E-2757/2012

I

Mál þetta, sem var dómtekið 17. janúar sl., er höfðað 21. júní 2012 af Kaupþingi hf., Borgartúni 26 í Reykjavík, aðallega á hendur Kaupthing Singer & Friedlander Ltd., 21 New Street í Lundúnum, Bretlandi, en til vara á hendur UBS AG, Bahnhofstrasse 45, 8001 Zürich í Sviss.

Dómkröfur stefnanda eru þær í fyrsta lagi að rift verði greiðslu stefnanda til aðalstefnda, Kaupthing Singer & Friedlander Ltd., dags. 30. maí 2008, að fjárhæð 4.313.316,67 evrur, vegna viðskipta, dags. 29. maí 2008.

Í öðru lagi krefst stefnandi að aðalstefndi greiði stefnanda 4.313.316,67 evrur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi til greiðsludags.

Í þriðja lagi er þess krafist að aðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.

Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu gerir stefnandi eftirfarandi kröfur í varaaðild:

Í fyrsta lagi að rift verði ráðstöfun stefnanda til varastefnda, UBS AG, dags. 30. maí 2008, að fjárhæð 4.313.316,67 evrur, vegna viðskipta, dags. 29. maí 2008.

Í öðru lagi að varastefnda verði gert að greiða stefnanda 4.313.316,67 evrur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi til greiðsludags.

Í þriðja lagi að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.

Af hálfu aðalstefnda er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að kröfurnar verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar.

Varastefndi krefst aðallega sýknu, en til vara stórfelldrar lækkunar á kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Í upphafi fóru stefndu fram á að málinu yrði vísað frá dómi, en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms 24. júní 2013. Að því loknu fór fram umfangsmikil gagnaöflun. Þorri skjala er á enskri tungu sem hefur kallað á mikla vinnu við þýðingar.

II

Málsatvik eru þau að 28. apríl 2004 birti stefnandi útboðslýsingu (e. Offering Circular) fyrir fjögurra milljarða evra skuldabréfaútgáfu til meðallangs tíma sem bar yfirskriftina Euro Medium Term Note Programme. Á forsíðu útboðslýsingarinnar kemur fram að stefnandi hafi heimild til þess að gefa út, á grunni útboðslýsingarinnar eða „skuldabréfarammans“, eins og segir í þýðingu löggilts skjalaþýðanda, skuldabréf í hvaða gjaldmiðli sem er. Þar segir einnig að heildarnafnvirði allra skuldabréfa sem á hverjum tíma væru útistandandi samkvæmt skuldabréfarammanum mætti ekki verða hærra en 4 milljarðar evra með ákveðnum fyrirvara. Átti að gefa skuldabréfin út til nánar tiltekinna miðlara. Við það yrði miðað að skuldabréfin yrðu skráð í kauphöllina í Lúxemborg á næstu tólf mánuðum eftir dagsetningu útgáfulýsingarinnar. Þá segir á forsíðunni að upplýsingar um heildarnafnverð skuldabréfanna, vexti, útgáfuverð o.fl., sem ekki væri fjallað um í útgáfulýsingunni, kæmu fram í sérstökum verðviðaukum (e. Pricing Supplement). Síðar í útgáfulýsingunni kemur fram að í verðviðauka geti verið skilmálar sem gangi framar ákvæðum útgáfulýsingar.

Í útgáfulýsingunni kemur fram að skuldabréfin yrðu gefin út í handhafaformi og upphaflega í formi tímabundins allsherjarskuldabréfs (e. Temporary Global Note) eða varanlegs allsherjarskuldabréfs (e. Permanent Global Note). Í báðum tilvikum var við það miðað að skuldabréfin yrðu afhent sameiginlegum vörsluaðila, Euroclear Bank, sem rekstraraðila Euroclear-kerfisins, og Clearstream Banking í Lúxemborg. Þar segir enn fremur að hægt verði að skipta tímabundna allsherjarskuldabréfinu fyrir endanlegt skuldabréf eða varanlegt allsherjarskuldabréf auk þess sem unnt verði að skipta varanlegu allsherjarskuldabréfi fyrir endanlegt skuldabréf við svonefndan skiptiatburð (e. Exchange Event). Átti það einungis við ef vanefnd yrði af hálfu útgefanda eða að Euroclear og Clearstream hættu starfsemi.

Í útgáfulýsingunni er gert ráð fyrir því að skuldabréfin verði gefin út af stefnanda samkvæmt svonefndum umsýslusamningum (e. Agency Agreement) sem útgefandinn komi til með að gera við Deutsche Bank AG, London Branch, sem umsjónaraðila útgáfu, aðalumsjónaraðila greiðslna (e. Paying Agent) og umsýslubanka. Þar og í öðrum gögnum málsins er Deutsche Bank AG kallaður umsýsluaðili (e Agent). Í þessu sambandi var sérstaklega vísað til umsýslusamnings frá 28. apríl 2004. Ekki verður séð að þessi samningur hafi verið lagður fram í málinu. Hins vegar liggur frammi einn samningar sem dagsettur eru 28. apríl 2004 sem ber yfirskriftina „Amended and restated Programme Agreement“ milli stefnanda sem útgefanda og tólf miðlara (e. Dealers), þar á meðal Deutsche Bank AG og stefnanda sjálfs, en hann tengist framangreindri útgáfulýsingu frá sama degi. Jafnframt hefur verið lagt fram skjal sem ber yfirskriftina „Deed of Covenant“, dags. sama dag, sem var gefið út „í þágu“ (e. in favor of) einstakra reikningseigenda í Clearstream og Euroclear. Þetta skjal hefur verið þýtt með hugtakinu skuldbindingarskjal í þýðingu löggilts skjalaþýðanda. Þar er fjallað um vörslu allsherjarskuldabréfa og útgáfu svonefndra undirliggjandi skuldabréfa (e. Underlying Notes) sem reikningseigendur í framangreindum greiðslukerfum (e. Clearing System) geti verið skráðir fyrir. Í greinargerðum stefndu eru undirliggjandi skuldabréf af þessum toga almennt kölluð hlutdeild og er þá vísað til þess að um sé að ræða hlutdeild í allsherjarskuldabréfi. Þeir aðilar sem eru skráðir í greiðslukerfum fyrir hlutdeild í viðkomandi allsherjarskuldabréfi eru hins vegar almennt nefndir hlutdeildareigendur bæði í gögnum málsins og í dóminum. Þess er getið í skuldbindingarskjalinu að allsherjarskuldabréf geti fallið úr gildi við tilteknar aðstæður sem gerð væri grein fyrir í útgáfulýsingu, en við það öðluðust reikningseigendur tiltekin réttindi gagnvart útgefanda.

Meðal skuldabréfa sem heimilt var að gefa út á grundvelli útgáfulýsingarinnar voru víkjandi skuldabréf (e. Subordinated Notes) samkvæmt nánari ákvæðum í verðviðauka. Í útgáfulýsingunni er fjallað sérstaklega um víkjandi stöðu samkvæmt slíkum skuldabréfum. Þar segir í íslenskri þýðingu að þess háttar skuldabréf feli í sér „ótryggðar og óskilyrtar skuldbindingar útgefanda, sem eru í víkjandi stöðu í samræmi við og í skilningi 84. gr. X. kafla (Laust fé og eigið fé) laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 („lögin“) og njóta jafnrar rétthæðar án nokkurs innbyrðis forgangs sín á milli“. Í ákvæðinu er því næst gerð grein fyrir því með hvaða hætti víkjandi skuldabréf kæmu til greiðslu ef útgefandi yrði tekinn til skipta. Segir þar að víkjandi skuldabréf komi þá til greiðslu á eftir öðrum kröfum sem ekki eru víkjandi, a.m.k. á sama tíma og víkjandi skuldbindingar í skilningi 84. gr. laga nr. 161/2002, en áður en hlutafé eða sambærilegt eigið fé útgefanda er greitt. Þá skuldbatt útgefandi sig til þess að stofna ekki til víkjandi skuldbindinga „með öðrum hætti en í samræmi við og í skilningi“ 84. gr. laga nr. 161/2002. Að lokum segir í ákvæðinu orðrétt: „Ákvæði þessarar greinar 2(b) heyra undir og skulu túlkuð í samræmi við íslensk lög.“

Í útgáfulýsingunni kemur fram að útgefandinn og umsýsluaðili hafi átt að líta á þá sem skráðir væru hjá Euroclear eða Clearstream sem eigendur (e. holder) tiltekinna nafnverðsfjárhæðar skuldabréfa, sem eigendur þeirra í öllu tilliti. Þetta átti þó ekki við um greiðslu höfuðstóls eða vaxta, en í því tilviki skyldi útgefandi og umsjónaraðili greiðslna líta á handhafa allsherjarskuldabréfsins (e. bearer) sem eiganda. Samkvæmt d-lið 6. gr. útgáfulýsingarinnar var handhafi allsherjarskuldabréfsins eini aðilinn sem átti rétt á því að taka við greiðslum af skuldabréfum sem heyrðu undir viðkomandi allsherjarskuldabréf. Skráðir hlutdeildareigendur gátu aftur á móti einungis krafið Euroclear eða Clearstream um sína hlutdeild í greiðslum útgefanda til handhafa allsherjarskuldabréfsins.

Í 18. gr. útgáfulýsingarinnar kemur fram að túlka skuli umsýslusamninginn, skuldbindingarskjalið, skuldabréfin að undanskildu skilmálum greinar 2(b), höfuðstólsmiða og vaxtamiða, í samræmi við ensk lög. Sérstaklega var tekið fram að skilmáli 2(b) heyrði undir og bæri að túlka í samræmi við íslensk lög. Í skuldbindingarskjalinu frá 28. apríl 2004 var einnig kveðið á um að efni þess lyti enskum lögum og að það skyldi túlkað í samræmi við ensk lög.

Á grundvelli framangreindra gagna gaf stefnandi út verðviðauka 28. júní 2004 vegna samtals 300 milljóna evra víkjandi skuldabréfa með breytilegum stighækkandi vöxtum (e. Floating Rate Subordinated Step-Up Notes). Lokagjalddagi átti að vera 30. júní 2014. Vextir voru ákveðnir þriggja mánaða EURIBOR með 0,65% álagi, sem skyldi hækka í 1,65% álag frá og með júní 2009. Gjalddagar vaxta voru fjórum sinnum á ári, eða 30. mars, 30. júní, 30. september og 30. desember ár hvert. Samkvæmt verðviðaukanum gat útgefandi innleyst skuldabréfin á nafnverði á gjalddaga vaxta í júní 2009 og á öðrum vaxtagjalddögum eftir það. Eins og áður segir var nafnverð skuldabréfanna 300 milljónir evra en útgáfuverðið nam 99,764% samanlagðs nafnverðs eða 298.242.000 evrum. Skuldabréfin sem gefa átti út samkvæmt verðviðaukanum báru ISIN-númerið XS 0194805429.

Skuldabréf, eða hlutdeild í allsherjarskuldabréfi, gátu gengið kaupum og sölum á markaði. Í h-lið 7. gr. útgáfulýsingarinnar var kveðið á um að útgefandi eða dótturfélag útgefanda gæti hvenær sem er „keypt skuldabréf á hvaða verði sem er á frjálsum markaði eða á annan hátt“. Þá segir þar að útgefanda væri heimilt að eiga keypt skuldabréf, endurútgefa þau, endurselja eða, „að vali útgefanda, afhenda hvaða umsjónaraðila greiðslna sem er til niðurfellingar“. Um niðurfellingu (e. Cancellation) segir í i-lið sömu greinar að öll innleyst skuldabréf yrðu án tafar felld úr gildi. Síðan segir orðrétt: „Öll skuldabréf sem þannig eru felld niður og öll skuldabréf sem eru keypt og niðurfelld samkvæmt málsgrein (h) að ofan ... skulu framsend umsýsluaðila og verða hvorki endurútgefin né endurseld.“

Mál þetta lýtur að kaupum stefnanda á hlutdeild í skuldabréfaflokki með framangreindu ISIN-númeri að nafnverði 5 milljónir evra. Stefnandi hefur lagt fram skjal, sem hann nefnir kaupnótu og telur vera til marks um sölu aðalstefnda á umræddri hlutdeild, en heiti hans er efst á nótunni. Af þessu skjali virðist mega ráða að stefnandi hafi 29. maí 2008 samið um kaup á þessari eign fyrir 85,37% af nafnverði eða sem nemur 4.268.500 evrum. Við þá fjárhæð bættust áfallnir vextir að fjárhæð 44.816,67 evrur. Samtals nam umsamin greiðsla því 4.313.316,67 evrum. Fram kemur á kaupnótunni að uppgjörsdagur (e. Settlement date) væri 30. maí 2008.

Í málinu hafa verið lögð fram gögn sem sýna að varastefndi hafi selt aðalstefnda umrædda hlutdeild 14. maí 2008 fyrir 80% af nafnverði, eða sem nemur fjórum milljónum evra. Við þá fjárhæð bættust 36.600,28 evrur í áfallna vexti. Samtals nam andvirði viðskiptanna því 4.036.600 evrum. Áður en kaupin fóru fram innti starfsmaður aðalstefnda, S-x-x O-x-x, þáverandi starfsmann stefnanda, E-kk-þf M-kk-þf J-kk-þf, eftir því hvort stefnandi hefði áhuga á að kaupa umrædda hlutdeild með orðunum: „there is another seller in the callable kaupthing bond 2014 eur5m / have you any more appetite for this? if so where is your bid please?“ E-kk-nf svarar á þá leið að þeir væru „not bidders at the moment“. Aðalstefndi keypti hlutinn eftir sem áður að því er virðist fyrir eigin reikning og var hann afhentur 19. maí 2008. Í greinargerð aðalstefnda kemur fram að kaupin hafi verið gerð með það í huga að selja hlutinn áfram til stefnanda „hið fyrsta“.

Í samræmi við þau áform virðist S-x-x O-x-x, starfsmaður aðalstefnda, hafa boðið hlutinn á ný til sölu með tölvuskeyti til E-kk-ef, sem annar þáverandi starfsmaður stefnanda, D-kk-nf S-kk-nf, tók einnig við. Í tölvuskeytinu segir: „I can sell you the Eur5m of the Kaup 2014 (callable sub debt) at L+1584 as agreed. It will be v/d tomorrow NOT regular value, (i hope this is ok) which give price of 85.37 for tomorrow value.“ D-kk-nf S-kk-nf svarar með orðunum: „Noted S-e-x.“

Í stefnu er staðhæft að stefnandi hafi bókfært greiðsluna fyrir framangreindan hlut í allsherjarskuldabréfinu með lækkun á útistandandi skuldum. Í yfirlýsingu endurskoðanda stefnanda, dags. 19. desember 2013, sem stefnandi lagði fram í tilefni af áskorun varastefnda, kemur fram að könnun endurskoðandans hafi leitt í ljós að ekki sé unnt að finna færslur í kjölfar viðskiptanna til staðfestingar á því að skuldin hafi verið felld niður í bókhaldi stefnanda. Er þar talið að líkur séu á því að um mistök hafi verið að ræða. Ekki sé þó hægt að útiloka að skuldin hafi verið færð niður í samstæðunni þar sem aðalstefndi hafi verið hluti hennar.

Eins og rakið er í stefnu sagði stjórn stefnanda af sér 8. október 2008. Daginn eftir neytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnanda og setja yfir hann skilanefnd. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 var stefnanda veitt heimild til greiðslustöðvunar sem var framlengd með úrskurði 13. nóvember 2009. Lögum nr. 161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl 2009. Stefnanda var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 á grundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa 6. júlí 2009 og er frestdagur við slitameðferð stefnanda 15. nóvember 2008. Fram kemur í stefnu að við það sé miðað að upphafsdagur slitameðferðarinnar sé gildisdagur laga nr. 44/2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2010 lá fyrir dómsúrskurður um slitameðferð stefnanda.

Umboðsmaður stefnanda í London ritaði aðalstefnda bréf 8. desember 2011 þar sem óskað var eftir því að aðalstefndi staðfesti að hann hefði verið eigandi umræddrar hlutdeildar í allsherjarskuldabréfinu. Hafi svo ekki verið var óskað eftir því að upplýst yrði hver hefði verið raunverulegur eigandi hennar og aðili að viðskiptunum. Skiptastjórar aðalstefnda svöruðu með bréfi 22. desember 2011, þar sem fram kom að stefndi hefði í viðskiptunum aðstoðað miðlara, UBS AG London Branch, við viðskiptin, en hafi hvorki verið aðalrétthafi „né rétthafi hvað varðar endurkaupaviðskiptin“.

Umboðsmaður stefnanda í London ritaði þá varastefnda bréf og óskaði eftir því að hann léti honum í té gögn sem auðkenndu viðskiptavini félagsins og gögn sem sýndu fram á að þeir hefðu verið raunverulegir aðilar að þeim. Með bréfum lögmanns varastefnda 21. febrúar og 9. mars 2012 var því hafnað að aðalstefndi hefði komið fram sem milligönguaðili fyrir varastefnda í viðskiptunum. Þvert á móti hefði aðalstefndi verið mótaðili varastefnda í viðskiptum með umrædda hlutdeild sem hefði verið seld áfram af aðalstefnda til stefnanda tveimur vikum síðar.

III

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi rökstyður aðild sína að málinu með vísan til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Bendir hann á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að greiðsla sem hann innti af hendi til stefnda hafi verið greidd fyrr en eðlilegt var, en slíkar greiðslur séu riftanlegar skv. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreind eru í ákvæðinu séu fyrir hendi.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Frestdagur við slitameðferð stefnanda sé 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína við stefnda 30. maí 2008 og þannig hafi greiðslan átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Leggur stefnandi áherslu á að það tímamark sem miða beri við samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 sé þegar afhending fjármuna fari fram.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Stefnandi tekur fram að stefndi hafi verið rétthafi skuldabréfs í útgáfu stefnanda nr. XS194805429, en skuldabréfið hafi verið á gjalddaga 30. júní 2014. Stefnandi hafi greitt stefnda skuld sína samkvæmt bréfinu að fullu 30. maí 2008. Stefndi hafi þannig fengið kröfu sína samkvæmt skuldabréfinu greidda rúmlega sex og hálfu ári fyrir gjalddaga. Stefnandi byggir á því að skuld sem greidd sé fyrir gjalddaga teljist almennt hafa verið greidd fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Stefnandi ítrekar enn fremur að 8. október 2008 hafi stjórn hans sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið. Stefnandi heldur því fram að ef ekki hefði komið til hinnar riftanlegu greiðslu hefði aðalstefndi aldrei fengið kröfu sína greidda á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta. Aðalstefndi hefði þess í stað eignast kröfu við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Bendir stefnandi á að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddar að fullu. Með því hafi stefnandi mismunað kröfuhöfum. Þannig hafi greiðsla stefnanda verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir aðalstefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Með því að rifta greiðslunni leitist stefnandi þannig við að skapa jafnræði milli kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda eftir muni stefndi njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa.

Í þriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslan hafi verið eðlileg eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þessi liður greinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess sem hann leggur áherslu á að aðalstefndi beri sönnunarbyrðina um að hún eigi við.

Stefnandi tekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðsla „hafi virst venjuleg eftir atvikum“ geti mögulega átt við hafi greiðsla sem þessi, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjuleg í viðskiptum milli aðila. Uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda og aðalstefnda.

Af hálfu stefnanda er á það bent að jafnvel þótt hann hafi haft heimild til þess að kaupa skuldabréfið samkvæmt skilmálum þess þá breyti það því ekki að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi, um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. gjaldþrotalaga. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að semja sig undan riftunarreglunum.

Stefnandi tekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Að sjálfsögðu sé lögmætt að áskilja slíkan rétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa. Slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunarreglum gjaldþrotalaganna. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglum gjaldþrotalaganna þó að greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að öllu leyti. Ráðstöfun geti verið riftanleg á þeim grundvelli jafnvel þó að hún hafi ekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni.

Stefnandi bendir jafnframt á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfið eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuld stefnanda við stefnda var greidd fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunni sjálfri og endurheimta í peningum hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski hún þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa.

Stefnandi getur þess einnig að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga sé hlutlæg regla sem leiði til riftunar þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi verið lögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar.

Stefnandi telur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldarinnar rúmlega sex árum fyrir gjalddaga hafi ekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda hafi ekki tíðkast áður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi engin skylda hvílt á stefnanda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða bréfin fyrir gjalddaga þeirra. Það sé stefnda að sýna fram á að greiðsla skuldarinnar, sem óumdeilanlega hafi verið innt af hendi fyrir gjalddaga, sé þrátt fyrir allt venjuleg eftir atvikum.

Stefnandi kveður kröfu sína um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. gjaldþrotalaga. Stefnandi telur að greiðsla kröfunnar 30. maí 2008 hafi orðið til þess að stefndi hafi auðgast um sem nam 4.313.316,67 evrum. Aðalstefndi hefði ekki fengið kröfuna greidda á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun aðalstefnda. Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga séu því fyrir hendi.

Stefnandi krefst dráttarvaxta af allri fjárhæðinni frá og með málshöfðunardegi. Dráttarvaxtakrafan eigi sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun skuli samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 greiða þrotabúi fé í kjölfar riftunar sem eigi sér stoð í 131. til 138. gr. laganna. Hafi hann fengið peningana greidda skipti notkun þeirra engu um kröfu þrotabúsins. Stefnandi staðhæfir að aðalstefndi hafi tekið við greiðslunni frá stefnanda og því sé kröfu um riftun réttilega beint að honum þangað til sýnt verði fram á annað.

Þar sem aðalstefndi hafi aftur á móti vísað til þess að varastefndi hafi verið raunverulegur móttakandi greiðslunnar í málinu sé því félagi stefnt til vara fari svo að aðalstefnda verði ekki gert að þola dóm í málinu. Byggir stefnandi á því að 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 séu fyrir hendi. Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu séu sömu kröfur gerðar á hendur varastefnda. Kröfugerð, málsatvikalýsing, málsástæður og lagarök í stefnu eigi við um varastefnda með sama hætti og um aðalstefnda.

2. Helstu málsástæður og lagarök aðalstefnda

Aðalstefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti þar sem kröfum stefnanda sé beint að röngum aðila. Aðalstefndi hafi ekki verið upprunalegur eigandi umræddrar hlutdeildar. Kveðst hann einungis hafa fjárfest í henni í þeim tilgangi að miðla henni áfram til stefnanda. Hafi hún aðeins verið í eigu aðalstefnda í tvær vikur áður en stefnandi hafi keypt hana. Aðalstefndi geti því ekki verið riftunarþoli í málinu.

Aðalstefndi byggir enn fremur á því að íslensk gjaldþrotalög eigi ekki við um viðskiptin. Því til stuðnings vísar aðalstefndi til þess að í XII. kafla laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki (ffl.), sé fjallað um endurskipulagningu fjárhags, slit og samruna fjármálafyrirtækja. Ákvæði kaflans eigi rætur að rekja til tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB frá 4. apríl 2001 (tilskipunin). Aðalstefndi vísar til þess að í 1. mgr. 104. gr. ffl. sé mælt fyrir um að taki dómstóll hér á landi ákvörðun um slit lánastofnunar sem hafi staðfestu hér á landi skuli réttarframkvæmd, málsmeðferð og framkvæmd þeirrar ákvörðunar lúta íslenskum lögum, þó með þeim takmörkunum sem greini í 2. mgr. 99. gr. laganna. Í l-lið 2. mgr. 99. gr. laganna komi fram að viðskipti á skipulegum verðbréfamarkaði skuli fara eftir lögum þess ríkis sem gildi um samninginn um þau viðskipti. Eins og ráða megi af formála tilskipunarinnar sé þetta frávik frá meginreglunni, um að lög heimalandsins gildi, sett til þess að vernda „heilleika skipulagðra markaða sem starfa í samræmi við lög aðildarríkis þar sem viðskipti eru með fjármálagerninga“.

Aðalstefndi kveður það ágreiningslaust að allsherjarskuldabréfið hafi verið skráð á skipulegan verðbréfamarkað kauphallarinnar í Lúxemborg. Þau viðskipti sem hér um ræði hafi þó átt sér stað „yfir borðið“, en ekki farið í gegnum kerfi kauphallar Lúxemborgar. Það breyti hins vegar engu í þessu sambandi, enda hafi skuldabréfið verið skráð þar á markað og lotið öllum reglum sem gilda um slík skráð verðbréf, þ. á m. upplýsingaskyldu til kauphallarinnar, reglum um innherjaupplýsingar og viðskipti innherja o.fl. Aðalstefndi bendir enn fremur á að upprunalegur enskur texti 27. gr. tilskipunarinnar vísi til viðskipta sem eigi sér stað í tengslum við eða í samhengi við skipulegan verðbréfamarkað (e. in the context of a regulated market), en ekki aðeins til viðskipta sem fari fram í gegnum kerfi hins skipulega markaðar. Umrædd viðskipti falli undir verndarandlag undantekningar l-liðar 2. mgr. 99. gr. ffl. Því verði íslenskum gjaldþrotalögum ekki beitt í málinu, enda segir í skilmálum skuldabréfanna að ensk lög gildi um þau, nema hvað varði afmarkaða þætti sem ekki skipti máli hér.

Aðalstefndi byggir á því að 18. gr. skilmála skuldabréfanna feli skýrlega í sér samning um lagaval í skilningi 3. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar. Enn fremur hafi komið fram í dómum Hæstaréttar Íslands að beita beri þeim lögum sem um hafi verið samið um skuldabréf af þessu tagi við slitameðferð fjármálafyrirtækja, sbr. mál nr. 398/2011 og nr. 9 til 12/2012. Enn fremur vísar aðalstefndi til þess að skuldabréfin hafi sterkust tengsl við England, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000. Aðalskyldan í viðskiptunum hafi verið að afhenda skuldabréfin, en aðalstefnda hafi borið skylda til þess. Aðalstefndi sé með höfuðstöðvar í Englandi. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 43/2000 leiði af þessu að um viðskiptin skuli gilda ensk lög.

Í ljósi alls ofangreinds telur aðalstefndi ljóst að ensk lög hafi gilt um viðskiptin, en ekki íslensk lög. Þar sem íslensk lög hafi ekki átt við um viðskiptin verði ekki byggt á reglum íslenskra gjaldþrotalaga til að rifta þeim. Stefnandi hafi ekki gert neinn reka að því að sýna fram á að viðskiptin kunni að vera riftanleg samkvæmt enskum lögum. Þar sem íslenskum gjaldþrotalögum verði ekki beitt um viðskiptin og allt ósannað um efni annarra gjaldþrotalaga sem geti átt við beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu eftir sem áður að íslensk gjaldþrotalög eigi við um viðskiptin byggir aðalstefndi á því að riftunarreglum gjaldþrotalaga verði engu að síður ekki beitt um þau, enda séu þau ekki riftanleg samkvæmt lögum þess lands sem gilda um viðskiptin. Í þessu efni bendir aðalstefndi á að samkvæmt n-lið 2. mgr. 99. gr. ffl. verði löggerningur ekki ógiltur ef sá sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu leggur fram fullnægjandi sönnun um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og þar sé ekki að finna ógildingarreglu sem tekur til þess tilviks sem um ræðir. Í frumvarpi með lögum nr. 78/2011, um breyting á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki með síðari breytingum, (slit, eftirlit, innleiðing) er sérstaklega tekið fram að um sé að ræða innleiðingu á 30. gr. framangreindrar tilskipunar 2001/24/EB.

Af hálfu aðalstefnda er vísað til þess að EFTA-dómstóllinn hafi fjallað um efnisinntak 30. gr. tilskipunarinnar. Þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að greinin taki meðal annars til riftunar samkvæmt gjaldþrotarétti á grundvelli reglna um undanskot eigna frá gjaldþrotaskiptum. Leggur aðalstefndi áherslu á í þessu sambandi að íslenskum dómstólum beri að túlka ákvæði íslenskra laga sem framast er unnt til samræmis við sameiginlegar reglur á EES-svæðinu, og að einungis sé hægt að víkja frá því sé slík túlkun útilokuð miðað við orðalag ákvæðisins. Orðalag n-liðar 2. mgr. 99. gr. ffl. útiloki alls ekki að túlka ákvæðið til samræmis við 1. mgr. 30. gr. tilskipunarinnar.

Aðalstefndi vísar til þess að fyrir liggi í málinu matsgerð dómkvadds matsmanns, D-x-x C-x-x QC, sem aflað hafi verið undir rekstri málsins. Þar sé vikið að ýmsum úrræðum samkvæmt enskum lögum sem geti leitt til þess að löggerningi verði vikið til hliðar. Þar fjalli hann fyrst um ákvæði enskra gjaldþrotalaga frá 1986 og geri því næst grein fyrir efni gr. 238 um viðskipti á undirvirði, gr. 239 um ívilnanir, gr. 244 um okurlánaviðskipti, gr. 245 um riftun tiltekinna fljótandi veða, og gr. 423 um viðskipti sem séu sviksamleg gagnvart kröfuhöfum. Matsmaður taki fram að augljóst sé í máli þessu að hvorki sé um að ræða okurlánaviðskipti né fljótandi veð. Þær reglur eigi því ekki við, eins og nánar er rökstutt í matsgerðinni. Aðalstefndi víkur einnig að fleiri reglum sem matsmaður útiloki að geti átt við. Þær reglur sem í raun komi til álita séu 238. gr., 239. gr., 423. gr. og heimildir í félagalögum frá 2006 til að rifta löggerningi þar sem stjórnarmaður hefur ekki tekið tillit til kröfuhafa.

Aðalstefndi gerði við aðalmeðferð málsins grein fyrir niðurstöðu matsmanns um skilyrði þess að beita 238. gr. ensku gjaldþrotalaganna. Í matsgerðinni komi fram að það sé skilyrði þess að víkja löggerningi til hliðar á þessum grunni að félagið sé í gjaldþrotaskiptum eða greiðslustöðvun. Enn fremur að félagið hafi stundað viðskipti á undirvirði og jafnframt að viðskiptin hafi verið gerð á viðeigandi tíma, eins og segi í þýðingu löggilts skjalaþýðanda. Félag sé talið hafa stundað viðskipti á undirvirði ef um gjöf er að ræða eða það stundar annars konar viðskipti við viðkomandi með skilmálum sem fela í sér að félagið fái ekkert endurgjald eða ef félagið stundar viðskipti við viðkomandi „gegn endurgjaldi sem er umtalsvert verðminna, metið til fjár eða ígildi fjár, en endurgjaldið, metið til fjár eða ígildis fjár, sem félagið lét í té“. Aðalstefndi telur augljóst að í umræddum viðskiptum hafi hvorki verið um gjöf að ræða né að með þeim hafi stefnandi ekki fengið endurgjald í sinn hlut. Í matsgerð sé vikið að því hvað átt sé við með því að endurgjald sé umtalsvert verðminna meðal annars með eftirfarandi umfjöllun: „Ef annað kemur ekki til er virði eignar ekki talið lægra en fjárhæðin sem sæmilega vel upplýstur kaupandi væri reiðubúinn að greiða fyrir hana í viðskiptum ótengdra aðila. Ef markaður er til staðar með eignir af þeirri gerð sem um ræðir er markaðsverðið yfirleitt talið endurspegla virði eignarinnar. ... Hins vegar, ef eign er seld á frjálsum markaði eftir að hún hefur verið auglýst og markaðssett með tilhlýðilegum hætti, er söluvirðið yfirleitt talið endurspegla markaðsvirði eignarinnar á söludeginum.“ Síðan fjalli matsmaður í nokkuð löngu máli um það hvernig mat sé lagt á hvort um undirvirði sé að ræða þegar félag kaupir til baka skuldir sínar. Um þetta atriði vísar aðalstefndi orðrétt til eftirfarandi orða í matsgerðinni:

79. ... verðmatsaðferðirnar geta verið af tvennum toga. Hin fyrsta felst í því að miðað er við nafnvirði hinnar afléttu skuldar, og hin síðari felst í því að ákvarða raunvirði (eða söluvirði) hinnar afléttu skuldar. Af enskri dómaframkvæmd er ekki ljóst hvor aðferðin teljist rétt við þessar kringumstæður. Þótt ensk dómaframkvæmd útheimti að meta þurfi virðið út frá sjónarhóli félagsins, þá er ekki ljóst hvort með því sé átt við að skoða þurfi virðið út frá efnahagsreikningi félagsins eða frá sjónarhóli kröfuhafa félagsins.

...

81. Ekki hefur reynt á þessa greiningu á undirvirði í tengslum við kaup félags á eigin skuld fyrir enskum dómstólum. ...

82. Engu að síður tel ég að enskur dómstóll myndi svara spurningunni um virði frá sjónarhóli annarra kröfuhafa en ekki á grundvelli óhlutbundinnar efnahagsreikningsgreiningar. ... Spurning um virði verður að skoðast með tilliti til áhrifa viðskiptanna á kröfuhafa. Ef áhrifin eru hlutlaus eða jákvæð er ekki um að ræða undirvirði. Ef áhrifin eru neikvæð er um að ræða undirvirði.

...

84. Það kann að vera mikilvæg spurning hvort dómstóllinn muni líta til eftirfarandi þrotameðferðar félagsins við mat á virði skulda félagsins á (fyrri) dagsetningu viðskiptanna. Með öðrum orðum, er rétt að dómstóllinn meti hver áhrif viðskiptanna hafi verið á kröfuhafa félagsins með tilliti til þess að félagið hefur verið tekið til eiginlegrar þrotameðferðar, eða aðeins á grundvelli þess hversu líkleg slík meðferð virtist vera á umræddum tíma. Við þessari spurningu eru engin skýr svör, en nálgun S-x-x lávaraðar í málinu P-x-x g. B-x-x D-x-x (sjá að ofan) bendir til þess að fyrri nálgunin sé rétt, þar sem dómstóllinn viðurkenndi að veruleikinn hefði meira vægi en hugsanlegar vangaveltur á umræddum tíma. Ennfremur er það tilgangur 238. greinar að líta aftur til tímabilsins fyrir hina eiginlegu þrotameðferð og leiðrétta viðskipti sem í reynd voru skaðleg kröfuhöfum.

Aðalstefndi bendir á að hér sé niðurstaða matsmanna að nokkru leyti frábrugðin niðurstöðu álitsgerðar prófessors L-x-x G-x-x um sama efni, sem telur að enskir dómstólar líti „yfirleitt ekki til baka við verðmat viðskipta sem gerð eru á opnum og gegnsæjum markaði“. Aðalstefndi tekur fram að sé nálgun hins dómkvadda matsmanns lögð til grundvallar sé ekki útilokað að litið yrði svo á að viðskiptin hafi farið fram á undirvirði. Hins vegar leggur aðalstefndi áherslu á að ekki liggi fyrir skýr svör við þeirri spurningu hvernig eigi að meta slík viðskipti. Því næst bendir aðalstefndi á að matsmaðurinn taki sérstaklega fram að í reynd hafi „spurningin um hvort áframhaldandi rekstrarhæfi félagsins hafi virst tryggt á umræddum tíma eftir sem áður umtalsvert vægi“. Hafi þótt ástæða til að álykta á tíma viðskiptanna að þau „yrðu félaginu hagfelld (t.d. vegna þess að félagið taldi af sanngirni að það fengi fullt virði í tengslum við kaup sín á eigin skuld)“ þá kynnu „tilteknar málsvarnir sem kveðið er á um í grein 238(5) að eiga við“. Aðalstefndi telur að þær varnir eigi við hér auk þess sem skilyrði um að viðskiptin hafi átt sér stað á viðeigandi tíma hafi ekki verið uppfyllt.

Skilyrði um að viðskiptin hafi verið gerð á viðeigandi tíma lýtur samkvæmt matsgerðinni bæði að tíma og fjárhagslegri stöðu. Aðalstefndi bendir á að síðara atriðið geri kröfu um að félagið hafi verið ófært, „á dagsetningu viðskiptanna, um að greiða skuldir sínar eða varð ófært um að greiða skuldir sökum viðskiptanna“. Aðalstefndi telur að viðskiptin hafi ekki farið fram á viðeigandi tíma í skilningi 238. gr. ensku gjaldþrotalaga þar sem greiðsluþrotsskilyrðinu sé ekki fullnægt. Þar vísar aðalstefndi til umfjöllunar í matsgerð um hvenær félag teljist ófært um að greiða skuldir sínar, sbr. grein 123(1) og grein 123(2) í gjaldþrotalögunum.

Samkvæmt fyrri málsgreininni teljist félag komið í greiðsluþrot ef „sannað er þannig að dómstóllinn telji viðunandi að félagið sé ófært um að greiða skuldir sínar þegar þær falla í gjalddaga“. Samkvæmt síðari málsgreininni sé félag einnig talið ófært um að greiða skuldir sínar ef „sannað er þannig að dómstóll telji viðunandi að virði eigna félagsins sé lægra en fjárhæð skulda þess, að teknu tilliti til skilyrtra og síðari skulda“. Aðalstefndi víkur að því að meta þurfi gjaldfærni miðað við þann tíma sem viðskiptin voru gerð og vísar þar til matsgerðar því til sönnunar. Þar sé notast við tvenns konar próf, annars vegar sjóðstreymisprófið, þar sem litið sé til allra skulda sem séu gjaldkræfar eða verði það í tiltölulega náinni framtíð, og hins vegar efnahagsreikningsprófið þar sem litið sé á eignir félagsins að teknu tilliti til síðari og skilyrtra skulda þess og metið hvort „óraunhæft sé að ætla að það geti greitt þessar skuldir“.

Aðalstefndi telur að ráða megi af umfjöllun matsmannsins að mat á ógjaldfærni að enskum rétti svipi að miklu leyti til þess mats sem fram fari samkvæmt íslenskum rétti á sama atriði. Er á því byggt af hans hálfu að öll gögn málsins bendi til þess að stefnandi hafi verið gjaldfær á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað. Aðalstefndi vísar í þessu sambandi til álagsprófa Fjármálaeftirlitsins sem stefnandi hafi staðist. Niðurstaða síðara álagsprófsins hafi verið tilkynnt 14. ágúst 2008. Aðalstefndi vísar einnig til kauphallarreikninga og árshlutareikninga stefnanda frá þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað. Hafi árshlutareikningarnir verið kannaðir af endurskoðendum sem hafi staðfest að þeir hefðu ekki orðið neins varir sem gæfi annað til kynna en að árshlutareikningarnir gæfu glögga mynd af rekstri stefnanda. Þá bendir aðalstefndi á að í afkomutilkynningu 31. júlí 2008 komi sérstaklega fram að tryggt lausafé stefnanda næmi 991 milljarði króna og nægði til þess að greiða allar útistandandi skuldir til meira en 360 daga. Aðalstefndi tekur einnig fram að þegar viðskiptin hafi átt sér stað hafi skuldatryggingarálag lækkað umtalsvert frá því sem það hafði verið áður. Þannig hafi það lækkað úr 950 punktum í byrjun apríl 2008, en aðeins verið 440 punktar þegar viðskiptin áttu sér stað. Aðalstefndi vísar enn fremur til þess að skuldabréf stefnanda hafi verið metin í fjárfestingaflokki af Moody's og Fitch matsfyrirtækjunum þegar viðskiptin áttu sér stað. Því telur aðalstefndi að stefnandi hafi ekki verið ógjaldfær á tíma viðskiptanna. Aðalstefndi áréttar það sem matsmaður segi í matsgerð að það velti á þeim gögnum sem til eru um kringumstæður viðkomandi máls hvort skilyrðum prófsins um ógjaldfærni sé fullnægt. Þrátt fyrir að hafa aðgang að öllu bókhaldi bankans og fjárhagsupplýsingum um hann eftir að viðskiptin áttu sér stað hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn sem bendi til þess að stefnandi hafi þegar verið orðinn ógjaldfær í maí 2008.

Eins og áður segir byggir aðalstefndi einnig á því að jafnvel þó að viðskiptin verði talin hafa átt sér stað á „viðeigandi tíma“ séu þau ekki riftanleg með vísan til greinar 238(5) í ensku gjaldþrotalögunum. Í matsgerðinni segi um þetta atriði:

103. Grein 238(5) gþl. 1986. Grein 238(5) gþl. 1986 kveður á um að dómstólar skuli ekki fallast á kröfu um úrskurð samkvæmt 238. grein vegna viðskipta á undirvirði ef hann telur víst að:

(1) Félagið sem gerði viðskiptin hafi gert það í góðri trú sem lið í rekstri sínum, og

(2) Það hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, á þeim tíma sem viðskiptin voru gerð, að þau myndu verða því hagfelld.

104. Jafnvel þótt málsvörnin sé háð því að félagið hafi framkvæmt viðskiptin viljandi og vitandi vits, þá þarf varnaraðilinn að sýna fram á að hún eigi við. Sönnunarbyrðin getur hins vegar færst yfir á skiptastjórann eða umsjónarmann greiðslustöðvunarinnar þegar varnaraðilinn hefur sýnt fram á að skilyrðum greinar 238(5) virðist fullnægt.

105. Prófið sem kveðið er á um í lið 238(5)(a) er bæði huglægt (góðri trú) og hlutlægt (sem lið í rekstri sínum). Í Re Sarflax málinu, sem varðaði eldri ákvæði, var niðurstaða dómstólsins sú að viðskipti sem félag gerir í tengslum við niðurlagningu starfsemi sinnar ættu að teljast viðskipti sem félagið gerir „sem lið í rekstri sínum“ í skilningi liðar 238(5)(b).

106. Prófið samkvæmt grein 238(5)(b) er alfarið huglægt og veltur ekki á eiginlegri niðurstöðu viðskiptanna fyrir félagið heldur á því hvort það hafi verið hlutlægar réttmætar forsendur til að telja, þegar viðskiptin voru gerð, að viðskiptin myndu verða félaginu hagfelld.

107. Viðskipti sem félag gerir til þess að tryggja áframhaldandi stuðning birgja kunna að falla undir vörnina samkvæmt ákvæðinu. Raunar geta viðskipti af ýmsu tagi sem gerð eru í góðri trú og gætu annars talist hæpin, þ.m.t. viðskipti sem eru mótaðila félagsins hagfelldari vegna sterkari samningsstöðu hans fallið undir grein 238(5).

Aðalstefndi telur augljóst að framangreindar varnir eigi við um viðskiptin. Bendir hann sérstaklega á að endurkaup útgefanda á eigin skuldum séu og hafi verið alvanaleg framkvæmd á fjármálamörkuðum og geti þau verið útgefanda hagkvæm í því skyni að lækka skuldir, bæta skuldatryggingarálag og mynda hagnað. Þá hafi viðskiptin verið hluti af yfirlýstri stefnu bankans sem m.a. hafi verið rædd á stjórnarfundi félagsins. Tilkynnt hafi verið opinberlega um þessa framkvæmd bankans. Þá hafi viðskiptin verið einungis ein af mörg hundruð sambærilegum viðskiptum á árunum 2005 til 2008. Viðskiptin hafi verið í samræmi við markaðsverð á hlutdeildum í umræddum allsherjarskuldabréfum á þessum tíma. Þá hafi þau átt sér stoð í upphaflegum skilmála allsherjarskuldabréfsins. Jafnframt beri tölvupóstsamskipti miðlara stefnanda og aðalstefnda ekki annað með sér en að viðskiptin hafi verið gerð í góðri trú og í samræmi við vilja og þarfir stefnanda.

Aðalstefndi telur matsgerðina enn fremur styðja að ekki sé unnt að vefengja umræddan gerning á grundvelli 239. gr. ensku gjaldþrotalaganna frá 1986 er lýtur að ívilnunum til kröfuhafa. Skilyrði fyrir beitingu þess ákvæðis sé að félagið sé í gjaldþrotaskiptum eða greiðslustöðvun, að það ívilni kröfuhafa eða ábyrgðarmanni eða ábyrgðaraðila skulda eða annarra skuldbindinga félagsins og að þegar ívilnunin hafi verið veitt hafi félagið verið „undir áhrifum löngunar“ til að ná fram þeirri niðurstöðu, sem og að ívilnunin hafi verið veitt á „viðeigandi tíma“.

Aðalstefndi kveður matsgerðina fjalla ítarlega um það hvað geti talist „ívilnun“ í þessari merkingu. Hann tekur fram að umfjöllun matsmannsins bendi til þess að hann telji kaup á hlutdeild í allsherjarskuldabréfi, sem leiði til þess að kröfuhafi sé í hagstæðari stöðu en ef hann þyrfti að lýsa kröfu við slit, geti talist ívilnun, þ.e.a.s. ef skuldabréfaeigandinn er skilyrtur kröfuhafi. Hins vegar telur aðalstefndi að burtséð frá þessu verði greiðslunni ekki rift með vísan til 239. gr. ensku gjaldþrotalaganna þar sem önnur skilyrði greinarinnar séu ekki uppfyllt. Í fyrsta lagi sé það skilyrði ekki uppfyllt að stefnandi hafi verið undir áhrifum löngunar til þess að veita ívilnun. Þar vísar aðalstefndi m.a. til þess sem fram komi í matsgerð að sé ákvörðunin reist á „eðlilegum viðskiptalegum sjónarmiðum“ en ekki „af afdráttarlausri löngun til að bæta stöðu kröfuhafans ef til gjaldþrotaskipta kemur“ sé gerningurinn gildur. Aðalstefndi telur augljóst að hinn umdeildi gerningur verði ekki rakinn til löngunar til þess að ívilna kröfuhafa. Vísar hann þar til þess sem rakið hafi verið um að endurkaup útgefanda á eigin skuldabréfum hafi verið og séu alvanaleg á fjármálamörkuðum, endurkaupin hafi verið í samræmi við yfirlýsta stefnu stefnanda sem hafi verið birt opinberlega, stefnandi hafi átt í mörg hundruð sambærilegum viðskiptum, þau hafi verið í samræmi við upphaflega skilmála allsherjarskuldabréfsins og farið fram á markaðsverði.

Þessu til viðbótar áréttar aðalstefndi að skilyrðið um að gerningurinn hafi átt sér stað á „viðeigandi tíma“ sé ekki uppfyllt.

Aðalstefndi kveður enn fremur útilokað að skilyrðum ákvæðis 423. gr. ensku gjaldþrotalaganna sé fullnægt svo unnt sé að rifta umræddri greiðslu. Þar vísar aðalstefndi til þess sem rakið er í matsgerðinni um þessi skilyrði sem eru að félagið hafi átt í viðskiptum á undirvirði og að sannað þyki að þau hafi verði gerð í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að aðili, sem hafi gert kröfu á hendur því eða kann að gera það síðar, nái til eigna félagsins, eða að skerða með öðrum hætti hagsmuni slíks aðila í tengslum við kröfu sem hann hafi gert eða kunni að gera það. Með vísan til þess sem rakið hafi verið um viðskiptin, yfirlýsingar stefnanda á þessum tíma og fjölda sambærilegra viðskipta þar sem stefnandi taldi sig hafa hag af slíkum viðskiptum, telur aðalstefndi að ekki hafi verið raunverulegur tilgangur þeirra að forða eignum frá kröfuhöfum bankans.

Með vísan til sömu röksemda telur aðalstefndi að ákvæði greinar 172(3) í enskum félagalögum frá 2006 geti ekki átt við. Um þau skilyrði sem þá þurfi að vera fyrir hendi vísar aðalstefndi til umfjöllunar í matsgerð, en þar komi fram að stjórnarmönnum félaga beri að taka mið af hagsmunum kröfuhafa félagsins við tilteknar aðstæður.

Telji dómurinn engu að síður að beita skuli íslenskum riftunarreglum, byggir aðalstefndi á því að ekki hafi verið um uppgreiðslu skuldar að ræða, heldur viðskipti með skuldabréf á skipulögðum markaði. Því mótmælir aðalstefndi því að viðskiptin hafi falið í sér greiðslu á skuld stefnanda við aðalstefnda. Aðalstefndi telur ljóst, líkt og staðfestingar viðskiptanna beri með sér, að ekki hafi verið um að ræða beiðni um uppgreiðslu skuldabréfanna, heldur viðskipti með skuldabréf skráð á skipulögðum verðbréfamarkaði.

Þessu til stuðnings bendir aðalstefndi á að í 7. kafla skilmála skuldabréfanna í útgáfulýsingu sé fjallað um það í hvaða tilvikum heimilt sé að greiða skuldabréfin upp. Í c-lið 7. kafla sé fjallað um uppgreiðslu að frumkvæði útgefanda. Þar komi skýrt fram að slík uppgreiðsla sé aðeins heimil ef sérstaklega sé kveðið á um slíkt í verðviðaukanum. Í verðviðaukanum með skuldabréfunum komi fram í lið 21(i) að slík uppgreiðsla sé einungis heimil á vaxtagjalddögum sem falla í júní 2009 og eftir það. Þá sé í c-lið 7. kafla einnig fjallað um það hvernig skuldabréf sem þannig eru greidd upp skuli valin með drætti 30 dögum áður en þau eru uppgreidd og hvernig tilkynningum til skuldabréfaeigenda skuli háttað m.t.t. slíkrar uppgreiðslu. Af framangreindu sé ljóst að ekki hafi verið um að ræða uppgreiðslu að frumkvæði útgefanda samkvæmt c-lið 7. kafla skilmálanna enda engin slík skilyrði uppfyllt eða formsatriða gætt.

Aðalstefndi tekur fram að í h-lið 7. kafla skilmálanna sé sérstaklega tekið fram að útgefandi geti hvenær sem er keypt skuldabréf, hvort sem er á opnum markaði eða með öðrum hætti. Í kjölfar slíkra kaupa geti útgefandinn síðan ýmist átt skuldabréfin, endurútgefið þau, endurselt þau eða afhent þau greiðsluumsjónarmanni (e. paying agent) útgáfunnar til afturköllunar (e. cancellation). Útgáfulýsingin geri þannig skýran greinarmun á kaupum útgefanda á skuldabréfi, afturköllun þess og uppgreiðslu. Þá sé sérstaklega tekið fram í i-lið 7. kafla að uppgreidd bréf skuli afhent greiðsluumsjónarmanni til afturköllunar, en ekkert liggi fyrir í málinu um að skuldabréfin sem aðalstefndi hafi keypt hafi verið afhent til afturköllunar í kjölfar uppgreiðslu. Skuldabréfin geti því ekki talist uppgreidd einungis við það eitt að þau hafi verið keypt af útgefanda, enda sé gert ráð fyrir því að þau megi endurselja, auk þess sem sérstakt ferli þurfi að fara fram til þess að afturkalla þau í kjölfar slíkra kaupa. Þá bendir aðalstefndi á að kaupverð skuldabréfanna, 4.313.316,76 evrur m.v. gengi skuldabréfanna 85,7, sé mun lægra en uppgreiðsluverðmæti skuldabréfsins ef það hefði verið greitt upp samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnar og verðviðaukans, enda um að ræða höfuðstól að fjárhæð 5.000.000 evra auk áfallinna vaxta. Fjárhæðin sem greidd hafi verið fyrir skuldabréfið styðji því þann málatilbúnað aðalstefnda að um hafi verið að ræða viðskipti með bréfið en ekki uppgreiðslu.

Aðalstefndi byggir jafnframt á því að við mat á hvort um hafi verið að ræða greiðslu skulda verði að líta til framangreindra skilmála skuldabréfanna og þess regluverks sem skráning bréfanna hafi lotið á skipulegum verðbréfamarkaði í Lúxemborg. Ef litið yrði svo á að kaup útgefanda á eigin skuldabréfum væru ætíð uppgreiðsla slíkra bréfa að íslenskum lögum væri íslenskum skuldabréfaútgefendum ómögulegt að stunda viðskiptavakt með eigin bréf eða eiga viðskipti með þau yfirhöfuð án þess að hætta væri á því að slíkum ráðstöfunum yrði rift. Slík niðurstaða yrði til þess að draga verulega úr öryggi í viðskiptum með skuldabréf skráð á skipulegum mörkuðum. Þá væri enn fremur hætt við að íslenskir útgefendur brytu skilmála útgáfulýsinga í hvert sinn sem þeir ættu viðskipti með eigin bréf ef litið væri svo á að kaup útgefanda á eigin bréfum jafngiltu uppgreiðslu þeirra. Aðalstefndi byggir á því að svo geti ekki verið. Heimild útgefanda til endurkaupa eigin skuldabréfa sé ekki tilraun til þess að semja sig undan riftunarreglum eins og gefið sé í skyn í stefnu, heldur hluti af alþjóðlega viðurkenndri framkvæmd sem sé algeng þegar um er að ræða útgáfu skuldabréfa sem skráð eru á skipulegum markaði.

Máli sínu enn frekar til stuðnings bendir aðalstefndi á að samkvæmt a-lið 18. kafla skilmála skuldabréfanna í útboðslýsingunni skuli ensk lög gilda um skuldabréfin og að þau skuli túlkuð samkvæmt enskum lögum. Aðalstefndi telur því ljóst að ekki sé hægt að beita reglu íslensks réttar um að skuld teljist uppgreidd þegar réttindi og skyldur komist í hendur sama aðila, enda hafi ekki verið sýnt fram á að um sambærilega reglu sé að ræða í enskum rétti. Raunar gefi skilmálar skuldabréfanna skýrlega til kynna að svo sé ekki.

Telji dómurinn engu að síður að um hafi verið að ræða greiðslu á skuld byggir aðalstefndi á því að greiðslan hafi virst eðlileg eftir atvikum og því ekki riftanleg. Bendi aðalstefndi á að skuldabréfin hafi verið skráð á alþjóðlegan, skipulegan verðbréfamarkað, virkur markaður hafi verið með viðskipti þeirra og viðskipti aðalstefnda með þau ekki óeðlileg að neinu leyti. Þá hafi það verið opinberlega yfirlýst stefna stefnanda að greiða upp skuldabréf sín, enda hafi stefnandi haft aðgang að ódýrari fjármögnun heldur en á grundvelli skuldabréfanna. Aðalstefndi telur alþekkt að fjármálastofnanir endurkaupi skuldir sínar á markaði ef hagstæð kjör bjóðast.

Í þessu sambandi bendir aðalstefndi á að endurkaup útgefinna skulda fjármálafyrirtækis séu ekki óvenjulegar ráðstafanir í sjálfu sér. Aðalstefndi vísar til þess að viðurkennt sé að við mat á því hvort greiðslur geti talist venjulegar eftir atvikum verði að líta til þess hvort skuldari hafi metið það svo að hann hagnaðist af því að greiða þegar í stað. Þannig geti uppgreiðsla á skuldabréfaláni verið skuldara hagstæð eftir mati hans á þeim tíma sem hann greiddi, t.d. vegna þess að hann gat fjármagnað þá greiðslu með nýju og ódýrara fjármagni.

Aðalstefndi bendir á að stefnandi hafði á árunum 2006 og 2007 sætt gagnrýni alþjóðlegra matsfyrirtækja fyrir að fjármögnun hans væri um of háð aðgangi að alþjóðlegum fjármagnsmörkuðum, þ.e. skuldabréfamörkuðum. Í kjölfarið hafi stefnandi leitast við að styrkja innstæðugrunn sinn og aukið fjölbreytileika fjármögnunar sinnar. Á síðari hluta ársins 2007 og fyrri hluta ársins 2008 hafi stefnandi boðið upp á svokallaða Edge-innlánsreikninga í ýmsum Evrópulöndum og aukið þannig aðgang sinn að ódýrari fjármögnun. Það hafi síðan verið yfirlýst stefna stefnanda á árinu 2008 að endurkaupa útgefnar skuldabréfaskuldir sínar, en fram kemur í afkomuyfirliti, sem stefnandi hafi gefið út 30. apríl 2008, að hann hefði unnið markvisst að því að kaupa upp útgefnar skuldir sínar og að hann myndi halda slíkum kaupum áfram.

Aðalstefndi telur ljóst af framangreindu að ákvörðun stefnanda um endurkaup skuldabréfanna með aðkomu aðalstefnda hafi byggst á viðskiptalegum forsendum, enda hafi stefnandi þá getað fjármagnað rekstur sinn með ódýrari hætti í formi innlána. Telur hann að það hafi verið fjárhagslega hagstætt fyrir stefnanda að kaupa nokkurn hluta skuldabréfaskulda sinna sem hafi borið hærri vexti en innlánsreikningar. Þá hafi það einnig verið fjárhagslega hagkvæmt fyrir stefnanda að kaupa skuldabréfin til baka á verði sem hafi verið lægra en uppgreiðsluverð þeirra, enda hafi hann bókfært mismuninn sem hagnað í bókum sínum. Endurkaupin og greiðslan í því sambandi hafi þannig verið á viðskiptalegum forsendum og eðlileg eftir atvikum.

Aðalstefndi mótmælir þeirri fullyrðingu sem fram komi í stefnu að ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi sem heimili endurkaup á skuldabréfinu eða uppgreiðslu skuldarinnar fyrir gjalddaga gangi framar riftunarreglu 134. gr. gjaldþrotalaga. Í þessu sambandi bendir aðalstefndi á að ákvæði um endurkaup og uppgreiðslu skuldabréfa fyrir gjalddaga eru til þess fallin að veita útgefanda svigrúm um það hvernig hann hagar fjármögnun sinni og geri honum kleift að kaupa til baka eða greiða upp slíkar skuldir þegar hann metur að slíkt sé fjárhagslega hagstætt. Þar sem slík ákvæði séu ekki óeðlileg í sjálfu sér séu það forsendur fyrir beitingu þeirra sem eigi að liggja til grundvallar því hvort slík ákvæði verði talin samrýmast riftunarreglu 134. gr. gjaldþrotalaga. Aðalstefndi áréttar það sem að framan greinir, að það hafi verið mat stefnanda að það væri fjárhagslega hagstætt og yfirlýst stefna hans að ráðast í endurkaup skulda sinna. Beiting ákvæða um endurkaup á þeim forsendum hljóti því að teljast falla utan gildissviðs riftunarreglu 134. gr., enda slík viðskipti eðlileg eftir atvikum.

Þá mótmælir aðalstefndi þeirri fullyrðingu, sem fram komi í stefnu, að til þess að viðskiptin geti talist venjuleg eftir atvikum hefðu þau m.a. þurft að vera venjuleg í viðskiptum milli aðila. Aðalstefndi bendir á að í þessu sambandi sé fráleitt að líta eingöngu til viðskiptasambands stefnanda og aðalstefnda að þessu leyti, heldur þurfi að líta til þess hvort endurkaup á skuldabréfum hafi verið venjuleg í starfsemi stefnanda og annarra fjármálafyrirtækja yfirhöfuð. Í þessu sambandi vísar aðalstefndi enn til yfirlýstrar stefnu stefnanda um endurkaup á skuldum sínum, auk þess sem starfsmaður stefnanda staðfesti einnig í tölvupóstsamskiptum við miðlara aðalstefnda að stefnandi hefði verið virkur á eftirmarkaði með skuldabréf áður en viðskiptin hafi átt sér stað.

Aðalstefndi bendir einnig á þá staðreynd að stefnandi hafi nú höfðað fleiri tugi riftunarmála vegna endurkaupa á útgefnum skuldabréfum sínum. Það eitt sýni með óyggjandi hætti að stefnandi hafi greinilega verið mjög virkur á markaðnum með eigin skuldabréf. Viðskiptin hafi þannig verið venjuleg í starfsemi stefnanda, þó svo að hann hafi ekki átt í öðrum slíkum viðskiptum við aðalstefnda sjálfan. Máli sínu til enn frekari stuðnings bendir aðalstefndi á að endurkaup útgefinna skulda séu alvanaleg í starfsemi fjármálafyrirtækja, óháð fjárhagslegri stöðu þeirra.

Varðandi fullyrðingu stefnanda um að huglæg afstaða aðalstefnda skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar, bendir aðalstefndi á að þrátt fyrir að 134. gr. sé ætlað að vera hlutlæg riftunarregla, þá geti huglæg afstaða kröfuhafa engu að síður komið til skoðunar við mat á því hvort viðskiptin hafi verið eðlileg eftir atvikum. Eins og að framan greini liggi ekkert fyrir í málinu um að ætlun stefnanda hafi verið að ívilna aðalstefnda eða að aðalstefndi hafi ekki verið í góðri trú um viðskiptin, enda liggi fyrir að stefnandi hafði verið virkur í viðskiptum með eigin bréf á eftirmarkaði og að hann hafi lagt fram tilboð í eigin bréf. Góð trú aðalstefnda um að viðskiptin hafi verið hluti af almennri fjárstýringarstarfsemi stefnanda árið 2008 styðji þannig málatilbúnað hans um að viðskiptin hafi virst eðlileg eftir atvikum.

Telji dómurinn eftir sem áður að viðskiptin gætu engu að síður verið riftanleg að íslenskum lögum byggir aðalstefndi á því honum verði ekki gert að endurgreiða þrotabúinu alla dómkröfuna, enda hafi hann ekki notið hags af ráðstöfuninni nema að takmörkuðu leyti. Í þessu sambandi bendir aðalstefndi á að í 142. gr. laga nr. 21/1991 komi fram að ef riftun fer fram með stoð í 131. til 138. gr. skuli sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun eða fullnustugerð greiða þrotabúinu fé sem svari til þess sem greiðsla þrotamannsins hafi orðið honum að notum. Þannig sé gert ráð fyrir því að sá sem hag hafi af ráðstöfuninni skuli endurgreiða þrotabúi þá auðgun sem hann hafi haft af ráðstöfuninni. Endurgreiðslureglunni sé þannig ætlað að taka mið af stöðu og hagsmunum riftunarþola og miði við að hve miklu leyti ráðstöfunin hafi orðið honum að notum. Krafa um endurgreiðslu skv. 142. gr. laga nr. 21/1991 sé þannig krafa um endurgreiðslu auðgunar, en ekki skaðabótakrafa sem miði við stöðu þrotabúsins. Talið hafi verið eðlilegt að beita slíkri reglu þegar krafist sé riftunar á grundvelli hlutlægra reglna, enda ekki um að ræða skaðabótakröfu sem lúti huglægum skilyrðum.

Aðalstefndi tekur fram að sérregla 142. gr. laga nr. 21/1991 um móttöku peninga byggi á því að riftunarþoli verði sjálfur að bera ábyrgð á því hvernig honum nýtast peningar sem hann hafi fengið í hendur. Í þessu sambandi bendir aðalstefndi á að þrátt fyrir að hann hafi tekið við greiðslu frá stefnanda að andvirði 4.313.316,76 evrur í peningum, þá hafi hann engu að síður þegar greitt varastefnda 4.036.600,28 evrur vegna viðskipta þeirra með skuldabréfin. Auðgun aðalstefnda nemi því aðeins 276.716,48 evrum, sem sé sú fjárhæð sem hann hafi sjálfur haldið eftir vegna viðskiptanna við stefnanda.

Aðalstefndi byggir á því að honum verði ekki gert að greiða til baka peninga sem hann hafi tekið við sem greiðslu vegna viðskipta þegar ljóst sé að hann sjálfur hafi aldrei getað auðgast á viðskiptum um hærri fjárhæð en 276.716,48 evrur. Í þessu efni skipti engu máli þó svo að greiðslan sem hann hafi tekið við hafi verið í peningum, enda hafi aðalstefndi þegar verið búinn að ráðstafa meirihluta hennar til varastefnda þegar hann hafi keypt skuldabréfin.

Að öðru leyti er lækkunarkrafan reist á 145. gr. laga nr. 21/1991. Því til stuðnings vísar aðalstefndi til þess sem að framan hefur verið rakið um að hann hafi ekki notið nema að takmörkuðu leyti hagnaðar af viðskiptunum. Verði aðalstefnda gert að greiða alla fjárhæðina sem stefnandi krefjist hefði það í för með sér beint tjón fyrir aðalstefnda sem nemi a.m.k. 4.036.600,28 evrum. Þannig þyrfti aðalstefndi að endurgreiða fjárhæð sem hann hafi aðeins notið sjálfur að hluta, en framselt stærstan hluta áfram til varastefnda. Þá bendir aðalstefndi á að hann sé sjálfur í slitameðferð. Verði honum gert að greiða kröfu stefnanda að fullu, og verði stefnanda unnt að skuldajafna kröfunni við þær kröfur sem aðalstefndi eigi í slitameðferð stefnanda, sé ljóst að endurheimtur kröfuhafa aðalstefnda í þeirri slitameðferð muni minnka. Þannig muni kröfuhafar aðalstefnda bera tjónið af hinum riftanlegu ráðstöfunum, án þess þó að hafa nokkurn tímann notið fulls hags af þeim.

Aðalstefndi kveðst styðja kröfu sína um málskostnað við 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

3. Helstu málsástæður og lagarök varastefnda

Af hálfu varastefnda er á það bent að hann hafi selt aðalstefnda hlutdeild í umræddu allsherjarskuldabréfi 14. maí 2008 fyrir 80% af nafnvirði hennar. Afhending hafi farið fram þremur dögum síðar eða 19. sama mánaðar. Varastefndi hafi sjálfur tekið á móti hlutdeildum sem félagið hafi selt varastefnda 19. maí 2008, annars vegar að nafnverði ein milljón evra frá þriðja aðila, sem barst í gegnum Euroclear, gegn greiðslu 806.070,06 evra og hins vegar að nafnvirði fjórar milljónir evra frá UBS Ltd. gegn greiðslu 4.823.157,43 Bandaríkjadollara. Hlutdeild að nafnvirði fimm milljónir evra hafi svo verið færð af reikningi UBS AG hjá Euroclear inn á reikning aðalstefnda gegn greiðslu 4.036.600,28 evra. Nafnverðshlutur að verðmæti einni milljón evra hafi því verið fenginn með miðlun frá þriðja aðila.

Varastefndi kveðst ekki hafa heyrt af málinu fyrr en fyrirspurnarbréf hafi borist frá slitastjórn stefnanda síðla árs 2011. Hafi það komið varastefnda á óvart enda hafi stefnandi ekki verið aðili að viðskiptum aðal- og varastefnda. Varastefndi leggur áherslu á að samkvæmt gögnum málsins hafi stefnandi hafnað því að eiga viðskipti við aðalstefnda með hlutdeildina 14. maí 2008. Aðalstefndi hafi síðan ekki selt hana stefnanda fyrr en í viðskiptum sem hafi komið til framkvæmda 30. maí 2008 og fyrir umtalsvert hærra verð en aðalstefndi hafi greitt varastefnda. Hafi aðalstefndi ekki millifært hina riftanlegu greiðslu til varastefnda eftir móttöku greiðslunnar. Eina greiðslan sem varastefndi hafi fengið hafi verið vegna viðskiptanna sem samþykkt hafi verið 14. maí 2008 og komið til framkvæmda 19. sama mánaðar. Samkvæmt framansögðu telur varastefndi að aðalstefndi hafi gengið til síðari viðskiptanna í eigin nafni og notið hagsbóta af þeim. Tengsl varastefnda séu engin við málið.

Með vísan til þessara atriða krefst varastefndi sýknu á grundvelli aðildarskorts. Viðskiptin við varastefnda hafi ekki verið í neinu sambandi við viðskipti aðalstefnda við stefnanda. Þá bendir varastefndi á að ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 taki aðeins til uppgreiðslu skuldar til kröfuhafa stefnanda, en varastefndi hafi aldrei verið kröfuhafi stefnanda. Jafnframt hafi greiðsla stefnanda ekki leitt til skuldaniðurfellingar, en breyting á eignarhaldi að hlutdeild sem leiði ekki til skuldaniðurfellingar, geti ekki raskað jafnræði kröfuhafa. Stefnandi hafi því réttilega átt að beina máli þessu að þeim aðila sem hafi fellt skuldina niður, hafi slík niðurfelling átt sér stað. Varastefndi byggir einnig á því að hann hafi ekki verið eigandi hinnar seldu eignar þegar greiðslan hafi verið millifærð. Þá hafi aðalstefndi vísað til varastefnda sem „miðlara“ í bréfaskiptum við stefnanda. Miðlari njóti ekki hagsbóta af riftanlegri ráðstöfun samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991, heldur seljandi, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 702/2011. Varastefndi tekur þó fram að hann telji lýsingu aðalstefnda ekki rétta. Hann hafi ekki haft neina aðkomu að viðskiptum þessa máls, hvorki sem miðlari né sem seljandi.

Að þessu frágengnu byggir varastefndi á því að um viðskipti aðila gildi ensk lög, sbr. skilmála útgáfulýsingarinnar. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á efni enskra laga um þetta efni. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna varastefnda af kröfum stefnanda, enda séu staðhæfingar hans með öllu ósannaðar um ætlað beint skuldarsamband aðilanna, greiðslu skulda fyrir gjalddaga, niðurfellingu skulda o.s.frv. Um enskan rétt vísar varastefndi að öðru leyti til lögfræðilegrar álitsgerðar sem hann lagði fram, auk matsgerðar dómkvadds matsmanns. Í greinargerð sinni byggir varastefndi á því að enskur réttur gildi um viðskipti með hluti í skuldabréfinu og skuldniðurfellingar eftir kaup útgefanda. Sé orðalag ákvæða skjala óskýrt myndi dómstóll að enskum rétti leitast við að túlka ákvæði samkvæmt orðanna hljóðan, þannig að merking þeirra yrði eðlileg. Viðskipti máls þessa hafi verið heimil kaup útgefanda á hlutdeild samkvæmt skilmálum útgáfulýsingar, en ekki greiðsla skuldar samkvæmt þeim skilmálum. Skilmálarnir gefi til kynna að sérstakra aðgerða hafi verið þörf til að fella niður skuld. Að enskum rétti hafi það ekki gerst sjálfkrafa við hlutdeildarkaupin. Þá vísar varastefndi til þess að ekkert skuldarsamband sé milli útgefanda allsherjarskuldabréfs og hlutdeildareiganda. Skuldarsambandið sé a.m.k. tvískipt. Gerir varastefndi nánari grein fyrir þessu í greinargerð.

Af hálfu varastefnda er á því byggt að stefnandi geti ekki borið 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig þar sem ekki hafi verið um greiðslu á skuld að ræða. Engin sönnunargögn hafi verið lögð fram um niðurfellingu eða lækkun höfuðstóls skuldarinnar af hálfu kröfuhafa stefnanda í kjölfar viðskiptanna. Niðurfelling skuldarinnar hafi ekki gerst sjálfkrafa við viðskiptin og ósannað sé að óskað hafi verið eftir því að hún yrði felld niður. Ekki skipti nokkru máli í því sambandi hvort endurkaupin hafi verið færð til bókar hjá stefnanda sem lækkun skulda.

Af hálfu varastefnda er enn fremur á það bent að hlutdeildareigendur fengu ekki „einhliða og skilyrðislaust loforð um greiðslu“ frá stefnanda. Því væri ekki um skuldabréf að ræða í skilningi íslensks réttar vegna hins margskipta skuldarsambands. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 eigi því ekki við. Þá vísar varastefndi til þess að reglur um samruna réttinda og skyldna eigi ekki við að enskum rétti þegar viðskipti eigi sér stað með hlutdeild í allsherjarskuldabréfi. Þá hafi tilgangur viðskipta varastefnda ekki verið að fella niður skuld. Hafi varastefndi verið grunlaus um aðkomu stefnanda og ætlaðan tilgang viðskiptanna um að brjóta gegn jafnræði kröfuhafa. Af skilmálum útgáfulýsingar megi einnig sjá að skuldagreiðslur stefnanda hafi átt að berast til þriðja aðila. Umrædd viðskipti geti því ekki hafa verið uppgreiðsla á skuld. Enn fremur hafi virði viðskiptanna ekki svarað til upphæðar útistandandi skuldar.

Af hálfu varastefnda er því einnig mótmælt sem röngu og ósönnuðu að greitt hafi verið fyrir gjalddaga. Greiðsla Kaupþings hafi ekki leitt til skuldaniðurfellingar. Þegar af þeirri ástæðu hafi ekki verið greitt fyrir gjalddaga. Þá séu gjalddagar samkvæmt allsherjarskuldabréfinu sjálfu óviðkomandi álitaefninu. Allsherjarskuldabréfið hafi ekki gengið kaupum og sölum. Þá hafi verið sérstaklega tekið fram í skilmálum útgáfunnar að útgefanda væri heimilt að kaupa hlutdeildir án þess að það leiddi til skuldaniðurfellingar skv. allsherjarskuldabréfinu.

Af hálfu varastefnda er einnig á því byggt að ekki sé unnt að halda því fram að gjalddagi allsherjarskuldabréfs skipti máli ef höfuðstóll sama allsherjarskuldabréfs lækki ekki við viðskipti. Þá telur varastefndi að greiðsla fyrir gjalddaga á allsherjarskuldabréfinu gæti einungis mögulega átt sér stað við innköllun (e. redemption) fyrir gjalddaga. Þá áréttar varastefndi að staðhæfingar um meinta greiðslu fyrir gjalddaga séu rangar og ósannaðar bæði samkvæmt erlendum rétti og íslenskum.

Varastefndi byggir að lokum á því að viðskiptin hafi virst venjuleg eftir atvikum. Því geti stefnandi ekki borið fyrir sig 134. gr. laga nr. 21/1991. Því til stuðnings vísar varastefndi til fjölmargra atriða. Fyrir það fyrsta hafi útgáfulýsingin gert ráð fyrir því að útgefandi gæti keypt hlutdeildir á frjálsum markaði af hverjum sem er og á hvaða verði sem er. Viðskiptin hafi því verið hefðbundin og lögmæt samkvæmt útgáfulýsingu. Upphæð kaupverðsins hafi og verið önnur en skuldarinnar. Greiðslan hafi þannig ekki virst vera greiðsla á skuld. Þá hafi aðalstefndi haft frumkvæði að viðskiptunum við varastefnda auk þess sem öll málsatvik hafi verið afar venjuleg, þar sem hlutdeild sé keypt af viljugum seljanda á markaðsvirði, sem samið hafi verið um á örfáum klukkustundum. Stærð viðskiptanna hafi verið mjög dæmigerð. Þá hafi þau átt sér stað löngu fyrir efnahagshrunið í október 2008.

Varastefndi bendir einnig á að kaupin hafi verið lítill hluti af heildarupphæð útgáfunnar, sem og lítill hluti endurkaupa stefnanda í útgáfunni. Enn fremur hafi þau verið lítill hluti af heildarveltu skuldabréfaviðskipta stefnanda á árinu 2008. Að auki hafi þau verið lítill hluti af heildarveltu viðskipta með íslensk bankaskuldabréf hjá varastefnda.

Varastefndi vísar einnig til þess að endurkaup skuldabréfaútgefanda séu algeng og oft arðbær viðskipti. Kaupverðið gefi eitt og sér til kynna að aðilar málsins hafi ekki grunað að stefnandi kynni að vera ógjaldfær. Þá hafi hættumerki um íslenska bankakerfið ekki verið sýnileg fyrr en 29. september 2008, eftir tilraun íslenska ríkisins til þjóðnýtingar á Glitni. Ýmis gögn sem varastefndi vísar til gefi einnig til kynna að stefnandi hafi verið gjaldfær á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað. Þá hafi slitastjórn stefnanda metið það svo að stefnandi hafi fyrst orðið ógjaldfær 25. september 2008 og byggt á því fyrir dómi.

Varastefndi tekur einnig fram að fjöldi riftunarmála vegna endurkaupa bankanna á skuldabréfum eða hlutdeildum í allsherjarskuldabréfum á hálfsárs tímabili árið 2008 gefi til kynna að slík viðskipti hafi verið venjuleg. Það hafi einnig verið mat stefnanda en á þeim tíma hafi stefnandi talið að slík viðskipti væru hagfelld fyrir bankann. Hafi m.a. komið fram í skýrslu stefnanda frá september 2008 að hann væri kerfisbundið að kaupa eigin skuldir og ætlaði sér að halda því áfram.

Af hálfu varastefnda er því jafnframt mótmælt að skilyrði endurgreiðslu samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 séu fyrir hendi. Ekkert orsakasamband sé milli viðskiptanna og hins ætlaða tjóns. Hafi það hvorki verið fyrirséð né líklegt að viðskiptin myndu skaða stefnanda á þeim tíma sem þau voru gerð. Í þessu sambandi bendir varastefndi á að stefnandi hefði getað selt hlutdeildina á sambærilegu eða hærra verði allt frá 30. maí til 9. október 2008.

Varastefndi styður sýknukröfu sína jafnframt við 145. gr. laga nr. 21/1991. Verði hann látinn bera fulla ábyrgð á viðskiptunum telur hann sanngjarnt að krafa stefnanda verði lækkuð verulega. Eðlilegra sé að fella áhættuna af ákvörðun stefnanda um að kaupa hlutina árið 2008 á stefnanda sjálfan, enda hafi hann haft allar upplýsingar um eigin fjárhagsstöðu og vitað allt um ástæður kaupanna, eða á aðalstefnda sem hafi átt í viðskiptunum við stefnanda og hagnast á þeim. Þrautavarakrafa varastefnda um lækkun á kröfu stefnanda er reist á sömu röksemdum.

Varastefndi mótmælir enn fremur dráttarvaxtakröfu stefnanda. Erlendar réttarreglur gildi um vexti og því geti 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 ekki gilt í þessu máli. Þá mótmælir varastefndi því að greiða íslenska dráttarvexti af kröfu sem gerð sé í erlendri mynt. Jafnframt geti upphafsdagur dráttarvaxta aldrei miðast við fyrra tímamark en dagsetningu dómsuppkvaðningar, enda geti varastefndi ekki vitað um kröfu stefnanda á hendur sér fyrr en þá.

Varastefndi kveður málskostnaðarkröfu sína vera reista á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV

Eins og rakið hefur verið greiddi stefnandi 4.313.316,67 evrur með einni greiðslu 30. maí 2008. Stefnandi hefur lagt fram svonefnda kaupnótu um þau viðskipti sem lágu að baki þessari greiðslu. Jafnframt liggja fyrir tölvuskeyti þar sem samið er um viðskiptin 29. maí 2008 milli starfsmanns stefnanda og aðalstefnda sem og tölvuskeyti sem staðfestir umrædd viðskipti. Af þessum gögnum má ráða að starfsmaður aðalstefnda hafi selt stefnanda hlutdeild í allsherjarskuldabréfi með auðkennisnúmerið ISIN nr. XS0194895429 að nafnverði 5 milljónir evra. Kaupverðið nam 4.268.500 evrur, en með áföllnum vöxtum er falla skyldu í hlut viðkomandi hlutdeildareiganda, samtals 44.816,67 evrur, nam fjárhæð kaupanna 4.313.316,67 evrum.

Stefnandi krefst riftunar á framangreindri greiðslu á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Ákvæði þetta gildir almennt við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt að eignir þess muni nægja til þess að efna skuldbindingar þess að fullu. Fyrirmæli 134. gr. laga nr. 21/1991 eru í XX. kafla laganna sem fjallar um riftun ráðastafana þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Stefnandi byggir á því að greiðslan sem krafist er riftunar á hafi falið í sér greiðslu skuldar sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var.

Ágreiningur er uppi um það hvort aðalstefndi sé réttur aðili að málinu til varnar. Stefnandi telur rétt að beina riftunar- og endurgreiðslukröfu að aðalstefnda þar sem hann sé gagnaðili stefnanda í viðskiptunum 29. maí 2008 samkvæmt kaupnótu og öðrum gögnum málsins. Ágreiningslaust er að aðalstefndi keypti skuldabréf að nafnvirði fimm milljónir evra sem heyrði undir viðkomandi allsherjarskuldabréf tveimur vikum áður, eða 14. maí 2008, af varastefnda fyrir eigin reikning og greiddi 80% af nafnvirði hlutdeildarinnar sem endurgjald fyrir hana. Þegar þau viðskipti áttu sér stað lá ekki fyrir tilboð af hálfu stefnanda í viðkomandi eign. Þvert á móti hafði starfsmaður stefnanda skömmu áður hafnað fyrirspurn starfsmanns aðalstefnda um að kaupa hana að svo stöddu. Aðalstefndi seldi stefnanda umrætt skuldabréf hins vegar 29. maí eins og áður hefur verið lýst. Nam kaupverðið 85,37% af nafnverði. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að líta svo á að aðalstefnda sé réttilega stefnt til að þola riftun greiðslunnar enda verður ekki séð að hann hafi komið fram í viðskiptunum sem miðlari eða annars konar milligönguaðili. Af þessu leiðir að krafa á hendur varastefnda kemur ekki til álita.

Stefnandi reisir málatilbúnað sinn alfarið á því að íslensk gjaldþrotalög gildi um riftun gerninga stefnanda sem áttu sér stað áður en slitameðferð hófst. Aðalstefndi mótmælir þessu og telur að ensk lög eigi við um þetta álitaefni. Um það vísar aðalstefndi til l-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, sbr. síðari málslið 1. mgr. 104. gr. sömu laga.

Ákvæði 99. gr. laga nr. 161/2002 ber yfirskriftina „Fjárhagsleg endurskipulagning lánastofnana með höfuðstöðvar á Íslandi og útibú í öðru EES-ríki“. Með fjárhagslegri endurskipulagningu er vísað til úrræða sem dómstólar hafa til að heimila greiðslustöðvun eða til að leita nauðasamninga. Þegar slíkar ráðstafanir eru heimilaðar ná þær sjálfkrafa til allra útibúa sem lánastofnun starfrækir í öðru aðildarríki EES-samningsins, eins og segir í 1. mgr. 99. gr. laganna. Um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar gilda einnig íslensk lög með nánar tilgreindum frávikum, sem rakin eru í stafliðum a til n í 2. mgr. 99. gr. laganna. Í l-lið þeirrar málsgreinar segir orðrétt: „Viðskipti á skipulegum verðbréfamarkaði skulu fara eftir lögum þess ríkis sem gilda um samninginn um þau viðskipti, sbr. þó ákvæði i-liðar.“

Stefnandi sætir ekki fjárhagslegri endurskipulagningu, heldur er félagið í slitameðferð, sbr. 101. gr. laga nr. 161/2002. Því á ákvæði 99. gr. laganna ekki við um stefnanda samkvæmt orðum greinarinnar. Aftur á móti segir í 1. mgr. 104. gr. laganna að taki dómstóll hér á landi ákvörðun um slit lánastofnunar sem hefur staðfestu og starfsleyfi hér á landi skuli heimildin ná sjálfkrafa til allra útibúa sem lánastofnunin starfrækir í öðrum aðildarríkjum. Í síðari málslið hennar kemur síðan fram að um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar skuli fara að íslenskum lögum „með þeim takmörkunum sem greinir í 2. mgr. 99. gr.“.

Með síðari málslið 1. mgr. 104. gr. laganna er tekin afstaða til lagavals um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd við slit á lánastofnun með staðfestu og starfsleyfi hér á landi þegar áhrif slitanna ná til annarra aðildarríkja EES-samningsins. Meginreglan er að íslensk lög gildi í því tilviki en með sömu undantekningum og komi fram í 2. mgr. 99. gr. laganna sem áður er getið. Af l-lið 2. mgr. 99. gr. laganna leiðir því að þótt lánastofnun hér á landi sé tekin til slita breyti það engu um að viðskipti þess á skipulegum verðbréfamarkaði fari eftir lögum þess ríkis sem gilda um samninginn um þau viðskipti. Með þessu verður ekki dregin sú ályktun að riftunarreglum XX. kafla íslenskra gjaldþrotalaga verði ekki beitt um ráðstafanir íslenskrar lánastofnunar sem undir þær falla í samræmi við 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002. Í því sambandi verður að hafa í huga að ef reglur mismunandi aðildarríkja EES-samningsins eiga að gilda um endurheimt greiðslna til kröfuhafa lánastofnunar er jafnræði þeirra raskað. Þá er til þess að líta að greiðslan sem krafist er að verði rift átti ekki rætur að rekja til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði í skilningi l-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, hvort sem það ákvæði er skýrt samkvæmt orðanna hljóðan eða í samræmi við 27. gr. tilskipunar 2001/24/EB. Því er ekki unnt að fallast á röksemdir aðalstefnda er byggjast á því að umræddur stafliður í 99. gr. laga nr. 161/2002 komi í veg fyrir að stefnandi geti krafist riftunar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991.

Af hálfu aðalstefnda er því einnig haldið fram að síðari málsliður n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 hindri að unnt sé að verða við kröfum stefnanda. Samkvæmt því ákvæði fer um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar um fjárhagslega endurskipulagningu eftir íslenskum lögum, en með því fráviki að löggerningur verður ekki ógiltur „ef sá sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu leggur fram fullnægjandi sönnun um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna ógildingarreglu sem tekur til þess tilviks sem um ræðir“. Í ljósi 2. málsliðar 1. mgr. 104. gr. sömu laga gildir þessi sama takmörkun um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd við slitameðferð lánastofnunar með höfuðstöðvar á Íslandi og útibú í öðru EES-ríki.

Framangreint ákvæði á rætur að rekja til tilskipunar nr. 2001/24/EB, sem íslenska ríkið skuldbatt sig til að innleiða í íslenskan rétt með aðild sinni að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Samkvæmt þeirri tilskipun gildir sú meginregla að lög heimaaðildarríkis, í þessu tilviki íslensk lög, gilda við slit fjármálafyrirtækis, þ. á m. um það hvort „löggerningar, sem eru öllum lánardrottnum skaðlegir, séu ógildir eða skorti réttarvernd“, sbr. l-lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunarinnar. Frá þessu er vikið í 30. gr. tilskipunarinnar, en ákvæðið er svohljóðandi: „Ákvæði 10. gr. skal ekki gilda um reglur er varða það hvort löggerningar, sem eru öllum lánardrottnum skaðlegir, séu ógildir, ógildanlegir eða skorti réttarvernd, í þeim tilfellum þegar sá sem hefur hag af þessum löggerningum leggur fram sannanir um að / ˗ gerningurinn, sem er skaðlegur öllum lánardrottnum, fellur undir lög aðildarríkis annars en heimaaðildarríkis, og / ˗ lögin bjóða engin úrræði til að vefengja gerninginn sem um ræðir.“

Með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, og að teknu tilliti til dóms EFTA dómstólsins frá 17. október 2014 í máli LBI hf. gegn Merril Lynch International Ltd., verður að túlka n-lið 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 þannig að með orðalaginu „ógiltur“ sé ekki aðeins vísað til ógildingarreglna samningaréttar heldur einnig til reglna XX. kafla laga nr. 21/1991, um riftun gerninga, að því marki sem þeir eru skaðlegir öllum lánardrottnum. Eins og ákvæðið hljóðar og með hliðsjón af meginreglu tilskipunarinnar um lagaval við slit fjármálafyrirtækis, sem endurspeglast í 1. mgr. 104. gr. laga nr. 161/2002, kemur málsvörn, sem byggir á lögum þess ríkis sem gildir um gerninginn, einungis til skoðunar ef færðar eru sönnur á að skilyrðum riftunar samkvæmt ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 er fullnægt.

Eins og rakið hefur verið er unnt að krefjast riftunar á greiðslu skuldar sex mánuðum fyrir frestdag á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars ef hún er innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Frestdagur við slitin er eins og áður segir 15. nóvember 2008. Greiðslan sem krafist er að verði rift var innt af hendi 30. maí 2008 og fór því fram innan þess tímabils sem ákvæðið mælir fyrir um fyrir frestdag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt sé að líta svo á að með henni hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svo er hvort hún hafi virst venjuleg eftir atvikum.

Stefnandi var skuldari samkvæmt því allsherjarskuldabréfi sem hlutdeildin, er stefnandi keypti af aðalstefnda, tilheyrði. Ekki verður annað ráðið af útgáfulýsingu sem og skuldbindingarskjalinu, sem lýst hefur verið í kafla II, en að eigandi hlutdeildar í allsherjarskuldabréfinu öðlist ekki beinan kröfurétt á hendur útgefanda nema við ógildingu allsherjarskuldabréfsins eða þegar því er skipt fyrir endanlegt skuldabréf við svonefndan skiptaatburð. Það er ágreiningslaust að hvorugt átti við þegar greiðslan sem um er deilt í máli þessu var innt af hendi. Eigendur hlutdeilda í allsherjarskuldabréfinu virðast á því stigi ekki hafa átt beina kröfu á hendur stefnanda um greiðslu höfuðstóls og vaxta samkvæmt allsherjarskuldabréfinu heldur verður að líta svo á að handhafi allsherjarskuldabréfsins hafi verið eiginlegur kröfuhafi stefnanda. Hlutdeildareigendur áttu á þessu stigi því aðeins kröfu á hendur Clearstream eða Euroclear sem handhafa allsherjarskuldabréfsins.

Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 tekur einungis til þess þegar skuld er greidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandi var í skuld á grundvelli allsherjarskuldabréfsins þegar hin umdeilda greiðsla var innt af hendi. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að eigendur hlutdeilda í því hafi hver fyrir sig átt hlutfallsleg kröfuréttindi um peningagreiðslu á hendur handhafa allsherjarskuldabréfsins að fenginni greiðslu útgefanda. Ekki er í 134. gr. laga nr. 21/1991 beinlínis áskilið að greiðsla á skuld sé innt af hendi til þess sem er samningsbundinn handhafi kröfunnar ef hún gengur í raun til lækkunar eða fullrar greiðslu á skuldinni. Skiptir þá ekki máli þó að samið hafi verið á þann veg að annar aðili en endanlegur hagsmunaeigandi eigi einn rétt á því að hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfs á hendur útgefanda. Fær dómurinn ekki séð að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011 breyti þessu.

Af dómafordæmum verður ráðið að ekki beri að skýra ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 svo þröngt að endurkaup útgefanda skuldabréfs á kröfu á hendur sér á grundvelli skuldabréfsins geti ekki falið í sér greiðslu skuldar, enda leiði kaupin til þess að skuld hans gagnvart kröfuhafa lækki eða falli niður. Þannig hefur í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 162/2010 og 163/2010, sem og í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013, verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla í tilefni af því að útgefandi kaupir kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum sé greiðsla á skuld í þessari merkingu, enda falli krafan þá niður þar sem réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á það jafnvel við þó að greiðslan sem slík sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun á skuldbindingu útgefandans.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið ræður það fyrst og fremst úrslitum um niðurstöðu málsins hvort greiðslan sem deilt er um hafi í raun gengið til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfi því sem áður er getið. Við úrlausn á því verður að taka mið af réttarstöðu útgefanda gagnvart handhafa skuldabréfsins sem og stöðu raunverulegra eigenda hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu samkvæmt fyrirmælum í fyrirliggjandi útgáfulýsingu og skuldbindingarskjali. Með því er verið að heimfæra raunverulegar aðstæður undir þau atriði sem þýðingu eiga að hafa samkvæmt fyrirmælum 134. gr. laga nr. 21/1991, en ekki að játa aðilum heimild til að semja sig frá riftunarreglum gjaldþrotalaga.

Í þessu sambandi verður ekki fram hjá því litið að sú greiðsla sem stefnandi innti af hendi var endurgjald fyrir hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfi sem Clearstream eða Euroclear var skráður handhafi að, eins og rakið er í útgáfulýsingu. Fól greiðslan því ekki í sér efndir á skuldbindingu útgefanda allsherjarskuldabréfsins gagnvart handhafa þess. Í útgáfulýsingunni er í h-lið 7. gr. fjallað um endurkaup útgefanda á skuldabréfum sem heyra undir allsherjarskuldabréf. Þar er vikið að réttaráhrifum slíkra viðskipta og því lýst að keypt skuldabréf sé heimilt að eiga, endurútgefa, endurselja eða „að vali útgefanda, afhenda hvaða umsjónaraðila greiðslna sem er til niðurfellingar“. Í síðari málslið i-liðar 7. gr. útgáfulýsingarinnar kemur fram að öll skuldabréf sem eru keypt „og niðurfelld samkvæmt málsgrein (h) að ofan“ skuli framsend „umsýsluaðila og verða hvorki endurútgefin né endurseld“.

Samkvæmt útgáfulýsingunni giltu ensk lög almennt um túlkun útgáfulýsingarinnar og tengdra skjala. Frá þessu var vikið í b-lið 2. gr. útgáfulýsingarinnar. Gerð er grein fyrir efni hennar í kafla II. Við aðalmeðferð málsins taldi stefnandi að af þeirri undantekningu leiddi að íslensk lög ættu að gilda um réttaráhrif endurkaupa útgefanda á víkjandi skuldabréfum eins og því sem stefnandi keypti 29. maí 2008 og málið lýtur að. Í fyrrgreindum b-lið 2. gr. útgáfulýsingarinnar kemur fram að víkjandi skuldabréf feli í sér ótryggðar og óskilyrtar skuldbindingar útgefanda sem séu í víkjandi stöðu í samræmi við og í skilningi 84. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Þar er jafnframt tekið fram að ákvæði þessarar greinar útgáfulýsingarinnar skuli túlkuð í samræmi við íslensk lög. Í tilvitnaðri grein laga nr. 161/2002 var á þessum tíma fjallað um hvernig eiginfjárgrunnur fjármálafyrirtækis væri skilgreindur og hlutfall hans af áhættugrunni. Töldust víkjandi lán sem uppfylltu tiltekin skilyrði hluti af svonefndum eiginfjárgrunni B, sbr. 6. mgr. 84. gr. laganna. Meðal þeirra skilyrða var að endurgreiðslutími lánsins væri ekki skemmri en fimm ár auk þess sem við gjaldþrot eða slit fengist aðeins greitt af því á eftir öllum öðrum kröfum á hendur fjármálafyrirtækinu en áður en kæmi að endurgreiðslu hlutafjár eða stofnfjár. Víkjandi lán með endurgreiðslutíma frá tveimur til fimm ára tilheyrðu aftur á móti eiginfjárgrunni C, sbr. 7. mgr. ákvæðisins. Um slík víkjandi lán skyldi jafnframt kveðið á um það að óheimilt væri að greiða af láninu eða greiða af því vexti ef eiginfjárkrafa viðkomandi fjármálafyrirtækis færi undir tiltekið lágmark. Í 8. mgr. greinarinnar kom fram að heimilt væri „að flýta endurgreiðslu víkjandi lána æski lántaki þess, enda liggi fyrir samþykki Fjármálaeftirlitsins og slík endurgreiðsla hafi ekki óviðunandi áhrif á eiginfjárstöðu að mati þess“. Telur stefnandi að af þessu leiði að honum hafi í raun verið óheimilt að kaupa umrætt víkjandi skuldabréf, enda teljist það hafa verið endurgreitt vegna þess að réttindi og skyldur samkvæmt því hafi við kaupin komist í hendur útgefanda og því fallið niður í samræmi við meginreglur íslensks kröfuréttar.

Málatilbúnaður þessi felur í sér andsvör við málsvörn stefndu og er því ekki of seint fram kominn eins og aðalstefndi hélt fram við aðalmeðferð málsins. Á hinn bóginn telur dómurinn að stefnandi dragi of víðtækar ályktanir af þeirri undantekningu sem fólst í b-lið 2. gr. útgáfulýsingarinnar. Þar er einungis kveðið á um að íslensk lög eigi að gilda um stöðu víkjandi skuldabréfa í réttindaröð við slit sem og að stefnandi myndi fylgja fyrirmælum 84. gr. laga nr. 161/2002 um stofnun víkjandi skuldbindinga. Bæri að túlka ákvæði um þetta efni í samræmi við íslensk lög. Í ljósi þeirra takmarkana sem fólust í 8. mgr. 84. gr. laganna á þessum tíma mátti líta svo á að stefnanda væri ekki unnt að fella niður kröfur samkvæmt víkjandi skuldabréfum sem stefnandi hafði keypt á grundvelli h-liðar 7. gr. útgáfuskilmálanna. Miðað við orðalag ákvæðisins á þessum tíma virðist stefnanda hins vegar hafa verið heimilt á grundvelli sama samningsákvæðis að kaupa víkjandi skuldabréf sem heyrði undir allsherjarskuldabréf og eiga það áfram eða selja að nýju, enda haggaði það ekki við greiðsluskyldu stefnanda sem útgefanda gagnvart handhafa allsherjarskuldabréfsins. Að mati dómsins fær það ekki stoð í b-lið 2. gr. útgáfulýsingarinnar eða 84. gr. laga nr. 161/2002 að almennar reglur íslensks kröfuréttar, um að kröfuréttindi falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna samkvæmt skuldabréfi, gangi framar ótvíræðum áskilnaði í samningi um að útgefandinn verði að tilkynna umsjónaraðila greiðslu um niðurfellingu kröfuréttindanna. Í því sambandi verður jafnframt að hafa í huga að ekkert er því til fyrirstöðu að aðili skuldbindi sig á þann veg með samningi að vikið sé frá fyrrgreindri meginreglu íslensks kröfuréttar.

Í þessu ljósi og með vísan til framangreindra skilmála verður að leggja til grundvallar að með endurkaupum stefnanda á umræddu skuldabréfi sem heyrði undir allsherjarskuldabréf hafi stefnandi eignast kröfu á hendur handhafa allsherjarskuldabréfsins um greiðslu höfuðstóls og vaxta. Sú krafa fól í sér eign sem stefnandi gat ákveðið að eiga áfram eða selja hana öðrum, allt eftir eigin mati á því hvað honum þótti hagfellt. Samkvæmt skilmálunum gat greiðsla vegna endurkaupa á slíkri hlutdeild hins vegar ekki gengið til lækkunar á skuld útgefanda nema hann færi sérstaklega fram á það við umsjónaraðila greiðslu og hún var raunar óheimil samkvæmt 84. gr. laga nr. 161/2002. Enda liggur ekki fyrir að stefnandi hafi borið sig eftir því að skuld hans samkvæmt allsherjarskuldabréfinu yrði lækkuð í kjölfar endurkaupanna í september 2008. Allur höfuðstóll þess var því ógreiddur þegar mál þetta var höfðað.

Fyrirmæli 134. gr. laga nr. 21/1991 er lúta að greiðslu á skuld verður að skýra samkvæmt orðanna hljóðan. Heimild sem skuldari kýs að nota ekki til lækkunar á skuld í kjölfar endurkaupa á skuldabréfi sem heyrir undir allsherjarskuldabréf getur samkvæmt ákvæðinu ekki falið í sér greiðslu skuldar. Af framansögðu leiðir að skuld samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi var ekki greidd á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Því getur ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við í máli þessu. Þegar af þessari ástæðu verður að sýkna aðalstefnda. Eins og áður hefur verið vikið að kemur ekki til álita að fallast á kröfu stefnanda á hendur varastefnda.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar ber að líta til þess að frávísunarkröfu aðalstefnda og varastefnda var hrundið með úrskurði 24. júní 2013 en ákvörðun málskostnaðar um þann þátt málsins var látinn bíða lokaniðurstöðu málsins. Rekstur máls þessa var umfangsmikill og aflaði aðalstefndi m.a. matsgerðar dómkvadds matsmanns um enskan rétt. Í þessu ljósi þykir rétt að stefnanda verði gert að greiða aðalstefnda 5.000.000 króna í málskostnað en varastefnda 3.000.000 króna í málskostnað.

Dregist hefur fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 að kveða upp dóm í máli þessu. Aðilar og dómari töldu ekki efni til þess að endurflytja málið.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Aðalstefndi, Kaupthing Singer & Frielander Ltd., og varastefndi, UBS AG, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Stefnandi greiði aðalstefnda 5.000.000 króna og varastefnda 3.000.000 króna í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)