E-2285/2017

Mál þetta var höfðað með stefnu útgefinni 20. júní 2017 og birtri fyrir lögmanni stefnda, en undirritun hans er ódagsett. Málið er þingfest þann 29. júní sama ár og dómtekið þann 10. apríl 2018. Stefnandi gerir eftirfarandi kröfur:

1. Að ógiltur verði veðréttur stefnda sem stefnandi veitti í íbúð sinni að Æsufelli 6, 111 Reykjavík, 6. hæð E, fastanr. 205-1743, með undirritun á veðskuldabréf útgefið af S-kvk-þgf R-kvk-þgf, kt. 260850-3349, til Gildis – Lífeyrissjóðs, nr. 526-64-664983, upphaflega að höfuðstól 3.300.000.- kr., dagsett 20. október 2007, en bréfið hvílir nú á 2. veðrétti eignarinnar.

2. Að ógiltur verði veðréttur stefnda sem stefnandi veitti í íbúð sinni að Æsufelli 6, 111 Reykjavík, 6. hæð E, fastanr. 205-1743, með undirritun á veðskuldabréf útgefið af S-kvk-þgf R-kvk-þgf, kt. 260850-3349, til Gildis – Lífeyrissjóðs, nr. 526-64-665247, upphaflega að höfuðstól 2.000.000.- kr., dagsett 19. maí 2008, en bréfið hvílir nú á 3. veðrétti eignarinnar.

3. Að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfum merktum 411-T-013561/2007 í veðbandayfirliti sem hvílir á 2. veðrétti og 411-T-004378/2008 sem hvílir á 3. veðrétti í íbúð stefnanda að Æsufelli 6, 111 Reykjavík, 6. hæð E, fastanr. 205-1743, úr þinglýsingabók og af veðbandayfirliti íbúðar hans innan 15 daga frá dómsuppsögu að viðlögðum 25.000.- kr. dagsektum frá dómsuppsögu og þar til stefndi hefur aflýst bréfinu.

4. Stefnandi krefst þess jafnframt að skuldskeytingar dags. 19. mars 2012 vegna skuldabréfa nr. 526-64-664983 og 526-64-665247, þar sem stefnandi gerðist nýr greiðandi að veðskuldabréfunum, verði ógiltar með dómi.

5. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði honum 4.756.833.- kr. með vöxtum frá þingfestingardegi en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 er einn mánuður er liðinn frá þingfestingu máls þessa.

6. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu.

Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I.

Málsatvik og helstu ágreiningsefni

Þann 4. október 2007 veitti stefnandi veð í íbúð sinni að Æsufelli 6 í Reykjavík fyrir láni til S-kvk-ef R-kvk-ef að fjárhæð allt að 5.000.000 króna. Lánsumsókninni fylgdi veðheimild á sérstöku eyðublaði sem stefndi hafði útbúið. Þar kemur fram að stefnandi geri sér fyllilega grein fyrir þeim skuldbindingum sem felist í því að veita heimild til að veðsetja fasteignina og að honum sé kunnugt um að þar með gæti hann sjálfur þurft að greiða skuldirnar eins og hann væri sjálfur lántakandi. Veðskuldabréf, upphaflega að fjárhæð 3.300.000 krónur, verðtryggt með vöxtum, var gefið út af S-kvk-þgf þann 10. október 2007, tryggt með 2. veðrétti í fasteign stefnanda að Æsufelli 6. Stefnandi undirritaði skuldabréfið sem þinglýstur eigandi.

Þann 14. maí 2008 veitti stefnandi að nýju veðheimild í íbúðinni að Æsufelli 6, fyrir láni til S-kvk-ef, upphaflega að fjárhæð 2.000.000 króna með undirritun á eyðublað frá stefnda, þar sem fram komu sömu upplýsingar og áður. Veðskuldabréf að fjárhæð 2.000.000 króna, verðtryggt með vöxtum, var gefið út 19. maí 2008, með 3 veðrétti í eigninni og undirritaði stefnandi skuldabréfið, eins og áður sem þinglýstur eigandi.

Þann 27. janúar 2009 voru gerðar skilmálabreytingar á báðum skuldabréfunum. Á skuldabréfi upphaflega að fjárhæð 3.300.000 krónur var vanskilum að fjárhæð 39.602 krónur bætt við eftirstöðvar sem þá námu samtals 3.198.621 krónum. Samkvæmt skilmálabreytingunni skyldi sú fjárhæð endurgreiðast mánaðarlega, með 463 afborgunum. Á skuldabréfi upphaflega að fjárhæð 2.000.000 króna var með sama hætti vanskilum að fjárhæð 23.500 krónur bætt við eftirstöðvar, sem þá námu samtals 2.198.621 krónu og skyldu framvegis greiðast mánaðarlega með 460 afborgunum. Ákvæði skuldabréfanna voru óbreytt að öðru leyti og skrifaði stefnandi undir skilmálabreytinguna sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar að Æsufelli 6.

Þann 18. febrúar 2011 samþykkti embætti umboðsmanns skuldara umsókn lántaka um greiðsluaðlögun á grundvelli ákvæða laga nr. 101/2010, þar sem samningskröfur á hendur henni voru felldar niður.

Þann 24. febrúar 2012 var gerð skilmálabreyting að nýju á veðskuldabréfunum tveimur. Vanskilum að fjárhæð 487.089 kr. vegna skuldabréfs upphaflega að fjárhæð 3.300.000 kr. var bætt við eftirstöðvar lánsins, sem námu þá 4.791.101 krónu. Eftirstöðvarnar skyldu greiðast með 427 afborgunum. Vanskilum að fjárhæð 320.473 kr. vegna skuldabréfs upphaflega að fjárhæð 2.000.000 kr. var bætt við eftirstöðvar lánsins, sem námu þá 2.942.273 krónum. Eftirstöðvarnar skyldu greiðast með 424 afborgunum. Stefnandi skrifar undir skilmálabreytingarnar sem þinglýstur eigandi og greiðandi.

Þann 19. mars 2012 eru undirritaðar skuldskeytingar þar sem stefnandi, stefndi og upphaflegur lántaki samþykkja að stefnandi verði nýr greiðandi framangreindra veðskuldabréfa. Upphaflegur lántaki lést þann 20. október 2015.

Þann 10. ágúst 2016 sendi stefnandi bréf til stefnda þar sem hann krafðist þess að stefndi aflétti veðsetningunni af íbúð hans og endurgreiddi honum þá fjármuni sem hann hefði greitt af lánunum. Með bréfi dagsettu 18. ágúst 2016 hafnaði stefndi öllum kröfum stefnanda. Frekari bréfaskipti leiddu til sömu niðurstöðu.

Ágreiningur stefnanda og stefnda varðar það hvort stefndi hafi vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi gagnvart stefnanda, með því að kanna ekki greiðslugetu upphaflegs lántaka og fjárhagsstöðu veðsala. Deilt er um það hvort kröfur um eðlilegar tillitsskyldur, upplýsingagjöf, góða viðskiptahætti og viðskiptavenjur hafi verið uppfylltar og hvort skilyrði 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 séu fyrir hendi.

Stefnandi og forsvarsmaður stefnda, Á-kk-nf G-kk-nf, gáfu aðilaskýrslu fyrir dómi. Þá gaf G-kvk-nf K. S-kvk-nf, þáverandi starfsmaður stefnda, skýrslu fyrir dóminum.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur að stefndi hafi brotið alvarlega gegn skyldum sínum sem lánveitandi. Stefnandi, sem er prentari, hafi enga reynslu á fjármálamarkaði, sé ekki langskólagenginn og hafi ætíð notið aðstoðar ættingja við fjárhagsleg málefni. Hann hafi ekki haft neina hagsmuni af umræddum lánveitingum. Í upphaflegri lánsumsókn komi fram að upphaflegur lántaki sé öryrki og á þeirri seinni húsmóðir, og það hafi, ásamt því að lántaki hafi verið tilgreindur sem vinur stefnanda, átt að gefa stefnda tilefni til að kanna greiðslugetu lántakans.

Stefnandi vísar til þess að einungis með því að óska eftir skattframtölum hefði stefndi getað séð að lántaki gæti ekki staðið undir greiðslubyrði lánanna. Samkvæmt greiðslumati annars lánveitanda í september 2008 hafi greiðslugetan einungis verið 10.569 krónur á mánuði, án þess að tekið væri tillit til þeirra lána sem deilt er um í þessu máli. Í samþykktu frumvarpi um greiðsluaðlögun frá 16. september 2011 komi fram að lántaki hafi verið sjúklingur, að mestu leyti bundin við hjólastól. Þar sé fullyrt að kröfuhafar hafi ekki gætt nægjanlegrar varkárni í útlánum. Stefnandi vísar til þess að viðvarandi lágar tekjur lántaka og langvarandi veikindi hafi ekki átt að fara framhjá stefnda. Lántaki lést 20. október 2015 og hafi skiptum á dánarbúi hennar lokið sem eignalausu búi.

Stefnandi vísar til þess að það hafi það verið í samræmi við góða viðskipta-hætti og viðskiptavenju, reglur samningalaga um sanngirni, svo og almennar reglur um trúnaðar- og tillitsskyldu að kanna fjárhagsstöðu stefnanda sem veðsala. Af skattframtölum hans megi sjá að hann hafi átt nóg með að sjá fyrir og framfleyta sjálfum sér og engin tök haft á að greiða skuldir fyrir aðra. Með veðsetningunni hafi stefndi tryggt sig fyrir lánveitingunni og skilið alla áhættuna eftir hjá stefnanda. Lánið hefði aldrei verið veitt nema með því að stefnandi byði fram íbúð sína til tryggingar. Stefndi hafi þannig láti einhliða hagsmuni sína ráð för, og ekki gætt að lögbundum tillitsskyldum sínum gagnvart stefnanda. Stefnda hafi borið að beita 3. mgr. 8. gr. lánareglna sinna og láta fara fram greiðslumat á lántakanum og upplýsa stefnanda um niðurstöður þess og í hverju ábyrgð hans fælist. Hann hafi móttekið iðgjöld frá lántaka og því vitað hverjar tekjur hans væru og að hann myndi eiga í miklum erfiðleikum með að standa í skilum.

Stefnandi byggir á því að stefnda hafi borið að fara eftir þeim almennu meginreglum sem koma fram í samkomulagi um notkun ábyrgðar og voru fyrst samþykktar af fjármálafyrirtækjum 1998 og síðar 2001. Þó að stefndi hafi ekki verið beinn aðili að því samkomulagi, þá sé þar að finna almennar meginreglur sem gildi um lánveitendur sem lána í atvinnuskyni. Þar hafi komið fram sú regla að greiðslumeta lántakendur og upplýsa ábyrgðarmann ef niðurstaða greiðslumatsins benti til að greiðandinn gæti ekki efnt skuldbindingar sínar. Jafnframt bæri að gefa út upplýsingabækling um þær skyldur sem fælust í ábyrgðinni. Þá bendir stefnandi á að þessar reglur hafi öðlast gildi sem góð viðskiptavenja á lánamarkaði, sem byggt hafi verið á í fjölmörgum dómum og úrskurðum hjá úrskurðarnefnd um fjármálafyrirtæki og lántaki hafi mátt gera ráð fyrir því að allir aðilar á lánamarkaði störfuðu eftir sömu reglum. Þó stefndi sé ekki fjármálafyrirtæki þá stundi hann sömu starfsemi og fjármálafyrirtæki við veitingu útlána. Stefnandi vísar jafnframt til 5. gr. laga nr. 57/2005 um skyldu til að viðhafa vönduð vinnubrögð við lánveitingar sem sé sambærileg við reglu 19. gr. laga nr. 161/2002.

Stefndi byggir jafnframt á 36. gr. laga nr. 7/1936 um að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera veðsetninguna fyrir sig. Stefndi hafi verið áhættulaus af samningum en stefnandi borið alla áhættuna. Stefndi hafi verið í yfirburðastöðu sem sérfræðingur gagnvart stefnda. Lánsumsóknir hafi gefið tilefni til sérstakrar aðgæslu af hálfu stefnda og skoðunar á greiðslugetu lántakans. Niðurstaða þeirrar skoðunar hefði leitt til þess að eðlilegt hefði verið að synja um veitingu lánanna eða a.m.k. upplýsa stefnanda sérstaklega um vangetu lántakans til að standa í skilum. Samningurinn stríði gegn góðum viðskiptaháttum, raski til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna aðila, stefnanda sem neytanda í óhag, og sé því ósanngjarn.

Endurgreiðslukrafa stefnanda byggir á sömu sjónarmiðum. Stefnandi hefði aldrei gerst nýr greiðandi að lánunum ef ekki hefði verið fyrir hinar ógildu veðsetningar. Hið sama eigi við um afléttingu veða og endurgreiðslukröfu.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á því að lánveitingar samkvæmt framangreindum veðskuldabréfum séu lögmætar og stefndi hafi á engan hátt vanefnt skyldur sínar gagnvart lántaka eða stefnda sem veðsala. Stefndi sé lífeyrissjóður sem starfi á grundvelli ákvæða laga nr. 129/1997 og hafi sett sér sérstakar samþykktir eins og áskilið sé í þeim lögum. Stjórn stefnda hafi sett reglur um lánveitingar stefnda til sjóðfélaga sinna. Samkvæmt lánareglum hafi sjóðfélagar átt rétt á láni frá stefnda gegn fasteignaveði í íbúðarhúsnæði miðað við ákveðið veðsetningarhlutfall. Þegar um lánsveð hafi verið að ræða hafi borið að leggja fram skriflega yfirlýsingu eiganda viðkomandi eignar um að hann gerði sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann væri að takast á hendur.

Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi tvívegis undirritað yfirlýsingar þar sem fram kemur að hann heimili veðsetningu á fasteign sinni að Æsufelli 6 til tryggingar lánum að fjárhæð allt að 5.000.000 króna í fyrra skiptið og 2.000.000 króna í það síðara. Í yfirlýsingunum kemur fram að stefnandi geri sér sér fyllilega grein fyrir þeim skuldbindingum sem felist í því að veita heimild til veðsetningar á fasteign hans og að honum sé kunnugt um það að þar með gæti hann þurft að greiða þær skuldir sem veitt sé veðheimild fyrir, eins og hann væri lántaki sjálfur. Þá heldur stefndi því fram að starfsmaður lífeyrissjóðsins á þeim tíma, G-kvk-nf K. S-kvk-nf, hafi rætt við stefnanda til að ganga úr skugga um réttmæti undirritunar og áréttað þýðingu veðsetningarinnar.

Stefndi byggir á því að stefnanda hafi verið eða mátt vera fullkunnugt um þá áhættu sem útgáfa veðheimildarinnar hefði í för með sér. Þá verði að leggja þá skyldu á stefnanda að kynna sér þá áhættu sem er samfara veðheimild, þ.á m. að kynna sér hagi lántaka og lánareglur stefnda að öðru leyti. Stefnanda hafi verið kunnugt um að sjóðfélaginn og lántakinn væri öryrki. Ef hann hefði talið að það hefði sérstaka þýðingu við lánveitingarnar hefði hann auðveldlega getað aflað frekari upplýsinga hjá lántaka eða rætt þetta atriði við stefnda. Lántaki og stefnandi hafi verið bundin vinaböndum og ekkert óeðlilegt að aðilar í slíkum tengslum kæmu að málum með þessum hætti. Stefndi mótmælir því sérstaklega að þessi tengsl hafi skapað aukna aðgæsluskyldu hjá stefnda.

Stefndi vísar til þess að hann hafi sérstaklega kannað stöðu lántaka í vanskilaskrá við báðar lánveitingarnar. Þar hafi ekkert komið fram sem gæfi tilefni til að draga greiðslugetu hennar í efa. Greiðslusaga lántaka hafi einnig verið skoðuð í tengslum við síðari lánveitinguna, en þá hafi fyrra lánið verið í fullum skilum á réttum gjalddögum. Hið sama sé að segja varðandi skilmálabreytingar, en þá hafi einungis einn gjalddagi verið í vanskilum á báðum lánum.

Stefndi byggir á því að aðgangur að sjóðfélagalánum sé mikilvægur hluti af félagslegum rétti sjóðfélaga og hafi stefndi kappkostað að mismuna ekki sjóðfélögum í þeim efnum. Lánveiting til sjóðfélaga byggi á ákveðnum hlutlægum, málefnalegum reglum og það hafi beinlínis verið í andstöðu við þær og samþykktir sjóðsins að meðhöndla lántaka með öðrum hætti en aðra á þeirri forsendu að hún hefði verið öryrki. Slíkt gangi einnig gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár, sbr. enn fremur þau sjónarmið sem finna megi í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra. Tilgangur sjóðfélagalána sé að gefa sjóðfélögum tækifæri til að liðsinna börnum sínum og öðrum nákomnum með veitingu veðleyfa í stað beinna fjárframlaga. Þetta sé ólíkt lánafyrirgreiðslu bankastofnana sem veiti lán í viðskiptalegum tilgangi.

Stefndi vísar til þess að hann hafi hvorki haldið því fram gagnvart stefnanda né lántaka að gert hefði verið greiðslumat á lántaka. Ef það var ákvörðunarástæða af hálfu stefnanda fyrir útgáfu veðleyfisins hafi stefnda hvorki verið kunnugt um þá forsendu né mátt vera kunnugt um hana, enda hafi engar slíkar athugasemdir komið fram af hálfu stefnanda, hvorki við lánveitinguna né síðar. Stefndi byggir á því að það feli í sér eftirfarandi samþykki af hálfu stefnanda enda sé það ekki fyrr en í ágúst 2016 sem krafa um greiðslumat komi fram. Stefndi byggir á því að hafi slíkur réttur verið til staðar, þá hafi hann fallið niður fyrir tómlæti.

Stefndi vísar til þess að skilyrði fyrir beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 séu ekki til staðar og stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir öðru. Lánveitingarnar hafi verið í samræmi við reglur stefnda og annarra lífeyrissjóða. Það hafi legið fyrir frá upphafi að greiðslumat hefði ekki verið gert, enda engin lagaskylda til þess. Stefndi, líkt og aðrir lífeyrissjóðir, sé hvorki aðili að samkomulagi fjármálafyrirtækja né hafi hann skuldbundið sig til að fara eftir því.

Stefndi vísar til þess að tímasetning lánanna rétt fyrir efnahagshrunið hafi verið slæm og lántaki virðist hafa glímt við aukin veikindi og lyfjakostnað með tilheyrandi áhrifum á greiðsluhæfi hennar. Bæði lántaki og stefnandi hafi verið sjálfstæð, fjárráða og hæf til að takast á hendur framangreindar skuldbindingar. Því að stefnandi hafi enga reynslu af fjármálamarkaði sé mótmælt enda hafi hann sjálfur ráðist í lántökur. Fullyrðingum um að hann hafi einskis notið af lánveitingunum er mótmælt sem ósönnuðum.

Stefndi vísar til þess að samkvæmt 12. gr. laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 verði reglum um greiðslumat ekki beitt um ábyrgðir sem stofnað sé til fyrir gildistöku laganna þann 4. apríl 2009. Verði talið að endurgreiðslukrafa sé til staðar þá vísar stefndi til þess að hún sé fallin niður fyrir tómlæti og fyrningu, auk þess sem hún sé vanreifuð og beri því að vísa henni frá ex officio.

IV

Niðurstaða

Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að stefndi hafi brotið gróflega gegn skyldum sínum sem lánveitandi. Stefndi er lífeyrissjóður sem starfar á grundvelli laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Stjórn sjóðsins skal, samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997, ávaxta fé sjóðsins samkvæmt fyrirfram mótaðri fjárfestingastefnu. Á þeim tíma sem umrædd veðleyfi voru veitt hafði lífeyrissjóðurinn heimild samkvæmt 3. tl. 1.mgr. 36. gr. laganna til þess að ávaxta fé sitt með veði í fasteign að hámarki 75% af metnu markaðsvirði. Samkvæmt reglum stefnda um lánveitingar á þessum tíma þurftu umsækjendur að vera sjóðfélagar stefnda eða rétthafar í séreignarsjóði hans til þess að geta fengið lán hjá sjóðnum. Í 8. gr. reglnanna er miðað við 65% af fasteignamati eða sölumati löggilts fasteignasala, sem valinn skal í samráði við starfsmenn sjóðsins. Einungis er skylt að leggja fram greiðslumat ef sjóðurinn sjálfur óskar eftir því. Um lánsveð segir síðan að að lögð skuli fram skrifleg yfirlýsing eiganda viðkomandi eignar um að hann geri sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann sé að taka á sig, auk þess sem heimilt sé að beita þrengri veðreglum ef um lánsveð er að ræða.

Óumdeilt er að ekki fór fram greiðslumat á lántaka í tengslum við umrædda lánveitingu. Í reglum sjóðsins frá þessum tíma er ekki að finna neinar leiðbeiningar um það hvenær sjóðurinn óskar eftir greiðslumati, en í skýrslutöku yfir Á-kk-þgf G-kk-þgf, framkvæmdastjóra sjóðsins, kom fram að slíkt mat færi ekki fram nema lánsfjárhæð væri hærri en 10 milljónir króna eða eitthvert sérstakt tilefni væri til þess, svo sem þegar lántaki væri í miklum vanskilum við sjóðinn eða umtalsverð vanskil kæmu fram á vanskilaskrá. Í framkvæmd hefðu lántakarnir sjálfir oft komið með verðmat fasteignasala sem sjóðurinn hefði yfirfarið og eftir atvikum kallað eftir mati frá öðrum fasteignasala ef endurmat sjóðsins gaf tilefni til. Þau skilyrði sem lánveitingarnar þurftu að uppfylla á þessum tíma voru að viðkomandi ætti réttindi hjá sjóðnum, að veðsetningin væri í samræmi við kröfur sjóðsins um veðhlutfall og að lántaki væri ekki á vanskilaskrá. Hjá vitninu G-kvk-þgf K. S-kvk-þgf, fyrrverandi starfsmanni stefnda, kom fram að venjan hefði verið sú að reikna út greiðslubyrði og afhenda útreikningana lántaka, auk þess sem lögð hefði verið áhersla á að hafa samband við veðsala og gera honum grein fyrir efni yfirlýsingarinnar. Lántaki hafi ekki verið á vanskilaskrá og haft réttindi til lántöku úr sjóðnum. Sú staðreynd að hún var öryrki breytti engu um það. Við skýrslutöku yfir stefnanda kom fram að bróðir lántaka hefði verið sölufulltrúi fasteignasalans sem undirritaði verðmat í tengslum við seinni lánveitinguna. Stefnda var ókunnugt um það, auk þess sem verðmatið er einnig undirritað af löggiltum fasteignasala. Ekki eru nein gögn um það í málinu að verðmatið hafi verið óeðlilega hátt, og raunar ekki byggt sérstaklega á því af hálfu stefnanda. Þá er ljóst að stefndi sá ekki tilefni til þess að kalla eftir verðmati frá öðrum fasteignasala.

Í málinu er óumdeilt að stefndi er ekki aðili að samkomulagi fjármálafyrirtækja, greiðslukortafyrirtækja, neytendasamtaka og viðskiptaráðherra, upphaflega frá 27. janúar 1998. Í samkomulaginu var meðal annars kveðið á um að fjármálafyrirtæki skyldu greiðslumeta greiðanda þegar óskað væri eftir ábyrgð til tryggingar skuldbindingu sem næmi meira en einni milljón króna. Þetta samkomulag var endurnýjað árið 2001 þar sem settar voru skýrari reglur um forsendur greiðslumats. Þá liggur fyrir að lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn höfðu ekki tekið gildi þegar stefnandi samþykkti veðsetningu fasteignar sinnar og verður þeim því ekki beitt við úrlausn málsins. Stefnda var því hvorki á grundvelli samkomulagsins né samkvæmt lögum eða samþykktum sjóðsins skylt að meta greiðslugetu lántaka þegar hann fjárfesti í veðskuldabréfunum.

Við mat á því hvort það hafi verið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera veðsetninguna fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, verður að líta til efnis samnings, annarra atvika við samningsgerð, stöðu aðila við hana og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr., og meta þessa þætti á móti grundvallarreglunni um skuldbindingargildi samninga.

Stefnandi gat með engu móti dregið þá ályktun út frá þeim reglum sem giltu um lánveitingar stefnda að stefndi myndi leggja mat á greiðslugetu lántaka áður en lánið yrði veitt. Þá verður ekki séð af gögnum málsins að stefnandi hafi gert það að skilyrði fyrir veðheimildinni að einhvers konar mat á greiðslugetu lántaka lægi fyrir eða að stefndi hafi gefið í skyn að slíkt mat yrði gert. Í skýrslutöku yfir stefnanda kom fram að hann hefði gert sér grein fyrir því að lántaki væri mjög illa stödd fjárhagslega og þyrfti á peningum að halda. Verður ekki séð að niðurstaða greiðslumats hefði bætt miklu við þessa vitneskju stefnanda. Ekki verður séð að stefnandi hafi notið lánsfjárins en á hitt ber að líta, að hann kaus að draga málssóknina og var upphaflegur lántaki látin þegar málið var höfðað og því ekki hægt að kalla eftir staðfestingu hennar um nýtingu lánsfjárins. Þá má benda á að ekki er óalgengt að foreldrar og aðrir nákomnir aðstoði lántaka við að fá lán með því að útvega veð eða ábyrgjast endurgreiðslur ef til vanefnda kemur.

Í samræmi við reglur stefnda þegar um lánsveð var að ræða undirritaði stefnandi tvisvar sérstaka yfirlýsingu um að hann gerði sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann væri að takast á hendur. Í þessum yfirlýsingum kemur fram að stefnandi geri sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem felist í því að veita heimild til veðsetningar á fasteign hans og að honum sé kunnugt um það að þar með gæti hann þurft að greiða þær skuldir sem veitt sé veðheimild fyrir, líkt og hann væri lántaki sjálfur. Stefnandi staðfesti fyrir dómi að hann kannaðist við undirskriftir sínar á þessum skjölum. Telja verður að stefndi hafi með framangreindum yfirlýsingum gert stefnanda skilmerkilega grein fyrir því hvaða afleiðingar það hefði ef lántaki gæti ekki greitt af þeim. Ekki verður fallist á að stefnandi hafi verið ófær um að átta sig á þýðingu þessarar skuldbindingar sinnar og þeirri áhættu sem hann tók með henni, út frá aldri, reynslu, menntun eða öðrum atvikum.

Með vísan til framangreinds liggur ekki annað fyrir en að stefndi hafi við umræddar lánveitingar farið eftir þeim útlánareglum sem voru í gildi á þessum tíma. Þá verður ekki fallist á að þær reglur hafi verið sérstaklega ósanngjarnar á þeim tíma, með því að ekki var skylt að láta fara fram mat á greiðslugetu lántaka. Þá verður ekki séð að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt gildandi kröfum og venjum sem borið hafi að fylgja við lántökur af þessum toga þegar þær fóru fram. Stefnandi vissi að fjárhagsleg staða lántaka var mjög slæm en ákvað engu að síður tvívegis að veita henni veðheimild. Hann verður sjálfur að bera ábyrgð á þeim ákvörðunum. Niðurstaða málsins er því sú að stefndi skal vera sýkn af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Af hálfu stefnanda flutti málið B-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf lögmaður.

Af hálfu stefnda flutti málið K-kk-nf Ó-kk-nf K-kk-nf lögmaður.

H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Gildi – lífeyrissjóður, er sýkn af kröfum stefnanda, J-kk-ef S-kk-ef Ú-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf S-kk-nf. (sign.)