E-846/2010

I.

Mál þetta, sem dómtekið var 10. desember 2010, er höfðað af A 28. janúar 2010 gegn íslenska ríkinu.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 700.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júní 2008 til 2. febrúar 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál og að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknuninni.

Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara krefst hann þess að stefnukrafan verði lækkuð og að málskostnaður verði felldur niður.

II.

Aðfaranótt 15. júní 2008 barst lögreglu tilkynning um yfirstandandi slagsmál neðarlega á Laugaveginum og að þar væru menn að beita kylfum. Þegar lögreglumenn á tveimur lögreglubifreiðum nálguðust vettvang bárust upplýsingar um að ætlaðir gerendur væru að fara inn í bifreiðina […] sem staðsett var neðar í götunni og að þeir hefðu sett kylfur í farangursgeymslu bifreiðarinnar. Lögreglumenn í annarri bifreiðinni stöðvuðu umrædda bifreið og handtóku þrjá pilta sem í henni voru, s-kk-þf, sem var ökumaður bifreiðarinnar, B og C. Þeir voru fluttir á lögreglustöðina við Hverfisgötu þar sem ákveðið var að vista þá í fangageymslu.

Lögreglumenn hinnar bifreiðarinnar fóru á vettvang og stöðvuðu tvo menn sem voru á hlaupum þaðan. Kvaðst annar þeirra, pólskur maður að nafni X, hafa orðið fyrir árás þriggja manna og að hinn maðurinn, sem stöðvaður hafði verið á sama tíma og hann, hefði lamið hann í höfuðið með kylfu. Hafði hann sýnilega áverka á höfði. Hinn grunaði árásarmaður, D, kvað X hafa átt upptökin að átökunum og ráðist á hann og félaga sína. Hafi D þá lamið manninn í bakið með golfkylfu. Var D handtekinn í kjölfarið og færður á lögreglustöðina á Hverfisgötu þar sem ákveðið var að vista hann í fangageymslu. X var færður á slysadeild Landspítalans til aðhlynningar.

Samkvæmt skýrslu lögreglunnar um handtöku stefnanda, sem var undirrituð af lögreglumanni kl. 4:10 um nóttina, var hann tekinn höndum kl. 2:30 umrædda nótt. Í skýrslunni kemur fram að athygli stefnanda hafi verið vakin á því að hann væri handtekinn vegna gruns um líkamsárás og brot á vopnalögum og honum gerð grein fyrir réttindum hans, þ.á m. rétti hans til að fá verjanda tilnefndan. Í skýrslunni er síðan að finna endursögn lögreglumanns á lýsingu stefnanda á atvikum. Kemur þar fram að framburður hans hafi verið greinargóður, jafnvægi stöðugt, málfar skýrt, sjáaldur eðlilegt og engin sýnileg merki hafi verið um ölvun. Hafi hann lýst atvikum þannig að hann hafi ekið bifreiðinni með félögum sínum niður Laugaveginn þegar einn félaga hans hafi átt orðaskipti við mann út um bílglugga bifreiðarinnar sem hafi endað með því að maðurinn hafi rifið í félaga hans. Þeir sem með honum voru í bifreiðinni hafi þá farið út og komið hefði til átaka. Stefnandi hefði ekið áfram og lagt bifreiðinni og beðið félaga sinna. Þá hafi hann séð mann beran að ofan hlaupa í áttina að sér. Við það hafi hann ræst bifreiðina og ekið af stað. Félagar hans hefðu þá hringt í sig og beðið hann um að bíða sem hann hafi gert. Þeir hafi síðan komið upp í bifreiðina en lögreglan stöðvað þá er hann hafi ætlað að aka af stað.

Af handtökuskýrslunni og undirrituðu afhendi með upplýsingum um réttarstöðu handtekinna má ráða að réttarstaða stefnanda hafi verið kynnt fyrir honum kl. 3:08. Virðist sem lögreglumaður hafi rætt við hann um atvik eftir það. Þar kemur enn fremur fram að stefnandi hafi verið vistaður í fangaklefa kl. 3:30. Samkvæmt vistunarskýrslu mun hafa verið haft samband við móður stefnanda kl. 3:58 og hún látin vita hvar hann væri niðurkominn en stefnandi var þá 17 ára gamall.

Stefnandi var færður á ný til yfirheyrslu kl. 11:27 morguninn eftir og hófst skýrslutaka yfir honum kl. 11:45. Honum var þá kynnt réttarstaða sakbornings og athygli hans vakin á því að hann ætti rétt á að fá verjanda tilnefndan en hann afþakkaði það. Móðir hans var viðstödd yfirheyrsluna. Í þessari skýrslu lýsti stefnandi þætti sínum í málinu með hliðstæðum hætti og eftir handtökuna. Þar bætti hann þó við að félagar hans hefðu komið til baka um fimm mínútum eftir að þeir höfðu farið úr bifreiðinni, opnað farangursgeymsluna og tekið eitthvað þaðan. Stefnandi gat ekki gert nánari grein fyrir því sem þeir tóku úr farangursgeymslunni en nefndi þó að hann hefði vitað að verkfærataska hefði verið í skottinu.

Stefnandi var látinn laus kl. 12:44 sunnudaginn 15. júní 2008. Með bréfi, dags. 12. ágúst 2009, tilkynnti ríkissaksóknari stefnanda að það sem fram væri komið í málinu þætti ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis. Málið hefði því verið fellt niður hvað hann varðaði.

Með ákæru, dags. 12. ágúst 2009, var fjórum piltum, sem allir höfðu verið í bifreiðinni sem stefnandi ók umrædda nótt, áðurnefndum þremenningum ásamt E, gefið að sök að hafa í félagi veist að X með ítrekuðum hnefahöggum og spörkum í líkama og höfuð hans. Þá var D einn ákærður fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa slegið X með golfkylfu í bak, síðu og handlegg og kastað neðri helmingi golfkylfunnar í höfuð hans eftir að kylfan hafði brotnað. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur […] voru ákærðu allir sakfelldir. D var dæmdur í sex mánaða fangelsi, þar af fjóra mánuði skilorðsbundið, en hinir þrír í skilorðsbundið fangelsi í 60 daga. Þá voru þeir allir dæmdir til að greiða X miskabætur.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er því haldið fram að frá upphafi hafi verið ljóst að hann hafi hvorki viðhaft ofbeldi né gert sig líklegan til þess að beita brotaþola ofbeldi þegar hann var handtekinn. Hafi frelsissvipting hans verið ólögmæt enda hafi ekkert legið fyrir um aðild stefnanda að málinu en hvorki brotaþoli né félagar stefnanda hafi borið um að stefnandi hafi tekið þátt í átökunum.

Í stefnu er talið að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði þágildandi 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 fyrir handtöku. Við munnlegan málflutning féll stefnandi frá þeirri málsástæðu að ekki hefði verið tilefni til að taka stefnanda höndum. Reisir hann málatilbúnað sinn núna fyrst og fremst á því að frelsissviptingin hafi varað í of langan tíma. Rannsóknarhagsmunir hafi ekki réttlætt svo langa frelsissviptingu og telur stefnandi að rétt hefði verið að sleppa honum eftir fyrstu skýrslutöku. Hafi lögreglu verið í lófa lagið að boða hann í skýrslutöku síðar ef ástæða hefði þótt til. Þá bendir stefnandi á að hann hafi einungis verið 17 ára þegar hann var handtekinn og látinn gista fangageymslur. Barnaverndaryfirvöldum hafi ekki verið gert viðvart um handtökuna eins og lög mæli fyrir um. Telur stefnandi að það hefði getað skipt máli fyrir framhald málsins ef því lagaboði hefði verið fylgt.

Stefnandi vísar í þessu sambandi til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sem mæli fyrir um að sá sem hefur verið sviptur frelsi að ósekju eigi rétt á skaðabótum. Í 1. málsl. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sem gildi um úrlausn skaðabótakröfunnar, komi fram að dæma megi bætur ef rannsókn máls á hendur sakborningi hefur verið hætt. Þessu skilyrði sé fullnægt. Samkvæmt 2. mgr. 175. gr. sömu laga skuli bæta bæði fjártjón og miska.

Þá vísar stefnandi til 176. gr. laga nr. 19/1991 þar sem segi að dæma megi bætur vegna handtöku, leitar á manni og annarra aðgerða sem hafa frelsisskerðingu í för með sér ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Telur stefnandi að lengd varðhaldsins hafi verið allt of langt og það eitt nægi til að hann eigi rétt á skaðabótum úr höndum stefnda, sbr. einkum 1. mgr. 101. gr. og 2. mgr. 105. gr. laga nr. 19/1991.

Stefnandi telur að skýra beri þröngt undantekningarreglu 2. málsl. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 en þar komi fram að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Vísar hann í þessu sambandi til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um að hver maður sé saklaus uns sekt er sönnuð. Ekkert sé fram komið í málinu sem styðji að þessi undantekning eigi við. Stefnandi hafi ekki verið á vettvangi þegar þau brot sem félagar hans hafa verið sakfelldir fyrir voru framin heldur staddur í bifreið í nokkurri fjarlægð frá vettvangi. Hafi stefnandi viljað allt til vinna að forðast átök enda hafi hann keyrt af stað um leið og hann hafi séð ókunnugan mann sem tekið hefði þátt í átökunum nálgast bifreiðina.

Um miskabótakröfuna vísar stefnandi til 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 þar sem segi að bæta skuli bæði fjártjón og miska. Auk þess telur stefnandi að ákvæði b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um ólögmæta meingerð gegn æru geti valdið því að réttur til miskabóta hafi stofnast vegna aðgerða stefnda. Þá leiði af meginreglu íslensks skaðabótaréttar, sakarreglunni, að stefndi beri skaðabótaábyrgð í málinu. Telur stefnandi að stefndi hafi brotið gróflega á sér og því sé krafa hans um miskabætur að fjárhæð 700.000 krónur afar hófleg.

Auk framangreindra lagaákvæða vísar stefnandi til 14. og 16. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi vísar einnig til 5. gr. auk fyrrgreindrar 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Um kröfu stefnanda um dráttarvexti er í stefnu vísað til III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum, einkum 8. og 9. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 6. gr. Um málskostnaðarkröfuna er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Varðandi virðisaukaskatt er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um varnarþing er vísað til V. kafla laga nr. 91/1991, einkum 33. gr.

Við munnlegan málflutning var af hálfu stefnanda enn fremur vísað til þess að tafir hefðu orðið á rannsókn málsins í heild og að það hefði valdið stefnanda álitshnekki að vera bendlaður svona lengi við alvarlegt líkamsárásarmál. Taldi stefnandi að þessi málsástæða rúmaðist innan kröfugerðar í stefnu og að vísað hefði verið til þessa atriðis í stefnu sem ástæðu fyrir því að málið hefði verið höfðað. Þá kæmi fram í stefnu að byggt væri á b-lið 26. gr. skaðabótalaga. Því ætti þessi málsástæða að komast að í málinu. Af hálfu stefnda var þessari málsástæðu mótmælt sem of seint fram kominni, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi telur að handtaka stefnanda og varðhald í framhaldinu hafi verið fyllilega réttmæt, lögmæt og eðlileg ráðstöfun. Tilgangur handtökunnar hafi verið m.a. að tryggja nærvist hans í þágu rannsóknar og hafi hann verið látinn laus um leið og þeim tilgangi hafi verið náð. Hafi sá tími sem hann var í haldi verið eðlilegur eins og á stóð enda öll framkvæmd í samræmi við það verklag sem tíðkast hafi í áraraðir og ekki verið gerðar athugasemdir við.

Stefndi bendir á að sakarefnið hafi verið alvarlegt og málið umfangsmikið. Margir hafi verið grunaðir og hafi lögregla þurft lágmarkssvigrúm til rannsóknar málsins. Hafi stefnanda verið haldið mjög stutt og ekki sé hægt að gera kröfu um að lögreglan rannsaki mál hraðar en gert var. Það hefði verið beinlínis óeðlilegt ef lögregla hefði ekki handtekið stefnanda ásamt öðrum sem handteknir voru.

Rökstuddur grunur hafi verið um aðild stefnanda að líkamsárásinni. Þá verði við úrlausn málsins að taka mið af þeim aðstæðum sem blöstu við lögreglu umrætt kvöld og daginn eftir. Mótmælir stefndi öllum málsástæðum stefnanda.

Stefnandi mótmælir m.a. því að frelsisskerðing stefnanda hafi verið ólögmæt og að ekkert hafi legið fyrir varðandi aðild stefnanda að málinu. Þar sé horft fram hjá þeirri mikilvægu staðreynd að stefnandi hafi verið bílstjóri þeirra manna sem síðar voru handteknir og að barefli hafi verið í farangursgeymslu bifreiðarinnar sem hann ók. Þessi barefli hafi verið tekin úr umræddri bifreið.

Þá er því mótmælt að rannsóknarhagsmunir hafi ekki verið slíkir að réttlætt hafi frelsissviptinguna. Telur stefndi fráleitt að lögregla hefði átt að kalla stefnanda til yfirheyrslu síðar án þess að svipta hann frelsi. Þá er því mótmælt að frelsissviptingin hafi verið óþörf, ólögmæt og farið fram úr meðalhófi eins og stefnandi haldi fram og að stefnandi hafi verið sviptur frelsi án haldbærra röksemda.

Stefndi telur það ósannað að lögregla hafi ekki tilkynnt barnaverndaryfirvöldum um málið. Auk þess telur stefndi það ekki breyta neinu um niðurstöðu málsins. Bendir hann á að móður stefnanda hafi verið tilkynnt um handtöku hans strax um nóttina og að hún hafi verið viðstödd yfirheyrsluna sem fór fram um morguninn.

Stefndi telur bótaákvæði laga nr. 19/1991 vera heimildarákvæði en ekki skylduákvæði. Ekki verði heldur leidd skylda til greiðslu bóta af tilvitnuðum ákvæðum stjórnarskrár.

Stefndi telur óljóst hvort stefnandi byggi á b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og telur að engin skilyrði séu til að dæma bætur samkvæmt ákvæðinu. Þá séu ekki skilyrði til að dæma bætur samkvæmt sakarreglunni.

Stefndi mótmælir sérstaklega því sem haldið er fram í stefnu að brotið hafi verið gróflega gegn stefnanda. Ekki hafi verið gengið lengra af hálfu lögreglu en nauðsyn bar til. Aðgerðirnar hafi ekki verið framkvæmdar á hættulegan, særandi eða móðgandi hátt og telur stefndi að þær hafi ekki valdið stefnanda tjóni. Skilyrðum 21. kafla laga nr. 19/1991 sé ekki fullnægt. Af hálfu stefnda er því einnig mótmælt að brotið hafi verið gegn lögreglulögum eða meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Þá sé miski stefnanda algerlega ósannaður.

Fallist dómurinn á að skilyrði séu til að dæma bætur er á því byggt af hálfu stefnda að fella eigi bætur niður vegna eigin sakar stefnanda, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Ekki eigi að túlka ákvæðið þröngt eins og stefnandi haldi fram. Í þessu sambandi áréttar stefndi að stefnandi hafi verið ökumaður þeirra manna sem voru handteknir og hafi einnig beðið eftir að þeir kæmu til baka. Þá hafi barefli verið tekin úr bifreiðinni sem stefnandi ók. Þá virðist misræmi vera milli framburðar stefnanda samkvæmt handtökuskýrslunni og þeirri skýrslu sem tekin var af honum síðar. Um nóttina hafi hann sagt að hann hafi hvorki vitað um að vopn hefðu verið notuð á vettvangi né að þau gætu verið í bifreiðinni. Í skýrslunni sem hann gaf morguninn eftir hafi hann sagt að félagar hans hafi allir komið hlaupandi að bifreiðinni og opnað skottið og náð í eitthvert dót. Hafi hann ekki getað sagt í hvað þeir hafi náð en að hann hafi vitað að það væri verkfærataska í skottinu. Stefndi getur þess að þó hann telji að stefnandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á þá sé því ekki haldið fram að hann hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi.

Stefndi kveðst reisa varakröfu sína á sömu sjónarmiðum og að framan greinir. Að auki byggir hann á því að bótakrafan sé allt of há og að hana eigi að lækka með vísan til 2. málsl. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 þar sem stefnandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á. Þá telur stefndi að ef dæma eigi dráttarvexti verði þeir í fyrsta lagi lagðir á mánuði eftir birtingu stefnu í málinu með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001.

Um lagarök vísar stefndi til 21. kafla laga nr. 19/1991, sérstaklega til 175. gr. og 176. gr. laganna auk annarra lagatilvitnana sem áður hefur verið vísað til. Um málskostnaðarkröfu stefnda vísar hann til 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV.

1. Er frelsissvipting stefnanda bótaskyld samkvæmt 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991?

Í máli þessu er einkum um það deilt hvort skilyrðum 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 eins og ákvæðinu var breytt með 5. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, sé fullnægt þannig að stefnandi eigi kröfu um miskabætur sökum frelsissviptingar sem hann þurfti að sæta sumarið 2008. Samkvæmt framlögðum lögregluskýrslum var stefnandi handtekinn kl. 2:30 aðfaranótt 15. júní 2008 og leystur úr haldi kl. 12:44 sama dag. Stefnandi var samkvæmt þessu sviptur frelsi í 10 klukkustundir og 14 mínútur.

Í 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Í ákvæðinu er því næst vikið að réttarstöðu manna meðan frelsisskerðing þeirra varir. Í 5. mgr. ákvæðisins segir síðan að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpinu kom fram að unnt væri að leggja þann almenna skilning í orðin „sviptur frelsi að ósekju“ að maður hafi verið sviptur frelsi saklaus eða að ástæðulausu. Með ákvæði þessu væri ætlunin að tryggja mönnum bótarétt ef þeim hefur verið gert að sæta frelsissviptingu án þess að hafa til þess unnið. Ætti bótarétturinn þá að ráðast af því sem komið væri fram þegar unnt væri orðið að meta öll atvik máls. Bótarétturinn gæti þó fallið brott ef maður teldist sjálfur hafa átt sök á því að gripið hefði verið til frelsissviptingar eða hún hefði orðið svo löng sem raun bæri vitni.

Um bótarétt þennan voru nánari fyrirmæli í XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála en þau hafa nú verið leyst af hólmi með fyrirmælum í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála er tóku gildi 1. janúar 2009. Í 1. mgr. 175. gr. fyrrgreindu laganna, sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999, voru þau almennu skilyrði sett fyrir bótarétti samkvæmt kaflanum að rannsókn hefði verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi sem sakborningur var borinn taldist ósaknæm eða sönnun fékkst ekki um hana. Ljóst er að þessu skilyrði er fullnægt í málinu. Enn fremur var þar kveðið á um að fella mætti niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hafði valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á. Í 176. gr. sömu laga voru nánari fyrirmæli um bótarétt þennan vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða sem hafa frelsisskerðingu í för með sér aðrar en fangelsi. Kom þar fram að dæma mætti bætur þegar lögmæt skilyrði hefðu brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefði verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Ekki er um það deilt í málinu að tilefni var til að handtaka stefnanda er lögregla stöðvaði bifreið þá sem hann ók. Ljóst var á þeirri stundu að um alvarlega líkamsárás væri að ræða og að ætlaðir gerendur hefðu farið af vettvangi og inn í umrædda bifreið. Lá stefnandi því réttilega undir grun um brot sem gat sætt ákæru og réttmætt að handtaka hann og færa á lögreglustöð til að tryggja návist hans og koma í veg fyrir að sakargögnum yrði spillt.

Brotaþoli skýrði lögreglu frá því á vettvangi að þrír menn hefðu veist að sér, þar á meðal D, sem var stöðvaður með honum og tekinn höndum. Fjórir piltar voru aftur á móti í haldi lögreglunnar, D, B, C og stefnandi. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að D hafi greint lögreglunni frá því að fimm piltar hefðu verið í bifreiðinni. Kom þar fram að lögreglan hefði ekki náð í fimmta piltinn sem var E. Af lýsingu D í frumskýrslu mátti draga þá ályktun að E hefði verið meðal þeirra sem tekið höfðu einhvern þátt í átökunum á vettvangi. Þær upplýsingar sem lágu fyrir lögreglu strax eftir handtöku stefnanda gáfu því vísbendingu um að ekki hefðu allir piltanna sem í haldi voru tekið þátt í atlögunni að brotaþola.

Ljóst er af handtökuskýrslu stefnanda að hann var ekki undir áhrifum áfengis þegar hann var handtekinn. Framburður hans var skýr en samkvæmt honum tók hann engan þátt í átökunum. Hann hefði aðeins ekið umræddri bifreið og beðið félaga sinna. Lýsing hans og D samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar á aðdraganda þess að piltarnir yfirgáfu bifreiðina og að til átaka kom benti heldur ekki til hlutdeildar hans í brotum félaga sinna.

Í handtökuskýrslum D, B og C er ekki að finna lýsingu þeirra á atvikum líkt og í handtökuskýrslu stefnanda. Þar kemur þó fram að framburðir þeirra hafi verið greinargóðir og lítil sjáanleg ölvun á þeim. Með hliðsjón af framburði stefnanda strax í kjölfar handtökunnar og í ljósi þeirra upplýsinga sem þá lágu fyrir lögreglunni verður að telja að eðlilegt hefði verið að leita upplýsinga hjá piltunum, sem allir voru á átjánda ári, um þátt hvers og eins áður en ákveðið var að svipta þá alla frelsi fram á næsta morgun.

Eftir að rannsóknarlögreglumaður hafði tekið skýrslur af öllum piltunum fjórum sem voru í haldi lögreglunnar morguninn eftir handtöku þeirra mátti vera ljóst að stefnandi hefði ekki átt aðild að líkamsárásinni. Lýsing þeirra gaf ekki til kynna að stefnandi hefði verið á vettvangi auk þess sem B gat þess að eftir átökin hefði hann og C náð að komast inn í bifreiðina hjá stefnanda. Verður því að telja upplýst að stefnandi hafi verið sviptur frelsi sínu að ósekju enda var hann ekki ákærður í málinu. Samkvæmt því sem að framan greinir virðist sem koma hefði mátt í veg fyrir að stefnandi yrði sviptur frelsi sínu svo lengi sem raun ber vitni með því að spyrja alla piltana um hlut hvers og eins þeirra í átökunum strax í kjölfar handtökunnar. Þá er ekki upplýst að stefnandi hafi sjálfur valdið því eða stuðlað að því að hann var sviptur frelsi svo lengi. Skýrsla hans eftir handtökuna var sem fyrr segir greinargóð og ekkert lá fyrir sem dró úr trúverðugleika hennar. Ekki er fallist á að ætlað misræmi í skýrslum stefnanda hjá lögreglu, sem í öllu falli telst óverulegt, hafi nokkra þýðingu í því sambandi. Með vísan til b-liðar 176. gr., sbr. 175. gr. laga nr. 19/1991, eins og ákvæði þessi verða skýrð í ljósi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, ber stefnda því að bæta fyrir þann miska sem talið verður að stefnandi hafi hlotið af því að vera sviptur frelsi sínu lengur en tilefni var til.

2. Barnaverndaryfirvöldum ekki tilkynnt um handtöku stefnanda

Stefnandi hefur ekki gert viðhlítandi grein fyrir því hvernig ætluð vanræksla lögreglunnar á að tilkynna barnaverndaryfirvöldum um handtöku stefnanda geti leitt til sérstaks réttar hans til skaðabóta. Þá er rétt að taka fram að á þeim tíma, sem stefnandi var handtekinn vegna gruns um aðild að líkamsárás, var kveðið á um það í 4. mgr. 69. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að þegar yfirheyra skyldi sakaðan mann yngri en 16 ára bæri að tilkynna það barnaverndarnefnd sem gæti sent fulltrúa sinn til að vera við yfirheyrsluna. Ekki var vikið frá þessu í barnaverndarlögum nr. 80/2002. Stefnandi var 17 ára er hann var handtekinn og færður til yfirheyrslu. Ekki verður því séð að lagaskylda hafi hvílt á lögreglunni að tilkynna barnaverndaryfirvöldum um málið.

3. Lengd rannsóknar

Samkvæmt e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má frá þeim málsástæðum sem stefnandi byggir málsókn sína á svo og öðrum atvikum sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst. Þessi lýsing þarf að vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Þessar kröfur miða að því að stefndi geti þegar við upphaf málsmeðferðar gert sér grein fyrir á hvaða röksemdum stefnandi reisir málatilbúnað sinn þannig að hann geti tekið afstöðu til þess hvort og þá með hvaða rökum hann grípi til varna.

Stefnan í málinu verður ekki talin nægilega skýr um að stefnandi reisi kröfu sína m.a. á því að rannsókn málsins hafi dregist úr hófi. Í henni er þó vikið að því að stefnandi hafi verið mjög ósáttur við að hafa haft réttarstöðu sakbornings í rúmlega eitt ár. Þessi lýsing á afstöðu stefnanda fullnægir ekki framangreindum kröfum þannig að ljóst sé af lestri hennar að krafan um miskabætur sé reist á þessari málsástæðu. Má í því sambandi benda á að í framhaldinu segir í stefnunni að stefnandi hafi ákveðið að höfða skaðabótamál á hendur íslenska ríkinu „vegna ólögmætrar handtöku þann 15. júní 2008“ án þess að vísað sé til þess tíma sem rannsóknin tók. Þá er í stefnunni gerð allítarleg grein fyrir málsástæðum stefnanda varðandi miskabótakröfuna án þess að vikið sé að þessari málsástæðu. Með hliðsjón af þessu verður að telja að hún hafi fyrst komið fram við munnlegan málflutning. Stefndi mótmælti henni þá sem of seint fram kominni, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Fallist er á réttmæti þeirra mótmæla og kemur þessi málsástæða því ekki til álita í málinu.

4. Miski stefnanda, vextir, dráttarvextir og málskostnaður

Eins og þegar hefur komið fram er ekki unnt að fallast á að stefnandi hafi sjálfur valdið því eða stuðlað að því að hann var sviptur frelsi til kl. 12:44 morguninn eftir handtökuna. Hvorki er því tilefni til þess að fella niður bótakröfu hans né að lækka hana samkvæmt 2. málsl. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Frelsissvipting af hálfu lögreglu er almennt til þess fallin að valda þeim sem henni sætir miska sem verður að meta að álitum. Þegar litið er til þess tíma sem stefnandi var í haldi lögreglunnar eftir að skýrsla hafði verið tekin af honum í kjölfar handtökunnar þykja miskabætur til hans hæfilega ákveðnar 100.000 krónur.

Stefnandi krefst vaxta af skaðabótakröfu sinni samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júní 2008 og verður á kröfuna fallist. Þá krefst stefnandi dráttarvaxta frá 2. febrúar 2010 en þá var stefnan þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Stefndi mótmælir upphafstíma dráttarvaxta og telur rétt að miða hann við það þegar mánuður var liðinn frá birtingu stefnu í málinu. Stefnandi hefur ekki fært nein rök fyrir því að miða beri upphaf dráttarvaxtakröfunnar við annað tímamark en stefndi vísar til, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, en ekki liggur fyrir að málið hafi verið lagt fyrir stefnda áður en stefnan var birt þannig að unnt væri að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Í kröfugerð stefnanda er látið við það sitja að vísa til 9. gr. laga nr. 38/2001 um dráttarvaxtakröfuna. Í því ákvæði er ekki tilgreindur ákveðinn vaxtafótur en þó vísað til 1. mgr. 6. gr. sömu laga um það atriði og ber að leggja það til grundvallar. Að teknu tilliti til framangreindra atriði ber fjárkrafan vexti og dráttarvexti eins og í dómsorði greinir.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskotsnaður falli niður milli aðila. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, O-kk-ef E-kk-nf hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 376.500 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknuninni.

Á-kk-nf H-kk-nf kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. júní 2008 til 28. febrúar 2010 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutnings-þóknun lögmanns hans, O-kk-ef E-kk-ef hdl., 376.500 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf.