E-4685/2007

Mál þetta var höfðað 26. júní 2007 og dómtekið 7. þ.m.

Stefnandi er A-kvk-nf S-kvk-nf, Meistaravöllum 11, Reykjavík.

Stefndi er Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, Bankastræti 7, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að hún eigi og hafi átt rétt til aðildar að B-deild lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins frá og með 1. ágúst 2005 samkvæmt heimild í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 1/1997. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar.

1

Stefnandi er grunnskólakennari og starfaði um langt árabil við Landakotsskóla í Reykjavík sem var rekinn af kaþólsku kirkjunni á Íslandi. Á grundvelli laga nr. 19/1969 fékk Kaþólska kirkjan heimild til að greiða fyrir grunnskólakennara, sem kenndu við Landakotsskóla, í lífeyrissjóð barnakennara. Með lögum nr. 93/1980 var Lífeyrissjóður barnakennara sameinaður Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og frá og með 1. október 1980 skyldu réttindi og skyldur sjóðfélaga fyrrnefnd lífeyrissjóðs, þ.á m. um iðgjaldagreiðslur og lífeyri, fara samkvæmt lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins.

Með bréfi 27. apríl 2005 tilkynnti Landakotsskóli stefnanda að ákveðið hefði verið að breyta rekstrarfyrirkomulagi skólans frá og með 1. ágúst 2005 og yrði hann frá þeim tíma rekinn af nýstofnuðu einkahlutafélagi eða sjálfseignarstofnun í eigu Kaþólsku kirkjunnar á Íslandi. Í bréfinu er tekið fram að hinn nýi rekstraraðili muni taka við réttindum og skyldum vinnuveitanda samkvæmt ráðningarsamningi skólans við stefnanda og að kjör hennar muni haldast óbreytt við aðilaskiptin. Um þetta var vísað til ákvæða laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum.

Nýr rekstraraðili, sjálfseignarstofnunin Landakotsskóli ses., tók við rekstri skólans af Kaþólsku kirkjunni 1. ágúst 2005 eins og ráðgert hafði verið. Stefnandi starfaði áfram við skólann og af launum hennar voru dregin iðgjöld til B-deildar stefnda eins og áður.

Forstöðumaður réttindamála Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sendi Landakotsskóla ses. tölvupóst 19. október 2005. Þar segir: „B-deild LSR var lokuð fyrir nýjum sjóðfélögum og nýjum launagreiðendum í árslok 1996, sbr. lög nr. 141/1996 um breytingar á lögum um LSR. Lögin voru síðan endurútgefin sem lög nr. 1/1997 og er helsta ákvæðið er varðar aðild að B-deild eftir breytingarnar í 4. gr. laganna. Samkvæmt því er ekki heimilt að taka við iðgjöldum frá nýjum launagreiðendum til B-deildar sjóðsins og aðeins heimilt fyrir þá launagreiðendur sem fengið höfðu heimild með samþykki stjórnar fyrir árslok 1996 að greiða iðgjald til sjóðsins fyrir starfsmenn sína, þ.e. þá sem voru greiðandi í sjóðinn. Nýstofnuð sjálfseignarstofnun hefur því ekki heimild til að greiða í B-deild sjóðsins og verða iðgjöld sem borist hafa sjóðnum endurgreidd.“

Stjórn Landakotsskóla ses. sendi stefnanda og tveimur starfsfélögum hennar, sem líkt var á komið að því leyti sem um ræðir í málinu, bréf 1. desember 2006. Þar er m.a. athygli vakin á því að samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 72/2002 sé bæði fyrri og síðari vinnuveitanda ókleift að ákvarða rétt starfsmanna til aðildar að lífeyrissjóði, sem starfi samkvæmt sérstökum lögum og reglugerðum, og því sé ekki á forræði fyrri vinnuveitanda að tryggja áframhaldandi iðgjaldagreiðslur starfsmanna til B-deildar Lífeyrissjóðs ríkisstarfsmanna. Stefndi í máli þessu hafi, með tilvísun í lög og reglur um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, neitað að taka við greiðslum vegna umræddra starfsmanna frá 1. ágúst 2005. Stjórnendur skólans hafi þó haft fullan vilja til að greiða áfram til B-deildar vegna þeirra og hafi sérstaklega leitað eftir undanþágu frá reglum sjóðsins fyrir þeirra hönd um að áfram verði heimilt að greiða í B-deild í ljósi sérstakra aðstæðna við breytt rekstrarform skólans. Slíkri undanþágubeiðni hafi verið hafnað á fundi skólastjóra og stjórnarformanns með forstöðumanni réttindamála LSR hinn 18. nóvember 2005. Málið hafi verið tekið upp á nýjan leik á fundi með stjórnendum skólans og forsvarsmönnum LSR sem hafi verið haldinn 31. janúar 2006 að frumkvæði formanns Kennarasambands Íslands sem jafnframt sé stjórnarmaður í LSR. Þar hafi komið fram að unnt væri að túlka reglur sjóðsins með þeim hætti að Landakotsskóli ses. gæti áfram greitt iðgjöld til B-deildar sjóðsins fyrir viðkomandi starfsmenn ef reiknuð yrðu inn í iðgjöld vinnuveitanda hærri framlög vegna framtíðarskuldbindinga. Áréttað er að lokum að endanleg ákvörðun um aðild að B-deildinni sé á forræði Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins en ekki Landakotsskóla ses.

Stjórnendur Landakotsskóla ses. og forsvarsmenn stefnda höfðu frekari samskipti um málefnið en ekki er í ljós leitt að afstaða hinna síðarnefndu hafi breyst frá því sem fram kemur af tilvitnuðu tölvubréfi.

Eftir höfðun máls þessa vakti forstöðumaður réttindamála LSR athygli lögmanns stefnanda á því að af hálfu LSR hefði ekki verið tekin afstaða til kröfunnar á þeim grundvelli að starf hefði verið lagt niður með vísan til 2. mgr. 30. gr. laga nr. 1/1997. Lögmaður stefnanda sendi lífeyrissjóðnum 4. september 2007 kröfu stefnanda um aðild að B-deild LSR á grundvelli 2. mgr. 30. gr. laga nr. 1/1997. Við atkvæðagreiðslu 3. október 2007 var kröfunni hafnað með jöfnum atkvæðum stjórnarmanna.

2

Um heimild til öflunar viðurkenningardóms um réttarstöðu sína gagnvart stefnda vísar stefnandi til 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Stefnandi byggir kröfu sína á því að sjálfseignarstofnunin Landakotsskóli ses. hafi ekki getað veitta stefnanda þá réttarstöðu sem boðuð hafi verið með bréfinu 27. apríl 2005, þ.e. að kjör stefnanda skyldu haldast óbreytt við aðilaskipti að rekstri Landakotsskóla þar sem aðilaskiptin hafi útilokað aðild stefnanda að þeim lífeyrissjóði, sem hún átti þá aðild að, þ.e. B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Þetta þýði í reynd að staða stefnanda hjá eldri rekstraraðilanum, Kaþólsku kirkjunni, hafi verið lögð niður og stefnandi tekið við öðru starfi í kjölfarið, hjá Landakotsskóla ses. Við þær aðstæður hafi hún átt rétt á því að greiða áfram í B-deild lífeyrissjóðsins samkvæmt heimild í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 1/1997. Gagnstæð regla mundi leiða til afar ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir sjóðfélaga sem eigi mikil og verðmæt áunnin réttindi. Í því sambandi er vísað til þess að stefnandi ætti þess þá engan kost að taka lífeyri samkvæmt svokallaðri 95 ára reglu.

3

Stefndi byggir á því að ákvæði 2. mgr. 30. gr. laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997 geti aðeins tekið til starfa sem séu lögð niður hjá ríki eða sveitarfélögum og þannig hafi stefndi ætíð beitt ákvæðinu. Áframhaldandi réttur til aðildar að B-deild stefnda, með tilvísun í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 1/1997, eftir að störfum sé lokið hjá vinnuveitanda, sem eigi sé ríki eða sveitarfélag, væri í andstöðu við þau sjónarmið sem standi að baki 40. gr. stjórnarskrárinnar um að engan skatt megi á leggja nema með skýrri lagaheimild. Á það er bent að aðild stefnanda að sjóðnum megi rekja til heimildarákvæðis en ekki til þess að starfið hafi falið í sér skyldu til aðildar að sjóðnum; einnig að líta beri til annarra atriða en þess að starf hafi verið lagt niður, svo sem þess hvort um sé að ræða uppsegjanlegt ráðningarsamband og geti aðrir en ríkisstarfsmenn ekki gert þær væntingar til starfa sinna að til þeirra hafi verið stofnað til varanlegrar frambúðar. Loks er á því byggt að réttarvernd gagnvart starfsmönnum vegna breytinga á rekstrarformi nái ekki lengra en lög nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum veiti en þar séu lífeyrisréttindi undanskilin.

4

Á því verður byggt við úrlausn málsins, enda ómótmælt af hálfu stefnda, að það jafngildi niðurlagningu stöðu stefnanda er nýr rekstraraðili, Landakotsskóli ses. tók við rekstri Landakotsskóla af Kaþólsku kirkjunni.

Ákvæði 2. mgr. 30. gr. laga nr. 1/1997 verður að stofni til rakið til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 101/1943 en samkvæmt 4. gr. þeirra laga var stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins heimilt að taka aðra en starfsmenn ríkisins í tölu sjóðfélaga, m.a. „starfsmenn við sjálfseignarstofnanir, er starfa í almenningsþarfir“. Engin rök verða fundin fyrir því að einhliða réttur sjóðfélaga á grundvelli framangreinds lagaákvæðis takmarkist eða falli niður af þeim sökum að í 3. gr. laga nr. 72/2002 er kveðið á um að það, sem þar greinir um að réttindi og skyldur framseljanda samkvæmt ráðningarsamningi eða ráðningarsambandi færist yfir til framsalshafa, gildi ekki um lífeyrisréttindi. Tilvísun stefnda í 40. gr. stjórnarskrárinnar með hliðsjón af hagsmunum vinnuveitanda á ekki við um efni málsins.

Samkvæmt skýrri orðanna hljóðan tekur ákvæði 2. mgr. 30. gr. laga nr. 1/1997 til aðstöðu stefnanda svo sem verið hefur frá 1. ágúst 2005. Niðurstaða málsins er því sú að fallast beri á kröfur stefnanda eins og nánar greinir í dómsorði. Málskostnaður er ákveðinn 380.000 krónur.

Mál þetta dæmir S-kk-nf H. S-kk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Viðurkennt er að stefnandi, A-kvk-nf S-kvk-nf, eigi og hafi átt rétt til aðildar að stefnda, Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins B-deild, frá og með 1. ágúst 2005. Stefndi greiði stefnanda 380.000 krónur í málskostnað.