Z-295/2019

Mál þetta, sem þingfest var 16. september 2019 og tekið til úrskurðar 15. nóvember 2019, barst dóminum þann 24. júní 2019 með beiðni, dags. sama dag.

Sóknaraðilar eru J-kk-nf S-kk-nf, [...], G-kk-nf S-kk-nf, [...], S-kk-nf Ó-kk-nf S-kk-nf, [...] og Ö-kk-nf S-kk-nf, [...], en varnaraðili er Ríkisskattstjóri (áður Tollstjóri sbr. 48. gr. laga nr. 142/2018), [...]

Krafa sóknaraðila er að nauðungarsala vegna Bíldsfells 1, [...], Grímsnes og Grafningshreppi, hjá sýslumanninum á Selfossi þann 28. maí 2019 verði dæmd ógild.

Krafa varnaraðila Ríkisskattstjóra er að kröfu sóknaraðila verði hafnað.

Varnaraðilarnir Grímsnes og Grafningshreppur og R-kk-nf B-kk-nf G-kk-nf hafa ekki látið málið til sín taka.

Munnlegur málflutningur fór fram 15. nóvember 2019 og var málið tekið til úrskurðar að honum loknum, en fyrir uppkvaðningu úrskurðar var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Málavextir

Þann 5. janúar 1994 gaf A út afsal þar sem fram kemur að hann lýsi því yfir að hann afsali [...] Ö-kk-þgf S-kk-þgf, G-kk-þgf S-kk-þgf, J-kk-þgf S-kk-þgf, S-kk-þgf Ó-kk-þgf S-kk-þgf og B, eignarhluta sínum og dánarbús C í Bíldsfelli 1 Grafningshreppi „samanber landskiptagjörð E.B. M-x-x frá 25. nóvember 1976 ásamt 47 fermetra íbúðarhúsi á landinu ásamt öllu sem eignarhlutanum fylgir og fylgja ber.“

Í afsali þessu er tilgreind kvöð en í henni segir orðrétt að „afsalshafar skuldbinda sig til þess að virða þá kvöð að framvegis megi einungis afsala landinu eða hluta þess til réttborinna niðja þeirra í beinan legg og þannig áfram um ókomin ár. Jafnframt er sú kvöð á eigninni að eigendur mega ekki veðsetja eignina fyrir skuldum þannig að utanaðkomandi aðilar gætu náð eignarhaldi á nokkrum hluta þessarar fasteignar.“

Samkvæmt gögnum málsins hafa bræðurnir og afsalshafarnir selt og keypt eignarhluta hver annars, og í dag er jörðin í óskiptri sameign milli [...] J-kk-ef S-kk-ef sem á 30% í eigninni, G-kk-ef S-kk-ef sem á 20% í eigninni, S-kk-ef Ó-kk-ef S-kk-ef sem á 20% í eigninni og svo Ö-kk-ef sem átti 30% í eigninni, en sá hluti var andlag hinnar umdeildu nauðungarsölu.

Samkvæmt gögnum málsins barst sýslumanninum á Suðurlandi þann 14. september 2018 beiðni Tollstjóra (nú Ríkisskattstjóri), um nauðungarsölu á 30% eignarhlut gerðarþola, Ö-kk-ef S-kk-ef, í fasteigninni Bíldsfelli 1, fnr. [...], dags. 12. september 2018.

Þann 19. október 2018 sendi sýslumaður tilkynningu í ábyrgðarpósti til gerðarþola þar sem fram kom að nauðungarsölubeiðnin yrði tekin fyrir á skrifstofu embættisins fimmtudaginn 6. desember 2018 kl. 10:00, að undangenginni auglýsingu í Lögbirtingablaði. Auglýsing um fyrstu fyrirtöku í nauðungarsölumálinu var birt í Lögbirtingablaði þann 7. nóvember 2018.

Fyrsta fyrirtaka fór fram á auglýstum tíma þann 6. desember 2018, kl. 10:00, en ekki var þá mætt af hálfu gerðarþola. Var ákveðið að uppboð á eigninni skyldi byrja á skrifstofu sýslumannsins á Suðurlandi miðvikudaginn 17. janúar 2019, kl. 10:00.

Sýslumaður tilkynnti gerðarþolum um fyrirhugaða byrjun uppboðs með ábyrgðarpósti dags. 10. desember 2018, en jafnframt var auglýsing um byrjun uppboðs á eigninni birt á vef sýslumanna þann 5. febrúar 2018.

Byrjun uppboðs var tekin fyrir á skrifstofu sýslumanns þann 17. janúar 2019 kl. 10:00 og mætti þar fyrir hönd gerðarbeiðanda D, en ekki var mætt af hálfu gerðarþola til fyrirtökunnar. Hæsta boð við byrjun uppboðs kom frá D f.h. Tollstjóra (nú Ríkisskattstjóri), að fjárhæð 50.000,. Þá var ákveðið að uppboði á eigninni sjálfri yrði fram haldið þann 12. febrúar 2019 kl. 10:00.

Var gerðarþolum send tilkynning með ábyrgðarbréfi dags. 17. janúar 2019 þar sem fram kom að uppboði á eigninni yrði fram haldið á henni sjálfri þann 12. febrúar 2019 og að auglýsing þess efnis yrði send til birtingar í dagblaði og á vef sýslumanna þann 5. febrúar 2019. Sambærileg bréf voru send öðrum rétthöfum yfir fasteigninni. Auglýsing um framhald uppboðsins var birt þann 7. febrúar 2019 í Morgunblaðinu og á vef sýslumanna.

Þann 12. febrúar 2019 stóð þannig til að framhald uppboðs myndi fara fram á eigninni sjálfri. Fulltrúi sýslumanns kveður hins vegar hafa orðið ljóst þegar hann kom að Bíldsfelli að ekki yrði komist að eigninni vegna snjóþunga og ófærðar. Við afleggjarann að landinu hafi verið mættir R-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf lögmaður f.h. Tollstjóra (nú Ríkisskattstjóra), bróðir gerðarþola sem einnig er sameigandi hans að landinu og aðrir aðilar sem höfðu hug á að bjóða í eignina við uppboðið. Viðstöddum var tilkynnt að framhaldsuppboðinu yrði frestað með vísan til lokamálsliðar 1. mgr. 35. gr. laga um nauðungarsölu og að tilkynnt yrði um nýjan tíma fyrir framhaldsuppboð og að hann yrði auglýstur eftir venjubundnum hætti.

Þegar snjóa hafði leyst og jarðvegur farinn að þorna var gerðarþolum send tilkynning með ábyrgðarbréfi, dags. 2. maí 2019, þar sem fram kom að uppboði á eigninni yrði framhaldið á henni sjálfri þann 28. maí 2019 og auglýsing þess efnis yrði send til birtingar í dagblaði og á vef sýslumanna þann 21. maí 2019. Sambærileg bréf voru send öðrum rétthöfum yfir fasteigninni.

Auglýsing um framhald uppboðs var birt þann 22. maí 2019 í Morgunblaðinu og á vef sýslumanna.

Framhald uppboðs á eigninni fór fram að Bíldsfelli 1 þann 28. maí 2019 kl. 10:00. Fyrir hönd gerðarbeiðanda mætti R-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf lögmaður. Ekki var mætt fyrir hönd gerðarþola, en bróðir gerðarþola mun hafa mætt og tjáð fulltrúa sýslumanns að hann teldi vafa leika á lögmæti uppboðsins vegna framangreindrar kvaðar. Var allt að einu ákveðið að uppboðinu yrði fram haldið að kröfu gerðarbeiðanda og samþykkisfrestur veittur til kl. 15:00 þann 11. júní 2019.

Sýslumaður leitaði eftir boðum í eignina og kom hæsta boð frá R-kk-þgf B-kk-þgf G-kk-þgf að fjárhæð 4.500.000 kr. og var eignin seld honum.

Málsástæður sóknaraðila

Sóknaraðilar byggja á því að ekki hafi verið heimilt að bjóða eignina upp þar sem ekki hafi mátt taka fjárnám í henni vegna skulda Ö-kk-ef. Vísa sóknaraðilar til framangreindrar kvaðar um þetta.

Sóknaraðilar vísa til 50. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, þar sem kveðið sé á um að fjárnám verði ekki gert í eign, sem gefin hefur verið gerðarþola með fyrirmælum um að hún verði undanþegin aðför, ef honum er jafnframt óheimilt að ráðstafa henni, enda hafi gjafagerningi með slíkum skilmálum verið þinglýst.

Sóknaraðilar kveða að ljóst sé að það hafi verið vilji afsalsútgefanda, föður sóknaraðila, að hún yrði undanþegin aðför í skilningi 50. gr. laga nr. 90/1989, enda segi þar berum orðum að ekki megi veðsetja eignina fyrir skuldum þannig að utanaðkomandi gætu náð eignarhaldi á nokkrum hluta eignarinnar. Þá hafi verið um gjafagerning að ræða þannig að uppfyllt séu ákvæði 50. gr. laga nr. 90/1989.

Sóknaraðilar kveða að ljóst sé að eignin geti ekki verið andlag fjárnáms í upphafi og því beri að ógilda nauðungarsöluna sem byggð sé á fjárnámsgerðinni. Sóknaraðilar lýsa því að þótt ekki standi berum orðum að eignin skuli undanþegin aðför sé ljóst að tilgangur kvaðarinnar sé að uppfylla skilyrði 50. gr. laga nr. 90/1989. Sé aðilum sett ströng skilyrði um það hverjir megi vera eigendur jarðarinnar og með öllu óheimilt að veðsetja eða ráðstafa eigninni nema með ströngum skilyrðum kvaðarinnar. Því verði að túlka 50. gr. laga nr. 90/1989 rúmt í þessu tilfelli og líta eigi til tilgangs og markmiðs ákvæðisins. Verði ekki fallist á kröfuna um ógildingu uppboðsins sé ljóst að um mjög flókið eignarhald sé að ræða þar sem eignin sé í sameign og hendur aðila bundnar um það hvernig þeir ráðstafi henni. Sé með öllu óeðlilegt að eignin hafi getað orðið andlag fjárnáms og seld á uppboði enda hefði kvöðin átt að koma í veg fyrir það.

Sóknaraðilar byggja jafnframt á því að framkvæmd uppboðsins hafi ekki verið í samræmi við reglur laga um nauðungarsölur. Fyrirhugað og boðað uppboð hefði átt að fara fram á landareigninni 12. febrúar sl. og hafi sóknaraðilar mætt þar ásamt sýslumanni en að sýslumaður hafi talið sig ekki getað framkvæmt uppboðið og því frestað því. Sóknaraðilar telja að það hafi verið óþarfi og telja að of langur tími hafi liðið frá því uppboðið átti að fara fram þar til það hafi verið haldið þann 28. maí sl. Telja sóknaraðilar að ljóst sé að byrjun uppboðs hafi farið fram þann 17. janúar 2019 og sé því uppboðið sem fram hafi farið þann 28. janúar [sic.), framhaldsuppboð, langt frá því að vera innan löglegra eða eðlilegra marka og verði því að ógilda gerðina.

Þá vísa sóknaraðilar til laga um aðför, laga um nauðungarsölur og meginreglna laga um erfðir og eignarrétt.

Málsástæður varnaraðila

Varnaraðili byggir á því að sú kvöð sem hvíli á jörðinni uppfylli ekki skilyrði 50. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og hún geti því ekki verið undanþegin fjárnámi. Varnaraðili kveður að samkvæmt 50. gr. laganna þurfi eign, sem gefin hefur verið gerðarþola, fortakslaust að vera háð þeim skilmála að gerðarþoli megi ekki ráðstafa eigninni og þá verði einnig að taka fram að eignin sé undanþegin fjárnámi. Bann við fjárnámi geti því aðeins orðið bindandi ef skilmálar í kvöðinni útiloka að gerðarþoli geti ráðstafað gjöfinni sjálfur. Engin slík fyrirmæli sé að finna í kvöðinni heldur sé þvert á móti mælt fyrir um að eigninni megi ráðstafa til tiltekins hóps manna. Þá hafi eignarhlutar í jörðinni gengið kaupum og sölum milli sóknaraðila og bræðra þeirra og sé því ljóst að kvöðin uppfylli ekki skilyrði umræddrar 50. gr. laga nr. 90/1989.

Varnaraðili kveður að sóknaraðili haldi því fram að þrátt fyrir að það hafi ekki komið fram með berum orðum að eignin skuli undanþegin aðför þá hafi tilgangurinn verið að reyna að uppfylla skilyrði 50. gr. laga nr. 90/1989. Bendir varnaraðili í því samhengi á að í athugasemdum með 50. gr. laganna segi að fram verði að koma skýr fyrirmæli í gjafagerningi um að eignin sé undanþegin aðför. Slík fyrirmæli sé ekki að finna í kvöðinni. Einnig telur varnaraðili rétt að benda á að afsalsgjafi hafi notið aðstoðar lögmanns við gerð afsalsins og kvaðarinnar.

Þá byggir varnaraðili á því að sóknaraðili, Ö-kk-nf S-kk-nf, (gerðarþoli) hafi sjálfur mætt við aðfarargerðina 24. apríl 2018 hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu og hafi boðið eignina til fjárnáms. Gerðaþola hafi því verið ljóst að eignin hafi ekki verið undanþegin aðför, enda hafi hann ekki gert neinar athugasemdir við aðfarargerðina. Þá hafi gerðarþoli ekki óskað eftir endurupptöku á gerðinni eða krafist úrlausnar héraðsdóms um ágreining á aðfarargerðinni.

Varnaraðili mótmælir einnig málsástæðu sóknaraðila um að framkvæmd uppboðsins hafi ekki verið í samræmi við reglur laga um nauðungarsölu. Framhald uppboðsins hafi farið fram í samræmi við lög nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Í því samhengi bendir varnaraðili á að fulltrúi sýslumanns hafi frestað framhaldi uppboðs 12. febrúar vegna ófærðar, sem hafi verið í samræmi við 2. málslið 1. mgr. 35. gr. laga um nauðungarsölu. Í kjölfarið hafi framhald uppboðs verið framkvæmt af fulltrúa sýslumanns 28. maí eða innan 4 vikna frá því að honum hafi verið kunnugt um að fært væri að eigninni.

Niðurstaða

Í máli þessu freista sóknaraðilar þess að fá fellda úr gildi nauðungarsölu sem fram fór í umrætt sinn á þeirri eign sem að ofan greinir. Er annars vegar á því byggt að eignin hafi verið undanþegin fjárnámi og hún ekki getað verið andlag nauðungarsölu, vegna þeirrar kvaðar sem á henni hvílir og áður er lýst, en hins vegar er á því byggt að sýslumaður hafi ekki staðið réttilega að framkvæmd uppboðsins.

Að því er varðar fyrri málsástæðu sóknaraðila er byggt á fyrrnefndri kvöð, sem og 50. gr. laga um aðför nr. 90/1989, en í 1. mgr. 50. gr. laganna segir að „Fjárnám verður ekki gert í eign, sem gefin hefur verið gerðarþola með fyrirmælum um að hún verði undanþegin aðför, ef honum er jafnframt óheimilt að ráðstafa henni, enda hafi gjafagerningi með slíkum skilmála verið þinglýst, ef réttarvernd er því háð í viðkomandi tilviki. Hið sama á við um arð af slíkri eign, ef skemmri tími en einn mánuður er liðinn frá því hann varð gjaldkræfur.“

Um er að ræða undantekningu frá þeirri meginreglu að allar eignir manna standi til fullnustu þeirra fjárskuldbindinga sem á þeim hvíla. Verður slík undantekningarregla ekki skýrð neins konar rýmkandi lögskýringu og er rétt að beita varfærni við túlkun hennar að þessu leyti.

Í afsali því sem sóknaraðilar byggja á kemur ekki fram berum orðum að um sé að ræða gjafagerning, en það er skilyrði þess að 50. gr. laga nr. 90/1989, þ.e. að viðkomandi eign hafi verið gefin. Í afsalinu koma heldur ekki fram nein fyrirmæli um að viðkomandi eign sé eða skuli vera undanþegin aðför, heldur segir þar aðeins að eigendur megi ekki veðsetja eignina fyrir skuldum, en þetta þarf ekki endilega að merkja eitt og hið sama. Fyrir liggur að ekki er um það að ræða að eignin hafi verið veðsett, en veðsetning gerist með samningi veðhafa og veðsala, en þvert á móti verður ekki betur séð en að eignin hafi verið tekin fjárnámi og hún síðar seld nauðungarsölu gegn vilja eigandans.

Það er álit dómsins að framangreind kvöð sem á eigninni hvílir hafi því ekki getað komið í veg fyrir að gert yrði fjárnám í eigninni og hún síðar seld nauðungarsölu, en eins og áður er lýst verður undantekningarregla 1. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1989 ekki skýrð með neins konar rýmkandi skýringu. Verður því að hafna þessari málsástæðu sóknaraðila.

Hin málsástæða sóknaraðila er, eins og áður greinir, sú að of langur tími hafi liðið frá byrjun uppboðs þann 17. janúar 2019 og þangað til framhaldsuppboð fór fram þann 28. maí 2019. Ekki er af hálfu sóknaraðila vísað til lagaákvæða í þessu sambandi, en ætla verður að horft sé til 1. mgr. 35. laga nr. 90/1991. Í umræddu ákvæði segir að uppboði verði ekki frestað umfram 4 vikur, nema óviðráðanleg atvik komi í veg fyrir framkvæmd þess. Í athugasemdum sýslumanns kemur fram að þá er til stóð að halda framhald uppboðsins þann 12. febrúar 2019 hafi snjóþungi verið mikill og ófært að eigninni. Eftir það hafi verið mikil bleyta og drulla á svæðinu og því ófært að spildunni vegna þess. Eftir að jarðvegur hafi tekið að þorna svo að unnt væri að komast að eigninni á venjulegum bílum hafi verið boðað til framhaldsuppboðs. Af hálfu sóknaraðila hefur þessu ekki verið hnekkt og ekkert liggur fyrir um hve langur tími leið frá því að fært var að eigninni uns framhaldsuppboðið fór fram. Verður því jafnframt að hafna þessari málsástæðu sóknaraðila.

Með vísun til ofangreinds verður því að hafna kröfum sóknaraðila í málinu.

Af hálfu varnaraðila hefur ekki verið krafist málskostnaðar.

S-kk-nf G. G-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð :

Kröfum sóknaraðila, J-kk-ef S-kk-ef, G-kk-ef S-kk-ef, S-kk-ef Ó-kk-ef S-kk-ef og Ö-kk-ef S-kk-ef, er hafnað.

S-kk-nf G. G-kk-nf