E-1412/2021

Þetta mál, sem var tekið til dóms 25. febrúar 2022, höfðar Vegagerðin, kt. 680269- 2899, Borgartúni 5 – 7, Reykjavík, með stefnu birtri 3. mars 2021, á hendur Sjóvá- Almennum tryggingum hf., kt. 650909- 1270, Kringlunni 5, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða honum 173.577 krónur með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 3. desember 2019 til greiðsludags.

Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda auk álags er nemi virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda.

Hann krefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Málsatvik

Það er ágreiningsefni þessa máls hvort stefnda, Sjóvá- Almennum tryggingum hf., beri að bæta stefnanda, Vegagerðinni, tjón sem bifreiðar sem stefndi tryggir valda á þjóðvegum, nánar til tekið þegar hreinsa þarf veg eftir slys á veginum.

Umferðaróhapp varð á F- vegi í sveitarfélaginu Skagafirði 6. ágúst 2019. Sam-kvæmt dagbók Lögreglustjórans á Norðurlandi vestra hafði bifreiðinni P verið ekið þar á kind. Kindin drapst, tjón varð á bifreiðinni og olía lak úr henni á veginn. Lög-regla óskaði aðstoðar slökkviliðs við að hreinsa olíuna upp af veginum. Ljósmyndir lögreglu af vettvangi sýna að olía lak úr bifreiðinni á fleiri en einum stað á veginum. Einnig sjást tveir menn að störfum við að dreifa yfir olíublettina brúnleitu efni. A átti bifreiðina sem olli slysinu og var með hana tryggða lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda.

Sveitarfélagið Skagafjörður sendi stefnanda reikning vegna hreinsunarinnar sem nam 173.577 kr. Stefnandi endurkrafði stefnda um kostnaðinn með reikningi dags 3. desember 2019.

Þremur mánuðum síðar, með tölvupósti 4. mars 2020, hafnaði stefndi því að honum bæri að greiða reikninginn. Í rökum stefnda var vísað til þess að reikningurinn væri vegna vinnu starfsmanna sveitarfélagsins (verktaka) sem kallaðir hefðu verið til. Olía hefði lekið frá bifreið í kjölfar áreksturs. Grípa hefði þurft til aðgerða til þess að koma í veg fyrir að mengun bærist út í umhverfið. Því hefðu verið kallaðir til þar til bærir aðilar til þess að sjá um þrif á vettvangi. Vegagerðinni, sem rekstraraðila þjóð-vega landsins, og þeim sveitarfélögum sem ættu í hlut bæri, meðal annars á grundvelli laga nr. 75/2000 um brunavarnir og laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunar-varnir, að grípa til viðeigandi ráðstafana til þess að takmarka afleiðingar fyrir umhverfið og koma í veg fyrir frekari óhöpp eða slys. Ljóst væri að skyldan hvíldi á Vegagerðinni, óháð því hver væri fenginn til verksins, og gæti Vegagerðin ekki komist hjá því að bera þann kostnað.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur þau rök sem stefndi færði fyrir því að þurfa ekki að greiða kostnað við að hreinsa veginn ekki standast skoðun. Stefnandi sé veghaldari þjóðvega, sbr. 1. mgr. 13. gr. vegalaga nr. 80/2007. Í veghaldi felist að stefnandi hafi forræði yfir vegi og vegsvæði, þar með talið vegagerð, þjónustu og viðhaldi vega, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 3. gr. sömu laga. Þetta hlutverk hans útiloki hins vegar ekki, eins og stefndi haldi fram, að stefnandi geti átt einkaréttarlegar kröfur vegna tjóns sem þriðji aðili valdi á vegum. Þvert á móti leiði þetta hlutverk stefnanda til þess að hann geti, þegar hann sinni veghaldi, sótt skaðabætur til þeirra sem valdi tjóni á vegum. Það sé fráleitt að undanþiggja íslenska ríkið eða stofnanir þess rétti til þess að sækja bætur við slíkar aðstæður, enda séu bótaskilyrði að öðru leyti uppfyllt. Í dómi í máli nr. 148/2019 hafi Landsréttur komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi nyti réttar til að sækja bætur úr ábyrgðartryggingu þrátt fyrir að þau margvíslegu verkefni við veghald sem hann ráðist í séu almennt greidd af almannafé.

Stefnandi telji rétt sinn til þess að sækja skaðabætur úr hendi þeirra sem valdi tjóni á vegum alls óháðan því hvort heimild sé í lögum til sérstakrar gjaldtöku stefn-anda fyrir lögbundna þjónustu sína. Krafa stefnanda sé ekki um sérstakt þjónustugjald vegna vinnu við hreinsun vegarins heldur skaðabótakrafa sem hafi stofnast vegna notkunar á skráningarskyldu ökutæki. A hafi verið skráður eigandi bifreiðarinnar P þegar óhappið varð og hafi borið ábyrgð á því samkvæmt 1. mgr. 90. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. mgr. 88. gr. laganna. Eigandi ökutækisins hafi sinnt lögboðinni skyldu sinni til þess að tryggja ökutækið vegna bótakrafna sem stöfuðu af notkun þess með því að kaupa ábyrgðartryggingu hjá stefnda, sbr. a-lið 1. mgr. 91. gr. laganna. Afþeim sökum sé stefndi aðili að málinu. Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. umferð-arlaga sé stefndi sem vátryggingafélag greiðsluskyldur gagnvart tjónþola vegna bóta-krafna samkvæmt 1. mgr. 91. gr. laganna. Stefnandi krefjist bóta beint frá stefnda á grundvelli heimildar í 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.

Samkvæmt upplýsingum stefnda hafi gilt um ábyrgðartrygginguna skilmálar nr. 500. Samkvæmt grein 2 í 1. kafla skilmálanna taki vátryggingin til „sérhverrar skaðabótakröfu sem vátryggingartaka er skylt að vátryggja gegn samkvæmt núgild-andi [þágildandi] íslenskum umferðarlögum, sem eigandi hins vátryggða ökutækis, vegna tjóns sem hlýst af notkun þess“.

Stefnandi byggi á því að afleiðing umferðarslyssins hafi meðal annars verið sú að olía hafi orðið eftir á veginum. Því hafi verið óhjákvæmilegt að hreinsa hana upp með tilheyrandi kostnaði sem hefði að öðrum kosti ekki komið til. Skilmálarnir hljóti að taka til þess tjóns enda sé tjónið bein afleiðing af notkun ökutækisins í skilningi 1. mgr. 88. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987.

Stefnandi byggi á því að tjónið sem hann sæki bætur fyrir sé munatjón sem falli undir fyrrgreinda ábyrgðarreglu laganna. Olía á veginum komi í veg fyrir greiða umferð um hann og valdi óþarfa hættu. Þannig geti bifreið sem aki yfir olíu runnið fyrir aðra bifreið sem komi á móti eða runnið út af veginum. Auk þess skapist eld-hætta. Vegurinn gegni því ekki nema að takmörkuðu leyti því hlutverki sem honum sé ætlað. Á meðan olían og brakið sé á honum sé hann í raun skemmdur. Stefnandi vísar í þessu sambandi til dóms Landsréttar í máli nr. 148/2019.

Þá byggi stefnandi á því að samkvæmt 3. mgr. 21. gr. laga nr. 75/2000 um brunavarnir greiði sveitarstjórn aðeins kostnað vegna nauðsynlegra aðgerða sökum mengunaróhapps í þeim tilvikum þegar sá sem valdi mengunaróhappi sé ekki ábyrgur fyrir kostnaði við slíkar aðgerðir samkvæmt öðrum lögum. Stefnandi telji þetta ákvæði styrkja þá skoðun sína að ríkið, eins og sveitarfélög, þurfi ekki að sitja uppi með kostnað af hreinsun vega og annars umhverfis vegna afleiðinga umferðarslysa, þótt það beri ábyrgð á hreinsun vega eða annars umhverfis samkvæmt lögum. Séu skilyrði þágildandi 1. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987 uppfyllt hljóti þessir aðilar að geta sótt bætur í ábyrgðartryggingu viðkomandi bifreiðar.

Krafa stefnanda sé vegna kostnaðar sveitarfélagsins Skagafjarðar við hreinsun olíu af veginum eftir umferðaróhappið. Hinn síðarnefndi hafi gert stefnanda reikning vegna hreinsunarinnar að fjárhæð 173.577 kr. Stefnandi hafi endurkrafið stefnda um kostnaðinn með reikningi dags 3. desember 2019. Dráttarvaxta sé krafist frá gjalddaga reikningsins 3. desember 2019.

Stefnandi byggi á því að allt ofangreint leiði til þess að fallast eigi á kröfu hans um bætur úr ökutækjatryggingu eiganda ökutækisins hjá stefnda.

Varðandi dráttarvaxtakröfu sína vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 1. mgr. 6. gr., og varðandi málskostnaðarkröfu til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að krafa stefnanda sé skaðabótakrafa vegna almenns fjártjóns en ekki munatjóns og falli því ekki undir hlutlæga ábyrgðar-reglu 1. mgr. 88. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987. Á grundvelli meginreglna skaðabótaréttar beri stefnandi alfarið sönnunarbyrði um hið gagnstæða.

Með dómi Landsréttar í máli nr. 148/2020 hafi því verið slegið föstu að stefn-andi gæti, þrátt fyrir lögbundið hlutverk sitt sem vegahaldari þjóðvega, krafist skaða-bóta vegna tjóns sem félli undir hina hlutlægu ábyrgðarreglu 1. mgr. 88. gr. þágildandi umferðarlaga. Landsréttur hafi jafnframt staðfest þá áratugalöngu lagatúlkun og dóma-framkvæmd að undir hlutlæga ábyrgðarreglu umferðarlaga félli ekki almennt fjártjón, þ. e. tjón sem hvorki verður rakið til líkamstjóns né munatjóns.

Stefndi byggi á því að samkvæmt skilgreiningu ólögfestra reglna íslensks skaðabótaréttar afmarkist munatjón við skemmdir eða eyðileggingu hlutar, hvarf hlutar, eða óbeint tjón, farist hlutur eða skemmist. Stefndi telji atvik málsins sýna að tjón stefnanda falli ekki undir skilgreiningu hugtaksins munatjón heldur sé það almennt fjártjón sem verði ekki bætt úr lögbundinni ábyrgðartryggingu ökutækja.

Í þessu tilviki hafi vegurinn hvorki skemmst né eyðilagst en skemmd eða eyði-legging sé frumskilyrði þess að tjón teljist munatjón. Þótt þrífa þurfi veg til þess aðkoma í veg fyrir umhverfistjón, fjarlæga staðbundna hálku eða brak verði vegurinn ekki talinn skemmdur og falli því utan skilgreiningarinnar. Slík hreinsun sé ekki heldur óbeint tjón sem verði rakið til munatjóns heldur einfaldlega almennt fjártjón sem falli utan skilgreiningar hugtaksins munatjón, hafi yfirhöfuð orðið tjón.

Á stefnanda hvíli sú skylda samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar að tak-marka tjón sitt. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi ekki uppfyllt þá skyldu. Stefndi mótmæli því að nauðsynlegt hafi verið að kalla til verktaka með tæki til að hreinsa olíu af veginum. Aðilar á vettvangi hefðu einfaldlega getað dreift þar til gerðum þurrk-efnum yfir olíuna og sópað þeim upp. Sönnunarbyrðin fyrir því að stefnandi hafi reynt að takmarka tjón sitt sem og að nauðsynlegt hafi verið að kalla til verktaka, eins og gert var, hvíli á stefnanda enda hafi hann ákveðið einhliða hvernig ætti að bregðast við.

Stefndi telur framanrakið sýna að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda.

Til stuðnings kröfu sinni vísar stefndi til þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 88., 90. og 91. gr., óskráðra meginreglna skaðabótaréttar, einkum um skil-greiningu munatjóns og almenns fjártjóns, vegalaga nr. 80/2007 og laga nr. 70/2000 um brunavarnir. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laganna.

Niðurstaða

Stefnandi höfðar þetta mál til þess að fá greiddar bætur úr lögboðinni ábyrgð-artryggingu ökutækis á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu 1. málsliðar 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Það er ágreiningslaust að uppfyllt séu þau skilyrði ákvæðis-ins að ökutækið hafi verið í notkun, svo og að orsakatengsl séu á milli notkunar þess og meints tjóns stefnanda. Hins vegar stendur ágreiningur um það hvort tjón hafi orðið og hvers kyns það sé.

Í fræðum og framkvæmd hefur verið litið svo á að það tjón sem falli undir þessa hlutlægu ábyrgðarreglu sé tjón sem verði á mönnum eða munum sem ökutækið flytur svo og tjón sem verður á mönnum og munum utan ökutækis, svo sem slys á vegfarendum og skemmdir á eignum. Talið hefur verið að til munatjóns teljist hvort tveggja tjón á lausafé og fasteignum, sbr. t. d. dóm Landsréttar í máli nr. 148/2019.

Hlutlæg regla 1. mgr. 88. gr. laga nr. 50/1987 hefur hins vegar ekki verið talin taka til almenns fjártjóns, þ. e. tjóns sem hefur hvorki orsakatengsl við munatjón né líkamstjón. Í dæmaskyni hefur verið nefnt til skýringar að almennt fjártjón sé tjón sem verði af því að rekstur stöðvist vegna verkfalla. Stefndi hefur ekki lagt neitt út af þeirri fullyrðingu sinni að hann telji þetta tiltekna tjón stefnanda almennt fjártjón að öðru leyti en því að hann telji tjónið í þessu tilviki líkara rekstarstöðvunartjóni en muna-tjóni.

Stefnandi byggir á því að þegar hreinsa þurfi veg vegna þess að á honum liggi olía sé hann skemmdur. Hann geti þá ekki gegnt hlutverki sínu, sé tímabundið ónot-hæfur en ekki hvað síst hættulegur vegfarendum. Kostnaðurinn við að bæta það tjón felist í kostnaðinum við að hreinsa veginn til þess að hann verði nothæfur á ný, sé ekki lengur hættulegur.

Þurfti að hreinsa olíu af veginum vegna umferðaröryggis?

Til stuðnings því hversu hættulegt það sé, bæði fyrir vegfarendur og vegklæðn-inguna, að láta hjá líða að hreinsa olíu af vegi lagði stefnandi annars vegar fram skýrslu um sænska rannsókn á því hversu mjög dregur úr viðnámi hjólbarða og vegar þegar dísilolía hefur lekið út á malbiksklæddan veg og hins vegar skýrslu um spænska rannsókn á því að jarðefnaolíur leysi upp vegklæðningar úr jarðbiks blöndum (mal-biksblöndum). Hann lagði einnig fram minnisblað starfsmanns stefnanda þar sem raktar eru helstu niðurstöður beggja þessara rannsókna.

Dómurinn fellst ekki á það með stefnda að stefnandi hefði þurft að afla mats dómkvadds matsmanns á áhrifum olíunnar á veginn. Að mati dómsins er sænska rann-sóknin nægjanleg sönnun þess að það dregur verulega úr viðnámi milli hjólbarða og malbiks (jarðbiks) eða malbiks klæðningar þegar olíulag liggur á veginum og vegurinn verður mun hálli en hann væri án olíulagsins. Í verstu tilfellum mun það vera svipað viðnámi milli hjólbarða og harðpakkaðs snjós.

Að mati dómsins er spænska rannsóknin að sama skapi nægjanleg sönnun þess að fái jarðefnaolíur að liggja á vegi mýkist bikið (sem einnig er jarðolíu afurð), það dragi úr límhæfni þess eða viðloðunarkrafti, möl og steinefni losni þá frá bikinu og holur geti myndast.

Stefndi vísar til þess að þær rannsóknir sem stefnandi leggi fram til stuðnings því að olía skemmi veginn, annars vegar með því að draga svo úr viðnámi milli hjól-barða og vegar að hann verði hættulegur til aksturs og hins vegar með því að olían nái að veikja bindinguna í vegklæðningunni þannig að holur geti myndast, varði rann-sóknir á dísilolíu. Ekki liggi fyrir hvort sú olía sem lak á veginn hafi verið dísilolía.

Að mati dómsins getur það ekki haft áhrif á úrslit þessa máls enda eru hvor tveggja dísilolía og bensínolía jarðolíu afurðir. Það er því ekki grundvallarmunur á eðliseiginleikum þeirra hvað þess þætti varðar.

Var vegurinn skemmdur?

Vegur sem stefnandi hefur byggt upp, hvort sem á honum er klæðning eða ekki, er hlutbundið verðmæti. Á honum varð umferðaróhapp sem olli því að olía lak úr bifreiðinni út á veginn á fleiri en einum stað. Á þeim kafla vegarins var því ófor-svaranleg hálka. Það hefði hreint og klárt verið hættulegt að leyfa akstur á veginum án þess að hreinsa olíuna.

Á meðan á veginum var efni sem gat aukið hættu vegfarenda eða valdið varan-legum skemmdum á klæðningu vegarins var hann að mati dómsins ekki nothæfur sem umferðaræð. Þar eð vegurinn gat ekki gegnt hlutverki sínu fyrir vegfarendur, var reyndar hættulegur, telur dómurinn hann því hafa verið skemmdan frá því að árekstur-inn varð og þar til olían hafði verið hreinsuð af honum. Að mati dómsins verður því að telja þann kostnað sem hlaust af því að hreinsa veginn og koma honum í það horf að hann yrði á ný örugg umferðaræð munatjón.

Tjón stefnanda fellur því innan gildissviðs hlutlægrar bótareglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Það fellur því einnig innan lögbundinnar ábyrgðartrygg-ingar ökutækisins sem olli tjóninu. Það var tryggt hjá stefnda og því ber honum að bæta stefnanda tjónið.

Takmörkun tjóns, þurfti að kalla til verktaka?

Stefndi byggir á því að ónauðsynlegt hafi verið að kalla til verktaka til þess að hreinsa veginn. Stefnandi, sem hafi starfsstöðvar á 18 stöðum á landinu, verði einfaldlega að koma sér upp búnaði til þess að sinna þessum þætti í skyldum sínum sem veghaldara.

Að mati dómsins getur það ekki haft þýðingu fyrir úrslit málsins hvort stefn-andi á tæki og efni til þess að þrífa t. d. olíu af vegi og sendir eigin mannskap í verkið eða hvort hann semur við slökkvilið og sveitarfélög, sem eiga hvort eð er tækin og efnin, til þess að sinna hreinsunarstörfum sem þessu.

Á meðan margnefnd olía er á veginum er hann skemmdur, ónothæfur, getur ekki gegnt hlutverki sínu þannig að vegfarendur séu öruggir. Til þess að bæta úr þarf að hreinsa veginn. Kostnaður af því telst munatjón. Þessi kostnaður er munatjón burt-séð frá því hver sér um hreinsunina. Ekki liggur fyrir að það sé verulega ódýrara að stefnandi sjái um hreinsunina en að hann semji við aðra um það. Ekki liggur heldur fyrir að það gjald sem sveitarfélagið Skagafjörður krafðist úr hendi stefnanda fyrir verkið sé óeðlilega hátt. Á meðan það liggur ekki fyrir telur dómurinn þessa máls-ástæðu ekki getað haggað úrslitum málsins.

Dómurinn telur atvik ekki heldur hafa boðið upp á það að stefnandi hefði sam-ráð við stefnda áður en ákveðið var að hreinsa veginn. Það haggi því ekki greiðslu-skyldu stefnda á grundvelli tryggingarskilmála stefnda um lögboðnar ökutækjatrygg-ingar og margnefndrar hlutlægrar ábyrgðarreglu umferðarlaga þótt hreinsunin hafi verið einhliða ákvörðun stefnanda.

Samandregið

Það er því niðurstaða dómsins að tjón stefnanda sem fólst í kostnaði við að hreinsa olíu og brak af þjóðvegi eftir bílslys sé munatjón. Það falli því undir hlutlæga bótareglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þar eð bifreiðin sem olli tjóninu sé tryggð hjá stefnda beri honum að bæta stefnanda tjónið.

Dómurinn hefur því hafnað kröfu og málsástæðum stefnda. Í samræmi við það og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað. Þegar litið er til umfangs málsins svo og þess að það er rekið samhliða sambærilegu máli milli sömu aðila þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 700.000 kr. og hefur þá verið tekið tillit til skyldu stefnanda til þess að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun lögmanns síns.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

DÓMSORÐ

Stefndi, Sjóvá- Almennar tryggingar hf., greiði stefnanda, Vegagerðinni, 173.577 krónur með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 3. desember 2019 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað.

I-kvk-nf L-kvk-nf