E-5185/2005

Ár 2006, föstudaginn 2. júní, var í Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu nr.

E-5185/2005:

A

gegn

íslenzka ríkinu

kveðinn upp svohljóðandi

d ó m u r

I

Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 11. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, með stefnu birtri 19. ágúst 2005 á hendur íslenzka ríkinu.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð kr. 400.000 með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. apríl til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga. Einnig krefst hann þess, að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.

II

Málavextir

Málavextir eru þeir að aðfaranótt 30. apríl 2003 var stefnandi handtekinn í porti við lögreglustöðina í . . . og færður til yfirheyrslu og haldið til kl. 8.56 næsta morgun. Kveður stefnandi, að sér hafi ekki verið kynnt tilefni handtökunnar nema að því leyti, að hann væri grunaður um aðild að máli móður sinnar. Þá kveður stefnandi sér ekki hafa verið kynntur réttur til þess að hafa verjanda viðstaddan yfirheyrsluna.

Lýsir stefnandi atvikum í stefnu á þá leið, að umrætt kvöld hafi hann séð lögregluna aka á eftir móður sinni, B, þar sem hún hafi ekið um . . . í . . . Þegar leið á kvöldið, án þess að hann hefði heyrt frá móður sinni, hafi hann farið að undrast um hana og því farið, ásamt bróður sínum, D, á lögreglustöðina í . . . Hafi hann farið þar inn í port til þess að litast um eftir bifreið þeirri, sem móðir þeirra hafði ekið. Hafi þá komið að tveir lögreglumenn, sem hafi spurt hann að nafni, og hvað hann væri að gera þarna. Hann hafi sagt þeim nafn sitt, en ekki þorað að segja, hvert erindi sitt væri, heldur hafi hann sagzt vera á gangi þarna um. Hafi honum þá verið tilkynnt, að hann væri handtekinn og hann færður á lögreglustöðina.

Stefnandi kveður lögreglu hafa, við yfirheyrslur, spurt um bílaeign fjölskyldu sinnar.

Með bréfi sýslumannsins í . . . dags. 21. febrúar 2005 var stefnanda tilkynnt, að mál þetta hefði verið fellt niður hjá embættinu.

III

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á því í fyrsta lagi, að lögreglan í . . . hafi, með óforsvaranlegum aðgerðum sínum gagnvart stefnanda, bakað ríkinu bótaskyldu með ólögmætri handtöku og frelsissviptingu stefnanda. Þannig hafi skort lögmæt skilyrði til slíkra aðgerða gagnvart stefnanda. Í annan stað kveðst stefnandi byggja mál sitt á hendur stefnda á því, að ekki hafi verið nægilegt tilefni til þessara aðgerða í samræmi við ákvæði 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í þriðja lagi hafi málsmeðferð lögreglunnar dregizt úr hófi og langt umfram það, sem eðlilegt geti talizt, með tilliti til eðlis og umfangs rannsóknarinnar.

Handtaka lögreglunnar í . . . hafi í fyrsta lagi verið ólögmæt sökum þess, að ekki hafi verið til staðar rökstuddur grunur um, að hann hefði átt hlutdeild í brotum, sem leitt geti til ákæru, sbr. áskilnað þess efnis í fyrri málslið 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð opinberra mála. Ósannað sé, að lögreglan hafi haft rökstuddan grun um, að stefnandi hefði átt hlutdeild í brotum þeim, sem móðir hans hafi verið ranglega ásökuð um og hafi verið tilefni handtöku hans og frelsissviptingar.

Í þessu sambandi vísi stefnandi til þess, að fram komi í bókun dagbókar lögreglu, að lögreglan hafi fengið nafnlausa tilkynningu um meint brot símleiðis fyrr um daginn. Hafi tilkynningin verið þess efnis, að eigendur þriggja . . .bifreiða væru eftir hentugleika að færa skráningarnúmeraplötur með númerinu . . . á milli bifreiðanna, sem væru staðsettar annars vegar við . . . og hins vegar við . . . Ekki verði séð af skýrslum lögreglunnar, að hún hafi séð ástæðu til, eins og henni hafi þó borið skylda til, að fá upplýsingar frá tilkynnanda um kyn þeirra, sem hafi átt að viðhafa hina tilkynntu háttsemi, eða nánari lýsingu á útliti þeirra.

Stefnandi telji sannað, að lögreglan í . . . hafi ekki haft neinar vísbendingar eða ástæður, sem hafi gefið tilefni til þess að ætla, að rökstuddur grunur léki á, að stefnandi hefði átt hlutdeild í afbroti, sem ylli því, að handtaka væri heimil samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála.

Lögreglu sé þannig einungis heimilt að handtaka mann samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð opinberra mála, að rökstuddur grunur sé til staðar, um að hann hafi framið brot. Áðurnefnd nafnlaus tilkynning til lögreglunnar í . . . um misnotkun á númeraplötum með skráningarnúmerinu hafi, að mati stefnanda, ekkert tilefni gefið til þess að ætla, að stefnandi væri á einhvern hátt viðriðinn eða tengdur meintu afbroti. Þess í stað virðist sem stefnandi hafi verið látinn líða fyrir það að hafa verið sonur B, sem hafi verið handtekin fyrr um kvöldið, grunuð um skjalafals og umferðarlagabrot með því að hafa notað skráningamerkið . . . á bifreið.

Lögreglan hafi hvorki orðið vitni að broti, sem stefnandi hafi átt að hafa framið, né hafi verið um að ræða sjónarvotta eða önnur sönnunargögn, sem hafi gefið tilefni til að ætla, að stefnandi hefði framið þau brot, sem lögreglan hafi talið sig vera að rannsaka. Þá sé vert að benda á, að hér hafi ekki verið þær aðstæður til staðar, sem krafizt hafi skjótrar ákvörðunar og því unnt að gera kröfu um, að grunur um refsivert athæfi hefði átt að styðjast við óyggjandi rök. Ekkert við rannsókn lögreglu hafi gefið henni vísbendingar eða tilefni til þess að ætla, að stefnandi hefði framið það afbrot, sem hann hafi verið borinn sökum um.

Þá telji stefnandi, að skilyrði 2. ml. 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð opinberra mála hafi ekki verið uppfyllt, þar sem ekki hafi verið nauðsynlegt að handtaká stefnanda til þess að koma í veg fyrir áframhaldandi brot hans, eða til þess tryggja návist stefnanda sem grunaðs manns og öryggi, og eða til þess að koma í veg fyrir að stefnandi spillti sönnunargögnum. Handtaka stefnanda hafi þannig ekki verið gerð á grundvelli neinna ofangreindra lögmæltra markmiða. Stefnandi telji sannað, að stefndu hafi brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð opinberra mála.

Í þessu samhengi vísi stefnandi enn fremur til meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sem feli í sér, að lögreglu sé ekki heimilt að beita íþyngjandi úrræði eins og handtöku nema því aðeins að ekki sé hægt að ná því markmiði, sem að sé stefnt, með öðru og vægara móti. Sé það álit stefnanda, að meðalhófsreglan hafi verið brotin og svo ákvæði 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 19/1996. Í handtökuskýrslu komi fram, að stefnandi hafi verið handtekinn til að koma í veg fyrir, að sönnunargögnum yrði spillt. Ekki verði séð með nokkru móti, hvaða sönnunargögn það hefðu átt að vera, enda komi það ekki fram í gögnum málsins.

Þá telji stefnandi sannað, að framkvæmd handtökunnar hafi verið ólögmæt, því honum hafi ekki verið kynnt sakarefnið með tilhlýðilegum hætti eða kynntur réttur á verjanda fyrr en rúmum klukkutíma eftir að hann hafi verið handtekinn og vísist um það til frumskýrslu lögreglu svo og handtökuskýrslu. Slík framkvæmd sé í andstöðu við 2. mgr. 67. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944, 2. mgr. 5. gr. laga nr. 62/1994 um Mannréttindasáttmála Evrópu og 1. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þá verði að líta til þess, að stefnandi hafi einungis verið barn, þegar hann var handtekinn. Hafi lögreglu því borið að virða þær málsmeðferðarreglur þegar börn séu handtekin, sbr. 18. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og 1. gr. rgl. nr. 395/1997 um réttarstöðu handtekinna manna og yfirheyrslur hjá lögreglu.

Í annan stað byggi stefnandi málatilbúnað sinn á hendur stefndu á því, að jafnvel þótt talið verði, að ástæður fyrir handtökunni hafi verið fyllilega lögmætar í öndverðu, leiði það af meðalhófsreglunni, að sú frelsisskerðing, sem leiði af handtöku, eigi að standa eins stutt og kostur sé. Þannig sé skylt að láta handtekinn mann lausan, komi í ljós, að ekki sé þörf á að halda honum lengur í þágu rannsóknar, enda þótt ástæður fyrir handtökunni hafi í upphafi verið fyllilega lögmætar.

Málsgögn lögreglu séu mjög óskýr um það, hvenær um nóttina stefnandi hafi verið yfirheyrður, þar sem í fyrri framburðarskýrslu virðist sem yfirheyrsla hafi hafizt kl. 224 og henni lokið kl. 625, en í þeirri síðari sé eins og yfirheyrslan hafi hafizt kl. 407 og henni lokið kl. 623. Stefnandi hafi svo verið látinn laus kl. 856 þann 30. apríl.

Telja verði, að lögreglu hafi í það minnsta borið að sleppa stefnanda eigi síðar en að lokinni yfirheyrslu, þar sem sjá megi af gögnum málsins, að lögregla hafi fundið bifreið kl. 110 við . . . á . . ., sem svipað hafi til þeirrar, sem þeir hafi séð aka um . . . fyrr um kvöldið og talin hafi verið tengjast rannsókn lögreglu.

Í þriðja lagi byggi stefnandi á því, að sá dráttur, sem orðið hafi á málsmeðferð lögreglu í málinu, hafi verið óeðlilegur og óskýrður með öllu. Mál það, sem hafi verið til rannsóknar, hafi verið einfalt og varðað vægri refsingu. Stefnandi hafi átt rétt á því að fá leyst úr máli sínu innan hæfilegs tíma, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár íslenzka lýðveldisins, sbr. lög nr. 33/1944 og nánar 1. mgr. 133. gr. laga um meðferð opinberra mála. Dráttur sá, sem orðið hafi á meðferð máls stefnanda, leiði, að mati stefnanda, til þess, að íslenzka ríkið beri skaðabótaábyrgð.

Með hliðsjón af ofangreindu telji stefnandi sannað, að lögreglan í . . . hafi, með óforsvaranlegum aðgerðum sínum, bakað ríkinu bótaskyldu með ólögmætri handtöku og frelsissviptingu, því skort hafi lögmæt skilyrði til slíkra aðgerða, jafnframt því sem ekki hafi verið til staðar nægilegt tilefni til þeirra. Verði ekki á það fallizt, verði að telja, að lögreglan hafi bakað íslenzka ríkinu bótaskyldu með því að láta frelsisskerðingu stefnanda vara óþarflega lengi, auk þess sem dráttur á málsmeðferð hafi valdið stefnanda tjóni.

Stefnandi vísar til laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, einkum ákvæða IX. kafla, XII. og XXI. kafla þeirra laga. Þá vísar stefnandi til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrár íslenzka lýðveldisins, sbr. lög nr. 33/1944, og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Enn fremur vísar stefnandi til 5. og 6. gr. meginsamnings Evrópuráðsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis.

Um skaðabótaskyldu íslenzka ríkisins sé byggt á 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, almennum reglum skaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga og húsbóndaábyrgð og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Enn fremur vísist til lögreglulaga nr. 90/1996. Um tjón stefnanda vísist til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Um vaxtakröfu stefnanda vísist til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vísað sé í ákvæði laga um meðferð einkamála nr. 19/1991, einkum 130. gr., um málskostnað og sé gerð krafa um dæmdan málskostnað, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Krafa um virðisaukaskatt styðjist við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga 91/1991.

Málsástæður stefnda

Stefndi byggir á því, að full efni hafa verið til þess fyrir lögreglu á umræddum tíma, þ.e. við handtöku stefnanda, að telja vera rökstuddan grun um, að framin hefðu verið afbrot, sem sætt gætu ákæru, og að stefnandi tengdist þeim á beinan hátt sem gerandi, eða a.m.k. hlutdeildarmaður. Á þessum tíma hafi lögreglu ítrekað borizt um það ábendingar, að bílnúmerið . . . væri notað á fleiri en eina bifreið, en fullyrt hafi verið við lögreglu, að númerið væri notað a.m.k. á 3 mismunandi bifreiðar. Skráður eigandi bifreiðar með þessu fastnúmeri hafi verið faðir stefnanda. Skömmu áður en stefnandi var handtekinn, hafi lögregla handtekið móður hans, þar sem hún hafi verið við akstur á bifreið með téðu númeri. Á sama tíma hafi lögregla séð aðra bifreið skammt frá í akstri með sama fastnúmeri. Hafi lögreglumönnum sýnzt vera í þeirri bifreið tveir farþegar auk ökumanns. Bifreiðin, sem móðir stefnanda ók, hafi aðeins verið með einu skráningarmerki, og hafi það aðeins verið fest með einum bolta. Síðar um kvöldið hafi fundizt bifreið, eins og hin bifreiðin, með sama númeri, við . . . í . . ., en fram hafi komið, að faðir stefnanda hefði þá um kvöldið verið á bifreiðinni við umráðasvæði . . . Þegar lögreglumenn könnuðu umrædd ökutæki, þar sem þau hafi staðið fyrir framan . . ., hafi lögreglu verið skýrt frá því, að fólk kæmi þar að bifreiðunum og færði skráningarnúmerin á milli bifreiðanna, en yfirgnæfandi líkur hafi verið á því, að um væri að ræða 3 bifreiðar og allar í eigu sömu fjölskyldu, þ.e. fjölskyldu stefnanda.

Að mati stefnda hafi verið óhjákvæmilegt að handtaka stefnanda í greint sinn. Þegar stefnandi var handtekinn, hafði móðir hans þegar verið handtekin, en ekkert hafi verið vitað um hina bifreiðina, sem hafi verið ekið sama kvöld á sama tíma. Ástæða hafi verið til að ætla, að bifreiðar þessar væru allar notaðar af meðlimum sömu fjölskyldunnar. Þannig hefði stefnanda verið hægur vandi að hafa samband við aðra, þ. á m. ökumann hinnar bifreiðarinnar og aðra þá, sem ætluðum brotum tengdust, í því skyni að vara þá við og samræma framburð og eftir atvikum koma undan sönnunargögnum. Þannig hafi verið nauðsyn á því vegna rannsóknarhagsmuna að handtaka stefnanda, til að hann hefði ekki möguleika á að torvelda rannsóknina. Ekki sé með þessu sagt, að hann hefði gert það, en lögreglu sé ekki aðeins heimilt, heldur beinlínis skylt, að hindra slíkt, þegar á því sé raunhæfur möguleiki. Ekki hafi verið unnt að tryggja rannsóknarhagsmuni með því að beita vægari úrræðum, en handtakan hafi verið eina leiðin, sem lögregla hafi haft í þeirri stöðu, sem upp hafi verið komin. Í þessu sambandi vilji stefndi nefna, að ekki hafi einungis verið til rannsóknar ætluð brot gegn 64. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, heldur ekki síður brot gegn 157. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Rétt áður en stefnandi var handtekinn, hafi lögregla veitt honum athygli, þar sem hann hafi verið á vappi utan við lögreglustöðina, án sýnilegs erindis þar, en hafi verið að kíkja á glugga þar. Hafi hann sagzt vera einn á ferð og hafa komið heiman frá sér. Skýringar á ósannsögli stefnanda, sem lýst sé í stefnu, séu afar ótrúverðugar. Skammt frá hafi bifreiðin . . . verið, þar sem hún hafi verið í gangi, en með ljós slökkt, en þar í hafi verið bróðir hans, D, og sagzt vera einn á ferð. Eftir að honum hafi verið tjáð, að bróðir hans væri í haldi lögreglu, hafi hann viðurkennt að hafa komið með honum. Bifreiðin, sem bróðir stefnanda var á, og þeir hafi báðir verið á, hafi verið þannig, að búið hafi verið að fjarlægja verksmiðjunúmer hennar, og hafi ekki verið unnt að sannreyna fastnúmer hennar. Stefnandi hafi farið, ásamt bróður sínum, að lögreglustöðinni í þeim tilgangi að finna bifreiðina, sem móðir þeirra hafði verið á, og komast að vitneskju lögreglu, en allur framburður, um að þeir bræður hafi ætlað að spyrjast fyrir um ferðir móður sinnar, sé fráleitur með hliðsjón af hátterni þeirra. Þeir hafi vitað, að lögregla hefði haft af henni afskipti. Vera stefnanda þarna, missagnir hans um ferðir sínar og bróður síns og ástand bifreiðarinnar hafi ekki getað annað en vakið lögreglu grunsemdir um, að hann tengdist með beinum hætti þeim brotum, sem verið væri að rannsaka. Öllum skilyrðum um rökstuddan grun hafi því verið rækilega fullnægt, bæði almennt um að refsiverð brot hefðu verið framin og jafnframt beinlínis um, að stefnandi ætti aðild að þeim. Stefndi mótmæli fullyrðingum um ólögmæti handtökunnar. Samkvæmt gögnum hafi lögregla haft afskipti af stefnanda kl. 00:15 og kl. 00:17 hafi honum verið kynnt tilefni handtöku og réttur til verjanda. Varðandi tilkynningar um handtöku stefnanda, sem var . . . ára gamall, verði að líta til þess, að móðir hans hafi verið í fangaklefa undir handtöku í því máli, sem til rannsóknar var, og ekki hafi náðzt í föður stefnanda.

Stefndi fallist ekki á, að handtakan hafi varað of lengi. Að ýmsu þurfi að hyggja í slíku máli, en ekki hafi verið unnt að láta stefnanda lausan strax, enda ekki búið að ljúka skýrslutökum, og ekki hafi náðst í föður stefnanda fyrr en um morguninn eftir. Hann hafi verið grunaður um aðild að umræddum brotum, en stefnandi hafi ekki getað upplýst um, hvernig sambandi yrði náð við hann. Nauðsynlegt og óhjákvæmilegt hafi verið að freista þess að taka skýrslu af föður stefnanda, áður en stefnandi gæti haft við hann samband, en slíkt hefði getað torveldað rannsóknina á þeim tíma, þannig að framburður yrði samræmdur. Málsgögnin beri með sér, að unnið hafi verið sleitulaust að málinu um kvöldið og nóttina, og hafi frelsissviptingin því alls ekki verið lengri en efni hafi staðið til.

Stefndi mótmæli því, að sá tími, sem liðið hafi þar til málinu hafi endanlega lokið með niðurfellingu hinn 21. febrúar 2005, felli á stefnda bótaskyldu. Ekki sé vísað til tiltekinna ákvæða í stefnu þessu til stuðnings. Ákvæði 175. og 176. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 byggi ekki bótaskyldu á tíma að þessu leyti. Þá telji stefndi, að sá tími, sem liðið hafi, unz málinu hafi lokið, sé ekki svo langur, að hann falli undir hugtakið „ólögmæt meingerð“ í skilningi 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ekki verði bótaskylda heldur byggð á almennu skaðabótareglunni að þessu leyti, enda sízt um að ræða ólögmæta háttsemi starfsmanna stefnda. Ekki sé að sjá á framlögðum gögnum stefnanda, að sá tími, sem liðið hafi, hafi bakað stefnanda tjón, enda liggi ekki fyrir, að stefnandi hafi sýnt málinu minnsta áhuga, eða svo mikið sem spurzt fyrir um það einu sinni, eftir að hann hafi verið látinn laus að morgni 30. apríl 2003 og allt þar til málið hafi verið fellt niður. Ákvæði laga, sem fjalli um málsmeðferðartíma, séu rúm og matskennd og veiti lögreglu ákveðið svigrúm, svo að ekki sé unnt að telja aðeins dagana, heldur þurfi að meta hvert mál fyrir sig. Lögreglu hafi borið að reyna að upplýsa málið og beita til þess þeim aðferðum og leiðum, sem lög bjóði.

Stefndi telji, að full efni hafi verið til að beita umræddum rannsóknaraðgerðum. Öll skilyrði fyrir beitingu þeirra hafi verið uppfyllt að mati stefnda.

Það, að stefnandi hafi ekki verið ákærður og sakfelldur, verði ekki eitt sér til þess að baka stefnda bótaskyldu vegna lögreglurannsóknar, en allar aðgerðir lögreglu í málinu hafi verið lögum samkvæmar og hvergi gengið lengra en lög bjóði og þörf hafi krafið.

Fjárhæð miskabótakröfu sé alfarið mótmælt, en hún sé fjarri öllu lagi. Ekki sé krafan rökstudd og sízt m.t.t. hinnar háu fjárhæðar.

Vaxtaútreikningi sé mótmælt og sé vísað til 9. gr. i. f. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 að þessu leyti. Sérstaklega sé tekið fram, að stefnandi þyki ekki hafa fullnægt skilyrðum 9. gr. nefndra laga um skyldu tjónþola til að veita upplýsingar til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta.

Að öðru leyti sé málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðum.

Til stuðnings kröfu um málskostnað vísi stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991.

IV

Forsendur og niðurstaða

Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar auk stefnanda vitnin, B, móðir stefnanda, D bróðir stefnanda, S, eiginmaður stefnanda, E lögreglumaður, F lögregluvarðstjóri, G aðalvarðstjóri, H lögreglumaður, I lögreglumaður, J, aðalvarðstjóri í . . ., K, lögreglumaður í . . ., L rannsóknarlögreglumaður og M rannsóknarlögreglumaður.

Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að skort hafi lögmæt skilyrði og tilefni fyrir handtökunni sem og að málsmeðferð hafi dregizt óeðlilega.

Tilefni handtökunnar var það, að því er fram kemur í stefnu, að lögreglan í . . . hafði fengið ábendingar um, að verið væri að færa bílnúmerið . . . á milli bifreiða, og taldi lögregla sig hafa, fyrr um kvöldið, séð tvær bifreiðar með þessu sama númeri í akstri á sama tíma, þar sem móðir stefnanda ók annarri þessara bifreiða. Taldi lögregla sig þannig hafa rökstuddan grun um, að hún ætti aðild að því máli, og var hún handtekin fyrr um kvöldið. Síðar um kvöldið fann lögreglan stefnanda í porti við lögreglustöðina, þar sem hann var að grennslast fyrir um bifreið móður sinnar, sem var í portinu, og var hann handtekinn í kjölfarið vegna gruns um, að hann ætti aðild að máli móður sinnar. Og skömmu síðar fann lögreglan bróður stefnanda, D, við lögreglustöðina og handtók hann fyrir sömu sakir.

Kemur fram í lögregluskýrslu á dskj. nr. 4, skjal 7-1, að lögregla hafi talið hættu á, að stefnandi og D, bróðir hans, myndu torvelda rannsókn málsins með því að athuga hvort bifreiðina . . ., sem móðir þeirra hafði ekið fyrr um kvöldið, væri að finna í porti lögreglunnar og koma þeim upplýsingum áfram.

Stefnandi hefur gefið þá skýringu á veru þeirra bræðra við lögreglustöðina umrædda nótt, að þeir hafi fyrr um kvöldið séð lögreglu aka þétt á eftir bifreið móður þeirra, og þegar móðir þeirra var ekki komin heim til sín um 2 klst. síðar hafi þeir farið að undrast um hana og ákveðið að grennslast fyrir um hana. Hafi þeim þá dottið í hug, að lögreglan kynni að hafa haft einhver afskipti af henni.

Fram kemur í gögnum málsins og við skýrslugjafir lögreglumanna þeirra, sem að málinu komu, að þeir höfðu engar upplýsingar fengið um það, hverjir það væru, sem tengdust hinu meinta broti, hvorki um kyn né aldur ætlaðra brotamanna. Þá sýnist lögregla ekki hafa haft, á þessum tíma, upplýsingar um skráðan eiganda bifeiðar þeirrar, sem bar númerið . . ., eða nákvæmar upplýsingar um tegund eða árgerð bifreiðarinnar, en fyrir liggur, að þær tvær bifreiðar sem lögreglan taldi sig hafa séð með umræddu númeri, voru ekki sömu gerðar. Í báðum tilvikum var að vísu um . . . bifreiðar að ræða, en af sitt hvorri undirtegundinni og var önnur stallbakur, en hin hlaðbakur. Stefnandi var ekki skráður eigandi bifreiðar á þessum tíma, en faðir hans var skráður eigandi bifreiðar þeirrar, sem móðir hans hafði ekið umrætt kvöld og bar skráningarnúmerið . . ., en við eftirgrennslan lögreglu kom í ljós, að það númer var hið rétta númer bifreiðarinnar. Verður ekki séð, að þetta hafi ekki mátt staðreyna án tafar, en samkvæmt framburði G, aðalvarðstjóra í . . ., hafði lögreglan aðgang að ökutækjaskrá. Þá liggur ekki fyrir, að lögregla hafi kynnt sér, að stefnandi, sem var einungis . . . ára að aldri, þegar umdeildur atburður átti sér stað, hafði ekki tekið bílpróf á þessum tíma.

Eftirgrennslan lögreglu umrædda nótt leiddi ekki til þess, að önnur bifreið fyndist með sama skráningarmerki og bifreið sú, sem móðir stefnanda hafði verið á fyrr um kvöldið. Þá gaf áframhaldandi rannsókn málsins ekki tilefni til frekari aðgerða gagnvart stefnanda eða nánustu fjölskyldu hans.

Eins og málið er vaxið, verður ekki séð, að vera stefnanda í grennd við lögreglustöðina, ásamt bróður sínum, eða eftirgrennslan eftir móður þeirra í umrætt sinn, hafi gefið tilefni til handtöku stefnanda og frelsissviptingar fram til næsta morguns. Þykir öll meðferð málsins hjá lögreglu umrædda nótt að auki hafa dregizt úr hófi. Stefnandi var aldrei yfirheyrður, þann tíma, sem hann var í haldi, eða frá miðnætti og fram til kl. rúmlega 8 næsta morgun. Þá kemur ekki fram í gögnum málsins, að stefnanda hafi verið kynntur réttur sinn til verjanda eða að barnaverndarnefnd hafi verið gert viðvart. Þá liggur ekki fyrir, að foreldrum hans hafi verið tilkynnt um handtöku hans, og eru fullyrðingar varðstjórans G fyrir dómi, um að hann hafi látið móður hans, sem vistuð var í fangaklefa á lögreglustöðinni, vita af því, og að hún hafi hafnað verjanda fyrir hönd sonar síns, ósannaðar, gegn andmælum hennar. Þá liggur ekkert fyrir um, að reynt hafi verið að ná í föður stefnanda, S, fyrr en næsta morgun, en hann hefur borið, að hann hafi verið heima frá því um kl. ellefu um kvöldið og alla nóttina.

Af hálfu lögreglu hefur verið borið við erli í störfum hennar umrædda nótt, án þess að það hafi verið skýrt nánar, svo réttlætt gæti þessa löngu frelsissviptingu stefnanda. Skýrslutökur af móður stefnanda hófust ekki fyrr en kl. 0340 og var D bróðir hans yfirheyrður í tvígang, í fyrra skiptið hófust yfirheyrslur kl. 0224 og í síðara skiptið kl. 0407 .

Hefur, samkvæmt framansögðu, ekkert það komið fram í málinu, sem tengir stefnanda við meint misferli með bílnúmerin, þannig að réttlætt geti handtöku hans og frelsissviptingu í framhaldi af því. Þá verður ekki séð, að framkoma stefnanda fyrir handtökuna hafi gefið tilefni til svo slíkra aðgerða. Er þannig ekki fallizt á, að skilyrði 97. gr. l. nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála hafi verið fyrir hendi, þegar tekin var ákvörðun um handtöku hans og áframhaldandi frelsissviptingu í framhaldi af því.

Fyrir liggur, að málið var til rannsóknar hjá lögreglu í hátt á annað ár, en var síðan fellt niður, þar sem rannsókn gaf ekki tilefni til frekari aðgerða. Hefur engin skýring fengizt á nauðsyn þessarar löngu málsmeðferðar hjá lögreglu.

Er samkvæmt framansögðu og með vísan til a og b liða 176. gr. l. nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála fallizt á, að stefnandi eigi rétt á bótum af framangreindum sökum, sem þykja hæfilega ákveðnar kr. 100.000.

Stefnandi hefur gjafsókn í málinu og ákveðst gjafsóknarkostnaður hans kr. 200.000 og greiðist úr ríkissjóði.

Ekki þykja efni til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar, þar sem sá kostnaður rynni í ríkissjóð.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenzka ríkið, greiði stefnanda, A, kr. 100.000, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. apríl 2003 til dómsuppsögudags, 2. júní 2006, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 200.000, greiðist úr ríkissjóði.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf