E-251/2019

Mál þetta, sem var dómtekið 3. júní 2020, var höfðað 22. janúar 2019 af A, [...], gegn íslenska ríkinu.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 3.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. júlí 2014 til 3. nóvember 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara er þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

I

Helstu málsatvik

Mál þetta á rætur að rekja til þess að aðfaranótt 6. júlí 2014 barst lögreglu tilkynning um að ráðist hefði verið á konu að [...] í Reykjavík. Þegar lögreglumenn komu á vettvang hittu þeir fyrir konu sem virtist vera í annarlegu ástandi og var hún í blóðugum fötum. Konan var flutt á lögreglustöð, en á leiðinni þangað benti hún á [...] og greindi frá því að árásin hefði átt sér stað þar. Skilja mátti frásögn hennar með þeim hætti að tilteknir einstaklingar hefðu verið að rukka sambýlismann hennar og félaga hans um peninga og þessir einstaklingar tekið þau upp í bifreið og heimtað af þeim peninga. Við skýrslutöku hjá lögreglu greindi konan frá því að hún hefði verið með sambýlismanni sínum og tveimur öðrum mönnum og einn þeirra hefði ætlað að hitta menn sem ætluðu að afhenda honum peninga. Ákveðið hefði verið að hittast við [...] í Hafnarfirði. Þar hefðu þau hitt þrjá menn og eitthvert rifrildi hafist á milli þeirra. Hefðu þau ekið í burtu, en sambýlismaður hennar svo fengið símtal frá einum þessara þriggja manna þess efnis að afhenda ætti peningana og hefði verið ákveðið að hittast við [...]. Þegar þau hittust þar hafi komið á vettvang silfurlituð leigubifreið. Hafi þrír menn sem voru í bifreiðinni ráðist á hana og sambýlismann hennar og hafi þau síðan 2 verið þvinguð inn í bifreið árásarmanna. Konan sagðist hafa náð að skríða út um glugga á bifreiðinni, en kvað sambýlismann sinn hafa verið fluttan í burtu.

Síðar sömu nótt varð lögregla vör við bifreið sem var talin vera eins og sú sem konan hafði lýst. Í bifreiðinni voru stefnandi auk tveggja annarra manna og voru þeir handteknir og vistaðir í fangaklefa. Þá fannst sú leigubifreið sem konan hafði vísað til fyrir utan heimili stefnanda, en hann var umráðamaður beggja bifreiðanna. Stefnandi mun hafa sætt líkamsrannsókn og leit áður en hann var vistaður í fangaklefa á lögreglustöð, en auk þess var framkvæmd leit í þeim tveimur bifreiðum sem um ræðir.

Sambýlismaður konunnar gaf einnig skýrslu hjá lögreglu og bar um að eftir að sambýliskona hans fór út úr bifreiðinni við [...] hefði verið ekið með hann í húsnæði í Garðabæ. Þar hefði honum verið haldið í 30 til 40 mínútur. Hefði þar verið ráðist á hann og hann meðal annars verið barinn með kúbeini. Hann leitaðist við að gera grein fyrir þeirri akstursleið sem farin var að húsnæðinu í Garðabæ. Bifreið sem haldlögð var í málinu reyndist vera búin staðsetningarbúnaði og taldi lögregla þá akstursleið sem búnaðurinn sýndi vera í samræmi við þá leið sem brotaþoli hafði lýst. Í húsnæðinu, sem einn hinna þriggja grunuðu manna hafði umráð yfir, fundust meðal annars blóðblettir og kúbein.

Tekin var skýrsla af stefnanda kl. 14:51 hinn 6. júlí 2014 og kom fram að hann væri grunaður um líkamsárás, rán, frelsissviptingu, akstur undir áhrifum fíkniefna og vörslu fíkniefna. Í samantekt vegna skýrslunnar kom fram að stefnandi hefði í upphafi neitað að tjá sig. Hann hefði skýrt svo frá að hann hefði verið á tveimur bifreiðum umrædda nótt, þ.e. annars vegar „[...]“ og hins vegar leigubifreið af gerðinni Toyota. Hann hefði verið að vinna við leigubifreiðarakstur þegar félagi hans hefði haft samband og beðið hann að sækja sig á skemmtistað í Hafnarfirði um kl. 3:30. Stefnandi hefði sótt félaga sinn og annan mann sem hann vissi ekki frekari deili á og ekið þeim á bensínstöðina [...] í Hafnarfirði. Þar hefði félagi hans farið út úr bílnum til að ræða við annan mann sem var á annarri bifreið og hefði þeim „sinnast eitthvað“. Stefnandi gæti ekki sagt nánar til um hvað gekk á, en tók fram að félagi hans hefði komið til baka „brjálaður í skapinu“. Stefnandi hefði síðan ekið mönnunum að [..] Hafnarfirði og skilið þá þar eftir. Hann hefði farið heim til sín og skipt um bifreið þar sem hann ætlaði sér að vinna áfram á leigubifreiðinni. Félagi hans hefði þá hringt og beðið hann að sækja þá að [...] og stefnandi gert það. Hann hefði svo ekið mönnunum að [...]. Aðspurður hvort þeir hefðu sótt fleiri farþega svaraði hann „ekki þarna“ og jafnframt „í [...]“. Hann kvaðst ekki hafa þekkt það fólk en um hefði verið að ræða mann og konu. Hann vildi ekki segja nánar frá atvikum sem þau vörðuðu, en tók þó fram að parið hefði líklega verið á [...] fyrr um nóttina. Stefnandi nefndi einnig atvik í Bústaðahverfi, sem og í [...], en vildi ekki tjá sig frekar um hvað hefði gerst á þessum stöðum. Hann sagði „hellingur gekk á“ en að hann gæti ekki sagt frá því. Stefnandi 3 tók fram að hann hefði ekki fundið fyrir áhrifum fíkniefna við aksturinn, en viðurkenndi að hafa fengið sér kókaín nokkrum dögum áður.

Síðar hinn 6. júlí 2014 gerði lögregla kröfu um að stefnandi sætti gæsluvarðhaldi vegna rannsóknarhagsmuna. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, sem var kveðinn upp samdægurs, var stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 18. júlí 2014 kl. 16:00. Með úrskurði 11. júlí 2014 var fallist á kröfu lögreglunnar um að nánar tilgreindum fjarskiptafyrirtækjum yrði gert skylt að veita upplýsingar um símanotkun stefnanda frá 5. til 6. júlí 2014.

Það liggur fyrir að sömu lögreglumenn og höfðu tekið skýrslu af stefnanda fluttu hann á LitlaHraun eftir að hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald. Meðal gagna málsins er skýrsla frá 3. nóvember 2016 sem annar lögreglumannanna mun hafa unnið að beiðni ákæruvaldsins vegna meðferðar sakamálsins fyrir dómi. Fram kemur í upphafi að lögreglumaðurinn hafi tekið saman punkta eftir ferðina en að ekki hafi verið um formlega skýrslutöku að ræða. Í punktunum kemur meðal annars fram að stefnandi hafi lýst því svo að eftir að hann sótti félaga sína hefðu þeir verið að æsa hvor annan upp og „ákveðið að lemja þetta fólk“. Þá hafi verið ákveðið að skipta um bíl og þeir beðið í [...] eftir að árásarþolar kæmu, og er gerð grein fyrir lýsingu stefnanda á atvikum þar, þar með talið hvernig maðurinn og konan voru sett inn í bílinn. Þá sagði meðal annars: „Þeir fara síðan að [...]. Þar er B tekinn inn og er laminn illa þar.“ Einnig kom fram að stefnandi hefði heyrt í járnröri lemjast í gólfið og verið viss um að það hefði verið notað til að lemja manninn. Þá hefði stefnandi farið með manninn frá [...]í Hafnarfjörð og hann farið út þar. Stefnandi hefði svo skipt um bifreið og sótt félaga sína í [...], en þeir síðan verið handteknir við Reykjavíkurveg.

Skýrsla var tekin af stefnanda á ný 17. júlí 2014 og var hann þá í gæsluvarðhaldi á LitlaHrauni. Í samantekt vegna skýrslunnar sagði meðal annars að stefnandi hefði ekið félaga sínum og öðrum manni að [...] í Hafnarfirði og hefði félagi hans ætlað að hitta einhvern þar. Stefnandi hefði séð manninn sem félagi hans var að ræða við hlaupa inn í verslunina. Félagi hans hefði svo komið út úr bifreiðinni og verið reiður. Á leiðinni heim hefði verið ákveðið að fara í partí í Bústaðahverfi og hefði stefnandi ekið mönnunum þangað. Hann hefði ákveðið að skipta aftur um bifreið þar sem hann vildi vera á leigubifreiðinni til að geta haldið áfram að vinna. Þeir hefðu svo farið í [...], en þangað hefði komið sama bláa Toyotabifreið og hann sá áður á [...]. Maður í leðurjakka hefði komið út úr Toyotabifreiðinni og hefði félagi hans stokkið út úr leigubifreiðinni. Stefnandi hefði ekið að Toyotabifreiðinni sem hefði þá „spólað í burtu“, en einhver kona hefði einnig hlaupið út úr bifreiðinni. Hefðu mennirnir allir verið hjá konunni, en maðurinn í leðurjakkanum staðið aðeins fjær. Stefnandi neitaði að tjá sig um lýsingu brotaþola á því að þau hefðu verið þvinguð inn í leigubifreiðina. Hann sagði að kona hefði verið í leigubifreiðinni, en hún hefði farið út um glugga 4 bifreiðarinnar eftir að stefnandi stöðvaði bifreiðina svo að hún kæmist út. Dyr leigubifreiðarinnar hefðu ekki verið læstar og hefði konan sjálf getað farið út úr bifreiðinni hvenær sem var. Aðspurður hvort félagar stefnanda og hinn brotaþolinn hefðu einnig verið í bifreiðinni kvaðst stefnandi hvorki vilja segja af né á, en það væri miklu meira en möguleiki. Stefnandi vildi ekki tjá sig um hvað gerðist eftir þetta. Hann tók þó fram að hann hefði verið búinn að skipta um bifreið á ný þegar hann var handtekinn og hann hefði áður sótt félaga sína, en vildi ekki segja hvert. Bornar voru undir stefnanda myndir frá [...] í Hafnarfirði sem hann leitaðist við að skýra. Þá var borinn undir stefnanda framburður brotaþola um að gengið hefði verið í skrokk á honum að [...] og stefnandi hefði horft á en ekkert aðhafst. Stefnandi kvað það ekki rétt, hann hefði séð eitthvað í smástund en farið aftur í bílinn þar sem honum hefði verið sagt að vera. Aðspurður um framburð brotaþola þess efnis að honum hefði verið ekið í burtu kvaðst stefnandi hafa ekið með manninn, sem hefði verið í aftursæti leigubifreiðar hans, að [...] í Hafnarfirði. Maðurinn hefði verið með viskustykki yfir höfðinu sem hefði verið útatað í blóði. Stefnanda voru sýndir myndir frá [...] og staðfesti hann að hafa verið ökumaður bifreiðarinnar og að hann hefði ekið brotaþola þangað. Hvað varðaði myndskeiðið þá virtist þetta vera maðurinn sem hefði stigið út úr bifreið hans þarna og farið inn í bifreið hans við [...]. Bornar voru undir stefnanda GPSstaðsetningar á leigubifreiðinni og kvaðst hann ekki vilja tjá sig um staðsetningar sem voru nálægt [...] en kannaðist við annað.

Hinn [...] júlí 2014 var stefnandi leystur úr haldi. Samdægurs var kveðinn upp úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur um heimild lögreglu til símahlustunar og hljóðritunar á síma hans allt fram til 28. júlí sama ár. Jafnframt var kveðinn upp úrskurður um að nánar tilgreindum símafyrirtækjum væri skylt að veita upplýsingar um símanotkun stefnanda fram til 28. júní 2014.

Rannsókn lögreglu lauk í febrúar 2015 og var málið sent til ríkissaksóknara. Ríkissaksóknari gaf út ákæru 6. maí 2016 á hendur stefnanda og tveimur öðrum meintum gerendum vegna brota gegn 226. gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 vegna líkamsárásar gegn manninum og jafnframt vegna brots gegn 217. gr. sömu laga vegna árásar á konuna. Í verknaðarlýsingu ákæru var vísað til þess að meðákærðu hefðu við [...] veist að konunni, auk þess sem þeir hefðu svipt hana frelsi þegar þeir þvinguðu hana gegn vilja hennar til að fara inn í bifreiðina sem stefnandi ók. Þá hefðu ákærðu flutt manninn að tilteknum stað í Garðabæ og haldið honum föngnum. Hefði einn meðákærðu slegið manninn með kúbeini og annar meðákærðu slegið hann ítrekað í höfuð og líkama þar til stefnandi ók manninum að stað í Hafnarfirði og lét hann lausan. Fyrir dómi báru brotaþolar að þau hefðu ekki verið þvinguð inn í bifreiðina við [...] og jafnframt að þau hefðu ekki sætt líkamsárás þar. Þá bar maðurinn að honum hefði ekki verið haldið föngnum, en stefnandi hefði 5 tvisvar sinnum veist að honum og veitt honum þá áverka sem um ræðir. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2016 var framburður meðákærðu talinn vera að mestu samhljóða vitnisburði brotaþolans að þessu leyti, en dómurinn taldi framburð stefnanda vera óljósan. Komist var að þeirri niðurstöðu að meðákærðu hefðu ekki veist að brotaþolanum, eins og þeim væri gefið að sök, og var það meðal annars talið samrýmanlegt tæknirannsóknum. Þá var tekið fram að ákæra málsins lyti ekki að þeim atburðum sem brotaþoli segði hafa átt sér stað og hann teldi að rekja mætti áverka sína til. Stefnandi og meðákærðu voru sýknaðir af ákæru vegna brota gegn 226. gr., 217. gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Stefnandi játaði að hafa umrædda nótt ekið bifreið óhæfur til að stjórna henni vegna áhrifa ávana og fíkniefna, sbr. 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.

Lögmaður stefnanda krafðist viðurkenningar á bótaskyldu stefnda og greiðslu 3.500.000 króna í miskabætur ásamt dráttarvöxtum og lögmannskostnaði með bréfi 3. október 2018. Með svarbréfi ríkislögmanns 19. nóvember 2018 var kröfu stefnanda hafnað.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt á skaðabótum fyrir fjárhagslegt tjón og vegna miska, sbr. 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, enda hafi hann mátt þola aðgerðir samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna, þar með talið verið gert að sæta gæsluvarðhaldi en síðar verið sýknaður. Komi aðeins til álita að lækka bætur eða fella þær niður hafi hann sjálfur valdið eða stuðlað að því að til aðgerðanna var gripið eða þeim viðhaldið, sbr. síðari málslið 2. mgr. 228. gr., en slíku sé ekki til að dreifa.

Byggt er á því að stefnandi hafi greint lögreglu skilmerkilega frá vitneskju sinni við rannsókn málsins. Slíkt hið sama sé ekki hægt að segja um aðra sakborninga eða meinta brotaþola í málinu. Hafi verið augljóst við meðferð málsins fyrir dómi að framburður hinna meintu brotaþola var ótrúverðugur og hafi framburður þeirra hjá lögreglu á rannsóknarstigi verið fullur af rangfærslum og ósannindum sem hafi bitnað á stefnanda. Það komi ekki til greina að láta stefnanda líða fyrir aðgæsluleysi lögreglu eða það að lögregla skuli hafa talið framburð hinna meintu brotaþola trúverðugan. Lögreglu hafi mátt vera ljóst að virtum framburði stefnanda, framburði annarra sakborninga, framburði og ástandi meintra brotaþola, sem og í ljósi haldlagðra sönnunargagna að stefnandi hefði ekki gerst sekur um refsiverða háttsemi. Hann hafi samt sem áður verið látinn sæta ítrekuðum og margs konar þvingunarráðstöfunum. Hann hafi haft réttarstöðu sakbornings á meðan á rannsókn málsins stóð og stöðu ákærðs á meðan málið var til meðferðar fyrir dómi, en ákæra hafi ekki verið gefin út fyrr en 6. maí 2016. Málsmeðferðinni hafi lokið með sýknu stefnanda 2. desember 6

2016, eða næstum tveimur og hálfu ári eftir að hið meinta brot átti að hafa verið framið. Sérstaklega er vísað til þess að fyrirliggjandi upplýsingaskýrsla lögreglu vegna flutnings stefnanda á LitlaHraun sýni að hann hafi veitt lögreglu upplýsingar um málsatvik og verið samstarfsfús. Þá hljóti þessar upplýsingar að hafa kallað á viðbrögð lögreglu, enda um mikilvæga þætti í atburðarásinni að ræða.

Lögð er áhersla á að frelsissvipting sé alvarleg skerðing á mannréttindum, þar með talið persónufrelsi, og sú þvingunarráðstöfun í þágu rannsóknar sakamáls sem almennt verði talin ganga lengst í því efni. Á sama hátt feli húsleit og aðrar þvingunarráðstafanir í sér röskun mikilvægra hagsmuna og persónuréttinda, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Byggt er á því að stefnandi hafi orðið fyrir miska vegna gæsluvarðhalds og annarra þvingunarráðstafana lögreglu. Miski stefnanda felist í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna aðgerða lögreglu og málaferla. Eðli sínu samkvæmt sé frelsissvipting sem þessi mikil andleg þrekraun fyrir þann sem fyrir henni verður. Stefnandi hafi einnig sætt einangrun á gæsluvarðhaldstímanum, heimsóknarbanni, bréfaskoðun og fjölmiðlabanni. Hann hafi því haft áhyggjur af fjölskyldu sinni og ástvinum og átt við andlega vanlíðan og svefnleysi að stríða í gæsluvarðhaldinu. Rannsóknarúrræði lögreglu gegn stefnanda hafi verið úr öllu hófi miðað við þær forsendur sem fyrir lágu.

Þær rannsóknaraðgerðir sem stefnandi telur að greiða beri skaðabætur fyrir eru handtaka, líkamsleit, líkamsrannsókn, tvær leitir í bifreiðum, gæsluvarðhald og símhlustun. Byggt er á því að um ólögmætar og saknæmar aðgerðir lögreglu hafi verið að ræða. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi með háttsemi sinni valdið stefnanda tjóni og þannig brotið gegn réttindum hans samkvæmt 67. gr., 70. gr. og 71. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1., 2. og 5. mgr. 246. gr., sbr. 248. gr., laga nr. 88/2008 og meginreglur skaðabótaréttar. Krafist er bóta fyrir hvern þeirra 13 daga sem stefnandi sætti gæsluvarðhaldi og einangrun. Krafan miðast við 200.000 krónur fyrir hvern dag og nemur því samtals 2.600.000 krónum. Þá er krafist miskabóta að fjárhæð 900.000 krónur vegna annarra þvingunar og rannsóknaraðgerða lögreglu.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi vísar til þess að samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 sé lögreglu heimilt að handtaka mann í þágu rannsóknar sakamáls, ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi hans eða annarra, ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Rökstuddur grunur hafi verið um aðild stefnanda að stórfelldri líkamsárás og frelsissviptingu. Í þágu rannsóknar málsins hafi því verið nauðsynlegt að handtaka stefnanda og vista 7 hann í fangaklefa til að koma í veg fyrir að hann gæti spillt mögulegum sönnunargögnum eða haft áhrif á framburð annarra sakborninga eða vitna. Skilyrði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 fyrir gæsluvarðhaldi hafi að sama skapi verið uppfyllt, enda hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur um að stefnandi hefði gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við og hafi þurft að ráðast í ýmsar rannsóknaraðgerðir til að upplýsa málið, sbr. alið ákvæðisins. Á meðan á gæsluvarðhaldinu stóð hafi rannsókn málsins, sem var umfangsmikil, verið í fullum gangi og meðal annars verið teknar skýrslur af sakborningunum þremur, brotaþolum og öðrum vitnum, auk þess sem rannsókn tæknideildar hafi verið mjög umfangsmikil. Að þessu virtu hafi gæsluvarðhaldið ekki staðið lengur en nauðsyn krafði.

Jafnframt er byggt á því að skilyrði 74. og 75. gr. laga nr. 88/2008 fyrir leit í tveimur bifreiðum stefnanda og húsleit á brotavettvangi í Garðabæ hafi verið uppfyllt. Í þágu rannsóknar málsins hafi verið nauðsynlegt að leita í þeim bifreiðum sem komu við sögu og grunur var um að hefðu að hluta til verið vettvangur brotsins. Þá hafi leit á grunuðum, rannsókn á fatnaði þeirra og öflun upplýsinga úr símum þeirra einnig verið nauðsynlegar rannsóknaraðgerðir í því skyni að upplýsa málið. Allar aðgerðir lögreglu hafi uppfyllt skilyrði laga nr. 88/2008, auk þess sem gæsluvarðhald, símahleranir og upplýsingar um símagögn hafi byggst á dómsúrskurðum. Aðrar aðgerðir, svo sem leit og líkamsrannsókn, hafi byggst á samþykki stefnanda, sbr. 78. gr. laga nr. 88/2008. Hafi aðgerðir lögreglu hvorki verið ólögmætar né saknæmar og bótaskylda stefnda ekki stofnast á grundvelli sakarreglunnar, sbr. regluna um vinnuveitendaábyrgð.

Því er alfarið mótmælt að stefnandi hafi svarað spurningum lögreglu sem vörðuðu hann og háttsemi hans „skilmerkilega“ og „í samræmi við bestu getu“, eins og haldið sé fram í stefnu. Gögn málsins beri þvert á móti með sér að stefnandi hafi ítrekað neitað að tjá sig um málsatvik. Stefnandi hafi verið yfirheyrður sama dag og hann var handtekinn, 6. júlí 2014, og hafi hann strax við upphaf skýrslutöku lýst því yfir að hann kysi að tjá sig ekki og endurtekið það að minnsta kosti tvisvar. Stefnandi hafi viðurkennt að hafa ekið þeim bifreiðum sem komu við sögu, en að öðru leyti hafi framburður hans verið afar óskýr og slitróttur. Hafi lögregla talið ljóst að stefnandi byggi yfir meiri vitneskju um málavexti og hafi stefnandi torveldað rannsóknina sem hafi á þessum tíma verið skammt á veg komin. Hafi lögregla því talið nauðsynlegt að fara fram á gæsluvarðhald með tilliti til rannsóknarhagsmuna og héraðsdómur fallist á að skilyrðum aliðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 væri fullnægt, sem og á nauðsyn þess að stefnandi yrði látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldinu stæði, sbr. blið 1. mgr. 99. gr. sömu laga.

Því er sérstaklega mótmælt að sú skýrsla sem var unnin 3. nóvember 2016 að beiðni ákæruvaldsins og varðar samtal stefnanda við lögreglumenn á meðan hann var 8 fluttur á LitlaHraun hafi þýðingu. Umrædd skýrsla hafi ekkert sönnunargildi og beri eingöngu að líta til framburðar hans við formlegar skýrslutökur.

Síðari skýrslan af stefnanda hafi verið tekin 17. júlí 2014, en fram að þeim tíma hafi rannsókn málsins verið í fullum gangi, svo sem umfangsmikil tæknirannsókn á gögnum sem aflað var á vettvangi og skýrslutökur af öðrum sakborningum og vitnum. Eins og í fyrri skýrslutökunni hafi stefnandi alfarið neitað að tjá sig um málsatvik, en þó lýst ferðum sínum og annarra sakborninga umrædda nótt með óljósum hætti. Þá hafi framburður stefnanda verið óskýr og misvísandi þegar hann hafi verið spurður hvernig brotaþoli hefði hlotið hina alvarlegu áverka og lögregla talið ljóst að hann vissi meira um þetta en hann gaf upp. Þótt stefnanda hafi sem sakborningi verið frjálst að svara ekki spurningum lögreglu um refsiverða hegðun sem honum var gefin að sök hafi honum hlotið að vera ljóst mikilvægi þess að skýra undanbragðalaust og greinilega frá öllum málsatvikum.

Samkvæmt þessu hafi verið fullt tilefni til að fá heimild til símahlustunar og hljóðritunar þegar stefnandi var látinn laus úr gæsluvarðhaldi, sbr. XI. kafla laga nr. 88/2008. Í kröfu lögreglu hafi meðal annars komið fram að sakborningar í málinu hefðu kosið að svara ekki spurningum lögreglu, sem og að lögregla teldi mjög líklegt að þegar þeir yrðu látnir lausir úr gæsluvarðhaldi myndu þeir ræða málið sín á milli og við aðra. Hafi héraðsdómur fallist á að upplýsingar úr símahlustun og hljóðritun gætu skipt miklu fyrir rannsóknina og jafnframt að ríkir almannahagsmunir krefðust þess að gripið yrði til þessara aðgerða, sbr. 81. gr., sbr. 83. gr., laga nr. 88/2008.

Allar aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og nauðsynlegar. Þá hafi stefnandi ekki verið sviptur frelsi sínu lengur en efni stóðu til, enda hafi umfangsmikil rannsókn verið í gangi allan þann tíma sem hann sætti gæsluvarðhaldi og rannsóknarhagsmunir því verið fyrir hendi. Rannsóknin hafi ekki tekið óeðlilega langan tíma, en málið hafi verið sent til ríkissaksóknara um sjö mánuðum eftir að rannsókn hófst. Hafi þannig verið gætt meðalhófs í öllum aðgerðum lögreglu og séu skilyrði bótaskyldu samkvæmt blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennu sakarreglunni ekki fyrir hendi. Ákærumeðferð málsins hafi tekið nokkuð langan tíma, eða um 15 mánuði, en ekki sé um svo verulegan drátt að ræða að það geti leitt til bótaskyldu stefnda. Þá hafi meðferð málsins fyrir dómi ekki dregist úr hófi. Því er mótmælt að brotið hafi verið með ólögmætum hætti gegn grundvallarréttindum stefnanda samkvæmt stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu, enda séu takmarkanir á persónufrelsi og friðhelgi einkalífs heimilar að ákveðnum skilyrðum uppfylltum.

Stefndi byggir jafnframt á því að krafa stefnanda fái ekki stoð í hlutlægri bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. áður 228. gr. laganna. Stefnandi hafi ítrekað neitað að tjá sig um málsatvik og það sem hann tjáði sig um oft á tíðum verið ruglingslegt, óskýrt og misvísandi. Þótt stefnanda hafi verið þetta frjálst, sem sakborningi í 9 sakamáli, hafi hann með þessu torveldað rannsókn lögreglu. Stefnandi hafi verið sýknaður af ákæru. Báðir meðákærðu og brotaþoli höfðu borið fyrir dómi að það hefði verið stefnandi sem veitti brotaþolanum hina alvarlegu áverka, en samkvæmt ákæru hafi meðákærðu verið gefið það að sök. Framburður brotaþolans hafi verið talinn trúverðugur og jafnframt verið samrýmanlegur tæknirannsóknum lögreglu. Framburður stefnanda fyrir dómi hafi síður en svo verið staðfastur þótt hann hafi neitað sök, en hann hafi ítrekað sagt að atburðarásin breyttist stöðugt í minni hans og minni hans um atburðinn væri slitrótt og ótraust, sem og að hann „myndi margar útgáfur af atburðum“. Ráðið verði af dóminum að það hafi ekki verið talið unnt að sakfella stefnanda með vísan til framburðar brotaþolans, sem þó var metinn trúverðugur, þar sem verknaðarlýsing ákærunnar hafi ekki borið það með sér að stefnandi hefði veitt honum áverkana, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu hafi stefnandi sjálfur valdið eða stuðlað að rannsóknaraðgerðum lögreglu, meðal annars með því að hafa ítrekað ekki viljað tjá sig um sakarefnið og þátt annarra. Beri því að fella niður bætur með hliðsjón af 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. sama ákvæðis.

Til vara krefst stefndi lækkunar á dómkröfu stefnanda. Til rannsóknar hafi verið mjög alvarlegt brot gegn almennum hegningarlögum sem lögreglu hafi borið að rannsaka í þágu almannahagsmuna. Stefnandi hafi í það minnsta stuðlað að aðgerðunum gegn sér með háttsemi sinni og beri því að lækka bætur til hans með vísan til 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 verði talið að hin hlutlæga bótaregla eigi við. Dæmdar bætur verði að taka mið af aðstæðum sem uppi voru og þeirri staðreynd að stefnandi neitaði ítrekað að tjá sig um atvik málsins. Þá verði bæturnar að endurspegla eðlilegt tjón stefnanda með hliðsjón af dómaframkvæmd í sambærilegum málum, en stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn til sönnunar á tjóni sínu og verði að bera hallann af því. Allar rannsóknar og þvingunaraðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar í ljósi atvika málsins og verði að horfa til þess að stefnandi hafi verið ósamvinnuþýður við rannsóknina.

IV

Niðurstaða

Mál þetta varðar kröfu stefnanda um miskabætur vegna gæsluvarðhalds sem hann sætti frá 6. til 18. júlí 2014, sem og vegna tiltekinna annarra rannsóknaraðgerða lögreglu. Þær rannsóknaraðgerðir fólust í leit og líkamsrannsókn í kjölfar handtöku stefnanda, leit í tveimur bifreiðum sem hann hafði til umráða, sem og í símhlustun, hljóðritun og aðgangi að símagögnum stefnanda samkvæmt úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2016 var stefnandi, eins og rakið hefur verið, sýknaður af þeim sakargiftum sem voru tilefni aðgerðanna. 10

Krafan er einkum byggð á 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. áður 1. mgr. 228. gr. sömu laga. Samkvæmt lagaákvæðinu á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi stefnda ef mál hans er fellt niður eða hann hefur verið sýknaður með endanlegum dómi, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. ákvæðisins er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinar eru fyrir hendi. Þar er þó einnig tekið fram að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans er reist á. Bótaábyrgð samkvæmt ákvæðinu er hlutlæg og verður réttur stefnanda til bóta ekki skertur þótt fullt tilefni hafi verið til aðgerða lögreglu gagnvart honum og lagaskilyrði fyrir þeim uppfyllt. Stefnandi á því rétt á bótum nema því verði slegið föstu að hann hafi valdið eða stuðlað að rannsóknaraðgerðum, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Í þessu sambandi er til þess að líta að ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem stefnandi hefur einnig vísað til ber að túlka með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar frá 8. mars 2012 í máli nr. 492/2011.

Það liggur fyrir að stefnandi sætti gæsluvarðhaldi og einangrun í um 12 sólarhringa, sbr. XIV. kafla laga nr. 88/2008, auk þess sem beitt var ýmsum rannsóknaraðgerðum sem falla undir X. og XI. kafla laganna. Stefnandi á samkvæmt framangreindu rétt á bótum vegna þessa nema því verði slegið föstu að hann hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem um ræðir, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Að mati dómsins verður að líta til þess að þegar stefnandi var handtekinn aðfaranótt 6. júlí 2014 var uppi rökstuddur grunur um aðild hans að stórfelldri líkamsárás og frelsissviptingu, auk þess sem hann hefur viðurkennt að hann hafi verið óhæfur til að stjórna bifreiðinni vegna áhrifa ávana og fíkniefna umrætt sinn. Verður því lagt til grundvallar að stefnandi hafi sjálfur stuðlað að handtöku sinni og þeirri frelsissviptingu sem henni fylgdi. Að virtum atvikum og aðkomu stefnanda að þeirri atburðarás sem um ræðir verður jafnframt talið að hann hafi sjálfur valdið því að leit og líkamsleit fóru fram í kjölfar handtöku hans, en þessar aðgerðir studdust við ákvæði X. kafla laga nr. 88/2008 og lá fyrir samþykki hans fyrir þeim. Hið sama á við um leit í þeim bifreiðum sem stefnandi hafði til umráða og óumdeilt er að voru notaðar í þeirri atburðarás sem var til rannsóknar, en stefnandi var handtekinn í annarri bifreiðinni. Þykir stefnandi því ekki eiga rétt til bóta vegna þessara aðgerða, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Við skýrslutöku hjá lögreglu, sem fram fór eftir hádegi 6. júlí 2014, skýrði stefnandi að nokkru leyti frá atvikum, þar með talið atvikum við bensínstöðina [...] í 11

Hafnarfirði og við [...] þar sem hann og þeir menn sem hann var með hefðu hitt mann og konu. Hann vildi aftur á móti ekki greina nánar frá atvikum sem fólkið vörðuðu eða hvað nánar gerðist á þessum stað, en gaf þó til kynna að það væri „hellingur“ og gæti hann ekki sagt frá atvikum. Við aðalmeðferð málsins var því borið við að stefnandi hefði sætt illri meðferð við skýrslutökuna og meðal annars vísað til þess að hann hefði ekki verið í fötum. Ekki var vikið að þessu í stefnu, en jafnframt liggur ekkert fyrir sem styður þennan málatilbúnað eða að stefnandi hafi sætt harðræði á meðan hann var vistaður á lögreglustöð.

Þegar skýrsla var á ný tekin af stefnanda 17. júlí, eða 11 dögum síðar, skýrði hann að nokkru leyti öðruvísi frá atvikum, en neitaði áfram að tjá sig um tiltekna þætti, svo sem hvort brotaþolar hefðu verið þvingaðir inn í leigubifreiðina sem stefnandi ók og hverjir hefðu verið í bifreiðinni. Þá neitaði hann að tjá sig um hvernig atvikum var háttað eftir það sem gekk á við [...]. Í þessari skýrslutöku var borin undir stefnanda lýsing brotaþola á líkamsárás sem hann hafði sætt í húsnæði að [...]. Stefnandi mótmælti því sem fram kom og vildi ekki tjá sig nánar um atvik að [...], auk þess sem hann neitaði að tjá sig um GPSstaðsetningar leigubifreiðarinnar sem hann ók, sem voru nálægt [...] á umræddum tíma, enda þótt hann kannaðist við aðrar.

Samkvæmt þessu skýrði stefnandi að nokkru leyti frá aðkomu sinni að málinu við fyrri og síðari skýrslutöku hjá lögreglu, en framburður hans var þó óskýr og að nokkru leyti misvísandi. Þá neitaði hann í báðum tilvikum að greina frá ýmsu sem málið varðaði, þar með talið atvikum að [...] þar sem umrædd líkamsárás átti sér stað. Líta verður til þess að lögregla hafði til rannsóknar mál sem varðaði alvarlega líkamsárás og frelsissviptingu, sem og að atvik gáfu tilefni til að ætla að stefnandi hefði átt þátt í atburðarásinni. Stefnandi gat strax við skýrslutöku 6. júlí 2014 eftir handtöku hans, áður en sett var fram krafa um gæsluvarðhald, upplýst lögreglu um atvik málsins, svo sem hvernig samskiptum hans og förunauta hans við brotaþola var háttað, hvert var farið með brotaþola og hvernig hann hlaut þá áverka sem um ræðir. Hann kaus aftur á móti að veita ekki slíkar upplýsingar við fyrri skýrslutöku hjá lögreglu, sem honum mátti þó vera ljóst að hefðu verulega þýðingu fyrir rannsókn málsins, og var hið sama að mestu uppi á teningnum við hina síðari skýrslutöku 17. júlí 2014. Þó að stefnanda hafi verið frjálst að neita að svara spurningum lögreglu sem vörðuðu sakarefnið, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008, þá mátti honum vera ljóst mikilvægi þess að veita lögreglu upplýsingar um málsatvik og var það sérlega brýnt hvað varðar upplýsingar um atvik að [...], sem stefnandi vildi afar lítið tjá sig um. Að mati dómsins verður ekki séð að lagaskilyrði hafi skort til að gera stefnanda að sæta gæsluvarðhaldi vegna rannsóknarhagsmuna hinn 6. júlí 2014, en ekkert hefur komið fram sem hnekkir því að krafan hafi átt stoð í alið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 eins og lagt var til grundvallar í úrskurði héraðsdóms. 12

Með vísan til framangreinds og að virtum öðrum atvikum málsins verður að líta svo á að stefnandi hafi stuðlað að því gæsluvarðhaldi vegna rannsóknarhagsmuna sem hann sætti og hann krefst bóta fyrir í skilningi 2. málsliðar 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 í máli nr. 457/2009 og frá 12. október 2000 í máli nr. 175/2000. Hið sama er að segja um þær rannsóknaraðgerðir sem lögregla greip til eftir að stefnanda var gert að sæta gæsluvarðhaldi, en eins og rakið hefur verið voru kveðnir upp úrskurðir vegna aðgangs að símagögnum [...] og [...] júli 2014, sem og vegna símhlustunar og hljóðritunar síðargreindan dag. Telja verður að þessar aðgerðir, sem sóttu stoð í XI. kafla laga nr. 88/2008, hafi átt rætur að rekja til þess að stefnandi neitaði að veita upplýsingar um grundvallaratriði þess máls sem var til rannsóknar og að hann eigi ekki rétt á bótum vegna þessa, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Að mati dómsins verður ekki fallist á að upplýsingar sem stefnandi veitti lögreglu á meðan á flutningi hans á LitlaHraun stóð geti breytt framangreindu, enda var ekki um formlega skýrslutöku að ræða og ekki gætt að þeim réttarfarsákvæðum sem ber að gera við skýrslutökur af sakborningum hjá lögreglu. Eins og áður greinir var upplýsingaskýrsla vegna þessa, sem er dagsett 27. október 2016, rituð að beiðni ákæruvaldsins vegna meðferðar sakamáls gegn stefnanda og meðákærðu fyrir dómi. Skýrslan var gerð um tveimur árum eftir að atvikin urðu og hafði hún ekkert sönnunargildi, eins og var raunar áréttað í fyrrgreindum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur þar sem stefnandi var sýknaður. Þá er til þess að líta að jafnvel þó umrædd skýrsla beri með sér að stefnandi hafi veitt lögreglu ýmsar upplýsingar um málsatvik á meðan á bílferðinni stóð, þá neitaði hann áfram að skýra frá málsatvikum sem höfðu grundvallarþýðingu þegar til formlegrar skýrslutöku kom hinn 17. júlí 2014. Verður því með engu móti litið á þá staðreynd að stefnandi kaus að veita lögreglu upplýsingar á meðan hann var fluttur á LitlaHraun sem ígildi þess að hann hafi skýrt frá atvikum þegar formlegar skýrslutökur fóru fram í samræmi við ákvæði laga nr. 88/2008.

Stefnandi hefur jafnframt byggt á því að gæsluvarðhaldið hafi varað lengur en nauðsynlegt hafi verið. Svo sem áður greinir var stefnanda sleppt úr haldi degi eftir hina síðari skýrslutöku eða 18. júlí 2014. Það liggur fyrir að um umfangsmikla rannsókn var að ræða og þurfti meðal annars að taka skýrslur af meðákærðu og vitnum. Þá var tæknirannsókn lögreglu á brotavettvangi umfangsmikil, en þetta var nánar skýrt í skýrslum þeirra lögreglumanna sem komu að rannsókn málsins fyrir dómi. Hvað sem því líður telur dómurinn að það sé afar óljóst hvernig og að hvaða marki þeim upplýsingum sem stefnandi lét þeim lögreglumönnum sem fluttu hann á LitlaHraun í té var miðlað áfram til lögreglumannsins sem tók við rannsókn málsins. Engin gögn liggja fyrir sem þetta varða og gátu lögreglumennirnir ekki upplýst um 13 þetta með skýrum hætti fyrir dómi, en í því sambandi bentu þeir meðal annars á að langt væri um liðið frá atvikum. Að mati dómsins voru upplýsingar sem stefnandi veitti lögreglu og vörðuðu meðal annars atvik að [...] til þess fallnar að skýra atburðarásina og auðvelda rannsókn málsins. Þá telur dómurinn að borið hafi að tryggja að þessum upplýsingum yrði miðlað áfram til þess lögreglumanns sem tók við rannsókn málsins, enda gáfu þær í öllu falli tilefni til að meta hvort ástæða væri til að taka formlega skýrslu af stefnanda á ný. Stefndi verður að bera hallann af óskýrleika um hvernig atvikum var að þessu leyti háttað, en að virtum þessum sérstöku aðstæðum telur dómurinn að stefnandi eigi rétt til nokkurra bóta úr hendi stefnda vegna þess hversu lengi hann sat í gæsluvarðhaldi. Í ljósi allra atvika og þess þáttar sem stefnandi átti sjálfur í því að honum var gert að sæta gæsluvarðhaldi, sem og með vísan til heimildar 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 til að lækka bætur af þeim sökum, þykja bætur hæfilega ákveðnar 800.000 krónur. Af hálfu stefnda hefur upphafsdegi vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sem og upphafsdegi dráttarvaxta, ekki verið sérstaklega mótmælt. Verða vextir því dæmdir í samræmi við kröfugerð stefnanda eins og nánar greinir í dómsorði.

Stefnandi hefur fengið gjafsóknarleyfi og greiðist allur málskostnaður hans, þar með talin þóknun lögmanns hans, sem þykir að virtu umfangi og eðli málsins hæfilega ákveðin 1.000.000 króna, úr ríkissjóði. Rétt þykir að málskostnaður á milli aðila falli niður.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 800.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. júlí 2014 til 3. nóvember 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, H-kk-ef J. A-x-x, 1.000.000 króna.

Á-kvk-nf R-kvk-nf