Y-7537/2019

Úrskurður

I.

Dómkröfur o.fl.:

Mál þetta barst dóminum 20. desember 2019 með tilkynningu sóknaraðila þar sem krafist var úrlausnar dómara um ágreining eftir lok aðfarargerðar samkvæmt 15. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Málið var þingfest 14. febrúar 2020 og tekið endanlega til úrskurðar 14. maí 2020.

Sóknaraðili er A, […].

Varnaraðili er Lánasjóður íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík.

Sóknaraðili krefst þess að felld verði niður sjálfskuldarábyrgð sem hún veitti samkvæmt skuldabréfi nr. T[…], upphaflega að fjárhæð 457.899 krónur, og skuldabréfi nr. T[…], upphaflega að fjárhæð 76.946 krónur, sem síðar voru sameinuð í skuldabréf S[…], útgefnum af B, kennitala […], til Lánasjóðs íslenskra námsmanna á árinu 1992. Jafnframt er þess krafist að aðfarargerð nr. 2019[…] hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu verði felld úr gildi. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila að teknu tilliti til virðisaukaskatts eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og fyrrgreind aðfarargerð sýslumanns, sem fram fór 28. október 2019, verði staðfest. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að skaðlausu að mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Með bréfi dómsmálaráðuneytisins 26. mars 2020 var sóknaraðila, samkvæmt umsókn hennar 7. febrúar sama ár, veitt leyfi til gjafsóknar með vísan til aliðar 1. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II.

Málsatvik:

Dóttir sóknaraðila, sem aðalskuldari, tók námslán hjá varnaraðila sem var greitt út á árinu 1992. Sóknaraðili var sjálfskuldarábyrgðarmaður lánsins. Tvö skuldabréf voru gefin út vegna námslánsins, annars vegar 20. janúar 1992, að því er varðar skuldabréf með auðkennið T[…], og 13. apríl sama ár hins vegar, að því er varðar skuldabréf með auðkennið T[…]. Skuldabréfin fengu 15. febrúar 1995 sameiginlegt auðkenni, S[…]. Vanskil urðu hjá aðalskuldara 1. september 2011 vegna fyrrgreindrar skuldar en aðila greinir meðal annars á um hvort varnaraðili hafi upplýst sóknaraðila um þau vanskil o.fl.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2011, í máli nr. G[…]/2011, var bú fyrrgreinds aðalskuldara tekið til gjaldþrotaskipta að hennar eigin kröfu. Frestdagur var 15. september 2011. Innköllun skiptastjóra, dags. 22. sama mánaðar, var birt í Lögbirtingablaði 6. október sama ár. Varnaraðili höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur fyrrgreindum aðalskuldara og sóknaraðila, sem ábyrgðarmanni, til greiðslu skuldar, óskipt, samkvæmt téðum skuldabréfum. Stefnan var dagsett 9. nóvember 2012. Málið fékk auðkennið E[…]/2012 fyrir héraðsdómi og var það þingfest 4. desember sama ár. Um var að ræða mál sem var rekið samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991. Stefndu mættu hvorki við þingfestinguna né heldur í þinghald 8. janúar 2013. Þessu til viðbótar lýsti varnaraðili kröfu í fyrrgreint þrotabú aðalskuldara, dags. 25. janúar 2013, að fjárhæð 665.629 krónur, vegna vanskila á skuldabréfi með hinu sameiginlega auðkenni frá og með gjaldfellingu lánsins 1. september 2011. Stefnan var árituð um aðfararhæfi 20. mars 2013, sbr. 1. og 2. mgr. 96. gr. og 113. gr. laga nr. 91/1991. Þá lauk skiptum þrotabúsins 5. apríl 2013 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur.

Samskipti voru á milli sóknaraðila og varnaraðila á árinu 2013 og síðar sem lutu meðal annars að beiðni hinnar fyrrnefndu um það hvort unnt væri að fella niður ábyrgðina vegna veikrar fjárhagsstöðu hennar. Með ákvörðun stjórnar varnaraðila, dags. 28. ágúst 2013, var beiðni sóknaraðila um niðurfellingu ábyrgðar synjað en samþykkt að veita ívilnun í formi láns til uppgreiðslu á ábyrgðarskuldbindingunni með fimmtán ára lánstíma. Sóknaraðili felldi sig hins vegar ekki við þá niðurstöðu. Varð þetta til þess að varnaraðili, sem gerðarbeiðandi, gaf út aðfararbeiðni á hendur sóknaraðila sem gerðarþola, dags. 21. október 2013, þar sem óskað var eftir fjárnámi vegna skuldar að fjárhæð 965.335 krónur. Til grundallar beiðninni var hin áritaða stefna. Beiðnin var móttekin hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu 24. sama mánaðar. Í framhaldi leitaði sóknaraðili til málskotsnefndar Lánasjóðs íslenskra námsmanna með kæru sem barst 2. desember sama ár. Í kærunni var óskað eftir endurskoðun á fyrrgreindri stjórnarákvörðun varnaraðila. Leiddi þetta til þess að fyrirtöku á máli hjá sýslumanni vegna aðfararbeiðninnar, sem ráðgert var að færi fram 27. janúar 2014, var frestað ótiltekið að beiðni varnaraðila. Úrskurður fyrrgreindrar málskotsnefndar lá fyrir 9. maí sama ár og varð til þess að mál sóknaraðila var tekið til nýrrar efnismeðferðar hjá varnaraðila.

Með bréfi varnaraðila, fyrir hönd stjórnar, dags. 30. september 2014, var sóknaraðila tilkynnt að samþykkt hefði verið að veita henni ívilnun, háð nánar tilgreindum fyrirvörum, þess efnis að hún tæki skuldabréf til þrjátíu ára til uppgreiðslu á ábyrgðarskuldbindingunni, en með því yrði greiðslum skipt upp á lengra tímabil. Sóknaraðili sætti sig ekki við þá niðurstöðu. Með símskeyti 27. ágúst 2015, sem var birt 28. sama mánaðar, var sóknaraðili að nýju boðuð í fjárnám hjá sýslumanni vegna fyrrgreindrar aðfararbeiðni sem hafði þá verið tekin upp. Við fyrirtöku málsins hjá sýslumanni 1. október 2015 var meðal annars mætt af hálfu sóknaraðila, sem gerðarþola. Gerðarþoli gerði ekki athugasemd við fjárkröfu gerðarbeiðanda en varð ekki við áskorun um að greiða hana. Bar gerðarþoli fyrir sig eignaleysi og lauk gerðinni með árangurslausu fjárnámi gagnvart henni, að kröfu gerðarbeiðanda, sbr. 8. kafla laga nr. 90/1989.

Varnaraðili, sem gerðarbeiðandi, lagði að nýju fram aðfararbeiðni hjá sýslumanni 25. september 2019 þar sem óskað var eftir fjárnámi hjá sóknaraðila, sem gerðarþola, vegna skuldar að fjárhæð 1.596.731 króna. Hin áritaða stefna lá eins og áður til grundvallar beiðninni. Mál vegna aðfararbeiðninnar hlaut auðkennið 2019[…] hjá sýslumanni. Samkvæmt endurriti gerðarbókar sýslumanns fór aðfarargerðin fram 28. október 2019. Löglærður málsvari sóknaraðila, sem gerðarþola, mótmælti kröfunni á þeim grundvelli að hún væri fyrnd og varð ekki við áskorun um að greiða hana. Gerðarbeiðandi hafnaði framkomnum mótmælum og krafðist þess að krafan næði fram að ganga. Fulltrúi sýslumanns féllst ekki á mótmæli málsvara gerðarþola og hélt gerðinni áfram. Í framhaldi var gert árangurslaust fjárnám hjá gerðarþola. Fyrrgreindur málsvari lét af þessu tilefni bóka í gerðabók sýslumanns að gerðarþoli áskildi sér rétt til að skjóta gerðinni til héraðsdóms. Með kröfuskjali, dags. 20. desember 2019, leitaði sóknaraðili til Héraðsdóms Reykjavíkur þar sem óskað var úrlausnar dómsins um gildi aðfarargerðarinnar.

III.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila:

Sóknaraðili byggir í fyrsta lagi á því að krafa varnaraðila sé fyrnd. Varðandi fyrningarfrest vísar sóknaraðili til 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 1. gr. laga nr. 142/2010. Um sé að ræða tveggja ára fyrningarfrest þegar gjaldþrotaskiptum ljúki hjá þrotamanni. Í lögskýringargögnum komi fram að með þessu sé ætlast til að gjaldþrotaskipti leiði til rofa á fyrningu, hafi kröfu verið lýst við gjaldþrotaskipti og ekki fengist greitt upp í kröfu við skiptameðferð. Jafnframt komi fram að nýr fyrningarfrestur hefjist á þeim degi þegar skiptum ljúki og að sá fyrningarfrestur sé ávallt hinn sami án tillits til þess hver fyrningartími hefði annars gilt um viðkomandi tegund kröfu. Með lögum nr. 142/2010 hafi verið gerðar breytingar á fyrrgreindu ákvæði sem miðuðu að því að stytta niður í tvö ár fyrningarfrest krafna sem ekki fengust greiddar við gjaldþrotaskipti. Þá byggir sóknaraðili á því að við skýringu framangreinds ákvæðis beri að líta til meginreglu kröfuréttar um ábyrgðir, sem feli það í sér að ábyrgðarmaður verði ekki krafinn um greiðslu ef aðalkrafa er fallin niður eða ógild. Meginreglan hafi verið túlkuð á þann hátt að sömu fyrningarreglur eigi að gilda gagnvart aðalskuldara og ábyrgðarmanni þannig að ábyrgðarskuldbinding geti ekki lifað lengur en aðalkrafan. Umrædd meginregla hafi síðar verið lögfest með 7. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Hvað framangreint varðar og atvik þessa máls þá tekur sóknaraðili fram að kröfu varnaraðila á grundvelli skuldabréfs S[…] hafi sannanlega verið lýst í þrotabú aðalskuldara 25. janúar 2013 en krafan hafi ekki fengist greidd við gjaldþrotaskiptin sem hafi lokið 5. apríl sama ár. Að því virtu telur sóknaraðili að það sé bersýnilegt að 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 gildi um kröfuna. Við gjaldþrotaskipti aðalskuldara hafi fyrningu kröfunnar verið slitið og nýr tveggja ára fyrningarfrestur hafist við fyrrgreind skiptalok. Krafan hafi síðan verið felld niður gagnvart þrotamanni, sem aðalskuldara, þann 5. apríl 2015 og hið sama eigi því að gilda um sóknaraðila, sem ábyrgðarmann.

Varðandi samspil almennra fyrningarreglna og sérreglna um gjaldþrotaskipti þá tekur sóknaraðili fram að hún hafi gengist í sjálfskuldarábyrgð vegna umrædds skuldabréfs á árinu 1992. Um ábyrgðina gildi því eldri lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Samkvæmt 4. tölul. 3. gr. þeirra laga gildi sú almenna regla að kröfur vegna ábyrgðarskuldbindinga fyrnist á fjórum árum frá því að þær urðu gjaldkræfar. Fyrrgreint lagaákvæði víki hins vegar fyrir 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. fyrrgreind breytingalög nr. 142/2010, þar sem hið síðara sé sérákvæði um fyrningu krafna í kjölfar gjaldþrotaskipta. Tveggja ára fyrningarregla laga um gjaldþrotaskipti eigi því við um mál sóknaraðila.

Varðandi slit fyrningar þá byggir sóknaraðili í fyrsta lagi á því að fyrrgreind málshöfðun varnaraðila á hendur aðalskuldara og sóknaraðila, sem ábyrgðarmanns, vegna umræddra skuldabréfa, sem lauk með áritun á stefnu 20. mars 2013, hafi verið andstæð lögum. Nánar tiltekið vísar sóknaraðili til þess að á þeim tíma hafi verið búið að taka bú aðalskuldarans til gjaldþrotaskipta og því hafi málshöfðunin ekki samrýmst 1. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðila hafi verið fullkunnugt um gjaldþrotaskiptin enda hafi hann lýst kröfu í þrotabúið. Þá telur sóknaraðili að dómari hefði átt að vísa málinu frá dómi af sjálfsdáðum sökum veigamikils ágalla á því þar sem málshöfðunin hafi verið andstæð lögum, sbr. 1. mgr. 96. gr. og 1. mgr. 113. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu virtu sé ekki unnt að leggja til grundvallar að fyrrgreind málshöfðun hafi rofið fyrningu til hagsbóta fyrir varnaraðila.

Í annan stað byggir sóknaraðili á því að fyrningu hafi ekki verið slitið með þeim hætti sem áskilið sé í 3. mgr., sbr. 2. mgr., 165. gr. laga nr. 21/1991. Mál hafi ekki verið höfðað fyrir dómi á hendur þrotamanni innan fyrningarfrests til viðurkenningar á fyrningarslitum gagnvart honum. Slíka viðurkenningu skuli því aðeins veita með dómi að kröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu, svo að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma. Þá vísar sóknaraðili til þess að um sé að ræða undantekningarheimild sem beri að skýra þröngt og það eigi sér stoð í lögskýringargögnum með fyrrgreindum lagaákvæðum. Af þessu leiði að gera verði strangar kröfur til kröfuhafa um að hann sýni fram á að lagaskilyrði séu uppfyllt. Ef fyrning er hins vegar ekki rofin með dómi þá hafi það í för með sér að allar skuldir, sem ekki fáist greiddar við gjaldþrotaskipti, falli niður að liðnum tveimur árum frá skiptalokum. Fyrrgreind áritun á stefnu uppfylli þessi skilyrði ekki þar sem hún var árituð áður en skiptunum lauk og málið hafi því ekki verið höfðað innan fyrrgreinds tímafrests í skilningi 3. mgr. 165. gr. laganna. Þessu til viðbótar hafi með þessu ekki verið höfðað viðurkenningarmál á hendur sóknaraðila til viðurkenningar á fyrningarslitum né heldur rökstutt sérstaklega hvaða hagsmuni varnaraðili hefði af því að fá fyrningu slitið.

Samantekið telur sóknaraðili ljóst að fyrningarfrestur gagnvart henni eigi að fara eftir sömu réttarreglum og eigi við um aðalskuldara. Óumdeilt sé að krafa vegna umræddra skuldabréfa með hinu sameiginlega auðkenni hafi fyrnst gagnvart aðalskuldara á grundvelli 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 og því eigi hið sama að gilda um sóknaraðila. Fyrningarfresturinn hafi því hafist við skiptalok aðalskuldara 5. apríl 2013 og honum lokið tveimur árum síðar, þ.e. 5. apríl 2015. Þá liggi ekki fyrir dómur um viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart aðalskuldara eða sóknaraðila á grundvelli 3. mgr. fyrrgreindrar lagagreinar. Krafa vegna ábyrgðarskuldbindingar sóknaraðila sé því fyrnd og fallin niður og af þeim ástæðum beri að fella ábyrgðina niður. Þá leiði þetta jafnframt til þess að fella beri úr gildi umrædda aðfarargerð.

Í öðru lagi byggir sóknaraðili kröfu sína á því að ósanngjarnt sé af hálfu varnaraðila að bera fyrir sig og byggja rétt á hinni umdeildu sjálfskuldarábyrgð. Með þessu sé farið gegn 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Sóknaraðili vísar til þess að henni hafi fyrst verið tilkynnt um vanskil af láninu 9. september 2013. Í þeirri tilkynningu hafi verið upplýst um vanskil aðalskuldara frá 1. september 2011. Þá hafi varnaraðili jafnframt vanrækt að senda sóknaraðila yfirlit yfir ábyrgðir hennar um hver áramót þar til í mars 2016. Með þessu hafi verið brotið gegn 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn en samkvæmt 12. gr. þeirra laga eigi þau við um ábyrgðir sem stofnað hafi verið til fyrir gildistöku laganna. Sóknaraðili byggir á því að líta verði til framangreindrar vanrækslu við mat á því hvort fella beri sjálfskuldarábyrgðina niður. Þá vísar sóknaraðili til þess að henni hafi ekki verið tilkynnt um gjaldfellingu lánsins hjá aðalskuldara og hún hafi þar af leiðandi aldrei fengið færi á að grípa inn í aðstæður áður en lánið var gjaldfellt í heild sinni. Með þessu hafi varnaraðili farið gegn 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009.

Sóknaraðili bendir jafnframt á að hún hafi verið í mun veikari aðstöðu en varnaraðili við samningsgerðina. Skilmálar skuldabréfsins hafi verið ákveðnir einhliða af varnaraðila, svo sem vaxtaprósenta, vísitölutenging, verðtrygging, krafa um tryggingu fyrir lánsfjárhæð og svo framvegis. Til þessa verði að líta við mat á því hvort ósanngjarnt sé af hálfu varnaraðila að bera fyrir sig og byggja rétt á ábyrgðarskuldbindingu sóknaraðila. Þá tekur sóknaraðili fram að varnaraðili sé fjármálafyrirtæki í eigu hins opinbera, sem starfi á grundvelli opinbers starfsleyfis samkvæmt 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá starfi varnaraðili einnig á grundvelli laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Að þessu virtu verði að gera ríkar kröfur til hans um sérþekkingu og vönduð vinnubrögð. Varnaraðili hafi hins vegar ekki farið eftir 7. gr. laga nr. 32/2009, eins og áður greinir, og verði hann þess vegna að bera hallann af því að hafa ekki viðhaft vönduð vinnubrögð.

Sóknaraðili vísar til þess að krafan á hendur henni hafi meira en þrefaldast að fjárhæð. Samkvæmt aðfararbeiðni, dags. 25. september 2019, hafi varnaraðili krafist fjárnáms fyrir kröfu að fjárhæð 1.596.731 króna. Upphafleg lánsfjárhæð hafi hins vegar verið 534.845 krónur. Afborganir af láninu hafi hækkað mjög mikið við efnahagshrunið árið 2008 þar sem höfuðstóll lánsins hafi verið bundinn við lánskjaravísitölu. Þetta hafi leitt til þess að skuldbinding sóknaraðila hafi orðið talsvert meira íþyngjandi en ella. Byggir sóknaraðili á því að líta eigi til þessara atvika við mat á því hvort fella eigi niður sjálfskuldarábyrgðina. Þá vísar hún í þessu samhengi jafnframt til bráðabirgðaákvæðis laga nr. 32/2009 þar sem fram komi að heimilt sé að víkja ábyrgð til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, og að teknu tilliti til þeirra atvika er leiddu til setningar laga nr. 125/2008.

Sóknaraðili vísar einnig til þess að krafa á hendur aðalskuldara sé fyrnd og það sé óumdeilt í málinu. Að því virtu sé það bæði órökrétt og ósanngjarnt verði niðurstaðan sú að unnt sé að halda áfram með innheimtu gagnvart henni sem ábyrgðarmanni. Þá fari slík niðurstaða gegn meginsjónarmiðum sem séu uppi í samfélaginu um að draga skuli úr vægi ábyrgða.

Sóknaraðili vísar jafnframt til veikrar stöðu sinnar vegna bágborins fjárhags og slæms heilsufars. Hún fái mánaðarlega lágmarksellilífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins, 211.575 krónur, auk 31.819 króna á mánuði frá lífeyrissjóði. Aukin greiðslubyrði verði henni þungbær ef lagt verði til grundvallar að hún teljist vera bundin af umræddri sjálfskuldarábyrgð. Við mat á því hvort fella eigi ábyrgðina niður verði einnig að líta til þess að ekkert liggi fyrir sem gefi til kynna að sóknaraðili verði betur í stakk búin til að standa undir fjárhagslegum skuldbindingum við varnaraðila í framtíðinni. Hún sé á áttræðisaldri og því sé afar ólíklegt að hagir hennar muni breytast nokkuð á meðan hún lifir. Þá liggi fyrir að í tvígang hafi verið gert árangurslaust fjárnám hjá henni vegna umræddrar sjálfskuldarábyrgðar. Að þessu virtu sé jafnframt ljóst að hún sé eignalaus. Að mati sóknaraðila muni áframhaldandi innheimta einungis leiða til þess að hún yrði sett í „ævilangt skuldafangelsi“. Þá gangi slík niðurstaða gegn meginstefnum samfélagsins um að bæta lífskjör eldri borgara og veita þeim kost á að lifa mannsæmandi lífi. Telur hún að varnaraðili, sem stjórnvald, verði að bera mikla samfélagslega ábyrgð í þessum efnum. Um leið verði að líta til bágborinnar líkamlegrar og andlegrar heilsu sóknaraðila. Hún sé illa haldin af hjartagalla og þurfi að nota súrefniskút. Þá eigi hún erfitt með gang og þurfi aðstoð við daglega umönnun og heimilishald, auk þess sem hún glími við kvíða og þunglyndi. Mál þetta leggist afar þungt á sóknaraðila og hafi slæm áhrif á heilsu hennar.

Samantekið tekur sóknaraðili fram að sanngirnismat samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 ráðist af heildarmati á fjórum þáttum sem kveðið sé á um í 2. mgr. þeirrar lagagreinar. Við matið verði að taka tillit til þess að varnaraðili vanrækti verulega fyrrgreinda tilkynningarskyldu og gaf sóknaraðila aldrei kost á því að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins, eins og þær stóðu á gjalddaga. Við mat á vanköntum sem voru á verklagi varnaraðila verði að líta til stöðu hans sem fjármálafyrirtækis í eigu opinbers aðila sem starfi í skjóli starfsleyfa á meðan sóknaraðili, sem einstaklingur, hafi enga sérstaka þekkingu haft á fjármálum, né heldur öðrum atriðum sem máli kunni að skipta. Þá hafi síðari atvik leitt til þess að skuldbindingin hafi þrefaldast frá upphaflegri lánsfjárhæð. Einnig beri að líta til þess að krafan hafi verið talin fyrnd gagnvart aðalskuldara og felld niður af þeim sökum. Þá hafi fjárhagsstaða og heilsufar hennar versnað til muna frá því að hún gekkst undir umrædda sjálfskuldarábyrgð og engar vísbendingar séu uppi um að hagir hennar muni batna í framtíðinni.

Að öllu framangreindu virtu verði að telja að fyrir hendi séu forsendur til að víkja til hliðar, á fyrrgreindum lagagrundvelli, sjálfskuldarábyrgð sem sóknaraðili veitti samkvæmt skuldabréfum T[…] og T[…], sem síðar voru sameinuð í skuldabréf nr. S[…], enda hafi hún ekki sýnt af sér tómlæti um gæslu réttar síns þannig að réttarspjöllum varði.

Um lagarök að öðru leyti vísar sóknaraðili til laga nr. 21/1991, einkum 2. og 3. mgr. 165. gr. laganna, sbr. lög nr. 142/2010, og meginreglu kröfuréttar um ábyrgðir. Þá vísar sóknaraðili til laga nr. 150/2007, einkum 7. gr. þeirra laga, og eldri laga nr. 14/1905. Jafnframt vísar sóknaraðili til laga nr. 7/1936, sbr. einkum 36. gr. þeirra laga. Enn fremur, að því er varðar málsmeðferð og kröfugerð, vísar sóknaraðili til 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 og 15. kafla þeirra laga um úrlausn ágreinings eftir lok aðfarargerðar. Þessu til viðbótar vísar sóknaraðili til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, auk laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, að því er varðar málskostnað. Taka verði tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun um fjárhæð dæmds málskostnaðar, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Málsástæður og lagarök varnaraðila:

Varnaraðili vísar til þess að ágreiningur málsins hverfist um gildi fjárnámsgerðar sem farið hafi fram án athugasemda hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu á grundvelli aðfararbeiðni varnaraðila en sóknaraðili krefjist ógildingar á gerðinni.

Varnaraðili hafnar því að krafa hans sé fyrnd og byggir á því að aðfararbeiðnin, sem tekin var fyrir hjá sýslumanni 28. október 2019, hafi verið lögmæt og því hafi fulltrúa sýslumanns verið rétt að láta gerðina ná fram að ganga, eins og gert hafi verið án athugasemda af hálfu sýslumanns. Að því virtu beri að fallast á kröfu varnaraðila. Aðfararbeiðnin hafi uppfyllt öll skilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 og því hafi verið um að ræða lögmæta fjárnámsgerð.

Varnaraðili vísar til þess að fyrir liggi árituð stefna, dags. 20. mars 2013, um aðfararhæfi vegna skuldarinnar á hendur sóknaraðila sem ábyrgðarmanni. Með þessu hafi fyrningu ábyrgðarkröfunnar verið slitið gagnvart sóknaraðila. Um sé að ræða fjárkröfur vegna skuldabréfa, sem voru gefin út á árunum 1992–1995. Að því virtu fari um kröfurnar samkvæmt eldri lögum nr. 14/1905 en ekki samkvæmt lögum nr. 150/2007, enda sé skýrlega tekið fram í 28. gr. hinna nýrri laga að þau gildi einvörðungu um kröfur sem hafi stofnast 1. janúar 2008 eða síðar. Krafan á hendur aðalskuldara og ábyrgðarkrafan hafi báðar stofnast fyrir gildistöku hinna nýrri laga og því eigi eldri lögin við. Um þetta fari samkvæmt 1. tölul. 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. hinna eldri laga og verði því að líta svo á að krafa varnaraðila gagnvart ábyrgðarmanni geti fyrst fyrnst á tíu árum frá áritun umræddrar stefnu, þ.e. 20. mars 2023. Að þessu virtu sé ljóst að krafa varnaraðila sé ekki fallin niður fyrir fyrningu, sbr. 9. gr. laga nr. 90/1989, og hún sé því aðfararhæf. Varnaraðili hafi stutt kröfu sína við gilda aðfararheimild í skilningi 1. mgr. 1. gr. sömu laga sem hafi leitt til árangurslaus fjárnáms 28. október 2019.

Varnaraðili byggir á því að það leiði af fyrrgreindum lagaskilareglum að 7. gr. laga nr. 150/2007 geti ekki átt við um þær kröfur sem deilt sé um í málinu. Í 4. tölul. 3. gr. laga nr. 14/1905 sé kveðið á um að kröfur samkvæmt ábyrgðarskuldbindingum fyrnist á fjórum árum. Til frekari skýringar bendir varnaraðili á lögskýringargögn með lögum nr. 150/2007 þar sem vísað sé til fyrrgreindrar lagareglu, auk þess sem sérstaklega sé tekið fram í því sambandi að fjögurra ára fyrningarfrestur ábyrgðarskuldbindingar sé óháður fyrningarfresti aðalkröfu. Telur varnaraðili að það liggi því fyrir að fyrningu sjálfskuldarábyrgðar hafi verið slitið gagnvart sóknaraðila með hinni árituðu stefnu. Þá hafi ekki sérstaka þýðingu þótt stefnan hafi verið árituð fyrir skiptalok aðalskuldara þar sem sóknaraðila, sem ábyrgðarmanni, hafi verið stefnt til sjálfstæðs dóms í málinu. Málatilbúnaður varnaraðila fái að þessu leyti samrýmst almennum meginreglum kröfuréttar. Varnaraðili telur að í raun megi gagnálykta frá 2. mgr. 25. gr. laga nr. 150/2007 og draga þá ályktun að krafa ábyrgðarmanns í þessu tilviki sé ekki fallin niður fyrir fyrningu þar sem fyrningu hafði verið slitið gagnvart ábyrgðarmanni áður en krafa á hendur aðalskuldara fyrndist.

Varnaraðili hafnar því enn fremur að 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 og meginregla kröfuréttar um ábyrgðir eigi við í málinu með þeim hætti sem sóknaraðili leggi til grundvallar. Varnaraðili áréttar að krafa vegna umræddra skuldabréfa með hinu sameiginlega auðkenni sé ófyrnd gagnvart ábyrgðarmanni, þ.e. sóknaraðila. Fyrrgreint lagaákvæði eigi samkvæmt orðanna hljóðan einvörðungu við um þrotamann en ekki aðra, svo sem ábyrgðarmenn. Í ákvæðinu sé því ekki kveðið sérstaklega á um afdrif kröfu á hendur ábyrgðarmanni ef krafa á hendur aðalskuldara fellur niður fyrir fyrningu. Þegar að því virtu telur varnaraðili að ákvæðið eigi ekki við um ágreining aðila.

Varnaraðili hafnar málatilbúnaði sóknaraðila varðandi 36. gr. laga nr. 7/1936 og telur ósannað að einhver slík atvik séu fyrir hendi sem geti leitt til þess að fallast beri á kröfu sóknaraðila hvað þetta varðar og að rétt sé að fella niður umrædda ábyrgðarskuldbindingu. Varnaraðili byggir á því að um sé að ræða gilda ábyrgðarskuldbindingu sem hann geti byggt rétt sinn á. Dómstólar hafi þegar fallist á það með áritun á fyrrgreinda stefnu sem var aðfararheimild varnaraðila við umrætt fjárnám í október 2019. Varnaraðili bendir á að með framangreindum málatilbúnaði sóknaraðila sé í reynd verið að draga í efa gildi hinnar árituðu stefnu og megi þess vegna færa fram rök fyrir því að það eigi að standa utan við úrlausn máls þessa, sem lúti að kröfu um ógildingu fjárnámsgerðar.

Varnaraðili hafnar fullyrðingum sóknaraðila um að hann hafi vanrækt verulega skyldur samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009. Í því sambandi vísar varnaraðili til þess að það liggi fyrir samkvæmt gögnum málsins að sóknaraðili hafi með ítrekuðum innheimtuviðvörunum verið upplýst um vanskil aðalskuldara. Í þeim viðvörunum hafi skýrlega komið fram yfirlit umræddra námslána og staða þeirra á hverjum tíma, þ.e. vanskil. Með þessu hafi varnaraðili uppfyllt framangreinda lagaskyldu. Þegar af þessari ástæðu geti sjónarmið sóknaraðila um hið gagnstæða ekki átt við í málinu enda sé ljóst að varnaraðili hafi ekki sýnt af sér neins konar vanrækslu í skilningi lagaákvæðisins. Þá sé ljóst að vanræksla lánveitanda á tilkynningarskyldu þurfi að teljast vera veruleg svo það geti leitt til þess að ábyrgð falli niður, sbr. 2. mgr. fyrrgreinds lagaákvæðis. Að því virtu byggir varnaraðili einnig á því að verði að einhverju leyti fallist á það að hann hafi vanrækt framangreinda tilkynningarskyldu, andstætt því sem hann haldi fram, þá sé engu að síður ljóst að slík vanræksla geti í engum tilvikum talist vera veruleg í skilningi ákvæðisins. Að þessu öllu virtu standi ekki rök til þess að fallast á málatilbúnað sóknaraðila um að fella niður umrædda ábyrgðarskuldbindingu.

Af sömu ástæðu byggir varnaraðili á því að sjónarmið sóknaraðila sem lúti að gjaldfellingu lánsins eigi ekki við. Í því sambandi vísar varnaraðili til fyrrgreindra innheimtuviðvarana, auk áminningar, dags. 9. september 2013, sem send var til sóknaraðila sem ábyrgðarmanns. Með þessu hafi verið upplýst um vanskilin og hvernig mætti greiða skuldina eða greiða inn á hana. Með áminningarbréfinu hafi eftirstöðvar lánsins til að mynda verið tilteknar og hafi mátt ráða skýrlega af bréfinu að lánið væri komið til innheimtu og það væri gjaldfallið. Sóknaraðila, sem ábyrgðarmanni, hafi því ítrekað verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir í samræmi við 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Með þessu hafi sóknaraðila mátt vera ljóst að lánið væri í vanskilum í langan tíma, enda ítrekað verið búið að upplýsa um það, og henni því í lófa lagið að „grípa inn í aðstæður“. Að því virtu hefði sóknaraðili á þeim tíma getað boðið fram greiðslu á afborgunum sem voru fallnar í gjalddaga samkvæmt skuldabréfinu, ásamt áföllnum vöxtum, verðbótum og kostnaði. Sóknaraðili hafi hins vegar ekki hlutast til um það og með því hafi hún firrt sig rétti til að bera fyrir sig fyrrgreint lagaákvæði, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 196/2015.

Varnaraðili hafnar með sömu rökum þeim málatilbúnaði sóknaraðila sem tekur til þess að líta eigi til aðstöðumunar vegna fyrrgreindra meintra vanhalda varnaraðila á því að gæta að skyldum sínum samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009. Vísar varnaraðili til fyrrgreindra tilkynninga og áminningarbréfs til sóknaraðila. Að því virtu byggir varnaraðili á því að það liggi fyrir, eins og áður greinir, að sóknaraðili hafi ítrekað haft tækifæri til að bregðast við. Málatilbúnaður sóknaraðila um aðstöðumun eigi því ekki við nein rök að styðjast. Þá telur varnaraðili að engin önnur sjónarmið hvað þetta varðar séu fyrir hendi sem gætu leitt til þess að fallast bæri á kröfu sóknaraðila um ógildingu ábyrgðaryfirlýsingarinnar.

Varnaraðili hafnar málatilbúnaði sóknaraðila um að ósanngjarnt sé að byggja á ábyrgðinni á þeim grundvelli að hún sé fallin niður. Í því sambandi byggir varnaraðili á því sem áður greinir um að krafan sé ekki fallin niður fyrir fyrningu. Hvað önnur atriði varðar sem sóknaraðili tilgreini við mat á því hvort ósanngjarnt sé að byggja á ábyrgðinni, þ.e. þreföldun á höfuðstól kröfu og að fjárhagsstaða hennar sé bágborin, þá vísar varnaraðili til þess að skýra verði ógildingarreglu 36. gr. laga nr. 7/1936 með hliðsjón af grundvallarreglum samninga og kröfuréttar um samningsfrelsi annars vegar og að samninga skuli halda hins vegar. Umrædd ógildingarregla sé því undantekningarregla sem beri að skýra þröngt. Í 1. mgr. lagagreinarinnar sé að finna svokallaða vísireglu og í 2. mgr. komi fram þau viðmið sem líta beri til við mat á því hvort samningur sé ósanngjarn. Beri að leggja mat á þau atriði heildstætt. Hvað efni samnings varðar þá sé um að ræða hefðbundna lánveitingu og samhliða yfirlýsingu um ábyrgð sem gerð var í samræmi við reglur varnaraðila. Þá verði jafnframt að hafa í huga að almennt verði að leggja til grundvallar að ábyrgð sé ætlað að veita raunhæfa tryggingu fyrir efndum kröfu. Þessu til viðbótar telur varnaraðili að nauðsynlegt sé að líta til stöðu hans að lögum hvað þetta varðar. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1992 sé varnaraðila ætlað að tryggja þeim sem falli undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags. Þá var samkvæmt 5. mgr. 6. gr. laganna, áður en því var breytt með lögum nr. 78/2009, miðað við að námsmenn sem fengju lán frá sjóðnum skyldu undirrita skuldabréf við lántöku og leggja fram yfirlýsingu að minnsta kosti eins manns um að hann tæki að sér sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins, ásamt vöxtum og verðtryggingu. Þá beri einnig í þessu sambandi að líta til 6. gr. eldri laga nr. 72/1982 sem voru í gildi þegar umræddur aðalskuldari tók þau námslán sem mál þetta tekur til. Einnig verði að líta til náinna tengsla sóknaraðila við aðalskuldara en þær séu mæðgur. Að þessu virtu sé varlegt að ætla að vilji sóknaraðila hafi staðið til þess að tryggja að dóttir hennar kæmist í nám.

Til viðbótar framangreindu byggir varnaraðili á því að út frá hlutverki hans samkvæmt lögum nr. 21/1992, sbr. áður lög nr. 72/1982, þá séu engar þær aðstæður fyrir hendi sem geti leitt til þess að fallast bæri á kröfu sóknaraðila um ógildingu umræddrar ábyrgðaryfirlýsingar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Hið sama eigi við þegar litið sé til náinna tengsla sóknaraðila við aðalskuldara. Þá sé með sömu rökum heldur ekki unnt að leggja til grundvallar að það hafi verið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að varnaraðili bæri ábyrgðaryfirlýsinguna fyrir sig.

Að öllu framangreindu virtu telur varnaraðili ljóst að ábyrgðaryfirlýsing sóknaraðila hafi verið lögmæt og falið í sér skuldbindingu af hennar hálfu til handa varnaraðila í samræmi við almennar reglur.

Um lagarök að öðru leyti vísar varnaraðili til laga nr. 90/1989, meginreglna samninga og kröfuréttar, að því er varðar skuldbindingargildi samninga, og laga nr. 7/1936. Um málskostnaðarkröfu vísar varnaraðili til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. þeirra laga.

IV.

Niðurstöður:

Sóknaraðili vísaði sakarefni máls þessa til dómsins á grundvelli 15. kafla laga nr. 90/1989. Eftir reglum þess kafla er unnt að krefjast úrlausnar héraðsdómara um ágreining eftir lok aðfarargerðar. Í ljósi 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 92. gr. og 1. mgr. 93. gr., fyrrgreindra laga, og með hliðsjón af því sem fram kemur í greinargerð með téðum lögum, geta málsaðilar haft uppi kröfur um að aðfarargerð verði felld niður eða staðfest eða um breytingu hennar á tiltekinn veg. Dómkröfur af þessum toga er unnt að byggja á hvaða atriði sem er, sem varðar gerðina frá upphafi til enda eða efnislegt réttmæti kröfu gerðarbeiðanda, að því leyti sem dómstóll hefur ekki áður tekið afstöðu til málefnisins. Jafnframt er ljóst að gagnálykta ber frá þessum lagaákvæðum og leggja til grundvallar að dómkröfur um annað en endurskoðun aðfarargerðar koma ekki til úrlausnar í máli samkvæmt 15. kafla laga nr. 90/1989, ef frá er talin krafa um málskostnað.

Í máli þessu er málssókn sóknaraðila með þeim hætti að hún gerir tvær aðgreindar dómkröfur. Með þeirri fyrri er þess krafist að nánar tilgreindar kröfuábyrgðir í formi sjálfskuldarábyrgðar verði felldar niður. Með þeirri síðari er þess krafist að nánar tilgreind aðfarargerð verði felld úr gildi. Málsástæðum til grundvallar fyrri dómkröfunni er í greinargerð sóknaraðila skipt upp í tvo hluta. Annars vegar er um að ræða röksemdir sem lúta að því að fella umræddar ábyrgðir niður vegna fyrningar. Hins vegar eru svo röksemdir sem lúta að því að víkja eigi ábyrgðunum til hliðar í heild þar sem ósanngjarnt sé í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að bera fyrir sig og byggja rétt á ábyrgðunum. Skilja verður málatilbúnað sóknaraðila með þeim hætti að sömu málsástæður liggi til grundvallar seinni dómkröfunni þrátt fyrir að þær hverfist mjög um fyrri dómkröfuna, eins og málatilbúnaður hennar birtist í upphaflegri tilkynningu til dómsins og greinargerð. Þá hefur málið verið sótt og varið á þeim grundvelli.

Ljóst er að með hinni fyrri dómkröfu um að felldar verði niður fyrrgreindar kröfuábyrgðir þá er farið út fyrir mörk leyfilegra dómkrafna samkvæmt 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 92. gr. og 1. mgr. 93. gr., laga nr. 90/1989. Fyrrgreind dómkrafa, samkvæmt orðanna hljóðan, lýtur ekki að endurskoðun umræddrar aðfarargerðar og getur hún ekki komið til úrlausnar í máli þessu. Að því virtu verður þeirri dómkröfu vísað frá dómi af sjálfsdáðum samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989. Í engu verður hins vegar hróflað við hinni síðari dómkröfu enda er hún efnislega innan heimildar samkvæmt 15. kafla laga nr. 90/1989. Þá geta málsástæður sóknaraðila komið til efnislegrar úrlausnar, eins og hér stendur á, þar sem þær standa sjálfstætt eins og áður greinir og málið hefur auk þess verið sótt og varið á þeim grundvelli.

Í málinu leitar sóknaraðili eftir því að fá fellda úr gildi aðfarargerð 28. október 2019 sem leiddi til þess að gert var árangurslaust fjárnám hjá henni að kröfu varnaraðila. Varnaraðili byggir rétt sinn á áritaðri stefnu Héraðsdóms Reykjavíkur frá 20. mars 2013. Fjárkrafa varnaraðila á hendur sóknaraðila, sem lá til grundvallar áritun stefnunnar, er reist á tveimur skuldabréfum, sem síðar voru sameinuð í eitt sameiginlegt lánsauðkenni, en sóknaraðili tók að sér sjálfskuldarábyrgð fyrir skuld aðalskuldara. Það liggur í eðli sjálfskuldarábyrgðar að ábyrgðarmaður tekur að sér skuld aðalskuldara eins og hann hefði sjálfur stofnað hana. Að því virtu verður hann almennt sjálfur að vera viðbúinn því að þurfa að standa við sjálfskuldarábyrgðina, eins og aðrar skuldbindingar er hann kann að gangast undir, ef ekki verða réttar efndir af hálfu aðalskuldara. Ef aðalkrafa gjaldfellur fyrir umsaminn gjalddaga vegna vanefndar aðalskuldara verður greiðsluskylda samkvæmt sjálfskuldarábyrgð virk og getur kröfuhafi gengið að ábyrgðarmanni til fullnustu á skuldinni. Hið sama leiðir af gjaldfellingu krafna á hendur þrotabúi samkvæmt 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 við uppkvaðningu úrskurðar héraðsdómara um gjaldþrotaskipti aðalskuldara.

Í máli þessu greinir aðila á um það hvort sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila á fjárkröfu varnaraðila sé fallin niður vegna fyrningar og hvort fyrrgreind aðfarargerð hafi átt rétt á sér af þeim ástæðum, sbr. 9. gr. laga nr. 90/1989. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda gilda þau lög einvörðungu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistöku laganna 1. janúar 2008. Af þessu leiðir að eldri lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda eiga við um lögskipti aðila. Samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 5. gr. hinna eldri laga ber almennt að leggja til grundvallar að fyrningartími kröfu reiknist frá þeim degi þegar krafa verður gjaldkræf. Samkvæmt ákvæðum umræddra skuldabréfa var lánið allt gjaldfallið án uppsagnar ef aðalskuldari stæði ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma. Í máli þessu liggur fyrir að vanskil urðu hjá aðalskuldara 1. september 2011 og samkvæmt ákvæðum skuldabréfanna var öll skuldin í gjalddaga fallin frá og með þeim degi og því gjaldkræf gagnvart umræddum aðalskuldara og einnig gagnvart sóknaraðila, sem sjálfskuldarábyrgðarmanni. Hið sama leiddi af úrskurði héraðsdómara um gjaldþrotaskipti umrædds aðalskuldara 21. sama mánaðar.

Eins og áður greinir var bú aðalskuldara tekið til gjaldþrotaskipta 21. september 2011. Varnaraðili lýsti fyrst kröfu í þrotabúið 25. janúar 2013 á grundvelli umræddra skuldabréfa. Skiptum þrotabúsins var lokið 5. apríl sama ár og reyndist búið vera eignalaust og fékkst ekkert upp í kröfur varnaraðila. Kom því ekki til uppgjörs milli sóknar og varnaraðila samkvæmt 103. og 104. gr. laga nr. 21/1991. Fyrir liggur að varnaraðili höfðaði einkamál á hendur umræddum aðalskuldara og sóknaraðila, sem ábyrgðarmanni, og var þeim stefnt í einu lagi til sjálfstæðs dóms, hvorri fyrir sig, til greiðslu á nánar tilgreindri fjárkröfu, óskipt, með dráttarvöxtum vegna fyrrgreindra skuldabréfa. Ljóst er að aðildin til varnar var reist á því að um væri að ræða aðilasamlag, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, og því hefði verið unnt að höfða málið einungis gagnvart sóknaraðila vegna umræddrar fjárkröfu. Sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila var á þessum tíma orðin virk vegna fyrrgreindrar gjaldfellingar. Um var að ræða innheimtustefnu, dags. 9. nóvember 2012, og var vísað til vanskila lánsins og gjaldfellingar frá 1. september 2011. Kröfur voru ófyrndar þegar málið var höfðað. Mál vegna stefnunnar var þingfest 4. desember 2012. Ljóst er að bú aðalskuldara hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta á þessum tíma og skiptum var ekki lokið. Að þessu virtu og með hliðsjón af því að varnaraðili lýsti sannanlega kröfu í bú aðalskuldara á meðan málið var til meðferðar fyrir dómi má fallast á það með sóknaraðila að málshöfðunin á hendur umræddum aðalskuldara hafi ekki verið í samræmi við 72. gr. og 1. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt 2. mgr., sbr. 1. mgr., 113. gr., sbr. 1.– 4. mgr. 116. gr., laga nr. 91/1991, er árituð stefna hins vegar bindandi dómsniðurstaða um sakarefni gagnvart málsaðilum og jafnframt verður slík áritun ekki endurskoðuð af hliðsettum dómstól síðar. Að þessu virtu kemur ekki til álita við úrlausn máls þessa að dómurinn endurskoði umrædda stefnuáritun. Réttaráhrif hinnar árituðu stefnu gilda því fullum fetum við úrlausn þessa máls.

Skiptalok á búi aðalskuldara áttu sér stað 5. apríl 2013. Af málatilbúnaði aðila verður ráðið, og hvað sem líður áritun stefnunnar, að ekki sé uppi ágreiningur um það að miða beri upphafstíma á fyrningu kröfunnar gagnvart aðalskuldara við fyrrgreind skiptalok og jafnframt að tveggja ára fyrningartími hafi átt við gagnvart þeim skuldara og skuldin sé því fyrnd gagnvart aðalskuldara, sbr. 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Þá birtist þessi afstaða varnaraðila einnig í tölvuskeyti frá deildarstjóra á hans vegum, sem var sent 25. október 2019 til umrædds aðalskuldara, og sóknaraðili hefur lagt fram. Þar greinir að krafan hafi fallið niður gagnvart aðalskuldara vegna fyrningar 5. apríl 2015. Með áritun stefnunnar 20. mars 2013 er hins vegar ljóst að fyrningu ábyrgðarkröfunnar var slitið sérstaklega gagnvart sóknaraðila og áður en fyrningu aðalkröfunnar var slitið gagnvart aðalskuldara. Með áritun stefnunnar hófst tíu ára fyrningarfrestur ábyrgðarkröfunnar gagnvart sóknaraðila samkvæmt 1. tölul. 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905. Að þessu virtu og eins og hér stendur á er um að ræða lögmætt frávik frá meginreglu kröfuréttar um að ábyrgðir fyrnist ekki á lengri tíma en aðalkrafa. Að sama skapi og í ljósi þessara atvika geta fyrningarreglur samkvæmt 2. og 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við um réttarstöðu sóknaraðila í lögskiptum hennar við varnaraðila. Er því ljóst að krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila er ekki fallin niður fyrir fyrningu, sbr. 9. gr. laga nr. 90/1989, og er hún því aðfararhæf. Að þessu leyti lá til grundvallar gild aðfararheimild samkvæmt 2. tölul. 1. mgr. 1. gr. sömu laga þegar umrædd aðfarargerð sýslumanns fór fram 28. október 2019. Þegar að þessu virtu verður ekki fallist á það með sóknaraðila að unnt sé að fella úr gildi umrædda aðfarargerð á þeim grundvelli að fjárkrafa til innheimtu á hendur sóknaraðila hafi verið fyrnd þegar gerðin fór fram.

Í máli þessu greinir aðila einnig á um það hvort ósanngjarnt sé af hálfu varnaraðila að bera fyrir sig og byggja rétt á fyrrgreindri sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, og hvort rétt sé af þeim ástæðum að fella úr gildi umrædda aðfarargerð. Í málinu er tekist á um það hvort nánar tilgreind atriði, sem sóknaraðili telur að falli undir viðmið 2. mgr. fyrrgreindrar lagagreinar, geti leitt til þess að ábyrgðarskuldbindingunni verði vikið til hliðar. Í þessu sambandi byggir sóknaraðili meðal annars á því að tilkynningar um vanskil aðalskuldara hafi ekki verið sendar til hennar og með þessu hafi varnaraðili ekki gætt að skyldu sinni samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009. Varnaraðili heldur fram hinu gagnstæða og hefur lagt fram skjöl þar að lútandi. Í fyrsta lagi er um að ræða tvær staðlaðar innheimtuviðvaranir þar sem vísað er til skuldabréfs með hinu sameiginlega lánsauðkenni. Annars vegar er viðvörun, dags. 18. október 2011, vegna gjalddaga 1. september sama ár, og hins vegar viðvörun, dags. 16. apríl 2012, vegna gjalddaga 1. mars sama ár. Á báðum þessum skjölum koma meðal annars fram upplýsingar um stöðu ógreiddrar skuldar. Í annan stað er um að ræða yfirlit, dags. 31. janúar 2012, 6. febrúar 2013, 17. febrúar 2014, 20. febrúar 2015, 29. mars 2016, 17. febrúar 2017, 2. febrúar 2018 og 2. febrúar 2019. Á þessum yfirlitum koma meðal annars fram upplýsingar um fjárhæð ábyrgðarskuldar vegna fyrrgreinds skuldabréfs og að um sé að ræða vanskil. Í þriðja lagi er um að ræða innheimtubréf 13. júní 2012, ítrekun 27. júní sama ár og ítrekun 17. september sama ár, þar sem meðal annars koma fram upplýsingar um fjárhæð skuldar sem sé til innheimtu á hendur sóknaraðila vegna gjaldfallinna afborgana. Þá er í málinu ágreiningslaust að sóknaraðili móttók áminningarbréf frá varnaraðila, dags. 9. september 2013, og hefur hinn síðarnefndi lagt skjalið fram í málinu. Á því koma meðal annars fram upplýsingar um fjárhæð skuldar vegna afborgana sem ekki höfðu verið greiddar á nánar tilgreindum gjalddögum, auk ógreiddra eftirstöðva lánsins í heild á gjalddaga 9. nóvember 2012. Ljóst er af efni skjalsins að með því var verið að upplýsa um innheimtu á láninu gjaldfelldu í heild, að viðbættum dráttarvöxtum og öðrum kostnaði, og að kröfunni væri beint að sóknaraðila. Á öllum fyrrgreindum skjölum er sóknaraðili greinilega tilgreind sem viðtakandi með heimilisfang og öll bera skjölin það með sér að þau stafi frá varnaraðila eða innheimtufyrirtæki fyrir hans hönd. Að framangreindu virtu er það mat dómsins að varnaraðila hafi tekist sönnun fyrir því að skjölin hafi verið send til sóknaraðila. Þá eru þær upplýsingar sem fram koma á skjölunum þess efnis að sóknaraðila, sem viðtakanda, gat ekki dulist að veruleg vanskil væru á skuldinni. Að þessu virtu er það mat dómsins að upplýsingagjöf varnaraðila til sóknaraðila hafi verið í nægjanlegu samræmi við alið 1. mgr., sbr. 2. mgr., 7. gr. laga nr. 32/2009. Efni þessara skjala er hins vegar ekki fullnægjandi út frá clið 1. mgr., sbr. 2. mgr., sömu lagagreinar þar sem hvergi kemur fram að bú aðalskuldarans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Engin önnur gögn liggja fyrir í málinu um að varnaraðili hafi tilkynnt sóknaraðila um gjaldþrotaskiptin. Að þessu virtu verður fallist á með sóknaraðila að upplýsingagjöf varnaraðila um vanefndir aðalskuldara hafi verið nokkuð áfátt hvað þetta atriði varðar. Það getur hins vegar ekki, eitt og sér, haft úrslitaþýðingu við mat á því hvort ósanngjarnt sé að bera fyrir sig og byggja á ábyrgðinni í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936.

Sóknaraðili vísar einnig til þess að varnaraðili hafi ekki gætt að skyldu sinni samkvæmt 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 áður en kom til gjaldfellingar lánsins í heild sinni þannig að gildi hafi gagnvart ábyrgðarmanni. Hún hafi því ekki fengið færi á að grípa inn í aðstæður áður en lánið yrði gjaldfellt í heild sinni. Fyrir liggur að varnaraðili gjaldfelldi allt lánið frá og með 1. september 2011 vegna vanskila aðalskuldara. Þá ber auk þess að líta til þess, eins og áður greinir, að allar kröfur á hendur umræddum aðalskuldara féllu sjálfkrafa í gjalddaga við uppkvaðningu fyrrgreinds úrskurðar 21. september sama ár um gjaldþrotaskipti aðalskuldara. Við mat á því hvort um verulega vanrækslu hafi verið að ræða í tilviki varnaraðila vísast til þess sem áður greinir um sönnun fyrir sendingu og efni fyrrgreindra skjala. Að því virtu liggur fyrir að sóknaraðila var að minnsta kosti með innheimtubréfi 13. júní 2012 og ítrekunum 27. sama mánaðar og 17. september sama ár gefin kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Þessu til viðbótar liggur fyrir að sóknaraðili móttók áminningarbréf frá varnaraðila, dags. 9. september 2013, þar sem meðal annars komu fram upplýsingar um fjárhæð skuldar vegna afborgana sem ekki höfðu verið greiddar á nánar tilgreindum gjalddögum, auk ógreiddra eftirstöðva lánsins í heild á gjalddaga 9. nóvember 2012. Ljóst er af efni skjalsins að með því var verið að upplýsa um innheimtu á láninu gjaldfelldu í heild, að viðbættum dráttarvöxtum og öðrum kostnaði, og að kröfunni væri beint að sóknaraðila. Af fyrrgreindu innheimtubréfi og ítrekunum er að minnsta kosti ljóst að sóknaraðili hefði getað boðið fram greiðslu á þeim afborgunum sem voru í gjalddaga fallnar samkvæmt skuldabréfinu á þeim tíma, ásamt áföllnum vöxtum o.fl. Það gerði hún hins vegar ekki og verður því að hafna þeim málatilbúnaði sóknaraðila að hún hafi aldrei fengið færi á að grípa inn í aðstæður áður en lánið yrði gjaldfellt í heild sinni þannig að hefði gildi gagnvart henni sem ábyrgðarmanni. Að þessu virtu voru starfshættir varnaraðila gagnvart sóknaraðila í nægjanlegu samræmi við 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Er því ljóst að staðhæfingar sóknaraðila um hið gagnstæða eiga ekki við rök að styðjast og geta því ekki haft þýðingu við mat á því hvort víkja eigi ábyrgðunum til hliðar.

Sóknaraðili byggir einnig á því að dómurinn eigi við mat samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 að líta til stöðu mismunandi samningsaðila við samningsgerðina. Þá hafi einnig þýðingu við matið hvaða kröfur verði að gera til varnaraðila varðandi sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð en í því sambandi vísar sóknaraðili sérstaklega til fyrrgreindra atriða varðandi vöntun á miðlun upplýsinga um vanskil aðalskuldara. Ljóst er af efni umræddra skuldabréfa að um var að ræða almenna skilmála sem almennt eiga við um lán af þessum toga og verður ekki séð af þeim skilmálum að þeir hafi verið ósanngjarnir eða ekki átt rétt á sér. Um var að ræða hefðbundna lánveitingu og samhliða yfirlýsingu um ábyrgð sem gerð var í samræmi við reglur varnaraðila. Þá uppfyllti varnaraðili í meginatriðum skyldur sínar varðandi upplýsingagjöf samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009, eins og áður greinir. Er því ekkert sem bendir til þess að starfshættir hans hafi að þessu leyti verið ósamrýmanlegir stöðu hans og sérþekkingu sem fjármálafyrirtækis í eigu hins opinbera eða að vinnubrögð hans hafi verið óvönduð, gagnstætt því sem haldið er fram af hálfu sóknaraðila, og geta slíkar staðhæfingar því ekki haft þýðingu við mat á því hvort víkja eigi ábyrgðunum til hliðar.

Þessu til viðbótar byggir sóknaraðili á því að dómurinn eigi við mat á því hvort ósanngjarnt sé af hálfu varnaraðila að bera fyrir sig og byggja á ábyrgðunum að líta til þess að krafa varnaraðila hafi meira en þrefaldast, hún sé niðurfallin gagnvart aðalskuldara fyrir fyrningu og þá eigi einnig að líta til aldurs, bágborins fjárhags og vanheilsu hennar. Allt eru þetta atriði sem liggja fyrir og eru ágreiningslaus og komu til eftir samningsgerðina. Að nokkru leyti má fallast á það með sóknaraðila að þetta séu atriði sem geti haft þýðingu við mat samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. bráðabirgðaákvæði í lögum nr. 32/2009, eins og mál þetta er vaxið. Í því sambandi verður hins vegar að fallast á það með varnaraðila að umrædd lagaregla er undantekningarheimild sem ber að skýra þröngt og með hliðsjón af grundvallarreglum samninga og kröfuréttar um samningsfrelsi og að efna beri gerða samninga. Krafan er ófyrnd gagnvart sóknaraðila eins og áður hefur verið lagt til grundvallar. Þá verður jafnframt að fallast á það með varnaraðila að kröfuábyrgð er almennt ætlað að veita raunhæfa tryggingu fyrir efndum. Enn fremur verður að fallast á það með varnaraðila að umræddar lánveitingar til aðalskuldarans voru liður í því að veita henni tækifæri til að stunda nám, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenska námsmanna. Má því ætla að vilji sóknaraðila hafi staðið til þess að tryggja að dóttir hennar kæmist í nám og að ábyrgðaryfirlýsing hennar hafi verið liður í því. Að öllu þessu virtu er það mat dómsins að fyrrgreind atriði, sem liggja fyrir og sóknaraðili byggir á að hafi þýðingu, auk áðurnefnds skorts á tilkynningu varnaraðila um gjaldþrotaskipti aðalskuldara, gagnstætt fyrrgreindum sjónarmiðum sem varnaraðili teflir fram, séu ekki nægjanleg svo unnt sé að fallast á það með sóknaraðila að ósanngjarnt sé af hálfu varnaraðila að bera fyrir sig og byggja rétt á fyrrgreindri sjálfskuldarábyrgð. Verður ábyrgðinni því ekki vikið til hliðar, eins og hér stendur á.

Að öllu framangreindu virtu verður fallist á kröfu varnaraðila um að staðfesta aðfarargerð Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, með auðkennið 2019[…], sem fram fór 28. október 2019.

Eftir atvikum og stöðu aðila þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli þeirra.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, A-kk-ef I-kk-ef I-kk-ef, sem telst hæfilega ákveðin 1.000.000 króna. Þóknunin er ákveðin án virðisaukaskatts, sbr. úrskurð Landsréttar í máli nr. 288/2018.

Við ákvörðun fyrrgreindrar þóknunar hefur að mestu verið litið til tímaskýrslu lögmannsins sem er í öllum aðalatriðum trúverðug miðað við eðli og umfang málsins. Tímagjald sem þar greinir er hins vegar of hátt miðað við það að um er að ræða gjafsóknarmál og verður miðað við lægra tímagjald, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 831/2017. Ekki verður í úrskurði tekin afstaða til annarra þátta gjafsóknarkostnaðar en þóknunar lögmanns fyrir flutning máls, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 og 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989.

Af hálfu sóknaraðila flutti málið A-kk-nf I-kk-nf I-kk-nf lögmaður. Af hálfu varnaraðila flutti málið H-kvk-nf Þ-kvk-nf lögmaður.

D-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 30. mars 2020 en hafði fram til þess engin afskipti haft af meðferð þess.

Úrskurðarorð:

Kröfu sóknaraðila, A, um að felld verði niður sjálfskuldarábyrgð sem hún veitti samkvæmt skuldabréfi nr. T[…], upphaflega að fjárhæð 457.899 krónur, og skuldabréfi nr. T[…], upphaflega að fjárhæð 76.946 krónur, sem síðar voru sameinuð í skuldabréf S[…], útgefnum af B, kt. […], til Lánasjóðs íslenskra námsmanna árið 1992, er vísað frá dómi af sjálfsdáðum.

Staðfest er aðfarargerð Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu með auðkennið 2019[…] sem fram fór 28. október 2019.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, A-kk-ef I-kk-ef I-kk-ef, 1.000.000 króna.

D-kk-nf K-kk-nf

Við ákvörðun fyrrgreindrar þóknunar hefur að mestu verið litið til tímaskýrslu lögmannsins sem er í öllum aðalatriðum trúverðug miðað við eðli og umfang málsins. Tímagjald sem þar greinir er hins vegar of hátt miðað við það að um er að ræða gjafsóknarmál og verður miðað við lægra tímagjald, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 831/2017. Ekki verður í úrskurði tekin afstaða til annarra þátta gjafsóknarkostnaðar en þóknunar lögmanns fyrir flutning máls, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 og 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989.

Af hálfu sóknaraðila flutti málið A-kk-nf I-kk-nf I-kk-nf lögmaður. Af hálfu varnaraðila flutti málið H-kvk-nf Þ-kvk-nf lögmaður.

D-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 30. mars 2020 en hafði fram til þess engin afskipti haft af meðferð þess.

Úrskurðarorð:

Kröfu sóknaraðila, A, um að felld verði niður sjálfskuldarábyrgð sem hún veitti samkvæmt skuldabréfi nr. T[…], upphaflega að fjárhæð 457.899 krónur, og skuldabréfi nr. T[…], upphaflega að fjárhæð 76.946 krónur, sem síðar voru sameinuð í skuldabréf S[…], útgefnum af B, kt. […], til Lánasjóðs íslenskra námsmanna árið 1992, er vísað frá dómi af sjálfsdáðum.

Staðfest er aðfarargerð Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu með auðkennið 2019[…] sem fram fór 28. október 2019.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, A-kk-ef I-kk-ef I-kk-ef, 1.000.000 króna.

D-kk-nf K-kk-nf