E-549/2023

I Mál þetta sem var höfðað með stefnu, birtri 20. janúar 2023, var dómtekið 2. nóvember 2023. Stefnandi er Islandus Europe ehf., [...], en stefndi er Arion Banki hf., [...].

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 38.928 krónur, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. apríl 2022 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi greiðslu máls-kostnaðar.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk greiðslu málskostnaðar.

II

Eftir innrás Rússa í Úkraínu hinn 24. febrúar 2022 ákváðu öll ríki Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins, Bretland, Bandaríkin og Kanada auk fleiri ríkja að setja á viðskiptaþvinganir gagnvart Rússlandi, rússneskum fyrirtækjum, stofnunum og einstaklingum. Höfðu þessar aðgerðir m. a. í för með sér erfiðleika við millifærslu peninga til og frá Rússlandi.

Hinn 4. apríl 2022 notaði fyrirsvarsmaður stefnanda netbanka stefnda til þess að millifæra greiðslu inn á bankareikning í SBERBANK í Moskvu, til aðila með heimilis-fang í St. Pétursborg í Rússlandi. Greiðslan var send með svokölluðu SWIFT- skeyti, til greiðslu inn á reikninginn þann 6. apríl 2022. Þann 8. apríl 2022 spurðist fyrirsvars-maðurinn fyrir um afdrif greiðslunnar og fékk þau svör frá starfsmanni stefnda að greiðslan hefði mögulega verið stöðvuð hjá regluvörslu Bank of America eins og allar greiðslur til Rússlands. Bauðst starfsmaðurinn til að senda fyrirspurn til Bank of America um stöðu færslunnar. Þann 26. apríl staðfesti starfsmaður stefnda að greiðslan væri farin af reikningi stefnanda með gildisdegi 6. apríl 2022.

Í tölvuskeyti starfsmanns stefnda til fyrirsvarsmanns stefnanda, 27. apríl s. m., kemur fram að borist hafi tilkynning um að Bank of America hefði stöðvað millifærsluna á grundvelli bandarískrar löggjafar sem bandarískum bönkum væri skylt að fylgja. Í tölvuskeytinu var fyrirsvarsmanninum bent á að sendandi greiðslunnar þyrfti að verða sér úti um svonefnt „OFAC“- leyfi (Office of Foreign Assets Control) til þess að hægt væri að senda greiðsluna áfram til Rússlands. Voru fyrirsvarsmanninum veittar upplýs-ingar um hvernig sækja bæri um leyfið og honum bent á að afturköllun stefnda á milli-færslunni nægði ekki til þess að fá greiðsluna til baka inn á reikning stefnanda. Stefnandi yrði að sækja sjálfur um OFAC- leyfi til þess að geta fengið peningana til baka inn á íslenskan bankareikning sinn. Í svari fyrirsvarsmanns stefnanda 17. ágúst 2022 til starfsmanns stefnda kveðst hann ekki hafa áhuga á því að eiga samskipti við stjórnvöld í Bandaríkjunum um millifærsluna og tók fram að ef peningar væru frystir í Bandaríkjunum væri það eitthvað sem væri á milli stefnda og samstarfsaðila þeirra í Bandaríkjunum og kæmi stefnanda ekki við á nokkurn hátt.

III

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir einkum á því að þar sem hinni umdeildu greiðslu hafi ekki verið skilað til viðtakanda í Rússlandi sé um að ræða vanefnd af hálfu stefnda. Stefnandi telur í ljósi þess að hvorki stefnandi né réttur viðtakandi greiðslunnar í Rússlandi tengist Bandaríkj-unum á nokkurn hátt geti bandarískar reglur ekki átt við um millifærsluna. Eftir að ljóst varð að greiðslan yrði ekki afhent viðtakanda hafi bankinn vanefnt jafnframt að endur-greiða stefnanda greiðsluna í samræmi við kröfur hans. Sé því um að ræða vanefnd sem heimili riftun. Málið hafi dregist óhæfilega hjá bankanum og sé því gerð krafa um greiðslu dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. apríl 2022 til greiðsludags.

Ennfremur vísar stefnandi til þess að þvingunaraðgerðir Bandaríkjanna gagnvart Rússlandi vegna stríðsins í Úkraínu geti ekki haft þau áhrif að verktakagreiðslum til almennra borgara í Rússlandi sé ekki komið til skila með þeim afleiðingum að óbreyttir borgarar kunni að svelta eða verða fyrir miklu óhagræði vegna þess. Sjá til hliðsjónar y-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 144/2018 um refsingar fyrir hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði. Krefst stefnandi þess því að hinni umdeildu fjárhæð verði skilað til hans ásamt dráttarvöxtum. Um fjárhæð kröfunnar er vísað til skráðs gengi dollara umræddan dag sem hafi verið 129,76.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Kröfu sína um sýknu byggir stefndi á því að hann hafi ekki vanefnt skuldbindingar sínar gagnvart stefnanda með nokkrum hætti.

Stefndi bendir á að það hafi verið stefnandi sjálfur sem tók ákvörðun um að setja inn sjálfvirka millifærslubeiðni í netbanka stefnda um að greiðsla yrði færð af reikningi hans yfir á reikning í rússneskum banka. Þetta gerði stefnandi þrátt fyrir að honum væri vel kunnugt um þá atburði, sem þá höfðu verið ráðandi umfjöllunarefni í öllum fjölmiðlum heimsins, um innrás rússneska hersins í Úkraínu og þær ráðstafanir sem flest lönd í hinum vestræna heimi hefðu gripið til í framhaldi af innrásinni. Skýrt hafi komið fram í fjölmiðlum að meðal þeirra áhrifa sem fyrrgreindar aðgerðir myndu hafa væri að mun erfiðara yrði að koma greiðslum til og frá Rússlandi. Fyrirsvarsmanni stefnanda gat ekki dulist að hann væri með þessari ráðstöfun sinni að taka áhættu með þá fjármuni sem hann óskaði eftir að yrðu millifærðir. Á þessari ráðstöfun sinni geti enginn annar en stefnandi borið ábyrgð.

Stefnandi hafi þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar og leiðbeiningar frá starfsmönnum stefnda alfarið hafnað að grípa til nauðsynlegra ráðstafana til að leysa málið og til þess að koma greiðslu hans á áfangastað, eða eftir atvikum að fá hana endurgreidda inn á bankareikning sinn. Stefndi geti með engu móti borið ábyrgð á þeim óþægindum eða tjóni sem stefnandi kunni að verða fyrir vegna málsins við þessar aðstæður.

Stefndi bendir á að skýrt komi fram á heimasíðu bankans, https://www. arionbanki. is/einstaklingar/fleira/erlend- vidskipti/ undir fyrirsögninni „Erlendar millifærslur – SWIFT“ – „Erlendar færslur í netbanka – upplýsingar sem þurfa að liggja fyrir“, að bankinn sendir greiðslufyrirmæli til viðskiptabanka erlendis sem leggur greiðsluna inn á reikning viðtakanda, eða sendir greiðsluna áfram til við-skiptabanka viðtakanda. Stefnandi hafi því ekki getað verið í neinum vafa um að fjár-munir þeir sem hann hugðist millifæra til banka í Rússlandi þyrftu að fara í gegnum erlendar fjármálastofnanir á leið sinni til Rússlands. Bendir stefndi einnig á að í leið-beiningum fyrir gjaldeyriskerfi Arion banka sé sérstaklega tekið fram að greiðslurnar eru sendar í gegnum alþjóðlegt greiðslumiðlunarkerfi. Það hafi því ekki átt að koma stefnanda á óvart að einhverjum erfiðleikum gæti verið bundið að koma fjármunum til Rússlands við þessar aðstæður.

Því er alfarið hafnað af hálfu stefnda að hann hafi gerst sekur um vanefnd í málinu þar sem hinni umdeildu greiðslu hafi ekki verið skilað til viðtakanda í Rússlandi. Af hálfu stefnda er á því byggt að hann hafi gert það sem honum bar til að standa við samninginn við stefnanda, þ. e. sett af stað beiðni um millifærslu á fjármunum stefnanda til hins rúss-neska verktaka í gegnum hið alþjóðlega greiðslumiðlunarkerfi sem stefndi á aðild að.

Af hálfu stefnda er á því byggt að hér gildi hin ólögfesta regla íslensks réttar um „force majeure“ (vis major). Í reglunni felist skírskotun til atvika sem stjórnist af æðri máttarvöldum, en efnislegt inntak hennar er að ófyrirséð, óviðráðanleg ytri atvik, sem séu sérstök í eðli sínu og valdi því að ómögulegt eða því sem næst sé að efna samnings-skuldbindingu, eigi að hafa áhrif á efnda skylduna, eða hvort og hvaða vanefndum megi beita. Kjarni reglunnar sé sá að þegar forsendur hennar eru til staðar, þá stöðvist skylda til að efna samningsskuldbindingu. Í henni felist ennfremur að þar sem ekki sé um van-efnd að ræða, þá leysi hún aðila jafnframt undan mögulegri skaðabótaábyrgð. Stefndi telur að þessi regla eigi við í málinu þar sem ljóst sé að beiðni stefnda um að fjárhæðin yrði færð inn á reikning viðskiptavinar stefnanda í Rússlandi hafi ekki náð fram að ganga af ófyrirséðum og óviðráðanlegum ytri aðstæðum, sem stefnda verði ekki kennt um.

Bent er á að í skilmálum bankans, 17. gr., sé sérstaklega tekið fram að bankinn beri ekki ábyrgð á tjóni sem viðskiptavinur verði fyrir og stafar af óviðráðanlegum atvikum, s. s. stríði, viðskiptabönnum, verkföllum og lögum og reglum stjórnvalda, samtaka eða stjórnvalda á alþjóðavettvangi. Þá kemur fram að óviðráðanleg atvik merki m. a. hvert það atvik sem hindri bankann í að standa við einhverjar eða allar þær skuldbindingar sem ýmist stafa af eða má rekja til athafna sem ætla megi að séu utan þess sem Arion banki hafi stjórn á. Þá kemur fram að Arion banki beri ekki ábyrgð gagnvart viðskiptavinum sínum á neinum töfum, að hluta eða öllu leyti, á skuldbindingum vegna ástæðna sem rekja megi til óviðráðanlegra atvika.

Þá liggi fyrir að í netbankaskilmálum stefnda komi fram í 7. gr. að notandi beri fulla og ótakmarkaða ábyrgð á öllum aðgerðum sem framkvæmdar eru eftir að netbankinn hafi verið virkjaður, þ. á m. séu allar fjárhagslegar færslur alfarið á ábyrgð notanda. Þá sé í 10. gr. tekið fram að bankinn verði ekki gerður ábyrgur fyrir tjóni sem hljótist af vanþekkingu eða misskilningi, og að bankinn verði ekki gerður ábyrgur fyrir tjóni sem hlotist geti vegna aðgerða þriðja aðila. Í 11. gr. netbankaskilmálanna sé síðan áréttað að bankinn beri ekki ábyrgð á tjóni sem stafi af óviðráðanlegum orsökum (force majeure), s. s. stríði eða yfirvofandi stríðsátökum eða viðskiptabanni. Jafnframt beri bankinn ekki ábyrgð á tjóni sem stafi af atburðum sem séu stjórnmálalegs eða efnahagslegs eðlis og séu líkleg til að koma í veg fyrir, rjúfa eða trufla að hluta eða öllu leyti þá þjónustu sem bankinn veitir, jafnvel þó að slík atvik flokkist ekki undir óviðráðanleg atvik. Þá beri bankinn ekki ábyrgð á tjóni sem kunni að hljótast af vegna lagaskyldu sem bankanum beri að fylgja.

Með vísan til framangreinds geti það ekki talist vanefnd af hálfu stefnda að greiðsla hafi ekki komist til viðtakanda þegar fyrir liggi að ástæður þess að greiðslan var stöðvuð á leiðinni er stríðið milli Rússlands og Úkraínu, þær viðskiptaþvinganir og við-skiptabönn sem sett hafa verið með reglum stjórnvalda á alþjóðavettvangi og þær óviðráðanlegu aðstæður sem uppi eru og hér hafa verið raktar.

Þá er því mótmælt að bankinn hafi með ólögmætum hætti hafnað að endurgreiða stefnanda greiðsluna, enda ljóst að þegar sú krafa kom fram af hálfu stefnanda voru fjár-munir þeir sem um er deilt ekki lengur í vörslum stefnda og honum því ómögulegt að endurgreiða þá. Þá liggi fyrir að krafa stefnanda fól í sér endurgreiðslu með 10% álagi (late penalty fee) sem ekki hafi verið nein lögmæt forsenda fyrir. Því hafi ekki verið hægt að fallast á slíka kröfu.

Stefndi telur að einnig verði að horfa til þess að stefnandi hafi hafnað því að óska eftir leyfi því sem honum hafi verið bent á að óska eftir til að fá hina umdeildu fjármuni leysta úr frystingu hjá Bank of America. Efndir samningsins eða endurgreiðsla fjármunanna sé því alfarið í höndum stefnanda sjálfs, sem gæti hæglega leyst málið, en hefur kosið að gera það ekki. Stefnandi geti ekki með réttu gert kröfu á hendur stefnda vegna vanefnda og riftunar, þegar hann sjálfur kýs að grípa ekki til þeirra ráðstafana sem tryggt gætu efndir á samningi aðila. Fari það gegn skyldum hans skv. ólögfestum reglum samningaréttarins um gagnkvæmar skyldur aðila til að grípa til þeirra ráðstafana sem nauðsynlegar eru til að unnt sé að efna samning aðila.

Stefndi vísar einnig til meginreglunnar um stjórnunarábyrgð. Sú regla endurspeglist í nokkrum ákvæðum íslensks réttar, m. a. í ákvæðum 24. gr. laga nr. 48/2003 um neytendakaup og 34. gr. laga 40/2002 um fasteignakaup, og feli í sér að vanefndareglur gildi ekki um aðstæður sem rekja megi til hindrunar sem aðili fái ekki ráðið við.

Ákvæði 27. gr. og 57. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup byggi á sömu sjónar-miðum og rétt sé að benda á að í ákvæði 57. gr. sé sérstaklega vísað til stöðvunar á greiðslumiðlun. Reglan um stjórnunarábyrgð sé talin almenn regla í kröfurétti og gildi því einnig um ólögfest tilvik.

Á sömu forsendum er því hafnað að forsendur séu til riftunar á samningi aðila, enda ekki hægt að fallast á riftun þegar stefnandi hefur ekki vanefnt samning aðila af sinni hálfu. Með hliðsjón af öllu ofangreindu telur stefndi að sýkna eigi hann af öllum kröfum stefnanda í málinu, þ. m. t. um greiðslu vaxta og málskostnaðar, og jafnframt að dæma eigi stefnanda til greiðslu málskostnaðar, stefnda að skaðlausu.

IV

1.

Ágreiningur málsins lýtur að því hvort stefndi skuli endurgreiða stefnanda fjárhæð sem stefnandi millifærði í gegnum netbanka stefnda inn á bankareikning í Rússlandi, en var stöðvuð af greiðslumiðlun bandarísks viðskiptabanka vegna innrásar Rússa í Úkraínu.

Samkvæmt almennum viðskiptaskilmálum stefnda, sem tóku gildi 18. apríl 2021 og hafa að geyma ákvæði um réttindi og skyldur beggja aðila, sbr. 1. gr. skilmálanna, kemur fram í 17. gr. að bankinn beri ekki ábyrgð á tjóni sem viðskiptavinur verði fyrir nema það megi rekja til stórkostlegs gáleysis eða ásetnings starfsmanna bankans við framkvæmd starfa þeirra, nema lög eða samningar kveði á um annað. Í 2. tölulið grein-arinnar segir að bankinn beri ekki ábyrgð á tjóni sem stafar af óviðráðanlegum atvikum, s. s. vegna stríðs, vegna samtaka eða stjórnvalda á alþjóðavettvangi og annarra sambærilegra atvika, sem bankinn gat ekki með réttu séð fyrir eða hindrað. Þá segir í 4. tölulið sömu greinar að bankinn beri ekki ábyrgð á tjóni sem stafar af öðrum óviðráðanlegum atvikum sem rjúfa, trufla eða hindra að hluta eða öllu leyti þá þjónustu sem bankinn veitir án þess að slíkir atburðir flokkist undir óviðráðanleg atvik.

Í netbankaskilmálum stefnda kemur m. a. fram í 7. gr. að notandi netbankans beri fulla og ótakmarkað ábyrgð á öllum aðgerðum sem framkvæmdar eru eftir að netbankinn hafi verið virkjaður, [...] þ. á m. séu allar fjárhagslegar færslur alfarið á ábyrgð notanda. Þá segir í d-lið 10. gr. skilmálanna að bankinn verði ekki gerður ábyrgur fyrir tjóni sem geti hlotist af vanþekkingu eða misskilningi notanda og í f-lið tjóni sem hlotist getur vegna upplýsinga eða aðgerða þriðja aðila. Þá er m. a. tilgreint í 11. gr. skilmálanna að bankinn beri ekki ábyrgð á tjóni sem starfar af óviðráðanlegum orsökum, s. s. stríði, tjóni sem stafi af atburðum sem eru stjórnmálalegs, félagslegs, fjármálalegs eða efnahagslegs eðlis og eru líkleg til að koma í veg fyrir, rjúfa eða trufla að hluta eða öllu leyti þá þjónustu bankinn veitir, jafnvel þó að slík atvik flokkist ekki undir óviðráðanleg atvik. Í 13. gr. skilmálanna kemur fram að ef notandi sendi beiðni í netbankanum um gjaldeyrisyfirfærslu skuldbindi hann sig til að hlíta í einu og öllu ákvæðum laga um gjaldeyrismál, svo og reglum og reglugerðum settum skv. þeim. Loks segir í 25. gr. að með því að skrá sig inn í netbankann staðfesti notandi að hafa kynnt sér þær reglur sem gildi um notkun netbankans og staðfesti að hann muni fylgja þeim í hvívetna.

2.

Óumdeilt er að hinn 4. apríl 2022, þegar stefnandi sendi millifærslu úr heimabanka sínum, lá fyrir að Rússland hafði ráðist inn í Úkraínu og að Ísland og önnur lönd beittu Rússa þvingunarráðstöfunum sem fólust m. a. í því að útiloka rússneska banka frá SWIFT- greiðslukerfinu. Hafði það í för með sér að erfiðara var, eða jafnvel útilokað, að millifæra peninga til og frá Rússlandi.

Stefnandi hafði stofnað til viðskipta við stefnda með aðgangi að netbanka stefnda. Með beiðni um skráningu og aðgang að netbanka staðfesti stefnandi að hafa kynnt sér þær reglur sem gildi um notkun netbankans og staðfesti einnig að hann muni fylgja þeim í hvívetna, sbr. 25 gr. netbankaskilmálanna. Er stefnandi því bundinn af greindum skilmálum.

Eins og rakið er hér að framan er í 7. gr. netbankaskilmálanna mælt fyrir um að notandi beri ábyrgð á öllum aðgerðum sem hann framkvæmir í netbankanum. Þá beri bankinn ekki ábyrgð á tjóni sem stafi af óviðráðanlegum atvikum eins og stríði, sbr. 11. gr. eins og á við í máli þessu. Að þessu virtu verður að telja að stefndi geti ekki borið ábyrgð á þeirri ákvörðun stefnanda að millifæra peninga í gegnum netbanka stefnda við þær aðstæður sem komnar voru upp eftir innrás Rússlands í Úkraínu og/eða borið ábyrgð á ætluðu tjóni sem af því kynni að hljótast, sbr. 11. gr. skilmálanna um ábyrgð á tjóni sem stafar af óviðráðanlegum atvikum.

Með vísan til framangreindra skilmála stefnda og atvika málsins er það niðurstaða dómsins að ekki verði felld ábyrgð á stefnda vegna þess að umrædd millifærsla stefnanda til aðila í Rússlandi stöðvaðist hjá bandarískri greiðslumiðlun.

Samkvæmt framansögðu er því hafnað þeirri málsástæðu stefnanda að stefndi hafi vanefnt skyldur sínar gagnvart stefnanda þar sem millifærslan var stöðvuð hjá hinni erlendu greiðslumiðlun. Er stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Eftir úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda 800.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndi, Arion banki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Islandus Europe ehf.

Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf