E-5612/2010

Mál þetta var höfðað 24. ágúst 2010 og dómtekið 10. maí 2012 að loknum munnlegum flutningi. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp.

Stefnendur eru S-kk-nf H-kk-nf J-kk-nf og F-kvk-nf H-kvk-nf, Skollagróf, Hrunamannahreppi og stefndi er íslenska ríkið.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefnda verði gert að greiða stefnendum 13.911.973 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 12. mars 2010 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 4.205.108 krónur þann 2. júlí 2010, miðað við stöðu skuldarinnar á þeim tíma. Einnig krefjast stefnendur þess að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.

Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnenda. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnenda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.

I. Atvik og rekstur málsins

Stefnendur höfða mál þetta til heimtu eignarnámsbóta ásamt dráttarvöxtum og kostnaði. Þau eru eigendur jarðarinnar Skollagróf í Hrunamannahreppi sem og lands úr jörðinni Jötu. Þann 14. nóvember 2007 barst Landbúnaðarstofnun (nú Matvælastofnun) tilkynning frá Tilraunastöð Háskóla Íslands að Keldum um að riðuveiki hefði greinst í heilasýni fjár frá jörðum stefnenda. Fram kemur í tölvupósti H-kk-ef R-kk-ef yfirdýralæknis hjá Landbúnaðarstofnun sama dag til starfsmanna Landbúnaðarráðuneytisins að farið sé með málið eins og um venjulega riðu sé að ræða og þegar hafi verið sett í gang vinna samkvæmt sérstöku „Riðuferli“. Enn fremur að ábúendum, næstu nágrönnum og sveitarstjórn hafi verið tilkynnt um þetta. Reiknað sé með að fara í niðurskurð sem fyrst.

Samkvæmt gögnum málsins voru fundir haldnir á vegum Matvælastofnunar með stefnanda S-kk-þgf H-kk-þgf og ráðunauti frá Búnaðarsambandi Suðurlands þar sem farið var yfir framvindu mála og niðurskurð til útrýmingar á riðuveiki. Á fundinum voru lögð fram gögn um innlegg síðustu ára frá Skollagróf, skýrsla dýralæknis um hreinsun húsa og umhverfis og upplýsingar um bætur vegna fyrirhugaðs niðurskurðar fjárins.

Öllu fé á bænum var síðan slátrað þann 6. desember 2007 í Sláturhúsi Suðurlands. Stefnandi segir að það hafi verið að kröfu Matvælastofnunar og að stefnda hafi borið að greiða bætur vegna þess, þ.e. förgunarbætur, afurðatjónsbætur og bætur vegna niðurrifs og/eða hreinsunar húsa og jarðvegsskipta. Stefndi bendir á að fénu hafi verið fargað samkvæmt skriflegri yfirlýsingu stefnenda frá sama degi þar sem þau hafi óskað eftir að öllu sauðfé frá búi þeirra yrði slátrað sem fyrst þrátt fyrir að samningur hefði ekki tekist um bætur vegna niðurskurðarins og niðurskurðurinn ekki verið fyrirskipaður af ráðherra samkvæmt lögum nr. 25/1993.

Stefndi lýsir því í greinargerð að í kjölfar niðurskurðar fjárins hafi viðræður hafist milli Landbúnaðarstofnunar og stefnenda um greiðslu bóta úr ríkissjóði vegna sauðfjárins sem skorið var niður, rekstrartaps og hreinsunar húsa og umhverfis við bæinn Skollagróf, í samræmi við ákvæði laga. Þar sem ekki hafi náðst samkomulag um greiðslu bóta vegna niðurskurðarins hafi málinu verið vísað til matsnefndar eignarnámsbóta. Nánar tiltekið er hér um að ræða bréf Matvælastofnunar frá 4. maí 2009 til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins sem hefur að geyma tillögu um að niðurskurður verði formlega fyrirskipaður til að koma í veg fyrir frekari útbreiðslu sjúkdómsins og málið fengið matsnefnd eignarnámsbóta til meðferðar og afgreiðslu. Í bréfi Matvælastofnunar er einnig lagt til að fyrirskipað verði fjárleysi á jörðum stefnenda til 1. september 2009 og fjártaka ekki heimiluð fyrr en að lokinni hreinsun. Hreinsun yrði lokið eigi síðar en þremur mánuðum fyrir fjártöku.

Ráðuneytið sendi matsnefnd eignarnámsbóta málið til meðferðar 4. júní 2009 þar sem þess var krafist að bætur yrðu metnar til handa stefnendum samkvæmt 20. gr. laga nr. 25/1993. Einnig segir í bréfinu að í samræmi við tillögu Matvælastofnunar hafi förgunin verið fyrirskipuð samkvæmt heimild í 8. gr. laga um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim nr. 25/1993. Um þetta vitnar bréf frá Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu til stefnenda, dagsett 19. maí 2009. Það hljóðar svo:

Með bréfi dags. 4. maí sl. gerði yfirdýralæknir f.h. Matvælastofnunar tillögu að fyrirskipun tiltekinna ráðstafana á búi yðar að Skollagróf (landnr. 166828) og J-kk-þf (landnr. 166789) í Hrunamannahreppi vegna þess að þar hafði greinst riðuveiki í fjárstofni. Með hjálögðu bréfi til lögmanns yðar dags. 7. maí sl. veitti ráðuneytið andmælafrest vegna tillögunnar til 18. maí sl.

Með vísun til 8. gr. laga um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim nr. 25/1993 fyrirskipar ráðuneytið hér með þær tillögur um niðurskurð og hreinsun sem greinir í bréfi Matvælastofnunar dags. 4. maí sl.

Þar sem ráðuneytinu er kunnugt um að þér förguðuð öllum fjárstofni yðar vegna veikinnar og af því að ella var fyrirséð að fyrirskipun yrði gerð um förgun þeirra lýsir ráðuneytið því yfir að það telur að meta skuli verðgildi dýranna með sama hætti og ef formlegt stjórnvaldsboð um fyrirskipun hefði legið fyrir við förgunina. Ráðuneytið hefur falið J-kk-þgf H-kk-þgf hrl. að gæta hagsmuna íslenska ríkisins í þessu máli. Hann hefur umboð til viðræðna við yður og mun hafa samband við lögmann yðar um frekari meðferð þessa máls, þ.e. um bætur fyrir fyrirskipunarinnar, m.a. um aðkomu matsnefndar eignarnámsbóta.

Matsnefnd eignarnámsbóta tók málið fyrir 24. júní 2009 og var stefnda veittur frestur til 4. september s.á. til að leggja fram greinargerð. Þann dag lagði stefndi fram greinargerð og málinu var frestað til vettvangsgöngu 1. október 2009. Þann dag var gengið á vettvang og málinu síðan frestað til framlagningar greinargerðar af hálfu stefnenda til 26. nóvember s.á. Þann dag lögðu stefnendur fram greinargerð ásamt fylgigögnum og málinu var frestað til munnlegs flutnings 22. janúar 2010. Þann dag lagði matsnefndin til sáttatillögur og reyndar voru sættir án árangurs. Málið var því flutt munnlega og tekið til úrskurðar sem var kveðinn upp 12. mars 2010.

Í úrskurðinum kemur fram að eignarnámið styðjist við 8. gr. laga um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim nr. 25/1993. Niðurstaða nefndarinnar varð sú að stefndi skyldi greiða stefnendum samtals 12.903.232 krónur í eignarnámsbætur og 1.008.650 krónur í kostnað vegna reksturs málsins fyrir matsnefndinni.

Eignarnámsbæturnar eru sundurliðaðar þannig:

Förgunarbætur kr. 3.022.901

Afurðatjónsbætur kr. 3.080.422

Bætur fyrir niðurrif, hreinsun og jarðvegsskipti kr. 6.903.323

Samtals kr. 12.903.323

Þá segir loks í úrskurðinum að í framangreindum fjárhæðum hafi verið tekið tillit til eigin vinnu eignarnámsþola sem ekki sé bætt sérstaklega, sbr. 17. gr. laga nr. 25/1993 um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim.

Samkvæmt stefnu leitað lögmaður stefnenda í framhaldinu eftir uppgjöri samkvæmt úrskurðinum hjá lögmanni stefnda en þá hafi komið í ljós að stefndi var ósáttur við niðurstöðu nefndarinnar, einkum varðandi bætur fyrir niðurrif, hreinsun og jarðvegsskipti. Engin formleg svör hafi hins vegar borist. Með bréfi, dagsettu 25. júní 2010 hafi stefnendur krafist greiðslu vangoldinna eignarnámsbóta ásamt dráttarvöxtum og innheimtukostnaði. Skorað hafi verið á stefnda að greiða bætur í samræmi við fyrirliggjandi úrskurð en að öðrum kosti yrði höfðað mál til heimtu hinna úrskurðuðu eignarnámsbóta. Þar sem engin formleg viðbrögð hafi borist frá stefnda hafi málshöfðun verið óumflýjanleg.

Í greinargerð stefnda kemur fram að stefndi fallist ekki á afstöðu nefndarinnar um fjárhæð bóta. Eðlilegar bætur nemi mun lægri fjárhæð, þ.e. 4.205.108 krónum að meðtöldum kostnaði vegna reksturs málsins fyrir nefndinni sem stefndi hafi greitt stefnanda 2. júlí 2010. Á kvittun frá Fjársýslu ríkisins um greiðsluna til stefnda 2. júlí 2010 segir að um sé að ræða „Förgunarbætur vegna niðurskurðar og í skýringu segir að um sé að ræða „afurðatjónsbætur““. Þessi kvittun er eina gagn málsins um greiðsluna.

Stefndi segir greiðsluna frá 2. júlí 2010 fela í sér fullnaðaruppgjör vegna niðurskurðarins. Verða rök stefnda rakin nánar í næsta kafla en hér skal þó nefnt að stefndi heldur því m.a. fram að úrskurðaðar bætur vegna kostnaðar við hreinsun húsa og umhverfis á jörð stefnenda séu allt of háar, auk þess sem forsendur matsnefndarinnar fyrir bótafjárhæð séu illa rökstuddar og erfitt að átta sig á sjónarmiðum að baki ákvörðun bótafjárhæðar.

Stefndi óskaði eftir dómkvaðningu sérfróðs matsmanns um leið og hann lagði fram greinargerð þegar málið var tekið fyrir í reglulega dómþinginu þann 16. apríl 2010. Þegar undirritaður dómari tók málið fyrst fyrir í þinghaldi 14. desember 2010 var Ó-kk-nf B-kk-nf S-kk-nf, framkvæmdastjóri Ræktunarsambands Flóa og Skeiða, dómkvaddur til að skoða og meta fjárhagslegt tjón er lýtur að tjóni vegna niðurrifs, hreinsunar og jarðvegsskipta vegna förgunarbúfjárstofns matsþola vegna niðurskurðar á búfé þeirra 6. desember 2007 í kjölfar riðuveiki sem greindist í sauðfé á jörðum þeirra, Skollagróf og Jötu, eins og segir í matsbeiðni.

Málinu var frestað til 16. febrúar 2011. Þegar málið var tekið fyrir þann dag óskaði stefndi eftir fresti þar sem enn hefði ekki tekist að halda matsfund. Málið var næst tekið fyrir 7. október s.á. af S-kvk-þgf H-kvk-þgf settum héraðsdómara, sem hafði tekið við meðferð málsins, og var þá upplýst af hálfu stefnda að enn hefði ekki farið fram matsfundur og voru aðilar sammála um að fá nýjan matsmann til starfans. Ákveðið var að stefndi hefði samráð við Ó-kk-þf B-kk-þf S-kk-þf en að því búnu yrði haft samband við dómara málsins. Næst var málið tekið fyrir 11. nóvember s.á og stefndi lagði fram matsgerð Ó-kk-ef B-kk-ef S-kk-ef en stefnanda var veittur frestur til að taka afstöðu til matsgerðarinnar. Nánar verður gerð grein fyrir niðurstöðu matsgerðarinnar í samantektinni hér á eftir um rök stefnda.

Þegar málið var tekið fyrir 23. nóvember s.á. var aðalmeðferð ákveðin 3. maí 2012 og málinu frestað til undirbúnings aðalmeðferðar. Undirritaður dómari tók við meðferð málsins að nýju 1. febrúar sl. og tók málið fyrir 18. apríl sl. Aðilar lýstu gagnaöflun lokið. Stefnandi lýsti því yfir að hann myndi endurreikna stefnukröfuna til samræmis við innborgarnir stefnda og senda dómara og gagnaðila nýja kröfugerð ásamt skýringum fyrir aðalmeðferð. Málinu var frestað til aðalmeðferðar 3. maí sl. en henni var frestað utan þinghalds til 8. maí sl. að beiðni lögmanns stefnenda en dómari hafði þá beint því til lögmanns stefnenda með tölvuskeyti 2. maí s.á. að leggja fram skriflega kröfugerð og talningu málsástæðna við aðalmeðferð, sbr. 1. mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991.

Í þinghaldinu 8. maí sl. lagði lögmaður stefnenda fram skriflega kröfugerð ásamt talningu málsástæðna sem m.a. hefur að geyma breytta kröfugerð til lækkunar, nánar tiltekið hefur greiðslan sem stefndi innti af hendi við stefnendur 2. júlí 2010 að fjárhæð 4.205.108 krónur verið dregin frá upphaflegri stefnufjárhæð. Lögmaður stefnda óskaði eftir því með vísan til 2. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 að dómari gæfi honum kost á að leggja fram skriflega tölulega útlistun á lækkunarkröfu og féllst dómari á það. Jafnframt var ákveðið að fresta munnlegum flutningi málsins til 10. maí s.á. en hefja þó aðalmeðferðina með skýrslutökum þar sem stefnandi var mættur. Stefnandi S-kk-nf H-kk-nf J-kk-nf og matsmaðurinn Ó-kk-nf S-kk-nf gáfu skýrslu fyrir dóminum.

Munnlegur málflutningur fór síðan fram 10. maí sl. en þá hafði lögmaður stefnda komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri þörf á framlagningu skriflegrar tölulegrar útlistunar á lækkunarkröfu eins og hann hafði þó óskað eftir í þinghaldinu áður.

II. Rök aðila

1. Málsástæður í stefnu

Stefnendur byggja dómkröfur sínar aðallega á því að stefnda sé að lögum skylt að greiða stefnanda bætur í samræmi við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta frá 12. mars sl. Stefndi hafi enga tilraun gert til þess að benda á neina þá ágalla á úrskurðinum sem gætu valdið vafa um formlegt gildi hans að lögum eða haft uppi sjónarmið um skort á efnislegum rökstuðningi fyrir hinni tölulegu niðurstöðu nefndarinnar, hvorki að hluta né í heild sinni. Úrskurðinum hafi heldur ekki verið hnekkt. Stefnda sé því skylt að greiða bætur samkvæmt úrskurðinum enda hafi hann sjálfur vísað ágreiningi um bótaákvörðun til matsnefndar eignarnámsbóta, sbr. 14. og 15. gr. laga nr. 11, 1973 um framkvæmd eignarnáms.

Hér þurfi einnig að hafa í huga sjónarmiðin að baki 72. gr. stjórnarskrár sem eðli málsins samkvæmt leiði til afar þröngs svigrúms eignarnema undir kringumstæðum sem þessum. Stefndi hafi skert eign stefnenda. Sé ætlunin af hans hálfu að bera ágreining um fjárhæð eignarnámsbóta undir dómstóla sé nauðsynlegt að hraða málsmeðferð. Stefnendur hafi engar frekari tilkynningar fengið varðandi afstöðu stefnda. Ætli stefndi sér heimild til þess að fá hnekkt niðurstöðum annars stjórnvalds, Matsnefndar eignarnámsbóta, verði að reka slíkt mál með skjótum hætti. Ólíðandi sé fyrir stefnendur að sitja enn hjá með tjón sitt óbætt.

Um lagarök vísa stefnendur til laga nr. 11/1973, einkum 14. og 15. gr., og einnig VI. kafla laga nr. 25/1993 um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, reglugerðar nr. 651/2001 um útrýmingu á riðuveiki og bætur vegna niðurskurðar, sbr. einnig reglugerð nr. 762/2004 og reglugerð nr. 807/2006, og meginreglna eignarréttar sbr. einkum 72. gr. stjórnarskrár. Krafa um dráttarvexti er studd við ákvæði 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og 10. gr. laga nr. 11/1973. Krafa um málskostnað er studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði, með síðari breytingum. Í því sambandi árétta stefnendur að stefnda beri að halda stefnendum skaðlausum af rekstri dómsmáls þessa enda dómafordæmi fyrir því að fyrirmæli 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár um fullt verð verði túlkuð á þann veg.

2. Málsástæður stefnda

Stefndi reisir sýknukröfuna á því að úrskurður Matsnefndar eignarnámsbóta varðandi bætur vegna förgunar búfjár, afurðatjónsbóta og bóta fyrir niðurrif, hreinsun og jarðvegsskipti, sé ekki nægjanlegur grundvöllur kröfugerðar stefnenda. Fjárhæðirnar sem ákvarðaðar séu í úrskurði nefndarinnar séu allt of háar og ekki í neinu samræmi við það tjón sem stefnendur hafi orðið fyrir og kostnaðinn af niðurskurðinum. Stefndi kveðst álíta að matsnefndin hafi við úrlausn málsins ekki horft til ýmissa veigamikilla atriða sem verulegu máli skipti við mat á fjárhæð bóta, auk þess sem úrskurðurinn sé að mati stefnda illa rökstuddur og þær forsendur sem nefndin gefi sér til niðurstöðu séu óljósar. Þá telji stefndi bótafjárhæðina og þær forsendur sem lagðar eru henni til grundvallar vera að mörgu leyti í verulegu ósamræmi við þá úrskurði sem áður hafa gengið í sambærilegum málum.

Stefndi telur hæfilegar bætur vegna niðurskurðarins 4.205.108 krónur, sem stefndi hafi þegar greitt stefnanda, og á grundvelli eftirfarandi sundurliðunar:

a. Förgunarbætur

Stefndi kveðst fallast á höfuðstólsútreikning Matsnefndar eignarnámsbóta varðandi förgunarbætur, samtals að fjárhæð 2.364.034 krónur en mótmælir því að höfuðstóll skuli uppreiknaður miðað við vísitölu neysluverðs í febrúarmánuði 2010. Til þess sé hvorki lagaheimild né hafi eignarnámsþolar, stefnendur, haft uppi slíka kröfu fyrir nefndinni. Ekki verði ráðið af eldri úrskurðum nefndarinnar að sérstök venja hafi myndast í þá veru. Stefndi telur því að nefndin hafi með þessu farið algjörlega út fyrir heimildir sínar.

b. Afurðatjónsbætur

Stefndi kveðst jafnframt fallast á útreikning matsnefndar á meðaltalsársframlegð áranna 2004, 2005 og 2006 en ekki að fjárhæðirnar séu uppreiknaðar miðað við vísitölu neysluverðs með sömu rökum og rakin voru hér að framan.

Þá bendir stefndi á að um svokallaðar afurðatjónsbætur sé fjallað í 13. gr. reglugerðar nr. 651/2001. Þar komi fram að afurðatjónsbætur skuli miðast við meðalafurðir sauðfjár á lögbýli síðastliðin þrjú ár fyrir niðurskurð skv. skattframtölum og innleggsseðlum. Af ákvæði reglugerðarinnar verði hins vegar ekki séð, að bætur vegna afurðamissis skuli greiddar vegna lengra tímabils en tvö ár, þ.e. árin 2008 og 2009. Sé slíkt enda í samræmi við fyrri úrskurði matsnefndarinnar, sem raunar hafi verið kveðnir upp í tíð eldri laga nr. 23/1956, um varnir gegn útbreiðslu sauðfjársjúkdóma og útrýmingu þeirra, en þau sé efnislega samhljóða hvað þetta varði. Þá vísar stefndi jafnframt til þess að ekki hafi verið kveðið á um fjárleysi á jörðunum í lengri tíma en tvö ár, sbr. m.a. bréf Matvælastofnunar frá 4. maí 2009. Stefnendum hafi því verið í lófa lagið að ljúka hreinsun á jörðum sínum fyrir 1. september 2009 en til þess tíma hafi Matvælastofnun mælt fyrir um fjárleysi. Frá þeim tíma hafi stefnendum því verið heimilt að taka inn nýjan fjárstofn. Stefnendum hafi því verið bæði rétt og skylt að takmarka tjón sitt í samræmi við það. Stefndi geti ekki borið skaðabótaábyrgð á tjóni sem einungis megi rekja til athafna/athafnaleysis stefnenda sjálfra.

Þá liggi fyrir að stefndi hafi ítrekað, allt frá því að ákvörðun hafi verið tekin um niðurskurð samkvæmt beiðni stefnenda, reynt að ná samningi við stefnendur en án árangurs.

Meðaltalsframlegð miðað við árin 2004, 2005 og 2006 samkvæmt úrskurði matsnefndarinnar nemi 706.672 krónum. Samkvæmt öllu þessu telji stefndi fullar bætur vegna þessa liðar, þ.e. afurðatjónsbóta, nema 706.672 krónum margfölduðum með tveimur, þ.e. samtals 1.413.343 krónur.

c. Bætur vegna kostnaðar af hreinsun húsa og umhverfis á jörð stefnenda

Stefndi heldur því fram að úrskurðaðar bætur vegna kostnaðar við hreinsun húsa og umhverfis á jörð stefnenda séu allt of háar, auk þess sem forsendur matsnefndarinnar fyrir bótafjárhæð séu illa rökstuddar. Erfitt sé að átta sig á sjónarmiðum að baki ákvörðun bótafjárhæðar. Í greinargerð stefnda segir að hann telji að svo komnu máli einu raunhæfu leiðina til þess að komast að raun um fjárhæð bóta fyrir þennan liða. Að hans beiðni var dómkvaddur matsmaður 14. desember 2010. Í matsbeiðni stefnda er því lýst að í samræmi við tillögur Matvælastofnunar hafi förgunin verið fyrirskipuð samkvæmt heimild í 8. gr. laga nr. 25/1993 um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim. Stefndi hafi ekki fallist á niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta og telji að eðlilegar bætur nemi 4.205.108 krónum að meðtöldum kostnaði vegna reksturs málsins fyrir nefndinni. Ágreiningur málsins lúti m.a. að því hversu háar bætur skuli greiða matsþolum vegna niðurrifs, hreinsunar og jarðvegsskipta í kjölfar niðurskurðar. Samkvæmt 17. gr. laga nr. 25/1993 beri ríkissjóði að greiða efniskostnað vegna nauðsynlegrar hreinsunar og sótthreinsunar sem ákveðin sé til að hindra útbreiðslu á riðuveiki en eigendum búfjár sé skylt að leggja fram endurgjaldslaust alla ófaglega vinnu og aðstoð við hreinsun og sótthreinsun, sbr. 15. gr. reglugerðar nr. 651/2011 þar sem m.a. sé kveðið á um að þeir sem fargi sauðfé vegna riðuveiki skuli hreinsa útihús og nánasta umhverfi þeirra á eigin kostnað eftir fyrirmælum og undir eftirliti héraðsdýralæknis á svæðinu. Þá beri að ákveða með samningi hvernig haga skuli hreinsun húsa og umhverfis og hvenær því skuli lokið. Með úrskurði matsnefndar hafi bætur vegna þessa þáttar verið metnar 6.800.000 krónur sem stefndi telji allt of háar, auk þess sem ekki verði ráðið af úrskurði nefndarinnar hvaða sjónarmið hafi legið til grundvallar bótafjárhæðinni. Með matsbeiðninni var óskað eftir að matsmaður léti í té ítarlega, rökstudda og skriflega álitsgerð um hæfilegar bætur, sbr. ákvæði VI. kafla laga nr. 25/1993 um hverjar væru hæfilegar bætur vegna niðurrifs, hreinsunar og jarðvegsskipta vegna förgunar búfjárstofns matsþola 6. desember 2007, sbr. 15. gr. reglugerðar nr. 651/2001, sbr. VI. kafla laga nr. 25/1993, sem mælir fyrir um að eigendum búfjár sem fargað sé sé skylt að leggja fram endurgjaldslaust alla ófaglega vinnu og aðstoð við hreinsun, sótthreinsun og aflífun dýra.

Niðurstaða matsmannsins samkvæmt matsgerðinni frá 9. nóvember 2011 varð sú að kostnaður vegna niðurrifs, hreinsunar og jarðvegsskipta nemi 5.820.627 krónum með virðisaukaskatti. Nánar verður vikið að forsendum hans í niðurstöðukafla dómsins.

3. Skýring stefnenda á nýrri kröfugerð og talning málsástæðna við aðalmeðferð, sbr. 1. mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991

Verður nú nánari grein gerð fyrir breyttri kröfugerð stefnenda frá stefnu og talningu málsástæðna þeirra samkvæmt 1. mgr. 103. gr. og lögð var fram 8. maí 2012. Þar kemur fram að tilefni breyttrar kröfugerðar stefnenda sé innborgun stefnda að fjárhæð 4.205.108 krónur á höfuðstól bótanna 2. júlí 2010, eða um einum og hálfum mánuði áður en málið var höfðað. Ástæða þess að ekki hafi verið tekið tillit til innborgunarinnar í kröfugerð í stefnu hafi verið sú, en engar skýringar hafi fylgt innborguninni, að stefndi hafi greitt stefnendum hana beint og lögmaður stefnenda ekki fengið vitneskju um greiðsluna fyrr en eftir að málið hafði verið höfðað.

Í skriflegri talningu málsástæðna árétta stefnendur að fyrirskipaður niðurskurður hafi falið í sér inngrip stefnda í stjórnarskrárvarin eignar- og atvinnuréttindi stefnenda. Stefnendur eigi því rétt á fullum bótum, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvæði reglugerðar nr. 651, 2001 með síðari breytingum verður að skoða með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 25/1993 um bætur og með hliðsjón af ákvæðum stjórnarskrárinnar um fullar bætur. Því er hafnað af hálfu stefnenda að nokkur rök standi til þess að lækka metnar bætur þeim til handa.

Hvað varðar einstaka bótaliði eru málsástæður stefnenda þessar:

a. Förgunarbætur

Stefndi fallist á höfuðstólsútreikning en mótmælir uppreikningi bótanna miðað við vísitölu neysluverðs. Stefnendur hafna þessum málatilbúnaði stefnenda og byggja á því að matsnefnd eignarnámsbóta hafi verið rétt og skylt að uppreikna bæturnar. Þá taki útreikningur bótanna mið af þeim degi er niðurskurðurinn hafi farið fram. Ekki sé hægt að reikna út bætur á verðlagi ársins 2007 og greiða þær út á árinu 2010 og kalla það fullar bætur. Eigi skilyrðinu um fullar bætur að vera fullnægt verði annaðhvort að koma til dráttarvextir frá þeim degi er niðurskurður hafi farið fram, eða verðtrygging. Úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta hafi tekið mið af þessu og tryggt stefnendum fullar bætur vegna þessa liðar. Stefnendur hafi gert kröfu um dráttarvexti frá niðurskurðardegi. Matsnefndin hafi ekki fallist á það en uppreiknaði bæturnar miðað við vísitölu neysluverðs fram til úrskurðardags. Það sé í samræmi við fyrri úrskurði nefndarinnar í sambærilegum málum.

b. Afurðatjónsbætur

Stefnendur benda á að stefndi hafi fallist á niðurstöðu matsnefndarinnar um meðaltalsársframlegð en mótmæli bæði uppreikningi bótanna miðað við vísitölu neysluverðs og þriggja ára fjárleysisviðmiðun. Stefnendur segjast hafna þessum málatilbúnaði stefnda og byggja á því að Matsnefnd eignarnámsbóta hafi verið bæði rétt og skylt að uppreikna bæturnar og miða þær við þrjú ár í stað tveggja. Um uppreikning afurðatjónsbótanna vísa stefnendur til rakanna hér að framan og að hann sé í samræmi við fyrri úrskurði matsnefndarinnar.

Fjárleysi hafi verið fyrirskipað á jörðum stefnenda til 1. september 2009. Úrskurður Matsnefndarinnar hafi verið kveðinn upp í mars 2010. Fjárleysi hafi því varað lengur en tvö ár á jörðum stefnenda. Tekið hafi verið tillit til þessa í úrskurði matsnefndarinnar og afurðatjónsbætur miðaðar við þrjú fjárleysisár í stað tveggja. Það tryggi stefnendum fullar bætur vegna niðurskurðarins. Þá sé gert ráð fyrir því í reglugerð nr. 651/2001 að fjárleysi geti varað í lengri tíma en tvö ár og afurðatjónsbætur þ.a.l. miðast við fleiri ár, sbr. a-, b-, c- og d-lið 2. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 651/2001. Stefnendum hafi ekki verið mögulegt að ljúka hreinsun, niðurrifi og förgun fyrir 1. september 2009, enda um viðamiklar og kostnaðarsamar aðgerðir að ræða svo sem staðfest hafi verið af matsnefnd eignarnámsbóta. Með niðurskurðinum hafi stefnendur sætt verulegri skerðingu á aflahæfi sínu og þar fyrir utan hafi þau ekki fengið neinar bætur greiddar þegar matsnefndin kvað upp úrskurð sinn. Það hafi verið og sé fullkomlega óvíst hve háar þær bætur yrðu og hvort þær fengjust yfirhöfuð greiddar. Þá hafna stefnendur því að þær tafir sem hafi orðið á málinu hafi verið þeim að kenna. Þvert á móti. Matsnefnd eignarnámsbóta hafi því verið bæði rétt og skylt að miða afurðatjónsbætur til stefnenda við þrjú ár í stað tveggja. Einungis með þeim hætti sé stefnendum tryggðar fullar bætur vegna niðurskurðarins.

c. Bætur fyrir niðurrif, förgun, hreinsun og jarðvegsskipti

Stefnendur benda á að stefndi hafi aflað matsgerðar til að meta hæfilegar bætur vegna þessa liðar en þó ekki greitt þeim bætur í samræmi við niðurstöðu matsgerðarinnar. Verulegur munur sé á þeirri fjárhæð sem stefnda hafi talið sér skylt að greiða stefnendum vegna þessa liðar fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta og þeirri fjárhæð sem hann telji sér skylt að greiða stefnendum í greinargerð. Stefnendur byggja á því að matsgerðin hnekki í engu úrskurði Matsnefndar eignarnámsbóta. Því verði að leggja úrskurðinn til grundvallar við ákvörðun bóta þeim til handa vegna þessa liðar.

d. Lögmannskostnaður

Þá hafna stefnendur því að lögmannskostnaður þeim til handa hafi verið of hátt ákveðinn í úrskurði Matsnefndar eignarnámsbóta. Stefnendur eigi rétt á fullum bótum, þ. á m. fyrir útlagaðan kostnað við að leita sér lögmannsaðstoðar. Lagaskylda stendur til þess að eignarnemi greiði eignarnámsþola þann kostnað sem hann hefur af rekstri matsmáls, sbr. 11. gr. laga nr. 11/1973. Hafi stefndi talið þennan kostnað of háan var honum í lófa lagið að óska eftir mati dómkvadds matsmanns. Það hafi stefndi ekki gert og því standi úrskurður matsnefndarinnar varðandi þennan lið óhaggaður.

III. Forsendur og niðurstaða

Stefnendur förguðu öllu fé á bæ sínum 6. desember 2007 eftir viðræður og fundi með yfirvöldum um riðuveiki er greinst hafði um miðjan nóvember 2007 og til hvaða aðgerða skyldi grípa. Óumdeilt er að tæpum tveimur árum seinna fyrirskipaði ráðherra formlega förgun sauðfjár stefnenda með heimild í 8. gr. laga nr. 25/1993 í samræmi við tillögur Matvælastofnunar með fyrrgreindu bréfi frá 19. maí 2009. Stefnendur öðluðust því rétt til bóta úr ríkissjóði samkvæmt 20. gr. laga nr. 25/1993 enda sendi ráðuneytið matsnefnd eignarnámsbóta bréf 4. júní 2009 og gerði þá kröfu að nefndin mæti bætur til handa stefnendum í samræmi við fyrrgreint lagaákvæði. Í matsbeiðni stefnda var óskað eftir því við nefndina að hún mæti hæfilegar bætur til handa stefnendum vegna förgunar á fé frá bænum Skollagróf í desember 2007. Matið skyldi ná til þess sauðfjár sem fargað hefði verið, afurða- og rekstrartaps auk kostnaðar við hreinsun húsa á bænum og jörðinni Jötu sem eignarnámsþolar hefðu til afnota fyrir búskap sinn, eins og segir í inngangi úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta.

Aðilar deila um fjárhæð bóta og kostnaðar stefnenda vegna niðurskurðarins er fór fram samkvæmt lögum nr. 25/1993 um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim. Stefnendur byggja dómkröfur sínar aðallega á því að stefnda sé að lögum skylt að greiða stefnendum bætur í samræmi við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta frá 12. mars sl. Stefndi vefengir hins vegar forsendur og niðurstöður matsnefndarinnar og krefst sýknu þar sem hann telur að greiðsla sem hann innti af hendi við stefnendur frá 2. júlí 2010, að fjárhæð 4.205.108 krónur, hafi falið í sér fullnaðaruppgjör vegna niðurskurðarins eins og segir í greinargerð hans, en til vara krefst stefndi lækkunar. Við munnlegan málflutning lýsti stefndi því yfir að með fyrrnefndri greiðslu frá 2. júlí 2010 hefði hann greitt förgunarbætur að fjárhæð 2.364.034 krónur, afurðatjónsbætur 1.413.343 krónur og 427.731 krónu fyrir hreinsun.

Ágreiningur aðila snýst m.ö.o. um það hvort stefnda sé að lögum skylt að greiða stefnendum „eignarnámsbætur“ í samræmi við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta og ef ekki hvort og þá hve háar bætur og kostnað stefnda beri að greiða stefnendum til viðbótar vegna niðurskurðar fjárins samkvæmt lögum nr. 25/1993 um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim. Eins og byggt er á í dómi Hæstaréttar frá 17. mars 2005 í máli nr. 349/2004 er matsnefnd eignarnámsbóta lögbundið stjórnvald og úrskurðir hennar sæta endurskoðun dómstóla. Þá teljast úrskurðir nefndarinnar ekki rétthærri matsgerðum dómkvaddra manna heldur verða þeir metnir eftir verðleikum hverju sinni. Verður nú leyst úr ágreiningi aðila um einstaka liði bótakröfu stefnenda en eins og fram hefur komið gerir stefndi athugasemdir við alla liðina og telur þá alla of háa.

Stefndi fellst á höfuðstólsútreikning matsnefndar eignarnámsbóta, bóta vegna förgunar búfjár stefnenda, en ágreiningur er milli aðila um lögmæti þeirrar niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta að miða bæturnar við verðlag í febrúar 2010, stefndi telur þá niðurstöðu nefndarinnar skorta lagastoð. Við uppkvaðningu úrskurðarins var fyrst leyst úr ágreiningi aðila um fjárhæð bótanna. Þar með stofnaðist skýr gjaldkræf krafa sem stefnendur gátu krafist efnda á. Verður því að telja að sú ákvörðun matsnefndar að taka tillit til verðlagsbreytinga frá þeim tíma er búfénu var fargað og til þess tíma er hún tók ákvörðun um fjárhæð bóta hafi verið eðlileg og lögmæt. Samkvæmt þessu er fallist á það með stefnendum að hæfilegar bætur vegna förgunar búfjárins nemi alls 3.022.901 krónu í samræmi við niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta.

Hvað varðar niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta um fjárhæð afurðatjónsbóta fellst stefndi á útreikning matsnefndar um meðaltalsársframlegð en mótmælir því með sömu rökum og hér að framan að fjárhæðin sé uppreiknuð miðað við verðlag á þeim tíma er úrskurðurinn var kveðinn upp. Þá deila aðilar einnig um hvort leggja beri til grundvallar bótafjárhæðinni fjárleysi í þrjú ár, eins og nefndin gerði, eða tvö ár, eins og stefndi telur.

Með sömu rökum og hér að framan er ekki fallist á sjónarmið stefnda um að ólögmætt hafi verið af hálfu matsnefndarinnar að ákveða fjárhæð afurðatjónsbótanna við verðlag í febrúar 2010. Fyrir liggur, eins og stefndi hefur bent á, að Matvælastofnun hafði í tillögu sinni um niðurskurð sauðfjár á bæ stefnenda frá 4. maí 2009 lagt til að fyrirskipað yrði fjárleysi á jörðum þeirra til 1. september 2009 og fjártaka ekki heimiluð fyrr en að lokinni hreinsun. Það er niðurstaða dómsins að á meðan leyst var úr ágreiningi aðila um fjárhæð bóta fyrir matsnefnd eignarnámsbóta að frumkvæði stefnda hafi ekki verið unnt að gera þá kröfu til stefnenda að hlutast til um nauðsynlegar og kostnaðarmiklar ráðstafanir til að unnt væri taka fé aftur á jarðirnar þegar haustið 2009. Þykir því rétt að fallast á að bætur fyrir afurðatjón séu miðaðar við fjárleysi í þrjú ár í samræmi við niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta eða samtals 3.080.422 krónur .

Niðurstaða matsnefndar eignarnámsbóta var sú að hæfilegar bætur vegna niðurrifs, hreinsunar og jarðvegsskipta væru 6.800.000 krónur. Í forsendum matsnefndarinnar er greint á milli bóta vegna niðurrifs, hreinsunar og jarðvegsskipta vegna annars vegar Skollagrófar, samtals að fjárhæð 5.160.000 krónur, og Jötu hins vegar, samtals að fjárhæð 1.640.000 krónur, miðað við verðlag í febrúar 2010. Nánar tiltekið eru bæturnar vegna þessa kostnaðar sundurliðaðar þannig í forsendum matsnefndarinnar:

Skollagróf:

Efniskaup 800.000

Innréttingar rif og förgun 400.000

Vinna fagmanns við innréttingar 800.000

Hreinsun kjallara, malarlag í gólf og stoðir klæddar 300.000

Gamalt hesthús og 3 gömul hús fargað merk 4 og 5 á

skjali 30. Kostnaður við förgun húsanna og bætur vegna

förgun 223 m2 á 10.000 2.230.000

Jarðvegsskipti 420 m3 á 1500 630.000

____________

Samtals vegna Skollagrófar 5.160.000

J-x-x:

Efniskaup 500.000

Innréttingar rif og förgun 250.000

Vinna fagmanns við innréttingar 500.000

Jarðvegsskipti 260 m3 á 1.500 390.000

____________

Samtals vegna J-kvk-ef 1.640.000

Þá segir loks í úrskurðinum að í framangreindum fjárhæðum hafi verið tekið tillit til eigin vinnu eignarnámsþola sem ekki sé bætt sérstaklega, sbr. 17. gr. laga nr. 25/1993 um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim.

Stefndi heldur því fram að bæturnar samkvæmt úrskurði matsnefndarinnar séu allt of háar og forsendur matsnefndarinnar fyrir ákvörðun bótafjárhæðarinnar illa rökstuddar. Stefndi aflaði því nýrrar matsgerðar um hæfilegar bætur vegna niðurrifs, hreinsunar og jarðvegsskipta vegna förgunar búfjárstofns stefnenda, sbr. 15. gr. reglugerðar nr. 651/1001, sbr. VI. kafla laga nr. 25/1993, m.a. með hliðsjón af því hver væri eðlilegur kostnaður við slíka vinnu einkum með hliðsjón af lokamálslið 17. gr. laga nr. 25/1991, um skyldu eigenda búfjár til að leggja fram endurgjaldslaust alla ófaglega vinnu og aðstoð við hreinsun, sótthreinsun og aflífun dýra.

Niðurstaða dómkvadda matsmannsins frá 9. nóvember 2011 er sú að hæfilegar bætur nemi 5.820.627 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti. Í upphafi matsgerðarinnar segir að óskað hafi verið eftir mati á því er lúti að „niðurrifi, hreinsun og jarðvegsskiptum“ og takmarkist matsgerðin við þá þætti. Helstu forsendur matsins séu þessar:

Það sem tekið er til mats:

Skollagróf:

Hesthús: Rif á innréttingum og klæðningum urðað. Háþrýstiþvottur

Gamli bær: Rifinn og fluttur í gryfju.

Þrjú gömul fjárhús: Rifin til grunna og flutt í gryfju.

Nýrra fjárhús: Rif á innréttingum, klæðningu, eingrun og timburgólfi. Hreinsun jarðefna úr kjallara og endurfylling. Háþrýstiþvottur.

Kofi við gerði: rifinn til grunna og fluttur í gryfju.

Utanhúss: jarðefni í hússtæðum, gerði og umhverfis hús uppgrafin og flutt í gryfju. Endurfyllt með grús.

J-x-x:

Tvö sambyggð fjárhús: Rif á innréttingum og klæðningum og urðað. Hreinsun jarðefna úr gólfum, urðuð og endurfyllt með grús. Háþrýstiþvottur.

Utanhúss: Jarðefni umhverfis hús uppgrafin og flutt í gryfju. Endurfyllt með grús.

- Reiknað sé með að taka megi gröf á hvorum stað, nálægt þeim húsum sem rifin verði, fyrir það efni sem urða skuli og sé þá járn, timbur, steinsteypa og jarðefni urðað óflokkað.

- Magntölur varðandi jarðvegsskipt svæði séu fengnar úr skýrslu G-kk-ef S-kk-ef, Kolsholti.

- Þegar ofangreindum verkþáttum, fyrir þau hús eigi að standa, sé lokið, ættu þau að vera tilbúin undir endurnýjun klæðninga og innréttinga auk málun. Mat þetta taki ekki til þeirra þátta.

Niðurstaða matsins fyrir þau verk sem hér hafi verið talin upp sé: Kr. 5.820.627 og sé þá virðisaukaskattur meðtalinn.

Með fylgdi ítarleg sundurliðun og samantekt kostnaðar vegna framangreindra liða.

Matsmaðurinn, Ó-kk-nf S-kk-nf, kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerðina. Hann staðfesti, aðspurður af lögmanni stefnenda, að ekki væri tekið tillit til efniskostnaðar vegna endurnýjunar klæðninga, innréttinga og málunar né heldur faglegrar vinnu sem til þyrfti vegna endurnýjunar þessara þátta.

Við munnlegan málflutning hélt lögmaður stefnenda því fram að matsgerð hins dómkvadda matsmanns væri minna rökstudd en úrskurður matsnefndar þar sem ekki væri tekið tillit til efniskostnaðar og faglegrar vinnu vegna endurbóta sem skylt væri að bæta samkvæmt 17. gr. laga nr. 25/1993. Samkvæmt ákvæðinu væri einvörðungu kostnaður vegna ófaglegrar vinnu undanskilinn. Lögmaðurinn mótmælti því að matsgerðin yrði lögð til grundvallar málinu og taldi að samtals væri ekki tekið tillit til 2.600.000 króna, nánar tiltekið sundurliðað þannig samkvæmt úrskurði matsnefndarinnar:

Skollagróf:

Efniskaup 800.000 krónur

Vinna fagmanns við innréttingar 800.000 krónur

J-x-x:

Efniskaup 500.000 krónur

Vinna fagmanns við innréttingar 500.000 krónur

Lögmaður stefnenda hélt því enn fremur fram við málflutning að ef þessum kostnaði væri bætt við niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns bæri stefnendum hærri fjárhæð vegna niðurrifs, hreinsunar og jarðvegsskipta en matsnefnd eignarnámsbóta hefði komist að niðurstöðu um.

Þessum sjónarmiðum stefnenda var mótmælt af hálfu lögmanns stefnda sem of seint fram komnum málsástæðum, þ.e. að í mati hins dómkvadda matsmanns væri ekki fjallað um tiltekna þætti sem þó ætti að bæta og fjallað væri um í mati matsnefndar eignarnámsbóta. Því var mótmælt af hálfu lögmanns stefnenda að þetta væru nýjar málsástæður enda hefði matsgerðin fyrst komið fram árið 2011 og einvörðungu hefði verið bent á að matsgerðin tæki ekki tillit til allra þátta sem bæri að bæta samkvæmt lögum eins og matsnefnd eignarnámsbóta hefði þó gert. Af greinargerð stefnda yrði ráðið að aðilar deildu einvörðungu um fjárhæð bóta en ekki heimild til að bæta einstaka matsliði samkvæmt lögum.

Í stefnu er byggt á því að stefnda sé skylt að greiða bætur í samræmi við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta og vísað er til VI. kafla laga nr. 25/1993. Í þessum málatilbúnaði samkvæmt stefnu felst að krafist er m.a. bóta vegna kostnaðar við efniskaup og vinnu við endurnýjun mannvirkja er leiðir af hreinsun samkvæmt 17. gr. laga nr. 25/1993. Framangreindar athugasemdir og andmæli við matsgerð hins dómkvadda matsmanns teljast því ekki nýjar málsástæður í skilningi 5.mgr. 101. gr. heldur nánari reifun á málsástæðum samkvæmt stefnu sem ekki verður gerð krafa um að kæmu fyrr fram en við flutning málsins þegar aðilar tókust á gildi úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta og matsgerðarinnar sem stefndi aflaði. Þá er raunin sú að í málatilbúnaði stefnda fyrir munnlegan málflutning, þ.e. hvorki samkvæmt greinargerð né í matsbeiðni, er byggt á því að stefnda sé ekki skylt að greiða stefnendum bætur vegna kostnaðar við endurnýjun mannvirkja í kjölfar nauðsynlegrar hreinsunar og niðurrifs. Í greinargerð er hvað þennan kostnaðarlið varðar einvörðungu byggt á því að bæturnar vegna þessa liðar séu of háar, forsendur matsnefndar illa rökstuddar og stefnendur hafi ekki sýnt fram að þau hefðu takmarkað tjón sitt s.s. með því að framkvæma það sem þyrfti vegna niðurskurðarins með sem minnstum tilkostnaði t.d. með notkun eigin véla og vinnuafls, sbr. m.a. sjónarmið 17. gr. laga nr. 25/1993. Þá er sérstaklega áréttað í matsbeiðni stefnda að samkvæmt 17. gr. laga nr. 25/1993 beri ríkissjóði að greiða efniskostnað vegna nauðsynlegrar hreinsunar og sótthreinsunar sem ákveðinn er til að hindra útbreiðslu á riðuveiki án þess þó að gerður sé fyrirvari um að endurnýjun mannvirkja falli þar ekki undir. Þá er í matsbeiðni aðeins lögð sérstök áhersla lögð á það af hálfu stefnda að eigendum búfjár sér skylt að leggja fram endurgjaldslaust alla ófaglega vinnu og aðstoð við hreinsun og sótthreinsun, sbr. 15. gr. reglugerðar nr. 651/2001. Loks er, eins og áður sagði, þess óskað að matsmaðurinn meti hverjar séu hæfilegar bætur vegna niðurrifs, hreinsunar og jarðvegsskipta, sbr. ákvæði 15. gr. reglugerðar nr. 651/2001, sbr. VI. kafla laga nr. 25/193, m.a. með hliðsjón af því hver sé eðlilegur kostnaður við slíka vinnu, einkum með hliðsjón af lokamálslið 17. gr. laga nr. 25/1993, sem mælir fyrir um að eigendum búfjár sem fargað er sé skylt að leggja fram endurgjaldslaust alla ófaglega vinnu og aðstoð við hreinsun, sótthreinsun og aflífun dýra.

Samkvæmt 17. gr. laga nr. 25/1993 ber ríkissjóði m.a. að greiða efniskostnað vegna nauðsynlegrar hreinsunar og sótthreinsunar en sérstakur fyrirvari er hins vegar gerður um að eigendum búfjár sé skylt að leggja fram endurgjaldslaust alla ófaglega vinnu. Dómurinn telur, m.a. í ljósi 72. gr. stjórnarskrárinnar, að túlka verði ákvæðið á þann veg að þar falli undir eftir atvikum kostnaður við endurnýjun mannvirkja sem nauðsyn ber til að rífa við hreinsunina. Í ljósi málatilbúnaðar stefnda og þess að í matsgerðinni sem hann aflaði er ekki tekinn til mats kostnaður vegna endurnýjunar þeirra mannvirkja, sem samkvæmt úrskurði matsnefndar og matsgerð er þó talið nauðsynlegt að rífa, er það niðurstaða dómsins að ekki sé unnt að leggja matsgerð hins dómkvadda matsmanns til grundvallar niðurstöðu um þennan þátt ágreinings aðila, þ.e. bætur fyrir niðurrif, hreinsun og jarðvegsskipti, heldur beri að leggja til grundvallar niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta. Stefnda ber því að greiða stefnendum bætur fyrir niðurrif, hreinsun og jarðvegsskipti í samræmi við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta, samtals krónur 6.800.000 krónur.

Loks deila aðilar um fjárhæð kostnaðar, þ.e. 1.008.650 krónur, sem Matsnefnd eignarnámsbóta gerði stefnda að greiða stefnendum vegna reksturs málsins fyrir matsnefndinni. Þessi kostnaður samrýmist málskostnaðaryfirliti lögmanns stefnenda frá 8. janúar 2010 sem lagt var fram við rekstur málsins hjá matsnefndinni. Stefndi hefur hvorki sýnt fram á að fjöldi vinnustunda né tímagjald lögmanns stefnenda sé ósanngjarnt eða óhæfilegt. Verður því ákvörðun matsnefndarinnar um þennan kostnað ekki hnekkt.

Samkvæmt framangreindum niðurstöðum verður stefnda gert að greiða stefnendum 13.911.973 krónur í samræmi við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta frá 12. mars 2010. Jafnframt er fallist á kröfu stefnenda um að fjárhæðin beri dráttarvexti frá þeim degi er matsnefnd eignarnámsbóta kvað upp úrskurð sinn, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, svo sem í dómsorði greinir.

Í samræmi við niðurstöðu málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur.

Á-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnendum 13.911.973 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 12. mars 2010 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 4.205.108 krónur þann 2. júlí 2010, miðað við stöðu skuldarinnar á þeim tíma.

Stefndi greiði stefnendum 600.000 krónur í málskostnað.

Á-kvk-nf B-kvk-nf.