E-1759/2018

I.

Dómkröfur o.fl.:

Mál þetta var höfðað 31. maí 2018 og dómtekið 4. mars 2019. Stefnandi er A, [...], [...]. Stefndi er Ögurvík ehf., Norðurgarði 1, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.171.636 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. ágúst 2017 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda að mati dómsins og að tekið verði tillit til virðisaukaskatts.

Stefndi krefst sýknu og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins.

II.

Málsatvik:

Stefnandi hafði samkvæmt ráðningarsamningi starfað í rúmlega þrjú og hálft ár sem bátsmaður á frystitogaranum [...], skipaskrárnúmer [...], í útgerð stefnda, þegar honum var sagt upp störfum með þriggja mánaða uppsagnarfresti frá og með 16. ágúst 2017. Í uppsagnarbréfi var tekið fram að ekki væri óskað eftir vinnuframlagi stefnanda í uppsagnarfresti. Að sögn stefnda taldi hann það vera í þágu hagsmuna stefnanda að hann væri laus frá vinnuskyldu í uppsagnarfresti.

Skiptimannakerfi var á skipinu, sem fólst í því að stefnandi fór aðra hverja veiðiferð en var í fríi aðra hverja ferð. Nánar tiltekið var stefnandi á launum þegar hann var á sjó en launalaus þegar hann var í fríi.

Stefnandi var í veiðiferð sem hófst 12. júlí 2017 og lauk 14. ágúst sama ár. Næsta veiðiferð var farin frá 15. ágúst 2017 til 11. september sama ár, en þá átti stefnandi að vera í fríi ef ekki hefði komið til fyrrgreindrar uppsagnar. Í næstu veiðiferð þar á eftir, á tímabili frá 12. september 2017 til 10. október sama ár, ef ekki hefði komið til uppsagnarinnar, hefði stefnandi verið meðal skipverja á skipinu. Stefnandi hefði hins vegar verið í fríi í næstu veiðiferð þar á eftir, á tímabili frá 11. október 2017 til 7. nóvember sama ár. Þá hefði stefnandi verið meðal skipverja í veiðiferð skipsins sem var farin þar á eftir, á tímabili frá 8. nóvember 2017 til 6. desember sama ár.

Stefnandi fékk laun í uppsagnarfresti sem tóku til veiðiferða sem hann hefði átt að fara sjálfur samkvæmt framangreindu fyrirkomulagi, ef ekki hefði komið til uppsagnar, en ekki vegna þess tímabils sem hann hefði átt að vera í fríi. Aðila greinir á um hvort stefnda beri skylda til að greiða stefnanda laun allan uppsagnarfrestinn, þar með talið vegna þeirra veiðiferða sem gert hafði verið ráð fyrir að stefnandi væri í fríi.

III.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda:

Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt á því að fá laun allan uppsagnarfrestinn, það er laun vegna allra veiðiferða skipsins í uppsagnarfresti, en ekki eingöngu vegna þeirra veiðiferða sem hann hefði sannanlega farið á því tímabili ef ekki hefði komið til uppsagnar. Stefnandi reisir mál sitt á því að dómur Hæstaréttar Íslands, í máli nr. 126/1989, sem birtur er í dómasafni 1990, bls. 1246, hafi fordæmisgildi og bindi báða aðila í máli þessu. Bæði málin séu algerlega sambærileg og taki til túlkunar á þeim ákvæðum sjómannalaga nr. 35/1985 sem eigi við, nánar tiltekið 25. gr., sbr. 9. gr., þeirra laga. Engar breytingar hafi verið gerðar á þeim lögum frá árinu 1990, eða ný lagasjónarmið komið fram, sem hnekki fordæmisgildi dómsins. Hið sama eigi við um dóm Hæstaréttar frá 28. október 2004, í máli nr. 210/2004. Þá leggur stefnandi áherslu á það að lög nr. 35/1985 séu sérlög um réttarstöðu sjómanna. Af því leiði að lögin séu um margt rýmri en lög og ákvæði sem eigi almennt við um starfsmenn í landi. Eigi þetta til að mynda við um tilvik stefnanda, sem sjómanns, varðandi rétt til fullra launa allan uppsagnarfrestinn.

Stefnandi tekur fram að eldri fordæmi Hæstaréttar Íslands eigi almennt enn við, að því er varði túlkun laga nr. 35/1985, enda þótt um sé að ræða dóma sem kveðnir hafi verið upp fyrir gildistöku laganna. Í því sambandi vísar stefnandi til dæmis til dóms Hæstaréttar, sem birtur er í dómasafni 1986, bls. 1248, þar sem staðfest hafi verið niðurstaða héraðsdóms sem byggðist á dómafordæmum í tíð eldri laga, sbr. tvo dóma Hæstaréttar birta í dómasafni 1973, bls. 722 og 731. Hið sama eigi við um dóm Hæstaréttar frá 1. febrúar 2001, í máli nr. 294/2000, þar sem vísað hafi verið til fordæmis í eldri dómi réttarins birtum í dómasafni 1983, bls. 1707. Í fyrrgreindum tilvikum hafi tilgangur málsóknar verið að reyna að fá hnekkt fyrri dómafordæmum. Það hafi hins vegar ekki tekist. Hæstiréttur hafi haldið sig við fyrri fordæmin enda hafi hvorki tilvitnuð ákvæði sjómannalaga breyst, né heldur lagasjónarmið eða réttarreglur á þessu sviði. Forsendur hafi því ekki verið fyrir hendi til að víkja frá hinum eldri fordæmum.

Stefnandi byggir á því að yfirmenn á skipum, að frátöldum skipstjóra, eigi rétt á óskertum launum í þriggja mánaða uppsagnarfresti, sbr. 9. og 25. gr. laga nr. 35/1985. Því til frekari stuðnings vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar frá 1. febrúar 2001, í máli nr. 340/2000. Að því virtu þurfi stefnandi ekki að hlíta því að tekjur, sem hann kunni hugsanlega að hafa unnið sér inn annars staðar í uppsagnarfresti, séu dregnar frá.

Stefnandi tekur fram að hann byggi kröfu sína á útreikningi og sundurliðun stéttarfélags síns, Sjómannafélags Íslands, miðað við þá veiðiferð og hluta úr veiðiferð í lok uppsagnartímans sem stefnandi hefði ekki farið í en verið í fríi samkvæmt gildandi vinnufyrirkomulagi um borð í [...]. Heildarkrafan, auk vaxta, sem nánar sé sundurliðuð í gögnum málsins, nemi því 2.171.656 krónum, auk dráttarvaxta og málskostnaðar.

Um lagarök að öðru leyti vísar stefnandi til 4., 6., 9., 25. og 27. gr. laga nr. 35/1985, sbr. gr. 1.11 í kjarasamningi Landssambands íslenskra útvegsmanna (LÍÚ) og Sjómannasambands Íslands (SSÍ). Um orlof vísar stefnandi til laga nr. 30/1987 um orlof. Þá vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 varðandi dráttarvexti. Um málskostnað vísar stefnandi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, auk laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda:

Stefndi reisir sýknukröfu sína á meginreglu skaðabótaréttar, að skaðabætur eigi að gera stefnanda, sem tjónþola, eins settan fjárhagslega og ef tjónsatvikið, sem var í formi umræddrar uppsagnar, hefði ekki komið til. Stefndi byggir á því að dómafordæmi, sem stefnandi vísar til í stefnu, eigi aðeins við um yfirmenn á skipum sem eigi lögbundinn þriggja mánaða uppsagnarfrest, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 35/1985. Aðrir skipverjar en yfirmenn, eins og stefnandi, hafi lögbundinn sjö daga uppsagnarfrest, sbr. 1. mgr. sömu lagagreinar. Ákvæði kjarasamnings aðila ákvarði hins vegar þriggja mánaða uppsagnarfrest, eftir fjögurra ára samfellt starf. Sá uppsagnarfrestur sé ekki lögbundinn og hann sé umfram hinn lögbundna sjö daga frest. Ófrávíkjanlegur lögbundinn uppsagnarfrestur sé hins vegar grundvöllur niðurstaðna þeirra dóma sem stefnandi vísi til í stefnu.

Stefndi tekur fram að jafnvel þótt litið verði á uppsögn stefnanda 16. ágúst 2017 sem riftun ráðningar þá eigi 1. mgr. 9. gr. laga nr. 35/1985 við um atvik. Í því ákvæði sé kveðið á um sjö daga uppsagnarfrest nema á annan veg hafi verið samið. Í tilviki stefnanda og stefnda hafi verið samið á annan veg í tveimur meginatriðum. Annars vegar hafi verið samið um lengd uppsagnarfrests samkvæmt kjarasamningi og hins vegar að stefnandi færi í aðra hverja veiðiferð á umræddu skipi og fengi þá laun, en hann væri launalaus í þeim veiðiferðum sem hann væri í fríi. Stefndi tekur fram að í lögum nr. 35/1985 sé í engu vikið að skiptimannakerfi. Í kjarasamningi komi hins vegar fram bókun um að samningsaðilum sé ljóst að aukist hafi verulega að settar hafi verið skiptimannaáhafnir á skip, enda [hafi] það skapað betra og fjölskylduvænna starfsumhverfi skipverja. Bókunin, sem fjalli um veikindi og slys skipverja í skiptimannakerfi, vísi til þess almenna skilnings samningsaðila að skiptimannakerfi, eins og það sem stefnandi starfaði eftir, væri honum hagfellt þar sem það fæli í sér fjölskylduvænna starfsumhverfi. Þá komi fram í bókuninni sá skilningur stéttarfélags stefnanda að skipverjar í skiptimannakerfi njóti sambærilegra réttinda og þeir skipverjar sem starfi ekki í slíku kerfi. Stefndi tekur fram að hann telji að það sé álit stéttarfélags stefnanda að skipverji sem starfi í skiptimannakerfi og sagt sé upp í starfi, veikist eða slasist, eigi hvorki að hafa fjárhagslegan ávinning né fjárhagslegt tap af uppsögn ráðningar, veikindum eða slysi.

Um lagarök að öðru leyti vísar stefndi til laga nr. 35/1985, einkum 2. mgr. 9. gr., sbr. 2. mgr. 5. gr., þeirra laga. Þá byggir stefndi á almennum reglum vinnu-, samninga- og skaðabótaréttar. Um málskostnað vísar stefndi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV.

Niðurstöður:

Lög nr. 35/1985 eru sérlög á sviði vinnuréttar sem ganga framar almennum lögum og meginreglum vinnuréttar, eftir því sem við á. Samkvæmt 1. málsl. 1. gr. þeirra laga gilda þau um alla sjómenn á íslenskum skipum. Með skipverja er samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna átt við hvern þann sjómann sem á skip er ráðinn til skipsstarfa. Bátsmaður fellur þar undir en hann telst hins vegar ekki til yfirmanna á skipi samkvæmt gagnályktun frá 2. mgr. sömu lagagreinar. Sjómenn á fiskiskipum taka almennt laun samkvæmt kjarasamningum sjómanna á svokölluðu skiptimannakerfi sem á sér jafnframt stoð í 27. gr. laga nr. 35/1985. Í meginatriðum felur það í sér að sjómaður fær greidd laun frá útgerð þegar hann er við störf á fiskiskipi í veiðiferð en ekki þegar hann er í fríi í landi. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 35/1985 á skipverji, hvort heldur sem hann er undirmaður eða yfirmaður, almennt rétt á launum í uppsagnarfresti sem mælt er fyrir um í 9. gr. laganna ef honum er vikið úr skipsrúmi áður en ráðningartími hans er liðinn. Almennur uppsagnarfrestur skipverja á fiskiskipi, sem ekki telst til yfirmanns, er sjö dagar sé eigi á annan veg samið, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 35/1985. Samkvæmt 4. gr. sömu laga er með kjarasamningum unnt að semja um betri réttindi sjómönnum til handa en leiðir af ákvæðum laganna og skulu lagaákvæðin í engu skerða fyllri rétt sjómanna samkvæmt slíkum samningum. Hið sama leiðir af 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Að þessu virtu er kjarasamningur réttarheimild og hliðstæður lögum eða opinberum reglum.

Stefnandi var á grundvelli ráðningarsamnings 22. desember 2013 ráðinn ótímabundið til starfa á fiskiskipinu [...]. Samkvæmt ráðningarsamningnum fór um starfskjör hans samkvæmt kjarasamningi LÍÚ og SSÍ, að því leyti sem ekki var kveðið á um þau kjör í ráðningarsamningnum. Óumdeilt er að stefnandi var á skiptimannakerfi á meðan hann starfaði fyrir stefnda og fékk laun fyrir þær veiðiferðir skipsins þegar hann var í áhöfn en var launalaus þess á milli þegar hann var í fríum. Stefnandi gegndi starfi bátsmanns á fyrrgreindu skipi þegar honum var sagt upp störfum 16. ágúst 2017, án þess að óskað væri eftir vinnuframlagi í uppsagnarfresti. Bátsmaður telst ekki til yfirmanna á skipi eins og áður greinir. Stefnandi naut þriggja mánaða uppsagnarfrests samkvæmt því sem greinir í uppsagnarbréfi og verður ráðið að það hafi verið vegna starfstíma hans hjá stefnda, nánar tiltekið vegna starfa hans samfellt í fjögur ár á sama skipi eða hjá sömu útgerð, sbr. grein 1.11 í fyrrgreindum kjarasamningi. Réttarstaða hans var því ríkari samkvæmt kjarasamningnum sé miðað við hinn almenna sjö daga uppsagnarfrest undirmanns, eins og áður greinir. Stefnandi átti rétt á launum í uppsagnarfresti samkvæmt 1. mgr. 25. gr., sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 35/1985. Hið sama kemur fram í grein 1.11 í kjarasamningnum en samkvæmt þeirri grein bar að greiða laun í uppsagnarfresti eftir ákvæðum laga og kjarasamnings. Verður að skýra réttarstöðu stefnanda að þessu leyti með hliðsjón af lengd uppsagnarfrests eins og hann var nánar ákveðinn í kjarasamningi, nánar tiltekið að uppsagnarfrestur og laun í uppsagnarfresti fari saman. Með uppsögninni og framkvæmd hennar, sem meta verður sem vikningu stefnanda úr skipsrúmi, féll úr gildi samkomulag sem gilt hafði um tilhögun á starfi hans, þar með talið að hann tæki aðeins laun á þeim tíma sem hann væri á sjó. Bar stefnanda því samkvæmt 1. mgr. 25. gr., sbr. 1. mgr. 9. gr., laga nr. 35/1985 og fyrrgreint kjarasamningsákvæði, sbr. og 4. gr. sömu laga og 1. gr. laga nr. 55/1980, að fá full laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti frá þeim degi sem honum var sagt upp störfum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 126/1989, sem birtur er í dómasafni 1990, bls. 1246, og dóm Hæstaréttar frá 28. október 2004, í máli nr. 210/2004. Er um að ræða ófrávíkjanlegar kjarasamningsbundnar bætur vegna uppsagnar sem jafnað verður við lögbundnar bætur. Þær byggja ekki á almennum sjónarmiðum skaðabótaréttar um bætur vegna tjóns. Stefndi hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir því að fyrrgreindir dómar Hæstaréttar hafi ekki fordæmisgildi fyrir úrlausn málsins. Samkvæmt framansögðu er niðurstaða dómsins sú að taka beri kröfur stefnanda til greina að fullu enda hafa þær ekki tölulega sætt andmælum af hálfu stefnda.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 700.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti mál þetta J-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið M-kk-nf H-kk-nf Á-kk-nf lögmaður.

D-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Ögurvík ehf., greiði stefnanda, A, 2.171.636 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. ágúst 2017 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað.

D-kk-nf K-kk-nf