E-1671/2020

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

Mál þetta var höfðað 6. mars 2020. Stefnandi er A. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli við Lindargötu, 101 Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.000.000 króna auk vaxta skv. 1 mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. apríl 2017 til 28. september 2017 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara krefst hann þess að krafa stefnanda verði verulega lækkuð og málskostnaður þá látinn niður falla.

Aðalmeðferð málsins sem fyrirhuguð var 7. október sl. var frestað vegna veirufaraldurs. Málið var dómtekið eftir aðalmeðferð þess 26. nóvember 2020.

Helstu málsatvik

Stefnandi er greindur með geðklofa og hefur, samkvæmt gögnum málsins, sögu um að beita alvarlegu ofbeldi í veikindalotum. Hann varð manni að bana árið 1988 með hrottafengnum hætti. Hann var metinn ósakhæfur vegna geðrofs og dæmdur til innlagnar á viðeigandi stofnun, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 22. júní 1990 í máli nr. 418/1989. Hann var leystur úr öryggismeðferð árið 1997 samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 28. apríl 1997 í máli nr. R21/1996 en gert að undirgangast áframhaldandi geðlæknismeðferð. Meðferð sú skyldi vera í höndum réttargeðdeildarinnar að Sogni og á ábyrgð yfirlæknis þar. Skyldi hann mæta til lyfja og viðtalsmeðferðar á viku til hálfsmánaðar fresti, allt eftir ákvörðun yfirlæknis hverju sinni. Ekki var tekið á því í úrskurðinum hvernig bregðast skyldi við ef stefnandi afþakkaði meðferð og veiktist eða meðferð færi með öðrum hætti úr skorðum. Lyfja og viðtalsmeðferðin var allt fram á árið 2018 í höndum B geðlæknis og fyrrverandi yfirlæknis réttargeðdeildar, en síðari ár á ábyrgð C, yfirlæknis réttargeðdeildar spítalans.

Þann 24. apríl 2017 hafði Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu samband við yfirlækni Landspítala háskólasjúkrahúss (LSH) og óskaði upplýsinga um hvort stefnandi ætti sér sögu hjá geðdeild LSH og væri álitinn hættulegur vegna geðsjúkdóms. Í samtalinu kom fram að stefnandi hefði verið mjög virkur á samfélagsmiðlum vikurnar á undan og hefði beint hótunum að meðlimum D. Þar hefðu menn haft miklar áhyggjur og endurtekið haft samband við lögreglu. Einnig kom fram að skilja mætti á færslum stefnanda á samfélagsmiðlum að hann væri að nota ofskynjunarlyfið LSD.

Yfirlæknir á geðdeild LSH hafði samband við yfirlækni réttar og öryggisdeildar LSH. Hann þekkti til málsins. Álit þeirra beggja var að í ljósi fyrri sögu stefnanda, hótana sem hann hefði uppi á samfélagsmiðlum og hættu á að hann væri að nota ofskynjunarlyf væri rétt að aðhafast í málinu. Nauðsynlegt væri að fá stefnanda til mats á geðdeildinni.

Þann 25. apríl 2017 barst vakthafandi lækni á héraðsvakt Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins beiðni frá yfirlækni geðdeildar LSH um að hann færi með lögreglu til að færa stefnanda til geðlæknismats á LSH þar sem líklegt væri að ástand hans jafnaðist á við það sem lýst er í 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1998.

Læknir á héraðsvakt heilsugæslunnar fór í kjölfarið að heimili stefnanda ásamt lögreglu til að láta færa hann á geðdeild í geðmat. Þar upplýsti læknirinn stefnanda um að koma sín væri að frumkvæði lækna á geðdeildinni sem hefðu áhyggjur af heilsu hans og vildu að hann kæmi í viðtal á geðdeild til að meta heilsuna. Þá var honum greint frá því að færslur á samfélagsmiðla undanfarið væru orsök þessa, svo og hans fyrri veikindi. Stefnandi spurði hvort hann fengi viðtal strax ef hann færi á geðdeildina og var því svarað játandi. Lýsti stefnandi sig þá tilbúinn til að fara og fór sjálfviljugur með lögreglu. Læknirinn hringdi í kjölfarið á geðdeildina og lét vita að stefnandi hefði af frjálsum vilja farið í geðlæknismat. Fyrir dómi greindi stefnandi reyndar svo frá að ástæða þess að hann ákvað að fara sjálfviljugur, þótt hann teldi enga þörf á, væri sú að hann hefði talið víst m.v. aðstæður, að ella hefði hann verið þvingaður með valdi til þess.

Í bókun lögreglu um verkefnið kemur fram að flutningur stefnanda á geðdeild LSH hafi gengið áfallalaust og að honum hafi verið fylgt þangað án nokkurrar valdbeitingar eða líkamlegrar þvingunar. Tveir lögreglumenn hafi komið að verkefninu.

Stefnandi lagðist beint inn á bráðageðdeild 32C. Hann var metinn af geðlækni við komu og var niðurstaða þess læknis, að höfðu samráði við yfirlækni, að stefnandi yrði nauðungarvistaður í 72 klukkustundir á deildinni. Nauðsynlegt þótti að fylgjast með honum m.t.t. þess að meta geðrofseinkenni og gera áhættumat. Fram kom í samtölum við stefnanda að hann hefði ekki hitt B í formlegu eftirliti lengi. Stefnandi hefði hins vegar boðið honum í mat til sín um mánuði áður og þeir hefðu talað saman í síma.

Þann 26. apríl var ákveðið að annar geðlæknir deildarinnar ræddi við stefnanda. Niðurstaða þess viðtals var að stefnandi væri með einkenni geðrofs, hann væri með stórmennskuhugmyndir og tortryggni sem þó gæti verið hluti af persónugerð hans. Rétt væri, í ljósi alvarleika veikinda stefnanda í gegnum tíðina, að halda honum áfram á deildinni til frekari skoðunar, a.m.k. til næsta dags. Þetta viðtal fór fram samkvæmt beiðni þess læknis sem tók á móti stefnanda deginum áður vegna þess að hún taldi málið þarfnast annars álits, þ.e. um hvort rétt væri að nauðungarvista stefnanda. Sá læknir sem framkvæmdi matið taldi vísbendingar um að stefnandi væri í geðrofi meðan læknir sá er tók á móti stefnanda og ákvað nauðungarvistun taldi engin skýr geðrofseinkenni.

Stefnandi bar nauðungarvistun sína undir Héraðsdóm Reykjavíkur og staðfesti dómurinn ákvörðunina með úrskurði sem kveðinn var upp 27. apríl 2017, sbr. mál nr. L36/2017. Aðalatriði úr þeirri úrslausn eru tekin upp í niðurstöðukafla þessa máls.

Stefnandi dvaldi á bráðageðdeild LSH í þrjá sólarhringa til skoðunar og mats. Var það mat lækna deildarinnar að þeim tíma loknum að ekki væru forsendur fyrir áframhaldandi nauðungarvistun. Við útskrift var lagt upp með að frekari eftirfylgd yrði í höndum geðlækna LSH.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu, sem og vitnin C, yfirlæknir réttar og öryggisgeðdeildar, E, geðlæknir á bráðageðdeild 32C, F, yfirlæknir á bráðageðdeild 32C og B, geðlæknir, fyrrum yfirlæknir.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur nauðungarvistunina hafa verið án tilefnis og lögmæt skilyrði hafa brostið og að henni hafi verið staðið á særandi og móðgandi máta. Eigi hann því rétt til bóta á grundvelli 32. gr. lögræðislega.

Um það að lögmæt skilyrði hafi brostið er byggt á því að skrif stefnanda á samfélagsmiðlum geti ekki verið grundvöllur lögræðissviptingar. Hann hafi, sem listamaður, ríkt tjáningarfrelsi á grundvelli 73. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994, og ríka heimild til að tjá sig um málefni er varði D en stefnandi hafi verið ákafur gagnrýnandi á starfshætti stjórnar D í áraraðir. Ekkert í skrifum hans hafi gefið tilefni til að ætla að hann væri í geðrofsástandi eða hjá honum að finna nokkur einkenni geðrofs sem þörf væri á að fylgjast með, en sönnunarbyrðin hvað varði tilefni vistunar hvíli á geðsviði Landspítalans. Sérstaklega sé bent á að því hafi ekki verið haldið fram að í orðum stefnanda hefði falist hótun um ofbeldi eða annað slíkt. Hann hafi eingöngu boðað gagnrýni á stjórn D.

Þá sé enn fremur byggt á því að það að lögreglu hafi borist upplýsingar sem ástæða hafi þótt til að taka alvarlega og tengdust skrifum hans á samfélagsmiðlum geti í engu talist fullnægjandi ástæða fyrir nauðungarvistun. Stefnandi hafi því ekki getað varist nauðungarvistun með virkum og áhrifaríkum hætti fyrir héraðsdómi þar sem ekki hafi legið fyrir hver sú háttsemi væri sem vakið hefði þennan grun um veikindi stefnanda. Hafi því brostið skilyrði til nauðungarvistunar.

Þá sé á því byggt að skilyrði hafi brostið til nauðungarvistunar þar sem hún hafi farið fram án samráðs við yfirlækni réttargeðdeildar, C, sem beri ábyrgð á geðlæknismeðferð stefnanda skv. úrskurði héraðsdóms. Eftirlit mun hafa verið á hendi B, fyrrverandi yfirlæknis á Sogni. Ekkert samráð hafi þó verið haft við B. Verði þannig ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að stefnandi hafi sætt öryggisráðstöfunum á grundvelli 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. C, og B í hans umboði, séu skipaðir af dómstólum til að sjá um meðferð stefnanda. Að nauðungarvistun fari fram án þeirra beiðni eða án samráðs við þá sé í andstöðu við úrskurð héraðsdóms. Þá þekki þeir best til geðheilbrigðis stefnanda og séu færastir til að meta hvort ástæða sé til að endurmeta lyfjagjöf og koma eftirliti í fastari skorður. Yfirlæknir deildar 32C hafi enga heimild haft til að ganga inn í hlutverk yfirlæknis réttargeðdeildar og hafi því brostið heimild til að óska eftir nauðungarvistun í þeim tilgangi sem óskað hafi verið eftir.

Þá hafi ekki verið beitt vægari úrræðum sem hafi verið fyrir hendi, svo sem að beina til eftirlitsaðila eða ábyrgðarmanns hans að kanna ástand hans og leggja mat á það hvort þörf væri á að grípa til aðgerða. Yfirmaður réttargeðdeildar hafi talið nauðungarvistunina óþarfa og án ástæðu.

Þá er á því byggt að nauðungarvistunin hafi haft skaðleg áhrif á heilsu stefnanda en hann hafi upplifað skerðingu á frelsi sínu með sérlega meiðandi og særandi hætti. Nauðungarvistunin hafi átt sér stað í aðdraganda aðalfundar D vegna skrifa stefnanda. Stefnandi hafi upplifað að freklega væri gengið á tjáningarfrelsi hans.

Þá hafi tímasetning vistunar verið særandi og móðgandi fyrir stefnanda þar sem honum hafi verið meinuð þátttaka í aðalfundi D. Hafi hann beðið miska af framkvæmd og tímasetningu og álitshnekki fyrir að vera nauðungarvistaður, án tilefnis. Hafi þetta verið sérlega meiðandi fyrir stefnanda í ljósi forsögu hans en hvorki C né eftirlitsaðilinn, B geðlæknar, hafi að sögn stefnanda merkt einkenni sjúkdóms stefnanda um langa hríð þegar nauðungarvistunin hafi verið ákveðin.

Þá sé byggt á því að nauðungarvistunin hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi og friði stefnanda og hann eigi rétt til bóta á grundvelli 2. mgr. 26. gr. skaðbótalaga nr. 50/1993. Með nauðungarvistunni, sem hafi verið án tilefnis og ekki í samræmi við ákvæði lögræðislaga, hafi verið brotið gegn frelsi stefnanda og friðhelgi einkalífs hans.

Byggt sé á því að jafnvel lægsta stig gáleysis geti fellt skyldu á stefnda til greiðslu miskabóta. Í þessu máli hafi læknar bráðageðdeildar Landspítalans ákveðið nauðungarvistun stefnanda í tilgangi sem dómstólar höfðu falið yfirmanni réttargeðdeildar að framfylgja. Með því að virða að vettugi þá skipan sem ákveðin hafði verið af dómstólum hafi stefndi bakað sér bótaábyrgð gagnvart stefnanda.

Stefnandi njóti réttar til frelsis skv. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Mannréttindasáttmáli Evrópu hafi lagagildi á Íslandi, sbr. lög nr. 62/1994, og mæli 5. gr. fyrir um rétt til frelsis. Í réttinum til frelsis felist að stefnandi verði ekki sviptur frelsi án lagaheimildar. Þar sem í þessu máli hafi skilyrði nauðungarvistunar ekki verið uppfyllt hafi verið brotið gegn þeim réttindum sem ákvæðunum sé ætlað að vernda, sbr. það sem rakið hafi verið.

Stefnandi njóti jafnframt réttar til friðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. MSE. Mannréttindadómstóll Evrópu, sem hafi það hlutverk að túlka ákvæði sáttmálans, telji æruvernd falla undir friðhelgi einkalífs. Æruvernd undir MSE sé tvíþætt, annars vegar taki hún til mannlegrar reisnar og sjálfsvirðingar þolanda og hins vegar til orðspors hans út á við. Sömu sjónarmið liggi til grundvallar æruvernd í íslenskum rétti frá fornu fari. Mannréttindadómstóllinn hafi enn fremur fellt undir 8. gr. sáttmálans réttinn til frelsis frá tilefnislausu inngripi eða óeðlilegum áhrifum stjórnvalda á sambönd borgaranna við ástvini, samstarfsfólk og samfélag sitt í víðara samhengi.

Í 13. gr. MSE sé sú skylda lögð á samningsríki að skapa raunverulega vernd þeirra gæða sem vernduð séu af sáttmálanum.

Nauðungarvistunin hafi haft djúpstæð áhrif á stefnanda, sem hafði um langt skeið sýnt lítil einkenni sjúkdóms síns. Í kjölfar nauðungarvistunarinnar hafi heilsu hans hrakað og vistunin hafi haft djúpstæð áhrif á sjálfsmynd hans. Enn fremur séu áhrif á mannorð hans út á við mikil en nauðungarvistunin hafi gefið ranga mynd af geðheilsu stefnanda og hafi verið til þess fallin að draga úr tiltrú samfélagsins á bata hans.

Með tilefnislausri frelsissviptingu og skerðingu á friðhelgi einkalífs stefnanda hafi stefndi því valdið stefnanda miska í skilningi bliðar 26. gr. skaðabótalaga, 67. og 71. gr. stjórnarskrár og 5. og 8. gr. MSE. Taki tjón stefnanda til meginþátta frelsis og friðhelgi einkalífs í skilningi 8. gr. MSE. Samkvæmt 13. gr. MSE beri aðildarríkjum að bæta tjón sem þau valda borgurunum með því að fara ekki eftir reglum sáttmálans. Bent sé á að bótaákvæði MSE feli í sér sjálfstæða skyldu til greiðslu miskabóta vegna brots gegn 5. og 8. gr. sáttmálans og standi þannig við hlið 26. gr. skaðabótalaga, sem einnig sé byggt á.

Krafa um bætur byggist á 32. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og almennum reglum skaðabótaréttar. Þá er byggt á blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og ákvæðum 67., 71. og 73. gr. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 5. gr., 8. gr. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir öllum málatilbúnaði og málsástæðum stefnanda sem ósönnuðum og órökstuddum. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að skilyrði til greiðslu bóta skv. 32. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 séu ekki uppfyllt. Þannig hafi nauðungarvistun stefnanda verið lögmæt, hún hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til og að henni hafi ekki verið staðið á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Með vísan til sömu raka séu skilyrði til greiðslu miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ekki uppfyllt, enda sé enga sök að finna hjá stefnda. Þá er því mótmælt að fyrir hendi geti verið bótaskylda á grundvelli 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

------

Lögmæt skilyrði nauðungarvistunar skv. 19. gr. lögræðislaga voru uppfyllt að mati stefnda og nauðungarvistun hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til.

Nauðungarvistun sé meiri háttar inngrip í frelsi einstaklings, enda sé meginregla lögræðislaga nr. 71/1997 sú að sjálfráða maður verði ekki vistaður nauðugur á sjúkrahúsi, eins og fram komi í 1. mgr. 19. gr. laganna. Undantekningu frá þessari reglu sé að finna í 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga, með síðari breytingum. Samkvæmt þeirri grein geti læknir ákveðið að sjálfráða maður skuli færður og vistaður nauðugur á sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Sama gildi ef maður á við alvarlega áfengisfíkn að stríða eða ofnautn ávana og fíkniefna.

Stefndi mótmælir þeim fullyrðingum sem fram koma í stefnu að skrif stefnanda á samfélagsmiðlum geti ekki verið grundvöllur lögræðissviptingar vegna ríks tjáningarfrelsis hans sem listamanns.

Stefnandi sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi og eigi sögu um neyslu ofskynjunarlyfja með alvarlegum afleiðingum. Þrátt fyrir að meðferð við sjúkdómi hans hafi verið árangursrík um árabil hafi athafnir hans og yfirlýsingar á samfélagsmiðlum í aðdraganda nauðungarvistunar gefið tilefni til að ætla að mögulega hefði orðið bakslag sem bregðast yrði við. Þá hafi legið fyrir að los hefði komið á meðferð hans og eftirlit undanfarið. Hafi það því verið mat tveggja lækna að í ljósi fyrri sögu stefnanda, þeirra hótana sem hann hafði uppi á samfélagsmiðlum og hættu á að hann væri að nota ofskynjunarlyfið LSD væri rétt og nauðsynlegt að aðhafast í málinu og láta sækja stefnanda til mats á geðdeildinni. Um væri að ræða mann sem hefði sögu um að hafa í geðrofsástandi myrt annan mann.

Nauðungarvistun skv. 19. gr. lögræðislaga eigi eingöngu við um sjálfráða einstaklinga. Það að stefnandi sæti geðlæknismeðferð feli ekki í sér sviptingu sjálfræðis og gildi því ákvæði 19. gr. lögræðislaga um hann eins og aðra sjálfráða einstaklinga. Af úrskurði í máli R21/1996 leiði ekki sjálfkrafa skyldu til að hafa samráð við meðferðarlækni við mat á því hvort nauðsyn beri til að nauðungarvista sjúkling á grundvelli 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga eins og stefnandi byggir á. Því hafi yfirlæknir bráðageðdeildar LSH getað tekið ákvörðun um vistun. Stefndi telur þó rétt að benda á að þvert á það sem fullyrt sé í stefnu hafi við ákvörðun um nauðungarvistun stefnanda verið haft samráð við C yfirlækni á réttar og öryggisgeðdeild LSH. Verði því að telja að stefndi hafi gætt nægjanlega að rannsóknarskyldu sinni að þessu leyti áður en ákvörðun um nauðungarvistun var tekin. Þá hafi B geðlæknir gefið símaskýrslu fyrir dómi undir rekstri máls nr. L36/2017.

Til stuðnings lögmæti nauðungarvistunarinnar vísar stefndi jafnframt til framangreinds úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur frá 2017. Með úrskurðinum var synjað kröfu stefnanda um að felld yrði úr gildi ákvörðun yfirlæknis LSH um nauðungarvistun stefnanda í 72 stundir. Staðfesti úrskurðurinn þannig að lögmætum skilyrðum hennar hefði verið fullnægt. Í úrskurðinum séu rakin sjónarmið þeirra lækna sem önnuðust stefnanda á meðan á nauðungarvistun stóð. Þá séu í úrskurðinum rakin þau sjónarmið sem leitt hafi til þess að vægari úrræðum yrði ekki beitt. Þ.e. að stefnandi hafi slegið úr og í með vilja sinn til samvinnu við lækna um nauðsynlegt mat.

Með vísan til alls framangreinds telur stefndi engan vafa leika á því að uppfyllt hafi verið lögmæt skilyrði til nauðungarvistunar stefnanda í því tilviki sem hér um ræðir og að ekki hafi verið tiltæk vægari úrræði en þau sem gripið var til. Þá verði ekki talið að nauðungarvistunin hafi staðið lengur en efni stóðu til. Stefnandi hafi borið ákvörðun um nauðungarvistun sína í 72 klst. undir dómstóla og þeir staðfest hana. Gerð hafi verið ítarleg og endurtekin skoðun á stefnanda þá þrjá daga sem hann dvaldi á geðdeildinni, af geðlæknum bráðageðdeildar 32C. Jafnframt hafi hann verið undir eftirliti og í stöðugum samskiptum við starfsfólk deildarinnar. Niðurstaða þessa mats hafi verið sú að hann væri ekki í geðrofi og að ekki væru forsendur til frekari nauðungarvistunar eða nauðungarmeðferðar á geðdeild. Stefnandi var því útskrifaður að þessum 72 klst. liðnum.

Til viðbótar því að stefnandi telji að nauðungarvistun hans hafi verið án tilefnis og að lögmæt skilyrði hafi brostið segi í stefnu að staðið hafi verið að vistuninni á særandi og móðgandi máta. Þessu er mótmælt af hálfu stefnda sem röngu og ósönnuðu.

Stefndi telur ekkert fram komið í málinu sem sýni fram á að staðið hafi verið að vistun stefnanda á hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Það liggi í hlutarins eðli að í nauðungarvistun felist tímabundin takmörkun á frelsi sjálfráða einstaklings. Slík aðgerð sé líklega aldrei án afleiðinga fyrir þann sem henni þarf að sæta. Hins vegar leiði það ekki sjálfkrafa til þess að aðgerðin geti talist bótaskyld. Þvert á móti sé í 32. gr. lögræðislaga tekið fram að aðgerðin þurfi að teljast óþarflega hættuleg, særandi og móðgandi svo að til bótaskyldu geti komið.

Af þeim gögnum sem liggi frammi í málinu, frá lögreglu annars vegar og læknum hins vegar, megi ráða að nauðungarvistun stefnanda hafi farið fram í fullu samræmi við meðalhóf og í engu gengið fram með þeim hætti að talist geti hættulegt, særandi eða móðgandi. Þannig komi fram í bókun lögreglu og bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til ríkislögmanns, 27. mars 2018, að flutningur stefnanda á geðdeild LSH, sem fram hafi farið að beiðni læknis og í samræmi við 4. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, hafi gengið áfallalaust. Honum hafi verið fylgt án nokkurrar valdbeitingar eða líkamlegrar þvingunar. Hann hafi ekki andmælt því að fylgja lögreglu og ekki gert athugasemdir við framkomu þeirra tveggja lögreglumanna sem að verkinu komu. Þessar fullyrðingar lögreglu fái jafnframt stoð í samskiptaseðlum læknis á héraðsvakt.

Hvað varði dvöl stefnanda á bráðageðdeild 32C á LSH vísist til umsagnar yfirlæknis deildarinnar. Þar komi m.a. fram að stefnandi hafi sofið vel á deildinni og verið til fullrar samvinnu um lyfjagjöf. Ekkert í frásögn læknis af dvöl stefnanda á deildinni bendi til að nauðungarvistun hans hafi verið með meiðandi eða særandi hætti.

Stefndi bendir í þessu sambandi á að nauðungarvistun er neyðarúrræði sem ætlað er að forða einstaklingi frá því að valda sjálfum sér eða öðrum skaða. Þessu til stuðnings vísist til þess að ákvæði 18. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 gildi ekki við meðferð mála skv. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sbr. 22. gr. lögræðislaga. Í athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögræðislögum segi um þetta ákvæði að vegna séreðlis þeirra mála sem um ræði í 19. gr. lögræðislaga og nauðsynjar á að afgreiða þau án tafar verði ekki hjá því komist að afnema þá frestunarheimild sem 18. gr. stjórnsýslulaga feli í sér.

Í ljósi eðlis þeirrar heimildar sem 19. gr. lögræðislaga veitir og þeirra aðstæðna sem kalli á að henni verði beitt verði það að teljast fráleit krafa af hálfu stefnanda að hann eigi bótarétt á grundvelli 32. gr. lögræðislaga þar sem tímasetning nauðungarvistunarinnar hafi verið óhentug. Þegar hafi verið fjallað um lögmæti þeirrar ákvörðunar sem fagaðilar tóku um að nauðsyn bæri til að nauðungarvista stefnanda. Lögmæti aðgerðanna hafi verið staðfest með úrskurði héraðsdóms í máli nr. L36/2017. Hentugleiki tímasetningar nauðungarvistunarinnar geti því, eðli málsins samkvæmt, ekki komið til skoðunar við mat á því hvort ráðstöfunin hafi verið óþarflega hættuleg, særandi eða móðgandi.

Með vísan til alls framangreinds sé því hafnað að stefnandi geti í máli þessu byggt bótarétt á ákvæði 32. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.

------

Stefndi hafnar því að stefnandi geti byggt bótarétt sinn í máli þessu á því að nauðungarvistun hans hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi og friði stefnanda og hann eigi því rétt til bóta á grundvelli bliðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Stefndi mótmæli þessum málatilbúnaði stefnanda með vísan til sömu málsástæðna og fjallað sé um að framan. Það sé skilyrði miskabóta skv. blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga að sannað sé að sú athöfn sem bótakrefjandi byggir bótarétt sinn á hafi verið ólögmæt. Þegar hafi verið fjallað um það með ítarlegum hætti að allar athafnir stefnda við nauðungarvistun stefnanda hafi verið lögmætar.

Stefndi telur nauðsynlegt, vegna málatilbúnaðar stefnanda í stefnu, að árétta að ekki hafi hvílt á læknum bráðageðdeildar LSH skylda til að bera ákvörðun sína undir yfirmann réttargeðdeildar sjúkrahússins, enda hafi stefnandi verið sjálfráða. Úrskurður dómstóla um að hann skuli sæta tiltekinni læknismeðferð breyti engu um stöðu hans skv. 19. gr. lögræðislaga. Hins vegar hafi raunin verið sú að haft hafi verið samráð við yfirlækni réttargeðdeildar við ákvörðun um nauðungarvistun stefnanda auk þess sem tekin hafi verið símaskýrsla af meðferðarlækni stefnanda, skv. úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í máli R21/1996.

Með vísan til þessa sé bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafnað.

------

Stefndi telur stefnanda ekki eiga bótarétt á grundvelli mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) eða mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar.

Stefnandi hafi ekki verið sviptur réttinum til frelsis án lagaheimildar enda hafi nauðungarvistun hans stuðst við ákvæði lögræðislaga og öll lögmæt skilyrði hennar verið fyrir hendi, svo sem þegar hafi verið fjallað um. Með vísan til þess sé því hafnað af hálfu stefnda að í nauðungarvistun stefnanda hafi falist brot á rétti hans til frelsis skv. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. MSE.

Í 5. gr. MSE sé fjallað um réttinn til frelsis og mannhelgi. Er þar kveðið á um að engan mann skuli svipta frelsi nema í nánar tilgreindum tilvikum og þá í samræmi við þá málsmeðferð sem kveðið er á um í lögum. Eitt þeirra tilvika sem talin séu upp í ákvæðinu sé að finna í e. lið 1. mgr. 5. gr.: „lögleg gæsla… manns sem er andlega vanheill, áfengissjúklingur, eiturlyfjasjúklingur eða umrenningur“. Þá sé í 5. mgr. ákvæðisins kveðið á um að hver sá sem tekinn hafi verið höndum eða settur í gæslu gagnsætt ákvæðum greinarinnar skuli eiga bótarétt sem unnt sé að koma fram.

Stefndi heldur því fram að nauðungarvistun stefnanda hafi fallið undir þau tilvik sem talin séu upp í 1. mgr. ákvæðisins og verið í samræmi við þá málsmeðferð sem kveðið sé á um í 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Þá sé með 32. gr. lögræðislaga unnt að koma fram bótarétti í þeim tilvikum sem nauðungarvistun sé í andstöðu við ákvæði 5. gr. MSE. Svo sé hins vegar ekki í tilviki stefnanda og því eigi hann ekki rétt á bótum.

Í 67. gr. stjórnarskrár segi að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Þá er kveðið á um að sá frelsissvipti skuli tafarlaust fá að vita um ástæður frelsissviptingarinnar, hann skuli eiga rétt á að dómstóll kveði á um lögmæti hennar svo fljótt sem verða má og hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta.

Í tilviki stefnanda hafi hann verið nauðungarvistaður í samræmi við heimild í lögræðislögum. Hann hafi strax verið upplýstur um ástæður nauðungarvistunarinnar. Stefnandi hafi haft tækifæri til að bera nauðungarvistun sína undir dómstóla á meðan á henni stóð. Hafi nauðungarvistunin verið úrskurðuð lögmæt fyrir dómi. Stefnandi eigi því ekki rétt til skaðabóta á grundvelli 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár, enda hafi hann ekki verið sviptur frelsi að ósekju.

Stefndi hafnar því einnig að hægt sé að líta á nauðungarvistun stefnanda sem brot á rétti hans til friðhelgi einkalífs þar sem æra hans og orðspor hafi beðið hnekki eða átt hafi sér stað tilefnislaust inngrip eða óeðlileg áhrif stjórnvalda á samband stefnanda við samfélag sitt.

Í 8. gr. MSE sé kveðið á um rétt manna til friðhelgi einkalífs og fjölskyldu. Samkvæmt ákvæðinu skuli opinber stjórnvöld ekki ganga á þann rétt nema samkvæmt því sem lög mæli fyrir um og nauðsyn beri til, m.a. til að firra glæpum og vernda heilsu manna, réttindi og frelsi. Sömu réttindi séu tryggð í 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þar sé í 2. mgr. kveðið á um að með sérstakri lagaheimild megi takmarka friðhelgi einkalífs ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra.

Nauðungarvistun stefnanda hafi, eins og áður segi, verið fyllilega lögmæt. Hún hafi verið metin nauðsynleg til að vernda bæði heilsu stefnanda sjálfs og heilsu og réttindi annarra. Því verði nauðungarvistun hans ekki talin fela í sér brot á rétti stefnanda til friðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr. stjskr. og 8. gr. MSE.

Í 13. gr. MSE sé kveðið á um rétt einstaklinga til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Stefnandi hafi raunhæfan rétt til að leita réttar síns í ákvæði 32. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Því sé enginn skortur á réttarheimildum í íslenskum rétti sem heimili að dæmdar séu miskabætur þegar einstaklingur verður fyrir skerðingu réttinda í andstöðu við ákvæði sáttmálans. Hins vegar megi lesa úr málatilbúnaði stefnanda í stefnu að hann telji 13. gr. MSE tryggja skilyrðislausan rétt til bóta eða hlutlæga bótaábyrgð ríkisins í þeim tilvikum þar sem einstaklingur þurfi að þola slíka takmörkun réttinda sinna af hálfu hins opinbera sem stefnandi þurfti að þola með nauðungarvistun sinni. Þessu er hafnað af hálfu stefnda. Athafnir stefnda í tengslum við nauðungarvistun stefnanda hafi verið í fullu samræmi við ákvæði laga og áskilnað þeirra mannréttindareglna sem stefnandi vísi til. Stefnandi geti því ekki byggt bótarétt á 13. gr. MSE.

------

Ef svo ólíklega skyldi vilja til að dómstólar fallist kröfu á stefnanda um að fyrir hendi sé bótaskylda stefnda vegna nauðungarvistunar stefnanda í apríl 2017 er krafist verulegrar lækkunar á dómkröfum hans.

Um varakröfu stefnda vísast til sömu málsástæðna og sjónarmiða og fram koma í umfjöllun um aðalkröfu um sýknu.

Þá er um varakröfu vísað til eigin sakar stefnanda. Ef dómstóllinn kemst að þeirri niðurstöðu að bótaskylda sé fyrir hendi verði að líta svo á að stefnandi hafi verið fullfær um að stýra athöfnum og orðum með þeim hætti að öðrum stæði ekki ógn af þannig að tilefni þætti til að hafa samband við lögreglu eða ætla að stefnandi væri undir áhrifum ofskynjunarlyfja og í geðrofi. Stefnandi verði sjálfur, a.m.k. að hluta, að bera ábyrgð á þeim afleiðingum sem skrif hans á samfélagsmiðlum höfðu og þeirri atburðarás sem þau hrundu af stað.

Þá sé því haldið fram af hálfu stefnda að hvað sem líði sakarskiptingu séu dómkröfur stefnanda óhóflega háar m.v. tímalengd nauðungarvistunarinnar og málavexti að öðru leyti.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr.

Niðurstaða

Stefnandi byggir mál sitt á því að uppfyllt séu ákvæði 32. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Þar segir að dæma skuli bætur úr ríkissjóði vegna nauðungarvistunar sjálfráða manns ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkrar aðgerðar, að nauðungarvistun hefur staðið lengur en efni stóðu til eða að henni staðið á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Að uppfylltum skilyrðum ber að bæta bæði fjártjón og miska. Að öðru leyti gilda almennar reglur skaðabótaréttar. Stefnandi byggir jafnframt á blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um að heimilt sé að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við, en til að það ákvæði eigi við verður að sýna fram á saknæma háttsemi.

Í 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 segir að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum, og að hver sá sem hefur verið sviptur frelsi eigi rétt á að fá að vita tafarlaust um ástæður þess.

Í 5. mgr. ákvæðisins segir að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Af þessum ákvæðum verður ráðið að ef litið verður svo á að stefnanda hafi með ólögmætum hætti verið haldið í nauðungarvistun beri honum bætur.

Eins og að framan greinir felldi Héraðsdómur Suðurlands í úrskurði frá 28. apríl 1997 niður öryggismeðferð sem stefnandi hafði þá sætt frá 19. desember 1995, í grunninn samkvæmt framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 418/1989. Stefnanda var þó gert að sæta áframhaldandi geðlæknismeðferð sem skyldi vera í höndum réttargeðdeildarinnar að Sogni og á ábyrgð yfirlæknis þar. B fyrrverandi yfirlæknir á Sogni, mun hafa annast eftirlit með meðferð stefnanda. Fyrir dómi kvaðst B hafa annast þetta eftirlit eftir að hann hætti reglubundnum störfum sínum og verið í nokkuð stöðugu sambandi við stefnanda. Á milli þeirra hafi myndast góður kunningsskapur. Taldi B sig geta fullyrt að stefnandi hefði ekki verið í geðrofi umrætt sinn enda hefði meðferð hans og svörun við lyfjameðferð gengið vel um árabil.

Stefnandi byggir á því að af þeirri ástæðu að ekki var leitað samþykkis B eða eftir atvikum C, yfirlæknis réttargeðdeildar Landspítalans, fyrir nauðungarvistun, eða að minnsta kosti haft samráð við þá, hafi brostið lagskilyrði fyrir nauðungarvistun stefnanda. Yfirlæknir deildar 32C hafi enga heimild haft til að ganga inn í hlutverk yfirlæknis geðdeildar og í raun þannig brotið gegn framangreindum úrskurði Héraðsdóms Suðurlands. Ekki verður á þetta fallist. Líta verður svo á að ákvörðun um nauðungarvistun verði, eins og í raun úrræðið sjálft ber með sér, alla jafnan tekin með mjög skömmum fyrirvara. Á það sérstaklega við um það úrræði sem hér um ræðir, þ.e. 72 tíma nauðungarvistun. Engar takmarkanir eru sjáanlegar í framangreindum úrskurði dómsins í þessa veru og ekki verða þær leiddar af lögræðislögum eða öðrum reglum.

Sá læknir sem lendir í þeirri aðstöðu að þurfa að meta hvort tilefni sé til að vista sjúkling nauðugan hlýtur að gera það á grundvelli eigin skoðunar og rannsóknar sem og á eigin ábyrgð. Það gerir hann með samtali og eftir atvikum samráði við þá sem að máli koma hverju sinni telji hann ástæðu til.

Það liggur hins vegar fyrir, án þess að það hafi einhver úrslitaáhrif í málinu, sbr. framangreint, þ.e. samráðið sem slíkt, að haft var, sbr. nánar hér síðar, samráð við C yfirlækni við meðferð málsins a.m.k. eftir að ákvörðun hafði verið tekin um nauðungarvistun. Mun læknirinn, líklega á árabilinu 2011–2013, hafa boðið B að taka við meðferð stefnanda af honum, en B afþakkað og gjarnan viljað halda áfram eftirliti og samskiptum við stefnanda eftir það. Gengið verður þó út frá því að þegar ákvörðun var tekin hafi C borið ábyrgð á meðferð stefnanda. B yfirlæknir gaf skýrslu í máli Héraðsdóms Reykjavíkur nr. L 36/2017 sem fjallaði um nauðungarvistun þá sem hér er til umfjöllunar. Þar lýsti hann efasemdum um það að nauðsynlegt hefði verið að nauðungarvista stefnanda en kvaðst þó ekki vefengja mat lækna geðdeildar í þeim efnum. B hafði þá ekki séð stefnanda í rúma tvo mánuði, en fyrir liggur í málinu að B hafði verið í einhverju sambandi við stefnanda en þó ekki formlegu eða reglulegu sambandi. Sem fyrr segir var B þó afdráttarlaust þeirrar skoðunar fyrir dómi í framangreindu máli, sem og í máli þessu, að stefnandi hefði ekki verið í geðrofi umrætt sinn.

Fyrir nauðungarvistun stefnanda verður að telja skýra lagaheimild, sbr. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og þannig sé uppfyllt það skilyrði sem 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrár setur fyrir frelsissviptingu manna, þ.m.t. nauðungarvistun. Skilyrði 19. gr. verða þó vitaskuld að vera uppfyllt. Ekki verður horft fram hjá því í máli þessu að stefnandi bar nauðungarvistun sína, þá sem hér er deilt um, undir Héraðsdóm Reykjavíkur og staðfesti dómurinn ákvörðunina með úrskurði sem kveðinn var upp 27. apríl 2017, sbr. mál nr. L36/2017. Í niðurstöðu héraðsdóms segir:

„Sóknaraðili er […] karlmaður með alvarlegan geðsjúkdóm sem á sínum tíma átti þátt í því að hann framdi ofbeldisglæp og var ákærður fyrir manndráp samkvæmt 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sóknaraðili var talinn ósakhæfur þegar umræddur atburður átti sér stað.

Nú hafa vaknað grunsemdir lækna um að sóknaraðili sé í geðrofi en hann er greindur með geðrofssjúkdóm. Sóknaraðili var nauðungarvistaður þann 25. apríl sl. kl. 10:30 en fyrirhugað er að nýta þann tíma sem sóknaraðili er nauðungarvistaður til þess að kanna hvort grunsemdir þessar eigi við rök að styðjast og hvort þörf sé á að endurskoða lyfjagjöf sóknaraðila. Ber núverandi meðferðarlæknum sóknaraðila um að slíkt mat verði að fara fram á lokaðri deild en sóknaraðili hafi slegið úr og í með vilja sinn til samvinnu við lækna. Vægari úrræði séu því ekki tiltæk sem standi. Þá verði ekki litið hjá því að eftirlit sóknaraðila hafi ekki verið í nægilega föstum skorðum upp á síðkastið.

Fyrirliggjandi er vitnisburður tveggja lækna sem kveða það nauðsynlegt að vista sóknaraðila áfram á geðdeild til endurmats vegna grunsemda um geðrof. Verður að telja að þeir séu betur til þess fallnir að meta þörf á vistun nú en lögbundinn eftirlitsaðili hans sem sá hann síðast í febrúar. Að þessu virtu telur dómurinn nægilega í ljós leitt að brýna nauðsyn beri til að sóknaraðili dvelji um sinn á geðdeild og fái nauðsynlega læknishjálp honum sjálfum til hagsbóta. Verður kröfu sóknaraðila því synjað og stendur ákvörðun yfirlæknis Landsspítala háskólasjúkrahúss frá 25. apríl 2017 um nauðungarvistun í 72 klst.“

Dómurinn telur að framangreind niðurstaða sama dómstóls um það hvort skilyrði hefðu verið fyrir því að nauðungarvista stefnanda umrætt sinn í allt að 72 klukkustundir hljóti, með vísan til 4. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 10. gr., sbr. 4. mgr. 31. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, að óbreyttu að verða lögð til grundvallar við úrlausn þessa máls, en sá úrskurður var ekki kærður. Sakarefnið er hins vegar ekki hið sama hér og var í hinu fyrra máli, þar sem hér er gerð krafa um skaðabætur en í fyrra málinu var deilt um hvort lögmæt skilyrði væru fyrir nauðungarvistun stefnanda umrætt sinn og þá hvort nauðungarvistun skyldi standa eður ei. Því verður sá úrskurður ekki talinn hafa neikvæð bindandi áhrif, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Hins vegar verður að líta svo á að hann hafi jákvæð bindandi áhrif, sbr. 4. mgr. 116. gr. sömu laga.

Í málinu liggur fyrir að ákvörðun um nauðungarvistun á stefnanda umrætt sinn og staðfesting héraðsdóms á réttmæti hennar var byggð á áliti E, yfirlæknis á geðdeild Landspítalans, sem um ákvörðun sína hafði náið samstarf við G, geðlækni á deild 32C við spítalann, og F, yfirlækni bráðageðdeildar.

Kjarninn í áliti lækna var að nauðsynlegt væri, m.a. í ljósi sjúkrasögu stefnanda, að vista hann nauðugan í 72 tíma svo hægt yrði að greina ástand hans betur, m.a. í ljósi þess að fyrir lá að rof hafði komið í meðferð og eftirlit með stefnanda, nokkur misseri þarna á undan. Af framburði vitna fyrir dómi má ráða að mjög mikilsverður þáttur við ákvörðun um nauðungarvistun stefnanda hafi þannig verið að litið var til hegðunar stefnanda fyrir komu á geðdeild, bæði skömmu fyrir komu, þ.e. einkum þá skrifa á samfélagsmiðlum, sem og veikindasögu og meðferðarsögu og þess atviks er stefnandi varð, þá talinn ósakhæfur, manni að bana 1988 í geðrofsástandi og undir áhrifum hugvíkkandi lyfja (LSD). Hlýtur það enda að liggja í hlutarins eðli að jafnan sé það ástæða þess að sjúklingur kemur á geðdeild, hvort sem er til skoðunar, ítarlegrar rannsóknar eða innlagnar, að hegðun viðkomandi í aðdraganda þess teljist þess eðlis að nauðsynlegt verði talið að athuga málið og skoða til hverra ráðstafana skuli gripið ef einhverra.

Ekki er hægt að draga aðrar ályktanir af framburði E og F yfirlækna en að þessi saga stefnanda, bæði til lengri og skemmri tíma, hafi í raun ráðið úrslitum, enda báru þær báðar að ástand stefnanda við komu hefði eitt og sér tæplega leitt til innlagnar. E hefur þannig borið um að hún hafi ekki séð skýr geðrofseinkenni á stefnanda en með vísan til fyrri sögu og aðdraganda komu stefnanda á deildina hafi hún talið rétt að kanna stöðu hans inni á lokaðri deild og gera áhættumat. Vegna þess að læknirinn taldi mikinn vafa leika á kvaddi hún til annan geðlækni, G, til að skoða stefnanda, daginn eftir komu. Þrátt fyrir að sá læknir hafi talið einhver einkenni geðrofs hjá stefnanda þá var hann ekki greindur með geðrof. Hann var þó sagður vera með stórmennskuhugmyndir og haldinn tortryggni en það gæti verið þáttur í persónugerð hans. E kvað það einsdæmi, a.m.k á sínum starfstíma, að hún hefði talið nauðsynlegt að kalla eftir mati annars læknis til að meta sjúkling vegna ákvörðunar um 72 tíma vistun eins og þarna hafi verið gert. Undirstrikar þetta að mati dómsins að vafi hafi leikið á því hvort rétt væri að nauðungarvista stefnanda á þessum tíma. Hins vegar greindi E jafnframt frá því, sem telja verður þekkt í sambærilegum málum, að fólk sætir á stundum nauðungarvistun í 72 tíma þótt ekki sé skýr vísbending um geðrof eða að ástand sé mjög slæmt, en erfitt að slá því föstu, og því sé það oft á tíðum metið nauðsynlegt að halda fólki inni eftir komu, til frekari skoðunar og rannsóknar. F yfirlæknir sagði það vafalaust að saga stefnanda hefði haft áhrif á ákvarðanatöku umrætt sinn en málið hefði verið sérstakt og það skoðað mjög gaumgæfilega og í alla staði vandað til verks.

Af gögnum málsins verður þannig talið að ákvörðun um nauðungarvistun hafi verið að yfirveguðu og vel ígrunduðu áliti sérfræðinga eftir skoðun tveggja geðlækna á stefnanda og jafnframt með ákveðinni aðkomu og stuðningi yfirlækna bráðgeðdeildar geðsviðs Landspítala og réttar og öryggisgeðdeildar á Kleppi.

Þannig verður því slegið föstu að þegar stefnandi var nauðungarvistaður hafi sú ákvörðun byggst á ótvíræðri lagaheimild en jafnframt verður gengið út frá því að uppfyllt hafi verið það skilyrði 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga að læknir geti ákveðið „að sjálfráða maður skuli færður og vistaður nauðugur í sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms“. Áréttað skal að ekki verður gert að skilyrði fyrir nauðungarvistun að einstaklingur sé sannanlega í geðrofsástandi, heldur verður að fallast á að þarna verði að fara fram heildstætt mat og geti nauðungarvistun undir vissum kringumstæðum verið réttmæt af öðrum orsökum, ef t.a.m. sterkur grunur er um geðrof eða hættu á geðrofi eða sambærilegu ástandi. Jafnframt verður að fallast á að við mat á nauðungarvistun hljóti að koma til skoðunar fyrri saga þess sem í hlut á hverju sinni, og geti jafnvel undir vissum kringumstæðum ráðið úrslitum um vistun eður ei. Einnig er óhjákvæmilegt að metið sé hvort einstaklingur sé eða geti verið hættulegur sjálfum sér og eða öðrum, eins og fjölmörg dæmi eru um. Ekkert í lagafyrirmælum eða lögskýringargögnum mælir gegn þessu, heldur verður sú ályktun dregin að þarna þurfi að fara fram heildstætt og oft á tíðum flókið og erfitt mat sérfræðinga.

Í ljósi gagna málsins um nauðsyn þess að nauðungarvista stefnanda verður þannig að telja að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði fyrir nauðungarvistun hafi ekki verið uppfyllt en þá byrði hefur hann ekki axlað.

Er þar litið til þess að nokkur tími er liðinn frá því að atvik málsins áttu sér stað og þess að í málinu gekk úrskurður þessa dóms á sínum tíma þar sem staðfest var lögmæti þeirrar ákvörðunar að nauðungarvista stefnanda, og sönnunargögn til að hnekkja þeirri niðurstöðu þyrftu að vera afdráttarlaus, sbr. framangreinda umfjöllun. Vissulega er það svo að B, fyrrum yfirlæknir, staðhæfði að stefnandi hefði þarna ekki verið í geðrofi og C yfirlæknir taldi það einnig vafalaust að stefnandi hefði ekki verið í bráðu geðrofi. Hins vegar verður að mati dómsins að leggja hér til grundvallar mat þeirra lækna sem hittu stefnanda umrætt sinn og mátu á þeim grunni ástand hans, eins og þegar hefur verið fjallað um. B bar reyndar um það sjálfur samkvæmt framangreindum úrskurði í máli nr. L 36/2017 að þótt hann teldi ekki nauðsynlegt að nauðungarvista stefnanda vefengdi hann ekki á þeim tíma mat lækna geðdeildar. Þá greindi C frá því að hann hefði verið samþykkur vistun þótt ekki væri um geðrof að ræða, í sólarhring eða svo, eftir að hann kom að málinu, og aðstæður yrðu þá kannaðar.

Stefnandi á því að mati dómsins ekki rétt til bóta á þeim grundvelli að ákvörðun um nauðungarvistun hans í öndverðu hafi verið ólögmæt og skilyrði fyrir henni skort.

Framangreindur úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur, sem staðfesti ákvörðun yfirlæknis um nauðungarvistun stefnanda, var kveðinn upp 27. apríl 2017 en þá átti stefnandi eftir að dvelja að óbreyttu inni á geðdeild á grundvelli úrskurðarins í væntanlega innan við sólarhring til viðbótar, þ.e. 72 klukkustunda nauðungarvistun átti að taka enda daginn eftir, þ.e. 28. apríl um kl. 10:30.

Eins og að framan er rakið verður að telja að þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu hafi sannanlega verið uppi vafi um hvort nauðungarvista bæri stefnanda. Dómurinn telur því eðlilegt, í ljósi eðlis málsins og atvika, að til skoðunar komi hér sem jafnan hvort stefnanda hafi verið gert að sæta nauðungarvistun lengur en þörf var á eða tilefni gafst til, sbr. 32. gr. lögræðislaga, þannig að skapi honum rétt til bóta. Þannig verður að líta svo á að dómsúrlausn verði, þar til annað er leitt í ljós, talin endanleg um nauðungarvistun fram að þeim tíma er úrlausn gengur og einnig í flestum tilvikum að óbreyttu um framhaldið. Tíminn þar á eftir er þó ætíð háður mati yfirlæknis á þörf á vistun enda á það við um 72 tíma vistun samkvæmt 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga, 21 dags vistun samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins og 12 vikna vistun, með eftir atvikum rýmkun, samkvæmt 29. gr. a í lögunum að hverju sinni er ákvörðun um nauðungarvistun „allt að“ þessum tímamörkum, sbr. og 29. gr. laganna. Í þessu máli verður því sérstaklega að líta til tímans frá því að úrskurður héraðsdóms var upp kveðinn og þar til nauðungarvistun átti að ljúka.

E bar fyrir dómi að mál stefnanda hefði verið í skoðun allan sólarhringinn, allan vistunartímann, eins og framburður hennar verður skilinn. Þessu til staðfestu liggja þó ekki fullnægjandi gögn að mati dómsins. Frá því að úrskurður héraðsdóms um vistunina sem slíka gekk verður að líta svo á að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að hún hafi ekki staðið lengur en nauðsyn krafði. Engum gögnum er til að dreifa í þessum efnum að slepptum framburði E. Ekki liggur fyrir hvenær nákvæmlega stefnandi var útskrifaður. Fyrir liggur hins vegar samkvæmt framburði og samantekt F yfirlæknis, sem byggðist á gögnum málsins, að stefnandi hefði verið til góðrar samvinnu um breytta lyfjatöku og um að koma í viðtöl og til eftirlits í framhaldi innlagnar og að C tæki við hans málum. Hann hafi verið „fulláttaður og skýr. Var sjálflægur í tali og á köflum með stórmennskutal sem náði þó ekki styrkleika eiginlegra ranghugmynda... atferli og samtöl við lækna og starfsfólk bentu ekki til geðrofs.“ F var ekki kunnugt um hvort stefnandi hefði klárað allan vistunartímann en af framburði hennar verður ekki ráðið, frekar en af öðrum gögnum, að nauðsynlegt hafi verið að vista hann allan tímann. Í samantekt hennar um málið, frá 5. apríl sl. kemur þó fram að stefnandi hafi verið innlagður í þrjá sólarhringa.

Engra annarra gagna nýtur hins vegar við um vistun stefnanda frá því að úrskurður gekk 27. apríl og í raun ekki allan þann dag, en samkvæmt greinargerð stefnda var það mat lækna við skoðun 26. apríl að nauðsynlegt væri að vista stefnanda áfram í a.m.k. sólarhring.

Þegar gögn málsins og ferli þess eru virt heildstætt er það mat dómsins að stefnanda beri bætur á grundvelli þess að hann hafi verið nauðungarvistaður í lengri tíma en efni stóðu til umrætt sinn, sbr. 1. mgr. 32. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, og að flest bendi þannig til þess að hægt hafi verið að útskrifa stefnanda a.m.k. eigi síðar en 27. apríl. Stefnandi verður látinn njóta þessa vafa.

Engin rök hafa að mati dómsins verið færð fram fyrir því að nauðungarvistun á stefnanda umrætt sinn hafi verið framkvæmd eða að henni staðið á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Fyrir liggur t.a.m. að það hafi gengið árekstrarlaust að fá stefnanda til viðtals og skoðunar á geðdeild umrætt sinn, enda samþykkti hann að gangast undir geðlæknismat. Þá verður ekki talið að félagsleg staða stefnanda eða tímasetning aðgerða gagnvart honum verði talin eiga að leiða sérstaklega til hækkunar bóta í málinu. Ljóst má hins vegar vera að aðgerð sem þessi er væntanlega aldrei án afleiðinga fyrir þann er henni þarf að sæta.

Þá telur dómurinn að ekki séu uppfyllt skilyrði í málinu til að dæma stefnanda bætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem skilyrði fyrir bótaábyrgð samkvæmt ákvæðinu um saknæmi og ólögmæti skortir.

Þá verður bótaábyrgð í málinu að mati dómsins ekki byggð sérstaklega á 67. gr. eða 71. og 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 5. gr., 8. gr. eða 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Er sem fyrr vísað til framangreindrar umfjöllunar. Stefnandi var ekki sviptur frelsi án lagaheimildar og nauðungarvistun var ákveðin á grundvelli metinnar andlegrar vanheilsu hans. Málsástæður byggðar á 13. gr. mannréttindasáttmálans eru haldlausar að mati dómsins. Gætu framangreind ákvæði að mati dómsins enda aldrei leitt til rýmri bótaréttar en fallist hefur verið á.

Að virtu heildstæðu mati á atvikum málsins og stöðu stefnanda verða bætur honum til handa dæmdar að álitum og teljast hæfilegar með hliðsjón af dómaframkvæmd 200.000 kr. ásamt vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.

------

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, útgefnu 1. febrúar 2019, og eru því ekki efni til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar. Verður hann því felldur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans sem telst, miðað við umfang málsins og rekstur þess, hæfilega ákveðin 900.0000 krónur.

Af hálfu stefnanda flutti málið Ó-kk-nf K-kk-nf lögmaður og af hálfu stefnda Á-kvk-nf S-kvk-nf S-kvk-nf lögmaður.

L-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda A 200.000 krónur auk vaxta skv. 1 mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. apríl 2017 til 28. september 2017 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, 900.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

L-kk-nf K-kk-nf