E-823/2019

Mál þetta, sem dómtekið var 29. ágúst sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu útgefinni 19. febrúar 2019 af A,[...,...], á hendur íslenska ríkinu.

I.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 1.200.000 krónur ásamt almennum vöxtum frá og með þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað, þ. e. frá 9. júlí 2017 til 18. ágúst 2018, sbr. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, og gerir kröfu um dráttarvexti skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga, til greiðsludags.

Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins.

Til vara er krafist verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.

II.

Málsatvik

Mál þetta er höfðað vegna aðgerða lögreglu gagnvart stefnanda, sem áttu sér stað 9. júlí 2017 við rannsókn Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu.

Fyrir lá að þann 9. júlí 2017 hafði verið tilkynnt til lögreglu um að brotist hefði verið inn í bifreið aðfaranótt 6. júlí og þaðan stolið 16 kössum af sígarettum af gerðinni MARK og tiltekinn aðili var grunaður um verknaðinn. Söluandvirði þýfisins var talið nema um 3,5 milljónum króna. Sá sem orðið hafði fyrir tjóninu kvaðst síðan hafa fengið fregnir af því að sígarettur af sömu tegund og stolið var frá honum væru auglýstar til sölu á pólskri 3

Facebook- síðu og auglýsandi væri A, stefnandi í máli þessu, skráð til heimilis á sama stað og B. Framangreindar upplýsingar leiddu svo til handtöku stefnanda og fyrrnefnds B, þá unnusta hennar en nú eiginmanns, síðar sama dag eða kl. 17:44 í Heiðmörk.

Íslenskar merkingar voru á þeim pakkningum sem mynd var af í auglýsingunni á Facebook. Í upphafi skýrði B svo frá, aðspurður af lögreglu um uppruna sígarettanna, að hann hefði keypt þær í fríhöfninni í [...]. Það var hins vegar þegar ljóst að það gat ekki staðist skv. framangreindu og var stefnandi handtekin ásamt unnusta sínum og færð á lögreglustöð. Þegar komið var á lögreglustöðina breytti B framburði sínum. Hann kvaðst hafa fundið fjögur sígarettukarton í ruslinu á veitingahúsinu [...] þar sem hann kvaðst hafa verið við störf. Stefnandi og hann hefðu ákveðið að reyna að selja sígaretturnar á Facebookog þrjú karton hefðu verið seld. Í framhaldi af handtökunni var undirbúin skýrslutaka af þeim, en grunur lék á að stefnandi og unnusti hennar tengdust síbrotamanni, sem lögreglan taldi sig hafa borið kennsl á af upptöku frá því að brotist var inn í bifreiðina þar sem sígarettunum var stolið, eins og að framan er rakið. Kallaður var út túlkur þar sem stefnandi talaði ekki íslensku, og sérstakur rannsakandi. Tekin var skýrsla af stefnanda og lauk skýrslutökunni kl. 20:46. Hún bar að B hefði sagt sér að hann væri með 16 karton af þessum sígarettum í vinnunni hjá sér. Í beinu framhaldi var síðan tekin skýrsla af honum og hófst skýrslutakan kl. 21:07 og lauk kl. 21:36.

B samþykkti leit í skáp á vinnustað og í bifreið sinni og þau bæði húsleit á heimili þeirra. Á heimilinu fannst eitt sígarettukarton sömu gerðar og stolið var. Þá var lagt hald á síma stefnanda og tölvu til rannsóknar. Farið var með B á vinnustað hans á vöruhóteli [...] að morgni 10. júlí 2017 þar sem hann opnaði skáp sinn í búningsklefa, en þar voru aðeins vinnuföt. B var síðan látinn laus kl. 11:25 og fékk far hjá lögreglu í Hafnarfjörð svo hann gæti sótt bifreið sína sem var þar.

Þann 12. júlí 2017 kom B á lögreglustöðina og sótti síma sinn og stefnanda auk fartölvu. Með bréfi, dags. 28. febrúar 2018 barst stefnanda svo tilkynning frá Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu þess efnis að málið hefði verið fellt niður með vísan til 4. mgr. 52. gr. sakamálalaga, sbr. dskj. 14. Hinn 18. júlí 2018 sendi stefnandi kröfubréf og krafðist miskabóta vegna aðgerða lögreglu. Embætti ríkislögmanns hafnaði bótaskyldu með bréfi, dags. 21. september 2018.

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur þvingunarráðstafanir lögreglu í málinu, þ. e. handtökuna, hina eftirfarandi frelsissviptingu, leitina, haldlagningu og rannsókn á farsíma hafa verið gerðar sér að ósekju og telur stefnandi sig eiga rétt á miskabótum vegna þeirra.

4

Af 1. og 2. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála leiði að maður, sem borinn hafi verið sökum í sakamáli og beittur þvingunarráðstöfunum, eigi rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður án þess að það hafi verið gert vegna ósakhæfis. Stefnandi hafi legið undir grun um hylmingu, verið beitt framangreindum þvingunarráðstöfunum, en málið síðan fellt niður án þess að það hafi verið gert vegna ósakhæfi. Hún eigi því skýran rétt á bótum skv. 1. og 2. mgr. 246. gr. sml.

Stefnandi telji að ekki hafi verið nægilegt tilefni til umræddra þvingunarráðstafana og að lagaskilyrði hafi ekki verið uppfyllt til að gera þær. Stefnandi árétti þó að bætur skv. 246. gr. sml. séu ákveðnar á hlutlægum grundvelli og skipti því ekki máli hvort fullt tilefni hafi verið til aðgerða lögreglu eins og málið horfði við lögreglu á sínum tíma. M. ö. o. skipti engu máli um bótagrundvöllinn hvort aðgerðir lögreglu hafi verið réttmætar, hvort fullt tilefni hafi verið til þeirra á sínum tíma eða hvort lagaskilyrði sakamálalaga hafi verið uppfyllt eða ekki. Bótaábyrgðin sé hlutlæg.

Í svari stefnda við kröfubréfi stefnanda komi fram að afstaða embættis ríkislögmanns sé sú að skilyrði 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. sml. séu uppfyllt og að stefnandi hafi fyrirgert bótarétti sínum. Að mati stefnda hafi stefnandi stuðlað að handtökunni með því að auglýsa sígaretturnar til sölu og með því að maður hennar hafi sagt rangt til um uppruna sígarettanna er lögregla stöðvaði bifreið þeirra.

Stefnandi hafni því að hafa með framangreindum hætti stuðlað að aðgerðum lögreglu. Í fyrsta lagi telji stefnandi að auglýsing og varsla hennar á sígarettum sömu tegundar og stolið var hafi ekki leitt til þess að rökstuddur grunur væri um það að hún hefði framið refsivert brot, enda ekkert hafi legið fyrir á þessum tíma sem hafi tengt stefnanda við refsivert brot eða stutt þá ályktun lögreglu að umræddar sígarettur væru þær sömu og stolið var í Garðabæ. Þá telji stefnandi að röng svör eiginmanns hennar um uppruna sígarettanna séu ekki fullnægjandi rök fyrir handtöku hennar enda geti hún ekki verið látin bera ábyrgð á ummælum hans.

Loks beri að vekja athygli á því að eftir handtöku hafi stefnandi verið með öllu samvinnufús við lögreglu. Telur stefnandi því að jafnvel þótt talið yrði að handtakan hefði verið nauðsynleg og jafnvel þótt talið yrði að hún hefði stuðlað að handtökunni þá hafi verið ónauðsynlegt að svipta hana frelsi sínu svo lengi, eða í um fjórar klst., en skemmri vistun hefði vel getað dugað til þess að ná markmiðum lögreglu. Enn fremur hefði verið unnt að boða stefnanda til skýrslutöku án þess að til handtöku kæmi. Stefnandi hafi verið handtekin kl. 16:44 og tekin af henni skýrsla kl. 20:46 þar sem hún hafi verið samvinnufús og greint skilmerkilega frá atvikum máls. Þó sé óútskýrt hvers vegna beðið hafi verið með skýrslutöku í fjórar klukkustundir eftir að stefnandi hafði verið svipt frelsi sínu.

5

Stefnandi telji því að handtakan og frelsissviptingin hafi brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. 3. mgr. 53. gr. sml. og 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Með aðgerðunum hafi verið brotið á grundvallarréttindum stefnanda sem bundin séu í stjórnarskrá nr. 33/1944 og mannréttindasáttmála Evrópu (framvegis MSE.), sbr. lög nr. 62/1994, þ. e. rétt hennar til að vera ekki svipt frelsi, sbr. 67. gr. stjskr. og 5. gr. MSE. Einnig hafi leit, haldlagning og rannsókn á farsíma, fartölvu og vinnustað unnusta hennar við rannsókn málsins falið í sér brot á friðhelgi einkalífs hennar, sem varið sé af 71. gr. stjskr. og 8. gr. MSE. Málið hafi síðan verið fellt niður án þess að það væri gert vegna ósakhæfi og séu því uppfyllt skilyrði 246. gr. sml.

Stefnandi geri kröfu um miskabætur með vísan til framangreinds og með vísan til 5. mgr. 246. gr. sakamálalaga. Það hafi í fyrsta lagi valdið stefnanda miklum miska að vera látin sæta nauðsynjalausri handtöku og svo vist í fangaklefa. Hvoru tveggja hafi valdið henni niðurlægingu, miklu hugarangri, ónotum og hræðslu. Hún hafi verið óttaslegin yfir þessari frelsissviptingu og henni liðið mjög illa í haldi lögreglu. Sérstaklega hafi það valdið henni miska að vera læst inni í fangaklefanum. Það hafi aukið verulega miska stefnanda að hún var á þessum tíma ófrísk og hefði samkvæmt læknisráði átt að vera rúmliggjandi. Þá sitji atburðir þessir eðlilega enn fast í stefnanda. Í öðru lagi hafi leit, haldlagning og rannsókn á farsíma stefnanda valdið mikilli niðurlægingu og ónotum. Hún hafi upplifað sig berskjaldaða og með þessu hafi verið gengið harkalega nærri henni og henni gerður miski.

Miskabætur í málum sem þessum séu jafnan metnar að álitum og heildarmati beitt. Við slíkt heildarmat á miska stefnanda verði auk framangreinds að líta til þess að með aðgerðum lögreglu gegn stefnanda hafi verið brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. m. a. 3. mgr. 53. gr. sml. og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, eins og að framan var rakið. Óútskýrt sé hvers vegna frelsissviptingin hafi staðið jafn lengi yfir og raun beri vitni og hví ekki hafi verið tekin skýrsla af stefnanda fyrr. Að mati stefnanda hafi aldrei staðið nauðsyn til þess að svipta hana frelsi sínu og með þeim aðgerðum hafi verið gengið miklu lengra en þurfti. Eðlilegra hefði verið, sérstaklega í ljósi ástands hennar, þar sem hún var á þessum tíma ófrísk, að sýna meiri nærgætni og gæta meðalhófs með því að boða hana til skýrslugjafar án þess að til handtöku kæmi.

Hér verði jafnframt að líta til þess að með aðgerðunum öllum hafi verið gengið gegn grundvallarréttindum stefnanda sem bundin séu í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Þar sé m. a. um að ræða rétt stefnanda til að vera ekki svipt frelsi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. MSE, og rétt hennar til friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. MSE. Miski stefnanda sé eðlilega í hlutfalli við það að um sé að ræða slík grundvallarréttindi.

6

Þá sé einnig vert að taka fram að við mat á miska stefnanda komi til álita hvort aðgerðirnar hafi verið lögmætar, en af framkvæmd sé ljóst að þótt ólögmæti aðgerða sé ekki skilyrði til greiðslu miskabóta skv. 246. gr. sml,. þá sé litið til þess við mat á umfangi miska, m. a. því ólögmæti aðgerða sé til þess fallið að rýra traust stefnanda til lögreglu og auka miska hennar, eins og hafi verið raunin í þessu máli. Stefnandi telji að aðgerðirnar hafi ekki byggst á viðhlítandi lagagrundvelli. Svo aðeins fátt eitt sé nefnt telji stefnandi að rökstuddur grunur um brot hafi ekki verið fyrir hendi og nauðsyn, sem fyrr segi, ekki staðið til neinna af aðgerðunum. Lagaskilyrði til aðgerðanna hafi því ekki verið uppfyllt, sbr. einkum 90. gr. sakamálalaga. Við mat á ólögmæti aðgerðanna verði auk þess að leggja strangan mælikvarða enda sé um að ræða íþyngjandi inngrip í grundvallarmannréttindi stefnanda, þ. e. rétt til friðhelgi einkalífs og rétt til frelsis. Þetta ólögmæti aðgerðanna hafi verið til þess fallið að auka enn á miska stefnanda.

Með vísan til alls þessa telji stefnandi kröfu sína um miskabætur að fjárhæð 1.200.000 krónur bæði hóflega og sanngjarna.

Stefnandi geri kröfu um almenna vexti frá og með þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað, þ. e. frá 9. júlí 2017 til 18. ágúst 2018, sbr. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, og geri kröfu um dráttarvexti skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi, þ. e. mánuði frá því að stefnandi sendi kröfubréf til stefnda.

Til viðbótar þeim lagarökum sem þegar hafi verið tilgreind sé vísað til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrárinnar um þvingunaraðgerðir. Þ. m. t. sé vísað til 67. og 71. gr. stjórnarskrárinnar í heild sinni. Vísað sé og til laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, einkum til 246. gr. laganna. Vísað sé og til lögreglulaga nr. 90/1996 og til reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o. fl. Þá sé vísað til mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem og til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Vísað sé til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og styðjist krafa um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. þeirra laga. Varðandi varnarþing vísist til 3. mgr. 33. gr. sömu laga. Kröfur um dráttarvexti styðjist við III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Um virðisaukaskatt sé vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

IV.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefnandi byggi miskabótakröfu sína aðallega á 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála (sml.) og vísi einnig til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þá telji hún að aðgerðir lögreglu hafi gengið gegn skráðum og óskráðum 7 meðalhófsreglum, sbr. m. a. 3. mgr. 53. gr. sakamálalaga og 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Brotið hafi verið á grundvallarréttindum hennar, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Leit, haldlagning og rannsókn á farsíma, fartölvu og vinnustað hafi falið í sér brot á friðhelgi einkalífs hennar sem varið sé af 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. MSE.

Stefndi mótmæli öllum málsástæðum og kröfum stefnanda. Stefndi bendi á að tilvitnuð stjórnarskrárákvæði veiti ekki rýmri rétt til bóta en 246. gr. sml., samanber dóma Hæstaréttar í málum nr. 492/2011 og 601/2012, þar sem fram komi að túlka beri 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár og 5. mgr. 5. gr. MSE með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök. Þar til viðbótar hafi allar aðgerðir lögreglu verið nauðsynlegar og í samræmi við meðalhóf.

Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 eigi maður, sem borinn hafi verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi stefnda ef mál hans er fellt niður, en í 2. mgr. sömu lagagreinar sé tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinarinnar eru fyrir hendi. Þar sé þó einnig tekið fram að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem krafa hans er reist á.

Í málinu liggur fyrir að stefnandi hafi sætt aðgerðum samkvæmt IX., X. og XIII. kafla laga nr. 88/2008 í þágu rannsóknar á máli, sem síðan hafi verið fellt niður gagnvart henni. Hún eigi því rétt til skaðabóta frá stefnda vegna þessara aðgerða nema því aðeins að telja megi hana sjálfa hafa valdið eða stuðlað að þeim. Stefndi byggi á að svo hafi verið og því beri að sýkna.

Stefnandi haldi því fram að hún hafi ekkert gert til að valda eða stuðla að þeim aðgerðum sem hún sætti með því að hafa auglýst til sölu sígarettur sömu tegundar og stolið var skömmu áður. Handtaka hennar í kjölfar þess að unnusti hennar gaf lögreglu rangar upplýsingar um uppruna sígarettanna hafi ekki falið í sér fullnægjandi rök fyrir handtöku. Varsla stefnanda á sígarettunum hafi ekki leitt til þess að rökstuddur grunur lægi fyrir um refsivert brot. Stefnandi haldi því fram að unnt hefði verið að boða sig til skýrslutöku án handtöku. Stefndi mótmæli þessu enda hafi lögmæt ástæða verið til handtöku og frelsissviptingar stefnanda.

Stefndi bendi á að lögreglan hafi haft til rannsóknar stuld á sígarettum sömu tegundar og boðnar voru til sölu á Facebook- síðu stefnanda. Stefndi bendi á að það sé óumdeilt og reyndar fullyrt af stefnanda að eiginmaður hennar hafi gefið rangar upplýsingar þegar þau voru stöðvuð af lögreglu og spurð um sölu á sígarettum. Þá sagðist hann hafa keypt sígaretturnar í fríhöfninni í [...]. Það gat ekki staðist því sígaretturnar voru merktar með 8 íslenskum merkingum. Af þeim sökum hafi stefnandi og eiginmaður hennar verið handtekin og færð á lögreglustöðina.

Samkvæmt þessu, og í ljósi atvika, hafi leikið rökstuddur grunur um hylmingu í refsiverðu broti sem sætt gæti ákæru, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Þar sé að finna almenna heimild lögreglu til að handtaka mann í þágu rannsóknar sakamáls, en í ákvæðinu segi að lögreglu sé rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt geti ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi hans eða annarra ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Því hafi verið fullt tilefni til handtöku stefnanda.

Stefnandi hafi verið handtekin kl. 17:44 þann 9. júlí 2017 og flutt á lögreglustöð. Í ljósi atvika hafi lögreglu bæði verið heimilt og rétt að færa stefnanda á lögreglustöð í stað þess að boða hana síðar til skýrslutöku, enda lék, samkvæmt því sem áður er rakið, rökstuddur grunur á að hún hefði framið refsivert brot, auk þess sem handtaka hennar hafi verið nauðsynleg til að tryggja návist hennar og koma í veg fyrir að hún spillti sönnunargögnum. Stefndi bendi auk þess á að ekki þurfi að liggja ljóst fyrir, þegar maður er handtekinn, hvað nákvæmlega það sé sem hann hafi gerst sekur um, né þurfi að liggja ljóst fyrir hver þáttur hans sé í því broti sem sé til rannsóknar, samanber dóm Hæstaréttar Íslands 17. febrúar 2005 í máli nr. 370/2004.

Skýrsla hafi verið tekin af stefnanda kl. 20:26 og skýrslutöku lokið kl. 20:46 og hún þá verið látin laus. Frelsissvipting stefnanda hafi staðið samtals í þrjár klukkustundir sem hafi ekki verið lengur en efni voru til. Stefnandi hafi verið látin laus jafnskjótt og þáttur hennar þótti fullrannsakaður og fullnægjandi skýringar á hennar þætti í málinu fengust. Verði ekki séð að henni hafi verið haldið lengur en nauðsyn bar til. Allar aðgerðir lögreglu hafi verið í fullu samræmi við 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. laga nr. 90/1006 og því sé mótmælt af stefnda að harðræði eða valdi hafi verið beitt gagnvart stefnanda.

Sömuleiðis hafi verið nauðsynlegt til að tryggja rannsóknarhagsmuni að fram færi leit í bifreið stefnanda og á heimili hennar, en þar hafi fundist eitt sígarettukarton, auk þess að sími og tölva væru rannsökuð. Allar aðgerðir lögreglu í málinu hafi því verið nauðsynlegar og í fullu samræmi við heimildir sakamálalaga, þ. á m. 3. mgr. 53. gr. Samkvæmt framangreindu sé ekki fallist á að með aðgerðum lögreglu hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu eða grundvallarréttindum stefnanda samkvæmt stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu.

Eftir handtökuna hafi eiginmaður stefnanda breytt framburði sínum og sagst hafa fundið sígaretturnar í rusli á [...], þar sem hann hefði verið við vinnu á sumarmánuðum 2017. Stefndi bendi á að það eigi eðaa. m. k. megi vera öllum kunnugt að leyfi þurfi til að 9 selja tóbak, sbr. 11. mgr. 8. gr. laga um tóbaksvarnir og 1. gr. reglugerðar nr. 325/2007. Stefnandi hafi ekki slíkt leyfi.

Þá hafi eiginmaður stefnanda ekki lagt fram nein gögn sem sýni fram á að hann hafi verið við störf á [...] á sumarmánuðum 2107, eins og hann haldi fram, en eiginmaður stefnanda kvaðst hafa fundið sígaretturnar í rusli við [...] er hann hafi verið þar við vinnu. Stefnandi haldi því fram að eiginmaður hennar hafi sagt sér að hann væri með 16 karton á vinnustað sínum. Því sé mótmælt af stefnda að þessi fullyrðing eigi við rök að styðjast. Vinnustaður eiginmanns stefnanda hafi verið á vöruhóteli [...]. Skorað hafi verið á stefnanda að leggja fram launaseðla eiginmanns síns eða önnur gögn sem sýnt geti fram á þetta.

Þó svo að eiginmaður stefnanda hefði fundið sígaretturnar hefði hún ekki mátt selja þær á Facebooksíðu sinni. Stefnandi hafi vel mátt gera sér grein fyrir að það væri ólögmætt, svo og að líklegt væri að eitthvað saknæmt væri að baki því hefði sígarettunum verið hent. Hér verði að hafa í huga að stefnanda mátti vera fullkomlega ljóst að það var ólögmætt að selja „fundnar“ sígarettur án leyfis til hvers sem væri á netinu. Bein orsakatengsl hafi verið á milli háttsemi stefnanda og þeirra þvingunarráðstafana sem hún sætti auk þess sem ráðstafanirnar hafi verið fyrirsjáanleg afleiðing af háttseminni. Stefnandi hafi því einnig getað gert sér grein fyrir að hún gæti lent í rannsókn lögreglu vegna þessa athæfis. Af þeim sökum hafi stefnandi sjálf alfarið verið völd að aðgerðum lögreglu. Á því beri stefnandi sjálf ábyrgð en ekki stefndi.

Stefnandi hefði getið komist hjá öllum aðgerðum lögreglu hefði hún gert það rétta í málinu, að koma sígarettunum til yfirvalda eða neita því að auglýsa þær á Facebook- síðu sinni. Þar sem hún gerði það ekki en ákvað þess í að selja sígaretturnar ólöglega hafi hún fellt grun á sig. Beri stefnandi því sjálf alfarið ábyrgð á þeim aðgerðum sem lögregla þurfti að beita gagnvart henni við rannsókn málsins. Því beri að sýkna stefnda á grundvelli 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. sakamálalaga þar sem segi að þó megi fella niður bætur eða lækka ef þolandi aðgerða hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Stefndi vísi einnig til grundvallarsjónarmiða skaðabótaréttarins um eigin sök varðandi sýknu.

Stefnandi krefjist miskabóta að fjárhæð 1.200.000 krónur. Á því sé byggt af hálfu stefnanda að ekki hafi verið nægilegt tilefni til þvingunarráðstafana gagnvart henni og lagaskilyrðum hafi ekki verið fullnægt við framkvæmdina. Því sé mótmælt af stefnda með vísan til framangreinds.

Engin gögn liggi fyrir í málinu sem styðji þá fullyrðingu stefnanda að handtaka og frelsissvipting í þrjár klukkustundir hafi leitt til þess að hún hafi orðið fyrir niðurlægingu, miklu hugarangri, ónotum og hræðslu. Vísi stefnandi til þess að hún hafi verið þunguð og 10 átt að vera rúmliggjandi. Hún hafi hins vegar borið um að hafa í umrætt sinn verið á leið í Heiðmörk til að grilla. Sama máli gegni um að leit á heimili og í bifreið og haldlagning og rannsókn á farsíma hafi valdið stefnanda mikilli niðurlægingu. Dómkrafan sé því ósönnuð með öllu og það út af fyrir sig leiði til sýknu.

Stefnandi haldi því fram að óútskýrt sé hvers vegna beðið hafi verið með skýrslutöku í fjórar klukkustundir. Stefndi bendi í því sambandi á það sé í fyrsta lagi rangt, þar sem skýrslutaka stefnanda hafi hafist kl. 20:26, eða 2,5 klst. eftir að stefnandi var handtekin. Þá hafi stefnandi og eiginmaður hennar verið handtekin í Heiðmörk kl. 17:44 og þurft hafi að aka með þau á lögreglustöðina til skýrslutöku. Að því búnu hafi þurft að undirbúa skýrslutökur af þeim, en aðild stefnanda og eiginmanns hennar hafi tengst síbrotamanni sem lögreglan taldi sig hafa borið kennsl á af upptöku frá brotastaðnum. Útvega hafi þurft túlk og ræsa út sérstakan rannsakanda. Af þeim sökum hafi ekki verið beðið með skýrslutöku í fjórar klukkustundir heldur hafi ekki verið mögulegt að hefja skýrslutöku fyrr en kl. 20:26 og stefnanda verið sleppt strax þegar skýrslutöku lauk, kl. 20:46. Því hafi frelsissvipting stefnanda alls ekki verið lengri en nauðsyn bar til og í fullu samræmi við atvik máls.

Eins og stefndi hafi gert grein fyrir hafi verið fullt tilefni til að handataka stefnanda og handtakan verið nauðsynleg. Með vísan til alls framangreinds hafi því allar aðgerðir gagnvart stefnanda verið lögmætar. Aðgerðirnar hafi verið nauðsynlegar og í samræmi við lagaáskilnað, hafi ekki falið í sér brot á meðalhófsreglu og ekki staðið lengur en ástæða var til. Önnur og vægari úrræði hefðu, eins og á stóð, getað haft í för með sér að þeir rannsóknarhagsmunir sem þvingunaraðgerðirnar áttu að tryggja hefðu farið forgörðum og spillst.

Með vísan til framangreinds og 2. málsliðar 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 hafi stefnandi sjálf verið völd að þeim aðgerðum lögreglu sem gripið var til og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi vísi m. a. til dóma Hæstaréttar í málum nr. 534/2012, nr. 492/2011, nr. 61/2015 og nr. 11/2016.

Verði komist að þeirra ólíklegu niðurstöðu að stefnandi eigi rétt á miskabótum sé krafist verulegrar lækkunar dómkrafna. Krafa um lækkun dómkrafna byggist á framangreindum málsástæðum og sjónarmiðum vegna sýknukröfu, enda hafi að mati stefnda verið sýnt fram á að stefnandi hafi án vafa valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hún reisi kröfu sína á og það geti leitt til lækkunar bótakröfu, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Bótakrafan eigi ekki við nokkur rök að styðjast, sé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd í sambærilegum málum.

11

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr.

Sérstaklega skal áréttað að mál þetta hefði átt að vera rekið í einu máli ásamt máli eiginmanns stefnanda, B, sem rekið sé samhliða þessu máli fyrir héraðsdómi, enda sé um eitt og sama atvikið og lögreglumálið að ræða. Stefndi bendi á að því eigi að ákveða gjafsóknarkostnað sameiginlega í báðum eins og um eitt mál væri að ræða.

V.

Niðurstaða

Stefnandi byggir miskabótakröfu sína aðallega á 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og vísar jafnframt til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þá hafi lögregla í aðgerðum sínum ekki gætt meðalhófs, sbr. meðalhófsreglum, sbr. m. a. 3. mgr. 53. gr. sakamálalaga og 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Leit, haldlagning og rannsókn á farsíma, fartölvu og vinnustað hafi falið í sér brot á friðhelgi einkalífs hennar, sem varið sé af 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. MSE.

Í 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 segir að maður, sem borinn hafi verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta úr hendi stefnda ef mál hans er fellt niður. Í 2. mgr. sömu lagagreinar er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinarinnar eru fyrir hendi. Þar segir einnig að heimilt sé að fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem krafa hans er reist á.

Hin tilvitnuðu ákvæði veita stefnanda ekki rétt til frekari bóta en 246. gr. sakamálalaga samkvæmt fordæmum Hæstaréttar eða 5. mgr. MSE með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar.

Dómurinn telur, með vísan til atvika, eins og þau liggja fyrir samkvæmt því sem að framan er rakið, að þegar stefnandi var handtekin þann 9. júlí 2017 kl. 17:44 og flutt á lögreglustöð hafi lögreglu bæði verið heimilt og rétt að færa hana á lögreglustöð í stað þess að boða hana síðar til skýrslutöku. Í því sambandi vísast til þess sem að framan er rakið, að rökstuddur grunur lék á að hún hefði framið refsivert brot, auk þess sem handtaka hennar hafi verið nauðsynleg til að tryggja návist hennar og koma í veg fyrir að hún spillti sönnunargögnum. Á þeim tíma þurfti hvorki að liggja ljóst fyrir hvað nákvæmlega það var sem hún hefði gerst sek um né að liggja ljóst fyrir hver þáttur hennar væri í því broti sem var til rannsóknar, samanber dóm Hæstaréttar Íslands 17. febrúar 2005 ímáli nr. 370/2004.

12

Komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi sjálf, í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. gr. 228. gr. laga nr. 88/2008, valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hún reisir kröfur sínar á, eins og atvikum háttar. Handtaka eiginmanns hennar í kjölfar þess að hann gaf lögreglu rangar upplýsingar um uppruna sígarettanna fól í sér fullnægjandi rök fyrir handtöku þeirra beggja, en lögreglan hafði til rannsóknar stuld á sígarettum sömu tegundar og auglýstar voru til sölu á Facebook- síðu stefnanda. Sambýlismaður hennar skýrði upphaflega svo frá að sígaretturnar hefðu verið keyptar í fríhöfninni í [...] en ljóst var að það gat ekki staðist þar sem þær voru með íslenskar merkingar. Við yfirheyrslu eftir handtökuna breytti hann síðan framburði sínum og kvaðst hafa fundið fjögur karton af sígarettunum í rusli á [...], þar sem hann hefði verið við vinnu á sumarmánuðum 2017. Þetta er óumdeilt í málinu. Hins vegar hefur hann ekki getað fært sönnur á að hann hafi á framangreindum tíma starfað hjá [...]. Fyrir liggur hins vegar að vinnustaður hans var á þessum tíma á vöruhóteli[...]. Hann kvaðst síðan ásamt stefnanda hafa ákveðið að reyna að selja sígaretturnar á Facebookog þrjú karton hefðu verið seld.

Við yfirheyrslu bar stefnandi að sambýlismaður hennar hefði sagt sér að hann væri með 16 karton af þessum sígarettum í vinnunni hjá sér og því er ósamræmi í framburðum þeirra. Ekki kom hins vegar fram í framburði hennar að stefnandi hefði fundið sígaretturnar í rusli við [...]. Húsleit var gerð með samþykki á heimili stefnanda og sambýlismanns hennar og í bifreið þeirra og fannst þar eitt karton af sígarettunum. Allar aðgerðir lögreglu voru því nauðsynlegar og í samræmi við heimildir sakamálalaga, svo sem 3. mgr. 53. greinar.

Þó svo að sambýlismaður stefnanda hafi fundið sígaretturnar hefði hún vel mátt gera sér grein fyrir að það væri ólögmætt að auglýsa þær á Facebooksíðu hennar, svo og að líklegt væri að eitthvað saknæmt væri að baki því hefði sígarettunum verið hent. Hér verði að hafa í huga að stefnanda mátti vera fullkomlega ljóst að það væri ólögmætt að selja „fundnar“ sígarettur án leyfis til hvers sem væri á netinu og sérstaklega mátti hún gera sér grein fyrir því að eitthvað saknæmt væri að baki með vísan til þess sem hún bar um, að sambýlismaður hennar hefði sagt henni að hann ætti 14 karton í vinnunni hjá sér. Dómurinn telur að bein orsakatengsl hafi verið á milli þessarar háttsemi stefnanda og þeirra þvingunarráðstafana sem hún sætti auk þess sem ráðstafanirnar voru fyrirsjáanleg afleiðing af háttseminni. Stefnandi hafi því fyllilega mátt gera sér grein fyrir því að hún gæti lent í rannsókn lögreglu vegna þessa athæfis. Af þeim sökum hefur dómurinn komið að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi sjálf í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hún reisir kröfur sínar á. Af þeim sökum hafi stefnandi sjálf alfarið verið völd að aðgerðum lögreglu og hún beri sjálf ábyrgð á afleiðingum þessa en ekki stefndi.

13

Stefnandi hefði getið komist hjá öllum aðgerðum lögreglu hefði hún komið sígarettunum til yfirvalda eða neitað að auglýsa þær á Facebook- síðu sinni. Þar sem hún gerði það ekki, en ákvað þess í að selja sígaretturnar ólöglega, hafi hún fellt grun á sig. Beri stefnandi því sjálf alfarið ábyrgð á þeim aðgerðum sem lögregla þurfti að beita gagnvart henni við rannsókn málsins. Því ber að sýkna stefnda á grundvelli 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. sakamálalaga þar sem segi að þó megi fella niður bætur eða lækka ef þolandi aðgerða hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

Stefnandi krefst miskabóta að fjárhæð 1.200.000 krónur og byggir á því að ekki hafi verið nægilegt tilefni til þvingunarráðstafana gagnvart henni og lagaskilyrðum hafi ekki verið fullnægt við framkvæmdina.

Engin gögn liggja fyrir í málinu sem styðja þá fullyrðingu stefnanda að handtaka og frelsissvipting í þrjár klukkustundir hafi leitt til þess að hún hafi orðið fyrir niðurlægingu, miklu hugarangri, ónotum og hræðslu. Sama máli gegni rum að leit á heimili og í bifreið og haldlagning og rannsókn á farsíma hafi valdið stefnanda mikilli niðurlægingu. Dómkrafan sé því ósönnuð með öllu og það út af fyrir sig leiðir til sýknu.

Þá er það rangt sem fram kemur í stefnu að beðið hafi verið með skýrslutöku í fjórar klukkustundir. Fyrir liggur skv. gögnum málsins að skýrslutaka af stefnanda hófst kl. 20:26, sem er 2,5 klst. eftir að stefnandi var handtekin, en hún var handtekin í Heiðmörk kl. 17:44. Aka þurfti með stefnanda og sambýlismann hennar á lögreglustöðina til skýrslutöku og að því búnu voru skýrslutökur undirbúnar. Útvega þurfti túlk þar sem stefnandi talaði ekki íslensku og ræsa út sérstakan rannsakanda. Það er því rangt sem stefnandi heldur fram, að beðið hafi verið með skýrslutöku í fjórar klukkustundir. Ekki var mögulegt að hefja skýrslutöku af stefnanda fyrr en kl. 20:26 og henni var síðan sleppt strax þegar skýrslutöku lauk, kl. 20:46. Með vísan til þess sem rakið hefur verið telur dómurinn því að frelsissvipting stefnanda hafi ekki verið lengri en nauðsyn bar til og í fullu samræmi við atvik máls. Þá voru allar aðgerðir lögreglu að fullu í samræmi við 2. mgr. 3. gr. og 14. gr. laga nr. 90/1966. Þannig verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu eða harðræði eða valdi verið beitt gagnvart stefnanda. Önnur og vægari úrræði hefðu ekki komi að haldi í ljósi atvika. Ekki er heldur fallist á að stefnandi hafi ekki mátt gera sér grein fyrir því að auglýsing á sígarettunum á Facebook hefði þessar afleiðingar.

Í málinu liggur fyrir að stefnandi sætti aðgerðum samkvæmt IX. og X. til XIV. kafla laga nr. 88/2008 í þágu rannsóknar máls, sem síðan var fellt niður gagnvart henni. Hún á skv. því rétt til skaðabóta frá stefnanda nema talið verði að hún hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim. Samkvæmt því sem rakið er hér að framan er það niðurstaða dómsins að 14 stefnandi hafi sjálf valdið þeim eða stuðlað að þeim. Því er fallist á kröfu stefnda um að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda.

Dómurinn telur rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi sem dagsett er 17. september 2018.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn þóknun lögmanns hennar, H-kvk-ef B-kvk-ef R-kvk-ef, sem telst hæfilegur eins og nánar er kveðið á um í dómsorði, með vísan til tímaskýrslu lögmanns og jafnframt með vísan til þess að samhliða þessu máli er rekið annað mál um sömu atvik.

Vegna veikindaleyfis dómara hefur uppkvaðning dóms dregist umfram frest skv. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, H-kvk-ef B-kvk-ef R-kvk-ef, 600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf