E-4805/2010

Mál þetta, sem tekið var til dóms eða úrskurðar föstudaginn 13. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Dróma hf., kt. 000000-0000, Lágmúla 6, Reykjavík, með stefnu, birtri 24. júní 2010, á hendur Þ-kk-þgf A-kk-þgf S-kk-þgf, kt. 000000-0000, Rafstöðvarvegi 25, Reykjavík og Loran ehf., kt. 000000-0000, Skútuvogi 11a, Reykjavík.

Með stefnu, birtri 25. október 2010, höfðaði Þ-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf mál á hendur Dróma hf., sem var sameinað máli sem gagnsök þessu hinn 18. febrúar 2011.

Af hálfu aðalstefnanda hefur verið fallið frá öllum kröfum í aðalsök.

Endanlegar dómkröfur aðalstefndu, Þ-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef og Loran ehf., í aðalsök eru þær, að aðalstefnandi greiði þeim málskostnað að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti.

Endanlegar dómkröfur gagnstefnanda, Þ-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef, í gagnsök eru þær, að gagnstefnda Dróma hf. verði gert að afhenda gagnstefnanda til aflýsingar af 50% eignarhluta gagnstefnanda, Þ-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef, í Vatnsstíg 14, Reykjavík, tryggingarbréf nr. 1158-63-004228, dags. 05.11. 2007, að hámarksfjárhæð CHF 404.550, þinglýsingarnúmer 411-T-01487/2007, sem áhvílandi er á 1. veðrétti fasteignarinnar að Vatnsstíg 14, Reykjavík, fnr. 226-7886. Enn fremur er þess krafizt, að gagnstefndi greiði málskostnað gagnstefnanda að skaðlausu.

Endanlegar dómkröfur gagnstefnda, Dróma hf., í gagnsök eru þær aðallega, að málinu verði vísað frá dómi, til vara, að félagið verði sýknað af kröfum gagnstefnanda, en til þrautavara, að félagið verði sýknað að svo stöddu af kröfum gagnstefnanda. Í báðum tilvikum er gerð krafa um, að gagnstefnandi greiði gagnstefnda málskostnað að mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti.

II

Gangur málsins

Mál þetta var þingfest hinn 29. júní 2010 og lögð fram greinargerð hinn 28. september s.á. Hinn 26. október 2010 var þingfest mál nr. E-6483/2010, sem sameinað var máli þessu sem gagnsök hinn 18. febrúar 2011. Í þinghaldi hinn 7. apríl 2011 féll gagnstefnandi frá öllum dómkröfum í aðalsök, þannig að eftir stendur í aðalsök málskostnaðarkrafa aðalstefndu á hendur aðalstefnanda.

Í þinghaldi hinn 16. maí 2011 frestaði dómari sá, sem þá fór með málið, því til aðalmeðferðar, sem fram átti að fara hinn 27. september 2011. Áður en til þess kom fór dómari málsins í veikindaleyfi og var málinu úthlutað á ný til undirritaðs dómara, sem tók málið fyrst fyrir hinn 30. september 2011. Var málinu þá, að ósk lögmanna, frestað til þess að freista þess að ná samkomulagi um dómkröfurnar. Var málinu síðan frestað í tvígang, án þess að samkomulag næðist, en hinn 11. nóvember 2011 var málinu frestað á ný til aðalmeðferðar til 7. marz sl. Vegna forfalla gagnstefnanda á þeim degi var aðalmeðferð frestað utan réttar með samþykki lögmanns gagnstefnda, til 13. apríl sl. Aðalmeðferð fór síðan fram dagana 13., 23. og 24. apríl sl.

III

Málavextir

Gagnstefnandi lýsir málavöxtum svo í gagnstefnu, að hann hafi, á árunum 2006-2007, tekið fimm lán hjá SPRON. Til tryggingar lánunum hafi hann m.a. afhent lánveitanda tryggingarbréf það, sem krafizt sé afhendingar á. gagnstefndi telji sig hafa yfirtekið tryggingarréttindi lánveitanda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 21. marz 2009.

Fyrsta lán gagnstefnanda hjá lánveitanda hafi verið nr. 523 (9848), að fjárhæð kr. 80.000.000, tekið hinn 13.07. 2006. Hafi átt að endurgreiða lánið með LIBOR vöxtum, auk 2,2% vaxtaálags. Lánið hafi verið endurgreitt með samtals kr. 5.995.497.

Eftirfarandi tryggingar hafi gagnstefnandi veitt til tryggingar láninu samkvæmt 2. gr. samningsins:

Tryggingarbréf með 4. veðrétti í Rafstöðvarvegi. Bréfið sé dags. 31.05. 2006, útgefið af gagnstefnanda til SPRON, að hámarksfjárhæð EUR 575.000, þá með 6. veðrétti í fasteigninni. Bréfið virðist nú hvíla á 3. veðrétti fasteignarinnar, skráð sem ISK 53.193.250.

Tryggingarbréf með 3. veðrétti í Rafstöðvarvegi. Bréfið sé dags. 22.02. 2005, upphaflega útgefið af Ak-vögnum ehf., kt. 000000-0000, til Kaupþings Búnaðarbanka hf., að hámarksfjárhæð ISK 3.000.000, með 5. veðrétti í fasteigninni. Bréfið hafi verið framselt til SPRON þann 15.06. 2006 og þá myntbreytt í EUR 31.300 til tryggingar skuld gagnstefnanda og hvíli nú á 1. veðrétti fasteignarinnar að Rafstöðvarvegi 25.

Tryggingarbréf með 2. veðrétti í Rafstöðvarvegi. Bréfið sé dags. 23.03. 2005, upphaflega útgefið af gagnstefnanda og Þ-kvk-þgf G-kvk-þgf, til Íslandsbanka hf., að hámarksfjárhæð ISK 20.000.000, með 6. veðrétti í fasteigninni. Bréfið hafi verið framselt til SPRON þann 15.06. 2006 og þá myntbreytt í EUR 209.800 til tryggingar skuld gagnstefnanda og hvíli nú á 2. veðrétti fasteignarinnar að Rafstöðvarvegi 25.

Tilgreint sé, að fyrirliggjandi tryggingar gagnstefnanda hjá lánveitanda verði nýttar.

Annað lán gagnstefnanda hjá lánveitanda hafi verið nr. 570 (9889), að fjárhæð kr. 2.100.000, tekið 27.09. 2006. Lánið hafi átt að endurgreiða með LIBOR vöxtum auk 2,5% vaxtaálags. Lánið hafi verið endurgreitt að fullu með samtals kr. 11.026.508.

Til tryggingar láninu sé tilgreint í 2. og 3. gr. samningsins, að fyrirliggjandi tryggingar gagnstefnanda hjá lánveitanda verði nýttar.

Þriðja lán gagnstefnanda hjá lánveitanda hafi verið nr. 1007 (10258), að fjárhæð kr. 20.000.000, tekið 05.05. 2007. gagnstefnda hafi borið að endurgreiða lánið með LIBOR vöxtum, að viðbættu 2,8% vaxtaálagi. Lánið hafi verið endurgreitt að fullu með samtals kr. 58.342.380.

Stefnandi hafi veitt eftirfarandi tryggingar fyrir láninu samkvæmt 2. gr. samningsins:

Tryggingarbréf , dags. 05.05. 2007, að hámarksfjárhæð CHF 190.000 með 6. veðrétti í Rafstöðvarvegi.

Þá sé tilgreint, að fyrirliggjandi tryggingar gagnstefnanda hjá lánveitanda verði nýttar.

Fjórða lán gagnstefnanda hjá lánveitanda hafi verið nr. 1259, að fjárhæð kr. 87.000.000, tekið 12.10. 2007. Lánið hafi átt að endurgreiða með LIBOR vöxtum, auk 2,95% vaxtaálags. Lánið hafi verið endurgreitt að fullu með samtals kr. 207.944.446.

Eftirfarandi tryggingar hafi gagnstefnandi veitt til tryggingarláninu samkvæmt 2. og 3. gr. samningsins:

Tryggingarbréf með 1. veðrétti í 32.400.000 hlutum í Norðurhlíð fasteignafélagi ehf.

Ekki sé tilgreint í samningnum, að aðrar fyrirliggjandi tryggingar verði nýttar.

Fimmta lán gagnstefnanda hjá lánveitanda hafi verið nr. 1302, að fjárhæð kr. 20.800.000, tekið 06.11. 2007. Lánið hafi átt að endurgreiða með LIBOR vöxtum, auk 1,75% vaxtaálags. Lánið hafi verið endurgreitt að fullu með samtals kr. 43.296.176.

Til tryggingar láninu samkvæmt 2. og 3. gr. samningsins og í tilefni af því, hafi gagnstefnandi undirritað það tryggingarbréf, sem hann krefjist nú afhendingar á til aflýsingar:

Tryggingarbréf, dags. 05.11. 2007, að hámarksfjárhæð CHF 404.550, með 1. veðrétti í fasteigninni að Vatnsstíg 14.

Með samkomulagi milli lánveitanda og gagnstefnanda, dags. 27. febrúar 2009, hafi gagnstefnandi samþykkt, að ofangreint tryggingarbréf, sem hvíli á Vatnsstíg 14, stæði einnig til tryggingar lánum nr. 523 og 570, en á þeim tíma hafi gagnstefnandi talið, að ógreiddar eftirstöðvar væru af þeim lánum. Nú liggi fyrir, að í heildina hafi gagnstefnandi á þeim tíma ofgreitt öll sín lán verulega.

III

Málsástæður gagnstefnanda

Gagnstefnandi byggir kröfur sínar á því í fyrsta lagi, að öll lán, sem því tryggingarbréfi, sem krafizt sé afhendingar á, sé ætlað að tryggja, séu að fullu endurgreidd. Í öðru lagi byggi gagnstefnandi á því, að hann hafi þegar greitt lánveitanda sem nemi andvirði tryggingarbréfsins með ofgreiðslum, og því beri að afhenda bréfið. Tryggingarbréfið hafi eingöngu verið afhent til tryggingar þeim skuldum, sem nú hafi verið greiddar, og því beri gagnstefnda skylda til að láta bréfið af hendi til aflýsingar.

Gagnstefnandi hafi verulegra hagsmuna að gæta að fá tryggingarbréfinu aflýst, þar sem kaupsamningi um eignina að Vatnsstíg 14, hafi verið rift, en til þess að fá endurgreitt það, sem greitt hafi verið af kaupverði frá seljanda, beri gagnstefnanda að leysa hina keyptu eign undan veðböndum, sem á eignina hafi verið sett í því skyni að fjármagna kaupin.

Gagnstefnandi byggi kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar, auk laga um samningsveð nr. 75/1997, þinglýsingarlaga nr. 39/1978, 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, og laga um samningsveð nr. 75/1997. Málskostnaðarkröfu sína byggi gagnstefnandi á ákvæðum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum XXI. kafla þeirra laga, og um varnarþing vísist til 33. gr. sömu laga.

Málsástæður gagnstefnda

Við aðalmeðferð málsins breytti gagnstefnandi kröfu sinni þannig að í stað þess að gera kröfu um að gagnstefnda verði gert að afhenda tilgreint tryggingarbréf til aflýsingar, laut krafan að því að honum yrði gert að afhenda sama bréf til aflýsingar af 50% eignarhluta gagnstefnanda í tilgreindri fasteign.

Af hálfu gagnstefnda var við aðalmeðferð gerð sú krafa aðallega, að málinu verði vísað frá dómi og á því byggt, að með breyttri kröfugerð gagnstefnanda sé einungis farið fram á, að helmingi veðskuldabréfsins verði aflýst, en gagnstefnandi og Þ-kvk-nf G-kvk-nf séu þinglýstir eigendur fasteignarinnar að Vatnsstíg 14 í hlutföllunum 50% hvort, í óskiptri sameign.

Gagnstefndi byggir sýknukröfu sína á því, að gagnstefnandi sé í gríðarlegum skuldbindingum gagnvart gagnstefnda. Gagnstefnandi skuldi gagnstefnda vegna lánveitinga til hans sjálfs. Jafnframt hafi gagnstefnandi gengizt undir gríðarlegar fjárhagslegar skuldbindingar gagnvart gagnstefnda. Sé yfirlit fjárskuldbindingar að finna á dskj. nr. 135.

Í fyrsta lagi séu þau lán, sem gagnstefnandi tók, í erlendum myntum. Miðað við stöðu þeirra á meintum greiðsludögum séu þau ekki uppgreidd og þaðan af síður ofgreidd, eins og gagnstefnandi fullyrði.

Lánveitingar í erlendum myntum séu heimilar hér á landi og hafi verið um langt skeið. Gagnstefnandi og gagnstefndi hafi gert með sér gagnkvæma samninga um lántöku gagnstefnanda í erlendum myntum, sem skuli standa samkvæmt meginreglu samningaréttarins. Takmarkanir á samningsfrelsi manna og lögaðila verði almennt ekki gerðar nema með settum lögum. gagnstefndi hafni því, að lánveitingar, eða samningsskilmálar lánssamninga, sem gagnstefnandi hafi gert, gangi gegn lögum.

Í málatilbúnaði gagnstefnanda í greinargerð í máli nr. E-4805/2010, sem gagnstefnandi hafi óskað sameiningar við, sé því haldið fram, að lánveitingar til gagnstefnanda hafi verið í íslenzkum krónum, sem bundnar hafi verið við gengi erlendra gjaldmiðla. Þessum málatilbúnaði hafni gagnstefndi alfarið. Vegna umfjöllunar í greinargerð gagnstefnanda í áðurgreindu máli um lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, telji gagnstefndi þó rétt að árétta eftirfarandi, þótt umrædd lög taki aðeins til lánveitinga í íslenzkri mynt, sbr. 1. málslið 1. mgr. 13. gr. laganna, og því sakarefni þessa máls óviðkomandi.

Núgildandi lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu feli ekki í sér bann við því, að lánsfjárhæð í íslenzkum krónum sé bundin við gengi erlends gjaldmiðils, eins og gagnstefnandi haldi fram. Ekki verði séð, að með setningu laganna hafi verið meiningin að draga úr heimildum til að gengistryggja lánsfé, og sé engin regla þess efnis orðuð í lögunum. Slíka bannreglu hafi þó verið að finna í eldri lögum. Í lögum nr. 4/1960 um efnahagsmál hafi til að mynda sagt, að eigi væri heimilt frekar en leyft væri í lögunum að „stofna til fjárskuldbindinga í íslenzkum krónum eða öðrum verðmæli með ákvæðum þess efnis, að greiðslur, þar með taldir vextir, skuli breytast í hlutfalli við breytingar á vísitölum, vöruverði, gengi erlends gjaldeyris, verðmæti gulls, silfurs eða annars verðmælis“. Með öðrum orðum hafi, í lögunum, verið bannregla við tilteknum verðtryggingum sem og gengistryggingum, og hafi meginreglan því verið sú, að verð- og gengistryggingar hafi verið bannaðar, nema þær væru sérstaklega heimilaðar með lögum. Þetta ákvæði hafi verið tekið óbreytt upp í 1. gr. laga nr. 71/1966 um efnahagsmál. Bann við gengistryggingu lánsfjár við gengi erlendra gjaldmiðla hafi svo verið numið úr lögum, þegar lög nr. 71/1966 voru felld úr gildi, og hafi slík bannregla ekki verið í sett í lög síðan.

Í núgildandi lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hafi hugtakið verðtrygging einnig verið þrengt frá því, sem áður var. Í eldri lögum, þar sem fjallað hafi verið um verðtryggingar, hafi ávallt verið tiltekið, að með orðinu verðtrygging væri hvort tveggja átt við opinberar/innlendar vísitölur eða bindingu við gengi erlends gjaldmiðils. Megi hér nefna, að í 4. mgr. 39. gr. laga nr. 13/1979 um stjórn efnahagsmála o.fl. (Ólafslögum) hafi verið fjallað um grundvöll verðtrygginga, og skyldi hann annaðhvort miðast við a) opinberar vísitölur, eins og þær væru reiknaðar á hverjum tíma, eða b) gengi erlends gjaldeyris í þeim tilvikum, sem slíkt væri heimilt samkvæmt lögum eða reglugerð. Sambærilegt orðalag hafi verið að finna í breytingalögum nr. 13/1995, sem hafi breytt þágildandi vaxtalögum nr. 25/1987. Gildissvið V. kafla þeirra laga hafi verið afmarkað þannig, að hann hafi gilt um „skuldbindingar um sparifé og lánsfé í íslenzkum krónum [...] þar sem áskilið er að greiðslurnar skuli breytast í hlutfalli við verðvísitölu eða vísitölu gengis á erlendum gjaldmiðlum“, sbr. 20. gr.

Enn hafi verið gengið út frá sams konar skilgreiningu á orðinu verðtrygging í frumvarpi til laga um vexti, dráttarvexti og verðtryggingu, sem lagt hafi verið fram á 122. löggjafarþingi (þingskjal 953, mál nr. 562). Gildissvið frumvarpsins um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár hafi verið skilgreint á sambærilegan hátt og í þágildandi vaxtalögum. Í 14. gr. frumvarpsins segi, að með verðtryggingu sé átt við breytingu í hlutfalli við „innlenda verðvísitölu eða gengi erlends gjaldmiðils“. Í athugasemdum með frumvarpinu í umfjöllun um 14. – 18. gr. segi m.a., að eftir að gjaldeyrisviðskipti hafi verið gefin frjáls á árinu 1994 hafi aðstæður gjörbreytzt hér á landi. Minni þörf sé en áður fyrir ákvæði um gengisbindingu skuldbindinga í íslenzkum krónum. Síðan segi: „Vilji einstaklingur eða fyrirtæki gengisbindingu er ekkert því til fyrirstöðu að viðkomandi geri samning í erlendum gjaldmiðli [...].“

Í núgildandi lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 séu ákvæði um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár í VI. kafla laganna, einkum 13. og 14. gr. Gildissvið kaflans sé afmarkað þrengra en gert hafi verið í lögum a.m.k. frá árinu 1960. Í 13. gr. laganna segi:

Ákvæði þessa kafla gilda um skuldbindingar sem varða sparifé og lánsfé í íslenzkum krónum þar sem skuldari lofar að greiða peninga og þar sem umsamið eða áskilið er að greiðslurnar skuli verðtryggðar. Með verðtryggingu er í þessum kafla átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu.

Með vísan til alls framangreinds séu grundvallaratriði núgildandi laga um vexti og verðtryggingu eftirfarandi:

I. Í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 38/2001 sé gildissvið laganna afmarkað þannig, að lögin taki aðeins til skuldbindinga í íslenzkum krónum. Því taki þau ekki til lánveitinga í erlendri mynt.

II. Í 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/2001 segi, að heimilt sé að verðtryggja sparifé og lánsfé skv. 13. gr. laganna „sé grundvöllur verðtryggingarinnar vísitala neyzluverðs sem Hagstofa Íslands reiknar [...]“. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 13. gr. sé með verðtryggingu átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu.

III. Ekki sé fjallað um bann við gengistryggingu í lögum nr. 38/2001. Með setningu núgildandi laga um vexti og verðtryggingu hafi hugtökin „verðtrygging“ og „verðvísitala“ verið þrengd frá áðurgildandi lögum.

IV. Hugtakið „innlend verðvísitala“ verði ekki skýrt svo rúmt, að það taki einnig til gengistryggingar, sem er annað hugtak með aðra merkingu.

V. Það liggi fyrir af framangreindri umfjöllun, að greinarmunur hafi verið gerður í lögum á annars vegar innlendri verðvísitölu og hins vegar gengistryggingum, alla vega frá árinu 1960.

VI. Til þess að hugtökin „verðtrygging“ og „innlend verðvísitala“ næðu einnig yfir gengistryggingar í lögum nr. 38/2001, hefði þurft að geta þess sérstaklega í lögunum, eins og gert hafi verið í öllum eldri lögum, sem varðað hafi verðtryggingu og gengistryggingu sparifjár og lánsfjár, sbr. lög nr. 4/1960, nr. 71/1966, nr. 13/1979 og lög nr. 25/1987, sbr. breytingalög nr. 13/1995. Í öllum þessum lögum hafi verið að finna þá skilgreiningu á orðinu verðtrygging, að hvort tveggja væri átt við innlenda verðvísitölu og gengistryggingu.

VII. Á lagamáli, sérfræðimáli og samkvæmt almennri málvenju hafi almennt verið litið svo á, að með vísitölum sé átt við þær hagtölur, sem Hagstofa Íslands haldi utan um, t.d. á grundvelli laga nr. 89/1989 um launavísitölu, laga nr. 42/1987 um vísitölu byggingarkostnaðar og laga nr. 12/1995 um vísitölu neyzluverðs, en ekki um gengisskráningu gjaldmiðla, sem gerð sé af Seðlabanka Íslands, sbr. 19. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands. Þessi aðgreining sé óumdeilanleg að mati varnaraðila.

Samkvæmt framangreindu megi ljóst vera, að hugtakið „verðtrygging“ hafi verið þrengt verulega frá áðurgildandi lögum, sem vörðuðu verð- og gengistryggingar sparifjár og lánsfjár. Samkvæmt núgildandi lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu taki hugtakið „verðtrygging“ aðeins til innlendra verðvísitalna en ekki til þess, þegar lánsfjárhæð sé bundin við gengi erlends gjaldmiðils. Því taki núgildandi lög nr. 38/2001 ekki til gengistrygginga lánsfjár í íslenzkum krónum

Með öðrum orðum verði engin fortakslaus bannregla lesin úr lögunum við því, að lán í íslenzkri mynt séu bundin við gengi erlendra gjaldmiðla, þ.e. gengistryggð, og telji gagnstefndi, að gengistryggðar lánveitingar séu heimilar að lögum hér á landi. Hvað sem öðru líði, hafi komizt á bindandi venja þess efnis. Bann við gengistryggingu lánsfjár við gengi erlendra gjaldmiðla hafi verið numið úr lögum, þegar lög nr. 71/1966 voru felld úr gildi og hafi slík bannregla ekki verið í sett í lög síðan.

Gagnstefndi hafni því alfarið að ummæli í lögskýringargögnum geti gefið ákvæðum laga nr. 38/2001 víðtækari og/eða aðra merkingu en leiði af skýringu þeirra samkvæmt orðanna hljóðan. Gagnstefndi telji ljóst, að hafi ætlun löggjafans verið sú að setja bannákvæði um tilteknar verð- og/eða gengistryggingar lánsfjár, sem gangi gegn meginreglu samningaréttar um samningsfrelsi, hafi orðið að orða slíkt lagaákvæði skýrlega í lögum. Lögskýringargögn geti ekki leitt til túlkunar/lögskýringar á lagaákvæði eða lagabálk, sem leiði til þess, að fengin verði ný og íþyngjandi regla í garð gagnstefnda, sem ekki eigi sér skýra stoð í lögunum sjálfum. Meintur „vilji löggjafans“ geti ekki leitt til slíkrar niðurstöðu.

Hvað sem líði skuldum gagnstefnanda gagnvart gagnstefnda samkvæmt persónulegum lánssamningum, sé ljóst, að aðrar fjárhagslegar skuldbindingar gagnvart gagnstefnda séu miklar.

Ábyrgðarskuldbindingar vegna Brautarholts 20 ehf., kt. 000000-0000, séu u.þ.b. kr. 450 milljónir, m.v. að umræddir lánssamningar séu í erlendum myntum, en u.þ.b. kr. 270 milljónir, m.v. að umræddir lánssamningar teljist vera í íslenzkum krónum og reiknist með óverðtryggðum vöxtum Seðlabanka Íslands.

Ábyrgðarskuldbindingar vegna Fasteignasölusérleyfis ehf., kt. 000000-0000, séu ca kr. 30. milljónir, m.v. að umræddir lánssamningar séu í erlendum myntum, en ca kr. 16 milljónir m.v. að umræddir lánssamningar teljist vera í íslenzkum krónum og reiknist með óverðtryggðum vöxtum Seðlabanka Íslands.

Það sé því ljóst, að fjárhagslegar skuldbindingar gagnstefnanda gagnvart gagnstefnda séu langt umfram virði þess tryggingarbréfs, sem krafizt sé aflýsingar á.

Tryggingarbréf nr. 1158-63-4228, útgefið 05.11. 2007, að fjárhæð CHF 404.500, þinglýsingarnr. 411-T-1487/2007, sem hvíli á 1. veðrétti fasteignarinnar Vatnsstíg 15, Reykjavík, fastanr. 226-7886, sé til tryggingar öllum skuldum og skuldbindingum gagnstefnanda við gagnstefnda, hverju nafni sem þær nefnist og á hvaða tíma sem er.

Það skipti engu í þessu sambandi, hvort tryggingarbréfið hafi verið tilgreint sérstaklega í lánssamningi eða samkomulagi og að það stæði til tryggingar tilteknum lánssamningum. Tryggingarbréfið sé allsherjarveð og sé til tryggingar öllum skuldum gagnstefnanda. Enga takmörkun sé að finna í tryggingarbréfinu, hvað þetta varði.

Tryggingar gagnstefnda vegna skuldbindinga gagnstefnanda séu, auk umdeilds tryggingarbréfs, 6 tryggingarbréf í fasteigninni Rafstöðvarvegur 25, Reykjavík, fastanr. 204-4101. Fasteignamat eignarinnar sé kr. 44.650.000. Það sé því ljóst, að sú eign hrökkvi skammt til þess að tryggja skuldbindingar gagnstefnanda gagnvart gagnstefnda. Einnig séu eignarhlutar gagnstefnanda í eftirgreindum félögum veðsettir gagnstefnda: Brautarholt 20 ehf. (25%), Norðurhlíð ehf. (12,5%), Strengur fjárfestingar ehf. (30%) og Strengur Byggingar ehf. (20%). Gagnstefndi fullyrði, að eignarhlutar þessir séu með öllu verðlausir, þar sem félögin séu ógjaldfær.

Á dómskjali nr. 48 séu útreikningar gagnstefnanda á persónulegum lánssamningum sínum m.v. samningsvexti. Meint ofgreiðsla að mati gagnstefnanda sé kr. 99.041.007.

Á dómskjali nr. 55 séu útreikningar gagnstefnanda á persónulegum lánssamningum sínum m.v. óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands. Meint ofgreiðsla, að mati gagnstefnanda, sé kr. 47.191.951.

Á dómskjali nr. 62 séu útreikningar gagnstefnanda á persónulegum lánssamningum sínum m.v. Reiborvexti. Meint ofgreiðsla að mati gagnstefnanda sé kr. 55.394.989.

Í öllum tilfellum séu meintar ofgreiðslur gagnstefnanda miklum mun minni en ábyrgðarskuldbindingar hans gagnvart gagnstefnda. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna kröfum gagnstefnanda í máli þessu.

Samkomulag, dags. 27. febrúar 2009, feli ekki í sér eiginlegar greiðslur af hálfu gagnstefnanda. Samkomulagið feli fyrst og fremst í sér fjárhagslega endurskipulagningu á skuldum gagnstefnanda. Verðmæti þeirra eignarhluta, sem gagnstefnandi hafi afsalað, hafi tekið mið af skuldum gagnstefnanda á þeim tíma, þegar samkomulagið var gert, skuldum, sem þá hafi verið viðurkenndar af gagnstefnanda. Verðmat á þeim eignarhlutum hafi ekki farið fram, en gagnstefndi fullyrði, að verðmæti þeirra eignarhluta hafi verið miklum mun lægra en þau verðmæti, sem lán gagnstefnanda voru færð niður um. Um nauðasamning hafi verið að ræða, og hafi verið talið eðlilegt á þeim tíma, að gagnstefnandi fengi að halda tilteknum eignarhlutum í þeim félögum, sem hann hafði aðkomu að. Gagnstefnandi hafi þannig áfram haft hagsmuni af því að þróa áfram þau verkefni, sem unnin hafi verið í umræddum félögum.

Verði fallizt á, að lán gagnstefnanda séu íslenzk lán og miða eigi við samningsvexti, óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands eða Reiborvexti, en ekki erlend lán, eins og þau beri glögglega með sér, felist í því óréttmæt auðgun af hálfu gagnstefnanda, að reikna sér til innborgunar verðmæti, sem ekki hafi verið lögð fram af hans hálfu.

Þrautavarakröfu um sýknu að svo stöddu styðji gagnstefndi með sömu rökum og komi fram í greinargerð þessari um sýknu. Gagnstefndi bendi á, að ekki geti verið tilefni til þess að verða við kröfum gagnstefnanda fyrr en heildarskuldbindingar gagnstefnanda gagnvart gagnstefnda séu útkljáðar, en ljóst sé, að niðurstaða vegna ábyrgðarskuldbindinga gagnstefnanda fáist ekki í þessu máli. Afdrif þeirra félaga, sem gagnstefnandi sé í ábyrgð fyrir, séu ekki komin fram, en gagnstefnda þyki sýnt, að töluverðar ábyrgðir muni falla á gagnstefnanda vegna þeirra félaga og því sé með engu móti hægt að fallast á, að aflýsa eigi tryggingarbréfi, sem sé til tryggingar öllum skuldbindingum gagnstefnanda við gagnstefnda á hvaða tíma sem er.

Að öðru leyti en fram komi í greinargerð sé málatilbúnaði gagnstefnanda mótmælt í heild sinni.

Um lagarök vísi gagnstefndi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar, einkum um skuldbindingargildi samninga og meginreglnanna um, að samningar skuli standa og um samningsfrelsi. Vísað sé til venjuréttar, einkum viðskiptavenja. Vísað sé til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, laga nr. 121/1994 um neytendalán, laga nr. 22/1968 um gjaldmiðil Íslands, laga nr. 7/1936 samningalög, laga nr. 75/1997 um samningsveð, laga nr. 2/1993 um EES samninginn, laga nr. 89/1989 um launavísitölu, laga nr. 42/1987 um vísitölu byggingarkostnaðar, laga nr. 12/1995 um vísitölu neyzluverðs og laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands.

Vegna kröfu um málskostnað vísi gagnstefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr.

Vísað sé til eftirtalinna brottfallinna laga: Laga nr. 4/1960 um efnahagsmál, vaxtalaga nr. 25/1987, m.s.br., laga nr. 13/1979 um stjórn efnahagsmála, m.s.br. og laga nr. 71/1966 um verðtryggingu fjárskuldbindinga.

IV

Forsendur og niðurstaða

Gagnstefndi í máli þessu höfðaði upphaflega mál á hendur gagnstefnanda og Loran ehf., en féll frá þeim kröfum, eftir að gagnstefnandi hafði höfðað mál vegna þeirra krafna, sem eftir standa í máli þessu sem gagnsök. Gagnstefnandi og Loran ehf. gera kröfu á hendur gagnstefnda um greiðslu málskostnaðar vegna aðalsakarinnar. Gagnstefndi hefur hafnað þeirri kröfu.

Með vísan til 2. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, ef mál er fellt niður af annarri ástæðu en þeirri, að stefndi efni þá skyldu, sem hann var krafinn um í málinu. Það liggur ekki fyrir, að sú málsástæða eigi við í þessu tilviki, og ber því að taka málskostnaðarkröfu aðalstefndu til greina.

Aðalsök í máli þessu var þingfest hinn 29. júní 2010. Málið var því næst tekið fyrir átta sinnum, en þá var mál gagnstefnanda Þ-kk-ef á hendur gagnstefnda Dróma ehf. sameinað aðalsökinni sem gagnsök. Málið var síðan tekið fyrir þrisvar sinnum, en þá féll Drómi ehf. frá öllum kröfum í aðalsök. Með hliðsjón af fjölda fyrirtaka og umfangi aðalsakarinnar og lyktum hennar þykir málskostnaður til hvors aðalstefnda um sig hæfilega ákveðinn kr. 250.000. Þá leggst 25.5% virðisaukaskattur á málflutningsþóknun aðalstefnda Þ-kk-ef. Krafa aðalstefnda, Loran ehf., um greiðslu vegna helmings matskostnaðar er ekki studd gögnum og verður því ekki tekin til greina, en reikningur vegna matskostnaðar liggur fyrir í málinu á dskj. nr. 154, þar sem greiðandi er tilgreindur Þ-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf. Þá er aðalstefndi Þ-kk-nf einn tilgreindur sem matsbeiðandi í matsbeiðni. Liggur því ekki fyrir, að aðalstefndi, Loran ehf., hafi borið kostnað af matsgerðinni.

Fyrir liggur, að aðalstefndi Þ-kk-nf byggði m.a. í málflutningi sínum um gagnsökina á matsgerðinni, en gagnkrafa hans byggir á sömu forsendum og sýknukrafa í aðalsök, þ.e. að skuldir þær, sem umdeildu tryggingarbréfi sé ætlað að tryggja, séu greiddar og gott betur. Telst kostnaður hans vegna matsgerðar því til málskostnaðar hans í gagnsök.

Svo sem að framan greinir breytti gagnstefnandi kröfu sinni við aðalmeðferð. Fyrir liggur, að gagnstefnandi á fasteignina, Vatnsstíg 14, í óskiptri sameign með Þ-kvk-þgf G-kvk-þgf, og er eignarhlutfall hvors um sig 50%. Verður umdeildu tryggingarbréfi ekki aflýst af óskiptum eignarhluta gagnstefnanda, og er því ekki hjá því komizt, eins og endanleg krafa gagnstefnanda er fram sett, að vísa gagnsökinni frá dómi þegar af þessum sökum.

Eftir þessum úrslitum ber gagnstefnanda að greiða gagnstefnda málskostnað, sem þykir, með hliðsjón af umfangi gagnsakarinnar, hæfilega ákveðinn kr. 500.000.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf héraðsdómari kvað upp úrskurðinn.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Aðalstefnandi, Drómi ehf., greiði aðalstefnda, Þ-kk-þgf A-kk-þgf S-kk-þgf, kr. 313.750 í málskostnað, og aðalstefnda, Loran ehf., kr. 250.000 í málskostnað.

Kröfum gagnstefnanda, Þ-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef, á hendur gagnstefnda, Dróma ehf., er vísað frá dómi.

Gagnstefnandi, Þ-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf, greiði gagnstefnda, Dróma ehf., kr. 500.000 í málskostnað.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf