E-2859/2018

Mál þetta sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 29. janúar 2019 var höfðað 2. ágúst 2018 af hálfu Öryggismiðstöðvar Íslands hf., Askalind 1, Kópavogi, á hendur Securitas hf., Skeifunni 8, Reykjavík til heimtu skaðabóta og kostnaðar.

Dómkröfur stefnanda eru þessar.

Fyrsti kröfuliður, aðalkrafa:

Að stefndi greiði skaðabætur til stefnanda fyrir skaðaverk sem lýsir sér í því að á árunum 2006-2011 misnotaði stefndi markaðsráðandi stöðu sína og braut með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, með gerð einkakaupasamninga við viðskiptavini sína um Heimavörn og Firmavörn. Þess er krafist að bæturnar til stefnanda nemi því tjóni sem hann varð fyrir vegna framangreinds skaðaverks. Til viðbótar við skaðabæturnar er krafist skaðabótavaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. janúar 2007 til greiðsludags.

Fyrsti kröfuliður, varakrafa:

Að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur að álitum, auk vaxta og dráttarvaxta að mati dómsins, fyrir skaðaverk sem lýsir sér í því að á árunum 2006-2011 misnotaði stefndi markaðsráðandi stöðu sína og braut með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, með gerð einkakaupasamninga við viðskiptavini sína um Heimavörn og Firmavörn. Þess er krafist að bæturnar til stefnanda nemi því tjóni sem hann varð fyrir vegna framangreinds skaðaverks að mati dómsins.

Fyrsti kröfuliður, þrautavarakrafa:

Að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart stefnanda vegna fjártjóns stefnanda sem hlaust af því að á árunum 2006-2011 misnotaði stefndi markaðsráðandi stöðu sína og braut með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, með gerð einkakaupasamninga við viðskiptavini sína um Heimavörn og Firmavörn.

Annar kröfuliður, aðalkrafa:

Að stefndi greiði skaðabætur til stefnanda fyrir skaðaverk sem lýsir sér í því að frá ársbyrjun 2012 og til og með 2. mars 2018 misnotaði stefndi markaðsráðandi stöðu sína og braut með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, með gerð einkakaupasamninga við viðskiptavini sína um Heimavörn og Firmavörn. Þess er krafist að bæturnar til stefnanda nemi því tjóni sem hann varð fyrir vegna framangreinds skaðaverks. Til viðbótar við skaðabæturnar er krafist skaðabótavaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. janúar 2013 til greiðsludags.

Annar kröfuliður, varakrafa:

Að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur að álitum, auk vaxta að mati dómsins, fyrir skaðaverk sem lýsir sér í því að frá ársbyrjun 2012 og til og með 2. mars 2018 misnotaði stefndi markaðsráðandi stöðu sína og braut með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, með gerð einkakaupasamninga við viðskiptavini sína um Heimavörn og Firmavörn. Þess er krafist að bæturnar til stefnanda nemi því tjóni sem hann varð fyrir vegna framangreinds skaðaverks að mati dómsins.

Annar kröfuliður, þrautavarakrafa:

Að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart stefnanda vegna fjártjóns stefnanda sem hlaust af því að frá ársbyrjun 2012 og til og með 2. mars 2018 misnotaði stefndi markaðsráðandi stöðu sína og braut með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, með gerð einkakaupasamninga við viðskiptavini sína um Heimavörn og Firmavörn.

Þriðji kröfuliður:

Að stefnda verði gert að greiða stefnanda fjárhæð sem nemur 1.845.649 krónum vegna útlagðs lögfræðikostnaðar stefnanda vegna meðferðar málsins hjá samkeppnisyfirvöldum frá því í nóvember 2008 og fram til 14. desember 2017 er endurupptökumálinu lauk með sátt.

Að auki krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu vegna þess kostnaðar sem fellur til vegna dómsmáls þessa, samkvæmt málskostnaðarreikningi lögmanns stefnanda. Verði slíkur reikningur ekki lagður fram er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.

Stefndi gerir að svo stöddu þær kröfur að öllum kröfum stefnanda verði vísað frá dómi og að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Greinargerð stefnda er einungis um aðalkröfu um frávísun, með heimild í lokamálslið 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði málinu ekki vísað frá dómi kveðst stefndi leggja fram greinargerð um efnisvarnir, sbr. sama ákvæði, og gera þar grein fyrir endanlegum dómkröfum sínum.

Í þessum þætti málsins er stefndi sóknaraðili og gerir fyrrnefndar kröfur um frávísun og málskostnað. Stefnandi er varnaraðili í þessum þætti málsins og krefst hann þess að öllum kröfum sóknaraðila um frávísun verði hafnað og að honum verði gert að greiða varnaraðila málskostnað verði ákvörðun málskostnaðar ekki látin bíða efnismeðferðar málsins.

Lýsing aðila á málsatvikum

Lýsing stefnanda á málsatvikum felst í því að ítarlega er gerð grein fyrir máli Samkeppniseftirlitsins, í framhaldi af kvörtun stefnanda til þess 8. desember 2008 og viðauka við kvörtunina 9. febrúar 2009, vegna tilvika meintrar misnotkunar stefnda á markaðsráðandi stöðu sinni. Þau tilvik sem stefnandi kveður hér skipta máli séu þessi:

1. Vörur boðnar án endurgjalds gegn föstum samningi til 39 mánaða um öryggiskerfi á heimili. Vara þessi kallast ,,Heimavörn“

2. Vörur boðnar án endurgjalds gegn föstum samningi til 39 mánaða um öryggiskerfi í fyrirtæki. Vara þessi kallast ,,Firmavörn“

Í viðaukabréfinu og fylgiskjali hafi verið gerð grein fyrir því í hverju bindingin hafi falist og samningsskilmálum stefnda þar sem kveðið sé á um binditíma og uppsagnir vegna Heimavarnar og Firmavarnar. Kvartanir stefnanda til Samkeppniseftirlitsins hafi byggst á því að stefndi, sem markaðsráðandi fyrirtæki á sviði öryggisgæslu, hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína gagnvart stefnanda. Samkeppniseftirlitið hafi ákveðið að taka kvartanirnar til rannsóknar og ákveðið að hún yrði einskorðuð við ákvæði um binditíma í samningum stefnda um Heimavörn og Firmavörn. Jafnframt hafi verið ákveðið að afmarka rannsóknartímabilið við árin 2006-2011. Til rannsóknar hafi verið möguleg brot stefnda á 11. gr. samkeppnislaga sem fælust í því að vörur væru boðnar án endurgjalds gegn bindandi samningum til 39 mánaða. Til athugunar yrði hvort ákvæði í umræddum viðskiptasamningum fælu í sér einkakaup í skilningi samkeppnislaga eða stuðluðu að tryggð viðskiptavina stefnda.

Í málavaxtalýsingu stefnanda er gerð grein fyrir ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 40/2014 frá 19. desember 2014 sem nefnist Misnotkun Securitas hf. á markaðsráðandi stöðu sinni. Meðal þess sem stefnandi lýsir að þar komi fram er að misnotkun eins eða fleiri fyrirtækja á markaðsráðandi stöðu sé bönnuð og til þess að fyrirtæki geti talist brotlegt gegn 11. gr. samkeppnislaga verði það að vera markaðsráðandi. Við mat á því hvort fyrirtæki væri markaðsráðandi þyrfti að skilgreina viðkomandi markaði og kanna stöðu einstakra fyrirtækja á þeim. Samkeppniseftirlitið teldi að vöru- og þjónustumarkaðurinn sem málið varðaði væri heildarþjónusta á sviði öryggisgæslu fyrir heimili og fyrirtæki og að landfræðilegi markaðurinn væri allt Ísland. Markaðshlutdeild stefnda á árunum 2006-2011 bendi til þess að stefndi hafi verið markaðsráðandi á hinum skilgreinda markaði á þeim tíma. Markaðshlutdeild stefnda hafi á þessu árabili verið á bilinu 65-70% og markaðshlutdeild stefnanda á bilinu 30-35%. Þegar litið væri til upplýsinga um fjárhagslegan styrkleika stefnda gæfi það ástæðu til að ætla að yfirburðir fyrirtækisins á markaðnum væru jafnvel enn meiri en markaðshlutdeildin segði til um. Aðgangshindranir á hinum skilgreinda markaði bentu til þess að stefndi væri í markaðsráðandi stöðu. Það hafi verið niðurstaða Samkeppniseftirlitsins að stefndi hafi verið í markaðsráðandi stöðu á markaðnum fyrir öryggisgæslu fyrir heimili og fyrirtæki, a.m.k. á tímabilinu frá 2006 til 2011.

Þar komi fram að af 11. gr. samkeppnislaga leiði að fyrirtæki í markaðsráðandi stöðu beri skylda til að grípa ekki til neinna aðgerða sem raskað geti þeirri eðlilegu samkeppni sem ríki á tilteknum markaði. Verði almennt talið að um misnotkun á markaðsráðandi stöðu sé að ræða þegar fyrirtæki beiti aðferðum á tilteknum markaði sem ekki sé unnt að samrýma eðlilegri samkeppni og hindra hana eða vöxt hennar. Af þessu leiði að markaðsráðandi fyrirtæki megi ekki grípa til neinna aðgerða sem veikt geta keppinauta þess, og þar með styrkt markaðsráðandi stöðu sína, nema aðgerðirnar helgist af samkeppni á grundvelli rekstrarlegrar frammistöðu fyrirtækisins. Í ákvörðuninni hafi verið fjallað um ólögmæt einkakaup og tryggðarafslætti. Þar komi fram að það fari gegn 11. gr. samkeppnislaga ef markaðsráðandi fyrirtæki skuldbindur kaupanda til þess að kaupa alla þjónustu eða vörur viðkomandi tegundar, eða stóran hluta hennar, af því fyrirtæki. Með slíkum samningum væri verið að binda markaðshlutdeild og útiloka keppinauta markaðsráðandi fyrirtækis á markaði þar sem samkeppni væri takmörkuð fyrir. Samkeppniseftirlitið hafi talið að samningar stefnda um Heimavörn og Firmavörn væru ólögmætir einkakaupasamningar sem væru til þess fallnir að raska samkeppni með alvarlegum hætti. Um eðlilegan binditíma samninga um Heimavörn og Firmavörn hafi það verið niðurstaðan að sá tími sem það tæki stefnda að fá búnaðinn endurgreiddan væri 12 mánuðir. Samningar stefnda um Heimavörn og Firmavörn hafi falið í sér brot á 11. gr. samkeppnislaga. Stefndi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína með gerð þeirra og skuldbindingu viðskiptavina til viðskipta í þrjú ár. Samningarnir hafi verið til þess fallnir að raska samkeppni með alvarlegum hætti og kaupaukar, sem veittir hafi verið við upphaf samningstíma, hafi aukið tryggðaráhrif samninganna þannig að skaðleg áhrif þeirra voru meiri en ella.

Fram komi að stefndi hefði gert a.m.k. rúmlega 7–8 þúsund samninga við viðskiptavini sína um öryggisþjónustu á árunum 2006–2011, annars vegar um Heimavörn og hins vegar um Firmavörn, með binditíma í 36 mánuði. Með þessum langa binditíma hafi stefndi tryggt eða stuðlað að því að viðskiptavinir fyrirtækisins voru skuldbundnir til þess að eiga einungis í viðskiptum við hann um þessa tilteknu þjónustu á gildistíma samninganna. Hinir ólögmætu samningar voru til þess fallnir að hamla því að aðilar sem fyrir eru á markaðnum næðu að stækka auk þess, og ekki síður, sem þau hindra það að nýir aðilar komi inn á markaðinn. Sýnt hafi verið fram á að kaupaukarnir sem stefndi hafi veitt með samningunum skapi tryggðaráhrif sem hefðu haft það markmið að auka tryggð viðskiptavina hans enn frekar, enda hafi kaupaukarnir aðeins verið veittir gegn skuldbindingu viðskiptavina í 36 mánuði.

Samkeppniseftirlitið hafi sektað stefnda um 80 milljónir króna 19. desember 2014 vegna brota gegn 11. gr. samkeppnislaga og 54. gr. EES-samningsins og hafi sent frá sér fréttatilkynningu um það. Stefndi hafi kært þá ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála 15. janúar 2015 og krafist ógildingar á henni. Meðan málið var til meðferðar í áfrýjunarnefndinni hafi stefndi afturkallað kæruna og óskað eftir því að Samkeppniseftirlitið endurupptæki ákvörðun sína í ljósi nýrra gagna um kostnað sem gætu hugsanlega réttlætt lengri bindingu viðskiptasamninga en Samkeppniseftirlitið hafði viðurkennt í ákvörðun sinni. Samkeppniseftirlitið hafi 17. mars 2015 fallist á að endurupptaka málið, m.a. með þeim skilyrðum að sú niðurstaða, að stefndi hefði verið markaðsráðandi og hefði brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga, skyldi standa óhögguð. Stefndi hafi fallist á skilyrðin. Samkeppniseftirlitið hafi fengið endurskoðunarfyrirtæki til að aðstoða sig við að endurmeta eðlilegan binditíma á grundvelli nýrra upplýsinga um kostnað.

Loks gerir stefnandi grein fyrir ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 45/2017 frá 14. desember 2017 sem nefnist Endurupptaka á ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 40/2014, Misnotkun Securitas hf. á markaðsráðandi stöðu sinni. Endurupptökumálið hafi einkum verið um endurmat á réttlætanlegum binditíma fyrir Heimavörn og Firmavörn. Fyrri ákvörðun um að réttlætanlegur binditími væri 12 mánuðir hafi verið breytt og mánaðafjöldi hækkaður í 17–19 mánuði með vísun til sjónarmiða matsmanna um að taka beri tillit til óbeins kostnaðar við mat á binditíma. Í fréttatilkynningu 15. desember 2017 komi fram að endurupptökumálinu hafi lokið með sátt. Í sáttinni komi m.a. fram að stefndi fallist á að hafa bundið viðskiptavini sína með einkakaupasamningum til lengri tíma en markaðsráðandi fyrirtæki væri heimilt og því hefði fyrirtækið misnotað markaðsráðandi stöðu sína, sbr. 11. gr. laga nr. 44/2005. Með hinni nýju ákvörðun Samkeppniseftirlitsins hafi sekt samkvæmt fyrri ákvörðuninni verið lækkuð úr 80 milljónum króna í 40 milljónir króna. Nánar komi fram í sáttinni að stefndi viðurkenni að hafa brotið gegn 11. gr. og 19. gr. samkeppnislaga og 54. gr. EES-samningsins og fallist því á að greiða stjórnvaldssekt. Stefndi viðurkenni að hafa brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga og 54. gr. EES-samningsins með gerð einkakaupasamninga við viðskiptavini sína um Heimavörn og Firmavörn. Jafnframt hafi stefndi viðurkennt að hafa veitt Samkeppniseftirlitinu ófullnægjandi upplýsingar um stofnkostnað vegna uppsetningar á öryggiskerfum (Heimavörn og Firmavörn).

Í greinargerð stefnda kemur fram að málavöxtum sé aðeins að hluta til lýst í stefnu og sé þeirri lýsingu mótmælt. Málavextir eru ekki raktir sérstaklega af hálfu stefnda umfram það sem greinir í umfjöllun um einstakar málsástæður um frávísunarkröfur.

Málsástæður og lagarök stefnanda fyrir dómkröfum sínum

Samkeppniseftirlitið hafi metið það svo að stefndi hafi verið í markaðsráðandi stöðu á árunum 2006–2011 á þeim vöru- og þjónustumarkaði sem lúti að heildarþjónustu á sviði öryggisgæslu fyrir heimili og fyrirtæki fyrir allt Ísland. Markaðshlutdeild stefnda á þessu árabili hefði verið á bilinu 65-70% og markaðshlutdeild stefnanda á bilinu 30-35%. Með því að gangast undir sáttina og með því að viðurkenna þar brot á 11. gr. samkeppnislaga hafi stefndi viðurkennt að hafa verið markaðsráðandi á árunum 2006-2011. Markaðsráðandi staða sé skilgreind í 4. tl. 4. gr. laganna. Það sé í sjálfu sér ekki ólögmætt að vera markaðsráðandi, heldur aðeins að misnota slíka aðstöðu. Í 11. gr. samkeppnislaga sé lagt bann við misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Á fyrirtæki sem telst vera markaðsráðandi leggist sérstakar skyldur sem ekki hvíli á minni fyrirtækjum. Samkvæmt dómstóli EB felist í þessari skyldu að hinu markaðsráðandi fyrirtæki beri sérstaklega að gæta þess að aðgerðir þess raski ekki virkri samkeppni. Allt aðrar reglur gildi um hegðun markaðsráðandi fyrirtækja og þeirra sem ekki séu í slíkri stöðu. Ýmsar aðgerðir, sem minni fyrirtæki geti sér að skaðlausu gripið til, geti verið ólögmætar og varðað viðurlögum þegar markaðsráðandi fyrirtæki, eins og stefndi í þessu tilviki, grípi til þeirra. Gera verði þá kröfu, vegna efnahagslegs styrkleika markaðsráðandi fyrirtækja, að þau keppi á sanngjarnan og heiðarlegan hátt og misbeiti ekki efnahagslegu valdi sínu.

Brot stefnda hafi falist í gerð einkakaupasamninga en slíkt brot markaðsráðandi fyrirtækis sé eitt þeirra tilvika sem falli undir 11. gr. samkeppnislaga. Með einkakaupasamningi sé átt við að viðskiptavinur skuldbindi sig til að versla bara við markaðsráðandi fyrirtæki en hvergi annars staðar. Því lengri sem gildistími einkakaupasamnings sé, því líklegra sé að hann sé til þess fallinn að hafa mjög alvarleg áhrif á samkeppni.

Stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda vegna framangreindra brota gegn samkeppnislögum. Krafa stefnanda um greiðslu skaðabóta styðjist við bótareglur skaðabótaréttarins, einkum og sér í lagi almennu sakarregluna, en jafnframt við reglu skaðabótaréttarins um vinnuveitendaábyrgð. Stefndi beri skaðabótaábyrgð á saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmanna sinna. Stefnandi hafi orðið fyrir verulegu tjóni vegna hinna ólögmætu einkakaupasamninga sem stefndi hafi gert við viðskiptamenn sína á hinum skilgreinda markaði á árunum 2006–2018.

Stefnandi sé réttur aðili til að krefjast skaðabóta enda hafi hann verið kærandi í samkeppnismálinu og sé jafnframt næststærsti aðilinn á hinum skilgreinda markaði. Stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna samkeppnisbrots stefnda og hafi því lögvarða hagsmuni af málsókn þessari. Í kvörtun til Samkeppniseftirlitsins frá 8. desember 2008 komi fram að stefnandi sé þjónustufyrirtæki sem bjóði upp á heildarlausnir í öryggismálum fyrir fyrirtæki og einstaklinga. Fyrirtækið reki sína eigin vaktmiðstöð til móttöku boða frá öryggiskerfum viðskiptavina og sé hún starfrækt allan sólarhringinn, alla daga ársins. Stefnandi útvegi, setji upp og þjónusti allar mögulegar öryggislausnir sem bjóðist, svo sem aðgangs- og öryggiskerfi, myndavélakerfi, brunaviðvörunarkerfi, slökkvikerfi, þjófavarnarhlið o.s.frv. Stefndi sé stofnaður árið 1995 og hafi fullt starfsleyfi til öryggisþjónustu frá dómsmálaráðuneytinu.

Öll skilyrði skaðabótaábyrgðar séu fyrir hendi eins og hér standi á. Háttsemi stefnda, sem falið hafi í sér brot gegn 11. gr. samkeppnislaga, hafi verið saknæm og ólögmæt. Stefnda hafi verið eða mátt vera ljóst að yfirgnæfandi líkur væru á að hún ylli stefnanda fjártjóni, svo sem raun hafi orðið á, og hafi stefndi þannig bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda.

Hvað sökina varði og það að tjónið sé sennileg afleiðing af brotinu sé einfaldast að vísa til þess að í sátt Samkeppniseftirlitsins frá 11. desember 2017 hafi stefndi gengist við því að hafa misnotað markaðsráðandi stöðu sína og brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga. Brotið hafi falist í útilokunaraðgerðum með ólögmætum einkakaupasamningum við viðskiptavini félagsins um Heimavörn og Firmavörn. Með því að gangast undir sáttina hafi stefndi endanlega viðurkennt að sú háttsemi hans hafi verið ólögmæt og saknæm. Engu máli skipti hvort hin ólögmæta háttsemi hafi verið unnin af ásetningi eða gáleysi þar sem hvort um sig nægi til að stefndi verði talinn bótaskyldur gagnvart stefnanda. Virðist reyndar augljóst að hún hafi verið unnin af ásetningi, í þeim tilgangi að hindra stefnanda í að ná frekari fótfestu á markaði og hindra vöxt hans. Þannig hafi stefndi haft skaðleg áhrif á hinn skilgreinda samkeppnismarkað. Beita beri sérstaklega ströngu sakarmati um stefnda vegna þeirra ríku skyldna sem á honum hvíla sem markaðsráðandi fyrirtæki. Stefndi hafi vitað að háttsemi hans fæli í sér brot gegn 11. gr. samkeppnislaga. Fyrir hafi legið í upphafi tímabilsins, þ.e. árið 2006, að stefndi væri markaðsráðandi fyrirtæki sem ekki hafi mátt gera ólögmæta einkakaupasamninga. Því hafi háttsemi hans ekki samræmst þeim kröfum sem gerðar séu til markaðsráðandi fyrirtækja samkvæmt 11. gr. samkeppnislaga og túlkun hennar í framkvæmd. Í þessu sambandi sé m.a. vísað til ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins nr. 34/2006 frá 24. júlí 2006 þar sem markaðsráðandi staða stefnda hafi verið staðfest. Samkeppniseftirlitið hafi 25. júlí 2006 gefið út fréttatilkynningu þar sem m.a. komi fram að stefndi sé markaðsráðandi á markaði fyrir öryggisþjónustu. Stefndi hefði getað komist hjá því að valda stefnanda tjóni með því að fylgja samkeppnisreglum og leggja ekki beinlínis á ráðin um það hvernig hann gæti komið í veg fyrir samkeppni með ólögmætum einkakaupasamningum.

Orsakatengsl séu milli hegðunar stefnda og þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir. Þá verði að telja tjón stefnanda sennilega afleiðingu af háttsemi stefnda, enda hafi markmið aðgerða stefnda verið að hefta rekstur stefnanda og samkeppnishæfni. Stefndi hafi þar haft erindi sem erfiði. Brot stefnda gegn ákvæði 11. gr. samkeppnislaga, sem ætlað sé að koma í veg fyrir samkeppnisröskun, hljóti að hafa bitnað á stefnanda sem verið hafi stærsti keppinautur stefnda á hinum skilgreinda markaði. Fram komi í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins að á tímabilinu 2006-2011 hafi stefndi gert 7–8 þúsund samninga við viðskiptavini sína um öryggisþjónustu, annars vegar um Heimavörn og hins vegar um Firmavörn, með binditíma í 36 mánuði. Til viðbótar binditímanum hafi verið um þriggja mánaða uppsagnarfrest að ræða þannig að í raun hafi bindingin verið 39 mánuðir. Í raun hafi uppsagnarfresturinn verið enn lengri eða sex mánuðir hluta af tímabilinu eða allt árið 2010 eins og fram komi í fyrri ákvörðun Samkeppniseftirlitsins. Varðandi þessa 7–8 þúsund samninga stefnda hafi verið um bundna markaðshlutdeild að ræða. Með því sé átt við þann hluta hennar sem tilkominn sé vegna sölu fyrirtækis samkvæmt samningum sem feli í sér einkakaup. Hún mæli því hve stórum hluta af markaðnum búið sé að loka fyrir núverandi eða mögulegum keppinautum. Þessi ólögmæta binding stefnda valdi því að stefnandi hafi ekki getað nálgast þessa 7–8 þúsund viðskiptamenn á árunum 2006–2011 og því ekki getað haft framlegð af þeim. Tjón stefnanda sé því augljóslega sennileg afleiðing af hinni ólögmætu athöfn stefnda.

Varðandi bótafjárhæðina og tjónið eigi að miða við að bæturnar geri stefnanda eins settan og ef hið ólögmæta athæfi stefnda hefði aldrei átt sér stað. Tjón stefnanda komi m.a. til vegna tekjumissis á árunum 2006–2018 þegar hin ólögmæta háttsemi stefnda hafi átt sér stað. Tekjumissirinn komi m.a. til vegna hinnar ólögmætu bundnu markaðshlutdeildar stefnda á hinum skilgreinda markaði á árunum 2006–2018. Tjón stefnanda sé hægt að meta á grundvelli mismunaraðferðarinnar en í henni felist að raunástand sé borið saman við ástand ef ekki hefði komið til samkeppnisbrots og eðlileg samkeppni hefði ríkt á þeim markaði sem um ræði. Einnig sé hægt að meta tjón hans á grundvelli markaðshlutdeildaraðferðarinnar. Sú aðferð kalli á hagfræðilega útreikninga til að ákveða hver markaðshlutdeild tjónþola hefði orðið ef ekki hefði komið til samkeppnisbrots. Þegar tekjumissir/markaðshlutdeildarmissir liggi fyrir sé hægt að reikna út tjónið með því að taka inn aðra stærð, sem sé framlegð stefnanda. Til verulegrar einföldunar sé að ítarlegar upplýsingar um markaðinn og framlegð aðila sé að finna í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins út af broti stefnda.

Dómskjal með stefnu sýni þróun markaðshlutdeildar stefnda og stefnanda árin 2008–2016, byggt á þeim gögnum sem stefnandi hafi, sem byggi á upplýsingum úr ársreikningum og á markaðsrannsóknum markaðsrannsóknafélagsins Meniga ehf. Markaðshlutdeild stefnda hafi minnkað verulega á árunum 2008-2016, nema í Heimavörn og Firmavörn þar sem stefndi hafi misnotað markaðsráðandi stöðu sína og brotið samkeppnislög, þar haldist markaðshlutdeildin svo til óbreytt öll þessi ár. Stefnandi hafi ekki enn óskað eftir dómkvöddu mati en reikni með að gera það í framhaldi af þingfestingu málsins. Þá verði m.a. bent á að markaðshlutdeild stefnanda á hinum bundna markaði, sem ákvörðun Samkeppniseftirlitsins taki til, sé lægri en á öðrum mörkuðum sem stefnandi keppi við stefnda á. Ástæða þess sé samkeppnisbrot stefnda á hinum bundna markaði. Möguleiki sé á því að fyrning geti haft áhrif á bótarétt stefnanda og því sé nauðsynlegt að höfða málið þótt matsgerð liggi ekki fyrir.

Fyrirliggjandi gögn, þ.m.t. ákvarðanir Samkeppniseftirlitsins og sáttin á milli Samkeppniseftirlitsins og stefnda, sýni nægilega fram á að aðgerðir stefnda hafi verið saknæmar og ólögmætar og að þær hafi sannanlega valdið stefnanda fjártjóni. Í ljósi hinna grófu og ólögmætu ásetningsbrota stefnda og með vísan til varnaðaráhrifa samkeppnisreglna sé sanngjarnt og eðlilegt að sönnunarbyrði um einstök skilyrði skaðabótaábyrgðar sé lögð á stefnda eða í öllu falli að dregið sé úr kröfum til sönnunar þar að lútandi, einkum hvað snerti nánara umfang tjóns stefnanda. Ekki sé fært að gera aðrar og meiri kröfur til stefnanda um sönnun en að hann grípi til sanngjarnra tiltækra ráðstafana til að renna stoðum undir skaðabótakröfu sína, en ella væri hætt við að réttarúrræði af þessum meiði væru brotaþolum ónothæf.

Skaðabótakröfur stefnanda geti aldrei talist fyrndar. Hvorki vegna tímabilsins frá 2006–2011 né heldur vegna síðara tímabilsins frá 2012 til og með 2. mars 2018. Stefnandi hafi sent kvörtun sína til Samkeppniseftirlitsins í desember 2008 og ársbyrjun 2009. Ákvörðun Samkeppniseftirlitsins hafi ekki komið fyrr en í desember 2014 og þá hafi málið verið kært til áfrýjunarnefndar samkeppnismála af hálfu stefnda og síðan endurupptekið í framhaldi af því. Síðari ákvörðun Samkeppniseftirlitsins hafi ekki komið fyrr en í desember 2017. Með ákvörðuninni frá því í desember 2014 hafi verið staðfest af hálfu Samkeppniseftirlitsins að stefndi væri markaðsráðandi og að hann hefði brotið 11. gr. samkeppnislaga. Það hafi því í fyrsta lagi verið í desember 2014 sem stefnandi hafi fengið nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð bar á því. Þá fyrst hafi fyrningarfrestur getað byrjað að líða og því geti krafa stefnanda aldrei verið fyrnd. Sé hins vegar miðað við sáttina þar sem stefndi hafi viðurkennt brot sitt og endanlegu ákvörðunina í desember 2017 sé ljóst að réttur stefnanda sé enn betri. Allan vafa um túlkun fyrningarreglna í þessu máli verði að túlka stefnanda í hag. Stefndi hafi ítrekað veitt Samkeppniseftirlitinu rangar upplýsingar sem orðið hafi til þess að meðferð samkeppnismálsins hafi lengst. Í 2. gr. sáttarinnar frá 11. desember 2017 komi fram að stefndi fallist á að hafa veitt Samkeppniseftirlitinu ófullnægjandi upplýsingar.

Í kröfulið 1 sé þess aðallega krafist að stefndi greiði stefnanda skaðabætur fyrir skaðaverk sem lýsi sér í því að á árunum 2006-2011 hafi stefndi misnotað markaðsráðandi stöðu sína og brotið með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, með gerð einkakaupasamninga við viðskiptavini sína um Heimavörn og Firmavörn. Þess sé krafist að bæturnar til stefnanda nemi því tjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna framangreinds skaðaverks. Til viðbótar við skaðabæturnar sé krafist skaðabótavaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. janúar 2007 til greiðsludags. Krafa þessi byggist á d-lið 1. mgr. 80. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Þar segi að krefjast megi bóta fyrir tiltekið skaðaverk án fjárhæðar ef enn er óvíst um hana. Í þessu felist heimild til að höfða mál til heimtu skaðabóta án þess að krafist sé tiltekinnar fjárhæðar í krónum. Tilgangur þessarar reglu sé að mæta þörfum þess sem telji sig eiga skaðabótakröfu án þess að honum sé þó enn fært að finna fjárhæð hennar, til dæmis ef hætta er á fyrningu kröfunnar eða sambærilegum réttarspjöllum verði mál ekki höfðað þá þegar. Stefnandi hyggist afla dómkvadds mats á tjóni sínu vegna skaðaverksins sem lýst sé í kröfunni og gangi út frá því að gera það svo fljótt sem kostur sé og leggja það fram eigi síðar en við munnlegan flutning málsins í héraði. Með stoð í d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verði endanleg fjárhæð skaðabótakröfu, ásamt vaxtakröfu, og nánari sundurliðun, sett fram þegar matsgerð dómkvadds matsmanns/matsmanna, eða eftir atvikum yfirmatsmanna, liggi fyrir. Upphafstími skaðabótavaxta miðist við 1. janúar 2007 en þá hafi fyrsta árið af tjónstímabilinu verið liðið. Þegar dómkvaddir matsmenn hafi skilað matsgerð sinni komi í ljós hvert tjónið hafi verið fyrir hvert og eitt ár af tjónstímabilinu 2006–2011 og þá verði sett fram endanleg skaðabótavaxtakrafa miðað við hvert og eitt tjónsár.

Í kröfulið 1 sé þess krafist til vara að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur að álitum, auk vaxta og dráttarvaxta að mati dómsins, fyrir skaðaverk sem lýsi sér í því að á árunum 2006-2011 hafi stefndi misnotað markaðsráðandi stöðu sína og brotið með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, með gerð einkakaupasamninga við viðskiptavini sína um Heimavörn og Firmavörn. Þess sé krafist að bæturnar til stefnanda nemi því tjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna framangreinds skaðaverks að mati dómsins. Varakrafan samkvæmt kröfulið 1 komi til skoðunar verði talið að bótaskylda sé fyrir hendi, en stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á umfang fjártjóns vegna brota stefnda. Þá sé á því byggt að þar sem stefnandi hafi í öllu falli gert ljóst að hann hafi orðið fyrir tjóni, þótt umfang þess liggi ekki einhlítt fyrir, beri að ákveða bótafjárhæð að álitum. Dómaframkvæmd sýni að sú leið verði farin í tilvikum þar sem örðugt sé að sannreyna nákvæma upphæð fjártjóns. Brot af þessu tagi valdi samkeppnisaðilum óhjákvæmilega tjóni. Sýnt hafi verið fram á að háttsemi stefnda hafi verið saknæm og ólögmæt og valdið stefnanda tjóni og að stefnda hafi mátt vera það ljóst. Háttsemi stefnda hafi leitt til skertra viðskipta. Við mat á fjárhæð skaðabóta að álitum beri ekki einvörðungu að miða við hugsanlegar beinar afleiðingar heldur einnig þær afleiðingar sem brotin kunni að hafa haft á afkomu stefnanda til lengri tíma litið.

Í kröfulið 1 sé þess til þrautavara krafist að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart stefnanda vegna fjártjóns stefnanda sem hlotist hafi af því að á árunum 2006-2011 hafi stefndi misnotað markaðsráðandi stöðu sína og brotið með því gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, með gerð einkakaupasamninga við viðskiptavini sína um Heimavörn og Firmavörn. Þrautavarakrafan í kröfulið 1 sé viðurkenningarkrafa sem styðjist við 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um skaðabótaskyldu stefnda gagnvart honum. Stefnandi hafi hér að framan leitt líkur að tjóni sínu og gert grein fyrir því í hverju tjónið felist. Í umfjöllun um sennilega afleiðingu sé gerð grein fyrir því hver tengsl tjónsins eru við atvik málsins. Þrautavarakrafan komi til verði bótaskylda talin vera fyrir hendi en stefnanda takist ekki að sýna nægjanlega fram á tölulega fjárhæð tjóns síns vegna skaðaverka stefnda og dómurinn treysti sér ekki til að meta tjónið að álitum. Í því tilviki sé nauðsynlegt fyrir stefnanda að fá viðurkenningardóm um bótaskyldu stefnda og muni hann þá í framhaldinu freista þess að afla fullnægjandi sönnunar fyrir tölulegri fjárhæð tjóns síns.

Kröfuliður 2 sé að mestu leyti sambærilegur kröfulið 1 að öðru leyti en því að tímabilið sé annað, þar sem krafist sé bóta fyrir skaðaverk sem unnin hafi verið frá ársbyrjun 2012 til og með 2. mars 2018. Þetta tímabil hefjist þegar rannsóknartímabili Samkeppniseftirlitsins ljúki um áramótin 2011–2012 og standi fram yfir þann tíma er samkeppnismálinu hafi lokið með nýrri ákvörðun 14. desember 2017. Þessi krafa byggist á því að eftir að rannsóknartímabilinu hafi lokið hafi stefnandi haldið áfram með fyrri ólögmæta einkakaupasamninga og stofnað til nýrra ólögmætra einkakaupasamninga við viðskiptamenn sína um Heimavörn og Firmavörn. Enginn vafi sé á því að á þessu síðara tímabili hafi stefndi áfram verið í markaðsráðandi stöðu á hinum skilgreinda markaði með langt yfir 50% markaðshlutdeild. Þótt rannsókn Samkeppniseftirlitsins hafi einungis náð til fyrrnefnda tímabilsins sé ljóst að ekkert gefi tilefni til að ætla að markaðsráðandi staða stefnda hafi breyst eftir það tímamark. Reyndar virðist Samkeppniseftirlitið vera á sömu skoðun í ákvörðun þess frá 19. desember 2014. Verður því að telja löglíkur fyrir því að stefndi hafi áfram verið í markaðsráðandi stöðu frá ársbyrjun 2012 til og með 2. mars 2018 og hvíli á stefnda að hnekkja því. Erfiðara sé að sanna tjón vegna áranna 2012–2018 af því að þar njóti ekki við sönnunargagna frá Samkeppniseftirlitinu. Sönnunargögnin sé aðallega að finna í fórum stefnda sem sé hinn brotlegi aðili og þangað geti stefnandi ekki sótt þau. Stefnandi skori á stefnda að upplýsa hver markaðshlutdeild hans hafi verið á hinum skilgreinda markaði frá ársbyrjun 2012 til og með 2. mars 2018. Einnig að upplýsa um hversu margir samningar um Heimavörn og Firmavörn hafi verið virkir hjá honum á þessum árum og hversu langur binditími hafi verið á þeim. Fyrir liggi ýmis tilboð og samningar um Heimavörn og Firmavörn sem stefndi hafi gert við viðskiptamenn sína á árunum 2012–2018 sem sanni að allt tímabilið hafi stefndi haldið áfram með ólögmæta einkakaupasamninga sem bundnir hafi verið til 36 mánaða. Nýjasti samningurinn um Heimavörn sé frá því í mars 2018 og sé hann því gerður nokkrum mánuðum eftir að stefndi undirritaði sáttina við Samkeppniseftirlitið í desember 2017. Í þeim samningi sé binditíminn enn 36 mánuðir. Þar sem um persónugreinanlegar upplýsingar sé að ræða hafi samningarnir og tilboðin verið svert þar sem nöfn og númer komi fram. Geri stefndi athugasemdir við þetta áskilji stefnandi sér rétt til að leggja samningana fram óbreytta að undangengnu samþykki viðkomandi aðila. Á sama hátt og í kröfulið 1 hyggist stefnandi afla sér matsgerðar dómkvaddra manna því til sönnunar að stefndi hafi verið markaðsráðandi á þessu síðara tímabili. Stefnandi hyggist einnig senda inn nýja kvörtun til Samkeppniseftirlitsins vegna meintra brota stefnda á 11. gr. samkeppnislaga sem falist hafi í því að vera með ólögmæta einkakaupasamninga í gildi á þessu síðara tímabili þar sem gert hafi verið ráð fyrir 36 mánaða binditíma og þriggja mánaða uppsagnarfresti. Slík kvörtun kunni að leiða til þess að stefnandi fái ný sönnunargögn í hendur sem styrki þessa kröfu. Upphafstími skaðabótavaxta miðist við 1. janúar 2013 en þá hafi fyrsta árið af síðara tjónstímabilinu verið liðið. Þegar dómkvaddir matsmenn hafi skilað matsgerð sinni komi í ljós hvert tjónið hafi verið fyrir hvert og eitt ár af tjónstímabilinu 2012–2018 og þá verði sett fram endanleg skaðabótavaxtakrafa miðað við hvert og eitt tjónsár.

Í kröfulið 3 sé þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda fjárhæð sem nemi 1.845.649 krónum vegna útlagðs lögfræðikostnaðar stefnanda við meðferð málsins hjá samkeppnisyfirvöldum frá nóvember 2008 þar til endurupptökumálinu lauk með sátt 14. desember 2017. Krafan sé sundurliðuð með tímaskráningu. Í upphaflegu kærunum frá stefnanda til Samkeppniseftirlitsins hafi verið kært vegna Heimavarnar og Firmavarnar og vegna fleiri tilvika. Síðar hafi Samkeppniseftirlitið tekið þá ákvörðun að takmarka rannsóknina við Heimavörn og Firmavörn en líta fram hjá öðrum tilvikum sem kært hafði verið fyrir. Tímaskráningin hafi verið leiðrétt fyrir þessu og miðist einungis við meðferð málsins hjá samkeppnisyfirvöldum vegna Heimavarnar og Firmavarnar. Krafan sé um að stefnandi fái greiðslu lögfræðikostnaðar, sem hann hafi orðið fyrir við að reka kvörtunarmál fyrir Samkeppniseftirlitinu vegna brota stefnda. Hefði stefndi ekki brotið 11. gr. samkeppnislaga hefði stefnandi ekki neyðst til að kvarta til Samkeppniseftirlitsins. Hefði stefnandi ekki lagt fram kvörtun sína hefði verið ómögulegt að sanna ólögmæta háttsemi stefnda og þar með að færa sönnur á það tjón stefnanda sem hlotist hafi af henni. Kostnaður sem stefnandi hafi orðið fyrir hafi því verið óhjákvæmilegur til þess að hann gæti haldið fram rétti sínum og leiði með beinum hætti af lögbrotum stefnda. Krafa stefnanda að þessu leyti styðjist við ólögfestar meginreglur skaðabótaréttar, en umræddur kostnaður sé bein og sennileg afleiðing af ólögmætri og saknæmri háttsemi stefnda.

Kröfur sínar byggi stefnandi á almennum reglum skaðabótaréttar utan samninga, einkum á sakarreglunni sem og reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Jafnframt byggir hann á sjónarmiðum skaðabótaréttar og samkeppnisréttar um mat á sönnun og sönnunarbyrði í málum vegna samkeppnisbrota, einkum að því er varðar umfang tjóns. Einnig vísar stefnandi til: 1. gr., 4-5 tl. 5. gr., 11. gr., 16. gr., 17. gr. f og 19. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. EES samningsins, sbr. lög nr. 2/1993. Varðandi kröfu um bætur fyrir tiltekið skaðaverk vísi stefnandi til d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, og um kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda til 2. mgr. 25. gr. sömu laga. Skaðabótavaxta sé krafist á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og um kröfu um málskostnað vegna dómsmáls þessa til 129. gr., 130. gr. og annarra ákvæða 21. kafla sömu laga.

Málsástæður og lagarök stefnda fyrir frávísunarkröfum

Málatilbúnaður stefnanda, eins og hann er settur fram í stefnu málsins, uppfylli hvorki áskilnað 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, né 95. gr. laganna. Í stefnu sé sjálfstæð lýsing málavaxta afar takmörkuð og þess í stað að stærstum hluta vísað ósundurgreint til ákvarðana Samkeppniseftirlitsins um ætlaða skaðabótaskylda háttsemi stefnda. Þetta sé í andstöðu við ákvæði 80. gr. laga um meðferð einkamála, einkum e-lið ákvæðisins, um að í stefnu skuli greina þær málsástæður sem stefnandi byggi málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst. Þá séu ekki lögð fram nauðsynleg gögn um ætlaða skaðabótaskylda háttsemi stefnda, í andstöðu við ákvæði 95. gr. laga um meðferð einkamála, um að stefnandi skuli við þingfestingu leggja fram þau skjöl sem varða málatilbúnað hans.

Stefnandi krefjist þess í kröfulið 1 í aðalkröfu sinni að stefndi greiði honum skaðabætur fyrir skaðaverk sem lýsi sér í nánar tiltekinni ætlaðri háttsemi stefnda. Hvorki sé í kröfulið 1 í aðalkröfu krafist tiltekinnar fjárhæðar skaðabóta né viðurkenningar á skaðabótaskyldu, heldur sé um ætlaða heimild til að hafa kröfuna uppi vísað til ákvæðis d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, um að krefjast megi bóta fyrir tiltekið skaðaverk án fjárhæðar ef enn er óvíst um hana. Sú heimild eigi ekki við hér. Um sé að ræða undantekningarákvæði sem túlka beri þröngt. Heimildin eigi eingöngu við ef afleiðingar hins ætlaða skaðaverks eru ekki komnar fram og hætta er á fyrningu, þannig að ómögulegt sé að setja fram fjárkröfu. Svo sé ekki hér. Samkvæmt þessum lið kröfugerðarinnar sé krafist skaðabóta fyrir háttsemi til loka ársins 2011. Henni hafi því lokið tæpum sjö árum áður en mál þetta var höfðað og sé hvergi á því byggt að afleiðingar hennar séu ekki enn komnar fram, þannig að óvíst sé um fjárhæð ætlaðrar kröfu af þeim sökum. Þvert á móti sé eingöngu vísað til þess að óvíst sé um fjárhæð ætlaðra bóta þar sem matsmenn hafi ekki verið dómkvaddir til að meta ætlað tjón. Sú staðreynd sé hins vegar alfarið á ábyrgð stefnanda. Það sé hvorki hlutverk né tilgangur þessa undantekningarákvæðis d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála að veita stefnanda sérstakt réttarfarshagræði fyrir það eitt að hafa látið hjá líða að hlutast til um að afla sönnunar fyrir ætluðu tjóni sínu. Það sé þess utan ekki skilyrði skaðabótakröfu að hún sé studd matsgerð dómkvaddra matsmanna.

Gera verði þá lágmarkskröfu til kröfugerðar sem þessarar að í stefnu sé, líkt og í tilviki viðurkenningarmála, gerð grein fyrir því hvernig stefnandi varð fyrir tjóni og í hverju það var fólgið. Stefnan uppfylli ekki þennan áskilnað. Það eitt segi í stefnunni um ætlað tjón að: tjón stefnanda er hægt að meta á grundvelli „mismunaraðferðarinnar“, en í henni felst að raunástand er borið saman við ástand ef ekki hefði komið til samkeppnisbrots og eðlileg samkeppni hefði ríkt á þeim markaði sem um ræðir. Stefnandi telur einnig að hægt sé að meta tjón hans á grundvelli „markaðshlutdeildaraðferðarinnar“ en sú aðferð kallar á hagfræðilega útreikninga til að ákveða hver markaðshlutdeild tjónþola hefði orðið ef ekki hefði komið til samkeppnisbrots.

Þessi framsetning uppfylli ekki áskilnað 80. gr. laga um meðferð einkamála um skýran og glöggan málatilbúnað. Þannig geri réttarfarsreglur ráð fyrir því að stefnandi verði í stefnu að gera grein fyrir því hvernig hann varð fyrir tjóni og í hverju það var fólgið. Á þeim grundvelli geti stefndi tekið til varna. Stefnda verði ekki gert að taka til varna sé grundvöllurinn sá einn að tjón stefnanda sé unnt að meta á ýmsa vegu, án þess að nokkur afstaða sé tekin til þess í stefnu hvernig beri að gera það. Slíkur valkvæður málatilbúnaður uppfylli ekki 80. gr. laga um meðferð einkamála, enda ófært að gera þá kröfu til stefnda að hann taki til varna á slíkum grunni. Því beri að vísa aðalkröfu samkvæmt kröfulið 1 frá dómi.

Í varakröfu sinni samkvæmt kröfulið 1 geri stefnandi þá kröfu að honum verði dæmdar skaðabætur að álitum fyrir sama tímabil og aðalkrafan í kröfuliðnum tók til. Skaðabætur að álitum séu ekki dæmdar nema annars vegar sé sannað að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni, og hins vegar útséð um að stefnandi eigi þess ekki kost að sýna fram á umfang tjónsins. Því fari fjarri að útséð sé um það eins og hér standi á, enda öflun matsgerðar þvert á móti boðuð í stefnu. Þess utan séu a.m.k. gerðar jafn strangar kröfur til kröfugerðar um skaðabætur að álitum og um bætur ótiltekinnar fjárhæðar, að gerð sé grein fyrir því hvernig stefnandi hafi orðið fyrir tjóni og í hverju ætlað tjón sé falið. Með vísan til röksemda hér að framan uppfylli stefna þessa máls ekki þann áskilnað. Því beri jafnframt að vísa varakröfu í kröfulið 1 frá dómi.

Loks geri stefnandi þá kröfu undir kröfulið 1 til þrautavara að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart stefnanda vegna ætlaðs fjártjóns stefnanda á árunum 2006-2011. Þessi krafa sé sömu annmörkum háð og kröfuliðirnir að framan. Stefnandi geri ekki með skýrum hætti grein fyrir því í stefnu hvernig hann hafi orðið fyrir tjóni og í hverju ætlað tjón sé falið. Því beri að vísa þrautavarakröfu í kröfulið 1 frá dómi.

Þær kröfur sem stefnandi setji fram undir kröfulið 2 séu sams konar og kröfur hans í kröfulið 1, utan þess tímabils sem kröfuliðurinn taki til. Beri því með vísan til framangreindra raka að breyttu breytanda að vísa öllum kröfum í kröfulið 2 frá dómi. Því til viðbótar sé um aðalkröfu sérstaklega vísað til þess að engin rök séu færð fyrir því í stefnu hvernig hætta sé á fyrningu þessa kröfuliðar þannig að beita megi undantekningarákvæði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála. Þess utan sé byggt á því sjálfstætt hvað kröfulið 2 áhræri að skilyrði skaðabótaskyldu, einkum um saknæma háttsemi, orsakatengsl og sennilega afleiðingu, séu ekki uppfyllt. Kröfuliður 2 taki þannig til tímabilsins 2012 til og með 2. mars 2018, en fyrir það tímabil liggi ekki fyrir ákvörðun samkeppnisyfirvalda um nein ætluð brot stefnda gegn ákvæðum samkeppnislaga. Það hvíli á stefnanda að gera grein fyrir því hvernig skaðabótaskylda sé fyrir hendi, þ.m.t. hvernig um brot gegn 11. gr. samkeppnislaga sé að ræða. Til að unnt sé að leggja slíkt brot til grundvallar þurfi vandaða og ítarlega skilgreiningu markaða, mat á því hvort markaðsráðandi staða hafi verið fyrir hendi og mat á eðli þeirrar háttsemi sem um ræði. Hversu flókið og umfangsmikið matið sé sjáist vel á umfangi ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins. Því fari fjarri að þetta sé uppfyllt í stefnu. Þannig sé látið við það sitja að vísa til ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins, sem taki til annars tímabils, og enga útlistun að finna á því hvernig skilyrði skaðabótaskyldu séu fyrir hendi fyrir það tímabil sem ákvörðunar stofnunarinnar nýtur ekki við. Þessir stefnuhættir uppfylli ekki áskilnað 80. gr. laga um meðferð einkamála, enda ógerningur fyrir stefnda að taka til varna gegn þeim atriðum sem byggt sé á, þegar hann viti ekki hver þau séu.

Í kröfulið 3 geri stefnandi kröfu um að stefndi greiði honum tilgreinda fjárhæð vegna útlagðs lögfræðikostnaðar hans við meðferð málsins hjá samkeppnisyfirvöldum. Sá kröfuliður sé tengdur öðrum kröfuliðum órjúfanlegum böndum. Þannig geti stefnandi ekki átt skaðabótakröfu vegna lögfræðikostnaðar nema hann tengist hagsmunagæslu vegna skaðabótaskyldrar háttsemi. Af því leiði að verði öðrum kröfuliðum vísað frá dómi, sé óhjákvæmilegt að vísa þessum kröfulið jafnframt frá dómi. Þess utan leiki vafi á því hvort um sjálfstætt tjón sé að ræða eða hluta málskostnaðar.

Málsástæður og lagarök stefnanda gegn kröfum um frávísun

Við málflutning um frávísunarkröfur stefnda vísaði lögmaður stefnanda til 70. gr. stjórnarskrárinnar um rétt stefnanda til að fá dæmt um kröfur sínar. Vísaði hann til þess að það sé eðli samkeppnismála að sönnun sé sérstaklega flókin og erfið og þurfi mikið til að koma til að ganga gegn rétti brotaþola í slíkum málum. Ekkert sé því til fyrirstöðu að kröfugerð sé hagað með þeim hætti sem gert sé í málinu. Sérstök heimild standi til þess í réttarfarslögum, þegar óvíst sé um fjárhæð tjóns, að höfða bótamál með þessum hætti, en matsvinna geti tekið langan tíma í máli af þessu tagi. Með fyrri ákvörðun Samkeppniseftirlitsins í desember 2014 hafi sök stefnda legið fyrir og því telji stefnandi nauðsynlegt, til að glata ekki rétti, að höfða málið innan fjögurra ára, eða fyrir desember 2018 og það hafi hann gert. Stefnandi hefði þegar lagt fram matsbeiðni ef stefndi hefði ekki krafist frávísunar málsins og ætli stefnandi sér enn að gera það. Þá hafi stefnandi þegar sent erindi til Samkeppniseftirlitsins vegna síðara tímabilsins, 2012-2018, og muni síðar leggja fram gögn um það. Stefnandi telji málavaxtalýsingu og samhengi málsástæðna sinna vera í samræmi við réttarfarsreglur, enda sé samkeppnislagabrotið meginatriði málsins að því er varði sök og bótaskyldu stefnda. Sama eigi við um framlögð gögn, það eina sem þar vanti sé matsgerð sem eigi eftir að afla. Nægilegt sé að fjárhæð bótakröfu liggi fyrir við aðalmeðferð málsins.

Þá sé nægilega sýnt fram á tjón stefnanda í lýsingum á brotum stefnda. Með ólögmætum samningum stefnda hafi stefnanda verið haldið frá viðskiptum við fjölda aðila og gert ómögulegt að auka við markaðshlutdeild sína á þeim sviðum sem brot stefnda tóku til. Stefnandi sýni með línuriti fram á aukningu í markaðshlutdeild sinni á öðrum sviðum, sem gefi til kynna að hún hefði einnig aukist á sviðum Heimavarnar og Firmavarnar ef saknæm háttsemi stefnda hefði ekki komið til. Í því felist tjón stefnanda.

Niðurstaða

Málatilbúnaður stefnanda er í meginatriðum rakinn hér að framan. Svo sem þar kemur fram byggir stefnandi málsókn sína á rannsókn og niðurstöðum Samkeppniseftirlitsins um brot stefnda á ákvæðum samkeppnislaga á árunum 2006 til 2011. Í málinu er m.a. krafist skaðabóta án fjárhæðar, skaðabóta að álitum dómsins til vara og til þrautavara viðurkenningar á bótaskyldu stefnda. Allt vegna tjóns sem stefnandi kveðst ætla að sýna fram á við meðferð málsins, að hann hafi orðið fyrir af völdum skaðaverks stefnda, annars vegar á árunum 2006 til 2011 og hins vegar á árunum 2012 til 2018.

Um lagaheimild til kröfugerðar í aðalkröfum og varakröfum í fyrsta og öðrum kröfulið vísar stefnandi til d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, um að krefjast megi bóta fyrir tiltekið skaðaverk án fjárhæðar ef enn er óvíst um hana. Krafist er í þessum kröfuliðum skaðabóta sem nemi tjóni stefnanda af þar tilgreindu skaðaverki og er í aðalkröfum fyrir hvort tímabil gert ráð fyrir því að stefnanda takist að sýna fram á tjón sitt, svo sem hann hefur lýst fyrirætlan um, en varakröfurnar miða við að honum takist ekki að sýna fram á umfang tjóns síns. Þrautavarakröfur í fyrsta og öðrum kröfulið styður stefnandi við þá heimild í d-lið 1. mgr. 80. gr. einkamálalaga, að krefjast megi viðurkenningar á tilteknum réttindum, og jafnframt við 2. mgr. 25. gr. laganna. Samkvæmt því ákvæði er heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í dómum Hæstaréttar verið skýrður svo, að sá er höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við ætlaða skaðabótaskylda háttsemi, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 698/2009.

Að sama skapi þarf að gera grein fyrir því í hverju ætlað tjón felist þegar skaðabóta er krafist, hvort sem fjárhæð kröfu liggur fyrir við málshöfðun eða neytt er heimildar til að höfða mál þótt enn sé óvíst um hana. Þeirri heimild hefur í lögfræði verið lýst sem undantekningarheimild sem aðeins verði beitt við tilteknar aðstæður og beri að skýra þröngt. Tilgangur hennar sé að mæta þörfum þess sem telur sig eiga skaðabótakröfu án þess að honum sé þó enn fært að finna fjárhæð hennar, til dæmis vegna þess að afleiðingar bótaskylds verknaðar hafa ekki komið fram að fullu og hætta er á fyrningu kröfunnar eða sambærilegum réttarspjöllum ef mál verður ekki höfðað þá þegar. Stefnandi kveður hættu á fyrningu valda því að honum sé nauðsynlegt að höfða málið án þess að færa sönnur á tjón sitt eða umfang þess. Mun það fremur eiga við um kröfur samkvæmt fyrsta kröfulið en um kröfur samkvæmt öðrum kröfulið í stefnu. Varðandi það skilyrði að enn sé ekki fært að finna fjárhæð tjóns, sem kunni að vera að sé ekki fram komin til fulls, er til þess að líta að ætlað tjón stefnanda á fyrra tímabilinu samkvæmt fyrsta kröfulið ætti samkvæmt málatilbúnaði hans um meint skaðaverk stefnda að hafa verið komið fram í árslok 2011, mörgum árum áður en málið er höfðað. Tjóni því sem krafist er bóta fyrir er lýst svo í stefnu að það felist meðal annars í tekjumissi, sem meðal annars sé að rekja til ólögmætrar bundinnar markaðshlutdeildar stefnda. Kveður stefnandi unnt að reikna umfang tjónsins út og kveður til verulegrar einföldunar í því efni að ítarlegar upplýsingar um markaðinn og framlegð aðila sé að finna í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins. Ætla verður að stefnandi hafi haft einhverja hugmynd um áhrif þeirrar háttsemi stefnda sem hann kvartaði undan til stjórnvalda á árunum 2008 og 2009 og að meint tjón hans samkvæmt fyrsta kröfulið hafi verið fram komið við lok þess tímabils sem til rannsóknar var tekið. Stefnandi hefði getað gert reka að því að afla sönnunargagna um umfang þess meinta tjóns síns löngu áður en málið var höfðað.

Með stefnu lagði stefnandi fram eitt dómskjal sem ætlað er að sýna fram á að hann hafi orðið fyrir fjárhagstjóni af völdum skaðaverks stefnda. Það er blað með línuriti sem stefnandi hefur sjálfur útbúið um markaðshlutdeild sína árin 2008 til 2016 og kveður byggt á ársreikningum og markaðsrannsóknum markaðsrannsóknafélagsins Meniga ehf., en þau gögn eru ekki lögð fram í málinu. Í stefnu segir að þar komi skýrt fram að markaðshlutdeild stefnda hafi minnkað verulega á árunum 2008-2016, nema í Heimavörn og Firmavörn. Línuritið ber það ekki með sér og við málflutning leiðrétti lögmaður stefnanda það sem segir í stefnu um að m.a. hafi verið byggt á ársreikningum stefnda við gerð skjalsins. Kvað hann skjalið byggt á ársreikningum stefnanda sjálfs og gögnum markaðsrannsóknafélagsins Meniga, það sé útbúið af stefnanda og sýni eingöngu breytingar á markaðshlutdeild hans sjálfs. Af málatilbúnaði stefnanda að öðru leyti verður ráðið að hér sé átt við markaðshlutdeild stefnanda á vöru- og þjónustumarkaði sem bjóði heildarþjónustu á sviði öryggisgæslu fyrir heimili og fyrirtæki fyrir allt Ísland, en ekki liggja fyrir upplýsingar um hversu margir aðilar starfi á þeim markaði eða hver sé markaðshlutdeild annarra en stefnanda. Línuritið sýnir þrjár línur. Ein línan sýnir að markaðshlutdeild stefnanda í heild hafi verið 31,8% árið 2008, hún hafi lækkað í 30,2% árið 2009 en farið hækkandi upp í 39,2% árið 2016. Önnur línan sýnir að markaðshlutdeild stefnanda á öðrum sviðum en Heimavörn og Firmavörn hafi verið 32,6% árið 2008, lækkað í 30,8% árið 2009, en eftir það farið hækkandi og verið komin upp í 41,5% árið 2016. Þriðja línan sýnir að markaðshlutdeild stefnanda í Heimavörn og Firmavörn hafi verið 28,0% árið 2008, hún hafi hækkað upp í 29,5% árið 2012, lækkað á ný í 27,7% árið 2015 og hækkað aftur í 28,4% árið 2016.

Markaðshlutdeild stefnanda á þeim sviðum, sem hann kveðst hafa orðið fyrir tjóni á vegna skertrar markaðshlutdeildar af völdum skaðaverks stefnda, þ.e. í Heimavörn og Firmavörn, hefur samkvæmt þessum upplýsingum aukist lítillega, en ekki minnkað, á því árabili sem línurit stefnanda tekur til, frá árinu 2008 til ársins 2016. Ekki liggja fyrir upplýsingar um hlut stefnanda á markaði á fyrstu og síðustu árum tímabilsins sem dómkröfur hans taka til, þ.e. frá 2006 til 2018, eða um hlut annarra aðila á þessum markaði. Án tillits til þess að þessar upplýsingar eru einhliða útbúnar af stefnanda, svo sem fyrr er lýst, er ekki unnt að fallast á að með þessum upplýsingum séu nægar líkur leiddar að því að stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagstjóni af völdum stefnda.

Gera þarf grein fyrir grundvelli bótakröfu í stefnu og leggja gögn fram henni til stuðnings, svo sem áskilið er í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 1. mgr. 95. gr. laganna, um framlagningu gagna sem varða málatilbúnað stefnanda við þingfestingu. Í stefnu og gögnum sem henni fylgdu við þingfestingu er háttsemi stefnda á tímabilinu 2006 til 2011 lýst og mati Samkeppnisyfirvalda á þeirri háttsemi, en minna fer fyrir skýringum á því hvaða áhrif sú háttsemi hafi haft á stefnanda á því ríflega tólf ára tímabili sem kröfugerðin lýtur að. Sem fyrr segir er engin grein gerð fyrir umfangi ætlaðs tjóns. Því er ekki lýst með skýrum hætti í stefnu í hverju hið ætlaða tjón felist, heldur er því haldið fram að stefnandi hafi orðið fyrir bótaskyldu tjóni án þess að nokkur haldbær gögn séu lögð fram um það. Ekki er gerð grein fyrir því hvernig stefnandi varð fyrir tjóni af völdum stefnda eða áhrifum háttsemi stefnda á fjárhag stefnanda þannig að tengsl skaðaverks og fjárhagsafkomu stefnanda séu ljós. Skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála, skýrt að dómvenju, um lögvarða hagsmuni til að fá dæmt um viðurkenningarkröfur eins og þær sem gerðar eru til þrautavara, er ekki uppfyllt í málinu. Í stefnu og framlögðum gögnum eru hvorki líkur leiddar að því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni né því nægilega lýst í hverju tjónið felist. Á þetta við um bæði tímabilin sem kröfur samkvæmt fyrsta og öðrum kröfulið stefnanda taka til. Stefnandi kveðst ætla að bæta úr þessu síðar með matsgerð. Í dómaframkvæmd hefur ekki dugað að bæta úr skorti á skýrleika málatilbúnaðar að þessu leyti með matsgerð sem aflað er síðar, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar í málum nr. 413/2009 og nr. 713/2013.

Af framansögðu er ljóst að stefnandi gerði ekki í stefnu sinni þá grein fyrir kröfum sínum og sönnunargögnum um kröfurnar sem áskilið er í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann þingfesti málið á grundvelli stefnunnar án þess að fullnægt væri ákvæði 1. mgr. 95. gr. laganna um framlagningu gagna sem varða málatilbúnað stefnanda við þingfestingu. Úr þessum annmörkum verður ekki bætt undir rekstri máls, enda þyrftu efnisvarnir stefnda að miðast við málið eins og það var við þingfestingu þess, þótt þær kæmu ekki fram fyrr en lokið er þessum þætti málsins. Verður af þeim ástæðum öllum sem að framan eru raktar að vísa skaðabótakröfum og viðurkenningarkröfum stefnanda í fyrsta og öðrum kröfulið frá dómi. Málavaxtalýsing með fjárkröfu í þriðja kröfulið stefnanda á ekki heima í kröfugerð. Fallist er á það með stefnda að sú krafa er tengd öðrum dómkröfum stefnanda, sem vísað verður frá dómi, með þeim hætti að óhjákvæmilegt er að vísa henni einnig frá dómi og málinu í heild.

Eftir þessum úrslitum, og samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem ákveðinn er 300.000 krónur.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi, Öryggismiðstöð Íslands hf., greiði stefnda, Securitas hf., 300.000 krónur í málskostnað.

K-kvk-nf K-kvk-nf