E-1844/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 6. september sl., var höfðað 8. desember 2011.

Stefnandi er R-kk-nf Á-kk-nf, Hrólfsskálavör 10, Seltjarnarnesi.

Stefndi er Þ-kk-nf S-kk-nf, Hliðsnesi 6, Álftanesi.

Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur:

Að eftirfarandi ummæli, sem höfð voru eftir stefnda og birt voru í frétt í dagblaðinu DV frá 7-8 .september 2011 undir fyrirsögninni „Háskólamenn greiddir af LÍÚ“, verði dæmd dauð og ómerk: „R-kk-nf Á-kk-nf hefur verið á launum hjá LÍÚ í áratugi.“

Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til ýtrustu refsingar fyrir brot gegn 234. og 235.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum.

Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. janúar 2011 til greiðsludags.

Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 76.898 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í dagblaðinu DV og Morgunblaðinu.

Loks krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar.

I

Í 102. tölublaði DV, frá 7.-8. september 2011, birtist frétt undir fyrirsögninni: „Háskólamenn greiddir af LÍÚ“. Þar segir að stefndi, sem er þingmaður Hreyfingarinnar, hafi lagt fram á Alþingi skriflega fyrirspurn til mennta- og menningarmálaráðherra um svokallaðar kostaðar stöður við skóla á háskólastigi. Spyr stefndi hversu margar stöður hafi verið kostaðar af fyrirtækjum, samtökum eða stofnunum frá árinu 1995. Fréttin er að hluta höfð beint eftir stefnda eins og um viðtal væri að ræða.

Undir millifyrirsögninni: „Ómarktækir háskólar“ eru ummæli sem tekin eru beint upp eftir stefnda. Þar kemur meðal annars fram að stefndi vilji breyta þeim reglum sem heimili að hagsmunahópar „geti keypt prófessorsstöður“ og eru í því sambandi höfð eftir stefnda eftirfarandi ummæli: „Hér á landi hefur staðan verið sú að LÍÚ hefur í mörgum tilfellum einfaldlega keypt sér álit og störf og prófessora Háskóla Íslands“. Þessu til stuðnings og að sögn í dæmaskyni nefnir stefndi Hagfræðistofnun Háskóla Íslands og eru í kjölfarið höfð eftir honum svohljóðandi ummæli, sem eru jafnframt þau ummæli sem krafist er að verði dæmd dauð og ómerk: „R-kk-nf Á-kk-nf hefur verið á launum hjá LÍÚ í áratugi.“ Einnig eru eftirgreind ummæli höfð beint eftir stefnda: „Hagfræðistofnun var lengi að hluta til fjármögnuð af LÍÚ. Háskóli Íslands er fyrir vikið að stórum hluta að verða ómarktækur sem akademískt fyrirbrigði.“ Þá segir að stefndi telji rétt að gera „úttekt á þessu og að það komi í ljós hverjir þetta eru og síðan verði reynt að breyta þessu fyrirkomulagi“ og að „ekki þurfi annað en að lesa örfá álit frá þeim sem eru í kostuðum stöðum, þau séu ávallt í samræmi við hagsmuni þess sem kostar stöðuna“.

Stefnandi er prófessor í fiskihagfræði við Háskóla Íslands. Hann lýsir atvikum svo að hann hafi frétt af því að staðhæft væri í frétt DV að hann hefði verið á launum hjá LÍÚ í áratugi. Hann hafi haft samband við stefnda til að kanna hvort viðkomandi ummæli hefðu í reynd verið höfð eftir honum. Í kjölfar þessa samtals hafi stefndi sent tölvupóst 9. september 2011 til K-kvk-ef I-kvk-ef, rektors Háskóla Íslands. Þar segi orðrétt: „Í tengslum við fyrirspurn mína til menntamálaráðherra um kostaðar stöður við háskóla á Íslandi (þskj. 1860) komu fram rangar upplýsingar í frétt DV þann 7. september (bls. 3) um málið, þar sem kom fram að R-kk-nf Á-kk-nf prófessor hefði verið á launum hjá LÍÚ í áratugi. Eftir samtal við R-kk-þf kom í ljós að þetta er rangt. Jafnframt því að biðjast afsökunar á þessum mistökum vil ég benda á að leiðrétting þ.a.l. er birt á bls. 2 í DV í dag.“

Í DV, 103. tölublaði, frá 9.- 11. september 2011 er að finna á bls. 2 svohljóðandi texta auk þess sem birt er mynd af stefnanda: „Í miðvikudagsblaði DV var haft eftir Þ-kk-þgf S-kk-þgf alþingismanni að R-kk-nf Á-kk-nf hefði verið á launum hjá LÍÚ í áratugi. Hið rétta er að R-kk-nf hefur verið forstöðumaður Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem hefur unnið rannsóknir kostaðar af LÍÚ.“

Stefnandi kveður þetta vera þá leiðréttingu sem stefndi vísi til í tölvupósti sínum til K-kvk-ef I-kvk-ef frá 9. september 2011. Viðkomandi texti beri ekki með sér að hann stafi frá stefnda og ekki sé tekið fram í textanum að umrædd ummæli séu röng. Í reynd sé haldið áfram að miðla röngum upplýsingum þar sem vísað sé til þess að stefnandi sé „forstöðumaður“ Hagfræðistofnunar, en hið rétta er að hann sé stjórnarformaður stofnunarinnar, auk þess sem á ný sé gefið í skyn að fjárhagsleg tengsl séu á milli stefnanda og LÍÚ. Stefnandi kveður þau ummæli sem mál þetta snúist um séu afar meiðandi fyrir hann sem prófessor í fiskihagfræði við Háskóla Íslands og þekktan sérfræðing um fiskveiðistjórnun innanlands og erlendis. Þá telji stefnandi að hin svokallaða „leiðrétting“ sem birt hafi verið sé ekki til þess fallin að bæta úr þeim miska sem hann hafi orðið fyrir vegna birtingar ummælanna.

Vegna þessa hafi stefnandi ráðfært sig við lögmann sem hafi sent stefnda bréf, dagsett 12. september 2011, vegna umræddrar fréttar. Þar segir að ekki sé rétt það sem fram komi að stefnandi hafi verið á launum hjá LÍÚ í áratugi svo sem staðhæft sé í fréttinni. Þvert á móti hafi hann aldrei verið á launum hjá LÍÚ. Þá hafi staða hans við Háskóla Íslands aldrei verið kostuð af LÍÚ, né heldur staða hans sem stjórnarformanns við Hagfræðistofnun. Með hliðsjón af þessu sé staðhæfing stefnda röng og sé með þessu vegið gróflega að fræðimanns heiðri stefnanda og virðingu. Tekið sé fram að það sé mat stefnanda að ummælin varði við XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. einkum 234. og 235. gr. laganna. Með hliðsjón af 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla þar sem fjallað sé um ábyrgð á ritefni hafi verið krafist upplýsinga um það hvort um væri að ræða ummæli sem hafi réttilega verið höfð eftir stefnda og hvort hann hafi samþykkt miðlun þeirra, svo og með hvaða hætti slíkt samþykki hafi verið veitt.

Í svarbréfi frá lögmanni stefnda, dagsettu 16. september 2011, kemur fram að ummæli um að stefnandi hafi „verið á launum hjá LÍÚ í áratugi“ hafi verið réttilega höfð eftir stefnda. Ábyrgð á fréttinni hafi á hinn bóginn verið hafnað með þeim rökstuðningi að ummælin væru liður í opinberri umræðu og að stefnandi sé opinber persóna. Þá er einnig tekið fram að ummælin hafi ekki þýtt að stefnandi „væri launþegi eða verktaki hjá LÍÚ“ heldur að hann væri „hluti af þeim starfsmönnum Háskóla Íslands sem hafa unnið hluta af þeim fjölmörgu verkefnum skólans sem fjármögnuð eru með aðkomu LÍÚ“. Þá er sérstaklega tekið fram í bréfinu að ummælin séu „réttmæt“. Jafnframt er vísað til þess að stefndi hafi dregið til baka þau ummæli sem höfð hafi verið eftir honum í fréttinni og varði sérstaklega stefnanda þó svo að honum hafi ekki verið það skylt, en í því sambandi er vísað til fyrrnefndrar leiðréttingar sem birtist í DV. Þá er tekið fram að stefndi hafi gert mistök með því að titla stefnanda forstöðumann Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands en ekki formann stjórnar stofnunarinnar. Í tölvupósti, dagsettum 18. september 2011, ítrekaði lögmaður stefnanda þá lausn á málinu að stefndi myndi biðja stefnanda opinberlega afsökunar á þeim röngu ummælum sem eftir honum hafi verið höfð, svo sem með birtingu slíkrar afsökunarbeiðni í DV.

Í DV, 107. tölublaði, frá 19.-20. september 2011, birtist frétt undir fyrirsögninni „Hafnar ósönnum fullyrðingum Þórs“. Í fréttinni segir meðal annars að stefnandi sé ekki á launum hjá LÍÚ. Birtar eru upplýsingar um stefnanda og samhliða afsökunarbeiðni frá DV þar sem harmað var að birt skyldi hafa verið röng fullyrðing um stefnanda á síðum blaðsins. Stefnandi fullyrðir að fréttin hafi verið birt í kjölfar samskipta hans við DV og með því að veita blaðinu það viðtal sem fréttin sé byggð á hafi stefnandi leitast við að takmarka tjón sitt. Í sömu frétt komi einnig fram í viðtali við forstöðumann Hagfræðistofnunar að viðskipti Hagfræðistofnunar við LÍÚ hafi verið óverulegur hluti af veltu stofnunarinnar, eða um 0,6% á síðastliðnum fimm árum og enn minni hluti á síðastliðnum tíu árum.

Með bréfi stefnanda til stefnda, dagsettu 24. október 2011, var hafnað röksemdum stefnda til stuðnings því að ekki hafi verið um ærumeiðandi ummæli að ræða. Einnig var ítrekaður vilji stefnanda til að leysa málið og lagt til að hann bæðist opinberlega afsökunar á ummælunum og greiddi þann lögfræðikostnað sem óhjákvæmilega hefði fallið til vegna tilrauna stefnanda til að leita réttar síns. Með bréfi stefnda, dagsettu 25. október 2011, var sáttatillögum stefnanda hafnað og áréttað að stefndi teldi sig ekki bera ábyrgð lögum samkvæmt vegna fréttarinnar.

Í greinargerð stefnda eru gerðar athugasemdir við málsatvikalýsingu stefnanda. Þar segir að stefnandi hafi frá árinu 1980 verið starfsmaður Háskóla Íslands og frá árinu 1989 prófessor í fiskihagfræði við skólann. Þá hafi stefnandi komið að samningu frumvarps til laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða sem starfsmaður nefndar sem hafi fjallað um handhöfn og framsal veiðiheimilda. Stefnandi hafi auk þess ítrekað tekið þátt í umræðum um íslenska fiskveiðistjórnunarkerfið og hafi verið talsmaður fyrir hagkvæmni kvótakerfa. Það sama megi greina af fyrirlestrum og fræðigreinum stefnanda um málefni íslenska sjávarútvegsins.

Undanfarin ár hafi átt sér stað almenn og opinber umræða um tengsl sérhagsmunaaðila, á borð við Landssamband íslenskra útvegsmanna (hér eftir LÍÚ), við fræðastarf háskólasamfélagsins á Íslandi, þar á meðal Háskóla Íslands. LÍÚ hafi þar bæði fjármagnað stöður fræðimanna og veitt ýmsa styrki. Þá hafi starfsmenn Háskóla Íslands unnið ýmis fræðastörf að beiðni LÍÚ, en á meðal þeirra séu skýrslur sem stefnandi sé ýmist höfundur eða meðhöfundur að. Umræða um og gagnrýni á ofangreind tengsl sérhagsmunaaðila við fræðastarf Háskóla Íslands hafi verið mjög beitt og oft harðorð. Virðist gagnrýnin einkum lúta að því að fræðistörf hér á landi eigi fremur að vera hafin yfir sérhagsmuni en undir þá komin. Nafn stefnanda komi oft fram í tengslum við þessa umræðu.

Í þjóðfélagsumræðunni hafi stefnandi oft verið bendlaður við LÍÚ. Hugsanlega vegna þess að stefnanda sé oft getið í umfjöllun fjölmiðla um LÍÚ eða í tengslum við slíka umfjöllun. Þá megi einnig vera að þar ráði skrif hans og umfjöllun um ágæti íslenska fiskveiðistjórnunarkerfisins og kvótakerfa almennt, sem LÍÚ berst fyrir að halda að mestu óbreyttu hér á landi. Þá hafi stefnandi tekið þátt í nýlegri umræðu um áhættuþætti sem tengist fyrirhuguðum breytingum á íslenska fiskveiðistjórnunarkerfinu, umræðu sem standi LÍÚ mjög nærri. Stefnandi sé jafnframt höfundur skýrslu sem unnin hafi verið af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að beiðni LÍÚ og sé meðhöfundur annarrar. Þá hafi stefnandi flutt fyrirlestra á vegum LÍÚ. Stefndi taki í málarekstri þessum ekki efnislega afstöðu í ofangreindri umræðu. Stefndi taki ekki heldur afstöðu með ummælum sem fallið hafi í þjóðfélagsumræðu um stefnanda, en telji engu að síður nauðsynlegt að varpa ljósi á þá umræðu um stefnanda, störf hans og meint tengsl hans við LÍÚ, sem hafi verið á almanna vitorði undanfarin ár.

Stefndi hefur um þriggja ára skeið verið alþingismaður suðvesturkjördæmis fyrir Hreyfinguna og er menntaður hagfræðingur. Stefndi kveður kjarnann í stefnuskrá flokksins felast í róttækum lýðræðisumbótum, neyðarráðstöfunum í þágu heimila og fyrirtækja vegna hruns efnahagskerfisins, rannsóknum á hruninu og víðtækri endurskipulagningu allrar stjórnsýslunnar. Með framangreint að leiðarljósi hafi stefndi beitt sér í þágu gegnsærrar stjórnsýslu og sem lið í því hafi stefndi beint fyrirspurn til mennta- og menningarmálaráðherra um kostaðar stöður við skóla á háskólastigi. Fyrirspurnin hafi vakið athygli fjölmiðla, þar á meðal DV, en fjallað hafi verið um fyrirspurnina og ástæður að baki henni í frétt í DV frá 7.-8. september 2011. Í fréttinni komi fram þau ummæli sem um sé deilt í máli þessu. Svar mennta- og menningarmálaráðherra við fyrirspurn stefnda hafi legið fyrir 9. nóvember 2011. Þar komi fram í 26 liðum hvaða stöður við Háskóla Íslands og Háskólann í Reykjavík, voru kostaðar í heild eða að hluta, á árunum 2010 og 2011. Í upplýsingakerfi Háskóla Íslands hafi ekki legið fyrir gögn um kostaðar stöður á árunum 1995-2000.

Þá kveður stefndi óhjákvæmilegt að gera eftirfarandi athugasemdir við framsetningu stefnanda á málavöxtum, sem virðist um margt afar villandi: Þess sé ekki getið í málavaxtalýsingu að stefnandi og stefndi hafi þegar samið um lyktir máls þessa áður en stefnandi hafi leitað aðstoðar lögmanns. Stefnandi hafi hringt í stefnda daginn eftir að ummælin hafi birst. Stefnandi hafi sagt ummælin röng og því hafi málsaðilar gert með sér samkomulag um lyktir málsins sem hafi falist í því að stefndi myndi í fyrsta lagi leitast við að fá birta leiðréttingu á umfjöllun í frétt DV að því leyti sem hún varðaði stefnanda og í öðru lagi skyldi stefndi senda afsökunarbeiðni til rektors Háskóla Íslands og stefnanda. Stefndi hafi brugðist skjótt við og uppfyllt samkomulagið af sinni hálfu með birtingu leiðréttingar í DV frá 9.-11 september 2011 og með tölvupósti til rektors þann 9. september 2011, þrátt fyrir að hann teldi sér það ekki skylt lögum samkvæmt. Í stefnu sé hvergi vikið að umræddu samkomulagi en þess í stað sé látið líta svo út að stefndi hafi ekki átt neinn þátt í birtingu leiðréttingarinnar í DV frá 9.-11. september 2011 og hafi að auki af eigin frumkvæði sent afsökunarbréf til rektors Háskóla Íslands. Málsatvikalýsing í stefnu sé því röng og misvísandi.

Þá segi í stefnu að óljóst sé að umrædd leiðrétting stafi frá stefnda og að hún feli ekki í sér leiðréttingu á því sem fram komi í frétt í DV frá 7.-8. september 2011. Af fyrirsögn og orðalagi leiðréttingarinnar megi þó vera ljóst að með henni leitist stefndi við að leiðrétta fram komin ummæli um tengsl LÍÚ og stefnanda. Stefndi hafi ekkert með ritstjórn DV að gera og hafi því ekki getað haft áhrif á framsetningu leiðréttingarinnar. Rétt sé að stefndi hafi hafnað ábyrgð að lögum vegna fréttarinnar líkt og fram komi í bréfi stefnda, dagsettu 25. október 2011. Að því sögðu sé bent á að hvergi sé þess getið í málavaxtalýsingu stefnanda að stefndi birti jafnframt athugasemd á bls. 8 í blaði DV frá 21. september 2011 vegna kvörtunar stefnanda um ónákvæmni í leiðréttingu stefnda í helgarblaði DV frá 7.-8. september 2011. Athugasemd stefnda sé svohljóðandi:

„Athugasemd frá Þ-kk-þgf S-kk-þgf

Í leiðréttingu við frétt í blaðinu þar sem kom fram að R-kk-nf Á-kk-nf hefði verið forstöðumaður Hagfræðistofnunar er ekki rétt með farið af minni hálfu. Það rétta er að hann hefur verið formaður stjórnar Hagfræðistofnunar.

Með bestu kveðju,

Þ-kk-nf S-kk-nf“

Athygli stefnanda hafi sérstaklega verið vakin á umræddri athugasemd í bréfi, dagsettu 25. október 2011, en engu að síður sé hvergi að henni vikið í málatilbúnaði hans. Stefndi telji ljóst að hann hafi lagt á sig umtalsvert erfiði við að uppfylla allar kröfur stefnanda um leiðréttingu á ummælunum, þrátt fyrir að stefndi teldi sér slíkt engan veginn skylt að lögum. Þess beri að geta að lögmaður stefnanda hafði símleiðis samband við lögmann stefnda þann 15. september 2011 og gerði þar grein fyrir sáttatillögu stefnanda. Stefndi hafi ekki getað fallist á þá sáttatillögu, enda telur hann að ummælin eigi fyllilega rétt á sér. Því telur stefndi mál þetta enda hafi ummæli hans átt fullan rétt á sér. Þar að auki hafi stefnandi og stefndi þegar komist að samkomulagi um lyktir málsins og hafi stefndi uppfyllt allar kröfur stefnanda þar að lútandi áður en stefnandi leitaði fulltingis lögmanns.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda:

Stefnandi kveður máli þessu beint að stefnda með vísan til 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla þar sem fjallað sé um ábyrgð á ritefni. Í a. lið 1. mgr. ákvæðisins komi meðal annars fram að einstaklingur beri ábyrgð á ummælum sem réttilega séu höfð eftir honum, enda hafi viðkomandi samþykkt miðlun ummælanna og sé annað hvort heimilisfastur hér á landi eða lúti íslenskri lögsögu á öðrum grundvelli. Stefndi hafi staðfest að ummæli um að stefnandi hafi „verið á launum hjá LÍÚ í áratugi“ hafi verið réttilega höfð eftir honum, en þetta komi berum orðum fram í bréfi dagsettu 16. september 2011. Stefndi hafi látið þessi ummæli falla í samtali við blaðamann DV sem fram hafi farið í þeim tilgangi að afla efnis í þá frétt sem birtist í blaðinu 7. – 8. september 2011 og samþykkti því sýnilega miðlun ummælanna. Með hliðsjón af þessu, svo og heimilisfesti stefnda hér á landi, telji stefnandi einsýnt að máli þessu sé réttilega beint að stefnda.

Stefnandi kveðst styðja kröfu sína þeim rökum að þau ummæli stefnda sem krafist sé ómerkingar á og refsingar fyrir, feli í sér ærumeiðandi móðgun og aðdróttun í hans garð og þar með brot á 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummælin séu bæði röng og með öllu tilefnislaus, auk þess sem framsetning þeirra sé ærumeiðandi þegar litið sé til þess samhengis sem ummælin birtust í. Þá hafi birting myndar af stefnanda í fréttinni verið til þess fallin að auka á meiðandi áhrif ummælanna fyrir hann. Samkvæmt framangreindum ákvæðum njóti stefnandi æruverndar fyrir meiðandi og traustspillandi ummælum eins og þeim sem höfð hafi verið eftir stefnda í umræddri frétt. Viðkomandi ummæli hafi verið ósönn og mjög meiðandi fyrir stefnanda, auk þess sem þau séu sýnilega til þess fallin að skaða orðspor og fræðilegan heiður stefnanda.

Stefnandi byggi enn fremur á því að með umfjöllun sinni hafi stefndi brotið gegn friðhelgi einkalífs hans, sem njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sem og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur hafi verið hér á landi með lögum nr. 62/1994. Hugtakið einkalíf í skilningi framangreindra ákvæða sé víðtækt og feli meðal annars í sér vernd fyrir árásum á æru og mannorð. Stefnandi telji ummæli stefnda falla utan við rétt manna til að láta í ljós skoðanir sínar en hann sé tryggður í 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Tjáningarfrelsi séu settar skorður vegna réttinda og mannorðs annarra svo sem fram komi í 2. mgr. beggja tilvitnaðra ákvæða. Ákvæði 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga séu lögbundnar takmarkanir á tjáningarfrelsinu í samræmi við þessa heimild. Þá sé að sama skapi ljóst að 71. gr. stjórnarskrárinnar setji tjáningarfrelsi samkvæmt 73. gr. ákveðnar skorður og stjórnarskrárvarið tjáningarfrelsi geti því ekki verið skálkaskjól til að hafa uppi tilhæfulaus og ósönn ummæli sem vega að æru og mannorði samborgaranna.

Þau ummæli sem krafist sé ómerkingar á feli í sér staðhæfingu um að stefnandi „hafi verið á launum hjá LÍÚ í áratugi“. Að mati stefnanda verði að skoða ummælin, svo og áhrif þeirra og þýðingu fyrir stefnanda, með hliðsjón af starfi hans sem og því samhengi sem þau séu sett fram í. Þannig beri að hafa í huga að stefnandi sé starfsmaður Háskóla Íslands og hafi verið skipaður sem prófessor á sviði fiskihagfræði árið 1989, en hann hafi áður gegnt stöðu lektors og dósents við háskólann. Hann hafi í samræmi við stöðu sína sinnt kennslu á sviði fiskihagfræði til margra ára, ritað fjölda fræðigreina á því sviði, flutt erindi á ýmsum ráðstefnum jafnt hér á landi sem erlendis og veitt fjölda ríkisstjórna og alþjóðlegra stofnana ráðgjöf á sviði fiskihagfræði og fiskveiðistjórnunar. Hann hafi í tímans rás áunnið sér gott orðspor sem fræðimaður á sviði fiskihagfræði, bæði hér á landi og erlendis. Það sé staðfest með viðamikilli rita- og útgáfuskrá stefnanda, þeim fjölda fyrirlestra sem honum sé boðið að flytja erlendis á ári hverju, gestakennslu hans við erlenda háskóla, svo og þeim mikla fjölda umfangsmikilla alþjóðlegra rannsóknarverkefna sem honum hafi verið falin og hann hafi tekið þátt í með alþjóðlegum samstarfsaðilum í fremstu röð á hans fræðasviði. Stefnandi sé t.d. einn þriggja höfunda fræðiritsins „The Sunken Billions: The Economic Justification for Fisheries Reform” sem Alþjóðabankinn og FAO hafi gefið út í sameiningu árið 2009 í því skyni að stuðla að bættri fiskveiðistjórn í heiminum. Það orðspor sem stefnandi hafi áunnið sér með störfum sínum sé honum mjög mikilvægt, enda sé það grundvöllur að stöðu hans sem prófessors og forsenda þess að til hans sé leitað sem sérfræðings á sviði fiskihagfræði, en einnig þess að hann geti aflað rannsóknarfjár til að fjármagna rannsóknir sínar.

Staðhæfing um að stefnandi hafi í lengri tími þegið laun frá Landssambandi íslenskra útvegsmanna, sem séu hagsmunasamtök útgerðarmanna hér á landi, sé til þess fallin að kasta rýrð á störf stefnanda sem fræðimanns á sviði fiskihagfræði og grafa undan því fræðilega trausti og orðspori sem hann hafi aflað sér. Sé það sérstaklega augljóst þegar litið sé til fyrirsagnar fréttarinnar: “Háskólamenn greiddir af LÍÚ” og þess samhengis sem ummælin séu sett fram í. Þannig skipti máli við mat á ummælunum að í kjölfar þess að fullyrt sé að stefnandi hafi verið „á launum hjá LÍÚ í áratugi“ og að Hagfræðistofnun hafi lengi að hluta verið fjármögnuð af LÍÚ sé tekið fram að fyrir vikið sé Háskóli Íslands „að stórum hluta að verða ómarktækur sem akademískt fyrirbrigði.“ Þannig gefi auga leið að tilgangur hinnar röngu staðhæfingar sé að renna stoðum undir það mat stefnda að ekki sé unnt að taka mark á því sem stafi frá Háskóla Íslands þar sem stefnandi sé prófessor. Af þessu sé ljóst að þegar viðkomandi ummæli séu virt í því samhengi sem þau birtust felist í þeim aðdróttun um að störf stefnanda séu ómarktæk þar sem hann hafi í áratugi verið á launum hjá hagsmunasamtökunum LÍÚ. Sú staðhæfing sem hér um ræði sé röng, enda hafi stefnandi aldrei verið á launum hjá LÍÚ. Í reynd virðist óumdeilt að ummælin séu ósönn þar sem stefndi hafi viðurkennt að um rangfærslu sé að ræða. Þannig komi fram í tölvubréfi stefnda til rektors Háskóla Íslands, dagsettu 9. september 2011, að ummælin hafi verið röng. Þá komi jafnframt fram í bréfi stefnda, dagsettu 25. október 2011, að stefndi telji sig hafa leiðrétt með fullnægjandi hætti „tilteknar rangfærslur“ sem fram hafi komið í umræddri frétt.

Tekið skuli fram að stefnandi telji ómögulegt að skilja inntak ummælanna á annan veg en þann að fullyrt sé að hann hafi þegið greiðslur frá LÍÚ í áratugi. Að mati stefnanda sé fráleitt að halda því fram, eins og gert sé í bréfi stefnda, dagsettu 16. september 2011, að hver sem hafi kynnt sér málefni Háskóla Íslands og lesi fréttina í heild sinni átti sig á því að stefndi hafi ekki átt við að stefnandi „væri launþegi eða verktaki hjá LÍÚ, heldur að hann væri hluti af þeim starfsmönnum Háskóla Íslands sem hafa unnið hluta af þeim fjölmörgu verkefnum skólans sem fjármögnuð eru með aðkomu LÍÚ“. Slík túlkun eigi sér ekki nokkra stoð í orðalagi textans og telji stefnandi útilokað að skilja ummælin með þeim hætti. Stefnanda sé ekki kunnugt um verkefni Háskólans sem fjármögnuð séu með aðkomu LÍÚ og kannist ekki við að hafa unnið að slíkum verkefnum, enda séu laun hans við Háskólann vegna stöðu hans sem prófessors og fái hann ekki laun fyrir aðra vinnu við þann skóla.

Með hliðsjón af framangreindu telji stefnandi sig hafa sýnt fram á að þau ummæli sem mál þetta varðar séu röng og feli í sér ærumeiðandi móðgun og aðdróttun sem sé virðingu hans og orðspori til hnekkis, sbr. 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Beri því að verða við kröfu stefnanda um að ummælin verði dæmd dauð og ómerk.

Þá telji stefnandi nauðsynlegt að andmæla þeim röksemdum, sem lýst sé í bréfi stefnda, dagsettu 16. september 2011 til stuðnings því að stefndi beri ekki ábyrgð vegna þeirra rangfærslna sem hafi verið höfð eftir honum í umræddri frétt. Í fyrrnefndu bréfi hafi því verið haldið fram að fréttin hafi verið sprottin af opinberri umræðu sem varði meðal annars trúverðugleika og hlutverk Háskóla Íslands. Þá sé vísað til þess að ganga megi lengra í gagnrýnni tjáningu um opinberar persónur en aðra og sé stefnandi opinber persóna í þeim skilningi að hann sé fræðimaður og prófessor við Háskóla Íslands og formaður stjórnar einnar af stofnunum skólans. Þá sé því haldið fram að stefnandi hafi látið að sér kveða í opinberri umræðu um málefni sem tengjast „stofnuninni“ og „málefninu sem bréf þitt lýtur að“.

Stefnandi sé í sjálfu sér ekki ósammála því að opinber umræða um trúðverðugleika og hlutverk Háskóla Íslands og umræða um tengsl skólans við hagsmunaaðila í þjóðfélaginu eigi erindi við almenning. Þá geri hann ekki athugasemd við það að þingmenn njóti almennt ríks tjáningarfrelsis þegar þeir fjalla um slík þjóðfélagsleg málefni. Að þessu sögðu sé hins vegar ljóst að röksemdir um ríkt tjáningarfrelsi þar sem ummæli séu hluti af þjóðfélagsumræðu eigi ekki við þegar ummælin séu beinlínis ósönn, röng og/eða villandi fyrir hvern þann sem þau les. Þannig telji stefnandi ekki unnt að réttlæta ósanna staðhæfingu um að starfsmaður háskóla hafi verið á launum hjá hagsmunasamtökum með vísan til sjónarmiða um opinbera umræðu. Viðkomandi ummæli áttu ekkert erindi í opinbera umræðu, enda þjóna þau ekki hagsmunum almennings heldur séu þau þvert á móti til þess fallin að villa um fyrir lesendum hvað varði það málefni sem fréttin hafi lotið að.

Þá sé því harðlega mótmælt að stefnandi sé einhvers konar opinber persóna þar sem hann sé prófessor við Háskóla Íslands og stjórnarformaður Hagfræðistofnunar. Það sé fráleitt að halda því fram að einstaklingar séu opinberar persónur og þurfi að þola óvægnari umfjöllun fyrir það eitt að viðkomandi sé fræðimaður við háskóla og stjórnarformaður einnar af stofnunum skólans. Þá sé því alfarið hafnað að stefnandi hafi tekið þátt í þeirri opinberu umræðu sem haldið sé fram að umrædd frétt hafi verið liður í og að hann þurfi því að þola umfjöllun sem þessa. Með hliðsjón af þessu telji stefnandi að ekki fái staðist að halda því fram að stefndi njóti víðtækara frelsis til að bera fram rangindi um störf stefnanda með vísan til þess að hann sé opinber persóna og hafi látið að sér kveða í umræðu um það málefni sem fréttin varði.

Af hálfu stefnda hafi því jafnframt verið haldið fram að ummælin séu „gildisdómur“ og njóti því ríkari verndar. Stefnandi sé ekki ósammála því að ummæli sem meta má sem gildisdóma njóti almennt ríkari verndar tjáningarfrelsisákvæðis stjórnarskrárinnar en ummæli sem séu sett fram sem staðhæfingar um staðreyndir. Því sé hins vegar með öllu mótmælt að þau ummæli sem krafist sé ómerkingar á geti talist vera gildisdómur í þessum skilningi. Dugi þar að nefna að ummælin séu sett fram sem staðhæfing um staðreynd. Þannig sé ekki um að ræða skoðun eða gildismat stefnda, heldur beina fullyrðingu sem sé annað hvort rétt eða röng. Gildisdómar feli hins vegar í sér mat eða skoðun og sé almennt á valdi hvers og eins að móta sér sjálfstæða skoðun á því hvort gildisdómar séu á rökum reistir.

Þá kveðst stefnandi telja hina svokölluðu leiðréttingu sem birtist í DV frá 9. - 11. september 2011 ekki hafa þýðingu fyrir ábyrgð stefnda í máli þessu. Þannig sé ljóst að þau ummæli sem krafist sé ómerkingar á hafi þegar verið birt með tilheyrandi meiðandi áhrifum á æru og orðspor stefnanda. Þá beri að hafa í huga að ekki komi fram í leiðréttingunni að viðkomandi ummæli hafi verið ósönn og sé í reynd haldið áfram að gefa í skyn að stefnandi tengist LÍÚ fjárhagslega, eins og rakið hafi verið að framan.

Krafa stefnanda um að stefndi verði dæmdur til ýtrustu refsingar fyrir brot á 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé reist á sömu rökum og krafa hans um að hin tilgreindu ummæli verði dæmd dauð og ómerk. Viðkomandi ummæli feli í sér ærumeiðandi móðgun og aðdróttun sem refsingu varðar að viðhafa eða bera út. Svo sem áður greini sé ljóst að brot stefnda sé alvarlegt. Hafa verði í huga að hann hafi látið ummælin falla sem þingmaður og gegni hann ábyrgðarstöðu innan þjóðfélagsins þannig að telja megi að meira mark sé tekið á orðum hans en almennra borgara. Hér skipti jafnframt máli að stefndi hafi látið ósannindi falla um stefnanda án þess að gera nokkra tilraun til að kanna sannleiksgildi þeirrar staðhæfingar sem krafist sé ómerkingar á. Um heimild stefnanda til að höfða einkarefsimál sé vísað til 3. töluliðar 242. gr. almennra hegningarlaga, en samkvæmt því ákvæði sé þeim sem misgert sé við heimilt að sækja sjálfur slík mál fyrir dómstólunum.

Krafa stefnanda um miskabætur úr hendi stefnda sé reist á b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þar sem fram komi að heimilt sé að gera þeim sem ábyrgð beri á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns að greiða þeim sem misgert hafi verið við miskabætur. Stefnandi telji nefnd ummæli fela í sér ólögmæta meingerð í skilningi ákvæðisins sem stefndi beri ábyrgð á samkvæmt ákvæði 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Stefnandi telji virðingu sína og fræðilegan heiður hafa beðið verulegan hnekki vegna birtingar hinnar röngu staðhæfingar, en áréttað sé að með birtingu ummælanna hafi prófessor í fiskihagfræði verið ranglega borið á brýn að hafa þegið laun í áratugi frá hagsmunasamtökum útgerðarmanna. Með þessum ummælum sé jafnframt grafið undan því trausti sem ríkisstjórnir, alþjóðlegar stofnanir og aðrir sem vinni að sjávarútvegsmálum hafa haft á hlutlægni stefnanda sem fræðimanns. Sé það til þess fallið að hafa áhrif á atvinnumöguleika hans í framtíðinni og möguleika hans á því að afla rannsóknarstyrkja. Þá sé samhengi ummælanna slíkt að gefið sé í skyn að það efni sem stafi frá stefnanda sé ómarktækt, enda njóti hann launa frá hagsmunaaðila. Hvað varði áhrif ummælanna vísist að öðru leyti til framangreindrar umfjöllunar.

Stefnandi árétti að stefndi virðist ekki hafa gert neinar ráðstafanir til að kanna sannleiksgildi þeirrar staðhæfingar sem hann hafi sett fram. Í þessu sambandi beri jafnframt að hafa í huga að stefndi hafi verið ófáanlegur til að biðjast opinberlega afsökunar á þessum röngu ummælum. Þá telji stefnandi hina svokölluðu „leiðréttingu“ sem hafi birst í DV 9.-11. september 2011 ekki hafa nokkra þýðingu. Þá sé tekið fram að enda þótt að í DV 19.-20. september 2011, hafi verið birt frétt þar sem fram komi að um ósanna fullyrðingu hafi verið að ræða og stefnandi sé beðinn afsökunar komi það hvergi nærri í veg fyrir þann miska sem stefnandi hafi orðið fyrir. Eðli málsins samkvæmt hafi stefnandi orðið fyrir miska við opinbera birtingu umræddrar fréttar í DV þegar ósannindum um hann hafi verið dreift til lesenda og sé ekki unnt að bæta úr slíku með síðari leiðréttingu. Þá taki fjárhæð miskabótakröfu stefnanda tillit til þess að birting fyrrgreindrar fréttar hafi verið til þess fallin að takmarka tjón stefnanda. Samkvæmt öllu framangreindu feli ummælin, sem birtust með áberandi hætti í víðlesnu blaði, í sér ólögmæta meingerð sem sé augljóslega til þess fallin að hafa áhrif á æru, starfsheiður, rannsóknarstarf og starfsmöguleika stefnanda. Fjárhæð miskabótakröfu stefnanda geti ekki talist annað en hófleg í þessu tilliti.

Upphafstími dráttarvaxta af miskabótakröfu stefnanda miðist við þann dag er mánuður sé liðinn frá þingfestingu máls þessa, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Krafa stefnanda um greiðslu kostnaðar við birtingu dóms í málinu sé byggð á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fjárhæðin sem krafist sé samkvæmt þessum kröfulið, þ.e. 76.898 krónur sé miðuð við verðskrá DV og Morgunblaðsins. Gert sé ráð fyrir því að hæfileg auglýsing í Morgunblaðinu myndi kosta 59.958 krónur, þ.e. miðað við verðskrá auglýsinga Morgunblaðsins og 2 x 11.3 sentímetra auglýsingu á bls. 4 og 6. Þá sé gert ráð fyrir því að hæfileg auglýsing í DV myndi kosta 16.940 krónur, þ.e. miðað við verðskrá auglýsinga DV og 2 x 10 sentímetra auglýsingu. Gert sé ráð fyrir einni birtingu í DV og einni birtingu í Morgunblaðinu.

Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til 234., 235., 241. og 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 62/1994, 51. gr. laga nr. 38/2010 um fjölmiðla og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hvað varðar vexti vísast til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfuna vísast til 1. mgr. 130., sbr. 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Málsástæður og lagarök stefnda:

Stefndi kveðst hafna allri ábyrgð vegna ummælanna. Að því er varðar ómerkingu ummælanna kveður hann mál þetta sprottið af áralangri umfjöllun og opinberri umræðu, jafnt í fjölmiðlum, á vefmiðlum og í almennri umræðu, um málefni Háskóla Íslands og meðal annars stefnanda sem prófessor við skólann. Umfjöllunin eigi sér almenna skírskotun og varði meðal annars trúverðugleika Háskóla Íslands, hlutverk skólans sem æðstu menntastofnunar hér á landi og hugsanleg tengsl Háskóla Íslands við hagsmunaaðila í þjóðfélaginu og eigi sem slík brýnt erindi til almennings. Samkvæmt því byggi stefndi á því að hann sé í fullum rétti til að fjalla um málefnið á þann máta sem hann hafi kosið að gera. Stefnandi hafi sjálfur ítrekað og um árabil tekið þátt í þeirri opinberu umræðu. Eftir að stefndi hafi viðhaft ummælin og þau höfð eftir honum í frétt í DV frá 7.-8. september 2011 hafi stefnandi haft samband við stefnda og krafist þess að hann leiðrétti umfjöllunina bæði við DV og rektor Háskóla Íslands. Stefndi hafi gert það allt. Hann hafi sent tölvupóst til rektors og dregið opinberlega til baka ummælin um stefnanda þrátt fyrir að honum væri það ekki skylt. Í leiðréttingunni hafi stefnandi fyrir mistök verið titlaður sem forstöðumaður Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands í stað formanns stjórnar stofnunarinnar. Stefnda þyki leitt að þau mistök hafi átt sér stað en hafnar því hins vegar að þar sé um að ræða meiðyrði eða brot gegn hagsmunum stefnanda. Stefndi byggi jafnframt á því að með þeirri leiðréttingu sem hafi verið birt á bls. 8 í blaði DV 21. september 2011 fyrir tilstilli hans, hafi hann með fullnægjandi hætti leiðrétt alla ónákvæmni í ummælunum. Hafi framangreint verið gert í samræmi við samkomulag á milli stefnanda og stefnda þar að lútandi frá 8. september 2011. Þrátt fyrir umræddar leiðréttingar, tölvupósta og afsökunarbeiðnir sem stefndi hafi uppfyllt, allt að beiðni stefnanda, sé stefnda stefnt fyrir ummælin.

Stefndi kveðst byggja á því að hann hafi í skjóli tjáningarfrelsis mátt tjá skoðun sína á opinberri umræðu um málefni Háskóla Íslands og tengsl hans við hagsmunaaðila, en þetta málefni hafi undanfarin ár hlotið töluverða umfjöllun bæði í fjölmiðlum, á veraldarvefnum og í þjóðfélaginu almennt. Stefndi byggi á því að ummælin séu vernduð af tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar, sbr. 73. gr., 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 19. gr. alþjóðasamnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Stefndi byggi á því að 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar eigi ekki við hér, enda um að ræða undantekningarákvæði frá meginreglu um tjáningarfrelsi stefnda sem túlkað skuli þröngt. Hér skipti höfuðmáli að ummælin sem krafist sé ómerkingar á, eigi erindi við almenning og séu þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu. Þar með séu þau heimil tjáning og falli ekki undir undantekningarákvæði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Þá kveðst stefndi vísa til þess að hann hafi í engu brotið gegn meintum réttindum stefnanda með ummælum sínum. Stefndi hafi hvorki meitt æru stefnanda né greint frá nokkru því varðandi stefnanda sem verndað sé af 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs. Ummælin falli ekki undir 71. gr. með vísan til íslenskra réttarreglna og dómafordæma og dómafordæma frá Mannréttindadómstól Evrópu.

Einnig kveðst stefndi byggja á því að ummælin séu réttmæt og sannleikanum samkvæm enda hafi í mörg ár komið fram gagnrýni í opinberri umræðu á aðkomu einkaaðila eða hagsmunaaðila að fjármögnun fræðastarfs Háskóla Íslands. Í ljósi þess sé ekki unnt að draga umrædd ummæli hans algerlega úr samhengi. Af fréttinni og opinberri umræðu um málefnið sem ummælin snerti sé ljóst við hvað stefndi átti með ofangreindum ummælum. Hann hafi ekki átt við að stefnandi væri launþegi hjá LÍÚ í þrengsta skilningi þess orðs, heldur að hann væri í hópi starfsmanna Háskóla Íslands sem hafi unnið að þeim fjölmörgu verkefnum skólans sem fjármögnuð séu með aðkomu LÍÚ.

Þá kveðst stefndi byggja á því að ummælin eigi brýnt erindi til almennings og séu liður í gagnrýni og ádeilu á viðskipta- og stjórnarhætti Háskóla Íslands og siðferði, en sem fyrr segi sé stefnandi prófessor við Háskóla Íslands og hafi sem slíkur unnið verkefni á vegum eða fyrir beiðni LÍU. Stefndi sé því í fullum rétti til að fjalla um þau málefni á þann máta sem hann hafi kosið að gera. Heimild til slíkrar tjáningar og mörk slíkrar tjáningar, þ.e. gagnrýni og ádeilu, sé víðtækari en almennt gildi um tjáningu um annars konar málefni sem leiði til aukinnar verndar ummælanna. Stefndi vísi til þess að málefnið sem ummælin varði sé á almannavitorði og hafi verið margrædd á opinberum vettvangi undanfarin ár. Stefndi byggi enn fremur á því að hann sé ekki upphafsmaður þessarar umræðu og hafi verið í góðri trú um sannleiksgildi þess sem áður hefur komið fram. Hafi sú umræða verið bæði í tengslum við stefnanda sjálfan og í tengslum við málefni Háskóla Íslands. Stefndi byggi á því að mikilvægt sé að umræða af þessum toga sé opinská og að farið sé ofan í kjölinn á því hvort að teflt sé í hættu trúverðugleika þess fræðastarfs sem eigi sér stað innan veggja Háskóla Íslands. Meðal annars af þeim ástæðum hafi stefndi beint fyrirspurn sinni til mennta- og menningarmálaráðherra. Vegna tilgangs ummælanna og þess í hvaða samhengi þau hafi fallið, byggi stefndi á því að það leiði til aukinnar verndar ummælanna og tjáningarinnar sem í þeim hafi falist. Umræðan um hagsmunatengsl fræðasamfélagsins, þar með talið stefnanda, og hagsmunaaðila sé bráðnauðsynleg í lýðræðisríki. Sérstaklega þjóðfélagi sem gengið hafi í gegnum viðlíka kollsteypu og íslenska þjóðin gerði í kjölfar hrunsins haustið 2008.

Þá kveðst stefndi byggja á því að stefnandi sé opinber persóna í margþættum skilningi. Stefnandi sé opinber persóna í þeim skilningi að hann sé fræðimaður og prófessor við Háskóla Íslands og formaður stjórnar einnar af stofnunum skólans. Stefnandi hafi látið að sér kveða í opinberri umræðu um málefni sem tengist Háskóla Íslands og málefni er varði íslenska sjávarútveginn, bæði hérlendis og erlendis. Þá taki stefnandi iðulega þátt í stjórnmálatengdri umræðu um íslenska fiskveiðistjórnun. Það gefi auga leið að framhjá þessum staðreyndum verði ekki litið og því til stuðnings vísi stefndi til skilgreiningar á hugtakinu almannapersóna í ályktun Evrópuráðsins nr. 1165/1998, en stefndi telji að ályktunin hafi ríkt leiðbeiningargildi í máli þessu. Í umræddri ályktun komi fram að almannapersónur séu þær persónur sem gegni opinberum embættum, þiggi opinbera styrki eða fjármögnun og allir þeir sem gegni hlutverki í hinu opinbera lífi, hvort sem er á sviði stjórnmála, í atvinnulífinu, á sviði lista, í samkvæmislífinu, í íþróttum eða á öðru sviði. Skilgreiningin taki beint til stefnanda sem prófessors við Háskóla Íslands og þar með opinbers embættismanns og styðji íslensk og evrópsk dómafordæmi þessa sömu niðurstöðu. Stefndi byggi á því að með því að stefnandi gegni opinberri stöðu, komi sem slíkur víða fram í sínu opinbera hlutverki og taki auk þess iðulega þátt í stjórnmálatengdri umræðu um sjávarútveginn, þá selji hann sig óhjákvæmilega og meðvitað undir nákvæma skoðun allra orða sinna og gerða og verði að sýna meira umburðarlyndi gagnvart tjáningu annarra, þar á meðal stefnda. Samkvæmt því sem hér hafi komið fram sé þeim sjónarmiðum sem fram komi í stefnu um að stefnandi sé ekki opinber persóna vísað á bug.

Stefndi kveðst jafnframt byggja á því að ganga megi lengra í gagnrýnni tjáningu um opinberar persónur eins og stefnanda en um aðra. Opinberar persónur verði að sæta því að fjallað sé um þær á gagnrýninn hátt og jafnvel að fjallað sé um einkalíf þeirra að vissu marki. Stefndi byggi á því að sem opinber persóna njóti stefnandi að hluta til minni réttarverndar á sviði einkalífs en aðrir það er um þann þátt einkalífs hans sem snúi að starfi hans og stöðu, sem er það sem geri stefnanda að opinberri persónu. Ummæli stefnda hafi einmitt varðað þann hluta af persónu stefnanda. Staða stefnanda sem prófessor við Háskóla Íslands sé því slík að hann verði að una því að um hann sé fjallað á opinberum vettvangi. Ekki sé hægt að hefta slíka umræðu með því að túlka ummæli stefnda á versta mögulegan hátt og ekki verði gengið svo langt í að takmarka tjáningarfrelsi stefnda eða annarra að þeim sé einungis heimilt að fjalla um þá þætti sem stefnanda þóknist. Friðhelgi einkalífs eigi ekki að takmarka tjáningarfrelsið þannig að opinberar persónur geti ráðið því hvernig fjallað sé um þær. Væri túlkun einkalífsverndarákvæða með þeim hætti væri aðeins sú umfjöllun heimil sem væri hagstæð fyrir opinbera persónu eins og stefnanda. Slík niðurstaða fær ekki staðist nánari skoðun og sé ekki í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar og Mannréttindadómstóls Evrópu. Stefnandi byggi þar fyrir utan á því að engu máli skipti hvort stefnandi teljist opinber persóna í ofangreindum skilningi eður ei, enda eigi að breyttu breytanda sömu rök við um þann sem sé þátttakandi í opinberri umræðu eins og stefnandi hafi um árabil verið meðal annars varðandi fiskveiðistjórnunarkerfið og íslenska hagkerfið.

Stefndi byggi á því að staða stefnanda sé þannig að hann verði að una því að um hann sé fjallað á opinberum vettvangi. Með ummælunum hafi stefndi verið að gagnrýna opinbera persónu og/eða persónu sem hafi tekið þátt í tiltekinni opinberri umræðu og hafi stefndi mátt ganga lengra í þeirri gagnrýnu tjáningu en ella. Stefndi byggi á því að athugasemdir sem varði hæfi háskólaprófessors eins og stefnanda til að gegna opinberri stöðu sinni séu einfaldlega ekki verndaðar af friðhelgissjónarmiðum, jafnvel ekki þótt þær fjalli um viðkvæm einkalífsmálefni. Að sama skapi megi ganga lengra í gagnrýni á þann sem tekið hafi þátt í opinberri umræðu um tiltekið málefni, líkt og stefnandi hafi gert.

Þá kveðst stefndi vísa til þess að ummælin séu réttmæt og heimil. Ummælin hafi verið liður í áratuga langri almennri umræðu um málefni Háskóla Íslands og tengsl stofnunarinnar, prófessora og starfsmanna háskólans við hagsmunasamtök og hafi hún sem slík átt brýnt erindi til almennings. Ummælin hafi verið ályktun sem stefndi hafi talið sig geta byggt á ítrekuðum tengslum stefnanda við LÍÚ í opinberri umræðu og fræðastarfi og því verði ekki slegið föstu að ályktunin hafi verið staðlaus.

Stefndi hafni því enn fremur að hann beri sönnunarbyrði fyrir ummælunum enda sé slík krafa á skjön við íslenska dómaframkvæmd og dómafordæmi Mannréttindadómstóls Evrópu. Stefndi leggi þó fram nægileg sönnunargögn til að sanna eða a.m.k. leiða nægar líkur að sannindum ummæla sinna, þrátt fyrir að hann telji að slíkt sé honum ekki skylt. Þá byggi stefndi á því að jafnvel þó að talið yrði að ummælin væru ósönnuð eða ónákvæm séu þau heimil tjáning. Í þeim felist gildisdómur stefnda, sem hann hafi myndað sér eftir áralanga fjölmiðlaumræðu. Hvað þetta varði minni stefndi á að hann beri ekki sönnunarbyrði fyrir ummælum af þessum toga auk þess sem þau séu þess eðlis að ekki verði krafist að þau séu hárnákvæm. Stefndi byggi á því að ummælin hafi verið byggð á ályktunum sem hann hafi dregið af fjölmiðlaumfjöllun og almennri þjóðfélagsumræðu, meðal annars á veraldarvefnum, um tengsl stefnanda við LÍÚ annars vegar og tengsl Háskóla Íslands við LÍÚ hins vegar. Þar hafi stefnandi löngum verið bendlaður við LÍÚ og að sama skapi Háskóli Íslands. Almenningur eigi ekki að þurfa að efast um réttmæti slíkrar umræðu og ætti að geta myndað sér skoðanir og dregið ályktanir af henni. Í ljósi framangreinds hafi stefndi mátt treysta því að sú mynd sem þjóðfélagsumræða, og sér í lagi fjölmiðlar, hafi dregið upp af málinu væri rétt, og skoðun hans á tengslum LÍÚ og stefnanda væri byggð á könnun staðreynda. Voru ummæli stefnda því þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu um málið og það sé á valdi hvers þess sem hafi kynnt sér umræðuna og fjölmiðlaumfjöllun um hana, og þar á meðal ummæli stefnda, að móta sér sjálfstæða skoðun á því hvort ummæli stefnda hefðu verið á rökum reist.

Með vísan til dómafordæma Mannréttindadómstóls Evrópu verði ekki refsað fyrir gildisdóma, jafnvel þó þeir séu stóryrtir. Að sama skapi hafi dómstóllinn látið gildisdóma njóta aukinnar verndar umfram ósannaðar staðreyndir. Dómstóllinn hafi því talið það óheimila skerðingu á tjáningarfrelsi að refsa fyrir meiðandi gildisdóm á þeirri forsendu einni að sannleiksgildi ummæla hans hafi ekki verið staðreynt. Hafi sambærileg vernd gildisdóma einnig verið staðfest af Hæstarétti. Stefndi byggi á því að þessi sjónarmið eigi fyllilega við í máli hans. Stefndi byggi þannig á því, verði talið að sannleiksgildi ummælanna sé ekki staðfest, að ummælin séu ekki staðhæfing um staðreyndir sem reynst hafi rangar, heldur gildisdómur og ályktun. Ummæli stefnda hafi falið í sér ályktun og gildisdóm sem stefndi hafi myndað sér í kjölfar áralangrar þjóðfélagsumræðu og umfjöllun fjölmiðla um tengsl á milli LÍÚ og Háskóla Íslands. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi skýrt gildisdóma með tiltölulega rúmum hætti og jafnvel gengið nokkuð langt í að flokka ummæli sem slík. Í sumum tilfellum hafi dómstóllinn ákveðið að líta á ummæli í heild sinni sem gildisdóm, jafnvel þó að inn á milli sé að finna staðhæfingar sem út af fyrir sig mætti krefjast beinnar sönnunar á. Mannréttindadómstóllinn hafi þó krafist þess að niðrandi gildisdómar séu settir fram í góðri trú og að þeir eigi sér stoð í fyrirliggjandi staðreyndum. Stefndi byggi á því að ómögulegt sé fyrir stefnanda að byggja á því að ummæli um að þiggja laun frá LÍÚ geti með einhverju móti talist niðrandi. Aukinheldur byggi stefndi á því að ummæli hans hafi verið sett fram í góðri trú og að þau eigi sér stoð í áralangri umræðu og umfjöllun um málefni er lúti að LÍÚ, styrkjum þeirra og stuðningi við Háskóla Íslands, sem og umfjöllun um þau verkefni stefnanda sem tengist með einu eða öðru móti LÍÚ.

Ummælin beri það með sér að vera sýn stefnda á tiltekið málefni og það sem kunni að vera óskýrt í ummælunum verði ekki án fyrirvara túlkað þannig að það leyfi að banna stefnda tjáninguna. Stefndi byggi á því að þegar lagður sé skilningur í ætluð meiðandi ummæli hans beri að líta á allar aðstæður í heild sinni. Stefndi haldi því fram að ummæli hans hafi falið í sér gildisdóm um að stefnandi eða sú stofnun sem hann starfar fyrir hafi þegið laun, greiðslur eða kostun frá LÍÚ. Ummælin verði þannig ekki einangruð með þeim hætti sem stefnandi geri eða dregin úr því samhengi sem þau hafi komið fram í frétt í DV frá 7.-8. september 2011, heldur verði þau skoðuð sem hluti af heildarumfjöllun blaðsins um fyrirspurn stefnda til mennta- og menningarmálaráðherra. Þá verði hugtakið laun ekki skilið svo að einungis sé átt við starfslaun í þeim skilningi að um beint vinnuréttarsamband sé að ræða milli stefnanda og LÍU. Sérstaklega verði hugtakið ekki túlkað svo þröngt þegar stefnandi krefst þess að slík túlkun hugtaksins sé notuð til grundvallar á takmörkun á stjórnarskrárvörðum rétti stefnda til tjáningar. Hugtakið hafi verið notað í ummælum stefnda sem ádeila á hagsmunatengslin milli LÍÚ og stefnanda og þeirrar stofnunar innan háskólasamfélagsins sem hann veitir forstöðu.

Stefndi bendi á að í stefnu séu ummælin túlkuð á versta mögulegan hátt og honum brigslað um að hafa átt við tiltekna hluti sem erfitt sé að finna stað í ummælunum og því samhengi sem þau hafi birst í. Stefndi byggi á því að ummælin geti ekki með nokkru móti verið einangruð með þeim hætti sem stefnandi gerir í málatilbúnaði sínum og þannig dregin út úr hinni áralöngu umræðu um málefnið og auk þess slitin úr samhengi því sem frétt DV hafi fjallað um. Þá sé það látið liggja á milli hluta að stefnandi og stefndi hafi gert með sér samning um lyktir málsins, samning sem stefndi hafi efnt með fullnægjandi hætti. Í raun sé allur málatilbúnaður stefnanda þessu marki brenndur, að ummælin séu tekin úr samhengi og því blákalt haldið fram að þau geti aðeins þýtt tiltekna hluti, en ekki aðra. Slíkum málatilbúnaði sé vísað á bug. Þá byggi stefndi á því að ef ekki sé fallist á að skýra þurfi hugtakið laun með hliðsjón af umfjöllun þar sem umstefnd ummæli koma fram í heild sinni, þá verði að taka mið af því hversu rúmt launahugtakið verði skýrt með almennri orðskýringu. Þannig nái launahugtakið í þeirri mynd sem það birtist í frétt DV jafnt til endurgjalds fyrir vinnu til starfsmanna samkvæmt samstarfssamningi og til greiðslna, þóknana eða styrkja vegna einstakra verkefna. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hann eða stofnunin sem hann vinnur fyrir hafi ekki þegið slíkar greiðslur frá LÍÚ.

Stefndi kveðst enn fremur byggja á því að einmitt vegna þess hvernig framsetning ummælanna hafi verið í samhengi umfjöllunar DV geti þau ekki talist ærumeiðandi eða falið í sér móðgun með þeim hætti sem byggt sé á í stefnu. Hver sem lesi fréttina megi sjá að stefndi hafi ekki átt við að stefnandi þægi laun samkvæmt starfssamningi við LÍÚ, heldur að stefnandi hefði unnið ýmis fræðastörf fyrir LÍÚ, hvort heldur sem sé beint eða í gegnum Háskóla Íslands, enda hafi fréttaumfjöllunin vísað til starfsmanna Háskóla Íslands, ekki LÍÚ. Þá kveðst stefndi vísa því á bug að stefnandi geti í máli þessu byggt á því að birting myndar af honum með frétt DV hafi valdið honum óánægju eða verið meiðandi fyrir hann með einhverjum hætti. Stefndi hafi ekkert með ritstjórn DV að gera og sé algerlega ómögulegt fyrir hann að svara fyrir slíka myndbirtingu. Hafi stefnandi eitthvað út á myndbirtingu að setja verði hann að beina slíkum athugasemdum til blaðsins. Stefndi hafni því að ummælin séu meiðandi fyrir stefnanda og spilli því trausti sem stefnandi hafi áunnið sér og hafi áhrif á orðspor hans. Stefndi byggi ennfremur á því að stefnandi hafi sjálfur með ritun fræðigreina og fyrirlestrahaldi á vegum hagsmunasamtakanna LÍÚ, og með virkri þátttöku í stjórnmálatengdri umræðu um íslenska sjávarútveginn, stefnt í hættu orðspori sínu og fræðilegum heiðri. Þá sé því hafnað að það sé með einhverjum hætti meiðandi að segja að stefnandi þiggi laun frá LÍÚ, líkt og byggt sé á í stefnu. Einnig sé hafnað þeirri fullyrðingu að leiðrétting í DV frá 9.-11. september 2011 hafi ekki þýðingu í máli þessu. Leiðréttingin hafi komið fram að beiðni stefnanda og samkvæmt samkomulagi stefnanda og stefnda frá 8. september 2011 og komi þar skýrt fram að stefnandi sé ekki á launum hjá LÍÚ heldur hjá Háskóla Íslands. Stefndi hafi ekki talið sér skylt að birta leiðréttinguna en með henni og leiðréttingu í DV frá 21. september 2011, hafi hann alfarið eytt mögulegum vafa er hafi lotið að hugsanlegri ónákvæmni í ummælum hans eins og þau hafi birst í frétt DV í blaði frá 7.-8. september 2011. Stefnanda sé því ómögulegt að byggja á meintri ónákvæmni í ummælunum áður en til leiðréttingarinnar hafi komið.

Með hliðsjón af öllu framangreindu geti stefndi ekki fallist á að ummæli hans hafi falið í sér aðdróttun í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, né heldur móðgun í skilningi 234. gr. Verði að telja að stefndi hafi mátt, sér að vítalausu, fella þann gildisdóm og draga þá ályktun að stefnandi þægi greiðslur frá LÍÚ, ýmist beint eða í gegnum Háskóla Íslands. Einnig hafi hann í skjóli tjáningarfrelsis síns mátt viðhafa slík ummæli. Ummælin hafi verið sett fram í góðri trú og einungis falið í sér vanþóknun í garð tengsla sérhagsmunasamtaka eins og LÍÚ við Háskóla Íslands og prófessora við Háskólann. Stefnda sé frjálst lögum samkvæmt að tjá slíka vanþóknun. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á því ef þjóðfélags- og fjölmiðlaumræðan um þetta efni hafi verið neikvæð eða ónákvæm í garð stefnanda.

Stefndi kveðst telja að ummælin hafi verið réttmæt og sannleikanum samkvæm. Þá hafi þau falið í sér ályktanir og gildisdóma, sem settir hafi verið fram í góðri trú, sem hluti af almennri þjóðfélagsumræðu. Ummælin hafi verið byggð á þeirri umræðu og umfjöllun í fjölmiðlum um störf stefnanda fyrir LÍÚ, hvort heldur sem er launuð eða ólaunuð, og um samvinnu á milli LÍÚ og Háskóla Íslands þar sem stefnandi er prófessor í hagfræði, umfjöllun sem stefndi hefði getað treyst að settar væru fram eftir vandaðri könnun staðreynda. Í skjóli tjáningarfrelsis hafi hann því mátt mynda sér skoðun og gildisdóma á málefni sem hafi verið mikið í umræðu bæði í fjölmiðlum og þjóðfélaginu öllu. Allan málatilbúnað stefnanda beri að meta í því ljósi að stefnandi krefst þess að stjórnarskrárbundin réttindi stefnda séu takmörkuð. Telur stefndi ummælin því ekki óviðurkvæmileg og mótmælir því að þau skuli dæmd ómerk á grundvelli 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sé ekki fallist á að ummælin séu gildisdómur krefst stefndi þess að stefnandi beri sjálfur sönnunarbyrði fyrir því að ummælin séu ósönn, enda verði slík sönnunarbyrði ekki lögð á stefnda samkvæmt dómafordæmum frá Hæstarétti Íslands og Mannréttindadómstól Evrópu.

Með vísan til alls framangreinds byggi stefndi á því að ummælin njóti verndar tjáningarfrelsisákvæðis stjórnarskrárinnar, sbr. 73. gr. og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Engar þær kringumstæður séu fyrir hendi hvað ummælin varði sem réttlæti takmarkanir á þeim stjórnarskrárvörðu mannréttindum stefnda að tjá skoðanir sínar opinberlega. Samkvæmt því kveðst stefndi byggja á því að hann hafi verið í fullum rétti til að fjalla um málefni Háskóla Íslands og þar með starfsmenn hans á þann hátt sem hann kaus að gera. Því beri að hafna kröfu stefnanda um ómerkingu ummælanna.

Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda um refsingu fyrir brot á 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefndi kveðst byggja á því að ummælin feli hvorki í sér ærumeiðandi móðgun né aðdróttun í skilningi framangreindra ákvæða almennra hegningarlaga og varði því ekki refsingu. Þá sé jafnframt vísað til allra málsástæðna stefnda. Einnig byggi stefndi á því að allri hugsanlegri ónákvæmni í ummælunum hafi verið eytt er hann efndi samkomulag þeirra stefnanda um að leiðrétta ummælin og sendi afsökunarpóst til rektors Háskóla Íslands. Allt þetta hafi hann gert án þess að hann teldi sér vera skylt og auk þess hafi hann lagfært síðar með athugasemd sinni 21. september 2011 ranga málnotkun um starfstitil stefnanda. Til vara krefjist stefndi þess að refsing yfir honum verði felld niður eða ákveðin svo væg sem lög leyfi, með vísan til þess hvernig málsatvikum öllum sé háttað og með hliðsjón af því að ummælin féllu sem liður í áralangri og opinberri umræðu sem á brýnt erindi til almennings. Stefndi vísi jafnframt til þess að það viðmót sem hann hafi sýnt eftir að ummælin féllu hafi verið til eftirbreytni, þar sem hann hafi leitast við að uppfylla samkomulag um lyktir málsins með leiðréttingu og afsökunarbeiðni.

Stefndi krefst sýknu af miskabótakröfu stefnanda enda sé skilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um að stefndi beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda ekki fullnægt, sbr. þau sjónarmið sem þegar hafi verið rakin. Að auki geri ákvæðið kröfu um ásetning eða hærri stig gáleysis, en þau skilyrði séu ekki uppfyllt. Til vara sé krafist lækkunar á miskabótakröfu en stefnandi hafi ekki fært fram nein haldbær rök eða gögn til sönnunar á miska sínum. Stefndi geti ekki fallist á það með stefnanda að ummælin hafi með einhverju móti valdið honum miska, enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á orsakasamband á milli ummælanna og hins meinta miska. Stefndi hafni því að ummæli hans ein og sér hafi getað valdið stefnanda miska, enda bæti þau engu við fyrri umræðu. Stefnandi hafi í engu sýnt fram á að ummæli stefnda vegi að mannorði stefnanda umfram þá umræðu sem viðgengst hafi um árabil og varði sama málefni. Þankar stefnanda um að ummælin kunni eða skuli vera túlkuð á tiltekinn veg gagnist ekki sem sönnun.

Um miskabótakröfu stefnanda kveðst stefndi jafnframt vísa til þess sem þegar hafi fram komið um samkomulag á milli stefnanda og stefnda um leiðréttingu ummælanna. Stefnandi byggi á því að leiðréttingin, afsökunarbeiðni til rektors Háskóla Íslands, ásamt athugasemd í DV frá 21. september 2011, útiloki að stefnandi beri einhvern miska af ummælunum. Stefndi kveðst enn fremur vísa til þess, til viðbótar fyrri umfjöllun um leiðréttingar sínar að útilokað sé að stefnandi hafi orðið fyrir einhvers konar miska í byrjun september 2011 vegna þeirrar umfjöllunar sem ummælin birtust í, vegna greinargóðrar umfjöllunar um stefnanda og Háskóla Íslands í frétt í DV frá 19.-20 september 2011. Eðli málsins samkvæmt skipti hér engu hvort sú leiðrétting birtist fyrir tilstilli stefnda eða ritstjórnar DV, þar sem að síðari umfjöllun blaðsins leiðrétti aftur, endanlega og alfarið, alla meinta ónákvæmni í ummælunum. Stefndi byggi á því með hliðsjón af framangreindu að stefnandi hafi ekki orðið fyrir þeim skaða á æru, starfsheiðri og starfsmöguleikum sem byggt sé á í stefnu vegna ummæla stefnda einna sér. Sé því allri umfjöllun stefnanda um meintar afleiðingar sem ummæli stefnda eigi að hafa haft á stefnanda hafnað.

Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda um birtingu dóms í máli þessu. Kröfu um birtingu dóms í tveimur dagblöðum sé hafnað, enda byggi stefndi á því að ummæli hans hafi hvorki falið í sér ærumeiðandi móðgun í skilningi 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, né ærumeiðandi aðdróttun í skilningi 235. gr. sömu laga. Auk þess hafi stefndi leiðrétt ummælin með fullnægjandi hætti. Um nánari rökstuðning fyrir kröfu þessari sé vísað til allra fyrrgreindra málsástæðna. Verði ekki fallist á ofangreint sé til vara byggt á því að ummælin hafi aldrei birst í Morgunblaðinu og að dómurinn skuli aðeins birtur á sama stað og ummælin birtust, þ.e. í dagblaðinu DV. Til þrautavara sé byggt á því að fjárkrafan sé of há og að hana beri að lækka til muna.

Stefndi kveðst krefjast sýknu af málskostnaðarkröfu stefnanda. Um rökstuðning fyrir kröfunni sé vísað til allra framangreindra málsástæðna, einkanlega þess að stefndi hafi, samkvæmt samkomulagi við stefnanda, þegar leiðrétt ónákvæmni í ummælunum. Þetta hafi stefndi gert í samráði við stefnanda, þrátt fyrir að hann teldi sér það ekki skylt, nokkru áður en stefnandi leitaði fulltingis lögmanns. Með vísan til þess byggi stefndi á því að mál þetta hafi verið höfðað af þarflausu. Stefndi krefst álags á málskostnað, sbr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefndi kveðst einnig byggja á því að málatilbúnaður stefnanda sé ekki svo vandaður, skýr og ótvíræður sem krafist sé lögum samkvæmt. Málavaxtalýsing og gagnaframlagning hafi verið villandi og hafi mikilvægum atvikum vísvitandi verið sleppt úr málatilbúnaði í stefnu. Stefnandi hafi því uppi kröfur og staðhæfingar í máli þessu sem hann megi vita að séu haldlausar eða rangar.

Hvað lagarök varðar vísar stefndi til 73. gr. stjórnarskrár, sbr. lög nr. 33/1944, 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu í C-deild stjórnartíðinda nr. 10/1979. Þá er vísað til 234., 235. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. einnig 70. og 71. gr. sömu laga hvað varðar varakröfu stefnda. Jafnframt er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Varðandi málskostnaðarkröfu vísar stefndi til 1. mgr. 130. gr. og 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um álag á málskostnað er vísað til 2. mgr. 131. gr. sömu laga. Vegna greiðslu virðisaukaskatts á málskostnað er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

IV

Stefnandi og stefndi gáfu aðilaskýrslur fyrir dómi við aðalmeðferð málsins.

Í blaðinu DV, 102. tölublaði frá 7.-8. september 2011, birtist frétt undir fyrirsögninni: „Háskólamenn greiddir af LÍÚ“. Þar var greint frá því að stefndi í máli þessu hafi lagt fram á Alþingi skriflega fyrirspurn til mennta- og menningarmálaráðherra um svokallaðar kostaðar stöður við skóla á háskólastigi. Spyr stefndi hversu margar stöður hafi verið kostaðar af fyrirtækjum, samtökum eða stofnunum frá árinu 1995. Frétt blaðsins er að nokkru leyti höfð eftir stefnda í beinni ræðu og er vísað til samtals stefnda við blaðið. Er eftirfarandi meðal annars haft beint eftir stefnda: „Það dúkkar upp reglulega umræða um hvers eðlis þessar stöður í háskólum eru sem eru kostaðar af fyrirtækjum eða stofnunum.“ Þá segir einnig að stefndi vilji breyta þeim reglum sem heimili hagsmunahópum að kaupa prófessorsstöður. Síðan segir orðrétt: „Hér á landi hefur staðan verið sú að LÍU hefur í mörgum tilfellum einfaldlega keypt sér álit og störf prófessora Háskóla Íslands.“ Nefnir stefndi dæmi um Hagfræðistofnun Háskóla Íslands og er eftirgreindur texti hafður eftir stefnda í beinni ræðu: „R-kk-nf Á-kk-nf hefur verið á launum hjá LÍU í áratugi. Hagfræðistofnunin var lengi að hluta til fjármögnuð af LÍU. Háskóli Íslands er fyrir vikið að stórum hluta að verða ómarktækur sem akademískt fyrirbrigði. Mér finnst rétt að það verði gerð úttekt á þessu og að það komi í ljós hverjir þetta eru og síðan verði reynt að breyta þessu fyrirkomulagi.“

Í máli þessu gerir stefnandi kröfu um að eftirgreind ummæli verði dæmd dauð og ómerk: „R-kk-nf Á-kk-nf hefur verið á launum hjá LÍU í áratugi“. Eru ummælin rétt tilgreind í stefnu málsins. Ekki er deilt um að ummælin stafi frá stefnda, séu rétt eftir honum höfð og að stefndi beri ætlaða ábyrgð á ummælunum. Samkvæmt a. lið 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla segir að einstaklingur beri ábyrgð á ummælum sem séu réttilega eftir honum höfð, enda hafi viðkomandi samþykkt miðlun ummælanna. Í máli þessu er deilt um það hvort taka beri til greina kröfu stefnanda um ómerkingu framannefndra ummæla, refsingu og miskabætur, auk kostnaðar við birtingu dóms í málinu.

Fyrir liggur að eftir að stefndi viðhafði ummælin og þau voru höfð eftir honum í DV hafði stefnandi samband við stefnda og fór fram á að stefndi leiðrétti ummælin bæði við DV og rektor Háskóla Íslands. Í tölvubréfi stefnda til rektors Háskóla Íslands, dagsettu 9. september 2011, segir að í ljós hafi komið eftir samtal við stefnanda að rangt sé að hann hafi verið á launum hjá LÍU í áratugi. Biðst stefndi afsökunar á mistökunum og bendir á leiðréttingu í DV sama dag. Þá liggur einnig fyrir að í DV, 103. tölublaði frá 9-11. september 2011, er birt svohljóðandi leiðrétting: „Í miðvikudagsblaði DV var haft eftir Þ-kk-þgf S-kk-þgf alþingismanni að R-kk-nf Á-kk-nf hefði verið á launum hjá LÍU í áratugi. Hið rétta er að R-kk-nf hefur verið forstöðumaður Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sem unnið hefur rannsóknir kostaðar af LÍU.“ Stefndi gerði athugasemd við leiðréttinguna í þá veru að ekki væri rétt með farið að stefnandi væri forstöðumaður Hagfræðistofnunar. Hið rétta væri að hann væri formaður stjórnar stofnunarinnar.

Stefndi byggir sýknukröfu sína í málinu einkum á því að hann hafi í skjóli tjáningarfrelsis mátt tjá skoðun sína á opinberri umræðu um málefni Háskóla Íslands og tengslum hans við hagsmunaaðila, en nefnd umræða hafi undanfarin ár hlotið töluverða umfjöllun í fjölmiðlum og í þjóðfélaginu almennt. Byggir stefndi á því að ummælin séu vernduð af tjáningarfrelsisákvæði Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 73. gr., 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 19. gr. alþjóðasamnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Þá byggir stefndi á því að 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar eigi ekki við í málinu, enda um að ræða undantekningarákvæði frá meginreglu um tjáningarfrelsi og ljóst megi vera að ákvæðið skuli túlkað þröngt. Grundvallarmáli skipti hér að ummælin sem krafist sé ómerkingar á eigi erindi til almennings og séu þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu. Þar með séu þau heimil tjáning og falli ekki undir 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Þá vísar stefndi einnig til þess að hann hafi í engu brotið gegn meintum réttindum stefnanda með ummælum sínum og hvorki meitt æru stefnanda né greint frá nokkru því varðandi málefni stefnanda sem verndað sé af 71. gr. stjórnarskrár um friðhelgi einkalífs. Séu ummælin réttmæt og sannleikanum samkvæm enda hafi um árabil komið fram gagnrýni í opinberri umræðu á aðkomu einkaaðila eða hagsmunaaðila að fjármögnun fræðastarfs Háskóla Íslands. Ummælin eigi því brýnt erindi til almennings og séu liður í gagnrýni og ádeilu á viðskipta- og stjórnunarhætti Háskóla Íslands og siðferði.

Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 9. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, sbr. einnig 1. mgr. 8. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Hugtakið friðhelgi einkalífs hefur verið skýrt þannig að í því felist réttur til að ráða yfir lífi sínu og líkama og til að njóta friðar um lífshætti og einkalíf. Þá segir í 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 11. gr. laga nr. 97/1995, að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. 73. gr. segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Enn fremur segir í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Eru tjáningarfrelsi þannig settar skorður með stoð í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar.

Í XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eru ákvæði um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Í 234. gr. laganna segir að hver sem meiðir æru annars manns með móðgun í orðum eða athöfnum og hver sem ber slíkt út skuli sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári og í 235. gr. segir að drótti maður að öðrum manni einhverju því sem verða myndi virðingu hans til hnekkis eða beri slíka aðdróttun út varði það sektum eða fangelsi allt að einu ári. Í 1. mgr. 236. gr. laganna segir að sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegn betri vitund þá varði það fangelsi allt að tveimur árum. Í 2. mgr. segir að sé aðdróttun birt eða borin út opinberlega, enda þótt sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda hana rétta, þá varði það sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Samkvæmt 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er heimilt að dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk ef sá krefst þess sem misgert var við. Þá er heimilt að dæma þann sem reynist sekur um ærumeiðandi aðdróttun til þess að greiða þeim sem misgert var við hæfilega fjárhæð til að standa straum af kostnaði við birtingu dóms í opinberu blaði eða riti, einu eða fleiri. Enn fremur er samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, heimilt að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við.

Samkvæmt framangreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar eiga allir menn rétt á að njóta friðar um lífshætti sína og einkahagi. Þegar skarast hagsmunir stefnda af því að njóta tjáningarfrelsis og hagsmunir stefnanda af því að njóta friðhelgi einkalífs, verður meðal annars litið til þess hvort hið birta efni geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings.

Svo sem fram er komið er yfirskrift fréttar DV: „Háskólamenn greiddir af LÍU“. Í undirfyrirsögn segir að ekki sé opinbert hvaða stöður í Háskóla Íslands séu kostaðar af hagsmunaaðilum. Þá er haft eftir stefnda að hann telji háskólann ómarktækan. Í fréttinni kemur fram að reglulega verði til umræða um hvers eðlis þær stöður séu sem kostaðar séu af fyrirtækjum og stofnunum. Þá segir að nýjasta dæmið sé H-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf sem sé „í einhverju fyrirbæri sem heitir Lagastofnun Háskóla Íslands, en launin hans og staðan hans eru greidd af LÍU.“ Einnig að það hafi verið viðloðandi vandamál hér á landi í nokkuð mörg ár og eigi ekkert erindi inn í akademískt umhverfi að prófessorar séu á launum hjá sérhagsmunahópum í stað þess að starfa á grundvelli akademísks umhverfis. Þá er haft eftir stefnda að hann vilji breyta reglum sem heimili „að hagsmunahópar geti keypt prófessorsstöður.“ Fullyrt er að staðan hér á landi hafi verið sú að LÍU hafi í mörgum tilvikum „einfaldlega keypt sér álit og störf og prófessora Háskóla Íslands.“ Nefnir stefndi dæmi um Hagfræðistofnun Háskóla Íslands og orðrétt segir: „R-kk-nf Á-kk-nf hefur verið á launum hjá LÍU í áratugi. Hagfræðistofnunin var lengi að hluta til fjármögnuð af LÍU. Háskóli Íslands er fyrir vikið að stórum hluta að verða ómarktækur sem akademískt fyrirbrigði. Mér finnst rétt að það verði gerð úttekt á þessu og að það komi í ljós hverjir þetta eru og síðan verði reynt að breyta þessu fyrirkomulagi.“ Þá er einnig höfð eftir stefnda sú staðhæfing að ekki þurfi annað en að lesa örfá álit frá þeim sem séu í kostuðum stöðum. Þau falli ávallt í samræmi við hagsmuni þeirra sem kosti stöðuna.

Við lestur fréttar DV frá 7.-8. september 2011 í heild sinni verður ekki fram hjá því horft að þar eru höfð eftir stefnda ummæli í beinni ræðu þar sem fullyrt er að laun stefnanda sem prófessors við hagfræðideild Háskóla Íslands séu greidd af LÍU og hafi svo verið gert í áratugi. Ef litið er til þess samhengis sem hin umþrættu ummæli eru birt í dylst engum að stefndi fullyrðir að í tilviki stefnanda hafi staða hans verið keypt af hagsmunasamtökum sem hafi bein áhrif á starf stefnanda og starfsvettvangur hans sé ómarktækur fyrir vikið. Þá verður að hafa í huga að ummælin sem höfð eru eftir stefnda bera það með sér að verið er að lýsa atvikum eða staðreyndum sem hafa gerst. Verður að meta alla ónákvæmni og villur í frásögn stefnda með tilliti til þess en einnig í því ljósi að stefndi er sjálfur hagfræðingur og alþingismaður. Umdeild ummæli stefnda fela þannig í sér fullyrðingu um staðreynd og verða þau að mati dómsins ekki réttlætt með því að um gildisdóm hafi verið að ræða, eins og stefndi heldur fram, sem hann hafi myndað sér eftir ítrekaða fjölmiðlaumræðu um árabil. Á það verður ekki fallist. Af þessu leiðir að stefndi hefur sönnunarbyrði fyrir sannleiksgildi ummæla sinna í umræddri frétt DV.

Fram kom í skýrslu stefnanda fyrir dómi að hann hefði aldrei þegið laun eða aðrar greiðslur frá Landssamtökum íslenskra útvegsmanna. Þá kom fram að LÍU hefði aldrei kostað Hagfræðistofnun Háskóla Íslands en stofnunin hefði á síðustu 10 árum unnið tvær skýrslur fyrir samtökin, þá fyrri 2002 en hina síðari 2007. Hefðu greiðslur fyrir þessa vinnu verið um fjórar milljónir króna sem væri 0,6% af veltu Hagfræðistofnunar á sama tímabili. Hefur stefndi ekki hrakið þessar upplýsingar. Þannig liggur fyrir að gögn málsins styðja ekki þá fullyrðingu stefnda að stefnandi hafi verið „á launum hjá LÍU í áratugi.“ Hefur stefnda ekki tekist að sanna þá fullyrðingu en það ber honum að gera miðað við þá niðurstöðu dómsins að ummælin feli í sér fullyrðingu um staðreynd en séu ekki gildisdómur. Þá liggur enn fremur fyrir að í raun deila aðilar ekki um það að umstefnd ummæli stefnda séu efnislega röng, enda liggur fyrir að stefndi leiðrétti þau að einhverju leyti bæði gagnvart DV og rektor Háskóla Íslands. Það leiðir hins vegar ekki til þess að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda í málinu.

Stefndi hefur öðrum þræði reynt að draga úr því að með ummælum sínum hafi hann átt við að stefnandi væri launþegi hjá LÍU í þrengsta skilningi þess orðs, heldur að hann væri í hópi starfsmanna Háskóla Íslands sem hafi unnið að verkefnum skólans sem LÍU hafi fjármagnað. Í skýrslu stefnda fyrir dómi kom fram að hann hefði ekki átt við það með ummælunum að um væri að ræða beinar launagreiðslur til stefnanda heldur tengsl hans við atvinnugrein eða hagsmunaaðila í greininni. Eins og fram er komið renna gögn málsins ekki stoðum undir að stefnandi hafi þegið laun eða aðrar greiðslur frá LÍU. Þá fæst heldur ekki séð að framangreind skýring stefnda eigi sér nokkra stoð, enda segir beinlínis í ummælunum að stefnandi hafi „verið á launum hjá LÍU í áratugi.“ Verða ummælin aðeins skilin á þann veg að með þeim hafi stefndi átt við að LÍU greiddi laun stefnanda vegna starfa hans við Háskóla Íslands. Ljóst er að mati dómsins að fullyrðing stefnda er röng. Þá er það enn fremur mat dómsins að röng fullyrðing geti ekki með nokkru móti verið heimil tjáning; átt erindi til almennings eða verið liður í gagnrýni og ádeilu á starf Háskóla Íslands eins og stefndi heldur fram. Engu breytir hér um hvort stefnandi geti talist opinber persóna eða ekki. Þá er því enn fremur hafnað að upplýsingar frá stefnda, eins og þær eru fram settar í frétt DV frá 7.-8. september 2011 endurspegli umræðu sem sé fræðandi og upplýsandi og auki skilning almennings á fjölmörgum þáttum sjávarútvegs og hvað þá að ummæli stefnda geti verið liður í almennri þjóðfélagsumræðu um málið.

Þegar hin umþrættu ummæli stefnda um stefnanda eru virt í samhengi við önnur ummæli í frétt DV og með vísan til þess sem að framan er rakið verður niðurstaða dómsins sú að ummælin séu tilhæfulaus, óviðurkvæmileg og ærumeiðandi í því samhengi sem þau voru birt. Verður það niðurstaða dómsins að hin umstefndu ummæli séu móðgandi og meiðandi fyrir stefnanda, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og hafi falið í sér aðdróttun, sbr. 235. gr. sömu laga. Verður ekki hjá því komist að dæma ummælin dauð og ómerk samkvæmt heimild í 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga.

Í málinu gerir stefnandi kröfu um að stefndi verði dæmdur til refsingar samkvæmt ákvæðum 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 234. og 235. gr. laganna. Byggir stefnandi á sömu rökum og krafa hans um að ummælin verði dæmd dauð og ómerk. Brot stefnda sé alvarlegt. Hafa verði í huga að hann hafi látið ummælin falla sem þingmaður og hann gegni ábyrgðarstöðu innan þjóðfélagsins þannig að telja megi að meira mark sé tekið á orðum hans en almennra borgara. Svo sem fram er komið liggur fyrir að stefndi hefur að nokkru leiðrétt hin umþrættu ummæli. Það gerði stefndi þegar í stað eftir að þau höfðu verið birt. Með vísan til þess verður það niðurstaða dómsins, að virtum öllum atvikum málsins og öðrum aðstæðum, að ekki þykja næg efni til að fallast á þessa kröfu stefnanda og verður stefnda ekki gerð refsing í málinu.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 500.000 krónur í miskabætur auk dráttarvaxta frá 14. janúar 2011 til greiðsludags. Krafan er reist á b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísar stefnandi til þess að ummælin feli í sér ólögmæta meingerð sem stefndi beri ábyrgð á samkvæmt 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Byggir stefnandi á því að virðing hans og fræðilegur heiður hafi beðið verulegan hnekki vegna birtingar hinnar röngu staðhæfingar en með birtingu ummælanna hafi prófessor í fiskihagfræði verið ranglega borið á brýn að hafa þegið laun í áratugi frá hagsmunasamtökum útgerðarmanna. Fellst dómurinn á það með stefnanda að í hinum umstefndu ummælum felist ólögmæt meingerð gegn persónu og æru stefnanda sem stefndi ber miskabótaábyrgð á samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Þykja miskabætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 300.000 krónur, sem beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. janúar 2012, þegar einn mánuður var liðinn frá þingfestingu málsins, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, til greiðsludags.

Stefnandi gerir kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 76.898 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, forsendur og dómsorð, í DV og Morgunblaðinu. Stefnandi skýrir þessa kröfu sína með því að miðað sé við eina auglýsingu í hvoru blaði. Samkvæmt verðskrá kosti hæfileg auglýsing í Morgunblaðinu 59.958 krónur og 16.940 krónur hjá DV. Fallist er á þessa kröfu stefnanda og með vísan til 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 76.898 krónur til að kosta birtingu dóms þessa í DV og Morgunblaðinu.

Eftir þessum úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun.

J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D ó m s o r ð:

Eftirfarandi ummæli sem höfð voru eftir stefnda, Þ-kk-þgf S-kk-þgf, og birt í frétt í DV frá 7.-8. september 2011 eru dæmd dauð og ómerk: „R-kk-nf Á-kk-nf hefur verið á launum hjá LÍU í áratugi.“

Stefnda er ekki gerð refsing í málinu.

Stefndi greiði stefnanda, R-kk-þgf Á-kk-þgf, 300.000 krónur í miskabætur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. janúar 2012 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 76.898 krónur til að kosta birtingu dóms þessa í DV og Morgunblaðinu.

Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.

J-kk-nf H-kk-nf