E-1722/2023

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1

Mál þetta, sem var dómtekið 1 5. nóvember 2023, var höfðað 10. mars 2023. Stefnandi er A. Stefndi er Lífeyrissjóður verzlunarmanna, Kringlunni 7, Reykjavík.

2

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru, aðallega:

I. að ákvæði 6. tl. viðauka B, samþykkta stefnda, dags. apríl 2022, sem tók gildi þann 1. janúar 2023, verði dæmt ógilt.

II. að viðurkennt verði með dómiað stefnda hafi verið óheimilt að lækka lífeyris-réttindi stefnanda í Lífeyrissjóði verzlunarmanna, úr [...] krónu niður í [...]krónur þann 1. janúar 2023, með vísan til ákvörðunar stjórnar stefnda, dags. 25. febrúar 2022, sbr. ákvæði 5. og 6. tl. viðauka B, samþykkta stefnda, dags. apríl 2022, sem tóku gildi 1. janúar 2023.

Stefnandi gerir þær dómkröfur til vara:

I. að viðurkennt verði með dómi að sú [...]% skerðing á áunnum réttindum stefnanda í A- deild lífeyrissjóðs stefnda, sem mælt er fyrir um í skerðingartöflu ákvæðis b-liðar 6. tl. viðauka B, samþykkta stefnda, dags. apríl 2022, er tók gildi þann 1. janúar 2023, sé ólögmæt.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar í öllum tilvikum eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar.

Helstu málsatvik

4

Stefnandi, sem er fæddur [...], er sjóðfélagi í stefnda, sem er lífeyrissjóður, og hefur greitt iðgjöld og þar með áunnið sér réttindi í sjóðnum. Stefndi starfar skv. l. nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Hlutverk stefnda skv. 2. gr. samþykkta hans er að tryggja sjóðfélögum, eftirlifandi mökum þeirra og börnum lífeyri eftir reglum samþykktanna, með sérstakri áherslu á ellilífeyristryggingar sem sjóðurinn áskilur sér heimild til að verja umfram önnur réttindi við endurskoðun á réttindaákvæðum samþykktanna. Stefndi nýtur ekki bakábyrgðar íslenska ríkisins eða annarra utanað-komandi aðila sem hefur þá þýðingu að sjóðfélagar stefnda eru hvorki varðir fyrir fjárhags-legum áföllum sem sjóðurinn kann að verða fyrir né lýðfræðilegum breytingum.

5

Lífeyrissjóðir líkt og stefndi eiga skv. 14. gr. reglugerðar nr. 391/1998 við mat á dánar- og lífslíkum að nota nýjustu íslenska r dánar- og eftirlifendatöflur, nefndar lífslíkutöflur, útgefnar af Félagi íslenskra tryggingastærðfræðinga (FÍT). Þann 9. desember 2020 voru nýjar lífslíkutöflur samþykktar á félagsfundi framangreinds félags og staðfestar af f jármála- og efnahagsráðuneytinu í desember 2021. Með nýjum lífslíkutöflum var horfið frá fyrri útreikningsaðferð sem gerði ráð fyrir að dánartíðni yrði fyrir alla árganga eins og hún hafði verið á undanliðnum árum, óháð fæðingarári. Þ ar sem lífs líkur og meðalævilengd hefur sífellt verið að lengjast á undanförnum áratugum meðal flestra þjóða var talin þörf á nýrri útreikningsaðferð lífslíkutafln anna sem geri ráð fyrir þessum auknu lífslíkum. Þannig eru lífslíkur eða meðalævilengd hvers árgangs lengri eftir því sem árgangarnir eru yngri ogmiðaði ný útreikningsaðferð við lífslíkur til framtíðar í stað þess að gera ráð fyrir að fjöldi ólifaðra ára frá lífeyristökualdri væri sá sami fyrir alla árganga.

6

Í kjölfarið urðu lífeyrissjóðir að bregðast við þessari breytingu á lífslíkutöflum, m. t. t. hvaða áhrif hún kæmi til með að hafa á fjárhagslega stöðu sjóðanna. Nokkrir sjóðir, þ. m. t. stefndi, ákváðu m. a. að lækka áunnin réttindi sjóðfélaga mismikið eftir aldurshópum, og að því lýtur ágreiningur máls þessa. Samhliða þeirri breytingu voru áunnin réttindi sjóð-félaga stefnda aukin þvert yfir línuna í kjölfar góðrar ávöxtunar, en í ljósi fyrrnefndrar lækkunar varð heildarniðurstaðan sú að réttindin voru skert hjá yngri árgöngunum en aukin hjá þeim eldri, líkt og nánar verður rakið síðar.

7

Breytingartillögur á samþykktum stefnda til að bregðast við framangreindum breytingum á forsendum útreiknings lífslíkutafln a voru samþykktar af stjórn stefnda 25. febrúar 2022 og á ársfundi stefnda 29. mars 2022. Þær breytingar sem ágreiningur aðila hverfistu mer að finna í 5. og 6. tl. viðauka B við samþykktir stefnda. Stefnandi krefst aðallega að ákvæði 6. tl. viðauka B samþykktanna verði dæmt ógilt. 5. og 6. tl. viðauka B hljóða svo:5. Þann 25.2.2022 samþykkti stjórn sjóðsins 12% hækkun áunninna lífeyrisréttinda sjóðfélaga í sameignardeild sjóðsins á árinu 2021 og fyrr. Hækkunin var færð sem áunnin skuldbinding í réttindakerfi sjóðsins miðað við desember 2021 og öðlaðist gildi í samræmi við gildistöku- ákvæði í 25. gr. samþykktanna. Breytingin er framkvæmd sbr. gr. 11.14 í samþykktunum.

6. Þann 25.2.2022 samþykkti stjórn sjóðsins að innleiða nýjar dánar- og eftirlifendatöflur sem staðfestar voru af fjármála- og efnahagsráðherra í desember 2021 og koma í stað eldri taflna sem byggðu á reynslu árin 2014- 2018. Breytingin öðlast gildi í samræmi við gildistökuákvæði í 25. gr. samþykktanna. Breytingin er framkvæmd sbr. gr. 11.14 í samþykktunum.

Vegna ofangreinds og til samræmis [við] tillögu tryggingastærðfræðings sjóðsins skal endurreikna áunnin réttindi til ellilífeyris samkvæmt a. og b. hér að neðan. a. Reikna skal áfallnar skuldbindingar sjóðsins vegna allra lífeyrisþega, nema barnalífeyris- þega, ásamt skuldbindingum vegna annarra sem hafa náð 65 ára aldri, annarsvegar sam- kvæmt nýjum dánar- og eftirlifendatöflum og hinsvegar samkvæmt eldri dánar- og eftir- lifendatöflum. Útreikningarnir skulu miða við 31.12.2021. Áunnin réttindi sjóðfélaga sam- kvæmt hinum nýju dánar- og eftirlifendatöflum eru endurreiknuð þannig að áfallnar skuld- bindingar A- deildar vegna þessa hóps verði sama hlutfall af áföllnum skuldbindingum A- deildar og þær voru samkvæmt eldri dánar- og eftirlifendatöflum.

Af ofangreindu leiðir að áunnin réttindi sjóðfélaga sem hafa náð 65 ára aldri fyrir 1. janúar 2022, og áunnin réttindi lífeyrisþega annarra en barnalífeyrisþega, lækka um 4,3%. b. Reikna skal áfallnar skuldbindingar vegna annarra sjóðfélaga en tilgreinir í a-lið þessarar greinar, nema barnalífeyrisþega, annarsvegar samkvæmt nýjum dánar- og eftirlifenda- töflum og hinsvegar samkvæmt eldri dánar- og eftirlifendatöflum. Útreikningarnir skulu miða við 31.12.2021. Áunnin réttindi sjóðfélaga samkvæmt hinum nýju dánar- og eftir- lifendatöflum eru endurreiknuð þannig að áfallnar skuldbindingar hvers fæðingarárgangs þessa hóps verði sama hlutfall af áföllnum skuldbindingum A- deildar og þær voru sam- kvæmt eldri dánar- og eftirlifendatöflum.

Þannig eru áunnin réttindi hvers fæðingarárgangs umreiknuð þannig að áfallnar skuldbindingar A- deildar vegna hvers fæðingarárgangs halda sér óbreyttar samkvæmt nýjum dánar- og eftirlifendatöflum. Af þessu leiðir að áunnin réttindi lækka í samræmi við eftirfarandi töflu:

Samanlögð áhrif á breytingu áunninna lífeyrisréttinda sem leiðir af 5. og 6. tölulið koma fram í eftirfarandi töflu:

8

Í fyrirliggjandi greinargerð með samþykktabreytingunum frá ársfundi stefnda 29. mars 2022 er útskýrt hvernig eignir lífeyrissjóða þurfi að endast lengur en áður þar sem lífeyrir-inn dreifist á lengri tíma vegna aukinnar meðalævilengdar. Mikilvægt væri að tryggja jafn-ræði milli aldurshópa hjá sjóðunum og það yrði gert með því að styðjast við lífslíkutöflur með framtíðarspá sem tæki tillit til lækkandi dánartíðni. V æntréttindi m. v. fyrri trygginga-fræðilegar forsendur gæfu væntingar um of mikinn lífeyri og því myndi sjóðurinn að óbreyttu lenda í erfiðleikum með að standa við skuldbindingar sínar. Nauðsynlegt væri að grípa til aðgerða. Endurreikningur áunninna réttinda í 6. tl. viðauka B byggði á nýjum lífslíkutöflum. Réttindi árganganna breyttust síðan mismikið en horft var á þá sem eldri eru en 65 ára sem einn árgang og breyttust þeirra réttindi jafnt. Hver árgangur héldi því sömu fjárhæð bakvið sín réttindi og áðuren fjárhæðin þyrfti að endast lengur vegna nýrra lífslíkutaflna. Réttindin myndu því breytast mest hjá yngstu aldurshópunum vegna þess að forsendurnar geri ráð fyrir því að líf þeirra lengist mest. Þá er rétt að geta þess að til við-bótar við framangreindar tillögur stefnda um mismikla lækkun áunninna réttinda sjóð-félaga, sbr. 6. tl. viðauka B, gerði stefndi einnig breytingu á ávinnslu réttinda til framtíðar með nýjum réttindatöflum í viðauka A við samþykktir sjóðsins, sem fólu í sér lækkun ávinnslu réttinda. Um þær breytingar er enginn ágreiningur milli aðila.

9

Í umsögn Fjármálaeftirlitsins 27. júní 2022 um framangreindar breytingar á samþykktum stefnda sem aflað var af f jármála- og efnahagsráðherra á grundvelli 28. gr. l. nr. 129/1997 var fjallað sérstaklega um innleiðingu á nýjum lífslíkutöflum. Kom þar fram að árgangar eldri en þeir sem fæddir væru árið 1979 hljóti hækkun á áunnum réttindum sínum væri miðað við heildaráhrif breytinganna, þ. e. bæði hina aldursháðu lækkun og að auki 12% hækkunina. Þeir sem fæddir væru árið 1979 hlytu enga breytingu á sínum réttindum. Þeir sem fæddir væru eftir árið 1979 hlytu heildarlækkun á sínum réttindum. Um lækkun áunninna lífeyrisréttinda segir í umsögninni að fjárhagsstaða stefnda gæfi ekki til kynna að þörf væri á að skerða áunnin lífeyrisréttindi yngstu sjóðfélaga hans. Því telji F jármála-eftirlitið, þegar tekið væri tillit til heildaráhrifa þessara tveggja aðgerða, þ. e. 12% hækk-unar allra vegna góðrar ávöxtunar og einnig aldursháðrar lækkunar áunninna réttinda, að ekki væri lagastoð fyrir skerðingu á áunnum lífeyrisréttindum sjóðfélaga stefnda og að hún samrýmdist því ekki 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár innar, 1. gr. 1. samningsviðauka m ann-réttindasáttmála Evrópu (MSE) og ekki sjónarmiðum um meðalhóf. Lagðist Fjármála-eftirlitið þannig gegn staðfestingu ráðuneytisinsá fyrirhuguðum breytingum á samþykkt-um stefnda.

10

Í kjölfar framangreindrar umsagnar Fjármálaeftirlitsins liggur fyrir að minnisblað, dags. 7. september 2022, var ritað af félaginu Talnakönnun hf. sem var stjórn stefnda til aðstoðar við undirbúning hinna umdeildu tillagna og áðu r hafði skrifað athugun um breytingarnar í mars 2022. Í minnisblaðinu, dags. 7. september 2022, er m. a. að finna umfjöllun um aðfélagið teldi að enginn sjóðfélagi fengi verðminni réttindi í kjölfar breytinganna en áður, réttindin þyrftu að endast lengur og mánaðarlega r greiðslur lækki því, mismikið eftir aldri. Í þeirri breytingu fælist ekki lækkun verðmæta eða réttinda heldur væri verið að bregðast við lýðfræðilegum þáttum sem aldrei hefði áður verið tilefni til að bregðast við. Að teknu tilliti til hækkunar réttindanna, þ. e. 12% hækkunarinnar í lok árs 2021 vegna góðrar ávöxtunar sjóðsins, væri ekki aðeins um að ræða verðmætari réttindi fyrir alla heldur einnig hækkun mánaðarlegra greiðslna allra sjóðfélaga væri horft á heildarhækkunina á tveimur áföngum. Mun þar vera átt við hækkunina um 10% árið 2020 sem fyrri áfangann og síðan 12% hækkunina í 5. tl. og síðan lækkunina í 6. tl. sem hinn seinni áfanga.

11

Í þessu sambandi er vert að taka fram að skv. fyrirliggjandi gögnum frá Talnakönnun hf. í tengslum við ráðgjöf félagsins til stefnda var talið að breytingarnar hefðu eftirfarandi áhrif á stöðu sjóðsins: Samkvæmt fyrri lífslíkum hafi heildarstaða sjóðsins miðað við tryggingastærðfræðilega úttekt numið því að eignir hans hafi verið 13,3% umfram skuldbindingar. Heildarstaða sjóðsins 31. desember 2021 væri að eignir væru 3,5% umfram skuldbindingar. Eftir hina aldursháðu jöfnun myndi staðan nema því að eignir yrðu 8,5% umfram skuldbindingar en með nýrri réttindatöflu næmi staðan því að eignir yrðu 11,9% umfram skuldbindingar. Eftir að áunnin réttindi allra sjóðfélaga hefðu verið hækkuð um 12% skv. 5. tl. viðauka Bnæmi heildarstaða sjóðsins því að eignir yrðu 4,3% umfram skuldbindingar og eftir hækkun makalífeyris næmi staðan því að eignir yrðu 3,9% umfram skuldbindingar.

12

Enn óskaði f jármála- og efnahagsráðuneytið þann 30. september 2022 eftir afstöðu F jár-málaeftirlitsins eftir að sjónarmið og athugasemdir stefnda við fyrri umsögn F jármála-e ftirlitsins höfðu komið fram. Var Fjármálaeftirlitinu afhent álit lögmannsstofunnar Lex, dags. 23. september 2022, sem stefndi hafði aflað í kjölfar neikvæðrar umsagnar Fjármála-eftirlitsins, og minnisblað Talnakönnunar hf., dags. 7. september 2022. Í nýrri umsögn Fjármálaeftirlitsins, dags. 14. nóvember 2022, var áréttað að hækkun lífeyrisréttinda árið 2021 hafi leitt af stöðu sjóðsins skv. niðurstöðu trygging afræðilegrar athugunar m. v. árslok 2020 og væri ekki hluti af breytingum sem væru til umfjöllunar Fjármálaeftirlitsins.

Jafnframt taldi Fjármálaeftirlitið að réttindatöflur stefnda gætu tekið breytingum til sam-ræmis við breyting ar á forsendum. Hins vegar væru nýjar lífslíkutöflur breytilegar eftir fæðingarárgangi sjóðfélaga og byggðu á spá sem nær örugglega myndi breytast við næstu endurskoðun taflnanna. Það firri ekki lífeyrissjóðinn skyldu tilað byggja ráðstafanir sína rá bestu upplýsingum á hverjum tíma. Fjármálaeftirlitið sagðist ekki gera athugasemd við mögulega útfærslu sem gengi útá að útfæra réttindatöflur hvers almanaksárs til framtíðar. Hins vegar gerði Fjármálaeftirlitið enn athugasemdir við fyrirhugaðar skerðingar á áunn-um lífeyrisréttindum. Leit Fjármálaeftirlitið svo á að um lækkun á áunnum réttindum sjóð-félaga væri að ræða sem fæli í sér skerðingu lífeyrisréttinda þeirra. Þá fjallaði umsögn Fjármálaeftirlitsins um að unnt væri að gera breytingar á áunnum lífeyrisréttindum sjóð-félaga þó að fjárhagsstaða lífeyrissjóðs væri innan þeirra marka sem kveðið væri á um í 2. mgr. 39. gr. l. nr. 129/1997. Slíkt væri í reynd eðlilegt og leiði af meginreglu um jöfnuð eigna og skuldbindinga lífeyrissjóða og því hafi lífeyrissjóðir ákveðið svigrúm til að ákveða hvort og þá hvernig rétt sé að skerða lífeyrisréttindi sjóðfélaga sinna. Slíkar aðgerð-ir yrðu þó að standast vissar kröfur. Þá taldi Fjármálaeftirlitið það geta talist málefnalegt sjónarmið að byggja aðgerðir á tryggingafræðilegu virði skuldbindinga en gerði athuga-semd við að heildaráhrif aðgerðanna leiði til skerðingar á áunnum lífeyrisréttindum hluta sjóðfélaga þegar hvorki fjárhagsstaða stefnda né framtíðarhorfur krefðust þess. Taldi F jár-málaeftirlitið að ekki væri lagastoð fyrir fyrirhugaðri skerðingu áfallinna réttinda hjá hluta sjóðfélaga stefnda og að skerðing réttinda yngstu árganga sjóðfélaga, samtals um 2,3 milljarða króna, gæti ekki samrýmst sjónarmiðum um meðalhóf. Einnig taldi F j ármála-eftirlitið að breytingin á áunnum lífeyrisréttindum fæli í sér frávik frá meginreglu um jafn-ræði sjóðfélaga þó svo að breytingarnar gætu talist byggjast á málefnalegum sjónarmiðum. Taldi þannig Fjármálaeftirlitið ekki tilefni til að breyta afstöðu sinni og lagðist enn gegn því að ráðuneytið staðfesti breytingar á samþykktum stefnda.

13

Stefndi sendi f jármála- og efnahagsráðuneytinu bréf þann 29. september 2022 þar sem fram kom afstaða stefnda til seinni umsagnar Fjármálaeftirlitsins. Vísaði stefndi enn til álits lögmannsstofunnar Lex og taldi að fyrirliggjandi tillögur að breytingum á samþykkt-um sjóðsins ættu sér fullnægjandi lagastoð í 1. mgr. 27. gr. og 1. mgr. og 2. málsl. 2. mgr. 14. gr. l. nr. 129/1997. Þá taldi stefndi að fyrirliggjandi tillögur að breytingum á sam-þykktum sjóðsins byggðust á málefnalegum sjónarmiðum og að gætt væri jafnræðis og meðalhófs, þannig að breytingarnar uppfylltu ákvæði l. nr. 129/1997 sem og skilyrði eignarréttarákvæða stjórnarskrárinnar og MSE. Taldi stefndi að öndverð niðurstaða Fjármálaeftirlitsins byggðist á of strangri túlkun á ákvæðum l. nr. 129/1997 og kröfum stjórnarskrárinnar og MSE, sem væri ekki í samræmi við réttarframkvæmd. Óskaði stefndi staðfestingar ráðuneytisins á samþykktabreytingum sjóðsins og þann 14. desember 2022 staðfesti ráðuneytið breytingarnar.

14

Stefnandi er fæddur árið [...] og því í hópi þeirra sjóðfélaga sem skv. framangreindu urðu fyrir skerðingu á réttindum, einnig þótt tekið hafi verið tillit til 12% hækkunarinnar sem kom til vegna góðrar ávöxtunar sjóðsins í lok árs 2021, sbr. 5. tl. viðauka B. Eins og framangreind art öflurí 6. tl. viðauka B bera með sér lækkuðu áunnin réttindi stefnanda og annarra sjóðfélaga fæddra [...] um [...]%. Samkvæmt 5. tl. hækkuðu áunnin lífeyrisréttindi sjóðfélaga í sameignardeild sjóðsins um 12%. Hækkunin var færð sem áunnin skuldbinding í réttindakerfi sjóðsins miðað við desember 2021. Heildaráhrif lækk-unar á áunnum réttindum stefnanda og annarra sjóðfélaga fæddra [...] skv.6. tl. og hækk-unar á réttindum hans skv. 5. tl. reyndist vera lækkun áunninna réttinda um [...]%, sbr. seinni töflu í b-lið 6. tl. Í krónum talið byggir stefnandi á því að áunnin lífeyrisréttindi hans hafi lækkað úr [...]kr. niður í [...]kr. þann 1. janúar 2023, s br. lið II í aðalkröfu hans.

15

Við aðalmeðferð gáfu B, tryggingastærðfræðingur stefnda, og C vitnaskýrslur en báðir eru starfsmenn Talnakönnunar hf. D, yfirlögfræðing urhjá stefnda, gaf einnig vitnaskýrslu.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

16

Stefnandi byggir á því að vegna innleiðingar nýrra lífslíkutaflnaog til samræmis við tillögu tryggingastærðfræðings stefnda hafi, skv. 6. tl. viðauka B samþykkta stefnda, áunnin rétt-indi til ellilífeyris verið endurreiknuð. Stefndi hefði náð sömu tryggingafræðilegri stöðu með 3% flatri hækkun réttinda allra í stað 12% hækkunar allra og lækkunar sumra sem deilt sé um.

17

S kerðingartöflur b-liðar 6. tl. mæli fyrir um mismunandi skerðingu hvers og eins sjóð-félaga miðað við fæðingarár, í tilviki stefnanda nam sértæka lækkunin [...]% og skv. seinni töflu sama ákvæðis hafi samanlögð áhrif breytinganna í heild, þ. e. af bæði hækkuninni skv. 5. tl. og sértæku lækkuninni í 6. tl., verið lækkun réttinda hans um [...]%. Telur stefnandi að um námundun sé að ræða þar sem í tilkynningu stefnda greini að lækkun árgangs hans sé [...]%, enda sé lækkunin framkvæmd á undan og hækkunin á eftir.

Samkvæmt tilkynningu stefnda lækki réttindi stefnanda úr [...] kr. í [...], þ. e. um [...]%. Telur stefnandi þetta ósamræmi útskýrast af því að réttindin séu verðtryggð og því sé hlutfallsleg hækkun á vísitölu neysluverðs frá desember til janúar, [...]%, látin koma inn í frádráttinn, sem lækki hann hlutfallslega með þessum hætti. Hefði engin lækkun átt sér stað hefðu réttindi stefnanda átt að vera [...]kr. miðað við vísitölu í janúar 2023. Stefnandi telur að óheimilt hafi verið að framkvæma lækkun réttinda hans yfir höfuð.

Um aðalkröfu stefnanda

18

Stefnandi krefst þess í fyrri kröfulið aðalkröfu að ákvæði 6. tl. viðauka B samþykkta stefnda verði í heild sinni dæmt ógilt. Ákvæðið mæli fyrir um mismunandi réttindaskerð-ingu sjóðfélaga eftir aldursári viðkomandi. Með ákvæðinu í heild sé gengið á sameiginleg réttindi allra. Það að eldri sjóðfélagar fái hækkun réttinda á sama tíma og stefnandi fái lækkun leiði til þess að þeir sem eru eldri fái úthlutað meiri fjármunum en sjóðnum sé í raun heimilt að úthluta til þeirra úr sameiginlegum sjóði sjóðfélaga. Á endanum geti sjóð-urinn orðið uppiskroppa með fé til að fullnægja lögmætum kröfum stefnanda til úthlutunar. Stefnandi hafi því sérstaka og sjálfstæða hagsmuni af því að ákvæðið verði í heild sinni dæmt ógilt, þ. e. umfram þá sértæku [...]% lækkun sem varði hann. Fyrri kröfuliður aðalkröfu lúti að því að sjóðnum sé ekki einungis óheimilt að skerða greiðslur til stefnanda heldur einnig óheimilt að hækka greiðslur meira til annarra sjóðfélaga úr hinum sameigin-lega sjóði. Allt ákvæði 6. tl. sé ólögmætt og hagsmunir allra sjóðfélaga í A- deild stefnda séu samofnir hvað þetta ákvæði snertir en það feli í sér mismunun á útdeilingu fjármuna eftir fæðingarári.

19

Í síðari kröfulið aðalkröfu krefst stefnandi viðurkenningar á því að stefnda hafi verið óheimilt að lækka lífeyrisréttindi stefnanda í A- deild sjóðsins úr [...]k r. í [...]kr. þann 1. janúar 2023, sbr. 5. og 6. tl. viðauka B samþykkta stefnda. Í síðari kröfulið aðalkröfu hefur stefnandi kosið að orða dómkröfuna í samræmi við það sem hann telur raunverulega krónutölulækkun réttinda sinna.

20

Stefnandi telur sig hafa fjárhagslegra hagsmuna að gæta af ákvörðun stefnda. Lækkunin hafi verið ólögmæt og heimild til viðurkenningardóms byggi á 2. mgr. 25. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Um varakröfu stefnanda

21

Í endanlegri varakröfu sinni krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að sú [...]% skerðing á áunnum réttindum hans, skv. skerðingartöflu b-liðar 6. tl. viðauka B í samþykktum stefnda, sé ólögmæt. Í varakröfu, lið II, var dómkrafan í stefnu miðuð við lækkunina eins og stefndi tilkynnti hana en við aðalmeðferð málsins féll stefnandi frá lið II í varakröfu sinni.

Um ólögmæti breytinga samþykkta stefnda

22

Stefnandi byggir á því að mál þetta snúist um grundvallarbreytingar á eðli samtryggingar-kerfis A- deildar lífeyrissjóðs stefnda. Stöðugt hækkandi lífaldur hafi verið fyrirsjáanlegur við móttöku iðgjalda frá stefnanda.

23

Fram til þessa hafi ýmsar breytingar orðið á forsendum sem hafi leitt til breytinga á mati á tryggingafræðilegu virði skuldbindinga. Samt hafi ekki verið gripið til sérstakra ráðstaf-ana til að jafna réttindi eftir virði skuldbindinga. Samþykktir og tryggingafræðilegir út-reikningar stefnda hafi áður byggt á rauntölu múr fortíðinni, þrátt fyrir vitneskju um auknar lífslíkur. Ekkert hafi breyst annað en að FÍT hafi árið 2021 ákveðið að breyta um kúrs með nýjum umdeildumlífslíkutöflumsem hafisíðanorðiðkveikjan að umdeildum breytingum stefnda. Slíkar breytingar á forsendum tryggingafræðilegrar athugunar geti ekki sjálfkrafa heimilað stefnda að endurákvarða þau lífeyrisréttindi sem stefndi hefur lofað sjóðfélögum sínum á grundvelli áðurgildandi samþykkta. Slíkt sé geðþóttaákvörðun án nauðsynjar, en auk aldurs gætu fjölmörg önnur atriði, t. d. kyn, staða, menntun, búseta o. s. frv., fræðilega leitt til þess að flokka mætti sjóðfélaga eftir spá á lífslíkum til framtíðar. Stefndi sé samtryggingar sjóður þar sem slík flokkun geti ekki áttsér stað eftirá, til takmörkunar þegar áunninna réttinda sjóðfélaganna.

24

Stefnda sé óheimilt að skerða áunnin réttindi stefnanda á meðan eignir dugi fyrir skuld-bindingum. Þá sé ólögmætt að skerða réttindi sumra meira en annarra, með vísan til fæðingarárs.

25

Stefnandi vísar til 1. mgr. 27. gr. l. nr. 129/1997 um að samþykktir lífeyrissjóða skuli miðaðar við að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar og til 8. tl. 2. mgr. 27. gr. s. l. um að samþykktir skuli kveða á um hvernig réttindi séu reiknuð út. Útreikningur lífeyris-réttinda sé háður aldri þar sem sjóðfélagi ávinni sér lífeyrisréttindi fyrir greiðslu tiltekins iðgjalds, sbr. töflu 1 í viðauka A við samþykkt ir stefnda. Útreikningur réttinda samkvæmt réttindatöflu sjóðsins byggist á krónutölu lífeyrisréttinda en ekki endilega réttinda sem hafi jafnt tryggingafræðilegt virði og iðgjaldið sem greitt er. Útreikningur réttinda sé óháður því hvaða matsaðferð sé svo beitt til að meta tryggingafræðilegt virði skuldbindinga við mat á fjárhagsstöðu lífeyrissjóðs, sem fari fram í tryggingafræðilegri athugun. Sjóðfélagar eigi að geta gert ráð fyrir að lífeyrissjóðir standi við skuldbindingar nema fjárhagsstaða þeirra kalli á að grípa þurfi til breytinga á áunnum lífeyrisréttindum og ávinnslu lífeyris-réttinda til framtíðar, skv. niðurstöðu tryggingafræðilegrar athugunar.

26

Áunnin lífeyrisréttindi séu skv. hinum umdeildu 5. og 6. tl. í viðauka B nú skert eftir fæðingarári og svo aukin jafnt fyrir alla sjóðfélaga. Nettóbreyting aðgerðanna tveggja, sbr. töflu í b-lið 6. tl., sé síðan mismikil eftir aldri viðkomandi sjóðfélaga og haldast áunnin lífeyrisréttindi óbreytt fyrir sjóðfélaga fædda 1979 en lækka hjá yngri og hækka hjá eldri sjóðfélögum. Áunnin réttindi stefnanda, fædds [...], lækki um [...]%.

27

Stefnandi mótmælir þeim fullyrðingum stefnda að aldursháð skerðing áunninna réttinda hafi miðað að því að tryggingafræðilegt virði réttinda sjóðfélaga héldist óbreytt við mat með nýjum forsendum og að til þess hafi þurft að lækka krónutölu lofaðra lífeyrisréttinda fyrir þegar greidd iðgjöld. Fram til 2020 hafi mat lífeyrisskuldbindinga byggst á dánartíðni í fortíð. Því hafi lengi legið fyrir að skuldbindingar lífeyrissjóða hafi verið vanmetnar. Slíkur halli hafi hingað til verið leiðréttur með þeim mun betra gengi eignastöðumegin eða með lækkunum á grundvelli 2. mgr. 39. gr. l. nr.129/1997 sem gangi ávallt jafnt yfir alla.

Stefndi hafi nú úthlutað sjóðfélögum meiri réttindum en hann geti staðið við gangi forsendur tryggingafræðilegrar athugunar eftir. Þrátt fyrir það og vegna ávöxtunar lífeyris-sjóðsins umfram forsendu um 3,5% vaxtaviðmið undanfarin ár hafi það ekki komið niður á áfallinni stöðu sjóðsins. Um áramótin 2021– 2022, áður en hinar umdeildu breytingar hafi verið ákveðnar, hafi áfallin staða stefnda verið jákvæð um 12,2%. Engin nauðsyn hafi því verið á hinum umdeildu réttindaskerðingum. Miða skuli við heildaráhrif aðgerðanna, sbr. 5.– 6. tl. í viðauka B, þar sem þær feli í sér skerðingu áunninna réttinda sumra sjóðfélaga og hækkun réttinda hjá öðrum.

28

Stefnandi byggir á því að skerðing réttinda þrátt fyrir jákvæða tryggingafræðilega eigna-stöðu stefnda sé ólögmæt. Áunnin lífeyrisréttindi séu stjórnarskrárvarin eign, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, og verði stefndi ekki sviptur eigninni nema að stjórnarskrárvörðum skilyrðum uppfylltum, m. a. að fullar bætur komi fyrir. Nokkur sérstök sjónarmið eigi þó við um lífeyrisréttindi, einkum að þau sé heimilt að skerða lögum skv. ef eignir lífeyris-sjóðs duga ekki fyrir skuldbindingum, sbr. 39. gr. l. nr. 129/1997. Skerðingar þurfi að eiga sér stoð í því lagaákvæði sem að auki takmarki heimild stefnda til að framkvæma skerð-ingar umfram það sem þar segir, skv. gagnályktun frá ákvæðinu. Eignaskerðingar utan þess ákvæðis séu óheimilar. Stefndi hafi skuldbundið sig til að greiða stefnanda úr A- deild lífeyrissjóðsins [...] kr. á mánuði ævilangt frá 67 ára aldri, að teknu tilliti til breytinga á vísitölu neysluverðs frá október 2022, að ótöldum síðar áunnum lífeyrisréttindum og réttindum úr öðrum deildum sjóðsins.

29

Skilyrði 39. gr. l. nr. 129/1997 hafi ekki verið uppfyllt enda hafi eignir stefnda verið um-fram skuldbindingar lífeyrissjóðsins. Horfa beri til fjárhagslegrar stöðu stefnda, eins og hún var áður en hinar umdeildu samþykktabreytingar áttu sér stað. Um áramótin 2021–2022 hafi eignir lífeyrissjóðsins verið 125,4 milljarðar kr. umfram áfallnar skuldbindingar skv. niðurstöðu tryggingafræðilegrar athugunar. Aðgerðir sjóðsins, sem fram hafi komið með hinum umdeildu ákvæðum 5.– 6. tl. viðauka B, hafi falið í sér aldursháða skerðingu lífeyrisréttinda, þannig að virði áfallinna skuldbindinga hafi lækkað í heild um 76,6 milljarða kr. og svo hafi réttindi verið aukin jafnt sem hafi aukið áfallnar skuldbindingar um 112 milljarða kr. Nettóáhrif aldursháðrar skerðingar og jafnrar aukningar lífeyrisréttinda hafi þannig numið samtals 35,4 milljarða kr. aukningu áunninna réttinda. Áfallin staða stefnda um framangreind áramót, í kjölfar innleiðingar nýrra lífslíkutaflna, hafi verið 12,2% áður en tekið sé tillit til nokkurra afturvirkra breytinga á áunnum réttindum. Því hafi ekki verið nauðsyn að ráðast í hina umdeildu skerðingu með vísan til fjárhagsstöðu stefnda. Sömu tryggingafræðilegu stöðu hefði stefndi náð með 3% flatri hækkun réttinda allra. Engin þörf hafi verið á lækkun réttinda neinna sjóðfélaga. Ske rð-inginsamræmist ekki sjónarmiðum um að gæta skuli meðalhófs, sbr. ólögfesta megin reglulaga um meðalhóf, sbr. til hliðsjónar 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

30

Þá byggir stefnandi á því að mismikil skerðing eftir fæðingarári sjóðfélaga sé ólögmæt, enn frekar þegar engin fjárhagsleg þörf hafi verið á skerðingunni. Undir sérstökum kringumstæðum hafi dómstólar veitt lífeyrissjóðum ákveðið svigrúm til að breyta útfærslum réttindagreiðslna ellilífeyrisréttinda en gera þurfi skýran greinarmun á slíkum réttindum annars vegar og hins vegar örorkulífeyri sem sé annars eðlis. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 249/2000 hafi verið horfið frá svokallaðri eftirmannsreglu yfir í verðtryggingu eftirlauna skv. vísitölu neysluverðs. Sú breyting hafi verið almenn og náð til allra sjóð-félaga og því heimil. Sérstaklega hafi komið fram í dóminum að fyrri hækkanir eftirlauna, byggðar á eftirmannsreglunni, hafi ekki verið teknar til baka. Lífeyrisréttindi með fyrri hækkunum hafi þannig haldið sér, jafnvel þótt ný reikniregla hafi verið tekin upp til framtíðar. Skerðingar í máli þessu séu ekki almennar og nái ekki til allra sjóðfélaga. Þá vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 101/2002 þar sem löggjafanum var talið heimilt að gera breytingar á lífeyrisréttindum sem töldust almennar og málefnalegar og að sú skerðing sem af þeim leiddi hafi náð jafnt til allra sem höfðu áunnið sér lífeyrisréttindi á námstíma. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 368/1997 hafi lífeyrissjóður lækkað lífeyris-réttindi þeirra sjóðfélaga sem voru yngri en 65 ára og höfðu hafið snemmtöku réttinda. Var skerðingin dæmd ólögmæt þar sem skýlausa lagaheimild fyrir henni skorti.

31

Stefnandi hafnar því að 8. tl. 2. mgr. 27. gr. og 2. mgr. 14. gr. l. nr. 129/1997 teljist skýr lagastoð fyrir skerðingu áunninna lífeyrisréttinda umfram það sem nauðsyn ber skv. 39. gr. laganna. Ákvæðin varði það að samþykktir kveði á um ávinnslu, útreikning og útgreiðslu réttinda en séu ekki lagastoð fyrir skerðingu aftur í tímann. Stefnandi hafi greitt iðgjöld og valið sér lífeyrissjóð í krafti samþykkta stefnda og eigi réttmætar væntingar til þess að eðli samþykktanna og grundvelli yrði ekki kollvarpað síðar með skerðingu þegar áunninna réttinda hans án þess að fjárhagsstaða sjóðsins krefðist. D ómar Hæstaréttar nr. 665/2008 og 177/2017 staðfesti ekki framangreind ákvæði l. nr. 129/1997 sem lagastoð fyrir skerðingu áunninna réttinda því dómarnir hafi ekki varðað ellilífe yr isréttindi heldur örorkulífeyri, sem sé allt annars eðlis. Til frádráttar örorkutjóni komi eðli málsins skv. tekjur sem viðkomandi þiggi úr hendi annars aðila, svo sem úr hendi ríkisins í gegnum almannatryggingakerfið, enda fengi viðkomandi ella tjón sitt að hluta til tvíbætt. Þannig verði engin lagastoð fengin af 8. tl. 2. mgr. 27. gr. eða 1. og 2. mgr. 14. gr. l. nr. 129/1997. Ellilífeyrir eigi ekki að bæta orkuskerðingu og ekki hafi verið mælt fyrir um hina umdeildu aldursflokkun í fyrri samþykktum stefnda. Umrædd skerðing hafi verið þarflaus og síður en svo verið hluti af forsendum útreiknings ellilífeyrisréttinda, með þeim hætti sem útreikningur orkutaps sé forsenda örorkulífeyris. Þá hafi stefnandi áunnið sér eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrár og til að skerða þá eign eftirá þurfi sérstaka lagaheimild fyrir sjálfri skerðingunni. Þá heimild geti einvörðungu verið að finna í 39. gr. laganna.

32

Stefnandi mótmælir sérstaklega þeim sjónarmiðum að ekki sé um eiginlega skerðingu að ræða. Skýrt sé í umdeildu breytingunum að réttindi stefnanda séu skert. Skerðingin hafi ekki komið til vegna breytinga á lýðfræðilegum þáttum heldur vegna mannlegrar ákvörðunar tryggingastærðfræðinga árið 2021, enda hækkandi lífaldur ekki ný staðreynd.

Skerðingin eigi ekkert skylt við snemm- eða seintöku lífeyris. Slíkt sé sjálfstæð ákvörðun sjóðfélagans sjálfs en ekki lífeyrissjóðsins, framkvæmd á grundvelli skýrs samnings við sjóðfélagann, sbr. dóm Hæstaréttarí málinr. 529/2015.

33

Stefnandi bendir á að árgöngum sjóðfélaga hafi aldrei verið reiknaðir fjármunir og ekki sé í samþykktum stefnda heimild til að skipta eignum lífeyrissjóðsins. Stjórnarskrárvarin réttindi sjóðfélaga eigi sér stoð í öllum eignum sjóðsins. Lífeyrisrétturinn verði ekki af sjóðfélögum tekinn með geðþóttaákvörðun. Mismunandi skerðing réttinda eftir aldri, og síðan jöfn aukning, feli í sér tilflutning verðmæta milli kynslóða. Aldrei hafi verið brugðist við nýjum og betri upplýsingum fyrir mat lífeyrisskuldbindinga með því að skerða áunninn rétt mismunandi eftir áhrifum breytinga á mismunandi hópa.

34

Hinar umdeildu breytingar á samþykktum stefnda hafi verið ólögmætar gagnvart stefn-anda, gengið gegn ákvæðum 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem þær brjóti í bága við meginregluna um meðalhóf.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

35

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, réttindi hans hafi ekki verið skert og samþykkta-breytingarnar hafi samræmst skyldum stefnda. Teljist breytingarnar fela í sér skerðingu á eignarréttindum stefnanda hafi þær uppfyllt skilyrði stjórnarskrár og séu lögmætar. Beina hefði þurft dómkröfum að ráðherra eða íslenska ríkinu samhliða, sbr. 2. mgr. 18. gr. l. nr. 91/1991 þar sem staðfestingu ráðherra þurfi til breytinga á samþykktum lífeyrissjóða, sbr. 28. gr. l. nr.129/1997. Skortur á samaðild til varnar geti leitt til frávísunar máls ex officio.

Um kröfugerð stefnanda, skýrleika og lögvarða hagsmuni

36

Stefndi telur vafa leika á að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af aðalkröfu sinni þar sem 6. tl. viðauka B í samþykktum stefnda varði mun víðtækari hagsmuni en stefnandi geti talist eiga. Ó gildi ákvæðisins í heild hafi ekki raunhæfa þýðingu fyrir stefnanda, sbr. 1. mgr. 25. gr. l. nr. 91/1991. Taka þurfi því afstöðu til þess hvort vísa beri lið Ií aðalkröfu stefnanda frá dómi ex officio.

37

Framsetning kröfugerðar í bæði aðal- og varakröfu uppfylli vart meginreglur réttarfars um skýrleika kröfugerðar, sbr. d-lið 1. mgr. 80. gr. l. nr. 91/1991. Sama efnislega krafan sé sett fram í báðum kröfuliðum. Beri að vísa kröfugerð stefnanda frá dómi í heild eða að hluta.

Um eðli lífeyrisréttinda stefnanda

38

Óumdeilt sé að réttindi sjóðfélaga í sameignardeild lífeyrissjóðs geti við vissar aðstæður talist til eignarréttinda, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. í samningsviðauka nr. 1 við MSE. Slík réttindi verði almennt ekki skert nema að uppfylltum kröfum framangreindra ákvæða.

39

Meiri kröfur séu gerðar til inngripa í virk lífeyrisréttindi þeirra sem þegar njóta greiðslna úr lífeyrissjóði en óvirk, þ. e. áunnin réttindi. Stefnandi sé enn á vinnumarkaði og áunnin réttindi hans þannig óvirk. Vísar stefndi til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 60669/00, K-kk-nf Á-kk-nf gegn Íslandi, um að sanngjarn og samræmdur frádráttur réttinda standist ákvæði MSE. Jafnvel sé heimilt að skerða lífeyrisréttindi sé slíkt byggt á lagaheimild, stefni að lögmætu markmiði, hafi meðalhófs verið gætt og ekki lagðar óhóflegar byrðar á viðkomandi aðila. Séu slík skilyrði uppfyllt megi takmarka réttindin bótalaust. Svonefnd framtíðarréttindi njóti ekki verndar stjórnarskrár og MSE.

Um starfsemi stefnda og að hinar breyttu samþykktir samræmist lögum

40

Stefndi byggir á því að hann uppfylli, þrátt fyrir hinar umþrættu samþykktabreytingar, öll skilyrði um lágmarkstryggingarvernd sjóðfélaga sem kveðið er á um í 1. mgr. 4. gr. l. nr. 129/1997. Ekki sé í lögum kveðið á um hvaða kerfi lífeyrissjóðum beri að nota við útreikn-ing lífeyrisréttinda, sbr. III. kafla l. nr. 129/1997. Í 1. mgr. 13. gr. segi að í samþykktum lífeyrissjóðs skuli kveðið nánar á um ávinnslu réttinda. Í 1. mgr. 14. gr. segi að lífeyris-sjóður skuli hefja útborgun ellilífeyris skv. nánari ákvæðum í samþykktum þegar sjóðfélagi hefur náð 65– 70 ára aldri og í 2. mgr. sama ákvæðis að nánar skuli kveðið á um fjárhæð ellilífeyris, útreikning og skilyrði fyrir greiðslu hans í samþykktum. Tilgangur ár-legrar tryggingafræðilegrar athugunar á fjárhag sjóðsins skv. 1. mgr. 24. gr. laganna sé að ganga úr skugga um að eignir lífeyrissjóða standi undir skuldbindingum, bæði þeim rétt-indum sem sjóðfélagar hafi áunnið sér og framtíðarréttindum sem gert sé ráð fyrir að virkir sjóðfélagar muni ávinna sér. Skylt sé skv. 14. gr. reglugerðar nr. 391/1998 að nota við mat á dánar- og lífslíkum nýjustu íslenskar lífslíkutöflur Félags íslenskra tryggingastærð-fræðinga. Samþykktir lífeyrissjóðs skulu skv. 1. mgr. 27. gr. l. nr. 129/1997 við það miðað-ar að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar en í 2. mgr. ákvæðisins eru talin ýmis atriði sem kveða skal á um í samþykktum lífeyrissjóða.

41

Ráðherra þurfi að staðfesta samþykktabreytingar lífeyrissjóða svo þær öðlist gildi, sbr. 1. mgr. 28. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 39. gr. laganna skal hrein eign lífeyrissjóðs til greiðslu lífeyris ásamt núvirði framtíðariðgjalda vera jafnhá núvirði væntanlegs lífeyris vegna þegar greiddra iðgjalda og framtíðariðgjalda. Þá skuli áætlun um framtíðariðgjöld og væntanlegan lífeyri miðuð við sjóðfélaga á þeim tíma sem tryggingafræðileg athugun tekur mið af. Jafnvægi verði að vera á milli eigna og skuldbindinga lífeyrissjóða, sbr. 39. og 24. gr. laganna, þ. e. að eignir og skuldbindingar þurfi að standast á. Sé meira en 10% munur skv. tryggingafræðilegri athugun á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga, eða meira en 5% munur samfellt í fimm ár, sé hlutaðeigandi lífeyrissjóði skv. 2. mgr. 39. gr. laganna skylt að gera nauðsynlegar breytingar á samþykktum sínum.

42

Standist eignir og skuldbindingar sjóðsins ekki á skuli breyta samþykktum sem kunni að leiða til þess að lífeyrisréttindi skerðist eða iðgjöld hækki. Gagnályktun frá 2. mgr. 39. gr. laganna sé hins vegar ekki tæk, þ. e. að lífeyrissjóði sé eingöngu heimilt að breyta sam-þykktum, með þeim hætti sem hér sé til skoðunar, ef fyrir hendi sé meira en 10% munur milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga eða að munur skv. tryggingafræðilegri athugun milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga hafi haldist meiri en 5% samfellt í fimm ár.

Stefndi telur sig þvert á móti, skv. framangreindum lagaákvæðum, hafa verulegt svigrúm til að grípa til ráðstafana til að tryggja að eignir og skuldbindingar standist á, þ. m. t. að kveða á í samþykktum um fjárhæð ellilífeyris, útreikning, skilyrði fyrir greiðslu hans og framkvæmd lífeyrisgreiðslna. Breytingarnar á samþykktum stefnda hafi verið innan heimilaðs svigrúms og í fullu samræmi við l. nr.129/1997 og reglugerð nr. 391/1998.

Um að breytingarnar feli ekki í sér skerðingu á réttindum stefnanda

43

Verði gengið útfrá því að hin áunnu réttindi stefnanda geti talist eign í skilningi stjórnar-skrárinnar sé hún í öllu falli mynduð á grundvelli þeirra iðgjalda sem stefnandi hafi nú þegar greitt í sjóðinn og ávöxtun þeirra. Með tryggingafræðilegum útreikningum sé síðan lagt mat á fjárhagslegt gildi þeirra réttinda sem myndi eignina. Stefndi telur umdeildar samþykktabreytingar ekki fela í sér skerðingu eða takmörkun á réttindum stefnanda heldur sé um að ræða aðra skiptingu greiðslna heldur en tíðkaðist fyrir breytinguna. Verðmæti réttindanna séu þau sömu og áður en réttindin þurfi að endast lengur vegna aukinna lífslíka. Engu breyti hvort réttindi stefnanda teljist til eignarréttinda eða ekki.

44

Við umreikning réttinda stefnanda hafi verið litið til áskilnaðar l. nr. 129/1997 um að eignir og skuldbindingar stefnda þurfi að standast á. Eignin hafi verið jafnhá núvirði væntanlegs lífeyris skv. eldri lífslíkum. Við samþykkt nýrra lífslíkutaflna hafi stefndi þurft að framkvæma jöfnunaraðgerðina sem um sé deilt í þessu máli, sem mótvægisaðgerð við hinar breyttu forsendur. Greidd iðgjöld hafi verið óbreytt og þar með verðmætin, en vegna þess að nýjar líkur leiði til lengri tíma á lífeyri lækki mánaðarlegar greiðslur því þær nái yfir lengri tíma.

45

Þá bendir stefndi á að réttindi stefnanda hafi raunar hækkað sé horft til 10% hækkunar á áunnum lífeyrisréttindum í sameignardeild árið 2021 og 12% hækkunar réttindanna árið 2022. Sé litið til hækkunarinnar árið 2021 sé óumdeilanlegt að engin réttindi sjóðfélaga skerðist vegna samþykktabreytinganna. Stefndi telur að Fjármálaeftirlitið hefði ekki gert athugasemdir við samþykktabreytingarnar ef hækkunin hefði öll komið fram á einu ári í stað tveggja, líkt og sjá megi af umsögnum Fjármálaeftirlitsins vegna samþykktabreytinga Gildis og Lífeyrissjóðs Vestmannaeyja.

46

Ákveðin grundvallaratriði gildi um réttindin og lífeyrinn. Í fyrsta lagi fái sjóðfélagi mun meiri réttindi eftir því sem hann er yngri. Inngreidd iðgjöld þess yngri ávaxti st lengur fram að töku lífeyris. Þeir sem lifa til lífeyrisaldurs njóti einnig að hluta inngreiðslna þeirra sem falla frá fyrir eftirlaunaaldur, enda sé stefndi samtryggingarsjóður. Í öðru lagi lækki mán-aðarlegar greiðslur sjóðfélaga sem flýti töku lífeyris vegna þess að vænt greiðslutímabil verður lengra. Seinki hann töku lífeyris fær hann hærri mánaðargreiðslur vegna þess að vænt greiðslutímabil verður styttra. Aldursháð réttindatafla hafi verið í gildi hjá stefnda frá 2005 og sveigjanlegur upphafstökualdur lífeyris sé nú 60– 80 ár. Töflur um hækkun eða lækkun mánaðarlegra greiðsla séu hluti af samþykktum sjóðsins. Í hvorugu tilviki sé um mismunun að ræða. Það teljist ekki skerðing þó að sjóðfélagi flýti töku lífeyris við sextugsaldur og fái því lægri mánaðargreiðslur, jafnvel þótt sá sami hafi sömu verðmæti undir við upphaf töku lífeyris og sjóðfélagi sem hefur töku lífeyris 70 ára að aldri. Tíma-bilið á eftirlaunum sé lengra hjá þeim yngri, en útgreidd verðmæti séu jöfn.

47

Þegar nýjar lífslíkutöflur hafi tekið gildi hafi verðmæti mánaðarlegra lífeyrisgreiðslna stefnda og áfallin réttindi verið umreiknuð þannig að verðmætin væru þau sömu og áður. Ekki hafi því verið um réttindaskerðingu að ræða heldur aðlögun. Þær aðferðir sem sam-þykktabreytingarnar hafi falið í sér séu sanngjarnar og málefnalegar enda hafi verið brugðist við breyttum forsendum sem stefnda hafi verið skylt að taka mið af. Ef stefndi hefði gripið til flatrar skerðingar á alla sjóðfélaga hefði verið um skerðingu á réttindum að ræða, enda hefðu eldri árgangar í reynd borið stærri hlut af slíkri skerðingu en þeir yngri og borið óhóflega byrði.

48

Hin áunnu réttindi feli hvorki í sér loforð um nákvæmlega tilgreinda fjárhæð né loforð um tilgreinda greiðslu í hverjum mánuði eftir að lífeyrisaldri er náð. Loforð stefnda hafi verið að greiða sjóðfélögum lífeyri og fjárhæðin sé háð fyrirvörum og geti tekið breytingum. Slíkt standist eignarréttarákvæði stjórnarskrár og MSE.

Um að skerða þyrfti lífeyri allra sjóðfélaga yrði fallist á dómkröfur stefnanda

49

Við árslok 2022 hafi heildarstaða stefnda verið neikvæð um 5,6%, m. a. vegna erfiðra aðstæðna á hlutabréfamörkuðum. Yrðu samþykktabreytingarnar ógilt ar með dómi myndi staða stefnda versna um nálægt 5% og þar með fara und ir - 10% mörk og yrði þá stefndi að breyta samþykktum sínum með vísan til 2. mgr. 39. gr. l. nr. 129/1997. Þaðhefði í för með sér flata 10% skerðingu á áunnum réttindum allra sjóðfélaga. Þar væru kjör þeirra sem ekkert gætu gert til að bregðast við skert til þess að hægt yrði að greiða hinum yngri lífeyri að verðmæti umfram þau iðgjöld sem þeir hafi greitt.

Um að ef um skerðingu séað ræða þá rúmist hún innan lögbundinna heimilda

50

Jafnvel þó að samþykktabreytingar stefnda teldust skerðing á eignarréttindum stefnanda teljist hún í samræmi við áskilnað eignarréttarákvæða stjórnarskrár og MSE og sé ekki ólögmæt.

51

Þó svo að Fjármálaeftirlitið sé lögbundinn álitsgjafi sé umsögn þess hvorki bindandi né hafin yfir gagnrýni. Fjármálaeftirlitið teljist ekki sérfræðistjórnvald þegar komi að beitingu og túlkun stjórnarskrár eða MSE og ráðuneytið hafi komist að annarri niðurstöðu. Afstaða Fjármálaeftirlitsins standist ekki skoðun. Það hafi skilað jákvæðri umsögn um sams konar breytingar á samþykktum annarra lífeyrissjóða, t. a. m. Gildis og Lífeyrissjóðs Vestmanna-eyja. Að mati stefnda getur sú staðreynd að þessir lífeyrissjóðir hafi getað beitt hækkunum til mótvægis við áhrif sem urðu vegna breyttra réttindataflna ekki ráðið úrslitum um það hvort ráðstafanirnar samræmist lögum eins og Fjármálaeftirlitið virðist hafa byggt afstöðu sína á. Væntur mánaðarlegur lífeyrir hækki fyrir alla aldurshópa ef réttindabreytingar áranna 2021 og 2022 séu metnar sem heild. Hins vegar sé um nokkra lækkun væntra mánaðarlegra greiðslna að ræða hjá þeim sem fæddir séu árið 1980 og síðar ef breyting-arnar árið 2022 séu metnar einar sér, sbr. töflu í b-lið 6. tl. viðauka B við samþykktir sjóðsins. Ótækt sé annað en að meta breytingar áranna 2021 og 2022 heildstætt. Einu gildi fyrir einstakling sem eigi um eða meira en tvo áratugi í töku lífeyris hvort breytingarnar komi til framkvæmda í einu eða tvennu lagi. Reynist spá um hækkandi lífaldur röng muni staða sjóðfélaga batna hvað þetta varði. Stefndi muni að öðrum forsendum óbreyttum geta greitt stefnanda hærri lífeyri en núverandi lífslíkutöflur gefi væntingar um. Aftur á móti yrði ekki unnt að leiðrétta flata lækkun allra réttinda lífeyrisþega því stór hluti þeirra væri þá fallinn frá.

Um ótvíræða lagaheimild

52

Stefndi byggir á því að hann hafi mun meira svigrúm en sem nemi 2. mgr. 39. gr. l. nr. 129/1997 til að gera breytingar á greiðslum til sjóðfélaga og jafnvel takmarka réttindi þeirra. Ekki sé unnt að gagnálykta frá orðalagi 2. mgr. 39. gr. laganna að svigrúm lífeyris-sjóða til að takmarka lífeyrisréttindi takmarkist við ákvæðið.

53

Lög nr. 129/1997 veiti lífeyrissjóðum verulegt svigrúm til að ákveða greiðslu lífeyris í samræmi við fjárhag og horfur til framtíðar og að bregðast við aðstæðum hverju sinni, sbr. dóm Hæstaréttar nr. 665/2008. Þar sé vísað til 1. mgr. 27. gr. l. nr. 129/1997 um að samþykktir lífeyrissjóðs skuli við það miðaðar að hann geti staðið við skuldbindingar sínar. Ekki verði einungis horft til greiðslugetu sjóðs til skamms tíma heldur einnig til framtíðar þannig að sjóður geti staðið við skuldbindingar sínar gagnvart þeim sem enn hafi ekki hafið töku lífeyris. Í dómi Hæstaréttar nr. 177/2017 hafi stefnda einnig verið játað verulegt svigrúm til að setja reglur um frekari skilyrði fyrir greiðslu örorkulífeyris en mælt hafi verið fyrir um í l. nr. 129/1997, að því gefnu að slík skilyrði væru málefnaleg og jafnræðis gætt. Þó að dómarnir fjalli um örorkulífeyri en ekki ellilífeyri eigi samt sem áður alveg sömu sjónarmið og meginreglur við. Þær lagaheimildir sem vísað sé til í dómunum séu þær sömu eða sambærilegar um elli- eða örorkulífeyri og réttindi til örorkulífeyris byggist að hluta til á iðgjöldum vegna viðkomandi sjóðfélaga, rétt eins og réttur til ellilífeyris, sbr. 1. mgr. 13. gr. laganna. Samkvæmt dómunum sé lagaheimild til staðar til ráðstafana sem geti falið í séraðlögun réttinda að lengra út greiðslutímabili, sem og jafnvel til að skerða lífeyrisréttindi. Fleiri dómar heimili skerðingu eignarréttarvarinna lífeyrisréttinda, jafnvel þó að um virk réttindi sé að ræða, sé skerðingin afleiðing af almennum og hlutlægum reglum og markmiðið sé réttmætt.

54

Lög nr. 129/1997 veiti lífeyrissjóðum verulegt svigrúm, umfram 2. mgr. 39. gr., til að ákvarða í samþykktum sínum greiðslu lífeyris í samræmi við horfur til framtíðar og að bregðast við aðstæðum hverju sinni með því að minnka eða auka greiðslur til lífeyrisþega. Hið sama gildi um annars konar breytingar, þar með talið á áunnum réttindum.

55

Stefnda sé heimilt að takmarka greiðslur til lífeyrisþega skv. 13. gr. og 1. og 2. mgr. 14. gr. l. nr. 129/1997 en skv. ákvæðunum skal í samþykktum lífeyrissjóðs kveða nánar á um ávinnslu réttinda sem og um fjárhæð ellilífeyris, útreikning og skilyrði fyrir greiðslu hans. Túlka skuli umræddar lagagreinar til samræmis við áskilnað laganna um að eignir og skuldbindingar lífeyrissjóðs skuli standast á annars vegar og hins vegar að samþykktir lífeyrissjóðs skuli við það miðaðar að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar. Vísist einnig til 8. tl. 2. mgr. 27. gr. laganna um að í samþykktum skuli m. a. kveðið á um réttindi sjóðfélaga eða aðstandenda þeirra til lífeyris, hvernig útreikningi réttindanna skuli háttað, hver séu nánari skilyrði lífeyrisréttar og um framkvæmd lífeyrisgreiðslna.

56

Ekki skuli einvörðungu horft til greiðslugetu stefnda til skamms tíma, heldur sé heimilt að horfa til framtíðar þannig að stefndi geti þar með staðið við skuldbindingar sínar gagnvart þeim sem enn hafi ekki hafið töku lífeyris.

57

Yrði talið að samþykktabreytingarnar hafi falið í sér skerðingu á lífeyrisréttindum stefn-anda, þá dugi lagaheimildin vitanlega ekki ein og sér heldur þurfi að uppfylla önnur skilyrði til viðbótar en þau skilyrði séu uppfyllt í málinu.

Um að samþykktabreytingarnar samræmist sjónarmiðum um jafnræði

58

Stefndi byggir á því að umþrættar samþykktabreytingar hafi verið almennar og náð til allra sjóðfélaga, þótt heildaráhrifin hafi verið til hækkunar fyrir elstu aldurshópana vegna samhliða ákvörðunar um flata hækkun. Breytingarnar teljist einnig almennar því þær nái með sama hætti til allra sjóðfélaga sem eins sé ástatt um. Þ ar með hafi jafnræðis verið gætt. Hafi verið um mismunun að ræða, þá sé hún heimil enda byggð á málefnalegum og hlut-lægum sjónarmiðum. Tilefni samþykktabreytinganna hafi verið samþykki ráðherra á nýjum lífslíkutöflum í desember 2021. Markmið stefnda með breytingunum hafi verið að bregðast við þeim mismunandi áhrifum eftir fæðingarári sem hærri lífaldur fólks, eins og hann birtist í nýju lífslíkutöflunum, hafi á skuldbindingar stefnda. Mat á lífslíkum sjóð-félaga sé ein mikilvægasta forsendan við mat á skuldbindingum lífeyrissjóða og að auki mikilvæg til að tryggja að jafnræði ríki á milli aldurshópa hjá stefnda. Væri ekki stuðst við lífslíkur með framtíðarspá væri hætta á að skuldbindingar þeirra yngri yrðu vanmetnar meira en skuldbindingar eldri sjóðfélaga.

59

Samþykktabreytingarnar muni hafa mismunandi áhrif milli aldurshópa vegna þess að lífaldur yngri sjóðfélaga hækki meira en þeirra eldri eins og lagt hafi verið til grundvallar í nýju lífslíkutöflunum sem stefnda sé skylt að vinna eftir. Stefnandi geti vænst þess skv. nýju lífslíkutöflunum að lifa 19,7% lengur en skv. eldri lífslíkutöflum. Sjóðfélagi sem fæddur sé árið 1953 geti vænst að lifa 7,6% umfram fyrri líkur. Það kosti meira að fjár-magna 19,7% lengingu en 7,6% lengingu og því þyrfti að færa verðmæti frá þeim eldri til hinna yngri ef ekkert yrði að gert. Því hafi verið bæði málefnalegt og réttmætt að skipta sjóðfélögum upp eftir árgöngum. Áhrif breytinganna komi eins við alla sem eins sé ástatt um, innan hvers árgangs. Yngstu árgangarnir eigi að jafnaði mörg ár eftir á vinnumarkaði og hafi því meiri möguleika til að bregðast við lækkununum.

60

Málefnalegt sé aðskipa öllum 65 ára og eldri í sama hóp enda kominn á lífeyristökualdurmeð virk eða virkjanleg réttindi. Í umsögnum Fjármálaeftirlitsins um samþykktabre ytingar Gildis og Lífeyrissjóðs Vestmannaeyja segi að aðgerðir sem leiði til þess að áunnin réttindi eldri sjóðfélaga séu hækkuð meira en þeirra yngri byggi ekki á ómálefnalegum sjónar-miðum, þ. e. það sé markmið að viðhalda tryggingafræðilegu virði skuldbindinga lífeyris-sjóðsins. Jafnframt komi fram í bréfi ráðuneytisins frá 14. desember 2022 vegna staðfest-ingar ráðherra á samþykktabreytingunum að málefnalegar ástæður geti verið fyrir því að lífeyrissjóður með jákvæða áfallna stöðu lækki við ákveðnar aðstæður áunnin lífeyris-réttindi vegna breyttra forsendna tryggingafræðilegs mats frá því sem hafi verið þegar til þeirra stofnaðist.

61

Dómar Hæstaréttar í málum nr. 249/2000, nr. 101/2002 og nr. 368/1997 fjalli ekki um sambærilegar breytingar og á samþykktum stefnda, þ. e. sem komi til vegna grundvallar-forsendubreytinga við tryggingafræðilega athugun lífeyrissjóða með breytingum á lífslíku-töflum, en í þeim öllum sé þó fallist á skerðingu lífeyrisréttinda án bótaskyldu. Lög nr. 129/1997 hafi ekki gilt um þær ráðstafanir sem til skoðunar komu í dómunum en skýra lagaheimild hafi verið að finna í 1. mgr. 39. gr. laganna. Þá hafi umræddir dómar varðað skerðingu á virkum réttindum sjóðfélaga.

62

Af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu megi ráða að mismunandi aðferð á tveimur sambærilegum tilvikum án hlut lægra og málefnalegra ástæðna sem stefni að lögmætu markmiði teljist ólögmæt mismunun. Þá þurfi að vera eðlilegt samræmi milli þess markmiðs sem mismununin stefni að og þeirra aðferða sem notaðar séu til að ná því. Við mat á því hvort inngrip í eignarréttarlega varin lífeyrisréttindi teljist lögmætt sé litið til þess hvort lagðar séu einstaklingsbundnar og óhóflegar byrðar á viðkomandi aðila. Hvað stefnanda áhræri hafi sama aðferð verið notuð á alla sjóðfélaga stefnda og áhrifin séu fullkomlega sambærileg hjá öllum í sambærilegri stöðu, þ. e. fæddir sama ár. Þetta hafi byggst á hlutlægum og málefnalegum ástæðum, sem sé hækkandi lífaldur, eins og hann hafi birst í lífslíkutöflum FÍT, sem stefnda sé skylt að framfylgja. Stefnt hafi verið að lögmætu markmiði, sem sé að bregðast við hækkandi lífaldri sjóðfélaga og gæta þess að eignir og skuldbindingar stefnda standist á. Eðlilegt samræmi ríki milli þessa markmiðs og þeirra aðferða sem notaðar séu til að ná því. Þá séu ekki lagðar einstaklingsbundnar og óhóflegar byrðar á stefnanda fremur en aðra sjóðfélaga.

Um að meðalhófs hafi verið gætt

63

Ekki hafi verið gengið lengra en þörf hafi verið á til að ná settu markmiði, sem var að aðlaga réttindi sjóðfélaga að hinum nýju lífslíkutöflum. Þar af leiðandi hafi meðalhófs verið gætt við breytingarnar sem gerðar voru í kjölfar ítarlegrar skoðunar og vandaðs undirbúnings. Óbreyttar samþykktir hefðu bitnað á fjárhag sjóðsins til framtíðar og hætta hefði verið á að skuldbindingar sjóðsins vegna yngri sjóðfélaga yrðu vanmetnar umfram eldri sjóðfélaga.

64

Við mat á því hvort meðalhófs hafi verið gætt hafi Mannréttindadómstóll Evrópu litið tilþess hvert sé markmið lækkunarinnar, hvort stjórnvöld hafi leitast við að takmarka skerð-inguna og hvort lífeyrisþegi hafi áfram fengið lífeyrisgreiðslur. Litið sé til þess hvort breyt-ingin hafi lagt óhóflegar byrðar á lífeyrisþega og raskað grundvelli lífeyrisréttinda hans. Ef um hafi verið að ræða lækkun á lífeyri sem dómstóllinn hafi talið málefnalega og hóflega, að teknu tilliti til heildarmats á öllum aðstæðum, þá hafi slík breyting ekki verið talin fela í sér brot gegn 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við MSE.

Niðurstaða

65

Breytingum á forsendum útreiknings lífslíkutaflna og viðbrögðum stefnda við þeim með breytingum á samþykktum sjóðsins hefur ítarlega verið lý st hér að framan, sem og þeim áhrifum sem þær breytingar höfðu á áunnin lífeyrisréttindi stefnanda hjá stefnda. Voru áhrif breytinganna einkum að áunnin réttindi sjóðfélaga lækkuðu mismikið eftir fæðingar-árgöngum skv. 6. tl. viðauka B. Saman höfðu 5. og 6. tl. viðaukans síðan þau áhrif á áunnin réttindi sjóðfélaga stefnda að árgangar fæddir fyrir 1979 hlutu mismikla hækkun sinna réttinda en árgangar fæddir eftir 1979 hlutu mismikla lækkun sinna réttinda. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort um eiginlega skerðingu áfallinna réttinda stefnanda hafi verið að ræða og verði svo talið, þá er einnig um það deilt hvort slíkar skerðingar hafi verið heimilar að lögum og standist ákvæði stjórnarskrár. Er þar einkum deilt um hvort skerðingar á áunnum réttindum skorti lagastoð, teljist innan svigrúms l. nr. 129/1997, teljist standast jafnræðissjónarmið og sjónarmið um meðalhóf.

66

Til að unnt sé að leysa úr framangreindum álitaefnum þarf fyrst að taka afstöðu til ábendinga stefnda um skýrleika kröfugerðar stefnanda, hvort hann eigi lögvarða hagsmuni af aðalkröfu sinni eins og hún er fram sett og hvort aðild varnarmegin sé áfátt þannig að stefnandi hefði einnig þurft að beina kröfum sínum gegn íslenska ríkinu eða ráðherra samhliða, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi hefur þó ekki gert kröfu um frávísun málsins.

Um ábendingar stefnda varðandi lögvarða hagsmuni og skýrleika kröfugerðar 67

Með 2. mgr. 25. gr. l. nr. 91/1991 er aðila veitt færi á að fá skorið úr um tilvist eða efni réttinda, enda eigi hann lögvarðra hagsmuna að gæta með að fá úrlausn um það atriði. Engum vafa er undirorpið að lífeyrisréttindi stefnanda, sem myndast hafa á grunni iðgjalda hans í lífeyrissjóð stefnda, eru eignarréttindi í skilningi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. m. a. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar Íslands í máli nr. 101/2002, kveðinn upp 24. október 2002, í máli nr. 368/1997, kveðinn upp 28. maí 1998, og dóm Mannréttindadóm-stóls Evrópu í máli nr. 60669/00, kveðinn upp 12. október 2004, mgr. 39. Telst stefnandi þar af leiðandi eiga lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið hvort réttindi hans hafi verið skert með ólögmætum hætti, sbr. til hliðsjónar úrskurð Landsréttar Íslandsí máli nr. 852/2019, uppkveðinn 20. janúar 2020. Þá þykir málatilbúnaður stefnanda ekki settur fram með slíkum hætti að uppfylli ekki réttarfarsleg skilyrði laga um skýrleika kröfugerðar en um framsetningu dómkrafna verður fjallað síðar.

Um ábendingar stefnda varðandi aðild til varnar

68

Samkvæmt 28. gr. l. nr. 129/1997 skulu allar breytingar á samþykktum lífeyrissjóðs tilkynntar ráðherra og öðlast þær ekki gildi fyrr en ráðherra hefur staðfest að þær fullnægi ákvæðum laganna og samþykktum viðkomandi lífeyrissjóðs að fenginni umsögn Fjár-málaeftirlitsins. Stefndi víkur að því í greinargerð sinni að stefnandi beini ekki dómkröfum sínum að fjármála- og efnahagsráðherra eða íslenska ríkinu þrátt fyrir að umræddar sam-þykktabreytingar hafi hlotið staðfestingu ráðherra, svo sem fyrirskipað sé í 28. gr. l. nr. 129/1997. Telur stefndi að slík staðfesting ráðherra sé ígildi stjórnvaldsfyrirmæla og því hefðu dómkröfur stefnanda þurft að beinast einnig að ráðherra eða íslenska ríkinu, sbr. 2. mgr. 18. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

69

Íslenska ríkið er ekki í fyrirsvari fyrir stefnda. Kröfum stefnanda, eins og þær eru settar fram í stefnu, væri því ekki réttilega beint gegn íslenska ríkinu, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 368/1997, uppkveðinn 28. maí 1998. Þá er til þess að líta að dómstólar hafa aukinheldur leyst úr ágreiningsefnum varðandi breytingar á samþykktum lífeyrissjóða sem staðfestar hafa verið af ráðherra án þess að ráðherra eða íslenska ríkinu hafi verið stefnt og hefur það ekki valdið frávísun slíkra mála, en frávísun á grundvelli álitaefna er varða 2. mgr. 18. gr. l. nr. 91/1991 telst til atriða sem dómari á að gæta að af sjálfsdáðum. Í þessu sambandi hefur dómurinn til að mynda til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 665/2008, uppkveðinn 17. desember 2009, og dóm í máli nr. 101/2002, u ppkveðinn 24. október 2002. Verður ekki slík ályktun dregin af framangreindum dómum að stefna beri að auki íslenska ríkinu eða ráðherra á grundvelli 2. mgr. 18. gr. l. nr. 91/1991 þegar ágreiningur varðar breytingar á samþykktum lífeyrissjóða sem hlotið hafi að lögum staðfestingu ráðherra. Ekki er því fallist á þá ábendingu stefnda að þetta varði frávísun málsins án kröfu.

Um lagaumhverfi lífeyrissjóða og samþykktir stefnda

70

Svo sem fram kemur í 1. mgr. 1. gr. l. nr. 129/1997 gilda þau um alla lífeyrissjóði eins og þeir eru skilgreindir í 2. mgr. sömu greinar. Stefndi er lífeyrissjóður og gilda lögin því um starfsemi hans en ekki er um það deilt að hann hefur gilt starfsleyfi og samþykktir hans hafa öðlast gildi ísamræmi við V. kafla laganna. Samkvæmt 1. mgr.13. gr. laganna ávinn-ur sjóðfélagi sér og maka sínum og börnum eftir því sem við á rétt til ellilífeyris, örorku-l í feyris og maka- og barnalífeyris sem ekki sé lakari en sá réttur sem kveðið er á um í III. kafla laganna. Þá skal skv. niðurlagi ákvæðisins kveðið nánar á um ávinnslu réttinda í samþykktum lífeyrissjóðs. Að sama skapi er í 14. gr. mælt fyrir um að í samþykktum lífeyrissjóðs skuli kveðið nánar á um hvenær hefja skuli útborgun ellilífeyris, fjárhæðelli-lífeyris, útreikning og skilyrði fyrir greiðslu hans. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. skulu samþykktir lífeyrissjóðs við það miðaðar að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sína rog skv. 8. tl. 2. mgr. ákvæðisins skal í samþykktum lífeyrissjóða m. a. kveðið á um réttindi til lífeyris, hvernig útreikningi þessara réttinda skuli háttað, hver séu nánari skilyrði lífeyrisréttar sem og hvernig framkvæma skuli lífeyrisgreiðslur.

71

Í 39. gr. laganna er mælt fyrir um tryggingafræðilega athugun og viðmið við ákvörðun lífeyrisgreiðslna. Kemur þar fram í 1. mgr. ákvæðisins að hrein eign lífeyrissjóðs til greiðslu lífeyris ásamt núvirði framtíðariðgjalda skal vera jafnhá núvirði væntanlegs líf-eyrisvegna þegar greiddra iðgjalda og framtíðariðgjalda. Með öðrum orðum skulu eignir og skuldbindingar lífeyrissjóða standast á, sbr. umfjöllun um ákvæðið í greinargerð er fylgdi frumvarpi til l. nr. 129/1997. Samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis skal gera nauðsyn-legar breytingar á samþykktum sjóðsins ef tryggingafræðileg athugun skv. 24. gr. laganna leiði í ljós að meira en 10% munur sé á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga. Hið sama gildi ef munurinn hefur haldist meiri en 5% í samfellt fimm ár.

72

Af framangreindum ákvæðum laganna, og öðrum sambærilegum ákvæðum, má ráða að löggjafinn geri ráð fyrir því að lífeyrissjóðir hafi talsvert svigrúm til að setja reglur um starfsemi sína, jafnvel þótt þær reglur kunni að hafa áhrif á rétt sjóðfélaga og fjárhæð greiðslna til þeirra. Um þetta hefur dómurinn til hliðsjónar dóma Hæstaréttar, dómí máli nr. 177/2017, uppkveðinn 22. febrúar 2018, og dóm í máli nr. 665/2008, uppkveðinn 17. desember 2009. Í síðarnefnda dóminum greinir m. a. að við ákvörðun um efni samþykkta verði ekki einungis horft til greiðslugetu sjóðs til skamms tíma, heldur einnig til framtíðar og að sjóður geti þar með staðið við skuldbindingar sínar gagnvart þeim sem enn hafi ekki hafið töku lífeyris.

73

Í grein 8.3 í samþykktum stefnda kemurm. a. framað ef tryggingafræðileg athugun leiði í ljós að meiri frávik eru á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga en 2. mgr. 39. gr. l. nr. 129/1997 kveður á um er stjórn sjóðsins skylt að gera tillögur til aðildarsamtaka sjóðsins um nauðsynlegar breytingar á samþykktum hans. Samkvæmt grein 11.1 í samþykktunum aflar sjóðfélagi réttinda til lífeyris eftir því sem kveðið er á um í greinum 11 til og með 15 og réttindatöflum I og II, sem voru réttindatöflur I til IV fyrir breytingu samþykktanna í apríl 2022, sem birtar eru í viðauka A við samþykktirnar. Tafla I fjallar um árleg lífeyris-réttindi frá 67 ára aldri fyrir hvert 10.000 króna iðgjald og tafla tvö um lækkun ellilífeyris þegar taka hans hefst fyrir 67 ára aldur eða hækkun eftir 67 ára aldur. Í grein 11.14 kemur fram að þegar stjórn sjóðsins ákveður aukningu réttinda skulu þau vera greind frá öðrum réttindum. Réttindaaukning er ekki tekin með í framreikningi en hún reiknist að fullu í áunnum réttindum. Ákveði stjórn lækkun á áunnum réttindum sjóðfélaga skal fara með réttindalækkunina á sama hátt og réttindaaukningu nema að lækkunin kemur til frádráttar áunnum réttindum.

Um hvort umdeildar breytingar á samþykktum stefnda feli í sér skerðingu á réttindum 74

Stefndi byggir á því að þær breytingar á samþykktum stefnda sem ágreiningur málsins varðar feli ekki í sér skerðingu á áunnum réttindum stefnanda. Vísar stefndi til þess að breytingarnar varði aðra skiptingu greiðslna en áður, en verðmæti réttindanna séu hin sömu og áður. Á þaðverður ekki fal listað engin skerðing hafi orðið á réttindum stefnanda enda hefur krónutala þeirra lækkað. Samkvæmt grein 11.1 samþykkta stefnda ávinna sjóð-félagar sér fasta krónutölu lífeyrisréttinda fyrir hvert 10.000 króna iðgjald. Lækkun á krónutölu áunninna réttinda stefnanda felur þannig í sér skerðingu lífeyrisréttinda hans, hvað sem tölfræðilegum lífslíkuml íður, og eru áhrif aðgerða stefnda þau að leiða til þess að áunnin réttindi stefnanda lækka. Eftir breytingu samþykktanna eru þannig væntarmánaðarlegar greiðslur stefnanda úr sjóðnum lægri þegar hann hefur töku ellilífeyris en fyrir breytinguna. Er þessi niðurstaða einnig til samræmis við tilkynningu stefnda til stefnanda, sem fyrir liggur í gögnum málsins, þar sem honum er greint frá lækkun réttinda sinna í krónum talið. Þá er til þess að líta að skuldbindingar sjóðsins gagnvart sjóðfélögum eru hluti af samtryggingarsjóði stefnda þar sem skuldbindingarnar eiga stoð í öllum eignum sjóðsins sem erekki skipt upp á neinn máta, þ. m. t. ekki eftir árgöngum, enda ekki slíka heimild að finna í samþykktum stefnda. Um skerðingu áunninna réttinda er að ræðaog ber því dóminum að líta til þess hvort sú skerðing sé innan þeirra heimilda sem slíkum skerðingum eru mörkuð, m. a. af l. nr. 129/1997, ákvæðum stjórnarskrár, alþjóðlegum mannréttindasáttmálum og stjórnskipulegum meginreglum.

Um skilyrði þess að skerðing eignarréttinda sé heimil

75

D ómurinn horfir til þeirra vísireglna sem mótaðar hafa verið við túlkun l. nr.129/1997 og fram koma í dómum Landsréttar, Hæstaréttar og Mannréttindadómstóls Evrópu. Í því sambandi er lagt til grundvallar, með vísan til fyrri umfjöllunar og áður tilvitnaðra dóma Hæstaréttar, að áunnin lífeyrisréttindi launþega skv. lögum geti notið verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar og að lífeyrissjóðir hafi skv. l. nr. 129/1997 verulegt svigrúm til að ákveða greiðslu lífeyris í samræmi við fjárhag og horfur til fram-tíðar. Þá er einnig lagt til grundvallar að heimildir löggjafans eru þrengri til skerðingar lífeyrisréttinda sem eru orðin virk heldur en þeirra sem eru væntanleg þegar skerðingin tekur gildi, sbr. áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 101/2002, dóm réttarins í máli nr. 340/1999, kveðinn upp 23. mars 2000, og dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 60669/00, einkum mgr. 44. Í þessu sambandi lítur dómurinn til þess við mat sitt að lífeyrisréttindi stefnanda eru ekki orðin virk, hann hefur hvorki hafið töku ellilífeyris né náð til þess tilsettum aldri.

76

Þar sem dómstólar hafa ítrekað kveðið á um að lífeyrisréttindi geti notið verndar eignar-réttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrár verða þau ekki skert nema að uppfylltum skilyrðum 1. mgr. ákvæðisins, þ. e. að almenningsþörf krefji, þurfi til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Í dómum Hæstaréttar þar sem fjallað hefur verið um skilyrði fyrir því að skerð-ing virkra eða óvirkra lífeyrisréttinda teljist standast ákvæði stjórnarskrárinnar hefur að auki verið litið til þess hvort almenn og málefnaleg sjónarmið liggi að baki skerðingunni, hvort jafnræðis hafi verið gætt milli sjóðfélaga og hvort skerðingin bitni óeðlilega þungt á fáum eða litlum hópi sjóðfélaga miðað við heildina. Þá þarf tilefni, markmið, umfang og afleiðingar umdeildra breytinga að vera innan þeirra marka sem stjórnarskráin heimilar sem og að gæta þarf meðalhófs.

77

Eins og greinir í gögnum málsins voru nýjar lífslíkutöflur útgefnar af FÍ Tog staðfestar af f jármála- og efnahagsráðuneytinu í desember 2021. Samkvæmt 14. gr. reglugerðar nr. 391/1998 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða skulu lífeyrissjóðir við mat á dánar- og lífslíkum nota nýjustu íslensku lífslíkutöflur, útgefnar af FÍT. Með hinum nýju lífslíkutöflum varð sú breyting að ólíkt fyrri lífslíkutöflum var nú gert ráð fyrir lengingu ævi sjóðfélaga, á þann máta sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Æ tlaverðurbæði löggjafanum sem og stefnda í samþykktum sínum svigrúm til að breyta reglum um sjóðinn í tímans rás með hliðsjón af breyttum viðhorfum og viðmiðum í þjóðfélaginu, svo sem þegar lögð er til grundvallar ný lífslíkuspá um aukna ævilengd og þau áhrif sem það kann að hafa á fjárhagsstöðu sjóðsins og getu hans til að standa við skuldbindingar sínar. Um þetta er til hliðsjónar litið til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 101/2002, uppkveðins 24. október 2002. Þá verður að telja að viðbrögð lífeyrissjóða við fyrirsjáanlega auknum útgjöldum vegna hækkandi lífaldurs sjóðfélaga séu gerð í því skyni að standa vörð um fjárhag sjóðanna og þar með lífeyrisréttindi sjóðfélaga sinna. Slík sjónarmið uppfylli það skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar að almenningsþörf liggi til grundvallar slík umbreytingum.

Um skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár um lagafyrirmæli

78

Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda skortir skerðinguna á áunnum lífeyrisréttindum stefnanda lagastoð, sbr. niðurlag 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár. Nánar tiltekið vísar stefnandi til þess að skerðingin á áunnum lífeyrisrétti stefnanda þurfi að eiga sér stoð í 2. mgr. 39. gr. l. nr. 129/1997 og að ákvæðið takmarki í raun heimild stefnda til að framkvæma skerð-ingar umfram það sem þar segir. Þannig séu skerðingar réttindanna ólögmætar á meðan eignir stefnda duga fyrir skuldbindingum á þann máta sem greinir í nefndu lagaákvæði. Ekki er ágreiningur um það milli aðila að fjárhagsstaða stefnda þegar breytingarnar voru gerðar varekki með þeim hætti sem kveðið er á um og virkjar nefnt ákvæði 2. mgr. 39. gr. laganna. Stefndi byggir á því að skerðing áunninna réttinda eigi sér lagastoð óháð 2. mgr. 39. gr. laganna og hefur um það vísað til 1. mgr. 27. gr. l. nr. 129/1997, sbr.1. og 2. mgr. 14. gr. laganna. Um þetta hefur stefndi að auki vísað til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 177/2017, uppkveðins 22. febrúar 2018, og nr. 665/2008, uppkveðins 17. desember 2009.

79

Á það ber að líta, svo sem fram kemur í framangreindum dómum báðum, að l. nr. 129/1997 veiti lífeyrissjóðum verulegt svigrúm til að setja reglur um frekari skilyrði fyrir greiðslu lífeyris en mælt er fyrir um í lögunum, að því tilskildu að slík skilyrði séu málefnaleg og að jafnræðis sé gætt gagnvart sjóðfélögum. Hafa þannig sjóðirnir skv. nefndum lögum verulegt svigrúm til að ákveða greiðslu lífeyris í samræmi við fjárhag og horfur til fram-tíðar og að bregðast við aðstæðum hverju sinni með því eftir atvikum að auka eða skerða greiðslur til lífeyrisþega.

80

Enginn ágreiningur er milli aðila um það að stefnda var og er heimilt að grípa til ýmissa aðgerða vegna innleiðingar hinna nýju lífslíkutaflna, þ. m. t. jafnvel lækkunar á réttindum sjóðfélaga, til framtíðar litið, þ. e. með breyttum réttindatöflum til framtíðar. Ágreiningur aðila hverfist um það hvort sú skerðing á áunnum réttindum, afturvirkt, sem umdeildar breytingar á samþykktum stefnda fólu í sér, rúmist innan þess svigrúms, sem m. a. var staðfest að til staðar væri skv. l. nr. 129/1997 í framangreindum dómum, eða hvort svo sé ekkiþegar skerðingarnar varða þegar áunnin réttindi sjóðfélaga.

81

Það er mat dómsins að framangreindir dómar varði ekki skerðingu á þegar áunnum réttindum sjóðfélaga með sama hætti og hér um ræðir. Þegar af þeirri ástæðu hafi þær breytingar sem gerðar hafi verið í tilvikum beggja dómanna verið taldar rúmast innan þess svigrúms sem lífeyrissjóðir hafa til að skerða lífeyrisgreiðslur, í tilviki framangreindra dóma örorkulífeyrisgreiðslur, án þess að slíkar aðgerðir þurfi að styðjast við heimild 2. mgr. 39. gr. l. nr. 129/1997. Annars vegar hafi verið um að ræða heimild sem þegar var að finna í samþykktum lífeyrissjóðs til að ákvarða greiðslur tvöár aftur í tímann frá móttöku umsókna rum örorkulífeyri og í hinu tilvikinu hafi verið um að ræða heimild í samþykktum til að draga tekjur sem sjóðfélagi fékk frá almannatryggingum frá greiðslum örorkulífeyris hans. Bæði þessi tilvik voru talin rúmast innan heimilaðs svigrúms lífeyrissjóða til að setja reglur um frekari skilyrði fyrir greiðslu örorkulífeyris. Þá var í báðum tilvikum talið að skilyrðin væru málefnaleg og að jafnræðis væri gætt gagnvart sjóðfélögum.

82

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar er lagt til grundvallar að lífeyrissjóðum sé játað rúmt svigrúm til að bregðast við aðstæðum hverju sinni og að breyting á lífslíkutöflum og fyrirsjáanleg áhrif hennar á fjárhagsstöðu lífeyrissjóða veiti sjóðunum heimild til tiltekinna aðgerða sem þó verði að rúmast innan slíks svigrúms. Á hinn bóginn er það mat dómsins að skerðing þegar áunninna lífeyrisréttinda sjóðfélaga, líkt og framkvæmd var í máli þessu, sé afarviðurhlutamikilaðgerðsemrúmistekkiá sambærilegan máta innan framangreinds svigrúms sjóðanna.

83

Áunnin lífeyrisréttindi stefnanda í samtryggingarsjóði stefnda eru óumdeilanlega eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrár og 1. gr. 1. samningsviðauka MSE, svo sem þegar er rakið. Þau réttindi urðu ekki af stefnanda tekin nema með skýlausri lagaheimild í samræmi við ofangreint stjórnarskrárákvæði, sbr. til hliðsjónar m. a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 368/1997, uppkveðinn 28. maí 1998. Verður ekki talið að slík heimild hafi falist í 1. og 2. mgr. 14. gr. og 1. mgr. 27. gr. l. nr. 129/1997 í þessu tilviki, þó að þau ákvæði feli í sér heimild fyrir stefnda til að grípa til vissra aðgerða, jafnvel skerða greiðslur til sjóðfélaga á sambærilegan máta og gert var í framangreindum dómum Hæstaréttar í málum nr. 177/2017 og 665/2008. Fela þannig nefnd ákvæði l. nr.129/1997 ekki í sér heimild til að skerða þegar áunnin lífeyrisréttindi stefnanda. Verður lagt til grundvallar að til slíkrar skerðingar áunninna réttinda geti stefndi einungis stuðst við 2. mgr. 39. gr. l. nr.129/1997.

Þar sem skilyrði þess ákvæði seru óuppfyllt um að tryggingafræðileg athugun skv. 24. gr. laganna hafi leitt í ljós meira en 10% mun á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga eða að munur milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga hafi haldist meiri en 5% samfellt í fimm ár er ljóst að stefndi getur ekki stuðst við þá lagagrein um nefndar breytingar.

84

Verður skv. framansögðu lagt til grundvallar að fyrir skerðingu þegar áunninna lífeyrisréttinda stefnanda hafi ekki verið lagastoð og hafi skerðing þeirra með framan-greindum breytingum á samþykktum stefnda því verið ólögmæt.

85

Framhjá því verður þó ekki litið að jafnvel þó svo að talið yrði að breytingarnar á sam-þykktum stefnda með 5. og 6. tl. viðauka B yrðu taldar rúmast innan þess svigrúms sem lífeyrissjóðir hafi til breytinga á samþykktum sínum og greiðslum til sjóðfélaga skv. ákvæðum l. nr. 129/1997, þá verður vart talið að breytingarnar stæðust jafnræðissjónarmið eða meðalhóf. Við mat á heildaráhrifum breytinganna á 5. og 6. tl. viðauka B við sam-þykktirnar verður ekki horft einangrað á samanburð sjóðfélaga innan hvers fæðingar-árgangs heldur er horft til þeirra sem fæddir voru fyrir eða eftir 1979 og hlutu þannig hækkun eða lækkun áunninna réttinda sinna. Ekki verður séð að málefnaleg sjónarmið standi að baki mismunandi meðferð áunninna réttinda þessara tveggja hópa eða að eðlilegt samræmi sé milli þess markmiðs sem mismununin stefndi að og þeirra aðferða sem notaðar voru til að ná því. Þá verður að telja að ekki sé annað sýnt en að ná hefði mátt sama lög-mæta markmiði um að leggja nýjar lífslíkutöflur til grundvallar með öðrum minna íþyngj-andi aðferðum.

86

Að fenginni framangreindri niðurstöðu um ólögmæti breytinga stefnda á samþykktum sínum gerist ekki þörf á aðfjalla um aðrar málsástæður sem stefnandi hefur teflt fram máli sínu til stuðnings.

Um kröfugerð stefnanda

87

Í aðalkröfu gerir stefnandi fyrst kröfu um að ákvæði 6. tl. viðauka B samþykkta stefnda í heild sinni verði dæmt ógilt og að auki, í seinni hluta aðalkröfu, að viðurkennt verði að óheimilt hafi verið að lækka lífeyrisréttindi hans hjá stefnda úr [...]kr. í [...]kr. Stefnandi byggir á því að með ákvæðinu í heild sé gengið á sameiginleg réttindi allra sjóðfélaga þannig að til hluta þeirra, þ. e. þeirra sem eldri eru, verði úthlutað fjármunum úr sameiginlegum sjóði allra sjóðfélaga sem ákvæðið taki til. Með vísan til alls framangreinds verður fallist á aðalkröfu stefnanda og ákvæði 6. tl. viðauka B samþykkta stefnda í heild sinni dæmt ógilt. Seinni liður aðalkröfu hans telst hins vegar vera málsástæða til stuðnings fyrri hluta aðalkröfunnar og verður seinni hluta aðalkröfunnar því vísað frá dómi ex officio. Að fenginni framangreindri niðurstöðu verður ekki fjallað um varakröfu stefnanda. 88

Eftir úrslitum málsins ber að dæma stefnda til að greiða málskostnað eins og greinir í dómsorði. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu skv. gjafsóknarleyfi, dags. 4. maí 2023. Gjafsóknarkostnaður og þóknun lögmanns stefnanda þykir hæfilega ákveðin eins og greinir í dómsorði. Í samræmi við dómvenju ákvarðast gjafsóknarþóknunin án virðisauka-skatts, sbr. til hliðsjónar úrskurð Landsréttar í máli nr. 7/2019, uppkveðinn 22. janúar 2019.

89

Af hálfu stefnanda flutti mál þetta J-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf lögmaður en K-kvk-nf E-kvk-nf lögmaður af hálfu stefnda. S-kvk-nf R-kvk-nf J-kvk-nf héraðsdómari og dómsformaður, G-kvk-nf S-kvk-nf A-kvk-nf héraðsdómari og H-kk-nf B-kk-nf tryggingastærðfræðingur kveða upp dóm þennan.

Dómsorð:

Ákvæði 6. tl. viðauka B samþykkta stefnda, dags. apríl 2022, sem tók gildi þann 1. janúar 2023, er ógilt.

Lið II í aðalkröfu stefnanda er vísað frá dómi.

Stefndi greiði 4.700.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð. Allur gjaf-sóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, J-kk-ef S-kk-ef Ó-kk-ef, 4.700.000 krónur.

S-kvk-nf R-kvk-nf J-kvk-nf

G-kvk-nf S-kvk-nf A-kvk-nf

H-kk-nf B-kk-nf