E-1785/2013

Mál þetta, sem dómtekið var 17. október sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 24. apríl 2013 og þingfestri 30. sama mánaðar.

Stefnendur eru G-kk-nf G-kk-nf D-kk-nf og I-kvk-nf J-kvk-nf, bæði til heimilis að Nesbala 23, Seltjarnarnesi. Stefndi er Drómi hf., Lágmúla 6, Reykjavík.

Stefnendur krefjast þess aðallega að stefnda verði gert að aflýsa tryggingarbréfi með þinglýsingarnúmerinu 411-S-000020/2007 af fasteign stefnenda, Nesbala 23 á Seltjarnarnesi, fnr. 206-7976, sem var gefið út 29. desember 2006 að fjárhæð 102.140 evrur og hvílir á 2. veðrétti eignarinnar.

Til vara krefst stefnandi G-kk-nf viðurkenningar dómsins á því að hann sé skuldlaus gagnvart stefnda.

Þá krefjast stefnendur í báðum tilfellum málskostnaðar úr hendi stefnda að mati réttarins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. Krefjast stefnendur þess að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að stefnendur eru ekki virðisaukaskattskyldir aðilar.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda. Þá krefst stefndi þess að stefnendum verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi eða að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.

I.

Hinn 29. desember 2006 gaf stefnandi G-kk-nf út veðskuldabréf til handa Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis (SPRON) að fjárhæð 3.986.711 japönsk jen (JPY) og 95.644,75 svissneskir frankar (CHF). Í fylgiskjali með skuldabréfinu kemur fram að lánið hafi verið í erlendri mynt en að jafnvirði 8.000.000 króna og er óumdeilt að sú fjárhæð var greidd út í þeirri mynt og að sú mynt var notuð til að endurgreiða lánið. Óumdeilt er að lánið fékk lánanúmerið 10068 og er númerið handritað á frumrit skjalsins.

Samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins bar skuldara að greiða af láninu vexti, sem samsvöruðu millibankavöxtum hlutaðeigandi myntar í London (LIBOR) eins og þeir birtust á Reuterskjá á síðum BBA (British Bankers Association Interest Settlement Rates) um kl. 12:00 að íslenskum tíma tveimur bankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils, auk 1,5% álags á þá. Hvert tímabil var þrír mánuðir í senn og hófst hið fyrsta á útborgunardegi lánsins. Reikniregla vaxta var ACT/360 og féllu vextir á gjalddaga og skyldu greiddir á síðasta degi hvers tímabils.

Sama dag gaf stefnandi G-kk-nf út tryggingarbréf nr. 1158-63-4140 til tryggingar skuldum sínum gagnvart SPRON, að fjárhæð allt að 102.140 evrur. Var tryggingarbréfið fært á 2. veðrétt í umræddri fasteign stefnenda við Nesbala 23. Stefnandi I-kvk-nf undirritaði ekki tryggingarbréfið en hún er eigandi 70% eignarhluta í eigninni. Var því einungis um að ræða veðsetningu á eignarhlut stefnanda G-kk-ef, sem er 30% hluti eignarinnar.

Samkvæmt gögnum málsins var 5. nóvember 2008 gerð breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfs sem ber númerið 790 en í skjalinu kemur fram að um sé að ræða skuldabréf sem stefnandi G-kk-nf hafi gefið út 29. desember 2006 til SPRON, upphaflega að jafnvirði ISK 8.000.000 í JPY 3.986 og CHF 95.644,75. Er í skjalinu mælt fyrir um nýja endurgreiðsluskilmála bréfsins þannig að skuldari skuli greiða skuldina með 73 afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. nóvember 2009. Á meðan á frestun afborgana og vaxtagreiðslna stendur, eða frá 1. nóvember 2008 til 1. nóvember 2009, skuli skuldin bera vexti miðað við 12 mánaða breytilega LIBOR/EURIBOR-vexti, eftir því sem við á samkvæmt skuldabréfinu, eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni, að viðbættu umsömdu vaxtaálagi. Síðan segir að eftir að frestun ljúki, skuli skuldin bera vexti miðað við þriggja mánaða breytilega LIBOR/EURIBOR-vexti, eftir því sem við á samkvæmt skuldabréfinu, eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni, að viðbættu vaxtaálagi, sem skuli vera óbreytt. Einnig segir að meðan á frestun á afborgunum og vaxtagreiðslum standi, skuldbindi skuldari sig til þess að greiða mánaðarlega 50.000 krónur inn á tiltekinn reikning, í fyrsta sinn 3. nóvember 2008 og í síðasta sinn 1. október 2009. Var jafnframt mælt fyrir um að inneign á reikningnum skyldi vera handveðsett til tryggingar á greiðslu skuldabréfsins.

Hinn 21. mars 2009 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis og skipaði því skilanefnd. Krafa sparisjóðsins samkvæmt umræddu skuldabréfi og veðréttur hans samkvæmt umræddu tryggingarbréfi var samkvæmt 4. lið ákvörðunarinnar fært til umsjónar/eigu stefnda í kjölfar falls sparisjóðsins. Er óumdeilt að stefndi sé réttur aðili að máli þessu.

Hinn 1. mars 2010 undirritað stefnandi G-kk-nf svonefnda framlengingu erlends skuldabréfs. Er númer skuldabréfsins tilgreint í skjalinu 0398-35-010068, upphafleg fjárhæð 8.000.000 króna, útgáfudagur 29. desember 2006 og skuldari G-kk-nf G-kk-nf D-kk-nf. Eftirstöðvar hinn 11. febrúar 2010 eru sagðar vera JPY 3.609.604 og CHF 86.583,72, að jafnvirði ISK 15.592.734. Um skilmála segir að grunnvextir séu LIBOR-vextir og vaxtaálag 3,75%, vextir reiknist frá 2. nóvember 2009, gjalddagi fyrstu afborgunar af 12 sé 1. febrúar 2010 og greiða skuli á þriggja mánaða fresti. Lokagjalddagi er sagður 1. nóvember 2012 og er tekið fram að þá eigi skuldari rétt á að fá eftirstöðvum skuldarinnar framlengt til þriggja ára frá 1. febrúar 2013 til 1. nóvember 2015 að uppfylltum tilteknum skilyrðum.

Sumarið 2010 féllu dómar í Hæstarétti Íslands, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að gengistrygging lána í íslenskum krónum teldist ólögmæt samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Hinn 29. desember 2010 tóku gildi lög nr. 151/2010, um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins og lögum um umboðsmann skuldara. Með þeim var mælt fyrir um aðferðir sem fjármálafyrirtæki bar að fylgja við endurútreikning þeirra lána sem höfðu verið bundin ólögmætri gengistryggingu, sbr. 18. gr. vaxtalaga. Jafnframt var lögfest sérstakt bráðabirgðaákvæði sem er svohljóðandi:

„a.(X.)

Hafi húsnæðislán til neytanda verið greitt út í íslenskum krónum eða umbreyting úr erlendum myntum er hluti viðkomandi lánssamnings, en endurgreiðsla skuldarinnar miðast að einhverju leyti við gengi erlendra gjaldmiðla, fer um uppgjör vegna ofgreiðslu og framtíðarskilmála skuldbindingarinnar eftir því sem greinir í 18. gr. laganna. Afmörkun þeirra skuldbindinga sem falla undir þessa grein skal vera í samræmi við skilyrði ákvæðis B-liðar 68. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Slíkur lánssamningur til lengri tíma en fimm ára skal þó, ef skuldari kýs, að loknu uppgjöri skv. 5. mgr. 18. gr. laganna miða vexti næstu fimm ára þar á eftir við lægstu vexti á nýjum almennum verðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum sem Seðlabanki Íslands ákveður og birtir skv. 10. gr. laganna. Um verðtryggingu skal þá miðað við vísitölu neysluverðs, sbr. 1. mgr. 14. gr., frá uppgjörsdegi. Að liðnum fimm árum skulu vaxtakjör endurskoðuð og er þá lánveitanda heimilt að ákveða vaxtakjör sem miðast við sambærilegar lánveitingar hans á þeim tíma er til endurskoðunar kemur. Lánveitanda ber að hafa frumkvæði að uppgjöri vegna lána sem falla undir 1. málsl. þessa ákvæðis og skal slíkt uppgjör fara fram innan 90 daga frá gildistöku laga þessara. Ákvæði þetta tekur jafnframt til lánssamninga og eignaleigusamninga sem einstaklingar hafa gert við fjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 161/2002 lög nr. 161/2002, vegna kaupa á bifreið til einkanota.“

Í málinu liggur frammi samkomulag um tímabundna breytingu á greiðslutilhögun láns í erlendri mynt, sem stefnandi G-kk-nf undirritaði 10. maí 2011. Er númer veðskuldabréfs tilgreint 0398-35-010068 með útgáfudegi 29. desember 2006 að jafnvirði 8.000.000 króna. Segir í samkomulaginu að aðilar máls þessa séu ásáttir um að til 31. maí 2011 greiði skuldari hins erlenda láns 15.000 krónur af hverri milljón króna upphaflegs höfuðstóls lánsins umreiknuðum í íslenskar krónur á lántökudegi á hverjum gjalddaga lánsins. Er fyrsti gjalddagi samkomulagsins tilgreindur 2. maí 2011. Síðan segir að berist bankanum greiðslur í samræmi við ofangreint á hverjum gjalddaga muni hann ekki neyta þeirra vanefndaúrræða sem lánasamningurinn veiti honum á meðan samkomulagið sé í gildi. Í skjalinu kemur fram eftirfarandi fyrirvari: „Þegar bankinn telur að óvissu um lögmæti erlendra lána bankans hafi verið eytt mun bankinn tilkynna með tryggilegum hætti hvernig brugðist verður við. Verði ekki kominn fordæmisgefandi Hæstaréttardómur um erlend lán bankans við lok gildistíma samkomulagsins getur bankinn framlengt samkomulag þetta með einhliða tilkynningu til skuldarans.“

Málsaðilar deildu um það, hvort lán stefnanda G-kk-ef hafi fallið undir skilyrði fyrrgreinds bráðabirgðaákvæðis X. Í kjölfar samskipta stefnda og þáverandi lögmanns stefnanda G-kk-ef, haustið 2011, féllst stefndi á að umrætt lán hefði verið tekið til endurbóta á fasteign og tók ákvörðun um að lánið skyldi endurreiknað. Var sú ákvörðun kynnt þáverandi lögmanni stefnanda G-kk-ef með tölvupósti lögmanns stefnda 1. október 2011. Í tölvupóstinum segir að lánið skyldi endurreiknað „með fyrirvara um betri rétt komist dómstólar að þeirri niðurstöðu að lánið sé lögmætt erlent lán“. Stefnanda G-kk-þgf var tilkynnt um endurútreikning umrædds láns nr. 10068 með bréfi, dagsettu 17. nóvember sama ár. Þar segir að nýr höfuðstóll sé 8.826.008 krónur og lækki um 6.641.798 krónur. Í framangreindu bréfi segir: „Endurreiknuð lán eru orðin lán í íslenskum krónum, óverðtryggð með breytilegum vöxtum og jöfnum afborgunum (leið 1) en næstu greiðsluseðlar munu endurspegla þessa breytingu. Viljir þú breyta greiðsluskilmálum láns þá standa þér þrír valkostir (leið 2, 3, 4) til boða...“ Í lok bréfsins er gerður svohljóðandi fyrirvari: „Gerður er fyrirvari við réttmæti og skyldu til endurútreikningsins og þeirra forsendna og upplýsinga sem honum tengjast ásamt því að áskilinn er réttur til að afturkalla endurútreikninginn og eftir atvikum birta nýjan endurútreikning. Lántaka er jafnframt heimilt að undirrita lánaskjöl með fyrirvara um betri rétt.“

Í upphafi árs 2012 voru stefnanda G-kk-þgf send þrjú eyðublöð til skoðunar og undirritunar. Í fyrsta lagi fékk hann senda sérstaka yfirlýsingu lántaka erlends láns nr. 10068 þar sem því er lýst yfir að lánið hafi verið endurútreiknað í samræmi við lög nr. 151/2010. Er í yfirlýsingunni gerður fyrirvari af hendi lánveitanda við skyldu til endurútreiknings. Segir síðan: „Lánveitandi áskilur sér rétt til að afturkalla endurútreikning og eftir atvikum birta nýjan endurútreikning til hækkunar/lækkunar gefi niðurstaða dómstóla tilefni til þess.“

Í öðru lagi fékk stefnandi G-kk-nf sent nýtt veðskuldabréf nr. 21015 þar sem niðurstaða endurútreikningsins var sett fram sem höfuðstóll að fjárhæð 8.843.535 krónur og skilmálar nýs láns tilgreindir í samræmi við það sem fyrr greinir um óverðtryggð lán. Kemur þar fram að afborganir séu 64 og gjalddagi fyrstu afborgunar tilgreindur 1. febrúar 2012. Þá segir í bréfinu að til tryggingar á greiðslu skuldarinnar sé fasteignin Nesbali 23 á Seltjarnarnesi sett stefnda að veði með 2. veðrétti.

Í þriðja lagi var stefnanda G-kk-þgf sendur sérstakur viðauki við fyrirliggjandi tryggingarbréf. Í skjalinu fólst sú breyting á efni bréfsins að upphaflega tryggingarfjárhæðin, 102.140 evrur, skyldi lækkuð niður í 46.200 evrur. Segir í skjalinu að lánið hafi verið endurreiknað yfir í íslenskar krónur með fyrirvara og gefið hafi verið út nýtt veðskuldabréf fyrir endurreiknuðum höfuðstól. Jafnframt kemur fram að tryggingarbréfið standi áfram til tryggingar mismuninum á endurreiknuðum höfuðstól og fullum höfuðstól miðað við að lánið sé í erlendri mynt. Loks segir: „Verði niðurstaða dómstóla sú að lánið teljist innihalda ólögmæta gengistryggingu, þá fellur þessi mismunur niður og tryggingabréfinu verður aflýst.“

Í stefnu segir að stefnandi G-kk-nf hafi tekið framangreind skjöl til skoðunar og hvorki gert athugasemdir við endurútreikning lánsins né hið nýja veðskuldabréf. Af framlögðum tölvuskeytum hans til þáverandi lögmanns síns má sjá að hann gerði hins vegar athugasemdir við fyrirvara stefnda, viðaukann við tryggingarbréfið og fleira. Kom ekki til þess að stefnandi G-kk-nf undirritaði neitt af framangreindum þremur skjölum.

Í kjölfarið voru stefnanda G-kk-þgf sendir greiðsluseðlar með lánanúmerinu 23614 og er á greiðsluseðlunum einnig tilgreint að útgáfudagur láns sé 30. nóvember 2011. Í málinu liggja frammi fimm greiðsluseðlar og er sá fyrsti með gjalddaga 1. febrúar 2012 en sá síðasti með gjalddaga 1. febrúar 2013. Er óumdeilt að með greiðsluseðlunum var stefnandi G-kk-nf krafinn um greiðslur samkvæmt endurútreiknaðri skuld samkvæmt upphaflegu skuldabréfi. Þá er óumdeilt að stefnandi G-kk-nf greiddi umrædda greiðsluseðla og þann síðasta í febrúar sl. Nemur fjárhæð greiðsluseðlanna samtals 939.738 krónum.

Hinn 8. janúar 2013 sendi stefnandi G-kk-nf tölvuskeyti til starfsmanns stefnda þar sem hann tilkynnti að hann hefði hug á því að greiða upp eftirstöðvar af 8.000.000 króna láni sem hann hefði tekið hjá SPRON í janúar 2007. Segir í tölvuskeytinu að hann muni gera upp við stefnda eftirstöðvarnar á láninu, sem samkvæmt síðasta greiðsluseðli nemi 8.662.156 krónum eftir að síðasta greiðsla var innt af hendi. Óskaði hann eftir því að stefndi setti af stað þá skjalagerð sem nauðsynleg væri af því tilefni. Ekki verður séð af framlögðum gögnum að fengist hafi svar við þessu skeyti. Með tölvuskeyti lögmanns stefnenda, dagsettu 5. mars 2013, var sambærilegu erindi beint til Arion banka hf., sem þjónustaði lán stefnda. Ber tölvuskeytið yfirskriftina: Uppgreiðsla láns G-kk-ef G-kk-ef D-kk-ef, kt. 000000-0000, lán nr. 23614. Segir þar meðal annars: „Ég þyrfti því að fá að vita nákvæma stöðu lánsins eins og hún er í dag, og þar með hvaða upphæð hann þyrfti að leggja fram, og hvert hann ætti að millifæra hana, til að fá fram fullnaðarkvittun frá ykkur. Hann gæti verið reiðubúinn að greiða í lok vikunnar ef því er að skipta.“

Óumdeilt er að stefnandi G-kk-nf greiddi hinn 8. mars 2013 8.576.878 krónur eins og framlögð kvittun Arion banka hf. ber með sér. Skjalið ber yfirskriftina „Kvittun fyrir greiðslu“ og er lánanúmerið tilgreint 23614. Kemur fram að eftirstöðvar höfuðstóls eftir greiðslu séu 0 krónur og síðan segir: „Leggur er uppgreiddur.“

Hinn 15. mars sl. spurðist lögmaður stefnanda G-kk-ef fyrir um afléttingu umrædds tryggingarbréfs af eign stefnenda, hjá starfsmanni Arion banka hf. Í svari starfsmanns Arion banka hf. frá 22. sama mánaðar kemur fram að stefndi hafi ekki tekið ákvörðun um fyrirvarann og vilji því ekki aflétta tryggingarbréfinu að svo stöddu. Með bréfi stefnda til lögmanns stefnanda G-kk-ef, dagsettu 27. mars 2013, er rakið að stefndi hafi á sínum tíma ákveðið að endurreikna umrætt lán með fyrirvara, m.a. um skyldu sína til að endurreikna skuldina. Stefndi áskildi sér rétt til að sækja á hendur stefnanda G-kk-þgf kröfu, sem næmi mismun á stöðu lánsins í dag og þess, sem þegar hefði verið greitt, og féllist því ekki á að aflýsa umræddu tryggingarbréfi af fasteign stefnenda. Hins vegar kemur fram sú afstaða stefnda að hann fallist á að lækka fjárhæð tryggingarbréfsins þannig að fjárhæð þess svari til eftirstöðva lánsins, auk vaxta og kostnaðar. Var stefnanda G-kk-þgf bent á að snúa sér til Arion banka hf. vegna þess. Loks var í bréfinu upplýst að stefndi hefði sett fram bótakröfu á hendur íslenska ríkinu vegna þess tjóns, sem hann hefði orðið fyrir vegna setningar laga nr. 151/2010 og væri viðbúið að dómsmál yrði höfðað innan tíðar.

Í málinu liggur frammi bréf stefnda til fjármálaráðuneytisins, dagsett 6. febrúar 2013, þar sem krafist krafist var skaðabóta úr ríkissjóði á þeim grundvelli að setning laga nr. 151/2010 fæli í sér ólögmæta íhlutun í lögmæt kröfuréttindi stefnda, sem hafi orðið til þess að fjárhæð tiltekins fjölda húsnæðislánasamninga stefnda lækkaði umtalsvert. Með bréfi fjármála- og efnahagsráðuneytisins, dagsettu 8. mars 2013 var bótakröfu stefnda hafnað með þeirri athugasemd að enginn bótagrundvöllur væri til staðar.

Eins og áður er rakið, höfðuðu stefnendur mál þetta 24. apríl sl.

Í greinargerð stefnda er rakið að 16. maí sl. hafi gengið tveir dómar í Hæstarétti Íslands í málum nr. 757/2012 og 3/2013, þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að lán á grundvelli sams konar skuldabréfa og um er að tefla í þessu máli, væru gild lán í erlendum gjaldmiðli. Í kjölfarið sendi lögmaður stefnda bréf, dagsett 24. júní sl., til lögmanns stefnenda og vísaði til framangreindra dóma og jafnframt til áskilnaðar stefnda um að hann ætti rétt á að sækja á hendur stefnanda G-kk-þgf kröfu sem næmi mismun á stöðu láns hans samkvæmt skuldabréfi, dagsettu 29. desember 2006, og þess, sem greitt yrði af láninu þar til endanlega yrði skorið úr um það, hvort umrætt lán teldist lögmætt erlent lán. Meðal annars með vísan til þessa var lögmanni stefnanda tilkynnt um það í bréfinu að „eftirstöðvar skuldar umbjóðanda þíns, að teknu tilliti til þeirra greiðslna sem inntar hafa verið af hendi til dagsins í dag, eru nú að fjárhæð 7.295.137,- kr. án dráttarvaxta og kostnaðar. Skorað er á umbjóðanda þinn að greiða eftirstöðvar skuldarinnar eða að semja um þær innan 15 daga frá dagsetningu bréfs þess að telja ella má búast við að skuldin fari í lögfræðiinnheimtu.“

II.

Stefnendur sækja málið í sameiningu og vísa um heimild til þess til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Í málinu krefjast stefnendur þess aðallega að stefnda verði gert að aflýsa umræddu tryggingarbréfi af fasteign stefnenda. Stefnendur byggja kröfuna fyrst og fremst á því að stefnandi G-kk-nf sé skuldlaus gagnvart stefnda. Í ljósi þess að tryggingarbréfið hafi verið gefið út til tryggingar á skuldum hans gagnvart Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, nú stefnda, telja stefnendur sig eiga ótvíræðan rétt til þess að fá bréfinu aflétt af fasteigninni. Að sama skapi telja stefnendur að stefndi hafi samkvæmt lögum og venjum engar forsendur eða rétt til þess að halda tryggingarbréfinu á eigninni gegn vilja stefnenda.

Stefnendur vísa til þess að umrætt tryggingarbréf hafi verið gefið út sama dag og skuldabréf stefnanda G-kk-ef nr. 10068, eða hinn 29. desember 2006, en stefnandi G-kk-nf hafi hvorki fyrr né síðar staðið í öðrum skuldum við SPRON eða stefnda. Stefnda hafi með lögum verið gert skylt að endurútreikna umrætt lán og í kjölfarið hafi stefndi gefið út nýtt lán til stefnanda G-kk-ef með nýjum útgáfudegi, nýju lánsnúmeri og nýjum höfuðstól. Hafi stefndi þá tekið sérstaklega fram að endurútreiknaða lánið væri orðið óverðtryggt lán í íslenskum krónum. Síðan þá hafi stefndi innheimt greiðslur af stefnanda G-kk-þgf í samræmi við skilmála hins nýja láns og stefnandi G-kk-nf greitt í samræmi við það. Hvort sem hið nýja skuldabréf hafi verið undirritað eða ekki, liggi fyrir að með þeim athöfnum málsaðila, sem spönnuðu yfir árs tímabil, hafi komist á samningur milli þeirra um skuld stefnanda G-kk-ef gagnvart stefnda og greiðsluskilmála skuldarinnar.

Ekki verði litið öðruvísi á en að með hinu nýja láni nr. 23614 hafi eldra lánið nr. 10068 verið greitt upp hinn 30. nóvember 2011. Í samræmi við það liggi t.d. fyrir að lánsfjárhæð nýja lánsins hafi ekki verið ráðstafað til stefnanda G-kk-ef. Þessi skilningur sé auk þess í samræmi við framkvæmd fjármálafyrirtækja í tilfellum endurútreiknings lána. Sé því útilokað annað en að kröfuréttindi stefnda samkvæmt fyrra skuldabréfinu hafi fallið niður á þeim degi, enda hafi skuldabréfið verið gert upp með útgáfu hins nýja láns. Eðli máls samkvæmt sé auk þess útilokað að stefnandi G-kk-nf hafi bæði skuldað lán nr. 10068 og lán nr. 23614. Staðfestist það jafnframt af því að stefnandi G-kk-nf hafi aldrei síðan fengið senda greiðsluseðla vegna eldra lánsins, yfirlit yfir stöðu þess eða tilkynningu sem bendi til annars en að skuldabréfið heyri sögunni til. Jafnframt liggi fyrir að kröfuréttindi stefnda samkvæmt síðara skuldabréfinu, nr. 23614, séu einnig niður fallin, enda sé óumdeilt að stefnandi G-kk-nf hafi greitt það upp að fullu hinn 8. mars sl.

Eftir standi að stefnandi G-kk-nf sé skuldlaus gagnvart stefnda. Á veðbandayfirliti fasteignarinnar við Nesbala hvíli hins vegar enn umrætt tryggingarbréf. Sé þar um hið upprunalega tryggingarbréf að ræða með hinum upprunalegu skilmálum, enda hafi sá viðauki við tryggingarbréfið, sem stefndi hafi borið undir stefnanda G-kk-þf 2011, aldrei tekið gildi, hann hafi enda aldrei verið undirritaður. Stefnendur hafi mikla hagsmuni af því að fá tryggingarbréfinu aflétt, enda hafi þau haft hug á því að endurfjármagna fasteignina. Með umrætt tryggingarbréf sem þinglýst veð á fasteigninni, hafi þau áform hins vegar ekki gengið eftir.

Stefnendur vísa til þess að samkvæmt eðli máls og almennum reglum veðréttar geti skuldari krafist niðurfellingar veðréttar þegar kröfuhafi fær greiðslu þeirrar kröfu sem veðréttinum var ætlað að tryggja. Tryggingarbréf það, sem hér sé deilt um, hafi verið gefið út til tryggingar skuldabréfi sem stefnandi G-kk-nf gaf út til handa stefnda. Líkt og að framan greini, hafi stefnandi G-kk-nf greitt þá skuld að fullu og standi ekki í neinni skuld við stefnda. Sé veðréttur stefnda því niður fallinn á grundvelli almennra reglna veðréttar.

Stefnendur hafna sjónarmiðum stefnda um að hann hafi gert fyrirvara við endurútreikning á láni stefnanda G-kk-ef og að eftir atvikum sé mögulegt í framtíðinni að stefndi geti eignast kröfu á hendur stefnanda G-kk-þgf. Benda stefnendur í fyrsta lagi á að hvort sem sjónarmið stefnda um mögulegar kröfur hans í framtíðinni verða talin réttmæt eða ekki, breyti það ekki þeirri staðreynd að stefnandi G-kk-nf standi nú ekki í neinni skuld við stefnda. Þetta sé beinlínis viðurkennt af hálfu stefnda í bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnenda, dagsettu 27. mars sl., þar sem segi að stefndi áskilji sér rétt til að gera kröfu á hendur stefnanda G-kk-þgf en árétti að ekki liggi fyrir nein ákvörðun þess efnis. Staðan sé því sú að stefnandi G-kk-nf skuldi stefnda ekki neitt og stefndi hafi ekki uppi neina kröfu á hendur honum. Í því ljósi telja stefnendur blasa við að stefnda beri að aflétta umræddu tryggingarbréfi af fasteign þeirra. Skuli þá hafa í huga að dómur um afléttingu útiloki ekki hina óljósu mögulegu framtíðarkröfu stefnda á hendur stefnanda G-kk-þgf. Þá kröfu geti stefndi reynt að setja fram síðar, þótt stefnendur telji fráleitt að stefndi muni geta sýnt fram á réttmæti hennar. Stefndi hafi hins vegar engan rétt til þess að halda veðrétti í fasteign stefnenda á meðan hann hugsi sig um hvort honum hugnist að leggja út í þá vegferð. Að mati stefnenda sé það ótækt og standist enga skoðun út frá meginreglum kröfuréttar og veðréttar, að stefnda sé heimilt að neita að gefa eftir veðréttindi sín á þessum forsendum.

Í öðru lagi telja stefnendur að umræddur fyrirvari stefnda sé marklaus með öllu og gefi stefnda engan rétt til þess að hafna því að aflétta tryggingarbréfinu. Í málinu liggi fyrir að stefnda bar skylda til þess samkvæmt lögum að endurútreikna lán stefnanda G-kk-ef, sbr. bráðabirgðaákvæði X í vaxtalögum, sbr. 18. gr. sömu laga. Lagaákvæðin séu skýr og standi enn óbreytt og óhögguð. Þótt aðilum sé almennt heimilt að gera fyrirvara við ákvarðanir sínar og löggerninga, sé fáheyrt að við samningsgerð geri aðili fyrirvara við skyldu sem skýrlega sé á hann felld í lögum. Hafi stefndi gert fyrirvara við lögmæti og gildi bráðabirgðaákvæðis X í vaxtalögum en slíkur fyrirvari sé marklaus, enda geti samningsaðilar ekki gert fyrirvara við það að rétt sett lög landsins séu gild og haldið slíkum fyrirvara á lofti, og þar með efndum samkvæmt viðkomandi samningum í gíslingu, til eilífðarnóns. Komi yfirleitt til álita að fyrirvari af þessu tagi teldist gildur, væri það einungis í þeim tilvikum þar sem samningsaðilar væru jafnsettir hvað varðar stöðu og sérfræðiþekkingu og hefðu samið sérstaklega um fyrirvarann. Slík staða hafi ekki verið uppi í þessu máli, því bæði hafi verið augljós aðstöðumunur með aðilum, auk þess sem stefnandi G-kk-nf hafi ekki undirritað umrædda yfirlýsingu. Ef dómari teldi aðila hafa með einhverjum hætti gert samning um umræddan fyrirvara, bæri að víkja honum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda væri augljóslega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju ef stefnda yrði gert heimilt að bera hann fyrir sig.

Í þriðja lagi telja stefnendur að burtséð frá gildi fyrirvarans, sé stefnandi G-kk-nf ekki bundinn af honum, enda hafi hann hvorki staðfest né samþykkt hann. Af gögnum málsins sé ljóst að stefnandi G-kk-nf hafi gert athugasemdir við fyrirvara stefnda, m.a. í framlögðum tölvuskeytum.

Stefnendur benda á að ef fyrirvari stefnda teldist gildur, hefði það í för með sér að skuldari, sem hefði greitt veðkröfur sínar að fullu fyrir gjalddaga og í fullkomnu samræmi við lög og reglur, fengi ekki að losna undan veðhöftum sökum þess að kröfuhafinn teldi sér hafa verið óskylt að fylgja gildandi lögum.

Stefnendur vísa til þess að í kjölfar fyrirvarans hafi stefndi áskilið sér ,,rétt til að afturkalla endurútreikning og eftir atvikum birta nýjan endurútreikning til hækkunar/lækkunar gefi niðurstaða dómstóla tilefni til þess,“ sbr. framlagða yfirlýsingu vegna endurútreiknings láns á grundvelli ákvæða til bráðabirgða nr. X og XI í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. a- og b-lið 2. mgr. laga nr. 151/2010. Stefndi hafi hins vegar ekki nýtt sér þennan rétt en gefið sé í skyn í bréfi lögmanns hans til lögmanns stefnenda frá 27. mars sl. að stefndi væri að íhuga það. Í framangreindum áskilnaði stefnda komi fram að réttur hans til að afturkalla endurútreikninginn, sé hann yfirhöfuð til staðar, sé háður því skilyrði að kveðnir hafi verið upp dómar sem gefi tilefni til þess. Ljóst sé hins vegar að engir dómar hafi fallið, hvorki í héraði né Hæstarétti, sem gefi tilefni til þess að líta svo á að stefndi eigi rétt til þess að afturkalla endurútreikninginn. Staðan sé því sú að teljist fyrirvari og áskilnaður stefnda yfirleitt marktækur, sé ljóst að þær forsendur, sem mögulega gætu virkjað fyrirvarann eða áskilnaðinn, liggi nú ekki fyrir. Stefndi hefði því að óbreyttu engar lögmætar forsendur til þess að afturkalla endurútreikninginn og/eða að gera kröfu á hendur stefnanda G-kk-þgf á grundvelli fyrrgreinds fyrirvara og áskilnaðar stefnda. Í því felist að stefnda sé útilokað að gagnstefna stefnanda G-kk-þgf í þessu máli.

Stefnendur benda auk þess á að ákveðinn ómöguleiki standi í vegi fyrir því að stefndi geti nýtt sér umrædda fyrirvara, enda geti stefndi ekki lífgað við kröfuréttindi sem séu dauð og niður fallin, sbr. það að bæði hið fyrra og hið síðara skuldabréf séu uppgreidd.

Stefnendur byggja jafnframt á því að stefndi hafi með aðgerðum sínum og aðgerðarleysi fyrirgert öllum mögulegum rétti sínum til að hafa uppi frekari kröfur á hendur stefnanda G-kk-þgf. Í málinu liggi t.d. fyrir að stefnandi G-kk-nf hafi sent stefnda tölvuskeyti 8. janúar 2013 þar sem hann lýsti vilja sínum til að greiða upp skuld sína við stefnda og óskaði eftir því að stefndi setti af stað þá skjalagerð sem nauðsynleg væri í því skyni. Stefndi hafi kosið að svara ekki erindinu og hafi því hvorki gert athugasemdir við það uppgjör, sem stefnandi G-kk-nf hafði í huga, né vísað til fyrrgreinds fyrirvara. Uppgreiðslan, sem hafi átt sér stað í mars, hafi því farið fram án nokkurra athugasemda af hálfu stefnda.

Stefnendur benda jafnframt á að hafi stefndi haft slíkar efasemdir um lögmæti bráðabirgðaákvæðis X í vaxtalögum, hafi honum verið í lófa lagið að hafna því að fylgja ákvæðinu og fá fyrir dómi skorið úr um lögmæti skyldu stefnda til að endurútreikna umrædd lán. Stefndi hafi hins vegar ákveðið að framfylgja lagaákvæði sem hann virðist hafa talið fela í sér brot gegn stjórnarskrárvörðum réttindum sínum. Með þeirri ákvörðun stefnda hafi verið markaður sá eini farvegur, sem ágreiningur um lögmæti laganna geti fylgt, þ.e. að stefndi sæki rétt sinn gagnvart ríkinu fyrir dómi. Stefndi hafi lýst því yfir við stefnendur að hann sé nú þegar búinn að setja fram bótakröfu á hendur ríkinu í samræmi við ofangreint og að málshöfðun á hendur ríkinu sé í undirbúningi. Engu að síður hafni stefndi kröfum stefnenda um afléttingu tryggingarbréfsins en það sé fullkomlega órökrétt við þessar aðstæður. Stefndi virðist þannig bæði ætla sér að krefjast bóta af ríkinu fyrir meint tjón sitt af því að hafa verið gert skylt að endurútreikna lán stefnanda G-kk-ef og einnig að draga endurútreikning lánsins til baka og krefja stefnanda G-kk-þf um mismuninn. Þessi málatilbúnaður stefnda feli í sér að hann hafi hug á að fá meint tjón sitt bætt tvisvar, annars vegar frá ríkinu og hins vegar frá lántakendum en slíkt geti augljóslega ekki gengið upp. Í ljósi þess að stefndi hafi þegar gert kröfu á hendur ríkinu um bætur, telja stefnendur að stefndi hafi fyrirgert öllum rétti sínum til að gera frekari kröfur á hendur stefnanda G-kk-þgf. Þannig sé það yfirlýst afstaða stefnda að hann telji sig hafa orðið fyrir tjóni vegna setningar laga nr. 151/2010 en á þeirri lagasetningu beri stefndi G-kk-nf enga ábyrgð og honum beri því engin skylda til að bæta meint tjón stefnda.

Að öllu ofangreindu virtu telja stefnendur ljóst að umrædd veðréttindi stefnda séu niður fallin og krefjast þess því að stefnda verði gert skylt að aflýsa umræddu tryggingarbréfi eins og nánar greinir í dómkröfu.

Kröfum sínum til stuðnings vísa stefnendur einkum til meginreglna veðréttar og kröfuréttar. Þá er vísað til bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 18. gr. sömu laga. Þá byggja stefnendur einnig á 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Um samaðild stefnenda er vísað til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og um málskostnað til XXI. kafla sömu laga. Er þess enn fremur krafist að við ákvörðun um málskostnað verði tekið tillit til þess að stefnendur eru ekki virðisaukaskattsskyldir aðilar.

III.

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að stefnandi G-kk-nf sé ekki skuldlaus gagnvart stefnda. Ekkert fullnaðaruppgjör hafi farið fram milli aðila á skuld stefnanda gagnvart stefnda á grundvelli umrædds skuldabréfs. Samkvæmt skilmálum umrædds tryggingarbréfs standi það til tryggingar öllum skuldbindingum stefnanda G-kk-ef gagnvart stefnda og geti stefnendur því ekki krafist aflýsingar bréfsins fyrir dómi fyrr en allar skuldbindingar milli málsaðila hafi verið greiddar að fullu.

Stefndi vísar til þess að framlagt skuldabréf sé viðskiptabréf og því gildi reglur viðskiptabréfaréttar í málinu. Samkvæmt þeim meginreglum um viðskiptabréf sé skuldabréfið þess efnis sem það hljóðar um. Skuldabréfið hafi að geyma tæmandi lýsingu á réttindum, sem það veiti, og þeim takmörkunum, sem á þeim réttindum kunni að vera. Skuld samkvæmt skuldabréfi teljist ekki að fullu uppgreidd nema að annaðhvort hafi verið gefin út fullnaðarkvittun um greiðslu skuldabréfsins eða að það hafi verið áritað um fullnaðargreiðslu og afhent skuldara. Vísast hér til meginreglna viðskiptabréfaréttar sem og tilskipunar um áritun afborgana á skuldabréf frá 9. febrúar 1798. Hvorugu sé fyrir að fara í máli þessu.

Einnig vísar stefndi til þess að stefnendur geti engan rétt reist á framlögðu en óundirrituðu veðskuldabréfi að fjárhæð 8.843.535 krónur, enda sé óumdeilt að það hafi aldrei verið undirritað eða gefið út. Bréfið hafi því ekkert fjárhagsgildi og hafi andvirði þess aldrei verið ráðstafað til uppgreiðslu skulda stefnanda G-kk-ef gagnvart stefnda. Hafi stefnendur sjálfir kosið að undirrita ekki skjölin, svo sem fram komi í stefnu.

Stefndi bendir á að málflutningur stefnenda um framangreint sé auk þess þversagnarkenndur. Í stefnu málsins sé viðurkennt að ný skuldaskjöl hafi aldrei verið undirrituð en samt sem áður sé málatilbúnaðurinn í raun byggður á því að lán á grundvelli óundirritaðra skuldaskjala hafi verið greidd upp að fullu. Slíkur málflutningur standist ekki skoðun.

Að sama skapi sé vísað til meginreglna kröfuréttar um lok kröfuréttinda. Skuldari, sem beri því við að kröfuhafi hafi gefið út fyrirvaralausa yfirlýsingu um eftirgjöf kröfuréttinda án gagngjalds, beri sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni. Augljóst sé að þeim áskilnaði sé ekki fullnægt í máli þessu. Verði talið að stefndi hafi gefið eftir hluta kröfu sinnar gagnvart stefnanda, vísar stefndi einnig til meginreglna kröfuréttarins um gjafaloforð en kröfuhafa sé játaður rúmur réttur til að gera fyrirvara við slík loforð og afturkalla þau.

Stefndi telur jafnframt að stefnandi G-kk-nf hafi aldrei verið í góðri trú um að greiðslan hinn 8. mars 2013 hafi falið í sér fullnaðargreiðslu.

Stefndi byggir jafnframt á því að hann hafi ítrekað sett fram fyrirvara um skyldu til endurreikningsins þegar lánið var endurreiknað, eins og að framan er rakið. Fyrirvari hafi þegar verið gerður í tölvuskeyti til lögmanns stefnanda hinn 1. október 2011 og síðan hafi verið settir fram fyrirvarar í bréfi til stefnanda, dagsettu 17. nóvember 2011. Þá hafi einnig verið fyrirvarar í framlögðum viðauka við tryggingarbréf og yfirlýsingu lántaka. Telur stefndi að með framangreindu hafi stefndi gert sitt ítrasta til að koma fyrirvörunum á framfæri gagnvart stefnendum með eins skýrum hætti og hægt var.

Fyrir utan þá fyrirvara, sem gerðir hafi verið bréflega, hafi stefnandi G-kk-nf átt samtöl við lánafulltrúa og aðra starfsmenn stefnda sem hafi gert stefnanda grein fyrir fyrirvörunum og einnig því að greiðslan hinn 8. mars sl. væri ekki fullnaðargreiðsla. Einnig hafi verið gerður áskilnaður um að gerðar yrðu frekari kröfur á hendur stefnanda G-kk-þgf kæmust dómstólar að þeirri niðurstöðu að lánið væri lögmætt lán í erlendri mynt eins og síðar kom á daginn.

Því er hafnað, sem haldið er fram í stefnu málsins, að stefnandi hefði þurft að samþykkja framangreinda fyrirvara, enda sé það skilgreiningaratriði á fyrirvörum að þeir séu einhliða. Ef þá þyrfti að samþykkja, væru þeir samningsákvæði en ekki fyrirvarar.

Enn fremur vísar stefndi til þeirrar meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt úr hendi skuldara en hann á rétt á, eigi viðbótarkröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Meginreglan byggi á grundvallarreglu samninga- og kröfuréttarins um skuldbindingargildi samninga og um efndir fjárskuldbindinga. Kröfu um viðbótargreiðslu verði ekki hafnað nema í mjög sérstökum tilvikum. Algjör og óundanþæg forsenda þess sé að skuldari hafi greitt í góðri trú, þ.e. að hann hafi hvorki vitað né mátt vita að greiðslan var ófullnægjandi. Augljóst sé að skilyrðinu sé ekki fullnægt í málinu og komist stefnandi G-kk-nf því ekki undan fullnaðargreiðslu á þeirri forsendu að undanþáguskilyrði eigi við í málinu. Stefndi eigi því kröfu á hendur stefnanda um fulla greiðslu á eftirstöðvum framlagðs skuldabréfs nr. 10068.

Þá byggir stefndi einnig á því að endurreikningur lánsins sé óskuldbindandi fyrir hann og að bráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, sé andstætt stjórnarskrá. Sá fyrirvari hafi verið gerður við endurreikning láns stefnanda G-kk-ef að ef dómstólar kæmust síðar að því að lánið væri löglegt lán í erlendri mynt, félli stefndi frá endurreikningi lánsins þar sem endurreikningurinn væri umfram skyldu.

Í málinu sé því haldið fram að stefnandi G-kk-nf hafi losnað undan skuldbindingu sinni þar sem endurreikningur lánsins hafi verið gerður samkvæmt lagaboði og að stefndi verði að hafa uppi kröfur á hendur íslenska ríkinu til að fá hlut sinn bættan. Stefndi hafnar þessum málatilbúnaði.

Stefndi byggir á því að núgildandi bráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, þar sem sú skylda var lögð á lánveitendur að endurreikna öll húsnæðislán sem falla undir skilyrði B-liðar 68. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, samkvæmt 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um mannréttindasáttmála Evrópu, í þeim tilvikum er húsnæðislán eru lögleg lán í erlendri mynt. Í bráðabirgðaákvæði X hafi enginn greinarmunur verið gerður annars vegar á þeim lánum, sem eru í íslenskum krónum og voru gengistryggð með ólögmætum hætti, og hins vegar lánum í erlendri mynt. Hafi lögin þannig mælt fyrir um að lögmæt húsnæðislán í erlendri mynt skyldu endurreiknuð fortakslaust líkt og um lán með ólögmætri gengistryggingu væri að ræða. Af framangreindum heimildum leiði að með almennum lögum sé ekki unnt að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt. Sé slík lagasetning afturvirk í andstöðu við lög. Geti löggjafinn því ekki, með lögum, skyldað lánveitendur til að gefa eftir stóran hluta kröfu sinnar á hendur lántökum með því að endurreikna lán án þess að fullt verð komi fyrir, enda gangi slík lög gegn stjórnarskrá. Ákvæði laganna, sem mæli fyrir um nýja vaxtaskilmála láns, feli í sér brot gegn framangreindum reglum.

Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnenda í stefnu um að framangreind breytingarlög standi óhögguð. Hæstiréttur Íslands hafi í málum nr. 600/2011 og 464/2012 komist að þeirri niðurstöðu að lögin brjóti gegn stjórnarskrá og slík lög séu almennt talin að vettugi virðandi. Dómarnir hafi fordæmisgildi í máli þessu.

Lög nr. 151/2010 hafi tekið gildi í desember 2010. Á þeim tíma hefðu aðeins gengið dómar í tveimur málum fyrir Hæstarétti um skilsmun á gengistryggðum og erlendum lánum og réttaróvissan því verið mikil. Það hafi verið afstaða stefnda að lán G-kk-ef og önnur lán, sem byggðu á sams konar lánsformi, væru lögleg lán í erlendri mynt. Þeirri afstöðu hafi margir mótmælt, þ.m.t. stefnandi G-kk-nf. Á sama tíma hafi verið mikill þrýstingur í samfélaginu öllu, meðal annars frá stjórnvöldum, um að hafist yrði handa við endurreikning lána á grundvelli laganna. Af þeim sökum, og í því skyni að tryggja stjórnarskrárvarða hagsmuni stefnda, hafi lán G-kk-ef og annarra í sambærilegri afstöðu verið endurreiknað með fyrirvara og um leið lagt kapp á að skera úr um hvort skuldbinding G-kk-ef væri lán í íslenskum krónum eða erlendri mynt. Hafi Hæstiréttur skorið úr því álitamáli í dómum hinn 16. maí sl.

Stefndi hafnar því alfarið að hann hafi sýnt af sér tómlæti eða aðgæsluleysi í málinu og því að stefnendur geti byggt málatilbúnað sinn um fullar efndir gagnvart stefnda á reiknireglu laga sem brjóti í bága við stjórnlög.

Loks vísar stefndi til þess að skilyrðum þinglýsingalaga nr. 39/1978 um aflýsingu sé ekki fullnægt, sbr. ákvæði 1. mgr. 39. gr. laganna. Í 2. mgr. ákvæðisins sé að finna óundanþægt sérákvæði þess efnis að veðskuldabréfi eða tryggingarbréfi verði ekki aflýst nema kvittun eða samþykki til aflýsingar sé ritað á bréfið sjálft. Þessum áskilnaði sé ekki fullnægt í málinu. Þá sé kröfugerð í málinu heldur ekki í samræmi við 3. mgr. 39. gr. laganna þannig að dómur í málinu geti leitt til aflýsingar tryggingarbréfsins.

Stefndi telur máls- og lagagrundvöll stefnenda óljósan og vanreifaðan. Stefnendur byggja málið á „eðli máls“ og „meginreglum veð- og kröfuréttar“, án frekari skýringa. Í málinu krefjist stefnendur aflýsingar á tryggingarbréfi en ekki verði fallist á slíka kröfu á grundvelli þeirra óljósu réttarheimilda sem málatilbúnaðurinn styðst við.

Þá er því hafnað að með endurreikningi lánsins hafi „stefndi gefið út nýtt lán“ eins og haldið sé fram í stefnu málsins eða að stefnandi hafi getað litið svo á að við endurreikninginn hafi upphaflegt skuldabréf verið greitt upp. Stefnandi G-kk-nf, sem sé nú starfsmaður í banka og fyrrverandi starfsmaður Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, hafi í krafti starfsreynslu sinnar þekkingu á bankaviðskiptum og ætti honum því að vera kunnugt að „ný lán“ verði ekki til nema á grundvelli samnings sem samþykktur sé af báðum aðilum. Jafnframt hafnar stefndi því sem röngu að stefndi hyggist fá „tjón“ sitt tvíbætt með málsókn á hendur íslenska ríkinu, enda hafi hann ekki höfðað slíkt mál.

Stefndi byggir á því að 36. gr. samningalaga geti ekki leitt til þess að fyrirvörum stefnda um skyldu til endurreikningsins verði vikið til hliðar. Stefnda hafi verið heimilt að setja fyrirvara við skyldu til endurreiknings og vísar stefndi til þess, sem áður er rakið um þær aðstæður sem uppi voru. Þá hafi margir varað við því að lög nr. 151/2010 kynnu að brjóta í bága við stjórnarskrá eins og Hæstiréttur hafi síðar staðfest. Fyrirvarinn hafi því að öllu leyti verið réttmætur.

Við aðalmeðferð málsins féll stefndi frá athugasemdum sínum um aðild stefnenda að málinu og öðrum málsástæðum um vanreifun og önnur formsatriði.

Í greinargerð stefnda kemur fram að hann sé reiðubúinn að lækka fjárhæð þess tryggingarbréfs, sem deilt er um í málinu, þannig að fjárhæð þess svari til eftirstöðva skulda stefnanda G-kk-ef gagnvart stefnda.

Vísað er til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og um fyrirvara. Þá vísar stefndi til meginreglna kröfuréttarins um fullar efndir fjárskuldbindinga, viðbótarkröfur og gjafaloforð. Jafnframt er vísað til stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944, einkum 72. gr. um vernd eignarréttinda og bann við afturvirkni laga. Einnig vísar stefndi til þinglýsingalaga nr. 39/1978, einkum 39. gr. og laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum 13. og 14. gr. Vísað er til tilskipunar frá 1798 um áritun afborgana á skuldabréf. Málskostnaðarkrafa stefnda styðst við 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV.

Mál þetta lýtur að ágreiningi aðila um rétt stefnenda til að fá tilteknu tryggingarbréfi aflétt af 2. veðrétti fasteignarinnar Nesbala 23 á Seltjarnarnesi og þá jafnframt um það, hvort stefnandi G-kk-nf teljist skuldlaus við stefnda. Fasteignin er að 70% hluta í eigu stefnanda I-kvk-ef og 30% hluta í eigu stefnanda G-kk-ef.

Stefnendur byggja dómkröfur sínar á því að þar sem stefnandi G-kk-nf teljist vera skuldlaus við stefnda, eigi þeir rétt á því að umræddu tryggingarbréfi verði aflýst af eigninni. Stefnendur vísa til þess að með því að lán stefnanda G-kk-ef hafi verið endurreiknað á grundvelli bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu o.fl., og með greiðslu þeirrar fjárhæðar, sem endurútreikningurinn leiddi til, hafi stefndi G-kk-nf að fullu greitt skuld sína við stefnda. Er óumdeilt að stefnandi G-kk-nf stendur ekki í öðrum skuldbindingum gagnvart stefnda en samkvæmt umræddri lántöku. Stefndi byggir hins vegar á því að ekkert fullnaðaruppgjör hafi farið fram milli aðila vegna upphaflegrar skuldar samkvæmt skuldabréfi nr. 10068, enda hafi endurútreikningur láns stefnanda G-kk-ef verið gerður með sérstökum fyrirvara af hálfu stefnda og ekkert hafi verið gefið eftir af upphaflegri kröfu. Stefnandi G-kk-nf sé því ekki skuldlaus við stefnda og beri því að sýkna stefnda af stefnukröfum.

Það er meginregla í kröfurétti að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt á í lögskiptum aðila, á kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Kröfuhafi á þannig að jafnaði viðbótarkröfu á hendur skuldara sem nemur því sem út af stendur. Til að vikið verði frá þessari meginreglu þurfa að vera fyrir hendi sérstakar aðstæður, meðal annars getur fullnaðarkvittun, að vissum skilyrðum uppfylltum, valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu. Hefur einkum verið talið að við það mat verði að líta til þess í fyrsta lagi, hvort skuldari hafi verið í góðri trú þegar hann efndi skuld sína aðeins að hluta, hvort sá aðstöðumunur hafi verið með samningsaðilum að það réttlæti að hafna beri viðbótarkröfu og í þriðja lagi hvorum aðilanum standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiddu til þess að vangreitt var. Skiptir þá einkum máli hvort festa hafi verið komin á á framkvæmd samnings, hve langur tími leið frá því að mistök hafi komið fram og þar til krafa var höfð uppi, hvort öðrum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök urðu, hvort samningssambandið sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert umfang viðbótarkröfu sé. Verður þá að fara fram heildstætt mat á öllum aðstæðum.

Eins og rakið er í málavaxtakafla hér að framan, gerði stefndi nokkrum sinnum fyrirvara við breytingar á greiðslutilhögun upphaflegs skuldabréfs, allt frá því slík breyting var gerð og undirrituð af stefnanda G-kk-þgf 10. maí 2011. Fyrirvararnir voru gerðir í kjölfar setningar og gildistöku laga nr. 151/2010 þar sem mælt var fyrir um endurútreikning húsnæðislána, sem endurútreikningur upphaflegs láns stefnanda var síðan miðaður við. Lutu fyrirvararnir einkum að óvissu um lögmæti erlendra lána bankans, betri rétti stefnda yrði niðurstaða dómstóla sú að lánið væri lögmætt erlent lán, óvissu um réttmæti og skyldu til endurútreikningsins og þær forsendur og upplýsingar sem honum tengjast, ásamt því að í tilkynningu um endurútreikninginn 17. nóvember 2012 áskildi stefndi sér jafnframt rétt til að afturkalla endurútreikninginn og eftir atvikum birta nýjan endurútreikning. Loks gerði stefndi í upphafi árs 2012 fyrirvara við endurútreikninginn í skjölum sem stefnanda G-kk-þgf voru send, þ.e. í yfirlýsingu um endurútreikning í samræmi við lög nr. 151/2010 og í sérstökum viðauka við það tryggingarbréf sem mál þetta lýtur að. Lúta þeir fyrirvarar að niðurstöðu dómstóla að því er varðar lögmæti gengistryggingar láns stefnanda.

Fyrir liggur að stefnandi G-kk-nf undirritaði ekki framangreind skjöl, sem hann fékk send frá stefnda í upphafi árs 2012, og má af tölvuskeyti hans til þáverandi lögmanns síns á þeim tíma ráða að hann var ósáttur fyrir fyrirvara stefnda í þeim. Verður ekki séð af gögnum málsins að stefndi hafi gengið eftir því við stefnanda G-kk-þf að hann undirritaði skjölin sem höfðu að geyma fyrirvarana. Allt að einu var stefnandi G-kk-nf krafinn um greiðslur samkvæmt endurútreikningnum. Er óumdeilt að stefnandi G-kk-nf innti af hendi greiðslur samkvæmt framlögðum fimm greiðsluseðlum sem stefndi sendi á tímabilinu frá 1. febrúar 2012 til 1. febrúar 2013. Móttók Arion banki hf., sem sá um innheimtu fyrir stefnda, greiðslurnar athugasemdalaust og án fyrirvara. Þá verður ekki séð af gögnum málsins að stefndi hafi gert sérstaka fyrirvara að öðru leyti á þeim tíma. Þegar lögmaður stefnenda óskaði eftir því, fyrir hönd stefnanda G-kk-ef, að fá að greiða skuld stefnanda G-kk-ef að fullu til að fá fram fullnaðarkvittun fyrir skuldinni, var honum gefin upp fjárhæðin sem óumdeilt er að stefnandi G-kk-nf greiddi í mars 2013. Var gefin út kvittun 8. mars sl. fyrir greiðslunni þar sem fram kemur að skuld láns nr. 23614 hafi verið greidd og eftirstöðvar séu 0 krónur. Engir fyrirvarar af hálfu stefnda koma fram á kvittuninni. Af gögnum málsins má ráða að upphaflegt lán nr. 10068 fékk lánanúmerið 23614 eftir endurútreikning þess og verður því ekki talið að tilgreining síðarnefnds númers á kvittuninni hafi átt að gefa stefnanda G-kk-þgf tilefni til að álíta að ekki væri um fullnaðargreiðslu hans á upphaflegum lánasamningi að ræða, svo sem hann hafði óskað eftir. Þá er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að stefnandi G-kk-nf hafi staðið í annarri skuld við stefnda og eins og áður er rakið er óumdeilt að sú lánveiting, sem veitt var með skuldabréfi nr. 10068, var sú eina sem hann fékk frá stefnda. Tilgreining á framangreindri kvittun um að „leggur“ sé uppgreiddur þykir heldur ekki ráða úrslitum að þessu leyti, einkum í ljósi þess að í kvittuninni eru eftirstöðvar sagðar nema 0 krónum.

Í ljósi þessa og þess, sem áður er rakið um aðdraganda þess að stefnandi G-kk-nf greiddi 8.576.878 krónur 8. mars 2013, verður því ekki fallist á það með stefnda að stefnanda G-kk-þgf hafi mátt vera það ljóst að einungis hefði verið um að ræða uppgreiðslu á hluta skuldarinnar, eins og stefndi heldur fram. Breyta fyrri fyrirvarar stefnda engu um þá niðurstöðu. Þá þykir hér skipta máli að staða aðila er ólík þar sem stefndi er fjármálafyrirtæki á lánamarkaði en stefnendur eru einstaklingar. Þykir starf stefnanda G-kk-ef í banka ekki breyta neinu að þessu leyti.

Af framlögðum gögnum er ljóst að stefnandi G-kk-nf hefur nú þegar greitt samtals 9.516.616 krónur eftir endurútreikning stefnda á kröfu sinni í lok ársins 2012 en upphafleg lánsfjárhæð nam jafnvirði 8.000.000 króna. Þá er ljóst af óundirrituðu skuldabréfi frá ársbyrjun 2012 að stefndi taldi eftirstöðvar skuldar stefnanda nema 8.843.535 krónum. Samkvæmt nýjum endurútreikningi stefnda á skuld stefnanda G-kk-ef frá því í júlí sl. nemur viðbótarkrafa stefnda hins vegar 7.295.137 krónum. Telst fjárhæð viðbótarkröfu stefnda veruleg í ljósi upphaflegrar lánsfjárhæðar. Stefndi er fjármálafyrirtæki á lánamarkaði og endurútreiknaði skuldina og innheimti hana án athugasemda og gerði hvorki fyrirvara í greiðsluseðlum né kvittun 8. mars. Var honum hins vegar í lófa lagið að gera í skjölunum fyrirvara um að ekki væri um fullnaðargreiðslu upphaflegrar skuldar að ræða.

Þegar til alls framanritaðs er litið og atvik málsins metin heildstætt er það mat dómsins að athugasemdalaus móttaka stefnda á greiðslum í samræmi við greiðsluseðla og kvittun frá 8. mars sl. hafi jafngilt fullnaðarkvittunum á greiðslu umrædds láns samkvæmt skuldabréfi nr. 10068. Verður að líta svo á að með greiðslu sinni 8. mars og móttöku fyrirvaralausrar kvittunar frá stefnda, sem tilgreindi að eftirstöðvar næmu 0 krónum, í kjölfar þess að stefnandi G-kk-nf hafði óskað eftir að greiða lán sitt að fullu, hafi stefnandi G-kk-nf hvorki getað vitað né mátt vita að greiðsla hans fæli ekki í sér fullar efndir á skuldbindingum hans gagnvart stefnda. Þá er ekkert fram komið í málinu sem styður fullyrðingu stefnda í greinargerð um að starfsmenn hans hafi upplýst stefnanda G-kk-þf um að ekki væri um fullnaðargreiðslu að ræða. Af framansögðu leiðir að þegar af þeirri ástæðu verður að fallast á það með stefnendum að stefndi eigi ekki frekari kröfu á hendur stefnanda G-kk-þgf samkvæmt skuldabréfi nr. 10068, sem fyrir liggur að var eina skuldbindingin, sem stefnandi G-kk-nf hafði tekist á hendur gagnvart stefnda. Í ljósi þessarar niðurstöðu þykja málsástæður stefnda, sem lúta að stjórnskipulegu gildi laga nr. 151/2010, því þegar af þeirri ástæðu ekki koma til skoðunar í máli þessu.

Stefnendur krefjast þess aðallega að stefnda verði gert að aflýsa umræddu tryggingarbréfi af fasteign þeirra. Tryggingarbréfið stendur til tryggingar öllum skuldum stefnanda G-kk-ef gagnvart Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis en óumdeilt er að stefndi er nú rétthafi samkvæmt því. Eins og áður er rakið er það niðurstaða dómsins að kvittun sú, sem stefnandi G-kk-nf fékk frá stefnda 8. mars sl. hafi falið í sér fullnaðarkvittun vegna skuldar hans við stefnda og að því verði að líta svo á að stefnandi G-kk-nf hafi greitt að fullu þá einu skuldbindingu sem hann stóð í við stefnda og tryggingarbréfinu var ætlað að standa til tryggingar á. Að þessu virtu og jafnframt með hliðsjón af því að fyrir liggur að stefndi hefur ekki orðið við ósk stefnenda um að láta aflýsa umræddu tryggingarbréfi, er það niðurstaða dómsins að ákvæði 39. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 standi því ekki í vegi að fallist verði á aðalkröfu stefnenda eins og hún er fram sett.

Eftir framangreindri niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum hvorum fyrir sig 690.250 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.

A-kvk-nf E-kvk-nf kveður upp dóm þennan.

Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans en við dómsuppkvaðningu var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

D Ó M S O R Ð:

Stefnda, Dróma hf., er skylt að láta aflýsa tryggingarbréfi með þinglýsingarnúmerinu 411-S-000020/2007 tryggðu með 2. veðrétti í fasteigninni Nesbala 23 á Seltjarnarnesi, fnr. 206-7976, útgefnu 29. desember 2006 að höfuðstól 102.140 evrur.

Stefndi greiði stefnanda, G-kk-þgf G-kk-þgf D-kk-þgf, 690.250 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.

Stefndi greiði stefnanda, I-kvk-þgf J-kvk-þgf, 690.250 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.

A-kvk-nf E-kvk-nf