E-4684/2014

I

Mál þetta, sem var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 24. nóvember 2014, var dómtekið 10. október sl. Stefnandi er P-kk-nf V-x-x, Klukkuholti 7 á Álftanesi, en stefndi er íslenska ríkið.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.446.448 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 3. júlí 2013 til 3. ágúst 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að mati dómsins ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 3. júlí 2013 til uppkvaðningar dómsins og dráttarvöxtum er mánuður er liðinn frá gerðri kröfu.

Í báðum tilvikum krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda að mati réttarins, að viðbættum virðisaukaskatti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi gerir aðallega kröfu um sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Til vara krefst hann þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins.

Með bréfi innanríkisráðuneytisins, dagsettu 22. október 2014, var stefnanda veitt gjafsókn og var gjafsóknin takmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi.

Atvik máls

Helstu málavextir eru þeir að 11. júlí 2013 ætlaði stefnandi ásamt félaga sínum að sigla með ferjunni Norrænu til Litháen. Í gögnum málsins kemur fram að þeir félagar hafi verið stöðvaðir við tollafgreiðslu og að teknar hafi verið til nánari skoðunar tvær bifreiðar sem þeir óku og óumdeilt er að stefnandi hafi verið eigandi að. Við leit í bifreiðunum kom í ljós verulegt magn af ýmsum varningi, þar á meðal reiðhjól, verkfæri og fatnaður ýmis konar. Í skýrslu lögreglu kemur fram að stefnandi og félagi hans hafi átt í erfiðleikum með að skýra hvernig varningurinn væri fenginn og í upphafi hafi þeir sagt að hluti varningsins væri í eigu annarra aðila. Einnig hafi komið í ljós að þeir voru báðir með verulegt magn peninga á sér, bæði í íslenskum krónum og í evrum og að félagi stefnanda hafi verið á reynslulausn. Af þessum ástæðum hafi tollyfirvöld talið að grunur léki á um að varningurinn og peningarnir væru illa fengnir. Var því lagt hald á það sem fannst og málinu vísað áfram til lögreglustjórans á Egilsstöðum til frekari rannsóknar. Hinn sama dag, 11. júlí 2013, kl. 18:00 hafi haldlagningu verið létt af vegabréfum stefnanda og félaga hans og þeir fengið afhenta fjármuni í íslenskum krónum. Þá hafi stefnandi einnig fengið afhenta aðra bifreiðina. Daginn eftir, 12. júlí 2013, um kl. 15:15, hafi haldlagningu verið létt af erlendum gjaldeyri og honum skilað eftir ákvörðun fulltrúa sýslumanns. Við brottför ferjunnar Norrænu, 25. júlí 2013, hafi stefnanda og félaga hans verið afhentur hluti varnings úr bifreiðum stefnanda en öðrum hlutum hafi verið haldið eftir þar sem ekki hafði verið gerð grein fyrir eignarhaldi þeirra. Voru þeir hlutir síðan afhentir þeim félögum 1. október sama ár að rannsókn lögreglu lokinni. Hinn 24. janúar 2014 var stefnanda tilkynnt að embætti lögreglustjórans á Seyðisfirði hefði ákveðið að fella málið niður á hendur honum þar sem það þætti ekki vænlegt til sakfellis.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi vísar til 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár Íslands sem kveður svo á um að allir skuli njóta „friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu“. Stefnandi telur að með aðgerðum lögreglu og tollvarða hafi mannréttindi hans verið verulega skert á tilfinnanlegan hátt. Þurfi að setja heimildum lögreglu þröngar skorður þegar ráðast skuli í slíkar aðgerðir og telur stefndi yfirvöld hafa brotið á sér með vísan til 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 5. mgr. 67. gr. með því að beita ólögmætri frelsissviptingu í þeim aðgerðum sem í kjölfarið fylgdu. Samkvæmt XXXVII. kafla laga um sakamál nr. 88/2008 skuli dæma bætur vegna þvingunaraðgerða lögreglu ef mál hefur verið fellt niður, sbr. 1. mgr. 228. gr. og skuli það mál höfðað gegn íslenska ríkinu, sbr. 1. mgr. 230. gr. laganna og með hliðsjón af lögum nr. 51/1985, um embætti ríkislögmanns. Samkvæmt 2. mgr. 175. gr. þágildandi laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sbr. nú 3. og 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, skuli bæði bæta fjártjón og miska vegna aðgerða lögreglu, en stefnandi krefjist bóta fyrir fjártjón að fjárhæð 646.448 krónur og miskabóta að fjárhæð 800.000 krónur eða samtals 1.446.448 krónur án vaxta.

Stefnandi byggir á því að aðgerðir lögreglu og tollvarða í málinu hafi ekki verið samkvæmt lögum og reglum og lögreglan sé því bótaskyld vegna þess miskatjóns sem hún hafi valdið stefnanda með aðgerðum sínum. Lögreglunni beri við meðferð og rannsókn mála að gæta meðalhófs í aðgerðum sínum. Almenna meðalhófsreglu sé að finna í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og þá beri lögreglunni líka að fara eftir meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. sakamálalaga nr. 88/2008. Samkvæmt henni skuli þeir sem rannsaka mál gæta þess að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski en óhjákvæmilegt sé eftir því sem á standi. Svipaða meðalhófsreglu sé að finna í 2. málsl. 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Stefnandi telur að lögreglan hafi ekki farið að umræddum meðalhófsreglum við rannsókn málsins og að raktar aðgerðir lögreglunnar hafi falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart frelsi, friði og æru hans, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Aðgerðirnar hafi verið bein árás á æru hans. Þá upplifir stefnandi að aðgerðir lögreglunnar hafi falið í sér gífurlegar róstur og inngrip í líf hans. Við það geti hann ekki unað og leiti nú réttar síns, ekki síst til að rétta æru sína við. Þá hafi stefnandi einnig áhyggjur af því að aðgerðirnar og afleiðingar þeirra muni hugsanlega geta haft neikvæð áhrif á fyrirhugaða umsókn hans um íslenskan ríkisborgararétt.

Aðgerðir lögreglu voru að mati stefnanda allt í senn ólögmætar, meiðandi og gengu að auki allt of langt. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. einkamálalaga nr. 19/1991 og kröfu sína um vexti, vaxtavexti og dráttarvexti styðji stefnandi við ákvæði III. og IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Helstu málsástæður stefnda

Stefndi telur að fullt tilefni hafi verið til þess að stöðva stefnanda og kanna bæði uppruna varnings í bílum hans og þá peninga sem hafi verið í fórum hans og ferðafélaga hans. Hafi staðið til þess skýlausar lagaheimildir, jafnt eftir ákvæðum XXI. kafla tollalaga nr. 88/2005 og ákvæða laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, og taki það bæði til leitar og haldlagningar, auk annarra aðgerða. Sé augljóst af gögnum málsins að rökstuddur grunur hafi verið fyrir hendi um refsiverða háttsemi. Stöðvunin sem slík hafi farið fram á eðlilegan hátt eins og lýst sé í umsögnum lögreglu og tollyfirvalda og hafi fyrstu viðbrögð tollvarða einnig verið eðlileg. Hins vegar hafi tíminn verið það knappur fyrir stefnanda að honum hafi ekki tekist að nýta sér þá ferð sem hann hafði pantað. Á þessari atburðarás geti stefndi ekki borið ábyrgð. Tollverðir hafi einungis verið að sinna starfsskyldum sínum og til þess þurftu þeir tíma. Á þessum rannsóknartíma hafi ferjan farið frá landi og var ekkert við því að gera. Atburðarásin, eins og henni hafi verið lýst, geti ekki verið saknæm í skilningi 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi hafi ekki á neinn hátt sýnt fram á það. Enn fjarlægari séu vangaveltur stefnanda um bótaskyldu á grundvelli meðalhófsreglu stjórnsýslulaga og annarra ákvæða þeirra. Þær reglur komi ekki til álita í dómsmáli þessu. Stefndi byggir á því að aðgerðir hafi verið í samræmi við lög, þ. á m. meðalhófsreglu og ákvæði lögreglulaga. Í engu hafi verið brotið gegn 53. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála.

Hins vegar sé álitamál hvort stefnandi geti sótt bætur á grundvelli 1. mgr. 228. gr. sakamálalaga. Stefndi hafnar því á þeirri forsendu að stefnandi sjálfur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi hafi verið stöðvaður við hefðbundið tolleftirlit á Seyðisfirði. Hann hafi verið krafinn um upplýsingar um varning og peninga sem hann var með í fórum sínum. Varningur þessi var óvenjulegur og peningafjárhæð há. Stefnandi hafi ekki gert grein fyrir eignarhaldi á því sem hann hafði meðferðis auk þess sem framburður stefnanda og ferðafélaga hans hafi verið misvísandi. Þess vegna þurfti að leggja hald á eigur þeirra og rannsaka málið frekar. Í skilningi 2. mgr. 228 gr. laga nr. 88/2008 hafi þetta verið eigin sök stefnanda. Tollverðir urðu að fá skýringar sem þeir fengu ekki á þessum tíma. Á þessu hafi stefnandi sjálfur borið ábyrgð. Stefndi leggur áherslu á að framganga tollvarða gagnvart stefnanda hafi tekið mið af þeim starfsreglum þeirra sem skilgreindar séu í tollalögum nr. 88/2005. Aðallega sé vísað til ákvæða 155. gr., 159. gr. og 161. gr. tollalaga.

Eftir að tollyfirvöld luku vinnu sinni hafi máli stefnanda verið vísað til lögreglu. Í málsgögnum og í umsögn sýslumannsins á Seyðisfirði sé lýst rannsókn lögreglunnar. Ekkert annað hafi komið fram en að komið hafi verið fram við stefnanda af fullri virðingu. Mál þetta hafi verið rannsakað á þann hátt sem hægt var miðað við aðstæður, þ.e. erfitt hafi verið að fá upplýsingar hjá stefnanda og félaga hans um uppruna eignarhalds þess varnings sem um ræddi. Lýst sé skilum á eigum stefnanda sem hald hafði verið lagt á við brottför Norrænu, 11. júlí 2013. Þau skil hafi farið tiltölulega fljótt fram. Haldlagningu hafi verið aflétt að hluta til 11. og 12. júlí 2013, síðan 25. júlí 2013 og að lokum 1. október sama ár.

Stefndi byggir á því að rannsókn á máli stefnanda af hálfu lögreglunnar á Seyðisfirði hafi verið eðlileg, haldlagning varnings stefnanda nauðsynleg og eðlilega hafi verið staðið að afléttingu haldlagningar hvað varði tíma með öðru. Enn verði að vísa til þess að stefnandi beri sjálfur ábyrgð á því að geta ekki gert grein fyrir uppruna þeirra hluta sem hann hafi haft meðferðis. Undantekningarregla 2. mgr. 228. laga nr. 88/2008 eigi því við um framgöngu lögreglunnar og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda bæði hvað varði kröfu sem beinist að tollyfirvöldum og lögreglu.

Stefndi mótmælir öllum fjárkröfum stefnanda. Þær virðist byggðar á því að stefndi bæti stefnanda þann kostnað sem hann hafi haft af haldlagningunni sem leiddi til þess að hann varð að kaupa nýja ferð með Norrænu. Auk þess sé krafist miskabóta. Þessari kröfugerð stefnanda er harðlega mótmælt af hálfu stefnda. Full ástæða hafi verið til að rannsaka för stefnanda af hálfu tollyfirvalda og lögreglu. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á þeim afleidda kostnaði sem stefnandi hafi orðið fyrir. Hann verði sjálfur að bera þann kostnað. Engar forsendur séu heldur til að dæma miskabætur í máli þessu. Bætur samkvæmt skaðabótalögum og stjórnsýslulögum komi augljóslega ekki til greina og stefndi telur sig hafa sýnt fram á að eigin sök ráði för stefnanda við beitingu 2. mgr. 228. sakamálalaga. Til vara mótmælir stefndi kröfum stefnanda sem of háum og vísar til framangreindra röksemda.

Stefndi andmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda og ítrekar kröfur sínar um sýknu í málinu. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda. Stefndi ítrekar málskostnaðarkröfu sína og vísar þar um til 130. gr. laga nr. 91/1991.

Forsendur og niðurstaða

Í máli þessu er deilt um bótaskyldu stefnda vegna aðgerða tollyfirvalda og lögreglu á tímabilinu 11. júní 2013 til október sama ár og hvort stefnandi eigi rétt til bóta úr hendi stefnda vegna þeirra á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Stefnandi byggir á því að lögregla og tollverðir hafi með aðgerðum sínum brotið á mannréttindum hans og að aðgerðirnar hafi ekki verið í samræmi við reglur um meðalhóf. Þá hafi þær verið bein árás á æru hans. Af hálfu stefnda er kröfum stefnanda mótmælt og byggist sýknukrafa hans á því að stefnandi hafi stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfur sínar á, með því að neita að greina frá eignarhaldi þeirra hluta sem hann hafði meðferðis.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi. Eins og greinir í 2. mgr. 228. gr. skulu bætur dæmdar sakborningi vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó er gerð undantekning þar á ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á en í þeim tilvikum má fella bætur niður eða lækka þær. Þá er réttur til skaðabóta vegna frelsissviptingar varinn af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Samkvæmt 155. gr. og 159. gr. tollalaga nr. 88/2005 er tollgæslu heimilt að leita í farartækjum sem eru á fermingar- og affermingarstöðum skipa en einnig á mönnum sem eru í þeim. Í 161. gr. sömu laga segir að tollgæslan skuli leggja hald á muni ef ætla megi að þeir hafi sönnunargildi í sakamáli, ef þeirra hefur verið aflað á refsiverðan hátt eða ef ætla megi að þeir kunni að verða gerðir upptækir, vegna brota á tollalögum eða öðrum lögum.

Eins og áður greinir var stefnandi stöðvaður við tolleftirlit þegar hann, ásamt félaga sínum V-x-x V-x-x, var á leiðinni úr landi með ferjunni Norrænu. Í skýrslu tollstjóra Tollgæslunnar á Seyðisfirði kemur fram að teknir hafi verið til skoðunar tveir bílar, sem ætluðu út með ferjunni, er tollafgreiðsla stóð yfir á Strandarbakka á Seyðisfirði. Við leit í bifreiðunum hafi fundist verulegt magn af ýmsum varningi sem bílstjórarnir, stefnandi og félagi hans V-x-x V-x-x, hefðu átt í erfiðleikum með að skýra hvernig væri fenginn. Hafi þeir sagt að hluti varningsins væri í eigu annarra aðila. Einnig hafi komið í ljós að báðir voru með verulegt magn peninga á sér. Vegna gruns um að varningurinn og hugsanlega peningarnir væru illa fengnir hafi verið lagt hald á bifreiðarnar tvær, peninga og vegabréf tvímenninganna. Í ljósi framangreinds er það álit dómsins að tollgæslan hafi haft ástæðu til að ætla að varningsins í bifreiðum stefnanda hafi verið aflað á refsiverðan hátt. Voru skilyrði tollalaga nr. 88/2005 því uppfyllt til þess að leita í bifreiðum stefnanda og leggja hald á umrædda hluti.

Samkvæmt gögnum málsins var hinn haldlagði varningur afhentur þann sama dag lögreglunni á Egilsstöðum. Þann dag klukkan 18:00 var haldlagningunni á vegabréfum stefnanda og félaga hans aflétt, þeir fengu aftur fjármuni sína í íslenskum krónum og stefnandi fékk afhenta aðra bifreiðina. Daginn eftir, 12. júlí 2013, var síðan haldlagningu létt af erlendum gjaldeyri eftir ákvörðun fulltrúa sýslumanns. Hinn 25. júlí 2013 var stefnanda og félaga hans afhentur varningur úr bifreiðum stefnanda og einnig hin bifreið stefnanda. Hluti varningsins var hins vegar haldlagður áfram vegna rannsóknar lögreglu þar sem stefnandi og félagi hans höfðu ekki getað gert grein fyrir eignarhaldi á þeim hlutum. Hinn 1. október 2013 voru stefnanda og félaga hans loks afhentir þeir munir sem enn voru haldlagðir. Með bréfi sýslumannsins á Seyðisfirði, dagsettu 24. janúar 2014, var stefnanda tilkynnt að ákveðið hefði verið að fella niður málið á hendur honum þar sem það þætti ekki vænlegt til sakfellis og sönnun þætti ekki nægileg. Með hliðsjón af framansögðu telur dómurinn að aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og byggðar á rökstuddum grun um ætluð brot. Verður ekki talið að sá tími sem fór í rannsókn málsins hjá lögreglu hafi verið úr hófi en fyrir liggur að hluti þess varnings sem fannst í bifreiðum stefnanda 11. júlí 2013 hafði verið haldlagður í rúma tvo og hálfan mánuð, eða allt til 1. október 2013, meðan á rannsókninni stóð. Jafnvel þótt sá tími sé heldur lengri en umfang rannsóknar gefur tilefni til er það mat dómsins að meðferð og rannsókn máls hafi ekki brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, eða 2. ml. 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

Af hálfu stefnanda er vísað til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Er það niðurstaða dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á að í aðgerðum lögreglu, sem stefnandi þurfti að sæta, hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að grundvöllur til miskabóta verði reistur á slíkum grunni. Þá verður enn fremur talið ósannað að aðgerðir stefnda hafi brotið gegn 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944.

Af gögnum málsins er ljóst að stefnandi og félagi hans hafi í öndverðu átt í erfiðleikum með að skýra hvernig ýmiss konar varningur í bifreiðum stefnanda væri til kominn. Þá þykir framburður stefnanda og félaga hans við skýrslutöku hjá lögreglunni á Egilsstöðum, 18. júlí 2013, ekki varpa skýrara ljósi á eignarhald hlutanna en framburður þeirra félaga var bæði misvísandi og ónákvæmur. Af gögnum málsins verður heldur ekki ráðið að stefnandi hafi á síðari stigum gert viðhlítandi grein fyrir eignarhaldi varningsins. Að þessu virtu og með hliðsjón af málsatvikum öllum verður að líta svo á að stefnandi hafi í upphafi stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á í skilningi 2. málsliðar 3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 með því að skýra ekki frá því með fullnægjandi hætti hvernig hlutirnir, sem hann hugðist fara með úr landi, væru til komnir. Á hann því ekki rétt til bóta af þessum sökum.

Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið verður ekki fallist á kröfur stefnanda og ber því að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda í máli þessu.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, L-kk-ef R-kk-ef hdl., sem er hæfilega ákveðin 415.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D ó m s o r ð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, P-x-x V-x-x. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, L-kk-ef R-kk-ef hdl., 415.000 krónur.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf