E-2190/2020

Dómur

Mál þetta, sem dómtekið var 4. desember sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 30. mars 2020 og þingfest 31. sama mánaðar. Stefnendur eru A, búsettur í [...] og B, búsettur í [...], en stefndi er íslenska ríkið, [...].

Stefnandi, A, krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 2.000.000 króna, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 28. mars 2019 til 29. júní 2019, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga, til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda A málskostnað, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefnandi, B, krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 2.000.000 króna, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 28. mars 2019 til 29. júní 2019, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga, til greiðsludags. Þess er krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda B málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að stefndu verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar.

I

Málavextir

Mál þetta á rætur að rekja til húsleitar sem fram fór 28. mars 2019 á heimilum stefnenda að [...]. Stefnendur eru báðir flóttamenn sem munu á sínum tíma hafa sótt um alþjóðlega vernd á Íslandi og bjuggu er atvik máls þessa gerðust í húsnæði að [...].

Mun stefnandi, A hafa búið í herbergi nr. [...] sem hann deildi með öðrum íbúa og stefnandi, B, í herbergi nr. [...] sem hann sömuleiðis deildi með öðrum íbúa.

Tilefni leitarinnar er lýst svo í gögnum málsins að lögreglumenn hafi komið í áðurnefnt húsnæði í C vegna leitar að stolnum farsíma. Hafði símtæki verið stolið af átta ára gömlu barni þar í bæ og móðir þess tilkynnt lögreglu að símtækið væri samkvæmt „Find my Phone“ viðmóti að finna á [...] í C.

Fram kemur í stefnu að fjölmennt lið lögreglu hafi farið inn í húsið og leitað í hverju herberginu á fætur öðru og að fullyrða megi að aldrei áður hafi jafnumfangsmikil og mannaflsfrek lögregluaðgerð farið fram hér á landi vegna gruns um stolinn farsíma. Stefnendur hafi hvorugur átt sér nokkurs ills von þegar lögreglumenn hafi gengið inn í herbergi þeirra. Í tilviki B hafi þeir bankað harkalega á dyrnar áður en þeir gengu inn en í tilviki A hafi þeir gengið inn án þess að banka. Hvorugur stefnenda hafi veitt samþykki fyrir leit í herbergi sínu. Þessari lýsingu er að nokkru mótmælt af stefnda og í greinargerð hans kemur fram að lögreglumenn hafi farið á vettvang eftir tilkynningu um að símtæki hefði verið stolið og það væri að finna í áðurnefndu húsnæði. Þeir hafi bankað á dyr og beðið um leyfi til leitar hjá húsráðendum þegar opnað hafi verið. Hafi þeir spurt hvort þeir mættu hlusta eftir símtæki í herbergjum þeirra og hlusta eftir neyðarhljóði sem símtækið gæfi frá sér. Samkvæmt upplýsingum frá lögreglu hafi allir veitt slíkt munnlegt leyfi og verið samvinnuþýðir. Lögreglumenn hafi gengið um herbergin og opnað inn á sameiginlegt salerni á milli herbergja. Ekki hafi verið leitað í hirslum svo sem skúffum og skápum. Viðdvöl í hverju herbergi hafi verið um 5 til 10 mínútur. Farið hafi verið með þessum hætti yfir alla efri hæð hússins en þá hafi verið hætt að leita. Enginn hafi verið handtekinn eða frelsissviptur.

Jafnframt kemur fram í greinargerð stefnda að er leit í hluta hússins hafi ekki borið árangur hafi verið náð í barnið sem átti símann og móður þess og farið með þau inn í herbergi öryggisvarða. Þar hafi barnið borið kennsl á stefnanda, A, sem einstaklinginn sem tekið hefði símann. Í stefnu segir um þetta að fram hafi komið hjá lögreglunni að barnið hefði sagt að hann lögreglumaður hafi sagt við stefnanda að barnið hafi bent á mynd af stefnanda og sagt að „hann gæti hafa verið líkur þessum“. Áfram segir í greinargerð stefndu að lögreglumenn hafi fengið lykil hjá öryggisverði, farið að herbergi stefnanda og bankað, ekki hafi verið svarað og hafi þeir þá opnað herbergið. Stefnandi, A, hafi þá verið alklæddur og vakandi en hann hafi farið úr hettupeysu og verið þar undir í bol, áður en hann hafi hafið upptöku á síma sinn. Lögreglan hafi farið inn í herbergið og beðið eftir því að það fengist staðfest að stefnandi væri örugglega sá einstaklingur sem hefði tekið símann. Hafi verið útskýrt fyrir stefnanda hvers gætti og hann spurður um herbergisfélagann. Barnið hafi svo borið kennsl á einstaklinginn sem hafði tekið símann. Farið hafi verið rakleiðis í það herbergi þar sem síminn hafi fundist og einstaklingurinn sem í hlut átti verið handtekinn.

Lögmaður stefnenda sendi stefnda kröfubréf vegna aðgerðanna 28. maí 2019. Voru í því bréfi einnig gerðar kröfur fyrir hönd tveggja annarra einstaklinga sem einnig höfðu sætt húsleit af hálfu lögreglu umrætt sinn. Kröfurnar voru ítrekaðar í bréfi 28. júní 2019 og svo aftur í bréfi 6. ágúst 2019. Með bréfi ríkislögmanns 12. september 2019 viðurkenndi stefndi bótaskyldu í málinu og ólögmæti aðgerðanna. Sáttaviðræður um bótafjárhæðir og málskostnað munu í framhaldinu hafa farið fram án þess að sættir tækjust með aðilum máls þessa. Fram kemur í bréfi stefnda 13. september 2019 að gengið hefði verið frá samkomulagi við þá tvo einstaklinga sem, auk stefnenda, hafði verið krafist bóta fyrir með fyrrgreindu bréfi 28. maí 2019. Var óskað skýringa á því hvers vegna ekki væri fallist á sáttaboð vegna stefnenda þar sem hið bótaskylda atvik væri að öllu leyti hið sama hvað varðaði alla fjóra bótakrefjendur. Bréfinu mun ekki hafa verið svarað. Mál þetta var svo þingfest fyrir dóminum 31. mars 2020.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnenda

Í stefnu málsins kemur fram að málsástæður stefnenda séu samhljóða en til fyllingar sé vísað til málsatvikalýsingar hvors þeirra um sig og til framlagðra gagna af þeirra hálfu. Um aðild stefnenda er vísað til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en dómkröfur þeirra eigi rætur að rekja til sama atviks og aðstöðu, þ.e. þeir hafi báðir veru þolendur sömu fjöldahúsleitar og sé aðstaða þeirra í meginatriðum öll sú sama.

Um bótagrundvöll vísa stefnendur til þess aðallega að þeir eigi rétt á miskabótum frá stefnda samkvæmt hlutlægri bótareglu 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af ákvæðunum leiði að maður, sem borinn hafi verið sökum í sakamáli og beittur húsleit eigi rétt til bóta hafi mál hans verið fellt niður án þess að það hafi verið gert vegna ósakhæfi. Stefnendur hafi verið grunaðir um þjófnað eða stuld á síma og að geyma þýfi á heimili sínu, eða eftir atvikum hylmingu, og beittir húsleit. Mál þeirra hafi nú verið fellt niður eða því lokið gagnvart þeim án þess að það sé vegna ósakhæfi. Þeir eigi því rétt á bótum með vísan til áðurnefndra ákvæða. Verði ekki á það fallist sé byggt á því að bótaréttur stefnenda sæki stoð í 2. og 3. mgr. 246. gr. laganna en í síðarnefnda ákvæðinu sé kveðið á um að hafi maður ekki verið borinn sökum í sakamáli þá eigi hann engu að síður rétt til bóta hafi hann beðið tjón af þeim aðgerðum sem taldar séu upp í 2. mgr. Í öllu falli eigi stefnendur því rétt til bóta hvort sem þeir eru taldir hafa verið bornir sökum eða ekki. Stefnendur geri kröfu um miskabætur með vísan til þessa og með vísan til 5. mgr. 246. gr. laganna.

Miskabótakröfur stefnenda sæki einnig til vara stoð í blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. og hina almennu sakarreglu skaðabótaréttar og reglur skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Verði miski stefnenda að einhverju leyti ekki talinn bótaskyldur á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 sé byggt á því að sá miski sé allt að einu bótaskyldur samkvæmt fyrrnefndu ákvæði skaðabótalaga. Í aðgerðum lögreglu gegn stefnendum hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi þeirra, friði, æru og persónu. Byggt sé á því að lögreglumennirnir, sem stefndi ber ábyrgð á, hafi a.m.k. sýnt af sér stórfellt gáleysi með húsleitinni og með því hvernig hún var framkvæmd. Lögreglumennirnir hafi vitað eða mátt vita að framkvæmd leitarinnar væri í samræmi við lög. Í aðgerðum lögreglu hafi falist saknæm háttsemi og meingerð gagnvart stefnendum sem m.a. felist í því að allt of margir lögreglumenn hafi farið inn á heimili stefnenda miðað við tilefnið, lögreglumenn hafi gengið inn í herbergi stefnanda A án þess að banka og vakið hann þannig harkalega, stefnendur hafi ekki verið spurðir um leyfi fyrir því að lögreglumenn færu inn og framkvæmdu húsleit, lögreglumennirnir hafi ekki stöðvað leitina né farið út úr herberginu þegar stefnendur báðu um það, lögreglumenn hafi leitað að óþörfu í herbergi stefnanda B þegar hann hafi staðið hálfnakinn fyrir framan þá og svo mætti áfram telja. Bein orsakatengsl séu milli aðgerðanna og miska stefnenda sem hafi verið sennileg afleiðing af aðgerðunum. Öll skilyrði bliðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 séu því uppfyllt. Loks vísa stefnendur til þess að stefndi hafi viðurkennt bótaskyldu og ólögmæti aðgerðarinnar.

Hvað varðar stefnanda, A, er tekið fram að miski hans vegna aðgerða lögreglu sé umtalsverður og hann glími við áfallastreituröskum vegna þeirra. Hann hafi að ósekju og án samþykkis verið látinn sæta húsleit á heimili sínu þar sem hann hafi vaknað við það að fjöldi lögreglumanna hafi verið kominn inn í herbergið. Honum hafi verið mjög brugðið við þessar aðfarir og fundist aðstæðurnar allar ömurlegar og íþyngjandi. Stefnandi sé flóttamaður frá D. Húsleitin hafi vakið upp óhugnanleg hugrenningatengsl við uppreisnarhersveitir vígamanna sem hann hafi flúið í D. Auk þess hafi húsleitin valdið honum miklum svefnvandamálum. Þegar hann hann hafi reynt að sofna eftir þetta í herberginu hafi hugur hans ósjálfrátt leitað til þessa atburðar og það valdið honum miklu hugarangri.

Stefnandi hafi sótt sér sálfræðiþjónustu vegna þeirra afleiðinga sem hann glími við vegna húsleitarinnar. Í samskiptaseðli sálfræðings sé fjallað um þær sálrænu afleiðingar sem húsleitin hafi haft á stefnanda. Þar segir að fyrri einkenni áfallastreituröskunar (PTSD) og „paranoia“ hafi blossað upp við atburðinn. Því sé lýst hvernig stefnandi vilji sitja á stól sem snúi að dyrum sálfræðistofunnar en vegna áfallastreitu vilji hann hafa yfirsýn yfir aðstæður.

Hvað varðar stefnanda, B, er tekið fram að miski hans vegna aðgerðanna sé einnig umtalsverður. Hann hafi að ósekju og án samþykkis verið látinn sæta húsleit á heimili sínu þar sem lögreglumenn hafi farið inn í herbergi hans þar sem hann hafi staðið hálfnakinn, ringlaður og hræddur, meðan lögreglumenn hafi leitað í herberginu. Þetta hafi valdið honum miklu hugarangri, ónotum og miska. Honum hafi fundist hann varnarlaus og afskiptalaus í þessum aðstæðum þar sem hann hafi ekkert haft að segja um það hvort leit færi fram eða ekki. Stefnandi hafi ekki enn jafnað sig á þessum atburði.

Aðgerðirnar hafi komið sérstaklega illa við stefnanda B því hann hafi fyrir verið kvíðinn og þunglyndur og eigi sér langa áfallasögu. Hann hafi þurft sem barn á 9. áratugnum að flýja stríð milli E og D, þar sem heimaborg hans hafi verið eyðilögð og á fullorðinsaldri í E hafi hann tvisvar verið pyntaður og einu sinni fangelsaður í tvo mánuði fyrir mótmæli. Þessi fyrri áfallasaga geri stefnanda veikari fyrir andlegum áföllum eins og því að lenda í harkalegri húsleit. Miski hans sé því meiri fyrir vikið.

Við nánara mat á miska beggja stefnenda og fjárhæð miskabóta sé á það bent að í fyrsta lagi þurfi að taka tillit til þess að aðgerðirnar gagnvart þeim hafi verið ólögmætar. Þær hafi verið til þess fallnar að auka miska þeirra, sem þær hafi og gert. Aðgerðirnar hafi verið ólögmætar vegna þess að í þeim hafi falist brot gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Með aðgerðunum hafi verið brotið gegn rétti stefnenda til að njóta friðhelgi einkalífs og heimilis samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins. Þá hafi leitin verið ólögleg með vísan til 2. mgr. ákvæðisins því hún hafi hvorki sótt viðhlítandi stoð í dómsúrskurð né lagaheimild. Með sama hætti hafi leitin verið ólögmæt samkvæmt 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Óumdeilt sé að dómsúrskurður hafi ekki verið til staðar í málinu en samkvæmt svarbréfi lögreglu hafi leitin verið gerð á grundvelli 1. mgr. 75. gr., sbr. 74. gr. laga nr. 88/2008. Því fari hins vegar fjarri að skilyrði þessara lagaákvæða hafi verið uppfyllt. Ekki hafi legið fyrir ótvírætt samþykki stefnenda til leitar né samþykki neins eiganda eða umráðamanns húsnæðisins sem bær hafi verið til að heimila leit í herbergjum stefnenda. Þá hafi rökstuddur grunur ekki verið til staðar gagnvart stefnendum né hafi borið nauðsyn til þessara aðgerða.

Í öðru lagi beri að taka tillit til þess að aðgerðirnar hafi brotið gegn meðalhófsreglum. Það hafi verið til þess fallið að auka miska stefnenda sem það hafi og gert og af þessum sökum einnig hafi aðgerðirnar verið ólögmætar. Húsleitin hafi verið ónauðsynleg og með henni gengið lengra en þörf hafi verið á. Í fyrsta lagi hafi það brotið gegn meðalhófi að inna ekki stefnendur eftir samþykki fyrir leit og að fara inn í herbergi án þess að banka. Í öðru lagi hafi það brotið gegn meðalhófi hvernig komið hafi verið fram við stefnendur á staðnum. Eins og áður sé lýst hafi þeir verið vaktir af svefni eða leit verið framkvæmd hjá þeim þar sem þeir hafi staðið hálfklæddir. Staða þeirra beggja við leitina hafi því verið eins og þeir væru fangar, sem hefðu ekkert um hlutskipti sitt að segja, en ekki frjálsir menn sem njóti friðhelgi einkalífs og réttinda eins og aðrir. Í þriðja lagi hafi það brotið gegn meðalhófi að beita svo fjölmennu lögregluliði á stefnendur en engin þörf hafi verið á því að fjórir og allt að fimm lögreglumenn færu inn í herbergin. Loks verði við mat á meðalhófi að vega saman þá hagsmuni sem hafi verið undir: Annars vegar þeir hagsmunir að finna meintan stolinn farsíma sem hafi haft mjög takmarkað fjárhagslegt verðmæti. Hins vegar hagsmunir, sem bundnir hafa verið í stjórnarskrá, mannréttindasáttmála og lög, að einstaklingar njóti friðhelgi einkalífs á heimilum sínum og að lögregla fylgi af þeim sökum þeim laga og stjórnarskrárramma sem gildi um rof á slíkri friðhelgi. Hinir síðarnefndu hagsmunir hefðu hér átt að vega þyngra en því hafi á hinn bóginn verið öfugt farið í framkvæmd. Með þessu öllu hafi því verið brotið gegn meðalhófsreglum, sbr. m.a. 3. mgr. 53. gr. og 3. mgr. 79. gr. laga nr. 88/2008 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

Í þriðja lagi byggi stefnendur á því að aðgerðir lögreglu gagnvart þeim og framkvæmd þeirra hafi með neikvæðum hætti tekið mið af því að þeir væru hælisleitendur. Stefnendur byggja á því að húsleitin hefði ekki verið framkvæmd með sama hætti ef um hefði verið að ræða hús þar sem ekki byggju hælisleitendur. Sé næsta víst að víðlíka fjöldahúsleit án dómsúrskurðar hafi aldrei farið fram á Íslandi í tilefni af svo litlum hagsmunum sem týndur eða stolinn farsími sé. Stefnendur telji ósennilegt að gengið hefði verið fram með sama hætti ef símaforritið „Find my Iphone“ hefði bent til þess að farsíminn væri staðsettur í fjölbýlishúsi þar sem byggi fjöldi einstaklinga sem ekki væru hælisleitendur. Með aðgerðunum hafi því verið brotið gegn jafnræðissjónarmiðum og jafnræðisreglum laga, m.a. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Allt þetta hafi aukið miska stefnenda.

Við mat á miska stefnenda verður loks ekki hjá því komist að líta til þeirrar fjölmiðlaumfjöllunar og þeirrar miklu hatursorðræðu sem beint hafi verið gegn þeim í fjölmiðlum vegna aðgerðanna en hefði aldrei komið til ef ekki væri fyrir aðgerðir lögreglu gagnvart þeim. Því séu orsakatengsl þar á milli.

Stefnendur geri kröfur um almenna vexti frá og með þeim degi er hið bótaskyldu atvik átti sér stað, þ.e. frá 28. mars 2019, sbr. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þá geri þeir kröfur um dráttarvexti frá 29. júní 2019, þ.e. mánuði eftir að stefndi sannarlega móttók kröfubréf þeirra, sbr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., vaxtalaga. Stefnendur vísi auk þess til meginreglna skaðabóta og refsiréttar, auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrárinnar um þvingunaraðgerðir. Vísað sé í heild til laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, einkum 246. gr., og til skaðabótalaga nr. 50/1993, þ.m.t. 26. gr. Vísað sé og til almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig sé vísað til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og styðjist kröfur um málskostnað við XXI. kafla, einkum 1. mgr. 130. gr. Varðandi varnarþing vísist til 3. mgr. 33. gr. sömu laga. Kröfur um dráttarvexti styðjist við III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Um virðisaukaskatt sé vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi bendir á að aðila greini á um bótafjárhæð en fyrir liggi að stefndi hafi þegar fallist á bótaskyldu vegna leitar í herbergjum stefnenda á grundvelli 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Stefndi kveðst hafna öllum öðrum málsástæðum stefnenda. Stefndi bendir á að 1. mgr. 246. gr. eigi ekki við um stefnendur enda hafi þeir ekki verið bornir sökum í sakamáli. Stefndi hafni því einnig að stefnendur geti átt bótarétt á grundvelli bliðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, enda séu skilyrði þeirrar greinar ekki uppfyllt.

Stefndi tekur fram að húsleitin sem málið snúist um hafi hafi verið til komin vegna þess að leit hafi staðið yfir að stolnu símtæki sem hafði verið staðsett í húsinu með svokölluðu „Find my phone“ viðmóti. Stefndi kveðst hafna því að leit, eins og sú sem sjáist á upptökum, geti haft í för mér sér þær afleiðingar sem stefnandi A haldi fram og því síður þær sem stefnandi B haldi fram. Stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að hafa orðið fyrir svo miklu tjóni vegna leitarinnar sem þeir haldi fram.

Stefndi hafni því þannig að stefnendur hafi orðið fyrir meiri óþægindum en almennt megi gera ráð fyrir við þær aðstæður sem uppi hafi verið við leitina. Stefndi bendi á að ekki sé lagt fram vottorð sálfræðings eða sérfræðilegt mat á afleiðingum þessarar tilteknu húsleitar, heldur samskiptaseðill, þar sem aðeins sé um óstaðfesta frásögn stefnanda A að ræða, hálfum mánuði eftir atvikið. Það veki sérstaka athygli að stefnandi segist hafa samband við sálfræðinginn vegna skilaboða frá lögfræðingi sem biðji um skýrslu. Slíkt bendi alls ekki til þess að stefnandi hafi orðið fyrir nokkru áfalli vegna leitarinnar enda hafi leitin og framganga lögreglunnar alls ekki verið með þeim hætti sem stefnandi lýsi, sem sjáist vel á upptökum stefnanda sjálfs.

Af hálfu stefnda sé því haldið fram að meint tjón stefnanda A sé alls ósannað auk þess sem hvorki sé um orsakatengsl né sennilega afleiðingu að ræða af þeim aðgerðum sem lögreglan hafi beitt við húsleitina. Ljóst sé, að þó að fallast megi á að stefnanda A-kk-þgf hafi brugðið þegar lögregla kom inn án þess að hann hafi sjálfur opnað, sé það augljóst af upptökum hans sjálfs að hann hafi enga ástæðu haft til að óttast lögregluna eða að framganga lögreglumanna hafi verið með þeim hætti að hún hafi valdið áfallastreituröskun hjá stefnanda. Upptökurnar beri með sér að stefnandi hafi verið rólegur og yfirvegaður allan tímann og alls ekki að sjá að hann hafi verið hræddur, heldur hafi hann verið mjög meðvitaður um réttindi sín og spurt út í þau á staðnum.

Af upptökum megi ljóst vera að lögreglan hafi verið innan við tíu mínútur í herbergi stefnanda. Lögreglan hafi með kurteislegum hætti skýrt út fyrir stefnanda hver væri ástæða leitarinnar. Augljóst sé einnig af viðbrögðum stefnanda að hann hafi verið rólegur og skiljanlega óskað eftir húsleitarheimild sem ekki hafi verið til staðar. Lögreglan hafi spurt stefnanda út í herbergisfélaga hans, sem ekki hafi verið inni, til að reyna að afla upplýsinga um útlit hans. Lögreglan hafi yfirgefið herbergið um leið og fengist hafi staðfest að hið stolna símtæki væri þar ekki.

Stefnandi B hafi sjálfur opnað fyrir lögreglunni og hleypt henni inn til leitar auk þess sem beðið hafi verið eftir að heyrðist í hinu stolna símtæki. Framganga lögreglu hafi verið eðlileg og ekkert sem valdið gat auknum miska.

Stefnendur krefjist hvor um sig miskabóta að fjárhæð 2.000.000 króna. Bótakrafan sé allt of há og hvorki í samræmi við tilefni né dómaframkvæmd. Stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að hafa orðið fyrir svo miklum andlegum miska sem sé í algjöru ósamræmi við tilefni og aðra í sömu aðstöðu sem hafi fallist á samkomulag um fjárhæð miskabóta í samræmi við dómaframkvæmd. Stefndi hafni því alfarið að fjölmiðlaumfjöllun leiði til hærri fjárhæðar eða bótaskyldu ríkisins enda ekki á ábyrgð eða forræði stefnda, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 11/2016 og 789/2015.

Stefndi bendir á, að dómafordæmi sé fyrir miskabótum fyrir líkamsleit að fjárhæð 120.000 krónur, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 191/2017 frá 8. mars 2018. Í því máli hafi bótafjárhæðinni ekki verið mótmælt af ríkinu og aðeins fjallað um bótaskylduna. Stefndi bendir á að líkamsleit hafi verið talin alvarlegra inngrip í friðhelgi einkalífs en húsleit samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og því hljóti lægri fjárhæð en dæmd hafi verið í ofangreindum dómi Hæstaréttar að vera sanngjarnar bætur fyrir innan við tíu mínútna húsleit.

Þá megi einnig benda á dóma Landsréttar í málum nr. 882 og 883/2018 frá 21. júní 2019. Þar hafi verið dæmdar miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna vegna harkalegrar handtöku, fjögurra daga gæsluvarðhalds í einangrun, húsleita á heimili, í fyrirtæki og í tveimur öðrum fasteignum. Auk þess hafi síma og tölvugögn verið skoðuð svo og upplýsingar um notkun á síma frá 1. maí til 4. nóvember 2016. Bætur vegna sérhverrar húsleitar samkvæmt þessum dómum, geti í besta falli numið 50.000 krónum sé lagt til grundvallar að bætur fyrir hvern sólarhring í gæsluvarðhaldi í einangrun nemi um 175.000 krónum en lægri fjárhæð en 50.000 krónum sé miðað við hærri krónutölu en 175.000 krónur vegna sérhvers dags í gæsluvarðhaldi.

Stefndi kveðst mótmæla vaxtakröfu stefnanda og bendi á að stefnendur hafi sjálfir hafnað framboðnum miskabótum. Við slíkar aðstæður skuli dæma vexti frá dómsuppsögudegi, sbr. 2. málslið 9. gr. laga nr. 38/2001. Til vara sé þess krafist að upphafstími vaxta verði mánuði eftir að málið hafi verið höfðað. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sérstaklega 130. og 1. mgr. 131. gr. þar sem málshöfðun þessi sé tilefnislaus.

IV

Niðurstaða

Í máli þessu krefjast stefnendur miskabóta úr hendi stefnda vegna aðgerðar lögreglu 28. mars 2019 sem fólst í leit í herbergjum þeirra við Lindarbraut 636 að Ásbrú í C. Fram er komið að stefnendur tengjast ekki að öðru leyti en því að húsleit var gerð í herbergjum hvors þeirra um sig áðurnefndan dag og eiga kröfur þeirra því rót sína að rekja til sama atviks, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Umræddum aðgerðum lögreglu hefur verið lýst hér framar og gerð ítarleg grein fyrir sjónarmiðum beggja stefnenda í málinu.

Stefnendur byggja kröfur sínar aðallega á ákvæðum 246. gr. laga nr. 88/2008 en til vara á blið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Þá hefur af þeirra hálfu einnig verið vísað til ákvæða stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndi hefur fallist á bótaskyldu í málinu á grundvelli 3. mgr. 246. laga nr. 88/2008 en þó verður að skilja málatilbúnað stefnenda svo að þeir telji bótaskyldu stefnda hvíla á 1. mgr., sbr. 2. mgr., greinarinnar, og eftir atvikum til vara á blið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 verði talið að miski þeirra rúmist ekki innan heimildar 246. gr. laga 88/2008. Dómurinn áréttar að stefndi hefur fallist á bótaskyldu á grundvelli 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 og lítur því svo á að meginágreiningur aðila sé um fjárhæð bóta.

Reglur XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 eru sérstakar reglur um bætur vegna sakamála. Þær mæla fyrir um hlutlæga ábyrgð en hafa ákveðið samspil við almennar reglur í skaðabótarétti. Í 1. mgr. 246. gr. laga nr. 80/2008 segir að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta eftir 2. mgr. sömu lagagreinar, m.a. ef mál hans hefur verið fellt niður. Samkvæmt því skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Maður sem ekki hefur verið borinn sökum í sakamáli á einnig rétt til bóta ef hann hefur beðið tjón af slíkum aðgerðum, sbr. 3. mgr. ákvæðisins. Ákvæði þessi mæla samkvæmt efni sínu fyrir um hlutlæga bótaábyrgð íslenska ríkisins þegar lögmæltum bótaskilyrðum er fullnægt og skiptir þá ekki máli hvort skilyrði hafi brostið fyrir aðgerð lögreglu eða hvort skort hafi nægilegt tilefni til að grípa til þeirra. Samkvæmt 5. mgr. lagaákvæðisins skal bæta bæði fjártjón og miska ef því er að skipta.

Dómurinn telur að bótaskylda stefnda hvíli réttilega á 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 enda kemur skýrlega fram í athugasemdum með ákvæðinu að þar sé átt við aðra en sakborninga í máli, séu skilyrði bótaábyrgðar á annað borð fyrir hendi. Kemur samkvæmt ákvæðinu einungis til skoðunar að beita því um bótarétt þess sem ekki hefur verið borinn sökum í sakamáli þar sem þvingunarúrræðum var beitt. Tekur dómurinn fram að 1. mgr. greinarinnar geti því ekki komið til álita í tilviki stefnenda. Ljóst má vera af atvikum málsins að hvorugur stefnenda var borinn sökum í sakamáli í skilningi ákvæðisins.

Að þessu sögðu er áréttað að í sjálfu sér hefur ekki úrslitaþýðingu um ákvörðun bótafjárhæðar í máli þessu hvort bótaskylda stefnda verði felld undir 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 eða blið 26. gr. laga nr. 50/1993 enda hefur stefndi viðurkennt bótaskyldu sína á grundvelli fyrrnefnda ákvæðisins. Dómurinn tekur þó fram að ráða megi af gögnum málsins að framganga lögreglu á vettvangi hafi ekki verið úr hófi fram eða verið vanvirðandi gagnvart stefnendum. Er þannig ekki unnt að líta svo á að með aðgerðinni hafi verið unnin ólögmæt meingerð gegn frelsi og friði stefnenda þannig að réttur þeirra til bóta verði heimfærður undir blið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 sem stefnendur byggja á til vara í málinu.

Húsleit felur óhjákvæmilega í sér röskun á friðhelgi einkalífs og heimilis sem allir eiga stjórnarskrárvarinn rétt til. Stefnendur máttu báðir þola húsleit sem fól í sér skerðingu á friðhelgi heimilis þeirra sem eru réttindi sem varin eru af 71. gr. stjórnarskrárinnar. Verða þeir þegar af þeirri ástæðu taldir hafa orðið fyrir miskatjóni sem ekki þarf frekar að sanna og stefndi ber hlutlæga bótaábyrgð á samkvæmt 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 eins og hann hefur viðurkennt í málinu.

Við mat á bótafjárhæð er, eins og unnt er, höfð hliðsjón af dómafordæmum á þessu sviði að því marki sem þau geta veitt leiðbeiningu við mat á aðstæðum í þessu máli. Er einnig horft til þeirra sjónarmiða er fram koma í dómi mannréttindadómstóls Evrópu frá 29. október 2020 í máli D-x-x gegn Póllandi þó ekki verði talið að unnt sé að miða við tildæmda fjárhæð bóta í því máli í ljósi íslenskrar dómaframkvæmdar. Við þetta mat er óhjákvæmilegt að horfa til þess að aðgerð lögreglu beindist að stefnendum án þess að séð verði að nægilega haldbært tilefni hafi verið til þess eða þeir nokkuð til þess unnið annað en að búa í umræddu húsnæði þar sem lögregla taldi stolinn síma vera að finna. Áttu stefnendur sér því einskis ills von er lögregla kom inn í herbergi þeirra sem varð til þess að ró þeirra var raskað og var til þess fallið að valda þeim hugarangri. Þykir í þessu sambandi einnig óhjákvæmilegt að horfa til aðstæðna beggja stefnenda og forsögu þeirra sem gaf þeim báðum fyrir sitt leyti tilefni til, umfram aðra, að bregða við innkomu lögreglu. Er því ekki dregið í efa að aðgerðir þessar hafi verið báðum stefnendum þungbærar. Þeim verður þó hvorugum gert að sýna frekar fram á miska sinn að þessu leyti eða aðstæður sínar umfram það sem þegar er fram komið í málinu. Á hinn bóginn er ekki unnt að líta svo á að stefndi beri bótaábyrgð á fjölmiðlaumfjöllun af málinu svo sem stefnendur halda fram, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 11/2016.

Með vísan til framangreinds og með hliðsjón af atvikum málsins og aðstæðum öllum þykja hæfilegar bætur til handa hvorum stefnanda um sig vera 200.000 krónur.

Rétt þykir að fallast á vaxta og dráttarvaxtakröfu stefnenda eins og nánar greinir í dómsorði og þykja ekki efni til að horfa til sjónarmiða stefnda þar að lútandi.

Stefnendur njóta gjafsóknar í málinu. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda er greiddur úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns þeirra, eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun þóknunar er horft til tímaskýrslu lögmanns en einnig þess óhjákvæmilega hagræðis sem hlýst af því að málið er rekið fyrir hönd tveggja einstaklinga af sama tilefni. Í samræmi við dómvenju er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun þóknunar. Með hliðsjón af gjafsókn stefnenda þykir ekki ástæða til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar. Þá kemur að mati dómsins ekki til álita að beita 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 í málinu eins og stefnandi hefur krafist.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 2. febrúar 2020. Fyrir uppkvaðningu var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvorki dómari né lögmenn, fyrir hönd aðila, töldu þörf á endurflutningi málsins.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 200.000 krónur og stefnanda, B, 200.000 krónur, í báðum tilvikum ásamt vöxtum, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 28. mars 2019 til 29. júní 2019 en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns þeirra, L-kvk-ef B-kvk-ef Á-kvk-ef, 800.000 krónur vegna hvors þeirra um sig, samtals 1.600.000 krónur.

H-kvk-nf G-kvk-nf (sign.)

Rétt þykir að fallast á vaxta og dráttarvaxtakröfu stefnenda eins og nánar greinir í dómsorði og þykja ekki efni til að horfa til sjónarmiða stefnda þar að lútandi.

Stefnendur njóta gjafsóknar í málinu. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda er greiddur úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns þeirra, eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun þóknunar er horft til tímaskýrslu lögmanns en einnig þess óhjákvæmilega hagræðis sem hlýst af því að málið er rekið fyrir hönd tveggja einstaklinga af sama tilefni. Í samræmi við dómvenju er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun þóknunar. Með hliðsjón af gjafsókn stefnenda þykir ekki ástæða til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar. Þá kemur að mati dómsins ekki til álita að beita 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 í málinu eins og stefnandi hefur krafist.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 2. febrúar 2020. Fyrir uppkvaðningu var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvorki dómari né lögmenn, fyrir hönd aðila, töldu þörf á endurflutningi málsins.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 200.000 krónur og stefnanda, B, 200.000 krónur, í báðum tilvikum ásamt vöxtum, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 28. mars 2019 til 29. júní 2019 en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns þeirra, L-kvk-ef B-kvk-ef Á-kvk-ef, 800.000 krónur vegna hvors þeirra um sig, samtals 1.600.000 krónur.

H-kvk-nf G-kvk-nf (sign.)