E-1014/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 22. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af NBI hf., nú Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, á hendur Húsaleigu ehf., Sólvallagötu 63, Reykjavík, með stefnu birtri 8. febrúar 2011.

Stefnandi gerir aðallega þá dómkröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 36.290.226 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 6. október 2008 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti. Frá dómkröfu dregst innborgun frá 20. janúar 2012, 344.550 kr. Einnig er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi gerir aðallega þá kröfu að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda en til vara að hann verði sýknaður að svo stöddu. Í báðum tilvikum krefst stefndi þess að honum verði tildæmdur málskostnaður að mati dómsins.

Málavextir

Þann 28. ágúst 2008 gerðu málsaðilar með sér lánssamning. Samkvæmt honum lánaði stefnandi stefnda 35.000.000 kr. til fimm ára. Lánið átti að greiðast að fullu á þeim tíma með sextíu jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti, þannig að á fyrstu 59 gjalddögunum, hverjum um sig, skyldi greiðast 1/300 hluti lánsupphæðarinnar og á lokagjalddaga þann 6. ágúst 2013 skyldi greiðast 241/300 hluti lánsupphæðarinnar. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta var 6. október 2008. Vextir skyldu vera kjörvextir, samkvæmt kjörvaxtaflokki 1, eins og þeir eru ákveðnir á hverjum tíma af bankanum, við undirritun voru ársvextir 9,55%. Vextir áttu að greiðast á eins mánaðar fresti út lánstímann, reiknast frá útborgunardegi lánsins og greiðast eftir á á gjalddögum. Lánið er bundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar með grunnvísitölu 304,4 stig.

Skilyrði fyrir útborgun lánsins var að stefnanda myndi berast skrifleg beiðni þar um. Slík beiðni barst þann 28. ágúst 2008 og í kjölfar þess var lánið greitt út. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu lánsins lagði lántaki fram tryggingarbréf nr. 0115-63-150934, útgefið þann 26. september 2007, að fjárhæð 56.000.000 kr. verðtryggt samkvæmt vísitölu neysluverðs m.v. grunnvísitöluna 273,1 stig við undirritun. Bréfið er tryggt með veði í fasteign að Funahöfða 19, Reykjavík.

Stefndi lýsir málavöxtum svo í greinargerð sinni að stefndi, sem sé fasteignafélag sem kaupi fasteignir, breyti þeim og leigi út, hafi verið í viðskiptum hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. Í tengslum við önnur viðskipti stefnda hafi félaginu verið boðin viðskiptakjör hjá stefnanda sem hafi verið betri en félagið hafi haft hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. Varð úr að stefndi færði viðskipti sín yfir til stefnanda að áeggjan hans.

Þegar stefndi tók það lán sem nú er stefnt til greiðslu var bókfært eigið fé félagsins 165.000.000 kr. og hafi eiginfjárhlutfall félagsins verið um 40%. Í október 2008 óskaði stefndi eftir því við stefnanda að gengið yrði til samninga um breytt lánakjör vegna þeirrar fordæmalausu stöðu sem upp var komin en við bankahrunið voru öll lán stefnda í skilum við stefnanda. Gengi krónunnar hafði veikst um u.þ.b. 110% og verðmæti fasteigna hafði hrunið. Afstaða stefnanda hafi hins vegar verið sú að stefndi þyrfti að greiða umstefnda kröfu að fullu. Hann hafi síðan slitið samningaviðræðum við stefnda en stefndi hafi gert ítrekaðar tilraunir til samningaviðræðna við stefnanda án árangurs.

Innheimtuaðgerðir stefnanda hafa nú leitt til þess máls sem hér er rekið en stefnandi hefur rekið tvö samskonar mál gagnvart stefnda vegna lánssamninga sem svipað er háttað um. Stefnandi hefur nú fellt þau mál niður og uppgjör hefur ekki enn tekist í þeim, enda eru fjárhæðir á reiki og möguleiki á að stefndi hafi ofgreitt, en um ólögleg gengistryggð lán var að ræða.

Lánið sem mál þetta snýst um er í raun aðeins eitt af fimm lánum sem tekin voru hjá stefnanda í fjármögnunarskyni. Þetta tiltekna lán er síðasta lánið sem stefnandi afgreiddi og annar hluti fjármögnunar sem upphaflega var með höfuðstól að fjárhæð 47 milljónir króna. Fyrri hluti lánsins reyndist síðan ólögmætur, ásamt öðrum lánssamningum milli stefnda og stefnanda, en hann var gengistryggður. Stefnandi hafi síðan einhliða leiðrétt útreikning á láninu en neitað að gefa stefnda upplýsingar um forsendur útreikningsins heldur sýnt stefnda samtölu fyrir og eftir endurreikning.

Þá segir stefndi í greinargerð sinni að erfitt sé að átta sig á málavaxtalýsingu stefnda, auk þess sem ekki liggi fullljóst fyrir hvar og af hverjum umstefnd krafa sé innheimt. Um það má nefna að stefna málsins er dagsett þann 1. febrúar 2011 og undir hana skrifar E-kvk-nf B. S-kvk-nf H-kvk-nf hdl. f.h. stefnanda. Þann sama dag er send út greiðsluáskorun, þar sem segir að innan 21 dags frá móttöku áskorunarinnar verði krafist gjaldþrotaskipta á búi félagsins að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, en undir hana skrifar Þ-kk-nf E. J-kk-nf hdl.

Við upphaf aðalmeðferðar breytti stefnandi kröfugerð sinni frá því sem var í stefnu með því að krefjast þess að til frádráttar dómkröfu dragist innborgun frá 20. janúar 2012, að fjárhæð 344.550 kr.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Í 11. gr. lánssamningsins er að finna uppsagnarákvæði. Þar er gjaldfellingarákvæði sem heimilar bankanum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum að fella lán samkvæmt samningi þessum í gjalddaga einhliða og fyrirvaralaust og án sérstakrar uppsagnar. Þessi heimild er til staðar m.a. í þeim tilfellum þegar vanskil á greiðslu afborgana og vaxta hafa varað í 14 daga eða lengur, sbr. grein 11.1 a. Elsti ógreiddi gjalddagi er 6. október 2008 og hefur stefnandi nýtt sér heimild samkvæmt a-lið greinar 11.1 í lánssamningnum og fellt allt lánið á gjalddaga. Eftirstöðvar lánsins þegar það var gjaldfellt þann 6. október 2008 voru 35.965.843 kr. og áfallnir samningsvextir þann dag voru 324.392 kr. eða samtals 36.290.226 kr. sem er stefnufjárhæðin.

Stefnda var sent innheimtubréf þann 16. mars 2009. Skuld þessi hefur ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og er því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.

Um samninginn gilda íslensk lög og skal mál vegna ágreinings um réttindi og skyldur aðila, rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. 16. gr. samningsins.

Hvað aðild NBI hf. varðar þá tók Fjármálaeftirlitið (FME), með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., þá ákvörðun þann 9. október 2008 að ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, til Nýja Landsbanka Íslands hf., kt. 471008-0280.

Af hálfu stefnda er byggt á meginreglum kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga og skuldbindingargildi loforða. Kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing vísast til 35. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Sýknukröfu sína byggir stefndi á því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri umræddan lánssamning fyrir sig, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Augljós aðstöðumunur er á samningsaðilum en stefnandi hafi gengið afar hart fram í máli þessu þrátt fyrir að hluti tengdra lánasamninga hafi verið dæmdur ólögmætur og stefnandi því neyðst til að fella málshöfðun á hendur stefnda niður í málum tengdum þeim. Forsendur stefnda eru brostnar fyrir gerð samningsins vegna atvika sem síðar komu til og ekki má með sanngirni ætlast til að stefndi hefði í huga þegar stofnað var til viðskiptanna en líkt og áður segir var staða stefnda sterk og öll lán hans í skilum þegar íslenska efnahagshrunið dundi yfir.

Ekki verður framhjá því litið að lánið sem málið varðar er hluti af allsherjar fjármögnun. Fimm lán voru tekin hjá stefnanda í því skyni og því verður að skoða öll lánin í samhengi en til tryggingar skuldbindingum þessum voru gefin út tryggingarbréf með allsherjarveði í fasteignum í eigu stefnda.

Sýknukröfu sína að svo stöddu byggir stefndi á því að stefnandi hafi verið í málarekstri við stefnda vegna annarra lána, líkt og áður hefur komið fram. Fyrir liggur að stefnandi hefur nú fellt þau mál niður og uppgjör hefur ekki enn tekist í þeim, enda eru fjárhæðir á reiki og möguleiki á að stefndi hafi ofgreitt, en um ólögleg gengistryggð lán var að ræða. Erfitt er því fyrir stefnda að gera sér grein fyrir heildarskuldum sínum við stefnanda. Þá má nefna að þau ólögmætu lán er stefndi hafði hjá stefnanda og málarekstur vegna þeirra hafa valdið stefnda og hluthöfum stefnda ómældu tjóni vegna tafa á framkvæmdum í tengslum við rekstur stefnda. Því er ekki útséð um að stefndi eigi kröfu á hendur stefnanda vegna tjónsins. Allsendis óvíst er því hvort og þá hvað stefndi skuldar stefnanda.

Að endingu má benda á að með tilliti til nýfallinna dóma er ljóst að allar þær kröfufjárhæðir sem stefnandi hefur haldið fram gagnvart stefnda eru rangar og ekki má annað ráða af afstöðu stefnanda sjálfs en að hann viti ekki hvernig með útreikning lánanna eigi að fara.

Að öllu ofangreindu virtu liggur því fyrir, að mati stefnda, að sýkna beri hann af fram kominni kröfu stefnanda.

Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og er krafist málskostnaðar að mati hins virðulega dóms eða eftir atvikum samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi sem stefndi áskilur sér að leggja fram við meðferð málsins fyrir héraðsdómi.

Stefndi vísar til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. laganna.

Um málskostnað vísar stefndi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt er reist á lögum nr. 50/1988.

Niðurstaða

Lán það sem hér er deilt um var upphaflega veitt af Landsbanka Íslands hf. sem eftir ákvörðun fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008 varð Nýi Landsbanki Íslands hf. (NBI hf.), kt. 471008-0280. Í 1. gr. ákvörðunarinnar segir að öllum eignum Landsbanka Íslands hf., hverju nafni sem þær nefnast, svo sem fasteignum, lausafé, reiðufé, eignarhlutum í öðrum félögum og kröfuréttindum, sé þegar í stað ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf., sem síðar varð Landsbankinn hf. Ákvörðunin var tekin með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl.

Stefnandi byggir kröfu sína á því að lánið hafi verið í vanskilum frá 6. október 2008 og byggir á grein 11.1 a í lánasamningi milli aðila en þar er kveðið á um að heimilt sé að gjaldfella lánið þegar vanskil á greiðslu afborgana eða vaxta hafa varað 14 daga eða lengur.

Ekki er ágreiningur um fjárhæð skuldar stefnanda samkvæmt þessu skuldabréfi, né heldur um að lánið er ekki gengistryggt, hver lánskjör eru eða hversu lengi vanskil hafi varað en lánið hefur verið í vanskilum frá fyrsta gjalddaga þess þann 6. október 2008.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri lánssamninginn fyrir sig, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 og byggir bæði á aðstöðumun milli aðila og brostnum forsendum. Stefndi telur að forsendur stefnda fyrir gerð samningsins séu brostnar vegna atvika sem síðar komu til og ekki mátti með sanngirni ætlast til að stefndi hefði í huga þegar stofnað var til viðskiptanna. Þessu til stuðnings vísar stefndi til efnahaghrunsins haustið 2008 en þá hafi stefndi verið í skilum með þau lán sem stefnandi hafði veitt honum, en gengi krónunnar hafi veikst um 110% og verð fasteigna hafi hrunið. Stefndi vísar sérstaklega til þess að lánið hafi verið hluti af allsherjar fjármögnun stefnda og verði að skoðast í því samhengi. Stefnandi hafi veitt stefnda fimm lán og þeim til tryggingar voru gefin út tryggingarbréf með allsherjarveði í fasteignum í eigu stefnda.

Samkvæmt ofangreindri 36. gr. má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef talið yrði ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við það mat skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.

Hvað varðar aðstöðumun milli aðila þá hefur stefndi ekki gert grein fyrir því á hverju hann byggir. Ljóst er þó að stefnandi er sérfræðingur þegar kemur að fjármálastarfsemi en ekkert liggur fyrir um þá þekkingu sem starfsmenn stefnda hafa á þessu sviði utan þess sem ráða má af því að stefndi er fasteignafélag sem kaupir fasteignir, breytir þeim og leigir út. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 464/2012 má eigi að síður fallast á að aðstöðumunur hafi verið með málsaðilum við gerð samningsins. Ekki hefur hins vegar verið sýnt fram á að þessi aðstöðumunur hafi leitt til þess að lánssamningurinn sé ósanngjarn eða telja verði að það væri andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Af þeirri ástæðu hafnar dómarinn því að rök séu til að víkja samningnum til hliðar af þeirri ástæðu og sýkna stefnda.

Stefndi hefur ekki lýst því í málatilbúnaði sínum hvaða áhrif efnahagshrunið hafði á þá skuld sem hér er krafist greiðslu á en byggir á áhrifum þess á aðrar skuldir hans við stefnanda. Stefndi byggir á því að þar sem eitt tryggingarbréf hafi verið lagt fram til tryggingar öllum skuldum við stefnanda, þar á meðal skuld þeirri sem hér er til umfjöllunar, hafi lánið verið hluti af allsherjarfjármögnun stefnda.

Sú krafa stefnanda sem hér er til úrlausnar telst ekki til svokallaðra ólögmætra gengislána en eins og rakið hefur verið er ekki deilt um fjárhæð skuldarinnar. Sá samningur sem gerður var um þessa lánveitingu fjallar ekki um aðrar skuldbindingar stefnda gagnvart stefnanda. Það er mat dómarans að versnandi fjárhagsstaða stefnda vegna annarra skuldbindinga stefnda geti ekki talist fullnægjandi ástæða til að víkja lánssamningnum til hliðar. Ekki hefur verið sýnt fram á að slík tengsl séu á milli allra lánveitinga stefnanda til stefnda að réttlætanlegt sé að litið verði til aðstæðna vegna gengistryggðra lána við úrlausn um greiðsluskyldu stefnda í máli þessu, né heldur veldur þróun efnahagsmála eftir bankahrunið því að talið verði að um forsendubrest sé að ræða. Af hálfu dómarans er því hafnað að rök séu til að sýkna stefnda á grundvelli þessarar málsástæðu.

Kröfu sína um sýknu að svo stöddu byggir stefnandi á því að ekki liggi fyrir hver heildarskuldastaða stefnda gagnvart stefnanda sé. Stefnandi hafi fellt niður önnur mál á hendur stefnda en uppgjör hafi þó enn ekki tekist í þeim málum. Þar hafi verið um að ræða ólögmæt gengislán og möguleiki á að stefndi hafi ofgreitt. Loks byggir stefndi á því að hann kunni að eiga kröfu á hendur stefnanda vegna tjóns sem stefndi hafi orðið fyrir vegna ólögmætra gengislána stefnanda, bæði vegna málareksturs vegna þeirra og tafa á framkvæmdum.

Af hálfu stefnda hafa ekki verið lögð fram gögn til staðfestingar á ofangreindum kröfum né heldur hefur stefndi haft uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar í máli þessu. Þær kröfur sem stefndi telur sig eiga eða hugsanlega eiga á hendur stefnanda eru með öllu óvissar, bæði hvort stefndi eigi inneign hjá stefnanda vegna greiðslu ólögmætra gengislána, og þá hve háa, og hvort skilyrði bótaskyldu séu fyrir hendi vegna ætlaðs tjóns og þá eftir atvikum fjárhæð þess. Þegar af þeirri ástæðu hafnar dómarinn því að sýkna beri stefnda að svo stöddu á þeim forsendum.

Þá bendir stefndi á að með tilliti til nýfallinna dóma sé ljóst að allar kröfufjárhæðir sem stefnandi hefur haldið fram gagnvart stefnda séu rangar og ekki sé annað að ráða af afstöðu stefnanda sjálfs en að hann viti ekki hvernig eigi að reikna út lánin.

Af hálfu stefnda hefur ekki verið á því byggt að staða skuldar hans við stefnanda á grundvelli þess samnings sem hér er til umfjöllunar sé óviss, heldur einungis staða ólögmætra gengistryggðra lána milli málsaðila. Af þeirri ástæðu er því hafnað að þessi málsástæða stefnda leiði til sýknu að svo stöddu eins og krafist er af hálfu stefnda.

Með hliðsjón af ofangreindu eru að mati dómarans hvorki rök til að taka til greina aðal- né varakröfu stefnda heldur beri að taka til greina aðalkröfu stefnanda og er stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 36.290.226 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. október 2008 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Vegna ákvæða 12. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 er ekki nauðsynlegt að taka sérstaklega fram í dómsorði að vaxtavextir leggist við höfuðstól.

Frá dómkröfu stefnanda dregst innborgun frá 20. janúar 2012, 344.550 kr.

Eftir þessari niðurstöðu, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 350.000 kr. og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Húsaleiga ehf., greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 36.290.226 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. október 2008 til greiðsludags. Frá dómkröfu dregst innborgun frá 20. janúar 2012, 344.550 kr.

Stefndi greiði stefnanda 350.000 kr. í málskostnað.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf (sign.)