E-267/2004

Mál þetta, sem var dómtekið 8. júní sl., var höfðað með stefnu birtri þann 9. september 2004.

Stefnandi er K, .....

Stefndi er M, ....

Stefnandi gerir þær kröfur að henni verði með dómi falin forsjá barns aðila, drengsins Z, .... og stefnda verði gert að greiða henni meðlag með drengnum. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að viðbættum virðisaukaskatti.

Stefndi gerir þær kröfur að kröfu stefnanda verði hafnað og að honum verði falin forsjá drengsins. Þá krefst stefndi meðlags með drengnum úr hendi stefnanda frá 1. janúar 2004 til 18 ára aldurs hans að undanskildu tímabilinu frá 15. október 2004 til 7. desember sama ár. Jafnframt krefst stefndi þess að kveðið verði á um inntak umgengni drengsins og þess foreldris sem ekki fær forsjá hans. Loks krefst stefndi þess að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, að viðbættum virðisaukaskatti.

Málsatvik.

Stefnandi og stefndi hófu sambúð í september 1993 og eignuðust þau drenginn Z á sambúðartímanum. Í nóvember 2003 slitu aðilar samvistir. Flutti stefnandi þá út af sameiginlegu heimili þeirra með drenginn og hóf fljótlega sambúð á ........ með öðrum manni. Segir í stefnu að aðilar hafi í fyrstu verið sammála um að drengurinn fylgdi stefnanda, enda hafi hann óskað þess. Í lok janúar 2004 hafi stefndi óskað eftir að drengurinn kæmi til sín, sem hafi verið auðsótt, en eftir það hafi hann stjórnað samskiptum stefnanda og drengsins og farið í leyfisleysi inn á heimili stefnanda og sótt nánast allt sem tilheyrði drengnum.

Af hálfu stefnda er málavaxtalýsingu mótmælt. Segir í greinargerð að drengurinn hafi snúið aftur til stefnda eftir vikudvöl á gistiheimili fyrst eftir samvistaslitin. Þá hafi drengurinn sjálfur haft lykil að íbúð stefnanda og sótt þangað muni sína. Hafi stefndi ekki tálmað samskiptum drengsins og stefnanda, en hafi reynt að beita sér fyrir umgengni hans við stefnanda.

Hinn 15. október 2004 gerðu aðilar sátt hér fyrir dómi um umgengni stefnanda og drengsins í október og fram í desember 2004. Þá gerðu aðilar einnig sátt fyrir sama dómstóli hinn 23. desember 2004 um umgengni stefnanda og drengsins yfir jól og áramót 2004-2005, svo og um umgengni í janúar 2005. Loks komust aðilar að samkomulagi fyrir héraðsdómi Vestfjarða hinn 31. mars 2006 um dvöl drengsins hjá stefnanda um síðastliðna páska.

Undir rekstri málsins var A-kk-nf S-kk-nf, sálfræðingur, dómkvaddur til að vinna álitsgerð. Er álitsgerðin dagsett hinn 27. desember 2004.

Í álitsgerðinni kemur fram að sálfræðingurinn ræddi við aðila saman og sitt í hvoru lagi. Þá ræddi hann við drenginn og sambýlismann stefnanda og lagði nánar greind próf fyrir málsaðila og drenginn. Þá aflaði hann upplýsinga frá kennurum drengsins.

Í niðurlagi álitsgerðarinnar segir orðrétt:

„Samantekt og ályktanir

Tengsl drengsins við foreldra sína

Athugun sýnir að Z er tengdur báðum foreldrum sínum nánum böndum.

Persónulegir eiginleika og hagir hvors foreldris um sig

[...]

Óskir drengsins

Z tekur ekki afstöðu til foreldra sinna heldur fremur til þeirra aðstæðna sem þeir búa við. Hann er tengdur báðum foreldrum sínum, en virðist fremur vilja búa hjá föður, sem er einn og þarf fremur á honum að halda en móðir og hann vill ekki búa í návist A. Þrátt fyrir að hann hafni því að búa hjá móður virðist sem hún hafi fremur sinnt frumþörfum hans fyrir skilnaðinn því móðir sá um matargerð, fötin hans, upplestur og almenna umönnun, auk þess sem hún sýndi honum meiri innileika en faðir.

Breyting á umhverfi

Í máli móður kemur fram að hún muni flytja frá ....., hvort sem hún fái forsjá Z eða ekki. Faðir er óráðnari í þessum efnum en útilokar ekki að flytja frá ..... eftir tvö ár. Z er fæddur og uppalinn á ..... og þekkir því vel til staðarins, á vini sína þar og ættingja föður. Fari móðir ein með forsjá drengsins er ljóst að veruleg breyting verður á högum hans. Fram hefur komið í máli kennara drengsins að hann sé námslega undir meðallagi miðað við jafnaldra, en hafi náð betri árangri í vetur (2004). Ætla má að Z sé fremur viðkvæmur fyrir breytingum, hvað skóla snertir og gæti því átt erfitt með að takast á við nýjar aðstæður.

Dagleg umönnun og umsjá

Af athugun er líklegt að móðir hafi fremur sinnt Z en faðir áður en til skilnaðar kom. Frá því stuttu eftir skilnaðinn hefur drengurinn búið hjá föður sem hefur því sinnt drengnum mun meira en móðir á þessu tímabili, en þó með verulegri aðstoð föðurömmu drengsins.

Húsnæðismál

Faðir býr í rúmgóðu eigin húsnæði sem drengurinn hefur búið í lengstan hluta ævi sinnar. Móðir leigir rúmgott húsnæði.

Liðsinni vandamanna

Z er stálpaður drengur og því eru foreldrar síður háðir liðsinni ættingja, heldur en ef um yngra barn væri að ræða. Faðir nýtur þó mjög liðsinnis móður sinnar sem er mikilvvægt fyrir drenginn.

Kyn og aldur barns

Z hefur látið í ljós vilja sinn til að vera hjá föður og skiptir því aldur og kyn síður máli. Benda má þó á að drengurinn sækir mjög líklega fyrirmynd sína meira til föðurins, bæði vegna aldurs og áhugamála.

Umgengni barns og forsjárlauss foreldris

Umgengni við forsjárlaust foreldri er mjög mikilvæg. Z hefur haft reglulega umgengni við móður og hafnar því að búa hjá henni. Fari svo að faðir fái forsjá drengsins er ákaflega brýnt að móðir og drengurinn fái aðstoð til að koma á eðlilegum samskiptum. Einnig er mikilvægt að faðir axli ábyrgð á að slíkt geti orðið.“

A-kk-nf S-kk-nf, sálfræðingur, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins og staðfesti álitsgerð sína. Þá gáfu aðilar skýrslur fyrir dómi. Dómendur ræddu við drenginn í einrúmi í upphafi aðalmeðferðar.

Frá því að samkomulag um umgengni tókst í október 2004 dvaldi drengurinn reglulega hjá stefnanda, uns hún flutti frá ..... haustið 2005, en þá féll umgengnin niður, þar til um síðastliðna páska. Fyrir liggur að stefnandi reyndi mikið til að hafa samband við drenginn á þessu tímabili, en hann svaraði ekki símtölum eða skilaboðum. Telur stefnandi að stefndi hafi haft áhrif á drenginn í þessa veru, en stefndi kveðst hafa hvatt hann til að sinna símtölum og skilaboðum. Stefnandi staðfestir að hún hafi aldrei reynt að hafa samband við stefnda á þessu tímabili og stefndi hafði ekki frumkvæði að því að hafa samband við hana. Eftir að drengurinn dvaldi hjá stefnanda um síðastliðna páska hafa hún og drengurinn rætt saman daglega í síma eða um tölvu.

Fyrir dóminum kom fram hjá stefnanda að hún hefði alfarið annast umönnun drengsins frá fæðingu hans og þar til hann fluttist til föður í lok janúar 2004. Drengurinn sé því tengdur henni sterkum tilfinningaböndum. Þá kom fram hjá stefnanda að aðstæður hennar á núverandi búsetustað, ......, séu góðar. Hún hafi yfir að ráða góðu húsnæði og foreldrar hennar séu búsettir þar í bænum, svo og systur. Staðan hjá stefnda sé hins vegar sú að hann sé fluttur til móður sinnar með drenginn og hún annist daglega umönnun hans en ekki stefndi. Loks kom fram hjá stefnanda að stefndi hefði tálmað umgengni hennar og drengsins. Hefði hún hvorki hitt drenginn né talað við hann frá því í september 2005 og þar til að hann kom og dvaldist hjá henni um síðastliðna páska, þ.e. í aprílmánuði. Allt framanritað taldi stefnandi að leiða ætti til þess að henni yrði falin forsjá drengsins.

Stefndi greindi frá því fyrir dóminum að hann hefði tímabundið flutt til móður sinnar með drenginn þar sem hann hafi leigt systur sinni, sem væri með stóra fjölskyldu, hús sitt. Ekki stæði annað til en að flytja aftur í húsið. Þá kom fram hjá stefnda að vissulega nyti hann aðstoðar móður sinnar við umönnun drengsins en hann mótmælti því að hún bæri hita og þunga af uppeldi hans. Enn fremur mótmælti stefndi því að hann hefði tálmað umgengni stefnanda við drenginn. Drengurinn sjálfur hefði ekki viljað hafa samband við móður sína. Loks kom fram hjá stefnda að drengurinn hefði alla tíð búið á ...... Þar færi vel um hann og ekkert réttlætti breytingu á þeirri stöðu.

Tilraunir dómsins til að koma á sátt með aðilum báru ekki árangur.

Málsástæður og lagarök.

Stefnandi byggir kröfu sína um forsjá á 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Byggir stefnandi fyrst og fremst á því að barnið hafi ávallt verið í umsjá hennar, allt frá fæðingu þess og þar til stefndi tók það til sín í lok janúar 2004. Barnið sé af þeim sökum afar tengt stefnanda tilfinningalega og finni öryggi sitt hjá henni. Uppeldi barnsins hafi alfarið verið í höndum stefnanda fyrir sambúðarslitin. Stefnandi hafi fylgst grannt með námi barnsins og sótt foreldrafundi, en stefndi hafi aftur á móti engan áhuga haft á því að vita hvernig barninu gengi í skóla. Þá hafi það alltaf verið stefnandi sem fylgdi barninu inn í herbergi fyrir svefn. Barnið hafi eingöngu leitað til stefnanda ef eitthvað bjátaði á. Augljóslega sé það því barninu fyrir bestu að forsjá þess verði hjá stefnanda.

Þá tekur stefnandi fram að stefndi hafi tálmað umgengni barnsins við stefnanda og þá hafi stefnandi ekki komist hjá því að kæra stefnda vegna yfirgangs og hótana, m.a. í sms skeytum. Almenn umhirða stefnda um barnið sé ekki nægilega góð. Sé barnið til og frá milli ættingja stefnda og oft án matartíma vegna þess að stefndi hyggi ekki að þörf þess að því leyti. Vakni barnið eitt heima í þeim tilvikum þegar stefndi fari snemma á sjó eða fari eitt að sofa ef hann sé ekki kominn heim af sjó.

Stefndi byggir á því að hann sé hæfari forsjáraðili en stefnandi og telur það barninu fyrir bestu að honum verði falin forsjá þess, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga. Að mati stefnda eru tengsl hans og barnsins traust og sterk enda hafi barnið verið í umsjá hans frá samvistaslitum aðila. Hafi stefndi umfram stefnanda skilning á þörfum barnsins. Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnanda um hirðuleysi og sinnuleysi gagnvart barninu. Skólaumsögn sýni að barninu gangi vel í skóla og því sé vel sinnt. Barnið hafi sjálft lýst vilja til þess að búa áfram hjá stefnda og það fyrirkomulag sé til þess fallið að valda minnstri röskun fyrir barnið. Óskir barns og breyting á umhverfi séu veigamikil atriði sem horft sé til þegar ákvörðun sé tekin um forsjá barns eins og fram komi í greinargerð sem fylgdi frumvarpi 2. mgr. 34. gr. barnalaga.

Niðurstaða.

Í 2. mgr. 34. gr. barnalaga segir að dómari kveði á um hjá hvoru foreldra forsjá barns verði, eftir því sem barni er fyrir bestu. Í greinargerð með ákvæðinu eru talin upp ýmis atriði sem á reynir og koma til skoðunar við ákvörðun um forsjá barns. Þessi atriði eru m.a.; tengsl barns við hvort foreldri um sig, dagleg umönnun og umsjá, persónulegir eiginleikar og hagir hvors foreldris um sig, óskir barns, húsnæðismál, liðsinni vandamanna, breyting á umhverfi og umgengni barns og forsjárlauss foreldris. Eðli máls samkvæmt reynir með misjöfnum og mismiklum hætti á atriði þessi, allt eftir málsatvikum hverju sinni.

Samskipti aðila hafa verið erfið eftir að þau slitu samvistum. Liggja fyrir lögregluskýrslur þar sem kærð eru handalögmál stefnda og sambýlismanns stefnanda í febrúar og mars 2004 og lögregluskýrsla stefnanda um mjög óviðurkvæmileg símaskilaboð frá stefnda til hennar aðfaranótt 1. janúar 2004. Stefnandi telur framkomu stefnda og fjölskyldu hans í sinn garð og sambýlismanns hennar hafa verið með þeim hætti að hún hefur ekki samband við stefnda að fyrra bragði. Stefndi hefur ekki heldur að mati dómenda haft nægilegt frumkvæði að samskiptum við stefnanda varðandi drenginn. Verður í því sambandi einnig að líta til þess að í álitsgerð A-kk-ef S-kk-ef kemur fram að stefndi hefur látið óánægju sína í garð móður trufla umgengni drengsins við móður og gert honum að bera ábyrgð á samskiptum sínum við hana.

Framangreindar lögregluskýrslur benda eindregið til þess að stefndi hafi í fyrstu eftir samvistaslitin farið offari í orðum og athöfnum gagnvart stefnanda og sambýlismanni hennar, með þeim afleiðingum að stefnandi hefur ekki getað yfirunnið þykkju sína í garð stefnda og fjölskyldu hans nægilega til að hafa samskipti við stefnda varðandi málefni drengsins.

Hér hafa verið rakin atriði sem meta verður aðilum í óhag eftir því sem við á, en dómurinn telur ekki rétt að láta þau hafa veruleg áhrif á niðurstöðu málsins. Þá verður að líta til þess að staðhæfing stendur gegn staðhæfingu um atvik að því að drengurinn flutti aftur til stefnda eftir að hann flutti með stefnanda út af heimili aðila við samvistaslit þeirra.

Stefnandi býr nú á ..... með sambýlismanni sínum í íbúð þar sem hún kveðst geta búið drengnum gott heimili. Ættingjar hennar búi í nágrenni við hana. Hún starfar hjá B. Kom fram við aðalmeðferð málsins að hún hafi starfað í vaktavinnu, en myndi hefja störf í dagvinnu í byrjun júlí. Sambýlismaður hennar starfar sem smiður. Hann er fæddur og uppalinn í ....... en fluttist til ..... árið 2001.

Stefndi hefur stundað sjómennsku frá 16 ára aldri. Hann fer í 10-12 tíma róðra á trillu og segir að jafnaði róið fjóra daga í röð, ef gefi á sjó og síðan sé tveggja daga frí. Hann kveðst þó geta sveigt vinnu sína til. Stefndi er einhleypur. Hann bjó áfram á heimili aðila eftir samvistaslitin, uns hann leigði systur sinni húsnæðið til eins árs í fyrrahaust og flutti þá til móður sinnar ásamt drengnum. Kveður hann móður sína og systur líta til með drengnum þegar hann fer á sjó.

Við könnun sálfræðings, sem framkvæmdi athugun á foreldrum, kom ekkert fram sem bendir til skerts hæfis þeirra til að annast uppeldi drengsins. Bæði eru ýmsum góðum kostum búin og hafa bæði fulla burði til þess að annast uppeldi drengsins. Þó móðir hafi að nokkru leyti komið betur út úr sálfræðilegum prófum en faðir, skerðir það ekki hæfi hans til að fara með forsjá drengsins. Það er því mat dómsins að báðir foreldrar séu ágætlega hæfir til að fara með forsjána.

Fram hefur komið að dagleg umönnun og uppeldi drengsins hafi meira verið í höndum móður en föður fram að samvistaslitum foreldra. Þrátt fyrir það er drengurinn að mati sálfræðings tengdur báðum foreldrum sínum nánum böndum og gerir ekki upp á milli þeirra í tilfinningalegu tilliti. Frá því að athugun sálfræðings fór fram hefur umönnun og umsjá drengsins verið í höndum föður. Þess ber að geta að stefnandi hefur lagt sig í framkróka um að vera í sambandi við drenginn.

Í viðtali dómenda við drenginn kom fram að hann gerir ekki upp á milli foreldra sinna í tilfinningalegu tilliti. Var viðhorf hans þannig óbreytt frá því sem kom fram í framangreindri niðurstöðu A-kk-ef S-kk-ef. Drengurinn, sem nú er vel á ellefta ári, hefur alla tíð búið á ....... Þar liggja rætur hans og hann gjörþekkir allt umhverfi. Þar býr föðurfjölskylda hans og þar eru leik- og skólafélagar hans búsettir. Vel hefur farið um drenginn hjá föður, sem hann tengist tilfinningaböndum, eins og áður sagði. Sterk rök þurfa til að koma svo réttlætanlegt sé að hrífa drenginn gegn vilja hans úr umhverfi sem honum er kært, frá fjölskyldu, skólafélögum og vinum og flytja hann í nýtt umhverfi.

Eins og áður segir er það mat dómsins að báðir aðilar séu vel hæfir til að fara með forsjá drengsins. Í álitsgerð A-kk-ef S-kk-ef er reifað að stefnandi hafi fyrirætlun um að flytja frá ...... og liggur það nú fyrir að hún er flutt til ...... Ekkert liggur annað fyrir en að hún og sambýlismaður hennar geti búið drengnum þar gott heimili og ekki verður heldur fyrirfram ætlað að aðlögun drengsins í nýju samfélagi með tilliti til skólagöngu og félagstengsla yrði örðugri en almennt gerist.

Í viðtali dómenda við drenginn kom fram að hann vildi fremur búa áfram hjá stefnda. Ekki kom fram í viðtalinu og ekki liggur fyrir með öðrum hætti að þar búi annað að baki en eðlilegur kvíði barns fyrir því að skipta um umhverfi, en með tilliti til þess að dómendur telja ekki vera afgerandi mun á forsjárhæfi aðila og að ekki verður talið að hagsmunum hans sé betur borgið en ella með því að hann flytji í nýtt umhverfi, þykir einnig verða að líta til þess að sá flutningur væri gegn vilja hans.

Þegar þetta er virt er það er mat dómsins að ekki séu nægileg rök til þess með tilliti til hagsmuna drengsins að breyta núverandi búsetu hans. Verður það því metið vera honum fyrir bestu að búa áfram hjá föður og lúta forsjá hans. Er því ákveðið að faðir drengsins skuli fara með forsjá hans.

Eins og vikið var að hefur drengurinn ekki notið eðlilegrar umgengni við móður eftir samvistaslit foreldra og kenna þau hvort öðru um rof á umgengni. Dómurinn telur að báðir foreldrar eigi nokkra sök á umgengnisrofi eins og áður var vikið að. Samkvæmt 46. gr. barnalaga á barn rétt á að umgangast með reglubundnum hætti það foreldra sinna sem það býr ekki hjá. Við slit á sambúð hvílir sú skylda á báðum foreldrum að grípa til þeirra ráðstafana sem við verður komið til að tryggja að þessi réttur barns sé virtur. Þá er réttur barns, sem skilið hefur verið frá foreldri, til að halda persónulegum tengslum og beinu sambandi við það með reglubundnum hætti, einnig tryggður í sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sem staðfestur hefur verið fyrir Íslands hönd. Á þessum ríka rétti barns til umgengni við báða foreldra má ekki brjóta og ber báðum foreldrum að stuðla að því að umgengni drengsins við móður komist í eðlilegt horf. Er rétt að árétta eins og atvikum er hér háttað að forsjárforeldri hefur ríkar skyldur í þessu efni.

Dómurinn telur rétt með tilliti til búsetu aðila að regluleg umgengni drengsins við móður verði með þeim hætti að hann dveljist hjá henni fyrstu helgi í hverjum mánuði, frá því síðdegis á fimmtudegi til síðdegis á sunnudegi. Falli umgengni niður vegna veðurs eða af öðrum óviðráðanlegum orsökum skal umgengni fara fram næstu helgi á eftir.

Drengurinn skal dvelja hjá móður um jól annað hvert ár, í fyrsta sinn árið 2006, frá 20. til 27. desember. Þá skal drengurinn dvelja hjá móður um áramót annað hvert ár, í fyrsta sinn árið 2007, frá 27. desember til 2. janúar. Enn fremur skal drengurinn dvelja hjá móður aðra hverja páska, í fyrsta sinn árið 2008, frá miðvikudegi fyrir páska til annars dags páska.

Þá skal drengurinn dvelja hjá móður í fjórar vikur samfellt að sumri. Skal móðir tilkynna föður fyrir 1. apríl ár hvert hvenær hún hyggst taka sumarleyfi með drengnum, en í sumar skal miða við að drengurinn dvelji hjá móður í allt að fjórar vikur áður en skólaganga hefst og tilkynni móðirin með viku fyrirvara hvenær dvölin byrji.

Að öðru leyti en að framan greinir skal umgengni fara fram eftir samkomulagi foreldra með tilliti til hagsmuna drengsins.

Þann tíma sem drengurinn hefur búið hjá föður hefur hann einn annast framfærslu hans. Í greinargerð lögmanns hans, í október 2004, kemur fram krafa um meðlag en ekki er tiltekið frá hvaða tímamarki. Sátt komst á um umgengni í októrber og fram í desember 2004 og er það tímabilið undanskilið í meðlagskröfu stefnda. Með hliðsjón af þessu og með vísun til 53., 57. og 61. gr. barnalaga verður stefnandi dæmd til að greiða stefnda einfalt meðlag með drengnum frá 1. janúar 2005 til 18 ára aldurs hans.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins.

E-kk-nf S-kk-nf, dómstjóri og meðdómsmennirnir Á-kvk-nf Þ-kvk-nf, sýslumaður og H-kk-nf V-kk-nf, sálfræðingur, kveða upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, M, skal fara með forsjá drengsins Z.

Stefnandi, K, skal greiða stefnda einfalt meðlag með drengnum frá 1. janúar 2005 að telja og allt til 18 ára aldurs hans.

Umgengni stefnanda við drenginn skal vera sem hér segir:

Regluleg umgengni: Drengurinn dvelji hjá móður fyrstu helgi í hverjum mánuði. Skal umgengni hefjast þegar skóla lýkur á fimmtudegi og ljúka eigi síðar en kl. 19:00 á sunnudegi.

Umgengni um jól og áramót: Drengurinn dvelji hjá móður um jól annað hvert ár, í fyrsta sinn árið 2006, frá kl. 12:00 á hádegi hinn 20. desember og til kl. 19:00 þann 27. desember. Þá skal drengurinn dvelja hjá móður önnur hver áramót, í fyrsta sinn um áramótin 2007-2008, frá kl. 12:00 á hádegi hinn 27. desember og til kl. 19:00 þann 2. janúar.

Umgengni um páska: Drengurinn dvelji hjá móður aðra hverja páska, í fyrsta sinn árið 2008, frá kl. 12:00 á hádegi miðvikudaginn fyrir páska og til kl. 19:00 á öðrum degi páska.

Umgengni í sumarleyfi: Drengurinn skal dvelja hjá móður í fjórar vikur samfellt að sumri, í fyrsta sinn sumarið 2006. Skal móðir í sumar tilkynna föður með viku fyrirvara um byrjun dvalar, en eftirleiðis fyrir 1. apríl ár hvert hvenær hún hyggst taka sumarleyfi með drengnum.

Málskostnaður fellur niður.

E-kk-nf S-kk-nf

Á-kvk-nf Þ-kvk-nf

H-kk-nf V-kk-nf