E-1910/2013

Mál þetta, sem var höfðað 30. apríl 2013, var dómtekið 14. nóvember s.á. Stefnandi er I-kk-nf G-kk-nf, Hofgörðum 23, Seltjarnarnesi. Stefndi er Fjármálaeftirlitið, Höfðatúni 2, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 89.177.921 krónu í skaðabætur fyrir fjártjón og 4.000.000 króna í skaðabætur fyrir miska eða samanlagt 93.177.921 krónu og að sú fjárhæð beri dráttarvexti frá 7. mars 2013 og til greiðsludags samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Til vara gerir stefnandi þá dómkröfu að stefnda verði gert að greiða stefnanda 87.002.936 krónur í skaðabætur fyrir fjártjón og 4.000.000 króna í skaðabætur fyrir miska eða samanlagt 91.002.936 krónur og að sú fjárhæð beri dráttarvexti frá 7. mars 2013 og til greiðsludags samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Til þrautavara gerir stefnandi þá dómkröfu að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur fyrir fjártjón og miska að álitum eftir mati dómsins og að sú fjárhæð beri dráttarvexti frá 7. mars 2013 og til greiðsludags, samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins, að teknu tilliti til 25,5% virðisaukaskatts af lögmannsþóknun.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins.

I.

Málsatvik eru þau að hinn 12. febrúar 2010 tilkynnti formaður stjórnar Lífeyrissjóðs verkfræðinga stefnda að stefnandi hefði verið ráðinn sem framkvæmdastjóri sjóðsins. Í tilkynningunni sagði að ráðningin tæki ekki gildi fyrr en stefndi samþykkti hann, en hann kæmi hins vegar til starfa 20. febrúar.

Með bréfi 11. maí 2010 gerði stefndi athugasemdir varðandi ráðningu stefnanda sem framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga, vegna fyrri starfa hans sem stjórnarformaður Íslenska lífeyrissjóðsins. Í bréfinu var rakið að stefndi hefði vísað athugun sinni á fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins á árinu 2008 til sérstaks saksóknara, en stefndi hafði setið í stjórn þess lífeyrissjóðs frá 1995 til 2009 og verið formaður stjórnarinnar frá árinu 2000. Athugun stefnda hefði leitt í ljós að fjárfestingar sjóðsins í fjármálagerningum nánar tilgreindra félaga hefðu verið umfram lagaheimild, um þremur milljörðum króna 31. mars 2008 og um tveimur milljörðum króna hinn 30. júní 2008. Taldi stefndi að stefnandi hefði, sem stjórnarformaður sjóðsins, vanrækt þær skyldur sínar að hafa viðunandi eftirlit með ráðstöfun eigna sjóðsins á árinu 2008. Þessi vanræksla hefði leitt til þess að fjárfestingar sjóðsins á fyrri hluta árs 2008 hafi í fjölmörgum tilvikum verið langt umfram lagaheimildir og orðið til þess að tjón sjóðfélaga við hrun viðskiptabankanna í október 2008 hefði orðið meira en ella hefði orðið. Í bréfinu var enn fremur talið að upplýsingagjöf stefnanda til stefnda hefði verið aðfinnsluverð, en á spurningalista sem hann fyllti út hefði ekki verið vikið að framangreindri rannsókn sérstaks saksóknara. Tók stefndi fram að röng upplýsingagjöf af þessu tagi gæti varðað við 146. gr. almennra hegningarlaga. Að auki var á það bent í bréfi stefnda að til viðbótar við framangreint mál væri nú til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara mál er lyti að meðferð Íslenska lífeyrissjóðsins á fjármunum séreignardeildarinnar Líf IV. Beindist sú athugun að breytingum sem voru gerðar á fjárfestingarstefnu séreignardeildarinnar. Var stefndi þeirrar skoðunar að draga mætti í efa að stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hefði haft lögmæta heimild til að ráðstafa fjármunum Líf IV með þeim hætti sem gert hafði verið.

Í téðu bréfi stefnda sagði síðan að með hliðsjón af framangreindu, og með vísan til 2. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr., laga nr. 87/1998, gerði stefndi athugasemd við ráðningu stjórnar Lífeyrissjóðs verkfræðinga á stefnanda sem framkvæmdastjóra sjóðsins. Ráðning stefnanda væri ekki til þess fallin að stuðla að heilbrigðum og eðlilegum viðskiptaháttum. Þá væri ráðningin heldur ekki til þess fallin að auka trúverðugleika á fjármálamarkaði og viðhalda trausti lífeyrissjóðakerfisins og hún gæti orðið til þess að skaða orðspor sjóðsins og þannig veikja stöðu hans. Stefndi hefði af þessum sökum til skoðunar hvort beita ætti 4. mgr. 10. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, með hliðsjón af 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997, vegna ráðningar stefnanda sem framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga. Var óskað eftir sjónarmiðum stefnanda um þetta og að þeim fengnum myndi stefndi ákveða hvort tilefni væri til að kynna efni athugasemda stefnda fyrir stjórn Lífeyrissjóðs verkfræðinga.

Stefnda bárust athugasemdir stefnanda í bréfi, dags. 20. maí 2010. Stefnandi taldi sig fullnægja öllum hæfisskilyrðum og að ekkert í menntun, starfsreynslu eða starfsferli hans ætti að koma í veg fyrir að hann gæti gegnt umræddu starfi á forsvaranlegan hátt. Einnig gerði stefnandi athugasemdir við málsmeðferð stefnda, þar sem hann taldi að afstaða hefði verið tekin til efnisatriða málsins án þess að honum hefði gefist færi á að tjá sig um þau. Loks mótmælti hann einstökum athugasemdum sem stefndi hafði gert við störf hans í stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins.

Með bréfi 27. maí 2010 óskaði stefndi eftir sjónarmiðum stjórnar Lífeyrissjóðs verkfræðinga og svaraði stjórnin erindi stefnda með bréfi 11. júní 2010. Kom þar m.a. fram að á þeim stutta tíma sem stefnandi hefði starfað sem framkvæmdastjóri sjóðsins hefði hann sinnt starfi sínum með ágætum. Þá sagði í bréfinu að stjórnin væri ekki í aðstöðu til að meta réttmæti athugasemda stefnda eða gildi þeirra skýringa sem stefnandi hefði veitt stefnda. Stefnandi myndi hefja töku sumarorlofs og á meðan myndi staðgengill framkvæmdastjóra, G-kk-nf V. F-kk-nf, gegna starfi stefnanda. Stjórnin vænti þess að afstaða stefnda til hæfis stefnanda lægi fyrir áður en orlofinu lyki.

Stefnandi óskaði eftir því við stefnda, með bréfi 27. maí 2010, að hann fengi aðgang að tilteknum gögnum. Jafnframt óskaði hann eftir því að stefndi aflaði upplýsinga um rannsókn sérstaks saksóknara á málefnum LÍF IV, einkum því hvort rannsóknin beindist að stefnanda á einhvern hátt.

Í bréfi sérstaks saksóknara 14. júní 2010, þar sem svarað var erindi frá stefnda, dags. 2. s.m., segir að embætti sérstaks saksóknara hefði til rannsóknar tvö sakamál og að það væri talið standa rannsóknarhagsmunum í vegi að stefnanda yrði veittur aðgangur að gögnum beggja málanna. Stefnandi hefði fengið réttarstöðu vitnis í máli er varði skýrsluskil lífeyrissjóða í rekstri Landsbankans en ekki lægi fyrir hvort stefnandi myndi hafa réttarstöðu sakbornings eða vitnis í máli er varði ráðstöfun fjármuna séreignardeildarinnar Líf IV.

Stefndi hafnaði ósk stefnanda um aðgang að gögnunum og var synjunin rökstudd með vísan til 3. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar sem gögnin tengdust málum sem væru til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara. Stefnandi áréttaði beiðni sína en henni var sem fyrr hafnað og hinn 15. júlí 2010 leitaði stefnandi til umboðsmanns Alþingis vegna synjunarinnar.

Með bréfi stefnda 3. september 2010 var stefnanda svo tilkynnt að stefndi hefði tekið þá ákvörðun, á fundi 31. ágúst 2010, að starfsferill stefnanda, sem stjórnarformaður Íslenska lífeyrissjóðsins á árunum 2007 og 2008, væri með þeim hætti að ekki væri tryggt að hann gæti gegnt stöðu sinni sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga á forsvaranlegan hátt. Samkvæmt því uppfyllti stefnandi ekki hæfisskilyrði 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Fór stefndi fram á það, með vísan til 4. mgr. 10. gr. laga um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi nr. 87/1998, að stjórn Lífeyrissjóðs verkfræðinga sæi til þess að stefnandi gegndi ekki stöðu framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins. Ef stjórnin yrði ekki við þeirri kröfu myndi stefndi víkja honum einhliða frá störfum.

Hinn 10. september 2010 birti Lífeyrissjóður verkfræðinga fréttatilkynningu um að stefnandi hefði látið af störfum í kjölfar ákvörðunar stefnda um hæfi stefnanda.

Stefnandi taldi ákvörðun stefnda ranga og hinn 26. nóvember 2010 höfðaði hann mál til að fá hana ógilta. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 5. janúar 2012, í máli nr. E-7135/2010, var ákvörðun stefnda felld úr gildi. Ríkislögmaður óskaði eftir leyfi til að áfrýja dóminum en Hæstiréttur hafnaði umsókninni þar sem ekki væru lagaskilyrði til að verða við henni.

Á meðan á rekstri máls nr. E-7135/2010 stóð gaf umboðsmaður Alþingis álit sitt vegna synjunar stefnda um að veita stefnanda aðgang að öllum gögnum málsins. Komst umboðsmaður að þeirri niðurstöðu í áliti 15. mars 2011, í máli nr. 6121/2010, að synjun stefnda hefði ekki byggst á réttum lagagrundvelli. Umboðsmaður beindi þeim tilmælum til stefnda að taka erindi stefnanda til afgreiðslu að nýju ef beiðni um það kæmi frá stefnanda.

Hinn 12. apríl 2011 birtist í Fréttablaðinu frétt um málið undir fyrirsögninni: „Lífeyrissjóðsstjóri átti rétt á að fá gögn.“ Sama dag sendi stefndi frá sér athugasemd vegna fréttarinnar þar sem sagði að af fréttinni mætti skilja að stefnda bæri að mati umboðsmanns Alþingis að veita stefnanda aðgang að gögnum er varði rannsókn mála sem hafi verið send til sérstaks saksóknara, en niðurstaða umboðsmanns hefði ekki verið sú að stefnda bæri að afhenda gögnin heldur hefði umboðsmaður gert athugasemd við á hvaða grunni stefndi hefði synjað stefnanda um gögnin og bent á aðrar lagagreinar sem ættu betur við. Niðurstaða umboðsmanns hefði því ekki verið sú að stefnda bæri að afhenda gögnin heldur að stefndi skyldi leggja mat á upplýsingarétt með hliðsjón af öðrum réttarreglum en gert hafi verið í bréfum til stefnda. Að lokum sagði í athugasemd stefnda að athygli væri vakin á því að í áliti umboðsmanns kæmi fram að sérstakur saksóknari hefði sagt í bréfi til stefnda að það stæði rannsóknarhagsmunum þessara mála í vegi yrði stefnda veittur aðgangur að gögnum þeirra. Fréttablaðið leiðrétti í framhaldi af þessu frétt sína og birti hinn 18. apríl 2011 frétt undir fyrirsögninni: „Synjunin var byggð á röngu ákvæði laganna.“

Stefndi birti svokallaða gagnsæistilkynningu á heimasíðu sinni 25. maí 2011 undir fyrirsögninni: „Ákvörðun um hæfi framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga til að gegna starfinu.“ Í tilkynningunni kemur fram að stefndi hafi á sínum tíma ákveðið að birta ekki gagnsæistilkynningu um ákvörðun sína frá 31. ágúst 2010, en vegna fjölmiðlaumfjöllunar um málefni stefnanda, þ. á m. vegna dómsmáls sem hann hafi höfðað til ógildingar ákvörðuninni, hafi stefndi ákveðið að birta umrædda tilkynningu. Í tilkynningunni er svo rakið að stefndi hafi í kjölfarið á ráðningu stefnanda hafið athugun á því hvort hann uppfyllti hæfisskilyrði laga nr. 129/1997, sbr. 6. mgr. 31. gr. laganna. Þá greindi stefndi frá því hvert hlutverk stefnda væri í því sambandi og vísaði til lögskýringargagna, um að matið væri ekki bundið við að brotið hefði verið gegn lögum eða að viðkomandi hefði hlotið dóm fyrir tiltekna háttsemi. Áherslan lægi í því hvort ferill viðkomandi eða fyrri störf væru með þeim hætti að rýrt hafi álit hans þannig að ekki væri rétt með tilliti til hagsmuna sjóðsins eða almennings að hann gegndi þar ábyrgðarstörfum. Almennt þyrfti að vera um alvarlegar ávirðingar að ræða. Þá var í tilkynningunni greint frá stjórnarsetu stefnanda í Íslenska lífeyrissjóðnum og þau atriði sem hefðu komið til sérstakrar skoðunar hjá stefnda, sem héraðsdómur fjallaði um í máli nr. E-7135/2010. Nánar tiltekið væru eftirfarandi atriði til sérstakrar skoðunar í málinu: i) fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins, ii) fjárfestingarstefna séreignarsparnaðarleiðarinnar Líf IV og iii) trúverðugleiki upplýsinga stefnanda til stefnda í tengslum við mat á hæfi hans. Auk þess gerði stefndi í tilkynningunni grein fyrir sjónarmiðum sínum hvað þessi atriði varðar.

Hinn 5. júlí 2011 kvartaði stefnandi til umboðsmanns Alþingis vegna gagnsæistilkynningar stefnda frá 25. maí 2011 og viðbragða stefnda við fréttaflutningi af áðurnefndu áliti umboðsmanns Alþingis frá 15. mars 2011.

Í áliti umboðsmanns Alþingis 18. febrúar 2013, í máli nr. 6518/2011, kemst hann að þeirri niðurstöðu að framsetning fréttar stefnda sem var birt á heimasíðu stefnda 12. apríl 2011, umfram það að leiðrétta efni fyrirsagnar fréttar Fréttablaðsins þann sama dag, hafi verið bæði ónákvæm og villandi að því er varðar tilvísun til „mála“ sem væru til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara og því ekki í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti. Umræddar tilvísanir hefðu hvorki verið málefnalegar né nauðsynlegar til að leiðrétta frétt Fréttablaðsins eða gera grein fyrir forsendum þeirrar synjunar stefnda sem fjallað hefði verið um í áliti umboðsmanns, sem hafi verið tilefni fréttar Fréttablaðsins. Jafnframt var það niðurstaða umboðsmanns að birting tilkynningar stefnda 25. maí 2011 hafi ekki samrýmst skilyrði 9. gr. a laga nr. 87/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, um að birting sé heimil nema hún valdi hlutaðeigandi aðilum tjóni sem ekki sé í samræmi við það brot sem um ræði. Þá hafi stefndi ekki sýnt fram á að hagsmunir fjármálamarkaðarins hafi krafist þess að stefndi gæfi út tilkynningu um mál stefnanda á þessum tíma. Vísaði umboðsmaður sérstaklega til þess tíma sem leið frá því ákvörðun um hæfi stefnanda var tekin og tilkynningin birt, sem og þess hversu afdrifarík áhrif hún og opinber umfjöllun um hana gat haft á atvinnuhagi stefnanda. Þá var það niðurstaða umboðsmanns að stefndi hefði ekki hagað efni tilkynninga sem það birti þennan sama dag um hæfi tveggja stjórnenda í samræmi við þær kröfur sem leiða megi af jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Í kjölfarið á áliti umboðsmanns Alþingis fjarlægði stefndi af heimasíðu sinni gagnsæistilkynningu sína frá 25. maí 2011. Þá gerði stefndi drög að opinberri afsökunarbeiðni, dags. 19. mars 2013, og leitaði samþykkis stefnanda til að birta hana. Stefnandi svaraði erindi stefnda með bréfi 5. apríl 2013 þar sem hann lagði til breytingar við afsökunarbeiðni stefnda. Stefndi kveðst ekki hafa birt afsökunarbeiðni sína, enda hafi stefnandi ekki veitt samþykki sitt fyrir henni, en stefndi kveðst í greinargerð sinni vera tilbúinn til að birta slíka tilkynningu.

Auk umfjöllunar stefnda og fjölmiðla, sem rakin hefur verið hér að framan, var fjallað um málefni stefnanda hinn 14. mars 2012 á „miðvikudagsfyrirlestri“ í Háskólanum á Bifröst. Nánar tiltekið í erindi I-kvk-ef Þ-kvk-ef, en hún flutti fyrirlestur með yfirskriftinni: „Getur fjármálaeftirlit hindrað hrun? Hvert er hlutverk FME og hvaða tæki hefur það til að sinna hlutverki sínu?“ Í tilkynningu háskólans um fyrirlesturinn kom fram að I-kvk-nf væri nýráðinn héraðsdómari og varaformaður stjórnar stefnda. Jafnframt kom fram í tilkynningunni að hún hefði verið fastur kennari við háskólann frá 2001 en hún væri í leyfi um þessar mundir og hún myndi láta af störfum fyrir skólann á næstunni. Stefnandi telur að í erindi hennar hafi verið fjallað á meiðandi hátt um hann og hann hafi verið bendlaður við refsiverða háttsemi og rannsóknir hjá sérstökum saksóknara.

Til að meta fjártjón sitt vegna brottvikningarinnar leitaði stefnandi til B-kk-ef G-kk-ef tryggingastærðfræðings. Jafnframt óskað stefnandi eftir áliti almannatengslafyrirtækisins KOM ehf. á mögulegum miska vegna ákvörðunar og opinberrar umfjöllunar af hálfu stefnda. Í framhaldinu gerði stefnandi kröfu um bætur á hendur stefnda, með bréfi 7. febrúar 2013. Stefndi hafnaði bótakröfunni með bréfi 20. febrúar 2013 og höfðaði stefnandi því dómsmál þetta.

II.

Stefnandi telur að stefndi hafi valdið honum skaða, á bæði fjárhagslegum og ófjárhagslegum hagsmunum sem verndaðir séu af reglum skaðabótaréttar, með ólögmætri ákvörðun um að víkja honum úr starfi og með ólögmætri opinberri umfjöllun um persónu hans og brottvikningu. Gera verði þá kröfu að stefndi beri ábyrgð á skaðlegum afleiðingum bótaskyldrar háttsemi sinnar og rétti hlut stefnanda, þannig að hann verði a.m.k. eins settur fjárhagslega, eins og tjónið hefði ekki orðið. Skaðabótakröfu sé beint að stefnda sem tjónvaldi á grundvelli sakarreglunnar vegna háttsemi stjórnenda í nafni stefnda og vegna háttsemi einstakra starfsmanna stefnda, eða eftir atvikum stjórnenda stefnda, samkvæmt meginreglunni um vinnuveitendaábyrgð.

Um skilyrði bótaábyrgðar byggir stefnandi á því að stefndi hafi með ákvörðun sinni frá 31. ágúst 2010 valdið sér tjóni með skaðabótaskyldum hætti. Stefndi hafi tekið ólögmæta stjórnvaldsákvörðun um að svipta stefnanda starfi og beri stefnda að bæta það tjón sem af því hafi leitt.

Með ákvörðun sinni hafi stefndi gripið, í skjóli opinbers valds, inn í einkaréttarlegan samning þriðju aðila sem hafi notið verndar 72. og 75. gr. stjórnarskrárinnar. Undir hótunum um valdbeitingu hafi stefnanda og vinnuveitanda hans verið gert að binda enda á ráðningarsamband sitt, enda geti enginn neitað yfirvaldsboði í bráð þótt síðar megi leita til dómstóla.

Starfslok stefnanda hjá Lífeyrissjóði verkfræðinga hafi þannig eingöngu verið til komin vegna ákvörðunar stefnda en ekki vegna vilja aðila ráðningarsambandsins. Stefnandi hafi verið valinn til starfa eftir vandað ráðningarferli og ánægja hafi verið með störf hans hjá lífeyrissjóðnum, auk þess sem stjórn lífeyrissjóðsins hafi neitað að láta undan þrýstingi starfsmanna stefnda um að segja stefnanda upp störfum.

Stefnandi telur að gera þurfi almennt ríkar kröfur til lögmætis ákvarðana stjórnvalda, en sérstaklega ríkar kröfur um aðgát og vönduð vinnubrögð verði að gera til stjórnvalds sem, í skjóli valdbeitingarheimilda, tekur íþyngjandi ákvörðun um starf, mannorð og fjárhagsafkomu einstaklings.

Stefnandi telur að við undirbúning og töku hinnar ólögmætu ákvörðunar hafi háttsemi stefnda ekki samrýmst skráðum hátternisreglum og brotið gegn mikilvægum réttaröryggisákvæðum laga. Með háttsemi sinni hafi stefndi brotið gegn reglum sem hafi þann tilgang að vernda réttindi einstaklinga og stuðla að vandaðri málsmeðferð og ákvarðanatöku. Þannig hafi verið brotið gegn andmælareglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar stefndi hafi neitað stefnanda um aðgang að málsgögnum. Jafnframt hafi stefndi brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar hann hafi ekki tekið tillit til allra gagna málsins, og þá sérstaklega gagna sem hafi verið stefnanda hliðholl. Framangreint hafi verið staðfest með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-7135/2010. Stefndi hafi viðhaft þessi vinnubrögð þrátt fyrir ítrekaðar athugasemdir stefnanda undir meðferð málsins og sýnt þannig tillitsleysi gagnvart hagsmunum og réttindum stefnanda.

Stefnandi byggir einnig á því að við mat á forsendum ákvörðunar sinnar hafi stefndi ekki gætt málefnalegra sjónarmiða eða vandaðra vinnubragða. Þannig hafi stefndi byggt á þremur jafngildum efnisforsendum og hafi tveimur þeirra verið hafnað sem röngum með dómi í máli nr. E-7135/2010. Þriðja forsendan hafi verið ein og sér ekki nægjanleg ástæða til jafn afdrifaríkrar ákvörðunar, en hafi að auki verið reist á sandi.

Þannig hafi stefndi byggt ákvörðun sína á þeirri forsendu að stefnandi hafi gerst sekur um ranga skýrslugjöf til stjórnvalds. Þetta hafi verið rangt, eins og staðfest hafi verið með dómi héraðsdóms. Jafnframt hafi stefndi ekki verið í góðri trú um þessa forsendu, enda hefði honum þá borið að kæra meint brot til lögreglu, skv. 12. gr. laga nr. 87/1998, sem stefndi hafi ekki gert.

Þá hafi stefndi byggt á þeirri forsendu að stefnandi hefði vorið 2007, sem stjórnarmaður Íslenska lífeyrissjóðsins, brotið lög við breytingu á fjárfestingarstefnu lífeyrissparnaðarleiðarinnar Líf IV. Þetta hafi verið rangt, eins og staðfest hafi verið með dómi héraðsdóms. Jafnframt liggi fyrir að þessi niðurstaða stefnda hafi farið gegn fyrri afstöðu hans, enda hafi hann ekki gert athugasemdir vorið 2007 þegar honum hafi verið kynnt umrædd breyting. Þá hafi viðhorf stefnda verið í andstöðu við sjónarmið fjármálaráðuneytisins um túlkun löggjafarinnar. Að síðustu liggi fyrir að embætti sérstaks saksóknara hafi ekki talið tilefni til rannsóknar á umræddu máli þrátt fyrir kæru stefnda.

Að síðustu hafi stefndi byggt á þeirri forsendu að stefnandi hefði ekki sinnt eftirlitsskyldu sinni í stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins á árinu 2008, en stefndi hafi talið „alvarleg brot“ hafa verið framin í starfsemi sjóðsins með fjárfestingum umfram mörk skv. 36. gr. laga nr. 129/1997. Stefnandi telur að fyrir liggi að forsendur stefnda um alvarleg lögbrot vegna fjárfestinga Íslenska lífeyrissjóðsins séu rangar.

Þannig liggi fyrir að embætti sérstaks saksóknara taldi stefnanda ekki hafa brotið lög vegna starfa sinna í stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins. Jafnframt liggi fyrir að sakamálarannsókn hafi verið felld niður á meintum „alvarlegum brotum“ í starfsemi Íslenska lífeyrissjóðsins á árinu 2008, en það mál hafi verið grundvöllur þessarar forsendu stefnda. Við þetta megi bæta að fjárhagsstaða Íslenska lífeyrissjóðsins sé betri en flestra lífeyrissjóða, en sjóðurinn sé með jákvæða tryggingafræðilega stöðu einn fárra lífeyrissjóða landsins.

Þessu til viðbótar sé ekki óalgengt að lífeyrissjóðir fari tímabundið umfram einstök mörk 36 gr. laga nr. 129/1997 eða geri mistök í upplýsingagjöf án þess að stjórnendur þeirra séu sakaðir um lögbrot. Þannig hafi stefndi ekki talið tilefni til sambærilegra aðgerða gegn stjórnendum annarra lífeyrissjóða, þótt gerðar hafi verið opinberar athugasemdir við ýmsa þætti í starfsemi þeirra, m.a. varðandi fjárfestingar. Þessu til viðbótar hafi stefndi einungis gert athugasemdir við hæfi stefnda, en ekki við hæfi neins annars stjórnarmanns lífeyrissjóða, sem hafi verið í vörslu Landsbanka Íslands hf. árið 2008, þó að stefndi teldi alla sjóðina hafa farið umfram mörk 36. gr. laga nr. 129/1997 og kært það til lögreglu. Þannig hafi aðgerðir stefnda gagnvart stefnanda ekki verið í samræmi við viðtekna háttsemi, jafnræðisreglu eða meðalhóf.

Stefnandi telur að stefndi hefði getað komist hjá því að valda tjóni með varfærni í vinnubrögðum og með því að fylgja reglum stjórnsýsluréttar um viðunandi rannsókn, andmælarétt, jafnræði, málefnaleg sjónarmið og meðalhóf. Á stefnda hafi hvílt ríkar skyldur til að fara með gát og gæta að lögum þegar hann tók íþyngjandi ákvörðun um að svipta stefnanda starfi. Hafi stefnda mátt vera ljóst að ákvörðunin myndi valda stefnanda bæði fjárhagslegu tjóni og álitshnekki. Það að ákvörðun stefnda var felld úr gildi af dómstólum sé áfellisdómur yfir vinnubrögðum hans og beri stefnda að bæta það tjón sem hin ólögmæta ákvörðun hafi valdið.

Stefnandi byggir einnig á því að opinber umfjöllun stefnda um mál stefnanda hafi verið ólögmæt, meiðandi og aukið á tjón hans. Með umfjöllun sinni hafi stefndi brotið gegn ærumeiðingarákvæðum almennra hegningarlaga, lagareglum um þagnarskyldu stefnda, jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar auk eigin verklagsreglna um gegnsæi. Til viðbótar við brot á skráðum hátternisreglum þá hafi stefndi ekki viðhaft þau vönduðu vinnubrögð sem krefjast verði af honum við birtingu opinberra tilkynninga, einkum í ljósi þess að umfjöllunin hafi snúið að mikilsverðum réttindum stefnanda og verið til þess fallin að hafa veruleg áhrif á atvinnuhagi hans og aflahæfi. Þrátt fyrir að stefndi hafi fjarlægt af vef sínum hluta af hinni meiðandi umfjöllun, þá sé hún ennþá aðgengileg á veraldarvefnum ef leitað er að nafni stefnanda.

Stefnandi telur einnig að opinber umfjöllun varaformanns stjórnar stefnda, I-kvk-ef Þ-kvk-ef, hafi verið meiðandi og valdið honum tjóni. Í umfjöllun varaformannsins hafi verið endurteknar rangar ávirðingar stefnda í garð stefnanda. Þannig hafi því verið haldið fram að hann hefði gefið Fjármálaeftirlitinu rangar upplýsingar og staðið fyrir lögbrotum í starfsemi Íslenska lífeyrissjóðsins. Jafnframt hafi verið dróttað að stefnanda að hann sætti sakamálarannsókn og haldið fram að hann væri ekki hæfur til að vera framkvæmdastjóri í lífeyrissjóði. Þannig hafi einn af æðstu ráðamönnum stefnda sett fram rangar staðhæfingar, gert lítið úr ógildingardómi héraðsdóms og sent frá sér þau niðurlægjandi skilaboð að stefndi væri óhæfur til ábyrgðarstarfa á fjármálamarkaði.

Stefnandi telur að stefndi hafi brotið lög og vikið verulega frá lögbundinni og viðurkenndri háttsemi stjórnvalds þegar hann hafi svipt stefnanda atvinnu sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga. Það sama hafi verið upp á teningnum þegar stefndi hafi ákveðið að standa fyrir opinberri umfjöllun um málefni og persónu stefnanda. Fyrir liggi að ákvörðun stefnda hafi verið ólögmæt og verið felld úr gildi af dómstólum. Jafnframt liggi fyrir sú niðurstaða umboðsmanns Alþingis að umfjöllun stefnda um stefnanda hafi verið ólögmæt. Með framangreindri háttsemi hafi stefndi brotið gegn lögvörðum hagsmunum stefnanda og valdið honum bæði fjártjóni og miska.

Hvað varðar eðli tjóns stefnanda byggir hann á því að hann hafi orðið fyrir verulegu fjártjóni við það að missa atvinnu sína sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga. Sérstaklega verði að hafa í huga að atvinnumissirinn sé ekki tilkominn vegna ákvörðunar vinnuveitanda um uppsögn heldur vegna ólögmætrar ákvörðunar stjórnvalds um brottvikningu stefnanda úr starfi, en með því hafi verið gripið inn í samning tveggja einkaréttarlegra aðila.

Stefnandi telur að hann hafi mátt gera ráð fyrir að sinna framangreindu starfi og halda óskertu aflahæfi ef ekki hefði komið til ólögmætt inngrip í líf hans af hálfu stefnda. Megi í því efni vísa til menntunar, starfsreynslu og atvinnusögu stefnanda, auk þess sem fyrir liggi að ánægja hafi verið með störf hans hjá lífeyrissjóðnum og stjórn sjóðsins hafi neitað að láta undan þrýstingi starfsmanna stefnda um að segja stefnanda upp störfum.

Stefnandi byggir á því að hann hafi nú þegar orðið fyrir verulegum tekjumissi vegna þeirrar atburðarásar sem stefndi hafi hrundið af stað með ákvörðun sinni frá 31. ágúst 2010. Sá tekjumissir komi fram í mismun á tekjum hans frá upphafi október 2010 og allt til dagsetningar stefnu þessarar.

Stefnandi telur sig einnig hafa orðið fyrir beinum útgjöldum vegna bótaskyldrar háttsemi stefnda, en það sé kostnaður við nauðsynlega lögfræðiaðstoð umfram tildæmdan málskostnað í máli E-7135/2010.

Stefnandi kveðst hafa reynt að takmarka tjón sitt. Annars vegar hafi hann sótt um ýmis störf og hins vegar aflað sér tekna með vinnu við eigin atvinnustarfsemi. Ljóst sé að athafnir stefnda hafi gert honum erfitt fyrir og skaðað aflahæfi hans og séu framangreindar tekjur einungis brot af þeim tekjum sem hann hafi haft áður en athafnir stefnda hafi valdið honum tjóni.

Stefnandi telur að ákvörðun stefnda frá 31. ágúst 2010 og opinber umfjöllun stefnda um persónu stefnanda og brottvikninguna hafi skaðað aflahæfi sitt bæði á þeim tíma sem liðinn er og til framtíðar. Stefnandi hafi sérhæft sig á sviði fjármálaþjónustu og aflað sér viðamikillar starfsreynslu á því sviði. Með ákvörðun stefnda og opinberri umfjöllun hafi verið vegið að starfsheiðri, hæfni og heiðarleika hans og borin á hann refsiverð háttsemi, auk þess sem látið hafi verið að því liggja að hann sætti sakamálarannsókn. Í fjármálaþjónustu skipti orðspor og traust verulegu máli. Skaðlegur málatilbúnaður og neikvæð afstaða eftirlitsaðila markaðarins gagnvart stefnanda hafi valdið honum erfiðleikum við að afla sér vinnu á þessu sviði. Þannig hafi stefnandi ekki verið kallaður í starfsviðtal eftir brottvikninguna, en það sé mikil breyting frá því sem áður hafi verið, eins og staðfest sé af fagaðilanum Capacent Ráðningum. Jafnframt hafi komið í ljós að fyrirtæki líti framhjá stefnanda við ákvörðun um ráðningar vegna neikvæðs viðhorfs stefnda í hans garð.

Stefnandi telur að reynslan, miðað við tímann frá brottvikningu, sýni að afleiðingar af háttsemi stefnda séu varanlegur skaði á möguleikum stefnanda til að afla sér viðeigandi starfs. Þannig sé geta hans til að afla launatekna umtalsvert minni eftir tjónsatburð en fyrir hann. Af þeim sökum telur stefnandi hóflegt, og síst of svartsýnt, að ætla að hann muni ekki geta aflað meiri tekna í framtíðinni en sem nemur meðaltekjum viðskiptafræðings á sama aldri og með sömu menntun. Þannig hafi stjórnarskrárvarið aflahæfi verið skert til framtíðar.

Stefnandi heldur því fram að ákvörðun stefnda frá 31. ágúst 2010 og opinber umfjöllun af hálfu stefnda hafi valdið honum miska. Þannig hafi háttsemi stefnda falið í sér ásakanir um lögbrot og óheiðarleika, auk þess sem vegið hafi verið að starfsheiðri, hæfni og manngildi stefnanda. Gerandinn í málinu sé eftirlitsstjórnvald og háttsemin því enn frekar til þess fallin að valda stefnanda álitshnekki. Ásakanir stjórnvaldsins hafi verið enn þungbærari og meira niðurlægjandi vegna þess að stefnandi hafi verið sagður óhæfur til starfa á vettvangi þar sem hann hafi markað sér ævistarf. Til viðbótar við árásir á persónu og æru stefnanda hafi athafnir stefnda vakið upp kvíða og óvissu hjá stefnanda og fjölskyldu hans um framtíð og afkomu sína.

Stefnandi telur að miskinn hafi verið aukinn með opinberri umfjöllun af hálfu stefnda. Jafnvel eftir að hin ólögmæta ákvörðun hafi verið felld úr gildi hafi verið veist með niðurlægjandi hætti að mannorði stefnanda með ræðu varaformanns stjórnar stefnda. Að síðustu hafi stjórnvaldið ekki dregið til baka þær ávirðingar sem hafi falist í hinni ólögmætu ákvörðun. Háttsemi stefnda hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn persónu, æru og friði stefnanda skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Með vísan til framangreinds telur stefnandi að fyrir liggi að hann hafi orðið fyrir tjóni við það að hafa verið vikið úr starfi og vegna opinberrar umfjöllunar af hálfu stefnda. Eðlilegt sé að stefndi beri það tjón sem hann hafi valdið, enda hafi hann alla fjárhagslega burði til þess og aðstöðumunur aðila verulegur.

Stefnandi byggir á því að orsakatengsl hafi verið á milli háttsemi stefnda og þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir. Stefndi hafi tekið ólögmæta stjórnvaldsákvörðun um að svipta stefnanda atvinnu, en með því hafi aflahæfi hans verið skert og atvinnumissir hans hafi nú þegar leitt til tekjutaps. Þessu til viðbótar hafi stefnandi haft kostnað af því að leita réttar síns vegna ákvörðunar stefnda.

Að mati stefnanda hafi stefnda mátt vera ljóst að brottvikning úr starfi framkvæmdastjóra eftirlitsskylds aðila væri til þess fallin að vekja athygli og valda stefnanda álitshnekki. Jafnframt hafi stefnda einnig mátt vera ljóst að afleiðingar svo íþyngjandi ákvörðunar yrðu verulegt tekjutap og miski.

Ólögmæt opinber umfjöllun stefnda um mál hans hafi viðhaldið og aukið skaða hans af umræddri ákvörðun. Stefnda hafi mátt vera ljóst að slík opinber umfjöllun um persónu og æru stefnanda hafi verið líkleg til að hafa verulega skaðleg áhrif á atvinnumöguleika hans og aflahæfi.

Stefnandi telur að stefndi hafi með skaðabótaskyldri háttsemi gripið inn í líf hans og sett af stað atburðarás sem hafi valdið honum fjártjóni og miska. Ef stefndi hefði ekki gripið inn í líf hans væru allar forsendur til þess að stefnandi væri enn að störfum hjá Lífeyrissjóði verkfræðinga og aflahæfi hans óskert. Megi vísa til þess sem áður sagði um menntun, starfsreynslu, atvinnusögu og þess að ánægja hafi verið með störf hans hjá Lífeyrissjóði verkfræðinga. Stefndi verði að bera ábyrgð á afleiðingum þeirrar atburðarásar sem hann hafi sett af stað með hinni ógildu ákvörðun.

Fjárhæð aðalkröfu stefnanda er byggð annars vegar á fjártjóni og hins vegar miska stefnanda. Fjártjón stefnanda sé til komið vegna framangreindra athafna stefnda sem valdið hafi stefnanda tekjutapi, útlögðum kostnaði og skertu aflahæfi. Til að staðreyna fjártjón stefnanda hafi verið leitað eftir mati B-kk-ef G-kk-ef tryggingastærðfræðings, sem hafi mikla reynslu af slíkum útreikningum.

Í fyrsta lagi hafi stefnandi þurft að greiða fyrir nauðsynlega lögmannsaðstoð vegna athafna stefnda. Samtals nemi kostnaðurinn 3.515.178 krónum eftir að tildæmdur málskostnaður í máli E-7135/2010 hafi verið dreginn frá.

Í öðru lagi hafi hin ólögmæta stjórnvaldsákvörðun valdið skaða á aflahæfi stefnanda og hafi þegar leitt til verulegs tekjutaps. Þannig hafi stefnandi ekki fundið fast starf og sinni stökum verkefnum í sjálfstæðri atvinnustarfsemi.

Beint tekjutap stefnanda vegna ákvörðunar stefnda hafi numið 30.958.189 krónum í lok janúar 2013. Byggist útreikningur tekjutapsins á mismuni tekna sem stefnandi hafði sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga og rauntekjum, sem stefnandi hefur haft, eftir ákvörðun stefnda. Nánar er vísað til útreikninga B-kk-ef G-kk-ef tryggingastærðfræðings, auk framlagðra launaupplýsinga og tekjusíðu skattframtala vegna tekjuáranna 2010 til 2012.

Stefnandi kveður að tjón sitt sé í raun hærra, þar sem tekjuskortur hafi leitt til þess að hann hafi gengið á eignir sínar. Þannig muni tjón stefnanda, þrátt fyrir bótagreiðslu skv. ofangreindri fjárhæð, nema a.m.k. vöxtum af þeim eignum sem hann hafi þurft að nýta sér til framfærslu.

Í þriðja lagi sé fjárhæð skaðabóta byggð á þeim skaða sem athafnir stefnda hafi valdið á aflahæfi stefnanda og líklegri tekjuskerðingu til framtíðar af þeim sökum. Sá skaði sé talinn nema 54.704.554 krónum.

Við útreikning á framtíðartekjutapi sé horft til þeirra tekna sem stefnandi hafði sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga. Frá þessari tekjufjárhæð séu dregnar mögulegar framtíðartekjur og mismunurinn reiknaður til 67 ára aldurs, en það sé algengasti lífeyristökualdur lífeyrissjóða á almennum vinnumarkaði, sbr. álit B-kk-ef G-kk-ef. Í þessu efni gæti stefnandi hófs og fari eftir hlutlausu mati sérfræðingsins, en stefnandi hefði getað gert hærri bótakröfu með því að reikna framtíðartekjur til 70 ára aldurs.

Við ákvörðun á mögulegum framtíðartekjum til frádráttar sé horft til miðgildis launa karls með sambærilega menntun og starfsaldur og stefnandi skv. kjarakönnun Félags viðskipta- og hagfræðinga. Val á mögulegum framtíðartekjum til frádráttar sé hógvært, en stefnandi hefði getað reiknað mun hærra tekjutap með því að miða við tekjur sjálfstæðra atvinnurekenda í sömu könnun.

Ofangreind fjárhæð taki tillit til eingreiðsluverðmætis eftir tryggingastærðfræðilegum aðferðum miðað við 2% ávöxtunarforsendu að teknu tilliti til þróunar verðlags, kaupgjalds og fjármagnstekjuskatts.

Um framangreinda útreikninga á skaða á aflahæfi og framtíðartekjutapi vísar stefnandi til útreikninga B-kk-ef G-kk-ef tryggingastærðfræðings.

Að síðustu bendir stefnandi á það að útreikningar B-kk-ef G-kk-ef miðist við það að hann væri komin í vinnu 1. febrúar 2013, þar sem hann nyti ofangreindra viðmiðunarlauna. Svo sé ekki raunin, sem þýði að tekjutap stefnanda fyrir mánuðina febrúar-apríl sé hærra en útreikningur B-kk-ef segi til um.

Miskabótakrafa stefnanda er reist á því að hann hafi orðið fyrir fádæma og endurteknum ólögmætum atlögum stjórnvalds sem beinst hafi að atvinnufrelsi, aflahæfi, persónu, æru og friðhelgi, eins og fjallað hefur verið um. Við ákvörðun á fjárhæð verði að horfa til þess að miski stefnda sé verulegur og fylgi honum væntanlega þau tíu ár sem hann eigi eftir af hefðbundinni starfsævi, eins og fram komi í mati almannatengslafyrirtækisins KOM. Í ljósi þessa sé gerð krafa um 4.000.000 króna í miskabætur. Sú fjárhæð sé sanngjörn en hún nemi t.d. um 40% af hámarksfjárhæð varanlegs miska miðað við aldur stefnanda, ef horft sé til 4. gr., sbr. 15. gr., skaðabótalaga nr. 50/1993.

Þá vekur stefnandi athygli á skattlagningu bóta, en slíkt hafi áhrif á þær raunverulegu skaðabætur sem komi í hlut stefnanda. Tildæmdar skaðabætur séu skattskyldar sem tekjur skv. 2. tl. a-liðar 7. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003. Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 28. gr. sömu laga séu tilteknar bætur undanþegnar skattskyldu en sú undanþága komi stefnanda ekki til góða, nema mögulega hvað varðar miskabætur. Þannig muni stefnandi greiða tæplega helming af tildæmdri skaðabótafjárhæð í skatt (þ.e. 46,22% miðað við gildandi skatthlutfall), að undanskildum miskabótum ef þær eru nægjanlega sérgreindar í dómi.

Varakrafa stefnanda sé að meginstefnu byggð á sömu forsendum og aðalkrafa, bæði hvað varðar fjártjón, miska og skattaleg atriði. Um rökstuðning þessa vísar stefnandi til umfjöllunar hér að framan. Varakrafan sé hins vegar reist á öðrum forsendum varðandi tryggingafræðilegan útreikning á eingreiðsluverðmæti þess hluta fjárkröfu sem snúi að framtíðartekjutapi vegna háttsemi stefnda. Þannig sé í varakröfu miðað við 4,5% ávöxtunarforsendu (í stað 2% í aðalkröfu) að teknu tilliti til þróunar verðlags, kaupgjalds og fjármagnstekjuskatts.

Miðað við framangreindar forsendur, samkvæmt útreikningum B-kk-ef G-kk-ef tryggingastærðfræðings, nemi líkleg tekjuskerðing til framtíðar vegna skaða á aflahæfi stefnanda 52.529.569 krónum. Þegar orðið fjártjón vegna tekjutaps (30.958.189 kr.) og útgjöld vegna lögmannsaðstoðar (3.515.178 kr.) sé óbreytt frá aðalkröfu.

Til þrautavara krefst stefnandi skaðabóta fyrir bæði fjártjón og miska eftir mati dómsins á skaða stefnanda vegna háttsemi stefnda. Við ákvörðun á fjárhæð þurfi að horfa til fjárhagstjóns sem þegar hafi orðið, bæði missis tekna og útgjalda, auk þess sem meta verði skert aflahæfi stefnanda og möguleika hans á sambærilegu starfi, einkum í ljósi þess að hann eigi tiltölulega skammt eftir af hefðbundinni starfsævi. Jafnframt þurfi að hafa í huga að stefnandi muni greiða tæplega helming tildæmdrar fjárhæðar í skatt.

Varðandi kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnandi hafi hinn 7. febrúar 2013 sent stefnda kröfubréf, ásamt mati B-kk-ef G-kk-ef tryggingastærðfræðings. Frá og með þeim degi hafi stefndi haft allar upplýsingar sem þörf hafi verið á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Stefndi hafi hafnað greiðslu kröfunnar og leitaði engra sátta.

Málskostnaðarkrafa stefnanda er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um að við ákvörðun málskostnaðar sé tekið tillit til skyldu stefnanda til greiðslu virðisaukaskatts af lögmannsþóknun sé skaðleysiskrafa þar sem stefnandi eignist ekki frádráttarrétt (innskatt) vegna greiðslu skattsins samkvæmt lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Um lagarök vísar stefnandi til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 71., 72. og 75. gr., stjórnsýslulaga nr. 37/1993, almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum XXV kafla, almennra reglna skaðabótaréttar, skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr., laga um tekjuskatt nr. 90/2003, einkum 7. og 28. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, laga um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi nr. 87/1998, laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997, laga um umboðsmann Alþingis nr. 85/1997 og laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

III.

Stefndi telur sig ekki hafa sýnt af sér saknæma háttsemi við töku ákvörðunar um hæfi stefnanda, auk þess sem stefndi telur tjón stefnanda og orsakatengsl ósönnuð. Byggir stefndi á eftirfarandi málsástæðum og lagarökum.

Stefndi byggir á því að jafnvel þó að ákvörðun stefnda hafi verið ógilt með héraðsdómsmáli nr. E-7135/2010 hafi stefndi ekki bakað sér bótaábyrgð. Framangreint mál hafi verið ógildingarmál og lagt upp með þeim hætti. Önnur sjónarmið og sönnunarkröfur gildi í bótamálum. Þannig sé ljóst að jafnvel þótt ákvörðun stjórnvalds sé ógilt leiði það ekki sjálfkrafa til þess að skaðabótaábyrgð skapist. Til þess þurfi öll skilyrði hinnar almennu sakarreglu að vera uppfyllt, þ.e. að tjóni hafi verið valdið með saknæmum og ólögmætum hætti og orsakatengsl hafi verið á milli hinnar saknæmu háttsemi og tjónsins. Að auki gildi sérsjónarmið um tjón vegna opinbers eftirlits sem vikið verði að hér á eftir. Stefndi telur framangreindum skilyrðum ekki fullnægt í málinu.

Stefndi kveður að ákvörðun stefnda, um hæfi stefnanda, hafi verið ógilt með dómi í máli nr. E-7135/2010 á grundvelli annmarka á formi, en héraðsdómur hafi talið að stefnandi hefði ekki notið andmælaréttar til fulls. Það sé rangt sem haldið sé fram í stefnu að staðfest hafi verið með dómi í máli nr. E-7135/2010 að jafnframt hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga. Í forsendum dómsins hafi eingöngu verið vísað til þess að ekki lægi fyrir að ákvörðun stefnda hefði orðið eins að efni til ef stefnandi hefði fengið aðgang að þeim gögnum sem hann átti rétt á og hann fengið viðhlítandi tækifæri til að tjá sig um efni málsins. Í því sambandi hafi verið sérstaklega bent á að ekki lægi fyrir að leiðréttar skýrslur frá Íslenska lífeyrissjóðnum frá 9. janúar 2009 hefðu verið lagðar fyrir stjórn stefnda áður en hún tók afstöðu í málinu og að ekki væri útilokað að mat stjórnarinnar á þessu atriði hefði orðið annað en raunin varð, hefðu þær verið til staðar.

Þrátt fyrir þann formgalla, sem héraðsdómur taldi á meðferð málsins, hafi því verið slegið föstu að stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi brugðist eftirlitsskyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 129/1997, með fjárfestingum sjóðsins á fyrri hluta ársins 2008, eins og lagt hafi verið til grundvallar ákvörðunar stefnda. Til sönnunar því séu jafnframt eftirfarandi staðreyndir.

Eins og fram komi í forsendum héraðsdóms hafi fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins í einstökum útgefendum á fyrri hluta ársins 2008 farið yfir leyfileg mörk samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997 og hinn 31. mars 2008 hafi fjárfestingar sjóðsins í Kaupþingi farið langt út fyrir heimildir 36. gr. laga nr. 129/1997 í öllum deildum sjóðsins, sem og fjárfestingar í Baugi og Samson fyrir Líf III og í Baugi, Samson og FL-Group fyrir Líf IV. Þá virðist óumdeilt í dómnum að sjóðurinn hafi farið langt út fyrir lögbundnar heimildir í fjárfestingum í Samson 30. júní 2008, fyrir Líf IV.

Brotið gegn takmörkum fjárfestinga eigi við jafnvel þótt leiðréttar skýrslur lífeyrissjóðsins um umfang fjárfestinganna séu lagðar til grundvallar. Staðreyndin sé sú að leiðréttingar hafi leitt í flestum tilfellum til enn meiri frávika frá leyfilegum mörkum samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997. Af þeim sökum sé útilokað að vitneskja stjórnar stefnda um leiðréttingar á skýrslu lífeyrissjóðsins hefði haft áhrif á hæfismat stefnanda.

Auk þess telur stefndi ljóst að svokallaðar leiðréttingar lífeyrissjóðsins frá 9. janúar 2009 hafi ekki verið byggðar á réttum lagagrundvelli og því hafi stjórn borið að líta framhjá þeim. Í leiðréttingum sjóðsins hafi afleiðusamningar verið teknir með í útreikningum á hlutfalli verðbréfa af hreinni eign þrátt fyrir ákvæði 36. gr. laga nr. 129/1997 um að afleiðusamningar teljist ekki með í slíkum útreikningum. Leiðréttingarnar hafi því ekki verið réttmætar og raunar í andstöðu við lög. Því sé ljóst að stjórn stefnda hafi ekki borið að leggja leiðréttingar lífeyrissjóðsins til grundvallar við mat á hæfi stefnanda.

Að auki hafi í forsendum dómsins verið vísað til þess að samkvæmt endurskoðunarskýrslum ytri endurskoðanda fyrir rekstrarárin 2006 og 2007 hafi verið gerðar athugasemdir við að fjárfestingar sjóðsins hefðu að ýmsu leyti farið fram úr leyfilegum mörkum samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997 bæði rekstrarárin. Einnig hafi verið vísað til þess að gerð hafi verið athugasemd við fjárfestingar sjóðsins umfram leyfileg mörk í skýrslu innri endurskoðunar Landsbanka Íslands hf. frá mars 2008 fyrir rekstrarárið 2007. Þrátt fyrir allt þetta hafi ekki verið fjallað sérstaklega um fjárfestingar sjóðsins umfram leyfileg mörk, eða hvernig koma mætti í veg fyrir þær, á stjórnarfundum sjóðsins fyrr en í byrjun árs 2009. Héraðsdómur hafi því talið hægt að slá því föstu að stjórn sjóðsins hefði brugðist eftirlitsskyldu sinni á því tímabili sem um ræðir.

Þá bendir stefndi á að eftirlitsskylda stjórna sé ein mikilvægasta skylda stjórna innan lífeyrissjóða, sbr. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 129/1997 um starfsemi lífeyrissjóða. Brot gegn slíkri skyldu sé alltaf alvarlegt. Þegar það hafi verið viðvarandi og í stórum stíl verði ekki komist hjá því að álykta með þeim hætti sem stjórn stefnda, Fjármálaeftirlitsins, gerði um hæfi stefnanda.

Stefndi byggir á því að framangreint brot á eftirlitsskyldu í starfi stefnanda, sem stjórnarformaður Íslenska lífeyrissjóðsins á árunum 2006 til 2008, teljist nægjanlegt tilefni til að hafa krafist þess að stefnandi starfaði ekki sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga, sbr. 4. mgr. 10. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Gildi þá einu hvort stjórn stefnda hafi jafnframt talið önnur atriði aðfinnsluverð og tiltekið þau við könnun á hæfi stefnanda.

Stefndi mótmælir því sérstaklega að stefndi hafi byggt á þremur jafngildum efnisforsendum við ákvörðun á hæfi stefnanda. Það sé einfaldlega rangt og ósannað. Fjárfestingar sjóðsins hafi verið ákvörðunarforsenda fyrir ákvörðun stjórnar stefnda eins og skýrt komi fram í héraðsdómsmáli nr. E-7135/2010 og raunar í þeirri ákvörðun sem það mál snerist um. Hafi það eitt og sér leitt til þess að stefnandi fullnægði ekki hæfisskilyrðum laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sbr. 6. mgr. 31. gr. laganna í útgáfu lagasafns 138b (nú 7. og 9. mgr. 31. gr. laganna).

Nefnt ákvæði 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 kveði á um að menntun, starfsreynsla og starfsferill framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs skuli vera með þeim hætti að tryggt sé að hann geti gegnt stöðu sinni á forsvaranlegan hátt. Líkt og fram komi í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi sem varð að lögum sé um að ræða svokallaðan „fit and proper mælikvarða“ erlends réttar. Almennt megi segja að við mat á hæfi hafi verið litið til þess hvort ferill viðkomandi eða fyrri störf séu með þeim hætti að rýrt hafi álit hans þannig að ekki sé rétt með tilliti til hagsmuna sjóðsins eða almennings að hann gegni þessum ábyrgðarstörfum.

Stefndi telur ljóst að jafnvel þótt stefnandi hefði fengið aðgang að þeim gögnum sem vísað sé til í nefndu héraðsdómsmáli, og hann fengið viðhlítandi tækifæri til að tjá sig um efni málsins, hefði niðurstaða stefnda orðið eins að efni til. Enn fremur bendir stefndi á að á þeim tíma sem stefndi tók ákvörðun um hæfi stefnanda hafi mál er varða fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins og mál í tengslum við breytingar á fjárfestingarstefnu Líf IV, sem lutu bæði að atvikum frá þeim tíma sem stefnandi var stjórnarformaður sjóðsins, verið til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara. Verði að ætla að það mat sem fram fari á hæfi framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs verði að taka mið af aðstæðum á hverjum tíma, líkt og viðmiðanir um „fit and proper mælikvarðann“ kveði á um.

Þá bendir stefndi á að markmið lagaákvæða um hæfi stjórnenda lífeyrissjóða sé ekki eingöngu að vernda hagsmuni sjóðfélaga heldur sé þeim jafnframt ætlað að vernda almannahagsmuni og hagsmuni fjármagnsmarkaðarins. Reglur um skaðabótaábyrgð vegna opinbers eftirlits séu túlkaðar þrengra vegna þessa og eigi það einkum við ef tjón verður vegna gáleysis við lögbundið eftirlit í almannaþágu.

Stefndi byggir auk þess á því að önnur skilyrði hinnar almennu skaðabótareglu um orsakatengsl, sennilega afleiðingu og að unnið sé tjón gegn hagsmunum sem njóti verndar bótareglna, séu ekki uppfyllt. Stefndi vísar í þessu sambandi nánar til framangreindra röksemda um eðli ákvörðunar stefnda og þess sem greinir hér á eftir um frumorsök tjóns stefnanda.

Að auki byggir stefndi sýknukröfu sína á því að ósannað og vanreifað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna ákvörðunar stefnda. Jafnvel þótt fallist væri á að stefndi hafi ekki að öllu leyti gætt réttra formreglna við meðferð sína á málinu leiði það ekki til þess að létt verði þeirri byrði af stefnanda í bótamáli að sanna tjón. Í því tilliti bendir stefndi í greinargerð sinni sérstaklega á að stefnandi hafi ekki lagt fram grundvallarsönnun um samningssamband milli hans og Lífeyrissjóðs verkfræðinga, þ.e. ráðningarsamning.

Þá verði ekki litið fram hjá því að ráðning stefnanda hafi verið háð þeim fyrirvara að lögum – og væntanlega samkvæmt ráðningarsamningi hans – að stefndi gerði ekki athugasemdir við hana og því hafi ráðningin aldrei tekið lögformlega gildi. Í eðli sínu sé staðan þannig að stefnandi hafi sótt um starf en ekki uppfyllt grundvallarskilyrði til að sinna því. Að mati stefnda geti ekki falist í því tjón í skilningi bótaréttar þegar ekki hafi reyst unnt að uppfylla skilyrðið, en það hafi stefnanda átt að vera ljóst þegar hann sótti um starfið.

Ekki sé reifað hvaða starfi stefnandi gegndi þegar hann sótti um starfið hjá Lífeyrissjóði verkfræðinga eða hvaða störf stóðu honum til boða þegar hann breytti um starfsvettvang, eða hvers vegna hann hætti fyrra starfi áður en ráðning hans varð endanleg. Þessi atriði varði frumorsök tjóns stefnanda og séu ekki á ábyrgð stefnda.

Einnig segir stefndi að stefnandi hafi ekki getað gert ráð fyrir því að njóta tekna sem framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins til allrar frambúðar. Það sé heldur ekki hægt að ganga út frá því að honum bjóðist ekki jafngóðir eða betri kostir um atvinnu. Aflahæfi hans hafi ekki verið skert og allt tjón sé því ósannað og óvíst.

Stefndi byggir á því að verði talið að stefnandi eigi skaðabótakröfu á hendur stefnda vegna tekjutaps eigi stefnandi í mesta lagi rétt á bótum sem miðist við laun í þrjá mánuði frá þeim tíma sem stefnandi lét af störfum, en til frádráttar komi tekjur og aðrar greiðslur sem stefnandi hefði getað aflað sér á því tímabili hefði hann takmarkað tjón sitt sem skyldi. Sú málsástæða stefnda er byggð á því að stefnandi hafi ekki takmarkað tjón sitt eins og kostur var. Eftir því sem upplýst sé í málinu hafi stefnandi einungis sótt um þrjú störf næstu þrjá mánuði frá því að honum var vikið frá störfum hjá Lífeyrissjóði verkfræðinga.

Með vísan til framangreindra málsástæðna telur stefndi jafnframt ljóst að ekki séu uppi skilyrði til að greiða stefnanda skaðabætur vegna lögmannsaðstoðar tímabilið frá desember 2010 til júní 2012. Enn fremur bendir stefndi á að sá lögmannskostnaður sem stefnandi krefst skaðabóta fyrir hafi allur tengst undirbúningi og rekstri héraðsdómsmáls nr. E-7135/2010. Samkvæmt 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála teljist til málskostnaðar sá kostnaður sem beinlínis stafar af máli. Að því er fram komi í forsendum héraðsdóms hafi ákvörðun málskostnaðar þótt hæfilega ákveðin 1.300.000 krónur í ljósi meðferðar málsins fyrir dómi og eftir umfangi þess að öðru leyti, en sérstaklega hafi verið tekið fram að bæði gagnaframlagning og skýrslutökur í málinu hafi verið nokkuð umfangsmeiri af hálfu stefnanda en efni stóðu til. Á þeirri umframvinnu verði stefnandi að bera ábyrgð.

Stefndi mótmælir alfarið kröfum stefnanda um miskabætur. Engar þær hvatir eða ástæður sem stefnandi nefndi í stefnu hafi legið að baki ákvörðun stefnda og sé öðru mótmælt sem röngu. Stefndi mótmælir sérstaklega þeirri fullyrðingu að dróttað hafi verið að því að stefnandi sætti sakamálarannsókn hjá embætti sérstaks saksóknara. Stefndi hafi hvergi látið í ljós að stefnandi sætti slíkri rannsókn hjá embættinu heldur að stjórn lífeyrissjóðsins hefði vanrækt eftirlitsskyldu sína, sem að hluta til hafi verið staðfest í héraðsdómsmáli nr. E-7135/2010. Auk þess hafi stefndi sérstaklega tekið fram í ákvörðun sinni og gagnsæistilkynningu að hæfismat hans þyrfti ekki að vera bundið við að brotið hefði verið gegn lögum. Aftur á móti megi benda á að fjölmiðlar hafi ranglega ýjað að slíkum tengslum stefnanda við mál hjá sérstökum saksóknara, sbr. einkum frétt á vef Viðskiptablaðsins hinn 26. september 2010, en fjölmiðlar hafi engar slíkar upplýsingar fengið frá stefnda.

Stefndi telur ákvörðun sína og umfjöllun um stefnanda byggjast á lögmætum grundvelli. Birting stefnda á athugasemd hans við frétt Fréttablaðsins, sem birtist á vef stefnda hinn 12. apríl 2011, hafi verið byggð á 3. mgr. 3. gr. upplýsingalaga nr. 50/1996, en samkvæmt ákvæðinu sé stjórnvöldum heimilt að veita aðgang að gögnum í ríkari mæli en kveðið sé á um í II. kafla upplýsingalaga, nema fyrirmæli laga um þagnarskyldu standi því í vegi. Stefndi telur hvorki 13. gr., sbr. 5. gr. þágildandi upplýsingalaga nr. 50/1996, né b-lið 8. tölul. 2. gr. laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga hafa staðið í vegi fyrir birtingu stefnda á nefndri fréttatilkynningu. Í tilkynningunni hafi frétt Fréttablaðsins verið leiðrétt á þann veg að Umboðsmaður Alþingis hafi gert athugasemd við á hvaða grunni stefndi synjaði stefnanda um aðgang að gögnum.

Þá hafi verið vakin athygli í nefndri tilkynningu á því að Umboðsmaður Alþingis hafi bent á lagagreinar sem ættu betur við í þessu tilviki, en hafi ekki komist að þeirri niðurstöðu að stefnda hafi verið óheimilt að hafna kröfu stefnanda um afhendingu gagna. Þannig hafi hvorki verið vikið að einka- eða fjárhagsmálefnum stefnanda né heldur hafi verið látið í veðri vaka að hann væri grunaður, kærður, ákærður eða dæmdur fyrir refsiverðan verknað. Þannig telur stefndi að í inntaki fréttarinnar hafi stefndi ekki gengið lengra við upplýsingagjöf en honum hafi verið heimilt að lögum.

Birting stefnda á gagnsæistilkynningu frá 25. maí 2011 hafi verið byggð á 9. gr. a laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi og gagnsæisstefnu stefnda. Í ákvæði laganna sé kveðið á um heimild stefnda til að birta opinberlega niðurstöður í málum og athugunum er byggjast á umræddum lögum. Framangreind heimild til opinberrar birtingar hafi verið lögfest með breytingarlögum nr. 20/2009 en samkvæmt frumvarpi til breytingarlaganna takmarkar heimild til birtingar á niðurstöðum í málum ákvæði laganna um þagnarskyldu og með ákvæðinu hafi verið undirstrikað mikilvægi sjónarmiða um gagnsæi og áréttað að heimild til opinberrar birtingar nái til niðurstaðna í öllum málum og athugunum eftirlitsins.

Stefndi telur enga af þeim takmörkunum sem gerðar séu á opinberri birtingu eiga við um gagnsæistilkynningu sína. Þannig telur stefndi ljóst að birtingin hafi varðað hagsmuni fjármálamarkaðarins en þó ekki verið til þess fallin að stefna hagsmunum fjármálamarkaðarins í hættu, enda hafi stefnandi þá þegar hætt störfum hjá Lífeyrissjóði verkfræðinga. Þá telur stefndi að tilkynningin sem slík geti ekki hafa valdið stefnanda tjóni sem ekki sé í eðlilegu samræmi við málið. Þannig mótmælir stefndi því að birtingin hafi verið ólögmæt eða meiðandi á nokkurn hátt. Sem fyrr segir telur stefndi að þrátt fyrir að ákvörðun stefnda hafi verið ógilt með dómi á grundvelli annmarka á formi hefði hún orðið eins að efni til hefði stefndi gætt allra formreglna við töku hennar, enda ljóst að réttar upplýsingar hafi legið fyrir um skýrslur um sundurliðun fjárfestingar þegar stjórn FME tók ákvörðun um hæfi stefnanda sem framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga.

Stefndi mótmælir því jafnframt sem röngu að ákvörðun stefnda og síðari umfjöllun stefnda á vefsíðu hans hafi verið til þess fallin að draga úr atvinnumöguleikum stefnanda annars staðar. Stefndi bendir á að stefnandi sé með mjög góða menntun og starfsreynslu, auk þess sem líta beri til málsbóta stefnda sem vikið hafi verið að áður. Þá bendir stefndi á að stefnandi sitji nú í stjórnum fyrirtækja á fjármálamarkaði, þ.e. Eyris Invest hf. og Auðar Capital, sem sé stórt og vel metið fyrirtæki.

Stefndi byggir jafnframt á því að verði fallist á með stefnanda að hann eigi rétt til skaðabóta vegna tekjutaps og tekjuskerðingar sé ekki grundvöllur til að dæma honum miskabætur, jafnvel þó að talið yrði að ákvörðun stefnda hafi valdið honum vandræðum með að finna nýtt starf, enda hafi hann þá þegar fengið tjón sitt bætt. Þá byggir stefndi jafnframt á því að hlutur stefnanda hafi verið réttur með ógildingu ákvörðunar stefnda með héraðsdómsmáli nr. E-7135/2010. Loks mótmælir stefndi miskabótakröfunni sem allt of hárri og í engu samræmi við dómaframkvæmd Hæstaréttar á sviðum sem hafa megi hliðsjón af.

Þá vísar stefndi til þess að stefnandi byggi á því að opinber umfjöllun varaformanns stjórnar stefnda, I-kvk-ef Þ-kvk-ef, hafi verið meiðandi og valdið honum tjóni. Stefndi telur stefnanda ranglega beina miskabótakröfu að stefnda hvað þennan þátt varðar. Þannig telur stefndi að sýkna beri stefnda af þessum hluta miskabótakröfu stefnanda á grundvelli aðildarskorts. Virðist stefnandi byggja á því að stefndi beri ábyrgð á ætluðu tjóni á grundvelli reglna um húsbóndaábyrgð.

Stefndi telur skilyrði húsbóndaábyrgðar ekki vera uppfyllt í máli þessu. Líkt og fram komi í stefnu hafi viðkomandi ummæli I-kvk-ef Þ-kvk-ef verið viðhöfð á málfundi á Bifröst. Sá málfundur hafi ekki verið í neinum tengslum við stefnda né hans starfsemi heldur hafi I-kvk-nf komið fram í eigin nafni á fundinum. Þannig hafi framsaga hennar á fundinum verið í engu sambandi við starfsskyldur hennar hjá stefnda, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 87/1998, heldur hafi hún komið fram sem lögfræðingur á svokölluðum miðvikudagsfyrirlestri.

Þá mótmælir stefndi jafnframt þeirri fullyrðingu stefnanda að stefndi hafi tjáð sig um málið eftir að héraðsdómur dæmdi ákvörðun stefnda ógilda. Auk þess mótmælir stefndi því að umfjöllun I-kvk-ef hafi verið meiðandi á nokkurn hátt og að hún hafi á einhvern hátt farið út fyrir þær heimildir sem henni séu settar í lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Hafi umfjöllun I-kvk-ef einungis snúið að þeim aðferðum sem stefndi megi beita til að meta hæfi stjórnenda. Þá hafi I-kvk-nf rakið niðurstöðu héraðsdóms í fyrirlestrinum, þar sem m.a. hafi verið talið ljóst að lífeyrissjóðurinn hafi farið út fyrir lögbundnar heimildir. Stefndi mótmælir sérstaklega að I-kvk-nf hafi dróttað að stefnanda að hann sætti sakamálarannsókn, enda hafi I-kvk-nf tekið það skýrlega fram að höfnun stefnda á því að afhenda gögn þar sem embætti sérstaks saksóknara „taldi það skaða rannsóknarhagsmuni í öðru máli.“ Krefst stefndi því sýknu af þessum kröfum stefnanda. Þá mótmælir stefndi miskabótakröfu stefnanda sem of hárri og órökstuddri.

Um lagarök vísar stefndi til hinnar almennu sakarreglu, reglna um bótaábyrgð við opinbert eftirlit, laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, „fit and proper“ mælikvarða erlends réttar, reglna um húsbóndaábyrgð, upplýsingalaga nr. 50/1996 og laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Þá vísar stefndi til laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða.

Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 3. mgr. 129. gr., sbr. 1. mgr. 130. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Í máli þessu er deilt um skaðabótaábyrgð stefnda vegna ákvörðunar hans frá 31. ágúst 2010 um að stefnandi uppfyllti ekki hæfisskilyrði 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Vegna þessarar ákvörðunar gat stefnandi ekki gegnt starfi sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga.

Ákvörðun stefnda var reist á því að fyrrum starfsferill stefnanda hjá Íslenska lífeyrissjóðnum hefði verið með þeim hætti að ekki væri tryggt að hann gæti gegnt starfi framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga á forsvaranlegan hátt. Stefndi vísaði í þessu sambandi til þriggja atriða sem vörðuðu starfsemi Íslenska lífeyrissjóðsins. Í fyrsta lagi hefði skort eftirlit með því að fjárfestingar sjóðsins á árinu 2008 hefðu verið innan þeirra marka sem kveðið er á um í 36. gr. laga nr. 129/1997. Í öðru lagi var byggt á aðfinnslum er lutu að sparnaðarleiðinni Líf IV og í þriðja lagi fann stefndi að því að stefnandi hefði í tengslum við hæfnismatið svarað tiltekinni spurningu neitandi í spurningalista stefnda, en þannig hefði hann ekki minnst á rannsókn sem stóð yfir hjá sérstökum saksóknara á fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk.

Stefnandi telur að stefndi hafi valdið honum fjártjóni og miska með ólögmætri ákvörðun um að víkja honum úr starfi og með opinberri umfjöllun um ákvörðunina. Stefndi mótmælir því að hann hafi bakað sér bótaábyrgð. Stefndi telur að sérsjónarmið gildi um tjón vegna opinbers eftirlits og að ákvörðunin hafi verið felld úr gildi vegna annmarka á formi, þ.e. vegna þess að andmælaréttar hafi ekki verið gætt. Stefndi heldur því fram að þótt stefnandi hefði fengið aðgang að gögnum sem honum var synjað um, og hann fengið viðhlítandi tækifæri til að tjá sig um efni málsins, hefði ákvörðunin orðið eins að efni til. Telur stefndi að það að skortur hafi verið á eftirliti stefnanda með því að fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins væru innan lögbundinna marka hafi eitt og sér dugað til þess að stefnandi gæti ekki gegnt starfi framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga. Þá heldur stefndi því fram að skilyrði skaðabótaréttar um orsakatengsl sé ekki til staðar og að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna ákvörðunarinnar. Alla vega hafi hann ekki takmarkað tjón sitt. Stefndi byggir jafnframt á því að ráðning stefnanda sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga hafi aldrei tekið lögformlega gildi, vegna fyrirvara um að stefndi þyrfti að samþykkja stefnanda. Enn fremur er því mótmælt að opinber umfjöllun stefnda hafi verið ólögmæt eða meiðandi og er því sérstaklega mótmælt að stefndi beri vinnuveitendaábyrgð á ummælum I-kvk-ef Þ-kvk-ef í fyrirlestri sem hún hélt á Háskólanum á Bifröst. Þá er ágreiningur um útreikning bóta. Loks var því hreyft við aðalmeðferð málsins að stefnandi hefði átt að höfða mál þetta á hendur íslenska ríkinu en ekki Fjármálaeftirlitinu.

Eins og fram hefur komið var ákvörðun stefnda felld úr gildi með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 5. janúar 2010, í máli nr. E-7135/2010. Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er dómur ekki aðeins bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila um þær kröfur sem eru dæmdar þar að efni til heldur hefur dómur fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 3. mgr. 116. gr.

Samkvæmt dómi í máli nr. E-7135/2010 var ákvörðun stefnda ekki aðeins haldin form-annmarka, með því að brotið var gegn mikilvægri öryggisreglu í stjórnsýslurétti, heldur áttu tvær af þremur efnisforsendum ákvörðunar stefnda ekki við rök að styðjast. Þá voru gerðar athugasemdir við þriðju efnisforsenduna. Nánar tiltekið var komist að þeirri niðurstöðu að aðfinnslur stefnda vegna fjárfestingarstefnu fyrir Líf IV áttu ekki við rök að styðjast. Þá átti aðfinnsla stefnda við að stefnandi svaraði neitandi tiltekinni spurningu í spurningalista ekki heldur við rök að styðjast, í ljósi þess að rannsókn sérstaks saksóknara beindist að rekstraraðila Íslenska lífeyrissjóðsins en ekki sjóðnum sjálfum. Dómurinn taldi hins vegar að stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hefði brugðist eftirlitsskyldu sinni með fjárfestingum sjóðsins á fyrri hluta ársins 2008. Var fallist á að 31. mars 2008 hefðu fjárfestingar farið „langt út fyrir“ lögbundnar heimildir. Dómurinn fékk hins vegar ekki séð, samkvæmt leiðréttum skýrslum sem Íslenski lífeyrissjóðurinn sendi stefnda, að sjóðurinn hefði farið „langt út fyrir“ lögbundnar heimildir í fjárfestingum í einstökum útgefendum 30. júní 2008, nema ef til vill í fjárfestingum í Samson fyrir Líf IV. Væri miðað við útreikninga stefnda virtust fjárfestingar sjóðsins aftur á móti hafa farið verulega yfir mörk. Samkvæmt framansögðu eru áhöld um það hversu langt Íslenski lífeyrissjóðurinn fór út fyrir lögbundnar heimildir sínar og er ágreiningur með aðilum um svokallaða nettun og hvort telja eigi afleiðusamninga með í útreikningnum.

Hvað varðar formannmarka á ákvörðuninni var komist að þeirri niðurstöðu að brotinn hefði verið réttur stefnanda til aðgangs að gögnum málsins, sbr. 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi fékk ekki gögn er lutu að útreikningi stefnda á umfangi fjárfestinga Íslenska lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk og leiðréttar skýrslur sem lífeyrissjóðurinn sendi stefnda, en með því fékk stefnandi ekki notið fulls andmælaréttar, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Þótt það sé ekki tekið fram í dóminum að málið hafi ekki verið nægjanlega rannsakað áður en ákvörðun var tekin í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, verður að líta á að svo hafi verið, enda tengist rannsóknarreglan náið andmælarétti. Í dóminum var sérstaklega tekið fram að í ákvörðun stefnda eða gögnum málsins væri ekki að finna neinar vísbendingar um að ávirðingar er lutu að fjárfestingum umfram leyfileg mörk hafi einar átt að veita ákvörðun stefnda næga stoð án tillits til annarra forsendna hennar. Þá var það mat dómsins að ekki lægi fyrir að þessi ákvörðun hefði orðið eins að efni til ef stefnandi hefði fengið aðgang að þeim gögnum sem hann átti rétt á og hann fengið viðhlítandi tækifæri til að tjá sig um efni málsins. Var sérstaklega bent á að ekki lægi fyrir að leiðréttar skýrslur frá Íslenska lífeyrissjóðnum hefðu verið lagðar fyrir stjórn stefnda áður en hún tók afstöðu í málinu og ekki væri útilokað að aðgangur stefnda að þessum gögnum hefði haft áhrif á athugasemdir hans. Jafnframt væri ekki útilokað að mat stjórnarinnar hefði þá orðið annað en raun varð á.

Í máli því sem hér er til úrlausnar verður að hafna því sem stefndi heldur fram um að Fjármálaeftirlitið hafi ekki aðildarhæfi og að stefnandi hafi þurft að höfða málið á hendur íslenska ríkinu til heimtu bóta. Stefnda hefur ekki tekist, frekar en í máli nr. E-7135/2010, að sýna fram á að skortur á eftirliti með því að fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins væru innan lögbundinna marka hafi verið ákvörðunarforsenda fyrir því að stefndi taldi stefnanda ekki hæfan til að gegna starfi sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga. Þá er sem fyrr ekki útilokað að mat stjórnar stefnda hefði orðið annað ef stefnandi hefði fengið að njóta fulls andmælaréttar og athygli stjórnar stefnda hefði verið vakin á leiðréttum skýrslum Íslenska lífeyrissjóðsins. Í ljósi þess að ákvörðun stefnda, sem var felld úr gildi með dómi, var bæði haldin formannmarka og var að hluta til efnislega röng, ber stefndi skaðabótaábyrgð á henni eftir almennum reglum. Eins og atvikum er háttað er því hafnað að bótaábyrgð stefnda skuli vera þrengri en samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar, einkum í ljósi þess að um mikilsverða hagsmuni stefnanda var að tefla. Einnig verður að hafna því að stefnandi geti ekki átt rétt til bóta vegna þess að ráðning hans hafi verið háð fyrirvara um mat stefnda á hæfi hans, enda hafði hann þegar hafið störf, gildi ráðningarinnar var ekki háð skriflegum ráðningarsamningi og hann hefði eflaust haldið starfinu áfram ef ekki hefði komið til þess að stefndi tók þá ákvörðun sem síðar var ógilt.

Enn fremur er það mat dómara að stefndi beri bótaábyrgð vegna fréttar á heimasíðu sinni 12. apríl 2011, í tilefni af frétt Fréttablaðsins sama dag, þar sem tilvísun stefnda til „mála“ sem væru til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara gaf í skyn að stefnandi sætti sjálfur sakamálarannsókn en sú var ekki raunin, heldur var það rekstraraðili Íslenska lífeyrissjóðsins sem var til rannsóknar. Var frétt stefnda því ónákvæm og villandi og ekki í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti. Þá verður að taka undir með umboðsmanni Alþingis, í áliti hans í máli nr. 6518/2011, að svokölluð gagnsæistilkynning á heimasíðu stefnda 25. maí 2011 hafi ekki samrýmst 9. gr. a laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, og að ekki hafi verið gætt jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þótt stefndi hafi fjarlægt tilkynninguna af heimasíðu sinni var skaðinn skeður. Það ber hins vegar að hafna því að stefndi beri bótaábyrgð á ummælum varaformanns stefnda, I-kvk-ef Þ-kvk-ef, í fyrirlestri á Háskólanum á Bifröst. Er ekki unnt að líta svo á að hún hafi flutt erindi sitt á vegum stefnda eða að það hafi verið hluti af starfsskyldum hennar sem stjórnarmaður hjá stefnda. Í kynningu Háskólans á Bifröst á I-kvk-þgf var sérstaklega tekið fram að hún væri kennari við háskólann og skiptir þá engu máli hvort hún hafi verið í leyfi eða ætlaði að láta fljótlega af störfum þar. Samkvæmt þessu getur stefndi ekki borið ábyrgð á ummælum hennar á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar.

Dómari telur vafalaust að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna ákvörðunar stefnda. Stefnandi hefur til stuðnings fjárkröfu sinni lagt fram útreikninga B-kk-ef G-kk-ef tryggingastærðfræðings, sem stefndi hefur mótmælt. Aðalkrafa stefnanda er að fjárhæð 93.177.921 króna, sem samanstendur annars vegar af kröfu um fjártjón, 89.177.921 króna, og hins vegar miskabótakröfu, 4.000.000 króna. Krafan um fjártjón sundurliðast þannig að 3.515.178 krónur eru vegna lögfræðikostnaðar, 30.958.189 krónur fyrir beint tekjutap í lok janúar 2013 og 54.704.554 krónur vegna líklegrar tekjuskerðingar til framtíðar. Varakrafa að fjárhæð 91.002.936 krónur er byggð á sömu forsendum og aðalkrafan, nema hvað varakrafan er reist á öðrum forsendum varðandi tryggingafræðilegan útreikning á eingreiðsluverðmæti þess hluta fjárkröfu sem snýr að framtíðartekjutapi. Þannig er í varakröfu miðað við 4,5% ávöxtunarforsendu í stað 2% í aðalkröfu.

Til stuðnings kröfuliðnum um lögfræðikostnað hefur stefnandi lagt fram sex reikninga sem virðast allir vera vegna dómsmáls nr. E-7135/2010. Einn þeirra, að fjárhæð 1.882.500 krónur, er þó ekki aðeins vegna þess máls heldur fyrir „aðstoð við mál hjá umboðsmanni Alþingis og gerð stefnu“. Á reikningnum kemur ekki fram hversu stór hluti er annars vegar vegna vinnu við stefnu og hins vegar vegna máls hjá umboðsmanni. Stefnanda var dæmdur málskostnaður í máli nr. E-7135/2010 og verður því að hafna kröfu hans um bætur vegna lögfræðikostnaðar sem tengist því máli. Þá er hafnað reikningnum vegna máls hjá umboðsmanni Alþingis og gerð stefnu, enda er hann ekki sundurliðaður. Hvað varðar kröfu vegna tekjutaps til janúar 2013 og líklegrar tekjuskerðingar til framtíðar ber að horfa til aldurs stefnanda og atvinnumöguleika hans. Stefnandi var 53 ára þegar hann þurfti að hætta starfi sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga. Gera má ráð fyrir því að gagnkvæmur uppsagnarfrestur hafi gilt um starf hans. Það var ánægja með störf hans og ekki ástæða til að ætla að hann myndi láta af störfum í bráð, nema eitthvað sérstakt kæmi til. Fram kemur í gögnum málsins að hann er vel menntaður, með víðtæka starfsreynslu og hefur gegnt mörgum ábyrgðarstörfum. Hann sótti um ýmis störf í kjölfar ákvörðunar stefnda og verður að hafna þeirri málsástæðu stefnda að stefnandi hafi ekki reynt að takmarka tjón sitt. Erfiðleikar stefnanda við að finna vinnu við hæfi eru eflaust tilkomnir vegna ákvörðunar stefnda en kunna einnig að skýrast af erfiðum aðstæðum á vinnumarkaði. Fram hefur komið að stefnandi gegnir nú stjórnarsetu í fjármálafyrirtæki og sinnir ráðgjöf. Er því ekki ástæða til að ætla að hann verði fyrir jafn mikilli tekjuskerðingu í framtíðinni og hann heldur fram. Að öllu þessu virtu og með hliðsjón af dómaframkvæmd þykir rétt að dæma stefnanda bætur að álitum, 7.000.000 króna vegna fjártjóns og 1.000.000 króna í miskabætur samkvæmt b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, samtals 8.000.0000 króna. Þessar bætur skulu bera dráttarvexti frá þingfestingardegi, eins og nánar greinir í dómsorði.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað. Málskostnaðarreikningur hefur ekki verið lagður fram. Með hliðsjón af umfangi málsins þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 900.000 krónur.

Dóm þennan kveður upp S-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Stefndi, Fjármálaeftirlitið, greiði stefnanda, I-kk-þgf G-kk-þgf, 8.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. maí 2013 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 900.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf B-kvk-nf