E-354/2010

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 26. október, er höfðað 4. október 2010 af H-kk-þgf Ó-kk-þgf G-kk-þgf, kt. 000000-0000, Grímshúsum, Aðaldal, á hendur S-kk-þgf R-kk-þgf R-kk-þgf, kt. 000000-0000, Ásgarðsvegi 22, Húsavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu 143.424 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 5. og 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. janúar 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Til vara krefst stefndi þess að að krafan verði lækkuð þannig að miðað verði við „1/6 hluta af 2400 rúmmetrum í stað 3456 rúmmetra og að rúmmetraverð malar verði kr. 50 í stað kr. 200 og krafan þannig að höfuðstól kr. 20.000 í stað kr. 115.200.“ Í greinargerð sinni krafðist stefndi aðallega frávísunar en til vara og þrautavara þess sem hér var rakið. Frávísunarkröfu stefnda var hafnað með úrskurði 9. ágúst 2011. Ákvörðun málskostnaðar vegna þess þáttar var látin bíða efnisdóms í málinu. Við aðalmeðferð málsins bætti stefnandi við tilvísun til 6. gr. vaxtalaga og var henni ekki mótmælt af hálfu stefnda.

Málavextir

Stefnandi er bóndi og eigandi eins svonefndra Múlabæja sem alls eru sex. Óumdeilt er að stefndi, sem þá hugðist reisa sér hús á landi þar í grennd, kom til fundar við eigendur bæjanna og falaðist eftir möl úr námu sem aðilar töldu þá í sameiginlegri eign eða umráðum Múlabæjabænda. Samdist svo um, munnlega, milli þeirra að stefnandi fengi mölina og kvaðst hann mundu greiða sanngjarnt verð fyrir. Mölina fékk stefndi og var hún notuð til vegarlagningar. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi fengið 3.456 rúmmetra úr námunni og hafnar stefndi því hvorki né samþykkir. Áform stefnda um húsbygginguna runnu síðar út í sandinn. Stefnandi gerði stefnda reikning, dagsettan 19. janúar 2009, að fjárhæð 143.424 krónur og sundurliðar hann svo að krafizt sé greiðslu fyrir 1/6 hlut 3.456 rúmmetra, og 200 króna fyrir hvern þann 576 rúmmetra sem þannig sé fenginn. Stefndi kvað greiðslukröfuna fyrst ósanngjarna en með bréfi til stefnanda, dagsettu 24. febrúar 2009 bar hann því við að stefnandi hefði aldrei haft rétt til að selja möl úr námunni, en réttindi til slíks séu í höndum ríkisins. Kvaðst hann ætla að snúa sér til ríkisins, sem eiganda malarinnar, vegna greiðslu fyrir hana.

Í málinu liggur afsal, dagsett 8. júní 2001, móttekið til þinglýsingar 11. júní 2001 og þinglýst 13. júní 2001, þar sem landbúnaðarráðherra selur og afsalar G-kk-þgf H-kk-þgf og H-kvk-þgf J-kvk-þgf, eignarhluta ríkisins í jörðinni Grímshúsum í Aðaldælahreppi, ásamt öllum gögnum og gæðum. Í afsalinu segir meðal annars: „Námuréttur og réttur til efnistöku, þ.m.t. sand- og malarnám, og vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþarfir ábúanda jarðarinnar, ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta framangreind réttindi, eru undanskilin í sölu þessari.“ Þá segir að ríkissjóður eigi forkaupsrétt að jörðinni verði hún seld aftur.

Þá liggur í málinu skjal, dagsett 8. júní 2001, þar sem landbúnaðarráðherra fellst á ósk þeirra H-kvk-ef J-kvk-ef og G-kk-ef H-kk-ef um að ráðuneytið nýti sér ekki forkaupsrétt á jörðinni Grímshúsum, Aðaldælahreppi, við fyrirhugaða sölu jarðarinnar til sonar þeirra hjóna, H-kk-ef Ó-kk-ef G-kk-ef, stefnanda í máli þessu. Setur ráðherra það skilyrði að í afsali verði tilgreint að „námaréttindi og réttur til efnistöku [skuli] undanskilin sölu, sömuleiðis vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþörf, ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta þau réttindi“, og er í því samhengi vísað til 38. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976.

Í málinu liggur afrit bréfs sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til lögmanns stefnanda, dagsett 27. desember 2010. Þar segir að ráðuneytið hafi fengið vitneskju um stefnu í máli þessu. Er í bréfinu vísað til þess ákvæðis í afsali ráðuneytisins sem áður hefur verið rakið og til þess skilyrðis sem ráðherra setti fyrir því að fallið yrði frá forkaupsrétti ríkisins þegar stefnandi keypti jörðina af foreldrum sínum, sem einnig hefur verið rakið. Segir svo: „Ráðuneytið telur því, sbr. framangreint, að malarréttindi eigenda Grímshúsa og síðari eigenda séu takmörkuð við heimilisþarfir þeirra. Ríkissjóður hafi átt áfram þau malarréttindi sem eru umfram heimilisþarfir eigendanna og eigi þau réttindi enn.“

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi segir kröfu sína byggða á reikningi, dags. 19. janúar 2009, fyrir hraunmöl úr malarnámu svonefndra Múlabæja. Stefndi hafi komið að máli við stefnanda, eiganda jarðarinnar Grímshúsa í Aðaldal, og aðra bændur þar í kring og óskað leyfis til að taka möl úr malarnámu sem sé ýmist í eigu eða umráðum bæjanna þar í sameiningu. Hafi þeir orðið við beiðni hans með því skilyrði að hann greiddi eðlilegt verð fyrir mölina enda malarnámur fáar eftir í landinu og erfitt að fá möl til framkvæmda. Malartaka stefnda hafi takmarkað notkunarmöguleika stefnanda og annarra á námunni. Stefndi hafi tekið 3.456 rúmmetra úr námunni og átt að greiða hverjum sex rétthafa námunnar fyrir einn sjötta hlut af því magni. Stefnandi hafi gert stefnda reikning í samræmi við það og sent honum, en stefndi hafi ekki orðið við ítrekaðri greiðslukröfu vegna þess.

Stefnandi kveðst byggja á því að aðilar hafi gert með sér bindandi munnlegt samkomulag sem stefnda beri að efna, en þar sem stefndi hafi vanefnt samkomulagið eigi stefnandi rétt á dómi fyrir kröfunni. Jafnframt sé byggt á því að þó svo stefndi vilji ef til vill ekki kannast við það samkomulag sem gert hafi verið, sé óumdeilt að hann hafi fengið afhent það efni sem greiðslukrafa stefnanda sé byggð á, og eigi því að greiða uppsett verð, samkvæmt meginreglum kauparéttar.

Stefnandi kveðst vísa til meginreglu kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga, en regla sú fái meðal annars stoð í ákvæðum laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og ákvæðum laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Um gjalddaga kröfunnar sé vísað til sömu laga. Kröfur um dráttarvexti, vaxtavexti þar með talda, séu studdar við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað sé studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda.

Málsástæður og lagarök stefnda

Eins og áður segir krafðist stefndi frávísunar málsins en þeirri kröfu var hafnað, meðal annars vegna þess að talsverður hluti þess, sem stefndi færði fram til stuðnings frávísunarkröfu, þótti heyra undir efnisúrlausn málsins. Koma þau atriði því hér til skoðunar.

Stefndi segir sig og konu sína, K-kvk-þf A-kvk-þf, hafa ætlað sér að reisa sér hús á fimm hektara landi sem þau hefðu fengið til umráða úr landi Hellulands. Vegna vegagerðar að byggingarstað hafi þau náð samkomulagi við alla landeigendur/ábúendur Múlabæja um að fá að taka möl úr óskiptri sameign jarðanna. Rætt hafi verið um hvort greiða þyrfti fyrir mölina þar sem allir landeigendur/ábúendur hafi verið staddir, en aðilar ekki verið á einu máli um hvort greiða þyrfti eða ekki. Stefndi hafi sagst vera reiðubúinn að greiða sanngjarnt verð og hefði þá mátt líta til sjónarmiða Vegagerðarinnar, sem hafi á þessum tíma greitt 30 til 50 krónur fyrir rúmmetra sambærilegar malar. Þar sem þau hjón, stefnandi og kona hans, hafi ætlað að reisa sér íbúðarhús hafi Vegagerðinni, lögum samkvæmt, borið að greiða helming heimreiðarinnar. Við efnahagshrun haustið 2008 hafi allar forsendur þeirra hjóna breyst, en þau hafi þar tapað stærstum hluta eigna sinna og ljóst að ekki yrði af fyrirhuguðum framkvæmdum þeirra. Þegar stefndi hafi fengið frá stefnanda reikning og innheimtukröfu sem svarað hafi til margfaldrar þeirrar upphæðar sem hann hafi talið sanngjarna um verð og magn, hafi hann og kona hans óskað eftir fundi með Múlabændum til að freista þess að komast að sanngjörnu samkomulagi um endurgjald fyrir mölina. Þar sem ekki hafi verið litið til sjónarmiða stefnda hafi þau kannað nánar hvernig eignarhaldi umræddrar malarnámu væri háttað og hefðu þá séð að íslenzka ríkið ætti námuréttindin og rétt til efnistöku umfram heimilisþarfir. Hafi þau því tilkynnt með bréfi, dagsettu 24. febrúar 2009, að þau myndu snúa sér til ríkisins, sem eiganda malarinnar, vegna greiðslu fyrir hana. Í framhaldi af innheimtubréfi stefnanda og tölvupóstsamskiptum við lögmann hans, sendi stefndi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu bréf, dags. 11. október 2010, þar sem hann spurðist fyrir um eignarhald námuréttinda og heimild landeigenda til að selja möl úr landi sínu. Í svarbréfi ráðuneytisins segi að ráðuneytið telji malarréttindi eiganda Grímshúsa takmörkuð við heimilisnot hans. Í framhaldi af þessu hafi stefndi skrifað ráðuneytinu og lýst sig reiðubúinn til að leita lausna málsins með ráðuneytið sem réttan viðsemjanda. Í framhaldi af því að athygli ráðuneytisins vaknaði á því, að stefnandi væri að stefna inn máli til að fénýta sér réttindi sem ríkissjóður ætti, skrifaði ráðuneytið stefnanda bréf, dagsett 27. desember 2010, þar sem segi að ráðuneytið telji malarréttindi eigenda Grímshúsa takmörkuð við heimilisþarfir þeirra en önnur malarréttindi eigi ríkissjóður. Með vísan til þess að stefnandi sé ekki eigandi þeirrar malar sem málið snúist um, sé fyrir hendi aðildarskortur. Krafðist stefndi sýknu vegna þess aðildarskorts sem hann kvað vera fyrir hendi, en eins og áður segir var frávísunarkröfu hans hafnað með úrskurði. Stefndi kveðst jafnframt byggja sýknukröfu sína á því að stefnandi eigi ekki þessa kröfu vegna malarinnar og verður litið til framanrakinna sjónarmiða stefnda þegar sýknukrafa hans kemur til skoðunar við efnisúrlausn málsins.

Til vara krefst stefndi lækkunar kröfunnar að því er varði malarmagn í rúmmetrum og verð hvers rúmmetra. Kveðst stefndi í greinargerð sinni vísa „um þrautavarakröfu þessa til dskj. nr. 15 um verð úr námum í Aðaldal og nágrenni.“

Vegna málskostnaðarkröfu sinnar segir stefndi ljóst að stefna í máli þessu hafi verið með öllu ástæðulaus þar sem stefnanda hafi mátt vera ljóst að honum væri óheimilt að fénýta sér eign íslenzka ríkisins. Stefndi hafi ítrekað vakið athygli stefnanda á þessu, en engu að síður sé málið rekið af fullum þunga gegn stefnda félitlum. Málið hafi valdið honum óþægindum, leiðindum og hugarangri og sé gerð krafa um að stefnandi greiði honum að fullu málskostnað vegna ástæðulauss og tilefnislauss málarekstrar.

Verða nú raktar skýrslur aðila og framburður vitnis fyrir dómi eftir því sem ástæða þykir til.

Stefnandi kvað stefnda hafa komið að máli við sig og sagzt ætla að reisa sér hús og leitað malar frá Múlabændum í veg að húsinu. Aðrir ábúendur hefðu þegar samþykkt og stefnandi eftir nokkurar viðræður. Aldrei hefði verið rætt um ákveðið verð, aðeins að stefndi myndi greiða fyrir mölina og hefði stefndi ítrekað það þegar hann hefði orðið þess var að stefnandi væri tregur til sölunnar. Náman væri sameiginleg bæjunum og notaði stefnandi hana sem aðrir. Á meðan stefndi hefði nýtt möl úr námunni hefði stefnandi ekki átt þess kost að gera slíkt hið sama sjálfur. Stefnandi kvaðst hafa sett sig í samband við verktaka á svæðinu og spurt um verð ýmissra malartegunda, en lítið væri um hraunnámur. Einn verktakinn hefði sagt sér að 800 krónur væri eðlilegt rúmmetraverð en stefnandi hefði ákveðið að setja upp 200 krónur og væri það hóflegt. Einnig hefði þetta verið rætt manna á milli á bæjunum, en án þess að ákvörðun um verð hefði verið sameiginleg.

Stefnandi kvaðst hafa keypt Grímshús af föður sínum, G-kk-þgf H-kk-þgf, sem áður hefði keypt hana af ríkissjóði. Kvaðst vitnið ekki minnast þess að við þau kaup hefði ríkið gert áskilnað um malarnámuna, en bætti við: „en að sjálfsögðu rengi ég það ekki að það hafi verið, alls ekki.“ Ríkið hefði aldrei nýtt námuna á neinn hátt og hefði stefnandi enga kröfu fengið frá ríkinu vegna námunnar og enga vegna sölunnar til stefnda.

Stefnandi var spurður hvort hann teldi heimildir sínar til malarsölu takmarkast af réttindum ríkisins og annarra. Kvað hann malarsölu lítt hafa komið til tals hjá Múlabændum, mölin væri lítil en þarfir bæjanna talsverðar, en í þessu tilviki hefði mönnum ekki fundizt óeðlilegt að liðka fyrir, ekki sízt þar sem mölin var ekki ætluð út fyrir landið. Hann kvaðst hins vegar ekki treysta sér til, að óskoðuðu máli, að svara hvort honum væri heimilt að selja alla mölina úr námunni ef kaupandi gæfi sig fram.

Stefndi bar með sama hætti og stefnandi um framvindu málsins. Til viðbótar sagði hann að bankahrun hefði bundið endi á byggingaáætlanir stefnda og konu hans. Eftir það hefði stefndi fengið rukkun frá stefnanda. Stefndi hefði kynnt sér hjá Vegagerðarmönnum hvað þeir greiddu fyrir möl af ýmsu tagi og einnig hvað hefði verið greitt fyrir möl úr nálægri námu. Eftir þessa athugun sína hefði sér fundizt það verð, sem stefnandi setti upp, ekki sanngjarnt. Stefndi kvað sig svo hafa tekið að reka minni í það að ríkið setti kvaðir við sölu á jörðum á þessu svæði. Stefndi hefði kynnt sér málið og í framhaldi af því svarað stefnanda því til að hann myndi snúa sér til rétts eiganda vegna greiðslna fyrir mölina. Hann hefði hins vegar ekki enn greitt ríkinu, enda vildi hann fyrst frá niðurstöðu um þennan ágreining.

Stefndi var spurður hvort hann vefengdi það magn malar sem stefnandi byggir á í málinu. Stefndi kvaðst ekki vera í aðstöðu til þess, en sagðist ekki samþykkja magnið heldur. Vegagerðin hefði hins vegar mælt fyrir veginum og hefði stefndi álitið að hún tæki saman magntölurnar.

Stefndi kvaðst hafa í upphafi leitað til Múlabænda, en hann hefði þá ekki vitað betur en að þeir ættu með að selja mölina.

Vitnið B-kk-nf V-kk-nf bóndi á Kraunastöðum sagði stefnda hafa komið og kallað Múlabændur á fund og beðið um möl úr námunni. Sá fundur hefði verið prýðilegur og hefði stefndi tekið fram að hann myndi greiða fyrir mölina. Ekki hefði hins vegar verið rætt um ákveðið verð. Á fundinum hefði verið álitið að náman væri í óskiptri eign hinna sex svonefndu Múlabæja.

Vitnið kvaðst hafa keypt jörð sína af afa sínum, J-kk-þgf H-kk-þgf Ó-kk-þgf. Ekkert hefði þá verið rætt, svo vitnið myndi, að malarnáman fylgdi ekki með í kaupunum. Kaupsamningurinn hefði ekki verið flókinn. Áður en þessi mál hefðu komið upp hefði vitnið aldrei heyrt að ríkið ætti réttindi yfir námunni.

Vitnið sagði að aðrir Múlabændur, að frátöldum einum sem væri bróðir stefnda, hefðu hvatt vitnið áfram í málaferlum vegna malarsölunnar, en kvaðst ekki vita hvers vegna þeir hefðu ekki sjálfir farið í mál.

Niðurstaða

Ljóst er að samkomulag tókst með svonefndum Múlabændum, en stefnandi er einn þeirra, og stefnda um að stefndi fengi möl. Fyrir mölina skyldi koma sanngjörn greiðsla, sem ekki var bundið fastmælum hver yrði.

Foreldrar stefnanda keyptu jörðina af ríkinu. Námuréttur og réttur til efnistöku, umfram heimilisþarfir, var undanskilinn í þeirri sölu. Skilyrði um slíkt var jafnframt sett þegar ríkið féll frá forkaupsrétti sínum er foreldrar stefnanda seldu honum jörðina. Var þetta í samræmi við 3. mgr. 38. gr. þág. jarðalaga nr. 65/1976.

Segja má að í hlutarins eðli liggi, að með því að taka jarðefni, eða heimila töku jarðefnis, til sölu til annarra aðila utan heimilisins, sé komið út fyrir það sem kalla megi heimilisþarfir. Í ljósi þess, að ríkið seldi aldrei frá sér, til neins sem stefnandi leiðir rétt sinn af, námurétt eða rétt til efnistöku umfram heimilisþarfir, verður ekki talið að stefnandi hafi öðlazt slíkan rétt.

Ekki er annað komið fram en að stefndi hafi upplýst stefnanda um þann skilning sinn, að stefnandi hafi ekki haft heimild til sölu malarinnar, í eðlilegu framhaldi af því að stefnda hafi orðið ljóst hvernig í þann pott væri búið. Það er augljóslega verulegur galli á hinu selda, mölinni, að stefnandi hafi í raun ekki haft heimild til að selja hana og hún ekki verið hans eign. Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á í málinu að hann eigi lögvarinn rétt til söluverðsins úr hendi stefnda. Eins og í málinu liggur þykir verða að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefnandi verður í ljósi þeirra úrslita dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Verður hann ákveðinn 250.000 krónur og hefur þá verið horft til þess að annað mál er rekið á hendur stefnda um sambærilega kröfu og eru þar sömu lögmenn til sóknar og varnar, og einnig verið horft til þess að stefndi krafðist frávísunar í málinu en þeirri kröfu hans var hafnað með úrskurði að undangengnum munnlegum málflutningi.

Af hálfu stefnanda flutti málið Þ-kvk-nf I-kvk-nf J-kvk-nf hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefnda Ö-kk-nf H-kk-nf J-kk-nf héraðsdómslögmaður. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Þ-kk-nf D-kk-nf kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, S-kk-nf R-kk-nf R-kk-nf, er sýkn af kröfu stefnanda, H-kk-ef Ó-kk-ef G-kk-ef, í máli þessu.

Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað.

Þ-kk-nf D-kk-nf.