E-1998/2021

Mál þetta, sem dómtekið var 14. júní 2022, var höfðað 27. september 2021 af þrotabúi Króks fasteignafélags ehf., [...], gegn Endurskoðun Guðlaugs sf., [...].

Stefnandi krefst þess að rift verði greiðslu hans til stefnda að fjárhæð 4.730.000 krónur sem innt var af hendi hinn 26. janúar 2018. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 4.730.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. janúar 2018 til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I.

Helstu málsatvik

Krókur fasteignafélag ehf. (áður T. Ó. Byggingarfélag ehf.) var stofnað árið 2006 af þeim A og B. Síðar eignaðist umræddur A allt hlutafé í félaginu og var hvort tveggja stjórnarmaður og framkvæmdastjóri þess sem og handhafi prókúrumboðs þar til íjanúar 2018. Á fundi 3. þess mánaðar var C kjörin stjórnarmaður í félaginu og tók samhliða við framkvæmdastjórn þess og prókúruumboði. Umrædd C er eiginkona D, fyrirsvarsmanns stefnda.

Ágreiningslaust er að D annaðist gerð ársreikninga og skattframtala Króks fasteignafélags ehf. allt frá stofnun félagsins fram til ársins 2018. Áritun hans á umrædda reikninga er í öllum tilvikum á þá lund að viðeigandi ársreikning hafi hann samið eftir bókhaldi félagsins og að hann hafi að geyma rekstrarreikning fyrir viðkomandi ár og efnahagsreikning í lok þess. Hann hafi ekki framkvæmt endurskoðun. Á árunum 2009 til 2014 laut starfsemi félagsins einkum að rekstri og útleigu á fasteign í eigu þess að [...]í Reykjavík. Sú fasteign var seld nauðungarsölu á árinu 2014 og lagðist starfsemi þess þá af. Engin gögn um umrædda nauðungarsölu liggja frammi í málinu en hennar er getið í ársreikningi félagsins 2014.

Í byrjun árs 2018 virðist svo hafa staðið til að þau D og C yfirtækju félagið og nýttu það til fyrirhugaðrar atvinnustarfsemi C og að það hafi verið ástæða þess að C var skráð stjórnarmaður þess og framkvæmdastjóri sem og handhafi prókúrumboðs líkt og áður greinir. Þau áform hafi svo ekki gengið eftir og áðurgreindur A áfram farið með eignarhald alls hlutafjár í félaginu.

Hinn 9. janúar 2018 gaf stefndi út afsal til Króks fasteignafélags ehf. vegna eignarhluta í fjöleignarhúsinu að [...] í Hafnarfirði. Var kaupverð fasteignarinnar samkvæmt því sem fram kemur í afsalinu 5.000.000 króna. Í umræddu afsali kemur fram að kaupverðið sé þegar greitt en ágreiningslaust er hins vegar að það skyldi greiðast eigi síðar en 31. sama mánaðar samkvæmt skuldaviðurkenningu félagsins sem lá fyrir við afsalið. Með kaupsamningi 25. sama mánaðar seldi Krókur fasteignafélag ehf. svo félaginu Skel ehf. umrædda fasteign og var kaupverðið samkvæmt þeim samningi 10.080.000 krónur. Söluandvirði fasteignarinnar að frádregnum gjöldum vegna þinglýsingar og sölulauna til þeirrar fasteignasölu sem annaðist viðskiptin var svo ráðstafað til stefnda, annars vegar til greiðslu samkvæmt framangreindri skuldaviðurkenningu og hins vegar til greiðslu á reikningi stefnda að fjárhæð 4.730.000 krónur, dagsettum 26. sama mánaðar, vegna vinnu við ársreikninga og skattframtöl Króks fasteignafélags ehf. á árunum 2006 til 2018. Ágreiningslaust er að stefndi hafði ekki fengið greitt fyrir umrædda vinnu fram að þeim tíma og ekki gert félaginu reikninga vegna hennar áður.

Bú Króks fasteignafélags ehf. var svo tekið til gjaldþrotaskipta 11. mars 2021 að kröfu Skattsins og skiptastjóri skipaður og er þrotabú félagsins líkt og áður greinir stefnandi þessa máls. Var krafa Skattsins þar að lútandi reist á 1. tölul. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. en 8. október 2020 var gert árangurslaust fjárnám hjá félaginu vegna ógreiddra opinberra gjalda. Samkvæmt kröfu Skattsins um gjaldþrotaskipti nam höfuðstóll kröfunnar 3.259.300 krónum 17. desember 2020. Frestdagur við skiptin er 23. desember 2020. Tveimur kröfum var lýst í búið, annars vegar kröfu Skattsins vegna ógreiddra þing- og sveitarsjóðsgjalda, fésekta ársreikningaskrár og sekta fyrirtækjaskrár, samtals að fjárhæð 4.540.560 krónur með vöxtum og kostnaði, og hins vegar kröfu Arion banka hf. vegna yfirdráttar á veltureikningi ásamt dráttarvöxtum og kostnaði, samtals að fjárhæð 26.995.723 krónur, samkvæmt stefnu áritaðri 23. mars 2016. Umræddra krafna er ekki getið á meðal skulda félagsins í framlögðum ársreikningum þess fyrir árin 2006 til 2018 en ársreikningum var ekki skilað eftir það tímamark. Þá liggja engin frekari gögn frammi í málinu um innheimtuaðgerðir umræddra kröfuhafa.

Með bréfi skiptastjóra stefnanda til stefnda, dagsettu 15. apríl 2021, var lýst yfir riftun á greiðslu framangreinds reiknings stefnda, dagsetts 26. janúar 2018, á grundvelli 141. gr. laga nr.21/1991. Enn fremur var gerð krafa um endurgreiðslu 4.730.000 króna á grundvelli 3. mgr. 42. gr. sömu laga. Í framhaldi af því áttu sér stað tölvupóstsamskipti milli stefnda og skiptastjóra stefnanda þar sem stefndi mótmælti riftun greiðslunnar og skiptastjóri ítrekaði fyrri sjónarmið. Bréfi skiptastjóra var svo svarað formlega með bréfi lögmanns stefnda, dagsettu 28. maí 2021, þar sem því var alfarið hafnað að skilyrði til riftunar greiðslunnar á grundvelli tilvitnaðrar lagagreinar væru uppfyllt. Höfðaði stefnandi mál þetta í framhaldinu.

II.

Helstu málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína um riftun á 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. og kröfu sína um endurgreiðslu á 3. mgr. 142. gr. sömu laga. Stefndi sé sameignarfélag sem sé meðal annars í eigu D, sem sé eiginmaður A, stjórnarmanns og framkvæmdastjóra stefnanda, á þeim tíma sem umrædd fasteignaviðskipti hafi átt sér stað og reikningur stefnda á hendur stefnanda verið gefinn út og greiddur þann 26. janúar 2018 að tilhlutan D. Þegar atvik málsins séu skoðuð og metin verði ekki hjá því komist að horfa til þessara nánu hagsmunatengsla auk þess sem það sé staðreynd að D, sem sé löggiltur endurskoðandi, hafi séð um gerð ársreikninga og skattframtala fyrir stefnanda frá árinu 2007 til ársins 2018.

Það veki sérstaka athygli í málinu að söluandvirði fasteignarinnar að [...] í Hafnarfirði hafi ekki runnið inn á bankareikning stefnanda, sem hefði verið eðlilegt, heldur inn á persónulegan bankareikning stjórnarmanns og framkvæmdastjóra stefnanda samkvæmt beiðni D til þess fasteignasala sem séð hafi um söluna. Virðist sem C, stjórnarmanni og framkvæmdastjóra stefnanda, hafi ekki verið kunnugt um þessa tilhögun á söluandvirði fasteignar félagsins, ef marka megi framburð hennar hjá skiptastjóra, sem stefnandi telji þó að taka verði með fyrirvara vegna tengsla hennar við fyrirsvarsmann stefnda og þeirra hagsmuna sem stefndi hafi haft af því að fá fjármunina í hendur. Sá háttur sem hafður hafi verið á greiðslunni geti aldrei talist eðlilegur eða venju samkvæmt í rekstri hlutafélaga. Stefnandi telji að C hafi með þessu gerst brotleg við ákvæði laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, einkum 51. gr. laganna, og notið við það aðstoðar D, sem hafi stöðu sinnar vegna og þekkingar mátt vita að með því væri verið að hygla stefnda á kostnað annarra.

Þá verði heldur ekki horft fram hjá því að í ársreikningi stefnanda fyrir árið 2018, sem D hafi annast, sé hvergi getið um kaup og sölu fasteignarinnar, en D hafi verið vel kunnugt um þessi viðskipti enda hafi hann komið að þeim sjálfur, bæði sem aðili, þegar eignin hafi verið keypt af stefnda, og sem milligönguaðili fyrir stefnanda þegar hún hafi síðar verið seld. Þá hafi D jafnframt mátt vera kunnugt um að söluhagnaður stefnanda af þessum viðskiptum sé framtals- og skattskyldur auk þess sem viðskiptin sjálf séu framtalsskyld. Aukinheldur sé ekki að sjá að nokkurn tímann hafi verið gerð grein fyrir þeim kröfum stefnda á hendur stefnanda sem greiddar hafi verið af söluandvirði fasteignarinnar í ársreikningum stefnanda. Einnig veki sérstaka athygli að í ársreikningum félagsins sé engin grein gerð fyrir skuldum sem á félaginu hafi hvílt, þar með talið skattskuldum og fésektum, en samkvæmt framburði D hjá skiptastóra hafi honum þó verið kunnugt um þær. Hafi þær verið helsta ástæða þess að eiginkona D hafi hætt við að nota félagið undir verslunarrekstur líkt og til hafi staðið.

Stefnandi bendi einnig á það að við mat á gjaldfærni félagsins, þegar umrædd fasteignaviðskipti hafi farið fram og greiðsla á reikningi stefnda, verði að horfa til þess að félagið hafði þá ekki verið með neinn rekstur til fjölda ára og ekki haft neinar eiginlegar tekjur. Stefnandi hafi hins vegar verið í verulegum skuldum við sinn viðskiptabanka auk þess sem að félaginu hafi steðjað skattkröfur og fésektir frá hinu opinbera. Telji stefnandi ljóst að á þessum tímapunkti hafi stefnandi verið algjörlega ógjaldfær og að um það hafi fyrirsvarsmanni stefnda verið fullkunnugt vegna stöðu sinnar hjá stefnanda og tengsla við fyrirsvarsmann stefnanda. Vegna þessarar staðreyndar hafi stefnandi gefið út skuldaviðurkenningu gegn móttöku afsals, sem svo hafi verið greidd við sölu á eigninni nokkru síðar. Telji stefnandi það hafið yfir allan vafa að stefndi hafi verið grandsamur um ógjaldfærni stefnanda á þessum tíma eða að minnsta kosti mátt vera kunnugt um hana.

Stefnandi byggi á því að öll skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt til að taka dómkröfu hans um riftun á greiðslu reiknings stefnda til greina. Lagagreinin sem oft hafi verið nefnd almenna riftunarreglan sé hinum sérstöku riftunarreglum til fyllingar og ljóst að umrædd ráðstöfun hefði verið riftanleg með stoð í 134. gr. laganna ef hún hefði farið fram innan þeirra fresta sem þar greini. Í því sambandi bendi stefnandi á að skuldin hafi verið greidd með óvenjulegum greiðslueyri þar sem söluandvirði fasteignar félagsins hafi verið nýtt til að greiða hana. Við mat á því skipti ekki máli í hvaða formi greiðslan berist kröfuhafa heldur í hvaða formi greiðslan hafi farið frá skuldaranum. Skipti þá heldur ekki máli hvort greiðslan hafi borist beint frá stefnanda eða fyrir milligöngu þriðja aðila en stefnda hafi eðli máls samkvæmt verið fullkunnugt um uppruna greiðslunnar. Þá sé ekki nokkrum vafa undirorpið að greiðslan til stefnda hafi verið vegna meintrar skuldar stefnanda við stefnda vegna vinnuframlags sem náð hafi allt aftur til ársins 2007, og ekki staðið í neinu samhengi við endurskipulagningu á fjárhag stefnanda. Hafi því engin knýjandi nauðsyn verið til að greiða reikninginn. Enn fremur verði ekki hjá því komist að benda á að greiðslan til stefnda hafi verið söluandvirði fasteignarinnar sem runnið hafi beint frá bankareikningi stjórnarmanns og framkvæmdastjóra stefnanda til stefnda, sem sé félag í eigu eiginmanns hennar og því um nákomna í skilningi gjaldþrotaréttar að ræða. Þá hafi fyrirsvarsmanni stefnda ekki getað dulist að með því að láta fjármuni við sölu fasteignarinnar renna frá bankareikningi stjórnarmanns og framkvæmdastjóra stefnanda inn á reikning stefnda væri stefnandi að ganga á svig við ákvæði laga nr. 138/1994 með beinni aðkomu fyrirsvarsmanns stefnda. Við slíkar aðstæður teljist ráðstöfun ávallt ótilhlýðileg.

Við mat á hugtakinu ótilhlýðilegur megi einnig horfa til þess hvort ráðstöfunin teljist venjuleg eftir atvikum eða eigi sér samsvörun ífyrri háttsemi þess sem hafi hag af hinni riftanlegu ráðstöfun. Í því efni bendi stefnandi á að hann hafi skuldað stefnda fyrir vinnu sem teygt hafi sig allt aftur til ársins 2007 án þess að vera reikningsfærð fyrr en í janúar 2018 og að því er virðist aldrei áður verið greitt inn á þá vinnu. Skipti í því sambandi engu þótt reikningur hafi ekki verið gefinn út fyrr en löngu eftir að vinnan hafi verið innt af hendi. Greiðsla á kröfu stefnda, þegar stefnandi hafi engar tekjur haft og verið verulega skuldugur við aðra aðila, þar sem stefndi sé jafnframt nátengdur stefnanda og greiðslan einungis til hagsbóta fyrir einn kröfuhafa, geti ekki talist annað en ótilhlýðileg. Sama eigi við verði talið að með greiðslunni hafi eignir þrotamanns ekki verið til reiðu til fullnustu öðrum kröfuhöfum.

Stefnandi telji einnig að meint krafa stefnda sé mjög umdeilanleg enda liggi ekkert fyrir um það í gögnum málsins hvert endurgjald stefnda skyldi vera, hver gjalddagi kröfunnar hafi verið og hvort hún skyldi bera dráttarvexti eða ekki. Þá liggi ekkert fyrir um það að krafan hafi verið viðurkennd, en það að stefndi hafi dregið að gefa út reikning hafi ekki áhrif á fyrningu þeirra krafna sem reikningurinn grundvallist á. Krafa stefnda, hafi hún einhvern tímann átt rétt á sér, sé sannanlega fyrnd að mestum hluta og geti hugsanlegar yfirlýsingar stjórnarformanns og framkvæmdastjóra stefnanda, sem þó liggi ekkert fyrir um, ekki rofið fyrningu, meðal annars vegna augljósra hagsmunatengsla. Þá hafi krafan ekki getað borið dráttarvexti, þar sem reikningurinn hafi verið greiddur sama dag og hann hafi verið gefinn út, ef marka megi framburð D hjá skiptastjóra.

Með vísan til framangreinds og þess að 141. gr. laga nr. 21/1991 verði beitt til riftunar ráðstafana sem efnislega falli undir hina sérstöku riftunarreglu með óvenjulegum greiðslueyri, en utan þeirra fresta sem greini, telji stefnandi að skilyrði til að rifta greiðslu stefnanda vegna skuldar hans við stefnda séu uppfyllt og þá einnig þau skilyrði sem lúta að huglægum þáttum lagagreinarinnar. Stefnandi bendi á í því sambandi að umrædd ráðstöfun hafi sannanlega verið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa auk þess sem hún hafi leitt til þess að eignir þrotamannsins urðu ekki til reiðu til fullnustu krafna annarra kröfuhafa. Þegar ráðstöfun stefnanda hafi farið fram hafi legið fyrir að hann skuldaði öðrum kröfuhöfum verulegar fjárhæðir sem hafi verið lögvarðar, ólíkt kröfu stefnda sem byggst hafi á reikningi vegna vinnuframlags sem hafi að verulegu eða öllu leyti verið fyrnt. Hvorki hafi reikningar frá stefnda verið áður gefnir út né legið fyrir viðurkenning stefnanda á kröfunni þannig að fyrningu hafi verið slitið. Hafi fyrirsvarsmanni stefnda verið fullkunnugt eða að minnsta kosti mátt vera kunnugt um þessar aðstæður og stöðu stefnanda, enda séð um gerð ársreikninga stefnanda og skattframtöl um langt skeið. Þá sé réttmæti dráttarvaxta sem greini í reikningnum og greiðslu þeirra sérstaklega mótmælt, en eðli máls samkvæmt hafi engir dráttarvextir fallið á kröfuna samkvæmt reikningum þar sem hann hafi verið greiddur sama dag og hann hafi verið gefinn út.

Stefnandi byggi á því að hann hafi verið ógjaldfær þegar greiðslan til stefnda hafi farið fram og að um það hafi stefnda verið fullkunnugt auk þess sem stefnda hafi ekki getað dulist ótilhlýðileiki ráðstöfunarinnar vegna þeirra aðstæðna sem stefnandi hafi verið í. Fyrirsvarsmaður stefnda hafi í skýrslugjöf hjá skiptastjóra sagst hafa vitað um sektarákvarðanir Skattsins á hendur stefnanda og það hafi ráðið mestu um að eiginkona hans hafi ákveðið að nota ekki stefnanda til fyrirhugaðs verslunarreksturs. Komi það vissulega ekki á óvart þegar horft sé til stöðu hans hjá stefnanda og tengsla hans við stjórnarmann og framkvæmdastjóra stefnanda og framburð þeirrar síðastnefndu hjá skiptastjóra þar sem hún hafi vísað á fyrirsvarsmann stefnda varðandi fjárráðstafanir stefnanda. Þá telji stefnandi að stefndi hafi, í aðdraganda gjaldþrots stefnanda, vísvitandi reynt að leyna greiðslunni með því að láta söluandvirðið renna beint inn á persónulegan reikning eiginkonu sinnar og þaðan til stefnda auk þess að gera ekki grein fyrir þessum viðskiptum í ársreikningi stefnanda. Hafi skiptastjóri við skoðun á bankareikningi stefnanda ekki séð neinar fjármunafærslur og við skoðun á ársreikningum ekki séð neittum þau viðskipti sem fram hafi farið á árinu 2018. Slík leyndarhyggja verði ekki skýrð öðruvísi en svo að stefndi hafi verið grandsamur um stöðu stefnanda og að með greiðslunni væri hann að raska jafnvægi kröfuhafa stefnanda, sér til hagsbóta og um leið eiginkonu sinni sem stjórnarmanni og framkvæmdastjóra stefnanda. Telji stefnandi að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að þrotamaður hafi verið gjaldfær þrátt fyrir geiðsluna, þegar horft sé til alls þess sem að framan sé rakið, og að hann hafi verið algjörlega grandlaus um fjárhagsstöðu stefnanda.

Endurgreiðslukröfu sína reisi stefnandi á 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Telji stefnandi að öll efnisatriði sakarreglunnar séu uppfyllt en augljós orsakatengsl séu á milli tjóns stefnanda og greiðslu á kröfu stefnda og tjónið eðli máls samkvæmt sennileg afleiðing greiðslunnar. Stefnandi telji að stefndi hafi ekki verið í góðri trú þegar hann hafi fengið kröfu sína greidda og háttsemi hans því bæði ólögmæt og saknæm. Stefnandi hafi þannig orðið fyrir tjóni er nemi fjárhæð þeirrar greiðslu sem stefndi hafi fengið í sinn hlut, sem sé endurgreiðslufjárhæð sú er getið sé um í dómkröfu. Þar sem uppfyllt séu skilyrði ákvæðis 141. gr. laga nr. 21/1991 um riftun greiðslunnar séu skilyrði endurgreiðslu samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar í skilningi 3. mgr. 142. gr. sömu laga því einnig uppfyllt.

Kröfum sínum til stuðnings vísar stefnandi til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl., einkum 3. gr., sem og ákvæða XX. kafla, einkum 141. gr. og 142. gr., svo og almennra reglna gjaldþrotaréttar, þar með talið um jafnræði kröfuhafa. Þá vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttar sem og laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög eftir því sem við á. Kröfu sinni um dráttarvexti til stuðnings vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og kröfu sinni um málskostnað til stuðnings til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III.

Helstu málsástæður stefnda

Stefndi byggir á því að skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. fyrir riftun séu ekki uppfyllt. Stefndi sé endurskoðunarfélag sem annast hafi ársreikningagerð og gerð skattframtala fyrir stefnanda frá stofnun félagsins fram til ársins 2018. Vinna sú sem stefndi hafi annast hafi frá upphafi verið háð greiðslu frá stefnanda og því ljóst að stefnandi hafi staðið í skuld við stefnda, að hluta til vegna vinnuframlags og síðar að hluta til vegna fasteignakaupa. Stefndi byggi á því að hann hafi átt lögmætar kröfur á hendur stefnanda sem stefnanda hafi borið að greiða. Stefndi bendi á að eigendur félagsins hafi vitað að stefndi ætti að fá greitt fyrir vinnu sína og að engar greiðslur hefðu borist til stefnda frá því að félagið hafi verið stofnað. Skuld stefnanda við stefnda hafi ítrekað verið viðurkennd af þáverandi fyrirsvarsmönnum stefnanda og hafni stefndi því að krafan hafi verið fyrnd eins og stefnandi virðist byggja á. Stefndi hafni því að sjónarmið um fyrningu hafi áhrif á riftunarkröfu stefnanda en jafnvel þótt svo væri, þá byggi stefndi á því að fyrningu sé slitið þegar skuldari beinlínis, eða með atferli sínu, viðurkenni skuldina, sbr. 14. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, eins og gert hafi verið í þessu tilviki. Þá blasi við að skuldari sem þegar hafi greitt skuld sína geti ekki borið því síðar við að krafan hafi verið fyrnd. Þar sem krafa stefnda hafi verið greidd af stefnanda sé ljóst að engu máli skipti hvort hún hafi á einhverjum tíma verið fyrnd.

Stefndi telji að reikningur sá sem gefinn hafi verið út vegna vinnu stefnda í þágu stefnanda hafi verið hóflegur. Tímakaup endurskoðenda sé um 20.000 krónur og tímafjöldi stefnda hafi verið áætlaður fyrir tímabilið. Þegar horft sé til þess að um 12 ára tímabil sé að ræða, byggi stefndi á því að um sanngjarna fjárhæð sé að ræða sem jafnframt hafi verið samþykkt af stefnanda. Loks sé því alfarið mótmælt að reikningurinn hafi verið tilhæfulaus og að engin knýjandi nauðsyn hafi verið á að greiða hann. Um gamla og uppsafnaða skuld hafi verið að ræða sem stefnandi hafi í raun átt að vera löngu búinn að greiða. Um raunverulega, sanngjarna og ófyrnda kröfu hafi því verið að ræða.

Stefndi mótmæli því að greitt hafi verið með óvenjulegum greiðslueyri. Óvenjulegur greiðslueyrir sé fyrir hendi þegar kröfuhafi samþykki aðra greiðslu en upphaflega hafi verið samið um, t. d. taki við lausafé eða fasteign í stað peninga. Í máli þessu sé ekki um neitt slíkt að ræða. Þannig hafi krafa stefnda verið greidd af stefnanda með peningum en greiðsla með peningum teljist almennt alltaf vera venjulegur greiðslueyrir. Stefndi telji augljóst að þegar skuldin hafi verið greidd hafi verið um venjulegan greiðslueyri að ræða. Það tímamark sem miða verði við, þegar metið sé hvort greiðslueyrir sé óvenjulegur eða ekki, sé þegar greiðslan fari frá skuldaranum. Í þessum efnum hafi oft verið fjallað um milligöngu þriðja manns sem taki við óvenjulegum greiðslueyri og breyti honum síðan í peninga sem síðar gangi til kröfuhafa. Stefndi bendi á að ekki sé um slíkt að ræða í máli þessu enda hafi stefnandi einungis komið fasteign í sinni eigu í verð og í kjölfarið hafi hagnaður þeirrar sölu verið notaður til að greiða stefnda lögmæta kröfu hans. Enn fremur virðist stefnandi byggja á því að fasteignin sjálf hafi verið greiðslueyririnn. Í þeim efnum bendi stefndi á að þrátt fyrir að talið hafi verið að greiðsla peningakröfu með húsnæði eða fasteign sé óvenjulegur greiðslueyrir sé sú ekki staðan hér enda hafi stefndi ekki fengið afhenta fasteign.

Stefndi hafni einnig tilvísunum stefnanda til þess að stefndi og stjórnarmaður og framkvæmdastjóri stefnanda séu nákomnir í skilningi gjaldþrotaréttar sem þýðingarlausum. Í ákvæði 141. gr. laga nr. 21/1991 sé ekki vísað til nákominna aðila sem heimild fyrir riftun á greiðslu. Sérstaklega sé vísað til riftunar gerninga milli nákominna aðila í 131.- 138. gr. umræddra laga og séu þá veittir ákveðnir frestir í þeim efnum. Í 134. gr. segi meðal annars að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar með óvenjulegum greiðslueyri til nákominna aðila sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag. Ljóst sé að greiðslan hafi komið til stefnda í janúar 2018 og frestdagur í málinu sé 23. desember 2020. Hafi hin ætluðu riftanlegu viðskipti því átt sér stað um 35 mánuðum fyrir frestdag eða vel utan þess frests sem tilgreindur sé í 134. gr. laganna. Þegar staðan sé slík séu sett strangari skilyrði fyrir riftun og hafi það því takmarkaðri þýðingu hvort um nákomna aðila sé að ræða. Stefnandi byggi á því að 141. gr. umræddra laga verði beitt til riftunar ráðstafana sem efnislega falli undir hina sérstöku riftunarreglu með óvenjulegum greiðslueyri, en utan þeirra fresta sem greini í þeirri reglu. Í þeim efnum bendi stefndi á að þrátt fyrir að vera almenn riftunarregla, án skilyrðis um að ráðstöfun hafi farið framá tilteknum tíma fyrir frestdag, hafi reglunni sjaldan verið beitt í réttarframkvæmd.

Ástæðan fyrir því sé sú að þegar ráðstafanir hafi átt sér stað utan fresta samkvæmt 131.-138. gr. laga nr. 21/1991 séu sett strangari skilyrði fyrir riftun.

Stefndi byggi á því að umrædd ráðstöfun hafi með engu móti verið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Skipti mestu máli í því sambandi hvernig umrædd fasteignaviðskipti hafi verið tilkomin. Þannig hafi söluandvirði þeirrar eignar sem stefnandi hafi fengið í hendurnar frá stefnda verið notað til að greiða skuldir við stefnda. Stefnandi hafi því ekki verið að nota eignir sem hann hafi átt fyrir til að greiða stefnda á kostnað annarra kröfuhafa og skuldastaða félagsins hafi á engan hátt breyst við umrædd viðskipti. Stefndi telji að ráðstöfunin hafi verið venjuleg og í samræmi við hefðbundna háttsemi annarra félaga í sambærilegri stöðu. Ráðstöfunin hafi þannig ekki falið í sér brot á jafnræði kröfuhafa, enda hafi greiðsla stefnanda til stefnda verið forsenda þess að umrædd fasteignaviðskipti ættu sér stað. Stefndi veki athygli á því að umrædd fasteignaviðskipti hafi engin áhrif haft á skuldastöðu stefnanda. Þannig hafi stefnandi verið í sömu fjárhagslegu stöðu fyrir og eftir viðskiptin og skuldastaða hans ekkert breyst. Stefndi telji það fullkomlega ljóst að fasteignaviðskipti stefnanda og greiðsla á reikningi stefnda hafi ekki á nokkurn hátt verið orsakavaldur að gjaldþroti stefnanda eða ógjaldfærni.

Stefndi mótmæli því einnig að stefnandi hafi verið ógjaldfær á þeim tíma sem ráðstöfunin hafi átt sér stað. Eftir sem áður beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi verið ógjaldfær þegar ráðstöfun fór fram eða orðið það vegna hennar. Ekki verði talið að stefnandi hafi axlað þessa sönnunarbyrði. Jafnvel þótt félagið hafi verið ógjaldfært á þeim tíma sem ráðstöfunin fór fram þá setji 141. gr. laga nr. 91/1991 einnig það skilyrði að sá sem ráðstöfunar hafi notið hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni þrotamannsins. Um meinta ógjaldfærni hafi stefnda ekki verið kunnugt. Stefnda hafi verið ljóst að stefnandi ætti engar eignir enda hafi engin starfsemi verið í félaginu frá árinu 2014. Árið 2014 hafi Arion banki hf. yfirtekið fasteign félagsins á nauðungarsölu vegna vanskila við bankann. Hafi fyrirsvarsmaður stefnda talið, meðal annars í ljósi samtala við A, sem hafi verið eigandi stefnanda, að stefnandi hafi verið skuldlaus við bankann í kjölfar framangreindrar yfirtöku. Hafi stefnda þannig ekki verið kunnugt um skuld stefnanda við Arion banka hf. Hvað skuld stefnanda við Skattinn varði, þá hafi hún verið tilkomin vegna álagningar útvarpsgjalds og sekta ársreikningaskrár vegna síðbúinna skila á ársreikningum. Hennar hafi hins vegar ekki verið getið í ársreikningum stefnanda og megi ástæðu þess rekja til þess að sektir og útvarpsgjald séu ekki frádráttabær kostnaður samkvæmt lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt og hafi stefndi því enga ástæðu séð til að telja hana fram á ársreikningi stefnanda. Stefndi bendi enn fremur á að endurskoðendur beri enga ábyrgð á innihaldi ársreikninga sem þeir geri fyrir viðskiptavini sína. Beri endurskoðendur einungis ábyrgð á áritun sinni á ársreikninga og því áliti sem þeir láti í ljós með undirrituninni. Í undirritun stefnda á ársreikninga stefnanda hafi alltaf komið fram að þeir væru óendurskoðaðir og stefndi því ekki látið í ljós álit sitt á þeim.

Hverju sem framangreindu líði þá leiði sú staðreynd, að stefndi hafi vitað um umrædda skuld við Skattinn, ekki til þess að það teljist sannað að stefndi hafi verið grandsamur um ógjaldfærni stefnanda, ef stefnandi hafi þá á annað borð verið ógjaldfær. Stefnandi vísi ítrekað til þess að í ljósi stöðu stefnda og þeirrar vinnu sem stefndi hafi annast fyrir stefnanda hafi stefnda ekki getað dulist ógjaldfærni stefnanda. Þessu sé mótmælt með vísan til þess sem áður hafi verið rakið og bendi stefndi jafnframt á að hann hafi að engu leyti verið með fulla yfirsýn yfir rekstur stefnanda á sama hátt og eigendur eða aðrir aðilar tengdir félaginu. Stefndi sé einungis endurskoðunarfyrirtæki sem hafi séð um afmarkaða vinnu fyrir stefnanda. Stefndi ítreki að sönnunarbyrði um grandsemi í þessu sambandi hvíli á stefnanda.

Hvað söluhagnað stefnanda af fasteignaviðskiptunum varði og ástæður þess að ekki hafi verið getið um hann í ársreikningi félagsins vegna rekstrarársins 2018, þá bendi stefndi á að þær tekjur og gjöld sem komið hafi til vegna sölu fasteignarinnar hafi engin áhrif haft á skattlagningu stefnanda auk þess sem stefnandi hafi verið með uppsafnað frádráttarbært tap að fjárhæð 5.700.000 krónur. Hefðu viðskiptin því aldrei leitt til skattlagningar félagsins. Þar að auki hafi afskiptum stefnda af stefnanda lokið árið 2018 og stefndi ekki talið ástæðu til að leggja vinnu í að telja fram tekjur og kostnað á skattframtali stefnanda vegna viðskiptanna, sérstaklega í ljósi þess að þau höfðu ekki skattalegar afleiðingar. Það kunni að leiða til þess að stefndi hafi ekki fyllilega uppfyllt skyldur sínar sem endurskoðandi en það hafi eftir sem áður enga þýðingu gagnvart riftunarreglum laga nr. 21/1991.

Stefndi hafni endurgreiðslukröfu stefnanda sem byggist á 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi beri einnig sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni þannig að sá sem hag hafi haft af riftanlegri ráðstöfun skuli greiða honum bætur eftir almennum reglum. Slíkt tjón sé með öllu ósannað.

Loks verði ekki séð hvaða þýðingu tilvísun stefnanda til 51. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög hafi varðandi sakarefni þessa máls en í öllu falli sé henni mótmælt.

Verði ekki fallist á kröfu stefnda um algera sýknu af kröfum stefnanda telji stefndi felast í sýknukröfunni krafa um lækkun dómkrafna, sem byggð sé á öllum framangreindum málsástæðum. Vaxtakröfu stefnanda sé enn fremur mótmælt, þar með talið upphafsdegi vaxta.

Kröfu sinni til stuðnings vísar stefndi til meginreglna gjaldþrotaskiptaréttar og laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl., einkum 134. gr., 141. gr. og 142. gr. laganna. Stefndi vísar enn fremur til laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, einkum 14. gr. laganna. Loks vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála kröfu sinni um málskostnað til stuðnings, nánar tiltekið til 129. og 130. gr. laganna.

IV.

Niðurstaða

Líkt og framan er rakið lýtur meginágreiningur málsaðila að því hvort skilyrði standi til riftunar greiðslu Króks fasteignafélags ehf. á reikningi stefnda, dagsettum 26. janúar 2018 og greiddum sama dag, að fjárhæð 4.730.000 krónur á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. Umrædd greiðsla var samkvæmt framansögðu innt af hendi tæpum þremur árum fyrir frestdag við skipti stefnanda.

Samkvæmt tilvitnaðri lagagrein má krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamannsins verðiekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Samkvæmt framansögðu þarf ótilhlýðileiki ráðstöfunar því að lúta að einu af þeim þremur atriðum sem tilgreind eru svo að hlutlæg skilyrði riftunar á grundvelli lagagreinarinnar teljist uppfyllt. Þá er það alltaf skilyrði að skuldarinn hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar. Loks þarf svo sá sem hag hafði af ráðstöfuninni að hafa vitað eða mátt vita um ógjaldfærnina og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg svo að huglæg skilyrði riftunar á grundvelli lagagreinarinnar teljist uppfyllt.

Aðila greinir meðal annars á um hvort umrædd ráðstöfun teljist ótilhlýðileg í skilningi ákvæðisins. Um er að ræða afstætt hugtak og inntak þess háð atvikum hvers máls. Þar sem skilyrðið um ótilhlýðileika tengist endurgreiðslureglunni í 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 og lýtur því að forsendum þess að háttsemi teljist skaðabótaskyld hafa fræðimenn talið eðlilegt að nota svipaðar viðmiðanir og við mat á því hvort háttsemi sé saknæm. Þannig má til að mynda telja að ráðstöfun sem er venjuleg og í samræmi við það sem skuldarar í svipaðri stöðu mundu gera teljist tilhlýðileg. Við mat á því hvort sú ráðstöfun sem um ræðir hafi verið ótilhlýðileg ber að horfa til atvika í heild sinni og þeirrar stöðu sem uppi var þegar ráðstöfunin fór fram.

Svo sem rakið er í lýsingu á helstu málsatvikum hér að framan var engin starfsemi í Króki fasteignafélagi ehf. frá árinu 2014. Í byrjun árs 2018 stóð svo til að hjónin D, fyrirsvarsmaður stefnda, og C yfirtækju félagið og nýttu það til fyrirhugaðrar atvinnustarfsemi C og var C skráð stjórnarmaður þess og framkvæmdastjóri sem og handhafi prókúrumboðs af því tilefni. Bæði fyrirsvarsmaður stefnda og C gáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins fyrir dómi og staðfestu framangreint. Hið sama kom og fram í vitnisburði D sem var eigandi alls hlutafjár í félaginu. Þá kom fram í bæði aðilaskýrslu fyrirsvarsmanns stefnda sem og vitnisburði C að það hafi svo komið í ljós tveimur mánuðum síðar að ekki væri fýsilegt að nota félagið í framangreindu skyni vegna fjárhæðar uppsafnaðarar skuldar þess við Skattinn og þau því horfið frá þeim áformum. Liggur því ekki annað fyrir en að bæði fyrirsvarsmaður stefnda og C hafi fram að þeim tíma staðið í þeirri trú að fjárhagsleg staða félagsins væri slík að þau gætu nýtt það til fyrirhugaðrar starfsemi og fá staðhæfingar stefnanda um ætlaða vitneskju fyrirsvarsmanns stefnda um aðra og lakari fjárhagslega stöðu þess í ljósi þess að hann annaðist gerð ársreikninga félagsins og skattframtala hvorki stoð í gögnum málsins né skýrslum fyrir dómi. Í því sambandi er meðal annars til þess að líta að þeirra krafna sem síðar var lýst í stefnanda er ekki getið á meðal skulda í framlögðum ársreikningum félagsins vegna áranna 2006 til 2018 og engin gögn liggja frammi um innheimtuaðgerðir viðkomandi kröfuhafa ef frá er talið það árangurslausa fjárnám sem gert var hjá félaginu að kröfu Skattsins í október 2020 og var grundvöllur þess að bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta.

Í aðilaskýrslu fyrirsvarsmanns stefnda var aðdraganda áðurgreindra viðskipta með eignarhluta stefnda í fjöleignarhúsinu að [...] í Hafnarfirði í janúar 2018 sem og eftirfarandi greiðslu umþrætts reiknings aukinheldur lýst. Fram kom að félagið Skel ehf. hefði falast eftir kaupum á umræddri fasteign stefnda samhliða kaupum á öðrum eignarhlutum í sama fjöleignarhúsi. Hann hafi vitað að Krókur fasteignafélag ehf. ætti uppsafnað frádráttarbært tap og ákveðið að nýta það í tengslum við sölu fasteignarinnar. Stefndi hafi því afsalað eignarhluta sínum í fasteigninni til Króks fasteignafélags ehf. sem svo hafi selt hann áfram til félagsins Skeljar ehf. Hagnaður af sölunni hafi svo verið notaður til að greiða reikning hans vegna uppsafnaðrar vinnu fyrir félagið á árunum 2006 til 2018. Aldrei hafi staðið annað til en að félagið greiddi honum fyrir þá vinnu en hann hefði hvorki þegið greiðslu fyrir hana né heldur gert félaginu reikninga vegna hennar fyrr en þá. Hann hefði sýnt biðlund vegna vinnu fyrir önnur félög í eigu A. Fær framburður hans að því leyti stoð í vitnisburði A en hann bar að hjá Króki fasteignafélagi ehf. hefði safnast upp skuld við stefnda enda hefði hann aldrei fengið greitt fyrir vinnu sína í þágu félagsins. Loks kom fram í aðilaskýrslu fyrirsvarsmanns stefnda að það hafi eðli máls samkvæmt verið forsenda fyrir því að þessi háttur var hafður á við sölu umræddrar fasteignar stefnda að hagnaði Króks fasteignafélags ehf. af sölu hennar yrði varið til greiðslu umþrætts reiknings.

Að öllu framansögðu virtu, sem og aðstæðum í heild sinni, getur dómurinn ekki fallist á að um óvenjulega ráðstöfun hafi verið að ræða sem aðilar í sömu stöðu hefðu ekki gripið til. Sú staðreynd að framangreindur háttur var hafður á við sölu á eignarhluta stefnda í fjöleignarhúsinu að [...]í Hafnarfirði og eftirfarandi ráðstöfun hagnaðar Króks fasteignafélags ehf. vegna þeirrar sölu getur ekki ein og sér leitt til þess að um ótilhlýðilega ráðstöfun í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991 hafi verið að ræða, enda stóðu þeir fjármunir sem nýttir voru til greiðslu umþrætts reiknings öðrum kröfuhöfum félagsins í reynd aldrei til reiðu líkt og áðurgreind forsenda stefnda fyrir umræddri tilhögun ber vott um. Leiddi þetta því hvorki til tjóns fyrir félagið né kröfuhafa þess. Þá fá röksemdir stefnanda um að einhvers konar annarlegar hvatir hafi búið að baki ráðstöfuninni eða fyrirsvarsmaður stefnda vísvitandi reynt að leyna henni hvorki stoð í gögnum málsins né skýrslum fyrir dómi.

Samkvæmt þessu er ekki uppfyllt það grunnskilyrði fyrir riftun samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 að um ótilhlýðilega ráðstöfun hafi verið að ræða sem hafi verið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa, leitt til þess að eignir stefnanda voru ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns.

Þar sem riftunarkröfu stefnanda hefur verið hafnað koma fjárkröfur hans, sem eru byggðar á 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, ekki til frekari skoðunar.

Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Í samræmi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir að virtu eðli og umfangi máls hæfilega ákveðinn 1.250.000 krónur.

H-kvk-nf Á-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Endurskoðun Guðlaugs sf., er sýkn af kröfum stefnanda, þrotabús Króks fasteignafélags ehf.

Stefnandi greiði stefnda 1.250.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf Á-kvk-nf