E-3796/2016

Mál þetta höfðaði SagaNet-Útvarp Saga ehf., Nóatúni 17, Reykjavík, með stefnu birtri 7. desember 2016 á hendur Útgáfufélaginu Stundinni ehf., Austurstræti 17, Reykjavík. Málið var dómtekið 19. maí sl.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 7.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. október 2016 til greiðsludags, auk vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga. Til vara krefst stefnandi greiðslu á annarri lægri fjárhæð sem dráttarvöxtum eins og áður greinir. Stefnandi krefst loks málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar.

Mál þetta varðar birtingu 15 mynda, sem stefnandi kveðst eiga öll réttindi yfir, á vefsíðu stefnda, www.stundin.is. Í stefnu segir að myndirnar hafi verið á vefsíðunni frá 6. mars 2015 til 13. júlí 2016. Ekki hafi verið samið um heimild til birtingar eða þóknun fyrir.

Í innheimtuviðvörun sem lögmaður stefnanda sendi stefnda þann 31. ágúst 2016 eru myndirnar 15 taldar upp og dagsettar, án þess að sú dagsetning sé skýrð nánar:

13. júlí 2016 Mynd af A-kvk-þgf í búrku

29. júní 2016 Mynd af A-kvk-þgf í búrku

29. júní 2016 Portrettmynd af A-kvk-þgf

13. maí 2016 Portrettmynd af A-kvk-þgf

12. maí 2016 Portrettmynd af A-kvk-þgf

16. mars 2016 Portrettmynd af A-kvk-þgf

11. janúar 2016 Portrettmynd af A-kvk-þgf

27. október 2015 Mynd úr hljóðveri

23. september 2015 Mynd af A-kvk-þgf og gesti stöðvarinnar

21. september 2015 Mynd af A-kvk-þgf í búrku

21. september 2015 Mynd úr hljóðveri

1. apríl 2015 Portrettmynd af A-kvk-þgf

27. mars 2015 Mynd úr hljóðveri

8. mars 2015 Mynd af A-kvk-þgf í búrku

6. mars 2015 Mynd af A-kvk-þgf í búrku

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveðst höfða mál þetta til heimtu þóknunar samkvæmt 49. gr. höfundalaga nr. 73/1972, fyrir notkun framangreindra ljósmynda, sem séu í sinni eigu, á vef stefnda. Birtingarnar séu 15 talsins á tímabilinu frá 6. mars 2015 til 13. júlí 2016. Ekki hafi verið samið um þóknun fyrir fram og því áskilji hann sér að krefjast hæstu mögulegu þóknunar úr hendi stefnda. Kveðst hann miða við 500.000 krónur fyrir hverja birtingu.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á því að umræddar myndir hafi stefndi birt á Facebook síðu sinni. Þær hafi verið birtar með svokallaðri public stillingu og því hafi allir aðgang að þeim. Það leiði af notendaskilmálum Facebook og með slíkri birtingu leyfi sá sem birtir öllum öðrum að nota efnið. Þannig hafi stefnandi heimilað stefnda að birta þessar myndir. Þá hafi myndunum verið dreift utan við Facebook án þess að stefnandi gerði við það athugasemd. Enn fremur beri myndirnar með sér að þær hafi verið birtar til að auglýsa efni útvarps stefnanda, þær hafi verið birtar til frekari dreifingar. Kveðst stefndi byggja á því að allar myndirnar hafi verið birtar á Facebook síðu stefnanda án þess að gerður væri fyrirvari um að endurbirting eða deiling væri óheimil.

Stefndi bendir á að ekki sé skýrt út í stefnu hvernig stefnandi geti verið rétthafi að umræddum ljósmyndum samkvæmt 49. gr. höfundalaga. Kveðst stefndi raunar telja að stefnandi teljist ekki vera síðari rétthafi í skilningi ákvæðisins.

Stefndi vísar til þess að takmörkun 15. gr. höfundalaga á höfundarétti gildi einnig um rétt samkvæmt 49. gr. laganna, sbr. 2. mgr. 49. gr. Byggir hann á því að honum hafi verið heimilt að birta myndirnar, enda hafi það verið gert í sambandi við frásögn af dægurviðburðum. Byggir stefndi hér einkum á 2. mgr. 15. gr.

Stefndi byggir á því að birting myndanna hafi verið liður í gagnrýni og umfjöllun um hegðun, háttsemi og umfjöllun stefnanda um þjóðfélagsmál og gagnrýni á talsmáta stefnanda, m.a. hatursáróður. Því hafi birtingin verið heimil samkvæmt 14. gr. höfundalaga.

Þá segir stefndi að notkun ljósmyndanna hafi þjónað almannahagsmunum, í heimildarskyni og í upplýsingaskyni. Telur hann að fleiri ákvæði II. kafla höfundalaga geti hér átt við, m.a. 16. gr. Tekur hann fram að ekki hafi verið tekið fram að endurbirting myndanna væri óheimil eða að krafist yrði gjalds fyrir birtingu.

Stefndi byggir á því að fjölmiðlar birti myndir af starfsfólki sínu og gestum á heimasíðum og Facebook síðum til kynningar. Þar með sé öðrum aðilum, þ.m.t. fjölmiðlum, veitt heimild til að endurbirta slíkar myndir án endurgjalds. Byggir hann á því að slíkar endurbirtingar séu viðtekin venja í fjölmiðlum. Bendir stefndi á að stefnandi hafi sjálfur birt á Facebook síðu sinni myndir frá öðrum aðilum. Þessar birtingar stefnanda sjálfs sanni þessa venju.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi sjálfur talið að myndirnar ættu erindi til almennings. Hafi birting þeirra verið liður í þjóðfélagsumræðu um ýmis málefni. Þannig hafi stefnandi sjálfur viðurkennt að birting þeirra hefði fréttagildi. Stefndi kveðst eins og aðrir eiga fullan rétt á að taka þátt í þeirri umræðu. Þá virðist myndin af A-kvk-þgf K-kvk-þgf í búrkugervi gerð til að hefja umræðu um múslíma. Jafnvel megi færa fyrir því rök að með birtingu myndarinnar sé hæðst að minnihlutahóp, jafnvel í skilningi 233. gr. a almennra hegningarlaga. Slíkt kalli á endurbirtingu og andsvör.

Loks byggir stefndi á tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar og skiptir þeirri umfjöllun í nokkra liði.

Stefndi byggir á því að not hans á myndunum hafi verið heimil og sanngjörn. Vísar hann til þess að honum beri sem fjölmiðli að upplýsa almenning um þá umfjöllun og gagnrýni sem fólst í birtingu myndanna. Það fæli í sér brýnt brot gegn 73. gr. stjórnarskrárinnar að banna honum endurgjaldslausa birtingu myndanna. Stefndi gerir athugasemd við að stefnandi hafi lagt fram myndirnar einar sér fyrir dóminum, en líta beri á myndirnar og umfjöllunina sem eina heild. Myndirnar hafi fréttagildi og birting þeirra hafi verið nauðsynleg og óheimilt að banna þær. Þá séu óhóflegar innheimtuaðgerðir og málshöfðun án tilefnis vegna réttmætra myndbirtinga sem eigi erindi til almennings brot gegn tjáningarfrelsi og tilraun til þöggunar.

Stefndi byggir á því að tilefni umfjöllunar sinnar hafi verið að upplýsa um málefni sem átt hafi erindi til almennings. Hann hafi viljað varpa ljósi á háttsemi þáttastjórnenda og fyrirsvarsmanna stefnanda sem hafi hæðst að minnihlutahópum, m.a. með því að klæðast í gervi þeirra og herma eftir framburði þeirra, saka fyrrum starfsmenn um kynferðisbrot í fjöldapóstum og taka á móti ýmsum gestum, m.a. fyrrverandi forsætisráðherra, sem hafi kosið stefnanda sem vettvang viðtala sinna umfram aðra fjölmiðla. Það sé fréttnæmt.

Stefndi telur að birting myndanna sé liður í stjórnmálaumræðu og njóti sem slík aukins réttar til birtingar. Bendir hann á dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 29032/95.

Stefndi fullyrðir að umfjöllun í útvarpsstöð stefnanda sé ámælisverð og smekklaus. Sum hver teljist hatursáróður. Það að birta mynd af sér þar sem líkt sé eftir klæðnaði múslímskra kvenna og hæðast að gervinu teljist vera hæðni, rógur og smánun í garð minnihlutahóps. Birting myndanna og umfjöllunin hafi því verið andsvör og því notið aukinnar verndar tjáningarfrelsisákvæða stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Birtingin sé liður í gagnrýni á stefnanda. Þá telur stefndi að leggja beri strangari mælikvarða á stefnanda sem fjölmiðil. Vísar hann m.a. til 27. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, sbr. 10. gr. laga nr. 54/2013.

Stefndi byggir á því að þátttaka í opinberri umræðu leiði til þess að mörk heimillar gagnrýni víkki. Telur hann að það gildi einnig um birtingu umræddra mynda og alla umfjöllun stefnda um stefnanda. Birting myndarinnar af búrkugervinu sé nauðsynleg til að upplýsa almenning um háttsemina og gagnrýna hana.

Að síðustu í þessu sambandi byggir stefndi á því að aðrir fjölmiðlar hafi orðið fyrri til að birta margnefnda búrkumynd. Því hafi birtingin verið honum heimil á grundvelli reglna um endursögn úr fjölmiðlum.

Stefndi mótmælir sérstaklega fjárhæð kröfu stefnanda. Bendir hann á að einungis sé gerð krafa um endurgjald fyrir birtingu myndanna, en ekki skaða- eða miskabætur. Rekur stefndi í greinargerð sinni hvert gjald ætti að greiða fyrir viðlíka birtingu samkvæmt gjaldskrá Myndstefs. Telur hann að greiðslan yrði annað hvor 89.250 krónur eða 39.372 krónur.

Stefndi telur sanngirnisrök standa til þess að stefnanda sé ekki stætt á að birt sjálfur á vefnum myndir í kynningarskyni, auk mynda þar sem hæðst sé að trúarbrögðum og minnihlutahópi, en krefja gagnrýnendur sína um fé fyrir myndbirtingu. Með því væri komið í veg fyrir að unnt væri að njóta stjórnarskrárvarins tjáningarfrelsis og segja skoðun sína á myndunum og annarri háttsemi stefnanda.

Stefndi byggir á því að dæma beri stefnanda til greiðslu málskostnaðar hver sem úrslit málsins annars verði, sbr. einkum a- og c-liði 131. gr. laga nr. 91/1991. Stefnanda hafi verið ljóst að hann ætti enga kröfu, hvað þá svo háa sem hann hafi uppi. Þá beri einnig að dæma stefnanda til að greiða álag á málskostnað, sbr. 2. mgr. 131. gr.

Enn telur stefndi að taka beri tillit til þess, m.a. við ákvörðun málskostnaðar, að fyrirsvarsmenn stefnanda hafi í útsendingum stöðvarinnar lesið nafn tiltekins starfsmanns stefnda og kallað hana „skríl“ og óskað eftir upplýsingum um hana. Málssókn þessi sé liður í þöggunartilburðum stefnanda gagnvart stefnda. Fjárhæð málskostnaðar verði að endurspegla hve alvarlegar slíkar þarflausar málshöfðanir séu.

Niðurstaða

Stefnandi höfðar mál þetta til heimtu þóknunar vegna birtingar ljósmynda á vefsíðu stefnda. Í stefnu segir að stefnandi sé rétthafi að myndum þessum samkvæmt 49. gr. höfundalaga nr. 73/1972. Stefndi birti myndirnar og hafði ekki leitað eftir leyfi hjá stefnanda til þess. Almennt á rétthafi kröfu til þóknunar sé ljósmynd birt án leyfis, sbr. áðurnefnda 49. gr., svo og 2. gr. höfundalaga.

Fram kom við aðalmeðferð málsins að myndirnar hefðu verið teknar á starfsstöð stefnanda af starfsmönnum hans. Hefur stefnandi sýnt nægilega fram á að hann sé rétthafi að myndunum. Þótt stefna málsins sé stutt er málið nægilega reifað og af greinargerð og gagnaframlagningu stefnda sést að hann hefur ekki átt í erfiðleikum með að taka til varna.

Ekki er að fullu ljóst af stefnu hvaða myndir stefnandi telur að stefndi hafi birt án heimildar. Stefnandi lagði fram dómskjal nr. 4 við þingfestingu málsins. Dómskjalið telur 19 blaðsíður og þar er að finna 20 ljósmyndir, auk auglýsinga með ljósmyndum. Á skránni sem fylgdi stefnu málsins, og rakin var hér að framan, eru taldar fimm myndir sem sagðar eru vera af A-kvk-þgf í búrku. Hér hefur sama myndin verið birt með fimm mismunandi frásögnum. Stefndi lagði þessar myndir sjálfur fram í dóminum, ásamt þeim fyrirsögnum og texta sem þær fylgdu. Hann mótmælir því ekki að um sé að ræða 15 mismunandi birtingar. Er því málið nægilega upplýst um þetta atriði.

Einstakir starfsmenn stefnda og pistlahöfundar njóta eins og allir aðrir tjáningarfrelsis samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar. Í því felst ekki heimild til að birta verk sem njóta verndar samkvæmt höfundalögum, hvort sem um er að ræða vernd samkvæmt 2. gr. eða ljósmyndir samkvæmt 49. gr. Þau fjölmörgu dómafordæmi sem stefndi rakti í málflutningi sínum eru ekki bindandi fordæmi um að tjáningarfrelsisákvæði takmarki höfundarétt eða rétt samkvæmt 49. gr. höfundalaga. Til þess að birta eða gera eintök af verki sem aðrir eiga öll réttindi yfir verður að afla sérstaks leyfis eða byggja á birtingarheimildum höfundalaga eða samninga. Þá leiðir það ekki til þess að birting myndanna sé heimil endurgjaldslaust þótt hún sé liður í opinberri þjóðfélagsumræðu eða andsvar við fullyrðingum.

Umræddar myndir eru ekki dægurgreinar í skilningi 1. mgr. 15. gr. höfundalaga. Þá er birting þeirra ekki birting myndar af birtu listaverki í skilningi 2. mgr. 15. gr. Ákvæðið heimilar því ekki birtingu stefnda á myndum stefnanda.

Þá verður heimild til birtingarinnar heldur ekki byggð á 1. mgr. 14. gr. laganna. Loks er birtingin ekki heldur heimil samkvæmt 2. mgr. 14. gr. höfundalaga, en hún gildir aðeins um gögn sem talin eru í 3. mgr. 1. gr. Myndirnar teljast ekki vera slík gögn.

Stefndi heldur því fram að hann hafi sótt myndirnar á Facebook síðu stefnanda. Telur hann að með því að vista myndirnar á Facebook hafi stefnandi samþykkt notkun annarra á myndunum. Í notendaskilmálum Facebook sé áskilnaður um slíkt samþykki. Þessu mótmælir stefnandi.

Við aðalmeðferð málsins lýsti stefndi því að hann teldi þessi mótmæli stefnanda vera of seint fram komin. Á það verður ekki fallist. Þessi málsástæða stefnda kom eðlilega fram í greinargerð hans og því eðlilegt að henni yrði mótmælt í munnlegum málflutningi. Fyrr var ekki tilefni til þess. Lög nr. 91/1991 gera ekki ráð fyrir frekari skriflegum málflutningi en með framlagningu stefnu og greinargerðar. Skrifleg svör við greinargerð stefnda eru ekki heimil.

Þessi málsástæða stefnda er ósönnuð. Hann hefur ekki lagt fram umrædda skilmála í heild, en í inngangsákvæði því sem lagt var fram segir að síðar komi fram breytingar á almennum skilmálum sem gildi utan Bandaríkjanna. Þá hefur stefndi ekki reifað hvað felist í orðunum to access and use that information í 4. tl. 2. gr. Loks er ekki sýnt fram á að myndirnar hafi verið birtar á Facebook síðu stefnanda. Verður þessari málsvörn því hafnað.

Stefndi hefur ekki sannað að venja heimili endurgjaldslausa birtingu ljósmynda í fjölmiðlum. Birting ljósmynda ein og sér getur ekki talist næg sönnun fyrir slíkri venju. Þá verður heldur ekki fallist á það með stefnda að birting ljósmyndanna sé honum heimil sem endursögn úr öðrum fjölmiðlum.

Á þeirri mynd sem stefndi vísar helst til má sjá A-kvk-þf K-kvk-þf í búrku, eða búrkugervi. Telur hann að í myndinni felist hatursáróður í skilningi 27. gr. laga nr. 38/2011, sbr. 10. gr. laga nr. 54/2013. Hafi stefnandi unnið sér til refsingar samkvæmt 56. gr. laganna. Á þetta verður ekki fallist. Þessi mynd og grein sem hún fylgdi felur ekki í sér hatursáróður í skilningi áðurnefnds ákvæðis, hversu smekklega sem annars mætti telja þessa framsetningu. Verður því ekki gerður munur á birtingu hennar og annarra mynda.

Samkvæmt öllu framansögðu verður öllum málsástæðum stefnda hafnað og fallist á kröfu stefnanda um þóknun fyrir birtingu myndanna. Fjárhæð stefnukröfu er fráleit. Er rétt að hafa hliðsjón af gjaldskrá Myndstefs, en meta verður til lækkunar að nokkrar myndanna voru birtar oftar en einu sinni. Myndirnar eru færri en birtingarnar. Er þóknun hæfilega ákveðin samtals 200.000 krónur. Ber sú fjárhæð dráttarvexti frá stefnubirtingardegi, 7. desember 2016.

Við ákvörðun málskostnaðar í þessu máli er ekki unnt að fjalla um þær staðhæfingar stefnda að í útvarpi stefnanda hafi meiðyrði verið höfð í frammi um tiltekinn starfsmann stefnda. Þá verður ekki fallist á að rétt sé að kalla málshöfðanir fyrir almennum dómstólum þöggunartilburði. Að forminu til vinnur stefnandi málið, en stefndi hefur ekki tapað því í öllu verulegu sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem mikill munur er á stefnukröfu og dæmdri fjárhæð er rétt að málskostnaður falli niður.

J-kk-nf F-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en dómari og lögmenn voru sammála um að endurflutningur væri óþarfur.

Dómsorð

Stefndi, Útgáfufélagið Stundin ehf., greiði stefnanda, SöguNet-Útvarpi Sögu ehf., 200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. desember 2016 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

J-kk-nf F-kk-nf