E-3439/2015

Þetta mál, sem var tekið til dóms 13. desember 2016, er höfðað af R-x-x J-x-x W-x-x, kt. [...], búsettum í Þýskalandi en með lögheimili í Póllandi, með stefnu birtri 12. október 2015, á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 650909-1270, Kringlunni 5, Reykjavík, til innheimtu skaðabóta.

Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 9.216.830 kr. ásamt 4,5% vöxtum af 1.903.400 kr. frá 5. júní 2008 til 5. desember 2008 en af 9.216.830 kr. frá þeim degi til 7. ágúst 2010, en frá þeim degi með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, til greiðsludags, allt að frádregnum greiðslum stefnda, 15. september 2010, að fjárhæð 4.345.279 kr. og Sjúkratrygginga Íslands, 23. september 2014, að fjárhæð 1.935.271 kr.

Stefnandi krefst þess til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 8.645.850 kr. ásamt 4,5% vöxtum af 1.903.400 kr. frá 5. júní 2008 til 5. desember 2008 en af 8.645.850 kr. frá þeim degi til 7. ágúst 2010, en frá þeim degi með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, til greiðsludags, allt að frádregnum greiðslum stefnda, 15. september 2010, að fjárhæð 4.345.279 kr. og Sjúkratrygginga Íslands, 23. september 2014, að fjárhæð 1.935.271 kr.

Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál auk álags er nemi virðisaukaskatti.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda svo og málskostnaðar úr hendi hans.

Stefndi krefst þess til vara að fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður milli aðila felldur niður.

Málsatvik

Fyrir hvatningu vinar síns G-x-x S-x-x kom stefndi hingað til lands í lok árs 2007 til þess að vinna hjá byggingafyrirtækinu Hnotubergi ehf. Hann hafði unnið þar í rétta fimm mánuði þegar hann varð fyrir slysi, 5. júní 2008. Hann talaði hvorki íslensku né ensku. Fyrir dómi kvaðst hann vera vélfræðingur en ekki smiður.

Rýrar upplýsingar eru um nákvæm tildrög slyssins. Hlutlaus gögn eru annars vegar fáorð umsögn Vinnueftirlitsins með einni einustu ljósmynd af slysstað og hins vegar nokkru skárri skýrsla lögreglu. Ljósmyndir sem lögregla tók á vettvangi fundust ekki þegar eftir þeim var leitað í janúar 2016. Engin skýrsla var tekin af eina vitninu að slysinu, G-x-x. Ekki náðist heldur í hann til þess að hann gæti gefið skýrslu fyrir dómi.

Um atvik á slysdegi er það vitað að stefndi vann ásamt G-x-x við undirslátt undir loftplötu í húsbyggingu að Dalaþingi 1, Kópavogi. Samkvæmt ljósmynd Vinnueftirlitsins hafði gólfplata aðalhæðar hússins verið steypt svo og útveggir og burðarveggir fyrstu hæðar þess. Unnið var að því að slá upp fyrir loftplötu þeirrar hæðar. Við það verk eru fyrst settar undirsláttarstoðir (skrúfstoðir) kerfisbundið um allt gólfið. Bilið á milli þeirra var um 1,60 metrar. Ofan á stoðirnar eru settir sérstakir burðarbitar (I-bitar/Doka-bitar), sem allir liggja í sömu stefnu. Bilið milli þeirra er því það sama og bilið milli skrúfstoðanna. Þvert á burðarbitana og ofan á þá eru settir þverbitar sem liggja allir í sömu stefnu. Bilið milli þeirra er að jafnaði ekki meira en 60 cm. Ofan á þessa grind af bitum langs og þvers, sem hvílir á skrúfstoðunum og er í um þriggja metra hæð ofan við gólfplötuna, á að setja plötur, í þessu tilviki svonefndar Doka-plötur. Þær eru 50 cm breiðar. Upphafleg lengd þeirra er þrír metrar en síðan er sagað af þeim þegar þær eru „lagðar“ (negldar ofan á grindina) þannig að lengdin henti hverri undirsláttargrind. Þær eru því svo langar að hver plata nær vel yfir nokkra þverbita. Mögulegt er að standa á Doka-plötu þannig að hún sporðreisist ekki, þótt hún sé ekki negld niður, sé þess gætt að vera sem næst miðri plötunni eða í það minnsta fjarri enda hennar sem ekki hvílir á þverbita. Samkvæmt ljósmyndinni liggja nokkrar, væntanlega fjórar, Doka-plötur ofan á grindinni.

Þegar hliðsjón er höfð af grunnteikningu efri hæðar hússins, sem er öllum aðgengileg á teikningavef Kópavogsbæjar, sést að ljósmynd Vinnueftirlitsins er tekin frá norðri til suðurs. Við vinstri jaðar ljósmyndarinnar glittir í vesturenda burðarveggjar innanhúss. Samkvæmt grunnteikningunni er hann miðja vegu milli langhliða hússins en liggur þó heldur meira í norðvesturhluta hússins en suðausturhluta þess. Mesta lengd milli skammhliða hússins er 16,3 metrar en milli langhliðanna tæplega 11 metrar.

Ljósmyndin sýnir einnig vafalaust að einungis annar hver þverbiti hafði verið lagður á þann hluta undirsláttarins sem stóð í norðvesturhelmingi byggingarinnar. Nokkrir þverbitar ganga ekki lengra en yfir I-bita vestan við burðarvegginn innanhúss. Í þeim helmingi var grindin því mun gisnari en í suðausturhlutanum þar sem sérhver þverbiti hafði verið lagður á undirsláttinn. Hafið milli þverbita í norðvesturhelmingnum var því um það bil 1,20 metrar.

Af ljósmyndinni má einnig sjá að búnt af Doka-plötum hafði verið híft upp á grindina norðvestan við burðarvegginn í miðju hússins, þar sem á grindina vantaði í það minnsta annan hvern þverbita. Nálægt búntinu en ekki alveg upp við það liggja þær fjórar Doka-plötur sem höfðu verið lagðar á grindina þegar stefnandi féll niður af henni.

Eigandi Hnotubergs ehf., S-kk-nf B-kk-nf, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann bar að hann hefði híft búnt af Doka-plötum upp á undirsláttargrindina um morguninn og lagt fyrir G-x-x og R-x-x að leggja plöturnar á grindina, byrja að klæða hana með þeim frá útveggnum (skammhliðinni suðaustanverðri) og gera klárt undir járnabindingu loftplötunnar. G-x-x, sem hafði unnið hjá honum í tvö ár, hefði gert þetta margoft áður. Verkamennirnir hafi vel vitað að þeir ættu ekki að fara upp á undirsláttinn fyrr en það væri búið að dreifa plötunum út og festa þær. Þeir hafi átt að tína plöturnar út á grindina úr tröppu, sem hafi verið við höndina. Hann hefði gefið G-x-x fyrirmæli um morguninn og hefði síðan farið, við annan mann, í byggingu sem fyrirtækið hafði í smíðum í nálægri götu.

Miðað við örina sem Vinnueftirlitið hefur teiknað inn á myndina til að sýna hvar stefnandi féll mætti ætla að hann hafi fallið niður við hlið Doka-plötu en ekki fram af öðrum hvorum enda einnar plötunnar, þegar hún hafi sporðreist við það að stigið var of nálægt endanum. Stefnandi bar að slysið hefði orðið á sekúndubroti en hann taldi sig þó hafa stigið á Doka-plötu sem hafi sporðreist sig. Lögmenn málsaðila ganga einnig út frá því að þannig hafi hann fallið af grindinni niður á steypt gólfið.

Samkvæmt framburði stefnanda fyrir dómi voru hann og G-x-x að flytja efni ofan á grindinni þegar hann féll. Hann var ekki viss en hann taldi að sá endi plötunnar sem G-x-x átti að festa við grindina hafi verið laus.

Í skýrslu lögreglu segir að hún hafi verið komin á vettvang kl. 09.18. G-x-x hafi tekið á móti lögreglunni og vísað henni á stefnanda. Í skýrslunni er haft eftir G-x-x að stefnandi hafi verið að vinna ofan á „þaksperrum“ en fallið einhverra hluta vegna niður á steinsteypta plötuna. Einnig er haft eftir G-x-x að stefnandi hafi vankast verulega en hann var kominn til meðvitundar þegar lögreglan kom að og kvartaði þá undan eymslum í baki. Að sögn lögreglu hafði hann sýnilega áverka á höfði.

Samkvæmt skýrslu lögreglu komu áhafnir tveggja sjúkrabifreiða á vettvang, færðu stefnanda á bakbretti, settu á hann hálskraga og fóru með hann á slysadeild. Jafnframt segir að forráðamaður fyrirtækisins, S-kk-nf, hafi komið á vettvang. Hann hafi ætlað að bíða starfsmanns Vinnueftirlitsins sem hafði verið látinn vita af atvikinu.

Samkvæmt skýrslu starfsmanns Vinnueftirlitsins var þeim tilkynnt um slysið kl. 09.20. Þegar hann kom á slysstað hafi aðstæður verið breyttar en þó ekki þannig að það kæmi að sök. Þá var stefnandi farinn með sjúkrabílnum og vitnið G-x-x með honum. Jafnframt var lögreglan farin. Í skýrslunni segir að stefnandi hafi verið uppi á undirslætti og lagt þverbita ofan á burðarbita undirsláttarins. Fallvarnir hafi ekki verið notaðar og stefnandi ekki haft hjálm á höfði. Ekki sé ljóst hvað gerðist en stefnandi hafi fallið úr 3,10 metra hæð af undirslættinum niður á gólf. Aðstæður hafi verið eins og búast megi við á vinnustað sem þessum. Þeir hjálmar sem hafi verið tiltækir hafi verið gamlir og úr sér gengnir og því ekki fýsilegir til notkunar. Að mati Vinnueftirlitsins má rekja orsakir slyssins til þess að fallvarnir voru ekki til staðar.

Við komu á slysadeild kvartaði stefnandi undan miklum bakverkjum, einkum við brjóst- og lendhrygg. Hann hafði kúlu á hnakka hægra megin en ekkert benti til brota á andlitsbeinum. Myndgreiningarrannsóknir leiddu í ljós samfallsbrot á XI. og XII. brjóstlið og tölvusneiðmynd af höfði sýndi smávægilega blæðingu undir basthimnu heilans og mar á heila. Stefnandi var lagður inn á sjúkrahúsið og lá inni frá 5.-9. júní 2008. Við nánari skoðun á röntgenmyndum sást brot í höfuðkúpu. Greining slysadeildar var mar á heila, brot á höfuðkúpubotni og brot á brjósthryggjarliðbolum. Við útskrift af Landspítalanum fór stefnandi fram úr rúmi og gekk án stuðnings en fann mikið til við allar hreyfingar.

Stefndi slysatryggði og ábyrgðartryggði fyrirtækið Hnotuberg ehf. á slysdegi. Lögmaður stefnanda sendi stefnda tjónstilkynningu 28. júlí 2008. Með bréfi, dags. 9. september 2009, rökstuddi lögmaður stefnanda bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu Hnotubergs ehf. hjá stefnda. Með tölvupósti 25. september 2009 féllst stefndi á bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu að 2/3 en í póstinum segir m.a.:

„Í stuttu máli er það mat félagsins að vátryggingataki hefði mátt viðhafa betri verkstjórn við vinnuna auk þess sem hann hefði átt að sjá til þess að góðir hjálmar væru tiltækir á verkstaðnum. Með vísan til þessa telur félagið að skaðabótaskylda sé fyrir hendi.

Þrátt fyrir framangreint lítur félagið svo á að tjónþoli hafi ekki sýnt nægilega aðgæslu við störf sín og getur því ekki fallist á að slysið verði alfarið rakið til sakar vátryggingartaka. Aðstæður á slysstað voru erfiðar að því leyti að þrengsli voru í rýminu sem gerðu það að verkum að verkpallar komust ekki fyrir og voru því settir upp vinnustigar. Samkvæmt upplýsingum frá vátryggingartaka átti tjónþoli að týna plöturnar/þverbitana upp á burðabita undirsláttarins. Svo virðist sem að tjónþoli hafi sjálfur ákveðið að klifra upp á undirsláttinn, án þess að ætlast væri til þess. Þar sem hann var sjálfur að týna plöturnar upp hlaut hann að gera sér grein fyrir því að þær gætu auðveldlega sporðreist. Þá telur félagið að tjónþoli hefði átt að nota tiltæka hjálma jafnvel þótt þeir væru gamlir eða gera athugasemdir við vátryggingataka hafi honum þótt hjálmarnir ófýsilegir til notkunar.

Að öllu virtu og með vísan til ofangreinds fellst félagið á bótaskyldu að 2/3 hlutum úr frjálsri ábyrgðartryggingu Hnotubergs ehf. en telur að tjónþoli beri eigin sök að 1/3 hluta.“

Stefnandi gat ekki fallist á þessa afstöðu stefnda og skaut henni til úrskurðarnefndar vátryggingamála. Með úrskurði nefndarinnar 8. desember 2009, í máli nr. 385/2009, var talið rétt að skerða bætur stefnanda um 1/3 vegna meðábyrgðar hans (eigin sakar).

Tímabundnar og varanlegar afleiðingar stefnanda vegna vinnuslyssins 5. júní 2008 voru metnar með matsgerð læknanna G-kk-ef B-kk-ef og G-kk-ef B-kk-ef, dags. 10. júní 2010. Samandregnar niðurstöður voru þessar:

Með bréfi 7. júlí 2010 krafðist lögmaður stefnanda bóta vegna þjáninga, varanlegs miska og varanlegrar örorku á grundvelli þessarar matsgerðar. Við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku var stuðst við tekjur stefnanda hér á landi fyrir slysið, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993.

Með tölvupósti 11. ágúst 2010 hafnaði félagið því að byggja uppgjör sitt á 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Með uppgjöri 15. september 2010, gerði lögmaður stefnanda málið upp en setti þó fimm fyrirvara við uppgjörið: 1) um frádrátt bóta v. eigin sakar, 2) um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, 3) um frádrátt vegna áætlaðrar greiðslu frá TR, 4) um frádrátt v. eigin áhættu vátryggingataka og 5) viðmiðunartekjur v. varanlegrar örorku.

Gengið var frá fullnaðaruppgjöri og kvittun send lögmanni stefnanda 20. september 2010. Uppgjörið var með ofangreindum fyrirvörum og venju samkvæmt var einnig gagnkvæmur fyrirvari vegna áætlaðrar greiðslu frá Tryggingastofnun.

Sem fyrr greinir getur stefnandi ekki unað þeirri afstöðu félagsins að hann beri þriðjung sakar og telur rangt að styðjast við lágmarkstekjur við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku. Af þessum sökum verði hann að höfða mál á hendur félaginu til innheimtu á eftirstöðvum bótanna.

Stefndi bendir á að þrátt fyrir að öll gögn og afstaða bæði hans og úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum hafi legið fyrir um mitt ár 2010 hafi stefnandi ekki kosið að höfða mál fyrr en rúmum fimm árum síðar, í október 2015.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi mótmælir meðábyrgð sinni

Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi fyrst til þess að samkvæmt 13. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, skal atvinnurekandi tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Í 37. gr. sömu laga, sbr. einnig 42. gr., segir að vinnu skuli haga og framkvæma þannig, að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Fylgja skal viðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerða, svo og fyrirmælum Vinnueftirlits ríkisins, að því er varðar aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Í 14. gr. laganna er tekið fram að atvinnurekandi skuli gera starfsmönnum sínum ljósa slysa- og sjúkdómshættu, sem kann að vera bundin við starf þeirra. Atvinnurekandi skal að auki sjá um að starfsmenn fái nauðsynlega kennslu og þjálfun í að framkvæma störf sín á þann hátt að ekki stafi hætta af.

Þá segir í 1. gr. B-hluta IV. viðauka reglna nr. 547/1996, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð, að athafnasvæði á byggingasvæðum skuli vera nægilega stöðug og traust til að það hæfi notkun þeirra. Enn fremur segir að mannvirki skuli vera stöðug og traust að teknu tilliti til fjölda starfsmanna sem vinna á þeim, hámarksþunga sem þau þurfa að geta borið og dreifingu þungans og utanaðkomandi áhrifa sem kunna að verka á þau.

Í grein 4.1.1 í II. viðauka við reglugerð nr. 367/2006, um notkun tækja, segir að við tímabundna vinnu í hæð þar sem fallhætta er fyrir hendi, og ekki er unnt að tryggja öryggi starfsmanna og viðeigandi vinnuvistfræðilegar aðstæður á heppilegu undirlagi, skuli velja þau tæki sem best tryggja öruggar starfsaðstæður. Nota skal persónuhlífar sé ekki unnt að koma við almennum öryggisráðstöfunum. Velja skal tæki í samræmi við eðli verks, fyrirsjáanlegt álag og þannig að starfsmenn geti unnið og farið um á öruggan hátt. Þá segir enn fremur að velja skuli heppilegustu aðgangsleiðir að tímabundnum verkstöðvum þar sem starfsmenn eru í fallhættu eftir því hve oft þarf að fara um, í hvaða hæð og hve lengi er unnið.

Í grein 4.1.4 í II. viðauka við reglugerðina segir svo að gera skuli viðeigandi ráðstafanir, eftir því hvaða tegund búnaðar er valin, á grundvelli þess sem að framan greinir til að lágmarka áhættu fyrir starfsmenn sem nota slíkan búnað við vinnu. Ef nauðsyn krefur skal gera frekari öryggisráðstafanir til að verjast falli. Við slíkar ráðstafanir skal gerð búnaðar og styrkleiki vera með þeim hætti að unnt sé að fyrirbyggja eða stöðva fall úr hæð og, eftir því sem unnt er, fyrirbyggja að starfsmenn verði fyrir meiðslum.

Stefnandi bendir á að í umsögn Vinnueftirlitsins segi að slys hans megi rekja til þess að fallvarnir voru ekki til staðar. Stefnandi hafi ekki haft hjálm á höfði en samkvæmt umsögn eftirlitsins hafi þeir hjálmar sem voru tiltækir á staðnum verið gamlir og úr sér gengnir og því ekki fýsilegir til notkunar. Á vinnuveitanda hvíli sú grundvallarskylda að útvega starfsmönnum sínum forsvaranlegan öryggis- og hlífðarbúnað sem teljist nauðsynlegur við framkvæmd starfs. Stefnandi vísar í því sambandi meðal annars til greinar 9.1 í A-hluta IV. viðauka reglna nr. 547/1996. Að mati stefnanda er með öllu ótækt að leggja meðábyrgð á hann á þeirri forsendu að hann hafi ekki nýtt sér hjálma sem þó voru gamlir og úrsérgengnir og því ekki fýsilegir til notkunar að mati Vinnueftirlitsins.

Í ljósi þess að varanlegur miski stefnanda sé meðal annars kominn til vegna einkenna eftir höfuðáverka og truflun á lyktar- og bragðskyni sé óhætt að fullyrða að forsvaranlegar persónuhlífar hefðu getað skipt sköpum í tilviki stefnanda.

Stefnandi byggir á því að staðhæfing stefnda, um að [a]ðstæður á slysstað voru erfiðar að því leyti að þrengsli voru í rýminu sem gerðu það að verkum að verkpallar komust ekki fyrir og voru því settir upp vinnustigar, hafi enga þýðingu í málinu enda hvíli fortakslaus skylda á vinnuveitanda að tryggja að fallvarnir séu forsvaranlegar.

Fullyrðingum stefnda þess efnis að stefnandi hafi sjálfur ákveðið að klifra upp á undirsláttinn, án þess að ætlast væri til þess er alfarið hafnað. Í reynd sé þessi staðhæfing stefnda með hreinum ólíkindum og verði ekki skilin á annan hátt en þann að stefnandi hafi að eigin frumkvæði og í óþökk verkstjóra klifrað upp á undirsláttinn. Það sé að sjálfsögðu alrangt. Stefnandi hafi verið undir boðvaldi verkstjóra og farið í einu og öllu eftir því sem hann sagði.

Stefnandi áréttar að í skaðabótarétti hafi almennt verið gengið út frá því að hafi vinnuveitandi vanrækt að gefa fyrirmæli beri að líta svo á að það sé á hans ábyrgð hafi starfsmaður beitt vinnubrögðum sem séu ekki eins örugg og best verður á kosið. Í þessu sambandi beri að líta til þess að stefnandi hafði aðeins unnið fyrir Hnotuberg ehf. í nokkra mánuði er slysið varð og hafi því haft litla reynslu á þessum vinnustað.

Í ljósi brots vinnuveitandans gegn skráðum hátternisreglum, skorts á fallvörnum og forsvaranlegum öryggisbúnaði sem og lítillar reynslu stefnanda af störfum hér á landi, verði ekki með neinu móti séð að rök standi til þess að hann beri meðábyrgð á slysi sínu. Þvert á móti eigi hann rétt til óskertra bóta úr hendi stefnda.

Að lokum áréttar stefnandi þá meginreglu að sönnunarbyrði, um að starfsmaður hafi hegðað sér þannig að hann eigi sjálfur að bera hluta af tjóni sínu vegna eigin sakar, hvílir á þeim sem heldur slíku fram. Sönnunarbyrðin af þeirri fullyrðingu, að háttsemi stefnanda í aðdraganda slyssins 5. júní 2008 hafi verið gálaus, hvíli því alfarið á stefnda.

Árslaunaviðmið

Stefnandi byggir á því að við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku beri að styðjast við 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga enda veiti tekjur stefnanda síðustu þrjú almanaksár fyrir slysdag ekki raunhæfa mynd af framtíðartekjum hans. Hann hafi þá búið í Póllandi og haft litlar sem engar tekjur eins og fram lögð skattframtöl hans frá Póllandi sýni. Stefnandi hafi flutt hingað til lands undir lok árs 2007 og hafið störf hjá Hnotubergi ehf. 10. janúar 2008. Hann hafi verið ráðinn ótímabundið. Tekjur hans í janúar til og með mars 2008 hafi numið 775.542 kr., í apríl 286.442 kr. og í maí 307.925 kr. Meðalmánaðartekjur stefnanda í apríl og maí hafi því numið 297.184 kr. sem samsvari 3.851.505 í árslaun og meðaltekjur allra mánaðanna fimm numið 273.982 kr. sem samsvari 3.550.807 kr. í árslaun.

Í ljósi þessara miklu breytinga á starfshögum sínum telur stefnandi einsýnt að skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga séu fyrir hendi við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku. Stefnandi vísar í því samhengi til 6. gr. í því frumvarpi er varð að lögum nr. 37/1999. Þar er nánar útskýrt hvenær þær aðstæður geta verið fyrir hendi sem réttlæta að vikið sé frá meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, um að stuðst verði við launatekjur síðustu þriggja almanaksára. Orðrétt segi:

Launatekjur liðinna ára eru oftast góð vísbending um launatekjur komandi ára. Þetta á þó ekki alltaf við. Hjá ungu fólki, sem er að hefja starfsferil sinn, eru líkur fyrir hækkandi launum. Hjá fullorðnu fólki, sem nálgast lok starfsævinnar, eru líkur fyrir lækkandi launum. Til þessara þátta er tekið tillit í margfeldisstuðli 6. gr. Launatekjur liðinna ára eru hins vegar ekki góður mælikvarði ef breytingar höfðu orðið á högum tjónþola skömmu áður en slys varð eða þegar fullyrða má að slíkar breytingar standi fyrir dyrum. Má nefna sem dæmi að tjónþoli hafi skipt um starf þannig að breyting hafi orðið á tekjum eða látið af starfi og hafið töku lífeyris. Í slíkum tilvikum er eðlilegra að ákveða viðmiðunarlaunin miðað við nýjar aðstæður. Á sama hátt yrði tekjuviðmiðun námsmanns, sem væri að ljúka starfsréttindanámi, eðlilegust miðað við það starf, sbr. umfjöllun um 8. gr.

Af tilvitnuðum texta megi ráða að ekki sé rétt að styðjast við tekjur þriggja ára fyrir slysdag þegar tjónþoli hefur ráðið sig til vinnu eða skipt um starf sem veiti honum hærri laun.

Þá beri enn fremur að líta til þess að skilyrði ákvæðisins hafi verið rýmkuð verulega með gildistöku laga nr. 37/1999 en í fyrrnefndum athugasemdum með 6. gr. í frumvarpi til laganna segi enn fremur:

Þá er gerð tillaga um að 2. mgr. 7. gr. verði rýmkuð þannig að mati verði beitt í þeim tilvikum þegar viðmiðun við síðustu þrjú tekjuár fyrir slys þykir af einhverjum ástæðum ekki réttmæt.

Að auki beri að líta til þess að stefnandi lauk iðnskólaprófi í Póllandi og sé menntaður vélfræðingur.

Til viðbótar öllu framangreindu telur stefnandi að fyrir liggi skýr dómafordæmi Hæstaréttar um hvaða tekjuviðmið leggja beri til grundvallar þegar aðstæðum er háttað eins og hjá honum. Stefnandi vísar í því samhengi m.a. til dóms Hæstaréttar í máli nr. 646/2009 en þar varð pólskur verkamaður fyrir slysi þegar hann hafði búið hér á landi í átta mánuði. Í dómi héraðsdóms, sem var staðfestur í Hæstarétti um tekjuviðmið, var rakið að tjónþoli hefði lokið prófi í bifvélavirkjun frá tækniskóla í Póllandi. Í dóminum var talið eðlilegast að ákvarða árslaun stefnanda út frá þeim tekjum sem hann hafði þann tíma sem hann starfaði hér á landi fyrir slysið.

Með hliðsjón af öllu framangreindu telur stefnandi einsýnt að styðjast beri við tekjur hans hér á landi fyrir slysið 2008.

Sundurliðun aðalkröfu:

Að sögn stefnanda er við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku í aðalkröfu tekið mið af meðaltekjum síðustu tveggja mánaða fyrir slys (apríl og maí 2008) og þær tekjur uppreiknaðar til heils árs.

Sundurliðun varakröfu:

Að sögn stefnanda er við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku í varakröfu tekið mið af meðaltekjum síðustu fimm mánaða fyrir slys (janúar-maí 2008) og þær tekjur uppreiknaðar til heils árs. Samkvæmt staðgreiðsluyfirliti ársins 2008 fékk stefnandi fyrstu launagreiðslu ársins í mars. Hún nam 775.542 kr. og er vegna tímabilsins 10. janúar til 31. mars 2008. Tekið hafi verið tillit til þess við útreikning viðmiðunarlauna.

Við útreikning þjáningabóta og miskabóta, sbr. 3. og 4. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, séu grunnfjárhæðir uppreiknaðar í samræmi við lánskjaravísitölu í júlí 2010 (þegar stefnda var sent kröfubréf), þ.e. 7213, og þær rúnnaðar af í samræmi við 15. gr. laganna. Útreikningur bóta vegna varanlegar örorku taki mið af 2. mgr. 7. gr. laganna en laun stefnanda í mars, apríl og maí 2008 séu uppreiknuð til heils árs og þá bætist við lífeyrisframlag atvinnurekanda (8%).

Við batahvörf (á stöðugleikapunkti) hafi stefnandi verið 30 ára og 258 daga gamall. Stuðull hans skv. 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga sé því 12,659.

Bætur vegna þjáninga og varanlegs miska beri 4,5% vexti frá slysdegi, 5. júní 2008, skv. 16. gr. laganna en bætur vegna varanlegrar örorku beri 4,5% vexti frá batahvörfum (stöðugleikapunkti), þ.e. 5. desember 2008, skv. sömu grein. Dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, er krafist af allri fjárhæðinni frá 7. ágúst 2010, þ.e. mánuði eftir að kröfubréf var sent stefnda, til greiðsludags.

Til frádráttar kröfu stefnanda koma greiðslur stefnda úr launþega- og ábyrgðartryggingu Hnotubergs ehf., 15. september 2010, samtals að fjárhæð 4.345.279 kr. sem og greiðsla Sjúkratrygginga Íslands, 23. september 2015, að fjárhæð 1.935.271 kr.

Stefnandi styður kröfur sínar við lög nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, auk stjórnvaldsfyrirmæla sem sett eru á grundvelli þeirra laga. Kröfur hans styðjast einnig við meginreglur skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð og sakarregluna. Vaxtakröfuna styður hann við 16. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, og kröfu um dráttarvexti við 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Þar eð stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili skv. lögum nr. 50/1988 sé nauðsynlegt að taka tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar.

Málsástæður og lagarök stefnda

Aðalkrafa

Sýknukrafa stefnda byggist á því að á honum hvíli ekki frekari skaðabótaskylda en hann hafi þegar samþykkt. Stefndi hafi fallist á bótaskyldu að 2/3 hlutum og greitt stefnanda bætur í samræmi við þá ábyrgð sína 15. september 2010. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda.

Meðábyrgð stefnanda

Stefndi byggir á því að stefnandi verði að bera 1/3 af tjóni sínu sjálfur vegna eigin sakar. Hann hafi kosið að klifra upp á uppsláttinn, án þess að bera hjálm og þrátt fyrir að honum ætti að vera kunnugt um fallhættuna. Stefnandi hafi vitað að plöturnar sem hann hafði stillt upp höfðu ekki verið festar og gætu því sporðreist væri stigið á þær. Verkstjóri stefnanda hafi ekki fyrirskipað þetta verklag enda hafi hann ekki verið á vettvangi á þeim tíma er slysið varð. Eðli málsins samkvæmt geti verkstjóri ekki fylgst nákvæmlega með sérhverju því verki sem hver starfsmaður vinnur. Verkstjóri hafi falið stefnanda og G-x-x að vinna verkið enda hafi þeir verið hæfir til þess. Á stefnanda hafi hvílt skylda til að leita eftir leiðsögn eða verkstjórn teldi hann hennar þörf en það hafi hann ekki gert. Það hafi verið mat stefnanda að ekki væri þörf á verkstjórn og hann hafi því tekið sjálfstæðar ákvarðanir um framvindu verksins.

Í matsgerð segi að stefnandi hafi lokið iðnskólaprófi og sé menntaður vélfræðingur og smiður. Stefnandi hafi því töluverða menntun og reynslu. Hann hafi unnið hjá Hnotubergi ehf. í byggingarvinnu í nokkra mánuði er slysið varð og það starf sem hann vann í þetta tiltekna skipti hafi hvorki verið umfangsmeira né áhættusamara en önnur hefðbundin verk á byggingarsvæði. Stefnandi hafi sjálfur ákveðið að klifra upp á undirsláttinn og það hafi ekki verið í samræmi við leiðbeiningar verkstjóra. Stefnandi hafi getað sagt sér sjálfur að hætta fylgdi því að klifra upp á undirslátt og stíga niður á lausa undirstöðu sem hætt var við að sporðreistist. Þetta hafi verið sérstaklega áhættusamt í ljósi þess að stefnandi bar ekki hjálm á höfði.

H-kk-nf hafi verið tiltækir á verkstað, eins og segi í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins. Að sjálfsögðu hefði stefnandi átt að nota þá hjálma sem til staðar voru í stað þess að nota ekki hjálm. Vinnueftirlitið segi í skýrslu sinni að hjálmarnir hafi verið gamlir og úrsérgengnir og því ekki fýsilegir til notkunar. Stefndi mótmælir þessu. Ytra byrði hjálmanna hafi borið merki um notkun en þeir hafi verið vandaðir og sérhannaðir fyrir byggingarvinnu og hefðu gert sitt gagn til að verja notanda þeirra fyrir höfuðhöggi. Stefndi bendir sérstaklega á að Vinnueftirlitið hafi hvorki gert prófanir á hjálmunum né eiginleikum þeirra. Hafi stefnandi haft eitthvað út á ástand hjálmanna að setja og ástand þeirra verið raunveruleg ástæða þess að hann notaði ekki hjálm í umrætt sinn hafi honum borið að gera verkstjóra grein fyrir því og óska eftir nýjum hjálmi eða viðbótarbúnaði. Stefnandi hafi aldrei gert athugasemdir við öryggisbúnað eða aðstæður á verkstað. Á honum hvíldi skylda, sbr. 26. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, að tilkynna teldi hann öryggi sitt skert eða aðbúnaði ábótavant að einhverju leyti.

Stefnandi hafi í umrætt sinn ekki unnið í mikilli hæð. Honum hafi borið að vinna verkið úr stiga en alls ekki að fara upp á uppsláttinn eins og hann gerði enda fylgi því augljós fallhætta. Hefði verkið verið unnið á þann hátt sem stefnanda bar að vinna það, þ.e. úr stiga í um það bil tveggja metra hæð og með hjálm, hefði hvort tveggja, það er bæði líkurnar á falli og tjóni við fall, verið miklum mun minna. Við þetta tiltekna verk hafi ekki verið unnt að nota verkpalla. Rýmið hafi ekki boðið upp á að verkpallar væru settir upp en hæglega hafi verið hægt að vinna verkið úr stiga.

Árslaunaviðmið

Kröfu sína um sýknu byggir stefndi einnig á því að hann hafi notað rétt árslaunaviðmið við uppgjör skaðabótanna. Stefnandi hafi einungis búið á Íslandi í nokkra mánuði og einungis fengið greidd laun í fáa mánuði þegar slysið varð.

Meginregla skaðabótalaga um árslaunaviðmið sé í 1. mgr. 7. gr. laganna. Árslaun til ákvörðunar bóta skuli fundin út með því að taka meðalatvinnutekjur tjónþola, að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs, þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt skv. launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Ekki hafi verið unnt að fara þessa leið þar eð engar eða mjög takmarkaðar upplýsingar hafi legið fyrir um launatekjur stefnanda árin fyrir slysið.

Í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga sé undantekningarregla um árslaunaviðmið sem eigi að nota þegar aðstæður séu óvenjulegar og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Stefndi telur að ekki sé uppfyllt það skilyrði ákvæðisins að annar mælikvarði sé réttari. Stefndi mótmælir því að slíkar aðstæður séu fyrir hendi í þessu máli og að réttara sé að miða við laun stefnanda mánuðina fyrir slysið. Stefnandi hafi verið tæplega 31 árs þegar hann lenti í slysinu og því ekki svo ungur að hann væri að koma út á vinnumarkaðinn. Þrátt fyrir það virðist hann ekki hafa haft launatekjur árin fyrir slysið. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi haft einhverjar tekjur árin eftir slysið. Samkvæmt matsgerð hafi stefnandi flutt aftur til Póllands eftir slysið og hefur verið meira og minna atvinnulaus. Miðað við tekjusögu stefnanda árin fyrir slys og eftir slys megi halda því fram að það hafi í raun verið óvenjulegt fyrir stefnanda að hafa tekjur eins og hann hafði þessa mánuði fyrir slysið. Stefnandi hafi einungis búið á Íslandi í nokkra mánuði er slysið varð og ekkert liggi fyrir um að búseta hans hérlendis hafi verið hugsuð til framtíðar og starf hans hjá Hnotubergi ehf. sem framtíðarstarf, eins og flutningur hans til Póllands strax eftir slysið sýni.

Stefnandi byggi á því að nota eigi þá fáu mánuði sem hann hafði tekjur á Íslandi sem grundvöll árslaunaviðmiðs. Byggt á tekjum apríl og maí telji stefnandi að meðalmánaðarlaun hans eigi að vera 297.184 kr. sem samsvari 3.851.505 kr. í árslaun. Meðaltekjur allra mánaðanna fimm hafi numið 273.982 kr. sem samsvari 3.550.807 kr. í árslaun. Stefndi telur þetta alltof stutt tímabil til þess að hægt sé að slá því föstu að tekjurnar þessa fáu mánuði séu réttari mælikvarði á framtíðartekjur stefnanda en þriggja ára viðmiðið sem meginreglan kveði á um, sérstaklega í ljósi þess að stefnandi virðist hvorki hafa haft tekjur árin fyrir né árin eftir slysið. Varanleg örorka sem samsvari 15% sé ekki þess eðlis að hún aftri mönnum verulega frá vinnu í fjölda ára eftir slys. Líklegra sé að lágmarksárslaunaviðmiðið, skv. 3. mgr. 7. gr., sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga sé réttari mælikvarði á framtíðartekjur stefnanda.

Stefndi telur stefnanda ekki hafa sýnt fram á að meðallaun byggð á launum hans fyrir vinnu hjá Hnotubergi ehf. í svo fáa mánuði sé réttari mælikvarði á laun stefnanda til framtíðar en samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi lagt fram mjög takmörkuð gögn um tekjusögu sína fyrir og einkum eftir slysið en slík gagnaframlagning hljóti að vera forsenda þess að unnt sé meta hvort 2. mgr. 7. gr. eigi við. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að nota beri undantekningarregluna og sú sönnun hafi ekki tekist.

Stefndi telur með vísan til þessa að réttara sé að notast við meginregluna í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga sem mælikvarða um árslaun og þar sem tekjur stefnanda fyrir slysið virðist hafa verið óverulegar leiði það til þess að stefnandi fái bætur byggðar á lágmarksárslaunaviðmiði, sbr. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

Varakrafa

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu krefst hann þess til vara að fjárhæð kröfu stefnanda verði lækkuð verulega og málskostnaður verði felldur niður. Stefnandi vísar til sömu raka til stuðnings varakröfu og hann færði fyrir aðalkröfu eftir því sem við á.

Fallist dómstóllinn á að beita beri 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga um tekjuviðmið krefst stefndi þess að bætur til stefnda verði lækkaðar sem nemi eigin sök hans. Stefnandi sé menntaður smiður sem hafi kosið að klifra upp á uppslátt án öryggishjálms þrátt fyrir að honum væri kunnugt um fallhættuna og hann vissi að einungis væri verið að raða upp þverbitunum og þeir því ekki tryggilega festir og gætu hæglega sporðreist. Á stefnanda sjálfum hafi hvílt aðgæsluskylda og hann hafi í umrætt sinn sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Stefndi telur stefnanda verða vegna gáleysislegrar hegðunar sinnar að bera stóran hluta tjóns síns sjálfur. Við bótauppgjör aðila hafi verið reiknað með að eigin sök næmi þriðjungi en stefndi telur að eigin sök stefnanda sé í raun meiri. Stefndi bendir sérstaklega á að slysið hafi orðið árið 2008, þ.e. fyrir gildistöku laga nr. 124/2009, um breytingu á skaðabótalögum, og því nægjanlegt að í háttsemi stefnanda hafi falist einfalt gáleysi.

Telji dómurinn að beita eigi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga um árslaunaviðmið krefjist stefndi þess einnig að viðmiðið verði reiknað út frá launum stefnanda á tímabilinu frá janúar til júní 2008. Samkvæmt ráðningarsamningi hafi stefnandi hafið störf hjá stefnda 10. janúar 2008. Samkvæmt staðgreiðsluyfirliti hafi heildarlaun fyrir fyrstu sex mánuði ársins numið 1.609.804 kr. Launagreiðslan í mars 2008 virðist því hafa verið fyrir mánuðina janúar til mars 2008 og uppreiknuð myndu árslaun stefnanda þá vera 3.219.608 kr.

Verði ekki fallist á ofangreindan mælikvarða krefst stefndi þess að árslaunaviðmiðið verði einungis reiknað út frá launum í apríl og maí 2008. Reiknuð meðallaun stefnanda byggð á mánuðunum apríl og maí samsvari 3.566.202 kr. í árslaun.

Fallist dómurinn á það með stefnanda að hann beri ekki meðábyrgð á tjóni sínu krefst stefndi þess að frekari bætur stefnanda verði reiknaðar út frá lágmarksárslaunaviðmiði í samræmi við 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eða til vara að þær verði reiknaður út frá fyrrgreindum árslaunaviðmiðum.

Verði viðurkennt að stefnandi eigi rétt til frekari bóta er einnig gerð krafa um að til lækkunar bótakröfunni komi eigin áhætta vátryggingartaka. Vátryggingartakanum Hnotubergi ehf. hafi ekki verið stefnt í þessu máli enda félagið úrskurðað gjaldþrota 7. nóvember 2013. Við greiðslu þeirra bóta sem þegar hafi verið greiddar hafi verið dregnar frá 178.200 kr., það er fjárhæð sem nam eigin áhættu vátryggingartaka sem var 10%. Komi til greiðslu bóta sé þess því krafist að frá bótunum verði fyrst dregin 10% vegna eigin áhættu vátryggingartaka.

Stefndi krefst þess í annan stað, komi til bótagreiðslna, að til lækkunar bótakröfunni komi eingreiðsla bóta Sjúkratrygginga Íslands (SÍ) að fjárhæð 1.935.271 kr. Þessi frádráttur sé óumdeildur í málinu þar sem stefnandi hafi einnig gert ráð fyrir honum í kröfugerð sinni.

Við bótauppgjör 20. september 2010 hafi verið dregnar frá áætlaðar bætur frá SÍ, 1.200.000 kr. Þetta hafi verið gert til þess að unnt væri að ljúka uppgjörinu án þess að þurfa fyrst að bíða eftir niðurstöðu SÍ eins og tíðkast við bótauppgjör. Aðilar hafi sett gagnkvæman fyrirvara þannig að hvor aðili uppgjörsins stæði hinum skil á þeim mismun sem yrði þegar endanleg niðurstaða SÍ lægi fyrir. Síðar hafi komið í ljós að þessar bætur voru vanmetnar og stefnandi fékk raunverulega 1.935.271 kr. í bætur. Mismunurinn á áætluðum bótum og raunverulegum sé 735.271 kr. Starfsmaður stefnda hafi þegar krafið stefnanda um 490.181 kr., þ.e. 2/3 af mismuninum í samræmi við bótauppgjör frá 20. september 2010.

Fallist dómstóllinn á meðábyrgð (eigin sök) stefnanda að 1/3 en telji þrátt fyrir það að stefnandi eigi að fá bætur vegna árslaunaviðmiðs á grundvelli 2. mgr. 7. gr. krefst stefndi þess að dregnir verði frá bótunum 2/3 hlutar eingreiðslu bóta SÍ, þær 1.200.000 kr. sem gert var ráð fyrir við uppgjör aðila og 490.181 kr. að auki frá 23. september 2014.

Komist dómstólinn hins vegar að þeirri niðurstöðu að stefnandi beri enga eigin sök krefst stefndi þess að öll eingreiðslan komi til frádráttar, þær 1.200.000 kr. sem gert var ráð fyrir við uppgjör aðila og 735.271 kr. að auki frá 23. september 2014.

Stefndi mótmælir vöxtum eldri en 4 ára sem fyrndum og dráttarvöxtum frá fyrri tíma en dómsuppkvaðningardegi.

Stefndi vísar til almennra reglna skaðabótaréttar og skaðabótalaga, nr. 50/1993. Hann vísar sérstaklega til reglna um eigin sök og meðábyrgð tjónþola og 7. gr. laganna. Hann vísar einnig til laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og þeirra sönnunarreglna sem gilda í einkamálaréttarfari. Enn fremur er vísað til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Stefnandi vann í nýbyggingu hjá byggingafyrirtækinu Hnotubergi ehf. og hlaut líkamstjón þegar hann féll ofan af undirslætti undir loftplötu. Hvorki er ágreiningur um tjón stefnanda né að það sé skaðabótaskylt úr ábyrgðartryggingu Hnotubergs ehf. hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum ehf. Málsaðila greinir á um tvennt; annars vegar hvort stefnda sé heimilt að skerða bætur stefnanda um þriðjung vegna ætlaðrar meðábyrgðar (eigin sakar) hans og hins vegar hvaða tekjuviðmið eigi að leggja til grundvallar útreikningi bóta stefnanda vegna varanlegrar örorku.

Um meðábyrgð stefnanda

Enda þótt byggingarfyrirtækið Hnotuberg ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta í nóvember 2013 og tryggingafélagi þess sé af þeirri ástæðu einu stefnt verður að líta á skýrslu eiganda fyrirtækisins, S-kk-ef B-kk-ef, fyrir dóminum sem aðilaskýrslu en ekki vitnaskýrslu. Eins og áður er komið fram kom eina vitnið að slysinu, G-x-x S-x-x, ekki fyrir dóminn. Hann var hvorki yfirheyrður á slysdegi né á meðan stefnandi leitaði réttar síns hjá stefnda eða álits úrskurðarnefndar vátryggingamála árið 2009.

Stefnandi, sem er vélfræðingur, hafði unnið í rétt tæpa fimm mánuði hjá byggingarfyrirtækinu á slysdegi. Samkvæmt framburði S-kk-ef hafði stefnandi litla reynslu af því að slá upp fyrir loftplötu. Hins vegar hafði samstarfsmaður hans, G-x-x, tveggja ára reynslu af slíkri vinnu. Stefnandi kunni hvorki ensku né íslensku og vinnuveitandinn reiddi sig á að G-x-x þýddi og túlkaði fyrir stefnanda hvað ætti að gera og hvernig ætti að gera það.

Um fall stefnanda ofan af undirslættinum er fátt vitað. Í lögregluskýrslu er haft eftir G-x-x að stefnandi hafi verið að vinna ofan á „þaksperrum“ en fallið einhverra hluta vegna niður á steinsteypta gólfplötuna, sem sé um þriggja metra fall.

Í skýrslu Vinnueftirlitsins segir að stefnandi hafi verið uppi á undirslætti og verið að leggja þverbita ofan á burðarbita undirsláttarins. Engar fallvarnir hafi verið notaðar og stefnandi ekki með hjálm. Ekki sé ljóst hvað gerðist en stefnandi hafi fallið af undirslættinum niður á gólf og hafi fallhæðin mælst 3,10 metrar.

Eins og greint er frá í lýsingu málavaxta hvílir undirsláttargrind sem þessi á skrúfstoðum sem standa með um 1,6 metra millibili að því er vitnið S-kk-nf taldi. Ofan á skrúfstoðirnar eru lagðir I-bitar (Doka-bitar). Þvert ofan á þá eru lagðir 50x100mm þverbitar. Alla jafna liggja þverbitar svo þétt að ekki er meira en 60 cm á milli þeirra. Grindin er síðan klædd með svonefndum Doka-plötum. Eftir að járnabindingu hefur verið komið fyrir ofan á grindinni er steypu hellt yfir klædda grindina.

Ljósmynd sem Vinnueftirlitið tók á slysstað sýnir, og það er staðfest með vitnisburði S-kk-ef, að í vestari hluta byggingarinnar hafði aðeins annar hver þverbiti verið lagður í grindina og því um 1,2 metrar á milli þeirra þar. Í þeim helmingi var grindin því gisnari en hún má vera til þess að klæða megi hana með Doka-plötum.

Jafnframt er komið fram að að morgni slysdagsins hífði S-kk-nf búnt af Doka-plötum upp á grindina, lagði fyrir G-x-x og stefnanda að byrja að klæða grindina með plötunum en skrapp síðan frá til að líta í annað hús sem fyrirtækið hafði í byggingu í næstu götu. Ljósmynd Vinnueftirlitsins sýnir að búntið var sett á grindina í þeim hluta hússins sem annan hvern þverbita vantaði í hana.

Myndin sýnir einnig að væntanlega fjórar plötur höfðu verið lagðar út á grindina áður en stefnandi féll. Þær liggja út frá búntinu, nokkuð þétt saman en þó þannig að hver skarar aðeins fram úr þeirri næstu við hliðina.

S-kk-nf lýsti því fyrir dóminum að rétt verklag væri að standa í tröppu og draga Doka-plötur úr búntinu og dreifa þeim út á undirsláttargrindina. Þegar dreift hefði verið úr nokkrum fermetrum mætti fara upp á undirsláttinn. Koma þyrfti plötunum að þeim útvegg þar sem ætti að byrja að klæða grindina með plötunum (þ.e. negla þær fastar við grindina). Þegar raðað hefði verið tveimur þremur röðum út frá útveggnum þvert á þverbitana væri komið nægjanlegt undirlag til þess að standa uppi á. Að því búnu ætti að fara upp á föstu plöturnar og raða lausum plötum út og festa þær hverja fram af annarri við grindina.

Sá útveggur þar sem átti að byrja að klæða grindina er í suðausturhluta hússins um 12 metra frá þeim stað þar sem S-kk-nf setti plötubúntið ofan á grindina. Búntið var því hér um bil eins langt frá þeim stað þar sem verkamennirnir áttu að hefja klæðninguna og mögulegt var miðað við stærð og lögun hússins. Þeir þurftu því að flytja efnið úr búntinu, sem var í norðvesturhorni hússins, meðfram burðarveggnum í miðju þess og að þessum útvegg sem er, eins og áður segir, suðausturgafl hússins. Ekki verður betur séð af myndinni en þeir hafi verið byrjaðir að leggja sér gönguslóð þessa leið ofan á undirslættinum með Doka-plötum. Vegna staðsetningar búntsins lá fyrsti hluti slóðarinnar yfir gisna hluta undirsláttargrindarinnar.

Það var ekki rannsakað hvort verkamennirnir hefðu neglt niður þær plötur sem þeir höfðu lagt út á grindina frá búntinu. Stefnandi bar að hann og G-x-x hefðu unnið verkið saman. Stefnandi hafi átt að festa plöturnar niður sín megin og G-x-x sín megin. Stefnandi taldi að plata sem hann steig á hafi sporðreist þar eð hún hefði ekki verið fest nógu vel þeim megin sem G-x-x átti að festa hana. Það kann vel að vera, hún hefði líklega ekki sporðreist sig hefði hún verið vel fest þeim megin.

Að mati hinna sérfróðu meðdómsmanna er það vaninn, í verki sem þessu, að leggja búnt af Doka-plötum upp á uppsláttargrindina sem næst þeim stað þar sem á að byrja að klæða grindina þannig að ekki þurfi að flytja þær langa leið með því að bera þær ofan á uppslættinum, eins og gert var í þessu tilviki, heldur sé hægt að draga þær frá búntinu úr tröppum sem standa á gólfinu fyrir neðan á þann stað þar sem byrjað er að klæða. Þegar fyrstu plötur eru komnar á endanlegan stað er komið öruggt svæði til að fara upp á og leggja meira efni á og vinna klæðninguna út frá.

Með því að leggja búntið sem næst þeim stað sem byrja á að klæða er verulega dregið úr hættunni sem fylgir þessu verki enda verður, vegna aðstæðna, fallvörnum ekki komið við með góðu móti. Eðlilegt er við þessar aðstæður að grindin sé hæfilega þétt og að búnt af plötum sé nægilega nálægt þeim stað þar sem á endanlega að leggja efnið og ekki sé farið upp á grindina fyrr en klætt hefur verið öruggt svæði til að athafna sig á.

Að mati hinna sérfróðu meðdómsmanna er því verklagi almennt ekki beitt á byggingarstöðum að standa í stiga eða tröppum og selflytja Doka-plötur langa leið eftir grindinni.

Vinnuveitandinn lagði búntið langt frá þeim stað þar sem hann lagði fyrir verkamennina að byrja að klæða grindina. Dómurinn telur að með því að setja búntið á þennan tiltekna stað hljóti vinnuveitandinn að hafa gert ráð fyrir því að verkamennirnir ynnu verkið eins og lesa má af margnefndri ljósmynd Vinnueftirlitsins að þeir hafi gert. Það er að leggja sér gönguslóð ofan á undirslættinum með Doka-plötum frá búntinu að útveggnum þar sem þeir áttu að byrja að klæða grindina og færa síðan efnið eftir slóðinni.

Að mati dómsins vann stefnandi verkið því eins og lagt var fyrir hann og eðlilegt var miðað við þær aðstæður sem var stillt upp fyrir hann og samstarfsmann hans til þess að vinna við. Dómurinn telur hann því hafa verið uppi á grindinni í þetta sinn í þágu þess starfs sem honum hafði verið falið um morguninn, að klæða undirsláttargrindina með Doka-plötum.

Að mati dómsins er það aðalorsök slyssins að búntið var sett á grindina á þessum tiltekna stað, allt of langt frá útveggnum þar sem lagt var fyrir verkamennina að byrja að klæða grindina og auk þess á gisnari hluta hennar þar sem mun meiri hætta var á að falla niður á milli bita heldur en á hinum hlutanum.

Á þessum aðstæðum ber vinnuveitandinn ábyrgð. Athafnasvæðið sem hann valdi verkamönnunum að vinna út frá var því ekki nægilega stöðugt og traust, sbr. 1. gr. B-hluta reglna nr. 547/1996. Jafnframt gætti vinnuveitandinn ekki fyllsta öryggis við skipulagningu vinnunnar, sbr. 13. og 37. gr. laga nr. 46/1980.

S-kk-nf bar að stefnandi hefði áður unnið við undirslátt því hann hefði ásamt G-x-x slegið upp fyrir loftplötu neðri hæðar þessa sama húss (gólfplötu aðalhæðarinnar).

Að mati dómsins getur reynsla stefnanda af því ekki haft þýðingu í þessu tilviki. Húsið stendur í halla og því nærtækt að byrja að leggja Doka-plöturnar ofan á þá grind með því að standa á jörðinni, utan við útvegginn suðaustanverðan, sem hefur verið í svipaðri hæð og grindin og því auðvelt að rétta plöturnar af jörðinni inn á grindina og negla þær niður fram fyrir sig frá útveggnum og inn. Aðstæðurnar við að leggja Doka-plöturnar á undirslátt undir loftplötu neðri hæðar voru því allólíkar þeim aðstæðum sem verkamönnunum voru búnar á undirslætti undir loftplötu efri hæðar þegar slysið varð.

Því má ætla að stefnandi hafi vart haft nokkra reynslu af því að vinna við þessar aðstæður en verkstjórinn reiddi sig alfarið á að G-x-x segði honum til.

Samkvæmt 14. gr. laga nr. 46/1980 skal atvinnurekandi tryggja að starfsmenn fái nauðsynlega kennslu og þjálfun í að vinna störf sín á þann hátt að ekki stafi hætta af. Hefði vinnuveitandinn, sem jafnframt var verkstjórinn, uppfyllt þessa skyldu sína og sýnt verkamönnunum, stefnanda í það minnsta, hvernig hann vildi að verkið væri unnið hefði hann væntanlega áttað sig á því að búntið lá á ómögulegum og stórhættulegum stað.

Að mati dómsins skýrist slysið einnig af því að verkstjórinn gætti ekki þessarar leiðbeiningarskyldu sinnar gagnvart stefnanda heldur eftirlét G-x-x að leiðbeina honum.

Það var mjög einfalt fyrir vinnuveitandann að hafa vinnuaðstæðurnar mun öruggari með því að setja búntið niður miklu nær útveggnum þar sem þeir áttu að byrja að klæða grindina og þar sem grindin sjálf var þéttari. Þótt búntinu hafi verið valinn þessi slæmi staður af einföldu aðgæsluleysi þykir það, vegna ábyrgðar vinnuveitandans á öryggi vinnustaðarins, svo ámælisvert að ekki þykir skipta máli hvort stefnandi sýndi einnig eitthvert aðgæsluleysi. Hann þykir því ekki eiga að bera neinn hluta tjóns síns sjálfur.

Árslaunaviðmið

Þá þarf að taka afstöðu til þess út frá hvaða árslaunaviðmiði eigi að reikna bætur stefnanda.

Stefndi miðaði uppgjör bóta við lágmarkslaunaviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993.

Í stefnu krafðist stefnandi þess að árslaun hans yrðu miðuð við að hann hefði haft 456.636 kr. í mánaðarlaun við störf sín hjá Hnotubergi. Það viðmið var fengið með því að deila þremur í þau laun sem honum höfðu verið greidd í mars, apríl og maí 2008. Þá var ekki tekið tillit til þess að einungis var gefinn út einn launaseðill fyrir þau laun sem stefnanda voru greidd í janúar til og með mars.

Við aðalmeðferð breytti stefnandi fjárkröfu sinni vegna varanlegrar örorku. Hann vildi aðallega miða við meðaltal mánaðarlauna apríl og maí en til vara við meðaltal launa janúar til og með maí 2008.

Árslaunaviðmið í aðalkröfu stefnanda var það viðmið sem stefndi lagði til grundvallar í fyrri varakröfu sinni fyrir lækkun og árslaunaviðmið í varakröfu stefnanda var það viðmið sem stefndi lagði til grundvallar í síðari varakröfu sinni.

Stefnandi lagði fram skattframtöl sín fyrir árin 2005, 2006 og 2007, síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið. Samkvæmt þeim hafði hann í heildarlaun árið 2005 105.488 kr., árið 2006 engin laun og árið 2007 101.767 kr.

Samanlögð árslaun stefnanda árin 2005 til og með 2007 nema lægri fjárhæð en lágmarksfjárhæð samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Því ber að greiða honum bætur samkvæmt því ákvæði nema stefnandi geti sýnt fram á að aðstæður hans hafi verið óvenjulegar árin 2005-2007 svo og að annar mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hans sé réttari en þau laun sem hann fékk á því árabili, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna.

Stefnandi og stefndi fengu tvo lækna til þess að meta varanlegar afleiðingar slyssins fyrir stefnanda. Matsfundur var haldinn 17. maí 2010 og var túlkur viðstaddur. Í matsgerðinni er haft eftir stefnanda:

Tjónþoli er fæddur og uppalinn í Póllandi. Hann lauk iðnskólaprófi og er menntaður vélfræðingur og smiður. Foreldrar hans reka brauðgerð og bakarí og hann vann lengi við það fyrirtæki í heimalandi sínu. Hann flutti til Íslands í lok ársins 2007 og fór þá að vinna hjá Hnotubergi ehf. Þar var hann að störfum þegar hann lenti í slysi því sem hér er til umræðu en eftir slysið flutti hann til Póllands eða í júní 2008. Hann var atvinnulaus seinni part árs 2008 en árið 2009 vann hann í 8 eða 10 mánuði í Frankfurt í Þýskalandi við að keyra út blöð. Síðan hefur hann verið á atvinnuleysisbótum og lifað á styrkjum frá foreldrum sínum. Hann býr hjá þeim og er ókvæntur og barnlaus. Hann kveðst vera að leita sér að vinnu við hæfi en hefur eitthvað verið að hjálpa til við fyrirtæki foreldra sinna.

Við aðalmeðferð fyrir dómi bar stefnandi að hann hefði, eftir að hann kom til Póllands sumarið 2008, hjálpað foreldrum sínum í brauðgerð þeirra og bakaríi. Hann hann hafi síðan farið í endurhæfingu og ekki getað unnið á því tímabili. Hann kvaðst síðar hafa stofnað fyrirtæki og unnið við að aka út og dreifa til sölustaða brauði og öðru bakkelsi í um það bil tvö ár. Hann hafi starfað hjá Siemens og tengdum fyrirtækjum í Frankfurt í Þýskalandi frá 2013. Þar þjónusti hann vélar og hafi ritað undir ótímabundinn ráðningarsamning 1. apríl 2016.

Stefnandi hefur ekki lagt fram nein gögn um tekjur sem hann hafði frá því að hann flutti héðan í júní 2008. Hann hefur því ekki sýnt fram á að laun hans fyrir slysið hafi verið mjög frábrugðin þeim sem hann hafði eftir slysið en eins og stefndi bendir á er 15% varanleg örorka ekki slík skerðing á starfsorku að hún útiloki fólk frá allri vinnu um langan tíma. Ekki kom heldur annað fram við aðalmeðferð en stefnandi ynni fulla vinnu hjá Siemens.

Stefnandi bar að hann hefði ráðgert að vinna á Íslandi á meðan hér væri vinna. Vinnuveitandi hans hafi haft nokkur hús í smíðum. Hann hafi ekki átt fjölskyldu hér en foreldrar hans hafi búið í Póllandi og systir í Þýskalandi. Hann kvaðst hafa farið til Póllands strax eftir slysið þar eð foreldrar hans hefðu haft áhyggjur af honum vegna þeirra meiðsla sem hann hlaut.

Stefnandi hafði unnið hér í rétta fimm mánuði þegar slysið varð. Hann kveðst hafa ráðgert að vinna hér á meðan einhverja vinnu væri að hafa. Á grundvelli slíkrar ráðagerðar einnar og sér verður ekki sagt að hann hafi markað sér ákveðinn starfsvettvang hér á landi. Hann hafði afar lítil laun þrjú síðastliðin ár fyrir slysið og samkvæmt frásögn hans á matsfundi hafði hann einnig lág laun næstu tvö ár eftir slysið og ekki er vitað hvaða tekjur hann hafði eftir það fram að því að hann hóf störf 2013. Af þeim sökum þykja þau laun sem hann þáði hér á landi í fimm mánuði ekki vera réttur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hans. Stefnandi hefur því ekki sýnt fram á að skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga séu fyrir hendi.

Skattframtöl stefnanda fyrir árin 2005, 2006 og 2007 sýna að tekjur hans á þeim tíma voru lægri en gengið er út frá í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Þar eð dómurinn fellst ekki á að miða eigi við árstekjur samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna verður að leggja til grundvallar árslaunaviðmið samkvæmt 3. mgr. greinarinnar.

Það er því niðurstaða dómsins að stefndi beri fulla ábyrgð á tjóni stefnanda en bætur stefnanda vegna skertrar starfsorku ráðist af lágmarkslaunaviðmiði 3. mgr. 7. gr. laganna.

Stefnandi reiknar bætur sem hann á rétt til samkvæmt 3. og 4. gr. skaðabótalaga út frá lánskjaravísitölu í júlí 2010 þegar hann sendi stefnda kröfubréf. Við það hækka þær bætur örlítið frá þeim bótum sem stefndi greiddi stefnanda við uppgjörið 15. september 2010. Stefndi hefur ekki mótmælt útreikningi stefnanda og því verður við hann miðað. Út frá sömu vísitölu þykir rétt að reikna upp fjárhæð samkvæmt 3. mgr. 7. gr. en litið er svo á að framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð sé hluti af þeirri fjárhæð og þarf því ekki að bæta því við fjárhæðina.

Að mati dómsins kemur ekki til greina að draga frá bótum stefnanda eigin áhættu vátryggingartaka Hnotubergs ehf. Stefnandi tók við bótum með fyrirvara um frádrátt vegna eigin áhættu vátryggingartaka. Stefndi færir í raun engin rök fyrir því hvers vegna það standi stefnanda nær en stefnda að taka á sig þær afleiðingar af gjaldþroti Hnotubergs ehf. Stefndi ákvað að selja fyrirtækinu tryggingar og verður að taka það á sig geti það ekki, vegna gjaldþrots, staðið við þær skyldur sem á því hvíla þegar reynir á þær tryggingar.

Stefnda var birt stefna þessa máls 12. október 2015. Samkvæmt 3. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007, eru vextir frá fyrri tíma en 12. október 2011 því fyrndir. Stefnandi á því rétt á dráttarvöxtum frá 12. október 2011 til greiðsludags.

Vegna þessarar niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr., svo og 128. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem renni í ríkissjóð, og þykir hæfilega ákveðinn 961.000 krónur.

Stefnanda var með bréfi innanríkisráðuneytisins, 15. apríl 2015, veitt gjafsókn til þess að höfða þetta mál á hendur stefnda. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 kemur aðeins í hlut dómstóla að ákveða þóknun lögmanns gjafsóknarhafa. Að réttu lagi á því ekki að taka afstöðu til útlagðs kostnaðar hans í dómi eða úrskurði, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 426/2006. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, G-kvk-ef B-kvk-ef héraðsdómslögmanns, sem þykir, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, hæfilega ákveðin 1.085.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

I-kvk-nf L-kvk-nf, settur héraðsdómari, og meðdómsmennirnir B-kk-nf Ö-kk-nf Á-kk-nf, húsasmiður og verkstjóri, og J-kk-nf Á-kk-nf P-kk-nf, byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari, kveða upp þennan dóm.

D Ó M s o r ð

Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefnanda, R-x-x J-x-x W-x-x, 629.141 kr. ásamt dráttarvöxtum frá 12. október 2011 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 961.000 kr. er renni í ríkissjóð.

Málskostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, G-kvk-ef B-kvk-ef hdl., 1.085.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

I-kvk-nf L-kvk-nf

B-kk-nf Ö-kk-nf Á-kk-nf

J-kk-nf Á-kk-nf P-kk-nf

-------------------

Rétt endurrit staðfestir,

Héraðsdómi Reykjavíkur 6. febrúar 2017