S-497/2010

Mál þetta er höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra dagsettri 20. október 2010 á hendur ákærða, E-kk-þgf M-kk-þgf J-kk-þgf, kt. 000000-0000, til heimilis að Suðurengi 21, Selfossi.

„fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins Tindaborgir [sic], kennitala 000000-0000, sem ákærði E-kk-nf M-kk-nf var skráður meðstjórnandi, framkvæmdastjóri og prókúruhafi fyrir, með því að hafa:

1. Hvorki staðið skil virðisaukaskattsskýrslum á lögmæltum tíma né staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var vegna uppgjörstímabilanna maí-júní 2008 til og með maí – júní 2009, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 37.674.850, sem sundurliðast sem hér greinir:

2. Hvorki staðið skil á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma né staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna greiðslutímabilanna maí 2009 til og með júní 2009, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins, samtals að fjárhæð kr. 13.833.680, sem sundurliðast sem hér greinir:

Framangreind brot ákærða samkvæmt 1. og 2. tölulið ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig:

a) 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 1. tölulið ákæru.

b) 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/2995 og 1. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 2. tölulið ákæru.

Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Málið var þingfest 17. nóvember 2010 og kom þá ákærði fyrir dóminn ásamt Þ-kvk-þgf I-kvk-þgf J-kvk-þgf hrl. og óskaði eftir að hún yrði skipaður verjandi sinn og var orðið við því. Ákærði neitaði sök samkvæmt báðum liðum ákæru. Óskaði ákærði eftir að leggja fram greinargerð og var þá málinu frestað í því skyni. Var lögð fram greinargerð ákærða í þinghaldi 5.desember 2010 og málinu svo frestað til frekari gagnaöflunar að ósk verjanda. Var málið tekið fyrir 13. janúar 2011 og lagði þá ákærði fram frekari gögn.

Aðalmeðferð málsins fór fram 22. febrúar sl. og var málið tekið til dóms að henni lokinni.

Í málinu gerir ákæruvaldið þær kröfur að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar, en jafnframt að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar.

Af hálfu ákærða eru þær kröfur gerðar að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds og verjanda verði dæmd hæfileg málsvarnarlaun úr ríkissjóði. Ella verði ákærða dæmd vægasta refsing sem lög leyfa og að dæmd refsing verði skilorðsbundin. Þá er þess sérstaklega krafist að verði ákærða gerð fésektarrefsing verði ekki lögð við henni vararefsing. Í öllum tilfellum krefst verjandi málsvarnarlauna.

Málavextir.

Þann 23. mars 2010 barst ríkislögreglustjóra bréf skattrannsóknarstjóra ríkisins, dagsett þann sama dag, er varðaði vísun máls til opinberrar rannsóknar vegna meintra brota á ákvæðum laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, og eftir atvikum almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kemur fram í nefndu bréfi að málið varði skattaðilann Tindaborgir ehf., kr. 000000-0000, og eru þar þrír aðilar nefndir kærðir, þ.e. Tindaborgir ehf., E-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf, kt. 000000-0000 og V-kk-nf Á-kk-nf, kt. 000000-0000. Í nefndu bréfi er lýst helstu niðurstöðum rannsóknar skattrannsóknarstjóra ríkisins á málinu, og eru þar í tveimur töluliðum talin ætluð brot kærðu, annars vegar brot er varðar vangoldna staðgreiðslu opinberra gjalda launamanna og vanrækslu á skilum staðgreiðsluskilagreina á lögmæltum tíma og hins vegar vangoldin virðisaukaskattur og vanrækslu á skilum á virðisaukaskattskýrslum á lögmæltum tíma.

Þann 18. júní 2010 mætti E-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf, hér eftir nefndur ákærði, ásamt verjanda til yfirheyrslu hjá embætti ríkislögreglustjóra. Við skýrslutökuna kom fram að ákærði var framkvæmdastjóri Tindaborga ehf., hér eftir nefnt félagið, og var það allt frá stofnun félagsins, auk þess að vera meðstjórnandi. Aðspurður hvenær V-kk-nf Á-kk-nf hafi í raun hætt afskiptum af stjórnun félagins, þ.e. hvort það hafi verið 12. ágúst eins og fyrirliggjandi gögn báru með sér, eða hvort það hafi verið fyrr eða síðar, kvað ákærði nefndan V-kk-þf hafa hætt öllum afskiptum í apríl 2008. Aðspurður um hvernig daglegri fjármálastjórn félagsins hafi verið háttað, þ.m.t. hver hafi borið ábyrgð á hverskyns skattskilum vegna rekstrartímabilsins maí 2008 til og með júní 2009, kvað ákærði að það hafi verið hann sjálfur sem framkvæmdastjóri félagsins. Aðspurður um aðkomu varastjórnarmannanna M-kvk-ef S-kvk-ef G-x-x og G-kk-ef G-kk-ef að fjármálastjórn félagsins og skattskilum þess, kvað ákærði aðkomu M-kvk-ef enga hafa verið og G-kk-ef aðeins óbeina. Aðspurður um fyrirliggjandi skilagreinar og bókhaldsgögn kvað ákærði gögnin koma frá félaginu og sýna öll laun og afdregna staðgreiðslu af launþegum félagsins á umræddum tíma. Aðspurður kvað ákærði öll laun hafa verið greidd að fullu á umræddum tíma. Aðspurður um skiladaga skilagreina, sem öllum var skilað eftir lögmæltan eindaga, kvað ákærði ekki geta svarað hvers vegna skilin voru síðbúin, en vísaði til ábyrgðar sinnar sem framkvæmdastjóra. Þá var ákærða gerð grein fyrir niðurstöðum rannsóknar ríkislögreglustjóra, þ.e. greiðslum staðgreiðslu fyrir eða á lögboðnum eindaga skila hverju sinni, greiðslum umræddrar staðgreiðslu eftir eindaga og loks greiðslustöðu miðað við 3. maí 2010, að frádreginni reiknaðri staðgreiðslu vegna persónulegra launagreiðslu til ákærða sjálfs. Voru niðurstöðurnar sem hér segir:

Aðspurður kvaðst ákærði ekki rengja þessa niðurstöðu. Aðspurður um hvers vegna og á hvers eða hverra ábyrgð það hafi verið af hálfu félagsins að ekki voru staðin skil á framangreindri afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda af launum launþega til innheimtumanns ríkissjóðs á lögboðnum tíma hverju sinni, kvað ákærði það vera á sinni ábyrgð sem framkvæmdastjóra. Þá kvað ákærði orsakir vanskila mega rekja til þess að ekki hafi verið til peningar til að greiða umrædd gjöld. Aðspurður um ráðstöfun framangreindra staðgreiðslugjalda kvað ákærði allar tekjur sem inn komu hafa farið í rekstur félagsins og hafi greiðsla launa verið í forgangi. Aðspurður um fyrirliggjandi virðisaukaskattsskýrslur og bókhaldsgögn kvaðst ákærði telja að þau gæfu rétta mynd af rekstri félagsins. Aðspurður um hversvegna skýrslum á tilteknu tímabili hafi ekki verið skilað á lögboðnum tíma hverju sinni, sem og á ábyrgð hvers það hefði verið, kvaðst ákærði ekki vita hvers vegna skilin drógust en vísaði til ábyrgðar sinnar sem framkvæmdastjóra. Aðspurður um forsendur skýrslnanna og færðs bókhalds kvað ákærði að einhverjar óverulegar kröfur kunni að hafa tapast. Þá var ákærða gerð grein fyrir niðurstöðum rannsóknar ríkislögreglustjóra, hvað varðar vangoldinn virðisaukaskatt. Voru niðurstöðurnar sem hér segir:

Ákærði kvaðst ekki rengja þessa niðurstöðu. Aðspurður um hversvegna og á hvers ábyrgð það hafi verið að ekki voru staðin skil á skilaskyldum virðisaukaskatt, sem og á hvern hátt fjárhæðinni hafi verið ráðstafað, vísaði ákærði til svara sinna við sambærilegri spurningu um staðgreiðsluskil og kvað þau svör einnig eiga við um þessi atriði.

Þann 1. júní 2010 mætti V-kk-nf Á-kk-nf til yfirheyrslu hjá embætti ríkislögreglustjóra, en hann hafði þá stöðu sakbornings í málinu. Við skýrslutökuna kom fram að V-kk-nf var stjórnarformaður Tindaborga ehf. frá stofnun þess þann 5. janúar 2006 allt til 12. ágúst 2008. Aðspurður um hvenær afskiptum hans af stjórnun félagsins lauk í raun kvað V-kk-nf það hafa verið 1. apríl 2008, en þá hafi hann verið látinn hætta. Hann hafi verið keyptur út úr félaginu og gert að hætta störfum. Formleg afsögn hans hafi þó dregist sökum þess að uppgjör vegna kaupa á hlutum hans í félaginu hafi tafist og lögmaður kaupenda viljað ganga samhliða frá uppgjörinu og afsögn V-kk-ef. Aðspurður um hvernig daglegri fjármálastjórn félagsins hefði verið háttað á rekstrartímabilinu maí 2008 til og með júní 2009, kvað V-kk-nf ákærða E-kk-þf og varastjórnarmanninn G-kk-þf G-kk-þf hafa tekið allar fjármálaákvarðanir eftir að hann hætti sjálfur hjá félaginu þann 1. apríl 2008. Nánar aðspurður um aðkomu varastjórnarmannsins G-kk-ef að fjármálastjórn og skattskilum félagins á áðurgreindu tímabili kvaðst V-kk-nf ekki geta borið um það að öðru leyti en aðkoma hans hafi engin verið fram til 1. apríl 2008. Þá voru lagðar fyrir V-kk-þf samskonar spurningar og lagðar voru fyrir ákærða, þ.e. um fyrirliggjandi gögn og niðurstöður rannsóknar ríkislögreglustjóra, en þar sem þær vörðuðu allar atburði eftir að afskiptum V-kk-ef af félaginu lauk, kvaðst hann ekki þekkja til þeirra atvika.

Þann 15. desember 2010 lagði verjandi ákærða fram greinargerð í málinu. Í greinargerðinni er málsatvikum lýst sem svo að rekstur félagsins hafi gengið ágætlega fram á árið 2008 en erfiðleikar verið í samstarfi eigenda. Þá hafi strax í ársbyrjun 2007 farið að koma í ljós merki um niðursveiflu í byggingageiranum sem leitt hafi til færri verkefna og meiri tilkostnaðar í rekstri félagsins. Sumarið 2008 hafi orðið algjört hrun í byggingarstarfsemi, og félagið þá aðeins verið með eitt verkefni í gangi. Erfiðleikar félagsins hafi náð hámarki með hruni íslensku bankanna haustið 2008, vegna gríðarlegra breytinga á gengi krónunnar sem hafi orðið til þess að kostnaður við byggingarframkvæmdir margfaldaðist. Þá hafi félagið haft yfirdráttarheimild í banka í erlendri mynt sem hækkaði verulega og var loks gjaldfelld sumarið 2009. Hafi þetta orðið til þess að félaginu haft reynst nær ómögulegt að fjármagna verkefni sín, en tekist með naumindum að greiða starfsmönnum laun, án þess að geta staðið skil á staðgreiðslu og virðisaukaskatti. Auk þess hafi allar tekjur félagsins farið inn á bankareikning sem hafi verið í verulegri skuld og félagið því þurft sérstaka heimild til að taka peninga út af reikningnum hverju sinni og hafi bankinn nánast eingöngu samþykkt úttektir vegna efniskaupa og launakostnaðar til að greiða fyrir framvindugreiðslum frá verkkaupa, en ekki samþykkt úttektir til greiðslu staðgreiðslu og virðisaukaskatts. Þá kveðst ákærði hafa gert samnings við Sýslumanninn á Selfossi vorið 2009 vegna vanskila opinberra gjalda. Hafi ákærði greitt samkvæmt samningi þeim allt þar til mál þetta hafi verið tekið til rannsóknar og félagið farið í þrot.

Í skýrslu Skattrannsóknarstjóra kemur fram að samkvæmt upplýsingum úr tekjubókhaldi ríkissjóðs hafi verið greiddar samtals 31.431.039 kr. inn á skattaskuldir Tindaborga ehf. frá því að vanskil hafi byrjað að myndast í júní 2008 til og með október 2009. Þar af hafi 1.483.231 kr. verið ráðstafað inn á álag og 1.794.280 kr. inn á dráttarvexti vegna tímabila í staðgreiðslu og virðisaukaskatti sem rannsókn embættisins tekur til, en það er sami tími og tilgreindur er í ákæru. Þá hafi 13.060.607 kr. verið ráðstafað inn á höfuðstól, álag og dráttarvexti, vegna tímabila í staðgreiðslu og virðisaukaskatti sem ekki séu til rannsóknar.

Málsástæður og lagarök ákærða

Í greinargerð eru málsástæður ákærða tilgreindar. Þar kemur fram að sýknukröfu sína byggi ákærði á því að hann hafi ekki brotið gegn tilvitnuðum lagaákvæðum af ásetningi eða stórfelldu gáleysi, refsilokaástæður séu til staðar, og sakir séu litlar.

Ber ákærði því við að þær aðstæður sem óvænt sköpuðust í fjármálalífi hér á landi á árinu 2008 verði að teljast óvænt ytri atvik sem ákærði hafði enga stjórn á, svokölluð force majeure. Við þessum atvikum hafi ákærði brugðist með þeim hætti sem hann hafi talið eðlilegastan, heppilegastan og nauðsynlegan með tilliti til björgunar sem mestra verðmæta og af þeim sökum séu athafnir hans refsilausar, sbr. 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kveður ákærði athafnir sínar hafa miðað að því að reyna að bjarga verðmætum og halda uppi eðlilegri starfsemi fyrirtækis með fjölda starfsmanna. Kveður ákærði sig hafa verið tilneyddan til að forgangsraða meðferð þeirra fjármuna sem bárust í sjóði félagsins, sem í raun hafi verið komið í greiðsluþrot, þannig að sem mestum hagsmunum yrði borgið, m.a. með greiðslum til undirverktaka og starfsmanna, og til kaupa á efni til að halda starfseminni gangandi tímabundið. Ástandið í efnahagslífinu hafi verið mjög sérstakt og hafi stjórnvöld í raun viðurkennt það, m.a. með setningu laga nr. 24/2010 um greiðsluuppgjör á opinberum gjöldum lögaðila og einstaklinga í atvinnurekstri. Með því hafi stjórnvöld viðurkennt sérstöðu varðandi vanskil á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda. Því hafi ákærði talið eðlilegt að forgangsraða því fé sem hann hafi haft handbært til að halda fyrirtækinu gangandi og verja greiðsluhæfi félagsins. Sé því háttsemi ákærða refsilaus sbr. 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Þá byggir ákærði á því að með samningi sem gerður var við Sýslumanninn á Selfossi hafi sýslumaður, sem innheimtumaður ríkissjóðs, samþykkt málalok skv. greiðslu samkomulagi og teljist það vera samþykki brotaþola í skilningi refsiréttar og baki þau vanskil ákærða því ekki refsiábyrgð, enda hafi ákærði farið að samkomulaginu og greitt alls kr. 31.431.039 inn á vanskil félagsins frá því vanskil hófust.

Þá byggir ákærði á því að í raun hafi honum verið ómögulegt að standa skil á umræddum skatti, enda hafi hann ekki haft yfir fjármununum að ráða. Tekjur félagsins hafi allar runnið inn á tékkareikning sem var í vanskilum og hafi sú skuld verið mun eldri en þau vanskil sem ákært er út af. Hafi verið nauðsynlegt að greiða þá skuld til að halda rekstri félagsins áfram.

Byggir ákærði einnig á því að stjórn félagsins hafi verið óstarfhæf á umræddum tíma vegna ósamkomulags. Hafi því ekki verið um meðvitaðar og yfirvegaðar ákvarðanir að ræða af hálfu stjórnarmanna um rekstur félagsins, heldur hafi með naumindum tekist að halda rekstrinum gangandi uns nýrri stjórn var komið á. Af þessum sökum sé ekki um að ræða ásetning í skilningi þeirra lagaákvæða sem ákært er samkvæmt.

Þá er af hálfu ákærðu byggt á því að, verði fallist á að ákærði hafi sýnt af sér gáleysi, að ekki sé um að ræða stórfellt gáleysi, líkt og áskilið er í ákvæðum þeim er ákært er fyrir brot á. Aðstæður á þeim tíma sem hið meinta brot nær til hafi verið mjög óvenjulegar og hafi ákærði mátt búast við aðgerðum af hálfu stjórnvalda sem miða myndu að því að leysa úr vandræðum félagsins vegna efnahagshrunsins, og hafi því verið eðlilegt af hálfu ákærða að ráðstafa fjármunum félagsins með þeim hætti sem hann gerði. Hafi ákærði í ljósi fréttartilkynningar stjórnvalda um fyrirhugaðar aðgerðir vegna efnahagshrunsins mátt búast við því að sérstök úrræði kæmu til vegna vanskila á opinberum gjöldum á umræddu tímabili og að vanskil hans myndi því ekki varða refsingu, meðan beðið væri úrræða hins opinbera. Telur ákærði það því brjóta gegn ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála að sakfella hann fyrir háttsemi, sem hann hafi á þeim tíma sem um ræðir, ekki getað búist við að væri refsiverð, ekki síst með hliðsjón af því samkomulagi sem hann hafði gert við innheimtumann ríkissjóðs vegna vanskilanna.

Um lagarök vísar ákærði í greinargerð sinni aðallega til meginreglna refsiréttar auk 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 47. gr. laga nr. 47/1987 og 50. gr. laga nr. 50/1988. Við munnlegan málflutning leiðrétti skipaður verjandi ákærða síðastgreindar lagatilvísanir og væri í raun vísað til 30. gr. laga nr. 47/1987 og 40. gr. laga nr. 50/1988.

Framburður ákærða og vitna fyrir dómi.

Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi verið meðstjórnandi, framkvæmdastjóri og prókúruhafi Tindaborga ehf. á þeim tímabilum sem getið er um í ákæru. Aðspurður nánar um stöðu ákærða innan félagsins kvaðst hann aðallega hafa verið verkstjóri yfir verkum, á verkstað, en um hafi verið að ræða byggingafyrirtæki. Ákærði kvað að þó hann neitaði sök væri hann ekki ósammála því sem fram kemur í ákæru og fyrirliggjandi gögnum. Þannig kvað ákærði rétt vera að skilagreinum og virðisaukaskattskýrslum hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma. Kannaðist ákærði jafnframt við að umræddar fjárhæðir hefðu ekki verið greiddar og gerði ekki tölulegar athugasemdir við ákæru. Staðfesti ákærði framburðarskýrslur sínar hjá lögreglu. Kvað ákærði að hann þar sem hann hefði í raun verið verkstjóri hjá félaginu, þó hann hafi verið skráður framkvæmdastjóri, hafi hann ekki sjálfur komið að daglegum rekstri skrifstofu félagsins. Kvaðst þó ákærði kannast við ábyrgð sína sem framkvæmdastjóri félagsins gagnvart skilum á skilagreinum og virðisaukaskattskýrslum og greiðslu á staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatti. Kvaðst ákærði jafnframt hafa vitað af ábyrgð sinni á þeim tíma sem félagið var í rekstri og um er fjallað í ákæru. Kvaðst hann fyrst hafa vitað af seinagangi varðandi skil á skilagreinum og virðisaukaskattskýrslum þegar hann var boðaður í yfirheyrslu hjá embætti ríkislögreglustjóra, en fram til þess hafi ákærði staðið í þeirri trú að skilagreinum og virðisaukaskattskýrslum hefði verið skilað á réttum tíma. Varðandi skil á staðgreiðslu og virðisaukaskatti kvað ákærða það rétt vera eins og lýst er í ákæru að vörslusköttum hafi ekki verið skilað og gerir hann ekki athugasemdir við þar tilgreindar fjárhæðir. Kvað ákærði ástæðu þess hafa verið þá að ekki hafi verið til peningar til greiðslu vörsluskatta. Aðspurður um hvort virðisaukaskattinum hafi ekki verið haldið aðgreindum frá öðru fé félagsins, ítrekaði ákærði að hann hafi ekki séð sjálfur um fjármál félagsins. Fram kom hjá ákærða að samstarfserfiðleikar hefðu verið milli eigenda félagsins, þ.e. annars vegar V-kk-ef Á-kk-ef og sín hins vegar. Hefði félagið að nokkru leyti verið óstarfhæft vegna þessa um tíma. Þann 1. apríl 2008 hafi V-kk-nf verið sagt upp og hann verið keyptur út úr félaginu og ekki komið að rekstri þess eftir þann tíma. Þá kom fram í máli ákærða að undir árslok 2008 hafi honum orðið það ljóst hve fjárhagslega staða félagsins væri bág og að félagið væri í vanskilum með opinber gjöld. Strax á árinu 2007 hafi farið að halla undan fæti í rekstri fyrirtækisins, en þá hafi allar framkvæmdir dregist saman og aðföng öll hækkað mjög í verði vegna lækkaðs gengis íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Félagið hafi verið með gengistryggingu í samningi sínum við Sveitarfélagið Árborg vegna byggingar grunnskóla á Stokkseyri en hún hafi ekki bjargað nema um þriðjungi þess taps sem félagið hafi orðið fyrir vegna falls krónunnar, en mismunurinn hafi lent á félaginu. Hafi verið erfitt á þessum tíma að fá lánsfé. Hann hafi á árinu 2009 hafið samningaviðræður við sýslumann vegna vanskila á opinberum gjöldum og hafi sýslumaður samþykkt greiðsluáætlun félagsins. Aðspurður um hvort rætt hafi verið um það af hálfu sýslumanns að samkomulagið kæmi ekki í veg fyrir refsiábyrgð fyrirsvarsmanna vegna vanskilanna eða að samkomulagið markaði ekki endanleg málalok kvað ákærði að ekki hafi verið rætt um það en hann hafi gengið út frá því að með samkomulaginu væri málið úr sögunni. Engin fyrirvari hafi verið gerður um það af hálfu sýslumanns að samkomulagi fæli ekki í sér lok málsins og endanlega afgreiðslu. Samkomulagið hafi verið háð því að félagið greiddi strax 5 milljónir inn á skuldina og það hafi verið gert. Aðspurður um hvort ákærði hafi vitað af mögulegri refsiábyrgð kvaðst hann hafa þekkt þá ábyrgð sem hvíldi á honum sem framkvæmdastjóra. Þá kom fram í máli ákærða að ekki hafi verið tekin sérstök ákvörðun um að skila ekki vörslusköttum og ítrekaði ákærði að það hafi bara ekki verið til peningar, en þeir hafi fyrst og fremst verið að reyna að halda fyrirtækinu gangandi og það hafi tekist allt til ársloka 2009 þegar síðustu mönnum hafi verið sagt upp, en laun hafi þeir greitt allt til loka, en þá hafi starfsmenn verið 15-18 en þeir hafi verið 40-50 þegar mest var. Virðisaukaskatti og staðgreiðslu hafi ekki verið haldið sérgreindu frá öðrum fjármunum. Tekið hafi verið framkvæmdalán sem í erlendri mynt sem hafi hækkað gríðarlega við gengisfall krónunnar og ekki hafi verið til að dreifa frekari tryggingum fyrir lánum og bankinn því neitað að veita félaginu frekari lán. Þannig hafi reynst nær ómögulegt að fjármagna framkvæmdir. Aðspurður um tékkareikning félagsins og hvort allar tekjur félagsins hafi farið inn í þann reikning, kvað ákærði að samningur hafi verið gerður við bankann um að í ákveðnum tilvikum yrði veittur yfirdráttur sem næmi 65% af útgefnum reikningum til verkkaupa, Sveitarfélagsins Árborgar. Kvað ákærði að verkkaupi hafi lagt greiðslur, að með töldum virðisaukaskatti, inn á reikning bankans og hafi bankinn hverju sinni tekið af þeirri fjárhæð það sem hann taldi félagið skulda bankanum. Bankinn hafi haft veð í öllum eignum, reikningum og greiðslum til félagsins. Afgangurinn hafi síðan verið millifærður á reikning félagsins. Kvaðst ákærði hafa farið í bankann í árslok 2008 og sagst vera í vandræðum með skil á vörslusköttum, en bankinn hafi talið það vera hans vandamál og neitað honum um lán. Aðspurður um hvort ekki hafi verið unnt að taka út peninga til að standa skil á umræddum opinberum gjöldum, ítrekaði ákærði að það hefðu bara ekki verið til peningar, því fé sem til var hafi verið varið í efniskaup og til launagreiðslna. Aðspurður um hvort félagið hafi haft aðgang að peningum á reikningi sínum kvað ákærði að í kringum áramótin 2008/2009 hafi bankinn hótað því að gjaldfella yfirdrátt félagsins ef ekki yrði komið með tryggingar, bankinn hafi þá tekið veð í ýmsum eignum félagsins. Aðspurður um hvenær félagið hafi hætt að geta greitt laun kvað ákærði að laun hafi verið greidd alveg fram að því að starfsmönnum var sagt upp í árslok 2009. Aðspurður nánar um starfsmannahald í félaginu kvað ákærði að verulega hefði verið dregið út fjölda starfsmanna strax haustið 2008. Um aðkomu V-kk-ef Á-kk-ef að rekstri félagsins eftir apríl 2008 kvað ákærði hana enga hafa verið. Aðspurður um kaup á hlut V-kk-ef í félaginu og hvort honum hafi verið greiddir peningar vegna kaupanna, kvað ákærði að aðallega hefði verið um skuldajöfnuð að ræða, en þó hafi skuldabréf verið gefið út af kaupendum. Aðspurður um eignastöðu sína persónulega kvaðst ákærði ekki eiga neinar eignir en vera verulega skuldugur og megi rekja það til rekstrarins. Hann hafi persónulega verið í ábyrgð fyrir verulegum fjárhæðum, þá hafi ákærði einnig gefið veð í sínum persónulegu eignum vegna rekstrar félagsins.

Þá vísaði ákærði til framlagðrar greinargerðar verjanda síns.

Fyrir dómi gaf skýrslu V-kk-nf Á-kk-nf, fyrrum stjórnarformaður Tindaborga ehf. Vitnið bar að hann hefði hætt störfum í félaginu þann 1. apríl 2008, en hafi verið skráður stjórnarformaður fram til í ágúst 2008. Hafi hann jafnframt verið prókúruhafi. Dregist hafi að ganga frá formlegri afsögn vitnisins úr stjórn félagsins og taldi vitnið þetta hafa dregist á meðan kaupunum á hlut hans í félaginu stóð, lögmaður, verjandi í máli þessu, hafi tekið að sér að ganga frá kaupunum fyrir hönd kaupenda, þ.m.t. að ganga frá afsögn hans úr stjórn félagsins. Kvað vitnið aðkomu sína að félaginu enga hafa verið eftir 1. apríl 2008, að öðru leyti en því að sá möguleiki hafi verið fyrir hendi að vitnið myndi kaupa aðra eigendur út úr félaginu og hafi hann þá komið inn og fengið að skoða hvernig reksturinn stóð, ekki hafi þó orðið að þeim kaupum heldur hafi aðrir eigendur keypt vitnið út úr félaginu. Aðspurður um hvernig á því stæði að ákærði sem framkvæmdastjóri félagsins hefði sagt vitninu, sem þá var stjórnarformaður, upp störfum eins og gögn málsins bera með sér, kvaðst vitnið ekki geta skýrt það. Ákærði hafi við annan mann átt 55% hlut í félaginu og hafi þeir ákveðið að kaupa vitnið út úr félaginu. Taldi vitnið að uppsögn hans hafi verið ákveðin í krafti meirihluta atkvæða á stjórnarfundi og taldi vitnið þetta vera löglega uppsögn, enda hafi hún verið gerð í samráði við lögmann kaupendanna. Kvað vitnið að sér hafi verið sagt upp bæði sem stjórnarformanni og starfsmanni félagsins. Aðspurður um störf sín fyrir félagið kvaðst vitnið hafa séð um öflun verkefna og fjármál félagsins, ákærði hafi séð um öll útiverkefnin. Aðspurður um hver hefði séð um þessi fjármál félagsins á þeim tíma sem ákæra tilgreinir kvað vitnið það hafa verið ákærða, sem framkvæmdastjóra félagsins, og ritara hans I-kvk-nf S-kvk-nf, en hún hafi séð um bókhald félagsins undir eftirliti framkvæmdastjóra. Kvaðst vitnið ekkert hafa komið að þessum þáttum í rekstrinum.

Fyrir dómi gaf skýrslu M-kvk-nf Ó-kvk-nf M-kvk-nf, starfsmaður Sýslumannsins á Selfossi. Aðspurð um samkomulag Tindaborga ehf. við sýslumanninn kvað vitnið að þessi greiðsluáætlun væri gerð í maí 2009 að ósk félagsins og orðið hafi verið við þeirri ósk af hálfu sýslumanns. Kvaðst vitnið hafa fengið greiðsluáætlun fyrir félagið í tölvupósti frá ákærða. Sé samkomulagið undirritað af vitninu fyrir hönd sýslumanns og G-kk-þgf G-kk-þgf, meðeiganda að félaginu fyrir hönd gjaldanda. Ekki mundi vitnið hvort samkomulagið hafi verið lesið yfir áður en það var undirritað f.h. félagsins. Kvað vitnið að ekki hafi verið farið yfir það með fyrirsvarsmanni félagsins hvað í samkomulaginu fælist, honum hafi eingöngu verið afhent það til undirritunar. Þá taldi vitnið að ákærða hefði ekki verið sérstaklega sendur tölvupóstur sem innihélt samkomulagið eða skilyrði sem tiltekinn eru í því. Kvað vitnið samkomulagið hafa verið gert til að koma í veg fyrir stöðvun á atvinnurekstri og yrði hann ekki stöðvaður á meðan samkomulagið væri virt. Aðspurð um hvaða skatti samkomulagið taki til kvað vitnið að undir samkomulaginu félli vangoldið virðisaukaskattur, staðgreiðsla og tryggingargjald fyrir árið 2008. Kvað vitnið þetta vera hefðbundinn samning. Kvað vitnið ekki hafa verið rætt um það að samkomulagið fæli í sér einhvers konar refsileysi fyrir fyrirsvarsmenn félagsins. Aðspurð um hvernig félaginu hefði gengið að greiða samkvæmt samkomulaginu kvað vitnið að greitt hafi verið samkvæmt áætluninni alveg til loka september 2009, þá hafi sýslumaður í janúar 2010 gert þá kröfu fyrir héraðsdómi að félagið yrði tekið til gjaldþrotaskipta en krafa sýslumanns hafi verið afturkölluð þar sem þegar hafi verið komin slík krafa frá öðrum kröfuhafa félagsins.

Niðurstaða.

Óumdeilt er að ákærði var framkvæmdastjóri og meðstjórnandi Tindaborga ehf. yfir allt það tímabil sem þeir atburðir gerðust sem lýst er í ákæru. Hefur ákærði, bæði fyrir dómi sem og hjá lögreglu, kannast við stöðu sína innan fyrirtækisins og jafnframt ekki borið á móti ábyrgð sinni sem framkvæmdastjóri félagsins. Ábyrgð framkvæmdastjóra kemur m.a. fram í 2. og 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sbr. 30. gr. laga nr. 45/1987, 40. gr. laga nr. 50/1988 og eftir atvikum 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Á hluta þess tíma sem um er fjallað í málinu var V-kk-nf Á-kk-nf skráður stjórnarformaður umrædds félags, en upplýst hefur verið og óumdeilt að hann hafði ekki afskipti af rekstri félagsins eftir 1. apríl 2008, eða á þeim tíma sem lýst er í ákæru. V-kk-nf hefur ekki stöðu sakbornings í málinu lengur og var ekki ákærður í því. Kemur ekki til álita að líta til neins konar samábyrgðar vegna þessa, en þess er jafnframt að geta að möguleg vanhöld stjórnarmanns á eftirlitsskyldu sinni geta ekki firrt framkvæmdastjóra neinni ábyrgð.

Verður því heldur ekki unnt að líta til þess sem ákærði hefur borið um óstjórn í félaginu vegna ósamkomulags meðal stjórnenda þess, en fyrir liggur að V-kk-nf kom ekki að stjórn félagsins í raun allan þann tíma sem lýst er í ákæru. Allt að einu myndi slíkt ósamkomulag ekki geta leyst framkvæmdastjóra undan ábyrgð sinni.

Ákærði hefur í raun kannast við alla þá háttsemi sem lýst er í ákæru. Hann hefur kannast við það að virðisaukaskattskýrslum og skilagreinum hafi ekki verið skilað á réttum tíma, sem og að ekki hafi verið staðin skil á virðisaukaskattinum sjálfum sem og staðgreiðslu opinberra gjalda. Hefur af hálfu ákærða ekki verið gerð athugasemd við tölulega framsetningu í ákæru eða fjárhæðir. Hefur ákærði allt að einu krafist sýknu í málinu.

Ákærði ber það fyrir sig að þær aðstæður sem sköpuðust í efnahagslífi landsins á árinu 2008 og náðu hámarki þá um haustið hafi verið óvænt ytri atvik, svo kölluð force majeure atvik, sem ákærði hafi ekki haft neina stjórn á. Við þessum atvikum hafi ákærði brugðist með því að reyna að bjarga sem mestum verðmætum með því að halda fyrirtækinu gangandi með því að greiða ekki umrædda skatta og skyldur. Á grundvelli neyðarréttarsjónarmiða sbr. 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 beri því að sýkna hann. Á þetta verður ekki fallist. Í lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda eru engar heimildir til að fella niður eða greiða ekki skatta og skyldur vegna slíkra atvika. Hefur heldur ekki verið sýnt fram á að með þessu hafi ákærði í raun bjargað meiri verðmætum en hann fórnaði samkvæmt þessu. Hefur heldur ekki komið fram að ekki hafi verið unnt að greiða umrædda skatta og skyldur, sbr. þá staðreynd að eftir að gert var samkomulag við Sýslumanninn á Selfossi um vorið 2009 þá gat félagið greitt yfir 30 milljónir vegna umræddrar skuldar. Félagið var aukinheldur í fullum rekstri meðan vanskilin áttu sér stað. Voru t.a.m. laun greidd á þessum tíma, sem og aðföng. Þessi málsástæða ákærða getur ennfremur ekki orðið til að réttlæta þá háttsemi að skila ekki virðisaukaskattskýrslum og skilagreinum vegna staðgreiðslu á réttum tíma. Ráðagerðir stjórnvalda vegna aðgerða í efnahagslífi geta heldur ekki leyst ákærða undan skyldum sínum að þessu leyti, en þess ber jafnframt að geta að lög nr. 24/2010 sem vísað er til af hálfu ákærða í þessu samhengi voru ekki sett fyrr í mars 2010 eða alllöngu eftir að umrædd vanskil áttu sér stað.

Ákærði hefur vísað til þess að vegna samkomulags við bankann og þeirrar stöðu sem félagið var í gagnvart bankanum, hafi félagið í raun ekki haft neinn aðgang að fé til að greiða umrædda skatta og skyldur. Þessi málsvörn ákærða er í mótsögn við þau neyðarréttarsjónarmið sem að ofan er lýst og ákærði hefur vísað til, þegar hann kveðst hafa verið að forgangsraða til að bjarga verðmætum. Dómurinn telur hins vegar að skattaðili geti ekki með samningi við annan aðila, hvort heldur banka eða annan, komið fjármálum sínum svo fyrir að hann sé með þeim gerningum leystur undan greiðsluskyldu sinni gagnvart virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda. Ábyrgð sinni á umræddum greiðslum getur ákærði, eða skattaðili, ekki komið yfir á annan aðila með slíkum samningi. Er þetta haldlaus málsvörn að mati dómsins, en auk þess liggur fyrir að félaginu var handbært fé til að greiða yfir 30 milljónir inn á skuld félagsins samkvæmt nefndu samkomulagi við Sýslumanninn á Selfossi.

Það samkomulag sem ákærði og félagið gerðu við Sýslumanninn á Selfossi getur ekki leyst ákærða undan refsiábyrgð eða greiðsluskyldu. Ekkert hefur komið fram um að ákærða hafi verið gefinn ádráttur eða vilyrði fyrir því að svo væri, auk þess að engar lagaheimildir standa til slíkrar eftirgjafar á refsiábyrgð, sem er óumdeilt að ákærði þekkti.

Ákærði hefur vísað til þess að ekki hafi verið um að ræða stórfellt gáleysi. Hefur ákærði í þessu sambandi vísað til ástands í efnahagsmálum á umræddum tíma. Á þetta getur dómurinn ekki fallist. Sú háttsemi framkvæmdastjóra að fylgjast ekki með skilum á virðisaukaskattskýrslum og skilagreinum vegna staðgreiðslu, sem og greiðslu virðisaukaskatts og opinberra gjalda, þvert gegn starfsskyldum sínum, felur í sér stórfellt gáleysi að mati dómsins, og þess þá heldur að harðnaði á dalnum í efnahagslífi landsins sem og rekstri félagsins. Gat ákærði ekki búist við að háttsemi hans væri ekki refsiverð, þvert gegn skýrum lagaákvæðum, þrátt fyrir aðstæður í efnahagslífi og samkomulag við sýslumann. Verður því ekki fallist á að refsiábyrgð ákærða brjóti gegn ótilgreindum ákvæðum í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála.

Hefur ákærði því gerst sekur um þau brot sem lýst er í ákæru og eru þar rétt færð til refsiákvæða. Hefur ákærði samkvæmt því unnið sér til refsingar.

Ákærði hefur ekki áður unnið sér til refsingar samkvæmt sakavottorði hans sem liggur fyrir í málinu.

Umrædd brot ákærða stóðu yfir um eins árs skeið og þær fjárhæðir sem ekki voru staðin skil á á lögboðnum tímum nema alls kr. 51.508.530. Að mati dómsins eru brotin stórfelld. Ákærði hefur játað háttsemi sína hreinskilnislega þó hann hafi krafist sýknu af öðrum ástæðum. Ber að líta til þess við ákvörðun refsingar, sem og þess að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað. Þá ber jafnframt að líta til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 10 mánuði en fært þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Samkvæmt því sem að framan greinir og lýst er í skýrslu Skattrannsóknarstjóra hefur allnokkuð, eða alls kr. 31.431.039, verið greitt inn á skattaskuldir félagsins, en þar af hafi 1.483.231 kr. verið ráðstafað inn á álag og 1.794.280 kr. inn á dráttarvexti vegna tímabila í staðgreiðslu og virðisaukaskatti sem rannsóknin tók til. Þá hafi 13.060.607 kr. verið ráðstafað inn á höfuðstól, álag og dráttarvexti, vegna tímabila í staðgreiðslu og virðisaukaskatti sem ekki séu til rannsóknar. Verður því ekki betur séð en að 15.092.921 kr. hafi farið til að greiða inn á höfuðstól. Það nær þó ekki þriðjungi hinnar vangoldnu fjárhæðar. Er vafasamt að telja að það nægi til að talið verði að staðin hafi verið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar í skilningi 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, en í nefndum ákvæðum eru undantekningarreglur frá því að fésekt geti ekki numið lægri fjárhæð en tvöfaldri hinni undandregnu fjárhæð. Þá er til þess að líta að því aðeins verður farið niður úr umræddu fésektarlágmarki að brot einskorðist við að standa ekki skil á réttilega tilgreindum virðisaukaskatti eða réttilega tilgreindri staðgreiðslu. Í máli ákærða felast brotin hins vegar ekki aðeins í þessu heldur einnig því að skila ekki virðisaukaskattskýrslum og skilagreinum vegna staðgreiðslu á réttum tíma. Eru því ekki skilyrði til þess að mati dómsins að fara niður úr umræddu lágmarki.

Ber því, jafnframt hinni skilorðsbundnu fangelsisrefsingu, að ákvarða ákærða fésekt sem þykir að teknu tilliti til framangreindra ákvæða 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. laga nr. 45/1987, hæfilega ákveðin kr. 104.000.000. Eru engin efni til að skilorðsbinda þá refsingu. Ákærði hefur krafist þess að við fésekt verði honum ekki ákveðin vararefsing. Er þessi krafa ekki sérstaklega rökstudd. Lög nr. 50/1988 og lög nr. 45/1987 gera ráð fyrir því að vararefsing fylgi fésekt, enda sé refsingin ekki ákveðin af skattyfirvöldum. Í 53. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 segir að nú greiðist fésekt ekki og komi þá vararefsing í stað hennar, nema háttsemi sé manni ósaknæm. Að framan er því lýst að mat dómsins er að í starfi sínu sem framkvæmdastjóri hafi ákærði sýnt af sér stórfellt gáleysi og er þannig ekki uppfyllt skilyrði 53. gr. laga nr. 19/1940 til að ekki verði lögð vararefsing við fésektinni. Ber þannig að ákveða ákærða vararefsingu eftir almennum reglum. Skal ákærði sæta fangelsi í eitt ár greiðist ekki sektin innan 4 vikna, sbr. 1. mgr. 54. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Að fenginni þessari niðurstöðu ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar sbr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en ekki er um að tefla annan kostnað en málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Þ-kvk-ef I. J-kvk-ef hrl. Ekki er fært að taka tillit til hagsmunagæslu verjandans við meðferð máls ákærða hjá skattyfirvöldum, en að þessu virtu þykja málsvarnarlaunin hæfilega ákveðin kr. 400.000 að meðtöldum akstri og virðisaukaskatti.

S-kk-nf G. G-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D ó m s o r ð:

Ákærði, E-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf, sæti fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að 2 árum liðnum frá birtingu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði sekt í ríkissjóð, kr. 104.000.000, en sæti fangelsi í eitt ár greiðist sektin ekki innan 4 vikna.

Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Þ-kvk-ef I. J-kvk-ef hrl., kr. 400.000.

S-kk-nf G. G-kk-nf.