E-78/2015

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 8. maí sl., var höfðað með stefnu sem þingfest var 13. janúar sl.

Stefnandi er G-kk-nf K-kk-nf Þ-kk-nf, Langholtsvegi 174 í Reykjavík.

Stefndi er Lánasjóður íslenskra námsmanna, Borgartúni 21 í Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi „verði dæmdur til að veita stefnanda viðbótarlán sem einstætt foreldri, samhliða meðlagsláni og án skerðingar vegna staðfests umgengnissamnings, sbr. ákvæði kaflahluta úthlutunarreglna LÍN fyrir námsárið 2014-2015 nr. 4.3 þar er segir m.a. [...] : Framfærsla námsmanns hækkar um 9.165 kr. fyrir fyrsta barn fyrir hverjar ETCS-einingu sem lokið er vegna náms á Íslandi [...]. Er krafan sett fram þrátt fyrir að í niðurlagi sama kaflahluta segi að: „Viðbótarframfærslan er þá hlutfall þeirrar framfærslu sem talin er upp í 1. mgr. til samræmis við þann tíma sem barn dvelur á heimili námsmanns samkvæmt umgengnissamningi.“ [...] Er krafan sett fram þrátt fyrir ákvæði kaflahluta 4.6 er segi: „Námsmaður sem fær lán vegna meðlagsgreiðslna getur ekki jafnframt fengið lán vegna framfærslu barns skv. gr. 4.3 og 4.4.““

Til vara krefst stefnandi þess að stefndi „verði dæmdur til að veita stefnanda viðbótarlán sem einstætt foreldri, sem hlutfall af umgengni samkvæmt staðfestum umgengnissamningi, sbr. kaflahluta nr. 4.3 í úthlutunarreglugerð LÍN fyrir skólaveturinn 2014-2015. Er krafan sett fram þrátt fyrir ákvæði kaflahluta 4.6 þar er segir: „Námsmaður sem fær lán vegna meðlagsgreiðslna getur ekki jafnframt fengið lán vegna framfærslu barns skv. gr. 4.3 og 4.4.““

„Að auki fer stefnandi fram á að ákvæði kaflahluta 4.6 þar er segir: „Námsmaður sem fær lán vegna meðlagsgreiðslna getur ekki jafnframt fengið lán vegna framfærslu barns skv. gr. 4.3 og 4.4.“ verði dæmt ólöglegt og í andstöðu við hina almennu jafnræðisreglu og/eða banni við óbeinni mismunun á grundvelli kyns.“

Þá krefst stefnandi málskostnaðar, auk virðisaukaskatts.

Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá gerir stefndi í öllum tilvikum kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda, auk virðisaukaskatts.

Í þessum þætti málsins er til umfjöllunar krafa stefnda um að málinu verði vísað frá dómi og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Af hálfu stefnanda er þess krafist að kröfu stefnda um frávísun málsins verði hrundið og að málið verði tekið til efnismeðferðar.

I

Stefnandi hóf nám í opinberri stjórnsýslu við Háskóla Íslands haustið 2013. Hann sótti um lán vegna skólaársins 2013-2014 hjá stefnda, m.a. vegna meðlags á grundvelli greinar 4.6 í úthlutunarreglum stefnda og lán vegna framfærslu barna á grundvelli greinar 4.3. Stefnanda var veitt lán vegna meðlags en hins vegar var hafnað lánveitingu vegna framfærslu barna þar sem hann fengi lán vegna meðlags. Stefnandi sendi stefnda erindi vegna þessa. Stjórn stefnda tók í framhaldi ákvörðun um að veita stefnanda viðbótarframfærslu vegna umgengni við barn á námsárinu 2013-2014, en tekið var fram að samþykkið ætti einungis við það námsár og veitti ekki sjálfkrafa vilyrði fyrir sams konar framfærslu á komandi námsárum. Skólaárið 2014-2015 var bætt við grein 4.6 í úthlutunarreglum stefnda ákvæði um að ekki væri hægt að fá lánað samtímis fyrir framfærslu barna og meðlagi.

Stefnandi sótti á ný um námslán vegna vorannar 2015, m.a. vegna meðlags og framfærslu barns. Umsókn hans um viðbótarframfærslulán vegna barna samhliða láni vegna meðlags var hafnað á grundvelli ákvæðis 4.6 í úthlutunarreglum stefnda, eins og því var breytt vegna skólaársins 2014-2015.

II

Stefndi byggir kröfu sína um frávísun málsins á því að stefnukröfur og málasástæður stefnanda séu vanreifaðar, þeim sé áfátt í verulegum atriðum og þær séu í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. og d- og e-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefndi telji kröfur stefnanda ekki uppfylla skilyrði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýrleika kröfugerðar. Ekki sé hægt að taka kröfuna upp í dómsorð, auk þess sem rökrænt samhengi skorti á milli einstakra þátta dómkrafnanna og samspil þeirra við málsástæður. Ógerningur sé að ráða í hvers eðlis kröfurnar séu, en þær spanni tíu efnisgreinar. Stefnukröfurnar feli hvorki í sér að vera viðurkenningarkröfur né fjárkröfur, svo sem áskilnaður sé gerður um í d-lið 1. mgr. 80. gr. Þá séu kröfurnar ekki aðfararhæfar þar sem ekki sé hægt að gera stefnda að „veita stefnanda viðbótarlán“, sbr. 60. gr. stjórnarskrár.

Í dómkröfum stefnanda sé bæði að finna málsástæður og lagarök. Þannig segi í aðalkröfunni að krafan sé sett fram „þrátt fyrir“ niðurlag kafla 4.3 í úthlutunarreglum stefnda 2014-2015. Hér sé bersýnilega um að ræða rök fyrir því að krafa stefnanda skuli tekin til greina, sem geti ekki talist hluti dómkrafna. Beinar tilvitnanir stefnanda til úthlutunarreglna stefnda feli í sér bæði málsástæður og lagarök, en ekki dómkröfur. Það sama megi segja við tilvísun í varakröfu til almennrar jafnræðisreglu og/eða bann við óbeinni mismunun á grundvelli kyns. Þá sé ekki hægt að skilyrða dómkröfur með þessum hætti. Stefndi telji jafnframt að kröfugerð stefnanda sé í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 þar sem í henni felist krafa um álit dómstóla á lögfræðilegu álitaefni.

Í varakröfu sé þess m.a. krafist að tiltekið ákvæði kaflahluta 4.6 í úthlutunarreglum stefnda fyrir námsárið 2014-2015 verði fellt úr gildi. Þessi krafa sé ekki bundin við fyrirliggjandi stjórnsýslumál, heldur sé hún almenn krafa um að þessum þætti úthlutunarreglnanna megi ekki beita í neinu tilviki. Setning stjórnvaldsfyrirmæla, eins og úthlutunarreglna stefnda, feli ekki í sér stjórnvaldsákvörðun. Krafan feli því í sér lögspurningu, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Yrði krafan tekin til greina fæli það í sér að dómstólar breyti úthlutunarreglum stefnda fyrir skólaárið 2014-2015, þrátt fyrir að slíkt vald sé í höndum stjórnar stefnda og ráðherra, sbr. 16. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Slík kröfugerð samrýmist ekki reglunni um þrígreiningu ríkisvaldsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrár.

Meðal dómkrafna sé að finna óskir stefnanda um flýtimeðferð og aðstoð dómara. Að því leyti sem þetta sé meðal dómkrafna beri að vísa þeim frá dómi, sbr. XIX. kafla og 4. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991.

Þá telji stefndi skilyrði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ekki uppfyllt. Málatilbúnaður stefnanda virðist að mestu byggjast á almennri tilvísun til fræðiskrifa um mikilvægi fjölskyldunnar, nauðsyn samvistar barna við foreldra og rannsókna er lúti að þátttöku uppeldisforeldra í uppeldi skilnaðarbarna. Röklegt samhengi skorti milli málsástæðna og kröfugerðar, en þessar almennu tilvísanir geti ekki leitt til þess að kröfur stefnanda verði teknar til greina. Þá sé ekki ljóst af stefnunni hverjar af þessum tilvísunum og fræðilegu umfjöllunum stefnandi taki upp sem sínar málsástæður og með hvaða hætti. Stefnda sé þannig ómögulegt að tefla fram efnislegum vörnum með fullnægjandi hætti.

III

Stefnandi hafnar því að vísa beri málinu frá dómi. Við flutning málsins um frávísunarkröfu stefnda upplýsti hann að líta bæri á kröfu hans, um að tiltekið ákvæði kaflahluta 4.6 í úthlutunarreglum stefnda verði dæmt ólöglegt og í andstöðu við jafnræðisreglu og/eða bann við óbeinni mismunun, sem þrautavarakröfu. Stefnandi telji að honum hafi ekki verið fært að setja kröfur sínar fram með öðrum hætti, en ógildingarkrafa hefði ekki leyst málið. Hann bendi á að dómstólar hafi vald til þess að dæma um mál nema efni hafi verið skilið undan valdsviði þeirra, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Hann eigi rétt til þess að fá leyst úr máli sínu.

Kröfur stefnanda séu til komnar vegna ákvörðunar stefnda. Stefnanda, sem umgengnisforeldri, hafi verið mismunað þar sem lögheimili barns hans sé ekki hjá honum. Kröfur hans byggist á jafnræðisreglunni þar sem honum hafi verið mismunað vegna kyns, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 65. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Því séu viðhlítandi lagarök fyrir kröfum hans. Ekki sé um lögspurningu að ræða. Hann hafi brýna og lögvarða hagsmuni fyrir niðurstöðu um dómkröfur sínar.

IV

Stefndi krefst þess að máli þessu verði vísað frá dómi á þeim grundvelli að stefnukröfur og málatilbúnaður í stefnu uppfylli ekki áskilnað laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 eru talin upp þau atriði sem koma skulu fram í stefnu. Segir þar að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða má atriði sem nánar eru rakin í einstökum stafliðum ákvæðisins. Í d-lið ákvæðisins segir að í stefnu skuli koma fram dómkröfur stefnanda, svo sem fjárhæð kröfu í krónum, viðurkenning á tilteknum réttindum o.s.frv. Þetta ákvæði hefur verið skýrt svo að kröfugerð stefnanda þurfi að meginreglu að vera svo ákveðin og ljós í stefnu að hægt sé að taka hana upp óbreytta sem ályktunarorð í dómsniðurstöðu í máli. Í stefnu verður einnig, sbr. e-lið ákvæðisins, að tilgreina málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst. Verður þessi lýsing að vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Tilgangur þessarar upplýsingagjafar í stefnu er sá að röksemdir stefnanda fyrir kröfugerð sinni liggi ljósar fyrir þegar í öndverðu þannig að stefndi geti tekið afstöðu til þess hvort ástæða sé til þess að grípa til varna og þá með hvaða rökum.

Í stefnu málsins er að finna kafla um dómkröfur þar sem kröfur stefnanda eru raktar í tíu málsgreinum. Í síðustu tveimur málsgreinunum koma fram óskir stefnanda um aðstoð dómara og flýtimeðferð málsins. Stefnanda, sem er ólöglærður, var leiðbeint við meðferð málsins í samræmi við 4. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Þá voru honum veittar upplýsingar um flýtimeðferð, sbr. XIX. kafla sömu laga. Kröfur stefnanda lúta að þessu frátöldu að því að stefndi verði dæmdur til þess að veita honum viðbótarlán vegna framfærslu barns samhliða láni vegna meðlags, til vara að honum verði veitt lánið sem hlutfall af umgengni hans við barn sitt og til þrautavara, í samræmi við skýringar hans fyrir dóminum, að ákvæði kaflahluta 4.6 í úthlutunarreglum stefnda 2014-2015 verði dæmt ólöglegt og í andstöðu við jafnræðisreglu og/eða bann við óbeinni mismunun á grundvelli kyns, auk málskostnaðarkröfu. Stefnandi hefur blandað saman við dómkröfurnar lýsingu á málsatvikum og málsástæðum. Þykja kröfur hans af þeim sökum ekki svo glöggar sem vera skyldi.

Aðal- og varakrafa stefnanda lúta, eins og að framan greinir, að því að stefnda verði gert að veita honum lán, en þrautavarakrafa að ákvæði úthlutunarreglna stefnda verði dæmt ólöglegt. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna er það m.a. hlutverk stjórnar stefnda að veita námsmönnum námslán og setja reglur um úthlutun námslána. Þá sker stjórnin úr vafamálum er varða einstaka lánþega með bókuðum samþykktum. Úrskurðum stjórnar má vísa til málskotsnefndar.

Dómstólar geta samkvæmt 60. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 skorið úr ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda og geta þannig ógilt ákvarðanir framkvæmdavaldshafa sé þeim áfátt að formi eða efni til. Kröfur stefnanda lúta hins vegar ekki að því að ákvörðun stefnda verði ógilt, heldur lúta aðal- og varakrafa stefnanda að því að dómstólar taki nýja ákvörðun í málinu. Það er ekki á valdi dómstóla að taka ákvörðun um það hvort stefnanda verði veitt námslán, en með aðal- og varakröfum sínum er hann í raun að leita eftir því að dómstólar taki að sér það hlutverk. Yrði fallist á slíka kröfu væri bæði gengið í berhögg við framangreinda 1. mgr. 5. gr. laga nr. 21/1992 og þá þrískiptingu ríkisvalds sem mælt er fyrir um í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt því brestur dómstóla vald til að leggja dóm á þær kröfur sóknaraðila sem hér um ræðir, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.

Í þrautavarakröfu stefnanda felst að viðurkennt verði að hluti úthlutunarreglna stefnda sé ógildur, án þess að það tengist neinu ákveðnu máli. Til þess að hægt sé að fallast á að eitthvað sé ólögmætt verður málsaðili að sýna fram á að hann hafi hagsmuni af þeirri tilteknu úrlausn. Með niðurstöðu um framangreinda kröfu fær stefnandi ekki niðurstöðu um réttarstöðu sína varðandi þá hagsmuni sem hann telur vera í húfi fyrir sig. Það er ekki á færi dómstóla að kveða upp dóma þar sem niðurstaðan verður einungis sú að eitthvað sé almennt ólögmætt. Framangreind krafa stefnanda felur því í sér beiðni um að dómurinn láti í ljós álit á lögfræðilegu álitsefni og er í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Að auki er krafa stefnanda þeim annmarka háð að í henni er að finna þá málsástæðu að ákvæðið sé í andstöðu við jafnræðisreglu og/eða bann við óbeinni mismunun. Þannig virðist krafan jafnframt vera valkvæð, en slíkt er ekki heimilt.

Í stefnu er lýst í nokkuð löngu máli mikilvægi fjölskyldunnar, þáttöku feðra í umönnun barna og rannsóknum á þáttöku umgengnisforeldra í uppeldi skilnaðarbarna og teknir upp hlutar úr fræðiskrifum um þessi efni. Óljóst er hvaða þýðingu framangreint hefur fyrir málsástæður stefnanda, en af þessum sökum er lýsing málsástæðna ekki svo gagnorð og skýr sem áskilið er í e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Þeir annmarkar á stefnu sem hér hefur verið lýst eru þess eðlis að óhjákvæmilegt er að fallast á kröfu stefnda um frávísun málsins frá dómi.

Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir, með hliðsjón af atvikum öllum, mega fella niður málskostnað milli aðila.

B-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð :

Máli þessu er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.