Y-1/2006

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 9. þessa mánaðar, var þingfest 7. júní sl.

Sóknaraðili er B-kk-nf L-kk-nf I-kk-nf, Uppsölum, Húnavatnshreppi.

Varnaraðili er Húnaþing vestra.

Dómkröfur sóknaraðila

Sóknaraðili krefst þess, að fjárnámsgerð sýslumannsins á Blönduósi í máli nr. 020-2006-00180, sem beindist að sóknaraðila og fór fram 19. apríl sl., verði óglit með úrskurði en með gerðinni var gert fjárnám í fasteigninni Uppsölum fyrir kröfu að fjárhæð 213.088 krónur. Til vara krefst sóknaraðili þess að ofangreindri aðfarargerð verði breytt og fjárkrafa varnaraðila verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi varnaraðila og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til virðisaukaskatts.

Dómkröfur varnaraðila

Varnaraðili krefst þess, að aðfarargerð sýslumannsins á Blönduósi í máli nr. 020-2006-00180 á hendur sóknaraðila, sem fram fór 19. apríl sl., verði staðfest. Jafnframt krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

II

Málavextir

Hinn 12. ágúst 2002 ritaði forðagæslumaðurinn í Víðidal, Húnaþingi vestra, bréf til fjallskilastjóra Víðdælinga. Í bréfinu kom fram að við árlegt búfjáreftirlit hafi komið í ljós að 58 hross voru á landi jarðanna Refsteinsstaða og Melrakkadals í Húnaþingi vestra sem ekki voru tilgreind á forðagæsluskýrslu jarðanna. Í bréfinu er tekið fram að umráðamaður landsins sem hrossin gengu á sagði þau vera í eigu Spena ehf. að Uppsölum. Jafnframt er því lýst að umráðamaðurinn hafi greint frá því að hrossin væru talin á forðagæsluskýrslu í heimasveit eiganda þeirra. Af gögnum málsins má ráða að Speni ehf. hafi í desember 2002 verið krafinn um fjallskilagjald vegna hrossanna. Sóknaraðili, sem er ábúandi á býlinu Uppsölum í Húnavatnshreppi, hafnaði kröfunni með bréfi dagsettu 8. febrúar 2003 og greindi frá því að hann ætti hrossin en ekki Speni ehf. Hinn 11. mars 2003 ritaði sveitarstjóri varnaraðila og sóknaraðila bréf þar sem fram kom að reikningur á hendur Spena ehf. hafi verið ógiltur en jafnframt var sóknaraðila sendur reikningur vegna fjallskilagjaldanna. Með bréfi dagsettu 26. febrúar 2004 skorar varnaraðili á sóknaraðila að greiða umkrafin fjallskilagjöld. Lögmaður sóknaraðila hafnaði greiðsluskyldu fyrir hans hönd með bréfi til varnaraðila hinn 11. mars 2004. Varnaraðili gerði þrjá reikninga vegna fjallskilagjalda sem hann beindi að sóknaraðila og voru þeir vegna áranna 2002, 2003 og 2004. Reikningur fyrir árið 2004 miðaðist við að sóknaraðili hafi verið með 73 hross á nefndum bæjum í Húnaþingi vestra en hin árin miðaðist reikningurinn við að hrossin hafi verið 58 að tölu.

Jörðin Refsteinsstaðir er eyðijörð en sóknaraðili mun hafa heimild eigenda jarðarinnar til að hafa þar hross. Tengdaforeldrar sóknaraðila búa í Melrakkadal en halda ekki skepnur. Líkt og að Refsteinsstöðum hefur sóknaraðili leyfi til að beita hrossum á jörðinni.

Hinn 19. apríl fór hin umþrætta aðfarargerð fram hjá sýslumanninum á Blönduósi. Með bréfi dagsettu 23. maí sl. en mótteknu af dóminum 26. maí sl. krafðist sóknaraðili þess að aðfarargerðin yrði ógilt.

III

Málsástæður og lagarök

Sóknaraðili byggir kröfu sína um ógildingu fjárnámsins á því að honum beri ekki að greiða fjallskilagjöld til varnaraðila vegna hrossa sem hann hafði í hagagöngu á bæjunum Melrakkadal og Refsteinsstöðum í Húnaþingi vestra. Telur hann að hvorki lög um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. nr. 6/1986 né fjallskilasamþykkt fyrir Húnaþing vestra nr. 762/1999 heimili slíka gjaldtöku. Sóknaraðili heldur því fram að hann hafi ekki upprekstrarrétt í Húnaþingi vestra, enda hafi hann þar ekki landsafnot af jörð í skilningi 7. gr. nefndra laga nr. 6/1986 og 4. gr. nefndrar fjallskilareglugerðar fyrir Húnaþing vestra. Þá byggir sóknaraðili á því að ekki sé um að ræða að hann noti jarðirnar til upprekstrar í skilningi 12. gr. laga 6/1986. Af hálfu sóknaraðila er ennfremur byggt á því að jarðirnar Melrakkadalur og Refsteinsstaðir falli ekki undir aðra sumarbeitarhaga í skilningi 42. gr. laga nr. 6/1986 og því sé hann ekki fjallskilaskyldur aðili í skilningi greinarinnar. Sóknaraðili bendir í þessu sambandi á að hann hafi eingöngu haft hross sín í hagagöngu á jörðunum en ákvæði 39. gr. laga 6/1986 mæli fyrir um að eingöngu hefði verið heimilt að leggja fjallskilagjald á hross hans ef hann hefði ekki farið eftir fyrirmælum sveitarstjórnar varðandi smölun heimalandsins.

Sóknaraðili byggir kröfur sínar einnig á því að hann hafi ekki fengið tækifæri til að inna fjallskil af hendi með vinnu eins og öðrum var gefinn kostur á og gert er ráð fyrir í lögum 6/1986 og fjallskilasamþykkt fyrir Húnaþing vestra en þetta sé brot á jafnræðisreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þetta leiði til þess að óheimilt sé að innheimta hjá honum fjallskilagjöld. Þá telur sóknaraðili að varnaraðili hafi ekki orðið fyrir neinum óþægindum eða kostnaði vegna hagagöngu hrossanna á nefndum bæjum. Hann bendir á að hann hafi skráð hrossin á forðagæsluskýrslur á jörð sinni Uppsölum en ekki á þeim jörðum þar sem þau voru í hagagöngu og þetta leiði til þess að honum beri ekki að greiða fjallskilagjald í Húnaþingi vestra. Í þessu sambandi vísar sóknaraðili til 9. og 10. gr. fjallskilasamþykktar varnaraðila. Sóknaraðili kveðst aldrei hafa nýtt afrétt í Húnaþingi vestra fyrir hross sín.

Varakröfu sína byggir sóknaraðili á því að lögveð gildi eingöngu í tvö ár og því hafi krafa sóknaraðila vegna fjallskilagjalda fyrir árið 2003, með gjalddaga 17. mars og 31. október 2003, ekki notið lögveðréttar þegar greiðsluáskorun var birt fyrir maka sóknaraðila hinn 10. nóvember 2005.

Varnaraðili byggir kröfu sína á að greiðsluskylda fjallskilagjalda fari ekki eftir því hvar búfénaður eigi rétt til upprekstrar og því síður að greiðsluskylda fari eftir því hvar búfénaður er talinn á forðagæsluskýrslum en að mati varnaraðila byggir sóknaraðili kröfur sínar á þessum rökum.

Varnaraðili bendir á að samkvæmt 38. gr. laga 6/1986 sé öllum eigendum eða vörslumönnum fjallskilaskylds búfjár skylt að taka þátt í göngum og hreinsun heimalanda samkvæmt fyrirmælum laganna og á þann hátt sem sveitarstjórn mælir fyrir um á hverjum stað. Varnaraðili kveður að fjallskilum í afréttum og öðrum sumarbeitarhögum sé jafnað niður á fjallskilaskylda aðila í hlutfalli við tölu fjallskilaskylds búfjár nema nýtt sé heimild laganna til að leggja fjallskilakostnað á eftir landverði jarða samkvæmt 42. gr. laga 6/1986. Varnaraðili vísar einnig til þess að álagning fjallskilakostnaðar, innheimta slíks kostnaðar og framkvæmd fjallskila sé byggð á heimildum í lögum nr. 6/1986 en þar sé gert ráð fyrir nánari útfærslu með staðbundnum fjallskilasamþykktum. Varnaraðili bendir á að í 8. gr. fjallskila-samþykktar fyrir Húnaþing vestra komi fram að skrifstofa sveitarfélagsins semji skrá yfir tölu sauðfjár og hrossa í hverri fjallskiladeild eftir síðustu forðagæslu-skýrslu svo og skrá yfir landverð jarða. Þessar upplýsingar séu síðan grunvöllur að fjallskilum. Þá bendir varnaraðili á að í 9. gr. nefndrar fjallskilasamþykktar segi að allt sauðfé og hross, veturgömul og eldri séu fjallskilaskyld og hverjum fjallskilaskyldum manni (eiganda búfjárins eða eftir atvikum lendeiganda) sé skylt að leggja til fjallskila það sem fjallskilastjórn ákveður. Varnaraðili bendir sérstaklega á að í 10 gr. títtnefndra samþykkta segi að eigandi búfjár sé skyldur til að gera full fjallskil í þá fjallskiladeild sem búfé hans er framfleytt og talið á forðagæsluskýrslum. Sérstaklega vísar varnaraðili til þess hluta greinarinnar sem er svohljóðandi: „... Nú notar einhver til upprekstrar annan afrétt eða heimaland en þau lönd þar sem honum ber upprekstur og skal hann þá gera þar full fjallskil...“

Varnaraðili telur að með hliðsjón af sjónarmiðum hans sem að framan eru rakin sé ekki vafi á því að sóknaraðila beri að greiða fjallskilagjöld þau sem um er krafið í málinu, enda séu hrossin í hans eigu og talin á forðagæsluskýrslum. Það er mat varnaraðila að þótt sóknaraðili hafi hugsanlega talið þessi sömu hross fram á forðagæsluskýrslum í öðru sveitarfélagi þá geti slíkar rangar skýrslur ekki leyst sóknaraðila undan greiðsluskyldu fjallskilagjalda í því sveitarfélagi þar sem þau eru haldin. Í þessu sambandi vísar varnaraðili til skýrra ákvæða 10., sbr. 9. gr. fjallskilasamþykktar fyrir Húnaþing vestra svo og 38. og 42. gr. laga 6/1986. Þessu til frekari staðfestingar vísar varnaraðili til þess að samkvæmt IV. kafla laga nr. 103/2002 beri að skrá búfénað á skýrslur í því sveitarfélagi sem það er óháð heimilisfesti eiganda búfjárins. Þetta leiði til þess að heimili sóknaraðila í öðru sveitarfélagi en Húnaþingi vestra geti ekki réttlætt það að hann þurfi ekki að greiða fjallskilagjöld þar sem hross hans eru haldin.

Varnaraðili rökstyður kröfur sínar ennfremur með því að hann hafi rúmar heimildir til að leggja á og innheimta kostnað fjallskila til að svara þeirri mikilvægu skyldu sveitarfélagsins að bera ábyrgð á að framkvæmd fjallskila gangi sem greiðlegast fyrir sig þar sem eigendur fjallskilaskylds búfjár í sveitarfélaginu njóti sanngirni og jafnræðis í lagalegu tilliti. Áratugalöng framkvæmd sé fyrir staðbundnum stjórnvaldsfyrirmælum á borð við fjallskilasamþykktir sýslna eða sveitarfélaga þar sem er að finna, í samræmi við heimildir frá löggjafanum, nánari fyrirmæli um álagningu og framkvæmd fjallskila. Reynslan hafi sýnt að þessi skipan hafi reynst vel, enda sé nauðsynlegt að skipa reglum um þetta eftir staðháttum á hverjum stað.

Af hálfu varnaraðila er því mótmælt að jafnræðisregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin á sóknaraðila með því að honum hafi ekki verið gefinn kostur á að inna fjallskil sín af hendi með vinnu. Varnaraðili telur sóknaraðila ekki eiga slíkan rétt en hann telur að með því að halda þessu fram sé sóknaraðili í raun að viðurkenna réttmæti álagningar fjallskilagjaldanna sem hann heldur þó fram að hann eigi ekki að greiða. Þá mótmælir varnaraðili einnig þeirri fullyrðingu sóknaraðila að hann hafi ekki orðið fyrir kostnaði vegna hagagöngunnar og bendir í því sambandi á skyldur sínar til hreinsunar sumarhaga samkvæmt títtnefndum lögum um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. og títtnefnda fjallskilasamþykkt Húnaþings vestra.

Hvað lagarök varðar vísar varnaraðili einkum til laga um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. nr. 6/1986 og fjallskilasamþykkt fyrir Húnaþing vestra nr. 762/1999. Þá byggir varnaraðili einnig á lögum um búfjárhald nr. 103/2002. Kröfu um málskostnað reisir varnaraðili á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

IV

Niðurstaða

Í máli þessu er deilt um greiðsluskyldu sóknaraðila á fjallskilagjöldum til varnaraðila vegna hrossa sem hann hélt á bæjunum Melrakkadal og Refsteinsstöðum í Húnaþingi vestra. Í raun snýst deila aðila um það hvort varnaraðila sé heimilt að krefja sóknaraðila um fjallskilagjald vegna hrossa sem hann á og voru á heimalandi nefndra jarða án tillits til þess hvort þau nýttu sameiginlega beitarhaga í einhverri af fjallskiladeildum Húnaþings vestra. Gjöldin sem um er deilt eru vegna áranna 2002, 2003 og 2004. Einnig er því haldið fram af sóknaraðila að lögveðsréttur fyrir meintum kröfum varnaraðila sé að hluta til fallinn niður.

Ætla verður að fjallskilagjaldi sé ætlað að standa undir kostnaði sem hlýst af smölun afrétta og sameiginlegs beitarhaga svo og öðrum kostnaði sem hlýst af fjallskilum. Í því tilviki sem hér um ræðir ákvað fjallskilastjórn ákveðið gjald fyrir hverja kind og hvert hross auk þess sem ákveðið var að landeigendur greiddu 4% af landverði jarða sinna.

Fjallskilagjöld tengjast óumdeilanlega upprekstrarrétti eigenda búfjár og jarða en ekki skiptir máli hvort sá réttur er nýttur eða ekki. Í 7. gr. laga nr. 6/1986 um afréttamálefni, fjallskil o.fl. kemur fram að upprekstrarrétt á afrétt hrepps eða upprekstrarfélags eigi allir búfjáreigendur, sem landsafnot hafa í hreppi eða á félagssvæði. Í 4. gr. fjallskilasamþykktar fyrir Húnaþing vestra segir m.a. svo ,,Upprekstrarrétt eiga þeir einir sem hafa afnot af jörð eða jarðarhluta innan takmarka fjallskiladeildarinnar. Þessi réttur er óframseljanlegur og er öllum óheimilt að taka til upprekstrar sauðfé eða hross af öðrum, nema með samþykki viðkomandi fjallskilastjórnar sem tekur þá hagagjald fyrir.“ Þá segir í niðurlagi 9. gr. fjallskilasamþykktarinnar að mönnum búsettum utan fjallskiladeildar sé óheimilt að reka búfé á afrétt og ógirt heimalönd, nema með leyfi viðkomandi fjallskilastjórnar, eða þeir hafi þar jörð til afnota. Samkvæmt þessu á sá ekki upprekstrarrétt sem ekki hefur landsafnot í viðkomandi fjallskiladeild.

Óumdeilt er að sóknaraðili á hvoruga jörðina sem hann beitti hrossum sínum á. Þá hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að hann hafi haft þær á leigu eða að láni. Verður að leggja til grundvallar fullyrðingar sóknaraðila sjálfs þess efnis að hann hafi eingöngu leyfi landeigenda til að beita hrossum sínum á jörðunum auk þess sem hann hafði einhver afnot af túnum í Melrakkadal. Svo takmörkuð afnot sem þessi teljast ekki landsafnot í skilningi 7. gr. laga 6/1986 og 4. gr. fjallskilasamþykktar fyrir Húnaþing vestra. Er því fallist á með sóknaraðila að hann hafi ekki á nefndum bæjum landsafnot.

Þar sem sóknaraðili hefur ekki landsafnot í Húnaþingi vestra og vegna þess að hann á þar ekki upprekstrarrétt verður honum ekki gert að greiða þar fjallskilagjöld sem eins og áður sagði eru tengd upprekstrarrétti. Telji varnaraðili að greiða eigi fjallskilagjöld af hrossunum þá verður hann að krefja eigendur jarðanna eða þá sem þar hafa landsafnot um þau, enda er ráð fyrir því gert að landeigendur geti tekið búfé annarra til sín með leyfi fjallskilastjórnar en þá er heimilt að innheimta hagagjald sbr. 4. gr. nefndrar fjallskilasamþykktar.

Varnaraðili hefur máli sínu til stuðnings vísað til 10. gr. fjallskilasamþykkar fyrir Húnaþing vestra og byggir á því að eigendum búfjár beri að gera full fjallskil þeirri fjallskiladeild sem búfé er framfleytt árlangt. Ekki verður á það fallist að nefnd fjallskilasamþykkt geti mælt fyrir um skyldu annarra til greiðslu fjallskilagjalda en þeirra sem eiga rétt til upprekstrar í Húnaþingi vestra. Nefnd 10. gr. mælir eingöngu fyrir um skyldu þeirra sem eiga upprekstur í Húnaþingi vestra að gera fjallskil í rétta fjallskiladeild en fjallskiladeildir sem fjallskilasamþykktin nær til eru fimm talsins. Áður hefur komið fram að í fjallskilasamþykktinni eru ákvæði sem mæla fyrir um hvernig innheimta skuli fyrir búfé sem aðrir eiga og ekki hafa landsnytjar innan fjallskiladeildarinnar.

Með vísan til þess sem að framan er rakið er krafa sóknaraðila tekin til greina og fjárnámsgerð sýslumannsins á Blönduósi í máli nr. 020-2006-00180 felld úr gildi. Varnaraðili greiði sóknaraðila 186.750 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Af hálfu sóknaraðila flutti málið S-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómslögmaður en af hálfu varnaraðila J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómslögmaður.

H-kk-nf H-kk-nf dómstjóri kveður upp úrskurð þennan.

ÚRSKURÐARORÐ

Fjárnámsgerð sýslumannsins á Blönduósi í máli nr. 020-2006-00180 er felld úr gildi. Varnaraðili greiði sóknaraðila 186.750 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

H-kk-nf H-kk-nf