E-2283/2017

Mál þetta sem telst höfðað 29. júní 2017, var tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda eftir munnlegan málflutning 8. desember sl.

I.

Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda vegna kostnaðar og missis hagnaðar af þeirri ákvörðun hans hinn 16. apríl 2016, að semja ekki við stefnanda samkvæmt samþykktu tilboði hans í verkið „Stækkun Búrfellsvirkjunar“. Þá krefst hann málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega frávísunar á málinu en til vara sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst hann í báðum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Í þessum úrskurði er einungis fjallað um frávísunarkröfu stefnda en stefnandi krefst þess að henni verði hafnað.

II.

Stefnandi kveðst starfa á mjög sérhæfðum vettvangi er varði dýpkunarframkvæmdir við hafnir og aðrennslisskurði og sé félagið mjög vel tækjum búið til slíkra framkvæmda og annarra verkefna því tengdum. Stefnandi kveðst eitt fárra fyrirtækja á Íslandi sem geti tekið að sér stór verkefni er varða dýpkunarframkvæmdir.

Stefndi lýsir því að hann hafi síðla árs 2015 haft í hyggju að bjóða í verkið „Stækkun Búrfellsvirkjunar“. Landsvirkjun gaf út útboðsgögn í nóvember 2015 en í þeim kom fram að samningsskilmálar yrðu byggðir á staðli alþjóðasambands ráðgjafar-verkfræðinga um verkframkvæmdir (e. FIDIC Conditions of Contract for Construction), eða hinni svokölluðu rauðu bók auk ýmissa sérskilmála sem verkkaupinn lét fylgja skilmálunum.

Í grein sérskilmálanna nr. 4.4 sé kveðið á um heimild verktaka til þess að fela undirverktökum hluta verksins. Í skilmálanum er gert ráð fyrir því að eftirlitsmaður verkkaupa (e. „Engineer“) taki við tilkynningum um undirverktaka og taki afstöðu til þeirra innan tiltekins tíma. Að sögn stefnda var því ekki gert ráð fyrir því ferli fyrir opnun tilboða eins og gengið virðist út frá í stefnu.

Eins og venja sé kveðst stefndi hafa kannað markaðsverð og möguleika á þátttöku undirverktaka við hluta verksins. Hér sé um að ræða þann þátt verksins er snéri að neðanvatnssprengingum og brottflutningi á efni úr aðrennslisskurði. Aðallega sé um að ræða verkliði sem tilgreindir eru í tilboðsskrá (BOQ) undir liðunum P03.02 (e. Dredging of the headrace canal) og P.03.05 (e. Rock excavation under water).

Forsvarsmenn stefnda og stefnanda hittust í desember 2015 í þeim tilgangi að ræða hugsanlega aðkomu stefnanda að verkinu. Stefndi mótmælir því sérstaklega að á þeim fundi hafi komist á munnlegur verksamningur um undirverktöku stefnanda.

Stefndi lýsir því svo að hann hafi í fyrstu haft hug á því að bjóða í verkið sem aðalverktaki en hluti af verkinu hafi falist í mjög sérhæfðum verkþætti, þ.e. dýpkun aðrennslisskurðar við Búrfellsvirkjun. Í útboðsferlinu eða í desember 2015 hafi forstöðumaður tilboðsdeildar stefnda, R-kk-nf Á-kk-nf J-kk-nf, hins vegar haft samband við framkvæmdastjóra stefnanda B-kk-þf J-kk-þf um aðkomu stefnanda að hinum sérhæfða verkþætti. Á fundi þeirra hafi aðilar síðan rætt tilboðsgerðina og hvernig staðið yrði að þessu sameiginlega verkefni. Stefnandi kveður það hafa komið skýrt fram á fundinum að stefnandi sem undirverktaki myndi ekki gera tilboð í verkið nema með því skilyrði að ef stefndi fengi verkið myndi hann semja við stefnanda. Jafnframt hafi komið fram að stefnandi myndi ekki gera öðrum tilboð í verkið en líkur voru á að Ístak hf., myndi einnig gera tilboð í verkið. Hafi R-kk-nf forstöðumaður stefnda fallist á þetta skilyrði en kvaðst þurfa að fá staðfestingu á því hjá yfirmönnum sínum. Það hafi svo verið síðar að R-kk-nf féllst á málaleitan framkvæmdastjóra stefnanda enda ekki um marga að ræða fyrir utan stefnanda og Ístak hf., sem gætu tekið slíkt verk að sér hér á landi. Stefndi mótmælir þessum fullyrðingum stefnanda. Á fundinum hafi einungis verið ræddur undirbúningur fyrir mögulegri vinnu stefnanda sem undirverktaka ef af yrði, báðum aðilum hafi verið ljóst að ekkert hafi verið fastmælum bundið og engar væntingar gefnar um annað.

Stefnandi kveður verkþáttinn sem um ræðir hafa falist í neðansjávarsprengingum og brottflutningi á efni úr aðrennslisskurði hinnar nýju stækkuðu virkjunar. Hafi verið um að ræða um þriðjung aðrennslisskurðarins í lengd og hafi verkþátturinn ekki átt að vinnast fyrr en seinnipart ársins 2017.

Þann 9. janúar 2016 sendi forstöðumaður tilboðsdeildar stefnda tölvupóst til stefnanda, um að stefnandi þyrfti að byrja á verkinu fyrr en áætlað hafði verið.

Forsvarsmaður stefnanda sendi tilboð með tölvuskeyti 11. janúar 2016, en það fólst í borun, sprengingum og greftri vegna aðrennslisskurðarins. Jafnframt fólst að sögn stefnda í tilboðinu allt sem þurfti til verksins. Gert var ráð fyrir að verkið tæki u.þ.b. sex mánuði og var tilboðið að fjárhæð 279.570.000 krónur án virðisaukaskatts.

Með tölvupósti sama dag, þakkaði forstöðumaður tilboðsdeildar stefnda fyrir tilboðið og gekk út frá því að þetta væri samkeppnishæft verð í verkið. Jafnframt var tekið fram að stefnandi þyrfti að afhenda frekari gögn með tilboðinu og óskað eftir upplýsingum um tækin sem stefnandi ætlaði að nota auk upplýsinga um fyrri verk síðustu 10 ár o.fl.

Þann 22. janúar 2016 kveðst stefnandi hafa sent öll þau gögn og upplýsingar sem stefndi hafði óskað eftir. Stefndi telur hins vegar að tilboð stefnanda hafi ekki verið í samræmi við útboðsgögn.

Við opnun tilboða 28. janúar 2016, kom í ljós að aðeins tveir aðilar höfðu gert tilboð í verkið þ.e. stefndi að fjárhæð 2 milljarðar króna og Ístak hf., fyrir 11,2 milljarðar króna, en kostnaðaráætlun Landsvirkjunar mun hafa verið 7,6 milljarðar króna og fékk stefndi verkið.

Samningur milli stefnda og Landsvirkjunar um verkið var undirritaður 16. mars 2016, og eftir það kveðst forsvarsmaður stefnanda ítrekað hafa reynt að ná í forstöðumann tilboðsdeildar stefnda án árangurs. Skömmu eftir að hann sendi tölvuskeyti 6. apríl 2016 hefði forstöðumaður tilboðsdeildar hringt í framkvæmdastjóra stefnanda og sagst vera búinn að semja við Ístak hf. um þennan verkhluta, þar sem félagið ætlaði ekki að nota hefðbundinn dýpkunarbúnað. Fram hafi komið í samtalinu að stefndi hefði með samningi sínum við Ístak hf., verið að spara sér umtalsverðan kostnað í stað samningsins við stefnanda.

Forsvarsmaður stefnanda var mjög ósáttur við þessi málalok og taldi samning hafa verið kominn á. Sendi hann tölvuskeyti þar sem hann lýsti þessu, en þar sem svo væri komið að stefndi hefði ákveðið að rifta samningnum óskaði stefnandi eftir uppgjöri á kostnaði vegna vinnu við tilboðsgerðina að fjárhæð 937.500 krónur og bóta vegna hagnaðarmissis sem næmi 18% af samningsupphæðinni eða 50.322.600 krónum auk virðisaukaskatts, sem óskað væri viðræðna um greiðslu á.

Með tölvuskeyti 16. apríl 2016 svaraði forstöðumaður tilboðsdeildar stefnda því til að enginn samningur hefði verið undirritaður milli aðila og að samskiptin við stefnanda hefðu verið eins og við aðra undirverktaka, þar sem þeir væru beðnir um ýmis gögn til þess að athuga hvort þeir uppfylltu gögn samnings og var samningaumleitunum við stefnanda hafnað.

III.

Stefnandi byggir í aðalatriðum um efnisatriði málsins á því að með aðilum hafi stofnast bindandi samningur samkvæmt samþykktu kauptilboði um að ef stefndi fengi verkið myndi stefnandi vinna hluta þess. Jafnframt bendir hann á að á grundvelli greinar 3.2.4 í ÍST 30 hafi stefnanda borið verkefnið. Einnig vísar hann til greinar 6.2.1 í staðlinum um rétt til bóta vegna riftunar verksamnings. Stefnandi vísar til þess að verksamningar séu ekki formbundnir fremur en samningar almennt í íslenskum rétti. Stefnandi vísar til almennra reglna samningaréttar um samningsgerð og telur sig hafa fullnægt öllum sönnunarreglum. Því hafi stofnast skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda skv. samningnum og reglum skaðabótaréttar innan samninga.

Er stefndi samdi við samkeppnisaðila stefnanda hafi hann um leið rift samningum við stefnanda og beri því bótaskyldu gagnvart honum.

Stefnandi mótmælir frávísunarkröfu stefnda, hann telur orðalag stefnu í engu óskýrt og að ekki sé hægt að velkjast í vafa um að krafa stefnanda sé krafa um skaðabætur innan samnings, sbr. skýrt orðalag í stefnu. Af stefnu megi ráða að stefndi hafi vanefnt og rift með ólögmætum hætti bindandi samningi á milli aðila samkvæmt samþykktu tilboði.

Varðandi það hvort stefnanda hafi tekist að sýna fram á nægjanlegar líkur fyrir fjártjóni tekur stefnandi fram að hann hafi áætlað sér 18% hagnað af verkinu. Eðli máls samkvæmt liggi þó yfirleitt ekki fyrir hvaða hagnaður verði af svona verki, en hann komi ekki fram í tilboði sem þessu. Verkið hafi verið mjög sérhæft og skyldi vinna á fjöllum með sérhæfðum tækjabúnaði en það sé ávísun á hærri hagnað. Þá bendir stefnandi á að heildartilboð stefnda í verkið hafi verið 20% yfir kostnaðaráætlun verkkaupa. Þá vísar stefnandi til mikillar reynslu félagsins á þessu sviði sem geri það að verkum að hann átti sig betur á því hverju svona verk muni skila. Stefnandi telur mjög óeðlilegt að óska á þessu stigi eftir dómkvöddum matsmanni til að meta hugsanlegan hagnað.

IV.

Vegna varakröfu stefnda um sýknu hafnar stefndi því að tilboð stefnanda hafi verið notað við tilboðsgerðina. Þetta sé engum gögnum stutt, heldur þvert á móti og sé því ein málsástæða stefnanda byggð á röngum staðreyndum. Stefndi hafnar því og að ÍST 30 staðallinn gildi um lögskipti aðila en um slíkt hafi ekki verið samið, heldur hafi alþjóðlegi staðallinn „Conditions of Contract for Construction“, sem gangi undir nafninu rauða bókin, gilt um samskipti aðila. Því hafi engin skylda hvílt á stefnda að semja við stefnanda í málinu.

Þá bendir stefndi á að samþykki stefnda á tilboði liggi ekki fyrir í málinu, og tilboðið sé heldur ekki í samræmi við þau gögn sem stefndi hafi sent. Tölvupóstsamskipti sýni ekki fram á að samþykki hafi verið gefið. Stefnandi hafi engan fyrirvara sett um að hann ætti rétt á því að vinna umrætt verk. Þá hafi stefnandi ekki á neinu stigi gefið í skyn að hann teldi samning kominn á.

Aðalkröfu sína um frávísun byggir stefndi í fyrsta lagi á því að kröfugerð og málatilbúnaður stefnanda í máli þessu sé svo óljós og óákveðinn að hann samræmist ekki meginreglum einkamálaréttarfars um skýra og ákveðna kröfugerð sbr. d- og e-liði 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 sbr. einnig 4. mgr. 114. gr. sömu laga. Af þeim megi leiða að kröfugerð skuli vera svo ákveðin og ljós, að hún geti myndað ályktunarorð dóms. Þá megi leiða af orðalagi d-liðar 1. mgr. 80. gr. laganna um „viðurkenningu á tilteknum réttindum“ að stefnandi þurfi með skilmerkilegum hætti að skilgreina nákvæmlega hver þau réttindi séu sem hann krefst viðurkenningar á.

Stefndi telur að kröfugerð og málatilbúnaður stefnanda sé svo óljós að hvorki honum né dómara málsins geti verið ljóst af orðalagi kröfugerðarinnar hvers sé í raun krafist í málinu.

Málatilbúnaður stefnanda snúist að öllu leyti um að færa rök fyrir því að komist hafi á samningur milli aðila málsins og að sá samningur hafi verið brotinn eða honum rift. Stefnandi krefjist hins vegar viðurkenningar á réttindum vegna þess að við hann hafi ekki verið samið. Stefnan beri þess því merki að stefnandi hafi ekki tekið af skarið um það hvort krefjast ætti skaðabóta á grundvelli þess að stefndi hafi ekki samið við stefnanda eða þess að stefndi hafi samið við stefnanda og brotið eða rift þeim samningi. Það sé því algjörlega óljóst hvort stefnandi byggi mál sitt á reglum um skaðabætur innan eða utan samninga.

Hins vegar sé það svo að stefnandi hafi ekkert lagt fram um ávinning sinn af verkefninu og hafi því ekki uppfyllt þær lágmarkskröfur að sýna fram á líkindi til þess að hann hafi orðið fyrir tjóni til þess að geta höfðað mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu. Dómstólar hafi litið svo á að heimild 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 til að höfða mál, m.a. til viðurkenningar á skaðabótarétti eða skyldu, sé háð því að sýnt sé fram á nægjanlegar líkur fyrir því að tjón hafi orðið. Stefnandi leggi sem fyrr segi ekkert fram um þetta atriði. Þótt stefnandi vísi ekki til 2. mgr. 25. gr. einkamálalaga í stefnu sinni sé ljóst að málsóknin geti vart byggt á annarri heimild.

V.

Aðalkrafa stefnanda í máli þessu er sú að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda vegna kostnaðar og missis hagnaðar af þeirri ákvörðun hans hinn 16. apríl 2016, að semja ekki við stefnanda samkvæmt samþykktu tilboði hans í verkið „Stækkun Búrfellsvirkjunar“. Kröfugerðin felur í sér samkvæmt orðanna hljóðan annars vegar að komist hafi á samningur með því að tilboð hafi verið samþykkt í verkið, en hins vegar að ekki hafi verið samið við stefnanda.

Meginmálsástæða stefnanda er sú að komist hafi á bindandi samningur á milli aðila um verkið og sé þess vegna gerð krafa eftir almennum reglum um skaðabætur innan samninga eins og lögmaður stefnanda áréttaði við munnlegan málflutning um kröfuna. Á hinn bóginn verður ekki betur séð en að byggt sé jafnframt á því að samningi aðila hafi í raun verið rift af hálfu stefnda. Í framangreindum málatilbúnaði fellst nokkuð ósamræmi.

Þá er sú málsástæða stefnanda að tiltekið ákvæði ÍST 30 eigi að gilda um lögskipti aðila vanreifuð að mati dómsins en stefnandi byggir á því að ákvæði 6.2.1 skapi stefnanda rétt til skaðabóta þar sem samningi aðila hafi verið rift með ólögmætum hætti. ÍST 30 verður ekki beitt í samningssambandi eða við slit samningssambands nema aðilar hafi um það samið þótt tíðkanlegt sé að horfa á stundum til ákvæða staðalsins. Ekkert bendir til þess að samið hafi verið um ÍST 30, heldur benda gögn málsins fremur til þess að erlendur staðall sem stefndi hefur vísað til hafi átt að gilda.

Ekki bendir neitt heldur til þess að stefndi hafi stuðst við tilboð stefnanda við tilboðsgerð sína og hafi því verið skylt að semja við stefnanda samkvæmt grein 3.2.4 í ÍST 30, en sú málsástæða er einnig vanreifuð. Engin gögn hafa verið lögð fram um þetta atriði eða það rökstutt hvers vegna umrædd grein staðalsins eigi við sbr. framangreint.

Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni skv. 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála sem málssókn stefnanda byggir á hefur verið skýrður á þá leið að sá sem krefst viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk. Verður að gera kröfu um það að í stefnu sé fjallað með skýrum hætti um þessi atriði þannig að rök séu færð fyrir því að skilyrðum um lögvarða hagsmuni sé fullnægt.

Stefnandi telur sig hafa orðið af hagnaði af umræddu verki og gengur út frá því í málatilbúnaði sínum að hann hafi átt tilkall til þess að hljóta verkið. Á það skortir hins vegar í stefnu að gerð sé nægjanleg grein fyrir því á hvaða grunni stefnandi telur sig hafa eignast þennan rétt, en sýna verður fram á slík orsakatengsl svo 2. mgr. 25. gr. verði beitt. Dómurinn telur óhætt að slá því föstu að engin skrifleg gögn séu um að þessi hafi verið raunin enda hefðu þau ella verið lögð fram við þingfestingu málsins. Þá hefur stefndi neitað því að um þetta hafi verið bundist fastmælum á fundi aðila í desember 2015 eða öllu heldur í símtali forstöðumanns tilboðsdeildar stefnda við forsvarsmann stefnanda. Þá er í stefnu að mjög litlu leyti vikið að áætlunum stefnda um þann hagnað sem hann telur sig hafa orðið af með því að samningur var gerður við annan bjóðanda. Ekki nægir í því efni að láta þess getið í stefnu að stefnandi áætli hagnað af verkinu 18% af samningsfjárhæð án þess að skýra út á hverju slík áætlun byggist eða leggja fram gögn við þingfestingu til rökstuðnings á því hver arðsemi stefnanda af umræddri starfsemi geti orðið. Þá dugar heldur ekki að boða framlagningu síðar á frekari gögnum varðandi þetta atriði, eins og málatilbúnaði stefnanda varðandi það er háttað.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið liggur ekki fyrir að stefnandi hafi fært viðhlítandi rök fyrir því að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna missis hagnaðar, sem rekja má til ákvörðunar stefnda, og tengslum þess við þá háttsemi sem hann telur að stefndi hafi sýnt af sér. Ekki liggur því fyrir að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr þeirri viðurkenningarkröfu sem hann hefur uppi í málinu. Með vísan til þess og framangreindrar umfjöllunar um kröfugerð stefnanda og málatilbúnaðar að öðru leyti ber því að vísa málinu frá dómi.

Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir í ljósi umfangs málsins og reksturs þess fyrir dómi hæfilega ákveðinn 350.000 krónur.

Fyrir stefnanda flutti málið Þ-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómslögmaður og fyrir stefnda U-kvk-nf L-kvk-nf H-kvk-nf héraðsdómslögmaður fyrir J-kk-þf K-kk-þf S-kk-þf hæstaréttarlögmann.

L-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

ÚRSKURÐARORÐ

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi, Hagtak hf., greiði stefnda, Íslenskum aðalverktökum hf., 350.000 krónur í málskostnað.

L-kk-nf K-kk-nf (sign.)