E-3001/2022

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð þess, þann 27. október sl., var höfðað með stefnu, birtri 20. júní 2021, af stefnanda, A, [...], á hendur stefnda, íslenska ríkinu, Arnahvoli í Reykjavík.

Stefnandi gerir í málinu þær dómkröfur að stefnda verði gert að greiða stefnanda 1.100.000 krónur í miskabætur, ásamt með dráttarvöxtum frá 26. nóvember 2021.

Þá krefst stefnandi þess jafnframt að eftirfarandi ummæli, sem bókuð eru í dagbók lögreglu í LÖKE við mál lögreglunnar á [...] nr. X, verði dæmd dauð og ómerk, sem og afmáð úr LÖKE: „... þá var hann stöðvaður af lögreglunni á Höfuðborgarsvæðinu í lok ársins 2018 og reyndist þá vera undir áhrifum fíkniefna.“

Þá er krafist málskostnaðar af stefnda líkt og ekki væri um gjafsóknarmál að ræða.

Stefndi krefst í sýknu málinu, en til vara lækkunar á dómkröfum stefnanda, auk þess sem krafist er málskostnaðar af stefnanda, en til vara að málskostnaður falli niður.

Ágreiningsefni og málsatvik

Dómkrafa stefnanda í málinu byggir annars vegar á kröfu hans um miskabætur vegna þvingunaraðgerða lögreglu, sem hann telji sig ekki hafa átt að sæta, enda málið verið fellt niður, en hins vegar sé krafa hans um miskabætur og ómerkingu ummæla í LÖKE, gagnagrunni lögreglu, vegna ætlaðra aðdróttana þar, sem stefnandi hafi þurft að þola, sbr. mál lögreglunnar á [...]nr. X, dags [...]. apríl 2019. Stefndi krefst hins vegar sýknu, en til vara verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda.

Málsatvik eru í megindráttum óumdeild, sbr. dagbók lögreglunnar á [...] undir málsnúmeri X. En um hádegisbil, [...]. apríl 2019, var stefnandi undir stýri á bifreiðinni [...] á leið sinni að þáverandi heimili sínu að [...]. Lögreglumaður nr. [...] var á sama tíma staðsettur við umferðareftirlit í lögreglubifreið til móts við [...] við [...] þarí bæ, er hann veitti bifreið stefnanda athygli, þar sem henni var þá ekið frá [...] suður [...] í átt að [...]. Samkvæmt dagbókarfærslu þekkti lögreglumaður þar stefnanda, en fram kemur í dagbók lögreglu að tilkynnt hefði verið til lögreglu um það að stefnandi væri hugsanlega að aka undir áhrifum fíkniefna. Hafi lögreglumaðurinn ákveðið að stöðva för stefnanda til þess að biðja hann um að láta í té munnvatnssýni. Að sögn stefnanda fylgdi lögreglubifreiðin þá bifreið stefnanda eftir um 500 metra að þáverandi heimili stefnanda sem endaði svo með því að stefnanda var gefið stöðvunarmerki með bláum blikkljósum í þann mund sem hann lagði í bílastæðið fyrir utan þáverandi heimili sitt. Á vettvangi var stefnanda síðan gert að undirgangast Drug Wipe- fíkniefnapróf, með því að láta lögreglumanni í té munnvatnssýni, er stefnandi hafi gert án mótþróa. Prófið greindi engin ólögleg fíkniefni í munnvatnssýninu og var afskiptum lögreglu þar með lokið. Um tilefni stöðvunarinnar segi annars orðrétt í framangreindri dagbók lögreglu:

„Tilkynnt hefur verið til lögreglu að hann [innsk. A /stefnandi] sé hugsanlega að aka undir áhrifum fíkniefna og þá var hann stöðvaður af lögreglunni á Höfuðborgarsvæðinu í lok ársins 2018 og reyndist þá vera undir áhrifum fíkniefna.“

Með bréfi til ríkislögmanns, þann 26. október 2021, var óskað annars vegar eftir afstöðu íslenska ríkisins til bótaskyldu á grundvelli 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, vegna þeirra þvingunaraðgerða sem beinst hafi að stefnanda á grunni X. kafla sömu laga og hins vegar afstöðu til bótaskyldu á grunni b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og vinnuveitendaábyrgðar vegna ærumeiðandi ummæla í garð stefnanda sem fram komi í dagbókarfærslu lögreglunnar á [...], sbr. dómkröfu stefnanda. Þá var þess krafist að beðist yrði afsökunar á ummælunum, að þau yrðu dregin til baka og þau yrðu afmáð úr LÖKE, gagnagrunni lögreglunnar. Áskilinn hafi þá verið réttur til málshöfðunar vegna þessa án frekari viðvörunar og stefndu veittur frestur til 28. desember 2021 til þess að svara erindinu.

Svar hafi síðan borið frá ríkislögmanni með bréfi, dags. 14. febrúar 2022, þar sem bótaskyldu íslenska ríkisins á grundvelli 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 var hafnað í umræddu máli lögreglunnar á [...], og vísað til niðurstöðu dóms Landsréttar í máli nr. 538/2020. Ekki hafi þó verið svarað efnislega þeim hluta kröfunnar er varði ærumeiðandi ummæli í garð stefnanda sem fram komi í dagbókarfærslu lögreglunnar á [...]. Sé stefnanda því nauðugur sá kostur að höfða mál þetta gegn stefnda til viðurkenningar á bótaskyldu og greiðslu bóta, auk dráttarvaxta og málskostnaðar.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggi á því að samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála eigi maður, sem borinn hafi verið sökum í sakamáli, rétt til bóta ef mál hans hafi verið fellt niður. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar skuli dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.– XIV. kafla laganna, ef skilyrði 1. mgr. séu fyrir hendi. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. En slíkt eigi alls ekki við í þessu máli, þar sem stefnandi hafi á engan hátt stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi hér kröfu sína á. Þessar reglur séu til samræmis við 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár.

Bótaábyrgð samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé hlutlæg. Verði réttur sakborninga til bóta ekki skertur þótt fullt tilefni hafi verið til aðgerða lögreglu gagnvart þeim og lagaskilyrði fyrir þeim uppfyllt. Sakborningar eigi því ótvírætt rétt á miskabótum nema því verði slegið föstu að þeir hafi sjálfir valdið eða stuðlað að rannsóknaraðgerð, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Ríkislögmaður hafi hafnað bótaskyldu íslenska ríkisins á grunni 246. gr. laga nr. 88/2008 með vísan til dóms Landsréttar í máli nr. 538/2020. Stefnandi byggi á því að sá dómur Landsréttar eigi ekki við í þessu máli þar sem málin séu eðlisólík að mörgu leyti. Þannig hafi lögregla haft réttmæta ástæðu til að ætla að aðili í máli Landsréttar nr. 538/2020 væri að aka undir áhrifum, en í dómsforsendum segi í 14. og 15. mgr.: „Samkvæmt ákvæðum a- og d-liðar 1. mgr. 47. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. mgr. 52. gr. núgildandi umferðarlaga nr. 77/2019, er ökumanni vélknúins ökutækis skylt að kröfu lögreglu að gangast undir öndunarpróf og láta í té sýni, meðal annars munnvatnssýni, með þeim hætti sem lögregla ákveður ef ástæða er til að ætla að hann hafi brotið gegn ákvæðum laganna sem leggja bann við akstri undir áhrifum áfengis eða annarra ávana- og fíkniefna [...]. Hér að framan er atvikum lýst þegar D gaf munnvatnssýni að beiðni lögreglu og jafnframt gerð grein fyrir framburði lögreglumanna á vettvangi um að afskipti þeirra af honum hafi miðað að því að ganga úr skugga um hvort hann hefði verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna við akstur umrætt sinn. Framburður lögreglumannanna er að þessu leyti nægilega skýr svo unnt sé að líta til hans við úrlausn málsins. Að því gættu verður að líta svo á að aðstæður hafi verið með þeim hætti að öflun munnvatnssýnis frá D hafi verið lögreglu heimil á grundvelli áðurnefndra ákvæða umferðarlaga.“

Í þessu máli hafi lögregla hins vegar enga ástæðu haft til að ætla að stefnandi væri að aka undir áhrifum ávana- og fíkniefna. En krafa lögreglu um að stefnandi skyldi undirgangast Drug Wipe- próf hafi hér verið tilhæfulaus og aðeins byggð á fordómum, enda ekki til staðar neinn rökstuddur grunur um að hann hafi framið brot sem varðað geti fangelsisrefsingu að lögum, líkt og áskilið sé í 1. mgr. 77. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að sama skapi hafi ekki verið ástæða til að ætla að stefnandi væri að aka undir áhrifum og þar með brotlegur gegn 45. gr. a þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987, líkt og áskilið sé fyrir veitingu lífsýnis samkvæmt 1. mgr. 47. gr. sömu laga. Tilefni sýnatökunnar hafi aðeins byggt á hugarburði lögreglumanns um ætlaða fortíð stefnanda sem hafi enga stoð átt í raunveruleikanum. Hefði lögreglumaðurinn í reynd haft rökstuddan grun um að stefnandi hefði hér verið að aka undir áhrifum ávana- og fíkniefna hefði hann stöðvað stefnanda strax í stað þess að fylgja stefnanda eftir hálfan kílómetra í gegnum íbúðahverfi og stöðva hann með bláum blikkljósum á bílastæðinu fyrir utan heimili hans, svo að öruggt væri að nágrannar stefnanda yrðu þessa þá varir.

Stefnandi byggi hér á því að notkun Drug Wipe- prófs sé taka lífsýnis í skilningi 1. mgr. 77. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, enda sé þá tekið strok úr munni þeirra manna sem séu látnir undirgangast slík próf að frumkvæði lögreglu.

Það hafi valdið stefnanda töluverðum miska að undirgangast umrætt próf, enda með því gengið eins nærri friðhelgi einkalífs og líkama og unnt sé. Það hafi fengið mjög á hann að þurfa að gangast undir slíkt próf og þar með rannsókn að tilefnislausu. Við mat á miska stefnanda sé einnig á því byggt að aðgerðirnar hafi verið ólögmætar. Viðhlítandi rökstuddur grunur um brot hafi þannig ekki verið fyrir hendi, nauðsyn ekki staðið til aðgerðanna og lagaskilyrði til þeirra því ekki verið uppfyllt, sbr. einkum 76. og 77. gr. laga nr. 88/2008, sem og samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 47. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987. Ólögmæti aðgerðanna í heild sinni hafi verið til þess fallið að auka enn frekar á miska stefnanda. Með aðgerðum lögreglu hafi verið brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. m. a. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008.

Ríkislögmaður hafi ekki svarað þeim hluta kröfugerðar stefnanda sem varðað hafi fyrrgreind ærumeiðandi ummæli í garð stefnanda sem fram komi í dagbókarfærslu lögreglunnar á [...]í máli lögreglunnar á [...], nr. X.

Stefnandi byggi kröfur sínar, er þann þátt málsins varði, á að stefndi beri ábyrgð á hinum umstefndu ummælum í dómkröfu á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar sem og á grunni almennra reglna, þ. e. ákvæða XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum í 235. og 241. gr., en aðild stefnda sé óumdeild að mati stefnanda. Hinum umstefndu ummælum sé hér beint að stefnanda og hans persónu. Með hinum umstefndu ummælum, sem starfsmaður stefnda, lögreglumaður nr. [...], hafi viðhaft og skráð í LÖKE, sé stefnanda gefið að sök refsiverð og siðferðislega ámælisverð háttsemi sem eigi sér alls enga stoð í raunveruleikanum. Þá beri að horfa til þess að starfsmaður stefnda hafi meitt æru stefnanda af ásetningi eða af stórkostlegu gáleysi. Sú háttsemi sem stefnanda sé gefin að sök með ummælunum varði við 45. gr. a þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987 og 50. gr. núgildandi umferðarlaga nr. 77/2019 og sé í senn refsiverð og siðferðislega ámælisverð. Ummæli lögreglumannsins um stefnanda í LÖKE- kerfinu feli þannig í sér ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda.

Hin umstefndu ummæli feli í sér ásökun um refsiverða og siðferðislega ámælis-verða háttsemi sem sé ósönnuð með öllu. Stefnandi eigi ekki að baki þann sakaferil sem hin umstefndu ummæli fullyrði. Stefnandi hafi aldrei verið sakfelldur fyrir akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Ummælin séu því með öllu ósönn. Ummæli starfs-manns stefnda séu ærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja þau og afmá úr LÖKE með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Hin umstefndu ummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta mannorð stefnanda. Hagsmunir stefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir.

Stefnandi byggi miskabótakröfu sína vegna þessa hluta dómkröfu sinnar á því að starfsmaður stefnda hafi með alvarlegum hætti vegið að æru hans með umræddum ummælum. Með því hafi starfsmaður stefnda framið ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á, á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar, enda sé um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða sem bæði séu rangar og skráðar í LÖKE gegn betri vitund. Það sé ljóst að virðing stefnanda hafi beðið hnekki, sem og æra hans og persóna. Réttur stefnanda til æruverndar og friðhelgi einkalífs njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem og XXV. kafla almennra hegn-ingarlaga nr. 19/1940. Framangreind ummæli umrædds starfsmanns stefnda hafi valdið stefnanda hugarangri, enda séu þau til þess fallin og sett fram í þeim tilgangi að lítillækka stefnanda í augum annarra, þá aðallega þeirra sem hafi aðgang að LÖKE. Miskabótakrafa stefnanda byggi á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttarreglum, sem ætlað sé að vernda æru stefnanda, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefnandi eigi því rétt á miskabótum úr hendi stefnda. Við mat á fjárhæð miskabóta beri að horfa til þess að gríðarlega mikill aðstöðumunur sé á aðilum. Þá leiði það einnig til hækkunar bóta að starfsmaður stefnda hafi meitt æru stefnanda af ásetningi eða af stórkostlegu gáleysi. Hvað varði annars tjáningarfrelsi stefnda, þá vísi stefnandi til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár, sem og til 10. gr. laga nr. 62/1994 og byggi á því að það falli utan marka stjórnarskrárvarins tjáningarfrelsis opinberra starfsmanna og embættismanna þegar brotið sé gegn réttindum eða mannorði annarra manna. Ljóst sé að réttur stefnanda til æruverndar gangi framar tjáningarfrelsi starfsmanna stefnda eins og hér hátti til.

Stefnandi telji að samanlagt sé miski hæfilega metinn sem alls 1.100.000 krónur.

Vísað sé hér til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar, auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrár um þvingunaraðgerðir, tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífs, sem og til 8. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Krafa um dráttarvexti styðjist við III. og IV. kafla nr. 38/2001, en upphafsdagur vaxta miði við mánuð eftir að ríkislögmanni hafi verið sent kröfubréf. Krafa um málskostnað byggi á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, en um varnarþing vísast til 3. mgr. 33. gr. sömu laga.

Málsástæður og lagarök stefnda

Samkvæmt d-lið 1. mgr. 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 (nú 1. mgr. 52. gr. laga nr. 77/2019) sé ökumanni vélknúins ökutækis skylt að kröfu lögreglu að gangast undir öndunarpróf og láta í té svita- og munnvatnssýni með þeim hætti sem lögregla ákveði hafi hann verið stöðvaður við umferðareftirlit. Einnig sé ökumanni það skylt, samkvæmt a-lið sama ákvæðis, ef ástæða sé til að ætla að hann hafi brotið gegn ákvæðum 2. eða 4. mgr. 44. gr. (2. eða 4. mgr. 48. gr.), sbr. 45. gr. (49. gr.) og 45. gr. a (50. gr.), laga nr. 50/1987, en innan sviga séu þá númer núgildandi laga nr. 77/2019.

Af lestri þessara ákvæða sé ljóst að lögregla hafi mjög ríkar heimildir til töku lífsýna til að stöðva og/eða koma í veg fyrir brot sem ógni umferðaröryggi. Sú aðferð að taka munnvatnssýni á vettvangi til þess að greina hvort ökumaður sé undir áhrifum ávana- og fíkniefna sé einföld í framkvæmd og hafi það að markmiði að valda sem minnstu raski fyrir ökumann, þ. e. viðkomandi þurfi þá ekki að koma á lögreglustöð og gefa þvagsýni, og sé því fyllsta meðalhófs gætt. Fyrrnefnd ákvæði geri ekki ráð fyrir að afla þurfi úrskurðar dómara til töku lífsýna í þeim aðstæðum sem hér sé lýst.

Auk framangreinds komi fram í dagbókarfærslu lögreglu að stefnandi hafi orðið við þessu án mótþróa. Sé á því byggt af hálfu stefnda að hann hafi samþykkt að veita munnvatnssýnið. Séu stefnandi og lögreglumaður á vettvangi einir til frásagnar um atvik en ekkert hafi komið hér fram um það að þvingunum hafi verið beitt við töku munnvatnssýnis. Þá beri að geta að þegar atvik hafi átt sér stað, [...]. apríl 2019, hafi rannsókn ekki verið hætt í hinu fyrra máli (nr. Y ), en þar hafi þvagsýni sýnt jákvæða niðurstöðu á THC og lögreglumaður þessa máls því staðið í þeirri trú að stefnandi hefði þá sannarlega ekið undir áhrifum ávana- og fíkniefna í lok árs 2018. Sé því hafnað að ummæli í dagbókarfærslu lögreglu feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir.

Sé mat stefnda að lögregla hafi í umrætt sinn verið að sinna lögbundnu hlutverki sínu, þ. e. eftirliti með umferð, en að einnig hafi verið uppi nokkur grunur um það að ökumaður væri undir áhrifum ávana- og fíkniefna við akstur, og lögreglu því verið skylt að ganga úr skugga um það að svo væri ekki til þess að tryggja umferðaröryggi.

Stefndi byggi á því að hér sé ekki fullnægt skilyrðum 246. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi hafi ekki verið handtekinn eða borinn sökum í málinu og því hafnað að taka munnvatnssýnis hafi falið í sér líkamsrannsókn eða líkamsleit í skilningi X. kafla laga nr. 88/2008. Aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og ekki hafi verið sýnt fram á að þær hafi falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda. Afskipti af stefnanda hafi hér aðeins verið liður í umferðareftirliti lögreglu. Verði samt talið að ákvæði 246. gr. sakamálalaga eigi hér við, þá sé hér á því byggt að bótaskylda hafi þó ekki stofnast.

Svo virðist sem ríkislögmaður hafi verið að svara tveimur kröfum í bréfi frá 14. febrúar 2022, en þar sé í upphafi getið bréfa 16. september 2021 og 26. október 2021.

Stefndi mótmæli því að um aðdróttanir hafi verið að ræða í færslum umrædds lögreglumanns og því sé einnig mótmælt að það hugtak komi hér fram í dómkröfum.

Stefndi sé ósammála því að dómur Landsréttar í máli nr. 538/2020 eigi hér ekki við og telji að sá dómur eigi hér vel við og hafni því sjónarmiðum stefnanda um annað. Í stefnu sé því haldið fram að í þessu máli hafi lögregla enga ástæðu haft til að ætla að stefnandi væri að aka undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Stefndi sé ósammála þeirri fullyrðingu. Vísist í því sambandi til umfjöllunar í dagbókarfærslu lögreglu: „Tilkynnt hefur verið til lögreglu að hann sé hugsanlega að aka undir áhrifum fíkniefna...“. Þá komi fram í umræddri dagbókarfærslu að stefnandi hafi verið stöðvaður af lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu í lok árs 2018 og þá reynst vera undir áhrifum fíkniefna.

Stefndi hafni því að krafa lögreglu um að stefnandi undirgengist Drug Wipe- próf hafi hér verið tilhæfulaus og byggð á fordómum. Fullnægt hafi hér verið skilyrðum ákvæða umferðarlaga fyrir kröfu lögreglu og annarra ákvæða laga. Mótmæli stefndi athugasemdum stefnanda. Þá sé því mótmælt að tilefni sýnatökunnar hafi aðeins byggt á hugarburði lögreglumannsins um fortíð stefnanda sem hafi ekki átt sér neina stoð. Stefndi mótmælir enn fremur athugasemdum stefnanda við framkvæmd lögreglu á þessari aðgerð í stefnu og vísi að öðru leyti til dagbókar lögreglu, m. a. um vettvang. Ekkert hafi verið athugavert við framkvæmd lögreglu í þessari aðgerð að mati stefnda.

Stefndi byggi á því að notkun Drug Wipe- prófs sé ekki taka lífsýnis í skilningi 1. mgr. 77. gr. laga nr. 88/2008 og sé ekki líkamsrannsókn, sbr. sama ákvæði. Þá byggi stefndi á því að munnvatnssýnatakan teljist ekki vera líkamsleit í skilningi 76. gr. sömu laga, sbr. X. kafla laga nr. 88/2008. Á því sé byggt af hálfu stefnda að aðgerðin hafi verið lögreglu heimil, sbr. framangreint og dóm Landsréttar í máli nr. 538/2020.

Ósannaður sé meintur miski stefnanda vegna þessarar einföldu aðgerðar lögreglu. Því sé mótmælt að aðgerðin hafi verið ólögmæt, eins og haldið sé fram í stefnu, sbr. framangreint. Þá sé því mótmælt að með aðgerðum lögreglu hafi verið brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. m. a. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008.

Stefnandi hafi einnig uppi kröfu um miskabætur vegna meintra aðdróttana sem hann hafi þurft að þola, sbr. mál lögreglunnar á [...] nr. X, þann [...]. apríl 2019. Að auki krefjist stefnandi þess að eftirfarandi ummæli, sem bókuð séu í dagbók lögreglu í LÖKE við mál lögreglunnar á [...] nr. X, verði dæmd dauð og ómerk sem og afmáð úr LÖKE: „... þá var hann stöðvaður af lögreglunni á Höfuðborgarsvæðinu í lok ársins 2018 og reyndist þá vera undir áhrifum fíkniefna.“ Stefndi mótmæli einnig alfarið þessum kröfulið af hálfu stefnanda.

Þegar atvik hafi átt sér stað, [...]. apríl 2019, hafi rannsókn ekki verið hætt í fyrra máli (Y ), en þar hafi þvagsýni sýnt jákvæða niðurstöðu á THC og hafi lögreglumaður því staðið í þeirri trú að stefnandi hefði sannarlega ekið undir áhrifum ávana- og fíkniefna í lok árs 2018. Sé því hafnað að ummæli í dagbókarfærslu lögreglu feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir. Hafnað sé þá tilvísun stefnanda til reglu um vinnu-veitendaábyrgð, en skilyrðum hennar eða annarra skaðabótareglna sé ekki fullnægt. Þá sé því mótmælt að skilyrðum XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé fullnægt, m. a. 235. og 241. gr., er vísað sé til í stefnu. Stefndi mótmæli einnig því að starfsmaður stefnda hafi meitt æru stefnanda sem og að hann hafi meitt æru stefnanda af ásetningi eða af stórkostlegu gáleysi. Stefndi mótmæli þá því að ummæli lögreglu-mannsins um stefnanda í LÖKE feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda.

Stefndi mótmæli því að umrædd færsla í LÖKE séu ærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá séu ekki nein laga -skilyrði til að ómerkja þau og afmá úr LÖKE með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga eða annarra réttarheimilda. Stefndi hafni alfarið athugasemdum við ummælin í stefnu. Þá mótmæli stefndi því að starfsmaður stefnda hafi með alvarlegum hætti vegið að æru stefnanda með umræddum ummælum. Þá sé því mótmælt að starfsmaður stefnda hafi framið ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda er stefndi beri skaðabótaábyrgð á, á grunni vinnuveitendaábyrgðar. Þá sé því einnig mótmælt að um hafi verið að ræða ærumeiðandi aðdróttanir sem séu bæði rangar og skráðar í LÖKE gegn betri vitund. Því sé hafnað að ummæli í dagbókarfærslu lögreglu feli í sér ærumeiðandi ummæli.

Ósannað sé að virðing stefnanda, æra og persóna hafi beðið hér hnekki. Ekki hafi verið brotið gegn 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu eða XXV. kafla laga nr. 19/1940 og ósannað sé að ummælin hafi valdið stefnanda hugarangri.

Stefndi mótmæli sérstaklega eftirfarandi ummælum í stefnu sem ósönnuðum og fráleitum: „... enda séu þau til þess fallin og sett fram í þeim tilgangi að lítillækka stefnanda í augum annarra, aðallega þeirra er aðgang hafa að LÖKE.“ Athugasemd í LÖKE teljist ekki opinber birting en að auki vísist til þagnarskyldu lögreglumanna.

Ekki sé þá fullnægt skilyrðum b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga að neinu leyti. Sjónarmið um aðstöðumun á stefnda og stefnanda eigi heldur ekki við í þessu máli. Stefndi mótmæli því að starfsmaður stefnda hafi meitt æru stefnanda. Mótmælt sé þá einnig því að hann hafi meitt æru stefnanda af ásetningi eða þá af stórkostlegu gáleysi.

Sjónarmiðum stefnanda varðandi 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár og 10. gr. laga nr. 62/1994 sé mótmælt. Það sé þá einnig viss galli á málatilbúnaði stefnanda að hann sundurgreini ekki bótakröfu sína og sé það ákveðin vanreifun. Stefndi mótmæli öllum málsástæðum og kröfum stefnanda. Vegna málskostnaðarkröfu vísist til 130. gr. laga nr. 91/1991. Varakröfu um lækkun styðji stefndi við sömu málsástæður og sjónarmið og fram komi í umfjöllun um aðalkröfu að framan. Stefnukrafa sé allt of há og stefndi geri kröfu um verulega lækkun hennar. Stefndi mótmæli dráttarvaxtakröfu stefnanda og komi til þess að dráttarvextir verði dæmdir beri fremur að miða við dómsuppsögu.

Niðurstaða

Málavextir liggja í öllum megindráttum fyrir, en kröfugerð stefnanda miðar hér annars vegar að því að honum beri að fá miskabætur vegna framangreindra afskipta lögreglu, þann [...]. apríl 2019, sem stefnandi telur m. t. t. atvika bótaskyld á grunni 1., sbr. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, en stefnandi fer einnig fram á miskabætur og ómerkingu ummæla í LÖKE- gagnagrunninum, er skráð voru þá í tengslum við málið af lögreglu, þ. e. ummæli þess efnis að stefnandi hafi „verið stöðvaður af lögreglunni á Höfuðborgarsvæðinu í lok ársins 2018 og reyndist þá vera undir áhrifum fíkniefna“. Stefnandi lét í té aðilaskýrslu við aðalmeðferð, en aðrir gáfu ekki skýrslu fyrir dómi.

Hvað varðar í fyrsta lagi kröfu stefnanda um miskabætur vegna afskipta lögreglu af stefnanda, þann [...]. apríl 2019, þá verður að fallast á það með stefnda að nægilega hafi verið gert skýrt í dómi Landsréttar frá 17. desember 2021 í máli nr. 538/2020, að afskipti lögreglu líkt og hér um ræðir, sbr. a- og d-lið 1. mgr. 47. gr. þágildandi um-ferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. mgr. 52. gr. núgildandi umferðarlaga nr. 77/2019, þar sem stefnandi lætur lögreglu mótþróalaust í té munnvatnssýni við þess háttar eftirlit lögreglu, falli eitt og sér ekki undir handtöku, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, né heldur aðra sambærilega þvingunaraðgerð lögreglu í XIII. kafla laganna, auk þess sem að ekki sé þá um það að ræða að slík sýnataka teljist líkamsleit samkvæmt 76. gr. laga nr. 88/2008 eða líkamsrannsókn í skilningi 1. mgr. 77. gr. þeirra laga, og er þá ekki unnt að líta svo á að þess háttar aðgerðir lögreglu falli undir IX.– XIV. kafla laganna. Verður bótakrafa stefnanda því ekki reist hér á grunni bótareglu 1. sbr. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sem hann byggir hér þessa kröfu sína um bætur einvörðungu á, en ósannað þykir og að aðgerðir lögreglu hafi í umrætt sinn farið á svig við meðalhóf.

Hvað varðar þá síðan í öðru lagi kröfur stefnanda um ómerkingu framangreindra ummæla, sem meiðandi aðdróttana, með vísan til ákvæða XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem bókuð eru í dagbók lögreglu í LÖKE- gagnagrunninn, [...]. apríl 2019, við umrætt mál lögreglunnar á [...]nr. X, þar sem stefnandi er sagður hafa verið stöðvaður af lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu í lok ársins 2018 „og reyndist þá vera undir áhrifum fíkniefna“, og um miskabætur vegna þessa, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þá verður að mati dómsins að líta sérstaklega til þess hvernig málið liggur fyrir eins og lýst er í gögnum málsins.

Varðandi rannsókn á þessu þá meinta eldra umferðarlagabroti stefnanda við [...], dags [...]. nóvember 2018, sem hér umrædd umdeild ummæli lögreglumanns nr. [...], skráð í LÖKE þann [...]. apríl 2019, vísa hér óumdeilt til, sbr. lögreglumál nr. Y, þá liggur fyrir í málinu bréf lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 18. september 2019, til stefnanda þar sem honum er tilkynnt um að rannsókn þessa eldra máls hafi þá verið hætt. En í fyrirliggjandi matsgerð Rannsóknastofu HÍ í lyfja- og eiturefnafræði, dags. 29. nóvember 2018, vegna beiðni lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðisins, frá 15. s. m., vegna umrædds eldra máls, og er móttekin var af embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu þann 2. desember 2018, kemur m. a. fram að tetrahýdrókannabínólsýra hafi fundist í því sem óumdeilt var þvagsýni úr stefnanda, en að tetrahýdrókannabínól hafi þó ekki verið í mælanlegu magni í blóði hans. Er þar auðkennt við tetrahýdrókannabínólsýru að efnið sé í flokki ávana- og fíkniefna, sem óheimil séu á íslensku forráðasvæði, en síðan segir þá þar: „Ökumaður telst því hafa verið óhæfur til þess að stjórna ökutæki örugglega þegar sýnið var tekið, sbr. 2. mgr. 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987 m. síðari breytingum.“

Að mati dómsins verður með hliðsjón af framangreindu að fallast á með stefnda að þótt nú liggi fyrir að rannsókn eldra málsins hafi við svo búið verið látin niður falla þá hafi framangreind framsetning í umræddu bréfi frá rannsóknastofunni mögulega verið til þess fallin að valda þá nokkrum vafa um þáverandi stöðu stefnanda, þótt ljóst megi nú telja að hann hafi þó í greint sinn naumast getað talist hafa verið undir áhrifum fíkniefna, þó svo að slík niðurbrotsefni hafi þá fundist í þvagi hans, sbr. staðfestingu á að tetrahýdrókannabínól hafi þó ekki mælst þá í blóði hans. Verður því ekki staðhæft að hlutaðeigandi lögreglumaður hafi með umræddri skráningu í LÖKE, sem vissulega telst nú ekki vera alls kostar rétt, eins og stefnandi bendir á, þá haft nokkrar meiningar um að skaða mannorð stefnanda með slíkri skráningu. En auk þess verður hér að líta tilþessað skráning í LÖKE er alls ekki ætluð til almennrar birtingar. Að því sögðu er það þó eðli máls samkvæmt sérlega mikilvægt að upplýsingar þar séu réttar en ekki liggur hér ótvírætt fyrir að stefnandi hafi leitað til lögreglu eða gefið þar skýrslu þar sem hann óskar þá eftir að bókaðar verði athugasemdir hans við rangar staðhæfingar. Með hliðsjón af öllu hér framansögðu verður því ekki fallist á það með stefnanda að sýnt hafi hér verið fram á það af hans hálfu að umrædd ummæli, skráð í gagnagrunn lögreglu, geti við svo búið hafa falið í sér óviðurkvæmileg ummæli eða ærumeiðandi aðdróttun af hálfu umrædds starfsmanns stefnda sem sæta skuli ómerkingu í skilningi ákvæða XXV. kafla laga nr. 19/1940, eða að ummælin séu eða hafi verið til þess fallin að hafa slík áhrif fyrir mannorð stefnanda, en ekki verður það heldur séð að umrædd ákvæði laganna veiti svigrúm til þess að afmá þá slík ummæli, sbr. þá 241. gr. laganna. Að þessu virtu verður heldur ekki séð að sýnt hafi verið fram á það af hálfu stefnanda að skilyrði séu þá til þess að fallast beri á kröfu hans um miskabætur fyrir ólögmæta meingerð í tengslum við umrædda skráningu, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, né heldur geta þá aðrar þær réttarheimildir sem stefnandi vísar til stutt við kröfur hans, en ósannað þykir auk þess með öllu, þrátt fyrir framburð stefnanda sjálfs hér fyrir dómi, að stefnandi hafi í reynd orðið fyrir eiginlegum miska vegna þessara atvika.

Að öllu hér framangreindu virtu verður það því niðurstaða dómsins að fallast beri á dómkröfu stefnda um sýknu af framangreindum dómkröfum stefnanda í máli þessu. Eins og málið er vaxið þykir þó rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður, en allur gjafsóknarkostnaður stefnanda skal greiðast úr ríkissjóði, sbr. gjafsóknarleyfi 31. maí 2022, en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, S-kk-ef S-kk-ef V-x-x, er þykir hæfilega ákveðin 1.200.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Málið flutti fyrir stefnanda S-kk-nf S-kk-nf V-kk-nf lögmaður, en Ó-kk-nf T-kk-nf lögmaður flutti málið fyrir stefnda.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af dómkröfum stefnanda, A.

Málskostnaður milli aðila fellur niður, en allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, S-kk-ef S-kk-ef V-x-x, sem ákvarðast alls 1.200.000 krónur og er þá að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf(sign.)