E-31/2013

I

Mál þetta, sem tekið var til dóms 14. maí sl., var höfðað með birtingu stefnu 23. maí 2013.

Stefnandi er J-kk-nf K-kk-nf J-kk-nf til heimilis að Birkihólum 7, Selfossi.

Stefndi er Brunavarnir Austur-Húnvetninga, Norðurlandsvegi 2, Blönduósi.

Dómkröfur

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.908.878 krónur auk dráttarvaxta af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. maí 2011. Þá krefst hann miskabóta að fjárhæð 2.500.000 krónur úr hendi stefnda, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. maí 2011 til 19. janúar 2012 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. nefndra laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til virðisaukaskatts.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu úr hendi hans.

Upphaflega var mál þetta aðallega höfðað á hendur Blönduósbæ og Húnavatnshreppi en til vara Brunavörnum Austur-Húnvetninga. Aðilar voru sammála um að Brunavarnir Austur-Húnvetninga væru bærar til að eiga sjálfstæða aðild að málinu og féll stefnandi þá frá kröfum á hendur Blönduósbæ og Húnavatnshreppi.

II

Málavextir

Stefnandi var ráðinn í starf slökkviliðsstjóra Brunavarna Austur-Húnvetninga (hér efir BAH), sem reknar eru af Blönduósbæ og Húnavatnshreppi, hinn 1. febrúar 2010. Samkvæmt ráðningarsamningi var starfshlutfall stefnanda 67% og gilti kjarasamningur Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna við Launanefnd sveitarfélaga um ráðningarsambandið. Vegna þessarar vinnu sinnar hafði stefnandi umráð bifreiðar svo og bensínkort til kaupa á eldsneyti. Sama dag var stefnandi ráðinn í 33% starf hjá stefnda Blönduósbæ. Stefnandi var eini fastráðni starfsmaður BAH en helstu verkefni hans voru eldvarnareftirlit, gerð skipulags- og brunavarnaáætlana, vinnustaðaheimsóknir og æfingar með slökkviliðsmönnum og þá aflaði hann sér réttinda og þekkingar á námskeiðum.

Hinn 20. apríl 2011 var stefnandi boðaður á fund stjórnar BAH þar sem fram voru lögð gögn um úttektir stefnanda á eldsneyti á ráðningartímanum. Af hálfu stjórnar var þess óskað að stefnandi gerði skriflega gein fyrir úttektunum. Í framhaldi af þessu útbjó stefnandi yfirlit sem sýndi helstu verkefni hvers mánaðar og ferðir hans utan Blönduóss. Þar kom fram að hann hafði farið í aðra landshluta 30 sinnum á ráðningartímanum til loka marsmánaðar 2011. Stefnandi fór aftur á fund stjórnarinnar hinn 28. apríl 2011 þar sem fram kom að stjórnin teldi misræmi milli eldsneytisúttekta stefnanda og útskýringa hans. Í fundargerð sem rituð var vegna fundarins kemur fram að stjórnarformaður hafi gert stefnanda grein fyrir alvarleika málsins en rökstuddur grunur væri um að stefnandi hefði notað eldsneytiskort BAH til kaupa á eldsneyti á eigin bifreið utan vinnutíma. Brot þetta kynni að varða við almenn hegningarlög og stjórnin íhugaði að áminna stefnanda í samræmi við lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þar sem gefa eigi starfsmanni kost á að tjá sig um fyrirhugaða áminningu var stefnanda gefinn kostur á að andmæla meintu broti til 4. maí. Í kjölfar þessa fundar ritaði stefnandi ítarlega greinargerð um úttektir sínar á eldsneyti. Greinargerð þessi er meðal gagna málsins en hún var afhent stjórn BAH 4. maí 2011.

Stefnandi var hinn 18. maí 2011 boðaður á fund stjórnar BAH. Í fundargerð þess fundar kemur m.a. fram að stjórnin hefði yfirfarið greinargerð stefnanda og komist að þeirri niðurstöðu að greinargerðin undirstrikaði grun stjórnarinnar um að misræmi væri á milli notkunar á slökkvibílum BAH og úttekta á eldsneyti og taldi stjórnin að stefnandi hefði notað eldsneyti sem tekið var út í nafni BAH í eigin þágu. Í fundargerðinni er gerð grein fyrir útreikningum BAH og niðurstaðan var sú að stefnandi hefði tekið út eldsneyti í eigin þágu fyrir fjárhæð sem nam 526.400 krónum.

Þennan sama dag, 18. maí 2011, undirritaði stefnandi samkomulag við stefnda BAH, þar sem fram kemur að hann viðurkennir að hafa misnotað eldsneytiskort í eigu BAH í eigin þágu. Hann hafi brotið gegn almennum hegningarlögum og trúnaðarskyldum sínum gagnvart BAH. Stjórn BAH og stefnandi séu sammála um að stefnandi endurgreiði BAH 526.400 krónur eigi síðar en 24. maí 2011. Þá segir enn fremur í samkomulaginu að stefnandi samþykki að segja starfi sínu lausu frá og með sama degi og að hann afsali rétti sínum til launa og launatengdra gjalda á uppsagnartíma. Þá segir að stefnandi muni ekki höfða mál á hendur BAH eða stefnda Blönduósbæ eða starfsmönnum þeirra í tengslum við mál þetta eða tilvik sem teljist af sömu rót runnin. Aðilar eru ósammála um það hvernig samkomulag þetta bar að. Með bréfi, dagsettu 23. maí 2011, áskildi stefnandi sér rétt til að sækja laun á uppsagnarfresti og launatengd gjöld. Þá er því haldið fram að stefnandi eigi inni dagpeninga vegna alls þess tíma sem hann starfaði fyrir stefnda auk vangoldinna launa vegna bakvakta. Í bréfi þessu er aðferðum stefnda við að finna út ekna kílómetra mótmælt og því haldið fram að BAH hafi ekki sýnt fram á að eldsneytisnotkun stefnanda hafi verið með óeðlilegum hætti. Þá er því haldið fram að stefnandi hafi verið þvingaður til að undirrita nefnt samkomulag en honum hafi ekki verið gefinn kostur á að ræða við lögmann eða stéttarfélag sitt áður en hann undirritaði samkomulagið. Með bréfi, dagsettu 31. maí, var stefnanda tilkynnt að málið hafi verið kært til lögreglu. Með öðru bréfi, dagsettu sama dag, var ráðningarsamningi stefnanda við stefnda rift. Með bréfi ríkissaksóknara, dagsettu 4. desember 2012, var ákveðið að fella mál á hendur stefnda niður. Í kjölfar þessarar ákvörðunar ríkissaksóknara sendi lögmaður stefnanda kröfubréf og krafðist greiðslu ýmissa starfstengdra greiðslna auk miskabóta en því bréfi var ekki svarað.

III

Málsástæður og lagarök

Stefnandi heldur því fram að hann hafi hinn 18. maí 2011 verið þvingaður til að láta af störfum sem slökkviliðsstjóri hjá stefnda BAH, ella yrði hann kærður til lögreglu og honum tafarlaust vikið úr starfi. Stefndi hafi fallist á að láta af störfum en fyrir hann hafi verið lagðir rangir útreikningar sem sýna áttu fram á misnotkun hans á bensínkorti BAH. Stefnandi hafi gengið svo langt að undirrita samkomulag þar sem hann játaði á sig brot gegn almennum hegningarlögum, afsalaði sér rétti til launa og launatengdra gjalda á uppsagnartíma og rétti til að höfða dómsmál gegn BAH, Blönduósbæ eða starfsmönnum þeirra af þessu tilefni. Stefndi byggir á því að hann hafi ekki staðist þrýsting og hótanir stjórnar BAH og bæjarstjóra Blönduósbæjar, sem hafi sagt útreikninga sína óyggjandi. Stefnanda hafi verið gefnar tvær klukkustundir til að hugsa sig um, svo hann hafði ekki færi á að neyta andmælaréttar síns eða bera málið undir lögfræðing. Stefnandi hafi hins vegar síðar sama dag séð eftir því að hafa látið undan þrýstingi frá stefnda og leitað sér aðstoðar lögmanns. Lögmaðurinn hafi ritað stjórnarformanni BAH bréf hinn 23. maí 2011 þar sem færð voru rök fyrir því að útreikningar stefnda væru rangir og stefnandi liti svo á að gildi samkomulagsins væri ekkert og vísaði í því sambandi til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá áskildi stefnandi sér rétt til að sækja laun í uppsagnarfresti og aðrar kröfur sem hann kynni að eiga á hendur BAH. Stefnandi byggir einnig á því að samkomulagið frá 18. maí 2011 sé óskuldbindandi fyrir hann þar sem það sé óheiðarlegt af stefnda að bera það fyrir sig vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að hann hafi haft vitneskju um, sbr. 33. gr. nefndra laga nr. 7/1936. Óskráðar reglur um brotnar forsendur leiði til sömu niðurstöðu.

Varðandi nánari rökstuðning fyrir því að 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 auk óskráðra reglna um brostnar forsendur eigi við í máli þessu vísar stefnandi til þess að í fundargerð sem rituð var vegna fundarins 18. maí 2011 komi fram útreikningar sem séu með öllu óskiljanlegir. Ljóst sé hins vegar að þeir séu ekki stefnanda í hag líkt og segir í fundargerðinni. Í fundargerðinni segi: „Niðurstaðan er byggð á eftirfarandi: Þær ferðir sem slökkviliðsstjóri tiltekur í greinargerðinni eru reiknaðar sem vinnuferðir þótt ljóst sé að margar ferðir séu farnar af litlu tilefni. Stjórnin er þó ekki með þessu að samþykkja umræddar ferðir. Forsendur eru 13 lítra eyðsla pr. 100 km (meðaltals eyðsla síðustu þriggja ára Renault Kangoo er 11,6 pr 100 km.) Það gerir 2.632 lítrar af bensíni og bensínverð 200 kr., 1000 km akstur innan svæðis. Óútskýrðar eldsneytisúttektir eru því samtals 34.220 km. Misræmi er því samtals 526.400 kr.“ Ekki verði með nokkru móti ráðið hvernig stefndi hafi fengið út tölur sem hann byggir á. Hið rétta sé að á tímabilinu 1. febrúar 2010 til 31. mars 2011 hafi verið teknir út 4.508,5 lítrar með bensínkortinu sem stefnandi hafði til umráða. Ef miðað er við 13 lítra eyðslu á hverja 100 kílómetra hefði verið hægt að aka bifreiðinni 34.681 kílómetra. Stefnandi byggir á því að bifreiðin hafi í raun verið eyðslufrekari sem stafi af því að hún hafi gjarnan flutt mikinn búnað og mannskap og gjarnan dregið þungan tengivagn. Þá hafi henni verið ekið langar vegalengdir í forgangsakstri á miklum hraða. Miðað við 17 lítra eyðslu á hverja 100 kílómetra hefði verið hægt að aka bifreiðinni 26.521 km. Þótt miðað væri við 13 lítra eyðslu standist engan veginn sú fullyrðing stefnda að 34.220 kílómetra akstur sé óútskýrður.

Þar sem útreikningarnir sem stefndi lagði fram á fundinum 18. maí 2011 séu augljóslega rangir og stefnandi á grundvelli þeirra beittur hótunum og þrýstingi til að undirrita samkomulag innan tveggja stunda, telur stefnandi það óheiðarlegt og ósanngjarnt af stefnda að bera það fyrir sig. Því beri að virða samkomulagið að vettugi við úrlausn málsins, sbr. nefndar 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Fyrir liggi að útreikningar stefnda voru ákvörðunarásæða stefnanda fyrir því að undirrita samkomulagið og um það var stefnda kunnugt. Þetta leiði til þess að forsendur samkomulagsins hafa brostið og því beri að hafa það að engu.

Stefnandi styður kröfu sína um laun í uppsagnarfresti við ráðningarsamning, launaseðla og kjarasamning Sambands íslenskra sveitarfélaga og Landsambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna með gildistíma frá 1. maí 2012. Stefnandi hafi verið í 67% starfshlutfalli hjá stefnda BAH og mánaðarlaun hans hafi verið 200.495 krónur. Honum hafi verið sagt upp störfum 18. maí 2012 en fengið greidd laun fyrir maímánuð. Samkvæmt nefndum kjarasamningi, gr. 11.1.3.2, hafi uppsagnarfrestur verið þrír mánuðir. Í 6. mgr. 1. gr. laga um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og launa vegna sjúkdóma- og slysaforfalla nr. 19/1979, segir að miða beri uppsagnarfrest við mánaðamót. Stefnandi krefjist því launa fyrir júní, júlí og ágúst 2012 (3x200.495 = 601.485 krónur). Við þessa tölu bætist 11,59% orlof, sbr. gr. 4.2.1 í nefndum kjarasamningi, 69.712 krónur. Við þessa fjárhæð leggjast síðan 67% af 50.000 króna eingreiðslu sem stefnandi átti rétt á samkvæmt grein 1.2.1 í nefndum kjarasamningi eða 33.500 krónur. Samtals nemi þessi fjárhæð því 704.697 krónum.

Stefnandi krefst einnig greiðslu fyrir bakvaktir og vegna fríréttinda vegna bakvakta. Styður hann þá kröfu sína með því að hann hafi mánaðarlega fengið greiddar 30.000 krónur fyrir að sinna bakvöktum. Þessi greiðsla hafi verið nefnd „önnur laun“ á launaseðlum hans. Þessi upphæð sé hins vegar langt undir þeirri fjárhæð sem honum bar samkvæmt kjarasamningi. Samkvæmt grein 1.6.2 í kjarasamningi Sambands íslenskra sveitarfélaga og Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna, sem var í gildi frá 1. desember 2008 þar til áðurgreindur kjarasamningur tók gildi 1. maí 2011, skyldi vaktaálag greitt þeim sem sinntu bakvöktum utan dagvinnutímabils reiknast af dagvinnukaupi. Tímakaup stefnanda í dagvinnu hafi samkvæmt grein 1.4.1 verið 0,615% af 299.247 krónum sem geri 1.840 krónur. Bakvaktir hjá stefnda BAH hafi staðið frá kl.17:00 á mánudegi til kl. 08:00 næsta mánudag. Samkvæmt grein 1.6.2 í eldri kjarasamningi, en hið sama hafi gilt samkvæmt þeim yngri, skyldu greidd 45% af dagvinnukaupi vegna bakvaktar frá kl. 00:00 til 08:00 mánudaga, frá kl. 17:00 til 24:00 föstudaga og kl. 00:00-24:00 laugardaga og sunnudaga. Hins vegar skyldu greidd 33,33% af dagvinnukaupi vegna bakvaktar frá kl. 00:00 til kl. 08:00 þriðjudaga til föstudaga og frá kl. 17:00 til 24:00 mánudaga til fimmtudaga. Samkvæmt þessu hafi átt að greiða stefnanda fyrir 60 klukkustundir með 33,33% hlutfalli af dagvinnukaupi og 63 klukkustundir með 45% hlutfalli í hverri viku. Stefnandi hafi unnið 17 slíkar bakvaktalotur. Samkvæmt þessu hafi hann átt að fá greitt 17 sinnum 0,333 sinnum 1.840 krónur sinnum 60 og 17 sinnum 0.45 sinnum 1.840 sinnum 63 sem samtals geri 1.512.325 krónur. Frá þessari fjárhæð beri að draga 16 sinnum 30.000 eða 480.000 krónur. Eftir standi þá 1.032.325 krónur.

Þar sem bakvaktir stefnanda voru reglubundnar og skipulagðar allt árið, hafi hann átt rétt á frítíma sem svaraði 80 klukkustundum fyrir hverjar 1200 klukkustundir sem hann var á bakvakt, sbr. grein 2.5.5 í eldri og yngri kjarasamningi. Frítími þessi skyldi miðast við starfshlutfall sem í tilfelli stefnda var 67%. Stefnandi hafi sinnt bakvöktum 17 sinnum í 123 klukkustundir sem geri alls 2.091 klukkustund. Hann hafi því átt rétt á frítíma sem nemi 93,4 klukkustundum. Umreiknað í dagvinnukaup miðað við 1.840 krónur fyrir hverja klukkustund nemi þessi fjárhæð 171.856 krónum. Stefndu hafi borið að standa skil á þessari greiðslu við uppsögn stefnanda líkt og áunnum orlofsdögum, enda hafi hann ekki notið þessara fríréttinda á ráðningartímanum.

Loks krefst stefnandi miskabóta úr hendi stefnda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Heldur stefnandi því fram að hann hafi orðið fyrir ólögmætri meingerð gegn persónu sinni og æru af hálfu stefnda en á því tjóni beri stefndi ábyrgð eftir reglum um ábyrgð vinnuveitenda.

Stefnandi byggir á því að meingerðin hafi falist í ólögmætri þvingun til uppsagnar, brotum á andmælarétti hans, tilhæfulausum ásökunum um auðgunarbrot og tilhæfulausri kæru til lögreglu. Á fundi með stjórn stefnda BAH hinn 18. maí 2011 hafi verðið lagðir fyrir stefnanda útreikningar, sem stjórnarmenn vissu eða máttu vita að voru rangir. Þessir sömu útreikningar hafi síðan verið notaðir þegar borið var á stefnanda að hann hefði misnotað eldsneytiskort í eigu stefnda BAH í eigin þágu svo næmi 526.000 krónum. Á fundinum hafi stefnandi verið þvingaður til uppsagnar og honum ekki gefið færi á að leita sér ráðgjafar vegna útreikninganna en með því hafi réttur hans til andmæla samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verið brotinn. Stefnanda hafi áður verið tilkynnt að til stæði að veita honum áminningu og honum veittur andmælaréttur af því tilefni. Þá heldur stefnandi því fram að það hafi verið verulega ámælisvert að láta hann afsala sér rétti til að bera málið undir dómstóla.

Stefnandi hafi verið borinn þeim ásökunum af stjórn stefnda BAH að hann hefði misnotað bensínkort, sem hann hafði til afnota vegna vinnu sinnar, í eigin þágu. Á þeim tíma sem stefnandi starfaði fyrir stefnda hafi BAH haft þrjár bifreiðar til afnota og eina þeirra hafi slökkviliðsstjóri haft sérstaklega til umráða. Stefnandi hafi þurft að fara víða vegna starfa sinna og sótt sér menntun í öðrum landshlutum. Hann hafi kosið að fara lengri ferðir á eigin bifreið en skilja bifreið BAH eftir í þeim tilgangi að tryggja útkallsmátt slökkviliðsins. Þegar hann ók eigin bifreið hafi hann notað eldsneytiskort það sem honum var fengið en það hafi komið stefnda til góða að hann fór ekki á eyðslufrekri bifreið sem hann hafði til afnota. Hann hafi ekki hagnast á nokkurn hátt með þessu. Stefnandi heldur því fram að ef hann hefði gert reikning vegna ferða sinna í samræmi við auglýsingar ferðakostnaðarnefndar um akstursgjald hefði sá reikningur numið 89-99 krónum fyrir hvern ekinn kílómetra. Formaður stjórnar BAH hafi talið honum rétt að gera slíkan reikning, sbr. kæruskýrslu frá 26. maí 2011. Hins vegar hafi stjórnarmenn BAH ekki gert athugasemdir við það fyrirkomulag sem stefnandi kaus að hafa á ferðum sínum fyrr en 20. apríl 2011 en þá hafði stefnandi verið í starfi í 14 mánuði. Stefnandi heldur því fram að stjórnarmönnum BAH og varaslökkviliðsstjóra hafi verið kunnugt um það hvernig stefnandi hagaði ferðum sínum til hagsbóta fyrir stefnda BAH.

Eftir að stefnandi hafði leitað sér aðstoðar lögmanns, bent á ranga útreikninga og vísað ásökunum stefnda á bug voru viðbrögð stjórnar BAH þau að senda stefnanda yfirlýsingu um riftun samningsins og kæra stefnanda til lögreglu. Þar sem stjórn BAH vissi eða mátti vita að útreikningarnir voru rangir var um tilhæfulausa kæru að ræða, sem olli stefnanda og fjölskyldu hans stórkostlegum miska og því að hann sætti að ósekju þungbærri rannsókn í 18 mánuði en ríkissaksóknari felldi málið niður hinn 4. desember 2012. Stefnandi heldur því fram að framkoma stjórnar BAH í málinu hafi einkennst af offorsi og virðingarleysi fyrir persónu og æru stefnanda. Með háttsemi sinni hafi stjórnin valdið honum ómældum miska og verulegu fjártjóni þar sem hann var lengi án atvinnu og þurfti að flytjast búferlum og hafi tvívegis misst starf þegar vinnuveitendur hans fréttu að hann væri til rannsóknar fyrir auðgunarbrot. Þremur mánuðum eftir uppsögnina hafi fjölmiðlar fjallað um málið og stefnandi nafngreindur og sagt frá ætluðum brotum hans. Jók þessi umfjöllun verulega á miska stefnanda og telur stefnandi hæfilegt að stefndi greiði honum 2.500.000 krónur vegna þessa.

Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindandi gildi samninga varðandi skyldu stefnda til að standa skil á launum og launatengdum gjöldum. Kröfu um greiðslu fyrir bakvaktir og dagpeninga reisir stefnandi á kjarasamningi Launanefndar sveitarfélaga og Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna. Kjarasamningar kveði á um lágmarkskjör og óheimilt sé að semja um lakari kjör, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Krafa um miskabætur er reist á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og reglum um vinnuveitendaábyrgð. Krafa um málskostnað úr hendi stefnda er studd með vísan í lög um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 130. gr. laganna. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað er reist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988 og loks vísar stefnandi til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Varðandi kröfu stefnanda um laun í uppsagnarfresti og kjarasamningsbundna eingreiðslu byggir stefndi á því að stefnandi hafi fallið frá rétti sínum til þessara greiðslna með samkomulagi aðila. Í samkomulaginu komi fram að stefnandi afsali sér rétti til launa og launatengdra gjalda á uppsagnartíma. Enn fremur komi fram að stefnandi muni ekki höfða dómsmál á hendur BAH eða Blönduósbæ eða starfsmönnum þeirra í tengslum við mál þetta eða tilvik sem teljast af sömu rót runnin. Vísar stefndi til meginreglunnar um að samninga skuli halda en stefnandi hafi undirritað samkomulagið án nokkurs fyrirvara um frekari kröfugerð.

Stefndi heldur því fram að vísan stefnanda til meginreglna um brostnar forsendur og 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 eigi ekki við í máli þessu. Að mati stefnda er það undarlegt að stefnandi telji óheiðarlegt af þeirra hálfu að bera fyrir sig samning aðila, svo sem áskilið er í 33. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandi hafi ekki gert líklegt, hvað þá sannað, að hann hafi undirritað samkomulagið vegna þrýstings eða hótana af hálfu stefnda.

Stefndi andmælir því einnig að 36. gr. laga nr. 7/1936 geti átt við í máli þessu. Í þeirri grein sé að finna almenna heimild til að víkja samningi til hliðar eða breyta honum ef talið yrði ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Að mati stefndu getur nefnd 36. gr. ekki átt við þegar skorið er úr ágreiningsefni af því tagi sem hér er til umfjöllunar. Því komi ekki til álita að 33. eða 36. gr. laga eigi við í málinu og hið sama megi segja um ólögfestar reglur kröfuréttar um brostnar forsendur.

Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi sé af einhverjum ástæðum ekki bundinn af nefndu samkomulagi, heldur stefndi því fram að stefnandi eigi ekki rétt á launum í uppsagnarfresti og um leið ekki rétt á kjarasamningsbundinni eingreiðslu þar sem ráðningarsamningi aðila hafi verið rift með löglegum hætti. Ráðningarsamningnum hafi verið rift vegna þess að stefnandi gat ekki gert grein fyrir eldsneytisnotkun sinni, sem greidd var með greiðslukorti stefnda, auk þess sem stefnandi notaði kortið til að greiða fyrir eldsneyti á bifreið í hans eigu. Stefndi heldur því fram að með þessu hafi stefnandi brotið alvarlega af sér. Í fyrsta lagi hafi stefnandi enga heimild haft til að nýta eldsneytiskortið í eigin þágu. Þótt formlegar reglur um notkun kortanna hafi skort skipti það engu máli, enda hafi stefnanda mátt vera ljóst að misnotkun á verðmætum í eigu stefnda væri í andstöðu við lög, þ.m.t. almenn hegningarlög. Í þessu sambandi heldur stefndi því fram að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi samþykkt að stefnandi notaði eigin bifreið á kostnað stefnda. Í öðru lagi hafi stefnanda verið skylt, sem slökkviliðsstjóra og handhafa kortanna, að sjá til þess að nægilegt eftirlit væri með bókhaldi og meðferð fjármuna stefnda. Sú staðreynd, að stefnandi gat ekki útskýrt eldsneytisnotkun slökkviliðsins, bendir eindregið til þess að ekki hafi verið nægjanlegt eftirlit með fjármunum stefnda. Þá heldur stefndi því fram að ákvörðun ríkissaksóknara þess efnis að gefa ekki út ákæru á hendur stefnanda fyrir brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 138. gr. laganna, breyti ekki því að stefnda var heimilt að rifta ráðningarsamningi hans í ljósi þess að stefnandi hafði viðurkennt og játað að hafa misnotað eldsneytiskort í eigu stefnda eins og fram kemur í samkomulaginu frá 18. maí 2011.

Sýknukröfu sína styður stefndi einnig með því að stefnandi hafi fyrirvaralaust og að eigin ákvörðun hætt að mæta til vinnu. Þar með hafi hann ekki fullnægt vinnuskyldu sinni samkvæmt ráðningarsamningi aðila. Með því hafi hann fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti og rétti til kjarasamningsbundinnar eingreiðslu. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda.

Varðandi kröfu stefnanda um bakvaktargreiðslur og fríréttindi vegna bakvakta andmælir stefndi því að stefnandi hafi verið á bakvöktum í skilningi greinar 2.5.1 í kjarasamningi Sambands íslenskra sveitarfélaga og Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna. Það sé a.m.k. ósannað. Loks mótmælir stefndi útreikningi stefnanda á kröfunni. Sú staðreynd að stefnandi fékk greidda 30.000 króna eingreiðslu, sem tilgreind var sem „bakvakt“, renni engum stoðum undir það að stefnandi hafi í raun sinnt umræddum bakvöktum. Greiðslan hafi verið ákveðin einhliða af stefnda í þeim tilgangi að hækka umsamin mánaðarlaun stefnanda. Af hálfu stefnda er því einnig haldið fram að krafan sé niður fallin vegna tómlætis stefnanda. Stefnandi hafi engan reka gert að því, meðan ráðningarsamningur aðila var í gildi, að krefjast launa fyrir það að sinna bakvöktum. Að því virtu og því að stefnandi gerði samkomulag við stefnda um starfslok án þess að gera kröfu vegna meintra bakvakta hafi stefndi verið í þeirri trú að kröfur milli aðila hafi að fullu verið gerðar upp. Þá byggir stefndi á því varðandi þessa kröfu að stefnandi hafi fallið frá kröfu sinni vegna bakvakta með því að undirrita títtnefnt samkomulag.

Stefndi mótmælir því að skilyrði séu til þess að hann greiði stefnanda miskabætur samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi viðurkennt af fúsum og frjálsum vilja að hann hefði misnotað í eigin þágu eldsneytiskort í eigu stefnda. Stefnanda hefði verið í lófa lagið að neita að undirrita samkomulagið ef vilji hans stóð til þess. Þá hefði hann einnig getað ráðfært sig við lögmann og/eða stéttarfélag sitt eða aðra áður en hann undirritaði samkomulagið. Hann hafi hins vegar undirritað það án nokkurs fyrirvara og verði því að bera ábyrgð á því sem þar stendur og þeim afleiðingum sem það hafi í för með sér.

Að sama skapi mótmælir stefndi því að kæra á hendur stefnanda hafi verið án tilefnis. Fyrir liggi skrifleg játning stefnanda á misnotkun á greiðslukortum stefnda. Stefndi mótmælir því einnig að framkoma stjórnar stefnda hafi einkennst af offorsi, mistökum og algjöru virðingarleysi fyrir persónu og æru stefnanda eins og stefnandi heldur fram. Stefndi viðurkennir hins vegar að útreikningar hans hafi e.t.v. ekki verið nægilega vandaðir. Þeir hafi hins vegar staðfest að stefnandi misnotaði greiðslukort í eigu stefnda. Eldsneytisúttekt stefnanda á tímabilinu 1. janúar 2010 til og með 28. febrúar 2011 hafi verið 3.894 lítrar. Á sama tímabili hafi stefnandi ekið 18.918 kílómetra. Meðaleyðsla bifreiðarinnar hafi því samkvæmt þessu verið 21 lítri miðað við hverja 100 kílómetra. Slík eyðsla sé fráleit og ekki í nokkru samræmi við veruleikann. Einnig andmælir stefndi því að stefnandi hafi notað eigin bifreið á ferðalögum á vegum stefnda. Slík notkun hafi a.m.k. aldrei verið samþykkt af stefnda. Stefnandi hafi mátt gera sér grein fyrir að strangar kröfu gilda um greiðslu ferðakostnaðar vegna ferðalaga á vegum vinnuveitenda, sbr. greinar 5.1.1, 5.1.2 og 5.3 í áðurnefndum kjarasamningi. Loks mótmælir stefndi því að hann hafi brotið á andmælarétti stefnanda. Gögn málsins sýni að stefnanda var gefinn kostur á að tjá sig um málavexti áður en gripið var til þess ráðs að rifta ráðningarsamningi stefnanda.

Stefndi krefst þess, verði einhver af kröfum stefnanda tekin til greina, að krafa hans á hendur stefnanda að fjárhæð 526.400 krónur komi til skuldajafnaðar en um skyldu stefnanda til að greiða þá kröfu vísar stefnandi til títtnefnds samkomulags og meginreglunnar um að samninga skuli halda.

IV

Niðurstaða

Líkt og að framan er rakið var stefnandi ráðinn slökkviliðsstjóri stefnda hinn 1. febrúar 2010. Í lok aprílmánaðar 2011 var hann boðaður á fund stjórnar stefnda þar sem óskað var eftir skýringum á úttektum stefnanda á eldsneyti og honum gefinn kostur á að útskýra úttektirnar. Stefnandi gerði skriflega grein fyrir ferðum sínum á vegum stefnda og sendi stjórn stefnda. Hinn 28. apríl 2011 er stefnandi aftur boðaður á fund stjórnar stefnda þar sem honum var tilkynnt að að mati stjórnar stefnda væri misræmi í skýringum stefnanda og úttektum á eldsneyti. Samkvæmt fundargerð vegna fundarins sem haldinn var 28. apríl 2011 var stefnanda gerð grein fyrir því að rökstuddur grunur væri um að stefnandi hefði misnotað eldsneytiskort stefnda. Stefnanda var gerð grein fyrir því að stjórn stefnda íhugaði að áminna hann, sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996. Stefnanda var af þessu tilefni og í samræmi við ákvæði nefndra laga gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaða áminningu og koma með andmæli við meintu broti. Var honum veittur frestur til 4. maí 2011 til að koma með skrifleg andmæli. Hinn 4. maí afhenti stefndi stjórn stefnanda greinargerð sína. Stefnandi var í framhaldi af þessu boðaður á fund stjórnar stefnda hinn 18. maí 2011. Þar undirritaði hann samkomulag við stjórn stefnda en það er svohljóðandi:

„J-kk-nf viðurkennir og játar að hafa misnotað eldsneytiskort í eigu Brunavarna A-Hún í eigin þágu. J-kk-nf hefur því gengist við brotinu og þar með brotið gegn almennum hegningarlögum og trúnaðarskyldum gagnvart stjórn Brunavarna-A-Hún og undirmönnum sínum. J-kk-nf og stjórn Brunavarna A-Hún eru sammála um að J-kk-nf greiði brunavörnum tilbaka kr. 526.400 eigi síðar en kl. 16:00 þriðjudaginn 24. maí 2011.

J-kk-nf samþykkir að segja starfi sínu lausu frá og með deginum í dag 18. maí 2011. J-kk-nf afsalar sér rétti sínum til launa og launatengdra gjalda á uppsagnartíma. Áunnið orlof vegna orlofstímabilsins 1. maí 2010 – 30. apríl 2011 verður greitt 31. maí 2011.

Með samkomulagi þessu mun J-kk-nf J-kk-nf ekki höfða dómsmál á hendur Brunavörnum Austur-Húnavatnssýslu eða Blönduósbæ eða starfsmönnum þeirra í tengslum við mál þetta eða tilvika sem teljast til sömu rótar runnin.“

Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið þvingaður til að undirrita samkomulag þetta og því beri að víkja því til hliðar með vísan til 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Í þessu sambandi vísar hann til þess að honum hafi einungis verið gefnar tvær klukkustundir til að skrifa undir samkomulagið ella yrði málið kært til lögreglu. Stefndi hafi ekki fallist á að veita honum frest til að ráðfæra sig við lögmann eða stéttarfélag sitt. Vegna þrýstings og hótana frá stefnda hafi hann undirritað samkomulagið. Stefndi hafnar því hins vegar að stefnandi hafi undirritað samkomulagið vegna hótana eða þrýstings af hans hálfu.

Stefnandi ber fyrir sig að stefnda hafi verið kunnugt um að hann notaði eigin bifreið til lengri ferðalaga og að hann hafi notað eldsneytiskort í eigu stefnda til kaupa á bifreið sína í þau skipti. Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir þessari staðhæfingu sinni. Enginn sem kom fyrir dóminn kannaðist við að stefnanda hafi verið þetta heimilt og þá styðja framlögð gögn ekki þessa fullyrðingu stefnanda. Hvað þetta varðar neitaði vitnið V-kvk-nf H-kvk-nf, þáverandi fjármálastjóri Blönduósbæjar, því að stefnandi hafi rætt þetta fyrirkomulag við hana líkt og hann bar fyrir dóminum. Stefnanda hefur því ekki tekist að sanna að honum hafi verið heimilt að nota eldsneytiskort stefnda eins og hann heldur fram.

Stefnandi heldur því fram að útreikningar stefnda á því hversu mikið misræmi er í úttektum á eldsneyti af kortum stefnanda og akstri séu óskiljanlegir og rangir en þeir hafi verið notaðir til að þvinga hann til að undirrita framangreint samkomulag. Fallast má á með stefnanda að stefndi hefði getað gert betur grein fyrir útreikningum sínum. Hins vegar liggja fyrir í málinu útskýringar stefnanda sjálfs á ferðum sínum bæði á bifreið stefnda svo og eigin bifreið. Stefnandi var eini fastlaunaði starfsmaður stefnda og var það í hans verkahring að halda utan um rekstur stefnda. Honum átti því að vera í lófa lagið að gera nákvæma grein fyrir ferðum sínum og kaupum á eldsneyti jafnt á bifreið þá sem hann hafði til umráða frá stefnda og kaupum á eldsneyti á eigin bifreið í þágu stefnda. Þetta hefur hann ekki gert þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir stefnda. Má í þessu efni horfa til þess að í annarri samantekta sinna um ferðir sínar frá því í desember 2010 segir stefnandi að engar ferðir hafi verið farnar en engu að síður er tekið út bensín í Hyrnunni í Borgarnesi 13. og 29. desember og Reykjanesbæ 25. desember. Þá ber og að hafa í huga að ósannað er að stefnandi hafi haft heimild stefnda til að ferðast á eigin bifreið gegn því að stefndi greiddi fyrir eldsneyti. Skiptir í þessu efni engu þótt slíkt fyrirkomulag kynni að hafa verið til þess fallið að spara stefnda fé.

Undir rekstri málsins komu fyrir dóminn nokkrir þeirra sem sátu fundinn 18. maí 2011 og lýstu upplifun sinni af honum. Vitnið V-kvk-nf H-kvk-nf, fyrrverandi fjármálastjóri Blönduósbæjar, kvaðst ekki hafa orðið vör við þrýsting af hálfu stjórnar stefnda um það að stefnandi undirritaði samkomulagið. Á sama hátt bar vitnið M-kk-nf V-kk-nf Ó-kk-nf. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að stefnandi hafi ekki skilið efni samkomulagsins og þá var ekki slíkur aðstöðumunur milli stefnanda annars vegar og stefnda hins vegar að stefndi væri í yfirburðastöðu gagnvart stefnanda. Þá verður að horfa til þess að allnokkur aðdragandi var að gerð samkomulagsins en stefnanda var ítrekað gefinn kostur á að gera grein fyrir úttektum sínum. Hafi stefnandi talið að hann honum hafi verið heimilt að nýta bensínkort stefnda með þeim hætti sem hann gerði og jafnframt að hann hefði ekki misnotað það á nokkurn hátt var honum í lófa lagið að neita að undirrita samkomulagið en hann kaus að undirrita það. Ákvörðun stefnda þess efnis að kæra stefnanda til lögreglu vegna úttekta hans á eldsneyti getur ekki talist hótun í hans garð heldur eðlilegt framhald málsins hefði stefnandi kosið að gera ekki samkomulag við stefnda um starfslok sín. Samkvæmt framanrituðu hefur stefnanda ekki tekist að sanna að hann hafi verið beittur ólögmætum þrýstingi eða hótunum við undirritun samkomulagsins og eru því ekki efni til að víkja því til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda samninga. Þá verður ekki fallist á með stefnanda að óheiðarlegt sé af stefnda að bera samninginn fyrir sig vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar samningurinn var gerður, sbr. 33. gr. sömu laga. Að fenginni þessari niðurstöðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda um greiðslu launa og launatengdra gjalda, enda hefur stefnandi með samkomulaginu fallið frá slíkum kröfum.

Stefnandi krefst greiðslu fyrir bakvaktir á starfstíma sínum og vísar hann til kjarasamnings Launanefndar sveitarfélaga og Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna varðandi þá kröfu sína. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi ekki gengið bakvaktir og 30.000 króna greiðsla sem hann fékk í hverjum mánuði hafi verið til þess að hækka laun hans. Stefndi telur kröfu stefnanda vegna þessa hafa fallið niður fyrir tómlæti og þá hafi nefnt samkomulag aðila tekið til greiðslna fyrir bakvaktir. Líkt og áður hefur komið fram var stefnandi slökkviliðsstjóri stefnda og eini fastráðni starfsmaðurinn og bar hann ábyrgð á rekstri stefnda. Stefnandi, sem starfaði hjá stefnda í rúma 15 mánuði, krafðist ekki greiðslna fyrir bakvaktir fyrr en eftir að hann hafði látið að störfum. Með því að krefjast ekki greiðslu fyrir bakvaktir fyrr en hann gerði kom stefnandi í veg fyrir að stefndi gæti hagað bakvaktafyrirkomulagi með öðrum hætti, t.d. þannig að stefnandi gengi ekki slíkar vaktir. Í ljósi stöðu stefnanda telst hann hafa sýnt af sér slíkt tómlæti að rétt þykir að sýkna stefnda af kröfu stefnanda vegna bakvakta.

Í samkomulagi aðila er tekið fram að stefnandi játi að hafa misnotað eldsneytiskort í eigu stefnda. Þegar af þeirri ástæðu getur hann ekki átt rétt til miskabóta úr hendi stefnda með vísan til þess að stefndi hafi haft uppi tilhæfulausar ásakanir um auðgunarbrot og síðan án tilefnis kært hann til lögreglu. Er stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda um greiðslu miskabóta.

Eins og mál þetta er vaxið þykir rétt að líta til undantekningarreglu 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og ákveða að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Af hálfu stefnanda flutti málið H-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda H-kk-nf G-kk-nf héraðsdómslögmaður.

H-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Stefndi, Brunavarnir Austur-Húnvetninga er sýkn af kröfum stefnanda, J-kk-ef K-kk-ef J-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf H-kk-nf