E-4526/2019

Dómur

Mál þetta, sem þingfest var 12. september 2019 og dómtekið 8. október sl., hefur Arion banki hf., [...], höfðað gegn Silicor Materials Inc., [...].

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.734.000 bandaríkjadollara ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá 1. febrúar 2015 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Stefndi féll frá frávísunarkröfu sinni í þinghaldi 17. desember 2019.

I

Málsatvik

Í stefnu er forsögu þess máls lýst svo að aðilar hafi í nóvember 2013 hafið viðræður um mögulegt samstarf um fjármögnun vegna byggingar sólarkísilverksmiðju (e. polysilicone production facilities) sem stefndi hugðist ráðast í hér á landi. Aðilar hafi í því skyni undirritað trúnaðarsamning (e. NonDisclosure Agreement) þann 23. desember 2013. Tilgangur hans hafi verið að staðfesta að allar upplýsingar sem gengju milli aðila í tengslum við fyrrgreint verkefni yrðu meðhöndlaðar sem trúnaðarmál. Vinna við framgang verkefnisins hafi svo hafist strax í kjölfarið og margvísleg samskipti átt sér stað milli aðila. Í apríl 2014 hafi stefndi afhent stefnanda kynningarefni vegna verkefnisins og í maí sama ár hafi verið undirrituð viljayfirlýsing (e. Term Sheet) þar sem settir hafi verið fram helstu skilmálar um á hvaða hátt stefnandi væri fús til að útvega lánsfé vegna verkefnisins. Gert hafi verið ráð fyrir að stefnandi myndi afla lánsfjár með öðrum fjármálafyrirtækjum og lánastofnunum með svokölluðu sambankaláni. Skyldi það nema allt að 204 milljónum bandaríkjadollara en heildarfjárfestingin hafi verið talin nema um 344 milljónum bandaríkjadollara. Lánið, sem skyldi vera í formi brúarláns, skyldi nýtt til að fjármagna fyrri áfanga verkefnisins (e. Phase I), þ.e. byggingu 6.300 tonna verksmiðju. Í júlí 2014 hafi stefndi sent frá sér fréttatilkynningu þess efnis að hann hefði ákveðið að reisa sólarkísilverksmiðju á Grundartanga og að stefnandi myndi leiða fjármögnun verkefnisins.

Aðilar gerðu svo með sér samning 13. ágúst 2014 sem á ensku bar heitið Engagement Letter for the Provision of Syndication Arrangement and Agency Services. Stefnandi kveður samning þennan hafa átt að skilgreina réttindi og skyldur aðila í tengslum við verkefnið og útlista hvernig staðið yrði að vinnu við það. Í íslenskri þýðingu ber samningurinn yfirskriftina „Ráðningarbréf fyrir útvegun á sambankaláni og umboðsþjónustu“ en verður hér nefndur samningurinn.

Í 1. gr. samningsins kemur fram að stefndi hafi í hyggju að stofnsetja sólarkísilverksmiðju hér á landi. Þá segir í grein 1.2 að heildarfjárfesting sem þurfi til að stofnsetja fyrri áfanga fyrirhugaðrar starfsemi sé talin vera 344 milljónir bandaríkjadollara en þar af sé þess vænst að um 204 milljónir bandaríkjadollara verði aflað með lánsfé. Það sem út af standi verði lagt fram af stefnda og öðrum fjárfestum. Í 2. gr. samningsins kemur fram hvaða verk stefnandi samþykki að framkvæma í tengslum við verkefnið. Nánar tiltekið felist það m.a. í að útvega í eigin nafni til verkefnisins allt að 133 milljónir bandaríkjadollara í gegnum sambankalán (aliður), fá aðra banka/fjármálastofnanir til að taka þátt í sambankaláninu (bliður) og vera umboðsaðili vegna fjármálagerninga meðan á lánstíma sambankalánsins stæði (cliður).

Í 3. gr. samningsins er fjallað um réttindi og skyldur stefnda. Í grein 3.1 kemur fram að stefndi skuli veita stefnanda nákvæmar, skýrar og ítarlegar upplýsingar um sjálfan sig svo og annað sem kunni að hafa áhrif á þróun verkefnisins og starfseminnar eða hagsmuna aðilanna að samningnum þannig að stefnandi hafi ávallt undir höndum sanna og rétta mynd af verkefninu, starfseminni og hagsmunum aðila á hverjum tíma.

Þóknanir er yfirskrift 4. gr. samningsins. Samkvæmt grein 4.1 skyldi stefndi við samþykkt samningsins um sambankalánið milli stefnanda, stefnda og annarra banka eða fjármálastofnana greiða stefnanda lántökugjald sem svaraði til 2% af upphæð sambankalánsins og sambankalántökugjald sem svari til 0,5% af upphæð sambankalánsins sem skyldi greiðast við samþykki á samningnum um sambankalán. Samkvæmt grein 4.2 skyldi stefndi jafnframt greiða allan útlagðan kostnað stefnanda í tengslum við viðfang samningsins til viðbótar við þær þóknanir sem tilgreindar væru að framan og útlagður kostnaður þar nánar skilgreindur. Þá segir í grein 4.3 að gangi verkefni ekki eftir af hvaða ástæðu sem væri skyldi stefndi greiða bankanum allan viðeigandi útlagðan kostnað samkvæmt grein 4.2 og auk þess sérstaka skuldbindingarþóknun (e. special commitment fee) að upphæð 0,85% af upphæð sambankalánsins vegna starfa bankans í þágu hans.

Samkvæmt 7. gr. skyldi samningnum lokið annað hvort þegar gerður yrði samningur um sambankalán og allri skjalagerð varðandi lánveitinguna af hálfu bankans og viðskiptavinarins lokið eða 1. febrúar 2015 eftir því hvort ætti sér stað fyrr.

Stefnandi kveðst hafa unnið að framgangi verkefnisins í samræmi við skyldur sínar samkvæmt 2. gr. samningsins. Meðal annars hafi hann tryggt þátttöku KPMG endurskoðendaskrifstofu og Juris lögmannsstofu að verkefninu, sem sérfróðra aðila á sínu sviði og aflað samþykkis lánanefndar stefnanda fyrir lánsloforðinu. Haldnir hafi verið fundir með aðilum og bréf verið send milli aðila um framvindu verkefnisins. Í október og nóvember 2014 hafi stefnandi orðið þess áskynja að gangur verkefnisins væri ekki eins góður og vonast hafi verið til. Ástæða þess hafi einna helst verið sú að ekki hafi fengist nægar og fullnægjandi upplýsingar frá stefnda um framvindu verkefnisins og þær upplýsingar sem þó hafi fengist, hafi verið misvísandi.

Stefnandi kveðst hafa útlistað áhyggjur sínar af framvindu verkefnisins á fundum með fulltrúum stefnda þann 30. október, 4. nóvember og 29. nóvember 2014 en einnig með tölvupósti sem fulltrúi stefnanda hafi sent fulltrúa stefnda 25. nóvember 2014. Þar komi m.a. fram að umfang verkefnisins hafi breyst frá því það var fyrst kynnt fyrir stefnanda og hann hafi unnið eftir. Segir þar nánar að fulltrúar stefnda hafi veitt fulltrúum stefnanda þær upplýsingar í fyrsta skipti á fundinum 4. nóvember 2014 að stefndi hygðist ekki byggja verksmiðjuna í tveimur áföngum, þ.e. fyrri og seinni áfanga, líkt og gert hafi verið ráð fyrir í upphafi. Fyrri áfanginn skyldi vera bygging 6.300 tonna verksmiðju en í seinni áfanga skyldi stækka verksmiðjuna í 19.000 tonn. Þetta hafi m.a. komið fram í kynningarefni sem stefndi hafi afhent stefnanda í apríl 2014 (e. Management Presentation). Þessar nýju upplýsingar hafi komið fulltrúum stefnanda verulega á óvart enda hafi stefnandi unnið út frá því að verkefnið yrði áfangaskipt og byggði samþykki lánanefndar stjórnar stefnanda fyrir fjármögnuninni samkvæmt samningi aðila frá 13. ágúst 2014 meðal annars á þeirri forsendu. Þetta hafi orðið til þess að stefnanda reyndist ekki unnt að tryggja aðkomu annarra fjármálafyrirtækja og lánastofnana að sambankaláninu. Síðar hafi komið á daginn að ekkert yrði af fyrri áfanga verkefnisins.

Fulltrúi stefnanda hafi sent framkvæmdastjóra stefnda tölvupóst 18. mars 2015 þar sem fram hafi komið að ljóst væri að ekki hafi orðið af fyrri áfanga verkefnisins. Með póstinum fylgdi reikningur fyrir þóknun samkvæmt grein 4.3 í samningi aðila frá 13. ágúst 2014 og farið fram á greiðslu hans. Stefnandi sendi stefnda innheimtubréf 11. nóvember 2015 og 25. febrúar 2016 en stefndi hafnaði greiðsluskyldu með bréfum 21. september 2015 og 3. febrúar 2016.

Í málinu krefur stefnandi greiðslu svokallaðrar skuldbindingarþóknunar (special commitment fee) á grundvelli greinar 4.3 í samningi aðila frá 13. ágúst 2014.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi vísar um kröfu sína til meginreglna samninga og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga. Hann kveðst byggja kröfu sína á hendur stefnda á grein 4.3 í samningi aðila frá 13. ágúst 2014. Ákvæðið mæli skýrt fyrir um að yrði verkefnið ekki að veruleika, hver svo sem ástæða þess væri, skyldi stefndi greiða stefnanda þóknun, sem nefnd sé sérstök skuldbindingarþóknun (e. special commitment fee), vegna starfa stefnanda í þágu stefnda. Þóknunin skuli vera föst fjárhæð sem nemi 0,85% af lánsfjárhæð fyrirhugaðs sambankaláns. Lánsfjárhæð fyrirhugaðs sambankaláns hafi verið 204 milljónir bandaríkjadollara. Þóknunin nemi því 1.734.000 bandaríkjadollurum (204.000.000 x 0,85 = 1.734.000). Það hafi endanlega orðið ljóst þann 1. febrúar 2015 að ekki yrði af fyrri áfanga verkefnisins en þann dag skyldi samningi aðila ljúka í síðasta lagi, eins og fram komi í grein 7.1.

Þótt það breyti engu um greiðsluskyldu stefnda samkvæmt framangreindu sé það afstaða stefnanda að ekki hafi orðið af verkefninu vegna atvika er varða stefnda. Stefnandi hafi gert það sem í hans valdi stóð til að verkefnið gæti orðið að veruleika og hafi starfað í þágu stefnda, í skilningi greinar 4.3 í samningnum. Að mati stefnanda taki þetta hvort heldur sem er til vinnuframlags og fjármögnunarkostnaðar. Í þessu samhengi sé rétt að geta þess að á gildistíma samningsins hafi stefnandi þurft að taka frá fé í starfsemi sinni með eiginfjárbindingu, sbr. 84. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, vegna lánsloforðanna samkvæmt samningnum. Það hafi haft þá þýðingu að stefnandi gat ekki nýtt féð fyrir lánveitingar til annarra viðskiptavina sinna. Þá bendir stefnandi á að sérstaklega sé tekið fram að hann eigi rétt á þóknuninni þrátt fyrir að ekki verði af fjármögnuninni fyrir tilstuðlan stefnanda á meðan einkaréttur stefnanda til að veita þjónustuna sé í gildi, sbr. grein 3.7, og við riftun stefnanda á samningnum vegna verulegra vanefnda stefnda, sbr. grein 7.4.

Þá liggi einnig fyrir að stefndi hafi aldrei gert neinar athugasemdir við grein 4.3 á gildistíma samningsins ólíkt því sem hafi t.d. átt við um greinar 3.7 og 7.3 í samningnum. Það hafi stefndi gert með tölvupóstum 18. ágúst og 5. október 2014. Þannig hafi ávallt legið fyrir að stefnda bæri að greiða stefnanda umkrafða þóknun yrði verkefnið ekki að veruleika. Þá væri hvergi mælt fyrir um það í samningnum að forsenda fyrir greiðslu umræddrar þóknunar samkvæmt grein 4.3 væri sú að lánssamningur um fjármögnunina yrði undirritaður, öfugt við það sem hafi til að mynda átt við um þóknun samkvæmt grein 4.1. Stefnandi kveðst leggja áherslu á að stefndi sé sérfræðingur á sínu sviði, hann hafi reynslu af samningagerð og haft sérfræðinga sér við hlið við undirbúning og gerð samningsins.

Stefnandi mótmælir því að krafa hans sé niður fallin fyrir fyrningu þar eða vegna tómlætis. Ljóst megi vera af gögnum málsins að heimilisfang eða aðsetur stefnda hafi verið mjög á reiki. Af þeim sökum hafi reynst örðugt að birta stefnu á hendur stefnda og það hafi ekki orðið ljóst fyrr en 10. júní 2019 hvernig unnt væri að standa að því. Stefnandi telur því að 10. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda eigi við í málinu og þann viðbótarfrest sem þar sé kveðið á um beri að miða við fyrrnefnt tímamark eða 28. janúar 2019 verði ekki á það fallist. Krafan hafi því ekki verið fyrnd er mál þetta hafi verið höfðað með birtingu stefnu 25. júní 2019.

Til nánari skýringar á þessu tekur stefnandi fram að allt til loka árs 2016 hafi átt sér stað sáttaviðræður milli aðila og raunar fram yfir þann tíma. Endanlega hafi orðið ljóst í ársbyrjun 2018 að sættir myndu ekki takast og hafi stefnandi þá leitað upplýsinga hjá lögmanni stefnda 20. febrúar 2018 hvort hann hefði heimild til að taka á móti stefnu í málinu. Svo reyndist ekki vera. Þá hafi farið af stað atburðarás þar sem reynt hafi verið að birta stefnu fyrir stefnda. Stefnandi hafi sent beiðni til Sýslumannsins á Suðurnesjum 26. apríl 2018 um birtingu stefnu fyrir stefnda á grundvelli Haagsamningsins og var beiðnin móttekin 3. maí 2018 en eins og áður sagði hafi heimilisfang stefnda verið mjög á reiki. Í trúnaðarsamningi aðila frá 23. desember 2013 hafi verið tilgreint pósthólf stefnda í San Jose í Kaliforníu en ekkert heimilisfang hafi verið tilgreint í viljayfirlýsingunni frá í maí 2014. Fréttatilkynning stefnda frá 15. júlí 2014 hafi verið birt í San Jose í Kaliforníu. Í samningi aðila frá 13. ágúst 2014 er heimilisfangið tilgreint 615 South Dupont Highway, Dover, County of Kent, í Delaware í Bandaríkjunum. Reikningur stefnanda vegna þóknunarinnar hafi upphaflega verið sendur stefnda með tölvupósti en stílaður á tiltekinn starfsmann og heimilisfangið tilgreint Embarcadero 1, Suite 500, San Fransisco í Bandaríkjunum. Svarbréf stefnda þar sem greiðsluskyldu hafi verið hafnað af fyrrverandi framkvæmdastjóra hins erlenda félags, hafi á hinn bóginn verið sent. Innheimtubréf stefnanda hafi verið sent á fyrrgreint heimilisfang stefnda í San Fransisco og greiðsluskyldu hafnað með tölvupósti lögmanns stefnda hérlendis. Svarbréf stefnanda við þeirri höfnun hafi verið sent á lögmann stefnda. Í framhaldinu eigi sér stað sáttaviðræður milli aðila. Stefnandi hafi svo komist að því að stefndi væri skráður á heimilisfangið 677 Palomar Ave, Sunnyvale, Santa Clara County, í Kaliforníu í Bandaríkjunum og reynt hafi verið að birta stefnu þar. Það hafi ekki tekist og í ljós hafi komið að byggingin var auð og yfirgefin. Fram hafi komið í skýrslu þar að lútandi „e. investigation report“ frá 12. júní 2018 að ekki hafi tekist að staðsetja stefnda. Stefnandi hafi strax í kjölfarið, eða í byrjun júlí 2018, óskað eftir því að TCM innheimta ehf. aðstoðaði við að hafa uppi á stefnda til birtingar stefnu. Innheimtufyrirtækið hafi leitað liðsinnis Bluestone Law Ltd., bandarískrar lögmannsstofu, í því skyni að afla upplýsinga um hvar og hvernig mætti birta stefnda stefnu. Sú vinna hafi leitt í ljós þann 10. júní 2019 að mögulega væri hægt að birta stefnu fyrir umboðsaðila stefnda í Delaware í Bandaríkjunum. Það hafi svo verið gert og stefna birt fyrir stefnda 25. júní 2019 með milligöngu þessa skráða umboðsmanns sem er Cogency Global Inc. eins og fram komi á birtingarvottorði. Umboðsaðilinn hafi svo komið stefnunni á framfæri samdægurs við stefnda og hann hafi framsent það lögmanni stefnda með tölvupósti degi síðar. Lögbókandi hafi staðfest birtinguna með birtingarvottorði 6. ágúst 2019. Málið teljist því höfðað 25. júní 2019 með birtingu stefnu í samræmi við reglur í Delaware í Bandaríkjunum, að öðrum kosti hefði birtingarvottorð ekki verið gefið út.

Stefnandi bendir á að því hafi í sjálfu sér ekki verið mótmælt að málið hafi verið höfðað með birtingu stefnunnar 25. júní 2019 en þá hafi fjögurra ára fyrningarfresturinn verið liðinn. Stefnandi bendir þó á að 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 afmarki nánar hvernig eigi að beita þessum fjögurra ára fyrningarfresti í tilvikum sem ákvæðið tekur til. Reglan sé ekki undantekningarregla frá almennum fjögurra ára fyrningarfresti heldur regla sem afmarki þann frest nánar, t.d. í tilvikum þegar skortur sé á vitneskju um dvalarstað skuldar, sérstaklega þegar skuldari er búsettur erlendis. Hafa verði í huga að fyrning kröfuréttinda sem slík sé ákveðin undantekning frá meginreglu 72. gr. stjórnarskrárinnar um eignarrétt. Áhrif fyrningar á kröfuréttindi séu því eins og eignarnám án bóta og því miði fyrningarreglur við að kröfuhafi hafi haft sanngjarnt tækifæri til að leita fullnustu kröfu sinnar. Þetta endurspeglist í ákvæði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 og hafi mikil áhrif þegar fyrningarfrestur er stuttur.

Fyrningarfrestur sé fjögur ár frá þeim degi sem fyrst hafi verið hægt að krefjast efnda sem í þessu tilviki hafi verið við lok samningsins 1. febrúar 2015 þótt einnig megi líta til síðari tímamarka í málinu eins og dagsetningar reiknings. Hvort heldur sem er geti fyrningarfrestur ekki verið að líða þegar ekki er mögulegt að rjúfa fyrningu en það hafi orðið að gerast með málshöfðun í þessu tilviki og þá verði til viðbótarfrestur samkvæmt áðurnefndu ákvæði. Í þessu máli beri að miða við að í júní 2019 hafi stefnanda orðið ljóst að hann verði að leita allra leiða til að finna upplýsingar um stefnda og hvernig birta megi fyrir honum og þá kviknar á rannsóknarskyldu hans samkvæmt ákvæðinu. Stefna hafi svo verið birt 25. júní 2019 og málið þingfest 12. september sama ár. Svo að ákvæðið geti átt við þurfi kröfuhafi að sinna rannsóknarskyldu sinni af kostgæfni og bregðast við eins fljótt og kostur er að nauðsynlegum upplýsingum fengnum. Það hafi stefnandi gert í þessu tilviki. Jafnvel þótt miðað væri við fyrra tímamark, þ.e. janúar 2019, og eins árs viðbótarfrestur hafi þá byrjað að líða samkvæmt 10. gr. laga nr. 150/2007, sé ljóst að málshöfðunin sé innan þessa árs frests. Krafa stefnanda hafi því ekki verið fyrnd er málið var höfðað.

Með vísan til framangreinds hafnar stefnandi líka öllum sjónarmiðum stefnda um tómlæti enda hafi hann strax haldið fram kröfu sinni snemma árs 2015 og alla tíð síðan þá reynt að innheimta hana áður en kom að málshöfðun. Þá hafi aðilar einnig á þessu tímabili freistað þess að ná sáttum en það hafi ekki tekist.

Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 1. febrúar 2015, í samræmi við grein 7.1 í samningi aðila frá 13. ágúst 2014, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en að öðrum kosti frá 1. apríl 2015 í samræmi við gjalddaga á reikningi frá 18. mars 2015.

Með vísan til alls framangreinds og meginreglu samninga og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, sem fái m.a. stoð í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, beri að fallast á kröfu stefnanda um greiðslu umræddrar þóknunar. Þá sé vísað til 84. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Krafa um dráttarvexti byggi á ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varðandi varnarþing er vísað til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. sömu laga.

III

Málsástæður og lagarök stefnda

Eins og áður er fram komið féll stefndi frá frávísunarkröfu sinni í þinghaldi 17. desember 2019. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að stefnandi hafi ekki tekið á sig þá skuldbindingu að veita lán sem sé forsenda fyrir því að hann geti krafið stefnda um skuldbindingarþóknun. Skuldbindingin hafi ekki verið til staðar þar sem samþykki lánanefndar stefnanda hafi ekki legið fyrir og hann hafi ekki tekið á sig neina áhættu með skuldbindandi lánsloforði. Þá hafi stefnandi enga skyldu haft til að binda eigið fé vegna lánveitingar þar sem lánið hafi ekki verið samþykkt hjá lánanefnd stefnanda. Engin fordæmi séu fyrir því að viðskiptavinir banka greiði skuldbindingarþóknun undir slíkum kringumstæðum. Stefnandi hafi ekki fært sönnur á að lánanefnd bankans hafi samþykkt lánveitingu gagnvart stefnda eða að stefnanda hafi borið skylda til að binda fé í tengslum við samninginn.

Óháð öðrum röksemdum fyrir sýknu tekur stefndi fram að ekkert samræmi sé milli kröfufjárhæðar og þess kostnaðar sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir og fram komi í samskiptum við starfsmann stefnanda 16. desember 2016 þar sem fram komi að kostnaður stefnanda við að binda fé hafi numið 20.939.100 krónum.

Stefndi tekur fram að hafi orðalag verið óskýrt í samningnum sé það stefnandi sem fjármálafyrirtæki sem beri ábyrgð á því. Dómstólar geri ríkar kröfur til þess að fjármálafyrirtæki tryggi sér skýrar og ótvíræðar sannanir fyrir réttindum sínum og heimildum. Beri fjármálafyrirtæki hallann af sönnunarskorti í þeim efnum. Eigi þetta sérstaklega við í tilvikum þar sem fjármálafyrirtæki noti eigin form í viðskiptum.

Þá bendir stefndi á að í 7. gr. samningsins sé að finna ákvæði um að samningurinn gildi þangað til lánssamningar hafi verið undirritaðir eða til 1. febrúar 2015, eftir því hvort ætti sér stað fyrr. Þetta feli í sér að samningurinn sé fallinn úr gildi og því ekki hægt að krefja um greiðslur á grundvelli hans. Jafnframt sé ljóst af þessu ákvæði einu að engin skuldbinding hafi verið til staðar hjá stefnanda áður en lánssamningar, að undangengnu samþykki lánanefndar, væru undirritaðir.

Samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki skuli fjármálafyrirtæki starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Stefndi telur að háttsemi stefnanda gangi gegn lögunum þar sem stefnandi, sem fjármálafyrirtæki, sé að krefja stefnda um greiðslu á skuldbindingargjaldi sem sé í engu samræmi við þann kostnað sem stefnandi hafi orðið fyrir. Einnig sé stefnandi að krefja stefnda um kostnað sem ekki þekkist á fjármálamarkaði að viðskiptavinir greiði, hvað þá í því umfangi sem hér um ræði. Viðskiptahættir stefnanda séu því ekki eðlilegir og heilbrigðir og ekki í samræmi við venjur á fjármálamarkaði.

Verði á annað borð talið að stefnandi eigi rétt til þess að krefja stefnda um skuldbindingargjald á grundvelli samningsins krefst stefndi allt að einu sýknu á þeim forsendum að skylda hans til greiðslu gjaldsins sé fallin niður vegna fyrningar og tómlætis. Eins og stefna málsins beri með sér telji stefnandi að stefndi hafi skuldbundið sig til þess að greiða skuldbindingarþóknun til stefnanda með samningi aðila frá 14. ágúst 2014. Stefnandi hafi gert stefnda reikning vegna kröfunnar 18. mars 2015. Stefnandi hafi engan reka gert að því að rjúfa fyrningu kröfunnar með málsókn á hendur stefnda fyrr en með útgáfu stefnu, sem dagsett sé 28. nóvember 2018. Stefndi telur að málið hafi ekki verið höfðað í skilningi 93. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála fyrr en lögmaður stefnda mætti við þingfestingu málsins í héraðsdómi 12. september 2019, enda hafði stefna ekki verið birt fyrir stefnda með lögmætum hætti í samræmi við fyrirmæli XIII. kafla sömu laga. Krafa stefnanda fyrnist á fjórum árum frá því að stefnandi gat fyrst átt rétt til efnda, sem var í síðasta lagi við útgáfu reikningsins, sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laganna er fyrningu slitið þegar mál telst höfðað. Með vísan til fyrrnefndrar 93. gr. laga nr. 91/1991, er ljóst að fyrningu kröfunnar var ekki slitið fyrr en að liðnum fjögurra ára fyrningarfresti, þ.e. þegar mætt hafi verið fyrir hönd stefnda við þingfestingu málsins þann 12. september 2019. Hið sama eigi við þótt fallist yrði á að í tölvupósti 25. júní 2019 hafi falist lögmæt birting stefnu. Krafa stefnanda, hafi á annað borð stofnast til hennar, hafi þá þegar verið fallin niður vegna fyrningar og stefnandi glatað rétti sínum til efnda samkvæmt 24. gr. laga nr. 150/2007. Stefndi hafnar því að 10. gr. fyrrnefndra laga geti átt við í málinu.

Verði ekki fallist á framangreint byggir stefndi á því að lækka beri kröfu stefnanda enda sé ekkert samræmi milli þess kostnaðar sem stefnandi hafi orðið fyrir og þeirrar kröfu sem hann hafi krafið stefnda um.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á almennum reglum kröfu og samningaréttar, lögum nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum XIII. og XIV. kafla. Þá vísar stefndi til 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Krafa stefnda um málskostnað byggir á 129. gr., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Niðurstaða

Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu þóknunar á grundvelli ákvæða samnings sem aðilar gerðu með sér 13. ágúst 2014 og varðaði samstarf þeirra um fjármögnun á byggingu stefnda á sólarkísilverksmiðju á Grundartanga. Hefur forsögu málsins og tilurð og efni þess samnings verið ítarlega lýst framar. Stefnandi byggir á því að í grein 4.3 í samningnum sé skýrt kveðið á um skyldu stefnda til greiðslu sérstakrar skuldbindingarþóknunar kæmi til þess að samstarfsverkefnið gengi ekki eftir. Ekki skipti máli um greiðsluskyldu stefnda af hvaða ástæðum verkefnið yrði ekki að veruleika. Samkvæmt ákvæðinu sé skýrt að stefnda beri að greiða stefnanda þóknun vegna starfa bankans í hans þágu og að hún skuli nema 0,85% af upphæð sambankalánsins sem samstarfsverkefni aðila hafi snúist um. Stefndi krefst í málinu sýknu á grundvelli fyrningar og tómlætis stefnanda við að halda fram kröfu sinni. Þá byggir hann á því að greiðsluskylda sé ekki fyrir hendi auk þess sem hann telur umkrafða fjárhæð of háa. Verður því fyrst vikið að fyrningar og tómlætissjónarmiðum í málinu.

Við yfirferð gagna málins er ljóst að í samskiptum aðila koma við sögu ýmsir tengiliðir og ýmis heimilisföng. Þannig kemur eitt heimilisfang fyrir í samningi aðila frá 13. ágúst 2014, annað í viljayfirlýsingu frá 23. desember 2013, það þriðja á reikningi frá 18. mars 2015 og það fjórða í svarbréfum stefnda þar sem greiðsluskyldu er hafnað. Þá er ljóst að starfsmenn stefnanda voru í samskiptum við lögmann stefnda hér á landi meðan vinna vegna verkefnisins stóð yfir og síðar undir rekstri þessa máls. Er starfsmenn stefnanda könnuðu fyrir málshöfðun hvort hann gæti tekið við stefnu vegna málsins 20. febrúar 2018 reyndist svo ekki vera. Enn annað heimilisfang stefnda er tilgreint í greinargerð hans til dómsins sem lögð var fram 5. nóvember 2019. Stefnandi gerði tilraun til að birta stefnuna fyrir stefnda í apríl 2018 á heimilisfangi 677, Palomar Ave, Sunnyvale, California, Santa Clara County í Bandaríkjunum en stefnandi kveðst hafa fengið upplýsingar um að þar væri aðsetur stefnda. Staðfesting þess efnis að birtingin hefði ekki tekist barst stefnanda 12. júní 2018 og þar kom fram að byggingin væri auð og yfirgefin. Fram kemur í skýrslu sem staðfestingunni fylgir að ekki hafi tekist að staðsetja stefnda. Í kjölfarið fóru í gang ráðstafanir til að hafa uppi á heimilisfangi stefnda í Bandaríkjunum í samvinnu við íslenska lögmannsstofu með reynslu á þessu sviði og naut hún liðsinnis þarlendrar lögmannsstofu. Í janúar 2019 kemur í ljós að mögulega sé hægt að birta stefnu fyrir skráðum umboðsaðila stefnda í Delaware í Bandaríkjunum, Cogency Global Inc., og í júní 2019 leiða þær ráðstafanir í ljós að heimilt sé að birta stefnda stefnu í gegnum hinn skráða umboðsaðila stefnda í Delaware í Bandaríkjunum. Þann 25. þess mánaðar er stefna svo birt fyrir þeim aðila sem kemur stefnunni strax á framfæri við stefnda sama dag sem svo aftur lætur lögmann sinn hér á landi vita daginn eftir.

Stefnandi krafði stefnda fyrst um greiðslu kröfunnar 18. mars 2015 og var gjalddagi þar tilgreindur 1. apríl sama ár. Þegar litið er til framangreindra atvika málsins og þeirra sjónarmiða um viðbótarfrest til eins árs sem búa að baki ákvæði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda telur dómurinn ljóst að það ákvæði eigi hér við. Þar er mælt fyrir um að krafa kröfuhafa fyrnist aldrei fyrr en einu ári eftir þann dag þegar kröfuhafi fékk eða honum bar að afla sér vitneskju um kröfuna eða skuldarann. Hefur ákvæðið verið skýrt svo að það eigi m.a. við um tilvik þegar kröfuhafa er ókunnugt um dvalarstað skuldara og því ekki unnt að rjúfa fyrningu kröfunnar með málshöfðun. Beiting ákvæðisins leiðir til þess að krafa stefnanda var ekki fyrnd er stefna í málinu var birt 25. júní 2019 og skiptir þá ekki máli hvort rannsóknarskylda stefnanda hafi orðið virk 28. janúar 2019 eða 10. júní 2019 þar sem málshöfðunin er innan viðbótarfrestsins. Þá er einnig til þess að líta að jafnvel þótt miðað væri við það tímamark þegar lögmaður mætti af hálfu stefnda við þingfestingu málsins, sbr. 93. gr. laga nr. 91/1991, var krafa stefnanda ófyrnd með hliðsjón af ársfrestinum samkvæmt 10. gr. laga nr. 150/2007. Þá tekur dómurinn fram að tómlætissjónarmið eigi ekki við í málinu. Ljóst má vera af atvikum að stefnandi hélt fram kröfu sinni frá því snemma árs 2015 og æ síðan í samskiptum við stefnda.

Kemur þá krafa stefnanda til efnislegrar umfjöllunar. Samstarfsverkefni aðila hefur áður verið ítarlega lýst, tilurð þess og efni samnings aðila en fyrir liggur að samkvæmt 2. gr. áðurnefnds samnings aðila frá 13. ágúst 2014 tók stefnandi að sér að útvega fjármagn í tengslum við byggingu sólarkísilverksmiðju á Grundartanga. Skyldi stefnandi fá aðra banka/fjármálstofnanir til að taka þátt í sambankaláninu, safna nauðsynlegum upplýsingum frá stefnda varðandi starfsemina og framkvæma nauðsynlega greiningu á þeim, útvega og semja um skuldbindingar í samstarfi við stefnda um þátttöku í sambankaláninu og skipuleggja og semja um nauðsynlega skjalfestingu lánanna. Þá var í 3. gr. samningsins gerð grein fyrir skyldum stefnda í samstarfinu sem m.a. fólst í að veita stefnanda ávallt nákvæmar, skýrar og ítarlegar upplýsingar um sjálfan sig og annað það sem kynni að hafa áhrif á þróun verkefnisins og starfseminnar. Í 4. gr. samningsins var mælt fyrir um þóknanir sem stefndi skyldi greiða stefnanda vegna verkefnisins. Samkvæmt grein 4.1 skyldi stefndi greiða tiltekin lántökugjöld og útlagðan kostnað samkvæmt grein 4.2. Í grein 4.3 var mælt fyrir um skyldu stefnda til greiðslu svokallaðrar sérstakrar skuldbindingarþóknunar (e. special commitment fee) sem á reynir í þessu máli. Í ákvæðinu segir nánar að gangi verkefnið ekki eftir, af hvaða ástæðu sem er, skuli stefndi greiða bankanum allan viðeigandi útlagðan kostnað samkvæmt grein 4.2 og auk þess sérstaka skuldbindingarþóknun sem skyldi nema tilteknu hlutfalli af upphæð sambankalánsins vegna starfa bankans í þágu hans. Samkvæmt grein 7.1 skyldi samningnum lokið þegar annað tveggja skilyrða ætti sér stað, annars vegar að gerður væri samningur um sambankalán og allri skjalagerð varðandi lánveitinguna lokið af hálfu aðila eða hins vegar, 1. febrúar 2015, eftir því hvort ætti sér stað fyrr.

Óumdeilt er að samstarfsverkefni aðila varð ekki að veruleika. Dómurinn telur að ákvæði 4.3 í samningi aðila frá 13. ágúst 2014 sé afdráttarlaust um greiðsluskyldu stefnda í slíku tilviki og verður ekki séð að önnur ákvæði samningsins, eins og grein 4.1 og 4.2 leiði, til annarrar niðurstöðu eða eigi við um kröfu stefnanda. Í grein 4.3 er skýrlega kveðið á um skyldu stefnda til að greiða stefnanda sérstaka skuldbindingarþóknun sem skuli nema 0,85% af fjárhæð samningsbankalánsins, sem nam 204 milljónum bandaríkjadollara, sbr. grein 1.3 í samningnum. Þóknunin nemur því 1.734.000 bandaríkjadollurum sem er stefnufjárhæð málsins. Ákvæðið setur ekki önnur skilyrði fyrir beitingu þess en að ekki hafi orðið af verkefninu og að stefnandi hafi innt af hendi þjónustu í þágu stefnda. Ljóst verður að telja að stefnandi innti af hendi vinnu í þágu stefnda og hefur því ekki sérstaklega verið mótmælt af hans hálfu heldur að þóknunin sé of há. Þegar litið er til gagna málins verður að líta svo á að aðila hafi ekki greint á um að stefnandi hafi innt af hendi vinnu í þágu stefnda við undirbúning verkefnisins en aðila greini á um umfang þeirrar vinnu.

Líta verður svo á að hin sérstaka skuldbindingarþóknun sem fjallað er um í grein 4.3 hafi ákveðið yfirbragð samningsbundins févítis þar sem ekki þarf að sanna sök eða sýna fram á tjón eða umfang þess. Ákvæðið mælir sjálft fyrir um hvernig um þóknunina fari komi til þess að ákvæðinu verði beitt og þá skiptir heiti gjaldsins í sjálfu sér ekki máli heldur efni þess. Stefnanda verður því ekki gert að færa frekari sönnur fyrir fjárhæð kröfu sinnar en hann hefur þegar gert með framlögðum skjölum í málinu. Dómurinn tekur sérstaklega fram að ekki séu efni til að líta til samskipta starfsmanns stefnanda og lögmanns stefnda á fyrri stigum málsins sem munu hafa átt sér stað er aðilar freistuðu þess að leita sátta í málinu nokkru áður en mál þetta var höfðað. Þá tekur dómurinn einnig fram að sjónarmið stefnda, sem reifuð voru við munnlegan flutning málsins um að beita beri 36. gr. laga nr. 7/1936 um umrætt samningsákvæði, komi ekki til álita í málinu enda verði ekki séð að á því hafi verið sérstaklega byggt í greinargerð. Þá verður heldur ekki talið að nokkur aðstöðumunur hafi verið með aðilum. Þá mótmælti stefnandi þessu sem of seint fram kominni málsástæðu.

Þá er ekki unnt að fallast á þau rök stefnda að það hvort samþykki lánanefndar hafi legið fyrir eða ekki hafi áhrif á skyldu hans til að greiða sérstaka skuldbindingarþóknun. Það sama verður sagt um þá ákvörðun stefnanda að binda eigið fé vegna lánveitingarinnar, en ekki verður séð að það hafi nokkra þýðingu þegar kemur að skyldu stefnda til að greiða stefnanda samningsbundna þóknun samkvæmt grein 4.3 í samningi aðila.

Ekki er heldur unnt að fallast á þau sjónarmið stefnda að stefnandi geti ekki krafið um þóknunina þar sem samningurinn sé liðinn undir lok. Ljóst má vera af ákvæðinu að því var ætlað að taka til þess ef ekkert yrði af verkefninu en kröfu stefnanda þar að lútandi var ekki markaður sérstakur gildistími. Efndaskylda vegna sérstakrar skuldbindingarþóknun var því fyrir hendi samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins yrðu áform stefnda ekki að veruleika. Að lokum tekur dómurinn fram að ekki verður séð að háttsemi stefnanda hafi farið í bága við 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.

Með vísan til alls framangreinds verður fallist á kröfu stefnanda. Í samræmi við dómaframkvæmd verður fallist á að krafa hans, sem er í bandaríkjadollurum, beri dráttarvexti samkvæmt lögum nr. 38/2001. Dráttarvaxtakröfu eða upphafstíma dráttarvaxta hefur ekki verið sérstaklega mótmælt en rétt þykir að miða upphafstíma þeirra við 1. apríl 2015 sem stefnandi hefur einnig miðað við í kröfugerð sinni.

Með hliðsjón af úrslitum málsins verður stefnda, samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/191 um meðferð einkamála, gert að greiða stefnanda málskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 12. febrúar 2020 en hafði ekki afskipti af því fyrir þann tíma.

Dómsorð:

Stefndi, Silicor Materials Inc., greiði stefnanda, Arion banka hf., 1.734.000 bandaríkjadollara ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá 1. apríl 2015 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 5.000.000 króna í málskostnað.

H-kvk-nf G-kvk-nf því var ætlað að taka til þess ef ekkert yrði af verkefninu en kröfu stefnanda þar að lútandi var ekki markaður sérstakur gildistími. Efndaskylda vegna sérstakrar skuldbindingarþóknun var því fyrir hendi samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins yrðu áform stefnda ekki að veruleika. Að lokum tekur dómurinn fram að ekki verður séð að háttsemi stefnanda hafi farið í bága við 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.

Með vísan til alls framangreinds verður fallist á kröfu stefnanda. Í samræmi við dómaframkvæmd verður fallist á að krafa hans, sem er í bandaríkjadollurum, beri dráttarvexti samkvæmt lögum nr. 38/2001. Dráttarvaxtakröfu eða upphafstíma dráttarvaxta hefur ekki verið sérstaklega mótmælt en rétt þykir að miða upphafstíma þeirra við 1. apríl 2015 sem stefnandi hefur einnig miðað við í kröfugerð sinni.

Með hliðsjón af úrslitum málsins verður stefnda, samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/191 um meðferð einkamála, gert að greiða stefnanda málskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 12. febrúar 2020 en hafði ekki afskipti af því fyrir þann tíma.

Stefndi, Silicor Materials Inc., greiði stefnanda, Arion banka hf., 1.734.000 bandaríkjadollara ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá 1. apríl 2015 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 5.000.000 króna í málskostnað.

H-kvk-nf G-kvk-nf