E-6503/2010

Mál þetta, sem dómtekið var 20. apríl síðastliðinn, er höfðað 22. október 2010 af A, …, gegn íslenska ríkinu.

Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda bætur að fjárhæð 7.000.000 króna, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 23. október 2009 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda bætur að mati dómsins ásamt vöxtum eins og greinir í aðalkröfu. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins, en til vara að stefnufjárhæð verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

I

Eftir komu ungrar konu frá Litháen til landsins 10. október 2009 fór í gang rannsókn af hálfu lögreglu sem laut að því hvort konan væri fórnarlamb mansals. Samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 19. sama mánaðar var gerð húsleit á heimili stefnanda næsta dag og var stefnandi handtekinn í framhaldi af henni vegna gruns um aðild að mansalsmálinu. Þá var lögreglu heimilað með dómsúrskurðum að hlera síma stefnanda og samtöl úr þeim frá 19. sama mánaðar og að fá upplýsingar hjá símafyrirtækjum um í hvaða símanúmer hefði verið hringt úr símanúmerum stefnanda og úr hvaða símanúmerum hefði verið hringt í símanúmer hans. Að kröfu lögreglustjórans á Suðurnesjum var stefnandi með úrskurði héraðsdóms 21. október 2009 gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 28. sama mánaðar. Í greinargerð lögreglustjóra með gæsluvarðhaldskröfunni kemur fram að auk þess sem lögregla hafi rökstuddan grun um að stefnandi eigi aðild að ætluðu mansali sé hann undir rökstuddum grun um aðild að verulegum tryggingasvikum og þjófnuðum. Kunni brot stefnanda að varða við 227. gr. a, 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Með dómi Hæstaréttar Íslands 23. október 2009 var gæsluvarðhaldsúrskurður héraðsdóms felldur úr gildi með þeim rökum að lögreglustjóri hefði ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að rökstuddur grunur beindist að stefnanda um brot gegn fyrrgreindum ákvæðum almennra hegningarlaga og ekki yrði heldur ráðið af gögnum málsins að næg stoð væri fyrir slíkum grun. Var stefnandi látinn laus að kvöldi sama dags og hæstaréttardómurinn lá fyrir. Með bréfi lögreglustjórans á Suðurnesjum 15. desember 2009 var stefnanda tilkynnt að rannsókn á ætlaðri aðild stefnanda að mansalsmálinu væri hætt þar sem ekki væri nægilegt tilefni til að halda henni áfram.

Ákæra var gefin út 29. desember 2009 á hendur einum Íslendingi og fimm litháískum ríkisborgurum fyrir mansal. Með dómi Hæstaréttar Íslands 16. júní 2010 voru erlendu ríkisborgararnir sakfelldir fyrir mansalsbrot samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga auk þess sem tveir þeirra voru sakfelldir fyrir hylmingu samkvæmt 254. gr. sömu laga. Voru fjórir sakborninganna dæmdir í fjögurra ára fangelsi hver um sig og einn í fimm ára fangelsi. Íslendingurinn var hins vegar sýknaður í héraði og var þætti hans í málinu ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi hafi af hálfu lögreglu verið talinn tengjast ætluðum brotum Íslendingsins sem sýknaður var í málinu, þar á meðal ætluðum tryggingasvikum, en í fyrrgreindu máli var Íslendingurinn eingöngu ákærður fyrir ætlaða aðild hans að mansalsmálinu.

II

Stefnandi reisir málsóknina á því að aldrei hafi legið fyrir nein gögn sem fellt gætu sök á hann í umræddu sakamáli. Hafi hann því handtekinn saklaus og setið í gæsluvarðhaldi í þrjá daga vegna rangra sakargifta. Hafi ekkert lögmætt tilefni verið til að hneppa hann í gæsluvarðhald, framkvæma húsleit á heimili hans eða hlera síma hans og hljóðrita símtöl, en fyrir liggi að ekkert hafi fundist við húsleitina sem hafi verið þess eðlis að grunur gæti beinst að stefnanda. Hafi stefnandi þannig orðið fyrir alvarlegri aðför af hálfu lögreglustjóraembættisins á Suðurnesjum og óréttmætri handtöku, kröfu um gæsluvarðhald og óréttmætum úrskurði Héraðsdóms Reykjaness. Stefnandi hafi orðið fyrir stórfelldum miska vegna aðgerða lögreglu og dómstóla. Við mat á miska verði að hafa í huga að stefnandi hafi verið sakaður um aðild að mansalsmáli. Það eitt að vera sakaður um slíkt og nafngreindur í fjölmiðlum og þurfa að sæta myndbirtingu í fjölmiðlum sem grunaður maður í slíku máli hafi í för með sér mannorðsmissi og alvarlega röskun á högum. Þá hafi þetta orðið til þess að atvinnumöguleikar stefnanda séu stórlega skertir. Að auki hafi stefnandi þjáðst af kvíða, þunglyndi og svefntruflunum frá því hann var látinn sæta gæsluvarðhaldi. Stefnandi hafi verið frá vinnu í tíu daga eftir að hann var látinn laus úr gæsluvarðhaldi og þegar hann hóf störf að nýju hafi hann ekki treyst sér til að vinna fullan vinnudag fyrr en í janúar 2010.

Um lagarök vísar stefnandi til 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 230. gr. sömu laga. Sé ekki tilefni til að lækka eða fella niður bætur þar sem stefnandi hafi hvorki valdið né stuðlað að þeim aðgerðum sem hafðar hafi verið í frammi gagnvart honum. Þá verði að taka tillits til þess harðræðis og álitshnekkis sem stefnandi hafi orðið fyrir við mat á miskabótum honum til handa.

III

Stefndi byggir sýknukröfu á því að til grundvallar kröfum lögreglustjórans um fyrrnefnda rannsóknarúrskurði hafi legið upplýsingar um aðild stefnanda að rekstri nafngreinds manns og fyrirtækja hans, en sá maður hafi verið grunaður um aðild að umræddu mansalsmáli. Hafi komið í ljós við símhlerun að samskipti milli stefnanda og umrædds manns hafi verið mun meiri en stefnandi hafi viljað vera láta í skýrslutökum hjá lögreglu. Þá hafi lögreglu borist upplýsingar um að rökstuddur grunur léki á að stefnandi kynni að tengjast ætluðum tryggingasvikum vegna bruna tiltekins húsnæðis í ágúst 2009, en rökstuddur grunur hafi verið um að kveikt hefði verið í húsnæðinu. Enn fremur hafi legið fyrir að þeir fimm erlendu ríkisborgarar, sem sakfelldir hafi verið síðar fyrir mansal, hafi allir unnið í mislangan tíma hjá fyrirtækjum stefnanda og manns þess sem áður er getið. Stefndi hafni því að ekki hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur um ætluð brot stefnanda og að ekki hafi verið skilyrði til aðgerða lögreglu í málinu, þvert á móti hafi aðgerðir hennar verið nauðsynlegar og nægt tilefni til þeirra. Um lagarök vísar stefndi til úrskurða héraðsdóms. Þá hafi stefnandi ekki verið í haldi lengur en nauðsynlegt var. Jafnframt liggi ekkert fyrir um að handtakan og gæsluvarðhaldið hafi valdið stefnanda kvíða, þunglyndi og svefntruflunum og sé það því ósannað. Sömuleiðis liggi ekkert fyrir um að starfshlutfall stefnanda hafi dregist saman eftir að hann losnaði úr gæsluvarðhaldi. Þá sé ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir mannorðsmissi og alvarlegri röskun á högum vegna aðgerðar lögreglu. Einnig mótmælir stefndi að stefnandi hafi verið beittur harðræði. Þá geti stefndi ekki borið ábyrgð á mynd- og nafnbirtingum í fjölmiðlum. Stefndi telji bótakröfuna auk þess vera vanreifaða þar sem óljóst sé hvort krafist sé bóta fyrir ætlað fjártjón og miska eða einungis miska. Þá sé bótakrafan alltof há miðað við dómaframkvæmd. Að lokum mótmælir stefndi að bótakrafan beri dráttarvexti frá 23. október 2009, en ekki verði séð að stefnandi hafi haft uppi skaðabótakröfu í málinu fyrr en með stefnu í því. Verði fallist á kröfu stefnanda að einhverju leyti geti hún ekki borið dráttarvexti fyrr en að liðnum mánuði frá stefnubirtingu, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001.

IV

Skilja verður málatilbúnað stefnanda á þann veg að hann krefjist miskabóta sér til handa, en ekki bóta fyrir fjártjón.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. sama lagaákvæðis ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í nefndri 2. mgr. ákvæðisins er kveðið á um að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla fyrrnefndra laga ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi.

Stefnandi var sem fyrr greinir úrskurðaður í gæsluvarðhald frá 21. október 2009 til 28. sama mánaðar. Með dómi Hæstaréttar Íslands 23. sama mánaðar var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi með þeim rökum að lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefði ekki í greinargerðum sínum sýnt fram á með fullnægjandi hætti að rökstuddur grunur beindist að stefnanda um brot gegn þeim ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem um gæti í hinum kærða úrskurði og yrði ekki heldur ráðið af gögnum málsins að næg stoð væri fyrir slíkum grun. Með dóminum var því þannig slegið föstu að umræddar rannsóknaraðgerðir, húsleit, símhlerun, upplýsingar um símanúmer og gæsluvarðhald, af hálfu lögreglu hefðu verið ólögmætar. Þá liggur fyrir að mál stefnanda var fellt niður af hálfu lögreglustjórans á Suðurnesjum með bréfi embættisins 15. desember 2009 til stefnanda. Eru því í máli þessu uppfyllt bótaskilyrði 1. mgr., sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Ekki verður talið að sá tími, sem leið frá því stefnanda var sleppt úr haldi og honum var tilkynnt um niðurfellingu málsins hafi verið óhóflegur. Þá verður hvorki talið að stefndi beri að lögum ábyrgð á umfjöllun fjölmiðla um málið né að stefnandi hafi verið beittur harðræði af hálfu lögreglu.

Sakir þær, er lögregla bar á stefnanda, voru alvarlegar og ber þar einkum að nefna mansalsbrot það sem hann var talinn eiga aðild að. Í vottorði B, sérfræðings í heimilislækningum, dagsettu 2. mars 2011, er rakið að stefnandi hafi fyrst komið til læknisins 28. október 2009 vegna afleiðinga fyrrgreinds gæsluvarðhalds. Hafi stefnandi lýst miklum kvíða eftir að hann var látinn laus og að hann hafi ekki getað sofið eftir það. Stefnandi hafi greinilega verið í miklu tilfinningalegu uppnámi og fengið svefnlyf og kvíðastillandi lyf. Stefnandi hafi næst verið í sambandi 11. nóvember 2009 og þá fengið meira af svefntöflum. Stefnandi hafi svo komið aftur 28. janúar 2010 og þá komið fram að hann væri enn að taka kvíðastillandi lyf og svefnlyf og gæti hann ekki sofið án svefnlyfja. Þá fengi hann einnig kvíðaköst á daginn, herping í maga, hjartsláttarköst og minnistruflanir. Hafi verið greinilegt að stefnandi hefði þróað með sér þunglyndiseinkenni, jafnvel áfallastreituröskun, og hafi það verið að há honum í öllu daglegu lífi. Stefnandi hafi verið settur á þunglyndislyf þar sem ástand hans hafi frekar farið versnandi en hitt. Stefnandi hafi komið til eftirlits á ný 12. febrúar [2010] og þá látið ágætlega af sér og verið farið að líða aðeins betur, en ákveðið hafi verið að hann héldi áfram sömu meðferð. Eftir þetta hafi stefnandi ekki komið til læknisins. Í niðurlagi vottorðsins segir að af framangreindu megi vera ljóst að stefnandi hafi fengið verulegan kvíða og þunglyndiseinkenni eftir gæsluvarðhaldið.

Frelsissvipting af hálfu lögreglu er almennt til þess fallin að valda þeim, sem henni sætir, miska sem metinn verður að álitum. Af ofangreindu læknisvottorði verður að mati dómsins nægilega ráðið að þær rannsóknaraðgerðir, sem stefnandi sætti af hálfu lögreglu, en þó sér í lagi fyrrgreind frelsisskerðing, hafi valdið honum verulegum kvíða og þunglyndiseinkennum. Að þessu virtu þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 600.000 krónur. Engin rök standa til lækkunar bóta eins og heimilt er samkvæmt síðari málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 þar sem stefnandi var á engan hátt þess valdandi eða stuðlaði að því að umræddum aðgerðum var beitt.

Stefnandi krefst dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 3/2001 um vexti og verðtryggingu af skaðabótakröfu sinni frá 23. október 2009 til greiðsludags. Stefndi mótmælir upphafstíma dráttarvaxta og telur að krafan geti ekki borið dráttarvexti fyrr að liðnum mánuði frá stefnubirtingu, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að málið hafi verið lagt fyrir stefnda áður en stefnan var birt 22. október 2010, þannig að unnt væri að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, eins og áskilið er í fyrrgreindu ákvæði laga um vexti og verðtryggingu. Verður upphafstími dráttarvaxta því miðaður við þann dag er mánuður var liðinn frá stefnubirtingu, en rétt er að krafan beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. nefndra laga frá þeim degi, sem þeirra er krafist, til upphafsdags dráttarvaxta, hvort tveggja eins og nánar greinir í dómsorði.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu. Greiðist gjafsóknarkostnaður stefnanda úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, J-kk-ef M-kk-ef hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 350.000 án virðisaukaskatts.

H-kk-nf I. J-kk-nf dómstjóri kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 600.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. október 2009 til 21. nóvember 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, J-kk-ef M-kk-ef hrl., 350.000 krónur.