E-2791/2014

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 11. mars sl., er höfðað 6. ágúst 2014 af ALMC hf., Borgartúni 25 í Reykjavík, gegn Seðlabanka Íslands, Kalkofnsvegi 1 í Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

I. Að ógilt verði með dómi synjun stefnda frá 30. maí 2014 á beiðni stefnanda frá 2. maí 2014 um staðfestingu á heimild til að inna af hendi afborganir 14. ágúst 2014 til eigenda skuldabréfa að nafnverði 1.264.767.669 evrur, sem stefnandi gaf út 31. ágúst 2010, af lausu fé stefnanda í erlendri mynt samkvæmt ákvæðum skilmála skuldabréfanna nr. 7.4, 7.5 og 13.1.

II. Að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé skylt að staðfesta að stefnanda sé heimilt að inna af hendi afborganir aðallega að fjárhæð 121.647.000 evrur, en til vara að fjárhæð 105.000.000 evrur, af lausu fé stefnanda í erlendri mynt til eigenda skuldabréfa að nafnverði 1.264.767.669 evrur, sem stefnandi gaf út 31. ágúst 2010.

III. Að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt með stoð í 13. gr. i og 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál að synja stefnanda um staðfestingu um að inna af hendi afborganir til eigenda skuldabréfa að nafnverði 1.264.767.669 evrur, sem stefnandi gaf út 31. ágúst 2010, af lausu fé stefnanda í erlendri mynt samkvæmt ákvæðum skilmála skuldabréfanna nr. 7.4, 7.5 og 13.1.

Að auki gerir stefnandi kröfu um að stefndi greiði honum málskostnað að skaðlausu.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, auk málskostnaðar.

II.

Stefnandi er hlutafélag sem áður bar heitið Straumur-Burðarás fjárfestingabanki hf. Með ákvörðun 9. mars 2009 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar stefnanda og vék stjórn hans frá. Bankanum var síðan skipuð skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnarinnar samkvæmt lögum nr. 2/1995 um hlutafélög. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði stefnanda því næst slitastjórn 11. maí 2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til skuldheimtumanna stefnanda sem birt var í Lögbirtingablaði 18. maí 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 18. júlí sama ár.

Slitastjórnin óskaði eftir því að stefndi veitti henni sambærilega heimild og skilanefndir höfðu frá ákvæðum reglna um gjaldeyrismál, nr. 1130/2008, með bréfi 24. júní 2009. Stefndi svaraði erindinu með bréfi 7. júlí sama ár þar sem fallist var á að veita slitastjórninni undanþágu frá ákvæðum reglnanna.

Samkvæmt heimild í 3. mgr. 103. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki ákvað slitastjórn að leggja fyrir kröfuhafa frumvarp að nauðasamningi dags. 22. júní 2010, til að ljúka skiptum. Samkvæmt frumvarpinu skyldi stefnandi greiða hverjum kröfuhafa 8.000 evra lágmarksgreiðslu. Þá var þeim boðið hlutafé í stefnanda eins og nánar var mælt fyrir um í b-lið 1. gr. frumvarpsins. Að lokum var þar kveðið á um að stefnandi gæfi út skuldabréf „að fjárhæð sem samsvarar 99% af samningskröfum, eftir að“ fyrrgreind lágmarksgreiðsla hefur verið dregin frá. Nánari ákvæði voru í frumvarpinu um útgáfu hlutabréfanna og skuldabréfanna í frumvarpinu. Þar var kveðið á um að þau yrði gefin út til vörsluaðila og að gefin yrðu út heimildarskírteini slíkra bréfa til hvers samningskröfuhafa, sem unnt væri að taka til viðskipta hjá bæði Euroclear og Clearstream verðbréfamiðstöðvunum.

Frumvarp að nauðasamningnum var samþykkt 13. júlí 2010. Þá staðfesti Héraðsdómur Reykjavíkur nauðasamninginn með úrskurði 18. ágúst 2010.

Hinn 31. ágúst 2010 mun stefnandi hafa gefið út 23 skuldabréf, samtals að fjárhæð 1.264.767.669 evrur, í því skyni að efna nauðasamninginn. Útgáfan var reist á útgáfulýsingu sem heimilaði útgáfu á skuldabréfum allt að 2.240.153.982 evrum. Í viðauka 2 við útgáfulýsinguna er almennum skilmálum skuldabréfanna lýst. Fram kemur í stefnu að eigendur ellefu skuldabréfa séu erlendir og er nafnverð þeirra 1.264.536.306 evrur.

Í grein 7 í framangreindum skilmálum skuldabréfanna er fjallað um innlausn útgefanda á skuldabréfunum, eins og það er þýtt í framlagðri þýðingu löggilts skjalaþýðanda, eða Redemption of Bonds á þeirri tungu sem skilmálarnir eru á. Þar kemur fram að stefnanda beri að innleysa bréfin að hluta til ársfjórðungslega að fullnægðum nánar tilgreindum skilyrðum er komi fram í grein 7.2 til 7.4. Í grein 7.2 segir orðrétt í leiðréttri þýðingu löggilts skjalaþýðanda: „Innlausn verður ekki beitt gegn skuldabréfaeigendum nema stjórnendur ákveði að útgefandi eigi nægilegt laust fé til þess að endurgreiða skuldabréfaeigendum, að virtum skilmálum 7.3 og 7.4. Stjórnendur skulu hafa ákvörðunarvald um hvað telst nægilegt laust fé og, í samræmi við skilmála 7.4, byggja ákvörðun um greiðslu ársfjórðungslegra greiðslna á því.“ Grein 7.3 mælir fyrir um að útgefandi skuldabréfsins beri að greiða tiltekna fjárhæð árfjórðungslega uns nánar tilgreind forgangsskuld er greidd. Í grein 7.4 er hins vegar fjallað um greiðslu útgefanda til skuldabréfaeigenda eftir að forgangsskuldin hefur verið greidd að fullu. Ákvæðið er svohljóðandi í íslenskri þýðingu:

Hins vegar, þegar forgangsskuldin hefur verið greidd að fullu, skal útgefandinn endurgreiða skuldabréfaeigendum þegar niðurstaða ársfjórðungsuppgjörs sýnir að laust fé er yfir eftirfarandi fjárhæðum, enda hafi stjórnendur ekki ákveðið lægri reiðufjárstöðu í samræmi við skilmála 7.2:

(a) 40.000.000 evrur á tímabilinu frá (og að meðtöldum) útgáfudeginum til (en ekki með) 31. desember 2012;

(b) 30.000.000 evrur á tímabilinu frá (og að meðtöldum) 1. janúar 2013 til (en ekki með) 31. desember 2013;

(c) 20.000.000 evrur á tímabilinu frá (og að meðtöldum) 1. janúar 2014 til (en ekki með) dagsetningar umbreytingar úr skuldabréfi í hlutabréf;

(með tilvísun til fjárhæða hér að framan er átt við „Lágmarksreiðufjárstöðu“).

Í grein 7.5 í skilmálunum segir að ákveði stjórnendur „að laust fé útgefanda sé nægilegt til endurgreiðslu“ eða að „viðeigandi viðmið lágmarksreiðufjárstöðu sé náð“ skuli þeir tryggja að útgefandinn endurgreiði skuldabréfaeigendum útistandandi höfuðstól skuldabréfanna hlutfallslega eða pro rata án óeðlilegrar tafar „í samræmi við ársfjórðungsskýrslu, sbr. skilmála 13.1, þannig að laust fé útgefanda lækki niður í fjárhæð“ er samsvari lágmarksreiðufjárstöðu. Samkvæmt tilvitnaðri grein 13.1 í skilmálunum hvílir sú skylda á útgefanda skuldabréfanna, meðan eitthvað er útistandandi af skuldabréfunum, að senda ársfjórðungsskýrslu til „umsjónaraðilans og skuldabréfaeigendanna“ innan 45 daga frá lokum hvers ársfjórðungs, sem og að senda svonefnda ársskýrslu til sömu aðila innan 90 daga frá lokum hvers fjárhagsárs.

Samkvæmt grein 9 í skilmálunum var við það miðað að eftirstöðvar skuldabréfanna breyttust í hlutabréf í stefnanda á nánar tilgreindu gengi samkvæmt grein 10 í skilmálunum. Með samþykki ákveðins meirihluta eigenda skuldabréfanna var þó unnt að framlengja skuldabréfin um tvö ár eins og nánar var kveðið á um í grein 9.3.

Stefnandi kveður sig hafa átt að greiða 16. júní 2014 forgangskröfu þá sem vísað er til í greinum 7.3 og 7.4 í skilmálunum, en kröfuhafi þess er Deutsche Bank AG. Í kjölfarið hafi stefnanda borið að greiða af skuldabréfunum 14. ágúst 2014. Nánar tiltekið dregur hann þá ályktun af greinum 7.4, 7.5 og 13.1 í skilmálunum að hann hafi átt að greiða allt laust reiðufé félagsins umfram 20 milljónir evra tafarlaust eftir að fjórðungsreikningur félagsins lægi fyrir sem átti í síðasta lagi að gerast 45 dögum eftir lok hvers ársfjórðungs.

Með bréfi 2. maí 2014 óskaði lögmaður stefnanda eftir því að stefndi, Seðlabanki Íslands, staðfesti heimild stefnanda til þess að inna af hendi samningsbundnar afborganir samkvæmt framangreindu í samræmi við 9. mgr. 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Í erindinu var atvikum lýst og upplýst að stefnandi áformaði að greiða u.þ.b. 105 milljónir evra á gjalddaga 14. ágúst 2014. Áhersla var lögð á það að staðfestingarbeiðnin lyti einungis að greiðslum af skuldabréfinu með erlendum gjaldeyri í eigu félagsins, en ekki að gjaldeyrisviðskiptum í innlendum gjaldeyri.

Stefnandi óskaði einnig eftir því með bréfi 13. maí 2013 að stefndi veitti heimild til að framfylgja greiðsluskyldu sinni samkvæmt skuldabréfunum í samræmi við nánar tilgreinda skilmála sem fylgdu. Sérstaklega var tekið fram að með erindinu væri stefnandi ekki að viðurkenna að honum væri óheimilt að framfylgja greiðsluskyldu sinni samkvæmt íslenskum lögum.

Erindi stefnanda frá 2. maí 2014 var svarað með bréfi stefnda 30. maí 2014. Þar er forsögu málsins lýst frá sjónarhóli stefnda og gerð grein fyrir viðeigandi ákvæðum laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Í bréfinu segir síðan eftirfarandi: „Í bréfi yðar kemur fram að gjalddagi á greiðslu höfuðstóls sé 14. ágúst nk., en fyrir liggur að skuldabréfið er breytanlegt í hlutabréf útgefin af félaginu þann 31. desember 2014. Seðlabankinn lítur því svo á að lokagjalddagi skuldabréfsins sé á þeim degi og greiðslur höfuðstóls fyrir þann tíma teljist fyrirframgreiðsla skuldabréfsins í skilningi 8. mgr. 13. gr. j. laga nr. 87/1992, um gjaldeyrismál. Þá liggur fyrir að skuldabréfið sem útgefið er í erlendum gjaldeyri hefur að geyma breytiréttarákvæði, sem hægt er að breyta í hlutabréf dags. 31. desember 2014, útgefin af sama félagi í innlendum gjaldeyri, og telst skuldabréfið því afleiða í skilningi 13. gr. i. laga nr. 87/1992, um gjaldeyrismál. / Með vísan til framangreinds telur Seðlabankinn að sú fjármagnshreyfing á milli landa í erlendum gjaldeyri, er staðfestingarbeiðni yðar f.h. ALMC hf. lýtur að, sé ekki samningsbundin afborgun í skilningi 1. mgr. 13. gr. j. laga nr. 87/1992, um gjaldeyrismál og er ALMC hf. því ekki heimilt að flytja erlendan gjaldeyri á milli landa til greiðslu skuldabréfsins, án undangenginnar heimildar Seðlabankans.“

Í svarbréfi stefnda er þess jafnframt getið að umsókn stefnanda um undanþágu frá lögum nr. 87/1992 að því er varðaði greiðslur samkvæmt framangreindu skuldabréfi væri til meðferðar hjá stefnda og að gert væri ráð fyrir því að henni yrði svarað þegar vinnu við greiningu „undirliggjandi eigna og endurheimtna ALMC hf.“ lyki.

Stefnandi kveður stöðu lauss fjár hjá sér í erlendum myntum 30. júní 2014 hafa verið 141.647.000 evrur. Því hafi honum borið að greiða eigendum skuldabréfanna afborgun að fjárhæð samtals 121.647.000 evrur 14. ágúst 2014. Ekki mun hafa orðið af þessari greiðslu þar sem stefnandi kveður stefnda hafa hafnað heimild til fjármagnsflutninganna með bréfi sínu 30. maí 2014. Þá verður af gögnum málsins ráðið að stefnandi hafi óskað eftir greiðslufresti við eigendur forgangskröfunnar sem getið er í skilmálum skuldabréfanna og stefnandi kveður nema u.þ.b. einni milljón evra. Hafi gjalddaga hennar verið frestað fyrst til 14. september 2014 og því næst til 16. mars 2015. Þá kemur fram í gögnum málsins að dagsetningu umbreytingar á skuldabréfunum í hlutabréf hafi verið frestað til 31. desember 2016.

Stefnandi leitaði á ný til stefnda með bréfi 19. nóvember 2014 og óskaði staðfestingar á greiðslu afborgunar fyrrgreindra skuldabréfa að fjárhæð um það bil 355 milljónir evra. Kom fram í erindinu að beiðnin tæki til þeirrar fjárhæðar sem stefnda bæri að inna af hendi í formi samningsbundinnar afborgunar að frádreginni þeirri fjárhæð sem tilgreind hefði verið í beiðninni 2. maí 2014.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Í stuttu máli þá byggir stefnandi kröfur sínar á því að honum hafi verið skylt samkvæmt skilmálum skuldabréfanna að inna af hendi samningsbundna afborgun höfuðstóls að fjárhæð 121.647.000 evrur hinn 14. ágúst 2014. Stefnandi hafi átt og eigi gjaldeyri til að inna greiðsluna af hendi. Hafi honum verið heimilt að inna greiðsluna af hendi, sbr. m.a. 1. mgr. 13. gr. j í lögum nr. 87/1992. Þá kveður hann stefnda hafa verið skylt að staðfesta þetta, sbr. 9. mgr. 13. gr. j í lögunum. Hafi stefnanda því verið synjað ranglega um þá staðfestingu með bréfi stefnda 30. maí 2014. Því sé stefnandi knúinn til þess að höfða mál til viðurkenningar á rétti sínum og til ógildingar á synjuninni.

Stefnandi kveður stefnda hafa synjað um staðfestinguna af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi hafi hann talið að greiðsla samningsbundinna afborgana af skuldabréfunum væri „fyrirframgreiðsla“ í skilningi 8. mgr. 13. gr. j í lögum nr. 87/1992. Í öðru lagi sé synjunin á því reist að greiðsla samningsbundinna afborgana af skuldabréfunum sé óheimil þar sem skuldabréfin séu „afleiður“ í skilningi 1. mgr. 13. gr. i í lögum nr. 87/1992 þar sem ákvæði skilmála skuldabréfanna feli í sér rétt stefnanda til greiðslu eftirstöðva bréfanna á lokagjalddaga með eigin hlutafé.

Þessi sjónarmið stefnda eigi ekki rétt á sér. Telur hann þetta leiða beint af skýru orðalagi umræddra ákvæða. Verði hins vegar talinn leika á þessu einhver vafi telur hann að þann vafa verði að skýra stefnanda í hag.

Stefnandi bendir á að orðalag 1. mgr. 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 sé skýrt og afdráttarlaust um að hreyfingar fjármagns til greiðslu á „samningsbundnum afborgunum“ séu heimilar. Þetta eigi a.m.k. við þegar engin gjaldeyrisviðskipti eigi sér stað í tengslum við greiðsluna, sbr. gagnályktun af 5. mgr. 13. gr. j í lögunum. Stefnandi byggir á því að ákvæði 7.4, 7.5 og 13.1 séu samningsskilmálar sem skuldbindi stefnanda til greiðslu afborgana á höfuðstól skuldabréfanna. Ákvæðin feli því í sér skyldu til greiðslu á „samningsbundnum afborgunum“. Skilmálar skuldabréfanna hafi ákveðið í öndverðu hvernig samningsbundnum afborgunum skyldi háttað. Greiðsla fjárhæðar, samkvæmt fyrir fram ákveðinni reglu á fyrirfram ákveðnum degi, geti ekki skoðast sem „fyrirframgreiðsla“ í skilningi 8. mgr. 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 líkt og stefndi haldi fram. Því til frekari stuðnings bendir stefnandi á að ákvæðið um „fyrirframgreiðslu“ sé undantekning frá meginreglu um meðferð á „samningsbundnum afborgunum.“

Stefnandi mótmælir því að ákvæði 13. gr. i í lögum nr. 87/1992 leiði til annarrar niðurstöðu líkt og stefndi haldi fram. Segir hann orð ákvæðisins skýr og afdráttarlaus um þetta. Stefnandi bendir á að greinin leggi bann við gerð tiltekinna nýrra löggerninga. Nánar tiltekið sé lýst óheimil gerð samninga um „afleiðuviðskipti þar sem innlendur gjaldeyrir er í samningi gagnvart erlendum gjaldeyri“. Stefnandi segir málið ekki snúast um gerð nýrra löggerninga. Málið snúist aðeins um það hvort stefnanda sé heimilt að efna löglega gerða löggerninga.

Þá mótmælir stefnandi því að skuldabréfin feli í sér „afleiðuviðskipti þar sem innlendur gjaldeyrir er í samningi gagnvart erlendum gjaldeyri“. Þar komi einkum þrennt til: Í fyrsta lagi sé í skilmálum skuldabréfanna hvergi vikið að skiptum á innlendum gjaldeyri fyrir erlendan. Í öðru lagi upphefji ákvæði í skilmálum skuldabréfanna um greiðslu skuldar með hlutafé ekki skyldu stefnanda til að inna af hendi samningsbundnar afborganir. Í þriðja lagi veiti ákvæði í skilmálum skuldabréfanna um skyldu til greiðslu afborgana stefnanda ekkert val og afborganir geti því hvorki talist afleiður né uppgjör þeirra.

Í þessu sambandi telur stefnandi mikilvægt að hafa í huga að samkvæmt heimild í lögum og 4. gr. samþykkta stefnanda sé hlutafé hans skráð í evrum og sé hver hlutur í stefnanda að nafnverði eitt evrusent. Af því leiði að verði skuldabréfið greitt með hlutum í stefnanda þá felist ekki í því skipti á innlendum gjaldeyri fyrir erlendan.

Í þessu sambandi telur stefnandi einnig mikilvægt að hafa í huga að samkvæmt skilmálum skuldabréfsins geti kröfuhafar almennt gjaldfellt skuldabréfin við greiðslufall með heimild í ákvæði 17(a). Í framhaldinu geti þeir gengið að veðum í eignum stefnanda til fullnustu krafna sinna með heimild í ákvæði 18. Við slíkar aðstæður eigi stefnandi ljóslega ekki val um að fullnægja skyldu sinni með útgáfu hluta. Val stefnanda takmarkist við umbreytingu höfuðstóls að frádregnum samningsbundnum afborgunum fram til lokagjalddaga.

Loks bendir stefnandi á að fari svo ólíklega að skuldabréfin verði talin afleiða þá sé ekkert í lögum nr. 87/1992 sem banni efndir á skyldum samkvæmt afleiðusamningi. Þegar af þeirri ástæðu verði að taka kröfur stefnanda til greina.

Stefnandi byggir einnig á því að allan vafa sem kunni að leika á orðskýringu umdeildra ákvæða eigi að virða stefnanda í hag. Verði að skýra ákvæði laga nr. 87/1992 sem leggi höft á fjármagnsflutninga, til samræmis við grundvallarreglur. Þannig verði að skýra ákvæði um höft í fyrsta lagi með tilliti til 72. gr. stjórnarskrárinnar um að eignarrétturinn sé friðhelgur, í öðru lagi með tilliti til 2. gr. laga nr. 87/1992 um að fjármagnshreyfingar skuli vera „óheftar“ nema annað sé ákveðið í lögum, og í þriðja lagi með tilliti til 40. gr. EES-samningsins um að „engin höft“ skuli vera á flutningum fjármagns, sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið.

Stefnandi tekur sérstaklega fram að í 40. gr. EES-samnings, sbr. 4. gr. tilskipunar nr. 88/361/EBE í XII. viðauka samningsins, felist að þegar fyrir fram staðfesting sé talin réttlætanleg áður en fjármagnsflutningar eigi sér stað, verði slíkri staðfestingu því aðeins beitt að skilyrði hennar séu fyrir fram þekkt og hlutlæg, jafnræði sé tryggt, stjórnvöld eigi ekkert mat um hvort skilyrðin teljist uppfyllt og ótvíræður réttur sé til þess að bera synjun undir dóm. Þessi regla styðjist við fjölmörg fordæmi Evrópudómstólsins og af henni telur stefnandi leiða að skýra verði heimildir stefnda til að synja um staðfestingu þröngt.

Verði ekki fallist á framangreint byggir stefnandi á því að synjun staðfestingar á heimild hans til greiðslu afborgana af skuldabréfunum brjóti í bága við 40. gr. EES-samningsins.

Stefnandi tekur þó fram að hann geri að vísu engan ágreining um heimild ríkisins samkvæmt EES-samningnum til þess að hefta fjármagnsflutninga með stoð í 2. og 4. mgr. 43. gr. samningsins. Þetta sé heimilt þegar fjármagnsflutningar leiða til „röskunar á starfsemi fjármagnsmarkaðar“, sbr. 2. mgr., eða þegar ríkið á „í örðugleikum með greiðslujöfnuð eða alvarleg hætta er á að örðugleikar skapist“, sbr. 4. mgr.

Stefnandi telur þá heimild þó ekki vera án takmarkana. Þannig megi höft ekki „ganga lengra en nauðsyn krefur“ og þau verði að „samrýmast meginreglunni um réttarvissu“. Um þetta vísar stefnandi m.a. til álits EFTA-dómstólsins í máli nr. E-3/11 P-kk-nf S-kk-nf [2011] EFTA Ct. Rep. 430, 52. mgr.

Stefnandi byggir á því að synjun stefnda á staðfestingu heimildar stefnanda til greiðslu samningsbundinna afborgana hafi enga þýðingu haft fyrir þá hagsmuni sem 2. og 4. mgr. 43. gr. EES-samningsins heimili vernd á. Málið varði stefnanda einan og hafi enga víðtækari skírskotun. Þá varði málið aðeins fjármagnsflutninga en ekki gjaldeyrisviðskipti. Þannig óski stefnandi aðeins flutnings á erlendum gjaldeyri sem hann eigi nú þegar. Hann óski ekki heimildar til kaupa á erlendum gjaldeyri í skiptum fyrir krónur.

Stefnandi telur raunar að synjunin geti stefnt þeim markmiðum sem höftunum sé ætlað að þjóna í hættu. Synjun staðfestingar skaði lánstraust annars greiðslufærs félags. Slíkt geti mögulega leitt til „röskunar á starfsemi fjármálamarkaðar“, sbr. 2. mgr. 43. gr., og aukið hættuna á að „örðuleikar skapist“ með greiðslujöfnuð, sbr. 4. mgr. 43. gr. Hér verði því að krefjast sérstaks rökstuðnings.

Þá byggir stefnandi á því að afleiðingar stöðvunar greiðslunnar séu afar íþyngjandi fyrir stefnanda og gangi lengra en nauðsyn sé til að markmiðum gjaldeyrishafta verði náð.

Í þessu sambandi bendir stefnandi á að hann sé greiðslufært félag í rekstri. Stefnanda sé skylt að inna af hendi greiðslu sem ákveðin sé í skilmálum löglega útgefinna skuldabréfa. Stjórn stefnanda hafi fullt forræði á málefnum hans og hún sé kjörin af hluthafafundi sem fari með æðsta vald í málefnum félagsins.

Stefnandi kveðst hafa löglega samið um að afborganir skyldu inntar af hendi og að efndir slíkrar skyldu varði lánstraust hans með beinum hætti. Eftir synjun stefnda hafi stefnanda tekist að ná samkomulagi við forgangskröfuhafa um að fresta uppgjöri til þeirra frá 15. júní 2014 til 16. sept. 2014. Af því leiði að stefnanda hafi tekist að færa gjalddagann 14. ágúst 2014 til 14. nóv. 2014.

Stefnandi vísar til þess að samkvæmt skilmálum skuldabréfanna gildi ensk lög um efndir þeirra. Stefnandi geti ekki útilokað að ensk lög leiði til þess að kröfuhöfum hans verði talið heimilt að gjaldfella skuldabréfin. Þá kynnu þeir að ganga að veðum sínum án fyrirfarandi dóms, aðfarar eða nauðungarsölu, en veðin séu að mestu leyti utan íslenskrar lögsögu. Ráðist kröfuhafar til slíkra aðgerða kunni stefnandi að missa forræði á málefnum sínum. Þá hafi afstaða stefnda ýmis önnur íþyngjandi áhrif á lánstraust, viðskipti og hagsmuni stefnanda. Synjun stefnda á staðfestingu hafi því haft veruleg neikvæð áhrif á lánstraust stefnanda og gæti haft enn afdrifaríkari afleiðingar ef svo ber undir. Stefnandi byggir á að hér sé gengið lengra gagnvart honum en nokkra nauðsyn beri til.

Stefnandi ítrekar enn fremur að eigendur 11 skuldabréfa að nafnverði 231.363 evrur séu innlendir. Greiðslur til þeirra samkvæmt skilmálum skuldabréfanna teljist því ekki fjármagnshreyfing milli landa í skilningi 1. gr. laga nr. 87/1992. Greiðslur til þeirra séu því heimilar. Þessi mismunur kalli venju fremur á sannfærandi rökstuðning fyrir synjun staðfestingarinnar.

Stefnandi gerir í stefnu grein fyrir kröfugerð sinni í málinu. Kemur þar fram að dómkrafan sé gerð í þremur sjálfstæðum liðum. Um I. lið kröfugerðarinnar segir í stefnu að þessi liður sé reistur á því að með bréfi stefnda 30. maí 2014 hafi stefndi synjað beiðni hans um staðfestingu frá 2. maí 2014. Synjunin byggist á ólögmætum forsendum að mati stefnanda og því sé honum nauðsyn að fá þessa synjun fellda úr gildi. Telur hann dómsorð í þá veru skipta máli að lögum. Stefnandi þurfi ekki að una því að ólögmætar ákvarðanir sem beinist að honum séu taldar gildar. Ákvörðunin skerði hagsmuni stefnanda með margvíslegum hætti. Hún leiðir t.d. af sér álitshnekki fyrir stefnanda, hún veiki samningsstöðu hans gagnvart lánveitendum, leiði af sér kostnað og rýri mögulega önnur viðskiptakjör. Ógildingardómur hafi þýðingu fyrir ákvörðun um hugsanlega frekari kröfugerð vegna málsins.

Um II. lið kröfugerðarinnar segir í stefnu að stefnandi hafi átt rétt samkvæmt 9. mgr. 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 til staðfestingar á heimild sinni til greiðslu afborgana þann 14. ágúst 2014. Því krefjist stefnandi viðurkenningar á skyldu stefnda til að veita staðfestinguna með dómi. Lög geri ráð fyrir að staðfesting samkvæmt fyrrgreindu ákvæði sé veitt áður en gjalddagi renni upp. Af augljósum ástæðum kunni gjalddagar að frestast sé synjað um staðfestingu. Frestun gjalddagans 14. ágúst 2014 hafi því enga þýðingu fyrir mat á lögvörðum hagsmunum. Stefnandi geri aðallega kröfu um viðurkenningu réttar til staðfestingar stefnda á afborgun sem nemi þeirri fjárhæð sem hefði átt að greiða 14. ágúst 2014. Til vara kveðst hann gera kröfu sem miðist við þá áætlun sem stefnandi hafi kynnt stefnda í bréfinu 2. maí 2014.

III. lið kröfugerðarinnar kveðst stefnandi reisa á því að honum sé bæði rétt og skylt að greiða af skuldabréfinu og að ákvæði 13. gr. i og 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 hindri ekki slíkar greiðslur. Hann hafi hagsmuni af því að þetta verði viðurkennt í lögskiptum hans gagnvart stefnda. Í þeim efnum telur hann mikilvægt að viðurkenningin sé óbundin við tiltekinn gjalddaga svo að hún hafi réttarlega þýðingu út líftíma skuldabréfsins. Viðurkenning sé mikilvæg til að skjóta styrkari stoðum undir getu stefnanda til að viðhalda trausti lánveitenda sinna og tilraunum hans til að komast hjá greiðslufalli.

Um lagarök vísar stefnandi til 72. gr. stjórnarskrárinnar, EES-samningsins og reglna sem byggja á honum, laga nr. 87/1992 og almennra reglna íslensks samninga- og kröfuréttar. Um kröfu sína um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laganna, einkum 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að afstaða hans til beiðni stefnanda, sem fram komi í bréfi hans til lögmanns stefnanda 30. maí 2014, sé í samræmi við ákvæði laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglur sem hafi verið settar á grundvelli þeirra.

Á því er byggt af hálfu stefnda að þær fjármagnshreyfingar, sem viðurkenningarkröfur stefnanda beinast að, séu óheimilar samkvæmt lögum nr. 87/1992, sbr. 2. mgr. 13. gr. b í lögunum, en um sé að ræða fjármagnshreyfingu á milli landa í erlendum gjaldeyri.

Þá byggir stefndi á því að fjármagnshreyfingarnar feli ekki í sér greiðslu á samningsbundnum afborgunum, sbr. 1. mgr. 13. gr. j í lögunum og 10. gr. reglna nr. 300/2013 um gjaldeyrismál, sbr. nú 20. gr. reglna nr. 565/2014 um sama efni. Stefndi vísar um þetta til eðlis skuldabréfanna sem um ræðir og þeirra greiðslna sem stefnandi hyggst inna af hendi.

Að því er fyrra atriðið snertir vísar stefndi til tildraga þess að eigendur skuldabréfanna eignuðust þau. Stefnandi hafi afhent skuldabréfin sem greiðslu samkvæmt nauðasamningi við kröfuhafa sína. Vegna þessa séu greiðslur til eigenda skuldabréfanna miðaðar við ákvörðun stjórnar stefnanda um það hvort hún telji stefnanda eiga laust og óráðstafað fé til að inna af hendi til eigenda skuldabréfanna. Í samræmi við þetta sé gert ráð fyrir því að eftirstöðvum skuldabréfanna skuli breyta í hlutabréf í stefnanda 31. desember 2014. Skuldabréfin hafi því ekki að geyma ákvæði um samningsbundnar afborganir í skilningi 1. mgr. 13. gr. j í lögum nr. 87/1992.

Hvað síðara atriðið snertir vísar stefndi til 7. kafla skilmála skuldabréfanna en í þeim séu greiðslur til eigenda skuldabréfanna miðaðar við ákvörðun stjórnar stefnanda um það hvort hún telji stefnanda eiga laust og óráðstafað fé til að inna af hendi. Skilmálarnar kveði ekki á um samningsbundnar afborganir í skilningi 1. mgr. 13. gr. j laga nr. 87/1992. Þannig sé ekki gert ráð fyrir því að stefnandi greiði eigendum skuldabréfanna afborgun eða afborganir að nánar tiltekinni fjárhæð á ákveðnum gjalddögum.

Stefndi byggir enn fremur á því að þær fjármagnshreyfingar, sem viðurkenningarkröfur stefnanda beinist að, séu fyrirframgreiðslur í merkingu 8. mgr. 13. gr. j í lögunum enda sé ekki kveðið á um fjárhæð afborgana í skilmálum skuldabréfanna. Einnig af þessari ástæðu teljist þær ekki til samningsbundinna afborgana. Önnur niðurstaða fæli það í sér að útgefendur skuldabréfa gætu sniðgengið 8. mgr. 13. gr. j með því að semja svo um að stjórn þeirra gæti ákveðið að greiða laust og óráðstafað fé til eigenda bréfanna. Slík niðurstaða fer bersýnlega gegn tilgangi ákvæðisins.

Stefndi byggir á því að afstaða hans til beiðni stefnanda, dags. 2. maí 2014, sem fram kemur í svarbréfi hans til lögmanns stefnanda, dags. 30. sama mánaðar, feli ekki í sér synjun um að staðfesta þær fjármagnshreyfingar sem ógildingarkrafa stefnanda beinist að. Í svarbréfinu felist eingöngu sú afstaða stefnda að fjármagnshreyfingarnar feli ekki í sér samningsbundnar afborganir í skilningi 1. mgr. 13. gr. j laga nr. 87/1992. Með svarbréfinu sé stefnanda gerð grein fyrir þessari afstöðu stefnda. Í svarbréfinu felist hins vegar ekki synjun stefnda á því að veita þá staðfestingu sem um ræði í 9. mgr. 13. gr. j laganna auk þess sem ekki var farið fram á staðfestingu stefnda á fjármagnshreyfingunum í samræmi við 10. gr. reglna nr. 300/2013, sbr. nú 20. gr. reglna nr. 565/2014. Stefnandi verði því að hafa upp viðurkenningar- en ekki ógildingarkröfu telji hann að afstaða stefnda samræmist ekki lögunum.

Stefndi byggir einnig á því að ógildingarkrafan sé ranglega miðuð við það að í erindi stefnanda til stefnda, dags. 2. maí 2014, sé vísað í ákvæði 7.4, 7.5 og 13.1 í skilmálum skuldabréfanna. Í erindinu sé hvergi vísað til umræddra skilmála. Stefndi kveður því ógildingarkröfuna ekki vera í samræmi við erindi stefnanda til stefnda. Vegna þessara annmarka beri að vísa ógildingarkröfunni frá héraðsdómi án kröfu.

Stefndi mótmælir því að nokkur vafi sé um skýringu ákvæða laga nr. 87/1992 þannig að efni sé til þess að virða slíkan vafa stefnanda í hag, eins og hann telji rétt að gera. Allt að einu byggir stefndi á því að skýra beri ákvæði laganna, með áorðnum breytingum, í samræmi við markmið þeirra.

Stefndi fellst ekki að skýra beri ákvæði laga nr. 87/1992 með tilliti til 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þar sé mælt fyrir um friðhelgi eignarréttar og að engan megi skylda til þess að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Ákvæði laga nr. 87/1992, sem mæli fyrir um takmarkanir á fjármagnshreyfingum milli landa, feli ekki með neinum hætti í sér að hróflað sé við eignarrétti stefnanda eða að honum sé gert skylt að láta af hendi eign sína.

Stefndi getur þess að stefnandi haldi því einnig fram, með vísan til 2. gr. laga nr. 87/1992, að fjármagnshreyfingar skuli vera óheftar nema annað sé ákveðið í lögunum. Við það gerir stefndi þá athugasemd að fjármagnshreyfingar þær sem kröfur stefnanda beinast að séu hins vegar óheimilar samkvæmt ákvæðum 13. gr. laganna.

Stefndi getur þess einnig að stefnandi byggi á því að engin höft skuli vera á flutningi fjármagns með vísan til 40. gr. EES-samningsins, sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Þá vísi stefnandi til 4. gr. tilskipunar nr. 88/361/EBE í XII. viðauka við EES-samninginn. Stefndi mótmælir þeirri ályktun sem hann kveður stefnandi draga af nefndri tilskipun. Þá sé á því byggt af hálfu stefnda að íslenska ríkinu sé heimilt að takmarka fjármagnshreyfingar líkt og þær sem kröfur stefnanda beinast að, sbr. 2. og 4. mgr. 43. gr. EES-samningsins. Ekki sé unnt að fallast á að afstaða stefnda samræmist ekki 40. gr. EES-samningsins. Íslenska ríkinu sé á grundvelli 2. og 4. mgr. 43. gr. EES-samningsins heimilt að takmarka fjármagnsflutninga líkt og þá sem kröfur stefnanda beinist að. Byggi stefndi á því að ákvæði laga nr. 87/1992 gangi ekki lengra en nauðsyn krefur og samræmist EES-samningnum og grundvallarreglum EES-réttar.

Hvað sem framansögðu líði byggir stefndi á því að þær málsástæður stefnanda, sem styðjist við EES-samninginn, samræmist ekki kröfum hans. Kröfurnar séu reistar á því að stefnda sé á grundvelli 9. mgr. 13. gr. j laga nr. 87/1992 skylt að staðfesta að þær fjármagnshreyfingar sem kröfurnar beinist að séu undanþegnar banni 2. mgr. 13. gr. b við fjármagnsflutningum milli landa. Málsástæður stefnanda byggist hins vegar á því að bannið samræmist ekki EES-samningnum. Í máli þessu liggi ekki fyrir synjun stefnda um að veita stefnanda undanþágu frá banni laga nr. 87/1992. Þá beinist engin af kröfum stefnanda að því að stefnda sé skylt að veita undanþágu frá banninu. Í ljósi þessa geti stefnandi ekki reist kröfur sínar á þeim málsástæðum sem styðjist við EES-samninginn. Þannig sé ekki fyrir hendi sambærileg aðstaða og sú sem hafi verið uppi í máli P-kk-ef S-kk-ef gegn stefnda þar sem reynt hafi á hvort synjun stefnda á því að veita undanþágu frá lögum nr. 87/1992 samræmdist ákvæðum EES-samningsins.

Verði ekki á þetta fallist byggir stefndi á því að banni 2. mgr. 13. gr. b við fjármagnsflutningum milli landa sé ætlað að tryggja þá hagsmuni sem um ræði í 2. og 4. mgr. 43. gr. EES-samningsins. Stefndi vekur hins vegar athygli á því að hann hafi ekki enn tekið afstöðu til undanþágubeiðni stefnanda og því ekki lagt endanlegt mat á áhrif þeirra fjármagnsflutninga sem kröfur stefnanda beinast að. Engin af kröfum stefnanda hljóði enda um að stefnda sé skylt að veita slíka undanþágu.

Stefndi mótmælir jafnframt þeirri málsástæðu stefnanda að taka beri kröfur hans til greina af þeirri ástæðu að í lögum nr. 87/1992 sé fjármagnshreyfing á milli landa skilgreind með tilliti til búsetu aðila. Kveður stefndi þessa málsástæðu vera vanreifaða.

Að öðru leyti mótmælir stefndi öllum málsástæðum stefnanda sem og rökstuðningi hans fyrir því að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að krefjast hvors tveggja ógildingar á ætlaðri ákvörðun stefnda og viðurkenningar á því hvað stefnda sé rétt og skylt í tengslum við þær fjármagnshreyfingar sem stefnandi hefur í hyggju.

Stefndi styður málskostnaðarkröfu sína við ákvæði 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Eins og alkunna er voru sett gjaldeyrishöft og takmarkanir á fjármagnsflutninga í kjölfar efnahagsáfalla sem urðu hér á landi haustið 2008. Tilgangurinn var að koma í veg fyrir stórfellt útstreymi fjármagns vegna þverrandi tiltrúar erlendra fjárfesta á íslenskum fjáreignum, en fyrirsjáanlegt var að það hefði dýpkað mjög þann efnahagsvanda sem við blasti. Í fyrstu greip stefndi, Seðlabanki Íslands, til aðgerða 10. október 2008 á grundvelli heimilda í lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál sem miðuðu að því að hefta tímabundið útflæði fjármagns. Með ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 134/2008, sem breyttu lögum nr. 87/1992, fékk stefndi heimild til að setja reglur, sem takmörkuðu eða stöðvuðu tímabundið nánar tilgreinda flokka fjármagnshreyfinga og gjaldeyrisviðskipti sem þeim tengdust til og frá landinu. Ákvæði 7. gr. laganna gilti um undanþágur frá reglunum að öðru leyti en því að ekki skyldi innheimt leyfisgjald. Sama dag og lögin tóku gildi voru settar reglur nr. 1082/2008 um gjaldeyrismál. Í 7. gr. reglnanna kom fram að vextir, verðbætur, arður, hagnaðarhlutur af fjárfestingum og samningsbundnar afborganir teldust ekki vera fjármagnsflutningur í skilningi reglnanna. Hins vegar væru fyrirframgreiðslur af fjármálagerningum milli landa óheimilar.

Reglur stefnda um gjaldeyrismál voru endurskoðaðar nokkrum sinnum og gefnar út að nýju, fyrst sem reglur nr. 1130/2008, síðan sem reglur nr. 880/2009 og loks sem reglur nr. 370/2010 um gjaldeyrismál. Í öllum þessum reglum var fyrir mælt að greiðsla samningsbundinnar afborgunar væri undanþegin reglunum. Í reglum nr. 1130/2008 var jafnframt kveðið á um það að skilanefndir, sem skipaðar hefðu verið á grundvelli 100. gr. a í lögum um fjármálafyrirtæki væru undanþegnar reglunum. Með reglum nr. 880/2009 og reglum nr. 370/2010 voru skilanefndir og lögaðilar, sem héraðsdómari hefði skipað slitastjórn, undanþegnir nánar tilgreindum ákvæðum reglnanna.

Með lögum nr. 127/2011 voru gerðar breytingar á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál samhliða því að áætlun um losun gjaldeyrishafta var kynnt. Fram kemur í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögunum að áætlunin gerði ráð fyrir því að gjaldeyrishöft yrðu lengur til staðar en ætlað hefði verið í upphafi. Því þætti rétt að lögfesta reglur um gjaldeyrismál, sem Seðlabanki Íslands hefði fram til þessa sett á grundvelli ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 87/1992, en með minni háttar breytingum. Var það gert með því að bæta við gildandi lög sextán nýjum greinum á eftir 13. gr. þeirra, sem yrðu 13. gr. a til 13. gr. p. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á þessum ákvæðum frá setningu laga nr. 127/2011, þ.e. með lögum nr. 17/2012, lögum nr. 35/2013 og lögum nr. 67/2014.

Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. b í lögum nr. 87/1992 er hreyfing fjármagns af ýmsum toga milli landa óheimil. Gildir það meðal annars um viðskipti og útgáfu verðbréfa, hlutdeildarskírteina í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum, peningamarkaðsskjala og annarra framseljanlegra fjármálagerninga. Þá eru innlegg á og úttektir af reikningum í lánastofnum óheimilar. Sama gildir um lánveitingar, lántökur og útgáfu ábyrgða sem ekki tengjast milliríkjaviðskiptum með vöru eða þjónustu, auk inn- og útflutning verðbréfa og innlends og erlends gjaldeyris. Í ákvæðinu er einnig mælt fyrir um það að óheimilt sé að eiga í framvirkum viðskiptum, afleiðuviðskiptum, viðskiptum með valrétti, gjaldmiðla- og vaxtaskiptum og öðrum skyldum gjaldeyrisviðskiptum þar sem íslenska krónan er annar eða einn gjaldmiðlanna. Þá eru fjármálahreyfingar sem felast í gjöfum og styrkjum óheimilar sem og aðrar hreyfingar fjármagns, sem eru hliðstæðar þeim sem að framan greinir, og eru til þess fallnar að valda alvarlegum og verulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum.

Í fyrstu voru slitastjórnir undanþegnar takmörkunum samkvæmt fyrrgreindu ákvæði, sbr. 2. mgr. 13. gr. n í lögunum, eins og verið hafði samkvæmt reglum nr. 880/2009 og nr. 370/2010. Með 3. gr. laga nr. 17/2012 var slík undanþága felld brott. Samkvæmt athugasemdum með frumvarpinu var tilgangur þess sá að loka fyrir leiðir til að greiða úr innlendum þrotabúum til erlendra kröfuhafa sem að óbreyttu hefði getað grafið undan áætlun um losun fjármagnshafta.

Gerð nauðasamnings stefnanda og útgáfa þeirra skuldabréfa, sem ágreiningur er um hvort stefnanda sé heimilt að greiða af, áttu sér stað meðan stefnandi naut undanþágu frá almennri takmörkun fjármagnshreyfinga. Því er ekki efni til að draga í efa að slitastjórn stefnanda hafi verið heimilt að standa á þann hátt að þeim gerningum sem lýst er í kafla II. Í ákvörðunum stefnda í málum stefnanda hefur heldur ekki komið fram sú afstaða að nauðasamningurinn hafi verið ólögmætur, eins og haldið er fram í greinargerð í málin. Því ber að hafna málsástæðum stefnda sem á þessu eru reistar.

Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 eru fjármagnshreyfingar milli landa, og gjaldeyrisviðskipti sem þeim tengjast, vegna greiðslu á vöxtum, verðbótum, arði og samningsbundnum afborgunum, undanþegnar lögunum, sbr. 2. mgr. og 1. tölulið 3. mgr. 13. gr. b og 2. og 3. mgr. 13. gr. c í lögunum. Nánari fyrirmæli eru í greininni, er lúta meðal annars að gjaldeyrisviðskiptum er tengjast samningsbundnum afborgunum, sem ekki reynir á í máli þessu. Í 8. mgr. 13. gr. j í lögunum sagði, á þeim tíma er atvik urðu, að fyrirframgreiðslur og greiðslur vegna gjaldfellinga eða gjaldþrotaskipta teldust ekki til samningsbundinna afborgana í skilningi 1. mgr. sömu greinar. Þá kemur fram í 9. mgr. greinarinnar að fjármagnshreyfingar milli landa vegna greiðslna samkvæmt ákvæðinu skuli hafa hlotið staðfestingu stefnda áður en þær eru framkvæmdar. Þar er enn fremur kveðið á um að stefndi setji reglur um framkvæmd þessa ákvæðis. Það hefur stefndi gert með reglum nr. 300/2013 um gjaldeyrismál, en í 10. og 11. gr. er fjallað um framkvæmd staðfestingar stefnda á gjaldeyrisviðskiptum og fjármagnshreyfingum milli landa vegna greiðslu samningsbundinna afborgana.

Stefnandi leitaði staðfestingar 5. maí 2014 á því að sér væri heimilt á grundvelli framangreindrar undanþágu í 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 að inna af hendi þá greiðslu er hann áformaði að greiða 14. ágúst 2014 til handhafa fyrrgreindra skuldabréfa. Í svari sínu 30. maí sama ár kemur fram skýr afstaða stefnda um að umbeðin fjármagnshreyfing geti ekki byggst á þessari lögmæltu undanþágu frá almennri takmörkun fjármagnshreyfinga milli landa þar sem hún feli í sér fyrirframgreiðslu samkvæmt 8. mgr. 13. gr. j í lögunum, auk þess sem skuldabréfið sé afleiða í skilningi 13. gr. i í sömu lögum. Þess vegna væri óheimilt að flytja erlendan gjaldeyri á milli landa til að greiða skuldabréfin án þess að leita sérstakrar heimildar Seðlabankans. Að réttarfarsskilyrðum fullnægðum er stefnanda heimilt að freista þess fá þessari réttarskýrandi stjórnvaldsákvörðun hnekkt fyrir dómi.

Fyrir liggur að greiðslu forgangskröfunnar, sem getið er í skilmálum skuldabréfanna, hefur verið frestað, en það veldur því að skylda stefnanda samkvæmt grein 7.4 í sömu skilmálum hefur ekki orðið virk. Þá er upplýst að skuldabréfunum hefur ekki verið breytt í hlutabréf þar sem tilskilinn meirihluti skuldabréfaeigenda ákvað að framlengja bréfin til 31. desember 2016 í samræmi við heimild í grein 9.3 í skilmálunum. Stefndi hefur ekki veitt stefnanda undanþágu til að efna samningsskuldbindingar sínar samkvæmt skilmálum skuldabréfanna á grundvelli 7. gr. laga nr. 87/1992. Málshöfðun stefnanda lýsir vilja hans til þess að efna þær skyldur, en niðurstaða stefnda, sem fram kemur í framangreindri stjórnvaldsákvörðun, stendur því hins vegar í vegi. Í þessu ljósi telur dómurinn að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá þá ákvörðun stefnda fellda úr gildi. Þá eru ekki þeir annmarkar á ógildingarkröfunni að vísa beri henni frá dómi án kröfu.

Eins og rakið hefur verið voru skuldabréfin gefin út til að efna nauðasamning sem staðfestur var af Héraðsdómi Reykjavíkur meðan stefnandi var undanskilinn almennri takmörkun 13. gr. b í lögum nr. 87/1992. Málið lýtur því ekki að greiðslu samkvæmt nauðasamningi stefnanda heldur efndum samkvæmt skilmálum skuldabréfanna.

Við úrlausn á málsástæðum stefnanda verður í fyrstu að leggja mat á hvort fyrirhuguð fjármagnshreyfing feli í sér samningsbundna afborgun samkvæmt 1. mgr. 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 og þá jafnframt hvort um fyrirframgreiðslu geti verið að ræða í skilningi 8. mgr. sömu greinar. Við túlkun á framangreindum ákvæðum verður að hafa í huga að með lögbundnum takmörkunum á fjármagnshreyfingum milli landa er vikið frá almennri reglu 2. gr. laga nr. 87/1992 um frjálsa fjármagnsflutninga og 40. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993. Þá leiða slíkar takmarkanir í raun til þess að hömlur eru settar á frelsi einstaklinga og lögaðila til að skuldbinda sig með samningum er kalla á fjármagnsflutninga milli landa. Af þessum sökum lúta lögmæltar takmarkanir á slíkum ráðstöfunum fremur þrengjandi skýringu, en þó ekki í þeim mæli að vegið sé að markmiðum þeirra.

Samkvæmt almennum skilmálum skuldabréfanna sem um ræðir hvílir skylda á stefnanda að innleysa þau að hluta ársfjórðungslega að fullnægðum nánari skilyrðum sem þar er lýst. Grein 7.2 í skilmálunum verður að skilja á þann veg að meðal þeirra skilyrða sé að stjórnendur stefnanda ákveði að ráðstafa hluta af tekjum félagsins í þessu skyni í stað þess að nota þá fjármuni í annað. Sýni ársfjórðungsuppgjör að laust fé sé til staðar í rekstri stefnanda, sem helgast þannig af ákvörðun stjórnenda félagsins um ráðstöfun tekna þess, og það fé er yfir þeim mörkum sem kveðið er á um í grein 7.4 í skilmálunum, hvílir aftur á móti skylda á stefnanda samkvæmt grein 7.5 að ráðstafa að lágmarki mismuninum inn á höfuðstól skuldabréfanna í réttum hlutföllum. Leggja verður til grundvallar að við þær aðstæður öðlist hver eigandi skuldabréfa rétt á því að fá ákveðna fjárhæð greidda á tilteknum gjalddaga, sem er 45 dögum frá lokum hvers ársfjórðungs, sbr. grein 13.1 í skilmálunum.

Ekki er efni til þess að skýra ákvæði 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 um samningsbundnar afborganir á þann veg að þar sé einungis átt við endurgreiðslu peningalána í áföngum, enda er ekki útilokað að samið sé um greiðslu annars konar fjárkröfu með afborgunum. Með framangreindri tilhögun á greiðslu þeirra skuldabréfa sem um ræðir er það í raun að miklu leyti undir stjórnendum stefnanda komið hversu hátt hlutfall skuldbindinga hans samkvæmt skuldabréfunum er ráðstafað til lækkunar á höfuðstól þeirra og þá um leið hversu hátt hlutfall þeirra komi til með að breytast í hlutfé í félaginu við lok samningstímans. Eftir sem áður eiga skuldabréfaeigendur peningakröfu á hendur stefnanda sem samið hefur verið um að inna beri af hendi eftir því sem handbært fé úr rekstri félagsins leyfir við fyrir fram ákveðnar aðstæður samkvæmt umsömdum reglum. Við þær aðstæður stofnast greiðsluskylda af hálfu stefnanda á tiltekinni fjárhæð á ákveðnum gjalddaga og verður að líta svo á að við greiðslufall hafi stefnandi vanefnt þá skyldu. Í þessu ljósi er á það fallist með stefnanda að fyrirhugaðar greiðslur samkvæmt skilmálum skuldabréfanna feli í sér samningsbundna afborgun þeirra, en séu ekki fyrirframgreiðslur í skilningi 8. mgr. 13. gr. j í lögum nr. 87/1992, líkt og stefndi hefur haldið fram.

Miðað við málatilbúnað stefnda fyrir dómi verður að ganga út frá því að hann hafi fallið frá þeirri afstöðu sinni, sem fram kom í bréfi hans 30. maí 2014, að skuldabréfin séu afleiður í skilningi 13. gr. i í lögum nr. 87/1992. Þess ber að geta að sú takmörkun tekur einungis til afleiðuviðskipta þar sem innlendur gjaldeyrir er í samningi gagnvart erlendum gjaldeyri, en ekki liggur fyrir að það eigi við um umrædd skuldabréf.

Samkvæmt framansögðu er á það fallist að umrædd stjórnvaldsákvörðun hafi ekki haft viðhlítandi lagastoð. Hún var því haldin verulegum annmarka og því ber að fallast kröfu stefnanda um að hún verði felld úr gildi.

Kröfugerð stefnanda gengur lengra en að krefjast ógildingar framangreindrar ákvörðunar. Fer hann einnig fram á það að viðurkennt verði að stefnda sé skylt að staðfesta að stefnanda sé heimilt að greiða aðallega 121.647.000 evrur, en til vara 105.000.000 evra, af lausu fé stefnanda í erlendri mynt til eigenda fyrrgreindra skuldabréfa. Hann krefst einnig viðurkenningar á því að stefnda sé óheimilt að synja stefnanda um að inna af hendi afborganir til eigenda skuldabréfanna af lausu fé sínu í erlendri mynt samkvæmt nánar tilteknum ákvæðum skilmála skuldabréfanna.

Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er unnt að leita viðurkenningardóms um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands enda hafi stefnandi lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um það efni. Með framangreindum viðurkenningarkröfum leitar stefnandi ekki dóms um viðurkenningu á rétti sínum til að greiða eigendum skuldabréfanna í samræmi við skilmála þeirra, heldur hvernig stefndi eigi að bregðast við annars vegar fyrirliggjandi beiðni frá 5. maí 2014 og hins vegar öðrum umsóknum sem lagðar verða fyrir hann um sama efni.

Við úrlausn á þessum kröfum verður að hafa í huga að lög mæla fyrir um það að stefndi, sem er sjálfstæð stofnun með lögmælt hlutverk, fari einn með vald til þess að staðfesta hvort tilteknar fjármagnshreyfingar eigi undir 13. gr. j í lögum nr. 87/1992 og séu þar með undanþegnar almennum takmörkunum 13. gr. b í sömu lögum. Að fenginni ákvörðun stefnda er unnt að bera niðurstöðu hans undir dómstóla til að fá henni hnekkt í samræmi við 60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Í slíku dómsmáli kann að reyna á form- og efnisskilyrði fyrir töku viðkomandi ákvörðunar. Efnisskilyrði þeirrar ákvörðunar sem er tilefni málshöfðunar stefnanda er að sönnu hlutlæg og lögbundin og fyrst og fremst háð skýringu viðkomandi lagaákvæða. Við úrlausn á ógildingarkröfu stefnanda hefur verið tekin afstaða til þeirra efnisatriða sem ákvörðun stefnda var reist á. Það breytir hins vegar ekki því að samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar er það almennt ekki á færi dómstóla að taka nýjar ákvarðanir um málefni, sem stjórnvöldum er falið með lögum að taka, í stað þeirra sem felldar hafa verið úr gildi, eða gefa stjórnvöldum bein efnisleg fyrirmæli um inntak slíkra stjórnvaldsákvarðana, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslands frá 11. apríl 2011 í málinu nr. 187/2011. Er það niðurstaða dómsins að þessi almenna meginregla hamli því að dómurinn geti orðið við viðurkenningarkröfum stefnanda. Af þessum sökum ber að vísa þeim af sjálfsdáðum frá dómi.

Við þetta má bæta að stefndi hefur borið því við fyrir dómi að á það skorti að formskilyrðum sé fullnægt svo fallast megi á erindi stefnanda 5. maí 2014. Ákvörðun hans 30. maí 2014 var ekki á því reist og því ekki efni til þess að skera úr um það atriði fyrir dómi. Þá er til þess að líta að síðari viðurkenningarkrafan lýtur að réttarstöðu sem er óviss og ekki ennþá orðin til, en þar er ekki vísað til skyldu stefnanda til ákveðinnar greiðslu á tilteknum tíma. Fer sú krafa í bága við 1. mgr. 26. gr. og d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Það er niðurstaða dómsins samkvæmt framansögðu að fallast beri á kröfu stefnanda um að fella úr gildi ákvörðun stefnda 30. maí 2014, þar sem stefndi hafnaði því að staðfesta að stefnanda væri heimilt að inna af hendi afborganir 14. ágúst 2014 til eigenda skuldabréfa að nafnverði 1.264.767.669 evrur, sem stefnandi gaf út 31. ágúst 2010, af lausu fé stefnanda í erlendri mynt. Viðurkenningarkröfum stefnanda er aftur á móti vísað frá dómi. Í ljósi meginniðurstöðu dómsins verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem þykir hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna.

Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómari og aðilar töldu ekki þörf á því að málið yrði endurflutt.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Felld er úr gildi ákvörðun stefnda, Seðlabanka Íslands, frá 30. maí 2014, þar sem því var hafnað að staðfesta að stefnanda, ALMC hf., væri heimilt að inna af hendi afborganir 14. ágúst 2014 til eigenda skuldabréfa að nafnverði 1.264.767.669 evrur, sem stefnandi gaf út 31. ágúst 2010, af lausu fé stefnanda í erlendri mynt.

Kröfum stefnanda í öðrum og þriðja lið er vísað frá dómi.

Stefndi greiði stefnanda 1.000.000 króna í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)