E-4394/2021

Mál þetta, sem dómtekið var 12. janúar 2023, var höfðað með stefnu birtri 25. ágúst 2021 af Menntasjóði námsmanna, [...], á hendur T-kvk-þgf R-kvk-þgf J-kvk-þgf, [...].

Stefnandi krefst þess að stefnda greiði stefnanda skuld að fjárhæð 634.735 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 236.848 krónum frá 01.09.2019 til 01.03.2020, af 376.981 krónu frá 01.03.2020 til 01.09.2020, af 569.512 krónum frá 01.09.2020 til 13.12.2020 og af 634.735 krónum frá 13.12.2020 til greiðsludags. Allt að frádreginni innborgun dags. 03.09.2019 að fjárhæð 40.264 krónur, 03.10.2019 að fjárhæð 40.264 krónur, 04.11.2019 að fjárhæð 40.264 krónur, 03.12.2019 að fjárhæð 40.264 krónur og 03.01.2020 að fjárhæð 40.264 krónur, sem dragast skuli frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar.

Stefnda krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefnda málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

I Mál þetta á rætur sínar að rekja til námsláns stefndu sem hún fékk greitt út hjá stefnanda árið 2010. Í samræmi við lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, er giltu þegar lánið var tekið, gaf stefnda af því tilefni út skuldabréf nr. G - 114241 þann 25. október 2010, þar sem hún undirritaði skilmála lánsins. Lánið var verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs en verðtrygging lánsins skyldi reiknast frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að lánið var tekið eða einstakir hlutar þess greiddir út til fyrsta dags mánaðarins eftir að greiðsla fór fram. Lánið bar breytilega vexti, sem voru 1% samkvæmt ákvæðum reglugerðar nr. 478/2011 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, og skyldu þeir reiknast frá námslokum, sem samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins voru ákvörðuð af hálfu stefnanda. Endurgreiðsla lánsins skyldi hefjast tveimur árum eftir námslok lántakanda, sem voru þann 29. júní 2010. Jafnframt veitti stefnda stefnanda heimild til þess að fylla út samanlagða fjárhæð lánsins og grunnvísitölu inn á skuldabréfið við námslok, í samræmi við ákvæði þágildandi laga nr. 21/1992. Við útfyllingu skuldabréfsins nam heildarfjárhæð umrædds láns 929.566 krónum miðað við grunnvísitölu 363,8.

Bú stefndu var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 4. nóvember 2014. Á þeim tíma var uppi óvissa um gildi tryggingarbréfa, sem hvíldu á einu eign búsins, sem var fasteign að Bjargarstíg 14, Reykjavík. Miðað við stöðu þeirra var búið talið eignalaust. Árið 2016 féllust Íslandsbanki og Landsbankinn á þau sjónarmið að til tryggingarbréfanna hefði ekki verið stofnað með réttum hætti í öndverðu. Varð það til þess að tryggingarbréfin voru felld niður og afmáð úr þinglýsingabókum, en við það myndaðist talsvert eigið fé í búinu.

Samkvæmt frumvarpi til úthlutunar úr þrotabúi stefndu, sem lagt var fram á skiptafundi 4. ágúst 2017, lýsti stefnandi tveimur kröfum í þrotabúið fyrir hönd forvera stefnanda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Um fyrri kröfuna, að fjárhæð 1.124.683 krónur og eftirstæða kröfu að fjárhæð 10.040 krónur, tekur skiptastjóri fram að samkvæmt skattframtali stefndu 2017 sé skuldin í skilum og verði ekki annað séð en að „þrotamaður hafi greitt af láninu og að hann hafi samið um það“.

Í umfjöllun skiptastjóra um síðari kröfuna að fjárhæð 227.055 krónur og eftirstæða kröfu að fjárhæð 10.040 krónur tekur skiptastjóri fram að samkvæmt skattframtali sé skuldin að fullu greidd, en afturköllun hafi ekki borist. Þá segir að skiptastjóri muni senda lögmanni stefnanda upplýsingar um stöðu málanna.

Stefnandi afturkallaði síðar kröfu sína í þrotabúið á árinu 2017 á grundvelli samkomulags við stefndu um að hún gerði upp eldra lán, svonefnt R- lán, og hún fengi að greiða af því láni, en það er grundvöllur kröfu stefnanda í þessu máli. Var þetta gert með samþykki skiptastjóra og fyrir milligöngu lögmanns stefnanda sem fór með málið fyrir lánasjóðinn. Í gögnum málsins liggur fyrir bréf sem lögmaður stefnanda sendi lánasjóðnum hinn 28. desember 2016 þar sem segir svo:

Bú T-kvk-ef hefur verið í gjaldþrotaskiptameðferð síðan 4. nóvember 2014. Á þeim tíma sem liðinn er hefur hún greitt af vanskilaskuldabréfi og R- láni sem nú er uppgreitt. Aðstæður í máli T-kvk-ef eru sérstakar og rétt að hefja lögmælta innheimtu á láni G-114241 1. mars nk. Ábyrgðarmaður hefur samþykkt þessa málsmeðferð fyrir sitt leyti sbr. hjál. yfirlýsing.

Í yfirlýsingu ábyrgðarmanns, sem vísað er til í fyrrgreindu bréfi, kemur fram að ábyrgðarmaður samþykki að stefndu verði heimilað að hefja greiðslu á G- láninu í samræmi við lögbundin kjör samkvæmt lögum nr. 21/1992 og að fyrsta afborgun verði 1. mars 2017. Tekur ábyrgðarmaður fram að málið varði hennar hagsmuni þar sem hún sé í sjálfskuldarábyrgð fyrir réttum efndum stefndu.

Stefnda greiddi sex innborganir inn á lánið í kjölfar samkomulagsins, samtals að fjárhæð 201.320 krónur, þá fyrstu 3. september 2019 og þá síðustu 3. janúar 2020. Ekki hefur verið greitt af láninu frá þeim tíma.

Skiptum á þrotabúi stefndu lauk þann 14. júlí 2020. Í frumvarpi skiptastjóra til úthlutunar úr búinu kemur fram að búskrafa, veðkröfur og skiptakostnaður hafi verið greidd að fullu og að upp í almennar kröfur hafi verið greidd 89,82%.

II

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að um endurgreiðslu á láninu fari samkvæmt þágildandi lögum nr. 21/1992, ásamt síðari breytingum. Árleg endurgreiðsla lánsins ákvarðist í tvennu lagi, annars vegar sé um að ræða fasta ársgreiðslu með gjalddaga 1. mars ár hvert, sem taki breytingum í hlutfalli við vísitölu neysluverðs, og hins vegar tekjutengda ársgreiðslu með gjalddaga 1. september ár hvert, sem sé ákveðið hlutfall af tekjustofni launþega árið á undan, að frádreginni föstu greiðslunni. Fyrsti gjalddagi lánsins hafi verið 1. mars 2017, en endurgreiðslur lánsins hafi frestast fram að þeim tíma þar sem stefndu hafi borið að greiða fyrst af eldra láni, sbr. 18. gr. laga nr. 21/1992 um innheimturöð námslána. Afborganir lánsins hafi verið í vanskilum frá 1. september 2019.

Samkvæmt heimild í skuldabréfinu sjálfu, og svo sem leiði af lögum nr. 21/1992 og almennum reglum kröfuréttar, hafi lánið verið gjaldfellt þann 13. nóvember 2020 vegna verulegra vanskila stefndu, en þá hafi gjaldfallnar afborganir numið samtals að 569.512 krónum. Eftirstöðvar lánsins hafi þá verið 65.223 krónur uppreiknað miðað við vísitölu þann dag, þ. e. 487,0 og 1% vexti. Krafan sé sundurliðuð með svofelldum hætti: Gjaldfallnar afborganir 1. september 2019, 236.848 krónur, 1. mars 2020, 140.133 krónur og 1. september 2020, 192.531 króna. Lánið hafi verið gjaldfellt vegna verulegra vanskila stefndu en þá hafi gjaldfallnar afborgarnir numið 569.512 krónum, en gjaldfallnar eftirstöðvar lánsins hafi verið uppreiknaðar miðað við vísitölu þann dag, 487,0, og 1% vexti. Samtals námu eftirstöðvar samkvæmt þessu 634.735 krónum er sé stefnufjárhæð málsins.

Stefnandi tekur fram að inn á skuldina hafi verið greiddar innborganir samtals að fjárhæð 201.320 krónur og hafi verið tekið tillit til innborgana í dómkröfu. Innheimtutilraunir hafi ekki borið árangur og því hafi stefnanda reynst nauðsynlegt að höfða mál þetta.

Um lagarök vísar stefnandi til XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, með síðari breytingum, sbr. lög nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna, sem og til útgefinna reglugerða og úthlutunarreglna Menntasjóðs námsmanna. Þá sé enn fremur vísað til almennra reglna kröfu- og samningaréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga. Um dráttarvaxtakröfu vísar stefnandi til III. og V. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Við aðalmeðferð málsins mótmælti stefnandi öllum vörnum stefndu. Benti stefnandi á að engin skylda hvíldi á kröfuhafa að lýsa kröfu í þrotabú við gjaldþrotaskipti skuldara, auk þess sem stefnda virtist ekki byggja á því. Ákvæði kröfuhafi að lýsa ekki kröfu í þrotabú skuldara við gjaldþrotaskipti hefði það engar aðrar afleiðingar en þær að ekki greiddist upp í kröfuna. Það leiddi hins vegar ekki til þess að krafa félli niður. Krafa í þrotabú stefndu hefði verið afturkölluð árið 2017 vegna samkomulags við stefndu um að hún gerði upp eldra R- lán og fengi að greiða af G- láninu, sem væri grundvöllur málsins. Bú stefndu hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 4. nóvember 2014 en skiptum hefði verið lokið 14. júlí 2020. Ábyrgðarmaður hefði undirritað yfirlýsingu þar sem hann samþykkti fyrirkomulagið. Þá hefði kröfulýsing verið afturkölluð vegna þess samkomulags sem náðist við stefndu um að lögmælt innheimta á láni G- 114241 skyldi hefjast. Þá væri hafnað sjónarmiðum um að stefnandi hefði sjálfur valdið sér tjóni með því að draga kröfulýsinguna til baka. Þessi ákvörðun hefði ekki haft áhrif á greiðsluskyldu stefndu samkvæmt skuldabréfinu, auk þess sem afturköllun á kröfu í tengslum við samkomulag eins og gert var við stefndu fæli ekki í sér að krafa félli niður. Einu áhrifin væru þau að krafan fengist ekki greidd af eignum búsins, en krafan lifði aftur á móti sjálfstæðu lífi. Krafa stefnanda væri því gild krafa sem byggðist á skýrum ákvæðum skuldabréfs. Þá tók stefnandi fram við aðalmeðferð málsins, vegna tilvísunar stefndu til sjónarmiða að baki ákvæðum 3. mgr. 165. gr. gjaldþrotaskiptalaga, að stefnda byggði sýknukröfu sína ekki á fyrningarreglum ákvæðisins, heldur aðeins sjónarmiðum að baki ákvæðinu um að halda ekki áfram innheimtu á kröfu nema kröfuhafi sýndi fram á líkur á fullnustu kröfunnar. Hugsunin að baki ákvæðinu ætti því ekki við í máli þessu. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefndu Stefnda byggir kröfu sína um sýknu á því að stefnanda hefði verið í lófa lagið að fá nánast fullar efndir kröfu sinnar hefði stefnandi ekki afturkallað kröfulýsingu í þrotabú stefndu. Með því að draga kröfuna til baka hafi stefnandi valdið sjálfum sér tjóni sem hann beri ábyrgð á, enda hefði hann annars fengið kröfuna greidda nánast að fullu, en fyrir liggi að tæplega 90% af kröfum á hendur stefndu hafi fengist greiddar í skiptaferlinu. Stefnda eigi ekki að þurfa að sæta því að afturköllun kröfunnar leiði til þess að hún þurfi að þola dóm um greiðslu hennar eftir lok skiptanna. Aðili sem lýsi kröfu í þrotabú og afturkalli hana síðar geti ekki hafið fulla innheimtu kröfunnar í kjölfar skipta, sbr. 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Vísar stefnda þá einnig til meginreglna kröfuréttar þar um.

Við aðalmeðferð málsins áréttaði stefnda að ekki væri ágreiningur um málsatvik. Álitaefnið væri hvaða afleiðingar það hefði að stefnandi afturkallaði kröfulýsingu sína í þrotabú stefndu. Fyrir lægi að 89,82% af lýstum kröfum hefðu verið greidd úr búinu sem stefnandi hefði fengið upp í kröfu sína ef hann hefði ekki afturkallað hana. Stefnda hefði ekki óskað eftir afturköllun kröfulýsingarinnar, en samkomulag hefði verið um að halda láninu í skilum á meðan á skiptum stæði svo að ekki yrði gengið að móður stefndu sem væri ábyrgðarmaður lánsins. Kröfunni hefði verið lýst, en hún afturkölluð og því ætti að lækka höfuðstól hennar um u. þ. b. 90%. Stefnda hefði reiknaði með að allt yrði upp gert upp með eignum þrotabúsins. Varðandi tilvísun til ákvæða 2. mgr. 165. gr. gjaldþrotaskiptalaga í greinargerð stefndu tók lögmaðurinn fram að með skírskotun til ákvæðisins væri verið að vísa til þeirra sjónarmiða sem lægju til grundvallar ákvæðinu um að þrotmaður ætti ekki að þurfa að sæta því að mál héldi áfram eftir að skiptum væri lokið og hafa ætti ákvæðið til hliðsjónar við úrlausn málsins, en ekki væri á því byggt að krafan væri fyrnd.

IIIÍ máli þessu krefur stefnandi stefndu um greiðslu eftirstöðva skuldabréfs sem stefnda undirritaði 25. október 2010. Við undirritun skuldabréfsins nam heildarfjárhæð skuldar stefndu við stefnanda 929.566 krónum. Ágreiningur í máli þessu lýtur að því hvort sú ákvörðun stefnanda að afturkalla kröfulýsingu vegna skuldabréfsins sem var í vanskilum í þrotabú stefndu skuli leiða til þess að hann geti ekki krafist greiðslu skuldarinnar eftir að skiptum á þrotabúi hennar lauk hinn 14. júlí 2020.

Stefnda byggir á því að hefði stefnandi ekki afturkallað kröfulýsingu í þrotabú hennar hefði stefnandi fengið nánast fullar efndir kröfu sinnar. Með því að draga kröfuna til baka hafi stefnandi valdið sjálfum sér tjóni sem hann beri ábyrgð á. Stefnda eigi ekki að þurfa að sæta því að afturköllun kröfunnar leiði til þess að hún þurfi að þola dóm um greiðslu hennar eftir lok skiptanna. Sá sem afturkalli kröfu í þrotabú geti ekki innheimt hana eftir lok skipta. Bendir stefnda til hliðsjónar á þau sjónarmið sem koma fram í athugasemdum í frumvarpi til laga um breyting á lögum um gjaldþrotaskipti nr. 142/2010, en tekur fram að ekki sé á því byggt að krafa stefnanda sé fyrnd.

Stefnandi mótmælir málsástæðum stefndu og byggir á því að á kröfuhafa hvíli engin skylda til að lýsa kröfu í þrotabú við gjaldþrotaskipti skuldara og að sú ákvörðun leiði ekki til þess að krafa hans falli niður á hendur þrotamanni. Einu réttaráhrifin séu þau að krafan verði ekki greidd af eignum búsins.

Í 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. er mælt fyrir um hvernig fari um þær kröfur sem greiðast ekki við gjaldþrotaskipti, eða eftir atvikum þann hluta þeirra sem fæst ekki fullnægt af eignum búsins. Mælir ákvæðið fyrir um að þrotamaður beri ábyrgð á skuldum sínum sem fást ekki greiddar við gjaldþrotaskiptin. Það er almenn regla gjaldþrotaréttar að hafi kröfu ekki verið lýst í bú þrotamanns leiðir það einungis til þess að kröfuhafi missir réttinn til að fá skuldina greidda af eignum þrotabúsins, en hefur ekki í för með sér að kröfuhafi missi réttinn gagnvart þrotamanni sjálfum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 17. október 2005 í máli nr. 410/2005.

Ákvæði 2. mgr. 165. gr. var breytt með lögum nr. 142/2010, þannig að sá tími sem kröfum er ætlað að standa eftir lok gjaldþrotaskipta var styttur. Breytingin sem gerð var á ákvæðinu felur í sér að hafi kröfu verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd sé fyrningu hennar slitið gagnvart þrotamanninum og byrjar þá nýr tveggja ára fyrningarfrestur að líða á þeim degi sem skiptunum er lokið. Gildir reglan einnig um þær kröfur sem ekki hefur verið lýst við gjaldþrotaskiptin, ef þær fyrnast ekki á skemmri tíma eftir almennum reglum. Í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 142/2010 segir að þetta sé lagt til með tilliti til þess að lánardrottinn ætti að öðrum kosti færi á að láta almennan fyrningarfrest gilda um kröfu sína með því einu að lýsa henni ekki við skiptin.

Með sömu lagabreytingu nr. 142/2010, var einnig bætt við nýrri grein, 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sem mælir fyrir um hvernig hægt sé að viðhalda kröfum við lok gjaldþrotaskipta. Samkvæmt ákvæðinu verður fyrningu krafna samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laganna aðeins slitið á ný með því að kröfuhafi höfði mál innan fyrningarfrests á hendur þrotamanninum og fái þar dóm um viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart honum. Fyrir því eru síðan sett tvö skilyrði, sem kröfuhafi verður að sýna fram á við slíka málshöfðun. Annars vegar að kröfuhafi sýni fram á hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu, svo og að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gilda almennar reglur um fyrningu hennar.

Samkvæmt gögnum málsins afturkallaði stefnandi kröfulýsingu sína í þrotabú stefndu í kjölfar samkomulags við stefndu um að hún greiddi upp eldra lán við stefnanda og einnig að hún fengi að eigin ósk að greiða af því láni sem er grundvöllur dómkröfu stefnanda í máli þessu. Verður ráðið af gögnum málsins að fyrirkomulaginu hafi m. a. verið komið á með tilliti til hagsmuna ábyrgðarmanns skuldabréfsins, móður stefndu. Liggur fyrir að stefnda greiddi innborgarnir af láninu í kjölfar samkomulagsins. Að þessu virtu verður að mati dómsins ekki talið að þau sjónarmið sem lögð voru til grundvallar breytingum á 165. gr. laga nr. 21/1991, með lögum nr. 142/2010 og rakin eru hér að framan, eigi við um úrlausn málsins eins og atvikum er hér háttað.

Með skírskotun til alls þess er að framan greinir er dómkrafa stefnanda gild krafa og byggist á skýrum ákvæðum skuldabréfs sem stefnda undirritaði á árinu 2010. Er hafnað öllum málsástæðum stefndu og fallist á dómkröfu stefnanda eins og hún er sett fram og nánar greinir í dómsorði.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður.

Mál þetta fluttu H-kvk-nf Þ-kvk-nf lögmaður fyrir stefnanda, en E-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf lögmaður fyrir stefndu.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefnda, T-kvk-nf R-kvk-nf J-kvk-nf, greiði stefnanda, Menntasjóði námsmanna, 634.735 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 236.848 krónum frá 01.09.2019 til 01.03.2020, af 376.981 krónu frá 01.03.2020 til 01.09.2020, af 569.512 krónum frá 01.09.2020 til 13.12.2020 og af 634.735 krónum frá 13.12.2020 til greiðsludags. Allt að frádreginni innborgun 03.09.2019 að fjárhæð 40.264 krónur, 03.10.2019 að fjárhæð 40.264 krónur, 04.11.2019 að fjárhæð 40.264 krónur, 03.12.2019 að fjárhæð 40.264 krónur og 03.01.2020 að fjárhæð 40.264 krónur sem dragast skulu frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi.

Málskostnaður fellur niður.