E-2758/2012

I

Mál þetta, er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26, Reykjavík, með stefnu birtri 28. júní 2012 á hendur Cooperatieve Centrale Raiffeisen-Boerenleenbank B.A., skráningarnr. 30046259, Croeselaan 18, 3521 CB Utrecht, Hollandi.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að rift verði eftirfarandi ráðstöfunum stefnanda til stefnda:

1. Greiðslu, dags. 21. ágúst 2008, að fjárhæð 8.593.819,44 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta, dags. 18. ágúst 2008.

2. Greiðslu, dags. 5. september 2008 að fjárhæð 4.314.340,28 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta, dags. 2. september 2008.

3. Greiðslu, dags. 5. september 2008 að fjárhæð 2.588.604,17 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta, dags. 2. september 2008.

4. Greiðslu, dags. 10. september 2008 að fjárhæð 456.026.027,40 japönsk jen, vegna viðskipta, dags. 5. september 2008.

5. Greiðslu, dags. 10. september 2008 að fjárhæð 182.410.410,96 japönsk jen, vegna viðskipta, dags. 5. september 2008.

6. Greiðslu, dags. 16. september 2008, að fjárhæð 922.347.945,21 japanskt jen, vegna viðskipta, dags. 10. september 2008.

Þess er krafist að stefndi greiði stefnanda 15.496.763,89 Bandaríkjadollara og 1.560.784.383,57 japönsk jen með dráttarvöxtum af öllum fjárhæðunum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 23. maí 2012 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.

Af hálfu stefnda er þess aðallega krafist að dómkröfum stefnanda verði vísað frá dómi, til vara er krafist sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og til þrautavara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar. Í öllum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins eða samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Með úrskurði 9. júlí 2013 var frávísunarkröfu stefnda hafnað.

Mál þetta var upphaflega dómtekið að lokinni aðalmeðferð hinn 13. maí 2016. Ekki tókst að leggja dóm á málið innan lögbundins frests og var málið endurflutt og dómtekið að nýju 8. júlí sl.

II

Hinn 27. mars 2006 og 26. apríl sama ár, gaf stefnandi út útgáfulýsingar (e. Offering Circular) vegna 10.000.000.000 Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Verðviðaukar, dagsettir 27. september 2006 og 5. október sama ár, voru gefnir út í tengslum við fyrrnefndar útgáfulýsingar, að nafnverði 1.000.000.000 bandaríkjadollara, 1.500.000.000 og 500.000.000 bandaríkjadollarar. Meðal þessara verðviðauka voru útgáfur sem fengu ISIN-númerin US48632FAA93 og US48632GAA76. Samkvæmt verðviðaukum var gjalddagi skuldabréfanna í hinum tilgreindu útgáfum 4. október 2011. Í útgáfulýsingunni eru umfangsmiklar upplýsingar um almenna lýsingu skuldabréfarammans, form skuldabréfanna, skilmála og skilyrði skuldabréfanna, auk þess sem ítarlegar upplýsingum er að finna um greiðslu skuldabréfanna, innlausn þeirra og kaup.

Skuldabréfaútgáfurnar fóru þannig fram að fyrst voru gefnar út framangreindar útgáfulýsingar og á grundvelli þeirra voru gefnir út verðviðaukar. Í útgáfulýsingum að baki verðviðaukum skuldabréfaútgáfa, sem fengu ISIN-númerin US48632FAA93 og US48632GAA76 (bandarísku allsherjarskuldabréfaútgáfurnar), voru tiltekin þau ákvæði, sem almennt giltu um skuldabréf í viðkomandi útgáfu, og í verðviðaukum gerð nánari grein fyrir skilmálum tiltekinna skuldabréfa sem stefnandi gæfi út. Uppbygging allsherjarskuldabréfaútgáfunnar var með þeim hætti að stigskipt vörslukerfi hélt utan um rafrænar skráningar hvers þátttakanda skuldabréfaútgáfunnar, án þess þó að tekin væri ábyrgð á skráðum eignarhlut hvers eiganda fyrir sig, enda kom DBTCA fram sem svokallaður forgangsvörsluaðili (e. Senior Trustee). Sem slíkur kom DBTCA fram, samkvæmt vörslusamningi, sem umsjónaraðili greiðslna (e. Paying Agent). Sérstaklega er fjallað um rafræna eignaskráningu og nánar útskýrt hvert er hlutverk forgangsvörsluaðila með þeim hætti að DBTCA áskapi þátttakendum í allsherjarskuldabréfaútgáfunni rafrænt skráningarkerfi þar sem hverjum sem vill gefst færi á að kaupa hagsmuni í allsherjarskuldabréfaútgáfu. Við slík kaup séu verðbréf almennt skráð í nafni Cede & Co., nema annað sé tekið fram. DBTCA geymir þannig í vörslum sínum verðbréf sem þátttakendur leggi inn hjá DBTCA, sem jafnframt annist greiðslujöfnun og uppgjör viðskipta þátttakanda sinna með slík verðbréf með rafrænum eignaskráningum þátttakenda og því sé áþreifanlegur flutningur verðbréfaskírteina óþarfur. Hinir beinu þátttakendur í allsherjarskuldabréfaútgáfunni, þ.e. kaupendur, séu verðbréfamiðlarar, bankar, vörslufyrirtæki, greiðslujöfnunarfyrirtæki og ákveðnar stofnanir. Þá beri þessir þátttakendur ábyrgð á því að halda utan um eignarhlutdeildir sínar fyrir hönd viðskiptavina sinna.

Í framangreindum útgáfulýsingum er einnig fjallað um eignarhald. Þar segir að handhafi (e. Holder) merki í hvers nafni skuldabréfið sé skráð í skuldabréfaskrá. Í fjárvörslusamningunum segir að áður en skuldabréfi sé framvísað til skráningar framsals sé heimilt að meðhöndla þann aðila, í hvers nafni bréfið er skráð, sem eiganda skuldabréfsins að því er er varðar móttöku og greiðslu höfuðstóls þess. Þá eru í útgáfulýsingunum ákvæði um þau lög sem gilda skuli um skuldabréfasamninginn og skuldabréf sem eiga undir samninginn. Segir þar að lög New York-ríkis gildi um lögskipti vegna samningsins.

Atvik við útgáfu skuldabréfa og skilmála þeirra eru óumdeild, auk þess sem ekki er ágreiningur um að stefnandi hafi nýtt sér heimildir í skilmálum bréfanna til endurkaupa á þeim.

Stefndi var einn af rétthöfum skuldabréfa í framangreindum allsherjarskuldabréfaútgáfum og 21. ágúst 2008 greiddi stefnandi fjárhæð 8.593.819,44 Bandaríkjadollara og 5. september sama ár greiddi stefnandi fjárhæð 6.902.944,42 (4.314.340,25+2.588.604,17) Bandaríkjadollara á tilgreindum dögum og bókfærði greiðsluna sem lækkun útistandandi skulda. Gjalddagi skuldabréfanna í skuldabréfaflokkunum US48632FAA93 og US48632GAA76 var 4. október 2011.

Hinn 13. október 2006 gerði stefnandi einnig útgáfulýsingu (e. Subscription agreement) ásamt verðviðauka (e. Conditions of Bonds) vegna 50.000.000.000 jena skuldabréfaútgáfu og fengu skilmálarnir ISIN-númerið JP535201A6A6. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins er fjallað um hver sé eigandi hagsmuna í bréfinu, niðurfellingu hagsmuna og kaup svo fátt eitt sé nefnt. Er m.a. fjallað um reglur niðurfellingar skuldabréfs sbr. ákvæði 8.1 og 8.3. í útgáfulýsingu. Í 11. gr. útgáfulýsingar kemur fram að japönsk lög gildi um skuldabréfaútgáfuna. Í sem skemmstu máli er samkvæmt japönskum lögum og útgáfulýsingu skuldabréfaútgáfunnar með ISIN-númerið JP535201A6A6 útgefanda heimilt að kaupa skuldabréf hvenær sem er og með hvaða hætti sem er, á hvaða verði sem er á opnum markaði eða með öðrum hætti, og að eigin vali að ógilda eða láta ógilda skuldabréf sem þannig sé keypt nema reglur stofnunar sem sér um færslu eignaréttinda kveði á um annað. Nánar er fjallað um fyrirkomulag kaupa og ógildingu skuldabréfa í framlögðum reglum Japan Securitis Depository Center (ákvæði 27-30) en þar segir að þegar umsókn liggi fyrir um kaup og ógildingu tiltekinnar útgáfu fyrirtækisskuldabréfa, skuli reikningsstofnunin (e. Account Mangement Institution) skrá með rafrænum hætti/eða skriflega, eða tilkynna um niðurfærslu fjárhæðarinnar í millifærslubókhaldi sem stofnunin heldur. Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna í skuldabréfaútgáfu með ISIN-númerð JP535201A6A6 var gjalddagi skuldabréfanna 20. október 2009. Hinn 5. september 2008 638.436.438,36 japönsk jen (182.410.410,96+456.026.027,40) og 10. september sama ár 922.347.945.21 japanskt jen. Gjalddagi skuldabréfanna í skuldabréfaflokki JP535201A6A6 var 20. október 2009.

Ágreiningur málsins snýr að því hvort umræddar greiðslur stefnanda að framangreindum fjárhæðum eru riftanlegar greiðslur á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hvort stefnda beri að greiða stefnanda framangreindar fjárhæðir í samræmi við 142. gr. sömu laga. Þá er ágreiningur um það, hvort stefndi er réttur aðili að málinu en stefndi kveðst ekki eiga aðild að málinu og því beri að sýkna hann af kröfum stefnanda. Einnig greinir aðila á um það, hvort íslenskum lagareglum um riftun verði beitt um kröfur stefnanda en stefndi byggir m.a. á því að ekki sé unnt að rifta viðskiptunum með vísan til íslenskra gjaldþrotaskiptalaga.

Með bréfi 8. desember 2011 óskaði stefnandi eftir upplýsingum um það hvort stefndi teldi sig réttan aðila að viðskiptunum. Rabobank International London Branch svaraði erindinu bréflega dags. 20. desember 2011 og 24. febrúar 2012, en í bréfunum kom fram að stefndi hafi verið gagnaðili stefnanda í umræddum viðskiptum. Lýst var yfir riftun vegna framangreindra viðskipta af hálfu stefnanda hinn 23. apríl 2012 auk þess sem krafist var endurgreiðslu 15.496.763,89 bandarískra dollara og 1.560.784.383,57 jena. Svar barst 3. maí sama ár þar sem Rabobank International London Branch hafnaði kröfum stefnanda.

III

Um aðild sína vísar stefnandi til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit fjármálastofnana, skuli lánastofnun slitið í samræmi við lög og málsmeðferð heimaaðildarríkis. Af 16. mgr. aðfararorða og 1. lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöf þess ríkis, sem teljist vera heimaríki við slit fjármálafyrirtækis, skuli gilda við slit fjármálafyrirtækis og að dómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald í málum sem tengjast gjaldþroti fjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana.

Af hálfu stefnanda er jafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að greiðslur stefnanda hafi verið greiddar fyrr en eðlilegt var en slíkar greiðslur séu riftanlegar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreind séu í ákvæðinu séu fyrir hendi.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag sem hafi verið 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuldir sínar samkvæmt bréfunum 21. ágúst 2008, 5., 10. og 16. september 2008 og því hafi greiðslurnar átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 beri að miða við það tímamark þegar afhending fjármuna fari fram.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi verið inntar af hendi fyrr en eðlilegt var. Stefndi hafi verið rétthafi skuldabréfa í flokkum US48632FAA93 og US48632GAA76, og eigandi skuldabréfa í flokki JP535201A6A6. Þrjú skuldabréfanna hafi verið í útgáfu JP535201A6A6 með gjalddaga 20. október 2009 tvö þeirra hafi verið í útgáfu US48632FAA93 með gjalddaga 4. október 2011. Eitt skuldabréfanna í útgáfu US48632GAA76 hafi haft sama gjalddaga, þ.e. 4. október 2011. Stefnandi hafi greitt stefnda skuldir sínar samkvæmt bréfunum að fullu á framangreindum dagsetningum. Því hafi stefndi fengið kröfur sínar samkvæmt skuldabréfum í útgáfu JP535201A6A6 greiddar rúmlega ári fyrir gjalddaga en í útgáfum US48632FAA93 og US48632GAA76 hafi greiðslur átt sér stað rúmlega þremur árum fyrir gjalddaga. Skuldir hafi því verið greiddar fyrir gjalddaga en almennt sé talið að þegar svo hátti til hafi verið greitt en eðlilegt þykir í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Stjórn stefnanda hafi sagt af sér 8. október 2008 og daginn eftir hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið. Stefnandi telur ljóst að ef ekki hefði komið til hinna riftanlegu greiðslna, hefði stefndi aldrei fengið kröfur sínar greiddar á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta en hefði þess í stað eignast kröfur við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferðina muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Stefnandi bendir á að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddar að fullu. Greiðslur stefnanda hafi því verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir stefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda hins vegar eftir, muni stefndi njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa og þannig sé kröfugerð stefnanda um riftun greiðslna ætlað að skapa jafnræði milli kröfuhafa.

Í þriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslurnar hafi verið eðlilegar eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að þetta ákvæði lagagreinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess sem stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hún eigi við.

Stefnandi tekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum geti mögulega átt við, hafi greiðslur sem þessar, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjulegar í viðskiptum milli viðkomandi aðila. Stefnandi byggir á því að uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli málsaðila.

Stefnandi bendir á að þótt honum hafi verið heimilt, samkvæmt hefðbundnum skilmálum skuldabréfsins, að kaupa skuldabréf breyti það engu um að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæði, sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld, hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að semja sig undan riftunarreglum. Með þessu sé því ekki haldið fram að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Lögmætt sé að áskilja slíkan rétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa, en slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunarreglum laga 21/1991. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglum gjaldþrotaskiptalaga þótt greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að öllu leyti. Ráðstöfun geti verið riftanleg á þeim grundvelli, þótt hún hafi hvorki falið í sér ólögmæta, sviksamlega né saknæma háttsemi af hálfu þeirra sem stóðu að henni. Riftunarregla 134. gr. gjaldþrotaskiptalaganna sé hlutlæg regla.

Jafnframt bendir stefnandi á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfin eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuldir stefnanda við stefnda voru greiddar fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunum sjálfum og endurheimta í peningum þann hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa.

Af framangreindu megi ráða að uppgreiðsla skuldanna rúmlega einu ári fyrir gjalddaga hafi ekki verið eðlileg eftir atvikum. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda hefðu ekki tíðkast áður milli málsaðila. Þá hafi ekki hvílt á stefnanda skylda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða skuldabréfin fyrir gjalddaga þeirra. Einnig vísar stefnandi til þess að það sé stefnda að sýna fram á að greiðslur skuldanna, sem óumdeilanlega hafi verið inntar af hendi fyrir gjalddaga, séu þrátt fyrir allt venjulegar eftir atvikum. Það hafi stefndi hins vegar ekki gert.

Stefnandi kveður kröfu um endurgreiðslu byggjast á 142., sbr. 143. gr., laga nr. 21/1991. Greiðslur krafnanna hafi orðið til þess að stefndi auðgaðist sem nemi 15.496.763,89 Bandaríkjadollurum og 1.560.784.383,57 japönskum jenum. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun stefnda og séu því uppfyllt skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laganna.

Stefnandi vísar til þess að þar sem stefndi hafi verið móttakandi greiðslunnar frá stefnanda sé kröfu réttilega beint að stefnda. Stefnda beri því að greiða stefnanda tjón búsins á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, enda sé tjón búsins samsvarandi auðgun stefnda.

Dráttavaxtakröfu sína byggir stefnandi á III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna. Stefnandi vísar um málshöfðunarfrest til 148. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Stefnandi vísar til þess að öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991 gildi við slitameðferð fjármálafyrirtækja líkt og við gjaldþrotaskipti en þó þannig að frestur til að höfða riftunarmál, sbr. 1. mgr. 148. gr. laganna, sé 30 mánuðir, sbr. 1. gr. laga nr. 146/2011. Málið hafi því verið höfðað innan málshöfðunarfrests. Stefnandi byggir kröfu sína um málskostnað á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Um kröfusamlag vísar stefnandi til ákvæða 27. gr. sömu laga og um varnarþing til 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. gr. laga nr. 146/2011.

IV

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að hann eigi ekki aðild að máli þessu, enda hafi hann aðeins komið fram sem milliliður í umræddum viðskiptum við stefnanda. Hins vegar hafi Brains Inc. Limited komið viðskiptunum í kring og samið um þau. Aðkoma stefnda hafi einungis falist í því að hann hefði haldið á hinum seldu skuldabréfunum og hagsmunum í allsherjarskuldabréfunum í skamma stund sem milliliður. Viðskiptin hefðu ekki átt sér stað nema fyrir beiðni Brains Inc. Limited og því sé ljóst að stefndi hafi ekki verið raunverulegur seljandi hagsmunanna.

Þá byggir stefndi á því að ekki hafi verið skuldarsamband milli málsaðila og því geti stefndi ekki átt aðild að riftunarmáli samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., enda komi ákvæðið aðeins til álita gagnvart þeim sem fái greidda skuld og hafi beinlínis hag af því. Sú staða hafi ekki verið uppi milli aðila og því sé ekkert skuldarsamband milli aðila, enda hafi slíkt samband verið milli útgefanda, þ.e. stefnanda, og sameiginlegra vörsluhafa. Af þeim sökum beri að sýkna stefnda vegna aðildarskorts.

Í öðru lagi byggir stefndi á því að um viðskiptin gildi erlendur réttur og því sé ótækt að rifta umræddum greiðslum á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi vísar til d-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, þar sem finna megi undanþágu frá meginreglu 1. og 2. mgr. 99. gr. um að afleiður vegna slitameðferðar og ágreiningur um hana fari eftir íslenskum lögum. Samkvæmt d-lið 2. mgr. 99. gr. skuli heimild til endurskipulagningar fjárhags fjármálafyrirtækis ekki hafa áhrif á eignarrétt, þ. á m. veðrétt, lánardrottna eða annarra yfir eignum sem staðsettar séu í öðru aðildarríki. Í n-lið 99. gr. laganna segi að þrátt fyrir ákvæði d- og e-liða sé heimilt að beita ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nema lög gistiríkis heimili ekki slíkt. Löggerningur verði þó ekki ógiltur ef sá, sem hefur hag af því að hann haldi gildi sínu, leggur fram fullnægjandi sönnun þess að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og þar sé ekki að finna viðlíka ógildingarreglu. Ákvæði n-liðar 99. gr. sé tilkomið vegna 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins nr. 2001/24/EB frá 4. apríl 2011. Í því ákvæði tilskipunarinnar segi að ákvæði 10. gr. hennar, sem kveði á um að lánastofnun skuli slitið í samræmi við lög, reglur og málsmeðferð sem í gildi sé í heimaríkinu, skuli ekki gilda ef sá sem hag hefur af þessum löggerningum leggur fram sannanir um að gerningurinn falli undir lög annars aðildarríkis en heimaaðildarríkisins og að þau lög bjóði engin úrræði til að vefengja gerninginn sem um ræðir. Með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, telji stefndi að ákvæði n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 standi sjálfstæð. Því sé ómögulegt að fella úr gildi ákvæði útgáfulýsingar og verðviðauka, sem viðskiptin grundvallist á, sem tilgreini japönsk lög sem gildandi lög um skuldabréfin. Samið hafi verið um það í útgáfulýsingu að um lögskipti vegna allsherjarskuldabréfanna skyldu gilda lög New York-ríkis.

Forsenda þess að riftun nái fram að ganga á þeim grundvelli, sem stefnandi byggi málatilbúnað sinn á, sé háð því að skilyrði fyrir riftun séu uppfyllt samkvæmt íslenskum lögum, japönskum rétti og lögum New York-ríkis. Stefnandi hafi ekki sannað að skilyrði tilgreindra erlendra laga fyrir riftun séu uppfyllt en stefnandi beri hallann að slíkum sönnunarskorti. Þegar af þessum ástæðum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Stefndi telur að þótt talið yrði að íslensk lög giltu um lögskipti aðila, séu skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki uppfyllt. Fullnægja þurfi þremur skilyrðum svo riftun á grundvelli ákvæðisins nái fram að ganga, þ.e.a.s. að greitt hafi verið með óvenjulegum greiðslueyri, að greitt hafi verið fyrr en eðlilegt var eða að greidd hafi verið fjárhæð sem skerti greiðslugetu þrotamanns verulega.

Stefndi mótmælir sem rangri málsástæðu stefnanda um að greiðslur hans hafi falið í sér uppgreiðslu á skuld stefnanda við stefnda og að stefnandi hafi bókfært greiðslurnar sem lækkun á útistandandi skuldum. Engin gögn liggi fyrir til stuðnings þessari málsástæðu stefnanda.

Stefndi vísar til þess að í skilmálum allsherjarskuldabréfanna séu ákvæði um heimild útgefanda til að greiða upp skuld samkvæmt allsherjarskuldabréfum fyrir gjalddaga þeirra. Sérstakar reglur gildi um innlausn þeirra og þar af leiðandi heimild stefnanda til þess að greiða upp skuld samkvæmt viðkomandi allsherjarskuldabréfi og hins vegar sérstakar reglur um eigin kaup á hagsmunum í bréfinu. Þá sé greinarmunur á innlausn og kaupum samkvæmt útgáfulýsingum allsherjarskuldabréfanna. Stefnandi hafi keypt af stefnda lítinn hluta hagsmuna af heildarnafnverði allsherjarskuldabréfanna og því sé ekki í neinu tilviki um að ræða uppgreiðslu á viðkomandi allsherjarskuldabréfi (innlausn) eftir reglum útgáfulýsinganna.

Hvað varðar skilmála skuldabréfanna, sem gefin voru út í japönskum jenum, komi fram í skilmálum skuldabréfanna möguleikar útgefanda til að greiða skuld upp fyrir gjalddaga auk réttar útgefanda til að kaupa eigin bréf á eftirmarkaði. Greiðsla skuldar fyrir gjalddaga sé haldin nokkrum takmörkunum en heimild til innköllunar sé samkvæmt skilmálum skuldabréfanna háð því að gjalddagi brésins sé runninn upp eða vegna skattalegra ástæðna. Í grein 8.3 í verðviðauka skuldabréfanna sé útgefanda heimilað að kaupa skuldabréf á hvaða verði sem er á opnum markaði eða með öðrum hætti og þá megi hann, kjósi hann svo, fella niður eða láta fella niður slík skuldabréf, nema um annað sé kveðið í reglum þeirrar stofnunar sem sjái um skráningu á framsali (e. Book-Entry Transfer Institution). Fyrir liggi í málinu að hvorki hafi verið um að ræða innköllun á gjalddaga né innköllun vegna skattalegra ástæðna. Í ljósi þessa telji stefndi að kaup stefnanda á skuldabréfum af stefnda hafi grundvallast á framangreindu ákvæði 8.3 í verðviðauka, enda sé á kaupnótum vísað til þess að um markaðskaup hafi verið að ræða.

Stefndi telur að ljóst sé að skuldabréfin hafi ekki verið felld niður eftir að stefnandi keypti þau. Um þetta vísar stefndi til reglna Japan Securities Depository Center, Inc. (hér eftir vísað til sem JSDC), Enforcement Rules of Business Regulations Relating to Corporate Bonds, etc., sem stefnandi hafi ekki lagt fram í málinu. Reglurnar eigi við í málinu en þar sé kveðið á um hvernig niðurfelling skuldabréfa skuli fara fram. Í ákvæðum 27-30 segi að sú stofnun, sem sjái um reikningsumsjón (e. Account Managament Institution), sjái jafnframt um niðurfellingu á skuldabréfum. Í umsýslusamningi stefnanda við Sumitomo hafi komið fram að stefnandi fæli S-x-x þær skyldur og hlutverk sem vísað sé til í framangreindum reglum (JSDC). Sérstök ákvæði um niðurfellingu séu í ákvæði 6 í umsýslusamningi milli Sumitomo og stefnanda, m.a. þess efnis að skrifleg tilkynning stefnanda um niðurfellingu sé forsenda slíkrar niðurfellingar. Þannig sé ljóst að útgefandi hafi þurft að tilkynna umræddri stofnun um kaupin og óska eftir því að stofnunin felldi bréfin niður í samræmi við ákvæði reglnanna.

Með vísan til framangreinds liggi fyrir að innlausn eða lækkun höfuðstóls hafi ekki farið fram í samræmi við framangreinda skilmála og því hafi hvorki skuldabréfin né allsherjarskuldabréfin verið greidd fyrir gjalddaga þeirra. Stefnandi hafi sjálfur keypt hlutdeild í umræddum skuldabréfum og hagsmuni í allsherjarskuldabréfum í samræmi við ákvæði skilmála bréfanna sem veittu honum rétt til að eiga viðskipti með þau hvenær sem er, á hvaða verði sem var, á opnum markaði eða á annan hátt, á eftirmarkaði sem fjárfestir. Því hafi verið um að ræða kaup á skuldabréfum og hagsmunum í samræmi við ákvæði þeirra gegn staðgreiðslu. Staðgreiðsluviðskipti séu ekki greiðsla á skuld í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 og því ótækt að krefjast riftunar á grundvelli ákvæðisins miðað við framangreindar forsendur viðskiptanna. Stefndi telur jafnframt að við mat á því hvort um greiðslu skuldar hafi verið að ræða eða staðgreiðsluviðskipti beri að líta til þess hvernig fjárhæð greiðslunnar var ákveðin. Kaupverð hafi ráðist af markaðsvirði og því verið óháð ákvæðum útgáfulýsinganna að því er varðar höfuðstól og vexti. Kaupverðið hafi því ekki numið uppgreiðsluverðmæti ætlaðra skulda, heldur bendi gögn málsins til þess að kaupverð hagsmunanna og skuldabréfanna hafi verið lægra en nafnverð þeirra og því geti ekki verið um að ræða greiðslu á skuld.

Þá mótmælir stefndi fullyrðingum stefnanda um að lög nr. 21/1991 víki til hliðar meginreglunni um samningsfrelsi aðila og þar með ákvæðum útgáfulýsinga um kaupheimildir útgefanda. Stefndi mótmælir jafnframt staðhæfingu stefnanda um að ákvæði, sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld, hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Þá mótmælir stefndi því að sýna þurfi fram á venju í viðskiptum aðila svo riftun samkvæmt 134. gr. nái ekki fram að ganga.

Í þriðja lagi byggir stefndi á því að ekkert skuldarsamband hafi verið milli aðila. Því sé ranglega haldið fram að stefndi hafi verið kröfuhafi stefnanda vegna hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi keypt hagsmuni í allsherjarskuldabréfi í samræmi við skilmála þess en slíkir hagsmunir séu ekki skuldabréf í skilningi þess orðs í íslenskum kröfurétti. Stefndi telur jafnframt að framlagðar þýðingar erlendra gagna málsins séu ófullnægjandi. Hvað varði allsherjarskuldabréfin hafi átt sér stað þrenn viðskipti með hagsmuni í tveimur slíkum bréfum. Samkvæmt útgáfulýsingum komi fram að Deutsche Bank Trust Company Ameriacas (DBTCA) sé umsjónaraðili (e. Trustee) í útgáfu allsherjarskuldabréfanna og að allsherjarskuldabréfin séu í vörslu Depository Trust Company (DTC). Í útgáfulýsingum sé sérstaklega fjallað um framsal eignarhalds í allsherjarskuldabréfunum þar sem komi fram að DTC starfi sem vörsluaðili allsherjarskuldabréfa. Allsherjarskuldabréfin séu gefin út af Cede & Co. sem sé tilnefndur samstarfsaðili DTC. Greiðsla höfuðstóls og vaxta samkvæmt allsherjarskuldabréfinu skuli innt af hendi til DTC og slík greiðsla sé á ábyrgð útgefanda, greiðsla til þátttakenda sé á ábyrgð DTC og greiðsla til hagsmunaeigenda í allsherjarskuldabréfinu sé á ábyrgð hlutaðeigandi þátttakenda. Samkvæmt skilmálum sé því ljóst að skuldarsamband á grundvelli allsherjarskuldabréfanna stofnist milli útgefanda bréfanna og sameiginlegs vörsluhafa þeirra sem séu handhafar og eigendur bréfanna samkvæmt skilmálum þeirra. Kaupendur hagsmuna í allsherjarskuldabréfi eignist þannig ekki kröfurétt á hendur útgefanda allsherjarskuldabréfs við slík kaup. Í þessu samhengi vísar stefndi til dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011.

Í fjórða lagi byggir stefndi á því að reglan um samruna réttinda og skyldna komi ekki til álita. Í samræmi við 3. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, skuli beita lögum New York-ríkis og japönskum rétti við úrlausn um réttarstöðu stefnanda við framsal og það, hvort skyldur hans séu enn til staðar við það, enda fari lögskipti skuldabréfanna og allsherjarskuldabréfanna eftir erlendum lögum. Stefndi telur jafnframt að byggi stefnandi á meginreglunni um samruna réttinda og skyldna, sé sú málsástæða of seint fram komin og mótmælir stefndi henni því sérstaklega. Þá telji stefndi þá meginreglu að krafa samkvæmt allsherjarskuldabréfi falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi gildi ekki í rétti New York-ríkis.

Þótt talið yrði að framangreind meginregla íslensk fjármunaréttar gilti í lögskiptum aðila, telur stefndi að skilyrði til að víkja frá henni séu fyrir hendi. Eigendur hagsmuna í allsherjarskuldabréfi séu ekki kröfuhafar í skilningi íslensks réttar og því komi reglan ekki til álita. Jafnvel þó svo talið yrði skuldarasamband milli aðila telur stefndi að víkja beri frá reglunni þar sem við kaup útgefanda á eigin skuldabréfi sé ekki litið svo á að óhjákvæmilega sé um samruna réttinda og skyldu að ræða, þannig að kröfuréttindum ljúki.

Í fimmta lagi byggir stefndi á því að með meðferð stefnanda á kröfunni við slit hans hafi stefnandi viðurkennt að í hinum umdeildu viðskiptum hafi ekki falist greiðsla á skuld, enda hafi stefnandi við slitameðferðina gegnið út frá því að skuld samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi væri enn útistandandi og ógreidd. Krafan vegna allsherjarskuldabréfa hafi verið samþykkt af slitastjórn stefnanda í kröfuskrá en með því hafi stefnandi beinlínis viðurkennt að ekki hafi verið um greiðslu á skuld að ræða. Hið saman gildi um skuldabréfin í japönskum jenum. Stefndi leggur áherslu á að niðurfelling skuldar í bókahaldskerfi stefnanda sé ekki hið sama og niðurfelling skuldar á grundvelli skilmála allsherjarskuldabréfsins og að bókhaldsfærslur stefnanda hafi ekki vægi í deilu aðila.

Í sjötta lagi byggir stefndi á því að þegar ákvarðað sé hvort um staðgreiðsluviðskipti sé að ræða eða greiðslu skuldar, skipti máli hver tilgangurinn með greiðslunni hafi verið, þ.e.a.s. hvort skuld hafi verið greidd eða hvort um staðgreiðsluviðskipti hafi verið að ræða. Ekkert bendi til þess að tilgangur viðskiptanna hafi verið sá að greiða upp skuldir stefnanda og mótmælir stefndi því sem röngu og ósönnuðu. Stefndi hafi ekki getað vitað á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað hvort stefnandi væri kaupandi hagsmunanna í allsherjarskuldabréfinu og skuldabréfanna fyrir eigin reikning, hvort kaupin hafi verið vegna milligöngu stefnanda fyrir aðra aðila eða til komin af öðrum ástæðum. Sökum þessa sé ljóst að stefndi gat ekki verið að hygla einum kröfuhafa umfram annan. Stefndi hafi aðeins haldið á hinum seldu hagsmunum eða skuldabréfum í örstuttan tíma og því ljóst að tilgangur viðskiptanna var ekki uppgreiðsla skuldar, heldur kaup og sala á hagsmunum í allsherjarskuldabréfum og skuldabréfum á markaði.

Í sjöunda lagi byggir stefndi á því að greiðslurnar hafi ekki verið inntar af hendi fyrr en eðlilegt vart og vísar því til stuðnings til fyrrgreindra skilmála um uppgreiðslu skuldabréfa og hagsmuna í allsherjarskuldabréfi. Þá hafi jafnframt verið um staðgreiðsluviðskipti að ræða.

Stefndi telur að jafnvel þótt talið yrði að um greiðslu skuldar hafi verið að ræða og hún hafi verið greidd fyrr en eðlilegt var, hafi greiðslurnar virst venjulegar eftir atvikum og því komi riftun samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki til álita. Nægilegt sé að viðskipti virðist venjuleg þótt svo sé ekki í reynd. Þá geti viðskiptin ekki talist óvenjuleg því beinlíns sé gert ráð fyrir þeim í útgáfulýsingum stefnanda. Stefndi vísar til fjölda gagna, m.a. opinberra gagna skýrslna og greinargerða, sem sýni fram á gjaldfærni stefnanda þegar viðskiptin áttu sér stað og byggir á því að af þeim verði ekki ráið að stefndi hafi vitað eða mátt vita um yfirvofandi ógjaldfærni stefnanda á þeim tíma. Viðskiptin hafi virst eðlileg þegar þau fóru fram og því komi riftun á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki til greina. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti þar sem viðskiptin, sem krafist sé riftunar á, hafi átt sé stað í ágúst og september árið 2008 en riftunarmál þetta hafi ekki verið höfðað fyrr en í júní 2012, eða tæplega fjórum árum eftir að fyrstu viðskipti þessa máls áttu sér stað. Slíkt tómlæti stefnanda leiði til sýknu.

Stefndi telur að sýkna beri af kröfu um endurgreiðslu samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 óháð því hvort fallist verði á kröfu um riftun. Ósannað sé að stefndi hafi hagnast á viðskiptunum og stefnandi orðið fyrir samsvarandi tjóni. Stefndi byggir á því að um hafi verið að ræða viðskipti með framseljanlega fjármálagerninga á markaðsvirði, eins og það var á hverjum tíma. Stefndi hafi ekki hagnast á viðskiptunum og stefnandi hafi að sama skapi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna þeirra og sú staðreynd leiði til þess að endurgreiðslukrafa samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 sé ótæk. Þá sé rétt að líta til þess, sem stefnandi haldi fram, að hann hafi lækkað skuldir sínar um fjárhæð sem nam kaupvirði bréfanna og þegar af þeirri ástæðu sé ekki hægt að líta svo á að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna.

Til þrautavara krefst stefndi lækkunar stefnukröfunnar fari svo að fallist verði á kröfu stefnanda riftun og endurgreiðslu. Stefndi bendir á að ekkert liggi fyrir um það, hvort stefnandi hafi selt þriðja aðila hagsmunina í allsherjarskuldabréfunum, eftir að stefnandi keypti þá. Það verði ekki útilokað, enda ósannað að hagsmunirnir hafi verði felldir niður. Komi í ljós að stefnandi hafi með einhverju móti hagnast með slíkum hætti, komi slíkur hagnaður til lækkunar stefnukröfu. Þá hafi stefnanda borið að takmarka tjón sitt, t.d. með því að selja hagsmunina áfram eða fella þá niður. Áhættuna af því að gera það ekki, verði stefnandi sjálfur að bera.

Stefndi byggir lækkunarkröfu sína jafnframt á 145. gr. laga nr. 21/1991. Ljóst sé að kröfufjárhæð sé mjög há og sé ósanngjarnt að krefjast slíkrar fjárhæðar úr hendi stefnda. Langt sé um liðið frá því viðskiptin áttu sér stað og stefnda hafi ekki mátt vera ljóst að um riftanlegan gerning væri að ræða.

Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda með vísan til þess að það gangi gegn lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, að krefjast íslenskra dráttarvaxta af stefnukröfu í erlendri mynt. Þá mótmælir stefndi upphafstíma dráttarvaxta í stefnu, enda séu engin efni til að krefjast dráttarvaxta fyrr en við dómsuppsögu þegar fyrst verði ljóst hvort stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda. Fyrr geti ekki verið um að ræða vanefndir á greiðslu sem réttlæti dráttarvexti. Þá sé í öllu falli ekki unnt að krefjast frekari dráttarvaxta fyrr en mánuði frá birtingu stefnu þegar krafa á hendur stefnda kom fyrst fram.

Krafa stefnda um málskostnað úr hendi stefnanda byggist á 129.-130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Að öðru leyti er byggt á lögum nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, lögum nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, lögum nr. 68/1995, lögum nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, og almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Þá byggir stefndi jafnframt á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/25/EB frá 4. apríl 2001, um endurskipulagningu og slit lánastofnana, og lögum japönskum lögum, þ. á m. japönskum einkamálalögum nr. 89/1986, japönskum gjaldþrotaskiptalögum nr. 75/2004 og japönskum fyrirtækjalögum nr. 86/2005.

V

Hinn 26. apríl 2006 og 27. mars sama ár, gaf stefnandi út útgáfulýsingar (e. Offering Circular) vegna 10.000.000.000 Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Verðviðaukar, dagsettir dagana 27. september 2006 og 5. október sama ár, voru gefnir út í tengslum við fyrrnefndar útboðslýsingar, að nafnverði 1.000.000.000 Bandaríkjadollara, 1.500.000.000 og 500.000.000 Bandaríkjadollara. Meðal þessara verðviðauka voru útgáfur sem fengu ISIN-númerin US48632FAA93 og US48632GAA76. Hinn 13. október 2006 gerði stefnandi einnig útgáfulýsingu (e. Subscription agreement) ásamt verðviðauka (e. Conditions of Bonds) vegna 50.000.000.000 jena skuldabréfaútgáfu og fengu skilmálarnir ISIN-númerið JP535201A6A6.

1. Aðild

Samkvæmt framlögðum kaupnótum, dagsettum 21. ágúst, 5. september, 10. september og 16. september 2008, greiddi stefnandi samtals 15.496.763,89 Bandaríkjadollara og 1.560.784.383,57 jen vegna skuldabréfa í framangreindum skuldabréfaútgáfum til Rabobank Nederland London Branch. Í samskiptum stefnanda og Rabobank Nederland London Branch kemur fram að Rabobank Nederland London Branch hafi gengið inn í hin umdeildu viðskipti af hálfu stefnda og að Rabobank Nederland og Rabobank International séu viðskiptaheiti stefnda. Þá kemur fram í greinargerð stefnda að stefndi hafi haldið á skuldabréfunum og hagsmunum í allsherjarskuldabréfunum í skamma stund og því hafi hann komið fram sem milligönguaðili í málinu. Brains Inc. Limited hafi hins vegar komið á viðskiptunum og því sé ekki rétt að beina kröfum stefnanda að stefnda.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um uppbyggingu hinna umdeildu skuldabréfaviðskipta og viðskipta með hagsmuni í allsherjarskuldabréfum, auk viðurkenningar stefnda á að hafa komið fram sem móttakandi hagsmuna, er ljóst að stefndi er réttur aðili að málinu, enda verður að líta svo á að þótt viðkoma fjármuna á reikningum stefnda hafi verið stutt geti það ekki leitt til þess að skuldarsamband við stefnanda verði ekki talið hafa komist á. Þvert á móti er miðað tímamark riftanlegrar ráðstöfunar við móttöku fjármuna óháð því hvað síðar verður um þá. Er þegar af framangreindum ástæðum ekki fallist á mótbárur stefnda um aðildarskort og telst hann réttur aðili að málinu.

2. Skilyrði riftunar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991

Eins og rakið hefur verið er unnt að krefjast riftunar á greiðslu skuldar sex mánuðum fyrir frestdag á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars ef greiðslan er innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Frestdagur við slitin er líkt og fram er komið 15. nóvember 2008 og því ljóst að greiðslurnar, sem um ræðir, fóru fram á síðustu sex mánuðum fyrir þann dag. Aðila greinir hins vegar á um það, hvort unnt sé að líta svo á að með greiðslunum hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svo er, hvort greiðslur hafi verið venjulegar eftir atvikum.

Líkt og rakið er í kafla II gaf stefnandi hinn 26. apríl og 27. mars sama ár, út útgáfulýsingar vegna 10.000.000.000 Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Verðviðaukar, dagsettir dagana 27. september 2006 og 5. október sama ár, voru gefnir út í tengslum við fyrrnefndar útgáfulýsingar að nafnverði 1.000.000.000 Bandaríkjadollara, 1.500.000.000 og 500.000.000 Bandaríkjadollara. Meðal þessara verðviðauka voru útgáfur sem fengu ISIN-númerin US48632FAA93 og US48632GAA76.

Hinn 13. október 2006 gerði stefnandi einnig útgáfulýsingu (e. Subscription agreement) ásamt verðviðauka (e. Conditions of Bonds) vegna 50.000.000.000 jena skuldabréfaútgáfu og fengu skilmálarnir ISIN-númerið JP535201A6A6. Í skilmálum skuldabréfsins eru m.a. ákvæði um hver telst eigandi hagsmuna í bréfinu, niðurfellingu hagsmuna og kaup. Þá er þar fjallað um reglur um niðurfellingu skuldabréfs, sbr. ákvæði 8.1 og 8.3. í útgáfulýsingu. Í 11. gr. útgáfulýsingar kemur fram að japönsk lög gildi um skuldabréfaútgáfuna. Samkvæmt japönskum lögum og útgáfulýsingu skuldabréfaútgáfunnar með ISIN-númerið JP535201A6A6 er útgefanda heimilt að kaupa skuldabréf hvenær sem er og með hvaða hætti sem er, á hvaða verði sem er á opnum markaði eða með öðrum hætti og að eigin vali að ógilda eða láta ógilda skuldabréf sem þannig eru keypt nema reglur stofnunar, sem sér um færslu eignaréttinda, kveði á um annað. Um téða fjármálagerninga hefur ítarlega verið fjallað í kafla II og vísast í kaflann til nánari glöggvunar á fyrirkomulagi kaupa og ógildingar skuldabréfa í skuldabréfaútgáfum þeim sem mál þetta lýtur að.

Undir rekstri málsins var því haldið fram að skuldabréfaútgáfa með ISIN-númerið JP535201A6A6 væri ekki útgáfa allsherjarskuldabréfs, heldur byggðist hún á samningi sem væri ólíkur þeim sem gildi um allsherjarskuldabréf. Þetta hefði þá þýðingu að ekki þyrfti sérstaka heimild til niðurfellingar skuldabréfs til þess að um greiðslu skuldar væri að ræða, heldur væri greiðslan sem slík nægileg forsenda þess að bréf væri talið greitt að fullu og því greitt fyrir gjalddaga.

Að mati dómsins eru skilmálar skuldabréfaútgáfu JP535201A6A6 skýrir um að sérstakra aðgerða er þörf til að fella niður skuldabréf, sbr. ákvæði 8.1 og 8.3 í útgáfulýsingu, og að um lögskiptin gildi japanskur réttur, sbr. 11. gr. útgáfulýsingarinnar. Þá kemur fram í ákvæðum 27-30 í reglum Japan Securities Depository Center, Inc., Enforcement Rules of Business Regulations Relating to Corporate Bonds, etc að sú stofnun, sem sér um reikningsumsjón (e. Account Managament Institution) sér jafnframt um niðurfellingu á skuldabréfum. Í umsýslusamningi stefnanda við S-x-x kemur fram að stefnandi fól S-x-x þær skyldur og hlutverk sem vísað er til í framangreindum reglum (JSDC). Sérstök ákvæði um niðurfellingu er að finna í ákvæði 6 í umsýslusamningi milli Sumitomo og stefnanda, m.a. þess efnis að skrifleg tilkynning stefnanda um niðurfellingu sé forsenda slíkrar niðurfellingar. Því er ljóst að útgefandi, stefnandi þessa máls, þurfti að tilkynna umræddri stofnun um kaupin og óska eftir því að stofnunin felldi bréfin niður í samræmi við ákvæði reglnanna. Virðist því sem viðskiptin hafi verið með sama sniði og í bandaríska allsherjarskuldabréfinu. Þá fæst ekki séð að máli skipti hvort um sé að ræða hefðbundna skuldabréfaútgáfu eða allsherjarskuldabréf í tilviki aðila því ljóst er að samið var um þá þætti sem máli skipta hvað varðar uppgreiðslu og niðurfellingu hagsmuna. Með vísan til framangreinds liggur fyrir að innlausn eða lækkun höfuðstóls fór ekki í neinu tilviki fram í samræmi við framangreinda skilmála.

Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 tekur einungis til þess þegar skuld er greidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandi var í skuld á grundvelli framangreindra löggerninga þegar hinar umdeildu greiðslur voru inntar af hendi. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að raunverulegir eigendur (e. Beneficial Owners) hafi hver fyrir sig átt hlutfallsleg kröfuréttindi um peningagreiðslu á hendur þeim aðila sem hélt utan um viðkomandi eignarhluta í kerfum DTC, í tilviki bandarísku allsherjarskuldabréfaútgáfunnar og Sumitomo Mitsui Banking Corporation í tilviki japönsku allsherjarskuldabréfaútgáfunnar. Ekki er í 134. gr. laga nr. 21/1991 beinlínis áskilið að greiðsla á skuld sé innt af hendi til þess, sem er samningsbundinn handhafi kröfunnar, ef hún gengur í raun til lækkunar eða fullrar greiðslu á skuldinni. Skiptir þá ekki máli þótt samið hafi verið á þann veg að milligönguaðili eigi einn rétt á því að hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfs á hendur útgefanda. Fær dómurinn ekki séð að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011 breyti þessu.

Af dómafordæmum verður ráðið að ekki beri að skýra ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 svo þröngri skýringu að endurkaup útgefanda skuldabréfs á kröfu á hendur sér á grundvelli skuldabréfsins geti ekki falið í sér greiðslu skuldar, enda leiði kaupin til þess að skuld hans gagnvart kröfuhafa lækki eða falli niður. Í dómum Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 162 og 163/2010, sem og í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013, hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla í tilefni af því að útgefandi kaupir kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum sé greiðsla á skuld í þessari merkingu, enda falli krafan þá niður þar sem réttindi og skyldur komist þá á sömu hendi. Á það jafnvel við þótt greiðslan sem slík sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun á skuldbindingu útgefandans.

Í því máli sem hér er til úrlausnar liggur fyrir að samkvæmt skýrum útgáfuskilmálum US48632FAA93 og US48632GAA76 (bandarísku allsherjarskuldabréfaútgáfurnar) giltu lög New York–ríkis um viðskipti með hlutdeild í allsherjarskuldabréfum sem gefin voru út á þeim grundvelli. Í útgáfulýsingum voru jafnframt ákvæði sem tóku til endurkaupa stefnanda á hlutum í allsherjarskuldabréfunum. Inntak ákvæðanna er að keypt skuldabréf er heimilt að eiga, endurútgefa, endurselja eða að vali útgefanda, afhenda hvaða umsjónaraðila greiðslna sem er til niðurfellingar. Útgáfulýsing var þannig úr garði gerð að sérstakra aðgerða var þörf, með atbeina milligönguaðila eða umsjónaraðila greiðslna (e. Paying Agent), til þess að fella niður skuld. Slík ákvæði væru merkingarlaus ef litið yrði svo á að skuldin félli sjálfkrafa niður við endurkaup.

Við túlkun útgáfulýsingarinnar verður að taka mið af bandarískri löggjöf og þegar litið er til þeirra gagna, sem lögð hafa verið fram um efni hennar, verður ráðið að þar gildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfuréttindi á grundvelli skuldabréfa falli niður við það að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi.

Það er mat dómsins að af útgáfulýsingunni megi ráða að útgefandi allsherjarskuldabréfs teljist eigandi þeirra hlutdeildar í bréfinu, sem hann aflar á frjálsum markaði, og eigi að njóta réttinda samkvæmt því ef hann lætur hjá líða að fara fram á það við vörsluaðila allsherjarskuldabréfsins að skuldbinding hans samkvæmt því verði lækkuð sem nemur nafnvirði hlutdeildarinnar. Slík beiðni hefði því verið nauðsynleg til þess að endurkaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfinu gengi til lækkunar á skuld hans. Að íslenskum rétti er ekkert því til fyrirstöðu að skuldari skuldbindi sig á þann veg að vikið sé frá meginreglum kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna en það virðist stefnandi hafa gert með útgáfulýsingunni.

Skilmálar skuldabréfaútgáfu JP535201A6A6 eru að verulegu leyti sambærilegir skilmálum bandarísku allsherjarskuldabréfaútgáfunnar þótt aðrir aðilar en í bandarísku allsherjarbréfaútgáfunni hafi þar komið fram sem umsjónaraðilar greiðslna. Skýrt er kveðið á um að japönsk lög gildi um lögskiptin í skuldabréfaútgáfunni og þegar litið er til þeirra gagna, sem lögð hafa verið fram um efni útgáfulýsingarinnar, verður ráðið að þar gildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfuréttindi á grundvelli skuldabréfa falli niður við það að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi.

Það er mat dómisins að bæði af bandarísku allsherjarskuldabréfaútgáfunni og japönsku skuldabréfaútgáfunni megi ráða að útgefandi allsherjarskuldabréfs og skuldabréfs teljist eigandi þeirra hlutdeildar í bréfinu, sem hann aflar á frjálsum markaði, og eigi að njóta réttinda samkvæmt því ef hann lætur hjá líða að fara fram á það við vörsluaðila allsherjarskuldabréfsins að skuldbinding hans samkvæmt því verði lækkuð sem nemur nafnvirði hlutdeildarinnar. Slík beiðni hefði því verið nauðsynleg til þess að endurkaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfinu gengi til lækkunar á skuld hans. Að íslenskum rétti er ekkert því til fyrirstöðu að skuldari skuldbindi sig á þann veg að vikið sé frá meginreglum kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna en það virðist stefnandi hafa gert með útgáfulýsingunni.

Með hliðsjón af framangreindu liggur ekki fyrir að endurkaup stefnanda á umræddum hlutum hafi gengið til lækkunar á skuldbindingum hans samkvæmt skuldabréfunum. Engu breytir þótt stefnandi hafi sjálfur fært kaupin þannig til bókar í reikningum sínum að skuldbindingar hans lækkuðu sem þessu nemur. Því liggur ekki fyrir að greiðslurnar, sem stefnandi innti af hendi til stefnda sem endurgjald fyrir hlutina, hafi falið í sér greiðslu skuldar fyrr en eðlilegt var þannig að ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 geti átt við.

Þá er það mat dómsins að af hálfu stefnda hafi verið færð fyrir því viðhlítandi rök að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum þannig að stefnanda sé ekki unnt að bera 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig. Í skilmálum framangreindra útgáfulýsinga vegna skuldabréfaútgáfna var gert ráð fyrir því að stefnandi gæti keypt hlutdeildirnar á frjálsum markaði, m.a. í því skyni að lækka skuldbindingar sínar. Kaup stefnanda gáfu honum því færi á að lækka skuldir og bókfæra muninn á endurkaupsverði og nafnverði sem hagnað og verður að ætla að þess vegna hafi bankinn talið endurkaupin vera sér hagstæð og m.a. haft í för með sér lækkun skuldatryggingarálags hans. Kaupin virðast hafa verið liður í almennri stefnu bankans um endurkaup á eigin skuldum sem telja verður að hafi byggt á viðskiptalegum forsendum. Þá liggur fyrir í málinu nokkur fjöldi gagna sem sýna fram á að á þeim tíma sem framangreindir gerningar áttu sér stað, hafi verið alvanalegt af hálfu fjármálastofnana að kaupa skuldabréf af sjálfum sér í þeim tilgangi að lækka skuldir. Í þessu ljósi geta umrædd endurkaup stefnanda ekki talist óvenjuleg, auk þess sem ekkert er komið fram sem leiðir líkur að því að umrædd viðskipti hafi grundvallast á öðru en markaðslegum sjónarmiðum og með viðskiptahagsmuni bankans að leiðarljósi.

Af gögnum málsins verður ráðið að endurkaup á eigin skuldum hafi tíðkast hjá bankanum á árunum 2005 til 2008 en fóru vaxandi milli ára og voru mest á árinu 2008. Þótt líklegt megi telja að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á því ári megi rekja til versnandi fjárhagsstöðu hans, er það niðurstaða dómsins að því verði ekki slegið föstu að stefndu eða aðrir aðilar, sem stunduðu slík viðskipti á alþjóðlegum mörkuðum, hafi á þessum tíma mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrot stefnanda væri yfirvofandi. Framlögð gögn um stöðu stefnanda á þessum tíma breyta ekki þeirri niðurstöðu, enda eru þau ekki að öllu leyti á sama veg.

Með vísan til framangreinds og þar sem umrædd viðskipti verða ekki með óyggjandi hætti tengd þeirri staðreynd að stefnandi varð skömmu síðar ógjaldfær, er það niðurstaða dómsins að ekki liggi fyrir að með þeim viðskiptum, sem mál þetta lýtur að, hafi verið vikið svo frá því sem venjulegt geti talist í rekstri viðskiptabanka að þau hafi ekki virst venjuleg eftir atvikum.

Af framangreindu leiðir að hafna verður riftunarkröfum stefnanda á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er það því niðurstaða dómsins að þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Í þessu ljósi eru hvorki efni til að fjalla um þær málsástæður stefnda, sem lúta að því að íslensk lög gildi ekki um réttarágreining aðila, né aðrar málsástæður hans.

Að fenginni þessari niðurstöðu og með vísan til meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 5.000.000 krónur.

A-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Cooperatieve Centrale Raiffeisen-Boerenleenbank B.A., er sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Stefnandi greiði stefnda 5.000.000 króna í málskostnað.

A-kvk-nf E-kvk-nf

--------------------- --------------------- ----------------------

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómi Reykjavíkur 15. júlí 2016.

Gjald 2250 kr.