E-6875/2010

Mál þetta, sem dómtekið var 5. desember sl., er höfðað með stefnu 25. júní 2010 af Kaupþingi hf., Borgartúni 19, Reykjavík, gegn J-kk-þgf J-kk-þgf, Flókagötu 47, Reykjavík.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að rift verði með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, ráðstöfun Kaupþings hf. frá 25. september 2008, um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamnings aðila nr. 6001, dagsettum 29. ágúst 2007. Jafnframt er gerð sú krafa að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 28.317.604 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 25. september 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar.

I

Stefndi var starfsmaður í einkabankaþjónustu stefnanda. Hinn 29. ágúst 2007 gerði stefndi lánssamning við stefnanda. Samkvæmt lánssamningi, sem kvað á um skuldbindingu í bandaríkjadal, svissneskum frönkum, breskum sterlingpundum og japönskum jenum, nam fjárhæð lánsins 25.000.000 krónum og skyldi það endurgreitt í einu lagi 1. september 2010. Láninu var breytt í íslenskar krónur 22. janúar 2008 og 10. apríl sama ár aftur í erlendar myntir sem þá samanstóðu af japönskum jenum, svissneskum frönkum og kanadískum dal. Þá var gjalddaga lánsins breytt í 1. maí 2010. Óumdeilt er að stefndi keypti hlutabréf í stefnanda fyrir andvirði lánsfjárhæðarinnar. Sama dag setti stefndi að handveði hlutabréf í Kaupþingi banka hf., samtals 24.874 hluti og hlutabréf í Bakkavör Group hf., samtals 80.000 hluti. Samkvæmt samningi skyldu hlutirnir varðveittir hjá veðhafa á vörslureikningi veðsala. Samkvæmt ákvæði í samningi var veðsala óheimilt, meðan skuldbindingar sem veðandlagið var ætlað að tryggja væru ekki að fullu greidd, ráðstafa veðandlaginu með hvaða hætti sem var. Færi markaðsvirði veðsins niður fyrir 130% af eftirstöðvum þeirra skuldbindinga sem veðandlaginu var ætlað að tryggja skuldi veðsali greiða niður kröfuna eða leggja fram frekari tryggingar svo jafnvægi næðist milli krafnanna og veðsins að mati veðhafa.

Á fundi stjórnar stefnanda 25. og 26. september 2008 var lögð fram greinargerð frá starfskjaranefnd hans sem tekin hafði verið saman fyrr í þeim mánuði. Í henni var meðal annars tekið fram að í samræmi við launastefnu stefnanda hafi hann gert starfsmönnum kleift að kaupa hluti í sér og fjármagnað þau kaup. Síðan sagði: „Nefndinni er áhyggjuefni að sumir háttsettir stjórnunarstarfsmenn eiga í alvarlegum fjárhagserfiðleikum vegna nýlegs falls verðs hlutabréfa. Nefndin er þeirrar skoðunar að taka ætti skref til úrbóta í máli þessu. Megináhersla bankans ætti að vera á að lykilstarfsmönnum hans sé unnt að einbeita sér að sóknarfærum bankans á erfiðum tímum.“ Á grundvelli tillagna nefndarinnar ákvað stjórnin að veita forstjóra stefnanda heimild til að fella niður og ljúka persónulegri ábyrgð starfsmanna í tengslum við hlutafjárkaupalán þeirra með það að markmiði að stuðla að því að starfsmönnum væri kleift að einbeita sér að störfum sínum í bankanum. Samkvæmt því gaf forstjórinn 25. september 2008 út yfirlýsingu til stefnda þar sem honum var tilkynnt að stefnandi hafi ákveðið „að fullnusta ekki persónulega ábyrgð“ hans vegna lána til kaupa á hlutabréfum í stefnanda. Takmarkist ábyrgð hans við hlutabréf í stefnanda sem sett hafi verið sem veð.

Tveimur vikum síðar, 8. október 2008, fór stjórn stefnanda þess á leit við Fjármálaeftirlitið að það tæki yfir vald hluthafafundar hans í samræmi við 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Daginn eftir, 9. sama mánaðar, tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar stefnanda og skipaði jafnframt skilanefnd sem tók við heimildum stjórnarinnar. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 var öllum eignum stefnanda, þar á meðal kröfuréttindum, ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf., nú Arion banka hf., að undanskildum nánar tilgreindum eignum. Samkvæmt því var krafa stefnanda á hendur stefnda vegna fyrrgreinds lánssamnings framseld til umrædds banka.

Hinn 25. maí 2009 var stefnanda skipuð slitastjórn sem ákvað að rifta þeirri ráðstöfun 25. september 2008 að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamninganna. Var honum tilkynnt þessi ákvörðun slitastjórnarinnar með bréfi 17. maí 2010 og hann jafnframt krafin um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar vegna riftunarinnar.

II

Stefnandi máls þessa byggja kveðst aðild til sóknar á 4. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þar sem kveðið sé á um að ef ekki sé sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu megi krefjast riftunar á ráðstöfunum þess eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti. Enda þótt lánssamningur sá, sem hin persónuleg ábyrgð stefnda hafi lotið að, hafi verið framseldur Nýja Kaupþing banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins standi slíkt ekki í vegi því að stefnandi krefjist riftunar umræddra ráðstafana enda verið að endurheimta verðmæti sem Kaupþing banki hf. hafi gefið eftir fyrir framsal kröfuréttindanna til Arion banka hf. Stefnandi og kröfuhafar hans hafi þannig orðið fyrir verðmætamissi sem stefnandi vilji endurheimta með málshöfðun þessari. Lánssamningur stefnda við Kaupþing banka hf. hafi 25. september 2008 verið eign bankans. Þann sama dag hafi verðmæti hans verið rýrt með því að fella niður persónulega ábyrgð lántakanda. Þannig hafi sú rýrnun átt sér stað á sama tíma sem bankinn hafi átt lánssamninginn. Sú staðreynd að lánið hafi eftir það verið flutt yfir til Nýja Kaupþing banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 breyti ekki þeirri staðreynd að niðurfelling ábyrgðarinnar hafi þá átt sér stað. Því sé krafan um endurgreiðslu á auðgun stefnda eign stefnanda.

Stefnandi byggi aðallega á því að eftirgjöf hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda sé gjöf á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laganna megi krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin hafi verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Umþrætt niðurfelling og þar með gjafagerningur að mati stefnanda, hafi átt sér stað 25. september 2008. Frestdagur sé 15. nóvember 2008. Gjöfin hafi þannig verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag í skilningi tilvísaðs ákvæðis.

Gjafahugtak 131. gr. laga nr. 21/1991 sé talið hafa þrjú meginskilyrði. Í fyrsta lagi að gjöfin rýri eignir skuldara, í annan stað að gjöfin leiði til auðgunar móttakanda og í þriðja lagi að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa. Stefnandi telji öll þessi skilyrði uppfyllt. Að því er varði fyrsttalda skilyrðið þá telji stefnandi óumdeilt að það skilyrði teljist uppfyllt. Stefnandi bendi í þessu sambandi á að niðurfærsla hinnar persónulegu ábyrgðar hafi falið í sér eftirgjöf kröfuréttinda af hálfu stefnanda, en eftirgjöf kröfuréttinda geti m.a. talist til gjafagernings í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Af ráðstöfuninni hafi leitt að stefnandi hafi ekki lengur átt lögvarða fjárkröfu á hendur stefnda á grundvelli lánssamnings. Ráðstöfunin hafi þegar af þessum ástæðum leitt til rýrnunar á eignum stefnanda.

Að því er varði annað skilyrðið, um auðgun móttakanda, þá telji stefnandi að það skilyrði sé jafnframt uppfyllt. Niðurfelling hinnar persónulegu ábyrgðar hafi leitt til þess að stefndi sé laus undan persónulegri greiðsluskyldu og njóti um leið fjármuna sem hefðu að öðrum kosti runnið til stefnanda og um leið kröfuhafa hans. Af framangreindu sé ljóst að ráðstöfunin hafi leitt til auðgunar stefnda, enda tilgangur ráðstöfunarinnar beinlínis að fella niður persónulegar skuldbindingar stefnda.

Að því er þriðja skilyrðið varði, þ.e. að gjafatilgangi sé til að dreifa, þá telji stefnandi jafnframt ljóst að þetta skilyrði sé uppfyllt. Að mati stefnanda verði ekki séð að ráðstöfunin hafi haft annan tilgang en að ívilna stefnda, ásamt öðrum starfsmönnum, og létta af þeim fjárhagslegar byrðar á kostnað bankans þannig að þeir hafi getað einbeitt sér að störfum sínum í þágu bankans á erfiðleikatímum. Hafi stefndi og aðrir starfsmenn, verið leyst undan persónulegri greiðsluábyrgð og um leið á kostnað stefnanda og kröfuhafa hans. Ákvörðun bankans hafi verið tekin þegar fyrirsvarsmönnum hafi verið, eða mátti vera ljóst, að tekið hafi verið að fjara undan fjárhag bankans eða a.m.k. hætt við að svo yrði í ljósi þess ástands sem þá hafi ríkt í bankakerfinu, en stefnanda hafi verið skipuð skilanefnd einungis rúmum tveimur vikum eftir að ráðstöfunin hafi átt sér stað. Telji stefnandi að um sé að ræða gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991, enda hafi umrædd ákvörðun bankans hvorki byggst á viðskiptalegum forsendum né samningsbundinni skyldu hans.

Verði ekki falist á að ráðstöfunin sé riftanleg á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 byggi stefnandi til vara á því að hún sé riftanlega á grundvelli almennu riftunarreglunnar í 141. gr. sömu laga. Samkvæmt tilvísuðu ákvæði megi krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hag hafi haft af henni hafi vitað eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Samkvæmt 141. gr. sé það þannig skilyrði riftunar að ráðstöfun hafi verið ótilhlýðileg, hin ótilhlýðilega ráðstöfun falli í einn hinna þriggja flokka sem taldir séu upp í ákvæðinu, skuldari hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hag hafi haft af ráðstöfuninni hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærnina og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Stefnandi telji öll þessi skilyrði uppfyllt.

Stefnandi telji ráðstöfunina hafa verið ótilhlýðilega þar sem með henni hafi verið felld niður kröfuréttindi í eigu stefnanda gagnvart stefnda án þess að nokkuð endurgjald hafi komið fyrir. Ekki verði séð að niðurfelling persónulegrar ábyrgðar stefnda, svo og annarra starfsmanna bankans, hafi verið framkvæmd með hagsmuni stefnanda eða önnur málefnaleg sjónarmið að leiðarljósi heldur gagngert til þess að ívilna starfsmönnum í þeirri stöðu sem upp hafi verið komin. Ráðstöfunin hafi verið óvenjuleg og framkvæmd á miklu erfiðleikatímabili í starfsemi bankans og fyrirsvarsmönnum bankans, sem tóku ákvörðun um ráðstöfunina, mátt vera það ljóst. Af þessu leiði að eftirgjöf kröfuréttindanna geti ekki talist tilhlýðileg ráðstöfun eins og á hafi staðið. Þá telji stefnandi ljóst að hin ótilhlýðilega ráðstöfun hafi leitt til þess að eignir stefnanda, hér kröfuréttindi, hafi ekki getað orðið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Niðurfelling hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda hafi leitt til þess að stefndi hafi losnað undan persónulegri greiðsluskyldu. Með því hafi stefnandi og kröfuhafar hans orðið fyrir tjóni sem því nemi, enda ljóst að eftir það hafi ekki verið unnt að ganga að stefnda persónulega um greiðslu skuldarinnar.

Stefnandi byggi jafnframt á því að stefnandi hafi verið ógjaldfær á tímamarki ráðstöfunarinnar í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991. Nánar tiltekið sé á því byggt að fjárhagsstaða stefnanda á tímamarki ráðstöfunarinnar, 25. september 2008, hafi verið orðin slík að hann hafi í raun ekki verið fær um að greiða skuldir sem fallið hafi á gjalddaga í fyrirsjáanlegri framtíð og ekki hafi verið líklegt að úr rættist. Sé þannig á því byggt að á þessu tímamarki hafi í raun að óbreyttu verið ljóst, eða því sem næst, að fyrirsjáanlegt greiðsluþrot hafi blasað við stefnanda og eins og síðar hafi komið á daginn. Þannig hafi stefndi orðið greiðsluþrota skömmu síðar og fyrir frestdag í skilningi laga um gjaldþrotaskipti, en stefnanda hafi verið skipuð skilanefnd einungis rúmum tveimur vikum eftir að ráðstöfunin hafi átt sér stað.

Stefnandi byggi jafnframt á því að stefndi hafi vitað, eða í öllu falli mátt vita, um ógjaldfærni stefnanda á tímamarki ráðstöfunarinnar og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Stefnandi bendi á að grandsemiskilyrði 141. gr. sé talið fullnægt ef móttakanda hefði átta að gruna að skuldari væri ógjaldfær. Svo hafi verið ástatt hér, meðal annars í ljósi stöðu stefnda hjá stefnanda.

Stefnandi vísi til þess að í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 sé kveðið á um að fari riftun fram með stoð í 131. – 138. gr. laganna skuli sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu, hér stefnanda, fé sem svari til þess sem greiðsla þrotamanns hafi orðið honum að notum, en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemi tjóni þrotabús. Af þessu leiði jafnframt að sé fallist á riftun umþrættrar ráðstöfunar á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991, svo sem stefnandi krefjist, eigi stefnandi rétt á að krefja stefnda um endurgreiðslu þeirrar auðgunar sem af ráðstöfuninni hafi leitt.

Stefnandi byggi á því að auðgun stefnda svari til hinnar persónulegu ábyrgðar sem hafi verið felld niður. Ef ekki hefði komið til niðurfellingar persónulegrar ábyrgðar stefnda á láni gagnvart stefnanda, hefði stefnandi getað krafið stefnda persónulega um greiðslu eftirstöðva lánsins. Með umræddri ákvörðun bankans hafi sá möguleiki stefnanda verið felldur niður og hafi það leitt til samsvarandi auðgunar stefnda. Tjón stefnanda svari jafnframt til þeirrar auðgunar stefnda.

Uppgreiðsluverðmæti lánssamnings stefnda, þ.e. höfuðstóll auk áfallinna ógreiddra vaxta hafi 25. september 2008 numið 34.978.679 krónum. Svari sú fjárhæð til fjárhæðar eftirgjafarinnar. Að teknu tilliti til þess að lánið hafi verið í íslenskum krónum, tengt við gengi erlendra gjaldmiðla og þannig brjóta í bága við VI. kafla laga nr. 38/2001, sé lánið reiknað upp til þeirrar fjárhæðar sem krafa sé gerð um. Lækki krafan af þessum orsökum.

Krafist sé dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. september 2008 til greiðsludags. Vísist um það til dómvenju Hæstaréttar Íslands þess efnis að riftunarkröfur beri dráttarvexti frá þeim degi sem hin riftanlega ráðstöfun fór fram.

Stefnandi vísi til þess að verði riftun ekki viðurkennd á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991, en þess í stað á grundvelli 141. gr. laganna, þá eigi stefnandi skaðabótakröfu á hendur stefnda eftir almennum reglum, sbr. 3. mgr. 142. gr. laganna. Stefnandi byggi á því að tjón stefnanda, í skilningi skaðabótareglna, sé hið sama og samkvæmt auðgunarkröfu stefnanda. Sé þannig á því byggt að niðurfelling hinnar persónulegu ábyrgðar hafi leitt til þess að stefnandi og kröfuhafar hans hafi ekki fengið notið þeirra kröfuréttinda á hendur stefnda sem þau hefðu ellegar átt á grundvelli lánssamninga stefnanda og stefnda. Tjón stefnanda svari til fjárhæðar hinna niðurföllnu kröfuréttinda. Sé jafnframt krafist dráttavaxta frá sama tímamarki og í auðgunarkröfu en til vara frá dagsetningu riftunarbréfs stefnanda. Af framansögðu leiði að fjár- og dráttarvaxtakrafa stefnanda, bæði að því er varðar auðgunar- og skaðabótakröfu, sé hin sama.

Um lagarök vísar stefnandi einkum til 131., 141. og 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum, sbr. meðal annars lög nr. 44/2009. Þá vísar stefnandi til 5. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Stefndi byggir á því að til kröfu þeirrar sem stefnandi krefst greiðslu á hafi verið stofnað fyrir 21. október 2008 og því hafi stefnandi framselt kröfuna til Arion banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda til Nýja Kaupþing banka hf. Framangreint framsal sé afar víðtækt. Samkvæmt orðalagi ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins sé öllum eignum stefnanda, hverju nafni sem nefnast, svo sem kröfuréttindum, að undanskildum eignum og réttindum sem tiltekin séu í viðauka, ráðstafað til Arion banka hf. Því sé ljóst að hvort sem krafa sem stefnandi hafi átt 21. október 2008 hafi verið óljós eða skilyrt hafi hún verið framseld Arion banka hf. 21. október 2008. Beri því að sýkna stefnda vegna aðildarskorts til sóknar.

Stefnandi byggi á því í stefnu að til kröfunnar hafi verið stofnað strax við hina riftanlegu ráðstöfun. Að öðrum kosti myndi stefnandi ekki krefjast dráttarvaxta frá þeim degi enda beri óstofnaðar kröfur enga vexti, hvað þá dráttarvexti. Aðilar dómsmáls hafi forræði á sakarefninu og byggi stefndi á að stefnandi hafi ráðstafað sakarefninu með þeim hætti að hann sé við það bundinn að krafa hans hafi stofnast við hina riftanlegu ráðstöfun. Öll andmæli stefnanda við því að krafan hafi stofnast við hina riftanlegu ráðstöfun hljóta í öllu falli að teljast nýjar málsástæður sem væru í andstöðu við þær sem settar séu fram í stefnu.

Verði ekki litið svo á að stefnandi sé bundinn við þann málatilbúnað sinn að krafan hafi stofnast við hina riftanlegu ráðstöfun samkvæmt framansögðu byggi stefndi á því að engu að síður sé ljóst að hafi stefnandi, á einhverjum tímapunkti, átt fjárkröfu þá sem hann geri kröfu um greiðslu á í máli þessu, þá hafi sú krafa stofnast við hina riftanlegu ráðstöfun. Meginregla kröfuréttar og raunar íslensks réttar í heild sé sú að til kröfuréttarsambands stofnist ekki nema samkvæmt lögum eða sökum lögskipta aðila kröfuréttarsambandsins. Krafa geti samkvæmt íslenskum lögum aldrei stofnast fyrir einhliða yfirlýsingu eða athöfn meints kröfuhafa. Því sé ljóst að krafa stefnanda geti ekki hafa stofnast við riftunaryfirlýsingu hans enda sé hún einhliða yfirlýsing stefnanda. Þá geti krafa stefnanda ekki hafa stofnast við það að stefnandi hafi verið tekinn til slitameðferðar enda sé þeirri athöfn ekki beint að stefnda. Þá mæli lög nr. 21/1991 ekki fyrir um að kröfur stofnist sérstaklega við töku bús til gjaldþrotaskipta. Stefndi telji eðlilegast að líta svo á að við lögskipti aðila, n.t.t. við hina meintu riftanlegu ráðstöfun, hafi stofnast skilyrt endurgreiðslukrafa, háð því skilyrði að stefnandi rifti ráðstöfuninni að fenginni heimild til slíks. Hin skilyrta endurgreiðslukrafa hafi því verið hluti af því kröfusafni sem framselt hafi verið frá stefnanda til Arion banka hf. 21. október 2008. Stefnda telji í öllu falli ljóst að ef krafa stefnanda sé skaðabótakrafa skv. 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, líkt og byggt sé á í stefnu, þá stofnist skaðabótakröfur að íslenskum rétti undantekningalaust við tjónsatvik. Tjónsatvik í þessu tilviki sé augljóslega hin meinta riftanlega ráðstöfun. Verði fallist á það með stefnda að krafa stefnanda hafi verið stofnuð fyrir 21. október 2008 verði að sýkna stefnda af fjárkröfunni sökum aðildarskorts til sóknar. Fjárkrafa stefnanda hafi þá verið framseld Arion banka hf. 21. október 2008 og þrátt fyrir að riftunarkröfur stefnanda nái fram að ganga geti fjárkrafa stefnanda ekki náð fram að ganga þar sem stefnandi sé ekki eigandi fjárkröfunnar.

Hvort sem riftunarkröfur stefnanda byggi á 131. gr. eða 141. gr. laga nr. 21/1991 og hvort sem fjárkrafa stefnanda byggi á reglum 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um endurgreiðslu auðgunar eða 3. mgr. 142. gr. um skaðabætur sé ljóst að kröfur stefnanda ná ekki fram að ganga nema krafa sú sem persónuleg ábyrgð hafi verið felld niður á, hafi verið réttmæt og lögmæt fjárkrafa sem unnt hefði verið að innheimta á hendur stefnda ef ekki hefði komið til ráðstöfunar þeirrar sem krafist sé riftunar á. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi, í ljósi þess sem tíundað verði ítarlega hér að neðan, ekki átt réttmæta, lögmæta eða innheimtanlega kröfu á hendur sér á grundvelli þeirra lánssamninga sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda þegar þær ráðstafanir sem krafist sé riftunar á hafi verið framkvæmdar. Stefndi byggi þannig á því að í ljósi þessa hafi tjón stefnanda af ráðstöfuninni ekkert verið, meint auðgun stefndu af ráðstöfuninni á sama hátt engin verið, að ekki geti verið um gjöf að ræða þar sem krafa stefnanda sem gefin var eftir hafi í raun ekki verið til staðar og að formleg eftirgjöf slíkrar kröfu geti aldrei talist ótilhlýðileg ráðstöfun. Beri af þeim sökum að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi ekki átt lögvarða kröfu á hendur stefnda á grundvelli þeirra lánssamninga sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda áður en ráðstafanir þær sem krafist sé riftunar á hafi verið framkvæmdar. Líkt og staðfest hafi verið í dómum Hæstaréttar megi efni samnings um kröfuréttindi ekki vera andstætt lögum og velsæmi. Slíkur samningur stofni ekki efnislegan rétt til handa kröfuhafa og slík krafa njóti ekki lögverndar. Þrátt fyrir að lán stefnanda til stefndu til kaupa á hlutum í stefnanda hafi hvorki verið andstæð lögum né velsæmi þegar þau hafi verið veitt byggi stefnda á að þau hafi, á einhverju tímamarki, orðið þáttur í ólögmætum og refsiverðum athöfnum stefnanda. Hér sé átt við að stefnandi hafi með skipulögðum, markvissum, ólögmætum og refsiverðum hætti haldið uppi verði hlutabréfa í stefnanda og að hlutafjáreign starfsmanna stefnanda og bann stefnanda við sölu slíkra bréfa hafi verið hluti af þeirri háttsemi. Af því leiði að lánssamningur sá sem tiltekinn sé í dómkröfum stefnanda stofni ekki efnislegan rétt til handa stefnanda gagnvart stefnda og verði því að sýkna stefndu af fjárkröfum stefnanda.

Stefndi byggi á því að áður en ráðstöfunin hafi átt sér stað hafi lánssamningur sá sem tiltekinn sé í dómkröfum stefnanda verið ógildanlegur og óskuldbindandi fyrir stefndu á grundvelli sjónarmiða um brostnar forsendur og á grundvelli 36. gr. og 36. gr. c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í þessu sambandi sé mikilvægt að halda því til haga að engar greiðslur hafi farið frá stefnanda til stefnda á grundvelli lánssamnings sem tiltekinn sé í dómkröfum stefnanda og því aldrei um það að ræða að stefnandi tapi fjármunum sem hann hafi látið af hendi rakna fái hann ekki greiðslur samkvæmt lánssamningi eða ígildi hans. Stefndi telji að bæði atvik sem uppi hafi verið við samningsgerðina og atvik er síðar hafi orðið til leiði til þess að lánssamningur sá sem tiltekinn er í dómkröfum stefnanda hafi verið ógildanlegur og óskuldbindandi fyrir stefnda á grundvelli sjónarmiða um brostnar forsendur og á grundvelli 36. gr. og 36. gr. c. laga nr. 7/1936. Stefndi byggi á því að atvik og háttsemi stefnanda sem átt hafi sér stað yfir langan tíma og eftir atvikum fyrir og eftir undirritun lánssamninga þeirra sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda leiði til þess að það hafi verið orðið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnanda að innheimta fjárkröfur sínar að fullu á hendur stefnda og að forsendur stefndu fyrir lántökunni hafi verið brostnar. Í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis sé sérstaklega fjallað um inngrip stefnanda í viðskipti með hlutabréf í stefnanda. Komist nefndin að þeirri niðurstöðu að inngripið hafi orðið til þess að skekkja þá mynd sem þáverandi hluthafar, þ.m.t. starfsmenn, hefðu haft um verðmæti hlutabréfa sinna. Rannsóknarnefndin telji jafnframt að mikið ójafnvægi á kaupum og sölu deildar eigin viðskipta stefnanda sýni að stefnandi hafi staðið í vegi fyrir eðlilegri leiðréttingu á of háu gengi hlutabréfanna. Það verð sem stefndi hafi keypt bréf sitt á hafi því verið byggt á blekkingum stefnanda og stefndi því fengið lánaðar hærri fjárhæðir en ella frá stefnanda til kaupa á hlutabréfum. Að lokum beri að vísa til kæru Fjármálaeftirlitsins til Embættis sérstaks saksóknara vegna markaðsmisnotkunar, en stefndi byggi á því að hún sýni svo ekki verði um villst inngrip stefnanda í verðmyndun eigin bréfa. Þá bendi einnig ýmislegt til að hlutabréfakaup stefnda og annarra starfsmanna hafi verið liður í kaupum stefnanda á eigin bréfum til að halda uppi verði þeirra. Markmið stefnanda hafi því aldrei verið að innheimta þá fjármuni sem lánaðir hafi verið heldur hagnast á hlutabréfakaupum starfsmanna sinna með ólögmætum hætti sökum áhrifa þeirra á verð hlutabréfa í stefnanda. Í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis sé einnig fjallað um óeðlileg áhrif stefnanda á gengi íslensku krónunnar gagnvart þeim myntum sem annað lán stefndu sé tengt. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi þannig, á þeim tíma sem leið frá lántöku stefnda til gjalddaga láns, verið að taka stöðu á móti íslensku krónunni og þannig markvisst unnið gegn hagsmunum stefnda. Til viðbótar við framangreint bendi stefndi á að í kjölfar endurfjármögnunarerfiðleika stefnanda, sem endað hafi með ógjaldfærni hans, og aðgerða stjórnvalda í kjölfarið, hafi gengi íslensku krónunnar veikst verulega, auk þess sem þær vísitölur sem myndað hafi grunn verðtryggingar hafi hækkað verulega með þeim áhrifum á fjárhæð skulda í íslenskum krónum sem óumdeild séu. Þessi veiking krónunnar sé bein afleiðing af hátterni stefnanda. Það geti í ljósi ábyrgðar stefnanda að þessari atburðarrás ekki talist eðlilegt að stefnda beri einn ábyrgð á henni í samningssambandi stefnda og stefnanda.

Kaup stefnda á hlutabréfum í stefnanda og þau lán sem veitt hafi verið í tengslum við þau kaup hafi verið hluti af markaðssetningu stefnanda á hlutabréfum sínum til starfsmanna, sem stefnandi hafi lánað fyrir að fullu. Litið hafi verið á slíka fjármögnun sem hluta af hvatakerfi starfsmanna, að lána fyrir kaupum á hlutabréfum í stefnanda sjálfum. Það sé grundvallarregla vinnuréttar að starfsmenn skuli fá greitt fyrir vinnuframlag sitt. Ef krafa stefnanda nái fram að ganga verði niðurstaðan sú að stefndi hafi engin laun fengið fyrir vinnuframlag sitt fyrir stefnanda frá því hann hóf starfsemi hjá stefnanda. Tap stefnda af þátttöku sinni í ,,hvatakerfinu” nemi þá hærri fjárhæðum en samanlögð útgreidd laun og bónusar á öllu tímabilinu. Stefndi byggi einnig á þeirri grundvallarreglu vinnuréttar að starfsmenn skuli fá greitt fyrir vinnuframlag sitt og að enginn hluti slíkra greiðslna geti eðli málsins samkvæmt skapað skyldu launþega til að greiða launagreiðanda fjármuni. Það hafi því verið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnanda sem launagreiðanda stefnda að innheimta fjárkröfur sínar að fullu á hendur stefnda og forsendur stefnda fyrir lántökunni séu brostnar. Að lokum byggi stefndi á að atvik sem gerst hafi 6. október 2008 hafi leitt til forsendubrests hjá stefnda og til þess að ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju hafi verið fyrir stefnanda að innheimta fjárkröfur sínar á hendur stefnda. Þá hafi tekið gildi lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Þann 9. október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið að skipa skilanefnd fyrir stefnanda á grundvelli 5. gr. neyðarlaganna. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins segi að stjórn stefnanda hafi sent eftirlitinu erindi, þar sem fram komi að stjórnin hafi sagt af sér og óski eftir því að eftirlitið taki yfir vald hluthafafundar í samræmi við 5. gr. neyðarlaganna. Þá sé sérstaklega tekið fram í ákvörðuninni að stofnunin telji að skilyrði 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki séu uppfyllt. Þann 21. október 2008 hafi tekið gildi ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda til nýs banka. Ákvörðun þessi hafi verið grundvölluð á 5. gr. neyðarlaganna, svonefndu. Ákvörðunin hafi haft það í för með sér að hinn nýi banki hafi tekið yfir megnið af innlendum eignum stefnanda, en alþjóðleg starfsemi hafi að stærstum hluta verið skilin eftir í stefnanda. Í athugasemdum við frumvarp það sem varð að neyðarlögunum segi að lagt sé til að Fjármálaeftirlitinu verði heimilt að grípa inn í starfsemi fjármálafyrirtækja með víðtækum hætti vegna sérstakra aðstæðna eða atvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Fjármálaeftirlitið hafi, á grundvelli afar sérstakra aðstæðna, gripið til ráðstafana gagnvart stefnanda, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Afleiðingin af þessu inngripi eftirlitsins sé meðal annars sú að hlutabréf stefnda í stefnanda séu nú verðlaus, enda veiti þau engan þann rétt sem slíkum bréfum fylgi lögum samkvæmt. Ennfremur hafi eignum stefnanda verið ráðstafað með þeim hætti að segja megi að bankinn hafi verið þjóðnýttur.

Stefndi byggi á að afar ósanngjarnt sé að hann beri ábyrgð á þessu verðfalli bréfanna, enda ljóst að svo „afar sérstakar aðstæður“ falli ekki innan þeirrar áhættu sem hann hafi mátt gera ráð fyrir að bera við undirritun lánssamninganna. Stefndi byggi á að inngrip Fjármálaeftirlitsins sé í raun óviðráðanlegt ytri atvik. Ljóst sé að hvorugur samningsaðila hafi ráðið neinu um þessar ófyrirséðu breytingar, sem leiði augljóslega til þeirrar niðurstöðu að engir hagsmunir séu tengdir eignarhaldi umræddra hlutabréfa. Forsendur fyrir samningunum hafi því verið brostnar og þeir ógildanlegir og óskuldbindandi fyrir stefnda með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi hafi treyst í einu og öllu á ráðgjöf stefnanda við kaup á hlutabréfum í stefnanda. Kynning stefnanda á fjárfestingunni hafi m.a. farið fram með þeim hætti er lýst sé hér að framan varðandi loforð stefnanda um skaðleysi stefndu af viðskiptunum. Stefndi telji því að ógilda beri lánssamningana á grundvelli reglna um brostnar forsendur. Það sé ljóst að stefndi hefði ekki stofnað til lánssamninganna ef hann hefði séð, eða mátt sjá fyrir, að stefnandi gæti haft uppi þá kröfu sem hér um ræði. Hér sé um verulegar forsendur að ræða sem jafnframt sé ljóst að stefnandi hafi mátt vita af. Verði talið að stefndi hafi skuldbundið sig til að greiða lánssamning til baka og að stefnandi sem lánveitandi hafi ekki gefið eftir rétt sinn til að leita fullnustu á þeirri skyldu hjá stefnda persónulega með loforðum um skaðleysi verði í ljósi þess sem að framan greini að ætla að stefndi hafi skrifað undir lánssamningana á röngum forsendum um skyldur sínar. Stefnandi hafi verið seljandi þeirra hlutabréfa í stefnanda sem stefndi hafi keypt og falli sala þeirra því undir lög nr. 108/2007, sbr. 3. og 5. tl. 1. mgr. og 2. tl. 2. mgr. 1. gr. laganna. Stefnanda hafi samkvæmt þessu m.a. borið að fylgja almennri reglu 5. gr. laganna sem leggi þá skyldu á fjármálafyrirtæki að starfa í samræmi við eðlilega viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum, með trúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi. Verði því að telja að stefnanda hafi borið samkvæmt 14. gr. laganna að veita stefndu m.a. greinargóðar upplýsingar um þá áhættu sem viðskiptunum hafi fylgt og orðið þær að vera skýrar og sanngjarnar og ekki mátt vera villandi þannig að stefnda gæti tekið „upplýsta fjárfestingarákvörðun“. Stefndi byggi á að stefnandi hafi ekki gætt skyldu sinnar samkvæmt þessu ákvæði þannig að stefndi fengi nægilega greinargóðar upplýsingar um þá áhættu sem falist hafi í að taka lán til kaupa á hlutabréfum í stefnanda sem numið hafi þeirri upphæð sem um ræði. Í þessu samhengi sé sérstaklega litið til þess að í engu hafi verið greint frá þeirri áhættu sem falist hafi í þeim hagsmunaárekstri sem upp kom hjá stefnanda varðandi ákvörðun um að ganga að veðum þegar verð þeirra lækkaði, þar sem sala hlutabréfanna hefði leitt til frekari lækkunar hlutabréfa í stefnanda þvert á hagsmuni stefnanda. Við mat á því hvort lánssamningur hafi notið réttarverndar, verið skuldbindandi fyrir stefnda, lögmætur og krafa samkvæmt honum innheimtanleg verði að líta heildstætt til allra þeirra atvika sem tíunduð séu hér að framan. Þá verður einnig að líta til þess að 36. gr. c. laga nr. 7/1936 gildi um réttarsamband stefnda og stefnanda enda sé um staðlaða samninga að ræða sem gerðir hafi verið með sama hætti við starfsmenn stefnanda. Í 36. gr. c. laganna sé mælt fyrir um að samningur teljist ósanngjarn stríði hann gegn góðum viðskiptaháttum og raski til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðila, neytanda í óhag. Stefndi byggi á að ákvæði þetta eigi við allar framangreindar málsástæður enda sé hann neytandi í skilningi ákvæðisins, áhætta stefnanda af gerð lánssamningsins hafi engin verið þar sem stefnandi hafi enga fjármuni látið af hendi og að nú sé ljóst að áhætta stefnda, neytandans, var hinsvegar gríðarleg, ekki síst í ljósi þess að stefnanda hafi verið unnt að koma í veg fyrir að stefndi takmarkaði áhættu sína með sölu á hlutabréfum í stefnanda.

Stefndi byggi á því að skilyrði XX. kafla laga nr. 21/1991 fyrir því að dómkröfur stefnanda nái fram að ganga séu ekki uppfyllt og að stefnandi hafi ekki rétt til að rifta þeim ráðstöfunum sem krafist er riftunar á. Stefnandi byggi riftunarkröfur sínar á ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991. Réttur til beitingar þeirra heimilda sem um sé fjallað í XX. kafla laga nr. 21/1991 sé bundinn við þrotabú. Stefndi byggi á því að réttur stefnanda til beitingar reglna XX. kafla verði að hafa verið orðin virkur á meðan stefnandi hafi enn verið eigandi þeirra hagsmuna sem riftunarkröfurnar varði. Við framsal lánssamnings sem tiltekinn sé í dómkröfum stefnanda til Arion banka hf., með ákvörðun fjármálaeftirlitsins þann 21. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda til Arion banka hf., hafi Arion banki hf. öðlast öll réttindi stefnanda til greiðslna samkvæmt umræddum lánssamningi. Eftir þann tímapunkt geti stefnandi engan rétt byggt á umræddum lánssamningum og réttindi sem hann hefði síðar öðlast á grundvelli réttarsambands síns við stefndu en framsalshafi getur ekki öðlast tapast þar af leiðandi. Þar sem stefnandi hafi, er framsalið hafi átt sér stað, ekki verið undir gjaldþrotaskiptum eða í öðru því ferli sem veiti aðila heimild til að rifta ráðstöfunum samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 öðlaðist hann ekki riftunarheimildir fyrr en eftir að réttarsambandi hans og stefnda hafi verið lokið. Riftunarréttur sé því ekki til staðar varðandi ráðstafanir sem byggi á þeim lánssamningi sem tiltekinn sé í stefnu. Beri því að sýkna stefnda. Hér verði og sérstaklega að horfa til þess, að þegar kröfur stefnanda á hendur stefnda, hafi verið framseldar til Arion banka, hafi Arion banka verið framseldar allar tryggingar einnig á hendur stefnda. Stefnandi hafi sjálfur lýst því yfir í ýmsum dómskjölum, að stefnandi telji að trygging sú sem framseld hafi verið Arion banka, hafi verið áfram til staðar og stefnanda hafi verið rétt að fá hana afhenta. Sú túlkun ætti þá að leiða til þess að Arion banki ætti tilkall til tryggingar, til greiðslu lánsins. Fullyrðingar stefnanda um að krafa stefnanda á stefnda hafi verið flutt til Arion banka verðlögð á 0 krónur, standist engan veginn og því sé tjón stefnanda algerlega ósannað. Beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Skilyrði riftunar samkvæmt 131. gr. laga nr. 21/1991 sé þríþætt. Gjöfin verði að rýra eignir skuldara, gjöfin verður að leiða til eignaaukningar hjá móttakanda hennar og tilgangur gerningsins verði að vera að gefa. Stefndi byggi á að því að efnislegum skilyrðum 131. gr., um að gjöfin hafi rýrt eignir skuldara, leitt til eignaaukningar hjá móttakanda og að tilgangurinn hafi verið að gefa, sé ekki fullnægt. Því sé alfarið mótmælt, að ákvörðun stjórnar stefnanda í september 2008 um að fella niður greiðsluskyldu stefnda á skuldum sínum hafi rýrt eignir stefnanda. Í því sambandi sé fyrst að telja, að á þeim tíma hafi stefnandi átt tilkall til hlutabréfa að verðmæti 18.779.877 krónur. Það að stefnandi hafi ákveðið að selja ekki samhliða þau hlutabréf, sé ekki á ábyrgð stefnda og verði stefndi ekki gerður ábyrgur fyrir þeirri ákvörðun. Stefndi hafi átt rétt til að ganga að veðinu og í framhaldi af niðurfellingu greiðsluskyldu stefnda hafi stefnandi verið í fullum rétti að taka til sín hlutabréf þau sem þá hafi verið til tryggingar. Á þessum sama tímapunkti og þegar krafa stefnanda á hendur stefnda hafi verið flutt yfir til Arion banka, hafi handveð sem sett hafði verið til tryggingar skuldinni flust. Stefnandi hafi ítrekað lýst því yfir að hann teldi sig eiga tilkall til þessa handveðs upp í skuldir stefnda. Ef að stefndi hafi átt það, þá sé fullljóst að tjón hans hafi ekkert orðið. Sú ráðstöfun Arion banka á síðari stigum, að aflétta handveði af vörslusafni, sé stefnda óviðkomandi og beri hann ekki ábyrgð. Í því sambandi vísist til þess að stefnandi sé langstærsti einstaki eigandi Arion banka og í raun dótturfyrirtæki stefnanda. Hér verði og að horfa til þess, að stefndi hafi lagt fram þrjú greiðslumöt, sem sýni og sanni að eignastaða sé neikvæði og greiðslugeta neikvæð. Gögn þessi sýni og sanni, að ákvörðun um niðurfellingu greiðsluskyldu stefnda, hafi ekki skapað stefnanda tjón svo sem talið sé felast í gjafahugtaki 131. gr. laga nr. 21/1991, sem sé jú aðalmálsástæða stefnanda.

Mat á því hvort um örlætisgerning sé að ræða í þessu tilviki fléttast saman við mat á því hver lögmæt fjárkrafa stefnanda hafi verið áður en þær ráðstafanir sem krafist sé riftunar á voru framkvæmdar. Ástæða þess að máli geti skipt hverja stefnandi hafi talið hina lögmætu kröfu vera þegar ákvörðun um niðurfellinguna hafi verið tekin sé sú að ekki sé um örlætisgerning að ræða ef stefnandi hafi talið sig ekki eiga raunhæfa möguleika á því að innheimta kröfu samkvæmt lánssamningunum úr hendi stefnda. Þá sé einnig ljóst að eignir stefnanda hafi ekki rýrnað ef krafan sé ólögmæt og að stefndi hafi ekki auðgast ef krafan á hendur honum hafi verið ólögmæt. Stefndi byggi á að stefnandi hafi ekki talið sér stætt á að innheimta persónulega ábyrgð stefnda á lánssamningi. Ástæður þessa hafi fyrst og fremst legið í ítrekuðum loforðum stefnanda um skaðleysi starfsmanna af þátttöku í hvatakerfi stefnanda og hlutabréfakaupum starfsmanna stefnanda í stefnanda. Auk ítrekaðra skuldbindandi loforða hafi þetta mat forsvarsmanna stefnanda stuðst við 36. gr. laga nr. 7/1936, enda nær augljóst að ósanngjarnt hefði verið að innheimta þessar kröfur í ljósi þess með hvaða hætti þær hafi orðið til. Þá hljóti mat stefnanda einnig að hafa byggst á því að honum hafi verið ljóst að krafa hans væri ólögmæt vegna þess að hún væri hluti af umfangsmikilli markaðsmisnotkun stefnanda og þar sem stefnandi veitti stefndu rangar upplýsingar við kaup stefndu á hlutabréfum í stefnanda. Stefndi telji það nokkuð sérstakt að stefnandi kjósi að höfða þetta mál enda sé um innheimtu kröfu sem tilkomin sé vegna nokkurs sem stefnandi sjálfur telji fela í sér markaðsmisnotkun. Síðast en ekki síst hafi stefnanda verið ljóst að krafa hans væri ólögmæt þar sem innheimta hennar myndi brjóta gegn grundvallarreglum vinnuréttar. Stefndi byggi einnig á því að það hafi verið mat forsvarsmanna stefnanda á þeim tíma sem ákveðið hafi verið að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna stefnanda að slíkt væri hagkvæmt fyrir stefnanda. Niðurfelling persónulegra ábyrgða hafi ekki verið gjafagerningar heldur hluti af tilraunum stefnanda til að bjarga sér frá greiðsluþroti, og síðar hluti af tilraunum stefnanda til að hámarka endurheimtur kröfuhafa. Það voru hagsmunir stefnanda sem hafðir voru í huga þegar ákvörðun um ráðstöfunina var tekin en ekki vilji stefnanda til að gefa stefndu fjármuni. Stefnanda hafi haft af því mikla hagsmuni að starfsmenn stefnanda myndu ekki selja hlutabréf sín í stefnanda. Augljóst sé hvaða áhrif stórfelld sala starfsmanna stefnanda á hlutabréfum sínum í stefnanda hefði haft á tiltrú markaða á rekstri stefnanda. Forsvarsmenn stefnanda hafi metið stöðu stefnanda því þannig að hagsmunum stefnanda væri betur borgið með því að tryggja að starfsmenn stefnanda þyrftu ekki að bregðast við lækkandi verði hlutabréfa í stefnanda með því að selja hlutabréf sín og greiða niður lán þau sem veitt voru til hlutabréfakaupanna. Starfsmenn hafi því enn á ný verið, og í þetta sinn með formlegum hætti, fullvissaðir um að þeir bæru ekki fjárhagslega áhættu af þátttöku sinni í hvatakerfi stefnanda. Framangreind ráðstöfun hafi því verið framkvæmd á tíma þar sem mikið mæddi á starfsmönnum stefnanda og afar mikilvægt fyrir stefnanda að lykilstarfsmenn hans gætu einbeitt sér að málefnum félagsins. Það hafi verið nauðsynlegt fyrir stefnanda að halda góðum vinnufriði á þessum tímum, þegar framtíð stefnanda og milljarða hagsmunir eigenda stefnanda og þjóðarbúsins alls voru í mikilli hættu. Starfsmenn stefnanda hafi á þessum tíma unnið hörðum höndum að því að bjarga stefnanda frá gjaldþroti, og síðar að því að hámarka endurheimtur kröfuhafa stefnanda. Forsvarsmenn stefnanda hafi einnig verið meðvitaðir um að stefnandi hafi ekki með góðu móti getað komið í veg fyrir að einstaklingar sem hefðu tekið þátt í hvatakerfi stefnanda eða keypt hlutabréf á þeim forsendum, gætu selt hlutabréf sín í stefnanda ef þeir létu af störfum fyrir stefnanda. Við starfslok myndi stefnandi missa það boðvald sem hann hafði yfir þeim og synjanir á formlegum beiðnum fyrrum starfsmanna um heimild til sölu á hlutabréfum í stefnanda gæti orðið vitneskja á markaði sem hefði sömu áhrif á hlutabréfaverð í stefnanda og sala lykilstarfsmanna á hlutabréfum sínum. Stefnandi hafi metið það því svo að hagsmunum hans væri betur borgið með því að fullvissa stefnda að hann yrði skaðlaus af þátttöku sinni í hvatakerfinu. Með þeim hætti tryggði stefnandi að stefndi seldi ekki hlutabréf sín í stefnanda með þeim afleiðingum sem það hefði haft og tryggði sér verðmæta starfskrafta stefndu á tímum þar sem lykilstarfsmenn stefnanda voru mikilvægari en nokkurn tíma fyrr. Stefndi hafi látið af höndum visst gagngjald og því sé ekki um gjafagerning að ræða auk þess sem eignaaukning stefnda varð ekki sú sem stefnandi haldi fram í stefnu. Gagngjald stefnda hafi falist í því að hann seldi ekki hlutabréf sín í stefnanda eins og honum hefði verið réttast að gera til að verja persónulega hagsmuni sína í stað þess að fá niðurfellda persónulega ábyrgð. Dagslokaverð hlutabréfa í stefnanda 25. september 2008 hafi verið 755,00 krónur á hlut, en sama dag hafi stefndi veðsett stefnanda 24.874 hluti í stefnanda sem voru því alls að verðmæti 18.779.870 krónur. Framangreindar fjárhæðir verði að teljast gagngjald stefnda enda ráðstöfuninni ætlað að koma í veg fyrir að hann nýtti þessi verðmæti til lækkunar á skuldum við stefnanda.

Stefndi byggi á því að hvert framangreindra atriða fyrir sig dugi til þess að ekki sé unnt að líta á ráðstafanir þær sem riftunar sé krafist á sem gjafagerninga. Stefndi leggi þó áherslu á að meta verði aðstæður heildstætt. Stefnandi hafi ekki talið sig hafa mikla möguleika til að innheimta persónulegar ábyrgðir starfsmanna sinna á lánum sem tekin hafi verið til hlutabréfakaupa í stefnanda vegna ítrekaðra loforða um annað. Stefnanda hafi verið mikilvægt að halda starfsfrið og einbeitingu starfsmanna og nauðsynlegt að þeir segðu ekki upp störfum bæði sökum þess að stefnanda voru starfskraftar þeirra nauðsynlegir og sökum þess að við slíkt myndi staða þeirra til að knýja stefnanda til að heimila þeim sölu veðsettra hlutabréfa sinna í stefnanda batna til muna. Stefnandi hafi því fellt ábyrgðir starfsmanna sinna niður. Gagngjaldið hafi verið sanngjarnt. Starfsmennirnir seldu þá ekki hlutabréf sín í stefnanda en slík aðgerð starfsmanna hefði annars aflað þeim tekna sem hefðu greitt upp eða farið langleiðina með að greiða skuld þeirra við stefnanda. Gagngjald þetta hafi verið stefnanda afar dýrmætt enda ljóst að við slíka aðgerð hefðu markaðir endanlega misst alla tiltrú á starfsemi stefnanda og stefnandi gat vegna þeirrar ráðstöfunar sem nú er krafist riftunar á haldið áfram að vinna að því að bjarga sér frá falli eða að minnsta kosti reyna að hámarka endurheimtur kröfuhafa. Þegar allt framangreint auk stöðu stefnanda sem vinnuveitanda og launagreiðanda stefnda sé virt sé ljóst að það hafi ekki verið vilji stefnanda til að gefa stefnda sem legið hafi til grundvallar þeim ráðstöfunum sem krafist sé riftunar á heldur hagsmunir stefnanda sjálfs og að önnur skilyrði beitingar 131 gr. laga nr. 21/1991 séu ekki til staðar. Hér sé nauðsynlegt að horfa á huglæga túlkun hugtaksins og hvert hafi verið raunverulegt markmið með niðurfellingu greiðsluskyldu.

Það séu skilyrði riftunar samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 að ráðstöfun hafi verið með einhverjum hætti ótilhlýðileg og að þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar. Þá sé einnig skilyrði að sá sem hag hafi haft af ráðstöfuninni hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærnina og þær aðstæður sem leiða til þess að ráðstöfun geti talist ótilhlýðileg. Stefndi byggi á því að ekkert af framangreindum skilyrðum sé uppfyllt í máli þessu og því sé ekki unnt að byggja riftun ráðstöfunarinnar í máli þessu á 141. gr. gjaldþrotalaga. Á því sé byggt í stefnu að ótilhlýðileiki ráðstöfunarinnar felist í því að hún hafi ekki verið framkvæmd með hagsmuni stefnanda eða önnur málefnaleg sjónarmið að leiðarljósi. Þessum málatilbúnaði sé hafnað með vísan til þess sem að framan greini um markmið ráðstöfunarinnar og þá gríðarlegu hagsmuni sem stefnandi hafði af þeim og með vísan til ólögmætis krafna stefnanda samkvæmt lánssamningnum. Stefndi byggi því á að engin þau sjónarmið sem byggt sé á í stefnu geti leitt til þess að ráðstöfunin geti talist ótilhlýðileg og því verði að sýkna stefndu af kröfum sem reistar eru á 141. gr. Stefndi hafi aldrei verið grandsamur um ótilhlýðileika. Niðurfelling greiðsluskyldu hafi verið gagngjald til að stefndi seldi ekki hlutabréf sín og stefndi þar með framtíð stefnanda í voða, að mati stefnanda á þeim tímapunkti. Niðurfelling greiðsluskyldu sem hér sé stefnt til riftunar á, hafi ekki orðið þess valdandi að eignir þrotamanns yrðu til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Svo sem áður hafi komið fram, þá hafi stefnandi við þá niðurfellingu ennþá verið með hlutabréf að veði sem hann hafi getað gengið að en kosið að gera ekki. Einnig hafi stefnandi verið með handveðsettan vörslureikning til tryggingar, sem hann hafi ekki gengið að og sem dótturfélag hans hafi síðar afhent þriðja manni. Hvorugt þessa verði heimfært upp á að stefndi hafi átt þátt í að eignir stefnanda hafi ekki staðið kröfuhöfum til reiðu. Þá sé skilyrði um að ráðstöfun sú sem krafist sé riftunar á, leiði til skuldaaukningar stefnanda kröfuhöfum til tjóns. Því til viðbótar, séu framangreind skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991, sem ekkert af sé uppfyllt, háð því skilyrði að þrotamaður hafi verið ógjaldfær þegar ráðstöfun sé gerð eða hafi orðið það vegna ráðstöfunar. Ljóst sé að stefnandi hafi ekki orðið ógjaldfær vegna þeirrar ákvörðunar sem hér sé fjallað um. Þá sé því alfarið hafnað að stefnandi hafi verið ógjaldfær 25. september 2008, enda liggi fyrir opinberlega að Seðlabanki Íslands hafi lánað stefnanda 500 milljón evra 6. október 2008. Þá séu loks skilyrði 141. gr. þau að stefndi hafi verið grandsamur um ógjaldfærni stefnanda og þau skilyrði sem leitt hafi til ótilhlýðileika. Því sé alfarið hafnað að stefndi hafi verið grandsamur 25. september 2008 og vísist til alls þess sem hér að framan hafi verið sagt. Þá skuli á það bent, að sönnunarbyrði um grandsemi stefnda hvíli á þeim sem á því byggi og hafi ekkert verið fært fram í málatilbúnaði stefnanda til sönnunar þess. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi ekki sannað að hann hafi verið ógjaldfær þegar ráðstöfunin hafi verið framkvæmd. Engin gögn séu lögð fram þessari fullyrðingu stefnanda til stuðnings og engin rök færð fyrir henni önnur en þau að stefnandi hafi verið greiðsluþrota stuttu síðar og honum skipuð skilanefnd. Ógjaldfærni stefnanda stuttu eftir ráðstöfunina sé ekki sönnun um ógjaldfærni er ráðstöfunin átti sér stað. Stefndi hafi ekki haft nokkrar forsendur til að ætla að ítrekaðar yfirlýsingar forsvarsmanna stefnanda um stöðu hans væru rangar. Stefndi byggi á að í ljósi þeirra upplýsinga sem opinberar hafi verið sé það alfarið stefnanda að sanna grandsemi stefnda og að slík sönnun hafi ekki tekist. Stefndi byggi einnig á því að ekki sé nægjanlegt að stefnandi sanni að grunur hafi verið til staðar um möguleika á ógjaldfærni stefnanda á einhverjum síðari tímapunkti eða um óljósa stöðu hans heldur verði stefnandi að sanna að umræddur grunur hafi staðið til þess að stefnandi væri í raun og veru ógjaldfær þegar ráðstöfunin átti sér stað. Athygli sé vakin á því að stefndi hafi ekki komið nálægt lánveitingu, fjármögnun, fjárfestingum né eigin viðskiptum stefnanda í starfi sínu fyrir stefnanda.

Stefnandi byggi fjárkröfu sína á endurgreiðslureglu 1. ml. 1. mgr. 142. gr. verði riftun byggð á 131. gr. laga nr. 21/1991 en á 3. mgr. 142 gr. laganna verði riftun byggð á 141. gr. Stefnandi geri ekki kröfu um skaðabætur á grundvelli 3. ml. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 verði riftun byggð á 131. gr. laganna. Þar sem útreikningur réttmætrar fjárkröfu þrotabús í kjölfar riftunar ráðstöfunar sé afar mismunandi eftir því hvort fjárkrafa byggist á reglum um endurgreiðslu auðgunar eða skaðabótum verði að fjalla sérstaklega um hvora grein fyrir sig. Útreikningur réttmætrar fjárkröfu stefnanda taki þó í öllum tilvikum mið af því hversu há fjárkrafa stefnanda samkvæmt lánssamningnum hafi verið áður en ráðstöfunin hafi verið framkvæmd. Að framan sé á því byggt að sýkna verði stefndu af öllum kröfum stefnanda sökum þess að stefnandi hafi ekki átt réttmæta, lögmæta né innheimtanlega kröfu á hendur stefndu á grundvelli þess lánssamnings sem tiltekinn sé í dómkröfum stefnanda þegar sú ráðstöfun sem krafist sé riftunar á hafi verið framkvæmd. Verði ekki fallist á að málsástæður þessar leiði til sýknu byggi stefndi á að sömu sjónarmið leiði til þess að breyta eigi efni lánssamninganna með heimild í 36. gr. laga nr. 7/1936 þannig að jafnvægi myndist í réttarsambandi aðila. Sanngjarnar og eðlilegar kröfur stefnanda samkvæmt lánssamningi séu í öllu falli mikið mun lægri en byggt sé á í stefnu. Stefndi byggi einnig á því að lánssamningur sá sem stefnt sé til riftunar á, feli í sér lán íslenskum krónum sem bundin séu með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla.

Gegn kröfu stefnanda um greiðslu meintrar auðgunar stefnda sem stefnandi byggi á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 byggi stefndi á að gagngjald sitt verði að koma til frádráttar enda mælir 1. mgr. 142. gr. fyrir um greiðslu fjármuna sem svara til þess sem greiðsla þrotamanns kom riftunarþola að notum. Ráðstöfunin hafi komið stefnda eingöngu að notum að svo miklu leyti sem hann hafi borið persónulega ábyrgð á greiðslum krafna stefnanda samkvæmt lánssamningi eftir að búið sé að draga verðmæti hlutabréfa hans í stefnanda frá. Hefði stefnda ekki verið lofað skaðleysi og því skriflega lýst yfir við hann að hann bæri ekki persónulega ábyrgð á greiðslu lánssamnings hefði hann getað selt hlutabréf sín í stefnanda sama dag á 18.779.870 krónur. Staða skuldar stefnda við stefnanda samkvæmt lánssamningi liggi ekki fyrir í máli þessu. Í öllu falli sé þó ljóst að auðgun stefnda hafi verið umtalsvert lægri en sú krafa sem hér hafi verið sett fram. Samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skuli sá sem hag eigi að hafa haft af riftanlegri ráðstöfun ekki greiða hærri fjárhæð „en sem nemur tjóni þrotabúsins“. Um hæstu mögulegu fjárkröfu stefnanda á grundvelli 1. mgr. 142. gr. vísast því til umfjöllunar hér á eftir um fjárhæð skaðabóta.

Gegn kröfu stefnanda um skaðabætur samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 byggi stefndi á að honum hafi ekki verið kunnugt um riftanleika ráðstafana þeirra sem krafist sé riftunar á. Hefði stefnda grunað að ráðstöfunin væri riftanleg hefði hann aldrei látið sannfæra sig um að fjárhagslegum hagsmunum sínum væri borgið án þess að hann seldi hlutabréf sín í stefnanda. Um slíka fjármuni sé að ræða að stefndi hefði aldrei tekið áhættu á því að krafa sökum þeirra félli á hann þegar hann átti möguleika á að þurfa ekki að taka nema mjög takmarkaða áhættu með því einfaldlega að selja hlutabréf sín í stefnanda. Málavextir beri þvert á móti með sér að stefndi hafi verið sannfærður um að hagsmunum sínum væri borgið. Þá hafi stefndi eins og áður sé rökstutt enga ástæðu haft til að ætla að stefnandi væri ógjaldfær þegar ráðstöfunin átti sér stað. Stefndi byggi á að það sé stefnanda að sanna að stefnda hafi verið kunnugt um riftanleika ráðstafana þeirra sem krafist er riftunar á og að slík sönnun hafi ekki tekist. Stefndi byggi á að ósannað sé með öllu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni við ráðstafanir þær sem krafist er riftunar á. Stefndi vísi hvað þetta varði til þess gagngjalds sem reitt hafi verið að hendi og til þeirra gríðarlegu hagsmuna sem stefnandi hafi haft af því að stefndi myndi ekki selja hlutabréf sín í stefnanda þegar ráðstafanirnar voru framkvæmdar. Þá byggi stefndi á að tjón stefnanda geti í öllu falli ekki numið hærri fjárhæð en sem samsvari persónulegri ábyrgð stefnda á greiðslum krafna stefnanda samkvæmt lánssamningi eftir að búið sé að draga verðmæti hlutabréfa hans í stefnanda frá enda hefði stefnandi aldrei fengið hærri fjárhæð greidda frá stefnda þó ekki hefði komið til þeirrar ráðstöfunar sem krafist er riftunar á.

Til vara lýsi stefndi yfir skuldajöfnuði til greiðslu skaðabótakröfu stefnanda. Krafa stefnda á hendur stefnanda sem nýtt sé til skuldajafnaðar sé skaðabótakrafa hans á hendur stefnanda fyrir að hafa með saknæmum og ólögmætum hætti komið í veg fyrir að hann seldi hlutabréf sín í stefnanda á almennum markaði áður en þau urðu verðlaus vegna atvika er snerta eingöngu stefnanda. Tjón stefnda vegna hinnar saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnanda nemi verðmæti hlutabréfa hans í stefnanda þann 25.09.2008, samtals að fjárhæð 18.779.870 krónur. Þess sé krafist að fjárhæð þessi komi til lækkunar hverjum þeim skaðabótum sem komist verði að niðurstöðu um að stefndi beri að greiða stefnanda á grundvelli 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 og í raun til lækkunar á auðgunarkröfu samkvæmt 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Skaðabótakrafa stefnda byggi á hinni almennu sakarreglu. Verði ráðstöfun stefnanda rift sé ljóst að til hennar hafi verið stofnað með ólögmætum hætti. Þá sé einnig ljóst að stefnandi hafi með saknæmum hætti komið því til leiðar að stefnda teldi að engir starfsmenn stefnanda bæru persónulega ábyrgð á greiðslu lánssamninga sem tengdust hlutabréfakaupum þeirra í stefnanda. Með þessu hafi stefnandi komið í veg fyrir að stefndi seldi hlutabréf sín í stefnanda á meðan enn var verðmæti í þeim. Stefnandi beri húsbóndaábyrgð á gerðum stjórnenda stefnanda á þessum tíma. Krafa stefnda á hendur stefnanda sé af sömu rót runnin og dómkröfur stefnanda í máli þessu. Þá séu báðar kröfur gjaldkræfar verði stefndi dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur. Þá sé augljóst að um gagnkvæmar kröfur sé að ræða. Að lokum sé öllum skilyrðum 100. gr. laga nr. 21/1991 fullnægt. Um heimild til að koma fram með skuldajafnaðarkröfu í greinargerð vísast til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Verði niðurstaðan sú að fallist verði á einhverja riftunarkröfu stefnanda og að stefnda verði þrátt fyrir þær varnir gegn fjárhæð stefnukrafna sem fram eru færðar að ofan engu að síður skylt að greiða stefnanda einhverja fjárhæð byggir stefndi á því að lækka beri þær fjárhæðir af sanngirnisástæðum. sbr. 145. gr. laga nr. 21/1991. Þær fjárhæðir sem krafist sé greiðslu á í máli þessu séu það háar að ósanngjarnt sé að krefja nokkurn einstakling um greiðslu þeirra, sér í lagi þegar eignir þær sem standa hafi átt til fullnustu kröfunnar séu nú verðlausar og ástæður þess liggja hjá stefnanda. Eignir stefnda standi engan veginn undir greiðslu dómkrafna stefnanda og nái þær fram að ganga sé gjaldþrot stefndu óumflýjanlegt. Þá liggi fyrir í málinu að það hafi aldrei verið tilætlan samningsaðila þegar gengið var til þeirra viðskipta sem lánssamningarnir eru hluti af að stefnandi eignaðist fjárkröfu á hendur stefnda.

Stefndi mótmæli dráttarvaxtakröfum stefnanda sérstaklega.Verði skaðabótakrafa stefnanda tekin til greina geti stefnandi fyrst krafist dráttarvaxta að liðnum mánuði frá þeim degi er sannanlega voru lagðar fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, sbr. 9. gr. vaxtalaga. Stefnda byggi á að ósannað sé að sá dagur sé 25. september 2008.

Stefndi byggir kröfur sínar og málsástæður meðal annars á meginreglum skaðabóta- vinnu- samninga- og kröfuréttar, lögum um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, lögum um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. nr. 125/2008, lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, lögum um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, lögum um neytendalán nr. 121/1994, lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um málskostnaðarkröfu vísar stefndi til laga nr. 91/1991 og laga 50/1988 um virðisaukaskatt.

IV

Í máli þessu gerir stefnandi þá kröfu að ráðstöfuninni 25. september 2008 verði rift á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 og stefnda gert að endurgreiða sér 28.317.604 krónur eftir 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, má krefjast riftunar á ráðstöfunum fjármálafyrirtækis eins og stefnanda eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti ef ekki er sýnt að eignir fyrirtækisins muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Frestdagur við slit stefnanda var 15. nóvember 2008, sbr. 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 129/2008.

Hæstiréttur Íslands hefur með dómum í málum nr. 518/2011, 406/2011 og nr. 176/2011 leyst úr mörgum af þeim málsástæðum sem um er deilt í þessu máli en sakarefni málanna eru samkynja. Er í þessum tilvikum gerð krafa um að rift verði með dómi ráðstöfun stefnanda frá 25. september 2008 um að fella niður persónulega ábyrgð á greiðslu lánssamninga og krafa gerð um greiðslu fjárhæðar sem nemur auðgun lántaka vegna niðurfellingar ábyrgðarinnar. Í málinu er krafist sýknu byggt á aðildarskorti vegna þess að fjárkrafa stefnanda hafi verið framseld til Nýja Kaupþings banka hf. 21. október 2008 og stefnandi þar með fyrirgert rétti til að sækja kröfuna á hendur stefnda. Í framangreindum dómum Hæstaréttar sagði að því er þessa málsástæðu varðar að horfa bæri til þess að þegar kröfur samkvæmt lánssamningunum hafi verið framseldar hafi þær einungis verið tryggðar með veði í hlutum í Kaupþing banka hf. sem hafi orðið með öllu verðlausir eftir fall hans skömmu áður. Af þeim sökum yrði að leggja til grundvallar að ekkert endurgjald hafi komið fyrir kröfurnar úr hendi Nýja Kaupþings banka hf. Í máli nr. 518/2011 hagaði þannig til að endurgreiðslukrafan, sem stefndi hefði uppi í því máli, hafði ekki stofnast fyrr en 17. maí 2010 er Kaupþing hf. hafi lýst yfir riftun gagnvart stefnda í því máli. Að því virtu væri Kaupþing hf. réttur aðili að lögum til að beina síðastgreindri kröfu að stefnda í því máli og yrði því ekki fallist á sýknukröfu vegna aðildarskorts, en Kaupþing hf. hafi ávallt haldið því fram í málatilbúnaði sínum að krafan tilheyri sér og hafi ekki verið framseld öðrum. Aðstæður að þessu leyti eru með sama hætti og í því máli sem hér er leyst úr. Í því efni stofnaðist endurgreiðslukrafan 17. maí 2010. Með hliðsjón af því verður sýknukröfu byggða á aðildarskorti hafnað.

Þá byggir stefndi á því að ráðstöfunin frá 25. september 2008 hafi ekki falið í sér gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Að því er þessa málsástæðu varðar hefur Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu í dómi í áður tilvitnuðum málum að sú ákvörðun stjórnar Kaupþings hf. 25. september 2008 að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna á lánum, sem þeim hefðu verið veitt til hlutabréfakaupa, hafi augljóslega verið byggð á þeirri forsendu að verðmæti hlutanna gæti rýrnað verulega sem aftur kynni að valda starfsmönnunum slíkum áhyggjum að þeir gætu ekki einbeitt sér sem skyldi að störfum sínum fyrir stefnda. Þótt fallast mætti á að ákvörðunin hafi að þessu leyti verið tekin með hagsmuni bankans í huga hafi hún verið í því fólgin að aflétta fjárskuldbindingum af þeim starfsmönnum, sem tekið hefðu lánin. Samkvæmt því hafi einnig gjafatilgangur búið að baki ákvörðuninni þegar hún hafi verið tekin og stefndu í málunum mátt vera það ljóst. Að þessu leyti eru atvik þessara mála sambærileg. Með hliðsjón af því og þess að stefnda hefur hvorki tekist sönnun þess að stefnda hafi beinlínis verið lofað algeru skaðleysi af lántökum tengdum hlutabréfakaupum og að hann hafi ekki getað selt bréfin var stefnanda heimilt að rifta fyrrgreindri ráðstöfun, sem gerð var í þágu stefnda, á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991.

Við úrlausn um verðmæti lánssamninga þeirra sem um er deilt í máli þessu ber að líta til þess að af fyrirliggjandi gögnum um hvernig staðið hefur verið að ráðstöfunum Fjármálaeftirlitsins á eignum og skuldum Nýja Kaupþings hf. til Nýja Kaupþings banka hf., að um var að ræða mat á heildarvirði lánasafna, en ekki einstakra lána, við gerð upphaflegs efnahagsreiknings hins nýja banka. Hvílir á stefnda að renna stoðum undir þá staðhæfingu að umrædd lán með persónulegri ábyrgð lántaka hafi verið einskis virði í uppgjöri á milli stefnanda og Nýja Kaupþings banka hf. vegna yfirtöku síðarnefnda bankans á eignum og skuldum stefnanda. Þeirri sönnunarbyrði gat stefndi ekki velt yfir á stefnanda. Samkvæmt því verður lagt til grundvallar við úrlausn málsins að lánssamningur stefnda hafi verið metinn til verðs samkvæmt efni sínu ef ábyrgð stefnda á efndum hans hefði staðið óbreytt þegar hann var framseldur Nýja Kaupþing banka hf. Af þeim sökum hefur stefnandi sannanlega orðið fyrir tjóni þegar ábyrgð stefnda var felld niður 25. september 2008 sem nemur uppgreiðsluverðmæti lánsins.

Af orðalagi 1. og 2. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, þar sem kveðið er á um endurgreiðslu úr hendi þess sem hefur haft hag af riftanlegri ráðstöfun, er ljóst að það tímamark, sem miðað er við í þeim ákvæðum, er hvenær riftun er lýst yfir eða eftir atvikum hvenær endurgreiðslukrafa er gerð upp. Þótt gögn málsins bendi til að verðmæti hlutanna, sem settir höfðu verið að veði til tryggingar greiðslu á skuldbindingum stefnda samkvæmt lánssamningi í málinu, hafi staðið undir þeim skuldbindingum þegar ábyrgð á lánunum var felld niður, er ljóst að tveimur vikum síðar voru hlutirnir orðnir verðlausir og þar með hefði ábyrgð stefnda orðið virk. Þar sem sú ábyrgð hafði verið gefin eftir með hinni riftanlegu ráðstöfun varð stefnandi fyrir tjóni og með því að komast þannig hjá greiðslu auðgaðist stefndi að sama skapi. Verður krafa stefnanda um endurgreiðslu úr hendi stefnda því tekin til greina. Ekki eru efni til að lækka hana með vísan til 145. gr. laga nr. 21/1991 eða af öðrum ástæðum. Að því er varðar málsástæðu byggða á skuldajöfnuði við launakröfur hefur stefndi á engan hátt gert viðhlítandi grein fyrir þeirri kröfu sinni þannig að unnt sé að fallast á hana.

Kröfur stefnanda voru tryggðar með handveði samkvæmt veðsamningi nr. 66420. Lítur stefnandi svo á að handveð þetta hafi fallið niður 25. september 2008 í kjölfar ákvörðunar stjórnar Kaupþings banka hf. og yfirlýsingar H-kk-ef M-kk-nf S-kk-ef forstjóra Kaupþings samstæðunnar. Fyrir liggur að handveð þetta var afhent stefnda og nýtur stefnandi þess ekki í dag. Með undirritun á lánssamning aðila 29. ágúst 2007 tókst stefndi á hendur persónuleg ábyrgð á greiðslu skuldbindingar samkvæmt lánssamningi. Samhliða setti stefndi að handveði tilgreind hlutabréf. Kröfuhafi í skuldasambandi hefur val um með hvaða hætti hann krefst efnda samkvæmt samningi. Var stefnanda þannig frjálst að krefjast ekki efnda í þeim tryggingaréttindum er hann hafði í sínum vörslum samkvæmt veðsamningi og því frjálst að afhenda umrætt handveð. Breytir það engu um að stefndi var áfram persónulega ábyrgur fyrir greiðslu samkvæmt lánssamningi.

Stefnandi hefur í breyttum útreikningi aðalkröfu miðað við að lánssamningur feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum, en miði fjárhæðir við gengi erlendra gjaldmiðla. Slík gengistrygging sé andstæð ákvæðum laga nr. 38/2001, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 153/2010. Hefur stefnandi í kröfunni reiknað kröfuna til lækkunar á þessum grundvelli og vaxtahæð samkvæmt fordæmi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010. Verður við það miðað í niðurstöðu málsins. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 518/2011 verða dráttarvextir miðaðir við 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Af hálfu stefnanda flutti málið Þ-kvk-nf J-kvk-nf héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda J-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf hæstaréttarlögmaður.

Dóm þennan kveður upp S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Rift er ráðstöfun stefnanda, Kaupþings hf., frá 25. september 2008 um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda, J-kk-ef J-kk-ef, á greiðslu lánssamnings aðila nr. 6001, dagsettum 29. ágúst 2007.

Stefndi greiði stefnanda 28.317.604 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júní 2010 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

S-kk-nf S-kk-nf