A-5/2012

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 21. desember sl., barst dómnum með aðfararbeiðni B-kk-ef J-kk-ef hrl., fyrir hönd gerðarbeiðanda, dagsettri 10. ágúst 2012.

Gerðarbeiðandi er Minjasafn Egils Ólafssonar, Hnjóti, Vesturbyggð.

Gerðarþoli er K-kk-nf Þ-kk-nf E-kk-nf, Hnjóti 1, Vesturbyggð.

Gerðarbeiðandi krefst í málinu dómsúrskurðar um að eftirtaldir munir, sem staðsettir séu í húsakynnum gerðarþola að Hnjóti 1 í Vesturbyggð, verði teknir með beinni aðfarargerð úr vörslum gerðarþola og fengnir gerðarbeiðanda til umráða:

1. Slökkviliðsbifreið af gerðinni Dodge, árgerð 1945, rauð að lit, með skráningarnúmerið B-598 (fastanúmer DA-044).

2. Strigafötur og vatnsdæla tilheyrandi Dodge slökkviliðsbifreiðinni B-598 (DA-044).

Gerðin fari fram á ábyrgð gerðarbeiðanda en á kostnað gerðarþola.

Gerðarþoli krefst þess aðallega að kröfu gerðarbeiðanda verði hafnað. Til vara krefst gerðarþoli þess að málsskot til æðra dóms fresti aðfarargerð, verði fallist á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda. Þá krefst gerðarþoli málskostnaðar úr hendi gerðarbeiðanda.

I.

Með gjafabréfi 22. júní 1983 gáfu hjónin E-kk-nf Ó-kk-nf og R-kvk-nf M-kvk-nf, ábúendur að Hnjóti, Vestur-Barðastrandarsýslu, nefndri sýslu alla þá muni, 2000 að tölu, sem þá hafði verið komið fyrir í safnbyggingu að Hnjóti. Samkvæmt framlagðri stofnskrá fyrir Minjasafn Egils Ólafssonar, dagsettri fyrrnefndan dag, en gjafabréf hjónanna er tekið upp í 3. gr. stofnskrárinnar, var gjöfin bundin nokkrum skilyrðum, meðal annars því að safnið fái „... að halda sér sem ein heild um ókomin ár og að það verði varðveitt í þeim húsakynnum, sem því hafa verið búin að Hnjóti.“ Skv. 7. gr. er safnið sjálfstæð stofnun „... í eigu Héraðsnefndar Barðstrendinga.“

Samkvæmt gögnum málsins er gerðarþoli ábúandi og landeigandi að Hnjóti. Hann er jafnframt sonur fyrrnefndra hjóna, E-kk-ef Ó-kk-ef og R-kvk-ef M-kvk-ef. Þá verður og af framlögðum gögnum ráðið að á Hnjóti sé staðsett, auk Minjasafns Egils Ólafssonar, Flugminjasafn Egils Ólafssonar.

Með aðfararbeiðni 9. maí 2011, mál nr. A-3/2011 hjá dómnum, freistaði gerðarbeiðandi þess meðal annars að fá slökkviliðsbifreið af gerðinni Dodge, árgerð 1945, rauða að lit, með skráningarnúmerið B-598, og vatnsdælu og strigafötur, sem hann taldi tilheyra bifreiðinni, teknar úr vörslum gerðarþola með beinni aðfarargerð og fengnar sér til umráða. Með úrskurði dómsins 11. nóvember 2011 var þeim kröfum gerðarbeiðanda hrundið. Úrskurður dómsins var ekki kærður til Hæstaréttar.

Með aðfararbeiðni 10. ágúst sl. hefur gerðarbeiðandi freistað þess að nýju að fá fyrrgreinda muni tekna úr vörslum gerðarþola með beinni aðfarargerð.

II.

Gerðarbeiðandi kveðst vera ótvíræður eigandi að munum þeim sem kröfugerð hans taki til, en ástæður þess að þeir séu nú í vörslum gerðarþola séu að sökum takmarkaðs húsrýmis gerðarbeiðanda hafi í samráði við gerðarþola verið ákveðið að geyma munina fyrst um sinn í húsakynnum þess síðarnefnda. Þegar gerðarbeiðandi hafi á árinu 2010 leitað eftir því að fá bifreiðina afhenta, sem og fyrrgreindan búnað henni tilheyrandi, hafi því verið neitað af hálfu gerðarþola.

Gerðarbeiðandi kveðst áður hafa leitað eftir því við héraðsdóm að umræddir munir yrðu teknir úr vörslum gerðarþola með beinni aðfarargerð og fengnir gerðarbeiðanda til umráða. Kröfu hans um afhendingu á mununum hafi hins vegar verið hafnað með úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða 11. nóvember 2011. Hafi dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að gerðarbeiðanda hefði ekki tekist að sanna að réttur hans til umráða yfir mununum væri svo ótvíræður og skýlaus að unnt væri að fallast á kröfu hans um beina aðfarargerð skv. 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989.

Nú liggi hins vegar fyrir ný gögn sem sýni með óyggjandi hætti að fyrrgreindir munir séu eign gerðarbeiðanda, sbr. þinglýsingarvottorð fyrir slökkviliðsbifreiðina B-598 (DA-044). Þar komi fram að þinglýstur eigandi bifreiðarinnar sé Patrekshreppur, en hann tilheyri nú sveitarfélaginu Vesturbyggð. Þá liggi og fyrir opinber staðfesting Umferðarstofu frá 13. mars sl. á því að samkvæmt ökutækjaskrá sé slökkviliðsbifreiðin B-598, fastanúmer DA-044, skráð eign Patrekshrepps.

Í fyrrnefndri yfirlýsingu Vesturbyggðar frá 14. september 2011 segir gerðarbeiðandi koma fram að sveitarfélagið hafi ákveðið að afhenda gerðarbeiðanda slökkviliðsbifreiðina til varðveislu og eignar ásamt öllu því sem henni fylgdi, svo sem vatnsdælu og strigafötum.

Með bréfi 27. apríl 2012 hafi lögmaður gerðarbeiðanda farið þess á leit við gerðarþola að slökkviliðsbifreiðin, ásamt tilheyrandi búnaði, yrði afhent gerðarbeiðanda. Gerðarþoli hafi ekki orðið við þeirri kröfu og í engu svarað bréfi lögmannsins.

Gerðarbeiðandi hafnar því að fyrri úrskurður dómsins sé bindandi skv. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 53/2007. Þá komi ekki til álita að fallast á það með gerðarþola að hann hafi unnið hefðarrétt á bifreiðinni í ljósi þess að hún hafi verið, og sé enn, skráð eign annars aðila opinberri skráningu. Jafnframt sé ljóst að fullur hefðartími sé ekki liðinn, en engin gögn hafi verið lögð fram sem styðji að svo sé. Hvað meintan haldsrétt gerðarþola í bifreiðinni varðar tekur gerðarbeiðandi fram að ekkert samkomulag hafi verið gert um að gerðarþoli varðveitti bifreiðina gegn gjaldi. Auk þess hafi enginn reikningur fyrir slíku gjaldi verið lagður fram.

Þar sem gerðarþoli hafi ekki fallist á að afhenda gerðarbeiðanda umrædda muni, sem sannanlega séu eign gerðarbeiðanda, segist gerðarbeiðandi með aðfararbeiðni sinni krefjast umráða yfir mununum með innsetningargerð á grundvelli 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Hvað varði sönnunargildi þinglýsingarvottorðsins og staðfestingu Umferðarstofu á eignarhaldi á slökkvibifreiðinni kveðst gerðarbeiðandi sérstaklega vísa til 71. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III.

Gerðarþoli segir rangt hjá gerðarbeiðanda að fyrir liggi ný gögn sem sýni með óyggjandi hætti að umkrafðir munir séu eign gerðarbeiðanda. Hin opinbera skráning sem gerðarbeiðandi vísi til hafi legið fyrir í fjöldamörg ár. Þá hafi yfirlýsing Vesturbyggðar frá 14. september 2011 verið lögð fram í fyrra máli aðila, máli nr. A-3/2011. Ekki liggi því fyrir ný gögn sem breyti réttarstöðunni eða réttlæti að tekinn sé upp úrskurður í hinu fyrra máli, er bindandi sé um úrslit sakarefnis milli aðila, sbr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu verði að hafna kröfu gerðarbeiðanda.

Gerðarþoli kveður gerðarbeiðanda byggja málatilbúnað sinn á því að gerðarbeiðandi sé ótvíræður eigandi þeirra muna sem kröfur hans taki til og að ástæða þess að munirnir séu nú í vörslum gerðarþola sé sú að sökum takmarkaðs húsrýmis gerðarbeiðanda hafi verið ákveðið að geyma munina fyrst um sinn í húsakynnum gerðarþola. Báðar þessar fullyrðingar segir gerðarþoli vera rangar.

Af hálfu gerðarþola er til þess vísað að hann hafi, ásamt föður sínum, tekið umrædda slökkviliðsbifreið til varðveislu fyrir mörgum árum, líklega á árinu 1995, og þeir þannig forðað bifreiðinni frá förgun. Vatnsdælan hafi hins vegar verið á Hnjóti í að minnsta kosti 28 ár, en gerðarþoli og faðir hans hafi tekið hana til varðveislu frá Bíldudal, en hún hafi áður tilheyrt útgerð P-kk-ef J. T-kk-ef. Umræddir munir komi ekki fram í skrá þeirri er fylgt hafi gjafabréfi foreldra gerðarþola, en skráin hafi verið lögð til grundvallar stofnskrá fyrir Minjasafn Egils Ólafssonar á Hnjóti. Munirnir geti því ekki verið undirorpnir eignarrétti gerðarbeiðanda. Ætlunin hafi verið sú að slökkviliðsbifreiðin myndaði hluta af Flugminjasafni Egils Ólafssonar, sem taki meðal annars til muna er lúti að öryggi á flugvöllum. Því sé rangt að slökkviliðsbifreiðinni og vatnsdælunni hafi verið komið í vörslur gerðarþola um stundarsakir sökum takmarkaðs húsrýmis gerðarbeiðanda. Þá sé sú staðhæfing að gerðarbeiðandi sé ótvíræður eigandi umræddra muna, sem verið hafi í vörslum gerðarþola um árabil, einnig röng og ósönnuð. Skipti opinber skráning slökkviliðsbifreiðarinnar B-598 engu í því tilliti. Þá hafi gerðarþoli í öllu falli unnið hefðarrétt til munanna, þ.m.t. slökkviliðsbifreiðarinnar, skv. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, vegna langvarandi varslna þeirra.

Af hálfu gerðarþola er enn fremur á það bent að safnasvæðið á Hnjóti samanstandi af tveimur söfnum, annars vegar Minjasafni Egils Ólafssonar og hins vegar Flugminjasafni Egils Ólafssonar. Auk þess eigi gerðarþoli, sem sé landeigandi og ábúandi á Hnjóti, fjölmarga muni sem varðveittir séu á Hnjóti. Sé staðreyndin sú að þeir munir sem kröfugerð gerðarbeiðanda taki til séu bundnir ótvíræðum eignarrétti gerðarþola og/eða Flugminjasafns Egils Ólafssonar. Eigi það sérstaklega við um fyrrnefndar strigafötur og vatnsdælu. Ósannað sé með öllu að þeir munir séu „tilheyrandi Dodge-slökkvibifreiðinni B-598“, líkt og segi í aðfararbeiðni. Ljóst sé að engin tengsl séu á milli vatnsdælunnar, sem komi frá Bíldudal, og slökkviliðsbifreiðarinnar, er komi frá Patreksfirði, og gerðarþoli og faðir hans björguðu frá förgun fyrir nálega tuttugu árum samkvæmt áðursögðu.

Gerðarþoli vísar til þess að samkvæmt meginreglu eignarréttar séu þeir óskráðu lausafjármunir sem staðsettir séu á umráðasvæði vörsluhafa jafnframt taldir í hans eigu nema sýnt sé fram á eignarheimild annarra. Gerðarbeiðandi hafi ekki með nokkrum hætti fært rök fyrir eða lagt fram gögn um eignarrétt sinn til tilgreindra muna sem hann krefjist umráða yfir. Framlagning þinglýsingarvottorðs fyrir slökkviliðsbifreiðina B-598 (DA-044), sem legið hafi fyrir um árabil, staðreyni ekki eignarrétt gerðarbeiðanda til hennar, meðal annars vegna hefðarréttar gerðarþola.

Þá segir gerðarþoli það rangt, sem ítrekað hafi komið fram af hálfu gerðarbeiðanda, bæði í aðfararbeiðni og við meðferð máls nr. A-3/2011, að gerðarþoli hafi neitað að afhenda gerðarbeiðanda muni safnsins eða aftrað honum með öðrum hætti að neyta ljósra réttinda sinna, líkt og áskilið sé í 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989. Gerðarþoli hafi hins vegar ávallt lagt á það áherslu að gengið yrði sem fyrst frá endanlegri skrá yfir alla þá muni sem tilheyri gerðarbeiðanda og lúti þar með ótvíræðum eignarrétti hans og forsjá stjórnar hans, eins og fram komi í bréfi lögmanns gerðarþola til gerðarbeiðanda frá 12. janúar 2011 og áréttað hafi verið við meðferð máls nr. A-3/2011. Staðhæfing, sem ítrekað hafi verið sett fram af hálfu gerðarbeiðanda, þess efnis að gerðarþoli hafi neitað að afhenda gerðarbeiðanda muni sem hann hafi í sínum vörslum, þrátt fyrir að gerðarbeiðandi sé réttur og löglegur eigandi þeirra, sé því röng.

Samkvæmt framansögðu kveður gerðarþoli ekki liggja fyrir að munir þeir er mál þetta varði lúti ótvíræðri eignarheimild gerðarbeiðanda. Eins og áður segi hafi gerðarþoli lagt á það áherslu að gengið verði í það verkefni að skrá þá muni sem lúti eignarrétti gerðarbeiðanda og hafi gerðarþoli boðið fram liðsinni sitt, samráð og samvinnu, við það verk. Þegar slík staðfesting á eignarrétti gerðarbeiðanda liggi fyrir sé ljóst að gerðarbeiðandi fari með vörslur þeirra muna sem skrásettir séu sem eign gerðarbeiðanda og muni gerðarþoli þá ekki, frekar en hingað til, aftra gerðarbeiðanda frá því að neyta þeirra réttinda sem í slíkum skýrum eignarrétti og vörslum kunni að felast.

Hvað varði þá muni sem kunni að lúta eignarrétti gerðarbeiðanda kveðst gerðarþoli hafa á það bent, meðal annars með bréfi lögmanns síns 12. janúar 2011, að samkvæmt gjafabréfi foreldra gerðarþola frá 22. júní 1983 sé gjöfin bundin því skilyrði að safnið, þ.m.t. allir þeir munir (2.000 talsins) sem fram komi í bráðabirgðaskrá er fylgt hafi gjafabréfinu, og sem þá hafði verið komið fyrir í safnbyggingu að Hnjóti, væru bundnir því skilyrði að safnið fengi að „... halda sér sem ein heild um ókomin ár og að það verði varðveitt í þeim húsakynnum, sem því hafa verið búin að Hnjóti.“

Gerðarþoli ítrekar að það sé rangt sem fram komi í aðfararbeiðni að hann hafi aftrað gerðarbeiðanda að neyta réttinda yfir þeim eignum sem hann fari með ótvíræðan eignarrétt yfir. Gerðarþoli hafi og muni þvert á móti virða ótvíræðan eignarrétt gerðarbeiðanda til þeirra muna sem lúti skýrum eignarrétti hans. Áréttar gerðarþoli hins vegar í því sambandi að eignarréttur gerðarbeiðanda sé bundinn framangreindum skilyrðum.

Þá bendir gerðarþoli á að fyrir liggi að hann hafi í hartnær 20 ár haft vörslur slökkviliðsbifreiðarinnar B-598 og á þeim tíma verið í góðri trú um eignarhald sitt og/eða Flugminjasafns Egils Ólafssonar á bifreiðinni. Hann hafi því í öllu falli unnið hefðarrétt að bifreiðinni.

Fari svo ólíklega að dómurinn fallist á kröfu gerðarbeiðanda um umráð bifreiðarinnar B-598, þrátt fyrir framangreindar röksemdir og bindandi úrlausn úrskurðar Héraðsdóms Vestfjarða í máli nr. A-3/2011 um nákvæmlega sama sakarefni og aðfararbeiðni gerðarbeiðanda lúti að, krefst gerðarþoli þess að kröfu gerðarbeiðanda verði hafnað vegna haldsréttar gerðarþola yfir bifreiðinni þar sem gerðarbeiðandi hafi ekki greitt réttmætt geymslugjald fyrir vörslur gerðarþola í þágu gerðarbeiðanda.

Samkvæmt framansögðu segir gerðarþoli ljóst að ekki sé fullnægt skilyrðum 1. mgr. 78. gr., sbr. 83. gr., laga um aðför til beinnar innsetningargerðar í þá muni sem tilgreindir séu í aðfararbeiðni og ótvírætt séu í vörslum gerðarþola. Dómnum beri því að hafna kröfum gerðarbeiðanda.

Til stuðnings kröfum sínum vísar gerðarþoli til ákvæða laga nr. 90/1989 um aðför, aðallega 78. og 83. gr. Hvað varðar kröfu gerðarþola um að málsskot til æðra dóms fresti aðfarargerð, verði á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda fallist, vísar gerðarþoli sérstaklega til 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Þá vísar gerðarþoli enn fremur til 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um bindandi úrslit sakarefnis (res judicata), laga nr. 46/1905 um hefð og meginreglna eignarréttar, þar með talið meginreglna um haldsrétt vörsluhafa.

IV.

Svo fallist verði á kröfu um beina aðfarargerð skulu réttindi gerðarbeiðanda vera svo ljós að sönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað verður skv. 1. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 1. mgr. 78. gr. laganna. Þá skal skv. 3. mgr. 83. gr. laganna að öðru jöfnu synja um gerðina ef varhugavert verður talið að gerðin nái fram að ganga á grundvelli þeirra sönnunargagna sem heimilt er að afla skv. 1. mgr. 83. gr.

Málsaðila greinir á um eignarhald þeirra lausafjármuna sem krafa gerðarbeiðanda tekur til. Gerðarbeiðandi ber sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni að hinir umdeildu lausafjármunir, sem staðsettir eru á jörð gerðarþola og eru þar í hans vörslum, séu í hans eigu.

Til stuðnings kröfum sínum hefur gerðarbeiðandi meðal annars lagt fram yfirlýsingu sveitarstjóra Vesturbyggðar frá 14. september 2011. Ekki verður á það fallist með gerðarbeiðanda að byggja beri á skjali þessu í málinu skv. ákvæði 71. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda varðar efni skjalsins ekki tiltekin atvik sem sagt er að hafi gerst í embætti eða sýslan útgefanda þess. Þvert á móti er hér um að ræða skriflegan vitnisburð, sem ekki hefur verið staðfestur fyrir dómi, enda skulu vitnaleiðslur að jafnaði ekki fara fram í málum sem þessu, sbr. 1. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989. Hefur skjalið því ekkert gildi við úrlausn máls þessa, frekar en það hafði í fyrra máli aðila nr. A-3/2011.

Gerðarbeiðandi hefur einnig lagt fram í málinu þinglýsingarvottorð, dagsett 15. mars 2012, og útprentun úr Ökutækjaskrá frá 20. desember sl. Samkvæmt báðum þessum skjölum er Patrekshreppur skráður eigandi hinnar umdeildu slökkviliðsbifreiðar. Fyrir liggur að það sveitarfélag er ekki lengur til og tilheyrir svæðið nú sveitarfélaginu Vesturbyggð. Þó svo umrædd gögn gætu mögulega haft sönnunargildi í almennu einkamáli um eignarrétt að títtnefndri slökkviliðsbifreið verður ekki fram hjá því litið hér að gerðarbeiðandi, lögaðilinn Minjasafn Egils Ólafssonar, sbr. meðal annars 7. gr. stofnskrár safnsins, er ekki skráður eigandi bifreiðarinnar samkvæmt nefndum gögnum. Þegar að því athuguðu verður ekki talið að á grundvelli gagnanna verði því slegið föstu að réttur gerðarbeiðanda til umráða yfir slökkvibifreiðinni sé ótvíræður og skýlaus í skilningi 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989.

Önnur gögn til sönnunar á eignarrétti gerðarbeiðanda að hinum umkröfðu lausafjármunum, en þegar hefur verið vikið að hér að framan, hafa ekki verið lögð fram í málinu. Þykir gerðarbeiðanda því ekki hafa tekist að sýna fram á að réttur hans til umráða yfir mununum sé svo ótvíræður og skýlaus að unnt sé að fallast á kröfu hans um að honum verði heimilað að láta taka munina úr vörslum gerðarþola með beinni aðfarargerð á grundvelli 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989. Kröfu gerðarbeiðanda er því hrundið.

Eftir úrslitum málsins verður gerðarbeiðanda gert að greiða gerðarþola málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, er hæfilega þykir ákveðinn, að atvikum öllum virtum, svo sem í úrskurðarorði greinir.

Úrskurð þennan kveður upp K-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu úrskurðarins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Hrundið er kröfu gerðarbeiðanda, Minjasafns Egils Ólafssonar, um að honum verði heimilað að láta taka muni, tilgreinda í töluliðum 1 og 2 í kröfugerð hans, úr vörslum gerðarþola, K-kk-ef Þ-kk-ef E-kk-ef, með beinni aðfarargerð.

Gerðarbeiðandi greiði gerðarþola 250.000 krónur í málskostnað.

K-kk-nf H-kk-nf