E-113/2010

Mál þetta, sem dómtekið var 2. mars sl., höfðaði stefnandi, NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík, hinn 28. október 2010 gegn stefndu, H-kvk-þgf M-kvk-þgf, Hnífsdalsvegi 27, Ísafirði, og stefnda, H-kk-þgf H-kk-þgf, Fjarðarstræti 2, Ísafirði.

Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.593.323 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, af 6.593.323 krónum frá 26. febrúar 2010 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 3. maí 2010 að fjárhæð 8.002 krónur og 3. ágúst 2010 að fjárhæð 11.125 krónur, sem dragist frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Einnig krefst stefnandi þess að stefnda verði þar af dæmd til að greiða 2.500.000 krónur in solidum með stefnda, ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, af 2.500.000 krónum frá 8. maí 2010 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu.

Stefndi hefur ekki látið mál þetta til sín taka.

Stefnda gerir þær dómkröfur að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða henni málskostnað.

I.

Árið 1983 stofnaði stefndi tékkareikning nr. ... við útibú Landsbankans að Pólgötu 1 á Ísafirði. Þegar reikningnum var lokað 26. febrúar 2010 námu innistæðulausar færslur á reikningnum 6.593.323 krónum.

Hinn 15. maí 2007 skrifaði stefnda undir yfirlýsingu um óskipta sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 2.500.000 krónur vegna yfirdráttar á fyrrnefndum reikningi stefnda. Yfirskrift yfirlýsingarinnar er svohljóðandi: „SJÁLFSKULDARÁBYRGÐ-ÓSKIPT vegna yfirdráttarheimildar einstaklings í samræmi við samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.“ Í yfirlýsingunni segir síðan meðal annars svo:

Undirritaður/ir ábyrgðaraðili/ar staðfesta að hafa kynnt sér efni yfirlýsingar þessarar, upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og reglur um gerð greiðslumats hjá reikningseiganda. Ábyrgðaraðilar lýsa því yfir að eignir þeirra standi vel fyrir þeim skuldbindingum sem á þá kunna að falla vegna ábyrgðar þessarar.

Undirritaður/ir ábyrgðaraðili/ar ábyrgjast hér með sem sjálfskuldarábyrgðaraðili/ar, in solidum (óskipt skuldaábyrgð), greiðslu yfirdráttar á ofangreindum tékkareikningi í samræmi við eftirfarandi skilmála:

[---]

1)

2) Sjálfskuldarábyrgðaraðili takmarkar ábyrgð sína við ákveðna fjárhæð, en ber að greiða auk þess vexti og kostnað sem fylgir bankalegri kröfugerð, standi aðalskuldari ekki við umsamda greiðsluskyldu, svo og kostnað af lögfræðilegri innheimtu þeirrar skuldar sem ábyrgðinni er ætlað að tryggja.

[---]

7) Skylt er að meta greiðslugetu reikningseiganda ef ábyrgðarfjárhæð er kr. 1.000.000,- eða hærri. Ef ábyrgðarfjárhæðin er lægri en kr. 1.000.000,00 getur sjálfskuldarábyrgðaraðili óskað eftir því að slíkt greiðslumat fari ekki fram. Hjón og fólk í óvígðri sambúð getur ávallt óskað eftir að greiðslumat fari ekki fram, vegna ábyrgða á skuldum hvors annars.

Í ábyrgðaryfirlýsingunni er jafnframt að finna svohljóðandi klásúlu, sem stefnda ritaði upphafsstafi sína við: „Staðfesting ábyrgðaraðila á því að hann óskar ekki eftir mati á greiðslugetu reikningseiganda, enda er heildarábyrgðarfjárhæð ábyrgðaraðila vegna reikningseiganda gagnvart Landsbankanum lægri en kr. 1.000.000,00 eða ábyrgðaraðili maki eða í sambúð með reikningseiganda.“

Stefnandi sendi stefndu innheimtubréf 8. apríl 2010. Þegar þær innheimtutilraunir skiluðu ekki árangri höfðaði stefnandi mál þetta.

Vegna aðildar stefnanda að málinu skal tekið fram að með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun 9. október 2008 að ráðstafa tilteknum eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. (nú NBI hf.), stefnanda í máli þessu.

II.

Stefnandi vísar til þess að 3. nóvember 1983 hafi stefndi stofnað tékkareikning nr. ... við útibú Landsbankans að Pólgötu 1 á Ísafirði. Hinn 26. febrúar 2010 hafi innistæðulausar færslur á reikningnum numið 6.593.323 krónum og hafi honum þá verið lokað. Stefnandi tekur fram að inn á kröfu bankans hafi verið greiddar 8.002 krónur 3. maí 2010 og 11.125 krónur 3. ágúst 2010, sem dragist frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi.

Með sjálfskuldarábyrgð nr. 0156-63-..., dagsettri 15. maí 2007, hafi stefnda tekist á hendur ábyrgð vegna skuldarinnar gagnvart stefnanda fyrir allt að 2.500.000 krónum, auk vaxta og innheimtukostnaðar.

Stefnandi kveðst hafa sent stefndu báðum innheimtuviðvaranir í byrjun árs 2009, stefndu H-kvk-þgf 30. janúar. Þá hafi bankinn sent þeim innheimtubréf 8. apríl 2010. Innheimtutilraunir þessar hafi ekki skilað árangri og stefnandi því neyðst til að höfða dómsmál til innheimtu skuldarinnar.

Af hálfu stefnanda er til þess vísað að stefnda H-kvk-nf, sem sé móðir stefnda H-kk-ef, hafi ekki óskað eftir mati á greiðslugetu hans. Heldur stefnandi því fram að vegna fjölskyldutengslanna hafi stefndu verið fullkunnugt um fjárhag stefnda. Þá verði ekki fram hjá því litið við úrlausn málsins að stefndi hafi ekki verið í vanskilum er stefnda undirgekkst ábyrgðina, en á þeim tíma hafi yfirdráttarskuld stefnda á umræddum reikningi numið rúmlega 1.000.000 króna.

Stefnandi bendir jafnframt á að með undirritun ábyrgðaryfirlýsingarinnar hafi stefnda staðfest að hún hafi kynnt sér efni yfirlýsingarinnar, upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og reglur um gerð greiðslumats hjá reikningseiganda, sbr. texta í yfirlýsingunni þessa efnis.

Stefnandi segir ekki vera til staðar sérstaka lagaheimild til niðurfellingar sjálfskuldarábyrgðar stefndu H-kvk-ef. Þá byggir stefnandi enn fremur á því að stefnda hafi sýnt af sér tómlæti í málinu, en hún hafi ekki mótmælt greiðsluskyldu sinni fyrr en tveimur árum eftir að henni barst innheimtuviðvörun frá stefnanda 30. janúar 2009.

Verði fallist á málatilbúnað stefndu H-kvk-ef og skilyrði til beitingar 36. gr. laga nr. 7/1936 talin uppfyllt í málinu byggir stefnandi á því að ekki komi til álita að fella ábyrgð stefndu að öllu leyti úr gildi. Engin rök standi til þess að leysa hana undan ábyrgð á greiðslu 999.999 króna, sbr. texta ábyrgðaryfirlýsingarinnar og 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001.

Hvað málskostnað varðar tekur stefnandi sérstaklega fram að hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og sé honum því nauðsynlegt að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefndu.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til meginreglna kröfu- og samningaréttar um greiðslu fjárskuldbindinga.

III.

Kröfu sína um sýknu kveður stefnda fyrst og fremst byggja á þeirri staðreynd að þegar hún hafi skrifað undir ábyrgðaryfirlýsingu vegna yfirdráttar á tékkareikningi stefnda hafi hvorki verið framkvæmt greiðslumat, svo sem skylt hafi verið, né hafi hún verið upplýst um skuldastöðu stefnda gagnvart stefnanda. Samkvæmt skýru ákvæði 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem tekið hafi gildi 1. nóvember 2001 og stefnandi sé aðili að, og samið hafi verið m.a. að hans tilhlutan, segir stefnda fjármálafyrirtækjum skylt að meta greiðslugetu skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara fari yfir 1.000.000 króna. Ábyrgðarmaður hafi þannig ekki forræði á því að gefa yfirlýsingu þess efnis að fallið sé frá greiðslumati þegar ábyrgðarfjárhæðin sé hærri en nefnd fjárhæð. Sú fortakslausa skylda hafi því hvílt á stefnanda, óháð vilja stefndu hvað það atriði varðaði, að framkvæma mat á greiðslugetu stefnda og kynna niðurstöður matsins fyrir stefndu áður en hún tók ákvörðun um að skrifa undir ábyrgðaryfirlýsingu vegna tékkareiknings stefnda.

Stefnda segir óumdeilt í málinu að stefnandi hafi ekki látið framkvæma mat á greiðslugetu stefnda þó svo það hafi verið bankanum skylt samkvæmt skýru ákvæði í yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð frá 15. maí 2007 og fyrrnefndri 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Vegna þessa ágalla og vanrækslu stefnanda á hinni fortakslausu skyldu verði ekki séð að bankinn geti byggt á umræddri yfirlýsingu stefndu um ábyrgð. Því verði að sýkna hana af öllum kröfum stefnanda í málinu.

Nánar vísar stefnda til þess að hefði stefnandi farið að settum reglum og mat á greiðslugetu stefnda legið fyrir hefði stefnanda mátt vera ljóst að niðurstaða greiðslumatsins væri líkleg til að hafa áhrif á ákvörðun stefndu um að gangast í ábyrgð. Greinargott greiðslumat, þar sem fram hefði komið heildstætt yfirlit fjárhagsstöðu stefnda, hefði gagnast stefndu H-kvk-þgf best við mat á þeirri fjárhagslegu áhættu sem í því fælist að gangast í ábyrgð fyrir stefnda. Sú staðreynd að greiðslumat var ekki framkvæmt, þrátt fyrir skyldu stefnanda þar um, sé á ábyrgð bankans og verði hann að bera hallann af því aðgerðarleysi sínu. Gera verði þá kröfu til bankastofnana að þær framfylgi þeim reglum sem þær sjálfar hafi samþykkt að vinna eftir og settar hafi verið til verndar viðskiptavinum lánastofnana. Markmiðið með reglum um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga hafi verið að tryggja að ábyrgðarmenn fjárskuldbindinga gerðu sér grein fyrir þeirri áhættu sem í skuldbindingum þeirra fælist. Segir stefnda lítið hald vera í slíkum reglum væri bankastofnunum heimilt að viðhafa önnur og gjörólík vinnubrögð en kveðið sé á um í reglunum.

Kröfum sínum til stuðnings vísar stefnda til 36. gr. laga nr. 7/1936. Ábyrgðarskuldbindingu sína kveður stefnda mega ógilda á grundvelli ákvæðisins, enda sé það bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefnanda að bera ábyrgðarskuldbindingu stefndu fyrir sig þar sem reglum um notkun ábyrgða hafi ekki verið fylgt í hennar tilfelli. Það sé því eðlileg niðurstaða með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 að víkja sjálfskuldarábyrgð stefndu til hliðar og sýkna hana að öllu leyti af kröfum stefnanda. Enn fremur vísar stefnda til réttarreglna um brostnar forsendur þar sem ljóst sé að mat á greiðslugetu hefði ráðið miklu um afstöðu stefndu til þess hvort hún ætti að gangast í ábyrgð fyrir stefnda.

Þá bendir stefnda einnig á að upplýsingagjöf vegna sjálfskuldarábyrgðar hennar hafi ekki verið sinnt í samræmi við 5. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Ekkert liggi fyrir í málinu því til sönnunar að þessari upplýsingagjöf hafi verið sinnt og beri stefnandi alfarið hallann af því að hafa ekki sinnt skyldum sínum í þeim efnum. Tekur stefnda fram að hún hafi takmarkaða reynslu af fjármálagerningum eins og þeim sem hér um ræði og því hafi stefnanda borið að sýna ýtrustu varfærni í viðskiptum sínum við hana, enda hafi það fyrst og fremst verið hagsmunir stefnanda að fá ábyrgðaryfirlýsinguna undirritaða.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnda til meginreglna kröfu- og samningaréttar um ógilda samninga, forsendubrest og vanefndir, sem og um gagnkvæma tillitssemi. Þá vísar stefnda sérstaklega til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 33. og 36. gr. laganna. Enn fremur kveðst stefnda byggja á samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, auk þeirra meginreglna og sjónarmiða sem nú hafi verið lögfest með lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.

IV.

A.

Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefndu H-kvk-þgf á yfirlýsingu um óskipta sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 2.500.000 krónur vegna yfirdráttar á reikningi stefnda H-kk-ef nr. .. hjá stefnanda, en yfirlýsinguna skrifaði stefnda undir 15. maí 2007.

Efni yfirlýsingarinnar er reifað í kafla I hér að framan. Eru í yfirlýsingunni tekin upp ýmis ákvæði í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem undirritað var 1. nóvember 2001 og að stóðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda. Óumdeilt er í málinu að stefnandi er aðili að þessu samkomulagi, sem tekur til allra skuldaábyrgða, þ.m.t. sjálfskuldarábyrgða, sbr. 2. gr. samkomulagsins.

Skv. 1. gr. samkomulagsins er markmið þess að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Voru með samkomulaginu settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum þegar skuldarábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings eru sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu.

Í 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins er kveðið á um að sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Í 3. mgr. sömu greinar segir síðan svo: „Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en kr. 1.000.000,-. Þó er hjónum eða fólki í óvígðri sambúð heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldu til greiðslumats, vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars.“

Ábyrgðaryfirlýsing sú sem stefnda H-kvk-nf undirritaði 15. maí 2007 ber skýrlega með sér að hafa verið útbúin af forvera stefnanda, Landsbanka Íslands hf. Í yfirlýsingunni er fyrrnefnt ákvæði 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga tekið efnislega upp. Að auki er í yfirlýsingunni að finna klásúlu, sem stefnda ritaði upphafsstafi sína við til staðfestingar, þess efnis að hún óskaði ekki eftir mati á greiðslugetu reikningseiganda „... enda er heildarábyrgðarfjárhæð ábyrgðaraðila vegna reikningseiganda gagnvart Landsbankanum lægri en kr. 1.000.000,00 eða ábyrgðaraðili maki eða í sambúð með reikningseiganda.“ Augljóst er að þetta ákvæði yfirlýsingarinnar er ekki í samræmi við hámarksfjárhæð þeirrar sjálfskuldarábyrgðar sem stefnda ritaði undir.

Í málinu hefur ekkert komið fram um það að stefnda H-kvk-nf hafi haft fjárhagslega hagsmuni af því að ábyrgjast yfirdrátt á umræddum reikningi meðstefnda gagnvart stefnanda. Jafnframt liggur ekkert fyrir um að hún hafi þekkt til fjárhagsstöðu stefnda. Þá er ómótmælt þeirri málsástæðu stefndu að hún hafi takmarkaða reynslu af slíkum fjármálagerningum sem hér um ræðir.

Með setningu reglna um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga var stefnt að því markmiði að tryggja að ábyrgðarmenn fjárskuldbindinga gerðu sér grein fyrir þeirri áhættu sem í skuldbindingum þeirra fælist. Svo sem rakið er að framan fór ekki fram mat á greiðslugetu stefnda í tengslum við undirritun ábyrgðaryfirlýsingarinnar þrátt fyrir að stefnanda væri skylt að framkvæma slíkt mat, bæði samkvæmt ákvæðum samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 og einnig samkvæmt ákvæðum yfirlýsingarinnar sjálfrar. Verður ekki með nokkru móti fram hjá því síðarnefnda litið, enda um að ræða skýrt ákvæði í löggerningi þeim sem stefnandi byggir kröfur sínar á. Þegar að því athuguðu þykir ótæk sú niðurstaða að fallast á greiðsluskyldu stefndu á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingarinnar. Verður því fallist á það með stefndu að víkja beri til hliðar sjálfskuldarábyrgð þeirri sem hún gekkst undir 15. maí 2007 með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Eins og staðið var að málum af hálfu stefnanda við gerð og undirritun ábyrgðaryfirlýsingarinnar getur hann ekki byggt nokkurn rétt á meintu tómlæti stefndu. Þá þykir ekki koma til álita að víkja ábyrgð stefndu til hliðar einungis að hluta, svo sem byggt var á af hálfu stefnanda í munnlegum málflutningi, enda bar stefnanda, vegna fjárhæðar ábyrgðarinnar, fortakslaust að láta framkvæma mat á greiðslugetu stefnda samkvæmt skýru ákvæði yfirlýsingarinnar. Verður stefnandi að bera hallann af því að hafa látið undir höfuð leggjast að framkvæma mat á greiðslugetu stefnda.

B.

Stefndi H-kk-nf hefur ekki sótt þing í málinu og var honum þó löglega stefnt. Ber að dæma málið skv. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að því er hann varðar.

Samkvæmt framlögðu reikningsyfirliti námu innistæðulausar færslur á reikningi stefnda H-kk-ef hjá stefnanda 6.593.323 krónum er reikningnum var lokað 26. febrúar 2010. Verður stefndi því dæmdur til greiðslu 6.593.323 króna ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 26. febrúar 2010 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 3. maí 2010 að fjárhæð 8.002 krónur og 3. ágúst 2010 að fjárhæð 11.125 krónur, sem dragist frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi.

C.

Með vísan til úrslita málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, dæmist stefnandi til að greiða stefndu H-kvk-þgf 350.000 krónur í málskostnað. Stefndi H-kk-nf, sem ekki hélt uppi vörnum, dæmist á grundvelli sama lagaákvæðis til að greiða stefnanda 82.000 krónur í málskostnað.

Dóm þennan kveður upp K-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, H-kk-nf H-kk-nf, greiði stefnanda, NBI hf., 6.593.323 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 6.593.323 krónum frá 26. febrúar 2010 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 3. maí 2010 að fjárhæð 8.002 krónur og 3. ágúst 2010 að fjárhæð 11.125 krónur, sem dragist frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi.

Stefndi H-kk-nf greiði stefnanda 82.000 krónur í málskostnað.

Stefnda, H-kvk-nf M-kvk-nf, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda í málinu.

Stefnandi greiði stefndu H-kvk-þgf 350.000 krónur í málskostnað.

K-kk-nf H-kk-nf