E-3259/2016

Mál þetta, sem höfðað var 21. október 2016, var tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 18. maí sl. að loknum munnlegum málflutningi.

Stefnandi er S-kk-nf G-kk-nf, [...] og stefndi er íslenska ríkið, [...]

Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að stefnda sé, þrátt fyrir ákvæði laga nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl., með síðari breytingum, óheimilt að nota tekjuskatt, sem innheimtur er m.a. af stefnanda, til að greiða með honum gjald til Þjóðkirkjunnar, skráðra trúfélaga og lífsskoðunarfélaga og Jöfnunarsjóðs sókna, eftir þeim reglum sem kveðið er á um í I. og II. kafla laganna.

Einnig er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara krefst stefndi sýknu og að málskostnaður verði þá felldur niður.

Í þessum úrskurði er einvörðungu fjallað um frávísunarkröfu stefnda en stefnandi gerir kröfu um að henni verði hafnað.

I.

Stefnandi, sem ekki á aðild að Þjóðkirkjunni eða öðru skráðu trú- eða lífsskoðunarfélagi, höfðar mál þetta þar sem hann telur að það fyrirkomulag að ríkið noti tekjuskatt innheimtan af m.a. stefnanda til að greiða sóknargjöld til þjóðkirkjusafnaða og trú- og lífsskoðunarfélaga brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrár og sé í andstöðu við mannréttindareglur. Slíkt leiði til þess að þeim sem hvorki tilheyra Þjóðkirkjunni né öðru trú- eða lífsskoðunarfélagi sé mismunað. Það fyrirkomulag að ríkið greiði sóknargjöld með innheimtum tekjuskatti, eins og kveðið er á um í lögum nr. 91/1987, leiðir til þess að allir greiði til jafns sóknargjöld, sem eru félagsgjöld fyrir félagsaðild að þjóðkirkjusöfnuði eða skráðum trú- og lífsskoðunarfélögum, án tillits til þess hvort þeir eigi félagsaðild að félögum sem sóknargjaldið rennur til.

Viðurkenningarkrafan byggir á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en stefnandi telur sig hafa lögvarða hagsmuni af því að skorið verið úr því hvort umrædd greiðsla sóknargjalda með tekjuskatti innheimtum m.a. af stefnanda samrýmist ákvæðum stjórnarskrár.

Stefnandi rekur ítarlega sögu löggjafar um sóknargjöld og eðli gjaldanna. Ekki þykir ástæða til að rekja þá umfjöllun í úrskurði þessum.

Stefnandi rekur að með lögum nr. 70/2009 hafi verið gerðar grundvallarbreytingar á fyrirkomulagi sóknargjalda þegar felldar hafi verið út tilvísanir til sóknargjalda einstaklinga utan trúfélaga og greiðslur til Háskóla Íslands aflagðar. Með þeirri breytingu hafi verið tekið upp fyrirkomulag innheimtu sóknargjalda sem sé í andstöðu við 2. mgr. 64. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.

Þá byggir stefnandi á því að sóknargjaldið hafi frá upphafi verið hugsað sem félagsgjald þeirra sem tilheyra sóknum Þjóðkirkjunnar fyrir félagsaðild.

Með því að nota tekjuskattsstofn til að greiða sóknargjöld til þjóðkirkjusafnaða, trúfélaga og lífsskoðunarfélaga, eins og gert sé á grundvelli núgildandi laga um sóknargjöld nr. 91/1987, gerist allir skattgreiðendur greiðendur sóknargjalda með jöfnum hætti, óháð því hvort þeir eigi félagsaðild að félagi sem sóknargjald skal renna til. Stefnandi sem á ekki aðild að Þjóðkirkjunni eða öðru skráðu trú- eða lífsskoðunarfélagi taki þá nákvæmlega jafn mikinn þátt í greiðslu sóknargjalda og aðrir sem eiga slíka aðild. Þetta fyrirkomulag sé í andstöðu við 2. mgr. 64. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.

Stefnandi byggir á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 64. gr., 65. gr. og 74. gr. Einnig á ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, svo sem 11. gr. um félagafrelsi, og 9. gr. sem varði trúfrelsi, sbr. lög nr. 62/1994. Einnig er vísað til annarra mannréttindasáttmála sem Ísland hefur fullgilt.

II.

Stefndi byggir á því að grundvöllur málsins sé óskýr sem og dómkröfur og málatilbúnaður óljós. Ekki sé skýrt samræmi á milli dómkrafna og málsástæðna. Dómkrafan byggi þannig á því að viðurkennt verði að stefnda sé þrátt fyrir ákvæði laga nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl., með síðari breytingum óheimilt að nota tekjuskatt sem innheimtur sé m.a. af stefnanda til að greiða með honum til þeirra aðila sem í dómkröfum séu nefndir. Í lok stefnu segi hins vegar að öll greiðsla vegna þess hóps sem stefnandi tilheyrir renni í sameiginlegan rekstur hins opinbera. Stefndi vísar í þessu sambandi til krafna sem gerðar eru til stefnu í 80. gr. laga nr. 91/1991.

Stefndi telur að í kröfugerðinni láti stefnandi ekki reyna á þau lög sem á sviðinu gildi. Tekjuskattur hafi þegar verið innheimtur og útilokað sé að sjá hvaða þýðingu dómur hefði ef fallist yrði á dómkröfur stefnanda; löggjöfin stæði eftir sem áður óhögguð.

Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, hún sé í raun lögspurning sem sé andstætt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Jafnframt byggir stefndi á því að stefnandi eigi ekki aðild að slíkri kröfugerð sem hann gerir en hann sé ekki í Þjóðkirkjunni, ekki í skráðum trúfélögum og lífsskoðunarfélögum og greiði ekki í Jöfnunarsjóð sókna. Krafa stefnanda sé alltof víðtæk, stefnandi vísi í dómkröfum til innheimtu einnig hjá öðrum en honum sjálfum, en um það geti hann ekki haft uppi neina kröfu í málinu. Þá telur stefndi að stefnandi hefði þurft að stefna inn í málið öllum hagsmunaaðilum, en það hafi hann ekki gert og sé því fyrir hendi skortur á samaðild. Er þá átt við þá aðila sem taldir eru upp í 1. gr. laga nr. 91/1987.

Málskostnaðarkrafa vegna frávísunarkröfu er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991.

III.

Stefnandi viðurkennir að kröfugerð í málinu sé vandasöm. Hann telur hana þó ekki ósvipaða kröfugerð í máli Hæstaréttar Íslands nr. 125/2000 en í því máli hafi verið kveðinn upp efnisdómur.

Stefnandi kveðst reyndar ekki sjá hvernig kröfugerð um þá hagsmuni sem málið varði gæti litið öðruvísi út en raun ber vitni.

Þá mótmælir stefnandi því að honum hafi borið að stefna öllum trúfélögum landsins og þeim aðilum öðrum sem getið er um í 1. gr. laga nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl. Nægjanlegt sé að stefna íslenska ríkinu en Alþingi hafi sett þau lög sem um sé fjallað.

Stefnandi kveður því ekkert hamla því að fella efnisdóm á málið eins og það er lagt upp.

IV.

Í máli þessu krefst stefnandi þess að viðurkennt verði að ólögmætt sé að nota innheimtan tekjuskatt „m.a. af stefnanda“ til greiðslu sóknargjalda á grundvelli laga nr. 91/1987 um sóknargjöld o.fl. Fallast verður á það með stefnda að málatilbúnaður stefnanda sé ekki í samræmi við áskilnað laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Ekki verður betur séð en að í stefnukröfunni felist að viðurkennt verði að íslenska ríkinu sé óheimilt að nýta allan þann hluta af tekjuskatti sem renna skyldi til þeirra aðila sem 1. og 3. gr. laga nr. 91/1987 mælir fyrir um. Krafan varðar ekki einungis þann hluta af tekjuskatti sem stefndi innheimtir af stefnanda heldur af öllum tekjuskattsskyldum einstaklingum hérlendis. Kröfugerð stefnanda er því hvorki skýr né afmörkuð auk þess sem erfitt er að henda reiður á samhengi málsástæðna stefnanda.

Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er einungis unnt að fá viðurkenningardóm fyrir kröfu þegar sóknaraðili hefur lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist réttinda eða réttarsambands. Það hlutfall tekjuskatts sem reiknast til sóknargjalds samkvæmt 1. og 3. gr. laga nr. 91/1987 er ákveðið með lögum og stæði það óhaggað þótt krafa stefnanda yrði tekin til greina. Samkvæmt þessu hafa úrslit sakarefnisins í málinu ekki bein áhrif á réttarstöðu stefnanda á þann hátt sem virðist haldið fram í málinu.

Að því sögðu krefst stefnandi með kröfu sinni þess í raun að dómurinn ógildi 1. og 3. gr. laga nr. 91/1987. Það er ekki á færi dómstóla að kveða á um gildi lagaákvæða án tengsla við úrlausn tiltekins sakarefnis. Niðurstaða dóms um gildi framangreindra lagaákvæða hefði því ekki í för með sér annað en að dómurinn veitti svar við þeirri lögfræðilegu spurningu stefnanda um efni framangreindra lagaákvæða og stjórnskipulegt gildi þeirra. Dómstólar verða ekki krafðir álits um lögfræðileg efni nema að því leyti sem það er nauðsynlegt til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Samkvæmt framangreindu eru ekki að mati dómsins uppfyllt skilyrði d- og e-liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki eru heldur uppfyllt skilyrði 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, til að kröfur stefnanda njóti verndar að lögum. Sakarefni málsins á því ekki undir dómstóla og ber með vísan til þess og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að vísa málinu frá dómi.

Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, skal stefnandi greiða stefnda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 300.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

L-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Fyrir uppkvaðningu úrskurðarins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

ÚRSKURÐARORÐ

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.

L-kk-nf K-kk-nf (sign.)