E-4204/2009

Mál þetta, sem dómtekið var 20. nóvember sl., er höfðað 24. mars 2009.

Stefnandi er K-kvk-nf V-kvk-nf, Barðavogi 7, Reykjavík.

Stefndi er Þ-kk-nf J-kk-nf, Skólagerði 64, Kópavogi.

Dómkröfur

Stefnandi gerir þá kröfu að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 2.173.921 króna auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 20. desember 2007 til greiðsludags.

Þá er gerð krafa um að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og að við ákvörðun málskostnaðar verði gætt að skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns.

Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi stefnenda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að teknu tilliti til þess að stefndi er ekki virðisaukaskattskyldur.

Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnenda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði í því tilviki felldur niður.

Málavextir

Er atvik máls þessa gerðust voru stefnandi og eiginmaður hennar, H-kk-nf H. E-kk-nf, sem nú er látinn, hluthafar í einkahlutafélaginu Melholti ehf.

Samkvæmt þágildandi samþykktum félagsins, gerðum þann 19. desember 1995 og innfærðum í hlutafélagaskrá þann 21. desember 1995, var heildarhlutafé í félaginu að nafnverði 6.200.000 krónur. Var skipting eignarhluta þeirra á milli þannig að eiginmaður stefnanda, H-kk-nf, átti 28% hlut en stefnandi, K-kvk-nf, átti 22% hlut. Hin 50% hlutafjárins voru eign stefnda, Þ-kk-ef.

Meginstarfsemi félagsins var eignarhald og rekstur atvinnuhúsnæðis í fasteigninni nr. 87 við Grettisgötu í Reykjavík. Var það húsnæði nánast eina eign félagsins. Engar þinglýstar veðskuldir eða önnur eignarbönd hvíldu á eigninni.

Þann 19. nóvember 2007 gerði G-kk-nf I. Á-kk-nf kauptilboð í hlut stefnanda og eiginmanns hennar í félaginu. Voru forsendur kauptilboðsins eftirfarandi:

1. Að eigið fé félagsins væri við uppgjör þann 18. nóvember 2007 eigi lægra en sem nemur 13.124.217 krónum, sbr. drög að árshlutauppgjöri sem þá lágu fyrir.

2. Að bókfærðar skuldir félagsins næmu 2.265.253 krónum, en að bókfært verð fasteignarinnar væri 15.071.956 krónur.

3. Að markaðsvirði fasteignarinnar að Grettisgötu 87 væri 160.000.000 króna.

4. Að fyrir hendi væri ákveðin tekjuskattsskuldbinding sem væri 18% af metnu markaðsvirði fasteignarinnar að frádregnu bókfærðu verði hennar.

Á þessum forsendum var útreikningur kaupverðsins samkvæmt tilboðinu með eftirfarandi hætti:

Eigið fé 18. nóvember 2007 .................................. kr. 13.124.217 Matsvirði fasteignar kr. 160.000.000........................................................... Bókfært verð fasteignar kr. -15.071.956 Tekjuskattsskuldbinding (18%)............................. kr. -26.087.048

Samtals ................................................................. kr. 131.965.213

Söluverð 50% hlutafjár ...................................... kr. 65.982.607

Stefnandi kveður ástæðu þess að tekjuskattsskuldbinding var að fullu látin koma til frádráttar við útreikning á kaupverði hlutafjárins vera þá að kaupandi ráðgerði að selja eignarhluta í fasteigninni inn í annað félag. Þessu er mótmælt af hálfu stefnda.

Í samþykktum Melholts ehf. er gert ráð fyrir forkaupsrétti hluthafa við sölu á hlutum í félaginu. Í samræmi við 7. gr. samþykktanna neytti stefndi forkaupsréttar. Var í framhaldi af því gengið frá kaupsamningi um hluti stefnanda og eiginmanns hennar. Stefnandi heldur því fram að lögmaður stefnda hafi annast þá skjalagerð og einnig undirbúning upphaflegs kauptilboðs G-kk-ef I. Á-kk-ef. Þessari fullyrðingu er mótmælt af hálfu stefnda.

Með gerð sérstaks samnings kveður stefnandi aðila hafa viljað ganga frá kaupunum með formlegum hætti. Að svo miklu leyti sem ekki væri kveðið á um réttindi og skyldur aðila í samningnum skyldu ákvæði hins undirritaða kauptilboðs, dags. 19. nóvember 2007, vera kaupsamningnum til fyllingar og gilda um réttarstöðu aðila innbyrðis þar sem kaupandi kæmi í stað G-kk-ef I. Á-kk-ef, sem var tilboðsgjafi. Kaupsamningur milli stefnanda og H-kk-ef H. E-kk-ef annars vegar og stefnda hins vegar var undirritaður 21. nóvember 2007 af kaupanda, stefnda, en 23. nóvember 2007 af V-kk-þgf H-kk-þgf fyrir hönd þeirra hjóna.

Fyrir lá við samningsgerðina um sölu hlutafjárins milli hluthafanna, stefnenda annars vegar og stefnda hins vegar, að félagið myndi þar með allt færast í eigu stefnda. Stefnandi heldur því fram að sú forsenda kauptilboðsins að eignarhluti í fasteign félagsins yrði seldur inn í annað félag væri þar með niður fallin. Ekki væri því ástæða til þess að gera ráð fyrir því að tekjuskattsskuldbinding gæti orðið virk vegna mögulegrar útlausnar fasteignarinnar úr félaginu og hlyti það að hafa áhrif á það verð sem stefndi greiddi fyrir hlutinn. Hafi þessum skilningi verið komið á framfæri við stefnda. Stefndi mótmælir þessum fullyrðingum stefnanda.

Þá heldur stefnandi því fram að þegar frá kaupsamningnum var gengið hafi það legið fyrir að fyrirhugaðar væru breytingar á lögum um tekjuskatt, sem m.a. tækju til skattlagningar á söluhagnaði. Hafði komið fram í almennri umræðu að tekjuskattshlutfall vegna slíkra skuldbindinga kynni að verða lækkað úr þeim 18% sem verið hafði.

Að teknu tilliti til þessara tveggja atriða, kveður stefnandi H-kk-þf hafa ritað undir kaupsamninginn með eftirfarandi fyrirvara:

Með fyrirvara um breytingu til hækkunar á kaupverði hlutafjárins vegna tekjuskattsskuldbindingar. Seljandi áskilur sér rétt til þess að bera uppgjör þeirrar skuldbindingar og aðrar útreikningsforsendur kaupverðs undir mat tveggja óvilhallra manna í samræmi við 7. gr. samþykkta fyrir Melholt ehf.

Stefnandi kveður stefnda hafa greitt fyrsta hluta kaupverðsins þann 19. nóvember 2007 og hafi lagt fram bankatryggingu þann 28. nóvember 2007 fyrir greiðslum sem samkvæmt kaupsamningnum skyldi inna af hendi þann 10. febrúar 2008 og þann 10. júlí 2008. Þessar greiðslur hafa verið inntar af hendi og sé ekki ágreiningur með aðilum um það uppgjör.

Þegar gengið hafði verið frá kaupunum, með ofangreindum fyrirvara, fór stefndi þess á leit við stefnendur að þeir féllu frá fyrirvara sínum. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 14. desember 2007, var stefnda kynnt sú afstaða að ekki yrði fallið frá fyrirvaranum. Jafnframt var þar óskað eftir því að aðilar sammæltust um að leggja álitamál varðandi kaupin í mat tveggja endurskoðenda.

Með bréfi lögmanns stefnda, dags. 21. desember 2007, var þessari ósk hafnað og á ný skorað á seljendur að falla frá fyrirvaranum. Þessu var svarað í tölvupósti lögmanns stefnanda, dags. 16. janúar 2008, þar sem boðað er að beiðni um dómkvaðningu matsmanna verði lögð fram.

Stefnandi bendir á að þegar þessi samskipti aðila áttu sér stað hafði verið lagt fram á Alþingi frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt. Frumvarpið hafi hlotið samþykki sem lög frá Alþingi þann 15. maí 2008, lög nr. 38/2008.

Dómkvaðning tveggja matsmanna, þeirra V-kk-ef B-kk-ef, viðskiptafræðings og aðjúnkts, og Þ-kk-ef B-kk-ef, löggilts endurskoðanda, fór fram í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 16. maí 200. Í matsgerð sinni, dags. 18. júlí 2008, staðfesta matsmennirnir að tekjuskattsskuldbindingin hafi lækkað sem nemur breytingu á tekjuskattshlutfalli úr 18% í 15%.

Stefnandi tekur einnig fram að hinir dómkvöddu matsmenn hafi jafnframt verið beðnir um að svara því hvaða venjur og viðmið giltu um uppgjör tekjuskattsskuldbindingar í viðskiptum með hluti í einkahlutafélögum milli hluthafa, þegar svo háttar til að fasteign er uppistaðan í eignum viðkomandi félags. Stefnandi hafi leitað svars við þeirri spurningu þar sem hann hafði fengið um það greinargóðar upplýsingar að venjubundin væri önnur skipting tekjuskattsskuldbindingar en sú sem samningur þeirra við stefnda gerði ráð fyrir. Hinir dómkvöddu matsmenn treystu sér hins vegar ekki til þess að svara þessari spurningu og hafi sá liður matsgerðarinnar ekki þýðingu eins og á standi. Á hinn bóginn telji stefnandi að fyrir liggi með svari við matsspurningu, sbr. lið c) í matsgerð, lögfull sönnun um lækkun tekjuskattshlutfalls.

Að fenginni matsgerðinni kveðst stefnandi hafa ákveðið að krefja stefnda um uppgjör á kaupverði hlutafjárins, í ljósi þess að tekjuskattsskuldbinding samkvæmt samningi þeirra við stefnda hefði lækkað sem nemi breytingu á tekjuskattshlutfalli úr 18% í 15%. Hafi kröfubréf verið sent til stefnda, dags. 29. janúar 2009, þar sem gerð sé krafa um greiðslu á 2.173.921 krónu sem sé stefnufjárhæð máls þessa. Með bréfi, dags. 4. febrúar 2009, hafi stefndi hafnað greiðsluskyldu og hafi því verið ákveðið að höfða mál þetta.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnendur reisa kröfu sína á því að endurskoða beri kaupverð 50% hlutafjár í Melholti ehf. á þann veg að tekjuskattsskuldbinding vegna kaupanna sé 15% af reiknuðu og metnu verðmæti hins selda samkvæmt kaupsamningi aðila en ekki 18%.

Stefnendur byggja kröfu sína á kaupsamningi þeirra við stefnda, frá 20. nóvember 2007. Samningurinn hafi verið með fyrirvara sem laut sérstaklega að útreikningi og uppgjöri á tekjuskattsskuldbindingu. Á grundvelli fyrirvarans telja stefnendur sig eiga kröfu til hækkunar á kaupverði, í samræmi við niðurstöður dómkvaddra matsmanna um útreikningsforsendur.

Stefnendur telja rétt sinn til leiðréttingar á kaupverði vera augljósan, enda hafi fyrirvarinn verið hluti kaupsamningsins. Stefndi hafi ekki mótmælt fyrirvaranum með gildum rökum.

Varðandi efni leiðréttingar telja stefnendur að í viðskiptum með hluti milli hluthafa innan félags sé viðskiptavenja fyrir því að gera tekjuskattsskuldbindingu upp á þann hátt að seljandi taki helming skuldbindingarinnar á sig og kaupandinn hinn helminginn. Þessi venja eigi ekki síst við í hlutafjárkaupum þar sem allir hlutir í félagi færast á eina og sömu höndina, enda muni þá, eðli málsins samkvæmt, vart koma til þess að tekjuskattsskuldbindingin verði virk.

Stefnendur telja ósanngjarnt af hálfu stefnda að bera fyrir sig ákvæði samningsins um að tekjuskattsskuldbinding skuli gerð upp með 18% þar sem fyrir liggi að hlutfall tekjuskatts hafi verið að lækka í 15% um það leyti sem frá kaupunum var gengið.

Stefnendur telja öll lagaskilyrði uppfyllt, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 m.s.b., til þess að dómstóll ákveði að breyta ákvæði í kaupsamningi aðila á þann veg að frádráttarliður í kaupverðinu vegna tekjuskattsskuldbindingar verði 21.739.207 krónur í stað 26.087.048 króna. Þessi mismunur leggi sig á 4.347.841 krónu og sé dómkrafa stefnenda sett fram sem 50% af þessum mismun eða 2.173.921 króna. Stefnendur árétta að fyrirvari þeirra hafi einvörðungu lotið að þessum frádráttarlið og séu því engin efni til þess að endurskoða aðra liði í kaupverðinu.

Nánari málsástæður varðandi einstök skilyrði fyrir því að breyta samningi:

1. Efni samnings

Sá samningur sem hér um ræði feli í sér að hlutur stefnanda í félaginu sé keyptur af öðrum hluthafa sem þar með eignist félagið að fullu. Stefnandi leggi áherslu á að enda þótt tilefni samningsins hafi verið kauptilboð frá þriðja aðila, þá sé samningur þeirra og stefnda sjálfstæður löggerningur um þau atriði sem hann tiltaki. Því hafi verið óhjákvæmilegt að forsendur samningsins tækju mið af því að hvaða leyti staða aðila væri ólík því sem miðað hafi verið við í upphaflegu kauptilboði. Lykilatriðið hér sé að forsenda tilboðsgjafans hafi verið að hann ætlaði að leysa til sín eignarhlut í fasteigninni út úr félaginu. Sú forsenda hafði augljóslega í för með sér að tekjuskattsskuldbinding yrði virk. Í viðskiptum milli stefnanda og stefnda hafi þessari forsendu alls ekki verið til að dreifa enda borðleggjandi að ekki væri nein ástæða til þess að leysa fasteignina út úr félaginu, þegar það væri allt komið í eigu eins og sama aðila, með löggerningi sem í reynd fól í sér innlausn eins hluthafa á hlutum annarra hluthafa.

Stefnandi telji að stefnda hafi verið rétt að viðurkenna breyttar forsendur að þessu leyti, en hann hafi hins vegar kosið að efna til ágreinings um það með hvaða hætti skuldbindingin væri gerð upp í kaupunum. Í því sambandi minni stefnandi á að samkvæmt 7. gr. samþykkta fyrir félagið sé ráðgert að upp geti komið ágreiningur um verð við innlausn hluthafa á hlutum í félaginu. Stefndi hafi því ekki getað litið svo á, að teknu tilliti til fyrirvara stefnenda og ákvæða í samþykktum félagsins, að verð hluta væri endanlegt hvað varðar hina umþrættu tekjuskattsskuldbindingu.

2. Staða samningsaðila

Stefnandi telji stöðu sína við samningsgerðina hafa verið til muna síðri en stefnda, sem í raun hafi haft öll ráð í hendi sér um það hvernig efni samningsins varð til. Stefnandi veki einnig athygli á því að lögmaður stefnda hafi undirbúið það tilboð frá þriðja aðila sem hafi verið tilefni þess að til samnings stofnaðist milli stefnenda og stefnda og hafi þar með ráðið þeim forsendum sem stillt var upp við samningsgerðina.

3. Atvik við samningsgerðina

Stefnandi hafi gert skýran fyrirvara við uppgjör tekjuskattsskuldbindingarinnar og telji að sá fyrirvari hafi fullt gildi milli aðila. Stefnandi telji stefnda ekki hafa mótmælt fyrirvaranum með gildum rökum. Þá sé á því byggt að óréttmæt auðgun muni óhjákvæmilega felast í því, verði að einhverju leyti litið fram hjá gildi fyrirvarans.

Þá byggi stefnandi einnig á því að fyrir hafi legið, er samningur var gerður, að lögum um tekjuskatt yrði breytt og að líklegt hafi mátt teljast að umtalsverð lækkun myndi verða á tekjuskattshlutfalli sem hefði bein áhrif á tekjuskattsskuldbindingar af því tagi sem fyrirvari stefnanda laut að.

4. Atvik sem síðar komu til

Stefnandi byggi á því að með matsgerð dómkvaddra manna séu þau atvik sönnuð, sem síðar komu til, að tekjuskattsskuldbindingin hafi lækkað úr 18% í 15%. Fyrir liggi enn fremur, með óyggjandi hætti, að á því tímamarki, þegar lögin tóku gildi, hafi stefndi hvorki selt fasteign félagsins né gert aðrar ráðstafanir sem leiddu til þess að skuldbindingin hafi orðið virk. Verði það niðurstaðan að samningurinn standi óbreyttur muni stefndi því hagnast á kostnað stefnanda að lágmarki sem nemi stefnufjárhæð málsins, en einnig megi færa að því gild rök að þar sem tekjuskattsskuldbindingin muni sennilega aldrei verða virk sé auðgun stefnda til muna meiri. Slík auðgun sé klárlega á skjön við þau viðhorf sem byggt hafi verið á í íslenskum rétti, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í dómasafni ársins 2003, á bls. 2693 og áfram.

Dráttarvaxtakröfu sína byggir stefnandi á því að fyrirvari við samningsgerðina leiði til þess að unnt sé að krefjast vaxta frá þeim degi er mánuður var liðinn frá samningnum, þ.e. 20. desember 2007. Styðjist það einnig við þau sjónarmið að stefndi hafi haldið hjá sér óréttmætri auðgun frá þeim tíma.

Um réttarheimildir vísar stefnandi annars vegar til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eins og þeirri grein var breytt með 6. gr. laga nr. 11/1986, og hins vegar ólögfestra reglna kröfuréttar um óréttmæta auðgun.

Enn fremur vísar stefnandi til meginreglna félagaréttar um innbyrðis réttarstöðu hluthafa við innlausn eins hluthafa á hlutum annarra hluthafa, sbr. m.a. 14. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Um dráttarvaxtakröfu sína vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og um málskostnaðarkröfu til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök stefnda

A. Aðalkrafa – krafa um sýknu

Af hálfu stefnda er öllum kröfum og málsástæðum stefnanda mótmælt. Byggir stefndi einkum á eftirfarandi málsástæðum til stuðnings sýknukröfu sinni í málinu. Í þessum kafla sé einnig að finna andsvör stefnda við þeim málsástæðum, sem stefnandi reisir kröfur sínar á.

1. Meginreglur um forkaupsrétt

Kröfugerð stefnanda byggi á því að stefnandi telji sér með einhverjum hætti heimilt að hrófla við eða víkja einhliða frá samþykktu tilboði um kaup á hlutum þeirra í Melholti ehf., dags. 19. nóvember 2007, eftir að samningurinn var undirritaður og eftir að stefndi neytti forkaupsréttar og gekk inn í umræddan samning sem kaupandi. Sú kröfugerð stefnanda eigi sér ekki lagastoð heldur gangi hún þvert á meginreglur íslensks réttar um forkaupsrétt. Þær meginreglur fái og stoð í 14. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.

Við beitingu forkaupsréttar síns hafi stefndi gengið inn í rétt G-kk-ef I. Á-kk-ef samkvæmt hinu samþykkta kauptilboði, dags. 19. nóvember 2007. Stefnandi hafi engar heimildir, samkvæmt íslenskum rétti, til að óska eftir endurskoðun á umsömdu kaupverði umræddra hluta í Melholti ehf. Athygli veki að kröfugerð stefnanda byggi á því að lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt hafi verið breytt með lögum nr. 38/2008 þann 15. maí 2008, sem sé hartnær hálfu ári eftir að stefnandi seldi hlutina í Melholti ehf. og stefndi neytti forkaupsréttar síns.

Ef kröfugerð stefnanda næði fram að ganga væri komið aftan að stefnda, sem neytti forkaupsréttar síns að hinum fölu hlutum í góðri trú og þeirri eðlilegu vissu að hann nyti sömu réttarstöðu í kaupunum og kauptilboðsgjafinn hafði átt fram að því.

Stefnandi geti ekki einhliða breytt réttarstöðu stefnda og gert honum að greiða meira fyrir hlutina en stefnandi hafði samþykkt að fyrri kauptilboðsgjafi greiddi fyrir sömu hluti.

Stefndi árétti sérstaklega að fyrirvari sem fyrirsvarsmaður stefnanda ritaði á samninginn, þann 23. nóvember 2007, hafi vitaskuld enga þýðingu í máli þessu, enda hafi samningurinn verið gerður eftir að stefnendur seldu hlutina með undirritun sinni á kauptilboðið þann 19. nóvember 2007. Eftir þann tíma hafi stefnendur ekkert forræði haft á hlutunum, heldur hafi það alfarið verið undir stefnda komið hvort hann gengi inn í kauptilboðið sem kaupandi á grundvelli forkaupsréttar síns. Þá sé mikil mótsögn í málatilbúnaði stefnanda að því er varðar fyrirvarann, þar sem stefnandi byggi kröfur sínar á breytingu sem gerð var á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt þann 15. maí 2008, þ.e. hálfu ári eftir að umræddur fyrirvari var gerður. Fyrirvarinn hafi ekki tekið til þeirrar lagabreytingar.

Samningurinn sem fyrirsvarsmaður stefnanda hafi undirritað, hinn 23. nóvember 2007, hafi ekki verið sjálfstæður löggerningur um kaupin og hafi sem slíkur enga sjálfstæða þýðingu um það hvort hlutirnir væru seldir eða fyrir hvaða verð. Umræddur samningur hafi einungis innihaldið tiltekin útfærsluatriði á því hvernig afhenda skyldi hlutina og hvernig inna skyldi kaupverðið af hendi. Við það tækifæri hafi stefnandi ekki með nokkru móti getað haggað umsömdu kaupverði einhliða, hvorki með fyrirvörum né yfirlýsingum. Fullyrðingar stefnanda um annað eigi sér ekki lagastoð.

2. Meðferð tekjuskattsskuldbindingar í samningum

Stefnandi haldi því fram í stefnu að „viðskiptavenja sé fyrir því að gera tekjuskattsskuldbindingu upp á þann hátt í viðskiptum með hluti milli hluthafa innan félags að seljandi taki helming skuldbindingarinnar á sig og kaupandinn hinn helminginn“.

Af hálfu stefnda sé framangreindri fullyrðingu stefnanda alfarið mótmælt sem rangri og ósannaðri. Engin rök eða gögn liggi fyrir um slíka venju, enda væri hún í hæsta máta óeðlileg. Samningar um kaup og sölu hluta geti innihaldið ótal mismunandi ákvæði. Efni slíkra ákvæða innbyrðis ráðist vitaskuld af því hvernig háttað er öðrum ákvæðum samningsins. Annar aðilinn væri að jafnaði reiðubúinn til að gefa eftir tiltekin atriði gegn því að fá fyrirgreiðslu í öðrum. Það sé einfaldlega rangt af stefnanda að gefa í skyn að ákvæði um tekjuskattsskuldbindingar séu háð fastri venju þegar önnur ákvæði samninga geti verið eins mismunandi og samningarnir eru margir.

Þá skuli bent á að jafnvel þrátt fyrir að umrædd venja væri fyrir hendi þá geti hún eðli máls samkvæmt ekki breytt gildandi samningi stefnanda, þar sem venjunni hafi ekki verið fylgt. Hin meinta venja hafi því ekki nein áhrif á lögskipti aðila máls þessa, sem byggi á skýrum samningum og skýrum reglum um beitingu forkaupsréttar, sem þróast hafa hér á landi síðustu áratugi.

3. Ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og önnur atriði

Stefnandi byggi kröfugerð sína á því að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig ákvæði hins samþykkta kauptilboðs um að tekjuskattsskuldbinding „skuli gerð upp með 18% þar sem fyrir liggi að hlutfall tekjuskatts hafi verið að lækka í 15% um það leyti sem frá kaupunum var gengið“. Til stuðnings því vísi stefnendur til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Af hálfu stefnda sé þessari málsástæðu alfarið mótmælt. Er stefnandi gekk til samninga um sölu á hlutum hennar og eiginmanns hennar í Melholti ehf. hafi þau haft sérþekkingu á félaginu og allar nauðsynlegar upplýsingar undir höndum um stöðu þess, eignir og rekstur, þar sem þau höfðu verið hluthafar í félaginu í áratugi.

Það sem meira varðar sé að stefnanda hafi verið, eða mátti hafa verið, kunnugt um tilvist forkaupsréttar stefnda að fölum hlutum í félaginu á grundvelli 7. gr. samþykkta þess. Við sölu hlutanna í félaginu verði því að ganga út frá því að stefnendur hafi haft hliðsjón af því, hvað sem líði skýringum stefnenda eftir að stefndi neytti forkaupsréttar síns.

Ekkert ósanngjarnt hafi verið við umræddan samning eða þær aðstæður er stefndi neytti forkaupsréttar síns. Stefnendur fái sama endurgjald úr hendi stefnda og þeir hefðu fengið úr hendi G-kk-ef I. Á-kk-ef ef stefndi hefði ekki neytt forkaupsréttarins.

Raunar eigi ógildingarreglur samningaréttarins alls ekki við í máli þessu. Stefnandi hafi uppi kröfu, sem lúti að því að fá hærra verð fyrir hlutina en stefnandi samdi um. Stefndi hafi hins vegar ekki forræði á því að semja um kaupverðið enda hafi verið um það samið milli stefnenda og viðsemjenda þeirra, G-kk-ef I. Á-kk-ef. Þegar stefndi neytti forkaupsréttar síns hafi hann einungis átt rétt á að ganga inn í þann samning óbreyttan. Stefndi hafi ekki getað samið um verðið og hafi ekki verið aðili að samningi um það. Þannig hafi enginn samningur verið gerður um verð milli stefnenda og stefnda, aðeins um skilmála. Það sé grundvallarregla um forkaupsrétt að forkaupsréttarhafi gangi inn í samning sem hann var ekki aðili að þegar samningurinn var gerður. Af þeim sökum verði samningur ekki ógiltur eða honum breytt gagnvart forkaupsréttarhafa (í þessu tilviki stefnda) á grundvelli ógildingarástæðna, nema í besta falli á grundvelli ógildingarástæðna sem seljandi hefði getað borið fyrir sig gagnvart upphaflegum viðsemjanda. Þar sem stefnandi hefði ekki getað borið neinar ógildingarástæður fyrir sig gagnvart G-kk-þgf I. Á-kk-þgf þá geti hann það heldur ekki gagnvart stefnda, sem einungis hafi gengið inn í réttindi og skyldur G-kk-ef samkvæmt samningi um kaupin á umræddum hlutum í Melholti ehf.

Síðar til komin breyting á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt geri samninginn heldur ekki með nokkru móti ósanngjarnan í garð stefnanda.

Í fyrsta lagi skuli sérstaklega áréttað af hálfu stefnda að ósannað sé af hálfu stefnanda að umræddar breytingar á lögum um tekjuskatt hafi skilað, eða muni skila, stefnda einhverjum hagnaði. Óvíst sé hvort stefndi muni nokkurn tíma nýta sér lækkun tekjuskattsskuldbindingar úr 18% í 15%. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á hvort, eða undir hvaða kringumstæðum, stefndi muni njóta þeirra fjárhæðar sem stefnandi geri kröfu um að greidd verði í máli þessu, eða hvenær það muni gerast. Geti stefnandi því ekki haft uppi kröfu á hendur stefnda einvörðungu á grundvelli þess að tiltekinni prósentu hafi verið breytt í lögum um tekjuskatt eftir að þeir gengu til samninga um sölu á hlutunum.

Í öðru lagi bendir stefndi á að þrátt fyrir að talið yrði að stefndi nyti einhvers hagræðis af lagabreytingunni þá væri það ekki þess eðlis að það leiddi til þess að fyrirliggjandi samningur yrði talinn ósanngjarn í garð stefnanda samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Í því sambandi skuli áréttað að ákvæði þeirrar lagagreinar séu undantekningarákvæði frá grundvallarreglum samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Frá þeim grundvallarreglum verði ekki vikið nema í algjörum undantekningartilvikum. Slík atvik séu ekki uppi í máli þessu, enda séu þær fjárhæðir, sem stefnandi geri kröfu um í málinu, lágar í hlutfalli við kaupverð hlutanna í Melholti ehf. Burtséð frá öllu öðru geti stefnandi af þeim sökum ekki haft uppi neinar kröfur á hendur stefnda, enda geta aðstæður ekki talist ósanngjarnar í garð stefnanda.

Í þriðja lagi bendir stefndi á að stefnandi hafi ekki leitt í ljós hvert markaðsvirði fasteignarinnar að Grettisgötu 87, Reykjavík, sé nú og með hvaða hætti umsamið kaupverð gæti talist ósanngjarnt í garð stefnanda með hliðsjón af því. Stefndi telur ljóst að markaðsverðmæti fasteignarinnar sé lægra í dag en lagt hafi verið til grundvallar við kaupin. Stefnandi hafi því fengið mun meira í sinn hlut við kaupin en þeir hefðu t.a.m. fengið fyrir eignarhlutinn í dag. Í raun hafi kaupverðið því verið ósanngjarnt í garð stefnda en ekki stefnanda.

Rétt þyki að svara hér nánar nokkrum fullyrðingum stefnanda undir liðunum „1. Efni samnings“, „2. Staða samningsaðila“, „3. Atvik við samningsgerðina“ og „4. Atvik sem síðar komu til“:

Undir liðnum „1. Efni samnings“ haldi stefnandi því meðal annars fram að stefndi hafi ekki getað „litið svo á, að teknu tilliti til fyrirvara stefnanda og ákvæða í samþykktum félagsins, að verð hluta væri endanlegt hvað varðar hina umþrættu tekjuskattsskuldbindingu“. Þessari fullyrðingu sé alfarið mótmælt af hálfu stefnda sem rangri. Eins og áður sé komið fram hafi fyrirvari stefnanda enga þýðingu haft fyrir réttarstöðu aðila, enda höfðu stefnendur þá þegar selt umrædda hluti með samningi þann 19. nóvember 2007 og stefndi neytt forkaupsréttar síns. Eftir þá sölu hafi stefnendur engin áhrif getað haft á kaupverðið, sem stefnandi hafði samþykkt.

Þá breyti samþykktir félagsins hér engu. Ákvæði 14. gr. laga nr. 138/1994 og ákvæði líkt og þau sem sé að finna í 7. gr. samþykkta félagsins eru skýrð svo í félagarétti að ef fyrir liggi tilboð um greiðsluskilmála, sem forkaupsréttarhafi gangi inn í, þá skuli ákvæði þess tilboðs gilda um greiðsluskilmálana. Einungis geti komið til mats á verðmæti hluta (i) ef ekki liggi fyrir kauptilboð með tiltekinni fjárhæð, í samþykktum sé ekki ákvæði um reikningsgrundvöll kaupverðs og ekki náist samkomulag um það eða (ii) ef forkaupsréttarhafi telji á sig hallað með háu (málamynda) kaupverði eða óvenjulegum greiðsluskilmálum, sem gætu gefið vísbendingu um að seljandi og viðsemjandi hans væru að reyna að komast hjá forkaupsréttinum. Þar sem fyrir hafi legið kauptilboð með tilteknu kaupverði þá gildi kaupverðið áfram, en verði ekki endurákvarðað með síðara mati.

Undir liðnum „2. Staða samningsaðila“ haldi stefnandi því fram að staða þeirra við samningsgerðina hafi verið mun síðri en stefnda, að stefndi hafi haft öll ráð í hendi sér um það hvernig efni samningsins varð til og að lögmaður stefnda hafi undirbúið tilboð G-kk-ef I. Á-kk-ef og ráðið þeim forsendum sem „stillt var upp“ við samningsgerðina. Þessu sé öllu mótmælt af hálfu stefnda sem röngu og ósönnuðu. Stefnendur stóðu jafnfætis gagnaðila sínum við samningsgerðina og þekktu félagið vel sem eigendur hluta í því í áratugi.

Undir liðnum „3. Atvik við samningsgerðina“ haldi stefnendur fast við að fyrirvari, sem fyrirsvarsmaður þeirra gerði þann 23. nóvember 2007, valdi því að þeim sé heimilt að endurskoða kaupverð hlutanna einhliða. Þessu sé mótmælt af hálfu stefnda. Umræddur fyrirvari hafi ekki verið gerður við gerð samnings um sölu á hlutunum, enda hafi sú sala farið fram við undirritun kauptilboðs þann 19. nóvember 2007. Eftir það hafi stefnandi ekki getað breytt réttarstöðunni, ekki frekar en stefndi, eftir þann tíma. Þá taki fyrirvarinn ekki til síðari breytinga á lögum um tekjuskatt.

Undir liðnum „4. atvik sem síðar komu til“ haldi stefnandi því fram að stefndi muni „hagnast á kostnað stefnanda“ standi samningurinn óbreyttur. Þeirri fullyrðingu sé mótmælt af hálfu stefnda, enda er vandséð hvernig stefndi geti hagnast á kostnað stefnanda þegar stefnandi fá í sinn vasa það kaupverð hlutanna, sem samþykkt hafði verið. Þá sé algjörlega ósannað hvort, hvenær eða með hvaða hætti stefndi geti hagnast vegna þessa.

Stefnandi vísi til dóms Hæstaréttar í dómasafni 2003, bls. 2693, til stuðnings kröfum sínum. Sá dómur eigi hins vegar ekki með nokkru móti við í máli þessu.

Að lokum byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki gert kröfu um það fyrir dómi að fyrirliggjandi samningi verði breytt eða honum vikið til hliðar. Dómstólum sé ekki unnt að breyta fyrirliggjandi samningi eða að víkja honum til hliðar nema krafa sé um það gerð.

Stefndi telur sig þegar hafa svarað öðrum málsástæðum, sem fram koma undir framangreindum liðum 1.-4. í stefnu.

B. Varakrafa – krafa um lækkun krafna stefnenda

Varakrafa stefnda byggir á því að virðulegur dómur komist að þeirri niðurstöðu að ekki séu efni, þrátt fyrir framangreint, til að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Byggir stefndi kröfu sína um stórlega lækkun krafna stefnanda á því að kröfur stefnanda séu of háar og í ósamræmi við fyrirliggjandi dómvenju og meginreglur um forkaupsrétt. Vísar stefndi til þeirra málsástæðna, sem vísað er til í umfjöllun um aðalkröfu hans, þessu til stuðnings.

Til viðbótar við þær málsástæður, sem vísað sé til í umfjöllun um aðalkröfu stefnda, vísar stefndi til eftirtalinna atriða til stuðnings varakröfu sinni:

1. Málskostnaður

Sökum óvissu í málinu er því mótmælt að stefnandi eigi rétt til málskostnaðar úr hendi stefnda þó að kröfur hans verði að öðru leyti teknar til greina, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Þá skuli bent á að óþarft hafi verið að afla matsgerðar dómkvaddra matmanna svo sem stefndi hafi bent stefnanda á áður en matsgerðarinnar var aflað. Þá hafi stefndi mótmælt beiðni stefnenda um dómkvaðningu matsmanna fyrir dómi sem þýðingarlausri. Enda hafi svo farið að dómkvaddir matsmenn hafi í raun engum spurningum svarað, nema hvað matsmenn taki fram að tekjuskattshlutfall hafi lækkað úr 18% í 15% eftir að samningur um kaupin var gerður. Ekki hafi verið þörf á mati dómkvaddra matsmanna til að tilgreina einfalda lagabreytingu, sem átti sér stað eftir kaupin. Matsgerðin sé því þýðingarlaus og gildi hennar í málinu ekkert. Verði stefnda því ekki með neinu móti gert að bera kostnað af öflun matsgerðar dómkvaddra matsmanna.

2. Dráttarvextir

Dráttarvextir verði fyrst dæmdir af kröfum stefnanda frá dómsuppsögudegi. Kröfur stefnanda séu bæði óljósar og háðar verulegum vafa, sem hafi gert stefnda nauðsynlegt að taka til varna í máli þessu. Ósanngjarnt sé að stefnandi njóti þess í formi dráttarvaxta. Vísar stefndi að þessu leyti til sjónarmiða að baki 9. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi hafi á hinn bóginn ekki vísað til gildra málsástæðna til stuðnings dráttarvaxtakröfu sinni. Í öllu falli hafi stefnandi ekki leitt að því neinar sönnur hvort eða þá hvenær stefndi myndi auðgast á kostnað stefnanda. Verði því ekki séð hvernig stefnandi geti krafist dráttarvaxta frá 20. desember 2007, enda liggi enginn samningur til grundvallar dómkröfum hennar.

Þá skuli ítrekað að stefnandi hafi aldrei sent stefnda eintak af matsgerð dómkvaddra matsmanna, heldur hafi stefndi fengið matsgerðina fyrst í hendur er honum bárust framlögð gögn í dómsmáli þessu eftir þingfestingu þess. Sé það þrátt fyrir að lögmaður stefnda hafi sérstaklega bent stefnanda á það með bréfi, dags. 4. febrúar 2009, að stefnda hefði ekki borist umrædd matsgerð.

Stefndi byggi á almennum reglum eignarréttar um forkaupsrétt, sem fái stoð í 14. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, og meginreglum samningaréttar um skuldbindingargildi samninga.

Stefnandi verði sjálfur að bera hallann af öllum sönnunarskorti í málinu samkvæmt almennum réttarfarsreglum og almennum reglum um forkaupsrétt.

Málskostnaðarkrafa stefnda eigi sér stoð í 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Krafa stefnda um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur í þessu tilliti og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar.

Niðurstaða

Mál þetta var upphaflega höfðað af H-kk-þgf H. E-kk-þgf og K-kvk-þgf V-kvk-þgf. Hinn 10. maí sl. lést H-kk-nf. K-kvk-nf fékk leyfi til setu í óskiptu búi eftir maka sinn, H-kk-þf, með leyfi Sýslumannsins í Reykjavík, dags. 18. júní 2009. Á hún nú ein aðild að málinu.

Fyrir liggur að hinn 19. nóvember 2007 gerði G-kk-nf I. Á-kk-nf H-kk-þgf E. E-kk-þgf og K-kvk-þgf V-kvk-þgf tilboð um kaup á 50% eignarhlut þeirra hjóna í einkahlutafélaginu Melholt ehf. Eins og að framan er rakið ákvað stefndi, á grundvelli 7. gr. samþykkta fyrir Melholt ehf. að neyta forkaupsréttar að eignarhlut stefnanda og skrifuðu aðilar málsins undir kaupsamning um hlut stefnanda.

V-kk-nf H-kk-nf, sonur H-kk-ef og K-kvk-ef V-kvk-ef, kom fyrir dóm til skýrslugjafar. Bar hann að hann hefði verið föður sínum innan handar í þessu máli. Í framburði hans kom fram að faðir hans hefði átt fyrirtækið Bílrúðuna. Það fyrirtæki og fyrirtæki stefnda, Réttingastofa Þórarins, hafi verið í samvinnu. Árið 1973 hafi forsvarsmenn fyrirtækjanna ákveðið að kaupa saman húsnæði á Grettisgötu og hafi stofnað um það einkahlutafélagið Melholt. Kvaðst V-kk-nf hafa starfað hjá Bílrúðunni í 15 ár og hafi þekkt stefnda, Þ-kk-þf, vel. Er tilboð barst í eignina hafi þeim fundist það ásættanlegt og litu svo á að það væri góður tími til að selja eignina, en deiliskipulag hafi þá legið fyrir.

Bar V-kk-nf að Þ-kk-nf, sonur stefnda, sem hafði verið endurskoðandi félagsins, hafi viljað kynna sér tilboðið og endurskrifa það og ganga frá lausum endum. Er þetta í samræmi við framburð G-kk-ef I. Á-kk-ef tilboðsgjafa, fyrir dómi. Bar V-kk-nf að hann, og foreldrar hans, hafi treyst hans ráðgjöf. Þ-kk-nf hafi dregið upp nýtt tilboð. Samkvæmt því höfðu orðið breytingar á upphæðum. Hafi Þ-kk-nf gefið þá skýringu að þetta væri bókhaldslegt atriði því ef húsið yrði selt G-kk-þgf þá yrði til einhver söluhagnaður hjá Melholti ehf. Ef eigendurnir vildu losa þann pening út úr Melholti ehf. þá þyrfti að greiða skatt af söluhagnaði og hafi Þ-kk-nf talið að það væri einfaldara og betra að taka tillit til þessara skattgreiðslna strax í samningnum og lækka samninginn um það og bjóða G-kk-þgf að kaupa Melholt ehf. og fasteignina með. Þetta væri önnur leið að sama marki, bara einfaldari og betri. Miðað við það traust sem þau höfðu á honum, og sérþekkingu hans, þá hafi honum verið falið að ganga frá þessu. Hafi þau talið að hann gætti hagsmuna þeirra og hafi ekki haft ástæðu til að ætla annað.

V-kk-nf bar að þau hafi talið að það væri vilji beggja málsaðila að selja sinn hlut í félaginu. Fjórum tímum eftir undirritun tilboðsins hafi þeim hins vegar borist skeyti þar sem tilkynnt hafi verið að stefndi hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn að þeirra hlut. Þegar þau hafi farið að skoða málið nánar hafi þeim fundist þau hafa verið of bláeyg í þessu máli í trausti sínu á Þ-kk-þf, sem hefði kannski ekki verið að gæta hagsmuna beggja eigenda. Hafi þau velt því fyrir sér hvort stefndi hafi snemma í ferlinu ákveðið að notfæra sér forkaupsréttinn og því hafi sú ósk komið fram að Þ-kk-nf endurskrifaði kauptilboðið stefnda til hagsbóta. Hafi þeim fundist að þau hefðu verið blekkt.

V-kk-nf kvað þau hafa farið með tilboðið til lögmanns sem hafi ráðlagt þeim að skrifa undir kaupsamninginn með fyrirvara um tekjuskattsskuldbindingar. Þau hafi á þessum tímapunkti ekki vitað að til stæðu breytingar á lækkun tekjuskatts en þeim hafi verið tjáð það síðar.

Taldi V-kk-nf að þau hefðu verið blekk þannig að þau hafi verið látin halda að annað stæði til en raun varð á.

Við munnlegan flutning málsins var, að ósk lögmanns stefnanda, bókað að í ljósi framburðar V-kk-ef H-kk-ef fyrir dómi, um meint svik stefnda, eða umboðsmanns hans, við kaupin, sé á því byggt að beitt hafi verið svikum við kaupin af hálfu stefnda í málinu sem koma eigi til skoðunar við mat á atvikum við samningsgerðina. Var þessu mótmælt af hálfu lögmanns stefnda sem nýrri málsástæðu sem væri of seint fram komin. Er fallist á með stefnda að um nýja málsástæðu stefnanda sé að ræða. Gegn andmælum stefnda verður henni því ekki komið að í málinu.

Stefnandi byggir á því að tekjuskattsskuldbindingu hefði átt að gera upp miðað við 15% tekjuskatt en ekki 18%. Er í því sambandi vísað til fyrirvara er var gerður af hálfu stefnanda við undirritun kaupsamnings milli málsaðila. Nemi mismunur á þessum reikningsforsendum af hlut stefnanda stefnufjárhæðinni. Telur stefnandi ósanngjarnt af stefnda að bera fyrir sig að ákvæði samningsins um að tekjuskattsskuldbinding skuli gerð upp miðað við 18% tekjuskattshlutfall þar sem um það leyti sem frá kaupunum var gengið hafi legið fyrir að hlutfallið myndi lækka í 15%. Stefnandi rökstyður þessar fullyrðingar sínar ekki nánar en af málatilbúnaði hans verður ráðið að þegar kauptilboð var undirritað hafi, við frádrátt vegna tekjuskattsskuldbindingar, verið miðað við þágildandi lög um tekjuskatt sem telja verður rökrétt. Verður því ekki séð að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi hér við.

Stefnandi byggir einnig á því að viðskiptavenja sé fyrir því að gera tekjuskattsskuldbindingu upp á þann hátt í viðskiptum með hluti milli hluthafa innan félags að seljandi taki helming skuldbindingarinnar á sig og kaupandinn hinn helminginn. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem stefnandi hefur lagt fram í málinu, segir að ekki sé um að ræða neinar algildar reglur í uppgjöri skattskuldbindinga. Hefur stefnanda ekki tekist að sýna fram á neina viðskiptavenju í þessu sambandi. Telst þessi fullyrðing stefnanda því ósönnuð.

Gegn andmælum stefnda teljast fullyrðingar stefnanda, um að stefndi hafi haft öll ráð í hendi sér um efni samningsins, ósannaðar. Þá er einnig ósönnuð sú fullyrðing að lögmaður stefnda hafi útbúið kauptilboðið frá kauptilboðsgjafanum og hafi þar með ráðið þeim forsendum sem stillt var upp við samningsgerðina.

Í forkaupsrétti felst réttur manns til að ganga inn í kaup um tiltekna eign annars manns, þegar sá maður vill selja hana. Forkaupsréttarhafi á þá rétt á að fá eignina með sömu kjörum að því er verð og greiðsluskilmála snertir og sá átti að fá sem í boði var sem kaupandi.

Fyrir liggur að af hálfu stefnanda var undirritað kauptilboð frá G-kk-þgf I. Á-kk-þgf. Var þá kominn á bindandi samningur. Stefndi gat á grundvelli forkaupsréttar síns, samkvæmt 7. gr. í samþykktum Melholts ehf., gengið inn í þann samning með sömu kjörum og stefnandi hafði samþykkt gagnvart tilboðsgjafanum, G-kk-þgf. Er ekki fallist á með stefnanda að kaupsamningur sá sem gerður var í kjölfarið milli málsaðila hafi verið sjálfstæður samningur um þau atriði sem hann tiltók. Er því ekki fallist á, í ljósi forkaupsréttar stefnda, að stefnandi hafi, svo gilt sé, getað sett fyrirvara í kaupsamning um tekjuskattsskuldbindingar sér til hagsbóta gagnvart stefnda.

Í ljósi framangreinds ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

K-kvk-nf J-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Þ-kk-nf J-kk-nf, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, K-kvk-ef V-kvk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

K-kvk-nf J-kvk-nf