E-5470/2008

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 14. mars sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Ó-kk-þgf V-kk-þgf S-kk-þgf, Laugavegi 46b, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 23. júní 2008.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001, frá 26. júlí 2008 til greiðsludags og málskostnað, að skaðlausu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað. Til vara krefst stefndi þess, að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði látinn niður falla.

II

Málavextir eru þeir, að hinn 4. júlí 2007 var stefnandi handtekinn inni í húsi Fáfnis-mótorhjólaklúbbs, að Hverfisgötu 61, Reykjavík. Stefnandi segir lögregluna hafa handtekið sig algjörlega að tilefnislausu. Í frumskýrslu lögreglunnar segir, að tilkynning hafi borist um barsmíðar á manni, sem ættu sér stað inni í umræddu húsi að Hverfisgötu. Tilkynningin hafi borist frá konu, sem hafi sagt að maður hennar hafi verið viðriðinn félagsskap mótorhjólaklúbbsins Fáfnis og hafi hún hlustað á barsmíðar á manni sínum gegnum GSM-síma hans. Þá segi og að tveir lögreglumenn hafi farið inn á aðra hæð húsnæðisins og hafi þar setið hópur manna. Lögreglumennirnir hafi kynnt hópnum ástæðu þess að þeir væru komnir á vettvang. Stefnandi, sem verið hafi á vettvangi, hafi strax brugðist illa við afskiptum lögreglu og óskað þess að þeir myndu fara. Reynt hafi verið að ræða við stefnanda á vettvangi, en hann hafi verið mjög ör í samskiptum við lögreglumenn. Engin sjáanleg ummerki hafi verið um átök á efri hæð hússins. Í skýrslunni kemur og fram, að er lögreglumennirnir hafi gengið út úr húsnæðinu hafi tveir menn fylgt þeim eftir, annar hafi verið stefnandi máls þessa. Hafi þeir báðir verið mjög æstir og heimtað að lögreglumenn færu burt. Opið hafi verið á jarðhæð hússins og mikill hávaði frá tónlist hafi borist þaðan út. Þá segir í skýrslunni, að stefnandi hafi sýnilega verið undir áhrifum fíkniefna. Stefnandi hefur mótmælt þeirri lýsingu lögreglunnar og telur sig hvorki hafa brugðist illa við aðgerðum lögreglunnar né hafi hann verið æstur í framkomu. Þá mótmælir stefnandi því að hafa verið undir áhrifum fíkniefna. Í frumskýrslu lögreglunnar kemur og fram, að á vettvangi hafi verið haft eftir árásarþola að menn að nafni, E-kk-nf og S-kk-nf, hafi staðið að árásinni. Kemur og fram í skýrslunni, að útivarðstjóri lögreglunnar hafi tekið þá ákvörðun, að allir sem staddir hafi verið í húsnæðinu skyldu þegar handteknir í þágu rannsóknar málsins. Klukkan hafi þá verið 19.29. Daginn eftir, eða fimmtudaginn 5. júlí 2007, kl. 12.03, var tekin skýrsla af stefnanda og neitaði stefnandi þá að svara spurningum lögreglu. Að lokinni yfirheyrslu var stefnandi síðan látinn laus, eða rúmum 16 klukkustundum síðar.

Í handtökuskýrslu segir að tilefni handtökunnar hafi verið að koma í veg fyrir að sönnunargögnum yrði spillt.

Stefnandi var með réttarstöðu sakbornings á meðan rannsókn málsins stóð yfir. Með bréfi, dagsettu 11. janúar 2008, tilkynnti lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu stefnanda að rannsókn á meintri hlutdeild hans í áðurgreindri líkamsárás hefði verið hætt.

III

Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, þurfi að vera til staðar rökstuddur grunur um refsivert afbrot svo handtaka sé heimil. Jafnframt verði handtakan að vera nauðsynleg, til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist handtekins manns og öryggi eða koma í veg fyrir, að hann spilli sönnunargögnum. Stefnandi telur í fyrsta lagi engan grun hafa verið fyrir hendi um að hann hafi framið afbrot. Alltaf hafi legið fyrir hverjir hafi staðið að líkamsárásinni, sem átt hafi sér stað í húsinu, sem stefnandi hafi verið staddur í og alveg ljóst, að stefnandi tengdist ekki því máli. Í öðru lagi telur stefnandi, að ekki hafi verið nauðsynlegt að handtaka sig heldur hafi lögregla getað kallað á hann til skýrslugjafar síðar, án þess að handtaka færi fram, en handtaka sé þvingunarúrræði og skuli henni ekki beitt ef ekki sé þörf á, sbr. t.d. 2. ml. 1. mgr. 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Handtaka og frelsissvipting stefnanda hafi samkvæmt framansögðu verið tilefnislaus og hafi ekki uppfyllt kröfur 1. mgr. 97. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1955, og c-lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Stefnandi telur og, að hann hafi verið of lengi í haldi lögreglu. Þá hafi handtakan ekki verið í samræmi við 1. mgr. 101. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, eða meðalhófsregluna, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

Samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, skuli sá sem hefur verið sviptur frelsi að ósekju eiga rétt á skaðabótum. Í 1. ml. 1. mgr. 175. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, komi fram að dæma megi bætur ef rannsókn máls á hendur sakborningi hafi verið hætt. Ljóst sé að þetta skilyrði sé uppfyllt og því heimilt að dæma stefnanda bætur.

Í 176. gr. laga nr. 19/1991, segi m.a. annars, að dæma megi bætur vegna handtöku, leitar á manni og annarra aðgerða sem hafi frelsisskerðingu í för með sér ef lögmælt skilyrði hafi brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hafi verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafi verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Stefnandi telur lögmælt skilyrði hafa brostið til handtökunnar 4. júlí 2007 og því ljóst, að dæma beri stefnda til að greiða honum bætur. Þá telur stefnandi að vistunartíminn hafi verið allt of langur og það eitt nægi til þess að hann eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda.

Í 2. ml. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, komi fram sú undantekningarregla, að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisi kröfu sína á. Stefnandi telur að túlka beri þetta ákvæði þröngt. Í ljósi ákvæðis 5. gr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveði á um að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Sé sú túlkun einnig í samræmi við ákvæði 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sem hlotið hafi lagagildi hér á landi með lögum nr. 62/1994, um að hver maður sé saklaus uns sekt sé sönnuð. Stefnandi hafi ekki framið brot það sem honum hafi verið gefið að sök.

Ekkert sé fram komið í málinu sem réttlætt geti að bætur til stefnanda verði lækkaðar hvað þá heldur felldar niður að öllu leyti. Þá telur stefnandi að ákvæði b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, um ólögmæta meingerð gegn æru, valdi því að réttur til miskabóta stofnist vegna aðgerða stefnda. Jafnframt leiði af meginreglu íslensks skaðabótaréttar, sakarreglunni, að stefndi beri skaðabótaábyrgð í málinu vegna aðgerða sinna.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna skaðabótaréttar og refsiréttar, laga nr. 50/1994, 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1994, laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, lögreglulaga nr. 90/1996 og stjórnsýslulaga, nr. 37/1993.

Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðbætur.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Kröfu um virðisaukaskatt byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

IV

Stefndi byggir kröfur sínar á því, að stefnandi uppfylli ekki skilyrði um bótarétt, samkvæmt 176. gr. , sbr. 175. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, og vísar á bug staðhæfingum stefnanda um ólögmæta og saknæma háttsemi lögreglu við rannsókn málsins er varða kynni bótaskyldu, samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Staðhæfingar stefnanda um að hann hafi verið handtekinn að nauðsynjalausu og verið hafður í haldi of lengi fái ekki staðist. Uppfyllt hafi verið lögmælt skilyrði til að handtaka stefnanda og hafi nægilegt tilefni verið til þeirra aðgerða. Stefnandi hafi legið undir rökstuddum grun um refsiverða aðild að líkamsárás, sem varðað hafi getað við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, þar sem hættulegri aðferð hafi verið beitt við árásina. Stefnandi hafi alfarið neitað að tjá sig um málið.

Stefndi heldur því fram, að fullt tilefni hafi verið til handtökuaðgerða gagnvart stefnanda og fái ekki staðist að hann hafi verið hafður í haldi of lengi. Ekkert hafi komið fram sem geri lýsingu lögreglumanna á vettvangi ranga, sem hafi borið um það, að stefnandi hafi strax brugðist illa við afskiptum lögreglu og krafist þess að þeir færu. Stefnandi hafi verið ör í framkomu og mjög æstur í garð lögreglu. Hafi, eins og á stóð, verið fullt tilefni til handtöku stefnanda líkt og gagnvart öðrum handteknum í málinu, enda málsatvik um margt óljós á vettvangi og rannsaka hafi þurft málið og taka skýrslur af kærðum, reyna að koma í veg fyrir að sönnunargögn spilltust og að menn samræmdu eða sammæltust um framburð gagnvart hinni refsiverðu líkamsárás. Fjöldi manna hafi legið undir grun.

Skýr lagaheimild hafi verið fyrir hendi, samkvæmt 97. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, og lögmælt skilyrði og nægilegt tilefni til handtöku uppfyllt. Hafi verið gætt þess meðalhófs við aðgerðirnar sem krefjast megi og rannsókn málsins haldið sleitulaust áfram meðan stefnandi hafi verið í haldi. Bresti þannig með öllu skilyrði fyrir því, að stefnandi geti átt bótarétt samkvæmt 176. gr., sbr. 1. mgr. 175. gr. laga um meðferð opinberra mála. Veiti ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála ekki ríkari bótarétt en þau ákvæði.

Stefndi kveður háttsemi stefnanda á vettvangi og við skýrslugjöf hjá lögreglu hafa verið til þess fallna að torvelda störf lögreglu. Stefnanda hafi mátt vera ljóst mikilvægi þess að skýra greinilega og undanbragðalaust frá, þannig að unnt væri að afla staðfestingar þess að rétt væri frá greint. Með framferði sínu hafi stefnandi torveldað rannsókn málsins og valdið sjálfur þeim aðgerðum, sem hann reisir bótakröfu sína á, sem valdi fyrirgerð bótaréttar, sbr. lokamálslið 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991.

Þá falli allar kröfur byggðar á 175. gr. og 176. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, niður fyrir fyrningu fyrir höfðun máls þessa hinn 11. júní 2008, sbr. 181. gr. laga nr. 19/1991.

Stefndi telur og, að á engan hátt fái staðist sá málatilbúnaður stefnanda að handtökuaðgerðin hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn æru stefnanda er stofnað gæti, á grundvelli sakarreglunnar, til miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Engum ólögmætum eða saknæmum athöfnum lögreglu sé til að dreifa er skoðast gæti sem ólögmæt meingerð í skilningi ákvæðisins.

Stefndi byggir varakröfu sína um lækkun á eigin sök stefnanda, sbr. það sem að framan sé rakið í málsástæðum stefnda.

V

Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um skaðabætur vegna ólögmætrar handtöku. Byggir hann á því, að skilyrði um að rökstuddur grunur væri fyrir því að hann hefði framið refsivert brot hafi ekki verið fullnægt og heldur ekki hin sérstöku skilyrði um að handtaka hafi verið nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi, eða koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum. Þá byggir stefnandi og á því, að hann hafi verið of lengi í haldi lögreglu og handtakan hafi hvorki verið í samræmi við 1. mgr. 101. gr. laga nr. 19/1991, né 12. gr. laga nr. 37/1993 og 14. gr. laga nr. 90/1996.

Skilyrði skaðabóta eins og um ræðir í málinu lúta ákvæðum 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999. Ákvæði 175. gr. og 176. gr. laganna ber að skýra svo, að í síðarnefndu greininni, svo og 177. gr. laganna, sem ekki á við hér, séu tæmandi taldar þær aðgerðir, sem leitt geta til bótaskyldu á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu. Jafnframt þurfi þó að vera fullnægt öðrum skilyrðum, sem greinir í 176. gr. laganna, og þeim skilyrðum, sem tilgreind eru í 175. gr. þeirra. Ákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar með áorðnum breytingum og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, hafa verið skýrð svo að þau veiti ekki ríkari bótarétt en reglur XXI. kafla laga nr. 19/1991. Hins vegar getur bótakrafa verið reist á almennum reglum skaðabótaréttar.

Í 176. gr. laga nr. 19/1991, er heimilað að dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða, sem hafa frelsisskerðingu í för með sér, þó ekki fangelsi, en um það gilti 177. gr. laganna. Áskilið er að brostið hafi lögmæt skilyrði til slíkra aðgerða eða ekki hafi eins og á stóð verið nægilegt tilefni til þeirra eða þær framkvæmdar á óþarflega særandi eða móðgandi hátt.

Í 175. gr. laganna, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999, eru ákvæði sem ná til alls kaflans, en þar segir í 1. mgr. m.a., að taka megi til greina kröfu um bætur ef rannsókn hefur verið hætt eða ákæra gefin út vegna þess að sú háttsemi sem sakborningur var borinn hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana. Að auki getur, í tilvikum eins og hér um ræðir, 175. gr. laganna leitt til niðurfellingar eða lækkunar bóta ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á.

Samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laganna skal bæta fjártjón og miska ef því er að skipta.

Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur er um að hann hafi framið brot, sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Eins og að framan hefur verið lýst hófust aðgerðir lögreglu eftir að tilkynning hafði borist frá konu sem sagði að maður hennar sem hefði verið viðriðinn félagsskap mótorhjólaklúbbsins Fáfnis hefði orðið fyrir líkamsárás í húsnæði félagsins, en konan kvaðst hafa hlustað á barsmíðarnar gegnum GSM-síma. Lögregla fór á staðinn og hitti hún þar fyrir stefnanda ásamt fleiri mönnum. Í lögregluskýrslu kemur fram, að enginn þeirra hafi kannast við að barsmíðar hefðu átt sér þar stað og á staðnum gaf enginn sig fram við lögreglu sem árásarþola. Skömmu síðar, er lögreglan var farin af vettvangi gaf maður að nafni, A-kk-nf B-kk-nf, sig á tal við lögregluna, en hann hafði verið á staðnum er lögregla kom þar að. Sagði hann að E-kk-nf og S-kk-nf hefðu ráðist á sig og lamið sig skömmu áður en lögregla hafi komið á vettvang og hafi sú árás enn staðið yfir er lögregla kom. Í skýrslu lögreglu kemur fram, að sjáanlegir áverkar hafi verið á A-kk-þgf. Í framhaldi af þessu eða kl. 19.29, voru allir þeir sem staddir voru í húsnæði Fáfnis handteknir, þ.á m. stefnandi. Var hann fluttur á lögreglustöðina og vistaður í fangageymslu lögreglunnar. Vettvangsrannsókn hófst kl. 20.01 og lauk kl. 20.51, samkvæmt skýrslu lögreglu. Samkvæmt vistunarskýrslu lögreglu var stefnandi skráður í fangageymslu 4. júlí 2007 kl. 19.40 og látinn laus þaðan 5. júlí kl. 15.25. Í skýrslunni segir svo um ástand stefnanda: „Framburður-Greinargóður, Jafnvægi-Stöðugt, Málfar-Skýrt, Sjáaldur-Eðlileg, Sjáanleg ölvun-Engin.” Skýrsla var tekin af stefnanda vegna rannsóknarinnar, 5. júlí 2007, kl. 11.51 og lauk henni kl. 12.03, en stefnandi neitaði þar að tjá sig um málið.

Með bréfi Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 11. janúar 2008, var stefnanda tilkynnt, að rannsókn á hlut stefnanda í umræddu máli hefði verið hætt. Stefna í máli þessu var birt 28. júní 2008, og þá ekki liðinn sex mánaða fyrningarfrestur bótakröfu samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/199. Verður því ekki fallist á með stefnda að krafa stefnanda sé fyrnd.

Af fyrrgreindu ákvæði 97. gr. laga nr. 19/1991 leiðir að lögreglu er óheimilt að halda manni föngum eftir að í ljós hefur komið í kjölfar handtöku að grunur er ekki lengur fyrir hendi um að hinn handtekni hafi framið brot það, sem var tilefni hennar. Skiptir þá ekki máli, hvort talið er nauðsynlegt að tryggja návist hans eða öryggi. Þegar framangreind atvik eru virt verður ekki séð að stefnandi hafi verið grunaður um refsiverða háttsemi og er óútskýrt af stefnda hvers vegna nauðsynlegt hafi verið að handtaka hann og halda honum svo lengi, sem raun varð, enda nafngreindi kærandi strax við lögreglu þá menn sem hann kvað hafa ráðist á sig. Eins og að framan greinir var stefnanda haldið í fangaklefa í meira en 16 klukkustundir áður en skýrsla var af honum tekin og honum síðan sleppt tæpum þremur klukkustundum síðar. Verður því ekki annað séð en að aðgerðir lögreglu, sem beindust að stefnanda, hafi verið óþarfar, eins og á stóð, og ekki séð að rannsóknarhagsmunir hafi verið slíkir að réttlætt hafi frelsissviptingu. Var þannig ekkert við rannsókn málsins sem gaf ástæðu til að ætla að stefnandi gæti torveldað rannsókn þess. Hafa ekki verið færð viðhlítandi rök fyrir því að nauðsyn hafi borið til að halda honum svo lengi. Verður því fallist á það með stefnanda að skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, hafi ekki verið fullnægt. Á stefnandi því með vísan til 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sbr. 176. gr. sömu laga, rétt á bótum úr hendi stefnda. Ber því að bæta honum þann miska, sem telja má að hann hafi hlotið vegna þessara aðgerða lögreglu, enda verður ekki litið svo á, samkvæmt gögnum málsins, að hann hafi valdið eða stuðlað að þeim. Hins vegar verður ekki fallist á, að stefnandi hafi fært sönnur fyrir því að lögreglan hafi með saknæmum hætti bakað honum tjón við rannsóknaraðgerðir. Á hann því ekki rétt til bóta á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar. Ekki eru því heldur rök til að beita 26. gr. laga nr. 50/1993. Að virtum atvikum málsins þykja miskabætur til hans hæfilega ákveðnar 100.000 krónur. Ber stefnda að greiða honum þá fjárhæð með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði, en dráttarvaxtakröfu stefnanda hefur ekki verið mótmælt.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu og eru því ekki efni til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar sem er því felldur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar var ekki litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda.

Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dagsettu 1

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Ó-kk-þgf V-kk-þgf S-kk-þgf, 100.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 26. júlí 2008 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda 450.000 krónur, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, greiðist úr ríkissjóði.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf