E-2824/2015

I.

Mál þetta var höfðað þann 4. júlí 2015 og dómtekið þann 15. apríl 2015.

Stefnandi er Íslandsbanki hf., f.h. Ergo, Suðurlandsbraut 14, Reykjavík, en stefndu eru Elgo Trading ehf., Álfhólsvegi 60, Kópavogi og K-kk-nf E-kk-nf til heimilis í Kópavogi.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir sameiginlega (in solidum) til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 755.498 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 17. apríl 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda, auk málskostnaðar.

II.

Atvik málsins eru þau að gerður var samningur um fjármögnunarleigu, dags. 19. september 2009 á milli Glitnis, sem leigusala og hins stefnda félags, Elgo Trading ehf., sem leigutaka. Samkvæmt samningnum tók stefndi á leigu bifreiðina Ford F350, VY-548. Skyldi samningurinn greiðast með 84 greiðslum, í fyrsta sinn þann 3. nóvember 2005, hver að fjárhæð 39.620 krónur. Samningsfjárhæðin var tilgreind 2.756.626 krónur og var samningsviðmiðunin í eftirtöldum myntum, USD, JPY, EUR og CHF. Samkvæmt samningnum tók stefndi, K-kk-nf E-kk-nf, á sig óskipta sjálfskuldarábyrgð samkvæmt samningnum.

Leigutaki greiddi umsamdar greiðslur til og með 3. apríl 2009 og féll skuldin því í gjalddaga mánuði síðar eða þann 3. maí 2009. Þann 3. febrúar 2010 fór fram vörslusvipting á bifreiðinni.

Með yfirlýsingu um „breyting á eignaleigusamningi“, dags. 6. nóvember 2008, komust aðilar að samkomulagi um að breyta upphaflegri greiðsluáætlun fyrrgreinds fjármögnunarleigusamnings þannig að frá og með 3. nóvember 2008 yrðu fjórir vaxtagjalddagar til og með 3. febrúar 2009. Samningurinn lengdist um fjóra mánuði og lokadagsetning hans yrði því 2. mars 2013 í stað 2. nóvember 2012.

Með yfirlýsingu um „breyting á eignaleigusamningi“, dags. 21. apríl 2009, sömdu aðilar um að breyta upphaflegri greiðsluáætlun þannig að útgefnir reikningar með gjalddaga 3. mars 2009 og 3. apríl 2009 yrðu bakfærðir og bætt við höfuðstól samningsins. Jafnframt yrði leigugreiðslum breytt þannig að frá og með 3. apríl 2009 yrði hver leigugreiðsla lækkuð tímabundið samkvæmt meðfylgjandi greiðsluáætlun til og með 3. júlí 2009. Jafnframt yrði samningurinn lengdur um tvo mánuði og yrði lokadagsetning hans því 2. maí 2013 í stað 2. mars 2013.

Þann 5. mars 2010, sendi lögmaður stefnanda stefndu bréf með yfirskriftinni „Tilkynning um mat“. Í bréfinu kemur fram að umrædd bifreið sem stefndi hafi á leigu samkvæmt fjármögnunarleigusamningi aðila hafi verið metin til staðgreiðsluverðs. Kemur fram í bréfinu hvert sé matsverð bifreiðarinnar að frádregnum kostnaði. Í niðurlagi bréfsins er tekið fram að geri stefndi ekki athugasemdir við matið innan fimm daga frá móttöku tilkynningarinnar, verði matið lagt til grundvallar uppgjöri á skuldum Elgo Trading ehf. við Íslandsbanka fjármögnun samkvæmt fjármögnunarleigusamningnum.

Þann 9. mars 2015 endurreiknaði stefnandi samninginn á grundvelli dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012 um gildi fullnaðarkvittana, og með vísan til ákvæða laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Var stefndu send tilkynning þess efnis ásamt greiðsluáskorun, dags. 17. mars 2015. Kemur fram í tilkynningunni að ný staða samningsins væri 894.590 krónur, og að hið leigða hafi verið vörslusvipt þann 3. febrúar 2010 og samningurinn gjaldfelldur.

III.

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á fjármögnunarleigusamningi aðilanna og þeirri grundvallarreglu kröfu- og samningsréttarins að samninga beri að halda. Kröfur um dráttarvexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, með síðari breytingum. Varðandi fyrningarfrest vísar stefnandi til bráðabirgðaákvæðis XIV í vaxtalögum nr. 38/2001.

Stefnandi vísar til dóms Hæstaréttar í máli nr. 282/2011, Íslandsbanki hf. gegn þrotabúi AB 258 ehf., frá 20. október 2011 til stuðnings málatilbúnaði sínum. Í dóminum hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að sérstakir og almennir samningsskilmálar fjármögnunarleigusamnings, sem um var deilt í því máli, bentu til þess að samningurinn væri lánssamningur í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001. Í dóminum hefði einnig verið talið sannað að stefndi hefði samkvæmt samningnum eignast umrædda vinnuvél gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu í lok samningstíma.

Stefnandi reisir kröfu sína á hendur stefnda á því að fjármögnunarleigu-samningurinn sem um sé deilt í máli þessu sé að öllu leyti sama efnis og deilt hafi verið um í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Sem sönnun þess að stefndi hafi átt rétt á að eignast hið leigða tæki sem samningurinn tók til bendir stefnandi annars vegar á fjármögnunarleigusamning sem stefnandi hafi gert við annan aðila og fyrir liggur í máli þessu. Þar komi fram að leigutaki hafi eignast leigð tæki við samningslok. Kveður stefnandi að með þessu hafi hann sýnt fram á hver hafi verið venjan í viðskiptum stefnanda þegar um er að ræða fjármögnunarleigusamninga hjá stefnanda. Hins vegar bendir stefnandi á dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-4794/2005 þar sem einnig var deilt um innheimtu skuldar samkvæmt fjármögnunarleigusamningi sem forveri stefnanda, Glitnir hf., átti á hendur öðrum skuldara. Í þeim dómi hafi komið fram að eftir að síðasta greiðsla hafi verið innt af hendi hafi afsal verið gefið út og tilkynning um eigendaskipti undirrituð.

Telur stefnandi að með þessu, þ.e. dómi Hæstaréttar í máli nr. 282/2011, samningum stefnanda við þriðju aðila og greindum dómi héraðsdóms, hafi fjármögnunarleigusamningur sá sem gerður var á milli stefnanda og stefnda í máli þessu verið lánssamningur um kaup og að stefnanda hafi af þeim sökum verið heimilt að endurreikna samning aðila á þann hátt sem gert var. Af því leiði jafnframt að átta ára fyrningarregla sem mælt sé fyrir um í ákvæði XIV í vaxtalögum nr. 38/2001 eigi við um kröfu stefnanda á hendur stefndu og að krafa stefnanda á hendur stefnda sé því ófyrnd.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu telja að krafa stefnanda sé fyrnd. Telja stefndu að um fyrningu á kröfu sóknaraðila gildi lög nr. 14/1905, um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, þar sem hinn umdeildi samningur um fjármögnunarleigu hafi verið gerður þann 19. september 2005. Samningurinn hafi verið gjaldfelldur í heild sinni af hálfu stefnanda þann 3. febrúar 2010 og því skuli miða upphaf fyrningar á skuldinni allri við það tímamark. Af þessum sökum hafi krafa stefnanda því fallið niður fyrir fyrningu þann 4. febrúar 2014.

Stefndu taka fram að stefnandi hafi í mars 2015 ákveðið að endurreikna samning aðila á grundvelli dóma Hæstaréttar nr. 600/2011 og 464/2012 og ákvæði laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Á þeim fimm árum sem liðu frá því að stefndu var tilkynnt um niðurstöður mats á verðmæti hins leigða þann 5. mars. 2010 og þar til stefndu var tilkynnt um endurútreikning þann 17. mars. 2015 hefur stefnandi í engu aðhafst við innheimtu á umræddri kröfu. Þá var samningurinn ekki endurreiknaður að beiðni stefndu .

Stefndu telja að krafa stefnanda hafi þegar verið fyrnd þegar stefnandi ákvað að reikna út að nýju samning aðila. Í stefnu er því haldið fram að krafa stefnanda fyrnist samkvæmt XIV. bráðabirgðaákvæði laga nr. 38/2001.

Stefndu telja í fyrsta lagi að stefnanda hafi skort skilyrði til endurútreiknings á samningi aðila. Í öðru lagi er á því byggt að endurútreikningur stefnanda geti ekki falið í sér endurlífgun á kröfu sem þá þegar hafi verið fallin niður fyrir fyrningu. Í þriðja lagi er svo á því byggt að eftirstæð krafa að loknum endurútreikningi taki ekki fyrningu samkvæmt bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 38/2001. Verði ekki sýknað af fyrrgreindum málsástæðum er á því byggt að krafa sóknaraðila sé fallin niður fyrir tómlæti.

Stefndu taka fram að samningur aðila hafi verið um fjármögnunarleigu. Samkvæmt 13. gr. b í skilmálum samningsins skyldi samningurinn framlengjast um óákveðinn tíma við lok hans. Samningurinn gerði þannig ekki ráð fyrir að leigutaki eignaðist hið leigða við lok leigutíma. Með hliðsjón af nefndum fordæmum Hæstaréttar verður því að ætla að um hafi verið að ræða lögmæta gengistryggingu leigugreiðslna og því ekki forsendur fyrir því að samningur aðila yrði endurreiknaður á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001. Þá benda stefndu á að í dómi Hæstaréttar nr. 282/2011 hafi verið deilt um samning hliðstæðan þeim sem sé til umfjöllunar í þessu máli. Var það niðurstaða dómsins að samningurinn teldist vera lán í búningi leigusamnings og skyldi lúta endurreikningi, en niðurstaða réttarins hafi verið á því byggð að leigutaki legði fram sérstaka sönnun, umfram samning aðila, sem gerði ráð fyrir að hann myndi eignast hið leigða við lok leigutíma.

Þá telja stefndu að sóknaraðili geti ekki einhliða og með afturvirkum hætti vakið kröfu sína til lífs með því að ákveða að endurreikna samning aðila á grundvelli laga nr. 151/2010. Endurútreikningur stefnanda er framkvæmdur um fimm árum eftir að samningur var gjaldfelldur í heild sinni og hafi þá verið fyrndur, hvort sem litið er til nýrri eða eldri fyrningarlaga. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 14/1905 fellur krafa úr gildi fyrir fyrningu ef hún hefur ekki verið viðurkennd eða innheimt innan þeirra tímamarka sem getið er um í lögunum. Efnislega samhljóða ákvæði sé að finna í 24. gr. laga nr. 150/2007. Fyrning kröfunnar hafi ekki verið rofin. Krafa sóknaraðila hafi því verið fallin niður þegar stefnandi ákvað að endurreikna umræddan samning. Í lögum nr. 151/2010 sé ekki að finna stoð fyrir því að lánveitandi geti með afturvirkum hætti endurvakið kröfu sína með því að hefja endurútreikning. Þá hafi varnaraðili haft réttmæta ástæðu til að ætla að krafan væri niður fallin fyrir fyrningu áður en sóknaraðili ákvað einhliða að reikna samning aðila út að nýju.

Verði stefndu ekki sýknaðir samkvæmt framangreindum sjónarmiðum telur stefndi að krafa stefnanda sé ekki „uppgjörskrafa vegna ólögmætrar verðtryggingar“ í skilningi bráðabirgðaákvæðis nr. XIV í lögum nr. 38/2001. Telja stefndu að fyrning skv. bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 38/2001 geti ekki átt við um kröfu stefnanda vegna umrædds samnings um fjármögnunarleigu, þar sem ákvæðið sé afmarkað við hina ólögmætu gengistryggingu sem samningurinn bar með sér. Þá vísa stefndu til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur nr. 2296/2013. Þá vísa stefndu einnig til umfjöllunar um bráðabirgðaákvæðis nr. XIV í frumvarpi laga nr. 38/2014 þar sem fyrningarfrestur var lengdur til ársins 2018. Telja stefndu ljóst að ákvæði XIV hafi einungis verið ætlað að taka til kröfu lántaka vegna hinnar ólögmætu gengistryggingar og kröfu lánveitanda vegna viðbótarvaxta.

Þá telja stefndu að kröfur stefnanda séu fallnar niður fyrir tómlæti. Af framlögðum gögnum stefnanda má sjá að frá 3. febrúar 2010 til 13. mars 2015 eða í rúm fimm ár, aðhafðist stefnandi ekkert til að reyna að fá efndir kröfu sinnar. Byggja stefndu á dómi Hæstaréttar nr. 114/2014. Þá er á það bent að bráðabirgðaákvæði XI í lögum nr. 38/2001 gerði ráð fyrir því að endurútreikningur á grundvelli 18. gr. yrði birtur lántaka 60 dögum eftir gildistöku laganna en lögin voru samþykkt á Alþingi 22. desember 2010. Stefnandi ákvað 1.542 dögum síðar að reikna samning aðila út að nýju. Þá séu ekki forsendur fyrir endurútreikningum enda bera ítrekuð fordæmi Hæstaréttar með sér að samningur aðila hafi falið í sér lögmæta gengistryggingu. Stefndu sjá engar aðrar skýringar á þessari háttsemi en þá að reynt sé með lagaklækjum að endurlífga skuld sem sé löngu fallin niður fyrir fyrningu og tómlæti stefnanda.

Þá telja stefndu að hegðun stefnanda stríði gegn 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti.

IV.

Samkvæmt gögnum málsins gerðu aðilar fjármögnunarleigusamning, dags. 19. september 2005 um leigu á bifreið. Var seljandi bifreiðarinnar Brimborg ehf., leigutaki var stefndi Elgo Trading ehf. og leigusali Glitnir. Stefndi Elgo Trading ehf. innti af hendi umsamdar greiðslur til og með 3. apríl 2009, en greiðslufall varð frá og með næsta gjalddaga, 3. maí 2009. Var stefndi Elgo Trading ehf. vörslusvipt tækinu þann 3. febrúar 2010 og þann 5. mars 2010, var stefndu send tilkynning frá stefnanda um matsverð bifreiðarinnar.

Stefnandi byggir kröfu sína á hendur stefnda á því að umræddur samningur sé í raun lánssamningur og að um það hafi verið samið að stefndi eignaðist umrædda bifreið í lok samningstíma. Vísar stefnandi einkum í því sambandi til dóms Hæstaréttar þann 20. október 2011 í máli nr. 282/2011, en í því máli hafi rétturinn komst að þeirri niðurstöðu að fjármögnunarleigusamningur sá sem um var deilt í því máli hafi talist lánssamningur, en sá samningur sem um sé deilt í máli þessu sé samhljóða þeim fjármögnunarleigusamningi. Um kröfu stefnanda gildi því fyrningarregla sem fram kemur í bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 38/2001 og krafa stefnanda á hendur stefnda sé því ófyrnd.

Stefndu hafna máltilbúnaði stefnanda og telja að fjármögnunarleigu-samningurinn sé leigusamningur eins og nafnið bendi til. Af því leiði að krafa stefnanda á hendur þeim sé fyrnd. Benda stefndu m.a. á að samningurinn beri öll einkenni raunverulegs fjármögnunarleigusamnings, þar með talið að stefnandi sé eigandi leigumunarins út samningstímann og einnig eftir að honum ljúki. Leigutakinn hafi þannig ekki átt rétt á því að eignast leigumuninn í lok leigutímans. Þess í stað sé í samningnum sérstakt ákvæði um lægra mánaðarlegt endurgjald í lok leigutímans. Vísa stefndu til ákvæða 5. gr. og 13. gr. b í almennum skilmálum samningsins þar sem skýrt komi fram að í lok leigutímans yrði bifreiðin áfram eign leigusala.

Sá fjármögnunarleigusamningur sem mál þetta fjallar um er að öllu leyti sambærilegur þeim samningi sem fjallað var um í áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 282/2011. Ýmis viðbótargögn lágu hins vegar fyrir í því máli sem bentu til þess að aðilar þess máls hefðu áður gert sambærilega samninga og að leigutaki hefði átt rétt á því að kaupa fjármagnaðan hlut á tilteknu verði við lok samningstíma. Byggði Hæstiréttur á þeim gögnum. Með dóminum komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að þegar gögn málsins væru „virt í heild“ hefðu verið færðar sönnur á, þrátt fyrir texta 13. greinar b í samningi aðila, að um það hefði verið samið að stefndi skyldi eignast umrædda vinnuvél gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu í lok samningstíma. Í ljósi þessa var það niðurstaða réttarins, eins og áður segir, að umræddur samningur væri lánssamningur.

Úrlausnarefni þessa máls er einkum hvort tekist hafi sönnun þess að stefndi Elgo Trading ehf. ætti rétt á að eignast umrædda bifreið í lok leigutíma eða eigi kauprétt að henni en það er einn helsti skilsmunur þess hvort um er að ræða lánssamning eða fjármögnunarleigusamning. Stefnandi telur með vísan til áðurgreinds dóms Hæstaréttar, samhljóða fjármögnunarleigusamninga sem stefnandi hafi gert við þriðju aðila og dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 4794/2005, nægjanlega sannað að um það hafi verið samið á milli málsaðila að stefndi eignaðist hina leigðu bifreið í lok leigutíma gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu. Við munnlegan flutning málsins lýsti lögmaður stefnanda því enn fremur fyrir dóminum að þar sem samningi málsaðila hefði ekki lokið með útgáfu afsals og þar sem ekki væri öðrum gögnum til að dreifa um viðskipti málsaðila væru gögn stefnanda sem sýna hvernig viðskiptum stefnanda gagnvart þriðja aðila hefði verið háttað fullnægjandi sönnun þess að stefndi hefði einnig átt rétt á að eignast leigutækið í lok leigutíma.

Samningurinn sem mál þetta snýst um er, sem fyrr segir, samhljóða samningi sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 282/2011 um öll þau efni sem máli skipta. Dómurinn telur að í máli þessu sé ósannað að svo hafi verið um samið að stefndi Elgo Trading ehf. myndi eignast hina leigðu bifreið gegn ákveðinni greiðslu í lok leigutímans. Tilvísun stefnanda til samninga hans við aðra aðila eða hvernig samningum hans hafi almennt verið háttað að þessu leyti getur ekki talist sönnun þess að samist hafi svo um með aðilum að stefndi myndi eignast bifreiðina í lok leigutíma eða að líta beri á umdeildan fjármögnunarleigusamning sem nafnið tómt af öðrum ástæðum.

Með vísan til þessa er ekki annað leitt í ljós en að samningurinn sé um fjármögnunarleigu eins og heiti hans bendir til. Af þessu leiðir að lög nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, gilda um kröfu stefnanda á hendur stefnda.

Þann 3. febrúar 2010 fór fram vörslusvipting á hinu leigða. Riftunaryfirlýsingar eða greiðsluáskoranir samkvæmt 10. gr. hinna almennu samningsskilmála fjármögnunarleigusamningsins liggja ekki frammi í málinu. Líta verður svo

á að með kröfu um vörslusviptingu og framkvæmd hennar hafi stefnandi nýtt sér ákvæði 11. gr. samningsskilmálanna og í raun rift samningi aðila samkvæmt 10. gr. þeirra. Af því leiðir að hann getur ekki bæði nýtt sér vanefndaúrræði samningsins og haldið honum jafnframt upp á stefndu, heldur bar honum að láta uppgjör fylgja í kjölfarið samkvæmt 12. gr. samningsskilmálanna. Eftir atvikum er eðlilegt að líta svo á að gjalddagi uppgjörskröfunnar á hendur stefnda hafi verið 9. mars 2010 er stefnda var birt tilkynning um mat bifreiðarinnar í kjölfar vörslusviptingarinnar og féll uppgjörskrafan í síðasta lagi í gjalddaga þann dag. Í ljósi þessa og með vísan til 3. mgr. 2. gr. og 3. gr. laga nr. 150/2007 var krafa stefnanda á hendur stefnda Elgo Trading ehf. fallin niður fyrir fyrningu þegar mál þetta var höfðað þann 4. júlí 2015. Með sömu rökum og með vísan til 7. gr., sbr. 3. gr. sömu laga, er því krafa stefnanda á hendur stefnda K-kk-þgf E-kk-þgf einnig fallin niður fyrir fyrningu. Verða stefndu, Elgo Trading ehf. og K-kk-nf E-kk-nf, í máli þessu þegar af þeirri ástæðu sýknaðir af öllum kröfum stefnanda, Íslandsbanka hf.

Eftir úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber stefnanda að greiða stefndu sameiginlega 550.000 krónur í málskostnað.

DÓMSORÐ:

Stefndu, Elgo Trading ehf. og K-kk-nf E-kk-nf, eru sýknaðir í máli þessu af öllum kröfum stefnanda, Íslandsbanka hf.

Stefnanda ber að greiða stefndu sameiginlega 550.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)