E-5657/2021

Mál þetta, sem dómtekið var 9. júní sl., er höfðað 29. nóvember 2021 af A, [...], á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi greiði honum 7.850.672 krónur með 4,5% vöxtum frá 28. febrúar 2018 til 19. október 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. T il vara krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum 7.815.642 krónur með 4,5% vöxtum frá 28. febrúar 2018 til 19. október 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum 7.773.588 krónur með 4,5% vöxtum frá 28. febrúar 2018 til 19. október 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá degi til greiðsludags. T il þrautaþrautavara krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum 6.920.501 krónu með 4,5% vöxtum frá 28. febrúar 2018 til 19. október 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautaþrautaþrautavara krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum 5.774.549 krónur með 4,5% vöxtum frá 28. febrúar 2018 til 19. október 2019, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst stefnandi þess að tekið sé tillit til innborgunar stefnda 27. febrúar 2020 að fjárhæð 2.440.746 krónur. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda einsog málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Stefndi gerir jafnframt kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda að mati dómsins.

I Helstu málsatvik

Stefnandi lenti í umferðarslysi [...]2017 sem ökumaður bifreiðarinnar [...]er hann missti stjórn á henni með þeim afleiðingum að hún lenti á ljósastaur. Bifreið stefnanda var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Stefnandi var fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild.

Aðilar öfluðu sameiginlegs mats á afleiðingum slyssins samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Matsgerð [...] bæklunarskurðlæknis og [...] lögmanns lá fyrir 25. ágúst 2019. Niðurstaða þeirra var sú að varanlegur miski stefnanda vegna slyssins væri sex stig og varanleg örorka væri 10%. Heilsufar taldist stöðugt frá 28. febrúar 2018. Tímabil óvinnufærni var talið vera frá slysdegi til 4. desember 2017 og tímabil þjáninga frá slysdegi til 4. desember 2017, án rúmlegu.

Með bréfi 19. september 2019 krafðist stefnandi bóta úr hendi stefnda og var krafan byggð á niðurstöðum framangreindrar matsgerðar. Vísaði stefnandi til þess að við útreikning bóta væri rétt að byggja á 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 og miða við meðallaun iðnaðarmanna árið 2016.

Stefndi féllst ekki á sjónarmið stefnanda um árslaunaviðmið og greiddi stefnanda bætur 27. febrúar 2020 á grundvelli viðmiðs 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Stefnandi samþykkti uppgjörið með fyrirvara um árslaunaviðmið við útreikning á bótum vegna varanlegrar örorku.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að meta skuli árslaun hans sérstaklega í samræmi við 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Stefnandi telur skilyrði ákvæðisins um óvenjulegar aðstæður og að annar mælikvarði sé réttari á framtíðartekjur hans en lágmarksviðmið 3. mgr. ákvæðisins, vera uppfyllt í máli hans eins og skýra beri ákvæðið að virtum lögskýringargögnum og að teknu tilliti til dómafordæma.

Stefnandi byggir á því að aðstæður hans hafi verið óvenjulegar, í skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, síðustu þrjú árin fyrir slysið, en á því tímabili hafi hann lagt stund á nám í Tækniskólanum á húsasmíðabraut. Á slysdegi hafi hann verið kominn það langt í náminu að námslok hafi verið fyrirsjáanleg enda hafi hann þá verið búinn með 72% af náminu. Hann hafi verið búinn að skrifa undir námssamning við X sem hafi hafist 15. júlí 2017 eða tæplega hálfu ári fyrir slysið og ekkert hafi bent til annars en aðhann héldi áfram á þeirri braut út starfsævina. Hann hafi fengið sveinsbréfið afhent vorið 2019 eða 18 mánuðum eftir slysdag.

Þá vísar stefnandi einnig til þess að niðurstöður fyrirliggjandi matsgerðar styðji kröfugerð hans. Þar rökstyðji matsmenn niðurstöðu sína með vísan til skertrar starfsgetu stefnanda til starfa sem húsasmiður og líti þannig til þess að stefnandi héldi áfram á þeirri starfsbraut sem menntun hans byði upp á.

Stefnandi telur ekki unnt að leggja til grundvallar lágmarkslaun samkvæmt 1. mgr., sbr. 3. mgr. 7. gr., þar sem það viðmið gefi ekki rétta og raunhæfa mynd af ætluðum framtíðartekjum hans og hann fái þannig raunverulegt tjón sitt ekki bætt. Stefnandi hafi skipt um starfsvettvang og hafið störf hjá X um það bil hálfu ári fyrir slysið og tekjur hans hækkað umtalsvert, eins og sjá megi af skattframtali og staðgreiðsluskrá slysársins 2017. Hann hafi haft hug á því að halda áfram starfi sínu hjá X og starfa við húsasmíðar, enda langt kominn með námið, og fá löggildingu til starfans. Námssamningurinn hafi hljóðað þannig að stefnandi hafi átt að starfa sem smiður hjá fyrirtækinu frá 15. júlí 2017 til 1. júní 2019. Hann hafi verið mikið verkjaður eftir slysið [...] 2017 og honum hafi hrakað mikið eftir því sem á hafi liðið, og það hafi orðið til þess að hann hafi sagt námssamningi sínum upp fyrr en um hafi verið samið eða í mars 2019. Hann hafi þó náð að ljúka náminu og fengið sveinsbréf í faginu [...]2019. Stefnandi starfi sem húsasmiður í dag. Með vísan til alls þessa telur stefnandi að réttara sé að leggja til grundvallar útreikningi varanlegrar örorku þá mælikvarða sem lagðir séu til grundvallar í aðal-, vara-, þrautavara-, þrautaþrautavara- og þrautaþrautaþrautavarakröfu.

Aðalkrafa stefnanda er byggð á því að miða beri við meðaltekjur iðnaðarmanna árið 2016 samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar. Stefnandi vísar til þess sem að framan er rakið og kveðst telja ljóst að á slysdegi hafi það verið sá vettvangur sem hann hafi stefnt að að starfa á og því verði að leggja til grundvallar árslaun þeirrar starfsstéttar sem hann kæmi til með að tilheyra. Viðmiðunarlaun til útreiknings bóta vegna varanlegrar örorku stefnanda að meðtöldu 8,25% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð og uppreiknuð miðað við vísitölu nemi 10.384.788 krónum. Krafan nemi samtals 7.850.672 krónum að teknu tilliti til margfeldisstuðuls 6. gr. laga nr. 50/1993 og 10% varanlegs örorkustigs stefnanda(10.384.488 * 7,56 * 10%).

Varakrafa stefnanda er byggð á því að miða beri við meðaltekjur iðnlærðra húsasmiða árið 2017 samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar. Stefnandi vísar til þess sem að framan er rakið og kveðst telja ljóst að á slysdegi hafi ekkert bent til annars en að hann kæmi til með að starfa sem iðnlærður húsasmiður í framtíðinni og því sé rétt og eðlilegt að miða við meðallaun þeirrar stéttar á slysárinu. Viðmiðunarlaun til útreiknings bóta vegna varanlegrar örorku stefnanda að meðtöldu 9,25% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð og uppreiknuð miðað við vísitölu nemi 10.338.151 krónu. Krafan nemi samtals 7.815.64 2 krónum að teknu tilliti til margfeldisstuðuls 6. gr. laga nr. 50/1993 og 10% varanlegs örorkustigs stefnanda(10.338.151* 7,56 * 10%).

Þrautavarakrafa stefnanda er byggð á því að miða beri við meðaltekjur iðnaðarmanna árið 2017 samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar. Stefnandi vísar til þess sem að framan er rakið og kveðst telja ljóst að á slysdegi hafi ekkert bent til annars en að hann kæmi til með að starfa sem iðnaðarmaður í framtíðinni og því sé rétt og eðlilegt að miða við meðallaun þeirrar stéttar á slysárinu. Viðmiðunarlaun til útreiknings bóta vegna varanlegrar örorku stefnanda að meðtöldu 9,25% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð og uppreiknuð miðað við vísitölu nemi 10.229.614 krónum. Krafan nemi samtals 7.733.588 krónum að teknu tilliti til margfeldisstuðuls 6. gr. laga nr. 50/1993 og 10% varanlegs örorkustigs stefnanda(10.229.614* 7,56 * 10%).

Þrautaþrautavarakrafa stefnanda er byggð á því að miða beri við tekjur stefnanda á slysárinu 2017 á grundvelli 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 enda hafi verið óvenjulegar aðstæður fyrir hendi á viðmiðunarárunum. Stefnandi telur að leggja beri til grundvallar tekjur hans frá ágúst til desember 2017 enda hafi árið 2017 verið fyrsta árið sem stefnandi hafi haft fullar tekjur af iðn þeirri sem hann hafi verið að mennta sig í og gefi það því raunsanna mynd af líklegum framtíðartekjum hans enda í fullu samræmi við meðallaun stéttarinnar á slysárinu. Viðmiðunarlaun til útreiknings bóta vegna varanlegrar örorku stefnanda að meðtöldu 9,25% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð og uppreiknuð miðað við vísitölu nemi 9.154.102 krónum. Krafan nemi samtals 6.920.501 krónu að teknu tilliti til margfeldisstuðuls 6. gr. laga nr. 50/1993 og 10% varanlegs örorkustigs stefnanda( 9.154.102* 7,56 * 10%).

Þrautaþrautaþrautavarakrafa stefnanda er byggð á því að stuðst verði við meðallaun verkafólks árið 2017 samkvæmt upplýsingum Hagstofunnar. Stefnandi vísar til þess sem að framan er rakið og þess að hann hafi ekki verið útskrifaður sem smiður og því hafi hann í öllu falli starfað sem verkamaður á slysdegi og því eðlilegt að miða við meðallaun þeirrar stéttar verði ekki fallist á aðrar kröfur hans. Viðmiðunarlaun til útreiknings bóta vegna varanlegrar örorku stefnanda að meðtöldu 9,25% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð og uppreiknuð miðað við vísitölu nemi 7.638.292 krónum. Krafan nemi samtals 5.774.549 krónum að teknu tilliti til margfeldisstuðuls 6. gr. laga nr. 50/1993 og 10% varanlegs örorkustigs stefnanda( 5.774.549* 7,56 * 10%).

Stefnandi byggir á því í öllum kröfuliðum að krafa hans beri 4,5% ársvexti samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá batahvörfum 28. febrúar 2018 til 19. október 2019, eða mánuði eftir dagsetningu kröfubréfs, en dráttarvexti samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun stefnda 27. febrúar 2020 að fjárhæð 2. 440.746 krónur.

Í stefnu er gerð nánari grein fyrir útreikningi krafna stefnanda.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi bendir á að meginreglu íslensks skaðabótaréttar varðandi framtíðartekjur tjónþola sé að finna í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Samkvæmt henni skuli árslaun til ákvörðunar bóta samkvæmt 6. gr. laganna vera meðalatvinnutekjur tjónþola, að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs, þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Í 3. mgr. 7. gr. laganna komi þó fram að þrátt fyrir þetta skuli aldrei miða við lægri fjárhæðir en settar séu fram í töflu í greininni.

Krafa stefnanda byggist á undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 en heimildinni skuli aðeins beita þegar ljóst sé að lagaskilyrði séu fyrir hendi. Annars vegar þurfi óvenjulegar aðstæður að leiða til þess að ekki fáist rétt mynd af líklegum framtíðartekjum tjónþola við beitingu 1. mgr. 7. gr. laganna. Hins vegar verði að vera til annað og betra viðmið sem gefi réttari mynd af líklegum framtíðartekjum tjónþola. Sönnunarbyrði fyrir því að beita beri undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. hvíli á stefnanda og skuli skýra ákvæðið þröngt. Stefndi hafi aldrei fallist á að beita bæri ákvæðinu og telji hann ekki uppfyllt skilyrði til þess.

Byggt er á því að rétt hafi verið að miða við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 og að tjón stefnanda vegna umferðarslyssins [...]2017 hafi að fullu verið bætt með uppgjöri í febrúar 2020.

Stefnandi hafi [...], lokið sveinsprófi [...]og meistararéttindum í sömu grein [...]. Árið 2006 eða 2007 hafi stefnandi farið að læra húsasmíði í Tækniskólanum en ekki lokið því námi fyrr en í [...] 2019 er hann fékk sveinspróf í þeirri iðn, einu og hálfu ári eftir slysið.

Árið 2010 hafi stefnandi verið með 764.220 krónur í launatekjur og starfstengdar greiðslur sem [...]. Að auki hafi hann fengið greiddar atvinnuleysisbætur frá Vinnumálastofnun að fjárhæð 1.397.316 krónur. Árið 2011 hafi stefnandi verið með 216.491 krónu í launatekjur og starfstengdar greiðslur sem [...]. Að auki hafi hann fengið greiddar atvinnuleysisbætur frá Vinnumálastofnun að fjárhæð 1.841.021 króna. Árið 2012 hafi stefnandi verið með 1.626.314 krónur í reiknað endurgjald og 4.294 krónur í hreinar tekjur úr rekstri. Árið 2013 hafi stefnandi verið með 1.569.600 krónur í reiknað endurgjald, árið 2014 með 1.560.000 krónur í reiknað endurgjald, árið 2015 með 2.450.000 krónur í reiknað endurgjald og árið 2016 með 2.400.000 krónur í reiknað endurgjald. Virðist reiknað endurgjald þessara ára vera vegna [...].

Við mat á því hvort skilyrðinu um óvenjulegar aðstæður teljist fullnægt verði fyrst og fremst að horfa til þess hvort vísbendingar séu um að atvinnuþátttaka tjónþola og launatekjur hafi af einhverjum ástæðum verið aðrar á viðmiðunarárunum en venjulegt geti talist í lífi hans. Ekkert slíkt sé unnt að lesa úr framangreindu. Tekjur stefnanda hafi ætíð verið undir lágmarkslaunaviðmiði og sveiflast lítið.

Samkvæmt gögnum málsins hafi stefnandi ekki aflað tekna umfram lágmarkslaun fyrr en á slysári, og þá í skamman tíma. Stefnandi hafiverið [...]á slysdegi og því skapað sér töluverða tekjusögu. Þegar tekjur hans fyrir slys, sem upplýsingar liggi fyrir um, séu skoðaðar verði ekki annað séð en að viðmiðunartímabilið sé vel lýsandi fyrir atvinnuþátttöku og launatekjur stefnanda og að hann hafi ekki haft launatekjur umfram lágmarksviðmið 3. mgr. 7. gr. laganr. 50/1993 undanfarin ár.

Ekki nægi að benda á að stefnandi hafi fengið námssamning á slysárinu enda hafi hann verið tímabundinn og ekkert liggi fyrir um að tekjur stefnanda hefðu haldist yfir lágmarkslaunaviðmiði eftir þann tíma. Stefnandi hafi áður í tvígang á starfsævinni aflað sér lögverndaðra réttinda sem að öllu jöfnu skili launatekjum yfir lágmarkslaunum án þess að það hafi skilað slíkum tekjum í hans tilviki, a. m. k. ekki á þeim tíma sem upplýsingar liggi fyrir um.

Þegar metið sé hvort ætla megi að breytingar hafi staðið fyrir dyrum á slysdegi þann [...] 2017 sem líklega hefðu haft áhrif á framtíðartekjur stefnanda telur stefndi að horfa beri til þess að stefnandi hafi átt að baki tíu ár í umræddu námi þegar slysið hafi orðið. Þá hafi hann allan þann tíma átt kost á atvinnu sem hefði átt að skila honum sambærilegum tekjum og þeim sem lokið hafi umræddu námi án þess þó að það hafi skilað sér í tekjum yfir lágmarkslaunaviðmiði.

Námsmaður þurfi enn fremur að vera kominn nálægt námslokum á slysdegi svo að vikið verði frá meginreglu 1. mgr. 7. gr. Því fari fjarri að svo hafi verið í tilviki stefnanda. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafiekki verið fallist á kröfur námsmanna um að beitt verði meðallaunum viðkomandi starfsstéttar í þeim tilvikum sem tjónþoli hafiverið búinn með minna en 2/3 af viðkomandi námi. Þá séu einnig skýr dómafordæmi fyrir því að ekki teljist nægjanlegt að vera kominn nærri námslokum ef langur tími hefur liðið, áður en að slysinu kom, án þess að náminu væri lokið og störf hafin í viðkomandi starfsgrein. Sömu sjónarmið eigi við í þessu tilviki þar sem stefnandi hafðiverið í tíu ár í iðnnámi og á þeim tíma ekki nýtt önnur iðnréttindi sín til öflunar tekna sem væru yfir lágmarkslaunaviðmiðinu.

Nám í húsasmíði skiptist annars vegar í bóklegt og verklegt nám í skóla og hins vegar í vinnustaðanám og starfsþjálfun úti í atvinnulífinu. Á slysdegi hafi stefnandi verið búinn að ljúka 72% af bóklegum hluta námsins en aðeins 11% eða rúmlega fjórum mánuðum af 36 mánuðum í verklegu námi. Þar að auki taki námssamningur stefnanda við X aðeins til 23 af þeim 36 mánuðum sem verknám eigi að taka og ekki fyrirséð hvernig hann myndi ljúkaþ eim 13 mánuð umsem eftir hafi verið þegar nám samningurinn myndi renna sitt skeið.

Stefndi ítrekar að eins og á standi í þessu tilviki beri ekki að líta svo á að líkur séu á að stefnandi hefði, ef ekki væri fyrir slysið, í framtíðinni haft meðaltekjur þeirrar starfsstéttar sem nám hans hafi staðið til, jafnvel þó talið yrði að stutt væri í námslok. Stefnandi hafi þegar verið með meistararéttindi í iðngrein og [...]. Þessi réttindi hafiekki leitt til þess að tekjur hans væru umfram lágmarkslaunaviðmið. Það sé því erfitt að sjá hvaða rök hnígi til þess að álykta beri að sveinspróf í annarri iðngrein hefði haft veruleg áhrif á atvinnutekjur í framtíðinni.

Stefndi byggir á að enginn þeirra mælikvarða sem kröfur stefnanda byggistá geti talist réttari á framtíðartekjur stefnanda en lágmarkslaun 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993.

Löggjafinn hafi metið það sem svo að líklegast sé að tekjur árin fyrir slys gefi besta mynd af því hvað líklegt sé að tekjur eftir slys verði. Eigi það sérstaklega við þegar langt sé liðið á starfsævina. Það sé því ljóst að leiða þurfi sterk rök að þvíað annar mælikvarði sé réttari til að unnt sé að víkja frá meginreglunni í þessu tilviki.

Stefndi bendir sérstaklega á að ekki liggi fyrir gögn um það í málinu hvað stefnandi hafi að jafnaði varið stórum hluta hvers árs til tekjuöflunar. Þau gögn sem fyrir liggja bendi þó eindregið til þess að stefnandi hafi aldrei frá árinu 2010 fram að slysdegi verið í fullu starfi heilt ár. Sé öllum tilvísunum til viðmiða eða útreiknings sem miðastvið fulla atvinnuþátttöku alla mánuði ársins sérstaklega mótmælt. Ekkert bendi til þess að atvinn uþáttt aka stefnanda hefði orðið slík.

Aðalkrafa stefnanda sé sú að miða beri árslaun hans við meðaltekjur iðnaðarmanna árið 2016 samkvæmt heimasíðu Hagstofu Íslands. Telji stefnandi að miða eigi við 8.676.000 krónur í árslaun, þ. e.723.000 krónur á mánuði. Stefndi hafnar því að sá mælikvarði sé réttari á framtíðartekjur stefnanda. Gögn málsins beri með sér að stefnandi hafi verið í húsasmíðanámi í tíu ár. Þó að stefnandi hafi verið byrjaður að vinna samkvæmt námsamningi, sem sé hluti af náminu, hafi ekki verið fyrirséð á slysdegi að hann myndi klára námið. Þá hafinámssamningurinnverið tímabundinn, ekki til jafnlangs tíma og starfsnám þurfi að vera og ekkert fyrirséð um framlengingu eða starf að námi loknu. Stefnandi hafi ekki starfað sem iðnaðarmaður árið 2016 heldur sem [...]og verið með 2.400.000 krónur í árslaun, þ. e. 200.000 krónur í reiknað endurgjald á mánuði. Þessar tekjur hafi stefnandi haft þrátt fyrir að vera [...]og [...]. Ekki sé unnt að álykta að aflahæfi myndi aukast til muna þó sveinsbréf í annarri iðn bættist við. Tekjur stefnanda hafi þannig fremur ráðist af atvinnuþátttöku en aflahæfi eða námi. Ekkert í málinu bendi til að sveinsbréf í húsasmíði myndi breyta því. Sérstaklega sé bent á að stefnandi hafialdrei á þeim tíma sem gögn málsins nái til, hvorki fyrir né eftir slys, haft jafnháar tekjur og þær sem krafan miði st við.

Þá taki viðmiðið í aðalkröfunni til of stórs mengis atvinnugreina. Nægi í þeim efnum að benda á að varakrafa stefnanda byggistá þrengra mengi sem þó nái fullkomlega utan um það starf sem stefnandi byggi á að hann hefði sinnt í framtíðinni. Að framangreindu virtu telji stefndi ósannað að meðaltekjur iðnaðarmanna árið 2016 séu réttari mælikvarði en lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993.

Varakrafa stefnanda miðist við meðaltekjur iðnlærðra húsasmiða árið 2017 samkvæmt heimasíðu Hagstofu Íslands. Um hana eigi við sömu rök og um aðalkröfuna að undanskildum athugasemdum um að aðalkrafan miðist við of stórt mengi atvinnugreina.

Þrautavarakrafa stefnanda miðist við meðaltekjur iðnaðarmanna árið 2017 samkvæmt heimasíðu Hagstofu Íslands. Öll sömu rök eigi við um þrautavarakröfuna og varakröfuna. Þó sé rétt að benda sérstaklega á að stefnandi hafi verið iðnmeistari fyrir slysið en hafi þrátt fyrir það ekki aflað þeirra tekna sem þessi krafa miðist við. Ætti það eitt og sér að duga til að sý na fram á að enginn fótur sé fyrir kröfunni.

Þrautaþrautavarakrafa stefnanda miðist við tekjur stefnanda á slysárinu 2017 á grundvelli 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Auk sjónarmiða sem þegar hafi verið rakin bendir stefndi á að heimild ákvæðisins sé bundin við að óvenjulegar aðstæður hafi verið uppi á viðmiðunarárunum. E kki sé unnt að líta til tekna á slysárinu af þeim sökum að það ár hafi verið óvenjulegt. Þessi mælikvarði gangi því ekki upp hjá stefnanda. Þá sé sérstaklega ítrekað að námssamningur stefnanda hafi verið tímabundinn. Löggjafinn hafiákveðið að viðmiðunartímabilið skuli vera þrjú ár og sé það einmitt til að koma í veg fyrir að tímabundnar sveiflur í tekjum hafi afgerandi áhrif á fjárhæð skaðabóta.

Þrautaþrautaþrautavarakrafa stefnanda miðist við meðallaun verkafólks árið 2017 s amkvæmtheimasíðu Hagstofu Íslands. Auk sjónarmiða sem þegar hafi verið rakin ítreki stefndi að stefnandi hafi aldrei fyrir slys aflað þeirra tekna sem krafan byggistá og hann hafi aldrei starfað sem verkamaður.

Að lokum ítrekar stefndi að stefnandi hafi aldrei fyrir slys aflað þeirra tekna sem kröfur hans byggi á. Stefnandi hafi ekki sannað að líkur hafi verið á að hann hefði verið í fullu starfi alla mánuði ársins frá slysdegi til 67 ára aldurs ef ekki hefði verið fyrir slysið. Með vísan til alls framangreinds telur stefndi að hvorugt skilyrði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 sé uppfyllt í máli stefnanda.

IV

Niðurstaða

Stefnandi lenti í umferðarslysi [...] 2017 og er ekki deilt um bótaskyldu stefnda eða afleiðingar slyssins. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort miða beri bætur vegna varanlegrar örorku við meðalatvinnutekjur hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysdag, að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs leiðréttu samkvæmt launavísitölu, sbr. meginreglu 1. mgr., sbr. 3. mgr., 7. gr. laga nr. 50/1993, eða hvort uppfyllt séu skilyrði til þess að beita undantekningarreglu 2. mgr. ákvæðisins og ákveða árslaun sérstaklega. Í 3. mgr. ákvæðisins kemur fram sú regla að þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. skuli ekki miða við lægri árslaun en þau sem sett eru fram í nánar tilgreindri töflu í ákvæðinu.

Í tilviki stefnanda leiðir beiting viðmiðs 1. mgr. 7. gr., um árslaun þrjú síðustu almanaksárin fyrir slysið til niðurstöðu undir lágmarksviðmiði 3. mgr. ákvæðisins og miðaðist bótagreiðsla stefnda til stefnanda við það, eins og sjá má af yfirliti vegna bótauppgjörs 27. febrúar 2020 þar sem miðað er við 2.440.746 krónur í árslaun. Byggir stefndi á því í málinu að tjón stefnanda sé að fullu bætt.

Stefnandi byggir á því að beita beri 2. mgr. 7. gr. þar sem aðstæður hans teljist óvenjulegar á viðmiðunartímabilinu og að ljóst sé að annar mælikvarði teljist réttari við mat á framtíðartekjum hans. Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum fyrir beitingu ákvæðisins sé fullnægt, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í máli nr. 583/2012 og í máli nr. 71/2017 og dóm Landsréttar í máli nr. 398/2020. Stefnandi þarf þannig að sýna fram á að óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi á viðmiðunartímabilinu sem leiði til þess að árslaun hans þann tíma séu ekki réttur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hans og að annar mælikvarði en lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. sé fyrir hendi sem sé réttari.

Í athugasemdum við 6. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 37/1999, sem breyttu 7. gr. laga nr. 50/1993, kemur meðal annars fram að viðmiðun við síðustu þrjú tekjuár sé að jafnaði eðlileg þegar um er að ræða einstakling í launuðu starfi og að launatekjur liðinna ára séu oftast góð vísbending um launatekjur komandi ára. Launatekjur liðinna ára séu á hinn bóginn ekki góður mælikvarði ef breytingar hafi orðið á högum tjónþola skömmu áður en slys varð eða þegar fullyrða má að slíkar breytingar standi fyrir dyrum. Sem dæmi er nefnt að tjónþoli hafi skipt um starf þannig að breyting hafi orðið á tekjum. Tekið er fram að í slíku tilviki sé eðlilegra að ákveða viðmiðunarlaunin miðað við nýjar aðstæður. Þá er að finna ummæli í lögskýringargögnum um að 2. mgr. 7. gr. verði beitt þegar viðmiðun síðustu þrjú ár fyrir slys þyki „af einhverjum ástæðum ekki réttmæt.“ Þrátt fyrir að ákvæðið feli í sér undantekningarreglu gefa þessi ummæli og dómaframkvæmd ekki tilefni til þess að skýra orðin „óvenjulegar aðstæður“ þröngt og þau verða því talin geta tekið almennt til þess þegar breytingar hafa orðið á högum tjónþola skömmu fyrir tjónsatburð eða að fyrirsjáanlegt hafi verið að slíkt hafi staðið fyrir dyrum. Meðal tilvika sem réttlæta beitingu heimildarinnar er ólaunað leyfi tjónþola hluta af viðmiðunartímabilinu, endurmenntun eða undirbúningur fyrir annað starf, nám, tímabundið atvinnuleysi, veikindi o. fl.

Stefnandi var [...]. Hann lauk sveinsprófi í [...], meistararéttindum í því fagi í kringum [...]og starfaði á því sviði bæði hér og erlendis. Hann hóf nám í húsasmíði árið 2006 eða 2007. Fram kom í aðilaskýrslu hans fyrir dóminum að hann hefði horfið frá námi í kjölfar hrunsins 2008. Stefnandi vann sem [...] frá árinu 2011 og fram á mitt ár 2017. Þá komst hann á námssamning í húsasmíði hjá X sem miðaðist við námstíma frá 15. júlí 2017 til 1. júní 2019. Slysið átti sér stað [...] 2017. Stefnandi lauk sveinsprófi sem húsasmiður [...]2019.

Er slysið átti sér stað [...] 2017 var stefnandi því á námssamningi í húsasmíði sem standa skyldi til 1. júní 2019. Haft er eftir stefnanda í matsgerð að hann hafi haft mikil óþægindi eftir slysið og sagt samningnum upp í lok mars 2019. Hann mun hafa verið á skrá hjá Vinnumálastofnun frá 1. maí 2019 og þegið atvinnuleysisbætur. Stefnandi býr nú í [...]. Í máli hans fyrir dóminum kom fram að hann hefði starfað sem húsasmiður frá því að hann lauk sveinsprófi en þó liggja ekki fyrir skýr gögn um það í málinu.

Jafnvel þó talið væri að aðstæður stefnanda hafi verið óvenjulegar í þeim skilningi 2. mgr. 7. gr. að á slysdegi hafi stefnandi verið í starfsnámi og verið að marka sér nýjan og breyttan starfsvettvang sem leiði til þess að árslaun hans á viðmiðunartímabilinu gefi ekki rétta mynd af framtíðartekjum hans verður að horfa á framvindu náms hans, bæði bóklega og verklega hlutans. Stefnandi hafði frá árinu 2006 og fram á slysdag lokið 72 einingum af 100 einingum í bóklegum hluta námsins og þarf af höfðu 35 einingar verið metnar vegna fyrra iðnnáms. Hann hafði ekki lokið nema fjórum mánuðum af námssamningnum er slysið átti sér stað og samningurinn tók aðeins til 22 mánaða af 36 mánaða verklegu námi. Alls var stefnandi því búinn með 72% af bóklegu námi og 11% af verklegu námi ení heildina var mun meira eftir en þriðjungur auk þess sem ekki hafi verið fyrirséð hvar eða hvernig stefnandi myndi ljúka síðustu 13 mánuðum verklegs náms. Hefur dómurinn hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 489/2012 og að nokkru í máli nr. 47/2014. Var því ekki ljóst hvort og þá hvenær náminu yrði fram haldið. Fellst dómurinn því að nokkru á með stefnda að á slysdegi hafi námslok og breyting á starfsvettvangi ekki verið jafnfyrirsjáanleg og stefnandi byggir á eða að unnt sé að fullyrða að slíkar breytingar hafi staðið fyrir dyrum.

En allt að einu þarf jafnframt að liggja fyrir svo á sjónarmið stefnanda verði fallist að annað og hærra árslaunaviðmið en það sem beitt var við uppgjör teljist réttari mælikvarði á framtíðartekjur hans. Ekki er þó nóg að sýna fram á að annar mælikvarði sé réttari en lágmarksviðmiðið heldur verður mælikvarðinn að vera í samræmi við líklegar framtíðartekjur stefnanda.

Stefnandi byggir aðal- og þrautavarakröfu sína á því að réttari mælikvarði á framtíðartekjur hans sé laun iðnaðarmanna, annars vegar árið 2016 og hins vegar á slysárinu 2017. Varakrafa stefnanda miðast við meðaltekjur iðnlærðra húsasmiða, slysárið 2017. Þrautaþrautavarakrafa stefnanda miðast við uppreiknuð laun hans frá ágúst til desember á slysárinu 2017 þegar hann starfaði á starfssamningi sem húsasmiður. Telur stefnandi rétt að miða við tekjur hans þennan afmarkaða hluta viðmiðunartímabils 1. mgr. 7. gr. þar sem um rauntekjur hans hafi verið að ræða á slysári og líklegt að hann hefði slíkar tekjur til framtíðar þó ekki sé hægt að sýna fram á að hann hafi haft þær öll viðmiðunarárin. Þá tekur þrautaþrautaþrautavarakrafa stefnanda til meðallauna verkafólks árið 2017. Telur stefnandi að öll framangreind viðmið séu réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hans en lágmarksviðmið 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993.

Í málinu liggja fyrir skattframtöl vegna tekjuáranna 2010– 2019, en ekki fyrir þann tíma, auk staðgreiðsluseðla frá 2017 fram á mitt ár 2020 en engar upplýsingar eftir það. Á árunum 2011 til 2016 mun stefnandi hafa starfað sem [...]. Viðmiðunarárin 2014–2016 er hann með 1.560.000 krónur, 2.450.000 krónur og 2.400.000 krónur í reiknað endurgjald. Árið 2017 nema launatekjur hans 3.496.551 krónu, árið 2018 nema þær 6.351.861 krónu, árið 2019 nema þær 2.106.769 krónum en fyrir liggur að hann var færður á atvinnuleysiskrá í júní það ár. Samkvæmt þeim upplýsingum sem liggja fyrir vegna ársins 2020 nema launatekjur hans 1.929.933 krónum. Ljóst er að árin 2017 og 2018 skera sig úr í tekjusögu stefnanda en tekjur hafa svo farið minnkandi árin 2019 og þá mánuði ársins 2020 sem upplýsingar liggja fyrir um.

Þegar tilvik sem þessi eru metin telur dómurinn óhjákvæmilegt að líta í heild til atvinnuþátttöku og tekjusögu stefnanda. Gögn málsins bera með sér að fyrir slysárið hafi launatekjur stefnanda aldrei náð lágmarksviðmiði 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Þá verður hvorki séð að stefnandi hafi fyrir né eftir slysið notið launa í samræmi við kröfur hans. Þá virðist atvinnuþátttaka hans árin eftir slys ekki hafa verið alla mánuði ársins. Hann vann sex mánuði árið 2017, átta mánuði árið 2018 og fjóra mánuði árið 2019.

Fyrirliggjandi gögn um tekjur stefnanda fyrir slysið, bæði á viðmiðunartímabilinu og fyrir það, bera ekki með sér að ætla megi að stefnandi hefði framvegis notið hærri tekna en bótagreiðslur til hans miðuðust við. Þá þykir einnig rétt hér að horfa til upplýsinga um atvinnuþátttöku stefnanda eftir slysdag, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 664/2010, 70/2017 og 71/2017. Ekki liggja fyrir upplýsingar um tekjur stefnanda eftir mitt ár 2020 og því er ekki unnt að leggja mat á atvinnuþátttöku hans eða sannreyna að hann hafi verið á vinnumarkaði þann tíma.

Auk þessa tekur dómurinn fram um einstaka kröfuliði að aðal- og þrautavarakrafa stefnanda eru miðaðar við meðallaun iðnaðarmanna óháð nánari sérgreiningu. Stefnandi starfaði áður sem [...]en launatekjur hans í því starfi árið 2010 ná ekki viðmiðum þessara kröfuliða og heldur ekki eftir að hann lauk sveinprófi í húsasmíði. Sama verður sagt um varakröfuna sem miðast við meðallaun húsasmiða og þrautaþrautavarakröfuna sem miðast við laun stefnanda sem smiðs á árinu 2017, og ná tekjur stefnanda aldrei árslauna viðmiðunum í þessum kröfuliðum. Hvað varðar þrautaþrautaþrautavarakröfuna, sem miðast við meðallaun verkafólks, telur dómurinn að hún geti ekki komið til neinna álita enda hefur stefnandi aldrei starfað sem verkamaður heldur er hann með réttindi í iðngreinum og [...] sem þó hafa ekki skilað honum þeim viðmiðum sem hann byggir kröfur sínar á.

Stefndi bendir sérstaklega á að ekki liggi fyrir gögn um það í málinu hvað stefnandi hafi að jafnaði varið stórum hluta hvers árs til tekjuöflunar. Þau gögn sem fyrir liggja bendi þó eindregið til þess að stefnandi hafi aldrei frá árinu 2010 fram að slysdegi verið í fullu starfi heilt ár og ekkert bendir til þess að atvinn uþáttt aka stefnanda hefði orðið slík. Dómurinn tekur undir þetta.

Allar kröfur stefnanda miðast við að hann hafi verið í fullu starfi alla mánuði ársins. Kröfugerð stefnanda er að því leyti ekki í samræmi við gögn málsins um atvinnuþátttöku og tekjusögu stefnanda en af þeim verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi aldrei verið í starfi alla mánuði ársins. Á það við um alla kröfuliði stefnanda að enginn þeirra verður að þessu leyti talinn vera réttari um líklegar framtíðartekjur hans. Þá er ekki ljóst hvort hann var ávallt í fullu starfshlutfalli. Tekur dómurinn fram að full ástæða var fyrir stefnanda til að varpa frekara ljósi á þessi atriði vegna varna stefnda þar að lútandi.

Að mati dómsins renna upplýsingar um atvinnuþátttöku stefnanda og launatekjur að því marki sem þær liggja fyrir ekki stoðum undir að þau viðmið sem kröfugerð stefnanda miðast við séu réttari mælikvarði á framtíðartekjur hans en lágmarksviðmið 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Virðast tekjur stefnanda fremur hafa ráðist af atvinnuþátttöku eða aflahæfi á grundvelli náms eða iðnréttinda. Hefur stefnandi því ekki fært sönnur fyrir því að skilyrði séu fyrir hendi til að beita undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. laganna í hans tilviki. Verður hér að hafa í huga þá meginreglu skaðabótaréttar að sá sem verður fyrir bótaskyldu tjóni verði eins settur fjárhagslega og ef ekkert tjón hefði orðið og að markmiðið með bótum fyrir varanlega örorku er að bæta tjónþola það tap á vinnutekjum sem hann mun að líkindum verða fyrir í framtíðinni vegna afleiðinga líkamstjónsins.

Þegar allt framangreint er haft í huga verður að líta svo á að stefnandi hafi ekki fært sönnur á að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans í skilningi 2. mgr. 7. gr. og skiptir þá ekki máli til hvaða liða kröfugerðar hans er litið. Stefnda var því rétt að miða uppgjör til stefnanda við 3. mgr. 7. gr. sömu laga.

Stefnanda hafa þegar verið greiddar skaðabætur vegna varanlegrar örorku þar sem notað var árslaunaviðmiðsamkvæmt 3. mgr. 7. gr. laganna og hefur tjón hans verið að fullu bætt. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum hans.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður milli aðila. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi frá 1. febrúar 2021, og er gjafsóknin takmörkuð við réttargjöld og þóknun lögmanns við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, eins og nánar greinir í dómsorði, en sú þóknun erí samræmi við dómvenju ákveðin án tillits til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið H-kk-nf F-kk-nf A-kk-nf lögmaður en af hálfu stefnda H-kk-nf Ö-kk-nf S-kk-nf lögmaður.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 1. mars 2022.

Dómsorð :

Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfu stefnanda, A.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, H-kk-ef F-kk-ef A-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 950.000 krónur.

H-kvk-nf G-kvk-nf