E-4165/2006

Mál þetta, sem höfðað var 25. júní 2006, var dómtekið 18. maí sl. Það var tekið til endurflutnings 6. september sl. og dómtekið sama dag.

Stefnandi er Kaupþing banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík.

Stefndi er H-kk-nf L-kk-nf, Ljósuvík 10, Reykjavík.

Dómkröfur

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 2.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 10. júní 2003 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að upphæð 83.366 krónur. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Málavextir

Hinn 7. mars 2003 gerðu Búnaðarbanki Íslands hf., nú Kaupþing banki, og stefndi H-kk-nf L-kk-nf með sér samning þar sem kveðið er á um faglega ráðgjöf og aðstoð stefnanda vegna fyrirhugaðra kaupa á Ferðaskrifstofunni Primu. Þar segir m.a. í 1. gr. samningsins að stefndi hafi hug á að kaupa Ferðaskrifstofuna Primu ehf. Markmið stefnda sem kaupanda sé að eignast 100% hlutafjár í félaginu. Í tengslum við þennan vilja stefnda séu aðilar sammála um að bankinn taki að sér eftirfarandi verkefni:

Að meta félagið, þ.e. Ferðaskirfstofuna Primu, sem fjárfestingarkost.

Að leiða samningaferli og hugsanleg tilboð gagnvart seljanda í samvinnu við stefnda og aðra sérhæfða aðila sem nauðsynlegt kann að þykja að komi að málinu.

Að taka þátt í samskiptum við félagið og aðra fagaðila sem ráðnir kunna að vera til aðstoðar.

Að taka þátt í gerð tilboða, samninga og annrra skjala í tengslum við fjárfestingu í félaginu.

Að ráðleggja varðandi fjármögnun fjárfestingar í félaginu og meta áhrif þess á rekstur og efnahag félagsins og stefnda.

Að aðstoða við öflun fjármögnunar, hvort sem um sé að ræða lánsfé eða hlutafé.

Að hafa milligöngu um gerð áreiðanleikakannana á félaginu.

Að veita aðra aðstoð og ráðgjöf sem eðlilega leiðir af fjárfestingu í félaginu.

Í 3. grein samningsins segir að stefndi skuli greiða bankanum fasta óafturkrefjanlega þóknun að fjárhæð 500.000 krónur án tillits til þess hvort af sölu hlutafjár verður fyrir tilstuðlan bankans. Þá segir að ef stefndi, eða aðilar sem honum séu tengdir fjárhagslega, kaupi hlutafé í félaginu eða skrifi undir samning sem skuldbindi hann til að kaupa hlutafé í félaginu skuli stefndi greiða bankanum þóknun sem nemi 5% af heildarvirði félagsins. Skylda til greiðslu þóknunar samkvæmt ákvæðinu skuli gilda út samningstímann og í allt að sex mánuði frá því að bankinn hætti formlega að vinna fyrir stefnda. Þóknun bankans skuli greiðast innan mánaðar frá undirritun kaupsamnings enda hafi fjármögnun tekist. Þá falli jafnframt niður þóknun samkvæmt 1. málsgrein. Andvirði kaupanna skuli ganga frá stefnda til seljanda með milligöngu bankans og sé bankanum heimilt að halda eftir þóknun í samræmi við greinina.

Stefndi heldur því fram að það hafi verið félagið Cura ehf. sem hafi átt í viðræðum við eigendur Primu ehf. og hafi keypt ferðaskrifstofuna. Hafi hann talið sig vera að gera umræddan samning fyrir hönd Cura ehf.

Stefndi kveðst hafa fundað með eigendum ferðaskrifstofunnar Prima ehf. sem settu það skilyrði fyrir sölu að Landsbanki Íslands hf. yrði sá banki sem kæmi að sölu félagsins. Stefndi kveðst hafa tilkynnt stefnanda að með því væru ekki lengur forsendur fyrir fyrrnefndum samningi og hafi rift honum samdægurs. Hafi sú tilkynning farið fram símleiðis og hafi stefndi talað við starfsmann stefnanda, H-kvk-þf H-kvk-þf. Hafi Cura ehf. því gert samning um milligöngu sölunnar við Landsbanka Íslands hf. og hafi verið gengið frá sölunni með aðstoð Landsbanka Íslands hf.

Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi ekki tekið neinn þátt í kaupum Cura ehf. á ferðaskrifstofunni Primu ehf. og hafi hvergi komið nærri samningsferlinu. Eftir að samningnum hafi verið rift hafi enginn starfsmaður stefnanda unnið fyrir hönd stefnda eða/og Cura ehf. á grundvelli samnings aðila frá 7. mars 2003 og það næsta sem stefnandi hafi tekið sér fyrir hendur sem þessu máli tengdist hafi verið að gefa út reikning stílaðan á Cura ehf., þann 26. maí 2003. Reikning þennan kveðst stefndi ekki hafa fengið í hendur. Þann 29. nóvember 2005 hafi svo borist innheimtubréf, stílað á sama aðila.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi kveður kröfu sína í málinu vera söluþóknun. Þann 7. mars 2003 hafi stefnandi og stefndi gert með sér samning vegna fyrirhugaðra kaupa stefnda á ferðaskrifstofunni Primu ehf. Hafi svo farið að umrætt félag var selt til Cura ehf. og muni söluverðið hafa verið 40.000.000 króna. Samkvæmt því sem fram komi í 2. mgr. 3. gr. samnings aðila, hafi stefnda borið að greiða stefnanda, mánuði eftir það tímamark, 5% af söluverðinu í þóknun, en Cura ehf. uppfylli skilyrði samnings aðila um að vera aðili sem sé fjárhagslega tengdur stefnda.

Krafan hafi verið í vanskilum og hafi stefnda verið tilkynnt um vanskilin með bréfi, dags. 29. nóvember 2005.

Inná skuldina hafi verið greiddar 83.366 krónur 6. mars 2006 og verið tekið tillit til þess við uppgjör kröfunnar. Eftirstöðvar skuldarinnar hafi ekki fengist greiddar þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.

Vísað er til almennra reglna kröfuréttarins og meginreglna samningaréttarins um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fái m.a. stoð í lögum númer 7/1936.

Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 3. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

1. Sýkna vegna aðildarskorts

Það er aðalkrafa stefnda að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda sökum aðildarskorts. Krafa stefnanda sé byggð á reikningi sem stílaður sé á fyrirtækið Cura ehf. og tilkynning um vanskil hafi borist sama aðila eins og greinilega megi sjá á reikningnum. Stefnandi telji sig augljóslega eiga kröfu á hendur Cura ehf. og beri honum því að stefna umræddu félagi en ekki stefnda. Stefndi beri ekki persónulega ábyrgð á skuldum Cura ehf. og sé því ekki réttur aðili máls sem höfðað sé til þess að fá greidda kröfu á hendur fyrirtækinu. Ofangreint sé enda í samræmi við samkomulag aðila um að Cura ehf. væri kaupandi og því yrði gerður reikningur á Cura ehf. ef af samningum yrði með tilstilli stefnanda sem hafi ekki orðið, eins og fram sé komið. Þessu til stuðnings megi vísa í að reikningur stefnanda sé gerður á Cura ehf., innheimtubréfið sé stílað á Cura ehf. og hin meinta innborgun 6. mars 2006 að fjárhæð 83.366 krónur, sem stefnandi hafi sjálfur ráðstafað inn á hina meintu skuld Cura ehf., án heimildar, hafi verið greidd af Cura ehf.

Stefndi sé því ekki réttur aðili þessa máls og því geti stefnandi ekki gert kröfur á hendur honum. Því beri að sýkna stefnda, sbr. III. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 2. tl. 16. greinar.

2. Sýkna á grundvelli ógilds samnings

Verði ekki fallist á málsástæðu stefnda um sýknu vegna aðildarskorts sé á því byggt að samningur aðila sé ógildur.

Krafa stefnanda byggist á samningi sem sagt hafi verið upp sökum brostinna forsendna. Samningurinn hafi verið gerður í því skyni að freista þess að festa kaup á 100% hlutafé í ferðaskrifstofunni Primu ehf. Eftir að samningurinn var gerður hafi stefndi komist að því að skilyrði Primu ehf. fyrir kaupum hans á umræddu fyrirtæki var að Landsbankinn hf. hefði milligöngu um söluna. Með því hafi forsendur fyrir samningi hans við stefnanda verið brostnar og hafi hann tilkynnt símleiðis um riftun samningsins og að hann óskaði ekki eftir frekari þjónustu stefnanda í þessu máli. Hafi stefndi mátt gera ráð fyrir því að hér væri um fullgilda riftun að ræða enda hafi engin viðbrögð eða tilkynning komið frá stefnanda, eftir riftun samningsins, um að riftuninni væri mótmælt eða henni hafnað.

Stefnanda hafi mátt vera ljóst að forsenda fyrir samningsgerð stefnda væri kaup Cura ehf. á ferðaskrifstofu Primu ehf. og að ákvörðunarástæða þess að samningurinn var gerður voru þau kaup. Með því að setja það skilyrði fyrir kaupunum að annar aðili en stefnandi sjái um milligöngu aðila verði ekki annað talið en að með því hafi ákvörðunarástæða samningsins brostið.

Slík túlkun sé ekki ósanngjörn fyrir stefnanda enda hafi hann, þegar hann fékk tilkynninguna, ekki enn hafið vinnu samkvæmt samningnum og ekkert liggi fyrir um að riftunin hafi valdið stefnanda nokkru tjóni.

Til marks um það að stefnandi hafi talið samninginn ógildan við þessa tilkynningu stefnda megi nefna það að engin af þeim skyldun sem stefnandi gekkst undir með samningnum hafi verið uppfyllt. Stefnandi mat ferðaskrifstofuna Primu ehf. ekki sem fjárfestingarkost, stefnandi hafi ekki leitt samningaferlið, stefnandi hafi ekki tekið þátt í samskiptum við ferðaskrifstofuna Primu ehf. eða aðra fagaðila sem kynnu að hafa verið ráðnir til aðstoðar, stefnandi hafi ekki tekið þátt í gerð tilboða, samninga og annarra skjala í tengslum við fjárfestingu í ferðaskrifstofunni Primu ehf., stefnandi hafi ekki gefið ráðleggingar varðandi fjármögnum fjárfestingar í ferðaskrifstofunni Primu ehf., stefnandi hafi ekki aðstoðað við öflun fjármögnunar og hafi ekki haft milligöngu við gerð áreiðanleikakönnunar á ferðaskrifstofunni Prima ehf. og stefnandi hafi ekki veitt aðra aðstoð og ráðgjöf sem eðlilega hafi leitt af fjárfestingu í ferðaskrifstofunni Prímu ehf.

Stefnandi hafi ekki sinnt þeim verkefnum sem hann hafi tekið að sér í samningnum vegna þess að stefnandi hafi samþykkt ógildingu hans. Báðir aðilar hafi verið sammála um að réttaráhrif samningsins hefðu liðið undir lok með því að forsendur fyrir honum brustu. Aðgerðarleysi stefnanda sýni, svo ekki verði um villst, að hann hafi talið að samningurinn héldi ekki gildi sínu eftir tilkynningu stefnda til starfsmanns stefnanda.

3. Sýkna vegna ójafnrar samningsstöðu aðila

Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að samningur aðila hafi verið gerður af starfsmönnum stefnanda án þess að stefndi hafi haft áhrif á efni hans, að mörg ákvæði í honum séu byggð á stöðluðum samningsskilmálum og að stefnandi sé stórt og öflugt fyrirtæki með greiðan aðgang að sérfræðiþekkingu og aðstoð. Hins vegar hafi stefndi ekki notið aðstoðar lögfræðings þegar hann undirritaði samninginn.

Ójafnt hafi verið á komið með aðilum þegar samningurinn var undirritaður og hafi aðstaða stefnanda ótvírætt verið sterkari. Ákvæði í samningnum séu stefnanda mjög í vil og í ljósi þess að stefnandi hafi enga milligöngu haft með aðilum að kaupum á ferðaskrifstofumi Primu ehf., hvorki fyrir né eftir undirritun samningsins, væri það andstætt góðum viðskiptaháttum að krefjast greiðslu fyrir slíka milligöngu. Þjónusta sem ekki sé veitt stofni almennt ekki til kröfu um endurgjald, einkum og sér í lagi ef báðir aðilar séu sammála um að ekki sé lengur þörf fyrir þjónustuna.

Ósanngjarnt væri, andstætt góðum viðskiptaháttum og brot á gagnkvæmum trúnaðarskyldum að bera fyrir sig samninginn eins og málum sé komið, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í ljósi þess að starfsmanni stefnanda hafi verið tilkynnt um riftun samningsins stuttu eftir að hann var gerður og stefnandi því grandvís um brostnar forsendur stefnda áður en samningurínn hafði áhrif á ráðstafanir hans, sbr. 2. mgr. 36. gr. og 38. gr. samningalaga, sé þess krafist að samningurinn verði ógiltur og beri því að sýkna stefnda af kröfu byggðri á honum.

Jafnframt megi vísa til þess að stefndi hafi alltaf talið sig vera að gera samning þennan fyrir hönd Cura ehf. og hafi stefnanda verið það ljóst.

Einnig sé bent á að stefnandi hafi ekki staðið við sinn hluta samningsins, hvorki að hluta né í heild, og eins og rakið sé hér að framan hafi stefnandi ekki innt af hendi þau verkefni sem hann taki sér á hendur með samningnum. Ef málatilbúnaður stefnanda byggi á því að samningurinn hafi haldið gildi sínu verði að telja að þessar verulegu vanefndir nægi til þess að rifta megi samningnum samkvæmt 14. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup og almennum reglum kröfuréttar.

Leiði almennar reglur kröfuréttar til þess að þar sem hvorugur aðila hefur innt af hendi þjónustu eða greiðslu eigi hvorugur kröfu á hinn.

4. Varakrafa stefnda um lækkun á kröfum stefnanda

Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda í máli þessi og dómur telji samninginn skuldbindandi fyrir stefnda sé gerð varakrafa um verulega lækkun á kröfum stefnanda.

Varakrafa stefnanda sé í fyrsta lagi studd þeim rökum, er áður hafi komið fram, þ.e. að stefnandi hafi ekki efnt sinn hluta samningsins frá 7. mars 2003 og að ósanngjarnt væri, og andstætt góðum viðskiptaháttum, að bera hann fyrir sig, sbr. 36. gr. samningalaga. Farið sé fram á að þar sem stefnandi hafi ekki sinnt samningskyldum sínum við kaup Cura ehf. á ferðaskrifstofunni Primu ehf. skuli 5 % söluþóknun samkvæmt. 2. mgr. 3. gr. samningsins falla niður.

Í öðru lagi sé á því byggt að skilyrðum 2. mgr. 3. gr. samningsins um fjárhagslega tengda aðila sé ekki fullnægt. Sé hér um mjög óskýrt ákvæði að ræða sem beri að túlka stefnda í hag enda hafi stefnandi séð um samningsgerðina, um sé að ræða staðlað samningsform og standi það stefnanda nær að hafa ákvæðið skýrt þannig að ekki sé vafi á um túlkun þess.

Beri því að lækka kröfu stefnanda og þá standi einungis eftir greiðsla samkvæmt 1. mgr. 3. gr. samningsins frá 7. mars 2003 sem nemi 500.000 krónum.

Krafa um sýknu vegna aðildarskorts sé reist á III. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Krafa um sýknu sé einnig reist á almennum reglum samninga- og kröfuréttar; lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, lögum nr. 42/2000 um þjónustukaup og lögum nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti.

Varakrafa byggi á sömu lagarökum.

Krafa um málskostnað sé reist á 1. mgr. 130. gr. eml. og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988.

Niðurstaða

Hinn 7. mars 2003 gerðu stefnandi, Búnaðarbanki Íslands, nú Kaupþing banki hf., og stefndi, H-kk-nf L-kk-nf, með sér samning um faglega ráðgjöf og aðstoð stefnanda við stefnda vegna fyrirhugaðra kaupa hans á ferðaskrifstofunni Primu ehf. Undirritar stefndi samninginn og er hvergi að finna þess stað að Cura ehf. sé aðili að honum, en það félag var, á umræddum tíma, í eigu stefnda. Byggir stefnandi kröfur sínar í málinu á þessum samningi. Með reikningi, dags. 26. maí 2003, sem stílaður var á Cura ehf. og sendur á heimilisfang stefnda, krafði stefnandi stefnda um þóknun fyrir veitta ráðgjöf samkvæmt umræddum samningi. Starfsmaður stefnanda, H-kvk-nf H-kvk-nf, sérfræðingur í fyrirtækjaráðgjöf, bar fyrir dómi að stefnda hefði verið ráðlagt að kaupa ferðaskrifstofuna í nafni félags og samkomulag hafi verið um að reikningur yrði gerður á Cura ehf., vegna skattahagræðis, og er það í samræmi við fullyrðingu stefnda þar að lútandi í greinargerð hans. Sú staðreynd breytir því ekki að stefndi H-kk-nf var aðili samningsins, en ekki Cura ehf., og skuldbindur samningurinn hann persónulega. Er því ekki fallist á að stefndi sé ekki réttur aðili að málinu og er sýknukröfu á grundvelli aðildarskorts hafnað.

Aðila greinir á um málsatvik og um það í hverju ráðgjöf og þjónusta stefnanda fólst. H-kvk-nf I-kvk-nf bar fyrir dómi að eftir að samningur aðila var undirritaður hafi farið fram verðmat á fyrirtækinu sem stefndi hugðist kaupa. Eftir að upp kom að ekki væri óskað eftir því að stefnandi leiddi samningsferlið hafi orðið að samkomulagi milli stefnanda og stefnda að ráðgjöf til stefnda færi fram án þess að stefnandi kæmi að samningsferlinu. Bar H-kvk-nf að hún hefði verið í ráðgjafarsambandi við stefnda þar til gengið var frá kaupunum, m.a. um fjármögnun. Hefði vart liðið vika án þess að þau töluðu saman eða hittust. Kannaðist hún ekki við að stefndi hefði í samtölum sínum við hana rift samningi aðila.

Stefndi H-kk-nf bar fyrir dómi að þegar seljandi fyrirtækisins sem hann var í viðræðum við hafi sett það skilyrði að Landsbankinn kæmi að málinu hafi hann haft samband við H-kvk-þf og tilkynnt henni það og jafnframt að hann þyrfti ekki á þjónustu stefnanda að halda. Hafi þetta verið einhverjum dögum eftir að samningur var undirritaður. Hafi starfsmenn Landsbankans síðan innt þá vinnu af hendi sem þurfti að vinna, þ.á m. hafi þeir gert verðmat á fyrritækinu og áætlun fram í tímann um vöxt og hagnað fyrirtækisins.

Gegn andmælum stefnanda hefur stefndi ekki getað sýnt fram á að hann hafi rift samningi sínum við stefnanda. Þá verður samningi ekki rift á þeirri forsendu að stefnandi hafi vanefnt samninginn þar sem stefndi heldur því fram að hann hafi lýst því yfir við stefnanda fljótlega eftir undirritun samningsins að hann þyrfti ekki á þjónustu stefnanda að halda. Þá er ósannað að aðilar hafi orðið sammála um að ógilda samninginn. Ekki er fallist á þá málsástæðu stefnda að sýkna beri hann vegna ójafnrar samningsstöðu málsaðila. Fram kom fyrir dómi að stefndi hefði stundað viðskipti. Er ekkert sem styður það í málinu að stefnandi hafi misnotað aðstöðu sína gagnvart stefnda við samningsgerðina.

Stefnandi byggir kröfu sína í málinu á 3. grein í samningi aðila. Þar segir í 1. mgr.: „Kaupandi skal greiða Bankanum fasta óafturkrefjanlega þóknun að fjárhæð 500.000 krónur án tillits til þess hvort af sölu hlutafjár verður fyrir tilstuðlan Bankans.“

Í 2. mgr. 3. gr. segir: „Ef kaupandi, eða aðilar sem eru honum fjárhagslega tengdir, kaupir hlutafé í Félaginu eða skrifar undir samning sem skuldbindur hann til að kaupa hlutafé í Félaginu skal Kaupandi greiða Bankanum þóknun sem nemur 5% af heildarvirði (e. Enterprise value) Félagsins. Skylda til greiðslu þóknunar samkvæmt þessu ákvæði gildir út samningstímann og í allt að sex mánuði frá því að Bankinn hættir formlega að vinna fyrir Kaupanda. Þóknun Bankans skal greiðast innan mánaðar frá undirritun kaupsamnings, enda hafi fjármögnun tekist. Þá fellur jafnframt niður þóknun samkvæmt 1. málsgrein. Andvirði kaupanna skal ganga frá Kaupanda til seljanda með milligöngu Bankans og er Bankanum heimilt að halda eftir þóknun í samræmi við þessa grein.“

Það er álit dómsins að túlka verði umræddan samning í heild sinni. Eins og greinir hér að framan er gert ráð fyrir að stefnandi leggi af mörkum ákveðna þjónustu og ráðgjöf í þágu stefnda. Verður ekki séð að þóknun til stefnanda komi til nema slík vinna hafi verið innt af hendi. Um umfang þeirrar vinnu er deilt í málinu og stendur fullyrðing gegn fullyrðingu, sbr. framburð aðila fyrir dómi, sem áður er rakinn. Stefnandi hefur engin gögn lagt fram í málinu er sýni fram á vinnuframlag hans í þágu stefnda. Gegn andmælum stefnda hefur stefnanda ekki tekist að sýna fram á að einhver þjónusta eða ráðgjöf hafi verið veitt af hálfu stefnanda í þágu stefnda. Þykir stefnandi því ekki hafa sýnt fram á að honum beri þóknun á grundvelli samnings aðila.

Að þessu virtu ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu.

Ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 450.000 krónur.

K-kvk-nf J-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, H-kk-nf L-kk-nf, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings banka hf.

Stefnandi greiði stefnda 450.000 krónur í málskostnað.

K-kvk-nf J-kvk-nf