E-302/2006

Mál þetta, sem dómtekið var 12. f.m., er höfðað 15. febrúar 2006 af Atorku Group hf., Laugavegi 182 í Reykjavík, á hendur Fiskveiðihlutafélaginu Venusi hf., Strandgötu 11-13, Hafnarfirði.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 939.582.147 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, gegn framsali til stefnda á hlutafé í Hampiðjunni hf. að nafnvirði 109.253.738 krónur. Skilja verður vaxtakröfu stefnanda þannig að krafist sé dráttarvaxta frá 10. febrúar 2006 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans.

I.

Mál þetta snýst um túlkun á 37. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Tildrög þess eru þau að 18. nóvember 2005 var stefnandi eigandi 21,8507% hlutafjár í Hampiðjunni hf. Þann sama dag keypti stefndi hlutabréf í félaginu að nafnvirði 13.300.000 krónur. Kom fram í tilkynningu frá Kauphöll Íslands að eftir viðskiptin væri stefndi eigandi 12,55% hlutafjár í Hampiðjunni hf. Í kjölfar þessara viðskipta tók svokölluð yfirtökunefnd það til skoðunar hvort skylda hafi myndast hjá tilteknum hluthöfum í Hampiðjunni hf. til að gera öðrum hluthöfum í félaginu yfirtökutilboð á grundvelli VI. kafla laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Í áliti nefndarinnar frá 3. desember 2005 er meðal annars gerð svofelld grein fyrir tilefni þessarar athugunar:

„Þau viðskipti, sem tilkynnt voru í fréttakerfi Kauphallar Íslands þann 18. nóvember fólu í sér að Fiskveiðihlutafélagið Venus hf., jók hlut sinn í 12,55%. Litið hefur verið svo á, að Vogun hf. og Á-kk-nf V-kk-nf væru tengdir aðilar og færu saman með 41,84% hlutafjár í félaginu. Auk þess er K-kk-nf L-kk-nf, formaður stjórnar Fiskveiðihlutafélagsins Venusar hf., tengdur aðili, en hann á sjálfur 0,33% hlutafjár í Hampiðjunni hf. Samtals fóru þessir tengdu aðilar því með 42,17% hlutafjár í félaginu. Yfirtökunefnd telur að ákvæði til bráðabirgða í lögum um verðbréfaviðskipti, nr. 33/2003, eigi við um þessa aðila, þ.e. að þeir hafi á grundvelli samnings, í þeim skilningi sem það orð er notað í 37. gr. laganna, átt meira en 40% hlutafjár við gildistöku laganna og því beri að líta svo á, að skylda til að gera yfirtökutilboð gæti ekki stofnast nema þeir ykju hlut sinn umfram næsta verulega hlut, sbr. 1. mgr. 27. gr. laganna, sem er 5%, þ.e. færu eftir það með meira en 45% hlutafjár í félaginu.

Sú breyting varð á hlutafjáreign Fiskveiðihlutafélagsins Venusar hf., í Hampiðjunni hf. 18. nóvember 2005, að hlutur þessara fjögurra tengdu aðila, jókst í 44,83%, þ.e. var ennþá innan þeirra 45% marka, sem Yfirtökunefnd telur að miða beri við. [...]

[Fram koma] á sama lista einstaklingar, sem eiga hluti í Hampiðjunni hf. og hafa persónuleg tengsl og eftir atvikum hagsmunaleg tengsl við Á-kk-þf V-kk-þf og K-kk-þf L-kk-þf, sem er formaður stjórnar Fiskveiðihlutafélagsins Venusar hf., stjórnarmaður í Hampiðjunni hf. og Vogun hf. Þeir einstaklingar sem um ræðir eru K-kvk-nf V-kvk-nf, sem á 0,5177% hlutafjár í Hampiðjunni hf., og S-kvk-nf V-kvk-nf, sem á 0,31% í félaginu, en fyrir liggur að þær eru systur Á-kk-ef V-kk-ef. Yfirtökunefnd telur að meta verði hvort tengsl þessara einstaklinga við Vogun hf., Fiskveiðihlutafélagið Venus hf. og þá Á-kk-þf V-kk-þf og K-kk-þf L-kk-þf séu þannig að þeir teljist vera í samstarfi samkvæmt 2. og 3. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003.“

Niðurstaða nefndarinnar varð síðan sú að stefnda væri skylt að gera yfirtökutilboð til annarra hluthafa í Hampiðjunni hf. vegna þeirrar aukningar á hlutafjáreign í félaginu sem tilkynnt var 18. nóvember 2005. Verður gerð grein fyrir rökum nefndarinnar fyrir þeirri niðurstöðu í kafla II hér á eftir. Strax í kjölfar þessarar niðurstöðu, eða 5. desember 2005, seldi stefndi hlutafé í Hampiðjunni hf. að nafnvirði 3.500.000 krónur. Leiddi sú sala til þess að félagið fór undir þau yfirtökumörk sem miðað hafði verið við í áliti yfirtökunefndar, eða 45%. Daginn eftir ritaði lögmaður stefnanda stefnda bréf þar sem þess var krafist að stefndi yfirtæki allan hlut stefnanda í Hampiðjunni hf. Þeirri kröfu hefur stefndi alfarið hafnað.

II.

Hin svokallaða yfirtökunefnd, sem getið er um í kafla I hér að framan, var sett á laggirnar með samningi 11. maí 2005, en að honum eiga aðild Eignarhaldsfélag hlutafélaga ehf., Fjármálaeftirlitið, Kauphöll Íslands, Eignarhaldsfélag lífeyrissjóða um verðbréfaþing ehf., Samtök fjárfesta, Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Seðlabanki Íslands, Verslunarráð Íslands og viðskiptaráðuneytið. Er það eitt af hlutverkum nefndarinnar samkvæmt 1. gr. samningsins að taka til umfjöllunar hvort til yfirtökuskyldu hafi stofnast í tilteknum tilvikum. Sú aðstaða sem leiddi til afskipta hennar af því máli sem hér er til umfjöllunar hefur að hluta til verið rakin. Þar sem rök fyrir niðurstöðu nefndarinnar í áliti hennar frá 3. desember 2005 varpa skýru ljósi á ágreiningsefni málsins þykir rétt að taka þau hér orðrétt upp. Í álitinu segir svo:

„Yfirtökunefnd telur að ástæða sé til að meta saman hagsmunaleg og persónuleg tengsl K-kvk-ef V-kvk-ef og S-kvk-ef V-kvk-ef með Vogun hf., Fiskveiðihlutafélaginu Venusi hf., Á-kk-þgf V-kk-þgf og K-kk-þgf L-kk-þgf. Ekki þarf að gera nánar grein fyrir því í hverju hin persónulegu tengsl felast. Hin hagsmunalegu tengsl felast í því að þær K-kvk-nf og S-kvk-nf eiga hvor um sig 12,5% í Fiskveiðihlutafélaginu Venusi hf. Hlutafjáreign þessi er til komin með sama hætti og Á-kk-ef V-kk-ef, þ.e. fyrir arf og hafa hlutirnir verið á hendi þeirra mjög lengi. Upplýst hefur verið að meðferð hagsmuna þessa félags sé fyrst og fremst í höndum Á-kk-ef V-kk-ef og K-kk-ef L-kk-ef. Þeir eiga eins og fyrr greinir 12,5% hlut og 21% hlut, auk þess sem B-kvk-nf L-kvk-nf á 21% hlut. Hlutur K-kk-ef og B-kvk-ef er einnig til kominn vegna arfs og hefur verið á hendi þeirra mjög lengi. Verulegu máli skiptir, að Fiskveiðihlutafélagið Venus hf., sem á nú 12,5527% í Hampiðjunni hf., er langstærsti hluthafinn (af um 200) í Hval hf., með 35,24%, og er eini hluthafinn sem á meira en 10% hlut í félaginu. Hvalur hf. á nánast allt hlutafé í Vogun hf., sem aftur á 28,4934% í Hampiðjunni hf. Fiskveiðihlutafélagið Venus hf., sem þær K-kvk-nf og S-kvk-nf V-kvk-nf eiga saman 25% hlut í fer því beint og óbeint með meira en 40% hlutafjár í Hampiðjunni hf.

Þegar lagt er mat á, hvort slík tengsl séu á milli Vogunar hf., Fiskveiðihlutafélagsins Venusar hf., Á-kk-ef V-kk-ef og K-kk-ef L-kk-ef annars vegar og þeirra K-kvk-ef V-kvk-ef og S-kvk-ef V-kvk-ef hins vegar, vegna persónulegra og hagsmunalegra tengsla, að það feli í sér löglíkur á samstarfi, á það að vera reist á 3. mgr. 37. gr. laga nr. 33/2003. Ljóst er, að tengslin eru ekki með þeim hætti að þau falli undir téða málsgrein ef hún er skýrð samkvæmt orðanna hljóðan. Í skýringum í greinargerð með ákvæðinu kemur fram, að ákvæðið beri að skýra svo að það feli ekki í sér tæmandi talningu og því megi ekki gangálykta frá því. Í þessu felst, að skýra ber ákvæðið rýmkandi lögskýringu ef nauðsyn krefur. Ákvæðið á að skýra með hliðsjón af eðli tengslanna, þ.e. hvort þau séu þannig að þeim verði að fullu jafnað til þeirra tengsla sem 3. mgr. 37. gr. nefnir berum orðum og þannig jafnan talin fela í sér löglíkur á samstarfi í skilningi 2. mgr. laganna.

Yfirtökunefnd telur að í ljósi þeirra miklu sameiginlegu hagsmuna, sem K-kvk-nf V-kvk-nf og S-kvk-nf V-kvk-nf eiga í Fiskveiðihlutafélaginu Venusi hf. saman með öðrum hluthöfum, þeim Á-kk-þgf V-kk-þgf og K-kk-þgf L-kk-þgf, sem eru stjórnarmenn í Vogun hf., og Fiskveiðihlutafélaginu Venusi hf., auk þess að vera í stjórn Hampiðjunnar hf., verði að leggja tengsl þessara aðila að jöfnu við þau tengsl, sem getur í 3. mgr. 37. gr. laga nr. 33/2003. Miklu skiptir í þessu sambandi að hagsmunatengslin eru langvarandi og veruleg. Auk þess skipta hin persónulegu tengsl einnig verulegu máli í heildarmatinu. Af þessu leiðir að Yfirtökunefnd telur að slík tengsl séu með þessum sex aðilum, að þau falli undir 3. mgr. 37. gr. laga nr. 33/2003 og þess vegna séu löglíkur á því að um samstarf þeirra sé að ræða í skilningi laganna. Þar sem sameiginleg hlutafjáreign þessara aðila, þ.e. Fiskveiðihlutafélagsins Venusar hf. (12,55%), Vogunar hf. (28,4934%), Á-kk-ef V-kk-ef (3,4547%), K-kk-ef L-kk-ef (0,33%), K-kvk-ef V-kvk-ef (0,5177%) og S-kvk-ef V-kvk-ef (0,31%) í Hampiðjunni hf. fór yfir 45% (varð 45,6558%) er Fiskveiðihlutafélagið Venus hf., jók hlut sinn um 2,66% telur Yfirtökunefnd að stofnast hafi skylda síðast greinds hluthafa til að gera öðrum hluthöfum í félaginu yfirtökutilboð. Samkvæmt 4. mgr. 37. gr. ber því Fiskveiðihlutafélagið Venus hf. að gera yfirtökutilboð til annarra hluthafa í Hampiðjunni hf.“

III.

Í stefnu byggir stefnandi á því að með kaupum stefnda á hlutafé í Hampiðjunni hf. 18. nóvember 2005 hafi atkvæðisréttur hans í félaginu og aðila sem hann sé í samstarfi við í skilningi 37. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti farið yfir 45%. Þar með hafi myndast skylda stefnda til þess að gera öðrum hluthöfum í félaginu yfirtökutilboð í þeirra hluti í samræmi við 1. mgr. 37. gr. laganna. Hlutafjáreign stefnda og samstarfsaðila hans í Hampiðjunni hf. fyrir umrædd viðskipti hafi verið 42,9977%. Þar sem þetta hafi verið hlutafjáreign þeirra við gildistöku laga nr. 31/2005 um breytingu á verðbréfaviðskipta-lögunum hafi yfirtökuskylda ekki myndast fyrr en stefndi og samstarfsaðilar hans juku atkvæðisrétt sinn í félaginu umfram næsta verulega hlut, það er eignuðust yfir 45% atkvæðisréttar, sbr. bráðabirgðaákvæði laga nr. 31/2005. Þeir aðilar sem stefnandi byggir á að séu í samstarfi í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti eru stefndi, Vogun hf., K-kk-nf L-kk-nf, Á-kk-nf V-kk-nf og K-kvk-nf og S-kvk-nf V-kvk-nf, en þær eru eins og fram er komið systur Á-kk-ef.

Að því er varðar Vogun hf., K-kk-nf L-kk-þf og Á-kk-þf V-kk-þf heldur stefnandi því fram að á milli þeirra séu þau tengsl sem tilgreind eru í 4. tölulið 3. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti, en samkvæmt því ákvæði skulu tengsl milli félags og stjórnarmanna þess og félags og framkvæmdastjóra þess talin fela í sér samstarf þessara aðila, nema sýnt sé fram á annað. Þessir aðilar hafi ekki sýnt fram á þeir hafi ekki með sér samstarf í þessu ljósi. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda að þær K-kvk-nf og S-kvk-nf V-kvk-nf teljist vera í samstarfi við þessa aðila í skilningi laga um verðbréfaviðskipti. Því til stuðnings bendir stefnandi á að þær systur eigi saman 25% hlut í stefnda, en þar sem félagið sjálft eigi 20,5% hlut fari þær með tæpan þriðjung virks atkvæðisréttar í því. Að auki séu þær varamenn í stjórn félagsins. Fram komu í fyrirliggjandi áliti yfirtökunefndar að upplýst hafi verið um það við meðferð málsins fyrir nefndinni að gæsla hagsmuna fyrir stefnda hafi fyrst og fremst verið í höndum Á-kk-ef V-kk-ef og K-kk-ef L-kk-ef. Stefndi eigi 35,24% hlutafjár í Hval hf. og 12,5527% í Hampiðjunni hf., en þeir Á-kk-nf og K-kk-nf eigi báðir sæti í stjórnum þessara félaga. Þá eigi Hvalur hf. 98% hlutafjár í Vogun hf., sem sé stærsti hluthafinn í Hampiðjunni með 28,4934% hlutafjár. Í ljósi persónulegra tengsla þeirra K-kvk-ef og S-kvk-ef við Á-kk-þf V-kk-þf og mikilla og langvarandi tengsla þeirra við hann og aðra þá aðila sem tilgreindir hafa verið hér að framan telur stefnandi ljóst að fyrir hendi sé samstarf í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti á milli systkinanna, Vogunar hf. og K-kk-ef L-kk-ef. Telur stefnandi að þessir aðilar hafi með einum eða öðrum hætti gert með sér samkomulag um að ná yfirrráðum í Hampiðjunni hf. og/eða hindra að stefnandi gæti náð að yfirtaka félagið. Verði ekki á það fallist að um samstarf með þessum hætti sé að ræða byggir stefnandi á því að tengsl á milli þessara aðila séu að minnsta kosti þess eðlis að löglíkur séu fyrir því að þeir eigi með sér samstarf. Vísar stefnandi um þetta til 3. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti og að stefndi hafi ekki sannað að tengslin feli ekki í sér samstarf í skilningi þessa ákvæðis laganna.

Á því er byggt af hálfu stefnanda að þrátt fyrir að stefndi hafi selt hluta af bréfum sínum í Hampiðjunni hf. 5. desember 2005 og þannig farið niður fyrir 45% markið breyti það engu hvað varðar yfirtökuskyldu stefnda. Ákvæði 37. gr. tilvitnaðra laga og önnur ákvæði þeirra verði með engu móti skilin á þann veg að aðili geti, eftir að yfirtökuskylda hefur á annað borð myndast, selt af hlut sínum niður fyrir mörk yfirtökuskyldu með þeim réttaráhrifum að yfirtökuskylda, sem myndast hafi, falli niður. Telur stefnandi þvert á móti að það verði ráðið af ákvæðum VI. kafla verðbréfaviðskiptalaga að yfirtökuskylda sem hefur stofnast falli ekki niður þó að aðili selji af hlut sínum niður fyrir mörk yfirtökuskyldu. Hvað sem þessu annars líður þá telur stefnandi að þar sem stefndi og samstarfsaðilar hans hafi farið yfir 45% eignarhlut í Hampiðjunni hf. þá eigi bráðabirgðaákvæði laga nr. 31/2005 ekki lengur við. Yfirtökuskylda stefndu miðist því nú við hin almennu mörk 1. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti, það er 40% atkvæðisrétt.

Samkvæmt öllu framangreindu telur stefnandi að skylda hafi myndast hjá stefnda til þess að bjóða öðrum hluthöfum Hampiðjunnar hf. að kaupa bréf þeirra á genginu 8,6 en það sé hæsta verð sem stefnandi viti til að stefndu hafi greitt fyrir hlutabréf í Hampiðjunni hf. sex mánuðum fyrir 18. nóvember 2005, þegar yfirtökuskylda stofnaðist. Stefnandi hafi þegar farið fram á það við stefnda að bréf hans yrðu keypt á genginu 8,6. Þar sem stefndi hafi ekki sinnt því að bjóða stefnanda að kaupa af honum hlutabréf hans krefst stefnandi þess nú að stefnda verði gert að greiða honum andvirði bréfanna miðað við gengið 8,6 gegn því að stefnandi afhendi honum umrædd hlutabréf í Hampiðjunni hf.

IV.

Í greinargerð er fyrst vísað til þess að af hálfu stefnda séu ekki gerðar athugasemdir við meginatriði þeirrar málavaxtalýsingar sem fram kemur í stefnu. Stefndi dragi þó aðrar ályktanir af atvikum en stefnandi.

Af hálfu stefnda er sýknukrafa í fyrsta lagi á því byggð að yfirtökunefnd hafi komist að rangri niðurstöðu um skyldu stefnda til að gera öðrum hluthöfum í Hampiðjunni hf. yfirtökutilboð samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003. Í öðru lagi telur stefndi að jafnvel þótt komist verði að þeirri niðurstöðu að stefnda hafi orðið skylt að gera slíkt yfirtökutilboð vegna aukningar á hlutafjáreign stefnda í Hampiðjunni hf. sem tilkynnt var um 18. nóvember 2005 hafi sú skylda hvað sem öðru líður fallið niður 5. desember 2005.

Stefndi byggir á því í greinargerð að yfirtökunefnd starfi ekki á grundvelli laga, heldur sé um að ræða nefnd sem tilteknir aðilar hafi sett á fót með samningi sín á milli og greiði þeir kostnað af störfum hennar. Niðurstöður nefndarinnar hafa þess vegna ekki annað eða meira vægi en álit hlutlausra manna yfirleitt, en þó ekki sama vægi og til dæmis matsgerð dómkvaddra manna.

Í greinargerð stefnda kemur fram að það sé óumdeilt að í tilviki stefnda hafi yfirtökuskylda því aðeins stofnast að hann hafi ráðið yfir 45% atkvæða í Hampiðjunni hf.

Stefnandi andmælir þeim skilning stefnanda að slík tengsl séu á milli stefnda, Vogunar hf., Á-kk-ef V-kk-ef og K-kk-ef L-kk-ef annars vegar og K-kvk-ef V-kvk-ef og S-kvk-ef V-kvk-ef hins vegar vegna persónulegra og hagsmunalegra tengsla að þau falli undir 2. eða 3. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti og stefnandi hafi þess vegna orðið tilboðsskyldur samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laganna þegar hann jók hlutafjáreign sína í Hampiðjunni hf. 18. nóvember 2005. Ákvæði 2. mgr. 37. gr. taki til þeirrar aðstöðu þegar aðilar hafa gert með sér samkomulag um að ná yfirrráðum í félagi. Samkvæmt ákvæðinu skipti ekki máli hvort slíkir aðilar séu skyldir eða venslaðir. Í 3. mgr. greinarinnar séu ákveðin tengsl skilgreind þannig að þau teljast veita löglíkur fyrir því að um sé að ræða samstarf milli aðila sem falli undir 2. mgr. Sú aðstaða að tilteknir hluthafar séu systkin falli ekki undir neitt þessara ákvæða. Telur stefndi augljóst að stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að tengsl Á-kk-ef V-kk-ef við systur sínar, K-kvk-þf og S-kvk-þf, séu slík að þau falli undir einhvern tölulið í 3. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Engin gögn hafi verið lögð fram í málinu um slík tengsl, enda séu þau einfaldlega ekki fyrir hendi. Er því mótmælt sem hreinni fjarstæðu að Á-kk-nf V-kk-nf hafi nokkurs konar bein eða óbein yfirráð yfir hlutafjáreign systra sinna í Hampiðjunni hf. eða öðrum félögum sem þær eigi hlut í. Þær K-kvk-nf og S-kvk-nf hafi fyrst orðið hluthafar í Hampiðjunni hf. við skipti á dánarbúi foreldra þeirra, en faðir þeirra hafi verið einn af stofnendum þess félags. Þær og Á-kk-nf bróðir þeirra hefðu skipt hlutafjáreign dánarbúsins nákvæmlega jafnt á milli sín. Systurnar hafa síðar, hvor í sínu lagi, ráðstafað hluta af sinni hlutafjáreign af ýmsum tilefnum og án þess að Á-kk-nf hefði nokkuð um það að segja. Telur stefndi að tengsl systranna við Á-kk-þf eða aðra í skilningi 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti séu ekki til staðar og hafi aldrei verið. Hið sama gildi um eignarhluti þeirra systra í öðrum hlutafélögum sem bróðir þeirra sé einnig hluthafi í. Stefnandi orði það svo í stefnu að um sé að ræða „persónuleg tengsl“ og „mikil og langvarandi fjárhagsleg tengsl“. Hér verði ekki lítið gert úr því að samkomulag þeirra systkinanna hafi alla tíð verið gott. Þau eignatengsl þeirra sem hér eru til umfjöllunar byggist hins vegar á því að þau hafa erft hlutafé eftir foreldra sína. Hvert þeirra hafi farið með hlutafjáreign sína eftir eigin höfði og ekki látið ákvarðanir sínar í þeim efnum ráðast af öðru en eigin hagsmunum og hagsmunum afkomenda sinna. Er því harðlega mótmælt sem röngu og ósönnuðu að systkinin hafi myndað einhvers konar „valdablokk“ með hlutafjáreign sinni.

Stefndi telur ótækt að beita rýmkandi lögskýringu við úrlausn um það álitaefni hvort tiltekin tengsl falli undir 3. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti, en það geri yfirtökunefnd í úrlausn sinni. Telur stefndi þvert á móti að þegar tengsl sem til skoðunar eru falla ekki beint undir lagatextann samkvæmt orðanna hljóðan hafi sá sem slíku heldur fram sönnunarbyrði um að afstaða viðkomandi aðila sé engu að síður slík að þeir hafi með sér raunverulegt samstarf. Við val á lögskýringarkostum verður hér að líta til þess að reglur 37. gr. tilvitnaðra laga eru verulega íþyngjandi fyrir þá aðila sem við beitingu þeirra verða taldir tilboðsskyldir, en sú aðstaða leiði samkvæmt viðurkenndum lögskýringarreglum til þess að beita verði þröngri lögskýringu í stað rýmkandi skýringar.

Af hálfu stefnda er sýknukrafa ennfremur á því reist, að jafnvel þótt komist verði að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi orðið tilboðsskyldur samkvæmt 37. gr. laga nr. 33/2003 við kaup sín á hlutafé í Hampiðjunni hf. 18. nóvember 2005 hafi sú skylda fallið niður þegar félagið seldi af hlutafjáreign sinni 5. desember 2005 hlutabréf að nafnvirði 3.500.000 krónur, en við þá ráðstöfun varð samanlögð hlutafjáreign viðkomandi hluthafa 44,9565% alls hlutafjár í félaginu. Stefnandi haldi því fram að hafi yfirtökuskylda á annað borð myndast geti viðkomandi aðili ekki losnað undan henni með því að selja aftur hluta af hlutafjáreign sinni. Stefndi telur þessa lögskýringu ranga. Augljóst sé að tilboðsskylda verði samkvæmt 37. gr. fyrrgreindra laga virk þegar viðkomandi aðili eða aðilar í sameiningu hafa af ásetningi skapað sér tiltekna stöðu í félagi. Lagagreinin sé hugsuð sem úrræði til verndar hagsmunum annarra hluthafa þegar ákveðin „valdablokk“ myndast. Telur stefndi af og frá að skýra beri ákvæði 37. gr. um tilboðsskyldu svo bókstaflega að slík tilboðsskylda haldist skilyrðislaust í tilvikum þar sem aðilar hafa fyrir misskilning farið upp fyrir þau mörk sem lögin tilgreina og gera strax ráðstafanir til að breyta því ástandi þegar fyrir liggur niðurstaða þar til bærs aðila um túlkun á stöðunni. Í því tilviki sem hér um ræðir hafi stefndi engin áform haft um það að ná yfirráðum yfir svo stórum eignarhlut að hann og fyrirsvarsmenn félagsins hefðu yfirráð yfir 45% hlutafjárins. Þegar niðurstaða yfirtökunefndar lá fyrir hafi stefndi þegar í stað gripið til framangreindra ráðstafana til þess að vera undir þessu 45% marki, enda þótt fyrirsvarsmenn félagsins hafi alla tíð verið þeirrar skoðunar að niðurstaða yfirtökunefndar væri byggð á rangri lagatúlkun. Framlögð álitsgerð tveggja lögmanna, sem rituð hafi verið í júlí 2005 að beiðni Á-kk-ef V-kk-ef, sýni svo ekki verði um villst að Á-kk-nf hafi haft fyrir því vissu að umrædd kaup stefnda á hlutafé í Hampiðjunni hf. 18. nóvember 2005 myndu ekki leiða til þess að 45% markinu yrði náð. Það hafi því aldrei verið ætlunin að til þess gæti komið að yfirtökuskylda yrði virk. Engan hafi grunað á þessum tíma að eignarhlutur systra hans gæti hér skipt máli.

Stefndi telur að túlkun stefnanda á 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti hafi ekki lagastoð. Telur stefndi að það verði ekki lesið út úr lagatextanum að tilboðsskylda samkvæmt lagagreininni sé svo fortakslaus sem hann heldur fram. Telur stefndi engu líkara en að stefnandi telji regluna fela í sér einhvers konar happdrættisvinning fyrir aðra hlutahafa án tillits til annarra atvika. Slík túlkun geti leitt til fráleitra málaloka í mörgum tilvikum. Þannig megi nefna að sé um samstarf í skilningi laganna að ræða og einn lítill hluthafi, sem samstarfshópnum tilheyrir, ákveður að bæta við sig hlut og fer með því upp fyrir mörk yfirtökuskyldu, þá hvíli skylda til að gera yfirtökutilboð á honum, sbr. þau orð 4. mgr. 37. gr. að tilboðsskylda samkvæmt 1. mgr. hvíli á „þeim aðila samstarfs sem eykur við hlut sinn þannig að mörkum 1. mgr. er náð“.

Stefndi telur að framangreind túlkun hans hafi stoð í 5. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti, en samkvæmt þeirri grein getur Fjármálaeftirlitið veitt aðila sem er tilboðsskyldur undanþágu frá þeirri skyldu, eftir atvikum með skilyrðum, en í dæmaskyni um slíkt skilyrði er nefnt að aðili geti fengið frest til að selja hluti sem eru umfram leyfileg mörk. Telur stefndi einsýnt að í reglunni felist ráðagerð um að aðilar sem verða tilboðsskyldir eigi ávallt það úrræði að selja hluti sem eru umfram leyfileg mörk og þurfi því aðeins leyfi Fjármálaeftirlitins ef þeir telji sig þurfa frest til slíkrar ráðstöfunar.

V.

Svo sem fram er komið heldur stefnandi því fram að stefnda hafi verið skylt að gera honum yfirtökutilboð, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti með áorðnum breytingum, í hluti hans í Hampiðjunni hf. í kjölfar kaupa stefnda á hlutabréfum í félaginu 18. nóvember 2005, en við það hafi eignarhlutur stefnda og aðila sem hann teljist vera í samstarfi við í skilningi ákvæðisins farið yfir 45% og stefndi því orðið yfirtökuskyldur. Þeir aðilar sem stefnandi byggir á að séu í samstarfi með stefnda eru Vogun hf., K-kk-nf L-kk-nf og systkinin Á-kk-nf V-kk-nf, K-kvk-nf V-kvk-nf og S-kvk-nf V-kvk-nf.

Ekki er um það ágreiningur í málinu að það er forsenda þess að líta megi svo á að yfirtökuskylda hafi stofnast að stefndi hafi verið í samstarfi í skilningi laga um verðbréfaviðskipti við alla þá fimm aðila sem tilgreindir eru hér að framan. Þá er eingöngu um það deilt hvort lög standi til þeirrar niðurstöðu að þær K-kvk-nf og S-kvk-nf V-kvk-nf hafi átt aðild að þessu samstarfi. Verði á það fallist með stefnanda byggir stefndi á því að skylda hans til að gera yfirtökutilboð hafi fallið niður með sölu hans á hlutabréfum í Hampiðjunni hf. 5. desember 2005, en með henni fór hlutur framangreindra aðila í félaginu niður fyrir það 45% mark sem yfirtökuskylda samkvæmt áliti yfirtökunefndar helgast af.

Þau Á-kk-nf, S-kvk-nf og K-kvk-nf eiga hvert um sig 12,5% hlut í stefnda og 20,5% útgefins hlutafjár í félaginu er í eigu þess. Samanlagður hlutur systranna í Hampiðjunni hf. er 0,8277%. Eignarhluti þessa eignuðst þær fyrir arf. Þær koma ekki með beinum hætti að stjórnun þessara félaga, en eru þó varamenn í stjórn stefnda. Þá skiptir það máli hér að svo sem rakið er í álit yfirtökunefndar 3. desember 2005 fer stefndi beint og óbeint með meira en 40% hlutafjár í Hampiðjunni hf. Í ljósi víðtækrar þekkingar Á-kk-ef V-kk-ef á íslensku viðskiptalífi og viðskiptareynslu hans kæmi það í sjálfu sér ekki á óvart að systur hans hefðu falið honum með einum eða öðrum hætti að gæta hagsmuna sinna að því er tekur til hlutafjáreignar þeirra í stefnda og Hampiðjunni hf. Engu verður hins vegar slegið föstu um þetta og reyndar er það svo að engar forsendur eru til þess að draga þá ályktun af þessum aðstæðum að það sé líklegra en ekki að þannig hafi þessu í raun verið farið.

Ákvæðum um yfirtökutilboð í VI. kafla laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti var breytt með 6. gr. laga nr. 31/2005. Er nú mælt fyrir um það í 2. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti að samstarf skuli vera talið á milli aðila ef þeir hafa gert með sér samkomulag um að einn eða fleiri nái yfirráðum í félagi, eða um að koma í veg fyrir að yfirtaka nái fram að ganga, hvort sem samkomulagið er formlegt eða óformlegt, skriflegt, munnlegt eða með öðrum hætti. Í 3. mgr. sömu greinar er síðan í fjórum töluliðum lýst ákveðnum tengslum og því slegið föstu að svo framarlega sem þau séu til staðar skuli samstarf talið vera fyrir hendi, enda hafi ekki verið sýnt fram á annað. Um þetta ákvæði segir svo í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 31/2005: „Í 3. mgr. er lagt til að til viðbótar við ákvæði 2. mgr. skuli samstarf alltaf talið vera til staðar milli tiltekinna aðila, nema sýnt sé fram á annað. Um er að ræða tengsl sem alla jafna yrðu álitin fela í sér samstarf í skilningi 2. mgr. Ákvæði 3. mgr. felur í sér líkindareglu sem á að hjálpa til við að leggja mat á hvort samstarf sé til staðar, en þar er ekki um tæmandi talningu að ræða og því ekki unnt að gagnálykta frá henni.“ Síðar í athugasemdunum er áréttað að ákvæði 3. mgr. sé til fyllingar reglu 2. mgr. um samstarf milli aðila og því sé ekki unnt að gagnálykta út frá 1. til 4. tölulið 3. mgr. Ljóst er að enginn þessara fjögurra töluliða á með beinum hætti við um þau tengsl sem eru til skoðunar í málinu. Þegar þannig háttar til verður því á hinn bóginn og í ljósi lögskýringargagna ekki slegið föstu að ekki geti verið fyrir hendi aðstaða sem verði talin eðlislík eða samkynja þeim tilvikum sem falla undir 3. mgr. 37. gr. samkvæmt orðanna hljóðan og leiði með sama hætti og þau til þeirrar niðurstöðu að samstarf teljist vera fyrir hendi nema sýnt sé fram á annað. Eru þannig engin efni til að undanskilja hér sönnunarreglu ákvæðisins, enda fæli önnur niðurstaða það í sér miðað við framangreindan lögskýringarkost að öðru leyti að ákvæðið hefði enga sjálfstæða þýðingu í þeim tilvikum sem ekki falla með beinum hætti undir það. Hvað sem þessu líður þykir verða að sýna mikla varfærni þegar tekin er afstaða til þess hvort fyrir hendi sé aðstaða sem með framangreindum áskilnaði verði felld undir ákvæðið, en í honum felst að um sé að ræða tengsl sem alla jafna yrðu álitin fela í sér samstarf í skilningi 2. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Er þá ekki hvað síst til þess að líta að í 37. gr. laganna felst ráðagerð um inngrip í eignarréttindi, þar sem umtalsverðir hagsmunir geta eðli máls samkvæmt verið í húfi og þá óháð niðurstöðu um það álitaefni hvort hluthafi losni undan skyldu til að gera yfirtökutilboð fari hann niður fyrir yfirtökumörk með sölu hluta.

Samkvæmt 1. tölulið 3. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti skal samstarf í skilningi 2. mgr. alltaf talið vera fyrir hendi, nema sýnt sé fram á hið gagnstæða, ef um er að ræða hjón, aðila í staðfestri samvist, aðila í skráðri sambúð og ófjárráða börn aðila. Fjárráða börn falla samkvæmt þessu ekki beint undir ákvæðið. Þá einskorðast tengsl samkvæmt 4. tölulið 3. mgr. 37. gr. við tengsl á milli félags og stjórnarmanna þess og félags og framkvæmdastjóra þess.

Með vísan til þess sem nú hefur verið rakið og að virtum atvikum að öðru leyti telur dómurinn að ekki séu næg efni til að líta svo á að þau tengsl sem hér hafa sérstaklega verið til skoðunar verði talin eðlislík eða samkynja þeim tilvikum sem beinlínis falla undir 3. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Þeirri efnisreglu sem í ákvæðinu felst verður því ekki beitt um þessi tengsl með lögjöfnun eða þau felld undir það með rýmkandi skýringu. Samkvæmt þessu og þar sem ósannað telst að allir þeir aðilar, sem stefnandi setur samkvæmt framansögðu undir einn hatt með tilliti til yfirtökuskyldu, hafi átt með sér samstarf á þeim grunni sem um getur í 2. mgr. 37. gr. laganna, fellst dómurinn ekki á það með stefnanda að skylda til að gera yfirtökutilboð hafi stofnast við kaup stefnda á hlutum í Hampiðjunni hf. 18. nóvember 2005. Ber þegar af þessari ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu.

Aðrar málsástæður stefnda leiða að mati dómsins einnig til sýknu. Er í því sambandi til þess að líta að strax í kjölfar þeirrar niðurstöðu yfirtökunefndar 3. desember 2005, að stefnda bæri að gera öðrum hluthöfum í Hampiðjunni hf. yfirtökutilboð, seldi hann hluti í félaginu og komst með þeirri sölu niður fyrir það 45% mark sem í þessu tilviki átti við samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 33/2003. Átti þessi sala sér stað 5. desember 2005, næsta virka dag eftir að yfirtökunefnd skilaði áliti sínu. Má telja ljóst af gögnum málsins að fyrirsvarsmenn stefnda hafi talið að umrædd kaup félagsins á hlutum í Hampiðjunni hf. myndu ekki leiða til þess að til yfirtökuskyldu kæmi og að þeir hafi engin áform haft um að stofna til hennar, enda var ekki um það að ræða að orðið hefði til hlutahafahópur sem náð hefði mörkum yfirtökuskyldu og 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti tæki til með beinum hætti. Lögin hafa ekki að geyma ákvæði sem leggur bann við því að hluthafi grípi til þess ráðs að selja sig niður fyrir yfirtökumörk og þá með þeim réttaráhrifum að skylda til að gera yfirtökutilboð falli niður. Þvert á móti verður sú ályktun dregin af ákvæðum 5. mgr. 37. gr. og 48. gr. laganna að ráð sé fyrir því gert að þessi heimild sé fyrir hendi. Verður í öllu falli að telja að svo sem hér hagar til standi lög til framangreindrar niðurstöðu. Þá hafnar dómurinn þeirri málsástæðu stefnanda að eftir umrædd hlutabréfakaup stefnda 18. nóvember 2005 hafi ákvæðið um hlutfall atkvæðisréttar í 1. mgr. 37. gr. laga um verðbréfaviðskipti átt við um hlutafjáreign stefnda og umræddra fimm aðila í Hampiðjunni hf. og nauðsynlegt hafi verið að fara niður fyrir þau mörk, það er 40%, svo stefndi yrði laus undan skyldu til að gera stefnanda yfirtökutilboð. Verður því ekki fundin stoð í lögum nr. 33/2003 að sá sem við gildistöku þeirra réði yfir meira en 40% atkvæðisréttar í félagi og gat á grundvelli bráðabirgðaákvæðis þeirra haldið þeim hlut án þess að verða tilboðsskyldur missi þann rétt án þess að hafa farið niður fyrir þetta mark.

Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur.

Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf héraðsdómari dæmir mál þetta.

D ó m s o r ð :

Stefndi, Fiskveiðihlutafélagið Venus hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Atorku Group hf.

Stefnandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.

Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf

Rétt endurrit staðfestir.

Héraðsdómur Reykjaness 23.10.2006