E-1989/2015

Mál þetta, sem dómtekið var 26. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri 9. júní 2015 af J-kk-þgf J-x-x N-x-x, Hólabergi 72, 111 Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu.

I.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.000.000 króna ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. mars 2014 til 9. júlí 2015, en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga, til greiðsludags.

Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar auk virðisaukaskatts eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af ölum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.

Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði felldur niður.

II.

Málsatvik

Tveir lögreglumenn voru á ferð í merktri lögreglubifreið þann 1. mars 2014. Er þeir óku vestur Hraunberg í Reykjavík veittu þeir athygli bifreiðinni RF380 þar sem hún var kyrrstæð á bifreiðastæði austan við Hraunberg 4. Lögreglumennirnir höfðu upplýsingar um að eigandi þessarar bifreiðar, stefnandi í máli þessu, stundaði sölu á lyfseðilsskyldum lyfjum og þá aðallega rítalíni. Þeir veittu jafnframt athygli tveimur konum sem stóðu við bifreiðina. Þegar önnur konan veitti lögreglu athygli gekk hún frá bifreiðinni til austurs og þegar lögreglubifreiðinni hafði verið ekið vestur Hraunbergið framhjá bifreiðastæðunum gekk konan aftur að fyrrgreindri bifreið. Lögreglumennirnir sneru þá við og ákváðu að kanna hvað þar færi fram vegna þeirra upplýsinga sem þeir höfðu um sölu eiganda bifreiðarinnar á lyfseðilsskyldum lyfjum.

Þegar lögreglubifreiðinni var snúið við til að hafa afskipti af aðilunum gekk hin konan sem staðið hafði við bifreiðina burt frá bifreiðinni í vestur. Annar lögreglumaðurinn fór þá á eftir þessari konu, náði henni og ræddi við hana en hinn lögreglumaðurinn varð eftir við bifreiðina. Konan kvaðst heita Á-kvk-nf L-kvk-nf G-kvk-nf og vera búsett í Hraunbæ 106. Samkvæmt lögregluskýrslu kveður lögreglumaðurinn sem ræddi við hana að hún hafi sagst hafa komið gagngert á þennan stað til að hitta stefnanda og kaupa af honum rítalíntöflur. Hún hafi viðurkennt að hafa keypt af honum þrjár töflur á 2.500 kr. stykkið eða samtals 7.500 kr.

Stefnanda var gerð grein fyrir því að hann væri grunaður um sölu á lyfseðilskyldum lyfjum og að hann þyrfti ekki að tjá sig frekar en hann vildi en hann skyldi skýra satt og rétt frá ef hann kysi að ræða málið við lögreglu. Einnig var honum gerð grein fyrir því að hann gæti leitað eftir aðstoð verjanda á öllum stigum málsins. Stefnandi kvaðst ekki stunda sölu á læknalyfjum en vera með rítalín á sér. Stefnandi framvísaði tveimur sýnapokum með 43 töflum af rítalíni, 40 mg forðahylkjum, og spjaldi af mogadon með tíu 5 mg töflum í. Leitað var á stefnanda og í bifreið hans. Þar fundust ekki frekari lyf en nokkurt magn af sýnapokum milli sæta í bifreiðinni. Þá var stefnandi með 20.000 kr. í seðlum á sér. Lagt var hald á lyfin ásamt GSM-síma stefnanda, en hann hafði undirritað leitarheimild sem tók til leitar í framangreindri bifreið hans og til að skoða gögn í minni GSM-síma hans, 6909267.

Samþykkti stefnandi að því loknu að koma með viðkomandi lögreglumönnum á lögreglustöðina í Kópavogi til skýrslutöku vegna málsins. Verjandi stefnanda var viðstaddur skýrslutökuna. Í skýrslutökunni neitaði stefnandi að hafa selt framangreindri konu lyfin og kvað lögreglu ekki koma við hvar hann fékk þau. Hann hafi í umrætt sinn farið að hitta aðra konuna til að skutla henni niður í bæ en séð Á-kvk-þf á bílaplaninu og ætlað að spjalla við hana. Hann hafi ekki skipulagt að hitta hana á þessum stað, en hefði heyrt í henni þá um morguninn.

Hvorki verjandi né stefnandi gerðu athugasemd við framkvæmd rannsóknar eða annað við skýrslutöku og lauk yfirheyrslu kl. 13.02.

Með tölvuskeyti 14. nóvember 2014 var tilkynnt um að rannsókn málsins hefði verið hætt og málið látið niður falla. Stefna í máli þessu var síðan gefin út og birt 5. júní 2015.

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur þvingunarráðstafanir lögreglu gagnvart honum, þ.e. handtöku, líkamsleit, leit í bifreið, haldlagningu og afritun símagagna, hafa verið gerðar honum að ósekju og að þær hafi verið ólögmætar. Stefnandi telur sig eiga rétt á bótum vegna þessa og sjái sig því knúinn til að höfða mál á hendur íslenska ríkinu.

Stefnandi telur sig eiga rétt á bótum frá stefnda skv. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Í 1. mgr. 228. gr. laganna komi fram að maður sem borinn hafi verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta skv. 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður. Stefnandi byggir á því að ákvæði 228. gr. feli í sér hlutlæga bótaskyldu stefnda. Þetta megi bæði ráða af efni þess og eins af gagnályktun við athugasemdir greinargerðar sem fylgdi frumvarpi til laga nr. 88/2008 þar sem gert var ráð fyrir því að þeir sem 1. mgr. 228. gr. ætti ekki við gætu engu að síður öðlast skaðabótakröfur á grundvelli sakarreglunnar hafi þeir beðið tjón vegna ásetnings eða gáleysis tjónvalds.

Stefnandi var grunaður um sölu lyfseðilsskyldra lyfja og hafði réttarstöðu sakbornings. Með tölvuskeyti þann 14. nóvember 2014 var upplýst af lögreglu að hann væri ekki lengur til rannsóknar vegna hins meinta brots, þ.e. að málið hefði verið fellt niður gagnvart honum. Stefnandi telur sig því eiga rétt á bótum frá stefnda skv. þeirri hlutlægu bótareglu sem 1. og 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 fela í sér.

Stefnandi telur þessa undantekningarreglu í 2. málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 ekki eiga við í málinu. Stefnandi hafi ekki framið afbrot sem sætt gat ákæru og ekki sé sýnt fram á að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að nokkru því sem leiða hefði átt til þvingunarráðstafana. Lögreglumenn hafi að fyrra bragði haft afskipti af þar sem hann var staddur á almannafæri. Þá hafi stefnandi verið samvinnuþýður og ekkert gert sem leitt gat af sér nauðsyn á handtöku. Ekkert sé því komið fram í málinu sem geti réttlætt að bætur til hans verði lækkaðar eða felldar niður.

Verði ekki fallist á að hlutlæg bótaábyrgð eigi hér við byggir stefnandi til vara á því að stefndi sé engu að síður skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda á grundvelli sakarábyrgðar, þ.e. á grundvelli sakarreglunnar og vinnuveitandaábyrgðar stefnda á starfsmönnum sínum. Skaðabótaskylda stefnda sé þannig ljós með vísan til 228. gr. sakamálalaga, sakarábyrgðar stefnda skv. þeirri grein, og sakarábyrgðar stefnda skv. almennum reglum skaðabótaréttar, sem og með vísan til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefnandi telur að skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 hafi ekki verið uppfyllt þegar hann var handtekinn þann 1. mars 2014.

Af lögregluskýrslu að dæma virðist rökstuddur grunur lögreglu hafa byggst á framburði Á-kvk-ef L-kvk-ef G-kvk-ef sem á bílastæðinu eigi að hafa viðurkennt fyrir lögreglumanni að hafa keypt þrjár rítalíntöflur af stefnanda fyrir samtals 7.500 krónur. Þá komi fram að hún eigi að hafa sýnt lögreglumanninum töflurnar. Stefnandi mótmælir þessu sem ósönnu. Þessar þrjár töflur sem hún eigi að hafa keypt af honum og framvísað hafi ekki verið haldlagðar. Þá komi ekkert fram í gögnum lögreglu um að framangreind kona hafi verið kölluð til skýrslutöku til að staðfesta þennan framburð. Allt virðist því á huldu um þessar töflur og þessi meintu kaup. Samkvæmt þessu telur stefnandi ljóst að rökstuddur grunur hafi ekki verið fyrir hendi í skilningi 1. mgr. 90. gr. sml.

Jafnvel þó fallist væri á að rökstuddur grunur hafi verið fyrir hendi telur stefnandi að engin nauðsyn hafi verið til að handtaka hann. Ekkert hafi bent til þess að stefnandi ætlaði að stunda brotastarfsemi á næstunni. Engar töflur voru sem fyrr segir haldlagðar hjá umræddri konu og því ekkert sannað um meint brot hans eða nokkuð sem gefið hafi tilefni til að ætla að slík brot væru í farvatninu. Þá hafi ekkert bent til þess að stefnandi hygðist stinga af þannig að tryggja þyrfti návist hans. Skilyrði 1. mgr. 90. gr. um nauðsyn hafi því ekki verið fyrir hendi, auk þess sem brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. sml. og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 með því að handtaka stefnanda, enda augljóst að beita hefði mátt viðaminni aðgerðum, eins og að boða stefnanda til skýrslutöku á lögreglustöð þar sem hann gæti mætt af fúsum og frjálsum vilja. Samkvæmt þessu hafi verið um ólögmæta handtöku að ræða.

Sem fyrr segir kveður stefnandi að því sé ranglega haldið fram í lögregluskýrslu að hann hafi samþykkt að koma með lögreglumönnunum á lögreglustöðina. Hvernig svo sem því var farið sé allt að einu ljóst að um handtöku var að ræða enda sé hugtakið handtaka skýrt rúmt og getur samþykki sakbornings ekki breytt því að handtaka eigi sér í raun stað. Um frelsissviptingu af hálfu lögreglu hafi því verið að ræða.

Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. sml. þurftu þau skilyrði til líkamsleitar á stefnanda að vera uppfyllt svo að nauðsynlegt þætti að leita á honum til að taka af honum muni sem leggja skyldi hald á enda léki rökstuddur grunur á að hann hefði framið brot sem varðað gæti fangelsisrefsingu samkvæmt almennum hegningarlögum eða tveggja ára fangelsi samkvæmt öðrum lögum. Stefnandi telur skilyrði þessi ekki hafa verið uppfyllt. Þá sé ljóst að meint brot stefnanda var svo smávægilegt að það hefði í reynd aldrei getað varðað fangelsisrefsingu eða tveggja ára fangelsi. Þegar lögregla leitaði á stefnanda hafi hann auk þess þegar verið búinn að framvísa þeim lyfjum sem hann var með á sér og ekkert sem benti til þess að hann væri með fleiri lyf á sér eða nokkuð sem væri saknæmt. Þá sé ljóst að til líkamsleitar á stefnanda hafi þurft dómsúrskurð sem ekki var fyrir hendi, sbr. 1. mgr. 78. gr. sml. og stefnandi gaf ekki skýrt og afdráttarlaust samþykki sitt fyrir leitinni eins og nauðsynlegt hefði verið. Af þessu sé ljóst að skilyrðum laga nr. 88/2008 og 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar um líkamsleit var ekki fullnægt. Stefnandi telur að gengið hafi verið lengra en nauðsynlegt var miðað við staðreyndir málsins og lögreglu því hafa brotið gegn meðalhófsreglum 3. mgr. 53. gr. sml. og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

Stefnandi vísar til þess að í 1. mgr. 74. gr. sml. segir meðal annars að heimilt sé að leita í bifreiðum eða öðrum farartækjum sakbornings í því skyni að handtaka hann, rannsaka andlag brots og önnur ummerki eða hafa uppi á munum sem hald skal leggja á. Í 3. mgr. 74. gr. sé það gert að skilyrði fyrir leit að rökstuddur grunur leiki á að framið hafi verið brot sem sætt getur ákæru og að sakborningur hafi verið þar að verki, enda séu augljósir rannsóknarhagsmunir í húfi. Stefnandi telur að skilyrði leitar í bifreið hans hafi ekki verið uppfyllt í umrætt sinn og leitin því ólögmæt.

Stefnandi telur að skilyrði til haldlagningar sbr. 1. mgr. 68. gr. sml. hafi ekki verið fyrir hendi þegar farsími hans og lyf voru haldlögð umræddan dag. Þá hafi öll gögn í farsímanum verið afrituð af lögreglu.

Stefnandi byggir á að ekkert hafi bent til þess að hlutir þessir hefðu sönnunargildi í sakamáli eða að þeirra hefði verið aflað á refsiverðan hátt eða að þeir kynnu að verða gerðir upptækir. Þá hafi lögreglumenn ekki farið eftir 2. mgr. 68. gr. sml. þar sem þeir báðu stefnanda ekki að veita aðgang að farsíma hans í stað þess að hann yrði haldlagður og hafi með því brotið gegn meðalhófsreglum og haldlagningin sé því ólögmæt.

Stefnandi vísar til þess að í lögregluskýrslu komi fram að hann hafi samþykkt að koma með lögreglumönnum á lögreglustöð til skýrslutöku, m.ö.o. að hann hafi samþykkt umrædda handtöku. Þá liggur fyrir skjal merkt „Leitarheimild“ þar sem kemur fram að stefnandi hafi samþykkt að lögregla leitaði í bifreið hans og skoðaði farsíma.

Stefnandi mótmælir því að mögulegt eða meint samþykki hans fyrir þvingunarráðstöfunum girði fyrir bótarétt hans samkvæmt 228. gr. sml. eða öðrum bótareglum og að hið bótaskylda atvik verði rakið til einhverra af þeim aðgerðum sem rakin eru í IX.‒XIV. kafla laganna.

Stefnandi byggir á að almennar reglur skaðabótaréttar um samþykki girði ekki fyrir bótarétt hans. Viðleitni og samvinnuþýðni sakbornings eigi ekki að verða til þess að hann firri sig þar með bótarétti þegar málið er síðar fellt niður eða hann sýknaður.

Þegar horft er svo til þeirra aðstæðna sem um ræðir í þessu máli, þ.e. þegar lögregla handtekur sakborning eða krefst þess að leita í bifreið eða skoða farsíma hans, vegna rannsóknar á saknæmu athæfi, telur stefnandi ekki hægt að álykta sem svo að við slíkar aðstæður girði samþykki fyrir bótarétt. Í mesta lagi er hægt að líta svo á að sakborningur sé þá að samþykkja áhættuna af því að verða fyrir tjóni og miska. Með engu móti verði samþykki við slíkar aðstæður heldur jafnað við hefðbundin dæmi um samþykki tjónþola í skaðabótarétti.

Með hinum ólögmætu þvingunarráðstöfunum telur stefnandi að stefndi og starfsmenn sem stefndi ber ábyrgð á hafi sýnt af sér sök, þannig að skilyrðum hinnar almennu sakarreglu sé fullnægt. Stefnda og starfsmönnum stefnda megi hafa verið fullljóst að aðgerðir þessar hefðu alvarleg og meiðandi áhrif á stefnanda. A.m.k. hafi það verið gáleysi hjá starfsmönnum stefnda að framkvæma aðgerðir þessar gagnvart honum. Stefnandi telur skilyrði um orsakatengsl og sennilega afleiðingu einnig fyrir hendi. Telur stefnandi það sennilega afleiðingu af hinni ólögmætu háttsemi að af henni hljótist miski þess sem fyrir verður.

Í öllum tilvikum byggir stefnandi bótakröfu sína jafnframt á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þar segir að heimilt sé að láta þann, sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu manns, greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Þvingunarráðstafanir gegn stefnanda hafi verið óþarfar og falið í sér ólögmætt inngrip í réttindi hans.

Stefnandi gerir kröfu um miskabætur með vísan til 5. mgr. 228. gr. sml. vegna ólögmætra þvingunarráðstafana stefnda en jafnframt grundvallast miskabótakrafa hans á 26. gr. laga nr. 50/1993. Einkum sé það hin ólögmæta frelsissvipting sem valdið hefur stefnanda miska. Stefnandi hafi verið sviptur frelsi sínu og færður af lögreglu á lögreglustöð. Í lögregluskýrslu sé því ranglega haldið fram að stefnandi hafi samþykkt þessa frelsissviptingu. Stefnandi leit á þetta sem handtöku og frelsissviptingu og gat augljóslega ekki óhlýðnast lögreglumönnum þegar þeir handtóku hann og kröfðust þess að hann kæmi með þeim. Lögreglumenn hafi ekki gætt meðalhófs með því að þeir leituðu að nauðsynjalausu á stefnanda og í bíl stefnanda á almannafæri og fyrir augum allra vegfarenda. Að sama skapi olli það stefnanda miska að lögregla í gegnum og afritað öll gögn í farsíma hans. Allt þetta telur stefnandi hafa falið í sér svokallaða meingerð gegn persónu hans og frelsi og valdið honum miska.

Við mat á miska stefnanda verður einnig að líta til þess að hann fékk engar upplýsingar um að rannsókn málsins á hendur honum væri lokið. Það hafi ekki verið fyrr en eftir fyrirspurnir lögmanns stefnanda til lögreglu að upplýsingar fengust um lok málsins. Með þessum óhæfilega drætti á rannsókn málsins og þeim óþarflega langa tíma sem hann hafði réttarstöðu sakbornings telur stefnandi að brotið hafi verið á rétti hans til réttlátrar og hraðrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (hér eftir MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Jafnframt hafi verið um að ræða brot á málshraðareglu 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008.

Við mat á fjárhæð miskabóta til stefnanda kveður hann verði jafnframt að líta verði til þess að gengið var á grundvallarréttindi hans sem bundin eru í stjórnarskrá og MSE. Er þar meðal annars um að ræða rétt hans til að vera ekki sviptur frelsi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. MSE, rétt hans skv. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. MSE til réttlátrar málsmeðferðar, og rétt hans til friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. MSE. Með vísan til alls þessa telur stefnandi kröfu sína um miskabætur að fjárhæð kr. 1.000.000 bæði hóflega og sanngjarna.

Til viðbótar þeim lagarökum sem þegar hafa verið rakin vísar stefnandi til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrár lýðveldisins um þvingunaraðgerðir. Þá vísar stefnandi til ákvæða laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þá vísar hann til reglna skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum til 26. gr. um miskabætur. Þá er vísað til almennu sakarreglunnar á sviði skaðabótaréttar og reglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varðandi varnarþing vísast til 3. mgr. 33. gr. sömu laga. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Varðandi virðisaukaskatt er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Við upphaf aðalmeðferðar lagði lögmaður stefnanda fram nýtt skjal, eyðublað lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um tilnefningu verjanda, þar kemur fram að stefnanda hafi verið skipaður verjandi að hans ósk og að hann væri handtekinn. Lögmaður stefnanda byggir á því að þetta skjal staðfesti það að stefnandi hafi verið handtekinn í umrætt sinn.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir því að um hlutlæga ábyrgð sé að ræða í skilningi 228. gr. laga nr. 88/2008 svo og að um sé að ræða sök hjá lögreglu og hafnar bótakröfu stefnanda.

Stefndi vísar til þess er fram komi á dómskj. nr. 5 og 7 um að stefnandi hafi ekki verið handtekinn. Í dskj. nr. 7 komi aftur á móti skýrt fram að stefnandi hafi samþykkt að fara með lögreglumönnum á lögreglustöð til skýrslutöku. Hvorki stefnandi né verjandi hafi gert nokkra athugasemd við þá framkvæmd í skýrslutöku né vegna málsins að öðru leyti. Ekkert komi heldur fram um að honum hafi verið meinuð brottför af lögreglustöð eða hann reynt að fara og verið stöðvaður, sbr. Hrd. nr. 209/2008. Því hafi aldrei verið um frelsissviptingu að ræða.

Líkamsleit hafi verið gerð með samþykki stefnanda, sbr. dskj. nr. 7. Hið sama eigi við um leit í bifreið hans. Þá hafi stefnandi fallist á að heimila lögreglu að afrita símagögn úr símtæki hans. Allt kemur þetta fram í skjölum málsins. Af þeirri ástæðu hafi ekki verið þörf á að leita eftir dómsúrskurði.

Hvað varðar önnur lagaskilyrði til aðgerðanna, sbr. 3. mgr. 74. gr. og 1. mgr. 76. gr. laga nr. 88/2008, byggir stefndi á því að augljósir rannsóknarhagsmunir hafi staðið til leitar í bifreið stefnanda í ljósi þess að hann hafði í sínum vörslum lyfseðilsskyld lyf, og að brot gegn ákvæðum lyfjalaga nr. 93/1994 geti varðað allt að tveggja ára fangelsi. Hið sama eigi við um leit á stefnanda sjálfum. Haldlagning símtækis hafi byggst á 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 þar sem upplýsingar í símtækinu kynnu að hafa sönnunargildi í málinu enda rökstuddur grunur um að stefnandi hafi verið að selja lyfseðilsskyld lyf. Þá sé ekki fallist á að lengra hafi verið gengið en þörf var á enda hafi stefnandi samþykkt allar aðgerðir.

Allar aðgerðir lögreglu umrætt sinn telur stefndi að hafi verið lögmætar og jafnframt nauðsynlegar í þágu rannsóknar málsins. Með því að stefnandi var, í kjölfar þess að lögregla fékk upplýsingar um meinta lyfsölu, staðinn að því að hafa í vörslum sínum fyrrgreint magn lyfseðilsskyldra lyfja sé með öllu vafalaust að stefnandi hafi sjálfur verið valdur að þeim þvingunarráðstöfunum sem lögregla þurfti að grípa til í skilningi niðurlags 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Engu breyti þó um þetta að rannsókn hafi verið hætt síðar enda geti aðrar ástæður en sönnunarstaða legið að baki slíkri ákvörðun, sbr. 52. gr. laga nr. 88/2008. Hvorki sé því um að ræða sök eða hlutlæga ábyrgð á meintu tjóni stefnanda.

Stefndi mótmælir því að um ólögmæta frelsissviptingu hafi verið að ræða þar sem stefnandi hafi hvorki verið handtekinn né sviptur frelsi sínu, gætt hafi verið meðalhófs og stefnandi eða verjandi hans ekki gert neinar athugasemdir við framkvæmdina.

Stefndi hafnar tilvísun stefnanda til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar þar sem stefnandi hafi aldrei verið sviptur frelsi í viðkomandi aðgerðum.

Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu sem bótakröfu hans viðkemur, m.a. um sök, ólögmæti, orsakasamband og sennilega afleiðingu og hafnar því að bótakröfur verði byggðar á 228. gr. laga nr. 88/2008 eða á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga eða á sakarreglunni. Ekki séu því skilyrði fyrir hendi til dæma bætur í máli þessu.

Varðandi varakröfu byggir stefndi á því að stefnufjárhæð sé fjarri því sem dómaframkvæmd hafi talið eðlilegt í bótamálum af þessu tagi og í máli þessu séu engin rök til að breyta út af þeirri framkvæmd. Bótafjárhæðin sé ekki byggð á neinum rökum og ekki reynt að sýna fram á í hverju tjón stefnanda eigi að hafa verið fólgið. Kröfufjárhæð sé því með öllu órökstudd. Þá hafi ekki verið sýnt fram á með gögnum að það hafi valdið stefnanda nokkru fjárhagslegu tjóni eða miska að honum barst ekki bréf þar sem tilkynnt var um niðurfellingu máls fyrr en 14. nóvember 2014.

Varðandi önnur lagarök en þegar greinir er vísað til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

IV.

Niðurstaða

Stefnandi byggir bótakröfur sínar einkum á því að hann eigi rétt á bótum frá stefnda skv. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og ákvæði greinarinnar feli í sér hlutlæga bótareglu. Þá hafi þvingunaraðgerðir lögreglu gagnvart sér, handtaka, líkamsleit, leit í bifreið hans og afritun símagagna verið honum tilefnislaus og að ósekju.

Í skýrslu lögreglu um atvik á vettvangi kemur fram að lögregla hafði afskipti af stefnanda og tveimur framangreindum konum þann 1. mars 2014, en þau voru þá stödd á bifreiðastæði. Fram kemur í skýrslu lögreglu að önnur konan hafi þegar lögregla kom á vettvang gengið rösklega á brott en annar lögreglumaðurinn náð að stöðva hana. Hún hafi skýrt frá því að hún hafi gagngert komið á þennan stað til að kaupa rítalíntöflur af stefnanda og viðurkennt að hafa keypt þrjár töflur af honum á 2.500 kr. stk. fyrir samtals 7500 kr. og hafi hún framvísað þeim við lögreglumanninn. Hún fékk síðan að fara á brott. Þegar umrædd kona kom fyrir dóm við aðalmeðferð kvaðst hún ekki hafa mælt sér mót við stefnanda á þessum stað og engin lyf hafa keypt af honum og ekki hafa verið með nein lyf á sér og kvað frásögn af samskiptum við hana í lögregluskýrslu lygi.

Í skýrslunni segir að hin konan hafi sagst vera stödd þarna fyrir tilviljun þegar hún sá stefnanda og ætlað að spjalla við hann. Hún hafi tæmt vasa sína en ekkert saknæmt hafi komið þar fram og hún síðan farið.

Þá kemur fram að stefnanda hafi verið kynnt að hann væri grunaður um sölu á lyfseðilsskyldum lyfjum og getið hafi verið við hann ákvæða varðandi rétt hans við þessar aðstæður. Stefnandi hafi sagt að hann stundaði ekki sölu á læknalyfjum en kvaðst hafa á sér rítalíntöflur og framvísaði síðan tveimur sýnapokum með 43 stykkjum af rítalíni, 40 mg forðahylkjum, og einu spjaldi af mogadon, með 10 5 mg tölum í. Í skýrslu lögreglu kemur síðan fram að stefnandi hafi heimilað leit, bæði á sér, í bíl sínum og afhent síma sinn lögreglu til skoðunar og hann hafi verið með um 20.000 krónur í seðlum á sér. Stefnandi hafi síðan af fúsum og frjálsum vilja kosið að fara með lögreglumönnunum á lögreglustöð til skýrslugjafar.

Við aðalmeðferð gaf stefnandi skýrslu og kvaðst í umrætt sinn hafa verið handtekinn en ekki hafa mótmælt því að fara með lögreglumönnum til skýrslutöku. Hann staðfesti undirritun sína um leitarheimild sem liggur fyrir í málinu. Hann kvaðst ekki hafa heimilað leit á sér, en lögreglumenn hefðu skipað sér að skrifa undir leitarheimildina. Hann mótmælti því að hann hefði í umrætt sinn verið að selja lyf. Hann kvaðst tvívegis hafa verið dæmdur fyrir sölu á lyfjum og dómar hafi í bæði skiptin verið rangir. Stefnandi kvaðst ekki hafa reynt að yfirgefa lögreglustöðina áður en tekin var af honum skýrsla. Skýrslutaka hafi gengið fljótt fyrir sig en bíða hafi þurft eftir verjanda í um tuttugu mínútur þar sem lögmaður sinn hafi ekki verið tiltækur og útvega hafi þurft annan í hans stað.

Lögreglumenn sem höfðu afskipti af stefnanda á vettvangi gáfu skýrslu við aðalmeðferð og staðfestu skýrslur sínar. Þeir kváðu aldrei hafa komið til þess að stefnandi væri handtekinn því hann hafi verið samvinnufús og kosið að fara með þeim á lögreglustöð til skýrslugjafar. Lögreglumaðurinn sem annaðist skýrslutöku af stefnanda á lögreglustöðinni var spurður út í skjal sem lagt var fram við aðalmeðferð og ber heitið „Tilnefning verjanda“ en þar segir að sakborningur sé handtekinn og óski eftir því að lögregla tilnefni honum verjanda. Lögreglumaðurinn kvað það rangt sem þarna komi fram um að stefnandi hafi verið handtekinn og þarna sé um að ræða mistök af sinni hálfu vegna reynsluleysis og hann hafi verið að gæta ákvæða um að sakborningur ætti rétt á verjanda skv. lögum um meðferð sakamála. Stefnandi hafi óskað eftir verjanda og því hafi verið orðið við þeirri ósk en framangreint hafi hann skráð vegna mistaka. Hefði stefnandi verið handtekinn hefði verið gerð sérstök handtökuskýrsla en það hafi ekki verið gert þar sem um handtöku var ekki að ræða.

Það er álit dómsins að afskipti lögreglu af stefnanda í umrætt sinn hafi verið réttmæt. Upplýsingar lágu fyrir um að stefnandi fengist við sölu á lyfseðilsskyldum lyfjum og þeir mátu aðstæður á vettvangi þannig að þarna gæti verið um slík viðskipti að ræða. Önnur konan, sem þeir höfðu afskipti af, kvaðst skv. skýrslu lögreglu hafa keypt af stefnanda í umrætt sinn þó hún hafi ekki viljað kannast við það er hún bar vitni við aðalmeðferð málsins. Stefnandi framvísaði síðan lyfseðilsskyldum lyfjum sem hann var með á sér eins og rakið hefur verið og kaus að fara með lögreglu á lögreglustöð til að gefa skýrslu. Eðlilegt verður að teljast að stefnandi væri krafinn skýringa á vörslum þessara lyfseðilsskyldu lyfja, sbr. 1. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 20. gr. lyfjalaga nr. 93/1994, en samkvæmt 1. mgr. 49. gr. laganna geta brot gegn þeim varðað allt að tveggja ára fangelsi og því augljósir rannsóknarhagsmunir til staðar.

Fyrir liggur að stefnandi ritaði undir heimild fyrir lögreglu til leitar í bifreið sinni og skoðun á GSM-síma sínum og fram kemur í lögregluskýrslu að hann hafi heimilað leit á sér. Þá heimilaði stefnandi eins og fram kemur í yfirheyrsluskýrslu að lögregla mætti afrita símagögn úr GSM-síma sínum. Augljósir rannsóknarhagsmunir, sbr. 3. mgr. 74. gr. og 1. mgr. 76. gr. laga nr. 88/2008, lágu til þess að leitað yrði í bifreið stefnanda og á honum sjálfum skv. því sem rakið hefur verið. Í lok yfirheyrslu á lögreglustöð var stefnanda og verjanda boðið að koma athugasemdum á framfæri vegna málsins en þeir gerðu engar athugasemdir.

Við yfirheyrslu á lögreglustöðinni svaraði stefnandi, aðspurður um það hvar hann hafi fengi þau lyf sem hann framvísaði: „Það kemur ykkur ekki við. Þarf ekki að útskýra það fyrir ykkur.“ Við aðalmeðferð bar stefnandi hins vegar að lyfin hafi hann fengið hjá kunningja sínum og kvaðst ekki gefa upp hver það væri.

Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að fullyrðingar lögreglumanna um að hann hafi ekki verið handtekinn í umrætt sinn séu rangar. Ekki verður annað séð af gögnum málsins en að stefnandi hafi verið samvinnuþýður og kosið að fara til skýrslutöku á lögreglustöð með lögreglumönnum. Fram kemur í skýrslu lögreglu að fyrst voru höfð afskipti af stefnanda um kl. 11.40 umræddan dag og skýrslutöku lauk á lögreglustöð kl. 13.02. Fram kom hjá stefnanda að yfirheyrsla á lögreglustöð hafi tafist um 20 mín. meðan beðið var eftir verjanda. Stefnandi hefur borið að hann hafi ekki gert tilraun til þess að fara af lögreglustöðinni án samþykkis lögreglu. Ekki verður fallist á að um ólögmæta frelsissviptingu hafi verið að ræða og við framkvæmd verður ekki annað séð en gætt hafi verið meðalhófs og stefnandi hafi ekki dvalið á lögreglustöð lengur en efni stóðu til. Ekki verður því fallist á að stefnandi hafi verið beittur ólögmætri frelsissviptingu og tilvísun til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar á því ekki við.

Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir miska þar sem hann hafi verið handtekinn, færður á lögreglustöð og leitað í bíl hans á almannafæri fyrir augum allra vegfarenda. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi verið handtekinn í umrætt sinn eins og rakið hefur verið og samkvæmt framburði lögreglumanna sem gáfu skýrslu við aðalmeðferð voru engar mannaferðir aðrar á bifreiðastæðinu en stefnandi og konurnar tvær sem voru vinkonur hans. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir réttarspjöllum vegna dráttar á rannsókn málsins og vegna þess tíma sem hann hafði réttarstöðu sakbornings þangað til honum var tilkynnt um að málið hefði verið fellt niður þann 14. nóvember 2014. Það á ekki að hafa komið stefnanda á óvart að vera gert að fara til skýrslutöku á lögreglustöð vegna þeirra lyfseðilsskyldu lyfja sem hann hafði undir höndum en stefndi bar við aðalmeðferð að hann hefði tvívegis hlotið dóma fyrir sölu lyfseðilsskyldra lyfja. Við aðalmeðferð vísaði lögmaður stefnda til tveggja dóma Hæstaréttar Íslands, nr. 457/2013 frá 6. febrúar 2014 og nr. 193/2014 frá 16. október 2014, þar sem stefnandi var sakfelldur fyrir sölu og að hafa átt rítalín og mogadon í söluskyni án þess að hafa markaðsleyfi og lyfsöluleyfi Lyfjastofnunar. Því verður ekki fallist á að með aðgerðum lögreglu hafi skapast grundvöllur miskabóta byggðra á 26. gr. laga nr. 50/1993.

Samkvæmt því sem rakið hefur verið lá fyrir að lögregla hafði upplýsingar um að stefnandi stundaði sölu lyfseðilsskyldra lyfja og stefnandi var með nokkurt magn slíkra í vörslum sínum er lögregla hafi afskipti af honum. Það var því rétt miðað við aðstæður að stefnandi væri kvaddur til að gefa skýrslu hjá lögreglu varðandi vörslu á framangreindum lyfjum. Verður því að telja að stefnandi hafi sjálfur verið valdur að og stuðlað að þeim aðgerðum og þvingunarráðstöfunum sem lögregla þurfti að grípa til í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 og þannig fyrirgert rétti sínum til bóta samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins.

Samkvæmt því sem rakið hefur verið ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Eftir atvikum og með hliðsjón af gjafsókn stefnanda þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, B-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef hdl., telst hæfilegur 900.000 kr. og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, J-kk-ef J-x-x N-x-x.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, B-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef hdl., 900.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.

Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf