E-2479/2013

Mál þetta, sem var dómtekið 6. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Dróma Lágmúla 6 í Reykjavík á hendur Þremur grænum ostum ehf. Skólavörðustíg 8, J-kk-þgf J-kk-þgf og H-kvk-þgf H-kvk-þgf, Hlíðarbyggð 51 í Garðabæ með stefnu birtri 11. júní 2013. Í þinghaldi þann 21. janúar sl. bókaði stefnandi að Hilda ehf. hefði tekið við aðild málsins af stefnanda á grundvelli samnings frá 30. desember sl.

Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu, Þrír grænir ostar ehf. og J-kk-nf J-kk-nf, greiði honum óskipt 17.708.189 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 889.956 kr. frá 1. október 2012 til 1. nóvember 2012 en af 1.803.437 kr. frá þeim degi til 3. desember 2012 en af 2.700.050 kr. frá þeim degi til 2. janúar 2013 en af 3.594.812 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2013 en af 4.467.200 kr. frá þeim degi til 1. mars 2013 en af 5.300.138 kr. frá þeim degi til 2. apríl 2013 en af 6.123.977 kr. frá þeim degi til 2. maí 2013 en af 6.894.556 kr. frá þeim degi til 6. maí 2013 en af 17.708.189 kr. frá þeim degi til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandi þess að stefndu Þrír grænir ostar ehf. og J-kk-nf J-kk-nf greiði honum óskipt 4.535.296 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 213.338 kr. frá 1. október 2012 til 1. nóvember 2012 en af 425.662 kr. frá þeim degi til 3. desember 2012 en af 636.973 kr. frá þeim degi til 2. janúar 2013 en af 847.271 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2013 en af 1.057.608 kr. frá þeim degi til 1. mars 2013 en af 1.266.876 kr. frá þeim degi til 2. apríl 2013 en af 1.475.075 kr. frá þeim degi til 2. maí 2013 en af 1.682.205 kr. frá þeim degi til 6. maí 2013 en af 4.535.296 kr. frá þeim degi til greiðsludags.

Til þrautavara krefst stefnandi þess að Þrír grænir ostar ehf. og J-kk-nf J-kk-nf greiði óskipt 4.239.975 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 207.699 kr. frá 1. október 2012 til 1. nóvember 2012 en af 418.312 kr. frá þeim degi til 3. desember 2012 en af 626.470 kr. frá þeim degi til 2. janúar 2013 en af 836.457 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2013 en af 1.041.740 kr. frá þeim degi til 1. mars 2013 en af 1.252.290 kr. frá þeim degi til 2. apríl 2013 en af 1.444.874 kr. frá þeim degi til 2. maí 2013 en af 1.679.759 kr. frá þeim degi til 6. maí 2013 en af 4.239.975 kr. frá þeim degi til greiðsludags.

Í öllum tilvikum krefst stefnandi þess að stefnda H-kvk-nf H-kvk-nf verði dæmd til að þola staðfestingu á 3. og 4. veðrétti stefnanda í fasteigninni að Glaðheimum 10, Reykjavík, fastanúmer 202-1799, samkvæmt tryggingarbréfum útgefnum 25. júlí 2007, að fjárhæð 3.300.000 kr., og 14. apríl 2008, upphaflega að fjárhæð 2.000.000 kr. bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 286,2 stig, fyrir framangreindri skuld og að staðfestur verði með dómi réttur stefnanda til að fá gert fjárnám í veðinu fyrir dæmdri fjárkröfu á hendur stefndu, Þremur grænum ostum ehf. og J-kk-þgf J-kk-þgf, auk dráttarvaxta og kostnaðar.

Loks krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar samkvæmt málskostnaðar-reikningi.

Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda auk þess sem þau hvert fyrir sig krefjast greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnanda sér að skaðlausu, að teknu tilliti til virðisaukaskatts í tilviki stefndu J-kk-ef og H-kvk-ef.

Atvik og ágreiningur

Í máli þessu krefst stefnandi greiðslu skuldar á grundvelli lánssamnings aðila sem undirritaður var 9. ágúst 2007. Lánveitandi var upphaflega Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis (SPRON). Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins þann 21. mars 2009 skipaði eftirlitið skilanefnd fyrirtækisins, sem tók við öllum heimildum stjórnar þess. Bráðabirgðastjórn tók síðar við hlutverki skilanefndar og hún tók ákvörðun um yfirfærslu tilgreindra eigna SPRON hf. til Dróma hf. þann 26. maí 2009 á grundvelli framangreindrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 21. mars s.á.

Ágreiningur aðila lýtur annars vegar að því hvort lánið teljist lögmætt erlent lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Hins vegar er ágreiningur um gildi og áhrif þess að stefnandi endurreiknaði lánið á grundvelli bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001 í samræmi við 18. gr. sömu laga og birti þann endurútreikning í netbanka lántakanda en afturkallaði hann nokkrum dögum síðar.

Heiti samningsins, sem fram kemur á forsíðu hans, er „Lánssamningur í erlendum myntum. Helstu ákvæði samningsins eru þessi: Í 2. gr. samningsins segir að samningur þessi sé gerður til að endurfjármagna yfirdrátt stefnanda hjá SPRON og skuldir félagsins hjá Landsbankanum.

Í 3.og 4. gr. samningsins er kveðið á um að skilyrði lánveitingarinnar séu þau að tryggingarbréf að fjárhæð 3.300.000 kr. með 2. veðrétti í Glaðheimum 10 verði gefið út og þinglýst og jafnframt að J-kk-nf J-kk-nf gangist í sjálfskuldarábyrgð fyrir endurgreiðslu lánsins. Hvort tveggja gekk eftir.

Í aðfararorðum 5. gr. samningsins segir að lántaki lofaði að taka að láni og sparisjóðurinn lofaði að lána „jafnvirði 11.500.000 ISK í eftirtöldum myntum; CHF (70%) 150.326,80; JPY (30%) 6.399.555,00“. Lánið bar að endurgreiða með 36 afborgunum sem skyldu nema 1/84 hluta skuldarinnar hver en eftirstöðvar lánsins greiðast upp á lokagjalddaga 1. ágúst 2010. Í grein 5.3 segir að greiðslustaður lánsins sé hjá sparisjóðnum. Lántaki heimilaði sparisjóðnum að skuldfæra tékkareikning sinn nr. 1158-26-051038 í sparisjóðnum fyrir greiðslum afborgunar og vaxta samkvæmt samningnum og að skuldfærsla reikningsins fari fram án undangenginnar tilkynningar til lántaka. Kemur fram að verði vanskil af hálfu lántaka hafi sparisjóðurinn einnig heimild til að skuldfæra af sama bankareikningi fyrir gjaldfallinni afborgun lánsins, auk vaxta, dráttarvaxta og alls kostnaðar af láninu. Í grein 5.4 segir, að hafi sparisjóðnum verði tilkynnt skriflega um það í síðasta lagi kl. 10.00 að íslenskum tíma þremur virkum bankadögum fyrir gjalddaga lánsins, sé lántakanda heimilt að greiða lánið upp eða greiða inn á það umfram umsamda afborgun og vexti á næsta gjalddaga. Umframgreiðslan verði þó að lágmarki að nema „ISK 10.000.000 eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðli sem þá er útistandandi skv. lánssamningnum“. Í grein 5.6 segir að greiði lántaki afborganir, vexti, dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum, skuli andvirði greiðslunnar umreiknað samkvæmt sölugengi sparisjóðsins á þeim myntum sem lánið er í á þeim tíma þegar greiðslan er innt af hendi. Í grein 5.7, sem ber yfirskriftina „gjaldmiðlaskipti“, segir að á lokadegi hvers vaxtatímabils sé lántakanda heimilt að breyta gjaldmiðli lánsins í sérhvern þann gjaldmiðil sem sparisjóðurinn hefur aðgang að og Seðlabanki Íslands skrái, enda tilkynni lántakandi sparisjóðnum um val sitt á gjaldmiðlum þremur virkum bankadögum fyrir lokadag viðkomandi vaxtatímabils. Ef lántakandi sendi sparisjóðnum ekki slíka tilkynningu héldi lánið áfram í þeim gjaldmiðlum sem giltu á viðkomandi vaxtatímabili. Að lokum segir að lánið megi að hámarki vera í sex gjaldmiðlum. Í grein 5.8, sem ber yfirskriftina „áhætta af gengissveiflum“, segir að lántakandi staðfesti að hann hafi verið upplýstur um að hann skilji fyllilega að áhrif hugsanlegra gengissveiflna geti orðið þau að heildarskuld hans í þeim gjaldmiðlum sem lánið samanstandi af hverju sinni geti orðið hærri en upphafleg lánsfjárhæð. Skuld lántakanda við sparisjóðinn kunni þannig að verða hærri en upphafleg lánsfjárhæð. Í grein 5.9, um ábyrgð lántakanda, segir að lántakanda sé ljóst og hann staðfesti að sparisjóðnum beri engin skylda til að upplýsa hann um hvers kyns „hækkanir er kunna að verða á lánsfjárhæðinni vegna óhagstæðra gengissveiflna“.

Í grein 6.1 segir meðal annars að lánið beri breytilega vexti sem eru LIBOR-vextir eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni tveimur virkum bankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils að viðbættu 3,5% vaxtaálagi. Vextir skulu reiknast frá útgáfudegi lánsins, 1. september 2007, og síðan á mánaðarfresti á sömu gjalddögum og afborganir.

Í grein 6.4 segir að standi lántaki ekki skil á greiðslu á gjalddögum beri honum að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags. Sparisjóðurinn hafi val um það hvort krafist sé dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða af skuldinni breyttri í íslenskar krónur.

Í grein 8.2 segir að lántaki greiði lántökugjald sem er 1% af samningsbundinni fjárhæð. Lántökugjaldi verði haldið eftir við útborgun lánsfjárhæðar.

Í grein 9.2 segir að ef láninu verður sagt upp eða það fellur í gjalddaga sé sparisjóðnum heimilt að umreikna allt lánið í íslenskar krónur á gjalddaga/uppsagnardegi miðað við skráð sölugengi sparisjóðsins á þeim myntum sem lánið samanstandi af og krefja lántaka um greiðslu lánsins í samræmi við ákvæði samningsins.

Lánsfjárhæðin samkvæmt framangreindum lánssamningi, að frádregnu lántökugjaldi og kostnaði við skjalagerð, samtals 11.361.050 kr., var greidd inn á íslenskan tékkareikning stefnda nr. 1158-26-51038 þann 15. ágúst 2007. Greiðsla stefnda á afborgunum og vöxtum fór í kjölfarið fram í íslenskum krónum með skuldfærslu af tékkareikningi hans. Á greiðslukvittunum afborgana kemur fram fjárhæð afborgunar í þeim myntum sem tilteknar eru í 5. gr. samnings aðila og jafnframt fjárhæð skuldfærslu af reikningi stefnanda í íslenskum krónum.

Þann 5. ágúst 2010 sömdu aðilar um framlengingu lánsins og hækkun vaxta. Þar er getið upphaflegrar fjárhæðar og eftirstöðva lánsins í erlendum myntum og þær fjárhæðir umreiknaðar í íslenskar krónur. Í samningnum um framlengingu segir að eftirstöðvar lánsins skuli greiða með mánaðarlegum jöfnum afborgunum í 36 skipti og nemi hver afborgun 1/48 hluta af eftirstöðvunum nema lokagreiðslan sem nemi eftirstöðvum lánsins, þ.e. 13/48 hlutum lánsins. Samhliða þessu samkomulagi gerðu aðildar samkomulag um tímabundna breytingu á greiðslutilhögun þess efnis að afborganir til ársloka 2010 skyldu nema 16.000 kr. af hverri milljón upphaflegs höfuðstóls, umreiknuðum í íslenskar krónur á lántökudegi. Bærust lánveitanda greiðslur í samræmi við þetta samkomulag skuldbatt hann sig til að neyta ekki vanefndaúrræða á meðan samkomulag þetta væri í gildi. Í stefnu segir að samkomulag þetta hafi verið gert þar sem á umræddum tíma hafi ríkt óvissa um lögmæti lána í erlendri mynt.

Samkomulagið mun hafa haldið gildi sínu þar til lánið fór í vanskil í október 2012. Með bréfi til stefnda, Þriggja grænna osta, þann 7. maí 2013 tilkynnti stefnandi að hann hefði nýtt sér heimild í grein 9.1 í lánasamningi aðila og sagt honum upp og lánið allt, ásamt áföllnum vöxtum og kostnaði, væri gjaldfellt frá og með 6. maí s.á.

Þann 7. desember 2011 birti stefnandi endurútreikning á láninu í netbanka Þriggja grænna osta ehf. Stefndi, J-kk-nf J-kk-nf, kveðst hafa samþykkt endurútreikninginn samdægurs. Í þeim endurútreikningi kemur fram að um endurútreikning erlends láns sé að ræða. Nýr höfuðstóll er sagður 5.815.466 kr. og hafi lækkað um 14.079.216 kr. Nánari grein er gerð fyrir innborgunum og endurútreikningi á forsíðu yfirlitsins. Stefnandi kveður að framangreindur endurútreikningur hafi verið birtur fyrir mistök og var hann dreginn til baka af stefnanda nokkrum dögum eftir að hann hann birtist í netbanka lántakanda og vísað til fyrirvara þess efnis í skjalinu. Í kjölfar þessa hófust viðræður og bréfaskipti milli aðila. Í bréfum stefnanda kemur fram að hann telji lánið ekki vera með ólögmætri gengistryggingu og að honum beri ekki að endurreikna lán stefndu. Samhliða máli þessu er rekið mál stefnda, Þriggja grænna osta ehf., gegn stefnanda þar sem krafist er viðurkenningar á því að um ólögmætt gengisbundið lán sé að ræða. Málshöfðun þessi er hins vegar byggð á ákvæðum umdeilds lánssamnings í kjölfar þess að stefnandi hefur gjaldfellt lánið og krefst greiðslu eftirstöðva í heild sinni.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sína á ákvæðum framangreinds lánssamnings aðila og viðaukum og tryggingarbréfum. Hann byggir jafnframt á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og greiðslu skulda.

Aðalkrafa stefnanda er á því reist að skuldbinding samkvæmt samningnum sé í erlendri mynt og er slík skuldbinding ekki í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu líkt og ítrekað hefur verið staðfest í dómaframkvæmd Hæstaréttar. Kröfu sína reisir hann á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og greiðslu skulda. Skuldina lofaði hið stefnda félag að greiða á gjalddögum, í samræmi við framangreinda umfjöllun, og skuldbatt sig til þess að hafa til ráðstöfunar á reikningi nr. 1158-26-051038 í sinni eigu fjárhæð sem svarar til greiðslu afborgana og vaxta.

Stefnandi telur að birting endurútreiknings lánsins í desember 2011 hafi ekki nokkur áhrif á eðli skuldbindingar stefnda, sem sé í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Endurútreikningurinn hafi verið háður skilyrðum um skjalafrágang og hann hafi verið birtur með fyrirvara um afturköllun hans ef viðkomandi ætti ekki rétt á honum. Stefnandi hafi ekki undirritað ný lánaskjöl, höfuðstól lánsins hafi hvorki verið breytt í lánakerfum stefnanda né hafi stefndi greitt afborganir í samræmi við endurreiknaðan höfuðstól auk þess sem stefndi hafi ekki fengið kvittun fyrir eftirgjöf hluta kröfunnar.

Greiðslur afborgana og vaxta lánsins hafi verið í vanskilum frá 1. október 2012 en eftirstöðvar lánsins hafi allar verið í vanskilum frá 6. maí 2013. Innheimtuaðgerðir hafi engan árangur borið.

Krafa stefnanda sundurliðast þannig:

Samtals nemi krafa vegna lánsins 17.708.189 kr. (12.462.731 kr. + 5.245.458 kr.) Gjaldfallnar afborganir beri dráttarvexti frá hverjum gjaldaga en krafan öll beri dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 6. maí 2013 til greiðsludags.

Stefndi hefur höfðað mál á hendur stefnanda um viðurkenningu á því að skuldbinding samkvæmt lánssamningi nr. 10362 sé bundin ólögmætri gengistryggingu. Í stefnu málsins er á því byggt að birting endurútreiknings lánsins hafi falið í sér skuldbindandi loforð um eftirgjöf hluta kröfu stefnanda en eftirstöðvar lánsins samkvæmt honum námu 5.815.466 kr. Stefnanda þykir því nauðsynlegt að gera vara- og þrautavarakröfu í máli þessu verði fallist á málatilbúnað stefnda.

Verði birting endurútreiknings á láni stefnda talin fela í sér skuldbindandi loforð um myntbreytingu lánsins og eftirgjöf á kröfu stefnanda byggir stefnandi varakröfu sína á því að þá hafi jafnframt komist á skuldbindandi samningur um nýja greiðsluskilmála þess. Í því felist einkum að skuldbindingin beri frá þeim tíma óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands í samræmi við 4. gr. laga nr. 38/2001 en skuldbinding í íslenskum krónum getur eðli málsins samkvæmt ekki borið LIBOR-vexti. Frá birtingu endurútreikningsins hafi stefndi greitt níu afborganir vegna gjalddaga lánsins frá janúar til og með september 2012. Á því tímabili hafi hann greitt samtals 1.660.876 kr. og hafi af þeirri fjárhæð verið færðar 1.444.825 kr. inn á höfuðstól lánsins (1.037.076 kr. afborgun af höfuðstól + 407.749 kr. greiddir vextir umfram SÍ-vexti). Eftirstöðvar lánsins hafi því numið 4.370.641 kr. þegar vanskil hófust. Eftirstöðvar lánsins voru allar gjaldfelldar 6. maí 2013. Í ljósi þess að átta gjalddagar voru ógreiddir þegar eftirstöðvar lánsins voru gjaldfelldar er gerð krafa um dráttarvexti af hverri afborgun frá gjalddaga til greiðsludags. Er fjárhæð hverrar afborgunar fundin út með því að deila eftirstöðvum lánsins m.v. 1. september 2012 með 23 en það var fjöldi þeirra afborgana sem eftir voru þegar síðasta greidda afborgun lánsins var innt af hendi (48 afborganir skv. skilmálabreytingu 5. ágúst 2010 – 25 greiddar afborganir). Hver ógreidd afborgun nemur því 190.028 kr. (4.370.641 kr. / 23 afborganir) auk vaxta, sbr. eftirfarandi sundurliðun.

Stefnukrafa málsins vegna varakröfu sé því að fjárhæð 4.535.296 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu svo sem nánar er gerð grein fyrir í kröfugerð stefnanda.

Þrautavarakrafa stefnanda er á því byggð að birting endurútreikningsins hafi verið einhliða yfirlýsing stefnanda um eftirgjöf á hluta kröfu stefnanda án þess að breytingar hafi verið gerðar á upphaflegum greiðsluskilmálum lánsins. Sé höfuðstóll lánsins lækkaður um 14.079.216 kr., m.v. sölugengi þeirra mynta sem samningur aðila kveði á um þann 6. desember 2011, en það er sú fjárhæð sem höfuðstóll láns stefnda lækkaði um samkvæmt birtum endurútreikningi. Eftirstöðvar lánsins nemi því 31.525 svissneskum frönkum og 1.136.721 japönsku jeni og beri skuldbindingin áfram LIBOR-vexti hverrar myntar í samræmi við upphaflega skilmála lánsins.

Frá birtingu endurútreikningsins hafi stefndi greitt níu afborganir vegna gjalddaga lánsins frá janúar 2012 til og með september 2012, samtals 8.706 svissneska franka og 314.505 japönsk jen og hafi af þeim fjárhæðum verið færðir 7.962 svissneskir frankar og 286.979 japönsk jen inn á höfuðstól lánsins. Eftirstöðvar lánsins hafi því numið 23.563 svissneskum frönkum og 849.743 japönskum jenum þegar vanskil hófust.

Með sama hætti og rakið hafi verið í umfjöllun um varakröfu sé eftirstöðvum lánsins 1. september 2012 deilt með þeim 23 afborgunum sem eftir hafi verið og nemi hver ógreidd afborgun frá 1. september til gjaldfellingardags 1.024,50 svissneskum frönkum og 36.945 japönskum jenum auk áfallinna vaxta, sbr. eftirfarandi sundurliðun.

Samtals nemi krafa vegna lánsins 4.239.975 kr. (3.134.765 kr. + 1.105.210 kr.) Gjaldfallnar afborganir bera dráttarvexti frá hverjum gjalddaga en krafan öll ber dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 6. maí 2013 til greiðsludags.

Auk þeirra lagaraka sem þegar hefur verið getið byggir krafa stefnanda um málskostnað á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Aðilasamlag byggir hann á 19. gr. sömu laga og kröfusamlag á 27. gr. laganna. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um varnarþing vísar hann til 33. og 42. gr. laga. nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu byggja á að skuld samkvæmt áðurnefndum lánssamningi, dags. 9. ágúst 2007, sé vegna láns í íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti. Lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 38/2001 séu ákvæði 14. gr. laganna ófrávíkjanleg og verði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar, sem ekki sé stoð fyrir í lögum. Ákvæði samningsins um gengistryggingu hafi verið í andstöðu við þessi fyrirmæli laga nr. 38/2001 og séu þau því óskuldbindandi fyrir stefndu.

Stefndu byggja kröfu sína í fyrsta lagi á túlkun samningsins sjálfs og annarra gagna sem tengjast honum. Í greinargerð eru rakin ákvæði lánasamnings aðila varðandi tilgreiningu lánsfjárhæðar og lágmarksfjárhæðar innborgana, sem séu í íslenskum krónum, tengingu við erlenda gjaldmiðla og áhrif gengissveiflna og áhættu lántakanda af þeim. Kveða þau eina tilgang þess að tilgreina lánsfjárhæð í erlendum myntum þann að gengisbinda höfuðstólinn við tilteknar myntir. Jafnframt er vísað til þess að höfuðstóll lánsins og afborganir á grundvelli viðauka við samning aðila frá 5. ágúst 2010 hafi verið tilgreindur í íslenskum krónum. Þá vísa stefndu til efnis annarra gagna sem lágu fyrir við samningsgerðina, þ. á m. gögn úr lánareiknivél SPRON, sem stefndu hafi verið látin í té við undirbúning lántökunnar. Þá hafi afborganir verið inntar af hendi í íslenskum krónum en að kröfu stefnanda hafi greiðsla þeirra farið fram með skuldfærslu af bankareikningi lántakanda, sem hafi verið í íslenskum krónum. Jafnframt hafi tryggingarbréf og sjálfskuldarábyrgð, sem voru skilyrði lánafyrirgreiðslunnar, verið í íslenskum krónum. Með hliðsjón af framangreindu kveða stefndu rétta túlkun samnings aðila leiða til þess að um lán í íslenskum krónum hafi verið að ræða með ólögmætri gengistryggingu. Vísa þau jafnframt til fordæma Hæstaréttar í sambærilegum málum til stuðnings kröfu sinni.

Þá hafi öll skjöl sem tengjast samningsgerðinni verið einhliða samin af upphaflegum lánveitanda, SPRON. Þar sem stefnandi reki réttindi sín til lánastofnunar verði að skýra allan vafa, sem kann að vera í samningum aðila, stefndu í hag, sbr. meginreglu að baki 1. mgr. 36. gr. b. laga nr. 7/1936.

Þá byggja stefndu sjálfstætt á því að stefnandi hafi viðurkennt með skuldbindandi hætti að lánið hafi verið í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Stefnandi hafi sent niðurstöðu endurútreiknings á láninu í netbanka stefnda, Þriggja grænna osta ehf., til staðfestingar. Fyrirsvarsmaður fyrirtækisins hafi samþykkt endurútreikninginn sama dag. Stefnandi hafi dregið endurútreikninginn til baka munnlega nokkrum dögum síðar án skýringa. Í síðari bréfum stefnanda komi fram að hann hafi verið dreginn til baka vegna mistaka án þess að útskýra nánar í hverju þau mistök hafi falist. Stefndu byggja á því að tilboð stefnanda hafi uppfyllt öll skilyrði skuldbindandi loforðs og að loforðið hafi sannarlega skuldbundið stefnanda þegar það barst stefnda, forsvarsmanni Þriggja grænna osta ehf., sem síðan samþykkti það. Stefnandi hafi þannig viðurkennt með skuldbindandi hætti þann rétt sem stefndu krefjast viðurkenningar á í máli þessu. Sönnunarbyrðin um annað hvíli á stefnanda.

Verði ekki fallist á kröfu stefndu um sýknu byggja þau á því að leggja beri til grundvallar þann endurútreikning sem stefndu sendu stefnanda með bréfi 20. febrúar 2013. Í þeim útreikningi, sem unnin hafi verið af KPMG, séu eftirstöðvar lánsins 3.402.513 krónur.

Verði ekki fallist á framangreint byggja stefndu á því að leggja beri endurútreikning stefnanda í þrautavarakröfu til grundvallar, þannig að eftirstöðvar lánsins miðað við endurútreikning séu 4.239.975 krónur.

Verði ekki fallist á það byggja stefndu á því að leggja beri endurútreikning stefnanda í varakröfu til grundvallar, þannig að eftirstöðvar lánsins miðað við endurútreikning séu 4.535.296 krónur.

Stefndu mótmæla sérstaklega kröfum stefnanda um dráttarvexti og krefjast þess að þau verði sýknuð af þeim. Atvik sem vörðuðu stefnanda ollu því að greiðsla fór ekki fram á réttum tíma og því beri að hafna kröfu stefnanda um dráttarvexti og styðja þá kröfu við meginreglu kröfuréttar, sbr. einnig 7. gr. laga nr. 38/2001. Stefnanda sé um að kenna að ólögmætt lán hafi verið veitt og hann hafi oftar en einu sinni fengið löglegt greiðslutilboð frá stefndu. Jafnvel þótt fallist yrði á aðalkröfu stefnanda og umdeilt lán talið lögmætt, beri ekki að reikna dráttarvexti af kröfu stefnanda þar sem það hafi verið honum að kenna hversu óskýr og umdeild ákvæði lánssamnings aðila voru. Deila aðila sé alfarið sprottin af því hversu illa forveri stefnanda stóð að samningsgerð og vildu stefndu ekki greiða af láninu eins og það væri lögmætt á meðan þessi deila hafi verið óútkljáð. Greiðsludráttur hafi því ekki verið á þeirra ábyrgð. Með vísan til framangreindra raka byggja stefndu einnig á því að það væri ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að bera dráttarvextina fyrir sig. Þeir séu því óskuldbindandi fyrir stefndu, sbr. 36. gr. og 36. gr. c. laga nr. 7/1936.

Verði stefndu sýknuð af greiðslukröfu leiði það einnig til þess að sýkna beri stefndu H-kvk-þf af kröfu stefnanda um staðfestingu á veðrétti.

Stefndu mótmæla kröfu um greiðslu málskostnaðar. Eins og fram komi í stefnu sé rekið annað mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur milli aðila um sama sakarefni. Stefnandi hafi ekki haft uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar, svo sem hann hefði getað gert og glati með því rétti til fulls málskostnaðar, sbr. 4. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Taka beri tillit til þessa við ákvörðun málskostnaðar.

Um lagarök vísa stefndu til laga nr. 38/2001, einkum 2., 7. 13., 14. og 18. gr. þeirra, meginreglna samninga- og kröfuréttar, einkum III. kafla laga nr. 7/1936, reglna kröfuréttar um að kröfuhafi glati frekari kröfum með útgáfu fullnaðarkvittana. Stefndu byggja mál sitt enn fremur á þeim dómum Hæstaréttar sem gengið hafa um ólögmæt gengistryggð lán.

Niðurstaða

Niðurstaða máls þessa ræðst annars vegar af því hvort umdeildur lánasamningur frá 9. ágúst 2007 sé lán í erlendum myntum eða lán í íslenskum krónum tengt gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við bann þar að lútandi samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Hins vegar hvort og þá hvaða gildi endurútreikningur lánsins, birting hans og síðar afturköllun nokkrum dögum síðar, hafi á stöðu lánsins.

Aðalkrafa stefnanda byggir á því að lánið sé lán í erlendum myntum. Stefnandi gjaldfelldi lánið vegna vanskila þann 6. maí 2013 og krefst greiðslu á eftirstöðvum þess á grundvelli samningsskilmála lánasamningsins eins og um lögmætt erlent lán sé að ræða. Stefndu byggja sýknukröfu sína aðallega á því að lánið hafi verið í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Um þetta ágreiningsefni hefur á liðum árum og mánuðum fallið fjöldi dóma í Hæstarétti sem hafa fordæmisgildi hér. Hefur Hæstiréttur í dómum sínum fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta lánssamnings þar sem lýst er skuldbindingunni sem lántaki tekst á hendur. Koma önnur atriði tengd samningsgerðinni þá fyrst til skoðunar ef samningsákvæðin sjálf taka ekki af vafa um þetta atriði, sbr. m.a. dóma réttarins í málum nr. 524/2011, 337/2013 og 602/2013. Af framangreindum dómum má jafnframt ráða að ef samningstexti tekur ekki af vafa um mynt lánsins komi einkum til skoðunar hvernig aðilar hafa innt skyldur sínar af hendi, þ.e. í hvaða mynt lánið var greitt út og í hvaða mynt afborganir voru inntar af hendi.

Dómari hefur þegar tekið afstöðu til túlkunar þess samnings sem aðila greinir á um í þessu máli, sbr. niðurstöðu í máli E-1582/2013, sem kveðinn var upp fyrr í dag. Þar er niðurstaðan sú, svo sem rakið er í forsendum dómsins, að öll meginatriði umdeilds samnings og samningsviðauka sem gerðir voru á lánstímanum kveði á um að lánið sé í erlendri mynt og leiði til þess, með hliðsjón af framanröktum fordæmum Hæstaréttar, að líta beri svo á að samið hafi verið um lán í erlendri mynt. Var ekki talið að önnur ákvæði samningsins, sem skilja má sem upplýsingar eða viðvaranir til lántakanda um gengisáhættu eða önnur atvik tengd framkvæmd samningsins, gætu leitt til annarrar niðurstöðu. Verður þessi niðurstaða lögð til grundvallar úrlausn ágreinings aðila í þessu máli.

Kemur þá næst til skoðunar hvort og þá hvaða áhrif það hafi á kröfu stefnanda samkvæmt framangreindum samningi að hann endurreiknaði lánið að eigin frumkvæði yfir í lán í íslenskum krónum, með þeirri aðferð sem kveðið er á um í 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, og birti þann endurútreikning í netbanka lántakanda þann 7. desember 2011. Skömmu síðar afturkallaði stefnandi endurútreikninginn og bar því við að um mistök hefði verið að ræða. Nánar kemur í ljós í síðari samskiptum aðila að mistök stefnanda fólust í því að telja lánið ranglega vera íbúðarlán sem endurreikna bæri á grundvelli bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010, en í skilmálum endurreikningsins, sem birtir voru með honum, er vísað til þessa ákvæðis.

Í endurútreikningnum kemur fram, efst í skjalinu, að um yfirlit yfir endurútreikning erlends láns sé að ræða, nýr höfuðstóll sé 5.815.466 kr. og hafi lækkað um 14.079.216 kr. Þá koma fram tölulegar forsendur endurútreiknings á sömu síðu. Þar er tiltekið að uppgreiðsluvirði lánsins sé, án tillits til innborgana, 18.500.141 kr. en að frádregnum greiddum afborgunum og vöxtum að fjárhæð 12.684.675 kr., sem nánar eru sundurliðaðar, séu eftirstöðvarnar jafnar nýjum höfuðstól, þ.e. 5.815.466 kr. Þá er gerð grein fyrir því á sömu síðu hverjar eftirstöðvar lánsins verða, miðað við að eftir séu 32 afborganir og að lánið beri lægstu óverðtryggða vexti af lánum í íslenskum krónum. Jafnframt kemur fram að endurútreikningur sé óstaðfestur af lántaka. Á næstu síðu er kveðið á um nánari skilmála og forsendur endurútreikningsins. Fyrst er vísað til framangreinds bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001 og sagt að lánið sé endurreiknað á grundvelli þess ákvæðis í samræmi við 18. gr. sömu laga og nánar gerð grein fyrir því hvernig útreikningur hafi farið fram.

Þá eru lántakanda veittir fjórir valkostir um skilmála lánsins til framtíðar; að samþykkja endurútreikninginn og breyta láninu í lán í íslenskum krónum með eða án verðtryggingar eða hafna endurútreikningi og þá boðnar tvær nánar greindar leiðir til að ljúka greiðslu lánsins. Í öllum tilvikum er gert ráð fyrir því að upphaflegur lánstími lánsins haldist óbreyttur. Þá er lántaki hvattur til að staðfesta endurútreikninginn og velja einhverja af ofangreindum leiðum við fyrsta tækifæri. Velji hann ekki fyrir 16. desember muni láninu verða breytt í óverðtryggt lán í íslenskum krónum. Segir jafnframt í sömu málsgrein að haft verði samband við lántakanda þegar öll skjöl séu tilbúin til undirritunar og endurútreikningur eða val um áframhaldandi lánsform gangi ekki í gegn fyrr en öll viðeigandi skjöl hafi verið undirrituð. Áréttað er að betri réttur viðtakenda samkvæmt lögum eða dómum Hæstaréttar sé ávallt tryggður. Loks er svofelldur fyrirvari í skjalinu: „Gerður er fyrirvari við birtingu endurútreikningsins þess efnis að hann, ásamt þeim forsendum og upplýsingum sem honum tengjast, kann að vera rangur. Arion banki áskilur sér rétt til að afturkalla endurútreikninginn og eftir atvikum birta nýja endurútreikning. Jafnframt kann að vera að endurútreikningurinn hafi verið sendur fyrir mistök, eigi viðtakandi ekki rétt á endurútreikningi.“

Stefnandi byggir á því að á grundvelli framangreinds fyrirvara hafi honum verið heimilt að afturkalla endurútreikninginn. Á það fellst dómurinn ekki. Líta verður svo á að með því að endurreikna lánið að eigin frumkvæði og birta þann endurreikning fyrir lántakanda í netbanka hans hafi stefnandi gefið stefnda loforð sem honum hafi ekki verið heimilt að afturkalla eftir að það var sannanlega komið til stefnda. Í því sambandi skiptir máli að stefnandi, sem er fjármálastofnun, hefur yfirburðastöðu í samningssambandi aðila og gera má þá kröfu til hans að hann þekki þær lagareglur sem hann byggir ákvarðanir sínar á. Misskilningur eða mistök stefnanda voru ekki á ábyrgð eða af ástæðum sem varða stefndu. Þá er í endurútreikningnum afdráttarlaus yfirlýsing um að höfuðstóll lánsins hafi lækkað um tiltekna fjárhæð, forsendur þeirrar niðurstöðu birtar á sömu síðu og engar upplýsingar eru í skjalinu sem gáfu stefndu tilefni til að draga í efa að þær væru réttar. Ekki er fallist á það með stefnanda að stefndu hafi mátt átta sig á því, þar sem vísað sé til bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001, að þau ætti ekki rétt til endurreiknings en efni lagagreinarinnar er ekki rakið frekar og enga fyrirvara að finna í endurreikningum um að hann sé háður þeirri forsendu að um lán til húsnæðiskaupa hafi verið að ræða. Þá er móttakandi útreikningsins hvattur til að samþykkja endurútreikninginn hið fyrsta og velja eina af þeim leiðum sem stefnandi bauð upp á varðandi samningsskilmála um eftirstöðvar lánsins. Stefndi, J-kk-nf J-kk-nf, kveðst hafa samþykkt endurútreikninginn samdægurs og er því ekki mótmælt af hálfu stefnanda. Þá er einnig til þess að líta að það var ekki skilyrði fyrir gildi endurútreikningsins að móttakandi staðfesti hann því tiltekið var að ef ekki bærist staðfesting af hálfu lántaka myndi lánið eftir sem áður verða umreiknað í óverðtryggt lán í íslenskum krónum og vextir ákvarðaðir í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001 um slík lán. Loks verður ekki talið að Arion banki geti með gildum hætti áskilið sér með svo almennum hætti sem hann gerir rétt til að afturkalla endurútreikninginn, ekki síst í ljósi stöðu hans sem lánastofnunar og stöðu stefndu sem viðskiptamanna slíkrar stofnunar. Fallist er á það með stefndu að þau hafi haft réttmæta ástæðu til að leggja traust sitt á það að í endurútreikningi bankans fælist bindandi loforð, auk áskorunar til þeirra um að velja á milli nokkurra leiða varðandi skilmála lánsins til framtíðar.

Ekki er heldur fallist á það með stefnanda að ákvæði endurútreikningsins um að hann öðlaðist ekki gildi fyrr en lokið væri við skjalagerð hafi þýðingu um skuldbindingargildi hans. Það var á færi stefnanda sjálfs að ljúka þeirri skjalagerð og því er ekki haldið fram að það hafi staðið á stefndu að ganga frá undirritun þeirra skjala.

Á grundvelli þessarar niðurstöðu verður aðalkröfu stefnanda hafnað og fallist á að stefnandi sé bundinn við efni endurútreikningsins sem var birtur stefndu þann 7. desember 2011. Af því leiðir að endurreikna ber lánið á grundvelli þeirra útreikninga sem þar koma fram frá þeim degi sem endurútreikningurinn var gerður. Í varakröfu stefnanda er sá endurútreikningur lagður til grundvallar og jafnframt gert ráð fyrir því að frá sama tíma hafi nýir skilmálar tekið gildi, þ.e. að lánið hafi upp frá því verið óverðtryggt lán í íslenskum krónum með vöxtum skv. 4. gr. laga nr. 38/2001. Stefndu mótmæla þeirri kröfu og krefjast þess að útreikningur sem þau sjálf öfluðu frá KPMG verði lagður til grundvallar útreikningi lánsins. Ekki er fallist á þá kröfu. Verður að telja að stefndu séu með sama hætti og stefnandi bundin af samþykki endurútreikningsins sem stefndi J-kk-nf J-kk-nf hefur þegar samþykkt nema sýnt sé fram á að samþykki hans sé óskuldbindandi. Stefndu hafa ekki gert grein fyrir því á hvaða forsendum samþykki stefnda J-kk-ef ætti að vera óskuldbindandi fyrir stefndu. Þá hafa þau heldur ekki rökstutt eða gert grein fyrir því hvaða aðrar ástæður ættu að leiða til þess að leggja beri útreikning KPMG til grundvallar endurreikningi lánsins fremur en þann útreikning sem stefnandi birti stefndu í desember 2011. Með framangreindum rökstuðningi er varakrafa stefnanda tekin til greina.

Þá mótmæla stefndu sérstaklega dráttarvaxtaútreikningi stefnanda. Í kröfu stefnanda felst að hann krefst greiðslu ógreiddra afborgana og dráttarvaxta frá gjalddaga hverrar afborgunar til þess tíma þegar lánið var gjaldfellt í maí 2013 og dráttarvaxta af allri skuldinni frá þeim tíma. Stefndi hætti að greiða af láninu í september 2012 en hafði þá greitt níu afborganir frá því endurútreikningur var birtur. Ekki hefur verið gerð grein fyrir því af hvaða ástæðum greiðslufall varð og óumdeilt er að lánið hafði þá ekki verið greitt upp, óháð ágreiningi aðila um forsendur útreiknings eftirstöðva þess. Ekki er fallist á það með stefndu að ástæður greiðslufalls megi rekja til atvika sem séu á ábyrgð stefnanda, þrátt fyrir ágreining aðila um endurútreikning lánsins og þeirrar óvissu um fjáræð eftirstöðva lánsins sem af honum leiddi. Því er ekki fallist á að hafna beri dráttarvaxtarkröfu stefnanda með vísan til 7. gr. laga nr. 38/2001. Þá er heldur ekki fallist á að tilboð um að greiða lánið, í bréfi lögmanns stefndu frá 20. febrúar 2013, komi í veg fyrir að krafa stefnanda um dráttarvexti nái fram að ganga. Í umræddu bréfi er þess krafist að stefnandi viðurkenni að um ólögmætt gengislán sé að ræða og miðað við að leggja beri aðra útreikninga til grundvallar endurútreikningi en þá sem staðfest er með dómi þessum að notast beri við. Loks fellst dómurinn ekki á að tilefni sé til að beita 36. gr. eða 36. gr. c. í lögum nr. 7/1936 til að víkja til hliðar ákvæði í samningnum um greiðslu dráttarvaxta. Með vísan til þessa hafa stefndu ekki leitt að því rök að hafna beri dráttarvaxtakröfu stefnanda. Krafan er um greiðslu dráttarvaxta frá gjalddaga hverrar afborgunar en fjöldi afborgana og gjalddagi þeirra er umsaminn í upphaflegum lánasamningi aðila og ítrekaður í umdeildum endurútreikningi stefnanda. Með vísan til 1. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 28/2001 er dráttarvaxtakrafa stefnanda því tekin til greina svo sem greinir í dómsorði.

Framangreind varakrafa stefnanda, sem dómurinn hefur tekið til greina, beinist óskipt að Þremur grænum ostum ehf. sem lántakanda og J-kk-þgf J-kk-þgf sem tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð vegna lánsins. Skilja verður kröfugerð stefnanda gagnvart stefndu H-kvk-þgf H-kvk-þgf þannig að hann krefjist viðurkenningar á veðrétti í fasteign hennar að Glaðheimum 10 í Reykjavík á grundvelli útgefinna tryggingarbréfa og að réttur til að leita fullnustu í hinni veðsettu eign fari samkvæmt ákvæðum tryggingarbréfanna sjálfra. Með vísan til niðurstöðu dómsins um greiðsluskyldu lántakanda og sjálfskuldarábyrgðarmanns, er staðfestur veðréttur stefnanda í fasteigninni að Glaðheimum 10 í Reykjavík á grundvelli tveggja tryggingarbréfa sem gefin voru út af H-kvk-þgf H-kvk-þgf vegna lána Þriggja grænna osta ehf., annars vegar bréf útgefið 25. júlí 2007 og hins vegar 14. apríl 2008, samtals að fjárhæð 5.300.000 kr.

Með hliðsjón af úrslitum málsins, og atvikum öllum, er rétt að málskostnaður falli niður.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

D ó m s o r ð:

Stefndu, Þrír grænir ostar ehf. og J-kk-nf J-kk-nf, greiði stefnanda, Hildu ehf., óskipt 4.535.296 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 213.338 kr. frá 1. október 2012 til 1. nóvember 2012 en af 425.662 kr. frá þeim degi til 3. desember 2012 en af 636.973 kr. frá þeim degi til 2. janúar 2013 en af 847.271 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2013 en af 1.057.608 kr. frá þeim degi til 1. mars 2013 en af 1.266.876 kr. frá þeim degi til 2. apríl 2013 en af 1.475.075 kr. frá þeim degi til 2. maí 2013 en af 1.682.205 kr. frá þeim degi til 6. maí 2013 en af 4.535.296 kr. frá þeim degi til greiðsludags.

Staðfestur er veðréttur stefnanda á 3. og 4. veðrétti í fasteign stefndu, H-kvk-ef H-kvk-ef, að Glaðheimum 10 í Reykjavík samkvæmt tryggingarbréfum, útgefnum 25. júlí 2007 og 14. apríl 2008, samtals upphaflega að fjárhæð 5.300.000 kr., vegna dæmdrar kröfu.

Málskostnaður fellur niður.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf