E-839/2009

Mál þetta var dómtekið 25. nóvember sl. en það var höfðað 2. janúar sl. af NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík, vegna Landsbankans hf., Laugavegi 77, Reykjavík, gegn BFT ehf., Tjarnargötu 4, Reykjavík, J-kk-þgf G-kk-þgf S-kk-þgf, Sunnuflöt 28, Garðabæ, og A-kk-þgf S-kk-þgf, Ásbúð 78, Garðabæ. Málið var einnig höfðað gegn Æ-kk-þgf G-kk-þgf, Smáraflöt 1, Garðabæ, en með sókn sem lögð var fram í málinu 25. nóvember sl. voru dómkröfur leiðréttar og engar kröfur gerðar á hendur honum.

Af hálfu stefnanda er þess krafist að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda 6.299.147 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 21.999.147 krónum frá 10. nóvember 2008 til 20. mars 2009 en af 16.099.147 krónur frá þeim degi til 30. mars s.á. en af 6.299.147 krónum frá þeim degi til greiðsludags gagnvart stefnda BFT ehf., en með dráttarvöxtum af sömu fjárhæð frá 26. desember 2008 til greiðsludags gagnvart stefndu J-kk-þgf G-kk-þgf og A-kk-þgf. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Einnig er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Að hálfu stefndu er krafist sýknu og málskostnaðar að skaðlausu úr höndum stefnanda að mati dómsins en til vara að málskostnaður falli niður.

Í greinargerð stefnda var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en því var hafnað með úrskurði dómsins 12. júní sl.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að 26. mars 2007 hafi stefndi BFT ehf. stofnaði tékkareikning nr. 3710 við útibú stefnanda að Laugavegi 77. Innistæðulausar færslur á reikningnum hafi numið 21.999.147 krónum 10. nóvember 2008 og hafi reikningnum þá verið lokað. Aðrir stefndu hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð in solidum á skuldinni 2. apríl 2008 fyrir allt að 39.000.000 króna auk vaxta og kostnaðar við innheimtu skuldarinnar. Málið var höfðað á grundvelli þessa og krafist greiðslu eftirstöðvar skuldarinnar en greitt var inn á kröfuna í mars 2009 eftir að málið var höfðað og hefur kröfugerð stefnanda verið leiðrétt til samræmis við það.

Af hálfu stefnda BFT ehf. er málsatvikum lýst þannig að félagið hafi átt í margháttuðu viðskiptasambandi við Landsbanka Íslands hf. um árabil, meðal annars með yfirdrætti á reikningi við útibú Landsbanka Íslands hf. að Laugavegi 77. Yfirdráttarheimild á reikningnum hafi fyrirvaralaust og án viðvörunar verið felld úr gildi af Landsbankanum þrátt fyrir loforð starfsmanna bankans um að það yrði ekki gert. Sýknukrafa stefndu er studd þeim rökum að stefnandi hafi ekki sýnt fram á með óyggjandi hætti að hann sé eigandi réttindanna sem krafa hans í málinu byggist á. Því eigi að sýkna stefndu vegna aðildarskorts. Verði ekki á það fallist er byggt á því að óheimilt hafi verið að gjaldfella skuldina fyrirvaralaust og án viðvörunar. Verði á hvorugt fallist er byggt á því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samning um yfirdráttaskuld og sjálfskuldarábyrgð fyrir sig.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefndi BFT ehf. hafi stofnað umræddan tékkareikning 26. mars 2007 við útibú stefnanda að Laugavegi 77. Stefndu J-kk-nf G-kk-nf og A-kk-nf hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð in solidum 2. apríl 2008 á skuldinni gagnvart stefnanda fyrir allt að 39.000.000 króna auk vaxta og kostnaðar. Vanskil hafi verið veruleg og langvarandi og því hafi stefnandi gjaldfellt skuldina. Stefndu hafi verið sendar viðvaranir um lokun reikningsins. Einnig hafi verið send innheimtubréf vegna skuldarinnar 26. nóvember 2008. Engar athugsemdir hafi komið frá þeim af þessu tilefni.

Stefnandi eigi kröfuréttindin sem hér um ræði en upphaflegur kröfueigandi hafi verið Landsbanki Íslands hf. Sett hafi verið lög 6. október 2008 nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði. Sama dag hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið að taka yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. og víkja félagsstjórn frá samkvæmt 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, eins og henni var breytt með framangreindum lögum. Fjármálaeftirlitið hafi skipað skilanefnd sem hafi tekið við öllum heimildum félagsstjórnar. Fjármálaeftirlitið hafi einnig tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. 9. október 2008. Samkvæmt 1. tl. ákvörðunarinnar hafi öllum eignum Landsbanka Íslands hf. verið ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf., sem nú, eftir nafnbreytingu, sé stefnandi. Stefnandi sé því eigandi kröfuréttindanna sem hér um ræði samkvæmt lögum og stjórnvaldsákvörðunum.

Varðandi heimild stefnanda til að gjaldfella yfirdráttinn sé vísað til skilmála veltureikninga. Þar segi að viðskiptavini skuli vera ljóst að ef innistæða reynist ekki næg á veltureikningi fyrir útgefnum tékkum geti það haft í för með sér að reikningnum verði lokað. Heimild til lokunar reiknings, sem innistæða sé ekki fyrir, styðjist jafnframt við almennar reglur fjármunaréttarins og ártugalangrar venju og hefðar á þessu sviði. Stefndu hafi verið sendar viðvaranir um niðurfellingu yfirdráttar og tilkynningar um óheimilan yfirdrátt. Reikningsyfirlit hafi verið send stefndu um yfirdrátt og úttektir af reikningnum án þess að athugasemdir hafi verið gerðar. Liðið hafi sex mánuðir frá því að viðvörun um lokun reiknings hafi verið send þar til honum var lokað.

Stefnandi mótmæli því að ósanngjarnt sé, og andstætt góðri viðskiptavenju, að bera fyrir sig samning um yfirdráttarskuld og sjálfskuldarábyrgð eins og málum hafi verið háttað í efnahagslífi þjóðarinnar þegar skuldin var gjaldfelld. Samkvæmt grunnreglum kröfuréttar sé skuldara ekki stætt á því að bera fyrir sig ógjaldfærni. Stefndu hafi stofnað til hárrar skuldar við Landsbanka Íslands hf. á löngum tíma á grundvelli yfirdráttarheimildar en stefnandi hafi tekið réttindin yfir vegna skuldarinnar. Hið stefnda einkahlutafélag sé í atvinnurekstri og að því standi menn með mikla reynslu í viðskiptalífinu. Þeir hafi farið þessa leið í fjármögnun sinni á þeim tíma sem til skuldarinnar var stofnað þótt önnur úrræði hafi staðið til boða. Reikningseigandi beri ábyrgð á öllum úttektum af reikningnum samkvæmt skilmálum veltureikninga. Greitt hafi verið inn á skuldina eftir að stefna var gefin út og hafi greiðslur verið dregnar frá kröfunni í leiðréttri kröfugerð stefnanda.

Byggt sé á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 3. mgr. 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing vísist til 33. gr. og 42. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefndu

Sýknukrafa stefndu er studd þeim rökum að stefnandi hafi ekki sýnt fram á með óyggjandi hætti að hann sé eigandi þeirra réttinda sem krafa hans byggist á. Engin ótvíræð gögn liggi fyrir um yfirfærslu réttinda frá upphaflegum kröfuhafa, Landsbanka Íslands hf., til stefnanda. Eigandi kröfunnar sé Landsbanki Íslands hf. samkvæmt því sem fram komi á útprentun á viðskiptamannaskrá. Stefnandi þurfi að sanna eignarrétt sinn af umræddum réttindum með óyggjandi hætti og sýna fram á að hann hafi fullt forræði á dómkröfu sinni, að öðrum kosti sé um vanheimild að ræða. Verulegur vafi leiki á því hver eigi réttindin sem um ræði en stefnt sé vegna Landsbankans hf. Þar sem sönnun skorti um aðild kröfunnar bresti efnisleg skilyrði fyrir því að krafan verði tekin til greina. Því beri að sýkna stefndu vegna aðildarskorts stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Verði ekki á það fallist sé byggt á því að Landsbanka Íslands hf. hafi brostið heimild til gjaldfellingar þeirra skuldbindinga sem stefnandi krefjist sér til handa, enda hafi hann ekki lagt fram neinar þær réttarheimildir sem heimili fyrirvaralausa gjaldfellingu án viðvörunar. Landsbankinn verði að sýna hvaða skilmálar gildi um slíkt. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á hvernig stefndu hafi undirgengist þessar skuldbindingar og að skilmálarnir gildi um viðskipti málsaðila, en hvorki umsókn né önnur gögn frá stefndu liggi fyrir um það. Yfirdráttarheimildin hafi verið felld niður án þess að stefnandi hafi sýnt fram á að hann hefði heimild til þess. Skuldin hafi ekki verið réttilega gjaldfelld og því beri að sýkna stefndu af kröfunni.

Verði ekki fallist á framangreint byggist sýknukrafa stefndu á því að ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju sé að bera samning um yfirdráttaskuld og sjálfskuldarábyrgð fyrir sig. Þegar krafan var gjaldfelld hafi svo háttað til í efnahagslífi þjóðarinnar að ómögulegt hafi verið að fá endurfjármögnun eða afla fyrirvaralaust fjármuna til greiðslu skuldarinnar. Frá því að Landsbanki Íslands hf. hafi gjaldfellt skuld stefnanda, hafi bankinn sjálfur farið í greiðsluþrot og greiðslustöðvun og ekki getað staðið við skuldbindingar sínar. Jafnframt hafi íslenskt efnahags- og fjármálakerfi beðið slíkt skipbrot að ómögulegt sé að afla fjármuna til þess að greiða fyrrgreinda skuld eða fá hana endurfjármagnaða annars staðar. Allar forsendur hafi breyst frá því að stefndu undirgengust umræddar skuldbindingar. Hvað stefndu A-kk-þf og J-kk-þf varði, verði að telja verulega ósanngjarnt að gengið sé að þeim sem sjálfskuldarábyrgðaraðilum, enda um einstaklinga að ræða.

Verði ekki fallist á að samningi verði vikið til hliðar að hluta beri að fella niður þann hluta samnings sem ósanngjarnt sé að bera fyrir sig samkvæmt mati dómsins.

Krafa stefndu, um að málskostnaður verði feldur niður, sé á því byggð að í ljósi málatilbúnaðar stefnanda í máli þessu og misbresta á því að búa kröfu sína í það form að stefndu geti áttað sig á henni beri að fella málskostnaðinn niður. Enn fremur sé á því byggt að í ljósi málavaxta málsins, og þeirra raka sem færð hafi verið fram undir sýknukröfu stefndu, beri að fella niður málskostnað í málinu.

Stefndu vísi til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 16. gr., og um málskostnað til 129. gr., sbr. 130. gr. sömu laga. Enn fremur vísi stefndu til meginreglna kröfu- og samningaréttar, laga nr. 7/1936, einkum 36. gr., og laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002.

Niðurstaða

Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun 9. október 2008 um að ráðstafa öllum eignum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. sem síðar varð stefnandi með nafnbreytingu samkvæmt því sem fram hefur komið. Þessi ráðstöfun var gerð með vísan til þágildandi 5. gr. laga nr. 125/2008, en lagaákvæðið veitti Fjármálaeftirlitinu heimild til framsals réttinda samkvæmt því sem þar var tilgreint. Framsalið verður að teljast ótvírætt enda engin efni til að draga það í efa. Þótt fram komi í stefnu að stefnandi sé NBI hf. vegna Landsbankans hf., Laugavegi 77, verður að telja að stefnandi hafi skýrt nægilega hvernig aðild kröfunnar er háttað. Af hans hálfu er vísað til þess að krafan hafi verið framseld stefnanda en tilgreining Landsbankans hf. að Laugavegi 77 í stefnu sé til komin vegna þess að til skuldarinnar hafi stofnast í því útibúi stefnanda. Með vísan til þessa er þeirri málsástæðu stefndu hafnað að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann sé réttur aðili kröfunnar.

Heimild til að gjaldfella skuldina er í skilmálum veltureikninga, sem vísað er til af hálfu stefnanda, þar sem segir að ef innistæða sé ekki næg á veltureikningi fyrir útgefnum tékkum geti það haft í för með sér að reikningi verði lokað. Með notkun reikningsins hafa stefndu gengist undir skilmálana en stefndu, J-kk-nf G-kk-nf og A-kk-nf, bera óskipta ábyrgð á skuldbindingum reikningseigenda samkvæmt ábyrgðarskuldbindingunni 2. apríl 2008. Ber því að hafna þeirri málsástæðu stefndu að ekki hafi verið heimilt að gjaldfella skuldina.

Stefndu telja ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samning um yfirdráttarskuld og sjálfskuldarábyrgð fyrir sig þar sem endurfjármögnun hafi verið ómöguleg. Þrátt fyrir að litið verði til þess að aðstæður höfðu mjög breyst vegna efnahagshrunsins, sem stefndu vísa til, frá því að stofnað var til skuldarinnar verður ekki fallist á að dómurinn hafi heimild til að líta til þeirra almennu áhrifa sem skortur á fjármagni hlýtur á þeim tíma að hafa haft á stefndu sem aðra og sem þurftu á endurfjármögnun að halda. Verður samningi málsaðila ekki vikið til hliðar vegna þessara aðstæðna. Gildir hið sama um ábyrgð aðalskuldara og um sjálfskuldarábyrgðaraðila að þessu leyti en eins og fram hefur komið tóku þeir síðarnefndu ábyrgð á skuldinni með yfirlýsingu um óskipa sjálfskuldarábyrgð. Að þessu virtu eru ekki talin skilyrði til að víkja til hliðar skuldbindingargildi ábyrgðar stefndu, hvorki í heild né að hluta, eins og þeir krefjast að gert verði. Er þessum málsástæðum þeirra því hafnað.

Samkvæmt framangreindu, og með vísan til þess að krafa stefnanda er að öðru leyti óumdeild, ber að taka hana til greina.

Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur, en ekki þykir tilefni til að fella málskostnað niður, eins og krafist er af hálfu stefndu.

Málið dæmir S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Stefndu, BFT ehf., J-kk-nf G-kk-nf S-kk-nf og A-kk-nf S-kk-nf, greiði stefnanda NBI hf., in solidum 6.299.147 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 21.999.147 krónum frá 10. nóvember 2008 til 20. mars 2009, en af 16.099.147 krónum frá þeim degi til 30. mars s.á., en af 6.299.147 krónum frá þeim degi til greiðsludags gagnvart stefnda BFT ehf., en með dráttarvöxtum samkvæmt sama lagaákvæði af sömu fjárhæð frá 26. desember 2008 til greiðsludags gagnvart stefndu, J-kk-þgf G-kk-þgf og A-kk-þgf. Vextir leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti samkvæmt 12. gr. sömu laga.

Stefndu greiði stefnanda in solidum 300.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf I-kvk-nf.