem hún virðist hafa móttekið vegna sölunnar. Í engu hefur því verið haldið fram eða á því byggt að hún hafi ekki haft getu til að ráðstafa sínum málum á þessum tíma og reyndar ekki heldur síðar. Því verður að líta svo á, meðan annarra gagna nýtur ekki við, að seljandi eignarinnar hafi talið kaupanda hennar hafa fullnægt sínum skyldum gagnvart sér.

Varðandi þá málsástæðu að kaupsamningurinn hafi verið málamyndagerningur en jafnframt vegna framangreindra staðhæfinga sóknaraðila að kaupverð hafi ekki verið greitt verður vísað til gagna málsins og framburðar fyrir dómi. Fyrir liggja upplýsingar um að greiða átti kaupverðið með fjórum jöfnum greiðslum 3.000.000 kr. við undirritun kaupsamnings 18. janúar 2013 og síðan þrjár 3.000.000 kr. greiðslur, 15. janúar, 15. apríl og 15. júlí 2016. Varnaraðilinn, B, og eiginmaður hennar upplýstu að fyrsta greiðslan hefði verið efnd með greiðslu á 1.000.000 kr. en afgangur hennar hafi verið hugsaður sem endurgjald vegna ákvæðis í samningnum um að E heitin fengi að dvelja áfram endurgjaldslaust í eigninni, auk þess sem talin var fyrir hendi ákveðin viðhaldsþörf á eigninni. Dómurinn telur að ekki verði hróflað við þessari ráðstöfun, eftir allan þennan tíma og ekki heldur á grundvelli 2. mgr. 15. gr. erfðalaga enda augljóst að frestir samkvæmt því ákvæði eru löngu liðnir. Aðrar greiðslur samkvæmt samningnum kveður varnaraðili, B, hafa farið fram með greiðslum af reikningi F, eiginmanns hennar, 15. janúar, 3. maí og 5. október 2016, 3.000.000 kr. í hvert skipti. Þessar greiðslur bárust sannanlega inn á reikning E heitinnar og F hefur gengist við því að þarna hafi verið um greiðslur vegna kaupsamningsins að ræða, en þau hjón búi við hefðbundið fjárfélag og ekkert þótt athugavert við það að greiðslur bærust af reikningi hans þótt varnaraðilinn, B, væri sannanlega kaupandi eignarinnar. Dómurinn telur það ekki skipta máli, og ekki séu efni til að líta svo á að þessar greiðslur hafi verið með einhverjum hætti markleysa vegna þessa, en millifærslurnar væru þá annars með öllu óútskýrðar. Það sem sóknaraðili hins vegar gerir einkum athugasemdir við er að í nokkurri nánd við innborganirnar, koma fram úttektir af sama reikningi að fjárhæð 3.010.000 kr. 1. mars 2016, 3.035.000 kr. 6. júlí 2016 og 3.000.000 kr. 22. nóvember 2016. Þessar greiðslur fullyrðir sóknaraðili að séu til marks um þennan meinta málamyndagerning og telur fullvíst að þarna hafi kaupsamningsgreiðslurnar verið millifærðar til baka til varnaraðila. Þótt þetta veki óneitanlega athygli, sérstaklega þessi samsvörun á milli fjárhæða inn og út af reikningi E heitinnar, stendur eftir sú staðreynd að ekkert liggur fyrir í málinu um hvert þessar greiðslur runnu. Dómurinn ætlar vitaskuld ekki að reyna að geta í þá eyðu en með öllu er ósannað að varnaraðilinn, B, eða eiginmaður hennar hafi móttekið þessar greiðslur eða notið góðs af þeim með einum eða öðrum hætti. Má reyndar til sanns vegar færa að hafi ásetningur aðila staðið til þess að færa þessi viðskipti í einhvern felubúning til að hylma yfir einhvers konar málamyndagerning þá hafi þessi aðferð kannski ekki verið sú farsælasta til þess, fljótt á litið. Í þessu sambandi er rétt að fram komi að lögmaður sóknaraðila innti F, eiginmann varnaraðila B, eftir því við skýrslutökur hvers vegna ekki hefðu verið lögð fram gögn nema um einn bankareikning hans. Svaraði hann því til að einungis hefði verið óskað eftir upplýsingum um einn ákveðinn reikning og þær hefðu verið fúslega veittar, sjálfsagt mál hefði verið að upplýsa um aðra reikninga hefði verið eftir því leitað.

Með vísan til framangreindra innborgana eiginmanns varnaraðilans, B, og kaupsamnings og afsalshafa um eigna verður að telja fram komið að kaupverð eignarinnar hafi verið greitt seljanda sem og að seljandi, E heitin, hafi engar athugasemdir haft við efndir samningsins.

Dómnum þykir rétt að fjalla um framangreindar greiðslur þrátt fyrir að komist hafi verið að því að riftunarkrafa geti ekki gengið eins og staða mála er í dag. Annað mál er að ef litið yrði svo á að 12.000.000 kr. sem varnaraðilinn, B, átti að greiða fyrir eignarhlutann og sóknaraðili telur að hafi hreint ekki skilað sér, sem hefur þó hér verið hafnað, yrði fremur að líta á það sem einhvers konar örlætisgerning af hálfu móður hennar, jafnvel gjöf að hluta eða öllu, með hliðsjón m.a. af útgáfu afsals fyrir eignina. Undir þeim kringumstæðum verður ekki í fljótu bragði séð að undið yrði ofan af slíkri ráðstöfun nema hugsanlega á grundvelli 2. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8/1962, en sóknaraðili vísar einnig til þess ákvæðis til stuðnings riftunarkröfu. Með vísan til framangreindrar niðurstöðu um greiðslur á kaupverði verður þessu þó hafnað. Verður og ekki betur séð en að málshöfðunarfrestur 2. mgr. 15. gr. hafi verið liðinn þegar málið hófst, að minnsta kosti ef viðmiðun í þeim efnum væri kaupsamningurinn frá 18. janúar 2013.

Fyrstu kröfu sóknaraðila verður því hafnað.

-------

Varðandi aðra kröfu sóknaraðila um ógildingu samningsins verður vísað til sömu röksemda og getið er hér að framan varðandi kröfu um riftun samningsins. Af gefnum forsendum sem þar koma fram fyrir niðurstöðu verður að telja ósannað að um málamyndagerning hafi verið að ræða og jafnframt er þá í raun órökstutt hvers vegna það væri óheiðarlegt af varnaraðilanum, B, að bera fyrir sig samninginn. Þá er með öllu ósannað að kaupverð hafi verið fjarri lagi heldur þvert á móti fallist á með varnaraðilum miðað við framlögð gögn og verðmat að verðið hafi verið í takt við markaðsvirði sambærilegra eigna. Dómurinn telur svo svipuð tormerki á kröfu um ógildingu og kröfu um riftun. Ekki verður þannig séð að því verði komið við að ógilda samning á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936, eftir að annar aðili samningsins sem hafði sannanlega engar athugasemdir við hann er fallinn frá, það skiptir þó ekki máli hér, sbr. framangreint. Kröfu þessari verður því hafnað.

-------

Þrautavarakrafa og þrautaþrautavarakröfur sóknaraðila eru einnig seldar undir framangreind sjónarmið, þar sem gengið hefur verið út frá því að kaupverð fasteignarinnar að fjárhæð 12.000.000 kr. hafi verið greitt. Þessum kröfum verður því hafnað, líkt og kröfu um ógildingu kaupsamningsins um þann hluta eignarinnar við […] sem ella hefði fallið í hlut dánarbús D. Færa má reyndar rök fyrir því að krafa um greiðslu 12.000.000 kr. hafi ekki verið sett fram í sundurliðun krafna sóknaraðila til skiptastjóra og þar með ekki komið fram í kröfuskjali hans til dómsins. Undir venjulegum kringumstæðum varðar slíkt frávísun á viðkomandi kröfu en að hafðri hliðsjón af öðrum kröfum sóknaraðila og málatilbúnaði sem og vörnum varnaraðila, telur dómurinn rétt að fella á kröfuna efnisdóm.

-------

Næsta krafa sóknaraðila lýtur að því að viðurkennt verði að hún eigi rétt á úthlutun úr dánarbúi föður síns af verðmæti eignarhluta fasteignarinnar við […], þ.e. hluta […] samkvæmt verðmati frá 25. júní 2018. Til rökstuðnings á kröfunni vísar sóknaraðili til þess að hún byggi á þeirri forsendu að viðurkenndur sé helmingseignarhlutur dánarbús D í eignarhlutanum, en slík krafa er hins vegar hvergi gerð með beinum hætti í málinu. Í röksemdum segir síðan að krafan sem slík byggi á lögjöfnun við ákvæði 1. mgr. 17. gr. erfðalaga, en þar er kveðið á um að hafi efni bús rýrnað til muna vegna óhæfilegrar fjárstjórnar maka geti erfingjar við búskipti krafist endurgjalds út af því úr búinu. Verði rýrnunin ekki bætt með þeim hætti, megi krefjast greiðslu á helmingi þess er á vantar, úr séreign makans, en sú krafa verði þó að þoka fyrir kröfum skuldheimtumanna. Ástæða þess að sóknaraðili nefnir lögjöfnun í þessu sambandi hlýtur að vera sú að í málsástæðu- og lagarakakafla greinargerðar sóknaraðila kemur fram að kröfu þessari sé beint persónulega að varnaraðilanum, B, sem hafi stuðlað að sölu móður sinnar á eignarhlutanum til sín, þ.e. ráðstöfunin hafi verið að undirlagi og til hagsbóta henni. Ósannað er að það hafi verið að frumkvæði varnaraðila B, sbr. orðalagið, og jafnvel óeðlilegt að einhverju leyti af E heitinni að gera þessar ráðstafanir, en krafa á þessum grunni yrði þá væntanlega byggð á öðrum lagarökum. Krafan er því og vanreifuð að þessu leyti. Dómurinn hafnar því að hægt sé að beita lögjöfnun í þessu tilviki, auk þess sem líta verður svo á, miðað við úrlausn dómsins á framangreindum kröfum, að dánarbú D eigi hvorki formlegt né raunverulegt eignarréttarlegt tilkall til framangreinds eignarhluta eða andvirðis hans. Þá er illskiljanleg umfjöllun og rökstuðningur sóknaraðila fyrir því af hverju kröfu sé á framangreindum grundvelli beint að varnaraðilanum B persónulega, þrátt fyrir kröfugerðina sjálfa og úr verður ódómtæk krafa að mati dómsins. Því er óhjákvæmilegt að líta svo á, sbr. framangreint, að sóknaraðili eigi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningardóm um þessa kröfu og hún sé jafnframt vanreifuð og verður henni að kröfu varnaraðila vísað frá dómi.

-------

Þá gerir sóknaraðili kröfu um að öll málverk sem metin hafi verið af V-kk-þgf S-kk-þgf S-kk-þgf í verðmati frá 6. júní 2018 verði talin eign dánarbúanna. Þar með eru talin verkin Huldumeyjan eftir J-kk-þf S. K-kk-þf, Gerður '74 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Vægi eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Ödegård eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Sigurður Breiðfjörð 88 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf og Andlitsmynd 78 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf. Í greinargerð sinni viðurkenndu varnaraðilar að verkið Andlitsmynd 78 hefði verið meðal innbús E og skyldi þannig koma undir búskiptin. Með bókun sem lögð var fram af varnaraðilanum, B, 5. desember sl. var þessari afstöðu breytt þar sem þarna væri greinilega átt við verk sem varnaraðili kveður heita Stúlka og hafi verið málað af T-kk-þgf Ó-kk-þgf 1978 og gefin varnaraðila það ár. Verkið hafi því aldrei verið í eigu hinna látnu.

Ekki verður séð að gerður sé ágreiningur um þau 34 verk eftir þjóðþekkta listmálara sem talin eru upp í framangreindu verðmati V-kk-ef S-kk-ef, utan framangreindra verka sem tilgreind eru sérstaklega í kröfugerð sóknaraðila. Varnaraðilar byggja á því að þessar sex myndir séu ýmist í eigu varnaraðilans B, eiginmanns hennar, F, eða dóttur þeirra. Varnaraðilinn, B, og eiginmaður hennar bera um að verkið eftir J-kk-þf S. K-kk-þf hafi E heitin gefið B á 50 afmæli hennar 2013. Verkið Gerður hafi B fengið í jólagjöf og verkið Sigurður B-kk-nf 88 einnig jólin 2014. Verkið Vægi hafi eiginmaður varnaraðilans, B, F, fengið að gjöf á 50 afmæli hans 2012 og Ö-x-x hafi dóttir þeirra hjóna fengið í fermingargjöf 2012. Ekki var gerð sérstök grein fyrir verkinu S-kk-nf B-kk-nf 88.

Vegna þessa, þ.e. að ekki er sjáanlegur ágreiningur um önnur verk á listanum, þykir ekki ástæða til að fallast á kröfu varnaraðila um að vísa kröfunni frá dómi þrátt fyrir að önnur verk séu ekki tiltekin sérstaklega í kröfugerð heldur einungis látið nægja að vísa til lista yfir verkin í framangreindu verðmati.

Það hefur verið lagt til grundvallar í réttarframkvæmd þegar kemur að sönnun um eignarhald á lausafjármunum í hvers vörslum viðkomandi munur er. Í máli þessu hefur ekki verið gerður sérstakur eða öllu heldur rökstuddur ágreiningur um að þau verk sem tekist er á um hér hafi verið í vörslum varnaraðilans, B, og eiginmanns hennar. Fullyrðingar lögmanns sóknaraðila við aðalmeðferð um að verk hafi verið færð til í húsinu, væntanlega þá eftir andlát E heitinnar, eru engum rökum studdar. Því verður lagt til grundvallar að verkin hafi verið í framangreindum vörslum, utan verksins Vægi eftir T-kk-þf Ó-kk-þf sem byggt er á að F, eiginmaður varnaraðilans B, hafi fengið í afmælisgjöf árið 2012, en hann greindi sjálfur frá því að E heitin hefði gert það að skilyrði fyrir gjöfinni að sú mynd héngi á vegg niðri í hennar íbúðarrými, en þar sé mun betra veggpláss fyrir verkið. Fyrir utan vörslur, sem ekki hafa verið eins og að framan greinir vefengdar með haldbærum rökum, hefur verið lögð fram yfirlýsing G listmálara um að hún þekki til þess að faðir hennar hafi gefið verkið Gerður tengdaforeldrum sínum og síðar hafi það komið í hlut E heitinnar sem hafi síðan gefið varnaraðilanum, B, verkið í jólagjöf. G og B eru systradætur. G kom fyrir dóm og staðfesti yfirlýsingu sína. Hún staðfesti jafnframt að hafa verið viðstödd og vitni að því þegar faðir hennar hafi ritað undir yfirlýsingu þá sem liggur frammi í málinu, á Droplaugarstöðum skömmu fyrir andlát hans þess efnis, að því er virðist samkvæmt framburðinum, að verkið Stúlka hafi hann gefið varnaraðilanum B 1978. Æskuvinkona E heitinnar, H, bar síðan fyrir dómi að E hefði greint henni frá því að hún hygðist gefa B myndina Huldumeyjan eftir K-kk-þf. Vitnið taldi að þetta hefði E sagt henni eðli máls samkvæmt fyrir afmæli B. Þá staðfesti hún jafnframt að henni hefði verið kunnugt um gjöf vinkonu sinnar á verkinu Vægi eftir T-kk-þf Ó-kk-þf til F, eiginmanns B, en um þetta hafði vitnið áður gefið yfirlýsingu 20. nóvember 2018.

Til viðbótar framangreindum atriðum eru sterkar vísbendingar um að E heitin hafi haft þann háttinn á að þegar hún gaf þessi verk frá sér hafi hún límt miða aftan á þau þar sem kemur fram hver hafi fengið viðkomandi verk og af hvaða tilefni sem staðfesta framangreint svo langt sem áritanir á þá ná. Engar efasemdir eru hafðar uppi um að þessir miðar stafi frá E heitinni og hefur verið staðfest fyrir dómi af kunnugum, að þetta sé hennar rithönd. Einungis hafa verið efasemdir um að slíkir miðar geti haft úrslitaáhrif þegar kemur að ákvörðun um eignarhald á þessum verkum.

Dómurinn telur með vísan til framangreinds að þau sex verk sem sóknaraðili telur að tilheyri dánarbúi D geri það ekki. Er þá einkum litið til varslna á verkunum en líta verður svo á að sönnunarbyrðin fyrir staðhæfingum sóknaraðila um eignarhald á verkunum hvíli á henni, bæði vegna eðlis kröfunnar en einnig, og ekki síður, vegna varslna á verkunum. Þá byrði hefur hún ekki axlað heldur hafa varnaraðilar þvert á móti styrkt þá staðhæfingu, með framlögðum gögnum og framburði fyrir dómi, að verkin hafi ýmist verið gefin út úr búunum eða aldrei tilheyrt þeim. Ekki hefur verið gerð slík grein fyrir verkinu Sigurður Breiðfjörð 88 en vörslur verða þar látnar ráða, sbr. framangreint, en sóknaraðili hefur ekki dregið í efa að vörslur þess verks hafi verið á höndum varnaraðilans, B, og eiginmanns hennar. Varðandi vörslur á verkinu Vægi, telur dómurinn skýringar F, eiginmanns varnaraðila, trúverðugar. Hitt vegur þó þyngra að samkvæmt áritun E heitinnar fékk F myndina í afmælisgjöf og þá að öllum líkindum þegar hann varð fimmtugur 2012, og að auki styður framburður H þetta.

Sóknaraðili byggir þá á því að verði fallist á að um gjafir hafi verið að ræða, eins og raunin hefur orðið, sbr. framangreint, leiði 2. mgr. 15. gr. erfðalaga til þess að rifta beri þeim gjöfum. Ekki verður fallist á þetta. Bendir enda allt til þess að síðasta gjöfin hafi verið gefin 2014, þ.e. aðrar hafi verið gefnar fyrr. Því er frestur samkvæmt ákvæðinu liðinn og riftun verður þannig ekki komið fram á grundvelli ákvæðisins. Þá er það að mati dómsins jafnframt ósannað að þessar gjafir hafi á einhverju árabili verið úr hófi miðað við hag búsins.

Því verður fallist á kröfu sóknaraðila um að dánarbúum D og E tilheyri öll þau verk sem fram koma í matsgerð V-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef frá 6. júní 2018 að frátöldum þeim sex verkum sem að framan greinir eins og nánar er tiltekið í úrskurðarorði.

-------

Sóknaraðili krefst þess því næst að viðurkennt verði að við skipti á dánarbúi D og E, skuli 50% af eignum innbús, þ.m.t. málverk skv. lista V-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef, dagsettum 6. júní 2018, teljast eignir dánarbús D. Dómurinn fær ekki annað séð og skildi málatilbúnað sóknaraðila við aðalmeðferð málsins þannig að þessi krafa styðjist við það eitt að erfðaskrá frá 1996 skuli gilda við skiptin en þar er ekkert ákvæði um gagnkvæman erfðarétt D og E eins og var í erfðaskrá sem þau rituðu undir 14. febrúar 1975, þar sem kveðið var á um að langlífari maki skyldi erfa 1/3 af eignum hins. Þar sem ekkert ákvæði sé í þessa veru í erfðaskránni frá 1996 hafi erfðaréttur milli D og E fallið niður við fráfall E samkvæmt 2. mgr. 19. gr. erfðalaga. Dómurinn telur að í ljósi þess að krafan byggir á erfðaskrá, sem án nokkurs vafa má draga í efa m.a. vegna þess að hún er ódagsett og óvottuð, hafi sóknaraðila borið að krefjast þess að erfðaskráin skuli gilda við skipti á búum aðila. Það hefur hún ekki gert, en fyrri erfðaskrá gæti hugsanlega komið í veg fyrir að hægt væri að fallast á kröfu sóknaraðila eins og hún er sett fram, en ekki er heldur látið reyna á gildi hennar. Jafnframt verður og bent á að engin nánari tilgreining er í kröfugerð um innbú eða hvort einhver áform hafi verið um skiptingu þess. Í málinu liggur fyrir listi yfir „Innbú E“ en samkvæmt fundargerðum þeirra skiptafunda sem haldnir hafa verið miðað við framlögð gögn hefur einungis verið fjallað um skiptingu innbús að einhverju marki á skiptafundi sem haldinn var 11. september 2018 en þar náðist ekki saman með aðilum og fyrirsjáanlegt að innbúi verði skipt með hlutkesti í samræmi við hlutdeild hvers og eins til arfs. Dómurinn telur ekki efni til að taka afstöðu til kröfu sóknaraðila og þá miðað við málsástæðu hennar að slá í raun því föstu hvert gildi erfðaskrárinnar sem byggt er á sé. Með vísan til framangreinds telur dómurinn óhjákvæmilegt að vísa kröfu þessari frá dómi þar sem hún sé ódómtæk.

-------

Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðila, B, verði gert að greiða dánarbúinu 1.200.000 kr. vegna kaupa á bifreiðinni […] auk dráttarvaxta.

Varnaraðili lýsir þessum viðskiptum þannig hún hafi fest kaup á umræddri bifreið 21. nóvember 2016. Hafi E lánað 1.520.000 kr. til kaupanna en varnaraðili, B, og eiginmaður hennar greitt sjálf 1.200.000 kr., sem hafi verið peningur sem hafði komið út úr sölu á annarri bifreið þeirra 22. ágúst 2016, sbr. framlagt afsal. Þar sem E hafi lánað stærstan hluta kaupverðsins hafi hún verið skráð sem kaupandi bifreiðarinnar. E hafi svo afsalað bifreiðinni til varnaraðila, B, með afsali og kaupsamningi 4. janúar 2017. Í kaupsamningnum staðfestir bæði kaupandi og seljandi að 1.200.000 kr. hafi verið staðgreiddar við undirskrift kaupsamnings. Varnaraðili, B, greiddi svo 1.520.000 kr. inn á reikning E heitinnar 1. febrúar 2016, sbr. framlögð gögn. Þótt sóknaraðili láti sig í kröfugerð sinni engu varða um greiðsluna á 1.520.000 kr. heldur hún því þó fram að samningurinn hafi verið, líkt og um […], til málamynda enda hafi verið millifært út af reikningi E 2. febrúar 2016 1.000.000 kr. og svo 500.000 kr. 9. febrúar sama ár. Sem fyrr er ekkert vitað um það hvert þessar greiðslur runnu. Líkt og varðandi […], telur dómurinn að leggja verði til grundvallar að staðfesting E heitinnar á greiðslu 1.200.000 kr. sé sannleikanum samkvæm. Ótækt er að mati dómsins að varnaraðila verði andspænis greiðslukvittun viðsemjanda síns gert að sýna með frekari hætti fram á að greiðsla hafi átt sér stað, þrátt fyrir tengsl aðila og eðli málsins.

Því telur dómurinn óhjákvæmilegt að hafna kröfu sóknaraðila undir þessum lið. Með vísan til sömu forsendna hlýtur þá varakröfu vegna þessa einnig að verða hafnað, en sóknaraðili hefur reyndar í engu útskýrt eða rökstutt hvaða forsendur gætu legið að baki greiðslu lægri fjárhæðar, og heldur ekki hvers vegna krafist er endurgreiðslu í því tilviki eins og það er orðað í stað greiðslu.

-------

Að lokum krefst sóknaraðili þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda varnaraðila, B, á hendur sóknaraðila. Dómurinn telur að það sé með öllu ósannað að varnaraðilinn, B, hafi bakað sóknaraðila fjárhagslegt tjón með ólögmætum og saknæmum hætti eða verið einhvers konar hlutdeildarmaður í slíkum meintum brotum móður hennar. Þá er með öllu óútskýrt hvernig 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 getur átt við um meinta háttsemi varnaraðila gagnvart sóknaraðila. Grundvallaratriðið hér er þó það að dómurinn fær ekki séð að krafa sem þessi verði höfð uppi í máli sem grundvallast á 122. gr. laga nr. 20/1991. Líkt og rakið er í upphafi niðurstöðukafla málsins verður að telja lágmarksskilyrði fyrir málshöfðun á grundvelli kröfu skiptastjóra að mál varði hagsmuni viðkomandi dánarbús með einum eða öðrum hætti og sé til þess að fallið að verða búinu, og þá væntanlega erfingjum, til góðs, sbr. t.a.m. orðalagið „...ef skiptastjóri telur þörf úrlausnar héraðsdóms um önnur ágreiningsatriði sem koma upp við opinber skipti“. Skaðabótakrafa eins erfingja á hendur öðrum getur með engu móti fallið undir slíkt, þ.e. engin sjáanleg þörf er fyrir því að skiptastjóri beini slíku máli til dóms og útilokað að sjá nauðsyn á slíkri úrlausn, fyrir skipti á þessum búum eða dánarbúum yfir höfuð. Skiptastjóra hefði verið rétt að hafna þessari kröfu, sem var reyndar í upphaflegum búningi jafnframt beint að F, eiginmanni varnaraðila. Því verður þessari kröfu vísað frá dómi.

-------

Varnaraðili krefst þess að við skipti á dánarbúum D og E verði miðað við eignastöðu búsins á dánardægri […] 2017, og þau miðist því við það innbú sem var til staðar í íbúð E á dánardægri, innstæðum á þremur bankareikningum, verðbréfaeign hjá Landsbréfum og bifreiðinni […].

Sóknaraðili mótmælir, eðli máls samkvæmt, þessari kröfu og speglast sú afstaða einkum í kröfum hennar hér fyrir dómi, sem hefðu vitaskuld breytt til muna andlagi skiptanna ef fallist hefði verið á þær að hluta eða öllu. Sóknaraðili hefur hins vegar ekki mótmælt því að þessar eignir séu þær sem til staðar voru á dánardægri E þótt hún sé afar ósátt við þá stöðu eins og málatilbúnaður hennar bendir til.

Samkvæmt 2. gr. laga nr. 20/1991 tekur dánarbú við réttindum og skyldum hins látna eins og staðan var á dánardægri, eðli máls samkvæmt. Dómurinn telur hins vegar enga ástæðu til að slá því föstu í úrskurðarorði nákvæmlega hverjar eignir það séu sem koma til skipta þótt kröfugerð varnaraðila virðist í samræmi við upplegg skiptastjóra á fyrsta skiptafundi í búinu 10. apríl 2018. Ekki er þannig loku fyrir það skotið að eignir bætist við og/eða séu ekki í kröfugerð varnaraðila. Því verður fallist á kröfu varnaraðila með þeim hætti sem í úrskurðarorði greinir.

-------

Það athugist að ekki verður séð að aðdragandi þess að sóknaraðili samþykkti með undirritun sinni setu E heitinnar í óskiptu búi hafi þýðingu fyrir málið. Sóknaraðili hefði getað krafist skipta sér til handa með árs fyrirvara samkvæmt 2. mgr. 14. gr. erfðalaga. Skipti hefðu þá getað farið fram eigi síðar en í desember 2012. Þá telur dómurinn þá staðreynd að ekki var tilkynnt þegar um andlát E, að því er virðist fyrir gleymsku, ekki heldur skipta hér máli. Þær ráðstafanir sem gerðar voru á því um tveggja mánaða tímabili virðast að langmestu leyti hafa tengst andláti E og kostnaði vegna útfarar hennar. Þessum sjónarmiðum er einkum teflt fram til stuðnings kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu varnaraðilans B en þeirri kröfu hefur verið vísað frá.

-------

Dómari telur, með vísan til þess hvernig þróun á eignasafni dánarbúanna frá því E heitin fékk leyfi til að sitja í óskiptu búi og þar til hún lést varð, rétt að málskostnaður milli aðila falli niður, sbr. 3. mgr. 130 gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga um opinber skipti dánarbúa o.fl. nr. 20/1991.

Sóknaraðili hefur lagt fram gjafsóknarleyfi frá dómsmálaráðuneytinu, útgefið 21. desember 2018 en með því var sóknaraðila veitt gjafsókn til að höfða og reka mál þetta fyrir héraðsdómi.

Því greiðist allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar samtals 1.800.000 krónur.

L-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115 gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga um opinber skipti dánarbúa o.fl. nr. 20/1991.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Kröfu sóknaraðila um að rift verði kaupsamningi frá 18. janúar 2013 og afsali, dagsettu 15. október 2015, um ráðstöfun 50% eignarhluta íbúðar 010101 í fasteigninni að […], […] Reykjavík, fastanr. […] til varnaraðila, B, og viðurkennt að 50% íbúðarinnar sé eign dánarbús D, er hafnað.

Kröfu sóknaraðila um ógildingu á sama kaupsamningi og afsali vegna sömu eignar er hafnað.

Kröfu sóknaraðila um að varnaraðila B verði með dómi gert að greiða dánarbúi D kaupverð fasteignarinnar að […], […] Reykjavík samkvæmt kaupsamningi 18. janúar 2013, að fjárhæð 12.000.000 kr. með tilgreindum dráttarvöxtum er hafnað. Þá er jafnframt hafnað kröfu um að varnaraðila, B, verði gert að greiða dánarbúinu aðra lægri fjárhæð vegna vanefnda á sama samningi.

Kröfu sóknaraðila, um að viðurkennt verði að hún eigi rétt á úthlutun úr dánarbúi D af verðmæti 50% eignarhluta fasteignar nr. […] að […], […] Reykjavík að fjárhæð 5.833.333 kr. í samræmi við verðmat, dagsett 25. júní 2018, með tilgreindum dráttarvöxtum, er vísað frá dómi.

Viðurkennt er að öll málverk sem verðmetin eru í verðmati V-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef, dagsettu 6. júní 2018, teljast eign dánarbúa D og E, að undanskildum verkunum Huldumeyjan eftir J-kk-þf S. K-kk-þf, Gerður '74 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Vægi eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Ödegård eftir T-kk-þf Ó-kk-þf, Sigurður B-kk-þf 88 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf og andlitsmynd 78 eftir T-kk-þf Ó-kk-þf.

Kröfu sóknaraðila, um að viðurkennt verði að við skipti á dánarbúi D og E skuli 50% af eignum innbús, þ.m.t. málverk skv. lista V-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef, dagsettum 6. júní 2018, skuli teljast eignir dánarbús D er vísað frá dómi.

Kröfu sóknaraðila, um að varnaraðila, B, verði gert að greiða dánarbúinu 1.200.000 kr. vegna kaupa á bifreiðinni […] með tilgreindum dráttarvöxtum, er hafnað. Jafnframt er hafnað kröfu um að varnaraðila verði gert að endurgreiða dánarbúinu aðra lægri fjárhæð að mati dómsins vegna sama.

Kröfu sóknaraðila, um að viðurkennd verði skaðabótaskylda varnaraðila, B, gagnvart sóknaraðila er vísað frá dómi.

Fallist er á þá kröfu varnaraðila að við skipti á dánarbúum D og E skuli eignastaða búsins miðast við dánardægur E, þann […] 2017, og skuli miðast að minnsta kosti við þær eignir sem þá voru til staðar í búinu, þ.e. innbú sem var til staðar í íbúð E á dánardægri, innstæður á bankareikningum […], […], […], verðbréfaeign hjá Landsbréfum að nafnvirði 604.230,27 kr. og bifreiðina […].

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar að fjárhæð 1.800.000 krónur.