E-6474/2009

Mál þetta, sem dómtekið var 21. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af H-kk-þgf H-kk-þgf, Laugavegi 33b, Reykjavík á hendur íslenska ríkinu, Arnarhváli, Reykjavík, með stefnu birtri 20. maí 2009.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða honum skaðabætur að fjárhæð kr. 1.200.000 með dráttarvöxtum skv. IV. sbr. III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags. Enn fremur er þess krafist að stefnda verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnandi hefur gjafsókn í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, dagsettu 6. júlí 2009.

Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Málsatvik

Forsaga málsins er sú að síðla árs 2006 var stefnandi dæmdur til sektargreiðslna í tveimur dómum Héraðsdóms Austurlands er kveðnir voru upp 30. nóvember og 21. desember það ár. Um var að ræða dóma vegna brota á 19. gr. lögreglulaga nr. 91/1996, sbr. 41. gr. sömu laga. Nánar tiltekið fólust brot stefnanda í því að fara ekki að fyrirmælum lögreglu þegar hann tók þátt í mótmælaaðgerðum gegn Kárahnjúkavirkjun og stóriðjuframkvæmdum í Reyðarfirði. Samkvæmt dóminum frá 30. nóvember 2006 var stefnanda gert að greiða 200.000 kr. sekt til ríkissjóðs, en vararefsing var ákvörðuð 14 daga fangelsi. Í seinni dómnum frá 21. desember 2006 var sekt ákveðin 50.000 kr., en vararefsing 4 daga fangelsi.

Stefnandi greiddi ekki umræddar sektargreiðslur og var í ágúst 2007 kvaddur til afplánunar vararefsingar samkvæmt dómunum tveimur, samtals 18 daga fangelsisvistar. Stefnandi hóf afplánun mánudaginn 6. ágúst klukkan 13.30 en var látinn laus fjórum sólarhringum síðar, eða föstudaginn 10. ágúst klukkan 13.30 með þeim skýringum að honum yrði gert að afplána eftirstöðvar vararefsingar síðar. Var plássleysi sögð ástæða þessa en ekki tilgreint hvenær af síðari afplánun yrði. Síðla kvölds þann 21. nóvember 2008 var stefnandi handtekinn og færður í fangageymslur lögreglustöðvarinnar við Hverfisgötu. Fékk hann þær skýringar að hann ætti að hefja afplánun eftirstöðva áðurnefndrar vararefsingar og var boðið að greiða sektina, ellegar hefja afplánun þá þegar. Stefnandi hafði ekki hug á að greiða sektina og var honum því komið fyrir í handtökuklefa lögreglustöðvarinnar við Hverfisgötu. Þar dvaldi hann í um 14 klukkustundir eða þar til hann var færður inn á fangelsisgang stöðvarinnar. Um miðjan næsta dag, eða klukkan 15.50 þann 22. nóvember var stefnandi loks færður í fangaklefa og var hann þar þegar honum var tilkynnt, tveimur klukkustundum síðar, að sektin hefði verið greidd og hann væri því frjáls ferða sinna.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi heldur því fram að ástæður handtökunnar þann 21. nóvember hafi verið aðrar en þær að hann ætti ólokið afplánun vararefsingar vegna dómanna tveggja í lok árs 2006. Stefnandi hafði tekið þátt í friðsamlegum mótmælum á Austurvelli þann 8. nóvember 2008, sem fólust meðal annars í því að stefnandi dró að húni fána matvöruverslunarinnar Bónuss á þaki Alþingishússins. Birtust ítrekað myndir af honum í fjölmiðlum í kjölfarið og var nafn hans einnig birt opinberlega. Þann 21. nóvember 2008 þáði stefnandi boð um heimsókn í Alþingishúsið ásamt öðrum háskólastúdentum. Um var að ræða svokallaða vísindaferð nemenda við heimspekideild Háskóla Íslands. Að lokinni heimsókn í Alþingishúsið hélt stefnandi ásamt fleirum í skrifstofur þingmanna handan Austurvallar. Þegar stefnandi yfirgaf skrifstofurnar var hann handtekinn af lögreglu án fyrirvara að viðstöddum samnemendum og þingmönnum. Hendur stefnanda voru settar í járn fyrir aftan bak og hann leiddur út í lögreglubifreið án skýringa. Greindi stefnandi frá því fyrir dómi að hann hafi þá fyrr um kvöldið gefið því gætur að lögreglubifreið var staðsett á horni Pósthússtrætis og Austurstrætis, eða rétt við skrifstofur þingsins í Austurstræti og vakti það furðu stefnanda að lögreglubifreiðin væri þar staðsett svo drjúga stund.

Lögreglan tjáði stefnanda að starfsmaður Alþingis hafi borið kennsl á stefnanda í heimsókn hans í Alþingishúsið og látið lögreglu vita af ferðum hans, en ekki kom fram hvaða ástæðu viðkomandi starfsmaður taldi sig hafa til slíkrar tilkynningar. Stefnandi segir þau rök lögreglunnar sem fram komu eftir handtöku, að stefnandi hafi verið eftirlýstur í tilkynningakerfi lögreglunnar, ekki haldbær, vegna þess að hann hafi ekki haft nokkra hugmynd um það að honum hafi verið gert að hefja að nýju afplánun vararefsingarinnar. Stefnandi telur því að ekki verði hjá því komist að tengja saman þátttöku stefnanda í mótmælunum þann 8. nóvember 2009 og handtökuna þann 21. sama mánaðar. Telur stefnandi að rannsaka þurfi hvort lögmæt háttsemi stefnanda þann 8. nóvember, að taka þátt í friðsamlegum mótmælum á Austurvelli, sem engri meðferð hefur sætt hjá lögreglu eða ákæruvaldi, standi í tengslum við þá ákvörðun að stefndi skyldi hefja afplánun vararefsingar án tilkynningar eftir 14 mánaða hlé.

Stefnandi telur, óháð þessum atvikum, og því hvaða sjónarmið kunna að hafa legið að baki, að lög hafi verið brotin við framkvæmd frelsissviptingarinnar. Beinist það í fyrsta lagi að því að stefnanda hafi ekki verið tilkynnt um ákvörðun fangelsismálayfirvalda um að hann skyldi hefja afplánun vararefsingar. Skýrt komi fram í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga að tilkynna skuli dómþola um það hvenær hann eigi að mæta til afplánunar. Það skuli gert „bréflega, með sannanlegum hætti og að minnsta kosti með þriggja vikna fyrirvara“. Það sé að sjálfsögðu stjórnvalda að tryggja sönnun. Á vefsíðu Innheimtumiðstöðvar sekta og sakarkostnaðar komi fram að ákvörðun um afplánun vararefsingar sé birt af lögreglu þar sem sektarþoli sé búsettur.

Á sambærilegan hátt sé í 71. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga mælt fyrir að tilkynningu skuli senda með sannanlegum hætti vegna fullnustu vararefsingar. Þar sé þó ekki fjallað um tímafresti en öll rök hnígi til þess að farið sé með slíkt tilvik á sama hátt og upphaf afplánunar, sbr. 2. mgr. 10. gr. laganna.

Á vefsíðu fangelsismálastofnunar komi fram að dómþolar sem hafa hlotið 6 mánaða fangelsisrefsingu eða minna séu boðaðir til afplánunar fimm vikum eftir dagsetningu boðunarbréfs. Virðist þetta lýsa stjórnsýsluvenju innan stofnunarinnar og telst til góðra stjórnsýsluhátta.

Í þessu máli skipti lengd fyrirvarans reyndar ekki höfuðmáli þar sem stefnandi fékk engan fyrirvara eða tilkynningu um afplánunina.

Í öðru lagi telur stefndi að rannsóknarregla stjórnsýsluréttarins hafi verið brotin með því að lögreglu hafi láðst að rannsaka hvort lagagrundvöllur hafi verið fyrir handtökunni. Í 67. gr. stjórnarskrárinnar komi fram að hver sá sem hefur verið sviptur frelsi eigi rétt á að fá að vita tafarlaust um ástæður þess. Reynist frelsissvipting ólögmæt skuli hann þegar látinn laus. Um leið og stefnandi var handtekinn mátti lögreglumönnum vera ljóst að í það minnsta verulegur vafi lék á því að heimilt væri að beita handtökuheimild 2. mgr. 10. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsingar. Hér sé einkum átt við þá staðreynd að stefnanda hafi ekki verið tilkynnt um upphaf afplánunar. Í ljósi rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, sbr. einnig 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hafi lögreglumönnum borið skylda til þess að tryggja að lagagrundvöllur væri fyrir handtökunni. Skylda þessi sé þeim mun meira aðkallandi í ljósi hins alvarlega eðlis handtöku og frelsissviptingar.

Í þriðja lagi er bent á það að refsivistinni hafi verið skipt upp svo sem raun ber vitni til mikils ama fyrir stefnanda. Í ágúst 2007 hafi stefnanda, eins og áður sagði, verið tilkynnt um að hann skyldi afplána vararefsingu. Hafi hann því gert ráðstafanir til þess að vera fjarverandi í 18 daga, fengið leyfi úr vinnu o.s.frv. Þegar honum var sleppt eftir 5 daga olli það skiljanlega ýmsum vandkvæðum. Hefði verið farið eftir réttu tilkynningarferli varðandi áframhaldandi afplánun hefði stefnandi á ný þurft að hagræða lífi sínu til þess að fara í afplánun. Til þess kom reyndar ekki enda fékk stefnandi engan fyrirvara fyrir handtöku.

Afplánun refsingar með fangelsisvist séu ströngustu viðurlög réttarkerfisins og heiftarlegt inngrip í líf manna. Af þeim sökum séu gerðar strangar kröfur til málsmeðferðar fyrir dómi og segir stefndi að gera verði strangar kröfur til allrar stjórnsýslu í kringum fangelsismál. Því fái það varla staðist að fangelsismálayfirvöld geti skipt fangelsisvist manna upp í smáar eindir og látið dómfellda afplána nokkra daga í einu eftir hentugleika yfirvalda, sér í lagi þegar dómfellda sé tilkynnt um að hann skuli sitja af sér alla refsinguna. Sé slík framkvæmd viðurkennd hefði það í för með sér að stjórnvöld gætu haldið lífi einstaklinga í langvarandi óvissu þar sem þeir gætu sífellt átt von á því að vera fangelsaðir í styttri eða lengri tíma og miðað við framkvæmdina, án nokkurs fyrirvara. Raunveruleg áhrif stuttra fangelsisdóma, eða vararefsingar, yrðu þannig margfalt þungbærari en gert sé ráð fyrir í lögum. Í 12. gr. laga nr. 49/2005 komi skýrt fram að afplánun skuli vera samfelld. Þó sé heimilt að gera hlé á afplánun ef sérstakar ástæður mæla með því. Stefndi telur að þær sérstöku ástæður sem ákvæðið gerir ráð fyrir að mæli með því að hlé verði gert á afpálnum hljóti einkum að lúta að einkahögum fangans.

Í fjórða lagi heldur stefnandi því fram að aðbúnaður í Lögreglustöðinni á Hverfisgötu hafi ekki verið í samræmi við kröfur um lágmarksaðbúnað og í hrópandi mótsögn við ákvæði laga um afplánun refsingar og mannréttindi stefnanda. Dregur hann í efa, miðað við þann aðbúnað sem fyrir hendi var, að honum hafi verið ætlað að hefja afplánun á þeim tíma, eða fyrir þann tíma, sem hann var handtekinn. Gera verði ráð fyrir að ekki sé hörgull á plássi þegar um sé að ræða tilfelli eins og hans, þar sem verið sé að hefja að nýju afplánun vararefsingar sem hafði verið stöðvuð vegna plássleysis. Vistun í 14 klst. í handtökuklefa og síðan í fangageymslum á lögreglustöðinni við Hverfisgötu bendi ekki til þess að lögregla og fangelsisyfirvöld hafi verið reiðubúin til þess að taka á móti stefnanda í afplánun refsingar.

Þá byggir stefnandi á því að frelsissvipting sé alvarlegur hlutur og sé verulegt miskatjón falið í líkri aðgerð, bæði vegna þeirrar andlegu þjáningar sem slík frelsissvipting hafi í för með sér og vegna þess skaða sem verði á mannorði viðkomandi. Óhugsandi sé annað en að mannorð stefnanda hafi beðið mikla hnekki vegna málsins.

Stefnandi byggir á því að koma þurfi í veg fyrir að atburðir, eins og þeir sem hann upplifaði af hálfu lögreglu, endurtaki sig. Með vísan til varnaráhrifa miskabóta sé nauðsynlegt að ríkið verði dæmt bótaskylt gagnvart stefnanda.

Stefnandi byggir á því að handtaka hans þann 21. nóvember 2008 og frelsissvipting dagana 21.-22. nóvember hafi átt sér stað gagngert til að koma í veg fyrir að hann yrði viðstaddur mótmæli sem áformuð voru og höfðu verið auglýst. Vísar hann til þess að tjáningarfrelsi sitt sé varið af 73. gr. stjórnarskrár og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Athafnir hans og félaga hans í nóvember 2008 meðan á vikulegum mótmælafundi gegn setu Seðlabanka- og ríkisstjórnar stóð á Austurvelli, hafi verið tjáning af hans hálfu og sú tjáning sé vernduð af stjórnarskránni. Sé réttur manna til friðsamlegra mótmæla jafnframt verndaður af 3. mgr. 74. gr. stjórnarskrár og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Stefnandi byggir á því að ekki hafi verið lögmælt skilyrði til handtöku hans og frelsissviptingar. Stefnandi telur að sú réttlæting lögreglunnar að hann hafi verið handtekinn skömmu fyrir miðnætti, eða um kl. 23, til að færa hann til afplánunar fái ekki staðist og sé eingöngu yfirvarp. Hin raunverulega ástæða handtökunnar hafi verið sú að lögregluyfirvöld vildu koma í veg fyrir að honum gæfist kostur á að taka þátt í vikulegum mótmælafundum á Austurvelli og njóta þannig þess funda- og tjáningarfrelsis sem honum sé áskilið í stjórnarskrá lýðveldisins og í mannréttindasáttmála Evrópu. Ekki dugi stefnda að vísa til 16. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 enda skilyrði þeirrar greinar ekki uppfyllt gagnvart stefnanda. Þá dugi ekki heldur að vísa til 97. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 enda skilyrði þeirrar greinar ekki heldur uppfyllt gagnvart stefnanda. Athafnir stefnanda hafi ekki brotið gegn lögum eða reglum og því ekkert tilefni fyrir lögreglu að hafa afskipti af honum, hvað þá svipta hann frelsi.

Stefnandi byggir á XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, einkum 175. gr. og 176. gr. Vísar stefnandi til þess að ekki hafi verið lögmæt skilyrði fyrir handtöku hans, frelsisskerðingu og öðrum aðgerðum lögreglu gegn honum auk þess sem ekki hafi verið nægilegt tilefni til aðgerða lögreglu gagnvart stefnanda. Að auki hafi aðgerðir lögreglu verið framkvæmdar á óþarflega særandi og móðgandi hátt. En stefnandi var handtekinn fyrir framan fjölda samnemenda sinna og stjórnmálamanna. Vísar stefnandi til þess að lögregla hafi farið út fyrir heimilaðan ramma í aðgerðum sínum gegn stefnanda.

Stefnandi vísar til þess að skv. 175. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 beri að bæta honum það miskatjón sem hann hafi orðið fyrir en ekki sé á því byggt að stefnandi hafi orðið fyrir beinu fjártjóni.

Stefnandi vísar til þess að hann hafði ekki tilefni til málshöfðunar fyrr en í fyrsta lagi þann 22. nóvember 2008, er honum var sleppt úr haldi lögreglunnar. Atburðir tengdir frelsissviptingunni virðast ekki hafa leitt til neinna rannsókna eða aðgerða af hálfu lögregluyfirvalda.

Fjárhæð bótakröfunnar sé á því byggð að stefnandi hafi orðið fyrir miska vegna ólögmætrar handtöku, frelsissviptingar og skerðingar réttar til að mótmæla og þar með skerðingar á tjáningarfrelsi stefnanda.

Um lagarök er vísað til XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, einkum 175. og 176. gr. en samkvæmt lagaskilareglum í bráðabirgðaákvæðum með lögum um meðferð sakamála nr. 88/2008 skuli beita ákvæðum laga um meðferð opinberra mála um ólögmæta handtöku og frelsissviptingu sem gerðist í tíð þeirra laga.

Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur IV., sbr. III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eigi þau ákvæði ekki við um kröfu stefnanda, vísar hann til XXXVII. kafla laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.

Kröfur um virðisaukaskatt séu byggðar á lögum nr. 50/1988 með síðari breytingum þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og beri honum því nauðsyn til að tekið sé tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar.

Um gjafsókn er vísað til 178. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Eigi það ákvæði ekki við um kröfu stefnanda, vísar hann til 231. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.

Málsástæður og lagarök stefnda

Af hálfu stefnda er málavöxtum lýst þannig að stefnandi hafi föstudaginn 10. ágúst 2007 lokið afplánun vararefsingar vegna dóms í máli S–113/2006 en samkvæmt honum átti stefnandi að greiða 50.000 kr. í sekt eða sæta til vara fangelsi í 4 daga. Þá hafi þurft að skipta afplánun sökum plássleysis í fangelsum landsins og hafi stefnanda verið gerð munnlega grein fyrir því að hann yrði að afplána síðar vararefsingu vegna dóms nr. S - 112/2006 en nánari tímasetning var ekki tilgreind. Ekki hafi komið til álita að stefnandi fengi að ljúka afplánun með samfélagsþjónustu þar sem brotaferill hans uppfyllti ekki skilyrði vegna ólokinna mála í refsivörslukerfinu sbr. 2. tl. 1. mgr. laga um fullnustu refsinga nr. 49/2005.

Stefndi segir að vegna mistaka hafi starfsmönnum Innheimtumiðstöðvar sekta og sakarkostnaðar (IMST) yfirsést að stefnandi hafði þegar afplánað vararefsingu vegna dóms nr. S – 113/2004 og að hann hefði ekki verið boðaður að nýju til afplánunar. Þær vinnureglur séu hjá stofnuninni að þegar aðilar sem boðaðir hafi verið til að afplána vararefsingu mæta ekki, hafi starfsmenn IMST skráð viðkomandi aðila í eftirlýsingu í málaskráarkerfi lögreglunnar. Hafi IMST farið í átak í nóvembermánuði 2008 þegar mikill fjöldi einstaklinga sem ekki höfðu mætt í boðaða afplánun voru eftirlýstir. Stefnandi hafi því sökum þeirra mistaka sem að ofan greinir verið eftirlýstur til að afplána vararefsinguna þrátt fyrir að hafa þegar afplánað refsingu vegna annars dómsins.

Þriðjudaginn 17. nóvember 2008 hafði T-kk-nf F-kk-nf S-kk-nf rannsóknarlögreglumaður samband við IMST með tölvupósti og tilkynnti að stefnandi ætti að mæta hjá sér á næstunni. Starfsmaður IMST tók eftir því að stefnandi væri eftirlýstur og óskaði eftir því að stofnuninni yrði tilkynnt þegar stefnandi kæmi. Í kjölfarið hóf starfsmaður IMST að leita að lausu fangelsisplássi fyrir stefnanda til afplánunar en yfirsást að stefnandi hafði þegar setið af sér dóm nr. 113/2004. Einnig yfirsást starfsmanni að stefnandi hafði ekki verið boðaður að nýju til afplánunar. Búið var að fá vilyrði fyrir lausu plássi fyrir stefnanda í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg en þar sem stefnandi mætti ekki til yfirheyrslu hjá rannsóknarlögreglumanninum var því plássi úthlutað öðrum.

Stefndi segir stefnanda hafa verið eftirlýstan í málaskráningakerfi lögreglunnar samfellt í 10 daga þegar hann var handtekinn. Hafi handtakan ekkert haft með þau mótmæli að gera, sem stefnandi hafði áður komið að, enda hafi hann ekki verið við slíka iðju þegar hann var handtekinn. Er því mótmælt að tilgangur handtökunnar hafi verið að brjóta á tjáningarfrelsi stefnanda og rétti hans til að mótmæla enda hafi lögreglan ekki getað vitað að stefnandi hefði hug á að koma að frekari mótmælum. Sé slík röksemdafærsla á misskilningi byggð, enda hafi á þessum tíma þúsundir manna komið saman hvern laugardag á Austurvelli til sams konar iðju án afskipta lögreglunnar. Innheimtumiðstöð sekta og sakarkostnaðar hafi enga aðkomu að mótmælendum á Austurvelli og hafi því engan hag af því að halda stefnda frá þeim mótmælum. Stefndi telur engu máli skipta hvort ótilgreindur starfsmaður Alþingis hafi látið lögreglu vita af ferðum stefnanda. Stefndi bendir þó á að stefnandi hafi skömmu áður klifrað upp á þak Alþingishússins og stofnað þannig bæði sjálfum sér og nærstöddum í nokkra hættu.

Stefndi bendir á það að þrátt fyrir að samkvæmt 71. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga eigi að tilkynna með sannanlegum hætti þegar lögreglustjóri hefur tekið ákvörðun um vararefsingu sé ekki tiltekið um tímafresti í þeim tilvikum. IMST hafi þó haft þá vinnureglu að boða einstaklinga með a.m.k. tveggja vikna fyrirvara til afplánunar vararefsingar og mæti þeir ekki til afplánunar séu þeir eftirlýstir. Stefndi bendir á að stefnanda hafi með sannanlegum hætti verið tilkynnt að hann ætti eftir að afplána vararefsingu vegna dóms S – 112/2006. Þetta hafi verið gert þegar hann var látinn laus eftir afplánun í fyrra skiptið. Þau mistök hafi hins vegar átt sér stað að honum var ekki tilkynnt hvenær hann ætti að mæta að nýju til afplánunar áður en hann var eftirlýstur. Stefndi telur þetta þó ekki fella bótaskyldu á íslenska ríkið, af þeim sökum að stefnandi hafi áður fengið tilkynningu með sannanlegum hætti um afplánun refsingarinnar en jafnframt að ekki geti verið um ólögmæta handtöku að ræða þegar um er að ræða afplánun á lögmætri refsingu og frelsissviptingin byggð á þeirri refsingu. Skýrar heimildir séu til þess samkvæmt 98. gr. laga nr. 19/1991 að handtaka mann til að afplána refsingu. Hafi sú handtaka verið að óskum IMST. Stefndi bendir á að engin lágmarksmörk séu til um það með hve löngum fyrirvara beri að boða mann til afplánunar refsingar.

Stefndi bendir á að samkvæmt bréfi dómsmálaráðuneytis hafi reglur Fangelsismálastofnunar um afplánun vararefsinga tekið gildi þann 31. maí 2006. Það sé tekið fram að afplánun vararefsinga fésekta geti farið fram á lögreglustöðvum og sé

enginn vafi á því að heimild hafi verið til þess að láta stefnanda hefja afplánun í skamman tíma á Lögreglustöðinni við Hverfisgötu. Það sé ekki merki um að handtakan hafi verið óundirbúin og í öðrum tilgangi gerð en að láta viðkomandi hefja afplánun vararefsingar.

Það liggi alveg ljóst fyrir að sú ákvörðun að eftirlýsa stefnanda í málaskrárkerfi lögreglunnar þann 11. nóvember 2008 tengist á engan hátt fyrirhuguðum mótmælum stefnanda heldur hafi verið um að ræða mannleg mistök starfsmanna IMST. Stefnandi hafði einnig alltaf þann kost að greiða sekt sína að fullu til að komast hjá vararefsingu.

Stefndi telur kröfur stefnanda vera fjarri lagi og allt of háar. Telur stefndi að þótt svo fari að bótakrafa verði felld á stefnda sé hún allt of há að teknu tilliti til dæmdra bóta í öðrum málum. Í sýknukröfu sé þannig innbyggð krafa um stórkostlega lækkun stefnukrafna fari svo að fallist verði á bótaskyldu að einhverju leyti.

Dráttarvaxtakröfum stefnanda sé mótmælt og vísar stefndi auk þess til 9. gr. i.f. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og telur nær að miða við síðara tímamark, enda hafi ekki verið lögð fram fullnægjandi gögn til að meta meint tjón stefnanda.

Til stuðnings kröfu um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

Svo sem fram kemur í gögnum máls var stefnanda birt ákvörðun um afplánun vararefsingar samkvæmt tveimur dómum Héraðsdóms Austurlands, alls 18 daga fangelsisvist, 24. júlí 2007. Stefnandi hóf afplánun mánudaginn 6. ágúst 2007 klukkan 13.30 en var látinn laus fjórum sólarhringum síðar, eða föstudaginn 10. ágúst klukkan 13.30 með þeim skýringum að honum yrði gert að afplána eftirstöðvar vararefsingar síðar. Var plássleysi sögð ástæða þessa en ekki tilgreint hvenær af síðari afplánun yrði.

Fyrir liggur að stefnandi var handtekinn fyrirvaralaust að kvöldi 21. nóvember 2008, handjárnaður, og færður í fangageymslur lögreglustöðvarinnar við Hverfisgötu. Fékk hann þær skýringar að hann ætti að hefja afplánun eftirstöðva áðurnefndrar vararefsingar og var boðið að greiða sektina, en síðan færður í fangaklefa til afplánunar er hann lýsti því yfir að hann myndi ekki greiða sektina.

Samkvæmt 71. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga skal tilkynna með sannanlegum hætti um fyrirhugaða afplánun vararefsingar. Stefndi hefur upplýst að sú vinnuregla sé viðhöfð að boða einstaklinga með a.m.k. tveggja vikna fyrirvara til afplánunar vararefsingar, en mæti þeir ekki til afplánunar séu þeir eftirlýstir.

Samkvæmt gögnum máls liggur fyrir og er viðurkennt af stefnda að stefnandi var ekki boðaður að nýju til afplánunar áður en hann var eftirlýstur til handtöku. Hafði stefnandi verið eftirlýstur í 10 daga í málaskrárkerfi lögreglunnar áður en hann var handtekinn. Að sögn stefnda gerðist þetta vegna mistaka starfsmanna innheimtustöðvar sekta og sakarkostnaðar.

Þá liggur fyrir að handtaka stefnanda tiltekið sinn af hálfu lögreglunnar var óþarflega harkaleg og niðurlægjandi, miðað við aðstæður, þar sem setið var fyrir stefnanda á föstudagskvöldi í miðborg Reykjavíkur þar sem hann var í hópi samnemenda á leið frá skrifstofum þingmanna við Austurstræti. Stefnandi beitti engum mótbárum við handtökuna, en var engu að síður handjárnaður fyrir aftan bak og færður inn í lögreglubifreiðina og á lögreglustöðina í framhaldi af því.

Stefndi hefur viðurkennt að um mistök hafi verið að ræða, bæði þegar stefnandi var eftirlýstur í eftirlitskerfi lögreglunnar og þegar honum, án tilkynningar, var gert að afplána eftirstöðvar tildæmdrar refsingar. Hins vegar hafa engar sönnur verið að því leiddar að handtaka stefnanda hafi átt sér stað til þess að koma í veg fyrir að hann gæti tekið þátt í mótmælum sem stóðu yfir í samfélaginu á þeim tíma. Verður því ekki fallist á það að um brot á tjáningarfrelsi stefnanda hafi verið að ræða þegar lögreglan handtók hann. Ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu um vernd funda- og tjáningarfrelsins koma því ekki til álita við úrlausn málsins.

Samkvæmt 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða VI með lögum um meðferð sakamála nr. 88/2008 gilda ákvæði XXI. kafla laga nr. nr.19/1991 um meðferð opinberra mála um bótakröfu stefnanda.

Ekki er fallist á að lögmæt skilyrði hafi brostið til handtöku stefnanda og eftirfarandi frelsissviptingar tiltekið sinn, þar sem handtakan fór fram í því skyni að færa hann til afplánunar vararefsingar, sbr. ákvæði a liðar 1. mgr. 98. gr. laga nr. 19/1991 og c liðar 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Þá var heimilt að sú afplánun færi fram á lögreglustöðinni í Reykjavík, sbr. 3. mgr. 3. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga og reglur Fangelsismálastofnunar frá 23. maí 2006 sem gilda um afplánun vararefsinga. Þá var og heimilt, með vísan til 12. gr. laga nr. 49/2005, að gera hlé á afplánun stefnanda, sem hófst upphaflega 6. ágúst 2007. Hins vegar verður að telja, með vísan til b liðar 176. gr. laga nr. 19/1991, að handtakan hafi verið framkvæmd á óþarflega harkalegan og særandi hátt.

Í ljósi þess sem að fram er rakið verður fallist á að stefnandi hafi orðið fyrir nokkrum miska þegar hann var handtekinn síðla kvölds 21. nóvember 2008 og að stefndi sé bótaskyldur gagnvart honum af þeim sökum. Eftir atvikum verða miskabætur honum til handa ákveðnar 150.000 krónur og með dráttarvöxtum eins og krafist er og í dómsorði greinir.

Þar sem stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu eru ekki efni til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar og verður hann felldur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, R-kk-ef A-kk-ef hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 376.500 krónur með virðisaukaskatti.

E-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, H-kk-þgf H-kk-þgf, 150.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt IV. sbr. III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 frá 26. maí 2009 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, R-kk-ef A-kk-ef hrl., 376.500 krónur.

E-kk-nf Ó-kk-nf