S-373/2010

Ár 2011, miðvikudaginn 12. janúar, er á dómþingi héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af P-kk-þgf G-kk-þgf, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 373/2010: Ákæruvaldið (Þ-kk-nf S-kk-nf) gegn A og B (K-kk-nf A-kk-nf hrl.) sem tekið var til dóms hinn 6. janúar sl. að aflokinni aðalmeðferð.

Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 4. maí 2010, á hendur ákærðu, A og B „fyrir brot á lögum um sjávarafurðir með því að hafa ekki merkt sjávarafurðir rétt þannig að upplýsingar sem fram komu voru villandi, A sem framkvæmdastjóra E hf. og stjórnarmanni og prókúruhafa í D ehf. og B sem framkvæmdastjóra D ehf., er ákærðu, miðvikudaginn 16. júlí 2008 í frystigeymslum Eimskips við Sundahöfn í Reykjavík, létu endurmerkja 2.530 kg af rækju, sem senda átti til Rússlands, með límmiðum um að framleiðandi væri D ehf. á Íslandi og að upprunaland væri Ísland þrátt fyrir að rækjan væri hvorki veidd af íslenskum skipum né unnin á nokkurn hátt hér á landi og taka af umbúðunum eða líma yfir merki um að framleiðslan væri eistnesk en rækjan var veidd af eistneskum veiðiskipum og soðin, pökkuð, merkt og fryst um borð.

Telst þetta varða við 11. gr., sbr. 13. gr. og 32. gr., laga um sjávarafurðir nr. 55/1998, sbr. 51. gr., 64. gr. og 79. gr. laga nr. 143/2009, sbr. áður 11. gr., sbr. 13. gr. og 32. gr., laga um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða nr. 55/1998.

Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Málavextir

Fram er komið í málinu að E hf. var stofnuð árið 1972. Hefur félagið séð um markaðssetningu og útflutning sjávarafurða fyrir rækjuvinnsluna D ehf. og fleiri framleiðendur, aðallega til Bretlands, Danmerkur, Noregs, Svíþjóðar og fleiri landa, þar á meðal til Rússlands. Ákærði A er framkvæmdastjóri E hf. og á jafnframt sæti í stjórn D ehf., sem var stofnuð 1982 og er í meirihlutaeigu Ehf. Verksmiðjan framleiðir og pakkar árlega 3000-4000 tonnum af rækju. Er ákærði B framkvæmdastjóri D ehf.

Upphaf málsins er það að Matvælastofnun skrifaði lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu bréf, dagsett 20. ágúst 2008. Þar segir svo:

„Við eftirlit Matvælastofnunar í frystigeymslum Eimskips (Sundafrost), þann 16. júlí sl., varð starfsmaður stofnunarinnar þess áskynja að starfsmenn á vegum E ehf. voru að endurmerkja rækju sem unnin hafði verið í skipum sem sigla undir eistneskum fána, með límmiðum sem gáfu til kynna að um íslenska framleiðslu væri að ræða. Límmiðar þar sem fram kom að framleiðandinn hafi verið með eistneskt vinnsluleyfi (EE110EMU) voru plokkaðir af rækjukössunum og voru aðrir límmiðar settir í staðinn, þar sem fram kom að framleiðandinn sé D ehf. (vinnslunúmer IS-00000). Í kjölfarið hafi eftirlitsmaður Matvælastofnunar látið stöðva starfsemina og voru afurðirnar og önnur gögn flutt í rými Matvælastofnunar.

Þann 22. júlí fóru síðan þrír starfmenn Matvælastofnunar til að skoða vettvang. Í þeirri skoðunarferð kom fram að lagt hafði verið hald á tvö bretti[…].

Á öðru brettinu voru 177 hvítir kassar og 77 bláir kassar, hver 5 kg. Tvær tegundir voru af hvítum kössum og á annarri tegundinni stóð „product of Iceland“. Voru þeir bundnir með plastborða. Við nánari skoðun kom í ljós að miðar höfðu verið plokkaðir af enda hvítu kassanna[…]. Á miðunum sem plokkaðir höfðu verið af kom fram að varan hafi verið framleidd af F/T L … Plant aut. No ... Samkvæmt upplýsingum frá heimasíðu yfirvalda í Eistlandi er „approval“ númer L 000. Þess hafði verið gætt að sá endi kassana þar sem límmiðinn hafði verið sneri inn í brettið. Einn kassi sneri þó út[…]. Á hinn enda kassana höfðu verið settir límmiðar þar sem fram hafi komið að framleiðandinn væri D ehf., IS-00000. Textinn á miðunum hafi verið á rússnesku og ensku. Bláu kassarnir hafi ekki verið bundnir með plastborða[…]. Bendir það til þess að skipt hafi verið um lok á kössunum. Lagt hafði verið hald á lok með dagstimplun. Límmiði sem gaf til kynna að framleiðandinn væri D ehf. hafði verið settur á lok á enda kassanna yfir stimpil þar sem á stóð „product of Estonia EEEÜ 509“[…].

Á hinu brettinu sem hald hafi verið lagt á voru 252 hvítir kassar, 5 kg hver. Tvær tegundir kassa hafi verið þær sömu og á fyrra brettinu. Límmiðar höfðu verið plokkaðir af og nýjir settir í staðinn eins og gert hafði verið við hvíta kassa af fyrra brettinu. Á einum kassa hafi hlið snúið út og sjá mátti að límmiði hafði verið plokkaður af. Eftir þessa skoðun hafi fyrra brettinu verið umstaflað á tvö bretti og tvö lög tekin af seinna brettinu og sett með á fyrra brettið. Varan hafi síðan verið innsigluð með gulum borða og fyrirmæli gefin um að hún skyldi sett inná læst svæði Matvælastofnunar[…].

Starfsmenn Matvælastofnunar hafi einnig tekið 5 sýni sem geymd séu í frysti á Stórhöfða 23, 110 Reykjavík. Við skoðun á umbúðum hafi lok verið talin, um var að ræða 74 skær blá lok og 51 dökkblá lok. Brettaplast, bindiborðar, límmiðar sem teknir höfðu verið af kössunum og „best fyrir“ merkingar höfðu verið sett í stóra poka[…]. Ljósrit voru tekin af límmiðunum sem teknir höfðu verið af hvítu kössunum og þeim miðum sem settir höfðu verið í staðinn[…].

Matvælastofnun telur ofangreinda háttsemi brjóta í bága við ákvæði laga um merkingar og dreifingu sjávarafurða nr. 55/1998. Í 11. gr. laganna kemur fram að sjávarafurðir skuli vera rétt og greinilega merktar þannig að þær upplýsingar sem fram komi séu ekki villandi. Á umbúðum skuli koma fram nafn Íslands, óstytt eða skammstafað IS, og leyfisnúmer viðkomandi starfs-eða vinnsluleyfishafa þannig að unnt sé að rekja uppruna afurðanna til framleiðandans. Óheimilt er að vinna, pakka eða dreifa sjávarafurðum og eldisafurðum sem ekki uppfylla settar kröfur um meðferð, flutning, geymslu, gæði, heilnæmi, aukaefni, pökkun og merkingar samkvæmt lögum þessum eða reglugerðum settum með stoð í þeim. Þetta gildi einnig um afurðir sem líklegt sé að uppfylli ekki settar kröfur þegar þær koma á áfangastað, sbr. 13. gr. laganna.

[…]

Matvælastofnun telur, að teknu tilliti til þess sem að framan greinir og þrátt fyrir andmæli E ehf. og D ehf., að E ehf. og D ehf. hafi brotið gegn 11. og 13. gr. laga nr. 55/1998, en fyrir slíkt brot hvort sem þau eru framin af ásetningi eða gáleysi skal refsa með sektum eða fangelsi ef að sakir eru miklar, sbr. 32. gr. sömu laga. Einnig telur Matvælastofnun að E ehf. og D ehf. hafi brotið gegn 159. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1949 en þar er kveðið á um að hafi opinber stimpill eða merki, er sönnun skal veita fyrir því, að hlutur sé ósvikinn, eða fyrir uppruna hans, gæðum, tegund eða magni, verið sett á hlut án heimildar eða með fölsun, skal sá sem notar hlutinn til þess að blekkja aðra í viðskiptum, sæta sektum eða fangelsi allt að 3 árum. Merkingar þær sem voru á rækjupakkningunum eru opinber merki og veita sönnur á uppruna vörunnar, þ.e. að þær hafi verið frá Eistlandi. Merkingar þær sem settar voru á af E ehf. og D ehf. gáfu aftur á móti til kynna að vörurnar væru upprunar á Íslandi. Slíkt felur í sér blekkingu í viðskiptum enda var ætlunin að senda vöruna til Rússlands sem íslenska afurð. Tölvusamskipti starfsmanns E við starfsmann Sundafrosts staðfesta jafnframt að um endurmerkingar á rækjukössum hafi verið að ræða.“

Á miða þeim, sem um ræðir í málinu, kemur fram að þyngd kassans sé 5 kg og að hann innihaldi rækju og þar er rétt hitastig í geymslu tiltekið. Þá er þar tilgreind framleiðsludagsetning og endingartími. Segir þar að framleiðandi sé D ehf. á Íslandi og orðin „EU-leyfi nr. IS-00000“ sem ætla verður að sé framleiðsluleyfi D ehf. Loks stendur þar að rækjan hafi verið veidd í Norður-Atlantshafi og að upprunaland sé Ísland.

Ákæruvaldið byggir málatilbúnað sinn á því, að þar sem skipin sem veiddu umrædda rækju og þar sem hún var soðin, pökkuð og fryst voru skráð í Eistlandi, hefði borið að geta þess á umbúðunum að hún væri veidd af eistneskum skipum og að framleiðslan væri eistnesk. Hafi merkimiðarnir sem ákærðu létu setja á umbúðirnar því ekki verið réttir og þar með villandi um þau atriði að D ehf. væri framleiðandi rækjunnar og að upprunaland hennar væri Ísland en ekki Eistland.

Samkvæmt 1. gr. laga um sjávarafurðir nr. 55, 1998 (sem á þessum tíma hétu lög um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða -eða þar til heiti þeirra var breytt með l. nr. 143, 2009) er tilgangur laganna að tryggja neytendum að íslenskar sjávarafurðir séu heilnæmar, að þær standist settar kröfur um gæði, séu unnar við fullnægjandi hreinlætisaðstæður og loks að merkingar og upplýsingar um þær séu fullnægjandi.

Í 2. grein laganna er að finna skilgreiningu á allmörgum hugtökum sem koma fyrir í lögunum en þar er þó ekki að finna sérstaka skilgreiningu á því hvað teljist vera framleiðslu- eða upprunaland sjávarafurða. Þá er að athuga að í 4. mgr. 21. gr. laganna (eins og hún var á þeim tíma, sem hér skiptir máli og áður en þeirri grein var breytt með lögum nr. 143, 2009) sagði að afla fiskiskipa frá ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins, sem landað væri hér á landi, skyldi skoða á sama hátt og afla íslenskra skipa, en ekki verður séð af lögunum að heimaland veiðiskips skipti þar annars máli.

Í 11. gr. laganna er almennt ákvæði um það sjávarafurðir skuli vera rétt og greinilega merktar þannig að þær upplýsingar, sem fram koma, séu ekki villandi. Þá er þar tekið sérstaklega fram að á umbúðum um þær skuli koma fram nafn Íslands, annað hvort óstytt eða skammstafað IS, svo og leyfisnúmer viðkomandi starfs- eða vinnsluleyfishafa þannig að unnt sé að rekja uppruna afurðanna til framleiðandans. Í athugasemdum við þessa grein í lagafrumvarpinu kemur skýrt fram að ákvæðið sé sett til þess að tryggja það, í samræmi við tilskipun nr. 95/71/EB, sem breytti tilskipun 91/493/EBE um hollustuhætti við framleiðslu og markaðssetningu fiskafurða, að uppruni sjávarafurða sem fluttar séu héðan til annarra landa verði rakinn til Íslands og þannig áfram til þess starfs- og vinnsluleyfishafa hér á landi sem í hlut á. Í þessari tilskipun ráðs EB segir að vegna skoðunar verði „að vera hægt að rekja uppruna fiskafurða, annað hvort af merkingu á umbúðum eða af fylgiskjölum, til þeirrar starfsstöðvar sem afgreiddi þær.“ Þá segir jafnframt að í þessu skyni verði „sendingarland“ að vera tilgreint á umbúðum pakkaðrar vöru eða skammstöfun þess, svo og auðkenning starfsstöðvarinnar eða verksmiðjuskips með opinberu löggildingarnúmeri.

Niðurstaða

Dómurinn álítur ljóst vera af því sem rakið var hér að framan um 11. gr. laga um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða og VII. kafla Evrópugerðanna um hollustuhætti við framleiðslu og markaðssetningu sjávarafurða, sem lögleiddur var hér á landi með þeirri lagagrein, að uppruni sjávarafurða sé í skilningi þessara reglna í sendingarlandi þeirra. Ber þar til að í lagagreininni sjálfri segir beinlínis að nafn Íslands eða skammstöfun þess skuli vera á vörunni, eins og réttlætt er í athugasemdunum við greinina. Þá segir það berum orðum í hinni evrópsku tilskipun að tilgreina beri sendingarlandið til þess að hægt sé að rekja feril vörunnar. Eðli málsins samkvæmt hefði það varla heldur greitt fyrir þeim, sem í þessu tilviki var nauðsyn á því að rekja slóð rækjunnar, að vísa honum til Eistlands. Verður ekki annað séð en að merkimiði sá sem ákærðu létu festa á rækjukassana hafi verið í samræmi við 11. gr. laga um sjávarafurðir og að þeim hafi þar af leiðandi einnig borið að láta hylja eða fjarlægja af þeim merki sem gat gefið til kynna að sendingarland rækjunnar væri Eistland.

Sýkna ber ákærðu af ákærunni og leggja kostnaðinn af málinu á ríkissjóð, þ.e. 300.000 króna málsvarnarlaun K-kk-ef A-kk-ef hrl., sem dæmast með virðisaukaskatti, svo og annan kostnað, 2.500 krónur.

DÓMSORÐ:

Ákærðu, A og B, eru sýknir af ákæru í máli þessu.

Úr ríkissjóði greiðist 300.000 króna málsvarnarlaun K-kk-ef A-kk-ef hrl., og annar kostnaður, 2.500 krónur.

P-kk-nf G-kk-nf