E-585/2005

Mál þetta, sem var dómtekið 15. október sl., höfðaði Sun House Íslandi ehf., Hólmatúni 44, Álftanesi, þann 15. desember 2005 gegn E-x-x K-x-x og G-kvk-þgf H. B-kvk-þgf, Barmahlíð 2, Akureyri.

Dómkröfur aðalstefnanda eru þær að stefndu verði dæmd óskipt til að greiða honum 5.740.680 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 10. október 2005 til greiðsludags og málskostnað.

Gagnstefnendur krefjast sýknu í aðalsök, en til vara verulegrar lækkunar á dómkröfum. Þá krefjast þau málskostnaðar.

Gagnsök var höfðuð 16. janúar 2006. Gagnstefnendur krefjast þess að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða þeim 1.387.180 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. september 2005 til greiðsludags og málskostnað. Aðalstefnandi krefst sýknu í gagnsök og málskostnaðar úr hendi gagnstefnenda.

I.

Þann 11. desember 2004 samþykkti gagnstefnandi E-x-x tilboð aðalstefnanda „í Hólshús 2, Eyjafjarðarsveit.“ Var þarna um að ræða kaup á finnsku einingahúsi fyrir milligöngu aðalstefnanda, gröft grunns, byggingu undirstaðna og uppsetningu hússins á lóð úr landi Hólshúsa, sem nú heitir Fífilbrekka. Tilboðið er sundurliðað á nokkra nánar greinda vinnu- og efnisþætti, samtals að fjárhæð 35.971.520 krónur. Í tilboðinu kemur fram að jarðvegsvinna sé miðuð við „ca. 120 á fast“. Þá kemur fram að útseld vinna starfsmanna sé á 2.970 krónur, vélavinna með beltagröfu á 5.700 krónur og vörubíll með krana á 7.600 krónur, allt fyrir utan virðisaukaskatt.

Í stefnu er málavöxtum síðan lýst svo að starfsmaður aðalstefnanda, B-kk-nf M-kk-nf, hafi farið í lok maí norður með gröfu og bifreið til að taka tilraunaholur, þar sem gagnstefnendur hafi viljað láta húsið standa, en því hafi verið ætlaður staður utan þéttbýlis og hafi gagnstefnendur því getað ráðið nokkru um staðsetningu þess. Hafi tilraunaholan reynst 380 sentimetra djúp. Hafi gagnstefnendur þá spurt hvort hægt væri að reisa húsið á þessum stað og þeim verið tjáð að það væri hægt með því að búa til púða undir húsið, sem oft væri gert. Hafi þeim jafnframt verið bent á að tilboðið, sem þeim hefði verið gert í desember, næði aðeins til graftar niður á 120 sm, þannig að allt umfram það yrðu aukaverk og aukinn kostnaður vegna þessa því nokkur. Hafi gagnstefnendur eftir sem áður óskað eftir því að húsið yrði byggt þar sem tilraunaholan var tekin og hafi verið hafist handa í júní 2005 við að grafa fyrir húsinu. Þegar því hefði verið lokið öðrum megin hafi komið í ljós að undir hinni hliðinni var stígandi klöpp. Vegna þess hafi gagnstefnendur ákveðið, eftir að byggingafulltrúi Eyjafjarðarsveitar hafi verið kallaður til ráðagerðar, að færa húsið upp á klöppina. Vegna þessa hafi þurft að grafa ofan af henni, um 120 sm jarðveg, og fylla upp aftur með möl og einnig að fylla þann grunn sem áður hefði verið grafinn.

Er aðalstefnandi hafi ætlað að fara að undirbúa sökkla o.fl. undir húsið hafi gagnstefnendur viljað fá steyptan kjallara undir bílskúr, um 105 m2, fyrir utan sökkla, sem hafi átt að koma undir tröppur. Hafi gagnstefnandi E-x-x spurt hversu mikið þetta aukaverk myndi kosta, en verið tjáð að það væri ekki unnt að sjá það fyrir.

Þar sem gagnstefnendur hefðu ákveðið að staðsetja húsið á klöppinni hafi aðalstefnandi orðið að fá menn til að sprengja fyrir kjallaranum. Hafi gagnstefnendum verið þetta fullljóst, enda hafi þau lagt út fyrir kostnaði vegna sprengivinnu, en aðalstefnandi hafi lagt út fyrir gröfu, sem hafi verið fengin til verksins. Þá hafi vinnubúðir aðalstefnanda verið settar niður rétt við byggingarsvæðið og hafi orðið að forða þeim vegna sprenginganna. Allt hafi þetta orðið til aukins kostnaðar, sem hafi verið á ábyrgð og áhættu gagnstefnenda. Þá hafi gagnstefnendur hlutast til um að rotþró, sem gert hefði ráð fyrir að yrði við húsið, yrði færð út að lóðamörkum. Hafi það kostað viðbótarlagnaefni og viðbótarvinnu. Þá hafi verið lagðar aukalagnir vegna gufubaðs, sem gagnstefnendur hafi viljað setja suðaustan við húsið og einnig hafi þurft að leggja aukalagnir inn í kjallarann vegna vatnsuppsprettna, sem hafi þurft að drena út. Þá hafi verið lagðar WC lagnir úr kjallaranum að beiðni gagnstefnenda. Auk þess hafi þurft að drena beggja vegna sökkulveggjanna vegna vatnsflaums. Hafi þetta allt kostað mun meiri vinnu en almennt gerist með venjulega sökkla.

Aðalstefnandi gerði gagnstefnendum sjö reikninga vegna efnis og vinnu, samtals að fjárhæð 13.706.260 krónur, dagsetta á tímabilinu 29. september -10. október 2005. Áður höfðu gagnstefnendur greitt honum samtals 7.965.980 krónur, með þremur greiðslum, í desember 2004, júlí og september 2005.

Þann 13. október 2005 ritaði lögmaður aðalstefnanda bréf fyrir hönd gagnstefnenda, þar sem m.a. var lýst þeirri skoðun að kostnaður við jarðvegsvinnu, efni og kjallara hafi farið langt fram úr áætlun og óskað eftir afriti af vinnuskýrslum til að hafa til hliðsjónar skráðum vinnutímum. Sendi aðalstefnandi þá yfirlit um tímaskráningu. Þann 25. október 2005 barst nýtt bréf lögmanns gagnstefnenda, þar sem m.a. kom fram það álit að vinna væri mjög ofmetin. Lögmaður svaraði bréfinu fyrir hönd aðalstefnanda og var sjónarmiðum gagnstefnenda þar mótmælt. Var tekið fram að aðalstefnandi liti svo á með vísan til fyrri bréfa stefndu að ekki yrði um frekari vinnu af hans hálfu að ræða og að gagnstefnendur hefðu þegar tekið við verkinu hvað varðaði uppsteypu á kjallara og sökklum. Þá var bent á að varðandi afhendingu og uppsetningu á húsinu væri það skilyrði af hálfu aðalstefnanda fyrir afhendingu, að húsið yrði reist af honum, en fyrst þyrfti hann að taka út uppsteypu á sökklum og kjallara. Mál þetta var síðan höfðað til heimtu mismunar fjárhæðar framangreindra reikninga og þeirrar fjárhæðar sem gagnstefnendur höfðu greitt aðalstefnanda.

Gagnstefnendur öfluðu sér kostnaðarmats sem unnið var af Virkni ehf. Í kostnaðaryfirliti, sem er óundirritað og ódagsett, segir að gerð hafi verið magntöluskrá yfir unnið verk miðað við tilboðsmarkað á Eyjafjarðarsvæðinu, mældur útgröftur á lóð og fylling í grunn og bílastæði, reiknaðir mótafletir og farið yfir samskipti aðila. Yfirlitið er síðan sundurliðað í nokkra verkþætti og niðurstaða þess er að heildar verkstaða framkvæmda 25. nóvember 2005 nemi 7.117.444 krónum.

II.

Í greinargerð gagnstefnenda í aðalsök er tekið fram að greiðsla frá þeim að fjárhæð 4.300.000 krónur hafi átt að vera staðfestingargjald til framleiðanda hússins, en aðalstefnandi hafi samt sem áður ráðstafað greiðslunni í eigin rekstur. Þá er tekið fram að aðalstefnandi haldi því ranglega fram að ekki hafi verið hægt að fara með þungar vélar inn á landið vegna bleytu. Þá er því mótmælt, sem gagnstefnendur telja verða ráðið af málavaxtalýsingu, að gagnstefnendur hafi verið tilbúin að heimila aðalstefnanda að grafa ótalið magn án sérstaks samráðs og verkfunda. Gengið hafi verið eftir því að fá áætlun á verð verksins. Sé því mótmælt að ekki hafi verið unnt að áætla kostnað við gröft. Forsvaranlegur „tilraunagröftur“ til að kanna hvort unnt væri að vinna verk eftir hugmyndum aðalstefnanda hljóti að vera á ábyrgð aðalstefnanda sjálfs, og sérstaklega vegna þess að ekki virðist hafa verið staðið faglega að því að kanna forsendur og möguleika til breytinga frá upphaflegum hugmyndum. Gagnstefnendur hefðu ekki kosið að fá kjallara í húsið nema vegna þeirra upplýsinga aðalstefnenda, sem sérfræðinga, að það þyrfti hvort eð er að steypa undir gólfplötu 1. hæðar og fylla undir og því væri allt eins hægt að hafa þar kjallara. Sé því mótmælt að ekki hafi verið hægt að áætla kostnað við þetta. Aðalstefnanda hafi borið sem sérfræðingi að tryggja það að gagnstefnendur gætu metið hvort þau vildu leggja til þann kostnað sem af slíkum kjallara hlytist og hvaða aðgerða væri þörf. Unnt sé að áætla þetta með venjulegum aðferðum og þekktum einingarverðum.

Gagnstefnendur taka fram að þau hafi lagt út fyrir gröfu sem hreinsaði sprengigrjót burtu, en aðalstefnandi hafi lagt út fyrir kostnaði við sprengingu. Sé þarna um misskilning í málavaxtalýsingu aðalstefnanda að ræða.

Þá er því mótmælt að færsla á vinnubúðum eigi að vera á kostnað gagnstefnenda, sem ekki hafi sett þær niður í fyrstu, auk þess sem starfsmaður aðalstefnanda hafi tjáð þeim að færslan yrði á kostnað aðalstefnanda. Þá liggi ekki fyrir að nauðsynlegt hafi verið að færa búðirnar og krafa um greiðslu þess vegna hafi ekki verið gerð fyrr en eftir að ágreiningur kom upp.

Einnig mótmæla gagnstefnendur því að hafa haft sérstaka skoðun á því eða beðið um það hvar rotþró yrði staðsett. Hafi ekki stofnast aukaverk vegna hennar.

Þá telja gagnstefnendur vinnuskýrslur vera ofmetnar og vinnubrögð ekki forsvaranleg út frá faglegum kröfum um verklag, mönnun, tæki og búnað. Samræmi milli reikninga og tímaskýrslna breyti þessu ekki, en auk þess sé tímaskráning ónákvæm og hafi aldrei verið send gagnstefnendum til kynningar á verktímanum. Hafi þó verið ærið tilefni til þess, þar sem frávik séu veruleg frá því sem venjulegt geti talist á vinnumarkaði, m.a. skráðir 12 til 14 tímar á dag og jafnvel á sunnudögum. Sé vinnu vegna aukaverka mótmælt sem ósamþykktum og óumbeðnum að langstærstu leyti, en auk þess muni nokkur hluti þeirra til kominn vegna óvarkárni aðalstefnanda við framkvæmd verksins og frávika frá upphaflegu verklagi og verkstað, m.a. tillagna um færslu á húsi.

III.

Í gagnstefnu rekja gagnstefnendur málavexti svo í megindráttum að í ljós hafi komið að aðalstefnandi hafi ekki verið í stakk búinn til að taka verkið að sér, hvorki að því er hafi varðað tæki og búnað til verksins, né þekkingu miðað við kröfur sem gerðar verði til byggingaraðila. Er gagnstefnendur hafi fengið fagaðila til að meta umfang þess sem hafði verið unnið hafi það verið álit hans að verðmæti þeirrar vinnu sé mun lægra en krafist sé greiðslu fyrir í aðalsök. Auk þess séu tveir verkþættir, þ.e. gröftur á plani ásamt flutningi efnis og malarfylling í plan, sem eigi að vera á ábyrgð gagnstefnenda, enda um að ræða frávik frá því verki sem um hafi verið beðið og auk þess hafi það verið verulega mikið, þar sem gagnstefndi hafi haldið áfram greftri, þrátt fyrir að ljóst væri að sá staður sem grafið var á hafi ekki getað hentað undir húsbyggingu.

Gagnkrafa hljóðaði upphaflega um 2.429.136 krónur, en var lækkuð við munnlegan málflutning í 1.387.180 krónur með hliðsjón af matsgerð E-kk-ef J-kk-ef, sbr. næsta kafla hér á eftir.

IV.

Gagnstefnendur lögðu fram matsbeiðni í dómi þann 4. maí 2006 og var samdægurs dómkvaddur matsmaður E-kk-nf J-kk-nf verkfræðingur. Matsgerð hans er dagsett 31. ágúst 2006. Kemur fram í athugasemdum hans um matsfund að aðalstefnandi hafi þá lagt fram nýja skýrslu um framkvæmdina, þar sem lýst sé aðdraganda og verklegum hluta framkvæmdanna í texta og með ljósmyndum. Árangurslaust hafi verið gengið eftir teikningum af lögnum í grunni og á lóð, því ljóst hafi verið að búið væri að leggja hluta þeirra. Síðari könnun hafi leitt í ljós að byggingarfulltrúi hafði ekki slíkar teikningar undir höndum.

Þá segir að lýsa megi framkvæmdum svo að búið hafi verið að grafa fyrir og steypa plötu í kjallara undir bílskúr, grafa út svæði sunnan bílskúrsins þar sem íbúðarhús skuli standa og leggja hluta frárennslislagna frá rotþró að grunni. Búið hafi verið að slá upp fyrir veggjum kjallarans að mestu og koma járnbendingu veggja fyrir í mótum. Nokkuð af ónotuðu byggingarefni hafi verið á lóðinni. Matsmaður hafi síðar mælt staðsetningu lagnabrunna og rotþróar og merki um lagnaskurði til að geta áætlað lengdir lagna í jörð. Þá hafi verið gerð talning á byggingarefni og mælt magn uppsláttar kjallaraveggja.

Við matsskoðun hafi verið rætt um atburðarás í upphafi jarðvinnuþáttar verksins, er upphaflegri staðsetningu var breytt. Í teikningum sem matsmaður hafi haft sé ekki afstöðumynd sem sýni núverandi staðsetningu og virðist rétt afstöðumynd ekki til á samþykktri teikningu. Fram hafi komið að byggingafulltrúi hafi verið þátttakandi í að velja upphaflega staðsetningu og þeirri færslu sem síðar var ákveðin.

Í matsskýrslunni kemur fram að matsmaður telji að tilboð aðalstefnanda hljóði um hús sem eigi að skila fullbúnu að utan og tilbúnu undir innréttingar. Allt efni og vinna við að byggja húsið að því stigi ásamt tilgreindum viðbótarliðum fyrir frárennslislögnum og rotþró á lóðinni teljist því innifalið í tilboðstölunni. Teikninga sé getið í tilboðsskránni, þannig að þær teljist hluti tilboðsins. Ganga verði út frá því að gagnstefnendur hafi átt að greiða öll byggingarleyfis- og tengigjöld. Aðeins hluti tilboðsins, tímavinnuliðir, séu tilgreindir án virðisaukaskatts. Samkvæmt venju verði því að líta svo á að aðrir liðir séu með skattinum. Ekki finnist gögn um það hvernig hafi átt að fara með endurgreiðslu af skattinum, en 60% af vinnu á byggingarstað fáist endurgreidd. Sé endurgreiðsla til lóðarhafa og telji matsmaður því að gagnstefnendur eigi rétt á henni og hún hafi ekki áhrif á samningsupphæðina. Búið sé að reikningsfæra af tilboðsliðum rotþró með fjárhæðinni 719.921 krónu (90%), jarðvegsvinnu að fjárhæð 629.945 (90%) og teikningar að fjárhæð 399.956 (50%).

Matsmaður kveðst telja heildarupphæð tilboðsins eðlilega og að matsbeiðandi hafi ekki átt að búast við aukakostnaði við að fá húsið afhent á áðurgreindu byggingarstigi. Þá kveðst hann ekki sjá áberandi misræmi í upphæðum einstakra tilboðsliða. Reikningar, sem gerðir hafi verið, séu ekki í samræmi við tilboðið, og sé gagnstefnandi að stærstum hluta að krefjast greiðslu fyrir viðbótarverk. Sé enginn rökstuðningur fyrir hendi um aðgreiningu á tilboðsverki og viðbótarverki, enda tilboðsverkið ekki sundurgreint eða því lýst á þann hátt að hægt sé að ákvarða hvar skil séu á tilboðsverki og viðbótarverki. Heildarupphæð reikninga fyrir viðbótarverk nemi 11.956.438 krónum, sem séu 33,2% af heildartilboðsupphæðinni. Umbeðið viðbótarverk við kjallara undir bílskúr ætti ekki að kosta þessa upphæð, þó svo að því væri lokið að fullu sem ekki sé raunin. Magn efnis og upphæðir á reikningi sem gagnstefnendur tilgreina séu ekki óeðlilegar ef um væri að ræða uppgjör á tímavinnu- eða viðbótarverki. Matsmaður kveðst ekki sjá að gallar séu á þeim hluta verksins sem hægt sé að skoða eða að það uppfylli ekki byggingarreglugerð, en gerir þó athugasemd um að engar teikningar liggi fyrir um lagnir sem búið sé að leggja.

Matsmaður telur jarðvegsvinnu við losun (sprengingu) klappar fyrir kjallara ekki geta talist hluta tilboðs. Losun klapparinnar sé reikningsfærð, en upplýst sé að gagnstefnendur hafi greitt fyrir vélavinnu við uppmokstur hennar upp úr grunninum eftir að klöpp hafði verið losuð með sprengiefni. Á reikningum aðalstefnanda sé ekki gerð grein fyrir skiptingu annarrar jarðvinnu í tilboðsverk eða viðbótarverk. Þó stuðst sé við þann grundvöll að jarðvinna í tilboði sé miðuð við 1,2 m meðaldýpt fyrir jarðvegsskipti nægi það ekki til að meta skiptingu, því ekki séu gögn til að reikna raunverulegt unnið magn. Jarðvegsskipti í bílskúrsstæðinu séu væntanlega grynnri en 1,2 m en í vesturhluta útgrafna svæðisins sé ljóst að grafið hafi verið dýpra en 1,2 m. Einnig sé ekki ljóst hvort í tilboði sé gert ráð fyrir jarðvegsskiptum í bílastæðum við hús eða aðkomu. Geti matsmaður ekki séð hvað liggi til grundvallar hjá aðalstefnanda þegar hann velji hvenær hann telji vinnu við jarðvegsskipti vera utan tilboðs. Einnig sé nær algild regla að við uppgjör á tilboðsverkum í jarðvinnu sé notuð sú aðferð að mæla unnið magn og greiða einingarverð.

Spurningu um hvort nauðsynlegt hafi verið að sprengja klöpp eða vinna hana niður með öðrum hætti til að grunnur stæði á traustu undirlagi svarar matsmaður svo að almennt megi miða við að sprungin klöpp sé fullnægjandi undirstaða undir hús eins og hér um ræði. Sé þá miðað við að mokað sé ofan af klöppinni því sem hægt sé að ná með venjulegum mokstursvélum og sé mjög sprungin klöpp þá fjarlægð. Frekari fleygun eða sprengingar ættu ekki að vera nauðsynlegar nema til að ná lágmarkshæð sökkla eða rásum fyrir lagnir. Telur matsmaður ekki verða séð að setja hefði þurft kjallara vegna jarðvegsaðstæðna. Spurningu varðandi það hvort nauðsynlegt hafi verið að steypa sökkla á klöppina svarar hann svo að þeir séu steyptir eins og sýnt sé á teikningu. Einnig hefði verið hægt að nota þá aðferð að jafna möl í botninn og steypa lægri og breiðari undirstöður. Kostnaður við þá aðferð hefði að líkindum orðið lægri vegna minni mótavinnu. Spurningu um hvort sökkull undir kjallara hafi verið innan þess sem getið sé í tilboði og hvort önnur sökkulvinna sparist að sama skapi við steypu á loftaplötu yfir kjallara svarar matsmaður svo að sökkull undir niðurgrafinn kjallara sé minni og ódýrari en sökkull einnar hæðar húss sem standi með gólfplötu ofan við jörð. Þegar búið sé að gera steyptan kjallara og plötu yfir kjallara sé ekki um að ræða að gerður verði sökkull undir efri hæðina. Við aðgreiningu á tilboðsverki og viðbótarverki við gerð kjallarans væri eðlilegt að líta á kjallaraveggi og plötu yfir kjallara sem viðbótarverk en telja kjallaraplötu og sökkla sem hluta tilboðsins. Taka ætti þó einnig tillit til kostnaðarmunar við lægri sökkla í kjallara.

Matsmaður kveður ekki fullljóst hvað lagt hafi verið af drenlögnum við kjallarann þar sem engar teikningar liggi fyrir. Samkvæmt myndum í skýrslu aðalstefnanda hafi verið lagðar drenlagnir innan sökkla auk lagna utan sökkla. Drenlagnir hefði ekki þurft innan sökkla á einnar hæðar húsi en sambærilegar lagnir hefðu væntanlega verið lagðar utan sökkla fyrir regnvatn frá þakniðurföllum. Aðeins hluti frárennslis og jarðvatnslagna við kjallarann gætu því átt að teljast sem viðbótarverk.

Í matsbeiðni er þess óskað að matsmaður láti í ljós álit sitt á hver sé verkstaðan á verkstað, hvað af því sem unnið hafi verið sé verk innan samningsins og hvað séu óumdeilanlega aukaverk. Ennfremur hvert sé sanngjarnt endurgjald fyrir verkið samkvæmt verkstöðu, annars vegar fyrir samningsverk og hins vegar fyrir aukaverk. Telur matsmaður sig ekki geta metið og sundurliðað verkstöðuna í verkinu í tilboðsverk og viðbótarverk, eins og þegar hefur verið rakið. Til þess þyrfti einnig að gefa sér forsendur um uppgjör á verkliðum sem séu óunnir. Í grófum dráttum megi þó líta svo á að teiknivinna við kjallara, gröftur fyrir honum (í klöpp), stækkun grunns og sökkla fyrir kjallarastiga, gerð kjallaraveggja og útistiga, sögun hornsteins og aukning jarðvatnslagna og lagnaskurður i klöpp frá kjallara séu viðbótarverk. Plata yfir kjallara yrði þá einnig viðbótarverk. Viðbótarverk hafi verið unnið við frárennslislagnir frá sánahúsi. Aukningu lagna á lóð, vegna meiri fjarlægðar milli húss og rotþróar en aðalstefnandi hafi gert ráð fyrir, sé varla hægt að telja viðbótarverk. Sé fjarlægðin um 40 metrar og kveðst matsmaður telja hana eðlilega. Þá sé ekki rétt að líta á frágang uppgraftrar í „holti“ inni á lóðinni sem aukaverk, fjarlægð í losunarstað sé stutt og venjulega sé innifalið í verði útgraftrar að ganga frá uppgröfnu efni á tipp.

Verðmæti verks og efnis á byggingarstað metur matsmaður þannig:

Matsmaðurinn telur að staðið hafi verið óeðlilega að upphaflegum samningi milli aðila og samningum um breytingar á verkinu eftir að það fór af stað. Hefðu aðilar átt að koma sér saman um uppgjörsaðferð vegna breytinganna, með einhvers konar samkomulagi. Ekki hefði endilega þurft formlega verkfundi til þess.

Spurt var í matsbeiðni hvort forsvaranlegt hafi verið að ráðleggja breytingu á staðsetningu húss og hvort forsvaranlega hafi verið staðið að því, að gefinni forsendu um að aðalstefnandi hafi ekki átt frumkvæði að tillögunni, hvort viðbrögð hans og verklag sem sérfræðings, þ.e. að grafa þann tilraunaskurð sem grafinn var án samtíma samráðs við gagnstefnendur og sérsamnings um endurgjald, hafi verið rétt og eðlileg. Matsmaður kveðst eiga erfitt með að svara slíkri spurningu. Gefi gagnstefnendur sér að grafinn hafi verið tilraunaskurður, en aðalstefnandi lýsi atvikum þannig að byrjað hafi verið á útgreftri á sama stað og tilraunaholur hafi verið grafnar, en staðsetningu hússins síðan breytt eftir að búið hafi verið að grafa fyrir vesturhluta húsanna. Samkvæmt gögnum aðalstefnanda hafi jarðvegsdýpt í tilraunaholum verið 3,8 m en matsmanni sé ekki ljóst hvort grafið hafi verið niður á það dýpi í grunninum. Ef grafið hafi verið niður á fast og fyllt með þjappaðri möl sé skoðun matsmanns að alger óþarfi hafi verið að færa húsið, þó svo að misdjúpt hafi verið á klöppina.

Matsmaður kveður að samkvæmt tímaskýrslum hafi verið unnið í verkin frá 5. júní til 16. september 2005. Heildarfjöldi skráðra vinnutíma starfsmanna við viðbótarverk sé 1.140 klukkustundir. Sé það ríflega sá tímafjöldi sem matsmaður telji eðlilegan til að vinna allt sem hafi verið framkvæmt á lóðinni.

Þá kveðst matsmaður ekki telja að verkefni aðalstefnanda hafi verið óvenjulegt eða óvæntir hlutir komið upp sem skipti máli. Tilboð hans sé lítið útskýrt og án skýrra fyrirvara, þannig að matsmaður eigi erfitt með að leggja mat á hvaða aðstæður hann gæti talið ófyrirséðar. Umfang verks sé óumdeilanlega aukið þegar ákveðið hafi verið að gera kjallara undir bílskúr. Nánar greind beltagrafa, sem aðalstefnandi hafi notað, henti við lagnaskurði og þ.h., en sé óhagkvæm við uppgröft úr grunnum vegna lítilla afkasta. Vörubíll sem hann hafi notað henti við flutning á byggingarefni, frágang lagna í skurðum og sem krani, en sé óhentugur við jarðvegsflutninga vegna lítillar burðargetu. Mótasmíði aðalstefnanda hafi ekki verið með þeim hætti sem nú sé vanalegur. Aðferð hans, að smíða veggjamót úr borðviði, sjáist varla lengur hjá verktökum, en geti átt við þegar gerð séu sökkulmót. Geti matsmaður ekki svarað því hverju muni hlutfallslega í vinnu þegar mót séu smíðuð úr borðviði, enda komi einnig á móti að efniskostnaður sé annar. Spurningu um hvort eðlilegra hefði verð að miða aukaverk við einingaverð, en ekki tímagjald, svarar hann svo að það sé nær algild regla að við uppgjör á tilboðsverkum í jarðvinnu sé notuð sú aðferð að mæla unnið magn og greiða einingarverð. Almennt gildi sú regla að verði magnaukning í ákvæðisvinnuverkum sé aukningin gerð upp með einingarverðum samnings. Þegar hins vegar séu unnin viðbótarverk með verkþáttum sem ekki hafi komið fyrir í verksamningi sé ýmist samið um einingarverð/heildarverð eða unnið sé við verkþáttinn í tímavinnu. Spurningu um sanngirni tímagjalds svarar hann á þann veg að hann telji tímagjald beltagröfu of hátt, gjald fyrir vörubíl með krana nálægt því sem við megi búast og sé þá átt við að hann sé seldur til notkunar með krana en ekki í efnisflutning. Sé tekið tillit til að tækin hafi að hluta verið notuð til verka þar sem þau séu mjög óhagstæð vegna lítilla afkasta sé tímagjaldið mjög ósanngjarnt fyrir kaupandann. Verð seldrar vinnu sé ekki ósanngjarnt, sé miðað við meðaltalsverð iðnaðar- og verkamanna, þar sem ferða- og uppihaldskostnaður sé innifalinn. Á yfirliti reikninga séu skráðir 137 tímar á gröfu og 178 tímar á vörubíl. Telur matsmaður að þessi tímafjöldi sé yfir því sem áætla mætti að þurft hefði til við alla verkþætti sem búið sé að vinna og sé þó tekið tillit til þess að unnið hafi verið með tækjunum verk sem þau henti ekki til. Manna- og vélatímar geti orðið jafn margir, sé aðeins verið að selja raunverulega unna vinnutíma starfsmanna, þ.e. án matar og kaffitíma. Yfirleitt séu umsamdir kaffitímar taldir með seldum vinnutíma starfsmanna, sömuleiðis tíðkist enn að greiddir matartímar á kvöldin og um helgar séu seldir út. Þó sé vinnutíma víðast hagað svo að til þess komi ekki vegna kostnaðaraukans sem af hljótist.

Matsmaður kveðst telja mat á verkstöðu, sem byggist á útreiknuðu magni og áætluðum einingarverðum eins og áður sé lýst, vera sanngjarnt endurgjald fyrir verkið. Áætlun sem gerð yrði með sundurliðun á efnis- og vélakostnaði, áætluðum vinnutímafjölda og verði á útseldri vinnu ætti að gefa sömu heildarniðurstöðu.

V.

Þann 2. nóvember 2006 voru A-kk-nf E-kk-nf byggingarfræðingur og B-kk-nf P-kk-nf Á-kk-nf matstæknir dómkvaddir að beiðni aðalstefnanda til að skoða og meta framkvæmdir hans við Fífilbrekku og skráningu hans á tímum vegna vinnu starfsmanna hans við byggingu húss fyrir gagnstefnendur og hæfilegt endurgjald, með því að svara eftirfarandi spurningum:

Er vinna á verkstað í samræmi við vinnuskýrslur og reikninga miðað við fyrirliggjandi samning milli aðila? Ef ekki, að hvaða leyti telja matsmenn vinnuskýrslur ekki rétt skráðar?

Að matsmenn leggi mat á það hvað sé rétt og hæfilegt endurgjald til handa matsbeiðanda vegna þeirrar vinnu sem innt var af hendi fyrir matsþola, byggt á þeim samningi sem fyrir liggur milli aðila.

Í niðurstöðum matsmanna, dags. 13. mars 2007, kemur fram að erfitt sé að meta hvort tímaskýrslur séu rétt skráðar, en þeir telji að búið sé að framkvæma það sem tilgreint sé á tímaskýrslum. Tímafjöldi sé umfram það sem telja megi eðlilega framvindu fyrir þá verkþætti. Matsmenn tóku saman áætlaðan framkvæmdarkostnað. Þykir ekki ástæða til að reifa sundurliðun og rökstuðning þeirra hér, en niðurstaða þeirra hljóðar um 2.526.900 krónur vegna framkvæmda samkvæmt samningi, 4.378.100 krónur vegna aukaverka og efni á staðnum mátu þeir á 627.400 krónur. Samtala þessara liða nemur 7.532.400 krónum.

Aðalstefnandi óskaði eftir yfirmati. Þann 25. maí 2007 voru dómkvaddir til yfirmats þeir B-kk-nf B-kk-nf, húsasmíðameistari, F-kk-nf J-kk-nf byggingatæknifræðingur og R-kk-nf K-kk-nf verkfræðingur. Luku þeir matsgerð í september 2007.

Yfirmatsmenn taka fram að þeir geti ekkert um það sagt hvort tímaskýrslur séu rétt skráðar, þ.e. gefi rétta mynd af viðveru og starfi aðalstefnanda og manna hans á staðnum. Sé fyrri matsspurningunni þar með í raun svarað.

Yfirmatsmenn taka fram að samkvæmt skýringum lögmanns aðalstefnanda og í samræmi við yfirmatsbeiðni skuli tilboð aðalstefnanda í verkið vera leiðandi við vinnu yfirmatsmanna að teknu tilliti þó til aukaverka. Í framhaldinu sé hægt að nálgast uppgjör á grundvelli samnings eins og kveðið sé á um í matsbeiðni á tvo vegu, sem séu mjög ólíkir í eðli sínu. Í þeirri aðferð sem þeir kalli uppgjörsaðferð A sé gengið út frá því að verkið, sem framkvæmt hafi verið, sé í grundvallaratriðum svo frábrugðið tilboðsverkinu að ekki sé mögulegt að gera það upp á grundvelli tilboðsliðanna, heldur verði að gera það upp á grundvelli tímaskýrslna og þá sem tímavinnuverk með boðnum tímavinnutöxtum. Þetta sé vitanlega mjög einföld leið og raunar sú leið sem aðalstefnandi hafi farið í sínum uppgjörstillögum að öðru leyti en því að krafan sé nokkurn veginn í samræmi við tímavinnu aukaverka, en án þeirra tíma sem séu skráðir á verkþætti innan samnings. Uppgjör með þessum hætti gefi verð sem sé í engu samræmi við upphaflegt tilboð og eigi það jafnt við um aðalverkið og aukaverkið sé það reiknað til einingaverða.

Yfirmatsmenn taka fram að þeir hafi enga möguleika á því að draga skráða vinnutíma í efa þar sem enginn eftirlitsmaður hafi verið til staðar. Skráðir tímar séu því ekki samþykktir af neinum. Hægt sé að gera verkið upp sem hreint tímavinnuverk og nota þá skráða tíma verksala. Slíkt uppgjör sé mjög einfalt og ætti að samsvara útgefnum reikningum hans. Svo sé þó ekki og samsvari útgefnir reikningar nokkurn veginn skráðum tímum fyrir aukaverk og efni ásamt útlögðum kostnaði. Það sé skoðun yfirmatsmanna að skráðir tímar séu mjög margir ef tekið sé mið af fyrirliggjandi verkmagni. Yfirmatsmenn byggi þetta á greiningu verksins og broti þess niður í einingar ásamt greiningu einingaverða sem byggi á því niðurbroti. Sé verkið gert upp sem tímavinnuverk á tímavinnuverðum samningsins með því að taka tímaskráningu verktaka og nota tímavinnuverð samnings til að finna heildarverð sé verð þess 20.552.684 krónur.

Með aðferð, sem yfirmatsmenn kalla uppgjörsaðferð B, sé reynt að nota meira af tilboðinu en með fyrrnefndu aðferðinni. Í þessu felist að reynt sé að nota verðgrundvöll tilboðsins í uppgjöri einstakra verkliða, en nota tímavinnu á hrein aukaverk. Þetta tákni að yfirmatsmenn leggi ekki sjálfstætt mat á það hvort verð fyrir verkþætti séu eðlileg að þeirra mati eða ekki, svo fremi sem þessir verkþættir komi fyrir í samningnum eða hægt sé að rekja þá eða reikna út frá samningnum. Ef hins vegar sé um að ræða hrein aukaverk og sömu verkþættir eða tengdir komi ekki fyrir í samningnum reikni yfirmatsmenn endurgjald út frá tímavinnugjaldi. Þetta sé í samræmi við uppgjörshefðir í byggingariðnaðinum. Þar gildi sú regla að leggja skuli sjálfstætt mat á og semja um aukaverk sem tákni verulega breytingu á samningsupphæð. Í þessu verki sé raunar við það vandamál að glíma að ekki hafi verið samið um aukaverkin og uppbygging tilboðsins sé mjög fátækleg. Yfirmatsmenn hafi því greint samning aðila nákvæmlega til að finna einingarverð einstakra verkþátta og verðgrundvöll sem samningurinn sé byggður á. Engu að síður sé það svo að framkvæmdir hafi verið stórir verkþættir í verkinu sem ekki komi fyrir í samningi aðila. Þetta eigi t.d. við um sprengingar fyrir kjallara bílskúrs.

Yfirmatsmenn taka fram að þeir hafi ekki lagt mat á það hvort samningur aðila sé eðlilegur og endurspegli það verk sem hafi átt að vinna. Þá leggi þeir ekki mat á það hvort verkframkvæmdin hafi verið skynsamleg, hvort ákvarðanataka í verkinu hafi verið eðlileg og ekki heldur hverjum hafi borið að stýra ákvarðanatöku og faglegri stjórn heildarverksins.

Yfirmatsmenn taka fram varðandi uppgjörsaðferð B að í samningi aðila komi engar magntölur fyrir né einingaverð. Því sé ekki hægt að beita hefðbundinni uppgjörsaðferð sem beitt sé þegar samningar séu gerðir upp í miðju verki, þ.e. að mæla magn á staðnum og margfalda með viðeigandi einingaverði. Í samningnum komi einungis fyrir samsettir verkliðir eins og „sökkull og plata“, „jarðvegsvinna“, „rotþró, 3800 lítra og skólplagnir“, „pípulögn“ o.s.frv. Yfirmatsmenn hafi teiknað verkið upp nokkurn veginn eins og þeir geti metið það út frá gögnum málsins. Fyrst sé það teiknað eins og samningurinn lýsi því, en síðan eins og þeir telji af málsgögnum að það hafi verið framkvæmt. Síðan fari þeir þá leið að greina verkþætti tilboðsins og finna verðgrundvöll þeirra. Niðurstaða þeirrar greiningar sé sú að tilboð verktaka í marga þeirra þátta sem búið sé að vinna sé undir gildandi markaðsverði á þeim tíma þegar það var gert. Jarðvinna sé samkvæmt þessu boðin á 90% af verði sem þeir telji eðlilegt, járnbending, uppsláttur og steypa sé boðin á 60% af verði sem þeir meti eðlilegt og lagnavinna sé boðin á 64,5% af verði sem þeir telji eðlilegt. Það sé því nokkuð ljóst að verðgreining byggð á samningi gefi lægri niðurstöður en ef byggt væri á því verði sem yfirmatsmenn telji eðlilegt. Verðgreining á grundvelli tímavinnu gefi svo langhæstu niðurstöðuna. Þessi verðgrundvöllur sé síðan notaður til að reikna einingarverð innan sambærilegra verkþátta, en hrein aukaverk séu metin sérstaklega. Segja megi að í verkinu eins og staða þess sé, komi eftirfarandi verkþættir fyrir.

1. Gröftur og fylling

2. Rotþró og skólplagnir

3. Lagnir frá gufuhúsi

4. Sprengingar fyrir kjallara

5. Drenlagnir innan sökkuls og utan og grjótsvelgur

6. Sökkull og plata í kjallara

7. Uppsláttur fyrir kjallaraveggjum með járnbendingu

8. Flutningur af svæðinu sem og flutningur innan svæðis.

Í nokkrum þessara liða hafi orðið veruleg magnaukning frá samningi. Það eigi við um gröft og fyllingu, skólplagnir sem og drenlagnir. Þá hafi verið unnir nokkrir liðir sem ekki sé getið um í samningi. Nýir verkliðir séu reiknaðir á tímagjaldi samkvæmt honum. Mælingar yfirmatsmanna bendi til að magn sprenginga sé 400 m3, sem sé töluvert hærra en mat E-kk-ef J-kk-ef hljóði um.

Í eftirfarandi töflu sé samningsverkið greint út frá mati á einingaverðum tilboðsins, en aukaverk á tímavinnutöxtum þess. Yfirmatsmenn telji að töluverður hluti þeirra verkþátta sem verktaki færi sem aukaverk geti talist til tilboðsliða samningsins. Því beri mikið á milli þeirra talna sem yfirmatsmenn meti á grundvelli samnings og þeirra greininga sem verktaki sjálfur leggi fram. Í sundurliðunartöflunni hafi yfirmatsmenn umreiknað tímavinnuverkið yfir í magntölur og einingarverð til betra yfirlits og samanburðar við önnur verk.

Samtals: 3.874.121 9.259.456

Í samantekt taka yfirmatsmenn fram að hægt sé að gera verkið upp á tvo vegu með hliðsjón af samningi aðila og tvö svör við seinni spurningu aðalstefnanda séu möguleg með hliðsjón af samningi eins og farið sé fram á í matsbeiðni. Annars vegar væri verkið gert upp sem hreint tímavinnuverk, þar sem stuðst væri við vinnuskýrslur verktaka. Matsmenn séu ekki í þeirri stöðu að geta borið brigður á sannleiksgildi tímaskráningar og verkið hafi breyst það mikið að uppgjör á grundvelli tímavinnu sé ekki óeðlilegt, enda sé eðlilega staðið að verki og tímaskriftum. Þessi uppgjörsaðferð, aðferð A, gefi fjárhæðina 20.552.684 krónur.

Hin aðferðin, sem byggi á greiningum á tilboðsliðum samnings að viðbættum nokkrum verkliðum á tímavinnu og yfirmatsmenn nefni aðferð B, gefi upphæðina 9.259.456 krónur. Hér beri mikið á milli og skýringin sé tiltölulega einföld, tilboð samnings í verkliði nema jarðvinnu sé mjög lágt, tilboð í tímavinnu sé hins vegar eðlilegt, fjöldi skráðra vinnustunda og útseldra vélatíma sé mjög mikill og hægt sé að reikna einingarverð margra verkþátta út frá samningi enda þótt verktaki telji þau aukaverk. Hvorug þessara aðferða byggi á eigin mati yfirmatsmanna á verðgildi verksins, heldur byggi á túlkun þeirra á yfirmatsbeiðni.

VI.

Aðalstefnandi rekur málsástæður og lagarök í aðalsök þannig að þann 11. desember 2004 hafi komist á samningur með honum og gagnstefnendum um kaup á finnsku einingahúsi fyrir milligöngu hans. Jafnframt hafi verið samið um að hann tæki að sér að sjá um jarðvegsvinnu og að steypa upp sökkla og aðra undirbúningsvinnu. Hann hafi unnið þau verk sem reikningar séu gerðir fyrir og hafi þau verið mun umfangsmeiri en samkvæmt nefndu tilboði. Verkin hafi verið unnin að beiðni gagnstefnenda og með samþykki þeirra. Reikningum hans hafi ekki verið mótmælt efnislega að öðru leyti en því að gagnstefnendur telji þá of háa. Sýni vinnuskýrslur að reikningsgerð sé í samræmi við unna vinnu. Byggi aðalstefnandi á meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga, en gagnstefnendur hafi skuldbundið sig til að greiða honum fyrir verk samkvæmt nefndu tilboði og enn fremur liggi fyrir að þau hafi óskað eftir verulegum breytingum frá því, m.a. að hús yrði fært eftir að búið var að grafa grunn, að steyptur yrði kjallari undir bílskúr, lagðar yrðu lagnir fyrir saunahús og að rotþró yrði færð að lóðarmörkum. Séu þetta allt atriði sem hafi haft með sér aukinn kostnað sem stefndu beri að greiða fyrir. Ekki liggi fyrir nokkur áætlun um kostnað við aukaverk og hafi alltaf legið fyrir að greiða skyldi fyrir þau samkvæmt umsömdum tímagjöldum. Allur aukakostnaður eða aukin vinna vegna aðstæðna á verkstað, sem ekki hafi sést fyrir og ekki hafi verið tekið tillit til í tilboði aðalstefnanda séu á ábyrgð og áhættu gagnstefnenda sem verkkaupa og eiganda fasteignarinnar þar sem reisa eigi húsið.

Samkvæmt yfirliti nemi skuld gagnstefnenda samtals 5.740.680 krónum þann 10. október 2005 og hafi þá verið tekið tillit til allra innborgana. Enginn samningur hafi verið um greiðslufrest. Upphafstími dráttarvaxta sé miðaður við síðustu hreyfingu á reikningsyfirliti en ekki við dagsetningu reikninga, sem sé til einföldunar og til hagsbóta fyrir gagnstefnendur.

Við munnlegan málflutning var reifað af hálfu aðalstefnanda að skráðum tímafjölda á verkið hafi í engu verið hnekkt. Gerði hann athugasemdir við niðurstöðu yfirmatsmanna í uppgjörsaðferð B, þar sem ekki sé rétt skipt í aðal- og aukaverk, en kjallarinn eigi allur að teljast vera aukaverk. Þá sé þess getið í matsgerð þeirra að þar sé ekki innifalið timbur sem hafi verið reikningsfært og sé á byggingarstað. Þá séu teikningar þar ekki tilgreindar og ekki vinna sem aðalstefnandi hafi lagt í ræsi að beiðni gagnstefnenda. Að teknu tilliti til þessa víki samtala reikningsfjárhæða aðalstefnanda, 13.706.260 krónur, ekki meira en svo frá niðurstöðu samkvæmt uppgjörsaðferð B hjá yfirmatsmönnum, að ekki standi rök til þess að lækka reikningsfjárhæðina á grundvelli yfirmatsins.

VII.

Gagnstefnendur lýsa málsástæðum í aðalsök svo að byggt sé á því að gerður hafi verið verktakasamningur við aðalstefnanda og beri í þessu máli að byggja á meginreglum verktakaréttar. Þá beri að líta til laga um þjónustukaup, þar sem gagnstefnendur séu neytendur í skilningi laga nr. 42/2000 og samningur aðila falli undir þau. Gagnstefnendur hafi þegar greitt það sem þeim beri til aðalstefnanda og meira til. Verk þau sem hann krefjist greiðslu fyrir séu að stærstum hluta aukaverk sem ekki hafi verið beðið um, ekki samið um og gagnstefnendur hafi aldrei samþykkt framkvæmd þeirra eða að greiða fyrir þau. Stærstur hluti þeirra hafi verið framkvæmdur án þess að þau fengju vitneskju um það fyrirfram eða gætu haft áhrif á verkin. Þá hafi aldrei verið gerð viðbótarkrafa vegna aukaverka. Gagnstefnendur hafi talið að þau hefðu greitt til finnsks seljanda hússins og síðan fyrir hluta af samningi aðila, sem hefði verið framkvæmdur, þar með talin aukaverk sem þau hafi beðið um og greitt fyrir. Kröfugerð sé ekki sundurgreind í hvað tilheyri samningi og hvað teljist til aukaverka. Samningur sé óskýr og búinn til af aðalstefnanda. Vegna þessa ætti hann að bera hallann af óskýrri kröfugerð og því að hafa ekki tryggt sér sönnun um það að samið hafi verið um aukaverk og greiðslu fyrir þau eftir þeim reglum sem almennt gildi um aukaverk, en honum hafi borið að tilkynna um slík frávik fyrirfram og fá samþykki og fyrirmæli frá gagnstefnendum um verk, hvort það gyldist innan samnings eða utan og hvað skyldi greitt fyrir. Engir verkfundir hafi verið haldnir. Gröftur á tilraunaholu eða grunni vegna fyrirhugaðrar færslu hafi ekki verið viðbótarverk, umbeðið af gagnstefnendum, heldur tillaga aðalstefnanda sjálfs og að hans frumkvæði. Sú tilraun, sem hafi verið ónothæf, hafi verið frávik frá fyrirmælum verkkaupa og verði að vera á ábyrgð og áhættu aðalstefnanda sem sérfræðings. Hafi gagnstefnendur samþykkt tillögu aðalstefnanda um tilraunaholu gegn því að í því fælist enginn aukakostnaður fyrir þau. Viðmiðun um gröft niður á 120 sm. sé frá aðalstefnanda komin. Allan gröft niður fyrir það, einkum eftir breytta staðsetningu, hefði þurft að semja sérstaklega um, þar sem ekkert rúmmetraverð sé í samningi og frávikin allt að þreföld dýpt er um hafi verið samið. Sé þetta frávik verulegt og þurfi að semja um það sérstaklega og aðalstefnandi hafi ekki getað vænst fyrirvaralausrar greiðslu fyrir það. Beri að hafa í huga að ákvæðið hafi verið ósanngjarnt, þar sem það hafi ekki gert ráð fyrir lækkun endurgjalds ef gröftur yrði grynnri en 120 sm.

Þá telja gagnstefnendur endurgjald fyrir það verk sem var unnið alltof hátt og langt umfram þær væntingar sem þau hafi getað átt von á miðað við sambærileg verk. Eigi þetta sérstaklega við þar sem aðalstefnandi hafi aldrei gert þeim grein fyrir því hvað hann liti á sem aukaverk og hvað greiða skyldi fyrir þau. Verði hann að bera hallann af því.

Þá telja gagnstefnendur að verklag við framkvæmdirnar hafi verið úrelt og ekki hafi verið notuð tæki eða búnaður við hæfi. Hinn mikli tímafjöldi við verkið sé því algerlega úr takt við væntingar sem gagnstefnendur hafi mátt miða við.

Hönnun hafi verið á hugmyndastigi þegar samningur var gerður. Aðalstefnandi hafi útvegað teikningar, séð um jarðvegsvinnu og aðföng og tekið að sér alla vinnu, þ.m.t. hönnunarvinnu. Gagnstefnendum hafi ekki verið unnt að gera sér grein fyrir væntanlegum kröfum um viðbótarverk, enda hafi aðalstefnandi átt að gera sér grein fyrir væntanlegum kröfum um viðbótarverk, enda hafi hann átt að gera þeim tilboð sem miðaðist við áætlaðan heildarkostnað við að koma upp húsinu og ganga frá því. Hafi væntingar gagnstefnenda verið um þetta er samningur var undirritaður. Öll frávik hafi átt að vera a-kk-þgf ljós og hann átt að tryggja sér heimild til aukaverka og semja sérstaklega um þau. Engar tilkynningar hafi hins vegar borist um aukakostnað, í hverju hann fælist og hvort aðrar leiðir væru færar. Gagnstefnendur hafi talið að unnið væri á staðnum samkvæmt samningi aðila, en ekki að stórmikil vinna færi þar fram á utan samningsins. Séu frávik umfram það sem venjulegt geti talist og beri því að lækka endurgjald til aðalstefnanda á þessum grunni, enda um að ræða að því er virðist að minnsta kosti 25% frávik frá upphaflegum samningi. Verði ekki fallist á sýknu beri því að breyta samningi aðila og lækka einingaverð og greiðslur vegna síðar til kominna atvika. Öll frávik hefði átt að áætla og taka upp á verkfundi og semja sérstaklega um. Auðvelt sé að áætla kostnað við jarðvegs- og byggingarframkvæmdir með viðurkenndum og þekktum aðferðum. Verði aðalstefnandi sem verktaki og sérfræðingur í málinu að bera hallann af misbresti á þessu gagnvart aðalstefndu sem neytendum.

Þá er dráttarvaxtakröfu mótmælt, þar sem verki sé ekki lokið, en meginregla sé að greiðsla fari fram í verklok.

VIII.

Gagnstefnendur byggja á því í gagnsök að þau hafi ofgreitt sem nemi umkrafinni fjárhæð í gagnsök til aðalstefnanda án þess að endurgjald hafi komið fyrir. Beri því að endurgreiða hana samkvæmt meginreglum kröfu- og samningaréttar. Aðalstefnandi hafi sjálfur átt frumkvæði að því sem sérfræðingur um byggingarmálefni að tilraun hafi verið gerð um breytta staðsetningu á húsinu frá því sem gagnstefnendur lögðu upp með og hafi gefið fyrirmæli um. Verði hann því sjálfur að bera kostnað af verkliðum við gröft og flutning efnis og malarfyllingu í plan. Hafi gagnstefnendum ekki, hvorki áður né eftir að verk hófst, verið gert viðvart um frávik frá umfangi eða verklagi við framkvæmdir. Gagnstefnendur hafi reitt sig á og treyst á sérfræðiþekkingu aðalstefnanda um byggingamál og framkvæmdir og ekki getað sjálf lagt mat á grundvöll ráðlegginga eða verklags aðalstefnanda.

Kröfu um dráttarvexti byggja gagnstefnendur á því að í síðasta lagi 29. september 2005 hafi þau ofgreitt til aðalstefnanda. Hafi þau ekki getað haldið að sér höndum með greiðslur þar sem ekki hafi legið fyrir reikningar frá aðalstefnanda.

Þá kveðast gagnstefnendur vísa um frekari gögn og málavexti til greinargerðar í aðalsök.

IX.

Aðalstefnandi tekur fram í greinargerð í gagnsök að eigi að leggja mat á vinnu hans þurfi viðmiðið að vera samningur aðila, en hann sé sá grundvöllur sem allt mat ætti að byggja á. Því hafi hvorki verið mótmælt að samningurinn hafi komist á 11. desember 2004 né hafi efni hans verið mótmælt. Ekki hafi orðið verulegar eða óeðlilegar tafir á verkinu. Hafi verið byrjað á því í maí 2005 og þær tafir sem orðið hafi verið vegna óákveðni gagnstefnenda við að finna húsinu stað á lóðinni og síðan vegna vanefnda gagnstefnenda.

Þá kveðst aðalstefnandi mótmæla því að vinnuaðferðir, verklag, áhöld, búnaður og tæki hafi ekki verið í samræmi við kröfur sem gerðar verði til byggingaraðila og því verði tímaskrift hans ekki lögð til grundvallar. Þá sé því mótmælt að gagnstefnendur hafi ofgreitt fyrir verkið, enda liggi fyrir að þau hafi átt að bera ábyrgð á öllum verkum og aukaverkum. Sé því einnig mótmælt að það sé meginregla í samninga- og kröfurétti að aðilar eigi rétt til endurheimtu ofgreidds fjár. Hafi gagnstefnendur sönnunarbyrði um að þau eigi rétt á endurgreiðslu, sem og að þau hafi ofgreitt vegna samnings aðila. Hafi slík sönnun ekki átt sér stað.

Þá er því mótmælt að dráttarvextir reiknist í gagnsök fyrr en frá þingfestingu gagnstefnu 19. janúar 2006.

X.

Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur B-kk-nf M-kk-nf af hálfu aðalstefnanda og gagnstefnendur. Þá gáfu skýrslur vitnin H-kk-nf R-kk-nf húsasmiður, matsmennirnir E-kk-nf J-kk-nf, B-kk-nf P-kk-nf Á-kk-nf, A-kk-nf E-kk-nf, F-kk-nf J-kk-nf, R-kk-nf K-kk-nf og B-kk-nf B-kk-nf og einnig voru teknar vitnaskýrslur af J-kk-þgf G-kk-þgf byggingafulltrúa, Ó-kk-þgf B-x-x K-kk-þgf atvinnurekanda og G-kk-þgf J-kk-þgf G-kk-þgf bónda.

Í skýrslu B-kk-ef kom fram að hann kveðst reka fyrirtæki aðalstefnanda, selja hús og reisa og vera allt í öllu. Hann kveðst vera smiður, en ekki hafa bréf upp á það. Hann hafi um 15 ára reynslu af smíðum. Hann kveður tilboð hafa verið gert eftir samskipti við gagnstefnendur um það hvernig hús þau vildu. Hann hafi komið tvívegis norður eftir að tilboð var samþykkt til að líta á aðstæður. Hann hafi gert tilraunaholu, 3,80m þar sem gagnstefnendur vildu hafa húsið, en þau hafi samt sem áður viljað að það yrði staðsett þarna. Hafi hann gert þeim grein fyrir að það myndi kosta aukalega. Hafi síðan verið byrjað að grafa. Hafi verið grafinn svelgur. Þegar komið hafi verið í hinn kantinn hafi komið í ljós stígandi klöpp. Hafi hann þá leitað til byggingafulltrúa, því að hann hafi talið óráðlegt að setja húsið annars vegar á klöpp og hins vegar á ,,púða“. Byggingafulltrúi hafi komið á staðinn, svo og gagnstefnandi G-kvk-nf og hafi þarna verið ákveðið að færa húsið upp á klöppina. Síðan hafi komið í ljós, um það leyti sem hann hafi verið að gera klárt undir húsið að gagnstefnendur vildu kjallara undir húsið. Hafi þá verið ákveðið að sprengja klöppina. Gagnstefnandi E-x-x hafi spurt um kostnað en hann svarað því að hann gæti ekki áætlað það fyrirfram. Þá hafi gagnstefnendur viljað hafa rotþró fjær en 10 m sem hafi verið gert ráð fyrir. Þá hafi einnig verið beðið um saunahús. Aldrei hafi verið rætt um krónur og aura. Þá hafi þurft að vinna aukalega við frágang á uppgreftri sem gagnstefnendur hafi viljað móta sem náttúrulegt holt. Moka hafi þurft upp úr skurði þar sem Vegagerðin hafi lagt veg og þá hafi verið ágangur af vatni. Hafi þetta allt kostað vinnuframlag. Aðstæður á verkstað hafi verið slæmar. Spurður um athugasemdir í matsgerðum um fjölda vinnustunda kvað hann sig og aðra starfsmenn líklega hafa vandað sig of mikið.

Í skýrslu gagnstefnanda E-kk-ef kom fram að gagnstefnendur hafi á árinu 2004 sýnt nefndum B-kk-þgf hvar þau vildu hafa húsið. Hafi það verið þar sem klöppin var, en síðan hafi því verið hnikað til, með samþykki gagnstefnenda. Þá hafi verið grafin einhver tilraunahola, 3-4 metrar. Gagnstefnandi kveðst kannast við að talað hefði verið um að það kostaði aukalega ef grafið væri niður fyrir 120 sm. B-kk-nf hafi síðan hringt til hans og sagt að þetta myndi ekki ganga og hafi þá húsið verið fært á klöppina, á þann stað sem þau hafi í upphafi viljað að það stæði. Þá kom fram hjá honum að gagnstefnendur hafi fengið H-kk-þf R-kk-þf kunningja sinn sér til aðstoðar og hafi H-kk-nf viljað að gerð yrði einhvers konar verklýsing. B-kk-nf hafi viljað að greiddar yrðu 4.300.000 krónur til að húsið fengist á ,,vetrarverði“. Hafi hann sjálfur viljað greiða það beint til finnska seljandans, en B-kk-nf viljað að það yrði greitt til aðalstefnanda.

Gagnstefnandi E-x-x kveðst hafa viljað hafa vinnustofu í kjallara og helst vínkjallara, úr því að þyrfti að grafa hvort eð væri. Hann hafi helst viljað að hætt yrði við kjallarann þegar húsið var fært á klöppina á ný, en svo hafi komið í ljós að eitthvað þyrfti að sprengja og hann þá samþykkt að kjallarinn yrði, a.m.k. að hluta. Síðan hafi hann verið spurður hvort hann vildi ekki að eitthvert haft yrði fjarlægt og kjallari yrði hafður undir öllu húsinu og hann hafi þá samþykkt það. Hann hafi reynt að spyrja um verð á þessu en ekki fengið skýr svör, en komið hafi fram að miðað yrði við tímavinnukaup. Hann kveðst hafa treyst mönnum og ekki verið með nefið niðri í þessu og treyst því að þeir væru að vinna þegar þeir skrifuðu vinnu. Hann kannaðist við að talað hafi verið um að færa þyrfti vinnubúðir, en aldrei hafi verið talað sérstaklega um að það yrði á hans kostnað. Framburður gagnstefnanda G-kvk-ef var í helstu atriðum samhljóða um atvik að staðsetningu hússins og hvernig það atvikaðist að ákvörðun var tekin um kjallara.

J-kk-nf G-kk-nf byggingafulltrúi tók fram að hringt hefði verið í sig og hann beðinn að koma á verkstað til að líta á aðstæður þar sem verið var að grafa. Búið hefði verið að grafa þarna einhverja tilraunaholu. Kveðst hann hafa ráðlagt að húsið yrði fært upp á klöppina því sér hefði sýnst að minni kostnaður yrði því samfara en að stór hluti hússins yrði utan við klöppina, en tók fram að hann hefði engin sérstök fyrirmæli gefið um það. Kjallari muni hafa komið seinna til. Byggingarleyfi hefði verið gefið út samkvæmt umsókn gagnstefnenda og þá miðað við upphaflegu staðsetninguna.

XI.

Þegar litið er til framburðar aðila, sérstaklega með tilliti til skýrslu gagnstefnenda, verður að leggja til grundvallar dómi að upphaflega hafi verið ákveðið að hafa húsið innan við klöppina, þar sem dýpra var á fast, að vilja gagnstefnenda. Þegar í ljós kom hallandi klöpp í grunninum hafi í samráði við þau verið ákveðið að færa húsið upp á klöppina. Þá verður að leggja til grundvallar eftir skýrslum gagnstefnenda að ákveðið hafi verið að sprengja fyrir kjallara að ósk þeirra. Þótt áætlanir um kostnað af þessum breytingum hafi ekki legið fyrir er ákveðið var að gera þær verður í þessu ljósi ekki fallist á það með gagnstefnendum að þeim beri ekki að greiða að neinu leyti fyrir þann hluta verksins sem leiddi sérstaklega af því að tekin var ákvörðun um að færa húsið eftir að grafið hafði verið að nokkru fyrir því.

Fallist verður á það með aðalstefnanda að samningur komst á með aðilum sem hljóðaði um tiltekið verð fyrir húsið án kjallara. Eftir að samningurinn komst á vann hann verulega vinnu aukalega, fyrst og fremst vegna þess að ákveðið var að færa húsið eftir að grafið hafði verið að nokkru fyrir því og síðan vegna þess að ákveðið var að hafa kjallara undir því.

Þessar breytingar á verkinu voru gerðar með vitund og vilja gagnstefnenda, þótt þau hafi ekki fyrirfram gert sér ljóst hversu mikinn kostnað þær kynnu að hafa í för með sér, enda kemur fram í framburði þeirra að starfsmaður aðalstefnanda hafi tjáð þeim að erfitt væri að sjá þær fyrir.

Samningur aðila hljóðaði um kaup á tilbúnu húsi og uppsetningu þess án kjallara, miðað við grafnir yrðu 1,20 m fyrir húsinu. Viðbótarverk sem aðalstefnandi vann í tengslum við samninginn voru borin undir gagnstefnendur samkvæmt framansögðu og samþykkt af þeim. Gat þeim ekki dulist að viðbótarverkin hefðu aukinn kostnað í för með sér og var þeim ljós sú afstaða aðalstefnanda að ekki væri unnt að áætla hann fyrirfram. Verður ekki á því byggt að aðalstefnandi hafi vanrækt tilkynningarskyldu eða að óska fyrirmæla um viðbótarverk. Verður ekki á þær málsástæður gagnstefnenda fallist, sem lúta að því að þau beri ekki greiðsluskyldu vegna þeirra aukaverka sem aðalstefnandi innti af hendi.

Í matsgerð E-kk-ef J-kk-ef kemur fram, sbr. einnig framlagða reikninga sem málið er höfðað til heimtu á, að búið sé að reikningsfæra af tilboðsliðum rotþró með fjárhæðinni 719.921 krónu (90%), jarðvegsvinnu að fjárhæð 629.945 krónur (90%) og teikningar að fjárhæð 399.956 krónur (50%). Samtala þessara fjárhæða nemur 1.749.822 krónum. Mismunur þeirrar fjárhæðar og samtölu reikningsfjárhæða í heild nemur 11.956.438 krónum.

Eins og að framan er rakið taldi E-kk-nf J-kk-nf sig ekki geta metið og sundurliðað verkstöðuna í verkinu í tilboðsverk og viðbótarverk. Af því sem hann rekur í grófum dráttum um hvað teljist viðbótarverk verður þó þegar ráðið að verulegur hluti þess sem framkvæmt hefur verið og reikningar aðalstefnanda hljóða um telst til viðbótarverka. Niðurstaða E-kk-ef hefur ekki sætt yfirmati, en aðalstefnandi hefur aflað yfirmats til svars við þeirri spurningu hvað sé rétt og hæfilegt endurgjald sér til handa vegna þeirrar vinnu sem innt var af hendi fyrir gagnstefnanda byggt á þeim samningi sem fyrir liggur milli aðila.

Í matsgerð yfirmatsmanna er, svo sem rakið er í umfjöllun um hana hér að framan, byggt á því í uppgjörsaðferð B að greina tilboðsliði samnings, að viðbættum nokkrum verkliðum á tímavinnu. Kemur fram í samantekt yfirmatsmanna að þeir telja unnt að reikna einingarverð margra verkþátta út frá samningi, enda þótt aðalstefnandi telji þau aukaverk.

Í yfirmatsgerð er skýrlega tekið fram að hvorki uppgjörsaðferð A né aðferð B byggi á eigin mati yfirmatsmanna á verðgildi verksins, heldur á túlkun þeirra á yfirmatsbeiðni. Var þetta áréttað í skýrslugjöf fyrir dómi.

Í yfirmatsgerð kemur einnig fram að yfirmatsmenn telji að verkið hafi breyst það mikið að uppgjör á grundvelli tímavinnu sé ekki óeðlilegt, enda sé eðlilega staðið að verki og tímaskriftum. Þá kemur einnig fram í kafla 7.2.1. í yfirmatsgerð að það sé skoðun yfirmatsmanna að skráðir tímar séu mjög margir ef tekið sé mið af fyrirliggjandi verkmagni. Þá taka þeir fram í kafla 6 að þeir geti ekkert sagt til um það hvort tímaskýrslur séu rétt skráðar, þ.e. gefi rétta mynd af viðveru og starfi yfirmatsbeiðanda og manna hans á staðnum.

Þegar yfirmatsmenn reikna uppgjör verksins í heild sem tímavinnuverk, þar sem stuðst er við vinnuskýrslur aðalstefnanda er niðurstaða þeirra 20.552.684 krónur.

Í útreikningi yfirmatsmanna á aukaverkum með uppgjörsaðferð B, er að finna einingarverð sem sú aðferð gefur innan sambærilegra verkþátta. Þessi einingarverð eru óeðlileg í sumum tilvikum, þar sem þar reiknast samtals 1.330 krónur á rúmmetra vegna uppgraftrar, 3.690 krónur á rúmmetra vegna fyllingar utanhúss og 905 krónur á rúmmetra vegna klapparskeringar; losunar. Sambærileg einingarverð í mati E-kk-ef J-kk-ef á verðmæti verksins, sem dómendur telja vera raunhæf, eru í sömu röð 350 krónur, 900 krónur og 2.000 krónur. Þessi mikli munur skýrist af því að yfirmatsmenn hafa við uppgjörsaðferð sína lagt skráðan vinnustundafjölda af hálfu aðalstefnanda til grundvallar, í samræmi við skilning sinn á yfirmatsbeiðni.

Það er álit dómsins með vísan til þessa, að bæði matsgerð E-kk-ef J-kk-ef, sem kveður heildarfjölda skráðra vinnutíma starfsmanna við viðbótarverk vera ríflega þann fjölda sem hann telji eðlilegan til að vinna allt sem framkvæmt hafi verið á lóðinni og ekki síður yfirmatsgerð, eins og hér var reifað, gefi ótvírætt til kynna að sá fjöldi vinnustunda sem starfsmenn aðalstefnanda hafa varið til verksins í heild og reikningsfjárhæðir eru byggðar á, sé verulega úr hófi fram og leiði það til ósanngjarnrar niðurstöðu að byggja á þeim. Verður samkvæmt því að fallast á þá málsástæðu gagnstefnenda að það endurgjald sem aðalstefnandi áskilur sér fyrir verkið sé of hátt og verulega umfram þær væntingar sem þau hafi mátt gera miðað við sambærileg verk. Af þessu leiðir að ekki er unnt að taka dómkröfur aðalstefnanda óbreyttar til greina og ekki heldur unnt að miða við óbreytta niðurstöðu yfirmatsmanna samkvæmt uppgjörsaðferð B, þar sem sú niðurstaða er að stærstum hluta fengin á grundvelli skráðra vinnustunda af hálfu aðalstefnanda eins og að framan er rakið. Verður því að ákveða hæfilegt endurgjald fyrir verkið. Við þá ákvörðun verður að líta til þess að eins og kemur fram í samantekt yfirmatsmanna hefur verkið breyst það mikið að uppgjör á grundvelli tímavinnu væri ekki óeðlilegt. Vinnustundafjöldi sem aðalstefnandi hefur fært á verkið í heild verður hins vegar ekki lagður óbreyttur til grundvallar eins og áður segir.

Að þessu athuguðu er það álit dómsins að verkið, að því marki sem það hefur verið unnið, hafi sætt slíkum breytingum frá því að tilboð var gert um það að ekki sé unnt að miða hæfilegt endurgjald við greiningu yfirmatsmanna á tilboðsliðum í aðal- og aukaverk. Athugast í þessu sambandi að í uppgjörsaðferð B hafa yfirmatsmenn reiknað verulegan hluta verksins yfir á verkliði samkvæmt tilboði, en ljóst er einnig að þeir telja tilboð aðalstefnanda í marga þeirra verkþátta sem búið sé að vinna hafa verið undir gildandi markaðsverði á þeim tíma sem það var gert. Telur dómurinn að með tilliti til þeirra verulegu breytinga sem urðu á verkinu og þess að ekki er að finna magntölur né einingaverð í upphaflegum samningi aðila, að beita verði sanngirnismælikvarða við ákvörðun á heildarverði verksins. Verður um hann stuðst við niðurstöðu E-kk-ef J-kk-ef um metið verðmæti verks og efnis á byggingarstað, sem hann telur 7.515.900 krónur. Við þá niðurstöðu bætast 100 rúmmetrar vegna klapparskeringar, á 2.000 krónur hver rúmmetri, þar sem í yfirmatsgerð kemur fram að mælingar yfirmatsmanna bendi til að sá magnliður sé vanáætlaður sem þessu nemur. Þá þykir eiga að taka tillit til þess að verðmæti teikninga er ekki metið og verður það áætlað með hliðsjón af reikningi aðalstefnanda vegna teikninga samkvæmt tilboði, 400.000 krónur. Samkvæmt þessu verður hæfilegt endurgjald fyrir verkið ákveðið 8.115.900 krónur.

Með vísan til þess sem þegar hefur verið rakið verður ekki fallist á það með gagnstefnendum að þeir eigi rétt til endurgreiðslu á fjárhæð verkliða sem gagnstefna hljóðar um, þ.e. verkliði sem tilgreindir eru í matsgerð E-kk-ef J-kk-ef undir yfirskriftinni ,,Jarðvinna vestan húss – utan grunns“, samtals metnir þar á 937.500 krónur. Gagnstefnendur hafa greitt til aðalstefnanda 7.965.580 krónur, sem er lægri fjárhæð en nemur endurgjaldi til hans fyrir verkið, eins og það hefur hér verið ákveðið. Verður aðalstefnandi samkvæmt þessu sýknaður af kröfum gagnstefnenda í gagnsök. Í aðalsök verða gagnstefnendur dæmd til að greiða aðalstefnanda mismun þeirrar fjárhæðar sem þau hafa þegar greitt og þeirrar sem hér er ákveðin hæfilegt endurgjald fyrir verkið, 150.320 krónur, ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 10. nóvember 2005 er mánuður var liðinn frá því að greiðslu var krafist samkvæmt síðasta reikningi sem aðalstefnandi gerði gagnstefnendum.

Málskostnaður verður ákveðinn í einu lagi í aðal- og gagnsök og litið til þess að sýknað er í gagnsök en dómkröfur gagnstefnenda í aðalsök hafa verið teknar til greina að verulegu leyti. Eftir framangreindum málsúrslitum verður aðalstefnandi dæmdur til að greiða gagnstefnendum 1.000.000 króna í málskostnað, þ.m.t. matskostnaður.

Dóminn kveða upp E-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari og verkfræðingarnir A-kk-nf Ö-kk-nf B-kk-nf og H-kk-nf B-kk-nf sem sérfróðir meðdómsmenn.

D Ó M S O R Ð:

Gagnstefnendur, E-x-x K-x-x og G-kvk-nf H. B-kvk-nf greiði óskipt aðalstefnanda, Sun House Íslandi ehf., 150.320 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 10. nóvember 2005 til greiðsludags.

Aðalstefnandi er sýkn af dómkröfum gagnstefnenda í gagnsök.

Aðalstefnandi greiði gagnstefnendum 1.000.000 króna í málskostnað.