E-6511/2020

Þetta mál, sem var tekið til dóms 6. júlí 2 0 2 1, höfðar B, kt. [...], H - götu, L -sveitarfélagi, með stefnu birtri 30. september 2020 á henduríslenskaríkin u.

Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi sú ákvörðun bótanefndar skv. lögum nr. 69/1995 í máli nr. 447/2017 að hafna umsókn stefnanda um bætur úr ríkis-sjóði, á grundvelli dóms Landsréttar[...] í máli nr. [...].

Stefnandi krefst þess jafnframt að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.000.000 kr., auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí 2019 til greiðsludags.

Hún krefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og málið væri eigi gjaf-sóknarmál.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda svo og málskostnaðar úr hendi hennar.

T il vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.

Málavextir

Stefnandi er fædd árið [...] og ólst upp á Íslandi þar til hún var [...] ára. Hún fluttist árið [...] til A - lands með föður sínum, [...], móður sinni og systur. Samvistum föður og móður stefnanda lauk áramótin [...]. Þá hóf faðir hennar samband við a ðrakonu, [...]. Þau gengu í hjónaband stuttu síðar og í kjölfar þess fékk faðir stefnanda fulla forsjá yfir stefnanda og systur hennar. Árið [...] fluttist stefnandi aftur til Íslands ásamt föður sínum, stjúpmóður og systkinum, en faðir stefnanda og stjúpmóðir hennar höfðu í millitíðinni eignast börn saman. Fjölskyldan settist að á M - sveitarfélagi.

Þegar stefnandi var [...] ára greindi hún frá langvarandi ofbeldi stjúpmóður sinnar. Áður hafði eldri systir stefnanda greint frá sambærilegu ofbeldi. Stjúpmóðir stefnanda var sakfelld fyrir brot gegn stjúpdætrum sínum með dómi Héraðsdóms [...][...] í máli nr. S- [...].

S íðar greindi stefnandi einnig frá langvarandi kynferðisofbeldi föður síns er fjölskyldan bjó í A - landi. Eldri systir stefnanda hafði áður greint frá sambærilegu ofbeldi föður þeirra frá þeim tíma er þau bjuggu í A - landi. Á meðan málin voru til rannsóknar sendi skipaður fjárhaldsmaður stefnanda bótanefndskv. lögum nr. 69/1995 umsókn 2 0. nóvember 2017 um greiðslu bóta úr ríkissjóði og fékk krafan númerið 447/2017 hjá bótanefndinni.

Ákæra var gefin út á hendur föður stefnanda [...] 20[..]. Með dómi Landsréttar[...] í máli nr.[...] var faðir stefnanda sakfelldur fyrir þau alvarlegu kynferðisbrot gegn dætrum sínum sem hann var ákærður fyrir, framin á árunum [...] í A - landi og B - landi.

Hann var jafnframt dæmdur til þess að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 3.0 00.000 kr. að viðbættum vöxtum og dráttarvöxtum.

Eftir að dómur Landsréttar var kveðinn upp höfðaði systir stefnanda einkamál á hendur stjúpmóður sinni til innheimtu skaða- og miskabóta vegna ofbeldis hennar. Undir rekstri málsins var aflað matsgerðar á varanlegum afleiðingum ofbeldisins fyrir systur stefn anda. Þ að var niðurstaða matsins að varanlegur miski hennar væri 20 stig og varanleg örorka 20%. Þessar afleiðingar voru raktar að hálfu leyti til ofbeldis föður stefnanda. Stefnandi telur að í ljósi þessarar niðurstöðu sé fullt tilefni til að afla sam-bærilegrar matsgerðar á varanlegum afleiðing um fyrir stefnanda vegna ofbeldis sem faðir hennar beitti hana. Bótanefnd hafi ekki svarað þeirri beiðni hennar.

Þar eð faðir stefnandaereignalausfórlögmaður hennar, skömmu eftir að dóm-urinn var kveðinn upp, fram á það að miskabæturnar sem henni voru dæmdar í Lands-rétti yrðu greiddar úr ríkissjóði, sbr. lögnr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þol enda afbrota.

Bótanefnd hafnaði greiðslu með ákvörðun 22. ágúst 2019 í máli nr. 447/2017. Stefnanda barst ákvörðunin aldrei en hún fékk þau svör með tölvuskeyti 23. september 2019 að niðurstaða nefndarinnar hefði verið sú sama í málum beggja systranna enda hefðu atvik verið nánast þau sömu. Í ákvörðuninni, sem var lögð fram á dómþingi 8. desember 2020 með greinargerð stefnda, var vísað til þess að brotin hefðu verið framin utan íslenska ríkisins og gildissvið laga nr. 69/1995 væri afmarkað af íslenskri lögsögu, sbr. síðari málslið 1. mgr.1. gr. laganna. Nefndin taldi ekki fært aðbeitaund-antekningarheimildí 2. málslið 1. mgr. ákvæð isins.

Stefnandi getur ekki fallist á niðurstöðu nefndarinnar, enda telur hún framan-greind lög veita heimild til þess að greiða bætur úr ríkissjóði í tilfellum sem hennar. Stefnandi muni sitja uppi með tjón sitt óbætt standi ákvörðun bóta nefndar óhögguð. Hún sé því nauðbeygð til þess að höfða þetta mál til ógildingar á ákvörðun bóta-nefndar og til innheimtu bótaskv. lögum nr. 69/1995.

Máls ástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi krefst þess að ákvörðun bótanefndar í máli nr. 447/2017 verði felld úr gildi og að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 3.000.000 k r., auk dráttarvaxta eins og nánar greinir í dómkröfu. Kröfur stefnanda byggist á því að ekki hafi verið gætt að meginreglum stjórnsýsluréttar við ákvörðun bótanefndar. Þá byggist krafa stefn anda um greiðslu á því að skilyrði laga nr. 69/1995 séu uppfyllt og að ákvörðun bótanefndar sé bersýnilega röng og byggist á rangri túlkun laganna. Af þeim sök umberi að greiða henni bætur úr ríkissjóði skv. lögum nr. 69/1995.

Að mati stefnanda er augljóst að málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar hafi verið brotnar, því hún hafi ekki, þrátt fyrir ítrekanir, fengið senda rökstudda niður-stöðu nefndarinnar þegar hún hafi höfðað málið. Þetta telur stefnandi bersýnlegabrjóta gegn reglunni um málshraða og upplýsingarétti stefnanda, sbr. 9. og 15. gr. stjórns ýslulaga nr. 37/1993.

Að þessum sjónarmiðum frátöldum eru málsástæður og lagarök stefnanda afar sambærileg sjónarmiðum og lagarökum systur hennar í máli sem er rekið samhliða þessu. Þykir fært stilla þeim upp á sama hátt í þessu máli og gert er í systurmálinu.

Um ákvörðun bótanefndar í máli nr. 447/ 2017

Á kvörðun bótanefndar byggistá því að umsókn stefnanda uppfylli hvorki skil-yrði 1. mgr. 1. gr. laganna né 1. mgr. og 2. mgr. 6. gr. laganna. Með vísan til þessa virðist nefndin telja að önnur skilyrði laganna séu uppfyllt og muni umfjöllun stefn -anda taka mið af því.

Sú ákvörðun bótanefndar að hafna beiðni stefnanda um greiðslu bóta úr ríkis-sjóði byggi stsem fyrr segi í fyrsta lagiá þvíað skilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 séu ekki uppfyllt í máli hennar. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna greiði ríkissjóður bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum í samræmi við ákvæði laganna, enda hafi brotið verið framið innan íslenska ríkisins. Það sé óumdeilt að brot gegn stefnanda voru framin í A - landi. Það eitt og sér leiði hins vegar ekki til þess að skilyrði laganna teljist ekki uppfyllt. Seinni málsliður 1. mgr. 1. gr. veiti heim-ild til þess að víkja frá því skilyrði hvar brot þurfi að hafa verið framið. Í 2. málslið 1. mgr. komi framað í sérstökum tilvikum sé heimilt að greiða bætur fyrir tjón sem leiðir af broti sem framið var utan íslenska ríkisins, enda sé tjónþoli búsettur á Íslandi eða íslenskur ríkisborgari. Stefnandi sé íslenskur ríkisborgari og hafi verið frá fæðingu. Hún hafi búið hér á landi til [...] ára aldurs og flust hingað aftur árið [...] eftir átta ára búsetu í A - landi. Því sé ljóst að heimilt sé að greiða henni bætur teljist tilvik hennarsérs taks eðli sí skilningi ákvæðisins.

Í lögunum sé ekki kveðið nánar á um það í hvaða tilvikum sé heimilt að greiða bætur vegna brota sem voru framin utan íslenska ríkisins. N ánari útlistun sé þó í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögunum. Í sérstökum athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins segi að undir ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 1. gr. laganna geti meðal annars fallið tilvik þar sem brot sé framið um borð í íslensku skipi eða loftfari utan refsi l ögsöguríkja eðaí refsilögsögu annars ríkis, sbr. ákvæði 5. gr. almennra hegning-arlaga nr. 19/1940. Þarna sé sérstaklega vísað til tilvika sem falli undir 5. gr. almennra hegni ngarlaga. Í dómi Landsréttar nr. [...] sé vísað til þessa sama ákvæðis við heim-færslu brota föður stefnanda til íslenskra laga. Þar fyrir utan sét alning frumvarpsins á þeim tilvikum sem kunni að falla undir ákvæðið ekki tæmandi og veiti því svig rúm til mat sá sérstökum tilvikum.

Bótanefnd greini frá heimild 2. málslið ar 1. mgr. 1. gr. laganna í ákvörðun sinni og reki hluta af því sem fram komi í skýringum með frumvarpinu til stuðnings ákvörðun sinni. Bótanefnd minnist þó ekki á það að tilvik sem falli undir 5. gr. almennra hegningarlaga geti verið meðal þeirra tilvika sem teljist sérstök í skilningi ákvæðisins. Aðeins séu rakin þau sjónarmið að undir heimildina geti m. a. fallið hryðjuverk gegn íslenskum ríkisborgurum á erlendri grundu, sbr. 4. tölulið 6. gr. almennra hegningarlaga. Þá séí niðurlagi ákvörðunar greint frá því að ekki sé unnt að fella mál stefnanda undir 2. málslið 1. mgr. 1. gr. laganna „að öllu virtu“. Þetta orða-lag sé undarlegt í ljósi þess að bótanefnd virðistl ítið sem ekkert hafa skoðað það hvort tilfelli stefnanda gæti fallið undir ákvæðið. Það virðist meira að segja fara fram hjá nefndinni að í frumvarpi sem varð að lögum nr. 69/1995 sé sérstaklega minnst á tilfelli sem falli undir ákvæði 5. gr. almennra hegningarlaga, en tilfelli stefnanda sé einmittþ ess eðlis.

Í öðru lagi virðist bótanefnd byggja niðurstöðu sína á 6. gr. laga nr. 69/1995. Þó að í niðurlagi ákvörðunarinnar komi aðeins fram að umsókn stefnanda sé hafnað vegna þess að ekki sé unnt að fella málið undir síðari málslið 1. mgr. 1. gr. laganna taki bótanefnd sérstaklega fram fyrr í ákvörðuninni að fyrir liggi „að umsóknin upp-fyllirhvorki skilyrði síðari málsliðar 1. mgr. 1. gr. laganna, né 1. mgr. og 2. mgr. 6. gr. þeirra.“

Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 séþað skilyrði fyrir greiðslu bóta að brot, sem tjón er rakið til, hafi án ástæðulauss dráttar verið kært til lögreglu og að tjón-þoli hafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns. Þá segi í 2. mgr. að umsókn um bætur skuli hafa borist bótanefnd innan tveggja ára frá því að brot var framið. Óumdeilt sé að tilfelli stefnanda uppfylli ekki þessi skilyrði þar eð kynferðis-brot föður stefnanda áttu sér stað á árunum [...], en stefnandi hafi fyrst greint lög r e glufrá brotunum árið 2017 og bótanefnd hafi borist umsókn um bætur 2 0. nóvember 2017. Bótanefnd virðist á hinn bóginn ekki hafa litið til 3. mgr. 6. gr. laganna þegar hún tók ákvörðunina.

Samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 sé heimilt að víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. ákvæðisins þegar veigamikil rök mæli með. Þessi heimild hafi komið inn í lögin með breytingalögum nr. 118/1999 sérstakleg ameð það í huga að styrkja réttar-stöðu barna sem þolenda afbrota og rýmka rétt þeirra til bóta skv. lögunum. Börn hafi oft ekki náð nægilegum þroska til þess að bregðast við brotum sem beinast gegn þeim og erfitt geti verið fyrir þau að kæra brotin af ýmsum ástæðum. Þess vegna eigi skil-yrði 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 illa við í mörgum tilfellum, t. d. þegar brotið sé kynferðislega gegn börnum. Í því frumvarpi sem varð að breytingalögum nr. 1 18/1999 sé sérstaklega tekið fram að þegar um sé að ræða kynferðisofbeldi gegn börnum mæli veigamikil rök jafnan með því að vikið verði frá skilyrðum 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1999. Af öllu framangreindu sé ljóst að heimild 3. mgr. 6. gr. hafi gagngert verið lögfest til þess að bregðast við tilfellum eins og þeim brotum sem faðir stefnanda beitti hana.

Bótanefnd vísi til þess í ákvörðun sinni að heimilt sé að víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 og segi jafnframt að nauðsynlegt sé að kanna hvort víkja megi frá þeim. Þráttfyrir það virðist nefndin aldrei hafa kannað það og hún vísi ekkert frekar til 6. gr. laganna í ákvörðuninni. Þetta telji stefnandi sýna hversu ábóta-vant málsmeðferð nefndarinnar hafi verið. Ekki sé með nokkru móti hægt að sjá að nefndin hafi rannsakað hvort heimilt sé að víkja frá fyrrnefndum skilyrðum eða ekki. Stefnandi telji þessa rannsókn ekki hafa farið fram enda hvorki fjallað um 3. mgr. 6. gr. né rökstutt hvers vegna tilfelli stefnanda falli ekki u ndirákvæðið.

Með vísan til alls framangreinds telur stefnandi að ákvörðun bótanefndar beri þess skýr merki að rannsókn málsins hafi verið ábótavant, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Samkvæmt ákvæðinu skuli stjórnvald sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin. Stefnandi telji ákvörðun bótanefndar efnislega ranga og telji það skýra staf því að nefndinni hafi yfirsést í hvaða tilfellum heimilt sé að greiða bætur þegar brot séu framin utan íslenska ríkisins og í hvaða tilfellum 3. mgr. 6. gr. laganna eigi við. Rökstuðningur nefndarinnar séekki fullnægjandi, enda sé hvorki tekin afstaða til þess hvort tilfelli stefnanda geti fallið undir lögin í ljósi þess að brotin voru heimfærð til íslenskra laga í Landsrétti á grundvelli 5. gr. almennra hegn-inga rlaga né hvort 3. mgr. 6. gr. eigi við. Þó þessar reglur séu undantekningar beri bótanefnd að rannsaka málið nægjanlega áður enhún taki ákvörðun. Þetta hafi nefndin ekki gert, enda engin umfjöllun í ákvörðuninni um það hvort heimilt sé að greiða bætur á framangreindum grundvelli. Þá virðist ekki heldur neitt mat hafa farið fram á því hvort tilfelli stefnanda kunni að vera „sérstakt“ í skilningi laganna. Nefndin láti við það sitja að vísa til þess að ákvæðið sé undantekningarregla sem skýra beri þröngt og að „öllu virtu“geti tilfelli stefnanda ekki fallið undir ákvæðið.

Stefnandi byggi enn fremur á því að málsmeðferð b ótanefndarhafi brotið gegn andmælarétti stefnanda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Henni hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig efnislega um ákvörðun nefndarinnar áður en hún lá fyrir. Ákvörð-unin sé stefnanda í óhag og því hefði verið rétt að gefa henni kost á því að koma að frekari sjónarmiðum áður en ákvörðun var tekin. Hefði það verið gert, og stefnanda gefinn kostur á að kynna sér grundvöll ákvörðunarinnar sem nefndin hugðist takah efði stefnandi bent nefndinni á yfirsjón hennar varðandi til vísun frumvarps að baki lögum nr. 69/1995 til 5. gr. almennra hegningarlaga. Þannig hefði verið unnt að upp-lýsa málið enn frekar og stuðla að því að niðurstaða þess yrði efnislega rétt.

Með vísan til alls framangreinds telur stefnandi ljóst að ákvörðun bótanefndar sé háð verulegum annmörkum og því beri að ógilda ákvörðunina með dómi.

Um fjárkröfu stefnanda

Stefnandi krefst þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 3.000.000 kr., auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð-tryggingu frá 23. maí 2019. Með dómi Landsréttar í máli nr. [...] hafi faðir stefnanda verið dæmdur til að greiða henni 3.0 00.000 kr. í miskabætur ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2 0 08 til 13. mars 2017, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðslu dags. Krafa stefnanda um dráttarvexti byggist á því að ríkissjóður hafi með réttu átt að greiða hámark þeirra bóta sem kveðið sé á um ílögum nr. 69/1995 þegar stefnandi sendi kröfu þess efnis 23. apríl 2019. Þar eð krafan hafi ekki verið greidd byggi stefnandi á því að stefndi beri ábyrgð á greiðslu dráttarvaxta af kröfunni frá þeim degi þegar liðinn var mánuður frá þvíað stefnandi krafðist greiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Krafan byggi stað öðru leyti á því að ákvörðun bótanefndar í máli nr. 447/2017 sé bersýnilega röng að efni til og að tilfelli stefnanda uppfylli öll skilyrði laga nr. 69/1995 og því beri ekki aðeins að ógilda ákvörðun nefndarinnar, heldur jafnframt að greiða stefnanda bætur skv. lögum nr. 69/1995.

Ljóst sé, og staðfest með dómi Landsréttar, að stefnandi hafi hlotið tjón af brotum föður síns. Þessi brot varði við almenn hegningarlög og faðir stefnanda ha f iverið dæmdur skv. íslenskum lögum fyrir brot sín auk þess sem stefnanda voru dæmdar miskabætur vegna sömu brota. Stefnandi byggi á því að tilvik sitt sé sérstaks eðlis skv. 2. málslið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 og því eigi hún r étttil greiðslubóta úr ríkissjóði. Hún vísar til fyrri umfjöllunar hvað varðar skilyrði ákvæðisins og undan-tekningar frá því.

Stefnandi eigi engan kost á að fá bætur sínar greiddar með öðrum hætti. Faðir hennar sitji í fangelsi og eigi litlar sem engar eignir auk þess sem hún eigi ekki kost á að fá bætur greiddar frá A - landi. Með vísan til alls sem hafi verið rakið telji stefnandi að ekkert girði fyrir það að hún fái tjón sitt bætt úr ríkissjóði og raunar standi lög til þess að bótasjóður greiði henni dæmdar bætur. B rotin, sem tjón hennar v erði rak ið til, beini st gegn íslenskum ríkisborgara, séu framin af íslenskum ríkisborgara og nú ha f iverið sakfellt fyrir þessi brot skv. íslenskum lögum. Höfnun bótanefndar byggist ein-göngu á búsetu stefnanda í útlöndum um skamman tíma í æsku hennar. Stefnandi telji þetta brjóta gegn jafnræðissjónarmiðum, sbr. m. a. 65. gr. stjórnarskrárinnar og 2. gr. b a rnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, en í 2. mgr. síðarnefnda ákvæðisins komi m. a. fram að ekki skuli mismuna barni vegna stöðu eða athafna foreldra þess. Stefnandi telji synjun um greiðslu bóta enn fremur ganga þvert gegn þeim meginmarkmiðum laganr. 69/1995 að styrkjastöðu brotaþola. Þetta markmið og lögin í heild eigi einmitt rætur að rekja til þess að það sé jafnan erfitt fyrir tjónþola að sækja bætur úr höndum tjónvalds vegna tjóns og miska sem leiði af brotum gegn almennum hegningarlögum.

Með vísan til alls framangreinds telur stefnandi að ákvörðun bótanefndar sé efnislega röng og að ekkert standi því í vegi að hún fái tjón sitt bætt úr ríkissjóði.

Ákvarðanir bótanefndar séu endanleg niðurstaða máls á stjórnsýslustigi og því sé stefnandi nauðbeygð til að höfða þetta mál. Málið sé höfðað á hendur íslenska ríkinu þar eð greiðslur skv. lögum nr. 69/1995 greiðist úr ríkissjóði og fjármálaráðherra sé í fyrirsvari. Krafa stefnanda á hendur stefnda um greiðslu dráttarvaxta byggist á því að stefndi beri ábyrgð á afgreiðslu bótanefndar á kröfu stefnanda. Með vísan til umfjöll-unar um málsmeðferð og niðurstöðu nefndarinnar telur stefnandi að stefnda beri að greiða dráttarvexti sem hafi fallið á höfuðstól fjárkröfu stefnanda vegna vinnubragða og niðurstöðu nefndarinnar.

T il stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, sérstaklega 1. mgr. 1. gr. og 3. mgr. 6. g r. laganna. Hún vísar jafnframt til skráðra og óskráðra reglna stjórnsýsluréttar u mmálsmeðferð bótanefndar, sbr. stjórnsýslulög nr. 37/1993, svo og til skráðra og óskráðra meginreglna um jafnræði og meginreglna barnaréttar, sbr. m. a. 65. gr. stjórn-a r skrárinnar og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Um val á varnarþingi vísast til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 og um aðild og fyrirsvar til 5. mgr. 17. gr. sömu laga. Þá vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamál aum málskostnað.

Málsástæður og lagarök stefnda

Aðalkrafa stefnda um sýknu af kröfum stefnanda Stefndi mótmælir málatilbúnaði stefnanda og málsástæðum í heild sinni og krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda.

Stefndi vísar til þess að ríkissjóður greiði þolendum afbrota bætur á grundvelli laga nr. 69/1995, vegna tjóns sem hljótist af brotum á almennum hegningarlögum, enda sé brotið framið innan íslenskrar refsilögsögu, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna. Í þeim tilvikum eigi brotaþoli lögvarða kröfu á hendur ríkissjóði um greiðslu bóta. Í sér-stökum tilvikum sé heimilt að víkja frá því skilyrði að brotið hafi verið framið innan íslenskrar refsilögsögu, enda sé tjónþoli búsettur á Íslandi eða íslenskur ríkisborgari.

Ekki sé deilt um það að stefnandi hafi þolað alvarleg kynferðisbrot af hálfu föður síns og hlotið af þeim verulegt tjón. Brotin gegn henni hafi verið framin á gisti-stað í B - landi. Stefnandi hafi flust með foreldrum sínum til A - lands árið [...] og búið þar í átta ár. Af þeim sökum hafi umsókn hennar umbætur ekki uppfyllt skilyrði fyrri málsliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995. V ið afgreiðslu bótanefndarinnar hafi því reynt á það hvort umsóknin uppfyllti skilyrði síðari máls liðar 1. mgr. 1. gr. þeirra og hvort tilvikið geti talist sérstakt í skilningi laganna.

Engar leiðbeiningar séu í ákvæðinu sjálfu um hvað talist geti til „sérstakra til-vika“ í skilningi þess. Í athugasemdum við frumvarp sem varð að lögum nr. 69/1995 segi afdráttarlaust að síðari málsliður 1. mgr. 1. gr. laganna sé undantekning frá meg-inreglu laganna og í þeim tilvikum sem brot séekki framið innan íslenska ríkisins eigi tjónþoli ekki lögvarða kröfu á hendur ríkissjóði um greiðslu bóta. Hins vegar sé heim-ilt að greiða bætur í sérstökum tilvikum. Áréttað sé að túlka skuli regluna þröngt. Í frumvarpinu séu nefnd dæmi þar sem til álita geti komið að beita reglunni. Rakið sé að hún geti átt við þegar brot er framið um borð í íslensku skipi eða loftfari eða utan refsilögsögu ríkja eða í refsilögsögu annars ríkis, sbr. 5. gr. og 4. tölulið 6. gr. almennra hegningarlaga.

Í 5. gr. almennra hegningarlaga, eins og hún var á þeim tíma sem brotin gegn s tefnandavoru framin, segi að refsa skuli íslenskum ríkisborgara eftir íslenskum hegn-ingarlögum vegna brots sem framið er erlendis og jafnframt innan refsilögsögu ríkis þar sem brotið er einnig refsivert. Í 4. tölulið 6. gr. almennra hegningarlaga segi að refsa skuli eftir íslenskum hegningarlögum fyrir brot gegn 2., 3., og 4. mgr. 165. gr. laganna semerframiðerlendis, óháð því hver framdi brotið.

Fyrir liggi að í síðari málslið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 sé matsregla sem túlka beri þröngri lögskýringu og til þess að greiðsla bóta komi til álitaþ u rfi aðstæð urað vera sérstakar. Er það mat stefnda að ekkert við mál stefnanda geti talist svo sér-stakt að greiðsla bóta komi til álita.

Í málatilbúnaði stefnanda sé vikið að því að bótanefnd hafi ekki aðeins hafnað greiðslu bóta á þeim forsendum að umsóknin uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995, heldur að stefnanda hafi einnig verið synjað um greiðslu bóta þar e ðumsókn hennar uppfyllti ekki ákvæði 6. gr. þeirra. Stefndi hafnar þessu sem röngu og ósönnuðu. Bótanefnd hafi vísað til þess í ákvörðun sinni að umsókn stefnanda upp-fyllt i hvorki skilyrði 1. né 2. mgr. 6. gr. laganna. Hins vegar hafi þess verið getið í ákvörðun nefnda r innar að heimilt væri að víkja frá þessum skilyrðum ef veigamikil rök mæltu með því, sbr. 3. mgr. 6. gr.

Sú undanþága sem komi fram í 3. mgr. hafi verið lögfest með lögum nr.

118/1999 með það að markmiði að bæta réttarstöðu barna sem verði fyrir kyn ferðis-brotum og hafi ekki haft þroska, getu eða aðstæður til að gera uppvíst um brotin. N efndin hafi að jafnaði fallist á að beita ákvæðinu þegar börn séu þolendur afbrota og ekki sanngjarnt að ætlast til þess að þau uppfylli skilyrði 1. og 2. mgr. 6. gr. Það sé hins vegar háð því að önnur skilyrði laganna séu uppfyllt. Þar eð umsókn stefnanda hafi að mati bótanefndar augljóslega ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 1. gr. laganna hafi bótanefndin ekki talið þörf á að taka afstöðu til þess hvort rétt væri að beita undan-þáguákvæði 3. mgr.6. gr. eða fjalla nánar um skilyrði til þess.

Stefnandi byggi á því að bótanefnd hafi hvorki fylgt rannsóknarreglu stjórn-sýslulaga nr. 37/1993, sbr. 10. gr. þeirra, né veitt stefnanda rétt til að andmæla ákvörðun nefndarinnar, sbr. 13. gr. laganna. Stefndi mótmæli þessu sem röngu og órökstuddu.

Ljóst séað þau brot sem stefnandi þurfti að þola voru framin á erlendri grundu þar sem hún bjó í átta á r. Bótanefndin hafi litið svo á að málið væri að því leyti fylli -lega upplýst, enda hafði það farið í gegnum tvö dómstig og öll gögn málsins ljós.

Stefnandi hefði aðallega viljað nýta andmælaréttinn til þess að benda bóta-nefndinni á undantekningarheimildir laganna. Það hefði átt að þjóna þeim tilgangi aðupplýsa málið og stuðla að því að rétt ákvörðun yrði tekin. Á kvörðun bótanefndar-innar í máli stefnanda sýni að nefndin þekki vel bæði meginreglur og undantekningar-heimildir laga nr. 69/1995. Um undantekningar heimildirnar hafi verið fjallað sérstak-lega í ákvörðuninni og komist að þeirri niður stöðu að þær ættu ekki við. Mál stefn-anda hafi verið fullupplýst og henni kunnugt um öll þau gögn og upplýsingar sem ákvörðunin byggðist á. Því hafi ekki ver ið tilefni til þess að gefa stefnanda frekara tækifæri áað tjá sig um lyktir málsins.

Þá vísar stefndi til þess að samkvæmt stjórnsýslulögum sé jafnan hægt að fá ákvarðanir stjórnsýslunnar teknar til nýrrar meðferðar komi fram ný gögn eða upplýs-ingar, sbr. 24. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi hafi ekki óskað eftir slíkri endurupptöku.

Stefnandi byggi loks á því að með niðurstöðu sinni í máli nr. 447/2017 hafi bótanefndin brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og barnasáttmála Samein-uðu þjóðanna. Stefndi vísar þeirri málsástæðu á bug. Við meðferð mála innan stjórn-sýslunnar feli st í jafnræðisreglunni að við úrlausn mála skuli stjórnvöld gæta sam-ræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Þá skuli aðilum ekki mismunað á nokkurn hátt á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða. Bótanefndin byggi ákvörðun sína í þessu máli á skýrum ákvæðum laga nr. 69/1995. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að nefndin hafi leyst úr sambærilegum málum á annanh á tten gert var í máli hennar.

Af einhverjum ástæðum hafi lögmaður stefnanda ekki undir höndum ákvörðun í máli nr. 447/2017 sem hafi verið send í pósti á sínum tíma eins og venja sé til. Póst-sendingin hafi ekki verið skráð sérstaklega en ákvörðunin hafi nú verið lögð fram.

Með vísan til þessa verði hvorki talið að stefndi hafi við meðferð málsins brotið máls-hraðareglu né komið í veg fyrir að stefnandi nyti upplýsingaréttar skv. stjórnsýslu-lögum. Öndverðum fullyrðingum stefnanda mótmæli stefndi sem röngum og ósönn-uðum.

Með vísan til alls framangreinds telur stefndi ljóst að skilyrði til greiðslu úr bótasjóði skv. lögum nr. 69/1995 séu ekki uppfyllt. Því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Varakrafa stefnda um lækkun á dómkröfum stefnanda Vegna fjárkröfu stefnanda vísar stefndi til þess að lög nr. 69/1995 hafi tekið gildi 1. janúar 1996. Við gildistöku þeirra hafi greiðsla miskabóta verið bundin við 600.000 kr., sbr. c-lið 2. mgr. 7. gr. þágildandi laga, og hafi svo verið allt til ársins 2012. Við gildistöku breytingalaga nr. 54/2012 hafi umrætt hámark á greiðslu miska-bótav er ið hækkað í 3.000.000 kr.

Lög nr. 54/2012 hafi tekið gildi 22. júní 2012. Þau brot sem krafa stefnanda byggist á hafi verið framin fyrir gildistöku þeirra. Krafa stefnanda á hendur dómfellda hafi því stofnast þegar misgjörðirnar voru framdar. Samkvæmt almennum lagaskila -reglum beri því að fara með kröfur hennar eftir þeim reglum sem giltu þegar til þeirra var stofnað. Því geti krafa stefnanda aldrei numið hærri fjárhæð en 600.000 kr., án vaxta, sbr. m. a. dóm Hæstaréttar í málinr.493/2017.

Niðurstaða

Með dómi Landsréttar í máli nr. [...] var faðir stefnanda sakfelldur fyrir kyn-ferðisbrot gegn henni og systur hennar. Stefnanda voru að auki dæmdar 3.0 00.000 kr. í miskabætur úr hendi föður síns. Vegna fjárhagsstöðu sinnar hefur hann ekki tök á að greiða henni þær. Hún sótti því um bætur úr ríkissjóði samkvæmt lögum nr. 69/1995. Bótanefnd, sem ber að taka ákvörðun um rétt til bóta skv. lögum nr. 69/1995, hafnaði umsókn stefnanda þar eð brotin sem faðir hennar var sakfelldur fyrir voru ekki framin hér á landi.

Það ákvæði lag a nr. 69/1995, sem helst reynir á, 1. gr., orðast svo:

Ríkissjóður greiðir bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningar-lögum í samræmi við ákvæði laga þessara, enda hafi brotið verið framið innan íslenska ríkisins. Í sérstökum tilvikum er heimilt að greiða bætur fyrir tjón sem leiðir af broti sem framið var utan íslenska ríkisins, enda sé tjónþoli búsettur á Íslandi eða íslenskur ríkisborgari.

Það er ágreiningsefni þessa máls hvort tilvik stefnanda teljist sérstakt í skiln-ingi 2. málsliðar 1. mgr. 1. gr. laganna.

Lögin ganga út frá því grundvallarviðmiði í 1. málslið 1. mgr. 1. gr. að brot sé framið hér á landi og verknaðurinn sé refsiverður samkvæmt tilteknum ákvæðum almennra hegningarlaga. Íslensk refsilögsaga þarf því að taka til verknaðarins til þess að réttur þolanda til bóta úr ríkissjóði stofnist. Samkvæmt 1. málslið skiptir ríkisfang geranda ekki máli né heldur ríkisfang þolanda. Það nægir að þeir hafi báðir verið á landinu, eða innan íslenskrar refsilögsögu, á verknaðarstundu. Samkvæmt 2. tölulið 5. gr. laga nr. 69/1995 verða þeir þó að hafa dvalið hér eitthvað lengur en örfá a daga.

Í undantekningarheimildinni í 2. málslið 1. mgr. 1. gr. er það eina skilyrði sett til viðbótar við sérstakt tilvik að tjónþoli búi hér á landi eða sé íslenskur ríkisborgari.

Það erþ ví ekki gert að skilyrði að hvort tveggja sé uppfyllt samtímis.

Eins og fram er komið veitir frumvarp til laganr. 69/1995 ekki mikla leiðsögn um það hvaða þættir koma til skoðunar þegar metið er hvenær aðstæður teljast sér-sta kar í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 1. gr. Þar er þó tilgreint að undir þá unda n t ekn-ingarheimild gætu meðal annarra fallið tilvik þar sem brot er framið um borð í íslensku skipi eða loftfari utan refsilögsögu ríkja eða í refsilögsögu annars ríkis, sbr. ákvæði 5. gr. eða 4. tölulið 6. gr. almennra hegningarlaga. Að mati dómsins er þessi tilgreining ekki bundin við brot í loftfari eða skipi, eins og ætla mál af lestri ákvörð-unar bótanefndar ímáli nr. 447/2017. Orðalag í frumvarpinu sýnir þvert á mótiað þeir brotavettv angar eru tilgreindir í dæmaskyni. Að mati dómsins getur tilvísun frum-varpsins til 5. gr. almennra hegningarlaga átt við þótt brot sé ekki framið í íslensku loftfari eða íslensku skipi.

Í dómi Landsréttar í máli nr. [...] er tekið fram að brot ákærða í B - landi verði dæmd eftir íslenskum lögum, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 5. gr. almennra hegningarlaga. Í 3. mgr. 5. gr. laganna sem vís ar til 2. töluliðar 1. mgr. 5. gr. eru tilgreind brot sem varða við þau lagaákvæði sem faðir stefnanda var sakfelldur fyrir. Íslenskir dómstólar hafa því, m eð heimild í lögum, fellt brotin gegn stefnanda undir refsilögsögu sínaog í raun farið með brotin eins og þau hefðu verið framin innan íslenska ríkisins, sbr. 1. málslið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995. Að mati dómsins er eðlilegt að réttur til bóta úr ríkissjóði, sé gerandi ógjaldfær, haldist í hendur við refsilögsögu ríkisins.

Í tilviki stefnanda bætist við að bæði gerandi og þolandi eru ekki einungis íslenskir ríkisborgarar heldur hafa jafnframt fasta búsetu hér á landi og bjuggu hér um árabil áður en fjölskyldan fluttist til A - lands.

Undantekningarreglur eins og heimild 2. málsliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 ber vissulega að skýra þröngt. Samkvæmt orðum frumvarpsins er það hins vegar markmið laganna að styrkja stöðu brotaþola með því að ríkissjóður bæti tjón sem leiðir af broti gegn almennum hegningarlögum, ekki hvað síst ofbeldisbrotum og brotum gegn sjálfsákvörðunarrétti og frjálsræði einstaklinga. Þannig voru brot föður stefnanda gegn henni og íslenskir dómstólar hafa sakfellt hann fyrir. Samkvæmt lögum nr. 69/1995 eiga íslenskir ríkisborgarar og brotaþolar sem búa hér, sbr. t. d. 2. tölulið 5. gr. laganna, að njóta góðsaf þessu markmiði þeirra.

Þegar litið er til tilvísunar Landsréttar til 5. gr. almennra hegningarlaga, svo og markmiðs laganr.69/1995 og þess hverjum er ætlað að njóta góðs af því markmiði og jafnframt sterkra tengsla stefnandasemogföður hennarvið íslenska ríkið bæði í fortíð og nútíð telur dómurinn ekki vafa leika á því að tilvik stefnanda teljist sérstakt í skiln-ingi 2. málsliðar 1. mgr. 1. gr. laganna og rúmist innan undantekningarh ei mildar ákvæðisins.

Það er því mat dómsins að bótanefndinni hafi yfirsést málefnaleg sjónarmið sem leiða mátti af lögskýringargögnum þegar hún lagði mat á það hvort staðreyndir máls stefnanda féllu að margnefndri undantekningar heimild laga nr. 69/1995. Að mati dómsins er ákvörðun nefndarinnar í máli nr. 447/2017 af þessum sökum efnislega röng. Það telst verulegur annmarki á stjórnvaldsákvörðun og því verður að ógilda hana.

Dómurinn telur niðurstöðu bótanefndarinnar ekki byggja á því að umsókn stefnanda uppfylli ekki skilyrði 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 og telur því ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort uppfyllt séu skilyrði 3. mgr. 6. gr. laganna.

Enda þótt það sé hlutverk dómstóla að taka afstöðu til þess hvort stjórnvöldum, þar á meðal bótanefnd skv. lögum nr. 69/1995, hafi orðið á þegar þau tóku stjórn-valdsákvörðun er það ekki hlutverk dómstóla að taka nýja ákvörðun. Það er hlutverk bótanefndar samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laga nr. 69/1995.

Af þessum sökum er vísað frá dómi þeirri kröfu stefnanda að stefndi verði dæmdur tilþessað greiða stefnanda 3.000.000 kr., auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí 2019 til greiðsludags.

Dómurinn hefur því fallist á hluta krafna stefnanda. Með vísan til þess og atvika málsins þykir rétt að hvor málsaðili um sig beri sinn kostnað af málinu.

Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, 28. apríl 2020, var stefnanda veitt gjafsókn til þess að reka þetta mál fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, A-kk-ef K-kk-ef V-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 5 0 0.000 krónur. Samkvæmt dómvenju í gjafsókn-armálumer virðisaukaskattur ekki meðtalinn í fjárhæðinni.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð

Felld er úr gildi ákvörðun bótanefndar skv. lögum nr. 69/1995 í máli nr. 447/2017.

Vísað er frá dómi þeirri kröfu stefnan da að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.000.000 kr., auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí 2019 til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknar kostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, A-kk-ef K-kk-ef V-kk-ef, 5 0 0.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

I-kvk-nf L-kvk-nf

-----------------------------

Rétt endurrit staðfestir,

Héraðsdómi Reykjavíkur 11. ágúst 202 1