E-972/2019

Dómur

Mál þetta, sem dómtekið var 11. mars 2020, höfðaði Norðurslóð 4 ehf., Kringlunni 4–12, Reykjavík, hinn 8. mars 2019 á hendur Verkfræðistofu Þráins og Benedikts ehf., Laugavegi 178, Reykjavík, og TM hf., Síðumúla 24, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess í málinu að stefndu, Verkfræðistofa Þráins og Benedikts og TM hf., verði dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 63.521.090 krónur in solidum, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 19. júní 2017 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefndi, Verkfræðistofa Þráins og Benedikts ehf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefndi, TM hf., krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara lækkunar á dómkröfum. Þá er krafist málskostnaðar.

Í þinghaldi 28. júní 2019 var ákveðið, með vísan til 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að skipta sakarefninu þannig að fyrst yrði fjallað um það hvort skaðabótaskylda sé fyrir hendi hjá stefnda, Verkfræðistofu Þráins og Benedikts ehf., og þá hvort ætluð skaðabótakrafa sé fallin niður fyrir fyrningu, tómlæti eða vegna samningsákvæða, en ágreiningur um bótafjárhæð yrði látinn bíða. Í þessum þætti málsins er það því ekki fjárkrafa stefnanda sem er til umfjöllunar, heldur einungis sá þáttur dómkröfunnar sem lýtur að viðurkenningu á bótaskyldu stefndu og því hvort krafan sé enn við lýði eða niður fallin. Varakröfur stefndu um lækkun eru því heldur ekki til umfjöllunar hér, heldur einvörðungu aðalkröfur þeirra um sýknu, auk krafna allra aðila um málskostnað vegna þessa þáttar málsins.

I

Málsatvik

Með samþykkt skriflegs tilboðs stefnda, Verkfræðistofu Þráins og Benedikts ehf., hér eftir VÞB, dags. 17. október 2006, komst á samningur milli stefnda og stefnanda, sem þá hét Landsafl ehf., um verkfræðihönnun á bílahúsi og plönum að Holtavegi 10 í Reykjavík. Ekki var gerður skriflegur verksamningur. Um var að ræða burðarvirkis og lagnahönnun tengda lækkun á eldra bílaplani, ásamt nýjum bílapalli. Stefndi, VÞB, er með lögboðna starfsábyrgðartryggingu löggiltra hönnuða aðal og séruppdrátta hjá stefnda, TM hf., hér eftir TM.

Á árinu 2007 var ráðist í byggingu bílapallsins sem var hluti af umfangsmeiri framkvæmdum við verslunarmiðstöðina Holtagarða, Holtavegi 8–10. Byggingarleyfi, sem var gefið út 19. júní 2007, tók til þess að breyta innra skipulagi hússins, byggja tveggja hæða viðbyggingu við vesturhlið 1. og 2. hæðar og aðra viðbyggingu við norðurhlið ásamt umræddum tveggja hæða bílapalli vestan við verslunarhúsið á lóð nr. 8–10 við Holtaveg.

Fyrstu teikningar stefnda, VÞB, voru frá apríl 2007 og í nóvember sama ár voru síðustu teikningarnar gerðar. Reikningur stefnda, VÞB, vegna verksins er frá 20. júlí 2007. Sem verktaki til að framkvæma verkið var ráðið fyrirtækið ÞG verk ehf. og kveður stefndi VÞB að þeirri framkvæmd hafi lokið 29. febrúar 2008. Áfangaúttektir á bílapallinum voru gerðar á tímabilinu maí 2007 til nóvember sama ár, samkvæmt byggingarsögu. Vottorð um lokaúttekt heildarmannvirkisins að Holtavegi 8–10 var gefið út 10. mars 2009.

Á árinu 2008 fóru að koma í ljós annmarkar á verkinu. Stefndi VÞB lýsir því svo að fljótlega eftir að niðurlagningu rifjaplatna og steypufrágangi við þær lauk hafi komið í ljós sprungur í seti þeirra við bita. Í áliti stefnda VÞB frá 14. febrúar 2008 var staðfest að sprungur hefðu myndast „þar sem járnbendingu vantaði“, en járnbending í seti fyrir bita B13 væri ekki í samræmi við teikningar. Setti stefndi fram tillögur til lagfæringar.

Hinn 17. apríl 2008 kom fram í tölvupósti fulltrúa eftirlitsaðila stefnanda (THG arkitekta ehf.) að svo virtist sem sæti fyrir rifjaplötur í „nyrsta bilinu“ væri að merjast undan þunga rifjaplatna, en bíll hefði dældast undan einu broti. Að beiðni eftirlitsaðila hefði verktaki brotið alla lausa steypu í „fyrsta bili í norðurenda“. Fram kemur að „langs meðfram flestum burðarbitum [hafi] myndast sprunga í ásteypulagið sem greinilega fylgir skilum bita og rifjaplata“. Óskaði eftirlitsaðilinn eftir úttekt stefnda á þessu.

Í áliti stefnda VÞB frá 21. maí 2008 er staðfest að á „nyrðsta bita hafa kantar setbita sprungið frá járnbendingu vegna þess að megin þungi frá rifjaplötum hefur lent á brúnir setsins“. Gefur stefndi þar nánara álit á orsökum og setur fram tillögur um viðgerðir. Í áliti stefnda, VÞB, dags. 3. júlí 2008, kemur fram að nyrsti langbitinn hafi verið skoðaður 26. maí s.á. og ýmsar mælingar verið gerðar. Er þar enn gerð grein fyrir áliti stefnda á skemmdum þar og orsökum þeirra. Þar er þess getið að verktaki hafi ekki gert viðeigandi ráðstafanir, þ.e. „ekki komið fyrir stálplötum við enda ribba, til þess að taka láréttar hreyfingar, jarðskjálfta og lóðréttu álagi frá umferð, eins og fram kemur á teikningum“.

Á árinu 2016 varð stefnandi var við miklar sprungumyndanir á bílapallinum og verulega var farið að hrynja úr burðarvirkinu. Leitaði hann því til stefnda og óskaði eftir viðgerðartillögum vegna sprungnanna. Í tölvupósti stefnda 28. júlí 2016 kemur fram að hann hafi staðreynt það við skoðun 28. júní s.á. að víða væri að springa niður úr rifjaplötuásetum og að fara þyrfti í frekari styrkingaraðgerðir, samvarandi þeim sem gerðar hefðu verið 2008. Setti stefndi fram tillögur sínar að viðgerðum.

Hinn 13. október 2016 óskaði stefnandi eftir áliti frá Ferli ehf., verkfræðistofu, á tillögum stefnda, VÞB, að úrbótaaðgerðum til þess að lagfæra bílapallinn og koma í veg fyrir áframhaldandi skemmdir. Í tölvupósti S-kk-ef K-kk-ef, verkfræðings hjá Ferli ehf., 13. október 2016, kemur fram það álit að bæði hönnun og framkvæmd verks hafi verið verulega ábótavant og að varhugavert sé að bíða með úrbætur. Sú viðgerð sem hönnuðir hafi mælt með sé talin varasöm.

Hinn 28. október 2016 sendi stefnandi bréf til stefnda, VÞB, og óskaði m.a. eftir upplýsingum um hvar hann væri með starfsábyrgðartryggingu. Þá krafðist stefnandi úrbóta og að stefndi myndi kosta allar þær lagfæringar sem nauðsynlegar væru til þess að verkið teldist gallalaust. Hinn 25. nóvember 2016 hafnaði stefndi, TM, kröfunni og féllst ekki á að sýnt hefði verið fram á að umræddar skemmdir á bílapallinum mætti rekja til atriða sem vátryggðir hönnuðir bæru skaðabótaábyrgð á samkvæmt þágildandi byggingarlögum og reglum.

Hinn 17. febrúar 2017 var H-kk-nf S-kk-nf byggingatæknifræðingur dómkvaddur til að meta hvort ástandi bílapallsins væri áfátt að einhverju leyti, meðal annars með tilliti til hönnunar hans og burðarvirkis, og hvort frágangur hans samræmdist teikningum, gildandi lögum, reglum og stöðlum. Teldi matsmaður ástandi bílapallsins áfátt var þess óskað að hann svaraði frekari spurningum þar að lútandi.

Hinn 19. apríl 2017 skilaði matsmaður matsgerð sinni. Niðurstaða hans er í aðalatriðum sú að brotið sé úr ásetum bílapallsins á fjölda staða, þar sem rifjaplötur sitja á þeim. Þá staðreyndi hann að frávik hefðu verið á gerð staðsteyptra bita og á rifjaplötum, sem hefðu verið umfram það sem eðlilegt gæti talist og það hefði haft áhrif á álag á ásetur sem væri umfram það sem að jafnaði mætti reikna með. Að mati matsmanns sé hönnun áfátt, þar sem ekki hafi verið gert ráð fyrir eðlilegum frávikum á lengd rifjaplatna, láréttum kröftum vegna hreyfinga á rifjaplötum eða staðbundnum spennum undir rifjum. Framkvæmd og teikningar hafi verið ófullnægjandi hvað framangreint varðaði miðað við eðlilegar kröfur til framkvæmdar og hönnunar. Matsmaður taldi því að ástæða fyrir skemmdum á ásetum hefði verið frávik í framkvæmd og ófullnægjandi hönnun.

Rifjaplötur hafi á mörgum stöðum verið of stuttar, steypuhula á járnbendingu hafi verið of mikil á mörgum stöðum og frambrún ásetu hafi risið upp. Við hönnun hafi ekki verið gerð tilraun til að draga úr áhrifum eðlilegra og fyrirsjáanlegra hreyfinga á rifjaplötum og það hafi valdið því að steypa klofnaði framan af ásetum. Þá telur matsmaður að festingar, sem hannaðar hafi verið á þeim tíma þegar matsgerðin var skrifuð og hafa nú verið settar upp, geti bætt úr með fullnægjandi hætti, sbr. viðgerðartillögu Ferils sem lögð hafi verið fram 13. október 2016. Undir lið 5 á bls. 19 í matsgerð matsmanns er að finna nánari lýsingu á nauðsynlegum úrbótum við bílapallinn. Samkvæmt matsgerðinni er metinn viðgerðakostnaður 64.638.000 krónur, með virðisaukaskatti, það er 36.346.000 krónur vegna efnis og tækja og 28.292.000 krónur vegna vinnuliðar.

Hinn 17. maí 2017 krafðist stefnandi bóta úr hendi TM og vísaði til þess að matsmaður teldi ástæðu fyrir skemmdunum á setum bílapallsins vera frávik í framkvæmd og ófullnægjandi hönnun en ástæðan fyrir frávikum í framkvæmd væri sú að hönnun hefði verið áfátt. Hinn 21. júlí 2017 hafnaði stefndi TM bótakröfunni. Mál þetta var síðan höfðað 8. mars 2019, eins og fyrr sagði.

Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu sem vitni H-kk-nf S-kk-nf, dómkvaddur matsmaður, S-kk-nf K-kk-nf, verkfræðingur hjá Ferli ehf., A-kk-nf Þ-kk-nf A-kk-nf, framkvæmdastjóri eignaumsýslusviðs stefnanda, og Þ-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf, forstjóri ÞG verks ehf.

I

Málsástæður stefnanda

Krafa stefnanda byggist á samkomulagi hans við stefnda, VÞB, um hönnun bílapallsins að Holtavegi 10 í Reykjavík, og almennum reglum kröfuréttar, þ.á m. verktakaréttar og skaðabótaréttar. Stefnandi byggir á því að stefnda, VÞB, beri að greiða stefnanda bætur vegna galla á bílapallinum, sem hafi leitt til skemmda, þar sem rekja megi ábyrgð á gallanum til vinnubragða stefnda, VÞB. Hönnunin á verkinu hafi verið gölluð í skilningi kröfuréttar. Hún hafi ekki verið með þeim hætti, sem ætlast hafi verið til og stefnandi hafi mátt gera sér vonir um. Þá byggir stefnandi kröfu sína á því að hann eigi rétt á því að verða eins settur og ef samningur hans við stefnda, VÞB, hefði verið réttilega efndur.

Þá hafi stefnda, VÞB, verið falið verkið vegna sérfræðiþekkingar sinnar og gegn þóknun. Stefnandi hafi mátt ætla að stefndi, VÞB, myndi við hönnunina taka mið af ákvæðum gildandi laga og reglna um hönnun slíks mannvirkis sem bílapallurinn sé, og að fylgt yrði góðum hönnunarvenjum, þ.e. að starfsmenn stefnda, VÞB, myndu viðhafa þau vinnubrögð sem góður og gegn sérfræðingur á þeirra fagsviði myndi viðhafa. Íslenskur staðall, ÍST 35, hafi verið hafður til viðmiðunar um hönnun á verkinu vegna verkhátta stefnda, VÞB. Samkvæmt ákvæðum ÍST 35, gr. 3.2.2, skal ráðgjafi kosta kapps um fagleg vinnubrögð í samræmi við ákvæði samnings og eðli verkefnisins. Þá sé hönnuður skaðabótaskyldur gagnvart verkkaupa samkvæmt reglum íslensks skaðabótaréttar vegna mistaka eða vanrækslu af hans hálfu eða starfsmanna hans, sbr. gr. 7.1.1.

Um galla á bílapallinum sé einkum vísað til matsgerðar dómkvadds matsmanns. Í fyrsta lagi hafi ekki verið gerð tilraun við hönnunina til að draga úr áhrifum eðlilegra og fyrirsjáanlegra hreyfinga á rifjaplötum, en það hafi valdið því að steypan hafi klofnað framan af ásetum. Í annan stað séu frávik í hönnun við staðsteypta bita og á rifjaplötum, sem séu umfram það sem eðlilegt gæti talist og það hafi haft í för með sér álag á ásetur sem sé umfram það sem að jafnaði megi reikna með. Í þriðja lagi hafi hönnun verið áfátt þar sem ekki hafi verið gert ráð fyrir eðlilegum frávikum á lengd rifjaplatna, láréttum kröftum vegna hreyfinga á rifjaplötum eða staðbundnum spennum undir rifjum.

Áréttað sé að stefndi, VÞB, hafi tekið að sér hönnun bílapallsins og beri ábyrgð á því að mannvirkið sé í samræmi við byggingarlög, byggingarreglugerðir og hefðbundnar byggingarvenjur. Skaðabótaábyrgð stefnda sé grundvölluð á meginreglunni um sérfræðiábyrgð. Ljóst sé af matsgerð dómkvadds matsmanns að verulegir hönnunargallar hafi verið á bílapallinum sem stefndi, VÞB, beri ábyrgð á með vísan til almennu sakarreglunnar og meginreglna skaðabótaréttarins. Bótakrafan sé að fjárhæð 63.521.090 krónur með virðisaukaskatti, sbr. nánari sundurliðun í stefnu.

Þá sé einnig byggt á því að umrædd þjónusta, sem stefndi, VÞB, lét stefnanda í té við byggingu umrædds bílapalls, hafi verið gölluð í skilningi kröfuréttar. Stefndi, VÞB, gefi sig út fyrir að vera sérfræðingur á því sviði sem hér um ræðir. Með vísan til þessa beri stefndi skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna gallans samkvæmt almennum reglum kröfuréttar og ÍST 35, gr. 7.1.1. Þar sem stefndi, VÞB, var með starfsábyrgðartryggingu hjá stefnda, TM, sé gerð krafa um að stefnda, TM, verði gert að greiða stefnanda þá fjárhæð sem dómkrafan tekur til, eða 63.521.090 krónur in solidum með stefnda, VÞB.

III

Málsástæður stefnda VÞB

Sýknukrafa stefnda VÞB byggist á því að ætluð krafa stefnanda sé fyrnd og því niður fallin, en til vara að hún sé niður fallin sökum tómlætis stefnanda og samningsákvæða í ÍST 35.

Þannig liggi það fyrir að samningur um hönnunina hafi komist á milli stefnda og stefnanda í október 2006. Greiðslu fyrir verkið hafi stefnandi innt af hendi 20. ágúst 2007. ÞG verktakar ehf. [ÞG verk ehf.] sem hafi séð um uppsetningu á bílapallinum, hafi lokið verkinu 29. febrúar 2008. Af gögnum málsins megi glöggt sjá að umræddar skemmdir á ásetum hafi komið fram á árinu 2008.

Sé miðað við ákvæði fyrningarlaga nr. 150/2007 sé ljóst að um fjögurra ára fyrningu sé að ræða á skaðabótakröfu stefnanda. Um sé að ræða skaðabótakröfu sem eigi rót sína að rekja til samnings og því eigi sá fyrningarfrestur við. Fyrningarfrestur reiknist frá þeim degi þegar kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda. Á því sé byggt að fyrningarfrestur hafi hafist strax á árinu 2008 og því sé krafa stefnanda samkvæmt þessu löngu fyrnd. Sé miðað við ákvæði 10. gr. laga nr. 150/2007 sé krafan einnig fyrnd því matsgerð hafi legið fyrir í apríl 2017. Stefna í máli þessu hafi verið birt fyrir stefnda 8. mars 2019. Á því sé byggt að stefndi hafi aldrei viðurkennt kröfu stefnanda.

Sé miðað við eldri fyrningarlög nr. 14/1905, þar sem samningur aðila hafi verið gerður í tíð þeirra, þá sé skaðabótakrafa stefnanda einnig fyrnd. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þeirra laga fyrndust kröfur út af vinnu og hvers konar starfa sem látinn var í té á fjórum árum. Vinnan og þjónustan er um ræðir hafi verið innt af hendi á árunum 2006 og 2007. Því sé krafa stefnanda samkvæmt þessu löngu fyrnd.

Sé miðað við að krafa stefnanda sé skaðabótakrafa og því eigi við um hana tíu ára fyrningarfrestur, sbr. ákvæði 4. gr. laga nr. 14/1905, þá sé krafa stefnanda einnig fyrnd. Þannig miðist upphaf fyrningarfrests við ákvæði 5. gr. samningalaga, í þessu tilviki þegar verkið hafði verið unnið og þegar hin ætlaða ranga hönnun var unnin, en stefnandi byggi skaðabótakröfu sína á rangri hönnun. Þeirri vinnu hafi lokið á árinu 2007. Stefnandi hafi greitt fyrir verkið í ágúst 2007. Því hafi krafan verið löngu fyrnd þegar stefnan var birt í mars 2019.

Þá liggi það einnig fyrir að strax á árinu 2008 gerði stefnandi athugasemdir við verk stefnda. Þannig hafi verið haldnir fundir um þá ætluðu galla sem þá strax hafi verið komnir fram og matsgerðin lýtur að. Þá hafi fagleg lokaúttekt á verkinu farið fram í lok árs 2008. Í síðasta lagi hafi tíu ára fyrningarfrestur byrjað að líða á því ári. Stefna hafi verið birt ellefu árum síðar. Því sé skaðabótakrafa stefnanda fyrnd.

Verði ekki á það fallist að krafa stefnanda sé fyrnd, þá sé á því byggt að krafa hans hafi fallið niður sakir tómlætis hans.

Fyrir liggi að strax á árinu 2008 hafi komið fram skemmdir á burðarvirki og ásetum í bílapalli við Holtaveg 10. Engu að síður hafi stefnandi ekkert aðhafst í um átta ár og það hafi ekki verið fyrr en með bréfi frá 28. október 2016 sem stefnandi gerði kröfu á hendur stefnda vegna þeirrar vinnu sem innt hafði verið af hendi á árunum 2006 og 2007. Því verði að telja, út frá óskráðum reglum um tómlæti, að þá hafi ætluð krafa stefnanda verið löngu niður fallin sökum tómlætis.

Sé krafan hvorki fyrnd né fallin niður fyrir tómlæti sé á því byggt að ætluð krafa sé fallin niður vegna samningsákvæða og vísar stefndi til málflutningsyfirlýsingar stefnanda um gildi ÍST 35 við samningsgerð aðila. Að því leyti sem hún sé stefnanda óhagstæð geti stefndi notað hana gegn stefnanda og sé stefnandi við hana bundinn, sbr. meginreglu 45. gr. laga nr. 91/1991. Ef litið er til gr. 7.1.6 í staðlinum, sem gilti á þeim tíma er samningur aðila komst á, þá segi þar að í samningi skuli kveðið á um tímalengd skaðabótaábyrgðar. Ekki hafi í samningi aðila málsins verið getið um tímalengd ábyrgðar. Þegar svo sé skuli ráðgjafi bera skaðabótaábyrgð í fjögur ár eftir að lokaúttekt fór fram, þó aldrei lengur en sjö ár eftir að hönnun lýkur í meginatriðum. Sé miðað við fyrra tímamark þá liggi fyrir að lokaúttekt fór fram 10. mars 2009. Fjögurra ára fresturinn hafi því runnið út 10. mars 2013. Sé miðað við seinna tímamarkið, sem sé sjö ár frá því að verki lauk, sé ljóst að greitt hafi verið fyrir verkið í ágúst 2007. Krafan hafi því fallið niður í síðasta lagi í ágúst 2014.

Sýknukrafa stefnda byggist einnig á því að hönnun hans hafi í engu verið áfátt. Hann hafnar alfarið niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns og áskilur sér rétt til þess að dómkveðja að nýju matsmann til þess að fá svör við spurningum sem ekki sé svarað í fyrirliggjandi matsgerð og eins áskilur hann sér rétt til þess að fá dómkvadda matsmenn til þess að skila yfirmatsgerð.

Varðandi matsgerð hins dómkvadda matsmanns tekur stefndi fram að ekki liggi fyrir sönnun eða útreikningar í matsgerðinni á því að steypuskemmdir í ásetum burðarbita væri ekki að finna ef mannvirkið hefði verið byggt samkvæmt teikningum burðarþolshönnuða og frávik á smíði verið innan eðlilegra marka. Matsmaður byggir skemmdagreiningu og orsakir skemmda fremur á huglægu mati án útreikninga í stað þess að sannreyna hvernig álag og spennur hafi dreifst á mannvirkið og hvernig sprungur hafi komið fram í steypu burðarbita.

Stefndi vísar til þess að í kafla um niðurstöður matsmanns varðandi matsspurningu 1 segi m.a. á bls. 18 og 19: „Þá var staðreynt að frávik voru á gerð staðsteyptra bita og á rifjaplötum sem eru umfram það sem að jafnaði má reikna með. Þá er hönnun áfátt þar sem ekki er gert ráð fyrir eðlilegum frávikum á lengd rifjaplatna, láréttum kröftum vegna hreyfinga á rifjaplötum eða staðbundum spennum undir rifjum.“

Öryggisstuðlar á notálag og eiginþyngd mannvirkja séu m.a. hugsaðir til þess að auka öryggi mannvirkjanna miðað við eðlileg frávik í smíði þeirra. Það tíðkist ekki við hönnun mannvirkja að hönnuðir taki tillit til óeðlilegra frávika sem hugsanlega geti komið upp við byggingu þeirra vegna vansmíði. Frávik á lengdum rifjaplatna og halla á ásetum burðarbita séu í flestum tilvikum óásættanleg og ekki í samræmi við góðar venjur eða erlendra staðla þar um. Frávik á lengdum rifjaplatna séu það mikil að álagsaukning á ásetur sé almennt á bilinu 20–50% og allt að 100% vegna frávika á lengdum rifjaplatna og að auki eykst álag umfram þetta þegar frávik á halla útkragandi ásetu sé óeðlilega mikið, ásamt því að einstaka rif hafi ekki náð að setjast á ásetu burðarbita. Ef miðað er við eðlileg frávik á lengdum rifjaplatna, þá væri mesta álagsaukning um eða innan við 10%.

Í útreikningum matsmanns á hreyfingu rifjaplatna vegna hitabreytinga sé ekki tekið tillit til stífleika mannvirkisins, m.a. þar sem járnbent ásteypulag ofan á rifjaplötum og burðarbitum dreifir lengdarbreytingum á rifjaplötu vegna hitabreytinga yfir alla rifjaplötuna. Matsmaður reiknar lengdarbreytingar á rifjaplötum án þvingunar, sem sé afar óeðlilegt miðað við það hvernig burðarkerfið sé uppbyggt. Segja megi að hreyfingar á vídd sprungna í ásteypulagi yfir burðarbitum endurspegli fremur þær hreyfingar sem koma fram á rifjum á ásetum burðarbita. Að öðrum kosti ætti ásteypulag að vera laust frá rifjaplötum.

Ef frambrún á ásetu burðarbita er hærri en kverk hennar við bitahlið verði veruleg álagsaukning, einkum frá höggálagi sem geti myndast þegar rifjaplötur séu hífðar á ásetu burðarbita, eða frá jarðskjálfta. Spennur myndist í steypu umfram skerþol hennar og þá myndist brotmynstur áþekkt því sem þarna komi fram. Sama gildi um jarðskjálftaálag. Sprungur geti verið grannar í byrjun, en rýrnun og skrið steypu ásamt hitabreytingum auki síðan sprunguvídd á skemmdum, sem þegar séu komnar fram á yfirborði áseta. Að auki verði flötur rifja á ásetu burðarbita mjög lítill ef frávik á hæð frambrúnar ásetu eru of mikil.

Athygli veki að öll mæld frávik á lengd rifjaplatna, stærð á lykkjum og halli á ásetum í matsgerðinni séu þess eðlis að þau auki álag á ásetu burðarbita langt umfram það sem burðarþolshönnuðir máttu gera ráð fyrir. Ekki liggi fyrir í matsgerðinni mat á tíðni frávika né geri matsmaður grein fyrir því hvers vegna umfang skemmda sé ekki meira en á 288 ásetum af 770. Matsmaður hafi hvorki fært rök fyrir því né sýnt fram á að nauðsynlegt hafi verið að styrkja burðarkerfið undir ásetum þar sem engar brotskemmdir eða sprungur séu til staðar. Engar mælingar séu gerðar af hálfu matsmanns á brotþoli steypu, þannig að hægt sé að meta mótstöðu steypu burðarbita gagnvart brotþoli. Við niðurlögn steypu sé hætta á að brotþol steypu lækki umfram það sem hönnuður gerir ráð fyrir þegar aðferðir við titrun steypu eru rangar eða titrun er óeðlilega mikil. Þá liggi ekki fyrir í matsgerð við hvers konar veðuraðstæður burðarbitar hafi verið steyptir. Mannvirkið sé tíu ára gamalt og flestallar mögulegar skemmdir á ásetum ættu að vera komnar fram.

Þá vísar stefndi til þess að í svari matsmanns við matsspurningu 2 segi m.a. „Við hönnun hefur ekki verið gerð tilraun til að draga úr áhrifum eðlilegra og fyrirsjáanlegra hreyfinga á rifjaplötum sem veldur því að steypa klofnar framan af ásetum.“ Við mat á brotskemmdum og hvernig þær séu tilkomnar verði að taka tillit til þess hvernig álag dreifist á mannvirkið og hvernig mannvirkið hreyfist vegna hitabreytinga. Skemmdagreining eigi ekki að byggjast á huglægu mati eða því að hönnuður eigi að hanna mannvirkið miðað við þau óeðlilegu frávik sem urðu á smíði þess, eins og megi skilja matsgerðina. Enn fremur þurfi að liggja fyrir, þegar skemmdir séu metnar, hvort brotstyrkur steypu sé eins og reiknað sé með við hönnun. Matsmaður geri engar tilraunir til að meta eiginleika steypu, eða dreifingu á álagi, ef frávik á smíði og staðsetningu járnbendingar væru eðlileg. Af framangreindu sé ljóst að matsmaður hafi eingöngu sýnt fram á í matsgerð sinni að framkvæmd verksins sé ábótavant m.t.t. óeðlilegra frávika á smíði.

Þá sé rétt að ítreka að stefndi sem burðarþolshönnuður telji að byggingarstjóri og eftirlitsaðili hafi ekki sinnt hlutverki sínu við eftirlit með framkvæmdinni. Þegar ljóst hafi verið hversu mikil frávik voru á smíði rifjaplatna og burðarbita hefðu byggingarstjóri, múrarameistari og eftirlitsaðili átti að tilkynna frávikin sem komu fram á mannvirkinu til burðarþolshönnuðar og stöðva frekari framkvæmdir þar til viðunandi úrbætur fengjust. Með því hefði verið hægt að koma í veg fyrir þessar skemmdir.

Þá telji stefndi galla vera á matsgerðinni. Bendir hann á að í matsgerðinni sé sett fram sú spurning hverjar teljist vera orsakir þess að ástandi og/eða frágangi bílapallsins hafi verið áfátt. Í matsgerð á bls. 19 komi fram að ástæða fyrir skemmdum á ásetum sé annars vegar frávik í framkvæmd og hins vegar ófullnægjandi hönnun.

Varðandi fyrra atriðið sé þetta útskýrt þannig af matsmanni að rifjaplötur séu á mörgum stöðum of stuttar, steypuhula á járnbendingum sé of mikil á mörgum stöðum og að frambrún áseta rísi of mikið upp á við. Þannig megi ljóst vera að matsmaður meti það svo að þeir ætluðu ágallar sem fram hafi komið á bílapallinum eigi ekki rót sína að rekja eingöngu til hönnunar heldur einnig til annarra atriða við framkvæmd verksins, sem stefndu beri enga ábyrgð á. Matsmaður sundurliði hins vegar ekki matið og sundurgreini ekki þessa þætti heldur taki viðgerðarkostnað og meti hann í heild sinni. Þannig séu inni í niðurstöðu matsmanns þættir sem sannanlega séu ekki á ábyrgð stefndu. Matsgerðin sé því ekki nothæf að þessu leyti og sé haldin ágalla.

Þá veki það athygli að hvorki í matsbeiðni né í gögnum sem matsmaður hafi aflað sé að finna verklýsingu þá sem legið hafi til grundvallar verkinu, þ.e. dómskjal nr. 14. Verklýsing þessi sé m.a. byggð á gögnum frá stefnda VÞB. Undir liðnum járnbending í gr. 2.3.1 segi: „Þess skal vandlega gætt að fjarlægð járna frá steypubrún sé rétt og þannig frá járnalögn gengið að hún haggist ekki þegar steypt er og skal í þessu skyni skorða veggja og plötugrindur með steyptum kubbum eða á annan viðurkenndan hátt þannig að rétt steypulag verði á járnunum.“

Stefndi kveður að þarna sjáist hve mikil áhersla hafi verið á það lögð að fjarlægð járna frá steypubrún væri rétt. Eins og fram komi í matsgerð skorti mjög á að svo hafi verið. Þá segi undir lið 2.2.4 bitamót að verktaki skuli gera sérstakar ráðstafanir í undirslætti vegna mikillar þyngdar.

Þá svari matsmaður ekki spurningu nr. 4 sem lögð hafi verið fyrir hann og lúti að ábyrgð þeirra er unnu við verkið. Að því leyti sé matsgerðin gölluð.

Stefndi bendir að lokum á að hann telji málssókn stefnanda tólf árum eftir að verkið var unnið í raun vera ámælisverða. Stefnandi sé stærsta fasteignafélag landsins og hafi á sínum snærum sérfróða aðila. Það sé vítavert að málssókn skuli beint að stefnda svo löngu eftir að hann vann verk sitt. Þá beri einnig að líta til þess að stefnufjárhæð sé um 63 milljónir króna auk dráttarvaxta. Sé þannig um verulega hagsmuni að ræða sem kalli á mikla vinnu við hagsmunagæslu fyrir stefnda. Dómur um slíka fjárhæð myndi þýða endalok fyrir starfsemi stefnda. Fari svo að kröfur stefnanda nái ekki fram að ganga eigi með hliðsjón af 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991 að dæma stefnanda til þess að greiða stefnda allan hans kostnað af máli þessu.

IV

Málsástæður stefnda TM

Sýknukrafa stefnda, TM, byggist í fyrsta lagi á því að ætluð krafa sé fyrnd þar sem tjónsatburðurinn hafi orðið á árinu 2007 og með vísan til 2. töluliður 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 sé krafan fyrnd.

Í öðru lagi krefst stefndi sýknu á grundvelli þess að skaðabótaskylda stefnda VÞB sé ósönnuð. Samkvæmt almennum reglum sé það stefnandi sem ber sönnunarbyrði fyrir því í fyrsta lagi að hann hafi orðið fyrir tjóni og hvert tjón hans sé, og í öðru lagi að atvik eða háttsemi stefnda, VÞB, sem leiði til bótaskyldu séu fyrir hendi og að síðustu að orsakatengsl séu á milli skilyrðanna tveggja sem fyrst voru nefnd.

Stefndi hafnar niðurstöðum matsgerðar sem ósönnuðum og/eða röngum. Stefndi gerir ítarlega grein fyrir málsástæðum sínum í greinargerð, en ekki eru efni til að rekja það allt jafn ítarlega hér. Stefndi bendir m.a. á að mæld frávik í lengdum rifjaplatna séu langt umfram það sem talist geti eðlilegt. Af því verði sú ályktun dregin að það séu eingöngu frávik við framkvæmd, en ekki hönnun stefnda VÞB, sem teljist líkleg orsök framkominna skemmda. Missmíði á ásetum burðarbita sé jafnframt langt umfram eðlilegar kröfur og ekki að rekja til ófullnægjandi hönnunar. Frávik á steypuhulu séu allt of mikil og til þess gerð að álag frá ásetum nái ekki eða síður að dreifast eðlilega á járnbendingu í ásetum burðarbita. Öll mæld frávik á lengd rifjaplatna, stærð á lykkjum og halla á ásetum, sem komi fram í matsgerð dómkvadds matsmanns, séu þess eðlis að þau auki álag á ásetu burðarbita langt umfram það sem góður og gegn burðarþolshönnuður hafi mátt gera ráð fyrir.

Þá gerir stefndi ýmsar athugasemdir við matsgerðina.

Jafnframt vísar stefndi til greinargerðar stefnda, VÞB, og gerir sjónarmið og röksemdir meðstefnda að sínum enda sé í starfsábyrgðartryggingu löggiltra hönnuða aðal og séruppdrátta vátryggt gegn þeirri skaðbótaskyldu sem kunni að falla á hinn vátryggða hönnuð eins og nánar sé kveðið á um í lögum og vátryggingarsamningi. Bótaskylda stefnda, TM, sé ekki víðtækari en stefnda, VÞB, sem vátryggingartaka.

V

Niðurstaða

Með hliðsjón af sakarefnisskiptingu málsins þarf hér einungis að leysa úr því hvort stefnandi eigi skaðabótakröfu á hendur stefnda vegna þess að aðkeyptri hönnun hans hafi verið áfátt og hvort sú krafa sé þá enn við lýði eða fallin niður vegna fyrningar, tómlætis eða samningsákvæða.

Stefnandi byggir kröfu sína á matsgerð dómkvadds matsmanns frá apríl 2017. Niðurstöðum matsmannsins er lýst í kafla I hér að framan. Sönnunargildi matsgerðar dómkvaddra matsmanna er almennt ríkara en annarra sérfræðilegra gagna, liggi slík gögn fyrir. Matsgerðir dómkvaddra matsmanna eru því alla jafna lagðar til grundvallar niðurstöðu dóms, framar öðrum gögnum, nema þær séu haldnar annmörkum sem rýri verulega sönnunargildi þeirra.

Í matsgerðinni er komist að þeirri niðurstöðu að hvoru tveggja hönnun og framkvæmd verksins hafi verið áfátt. Varðandi hönnunina er sérstaklega tekið fram að í henni hafi ekki verið gert ráð fyrir eðlilegum frávikum á lengd rifjaplatna, láréttum kröftum vegna hreyfinga á rifjaplötum eða staðbundnum spennum undir rifjum. Í matsgerðinni er ekki gerð grein fyrir þætti hvors aðila um sig, það er hönnuðar og þess er framkvæmdi verkið, en sá aðili er ekki matsþoli samkvæmt matsbeiðninni og hafði því ekki tækifæri til að koma að sínum sjónarmiðum vegna matsins. Eins og mál þetta liggur fyrir gerir þessi ágalli það ekki að verkum að matsgerðin sé haldin þeim annmarka að hún verði ekki lögð til grundvallar í málinu. Með því að skipta sakarefninu liggur það fyrir dóminum, í þessum þætti málsins, að dæma hvort um einhverja sök hafi verið að ræða hjá stefnda, VÞB. Að mati dómsins, sem er skipaður sérfróðum meðdómanda, valda þær efnislegu athugasemdir sem færðar eru fram af hálfu beggja stefndu því ekki að matsgerðin sé haldin efnislegum annmarka. Þá hefur henni ekki verið hnekkt með yfirmati. Því er fallist á það með stefnanda að hönnun stefnda, VÞB, á bílapallinum hafi verið áfátt og að til skaðabótaskyldu stefnda hafi stofnast af þeim sökum.

Samkvæmt

28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda gilda þau lög eingöngu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistöku þeirra laga , sem var 1. janúar 2008.

Eldri fyrningarlög nr. 14/1905 gilda um kröfur sem stofnast fyrir þann tíma. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 14/1905 telst fyrningarfrestur frá þeim degi er krafan varð gjaldkræf.

Samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar stofnast skaðabótakrafa þegar hin bótaskylda háttsemi átti sér stað og miðast gjalddagi kröfunnar almennt við sama tímamark.

Fyrningarfrestur skaðabótakrafna er því samkvæmt lögum nr. 14/1905 almennt tíu ár frá því að hinn bótaskyldi atburður átti sér stað. Líta verður svo á að hinn bótaskyldi atburður hafi átt sér stað þegar stefndi , VÞB, vann að hönnuninni á árinu 2

007 en teikningarnar voru unnar á tímabilinu apríl til nóvember 2007 og greitt var fyrir vinnuna um mitt það ár. Einnig má líta til þess að byggingu bílahússins á grundvelli teikninganna virðist hafa lokið að mestu innan ársins 2007, en sjá má af byggingar sögu mannvirkisins að búið var að steypa ofan á rifjaplötur bílastæðahússins í nóvember það ár. Miðað við það var krafan fyrnd á árinu 2017.

Í einhverjum tilfellum hefur um upphaf fyrningar verið miðað við síðara tímamark ef tjón hefur í raun orðið síðar eða umfang þess orðið ljóst síðar. Hafa dómstólar þá miðað við það tímamark er tjónþoli hefur fengið vitneskju um kröfu sína. Samkvæmt gögnum málsins liggur ekki fyrir hvenær stefnanda varð kunnugt um að hönnuninni væri áfátt, en í bréfi stefnda, VÞB, frá 14. febrúar 2008 gefur stefndi stefnanda skýringar á því hvers vegna sprungur hafi myndast. Hefur stefnanda því fyrir það tímamark verið ljóst að verkinu var á einhvern hátt áfátt. Það hvíldi sú skylda á stefnanda að hefjast handa strax og afla gagna um tj ónið. Það gerði hann ekki, heldur lét við það sitja að treysta því að viðgerðir sem fram fóru 2008 myndu reynast fullnægjandi, jafnvel þótt honum mætti vera ljóst að hönnuður og verktaki bentu hvor á annan um ástæður skemmda. Stefnandi hófst ekki handa fyrr en á árinu 2016 eða átta árum síðar, en þá voru verulegar skemmdir af sama tagi og fyrr komnar í ljós. Sýndi hann því af sér verulegt tómlæti. Matsgerð lá fyrir í apríl 2017 en mál þetta var ekki höfðað fyrr en 8. mars 2019. Voru þá liðin meira en 10 ár frá því að stefnanda varð kunnugt um sprungumyndun og brot úr steypu í bílastæðahúsinu.

Með vísan til þess sem að framan greinir ber að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Eftir úrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála , ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem greinir í dómsorði.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan sem dómsformaður, ásamt S-kvk-þgf G-kvk-þgf héraðsdómara og K-kk-þgf B-kk-þgf byggingarverkfræðingi.

Dómsorð:

Stefndu, Verkfræðistofa Þráins og Benedikts ehf. og TM hf., eru sýknaðir af öllum kröfum stefnanda, Norðurslóðar 4 ehf., í máli þessu.

Stefnandi greiði Verkfræðistofu Þráins og Benedikts ehf. 2.000.000 króna og TM hf. 1.000.000 króna í málskostnað.

H-kvk-nf B-kvk-nf

S-kvk-nf G-kvk-nf

K-kk-nf B-kk-nf

------------------ ------------------ ------------------

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómi Reykjavíkur 3.apríl 2020 lokið að mestu innan ársins 2007, en sjá má af byggingar sögu mannvirkisins að búið var að steypa ofan á rifjaplötur bílastæðahússins í nóvember það ár. Miðað við það var krafan fyrnd á árinu 2017.

Í einhverjum tilfellum hefur um upphaf fyrningar verið miðað við síðara tímamark ef tjón hefur í raun orðið síðar eða umfang þess orðið ljóst síðar. Hafa dómstólar þá miðað við það tímamark er tjónþoli hefur fengið vitneskju um kröfu sína. Samkvæmt gögnum málsins liggur ekki fyrir hvenær stefnanda varð kunnugt um að hönnuninni væri áfátt, en í bréfi stefnda, VÞB, frá 14. febrúar 2008 gefur stefndi stefnanda skýringar á því hvers vegna sprungur hafi myndast. Hefur stefnanda því fyrir það tímamark verið ljóst að verkinu var á einhvern hátt áfátt. Það hvíldi sú skylda á stefnanda að hefjast handa strax og afla gagna um tj ónið. Það gerði hann ekki, heldur lét við það sitja að treysta því að viðgerðir sem fram fóru 2008 myndu reynast fullnægjandi, jafnvel þótt honum mætti vera ljóst að hönnuður og verktaki bentu hvor á annan um ástæður skemmda. Stefnandi hófst ekki handa fyrr en á árinu 2016 eða átta árum síðar, en þá voru verulegar skemmdir af sama tagi og fyrr komnar í ljós. Sýndi hann því af sér verulegt tómlæti. Matsgerð lá fyrir í apríl 2017 en mál þetta var ekki höfðað fyrr en 8. mars 2019. Voru þá liðin meira en 10 ár frá því að stefnanda varð kunnugt um sprungumyndun og brot úr steypu í bílastæðahúsinu.

Með vísan til þess sem að framan greinir ber að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Eftir úrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála , ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem greinir í dómsorði.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan sem dómsformaður, ásamt S-kvk-þgf G-kvk-þgf héraðsdómara og K-kk-þgf B-kk-þgf byggingarverkfræðingi.

Dómsorð:

Stefndu, Verkfræðistofa Þráins og Benedikts ehf. og TM hf., eru sýknaðir af öllum kröfum stefnanda, Norðurslóðar 4 ehf., í máli þessu.

Stefnandi greiði Verkfræðistofu Þráins og Benedikts ehf. 2.000.000 króna og TM hf. 1.000.000 króna í málskostnað.

H-kvk-nf B-kvk-nf

S-kvk-nf G-kvk-nf

K-kk-nf B-kk-nf

------------------ ------------------ ------------------

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómi Reykjavíkur 3.apríl 2020