E-2142/2022

I.

Mál þetta, sem höfðað var með stefnu birtri 5. maí 2022, var dómtekið 7. desember 2022. Stefnendur eru M-kvk-nf T-kvk-nf, M-kk-nf G-kk-nf T-kk-nf og O-kvk-nf S-kvk-nf T-kvk-nf en stefnda er S-kvk-nf H-kvk-nf.

Stefnendur gera svohljóðandi dómkröfur: Í fyrsta lagi að viðurkenndur verði með dómi beinn eignarréttur stefnenda að 4,5 hektara landspildu úr landi Fjósa, Mýr-dalshreppi, sem er smáspilda suður við Dyrhólaós, sem takmarkast að vestan frá markinu milli Kaldrananess (nú Óslands) og Fjósa fram að læknum að austan, sem rennur ofan úr mýri í ósinn, upp í mark að norðan og ber landnúmerið L163017 og fastanúmerið F2187902. Stefnendur gera í öðru lagi þá dómkröfu, verði fallist á fyrri dómkröfu, að viðurkennt verði með dómi að mörk landspildunnar afmarkist samkvæmt eftirfarandi hnitapunktum:

Nr. X - hnit Y - hnit

101 493839.9919 325000.8665

102 493851.1541 325220.8060

103 494034.1922 325222.2848

104 494029.5091 325125.6390

105 494009.9839 325118.7313

106 494014.5695 325089.5874

107 494026.8562 325077.9030

108 494015.1322 325038.8021

Þá krefjast stefnendur greiðslu málskostnaðar.

Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnenda, auk greiðslu málskostnaðar sameiginlega úr hendi stefnenda.

II.

Í máli þessu er deilt um eignarrétt stefnenda að 4,5 hektara landspildu sem liggur að mörkum Neðri- Dals til norðurs, Kaldrananess til vesturs (nú lóð Óslands) og Stóra- Dals til austurs.

Forsaga málsins er sú að móðir stefnenda, G-kvk-nf S-kvk-nf, fékk á árinu 1963 í arf umrædda landspildu samkvæmt erfðaskrá S-kk-ef R-kk-ef, eiganda jarðarinnar Fjósa í Mýrdalshreppi, en hann lést hinn 9. mars 1962. Erfingjar S-kk-ef gáfu af því tilefni út skiptayfirlýsingu hinn 30. ágúst 1963, sem var þinglýst 29. maí 1965 samkvæmt fas teigna bók Fjósa, en þar er landspildunni lýst svo:

Smáspilda suður við Dyrhólaós, sem takmarkast að vestan frá markinu milli Kaldrananess og Fjósa fram að læknum að austan, sem rennur ofan úr mýri í ósinn, upp í mark að norðan.

Stefnendur, sem eru börn G-kvk-ef S-kvk-ef, fengu landspilduna í arf við andlát móður sinnar með skiptayfirlýsingu 27. apríl 2020.

Á árunum 2017– 2018 ákváðu stefnendur að fá landspilduna nákvæmlega hnitasetta. Var spildan í kjölfarið skilgreind og mæld af skipulags- og byggingarfulltrúa sem síðan sendi eigendum aðliggjandi jarða bréf hinn 21. febrúar 2018 með yfirskriftinni „Kynning vegna landamerkja Fjós 163017“. Bréfinu fylgdi lóðarblað og var veittur frestur til að gera athugasemdir við landamerkin. Landeigendur aðliggjandi jarða, þ. e. Óslands og Stóra- Dals, hafa lýst því yfir með undirritun sinni á lóðarblað fyrir Fjós að þeir séu samþykkir mörkum spildunnar eins og hún hefur verið dregin á uppdrætti. Stefnda mótmælti á hinn bóginn eignarhaldi stefnenda á landspildunni og taldi jafnframt að hún hefði fylgt jörðinni Neðri- Dal sem stefnda hafði keypt á árinu 2001 með kaupsamningi, dags. 28. september 2001.

Í sameiginlegu landamerkjabréfi Dalajarða, þ. e. jarðanna Breiðuhlíðar, Stóra-

Dals, Neðri- Dals, Fjósa og Kaldrananess, sem er frá 2. júní 1883 og var lesið á manntals-þingi í Loftsalahelli 30. júní 1890 og ritað í landamerkjabók Skaftafellssýslu er m. a. lýst sameiginlegu og óskiptu engjalandi jarðanna fimm. Í landamerkjabréfinu er getið um „slægju mörk“ jarðanna eða „slægju skákir“ en þar segir m. a. svo í umfjöllun um slægju mörk:

[...] Fyrir vestan Brandslæk er dýja rás, nefnd Dal garðs rás, sem aðgreinir (frá Brekkna slægjum) fyrst Skír teig, þá Dalgarð og syðst Sprengir, enn athugandi er, tjeð rás hefur fyrir miðjum Dalgarði breytt stefnu sinni, þar hún rennur vestur í Kýrkeldu; ræður því að eins hennar forni farvegur marki fyrir syðri hluta Dalgarðs og Sprengir öllum suður að ÓS. [...]

Næstu rituðu heimildir um landskipti Dalajarða er að finna í landskiptagerð sem fram fór á Kaldrananesi í Hvammshreppi hinn 8. júlí 1958 og var færð í landskiptabók sýslumanns. Fóru fram landskipti á þann hátt að heimalandi Kaldrananess var skipt og afmarkað úr sameiginlegu heimalandi Dalajarða. Mættir til landskiptanna voru E-kk-nf S-kk-nf, eigandi og ábúandi Kaldrananess, J-kk-nf Þ-kk-nf, Norður- Vík, eigandi Stóra- Dals, M-kk-nf Þ-kk-nf, eigandi og ábúandi Neðra- Dals, S-kk-nf R-kk-nf, eigandi og ábúandi Fjósa, og sömuleiðis var mætt fyrir eigendur Breiðuhlíðar. Við skiptin var farið eftir ljósmynd úr lofti (sem hefur ekki fundist). Í landskiptagerðinni sem undirrituð var af öllum viðstöddum segir m. a. svo:

Við þessi skipti afsalar Kaldrananes tveim blettum sem sú jörð hefur notað austan við Brandslæk. Svo nefnt Stakkatún fellur undir óskipt land, en svo nefnd Fjósaskák gengur undir Fjósin.

Skömmu eftir gerð landskiptagerðarinnar 1958 birtist svofelld auglýsing í

Tímanum hinn 18. nóvember 1958:

Jörðin Fjós í Mýrdal er til sölu og ábúðar á næsta vori. Tún að mestu véltækt og got tengi við Dyrhólaós. Jörðin er sæmilega hýst, vatnsleiðsla í fjós og íbúðarhús, súgþurrkun í hlöðu, akfært heim í hlað. Rafstöð (4 kw) til ljósa og hitunar. –

Upplýsingar í síma 23365 og hjá eiganda, S-kk-þgf R-kk-þgf Fjósum.

Á árinu 1960 seldi S-kk-nf R-kk-nf, eigandi jarðarinnar Fjósa, Hvammshreppi jörðina, sbr. kaupsamning, dags. 1. maí 1960, og afsal þann sama dag sem þinglýst var hinn 28. maí 1960 (þinglýsingarnúmer 3958). Seljandi jarðarinnar, S-kk-nf, skuldbatt sig til að selja jörðina Fjós í Mýrdal ásamt rafstöð með öllum húsum og görðum, gögnum og gæðum. Síðan segir svo í kaupsamningnum:

Undanskilið er smálandspilda suður við Dyrhólaós, sem takmarkast að vestan frá markinu milli Kaldrananess og Fjósa fram að læknum að austan, sem rennur ofan úr mýri í ósinn, upp í mark að norðan.

Næsta landskiptagerð var gerð hinn 16. maí 1968 og þá var engjalandi Dalajarðanna skipt milli jarðanna en þar segir svo:

Engjunum var skift í 5 hluta í hlutfalli við jarðamat 1861 og með tilliti til landgæða. Vestast ráða hreppamörk þá kemur land Kaldrananess að skurði austan Brandlæks og úr enda hans í mark niðurundir ós. Þá Neðridalur austur að línu úr skurðsenda á norðurmörkum engjanna og í Taglalæk. Þá Stóridalur með 1/3 af þeirri línu sem eftir er af norðurmörkunum í lækjakerfi í Engjalæk og þar sett mark. Þá Breiðahlíð með jafna breidd og Stóridalur að norðan og í mark við Rauðalæk. Síðast Fjós að austurmörkum engjanna og er sú skák jöfn Breiðuhlíð og Stóradal að norðan.

Þann 14. ágúst 1977 var hlut Neðri- Dals úr óskiptu heimalandi Dalajarðanna svo skipt samkvæmt landskiptagerð sem dagsett er þann dag. Ekki var þar minnst á Engjalandið eða Fjósaskák, en í henni segir m. a. svo:

Fyrir fundinum lá að skipta hluta Neðra- Dals úr sameiginlegu óskiptu heimlandi Dalajarða, eins og það er merkt á loftmynd, sem lögð var til grundvallar landaskiptum á Kaldrananesi 8. júlí 1958. Eftir viðræður við aðila og athugun á landinu voru skiptin ákveðin þannig: Land Neðra- Dals lyggur að landi Kaldrananess, frá vörðu sem hlaðin er neðan við lítinn gilskorning, þaðan gengur bein lína í „vörðu, sem hlaðin er upp undir Búrfelli í takmörkun heimalandsins“ samanber landskiptagjörð 8. júlí 1958. Frá síðustu vörðunni að Brandslæk í beinni stefnu á tótt búðarhússins að Fjósum. Þá ræður Brandslækur að þverskurði neðan skurðarspildna frá Neðra- Dal, síðan þverskurðurinn að beygju og þaðan bein lína að fyrstnefndu vörðunni.

Á árinu 1990 gaf E-kk-nf Þ-kk-nf, héraðsráðunautur, út sérstakt mælibréf, dags. 2. nóvember 1990, með yfirskriftinni: „Mæling á Engjaskák úr landi jarðarinnar Fjós í Mýrdalshreppi, Vestur Skaftafellssýslu“. Mælibréfinu var þinglýst í fas teigna bók Fjósa hinn 30. nóvember 1990. Í mælibréfinu er landspildan kölluð „Engjaskák, sem liggur suður við Dyrhólaós og takmarkast af Kaldrananess engjum að vestan“. Í mælibréfinu er því lýst hvernig S-kk-nf R-kk-nf, fyrrum bóndi og eigandi jarðarinnar „Fjós í Hvammshreppi í Vestur- Skaftafellssýslu (nú Mýrdalshreppur)“, ráðstafaði landspildunni til systurdóttur sinnar, G-kvk-ef S-kvk-ef. Tilgreinir hann að landspildan hafi verið þekkt undir nafninu „Engjaskák“ eins og kemur fram í mælibréfinu. Síðan segir E-kk-nf í mælibréfi sínu:

Ég undirritaður hefi að beiðni G-kvk-ef S-kvk-ef mælt fyrrnefnda Engjaskák, sem var slægjuland frá Fjósum og tilheyrði þeirri jörð áður en landsskipti fóru fram á Dalajörðum. Við landskiptin var hinsvegar skipulagi landsins breytt. Með mér var E-kk-nf S-kk-nf bóndi á Kaldrananesi, sagði til um vesturmörk og kennileitið Engjalæk, að norðan hafði G-kvk-nf S-kvk-nf sett niður járnhæla. Byggist mælingin á þessum forsendum, en sjálfur veit ég ekki um kennileyti eða takmörk landsins. Stærð þessa lands mældist mér vera 4,48 hektarar.

Er það óumdeilt á milli málsaðila að með skírskotun í mælibréfinu til fyrri landskipta Dalajarðanna sé átt við landskiptin 1968. Þá liggur fyrir að umræddur E-kk-nf S-kk-nf, bóndi á Kaldrananesi, var viðstaddur fyrri landskiptagerðir, 1958, 1968 og 1977.

Hinn 1. júní 2001 seldi Mýrdalshreppur jörðina Fjós. Í kaupsamningi kemur fram að landamerki jarðarinnar séu samkvæmt sameiginlegri landamerkjaskrá fyrir Dalajarðir, þ. e. Breiðuhlíð, Stóra- Dal, Neðri- Dal, Fjós og Kaldrananes, dags. 2. júní 1883. Í kaupsamningnum segir einnig svo:

Þá vísast til landskipta á Kaldrananesi frá 8. júlí 1958, á engjalandi jarðanna frá 16. maí 1968 og á Neðra- Dal frá 14. ágúst 1977. Að öðru leyti hefur sameiginlegu landi jarðanna ekki verið skipt.

Stefnda keypti jörðina Neðri- Dal árið 2001. Samkvæmt kaupsamningnum lá m. a. við gerð hans fyrir landskiptagjörð, dags. 19. júní 1979, en að öðru leyti er ekki minnst á fyrri landskiptagerðir. Ekkert var minnst á engjaland jarðarinnar í kaupsamningnum.

Í örnefnaskrá fyrir Dalajarðir segir m. a. svo um örnefni í „engjum“

Dalajarðanna:

Landið nær suður að Dyrhólaós (1). Rauðilækur (2) kemur ofan úr Gilnamýri.

Austan við Rauðulækjarmynni er skák frá Kaldrananesi, sem aðeins er nefn Skák (3). Svo er vestan við Rauðalæk og einnig austur fyrir hann svonefnd Engjaskák (4), sem er frá Stóradal. Þá koma nafnlausar skákir frá Neðridal og síðan ein frá Breiðuhlíð. Þá næst er Fjósaskák (5), svo er Engjalækur (6), vestan við hann eru Fjósaengjar (7). Þetta allt hértalda er neðan við laut, sem liggur þvert yfir svæðið.

Hér hefur gleymzt að telja, sem gott væri að byrja á, að fyrst er Dalir (8), svæðið sem bæirnir eru í inn milli fjallanna. Eftir þeim dal rennur Brandslækur (9). Hann sameinast svo Deildará (10), og þar austar er Rauðilækurinn, sem fyrr var talinn. Þá næst Tögl (11). Þau á Kaldrananes og eru skorin sundur af Taglalæk(12).

Þegar lokið er upptalningu örnefna í engjum er lýst örnefnum í heimalöndum og afrétt og byrjað að vestan. Þegar komið er að Fjósum segir svo:

Allt svæðið frá merkjum að Hundagili heitir Fjósakambur (151). Hundagil (152) er þá næst og innan við það taka við túnin á Fjósum. Er þá fyrst Stekkatún (153). Innan við það er nafnlaust smágil. Þar innan er Lágatún (154) og innar heitir Svíri (155).

Upp af lágatúni og Svíra er í Fjósakömbum Svírahaus (156). Innan við Svíra er stykkið ofan götu nefnt Skákar (157), og þar neðar heitir Fjósaveita (158). Þessar Skákar heita Neðridals skák, Breiðu hlíðars kák, Fjósaskák, Stórdalsskák og innst Kaldrananesskák. Var hún alveg við bæinn í Fjósum. Neðan undir þeim var Lágatúnið og innar Fjósaveita, sem náði frá Hundagili og inn að Beinagili (159).

Innan við Beinagil stóð bærinn í Fjósum, fór í eyði um 1958.

III.

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur byggja á því að hinni umþrættu landspildu sem nefnd var í landskiptum á Kaldrananesi árið 1958 „Fjósaskák“ hafi verið afsalað frá Kaldrananesi til Fjósa og að eigandi og ábúandi Kaldrananess, E-kk-nf S-kk-nf, hafi staðið að þeirri ráðstöfun. Telja stefnendur að augljóslega sé um að ræða hina umþrættu landspildu og að allir landeigendur Dalajarða hafi verið því samþykkir með undirritun sinni og samþykki í landskiptabók sýslumanns, þ. m. t. eigandi og ábúandi Neðri- Dals, M-kk-nf Þ-kk-nf, sem stefndu leiði rétt sinn frá. Eigandi og þáverandi ábúandi Neðri- Dals hafi þannig engar athugasemdir gert við þessa ráðstöfun. Styðji þessi landskiptagerð frá 1958 að landskikinn hafi fallið undir Fjós, jafnframt að S-kk-þgf R-kk-þgf, eiganda þeirrar jarðar, hafi verið frjálst að ráðstafa landspildunni sem hann og gerði með erfðaskrá til G-kvk-ef S-kvk-ef, eins og fram kemur í skiptayfirlýsingunni frá 30. ágúst 1963. Þetta komi heim og saman við auglýsingu sem birtist í Tímanum hinn 18. nóvember 1958, fáeinum mánuðum eftir að landspildan gekk undir jörðina Fjós og telja verði samtímaheimild um eignarhaldið.

Stefnendur telja óhugsandi að eigandi Fjósa, S-kk-nf R-kk-nf, hafi haft í hyggju að selja landspildu í óskiptri sameign, enda hafði henni verið skipt útog hún færð undir Fjósin. Megi ætla að þeir sem þá teldu sig eiga eitthvert tilkall til landspildunnar hefðu þegar í stað reist ágreining um hana við lestur auglýsingarinnar í Tímanum, en gerðu ekki, en Tíminn hafi verið útbreitt blað í sveitum landsins á þessum tíma. Öll samtímagögn eftir það styðji enda við eignarhald S-kk-ef R-kk-ef yfir landspildunni sem síðar færðist til móður stefnenda, G-kvk-ef S-kvk-ef, árið 1963, svo sem fram er komið.

Stefnendur byggja á því að sala jarðarinnar Fjósa til Hvammshrepps á árinu 1960 sé einnig samtímaheimild um eignarhald yfir spildunni og samræmist landskiptunum frá 1958. Landspildan, sem kölluð var „Fjósaskák“ í þeim landskiptum, hafi verið undanskilin sölunni. Verði að telja fyrirsvarsmann hreppsnefndar Hvammshrepps, J-kk-þf G-kk-þf, sem jafnframt var oddviti hreppsnefndar, staðkunnugan og þekkja til eignarhalds Dalajarða. Útilokað sé annað en að oddviti hreppsins hafi haft fulla vitneskju um eignaráð S-kk-ef yfir landspildunni, enda sérstaklega skráð í fas teigna bók sýslumanns. Eignaráð S-kk-ef R-kk-ef, bónda að Fjósum, yfir landspildunni voru því óumdeild á þessum tíma.

Stefnendur taka fram að í landskiptagerðinni frá 1958 sé spildan kölluð „Fjósaskák“, en síðar var hún kölluð „Engjaskák“. Hvert svo sem viðurnefni hennar hafi verið hafi við þinglýsingu afsalsins til Hvammshrepps árið 1960 verið færð inn eftirfarandi athugasemd með afsalinu í „[F]as teigna bók“ Fjósa:

„x) Undanskilið landspilda við Dyrhólaós“.

Þinglýstar heimildir og landskiptagerðir á þessum tíma beri það því glöggt með sér að landspildan hafi tilheyrt jörðinni Fjós, í eigu S-kk-ef R-kk-ef, og haldist áfram í hans eigu við sölu jarðarinnar til Hvammshrepps á árinu 1960. Stefnendur benda á að eftir þetta hafi verið gerðar tvær landskiptagerðir, sú fyrri hinn 16. maí 1968 en hin síðari hinn 14. ágúst 1977. Eðli málsins samkvæmt hafi þar hvergi verið getið um „Fjósaskák“, enda hafði þeirri landspildu verið skipt út úr óskipta landinu í landskiptunum 1958 og því þarflaust að tiltaka hana í hinum seinni landskiptagerðum. Engin frekari landskipti hafa átt sér stað eftir þetta svo vitað sé.

Stefnendur taka fram að umræddur landskiki hafi ekki verið í óskiptri sameign Dalajarða, en eins og fram komi í mælibréfi hafi verið um að ræða slægjuland frá Fjósum sem hafi tilheyrt þeirri jörð áður en landskipti fóru fram á Dalajörðum á árinu 1968. Megi af því ráða að E-kk-nf Þ-kk-nf, héraðsráðunautur, hafi haft landskiptagjörðina frá 1958 til hliðsjónar. E-kk-nf S-kk-nf, bóndi á Kaldrananesi, hafi verið héraðsráðunautnum til ráðgjafar. E-kk-nf S-kk-nf hafi jafnframt tekið þátt í öllum þremur landskiptagerðunum, 1958, 1968 og 1977, og þekkt eignarhald Dalajarðanna því í þaula. E-kk-nf S-kk-nf hafði jafnframt staðið fyrir þeirri ráðstöfun að afsala „Fjósa skákinni“ til F-kk-ef frá Kaldrananesi með landskiptagerðinni 1958. Varla verði önnur ályktun dregin en að umræddur E-kk-nf, sem var með í för við mælinguna, hafi ekki séð ástæðu til að ljá máls á því að landspildan tilheyrði jörðinni Neðri- Dal, eða til að mynda jörðinni Kaldrananesi (í óskiptri sameign), enda tilheyrði landspildan G-kvk-þgf, móður stefnenda, og þar áður jörðinni Fjós og S-kk-þgf R-kk-þgf. Þetta lá skýrt fyrir öllum. Fjöldinn allur af skriflegum samtímaheimildum sýnir þannig fram á réttmætar eignarheimildir G-kvk-ef S-kvk-ef yfir landskikanum og þar áður eignarheimildir S-kk-ef R-kk-ef, bónda að Fjósum.

Með vísan til framangreinds byggja stefnendur á því að þeir njóti beins eignarréttar yfir landspildunni. Stefnendur vísa til þinglýstrar eignarheimildar sinnar yfir landspildunni samkvæmt skiptayfirlýsingu frá 27. apríl 2020, sem móðir þeirra hafði áður fengið í arf. Vísa stefnendur til þess er að framan greinir um eignarhaldið á landspildunni frá því að henni var skipt út úr óskiptu landi Dalajarða með landskiptagerð 1958 og færðist undir Fjós. Stefnendur byggja á því að landskiptagerð þessi, sem aldrei hafi verið vefengd, renni skýrum stoðum undir eignarheimildir jarðarinnar Fjósa (S-kk-ef R-kk-ef) fyrir landspildunni. Landskiptagerðin hafi verið færð í landskiptabók hjá sýslumanni og í samræmi við þágildandi lög nr. 46/1941 um landskipti. Er þar um að ræða hina upprunalegu eignarheimild fyrir eignatilkalli stefnenda yfir landspildunni sem hafi fullt sönnunargildi. Vísa stefnendur til 1. mgr. 14. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 þar sem segir: „Skiptagerðir eftir lögum þessum skal rita í bók, er sýslumaður löggildir, og greiðist verð bókarinnar úr ríkissjóði.“ Þá benda stefnendur á að skv. 2. mgr. 14. gr. laganna sé kveðið á um að skiptagerðum skuli þinglýsa, en ákvæðið var lögfest árið 1978, sbr. lög nr. 72/1978, í tilefni af setningu þinglýsingalaga nr. 39/1978. Það skýri hvers vegna landskiptagerðinni frá árinu 1958 var ekki þinglýst á sínum tíma. Þarfnaðist hún ekki á þeim tíma sérstakrar þinglýsingar til að hafa gildi að eignarrétti um réttmætt eignarhald. Landspildunni hafi verið skipt úr hinu óskipta engjalandi Dalajarða með lögmætum hætti á árinu 1958 og geti þar af leiðandi ekki talist hluti engjalands Neðri-

Dals á grundvelli landskiptagerðarinnar frá 1968 svo sem stefnendur haldi fram og geti því með engu móti talist hluti af kaupum stefndu á Neðri- Dal á árinu 2001.

Stefnendur taka fram að stefnda sýnist nær eingöngu reisa óljóst meint eignatilkall sitt til landspildunnar á landskiptagerðinni frá árinu 1968. Sú landskiptagerð gefi hins vegar ekki til kynna að jörðin Neðri- Dalur eigi land niður að ós. Sú landskiptagerð rými heldur ekki út fyrirliggjandi eldri og þinglýstum eignarheimildum eins og skiptayfirlýsingu erfingja S-kk-ef R-kk-ef um eignarhald móður stefnenda yfir landspildunni eða gildum landskiptagerðum sem fyrr voru gerðar, sbr. þá sem gerð var árið 1958. Telja stefnendur að ástæða þess að ekki sé getið um landspilduna í landskiptagerðinni 1968 skýrist af þeirri staðreynd að spildunni hafi þá þegar verið skipt út, árið 1958. Það hafi augljóslega verið öllum kunnugt sem tóku þátt á landskiptunum 1968 og því bæði tilgangslaust og þarflaust að geta spildunnar við þessi landskipti. Þá vekja stefnendur athygli á því að við landskiptin 1968 hafi fulltrúar allra Dalajarðanna verið mættir og að því er virðist þrír matsmenn. Stefnendur taka fram að á þessum tíma, árið 1968, hafi legið fyrir þinglýst afsal Hvammshrepps frá 1. maí 1960 á jörðina Fjós, þar sem landspildunni var lýst og hún undanþegin sölunni með þessum orðum: „Undanskilið landspilda við Dyrhólaós“.

Stefnendur árétta sérstaklega aðkomu E-kk-ef S-kk-ef, bónda, eiganda og ábúanda á Kaldrananesi, sem jafnframt var ráðgjafi við mælingu hinnar umþrættu landspildu á árinu 1990. E-kk-nf hafi komið að landskiptagerðinni frá árinu 1968 og þeirri frá 1958, þá er landspildunni var afsalað undir Fjósin. Ábúandi og landeigandi Neðri-

D-kk-ef, M-kk-nf Þ-kk-nf, hafi einnig verið viðstaddur landskiptagerðina 1958 og gert engar athugasemdir við „Fjósaskák“ sem rann undir Fjósin og þar með til S-kk-ef R-kk-ef. Það athugist einnig að landspildan „Fjósaskák“ var sögð tilheyra Kaldrananesi í landskiptunum 1958 (E-kk-þgf S-kk-þgf), Neðri- Dal óviðkomandi. E-kk-nf S-kk-nf hafi einnig verið viðstaddur landskiptagerð fyrir Neðri- Dal sem fram fór 14. ágúst 1977 ásamt öðrum landeigendum Dalajarða. Í þeirri landskiptagerð hafi hvergi verið getið um að í framhaldi af jörðinni Neðri- Dal, niður að ós, væri landspilda sem Dalajarðirnar kynnu að eiga tilkall til, enda mætti ljóst vera að enginn viðstaddra hafi litið svo á, þaðan af síður að þar væri að finna landspildu í eigu Neðri- Dals, enda lágu fyrir ótvíræðar og þinglýstar heimildir fyrir hinu gagnstæða, þ. e. a. s. eignarhaldi G-kvk-ef S-kvk-ef. Viðvera E-kk-ef S-kk-ef, eiganda Kaldrananess, við alla þessa gerninga sé óræk vitneskja og sönnun þess að hinni umþrættu landspildu hafði verið ráðstafað til jarðarinnar Fjósa, að hún tilheyrði S-kk-þgf R-kk-þgf og færðist þaðan til G-kvk-ef S-kvk-ef, móður stefnenda.

Stefnendur telja fullyrðingar stefndu rangar um að sameiginlegu landi jarðanna, sem lýst er í landamerkjabréfinu, hafi ekki verið skipt nema með skiptagerðunum frá 1958, 1968 og 1977

,

enda vísi landskiptagerðin frá 1958 til hins gagnstæða. Stefnendur benda einnig á að við landskipti á Neðri- Dal, í Hvammshreppi hinn 14. ágúst 1977, þar sem fyrir lá á fundinum að skipta hluta Neðri- Dals úr sameiginlegu óskiptu heimalandi Dalajarða, hafi legið til grundvallar sama loftmynd og lögð var til grundvallar framangreindum landskiptum á Kaldrananesi 8. júlí 1958. Fundarmönnum gat því vart dulist við landskiptin á Neðri- Dal á árinu 1977 að umrædd „Fjósaskák“ hafði fallið undir Fjósin nær tveimur áratugum áður og engar athugasemdir færðar til bókar. Sýnist augljóst að landskiptagerðin frá 1958 var höfð til hliðsjónar við þessi landskipti Neðri- Dals, enda margítrekað vísað til hennar í landskiptagerðinni. Í kaupsamningi stefndu frá árinu 2001 er, eins og áður segir, sérstaklega vísað til landskiptagerðarinnar frá árinu 1977 sem var þinglýst 1979.

Stefnendur byggja einnig á, auk alls framangreinds, að stefnda hafi beinlínis í verki samþykkt eignarhald stefnenda á hinni umþrættu landspildu. Það gerði stefnda þegar hún áritaði lóðablað fyrir Ósland um merki milli jarðarinnar Neðri- Dals og Óslands. Áritun stefndu var skuldbindandi fyrir hana og gerð án fyrirvara eða athugasemda hinn 24. mars 2021.

Stefnendur byggja einnig á, ef svo ólíklega vildi til að ekki yrði fallist á þá málsástæðu stefnenda að landspildan hefði fallið undir jörðina Fjós í landskiptunum 1958, sem hún þó sannarlega gerði, að þeir fari með eignarrétt spildunnar á grundvelli hefðar og óslitins eignarhalds allar götur frá árinu 1963 er móðir þeirra fékk spilduna í arf. Byggja þau þessa málsástæðu sína á lögum nr. 46/1905 um hefð, en skv. 2. gr. laganna er skilyrði hefðar yfir fasteign óslitið eignarhald í 20 ár. Því skilyrði er fullnægt og hefðin því fullnuð í lifanda lífi móður stefnenda. Fullnuð hefð skapar þannig eignarrétt yfir hlut þeim er í eignarhaldi var, skv. 6. gr. laganna, og þarf hefðandi ekki að styðjast við aðra eignarheimild. Stefnendur vísa í þessu sambandi til þinglýstrar eignarheimildar móður þeirra frá árinu 1963 og þeirra venjubundnu eignaráða sem henni hafa fylgt og færst hafa til stefnenda sem tekið hafa við öllum réttindum og skyldum sem landspildunni fylgja.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefndu Stefnda vísar til landamerkjabréfs fyrir jarðirnar frá 2. júní 1883, þar sem fram kemur að land jarðanna væri óskipt, bæði heimaland og engjaland. Þar sem allt land jarðanna var óskipt sé ljóst að eigandi hverrar jarðar gat ekki ráðstafað tilteknum afmörkuðum hluta hins óskipta lands nema með samþykki allra eigenda í samræmi við reglur um sérstaka sameign, nema að undangengnum landskiptum samkvæmt þeim reglum sem um þau gilda.

Stefnda byggir á því að landskiptagerðin frá árinu 1958 fjalli aðeins um skiptingu á hlut Kaldrananess í óskiptu heimalandi jarðanna en skipting á engjalandi þeirra hafi þar ekki verið til umfjöllunar. Í landskiptagerðinni sé því lýst hvernig heimaland Kaldrana-ness afmarkist og það hafi allir viðstaddir staðfest. Í landskiptagerðinni segir jafnframt: „Við þessi skipti afsalar Kaldrananes tveim blettum sem sú jörð hefur notað austan við Brandslæk. Svo nefnt Stakkatún fellur undir óskipt land, en svo nefnd Fjósaskák gengur undir Fjósin.“ Telur stefnda að fullyrðing stefnenda um að með þessu hafi hinni umþrættu spildu verið skipt úr óskiptu landi jarðanna standist ekki.

Byggir stefnda þá skoðun sína í fyrsta lagi á því að í landskiptagerðinni segi að Kaldrananes afsali tveimur blettum. Þar sem um hafi verið að ræða hluta af óskiptu landi jarðanna hafi Kaldrananes, eða eigandi Kaldrananess, eðli máls samkvæmt ekki getað afsalað tilteknum afmörkuðum blettum, enda átti hann ekki neina tiltekna afmarkaða bletti heldur einungis tiltekið hlutfall af öllu óskiptu landi jarðanna. Eigandi Kaldrananess hafi því enga heimild haft til að afsala neinu öðru en eignarhlut sínum í hinu óskipta landi. Hér sé líklegra að orðið afsala hafi verið notað í óeiginlegri merkingu í tengslum við nýtingu eiganda Kaldrananess á umræddum blettum.

Í öðru lagi segir að um sé að ræða tvo bletti sem Kaldrananes hafi notað. Það sé alþekkt þegar óskipt land eigi í hlut að sameigendur komi sér upp samkomulagi um nýtingu hins óskipta lands þannig að tiltekinn eigandi nýti tiltekin svæði og annar önnur. Slíkt fyrirkomulag um nýtingu óskipts lands breyti hinum undirliggjandi eignarrétti hins vegar ekki. Landið er áfram óskipt þrátt fyrir það. Hér verði að hafa í huga að fram til 1958 hafi allt land jarðanna verið óumdeilanlega óskipt, bæði heimaland og engjaland. Framangreint orðalag landskiptagerðarinnar um þessa tvo bletti sem Kaldrananes hafði notað beri þannig með sér að nýting á þessum blettum hafi breyst eftir landskiptin þannig að allir mættu nýta svonefnt Stakkatún og Fjós mætti nýta svonefnda Fjósaskák, en ekki að beinn eignarréttur á þeim hafi breyst. Það sjáist ekki síst á því að þar segir að Stakkatún falli undir óskipt land. Þar sem allt land jarðanna hafi verið óskipt á þessum tíma hafi engin ástæða verið til að taka fram að Stakkatún yrði óskipt eftir landskiptin, nema ef um væri að ræða einhvers konar nýtingarrétt, þar sem fyrra fyrirkomulag hafi þá væntanlega verið þannig að Kaldrananes nýtti Stakkatún en ekki eigendur hinna jarðanna. Með því að Kaldrananes fékk eftir landskiptagerðina 1958 skipt út heimalandi hætti Kaldrananes að nýta hið óskipta heimaland, þ. á m. Stakkatún. Engin ástæða sé því til að líta svo á að með þessu hafi svonefndri Fjósaskák verið skipt út úr sameiginlegu landi jarðanna í þágu Fjósa, heldur bendi þvert á móti allt til þess að aðeins hafi verið átt við að Fjós gætu eftir landskiptin nýtt þá spildu sem var áfram í óskiptri sameign jarðanna.

Í þriðja lagi sé ekki að finna neina skýra afmörkun í landskiptagerðinni 1958 á þeirri spildu sem þar er nefnd Fjósaskák. Því sé alls óljóst hvort þar sé yfir höfuð verið að fjalla um þá spildu sem hér sé deilt um. Aðeins komi fram að um sé að ræða blett austan við Brandslæk, en enga frekari afmörkun sé þar að finna. Brandslækur á upptök sín á Lágheiði, heiðinni norðan heimalands Dala torfunnar, og af heiðinni rennur Brands-lækur niður á láglendi í gegnum heimalandið, undir hringveginn í gegnum ræsi, og þaðan áfram suður um engjaland jarðanna og í Dyrhólaós, u. þ. b. 5 km leið í beinni loftlínu. Það að því sé lýst að svonefnd Fjósaskák sé austan við Brandslæk getur því þýtt að hún sé hvar sem er á öllu þessu svæði.

Stefnda bendir á að þegar landskiptagerðin frá 1958 sé skoðuð nánar sé í raun nærtækast að ætla að umrædd spilda eða skák hafi verið í heimalandi jarðanna en ekki engjalandinu. Í fyrsta lagi segi í landskiptagerðinni að Brandslækur ráði austurmerkjum heimalands Kaldrananess að miklu leyti. Því sé eðlilegt að í landskiptagerðinni sé fjallað um spildur austan Brandslækjar í heimalandi jarðanna sem Kaldrananes hafi áður haft til afnota. Þetta styðji við þá túlkun að með svonefndri Fjósaskák hafi verið átt við spildu austan Brandslækjar í heimalandi jarðanna og því hvergi nálægt því svæði sem til umfjöllunar sé í máli þessu. Þetta fái jafnframt sterka stoð í örnefnaskrá fyrir Dalajarðir þar sem segi frá svonefndum Skákum í heimalandi jarðanna. Þar segi: „Þessir Skákar heita Neðridals skák, Breiðu hlíðars kák, Fjósaskák, Stóradalsskák og innst var Kaldrana-nesskák. Var hún alveg við bæinn í Fjósum.“ Þar segir einnig frá Stekkatúni og þess getið að það sé eitt af túnunum við bæinn á Fjósum, í heimalandi jarðanna. Þar sé væntanlega um að ræða sama tún og nefnt sé Stakkatún í landskiptagerðinni 1958, sem sýni að báðar spildurnar sem þar er fjallað um séu í heimalandi jarðanna. Í öðru lagi segi berum orðum í upphafsorðum landskiptagerðarinnar að aðeins sé verið að skipta heimalandi Kaldrananess úr sameiginlegu heimalandi Dalajarða. Það bendi ótvírætt til þess að ekki hafi verið fjallað neitt um engjaland jarðanna, enda kom engjalandið allt til skipta árið 1968, sbr. nánar síðar. Hafi stefnendur því ekki sýnt fram á að með þessum ummælum í landskiptagerðinni 1958 hafi verið átt við þá spildu sem til umfjöllunar sé í máli þessu, en sönnunarbyrði um það hvíli á stefnendum.

Stefnda telur að auglýsing í tímariti hafi enga eignarréttarlega þýðingu, auk þess sem jörðinni hafi sjálfsagt fylgt nýtingarréttur að engi við Dyrhólaós í óskiptu landi Dalajarða á þeim tíma. Þá komi ekkert fram um afmörkun engisins í auglýsingunni og hún geti ekki talist sönnun um beinan eignarrétt. Bendir stefnda á að fyrir liggi tvær virðingargerðir dómkvaddra virðingarmanna og úttektarmanna Hvammshrepps á Neðri-Dal frá 4. júlí 1960 og 10. nóvember 1961. Þar segi að jörðin Neðri- Dalur eigi véltækar engjar, u. þ. b. 7 hektara samkvæmt hinni eldri og u. þ. b. 5 hektara samkvæmt hinni yngri. Það kunni því allt eins að vera að þar sé rætt um hina umþrættu spildu og að hún hafi alla tíð verið nýtt af Neðri- Dal.

Saman dregið byggir stefnda á því að ekki sé með nokkru móti hægt að segja að með landskiptagerðinni 1958 hafi landspildunni sem hér er deilt um verið skipt úr sameiginlegu landi Dalajarða í þágu þáverandi eiganda Fjósa. Þar sem stefnendur byggi allan sinn málatilbúnað í reynd á þessu atriði leiði framangreint til þess að sýkna beri stefndu af kröfum stefnenda.

Stefnda telur að við landskipti á engjalandi Dalajarða 16. maí 1968 hafi landspildan komið í hlut Neðri- Dals. Í landskiptagerðinni komi fram að engjunum hafi verið skipt í fimm hluta í hlutfalli við jarðamat 1861 og með tilliti til landgæða. Svo sé þessum fimm hlutum lýst nánar. Umrætt engjaland liggi frá skurði skammt sunnan núverandi legu hringvegarins sem gangi í austur úr Brandslæk og allt að Dyrhólaósi. Í landskiptagerðinni sé því lýst að vestast komi engjaland Kaldrananess, úr umræddum skurði og suður að ósi, austan við það komi engjaland Neðri- Dals, þá Stóra- Dals, Breiðu-hlíðar og að lokum Fjósa, sem fær austasta hluta engjalandsins. Svo segir í landskipta-gerðinni: „Til skýringar eru þessi landamerki færð inn á ljósmynd sem skal geymast hjá sýslumannsembætti Skaftafellssýslu.“

Stefnda hafi fengið afrit þessarar ljósmyndar hjá embætti sýslumannsins á Suðurlandi og lagt fram í máli þessu. Þar sjáist glögglega hvernig engjalandinu sé skipt milli jarðanna í fimm renninga sem liggja suður úr áðurnefndum skurði og að Dyrhólaósi, í samræmi við textalýsingu landskiptagerðarinnar. Þar er jafnframt skýrlega merkt hvaða svæði tilheyri hverri jörð. Á loftmyndinni sjáist að landspildan sem deilt er um sé innan þess hluta svæðisins sem hafi komið í hlut Neðri- Dals við landskiptin.

Stefnda tekur fram að í landskiptagerðinni sé þess hvergi getið að áður hafi hluta engjalandsins verið skipt út í þágu Fjósa, svo sem stefnendur haldi fram, heldur segi þvert á móti að engjunum hafi verið skipt í fimm hluta sem verði ekki túlkað á annan veg en að öllu engjalandinu hafi verið skipt. Það fái einnig stoð í þeirri aðferðafræði sem lýst sé í gerðinni að beitt hafi verið, þ. e. að skipta í hlutfalli við jarðamat 1861. Með því sé átt við að verðmæti jarðanna samkvæmt jarðamatinu 1861 hafi ráðið hlut hverrar jarðar við skiptin, í samræmi við 2. gr. landskiptalaga nr. 46/1941. Ef Fjós hefðu áður fengið hluta engjanna skipt í sína þágu hefði þurft að taka tillit til þess við þessi skipti. Ljósmyndin sem vísað er til í gerðinni beri þess heldur engin merki að neinn hluti engjalandsins hafi ekki fallið undir skiptin. Við landskiptagerðina hafi verið mætt af hálfu eigenda allra jarðanna og engum andmælum hreyft.

Við framangreint bætist að engjaland Fjósa sé austast á svæðinu, en spildan sem deilt sé um sé nálægt vesturmörkum þess. Ef hinni umþrættu spildu hefði raunverulega áður verið skipt út í þágu Fjósa hefði verið eðlilegast við landskiptin 1968 að taka tillit til þess og láta annað engjaland Fjósa liggja að þeirri spildu. Það hafi hins vegar ekki verið gert. Ef fullyrðingar stefnenda um að hinni umþrættu spildu hafi þegar verið skipt úr engjalandinu þegar kom að landskiptunum 1968 eru lagðar til grundvallar sé óútskýrt hvers vegna Fjós eigi að hafa fengið úthlutað jafn stóru engjalandi og aðrar jarðir á austurhluta svæðisins, til viðbótar við umrædda spildu, og hvers vegna Neðri- Dalur eigi þá að hafa fengið úthlutað talsvert minna engjalandi en aðrar jarðir. Samkvæmt jarðamatinu 1861 hafi verðmæti jarðanna fimm verið mjög sambærilegt, og verðmæti Neðri- Dals og Fjósa hið sama, 12,2 hundruð, og því engin rökrétt ástæða til að úthluta Fjósum meira landi við landskiptagerðina. Auk þess sé eina akfæra leiðin inn á engjaland Neðri- Dals um hina umþrættu spildu syðst í engjalandinu. Það sé afar ótrúverðugt að við skiptin á engjalandinu hafi málum verið þannig komið fyrir. Allt styðji þetta við að með landskiptagerðinni 1968 hafi öllu engjalandi Dalajarða verið skipt og að engu engjalandi hafi verið skipt fyrir það tímamark. Samkvæmt landskiptagerðinni 1968 hafi spildan komið í hlut stefndu og því beri að sýkna hana af kröfum stefnenda. Með landskiptagerð 14. ágúst 1977 hafi svo hlut Neðri- Dals úr óskiptu heimalandi Dalajarða verið skipt.

Um þýðingu kaupsamnings um Fjós frá 1960, skiptayfirlýsingar frá 1963 og uppdráttar frá 1990 tekur stefnda fram að í kaupsamningnum frá 1960 komi m. a. fram að undanskilin við söluna sé „smálandspilda suður við Dyrhólaós, sem takmarkast að vestan frá markinu milli Kaldrananess og Fjósa fram að læknum að austan, sem rennur ofan úr mýri í ósinn, upp í mark að norðan“. Á þeim tíma sem þetta skjal var samið hafi engjaland jarðanna og heimaland jarðanna allt verið óskipt, að undanskildu heimalandi Kaldrananess. S-kk-nf R-kk-nf gat því ekki ráðstafað spildu úr engjalandinu, hvort heldur sem er. Enga eignarréttarlega þýðingu hafi í þessu sambandi að framangreindur texti hafi verið settur í kaupsamning S-kk-ef og hreppsins. Líklegasta skýringin á því sé sú að S-kk-nf hafi sem eigandi Fjósa átt nýtingarrétt að spildunni, sem var í óskiptu landi, á þessum tíma og að það hafi verið misskilið sem afmarkað eignarland Fjósa. Slíkur misskilningur hafi ekki verið óalgengur þegar kom að óskiptu landi þar sem ákveðið fyrirkomulag um nýtingu hafi verið við lýði. Að sama skapi hafi S-kk-nf R-kk-nf ekki getað með erfðaskrá ráðstafað hinni umþrættu spildu til G-kvk-ef S-kvk-ef, móður stefnenda, sbr. skiptayfirlýsingu, dags. í ágúst 1963. Í samræmi við þá meginreglu að framsalshafi öðlist ekki ríkari rétt en framseljandi sannarlega átti hafi G-kvk-nf S-kvk-nf ekki getað eignast eignarrétt yfir spildunni á þeim grundvelli. Hinni umþrættu spildu hafi aldrei verið skipt með lögformlegum hætti úr hinu óskipta landi og því aldrei verið hægt að ráðstafa henni með þeim hætti sem stefnendur byggi málatilbúnað sinn á. Þá breyti þinglýsing ekki inntaki eignarréttar og geti ekki skapað eignarrétt. Þinglýsingakerfið sé í eðli sínu skráningarkerfi þar sem aðeins sé litið til forms en ekki þess hvort efnislegt innihald skjala sé rétt. Stefnda hafi sýnt fram á að þær þinglýstu heimildir sem stefnendur byggja mál sitt á séu efnislega rangar. Þá hafi enga þýðingu í þessu sambandi þótt móðir stefnenda hafi látið gera uppdrátt af spildunni árið 1990, enda sé það einhliða skjal sem hafi ekkert sönnunargildi um eignarrétt og sé ekki staðfest af öðrum landeigendum á svæðinu. Engu breyti í þessu sambandi hvort staðkunnugir menn hafi komið að gerð uppdráttarins.

Stefnda mótmælir því einnig að hafa í verki samþykkt eignarhald stefnenda á hinni umþrættu spildu með undirritun sinni á lóðarblað fyrir Ósland eða að stefnendur hafi öðlast eignarrétt að hinni umþrættu spildu fyrir hefð. Þá er því mótmælt að eignarréttur hennar að spildunni hafi fallið niður fyrir fyrningu eða tómlæti.

IV.

1

Í máli þessu er deilt um eignarrétt stefnenda að 4,5 hektara landspildu í Mýrdalshreppi sem liggur suður að Dyrhólaósi að mörkum Neðri- Dals til norðurs, Óslands (áður Kaldrananess) til vesturs og Stóra- Dals til austurs.

Stefnendur erfðu landspildu þessa frá móður sinni sem hafði fengið hana í arf samkvæmt erfðaskrá frá fyrrum eiganda jarðarinnar Fjós í Mýrdalshreppi, S-kk-þgf R-kk-þgf, en hann lést árið 1962. Í erfðaskrá S-kk-ef er landspildunni lýst svo: „Smáspilda suður við Dyrhólaós, sem takmarkast að vestan frá markinu milli Kaldrana-ness og Fjósa fram að læknum að austan, sem rennur ofan úr mýri í ósinn, upp í mark að norðan.“ Við skipti á búi S-kk-ef var gefin út skiptayfirlýsing sem var þinglýst 29. maí 1965 og var móðir stefnenda frá þeim tíma skráð þinglýstur eigandi spildunnar.

Ágreiningur málsins lýtur í aðalatriðum að staðsetningu umræddrar landspildu og hvort hún hafi réttilega verið afsöluð frá Kaldrananesi til Fjósa með landskiptagerð árið 1958 og þar með hvort S-kk-þgf R-kk-þgf hafi verið frjálst að ráðstafa henni með erfðaskránni 1962. Stefnda telur að það landsvæði sem landspildan er talin vera á tilheyri jörðinni Neðri- Dal sem hún keypti árið 2001. Telur stefnda nánar að með landskiptagerðinni frá árinu 1958 hafi umrædd spilda verið innan óskipts lands Dalajarðanna á þessum tíma og því hafi Kaldrananes ekki haft neina heimild til að afsala spildunni. Þá er á því byggt að ekki sé að finna skýra afmörkun í landskiptagerðinni frá 1958 á spildunni, aðeins komi fram að um sé að ræða „blett austan við Brandslæk“. Telur stefnda að ekki sé með nokkru móti hægt að segja að með landskiptagerðinni 1958 hafi umræddri landspildu verið skipt úr sameiginlegu landi Dalajarða í þágu þáverandi eiganda Fjósa, S-kk-ef R-kk-ef.

2

Hér verður fyrst vikið að því hvort umþrætt spilda sé staðsett þar sem stefnendur segja hana vera og hver séu nánari mörk hennar ef svo er. Samkvæmt landskiptagerð Dalajarðanna fimm frá 1883 er lýst sameiginlegu og óskiptu engjalandi jarðanna sem nái niður að ós. Næsta landskiptagerð er frá 8. júlí 1958. Samkvæmt henni var heimalandi Kaldrananess skipt og afmarkað úr sameiginlegu heimalandi Dalajarða. Í landskiptagerðinni sem undirrituð var af öllum landeigendum Dalajarðanna sagði svo: „Við þessi skipti afsalar Kaldrananes tveim blettum sem sú jörð hefur notað austan við Brandslæk. Svo nefnt Stakkatún fellur undir óskipt land, en svo nefnd Fjósaskák gengur undir Fjósin.“

Á árinu 1960 seldi S-kk-nf R-kk-nf, eigandi Fjósa, Hvammshreppi jörðina með öllum húsum, görðum, gögnum og gæðum en tekið var fram að undanskilin var „smáspilda suður við Dyrhólaós, sem takmarkast af vestan frá markinu milli Kaldrananess og Fjósa fram að læknum að austan, sem rennur ofan í mýri í ósinn, upp að mark að norðan“.

Af landskiptagerðinni frá 1958 verður ekki ráðið hver hafi verið nákvæm mörk spildunnar nema að því leyti að vísað er til þess að spildurnar tvær sem afsalað var frá Kaldrananesi, þ. e. Stakkatún og Fjósaskák, séu fyrir austan Brandslæk.

Í örnefnaskrá fyrir Dalajarðir kemur örnefnið Fjósaskák annars vegar fyrir í umfjöllun um engjaland Dalajarðanna og hins vegar kemur Fjósaskák fyrir í lýsingu á örnefnum í heimalandi Dalajarðanna, sem virðist í nálægð við bæinn í Fjósum. Eru því a. m. k. tvær spildur Dalajarðanna nefndar Fjósaskákir samkvæmt örnefnaskránni.

Næsta landskiptagerð Dalajarðanna er frá 16. maí 1968, en þá var engjalandi Dalajarðanna skipt á milli jarðanna í fimm hluta. Segir fyrst í landskiptagerðinni að engjaland Kaldrananess ráðist af skurði austan Brandslækjar og úr enda hans í mark niður undir ós. Síðan segir að næst komi engjaland Neðri- Dals „austur að línu úr skurðsenda á norðurmörkum engjanna og í Taglalæk. [...]. Síðast Fjós að austurmörkum engjanna og er sú skák jöfn Breiðuhlíð og Stóradal að norðan.“ Voru allir eigendur jarðanna viðstaddir landskiptin og samþykktu hana með undirritun sinni. Í gögnum málsins liggur fyrir uppdráttur af skiptingunni þar sem línur eru dregnar niður í ósinn, þ. á m. fyrir engjaland Neðri- Dals, en hvorki í landskiptagerðinni né uppdrættinum er minnst á hina umþrættu spildu, Fjósaskák.

Á árinu 1990 gaf E-kk-nf Þ-kk-nf héraðsráðunautur út mælibréf með yfirskriftinni „Mæling á Engjaskák úr landi jarðarinnar Fjós“. Var mælibréfinu þinglýst í fas teigna bók Fjósa 30. nóvember 1990. Í mælibréfinu er landspildan sem um er deilt kölluð Engjaskák og tekið fram að hún liggi „suður af Dyrhólaós og takmarkast af Kaldrananes engjum að vestan“. Með héraðsráðunautnum var E-kk-nf S-kk-nf, bóndi í Kaldrananesi, en eins og fram hefur komið var E-kk-nf S-kk-nf viðstaddur fyrri landskiptagerðirnar og hafði undirritað þær allar. Einnig var með í för G-kvk-nf S-kvk-nf, móðir stefnenda. Er tekið fram í mælibréfinu að landspildan hafi tilheyrt Fjósum áður en landskiptin fóru fram á Dalajörðunum 1968.

Þegar jörðin Fjós var seld Mýrdalshreppi hinn 1. júní 2001 var í kaupsamningi vísað til fyrri „landskipta á Kaldrananesi frá 8. júlí 1958, á engjalandi jarðanna frá 16. maí 1968 og á Neðri- Dal frá 14. ágúst 1977“ og tekið fram að sameiginlegu landi jarðanna hafi að öðru leyti ekki verið skipt.

Þegar gögn málsins eru virt heildstætt og í samhengi verður ekki annað ráðið en að umþrætt landspilda hafi verið til sem sérstök spilda sem staðsett er suður við Dyrhólaós og liggur næst Kaldrananesi að vestan. Þau gögn sem helst styðja þetta eru í fyrsta lagi landskiptagerðin frá 1958 þar sem sagt er að Kaldrananes afsali tveimur blettum „austan við Brandslæk“ og að Fjósaskák gangi undir Fjósin. Er áður vikið að orðum landskiptagerðarinnar um þetta. Í annan stað ber að nefna að við sölu S-kk-ef R-kk-ef á Fjósum árið 1960 er undanskilin „smálandspilda suður við Dyrhólaós“ sem takmarkast „að vestan frá markinu við Kaldrananes og Fjósa fram að læknum að austan“. Dómurinn telur því rétt að miða við að umrædd spilda sé samkvæmt þessu austan við Kaldrananes og að síðastnefndi lækurinn sé Engjalækur að austan. Í þessu sambandi verður ekki talið að nákvæmt heiti á spildunni hafi sérstaka þýðingu eins og atvikum er hér háttað en spildur þessar niður við ósinn virðast nefndar ýmist Engjaskák, Fjósaskák eða Fjósaengi.

Dómurinn leggur samkvæmt þessu til grundvallar að mörk hinnar umdeildu land-spildu hafi legið austan við Brandslæk og austur að Engjalæk. Við landskiptin 1968 eru mörk Neðri- Dals að norðan afmörkuð við „skurðsenda á norðurmörkum engjanna og í Taglalæk“ en sá lækur rennur fyrir norðan landspilduna. Bendir þetta til þess að engjaland Neðri- Dals hafi ekki verið þar fyrir sunnan sem aftur þýðir að engjalandið takmarkist að norðanverðu af sömu mörkum. Staðsetning spildunnar er síðan staðfest í mælibréfi héraðsráðunauts 1990 að viðstöddum E-kk-þgf Þ-kk-þgf, bónda í Kaldrana-nesi, sem hafði verið viðstaddur allar fyrri landskiptagerðirnar og þekkti því vel til stað-hátta.

Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að staðsetning landspild-unnar með þeim hætti sem fyrr er lýst hafi verið þekkt allt frá landskiptunum 1958. Síðari landskipti, þinglýst mælibréf héraðsráðunauts árið 1990, svo og sala á Fjósum árið 2001 þar sem vísað er til fyrri landskipta á sameiginlegu landi Dalajarðanna, staðfesti enn frekar að landeigendum sem stóðu að og rituðu undir landskiptin árin 1958 og 1968 hafi verið vel kunnugt um legu og stærð landspildunnar. Telur dómurinn því komna fram fullnægjandi sönnun fyrir stærð og legu landspildunnar innan þeirra marka sem stefnendur byggja dómkröfu sínaá.

3

Stefnda byggir á því að einungis hafi verið afsalað afnotarétti af spildunni en ekki eignar-rétti með landskiptagerðinni árið 1958. Að mati dómsins kemur ekki skýrt fram í landskiptagerðinni 1958 hvort afnotarétti eða eignarrétti á spildunni hafi verið afsalað til Fjósa, en þar er þó notað orðið „afsal“ án nokkurs fyrirvara á þeim rétti sem afsalað var. Samanburður við síðari landskiptagerð 1968 veitir vísbendingu um að um ráðstöfun á eignarrétti hafi verið að ræða. Því til staðfestingar vísast til þess sem þar segir um að engjaland Neðri- Dals liggi að skurðsenda á norðurmörkum engjanna og í Taglalæk, sem rennur fyrir norðan hina umþrættu landspildu. Er þar með ljóst að lýsing á engjalandi Neðri- Dals náði ekki yfir hina umdeildu spildu. Hér skiptir einnig máli að mati dómsins að við gerð mælibréfsins 1990 þar sem E-kk-nf S-kk-nf, bóndi á Kaldrananesi, var héraðsráðunaut til ráðgjafar var lagt til grundvallar að um væri að ræða eignarland, enda er þar enginn fyrirvari gerður um afnotarétt. Samkvæmt þessu þykja gögn málsins ekki veita vísbendingu um að Neðri- Dalur hafi átt land niður að Dyrhólaósi. Er því niðurstaða dómsins að fullum eignarrétti að landspildunni hafi verið afsalað til Fjósa með landskiptagerðinni 1958 en ekki aðeins afnotarétti.

4

Eins og fyrr greinir snýst ágreiningur málsins um það hvort heimilt hafi verið að afsala spildunni með landskiptunum 1958. Fram er komið að afsal á spildunni fór fram með þeim hætti að spildunni var afsalað til þáverandi eiganda Fjósa og rituðu aðrir landeig-endur Dalajarðanna undir landskiptagerðina án athugasemda. Eigandi Kaldrananess og aðrir eigendur Dalajarðanna voru sameigendur að því landi sem landskiptagerðin frá 1958 tók til og voru því í fullum rétti til að ráðstafa landspildunni sameiginlega. Verður því að telja að um lögmætt afsal á hinni umdeildu spildu hafi verið að ræða. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að hafna beri málsástæðu stefndu um að Kaldrananes hafi ekki haft heimild til að afsala spildunni 1958 til eiganda Fjósa, enda lá fyrir samþykki allra Dalajarða fyrir löggerningnum.

5

Að því er varðar kröfugerðina sjálfa er hún sett fram með hnitasetningum. Sú hnitasetning fellur í raun innan þeirrar skilgreiningar á stærð hinnar umdeildu landspildu eins og hún hefur verið ákveðin í dómi þessum. Þess er einnig að geta að staðsetningu einstakra hnita hefur ekki verið mótmælt sérstaklega. Ber því að viðurkenna mörk spildunnar eins og hún er hnitsett.

6

Niðurstaða dómsins er sú, með skírskotun til alls þess er að framan greinir, að fallast beri á dómkröfur stefnenda í máli þessu.

Eftir úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefndu að greiða stefnendum sameiginlega 1.200.000 krónur í málskostnað.

G-kk-nf H. P-kk-nf lögmaður flutti málið fyrir stefnendur.

G-kk-nf Á-kk-nf lögmaður flutti málið fyrir stefndu.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Viðurkenndur er beinn eignarréttur stefnenda, M-kvk-ef T-kvk-ef, M-kk-ef G-kk-ef T-kk-ef og O-kvk-ef S-kvk-ef T-kvk-nf, að 4,5 hektara landspildu úr landi Fjósa, Mýrdalshreppi, sem er smáspilda suður við Dyrhólaós, sem takmarkast að vestan frá markinu milli Kaldrananess (nú Óslands) og Fjósa fram að læknum að austan, sem rennur ofan úr mýri í ósinn, upp í mark að norðan og ber landnúmerið L163017 og fastanúmerið F2187902. Viðurkennt er að mörk landspildunnar afmarkist samkvæmt eftirfarandi hnitapunktum:

Nr. X - hnit Y - hnit

101 493839.9919 325000.8665

102 493851.1541 325220.8060

103 494034.1922 325222.2848

104 494029.5091 325125.6390

105 494009.9839 325118.7313

106 494014.5695 325089.5874

107 494026.8562 325077.9030

108 494015.1322 325038.8021

109 494019.1897 324999.3555

110 494009.7934 324942.8196

Stefnda, S-kvk-nf H-kvk-nf, greiði stefnendum sameiginlega 1.200.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf