E-639/2015

Mál þetta sem dómtekið var 15. janúar 2016 var höfðað 17. febrúar 2015 af hálfu Miracle ehf., Síðumúla 3, Reykjavík á hendur Flyware á Íslandi ehf., Akralind 6, Kópavogi, lögheimili að Síðumúla 3, Reykjavík, til dóms um slit á hinu stefnda félagi.

Fyrirsvarsmaður stefnanda er G-kk-nf B-kk-nf framkvæmdastjóri, Grundargerði 12, Reykjavík. Fyrirsvarsmaður stefnda er J-kk-nf Þ-kk-nf R-kk-ef framkvæmdastjóri, Kvíslartungu 26, Mosfellsbæ.

Stefnandi krefst þess að stefnda, Flyware á Íslandi ehf., kt. 490201-3270, Síðumúla 3, Reykjavík, verði slitið með dómi. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins.

Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að ákveðið verði að stefndi leysi til sín 7.500.000 hluti sem stefnandi á í stefnda innan þess frests og fyrir það verð sem dómurinn ákveður í samræmi við 2. mgr. 81. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Stefnandi á 37,5% hlutafjár í stefnda, sem er einkahlutafélag, og er tilgangur félagsins rekstur og þróun hugbúnaðar fyrir flugfélög og skyld starfsemi. Aðrir hluthafar eru nú framkvæmdastjóri stefnda, J-kk-nf Þ-kk-nf R-kk-ef, sem á 18,75% hlut, B-kk-nf Ö-kk-nf Ó-kk-nf, sem er starfsmaður stefnda og á 18,75% hlut, og félagið CP Holding ehf. sem á 25% hlut. Félagið CP Holding ehf. er að jöfnum hlut í eigu J-kk-ef Þ-kk-ef, B-kk-ef A-kk-ef og S-kk-ef S-kk-ef sem er framkvæmdastjóri félagsins og starfsmaður stefnda. Félagið CP Holding ehf. keypti 25% hlut sinn í stefnda af félaginu Betware Holding hf. með kaupsamningi 23. maí 2011, en eigendaskiptin voru færð á hlutaskrá í kjölfar samþykkis nýrrar stjórnar stefnda 17. desember 2015. Þegar mál þetta var höfðað var G-kk-nf B-kk-nf, sem er framkvæmdastjóri stefnanda, formaður stjórnar stefnda. Hluthafinn B-kk-nf Ö-kk-nf var þá stjórnarmaður í stefnda og skipuðu þeir tveir einir stjórn félagsins eftir að þriðji stjórnarmaðurinn sagði sig úr stjórn félagsins 18. apríl 2013. Þessir tveir stjórnarmenn héldu einhverja óformlega fundi með framkvæmdastjóra félagsins, en engir formlegir stjórnarfundir voru bókaðir frá árinu 2011 til ársins 2015.

Samkvæmt gögnum málsins og því sem fram kom fyrir dóminum við aðalmeðferð þess kom upp ágreiningur milli, annars vegar G-kk-ef B-kk-ef, þáverandi stjórnarformanns stefnda, og hins vegar þeirra B-kk-ef A-kk-ef Ó-kk-ef, þáverandi meðstjórnanda, og J-kk-ef Þ-kk-ef R-kk-ef, framkvæmdastjóra stefnda, um það leyti sem samið var um sölu á þeim 25% hlut í stefnda sem félagið CP Holding ehf. á nú. Samkvæmt samþykktum stefnda á stjórn félagsins forkaupsrétt að fölum hlutum fyrir hönd félagsins, en aðrir hluthafar eiga ekki forkaupsrétt. Mun G-kk-nf hafa fengið upplýsingar frá J-kk-þgf Þ-kk-þgf og B-kk-þgf E-kk-þgf um að viðskiptin fælu í sér aðkomu erlends aðila, sem ekki varð. Vorið 2011 aflaði G-kk-nf upplýsinga frá framkvæmdastjóra um rekstur og bókhald stefnda og um launakjör allra starfsmanna stefnda. Í nóvember 2013 sendi framkvæmdastjóri stefnda stjórnarformanni stefnda til samþykktar drög að ársreikningi félagsins fyrir árið 2012. Stjórnarformaður hafnaði samþykki, m.a. vegna þess að þar kom fram að félagið CP Holding ehf. ætti 25% hlut í félaginu, án þess að stjórn hefði fjallað um eigendaskiptin. Þar komu einnig fram upplýsingar um laun framkvæmdastjóra, sem sýndu launahækkun frá árinu 2011 til ársins 2012, sem ekki hefði verið samþykkt af stjórn stefnda, og óskaði stjórnarformaður eftir frekari upplýsingum um reksturinn.

Á fundi stjórnarmanna stefnanda með starfsmönnum stefnda 2. júlí 2014 var farið yfir rekstur fyrirtækisins, þau verkefni sem í gangi væru og framtíðarhorfur. Þá voru þar til umræðu eigendaskipti á 25% hlut í stefnda. Samkvæmt tölvuskeytum eftir fundinn var það mat stjórnar stefnanda að framtíðin væri björt og engar athugasemdir gerðar við stefnu félagsins. Hins vegar teldi stjórn stefnanda viðskiptin með hlutina fela í sér blekkingar á eignarhaldi, til þess að eigendur CP Holding ehf. gætu öðlast meirihluta í félaginu, þar sem framkvæmdastjóra stefnanda hefði áður verið sagt að hlutur Betware Holding hf. yrði seldur útlendingi, sem ekki hafi verið upplýst um hver væri.

Í september 2014 boðaði hluthafinn B-kk-nf Ö-kk-nf, sem þá var einnig stjórnarmaður, til hluthafafundar í félaginu. Þáverandi stjórnarformaður, G-kk-nf, boðaði B-kk-þf Ö-kk-þf þá til stjórnarfundar, sem undanfara hluthafafundar. Á dagskrá stjórnarfundarins var m.a. að segja framkvæmdastjóranum J-kk-þgf Þ-kk-þgf upp störfum og boða til hluthafafundar. B-kk-nf Ö-kk-nf vildi ekki mæta til stjórnarfundar þeirra tveggja með þessari dagskrá og G-kk-nf samþykkti ekki boð til hluthafafundar nema áður yrði haldinn stjórnarfundur. Varð ekki af fundahöldum í félaginu áður en mál þetta var höfðað til slita á stefnda að kröfu stefnanda sem hluthafa í stefnda.

Hinu stefnda félagi var skipuð ný stjórn á hluthafafundi 3. nóvember 2015, en atvinnu- og nýsköpunarráðuneytið hlutaðist til um að sá fundur yrði haldinn að beiðni hluthafanna J-kk-ef Þ-kk-ef og B-kk-ef A-kk-ef á grundvelli 2. mgr. 62. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Var beiðni þeirra reist á því að stjórn félagsins hefði látið hjá líða að boða til hluthafafundar. Til fundarins var boðið hluthöfum samkvæmt hlutaskrá, þ.e. stefnanda, J-kk-þgf Þ-kk-þgf, B-kk-þgf E-kk-þgf og Betware Holding hf. Á fundinum var G-kk-nf B-kk-nf kjörinn í stjórn stefnda, en auk hans skipa nú stjórn stefnda þau V-kk-nf Þ. Á. V-kk-nf og H-kvk-nf G-kvk-nf. H-kvk-nf var kjörin formaður nýrrar stjórnar á fyrsta fundi hennar 27. nóvember 2015. Meirihluti nýrrar stjórnar stefnda samþykkti sölu Betware Holding hf. til CP Holding ehf. á 25% eignarhlut í stefnda á stjórnarfundi sínum 17. desember 2015 og féll frá forkaupsrétti félagsins að hlutunum og er félagið CP Holding ehf. nú meðal hluthafa á hlutaskrá. Ný stjórn stefnda hefur frá því hún tók til starfa m.a. samþykkt endurskoðaða ársreikninga undanfarinna ára og tekið ákvörðun um launakjör framkvæmdastjóra félagsins.

Ágreiningsefni málsins snýst um það hvort skilyrði 1. mgr. 81. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 til slita á félaginu með dómi séu fyrir hendi.

Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn og gáfu skýrslur G-kk-nf B-kk-nf, framkvæmdastjóri stefnanda og stjórnarmaður í stefnda, J-kk-nf Þ-kk-nf R-kk-ef, framkvæmdastjóri stefnda og hluthafi í stefnda, B-kk-nf Ö-kk-nf Ó-kk-nf, starfsmaður stefnda og hluthafi í stefnda, S-kk-nf G-kk-nf S-kk-nf, stjórnarformaður stefnanda, H-kvk-nf G-kvk-nf, stjórnarformaður stefnda, V-kk-nf Þ. Á. V-kk-nf, stjórnarmaður í stefnda, og vitnið A, sjálfstætt starfandi bókari fyrir stefnda.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi styðji kröfu sína við 81. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, en stefnandi telji að aðrir hluthafar félagsins hafi af ásetningi misnotað aðstöðu sína í félaginu, vísvitandi tekið þátt í brotum á lögum nr. 138/1994 og farið í bága við samþykktir félagsins með athöfnum sínum.

Krafa stefnanda styðjist í fyrsta lagi við það að framkvæmdastjóri stefnda, sem sé jafnframt hluthafi, og aðrir hluthafar stefnda, aðrir en stefnandi, hafi af ásetningi og með ólögmætum hætti skirrst við að veita stjórnarformanni upplýsingar um félagið. Með því hafi þeir brotið í bága við ákvæði 20. og 26. gr. samþykkta félagsins og brotið gegn grunnreglum laga nr. 138/1994, enda sé upplýsingaskylda til stjórnarformanns forsenda þess að hann geti rækt hlutverk sitt svo sem lög bjóði, þ. á m. skyldur sínar gagnvart hluthöfum.

Í öðru lagi hafi aðrir hluthafar en stefnandi af ásetningi komið í veg fyrir að stjórnarfundir yrðu haldnir, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir stjórnarformanns, og þar með komið í veg fyrir lögmæta ákvarðanatöku í félaginu, sbr. 2. mgr. 46. gr. laga nr. 138/1994 og 12. og 18. gr. samþykkta félagsins, m.a. til að fá upplýsingar um og taka afstöðu til sölu hluta í félaginu. Að mati stefnanda hafi meðstjórnandi og framkvæmdastjóri stefnda, sem jafnframt séu hluthafar í stefnda, komið í veg fyrir að fjallað yrði um mál á viðeigandi vettvangi, þ.e. á stjórnarfundum, í því skyni að viðhalda leynd yfir þeim þáttum sem máli skipta um fjármál félagsins.

Að mati stefnanda hafi þessu ólögmæta ástandi ekki verið komið í samt lag, þótt meirihluti nýrrar stjórnar hafi ákveðið, án þess að gæta viðeigandi reglna um eftirlit með fjárreiðum félagsins, að undirrita svokallaða ársreikninga fyrir félagið. Byggt sé á því að ekki sé enn búið að aflétta leynd yfir fjárreiðum félagsins gagnvart stjórnarmanni og það hafi í för með sér að erfitt verði fyrir stefnanda sem hluthafa að glöggva sig á rekstri og efnahag félagsins á grundvelli undirritaðra ársreikninga þess. Athugasemdir stjórnarmanna á ársreikninga beri með sér að hluthafar geti ekki áttað sig á því hvort upplýsingar um félagið séu réttar, eins og samþykktir geri þó ráð fyrir. Á því sé byggt að ekki geti verið um ársreikninga að ræða í skilningi 3. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga, enda beri stjórn og framkvæmdastjóri ábyrgð á samningu ársreiknings og skulu undirrita hann, sbr. 2. og 3. mgr. 3. gr. laganna.

Í þriðja lagi hafi framkvæmdastjóri stefnda, sem jafnframt eigi hlut í félaginu, með ólögmætum hætti haft frumkvæði og milligöngu um sölu á hlut Betware Holding hf. til CP Holding ehf., félags í eigu hluthafanna J-kk-ef Þ-kk-ef R-kk-ef og B-kk-ef A-kk-ef Ó-kk-ef, í trássi við ákvæði 6. gr. samþykkta félagsins, sem kveði á um tilkynningu um eigendaskipti til stjórnar félagsins og 14. gr. laga nr. 138/1994. Byggt sé á því að kaupandi hlutanna, CP Holding ehf., hafi í reynd nýtt sér réttindi á grundvelli hinna keyptu hluta áður en þau öðluðust gildi gagnvart félaginu og hafi þannig misnotað rétt sinn til þess að tryggja sér meirihluta í stjórn félagsins í því skyni að viðhalda ólögmætu ástandi í félaginu, annars vegar með því að samþykkja sölu til félags í þeirra eigu og hins vegar með því að girða fyrir að ársreikningar færu í lögbundinn farveg í samræmi við samþykktir félagsins. Að mati stefnanda hafi aðrir hluthafar en stefnandi, með sölu á hlutum Betware Holding hf. til CP Holding ehf., því af ásetningi sniðgengið lög og samþykktir félagsins, í því skyni að auka umsvif sín innan félagsins á kostnað stefnanda og viðhalda með óréttmættum hætti leynd yfir málefnum félagsins. Sérstaklega ámælisvert hafi verið af framkvæmdastjóra og meðstjórnanda í stefnda að greina ekki frá viðskiptum þessum og að halda því fram að tilgreindur aðili hafi keypt hlut Betware Holding hf., þegar félag í þeirra eigu, CP Holding ehf., hafi í reynd staðið að kaupunum, sbr. tilgreiningu á hluthöfum í svokölluðum ársreikningum stefnda fyrir árin 2012 og 2013.

Í fjórða lagi hafi framkvæmdastjóri stefnda, sem jafnframt sé hluthafi í félaginu, af ásetningi og með ólögmætum hætti, einhliða hækkað laun eða starfskjör sín hjá félaginu án aðkomu stjórnar og þar með brotið freklega gegn 2. mgr. 54. gr. laga nr. 138/1994, sem og 26. gr. samþykkta félagsins. Að mati stefnanda hafi framkvæmdastjóri og hluthafi stefnda, þ.e. J-kk-nf Þ-kk-nf R-kk-ef, með framangreindri háttsemi gróflega brotið gegn lögum, sem og samþykktum stefnda sem leiði, þegar af þeirri ástæðu, til þess að taka beri kröfu stefnanda um slit stefnda til greina, sbr. 81. gr. laga nr. 134/1994. Afstaða meirihluta nýrrar stjórnar félagsins breyti engu um þetta þótt samþykkt hafi verið, gegn atkvæði minnihluta stjórnar, að ákvarða laun framkvæmdastjóra í árslok 2015, enda hafi það ekki verið gert afturvirkt.

Telji stefnandi að hvert og eitt framangreint atriði sé nægjanlegt tilefni til slita á félaginu samkvæmt 81. gr. laga nr. 138/1994 og að mati stefnanda hljóti heildarmat á öllum atriðum að leiða til þeirrar niðurstöðu að fallist sé á kröfu um slit á félaginu, enda hafi hluthafar af ásetningi misnotað aðstöðu sína í félaginu og tekið þátt í brotum á lögum nr. 138/1994, sem og samþykktum félagsins. Hafi framangreind háttsemi valdið því að ólögmætt ástand hafi varað innan félagsins í talsverðan tíma, eða allt frá árinu 2011. Að mati stefnanda hafi því stefndi viðhaft svo verulegar vanefndir gagnvart stefnanda að réttlætanlegt sé að rifta félaginu, enda sé ekki lengur til staðar samningsgrundvöllur fyrir tilvist þess. Raunar sé það svo að félagið hafi verið rekið sem stjórnlaust skip og hafi þáverandi stjórnarformaður félagsins hvorki sinnt né getað sinnt þeim skyldum sem á honum hafi hvílt, þ. á m. gagnvart hagsmunaaðilum, s.s. hluthöfum, og hafi starfsemi félagsins raunar þverbrotið gegn grundvallarreglum laga og félagaréttar, sbr. alla fyrri umfjöllun. Ekki hafi tekist að gera bragarbót hér á, þrátt fyrir margítrekaðar tilraunir.

Stefnandi styðji kröfur sínar við lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög, einkum 81. gr. þeirra laga, en einnig 14., 15., 19., 46. gr. og 54. gr. sömu laga. Þá vísi stefnandi jafnframt til laga nr. 3/2006 um ársreikninga, einkum 3. gr. laganna. Kröfu um málskostnað styðji stefnandi við 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi hafni því að skilyrði 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög til þess að slíta félagi séu uppfyllt. Stefndi hafni því að hluthafar í stefnda, aðrir en stefnandi, hafi af ásetningi misnotað aðstöðu sína í félaginu eða tekið þátt í brotum á lögum um einkahlutafélög eða samþykktum félagsins.

Meintur skortur á upplýsingum

Því sé hafnað sem röngu og ósönnuðu að framkvæmdastjóri stefnda hafi skirrst við að veita stjórnarformanni stefnda upplýsingar um félagið. Fyrrum stjórnarformaður stefnda hafi óskað eftir upplýsingum um hagi stefnda á árinu 2011 og hafi þær upplýsingar verið veittar eins og skýrt komi fram t.d. í tölvupósti framkvæmdastjóra stefnda, dags. 16. maí 2011. Á árinu 2014 hafi fyrrum stjórnarformaður stefnda óskað í annað sinn eftir upplýsingum um hagi stefnda. Hafi hann þá fengið greiðan aðgang að endurskoðanda stefnda og getað aflað upplýsinga frá honum um öll þau málefni sem honum hafi sýnst. Viðbrögð endurskoðanda stefnda megi finna í tölvupósti hans, dags. 20. maí 2014. Áréttað sé að þessar upplýsingar hafi verið veittar stjórnarformanni stefnda og hafi ekki verið ætlaðar stefnanda. Frekari upplýsingabeiðnir hafi ekki borist frá fyrrum stjórnarformanni stefnda fyrr en við höfðun þessa dómsmáls.

Í kjölfar málshöfðunarinnar hafi verið reynt að festa hönd á því í hverju hinn meinti upplýsingaskortur sé fólginn. Hafi fyrrum stjórnarformanni og núverandi stjórnarmanni stefnda m.a. verið boðinn aðgangur að gagnaherbergi þar sem hann gæti kynnt sér öll bókhaldsgögn stefnda, auk þess að hafa aðgang að bókara og endurskoðanda stefnda, en hann hafi ekki þegið það boð. Umfjöllun um þetta megi sjá í yfirlýsingu annarra stjórnarmanna stefnda í tengslum við undirritun ársreikninga stefnda fyrir árin 2011, 2012, 2013 og 2014.

Meint háttsemi annarra hluthafa sem komið hafi í veg fyrir stjórnarfundi og þar með að rétt væri staðið að samþykkt ársreikninga

G-kk-nf B-kk-nf hafi staðfest á stjórnarfundi þann 17. desember 2015 að ekki hafi verið boðaður né haldinn formlegur stjórnarfundur í félaginu síðan a.m.k. 2011. Allt frá því að S-kk-nf H-kk-nf hafi sagt sig úr stjórn stefnda 18. apríl 2013 hafi hún verið skipuð tveimur mönnum, en samkvæmt 16. gr. samþykkta stefnda skuli þeir vera að lágmarki þrír. Fyrrum stjórnarformaður stefnda hafi viðhaldið þessu ástandi með því að standa í vegi fyrir því að stjórnarfundur væri haldinn svo að boða mætti hluthafafund í stefnda. Það hafi hann gert með því að gera að skilyrði að uppsögn framkvæmdastjóra yrði tekin til umræðu á stjórnarfundi, sbr. tölvuskeyti hans, dags. 5. september 2014. Tveggja manna stjórn stefnda hafi ekki verið bær til að taka slíkar meiri háttar ákvarðanir, enda hefði þáverandi stjórnarformaður stefnda verið einráður um allar ákvarðanir í ljósi 17. gr. samþykkta stefnda, sbr. 40. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Stjórnarfundur hafi því ekki verið haldinn í það skipti vegna ágreinings stjórnarmanna um lögmæti slíks stjórnarfundar.

Fyrir höfðun þessa dómsmáls hafi fyrrum stjórnarformaður stefnda ekki gert frekari reka að því að boða til stjórnarfundar í stefnda. Aðrir hluthafar hafi því ómögulega getað komið í veg fyrir að stjórnarfundir, sem aldrei hafi verið boðaðir með formlegum hætti, væru haldnir. Þar að auki sé vandséð hvernig hluthafar stefndu hefðu átt að koma í veg fyrir að stjórnarfundir væru haldnir.

Nú hafi hluthafafundur verið haldinn þar sem ný stjórn stefnda hafi verið kjörin. Hluthafar stefnda, B-kk-nf Ö-kk-nf Ó-kk-nf og J-kk-nf Þ-kk-nf R-kk-ef hafi neyðst til þess að leita atbeina ráðherra til þess að láta boða hluthafafund í stefnda þar sem stjórn stefnda hafi ekki orðið við beiðni þeirra þess efnis. Ráðherra hafi fallist á sjónarmið þeirra og látið boða hluthafafund. Síðan ný þriggja manna stjórn, skipuð tveimur óháðum og sérfróðum aðilum, auk G-kk-ef B-kk-ef, hafi verið kjörin hafi hún haldið fjóra stjórnarfundi þar sem tekin hafi verið fyrir ýmis mál. Meðal annars hafi stjórn stefnda undirritað ársreikninga stefnda fyrir árin 2011, 2012, 2013 og 2014 á stjórnarfundi 8. janúar 2016 og hafi allir stjórnarmenn gefið yfirlýsingar í tengslum við þær undirritanir. Fram að þeim tíma hafi fyrrum stjórnarformaður stefnda ekki sinnt þeirri skýlausu skyldu sinni að árita ársreikninga stefnda. Fram til höfðunar þessa dómsmáls hafi stefnandi engar athugasemdir gert við efni ársreikninga stefnda né nýtt þá heimild sem hann hafi haft til þess að krefjast þess að lagðar yrðu fram á hluthafafundi upplýsingar um þau málefni sem skipti máli um mat á ársreikningum stefnda, sbr. 66. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Þá hafi stefnandi engar sönnur fært að því að ekki sé um ársreikninga að ræða.

Meint framganga framkvæmdastjóra stefnda við sölu hluthafa á hlut sínum í stefnda

Því sé hafnað að framkvæmdastjóri stefnda, sem jafnframt eigi hlut í stefnda, hafi með ólögmætum hætti haft frumkvæði og milligöngu að sölu á hlut Betware Holding hf. í stefnda til CP Holding ehf., án þess að tilkynna stjórn félagsins um kaupin í samræmi við 6. gr. samþykkta stefnda. Skylda til þess að tilkynna eigendaskiptin hafi hvílt á Betware Holding hf. samkvæmt 1. gr. kaupsamnings þessara félaga. Betware Holding hf. hafi látið undir höfuð leggjast að tilkynna stjórn félagsins um viðskiptin.

Þannig sé það rangt að hluthafar stefnda hafi af ásetningi reynt að sniðganga forkaupsrétt stjórnar stefnda, enda sé nú ljóst að kaupandi hlutanna hafi beinlínis samið um að það væri á forræði seljanda að tilkynna söluna til stjórnar stefnda. Þá sé ljóst að hafi tilkynning um umþrætt viðskipti Betware Holding hf. og CP Holding ehf. ekki verið framkvæmd með réttum hætti hafi það ekki önnur áhrif en þau að salan teljist ekki hafa náð fram að ganga og verði ekki séð að stefnandi hafi nokkurn skaða af því. Hugsanleg vandkvæði á fyrrgreindum viðskiptum falli þannig ekki undir efnisinntak 81. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994.

Þó að kaupsamningur hafi verið gerður 23. maí 2011 liggi fyrir að CP Holding ehf. hafi aldrei beitt neinum réttindum sem hluthafi í stefnda. Þannig hafi Betware Holding hf. t.d. komið fram sem hluthafi á hluthafafundi stefnda 3. nóvember 2015. Stjórn stefnda hafi svo fallið frá forkaupsrétti og samþykkt söluna á stjórnarfundi 17. desember 2015. Á þeim stjórnarfundi hafi jafnframt komið fram að fjárhagur stefnda væri ekki með þeim hætti að hann gæti nýtt sér forkaupsrétt að þessum hlut. Stefnandi hafi engan veginn sýnt fram á hvernig þessi yfirsjón, sem einungis hafi skaðað kaupanda og seljanda þessa hlutar, geti talist ásetningsbrot sem fullnægi skilyrðum 1. mgr. 81. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 til slita á félagi. Stjórn stefnda hafi borist tilkynning Betware Holding hf. um sölu hlutar þess félags með bréfi dags. 14. desember 2015 og meirihluti stjórnar hafi gefið út yfirlýsingu, dags. 17. desember 2015, um að kaupin væru samþykkt og að stefndi félli frá forkaupsrétti. Í ljósi þessarar atburðarásar séu forsendur stefnanda fyrir því að halda uppi þessari málsástæðu með öllu brostnar.

Óháð þessu þá standist málflutningur stefnanda ekki frekari skoðun, enda geti ákvörðun um sölu hluta aldrei legið hjá öðrum en eiganda þeirra hluta sem seldir séu. Meint háttsemi framkvæmdastjóra stefnda falli ekki undir efnisinntak 1. mgr. 81. gr. laga um einkahlutafélög. Ekkert liggi fyrir um milligöngu hans við sölu hlutanna eða með hvaða hætti slík milliganga gæti talist ólögmæt.

Meint hækkun launa framkvæmdastjóra stefnda

Loks sé því hafnað að framkvæmdastjóri stefnda hafi einhliða hækkað laun sín á tímabilinu 2011-2012 og þannig brotið gegn lögum og samþykktum félagsins, enda sé ekki fótur fyrir þessari málsástæðu. Óumdeilt sé að laun framkvæmdastjóra stefnda hafi numið 2.300 GBP á mánuði árið 2010. Þá hafi starfshlutfall hans verið um 30% en síðan þá hafi starfshlutfallið aukist, með fullri vitund stjórnar stefnda, og gegni framkvæmdastjóri stefnda nú fullu starfi. Launagreiðslur hafi aukist í samræmi við það en hækkun launa hafi þó verið minni en sem nemi auknu starfshlutfalli framkvæmdastjóra stefnda.

Framkvæmdastjóri stefnda eigi rétt á því að fá greidd laun fyrir störf sín og hafi launagreiðslur hans verið í eðlilegu samhengi við það sem tíðkist á þeim markaði sem stefndi starfi á. Þá hafi stjórn stefnda nú samþykkt kjör framkvæmdastjóra stefnda á stjórnarfundi 17. desember 2015. Þau séu í fullu samræmi við þau kjör sem hann hafi notið að undanförnu, sem sýni að þau hafi verið með eðlilegum hætti, þó að stjórn stefnda hafi fram til þessa látið undir höfuð leggjast að taka slíka formlega ákvörðun. Þannig verði ekki fallist á að hluthafar hafi af ásetningi brotið gegn lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994 þannig að réttlætt geti félagsslit á grundvelli 1. mgr. 81. gr. laganna. Hluthafar geti ekki ákveðið laun framkvæmdastjóra og engin sönnun liggi fyrir um að aðrir hluthafar stefnda hafi tekið slíkar ákvarðanir í þessu máli. Þá standi stefnanda ýmis önnur réttarúrræði til boða en að krefjast slita stefnda, t.d. að krefjast skaðabóta á grundvelli 108. gr., sbr. 109. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, telji hann sig hafa orðið fyrir tjóni vegna launagreiðslna til framkvæmdastjóra stefnda.

Varakrafa stefnda

Verði skilyrði til slita stefnda samkvæmt 81. gr. laga um einkahlutafélög talin uppfyllt, þá geri stefndi þá kröfu, á grundvelli 2. mgr. 81. gr. laganna að í dóminum verði ákveðið að í stað félagsslita leysi stefndi til sín hluti stefnanda í félaginu. Með því móti mætti komast hjá óþarfa sóun verðmæta og samfélagslegu tjóni, enda ljóst að stefndi hafi skyldum að gegna gagnvart viðskiptavinum, starfsmönnum, birgjum og öðrum hagsmunaaðilum. Aðrir hagsmunaaðilar stefnda hafi engar athugasemdir gert við rekstur hans, þvert á móti hafi þeir sýnt félaginu áhuga og stuðning. Öll rök leiði til þess að réttara sé að gefa stefnda kost á að leysa hlut stefnanda til sín á eðlilegu verði fremur en að félaginu verði slitið. Þannig fengi stefnandi sanngjarnt endurgjald fyrir hlut sinn í stefnda, sem ákveðið væri af dóminum, og stefndi ætti kost á að finna áhugasaman fjárfesti sem væri reiðubúinn að styðja við stefnda og áframhaldandi vöxt félagsins.

Sýknukröfu sína byggi stefndi einkum á ólögfestum meginreglum félagaréttar og lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994, þ.m.t. ákvæðum 46.., 66.., 72., 81., 108. og 109. gr. laganna, lögum nr. 3/2006 um ársreikninga, meginreglum kaupa- og kröfuréttar og afleiddum reglum. Krafa um málskostnað sé byggð á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. og 131. gr. laganna, og geri stefndi kröfu um að stefnandi greiði honum ríflegan málskostnað. Af því sem að framan sé rakið sé ljóst að stefnandi hafi höfðað mál þetta að þarflausu og án tilefnis. Þá hafi atburðarás frá því mál þetta var höfðað gefið ærið tilefni til þess að stefnandi léti málið niður falla.

Niðurstaða

Í máli þessu krefst stefnandi þess að stefnda verði slitið með dómi samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Í ákvæðinu segir að hluthafar, sem ráða yfir minnst 1/5 hlutafjár, geti krafist dóms fyrir því að félagi skuli slitið á þeim grundvelli að hluthafar hafi af ásetningi misnotað aðstöðu sína í félaginu eða tekið þátt í brotum á lögunum eða samþykktum félagsins. Stefnandi er hluthafi sem ræður yfir meira en fimmtungi hlutafjár í stefnda og er því bær til að gera kröfu á grundvelli ákvæðisins, en til þess að fá dóm fyrir því að félaginu verði slitið verður stefnandi að sýna fram á að skilyrði ákvæðisins til þess séu fyrir hendi. Stefnandi telur að aðrir hluthafar, þ.m.t. framkvæmdastjóri stefnda, hafi af ásetningi misnotað aðstöðu sína í félaginu og tekið þátt í brotum á lögum nr. 138/1994, sem og samþykktum félagsins.

Stefnandi heldur því fram að framkvæmdastjóri stefnda og aðrir hluthafar hafi af ásetningi og með ólögmætum hætti skirrst við að veita stjórnarformanni upplýsingar um félagið, og hafi með því brotið gegn 20. gr. og 26. gr. samþykkta félagsins. Þar kemur fram að stjórnarmenn skuli hafa aðgang að öllum bókum og skjölum félagsins og kveðið er á um skyldu framkvæmdastjóra til þess að veita stjórnarmönnum allar upplýsingar um rekstur félagsins sem þeir kunni að óska eftir og veita beri samkvæmt lögum. Fyrir liggur að fyrrum stjórnarformaður stefnda óskaði í lok mars árið 2011 eftir upplýsingum frá framkvæmdastjóra stefnda um bókhald félagsins í heild fyrir árin 2009 og 2010. Að fengnum þeim upplýsingum óskaði hann eftir nánari sundurliðun bókhaldsins, m.a. sérstaklega um launakjör einstakra starfsmanna, og bera gögn málsins með sér að þær upplýsingar hafi verið veittar í maí 2011. Þá óskaði stjórnarformaður stefnda eftir upplýsingum um fjármál félagsins vorið 2014 og var í sambandi við endurskoðanda félagsins í framhaldi af því til að fá skýringar á bókhaldi.

Af þeim tölvuskeytasendingum sem fyrir liggja um upplýsingaöflun G-kk-ef B-kk-ef vorið 2011 verður ekki með vissu ráðið hvort hann óskaði eftir upplýsingum sem stjórnarformaður stefnda eða sem framkvæmdastjóri stefnanda, hluthafans Miracle ehf., en stjórnarformaður þess félags fékk afrit af einhverjum skeytanna. Hluthafi á rétt á því samkvæmt beiðni að fá upplýsingar frá stjórn á hluthafafundi, en í því felst ekki heimild til að hluthafi fái að rannsaka sjálfur bækur félags eða gögn. Af gögnum málsins og því sem fram kom fyrir dóminum, m.a. í framburði stjórnarformanns stefnanda, verður ekki séð að framkvæmdastjóri stefnda eða aðrir hluthafar stefnda hafi skirrst við að veita stefnanda upplýsingar. Þá verður ekki heldur séð að réttur stjórnar stefnda til upplýsinga um bókhald og rekstur félagsins, sem tryggður er í samþykktum þess, hafi verið fyrir borð borinn með þeirri upplýsingagjöf til fyrrum stjórnarformanns sem samkvæmt gögnum málsins fór fram, þannig að talið verði að hluthafar hafi í þeim efnum tekið þátt í brotum á samþykktum félagsins af ásetningi. Þá liggur fyrir að G-kk-þgf hefur sem stjórnarmanni síðar staðið til boða að skoða bókhald félagsins með aðstoð bókara í gagnaherbergi.

Þá byggir stefnandi á því að hluthafar, aðrir en stefnandi, hafi misnotað aðstöðu sína og af ásetningi komið í veg fyrir að stjórnarfundir væru haldnir. Stefnandi vísar einkum til samskipta stjórnarformanns við meðstjórnanda um fundarboð í september 2014, en þá hafði ekki verið boðað til formlegs stjórnarfundar í félaginu a.m.k. frá árinu 2011. Meðstjórnandinn, sem átti sjálfur hlut í félaginu, hafnaði þá boðun á stjórnarfund með þeirri dagskrá sem boðuð var. Var stjórnarformanni þá í lófa lagið að taka af dagskrá hinn umdeilda dagskrárlið, um uppsögn framkvæmdastjórans, og halda stjórnarfund til þess að ákveða hluthafafund. Ekkert bendir til annars en þess að af slíkum fundi hefði orðið og verður ekki fallist á að hluthafar hafi komið í veg fyrir stjórnarfundi. Stjórnarformaður stefnda réð að miklu leyti þeirri atburðarás sem mál þetta snýst um og ber á því meginábyrgð að hluthafafundur var ekki haldinn í félaginu fyrr en að boði ráðherra árið 2015. Hann bar ábyrgð á því ólögmæta ástandi, að ekki voru haldnir stjórnarfundir eða hluthafafundir í félaginu um árabil, en ekki aðrir hluthafar í stefnda en stefnandi, svo sem stefnandi heldur fram. Fyrir liggur að því ólögmæta ástandi hefur nú verið aflétt.

Þó að hluthafarnir J-kk-nf Þ-kk-nf og B-kk-nf Ö-kk-nf hafi, ásamt meðeiganda sínum í CP Holding ehf., samið við forsvarsmenn Betware Holding hf. um kaup á hlutum þess félags í stefnda er vandséð hvernig í því felist misnotkun á aðstöðu þeirra, svo sem stefnandi heldur fram. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á með hvaða hætti það gangi gegn hagsmunum hans þótt eigendaskipti verði á þessum hlutum, enda átti stefnandi ekki forkaupsrétt að fölum hlutum í félaginu. Stefnandi hefur engin rök fært að því hvernig hagsmunum hans hefði verið betur borgið ef erlendur aðili hefði komið að kaupum á hlutafénu, eins og hann leggur í málatilbúnaði sínum áherslu á að hann hafi verið blekktur til að halda að yrði raunin.

Stefnandi heldur því fram að kaupandi hlutanna, CP Holding ehf., hafi í reynd nýtt sér réttindi á grundvelli hinna keyptu hluta áður en kaupin öðluðust gildi gagnvart félaginu og hafi þannig misnotað rétt sinn til þess að tryggja sér meirihluta í stjórn félagsins. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að svo hafi verið, enda var það seljandi hlutanna, Betware Holding hf., sem fékk boð til hluthafafundar 3. nóvember 2015 og tók þátt í að kjósa nýja stjórn félagsins, þá stjórn sem síðar samþykkti sölu hluthafans á hlutunum til CP Holding ehf. og féll frá forkaupsrétti félagsins að þeim.

Samkvæmt samþykktum félagsins ákveður stjórn starfskjör framkvæmdastjóra, en stjórnarformaður fékk upplýsingar um að breyting hefði orðið á þeim í nóvember 2013 í drögum að ársreikningi fyrir árið 2012. Þá launahækkun, eða aukið starfshlutfall, framkvæmdastjóra stefnda, sem jafnframt er hluthafi í stefnda, án aðkomu stjórnar, telur stefnandi misnotkun hans á aðstöðu sinni. Framkvæmdastjóranum hefði verið rétt að óska eftir því að stjórn félagsins tæki formlega ákvörðun um tillögur sínar í þessa veru áður en breyting var gerð. Ekki verður séð að hann hafi gert það, en kveðst hann þó hafa talið að stjórnarmönnum hafi verið fullkunnugt um aukið starfshlutfall hans. Þessi breyting á starfskjörum gaf á hinn bóginn fyrrum stjórnarformanni, þegar hann varð hennar áskynja, tilefni til að boða án tafar til stjórnarfundar til að ákvarða laun framkvæmdastjóra, svo sem stjórn ber að gera, en það gerði hann ekki. Um vanrækslu á fundahöldum í formennskutíð framkvæmdastjóra stefnanda í stjórn stefnda verður hluthöfum ekki kennt. Ný stjórn félagsins hefur nú með lögmætum hætti ákvarðað starfskjör framkvæmdastjóra félagsins.

Skilyrði 1. mgr. 81. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 eru ströng þar sem sýna þarf fram á ásetningsbrot annarra hluthafa og um misnotkun á aðstöðu þarf að vera að ræða, sem hafi þrengt hafi að hagsmunum minnihluta hluthafa og feli í sér verulegar vanefndir gagnvart þeim. Af fordæmi Hæstaréttar í máli réttarins nr. 23/1983 frá 10. maí 1985 er ljóst að strangar kröfur eru gerðar til þess að til slita komi samkvæmt ákvæðinu og kemur vart til þess nema ólögmætt ástand hafi staðið lengi eða brot sé að öðru leyti stórfellt.

Þá kemur fram í lögskýringargögnum að ákvæðinu sé ætlað að hafa fyrirbyggjandi áhrif og verði varla beitt nema hagur minnihluta hluthafa sé verulega þrengdur og engin virk réttarúrræði standi til boða. Önnur úrræði sem stefnanda sem hluthafa standa til boða til upplýsingaöflunar eru t.d. að krefjast upplýsinga á hluthafafundi, samkvæmt 66. gr. laga um einkahlutafélög, eða krefjast á hluthafafundi rannsóknar á grundvelli 72. gr. laganna. Þessi úrræði nýtti stefnandi ekki heldur höfðar mál þetta til slita á félaginu, án þess að færa að því haldbær rök hvernig þrengt hafi verið að hagsmunum hans af hálfu annarra hluthafa. Stefnanda ber að sýna fram á að skilyrðum ákvæðis 1. mgr. 81. gr. laga um einkahlutafélög til slita á félaginu sé fullnægt til að fallist verði á dómkröfu hans. Hefur stefnanda samkvæmt öllu því sem að framan greinir ekki tekist sú sönnun. Ber því að hafna kröfu stefnanda um að stefnda verði slitið með dómi.

Í samræmi við úrslit málsins verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað. Stefndi telur tilefni til að dæmt verði álag á málskostnað á grundvelli 131. gr. laga nr. 91/1991 vegna tilefnislausrar málsóknar. Á málsókninni ber stjórn stefnanda ábyrgð. Það ólögmæta ástand sem leiddi til málsóknarinnar má rekja til vanrækslu þáverandi stjórnarformanns stefnda, sem jafnframt er starfsmaður stefnanda, og til ágreinings hans og starfsmanna stefnda. Eins og málum er háttað verða stefndi og stefnandi báðir að bera ábyrgð á þeim aðstæðum sem leiddu til málsóknarinnar og verður álag á málskostnað ekki dæmt. Með vísun til 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda 600.000 krónur í málskostnað.

Dóm þennan kveður upp K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð

Kröfu stefnanda, Miracle ehf., um að stefnda, Flyware á Íslandi ehf., verði slitið með dómi, er hafnað.

Stefnandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.

K-kvk-nf K-kvk-nf