X-5/2018

Með bréfi til dómsins 23. febrúar sl., sem móttekið var 27. s.m., vísaði skiptastjóri þrotabús Novus fjárfestingafélags ehf., áður ...Reykjavík, til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur ágreiningi undir skiptunum um lýsta kröfu Landsbankans hf., Austurstræti 11, 155 Reykjavík, í þrotabúið.

I.

Sóknaraðili krefst þess að viðurkenndur verði veðréttur sóknaraðila á eignarhlut varnaraðila í Skuldabréfi Kaupthing bank, KAUP Float 01/10, samkvæmt handveðsyfirlýsingu dags. 22. ágúst 2008, nr. 0162-63-621551, milli Landsbanka Íslands hf. og Novus fjárfestingafélags ehf.

Þess er einnig krafist að viðurkennt verði að Skuldabréf Kaupthing bank, KAUP Float 01/10, sé samkvæmt handveðsyfirlýsingunni að nafnverði 228.000 USD (bandarískir dollarar).

Að auki er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.

Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað.

Varnaraðili gerir jafnframt eftirfarandi sjálfstæðar kröfur:

Að viðurkennt verði með dómi að ekki hafi stofnast gilt handveð með handveðsyfirlýsingu nr. 0162-63-621551 milli Novus fjárfestingafélags ehf., kt. 000000-0000, og Landsbanka Íslands hf., kt. 000000-0000, dags. 22. ágúst 2008.

Til vara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að umfang handveðsyfirlýsingar nr. 0162-63-621551 milli Novus fjárfestingafélags ehf., kt. 000000-0000, og Landsbanka Íslands hf., kt. 000000-0000, dags. 22. ágúst 2008 sé 228.000 ISK.

Að sóknaraðili greiði varnaraðila 19.247,85 USD með vöxtum skv. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. febrúar 2016 til 27. febrúar 2018 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 27. febrúar 2018 til greiðsludags.

Að staðfestur verði réttur varnaraðila til greiðslu skv. nauðasamningi Kaupþings hf. og samningskröfuhafa félagsins dags. 6. nóvember 2015 sem staðfestur var af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 15. desember 2015.

Að auki er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila.

II.

Ekki er teljandi ágreiningur um málsatvik.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2013 í máli nr. X-101/2013 var bú Novus fjárfestingafélags ehf., tekið til gjaldþrotaskipta og J-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf hrl. skipaður skiptastjóri í búinu. Skiptabeiðandi var Drómi hf.

Innköllun vegna gjaldþrotaskiptanna var birt í Lögbirtingablaðinu í fyrra skiptið þann 1. nóvember 2013 og seinna skiptið þann 8. nóvember 2013.

Skiptafundur um lýstar kröfur í búið fór fram á skrifstofu skiptastjóra þann 20. janúar 2014. Á fundinum lágu frammi öll gögn málsins, þ. á m. skrá yfir lýstar kröfur.

Sóknaraðili var stofnaður 9. október 2008 með lögum nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. sem samþykkt voru á Alþingi 6. október 2008. Lögin fólu m.a. í sér breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og voru Fjármálaeftirlitinu meðal annars fengnar heimildir til að grípa til sérstakra ráðstafana, vegna sérstakra aðstæðna eða atvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Þann 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun á grundvelli 100. gr. a í lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 að taka yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. og víkja félagsstjórn í heild sinni frá störfum. Skipaði Fjármálaeftirlitið skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar félagsins samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995 í samræmi við 100. gr. a í lögum um fjármálafyrirtæki. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins dags. 9. október 2008 var Nýi Landsbanki Íslands hf., síðar NBI hf., stofnaður, sem loks fékk nafnið Landsbankinn hf., en hann er sóknaraðili málsins. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins yfirtók sóknaraðili þær kröfur sem eru grundvöllur máls þessa.

Novus mun hafa verið stofnað í október 2005. Fram kemur í tilkynningu til hlutafélagaskrár að tilgangur félagsins skyldi vera að eiga og eða fara með eignarhluti í öðrum félögum, annast fjárfestingarráðgjöf, annast eignaumsýslu, kaup og sala eigna, almenn fjárfestingarstarfsemi, rekstur fasteigna, lánastarfsemi og önnur starfsemi skyld aðalstarfsemi félagsins.

Í júlí 2007 mun félagið hafa óskað eftir lánafyrirgreiðslu hjá Landsbanka Íslands hf. til kaupa á innlendum og erlendum hlutabréfum. Óskað var eftir fjölmyntaláni til þriggja ára að jafnvirði 100.000.000 kr. í eftirtöldum myntum og hlutöllum: JPY 25%, CHF 25%, SEK 25% og EUR 25%. Landsbanki Íslands hf. féllst á að veita félaginu umbeðið lán og var lánssamningur nr. 9788 undirritaður þann 19. október 2007. Í grein 1.3 kemur fram að lánsfjárhæðinni skuli ráðstafað til kaupa á hlutabréfum sem handveðsett verði bankanum, sbr. grein 10.1. Um tryggingar er fjallað í 10. kafla samningsins og í grein 10.1 kemur fram að til tryggingar lánum þeim sem veitt kynnu að verða samkvæmt ákvæðum samningsins skyldi lántaki setja bankanum að handveði hlutabréf sem keypt yrðu fyrir lánsfjárhæðina. Í grein 3.2 segir að lánið beri vexti, sem skuli vera breytilegir vextir, jafnháir LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 2,25% vaxtaálags. Lánið skyldi greiðast með einni afborgun í lok lánstímans þann 15. október 2010 en vexti bar að greiða á 12 mánaða fresti út lánstímann, í fyrsta sinn þann 15. október 2008.

Landsbanki Íslands hf. greiddi út lánið 25. október 2007 með því að leggja hinar erlendu myntir inn á gjaldeyrisreikninga félagsins.

Þann 15. ágúst 2008 mun Novus hafa tekið þá ákvörðun að nota hluta af andvirði lánsins til þess að kaupa hlutdeild í skuldabréfi útgefnu af Kaupthing banka, auðkennt KAUP Float 01/10. Af framlögðum gögnum verður ráðið að með markaðspöntun hafi Landsbanki Íslands hf., f.h. félagsins, keypt hlut í þessu skuldabréfi að nafnverði 228.000 USD hjá New York Stock Exchange Inc. Strax og kaupin voru gerð hafði, að sögn sóknaraðila, stjórnarmaður og prókúruhafi í félaginu samband við starfsmann Landsbanka Íslands hf. með tölvuskeyti og óskaði eftir því að bankinn útbyggi handveðsyfirlýsingu þar sem félagið veðsetti bréfið. Í tölvuskeytinu er vísað til Isin-númers markaðspöntunarinnar. Í framhaldinu var handveðsyfirlýsing nr. 0162-63-621551 útbúin af Landsbanka Íslands hf. og var hún undirrituð þann 28. ágúst 2008 af Ó-kk-þgf M. I-kk-þgf f.h. félagsins. Í handveðsyfirlýsingunni kemur fram að mynt bréfsins sé í ISK, íslenskum krónum.

Sambærilega var gengið frá veðsetningu þegar Novus keypti mánuði síðar skuldabréf af Landsbanka Íslands hf., auðkennt LANISL Float 19/10/10, að nafnvirði 250.000 EUR. Var þá útbúin handveðsyfirlýsing nr. 0162-621609.

Þeir fjármálagerningar sem Landsbanki Íslands hf. keypti erlendis á rafrænu formi voru í vörslu erlends aðila sem hafði bréfin á skrá hjá sér. Þessi aðili heitir Euroclear, og voru bréfin vistuð þar á vörslureikningi á nafni Landsbanka Íslands hf. Tvenns konar skráning mun hafa verið á þeim bréfum sem bankinn keypti, annars vegar var um að ræða bréf sem bankinn keypti fyrir eigin reikning, og voru þau þá skráð sem eign bankans, og hins vegar er um að ræða bréf sem bankinn keypti fyrir hönd viðskiptavina sinna, en þau voru skráð sem eign viðskiptavinarins. Skuldabréfið sem Landsbanki Íslands hf. keypti f.h. Novus mun því hafa verið skráð á vörslureikningi bankans hjá Euroclear sem eign Novus. Í samræmi við handveðsyfirlýsingu nr. 621551 hafði félagið, að sögn sóknaraðila, ekki vörslur á fjármálagerningunum þar sem það hafði ekki aðgang að vörslureikningi Landsbanka Íslands hf. hjá Euroclear og gat ekki gefið fyrirmæli um afhendingu eða sölu bréfsins, það hafi aðeins Landsbanki Íslands hf. getað.

Sóknaraðili lýsti f.h. Novus kröfu í þrotabú Kaupþings banka þann 28. desember 2009 vegna skuldabréfs sem auðkennt var KAUP Float 01/10, Isin:US48632GAC33. Kröfufjárhæðin var 239.074 USD eða 31.249.300 kr. og var farið fram á að fjárhæðin yrði greidd sóknaraðila. Fyrir liggur samþykki slitastjórnar Kaupþings banka með vísan til framlagðra handveðsskjala við því að sóknaraðili sé skráður sem kröfuhafi að kröfu þeirri sem lýst var f.h. Novus, vegna KAUP Float 01/10 skuldabréfs að nafnvirði 228.000 USD.

Þann 23. janúar 2013 sendi sóknaraðili bréf til Novus þar sem tilkynnt var að á grundvelli 13. gr. handveðsyfirlýsingar nr. 621551 myndi bankinn ráðstafa andvirði umræddra fjármálagerninga að fullu inn á skuld samkvæmt lánssamningi nr. 9788. Eftir samskipti sóknaraðila og forsvarsmanna félagsins hætti sóknaraðili við að ráðstafa andvirði fjármálagerninganna inn á skuld samkvæmt lánssamningnum.

Í kröfuskrá varnaraðila eru taldar upp kröfur þriggja kröfuhafa. Krafa merkt nr. 2 í kröfuskrá stafar frá sóknaraðila Landsbankanum hf., dagsett 23. desember 2013, en hún er veðkrafa að fjárhæð 195.560.582 kr. Fjárhæð kröfunnar er samþykkt af skiptastjóra og því óumdeild eftir því sem best verður séð. Samkvæmt kröfulýsingu sóknaraðila er krafan sögð tryggð með fjórum tryggingarbréfum merktum A–D í kröfulýsingunni.

Við rannsókn skiptastjóra á þeim tryggingarbréfum sem kröfulýsing sóknaraðila tilgreinir taldi skiptastjóri að tryggingarbréf merkt undir C-lið kröfulýsingarinnar nr. 0162-621551 væri óljóst að efni til. Með bréfinu veitir Novus fjárfestingafélag ehf., sem veðsali sóknaraðila, að handveði eftirtalinn fjármálagerning: Kaupthing bank, KAUP Float 01/10 að nafnvirði 228.000 ISK. Er handveðið til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum Novus fjárfestingafélags ehf., auk vaxta og kostnaðar.

Við frekari rannsókn skiptastjóra hafi komið í ljós að sóknaraðili hafði lýst kröfu í slitabú Kaupþings banka hf. fyrir hönd Novus fjárfestingafélags ehf. með kröfulýsingu 28. desember 2009. Var kröfulýsingin send skv. umboði frá Novus til bankans. Hafi þessar upplýsingar fengist frá sóknaraðila. Meðfylgjandi þessum upplýsingum fékk skiptastjóri afhenta tilkynningu þar sem Novus fjárfestingafélagi ehf. var tilkynnt um ráðstöfun á handveðsettum fjármálagerningum, dags. 23. janúar 2013. Kveðst skiptastjóri því hafa talið að hinir veðsettu fjármálagerningar væru komnir úr vörslum þrotabúsins og í vörslur sóknaraðila.

Með tölvuskeyti 11. nóvember 2015 barst skiptastjóra erindi frá sóknaraðila um að veita liðsinni sitt við að koma þeim fjármálagerningum sem hin meinta veðsetning tók til, til sóknaraðila. Skiptastjóri móttók tölvupóstinn, kvaðst ætla að fara yfir málið og vera svo í sambandi.

Skiptastjóri aflaði sér í kjölfarið lögfræðilegs álits, sem var lagt fram 25. nóvember 2015, varðandi hina meintu veðsetningu þar sem helstu niðurstöður voru þær að ekki hefði stofnast gild handveðsetning í fjármálagerningum með yfirlýsingu þess efnis frá 22. ágúst 2008 nr. 0162-63-621551, vegna þess að veðsali hefði ekki verið sviptur umráðum eða möguleika á umráðum hinna veðsettu fjármálagerninga. Þá var jafnframt komist að því að ekki hefði stofnast gilt sjálfsvörsluveð í annaðhvort lausafé eða viðskiptabréfum þar sem ekki hefði verið fylgt formreglum laga um samningsveð nr. 75/1997, þ.e. 23. gr. eða 43. gr. laganna. Þá var enn fremur komist að því að handveðsyfirlýsingin tryggði einungis 228.000 kr. að nafnverði þar til annað kæmi í ljós og að það stæði sóknaraðila nær að sýna fram á að efni hennar væri annað. Að lokum var komist að því að sjónarmið um tómlæti gætu ekki komið til skoðunar varðandi athugasemdir þrotabúsins enda hefðu, þá sjö árum síðar, engar formlegar athugasemdir komið frá sóknaraðilanum þess efnis að efni handveðsyfirlýsingarinnar væri annað en hún bæri með sér.

Eftir að álitið hafði verið sent sóknaraðila í lok nóvember 2015 var í kjölfarið ákveðið að halda jöfnunarfund en hann fór fram á skrifstofu skiptastjóra 3. mars 2016. Á fundinum ítrekaði skiptastjóri afstöðu sína og tiltók ýmis rök sem hann hafði tilkynnt kröfuhafanum í tölvuskeyti. Vísaði skiptastjóri jafnframt til fyrirliggjandi lögfræðiálits varðandi höfnun sína á gildi handveðsetningarinnar. Fulltrúi sóknaraðila mótmælti afstöðu skiptastjóra til lýstrar kröfu bankans númer 2 í kröfuskrá. Benti hann á að bréfin hefðu verið handveðsett innan bankans (innri veðsetning) og veðsett á safnreikningi Landsbankans hjá Euroclear. Það hafi verið ytri vörslusviptingin. Þá benti hann jafnframt á að tilgreiningin 228.000 ISK í handveðsyfirlýsingu og kröfulýsingu væri augljós mistök. Hann benti enn fremur á að tilgangur þrotabúsins hefði verið að stunda fjárfestingarstarfsemi og fjárfestingarráðgjöf og því gæti félagið vart hafa talist vera í lakari stöðu. Skiptastjóri tók fram að hann myndi hafa samband við fulltrúa sóknaraðila og boða hann á fund þegar farið hefði verið yfir framlögð gögn og afstaða tekin til þeirra.

Sá fundur fór fram 21. febrúar 2018, þar sem fyrri afstaða skiptastjóra var ítrekuð og að hann gæti ekki, í ljósi vafa um form og efni handveðsyfirlýsingarinnar, fallist á að gild veðsetning hefði stofnast í fjármálagerningum í eigu þrotabúsins. Þá tiltók hann jafnframt að hann teldi að ef stofnast hefði gild handveðsetning í fjármálagerningunum væri hún einungis 228.000 ISK að nafnvirði. Þá krafðist skiptastjóri þess jafnframt að sóknaraðili skilaði til þrotabúsins greiðslu sem bankinn hefði móttekið frá Kaupþingi ehf. sem greiðslu vegna nauðasamnings. Skiptastjóri lýsti því einnig yfir að hann gæti ekki veitt atbeina sinn til að aðstoða sóknaraðila við að öðlast aðgang að innra svæði Kaupþings ehf. og þar með yfirráðarétt yfir afgangi nauðasamningsgreiðslna Kaupþings ehf. þar sem hann teldi að þrotabúið ætti rétt á þessum greiðslum til sín. Rökstuddi skiptastjóri þetta m.a. á þeim grundvelli að hann sem skiptastjóri gætti hagsmuna búsins og hefði skyldum að gegna lögum samkvæmt til að gæta jafnræðis kröfuhafa og hámarka eignir búsins. Hann gæti því ekki gefið eftir eignir og hagsmuni sem hann teldi tilheyra þrotabúinu.

Fulltrúi sóknaraðila mótmælti þessari afstöðu skiptastjóra á fundinum og ítrekaði fyrri mótmæli sín. Fulltrúi sóknaraðila upplýsti jafnframt að Landsbankinn hefði móttekið umrædda greiðslu frá Kaupþingi ehf. þann 22. febrúar 2016 og að upphæð hennar væri 19.247,85 USD. Féllst sóknaraðili á að umrædd greiðsla yrði jafnframt hluti af hugsanlegu ágreiningsmáli aðila.

Ákvað skiptastjóri í kjölfarið að vísa ágreiningi aðila til héraðsdóms til úrlausnar.

Nauðasamningur slitabús Kaupþings banka hf. var samþykktur af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 15. desember 2015. Eftir samþykkt nauðasamnings var nafni Kaupþings banka hf. breytt í Kaupþing ehf. Samkvæmt nauðasamningnum eiga nánar tilgreindir kröfuhafar rétt á þrenns konar greiðslu frá Kaupþingi ehf. Eiga þeir rétt á peningagreiðslu, skuldabréfi útgefnu af Kaupþingi ehf. og hlutabréfum í Kaupþingi ehf. Samsvara þessar greiðslur um 30% endurgreiðsluhlutfalli til kröfuhafa slitabúsins. Varnaraðili kveðst falla undir rétt til greiðslu skv. framangreindu.

Þrotabú Novus fjárfestingafélags átti, eins og fyrr segir, eignarhlut í Skuldabréfi Kaupthing bank Float 01/10 sem Kaupþing banki hf. gaf út. Eignarhlutdeild í skuldabréfahlutdeildinni mun hafa verið 228.000 USD að nafnvirði. Þessir fjármálagerningar hafi orðið grundvöllur fyrrnefndrar nauðasamningsgreiðslu úr slitabúi Kaupþings, þ.e. lágmarksgreiðsla í reiðufé, skuldabréf útgefið af Kaupþingi ehf. og hlutabréf í Kaupþingi ehf.

Með fyrrgreindri handveðsyfirlýsingu frá 22. ágúst 2008 hafi Novus handveðsett Landsbanka Íslands hf., sóknaraðila, umrædda fjármálagerninga. Á meðan ekki sé ljóst hvort hin meinta handveðsetning sé gild eður ei, eins og varnaraðili byggi á, fæst Kaupþing ehf. ekki til að veita öðrum hvorum aðila þessa máls aðgang að kröfuhafasvæði sínu, sem um leið myndi veita rétt til þess að ráðstafa greiðslum skv. nauðasamningi Kaupþings banka hf.

Í tölvuskeytum starfsmanns Kaupþings ehf., 14. og 16. febrúar 2018, kom fram að skuldabréf útgefið af Kaupþingi ehf. ásamt afborgunum af því væri enn á vörslureikningi hjá Kaupþingi ehf. og að hlutaféð hefði ekki verið gefið út en það væri að nafnvirði 153.166 ISK og næmi 0,0011% af útgefnu hlutafé Kaupþings ehf.

III.

Sóknaraðili lýsti kröfu í þrotabú Novus samkvæmt lánssamningi nr. 9788 að fjárhæð 196.566.582 kr. og var henni lýst sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Eins og fram komi í fundargerð fyrsta skiptafundar í þrotabúinu þann 20. janúar 2014 hafi skiptastjóri samþykkt kröfu bankans að fjárhæð 196.560.357 kr. sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Deila aðila snúist um það hvort stofnast hafi lögmætt handveð með handveðsyfirlýsingu nr. 0162-63-621551 og hvert sé nafnverð hins handveðsetta skuldabréfs, 228.000 ISK eða 228.000 USD.

Sóknaraðili mótmælir alfarið þeirri afstöðu skiptastjóra að ekki hafi stofnast lögmætt handveð með handveðsyfirlýsingu nr. 621551 þar sem Novus hafi ekki verið svipt vörslum skuldabréfsins, sem og öllum þeim málsástæðum og lagarökum varnaraðila sem fram koma í framlögðu lögfræðiáliti. Af hálfu sóknaraðila er á því byggt að gilt handveð hafi stofnast í hinu veðsetta skuldabréfi í Kaupthing bank, KAUP Float 01/10 að nafnvirði 228.000 USD.

Sóknaraðili vísar til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um heimild til þess að höfða viðurkenningarmál. Að mati sóknaraðila sé óumdeilt að hann hafi lögvarða hagsmuni að því að fá skorið úr um það hvort handveð hafi stofnast milli sóknar- og varnaraðila með handveðsyfirlýsingu 22. ágúst 2008 nr. 0162-63-621551. Einnig telur sóknaraðili að hann hafi hagsmuni að því að fá staðfest í hvaða mynt nafnverð veðandlagsins sé.

Í 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð sé fjallað um stofnun handveðs. Að mati sóknaraðila séu skilyrðin sem fram komi í 2. mgr. 22. gr. laganna uppfyllt í þessu máli. Ljóst sé að handveðsyfirlýsing nr. 621551 var undirrituð fyrir hönd varnaraðila af aðila sem hafði umboð stjórnar til þess að handveðsetja umræddan fjármálagerning. Sama dag og handveðsyfirlýsingin var undirrituð hafi félagið verið svipt vörslum á skuldabréfinu Kaupthing bank, KAUP Float 01/10, þar sem það var skráð erlendis á vörslureikning Landsbanka Íslands hf. hjá Euroclear og hafi varnaraðili engan aðgang haft að umræddum vörslureikningi og hafi því ekki getað farið fram á afhendingu skuldabréfsins eða að það yrði selt og andvirðinu ráðstafað til hans. Eini aðilinn sem hafi getað gefið Euroclear fyrirmæli varðandi bréfið hafi verið eigandi vörslureikningsins, Landsbanki Íslands hf. Veðandlagið hafi því verið í umráðum veðhafa, sóknaraðila. Þessi framkvæmd sé staðfest í framlögðu tölvuskeyti J-x-x S-x-x, Executive Vice President, hjá Epiq Systems. Eins og framlögð gögn málsins beri með sér sé í kerfum sóknaraðila skráð að skuldabréfið sé handveðsett bankanum og sé geymslusafn Novus því læst og hafi félagið ekki getað gefið sóknaraðila nein fyrirmæli varðandi meðferð bréfsins.

Sóknaraðili telur að vilji sóknar- og varnaraðila hafi verið sá við gerð handveðsyfirlýsingar nr. 621551 að nafnverð skuldabréfsins væri 228.000 USD. Samkvæmt ákvæðum lánssamningsins hafi verið ljóst að handveðsetja hafi átt að fullu þá fjármálagerninga sem keyptir voru. Í tölvuskeyti forsvarsmanns Novus til Landsbanka Íslands hf. sé vísað til markaðspöntunar um kaup á Skuldabréfi KAUP Float 01/10 og Isin-númer tilgreint og segir í skeytinu að græja þurfi veðsetningu á þessu bréfi. Í markaðspöntuninni komi fram að nafnverð bréfsins sé 228.000 USD. Sóknaraðili vísar til framkvæmdar vegna kaupa Novus á skuldabréfi Landsbanka Íslands hf., auðkenndu LANISL Float 19/10/10, að nafnverði 250.000 EUR, sjá handveðsyfirlýsingu nr. 0162-63-621609.

Eins og fram komi á skuldabréfi Kaupthing bank hf. séu skuldabréf í þessum flokki eingöngu gefin út í USD. Því geti skuldabréf það sem Novus keypti í þessum skuldabréfaflokki ekki verið að nafnverði í íslenskum krónum og þar með sé ljóst að um misritun sé að ræða í handveðsyfirlýsingunni þegar tilgreint er að nafnverðið sé í ISK. Nafnverðið hafi átt að vera 228.000 USD. Sóknaraðili vísar til dómaframkvæmdar Hæstaréttar sem bendi til þess að vilji samningsaðila við gerð handveðsyfirlýsingar skipti meira máli en hvað nákvæmlega sé tilgreint í efni hennar, sjá Hrd. 117/2015 og Hrd. 207/2012.

Sóknaraðili bendir á að enginn aðstöðumunur sé á sóknar- og varnaraðila vegna útgáfu lánssamningsins og handveðsyfirlýsinganna. Í tilkynningu til RSK um stofnun Novus komi fram að tilgangur félagsins hafi verið að annast fjárfestingarráðgjöf, eiga eða fara með eignarhluti í öðrum félögum, annast eignaumsýslu, kaup og sala eigna, almenn fjárfestingarstarfsemi, rekstur fasteigna, lánastarfsemi og önnur starfsemi skyld aðalstarfsemi félagsins.

Forsvarsmenn félagsins hafi óskað sérstaklega eftir því í tölvupósti að skuldabréf í Kaupthing bank, KAUP Float 01/10, yrði veðsett bankanum í samræmi við markaðspöntunina en þar hafi nafnverð bréfsins verið tilgreint 228.000 USD. Frá því að handveðsyfirlýsingin var undirrituð þann 22. ágúst 2008 hafi varnaraðili aldrei gert athugasemd við það að sóknaraðili ætti handveðrétt á skuldabréfinu. Um sé að ræða sérfræðing og megi gera ríkari kröfu til hans um að koma að mótmælum gegn handveðrétti sóknaraðila ef félagið taldi vafa á að veðrétturinn hefði stofnast. Novus hafi aldrei gert athugasemd við gildi handveðsetningarinnar í skuldabréfi Kaupthings bank né það að nafnvirði veðsetningarinnar væri 228.000 USD. Það hafi ekki verið fyrr en með tölvupósti 27. nóvember 2015 sem skiptastjóri í þrotabúi félagsins hafi haft uppi efasemdir um lögmæti handveðsins en þá hafi verið liðið sjö og hálft ár frá því að handveðsyfirlýsingin var undirrituð.

Sóknaraðili telur að krafa skiptastjóra þess efnis að handveðréttur hafi ekki stofnast milli aðila með handveðsyfirlýsingu nr. 621551 sé fallin niður vegna tómlætis. Í athugasemdum með stjórnarfrumvarpi því sem varð að þágildandi lögum um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 kom fram það álit löggjafans að tómlætisáhrif gætu ráðið meira um réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum með tilliti til eðlis slíkra viðskipta. Novus hafi aldrei gert athugasemd eða komið að aðfinnslum við sóknaraðila við þá framkvæmd Landsbanka Íslands hf. að svipta félagið umráðum yfir hinu handveðsetta skuldabréfi né hafi það gert athugasemd við nafnverð skuldabréfsins. Sóknaraðili hafi lýst kröfu fyrir hönd Novus í þrotabú Kaupþings banka hf. vegna hins handveðsetta skuldabréfs og gert kröfu um að andvirði bréfsins yrði greitt til bankans. Novus hafi enga athugasemd gert við þessa framkvæmd. Sóknaraðili hafi sent Novus bréf í janúar 2013 þar sem bankinn hafi hótað að ganga að hinu handveðsetta bréfi og hafi félagið enga athugasemd gert við þá ætlan bankans. Einnig bendir sóknaraðili á að skiptastjóri hafi samþykkt kröfu sóknaraðila í þrotabú félagsins í janúar 2014, sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. gjaldþrotaskiptalaga, og hafi fyrst gert athugasemd við handveðrétt sóknaraðila með tölvuskeyti 27. nóvember 2015 og sé að mati sóknaraðila um tómlæti að ræða hjá skiptastjóra að mótmæla ekki fyrr gildi handveðsetningarinnar.

Eftir að varnaraðili lagði fram greinargerð sína í þinghaldi 25. maí sl. óskaði lögmaður sóknaraðila eftir því að fá að leggja fram skrifleg svör við greinargerðinni og var það látið átölulaust og því ekki mótmælt af hálfu varnaraðila. Svör sóknaraðila voru lögð fram 22. júní sl. í formi greinargerðar.

Þar vísar þó sóknaraðili í meginatriðum til sömu málsástæðna og að framan eru raktar. Útskýrir hann og að það að sóknaraðili geti í dag ekki innleyst hina handveðsettu fjármálagerninga sé vegna þess að deila sé milli sóknar- og varnaraðila um það hvort gilt handveð hafi stofnast og hver fjárhæð þess sé. Þetta hafi starfsmaður slitastjórnar Kaupþings hf. staðfest og varnaraðili tekið undir í greinargerð sinni. Sóknaraðili hafni rökum varnaraðila um að handveðið sé ekki gilt þar sem slitastjórn Kaupþings óski eftir staðfestingu „beneficial owner“, þ.e. varnaraðila, sem sé skráður eigandi skuldabréfsins, svo að sóknaraðili fái greiðslu í samræmi við nauðasamning Kaupþings á grundvelli skuldabréfsins.

Að mati sóknaraðila hafi formleg innlausn hinna handveðsettu fjármálagerninga átt sér stað með tilkynningu til Novus fjárfestingafélags ehf., dags. 23. janúar 2013, en félagið hafi ekki mótmælt innlausninni og þar með staðfest að það hafi litið svo á að sóknaraðili ætti handveðrétt á fjármálagerningunum að fjárhæð 228.000 USD. Það að sóknaraðili innleysti ekki bréfin á þessum tíma bendi ekki til þess að hann hafi ekki haft umráð þeirra heldur þess eins að þar sem verðmæti fjármálagerninganna á þessum tíma hafi verið lítið sem ekkert hafi aðilar málsins verið sammála um að bíða og sjá hvort eittvað kæmi úr slitabúinu upp í kröfuna.

Sóknaraðili bendir á að skiptastjóri hafi samþykkt kröfu sóknaraðila í þrotabú félagsins í janúar 2014, sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. gjaldþrotaskiptalaga, og sé skiptastjóri bundinn af þeirri ákvörðun sinni.

Varðandi tómlæti skiptastjóra og þá fullyrðingu að skiptastjóri hafi fyrst getað efast um réttmæti veðkröfunnar 10. nóvember 2015 eftir móttöku tölvuskeytis mótmælir sóknaraðili því og bendir á að í kröfulýsingu sóknaraðila frá 23. desember 2013 komi skýrt fram að krafa bankans sé tryggð með handveðsyfirlýsingu nr. 0162-63-621551.

Vegna áskorunar varnaraðila á sóknaraðila um að upplýsa um flokkun varnaraðila samkvæmt 21. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, þá sé upplýst að varnaraðili hafi verið flokkaður sem almennur fjárfestir hjá Landsbanka Íslands hf.

Flokkun samkvæmt lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti taki aðallega til réttarverndar fjárfestis vegna viðskipta hans með fjármálagerninga og getu hans til að skilja áhættu samfara viðskiptunum og þess að tryggja að hann fái ráðgjöf sem hæfir honum. Varnaraðili hafi keypt skuldabréf, sem sé einfaldur fjármálagerningur, en fjárfestingaráhætta á markaði sé að jafnaði lítil. Félagið hafi sett skuldabréfin að veði fyrir fjárfestingunni en forsvarsmenn varnaraðila ekki tekist á hendur neina persónulega skuldbindingu og hafi viðskiptin verið í samræmi við það sem almennur fjárfestir myndi gera. Sóknaraðili ítrekar að samkvæmt samþykktum varnaraðila hafi hann litið á sig sem sérfræðing í fjárfestingarstarfsemi og fjárfestingarráðgjöf auk þess að vera sérfræðingur í lánastarfsemi.

Sóknaraðili mótmælir sérstaklega kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði gert að greiða vexti af 19.247,85 USD samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. febrúar 2016 til 27. febrúar 2018. Varnaraðili færi engin rök fyrir þessari kröfu eða vísi til lagaákvæða henni til stuðnings og sé hún því vanreifuð. Sóknaraðili telur að vaxtakrafan byggi ekki á samningi, venju eða lögum og því verði að hafna henni.

Sóknaraðili mótmælir einnig dráttarvaxtakröfu varnaraðila. Upphafsdagur dráttarvaxta er 27. febrúar 2018 sem er sá dagur er mál þetta var móttekið hjá Héraðsdómi Reykjavíkur. Sóknaraðili bendi á að þann dag hafði varnaraðili ekki beint kröfu að sóknaraðila um greiðslu á 19.247,85 USD og því séu ekki lagaskilyrði til þess að krefjast dráttarvaxta frá þeim degi. Að mati sóknaraðila geti upphafsdagur dráttarvaxta ekki verið annar en við uppkvaðningu dóms í málinu.

Sóknaraðili mótmælir kröfu varnaraðila um staðfestingu á rétti varnaraðila til greiðslu skv. nauðasamningi Kaupþings hf. Að mati sóknaraðila á hann gilt handveð að fjárhæð 228.000 USD samkvæmt handveðsyfirlýsingu nr. 621551 og því eigi sóknaraðili rétt til greiðslunnar frá Kaupþingi ehf. á grundvelli nauðasamnings Kaupþings hf. en ekki varnaraðili. Kaupþing ehf. hafi greitt sóknaraðila 19.247,58 USD í samræmi við nauðasamninginn og staðfest með því að Kaupþing ehf. líti svo á að sóknaraðili eigi gildan veðrétt í skuldabréfinu og eigi rétt á viðbótargreiðslunum samkvæmt nauðasamningnum.

Krafa sóknaraðila byggir á lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og meginreglum samninga- og kröfuréttar um samningsfrelsi og skuldbindingargildi samninga. Þá vísar sóknaraðili til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sérstaklega 2. mgr. 25. gr., og til laga nr. 75/1997 um samningsveð, sérstaklega 22. gr. Kröfu um málskostnað styður sóknaraðili við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Málástæðum sínum skiptir varnaraðili upp í annars vegar málsástæður er lúta að synjun á kröfum sóknaraðila, sem fyrst verður fjallað um, og hins vegar málsástæður sem hafðar eru uppi til stuðnings þeim sjálfstæðu kröfum sem varnaraðili gerir.

Stofnun gilds handveðs

Varnaraðili kveður þá fullyrðingu sóknaraðila í greinargerð að skilyrði 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð séu uppfyllt og því hafi stofnast gild handveðsetning með aðilum ranga. Þannig hafi sóknaraðili ekki umráðarétt yfir hinni veðsettu hlutdeild í skuldabréfaútgáfunni og þurfi liðsinni varnaraðila til að fullnusta hið meinta veðandlag.

Þetta byggir varnaraðili á því að í framlagðri tilkynningu um ráðstöfun á handveðsettum fjármálagerningum komi fram að sóknaraðili muni ráðstafa andvirði umræddra fjármálagerninga að fullu inn á skuld samkvæmt lánssamningi nr. 9788. Sóknaraðili hafi hins vegar ekki ráðstafað umræddum fjármálagerningum inn á skuld varnaraðila vegna þess að hann hafi hvorki heimild til þess né umráð yfir hinum meintu veðsettu fjármálagerningum.

Sóknaraðili taki hins vegar fram í greinargerð sinni að hann hafi hætt við að ráðstafa andvirði fjármálagerninganna inn á skuld skv. lánssamningnum eftir samskipti sóknaraðila og forsvarsmanna varnaraðila. Þessu mótmælir varnaraðili enda liggi ekkert fyrir um þessi samskipti sóknaraðila og forsvarsmanna varnaraðila.

Varnaraðili bendir jafnframt á að gögn málsins sýni fram á að sóknaraðili hafi ekki umráðarétt yfir hinni meintu veðsettu hlutdeild í skuldabréfaútgáfunni. Í tölvupósti frá fulltrúa sóknaraðila til skiptastjóra sé vísað til þess að innlausn fjármálagerninganna hafi ekki verið kláruð eðli málsins samkvæmt. Í tölvuskeyti frá starfsmanni Kaupþings hf. frá 6. nóvember 2015 til varnaraðila komi fram að með hliðsjón af aðstæðum sé besti möguleikinn til að ná ásættanlegri niðurstöðu að sannfæra varnaraðila um að hann verði að útvega skjöl til að sóknaraðili geti fullnustað veðið. Varnaraðili telur að ekki geti verið um gilda handveðsetningu að ræða ef veðhafi, þ.e. sóknaraðili, hefur ekki einu sinni ráðstöfunarrétt yfir veðandlaginu. Það kunni vel að vera að varnaraðili hafi ekki ráðstöfunarrétt yfir eign sinni, en sóknaraðili geti tæpast talist hafa handveðrétt yfir hinni meintu veðsettu hlutdeild í skuldabréfinu ef hann er upp á náð og miskunn varnaraðila kominn um að útvega skjöl og veita samþykki sitt til að geta fullnustað veðið.

Umfang handveðs, hafi stofnast gilt handveð

Varnaraðili mótmælir þeim málflutningi sóknaraðila að vilji beggja aðila hafi staðið til þess við gerð handveðsyfirlýsingarinnar nr. 621551 að nafnverð skuldabréfsins væri 228.000 USD. Þá tiltaki sóknaraðili jafnframt að samkvæmt ákvæðum lánssamningsins nr. 9788 hafi verið ljóst að handveðsetja hafi átt að fullu þá fjármálagerninga sem keyptir voru.

Sé lánssamningur aðila skoðaður sjáist að í grein 1.3 sé tiltekið að lánsfjárhæð samningsins skuli ráðstafað til kaupa á hlutabréfum sem handveðsett verði bankanum skv. gr. 10.1.

Í 10. kafla lánssamnings aðila sem beri heitið „Tryggingar“ komi fram í grein 10.1 að til tryggingar á lánum þeim sem veitt kunni að verða samkvæmt ákvæðum þessa samnings muni lántaki, varnaraðili, setja bankanum að handveði hlutabréf sem keypt verði fyrir lánsfjárhæðina.

Varnaraðili telur að uppi sé verulegur vafi um það hvað hafi átt að handveðsetja enda sé hin meinta veðsetta hlutdeild í skuldabréfaútgáfu ekki hlutabréf, eins og margítrekað sé í lánssamningi aðila. Varnaraðili telur því að ekkert sé hægt að lesa út úr vilja sóknar- og varnaraðila varðandi þetta atriði enda sé það ekki veðsetning á hlutabréfum sem deilt sé um í þessu máli heldur veðsetning á hlutdeildum í skuldabréfaútgáfu.

Varnaraðili telur því ekkert upplýst um það hver raunverulegur vilji aðila hafi verið með handveðsetningunni, fyrir utan það sem komi fram í yfirlýsingunni sjálfri en þar komi skýrt fram að verið sé að handveðsetja fjármálagerninga að nafnvirði 228.000 ISK.

Þá bendir varnaraðili jafnframt á tilkynningu sóknaraðila til varnaraðila um ráðstöfun á handveðsettum fjármálagerningum. Í þeirri tilkynningu komi skýrt fram að umfang hinna veðsettu fjármálagerninga sé 228.000 ISK. Í þessu ljósi bendir varnaraðili á að hafi verið vafi um umfang handveðsetningarinnar á einhverjum tímapunkti hafi þeim vafa verið eytt með þessari tilkynningu enda sé ljóst að sóknaraðili sjálfur hafi litið á þetta sem veðsetningu á fjármálagerningum að nafnvirði 228.000 ISK. Það gefi auga leið að það sé umtalsverður munur á veðsetningu að upphæð 228.000 ISK og 228.000 USD. Varnaraðili telur það ekki í boði fyrir sóknaraðila að koma mörgum árum síðar og halda því fram að veðsetningin hafi í raun verið fyrir 228.000 USD þegar þau gögn sem sóknaraðili sjálfur hafi útbúið bendi öll til annars.

Varnaraðili bendir á að dómstólar hafi gert ríkar kröfur til þess að lánastofnanir tryggi sér skýrar og ótvíræðar sannanir fyrir tilvist veðréttinda sinna, umfangi þeirra og heimildum að öðru leyti. Beri lánastofnanir að öðrum kosti halla af sönnunarskorti í þeim efnum, t.d. um óljóst orðalag veðbréfs og þá alveg sérstaklega ef það er einhliða samið af hálfu lánastofnunar eða sé það á stöðluðu formi þeirra.

Misritun við gerð handveðs

Varnaraðili mótmælir því að um misritun hafi verið að ræða. Ekki verði séð af gögnum málsins að um sé að ræða misritun. Handveðsyfirlýsingin sé alveg skýr um að umfang handveðsetningarinnar sé 228.000 ISK, sem og tilkynning sóknaraðila um ráðstöfun fjármálagerninga.

Aðstöðumunur sóknar- og varnaraðila

Þá telur varnaraðili að aðstöðumunur hafi verið á aðilum. Þegar hin umdeilda handveðsyfirlýsing hafi verið undirrituð hafi verið í gildi lög nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Samkvæmt 21. gr. þeirra laga voru þrír flokkar viðskiptamanna í boði; almennir fjárfestar, fagfjárfestar og viðurkenndir gagnaðilar. Varnaraðili skoraði í greinargerð á sóknaraðila að leggja fram gögn um flokkun varnaraðila með hliðsjón af þessum þremur flokkum. Sóknaraðili brást við þeirri áskorun í síðari greinargerð.

Varnaraðili telur allt að einu yfir allan vafa hafið að hann hafi ekki verið viðurkenndur gagnaðili og geti einungis hafa verið fagfjárfestir ef honum hefði sannanlega verið kynnt sú staða og þau réttaráhrif sem slíku fylgi. Því sé nærtækast að ætla að varnaraðili hafi verið flokkaður sem almennur fjárfestir á þeim tíma sem hin umdeilda handveðsetning var undirrituð. Telja verði að almennur fjárfestir geti aldrei talist jafnoki fjármálafyrirtækis sem starfi í skjóli opinbers leyfis með sérfræðinga innan sinna raða.

Meint tómlæti varnaraðila

Varnaraðili mótmælir þeirri málsástæðu sóknaraðila að annars vegar sé um að ræða tómlæti hjá fyrrum fyrirsvarsmönnum varnaraðila að hafa hvorki gert athugasemdir við að fjármálagerningarnir væru veðsettir sóknaraðila né að hafa gert athugasemd við upphæð handveðsetningarinnar og hins vegar að skiptastjóri hafi sýnt af sér tómlæti með því að hafa of seint uppi kröfu sína um að handveðréttur hefði ekki stofnast milli aðila með handveðsyfirlýsingu nr. 621551.

Varnaraðili telur að ekki sé hægt að ætlast til þess að fyrrum fyrirsvarsmenn varnaraðila gerðu sér nákvæma grein fyrir réttarstöðu sinni og þá hvort um raunverulega handveðsetningu væri að ræða. Það verði ekki litið fram hjá því í þessu máli að handveðsetningin var undirrituð af aðilum þessa máls og því gætu þeir hafa talið að fjármálagerningarnir væru handveðsettir. Það sé hins vegar mikill munur á því að telja gerningana vera handveðsetta og raunveruleikanum, sem sé sá að sóknaraðili, sem telji fjármálagerningana vera handveðsetta, geti þrátt fyrir það ekki gengið að þeim, en það sé ein frumforsenda lögmæts handveðs. Það sé því ekki við fyrrum fyrirsvarsmenn varnaraðila að sakast þó þeir hafi ekki áttað sig á réttarstöðunni þegar sóknaraðili, sem sé fjármálafyrirtæki með sérfræðinga innan sinna raða, gat ekki einu sinni áttað sig á réttarstöðunni og framkvæmt handveðsetningu með þeim hætti að hann gæti gengið að hinu umdeilda veði kæmi til þess að á slíkt myndi reyna.

Meintu tómlæti skiptastjóra er sérstaklega mótmælt. Vísast um tímalínu til kröfuskjals þar sem farið er yfir þessi atriði. Þá vísist og jafnframt til þess að sóknaraðili óskaði sérstaklega liðsinnis skiptastjóra til að fá yfirráð yfir hinum meintu veðsettu fjármálagerningum en það hafi verið í fyrsta sinn sem skiptastjóri heyrði af því að ekki væri búið að fullnusta veðið í samræmi við tilkynningu.

Málsástæður til stuðnings efniskröfum varnaraðila

Varnaraðili gerir sjálfstæðar kröfur í fjórum töluliðum á grundvelli 3. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili telur nauðsynlegt að gera þessar kröfur til að niðurstaða fáist í ágreining aðila.

Gild handveðsetning stofnaðist aldrei í öndverðu

Varnaraðili vísar til fyrri umfjöllunar um að gild handveðsetning hafi ekki stofnast í öndverðu. Þá vísar varnaraðili jafnframt til umfjöllunar í framlögðu lögfræðiáliti um það hvort gilt handveð hafi stofnast.

Varnaraðili bendir á að af samskiptum sóknaraðila við Kaupþing hf. sé ljóst að sóknaraðili hafi ekki umráð yfir hinum meintu veðsettu fjármálagerningum. Þá sé jafnframt ljóst af þessum samskiptum að sóknaraðili þurfti/þarf aðstoð og liðsinni varnaraðila til að leysa fjármálagerningana til sín. Af þessu megi því leiða að varnaraðili hafi haft umráða- og ráðstöfunarrétt yfir fjármálagerningunum og því hafi ekki stofnast gild handveðsetning í upphafi, sem leiði til þess að hinir handveðsettu fjármálagerningar eigi að renna til varnaraðila til lögmætrar útdeilingar meðal kröfuhafa.

Umfang handveðsetningar

Varnaraðili gerir þá kröfu að ef fallist verður á að stofnast hafi gild handveðsetning milli aðila, þá verði umfang hennar einungis miðað við 228.000 ISK en ekki 228.000 USD, eins og sóknaraðili fer fram á, sbr. framangreinda umfjöllun.

Varnaraðili byggir hér jafnframt á andskýringarreglu samningaréttarins. Samkvæmt henni ber að jafnaði að skýra samningsákvæði sem séu umdeilanleg eða óljós þeim aðila í óhag sem samið hafi þau einhliða. Þannig sé túlkun samnings þeim í óhag sem hefði átt að hlutast til um skýrara form samnings eða að tjá sig skýrar um viðkomandi ágreiningsatriði.

Fjárkrafa varnaraðila

Varnaraðili gerir þá kröfu að sóknaraðili greiði sér 19.247,85 USD með vöxtum skv. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. febrúar 2016 til 27. febrúar 2018 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Umrædd upphæð er sú fjárhæð sem sóknaraðili fékk greidda frá Kaupþingi ehf. á grundvelli nauðasamnings Kaupþings hf.

Upphæð og tilurð greiðslunnar sé óumdeild með aðilum en fulltrúi sóknaraðila hafi upplýst á jöfnunarfundi aðila 21. febrúar 2018 og með tölvuskeyti að sóknaraðili hefði móttekið umrædda greiðslu frá Kaupþingi á umræddum degi. Féllst fulltrúi sóknaraðila jafnframt á að umrædd greiðsla yrði hluti af ágreiningsmáli aðila.

Varnaraðili telur leiða af þessu að verði fallist á kröfur varnaraðila þess efnis að ekki hafi stofnast gild handveðsetning í hinum umdeildu fjármálagerningum beri sóknaraðila að skila greiðslunni til varnaraðila með vöxtum og dráttarvöxtum eins og krafist er.

Varnaraðili krefst vaxta frá þeim degi er sóknaraðila barst hin umdeilda greiðsla, en það var þann 22. febrúar 2016. Tímasetning dráttarvaxta byggi á 4. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu en samkvæmt henni sé ávallt heimilt að reikna dráttarvexti frá þeim degi er dómsmál er höfðað um kröfu. Mál þetta hafi verið móttekið hjá héraðsdómi 27. febrúar 2018. Til vara er krafist dráttarvaxta frá 25. maí 2018, þegar krafa um greiðslu var sett fram í greinargerð.

Krafa um staðfestingu á rétti varnaraðila til greiðslu skv. nauðasamningi Kaupþings hf.

Varnaraðili gerir í fjórða lagi kröfu um staðfestingu dómsins á því að hann sé réttur aðili til að hljóta greiðslu sem samningskröfuhafi samkvæmt nauðasamningi slitabús Kaupþings sem samþykktur var af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 15. desember 2015.

Það sé óumdeilt að skylda verði ekki lögð á Kaupþing ehf. með þessum úrskurði. Varnaraðili telji engu að síður nauðsynlegt að héraðsdómur taki af skarið um það hvor málsaðila sé réttur aðili til að fá nauðasamningsgreiðslu Kaupþings ehf.

Varnaraðili hafi lögvarða hagsmuni vegna þessa í skilningi 1., sbr. 2. mgr., 25. gr. laga nr. 91/1991.

Varnaraðili telur óumdeilt að einungis varnar- eða sóknaraðili komi til greina sem réttir aðilar til að hljóta greiðslu skv. margumræddum nauðasamningi. Um það vísist m.a. til tölvupósts frá nóvember 2016, þar sem starfsmaður Kaupþings fari yfir málið eins og það horfi við Kaupþingi og taki svo fram: „Á milli aðila ríkir því í raun ágreiningur um hvor þeirra skuli eiga réttinn til greiðslu samkvæmt nauðasamningi Kaupþings á grundvelli skuldabréfsins. Sökum framangreinds ágreinings á milli Novus og Landsbankans um gildi handveðsyfirlýsingar telur Kaupþing sér ekki fært að veita öðrum hvorum aðila aðgangsupplýsingar vegna skuldabréfsins þar til leyst hefur verið úr ágreiningi aðila með einhverjum hætti.“

Varnaraðili upplýsir að hann hafi ekki framselt rétt sinn til greiðslu skv. nauðasamningnum og hafi ekki upplýsingar um að sóknaraðili hafi gert slíkt. Varnaraðili telur í því ljósi að dómurinn geti tekið þessa kröfu til efnismeðferðar og því beri ekki að vísa henni frá dómi.

Kröfur varnaraðila byggja á lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sjálfstæðar efniskröfur varnaraðila byggja á 4. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili byggir á lögum nr. 75/1997 um samningsveð, einkum 2. mgr. 22. gr. laganna. Þá vísar hann til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 varðandi vexti og dráttarvexti af fjárkröfu.

Kröfu um málskostnað styður varnaraðili við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

V.

Vegna kröfugerðar aðila í málinu innti dómari lögmann sóknaraðila eftir því við lok fyrri ræðu í málflutningi hvort það væri ekki réttur skilningur dómsins að ef fallist yrði á að gild handveðsetning hefði stofnast og að fjárhæð hennar væri fyrir 228.000 bandaríkjadölum, þá væri um leið leyst úr öðrum kröfum aðila. Sóknaraðili ætti þá vafalaust rétt til greiðslna samkvæmt nauðasamningi Kaupþings hf. og varnaraðili rétt til þeirra krafna sem hann gerir í málinu ef niðurstaðan væri gagnstæð. Lögmaður sóknaraðila samsinnti þessu. Lögmaður varnaraðila gerði engar athugasemdir við þessa skýringu lögmanns sóknaraðila heldur mátti ráða af málflutningi hans að svona væri í pottinn búið.

Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að þetta hafi legið fyrir frá fyrstu tíð, þ.e. eftir að ágreiningur reis, að aðilar væru sammála um þetta. Kröfugerð aðila og annan málatilbúnað hefði því mátt einfalda nokkuð frá því sem hann er.

Engum vafa er undirorpið að sóknaraðili á lögvarða hagsmuni af því að gera viðurkenningarkröfu í málinu, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómurinn telur vafalaust að ásetningur aðila hafi verið sá að handveðsetja eignarhlut Novus fjárfestingafélags ehf. í þeim fjármálagerningi nr. 9621551 sem bar nafnið „Skuldabréf Kaupþing bank Float 01/10“ og var útgefið 22. ágúst 2008. Ekki verður séð að það hafi þýðingu í málinu að samkvæmt fjölmyntalánssamningi aðila útgefnum 19. október 2007 að fjárhæð 100.000.000 króna var í greinum 1.3 og 10 tilgreint að lánsfjárhæðinni skyldi varið til kaupa á hlutabréfum eins og varnaraðili hefur haldið fram. Aðgerðir aðila í framhaldi benda þannig ótvírætt til þess að þessi ákvæði hafi engin áhrif haft á samningssamband aðila og hvorugur hélt því þá fram. Það t.a.m. að keypt hafi verið síðar framangreind hlutdeild í fjármálagerningi að beiðni Novus getur engin áhrif haft á það að til tryggingar þeim kaupum voru, samkvæmt undirritun stjórnarmanns Novus sem ágreiningslaust er að hafði fullgilt umboð til þessara ráðstafana, sóknaraðila eða forvera hans, veðsettar 23. maí 2008 og 15. janúar 2019 tilteknar innstæður félagsins, 22. ágúst 2008 sá fjármálagerningur sem hér er deilt um veðsetningu á og umfang hennar og að endingu fjármálagerningur sem veðsettur var sóknaraðila 29. september 2009, sagður að fjárhæð 250.000 evrur. Um þetta vísast til kröfulýsingar sóknaraðila í þrotabú Novus 23. desember 2013 ásamt fylgigögnum.

Veðsetningar þessar eru þannig, eins og fram er komið, allar framkvæmdar af framkvæmdastjóra félagsins og stjórnarmanni samkvæmt umboði frá 4. október 2007. Þá liggur fyrir vegna þeirrar veðsetningar sem hér er deilt um tölvuskeyti frá sama 18. ágúst 2008, skömmu fyrir kaupin á fjármálagerningi nr. 9621551, þar sem hann óskar þess að starfsmaður sóknaraðila „græi veðsetningu á þessu bréfi líka í leiðinni.“ Í viðhengi með skeytinu er kvittun fyrir kaupum á umræddum gerningi fyrir nafnvirði 228.000 bandaríkjadali á genginu 87 sem þýddi greiðslu af hálfu Novus fyrir hlutdeildina auk kostnaðar að fjárhæð 199.399,28 bandaríkjadalir.

Til að handveðsetning öðlist réttarvernd segir í 2. mgr. 22. gr. laga um samningsveð nr. 75/1997 að það gerist við afhendingu veðsins til veðhafa eða aðila sem tekið hefur að sér að hafa umráð veðsins fyrir veðhafa þannig að eigandinn sé sviptur möguleikanum á því að hafa veðið undir höndum.

Í málinu er það að mati dómsins ótvírætt að varnaraðili hafði aldrei möguleika á því að ráðstafa veðandlaginu og hafði ekki vörslur þess í neinum skilningi frá því að til veðsins var stofnað.

Eins og að framan er lýst var sami háttur hafður hér á og jafnan þegar Landsbanki Íslands hf. keypti erlendis fjármálagerninga á rafrænu formi, að þeir voru í vörslum erlends aðila, Euroclear, og vistaðir á vörslureikningi á nafni bankans. Ef um var að ræða bréf sem keypt voru f.h. viðskiptavinar voru þau skráð sem eign viðskiptavinarins eins og í máli þessu þar sem hin keypta hlutdeild var skráð eign Novus. Enginn ágreiningur hefur verið gerður um að þessi hafi verið hátturinn. Ganga verður út frá því, miðað við gögn málsins, að einungis veðhafinn, Landsbankinn hf. og þar áður forveri hans, hafi haft aðgang að umræddum vörslureikningi og heimild til að gefa fyrirmæli um afhendingu eða aðra ráðstöfun bréfsins. Slíka heimild hafi varnaraðili aldrei haft, sbr. m.a. skýr ákvæði handveðsyfirlýsingarinnar.

Við munnlegan málflutning varð ekki annað ráðið en að varnaraðili væri sammála um að þessi hefði verið raunin og að skilyrðið um umráðasviptingu samkvæmt 2. mgr. 22. gr. hefði verið uppfyllt. Það hafi hins vegar komið í ljós síðar að staðan hafi verið sú að sóknaraðili hefði ekki haft heimildir, að því er virðist nema fyrir atbeina varnaraðila, til að leysa til sín veðið með einum eða öðrum hætti en sú staða bendi eindregið til þess að handveð hafi ekki stofnast.

Dómurinn getur ekki fallist á þetta og telur reyndar þessa málsástæðu varnaraðila vera vanreifaða og byggja fremur á getgátum um hugsanlega stöðu aðila en skírskotun til gagna málsins eða réttarreglna. Það sem vekur upp þessa málástæðu varnaraðila að mati dómsins er sú staðreynd að eftir að ágreiningur kom upp á milli aðila um það hverjum veðandlagið tilheyrði töldu fulltrúar Kaupþings hf. slitabús að atbeina beggja þyrfti til að leysa til sín andlagið, en ella yrðu öðrum hvorum aðila ekki veittar aðgangsupplýsingar vegna skuldabréfsins á meðan ágreiningur aðila væri óleystur og þar með skorið jafnframt í raun úr um það hvor aðila ætti rétt á greiðslum samkvæmt nauðasamningi Kaupþings hf. Ekki hefur verið sýnt fram á í málinu að þessi staða hafi verið uppi áður en skiptastjóri lýsti efasemdum vegna veðsetningarinnar í nóvember 2015. Bendir enda flest til þess að svo hafi ekki verið, sbr. fyrirætlan sóknaraðila um að innleysa veðið í tilkynningu til Novus með bréfi 23. janúar 2013. Ekki verður séð að nokkur andmæli hafi borist við þeim áformum. Það að innlausnin fór ekki fram hefur að mati dómsins enga þýðingu hér og með öllu er ósannað að það hafi verið vegna einhvers konar ómöguleika sem þá gefi aftur vísbendingu um að handveðsetning hafi ekki stofnast. Þvert á móti má allt eins telja líklega þá skýringu sóknaraðila að á þessum tíma hafi markaðsaðstæður ekki verið hagstæðar fyrir sölu eða aðra ráðstöfun veðsins, án þess að það skipti meginmáli fyrir niðurstöðu málsins.

Dómurinn telur því ótvírætt að gild handveðsetning hafi átt sér stað og sóknaraðili geti byggt á yfirlýsingunni allan þann rétt sem hann hefur lýst að hann njóti á grundvelli yfirlýsingarinnar.

Það á að mati dómsins einnig við um fjárhæð tryggingarinnar og að tryggingin standi fyrir skuld að fjárhæð allt að 228.000 bandaríkjadölum. Horfa verði hér til samhengis hlutanna. Vissulega er það svo, og ekki gerður um það ágreiningur, að samkvæmt handveðsyfirlýsingunni sjálfri er fjárhæð tryggingarinnar sögð miðuð við 228.000 krónur og slæðist sú villa, sem dómurinn telur augljósa, einnig inn í tilkynningu sóknaraðila um fyrirhugaða ráðstöfun á hinu veðsetta 23. janúar 2013.

Kröfugerð sóknaraðila um þetta atriði er ekki allskostar nákvæm. Ekki er þó af málatilbúnaði hans hægt að velkjast í vafa um að hann byggir á því að viðurkennt verði að allur hlutur varnaraðila í skuldabréfinu standi til tryggingar skuldum varnaraðila við sóknaraðila, þ.e. fyrir 228.000 dölum að nafnvirði í stað 228.000 króna. Málflutningur beggja aðila bar þess merki að ágreiningslaust væri að um þetta væri deilt.

Fyrir utan skammstöfun (ISK) sem tilgreinir mynt á handveðsyfirlýsingunni er enginn ádráttur um annað í handveðsyfirlýsingunni en að öll hlutdeildin í skuldabréfinu standi til tryggingar skuldum Novus, en hún var 228.000 bandaríkjadalir. Þá óskaði forsvarsmaður Novus eftir því 18. ágúst 2008, eins og áður er rakið, að skuldabréfahlutdeildin yrði veðsett án þess að tilgreina sérstaklega einhverja takmörkun þar á, heldur sendi einungis kvittun fyrir viðskiptunum með þar sem heildarviðskiptin voru sundurliðuð, en þau miðuðust við 228.000 dala nafnvirði. Telja verður, að mati dómsins, að ef svo ólíklega hefði viljað til að fyrirrennari sóknaraðila hefði ætlað sér að láta langt innan við 1% af verðmæti hinnar keyptu hlutdeildar duga til tryggingar þessum viðskiptum sem hann hafði fjármagnað, og án þess að nokkrar aðrar tryggingar kæmu til, s.s. persónuleg ábyrgð eigenda félagsins, hefði það án nokkurs vafa komið skýrt fram. Engar vísbendingar eru um slíkt í málinu fyrir utan framangreinda, sem dómurinn telur misritun við skjalagerð.

Þá voru engir fyrirvarar gerðir vegna þessa af hálfu skiptastjóra þegar hann tók afstöðu til kröfu sóknaraðila og samþykkti endanlega eins og henni var lýst á skiptafundi til umfjöllunar um kröfuskrá 20. janúar 2014. Í kröfulýsingunni sjálfri verður ekki betur séð en að skiptastjóri hafi mátt ætla að sóknaraðili hefði litið svo á að andvirði allrar hlutdeildarinnar í bréfinu stæði til tryggingar kröfum sóknaraðila. Þó afstaða skiptastjóra í tilvikum sem þessum sé almennt, eðli máls samkvæmt, með þeim fyrirvara að veðkrafa sé samþykkt eins og veðið hrekkur til, og hugsanlegar eftirstöðvar væru þá alla jafnan flokkaðar sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, verður að ætlast til þess að skiptastjóri láti þess getið við afstöðutöku ef hann telur jafn veigamikla veikleika á réttarstöðu þess er lýsir kröfu gagnvart búinu og hann byggði á næstum tveimur árum síðar. Það sama gildir um afstöðu slitastjórnar Kaupþings hf., en samkvæmt tölvuskeytum frá G-kk-þgf G-kk-þgf f.h. slitastjórnar Kaupþings hf. 9. nóvember 2015 var staðfest sú afstaða slitastjórnar að hún liti svo á að sóknaraðili væri þá kröfuhafi í slitabú Kaupþings hf. fyrir þeirri kröfu sem lýst var á grundvelli framangreindra gerninga og nam 239.073,53 USD á kröfulýsingardegi 28. desember 2009 eða 31.249.300 krónum á þáverandi gengi. Kröfunni var í fyrstu lýst af sóknaraðila f.h. Novus en hún var þarna, að því er best verður séð, talin eign sóknaraðila þó að innlausn á veðinu hefði ekki farið fram.

Dómurinn telur rétt að taka afstöðu til framangreindra atriða, þ.e. um það hvort gilt handveð hafi verið stofnað í málinu og hvaða fjárhæð sé tryggð með veðsetningunni. Niðurstaða dómsins um þessi atriði felur það í sér að fallast beri á kröfur sóknaraðila.

Á hinn bóginn verður ekki betur séð en að fallast beri á kröfur sóknaraðila þegar af þeirri ástæðu að skiptastjóri samþykkti kröfu sóknaraðila eins og henni var lýst á fyrsta skiptafundi í búinu í janúar 2014. Engir fyrirvarar voru þar gerðir um að ekki hefði stofnast gilt veð og engar athugasemdir hafðar uppi eða fyrirvarar um fjárhæð tryggingarinnar, en gera verður þá kröfu til skiptastjóra að vekja athygli kröfuhafa á slíku ef um það væri að ræða, miðað við önnur gögn málsins. Þar má til viðbótar framangreindu benda á að ein af fjórum veðtryggingum sem lýst var til tryggingar kröfu sóknaraðila var sambærileg handveðsyfirlýsing til tryggingar fjármálagerningi að fjárhæð 250.000 evrur en handveðsyfirlýsingin speglaði alla þá fjárhæð og enginn vafi var þar á ferð um að umræddur fjármálagerningur í heild var settur til tryggingar, eins og dómurinn telur reyndar vafalaust að hafi einnig verið raunin og ætlan aðila þegar handveðsyfirlýsingin frá 22. ágúst 2008 var útbúin.

Skiptastjóri hreyfði engum athugasemdum við stöðu sóknaraðila undir búskiptunum fyrr en tæpum tveimur árum frá samþykkt kröfunnar.

Í 3. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 er mælt svo fyrir að komi ekki fram mótmæli samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar gegn afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar á kröfu teljist afstaðan endanlega samþykkt. Frá þessu fortakslausa ákvæði eru engar undantekningar gerðar í lögunum og hafa ekki verið leidd viðhlítandi rök að því að heimild gæti staðið til að endurupptaka mál um viðurkenningu kröfu sóknaraðila af þeim ástæðum sem um ræðir í máli þessu. Samkvæmt því verður ekki betur séð en að krafa sóknaraðila hafi verið endanlega samþykkt á skiptafundinum 20. janúar 2014. Er hér uppi, að því er best verður séð, nákvæmlega sama staðan og var í máli Hæstaréttar nr. 116/2013, en þar breytti skiptastjóri afstöðu sinni vegna breyttrar dómaframkvæmdar en það var ekki talið geta hnikað fyrri og endanlegri afstöðu sem samþykkt hafði verið áður á skiptafundi.

Með vísan til alls framangreinds verður fallist á dómkröfur sóknaraðila.

Með vísan til þess að framangreind niðurstaða og dómsorð felur í sér sömu réttarstöðu og sóknaraðili hefði náð með kröfu er sneri beinlínis að ákvörðun skiptastjóra um samþykki á kröfu hans verður það ekki talið hafa þýðingu hvernig kröfugerð í málinu var háttað.

Dómari gætti sérstaklega að því hvort ástæða væri til að líta svo á að hann gæti ekki talist vera óvilhallur í málinu, með vísan til niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 752/2017 og forsendna fyrir henni. Dómari telur að ekki sé um sams konar stöðu að ræða og var uppi í því máli þar sem ekki verður séð að ágreiningur þessa máls, hvort sem er að hluta eða öllu leyti, hafi komið til umfjöllunar hjá Landsbanka Íslands hf. eftir fall hans 6. október 2008, enda var kröfunni og veðandlaginu ráðstafað strax til nýs banka, sbr. umfjöllun undir málavaxtalýsingu. Þá gerist ekkert í málinu sem hér er til úrlausnar á árunum 2010 og 2011. Því getur seta dómara í skilanefnd Landsbanka Íslands hf. og seta í bankaráði hins nýja banka 2010 og 2011 engu máli skipt. Lögmenn aðila gerðu enda engar athugasemdir um hæfi dómarans.

Með vísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, verður varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila hluta málskostnaðar eins og greinir í úrskurðarorði.

Fyrir sóknaraðila flutti málið H-kk-nf J-kk-nf lögmaður og fyrir varnaraðila B-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf lögmaður.

L-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 28. júní sl.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Viðurkenndur er veðréttur sóknaraðila, Landsbankans hf., yfir eignarhlut varnaraðila, þrotabúi Novus fjárfestingafélags ehf., í Skuldabréfi Kaupthing bank, KAUP Float 01/10, samkvæmt handveðsyfirlýsingu dags. 22. ágúst 2008, nr. 0162-63-621551, milli Landsbanka Íslands hf. og Novus fjárfestingafélags ehf. Jafnframt er viðurkennt að trygging sóknaraðila í skuldabréfinu sé að fjárhæð 228.000 bandarískir dalir.

Varnaraðili greiði sóknaraðila 400.000 krónur í málskostnað.

L-kk-nf K-kk-nf (sign)