Q-2/2012

Mál þetta barst dóminum 8. mars 2012 með bréfi skiptastjóra, hæstaréttarlögmanns [...] hæstaréttarlögmanns, dagsettu 1. mars s.á. Var ágreiningsefni málsins skotið til úrlausnar dómsins með vísan til 112. gr., sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Málið var þingfest 14. mars 2012 og tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu varnaraðila að loknum munnlegum málflutningi 14. júní sl.

Sóknaraðili er A, [...], Kópavogi, en varnaraðili B, [...], Kópavogi.

Dómkröfur sóknaraðila eru:

1. Endurgjaldskrafa:

Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða henni endurgjaldskröfu að fjárhæð 34.672.873 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. mars 2012 til greiðsludags. Til vara krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði gert að greiða henni aðra lægri fjárhæð að mati dómsins með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. mars 2012 til greiðsludags.

2. Krafa um hlutdeild í lífeyrisréttindum í sameignarsjóði:

Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða henni 1.098.425 krónur, eða helmingshlutdeild í áunnum sameignarlífeyrisréttindum varnaraðila, að frádregnum helmingi af lífeyrisinneign sóknaraðila í sameignarsjóði eins og hún var þann 6. júní 2011. Fjárhæðin beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. október 2011 til greiðsludags. Til vara krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila aðra lægri fjárhæð að mati dómsins vegna fyrrgreindra lífeyrisréttinda með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. október 2011 til greiðsludags.

3. Krafa um hlutdeild í lífeyrisréttindum í séreignarsjóði:

Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða henni 1.871.530 krónur, eða helmingshlutdeild í áunnum lífeyrisréttindum varnaraðila í séreignarsjóði, að frádregnum helmingi af lífeyrisinneign sóknaraðila í séreignarsjóði eins og hún var þann 6. júní 2011. Fjárhæðin beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. október 2011 til greiðsludags. Til vara krefst sóknaraðili þess að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila aðra lægri fjárhæð að mati dómsins vegna fyrrgreindra lífeyrisréttinda með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. október 2011 til greiðsludags.

Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar.

Dómkröfur varnaraðila eru:

Aðallega að öllum kröfum sóknaraðila verði vísað frá dómi. Til vara að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað, þ.e. að hafnað verði endurgjaldskröfu sóknaraðila og að úrskurðað verði að lífeyrisréttindum hvors aðila um sig, hvort sem er í sameignarsjóðum eða séreignarsjóðum, skuli haldið utan skipta þannig að hvor aðili haldi sínum réttindum óskertum. Til þrautavara er þess krafist að kröfur sóknaraðila verði stórlega lækkaðar.

Varnaraðili gerir í öllum tilvikum kröfu um málskostnað.

Í þessum þætti málsins er frávísunarkrafa varnaraðila tekin til úrlausnar. Sóknaraðili krefst þess að frávísunarkröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar.

I

Málavextir eru þeir að málsaðilar gengu í hjúskap 28. júní 2003. Eiga þau saman tvo syni fædda 2004 og 2007. Aðilar slitu samvistir í janúar 2011 á grundvelli ósættis og flutti varnaraðili af heimili aðila. Var skilnaðarmál þeirra tekið fyrir hjá Sýslumanninum í Kópavogi 6. júní 2011, en ekki tókst að ná samkomulagi um fjárslit milli aðila. Fór sóknaraðili þess á leit við Héraðsdóm Reykjaness, með bréfi dagsettu 4. ágúst 2011, að opinber skipti til fjárslita á milli aðila færu fram. Var fallist á beiðni sóknaraðila með úrskurði 12. september 2011.

Á fyrsta skiptafundi sem haldinn var 4. október 2011 var bókað að málsaðilar væru sammála um að viðmiðunardagur við skiptin væri 6. júní 2011. Á skiptafundi 23. nóvember 2011 gerði sóknaraðili grein fyrir því að hún áskildi sér rétt til að hafa uppi endurgjaldskröfu á hendur varnaraðila vegna fjármuna sem hann hafi fengið sér greidda úr félagi sínu [...] á árunum 2009, 2010 og til 6. júní 2011. Þennan áskilnað ítrekaði sóknaraðili á skiptafundi 8. desember 2011 og skoraði á sóknaraðila að leggja fram endurskoðaða ársreikninga félagsins og reikningsyfirlit yfir bankareikninga varnaraðila. Varnaraðili varð ekki við því. Þá lagði sóknaraðili fram kröfur þar að lútandi á skiptafundi 16. febrúar 2012. Á sama skiptafundi gerði sóknaraðili einnig kröfu um að varnaraðila yrði gert að greiða henni sem svaraði helmingshlutdeild í áunnum lífeyrisréttindum varnaraðila í séreignar- og sameignarsjóði, að frádregnum helmingi af lífeyrisinneign hennar í séreignar- og sameignarsjóði eins og hún var þann 6. júní 2011. Varnaraðili hafnaði þessum kröfum.

Skiptastjóri vísaði ágreiningi aðila vegna ofangreindra krafna til héraðsdóms eftir að hafa árangurslaust reynt að jafna ágreining þeirra á milli sbr. bókun á skiptafundi 16. febrúar 2012.

II

Varnaraðili kveðst byggja kröfu sína um frávísun á því að sóknaraðili geri annars vegar endurgjaldskröfu samkvæmt 2. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og hins vegar fjárkröfu vegna lífeyrisréttinda varnaraðila, jafnt séreignar sem sameignar, grundvallaða á 2. mgr. 102. gr. sömu laga. Kröfur sóknaraðila eigi það sammerkt að krafist sé fjárgreiðslu, auk dráttarvaxta. Fjárskipti hjóna gangi út á það að staðreyna þær eignir og skuldir sem komi undir fjárskiptin og með hvaða hætti þær deilist á hjónin. Með endurgjaldkröfum samkvæmt 107. gr. hjúskarlaga megi síðan breyta grundvelli skiptanna séu lagaskilyrði slíkrar kröfu fyrir hendi. Ef fallist er á endurgjaldskröfu á milli hjóna þá bíði fullnusta kröfunnar skiptanna með þeim hætti að kröfuhafinn fær aukna hlutdeild í eignum búsins (aukinn búshluta). Með sama hætti sé krafa um hlutdeild í lífeyrisréttindum maka skiptaregla sem lúti að því að hvort og að hvaða marki lífeyrisréttindi eigi að koma undir skiptin sem hjúskapareign. Í máli þessu hagi hins vegar svo til að sóknaraðili hafi í öllum tilvikum uppi kröfu um greiðslu fjár, auk dráttarvaxta. Með því freisti sóknaraðili þess að ná fram aðfararhæfri kröfu á hendur varnaraðila í stað þess annars vegar að fá viðurkennda kröfu um aukna hlutdeild í eignum búsins (endurgjaldskrafan) og hins vegar að fá viðurkennt að tiltekin lífeyrisréttindi séu hjúskapareign. Þannig séu kröfur sóknaraðila settar fram á röngum réttarfarslegum grunni og séu því ekki dómtækar að mati varnaraðila.

Varnaraðili kveður verulega skorta á að sóknaraðili geri viðhlítandi grein fyrir endurgjaldskröfu sinni. Með henni sé sóknaraðili að krefjast þess að vikið verði frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga með því að varnaraðila verði gert að greiða henni tæpar 35 milljónir króna. Kröfuna byggi sóknaraðili á 2. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Í 3. mgr. 107. gr. segi að krafa samkvæmt 1. og 2. mgr. verði því aðeins tekin til greina að eigur makans, sem krafan beinist gegn, nægi fyrir skuldum sem á honum hvíli. Krefjast megi greiðslu úr séreign makans ef hjúskapareign hans hrekkur ekki til.

Aðilar málsins eigi engar séreignir þannig að ef krafa sóknaraðila eigi að ná fram að ganga þurfi skír hjúskapareign varnaraðila að nema að lágmarki kröfu sóknaraðila, þ.e. 34,6 milljónum króna. Varnaraðili kveður eignir aðila vera samkvæmt verðmati, sem aðilar hafi sammælst um, samtals 90.081.418 krónur, að teknu tilliti til innbús tveggja heimila sem varnaraðili telur vera 10 milljón króna virði. Skuldir séu 50.938.005 krónur. Sé miðað við að eignirnar séu sameign aðila nemi skír hjúskapareign hvors um sig um 19,5 milljónum króna. Vegna fyrirmæla 3. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga geti endurgreiðslukrafa sóknaraðila aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemi hjúskapareign varnaraðila en engu að síður hafi sóknaraðili uppi kröfu um greiðslu á 34,6 milljónum króna, sem svari til helmings allra úttekta varnaraðila úr félaginu [...] án tillits til þess af hvaða ástæðum þær stafi og án nokkurs tillits til hjúskapareignastöðu varnaraðila.

Með kröfugerð sinni fari sóknaraðili fram á að fá helming allra úttekta varnaraðila úr rekstrinum á árunum 2009-2011, óháð þeirri eignamyndum sem hafi orðið í búinu á sama tíma, sem m.a. hafi falist í að greiða niður skuldir. Slík kröfugerð (tvíkrafa) fái ekki staðist að mati varnaraðila og sé ekki í samræmi við lagagrunn endurgjaldskrafna, sem eigi að vera að leiðrétta skiptin. Þá líti sóknaraðili framhjá því að hún hafi þegar fengið umtalsverðar eignir lagðar sér út úr búinu. Þannig hafi verið samþykkt á skiptafundi 8. desember 2011 að leggja henni út fasteignina [...] á 25.500.000 króna og [...] á 5.493.000 krónur. Þá sé í kröfugerð sóknaraðila ekki vikið að því, svo dæmi sé tekið, hvernig eigi að fara með 14,1 milljón króna sem varnaraðili hafi lagt inn á sparireikning sóknaraðila.

Varnaraðili kveður kröfu sóknaraðila vegna lífeyrisréttinda vera vanreifaða. Krafan byggi á útreikningi [...]. Þrátt fyrir að þar segi að reiknuð séu út „réttindi í hjúskap“ þá komi fram í útreikningnum að þau gögn sem [...] hafi haft um varnaraðila hafi ekki borið með sér hvenær réttindi hans hafi verið áunnin. Því sé ekki ljóst hvort réttur grunnur hafi verið lagður að útreikningum, þ.e. hvort hann í tilviki varnaraðila miðist við tímabilið 28. júní 2003 (hjúskap) til 6. júní 2011 (úrskurðardag skipta).

Af framansögðu sé ljóst að slíkir stórfelldir annmarkar séu á málatilbúnaði sóknaraðila, sem geri varnaraðila mjög erfitt með að halda uppi eðlilegum vörnum. Því verði ekki hjá því komist að vísa málinu frá dómi. Vísar sóknaraðila til þess að hvorki í aðalkröfu né varakröfu leggi sóknaraðili drög að kröfum sínum með viðhlítandi hætti og uppfylli málatilbúnaður hennar ekki þær kröfur sem 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geri um reifun máls.

III

Sóknaraðili mótmælir frávísunarkröfu varnaraðila. Kveðst sóknaraðili byggja á því að endurgjaldskrafan sé í réttu formi og vísar því til stuðnings í dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 258/1999 þar sem fallist hafi verið á kröfu sem sett hafi verið fram sem fjárkrafa en ekki viðurkenningarkrafa. Þeir dómar Hæstaréttar sem varnaraðili vísi til, máli sínu til stuðnings varðandi frávísunarkröfuna, fjalli ekki um endurgjaldskröfu enda sé þar ekki um að ræða opinber skipti. Sé því alfarið hafnað að kröfur sóknaraðila séu settar fram á röngum réttarfarslegum grunni og séu því ekki dómtækar. Ekkert í hjúskaparlögum banni það að setja fram fjárkröfu. Séu kröfur sóknaraðila í málinu skýrar og vel afmarkaðar og að öllu leyti dómtækar. Einnig hafi sóknaraðili í báðum tilvikum sett fram varakröfu um lægri fjárhæð að mati dómsins.

Þá sé krafa sóknaraðila sett fram með þessum hætti vegna skorts á upplýsingum frá varnaraðila um eignir hans og bankareikninga en áskorun þess efnis hafi verið sett fram á skiptafundi. Varnaraðili hafi aðeins að litlu leyti upplýst hvert úttektir hans úr samlagsfélaginu hafi runnið. Af þeim sökum sé krafa sóknaraðila í þessu horfi og sé hún í fyrsta lagi gerð vegna þess að það sé viðeigandi að gera endurgjaldskröfu þegar um óútskýrðar úttektir sé að ræða, sem hafi ekki skilað sér inn í sameiginlegt fjárfélag aðila. Í öðru lagi vegna þess að varnaraðila hafi ekki lagt fram gögn sem þurfi til að unnt sé að staðreyna kröfu sóknaraðila. Af þessum ástæðum sé hafnað að slíkir annmarkar séu á málatilbúnaði sóknaraðila að það eigi að leiða til frávísunar. Þá sé áskilinn réttur til að lækka fjárhæð kröfunnar komi til þess að málið fái efnislega meðferð.

IV

Samkvæmt 2. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. fer héraðsdómari með ágreiningsatriði samkvæmt 1. mgr. 122. gr. eftir ákvæðum XVII kafla laganna. Beinir skiptastjóri skriflegri kröfu til héraðsdóms, sem skipar hann til starfans, þar sem meðal annars skal koma fram um hvað ágreiningur standi og hvaða kröfur hafi komið fram í því sambandi. Í bréfi skiptastjóra til dómsins í máli þessu, sem áður er tilgreint, segir að ágreiningur sé milli aðila varðandi áunnin lífeyrisréttindi þar með talinn séreignarsparnað. Þá hafi sóknaraðili gert kröfu um greiðslu á tiltekinni fjárhæð, 34.672.873 krónum, vegna úttekta varnaraðila úr félaginu [...]. Tekið er fram að varnaraðili hafi hafnað framkomnum kröfum sóknaraðila.

Til úrlausnar er krafa varnaraðila um frávísun á öllum dómkröfum sóknaraðila. Samkvæmt aðalkröfum sóknaraðila er annars vegar gerð endurgjaldskrafa að fjárhæð 34.672.873 krónur, sem byggð er á 2. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, og hins vegar krafa reist á 2. mgr. 102. gr. sömu laga um helmingshlutdeild sóknaraðila í lífeyrisréttindum varnaraðila í sameignarsjóði og séreignarsjóði, samtals að fjárhæð 2.969.955 krónur.

Í 2. mgr. 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 segir að hafi annað hjóna rýrt hjúskapareign sína eða sameign hjóna með því að misbeita ráðum yfir hjúskapareigninni eða með öðru óhæfilegu atferli og slíkt hefur leitt til verulegrar skerðingar á fjárhlut þeim sem hitt hjóna á tilkall til, geti hitt hjóna krafist endurgjalds af hjúskapareign beggja þegar skipti fara fram. Samkvæmt 103. gr. laga nr. 31/1993 skiptast hjúskapareignir til helminga milli maka við slit hjúskapar. Í 102 gr. laganna er kveðið á um verðmæti sem fallið geta utan skipta að kröfu maka, þ. á m. lífeyrisréttindi í opinberum sjóðum eða einkalífeyrissjóðum. Þá segir meðal annars í 2. mgr. 102. gr. laganna að þyki ósanngjarnt gagnvart hinum makanum að persónubundnum verðmætum eða réttindum samkvæmt 2.-4. tölul. 1. mgr. sé haldið utan skipta sé heimilt að bæta honum það með fjárgreiðslum.

Fyrir liggur að sóknaraðili hefur falið máli sínu farveg skuldamáls og beint tilteknum fjárkröfum að varnaraðila vegna endurgjaldskröfu og kröfu vegna lífeyrisréttinda hans, auk kröfu um dráttarvexti af þeim samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá tilgreindum upphafsdögum í stað þess að leita viðurkenningar fyrir kröfum sínum og sanna þær eftir hefðbundnum leiðum. Endurgjaldkrafa sóknaraðila er þannig reist á því að varnaraðili hafi á tilteknu tímabili tekið fé út úr samlagsfélagi sínu án þess að það hafi verið nýtt í þágu fjárfélags hjónanna og því hvorki leitt til eignamyndunar eða skuldalækkunar. Væri endurgjaldskrafa sóknaraðila tekin til greina í þessum búningi fengi sóknaraðili aðfarahæfa úrlausn dómsins, sbr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, án þess að sjálft skiptamálið væri til lykta leitt. Það fær ekki staðist að mati dómsins og þykir skorta á að sóknaraðili hafi gert nægilega skýra grein kröfu sinni á hendur varnaraðila. Á þetta einnig við um kröfu sóknaraðila um hlutdeild í lífeyrisréttindum varnaraðila, ekki síður en um endurgjaldskröfuna. Fyrir liggur að sóknaraðili gerir ekki kröfu um aukinn hlut við skiptin en krefst þess engu að síður að vikið verði frá framangreindri helmingaskiptareglu hjúskaparlaga með því að krefjast þess að viðurkennt verði að varnaraðili eigi að greiða honum tiltekna fjárhæðir að viðbættum dráttarvöxtum.

Af framangreindu virtu þykir ljóst að samræmi skortir í reifun á kröfum sóknaraðila og tilgreiningu á lagagrundvelli þeirra og hefur sóknaraðili ekki reifað dómkröfur sínar með þeim hætti að unnt sé að taka þær til efnislegrar meðferðar.

Með vísan til framanritaðs þykir ekki verða hjá því komist að vísa öllum kröfum sóknaraðila frá dómi, enda koma varakröfur sóknaraðila um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar að mati dómsins heldur ekki til álita. Þykir dómur Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 258/1999, sem lögmaður sóknaraðila vísaði til við munnlegan flutning málsins, engu breyta um þessa niðurstöðu.

Samkvæmt þessu er fallist á frávísunarkröfu varnaraðila í málinu.

Að mati dómsins þykir rétt, einnig með vísan til niðurstöðu Hæstaréttar Íslands um málskostnað í málinu nr. 76/2006, að ákveða að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Kröfum sóknaraðila, A á hendur varnaraðila, B, er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

J-kk-nf H-kk-nf