E-2253/2014

Mál þetta sem höfðað var 6. júní 2014 af A, [...] Reykjavík, gegn íslenska ríkinu var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 22. febrúar 2016.

Stefnandi gerir kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 5.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. júní 2012 til 10. júlí 2014 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I.

Faðir stefnanda, B, var handtekinn 13. janúar 2012 vegna gruns um aðild að sérstaklega hættulegri líkamsárás og kynferðisbroti og vistaður í fangaklefa eftir yfirheyrslu. Hann var svo úrskurðaður í gæsluvarðhald til 19. janúar 2012, sú vist framlengd þann dag til 16. febrúar 2012, og aftur til 14. mars 2012. Þann dag gaf ríkissaksóknari út ákæru á hendur honum og fleiri aðilum og framlengdi enn á ný gæsluvarðhaldsúrskurð yfir honum til 11. apríl 2012. Faðir stefnanda var ákærður fyrir brot á 175. gr. a, 1. mgr. 194. gr., 2. mgr. 218. gr. og 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Föður stefnanda var síðan haldið samfellt í gæsluvarðhaldi, að frátöldum dögunum 6. til 8. júní, á grundvelli fjögurra dómsúrskurða, allt til 20. júní 2012 en þann dag var dómur í máli hans kveðinn upp í Héraðsdómi Reykjaness í máli nr. S-215/2012. Ákærði var sýknaður af öllum ákæruliðum, bæði í héraði og af Hæstarétti, með dómi í málinu nr. 521/2012, 31. janúar 2013.

II.

Krafa stefnanda um skaðabætur er aðallega byggð á 3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 en hann krefst miskabóta á grundvelli ákvæðisins. Hann telur sig hafa orðið fyrir tjóni vegna handtöku og gæsluvarðhalds föður síns. Stefnandi hafi á engan hátt valdið eða stuðlað að umræddum aðgerðum gagnvart honum.

Stefnandi telur 228. gr. laga um meðferð sakamála fela í sér hlutlæga bótaskyldu hins opinbera. Vísar hann til athugasemda greinargerðar sem fylgdi frumvarpi til laga nr. 88/2008, þar sem gert er ráð fyrir því að þeir sem 1. mgr. ákvæðisins eigi ekki við geti engu að síður öðlast skaðabótakröfur á grundvelli sakarreglunnar hafi þeir beðið tjón vegna ásetnings eða gáleysis tjónvalds. Þá komi skýrlega fram í athugasemdunum að sömu reglur gildi um bótarétt þeirra sem falla undir 3. mgr. ákvæðisins og þá sem falli undir 1. mgr. ákvæðisins. Því þurfi stefnandi ekki að sýna fram á að rannsóknaraðgerðir gagnvart föður hans hafi verið ólögmætar.

Stefnandi telur miska sinn verulegan vegna handtöku föður hans og gæsluvarðhalds. Gæsluvarðhaldsvist svo nákomins ástvinar feli í sér miska fyrir hlutaðeigandi. Þá hafi bæst við einangrunarvist hluta tímans, sem olli enn meiri miska.

Stefnandi telur rannsóknaraðgerðir ákæruvalds og lögreglu meingerð gegn friði, æru og persónu einstaklings. Heimilislíf stefnanda hafi breyst verulega á þeim tíma sem rannsóknaraðgerðum var beitt gagnvart föður hans. Fjarvera föðurins hafi valdið honum miklum kvíða, angist og vanlíðan. Þá hafi allt málið fengið mikla umfjöllun í fjölmiðlum sem hafi aukið á erfiðleikana og miskann. Það hafi verið mikið áfall fyrir stefnanda, aðeins þriggja ára gamlan, að missa föður sinn út af heimilinu.

Við mat á miska stefnanda telur hann að horfa eigi til þess hversu langan tíma faðir hans sætti gæsluvarðhaldi sem og þeirra aðstæðna sem honum var boðið upp á í gæsluvarðhaldinu. Með vísan til framlagðra gagna telur stefnandi að gæsluvarðhaldsvist í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg falli undir ómannúðlega og vanvirðandi meðferð skv. 1. mgr. 68. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 33/1944, sbr. 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Að vita af föður sínum í slíkri vistun hafi leitt af sér mikla angist og kvíða fyrir stefnanda.

Þá vísar stefnandi til þess að fjölmiðlaumfjöllun um rannsóknaraðgerðir og réttarhöld gagnvart föður hans hafi verið gegndarlaus í hvers konar miðlum og faðir hans iðulega nafngreindur og birtar af honum myndir, samanber framlögð gögn. Auk þess hafi fréttir verið fluttar af því að mikill viðbúnaður væri ávallt við fyrirtökur málsins hjá dómstólum og sérsveit ríkislögreglustjóra fengin til þess að sjá um flutning föður stefnanda. Þessi umfjöllun hafi leitt til þess að allt nærumhverfi stefnanda vissi af því að faðir hans var grunaður og síðar ákærður fyrir aðild að hrottalegri líkamsárás og nauðgun en það tók mikið á stefnanda.

Stefnandi gerir kröfu um almenna vexti frá þeim degi sem föður stefnanda var sleppt úr gæsluvarðhaldi og um dráttarvexti frá því er mánuður var liðinn frá þingfestingu stefnu.

Verði ekki fallist á að ákvæði 3. mgr. 228. gr. eigi við um tilvik stefnanda byggir hann miskabótakröfu sína á meginreglu íslensks skaðabótaréttar, sakarreglunni og b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um fjárhæð bóta, sundurliðun kröfugerðar og tegund bóta vísar hann til framangreindrar umfjöllunar um málsástæður hér að framan.

Stefnandi telur að öll skilyrði sakarreglunnar séu uppfyllt í málinu. Aðgerðir lögreglu og ákæruvalds gagnvart föður hans hafi verið ólögmætar og brostið hafi skilyrði til rannsóknaraðgerða gagnvart honum, bæði til handtöku, en þó aðallega til gæsluvarðhalds.

Stefnandi telur ljóst af rannsóknargögnum að það eina sem hafi tengt föður hans við þau brot sem til rannsóknar voru hafi verið óbein sönnunargögn, aðallega um samskipti aðila í aðdraganda brotsins. Því hafi skilyrðum XIII. kafla laga um meðferð sakamála, og þá einkum 1. mgr. 90. gr., ekki verið fullnægt og af þeim sökum telur stefnandi að umrædd handtaka hafi verið ólögmæt. Ekkert bendi heldur til þess að faðir stefnanda hafi ætlað eða haft tækifæri til að spilla sönnunargögnum málsins.

Þá telur stefnandi að hin almenna meðalhófsregla sem gildir við rannsókn sakamála, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga um meðferð sakamála, hafi verið brotin við handtöku föður hans.

Þá hafnar stefnandi því að skilyrði hafi verið til að úrskurða föður hans í gæsluvarðhald. Þegar hann hafi verið úrskurðaður hefðu aðrir sakborningar í málinu þegar setið í gæsluvarðhaldi um nokkurt skeið og sætt einangrunarvist, búið var að rannsaka brotavettvang og taka skýrslur af brotaþola. Ómögulegt sé að sjá hvernig faðir stefnanda átti að getað torveldað rannsókn málsins. Skilyrði a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála hafi ekki verið uppfyllt þegar faðir hans var úrskurðaður í gæsluvarðhald þann 13. janúar 2012, og það því verið ólögmætt. Það sama gildi um síðari úrskurði á grundvelli 2. mgr. ákvæðisins vegna almannahagsmuna en það ákvæði beri að túlka þröngt. Engir framburðir í málinu hafi réttlætt þessa vistun og sakarferill hans gaf ekkert tilefni til hennar.

Þá hafi einnig hér, með hinu langa gæsluvarðhaldi, verið brotið gegn meðalhófsreglu, 3. mgr. 53. gr. sakamálalaga og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Stefnandi byggir á því að háttsemi bæði lögreglu og saksóknara hafi verið saknæm og það hafi a.m.k. verið af gáleysi sem ráðist var í þessar rannsóknaraðgerðir sem ljóst hefði mátt vera að myndu baka fjölskyldumeðlimum stefnanda tjón. Hafi rannsóknaraðgerðir verið ólögmætar ætti skilyrði um saknæmi að vera fyrir hendi.

Að lokum telur stefnandi skilyrðum um orsakatengsl og sennilega afleiðingu fullnægt og vísar til fyrri umfjöllunar, það eigi einnig við um þann miska sem háttsemin olli nákomnum.

Stefnandi vísar almennt til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar, auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrár lýðveldisins Íslands um þvingunaraðgerðir.

Þá er vísað til ákvæða laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sérstaklega 53., 61., 90. og 95. gr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Einnig vísar stefnandi til 67. gr., 70. gr. og 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5., 7. og 8. gr. laga nr. 97/1995 til stuðnings kröfu sinni. Loks vísar hann til 5. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við III. og IV. kafla laga nr. 38/2002 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum. Kröfur um almenna vexti styður stefnandi við II. og IV. kafla sömu laga. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 1. mgr. 130. gr. laganna og um varnarþing til V. kafla sömu laga, einkum 33. gr.

III.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og vekur athygli á því að málið sé fyrst og fremst rekið á forsendum föður hans, þ.e. að hann hafi orðið fyrir tjóni, vegna handtöku og gæsluvarðhalds föðurins vegna þvingunaraðgerða sem beindust að föðurnum en ekki að stefnanda sjálfum. Stefndi telur að stefnandi geti ekki gert aðstæður föðurins að sínum og krafist bóta á þeim grundvelli.

Stefndi lítur svo á að aðild stefnanda í málinu sé röng og mál þetta allt vanreifað, og þótt ekki sé gerð formleg frávísunarkrafa er lagt í mat dómenda að meta hvort frávísa eigi málinu af sjálfsdáðum, samanber 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi krefst hins vegar sýknu á grundvelli aðildarskorts með vísan til 2. mgr. 16. gr. sömu laga.

Stefndi kveður það almenna reglu í íslenskum skaðabótarétti að aðeins sá sem tjónsatburður bitnar beint á geti krafist bóta. Tilvitnuð lagagrein sakamálalaganna, þ.e. 3. mgr. 228 gr., eigi ekki við um aðstandendur sakaðra manna vegna ætlaðs afleidds tjóns þeirra. Lagaheimildin, sem sé hlutlæg ábyrgðarregla, eigi eingöngu við um þá aðila sem rannsókn beinist að á einhvern hátt vegna miska og fjártjóns, með tilteknum fyrirvörum. Þessi skýring á lagaákvæðinu byggi fyrst og fremst á skýrum texta þess og fái að auki stoð í greinargerð með því frumvarpi sem síðar varð að lögum 88/2008. Bótaskylda vegna ætlaðs tjóns stefnanda vegna þeirra þvingunaraðgerða sem beindust að föður hans verði því ekki byggð á lagaheimildum sakamálalaganna um hlutlæga ábyrgð og eigi það við um allar dómkröfur stefnanda.

Stefndi telur þær aðstæður að allar þvingunaraðgerðir málsins beindust gegn föður stefnanda en ekki honum leiða til þess að ekki séu uppfyllt grundvallarskilyrði sakarreglunnar um saknæma og ólögmæta háttsemi, orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Því verði ekki byggt á sakarreglunni, skaðabótalögum eða öðrum lagaheimildum sem stefnandi vísar til. Þá hafi þvingunaraðgerðirnar allar verið byggðar á þeim lagafyrirmælum og dómsniðurstöðum sem fyrir hendi voru á hverjum tíma. Allar aðgerðir lögreglu sem beindust að föður stefnanda hafi því verið lögmætar í sjálfu sér. Engin tengsl séu og á milli stefnanda og þeirra sem rannsökuðu mál föður hans. Þá hafi bótaréttur föður stefnanda hvorki verið viðurkenndur né dæmdur. Bótaskylda á grundvelli sakarreglunnar sé því með öllu vanreifuð og ósannað að stefnandi hafi beðið tjón vegna þeirra þvingunaraðgerða sem beindust að föður hans.

Stefndi mótmælir öllum fjár- og vaxtakröfum stefnanda og kveður þær án sýnilegs bótagrundvallar. Miskabótakrafa stefnanda á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993 sé ekki rökstudd og kröfugerðin öll án tilvísunar til þess veruleika sem íslenskur skaðabótaréttur byggi á. Sérstaklega er mótmælt kröfu um miskabætur vegna fjölmiðlaumfjöllunar um rannsóknaraðgerðir lögreglu og réttarhöld, en stefndi geti ekki borið ábyrgð á slíku gagnvart stefnanda enda eigi hann ekki aðild að þeirri umfjöllun.

Stefndi vísar til áðurgreindra laga og ólögfestra skaðabótareglna er varða sýknukröfu. Kröfu um málskostnað kveðst hann styðja við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

IV.

Hægt er að fallast á það með stefnda að málatilbúnaður stefnanda sé í raun að miklu leyti byggður þannig upp að hæglega gæti verið um að ræða mál föður stefnanda fremur en hans sjálfs. Atvikalýsing er þannig einskorðuð við atburði sem varða föðurinn þótt vissulega sé bótakrafan síðan rökstudd með því að þeir atburðir hafi einnig valdið stefnanda miska. Málsástæður og lagarök eru sama marki brennd, utan þess að bótakrafan styðst við 3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 er hlutlæg bótaregla og tekur jafnt til bóta fyrir fjártjón og miska, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 431/2014. Meginúrlausnarefni þessa máls er að skera úr því hvort þeir sem standa nærri þeim er rannsóknaraðgerðir hafa beinst gegn og telja sig hafa orðið fyrir tjóni njóti verndar samkvæmt ákvæðinu. Ef fallist yrði á að börn slíks einstaklings, maki eða foreldrar, svo dæmi séu tekin, nytu slíkrar verndar væri í raun hægt að útfæra gildissvið ákvæðisins að því leyti mun lengra, að uppfylltum öðrum skilyrðum.

Samkvæmt orðanna hljóðan gæti sá kostur verið tækur að skýra ákvæðið svo að það taki til ofangreindra og eigi því við í máli þessu. Ekki er að fá leiðbeiningar í þessum efnum í lögskýringargögnum að mati dómsins. Á hinn bóginn verður horft til þeirrar meginreglu íslensks skaðabótaréttar að einungis sá sem tjónsatburður bitnar beint á geti krafist bóta. Í ljósi hennar verður sú krafa gerð að sé það ásetningur löggjafans hverju sinni að víkja frá viðurkenndum meginreglum skuli það gert með afdráttarlausum hætti. Jafnframt verður litið til þess að bótareglur kafla XXXVII. laga nr. 88/2008 eiga það sammerkt að um er að ræða bætur vegna tiltekinna rannsóknaraðgerða sem beinast eðli máls samkvæmt að tilteknum einstaklingum. Með hliðsjón af því telur dómurinn að rannsóknaraðgerð IX.–XIV. kafla laganna þurfi að beinast að og/eða bitna beint á viðkomandi einstaklingi til að skapa honum bótarétt á grundvelli ákvæðisins, eins og átti við í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 431/2014. Þannig gæti verið talin nauðsyn á, með réttu eða röngu í þágu rannsóknar málsins, að hlera síma, íbúð, vinnustað eða bifreið, vegna rannsóknar á máli sem varðar þann sem fyrir verður ekki beint. Hið sama gæti gilt um haldlagningu á eigum eða hlutum sem fólk hefur afnot af, svo dæmi séu tekin. Atvik þyrftu því að vera með þeim hætti að aðgerðir í þágu rannsóknar máls yrðu taldar nauðsynlegar beinlínis, gagnvart aðila sem ekki væri þó borinn sökum í máli, til að varpa ljósi á þátt þess sem sakaður væri.

Því er það niðurstaða dómsins, með hliðsjón af framangreindu, að aðilar nákomnir sökuðum einstaklingi geti ekki sjálfstætt byggt bótarétt á ákvæðinu á þeim grundvelli að þeir hafi orðið fyrir fjártjóni eða miska vegna aðgerða sem beindust að hinum sakaða. Því er ekki fallist á að stefndi beri bótaábyrgð á hugsanlegu tjóni stefnanda á grundvelli 3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Stefnandi krefst jafnframt miskabóta á grundvelli almennu sakarreglunnar og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Dómurinn vísar hér einnig til framangreindrar meginreglu um að hin meinta bótaskylda háttsemi þurfi að beinast að brotaþola sjálfum svo að dæmdar verði miskabætur á grundvelli hvort sem er almennu sakarreglunnar eða b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Þá hefur það verið talin almenn regla í skaðabótarétti að tjón sem þriðji maður hlýtur af andlegu áfalli vegna líkamstjóns annars falli utan reglna skaðabótaréttar. Hið sama verður talið gilda um miskabætur til handa þriðja aðila vegna annars konar meingerða gagnvart öðrum einstaklingi. Reglur um annað þurfi að eiga sér stoð í settum lögum. Um slíkt má vísa til 2. mgr. ákvæðisins þar sem löggjafinn sér sérstaka ástæðu til að taka fram bótarétt maka, barna og foreldra þegar einhver veldur dauða annars manns af ásetningi eða stórfelldu gáleysi.

Þegar af þessum ástæðum verður bótakröfu stefnanda á grundvelli sakarreglunnar og 26. gr. skaðabótalaga hafnað og ekki talin þörf á frekari umfjöllun um hvort lagaskilyrðum sé fullnægt að öðru leyti.

Með vísan til framangreinds verður því stefndi sýknaður af kröfum stefnanda.

Stefnandi hefur lagt fram gjafsóknarleyfi vegna reksturs þessa máls fyrir héraðsdómi útgefið 10. júní 2013. Rétt þykir, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og gjafsóknarleyfis, að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði. Þar með er talin þóknun lögmanns hans, sem telst, miðað við umfang málsins og rekstur þess, sem og þess að sami lögmaður fer með sambærilegt mál fyrir systur stefnanda þar sem öll sömu gögn eru lögð fram og sömu sjónarmið eiga við í hvívetna, hæfilega ákveðin 500.000 kr.

F-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómslögmaður flutti mál þetta fyrir hönd stefnanda og S-kvk-nf J-kvk-nf hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnda.

L-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari, sem tók við málinu 15. september 2015, kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfu stefnanda, A

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

L-kk-nf K-kk-nf (sign.)