T-2/2014

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 6. júlí sl., barst dómnum 8. júlí 2014 með bréfi G-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef hrl., dagsettu 7. sama mánaðar.

Sóknaraðilar eru H-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf, Tryggvagötu 6, Reykjavík, dánarbú F-kvk-ef B-kvk-ef G-kvk-ef, G-kk-nf G-kk-nf, Heiðargerði 5, Vogum, M-kvk-nf M-kvk-nf, Rauðagerði 16, Reykjavík, G-kk-nf F-kk-nf, Álfkonuhvarfi 31, Kópavogi og E-kvk-nf F-kvk-nf, Naustabryggju 11, Reykjavík.

Varnaraðilar eru Þ-kk-nf H-kk-nf, Vatnsenda, Kópavogi, Skógræktarfélag Kópavogs, Lundi 1, Kópavogi, Skógræktarfélag Garðabæjar, Lyngási 18, Garðabæ, og dánarbú S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef.

Sóknaraðilar gera í málinu þær dómkröfur að ákvörðun þinglýsingarstjórans í Kópavogi frá 10. júní 2014, um að hafna beiðni sóknaraðila um leiðréttingu þinglýsingarskrár jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi til samræmis við dóma Hæstaréttar Íslands frá 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 og 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013, verði hrundið og lagt fyrir þinglýsingarstjórann á höfuðborgarsvæðinu að leiðrétta fasteignabók jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi, landnúmer 116957, með eftirfarandi hætti:

a) að samkomulag við Skógræktarfélag Kópavogs, dagsett 29. apríl 1994, sem þinglýst var sem yfirlýsingu á jörðina 18. maí 1998, verði afmáð úr þinglýsingabók jarðarinnar.

b) að yfirlýsing um umferðarrétt Skógræktarfélags Garðabæjar, dagsett 8. október 1993, sem þinglýst var 21. október 1993, verði afmáð úr þinglýsingabók jarðarinnar.

c) að samningur um efnistöku, dagsettur 1. september 1990, sem þinglýst var 20. september 1990, verði afmáður úr þinglýsingabók jarðarinnar.

Þá krefjast sóknaraðilar þess að þeim varnaraðilum sem til varna hafa tekið í málinu verði gert að greiða sóknaraðilum málskostnað, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Kröfur varnaraðila Þ-kk-ef H-kk-ef eru þær að dómkröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi sóknaraðila in solidum.

Kröfur varnaraðila Skógræktarfélags Kópavogs eru þær aðallega að vísað verði frá dómi kröfu sóknaraðila um að samkomulag við Skógræktarfélag Kópavogs „frá 13. maí 1998“ verði afmáð úr þinglýsingabók Vatnsenda. Til vara krefst varnaraðilinn þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um að samkomulag skógræktarfélagsins, Skógræktarfélags Íslands, Kópavogsbæjar og M-kk-ef H-kk-ef frá 29. apríl 1994 verði afmáð úr þinglýsingabók Vatnsenda. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili Skógræktarfélag Kópavogs málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

Af hálfu varnaraðila Skógræktarfélags Garðabæjar var sótt þing í málinu en félagið hefur hins vegar ekki haft uppi kröfur. Þá var þing sótt af hálfu dánarbús S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef á fyrri stigum málsins en í þinghaldi 20. nóvember 2015 var því lýst yfir af hálfu dánarbúsins að það myndi ekki láta málið til sín taka.

I

Með bréfi 17. febrúar 2014 kröfðust sóknaraðilar þess við sýslumanninn í Kópavogi að breytingar yrðu gerðar á skráningu Vatnsenda í þinglýsingabók og var kröfugerð sóknaraðila í tíu liðum. Kröfðust sóknaraðilar þess að:

1) Fasteignin Vatnsendi, fastanúmer 206-6737, yrði tilgreind sem jörð.

2) Dómur Hæstaréttar Íslands frá 3. maí 2013, í máli nr. 701/2012, yrði í þinglýsingabók tilgreindur sem eignarheimild dánarbús S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef.

3) Veðskuldabréf, útgefið 21. nóvember 1996, sem þinglýst var 22. nóvember 1996, yrði afmáð úr þinglýsingabók jarðarinnar.

4) Erfðaskiptayfirlýsing, dagsett 4. janúar 1938, sem þinglýst var 9. janúar 1941, yrði afmáð sem kvöð af jörðinni.

5) Skiptayfirlýsing, dagsett 21. nóvember 2000, sem þinglýst var 12. desember 2000, yrði afmáð úr þinglýsingabók jarðarinnar.

6) Samkomulag við Skógræktarfélag Kópavogs, dagsett 13. maí 1998, sem þinglýst var sem yfirlýsing á jörðina 15. maí 1998, yrði afmáð úr þinglýsingabók jarðarinnar.

7) Yfirlýsing um umferðarrétt Skógræktarfélags Garðabæjar, dagsett 8. október 1993, sem þinglýst var 21. október 1993, yrði afmáð úr þinglýsingabók jarðarinnar.

8) Samningur um efnistöku, dagsettur 1. september 1990, sem þinglýst var 20. september 1990, yrði afmáður úr þinglýsingabók jarðarinnar.

9) Sáttargerð um eignarnám, dagsett 30. janúar 2007, yrði afmáð úr þinglýsingabók jarðarinnar.

10) Úrskurður Óbyggðanefndar, dagsettur 10. ágúst 2006, sem þinglýst var 6. september 2006, um mörk þjóðlendna yrði afmáður úr þinglýsingabók jarðarinnar.

Hinn 10. júní 2014 tók þinglýsingarstjóri til greina kröfur sóknaraðila samkvæmt liðum 3 og 9. Kröfum sóknaraðila var að öðru leyti hafnað. Sóknaraðilar vildu ekki una við úrlausn þinglýsingarstjóra og sendu honum því 7. júlí 2014 tilkynningu samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Með bréfi sóknaraðila þann sama dag, sem móttekið var degi síðar, var málinu vísað til dómsins og þess krafist að lagt yrði fyrir þinglýsingarstjóra að leiðrétta fasteignabók Vatnsenda til samræmis við þær kröfur sem þinglýsingarstjóri hafði hafnað 10. júní 2014, þ.e. samkvæmt liðum 1-2, 4-8 og 10 hér að framan.

Með tölvubréfi vakthafandi dómara til lögmanns sóknaraðila 11. júlí 2014 var kallað eftir staðfestum ljósritum gagna frá sýslumanni og endurriti úr þinglýsingabók. Hinn 21. ágúst 2014 ritaði lögmaður sóknaraðila bréf þar sem meðal annars kom fram að meðfylgjandi væru staðfest ljósrit af gögnum og þinglýsingarvottorði Vatnsenda. Málinu var síðan úthlutað til dómara málsins 10. september 2014.

Við athugun dómara kom í ljós að fyrrnefnd ljósrit, sem fylgdu bréfi sóknaraðila frá 21. ágúst 2014, voru ekki staðfest ljósrit gagna heldur ljósrit staðfestra ljósrita. Var því að nýju kallað eftir staðfestum ljósritum, sbr. tölvubréf dómara 15. september 2014. Þau gögn bárust dómnum ekki fyrr en í byrjun vetrar. Á þeim tíma voru rekin fyrir dómstólum tvö önnur mál sem fyrir lá að varðað gætu kröfugerð sóknaraðila í málinu. Að gengnum dómum Hæstaréttar Íslands í nefndum málum 5. mars 2015, máli nr. 751/2014, og 12. mars 2015, máli nr. 167/2015, ritaði lögmaður sóknaraðila dómnum erindi þar sem hann upplýsti að í ljósi dómanna tveggja hygðust sóknaraðilar falla frá nokkrum kröfum í máli þessu. Hinn 13. júní 2015 barst dómnum síðan bréf sóknaraðila þar sem þeir féllu frá kröfum samkvæmt liðum 1, 2, 4 og 5 í upphaflegu erindi sínu frá 7. júlí 2014. Að hinni breyttu kröfugerð fram kominni boðaði dómari til fyrirtöku í málinu.

Mál þetta var þingfest 10. september 2015. Í því þinghaldi fékk dómari fyrst í hendur hina umdeildu ákvörðun þinglýsingastjóra frá 10. júní 2014, en sóknaraðilar lögðu skjalið fram í þinghaldinu. Óskuðu sóknaraðilar eftir fresti til þess að leggja fram greinargerð í málinu og var þeim veittur frestur í því skyni til 16. október 2015. Í þinghaldi þann dag var varnaraðilum veittur frestur til skila á greinargerð til 20. nóvember 2015. Þann dag lögðu varnaraðilar íslenska ríkið, Þ-kk-nf H-kk-nf og Skógræktarfélag Kópavogs fram greinargerðir sínar í málinu. Af hálfu varnaraðila Skógræktarfélags Garðabæjar var því lýst yfir að félagið myndi ekki leggja fram greinargerð af sinni hálfu. Þá var því lýst yfir af hálfu dánarbús S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef að dánarbúið myndi ekki láta málið til sín taka. Við svo búið var málinu frestað til loka gagnaöflunar til 27. janúar 2016. Færði dómari til bókar að hann áformaði aðalmeðferð í málinu 5. febrúar 2016. Í þinghaldi þann dag upplýsti mættur lögmaður sóknaraðila að lögmaður sá sem gætt hefði hagsmuna sóknaraðila í málinu frá upphafi hefði veikst mjög alvarlega tveimur vikum áður og yrði óvinnufær með öllu um ótilgreindan tíma. Af þeim sökum óskuðu sóknaraðilar eftir því að meðferð málsins yrði frestað í sex til átta vikur. Sætti sú ósk sóknaraðila ekki andmælum varnaraðila. Hinn 19. apríl 2016 var málið tekið fyrir að nýju. Hafði annar lögmaður þá tekið við málinu fyrir hönd sóknaraðila. Var málinu frestað til munnlegs málflutnings 6. júlí 2016. Þann dag var málið munnlega flutt en við upphaf munnlegs málflutnings féllu sóknaraðilar frá kröfu sinni um afmáningu úrskurðar Óbyggðanefndar, sbr. lið 10 í áðurrakinni kröfugerð sóknaraðila fyrir sýslumanni. Í kjölfarið féll íslenska ríkið frá öllum kröfum sínum í málinu. Að munnlegum málflutningi loknum var málið tekið til úrskurðar.

II

Með erfðaskrá 4. janúar 1938 arfleiddi M-kk-nf E-kk-nf H-kk-nf frænda sinn, S-kk-þf K-x-x L-kk-nf H-kk-nf, að eigum sínum, þar með talið jörðinni Vatnsenda. Erfðaskráin inniheldur meðal annars eftirfarandi ákvæði:

1. gr. Allar eignir mínar – fastar og lausar – skulu ganga að erfðum til S-kk-ef K-kk-ef L-kk-ef H-kk-ef, með þeim nánari takmörkunum og skilyrðum er nú skal greina.

a/- Hann má ekki selja fasteign þá er ég nú á – Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi – er hann fær að erfðum með þessari arfleiðsluskrá, né heldur veðsetja hana fyrir meiru en sem nemur 50% af fasteignamati jarðarinnar og þó aðeins til greiðslu erfðafjárskatts ef með þarf, eða nauðsynlegra, varanlegra endurbóta á húsum jarðarinnar eða henni sjálfri.

b/-Hann skal búa á eigninni sjálfur sbr. þó það er síðar segir um föður hans undir tölulið 2.

c/-Arftaki má selja á leigu lóðir undir hús, leikvelli eða annað, úr óræktuðu landi jarðarinnar, gegn árlegu afgjaldi er hæfilegt þykir á hverjum tíma, og skulu þær leigur goldnar á tilteknum gjalddaga til ábúenda hver sem hann verður, og má ekki veðsetja þær neinum fremur en jörðina, fyr en þær eru greiddar ábúenda.

2. gr. Meðan L-kk-nf H-kk-nf faðir S-kk-ef lifir, má hann búa endurgjaldslaust á fyrnefndri jarðeign, að öðru en því, að hann svarar til vaxta og afborgana af skuldum þeim, er á eigninni hvíla.

Allar bætur fyrir landspjöll, sem þegar eru orðin eða kunna að verða á jörðinni, af annara völdum, og jörðinni ber, hefir L-kk-nf H-kk-nf eða næsti ábúandi rétt, til að krefja um og semja um, með lögsókn ef með þarf, sem tilheirandi jörðinni að mér látnum, ef ekki hefir verið fullkomlega um það samið áður.

Sömuleiðis hefir L-kk-nf H-kk-nf eða næsti ábúandi allan rétt þann, er um ræðir í gr. 1 tölulið c/-.

Eftir andlát M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef var erfðaskránni þinglýst á Vatnsenda 9. janúar 1941.

III

Með dómi Hæstaréttar Íslands 24. ágúst 2011, í máli nr. 375/2011, var lagt fyrir Héraðsdóm Reykjaness að skipa skiptastjóra til að ljúka skiptum á dánarbúi S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef, sem lést 13. nóvember 1966. Þinglýst eignarheimild S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef var áðurnefnd erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938. S-kk-nf K-x-x L-kk-nf H-kk-nf tók við kvaðabundnum eignaumráðum jarðarinnar í skjóli erfðaskrárinnar, en í erfðaskránni voru samkvæmt framansögðu fyrirmæli um áframhaldandi erfðaröð að S-kk-þgf látnum. Með dómi Hæstaréttar Íslands 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967 var erfðaskrá M-kk-ef dæmd gild.

Hinn 3. maí 2013 var með dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 kveðið á um að við opinber skipti á dánarbúi S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef teldist beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi enn vera á hendi dánarbúsins. Segir í forsendum dómsins að í tengslum við afhendingu fasteignarinnar Vatnsenda til M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef hafi ekki ekki verið kveðið á um afdrif beins eignarréttar í dómsúrlausnum í málinu og verði ekki séð að þeim rétti hafi verið ráðstafað til M-kk-ef með skiptayfirlýsingu eða afsali. Í forsendum dómsins er enn fremur vísað til úrskurðar skiptadóms Kópavogs frá 24. júlí 1967, en niðurstaða skiptadóms Kópavogs var að M-kk-þgf S-kk-þgf væri einum erfingja S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni Vatnsenda. Í úrskurðarorði skiptadóms Kópavogs sagði: „M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, er áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda í Kópavogskaupstað með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir eru í arfleiðsluskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef, dagsettri 4. janúar 1938.“ Var úrskurður skiptadóms staðfestur með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 110/1967. Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013 var fallist á kröfur sóknaraðila um að leiðrétta yrði fasteignabók jarðarinnar til samræmis við fyrrnefndan dóm réttarins frá 3. maí 2013. Hin kvaðabundnu umráð Vatnsenda sem að framan greinir eru nú á hendi varnaraðila Þ-kk-ef sem tók við þeim að föður sínum, M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf, gengnum.

Í forsendum dóms Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 er jafnfram reifað að að gengnum dómi Hæstaréttar í máli nr. 110/1967 hafi verið haldinn skiptafundur í dánarbúinu 7. maí 1968. Á skiptafundinum hafi skiptaráðandi lýst því yfir að hann afhenti M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda með því sem henni fylgdi og fylgja bæri, samkvæmt þeim réttindum sem honum sem erfingja væru áskilin í erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. Ákvörðun skiptadóms var staðfest með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968.

Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 751/2014, uppkveðnum 5. mars 2015, kemur meðal annars fram að með erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef hafi verið lagðar ýmsar kvaðir á arfinn sem hún færði S-kk-þgf K-x-x L-kk-þgf H-kk-þgf, að því er varðaði jörðina Vatnsenda. Í dómi réttarins er kvöðunum lýst svo að í „... meginatriðum fólust þær í banni við ráðstöfun jarðarinnar með löggerningi í lifanda lífi erfingjans og takmörkun á heimild hans til að veðsetja hana, svo og skyldu hans til að hafa búsetu á jörðinni og reka þar búskap, en þó mátti hann leigja út hluta landsins og hafa af því arð og jafnframt skyldi hann eiga tilkall til bóta „fyrir landspjöll“ á henni. Auk þessa fólst sú kvöð í ákvæðum erfðaskrárinnar að erfinginn mætti ekki ráðstafa jörðinni að sér látnum með erfðagerningi. Þessar kvaðir áttu þó ekki aðeins að standa gagnvart S-kk-þgf K-kk-þgf L-kk-þgf H-kk-þgf einum, því með 3. og 6. grein erfðaskrárinnar var einnig tekin ákvörðun um hvert réttindi yfir jörðinni ættu að renna eftir hans dag og að sömu kvaðir ættu að gilda gagnvart þeim sem í hans stað kæmu.“

IV

A

Hinn 16. febrúar 1993 var undirritaður „Samstarfssamningur um útivistar- og landgræðsluskógrækt milli M-kk-ef H-kk-ef á Vatnsenda, Kópavogskaupstaðar og Skógræktarfélags Kópavogs.“ Í 2. gr. samningsins kom fram að M-kk-nf myndi hefja skógrækt í landi Vatnsenda í þágú útivistar og landgræðslu. Í 3. gr. samningsins kom fram að Kópgsvogskaupstaður fengi með samningnum afnot af 100 ha útivistar- og landgræðslusvæði í landi Vatnsenda til ræktunar næstu 25 árin. Jafnframt var á um það kveðið að samningurinn myndi framlengjast um 15 ár í senn væri honum ekki sagt upp. Þá var tiltekið að skógurinn yrði eign landeiganda þegar samningurinn væri á enda runninn. Í 4. gr. samningsins kom fram að skógræktarfélaginu væri falin framkvæmd og fagleg umsjón með ræktun á leiguspildu Kópavogsbæjar.

Hinn 29. apríl 1994 var undirritað nýtt samkomulag milli Skógræktarfélags Kópavogs, Skógræktarfélags Íslands, M-kk-ef H-kk-ef, og Kópavogsbæjar um ræktun landgræðsluskógar í landi Vatnsenda. Framseldi M-kk-nf til skógræktarfélagsins umsjón ræktunar á um 100 ha lands í suðurhluta Vatnsendalands, sbr. 2. gr. samningsins. Í 4. gr. samningsins segir að samningurinn gildi í 25 ár frá 16. júlí 1993 að telja. Um framlengingu samkomulagsins er vísað til 3. gr. samnings sömu aðila frá 1993. Samkomulagið var móttekið til þinglýsingar 18. maí 1994.

B

Hinn 8. október 1993 gaf M-kk-nf H-kk-nf út yfirlýsingu þess efnis „... að stjórn og félögum í Skógræktarfélagi Garðabæjar er heimil óskoruð umferð um vegi í landi Vatnsenda með tæki, plöntur og áburð og annað, sem til þarf við uppgræðslu og skógrækt í Sandahlíð í Vífilsstaðalandi.” Yfirlýsingin var árituð fyrir hönd Skógræktarfélags Garðabæjar. Hún var móttekin til þinglýsingar 21. október 1993.

C

M-kk-nf H-kk-nf og Skeiðarás hf. gerðu með sér samning 1. september 1990 um rétt þess síðarnefnda til efnistöku á öllu nýtanlegu efni úr landi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi, ofan Heiðmerkur. Skuldbatt Skeiðarás hf. sig til þess að nýta 30.000 m³ af efni úr umræddu landi Vatnsenda á ári. Í 5. gr. samningsins var á um það kveðið að samningurinn félli úr gildi að liðnu ári frá undirritun hans næði kaupandi ekki að nýta fyrrnefnda 30.000 m³. Samningurinn var móttekinn til þinglýsingar 20. september 1990.

V

Verða nú raktar þær helstu málsástæður sóknaraðila sem dómurinn telur felast í málatilbúnaði þeirra að framkomnum þeim breytingum sem orðið hafa samkvæmt áðursögðu á upphaflegri kröfugerð þeirra í málinu:

Sóknaraðilar segja leiða af dómum Hæstaréttar Íslands 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 og 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013 að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi hafi frá andláti S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-x-x 13. nóvember 1966 verið á hendi dánarbús hans. Engu breyti um þá staðreynd að þinglýstar eignarheimildir hafi verið á annan veg allt frá 25. febrúar 1971 og fram til 10. janúar 2014. Við leiðréttingu þinglýstra eignarheimilda að jörðinni, sem mælt hafi verið fyrir um í dómi Hæstaréttar Íslands 6. desember 2013, verður einnig að leiðrétta aðrar þinglýsingar og afmá þau skjöl sem ranglega hafi verið þinglýst á jörðina og stafi frá þeim sem ekki hafi notið réttmætrar eignarheimildar að jörðinni. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 beri að vísa skjali frá þinglýsingu ef útgefanda þess brestur heimild til að ráðstafa eign á þann veg sem skjal greinir. Af þessu leiði að afmá verði öll skjöl sem þinglýst hefur verið á jörðina í skjóli óréttmætrar og rangrar þinglýsingar á eignarheimildum að jörðinni frá 25. febrúar 1971 til 10. janúar 2014, enda hefði borið að vísa skjölunum frá þinglýsingu í öndverðu hefði skráning jarðarinnar í þinglýsingarbók verið rétt.

Sóknaraðilar benda á að við ákvörðun um hvort þinglýsa beri skjali þurfi þinglýsingarstjóri í fyrsta lagi að taka til skoðunar hvort skjalið uppfylli formskilyrði laga til að vera tækt til þinglýsingar, þ.m.t. hvort skjalið stafi frá réttmætum og lögmætum aðila sem til þess sé bær að lögum að ráðstafa þeim réttindum sem skjalið beri með sér, sbr. 1. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Í öðru lagi beri þinglýsingarstjóra að kanna hvort skjalið beri með sér efnisréttindi sem þarfnist þinglýsingar og þá hvort þau réttindi séu tilgreind með þeim hætti sem formreglur laganna kveði á um, sbr. 3. mgr. 7. gr. sömu laga.

Við leiðréttingu á þinglýsingu verði að beita sömu aðferðarfræði og að framan sé lýst. Fyrst þurfi því að skoða form viðkomandi skjals. Uppfylli skjalið skilyrði þinglýsingalaga um form komi efnishlið skjalsins til skoðunar. Umþrætt úrlausn þinglýsingarstjórans í Kópavogi byggi eingöngu á innihaldslitlum og á tíðum röngum vangaveltum um efnishlið viðkomandi skjala, sem ranglega hafi verið þinglýst á jörðina Vatnsenda. Ekkert sé hins vegar fjallað um hvort réttmætum og lögmætum formskilyrðum hafi verið fullnægt áður en skjölin voru tekin til þinglýsingar, en svo hafi ekki verið. Af þeim sökum beri að afmá hin umdeildu þrjú skjöl úr þinglýsingabók Vatnsenda.

Sóknaraðilar benda á að vísa beri skjali frá þinglýsingu ef útgefanda þess bresti heimild til að ráðstafa eigninni á þann hátt sem þar greinir, sbr. 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Af fyrrnefndum tveimur dómum Hæstaréttar Íslands, uppkveðnum 3. maí 2013 og 6. desember 2013, leiði að rangur aðili hafi verið tilgreindur sem eigandi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi í þinglýsingarskrá þinglýsingarstjórans í Kópavogi allt frá 25. febrúar 1971 og fram til 10. janúar 2014. Þegar af þessari niðurstöðu réttarins leiði að öllum skjölum, sem þinglýst hafi verið í skjóli meintra og óréttmætra eignarheimilda meintra umráðamanna jarðarinnar, beri að afmá úr þinglýsingarskrá. Útgefendur hlutaðeigandi skjala skorti heimild og réttindi til að ráðstafa eigninni, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 39/1978, enda þeir hvorki lögmætir né réttmætir eigendur jarðarinnar.

Sóknaraðilar halda því fram að á þinglýsingarstjóra hvíli lagaskylda til að leiðrétta þinglýsingar varðandi Vatnsendajörðina. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 beri þinglýsingarstjóra tafarlaust að bæta úr verði hann þess áskynja að færsla í fasteignabók sé röng. Sérstaklega hafi verið lagt fyrir þinglýsingarstjórann í Kópavogi að gera nauðsynlegar leiðréttingar á fasteignabók Vatnsenda með dómi Hæstaréttar Íslands 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013. Þrátt fyrir þessa skyldu og dóm Hæstaréttar um að leiðrétting skyldi framkvæmd hafi nýtt þinglýsingarvottorð ekki verið gefið út fyrr en fimm vikum eftir nefndan dóm. Þá hafi einungis að litlu leyti verið búið að leiðrétta þær umfangsmiklu rangfærslur í þinglýsingarbók jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi sem byrjað hafi 25. febrúar 1971. Þinglýsingarstjóri hafi því í litlu sem engu sinnt lagaskyldu sinni um leiðréttingu rangra þinglýsinga.

Sóknaraðilar segja hin umdeildu þrjú skjöl varða ráðstöfun beins eignarréttar að jörðinni Vatnsenda en ekki aðeins umráða- og afnotarétt. Óumdeilt sé að samningur um land til skógræktar í Vatnsendalandi frá 29. apríl 1994 hafi ekki stafað frá réttmætum eiganda beins eignarréttar að jörðinni, en skjalið varði ótímabundna ráðstöfun eignarheimildar að jörðinni. Tímabundinn meintur afnotaréttarhafi geti ekki gert slíkan samning með gildum hætti svo skuldbindandi sé fyrir eiganda jarðarinnar. Því hefði borið með vísan til 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 að vísa skjalinu frá þinglýsingu í öndverðu, enda takmarki skjalið ráðstöfunarrétt réttmæts eiganda. Engu breyti þótt viðkomandi hafi ranglega verið bær að lögum til að ráðstafa réttindunum á grundvelli rangrar þinglýsingar sem eigandi jarðarinnar þegar samningurinn var gerður. Sú þinglýsing hafi nú verið afmáð. Samkvæmt öllu þessu beri að afmá samninginn frá 1. september 1990 úr þinglýsingabók jarðarinnar.

Yfirlýsingu um umferðarrétt Skógræktarfélags Garðabæjar, dagsetta 8. október 1993, segja sóknaraðilar ekki stafa frá réttmætum eiganda beins eignarréttar að jörðinni. Því hafi borið með vísan til 2. mgr. 7. gr. laga nr. 39/1978 að vísa skjalinu frá þinglýsingu í öndverðu, enda takmarki skjalið ráðstöfunarrétt réttmæts eiganda. Tímabundinn meintur afnotaréttarhafi geti ekki gefið út slíka yfirlýsingu með gildum hætti svo skuldbindandi sé fyrir eiganda jarðarinnar. Engu breyti þótt viðkomandi hafi ranglega verið bær að lögum til að ráðstafa réttindunum á grundvelli rangrar þinglýsingar sem eigandi jarðarinnar þegar samningurinn var gerður. Því beri að afmá skjalið úr þinglýsingabók jarðarinnar.

Samning frá 1. september 1990 um efnistökurétt segja sóknaraðilar kveða á um ótímabundinn einkarétt kaupanda til efnistöku hvar sem er í landi jarðarinnar Vatnsenda ofan Heiðmerkur. Samningurinn varði því ráðstöfun beins eignarréttar en ekki umráða- og afnotaréttar eins og þinglýsingarstjóri leggi til grundvallar í úrlausn sinni. Seljandi samkvæmt samningnum hafi verið í algjörri upprunalegri vanheimild til að ráðstafa þessum réttindum með þeim hætti sem í samningnum greini, enda ekki eigandi jarðarinnar eða rétthafi umræddra eignarréttinda. Af þeim sökum hefði borið að vísa skjalinu frá þinglýsingu í öndverðu, sbr. 2. mgr. 7. gr. þinglýsinga nr. 39/1978. Afmá beri því skjalið úr þinglýsingabók Vatnsenda. Engu breyti í því sambandi þótt meintur seljandi hafi ranglega verið tilgreindur sem eigandi jarðarinnar í þinglýsingabók þegar samningurinn var gerður.

Til stuðnings kröfum sínum vísa sóknaraðilar til ákvæða þinglýsingalaga nr. 39/1978, einkum 7., 24., 25., 27., 39., 49., 53. gr. og ákvæðis til bráðabirgða. Málskostnaðarkröfu segja sóknaraðilar byggða á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á ákvæðum laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

VI

A

Málsástæður varnaraðila Þ-kk-ef eru þær helstar að L-kk-nf, faðir S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef, hafi gert fjölmargar ráðstafanir í krafti eignarumráða sinna yfir Vatnsenda samkvæmt fyrirmælum erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. Eru í greinargerð varnaraðila nefnd nokkur dæmi þess að bætur hafi verið greiddar til L-kk-ef á grundvelli umráða hans yfir jörðinni. Þá hafi L-kk-nf leigt stór landsvæði út úr jörðinni til hernaðaryfirvalda, auk þess að gera að minnsta kosti 193 leigusamninga um leigulóðir úr landi jarðarinnar í lífstíð sinni. Varnaraðili segir fjölmörg önnur dæmi um ráðstafanir L-kk-ef mega finna í þinglýstum skjölum sem lúti að umráðarétti yfir jörðinni og ráðstafanir honum tengdar.

Varnaraðili Þ-kk-nf segir S-kk-þf K-x-x L-kk-nf H-kk-nf hafi verið fyrstan erfingja að Vatnsenda sem um hafi gilt takmarkanir og skilyrði samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. S-kk-nf hafi í umráðatíð sinni gert á þriðja hundrað leigusamninga um lóðir úr landi jarðarinnar. Í öllum þeim tæplega 300 leigusamningum sem S-kk-nf hafi gert um leigulóðir hafi hann skilgreint sig sem ábúanda og umbjóðanda jarðarinnar Vatnsenda, líkt og L-kk-nf hafi gert í sínum samningum, enda hafi ráðstöfunarréttur þeirra feðga yfir landi jarðarinnar byggt á þeim heimildum sem erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef færði rétthafa samkvæmt erfðaskránni á hverjum tíma.

Varnaraðili Þ-kk-nf kveðst telja að ágreiningslaust eigi að vera að í réttindum M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef til Vatnsenda hafi falist réttur til að leigja út spildur úr óræktuðu landi jarðarinnar án sérstakra takmarkana annarra en að krefja skyldi leigutaka um árlegt afgjald sem hæfilegt þætti á hverjum tíma. Sú heimild komi skýrlega fram í c-lið 1. gr. erfðaskrárinnar. Þar sé einnig mælt fyrir um að leigugjaldið skuli renna til eiganda réttindanna. Einnig ætti að vera ágreiningslaust að umráð jarðarinnar hafi ekki verið á hendi dánarbús S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef frá 30. maí 1969, eftir dóm Hæstaréttar í máli nr. 99/1968. Jafnframt ætti að vera ágreiningslaust að þinglýst heimild M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef til umráða jarðarinnar hafi verið dómur Hæstaréttar í máli nr. 99/1968 og þinglesin erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. Þær ráðstafanir sem M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf hafi gert á grundvelli þessara þinglýstu heimilda hafi stafað frá þinglýstum eiganda réttindanna. Enn fremur ætti að vera ágreiningslaust að eigandi beins eignaréttar að jörðinni hafi engan afnotarétt eða rétt til arðs af jörðinni og að eigandi beins eignaréttar hafi ekki rétt til að krefjast bóta fyrir landspjöll, heldur sé sá réttur á hendi eiganda réttinda samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef.

Samningar þeir sem M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf hafi gert og krafist sé aflýsingar á í máli þessu hafi allir stafað frá þinglýstum eiganda réttinda samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 39/1978. Erfðaskránni hafi verið þinglýst sem grunnheimildarskjali M-kk-ef þar sem heimildir hans til að ráðstafa hagsmunum jarðarinnar hafi verið tíundaðar. Persónulegri eignaraðild hans að réttindum samkvæmt erfðaskránni samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 99/1968 hafi einnig verið þinglýst.

Hinn umdeildi samningur M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef við Kópavogsbæ og Skógræktarfélag Kópavogs sé samningur um heimild Kópavogsbæjar til að framleigja land, sem Kópavogsbær hafi áður tekið á leigu af M-kk-þgf, til Skógræktarfélags Kópavogs, sbr. 10. gr. samningsins. Samningurinn sé tímabundinn og gildi í 25 ár frá 16. júlí 1993. Samningurinn renni því sitt skeið á enda 16. júlí 2018. Í samningnum sé vísað til samnings milli M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef og Kópavogsbæjar frá 16. júlí 1993. Í þeim samningi komi fram að Kópavogsbæ sé veittur afnotaréttur af 100 ha landsvæði með uppgræðslu lands að markmiði. Jafnframt segi í samningnum að Kópavogsbær skuli greiða árlegt endurgjald fyrir afnotaréttinn, auk þess sem landbætur, sem leiði af afnotum leigutakans, skuli verða eign leigusalans í lok leigutíma.

Varnaraðili Þ-kk-nf segir hvorki sóknaraðila né dánarbú S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef eiga aðild að ráðstöfun afnotaréttar að landi Vatnsenda þar sem sá réttur sé ekki á þeirra hendi. Þar sem umþrætt skjal lúti að ráðstöfun afnotaréttar sem útgefandi skjals hafi haft þinglýsta heimild til ráðstöfunar á beri að hafna kröfum sóknaraðila um að skjalið verð afmáð úr þinglýsingabók.

Yfirlýsing M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef til handa Skógræktarfélagi Garðabæjar hafi verið gefin út 8. október 1993. Með henni hafi M-kk-nf veitt skógræktarfélaginu umferðarrétt um land Vatnsenda sem hann hafi á útgáfudegi skjalsins einn haft umráðarétt yfir. M-kk-nf hafi verið bær til þess að stofna til takmarkaðra réttinda af þessum toga í skjóli umráðaréttar síns yfir jörðinni. Hafi það verið vilji M-kk-ef að heimila einhverjum umferð um land Vatnsenda hafi honum verið það fullkomlega heimilt. Einungis síðari rétthafar samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef eigi aðild að kröfu um aflýsingu þessa skjals. Eigendur beins eignaréttar, sem hvorki hafi umráða- né afnotarétt að landinu, eigi ekki aðild að slíkri kröfugerð. Af þeim sökum beri að hafna kröfu sóknaraðila um aflýsingu umrædds skjals, enda umráða og hagnýtingaréttur jarðarinnar á hendi M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef á þessum tíma sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 110/1967, 99/1698, 117/1968, 701/2012, 751/2014 og 167/2014.

Samning um efnistökurétt frá 1. september 1990 segir varnaraðili Þ-kk-nf lúta að ráðstöfun afnotaréttar að tilgreindu svæði jarðarinnar Vatnsenda. Þó ekki komi það skýrt fram í texta skjalsins hafi það verið hugsað til að tryggja stöðu M-kk-ef gagnvart Orkuveitu Reykjavíkur sem farin hafi verið að gera sig gildandi á svæðinu og hafi vefengt mörk Vatnsenda gagnvart Elliðavatni, sem verið hafi í eigu Reykjavíkurborgar og enn fremur mörk Vatnsenda gagnvart afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna.

Ráðstöfun takmarkaðra réttinda, eins og námuréttar á afmörkuðu svæði, falli undir heimild eiganda réttinda samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef til að leigja út lóðir úr óræktuðu landi jarðarinnar. Svæðið ofan Heiðmerkur sé ekki byggingaland en þar sé að finna ýmis nýtanleg jarðefni. Þar sem rétthafa samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef sé einum ætlað að hagnýta jörðina Vatnsenda og hafa af henni arð sé ráðstöfun takmarkaðra réttinda, líkt og námuréttinda, viðkomandi heimil að öðrum skilyrðum uppfylltum.

Ef þriðji aðili hefði án leyfis rétthafa samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef byrjað námutöku úr landi jarðarinnar hefði það verið á forræði M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef að stöðva viðkomandi. Slík afskiptasemi sé ekki á forræði eiganda beins eignaréttar sem ekki hafi umráð jarðarinnar eða rétt til hagnýtingar jarðarinnar á sinni hendi. Eigandi beins eignaréttar hafi heldur ekki heimild til að krefjast bóta fyrir landspjöll heldur sá sem haldi á réttindum samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef hverju sinni. Þar sem umræddur samningur lúti að afnotarétti sem M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf hafi haft á sinni hendi, og hafi verið heimilt að ráðstafa á leigu, hafi borið að hafna aflýsingu hans á þeim grunni sem sóknaraðilar byggi á í málinu.

Óháð framangreindu segir varnaraðili Þ-kk-nf allt að einu hafa komið í ljós að umræddur samningur hafi fallið niður 1. september 1991 vegna fyrirmæla 5. gr. samningsins. Af þeim sökum hafi samningnum verið aflýst, sbr. yfirlýsingu Skeiðaráss ehf. frá 8. september 2015. Þar sem skjalinu hafi verið aflýst að ósk rétthafa, sem upplýst hafi að samningurinn hafi fallið niður fyrir meira en tveimur áratugum síðan, hafi sóknaraðilar ekki lengur lögvarða hagsmuni af úrlausn um þann hluta kröfugerðar sóknaraðila er samninginn varði.

Varnaraðili Þ-kk-nf segir réttindi föður síns, sem nú séu á hendi varnaraðila, vera víðtæk afnotaréttindi sem þinglýsa þurfi svo þau njóti réttarverndar. Dómur Hæstaréttar Íslands frá 12. mars 2015 í máli nr. 167/2015 leggi til grundvallar að afnotaréttindi M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef, og síðar varnaraðila, hafi verið þess eðlis að þinglýsingar hafi verið þörf til að afla þeim réttarverndar.

Af hálfu varnaraðila Þ-kk-ef er því haldið fram að í svokallaðri kæru sóknaraðila sé að finna fráleita staðhæfingu þess efnis að dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 99/1968 hafi verið ranglega þinglýst. Þeirri staðhæfingu sé mótmælt. Enn fremur sé vísan til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 740/2013 ekki rétt en með dómnum hafi verið lagt fyrir þinglýsingastjóra að haga þinglýsingu dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 99/1968 með þeim hætti að ekki orkaði tvímælis að réttindi á grundvelli dómsins væru óbein eignaréttindi. Ekki verði ráðið af dómnum að þinglýsing dóms réttarins frá 30. maí 1969 á jörðina Vatnsenda, sem eignarheimild M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef fyrir víðtækum umráða- og afnotarétti hans, hafi verið röng.

Málsatvikalýsingu sóknaraðila að öðru leyti en að framan greinir kveðst varnaraðili Þ-kk-nf mótmæla sem rangri þar sem hún fari í bága við niðurstöður dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 110/1967, 99/1968, 117/1968, 58/2000, 701/2012, 740/2013, 751/2014 og 167/2015.

Málatilbúnað sóknaraðila varðandi kröfu þeirra um aflýsingu yfirlýsingar um umferðarrétt Skógræktarfélags Garðabæjar segir varnaraðili Þ-kk-nf byggja ranglega á því að eigandi beins eignaréttar hafi eitthvað um afnot jarðarinnar Vatnsenda að segja. Svo sé ekki heldur séu umráð Vatnsenda eigendum beins eignaréttar óviðkomandi. Umráð jarðarinnar hafi á þessum tíma verið á hendi M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef en ekki dánarbús föður hans.

Hvað varði kröfu sóknaraðila um aflýsingu samnings um efnistöku frá 1. september 1990 verði til þess að líta að um sé að ræða ráðstöfun á óbeinum eignarrétti sem sé á færi eiganda umráða- og afnotaréttar að ráðstafa. Eiganda afnotaréttar sé heimilt að selja jarðefni úr landi jarðarinnar, enda megi hann einn hagnýta sér jörðina og hafa af henni arð. Honum beri hins vegar að gæta að því að slík umsvif séu innan skynsamlegra marka og þess gætt að arðsemi samnings um efnistöku sé svo sem hæfilegt er hverju sinni. Eigendur beins eignaréttar, sem sé án umráða og afnotaréttar, hafi ekkert um þetta að segja.

Tilvísun sóknaraðila til ábúðarlaga frá árinu 1984 segir varnaraðili Þ-kk-nf ekki geta átt við um hann. Fyrirmæli erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef séu skýr og afdráttarlaus um hvaða réttindi eiganda umráða- og afnotaréttar beri hverju sinni. Dómar Hæstaréttar í málum nr. 110/1967, nr. 99/1968 og 117/1968 séu einnig afdráttarlausir um efnisinnihald réttar til umráða og hagnýtingar jarðarinnar. Þessi víðtæku afnotaréttindi eigi ekkert skylt við ábúð samkvæmt ábúðarlögum nr. 80/2004 og augljóst sé að arflátinn hafi ekki haft þau lög í huga við ritun erfðaskrár sinnar árið 1938. Réttindi varnaraðila Þ-kk-ef lúti ekki lögum um ábúðarsamninga, sbr. afdráttarlaust orðalag dóms Hæstaréttar Íslands frá 12. mars 2015 í máli nr. 167/2015 um gagnályktun frá 1. mgr. 31. gr. l. nr. 39/1978.

Varnaraðili Þ-kk-nf segir eignarrétt sinn njóta lögverndar samkvæmt 72. gr. laga nr. 33/1944. Hann verði ekki skertur án þess að fullar bætur komi í staðinn. Löggerningum sem varnaraðili eða faðir hans hafi gert í krafti eignaréttar síns verði ekki aflýst af landi Vatnsenda að kröfu óviðkomandi vegna lögverndar réttindanna samkvæmt 72. gr. laga nr. 33/1944.

Til stuðnings kröfum sínum vísar varnaraðili Þ-kk-nf, auk framangreinds, meðal annars til ákvæða 1. og 2. töluliðar 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

B

Varnaraðili Skógræktarfélag Kópavogs vísar til þess að upphaflega hafi sóknaraðilar gert kröfu um að samkomulag Skógræktarfélags Kópavogs frá 13. maí 1998, sem þinglýst hafi verið 15. maí 1998, yrði afmáð úr þinglýsingarbók. Þar sem engu skjali frá 13. maí 1998 hafi verið þinglýst í fasteignabók Vatnsenda hafi varnaraðili krafist þess aðallega í greinargerð sinni að umræddri kröfu sóknaraðila yrði vísað frá dómi. Varnaraðili haldi við aðalkröfu sína um frávísun þrátt fyrir þá leiðréttingu sem gerð hafi verið af hálfu sóknaraðila með bókun sem þeir hafi lagt fram í þinghaldi 19. apríl 2016.

Til vara krefjist varnaraðili Skógræktarfélag Kópavogs þess að hafnað verði kröfum sóknaraðila um afmáningu samkomulags félagsins, Skógræktarfélags Íslands, M-kk-ef H-kk-ef og Kópavogsbæjar frá 29. apríl 1994 úr þinglýsingarbók Vatnsenda, en samkomulagið hafi verið móttekið til þinglýsingar 18. maí 1994. Varnaraðili segir ágreiningslaust í málinu að dánarbú S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef hafi verið handhafi beins eignarréttar að jörðinni Vatnsenda allt frá árinu 1966. Fyrir liggi að þrátt fyrir það hafi M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf verið tilgreindur sem þinglýstur eigandi Vatnsenda allt frá 25. febrúar 1971 þar til hann lést 19. desember 1999. Forsaga þess sé sú að á skiptafundi í dánarbúi S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-x-x 7. maí 1968 hafi skiptaráðandi lýst því yfir að hann afhenti M-kk-þgf umráð og afnot Vatnsenda, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 110/1967 og 99/1968. Síðarnefnda dómnum hafi verið þinglýst sem eignarheimild M-kk-ef að jörðinni. Síðar hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að afnota- og umráðaréttur að jörðinni Vatnsenda hafi með varanlegum hætti verið skilinn frá hinum beina eignarrétti og geti ekki undir neinum kringumstæðum runnið aftur til dánarbús S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef, sbr. dóma réttarins í málum nr. 751/2014 og 167/2015.

Í ljósi framangreinds sé á því byggt af hálfu varnaraðila Skógræktarfélags Kópavogs að M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf hafi í skjóli réttinda sinna verið fullheimilt að ganga til samninga við skógræktarfélagið. Hvað sem því líði sé ljóst að varnaraðili hafi mátt treysta á áreiðanleika þinglýsingarbókar um að M-kk-nf væri þinglýstur eigandi jarðarinnar. Af þeim sökum verði því ekki borið við gagnvart félaginu að til staðar hafi verið vanheimild er M-kk-nf ráðstafaði þeim réttindum sem til umfjöllunar séu í samkomulaginu frá 1994.

Varnaraðili Skógræktarfélag Kópavogs bendir á að mál þetta sé rekið á grundvelli málsskotsleiðar 3. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Í slíkum málum verði ekki skorið úr um efnisatvik að baki skjali. Af því leiði að í þinglýsingarmáli þessu sé ekki til umfjöllunnar gildi samkomulags og samnings M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef við varnaraðila. Í málinu verði heldur ekki skorið úr um efnislegt inntak þess beina eignarréttar að jörðinni Vatnsenda sem sé á hendi dánarbús S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef. Sama gildi um inntak þess óbeina eignarréttar að jörðinni Vatnsenda sem verið hafi á hendi M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef þegar hann samdi við skógræktarfélagið. Um heimildir M-kk-ef til að ganga til samninga við félagið verði einungis leyst í almennu einkamáli. Í máli sem rekið sé eftir málsskotsleið 3. gr. þinglýsingarlaga verði einungis leyst úr því hvort úrlausn þinglýsingarstjóra hafi verið rétt á því tímamarki sem hún fór fram.

Af hálfu varnaraðila Skógræktarfélags Kópavogs er á því byggt að félagið hafi af því verulega hagsmuni að getið sé um samkomulagið frá 29. apríl 1994 í fasteignabók. Samkvæmt efni sínu renni samkomulagið ekki úr gildi fyrr en árið 2018. Þinglýsing samkomulagsins sé því nauðsynleg til þess að verja réttindi skógræktarfélagsins gagnvart þriðja manni. Í þessu sambandi vísi varnaraðili til dóms Hæstaréttar Íslands frá 12. nóvember 2015 í máli nr. 706/2015 þar sem því hafi verið hafnað að afmá úr fasteignabók sáttargerð um eignarnám á landi Vatnsenda, dagsetta 30. janúar 2007. Mál þetta hafi verið rekið eftir málskotsleið 3 . gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Varnaraðili Skógræktarfélag Kópavogs byggi á því að nákvæmlega sömu sjónarmið eigi við í máli þessu og í tilvitnuðu hæstaréttarmáli.

Til stuðnings kröfum sínum vísar varnaraðili Skógræktarfélag Kópavogs til þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Kröfu sína um málskostnað reisir varnaraðili á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 3. gr. þinglýsingarlaga.

VII

Máli þessu var vísað til dómsins með erindi sóknaraðila 7. júlí 2014. Málsskot sóknaraðila er reist á ákvæði 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978.

Svo sem rakið er í III. kafla dómsins var því slegið föstu með dómi Hæstaréttar Íslands 3. maí 2013 að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda sé enn á hendi dánarbús S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef. Eru færslur í fasteignabók Vatnsenda nú því til samræmis. Með dómi réttarins 5. mars 2015 var enn fremur úr því leyst að sá beini eignarréttur gangi ekki að erfðum við skipti á dánarbúi S-kk-ef eftir fyrirmælum erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef frá 4. janúar 1938 heldur eftir lögerfðareglum. Skiptum á dánarbúinu er enn ólokið.

Af dómum Hæstaréttar Íslands uppkveðnum 5. apríl 1968 og 30. maí 1969 leiðir að um umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda fari, að S-kk-þgf K-x-x L-kk-þgf H-x-x gengnum, eftir ákvæðum erfðaskrár M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. Með síðarnefnda dómnum var þeim réttindum yfir fasteigninni ráðstafað í samræmi við erfðaskrána til M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef. Réttindin hafði M-kk-nf á hendi þar til hann lést 21. desember 1999. Eftir erfðaskránni áttu réttindin að M-kk-þgf látnum að ganga til elsta sonar hans, varnaraðila Þ-kk-ef. Þótt þessi aðilaskipti að umráðum og afnotum Vatnsenda eigi sér stoð í erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef hafa þeir sem við réttindunum hafa tekið eftir lát S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef fengið þau í hendur frá næsta forvera sínum en ekki frá M-kk-þgf E-kk-þgf H-kk-þgf. Umrædd umráða- og afnotaréttindi fasteignarinnar Vatnsenda eru nú á hendi varnaraðila Þ-kk-ef samkvæmt skiptayfirlýsingu frá 21. nóvember 2000, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands sem kveðinn var upp 3. maí 2013. Réttindin voru með erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef skilin frá hinum beina eignarrétti með varanlegum hætti og geta ekki runnið aftur til dánarbús S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 751/2014 og 167/2015.

Hinn umdeildi samningur um efnistökurétt frá 1. september 1990 féll úr gildi 1. september 1991 á grundvelli 5. gr. samningsins, sbr. yfirlýsingu varnaraðila Þ-kk-ef og viðsemjanda M-kk-ef föður hans, Skeiðaráss ehf., kt. 670290-1669, dagsettri 8. september 2015. Yfirlýsingin var innfærð í þinglýsingabók sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 22. október 2015 og samningnum frá 1. september 1990 aflýst. Þar sem samningnum hefur verið aflýst samkvæmt ósk rétthafa þar um hafa sóknaraðilar ekki lengur lögvarða hagsmuni af úrlausn um þann hluta kröfugerðar sinnar er samninginn varðar. Kröfu sóknaraðila um að samningurinn verði afmáður úr þinglýsingabók jarðarinnar er því vísað frá dómi ex officio.

Upphaflega gerðu sóknaraðilar kröfu um að samkomulag við Skógræktarfélag Kópavogs frá 13. maí 1998, sem þinglýst hafi verið 15. maí 1998, yrði afmáð úr þinglýsingabók. Þar sem engu skjali frá 13. maí 1998 hafði verið þinglýst í fasteignabók Vatnsenda krafðist varnaraðili Skógræktarfélag Kópavogs þess aðallega í greinargerð sinni að umræddri kröfu sóknaraðila yrði vísað frá dómi. Hefur varnaraðilinn haldið við kröfu sína um frávísun þrátt fyrir þá leiðréttingu sem gerð var af hálfu sóknaraðila með bókun sem lögð var fram í þinghaldi 19. apríl 2016. Að þeirri leiðréttingu framkominni eru hins vegar engin efni til þess að fallast á frávísunarkröfu varnaraðilans og er henni því hafnað.

Svo sem fyrr var getið er mál þetta rekið á grundvelli 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Í málum sem rekin eru á þeim grunni verður ekki skorið úr um efnisatvik að baki skjali. Í máli þessu verður heldur ekki skorið úr um efnislegt inntak þess beina eignarréttar að jörðinni Vatnsenda sem samkvæmt framansögðu er nú á hendi dánarbús S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef. Sama gildir um inntak þess óbeina eignarréttar að jörðinni Vatnsenda, fyrrgreinds umráða- og afnotaréttar sem á erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef byggist, er var á hendi M-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef þegar hann samdi við Skógræktarfélag Kópavogs og veitti Skógræktarfélagi Garðabæjar umferðarrétt, í ákveðnu skyni og að tilteknu landsvæði, með yfirlýsingu. Ekki verður skorið úr um heimildir M-kk-ef til að gera samninginn og gefa út yfirlýsinguna nema í almennu einkamáli.

Framangreind tvö skjöl stafa bæði frá M-kk-þgf S-kk-þgf H-kk-þgf sem þegar skjölin voru gerð var samkvæmt áðursögðu þinglýstur eigandi óbeinna eignarréttinda yfir Vatnsenda samkvæmt erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef. Svo sem fyrr var rakið voru þau réttindi skilin frá hinum beina eignarrétti með varanlegum hætti með erfðaskrá M-kk-ef E-kk-ef H-kk-ef og geta þau ekki runnið aftur til dánarbús S-kk-ef K-x-x L-kk-ef H-kk-ef. Að þessu og öðru framangreindu gættu, og að virtu efni skjalanna, þykir verða að telja að M-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf hafi, er hann ráðstafaði umræddum réttindum, haft þinglýsta heimild til ráðstöfunar þeirra í skilningi 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Kröfum sóknaraðila um aflýsingu skjalanna tveggja verður því hafnað.

Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðilum gert að greiða varnaraðilunum Skógræktarfélagi Kópavogs og Þ-kk-þgf H-kk-þgf, hvorum fyrir sig, málskostnað óskipt, sem að virtu eðli og umfangi ágreinings málsaðila þykir hæfilega ákveðinn svo sem í úrskurðarorði greinir.

Úrskurð þennan kveður upp K-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu úrskurðarins var því lýst yfir af þeim málsaðilum sem kröfur gera í málinu að þeir teldu óþarft að endurtaka munnlegan málflutning þrátt fyrir þann tíma sem frá honum væri liðinn.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Kröfu sóknaraðila, H-kvk-ef S-kvk-ef G-kvk-ef, dánarbús F-kvk-ef B-kvk-ef G-kvk-ef, G-kk-ef G-kk-ef, M-kvk-ef M-kvk-ef, G-kk-ef F-kk-ef og E-kvk-ef F-kvk-ef, um að samningur um efnistöku, dagsettur 1. september 1990, sem þinglýst var 20. september 1990, verði afmáður úr þinglýsingabók jarðarinnar Vatnsenda, er vísað frá dómi ex officio.

Kröfum sóknaraðila um að samkomulag við Skógræktarfélag Kópavogs, dagsett 29. apríl 1994, og yfirlýsing um umferðarrétt Skógræktarfélags Garðabæjar, dagsett 8. október 1993, verði afmáð úr þinglýsingabók Vatnsenda, er hafnað.

Sóknaraðilar greiði varnaraðilunum Skógræktarfélagi Kópavogs og Þ-kk-þgf H-kk-þgf, hvorum fyrir sig, óskipt 500.000 krónur í málskostnað.

K-kk-nf H-kk-nf