E-4869/2011

Mál þetta sem dómtekið var 8. október 2012 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 14. desember 2011 af þrotabúi J-kk-ef J-kk-ef, Austurstræði 17, Reykjavík, á hendur Ö-kvk-þgf B-x-x, Barmahlíð 34, Reykjavík.

Kröfur aðila

Stefnandi krefst þess að stefndu verði gert að þola riftun, sem er dagsett 20. apríl 2011, á ráðstöfunum þrotamannsins, J-kk-ef J-kk-ef, kt. 000000-0000, á 50% eignarhlut í fasteigninni Barmahlíð 34 í Reykjavík, með fastanúmerið 203-0681, til stefndu, sem felast annars vegar í samningi þeirra um skilnaðarkjör vegna lögskilnaðar, sem er dagsettur 25. apríl 2009, en undirritaður og skráður hjá sýslumanninum í Reykjavík 28. maí 2009, og skiptayfirlýsingu dagsettri 10. júní 2009, móttekinni til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík 24. júní 2009, og hins vegar í afsali þrotamannsins til stefndu á sama eignarhlutanum í fasteigninni, dagsettu 30. apríl 2009, mótteknu til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík 4. maí 2009, en hvað afsalið varðar er þess aðallega krafist að það verði dæmt ógilt. Ennfremur er þess krafist að stefnda afhendi stefnanda fasteignina Barmahlíð 34, Reykjavík, með fastanúmerið 203-0681. Þá er þess krafist að stefndu verði gert að þola aflýsingu afsalsins, dags. 30. apríl 2009, sem var þinglýst á fasteignina Barmahlíð 34, Reykjavík, með fastanúmerið 203-0681, móttekið til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík þann 4. maí 2009, og aflýsingu skiptayfirlýsingarinnar dagsettri 10. júní 2009, móttekinni til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík 24. júní 2009. Þá er þess krafist að stefndi greiði stefnanda málskostnað að skaðlausu og auk þess er krafist 25,5% virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Endanlegar dómkröfur stefndu eru að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar, stefndu að skaðlausu, samkvæmt framlögðum reikningi eða að mati dómsins. Þess er krafist að málskostnaður beri virðisaukaskatt.

Atvik máls

Bú J-kk-ef J-kk-ef, fyrrum eiginmanns stefndu, var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 10. nóvember 2010. Meðal eigna búsins reyndist 50% eignarhlutur þrotamanns í íbúð í fasteigninni Barmahlíð 34 í Reykjavík en 50% eignarinnar reyndust skráð á nafn stefndu samkvæmt afsali dagsettu 30. apríl 2009, mótteknu til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík 4. maí s.á. Fyrir liggur, eins og nánar verður rakið síðar, að framangreint afsal til stefndu var til komið vegna skilnaðar þrotamanns og stefndu en þau skildu lögskilnaði 4. júní 2009. Samningur þeirra um skilnaðarkjör er dagsettur 25. apríl 2009 en lagður fram og skráður hjá sýslumanninum í Reykjavík 28. maí s.á. Samkvæmt samningnum fékk hvort hjóna í sinn hlut 50% íbúðarinnar að Barmahlíð 34 en íbúðin hafi áður verið skráð að öllu leyti í eigu mannsins. Þá fékk maðurinn í sinn hlut bifreið af tegundinni Toyota Avensis, árgerð 1999. Hvort hjóna tók að sér greiðslu helmings áhvílandi veðskulda en þær voru sagðar samtals að fjárhæð 6.087.255 krónur. Þá fékk hvort um sig bankainnistæður, sem voru á nafni þess er þær fékk, en ekki kemur fram í skilnaðarkjarasamningum hvaða fjárhæðir um var að ræða. Þá er tekið fram í samningnum að þrotamaður og stefnda hafi náð samkomulagi um skiptingu innbús og að hvort þeirra eigi að greiða opinber gjöld af þeim tekjum sem þau hafi aflað. Samkomulagið er áritað um að konan skyldi búa leigulaust í íbúðinni þar til hún yrði seld og að afborganir lána og kostnaður vegna íbúðarinnar skyldi skiptast til helminga milli hjónanna. Skiptayfirlýsing vegna íbúðarinnar er dagsett 10. júní 2009 en móttekin til þinglýsingar 24. júní s.á.. Fyrir liggur í málinu að á árinu 2009 hafi vaknað grunsemdir um að J-kk-nf J-kk-nf, fyrrum eiginmaður stefndu, kynni á árunum 2002-2003 að hafa dregið sér fé hjá fyrrum vinnuveitanda sínum Búseta húsnæðissamvinnufélagi (hsf.). Mun hann á fundi með fulltrúum Búseta hsf., 8. apríl 2009, hafa gengist við brotinu og viðurkennt að hafa dregið sér tæpar 30 milljónir króna. Var fjárdrátturinn kærður til lögreglu 14. apríl 2009. Hinn 29. apríl 2009 fór Búseti hsf. fram á kyrrsetningu í eignum J-kk-ef til tryggingar 20.000.000 króna kröfu félagsins á hendur honum og er sú fjárhæð í beiðninni sögð hluti fjárdráttarskuldarinnar, sem í heild sé að höfuðstól 34.275.060 krónur. Kyrrsetningarbeiðnin var tekin fyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík 15. maí 2009. Við gerðina benti gerðarþoli á 50% eignarhlut sinn í íbúðinni að Barmahlíð 34 en lögmaður gerðarþola upplýsti við gerðina að stefnda ætti hinn helming eignarinnar og hefði þeim hluta eignarinnar verði þinglýst á nafn hennar 4. maí 2009 þar sem skilnaður gerðarþola og stefndu hafi þá staðið fyrir dyrum. Var framangreindur eignarhlutur gerðarþola kyrrsettur til tryggingar kröfu gerðarbeiðanda auk þess sem áðurgreind bifreið gerðarþola var kyrrsett til tryggingar kröfunni. Kyrrsetningin var staðfest með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2010 í máli nr. E-7460/2009, auk þess sem gerðarþola var gert að greiða Búseta hsf. 28.260.000 krónur auk vaxta og málskostnaðar. Hinn 4. maí 2010 var J-kk-nf J-kk-nf, í Héraðsdómi Reykjavíkur, dæmdur í 18 mánaða fangelsi vegna fjárdráttarins, auk þess sem hann var dæmdur til að greiða Búseta hsf., Akranesi, 3.726.237 krónur auk vaxta og kostnaðar vegna fjárdráttar hjá því félagi. Hinn 23. júlí 2010 var að kröfu Búseta hsf. gert fjárnám í eignarhluta J-kk-ef J-kk-ef í íbúðinni að Barmahlíð 34, til tryggingar skuld við gerðarbeiðanda samkvæmt framangreindum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli E-7460/2009, að fjárhæð 54.137.716 krónur. Gerðin var árangurslaus að hluta. Með beiðni dagsettri 2. september 2010 krafðist Búseti hsf. gjaldþrotaskipta á búi J-kk-ef J-kk-ef og var bú hans, eins og áður er getið, tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2010. Fyrri innköllun til kröfuhafa var birt í Lögbirtingablaðinu 16. nóvember 2010 og var kröfulýsingarfrestur til 16. janúar 2011. Síðari innköllun til kröfuhafa var birt í Lögbirtingablaðinu 23. nóvember 2010. Samatals var kröfum að fjárhæð 60.162.346 krónur lýst í búið. Þar af voru kröfur Búseta hsf. 56.732.527 krónur eða 94,3% af heildarkröfunum. Með bréfi dagsettu 13. janúar 2011 fór skiptastjóri þrotabúsins þess á leit að stefnda gerði grein fyrir því hvernig hún hefði tekið þátt í fjármögnun íbúðarinnar að Barmahlið 34 með vísan til þess að í afsalinu til stefndu frá 30. apríl 2009 segði í sérstakri handskrifaðri áritun á afsalið: „A-kvk-nf B-x-x tók þátt í fjármögnun eignarinnar“. Óskað var eftir gögnum um á hvaða hátt hún hefði tekið þátt í fjármögnuninni t.d. með upplýsingum um greiðslur af lánum eða með upplýsingum um millifærslur af reikningi hennar á reikning þrotamanns eða öðrum gögnum. Lögmaður stefndu svaraði bréfi skiptastjóra 28. janúar. Í bréfinu er rakið að við lögskilnað stefndu og þrotamanns hafi verið, hvað eignaskipti varðaði, byggt á meginreglu hjúskaparréttarins um helmingaskipti við fjárslit hjóna og stefnda því fengið í sinn hlut 50% umræddrar íbúðar. Þá segir að stefnda hafi tekið þátt í sameiginlegum útgjöldum og daglegum rekstri heimilis þrotamanns og stefndu auk þess að vinna heimilisstörf og annast barn þeirra. Á búinu hvíli að sanna að framangreind helmingaskipti hafi verið óeðlileg en því aðeins skuli rifta ráðstöfun af þessu tagi að maki hafi fengið meira í sinn hlut við fjárslit en honum hafi borið. Í framhaldi af framangreindum bréfaskriftum munu lögmaður stefndu og fulltrúi skiptastjóra hafa átt í óformlegum viðræðum um eignarhald á íbúðinni að Barmahlíð 34. Hinn 5. apríl ritar fulltrúi skiptastjóra lögmanni stefnu tölvubréf þar sem segir:

„ ... Ég er búinn að ræða við lögmann Búseta. Samþykkt er að umrædd eign verði sett á sölu að því gefnu að andvirði eignarinnar að uppgerðum áhvílandi lánum, lögveði og sölukostnaði, skiptist að jöfnu milli Ö-kvk-ef og þrotabús J-kk-ef. Ég hef kallað eftir uppl. frá íbúðarlánasjóði um stöðu áhvílandi veðskulda og læt þig vita hvernig þær standa þegar þær upplýsingar berast mér. A-kvk-nf er með bifreið í eigu J-kk-ef, NO-121, í sínum vörslum. Hefur hún áhuga á að kaupa bifreiðina? Ef ekki þyrftum við að koma henni í sölu. Ég held að það sé farsælast að það verði skrifað undir samning varðandi íbúðina, og þá mögulega bifreiðina. Ef A-kvk-nf samþykkir ekki að áhvílandi lán verði dregin að jöfnu af eignarhluta hennar og eiginmanns hennar er Búseti tilbúinn til þess að rifta afsali á helmingshlut hennar í fasteigninni, sbr. fyrri bréfaskrif. Ég sé ekki að það sé nokkuð sem bendi til þess að hún hafi átt að fá meira í sinn hlut en raunverulegur eignarhlutur hennar segir til um, enda kemur fram í skiptayfirlýsingu að konan taki að sér greiðslu 50% veðskulda á eigninni á móti J-kk-þgf“.

Lögmaður stefndu svaraði ofangreindu tölvubréfi 7. apríl. Í svarinu segir:

„ ... Við föllumst á að setja eignina í sölu og andvirði eignarinnar að uppgerðum áhvílandi lánum, lögveðum og sölukostnaði skiptist að jöfnu milli Ö-kvk-ef og þrotabús J-kk-ef. Við erum með fasteignasala, sem er nú þegar búinn að skoða eignina og verðmeta, sem getur tekið að sér sölu eignarinnar. Ertu með tegund og árgerð á þessum bíl fyrir okkur. A-kvk-nf myndi hugsanlega vilja kaupa bifreiðina af búinu. Ætla að kanna með verðmæti svona bifreiðar“.

Með bréfi stefnanda til stefndu 20. apríl 2011 var lýst yfir riftun á afsali þrotamanns frá 30. apríl 2009 til stefndu á 50% eignarhlut í íbúðinni Barmahlið 34. Stefnda hafnaði riftuninni með tölvubréfi 26. apríl.

Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda

Stefnandi kveður dómkröfur sínar á hendur stefndu byggjast á því að þegar fyrrverandi eiginmaður stefndu, J-kk-nf J-kk-nf, hafi afsalað hjúskapareign sinni, 50% eignarhlut í fasteigninni Barmahlíð 34 í Reykjavík, með fastanúmerið 203-0681, með afsali dagsettu 30. apríl 2009, til stefndu, og þegar þau hafi lagt fram og undirritað samning um skilnaðarkjör vegna lögskilnaðar hjá sýslumanninum í Reykjavík 28. maí 2009, þar sem stefnda hafi átt að eignast helmings hlut í fasteigninni, sem hafi verið hjúskapareign mannsins, þá hafi hjúskapareign J-kk-ef J-kk-ef verið neikvæð og hann ógjaldfær. Stefnda hafi þá verið nákomin þrotamanninum í skilningi gjaldþrotaskiptalaga, sbr. 1. tölulið 3. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Skilnaðarkjarasamningurinn sé dagsettur 25. apríl 2009, en engir vottar séu að því að hann sé réttilega dagsettur og undirritaður þann dag. Samningurinn hafi verið undirritaður eftir gerð afsalsins, sem sé dagsett 30. apríl 2009, en samningurinn sé áritaður um framlagningu hjá sýslumanninum í Reykjavík þann 28. maí 2009 og í lögskilnaðarleyfi, dagsettu 4. júní 2009, komi fram að hann hafi verið undirritaður hjá sýslumanninum í Reykjavík 28. maí 2009 af stefndu og J-kk-þgf J-kk-þgf. Lögmaður J-kk-ef J-kk-ef, S-kk-nf H-kk-nf hrl., hafi upplýst við fyrirtöku kyrrsetningargerðar 15. maí 2009, að hjónaskilnaður J-kk-ef og stefndu stæði fyrir dyrum. Sú yfirlýsing styðji einnig að skilnaðarkjarasamningurinn hafi verið gerður síðar en afsalið á eignarhlut J-kk-ef í fasteigninni að Barmahlíð 34 til stefndu, en lögmaðurinn hafi séð um gerð skilnaðarkjarasamningsins samkvæmt áritun á hann. Samkvæmt skilnaðarkjarasamningnum, sem lagður hafi verið fram hjá sýslumanninum í Reykjavík 28. maí 2009, hafi eignir og skuldir verið þessar:

Fasteignin Barmahlíð 34, Reykjavík, fnr. 203-0681 matsverð kr: 18.920.000

Bifreiðin Toyota Avensis árgerð 1999, fnr. NO-121 matsverð kr: 200.000

SAMTALS kr: 19.120.000

Áhvílandi veðskuldir á fasteigninni skv. skilnaðars. kr: 6.087.255

Eignir að frádregnum veðskuldum kr. 13.032.745

Aðrar eignir, verðmæti ekki tilgreint í skilnaðarkjarasamningi:

Bankainnistæður á nafni J-kk-ef J-kk-ef, bankainnistæður á nafni stefndu, innbú.

Samkvæmt skilnaðarkjarasamningnum hafi komið í hlut stefndu, af framangreindum eignum, helmingur fasteignarinnar og bankainnistæður á hennar nafni. Í samningnum segi að samkomulag hafi náðst um skiptingu innbús. Áhvílandi veðskuldir á eigninni hafi átt að vera yfirteknar að jöfnu. Þegar J-kk-nf J-kk-nf hafi afsalað 50% eignarhlut í fasteign sinni til stefndu með afsali dagsettu 30. apríl 2009 og þegar sami eignarhlutur hans í fasteigninni hafi komið í hlut stefndu samkvæmt skilnaðarkjarasamningi, sem var lagður hafi verið fram og undirritaður hjá sýslumanninum í Reykjavík 28. maí 2009, hafi legið fyrir að J-kk-nf J-kk-nf hafi viðurkennt 8. apríl 2009 stórfelldan fjárdrátt hjá fyrrverandi vinnuveitanda sínum, Búseta hsf., að fjárhæð tæpar 30.000.000 króna. Stefndu hafi verið kunngert um brot hans nokkrum dögum síðar og kæra verið afhent lögreglu 14. apríl 2009. Mat stefndu og J-kk-ef J-kk-ef á virði fasteignarinnar, 18.920.000 krónur samkvæmt skilnaðarkjarasamningnum, sé í hærri kantinum. Í því sambandi megi benda á að áður en aðfararbeiðni Búseta hsf., á hendur J-kk-þgf, hafi verið tekin fyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík 23. júlí 2010, hafi verið aflað verðmats á fasteigninni. Samkvæmt verðmati I-kk-ef E-kk-ef, löggilts fasteignasala, dagsettu 22. júlí 2010, hafi hann talið matsverð eignarinnar ásamt tilheyrandi leigulóðarréttindum vera 16.700.000 krónur. Eins og rakið hafi verið hafi J-kk-nf J-kk-nf verið dæmdur til að greiða Búseta hsf. í Reykjavík skaðabætur að höfuðstól 28.260.000 krónur og Búseta hsf. á Akranesi skaðabætur að fjárhæð 3.726.237 krónur auk vaxta og kostnaðar, vegna fjárdráttar sem átt hafi sér stað löngu áður en þær ráðstafanir hafi verið gerðar sem krafist sé riftunar á og J-kk-nf hafi að mestu leyti gengist við 8. apríl 2009. Byggt sé á því að hjúskapareignir J-kk-ef samkvæmt mati hans og stefndu hafi verið að hámarki að verðmæti 13.032.745 krónur, sbr. skilnaðarkjarasamninginn, en í samningnum sé ekkert vikið að því að J-kk-nf hafði áður viðurkennt að hafa dregið sér fé hjá Búseta hsf., u.þ.b. 30.000.000 króna. Því liggi fyrir, hvernig sem á það sé litið, að hjúskapareignir J-kk-ef hafi verið neikvæðar við framlagningu skilnaðarkjarasamningsins hjá sýslumanni 28. maí 2009 og við afsal hans á hluta fasteignarinnar til stefnu 30. apríl 2009 og þegar því hafi verið þinglýst 4. maí 2009. Byggt sé á því að bankainnistæður og aðrar eignir, sem ekki séu metnar til fjár í skilnaðarkjarasamningnum, hafi ekkert fjárhagslegt verðmæti eða svo óverulegt að það breyti engu um það að hjúskapareign J-kk-ef hafi verið neikvæð við skiptin og hafi hann því ekki mátt ráðstafa neinum af eignum sínum til stefndu og sé skorað á stefndu að upplýsa um aðra stöðu ef hún sé annarrar skoðunar. Þá sé augljóst að stefnda og J-kk-nf J-kk-nf hafi reynt að skjóta undan hjúskapareign J-kk-ef og ekki verið í góðri trú, þegar J-kk-nf hafi afsalað helmings hlut í fasteigninni til stefndu samkvæmt afsalinu sem þinglýst hafi verið 4. maí 2009, eign sem hann hafi eignast mörgum árum áður en hann hafi gengið í hjúskap með stefndu. Handskrifuð orð á afsalið um að stefnda hafi tekið þátt í fjármögnum fasteignarinnar eigi ekki við rök að styðjast og séu augljóslega tilraun til að gera gerninginn trúverðugri. Þau hafi vitað að hverju stefndi, þegar upp hafi komist um fjárdrátt J-kk-ef hjá Búseta hsf. og sá gerningur að afsala hluta eignarinnar til stefndu, áður en gengið hafi verið frá skilnaðarkjarasamningi þeirra í millum, sé til vitnis um það. Með afsali á eignarhluta í fasteigninni sé ennfremur gerð ólögmæt tilraun til að gera helmings hlut í fasteigninni að hjúskapareign stefndu án þess að nokkuð endurgjald hafi komið fyrir eignarhlutann. Í þessu sambandi sé vísað til 1. mgr. 72. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 en samkvæmt því lagaákvæði séu gjafir milli hjóna því aðeins gildar að um þær hafi verið gerður kaupmáli. Afsalið frá 30. apríl 2009 sé því ógilt. Þá sé þessi afsalsgerningur riftanlegur sem gjafagerningur með vísan til 2. mgr. 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Samkvæmt framangreindu hafi hjúskapareign J-kk-ef J-kk-ef verið neikvæð við framlagningu og undirritun skilnaðarkjarasamnings hans og stefndu hjá sýslumanninum í Reykjavík 28. maí 2009. Meðal hjúskapareigna hans við framlagningu og undirritun skilnaðarkjarasamningsins hafi þá verið öll fasteignin að Barmahlíð 34 í Reykjavík, enda hafi áðurgreint afsal hans á hluta fasteignarinnar til stefndu verið ógilt og riftanlegt. Varðandi riftun áðurgreindra ráðstafana, er varði fjárslit J-kk-ef og stefndu vegna hjónaskilnaðar þeirra, sbr. dómkröfur, sé aðallega byggt á 3. mgr., sbr. 2. mgr., 132. gr. laga nr. 21/1991, en samkvæmt því ákvæði megi krefjast riftunar á þeim ráðstöfunum sem leiði til þess að fyrrum maki þrotamanns hafi fengið meira í sinn hlut við fjárslitin en honum hafi borið. Samkvæmt 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 eigi hvor maki um sig tilkall til helmings úr skýrri hjúskapareign hins og samkvæmt 100. gr. sömu laga skuli draga frá eignum maka skuldir sem á honum hvíli. Hjúskapareign J-kk-ef J-kk-ef hafi eins og áður greini verið neikvæð og því hafi stefnda ekki átt neitt tilkall til að fá í sinn hlut 50% eignarhlut J-kk-ef í fasteigninni að Barmahlíð 34. Stefnda hafi því fengið meira í sinn hlut en henni hafi borið og sé því um riftanlega ráðstöfun að ræða. Rifta megi slíkum ráðstöfunum, sem átt hafi sér stað allt að fjörtíu og átta mánuðum fyrir frestdag, sbr. 2. mgr. 132. gr., sbr. 1. mgr. 194. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. gr. laga um breytingu á lögum nr. 21/1991, sem tekið hafi gildi 23. apríl 2010. Við kyrrsetningargerðina 15. maí 2009 hafi lögmaður J-kk-ef upplýst að helmings hlut i fasteigninni hafi verið þinglýst á stefndu þar sem hjónaskilnaður stæði fyrir dyrum. Afsal J-kk-ef til stefndu á hlut í fasteigninni sé í beinu sambandi við fjárskiptin þeirra á milli og sé því jafnframt riftanlegt með vísan til 3. mgr., sbr. 2. mgr., 132. gr. laga nr. 21/1991. Til vara byggi riftunarkröfur stefnanda á hendur stefndu á 141. gr. laga nr. 21/1991, enda séu ráðstafanir þær, sem krafist sé riftunar á, til þess fallnar að eignir þrotamannsins, J-kk-ef J-kk-ef, verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, og J-kk-nf verið ógjaldfær á þeim tíma sem hinar riftanlegu ráðstafanir hafi átt sér stað og stefnda vitað eða mátti vita um ógjaldfærni hans og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstafanirnar hafi verið ótilhlýðilegar. Verði fallist á riftun afsalsins og skilnaðarkjarasamningsins, hvað varði ráðstöfun eignarhluta í áðurgreindri fasteign til stefndu, þá sé skiptayfirlýsingin, sem sé dagsett 10. júní 2009 og móttekin hafi verið til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík 24. júní 2009, ennfremur ógild og riftanleg. Beri því að verða við kröfum stefnanda um aflýsingu afsalsins og yfirlýsingarinnar úr þinglýsingabók sýslumannsins í Reykjavík. Stefnandi hafi rift þessum gerningum með bréfi til stefndu, dagsettu 20. apríl 2011. Krafa um að stefnda afhendi stefnanda íbúðina að Barmahlíð 34 í Reykjavík, byggist á 144.gr. laga nr. 21/1991. Stefnda búi í íbúðinni og sé þar með dvalarstað og lögheimili. Skiptastjóri hafi tekið ákvörðun um málshöfðun þessa, sbr. aðallega 1. og 3. mgr. 124. gr. laga nr. 21/1991, og falið lögmanni stefnanda að höfða mál fyrir hönd stefnanda eins og áður hafi verið lýst, en stefnda hafi mótmælt riftun á gerningum þeim og ráðstöfunum sem krafist sé riftunar á. Um málskostnaðarkröfu sé vísað til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi sé ekki með virðisaukaskattsnúmer né virðisaukaskattskylda starfsemi og sé honum því nauðsynlegt að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu.

Málástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda.

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að með samkomulagi stefnda við skiptastjóra hafi skiptastjóri skuldbundið þrotabúið þannig að eign skyldi ráðstafað með tilteknum hætti, þ.e. sett í sölu og andvirði eignar að uppgerðum skuldum skipt á milli stefndu og þrotabúsins. Með tölvupóstum 5. og 7. apríl 2011 hafi bindandi samkomulag með aðilum verið staðfest. Í tölvupósti 5. apríl 2011 hafi F-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf, hdl., fulltrúi skiptastjóra, upplýst að ákveðið hefði verið í samráði við lögmann Búseta hsf. að ráðstafa eigninni með þessum hætti. Hafi það síðan verið staðfest í tölvupósti frá lögmanni stefndu til F-kk-ef 7. sama mánaðar. Í framhaldi af því hafi eignin verið sett í sölu. Tveimur vikum síðar virðist skiptastjóri einhliða hafa fallið frá fyrra samkomulagi og veitt lögmanni Búseta hsf. umboð til þess að fara með málið fyrir þrotabúið. Gögn staðfesti að skiptastjóri hafði fallist á það að eignin væri eign stefndu að hluta og skuldbundið þrotabúið með hliðsjón af því. Með aðilum hafði komist á samkomulag sem verði ekki einhliða fallið frá. Samkomulagið sé bindandi fyrir þrotabúið. Þá hafi stefnda að öllu leyti staðið við samkomulagið. Ákvæði 130. gr. gjaldþrotaskiptalaga heimili kröfuhöfum að gera kröfur í eigin nafni til hagsbóta búinu hafi skiptastjóri ekki þegar skuldbundið það á annan veg. Búseta hsf. hafi ekki verið mögulegt að halda upp kröfum í eigin nafni þar sem skuldbinding skiptastjóra hafi legið fyrir. Til þess að reyna að komast hjá fyrri skuldbindingu hafi skiptastjóri, með umboði til lögmanns Búseta hsf., falið honum að sækja mögulegan rétt búsins. Með þessu sé reynt að komast framhjá skýrum ákvæðum laga. Þá sé jafnframt áskilið í 130. gr. gjaldþrotaskiptalaga að sá sem vilji gera slíkt skuli tilkynna það skiptastjóra tafarlaust. Fyrir liggi að riftun hafi verið lýst yfir um hálfu ári eftir gjaldþrotaskipti og þá hafi málinu ekki verið stefnt inn fyrr en um 14 mánuðum eftir gjaldþrotaskipti. Ljóst sé að hér sé um verulegan drátt að ræða. Þá byggi stefnandi kröfu sína í fyrsta lagi á því að um gjafagerning hafi verið að ræða. Stefnda hafni því að um gjafagerning sé að ræða í skilningi ákvæða 131. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Með samningi dagsettum 24. apríl 2009 hafi verið gengið frá samningi um skilnaðarkjör þeirra á milli. Eiginmaður stefndu hafði gerst sekur um alvarlegt trúnaðarbrot. Með leyfisbréfi sýslumanns dagsettu 4.júní 2009 hafi þeim verið veitt leyfi til lögskilnaðar. Eignin hafði verið hjúskapareign eiginmanns stefndu og við skilnað hafi eigninni verið skipt upp til helminga líkt og lög áskilji. Sé því ekki um gjafagerning að ræða og hafi Búseti hsf. virt þessi réttindi stefndu við kyrrsetningu þar sem einungis hafi verið kyrrsettur eignarhluti eiginmanns stefndu.

Þá byggi stefnandi í öðru lagi riftunarkröfu sína á ákvæði 3. mgr. 132. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Stefnda hafni því að skilyrði ákvæðins séu uppfyllt en samkvæmt því ákvæði megi krefjast riftunar á þeim ráðstöfun, við fjárslit hjóna, sem feli í sér að fyrrum maki þrotamanns fái meira í sinn hlut en honum hefði borið. Slíkt eigi ekki við. Við skiptin hafi verið byggt á meginreglum hjúskaparréttar um helmingaskipti. Um enga eftirgjöf af hálfu þrotamanns hafi verið að ræða, líkt og ákvæðið áskilji. Ef eitthvað sé þá hafi stefnda gefið eftir en bifreið í þeirra eigu hafi fallið í hans hlut. Stefnda ætli að stefnandi geti ekki byggt dómkröfur sínar á þessu ákvæði. Til vara byggi stefnandi riftunarkröfu sína á ákvæðum 141. gr. laga nr. 21/1991. Því sé með öllu hafnað að skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt. Brot eiginmanns stefndu hafi komið henni í opna skjöldu en hún hafi ekki haft hugmynd um brot hans eða fjárhagslega stöðu. Eins og ítrekað hafi komið fram hafi við skilnaðinn verið byggt á helmingareglu hjúskaparréttar en stefnda hafi komið að rekstri heimilis og fjölskyldu til jafns við fyrrum eiginmann sinn. Þá sé ómaklega vegið að stefndu í stefnu og henni ætluð hlutdeild í brotum þrotamanns núna eftir að dómur hafi fallið. Með vísan til alls framanritaðs beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda um riftun á fyrrgreindum ráðstöfunum sem og að stefndu verði gert að afhenda fasteignina að Barmahlíð 34 og þola aflýsingu afsals fyrir eignarhlut sínum. Stefnda geri kröfu til þess að stefnandi verði í öllum tilvikum dæmdur til að greiða stefndu málskostnað, stefndu að skaðlausu. Stefnda muni leggja fram í dómi, fyrir munnlegan málflutning, málskostnaðarreikning. Krafa stefndu eigi sér lagastoð í XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda vísi til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og ákvæða hjúskaparlaga nr. 31/1993. Um réttarfar sé vísað til laga nr. 91/1991. Krafa um málskostnað sé reist á ákvæðum einkamálalaga nr. 91/ 1991 og krafa um virðisaukaskatt sé reist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

Forsendur og niðurstaða

Sýknukrafa stefndu í máli þessu er í fyrsta lagi á því byggð að skiptastjóri þrotabús J-kk-ef J-kk-ef hafi með samkomulagi við stefndu í apríl 2011 samið um að umræddri fasteign skyldi ráðstafað með tilteknum hætti, þ.e. hún skyldi sett í sölu og andvirði eignarinnar, að uppgerðum skuldum, skipt að jöfnu á milli stefndu og þrotabúsins. Þetta samkomulag hafi komist á með tölvubréfum skiptastjóra stefnanda og lögmanns stefndu 5. og 7. apríl 2011. Samkomulagið sé bindandi fyrir búið og feli í sér viðurkenningu á 50% eignarhlut hennar í fasteigninni sem um sé deilt í málinu. Af hálfu stefnanda er hvað framangreinda málsástæðu stefndu varðar á því byggt að ekki hafi komist á bindandi samkomulag milli þrotabús J-kk-ef J-kk-ef þess efnis sem stefnda haldi fram. Um hafi verið að ræða viðræður en þær ekki leitt til bindandi samkomulags af hálfu þrotabúsins enda ekki gengið frá formlegu skriflegu samkomulagi eins og áskilið hafi verið af hálfu búsins í tölvubréfi dagsettu 5. apríl 2011, auk þess sem átt hafi eftir að semja um endurgjald fyrir afnot stefndu af eigninni. Þá hafi skiptafundur ekki samþykkt að falla frá riftun á framsali til stefndu en valdið í þeim efnum hafi legið hjá skiptafundi en ekki skiptastjóra.

Eins og rakið hefur verið var þrotabú J-kk-ef J-kk-ef, fyrrverandi eiginmanns stefndu, tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði uppkveðnum 10. nóvember 2010. Kröfulýsingarfresti lauk 16. janúar 2011 og var fyrsti skiptafundur boðaður og haldinn 24. janúar. Fyrir liggur að skiptastjóri ritaði stefndu bréf 13. janúar 2011 þar sem m.a. er rakið á hvaða tímamarki og með hvaða hætti stefnda hafi orðið skráður eigandi að 50% íbúðarinnar að Barmahlið 34, sem áður hafi alfarið verið skráð eign þrotamanns. Í bréfinu er með vísan til áritunar á afsal til stefndu þess efnis að hún hafi tekið þátt í fjármögnun eignarinnar óskað eftir upplýsingum um með hvaða hætti það hafi verið og jafnframt er óskað eftir gögnum því til staðfestingar. Þá segir orðrétt í bréfinu:

„Ef fullnægjandi skýringar berast ekki skiptastjóra fyrir 25. janúar n.k. er skiptastjóra nauðugur sá kostur að rifta afsali eignarhlutar þrotamanns til yðar, með stoð í gjaldþrotaskiptalögum. Slík krafa verður studd við 3. mgr. 132. gr. laga um gjaldþrotaskipti, eða eftir atvikum 131. gr. sömu laga. Þá er sérstaklega óskað eftir upplýsingum um ástæður þess að afsal var gert um eignarhlutann svo stuttu áður en kyrrsetningargerð Búseta svf. var þinglýst á eignina, 6. maí 2009 en kyrrsetningargerð var þinglýst 9 dögum síðar“.

Lögmaður stefndu svaraði framangreindu bréfi skiptastjóra með bréfi dagsettu 28. janúar 2011. Í bréfinu er því teflt fram að við eignaskipti milli stefndu og þrotamanns hafi verið byggt á meginreglu hjúskaparéttar um helmingaskipti við fjárslit. Þannig hafi stefnda fengið í sinn hlut 50% fasteignarinnar við skilnað hjónanna. Þá er tekið fram í bréfi lögmannsins að stefnda hafi tekið þátt í sameiginlegum útgjöldum og daglegum rekstri heimilis þrotamanns og stefndu auk þess að vinna heimilisstörf og annast barn þeirra. Á búinu hvíli að sanna að framangreind helmingaskipti hafi verið óeðlileg en því aðeins skuli rifta ráðstöfun af þessu tagi að maki hafi fengið meira i sinn hlut við fjárslit en honum hafi borið.

Bréfaskipti skiptastjóra og lögmanns stefndu 5. og 7. apríl 2011 hafa þegar verið rakin, að mestu orðrétt, í atvikalýsingu dóms þessa. Rétt þykir þó samhengisins vegna að rekja þau hér að nýju. Hinn 5. apríl sendir F-kk-nf H. S-kk-nf héraðsdómslögmaður, sem á þessum tíma starfaði í umboði skiptastjóra, svohljóðandi tölvubréf til lögmanns stefndu:

„ ... Ég er búinn að ræða við lögmann Búseta. Samþykkt er að umrædd eign verði sett á sölu að því gefnu að andvirði eignarinnar að uppgerðum áhvílandi lánum, lögveði og sölukostnaði, skiptist að jöfnu milli Ö-kvk-ef og þrotabús J-kk-ef. Ég hef kallað eftir uppl. frá íbúðarlánasjóði um stöðu áhvílandi veðskulda og læt þig vita hvernig þær standa þegar þær upplýsingar berast mér. A-kvk-nf er með bifreið í eigu J-kk-ef, NO-121, í sínum vörslum. Hefur hún áhuga á að kaupa bifreiðina? Ef ekki þyrftum við að koma henni í sölu. Ég held að það sé farsælast að það verði skrifað undir samning varðandi íbúðina, og þá mögulega bifreiðina. Ef A-kvk-nf samþykkir ekki að áhvílandi lán verði dregin að jöfnu af eignarhluta hennar og eiginmanns hennar er Búseti tilbúinn til þess að rifta afsali á helmingshlut hennar í fasteigninni, sbr. fyrri bréfaskrif. Ég sé ekki að það sé nokkuð sem bendi til þess að hún hafi átt að fá meira í sinn hlut en raunverulegur eignarhlutur hennar segir til um, enda kemur fram í skiptayfirlýsingu að konan taki að sér greiðslu 50% veðskulda á eigninni á móti J-kk-þgf“.

Lögmaður stefndu svaraði framangreindu tölvubréfi umboðsmanns skiptastjóra 7. apríl. Í svarinu segir:

„ ... Við föllumst á að setja eignina í sölu og andvirði eignarinnar að uppgerðum áhvílandi lánum, lögveðum og sölukostnaði skiptist að jöfnu milli Ö-kvk-ef og þrotabús J-kk-ef. Við erum með fasteignasala, sem er nú þegar búinn að skoða eignina og verðmeta, sem getur tekið að sér sölu eignarinnar. Ertu með tegund og árgerð á þessum bíl fyrir okkur. A-kvk-nf myndi hugsanlega vilja kaupa bifreiðina af búinu. Ætla að kanna með verðmæti svona bifreiðar“.

Fram kom í skýrslum framkvæmdastjóra Búseta hsf., G-kk-ef A-kk-ef B-kk-ef og I-kvk-ef Þ-kvk-ef, löggilts fasteignasala, fyrir dómi, að þau hefðu bæði, ásamt lögmanni stefndu og stefndu sjálfri, verið viðstödd skoðun íbúðarinnar í framhaldi af ofangreindum bréfaskiptum, sem fram hefði farið til að leggja mat á líklegt söluverð eignarinnar. Að sögn I-kvk-ef var eignin í sölumeðferð á hennar vegum í u.þ.b. tvær vikur eftir skoðunina en síðan hafi salan verið afturkölluð.

Með bréfi til stefndu, dagsettu 20. apríl 2011, lýsti stefnandi því yfir að rift væri framsali til hennar á 50% eignarhlut í íbúðinni Barmahlið 34. Framsalið hefði falið í sér gjafagerning enda hefði hjúskapareign þrotamanns verið neikvæð, þegar afsalið hefði átt sér stað. Byggðist riftunin aðallega á 3. mgr. 132. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. og 141. gr. sömu laga. Lögmaður stefndu hafnaði framangreindri riftunaryfirlýsingu með tölubréfi 26. apríl með vísan til þess að bindandi samkomulag hefði komist á milli stefndu og þrotabúsins um ráðstöfun eignarinnar með þeim hætti sem fram hefði komið í tölvubréfum skiptastjóra og lögmanns stefndu 5. og 7. apríl 2011. Krafðist lögmaðurinn þess að riftunarkrafan yrði afturkölluð og fasteignin seld líkt og samkomulag aðila kvæði á um.

Framangreint tölvubréf frá 5. apríl 2011, sem staðfest hefur verið og óumdeilt er að ritað var í umboði skiptastjóra þrotabús J-kk-ef J-kk-ef, í framhaldi af bréfi skiptastjóra til stefndu 13. janúar 2011 og svari lögmanns stefndu 28. janúar 2011, verður ekki samkvæmt efni sínu og forsögu skýrt á annan veg en þann að þrotabúið hafi gert stefndu tilboð um að falla frá riftunarkröfu á hendur henni, vegna framsals til hennar á 50% eignarhlut í íbúðinni í Barmahlíð 34, gegn því að íbúðin yrði seld, þær skuldbindingar sem á íbúðinni hvíldu og getið er í tilboðinu yrðu greiddar af söluverðinu, auk sölukostnaðar, og eftirstöðvum skipt að jöfnu milli þrotabúsins og stefndu. Þá er í tilboðinu nefnd sala á bifreið, sem skráð var á nafn J-kk-ef. Svar lögmanns stefndu 7. apríl felur efnislega í sér óskilyrt samþykki við tilboðinu. Framburður F-kk-ef H. S-kk-ef héraðsdómlögmanns, umboðsmanns skiptastjóra, fyrir dómi, styður þessa niðurstöðu. Aðspurður sagði vitnið að í framhaldi af bréfi skiptastjóra til stefndu [frá 13. janúar 2011] og svari lögmanns hennar [frá 28. janúar] hefði verið metið hvort dómsmál til riftunar myndi bera árangur. Engar skriður hafi hins vegar komist á málið fyrr en í apríl. Fram að því hafi viðræður átt sér stað að frumkvæði lögmanns stefndu þar sem því hafi verið hreyft að hún leysti til sín hlut þrotabúsins í íbúðinni eða búið hlut hennar. Stefnda hafi lagt til að búið tæki að sér skuldirnar en hún fengi 50% af brúttó eigninni í samræmi við afsalið en að lokum hafi lögmaður stefndu samþykkt að veðskuldir og aðrar áhvílandi veðkröfur og sölukostnaður myndi dragast að jöfnu frá eignarhluta hvors um sig. Þetta komi fram í fyrirliggjandi tölvupóstum. Aðspurður hvað átt hafi verið við þegar sagt hafi verið í tölvupósti skiptastjóra 5. apríl að skrifa yrði undir samning varðandi íbúðina og bifreiðina svaraði hann því til að það sem átt hafi verið við hafi verið að til að á kæmist bindandi samningur þyrfti að skrifa undir samning þar sem fram kæmu skilmálar samningsins. Af hálfu stefndu hefði áður verið rætt að hún hefði áhuga á að taka yfir eignina. Afstaða skiptastjóra hefði verið að ekki væri kominn á bindandi samningur um hvernig ráðstafa ætti eigninni. Þá hefði verið óútkljáð hvaða leigu stefnda ætti að greiða vegna veru sinnar í íbúðinni frá uppkvaðningu úrskurðar. Aðspurður hvað valdið hafi því að ekki hafi verið gengið frá skriflegu samkomulagi við stefndu svaraði vitnið því til að réttarstaða þrotabúsins hafi verið könnuð betur en gert hefði verið og leitað betur að dómafordæmum fyrir riftun og að þeirri könnun lokinn hafi einfaldlega verið talið að meiri líkur en minni væru til þess að hægt væri að rifta afsalinu. Þá hafi verið eftir að afla endanlegs samþykkis frá kröfuhöfum um að fallið yrði frá málssókn. Ekki hafi verið búið að ákveða hvort haldinn yrði skiptafundur eða samþykkis aflað með öðrum hætti. Vitnið svaraði aðspurt að ljóst hefði verið strax í framhaldi af uppkvaðningu úrskurðar að stefnda væri skráð fyrir 50% eignarinnar og hefði hann fljótlega aflað sér upplýsinga um bakgrunn málsins. Ekki hafi verið búið að hafa samband við aðra kröfuhafa en Búseta hsf.. Aðspurður hvað farið hefði milli hans og umboðsmanns Búseta hsf. kvað vitnið skiptastjóra þrotabúsins, á þessum tíma, hafa verið eitthvað efnis um að hægt yrði að rifta og hafi hann og skiptastjóri verið í samskiptum við lögmann Búseta hsf. um það. Það sem þeim hafi farið á milli hafi a.m.k. verið það skýrt að hann hafi ákveðið að segja það sem fram komi í tölvubréfinu [frá 5. apríl]. Lögmaður Búseta hsf. hafi verið búinn að ræða þetta og í framhaldinu hafi verið ákveðið að samþykkja þetta. Skiptastjóri hafi litið á póstinn frá 7. apríl sem viljayfirlýsingu til að komast að þessu samkomulagi og þegar búið væri að gera skriflegt samkomulag væri kominn á endanlegur samningur. Hann hafi ekki litið á póstinn sem endanlegt samkomulag. Betri könnun á réttarstöðu þrotabúsins hafi síðan leitt til breyttrar afstöðu.

Ekki verður fallist á það með stefnanda að þótt eftir kunni að hafi verið að semja við stefndu um tímabundin afnot hennar af íbúðinni í Barmahlíð 34 eða festa samkomulagið á pappír, líkt og stefnandi heldur fram, sýni það að bindandi samkomulag hafi ekki verið komið á milli stefnanda og stefndu um eignarhald yfir eigninni og ráðstöfun hennar. Um var að ræða annars vegar minniháttar samkomulagatriði og hins vegar frágangsatriði og ekki verið sýnt fram á af stefnanda að ágreiningur hafi verið með aðilum um þau. Hvað endurgjald fyrir afnot af íbúðinni varðar verður ennfremur að líta til þess að í skilnaðarsamningi þrotamanns og stefndu frá 25. apríl 2009 var um það samið að stefnda skyldi hafa leigulaus afnot af íbúðinni þar til hún hefði verið seld. Þá liggur ekki annað fyrir en stefnda hafi gert það sem í hennar valdi stóð til að koma eigninni í sölu en sölutilraunir verið stöðvaðar af stefnanda.

Af hálfu stefnanda hefur verið á því byggt að skiptastjóri hafi ekki haft heimilt til að gera framangreint samkomulag þannig að bindandi væri fyrir þrotabúið enda hafi samkomulagið ekki verið borið undir skiptafund og staðfest á þeim vettvangi. Telja verður að skiptastjóri hafi haft heimild til að skuldbinda búið með þeim hætti sem hann gerði samkvæmt framangreindu, sbr. 1. mgr. 122. og 1. mgr. 124 gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991. Er rétt í þessu sambandi að hafa í huga, hvað huglæga afstöðu stefndu til tilboðs skiptastjóra frá 5. apríl 2011 varðar, að í bréfinu er sérstaklega tekið fram að skiptastjóri hafi varðandi tilboðið haft samband við Búseta hsf. en fyrir liggur eins og rakið hefur verið að Búseti hsf. var langstærsti kröfuhafinn í þrotabú J-kk-ef J-kk-ef.

Þá verður ekki talið að breytt afstaða stefnanda til mögulegrar riftunar á framsali þrotamanns á 50% eignarhlut í íbúðinni að Barmahlið 34, eftir að bindandi samningur var kominn á milli stefnanda og stefndu um að ekki yrði krafist riftunar á framsalinu, breyti framangreindri niðurstöðu.

Með vísan til alls framanritaðs er það niðurstaða dómsins að komist hafi á bindandi samkomulag milli stefndu og stefnanda, 7. apríl 2011, um ráðstöfun íbúðarinnar að Barmahlið 34 og þeirra skulda sem á henni hvíldu þess efnis að íbúðin skyldi seld á frjálsum markaði og 50% af nettó söluverði eignarinnar kæmi í hlut stefndu. Þar sem stefnandi hefur ekki sýnt fram á að samkomulag þetta sé ógilt eða niður fallið af öðrum ástæðum verður að sýkna stefndu af riftunarkröfu stefnanda enda brýtur riftunaryfirlýsing stefnanda frá 20. apríl 2011 og eftirfarandi málshöfðun til staðfestingar á riftuninni í bága við greint samkomulag skiptastjóra og stefndu og þá ráðstöfun meintra réttinda búsins sem samkomulagið fól í sér. Með vísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 750.000 krónur.

Dómsorð:

Stefnda, A-kvk-nf B-x-x, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, þrotabús J-kk-ef J-kk-ef, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 750.000 krónur í málskostnað.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf héraðsdómari