E-2868/2020

Mál þetta var höfðað 4. maí 2020 og tekið til dóms 10. febrúar 2022. Stefnandi er Snæland Grímsson ehf., Langholtsvegi 109, Reykjavík, og stefndi Sjóvá- Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu 23.898.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 13. júní 2019 til 16. september 2019 en af 9.066.700 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 14.831.300 krónum, auk málskostnaðar, sem greiddar voru 16. september 2019.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar en til vara verulegrar lækkunar á dómkröfum og að dráttarvextir verði dæmdir frá dómsuppsögudegi.

Málavextir

Sakarefni máls þessa lýtur að fjárkröfu stefnanda vegna tjóns sem hlaust af því að nýhlaðinn grjótkörfuveggur á lóðamörkum lóðar stefnanda hrundi í lok febrúar 2018.

Stefnandi rekur ferðaþjónustu sem einkum felst í akstri farþegabifreiða. Vegna aukins umfangs rekstrar stefnanda þurfti hann á stærra húsnæði og athafnasvæði að halda. Í því skyni festi stefnandi kaup á lóð að Hádegismóum 6 í Reykjavík og hóf byggingar framkvæmdir á sérhönnuðu húsnæði og sérhannaðri lóð fyrir starfsemi sína. Aðalhönnuður verksins var Þ-kk-nf E-kk-nf, arkitekt hjá Hughrifum ehf., Verkfræðistofan Víðsjá ehf. annaðist verkefnastjórn auk þess sem byggingar stjóri, sem ráðinn var í samræmi við 27. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, var starfsmaður verkfræðistofunnar. Hönnuður lóðar var H-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf, landslagsarkitekt á Teiknistofunni Storð ehf. Mál þetta lýtur að bótaábyrgð á verkum þess síðastnefnda, sbr. 23. gr. laga um mannvirki, en H-kk-nf hafði keypt starfsábyrgðartryggingu sem hönnuður hjá stefnda, sem tekið hefur til varna í málinu með vísan til 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.

Teiknistofan Storð ehf., Verkfræðistofan Víðsjá ehf. og Hughrif ehf. gáfu sameiginlega út útboðslýsingu og verklýsingu fyrir jarðvinnu á lóðinni Hádegismóum 6 fyrir stefnanda í apríl 2017.

Í útboðslýsingu var verkinu lýst lauslega þannig að það fæli í sér að fjarlægja gróður, skipta um jarðveg og skila lóðinni í uppgefinni hæð. Tekið var fram að í verkinu fælist einnig að koma fyrir grjótkörfum á lóðamörkum og setja upp girðingu í kringum lóðina.

Verulegur hæðarmunur er á milli aðliggjandi umhverfis og lóðar stefnanda, sérstaklega austanmegin þar sem hann er allt að fimm metrum. Óbyggt land liggur að lóðinni á þrjár hliðar.

Í verklýsingunni sagði að verktaki ætti að setja upp grjótkörfur frá viðurkenndum framleiðanda á lóðarmörkum. Á móti óbyggðu landi var grjótkörfunum ætlað að halda á móti jarðvegi sem lá hærra en lóðin en á móti vestri var lóðin hærri en göngustígur sem liggur að lóðar mörkunum og var grjótkörfum ætlað að afmarka lóðina og hindra að jarðefni af henni rynnu út á göngustíginn. Samkvæmt verklýsingunni átti að fylla í körfurnar með viðurkenndu efni sem samþykkt yrði af eftirlitsmanni og hönnuði lóðar. Skilgreint var af hvaða stærð körfurnar ættu að vera sem og möskvastærð í kör funum.

Auk þess var því lýst hvernig ætti að fylla í körfurnar og hverjir eiginleikar efnisins sem í þær yrði sett ættu að vera. Kveðið var á um að koma skyldi grjótkörfunum fyrir á burðarhæfri fyllingu eða steyptri undirstöðu. Neðsta röð kar fanna skyldi leggjast ofan á fyllingu eða steypu en næsta röð þar ofan á og svo koll af kolli. Grjótkörfuveggurinn á lóðamörkum að austan var sýndur á teikningu GK- 701, sem dagsett er 23 júní 2017, sem fjórar hæðir af grjótkörfum. Jafnframt kemur fram á teikningu VT- 102 sem dagsett er 24. apríl 2017 að hæðarmunur að austan var upprunalega fjórir metrar. Sú teikning fylgdi útboðsgögnum. Tryggja átti að lágmarki 5° innhalla á grjótkör funum. Verklýsingunni fylgdu þrjár teikningar, tvær, sem dagsettar eru 24. apríl 2017, lutu að hæðarlegu lóðar og voru frá Teiknistofunni Storð, sú þriðja, sem dagsett er 3. maí 2017, fól í sér graftar áætlun og var frá Verkfræðistofunni Víðsjá.

Samið var við Meiriháttar ehf. um framkvæmd verksins. Upplýst var af stefnanda fyrir dómi að engar verkfundar gerðir hefðu verið haldnar og er því nokkuð í lausum reipum í málinu hvernig verkinu vatt fram.

Eftir því sem hönnuður bar um fyrir dómi lét hann fyrst í té teikningu sem sýndi snið teikningar af skipulagi lóðarinnar 19. júní 2017. Á þeim teikningum er snið grjótkör fuveggjar sýnt og tekið fram að hæð veggjarins myndi nema tveimur til fjórum körfum sem staflað yrði hverri ofan á aðra. Samkvæmt teikningunni var gert ráð fyrir að veggnum hallaði um 5° í átt að jarðveginum fyrir aftan og að körfurnar myndu stallast þannig að hver röð sem kæmi ofan á þá sem fyrir væri yrði 20 cm innar en sú fyrir neðan. Í samræmi við fyrirmæli í verklýsingu mun verktakinn hafa aflað sér leiðbeininga frá þýskum framleiðanda grjótkarfanna sem sendi verktakanum teikningu frá Teiknistofunni Storð sem starfsmaður framleiðandans var búinn að handskrifa inn á leiðbeiningar og fyrirmæli um hvernig koma ætti körfunum fyrir. Meðal annars var mælt með að körfurnar yrðu látnar stallast mun meira en teikning Teiknistofunnar Storðar gerði ráð fyrir. Samkvæmt framburði hönnuðarins fyrir dómi voru honum ekki kynntar þessar leiðbeiningar og athugasemdir af hálfu framleiðandans né sýndar þær útfærslur sem framleiðandinn lagði til. Af hálfu stefnanda voru ekki gerðar athugasemdir við þann framburð. Þá var einnig borið um það að hálfu hönnuðarins að þess hefði verið óskað á verkfundi 2. október 2017 að veggurinn yrði færður nær jarðveginum sem væri fyrir aftan hann til að nýta lóðina betur, meðal annars með því að sleppa því að stalla vegginn. Fram kom af hálfu hönnuðarins að við þessa aðgerð hefði verið þörf á því annaðhvort að lækka jarðveginn utan veggjarins eða að hækka vegginn. Ekki var fallist á að lækka jarðveginn en þess í stað ákveðið að hækka vegginn um eina körfu röð, upp í tæpa fimm metra, og láta hlaða vegginn beinan í stað þess að körfurnar stölluðust. Hönnuðurinn breytti hönnuninni til samræmis við þessar óskir með teikningu sem dagsett er 18. október 2017. Fram kom af hálfu hönnuðar fyrir dómi að hann hefði ekki fært í tal að þörf væri á að reikna út burðarþol grjóthleðslu veggjari nsaf þessu tilefni.

Fram kom í framburði byggingar stjóra að unnið hefði verið að því að koma grjótkör funum fyrir á tímabilinu janúar til mars 2018. Er búið var að byggja upp grjótkörfuvegginn á suður- og austurmörkum lóðarinnar og þjappa efni á bak við hann sem nam 70% af hæð hans tók veggurinn að síga inn á lóðina miðja vegu eftir suðurhliðinni. Reynt var að styðja við hann með því að fylla að honum með jarðvegi en í miklu vatnsveðri sem gekk yfir 23. og 24. febrúar 2018 valt veggur inná hliðinaá suður-og austurmörkum lóðarinnar. Stefnda var send tilkynning þar að lútandi 1. mars 2018.

Í kjölfar þessa mun stefnandi hafa fengið verkfræðistofu til aðgera úttekt á orsökum þess að veggurinn valt. Tekið mun hafa verið saman minnisblað af hennar hálfu 12. apríl 2018 en það hefur ekki verið lagt fyrir dóminn. Erindi byggt á minnisblaðinu mun hafa verið sent stefnda í kjölfarið en fyrir liggur að bæði byggingar stjóri verksins og hönnuður voru tryggðir lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Stefndi hafnaði bótaskyldu í öndverðu þar sem ósannað væri af hvaða sökum veggurinn valt.

Stefnandi óskaði dómkvaðningar matsmanns sem var dómkvaddur 2. nóvember 2018. Meta skyldi hvort ástand og eða frágangur grjótkörfuveggjarins á lóð stefnanda teldist vera gallað með hliðsjón af hönnun, teikningum, venjum og viðtekinni fagframkvæmd á viðkomandi sviði eða með hliðsjón af lögum og reglugerðum, eins og það var orðað.

Gefin var út matsgerð 28. mars 2019. Komist var að þeirri niðurstöðu að forskrift í útboðsgögnum og verklýsingu hefði verið fyrir fullhannað verk og ekki væri annað að sjá en að hönnun hefði verið framkvæmd, sem matsmaður taldi allítarlega og greinargóða og tæmandi. Fram kom að við skoðun hönnunarinnar hefðu á hinn bóginn vaknað spurningar um gerð grjótkörfuveggjarins, einkum er lytu að hæð hans miðað við stærð karfa og frágang. Sagði þarað algengast væri við gerð stoðveggja sem þessara að þyngd veggjanna stæði á móti þyngd þess jarðvegs sem þeir héldu við. Ef veggirnir væru háir þ y rftuþeir að sama skapi að vera þungir og efnismiklir til að standa með nægu öryggi á móti þyngd jarðvegarins. Þá mætti tryggja stöðugleika grjótkörfuveggja með því að setja festur inn í jarðveg eða klöpp innan við vegginn. Matsmaður skoðaði stöðugleikagrjótkörfuveggjarins eins og mælt hafði verið fyrir um hann á teikningu men samkvæmt þeim var hann fimm metra hár þar sem hann var hæstur, með bakfyllingu að efstu brún. Veggurinn væri sýndur með 5°halla en ómálsettur á teikningu. Af hálfu matsmanns var gengið út frá því að veggurinn hefði verið hannaður með 5° halla, skriðhorn fyllingarefnis á bak við vegginn væri 40° og að efnið væri rakt, þar sem landi hallaði að veggnum. Rúmþyngd fyllingarefnis og efnis í körfum væri sú sama. Taldi matsmaður aðunnt væri að reikna stöðugleika veggjarins út frá þessum forsendum með tilliti til hættunnar á veltu. Þegar horft væri til þessara forsendna vantaði að mati matsmannsins mikið á að öryggi fyrir veltu væri nægjanlegt og veggurinn gæti því oltið. Taldi hann að veggur af þessari gerð gæti hæst farið upp í þriggja metra hæð. Þar sem frumskilyrði um stöðugleika væri ekki uppfyllt þyrfti ekki að skoða aðra þætti burðarþols veggjarins, svosem skrið eða jarðvegsbrot undir honum, enda hefði hann farið að halla fljótlega eftir að fyllt hefði verið innan við hann, sem styddi það að einvörðungu hefði verið um óstöðuleika að ræða en ekki skrið eða brot í jarðvegi. Niðurstaða matsmanns fól þannigí sér það álit að útfærsla á teikningum og lýsing í verklýsingu hefði verið ófullnægjandi þar sem stoðveggur úr grjótkörfum, eins og honum væri lýst, hefði ekki dugað til að standa á móti jarðþrýstingi sem á hann kæmi. Veggurinn væri hvorki nægjanlega þungur né breiður miðað við hæð. Einfaldir útreikningar á stöðugleika leiddu í ljós að veggurinn væri ekki nægilega öruggur fyrir veltu.

Í svörum við einstökum spurningum matsbeiðanda tók matsmaður fram að faglegt og eðlilegt hefði ver ið að gera ráð fyrir þerrilögn innan veggjarins þar sem vænta hefði mátt að mikið vatn bærist þangað, sem og að koma fyrir stögum eða festum út í klöpp á bakvið stoðvegginn sem hefðu getað veitt honum nægan stuðning og tekið álag sem ella hefði einungis verið borið með þyngd veggjarins. Grjótkör fuveggir gætu verið miklu hærri en sá sem hér um ræðir en þyrftu þá jarðfestur sem þessar til að tryggja stöðugleika.

Matsmaður mat að því búnu kostnaðinn við að fjarlægja vegginn og reisa nýjan vegg. Í matsgerð er miðað viðað nýr veggur verði til muna breiðari neðst, í það minnsta fjórir metrar, og mjókki síðan upp og sé eins metra þykkur efst. Honum halli á móti fyllingunni og sé jafnvel stallaður inn á við. Matsmaður mat kostnaðinn 23.898.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Matsmaðurinn kom fyrir dóm og staðfesti matsgerð sína.

Stefnandi krafði stefnda um bætur á grundvelli matsgerðarinnar, og með þeirri fjárhæð sem matsmaður hafði komist að niðurstöðu um, 13. maí 2019.

Stefndi brást við þeirri kröfu með orðsendingu sem send var 12. júlí sama ár og sagði þar að metin fjárhæð samkvæmt fyrirliggjandi mati næmi 19.273.737 krónum án virðisaukaskatts. Samþykkt var af hálfu stefnda að greiða bætur vegna starfs ábyrgðar byggingar stjóra að fjárhæð 14.831.300 krónur en sú fjárhæð endurspeglaði hámarksfjárhæð tryggingarinnar miðað við skráðan tjónsdag, sem var 1. mars 2018.

Engin sundurliðun liggur fyrir meðal málskjala vegna greiðslunnar en fullyrt var við málflutning, án andmæla af hálfu stefnda, að kostnaður vegna matsgerðar hefði ekki greiddur. Stefndi hafnaði á hinn bóginn að bótaskylda hönnuðar væri til að dreifa þar sem hönnuður hefði ekki sýnt af sér gáleysi við hönnunarstörf og frekari bótagreiðslum var því hafnað. Þegar stefnandi krafðist frekari rökstuðnings fyrir þeirri afstöðu var því svarað að hönnuður hefði afhent byggingarverktaka nokkrar teikningar sem teldust vera aðaluppdrættir í skilningi 1. töluliðar 3. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki en engir deiliuppdrættir og séruppdrættir í samræmi við 3. gr. laganna hefðu legið fyrir. Ábyrgð á að full hönnun lægi fyrir áður en framkvæmdir hæfust hvíldi á öðrum en hönnuði;eiganda, framkvæmdaaðila eða byggingar stjóra.

Ágreining sinn jöfnuðu aðilar ekki og er því efnt til þessarar málsóknar af hálfu stefnanda og krafist bóta í samræmi við niðurstöðu matsgerðar að frádreginni greiðslu vegna ábyrgðartryggingar byggingastjóra.

Í greinargerð sinni skoraði stefndi á stefnanda að upplýsa hvort gengið hefði verið að verktryggingu verktakans sem hefði hlaðið vegginn og hvort gert hefði verið að fullu upp við verktakann. Því var lýst yfir við málflutning af hálfu stefnanda að verktakinn hefði ekki verið krafinn um bætur og því hafnað að upplýsa um uppgjör við verktakann á þeirri forsendu að það væri málinu óviðkomandi. Stefndi beindi ýmsum öðrum áskorunum til stefnanda, um að leggja fram fundargerðir verkfunda, eftirlitsskýrslur og ljósmyndir vegna eftirlits auk yfirlits um innra eftirlit í samræmi við 6. tölulið 1. mgr. 13. gr. laga um mannvirki. Þá var sérstaklega skorað á stefnanda að upplýsa hvort eftirlitsmaður hefði samþykkt þá aðferð sem viðhöfð hefði verið við að „raða“ grjóti í körfurnar eins og það var orðað. Stefnandi upplýsti að verkfundar gerðir hefðu ekki verið haldnar en brást að öðru leyti ekki við þessum áskorunum stefnda.

Skýrslu sem vitni gáfu: H-kk-nf S-kk-nf, B-kk-nf S-kk-nf M-kk-nf og H-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf.

Málsástæður stefnanda

Byggt er á almennri sakar reglu skaðabótaréttarins þar sem stefnandi telur hönnuð lóðar sinnar hafa sýnt af sér gáleysi við hönnun og veitingu fyrirmæla í verklýsingu í lið 8.5.1 varðandi gerð hleðslu veggjar úr grjótkörfum sem merktur sé með tölustöfunum 3, 4, 5 og 6 á sérteikningu sem fylgdi matsgerð auk þess sem vísað sé til teikninga sem auðkenndar eru sem VT- 106 og 107.

Byggt er á því að sérfræðiábyrgð hönnuðar leiði til strangara sakarmats á verkum hans þannig að einfalt gáleysi nægi til að sanna sök. Matsgerð dómkvadds matsmanns sanni sök hönnuðar og galla á framkvæmd vinnu hans sem og það tjón sem af því leiddi. Bein orsakatengsl séu þar á milli.

Með matsgerð sem ekki hafi verið hnekkt hafi verið leiddar í ljós ástæður þess að grjótkörfuveggurinn hrundi. Hann hafi verið hannaður og byggður frístandandi án þess að vera stagaður. Þá hafi veggurinn verið hannaður þannig með tilliti til hæðar að hann hafi ekki getað staðið undir eigin þunga. Einfaldir útreikningar á stöðugleika hefðu átt að leiða það í ljós. Hönnuður virðist ekki hafa gert slíka útreikninga. Því vanti mikið upp á að hönnunin tryggi öryggi fyrir því að grjótkörfuveggurinn velti, sem rekja megi til rangra útreikninga hönnuðar á stöðugleika. Stefnandi telur að með því sé sök hönnuðar staðreynd vegna galla á hönnunargögnum hans.

Rök stefnda fyrir höfnun á bóta skyldu séu að mati stefnanda illskiljanleg og þeim sé mótmælt harðlega. Samkvæmt 22. gr. laga um mannvirki beri að hanna mannvirki á faglega fullnægjandi hátt, sbr. 23. gr. sömu laga, en bregðist það reyni á starfsábyrgðartryggingu hönnuðar í samræmi við 1. gr. reglugerðar nr. 271/2014 um starfsábyrgðartryggingar hönnuða og byggingar stjóra. Að mati stefnanda sé augljóst að hinn vátryggði hönnuður hafi brugðist þessari skyldu sinni og sé því ábyrgur gagnvart stefnanda. Í lagaákvæðunum sé þess ekki getið að um „samþykkta uppdrætti“ þurfi að vera að ræða og því sé stefnda ekki tækt að bera slíkt fyrir sig. Honum sé ekki tækt að bæta einhverjum sérskilmálum við umfram lögákveðin skilyrði starfsábyrgðar-tryggingarinnar. Að mati stefnanda liggi fyrir að séruppdrættir lóða séu almennt ekki sendir til byggingaryfirvalda til samþykktar, eins og fram hafi komið í svörum hönnuðar fyrir dómi, en hann hafi borið um að við það væri látið sitja að senda aðaluppdrætti til byggingarfulltrúa, þar með talið af lóð enda ekki til annars ætlast.

Grjótkörfuveggurinn hafi verið reistur í samræmi við hönnunargögn sem hafi verið stórlega ábótavant og á því beri hönnuðurinn ábyrgð og skilyrðum sé því fullnægt til að skaðabótaábyrgð liggi fyrir á því tjóni sem varð.

Stefnandi byggir á því að hönnuðurinn hafi í þessu tilviki gegnt hlutverki hönnunarstjóra í samræmi við 43. tölulið 3. gr. byggingar reglugerðar nr. 112/2012. Hann hafi borið ábyrgð á öllum hönnunargögnum og samskiptum við byggingaryfirvöld, samanber grein 2.4.5 í reglugerðinni, og beri fulla og ótakmarkaða ábyrgð á eigin vinnu, samanber grein 2.7.1. Kjósi hönnuður að leggja ekki hönnunargögn fyrir byggingaryfirvöld og slík meðferð reynist röng þá hafi hann gerst brotlegur við lögin en gegn slíkum brotum sé stefnandi tryggður sem tjónþoli og skilmálar stefnda geti ekki komið í veg fyrir það. Þessar reglur komi sérstaklega skýrt fram í köflum 4.1 til 4.6 í reglugerð nr. 112/2012, en brotið hafi verið gegn fjölda reglna sem geti þar að líta. Hönnuður hafi brotið reglur um burðarþolsuppdrætti, andstætt grein 4.4.5, brotið gegn gr. 4.3.7, einkum hvað varðar ákvæði í 2. mgr. um lýsingar á sérstökum mannvirkjum, og þá hafi hann ekki fylgt reglum greinar 4.3.8 um breytingar á uppdráttum, reglum um byggingarlýsingu í grein 4.3.9 og reglum um séruppdrætti í greinum 4.4.1 og 4.4.2.

Mesti misbresturinn á verki hönnuðar hafi síðan verið sá að það sem hann hafi þó gert hafi hann leyst illa af hendi, gert mikil mistök og skilað gallaðri vinnu sem stefnandi hafi verið tryggður fyrir. Verði stefndi sem ábyrgðartryggjandi að bera fjárhagslega ábyrgð á þessu tjóni stefnanda sem falli undir alla þá liði sem metnir voru í matsgerð dómkvadds matsmanns.

Stefnandi byggir á því að aðalhönnuður fasteignarinnar hafi með áritun sinni á teikningar ábyrgst að hönnun eignarinnar væri faglega unnin og í samræmi við lög og reglur um mannvirki. Hann hafi jafnframt borið ábyrgð á því að samræmi væri milli aðaluppdrátta og séruppdrátta og borið ábyrgð á því gagnvart byggingaryfirvöldum að séruppdrættir væru í samræmi innbyrðis.

Málsástæður stefnda

Stefndi krefst sýknu, aðallega á þeirri forsendu að sakargrundvöll skorti í málinu þar sem með öllu sé ósannað að tjón stefnanda megi rekja til hönnunarvinnu lóðarhönnuðar. Lóða r hönnuður hafi einungis áritað eina lóðar teikningu, merkta L - 101, vegna hönnunar lóðar og geti þegar af þeirri ástæðu ekki borið ábyrgð á öðrum ófullgerðum teikningum sem afhentar voru verkkaupa og mönnum á hans vegum. Að auki hafi það að mati stefnda ekki verið hlutverk Teiknistofunnar Storðar að hanna burðarþol umræddra veggja. Sú staðhæfing að teiknistofan og eða H-kk-nf G-kk-nf G-kk-nf hafi verið hönnunarstjóri er alröng. Teiknistofan hafi einungis komið að afmörkuðum þætti við hönnun framkvæmda á lóðinni en ekkert haft af öðrum þáttum að segja. Þá hafi samskipti við byggingaryfirvöld verið á hendi verkfræðistofunnar Víðsjár og stefnanda. Teikningin sem hönnuður áritaði taki af öll tvímæli í þessum efnum enda sé hún einnig árituð af aðalhönnuði, Þ-kk-þgf E-kk-þgf arkitekt, en fyrirtæki hans Hughrif sé eitt þeirra þriggja sem stóðu að verklýsingu og útboði verksins, ásamt Teiknistofunni Storð og verkfræðistofunni Víðsjá sem hafi verið samræmingarhönnuður. Hönnunarstjórn hafi verið hjá verkfræðistofunni Víðsjá auk þess sem það fyrirtæki hafi annast byggingarstjórn, eða falið öðrum það, hannað lagnir á lóðinni, fleygun á klöpp innan lóðar, annast burðarþolshönnun og hönnun á steyptu plani með járnbindingu auk þess að vera aðalráðgjafi stefnanda í öllu verkinu frá upphafi. Öll samskipti teiknistofunnar Storðar hafi átt sér stað fyrir milligöngu Verkfræðistofunnar Víðsjár.

Af hálfu stefnda sé á því byggt að verktakinn sem hlóð vegginn upp beri ábyrgðina á því að hann hrundi. Honum hafi orðið á mistök. Aldrei var haft samband við hönnuð lóðar varðandi gerð grjóthleðslukörfuveggjanna þrátt fyrir ákvæði í verklýsingu sem kváðu á um samþykki hönnuðar lóðar hvað grjót- og malarfyllingu áhrærði. Í verklýsingu hafi verið kveðið á um að grjótkörfur skyldi setja upp í samræmi við leiðbeiningar framleiðanda, sem ekki hafi verið gert. Ó umdeilt sé að teikningar hafi verið sendar framleiðanda grjótkarfanna til umsagnar og leiðbeiningar um það hvernig bæri að standa að gerð grjótveggjanna en sú umsögn var aldrei send lóðar hönnuði, þótt hún hefðiborist 4. júlí 2017. Umsögnin sem rituð er á teikningu GK- 701 er fylgiskjal með matsgerð þar sem dagsetning þessi er tilgreind. Byggingar stjóri hafi borið ábyrgð á vinnubrögðum verktakans og því hafi verið greiddar bætur úr ábyrgðartryggingu byggingar stjórans.

Að mati stefnda er ljóst að við útfærslu á grjóthleðsluveggnum hafi ekki verið haft nægjanlegt samband við hönnuð auk þess sem athugasemdir framleiðanda grjótkarfanna hafi ekki verið bornar undir hönnuð. Ljóst sé að leiðbeiningum framleiðandans hafi ekki verið fylgt auk þess sem hönnuður var ekki hafður með í ráðum. Á þessu geti hönnuður ekki borið ábyrgð þar sem honum hafi verið ókunnugt um aðkomu framleiðandans og litið hafi verið fram hjá athugasemdum hans sjálfs á verkfundi í október 2017. Á þeim fundi hafi stefnda verið falið að breyta hönnuninni þannig að veggurinn yrði brattari og ekki stallaður sem og hærri þannig að hann yrði nærfellt fimm metrar á hæð. Þá hafi verið hafnað hugmyndum hönnuð ar um að lækka jarðveg fyrir aftan vegginn þannig að hann yrði ekki svo hár sem raunin síðan varð.

Þá er á því byggt að stefnanda og hönnunarstjóra hafi borið að láta fara fram burðarþolshönnun á grjótkörfuveggjunum enda séu teikningar lóðar hönnuða alltaf skoðaðar með tilliti til burðarþols ef tilefni er til vegna hæðar og gerðar, alveg eins og með hús, sem ekki er byggð án burðarþolshönnunar.

Einnig er á því byggt af hálfu stefnda að meint tjón hafi verið fullbætt með þeirri greiðslu sem þegar hafi verið innt af hendi. Stefnandi hafi greint frá því að tilboð verktaka í hleðslu veggjarins hafi numið 12,5 milljónum krónaog því geti tjón stefnda ekki numið hærri fjárhæð auk þess sem endurnýting efnis ætti einnig að koma til frádráttar.

Þá byggi krafa stefnanda á allt annars konar grjóthleðsluvegg en féll, bæði efnismeiri og viðameiri. S líkt geti ekki verið á ábyrgð stefnda, jafnvel þótt talið yrði að hönnuður bæri ábyrgð á því hvernig til tókst. Lítið mál sé að hlaða fimm hæða grjótkörfuvegg að því gefnu að settar séu þar til gerðar mottur sem látnar séu ná inn í fyllingu en kostnaðurinn við þær framkvæmdir verði trauðla lagður á stefnda í ljósi þess að veggurinn hafi ekki verið fullhannaður. Loks sé ljóst að kröfugerð stefnanda taki ekki mið af því að draga ber fjárhæð virðisaukaskatts frá, bæði vegna kostnaðar við að reisa vegginn og eins vegna matsstarfa og lögmannskostnaðar.

Niðurstaða

Grjótkörfuveggur sem verið var að hlaða upp á lóðamörkum lóðar stefnanda að Hádegismóum 6 féll á hliðina rétt í þann mund er búið var að hlaða hann. Veggurinn byrjaði strax að halla inn á lóðina, einkum á suðurhlið hans, þegar nýbúið var að reisa hannog féll svo á hliðina í miklu vatnsveðri sem gekk yfir landið 23. og 24. febrúar 2018 eftir því sem álykta má af framburði byggingarstjóra verksins. Veggurinn sem féll átti að afmarka lóð stefnanda á þrjár hliðar og standa á móti jarðvegi utan lóðar sem var hærri en lóðin.

Stefndi hefur þegar greitt bætur úr ábyrgðartryggingu byggingar stjóra vegna ábyrgðar hans á því hvernig staðið var að framkvæmd verksins. Í máli þessu reynir á ábyrgð hönnuðar lóðar stefnanda sem vann teikningar af lóðinni, meðal annars af grjótkörfuveggn um sem féll. Hönnuðurinn staðfesti að hafa unnið þær teikningar sem fyrir liggja í málinu. Hann bar jafnframt um að einungis væri gerð krafa af hálfu byggingaryfirvalda um að með aðaluppdráttum vegna byggingarframkvæmda fylgdi grunnmynd lóðar. S lík teikning væri því gefin formlega út og lögð inn til byggingarfulltrúa. Aðrir séruppdrættir vegna lóðar væru ekki lagðir inn til byggingarfulltrúa og því ekki formlega undirritaðir. Hönnuður staðfesti þá uppdrætti sem liggja fyrir í málinu og merktir eru Teiknistofunni Storð. Í ljósi þeirrar staðfestingar og yfirlýsingar hönnuðar um ábyrgð sína á þeim verður ekki fallist á kröfu stefnda um sýknu sem byggist á því að hönnuður beri ekki ábyrgð á óundirrituðum teikningum.

Nokkuð óljóst er í málinu hvernig staðið var að framkvæmdum á lóð stefnanda en engar fundargerðir voru haldnar, hvorki vegna verkfunda né hönnunarfunda. Þannig bar hönnuður lóðarinnar um að samtals hefðu verið haldnir fimmtán hönnunar fundir en hann hefði einungis einu sinni verið boðaður á verkstað, 4. ágúst 2017, er farið var að huga að því að reisa grjótkörfuvegginn. Engar ljósmyndir liggja fyrir frá þeim tíma er unnið var að verkinu.

Er hönnuður var boðaður á verkstað, 4. ágúst 2017, lá fyrir teikning hans af grjótkörfuveggnum merkt VT- 107, dagsett 19. júní 2017. Á þeirri teikningu kemur fram á sniði að veggurinn samanstandi af þremur grjótkör fum á hæðina þar sem hann sé hæstur en þess þó getið að hann geti verið tvær til fjórar hæðir. Neðsta karfan verði 20 cm ofan í fyllingu þannig að veggurinn verði 2,8 metrar á hæð. Á teikningunni er sýnt að veggnum skuli halla um 5° inn á móti jarðveginum sem hann standi gegn og að stalla skuli körfurnar þannig að næsta karfa fyrir ofan neðstu körfuna skuli standa 20 cm innar og sú þriðja einnig 20 cm innar.

Í samræmi við verklýsingu sem lá útboði til grundvallar mun verktakinn sem annaðist framkvæmdina hafa sett sig í samband við framleiðanda grjótkarfanna í Þýskalandi til að afla leiðbeininga um framkvæmd verksins. Í framburði hönnuðar fyrir dómi kom fram að starfsmaður framleiðandans hefði haftsamband við hann símleiðis 4. júlí 2017 og rætt við hann um hönnunina á veggnum í tilefni af því að verktakinn hefði haft samband við framleiðandann. Meðal dómskjala er eintak af fyrrnefndri teikningu hönnuðarins VT-107 frá 19. júní með handrituðum athugasemdum og leiðbeiningum á þýsku frá starfsmanni framleiðandans um það hvernig standa skuli að uppbyggingu veggjarins miðað við þær forsendur sem teikningin byggðist á. Dóminum er tækt að þýða skjalið að því leyti sem reynir á þann texta sem færður hefur verið inn á teikninguna, sbr. 3. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í leiðbeiningunum kemur meðal annars fram að framleiðandinn virtist telja þörf á að stalla grjótkörfuvegginn meira en hönnuðurinn gerði ráð fyrir. Hönnuðinum voru ekki kynntar þessar athugasemdir og leiðbeiningar framleiðandans.

Í framburði fyrir dómi gerði hönnuðurinn grein fyrir því að af hálfu stefnanda hefði verið ákveðið að stækka lóðina í austur auk þess sem stefnanda hafi þótt grjótkör fuveggurinn taka of mikið pláss á lóðinni ef hann væri stallaður. Efnt hafi verið til tveggja funda, 2. og 12. október 2017, þar sem þessar hugmyndir hafi verið reifaðar en afleiðing þess að lóðin var stækkuð og veggurinn færður nær lóðar mörkum hafi orðið sú að veggurinn varð að vera hærri en sem næmi þremur til fjórum körfum. Hugmynd hönnuðarins um að brekkan sem kæmi aftan við vegginn yrði lækkuð þannig að nægja myndi að hafa fjórar körfur í hæðina hafnaði stefnandi þannig að niðurstaðan varð sú að veggurinn yrði með fimm körfum í hæðina þar sem hann væri hæstur. Að fenginni þeirri ákvörðun breytti hönnuðurinn sniðteikningu númer VT- 107 og gaf út nýja 18. október 2017 þar sem veggurinn var sýndur sem beinn veggur með fimm körfum í hæðinni og skekktur um 5° á móti brekkunni á bakvið hann. Fullyrt var af hálfu byggingar stjóra að veggurinn hefði verið byggður í samræmi við þessa teikningu.

Dómkvaddur matsmaður sem fenginn var til að leggja mat á hvort hönnun grjótkör fuveggjarins hefði verði gölluð komst að þeirri afdráttarlausu niðurstöðu með því að reikna út stöðugleika, sem hægt er að gera með tiltölulega einföldum hætti, að mikið hefði vantað upp á að öryggi fyrir veltu væri nægt og því hefði veggurinn getað oltið. Að þeirri niðurstöðu fenginni taldi hann ekki vera þörf á að skoða aðra þætti burðarþols veggjarins þar sem frumskilyrði um stöðugleika væri ekki uppfyllt.

Engin gögn eru fyrirliggjandi sem gefa tilefni til að draga niðurstöðu matsmannsins í efa hvað þetta varðar né hafa rök þar að lútandi verið færð fram. Þar sem matsgerð hins dómkvadda matsmanns hefur ekki verið hnekkt í þessu tilliti verður niðurstaða hans lögð til grundvallar um ófullnægjandi stöðugleika veggjarins sem hrun hans er enda til sannindamerkis um, samanber 2. mgr. 66. gr. laga um meðferð einkamála og til hliðsjónar til dæmis dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 315/2006 frá 8. mars 2007.

Engir verkfræðilegi r útreikningar voru gerðir í tilefni af hönnun grjótkörfuveggjarins. Hvorki í öndverðu, þegar við það var miðað að veggurinn stallaðist og hann var sýndu rá teikningu tæplega þriggja metra hár og þrjár grjótkörfur á hæðina og á sumum stöðum fjórar körfur, né þegar teikningunni var breytt og veggurinn hækkaður um einn til tvo metra og einni til tveimur körfum bætt við hæðina. Við þá breytingu varð veggurinn nærri fimm metrar þar sem hann var hæstur og fimm grjótkörfum raðað í hæðina og veggurinn sýndur beinn, án stöllunar, með 5° halla.

Fyrir liggur að stefndi viðurkenndi bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu byggingar stjóra og greiddi hámarksbætur, 14.831.300 krónur, vegna ábyrgðar byggingar stjórans á framkvæmd verksins. Í skýrslu sinni fyrir dómi bar hönnuðurinn um að réttast hefði verið fyrir hann að spyrna við fótum þegar veggnum var breytt úr þriggja metra háum stölluðum vegg í fimm metra háan beinan vegg, sem ákveðið var á hönnunarfundi 12. október 2017. Réttast hefði verið að fá verkfræðing til að rýna gögnin með tilliti til burðarþols. Einnig hefði verið eðlilegt að endurhanna vegginn í tilefni af breytingunum en það hefði ekki verið gert heldur byggt á fyrri gögnum. Í framburði hans kom einnig fram að honum hefði verið ljóst að verulegur þrýstingur væri kominn aftaná vegginn frá jarðveginum fyrir ofan sem veggnum hefði verið ætlað að styðja við. Hann hefði þess vegna gert tillögu um að jarðvegurinn yrði lækkaður en þeirri tillögu hefðiverið hafnað.

Í ljósi sérþekkingar hönnuðarins á lóð ahönnun og þess að hann var vel kunnugur því að hann a stoðveggi sem þennan úr grjótkör fum og hafði unnið við það handverk sjálfur áður verður ekki fram hjá því litið að fullt tilefni var fyrir hönnuðinn að gera stefnanda grein fyrir því að svo viðurhlutamikil breyting sem sú að hækka vegginn um einn til tvo metra kallaði á aðgerðir til þess að tryggja stöðugleika veggjarins. Sérstaklega þegar miðað var orðið við að veggurinn væri beinn í stað þess að stallast á móti landinu. Hönnuðinum mátti vera ljóst að full þörf væri á að rýna það hvort og þá til hvaða aðgerða þyrfti að grípa til að bregðast við þessum breyttu forsendum. Það að hönnuðurinn hafi ekki verið upplýstur um leiðbeiningar þýska framleiðandans, sem var sérstaklega óheppilegt í þessu tilliti, dregur ekki úr þessari ábyrgð enda fellur það að mati dómsins undir ábyrgð hönnuðar að tryggja að það sem hann hannar hafi nægt burðarþol til að nýtast í samræmi við væntingar þess sem kaupir þjónustu hönnuðarins. Þótt ljóst sé að aðrir sem unnu við framkvæmdir á lóð stefnanda hafi einnig látið undir höfuð leggjast að vinna sín verk með faglega fullnægjandi hætti hefur það sem slíkt engin áhrif á bótaábyrgð stefnda sem ábyrgðartryggjanda hönnuðarins vegna ágalla á verki hans, enda ekkert fyrirliggjandi um eigin sök stefnanda.

Bótaábyrgð stefnda er þannig slegið fastri vegna framangreindra saknæmra ágalla á hönnun grjótkör fuveggjarins.

Að þeirri niðurstöðu fenginni kemur til skoðunar hvert tjón stefnanda er vegna verka hönnuðar og hvort það sé að einhverju leyti óbætt. Fyrir liggur, eins og áður greinir, að stefnandi hefur fengið greiddar bætur að fjárhæð 14.831.300 krónur sem óumdeilt er að eigi að koma til frádráttar kröfu stefnanda á hendur stefnda.

Þess var óskað af hálfu stefnanda að dómkvaddur matsmaður myndi meðal annars taka afstöðu til þess hvort mögulegt væri tæknilega að hafa grjótkörfuvegg á lóð stefnanda í stað þess sem hrundi. Spurt var hvernig slíkur veggur ætti að vera og beðið um mat á kostnaði við að reisa nýjan vegg. Til viðbótar var óskað mats á því hvort endurnýta mætti það efni sem væri á staðnum og hver kostnaður væri við að fjarlægja og farga því sem ónothæft væri. Í samræmi við þetta upplegg stefnanda tók matsmaður afstöðu til þess hvort og þá hvernig grjótkörfuvegg ætti að reisa á lóðinni. Hann taldi það gerlegt en sá veggur þyrfti að vera mun öflugri en sá sem hrundi. Lagði matsmaður síðan mat á hvað það myndi kosta að hreinsa gamla vegginn burtu og hvað nýta mætti úr honum og hvað nýr og betri veggur myndi kosta. Niðurstaða matsmannsins er grundvöllur fjárkröfu stefnanda sem er 23.898.000 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn.

Stefndi hefur mótmælt þessari nálgun, að byggja á niðurstöðu matsgerðarinnar, enda um miklu viðameiri og efnismeiri grjóthleðsluvegg að ræða auk þess sem sérstaklega var mótmælt í málflutningi, án andmæla af hálfu stefnanda, þeirri viðbótarútfærslu sem matsmaður taldi nauðsynlega, að hafa þerrilögn aftan við vegginn til að veita vatni burt frá honum til að minnka þrýstin gen slíkri lögn hafði ekki verið komið fyrir er veggurinn var reistur. Þá mótmælti stefndi því að virðisaukaskattur væri innifalinn í fjárhæðinni þar sem stefnandi semvirðisaukaskattss kyldur aðili gæti hagnýtt innskatt í rekstri sínum.

Að mati dómsins eiga athugasemdir stefnda við rök að styðjast enda afmarkast greiðsluskylda stefnda við það að gera stefnanda eins settan og gallaði veggurinn hefði aldrei verið reistur. Stefnda ber ekki að greiða kostnað við annað og miklu efnismeira mannvirki. Sá veggur sem hrundi var einfaldur nánast lóðréttur veggur án þerrilagnar að baki. Kostnað stefnanda við þann vegg þarf að bæta auk kostnaðar við að fjarlægja veggbrotin og endurvinna jarðefnin úr hrunda veggnum sem eru til staðar og nýtanleg.

Þannig eru ekki forsendur til að taka kröfu stefnanda sem byggist á niðurstöðu matsgerðarinnar, óbreytta til greina.

Áður en fjallað verður frekar um einstaka liði tjóns stefnanda áréttast að það var staðfest af hálfu stefnanda við málflutning að hann er í virðisaukaskattsskyldum rekstri. Því fellur greiðsla þess skatts af kostnaði við framkvæmdir á lóð stefnanda ekki undir tjón í skilningi skaðabótaréttar, enda stefnanda tækt að fá þann skatt endurgreiddan í rekstri sínum, samanber dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 170/2017 frá 27. mars 2018. Ber því þegar af þeirri ástæðu að draga 4.624.263 krónur frá kröfu stefnanda.

Engin gögn hafa verið lögð fram af hálfu stefnanda um það hver raunverulegur kostnaður hans varvegna veggjarins sem hrundi, en því var beinlínis hafnað að upplýsa um uppgjör við verktakann sem annaðist framkvæmdina, þrátt fyrir áskorun stefnda þar að lútandi. Einu upplýsingarnar sem fyrir liggja um kostnaðinn er að finna í staðhæfingu í stefnu málsins þar sem því er lýst að altjón hafi orðið á veggnum og eftirfarandi ritað um það: „Efni, undirstöður og vinna hafi [kostað] stefnanda rúmar 12,5 milljónir króna,...“ Skírskotað var til tilboðsblaðs verktaka sem ekki er meðal dómskjala.

Miðað við gögn málsins er það mat dómsins, sem skipaður er sérfróðum meðdómsmanni, að nærri láti að þessi tilgreinda fjárhæð endurspegli verðmæti veggjarins sem hrundi, meðal annars þegar horft er til samantektar dómkvadds matsmann sog málsetninga á teikningunum sem veggurinn var reistur eftir.

Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð er bæði gert ráð fyrir aukakostnaði semóhjákvæmi lega hlýst af því að veggurinn hrundi en einnig gert ráð fyrir að unnt sé að endurnýta efni sem nýtt hafði verið í vegginn. Þannig er gerð grein fyrir bótaskyld umkostnaði við hreinsunarstarf, hörpun á efni til endurnýtingar og förgun grjót karfanna sem eru ónýtar þannig að unnt verði að hefjast handa við að byggja nýjan vegg, samtals er þessi kostnaður metinn í matsgerð sem 1.200.000 krónur (480.000+ 120.000+ 600.000). Þá liggur til grundvallar bótaábyrgð stefnda vegna tjóns sem rekja má til þess ágalla á hönnungrjótkörfuveggjarins að engin burðarþolshönnun átti sér staðog leiddi til þess að veggurinn féll. Eðli máls samkvæmt felur það í sér bótaskylt tjón sem ber að bæta stefnanda þannig að fullnægjandi hönnun fari fram. Sá kostnaður er metinn 552.000 krónur sem sýnist unnt að leggja til grundvallar.

Samantekið nemur tjón stefnanda samkvæmt ofangreindum liðum alls 14.252.000 krónum (12.500.000+1.200.000+552.000).

Aðrir liðir sem tilgreindir eru í samantekt matsmanns miðast við kostnað við að reisa mun veglegri og efnismeiri vegg en fyrir var. Slíkur kostnaður endurspeglar ekki tjón stefnanda. Þá liggur fyrir að engin þerrilögn var á bak við vegginn sem féll, enda ekki gert ráð fyrir henni í hönnun. Af þeim sökum hefur stefnandi ekki orðið fyrir neinum kostnaði vegna þerrilagnar sem stefnda ber að bæta. Raunar nýtur stefnandi einnig góðs af því að ríflega 500 rúmmetrar af grjóti í körfurnar er endurnýtanlegt og að sama skapi 500 rúmmetrar af fyllingarefni á bakvið vegginn.

Fyrir liggur að stefndi hefur þegar greitt stefnanda 14.831.300 krónur vegna ábyrgðar byggingar stjóra á því tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna þessa grjóthleðslu veggjar sem hrundi.

Af ástæðum sem þegar hafa verið raktar verður niðurstaða dómkvadds matsmanns ekki lögð til grundvallar hvað varðar liði er lúta að annars konar og dýr ari grjóthleðsluvegg en þeim sem féll. M eð hliðsjón af framangreindri samantekt er það niðurstaða dómsins, byggð á fyrirliggjandi gögnum málsins, að tjón stefnanda metið að álitum sé minna en sú greiðsla sem þegar hefur verið innt af hendi, jafnvel þótt horft væri til kröfu stefnanda um dráttarvexti frá 13. júní 2019 til 16. september 2019 er áðurgreindar vátryggingarbætur voru greiddar. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, sem nemur kostnaði við öflun mats dómkvadds matsmanns enda liggur niðurstaða matsmannsins um ágalla á hönnun grjóthleðslu veggjarinsþeirri niðurstöðu dómsins til grundvallar að bótaskylda sé fyrir hendi þótt tjónið hafi fengist bætt með greiðslu úr ábyrgðartryggingu byggingarstjóra. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hefur stefndi ekki bætt stefnanda þennan kostnað sem er hluti málskostnaðar. Að öðru leyti þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Af hálfu stefnanda flutti S-kk-nf P-kk-nf lögmaður málið, en af hálfu stefnda S-kk-nf Á-kk-nf lögmaður.

Málið dæmdu B-kk-nf L. B-kk-nf héraðsdómari og dómsformaður, Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari og E-kk-nf R-kk-nf Þ-kk-nf byggingarverkfræðingur.

Dómsorð:

Stefndi, Sjóvá- Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Snælands Grímssonar ehf. Stefndi greiði stefnanda 819.000 krónurí málskostnað.

B-kk-nf L. B-kk-nf

Á-kk-nf H-kk-nf

E-kk-nf R-kk-nf Þ-kk-nf