Z-1/2016

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi miðvikudaginn 7. júní 2017, er komið til dómsins með bréfi S-kk-ef G-kk-ef hdl. dags. 12. janúar 2016, fyrir hönd sóknaraðila, S-kvk-ef H-kvk-ef, Tjarnarlundi 6G, Akureyri, þar sem hann fór fram á úrlausn dómsins vegna ágreinings sem komið hefði upp um það hvort nauðungarsala skyldi fara fram á fasteign sóknaraðila, Tjarnarlundi 6G, Akureyri. Gerðarbeiðandi var varnaraðili þessa máls, Arion banki hf., en sóknaraðili þessa máls var gerðarþoli.

Við upphaf uppboðs hinn 8. janúar 2016 hafnaði sýslumaðurinn á Norðurlandi eystra mótmælum sóknaraðila við því að uppboðið færi fram. Krafðist sóknaraðili þess þá að ágreiningi um framgang gerðarinnar yrði vísað til héraðsdóms, að bókað yrði að sóknaraðili hygðist krefjast ómerkingar ákvörðunar sýslumanns, að uppboðið færi ekki fram og þess að veðsetning á fasteign sóknaraðila, sem krafa varnaraðila byggðist á, yrði úrskurðuð ógild. Loks hygðist sóknaraðili krefjast málskostnaðar. Varnaraðili lýsti sig samþykkan því að leyst yrði úr ágreiningnum fyrir héraðsdómi. Var gerðinni frestað.

Undir rekstri málsins varð útivist af hálfu varnaraðila. Að kröfu sóknaraðila var málið tekið til úrskurðar og var hinn 27. september 2016 kveðinn upp úrskurður þar sem kröfur sóknaraðila voru teknar til greina. Varnaraðili krafðist endurupptöku málsins og var það endurupptekið hinn 9. nóvember 2016. Var jafnframt kveðinn upp úrskurður þar sem réttaráhrif fyrri úrskurðar voru felld niður. Sóknaraðili andmælti hvorugu.

Kröfur aðila

Sóknaraðili krefst þess að ómerkt verði ákvörðun sýslumannsins á Norðurlandi eystra, tekin 8. janúar 2016, um að nauðungarsala fari fram á fasteigninni Tjarnarlundi 6, íbúð g, Akureyri, fnr. 215-1209, og úrskurðað verði að gerðin fari ekki fram. Þá krefst sóknaraðili þess að felld verði úr gildi veðsetning sem sóknaraðili veitti í framangreindri fasteign sinni, með undirritun á skuldabréf nr. 1163-74-201012, upphaflega að fjárhæð 3.500.000 krónur, útgefið 29. marz 2007 af A-kk-þgf Þ-kk-þgf S-kk-þgf til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis.

Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað.

Hvor aðili krefst málskostnaðar úr hendi hins.

Málavextir

Hinn 29. marz 2007 gaf A-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf, sonur sóknaraðila, út veðskuldabréf til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, nr. 1163-74-201012, að fjárhæð 3.500.000 krónur. Afborganir skyldi greiða mánaðarlega í tuttugu ár. Með áritun á skuldabréfið samþykkti sóknaraðili að fasteign sín, Tjarnarlundur 6G á Akureyri, yrði sett að veði til tryggingar skuldinni. Á skuldabréfið ritaði sóknaraðili jafnframt undir svohljóðandi yfirlýsingu: „Ég undirritaður hef kynnt mér efni bréfs þessa og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín sem veðleyfisgjafa er fólgin og tel hana samrýmast greiðslugetu minni. Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni gildandi samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.“ Í 10. gr. skilmála skuldabréfsins segir að sé skuldin gjaldfallin megi selja veðið nauðungarsölu án dóms, sáttar eða fjárnáms, skv. 2. tl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991. Nái heimildin til höfuðstóls, vísitöluálags, vaxta, dráttarvaxta, kostnaðar af kröfu, innheimtukostnaðar, málskostnaðar, alls annars kostnaðar af vanskilum, endurgjalds kostnaðar af gerðinni sjálfri og væntanlegs kostnaðar af frekari fullnustugerðum.

Á lánsumsókn A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef óskar hann eftir að andvirði lánsins leggist á nánar greindan ávísanareikning sinn. Af sama reikningi eigi að skuldfæra afborganir og vexti.

Í málinu liggur skjal með yfirskriftinni „Yfirlýsing vegna láns með sjálfskuldarábyrgð og/eða lánsveði“. Fram kemur á skjalinu að lántakandinn er A-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf og lánsupphæð 3.500.000 krónur. Á skjalinu er meðal annars svo hljóðandi yfirlýsing: „Sjálfskuldarábyrgðarmaður/menn og/eða veðsali staðfesta með undirritun sinni að hann/þeir hafið [sic] fengið og kynnt sér bækling um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð.“ Undir skjalið ritar sóknaraðili. Á skjalið er handritað þar sem greina skal stað og dagsetningu: „Rvk 24.04.07“.

Hinn 31. desember 2013 framseldi Drómi hf. skuldabréfið til varnaraðila.

Í málinu liggur skjal með yfirskriftinni „Niðurstaða greiðslumats“ og kemur fram á skjalinu að lántakandinn er A-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf og lánsupphæð 3.500.000 krónur. Í skjalinu segir að Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hafi metið getu lántakandans til að standa í skilum. Matið sé byggt á gögnum sem sparisjóðurinn hafi aflað sér eða lántaki látið í té. Niðurstaðan sé byggð á upplýsingum um framfærslukostnað og önnur föst útgjöld, meðaltekjur heimilisins og greiðslubyrði lána. Framfærslukostnaður miðist að lágmarki við fjárhæðir sem Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna gefi út. Tekið er fram að jákvæð niðurstaða greiðslumats feli ekki í sér tryggingu fyrir því að skuldari efni skyldur sínar. Niðurstaða greiðslumatsins bendi til þess að „lántaki geti efnt skuldbindingar sínar miðað við núverandi fjárhagsstöðu.“ Þá er í skjalinu útdráttur úr 3. mgr. 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða, og kemur fram í honum að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann veitir ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt þar. Sóknaraðili ritar undir skjalið. Á skjalið er handritað þar sem greina skal stað og dagsetningu: „Rvk 24.04.07“.

Í málinu liggur skjal með yfirskriftinni „Ábending vegna lánsveðs.“ Í inngangi þess segir að Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis vilji benda þeim, sem heimilar lántakanda hjá sparisjóðnum að veðsetja eign sína til tryggingar láninu, á nokkurar staðreyndir. Eru þær svo taldar upp í sjö töluliðum. Þriðji liðurinn hljóðar svo: „Komi til vanskila á láninu (skuldabréfinu) eru greiðsluáskoranir sendar til lántakanda (skuldarans), en ekki til þess aðila, sem lánað hefur veðið. Sá er lánar veð, getur hinsvegar óskað eftir að vera skráður eins og um sjálfskuldarábyrgð hans væri að ræða á láninu í tölvukerfum sparisjóðsins og fær þá tilkynningu um vanskil.“ Fjórði liðurinn hljóðar svo: „Sinni lántakandinn (skuldarinn) ekki greiðsluáskorunum er samkvæmt heimild í skuldabréfinu og lögum þar að lútandi beðið um uppboð á hinni veðsettu eign.“ Fimmti liðurinn hljóðar svo: „Dæmin sanna að þetta getur leitt til mikilla vandræða fyrir eiganda hinnar veðsettu eignar og á honum getur lent að greiða skuldina til að forða uppboði á eigninni. Komið hefur fyrir að eigandi eignarinnar hefur ekki verið í stakk búinn til þess að greiða og eignin þá verið seld á uppboði.“ Sjötti liðurinn hljóðar svo: „Þess vegna vill sparisjóðurinn benda á þessi atriði og ítreka fyrir aðilum að kynna sér þau vel og að þeir þurfi að bera mikið traust til þess aðila, sem er að fá veðið lánað.“ Neðst á skjalinu stendur textinn: „Ég óska eftir að verða skráður sem sjálfskuldarábyrgðaraðili á láni nr. 1163-74-201012 þar sem ég hef lánað veðrétt til tryggingar láninu.“ Sóknaraðili ritar undir textann. Óútfylltir eru reitir sem ætlaðir eru til að skrá dagsetningu og undirritunarstað.

Með skjali dags. 23. janúar 2009, mótt. til þinglýsingar 5. febrúar 2009 og innfærðu degi síðar, voru gerðar breytingar á greiðsluskilmálum skuldabréfsins. Kemur fram í skjalinu að nýr höfuðstóll lánsins sé 4.147.286 krónur sem greiða skuli á 220 mánaðarlegum gjalddögum og tekið er fram að „á 6 gjalddögum“ beri einungis að greiða vexti, en afborganir, vexti og verðbætur upp frá því. Þá kemur fram að gjaldfallnar afborganir og verðbætur nemi 12.322 krónum og vextir, dráttarvextir og kostnaður 5.985 krónum. Sóknaraðili ritar á skjalið sem þinglýstur eigandi veðsettrar fasteignar.

Í málinu liggja útprentaðar tilkynningar, allar stílaðar á sóknaraðila. Eru þær dagsettar 27. júní 2011, 24. apríl 2012, 18. janúar 2013, 19. febrúar 2014, 20. apríl og 18. marz 2016. Eru tilkynningarnar allar undirritaðar vélrænt „Starfsfólk Arion banka“. Í tilkynningunum segir að þær séu sendar sóknaraðila „sem ábyrgðarmanni/veðsala“ á skuld A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef. Er í hverri tilkynningu getið um stöðu láns og vanskil þess miðað við síðast liðin áramót. Hækka vanskilin ár frá ári, eru sögð 478.699 krónur hinn 31. desember 2010 en 4.584.085 krónur hinn 31. desember 2015. Nemur ábyrgðarfjárhæðin þann dag 8.888.731 krónu.

Í málinu liggur innheimtubréf Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis til A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, dags. 26. október 2010. Segir þar að skuldabréfið sé í vanskilum frá 2. febrúar 2010. Krafan er sögð nema alls 5.307.414 krónum og þar af séu 4.470.682 krónur gjaldfelldur höfuðstóll.

Með bréfi sýslumannsins á Norðurlandi eystra, dags. 4. júní 2015, var sóknaraðila tilkynnt að borizt hefði beiðni um nauðungarsölu á fasteign hennar, Tjarnarlundi 6G. Yrði beiðnin tekin fyrir 14. ágúst.

Hinn 14. ágúst 2015 tók sýslumaður nauðungarsölubeiðnina fyrir. Af hálfu sóknaraðila, var því mótmælt að gerðin færi fram og gerð krafa um að hún yrði stöðvuð. Var bókað í gerðabók sýslumanns að sóknaraðili teldi samþykki sitt fyrir veðsetningu samkvæmt skuldabréfi ógilt og væri grundvöllur uppboðsbeiðninnar ógildur. Samþykki hafi verið veitt á grundvelli rangra og ófullnægjandi upplýsinga sem varnaraðili, gerðarbeiðandi, bæri ábyrgð á. Fært var til bókar að varnaraðili hafnaði mótmælunum og að sýslumaður ákvæði að taka þau ekki til greina. Sóknaraðili hefði óskað samþykkis varnaraðila við því að málinu yrði vísað til héraðsdóms en varnaraðili hafnað því. Þá var bókað að sóknaraðili óskaði eftir að uppboðið hæfist 6. nóvember og að varnaraðili féllist á það.

Með bréfi til sýslumanns, dags. 4. nóvember 2015, óskaði varnaraðili eftir að nauðungarsölunni yrði frestað.

Hinn 8. janúar 2016 tók sýslumaður beiðni um nauðungarsöluna fyrir. Fært var til bókar að sóknaraðili mótmælti og ítrekaði sjónarmið sín frá 14. ágúst. Sýslumaður hafnaði mótmælunum. Bókað var að sóknaraðili óskaði eftir að vísa ágreiningnum til héraðsdóms þar sem gerð yrði krafa um að ákvörðun sýslumanns yrði úrskurðuð ómerk, gerðin skyldi ekki fara fram og veðsetning fasteignarinnar úrskurðuð ógild, auk þess sem gerð yrði krafa um málskostnað. Bókað var að varnaraðili hefði samþykkt að ágreiningnum yrði vísað til héraðsdóms. Við svo búið var málinu frestað ótilgreint.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila

Sóknaraðili segist byggja á því að sýnt sé fram á að verulegur vafi leiki á um réttmæti kröfu varnaraðila og að varnaraðili eigi því ekki rétt á að nauðungarsalan fari fram, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Þá sé ljóst að varnaraðili hafi ekki undir höndum lögmæt gögn til grundvallar kröfu sinni sbr. 13. gr. sömu laga.

Sóknaraðili segist byggja kröfu sína um ómerkingu ákvörðunar sýslumanns á því að veðsetning skv. skuldabréfi varnaraðila, nr. 1163-74-201012, sé ógildanleg. Sóknaraðili segist vísa til þeirra málsástæðna sem síðar verða raktar og byggðar séu á því að varnaraðili hafi vanefnt skyldu sína samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Jafnframt kveðst sóknaraðili vísa til ógildingarreglu 36. gr. laga nr. 7/1936.

Sóknaraðili segist byggja kröfu sína, um að felld verði úr gildi veðsetning er hún hafi veitt með undirritun á framangreint skuldabréf, á því að varnaraðili hafi ekki staðið við skyldur sínar samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi. Að samkomulaginu hafi staðið samtök banka og verðbréfafyrirtækja fyrir hönd aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða fyrir hönd sparisjóðanna, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda. Sóknaraðili kveðst byggja á því að forveri varnaraðila, Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis, hafi vegna aðildar sinnar að Sambandi íslenskra sparisjóða verið bundinn af reglum samkomulagsins. Varnaraðili hafi yfirtekið rétt og skyldur samkvæmt skuldabréfinu og sé sömuleiðis bundinn af reglum samkomulagsins.

Sóknaraðili segir að markmið samkomulagsins sé, samkvæmt 1. gr. þess, að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Þar komi og fram að með samkomulaginu séu settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum þar á meðal þeirra er setji veð til tryggingar fjárhagslegum skuldbindingum. Sóknaraðili segist byggja á því að Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína í tengslum við lánveitinguna. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins beri fjármálafyrirtæki að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í ákvæðinu sé getið um ýmis efnisatriði sem fram eigi að koma í slíkum bæklingi þar á meðal um hvað felist í ábyrgðinni, um heimild ábyrgðarmanns til að segja ábyrgðinni upp, um heimild til að óska eftir að greiðslumat verið ekki framkvæmt og um heimild hans til að bera ágreiningsmál undir úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Sóknaraðili kveðst staðhæfa að hún hafi ekki fengið slíkan bækling í hendur.

Sóknaraðili kveðst fullyrða að Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hafi aldrei verið í sambandi við sig í tengslum við lánveitinguna, hvorki vegna útgáfu skuldabréfsins né annarra skjala því tengdu. Hún hafi ekki fengið neina kynningu eða upplýsingar áður en hún skrifaði undir veðskuldabréfið. Sóknaraðili hafi í aðdraganda lánveitingarinnar verið í sambandi við son sinn. Hann hafi óskað eftir því að sóknaraðili gengist í ábyrgð sem veðsali vegna skuldar er hann hygðist stofna til við sparisjóðinn. Í kjölfarið hafi hann sent skuldabréfið til sóknaraðila. Af aflokinni undirritun sem þinglýstur eigandi hafi sóknaraðili endursent syni sínum skuldabréfið. Sóknaraðili hafi undirritað yfirlýsingu á skuldabréfið þess efnis að hún teldi ábyrgð sína samrýmast greiðslugetu sinni. Jafnframt að sér hefði verið kynntur upplýsingabæklingur um ábyrgðir og efni gildandi samkomulags um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga. Engar slíkar upplýsingar hafi þó borizt frá lánveitanda. Sóknaraðili kveðst telja að með því að sér hafi ekki verið afhentur slíkur upplýsingabæklingur hafi varnaraðili brotið gegn 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Varnaraðila hafi verið skylt að tryggja að upplýsingar um rétt sóknaraðila og skyldur bærist til vitundar hennar. Þessari skyldu hafi forveri varnaraðila ekki getað komið yfir á lántakandann þótt svo virðist sem hann hafi kostið að fela lántakanda að afla undirritunar á skjölin en það sé í andstöðu við góða viðskiptahætti og venjur hjá fjármálafyrirtæki, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002.

Sóknaraðili kveðst byggja á því að forveri varnaraðila hafi vanrækt fortakslausa skyldu sína til að meta greiðslugetu skuldara áður en stofnað hafi verið til veðs til tryggingar umþrættri skuldbindingu. Sóknaraðili segist benda á að samkvæmt 1. og 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins sé fjármálafyrirtækjum skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð á skuldum hans nemi meiri en einni milljón króna. Umþrætt veðskuldabréf hafi verið að fjárhæð 3.500.000 krónur og hafi sparisjóðnum skilyrðislaust borið að meta greiðslugetu lántakandans og tryggja að sóknaraðili gæti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hún gengist í ábyrgð.

Sóknaraðili segist vísa til þess að nokkurum vikum eftir undirritun sína á skuldabréfið og eftir þinglýsingu þess hafi sonur sinn haft samband við sig og óskað eftir undirritun sinni á frekari skjöl. Hann hafi sent sóknaraðila skjal er borið hafi yfirskriftina „Niðurstaða greiðslumats“ og annað er borið hafi yfirskriftina „Yfirlýsing vegna láns með sjálfskuldarábyrgð og-eða lánsveði“. Skjölunum hafi fylgt skjal, ódags. 2006, er sóknaraðili hafi einnig ritað undir og borið hafi yfirskriftina „Ábending vegna lánsveðs“. Þar komi meðal annars fram að með undirritun á það væri tryggt að hún fengi tilkynningar kæmi til vanskila. Á tvö fyrrnefndu skjölin sé ritað um útgáfustað í Reykjavík og útgáfudag 24. apríl 2007. Sóknaraðili kveðst telja áritanirnar ekki vera með rithönd sinni og sé hún þess fullviss að hún hafi ritað undir skjölin á Akureyri. Hún kveðst telja ótrúlegt að hún hafi ritað undir skjölin 24. apríl 2007 en þann dag muni forveri varnaraðila, er starfstöð hafi haft í Reykjavík, hafa keypt bréfið af lántakanda. Að þessu virtu sé ljóst að forveri varnaraðila hafi ekki kynnt sóknaraðila niðurstöðu greiðslumats fyrr en eftir undirritun skuldabréfsins og eftir þinglýsingu þess. Það hafi lánveitanda þó borið að gera sbr. 3. gr. samkomulagsins áður en sóknaraðili hafi tekið að sér ábyrgð á umþrættri skuldbindingu.

Sóknaraðili kveðst telja ranga þá staðhæfingu varnaraðila að greiðslumat hafi verið framkvæmt. Varnaraðili hafi ekki getað stutt þá staðhæfingu við annað en áðurnefnt skjal, dags. 24. apríl 2007, er beri heitið „Niðurstaða greiðslumats“ og hafi varnaraðili borið því við að greiðslumatið finnist ekki. Þá hafi varnaraðili ekki á nokkurn hátt getað upplýst sóknaraðila um þær forsendur er forveri varnaraðila hafi byggt greiðslumatið á. Sóknaraðili hafi krafið varnaraðila um upplýsingar og gögn er legið hafi greiðslumati til grundvallar en varnaraðili beri því við að þau gögn séu ekki til staðar enda sé varnaraðila ekki skylt að varðveita þau til lengri tíma. Þá hafi varnaraðili ekki orðið við óskum sóknaraðila um afhendingu lánsumsóknar, ekki svarað spurningum sóknaraðila um hvert andvirði lánsins hafi verið ráðstafað og ekki upplýst um það hvort til grundvallar greiðslumati hafi legið upplýsingar um tekjur lántakanda, A-kk-ef Þ-kk-ef, og sambýliskonu hans, H-kvk-ef S-kvk-ef M-kvk-ef, en þau hafi ekki verið í samvistum er lánið var tekið. Sóknaraðili kveðst telja að forvera varnaraðila hafi ekki einungis borið skylda til að tryggja að tilgreindar væru réttar upplýsingar í greiðslumati og afla nauðsynlegra upplýsinga til að tryggja rétta mynd af greiðslugetu lántakandans. Gera verði þá kröfu til varnaraðila að hann geti upplýst um efni greiðslumats og á hvaða gögnum það sé byggt. Svo lengi sem varnaraðili veiti ekki þessar upplýsingar telji sóknaraðili ótrúverðugt að greiðslumat hafi verið framkvæmt og verði varnaraðili að bera hallann af þeirri óvissu. Þá verði varnaraðili að bera hallann af þeirri ákvörðun sinni að veita lánið án þess að viðhafa þau vinnubrögð sem hann hafi undirgengizt með aðild sinni að samkomulaginu.

Sóknaraðili kveðst byggja á því að niðurstaða forvera varnaraðila um að greiðslumat, er bendi til þess að lántakandi geti efnt skuldbindingar sínar miðað við fjárhagsstöðu hans, sé röng. Sóknaraðili kveðst telja að greiðslumat, er gert hafi verið, hafi augljóslega ekki verið unnið í samræmi við 2. mgr. 3. gr. samkomulagsins. Í niðurstöðu greiðslumats, dags. 24. apríl 2007, segi að greiðslumatið byggi á gögnum sem sparisjóðurinn hafi aflað sér eða lántaki látið í té. Niðurstaða greiðslumatsins sé byggð á upplýsingum um framfærslukostnað og önnur föst útgjöld, meðaltekjur heimilisins og greiðslubyrði lána. Jafnframt að framfærslukostnaður og önnur föst útgjöld miðist að lágmarki við fjárhæðir sem gefnar séu út af Ráðgjafastofu um fjármál heimilanna. Sóknaraðili kveðst byggja á því að niðurstaða greiðslumats sé röng og gefi ekki rétta mynd af greiðslugetu lántaka. A-kk-nf Þ-kk-nf hefði ekki staðizt greiðslumat ef réttilega hefði verið staðið að gerð þess. Sóknaraðili kveðst vísa því til stuðnings meðal annars til skattframtala A-kk-ef Þ-x-x og H-kvk-ef S-kvk-ef og greinargerðar Umboðsmanns skuldara vegna umsóknar þeirra um greiðsluaðlögun dags. 26. nóvember 2010. Í síðastnefnda skjalinu sé greint frá áralöngum fjárhagserfiðleikum þeirra. Greint sé meðal annars frá lántökum, leigusamningum vegna ökutækja, kaupum á fasteign og atvinnumissi. Jafnframt sé greint frá því að þau hafi slitið sambúð árið 2005 og muni ekki hafa verið skráð í sambúð er umþrætt lán hafi verið tekið. Þá komi fram það mat embættisins að greiðslugeta heimilisins hafi verið neikvæð á árinu 2007. Sóknaraðili kveðst jafnframt vísa til frumvarps til samnings þeirra A-kk-ef Þ-kk-ef og H-kvk-ef S-kvk-ef um greiðsluaðlögun og útreiknings lögmanns sóknaraðila á greiðslugetu lántakanda. Útreikningurinn sé byggður á upplýsingum frá skuldunautum og miðaður við upplýsingar frá umboðsmanni skuldara um framfærslukostnað hjóna/sambýlisfólks með tvö börn er lánið hafi verið tekið. Niðurstaða útreikningsins sé að greiðslugeta A-kk-ef Þ-kk-ef hafi verið neikvæð um að minnsta kosti 52.445 krónur um það leyti er hann hafi tekið lánið. Sóknaraðili kveðst telja að varnaraðila hafi verið kunnugt um bága fjárhagsstöðu A-kk-ef og H-kvk-ef en A-kk-nf hafi um nokkurt skeið verið viðskiptavinur sparisjóðsins. Sóknaraðili kveðst sérstaklega vísa til þess að hinn 16. maí 2003 hafi A-kk-nf ekki staðizt greiðslumat vegna lántöku hjá sparisjóðnum að fjárhæð 1.230.000 krónur er tekið hafi verið til greiðslu þriggja ára gamallar skattskuldar. Láni þessu hafi verið skilmálabreytt skömmu áður en sóknaraðili hafi gengizt í ábyrgð vegna umþrætts skuldabréfs og varnaraðila hafi og átt að vera kunnugt um að A-kk-nf og H-kvk-nf hafi fest kaup á fasteigninni Þrastarrima 23 á Selfossi í maí 2005 og að kaupverðið hafi nærri allt verið tekið að láni. Jafnframt hafi varnaraðila átt að vera kunnugt um að H-kvk-nf hafi tekið lán hinn 2. maí 2006 hjá Glitni banka að fjárhæð 1.200.000 krónur með veði í fasteigninni. Í umsókn A-kk-ef og H-kvk-ef um greiðsluaðlögun segi að lánið hafi verið tekið til endurfjármögnunar vegna yfirdráttarláns, skuldar vegna bílaláns hjá SP-fjármögnun og annarra vanskila. Á árinu 2006 hafi A-kk-nf og H-kvk-nf bæði stofnað til fjármögnunarleigusamninga hjá SP-fjármögnun vegna bifreiðar og fjórhjóls. Hinn 24. apríl 2007, sama dag og sóknaraðili á að hafa undirritað yfirlýsingu vegna niðurstöðu greiðslumats, hafi verið gert fjárnám hjá H-kvk-þgf og ábyrgðarmanni vegna vanskila hennar við Landsbankann. Sóknaraðili kveðst telja slíkar innheimtuaðgerðir bera ótvírætt merki þess að hlutaðeigandi geti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Við þær aðstæður sé ósanngjarnt að varnaraðili geti velt áhættunni af lánveitingunni yfir á sóknaraðila.

Sóknaraðili kveðst reisa kröfu sína um að felld verði úr gildi umþrætt veðsetning á 36. gr. laga nr. 7/1936. Með kröfunni leiti sóknaraðili eftir því að samningur um veðsetninguna verði ógiltur í heild sinni. Þegar litið sé til þeirra atvika er um geti í 2. mgr. 36. gr. sé án nokkurs vafa ósanngjarnt og gagnstætt góðri viðskiptavenju að varnaraðili beini innheimtu sinni til sóknaraðila á grundvelli umþrætts skuldabréfs. Ekki verði velkzt í vafa um að staða sóknaraðila og varnaraðila hafi verið ójöfn. Annars vegar lánastofnun er starfi á fjármálamarkaði og láni til einstaklinga og fyrirtækja en hins vegar ómenntuð verzlunarkona. Forveri varnaraðila hafi samið efni samningsins og sóknaraðili engan hlut átt að því máli. Með undirritun sinni hafi sóknaraðili gengizt í ábyrgð vegna skuldbindingar er á þeim tíma hafi numið ríflega árslaunum hennar. Hún hafi einskis notið af andvirði lánsins. Hvað varði atvik við samningsgerðina og atvik er síðar hafi komið til kveðst sóknaraðili vísa sérstaklega til þess að forveri varnaraðila hafi engin samskipti átt við hana í tengslum við lántökuna, hafi vanrækt að veita henni upplýsingar um rétt hennar og skyldur og þar að auki ekki metið greiðslugetu lántakanda. Þá kveðst sóknaraðili vísa til þess að varnaraðili hafi árum saman vanrækt að upplýsa hana um vanskil lántakanda. Sóknaraðila hafi ekki verið kunnugt um að lántakandi hafi leitað greiðsluaðlögunar og ekki hafi verið greitt af skuldinni árum saman. Í greiðsluáskorun, dags. 16. janúar 2015, segi að lánið hafi verið í vanskilum frá 2. febrúar 2010 og nemi dráttarvextir og kostnaður þá nærri helmingi skuldarinnar, er alls hafi verið 8.462.094 krónur. Sóknaraðili kveðst og vísa til þess að í áðurnefndu skjali, ódags. 2006, er beri yfirskriftina „Ábending vegna lánsveðs“, hafi forveri varnaraðila skuldbundið sig til þess að tilkynna henni um vanskil en það hafi varnaraðili ekki gert árum saman. Sóknaraðili kveðst hafa lagt traust sitt á forvera varnaraðila og talið réttilega staðið þar að málum. Sóknaraðili kveðst fullyrða að hún hefði aldrei gengizt í ábyrgð vegna skuldarinnar ef hún hefði haft vitneskju um bága stöðu sonar síns. Sóknaraðili kveðst ítreka að varnaraðili verði við þessar aðstæður að bera hallann af þeirri ákvörðun sinni að veita lánið án þess að viðhafa þau vinnubrögð sem varnaraðili hafi gengizt undir með aðild sinni að samkomulaginu. Að þessu virtu telji sóknaraðili það bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu varnaraðila að bera fyrir sig þann samning sem geymt hafi samþykki hennar til að veita veð í eigin fasteign við útgáfu umþrætts veðskuldabréfs. Sóknaraðili kveðst byggja á því að samkvæmt framansögðu hafi varnaraðili ekki undir höndum lögmæt gögn til grundvallar kröfu sinni, sbr. 13. gr. laga nr. 90/1991, þar sem ábyrgðin teljist ógild. Því beri að fallast á ómerkingu ákvörðunar sýslumanns jafnhliða því að úrskurða um ógildi veðsetningar.

Sóknaraðili kveðst vísa til XIII. kafla laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Hvað varði heimild héraðsdóms til umfjöllunar um kröfur kveðst sóknaraðili vísa til 2. mgr. 75. gr. laganna. Um nauðsyn þess að lögmæt gögn liggi til grundvallar beiðni um nauðungarsölu kveðst sóknaraðili vísa til 13. gr. laganna. Um skyldur sýslumanns og ágreining við fyrirtökubeiðni um nauðungarsölu kveðst sóknaraðili vísa til 22. gr. laganna. Vegna skyldna fjármálafyrirtækja til að starfa í samræmi við eðlileg og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði vísi sóknaraðili til 19. gr. laga nr. 161/2002. Vegna heimilda til að fella úr gildi veðsetningu vísi sóknaraðili til 36. gr. laga nr. 7/1936. Vegna kröfu um greiðslu málskostnaðar vísi sóknaraðili til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé studd við ákvæði laga nr. 50/1988.

Málsástæður og lagarök varnaraðila

Varnaraðili kveðst byggja kröfu sína um nauðungarsölu á 2. tl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 enda sé berum orðum tekið fram í skuldabréfi að nauðungarsala megi fara fram til fullnustu á skuld samkvæmt bréfinu án undangengis dóms, sáttar eða fjárnáms sbr. 10. gr. skuldabréfsins. Engin rök standi til annars en að sóknaraðila verði haldið við samþykki sitt við þessu.

Varnaraðili kveðst byggja á því að greiðslumat hafi verið framkvæmt í samræmi við 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga. Staðhæfingum sóknaraðila um annað sé mótmælt sem ósönnuðum. Niðurstaða greiðslumatsins hafi verið kynnt sóknaraðila og hún staðfest móttöku þeirra upplýsinga með undirritun sinni á þar til gert skjal sem beri yfirskriftina „Niðurstaða greiðslumats“. Varnaraðili segist byggja á því að það hafi verið undir sóknaraðila komið að óska eftir að sjá niðurstöðu matsins eða undirliggjandi gögn áður en hún veitti samþykki fyrir veðsetningunni.

Varnaraðili segist byggja á því að hvorki hvíli á sér lagaskylda til þess að geyma undirgögn vegna greiðslumatsins eða greiðslumatið sjálft né leggi umrætt samkomulag frá 1. nóvember 2001 slíkar skyldur á sig. Sér hafi ekki borið að geyma gögnin þannig að þau gætu verið aðgengileg sóknaraðila átta árum eftir að matið hafi verið framkvæmt.

Varnaraðili segist mótmæla sem ósönnuðum fullyrðingum sóknaraðila um að niðurstaða greiðslumatsins hafi verið röng og hún ekki gefið rétta mynd af greiðslugetu lántaka. Þá kveðst varnaraðili mótmæla þeirri málsástæðu sóknaraðila að hún hefði ekki veitt veðréttinn vegna skuldarinnar hefði hún vitað af bágri stöðu skuldara. Ekkert hafi staðið því í vegi að sóknaraðili óskaði eftir frekari upplýsingum um fjárhag skuldara áður en hún heimilaði veðsetninguna. Megi í þessu sambandi til að mynda vísa til bæklings Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis um sjálfskuldarábyrgð og lánsveð. Þá kveðst varnaraðili vekja athygli á því að í niðurstöðu greiðslumats hafi verið sérstaklega tilgreint að jákvæð niðurstaða þess fæli ekki í sér tryggingu fyrir því að skuldari gæti efnt skyldur sínar.

Varnaraðili kveðst mótmæla þeim staðhæfingum sóknaraðila að greiðslugeta skuldara hafi verið neikvæð á þeim tíma sem lánið hafi verð tekið. Varnaraðili kveðst mótmæla sem röngum þeim staðhæfingum sóknaraðila að greiðslugeta skuldara hafi verið neikvæð á þeim tíma sem lánið var tekið. Þá sé hugleiðingum sóknaraðila um fjárhag fyrrum sambýliskonu skuldara mótmælt sem þýðingarlausum í máli þessu.

Varnaraðili segist byggja á því að kröfum um 4. gr. samkomulagsins um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga varðandi upplýsingagjöf til ábyrgðarmanns hafi verið fullnægt. Í fyrsta lagi hafi sóknaraðili skrifað undir sjálft skuldabréfið sem veðsali. Þar hafi meðal annars komið fram að hún hafi kynnt sér efni bréfsins, gert sér grein fyrir í hverju ábyrgð hennar fælist og að hún teldi hana samræmast greiðslugetu sinni. Þá hafi hún kynnt sér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni gildandi samkomulags um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga. Þá hafi sóknaraðili skrifað undir „Ábendingu vegna lánsveðs“. Hafi athygli sóknaraðila þar verið vakin á því að vanskil kynnu að leiða til þess að sóknaraðili þyrfti að greiða skuld vegna lánsins til þess að forðast uppboð á eign sinni. Í þriðja lagi skrifaði sóknaraðili undir „Yfirlýsingu vegna láns með sjálfskuldaábyrgð og/eða lánsveði“ og staðfest að hún hefði fengið og kynnt sér áðurnefndan bækling um sjálfskuldarábyrgð og lánsveð. Þá hafi sóknaraðili skrifað undir „Niðurstöðu greiðslumats“ þar sem hún hafi staðfest að hún hafi kynnt sér umræddan bækling.

Varnaraðili kveðst mótmæla sem ósönnuðum öllum staðhæfingum sóknaraðila um að hún hafi ekki fengið umræddan bækling afhentan. Séu þær staðhæfingar í beinni mótsögn við gögn málsins sem beri þvert á móti með sér að varnaraðili hafi hvorki leynt upplýsingum né vanrækt upplýsingaskyldu sína gagnvart sóknaraðila. Sömuleiðis sé mótmælt sem ósönnuðum staðhæfingum sóknaraðila um að ekki sé um að ræða hennar rithönd á „Niðurstöðu greiðslumats“ og „Yfirlýsing vegna láns með sjálfskuldarábyrgð og/eða lánsveði“.

Varnaraðili segir sóknaraðila byggja á því að niðurstaða greiðslumats hafi verið kynnt sóknaraðila eftir undirritun og þinglýsingu skuldabréfsins. Varnaraðili kveðst byggja á því að þetta eitt og sér geti ekki talizt brot á upplýsingaskyldu samkvæmt samkomulaginu frá 1. nóvember 2001 enda hafi ábyrgð sóknaraðila sem veðsali ekki orðið virk fyrr en skuldin hafi stofnazt er skuldabréfið hafi verið keypt 24. apríl 2007. Varnaraðili hafi því uppfyllt upplýsingaskyldu sína áður en ábyrgðin hafi orðið virk. Kveðst varnaraðili byggja á því að sóknaraðili hafi með undirritun sinni á niðurstöðu greiðslumatsins veitt eftirfarandi samþykki sitt fyrir veðsetningunni og þannig hafi skilyrði ákvæða samkomulagsins verið uppfyllt.

Þá kveðst varnaraðili mótmæla þeim staðhæfingum sóknaraðila að varnaraðili hafi árum saman vanrækt að upplýsa hana um vanskil enda hafi hann árlega sent henni bréf með upplýsingum um vanskilin.

Varnaraðili segir að jafnvel þó að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að varnaraðili hafi brotið gegn ákvæðum samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 byggi hann á því að slíkt brot leiði ekki sjálfkrafa til ógildingar veðsetningarinnar heldur verði að fara fram heildarmat á aðstæðum aðila fyrir, eftir og við undirritun sóknaraðila á umþrætt veðskuldabréf. Slíkt mat leiði til þess að hafna verði kröfum sóknaraðila. Varnaraðili segist byggja á því að sóknaraðila hafi verið ljóst frá upphafi hvers konar ábyrgð hún hafi tekið á sig með undirritun sinni sem veðsali, sbr. undirritanir hennar á fyrrgreind skuldaskjöl og fylgigögn. Sóknaraðili hafi hins vegar látið hjá líða að fylgjast með skuldaskilum lántaka. Sóknaraðili beri því við að sér hafi ekki verið kunnugt um að skuldari hafi leitað greiðsluaðlögunar og ekki greitt af skuldum í lengri tíma. Þessu kveðst varnaraðili mótmæla. Skuldari hafi verið í vanskilum frá 2. febrúar 2010 og sóknaraðili verið upplýstur bréflega um vanskilin árlega. Varnaraðili kveðst telja rétt að fram komi að hann hafi ekki átt tök á frekari innheimtuaðgerðum fyrr en í ársbyrjun 2015 enda hafi skuldari verið í greiðsluskjóli til þess tíma. Engin orsakatengsl geti því verið milli hins meinta skorts sóknaraðila á vitneskju um vanskilin og tjóns hennar af því að hafa veitt veðið.

Varnaraðili segir að sóknaraðili hafi engin viðbrögð sýnt við upplýsingum um vanskil skuldara þrátt fyrir að hafa fengið þær sendar á hverju ári. Þá hafi hún engan ágreining gert um gildi ábyrgðar sinnar fyrr en við fyrirtöku um nauðungarsölubeiðni, rúmum fimm árum eftir að vanskil hafi hafizt og átta árum eftir að hún hafi veitt samþykki fyrir veðsetningunni. Hafi þó t.d. ærið tilefni verið til við skuldbreytingu lánsins í upphafi árs 2009. Hana hafi sóknaraðili samþykkt athugasemdalaust. Með hliðsjón af þessu byggi varnaraðili á því að hafi sóknaraðili einhvern tímann átt rétt til þess að krefjast ógildingar á þeim grundvelli sem málatilbúnaður hennar sé byggður á hafi sá réttur fallið niður fyrir tómlæti og, eftir atvikum, síðara samþykki.

Varnaraðili segir að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju að halda veðréttinum upp á sóknaraðila og að skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 sé fullnægt. Vísist um þetta meðal annars til þess sem varnaraðili hafi áður sagt um samþykki sóknaraðila fyrir veðsetningunni og þess að sóknaraðili hafi fyrst átta árum eftir að hann hafi veitt samþykki sitt fyrir veðsetningunni haft uppi mótmæli við gildi hennar.

Varnaraðili kveðst mótmæla því að hann hafi starfað í andstöðu við góða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Ekkert sé komið fram af hálfu sóknaraðila sem renni stoðum undir og sanni að varnaraðili hafi brotið gegn þeim reglum og venjum sem gilda um fjármálastarfsemi. Þá kveðst varnaraðili vekja athygli á því að meint brot gegn 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 geti ekki haft þau áhrif að löggerningur aðila teljist ógildur eða ógildanlegur. Þá sé með hliðsjón af öllum málatilbúnaði varnaraðila því mótmælt að ekki séu til staðar lögmæt gögn til grundvallar beiðni um nauðungarsölu sbr. 13. gr. laga nr. 90/1991. Loks sé málatilbúnaði sóknaraðila að öðru leyti mótmælt.

Varnaraðili segist vísa til laga nr. 90/1991, einkum 6. gr., II. kafla laga nr. 75/1997 og meginreglna kröfu og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga. Vegna málskostnaðarkröfu sé vísað til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 129. og 130. gr. laganna.

Niðurstaða

Óumdeilt er í málinu að varnaraðili sé bundinn af ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja fyrir hönd aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða fyrir hönd sparisjóðanna, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra af hálfu íslenzka ríkisins gerðu, dags. 1. nóv. 2001. Verður samkomulag þetta nefnt Samkomulagið í þessum kafla úrskurðarins.

Þá er óumdeilt í málinu að varnaraðili hafi tekið við þeim réttindum og skyldum Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis sem hér skipta máli.

Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. Samkomulagsins ber fjármálafyrirtækjum að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar og skulu þar nánar greind atriði koma fram. Sóknaraðili byggir á því að hún hafi ekki fengið slíkan bækling í hendur. Á skjali því sem nefnt er „Yfirlýsing vegna láns með sjálfskuldarábyrgð og/eða lánsveði“ ritaði sóknaraðili undir yfirlýsingu þess efnis að hún hefði fengið og kynnt sér bækling um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð. Mátti forveri varnaraðila ganga út frá að þessi yfirlýsing sóknaraðila væri rétt auk þess sem ljóst er af þessu að sóknaraðila var kunnugt um tilvist slíks bæklings og hefði því getað gert ráðstafanir til að verða sér úti um hann, ef yfirlýsing sú er hún ritaði undir var röng. Verður ekki miðað við í málinu að forveri varnaraðila hafi vanrækt skyldu sína að þessu leyti.

Í málinu liggur afrit bæklings, sem varnaraðili kveður þann sem sóknaraðili hafi fengið sendan. Við munnlegan málflutning var á því byggt af hálfu sóknaraðila að ósannað væri að þetta væri bæklingurinn sem sóknaraðili hefði fengið, vel gæti verið um allt annan bækling að ræða. Bæklingurinn ber heitið „Ábyrgðarmenn og veðleyfisgjafar“ og ber með sér að vera gefinn út af Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis. Uppfyllir hann skilyrði 1. mgr. 4. gr. Samkomulagsins. Ekkert hefur verið fært fram til stuðnings því að þetta sé ekki bæklingur sá sem sóknaraðili staðfesti að hafa fengið í hendur og kynnt sér, en telja verður að sóknaraðili beri sönnunarbyrðina af því að í yfirlýsingunni hafi í raun verið vísað til einhvers annars bæklings.

Í bæklingnum er ábyrgðarmönnum og veðleyfisgjöfum meðal annars kynnt „nokkur almenn heilræði“. Eru þau eftirfarandi og er hvert og eitt reifað nánar: Kannaðu fjárhag þess sem biður þig um að gangast í ábyrgð. Ekki ábyrgjast meira en þú getur greitt. Fylgstu með skuldaskilum. Láttu vanskil ekki hlaðast upp.

Ágreiningslaust er í málinu að forvera varnaraðila hafi borið að meta greiðslugetu lántakans A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef. Sóknaraðili byggir hins vegar á því að þetta greiðslumat hafi ekki verið framkvæmt og á því að niðurstaða forvera varnaraðila, um að greiðslumat bendi til þess að lántakinn geti greitt skuldbindingar sínar, sé röng. Varnaraðili segir greiðslumatið hafa verið framkvæmt og niðurstaða þess hafi verið kynnt sóknaraðila sem hafi staðfest móttöku þeirra upplýsinga. Niðurstaða greiðslumatsins hafi ekki verið röng.

Í málinu liggur frumvarp til samnings um greiðsluaðlögun A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef og H-kvk-ef S-kvk-ef M-kvk-ef, samkvæmt lögum nr. 101/2010. Þar segir að nafngreindur héraðsdómslögmaður hafi verið skipaður umsjónarmaður með greiðsluaðlöguninni. Þá segir í frumvarpinu: „Umsjónarmaður kannaði hvort til ábyrgðarskuldbindinga þeirra sem gengist hafa í ábyrgðir fyrir skuldara var stofnað með réttum hætti. Samskipti við Dróma hf. leiddu í ljós að greiðslumat fór fram þegar stofnað var til þeirra ábyrgða sem gerð er grein fyrir hér síðar.“ Síðar í frumvarpinu kemur fram að veðleyfi það, er mál þetta varðar, er önnur þeirra skuldbindinga sem vísað var til í tilvitnuðum texta.

Eins og áður segir liggur fyrir í málinu skjal með yfirskriftinni „Niðurstaða greiðslumats“. Í skjalinu segir að Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hafi metið getu lántakandans A-kk-ef Þ-kk-ef til að standa í skilum. Matið sé byggt á gögnum sem sparisjóðurinn hafi aflað sér eða lántaki látið í té. Niðurstaðan sé byggð á upplýsingum um framfærslukostnað og önnur föst útgjöld, meðaltekjur heimilisins og greiðslubyrði lána. Framfærslukostnaður miðist að lágmarki við fjárhæðir sem Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna gefi út. Tekið er fram að jákvæð niðurstaða greiðslumats feli ekki í sér tryggingu fyrir því að skuldari efni skyldur sínar. Niðurstaða greiðslumatsins bendi til þess að „lántaki geti efnt skuldbindingar sínar miðað við núverandi fjárhagsstöðu.“ Þá er í skjalinu útdráttur úr 3. mgr. 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða, og kemur fram í honum að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann veitir ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt þar. Undir þetta skjal ritaði sóknaraðili.

Samkvæmt þessu var sóknaraðila kynnt að greiðslumat hefði verið framkvæmt. Fyrir dómi sagðist vitnið A-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf ekki hafa hugmynd um hvort greiðslumat hefði farið fram, en einnig kom fram hjá honum fyrir dómi að „þessi ár [væru] bara í þoku hjá [vitninu] eiginlega.“ Miðað við orðalag umrædds skjals verður að leggja til grundvallar að lánveitandinn hafi metið greiðslugetu lántakandans meðal annars með tilliti til gagna frá honum, og má hér eftir því sem við á vísa til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 648/2015. Var það undir sóknaraðila komið hvort hún óskaði eftir að sjá matið áður en hún veitti samþykki sitt til veðsetningarinnar og má um það vísa til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 575/2012 og 378/2016.

Sóknaraðili byggir einnig á því að niðurstaða matsins hafi verið röng. Hæstiréttur Íslands hefur ítrekað komizt að þeirri niðurstöðu að engin skylda hvíli á lánveitanda að geyma undirgögn til stuðnings greiðslumati þannig að aðgengileg verði veðsölum eða öðrum mörgum árum síðar, og má hér vísa til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 141/2012, 648/2015 og 376/2013, og verður miðað við það hér. Á hinn bóginn hefur Hæstiréttur Íslands einnig byggt á að fjármálafyrirtæki verði að geta upplýst á hvaða gögnum matið hafi einkum verið reist, og má þar um vísa til dóma réttarins í málum nr. 376/2013 og 127/2013.

Í máli þessu háttar svo til að samkvæmt gögnum málsins upplýsti varnaraðili sóknaraðila, áður en ágreiningur aðila var lagður fyrir dóminn, um að hvorki fyndist tangur né tetur af greiðslumatinu. Ekkert hefur komið fram sem bendir til að það sé rangt. Liggur því matið sjálft ekki fyrir, þótt sjálf niðurstaða þess liggi fyrir og hafi verið kynnt sóknaraðila á sínum tíma. Þá liggja ekki fyrir þau gögn sem voru að baki þeim ályktunum sem dregnar voru af matinu, en fyrir liggja aðeins þær upplýsingar að á byggt hafi verið á upplýsingum um framfærslukostnað og önnur föst útgjöld, meðaltekjur heimilisins og greiðslubyrði lána og að framfærslukostnaður hafi að lágmarki verið miðaður við fjárhæðir sem Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna gæfi út.

Það, að matið sjálft liggi ekki fyrir og ekki heldur einstakar fjárhæðir sem verið hafi að baki niðurstöðu matsins, leiðir ekki sjálfkrafa til þess að niðurstaða matsins teljist röng. Á hinn bóginn verður horft til þessa við sönnunarmat með hliðsjón af þeim meginreglum að fjármálafyrirtæki sé ekki skylt að geyma undirgögn sem voru til stuðnings greiðslumati en beri að geta upplýst um á hvaða gögnum matið hafi einkum verið reist.

Sóknaraðili hefur aflað upplýsinga frá lánardrottnum lántakans A-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef um greiðslubyrði hans á árinu 2007. Við munnlegan málflutning var af hálfu sóknaraðila miðað við að A-kk-nf Þ-kk-nf og sambýliskona hans hefðu í raun verið í sambúð allan tímann sem máli skiptir. Byggir sóknaraðili á í málinu að til samans hafi þau haft 358.206 krónur í mánaðarlegar ráðstöfunartekjur en útgjöld hafi annars vegar verið 198.647 krónur vegna hefðbundinnar framfærslu miðað við viðmiðun ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna í júní 2007, og hins vegar 212.005 krónur vegna ýmissa skuldbindinga, svo sem íbúðarlánasjóðsláns, lífeyrissjóðsláns, bankalána, greiðsludreifingar greiðslukorta og bílasamnings. Alls hafi því mánaðarleg útgjöld numið 52.445 krónum hærri fjárhæð en mánaðarlegar ráðstöfunartekjur.

Í málinu liggur greinargerð með umsókn A-kk-ef Þ-kk-ef og sambýliskonu hans, H-kvk-ef S-kvk-ef M-kvk-ef, um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010, dags. 26. nóvember 2010 og undirrituð af þeim báðum. Er þar kafli sem geymir samantekt á „samspili tekna síðustu 4 ár og skuldbindinga sem stofnað var til.“ Um árið 2006 segir þar að það ár hafi meðaltal mánaðarlegra tekna A-kk-ef Þ-kk-ef verið 228.572 krónur en H-kvk-ef S-kvk-ef 189.083 krónur. Er svo rakið hvaðan tekjurnar komu en einnig sagt frá sölu bifreiðar, kaupum á annarri bifreið og fjórhjóli, en samningsfjárhæð síðastnefnda tækisins hefði verið 964.286 krónur og tekið hefði verið erlent myntkörfulán til kaupanna. Svo segir: „Framfærsla og mánaðarleg útgjöld heimilisins á árinu er áætluð kr. 352.749, en samanlagðar tekjur umsækjenda voru kr. 417.655. Samkvæmt þessu var greiðslugeta umsækjenda nægjanleg til að standa undir áætluðum útgjöldum heimilisins.“ Í sama skjali segir að á árinu 2007 hafi „framfærsla og mánaðarleg útgjöld heimilisins“ verið um 400.000 krónur en samanlagðar tekjur A-kk-ef Þ-kk-ef og H-kvk-ef S-kvk-ef 358.206 krónur á mánuði og að „samkvæmt þessu var greiðslugeta [þeirra] ekki nægjanleg til að standa undir áætluðum útgjöldum heimilisins.“ Í sama skjali segir að á árinu 2008 hafi „framfærsla og mánaðarleg útgjöld heimilisins“ verið 468.988 krónur en samanlagðar mánaðartekjur þeirra A-kk-ef Þ-kk-ef og H-kvk-ef S-kvk-ef 367.749 krónur. Samkvæmt því hafi greiðslugeta þeirra verið „langt frá því að standa undir áætluðum útgjöldum heimilisins.“ Í skýrslu sinni fyrir dómi sagði A-kk-nf Þ-kk-nf að þau sóknaraðili hefðu „alveg örugglega ekki“ rætt hvort hún gæti staðið undir ábyrgðinni. Aldrei hefði verið „ætlunin að þetta myndi falla á hana“. Fram kom hjá A-kk-þgf Þ-kk-þgf fyrir dómi að í árslok 2007 hefði hann gert svonefndan bílasamning vegna kaupa á Audi-bifreið að verðmæti 7,2 milljónir króna. Hefði bifreiðin verið „keypt til þess að selja aftur, af því ég ætlaði að reyna að búa til smá pening.“ Þetta hefði hins vegar farið „eins illa og hægt var“ en „það einfaldlega hrundi markaðurinn í bílasölu og það seldist ekki neitt og ég sat uppi með þennan bíl.“ Þetta hefði hins vegar ekki haft áhrif á getu sína til að greiða af láninu sem tryggð var með veði í íbúð sóknaraðila, en „eina ástæðan fyrir því að ég hætti að borga af þessu láni var örugglega af því að þetta fór í umboðsmann skuldara og þeir bönnuðu mér að borga af þessu.“ Eins og áður segir hefur sóknaraðili aflað upplýsinga frá lánardrottnum A-kk-ef Þ-kk-ef um greiðslubyrði af skuldum hans um þær mundir er lánið var tekið. Hefur sóknaraðili lagt fram gögn þessu til stuðnings. Hefur ekkert verið lagt fram sem gefur ástæðu til að efast um þessar upplýsingar. Þá hefur ekki verið hnekkt þeim fjárhæðum sem sóknaraðili byggir á að hafi verið framfærsluviðmið sama tíma. Greiðslumatið sjálft er varnaraðila glatað og hann hefur ekki lagt fram upplýsingar um á hvaða gögnum matið hafi einkum verið reist, en dómstólar hafa byggt á að ætlast megi til af fjármálafyrirtækjum að þau láti þær í té, þótt ekki verði heimtað af þeim að þau geymi einstök undirgögn árum saman. Þegar á þetta er litið verður að telja sóknaraðila hafa leitt sterkar líkur að því að röng sé sú niðurstaða greiðslumats að skuldarinn A-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf ætti að geta staðið í skilum margumrædds láns. Þótt ekki hafi orðið vanskil á þessu tiltekna láni fyrr en um þremur árum eftir að það var veitt, en á þeim tíma sem þá hafði liðið varð A-kk-nf Þ-kk-nf fyrir ýmsum fjármálalegum áföllum, breytir það ekki því að líkur eru fyrir því að niðurstaða greiðslumatsins sé röng.

Í 3. mgr. 4. gr. margnefnds Samkomulags segir að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgð. Bendi niðurstaða greiðslumatsins til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óski engu að síður eftir að veita lánið, skuli ábyrgðarmaðurinn staðfesta það skriflega.

Af skýrslu sóknaraðila sjálfs fyrir dómi má ráða að hún hafi lítt lesið þau skjöl sem hún ritaði undir, þótt þau hafi varðað verulega hagsmuni hennar. Hún hafi auk þess lítið sem ekkert rætt þessi og önnur fjármál við son sinn heldur einfaldlega gengið út frá því að hann yrði borgunarmaður fyrir láninu enda væri hann duglegur í vinnu. Þótt hún hafi með þessu sýnt talsvert fyrirhyggjuleysi verður ekki af því fullyrt að ljóst sé að hún hefði allt að einu veitt veðleyfið ef niðurstaða greiðslumats hefði orðið sú að A-kk-nf Þ-kk-nf gæti að líkindum ekki staðið í skilum.

Sóknaraðili hafði uppi mótmæli á þeim grunni sem rakið hefur verið þegar krafa um nauðungarsölu var tekin fyrir í ágúst 2015. Lánið hafði verið í vanskilum frá árinu 2010 en kröfum var ekki beint að sóknaraðila fyrr en sumarið 2015. Þótt sóknaraðili hafi á sínum tíma samþykkt skilmálabreytingu lánsins og tilkynningum um vanskil hafi verið beint til hennar þykir hún, meðal annars með hliðsjón af dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 762/2016, ekki hafa sýnt af sér slíkt tómlæti að hún með því hafi fyrirgert rétti sínum til að hafa uppi þær kröfur sem hér eru til úrlausnar.

Ekkert bendir til þess að sóknaraðili hafi sjálf haft fjárhagslega hagsmuni af lánveitingunni.

Þegar á allt framanritað er horft þykir fullnægt skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um að ósanngjarnt sé af hálfu varnaraðila að bera fyrir sig loforð sóknaraðila um að veita veðleyfi í fasteign sinni til tryggingar margnefndu láni og þar með verður tekin til greina krafa sóknaraðila um ógildingu veðsetningarinnar. Með vísan til alls þessa verða kröfur sóknaraðila teknar til greina svo sem í úrskurðarorði greinir. Samkvæmt því verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað sem ákveðst 1.667.552 krónur og hefur þá verið litið til skyldu sóknaraðila til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991.

Af hálfu sóknaraðila fór S-kk-nf G-kk-nf hdl. með málið.

Af hálfu varnaraðila fór R-kk-nf S-kk-ef P-kk-nf hrl. með málið.

Þ-kk-nf D-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Felld er úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Norðurlandi eystra 8. janúar 2016 um að nauðungarsala fari fram á fasteigninni Tjarnarlundi 6, íbúð G, Akureyri, fnr. 215-1209.

Veðsetning sú er sóknaraðili, S-kvk-nf H-kvk-nf, veitti í fasteigninni Tjarnarlundi 6, íbúð G, Akureyri, fnr. 215-1209, með undirritun á skuldabréf nr. 1163-74-201012, upphaflega að fjárhæð 3.500.000 krónur, útgefið 29. marz 2007 af A-kk-þgf Þ-kk-þgf S-kk-þgf til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, er felld úr gildi.

Varnaraðili, Arion banki hf., greiði sóknaraðila 1.667.552 krónur í málskostnað.