E-2152/2010

Mál þetta, sem dómtekið var 8. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ó-kk-þgf G-kk-þgf, Hraunbraut 3, Kópavogi og Á-kvk-þgf S-kvk-þgf Á-kvk-þgf, Rjúpnasölum 12, Kópavogi, með stefnu birtri 10. mars 2010 á hendur Arion banka hf. og Kaupþingi banka hf., báðum skráðum að Borgartúni 19, Reykjavík. Við meðferð málsins féllu stefnendur frá kröfum á hendur hinum síðarnefnda banka.

Endanlegar kröfur stefnenda eru að viðurkennt verði með dómi að eftirfarandi ákvæði skuldabréfs nr. 0303-35-005452, útgefið hinn 5. júní 2007, þar sem segir „í eftirtöldum myntum: JPY Hlutfall af lánsfjárhæð 100%“ verði dæmt óskuldbindandi fyrir stefnendur. Til vara er þess krafist að stefnendum verið einungis gert að standa skil á jafnvirði 23.000.000 króna í japönskum jenum, samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins sjálfs. Verði önnur hvor ofangreindra krafna tekin til greina krefjast stefnendur þess einnig að viðurkennt verði með dómi, að oftekið endurgjald skuli endurgreitt í samræmi við 18. og 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Í báðum tilvikum er þess krafist að vaxtaákvörðun stefnda á breytilegum vöxtum verði dæmd óskuldbindandi og að miðað skuli við þá vexti sem bréfið ber með sér. Enn fremur er krafist málskostnaðar.

Af hálfu stefnda er krafist sýknu og greiðslu málskostnaðar. Í þinghaldi hinn 4. mars sl. var bókað eftir stefnda að hann féllist á að upphaflegur höfuðstóll skuldabréfs nr. 0303-35-005452 skuli teljast 23.000.000 króna og verði þar af leiðandi ekki „í eftirtöldum myntum: JPY Hlutfall af lánsfjárhæð 100%“, sbr. aðalkröfu stefnenda.

II

Málavextir

Stefnendur gáfu hinn 5. júní 2007 út skuldabréf til Kaupþings banka ehf. Skuldabréfið ber yfirskriftina: „ERLENT MYNTKÖRFULÁN, GENGISTRYGGT MEÐ BREYTILEGUM ERLENDUM VÖXTUM, VEÐ Í FASTEIGN, BREYTILEG MYNTKARFA.“ Var þess getið í skuldabréfinu að skuldari (svo) viðurkenndi með undirskrift sinni á skuldabréfið að skulda bankanum in solidum jafnvirði 23.000.000 íslenskra króna á kaupdegi í japönskum jenum. Lánið var til 25 ára og með gjalddaga á mánaðarfresti. Vextir skyldu reiknast frá kaupdegi. Í þar til gerðum reitum var þess getið að „grunnvextir“ væru 1,78%, „vaxtaálagið“ 1,3% og „vegnir vextir samtals nú“ 3,08%. Í 1. gr. skilmála skuldabréfsins segir: „Í vexti af höfuðstól skuldar þessarar eins og hann er á hverjum tíma, ber skuldara að greiða breytilega vexti eins og þeir eru ákveðnir af Kaupþingi banka hf. á hverjum tíma og tekur það jafnframt til kjörvaxta hverrar myntar og vaxtaálags. Kaupþingi banka hf. er heimilt að breyta vöxtum á 3ja mánaða fresti til samræmis við þá vexti sem gilda gagnvart nýjum sambærilegum og/eða hliðstæðum lánum. Ákveði Kaupþing banki hf. að breyta vaxtaálagi skuldabréfs þessa verður skuldara tilkynnt um það bréflega, en vilji skuldari ekki una breytingunni er honum heimilt að greiða skuldina upp með óbreyttu vaxtaálagi innan mánaðar frá dagsetningu tilkynningarinnar. Vexti ber að greiða eftirá, á sama tíma og afborganir. Skuldara er heimilt að greiða upp skuldina á gjalddögum.“

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dagsettri 21. október 2008, var öllum eignum Kaupþings banka ehf., þ.m.t. kröfuréttindum, ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing fjármálastjóra stefnda þess efnis að umþrætt skuldabréf hafi verið framselt stefnda frá Kaupþingi banka ehf. hinn 8. janúar 2010.

Stefnendur greiddu afborganir af skuldabréfinu mánaðarlega frá 1. júlí 2007 til 1. desember 2008 en hafa ekki greitt af því síðan þar sem þau segjast efast um skuldbindingargildi þess.

Í þinghaldi hinn 4. mars sl. var bókað eftirfarandi eftir stefnda: ,,Með lögum nr. 151/2010 [um breytingar á lögum nr. 38/2008 um vexti og verðtryggingu] er kveðið á um að fjármálafyrirtæki skuli endurreikna með nánar tilgreindum hætti húsnæðislán til neytenda, hafi það verið greitt út í íslenskum krónum eða umbreyting úr erlendum myntum er hluti viðkomandi lánssamnings, en endurgreiðsla skuldarinnar miðast að einhverju leyti við gengi erlendra gjaldmiðla, sbr. a-lið 2. gr. laganna, sbr. og ákvæði til bráðabirgða X laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Umrætt lán nr. 0303-35-005452 fellur undir gildissvið laganna og hefur verið endurreiknað í samræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Niðurstaða endurútreikningsins kemur fram á dskj. nr. 32. Í samræmi við framangreint, fellst stefndi á að upphaflegur höfuðstóll skuldabréfs nr. 0303-35-005452 skuli teljast 23.000.000 kr. og verði þar af leiðandi ekki „í eftirtöldum myntum: JPY Hlutfall af lánsfjárhæð 100%“, sbr. aðalkröfu stefnenda.“ Lagði stefnandi fram yfirlit yfir endurútreikning kröfunnar, dagsettan 1. mars sl. Hafa stefnendur ekki gert tölulegar athugasemdir við útreikninginn. Í yfirlitinu kemur fram að uppgreiðsluendurvirði lánsins sé 64.735.731 króna miðað við japönsk jen. Samkvæmt endurútreikningi séu áfallnir vextir á upphaflegan höfuðstól 13.460.272 krónur. Greiðslur til vaxtaútreiknings eru 3.370.707 krónur og vextir á innborganir 1.328.861 króna. Alls hafi verið greitt inn á kröfuna 4.699.568 krónur. Nýr höfuðstóll er sagður 31.760.704 krónur og hafi hann því lækkað um 32.975.027 krónur. Eru stefnendum gefnar mismunandi leiðir til að velja til að greiða upp hið enduruppreiknaða lán, þ.e. annars vegar sem óverðtryggt lán en hins vegar sem verðtryggt lán, og geta þau í báðum tilvikum valið um jafnar afborganir eða jafngreiðslur.

Í þinghaldi hinn 28. mars sl. lögðu stefnendur fram bókun þar sem fram kom að þau telji að í framangreindri bókun stefnda frá 4. sama mánaðar komi ekki fram ótvíræð viðurkenning á því að umrætt ákvæði skuldabréfsins „í eftirtöldum myntum: JPT Hlutfall af lánsfjárhæð 100%“ sé óskuldbindandi heldur einungis viðurkenning á því að skuldabréfið eigi undir lög nr. 151/2010 og því þurfi að reikna það á tiltekinn hátt. Ljóst sé að viðurkenningardómur þar sem skorið sé úr um það að umrætt ákvæði skuldabréfsins sé óskuldbindandi geti verið lykilatriði í síðar tilkomnu máli stefnenda á hendur stefnda, m.a. á grundvelli skaðabótaábyrgðar. Með framlögðum endurútreikningi ætli stefndi sér að beita lögum nr. 151/2010 varðandi endurútreikning vaxta og þannig verði að taka af skarið um það með dómi hvort heimilt sé að beita lögunum eða þeim vöxtum sem bréfið beri með sér.

Í þinghaldi hinn 13. apríl sl. lagði stefndi fram bókun þar sem hann hafnaði því að stefnendur hefðu lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr aðalkröfu sinni. Taldi stefndi umfjöllun sem fram kæmi í framangreindri bókun stefnda frá 28. mars sl. fela í sér nýjar málsástæður og raska málsgrundvellinum. Mótmælti stefndi því að þessar málsástæður kæmust að, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Málsástæður stefnenda

Stefnendur byggja aðalkröfu sína í fyrsta lagi á því að gengistryggingarákvæði veðskuldabréfsins sé ólögmætt og í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í öðru lagi er á því byggt að lánasamningurinn sé óskuldbindandi að hluta vegna 36. gr. og 36. gr. a.-d. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í þriðja lagi er á því byggt að framferði bankans í aðdraganda bankahrunsins (stöðutaka gegn krónunni) og óljós yfirtaka stefnda á kröfunni (óréttmæt auðgun) eigi að leiða til ógildingar samningsákvæða. Jafnframt byggja stefnendur á því að um svokallað force majure tilvik hafi verið að ræða með hruni gjaldmiðilsins og bankakerfisins sem valdi því að stefnendur geti með réttmætum hætti hlutast til um að samningi verði vikið til hliðar.

Varakrafa stefnenda þess efnis að umþrætt skuldabréf skuli greiða með „jafnvirði“ 23.000.000 króna auk vaxta í japönskum jenum er á því byggð að hvergi í bréfinu komi fram nánari útskýring á orðinu jafnvirði. Telja stefnendur að allan vafa um túlkun á því beri að meta þeim í hag og því beri þeim einungis að greiða skuldabréfið í japönskum jenum að jafnvirði 23.000.000 króna óháð því hvert gengi japanska jensins sé á hverjum tíma. Með þessari túlkun sé gengistryggingaráhættu skuldabréfsins snúið við og áhættan (eða ávinningurinn) af gengisþróun velt yfir á lánveitandann sem sé í lófa lagið að verja sig gegn slíkri þróun með afleiðusamningum í sínum rekstri.

Til stuðnings kröfu þess efnis að vaxtaákvörðun stefnda á breytilegum vöxtum verði dæmd óskuldbindandi og að miðað skuli við þá vexti sem bréfið ber með sér vísa stefnendur til þess að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum 6. og 9. gr. laga um neytendalán nr. 121/1994 og 36. gr. og 36. gr. b. nr. 7/1936 um samninga, umboð og ógilda löggerninga. Lánasamningur stefnda beri samtals 3,08% vexti sem séu samansettir þannig að 1,78% séu grunnkjörvextir og 1,3% séu vaxtaálag. Þeir hafi hækkað með einhliða aðgerðum stefnda og með ólögmætum hætti í skilningi laga um neytendalán, þar sem ekki hafi verið nægilega tiltekið í samningum með hvaða hætti vextir gætu breyst á lánstímanum. Ekki komi fram í samningum hvernig samsetningu kjörvaxta beri að hjá stefnda en samkvæmt skilmálum annarra lánastofnana hafi almennt verið miðað við LIBOR millibankavexti. Vísa stefnendur m.a. til þess að með úrskurði áfrýjunarnefndar neytendamála í máli nr. 6/2009 hafi nefndin staðfest þá niðurstöðu Neytendastofu að vaxtatilgreining stefnda stæðist ekki og væri ólögmæt.

Í bókun sem lögð var fram í þinghaldi hinn 28. mars sl. mótmæltu stefnendur því að lánið félli undir lög nr. 151/2010 um breytingar á lögum nr. 38/2008 um vexti og verðtryggingu. Telja þeir lög nr. 151/2010 fara gegn eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, ákvæði 36. gr. c. samningalaga, tilskipun 93/13/ESB um ósanngjörn ákvæði í neytendasamningum, ákvæði 81. gr. laga nr. 50/2002 um lausafjárkaup og meginreglur samninga- og kröfuréttar um gildi greiðslukvittana. Umtalsverður munur sé á þeim vöxtum sem stefnendur hefðu greitt samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins, þ.e. 3,08%, og þeim vöxtum sem lög nr. 151/2010 mæli fyrir um. Lögunum verði ekki breytt með afturvirkum hætti. Löggjafinn geti ekki veitt stefnanda heimild til endurlífgunar kröfu sem þegar hafi verið greitt og fullnaðarkvittun afhent.

Málsástæður stefnda

Eins og fram kemur í málavaxtalýsingu var bókað eftir stefnda í þinghaldi 4. mars sl. að hann féllist á að upphaflegur höfuðstóll skuldabréfs nr. 0303-35-005452 skuli teljast 23.000.000 króna og verði þar af leiðandi ekki „í eftirtöldum myntum: JPY Hlutfall af lánsfjárhæð 100%“, sbr. aðalkröfu stefnenda. Telur stefndi að stefnendur hafi ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr aðalkröfu sinnu. Stefndi féll hins vegar ekki frá málsástæðum sínum, sem hann hafði sett fram í greinargerð, til stuðnings sýknu af aðalkröfunni.

Af hálfu stefnda er á því byggt að umrætt skuldabréf sé ekki í andstöðu við ákvæði laga nr. 38/2001. Skuldabréfið sé ekki lán í íslenskum krónum heldur í erlendri mynt. Vísar stefndi til þess að samkvæmt 13. gr. laga nr. 38/2001 gildi ákvæði VI. kafla laganna eingöngu um skuldbindingar sem varði sparifé og lánsfé í íslenskum krónum þar sem skuldari lofi að greiða peninga og þar sem umsamið eða áskilið er að greiðslurnar skuli verðtryggðar. Í umþrættu skuldabréfi hafi hvorki verið umsamið né áskilið að lánsféð væri verðtryggt í skilningi laganna. Ákvæði 13. og 14. gr. laganna leggi hvorki bann við skuldbindingum í erlendri mynt né að þær séu bundnar við önnur viðmið, þ. á m. dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Skýrlega megi ráða af texta skuldabréfsins að það sé ekki lán í íslenskum krónum þar sem skuldbinding sé í erlendum gjaldmiðlum. Þá verði framangreint enn fremur ráðið af yfirlýsingu sem stefnendur hafi gefið í tengslum við lántökuna þar sem þeir hafi lýst því sérstaklega yfir að þeim væri kunnugt um þá „áhættu sem [fælist] í lántöku í erlendum myntum“ auk þess sem stefnendur hafi óskað sérstaklega „eftir því að andvirði lánsins [yrði] greitt í íslenskum krónum“ inn á tiltekinn reikning. Stefndi hafnar því að lánasamningurinn sé óskuldbindandi að hluta vegna 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. einnig ákvæði 36. gr. a-d laganna. Þá hafnar hann því að framferði Kaupþings banka hf. í aðdraganda bankahrunsins eigi að leiða til ógildingar samningsins.

Hvað varðar varakröfu stefnenda þess efnis að þeim verið einungis gert að standa skil á jafnvirði 23.000.000 króna í japönskum jenum, samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins sjálfs þá vísar stefndi til þess að engin efni séu til að „snúa við“ efni skuldabréfsins með þeim hætti sem stefnendur vilji. Slík túlkun fái hvorki stoð í orðalagi skuldabréfsins né því hvernig samningurinn hafi verið framkvæmdur.

Hvað varðar kröfu stefnenda um oftekið endurgjald þá vísar stefndi til þess að þessi kröfuliður er í engu rökstuddur í stefnu málsins og varði það frávísun. Stefndi bendir jafnframt á að í lögum nr. 38/2001 vísi hugtakið „endurgjald“ einkum til vaxta eða viðlíks endurgjalds sem löggjafinn líti á sem „endurgjald“ (í raun réttri nokkurs konar þóknun) fyrir lánveitingu. Framangreint eigi hins vegar tæplegast við um höfuðstólsgreiðslu sem slíka enda höfuðstólsgreiðsla ekki „endurgjald“ fyrir lántöku í framangreindum skilningi.

Hvað varða kröfu stefnenda um að vaxtaákvörðun stefndu á breytilegum vöxtum verði dæmd óskuldbindandi og að miðað skuli við þá vexti sem bréfið ber með sér vísar stefndi til þess að þessi kröfuliður uppfylli ekki þær skýrleikakröfur sem gerðar séu til viðurkenningarkrafna, sbr. meðal annars d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þannig verði engan veginn ráðið af kröfugerð til hvaða „vaxtaákvarðana“ verið sé að vísa í þessu samhengi. Þá sé í engu rökstutt á hvaða grundvelli vaxtaákvörðun stefnda hafi verið ólögmæt. Þess í stað láti stefnendur í reynd nægja að vísa til þess að áfrýjunarnefnd neytendamála hafi komist að þeirri niðurstöðu. Í þessu sambandi sé til þess að líta að í úrskurði áfrýjunarnefndar neytendamála hafi einungis verið sagt að með því að breyta kjörvöxtum þess láns sem um var þrætt í því máli, án þess að tilgreint væri í skilmálum lánsins með hvaða hætti vextirnir væru breytilegir og við hvaða aðstæður þeir breyttust, hefði verið brotið gegn 9., sbr. 6. gr. laga um neytendalán. Hafnar stefndi því að ætlað brot á „upplýsingaskyldu“ í þessu tilliti þýði þar með að vaxtataka sú, sem hafi verið framkvæmd á grundvelli umþrætts ákvæðis í skuldabréfinu, sé sem slík ólögmæt.

Af hálfu stefnda er málsástæðu stefnenda um andstöðu laga nr. 151/2010 við stjórnarskrá o.fl. mótmælt sem of seint fram kominni, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Byggir stefndi á því að með umræddum lögum hefði verið niðurnjörvað hvaða reglur giltu um endurútreikning lána. Ekki sé um það að ræða að lögin séu afturvirk heldur beri að líta svo á að lánið hafi verið í íslenskum krónum frá upphafi og beri vexti í samræmi við það.

Um lagarök vísar stefndi til meginreglna fjármunaréttar, þ.m.t. meginreglur kröfu- og samningaréttar. Jafnframt vísar stefndi til ákvæða laga nr. 7/1936 sbr. einkum 36. gr. laganna, laga nr. 38/2001, sbr. einkum VI. kafla laganna, og laga nr. 9/2009. Þá vísar stefndi til reglna nr. 215/2007 um eiginfjárkröfur og áhættugrunn fjármálafyrirtækja, sbr. og 4. gr. reglna um gjaldeyrisjöfnuð nr. 318/2006 og síðar nr. 577/2008 settri með stoð í 13. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands. Stefndi vísar enn fremur til laga nr. 91/1991, sbr. einkum 2. mgr. 16. gr. og 1. mgr. 80. gr. laganna, auk þess að vísa til meginreglna einkamálaréttarfars, þ.m.t. kröfunnar um skýran og glöggan málatilbúnað. Þá vísar hann til laga nr. 161/2002, ásamt síðari breytingum, og laga nr. 21/1991. Um málskostnað vísar hann til laga nr. 91/1991, sbr. einkum 129. gr. og 1. mgr. 130. gr.

IV

Niðurstaða

Stefna í máli þessu var birt hinn 10. mars 2010. Lagði stefndi fram greinargerð sína 20. apríl sama ár. Eftir það hafa gengið dómar í Hæstarétti þar sem talið hefur verið að ákvæði lánssamninga í íslenskum krónum, sem bundnir væru við gengi erlendra gjaldmiðla, brytu í bága við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum, sbr. mál réttarins nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010, 604/2010 og 155/2011. Þá féll dómur í Hæstarétti hinn 16. september sl., í máli nr. 471/2010, þar sem fram kom að þegar ákvæðið um gengistryggingu í samningi aðilanna væri ógilt og bein og órjúfanleg tengsl væru milli þess ákvæðis og fyrirmæla þar um vexti væri hvorki unnt að styðjast við þau fyrirmæli óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak, enda lægi fyrir í málinu að á millibankamarkaði í London hafa aldrei verið skráðir LIBOR-vextir af lánum í íslenskum krónum. Vegna þessa taldi rétturinn óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Kvað rétturinn upp úr um að í svo breyttu réttarástandi bæri að líta svo á samninga með gengistryggingu að þar hafi verið samið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir þeir skyldu vera. Þá gilti réttarregla 4. gr. laga nr. 38/2001 sem lýsti því ástandi að samið hafi verið um að greiða vexti en vaxtaviðmiðun hafi ekki verið tiltekin. Samkvæmt greininni skulu vextir vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna.

Hinn 28. desember sl. tóku gildi lög nr. 151/2010 sem fólu m.a. í sér breytingar á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Fram kom í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 151/2010 að dómar Hæstaréttar um gengistryggð lán hefðu leitt í ljós verulega annmarka á framkvæmd laga nr. 38/2001 bæði að því er varðar skilning á efnisákvæðum laganna um heimild til verðtryggingar fjárskuldbindinga og þeim uppgjörsreglum sem við taka ef ólögmætir skilmálar hafa verið til staðar. Þótt dómarnir hefðu létt af mestu óvissunni væri engu síður hætt við að ágreiningur yrði gerður um lögmæti fjölda samninga á víðtæku sviði skammtíma- og langtímafjármögnunar. Meginmarkmið frumvarpsins væri því að draga úr þessari óvissu. Til grundvallar væru lögð þau sanngirnisrök að sambærileg mál fengju sambærilega niðurstöðu auk þess að tryggja réttaröryggi við uppgjör lána með óskuldbindandi gengisviðmiðun. Voru í lögunum sett ákvæði til bráðabirgða til að taka á tímabundnum úrlausnarefnum vegna óviss réttarástands á samhæfðan hátt og þá voru gerðar tvær breytingar á lögum um vexti og verðtryggingu, annars vegar á 14. gr. þar sem verðtrygging krafna með gengistryggingu varð lögmælt með tilteknum skilyrðum og hins vegar á 18. gr. með nákvæmum uppgjörsreglum vegna samninga sem tryggðir voru með ólögmætri gengistryggingu. Lögmælt var að hefði verið samið um ólögmæta vexti eða verðtryggingu skyldi hvort tveggja koma til endurskoðunar í samræmi við 4. gr. laganna. Sett var sú sérregla að ef lánssamningar til lengri tíma en fimm ára geymdu ólögmæt ákvæði gildi sú meginregla að af þeirri skuld greiðist hagstæðustu vextir af óverðtryggðum lánum samkvæmt 2. málsl. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Sett var fram uppgjörsregla sem ætti við ef skuldari hefði greitt af skuld með ólögmætum vaxta- og verðtryggingarákvæðum. Gert var ráð fyrir að allar greiðslur gengju inn á vexti og höfuðstól skuldarinnar og ekki yrði heimilað að reikna neina dráttarvexti eða annað vanskilaálag af slíkum kröfum við uppgjör.

Hefur málatilbúnaður aðila tekið nokkrum breytingum í samræmi við ofangreinda dóma og lög nr. 151/2010 breytingar á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Aðalkrafa stefnanda er þess efnis að viðurkennt verði með dómi að eftirfarandi ákvæði skuldabréfs nr. 0303-35-005452, útgefið hinn 5. júní 2007, þar sem segir „í eftirtöldum myntum: JPY Hlutfall af lánsfjárhæð 100%“ verði dæmt óskuldbindandi fyrir stefnendur. Stefndi hefur með bókun í þinghaldi fallist á að upphaflegur höfuðstóll skuldabréfs nr. 0303-35-005452 skuli teljast 23.000.000 króna og verði þar af leiðandi ekki „í eftirtöldum myntum: JPY Hlutfall af lánsfjárhæð 100%“. Að mati dómsins felur framangreind bókun stefnda í sér að lánið er ekki lengur bundið við gengi japanska jensins sem er í samræmi við kröfu stefnenda. Stefnendur halda því hins vegar fram að þeir hafi ennþá lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningardóm, þar sem skorið verði úr um það að umrætt ákvæði skuldabréfsins sé óskuldbindandi, þar sem að það geti verið lykilatriði í síðar tilkomnu máli stefnenda á hendur stefnda, m.a. á grundvelli skaðabótaábyrgðar. Hafa stefnendur ekki rökstutt þessa málsástæðu frekar t.d. með því að gera grein fyrir því á hvaða forsendum skaðabótaábyrgð stefnda ætti að byggjast.

Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í fjölda dóma Hæstaréttar verið skýrður svo, sbr. dóm réttarins í máli nr. 189/2011, að sá er höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk. Fullnægir málatilbúnaður stefnenda um ætlaða lögvarða hagsmuni þeirra af því að fá dóm fyrir aðalkröfu sinni ekki skilyrðum framangreinds ákvæðis. Er því óhjákvæmilegt að vísa kröfunni frá.

Til vara hafa stefnendur krafist þess að þeim verið einungis gert að standa skil á jafnvirði 23.000.000 króna í japönskum jenum, samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins sjálfs. Fallist er á það með stefnda að engin efni séu til að túlka orð skuldabréfsins með þeim hætti enda fær sú túlkun hvorki stoð í orðalagi skuldabréfsins né því hvernig samningurinn hefur verið framkvæmdur.

Þar sem hvorki aðal- né varakrafa stefnenda hefur verið tekin til greina koma kröfur stefnenda um að viðurkennt verði með dómi að oftekið endurgjald skuli endurgreitt sem og að vaxtaákvörðun stefnda á breytilegum vöxtum verði dæmd óskuldbindandi og að miðað skuli við þá vexti sem bréfið ber með sér ekki til frekari skoðunar, enda voru kröfur þessar háðar því skilyrði af hálfu stefnenda að annaðhvort aðal- eða varakrafa þeirra yrði tekin til greina.

Með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, Ó-kk-ef G-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, samtals 1.550.450 krónur, sem er þóknun lögmanns stefnanda, B-kk-ef Þ-kk-ef V-kk-ef hrl., 1.500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, auk útlagðs kostnaðar að fjárhæð 50.450 krónur.

K-kvk-nf S-kvk-nf, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Aðalkröfu stefnenda, Ó-kk-ef G-kk-ef og Á-kvk-ef S-kvk-þgf Á-kvk-þgf, á hendur stefnda, Arion banka hf., um að viðurkennt verði með dómi að ákvæði skuldabréfs verði dæmt óskuldbindandi er vísað frá dómi.

Stefndi er sýknaður af varakröfu stefnenda um að þeim verið einungis gert að standa skil á jafnvirði 23.000.000 króna í japönskum jenum, samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins sjálfs.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, Ó-kk-ef G-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, samtals 1.550.450 krónur, sem er þóknun lögmanns hans, B-kk-ef Þ-kk-ef V-kk-ef hrl., 1.500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, auk útlagðs kostnaðar að fjárhæð 50.450 krónur.

K-kvk-nf S-kvk-nf

Rétt endurrit staðfestir,

Héraðsdómi Reykjavíkur 22. júlí 2011.