E-1744/2012

Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 25. janúar sl., er höfðað 19. apríl sl. af Glitni hf., Lágmúla 7, Reykjavík. Stefndi er Bank Sarasin Ltd., Frances House, Sir William Place, St. Peter Port, Guernsey.

Endanlegar kröfur stefnanda eru þær að staðfest verði með dómi riftun á greiðslu á peningamarkaðsláni nr. 836354 til stefnda 7. október 2008 að fjárhæð 1.103.408.757 krónur og stefndi verði dæmdur til að greiða sömu fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá frá 21. apríl 2012 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Endanlegar kröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda, en til vara að krafa um endurgreiðslu verði lækkuð. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Málsatvik

Hinn 2. júlí 2008 gerðu málsaðilar, sem bæði voru á þeim tíma starfandi fjármálafyrirtæki, með sér samning um að stefndi lánaði stefnanda átta milljónir evra með 4,93% föstum ársvöxtum sem skyldi endurgreiða 7. október 2008. Greiðsla peninganna fór fram með færslu í alþjóðlegu samskiptakerfi fjármálastofnana, svonefndu SWIFT-kerfi (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication). Í framlögðu endurriti af sendingar- og móttökutilkynningu um greiðsluna, sem gerð var á rafrænu eyðublaði með yfirskriftina „MT:320“, er lánið auðkennt sem „fast lán/innlán“ („Fixed Loan/Deposit“). Aðilar deila um hvort líta beri á gerninginn sem lán eða innlán sem njóta forgangs við slit stefnanda samkvæmt 102. gr. laga nr. 161/2002, eins og greininni hefur síðar verið breytt. Vísar stefnandi þannig til lánsins sem „peningamarkaðsláns“, en stefndi telur hins vegar að lánið hafi verið inneign hans hjá stefnanda.

Á umsömdum gjalddaga hinn 7. október 2008 endurgreiddi stefnandi til stefnda framangreinda fjárhæð með umsömdum vöxtum. Hefur sú fjárhæð verið reiknuð til 1.103.408.757 króna, sem er stefnufjárhæð málsins, án andmæla stefnda. Við munnlegan málflutning var upplýst að greiðslan til stefnanda fór fram áður en Fjármálaeftirlitið tók yfir starfsemi stefnanda að kvöldi 7. október 2008, svo sem nánar greinir síðar.

Hinn 21. mars 2012 sendi slitastjórn stefnanda riftunaryfirlýsingu til stefnda vegna málsins. Í riftunaryfirlýsingunni kom fram að riftun væri studd við 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Af hálfu stefnda hefur því verið mótmælt að yfirlýsingin hafi verið móttekin af þar til bærum fulltrúa stefnda.

Í stefnu eru rakin tildrög hruns íslenska fjármálakerfisins haustið 2008. Jafnframt er rakin ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 7. október 2008 um að taka yfir vald hluthafafundar stefnanda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Stefnanda var veitt heimild til greiðslustöðvunar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008, en stefnandi var tekinn til slita samkvæmt XII. kafla laga nr. 161/2002 hinn 22. apríl 2009.

Í stefnu er greint frá því að 29. september 2008 hafi verið tilkynnt að ríkisstjórn Íslands og helstu hluthafar stefnanda hefðu gert með sér samning um yfirtöku ríkisins á 75% af hlutafé bankans. Um nánari atriði þeirrar atburðarásar er vísað til 20. kafla 7. bindis skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis. Í stefnu er því þó sérstaklega lýst að ástæða þess að stefnandi hafi falast eftir fyrirgreiðslu frá Seðlabanka Íslands í síðari hluta september 2008 hafi verið sú að ýmsir erfiðleikar höfðu komið upp við fjármögnun, en fyrir hafi legið að um miðjan október þyrfti bankinn að standa skil á fjórum lánum sem námu samtals u.þ.b. 600 milljónum evra. Þar af hafi verið stærst lán sem upphaflega nam 750 milljónum bandaríkjadala með gjalddaga 15. október 2008. Næststærsta lánið hafi numið 75 milljónum evra og hafi verið á gjalddaga 13. október 2008. Um þessi atriði hafi verið fjallað ítarlega í fjölmiðlum.

Hinn 6. október flutti forsætisráðherra ávarp til þjóðarinnar þar sem hann tilkynnti um yfirvofandi hrun bankakerfisins og að lagt yrði fyrir Alþingi frumvarp að lögum til að bregðast við hinum bráða og aðsteðjandi vanda. Frumvarpið var lagt fram síðar þann dag og varð að áðurnefndum lögum nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Eins og áður segir var stefnanda skipuð skilanefnd á grundvelli þessara laga degi síðar eða 7. október 2008. Á grundvelli sömu laga tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 14. október 2008 um að færa tilteknar eignir og skuldbindingar stefnanda yfir í nýjan banka, Nýja Glitni banka hf. (nú Íslandsbanki).

Ekki var um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki sé slitastjórn heimilt að rifta tilteknum ráðstöfunum fjármálafyrirtækis í slitameðferð á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að hinn 7. október 2008 hafi verið ljóst að stefnandi væri ógjaldfær. Ráðstöfun stefnda þann 7. október 2008 hafi því verið riftanleg í skilningi 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991.

Stefnandi telur að með greiðslunni 7. október 2008 hafi greiðslugeta stefnanda verið skert verulega auk þess sem öðrum kröfuhöfum, sem ekki fengu kröfur sínar greiddar á sama tíma, hafi verið mismunað. Í ljósi ógjaldfærni stefnanda, og þeirrar staðreyndar að skilanefnd hafi verið skipuð sama dag og greiðslan fór fram, hafi ekki verið réttlætanlegt að greiða út peningamarkaðslánið á þeim tíma sem það var gert. Þá styðji fyrirhuguð þjóðnýting stefnanda 29. september 2008 einnig ógjaldfærni stefnanda á þessum tíma. Umrædd greiðsla hafi því ekki verið venjuleg eftir atvikum þegar af þeirri ástæðu að kröfuhöfum bankans, þ. á m. stefnda, hafi verið eða mátt vera kunnugt um fall bankans og ógjaldfærni hans.

Stefnandi byggir kröfu sína um riftun ekki lengur á 141. gr. laga nr. 21/1991. Í munnlegum málflutningi lagði hann þó áherslu á að krafa stefnda væri almenn krafa sem hann hefði ekki fengið að fullu greidda við slit stefnanda, hefði krafan ekki verið greidd. Í greiðslunni felist því að stefndi hafi orðið betur settur en aðrir kröfuhafar og jafnræði þannig verið raskað. Stefnandi hefur einnig vísað til þess að stefnda hafi, í ljósi þeirra aðstæðna sem voru á íslenskum fjármálamarkaði þegar greiðslan átti sér stað og þeirrar staðreyndar að stefndi er fjármálafyrirtæki, vitað eða mátt vita um ógjaldfærni stefnanda.

Endurgreiðslukrafa stefnanda byggist á 142. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi mátt vera kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar, sbr. 3. málsl. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, auk þess sem riftunin byggist á 141. gr., sbr. 3. mgr. 142. gr. laganna. Stefnandi byggir á því að honum sé heimilt að reikna dráttarvexti á kröfuna mánuði eftir að áskorun um greiðslu var send stefnda, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Þar sem kröfubréfið hafi verið sent út 21. mars 2012, reiknist dráttarvextir frá 21. apríl 2012.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir því að skilyrði til riftunar samkvæmt ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. séu fyrir hendi. Þessu til stuðnings vísar hann í fyrsta lagi til þess að um hafi verið að ræða innistæðu stefnda hjá stefnanda, en slík krafa njóti forgangs við slit stefnanda. Samkvæmt mati stefnanda muni forgangskröfur greiðast að fullu við slit hans. Þannig sé ljóst að stefndi hafi með engum hætti auðgast á umræddri greiðslu eða tjón orðið á slitabúi stefnanda. Málshöfðunin sé því óþörf. Stefndi vísar til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161, 2002 um fjármálafyriræki og skilgreiningu 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar þessu til stuðnings og þeirra reglna EES-samningsins sem lögunum er ætlað að innleiða. Þótt stefndi segist hafa staðið í þeirri trú að fé hans væri varðveitt á sérgreindum reikningi, hafnar hann því að nauðsynlegt sé að fé sé varðveitt á sérgreindum reikningi svo að um innistæðu sé að ræða.

Stefndi bendir á að engar samningaviðræður hafi átt sér stað milli hans og stefnanda og skilmálar hafi verið ákveðnir einhliða af stefnanda. Vextir hafi ekki verið ákveðnir samkvæmt því sem tíðkist um millibankalán, þ.e. á grundvelli tiltekinna grunnvaxta að viðbættu vaxtaálagi, heldur borið fasta vexti. Staðfestingar viðvíkjandi færslu peninganna eða meðferð málsins hjá málsaðilum samræmist því heldur ekki að um lán hafi verið að ræða.

Stefndi hafnar því að skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt, en um þessi skilyrði beri stefnandi sönnunarbyrðina. Stefnandi beri ekki fyrir sig að greiðslan hafi verið í óvenjulegum greiðslueyri, en ljóst sé að greiðslan hafi verið á umsömdu formi og innt af hendi á umsömdum tíma. Greiðslan hafi því heldur ekki verið greidd fyrr en eðlilegt var. Umrætt skilyrði 134. gr. laganna eigi við þegar greiðsla fer fram fyrr en telja má eðlilegt við þær aðstæður að skuldari eigi ekki í fjárhagslegum erfiðleikum. Þetta geti ekki átt við um greiðslu á gjalddaga.

Að því er varðar fullyrðingu stefnanda á þá leið að greiðslan til stefnda hafi skert greiðslugetu stefnanda verulega, telur stefndi þá fullyrðingu vera órökstudda. Þegar greiðslan hafi farið fram hafi stefnandi verið alþjóðleg fjármálastofnun með starfsemi í sjö löndum. Heildarupphæð þeirra krafna sem hafi verið lýst við slitameðferð Glitnis nemi 3.239.217.855.823 krónum. Stefndi vísar einnig til þess að þau lán sem stefnandi hafi átt að greiða um miðjan október hafi numið 600.000.000 evrum og sem standi sé gert ráð fyrir því að stefnandi muni úthluta til kröfuhafa um 847.000.000.000 króna. Samkvæmt ársskýrslu stefnanda fyrir árið 2007 hafi handbært fé og fjármunir í seðlabönkum verið um 44.241.000.000 króna 31. desember 2007. Af fréttatilkynningum sem gefnar hafi verið út í kjölfar útgáfu árshlutareiknings fyrir annan ársfjórðung ársins 2008 megi ráða að lausar eignir stefnanda hafi verið taldar nema 8,1 milljarði evra í lok júní 2008. Greiðslan til stefnda hafi því numið um 0,01% af því lausafé sem stefnandi taldi sig eiga samkvæmt árshlutareikningi og ekki skert greiðslugetu meira en 1%. Þannig sé bersýnilegt að greiðslan geti ekki hafa skert gjaldfærni stefnanda verulega. Stefndi áréttar að sönnunarbyrðin um skerta gjaldfærni hvíli alfarið á stefnanda og engin gögn hafi verið lögð fram til að mæta þessari sönnunarbyrði.

Stefndi heldur því einnig fram að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum með hliðsjón af því að um hafi verið að ræða venjulegan þátt í starfsemi stefnanda, svipuð viðskipti hafi áður farið fram a.m.k. 14 sinnum áður á milli aðila og greitt hafi verið á gjalddaga með venjulegum hætti. Ekki hafi verið um að ræða neinn þrýsting á stefnanda af hálfu stefnda.

Stefndi hefur lagt áherslu á grandleysi sitt varðandi erfiðleika stefnanda að því er varðar greiðsluna 7. október 2008. Á þessum degi hafi stefndi verið fjármálafyrirtæki í fullum rekstri og með lánshæfismat frá alþjóðlegum matsfyrirtækjum. Stefndi hafi ekki haft ástæðu til að ætla að um væri að ræða fyrirtæki sem væri ógjaldfært eða fyrirtæki sem yrði það í fyrirsjáanlegri framtíð. Hann hefur einnig vísað til þess að hann sé erlendur lögaðili með skrifstofur á Guernsey og viðskipti hans hafi verið við útibú stefnanda í London. Hann hafi ekki fylgst með íslenskri fjölmiðlaumfjöllun. Þá hafnar hann því að atburðir á Íslandi 29. september 2008 og dagana þar á eftir hafi gefið tilefni til að ætla að stefnandi væri ógjaldfær. Stefndi vísar til þess að jafnvel eftir að stefnandi hafi verið yfirtekinn af Fjármálaeftirlitinu hafi mátt ætla að stefnandi yrði rekinn áfram með aðstoð íslenskra stjórnvalda. Hann vísar þessu til stuðnings til yfirlýsinga íslenskra stjórnvalda, m.a. yfirlýsinga forstjóra Fjármálaeftirlitsins.

Stefndi telur einnig að skilyrði 142. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki uppfyllt um kröfu stefnanda þar sem tjón slitabúsins sé ekkert vegna greiðslunnar.

Varakrafa stefnda um lækkun byggir á sambærilegum sjónarmiðum og aðalkrafa hans um sýknu. Er vísað til þess að sökum allra kringumstæðna og góðrar trúar stefnda sé eðlilegt að lækka endurgreiðslukröfu stefnanda. Þá vísar stefndi til þess að hann hafi átt háar kröfur gegn slitabúi stefnanda sem hann hefði getað notað til skuldajafnaðar ef honum hefði verið kunnugt um málshöfðun stefnanda fyrr. Þessar kröfur hafi hins vegar verið framseldar og hafi stefnandi fallist á framsalið án athugasemda eða viðvarana um hugsanlegt riftunarmál.

Stefndi telur að aðeins sé unnt að dæma dráttarvexti ef riftun er byggð á 141. gr. laga nr. 21/1991. Að auki byggir stefndi á því að riftunaryfirlýsing hafi aldrei verið birt fulltrúa stefnda með gildum hætti og því verði dráttarvextir aldrei dæmdir frá fyrra tímamarki en einum mánuði eftir birtingu stefnu hið fyrsta.

Um kröfur sínar vísar stefndi til laga nr. 21/1991, sér í lagi 109., 112., 134., 141., 142. og 145. gr., til laga nr. 161/2002, einkum 20. og 102. gr., til laga nr. 98/1999, einkum 9. gr. og til tilskipunar Evrópusambandsins nr. 94/19/EB. Varðandi vexti vísar stefndi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sérstaklega 6. og 8. gr.

Niðurstaða

Í máli þessu er ekki um það deilt að 2. júlí 2008 sömdu aðilar málsins um lán stefnda til stefnanda að fjárhæð átta milljónir evra sem skyldi bera 4,93% vexti og endurgreiðast 7. október 2008. Af gögnum málsins verður ráðið að greiðslan fór fram sama dag með millifærslu upphæðarinnar í alþjóðlegu samskiptakerfi fjármálastofnana, svonefndu SWIFT-kerfi (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication). Af færslunni, svo og gögnum málsins í heild, verður ekki dregin önnur ályktun en sú að gerningur málsaðila hafi verið skammtímalán á millibankamarkaði („Fixed Loan/Deposit“) sem stofnað var til með þeim hætti sem tíðkast í viðskiptum sem þessum.

Ágreiningur aðila um hvort greiðslan teljist innlán í skilningi 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 6. gr. laga nr. 44/2009, og njóti þar með forgangs við slit stefnanda, er ekki til úrlausnar í máli þessu. Að þessu virtu fellst dómurinn ekki á það með stefnda að stefnanda skorti lögvarða hagsmuni af málsókn sinni.

Fyrir liggur að stefnandi endurgreiddi stefnda framangreint lán á umsömdum degi, eða 7. október 2008, í þeim greiðslueyri sem samningur aðila gerði ráð fyrir. Þann sama dag sendi stjórnarformaður stefnanda Fjármálaeftirlitinu bréf þar sem hann lýsti því yfir að hann teldi uppfyllt skilyrði 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Í ljósi gagna málsins verður bréfið ekki skilið á aðra leið en að á þessum tíma hafi líkur verið taldar á því að stefnandi gæti, að öðru óbreyttu, ekki staðið við skuldbindingar sínar gagnvart kröfuhöfum til skamms tíma. Hins vegar er óumdeilt að á þeim tíma sem greiðsla stefnanda fór fram hafði skilanefnd, sem stefnanda var skipuð síðar um daginn 7. október 2008, ekki enn tekið yfir stjórn stefnanda og allri starfsemi stefnanda var fram haldið með venjulegum hætti.

Án tillits til þess sem að framan greinir um bréf stjórnarformanns stefnanda 7. október 2008 er ekki fram komið í málinu að á þessum tíma verið mörkuð sú stefna af hálfu stefnanda að stöðva greiðslur til kröfuhafa eða að greiðslan til stefnda hafi skorið sig úr með einhverjum hætti. Þvert á móti hélt starfsemi stefnanda áfram með venjulegum hætti, svo sem áður segir. Þótt alvarlegir greiðsluerfiðleikar og mögulegt greiðsluþrot hafi blasað við stefnanda hinn 7. október 2008 er þannig ekkert fram komið sem getur stutt fullyrðingu stefnanda þess efnis að umrædd greiðsla hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var, sbr. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Í málinu liggur fyrir að greiðsla stefnanda til stefnda nam átta milljónum evra að viðbættum umsömdum vöxtum. Við mat á því hvort þessi fjárhæð telst hafa skert greiðslugetu stefnanda verulega í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 verður ekki einvörðungu litið til fjárhæðar greiðslunnar og fyrirliggjandi upplýsinga um laust fé og eignir stefnanda á þeim tíma sem hér um ræðir. Verður þannig einnig að meta hvort greiðslugeta stefnanda taldist verulega skert með hliðsjón af aðstæðum öllum á því tímamarki sem greiðslan fór fram. Við þetta mat ber að hafa í huga það almenna markmið ákvæða XX. kafla laga nr. 21/1991 að sporna við því að jafnræði kröfuhafa sé raskað með greiðslum sem af einhverjum ástæðum verða ekki réttlættar með rekstri eða venjulegri starfsemi skuldara.

Af fyrirliggjandi upplýsingum um fjárhag stefnanda og umfang starfsemi hans er ljóst að sú fjárhæð sem greidd var stefnda hinn 7. október 2008 var lág. Þá er á það að líta að greiðslan til stefnda fól það í sér að tíðkanlegur samningur tveggja fjármálastofnana á millibankamarkaði var efndur samkvæmt efni sínu og með þeim hætti sem venja var til í viðskiptum sem þessum. Er ekkert komið fram sem bendir til þess að með greiðslunni hafi stefnandi leitast við að tryggja hagsmuni stefnda umfram hagsmuni annarra kröfuhafa. Að öllu þessu virtu hefur stefnandi ekki sýnt fram á að umrædd greiðsla stefnanda til stefnda hafi skert greiðslugetu hansverulega í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.

Samkvæmt framangreindu er ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að að fallast á riftunarkröfu stefnanda, en stefnandi hefur fallið frá málsástæðum byggðum á 141. gr. laganna, svo sem áður greinir. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda.

Eftir úrslitum málsins, og atvikum þess að öðru leyti, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst, að teknu tilliti til umfangs málsins, hæfilegur 1.500.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Það athugast að greinargerð stefnda felur í sér skriflegan málflutning í andstöðu við fyrirmæli 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Af hálfu stefnanda flutti málið H-kk-nf P-kk-nf M-kk-nf hdl.

Af hálfu stefnda flutti málið D-kk-nf Ó-kk-nf hdl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð

Stefndi, Bank Sarasin Ltd, er sýkn af kröfum stefnanda, Glitnis hf.

Stefnandi greiði stefnda 1.500.000 krónur í málskostnað.

S-kk-nf M-kk-nf