E-215/2013

I.

Mál þetta var höfðað 17. janúar 2013 og dómtekið 23. september 2013 að loknum munnlegum málflutningi.

Stefnendur eru Á-kk-nf G-kk-nf, 113 Fullham Road, London og L-kk-nf G-kk-nf, 68 Cadogan Place, London. Stefndu eru I-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf, til heimilis að Granaskjóli 18, Reykjavík og DV ehf., Tryggvagötu 11, Reykjavík.

Stefnendur krefjast þess að eftirfarandi ummæli stefnda, I-kk-ef F-kk-ef, í leiðara á bls. 14, í 123. tölublaði, 102 árgangs DV, sem út kom miðvikudaginn 24. október 2012 verði dæmd dauð og ómerk:

„2.1.1 Þetta voru peningar sem þeir höfðu tekið út úr íslenskum hlutafélögum sínum á árunum fyrir hrunið.

2.1.2. Bakkabræður halda hins vegar arðgreiðslum upp á milljarða sem þeir tóku út úr eignarhaldsfélaginu sem þarf að afskrifa 22 milljarða hjá.

2.1.2 Arðgreiðslurnar byggðu því á blekkingum.

2.1.4 Þau uppkaup kunna að vera fjármögnuð með arðgreiðslunum sem þeir tóku út úr íslenska hagkerfinu á árunum fyrir hrunið.“

Þá er þess krafist að stefndu, I-kk-nf F-kk-nf og DV ehf., verði sameiginlega (in solidum) dæmdir til að greiða stefnendum 800.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. febrúar 2013 til greiðsludags. Að lokum er þess krafist að stefnda DV ehf. verði gert að birta forsendur og dómsorð dóms í málinu í DV og á vefmiðlinum www.dv.is strax að dómi gengnum að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur á dag. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda. Stefndu krefjast jafnframt málskostnaðar.

II.

Málsatvik

Málavextir eru þeir að í 123. tölublaði 102. árg. DV, sem út kom miðvikudaginn 24. október 2012 var umfjöllun í leiðara blaðsins rituð af I-kk-þgf F-kk-þgf V-kk-þgf með fyrirsögninni Ættu Bakkabræður að eiga níu milljarða? Með leiðaranum fylgdi mynd af stefnendum. Í leiðara I-kk-ef F-kk-ef lét hann eftirfarandi ummæli falla, sem krafist er ómerkingar á: Þetta voru peningar sem þeir höfðu tekið í arð út úr íslenskum hlutafélögum sínum á árunum fyrir hrunið. […] Bakkabræður halda hins vegar arðgreiðslum upp á milljarða sem þeir tóku út úr eignarhaldsfélaginu sem þarf að afskrifa 22 milljarða hjá.[…] Arðgreiðslurnar byggðu því á blekkingum. […] Þau uppkaup kunna að vera fjármögnuð með arðgreiðslunum sem þeir tóku út úr íslenska hagkerfinu á árunum fyrir hrunið. […]

Umrædd grein sem birtist í leiðara blaðsins fjallar um viðskipti stefnenda fyrir efnahagshrunið árið 2008 og um afdrif þeirra hlutafélaga sem þeir voru hluthafar að fyrir og eftir hrun. Er fjallað um áætlaðar afskriftir vegna félaga sem tengdust stefnendum og ætlaðar arðgreiðslur sem stefnendur hafi þegið úr þessum sömu félögum. Er tekið fram að eignarhaldsfélag í eigu stefnenda hafi fengið 22 milljarða króna lán frá bönkum á Íslandi til að kaupa hlutabréf í íslenskum fyrirtækjum. Fyrirtækin hafi skilað „myljandi bókfærðum hagnaði um nokkurra ára skeið vegna fjárheyrðrar hlutabréfa- og eignabólu sem var „tjökkuð upp“ með gegndarlausum lántökum erlendis, markaðsmisnotkun og sýndarviðskiptum þar sem takmörkuð verðmætasköpun átti sér stað. Þegar sá sýndarveruleiki hafi verið á enda hrundu fyrirtækin sem Bakkabræður höfðu keypt í með lánum og veðin fyrir þeim urðu verðlaus með tilheyrandi afskriftum.“ Þá er gerð grein fyrir því að arðgreiðslur til stefnenda hafi á undanförnum misserum verið notaðar til að kaupa upp félög sem áður tilheyrðu fjölskyldu þeirra. Í leiðaranum er því síðan velt upp hvort eðlilegt sé að einstaklingar sem högnuðust með þessum hætti fyrir hrun haldi þeim fjármunum. Tekur leiðarahöfundur fram að engar sannanir séu fyrir því að arðgreiðslur frá Kaupþingi, Exista eða öðrum stórum eignarhaldsfélögum hafi farið í bága við þau lög sem um slíkar greiðslur gilda.

III.

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnenda

Stefnendur krefjast þess að greind ummæli verði ómerkt í heild sinni. Ummælin verði að skoða heildstætt og í tengslum við efni leiðarans að öðru leyti og myndbirtingu af stefnendum með honum. Í ummælunum sé stefnendum borið á brýn að hafa með blekkingum tekið sér arð úr hérlendum hlutafélögum og flutt hann úr landi. Í þessu felist aðdróttun af hálfu stefnda, I-kk-ef F-kk-ef, um refsiverða háttsemi stefnenda, háttsemi sem félli undir ákvæði 26. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og refsiákvæði laga um hlutafélög, ef sönn væri. Tilvitnuð skrif stefnda I-kk-ef F-kk-ef hafi birst í DV og á dv.is. Þau séu ósönn og feli í sér grófa aðdróttun, sem borin hafi verið út opinberlega og gegn betri vitund. Ummælin séu til þess fallin að vera virðingu stefnenda til hnekkis, þau séu móðgandi og feli í sér aðdróttun í garð stefnenda og fari því í bága við 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga.

Hlutafélög þau sem stefnendur komu að rekstri á hér á landi fyrir efnahagshrunið 2008 hafi greitt öllum hluthöfum arð, ef arður var á annað borð greiddur. Stefnendur hafi ekki notið þar neinna sérkjara og ekki getað tekið sér arð umfram aðra hluthafa. Um arðgreiðslu hlutafélaga gildi strangar reglur. Hvergi hafi verið sýnt fram á að stefnendur hafi nokkru sinni brotið þær reglur sem um arðgreiðslur hlutafélaga gildi. Stefnendur hafi ekki beitt neinum blekkingum og aldrei verið sakaðir um markaðsmisnotkun eða sýndarviðskipti, eins og vikið sé að í leiðaranum.

Leiðaraskrif stefnda, I-kk-ef F-kk-ef í DV 24. október 2012, séu ekki til að styðja við eða stuðla að upplýstri og málefnalegri umræðu, heldur til þess fallin að meiða æru stefnenda með aðdróttunum um ólögmæta og refsiverða háttsemi og kynda undir andúð á þeim í íslensku samfélagi. Tjáningarfrelsi stefnda I-kk-ef F-kk-ef, sé á engan hátt skert þó að tilgreind ummæli séu dæmd dauð og ómerk.

Stefndi I-kk-nf F-kk-nf beri persónulega ábyrgð á þeim aðdróttunum í garð stefnenda sem hann hafi birt í leiðara DV á síðu 14 í 123. tölublaði 102. árgangs miðvikudaginn 24. október 2012, sbr. a-lið 1. mgr. 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011. Stefndi I-kk-nf F-kk-nf beri ábyrgð á kostnaði af birtingu dóms í fjölmiðlum, sbr. 2. mgr. 51. gr. og 59. gr. fjölmiðlalaga nr. 38/2011. Fjárhæð þeirrar kröfu taki mið af verði auglýsinga í þeim tveim dagblöðum sem komi út hér á landi. Krafa um dráttarvexti á framangreinda fjárkröfu sé byggð á 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafa um dagsektir úr hendi stefnda DV ehf. birti félagið ekki þegar í stað forsendur og dómsorð í samræmi við framangreinda lagaskyldu sé byggð á 1. mgr. 59. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011 og 4. tölul. 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu taka fram að í umræddum leiðara DV frá 24.-25. október 2012 sé verið að benda á þá staðreynd að arðgreiðslur til stefnenda hafi byggst á hækkuðu gengi hlutabréfa sem hafi reynst vera bóla en áður en bólan hafi sprungið hafi verið teknir níu milljarðar í arð sem kunni að skýra möguleika stefnenda á að kaupa Bakkavör á ný. Á það sé bent í leiðara að ekkert ólöglegt hafi sannast á stefnendur en að leiðarahöfundur sé þeirrar skoðunar að þetta hafi verið óeðlilegt, óréttlátt og siðlaust. Honum sé heimilt að hafa þær skoðanir en gildishlaðin ummæli séu almennt heimil.

Um ummælin „Þetta voru peningar sem þeir höfðu tekið út úr íslenskum hlutafélögum sínum á árunum fyrir hrunið“ taka stefndu fram að ekki hafi verið bornar brigður á það af hálfu stefnenda að þetta hafi verið uppruni fjármagnsins sem þeir hafi fengið. Ekkert tilefni sé því til þess að ómerkja ummælin.

Um ummælin „Bakkabræður halda hins vegar arðgreiðslum upp á milljarða sem þeir tóku út úr eignarhaldsfélaginu sem þarf að afskrifa 22 milljarða hjá“ taka stefndu fram að hvergi hafi verið bornar brigður á þessa staðhæfingu og aðilar virðist sammála um að hún sé rétt. Útilokað sé að ómerkja þessi ummæli.

Um ummælin „Arðgreiðslurnar byggðu því á blekkingum“ segja stefndu að um sé að ræða ályktun sem dregin sé af þeirri staðreynd að uppskrúfað verð íslenskra hlutabréfa í m.a. Exista, Bakkavör og Kaupþingi hafi verið bóla sem hafi sprungið. Þetta hafi verið sýndarveruleiki. Þau ummæli sem krafist sé ómerkingar á séu ályktun stefnda I-kk-ef. Um sé að ræða gildisdóm sem hver og einn geti haft sínar skoðanir á. Menn ómerki ekki skoðanir, ekki síst þar sem þær séu rökstuddar með vísan til staðreynda.

Ummælunum „Þau uppkaup kunna að vera fjármögnuð með arðgreiðslunum sem þeir tóku út úr íslenska hagkerfinu á árunum fyrir hrunið“ hafi ekki verið neitað af stefnendum. Um sé að ræða ályktun um hugsanlegan möguleika með hliðsjón af því sem rakið hefði verið í leiðaranum. Ályktanir af staðreyndum sem ekki væru dregnar í efa væru ekki ómerkingarhæfar, enda gildisdómar sem væru fullkomlega lögmætir og eðlilegir. Skoðanir manna væru ekki ómerktar.

Stefndu telja að þau rök stefnenda sem færð séu fyrir ómerkingu fái ekki staðist þar sem því sé haldið fram í stefnu að ummæli verði að „skoða heildstætt og í tengslum við efni leiðarans að öðru leyti og myndbirtingu af stefnendum með honum.“ Taka stefndu fram að ummæli verði ómerkt ef þau fela í sér rangar staðhæfingar um staðreyndir. Hins vegar verði ályktanir manna af staðreyndum og skoðanir manna ekki ómerktar eins og stefnendur geri kröfu um.

Þá er þess krafist að stefnendur verði dæmdir til réttarfarssektar fyrir staðlaus ummæli um að stefndu hafi haft í frammi hatursáróður, sbr. e-lið 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991.

IV.

Stefnendur krefjast þess að eftirfarandi ummæli stefnda I-kk-ef F-kk-ef V-kk-ef sem birt voru í leiðara á bls. 14 í 23. tölublaði, 102. árgangs DV verði dæmd dauð og ómerk með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í fyrsta lagi ummælin „Bakkabræður halda hins vegar arðgreiðslum upp á milljarða sem þeir tóku út úr eignarhaldsfélaginu sem þarf að afskrifa 22 milljarða hjá“, í öðru lagi ummælin „Þetta voru peningar sem þeir höfðu tekið út úr íslenskum hlutafélögum sínum á árunum fyrir hrunið“, í þriðja lagi ummælin „Arðgreiðslurnar byggðu því á blekkingum“ og í fjórða lagi ummælin „Þau uppkaup kunna að vera fjármögnuð með arðgreiðslunum sem þeir tóku út úr íslenska hagkerfinu á árunum fyrir hrunið“. Þá krefjast stefnendur þess í fimmta lagi að stefndu verði gert að birta forsendur og dómsorð dóms í málinu í DV og á vefmiðlinum www.dv.is strax að dómi gengnum að viðlögðum dagsektum. Loks krefjast þeir málskostnaðar.

Telja stefnendur að með ummælunum sé þeim borið á brýn að hafa með blekkingum tekið sér arð úr íslenskum hlutafélögum og flutt hann úr landi. Ummælin feli í sér aðdróttun af hálfu stefnda, I-kk-ef F-kk-ef, um refsiverða háttsemi stefnenda, háttsemi er falli undir 25. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og refsiákvæði laga um hlutafélög, ef sönn væru. Ummælin séu til þess fallin að vera virðingu stefnenda til hnekkis, þau séu móðgandi og feli í sér aðdróttun í garð þeirra og fari því í bága við 234., 235. og 236. gr. laga nr. 19/1940. Stefndu reisa vörn sína á því að í umræddum leiðara sé verið að benda á að arðgreiðslur stefnenda hafi byggst á hækkuðu gengi hlutabréfa sem hafi reynst vera bóla. Þá hafi verið tekið fram í leiðara að stefnendur hafi ekki gerst sekir um lögbrot.

Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós skoðanir sínar, en að hann verði að ábyrgjast þær fyrir dómi. Ritskoðanir og aðrar tálmanir á tjáningarfrelsi megi þó aldrei í lög leiða. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins má tjáningarfrelsi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Þá er mælt fyrir um í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Verður því að skýra ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem mælir fyrir um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs, með hliðsjón af þessu.

Samkvæmt 234. gr. hegningarlaga skal hver sá sem meiðir æru annars manns með móðgun í orðum eða athöfnum, og hver, sem ber slíkt út, sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári. Samkvæmt 235. gr. sömu laga varðar það sektum eða fangelsi ef maður dróttar að öðrum manni einhverju því sem verða myndi virðingu hans til hnekkis, eða ber slíka aðdróttun út.

Þá segir í 236. gr. laganna að sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegn betri vitund, þá varði það fangelsi allt að 2 árum og sé aðdróttun birt eða borin út opinberlega, enda þótt sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda hana rétta, þá varði það sektum eða fangelsi allt að 2 árum.

Samkvæmt 1. mgr. 241. gr. laganna má í meiðyrðamáli dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefst þess sem misgert var við. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins má dæma þann sem sekur reynist um ærumeiðandi aðdróttun, til þess að greiða þeim, sem misgert var við, ef hann krefst þess, hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms, atriðisorða hans eða forsendna jafnframt eftir því sem ástæða þykir til, í opinberu blaði eða riti, einu eða fleirum.

Við mat á því hvar draga skuli mörkin milli tjáningarfrelsis sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár, og friðhelgi einkalífs, sem varin er af 71. gr. hennar, skiptir miklu máli hvort það efni sem birt er geti talist þáttur í þjóðfélagslegri umræðu og eigi þannig erindi til almennings. Hafa fjölmiðlar mikilvægu hlutverki að gegna við miðlun upplýsinga og skoðana um þjóðfélagsleg málefni. Á almenningur rétt á að fá upplýsingar sem slík málefni varða og þurfa sérstaklega ríkar ástæður að vera fyrir því að skerðing á frelsi fjölmiðla geti talist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi eins og nánar kemur fram í dómum Hæstaréttar Íslands, m.a. dómi frá 15. nóvember 2012 í máli nr. 69/2012.

Orðalag stefndu sem birtist í leiðara á bls. 14, í 123. tölublaði, 102 árgangs DV, sem út kom miðvikudaginn 24. október 2012 verður ekki skilið á annan veg en að það sé mat stefndu að það viðskiptaumhverfi sem var við lýði á Íslandi fyrir efnahagshrunið haustið 2008, hafi skapað stefnendum ásamt fleirum sem störfuðu í viðskiptalífinu arðgreiðslur, vegna eignabólu í íslensku samfélagi, sem ekki hafi verið grundvöllur fyrir. Við mat á því hvort stefndu hafi með þeim orðum sínum farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis, er til þess að líta að umsvif stefnenda í íslensku viðskiptalífi voru umtalsverð á árunum fyrir hrun og því eðlilegt að um þau sé rætt á opinberum vettvangi. Enda þótt einkalíf stefnenda, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár njóti sömu verndar og einkalíf annarra, verða stefnendur að una við að viðskiptamál þeirra séu til umfjöllunar, a.m.k. að vissu marki, í opinberri umræðu, þar á meðal af fjölmiðlum.

Þegar ummæli stefndu, sem krafist er ómerkingar á, eru virt í samhengi við önnur atriði sem rituð eru í umræddum leiðara verður ekki talið að þau lúti að ætlaðri ólögmætri háttsemi stefnenda. Hefur því ekki verið mótmælt að stefnendur hafi móttekið arð úr þeim félögum sem hér eru til umræðu með þeim hætti sem greinir í umræddum leiðara. Í ummælunum er látið að því liggja að stefnendur hafi tekið það fé út sem arðgreiðslur með þeim hætti sem gagnrýnisverður sé, sem síðar hafi endað með stórfelldum afskriftum á hendur félögunum. Gagnrýnin er sett fram með sterkum orðum. Þótt orðið blekking hafi verið notað er þó, miðað við samhengið í frásögninni, ekki unnt að fallast á að stefnendur hafi verið sakaðir um að hafa framið refsiverðan verknað í þessu sambandi. Kemur það skýrt fram í leiðaranum að ekki sé hægt að sýna fram á að lögbrot hafi verið framin við útgreiðslu arðs út úr íslensku bönkunum og stórum eignarhaldsfélögum eins og Exista fyrir hrun. Auk þess kemur fram í niðurlagi leiðarans að ekkert ólöglegt hafi átt sér stað. Breytir engu í þessu sambandi þó að ummælin kunni að hafa neikvæða áhrif á ímynd og umfjöllun um starfsemi stefnenda.

Að þessu virtu verður ekki fallist á að í greindum ummælum felist refsiverð ærumeiðing eða önnur ólögleg framsetning samkvæmt 234., 235. eða 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki verður heldur séð að einstök ummæli sem tilgreind eru í stefnunni og myndbirting geti talist óviðurkvæmileg þegar tekið er tillit til þess samhengis sem þau eru sprottin úr og þess efnis sem þau fjalla um. Að öllu því virtu sem að framan er rakið verða stefndu sýknaðir af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Ekki eru efni til að verða við kröfu stefndu um vítur á hendur stefnendum.

Eftir þessum málsúrslitum verða stefnendur dæmdir til að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákvarðaður 700.000 krónur.

Af hálfu stefnenda flutti málið S-kk-nf G. G-kk-nf, hrl.

Af hálfu stefndu flutti málið E-kk-nf G-kk-nf S-kk-nf, hrl.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ:

Stefndu, I-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf og DV ehf., eru sýknaðir af öllum kröfum stefnenda. Stefnendur greiði stefndu 700.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)