E-3960/2013

Mál þetta, sem dómtekið var 12. mars sl., er höfðað með stefnu 8. október 2013 af K-kvk-þgf S-kvk-þgf A-kvk-þgf, Efstasundi 27, Reykjavík og Þjónustumiðstöðinni Stopp vörn fyrir börn, Skútuvogi 1g, Reykjavík, gegn M-kvk-þgf L-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, Vesturgötu 14, Reykjavík og til réttargæslu 365 - miðlum ehf., Skaftahlíð 24, Reykjavík.

Stefnandi, K-kvk-nf S-kvk-nf A-kvk-nf, gerir þær dómkröfur að eftirfarandi ummæli í stafliðum a til d, verði dæmd dauð og ómerk.

a) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn á forsíðu 137. tölublaðs Fréttablaðsins þann 13. júní 2013 og í fyrirsögn á www.visir.is sama dag: ,,Varað við fúskurum í barnavernd“.

b) Svofelld ummæli er birtust í 145 tölublaði Fréttablaðsins þann 22. júní og á www.visir.is sama dag: „Auk barnaverndaryfirvalda hefur embætti Ríkissaksóknara einnig varað við starfsemi þjónustumiðstöðvarinnar Vörn fyrir börn vegna tilfella þar sem forsvarsfólk þjónustumiðstöðvarinnar hafi gert tilraunir til þess að fá gögn í máli ólögráða einstaklinga á fölskum forsendum og án samþykkis forsjáraðila.“

c) Svofelld ummæli er birtust í 145 tölublaði Fréttablaðsins þann 22. júní og á www.visir.is sama dag: ,,K-kvk-nf S-kvk-nf, stofnandi og forstöðukona samtakanna Vörn fyrir börn, sem nýverið opnaði þjónustumiðstöð fyrir börn sem orðið hafa fyrir kynferðisofbeldi, tók þátt í því að láta ungt barn ljúga grófu kynferðisofbeldi upp á föður sinn í forræðisdeilu.“

d) Svofelld ummæli er birtust í 145 tölublaði Fréttablaðsins þann 22. júní og á www.visir.is sama dag: ,,Í síðasta viðtali við Barnahús greindi barnið svo frá þeim þrýstingi sem það sætti af hendi móður sinnar og K-kvk-ef til að segja ósatt um föður sinn.“ Í öðru lagi krefst stefnandi, K-kvk-nf S-kvk-nf, þess að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 2.000.000 krónur í miskabætur með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. júní 2013 til 27. september 2013, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í þriðja lagi krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 200.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, það er forsendna og dómsorðs, í einu dagblaði og beri tildæmd fjárhæð dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar.

Dómkröfur stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar Stopp vörn fyrir börn, eru í fyrsta lagi að eftirfarandi ummæli, tilgreind í stafliðum a til b, verði dæmd dauð og ómerk.

a) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn á forsíðu 137. tölublaðs Fréttablaðsins þann 13. júní 2013 og í fyrirsögn á www.visir.is sama dag: ,,Varað við fúskurum í barnavernd“.

b) Svofelld ummæli er birtust í 145 tölublaði Fréttablaðsins þann 22. júní og á www.visir.is sama dag: „Auk barnaverndaryfirvalda hefur embætti Ríkissaksóknara einnig varað við starfsemi þjónustumiðstöðvarinnar Vörn fyrir börn vegna tilfella þar sem forsvarsfólk þjónustumiðstöðvarinnar hafi gert tilraunir til þess að fá gögn í máli ólögráða einstaklinga á fölskum forsendum og án samþykkis forsjáraðila.“ Í öðru lagi krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 200.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, það er forsendna og dómsorðs, í einu dagblaði og beri tildæmd fjárhæð dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar. Þá krefst stefnda málskostnaðar.

Ekki eru gerðar kröfur á hendur réttargæslustefnda og gerir réttargæslustefndi engar kröfur í málinu.

I.

Málsatvik eru þau helst að 13. og 22. júní 2013 skrifaði stefnda sitt hvora blaðagreinina þar sem hún fjallaði um stefnendur. Samkvæmt gögnum málsins er Þjónustumiðstöðin Stopp vörn fyrir börn sjálfseignarstofnun sem hefur það einkum að markmiði að veita stuðning og ráðgjöf til þolenda kynferðisbrota og aðstandenda þeirra. Fyrri greinin, frá 13. júní 2013, sem birtist bæði í Fréttablaðinu og á vefsíðunni www.visir.is, var birt undir fyrirsögninni „Varað við fúskurum í barnavernd.“ Kvað innihald fréttarinnar meðal annars á um að Barnaverndarstofa hefði áhyggjur af faglegri starfsemi stefnanda og kannaði nú starfsemi hennar. Seinni greinin, sem birtist 22. júní 2013, bæði í Fréttablaðinu og á vefsíðunni www.visir.is, bar fyrirsögnina „Barn látið ljúga til um kynferðisofbeldi.“ Í þeirri grein fjallaði stefnda meðal annars um að stefnandi, K-kvk-nf S-kvk-nf, hefði „tekið þátt í því að láta ungt barn ljúga grófu kynferðisofbeldi upp á föður sinn í forræðisdeilu.“ Þá fjallaði stefnda um að embætti ríkissaksóknara hefði varað við starfsemi stefnenda. Loks fjallaði stefnda meðal annars um að í viðtali sem Barnahús hefði haft með höndum hefði barn meðal annars greint frá því að það hefði sætt þrýstingi af hálfu móður sinnar og stefnanda, K-kvk-ef S-kvk-ef, að segja ósatt um föður sinn. Stefnendur telja að umfjöllun stefndu og þær fullyrðingar sem settar séu fram í þeim blaðagreinum sem birtust 13. og 22. júní 2013 og birtust í Fréttablaðinu og á vefsíðunni www.visir.is eigi ekki við rök að styðjast. Telja stefnendur að umfjöllun stefndu sé ærumeiðandi og til þess fallin að kasta rýrð á stefnendur. Með bréfi 27. ágúst 2013 gáfu stefnendur stefndu kost á að ljúka málinu án þess að til málshöfðunar kæmi. Var því hafnað af hálfu stefndu með bréfi 2. september 2013.

II.

Stefnandi byggir á því að stefnda hafi ritaði hina ærumeiðandi umfjöllun í eigin nafni og merkti sér hana með nafni, skammstöfun og netfangi. Um ábyrgð stefndu á hinum ærumeiðandi ummælum fari eftir a-lið 1. mgr. 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011. Um aðild réttargæslustefnda fari eftir 2. mgr. 51. gr. sömu laga en samkvæmt henni beri fjölmiðlaveita ábyrgð á greiðslu skaðabóta sem starfsmanni hennar kunni að vera gert að greiða samkvæmt þessari grein. Vísist þar einnig til almennra reglna skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð.

Stefnandi, K-kvk-nf, sé forstöðukona og stofnandi stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar Stopp vörn fyrir börn. Blaðagreinar stefndu hafi fjallað um báða stefnendur og sé umfjöllunin um þá að mörgu leyti samofin. Hinum ærumeiðandi ásökunum sem stefnda hafi sett fram hafi að mestu verið beint að báðum stefnendum. Þannig verði t.a.m. orð stefndu um „fúskara í barnavernd“ varla skilin öðruvísi af samhengi greinarinnar en að um sé að ræða báða stefnendur. Jafnframt sé fullyrðing stefndu um að forsvarsfólk stefnanda, þjónustumiðstöðvarinnar, hafi gert tilraunir til þess að fá gögn í á fölskum forsendum ærumeiðandi gagnvart báðum stefnendum. Um samlagsaðild stefnenda vísist því til 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, enda eiga dómkröfur þeirra rætur að rekja til sama atviks og aðstöðu.

Stefnendur telji umfjöllun stefndu hafa verið ærumeiðandi, til þess fallna að valda þeim álitshnekki og falið í sér brot á ákvæðum XXV. kafli. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ummæli a: „Varað við fúskurum í barnavernd“. Eins og fyrr sé rakið hafi umfjöllunarefni greinarinnar 13. júní 2013 verið ætlaðar viðvaranir barnaverndaryfirvalda vegna starfsemi stefnenda. Í greininni séu ýmis ummæli höfð beint eða óbeint eftir P-kk-þgf Ó-kk-þgf, sviðsstjóra ráðgjafar- og fræðslusviðs Barnaverndarstofu. Þegar greinin sé lesin sjáist hins vegar að hvergi sé haft eftir P-kk-þgf að stefnendur séu „fúskarar í barnavernd“. Þau ummæli sem höfð séu eftir P-kk-þgf innan gæsalappa í greininni virðast auk þess nokkuð almenns eðlis, þ.e. hann ræði almennt um einkaframtak í barnaverndarstarfi en beini ekki spjótum sínum að stefnendum eingöngu. Sú fullyrðing stefndu í fyrirsögninni, um að stefnendur séu fúskarar, virðist því fyrst og fremst frá henni sjálfri komin.

Stefnendur telji það almennan málskilning að orðið fúskari merki maður sem viðhafi mjög óvönduð vinnubrögð í starfi, sé skussi í starfi eða jafnvel hálfgerður svikari. Eðli máls samkvæmt séu gerðar strangar kröfur til allra þeirra sem sinni börnum og barnavernd, hvort sem það séu opinberir aðilar eða einkaaðilar. Slíkar kröfur birtist m.a. í barnaverndarlögum nr. 80/2002, sbr. t.a.m. 1. og 4. gr. laganna. Með því bera þær sakir á þann sem starfi við ummönnun barna eða í barnavernd að hann sé fúskari sé því með alvarlegum hætti vegið að æru og starfsheiðri viðkomandi. Það hafi stefnda gert með ófyrirleitnum hætti gagnvart stefnendum í þessu máli. Stefnendur telji stefndu því hafa brotið brotið gegn 234. gr. laga nr. 19/1940.

Með því að drótta því að stefnendum að starf þeirra við barnavernd sé með hætti sem að framan sé rakið telji stefnendur stefndu jafnframt hafa dróttað að þeim nokkru sem til þess sé fallið að vera virðingu þeirra til mikils hnekkis. Telji stefnendur stefndu því einnig hafa brotið gegn 235. gr. laga nr. 19/1940.

Ummæli b: „Auk barnaverndaryfirvalda hefur embætti Ríkissaksóknara einnig varað við starfsemi þjónustumiðstöðvarinnar Vörn fyrir börn vegna tilfella þar sem forsvarsfólk þjónustumiðstöðvarinnar hafi gert tilraunir til þess að fá gögn í máli ólögráða einstaklinga á fölskum forsendum og án samþykkis forsjáraðila.“ Ofangreind ummæli hafi birst í Fréttablaðinu og á www.visir.is 22. júní 2013 í áframhaldandi umfjöllun stefndu um stefnendur. Með ummælunum fullyrði stefnda að Ríkissaksóknari hafi varað við starfsemi stefnenda og að stefnendur hafi reynt að nálgast gögn um ólögráða einstaklinga á fölskum forsendum. Af samhengi fréttarinnar, þ.m.t. myndbirtingu af stefnanda K-kvk-þgf, verði enda vart annað skilið en að með „forsvarsfólki“ eigi stefnda við stefnanda, K-kvk-þf. Stefnendur telji að hér hafi stefnda verið að vísa til tölvupóstsamskipta starfsmanna stefnanda, þjónustumiðstöðvarinnar, við embætti ríkissaksóknara þar sem stefnandi hafi óskað eftir gögnum í málum tveggja skjólstæðinga sinna á grundvelli laga nr. 80/2002 og upplýsingalaga nr. 140/2012. Eins og fram komi í tölvupóstum Ríkissaksóknara hafi beiðni stefnanda verið hafnað á þeim grundvelli að ríkissaksóknari hafi talið ákvæði laga nr. 88/2008 ganga framar ákvæðum laga nr. 80/2002 og laga nr. 140/2012. Af tölvupóstsamskiptunum sé því ljóst að ekki hafi verið um upplýsingaöflun á fölskum forsendum að ræða, heldur upplýsingabeiðni stefnanda einfaldlega hafnað á grundvelli lögfræðilegrar túlkunar ríkissaksóknara.

Í tölvupósti ríkissaksóknara til stefnanda, þjónustumiðstöðvarinnar, frá 24. júní 2013, komi fram að ríkissaksóknari hafi upplýst Fréttablaðið skýrlega um hvers vegna upplýsabeiðni stefnanda hafi verið hafnað. Þar sé hvergi getið um að stefnandi hafi reynt að afla upplýsinga á fölskum forsendum. Í sama tölvupósti ríkissaksóknara segi jafnframt: „Ríkissaksóknari hefur ekki varað við starfseminni [starfsemi stefnanda þjónustumiðstöðvarinnar] enda ekki hlutverk þessa embættis að gera það.“ Samkvæmt þessu hafi fullyrðingar stefndu um að embætti Ríkissaksóknara hafi varað starfsemi stefnanda, þjónustumiðstöðvarinnar, og að forsvarsfólk stefnanda hafi gert tilraunir til þess að afla gagna á fölskum forsendum fullkomlega verið úr lausu lofti gripnar.

Sem áður sé getið séu miklar kröfu gerðar til allra þeirra sem starfi að málefnum barna og barnavernd og mikilvægt að samfélagið beri traust til slíkra aðila. Með því að fullyrða að embætti ríkissaksóknari hafi varað við starfsemi stefnanda, þjónustumiðstöðvarinnar, hafi stefnda því með alvarlegum hætti vegið að æru og starfsheiðri stefnenda. Stefnendur telji stefndu því hafa brotið brotið gegn 234. gr. laga nr. 19/1940. Með þessari ósönnu fullyrðingu um aðvaranir ríkissaksóknara telji stefnendur stefndu jafnframt hafa dróttað að þeim nokkru sem til þess sé fallið að vera virðingu þeirra til mikils hnekkis. Telji stefnendur stefndu því einnig hafa brotið gegn 235. gr. laga nr. 19/1940.

Öflun viðkvæmra gagna um börn á fölskum forsendum sé alvarlegt athæfi sem eftir atvikum geti varðið við 1. mgr. 228. gr. laga nr. 19/1940 eða ákvæði laga nr. 80/2002, s.s. 8. mgr. 4. gr. laganna. Einkalíf barna að þessu leyti sé jafnframt verndað með 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Með því að bera þær sakir á stefnendur að þeir hafi gert tilraun til að fá gögn í máli ólögráða einstaklinga á fölskum forsendum hafi stefnda því með alvarlegum hætti vegið að æru og starfsheiðri stefnenda. Stefnendur telji stefndu því hafa brotið brotið gegn 234. gr. laga nr. 19/1940. Með þessari ósönnu fullyrðingu telji stefnendur stefndu jafnframt hafa dróttað að þeim nokkru sem til þess sé fallið að vera virðingu þeirra til mikils hnekkis. Telji stefnendur stefndu því einnig hafa brotið gegn 235. gr. laga nr. 19/1940.

Ummæli c: „K-kvk-nf S-kvk-nf, stofnandi og forstöðukona samtakanna Vörn fyrir börn, sem nýverið opnaði þjónustumiðstöð fyrir börn sem orðið hafa fyrir kynferðisofbeldi, tók þátt í því að láta ungt barn ljúga grófu kynferðisofbeldi upp á föður sinn í forræðisdeilu.“ Ofangreind ummæli stefndu hafi birst í Fréttablaðinu og á www.visir.is 22. júní 2013. Með ummælunum fullyrði stefnda að stefnandi, K-kvk-nf, hafi tekið þátt í því að láta barn ljúga grófu kynferðisofbeldi upp á föður. Barnið sem um ræðir sé dótturdóttir stefnanda. Stefnda segi í greininni að upp hafi komist um ósannindin eftir áralangt rannsóknarferli opinberra aðila og að í viðtali í Barnahúsi hafi barnið greint frá þeim þrýstingi sem það sætti af hendi móður sinnar og stefnanda til að segja ósatt um föður sinn. Framangreindar fullyrðingar stefndu um stefnanda séu með öllu ósannar. Stefnandi hafi aldrei látið eða tekið þátt í að láta barn ljúga kynferðisofbeldi upp á föður. Slíkt athæfi sé ekki bara verulega siðferðislega ámælisvert heldur geti varðað við lög nr. 19/1940, sbr. 148. gr. um rangar sakargiftir.

Stefnandi telji að rót þessara ummæla stefndu megi rekja til forræðisdeilu dóttur stefnanda sem tekist hafi verið á um Hæstarétti, sbr. dóm réttarins frá 8. nóvember 2012 í máli nr. 136/2012. Í málinu hafi m.a. verið deilt um hvort faðir stúlkunnar hefði beitt hana kynferðisofbeldi. Um það segi í dómi Hæstaréttar: „Að beiðni nefndarinnar [barnaverndarnefndar] var tekið viðtal við stúlkuna í Barnahúsi 18. maí 2012 þar sem hún kvað aðaláfrýjanda [móður sína] hafa sagt sér að segja lögreglunni frá því að gagnáfrýjandi [faðir sinn] hafi brotið gegn sér kynferðislega á líkan hátt og hún hafði greint frá í rannsóknarviðtali 11. febrúar 2011. Aðspurð sagðist stúlkan aldrei hafa orðið fyrir slíkri reynslu í raun og veru.“ Hér vísi Hæstiréttur til viðtals við dótturdóttur stefnanda í Barnahúsi 18. maí 2012. Eins og fram komi í dómnum og í bréfi Barnahúss til félagsþjónustu Hafnarfjarðar eigi dótturdóttir stefnanda að hafa sagt frá því að móðir sín hefði sagt sér að segja lögreglunni frá því að faðir hennar hafi brotið gegn henni kynferðislega. Hvergi sé þess hins vegar getið að barnið hafi sagt að stefnandi hafi sagt sér að gera nokkuð slíkt. Ekkert liggi því fyrir um að stefnandi hafi nokkurn tímann tekið þátt í því að láta ungt barn ljúga grófu kynferðisofbeldi upp á föður eins og stefnda hélt fram. Með því að bera umræddar sakir á stefnanda telji hún stefndu því hafa vegið með alvarlegum hætti að æru hennar og með því brotið gegn 234. gr. laga nr. 19/1940. Með þessari ósönnu fullyrðingu telji stefnandi stefndu jafnframt hafa dróttað að henni nokkru sem til þess sé fallið að vera virðingu hennar til mikils hnekkis og þar með brotið gegn 235. gr. laga nr. 19/1940.

Ummæli d: „Í síðasta viðtali við Barnahús greindi barnið svo frá þeim þrýstingi sem það sætti af hendi móður sinnar og K-kvk-ef til að segja ósatt um föður sinn.“ Ofangreind ummæli stefndu hafi birst einnig í Fréttablaðinu og á www.visir.is 22. júní 2013. Þau lúti að því sama og ummæli c, þ.e. að stefnandi, K-kvk-nf, hafi látið barnabarn sitt ljúga kynferðisofbeldi upp á föður sinn og að barnið hafi greint frá slíkum þrýstingi af hálfu stefnanda, K-kvk-ef, í viðtali í Barnahúsi. Eins og fyrr sé rakið sé ljóst að ofangreind fullyrðing stefndu eigi við engin rök að styðjast. Um alvarleika þessara ærumeiðandi ummæla og aðdróttana stefndu ber að sama brunni og um fyrrnefnd ummæli c. Telji stefnandi, K-kvk-nf, stefndu því hafa brotið gegn 234. gr. og 235. gr. laga nr. 19/1940 með vísan til sömu raka og getið er um ummæli c.

Eins og að framan sé rakið feli ummæli stefndu í sér alvarlegar aðdróttanir og ærumeiðingar um að stefnandi, þjónustumiðstöðin, sé fúskari í barnavernd sem reynt hafi að afla gagna um börn frá stjórnvöldum á fölskum forsendum. Þessar ærumeiðingar aðdróttanir beinist jafnframt að stefnanda, K-kvk-þgf, enda sé hún forstöðukona stefnanda, þjónustumiðstöðvarinnar, og í umfjöllun sinni hafi stefnda kosið að gera stefnanda, K-kvk-þgf, að eins konar hlutgervingi stefnanda, þjónustumiðstöðvarinnar, s.s. með myndbirtingu og með því að blanda saman umfjöllun um fjölskyldumálefni stefnanda, K-kvk-ef, og málefni stefnanda, þjónustumiðstöðvarinnar. Enn fremur hafi ummæli stefndu falið í alvarlegar aðdróttanir og ærumeiðingar gegn stefnanda, K-kvk-þgf, um að hún hafi reynt að fá barn til að ljúga kynferðisofbeldi upp á föður. Allt séu þetta ósannar fullyrðingar af hálfu stefndu. Ekki sé um gildisdóma að ræða heldur staðhæfingar um staðreyndir, svo sem að stefnendur hafi gerst brotlegir við lög með því að reyna að nálgast gögn á fölskum forsendum og látið barn ljúga um kynferðisofbeldi. Greinar stefndu hafi þar að auki verið settar fram sem fréttir ætlaðar til upplýsingagildis fyrir almenning. Hafi umfjöllunin þannig verið sett fram sem sannindi. Þá telji stefnendur að jafnvel þó fallist væri á að um gildisdóma væri að ræða, sé ljóst að ummælin séu engu að síður ærumeiðandi, enda óþarflega móðgandi og meiðandi. Stefnda hafi ekki verið í góðri trú um réttmæti ummæla sinna. Henni hafi samt verið í lófa lagið að kanna réttmæti þeirra betur áður en hún hafi birt þau. Það hafi hún ekki gert heldur kosið að setja ummælin fram í formi fréttar og fella þannig harðan og sérlega óvæginn áfellisdóm yfir stefnendum á blaðsíðum víðlesins dagblaðs. Umfjöllun stefndu séu ósönn og beinlínis röng um atriði sem gætu varðað stefnanda K-kvk-þf, fangelsisrefsingu, ef sönn væru. Ummæli stefndu telji stefnendur óviðurkvæmileg og að þau varði við 234. gr. og 235. gr. laga nr. 19/1940. Stefnendur krefjist því ómerkingar þeirra samkvæmt 1. mgr. 241. gr. laga nr. 19/1940.

Stefnendur telji sig ekki þurfa að þola það að vera nefndir fúskarar og sakaðir um alvarleg lögbrot í áberandi umfjöllun í opinberu dagblaði. Stefnendur telji því að stefnda hafi með umfjöllun sinni farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns og um leið brotið á friðhelgi einkalífs stefnenda sem verndað sé af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Komi þar ekki síst til sú staðreynd að stefnda hafi kosið að birta áberandi mynd af stefnanda, K-kvk-þgf, með umfjölluninni. Gera verði þá kröfu til blaðamanna að þeir byggi umfjöllun sína á vandaðri könnun á staðreyndum. Það hafi stefnda ekki gert heldur kosið að rita greinar þar sem ósönnum og grófum fullyrðingum sé slegið fram um stefnendur. Stefnda hafi ekki borið umræddar fullyrðingar undir stefnendur sem hefði þó verið fullt tilefni til miðað við alvarleika þeirra ásakana sem stefnda hafi sett fram. Geti stefnda því ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi þeirra ummæla sem í greinunum hafi falist.

Stefnandi, K-kvk-nf, byggi á því að stefnda beri miskabótaábyrgð gagnvart stefnanda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem ummæli stefndu séu ólögmæt meingerð gegn persónu stefnanda. Ummæli stefndu hafi fengið mjög á stefnanda, K-kvk-þf, andlega þar sem um grófar, ærumeiðandi og ósannar aðdróttanir hafi verið að ræða. Þá telji stefnandi að æra hennar og virðing hafi beðið hnekki við umrædd ummæli og með þeim sé verið að ráðast á persónu hennar. Um alvarleika ummælanna sé og vísað til hinna ítarlegu umfjöllunar að framan er hafa verði í huga við mat á miskabótum.Við mat á miskabótum sé að auki vísað til grunnraka að baki 234. og 235. gr. laga nr. 19/1940 sem og grunnraka stjórnarskrár, sbr. 71. gr. laga nr. 33/1944, þar sem fram komi að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Einnig verði að líta til þeirra neikvæðu áhrifa sem umfjöllun stefndu hafi haft á starfsemi stefnenda. Að auki verði, við ákvörðun miskabóta, að hafa í huga að þær skuli fela í sér varnaðaráhrif gegn frekari ásetningsbrotum af hálfu stefndu af þessu tagi. Sé miskabótakrafa stefnanda, K-kvk-ef, að fjárhæð 2.000.000 króna, því síst of há í ljósi allra atvika málsins.

Kröfur um birtingu dóms byggi á 2. mgr. 241. gr. laga nr. 19/1940. Samkvæmt því megi dæma þann, sem sekur reynist um ærumeiðandi aðdróttun, til þess að greiða þeim, sem misgert hafi verið við hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms, atriðisorða hans eða forsendna jafnframt í fleiri en einu opinberum blöðum eða ritum, fleiri en einu. Með hliðsjón af ofangreindu lagaákvæði, sem og því um hversu alvarleg meiðyrði og aðdróttanir hafi verið að ræða, sé nauðsynlegt að kynna ómerkingardóminn rækilega. Krafist sé kostnaðar við birtingu í einu dagblaði en sá kostnaður geti aldrei hlaupið á lægri fjárhæð en 200.000 krónur.

Stefnendur vísa til ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940, aðallega 25. kafla um ærumeiðingar og brot á friðhelgi einkalífs, sérstaklega 234., 235. og 241 gr. Þá er einnig vísað til 71. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Um aðild stefndu er vísað til ákvæða laga um fjölmiðla nr. 38/211, aðallega 51. greinar. Um réttargæsluaðild er vísað til 21. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um aðild stefnenda vísast til 1. mgr. 19. gr. sömu laga. Einnig er vísað til almennra reglna skaðabótaréttar og ákvæðis 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um miskabætur. Krafa um dráttarvexti styður stefnandi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, aðallega IV. kafla, sbr. einkum 1. mgr. 8. gr. og 9. gr. laganna. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing er vísað til 32 gr. laga nr. 91/1991.

III.

Stefndi kveður mikilvægt að fjölmiðlar fjalli með gagnrýnum og réttmætum hætti um starfsemi sem hafi að markmiði að standa vörð um réttindi fórnarlamba kynferðisbrotamála, einkum barna, og greini frá gagnrýni, sem sett er fram á starfsemina. Eins og alþekkt sé úr íslensku þjóðfélagi frá liðnum árum hafi það oft gerst að í skjóli félaga og stofnana á vegum einkaaðila, sem haft hafi þann yfirlýsta tilgang að líkna þeim og veita skjól, sem orðið hafi fyrir ofbeldi í samfélaginu eða undir því með öðrum hætti, hafi þrifist starfsemi sem leitt hafi til þess að tilgangur slíkra samtaka hafi snúist upp í andhverfu sína. Fáir ef nokkrir málaflokkar varði samfélag okkar jafn miklu og málefni barna og vernd þeirra. Mikilvægt sé að þegar einkaaðilar taki að sér vernd og huggun þeirra, sem orðið hafi fyrir kynferðislegu ofbeldi að vel takist til og upplýst sé um bakgrunn slíkra samtaka eða félaga og þeirra sem veiti þeim forstöðu. Í rekstri stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, felist veiting þjónustu í viðkvæmum málum, þar sem ábyrgð þeirra sem að koma sé mikil. Gera verði þá kröfu að starfsemin sé hafin yfir vafa. Mikilvægt sé að upplýst sé um starfshætti slíkrar starfsemi og þeirra sem að henni komi, þ.m.t. bakgrunn þeirra. Sé hér í senn um að ræða hagsmuni fórnarlambanna, þ.e. barnanna, en einnig þjóðfélagsins af réttlátri og réttri meðferð málaflokksins. Þar skipti fjölmiðlar miklu máli. Slíkar upplýsingar verði aldrei í neinum skilningi þess orð flokkaðar sem einkamálefni þeirra sem til umfjöllunar séu hverju sinni.

Þegar litið sé til tilgangs stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, annars vegar og barnaverndaryfirvalda hins vegar verði séð að störf þeirra séu afar lík. Tilgangi og markmiði Þjónustumiðstöðvarinnar er lýst á heimasíðu hennar. Samkvæmt lögum nr. 80/2002 starfi barnaverndarnefndir hér á landi. Hlutverk þeirra sé m.a. að taka við tilkynningum þar sem grunur leiki á að barn hafi orðið fyrir kynferðisofbeldi. Hvílir sú skylda á öllum þeim sem gruni slíkt að tilkynna það barnaverndarnefnd, sbr. IV. kafli laganna. Í lögum sé svo mælt fyrir um málsmeðferðarreglur, úrræði og annað varðandi feril þessara mála. Þegar einkaaðilar taki að sér þau hlutverk sem lög feli opinberum aðilum sé það í senn eðlilegt og nauðsynlegt fyrir þjóðfélagið að opnað sé á umræður um slíka starfsemi. Stefnda hafi ekki gert annað en sinna hlutverki sínu sem blaðamaður á fjölmiðli í opnu lýðræðissamfélagi. Upplýsingum um starfsemina og forstöðumann hennar hafi verið miðlað til almennings. Því sé alfarið hafnað að með því hafi hún gerst sek um brot á ákvæðum laga nr. 19/1940, þannig að skilyrði séu til að dæma ummælin dauð og ómerk eða taka aðrar kröfur stefnenda til greina. Tilgangur stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, sé að veita þjónustu við almenning, þar sem markhópurinn séu börn. Almennt sé talið að slík starfsemi og fyrirsvarsmenn þeirra, þurfi að þola gagnrýni um starfsemi sína í meira mæli en önnur félög og félagasamtök. Stefnda hafni því að með þeim ummælum, sem stefnt sé út af hafi verið dróttað að stefnendum með ólögmætum hætti og að í þeim hafi falist ólögmæt meingerð gegn æru þeirra. Ummælin séu sönn og m.a. byggð á upplýsingum frá opinberum aðilum. Verði ekki séð að hallað hafi á stefnendur í umfjölluninni en m.a. hafi verið vitnað í stefnanda, K-kvk-þf, í grein stefnda frá 13. júní 2013 og henni gefinn kostur á að tjá sig fyrir umfjöllunina 22. júní sl. Þá hafi sérstök frétt verið birt í Fréttablaðinu þriðjudaginn 25. júní sl., þar sem stefnandi, K-kvk-nf, hafi borið af sér sakir. Með því hafi réttur hennar til andsvara samkvæmt 1. mgr. 36. gr. fjölmiðlalaga verið virtur. Stefnda byggi sýknukröfu sína á grundvallarreglunni um tjáningarfrelsi sem lögvarið er af 73. gr. stjórnarskrár. Tjáningarfrelsið sé einnig varið af 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 19. gr. Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá árinu 1966, sbr. lög nr. 10/1979. Stefnda hafni því alfarið að með ummælunum sem krafist sé ómerkingar á, hafi hún brotið gegn æru og mannorði stefnenda, þannig að skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár séu uppfyllt og að takmarka megi tjáningarfrelsi hennar, auk þess sem ummælin séu sönn. Verði kröfur stefnenda teknar til greina að hluta eða að öllu leyti sé ljóst að í því muni felast alvarleg aðför að frjálsri fjölmiðlun í lýðfrjálsu landi.

Sannindi ummæla leiði til sýknu á grundvelli almennra reglna um ærumeiðingar og meiðyrði.

Ummæli a: „Varað við fúskurum í barnavernd“. Í inngangi fréttarinnar sé vikið að því að Barnaverndarstofa hafi áhyggjur af faglegu starfi samtakanna Vörn fyrir börn og starfsemi þeirra sé nú könnuð, en um sé að ræða stefnanda, Þjónustumiðstöðina. Strax í inngangi fréttarinnar séu höfð eftir ummæli stefnanda, K-kvk-ef, sem hafi fengið að tjá sig um málið. P-kk-nf Ó-kk-nf sviðstjóri ráðgjafar- og fræðslusviðs Reykjavíkurborgar hafi staðfest að starfsemin væri varasöm. Ekki sé fullsannað að starfsmenn hafi verið faglærðir og slíkt sé alvarlegt mál. Stefnda hafni því að með birtingu umræddrar fyrirsagnar hafi verið brotið gegn 234. gr. og 235. gr. laga nr. 19/1940. Um sé að ræða fyrirsögn á frétt. Eins og aðrar fyrirsagnir eigi hún að endurspegla það sem fram komi í fréttinni. Í fréttinni sé haft eftir P-kk-þgf Ó-kk-þgf, að ekki sé ljóst hvort starfsfólk stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, búi yfir fagþekkingu. Samkvæmt íslenskri orðabók merkir orðið „fúskari“ þann sem sé ólærður í starfi. Í ljósi þess að í fréttinni sé m.a. vikið að því að yfirvöld kanni menntunarlegan bakgrunn starfsmanna stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, hafi ekkert verið að því nota orðið fúskari og að við þeim væri varað. Með hina almennu merkingu fyrirsagnarinnar í huga sem og þá staðreynd að hún vísi ekki til einstakra aðila verði ekki talið að ummælin feli í sér brot gegn tilgreindum ákvæðum hegningarlaga. Í stefnu sé vísað til 1. og 4. gr. laga nr. 80/2002. Umrædd ákvæði laganna séu mjög almenns eðlis og fjalli um gæðakröfur til barnaverndarstarfs. Sé þar m.a. vísað til grunnreglunnar um að hagur barns skuli ráða, meðalhófsreglu þegar komi að inngripi í líf barna svo og þess að virðingar skuli gætt. Í ákvæðunum sé hins vegar hvergi vikið að hæfnis- eða menntunarkröfum þeirra sem starfi á sviðinu. Með það fyrir augum sé fjarstæðukennt að álykta sem svo að tilvísun til þessara lagareglna geti leitt til þess að vegið hafi verið með ólögmætum hætti, að æru og starfsheiðri stefnenda í skilningi 234. gr. laga nr. 19/1940 eða að dróttað hafi verið að þeim í skilningi 235. gr. sömu laga.

Ummæli b: „Auk barnaverndaryfirvalda hefur embætti Ríkissaksóknara einnig varað við starfsemi þjónustumiðstöðvarinnar Vörn fyrir börn vegna tilfella þar sem forsvarsfólk þjónustumiðstöðvarinnar hafi gert tilraunir til þess að fá gögn í máli ólögráða einstaklinga á fölskum forsendum og án samþykkis forsjáraðila.“ Stefnda mótmæli því að ofangreind ummæli geti talist brot á 234. eða 235. gr. laga nr. 19/1940, þar sem þau séu sönn. Umfjöllun þessi hafi verið byggð á fengnum upplýsingum og viðtölum stefndu m.a. við starfsmann ríkissaksóknara, sem stefnda þurfi að gæta trúnaðar um, sbr. ákvæði 25. gr. fjölmiðlalaga. Bæði stefnandi, K-kvk-nf, og stefnandi, Þjónustumiðstöðin, geri þá kröfu að ummælin verði dæmd dauð og ómerk. Stefnda telji að stefnandi, K-kvk-nf, geti ekki átt aðild að kröfunni, þar sem umfjöllunin sé ekki um hennar persónu. K-kvk-nf geti ekki samsamað sig stefnanda, Þjónustumiðstöðinni, með þeim hætti að hún geti átt aðild að kröfu um ómerkingu ummæla, sem einungis lúta að stefnanda, Þjónustumiðstöðinni sjálfri, enda stefnandi, K-kvk-nf, ekki gerð að „hlutgervingi“ stefnanda, þjónustumiðstöðvarinnar. Orðið „forsvarsfólk“ vísi til ótilgreinds hóps samkvæmt almennum málskilningi. Í íslensku máli tíðkist ekki að nota orðið „fólk“ þegar átt sé við einstakar persónur. Þó svo að nafn stefnanda, K-kvk-ef, sé nefnt vegna annars atriðis í fréttinni verði ekki með réttu sagt að persóna hennar hafi verið þar aðalumfjöllunarefni, a.m.k. ekki hvað þessi ummæli varði. Sú staðreynd að mynd af stefnanda, K-kvk-þgf, sé birt á einum stað í fréttinni breyti þar engu, enda sé fjallað um persónu hennar á öðrum stað í fréttinni. Geti umrædd myndbirting á engan hátt talist óeðlileg eða misvísandi ef fréttin sé virt í heild sinni.

Varðandi ummælin, þá byggi stefnda á því að þau séu sönn og rétt. Fyrir liggi að starfsmenn stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, hafi óskað eftir gögnum frá embætti ríkissaksóknara, sem þeim hafi ekki verið heimilt á grundvelli laga, eins og ríkissaksóknari sjálfur hafi staðfest. Röng lagatúlkun leggist að jöfnu við falskar forsendur í almennum málskilningi og fyrir liggi að samþykki forsjáraðila hafi ekki legið fyrir. Eftir standi þá fyrri hluti setningarinnar, þar sem sagt sé að ríkissaksóknari hafi varað við starfseminni. Stefnda fullyrði að það hafi verið þær upplýsingar sem hún hafi fengið hjá embættinu. Hvað sem því líði sé þó ekki um ranga frásögn að ræða, þó einhverjar ónákvæmni kunni að gæta. Dómafordæmi liggi fyrir þess efnis að smávægis ónákvæmni eigi ekki að leiða til ómerkingar ummæla.

Ummæli c: „K-kvk-nf S-kvk-nf, stofnandi og forstöðukona samtakanna Vörn fyrir börn, sem nýverið opnaði þjónustumiðstöð fyrir börn sem orðið hafa fyrir kynferðisofbeldi, tók þátt í því að láta ungt barn ljúga grófu kynferðisofbeldi upp á föður sinn í forræðisdeilu“ og; Ummæli d: „Í síðasta viðtali við Barnahús greindi barnið svo frá þeim þrýstingi sem það sætti af hendi móður sinnar og K-kvk-ef til að segja ósatt um föður sinn.“ Stefnda telji rétt að tefla fram málsástæðum sínum fyrir báðum þessu ummælum saman, enda þau nátengd. Fyrir liggi að stefnandi, K-kvk-nf, hafi tekið virkan þátt í forræðisdeilu dóttur sinnar, sem fjallað hafi verið um í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 136/2012. Í fórum stefndu séu gögn úr forræðismálinu, sem sýni aðkomu stefnanda, K-kvk-ef, að því. Um sé m.a. að ræða minnispunkta Barnahúss vegna rannsóknarviðtals frá 4. júní 2012, skýrslu um sálfræðilegt yfirmat frá 9. desember 2011, sálfræðilega matsgerð frá 29. september 2010 og sálfræðilega matsgerð frá 28. september 2012. Aðilar málsins hafi verið móðir og faðir stelpunnar, en móðirin sé jafnframt dóttir stefnanda, K-kvk-ef. Í dómnum og málsgögnum komi fram að stefnandi og dóttir hennar hafi í raun beitt barnið þess háttar þrýstingi sem lýst hafi verið. Ekki fari á milli mála að stefnandi hafi tekið fullan þátt í þessu máli með dóttur sinni, eins og tilgreind gögn sýni fram á. Á meðal gagna málsins sé bréf fjölskyldumeðlima stefnanda til fjölskylduþjónustu Hafnarfjarðarbæjar, þar sem bréfritarar beri stefnanda þungum sökum í forræðismálinu og gangi svo langt að telja að stefnandi standi á bak við málið allt. Á sýnishorni af fésbókarsíðu tjái stefnandi sig um málið og kalli föður dótturdóttur sinnar barnaníðing o.fl. Þegar þetta sé virt með tilliti til þess að ástæða þess að stefnandi, K-kvk-nf, hafi stofnað stefnanda, Þjónustumiðstöðina, sé verði stefnandi, K-kvk-nf, að una því að fjallað sé um aðkomu hennar að þessu máli með þeim hætti sem gert hafi verið í Fréttablaðinu 22. júní sl. Með vísan til þess sé því mótmælt að greind ummæli feli í sér brot á ákvæðum 234. eða 235. gr. laga nr. 19/1940 þar sem þau séu sönn.

Stefnendur hafi ákveðið að láta þjóðfélagslega mikilvægan málaflokk til sín taka. Það leiði til þess að starfsemi þeirra og hátterni geti á engan hátt talist óviðkomandi opinberri umræðu, né séu tengsl stefnanda, K-kvk-ef, við forsjármál dóttur sinnar umræðunni óviðkomandi í tengslum við þau samtök, sem hún veiti forstöðu. Með umfjölluninni hafi æra stefnenda ekki verið meidd með móðgun í orðum eða athöfnum, eða slíkt verið borið út í skilningi 234. gr. laga nr. 19/1940. Þau ummæli sem krafist sé ómerkingar á séu byggð á upplýsingum og viðtölum, sem stefnda hafi átt við aðila við vinnslu fréttarinnar. Hafi verið færð fyrir því rök að þau ummæli, sem stefnt sé út af eigi sér stoð í trúverðugum gögnum og upplýsingum. Stefnda, sem blaðamaður, hafi verið í góðri trú um sannleiksgildi ummælanna, enda þau m.a. studd gögnum. Að engu leyti feli þau í sér ósönn niðrandi skammaryrði sem beinist að æru eða persónu stefnenda. Þá sé ekki um að ræða aðdróttun sem sé virðingu stefnenda til hnekkis, skv. 235. gr. laga nr. 19/1940. Ummælin byggi á staðreyndum sem stefnda telji sig hafa fært fram sönnur á. Á sama grunni hafni stefnda því að ummælin hafi verið höfð gegn betri vitund hennar í skilningi 1. mgr. 236. gr. laga nr. 19/1940. Af framangreindu leiði að ekki séu skilyrði til að beita 1. mgr. 241. gr. laganna.

Stefnda byggi sýknukröfu sína af miskabótakröfu stefnanda, K-kvk-ef, á þeim röksemdum sem fram hafi komið hér að framan. Gerð sé krafa um sýknu af ómerkingarkröfunni. Gangi sú krafa eftir leiðir hún til þess að skilyrði miskabóta séu ekki fyrir hendi. Verði ómerkingarkrafan tekin til greina sé fjárhæð miskabótakröfu stefnanda, K-kvk-ef, mótmælt sem allt of hárri og án nokkurra tengsla við dæmdar miskabætur í sambærilegum málum. Þá sé því mótmælt að um ásetningsbrot hafi verið að ræða, þó niðurstaða dómsins yrði sú að taka ómerkingarkröfuna til greina. Gerð sé krafa um að miskabætur verði ekki dæmdar en til vara að þær verði lækkaðar verulega frá dómkröfunni.

Stefnda krefjist sýknu af kröfu stefnenda um að þeir fái hvor um sig dæmdar 200.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, sbr. 2. mgr. 241. gr. laga nr. 19/1940, óháð því hvort ómerkingarkröfur stefnenda verði teknar til greina í heild eða að hluta. Engin rök standi til þess að dæma sérstaka fjárkröfu til að birta dóminn í málinu. Þá hafi stefnendur ekki rökstutt kröfu sína, né lagt fram gögn sem styðji kröfuna eða þá fjárhæð sem krafist sé.

Um lagarök fyrir sýknukröfu sinni byggir stefnda einkum á grundvallarreglunni um tjáningarfrelsi sem lögvarið er af 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 19. gr. Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá árinu 1966, sbr. lög nr. 10/1979. Þá er einnig byggt á ákvæðum laga nr. 38/2011 um fjölmiðla og þeirri algildu meginreglu íslensks réttar að sannindi ummæla leiði til sýknu. Stefnda byggir málskostnaðarkröfu sína á XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 129. gr. og 130. gr. laganna.

IV.

Stefnendur telja að ummæli þau sem krafist er ómerkingar á í stafliðum a til d hafi verið ærumeiðandi, til þess fallin að valda þeim álitshnekki og falið í sér brot á ákvæðum 234. og 235. gr. laga nr. 19/1940. Er krafa um ómerkingu ummæla reist á 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

Þegar metið er hvar draga skuli mörk tjáningarfrelsis, sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár og friðhelgi einkalífs, sem varin er af 71. gr. hennar, skiptir miklu hvort það efni sem birt er geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar í málum nr. 541/2005, nr. 278/2006 og nr. 65/2011.

Ummælin ,,Varað við fúskurum í barnavernd“ skv. staflið a snúa að báðum stefnendum og lúta kröfur beggja stefnenda að ómerkingu þessara ummæla. Stefnendur vísa til þess að sviðsstjóri ráðgjafar- og fræðslusviðs Barnaverndarstofu, sem stefnda telur sig hafa ummælin eftir, hafi ekki vísað til þess að stefnendur væru fúskarar. Stefnda vísar um þessi ummæli til sviðsstjórans, auk þess sem stefnda kveðst hafa heimildarmann sem hún styðji ummælin við, sem hún vilji ekki nafngreina. Kveður stefnda ummæli þessi vera sönn. Skilja verði orðið ,,fúskari“ samkvæmt merkingu í íslensku orðabókinni, en þar sé átt við þann sem sé ólærður í starfi. Sviðsstjórinn hafi ekki verið viss um hvort starfsfólk stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, byggju yfir fagþekkingu.

Tilgangi og markmiði stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, er lýst á heimasíðu samtakanna. Fram kemur að tilgangurinn sé að standa vörð um réttindi barna vegna kynferðisbrotamála. Stofnunin er sjálfseignarstofnun. Er hlutverk hennar ekki lögbundið og verður starfsemin að vera í samræmi við lög. Af tilgangi með starfseminni verður ráðið að þeir sem leita til hennar um liðsinni eru fyrst og fremst að gera það í þeim tilgangi að leita stuðnings. Geta starfsmenn stofnunarinnar ekki gripið til úrræða sem ganga gegn vilja skjólstæðinga sem til þeirra leita. Hefur starfsemin því yfir sér yfirbragð hjálparstarfs. Viðlíka starfsemi er viðkvæm í eðli sínu sem byggir fyrst og fremst á trausti. Er hún því viðkvæm fyrir gagnrýni. Verður opinber umfjöllun um slíka starfsemi í almennri þjóðfélagsumræðu því að vera sanngjörn og sem réttust. Orðið fúsk hefur í almennri orðræðu þá merkingu að viðkomandi hefur með höndum verk sem hann kann ekki. Sviðsstjóri ráðgjafar- og fræðslusviðs Barnaverndarstofu viðhefur ekki þau ummæli í fréttinni að starfsmenn stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, kunni ekki þau störf sem starfsemin hafi með höndum. Sama gildir um stefnanda, K-kvk-þf S-kvk-þf. Stefnda getur ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi ummælanna. Að því virtu verður fallist á ómerkingu hinna tilgreindu ummæla með vísan til 241. gr., sbr. 235. gr. laga nr. 19/1940.

Ummælin ,,Auk barnaverndaryfirvalda hefur embætti Ríkissaksóknara einnig varað við starfsemi þjónustumiðstöðvarinnar Vörn fyrir börn vegna tilfella þar sem forsvarsfólk þjónustumiðstöðvarinnar hafi gert tilraunir til þess að fá gögn í máli ólögráða einstaklinga á fölskum forsendum og án samþykkis forsjáraðila.“ skv. staflið b snúa að báðum stefnendum og lúta kröfur beggja stefnenda að ómerkingu þessara ummæla. Stefnda kveðst byggja þessi ummæli á tölvupóstsamskiptum starfsmanns ríkissaksóknara við starfsmann stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, auk þess sem stefnda hafi heimildarmann fyrir fréttinni, sem hún vilji ekki nafngreina. Stefnendur telja ekki fram koma í nefndum tölvupósti að embætti ríkissaksóknara hafi varað við starfsemi stefnanda og að ekki komi þar heldur fram að starfsmennirnir hafi reynt að fá gögn á fölskum forsendum.

Tölvupóstur sem vísað er til var sendur af starfsmanni stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, til embættis ríkissaksóknara 29. maí 2013. Var í póstinum vísað til þess að tvær nafngreindar stúlkur hefðu leitað til samtakanna með að aðstoða þær vegna tilgreindra kynferðisbrotamála sem væru til meðferðar. Væri óskað eftir gögnum úr lögreglurannsókn og hefðu stúlkurnar báðar veitt stofnuninni umboð til gagnaöflunarinnar. Í svari ríkissaksóknara við beiðninni var m.a. vísað til þess að í þeim málum sem vísað væri til hafi rannsókn annars vegar verið hætt en í hinu tilvikinu hefði málið verið fellt niður þar sem það hafi ekki þótt líklegt til sakfellis. Þá er rakið að um gögn í málunum fari eftir lögum um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Í tölvupóstinum vísar ríkissaksóknari til þess, í kjölfar athugasemda af hálfu starfsmanns stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, að stofnunin hafi ekki varað við starfsemi stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, enda ekki hlutverk embættisins að gera það. Stefndu hefur ekki með nefndum tölvupósti tekist sönnun þess eða gert nægjanlega líklegt að embætti ríkissaksóknara hafi varað við starfsemi stefnenda. Verður stefnda látin bera halla af skorti á sönnun að því leyti. Með orðum sínum um að embætti ríkissaksóknara hafi varað við starfsemi stefnanda, Þjónustumiðstöðvarinnar, þar sem stefnandi hafi gert tilraunir til að fá gögn í máli á fölskum forsendum og án samþykkis forsjáraðila dróttaði stefnda að stefnendum. Stefnda getur ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi ummælanna. Að því virtu verður fallist á ómerkingu hinna tilgreindu ummæla með vísan til 241. gr., sbr. 235. gr. laga nr. 19/1940.

Ummælin ,,K-kvk-nf S-kvk-ef, stofnandi og forstöðukona samtakanna Vörn fyrir börn, sem nýverið opnaði þjónustumiðstöð fyrir börn sem orðið hafa fyrir kynferðisofbeldi, tók þátt í því að láta ungt barn ljúga grófu kynferðisofbeldi upp á föður sinn í forræðisdeilu.“ skv. staflið c og ummælin ,,Í síðasta viðtali við Barnahús greindi barnið svo frá þeim þrýstingi sem það sætti af hendi móður sinnar og K-kvk-ef til að segja ósatt um föður sinn.“ skv. staflið d snúa í báðum tilvikum að stefnanda, K-kvk-þgf S-kvk-þgf, og lúta kröfur stefnanda að ómerkingu þessara ummæla. Stefnda telur gögn úr máli vegna ágreinings um forsjá dóttur stefnanda og barnsföður hennar leiða í ljós þátt stefnanda í forsjárágreiningnum og sannleiksgildi ummælanna skv. stafliðum c og d. Við mat á þessum ummælum verður ekki fram hjá því litið að bornar eru á stefnanda ætlaðar refsiverðar sakir. Þó svo stefnda hafi lagt fram í málinu gögn úr nefndu forsjármáli leiða þau ekki í ljós að stefnandi hafi tekið þátt í því að láta barn ljúga um kynferðisofbeldi eða að hafa beitt barn slíkum þrýstingi. Verður stefnda að bera halla af skorti á sönnun um það, enda stóð það stefndu nær en stefnanda að tryggja sér slíka sönnun. Getur stefnda ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi ummælanna. Að því virtu verður, með vísan til 241. gr., sbr. 235. gr. laga nr. 19/1940, fallist á ómerkingu hinna tilgreindu ummæla í stafliðum c og d.

Vegna hinna ærumeiðandi ummæla þykir stefnandi, K-kvk-nf S-kvk-nf, eiga rétt á miskabótum úr hendi stefndu samkvæmt b. lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 200.000 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Ekki þykja efni til að dæma stefndu til greiðslu kostnaðar af birtingu dómsins í dagblöðum samkvæmt heimild í 2. mgr. 241. gr. laga nr. 19/1940.

Stefnda verður dæmd til að greiða stefnanda, K-kvk-þgf S-kvk-ef, málskostnað eins og í dómsorði greinir. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður.

Mál þetta flutti af hálfu stefnenda E-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefndu E-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf hæstaréttarlögmaður.

Dóm þennan kveður upp S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Ummælin ,,Varað við fúskurum í barnavernd“, sem birtust á forsíðu 137. tölublaðs Fréttablaðsins 13. júní 2013 og í fyrirsögn á www.visir.is sama dag og ummælin „Auk barnaverndaryfirvalda hefur embætti Ríkissaksóknara einnig varað við starfsemi þjónustumiðstöðvarinnar Vörn fyrir börn vegna tilfella þar sem forsvarsfólk þjónustumiðstöðvarinnar hafi gert tilraunir til þess að fá gögn í máli ólögráða einstaklinga á fölskum forsendum og án samþykkis forsjáraðila.“, ummælin ,,K-kvk-nf S-hk-ef, stofnandi og forstöðukona samtakanna Vörn fyrir börn, sem nýverið opnaði þjónustumiðstöð fyrir börn sem orðið hafa fyrir kynferðisofbeldi, tók þátt í því að láta ungt barn ljúga grófu kynferðisofbeldi upp á föður sinn í forræðisdeilu.“ og ummælin ,,Í síðasta viðtali við Barnahús greindi barnið svo frá þeim þrýstingi sem það sætti af hendi móður sinnar og K-kvk-ef til að segja ósatt um föður sinn.“, sem öll birtust í 145 tölublaði Fréttablaðsins 22. júní 2013 og á www.visir sama dag, eru ómerkt.

Stefnda, M-kvk-nf L-kvk-nf Þ-kvk-nf, greiði stefnanda, K-kvk-þgf S-kvk-ef A-kvk-þgf, 200.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. júní 2013 til 27. september 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags.

Stefnda greiði stefnanda, K-kvk-þgf S-kvk-þgf, 300.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður að öðru leyti fellur niður.

S-kk-nf S-kk-nf