E-1974/2014

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 17. febrúar sl., er höfðað 30. apríl 2014 af Heklu hf., Laugavegi 174 í Reykjavík, gegn A, [...]. Málið var þingfest 22. maí 2014 og höfðaði A gagnsök gegn Heklu hf. 20. júní sama ár.

Dómkröfur aðalstefnanda eru þær að gagnstefnandi greiði sér 1.527.070 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 148.818 krónum frá 1. september 2013 til 1. október 2013, af 228.156 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2013, af 386.714 krónum frá þeim degi til 1. desember 2013 og af 1.527.070 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Gagnstefnandi krefst þess í aðalsök að hann verði aðallega sýknaður en til vara að dómkröfur aðalstefnanda verði lækkaðar stórlega. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Dómkröfur gagnstefnanda í gagnsök eru þær að aðalstefnanda verði gert að greiða honum 2.577.373 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 196.264 krónum frá 1. desember 2013 til 15. desember 2013, af 255.464 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2014, af 589.994 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2014, af 933.917 krónum frá þeim degi til 1. mars 2014, af 1.577.373 krónum frá þeim degi til 26. júlí 2014 en af 2.577.373 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst gagnstefnandi málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda að viðbættum virðisaukaskatti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Í gagnsök krefst aðalstefnandi sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda auk málskostnaðar.

Í öndverðu krafðist gagnstefnandi frávísunar málsins í aðalsök en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 10. desember 2014.

II.

Aðalstefnandi rekur bifreiðaumboð. Starfsemi félagsins felst meðal annars í rekstri á varahlutaverslun og viðgerðaverkstæði. Gagnstefnandi starfaði í varahlutaverslun aðalstefnanda um árabil þangað til honum var sagt upp árið 2010. Hann hóf að starfa að nýju á sama stað 8. október 2012. Ekki liggur fyrir ráðningarsamningur milli aðila, en á eyðublaði úr svonefndri rekstrarhandbók aðalstefnanda kemur fram að um „framtíðarstarf“ sé að ræða. Voru mánaðarlaun hans ákveðin 300.000 krónur. Þá segir í skjalinu að gagnstefnandi sé starfsmaður í varahlutaverslun og að gert sé ráð fyrir því að hann gangi í öll „almenn verslunarstörf“. Þar kemur einnig fram að hann sé í stéttarfélaginu VR.

Sem starfsmaður hjá aðalstefnanda átti gagnstefnandi þess kost að kaupa vörur í varahlutaverslun aðalstefnanda út í reikning og með nokkrum afslætti. Þetta nýtti gagnstefnandi sér í allríkum mæli. Var til þess ætlast að kaupverðið væri fært til skuldar á viðskiptareikning starfsmannsins með sérstakri aðgerð í sölukerfi aðalstefnanda. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi var við það miðað að skuld, sem þannig myndaðist, væri gerð upp mánaðarlega með því að draga hana frá mánaðarlaunum viðkomandi starfsmanns. Ljóst er af framlögðum gögnum að í tilviki gagnstefnanda náði mánaðarlegur frádráttur af launum hans á árinu 2013 aldrei að greiða upp skuldina sem myndaðist á viðskiptareikningi gagnstefnanda. Í lok ágúst 2013 nam óuppgerð skuld gagnstefnanda við aðalstefnanda 651.564 krónum. Samkomulag virðist hafa orðið í september 2013 milli gagnstefnanda og aðalbókara aðalstefnanda um að 100.000 krónur yrðu dregnar framvegis af launum hans. Þessi fjárhæð var dregin af launum hans í septemberlok.

Skuldin hélt eftir sem áður áfram að hækka á viðskiptareikningnum. Með tölvuskeyti 17. október 2013 óskaði gagnstefnandi eftir því að reikningnum yrði „lokað“ og að honum yrði sendur greiðsluseðill í heimabanka hans, en þá nam skuldin 789.460 krónum. Í málinu liggur fyrir greiðsluseðill aðalstefnanda á hendur gagnstefnanda þar sem hann er krafinn um þessa fjárhæð. Átti krafan að vera á gjalddaga 17. október 2013 og á eindaga 27. sama mánaðar. Ekki verður séð að gagnstefnandi hafi greitt skuld samkvæmt þessum greiðsluseðli. Aftur á móti voru dregnar af launum hans 100.000 krónur um mánaðamótin október/nóvember.

Með bréfi 18. nóvember 2013 var gagnstefnanda tilkynnt að honum væri þegar í stað vikið úr starfi. Ástæðan var sögð „gróf misnotkun á aðstöðu“ hans sem starfsmanns varahlutaverslunarinnar. Nánar var ætlaðri misnotkun lýst með þeim orðum að við tiltekt á sölupöntunum hafi komið í ljós að gagnstefnandi hefði „tekið varahluti út úr húsi í eigin þágu og á allmargar bifreiðar“, sem væru ekki hans eign, „og látið hjá líða að reikningsfæra þau innkaup“. Var staðhæft að þessi háttsemi fæli í sér alvarlegt brot á starfsreglum aðalstefnanda Fram kom að þessar sölupantanir hefðu verið reikningsfærðar og næmi skuld stefnanda á viðskiptareikningi hans eftir það samtals 1.784.080 krónum. Upplýst var í bréfinu að hvorki kæmi til frekara vinnuframlags af hálfu gagnstefnanda né ætti hann rétt til launa eftir brottvikninguna. Að auki var gagnstefnandi krafinn um greiðslu á útistandandi skuld við aðalstefnanda. Var honum gert að greiða framangreinda skuld í síðasta lagi 1. desember 2013, ella yrði málið kært til lögreglu.

Fram kemur í greinargerð gagnstefnanda að bréfið hafi verið afhent honum á fundi 18. nóvember 2013. Kveður gagnstefnandi að efni bréfsins hafi komið honum í opna skjöldu, en hann hafi þá verið nýstiginn upp úr veikindum. Hafi hann ekki kannast við þær ásakanir sem þar voru tíundaðar og óskað eftir öðrum fundi með stjórnendum aðalstefnanda í því skyni að koma á framfæri útskýringum sínum. Hafi hann átt tvo fundi í þessu skyni, en aðalstefnandi hafi ekki viljað draga ákvörðun sína til baka. Þá hafi aðalstefnandi haldið sig við fyrri afstöðu um að greiða ekki g-kk-þgf laun í uppsagnarfresti.

Gagnstefnandi greiddi ekki framangreinda skuld á viðskiptareikningi sínum og var málið kært til lögreglu í kjölfarið. Lögreglan vísaði málinu frá í fyrstu en sú ákvörðun mun hafa verið borin undir ríkissaksóknara sem lagði fyrir lögreglu að rannsaka málið nánar, eins og upplýst var við aðalmeðferð málsins. Niðurstaða lögreglurannsóknarinnar liggur ekki fyrir.

Samkvæmt framlögðu reikningsyfirliti voru samtals þrjátíu úttektir reikningsfærðar á viðskiptareikning gagnstefnanda 15. nóvember 2013 og tvær til viðbótar 19. sama mánaðar. Bera gögn málsins með sér að gagnstefnandi hafi stofnað sölupantanir í tengslum við þessar úttektir aðallega á tímabilinu frá febrúar til júlí 2013. Sölupantanir vegna úttekta sem reikningsfærðar voru 19. nóvember 2013 voru stofnaðar 8. og 14. nóvember sama ár. Eftir þær færslur nam skuld gagnstefnanda á viðskiptareikningnum 1.829.816 krónum.

Um mánaðamótin nóvember/desember voru samtals 302.746 krónur dregnar af launum gagnstefnanda, þ.e. 298.778 krónur af mánaðarlaunum hans, sem og af uppgerðu orlofi, orlofsuppbót og desemberuppbót, og 3.968 krónur í orlof af yfirvinnu. Leiddi sú ráðstöfun til þess að gagnstefnandi fékk engin laun greidd fyrir vinnu í þágu aðalstefnanda í nóvember. Var frádrátturinn allur færður til lækkunar á framangreindri skuld. Eftir þá ráðstöfun nam skuld hans við aðalstefnanda 1.527.070 krónum.

Með bréfi 2. desember 2013 krafðist aðalstefnandi þess að gagnstefnandi gerði upp framangreinda skuld. Yrði það ekki gert myndi krafan verða send lögfræðingi til innheimtu eftir tíu daga frá dagsetningu bréfsins. Gagnstefnanda var sent innheimtubréf frá Lögheimtunni 27. febrúar 2014 þar sem hann var krafinn um greiðslu sömu fjárhæðar ásamt dráttarvöxtum og innheimtuþóknun. Aðalstefnandi höfðaði því næst mál þetta 30. apríl sama ár þar sem gagnstefnandi er krafinn um greiðslu skuldar sem nemur framangreindri fjárhæð.

III.

1. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda í aðalsök

Í stefnu í aðalsök kemur fram að aðalstefnandi reki bílaumboð í Reykjavík og selji og leigi út nýjar og notaðar bifreiðar, auk þess að reka viðgerðarþjónustu og selja varahluti í bifreiðar. Krafan, sem aðalstefnandi beini að gagnstefnanda, sé tilkomin vegna úttekta hans hjá aðalstefnanda og kemur fram í stefnu að hún sé reist á framlögðu reikningsyfirliti. Því næst er þar gerð grein fyrir fjörtíu færslum þar sem tilgreindur er útgáfudagur, gjalddagi og fjárhæð hverrar færslu. Elsti útgáfudagurinn er 13. ágúst 2013 en sá síðasti 19. nóvember sama ár. Gjalddagi er ávallt fyrsta hvers mánaðar eftir útgáfudag. Samtals nema þessar færslur stefnufjárhæð málsins. Þá segir í stefnu að umsaminn gjalddagi í viðskiptunum við stefnanda hafi verið þeir dagar sem fram koma á listanum og séu stefnufjárhæð og dráttarvextir miðuð við það tímamark. Þar sem þessi skuld hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir sé nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.

Um lagarök vísar aðalstefnandi til reglna samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Kröfu sína um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, kveðst aðalstefnandi styðjast við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þá sé krafa um málskostnað reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísar hann til 32. gr. sömu laga.

2. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda í aðalsök og gagnsök

Eins og rakið hefur verið krafðist gagnstefnandi þess í öndverðu að málinu yrði vísað frá dómi. Reisti hann þá kröfu meðal annars á því að aðalstefnandi hefði ekki lagt fram fullnægjandi gögn til sönnunar á kröfum sínum. Hefði hann einungis lagt fram reikningsyfirlit við þingfestingu málsins, en nánast ómögulegt væri að greina af því til hvaða viðskipta reikningar stefnanda tækju. Eftir að gagnstefnandi lagði fram greinargerð í aðalsök og gagnstefnu í málinu lagði aðalstefnandi fram fjölda reikninga þar sem meðal annars er upplýst um þá vöru sem reikningsyfirlitið tekur til og gagnstefnandi átti að hafa fengið afhenta án þess að reikningsfæra viðskiptin. Við aðalmeðferð málsins lýsti gagnstefnandi því yfir að hann gerði ekki efnislegar athugasemdir við þessa reikninga nema einn þeirra, reikning nr. Srn873997 að fjárhæð 22.422 krónur, sem er dagsettur 19. nóvember 2013.

Við aðalmeðferð málsins kvaðst gagnstefnandi reisa kröfu sína um sýknu í aðalsök á því að krafa aðalstefnanda væri svo vanreifuð að gagnstefnandi gæti ekki tekið afstöðu til hennar. Hélt hann því fram að krafan væri ekki í samræmi við framlögð gögn, að þar væri ekki tekið mið af innborgunum gagnstefnanda og að hún virtist ekki taka mið af einhliða skuldajöfnuði aðalstefnanda eða afsláttarkjörum gagnstefnanda.

Telji dómurinn ekki ástæðu til að vísa málinu frá sökum þessara annmarka heldur gagnstefnandi því fram að óhjákvæmilegt sé að fallast á kröfu hans um lækkun dómkröfunnar. Þannig beri að draga frá kröfunni innborganir gagnstefnanda frá 1. september 2013 samtals að fjárhæð 200.000 krónur. Þá beri að draga frá kröfunni áunnin réttindi og laun gagnstefnanda að fjárhæð 444.728 krónur. Einnig verði að lækka kröfuna miðað við það að hann eigi rétt á 20% lágmarksafslætti, en gagnstefnandi kveður þessa lækkun nema 199.000 krónum. Að lokum eigi að draga frá kröfunni andvirði reiknings nr. Srn873997, sem gagnstefnandi kveður nema 22.323 krónum. Samtals leiði þessi lækkun til þess að eftirstöðvar skuldarinnar nemi 661.019 krónum.

Að þessu frátöldu byggir gagnstefnandi á því að hann eigi gagnkröfu á hendur aðalstefnanda, samtals að fjárhæð 2.577.373 krónur, sem beri að skuldajafna á móti kröfu aðalstefnanda með vísan til 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem gagnkrafan sé hærri en fjárkrafa aðalstefnanda, óháð úrslitum í aðalsök, beri að sýkna gagnstefnanda af kröfum aðalstefnanda. Sundurliðar hann gagnkröfuna með eftirfarandi hætti:

Gagnstefnandi reisir gagnkröfur sínar á því að hann eigi rétt til skaðabóta úr hendi aðalstefnanda. Hann kveður grundvöll skaðabótaábyrgðar vera tvíþættan. Annars vegar byggist hann á því að riftun ráðningarsamningsins hafi verið ólögmæt og þar með uppsögn hans úr starfi. Hins vegar vísar gagnstefnandi til þess að háttsemi aðalstefnanda hafi valdið honum verulegum miska. Þá reisir hann gagnkröfu sína á því að aðalstefnanda hafi verið óheimilt að skuldajafna öllum launum hans í nóvember 2013 við skuld hans samkvæmt viðskiptareikningi.

Gagnstefnandi færir þau rök fyrir því að riftun ráðningarsamningsins hafi verið ólögmæt að hann hafi að engu leyti vanefnt samning sinn við aðalstefnanda, hvað þá að hann hafi gerst sekur um verulega vanefnd gagnvart honum, sem sé skilyrði þess að rifta megi ráðningarsamningi. Þá hafi aðalstefnandi aldrei áminnt gagnstefnanda í samræmi við meginreglu vinnuréttar um að veita skuli áminningu áður en til fyrirvaralausrar uppsagnar komi. Þetta hafi verið sérstaklega mikilvægt að mati gagnstefnanda í ljósi þess að honum virðist sem riftunin sé reist á því að honum hafi verið óheimilt að skrifa á sig vörur í starfi sínu hjá aðalstefnanda. Gagnstefnandi vísar til þess að hann hafi margoft í starfi sínu tekið út vörur í reikning, eins og aðrir starfsmenn aðalstefnanda. Það kveðst hann ávallt hafa gert í samráði við aðalstefnanda og að það hafi aldrei sætt athugasemdum. Hafi aðalstefnanda verið í lófa lagið að áminna gagnstefnanda á fyrri stigum ef hann teldi háttsemi gagnstefnanda sérstaklega ámælisverða.

Gagnstefnandi mótmælir því að hann hafi brotið starfsreglur aðalstefnanda og að hann hafi gerst sekur um trúnaðarbrest gagnvart vinnuveitanda sínum. Þá hafi hann ekki með neinum hætti reynt að leyna viðskiptum sínum við aðalstefnanda. Því séu ásakanir aðalstefnanda um þjófnað og umboðssvik rangar og réttlæti ekki fyrirvaralausa riftun ráðningarsamnings.

Gagnstefnandi byggir einnig á því að a-kk-þgf hafi verið óheimilt að rifta ráðningarsamningi fyrirvaralaust vegna krafna sem ekki hafi verið fallnar í gjalddaga. Kröfur í liðum númer níu til 40 í stefnu í aðalsök hafi allar fallið í gjalddaga 1. desember 2013 eða tæpum tveimur vikum eftir að aðalstefnandi hafi rift ráðningasamningi. Þá byggir gagnstefnandi á því að hann hafi þegar samið við aðalstefnanda um greiðslur annarra krafna sem þá höfðu fallið á gjaldaga. Því geti aðalstefnandi ekki réttlætt riftun með vísan til þeirra.

Með vísan til þess sem að framan er getið telur gagnstefnandi að riftun á ráðningarsamningi hans við aðalstefnanda hafi verið ólögmæt. Af þeim sökum eigi gagnstefnandi kröfu á hendur aðalstefnanda um greiðslu launa í uppsagnarfresti, m.a. með vísan til greinar 12.1 í kjarasamningi VR og SA frá 5. maí 2011. Í því felist greiðsla fullra grunnlauna á uppsagnarfresti auk greiðslu lífeyrisframlags atvinnurekanda, orlofs og óskertra desember- og orlofsuppbóta, eins og nánar verði gerði grein fyrir síðar.

Gagnstefnandi reisir miskabótakröfu sína á því að aðgerðir aðalstefnanda gagnvart honum, þ.e. ólögmæt uppsögn, tilhæfulaus þjófkenning og tilefnislaus kæra til lögreglu, hafi helgast af ómálefnalegum ástæðum. Í málinu liggi fyrir að gagnstefnandi hafi í talsverðan tíma verið í reikningsviðskiptum við aðalstefnanda. Hafi gagnstefnandi í þessu skyni verið með sérstakan viðskiptareikning hjá aðalstefnanda og samið sérstaklega um mánaðarlegar greiðslur á skuld sinni samkvæmt reikningnum.

Gagnstefnandi heldur því fram að aðalstefnandi hafi vitað eða mátt vita að eðlilegar skýringar væru á úttektum gagnstefnanda. Því séu umræddar ásakanir í garð hans algjörlega tilefnislausar og riftun ráðningarsamningsins ólögmæt. Telur gagnstefnandi að sú ráðstöfun hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi, persónu, friði og æru gagnstefnanda.

Gagnstefnandi telur ófjárhagslegt tjón sitt af framangreindri háttsemi aðalstefnanda felast í ómældri og augljósri röskun á stöðu og högum hans, verulegum mannorðshnekki, ærumeiðingu og fordæmingu. Telur gagnstefnandi að í málinu liggi fyrir viðurkenning aðalstefnanda á því að hafa brotið gegn rétti gagnstefnanda. Í vottorði vinnuveitanda til Vinnumálastofnunar 26. febrúar 2014 segi að ástæður starfsloka gagnstefnanda hafi verið „Brottrekstur vegna þjófnaðar“. Daginn eftir hafi aðalstefnandi sent Vinnumálastofnun nýtt vottorð, þar sem starfslokin eru skýrð með eftirfarandi hætti: „Í uppsagnarbréfi stendur: gróft brot á starfsreglum Heklu hf.“

Gagnstefnandi byggir á því að a-kk-þgf hafi borið að sýna sérstaka aðgát við meðferð málsins í ljósi gríðarlega erfiðra aðstæðna í einkalífi hans, sem aðalstefnanda hafi verið fullkunnugt um. Þá vísar hann til vottorðs læknis sem staðfesti að hann hafi fengið andlegt áfall og síðan verið óvinnufær með öllu.

Til stuðnings málsástæðu gagnstefnanda um að aðalstefnanda hafi verið óheimilt að skuldajafna kröfu hans á móti launum gagnstefnanda í nóvember vísar hann til þess að óheimilt sé að greiða launafólki kaup með skuldajöfnuði, nema að um það hafi verið samið sérstaklega, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 28/1930. Hafi skuldajöfnuður aðalstefnanda í nóvemberlok náð til grunnlauna, yfirvinnulauna, orlofs og hlutfallslegrar desember- og orlofsuppbóta, samtals að fjárhæð 298.788 krónur. Hann hafi samið um það við aðalstefnanda að draga mætti 100.000 krónur af launum hans um hver mánaðamót þar til skuldin væri að fullu greidd.

Þessu til viðbótar byggir gagnstefnandi á því að almenn skilyrði skuldajafnaðar hafi ekki verið fyrir hendi þar sem kröfurnar hafi ekki verið hæfar til að mætast. Þegar skuldajöfnuðurinn hafi átt sér stað með yfirlýsingu við uppsögn 18. nóvember 2013 hafi kröfur gagnstefnanda ekki verið fallnar í gjalddaga og því ekki gjaldkræfar.

Í gagnstefnunni er gerð nánari grein fyrir einstökum kröfuliðum gagnstefnanda, sbr. framangreinda sundurliðun.

Gagnstefnandi kveður kröfu um laun fyrir vinnu í nóvember 2013 byggjast á því að hann eigi rétt á grunnlaunum og yfirvinnu vegna nóvember 2013. Upphæðir miðist við launaseðil vegna nóvembermánaðar sem aðalstefnandi hafi útbúið. Með sama hætti byggir gagnstefnandi á upplýsingum af sama launaseðli vegna kröfu um greiðslu áunnins orlofs frá 1. maí til 18. nóvember 2013.

Kröfur gagnstefnanda um desember- og orlofsuppbætur kveður hann reistar á greinum 1.3.1 og 1.3.2 í kjarasamningi milli VR og SA frá 5. maí 2011 og 3. gr. viðauka, dags. 18. mars 2014, við kjarasamning SA og VR frá 22. mars 2013. Í þessum greinum komi fram að desemberuppbót skuli greidd eigi síðar en 15. desember ár hvert og krafa um orlofsuppbót 1. maí eða samhliða starfslokum. Miðar kröfugerð gagnstefnanda að þessu leyti við að starfslok hafi átt að vera 1. mars 2014 eða við lok uppsagnarfrests.

Kröfu gagnstefnanda um þriggja mánaða uppsagnarfrest kveður hann vera reista á grein 12.1 í fyrrgreindum kjarasamningi milli VR og SA frá 5. maí 2011. Þá byggir gagnstefnandi á því að hann eigi rétt á almennum, kjarasamningsbundnum launahækkunum samkvæmt kjarasamningi milli VR og SA frá 22. desember 2013. Þar hafi verið kveðið á um almenna 2,8% hækkun launa. Þannig hafi laun gagnstefnanda farið úr 309.750 krónum í 318.423 krónur í janúar 2014.

Gagnstefnandi kveður kröfu sína um greiðslu orlofs í uppsagnarfresti byggja á grein 4.1.1 í fyrrgreindum kjarasamningi VR og SA frá 5. maí 2011 og 1., 7. og 8. gr. laga nr. 30/1987 um orlof. Þar segi að orlofslaun skuli að lágmarki vera 10,17% af heildarlaunum. Í kröfugerð er á því byggt að krafa gagnstefnanda um laun í uppsagnarfresti nemi samtals 946.596 krónum og því eigi hann kröfu um greiðslu 96.269 króna í orlof á uppsagnarfresti. Þá miði kröfugerðin við að greiðsla orlofs eigi sér stað við lok uppsagnarfrests eða 1. mars 2014, sbr. 8. gr. laga nr. 30/1987.

Þá byggi krafa gagnstefnanda um greiðslu lífeyrisframlags atvinnurekanda á grein 9.4.3 í kjarasamningi VR og SA frá 5. maí 2011. Þar segi að framlag vinnuveitenda í samtryggingarsjóð nemi 8%. Kröfugerðin taki mið af því að krafa um greiðslu lífeyrisframlags atvinnurekanda falli í gjalddaga samhliða launagreiðslum í uppsagnarfresti.

Að lokum sé krafa um greiðslu miskabóta reist á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Upphæð miskabótakröfunnar styðjist við dómaframkvæmd Hæstaréttar í sambærilegum málum, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar frá 24. febrúar 2000 í máli nr. 374/1999. Gagnstefnandi kveðst miða upphafsdag dráttarvaxta á miskabótakröfu við það þegar mánuður var liðinn frá þingfestingu gagnstefnu, sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Um lagarök vísar gagnstefnandi einkum til almennra reglna samningaréttar, kröfuréttar og skaðabótaréttar, laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, laga nr. 19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests, laga nr. 30/1987 um orlof og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá vísar gagnstefnandi til kjarasamninga milli VR og SA frá 5. maí 2011 og 22. desember 2013, auk viðauka og bókana sem teljist hluti framangreindra kjarasamninga. Um heimild gagnstefnanda til að hafa uppi gagnkröfu gagnvart aðalstefnanda til sjálfstæðs dóms vísar hann til 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að lokum styðjist krafa gagnstefnanda um málskostnað við XXI. kafla sömu laga, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna.

3. Málsástæður og lagrök aðalstefnanda í gagnsök

Aðalstefnandi tekur fram að það sé rétt hjá gagnstefnanda að það tíðkist hjá félaginu að starfsmenn þess taki út í reikning vörur sem séu til sölu í varahlutaverslun þess og að þeir njóti sérkjara við þau viðskipti. Aftur á móti mótmælir aðalstefnandi því að úttektir gagnstefnanda hafi verið gerðar með heimild aðalstefnanda og samþykki helstu yfirmanna félagsins. Almenna vinnureglan sé sú að engin vara sé afgreidd úr varahlutaversluninni án þess að hún sé reikningsfærð um leið. Sama gildi um úttektir starfsmanna og telur aðalstefnandi að það hafi verið g-kk-þgf fyllilega ljóst.

Almennt lýsir aðalstefnandi viðskiptum með varahluti í verslun sinni þannig að sala á þeim fari í gegnum svokallaða sölupöntun. Margar sölupantanir geti verið í vinnslu á sama tíma hjá hverjum sölumanni. Þannig geti pantanir borist í gegnum síma og verið sóttar síðar, þær lotið að vöru sem þurfi að sérpanta erlendis frá eða þær átt að fara inn á verk á verkstæði sem eru í vinnslu og eru reikningsfærðar við lok þess. Sé varan ekki til afgreiðslu á verkstæði sé miðað við að hún sé reikningsfærð við afhendingu og gengið frá greiðslu, ýmist með staðgreiðslu eða reikningsviðskiptum. Opnar sölupantanir í sölukerfum aðalstefnanda séu oft margar og ein af starfsskyldum sölumanna sé að fylgjast með stöðu þeirra, afhenda varahluti og reikningsfæra.

Aðalstefnandi vísar til þess í málatilbúnaði sínum að gagnstefnandi hafi alloft látið hjá líða að fylgja þessu verklagi í viðskiptum sínum við fyrirtækið og sleppt því að reikningsfæra þá varahluti og vörur sem hann hafi tekið út. Hann hafi þá útbúið sölupöntun vegna viðkomandi kaupa en ekki reikningsfært söluna þegar hann tók vöruna í sína vörslu. Með því hafi hann komist hjá því að kaupin rötuðu inn á viðskiptareikninginn. Þetta hafi komið í ljós þegar aðalstefnandi hafi farið yfir opnar sölupantanir. Við nánari skoðun hafi verið upplýst að 32 sölupantanir gagnstefnanda hafi verið óreikningsfærðar. Samanlagt verðmæti þessara vara hafi numið 1.140.356 krónum og tóku stjórnendur aðalstefnanda ákvörðun um að þær yrðu reikningsfærðar á viðskiptareikning gagnstefnanda.

Aðalstefnandi mótmælir því að riftun ráðningarsamningsins við gagnstefnanda hafi verið ólögmæt. Eins og rakið hafi verið hafi starfsmenn hans almennt heimild til þess að skrifa á sig vörur í samráði við a-kk-þf og/eða yfirmenn félagsins. Hins vegar sé það forsenda fyrir slíkri heimild að viðkomandi starfsmaður annaðhvort greiði fyrir vöruna eða reikningsfæri hana strax á viðskiptareikning sinn. Það séu óskrifaðar starfsreglur aðalstefnanda sem ekki leggi óeðlilegar skyldur á herðar starfsmannanna. Á því er byggt af hálfu aðalstefnanda að það verði að teljast afar ólíklegt, og í raun fjarstæðukennt, að gagnstefnandi hafi haft samráð við aðalstefnanda um það að afgreiða sig sjálfur með varahluti út úr verslun félagsins án þess að greiða fyrir eða reikningsfæra þá á viðskiptareikning sinn.

Aðalstefnandi vísar til þess að gagnstefnandi hafi þvert á móti haldið framangreindu vinnulagi sínu leyndu fyrir yfirmönnum sínum. Því til staðfestingar vísar aðalstefnandi til þess að þegar hann var leystur frá störfum hafi elsta, óreikningsfærða sölupöntunin verið níu mánaða gömul. Þá hafi gagnstefnandi ekki heldur gert hreint fyrir sínum dyrum í samskiptum sínum við aðalgjaldkera félagsins um uppgjör á útistandandi skuld á viðskiptareikningi sínum í október 2013. Hafi honum þá verið í lófa lagið að benda á að skuldastaða á viðskiptareikningi hans væri ekki rétt. Þess í stað hafi hann látið loka reikningnum og senda sér greiðsluseðil upp á 789.460 krónur. Aðalstefnandi telur að þessi háttsemi gagnstefnanda feli í sér skýran ásetning þar sem hann hafi sjálfur beðið um að viðskiptareikningi sínum yrði lokað án þess að hann upplýsti um óreikningsfærðar úttektir að fjárhæð 1.140.356 krónur.

Aðalstefnandi byggir á því að með framangreindu hafi gagnstefnandi misfarið með heimildir sínar og brugðist trausti og trúnaðarskyldum sínum við aðalstefnanda. Vísar aðalstefnandi þar til þess hversu lengi gagnstefnandi stundaði þá sjálfsafgreiðslu sem hann telur gagnstefnanda hafa viðhaft og látið þess ógetið í samskiptum sínum við aðalgjaldkera félagsins að hann hefði afgreitt sjálfan sig um varahluti fyrir rúmlega 1.140 þúsund krónur án þess að greiða fyrir þá. Hafi gagnstefnandi leynt þessum úttektum allt þar til aðalstefnandi hafi hnotið um þær sjálfur við yfirferð yfir lagerstöðu og opnar sölupantanir í tölvukerfi sínu.

Aðalstefnandi telur hegðun gagnstefnanda gefa til kynna að hann hafi aldrei ætlað sér að greiða fyrir umrædda hluti og því ekki óeðlilegt að líta svo á að hann hafi gerst sekur um auðgunarbrot. Við slíkt trúnaðarbrot verði ekki unað og því hafi gagnstefnanda verið vikið úr starfi umsvifalaust án áminningar. Byggir aðalstefnandi á því að umrædd brot hafi verið komin langt út fyrir þau mörk að gagnstefnandi ætti rétt á áminningu. Um rétt sinn til riftunar ráðningarsamningsins vegna þessara trúnaðarbrota vísar aðalstefnandi til greinar 12.1 í kjarasamningi VR og Samtaka atvinnulífsins. Engu máli skipti hvenær umræddar kröfur hafi fallið í gjalddaga, eins og gagnstefnandi haldi fram.

Í ljósi framangreinds telur aðalstefnandi að gagnstefnandi eigi hvorki rétt á launum í uppsagnarfresti né til greiðslna sem leiði af kröfu um laun í uppsagnarfresti. Með því sé átt við kröfur um desember- og orlofsuppbætur, um orlofsgreiðslur í uppsagnarfresti og um greiðslu lífeyrisframlags atvinnurekanda. Því beri að sýkna aðalstefnanda af þessum kröfum gagnstefnanda.

Með vísan til þeirrar háttsemi gagnstefnanda, sem gaf tilefni til brottvikningar hans, hafnar aðalstefnandi því að hann hafi með saknæmum og ólögmætum hætti staðið að meingerð gegn frelsi, persónu, friði og æru gagnstefnanda. Tilefni til að segja gagnstefnanda upp hafi þvert á móti verið ærið og aðalstefnandi hafi verið í fullum rétti til að haga uppsögninni með þeim hætti sem gert var. Engar eðlilegar skýringar hafi komið fram í málinu á því hvers vegna gagnstefnandi hafi hagað viðskiptum sínum með þeim hætti sem að framan sé lýst.

Aðalstefnandi mótmælir því að hann hafi viðurkennt að hafa brotið gegn rétti gagnstefnanda með tveimur vottorðum sem eigi að hafa verið send Vinnumálastofnun dagana 26. og 27. nóvember 2013. Vegna misskilnings hafi verið um tvíverknað að ræða. Ekki sé unnt að lesa breytta afstöðu til brota gagnstefnanda út úr þessum vottorðum.

Aðalstefnandi hafnar því enn fremur að honum hafi borið skylda til þess að sýna gagnstefnanda sérstaka aðgát vegna erfiðra aðstæðna í einkalífi hans. Vísar hann þar einkum til þess hversu alvarlega g-kk-nf hafi brotið gegn trúnaðarskyldum sínum sem starfsmaður aðalstefnanda og misnotkunar hans á þeim heimildum sem hann hafði. Hafi gagnstefnandi mátt vita að ekki væri ásættanlegt að haga sér með þessum hætti og að honum yrði sagt upp ef kæmist upp um hinar óreikningsfærðu sölupantanir. Aðalstefnandi hafnar því að honum hafi borið að líta til þess hvaða möguleg áhrif fyrirvaralaus uppsögn gæti haft á heilsu gagnstefnanda. Þá er á það bent á að brot gagnstefnanda hafi hafist löngu áður en veikindi gagnstefnanda hófust.

Með vísan til framangreinds telur aðalstefnandi að sýkna beri hann af kröfu gagnstefnanda um miskabætur.

Um málsástæðu gagnstefnanda er lýtur að ætluðum, ólögmætum skuldajöfnuði vísar aðalstefnandi til þess að aðilar höfðu í samræmi við meginreglu 1. mgr. 1. gr. laga nr. 28/1930 samið um að skuldajafna launagreiðslum til gagnstefnanda á móti úttektum hans í varahlutaverslun aðalstefnanda. Úttektir innan mánaðarins skyldu greiddar með því að draga frá launum um næstu mánaðamót á eftir. Þetta fyrirkomulag hafi verið fyrir hendi um margra mánaða skeið. Þótt fjárhæðin hafi verið breytileg á milli mánaða telur aðalstefnandi að framlagðir launaseðlar sýni fram á að samkomulag í samræmi við framangreinda meginreglu hafi verið fyrir hendi á milli aðila. Með hliðsjón af því telur aðalstefnandi að honum hafi verið heimilt að framkvæma hinn umþrætta skuldajöfnuð. Þá mótmælir aðalstefnandi þeirri túlkun gagnstefnanda að kröfurnar hafi ekki verið hæfar til að mætast. Vísar aðalstefnandi í því sambandi til greiðsluseðils með gjalddaga 17. október 2013 að fjárhæð 789.710 krónur. Telur aðalstefnandi augljóst að hann hafi átt kröfu á hendur gagnstefnanda sem skuldajafna hafi mátt á móti þeim ógreiddu launum sem gagnstefnandi hafi átt hjá aðalstefnanda að fjárhæð 298.788 krónur þann 18. nóvember 2013. Engu breyti þar um að gagnstefnandi hafi samið um að 100.000 krónur yrðu dregnar af launum hans um hver mánaðamót þar til krafan yrði uppgerð og að hann hafi verið búinn að greiða þá fjárhæð í tvígang þegar honum hafi verið vikið úr starfi, enda hafi það verið forsenda þess samkomulags að ráðningarsamband væri milli aðalstefnanda og gagnstefnanda. Um leið og umfang brota gagnstefnanda hafi orðið aðalstefnanda ljóst, og hann endað ráðningarsambandið, hafi allar eftirstöðvar skuldarinnar þar með fallið í gjalddaga.

Með vísan til þessara atriða telur aðalstefnandi að sýkna beri hann af kröfu gagnstefnanda um greiðslu launa fyrir nóvembermánuð þar sem gagnstefnandi hafi þegar fengið þau greidd með skuldajöfnuði.

Aðalstefnandi gerir eftirfarandi athugasemdir við sundurliðun á kröfum gagnstefnanda:

Gagnstefnandi hafi fengið laun vegna vinnu í nóvember 2013, samtals 196.264 krónur greidd með skuldajöfnuði. Aðalstefnandi telur hann því ekki eiga rétt á frekari launagreiðslum vegna tímabilsins.

Gagnstefnandi hafi fengið það hlutfall desemberuppbótar vegna ársins 2013 sem hann hafi átt rétt á, miðað við að uppsögn hafi tekið gildi 18. nóvember, greitt með skuldajöfnuði, samtals 56.874 krónur. Aðalstefnandi telur hann því ekki eiga rétt rétt á frekari greiðslum vegna desemberuppbótarinnar.

Aðalstefnandi telur að gagnstefnandi eigi ekki rétt á launum í uppsagnarfresti í desember 2013 og í janúar og febrúar 2014. Þar af leiðandi eigi hann ekki rétt á lífeyrisframlagi.

Gagnstefnandi hafi fengið áunnið orlof, samtals 189.264 krónur greitt samkvæmt launaseðli fyrir nóvember með skuldajöfnuði og eigi ekki rétt á því að fá áunnið orlof greitt aftur. Þá telur aðalstefnandi að gagnstefnandi eigi ekki rétt á orlofi í uppsagnarfresti þar sem hann eigi, að mati aðalstefnanda, ekki rétt á greiddum launum í uppsagnarfresti.

Gagnstefnandi hafi fengið áunna orlofsuppbót greidda, samtals 13.971 krónur, skv. launaseðli vegna nóvember 2013, með skuldajöfnuði, en samkvæmt kjarasamningi VR við Samtök atvinnulífsins, sem gilt hafi frá 22. júní 2011 til 31. janúar 2014, átti full orlofsuppbót fyrir orlofsárið sem hófst 1. maí 2013 að vera 21.600 krónur, sbr. grein 1.3.2 í kjarasamningi milli VR og Samtaka atvinnulífsins frá 2011 en ekki 39.500 krónur eins og lögmaður gagnstefnanda virðist miða við í samantekt sinni. Aðalstefnandi telur hann því ekki eiga rétt á frekari orlofsuppbót.

Um lagarök vísar aðalstefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups með síðari breytingum, laga um orlof nr. 30/1987 og til almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá vísar aðalstefnandi til kjarasamninga milli VR og Samtaka atvinnulífsins frá 5. maí 2011 og 22. desember 2013, auk viðauka og bókana við þá. Kröfu sína um málskostnað byggir aðalstefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Í aðalsök krefst aðalstefnandi þess að gagnstefnandi greiði sér 1.527.070 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum vegna úttekta gagnstefnanda á vörum úr varahlutaverslun aðalstefnanda meðan gagnstefnandi starfaði þar. Upplýst er að úttektir þessar voru reikningsfærðar á viðskiptareikning gagnstefnanda hjá aðalstefnanda. Í málinu hafa verið lögð fram yfirlit yfir viðskiptareikninginn auk reikninga að baki þessum úttektum, sem fóru fram á árinu 2013, sem og gögn um innborganir og kreditreikninga sem gefnir hafa verið út af hálfu aðalstefnanda vegna færslna á viðskiptareikningnum á sama tímabili. Staðan á honum gaf til kynna að 19. nóvember 2013 hafi hann verið í skuld við aðalstefnanda að fjárhæð 1.829.816 krónur. Ljóst er af stefnu og framlögðum gögnum að innborgunum hefur verið ráðstafað til greiðslu á elstu kröfunum í samræmi við almenna reglu kröfuréttar. Launagreiðslu gagnstefnanda fyrir nóvembermánuð var ráðstafað af hálfu aðalstefnanda til lækkunar á framangreindri skuld. Að teknu tilliti til þeirrar ráðstöfunar nemur skuldin stefnufjárhæðinni. Dómurinn telur ekki slíka annmarka á málatilbúnaði aðalstefnanda að efni sé til þess að vísa málinu frá dómi eftir dómtöku þess.

Gagnstefnandi hefur viðurkennt að hafa tekið út þær vörur sem um ræðir að öðru leyti en því að hann kannast ekki við reikning að fjárhæð 22.422 krónur, sem merktur er Srn873997, og er dagsettur 19. nóvember 2013. Reikningur þessi er um kaup á „gasket“, eða pakkningu, og smurolíusíu og er gagnstefnandi þar tilgreindur greiðandi og móttakandi vörunnar. Á framlögðu yfirliti yfir viðskiptin kemur fram að gagnstefnandi hafi stofnað umrædda sölupöntun 14. nóvember 2013. Þar er skráð athugasemd þess efnis að vörurnar hafi ekki fundist á lager við talningu og að gagnstefnandi hafi staðfest að hann væri kominn með þær í hendur. Eins og málið liggur fyrir dóminum verður að leggja til grundvallar að aðalstefnandi eigi rétt á greiðslu fyrir þessa vöruúttekt úr hendi gagnstefnanda líkt og í öðrum sambærilegum tilvikum.

Eins og rakið hefur verið tekur stefnufjárhæðin mið af stöðu viðskiptareikningsins að teknu tilliti til mánaðarlegra innborgana gagnstefnanda, einkum í formi frádráttar frá launum hans. Meðal þessara innborgana eru tvær greiðslur sem hvor um sig er að fjárhæð 100.000 krónur og dregnar voru af launum gagnstefnanda 30. september og 31. október 2013. Gagnstefnandi hefur ekki fært sönnur á að hann eigi rétt á frekari lækkun skuldarinnar sökum þess að hann hafi greitt meira inn á hana en sem nemur þeim innborgunum sem tekið er tillit til í málatilbúnaði aðalstefnanda.

Gagnstefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi átt rétt á afslætti frá upp gefnu verði seldrar vöru á grundvelli samnings eða reglna kröfuréttar. Framlagðir reikningar bera með sér hann naut í mörgum tilvikum aflsáttar þegar viðskiptin voru reikningsfærð. Þessi afsláttur var mishár en oft nam hann 20%. Ekki hafa verið lögð fram nein gögn um rétt gagnstefnanda til afsláttar af seldum vörum. Við aðalmeðferð málsins bar hins vegar vitnið G-kk-nf I-kk-nf G-kk-nf, yfirmaður varahlutaverslunar aðalstefnanda, að starfsmenn hafi almennt notið 20% afsláttar af seldum vörum sem hafi átt að koma sjálfkrafa fram við reikningsfærslu á viðskiptareikning viðkomandi starfsmanns. Þá hafi með sérstöku samkomulagi við tiltekna yfirmenn tíðkast að veita meiri afslátt þegar starfsmenn keyptu vörur til að viðhalda eigin bifreið. Í skýrslu B-kk-ef S-kk-ef H-kk-ef, fyrrverandi fjármálastjóra aðalstefnanda, var staðfest að starfsmenn hafi almennt notið tiltekins afsláttar, en hann hafi þó verið mishár eftir vörum. Þegar álagning væri há væri afslátturinn töluverður en þegar álagningin væri lág eða engin væri enginn afsláttur veittur. Sá framburður samrýmist framlögðum reikningum þar sem afsláttur er stundum veittur en stundum ekki. Í þessu ljósi, og eins og málið liggur fyrir, telur dómurinn að gagnstefnandi hafi ekki fært fyrir því viðhlítandi rök að hann eigi rétt til meiri afsláttar af kaupverði varanna en hann naut samkvæmt framlögðum reikningum.

Sú málsástæða gagnstefnanda, að draga beri frá stefnukröfunni í aðalsök áunnin réttindi og laun gagnstefnanda að tiltekinni fjárhæð, án tillits til gagnkröfu gagnstefnanda í gagnsök, er ekki á rökum reist. Kemur hún ekki til álita í aðalsök.

Með hliðsjón af öllu framangreindu er á það fallist að aðalstefnandi eigi kröfu á hendur gagnstefnanda vegna skuldar á viðskiptareikningi þess síðarnefnda sem helgast af úttektum hans á vörum í eigu aðalstefnanda meðan hann starfaði í þjónustu félagsins. Ekki er fallist á röksemdir gagnstefnanda þess efnis að sú krafa sé lægri en aðalstefnandi gerir kröfu um í aðalsök. Krafa aðalstefnanda um dráttarvexti, sem reist er á 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, hefur ekki sætt andmælum og verður á hana fallist. Kemur þá til skoðunar hvort gagnstefnandi eigi þær kröfur á hendur aðalstefnanda sem gagnsök hans byggist á.

Gagnstefnanda var vikið úr starfi fyrirvaralaust 18. nóvember 2013 og honum gerð grein fyrir því að hann fengi engin laun greidd frá og með þeim tíma. Með þessu rifti aðalstefnandi ráðningarsamningi aðila af þeim ástæðum sem fram komu í tilkynningu um riftunina. Af henni verður ráðið að riftunin hafi átt rætur að rekja til þess að gagnstefnandi hafði orðið uppvís að því að hafa ítrekað tekið út vörur í verslun aðalstefnanda fyrir samtals 1.140.356 krónur án þess að viðskiptin væru reikningsfærð á viðskiptareikning gagnstefnanda. Það er því ekki rétt, sem gagnstefnandi heldur fram, að riftunin hafi byggst á því að honum hafi verið óheimilt að skrifa á sig vörur.

Í íslenskum rétti hefur verið litið svo á að brot starfsmanns á starfsskyldum sínum geti falið í sér svo verulega vanefnd á skyldum hans samkvæmt ráðningarsamningi að það réttlæti fyrirvaralausa riftun samningsins án undanfarandi áminningar. Kunna alvarleg brot á trúnaðarskyldum meðal annars að heimila slíka riftun, sbr. m.a. dóma Hæstaréttar Íslands frá 20. maí 2010 í málum nr. 451 og 452/2009, sem og dóm réttarins 20. desember 2011 í málinu nr. 236/2011. Ávirðingar sem eru ástæða riftunar þurfa hins vegar að liggja ljósar fyrir og ber vinnuveitanda að sýna fram á þær.

Báðir aðilar vísa einnig til greinar 12.1 í framlögðum kjarasamningi VR við Samtök atvinnulífsins máli sínu til stuðnings. Þar er fjallað um uppsögn ráðningarsamnings af hálfu beggja aðila. Í niðurlagi ákvæðisins segir orðrétt: „Þessi uppsagnarákvæði gilda þó ekki ef starfsmaður sýnir vítaverða vanrækslu í starfi sínu eða vinnuveitandi gerist brotlegur gagnvart starfsmanni.“ Ekki verður ráðið af kjarasamningsákvæði þessu að áminning sé ófrávíkjanlegt skilyrði brottvikningar úr starfi á grundvelli vítaverðrar vanrækslu starfsmanns eða að slík vanræksla einskorðist við refsiverða háttsemi sem færðar hafa verið viðhlítandi sönnur á.

Gagnstefnandi var sölumaður hjá aðalstefnanda og þekkti vel það sölukerfi sem notast var við í varahlutaversluninni. Þegar hann óskaði eftir því að viðskiptareikningi hans yrði lokað og að hann fengi sendan greiðsluseðil vegna skuldarinnar á reikningnum var honum tjáð að hún næmi 789.460 krónum. Við yfirferð á óafgreiddum sölupöntunum í sölukerfinu, sem fram fór eftir að framangreind samskipti áttu sér stað, kom í ljós að 32 sölupantanir, sem gagnstefnandi hafði útbúið og bar ábyrgð á, að andvirði rúmlega 1.140 þúsund krónur, höfðu ekki verið reikningsfærðar á viðskiptareikning gagnstefnanda eins og vera bar.

Ágreiningslaust er að gagnstefnandi tók við þessum vörum án þess að greiða fyrir þær. Hann heldur því fram að annar sölumaður hafi átt að taka við sölupöntunum og reikningsfæra viðskiptin þegar varan var afhent. Fær það nokkra stoð í framburði G-kk-ef I-kk-ef G-kk-ef, yfirmanns varahlutaverslunarinnar, sem greindi frá því að þannig ætti að haga afgreiðslu á vörum til starfsmanna. Það breytir því þó ekki að á gagnstefnanda, sem starfsmanni í verslun aðalstefnanda, hvíldi sú skylda að tryggja að varan yrði færð til skuldar á viðskiptareikning hans þegar hann fékk hana í hendur til eigin nota. Það gerði hann ekki og vakti heldur ekki athygli á þessum umfangsmiklu en óreikningsfærðu úttektum þegar hann óskaði eftir því í október 2013 að reikningnum yrði lokað og hann fengi greiðsluseðil fyrir þeirri skuld sem þá var á honum. Í ljósi umfangs þessara óreikningsfærðu viðskipta og útistandandi skuldar hans við aðalstefnanda, sem þá var til staðar, hlaut hann að gera sér grein fyrir því að háttsemin ylli vinnuveitanda hans verulegri fjártjónshættu. Er á það fallist að gagnstefnandi hafi með þessu sýnt af sér vítaverða vanrækslu í starfi, sem fól í sér svo verulega vanefnd á skyldum hans gagnvart aðalstefnanda, að hún réttlætti fyrirvaralausa riftun ráðningarsamningsins. Því átti gagnstefnandi ekki tilkall til greiðslu launa eftir 18. nóvember 2013 er hann lét af störfum. Því ber að hafna bótakröfu gagnstefnanda sem á þessu er reist. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður einnig að hafna kröfu gagnstefnanda um miskabætur. Ekki er hald í þeirri málsástæðu gagnstefnanda að aðalstefnandi hafi viðurkennt að hafa brotið gegn rétti gagnstefnanda.

Í annan stað er á því byggt af hálfu gagnstefnanda að hann eigi kröfu á hendur fyrrum vinnuveitanda sínum þar sem ekki hafi mátt skuldajafna launakröfu hans fyrir nóvembermánuð á móti framangreindri skuld á viðskiptareikningnum. Í því sambandi vísar hann til 1. gr. laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups. Samkvæmt ákvæðinu er óheimilt að greiða kaup starfsmanna með skuldajöfnuði nema að áður hafi verið samið sérstaklega um það.

Fyrir liggur að misháar fjárhæðir voru dregnar mánaðarlega af launum gagnstefnanda árið 2013 sem varið var til lækkunar á skuld hans á viðskiptareikningnum, en án þess að hún væri að fullu gerð upp. Í september 2013 heimilaði gagnstefnandi að draga mætti 100.000 krónur mánaðarlega af útborguðum launum hans og nota í þessu skyni uns skuldin væri að fullu greidd. Ekki verður á það fallist að þetta samkomulag hafi fallið úr gildi við starfslok gagnstefnanda þannig að aðalstefnanda hafi verið heimilt að ráðstafa öllum útgreiddum launum til að greiða skuldi gagnstefnanda. Því var aðalstefnanda óheimilt með vísan til 1. gr. laga nr. 28/1930 að skuldajafna hærri fjárhæð af launum gagnstefnanda í nóvember en sem nemur hinni umsömdu fjárhæð.

Samkvæmt launaseðli fyrir nóvember 2013 var áunnið orlof fyrir tímabilið frá 1. maí til 18. nóvember 2013 gert upp við gagnstefnanda. Sama á við um hlutfall desemberuppbótar miðað við starfstíma gagnstefnanda. Að teknu tilliti til þessara greiðslna voru heildarlaun hans 460.371 króna. Eftir að staðgreiðsla skatta, greiðslur í lífeyrissjóð og aðrar venjubundnar greiðslur höfðu verið dregnar frá stóðu eftir 298.778 krónur. Gögn málsins bera með sér að þeim fjármunum, ásamt orlofsgreiðslu fyrir yfirvinnu að fjárhæð 3.968 krónur, samtals 302.746 krónum, hafi verið ráðstafað til lækkunar á skuld gagnstefnanda. Aðalstefnanda var einungis heimilt að ráðstafa 100.000 krónum í þessu skyni. Á gagnstefnandi því kröfu á hendur aðalstefnanda að fjárhæð 202.746 krónur vegna vangreiddra launa fyrir nóvember 2013.

Í máli þessu krefst aðalstefnandi 1.527.070 króna með nánar tilgreindum dráttarvöxtum, en á þá kröfu er fallist með dómi þessum. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 er dómurinn bundinn af þessari kröfugerð aðalstefnanda þó að krafan hafi sætt lækkun á grundvelli skuldajafnaðar sem var óheimill. Samkvæmt öllu framansögðu er á það fallist að gagnstefnanda beri að greiða honum 1.527.070 krónur með þeim dráttarvöxtum sem krafist er í aðalsök allt frá 1. september 2013, eins og nánar greinir í dómsorði. Til frádráttar þeirri kröfu kemur fyrrgreind gagnkrafa gagnstefnanda um vangreidd laun að fjárhæð 202.746 krónur sem hann átti rétt á 1. desember 2013. Í kröfugerð gagnstefnanda er krafist dráttarvaxta af lægri fjárhæð, 196.264 krónum, frá 1. desember til 15. desember 2013. Dómurinn er bundinn af því, sbr. fyrrgreinda 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, og verður fallist á kröfu gagnstefnanda um dráttarvexti í samræmi við 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður gagnstefnanda gert að greiða aðalstefnanda málskostnað sem þykir í ljósi atvika hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Gagnstefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi innanríkisráðuneytisins. Allur gjafsóknarkostnaður hans greiðist því úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, E-kk-ef Á-kk-ef hdl., sem þykir í ljósi umfangs og eðlis málsins hæfilega ákveðin 1.240.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Gagnstefnandi, A, greiði aðalstefnanda, Heklu hf., 1.527.070 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 148.818 krónum frá 1. september 2013 til 1. október 2013, af 228.156 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2013, af 386.714 krónum frá þeim degi til 1. desember 2013 og af 1.527.070 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til frádráttar kröfunni kemur gagnkrafa gagnstefnanda á hendur aðalstefnanda að fjárhæð 202.746 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 196.264 krónum frá 1. desember til 15. desember 2013 og af 202.746 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Gagnstefnandi greiði aðalstefnanda 800.000 krónur í málskostnað.

Allur gjafsóknarkostnaður gagnstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, E-kk-ef Á-kk-ef hdl., 1.240.000 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)