E-3583/2017

Mál þetta, sem var tekið til dóms 21. janúar 2018, er höfðað 15. nóvember 2017 af A […], gegn B […], C […], D […], E […], F […] og G […].Undir rekstri málsins lést D og tók dánarbú hennar við aðild málsins.

Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að hann sé „eigandi 7,5% hlutafjár í hlutafélaginu B og að stefnda B verði gert að skrá þá hlutafjáreign í hlutaskrá félagsins og gefa út hlutabréf í félaginu til handa stefnanda sem samsvarar 7,5% hlutafjáreign“. Þá verði stefndu „gert að þola hlutfallslega skerðingu hlutafjár síns í samræmi við 7,5% hlutafjáreign stefnanda“. Stefnandi krefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefndu.

Stefndu krefjast, hvert fyrir sig, sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans.

I

Stefnandi er sonur og eini erfingi H sem lést 19. ágúst 2012. Hann höfðar mál þetta þar sem hann telur að faðir hans hafi átt 7,5% hlut í B og að sú hlutafjáreign hefði með réttu átt að koma í hlut stefnanda eftir andlát föður hans.

Fyrirtækið B hf. var stofnað 10. febrúar 1956. Stofnendur voru bræðurnir C og H, I, og synir hans tveir, J og K, sem og L. Fram kom í fundargerð frá stofnfundi að hlutafé næmi 400.000 krónum og að I legði fram 200.000 krónur, C 80.000 krónur, J 40.000 krónur, K 20.000 krónur, I 30.000 krónur og H 30.000 krónur. Fyrsti stjórnarformaður félagsins var I en með honum í stjórn sátu C og J. Varamaður í stjórn var L. Tveir endurskoðendur voru kosnir og var H annar þeirra. Þá var samþykkt að ráða I og C sem framkvæmdastjóra félagsins með prókúruumboð, sem og að veita J prókúruumboð. Eftir að I hætti störfum hjá fyrirtækinu veitti C því forstöðu allt þar til að hann lést árið 2007. H starfaði aldrei hjá félaginu en sat um tíma í stjórn þess og var annar kjörinna endurskoðenda þess um tíma.

Fyrir liggur fundargerð frá aðalfundi B hf. 24. september 1991. Þar kom fram hverjir hefðu setið fundinn og voru það meðal annarra C, H og L. Þá sagði: „Farið er fram á að stjórnin fyrir hönd félagsins og einstakra hluthafa falli frá forkaupsrétti vegna eigendaskipta að hlutabréfum í félaginu sem hér segir: 1) C kaupir hlut H að nafnverði kr. 300 (GKR 30.000) á kr. 5.000.0000) 2) C kaupir hlut M að nafnverði kr. 10 (GKR 1000) 2) D kaupir hlut L að nafnverði kr. 10 (GKR 1000) á kr. 200.000.“ Tekið var fram að hlutabréfakaupin hefðu verið borin undir atkvæði og verið samþykkt samhljóða. Þá sagði jafnframt: „C vakti sérstaka athygli á því að nú hyrfu þrír aðilar út af hluthafaskrá B hf., eftir veru þar frá stofnun félagsins 1956. Þakkaði C þeim L, M og H stuðning og vináttu í garð félagsins öll þessi ár.“ Aðalfundinum var frestað til 25. september og á framhaldsaðalfundi þann dag var ný stjórn kjörin, en samkvæmt fundargerð sátu í henni C, F og E. Af hálfu stefndu hefur verið lögð fram yfirlýsing L frá 22. desember 2014 þar sem meðal annar kemur fram að á umræddum aðalfundi hafi bræðurnir C og H handsalað kaup C á öllum hlutabréfum H í félaginu fyrir fimm milljónir króna sem skyldu greiðast næstu árin. L lést 7. febrúar 2017. Þá liggur fyrir að skattframtali 1992 tilgreindi C að hann hefði keypt hlutabréf í B hf. af H að nafnverði 300 krónur á 5.000.000 króna.

Meðal gagna málsins er skuldabréf frá 20. desember 1991 sem er undirritað af C og tveimur vitundarvottum. Þar kemur fram að C viðurkenni að skulda H 5.000.000 króna. Þá segir: „Skuld þessa skuldbind ég mig til að greiða með jöfnum afborgunum á næstu tíu árum. Gjalddagi er í janúar ár hvert í fyrsta sinn janúar 1992. Skuld þessi ber ekki vexti né verðbætur.“ Lagðar hafa verið fram kvittanir sem varða greiðslur C til H á tímabilinu 17. janúar 1992 til 20. desember 2001. Þessar kvittanir eru undirritaðar af H. Á fyrstu kvittuninni frá 17. janúar 1992 sagði að C hefði í dag greitt undirrituðum „1. afborgun af skuldabréfi dagsettu 20. desember 1991 að upphæð kr. 5.000.000 vegna kaupa á hlutabréfum í B h/f fimmhundruðþúsund krónur“. Sambærilegan texta er að finna í sumum kvittananna, en í öðrum er vísað til innborgunar eða afborgunar af skuldabréfi. Þá segir í kvittun frá 20. desember 2001 að C hafi þann dag greitt H 100.000 krónur í „vexti af láni“.

Fyrir liggur að C sendi hlutafélagaskrá tilkynningu, sem er dagsett 16. desember 1991, þar sem fram kom að tilteknar breytingar hefðu verið samþykktar á samþykktum B hf. á aðalfundi félagsins 24. september 1991. Þá var jafnframt gerð grein fyrir kjöri í stjórn félagsins á framhaldsaðalfundi 25. sama mánaðar og hvernig stjórnarmenn skiptu með sér störfum. Samkvæmt þessu sat H ekki í stjórn félagsins og var heldur ekki meðal kjörinna endurskoðenda félagsins. Jafnframt liggur fyrir annað bréf sem C ritaði hlutafélagaskrá, sem er dagsett 13. febrúar 1992, og fylgdi því yfirlit yfir breytingar á samþykktum félagsins frá síðasta aðalfundi og hlutaskrá þess miðað við 31. desember 1991. Bréfin tvö, sem og fylgigögn, bera með sér að hafa verið móttekin eða tekin til skráningar hjá hlutafélagaskrá 17. febrúar 1992. Ráðið verður af hlutaskránni að hluthafar hafi verið sex á þessum tíma og hafi hjónin C og D átt alls 75% hlutafjár í félaginu, börn þeirra þrjú, stefndu G, F og E, hafi átt 5% hvert og félagið átt svo sjálft 10% hlut.

Með bréfi lögmanns stefnanda 15. ágúst 2014 til stefnda F var því lýst yfir að að stefnandi teldi sig eiga 7,5% hlutafjár í B hf. og að hann hefði hug á að selja stjórnarmönnum þann hlut yrði samið um sanngjarna greiðslu. Lögmaður stefnanda og stefndi F áttu í kjölfarið í símasamskiptum þar sem fram kom að F teldi föður stefnanda hafa selt C hlut sinn í félaginu árið 1991. Með bréfi 30. september 2014 óskaði stefnandi eftir gögnum til að styðja staðhæfingar stefnda F um sölu hlutarins. Með tölvubréfi 27. október 2014 lýsti stefndi F sölu hlutabréfanna nánar og vísaði meðal annars til þess að sjá mætti hvernig eignarhaldi að félaginu væri háttað hjá hlutafélagaskrá. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda F 1. desember 2014 var skorað á hann að leggja fram kaupsamning vegna sölu umræddra hlutabréfa. Þá sagði meðal annars að eftirgrennslan hjá hlutafélagaskrá hefði leitt í ljós að tilkynningar um kaupin hefðu ekki verið sendar þangað. Með svarbréfi lögmanns stefndu 8. desember 2014 var gerð nánari grein fyrir því að H hefði selt C hlutabréfin í lok september 1991 og að kaupverðið hefði verið greitt á tímabilinu 1991 til 2002. Stefnandi hefur áður höfðað mál vegna sama sakarefnis og var það þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 26. nóvember 2015, en fellt niður 26. janúar 2016 með vísan til b-liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að við fráfall föður síns, H, hafi hann með réttu orðið hluthafi í B hf. og beri að geta hlutafjáreignar hans í hlutaskrá félagsins. Hafi faðir stefnanda verið einn af stofnendum félagsins og greitt 30.000 krónur fyrir 7,5% hlut í félaginu.

Því er mótmælt að faðir stefnanda hafi selt C bróður sínum hlut sinn árið 1991 og lögð áhersla á að stefndu geti ekki lagt fram haldbær gögn um hina meintu sölu. Þá hafi ekki fundist gögn í fórum H eftir andlát hans sem staðfesti fullyrðingar um söluna. Stefndi F hafi fullyrt að hann hafi skjöl undir höndum sem sýni ljóslega fram á söluna, en að hann hafi „ekki geð í sér“ til að leggja skjölin fram. Með þessu hafi hann leitt yfirgnæfandi líkur að því að salan hafi aldrei farið fram. Þá auki frásögn hans um kaupverð og greiðsluskilmála ekki á sannleiksgildi fullyrðinga hans, en það sé með ólíkindum að hluturinn hafi verið seldur á 5.000.000 króna sem skyldi greiða með vaxtalausum greiðslum til ellefu ára án verðbóta. Á þessum tíma hafi verið um að ræða rótgróið og verðmætt fyrirtæki með gríðarlega veltu, eins og sjá megi af ársreikningum félagsins fyrir árið 1995. Að teknu tilliti til upplýsinga í ársreikningnum hefði átt að verðmeta 7,5% hlut í félaginu á um 50.000.000 til 100.000.000 króna þegar hin meinta sala fór fram. Sala á þessum kjörum verði að teljast fráleit af hálfu einstaklings sem hafi verið menntaður verkfræðingur, og þekkti vel verðmæti félagsins sem fyrrum stjórnarmaður þó að hann hefði ekki haft afskipti af rekstri þess á efri aldursárum. Þá veki athygli að í bréfi lögmanns stefndu frá 8. desember 2014 sé tekið fram að H hafi verið við góða andlega heilsu við söluna, en það sé sennilega gert til að ekki verði efast um geðheilbrigði hans við sölu á hlutafénu á glórulausum kjörum. Jafnvel þótt kært hafi verið milli bræðranna H og C megi efast stórlega um að H hafi því sem næst gefið bróður sínum, sem hafi verið sterkefnaður á þessum tíma, sína verðmætustu eign. Þá verði að telja líklegt að reyndur forstjóri eins og C myndi gera skriflegan gjörning um kaupin, einkum þar sem kaupverðið hafi verið langt undir markaðsvirði og greiðslukjör verið óvenjuleg. Geti það ekki talist mikill kærleikur milli bræðra hafi annar þeirra misnotað fjölskyldutengsl með þessum hætti.

Stefnandi vísar til þess að í hlutaskrá, sem sé dagsett 13. febrúar 1992, sé H ekki nefndur. Aftur á móti hafi eiginkona C, D, verið orðin eigandi 7,5% hlutafjár félagsins. Þá hafi C verið skráður fyrir 67,5% hlutafjár og félagið sjálft verið eigandi 10% hlutafjár. Liggi ekki fyrir hvernig þessir aðilar hafi eignast nýtt eða aukið hlutafé, en ekki sé skylt að tilkynna um framsal hlutafjár til hlutafélagaskrár. Þá liggi engir kaupsamningar til grundvallar meintum kaupum C á hlutafé H eða annarra aðila sem stofnuðu félagið með C. Þetta megi sjá af tilkynningu til hlutafélagaskrár frá 7. desember 1992 og tólf öðrum tilkynningum allt til ársins 2005 þar sem segi: „[E]ngar breytingar voru gerðar á samþykktum félagsins né á hlutafjáreign félagsins. Vísum við til tilkynningar okkar dags. 16. des 1991.“ Í síðastgreindri tilkynningu, sem hafi verið undirrituð af C og börnum hans tveimur, sé ekki gerð grein fyrir breytingum á eignarhaldi hlutafjár í félaginu, heldur fjallað um breytingar á samþykktum félagsins, stjórnarkjör og hvernig stjórnarmenn hyggist skipta með sér verkum. Tilkynningar til hlutafélagaskrár gefi þannig ekki til kynna breytingar á eignarhaldi félagsins frá stofnun þess, nema að því leyti sem erfingjar hafi komið í stað stofnaðila. Það leiði af 5. mgr. 30. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög að almennt skuli nafn hins nýja hluthafa fært í hlutaskrána þegar hann eða löglegur umboðsmaður hans tilkynnir eigendaskiptin og færir sönnur á þau. Enn fremur skuli geta eigendaskipta- og skráningardags. Aftur á móti styðji ekkert fyrirliggjandi hlutaskrá, en það sé ekki á hendi stjórnar að breyta skránni án tilkynningar og sönnunar á sölu hlutafjár. Það falli í hlut stefndu að sýna fram á að hin meinta sala hlutafjár hafi farið fram, en þau hafi ekki lagt fram nein gögn því til stuðnings.

Helstu málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu gera athugasemdir við málatilbúnað stefnanda og telja hann annmörkum háðan, en krefjast þó ekki frávísunar málsins. Þau taka fram að það beri að sýkna þau vegna aðildarskorts til sóknar þar sem ekki liggi fyrir gögn sem staðreyni aðild stefnanda eða tengsl hans við þá hagsmuni sem dómkrafa hans varði.

Fyrirliggjandi gögn sýni ótvírætt fram á að kaup á hlut H í félaginu hafi farið fram haustið 1991 og að greiðslur hafi verið inntar af hendi. Fram komi í fundargerð aðalfundar B hf. frá 24. september 1991 að C hafi keypt 7,5% hlut H í félaginu, sem hafi að nafnverði verið 300 krónur, á 5.000.000 króna, sem og að aðrir hluthafar og félagið sjálft hafi afsalað sér forkaupsrétti að hlutunum. Hafi C gefið út skuldabréf að fjárhæð 5.000.000 króna hinn 20. desember 1991 vegna kaupanna. Þá hafi hann greitt H skuldina næsta áratuginn eða svo og hafi verið lagðar fram 22 kvittanir H fyrir þeim greiðslum. Þessar kvittanir beri framan af ótvírætt með sér að um hafi verið að ræða greiðslu afborgana af skuldabréfinu vegna kaupa á hlutabréfum í félaginu. Jafnframt er vísað til yfirlýsingar L, fyrrverandi hluthafa í B hf., frá 22. desember 2014 þar sem staðfest séu kaup C á hlutafé H í félaginu á aðalfundi 24. september 1991. Hafi L verið á fundinum þar sem hann hafi verið hluthafi. Bent er á að kaup á hlut í fyrirtæki séu að jafnaði ekki formbundin, nema sérstakar kröfur séu gerðar um slíkt, svo sem í samþykktum fyrirtækis. Hafi kaupin á milli bræðranna, C og H, sem fóru fram með handsali, bókun í aðalfundargerð og útgáfu skuldabréfs fyrir kaupverðinu verið fullkomlega eðlileg og lögmæt. Þá hafi samningsaðilar verið fyllilega færir um að ráðstafa hagsmunum sínum með þeim hætti sem þeir kusu. Hafi alla tíð verið kært með bræðrunum og mikill samgangur verið á milli fjölskyldnanna.

Lögð er áhersla á að það falli í hlut stefnanda, sem krefjist viðurkenningar á tilteknum réttindum sér til handa, að leiða einhverjar líkur að því að þau réttindi séu til staðar. Beri stefnanda að leggja fram þau gögn sem honum sé unnt að afla, svo sem úr opinberum skrám, til að renna einhverjum stoðum undir kröfur sínar. Það hafi hann ekki gert, þrátt fyrir áskorun stefndu á fyrri stigum málsins. Hafi liðið rúmlega 21 ár frá kaupunum og því að H hætti afskiptum af félaginu þar til hann féll frá, en á þeim tíma hafi hann aldrei talið sig enn eiga hluti í félaginu. Þá hafi komið fram í því dómsmáli sem stefnandi höfðaði gegn stefndu árið 2015 að skattframtöl H, frá síðustu árunum fyrir andlát hans, bæru með sér að hann hefði ekki tilgreint hlutafjáreign í B hf. sem eign sína. Samkvæmt þessu hafi sá aðili sem stefnandi leiði ætlaðan rétt sinn frá ekki talið sig eiga neitt í félaginu. Þessu atriði sé nú sleppt í málatilbúnaði stefnanda. Geti stefnandi ekki öðlast betri rétt til eigna eða hagsmuna en sá aðili sem hann leiði ætlaðan rétt sinn frá.

III

Niðurstaða

Ágreiningur aðila snýr að því hvort stefnandi sé með réttu eigandi að 7,5% hlut í B hf. Það er skýrt af málatilbúnaði stefnanda að hann telur sig hafa eignast hlutinn við andlát föður síns, H, sem hafi verið meðal stofnenda félagsins. Það er óumdeilt að stefnandi er eini erfingi H og er því skýrt á hvaða grunni hann telur sig eiga þá hagsmuni sem kröfur hans lúta að. Verður því ekki fallist á að sýkna beri stefndu vegna aðildarskorts stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Samkvæmt gögnum málsins var faðir stefnanda meðal stofnenda B hf. og lagði hann fram 30.000 krónur í hlutafé á stofnfundi 10. febrúar 1956. Hlutafé nam í heild sinni 400.000 krónum og átti faðir stefnanda því 7,5% hlut í félaginu. Jafnframt liggur fyrir að faðir stefnanda sat í stjórn félagsins á tímabili, þar með talið fram að aðalfundi 24. september 1991, og að hann var annar kjörinna endurskoðenda félagsins um tíma. Það verður aftur á móti ráðið af gögnum málsins að faðir stefnanda hafi selt bróður sínum C, sem var í forstöðu fyrir félagið, hlut sinn í félaginu haustið 1991. Þannig kemur skýrt fram í fundargerð frá aðalfundi félagsins 24. september 1991 að stjórn og einstakir hluthafar samþykki að falla frá forkaupsrétti vegna kaupa C á hlut H í félaginu, að nafnverði 300 krónur (GKR 30.000), á 5.000.000 króna. Jafnframt var samþykkt að falla frá forkaupsrétti vegna kaupa C á hlutum L og M, sem var ekkja I. Þessu til samræmis kom fram í fundargerð að þrír aðilar sem hefðu verið hluthafar frá stofnun félagsins, þar með talinn H, hyrfu af hluthafaskrá og var þeim þakkaður stuðningur og vinátta í garð félagsins öll þessi ár. Á framhaldsaðalfundi, sem haldinn var degi síðar, var ný stjórn kjörin og var H þá ekki lengur á meðal stjórnarmanna. Þá liggur fyrir að samkvæmt upplýsingum um hluthafa í félaginu miðað við árslok 1991, sem voru sendar hlutafélagaskrá 13. febrúar 1992, var H ekki lengur á meðal hluthafa. Fyrirliggjandi tilkynningar sem voru síðar sendar hlutafélagaskrá bera að sama skapi með sér að H hafi hvorki átt hlut í félaginu né komið að stjórn þess.

Meðal gagna málsins er skjal frá 20. desember 1991 þar sem C viðurkennir einhliða að skulda H 5.000.000 króna. Þar er ekki tekið fram hver tilurð skuldarinnar sé, en fjárhæð hennar er í samræmi við kaupverð á hlut H í félaginu samkvæmt fyrrgreindri aðalfundargerð. Þá liggja fyrir kvittanir sem bera með sér að C hafi innt af hendi greiðslur til H vegna skuldar á tímabilinu 17. janúar 1992 til 20. desember 2001 og er í sumum þeirra vísað til afborgunar skuldar vegna kaupa á hlutabréfum í B hf. Þessar kvittanir eru undirritaðar af H til staðfestingar á greiðslu. Af þessu verður ráðið að C hafi á um tíu ára tímabili innt af hendi greiðslur til föður stefnanda vegna kaupa á hlut hans í félaginu. Þá er til þess að líta að ekki verður séð að A-kk-nf N-kk-nf hafi nokkru sinni talið sig eiga hlut í félaginu frá því að gerð var grein fyrir sölu á hlutnum á aðalfundi félagsins 24. september 1991. Þvert á móti er ágreiningslaust að hann tilgreindi ekki hlut í félaginu meðal eigna sinna í skattframtölum síðustu ára fyrir andlát hans.

Samkvæmt þessu bera málsatvik og fyrirliggjandi gögn ótvírætt með sér að faðir stefnanda hafi selt hlut sinn í félaginu haustið 1991 og að hluturinn hafi því ekki fallið til stefnanda eftir andlát hans. Röksemdir stefnanda, þar með talið um að kaupverð hafi verið of lágt og greiðslukjör verið föður stefnanda óhagstæð, geta ekki haggað þessu. Verða stefndu því sýknuð af kröfum stefnanda.

Að teknu tilliti til úrslita málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu sameiginlega málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndu, B hf., E, F, G, C og D, eru sýkn af kröfum stefnanda, A.

Stefnandi greiði stefndu sameiginlega 1.000.000 króna í málskostnað.

Á-kvk-nf R-kvk-nf (sign.)