E-776/2016

I.

Mál þetta, sem dómtekið var 24. febrúar sl., er höfðað 1. mars 2016 af Matfugli ehf., Völuteig 2 í Mosfellsbæ, gegn íslenska ríkinu.

Dómkröfur stefnanda eru þær að úrskurður yfirskattanefndar nr. 319/2015 frá 2. desember 2015 í máli nr. 83/2014 verði felldur úr gildi og að stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda 51.339.757 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. febrúar 2014 til greiðsludags aðallega, en til vara með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá 21. febrúar 2014 til 23. febrúar 2016 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu auk málskostnaðar, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði látinn niður falla.

II.

Stefnandi er einkahlutafélag sem sérhæfir sig í slátrun og vinnslu á alifuglakjöti. Samkvæmt samþykktum félagsins er tilgangur þess slátrun, vinnsla og geymsla alifuglakjöts ásamt því að fjárfesta í arðbærum atvinnurekstri og stunda lánastarfsemi. Stefnandi lýsir starfsemi sinni þannig að fyrst hefst alifuglaeldi, þar á eftir fylgir slátrun, þá vinnsla kjötsins og svo loks sala hinna ýmsu kjötvara.

Stefnandi kveðst hvorki vera aðili að Bændasamtökum Íslands, búnaðarsambandi né búgreinasamtökum. Við aðalmeðferð málsins kvað fyrirsvarsmaður stefnanda að félagið hefði hvorki greitt önnur gjöld né félagsgjöld til þessara aðila en búnaðargjald sem það hefði verið þvingað til að greiða með úrskurðum skattyfirvalda. Þá hefði stefnandi ekki sótt um inngöngu í þessi félög.

Með úrskurði ríkisskattstjóra, dags. 31. desember 2013, var lagt búnaðargjald á stefnanda vegna gjaldáranna 2008, 2009, 2010, 2011 og 2012 á grundvelli laga nr. 84/1997 um búnaðargjald. Nánar tiltekið lagði ríkisskattstjóri búnaðargjald á kæranda að fjárhæð 8.502.292 kr. gjaldárið 2008, 9.333.237 kr. gjaldárið 2009, 10.083.344 kr. gjaldárið 2010, 10.455.138 kr. gjaldárið 2011 og 12.965.746 kr. gjaldárið 2012. Vísaði ríkisskattstjóri til þess að búnaðargjald teldist rekstrarkostnaður samkvæmt 31. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, og því frádráttarbært frá tekjum þess árs sem það reiknaðist af, sbr. 2. málsl. 1. gr. laga nr. 84/1997. Vegna gjaldfærslu búnaðargjaldsins varð yfirfæranlegt tap frá rekstrarárunum 2007 til og með 2011 til færslu í skattframtal samtals 51.339.757 krónur.

Þann 21. febrúar 2014 greiddi stefnandi 51.329.655 krónur af álagðri búnaðargjaldsskuld vegna úrskurðar ríkisskattstjóra.

Stefnandi kærði úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattanefnda og með úrskurði nefndarinnar 2. desember 2015, var kröfum stefnanda hafnað.

Með lögum nr. 126/2016, um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga árið 2017, var búnaðargjald fellt úr gildi frá og með 1. janúar 2017. Með sömu lögum var gerð breyting á lögum um Bjargráðasjóð, þannig að hann var færður í eigu ríkisins. Var eignum búnaðardeildar sjóðsins ráðstafað til Bændasamtaka Íslands með nánar greindum skilyrðum.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 84/1997, um búnaðargjald, skal innheimta sérstakt búnaðargjald af búvöruframleiðendum eins og þeir eru skilgreindir í lögunum. Skal gjaldið nema 1,2% af gjaldstofni samkvæmt 3. gr. laganna. Þeir sem falla undir atvinnugreinanúmer 01 og 02 í atvinnuvegaflokkun Hagstofu Íslands eru gjaldskyldir, eins og segir í 2. gr. laganna, að tilteknum atvinnugreinanúmerum undanskildum. Sérákvæði gildir um þá sem annast sjálfir vinnslu og/eða sölu afurða sinna, en þeim er heimilt að draga frá gjaldstofni kostnað/virðisauka af þeirri starfsemi samkvæmt matsreglum ríkisskattstjóra. Í 3. gr. laganna kemur fram að gjaldstofn búnaðargjalds sé velta búvöru og tengdrar þjónustu hjá búvöruframleiðendum. Þar segir nánar tiltekið að til gjaldskyldrar veltu teljist velta samkvæmt 11. til 13. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Ríkisskattstjóri leggur búnaðargjald á samkvæmt lögunum og innheimtumaður ríkissjóðs annast innheimtu þess, sbr. 5. gr. laga nr. 84/1997.

Vikið er að ráðstöfun gjaldsins í 6. gr. laganna. Þar segir að tekjum af búnaðargjaldi skuli skipt í samræmi við viðauka við lögin, en 0,5% teknanna renna í ríkissjóð til að standa straum af kostnaði við framkvæmd laganna. Núgildandi viðauki við lögin var samþykktur sem lög nr. 120/2005. Þar er kveðið á um að 0,15 prósentustig af 1,2% búnaðargjaldi, sem innheimt er af framleiðendum alifuglakjöts, renni til Bændasamtaka Íslands, 0,10 prósentustig til búnaðarsambanda, 0,20 prósentustig til búgreinasamtaka og 0,75 prósentustig til Bjargráðasjóðs.

Skýrslu fyrir dóminum gáfu H-kvk-nf T-kvk-nf, framkvæmdastjóri félags kjúklingabænda, og G-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf, stjórnarformaður móðurfélags stefnanda.

H-kvk-nf T-kvk-nf kvað fyrir dóminum að hún væri í 20% starfi fyrir Félag kjúklingabænda. Tók hún m.a. fram að félagið stæði fyrir námskeiðum fyrir kjúklingabændur. Hún væri fulltrúi Íslands í alifuglaráði Norðurlanda og hún héldi utan um það gagnvart Félagi kjúklingabænda. Hún tók fram að Matfugl ehf. hefði hætt þátttöku í Stofnunga ehf. árið 2006, en hefði keypt af félaginu unga. Matfugl ehf. hafi lent í tjóni og þurft að leita til Stofnunga ehf. um kaup á fuglum. Tók hún fram að félagið reyndi að aðstoða alla til að tryggja að það væri örugglega nóg af kjúklingi á markaði. Stofnungi ehf. standi kjúklingabændum opinn. Öllum sé frjálst að flytja inn, en hún hafi litið svo á að allir sem væru í félaginu gætu gengið inn í það til jafns við aðra og fengið að flytja inn stofn. Allir greiði sama verð, þó að Matfugl ehf. flytji inn sjálfur og lendi síðar í tjóni þá borgi hann sama verð og aðrir. Hún tók fram að tekjur af búnaðargjaldinu væru 200.000-300.000 krónur á mánuði eða um 3.000.000 krónur á ári og væri fjárhæðin notuð til að halda utan um félagsstarfið, námskeið og annað.

G-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf tók fram að aðalstarfsemi stefnanda væri eldi, slátrun og vinnsla alifuglakjöts. Félagið sækti aðföng í eigið kjúklingaeldi og innflutta kjöthluta. Engir reikningar væru gefnir út á milli eldis, slátrunar og kjötvinnslu. Þetta væri ein samfelld heild og eitt fyrirtæki. Tók hann fram að búnaðargjaldið hefði verið þvinguð greiðsla. Stefnandi hefði aldrei talið fram til búnaðargjalds. Tók hann fram að stefnandi annaðist sjálfur eigin hagsmungæslu sem fælist m.a. í því að koma fram fyrir þingnefndir. Tók hann einnig fram að félagið hefði verið þvingað til aðildar að Bændasamtökum Íslands, búnaðarsambandi eða búgreinasamtökum með greiðslu búnaðargjalds og hefði ekki greitt önnur gjöld eða félagsgjöld til þessara aðila. Stefnandi vildi hvorki vera aðili að Bændasamtökum Íslands né Félagi kjúklingabænda og hefði ekki sótt þar um inngöngu. Enginn hefði spurt hvort stefnandi vildi vera aðili að þessum samtökum og hann teldi að hagsmunum félagsins væri betur borgið utan samtaka kjúklingabænda. Þá tók vitnið fram að Bændasamtökin hugsuðu aðallega um hagsmuni kindakjöts- og mjólkurframleiðenda. Það sjáist best í búvörusamningum og tollsamningum við Evrópusambandið. Stefnandi sinnti sjálft eigin innflutningi á erfðaefni og markaðssetningu kjúklingaafurða. Um stjórnarþátttöku fulltrúa stefnanda í Félagi kjúklingabænda á fyrri árum tók hann fram að fulltrúi þeirra hefði tekið sæti í stjórninni árið 2004 og þeirri stjórnsetu hafi lokið á árinu 2008. Vitnið tók einnig fram að stefnandi hefði enga þjónustu fengið frá Félagi kjúklingabænda á síðustu árum. Þá hafi stefnandi ekki hafa keypt stofnfugl af Stofnunga ehf. á árunum 2007-2011. Stefnandi hafi byrjað innflutning með eigin erfðaefni 2006, en fyrir þann tíma hafi hann keypt af Stofnunga ehf. erfðaefni. Árið 2012 hafi stefnandi fengið nokkra stofnfugla frá Reykjagarði ehf., en reikningur verið gefinn út af Stofnunga ehf. þrátt fyrir að kaupin hafi verið gerð við Reykjagarð. Vitnið kvað stefnanda ekki hafa tekið þátt í starfsemi Búnaðarsambands Kjalarnesþings eða öðrum búnaðarsamböndum. Þá kvað vitnið stefnanda vera með alifuglaeldi á rúmlega tíu stöðum á landinu og að álagt búnaðargjaldið á hann hefði þá væntanlega einnig farið til annarra búnaðarsambanda. Þá kannaðist vitnið við að félagið hefði fengið greiddar bætur úr Bjargráðasjóði vegna tjóns af völdum salmonellusmits í eldisbúum á árinu 2008.

III.

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi gerir þá kröfu í máli þessu að stefndi endurgreiði honum það búnaðargjald sem á hann var lagt og innheimt af honum vegna gjaldáranna 2008 til 2012, samtals 51.339.757 krónur.

Stefnandi tekur fram að alifuglaeldi sem sjálfstæð starfsemi falli undir atvinnugreinanúmer 01.47 í atvinnugreinaflokkun Hagstofu Íslands, sbr. ÍSAT2008.

Stefnandi áréttar þó að ræktun alifugla sé ekki hefðbundin í skilningi umræddrar atvinnuflokkunar enda sé tilgangur ræktunarinnar ekki að selja kjúkling til slátrunar heldur liður í því að afla aðfanga fyrir aðalstarfsemi félagsins. Ræktunin sé því einungis einn þáttur í keðju margra verkþátta í atvinnustarfsemi stefnanda en nánast öll velta félagsins felist í viðskiptum með mismunandi mikið unnið alifuglakjöt.

Reisir stefnandi endurgreiðslukröfu sína í fyrsta lagi á því að gjaldstofn sem lagður hafi verið til grundvallar við álagningu búnaðargjalds stefnanda sé ekki fyrir hendi. Álagning gjaldsins eigi sér ekki stoð í lögum nr. 84/1997 og sé því ólögmæt. Lítil sem engin virðisaukaskattsskyld velta eigi sér stað hjá stefnanda fyrr en vinnslu afurðanna sé lokið. Af þessu leiðir, að mati stefnanda, að álagning búnaðargjalds brjóti í bága við 77. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 40. gr. hennar, enda skorti verulega á að skattlagningar- eða gjaldtökuheimild samkvæmt ákvæðum laga nr. 84/1997 kveði skýrt á um skattstofn, gjaldstig og fjárhæð skatts að öðru leyti. Geti hún af þeim sökum ekki talist uppfylla skilyrði stjórnarskrár um skattlagningu.

Stefnandi byggir í öðru lagi á því að framkvæmd álagningar og innheimta búnaðargjalds brjóti gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Því til stuðnings vísar stefnandi til þess að búvöruframleiðendur, sem, sbr. 2. gr. laga nr. 84/1997, einungis reki sláturhús og/eða kjötvinnslu en rækti ekki alifugla á búum, greiði ekki búnaðargjald af framleiðslu sinni.

Í þriðja lagi reisir stefnandi dómkröfur sínar á því að álagning og innheimta búnaðargjalds, eins og hún er ákveðin samkvæmt lögum um búnaðargjald, brjóti í bága við félagafrelsisákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefnandi bendir á að gjaldinu sé ráðstafað í samræmi við viðauka við lög um búnaðargjald, sbr. 6. gr. laganna. Samkvæmt viðaukanum renni 0,15% gjaldsins til Bændasamtaka Íslands, 0,10% til búnaðarsambands, 0,20% til búgreinasambanda og 0,75% gjaldsins rennur til Bjargráðsjóðs.

Stefnandi telur að enda þótt hann hafi ekki verið skyldaður til að gerast formlegur aðili að greindum samtökum sé honum skylt í formi skattálagningar að greiða búnaðargjald sem að lögum sé ráðstafað til þessara félaga óháð vilja hans til aðildar að þeim.

Stefnandi vísar til þess að enda þótt Bændasamtökum hafi verið falin lögmælt verkefni snerti þau í litlum mæli framleiðendur alifuglaafurða. Þeim sé ekki tryggð lögmælt þjónusta á vegum samtakanna með vísan til almannahagsmuna eða réttinda annarra. Þá sé með lögum nr. 84/1997, ekki leitast við að tryggja að búnaðargjaldi sem renni til samtakanna sé varið til uppbyggingar greinarinnar eða til að gæta hagsmuna alifuglaframleiðenda. Ekki liggi annað fyrir en að gjaldið sé til frjálsrar ráðstöfunar samtakanna. Telur stefnandi að hið sama eigi við um búnaðarsambönd og búgreinasamtök.

Að mati stefnanda verði með engu móti séð að greiðsluskylda stefnanda á grundvelli laga nr. 84/1997 í þágu Bændasamtaka Íslands, búnaðarsambanda eða búgreinasambanda fullnægi skilyrðum 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að vera nauðsynleg vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.

Í fjórða lagi telur stefnandi eignarréttindi félagsins, skv. 72. gr. stjórnarskrárinnar vera skert til hagsbóta fyrir samtökin án þess að fyrir liggi að almenningsþörf krefjist hennar. Með vísan til framangreinds, sem og dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli V-kk-ef Ó-kk-ef gegn Íslandi frá 27. apríl 2010, telur stefnandi að úrskurður ríkisskattstjóra, 31. desember 2013, sem staðfestur var með úrskurði yfirskattanefndar, 2. desember 2015, í máli stefnanda sé ólögmætur og beri því að ógilda hann.

Stefnandi reisir endurgreiðslukröfu sína á lögum nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Er þess krafist að fjárhæðin beri dráttarvexti frá þeim degi sem greiðsla stefnanda var innt af hendi, en til vara að hún verði í samræmi við 2. gr. laganna. Stefnandi hafi greitt búnaðargjaldið 21. febrúar 2014. Krafa um dráttarvexti sé miðuð við þingfestingardag 23. febrúar 2016 til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi telur að taka þurfi til skoðunar hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni um að úrskurður yfirskattanefndar verði felldur úr gildi, þar sem markmið málsóknar stefnanda virðist vera að krefja um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Bendir stefndi á ummæli á bls. 9 í stefnu þar sem fram kemur að „verði fallist á ógildingu úrskurðarins er ljóst að stefnandi hefur ofgreitt skatta eða gjöld í skilningi laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda“.

Stefndi bendir á að búnaðargjald sem hann krefji endurgreiðslu á varði gjaldárin 2008-2012. Hefði stefnandi staðið réttilega skil á gjaldinu hefði krafa hans um endurgreiðslu að verulegu leyti verið fyrnd.

Stefndi vísar á bug þeim sjónarmiðum að alifuglarækt sem stefnandi stundi falli ekki undir gjaldskyldu samkvæmt lögunum. Ekki sé um það deilt að alifuglaeldi falli undir atvinnugreinanúmer 01.47, sbr. auglýsingu nr. 1247/2007 um íslenska atvinnugreinaflokkun – ÍSAT 2008, sbr. einnig viðauka um hlutfallslega skiptingu tekna af búnaðargjaldi, sbr. lög nr. 120/2005, þar sem gert sé ráð fyrir að gjaldið leggist á alifuglaræktendur.

Stefndi byggir á því að búnaðargjaldið sé skattur og að lög um búnaðargjald séu fullgild skattlagningarheimild.

Stefndi áréttar að stefnandi hafi stundað alifuglarækt á þeim tíma sem mál þetta varðar og að sá þáttur í rekstri hans væri gjaldskyldur samkvæmt lögum um búnaðargjald. Alifuglarækt falli undir atvinnugreinanúmer 01.47 og teljist auk þess virðisaukaskattsskyld starfsemi. Tekið hafi verið af skarið um það í lögunum, að annist búvöruframleiðandi sjálfur, slátrun, vinnslu eða sölu afurða geti sú aðstaða ekki undanskilið hann gjaldskyldu samkvæmt lögunum. Tilgangur breytinga sem gerðar voru með lögum nr. 59/2002 hafi verið að taka af öll tvímæli um að í slíkum tilvikum greiðist búnaðargjald af framleiðslu, sbr. nú 3. og 4. málsl. 2. gr. laganna: „Annist framleiðandi sjálfur vinnslu og/eða sölu afurða sinna, eða annar aðili í hans nafni, er framleiðanda heimilt að draga frá stofni til búnaðargjalds kostnað/virðisauka af þeirri starfsemi samkvæmt matsreglum ríkisskattstjóra. Enn fremur er heimilt að draga frá stofni til búnaðargjalds kaupverð lífdýra sem keypt eru til áframeldis til framleiðslu búfjárafurða.“ Einnig sé í 2. mgr. 3. gr. laganna lögð sú skylda á framleiðanda búvöru að halda starfsemi sem ekki sé búnaðargjaldsskyld aðgreindri í bókhaldi sínu eða færa hana á sérstakan rekstrarreikning utan landbúnaðarframtals. Með vísan til þessa sé ljóst að löggjafinn hafi tekið skýra afstöðu til þess að ræktun búfjár til framleiðslu búvöru sé gjaldskyld en ekki slátrun, vinnsla eða sala afurða.

Stefndi hafnar því að álagning búnaðargjalds brjóti gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda hafi löggjafinn tekið skýra afstöðu til sérstöðu þess búrekstrar sem stefnandi leggi stund á. Stefndi bendir á að ástæða þess að búnaðargjald innheimtist ekki af fóðurframleiðslu bænda sem notuð er til að ala bústofn sé sú að fóðrinu er ætlað að ala framleiðsluvöruna (bústofninn). Dýrið er hin eiginlega búvara sem ætluð er til sölu en ekki fóðrið og án fóðurframleiðslunnar væri engin vara til að selja.

Stefndi mótmælir því að búnaðargjald feli í sér skyldu til félagsaðildar sem ekki fullnægi skilyrðum síðari málsliðar 2. mgr. 74. gr. og 72. gr. stjórnarskrár og áréttar að sú ákvörðun að fella alifuglarækt undir búnaðargjaldið ásamt annarri búfjárrækt sé reist á almennum efnismælikvarða og sé innan þeirra marka sem löggjafanum séu sett á sviði skattamála.

Stefnandi byggir á því að búnaðargjald sé skattur og með úrskurði yfirskattanefndar frá 2. desember 2015 hafi því réttilega verið hafnað að virða búnaðargjald sem félagsgjald.

Stefndi hafnar því að tekjur gjaldsins, sem ráðstafað sé til Bændasamtaka, búnaðarsambanda og búgreinafélaga sem að þeim standi, sé þeim til frjálsra ráðstöfunar. Í búnaðarlögum nr. 70/1998 er kveðið á um umgjörð og faglega verkaskiptingu félagasamtaka búvöruframleiðenda og kostnaðarþátttöku ríkisins við framkvæmd þeirra laga. Í 5. gr. laganna er kveðið á um að hver sá sem stundar búrekstur í atvinnuskyni eigi rétt á aðild að búnaðarsambandi síns héraðs í gegnum búnaðarfélag, búgreinafélag eða með beinni aðild eftir samþykktum viðkomandi búnaðarsambands. Í 1. gr. laganna er jafnframt að finna þær skilgreiningar að búfjárrækt sé starfsemi sem með skipulegu kynbótastarfi og bættri fóðrun stuðli að framförum í búfjárframleiðslu. Alifuglar eru viðurkennt búfé í merkingu laganna. Alifuglaframleiðendur eiga á grundvelli búnaðarlaga rétt á framlagi til jarðarbóta og víðtækri leiðbeiningarþjónustu, m.a. á sviði jarðræktar, búfjárræktar, rekstrar- og fjármálaráðgjafar og bygginga og bútækni. Þá eiga hinir sömu ýmissa sameiginlegra hagsmuna að gæta með bændastéttinni í heild, s.s. á sviði umhverfis, tollverndar, landnýtingar, dýralæknaþjónustu. Einnig má nefna að Félag kjúklingabænda á og rekur fyrirtækið Stofnunga ehf., ásamt Félagi eggjabænda, sem hefur með höndum innflutning á erfðaefni alifugla.

Stefndi bendir á að Bjargráðasjóður sé ekki félag heldur sjálfstæð stofnun sem sinni tryggingahlutverki á afmörkuðu sviði í samræmi við lög nr. 49/2009. Bjargráðasjóður veitir m.a. alifuglaræktendum, vegna greiðsluþátttöku þeirra í búnaðargjaldi, tryggingar á sínu sviði í formi fjárhagsaðstoðar við meiri háttar tjón á tilteknum eignum af völdum náttúruhamfara, sbr. 8. gr. laganna, og vegna meiri háttar tjóns af völdum sjúkdóms, óvenjulegs veðurfars og slysa, einnig vegna tjóns á búfé, afurðum búfjár og vegna uppskerutjóns, sbr. 9. gr. laganna.

Stefndi telur að stefnandi geti ekki átt rétt til endurgreiðslu þess hluta gjaldsins sem rann til Bjargráðasjóðs sem veitir stefnanda tryggingar á starfssviði sínu. Til Bjargráðasjóðs hafi runnið samtals 32.087.348 krónur á umræddu tímabili. Gjaldárið 2008 5.313.933 krónur, gjaldárið 2009 5.833.273 krónur, gjaldárið 2010 6.302.090 krónur, gjaldárið 2011 6.534.461 krónur og gjaldárið 2012 8.103.591 krónur.

Stefndi telur einnig að stefnandi geti ekki átt rétt til endurgreiðslu þess hluta gjaldsins sem runnið hefur til Bændasamtaka Íslands, viðkomandi búnaðarsambands og Félags kjúklingabænda að því leyti sem hann hefur tekið þátt í starfi umræddra félaga eða notið góðs af starfsemi þeirra.

Þá mótmælir stefndi kröfu stefnanda um greiðslu dráttarvaxta frá 21. febrúar 2014. Krafa stefnanda sé reist á lögum nr. 29/1995 en samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna sé almenna reglna sú að vextir af ofgreiddu skattfé séu ákvarðaðir í samræmi við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað og þar til endurgreiðsla fari fram.

Að lokum bendir stefndi á að tilgangur endurgreiðslukrafna sé almennt sá að leiðrétta réttarástand sem leiðir af því að verðmæti hafa flust án lagastoðar frá einum aðila til annars. Stefndi telur það vart samrýmanlegt þeim tilgangi ef sá sem reisir slíka kröfu á þeim grunni að opinber gjöld hafi verið oftekin hefur fengið kostnaðinn bættan úr hendi viðsemjenda sinna. Almennt virðist því eðlilegt að gæta varfærni við úrlausn um slíkar kröfur.

IV.

Í máli þessu er deilt um álagningu búnaðargjalds á stefnanda gjaldárin 2008, 2009, 2010, 2011 og 2012. Var álagt búnaðargjald á stefnanda 8.502.292 krónur fyrsta árið, 9.333.237 krónur annað árið, 10.083.344 krónur þriðja árið, 10.455.138 krónur fjórða árið og 12.965.746 krónur fimmta árið eða samtals 51.339.757 krónur.

Stefnandi krefst þess að úrskurður yfirskattanefndar nr. 319/2015 verði felldur úr gildi og stefndi dæmdur til að endurgreiða honum álagt búnaðargjald samkvæmt úrskurðinum ásamt vöxtum eins og nánar greinir í stefnu.

Stefnandi telur að gjaldstofn sem lagður hafi verið til grundvallar við álagningu búnaðargjalds sé ekki fyrir hendi í tilviki stefnanda. Álagning gjaldsins eigi sér því ekki stoð í lögum um búnaðargjald og álagningin sé því ólögmæt.

Stefnandi telur einnig að framkvæmd álagningar búnaðargjalds og innheimta þess fari í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga.

Þá telur stefnandi að álagning og innheimta gjaldsins fari í bága við félagafrelsisákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Að lokum telur stefnandi að með greiðsluskyldunni hafi eignarréttindi hans samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar verið skert í þágu Bændasamtaka Íslands, búnaðarsambanda og búgreinasambanda, án þess að almenningsþörf krefji. Það fari í bága við ákvæðið.

Stefndi vísar öllum framangreindum málsástæðum og lagarökum stefnanda á bug.

Eins og áður hefur verið rakið leggur stefnandi stund á alifuglarækt sem fellur undir atvinnugreinanúmerið 01.47 í atvinnuvegaflokkun Hagstofu Íslands (ÍSAT2008). Hann er því gjaldskyldur búvöruframleiðandi samkvæmt 2. gr. laga nr. 84/1997, um búnaðargjald. Starfsemi stefnanda nær jafnframt til vinnslu og sölu afurðanna en þessir þættir í rekstri hans falla utan framangreinds atvinnugreinanúmers. Vegna þessarar tilhögunar á rekstri stefnanda kemur gjaldskyld velta samkvæmt 3. gr. laga nr. 84/1997 ekki fram við búvöruframleiðslu félagsins er leiðir til gjaldskyldu þess. Við þessar aðstæður er búvöruframleiðanda heimilt að draga frá stofni til búnaðargjalds kostnað eða virðisauka af vinnslu og sölu afurðanna samkvæmt matsreglum ríkisskattstjóra, sbr. 3. málslið 2. gr. sömu laga. Lögin mæla því ótvírætt fyrir um að stefnanda beri að greiða búnaðargjald sem nemi veltu af sölu stefnanda á afurðum sínum að teknu tilliti til frádráttar samkvæmt greindum matsreglum. Því verður að hafna málsástæðum stefnanda þess efnis að álagning búnaðargjalds á hann eigi sér ekki stoð í lögum nr. 84/1997 þar sem enginn gjaldstofn sé fyrir hendi í hans tilviki. Þá verður ekki fallist á að með þessu fyrirkomulagi sé búvöruframleiðendum, sem hagi rekstri sínum með þessum hætti, mismunað samanborið við aðra gjaldskylda aðila, þannig að það feli í sér brot gegn jafnræðisreglu stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar. Er því málsástæðu stefnanda að þessu leyti einnig hafnað.

Með 6. gr. laga nr. 84/1997 og viðauka við lögin, sbr. lög nr. 120/2005, er tekjum af búnaðargjaldi framleiðenda alifugla ráðstafað þannig að 0,20% þeirra renna til Félags kjúklingabænda sem ágreiningslaust er að teljist til búgreinasamtaka samkvæmt fyrrgreindum viðauka. 0,75% teknanna rennur til Bjargráðasjóðs sem er starfræktur á grundvelli laga nr. 49/2009 um Bjargráðasjóð. 0,15% tekna af búnaðargjaldi sem stefnandi greiðir stefnda fara til Bændasamtaka Íslands en 0,10% til viðkomandi búnaðarsambands. Stefnandi telur að með þessu sé búnaðargjald í raun ekkert annað en félagsgjald sem innheimt sé af stefnda í þágu ofangreindra félaga eða samtaka. Með því telur stefnandi sig vera þvingaðan til aðildar að þeim í andstöðu við 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Í 74. gr. stjórnarskrárinnar er fjallað um rétt manna til að stofna til félaga í löglegum tilgangi sem og bann við því að skylda menn til aðildar að félagi. Um síðargreinda atriðið eru svohljóðandi fyrirmæli í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar: „Engan má skylda til aðildar að félagi. Með lögum má þó kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra.“

Það bann sem kveðið er á um í 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar tekur samkvæmt orðum sínum einungis til aðildar að félagi. Bændasamtök Íslands eru samkvæmt samþykktum sínum heildarsamtök íslenskra bænda sem einstaklingar og félög einstaklinga og lögaðila sem standa að búrekstri geta átt aðild að í þágu þess tilgangs sem þar kemur fram. Verður að telja samtökin félag í skilningi umrædds stjórnarskrárákvæðis. Hið sama gildir um Félag kjúklingabænda, sem samkvæmt samþykktum sínum eru landssamtök með aðild að Bændasamtökum Íslands, sem lögaðilar og einstaklinga sem framleiða fuglakjöt geta átt aðild að. Eru markmið félagsins sem tilgreind eru í 2 gr. samþykktanna að gæta hagsmuna félagsmanna gagnvart þriðja aðila, eiga aðild að Stofnungum sf. og gæta þar hagsmuna félagsins og vinna að aukinni neyslu afurða félagsmanna með upplýsingagjöf, auglýsingum og öðrum markaðstengdum aðgerðum.

Hvorki samþykktir Búnaðarsambands Kjalarnesþings né annarra búnaðarsambanda hafa verið lagðar fram. Telur dómurinn ekki ástæðu til að draga í efa að umræddar einingar séu einnig félög í merkingu 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Kemur þá næst til skoðunar hvort Bjargráðasjóður sé félag í þessum skilningi. Bjargráðasjóður er sjálfstæð stofnun. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 49/2009 er sjóðurinn „að jöfnu í sameign ríkisins og Bændasamtaka Íslands“. Hlutverk sjóðsins er að öllu leyti lögbundið. Ber almennri deild sjóðsins að veita styrki og fjárhagsaðstoð vegna meiri háttar tjóns af völdum náttúruhamfara á ýmsum mannvirkjum, á heyi og vegna uppskerubrests, sbr. 8. gr. laganna. Búnaðardeild sjóðsins er hins vegar ætlað að bæta meiri háttar tjón á búfé og afurðum þess sem og uppskerutjóni af völdum sjúkdóma, óvenjulegs veðurfars og slysa, eins og nánar er fjallað um í 9. gr. laganna. Sjóðurinn er fyrst og fremst fjármagnaður með tekjum af búnaðargjaldi samkvæmt lögum nr. 84/1997, sem rennur að öllu leyti til búnaðardeildar, og framlagi ríkissjóðs, sem rennur til almennrar deildar, sbr. 5. gr. laganna. Í lögunum er ekki vikið að fjárframlagi frá Bændasamtökum Íslands. Þá er stjórn Bjargráðasjóðs skipuð af ráðherra en þó þannig að tveir af þremur stjórnarmönnum eru tilnefndir af Bændasamtökum Íslands.

Að virtu framansögðu verður að telja að Bjargráðasjóður teljist vera stjórnvald, sem byggir tilvist sína og hlutverk alfarið á allsherjarréttarlegum grundvelli, þrátt fyrir lögbundna aðild Bændasamtaka Íslands að starfi sjóðsins. Telur dómurinn að það eitt geti ekki valdið því að líta beri á sjóðinn sem félag í merkingu 74. gr. stjórnarskrárinnar. Af þessu leiðir að stefnandi getur ekki borið fyrir sig 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar gagnvart þeim hluta búnaðargjalds sem rennur til Bjargráðasjóðs.

Samkvæmt framansögðu verður aðalkrafa stefnanda ekki tekin til greina að því leyti sem hún felur í sér kröfu um endurgreiðslu á þeim hluta búnaðargjalds sem rennur til Bjargráðasjóðs.

Kemur þá næst til skoðunar krafa stefnanda um endurgreiðslur vegna ráðstöfunar búnaðargjalds til Bændasamtaka Íslands, viðkomandi búnaðarsambands og búgreinafélags kjúklingabænda.

Ákvæði 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar bannar samkvæmt orðum sínum einungis að maður eða lögpersóna sé skylduð til aðildar að félagi. Ákvæðið stendur því vörð um réttinn til að standa utan félaga. Stefnandi hefur ekki verið skyldaður til að gerast formlegur aðili að Bændasamtökum Íslands, búnaðarsambandi eða búgreinafélagi. Honum er hins vegar skylt í formi skattálagningar að greiða búnaðargjald sem að lögum er ráðstafað til þessara félaga óháð vilja stefnanda til aðildar að þeim og án tillits til afstöðu hans til markmiða og áherslna í starfsemi þeirra.

Samtals 0,45% af gjaldskyldri veltu stefnanda, sbr. 3. gr. laga nr. 84/1997, er ráðstafað á þennan hátt til framangreindra félaga. Fyrirsvarsmaður stefnanda upplýsti fyrir dóminum að stefnandi greiddi engin önnur gjöld til Bændasamtaka Íslands, búnaðarsambanda eða búgreinasambanda umfram það sem hann hefði verið þvingaður til að greiða með búnaðargjaldinu. Þá taldi hann hagsmuni stefnanda ekki ávallt samrýmast hagsmunum Félags kjúklingabænda. Stefnandi vildi hvorki vera aðili að Bændasamtökum Íslands né Félagi kjúklingabænda. Stefnandi hefði ekki sótt um inngöngu í þessi félög. Þá hefði stefnandi ekki keypt þjónustu af Félagi kjúklingabænda og hefði verið með innflutning á eigin erfðaefni frá árinu 2006.

Þegar á allt framangreint er litið telur dómurinn nægjanlega fram komið að greiðsluskylda stefnanda samkvæmt lögum nr. 84/1997 feli í sér slíka íhlutun í rétt hans til þess að standa utan félaga á vegum bænda, sbr. 1. málsl. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar, að hún verði að fullnægja þeim skilyrðum sem fram koma í 2. málsl. sömu málsgreinar.

Í máli þessu er ljóst að lagastoð er fyrir álagningu búnaðargjalds á stefnanda og innheimtu þess. Eins og rakið hefur verið verður greiðsluskyldan jafnframt að vera nauðsynleg til að félögin geti sinnt lögmæltu hlutverki sínu vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra til þess að hún eigi við um stefnanda, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar.

Bændasamtök Íslands hafa með höndum ýmis lögmælt verkefni við stjórn búvöruframleiðslu og uppbyggingu landbúnaðar. Þannig gegna samtökin veigamiklu hlutverki samkvæmt búnaðarlögum nr. 70/1998. Þau gera samning við ráðherra um einstök verkefni samkvæmt lögunum, eins og segir í 3. gr. þeirra, og hafa þá almennt faglega og fjárhagslega umsjón með þeim verkefnum. Tekur það meðal annars til jarðabóta, búfjárræktunar og leiðbeiningarstarfsemi. Þá fara samtökin jafnan með fyrirsvar framleiðenda búvara við framkvæmd búvörulaga nr. 99/1993, sbr. 4. gr. þeirra laga. Til að hafa stjórn á framleiðslu búvara mæla lögin fyrir um að ráðherra geri samning við Bændasamtök Íslands um magn mjólkur og sauðfjárafurða þar sem ábyrgst er að framleiðendur fái fullt verð fyrir á samningstímanum. Fyrirmæli eru síðan um greiðslur vegna framleiðslu sauðfjárafurða og mjólkur auk garð- og gróðurhúsaafurða í einstökum köflum laganna, en þau markast að miklu leyti af slíkum samningum sem ríkisvaldið hefur gert við bændasamtökin. Slíkir samningar eru bindandi fyrir framleiðendur viðkomandi búvara hvort sem þeir eru félagar í bændasamtökunum eða ekki, sbr. 5. mgr. 4. gr. búvörulaga.

Í fjölmörgum lögum á sviði landbúnaðar er jafnframt kveðið á um að leita skuli umsagnar Bændasamtaka Íslands um setningu reglna eða töku ákvarðana. Dæmi um það má finna í 4. gr. laga nr. 38/2013, um búfjárhald, 3. gr. laga nr. 52/2005, um gæðamat á æðardúni, og 11. gr. laga nr. 96/1997, um slátrun og sláturafurðir. Þá er ekki óalgengt að samtökunum sé falið að tilnefna mann til setu í stjórnsýslunefndum sem hafa tilteknu hlutverki að gegna á sviði landbúnaðar. Dæmi um það eru 39. og 44. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, 21. og 25. gr. laga nr. 6/1986, um afréttamálefni, fjallskil o.fl., og 6. gr. laga nr. 57/1990, um flokkun og mat á gærum og ull. Einnig eru dæmi þess að Bændasamtökum Íslands sé falið lögbundið stjórnsýsluvald á afmörkuðum sviðum. Þannig úrskurða þau um kostnaðarreikninga vegna fjallaskila á eyðilöndum, sbr. 41. gr. laga nr. 6/1986, um afréttamálefni, fjallskil o.fl., og gefa út hestavegabréf vegna útflutnings hrossa, sbr. 5. gr. laga nr. 27/2011 um útflutning hrossa.

Ljóst má vera af því sem hér hefur verið rakið að löggjafinn hefur á ýmsum sviðum falið Bændasamtökum Íslands að vera í fyrirsvari fyrir búvöruframleiðendur gagnvart ríkisvaldinu og öðrum aðilum auk þess sem þeim er ætlað að tryggja bændum ákveðna sérfræðiþjónustu. Samtökunum er einnig ætlað að fara í takmörkuðum mæli með ákvörðunarvald á einstökum sviðum. Þess ber þó að geta að þau lögmæltu verkefni sem hér um ræðir snerta í afar litlum mæli framleiðendur alifuglakjöts eins og stefnanda. Þannig lýtur framleiðsla alifugla ekki stjórn samkvæmt búvörulögum. Þá hafa ekki verið færð haldbær rök fyrir nauðsyn þess að framleiðendum alifugla sé tryggð lögmælt þjónusta á vegum Bændasamtaka Íslands með skírskotun til almannahagsmuna eða réttinda annarra, en stefnandi telur að verkefni samtakanna snerti í afar litlum mæli framleiðendur alifuglakjöts eins og stefnanda. Með lögum nr. 84/1997 um búnaðargjald er heldur ekki leitast við að tryggja að greiðslur þær sem alifuglaframleiðendur inna af hendi til Bændasamtaka Íslands, og nema 0,15% af gjaldskyldri veltu framleiðslunnar, sé varið í þágu uppbyggingar greinarinnar eða til að gæta hagsmuna framleiðenda alifugla. Ekki liggur annað fyrir en að framlag þetta sé til frjálsrar ráðstöfunar Bændasamtakanna. Í þessu ljósi verður á það fallist með stefnanda að greiðsluskylda hans samkvæmt lögum nr. 84/1997 í þágu Bændasamtaka Íslands fullnægi ekki því skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að vera nauðsynleg vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Ber því að fallast á að ákvæði laga nr. 84/1997, sem mæla fyrir um að hluti búnaðargjalds sem stefnanda ber að inna af hendi skuli renna til Bændasamtaka Íslands, fari að því leyti gegn framangreindum stjórnarskrárákvæðum.

Í búnaðarlögum nr. 70/1998 eru búnaðarsambönd skilgreind í 7. tölulið 1. gr. sem svæðisbundið samband búnaðarfélaga, búgreinafélaga og/eða einstakra bænda. Á hver sá sem stundar búrekstur í atvinnuskyni rétt á því að vera aðili að búnaðarsambandi síns héraðs eftir atvikum í gegnum búnaðarfélag eða búgreinafélag. Samkvæmt 7. og 8. gr. búnaðarlaga fara búnaðarsambönd með afmarkað hlutverk í tengslum við jarðabætur. Búnaðarsamböndum er einnig ætlað að fara með tilgreind verkefni á grundvelli annarra laga. Þannig eru þau t.d. álitsgjafar um friðun landsvæðis á grundvelli laga nr. 38/2013, um búfjárhald, sbr. 8. gr. laganna. Samkvæmt 30. gr. laga nr. 99/1993 er jafnframt unnt að fela búnaðarsambandi að skipta framleiðslu búvara milli einstakra framleiðenda innan síns héraðs á grundvelli reglugerðar sem ráðherra setur. Búnaðarsamböndum er einnig ætlað að tilnefna fagaðila til að skera úr um ágreining í tengslum við gerð og kostnað af girðingum milli landareigna, sbr. 5. og 7. gr. girðingarlaga nr. 135/2001. Þá ber sveitarstjórnum að leita samráðs viðkomandi búnaðarsambands ef lagfæra skal girðingu á kostnað sameiganda og þegar metið er hvort leggja beri kostnað á umráðamann lands við að fjarlægja girðingar og girðingaflækjur, sbr. 11. og 12. gr. girðingarlaga. Samkvæmt lögum nr. 63/1989, um hagþjónustu landbúnaðarins ber búnaðarsamböndum í landinu einnig að koma á fót bókhaldsstofum sem annast gagnaskráningu og uppgjör búreikninga fyrir bændur. Fleiri dæmi eru um aðkomu búnaðarsambanda að töku ákvarðana eða stefnumótun á einstökum sviðum, sbr. 17. gr. jarðalaga nr. 81/2004, 2. mgr. 4. gr. laga nr. 40/2015, um meðferð elds og varnir gegn gróðureldum, 2. mgr. 25. gr. skógræktarlaga nr. 3/1955 og 3. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2002, um varnir gegn landbroti.

Þau lögmæltu verkefni sem hér hefur verið gerð grein fyrir snúa ekki með beinum hætti að framleiðendum alifuglakjöts. Í ljósi þess hvernig alifuglarækt er stunduð hér á landi kemur dómurinn heldur ekki auga á að þessi verkefni snerti þá tegund búvöruframleiðslu á þann veg að það geti réttlætt að alifuglaræktendum sé, fyrir milligöngu ríkisvaldsins, gert að greiða gjöld til viðkomandi búnaðarsambands. Í því sambandi er vísað til þess að búnaðarsambönd hafa ekki eftirlit með framleiðslu á þeirra vegum auk þess sem sú lögmælta þjónusta sem þau veita þeim virðist vera mjög takmörkuð. Engin haldbær rök hafa verið færð fyrir nauðsyn þess að alifuglaframleiðendum sé tryggð tiltekin lögmælt þjónusta á vegum búnaðarsambanda með vísan til almannahagsmuna eða réttinda annarra. Í ljósi fyrirmæla laga nr. 84/1997 verður enn fremur að leggja til grundvallar að framlag stefnanda til viðkomandi búnaðarsambands, sem nemur 0,10% af gjaldskyldri veltu hans, sé til frjálsrar ráðstöfunar þess.

Samkvæmt framansögðu verður einnig á það fallist með stefnanda að greiðsluskylda hans samkvæmt lögum nr. 84/1997 í þágu viðkomandi búnaðarsambands fullnægi ekki því skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að vera nauðsynleg til þess að búnaðarsambandið geti sinnt lögmæltu hlutverki sínu vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Ber því að fallast á að ákvæði laga nr. 84/1997, sem mæla fyrir um að hluti þess búnaðargjalds sem stefnanda ber að inna af hendi renni til viðkomandi búnaðarsambands, fari að því leyti gegn framangreindum stjórnarskrárákvæðum.

Eins og rakið hefur verið er 0,20% af gjaldskyldri veltu búvöruframleiðenda varið til búgreinasamtaka. Hvorki í búnaðarlögum nr. 70/1998 né í búvörulögum nr. 99/1993 er bein skilgreining á búgreinasamtökum. Í 6. tölulið 1. gr. búnaðarlaga kemur hins vegar fram að búgreinafélag sé félag bænda á ákveðnu svæði sem stunda sömu búgrein. Þá er búgreinasamband landssamband búgreinafélaga eða einstakra bænda sem stunda sömu búgrein, sbr. 7. tölulið 1. gr. laganna. Í 2. mgr. 4. gr. búvörulaga kemur jafnframt fram að landssamtök framleiðenda búvara geti fengið viðurkenningu ráðherra til að fara með fyrirsvar fyrir framleiðendur í viðkomandi grein við gerð samninga samkvæmt a-lið 1. mgr. 30. gr. laganna. Í 3. mgr. 7. gr. laganna eru slík landssamtök kölluð búgreinasamtök, en stjórnum slíkra samtaka, sem fengið hafa viðurkenningu samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laganna, er þar falið að tilnefna fulltrúa í verðlagsnefnd búvara.

Dómurinn telur samkvæmt framansögðu ljóst að með búgreinasamtökum í skilningi viðaukans við lög nr. 84/1997, sbr. lög nr. 130/2005, sé átt við samtök svæðisbundinna búgreinafélaga eða einstakra bænda sem stunda sömu búgrein. Slík samtök eru það sama og búgreinasamband í skilningi 7. töluliðar 1. gr. búnaðarlaga, en þau geta fengið viðurkenningu ráðherra til að fara með fyrirsvar vegna framleiðenda búvara í viðkomandi grein, sbr. 2. mgr. 4. gr. búvörulaga. Samningar sem búgreinasamtök gera við ráðherra samkvæmt a-lið 1. mgr. 30. gr. búvörulaga skulu vera bindandi fyrir framleiðendur búvara hvort sem þeir eru félagar í samtökunum eða standa utan þeirra, sbr. 5. mgr. 4. gr. laganna.

Hvorki búnaðarlög né búvörulög mæla fyrir um önnur viðfangsefni búgreinasamtaka eða búgreinasambanda en að framan greinir. Þá er ekki upplýst um önnur lögmælt verkefni slíkra samtaka. Eins og rakið hefur verið lýtur framleiðsla á alifuglakjöti ekki stjórn samkvæmt búvörulögum. Þá verður ekki annað ráðið af lögum nr. 84/1997 og því sem fram kom hjá framkvæmdastjóra Félags kjúklingabænda fyrir dóminum en að framlag stefnanda til Félags kjúklingabænda sé þeim til frjálsrar ráðstöfunar. Eins og fram hefur komið telur stefnandi hagsmunum sínum betur borgið utan Félags kjúklingabænda. Af þessum sökum verður á það fallist að greiðsluskylda stefnanda samkvæmt lögum nr. 84/1997 í þágu búgreinasamtakanna fullnægi ekki því skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar að vera nauðsynleg til þess að þau geti sinnt lögmæltu hlutverki sínu vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Ber því að fallast á að ákvæði laga nr. 84/1997, sem leiða til þess að hluti búnaðargjalds sem stefnandi hefur innt af hendi rennur til búgreinasamtaka alifuglaframleiðenda, fari að því leyti gegn framangreindum stjórnarskrárákvæðum.

Samkvæmt framansögðu brjóta fyrirmæli laga nr. 84/1997, um búnaðargjald í bága við ákvæði 2. mgr. 74. gr. að því leyti sem tekjum af því gjaldi frá alifuglaframleiðendum hefur verið ráðstafað til Bændasamtaka Íslands, viðkomandi búnaðarsambands og búgreinasamtaka alifuglaframleiðenda. Nemur þessi hluti búnaðargjalds 0,45 prósentustigum af því 1,2% gjaldi sem lagt er á gjaldskylda veltu stefnanda. Ekki er hins vegar á það fallist með stefnanda að 0,75% hlutur af sama gjaldstofni sem rennur til Bjargráðasjóðs sé andstæður lögum eða fari í bága við stjórnskipunarreglur.

Af þessu leiðir að 0,45% álagning búnaðargjalds á stefnanda af þeirri 1,2% gjaldtöku, sem stefnandi sætti á grundvelli laga nr. 84/1997 á þeim árum sem kröfugerð hans tekur til, var óheimil samkvæmt gildandi stjórnlögum. Var stefnanda því óskylt að inna þennan hluta gjaldsins af hendi og ber að líta svo á að um ofgreiddan skatt hafi verið að ræða lögum samkvæmt, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Með stoð í því ákvæði ber stefnda, íslenska ríkinu, sem annaðist álagningu og innheimtu gjaldsins, að endurgreiða stefnanda þennan hluta þess.

Í greinargerð vekur stefndi athygli dómsins á því að „taka þurfi til skoðunar hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni um að úrskurðurinn verði felldur úr gildi, þar sem markmið málsóknar stefnanda virðist vera að krefjast endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda“. Jafnframt „bendir“ stefndi á að búnaðargjald sem kafist sé endurgreiðslu á sé vegna gjaldáranna 2008-2012 og að ef stefnandi hefði staðið réttilega skil á gjaldinu hefði krafa hans um endurgreiðslu að verulegu leyti verið fyrnd. Að gættu jafnræði gagnvart þeim sem staðið hafa skil á gjaldinu á umræddu tímabili „leggur stefndi til að dómurinn meti hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrslausn um dómkröfur sínar“. Einnig „bendir“ stefndi á tilgang endurgreiðslukrafna og telur vart samrýmanlegt tilgangi þeirra að endurgreiða slíka kröfu ef sá sem reisir slíka kröfu hefur fengið kostnaðinn bættan úr hendi viðsemjenda sinna.

Stefndi hefur ekki sett fram málsástæður vegna skorts á

lögvörðum hagsmunum stefnanda að máli þessu og gert þær að sínum. Dómurinn telur hafið yfir vafa að stefnandi eigi rétta aðild að máli þessu eins og raunar hefur

verið rakið hér að framan. Fyrrgreindar hugleiðingar stefnda koma því hér

ekki til frekari skoðunar. Með sömu rökum kemur ekki til skoðunar hvort ábending stefnda um rétt stefnanda til endurgreiðslu takmarkist að því marki sem hann kunni að hafa fengið gjaldið bætt með einum eða öðrum hætti úr hendi viðsemjenda sinna.

Við aðalmeðferð málsins lagði stefndi fram samantekt frá framkvæmdastjóra Félags kjúklingabænda þar sem m.a. er lýst aðkomu stefnanda að Félagi kjúklingabænda og Stofnunga ehf. Stefnandi mótmælti þeim málsástæðum sem í skjalinu felast sem of seint framkomnum, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Er fallist á það með stefnanda að upplýsingar þessar sem fyrst komu fram við aðalmeðferð málsins séu of seint fram komnar og koma því ekki til frekari skoðunar.

Samkvæmt framansögðu og með vísan til dóms Hæstaréttar Íslands 2. febrúar 2017 í máli nr. 250/2016, íslenska ríkið gegn Stjörnugrís hf. er úrskurður yfirskattanefndar nr. 320/2015, um álagningu búnaðargjalds á stefnanda felldur úr gildi að undanskildum þeim hluta úrskurðarins er lítur að álagningu búnaðargjalds á stefnanda, sem ráðstafað er til Bjargráðasjóðs. Ber stefnda að endurgreiða stefnanda álagt búnaðargjald vegna gjaldáranna 2008, 2009, 2010, 2011 og 2012, að frádregnum þeim hluta gjaldsins sem ráðstafað var til Bjargráðasjóðs, og sem nemur samtals 32.087.348 krónum.

Verður því fallist á að stefnda beri að greiða stefnanda 19.252.409 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, frá 21. febrúar 2014, en fyrir liggur að stefnandi hefur mótmælt álagningu gjaldsins allt frá því ríkisskattstjóri tilkynnti að hann hefði í hyggju að leggja búnaðargjald á stefnanda hinn 10. nóvember 2010.

Samkvæmt framansögðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 750.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að samhliða máli þessu var flutt annað samkynja mál.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ:

Úrskurður yfirskattanefndar nr. 319/2015 er felldur úr gildi að undanskildum þeim hluta úrskurðarins er lítur að álagningu búnaðargjalds á stefnanda, sem ráðstafað er til Bjargráðasjóðs.

Stefndi, íslenska ríkið ber að greiða stefnanda, Matfugli ehf., 19.252.409 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 21. febrúar 2014 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 750.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)