E-4220/2011

Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 20. október 2011 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 13. maí 2013. Stefnandi er Frjálsi hf., áður Frjálsi fjárfestingarbankinn hf., Lágmúla 6, Reykjavík. Stefndu eru Bláhöfði ehf. og Norðlingabraut 8 ehf., báðir til heimilis að Mörkinni 4, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, aðallega, að skuldskeyting og skilmálabreyting 30. janúar 2009 vegna lánssamnings 1. nóvember 2008 nr. 717191 að fjárhæð 182.320.766 krónur verði dæmd ógild, en til vara að rift verði þeirri ráðstöfun sem fólst í umræddum löggerningi að samþykkja stefnda Norðlingabraut 8 ehf. sem skuldara lánsins í stað stefnda Bláhöfða ehf. Í báðum tilvikum krefst stefnandi þess að stefndi Bláhöfði ehf. greiði stefnanda 171.635.636 krónur með dráttarvöxtum frá stefnubirtingardegi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 19. október 2011 að fjárhæð 22.528.176 krónur. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar.

Með úrskurði héraðsdóms 4. maí 2012 var kröfu stefnanda um riftun vísað frá dómi, en úrskurður héraðsdóms var felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar 13. júní 2012 og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfuna til efnismeðferðar. Við fyrirtöku málsins 17. september 2012 var fallist á beiðni stefnanda um dómkvaðningu matsmanns og var matsgerð lögð fram 9. janúar 2013. Var aðalmeðferð málsins loks ákveðin við fyrirtöku þess 6. febrúar 2013 og aðalmeðferð háð 13. maí 2013 svo sem áður segir.

Málsatvik

Málsatvik eru í ágreiningslaus.

Hinn 3. júlí 2006 fékk stefndi Bláhöfði ehf. 96 milljónir króna að láni hjá stefnanda til tveggja ára með lánssamningi auðkenndum nr. 714104. Lánið var svonefnt myntkörfulán og samsett úr svissneskum frönkum og japönskum jenum. Samkvæmt 9. gr. lánssamningsins var lánið tekið vegna kaupa á lóðinni Norðlingabraut 10 en af samningnum verður ráðið að fasteignafélagið Hlíð ehf., dótturfélag stefnanda, hafi verið skráður handhafi svonefnds byggingarréttar á lóðinni, þ.e. verið lóðarhafi samkvæmt ákvörðun byggingaryfirvalda og handhafi lóðarleigusamnings að fullnægðum ákveðnum skilyrðum. Í málinu liggur jafnframt fyrir kaupsamningur stefnda Bláhöfða ehf. og fasteignafélagsins Hlíðar ehf. frá sama degi um kaup þess fyrrnefnda á lóðinni. Var kveðið á um það í báðum samningunum að fasteignafélaginu Hlíð ehf. væri skylt að framselja lóðina stefnda Bláhöfða ehf. þegar hann hefði að fullu gert upp skuld sína við stefnanda. Með kaupsamningi 11. desember 2006 keypti stefndi Bláhöfði ehf. lóðina að Norðlingabraut 8 af fasteignafélaginu Hlíð ehf. Í skilmálabreytingu sama dag kom efnislega fram að eftirleiðis myndi byggingarréttur að Norðlingabraut 8 vera skráður á fasteignafélagið Hlíð ehf. og vera til tryggingar skuld samkvæmt samningnum.

Láninu 3. júlí 2006 var skilmálabreytt 25. júní og 25. september 2008. Með lánssamningi 1. nóvember 2008 tók stefndi Bláhöfði ehf. nýtt lán, auðkennt nr. 717191, hjá stefnanda að fjárhæð 182.320.766 krónur sem greiðast skyldi með 21 jafnri afborgun á þriggja mánaða fresti. Segir í greinargerðum stefndu að á þessum tíma hefði skuldin hækkað um nær helming vegna óhagstæðrar gengisþróunar sem hafi haft þau áhrif að stefnda Bláhöfða ehf. hafi verið um megn að hefja framkvæmdir á lóðinni. Lánið bar fasta vexti og var verðtryggt. Var þetta lán notað til að greiða upp lánið 3. júlí 2006, en ekki er annað komið fram en að lánið hafi verið í skilum á þessum tíma. Í 5. lið lánssamningsins var vísað til kaupsamningsins um Norðlingabraut 8 hinn 11. desember 2008 og áréttað að fasteignafélaginu Hlíð ehf. væri skylt að framselja lóðina lántaka þegar skuld samkvæmt lánssamningnum hefði verið greidd upp eða lántaki hefði „þinglýst inn á lóðina fullnægjandi tryggingum fyrir skuldum lántaka“. Í 7. lið samningsins sagði að ef til þess kæmi að stefnandi gjaldfelldi lánið áður en lántaki hefði fengið lóðina framselda væri stefnanda heimilt að selja umræddan byggingarrétt og verja andvirði hans til uppgreiðslu á öllum skuldum lántaka við stefnanda, ásamt vöxtum og hvers kyns kostnaði.

Hinn 30. janúar 2009 var gerð skuldskeyting og skilmálabreyting vegna framangreinds láns. Skyldi skuldari eftirleiðis vera Norðlingabraut 8 ehf. Þá var kveðið á um að lánið skyldi eftirleiðis greiðast með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti. Til viðbótar lagði Norðlingabraut 8 ehf. fram sem viðbótartryggingu 20 milljóna króna innistæðu hjá stefnanda sem sett var honum að handveði. Á samninginn var ritað að stefndi Bláhöfði ehf. samþykkti að fasteignafélagið Hlíð ehf. yrði framvegis skráð handhafi byggingarréttar að Norðlingabraut 8 til tryggingar á skuld hins nýja greiðanda og að félagið framseldi lóðina til hans ef og þegar hann hefði gert upp skuld sína. Undir samninginn ritaði V-kk-nf G-kk-nf fyrir hönd stefndu Bláhöfða ehf. og Norðlingabrautar 8 ehf.

Í stefnu er greint frá því að samkvæmt ársreikningi 2008 hafi handbært fé stefnda Bláhöfða ehf. verið rúmlega 460 milljónir en stefndi Norðlingabraut í raun verið eignalaust félag. Þá er á það bent að sami maðurinn, V-kk-nf G-kk-nf, hafi átt alla hluti í stefnda Bláhöfða ehf. og verið stjórnarmaður beggja félaga. Faðir V-kk-ef hafi átt alla hluti í stefnda Norðlingabraut ehf. Þá er einnig vísað til þess að af ársreikningum verði ráðið að umræddar breytingar hafi þegar verið ákveðnar á árinu 2008. Í greinargerð stefndu er því hins vegar mótmælt sem röngu og ósönnuðu að í janúar 2009 hafi verið ljóst að stefndi Norðlingabraut 8 ehf. hafi ekki haft getu til að greiða af láninu eða að ákvörðun hafi þá verið tekin um að greiða ekki af því. Þá er einnig mótmælt fullyrðingum um að verðmæti lóðarinnar að Norðlingabraut 8 ehf. hafi ekki verið neitt.

Svo sem áður greinir var fallist á beiðni stefnanda um dómkvaðningu matsmanns við fyrirtöku málsins 17. september 2012. Var þar lagt fyrir matsmann að leggja mat á virði lóðarinnar við Norðlingabraut 8 hinn 30. janúar 2009, meta söluhorfur eignarinnar og möguleika á fjármögnun framkvæmda á sama tíma og segja til um horfur í þróun fasteignaverðs að raungildi. Samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns var virði lóðarinnar 30. janúar 2009, miðað við að gatnagerðargjöld væru greidd, 100 milljónir króna. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvað matsmaður þó að það verð miðaðist við að sala lóðarinnar tæki allt að þremur árum. Hefði sala þurft að fara fram á þremur til sex mánuðum hefði verðið að öllum líkindum orðið 10-20% lægra. Í matsgerð dómkvadds matsmanns kemur einnig fram að söluhorfur á fasteignamarkaði fyrir atvinnuhúsnæði hafi verið óljósar og erfiðar á umræddum tíma þótt ekki sé hægt að fullyrða að þær hafi verið vonlausar. Þá kom fram að fjármögnun framkvæmda hafi verið erfiðleikum bundin. Um þróun fasteignaverðs segir í matsgerð að horfur á þessum tíma hafi verið slæmar, þ.e. flestir hafi talið að verð myndi lækka og byggingarkostnaður hækka.

Hinn 23. júní 2009 óskaði stefnandi eftir því að hann yrði tekinn til slita samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Innköllun var gefin út 14. júlí 2009 en frestdagur miðast við 23. júní 2009.

Við aðalmeðferð málsins kom fyrir dóm K-kk-nf B-kk-nf, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda. Bar hann að við ákvörðun um framangreinda skuldskeytingu hefði ársreikningur eða greiðslugeta stefnda Norðlingabrautar 8 ehf. ekki verið könnuð sérstaklega. Hefði það verið í samræmi við tíðkanleg vinnubrögð hjá stefnanda að líta einungis til trygginga fyrir lánum, en í umræddu máli hefði verið boðin fram 20 milljóna króna viðbótartrygging í peningum. Hann kvaðst ekki muna hvort ákvörðun um lánið hefði verið samþykkt af lánanefnd stefnanda en taldi þó líklegt að svo hefði verið. Við aðalmeðferð málsins gaf einnig skýrslu Þ-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf, fasteignasali og dómkvaddur matsmaður auk K-kvk-ef H-kvk-ef, starfsmanns stefnanda. Ekki er ástæða til að rekja þær skýrslur frekar en þegar hefur verið gert.

Málsástæður stefnanda

Aðalkrafa stefnanda er í fyrsta lagi byggð á 30. gr. samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum. Er vísað til þess að stefndi Bláhöfði ehf. hafi með sviksamlegum hætti vélað stefnanda til að gefa honum í raun upp skuldir sínar með því að færa skuldina yfir á tómt félag þar sem eina tryggingin fyrir skuldinni var eign sem var orðin verðlaus. Löggerningurinn hafi verið svo óhagstæður stefnanda að hann verði aðeins skýrður með sviksamlegri háttsemi stefnda enda hefði enginn starfsmaður stefnanda samþykkt ráðstöfunina ef allar upplýsingar hefðu legið fyrir. Verði ekki á þetta fallist er í öðru lagi byggt á því að óheiðarlegt sé að bera löggerninginn fyrir sig samkvæmt 33. gr. sömu laga enda verði að ætla að stefndu hafi haft allar upplýsingar um framangreind atvik. Í þriðja lagi er byggt á því að ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju sé að bera löggerning af þessu tagi fyrir sig þegar litið er til efni hans og afleiðinga. Í fjórða lagi er aðalkrafa stefnanda byggð á því að löggerningurinn hafi verið gerður á röngum forsendum. Að síðustu reisir stefnandi aðalkröfu sína á því að umræddur löggerningur hafi verið byggður á umboðssvikum í skilningi 249. gr. hegningarlaga þannig að varði einkaréttarlegt ógildi gerningsins. Auk þess liggi fyrir að forsvarsmenn stefnanda hafi farið út fyrir umboð sitt í skilningi 52. gr. laga nr. 138/1994 og að 51. gr. sömu laga hafi verið virt að vettugi.

Varakrafa stefnanda um riftun er í fyrsta lagi byggð á því að stefndi Bláhöfði ehf. hafi með ótilhlýðilegum hætti hagnast á kostnað stefnanda og valdið því að fé hans og eignir hafi ekki lengur staðið til fullnustu lánssamnings. Þar af leiðandi hafi ekki verið hægt að innheimta lánssamninginn og hann orðið verðlaus. Stefnandi hafi þannig orðið af þeirri fjárhæð sem gerð sé krafa um í málinu. Í annan stað reisir stefnandi riftunarkröfu sína á því að í ráðstöfuninni hafi falist gjafagerningur í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Stefnda Bláhöfða ehf. hafi verið gefin upp skuld án þess að nokkurt endurgjald hafi komið í staðinn og eignin sem var til tryggingar kröfunni orðið nánast verðlaus. Hafi stefndi Bláhöfði ehf. þannig hagnast um þá fjárhæð sem nemi skuldinni.

Stefnandi fellst á að lánið sem veitt var 3. júlí 2006 hafi verið bundið ólögmætri gengistryggingu og miðar kröfugerð sína við að lánið sé endurreiknað frá þeim tíma fram til 18. október 2011, tveimur dögum áður en málið var höfðað. Samkvæmt þessu sundurliðist skuldin þannig:

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu telja að stefnandi hafi engin haldbær rök fært fyrir ógildingu löggerningsins á grundvelli samningaréttar. Málsástæður stefnanda séu lítt reifaðar og óskýrar og engin grein sé gerð fyrir þátttöku hvors stefnda um sig. Stefndu byggja á því að þeir hafi verið í góðri trú við skuldbreytinguna 30. janúar 2009. Þá byggja þeir einnig á því að stefnandi hafi sýnt tómlæti með því að gera ekki athugasemdir við skuldskeytinguna fyrr en með birtingu stefnu tæpum þremur árum eftir að löggerningurinn var gerður. Að því er varðar ætluð svik benda stefndu á að á umræddum tíma hafi stefnandi metið virði lóðarinnar að Norðlingabraut 8 á 120 milljónir króna og því til viðbótar hafi verið settar 20 milljónir króna að handveði. Ekkert gefi tilefni til annars en að um fullkomlega eðlileg viðskipti hafi verið að ræða en stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að löggerningurinn hafi verið gerður fyrir tilstilli svika. Slík sönnun sé ekki komin fram en ekki nægi að löggerningurinn hafi reynst stefnanda óhagstæður síðar. Stefnandi vísar einnig til þess að sé tekið tillit til endurútreiknings lánsins vegna ólögmætrar gengistryggingar sé ljóst að fjárhæð lánsins hafi verið langt undir þeim 140 milljónum sem afhentar voru stefnanda sem tryggingar með skuldskeytingunni.

Stefndu benda á að löggerningurinn hafi verið gerður af æðstu stjórnendum stefnanda og lögfræðingi hans. Stefnandi hafi sérhæft sig í fjármögnun á lóðum og atvinnuhúsnæði og haft í vinnu fjölmarga sérfræðinga á þessu sviði. Þessir sérfræðingar hafi metið löggerninginn eðlilegan gegn því að sett yrði umrædd viðbótartrygging. Forsvarsmaður stefnda Bláhöfða ehf. sé hins vegar rekstrartæknifræðingur og hafi engan veginn jafnmikla þekkingu á lóða- og fasteignaverði og starfsmenn stefnanda. Stefnandi hafi því haft yfirburðaþekkingu á þessum málaflokki.

Stefnandi telur málsástæður byggðar á 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, með síðari breytingum, algerlega órökstuddar. Efni löggerningsins hafi verið eðlilegt og stefnandi haft þekkingarlega yfirburði. Hvað varði síðari atvik sé ekkert komið fram í málinu um að tryggingar hafi ekki dugað til greiðslu lánsins. Stefnandi telur einnig að málsástæða byggð á röngum forsendum sé haldlaus.

Að því er varðar ætlaðan umboðsskort bendir stefnandi á að umboðssvik skv. 249. gr. hegningarlaga séu ekki ógildingarástæða í einkaréttarlegum samningum og ekkert liggi fyrir um að neinn af starfsmönnum stefnanda hafi verið kærður fyrir umboðssvik vegna atvika máls þessa. Tilvísanir stefnanda í lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög geti ekki heldur átt við því að stefnandi sé hlutafélag en um þau gildi lög nr. 2/1995.

Að því er varðar varakröfu stefnanda um riftun telja stefndu að málsástæður stefnanda séu lítt rökstuddar. Þeir hafna því að sýnt hafi verið fram á ótilhlýðilega háttsemi eða að háttsemin hafi verið til hagsbóta stefndu og á kostnað stefnanda. Hvað varðar skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 benda stefndu einnig á að ekki hafi verið sýnt fram á að gerningurinn hafi leitt til þess að eignir stóðu ekki kröfuhöfum til fullnustu. Stefnandi hafi heldur ekki sýnt fram á að hann hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna löggerningsins eða að stefndi Bláhöfði ehf. hafi mátt vita um ógjaldfærni stefnanda og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin telst ótilhlýðileg.

Að því er varðar 131. gr. laga nr. 21/1991 telja stefndu það ósannað að stefnda Bláhöfða ehf. hafi verið gefin upp skuldin og í staðinn hafi komið skuldari sem ekki hafði neina fjármuni til að greiða lánið. Því er einnig mótmælt að eignin sem var til tryggingar kröfunni hafi verið orðin nánast verðlaus og enn vísað til þess að fyrirliggjandi tryggingar hafi verið metnar til 140 milljóna króna. Stefndu benda einnig á að stefndi B-kk-nf hafi ekki hagnast á löggerningnum þar sem verulegar líkur séu á því að skuld hans hafi verið lægri en þær tryggingar sem inntar voru af hendi.

Stefndu mótmæla útreikningum stefnanda og benda í fyrsta lagi á að útreikningar virðist eiga við um annað lán en tekist sé á um í máli þessu, þ.e. lán nr. 714104 sem sé að fullu uppgreitt. Í öðru lagi að útreikningar miðist við að lánið hafi verið gjaldfellt en engar upplýsingar liggi fyrir um gjaldfellingu. Í þriðja lagi að stefnandi geri enga grein fyrir því hvaða lóðarverð eigi að koma til frádráttar kröfu hans. Samkvæmt þessu hafi stefnandi engar líkur fært að því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni og beri því að sýkna af fjárkröfum hans.

Niðurstaða

Í máli þessu liggur fyrir að stefnandi, sem þá starfaði sem fjármálafyrirtæki, samþykkti hinn 30. janúar 2009 skuldskeytingu sem fól í sér að stefndi Bláhöfði ehf. var leystur frá öllum skuldbindingum samkvæmt lánssamningi 1. nóvember 2008 að höfuðstól 182.320.766 krónur og við skuldinni tók stefndi Norðlingabraut 8 ehf. Samkvæmt lánssamningnum stóð svokallaður byggingarréttur að lóðinni við Norðlingabraut 8 til tryggingar skuld stefnda Bláhöfða ehf. og skyldi fasteignafélaginu Hlíð ehf., dótturfélagi stefnanda, skylt að framselja stefnda Bláhöfða ehf. öll réttindi yfir lóðinni þegar hann hefði að fullu greitt skuld sína við stefnanda. Ekki er um það deilt að stjórnarmaður beggja stefndu, sem kom fram fyrir þeirra hönd, var sami nafngreindi maðurinn. Þá kom fram í skýrslu K-kk-ef B-kk-ef, fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnanda, að hann hefði að einhverju leyti eða öllu tekið ákvörðun um téða skuldskeytingu. Eins og málið liggur fyrir er hins vegar ósannað að téður framkvæmdastjóri hafi leitað samþykkis lánanefndar stefnanda.

A

Eins og áður greinir fólst í skuldskeytingunni 30. janúar 2009 að hinn nýi skuldari setti inneign að fjárhæð 20 milljónir króna að handveði fyrir skuldinni, en réttindi yfir lóðinni að Norðlingabraut 8, sem sett höfðu verið stefnanda til tryggingar, stóðu óhögguð. Var í bókum stefnanda miðað við að þessi réttindi svöruðu til 120 milljóna króna. Samkvæmt áliti dómkvadds matsmanns, sem áður hefur verið gerð grein fyrir, hefði þó aðeins verið unnt að selja lóðina fyrir 100 milljónir króna á þeim tíma sem hér um ræðir og þá þannig að miðað væri við að sala hennar kynni að hafa tekið tvö til þrjú ár. Við þær aðstæður að selja hefði þurft lóðina á þremur til sex mánuðum taldi matsmaðurinn í skýrslu sinni fyrir dómi að lóðin hefði selst á allt að 20% lægra verði, jafnvel þannig að söluverð hefði ekki nægt fyrir þegar greiddum gatnagerðargjöldum.

Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að eiginfjárstaða stefnda Bláhöfða ehf. hafi í ársbyrjun 2009 verið traust og félagið hafi fyrirsjáanlega haft getu til að standa að fullu við skuldbindingar sínar við stefnanda. Stefndi Norðlingabraut 8 ehf. var hins vegar því sem næst eignalaust félag með enga starfsemi eða tekjustreymi. Áhrif fyrrgreindrar skuldskeytingar voru því í reynd þau að fella niður þann hluta láns stefnda Bláhöfða ehf. sem var umfram verðmæti þeirra trygginga sem áður greinir. Er því ljóst að bersýnilegur munur var á þeim hagsmunum sem Bláhöfða ehf. voru gefnir eftir og því endurgjaldi sem félagið innti af hendi, enda sé miðað stöðu umrædds láns 30. janúar 2009.

Í málinu er ekkert komið fram sem stutt getur fullyrðingar um að fyrrgreind ráðstöfun stefnanda hafi allt að einu þjónað hagsmunum stefnanda eða helgast af viðskiptalegum sjónarmiðum. Getur framburður fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnanda á þá leið að almennt hafi ekki tíðkast að kanna ársreikninga nýrra lántaka, eða greiðslugetu þeirra að öðru leyti, ekki haggað þeirri niðurstöðu.

B

Samkvæmt gögnum málsins sérhæfði stefnandi sig í útlánum til lóðakaupa og fjármögnun byggingarframkvæmda, jafnvel þannig að stefnandi hafði sjálfur frumkvæði að því að fá úthlutað lóðum hjá sveitarfélögunum og fjármagnaði svo sjálfur sölu þeirra til framkvæmdaaðila. Þá liggur fyrir að fyrrgreindur framkvæmdastjóri stefnanda sem kom að samþykkt skuldskeytingarinnar var með áralanga reynslu af fjármálastarfsemi og menntaður sem löggiltur endurskoðandi.

Að þessu virtu er ekkert fram komið sem bendir til þess að atvik við samningsgerðina eða atvik sem síðar komu til, hafi verið með þeim hætti að ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju sé að bera samninginn fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerningar, eins og þeirri grein var breytt með 6. gr. laga nr. 11/1986. Með hliðsjón af þessum einkennum samningsins þykir sá mismunur á hagsmunum og endurgjaldi sem áður er lýst ekki heldur vera þess eðlis að réttlætt geti að samningurinn sé ógiltur eða vikið til hliðar með vísan til fyrrgreindrar 36. gr. laga nr. 7/1936.

Stefnandi hefur ekki gert líklegt að stefndu hafi veitt stefnanda rangar upplýsingar eða beitt hann blekkingum við samningsgerðina. Þvert á móti bendir framburður fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnanda fyrir dómi til þess að það hafi verið meðvituð ákvörðun hans að afla ekki neins konar upplýsinga um fjárhagslega stöðu og greiðslugetu stefnda Norðlingabrautar 8 ehf. að öðru leyti en því að kanna hvort félagið væri á vanskilaskrá. Verður fráleitt fallist á að stefndu hafi beitt svikum við samningsgerðina. Þá þykir stefnandi ekki hafa fært fyrir því nein haldbær rök að fullnægt sé skilyrðum 33. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 3. gr. laga nr. 11/1986, til þess að ógilda samninginn. Hið sama á við um þá málsástæðu að samningurinn hafi verið gerður á röngum forsendum.

Í málinu er ekki annað komið fram en að skuldskeyting, svo sem sú sem hér um ræðir, hafi rúmast innan formlegra heimilda framkvæmdastjóra stefnanda, 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 54. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Jafnvel þótt sýnt hefði verið fram á að framkvæmdastjórinn hafi brotið gegn reglum stefnanda með því að vanrækja að afla samþykkis lánanefndar fyrir skuldskeytingunni, hafa ekki verið leiddar að því líkur að fyrirsvarsmenn stefndu hafi mátt vita um þennan umboðsskort framkvæmdastjórans. Með vísan til meginreglu 1. mgr. 11. gr. laga nr. 7/1936 verður skuldskeytingin því ekki felld úr gildi með vísan til umboðsskorts fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnanda eða annarra starfsmanna stefnanda.

Samkvæmt framangreindu verður hafnað málsástæðum stefnanda sem byggðar eru á ógildingarreglum samningaréttar.

C

Stefnandi hefur engin viðhlítandi rök fært fyrir því að stefnandi hafi verið eða orðið ógjaldfær 30. janúar 2009 eða að stefndu hafi mátt vera kunnugt um slíkar aðstæður stefnanda. Þegar af þessum ástæðum er ekki fullnægt skilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Af því sem áður er rakið er engu að síður ljóst að umrædd skuldskeyting þennan dag hafði í reynd í för með sér niðurfellingu ákveðins hlutar skuldar stefnda Bláhöfða og var þar af leiðandi til þess fallin að rýra eignir stefnanda og leiða til samsvarandi eignaaukningar hjá stefnda Bláhöfða ehf.

Líkt og áður segir hafa ekki verið færð að því rök að hagsmunir stefnanda eða viðskiptaleg sjónarmið hafi réttlætt þá eftirgjöf hagsmuna sem fólst í skuldskeytingunni 30. janúar 2009. Með vísan til fordæma Hæstaréttar, sbr. einkum dóm réttarins 10. maí 2012 í máli nr. 518/2011, verður þar af leiðandi að leggja til grundvallar að gjafatilgangur hafi búið að baki ráðstöfuninni. Ekki er um það deilt að umræddur gerningur átti sér stað innan sex mánaða frá frestdegi, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 eins og greininni var breytt með 5. gr. laga nr. 44/2009. Samkvæmt þessu er fullnægt efnisskilyrðum 131. gr. laga nr. 21/1991 til þess að rifta téðri ráðstöfun, en samkvæmt dómi Hæstaréttar 13. júní 2012 í máli nr. 368/2012 var mál þetta höfðað innan tilskilins frests samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 með síðari breytingum.

Samkvæmt framangreindu verður fallist á kröfu stefnanda um riftun skuldskeytingar stefndu 30. janúar 2009.

D

Fyrir liggur að lánið sem stefndi Bláhöfði ehf. tók hjá stefnanda 1. nóvember 2008 fól í sér uppgreiðslu á eldra láni að höfuðstól 96 milljónir króna sem upphaflega var stofnað til 3. júlí 2006 en var síðar tvívegis skilmálabreytt. Er jafnframt óumdeilt að þetta lán fól í sér gengistryggingu sem braut gegn ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu samkvæmt ítrekuðum fordæmum Hæstaréttar Íslands. Hefur stefnandi endurreiknað heildarfjárhæð lánsins með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Er útreikningur stefnanda miðaður við 18. október 2011, en stefna málsins var birt stefnda Bláhöfða ehf. tveimur dögum síðar.

Án tillits til útreikninga stefnanda, sem ekki hefur verið mótmælt tölulega af stefndu, verður að gera ráð fyrir því að stefndi Bláhöfði ehf. kunni að eiga endurgreiðslukröfu gegn stefnanda vegna vaxtamunar þegar tekið hefur verið tillit til fullnaðarkvittana hans vegna greiðslu á samningsvöxtum frá árinu 2006 til 1. nóvember 2008. Ef fallist er á riftun skuldskeytingarinnar 30. janúar 2009 verður þannig við það miðað að endanleg skuld stefnda Bláhöfða ehf. við stefnanda vegna lánsins 3. júlí 2006 kunni að nema lægri fjárhæð en stefnandi gerir ráð fyrir í útreikningi sínum. Til þess er hins vegar að líta að stefndi Bláhöfði ehf. hefur að svo stöddu hvorki gert gagnkröfu á þessa leið né lagt fram tölulega útreikninga til stuðnings því að lækka eigi greiðslukröfu stefnanda vegna riftunar. Stendur hugsanleg endurgreiðslukrafa stefnda Bláhöfða ehf. vegna vaxtamunar því ekki í vegi að fallist sé á kröfur stefnanda.

E

Af skuldskeytingarskjalinu 30. janúar 2009 verður skýrlega ráðið að stefnandi hélt öllum réttindum yfir lóðinni við Norðlingabraut 8 sem tryggingu fyrir greiðslu, en umrædd lóðaréttindi skyldu áfram vera skráð á dótturfélag stefnanda, fasteignafélagið Hlíð ehf. Í skuldskeytingarskjalinu var hins vegar jafnframt tekið fram að við fullnaðargreiðslu lánsins skyldi fasteignafélagið Hlíð ehf. framselja lóðina til stefnda Norðlingabrautar 8 ehf. í stað stefnda Bláhöfða ehf. Liggur þannig fyrir að auk skuldskeytingar lánsins var umræddum löggerningi einnig ætlað að fela í sér kröfuhafaskipti samkvæmt kaupsamningnum 11. desember 2006 þannig að stefndi Norðlingabraut 8 ehf. tæki við réttindum Bláhöfða ehf. samkvæmt samningnum. Andstætt því sem haldið hefur verið fram af stefnanda þurfti ekki samþykki fasteignafélagsins Hlíðar ehf. svo að þessi ráðstöfun öðlaðist gildi í samræmi við almennar reglur um kröfuhafaskipti.

Í málinu er ekkert komið fram um að fyrrnefndum kaupsamningi stefnda Bláhöfða ehf. og fasteignafélagsins Hlíðar ehf. 11. desember 2006 hafi verið rift eða að stefnandi hafi gripið til þeirra fullnustuúrræða sem honum eru heimil samkvæmt fyrirliggjandi samningum, svo sem að selja byggingarréttinn til fullnustu skuldarinnar. Verður því að ganga út frá því að stefnandi hafi undir höndum tryggingaréttindi í formi svonefnds byggingarréttar sem samkvæmt áliti dómkvadds matsmanns nam 80 til 100 milljónum króna á þeim tíma sem skuldskeytingin fór fram. Er jafnframt ljóst að umrædd tryggingaréttindi voru til þess fallin að takmarka tjón stefnanda og minnka verulega þær hagsbætur sem stefndi Bláhöfði ehf. hafði af hinum riftanlega gerningi.

Þrátt fyrir framangreint hefur stefnandi ekki með neinum hætti tekið tillit til verðmætis umrædd byggingarréttar að Norðlingabraut 8 við útreikning kröfu sinnar um endurgreiðslu úr hendi stefnda Bláhöfða ehf., en kröfuna grundvallar stefnandi á 142. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi hefur heldur ekki uppi kröfu um að framangreindum kröfuhafaskiptum stefndu verði rift eða að greiðslunni, þ.e. kröfurétti um framsal lóðarinnar við Norðlingabraut 8, verði skilað til stefnda Bláhöfða ehf. með vísan til 144. gr. laga nr. 21/1991. Að mati dómara hefði slík kröfugerð hins vegar verið nauðsynleg ef endurgreiðslukrafa stefnanda hefði átt að grundvallast á þeirri forsendu að umrædd lóðaréttindi muni falla til stefnda Bláhöfða ehf. við fullar efndir á skuld hans við stefnanda í framhaldi af riftun ráðstöfunarinnar 30. janúar 2009.

Samkvæmt framangreindu er það álit dómsins að grundvöllur greiðslukröfu stefnanda sé svo vanreifaður að ekki verði hjá því komist að vísa henni sjálfkrafa frá dómi, en telja verður að aðilum hafi verið gefinn nægur kostur á að koma sjónarmiðum sínum um þetta atriði á framfæri. Þessi niðurstaða haggar því hins vegar ekki að stefnandi hefur augljósa hagsmuni af því að fá dóm fyrir riftun ráðstöfunarinnar 2009, meðal annars vegna fyrirsjáanlegs uppgjörs og endurútreiknings skuldar stefnda Bláhöfða ehf. samkvæmt umræddu láni.

Með vísan til úrslita málsins verður málskostnaður látinn falla niður.

Af hálfu stefnanda flutti málið E-kk-nf G-kk-nf S-kk-nf hrl.

Af hálfu stefndu flutti málið J-kk-nf F-x-x J-kk-nf hdl.

S-kk-nf M-kk-nf kveður upp dóm þennan.

Dómsorð

Rift er þeirri ráðstöfun stefnanda, Frjálsa hf., áður Frjálsa fjárfestingarbankans hf., hinn 30. janúar 2009 að samþykkja stefnda Norðlingabraut 8 ehf. sem skuldara að láni að höfuðstól 182.320.766 krónur sem veitt var stefnda Bláhöfða ehf. með samningi dagsettum 1. nóvember 2008.

Greiðslukröfu stefnanda gegn stefnda er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

S-kk-nf M-kk-nf