E-2832/2005

Mál þetta sem dómtekið var 9. júní 2006 var höfðað 4. apríl 2005. Stefnandi er Vestmannaeyjabær, Ráðhúsinu, Vestmannaeyjum en stefndi er Skúlason ehf., Laugavegi 3, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefnda verði gert að greiða stefnanda 6.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 12. ágúst 2002 til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandi þess að staðfest verði riftun á upphaflega munnlegu samkomulagi um kaup stefnanda á hlutafé í stefnda að fjárhæð 6.000.000 króna og skriflegri staðfestingu á því, sbr. yfirlýsingu 4. desember 2002. Þá er þess einnig krafist í varakröfu að stefndi greiði stefnanda 6.000.000 króna með dráttarvöxtum frá 23. nóvember 2003 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi þess, bæði í aðalkröfu og varakröfu að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar.

Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað.

II

Aðilum ber ekki allskostar saman um málavexti en óumdeilt er að stefndi, sem hefur starfsstöð í Reykjavík, hóf í október 2001 rekstur útibús í Vestmannaeyjum. Var um að ræða þjónustufyrirtæki sem annaðist símsvörun. Aðdragandann að stofnun útibúsins kveður stefndi hafa verið þann að forsvarsmenn Þróunarfélags Vestmannaeyja hafi leitað til hans þar sem þeim hafi verið mjög í mun að fá slíka þjónustu, sem stefndi hafði upp á að bjóða, til Vestmannaeyja. Kveður stefndi að í viðræðum aðila hafi verið lögð áhersla á það að Þróunarfélag Vestmannaeyja gæti ekki átt hlut í félagi sem yrði stofnað um slíkan rekstur en gæti þó lagt ýmislegt til rekstrarins, s.s. húsnæði og tölvubúnað. Þá hafi sterklega verið gefið í skyn að félagið gæti tryggt stefnda stór og mikil verkefni sem hægt væri að vinna úr í Vestmannaeyjum auk þess sem félagið myndi kynna stefnda fyrir fjársterkum aðilum sem myndu vilja eignast hlut í stefnda.

Kemur fram hjá stefnda að ýmsar útfærslur, hafi verið ræddar milli aðila og hafi stefndi hafið undirbúning við að kanna möguleika á að opna útibú í Vestmannaeyjum og hafi hann í því skyni fengið til liðs við sig þýskan ráðgjafa. Stefndi kveðst hafa verið í fjárhagsörðugleikum á þessum tíma og hafi komið fram ýmsar hugmyndir frá Þróunarfélagi Vestmannaeyja um að létta undir með stefnda fjárhagslega svo að umrætt útibú yrði að veruleika sem allra fyrst. Hafi Þróunarfélag Vestmannaeyja gert tillögu um að leggja fram rúmar sjö milljónir króna sem stefndi myndi greiða til baka þegar verkefnastaða og fjárhagsstaða útibúsins yrði slík að svigrúm væri til endurgreiðslu.

Þróunarfélag Vestmannaeyja greiddi stefnda 6.000.000 króna í tveim greiðslum, 2.000.000 króna hinn 6. júní 2001 og 4.000.000 króna hinn 12. júlí 2001.

Kveður stefndi að Þróunarfélag Vestmannaeyja hafi ekki allskostar staðið við gefin loforð um að finna fjársterka aðila sem vildu leggja fé í stefnda og útvega honum verkefni og í júlí 2002 hafi hann orðið að loka útibúinu til að bjarga rekstri félagsins í Reykjavík. Í kjölfarið hafi Þróunarfélag Vestmannaeyja krafist þess að stefndi samþykkti að hið 6.000.000 króna framlag hefði verið greiðsla fyrir hlutafé í stefnda.

Með skriflegri yfirlýsingu 4. desember 2002 lýsti fyrirsvarsmaður stefnda því yfir að Þróunarfélag Vestmannaeyja hafi keypt hlutafé í stefnda að nafnvirði 125.000 krónur og greitt fyrir það 6.000.000 króna. Heildarhlutafé í stefnda átti eftir það að vera 625.000 krónur og samkvæmt því eignaðist Þróunarfélag Vestmannaeyja 20% hlut í stefnda. Kemur fram í samkomulaginu að hlutafjárhækkun þessi sé í samræmi við samþykkt hluthafafundar stefnda og að stjórn stefnda muni ábyrgjast að breyta samþykktum félagsins til samræmis við þessa hækkun og senda tilkynningu um slíkt til hlutafélagaskrár.

Stefndi kveðst hafa samþykkt ofangreint en það hafi verið alvarleg mistök. Hafi fyrirsvarsmenn í Þróunarfélagi Vestmannaeyja og stefnda alltaf sagt að stefndi þyrfti ekki að hafa af þessu áhyggjur því þessi eign væri meira í orði en á borði og væri fyrst og fremst til að meirihluti bæjastjórnar Vestmannaeyjabæjar liti betur út í augum almennings.

Stefndi stóð ekki við að tilkynna umrædda hækkun hlutafjár og með bréfi 23. október 2003 rifti Þróunarfélag Vestmannaeyja kaupum sínum á hlutafé í stefnda samkvæmt ofangreindri yfirlýsingu frá 4. desember 2002 og krafðist endurgreiðslu á þeim fjármunum sem félagið hafði innt af hendi í þessu skyni.

Réttindi og skyldur Þróunarfélags Vestmannaeyja voru yfirtekin af stefnanda með samþykkt í bæjarráði Vestmannaeyja 15. desember 2003 og með samþykki bæjarstjórnar Vestmannaeyja 18. desember 2003.

Mál þetta var þingfest hinn 19. apríl 2005 og var þá ekki sótt þing af hálfu stefnda. Málinu var frestað að ósk stefnanda til 17. maí 2005 og aftur til 14. júní 2005 og var í hvorugt skiptið sótt þing af hálfu stefnda. Málið var dómtekið hinn 14. júní 2005 og hinn 16. ágúst 2005 var stefna málsins árituð um aðfararhæfi af dómara og aðalkröfur stefnanda teknar til greina og stefndi dæmdur til greiðslu 332.000 króna í málskostnað. Með bréfi 2. nóvember 2005 óskaði stefndi eftir endurupptöku málsins og með úrskurði 13. janúar 2006 var sú krafa tekin til greina.

III

Stefnandi kveðst vísa til 28. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög varðandi aðalkröfu sína en þar segi að tilkynning um hækkun hlutafjár verði ekki skráð í hlutafélagaskrá fyrr en heildarhlutaféð hafi verið greitt svo og það sem greiða kunni að eiga umfram nafnverð. Ef tilkynning hafi ekki verið send innan árs frá því að ákvörðun hafi verið tekin eða skráningar sé synjað, falli niður ákvörðunin um hlutafjárhækkunina og skuldbindingar þeirra hluthafa sem þegar hafi skráð sig fyrir hlutum. Fjárhæðir sem greiddar hafi verið skuli endurgreiða áskrifendum án tafar.

Fyrir liggi í máli þessu að stefnandi hafi greitt hlutafé að fjárhæð 6.000.000 króna með tveimur greiðslum, 6. júní 2001 og 12. júlí 2001. Um hafi verið að ræða hlutafé að nafnvirði 125.000 krónur eða 20% alls hlutafjár eins og það átti að vera að lokinni hlutafjárhækkun sem stefndi hafi skuldbundið sig til að standa að. Hlutafé í stefnda hafi verið 500.000 krónur að nafnvirði og hafi átt að hækka það í 625.000 krónur eða sem numið hafi kaupum stefnanda á hlutafé. Tilkynning vegna þessarar hækkunar á hlutafé hafi ekki verið send til hlutafélagaskrár þrátt fyrir ítrekanir stefnanda þar að lútandi. Þar með hafi stefnanda ekki verið gert kleift að nýta sér réttindi sín sem hluthafi.

Samkvæmt skýrri heimild fyrrgreindrar 28. gr. laga um einkahlutafélög skuli endurgreiða til áskrifenda hlutafjár þegar ekki sé staðið við tilkynningar um hækkun hlutafjár til hlutafélagaskrár. Slíka endurgreiðslu skuli inna af hendi án tafar.

Dráttarvaxtakrafa miðist við orðalag 28. gr. einkahlutafélagalaga sem kveði á um endurgreiðslu án tafar. Miðað sé við ársfrestinn frá því ákvörðunin sé tekin og sé miðað við að ákvörðunin um kaupin hafi verið tekin eigi síðar en 12. júlí 2001 þegar lokagreiðslan hafi verið innt af hendi. Ársfresturinn til að tilkynna hlutafjárhækkunina miðist því við 12. júlí 2002 og þá hafi stefnda borið að endurgreiða hlutafjárgreiðsluna án tafar og því þyki rétt að miða við mánuð frá því að ársfresturinn rann út eða hinn 12. ágúst 2002. Vísist til laga um vexti nr. 38/2001, sbr. III. kafla laganna.

Hvað snerti varakröfur sé vísað til almennra reglna kröfu- og samningaréttarins og reglna um brostnar forsendur. Stefnandi hafi gert samkomulag um kaup á hlutafé í stefnda. Forsenda á bak við þau kaup hafi verið að nýta sér rétt sinn sem hluthafi í samræmi við hlutafjáreign sína og vísist í því sambandi til laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Stjórn stefnda hafi borið að sjá til þess að tilkynna hlutafjárhækkun til hlutafélagaskrár, halda hluthafafundi og gera stefnanda þannig kleift að gæta sinna hagsmuna sem hluthafi í félaginu. Ekkert af ofangreindu hafi verið gert og því séu meginforsendur um kaupin á hlutafénu brostnar. Um sé að ræða ákvörðunarforsendu af hálfu stefnanda fyrir kaupunum, þ.e. að geta nýtt sér rétt sinn sem hluthafi. Þegar slíkar meiriháttar forsendur haldi ekki heimili slíkt brot á samningi stefnanda að rifta kaupunum og krefjast endurgreiðslu á greiðslueyri samkvæmt almennum reglum kröfu- og samningaréttar.

Dráttarvaxtakrafa í varakröfu miði við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganna, en dagsetning yfirlýsingar um riftun og endurgreiðslu á kaupverði hlutafjár hafi verið 23. október 2003 og sé gerð krafa um að dráttarvextir byrji að reiknast mánuði frá þeim tíma eða 23. nóvember 2003.

Kröfu um málskostnað styðji stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sérstaklega 130. gr. laganna.

IV

Stefndi kveður sýknukröfu sína byggja á því að það fé sem Þróunarfélag Vestamannaeyja hafi lagt til rekstrar stefnda hafi verið styrkur en ekki hugsað sem greiðsla fyrir hlut í félaginu. Það sé þekkt á Íslandi sem og víðar að sveitastjórnir eða félög sem sveitastjórnir hafa stofnað í þeim tilgangi að stuðla að aukinni atvinnu í sveitarfélaginu leggi fram fé með þessum hætti. Það hafi einmitt verið uppi á teningnum í því tilviki sem hér um ræði.

Að baki ákvörðun Þróunarfélags Vestmanneyja og bæjarstjórnar sveitarfélagsins hafi fyrst og fremst legið byggða- og atvinnuþróunartengd sjónarmið en ekki viðskiptatengd. Þessum aðilum hafi því verið fulljós áhættan sem fylgdi því að styrkja stefnda með þessum hætti enda um tilraun að ræða til að gera einhæft atvinnulíf í Vestmannaeyjum örlítið fjölbreyttara. Forsvarsmenn Þróunarfélags Vestmannaeyja og Vestmannaeyjabæjar hafi því fyrst og fremst verið að kaupa fleiri störf til Vestmannaeyja og hafi stefndi staðið fullkomlega við sitt í þeim kaupum.

Til þess beri einnig að líta að Þróunarfélag Vestmannaeyja hafi tekið að sér að afla hlutafjár vegna stofnunar og starfrækslu útbús stefnda í Vestmannaeyjum enda hafi það verið forsenda stefnda fyrir því að hefja rekstur þar enda hefði verið hagstæðara fyrir stefnda að vera með reksturinn á einum stað í Reykjavík. Til þess að starfsemi stefnda gæti hafist hafi Þróunarfélag Vestmannaeyja lagt stefnda til um það bil 7.000.000 króna til rekstrarins enda hafi forsvarsmenn Þróunarfélags Vestmannaeyja talið það vænlegra til árangurs að safna hlutafé í Vestmannaeyjum þegar starfsemi stefnda væri hafin. Ekkert hafi orðið úr áformum Þróunarfélags Vestmannaeyja um hlutafjársöfnum og sé umrætt fjárframlag því ekki endurkrefjanlegt.

Þá beri að hafa í huga að um opinberan aðila sé að ræða sem fái stefnda, sem sé einkaaðili, til liðs við sig til að sinna verkefni sem sé fyrst og fremst til hagsbóta fyrir sveitarfélagið og íbúa þess og verði að telja í því sambandi að forsvarsmenn Þróunarfélags Vestmannaeyja og Vestmannaeyjabæjar hafi ekki sýnt vandaða stjórnsýsluhætti í tengslum við málið eins og þeim hafi þó verið skylt sem opinberum aðilum. Þannig hafi fjölmörg loforð forsvarsmanna Þróunarfélags Vestmannaeyja og Vestmannaeyjabæjar ekki orðið að veruleika og sé það í raun og veru vanefndum þessara aðila að kenna að rekstur stefnda í Vestmannaeyjum hafi ekki orðið langlífari en raunin varð. Það sé því fráleitt að ætla að stefnandi eigi endurgreiðslukröfu á stefnda.

Þá sé upphafstíma dráttarvaxta í stefnu sérstaklega mótmælt og þess krafist að stefnufjárhæðin beri einungis dráttarvexti frá dómsuppsögu með vísan til þess hvernig mál þetta sé tilkomið. Krafa stefndu um málskostnað byggi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Um lagarök kveðst stefndi einkum vísa til grunnreglna samninga- og kröfuréttar og grunnreglna íslensks stjórnskipunar- og stjórnarfarsréttar. Þá sé vísað til sveitastjórnarlaga nr. 45/1998 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Um málskostnað vísist til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

V

Óumdeilt er í máli þessu að forveri stefnanda, Þróunarfélag Vestmannaeyja, greiddi stefnda 6.000.000 króna sem samkvæmt yfirlýsingu fyrirsvarsmanns stefnda 4. desember 2002 var greiðsla fyrir hlutafé í stefnda að nafnvirði 125.000 króna og að heildarhlutafé stefnda eftir kaupin hækkuðu úr 500.000 krónum í 625.000 krónur. Samkvæmt yfirlýsingunni var hlutafjárhækkun þessi í samræmi við samþykkt hluthafafundar hjá stefnda og að stjórn stefnda ábyrgðist að breyta samþykktum félagsins til samræmis við hlutafjárhækkunina og senda tilkynningu um slíkt til hlutafélagaskrár.

Málatilbúnaður stefnda er óskýr og má af honum ýmist ráða að stefndi líti svo á að framlag stefnanda, sem hann ýmist telur vera 7 eða 6 milljónir króna, hafi verið styrkur til að stuðla að aukinni atvinnu í sveitarfélaginu eða að um hafi verið að ræða framlag sem stefndi skyldi endurgreiða þegar búið væri að safna hlutafé í stefnda. Þar sem stefnandi hafi ekki staðið við loforð um hlutafjársöfnun sé framlag stefnanda ekki endurkræft. Telur stefndi að greiðsla stefnanda hafi ekki verið hugsuð sem greiðsla fyrir hlut í félaginu. Af þessu má ráða að stefndi líti svo á að umrædd yfirlýsing um kaup stefnanda á hlut í stefnda hafi því verið málamyndagerningur.

Stefndi hefur haldið því fram að stefnandi, sem sé opinber aðili, hafi í viðskiptum sínum við stefnda ekki sýnt vandaða stjórnsýsluhætti. Hefur stefndi engin haldbær gögn lagt fram þessum fullyrðingum til stuðnings og verður hann að bera hallann af því.

Af orðalagi yfirlýsingar stefnda um að greiðsla að fjárhæð 6.000.000 króna hafi verið greiðsla fyrir kaup á hlut í stefnda verður ekki annað ráðið en að sú hafi verið raunin og hefur stefnda ekki tekist að sýna fram á að annað hafi falist í viðskiptum aðila en þar er beinlínis tekið fram. Þykir því ljóst að með fyrrgreindri greiðslu keypti stefnandi hlut í stefnda og við þau kaup hækkaði hlutafé í stefnda um 125.000 krónur og með þessum kaupum eignaðist stefnandi 20% hlut í stefnda.

Fyrir liggur að ofangreind hækkun hlutafjár var ekki tilkynnt til hlutafélagaskrá. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög fellur niður ákvörðun um hlutafjárhækkun og skuldbindingar þeirra hluthafa sem þegar hafa skráð sig fyrir hlutum ef tilkynning um hækkun hlutafjár hefur ekki verið send innan árs frá því að ákvörðun var tekin. Þá segir í ákvæðinu að fjárhæðir sem hafi verið greiddar skuli endurgreiða áskrifendum án tafar. Með vísan til þess að stefndi sinnti ekki lögboðinni skyldu sinni samkvæmt fyrrgreindri 28. gr. laga um einkahlutafélög að tilkynna hækkun hlutafjár til hlutafélagaskrár, og stefnandi hafði þegar greitt fyrir hlutaféð bar stefnda að endurgreiða honum það án tafar og verður aðalkrafa stefnanda því þegar af þeirri ástæðu tekin til greina með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en rétt þykir með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu að upphafstími dráttarvaxta miðist við mánuð eftir að ár var liðið frá yfirlýsingu um kaupin 4. desember 2002.

Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur.

Af hálfu stefnanda flutti málið J-kk-nf P-kk-nf hdl. en af hálfu stefnda flutti málið V-kk-nf H. V-kk-nf hdl.

G-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Skúlason ehf., greiði stefnanda, Vestmannaeyjabæ, 6.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. janúar 2004 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.

G-kvk-nf B-kvk-nf