E-5897/2022

Málsmeðferð, aðild og dómkröfur aðila

1. Mál þetta var höfðað 7. desember 2022 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 18. október 2023. Gætt var að ákvæðum 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

2. Stefnandi er A, [...]. Stefndi er Sinfóníuhljómsveit Íslands, Austurbakka 2 í Reykjavík.

3. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að álitum ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, mánuði frá þingfestingu máls þessa til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda miskabætur að álitum ásamt sömu vöxtum. Enn fremur krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu.

4. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Helstu málsatvik

Ágreiningsefni málsins

5. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort stefnandi eigi bótarétt á hendur stefndu á þeim grundvelli að stefnda hafi staðið ólöglega að því að segja stefnanda upp störfum árið 2022. [ Umfjöllun um starfsferil stefnanda hjá stefndu]. Stefnda sagði stefnanda upp störfum [...] 2022.

Bréf fyrrum eiginkonu stefnanda til stefndu o. fl.

6. Aðdraganda uppsagnarinnar má rekja til bréfs til stefndu, [...] 2022, frá fyrrverandi eiginkonu stefnanda sem er jafnframt starfsmaður stefndu. Þar lýsti fyrrverandi eiginkona meintu einelti stefnanda gagnvart sér á vinnustaðnum og meintri kynferðislegri misnotkun stefnanda á [...].

7. Í bréfinu er getið um ýmis gögn sem sögð eru fylgja bréfinu, þar á meðal[...]. Þá er þess getið að í gögnunum sé að finna upplýsingar um að [...] hafi orðið fyrir kynferðislegri misnotkun af hans hálfu [...]. [...]. Fram kemur í bréfinu að bréfritari hafi áður upplýst stjórnendur stefndu um stöðu sína í vinnunni og að starfsmannamálið hafi staðiðyfir frá árinu[...]. Bréfritari gagnrýndi viðbrögð stefndu við umræddum upplýsingum og spurði ýmissa spurninga þar að lútandi.

8. Í kjölfar þess að stefnda móttók umrætt bréf mun stefnandi hafa farið í leyfi frá störfum hjá stefndu.

9. [...]

Rannsókn lögreglu vegna gruns um kynferðisbrot stefnanda og niðurfelling málsins 10. Í kjölfar kæru [...], dags.[...] 2015, á hendur stefnanda um kynferðisbrot gegn [...] hófst rannsókn lögreglu á hinum meintu brotum sem kærandi taldi að hefðu verið framin árið[...]. Við rannsóknina voru m. a. teknar skýrslur af [...] og af [stefnanda] og ýmis gögn komu til skoðunar.

11. Með bréfi embættis héraðssaksóknara til stefnanda [...]2016 var honum tilkynnt um að mál er embættið hafði til meðferðar og varðaði ætlað kynferðisbrot hans gagnvart [...]væri fellt niður þar sem ekki væri talið að það sem fram hefði komið væri nægilegt eða líklegt til sakfellis, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. [...] kærði ákvörðun héraðssaksóknara um niðurfellingu málsins til embættis ríkissaksóknara sem staðfesti hana, sbr. bréf, dags. [...] 2017 þar sem rökstuddri afstöðu þess efnis er lýst.

[...]

12.[...]

Ákvörðun stefndu og málsmeðferð í aðdraganda hennar 13. Af fundargerðum frá stjórnarfundum stefndu verður ráðið að mál stefnanda hafi komið átta sinnum til umfjöllunar á vettvangi stjórnarinnar eftir að fyrrnefnt bréf fyrrverandi eiginkonu hans barst stefndu og áður en honum var sagt upp störfum, þ. e. [...] 2022, [...]2022, [...] 2022, [...] 2022, [...] 2022, [...] 2022, [...]2022 og [...] 2022[...]Þá aflaði stefnda álitsgerða tveggja ráðgjafarfyrirtækja, B og C, varðandi mögulegar leiðir og áhrif þess að hafa stefnanda áfram við störf. Í álitsgerðum beggja ráðgjafarfyrirtækjanna kom fram að í því væri falin umtalsverð orðsporsáhætta fyrir stefndu að hafa stefnanda áfram við störf og því gætu fylgt neikvæðar fjárhagslegar afleiðingar, enda rekstur stefndu háður tekjum af miðasölu og styrkjum. Þá kom fram í úttekt B að því fylgdu neikvæð áhrif á starfsanda hjá stefndu að bæði stefnandi og fyrrum eiginkona hans væru þar við störf. Hér á eftir verður gerð nánari grein fyrir þessum gögnum, að því marki sem tilefni þykir til vegna úrlausnar málsins.

14. Framkvæmdastjóri stefndu mun hafa fundað með s-kk-þgf og B vegna málsins [...] 2022, tilkynnt stefnanda um að hann færi í launað leyfi og hvatt hann til að leggja fram gögn vegna málsins. Stefnandi mun hafa verið í leyfi frá störfum hjá stefndu frá þeim tíma og þar til ráðningarsambandinu lauk.

15. Í fundargerð vegna stjórnarfundar stefndu, [...] 2022, kemur fram að stjórn hafi falið framkvæmdastjóra að fá aðila til að vinna úttekt á tilteknu starfsmannamáli, og halda stjórn upplýstri um framgang þess. Í kjölfarið óskaði framkvæmdastjóri stefndu eftir mati ráðgjafarfyrirtækisins B á mögulegum áhrifum ásakananna sem bornar höfðu verið á stefnanda um kynferðislega misnotkun á [...]. Nánar tiltekið var óskað eftir áliti og áhættumati varðandi réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, réttarstöðu vinnuveitanda við uppsögn starfsmanna og gerð starfslokasamninga, fjárhagslega áhættu af uppsögn, aðra fjárhagslega þætti sem taka þyrfti inn í matið og áhrif á vinnustaðinn, vinnustaðarmenningu og líðan starfsfólks.

16. B skilaði skýrslu um framangreint í [...] 2022. Þar kom fram að það væri mat B að þáverandi staða, þar sem bæði stefnandi og fyrrverandi eiginkona hans störfuðu fyrir stefndu og vitað væri um ásakanir á hendur stefnanda um kynferðislega misnotkun á [...], hefði neikvæð áhrif á starfshópinn. Þá væri talsverð orðsporsáhætta fólgin í því fyrir stefndu, með mögulegum fjárhagslegum afleiðingum, ef fram færi opinber umræða um að stefnandi væri við störf hjá stefndu þrátt fyrir rökstuddar ásakanir gegn honum um kynferðislega misnotkun á [...], sem þó hefðu ekki leitt til ákæru. Ef kæmi til opinberrar umfjöllunar um þær ásakanir sem hefðu komið fram á hendur stefnanda og gögn því til stuðnings færu í dreifingu gæti það haft neikvæð áhrif á starfsmannahópinn, viðskiptamannahópinn og þar með aðsókn að viðburðum, styrkveitendur og vilja til að fá hljómsveitina í verkefni. Þó léki nokkur vafi á um hvort orðsporsáhættan teldist nægilega vel staðreynd og teldist málefnaleg og réttmæt ástæða fyrir uppsögn. Þá kemur fram að mikilvægt sé að huga að því hvort aðrar og mildari aðgerðir en uppsögn stefnanda séu færar að sama marki, svo sem að taka hann út úr kynningarefni hljómsveitarinnar, tryggja að hann komi ekki að [ákveðnum verkefnum] og tryggja að fyrrum eiginkona hans fái að fara með í tónleikaferðir þar sem hann sé ekki með. Hvað þetta varðar er lýst því mati fyrirtækisins að umræddar aðgerðir gæfu til kynna að litið væri svo á að niðurfelling málsins fæli ekki í sér að stefnandi hefði verið hreinsaður af ásökunum en hann sé þó enn við störf. Slík staða gæti vakið sams konar viðbrögð og ef ekkert væri gert. Verði því ekki séð að markmiðinu um að vernda ímynd stefndu verði að fullu náð fram með þessum hætti.

17. Stefnda óskaði einnig eftir úttekt B vegna kvartana um meint einelti, bæði stefnanda í garð fyrrverandi eiginkonu sinnarog hennarí garð hans. B skilaði skýrslu þar um í [...]2022. Þar var lýst þeirri niðurstöðu að sú hegðun sem um var rætt félli ekki undir skilgreiningu á einelti á vinnustað samkvæmt reglugerð. Á hinn bóginn hefðu aðstæður tengdar samskiptum stefnanda og fyrrverandi eiginkonu hans haft áhrif á starfsfólk vinnustaðarins. Ljóst væri að vinnustaðurinn þyrfti að grípa til aðgerða til að tryggja öllum góðar vinnuaðstæður. Settar voru fram tillögur að aðgerðum, m. a. að stjórnendur stefndu ákvæðu hvað gert yrði með ásakanir um meint kynferðisbrot stefnanda. Þá var lagt til að gerður yrði samskiptasáttmáli milli stefnanda og fyrrverandi eiginkonu hans og að báðum aðilum yrði veittur stuðningur fagaðila, t. d. sálfræðings.

18. Í fundargerð vegna stjórnarfundar stefndu [...] 2022 kemur fram að framkvæmdastjóri hafi kynnt skýrslur B og greiningu annarra sérfræðinga á málinu, þar á meðal um orðsporsáhættu hljómsveitarinnar og áhrif á vinnuumhverfi starfsmanna hennar. Umræður hafi átt sér stað og lögmaður setið fundinn til að svara til um álitaefni varðandi málið og hugsanleg starfslok. Að umræðum loknum hafi það verið niðurstaða stjórnar að framkvæmdastjóri veitti starfsmanninum lokatækifæri til að leggja fram gögn er styddu þann málatilbúnað hans að hann hefði verið hreinsaður af öllum ásökunum. Talið sé að þetta sé nauðsynlegt til að hnekkja orðspors áhættunni, en verði hann ekki við þeirri áskorun séu áhrif málsins á vinnuumhverfi starfsmanna stefndu og orðsporsáhætta hljómsveitarinnar metin slík, út frá fyrirliggjandi gögnum málsins, að útfæra þurfi starfslok. Framkvæmdastjóra var falið að ganga frá því.

19. Fyrir liggur að meðan mál stefnanda var til meðferðar hjá stefndu lét hann stefndu í té gögn um fyrrgreinda niðurfellingu máls stefnanda af hálfu héraðssaksóknara. Í tölvupósti framkvæmdastjóra stefndu til stefnanda, [...] 2022, kemur fram að þrátt fyrir niðurfellingu málsins sem varðaði meint kynferðisbrot sé enn talin vera fyrir hendi veruleg orðsporsáhætta fyrir stefndu af málinu. Fram kemur að stefnda hafi ekki fengið í hendur gögn sem sýni rökstuðning fyrir niðurfellingunni og óskaði stefnda eftir frekari upplýsingum þar að lútandi.

20. Stefnda fól einnig ráðgjafarfyrirtækinu C að skoða mál stefnanda og skilaði Cminnisblaði, [...] 2022, til framkvæmdastjóra stefndu af því tilefni. C mat það einnig svo að mikil orðsporsáhætta fylgdi því að hafa stefnanda áfram við störf og um leið væri fyrir hendi áhætta hvað varðaði tekjuöflun stefndu. Í skýrslunni kemur fram að það sé mat sérfræðinga C, með hliðsjón af uppfærðri skýrslu B, að áhættan fyrir hljómsveitina sé meiri haldi stefnandi starfi sínu en ef gengið yrði frá starfslokum hans. Ef stjórnin ákveður að aðhafast ekki muni stefnandi koma aftur til starfa úr leyfinu sem hann hafi verið í. Ef málið kemst svo í hámæli standi hljómsveitin frammi fyrir því að þurfa að útskýra hvernig standi á því að maður sem sé sakaður um þessi brot sé enn starfandi í hljómsveitinni. Ef eitthvað af þeim gögnum sem framkvæmdastjóra stefndu hafi borist frá stefnanda eða fyrrverandi eiginkonu hans verði birt opinberlega verði málstaður hljómsveitarinnar enn verri. Í því andrúmslofti sem nú sé uppi í samfélaginu sé erfitt að sjá annað en að áhrif á ímynd, orðspor og tekjur stefndu yrðu veruleg og neikvæð. Ef málið kæmi upp eftir að gengið hefði verið frá starfslokum stefnanda væri orðsporsáhættan öllu minni. Því sé það mat sérfræðinga C að rétt sé að ganga frá stafslokum stefnanda sem fyrst. Til að minnka líkur á neikvæðri umræðu vegna þeirrar ákvörðunar sé mikilvægt að reyna að ganga frá starfslokunum í sátt við hann og gæta þess að kröfum laga og kjarasamninga sé fylgt í einu og öllu.

21. Stefnandi mun [...] 2022 hafa afhent stefndu afrit af fyrrgreindu bréfi héraðssaksóknara um niðurfellingu máls hansog [önnur gögn].

22. Í fundargerð vegna stjórnarfundar stefndu [...] 2022 kemur fram að stjórnin hafi þá lagt áherslu á að kannað yrði til þrautar hvort þær leiðir sem B nefndi í skýrslu sinni kæmu til greina til að gera báðum aðilum máls mögulegt að starfa áfram hjá hljómsveitinni á ásættanlegum forsendum. Horfa þurfi á heildarhagsmuni hljómsveitarinnar út frá starfsumhverfi vinnustaðarins, orðspori og rekstri við mat á slíkum möguleikum. Framkvæmdastjóra var falið að kanna þennan möguleika og afgreiðslu málsins því frestað.

23. Í tölvupósti framkvæmdastjóra stefndu til fyrrum eiginkonu stefnanda [...] 2022 er að finna samantekt um fund sem þær áttu ásamt lögmanni stefndu [...] 2022. Þar kemur meðal annars fram að rætt hafi verið á fundinum um þann möguleika að gerður yrði sáttmáli um samskipti milli stefnanda og fyrrverandi eiginkonuhans. Í svari fyrrverandi eiginkonunnar til framkvæmdastjóra stefndu [...] 2022 kemur fram að hún geti ekki orðið við þeirri tillögu að gera sáttmála við stefnanda sem hafi beitt [...] kynferðislegu og andlegu ofbeldi.

24. Í fundargerð vegna stjórnarfundar stefndu [...] 2022 kemur fram að framkvæmdastjóri hafi lagt fram tillögu, með hliðsjón af heildarhagsmunum hljómsveitarinnar og mati utanaðkomandi sérfræðinga, um að gengið yrði frá starfslokum stefnanda að óbreyttu. Stjórnin samþykkti tillöguna einróma og fól framkvæmdastjóra að útfæra hana. Þess er getið að málið hafi verið skoðað með ítarlegum hætti frá því í lok [...] 2022 og utanaðkomandi sérfræðingar hafi verið fengnir til aðstoðar við að leggja mat á stöðuna út frá fyrirliggjandi gögnum og hagsmunum hljómsveitarinnar þegar komi að vinnuumhverfinu, orðspori og rekstri. Einnig hafi málið verið skoðað innanhúss. Tillaga framkvæmdastjóra, með hliðsjón af framangreindu, sé sú að gengið verði frá starfslokum stefnanda að óbreyttu. Stjórnin hafi rætt tillöguna og samþykkt hana einróma. Stjórn hafi veitt framkvæmdastjóra fullt umboð til nánari útfærslu en óskað hafi verið fregna af framgangi málsins eins og tilefni væri til.

25. Með bréfi stefndu til stefnanda [...] 2022 voru stefnanda kynnt áform stefndu um að segja honum upp störfum. Þar kom fram að stefnanda væri kunnugt um að stefnda væri að meta áhrif bréfsins frá [...] 2022 á vinnusambandið og hagsmuni stefndu. Þá var stefnandi upplýstur um að í kjölfar mats hefði verið ákveðið að segja honum upp störfum á grundvelli gagnkvæms uppsagnarákvæðis í ráðningarsamningi. Stefnandi hefði tvær vikur til að andmæla uppsögninni og í kjölfarið yrði tekin endanleg ákvörðun þar um.

26. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefndu, [...] 2022, var fyrirhugaðri uppsögn andmælt, m. a. meðþeim rökum að stefnda gæti ekki gert ásakanir á hendur stefnanda, sem felldar hefðu verið niður af þar til bærum yfirvöldum, að ástæðum uppsagnar. Þá hefði ekki verið gætt að jafnræði og meðalhófi eins og kveðið væri á um í stjórnsýslulögum. Loks var krafist skriflegs rökstuðnings fyrir uppsögninni.

27. Í fundargerð vegna stjórnarfundar stefndu [...] 2022 kemur fram að framkvæmdastjóri hafi farið yfir stöðu málsins og þróun þess. Tímalína og þróun málsins hafi verið rýnd og stjórnarmenn spurt spurninga og fengið svör. Andmæli sem hafi borist hafi verið tekin til umfjöllunar. Drög að rökstuðningi vegna fyrirhugaðrar uppsagnar hafi verið rædd, stjórnarmenn spurt spurninga um þau og fengið svör.

28. Í fundargerð vegna stjórnarfundarins [...] 2022 er að finna ítarlegar bókanir um málið. Þá var samþykkt tillaga framkvæmdastjóra stefndu um uppsögn stefnanda. Í rökstuðningi fyrir tillögunni kemur fram að þegar horft sé til ákvörðunar í þessu flókna og erfiða starfsmannamáli telji framkvæmdastjóri mikilvægt að heildarhagsmunir stefndu séu hafðir að leiðarljósi. Í því ferli sem fram hafi farið hafi ýmsar sviðsmyndir verið dregnar fram með aðstoð sérfróðra aðila. Út frá niðurstöðum þessara aðila og ítarlegri umfjöllun stjórnar og framkvæmdastjóra um málið telji framkvæmdastjóri óhjákvæmilegt að fyrirhuguð uppsögn verði staðfest. Bókað var um afstöðu eins stjórnarmanns sem lagðist alfarið gegn ákvörðuninni, m. a. á þeim grundvelli að hún gengi langt fram úr meðalhófi. Við þeirri bókun brugðust aðrir stjórnarmenn með bókun þar sem fram kemur að um óhjákvæmilega aðgerð sé að ræða þar sem heildarhagsmunir stefndu séu hafðir að leiðarljósi. Ljóst sé að ekki verði unað við óbreytt ástand og stjórnin hafi lagt áherslu á að ólíkir möguleikar til lausnar málsins yrðu reyndir. Þegar upp hafi verið staðið hafi nokkrir þeirra ekki reynst raunhæfir til lausnar málsins og því standi eftir vægasta mögulega og raunhæfa úrræðið sem unnt sé að beita. Ákvörðunin byggist á faglegu mati og athugun þar sem leitað hafi verið ráðgjafar frá sérfróðum aðilum í samræmi við ferla. Því sé ekki unnt að draga ákvörðunina til baka nema fram komi málefnaleg sjónarmið sem breyti matinu.

Uppsögn stefnanda og rökstuðningur fyrir henni 29. Með bréfi stefndu til stefnanda, dags. [...] 2022, var stefnanda sagt upp störfum hjá stefndu. Þar kemur fram að stefnda hafi tekið andmæli stefnanda með í reikninginn en það hafi ekki breytt því mati stefndu að það þjónaði best heildarhagsmunum stefndu að segja stefnanda upp störfum. Þess var getið að hann fengi greidd laun í [...] mánuði frá uppsögninni, sbr. ákvæði ráðningarsamnings þar að lútandi.

30. Í ódagsettum rökstuðningi stefndu fyrir uppsögn stefnanda eru málavextir raktir. Fram kemur að mat sérfræðinga hafi verið afgerandi um þá áhættu sem fylgdi áframhaldandi störfum stefnanda hjá stefndu fyrir heildarhagsmuni stefndu varðandi vinnuumhverfi og rekstrarumhverfi. Áður en gripið hafi verið til uppsagnar hafi aðrar leiðir verið skoðaðar til að meta hvort unnt væri að ná því markmiði að tryggja viðunandi rekstrar- og vinnuumhverfi hljómsveitarinnar, þar sem orðsporsáhætta sem þessi væri ekki viðvarandi, með vægari úrræðum. Í ljósi niðurstaðna B og C, sem hafi snúið að heildarhagsmunum hvað varðaði orðspor, rekstur og starfsumhverfi, hafi aðrar leiðir ekkiverið metnar fýsilegar eða til þess fallnar að stuðla að framangreindu settu markmiði, heldur kynnu þær að skapa enn meiri áhættu. Því hafi niðurstaða stefndu orðið sú að segja upp ráðningarsamningi við stefnanda.

Opinber umræða um málið og áhrif á styrkveitingar 31. Hinn [...] 2022 var fjallað um það á [vefmiðli] að meðlimur stefndu væri kominn í ótímabundið leyfi frá störfum eftir ásakanir um áreitni. Þar er haft eftir framkvæmdastjóra stefndu að hún geti ekki tjáð sig um einstök mál en að þegar upp komi ásakanir eða ábendingar um meint einelti, áreitni eða ofbeldi sé slíkt tekið alvarlega og fylgt sé stefnu og viðbragðsáætlun hljómsveitarinnar í þeim efnum.

32. Hinn [...] 2022 skrifaði þekktur tónlistarmaður athugasemd á Facebook- síðu stefndu þess efnis að stefnda væri að hylma yfir starfsmann sem væri sekur um kynferðisbrot og hvatti stjórn stefndu til að „skoða það mál opinberlega og heiðarlega“. Fjallað var um færsluna á vefsíðunni [...]. Sami vefmiðill fjallaði [...] 2023 um ásakanir um meint ofbeldi og áreitni innan stefndu.

33. Með tölvupósti fulltrúa tiltekins ferðaþjónustufyrirtækis til framkvæmdastjóra stefndu [...] 2022 var óskað eftir að hinkrað yrði með að senda út fréttatilkynningu um samstarf þeirra á milli, sem hafði verið í bígerð.

Gögn um tekjur stefnanda

34. Á skattframtali stefnanda frá árinu 2022 kemur fram að hann hafi haft 7.941.629 krónur í tekjur frá ríkissjóði Íslands árið 2021 og 100.000 krónur í aðrar launatekjur. Þá hafði hann samkvæmt staðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra samanlagt 7.931.695 krónur í laun frá stefndu árið 2022 og samanlagt 873.947 krónur frá öðrum aðilum eftir að honum var sagt upp störfum hjá stefndu. Enn fremur hafði hann samkvæmt staðgreiðsluskránni 650.557 krónur í laun á mánuði frá stefndu fyrstu tvo mánuði ársins 2023, meðan hann naut enn launa á uppsagnarfresti, og 591.112 krónur á mánuði frá öðrum aðilum.

35. Útgefnir reikningar stefnanda vegna verktakavinnu á tímabilinu frá 1. janúar 2020 til 28. febrúar 2023 sýna að hann fékk 307.550 krónur í slíkar tekjur árið 2020, engar slíkar tekjur árið 2021, 415.000 krónur árið 2022 og samanlagt 150.000 krónur fyrstu tvo mánuði ársins 2023.

Helstu málsástæður stefnanda

36. Stefnandi byggir á því að uppsögn hans sé ekki reist á nægilegum efnislegum forsendum og um sé að ræða ólögmæta meingerð gegn persónu hans og æru. Enginn fótur sé fyrir ásökunum á hendur honum um kynferðisbrot, eins og framlögð gögn sýni, þ. e. niðurstöður héraðssaksóknara og ríkissaksóknara um niðurfellingu máls hans og [önnur gögn]. Ætlun stefndu hafi verið sú að losa sig við stefnanda á einn eða annan hátt og fyrst ekki hafi reynst unnt að gera það vegna meints eineltis gegn fyrrverandi eiginkonu hans hafi verið fundin sú leið að segja að orðspor stefndu myndi bíða hnekki.

37. Stefnandi hafi aldrei, sér vitanlega, skemmt eða kastað rýrð á orðspor stefndu. Hafi orðspor stefndu beðið hnekki sé það af völdum fyrrverandi eiginkonu stefnanda og stefndu sjálfrar. Fyrrverandi eiginkona stefnanda hafi borið fram umræddar ásakanir um kynferðisbrot þrátt fyrir að tvær stofnanir hefðu ákveðið að fella málið niður. Þá hafi afgreiðsla stefndu á málinu verið með ólíkindum. Í stað þessa að leysa það innanhúss á góðum nótum hafi stefnda látist stjórnast af fyrrverandi eiginkonu stefnanda og tekið þátt í ófrægingarherferð gegn honum. Stefnandi byggir á því að hann hafi að mestu leyti verið tilbúinn að fara að tillögum sem lagðar voru fram í úttektinni sem B gerði vegna meints eineltis en stefnda hafi ekki fallist á það.

38. Stefnandi byggir á því að við ákvörðun skaðabóta vegna fjártjóns sé rétt að líta m. a. til aldurs hans og þess að hann hafi frá árinu [...]verið fastráðinn hjá stefndu. Mjög ólíklegt sé að hann fái aftur fastráðningu hér á landi eða erlendis. Þá beri að líta til fjárhæðar launateknanna sem stefnandi hafði þegar hann starfaði hjá stefndu.

39. Stefnandi byggir kröfu sína um miskabætur á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við ákvörðun miskabóta beri að horfa til þeirra gífurlegu áhrifa sem uppsögnin muni hafa á líf og afkomu stefnanda í framtíðinni. Ljóst sé að aðgerðir stefndu muni hafa í för með sér að mannorð stefnanda muni bíða hnekki.

Helstu málsástæður stefndu

40. Stefnda byggir á því að ákvörðunin um uppsögn stefnanda hafi verið lögmæt og í samræmi við málsmeðferðarreglur. Hún hafi byggst á málefnalegum rökum að undangengnu heildarmati. Leitað hafi verið ráðgjafar frá tveimur utanaðkomandi aðilum, málið hafi verið rannsakað innanhúss og stefnanda verið veittur kostur á að koma að sjónarmiðum á meðan málið var til meðferðar og áður en endanleg ákvörðun var tekin. Uppsögnin hafi verið málefnaleg og stefnda hafi gætt að öllum sínum skyldum lögum samkvæmt.

41. Við úrlausn málsins reyni ekki á það hvort stefnandi hafi brotið á [...]enda hafi stefnda aldrei byggt á því eða haldið því fram. Sakarefni málsins varði kröfu stefnanda um greiðslu skaða- og miskabóta vegna uppsagnar. Stefnandi fjalli þó ekki um það að hvaða leyti uppsögnin eigi að hafa verið ólögmæt eða hvaða reglur stefnda eigi að hafa brotið sem geti gert það að verkum að bótakrafa hans geti komið til skoðunar. Þannig geti þau sjónarmið sem stefnandi byggi á í málatilbúnaði sínum ekki leitt til skaðabótaskyldu, heldur beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda.

42. Stefnda mótmælir öllum málsástæðum stefnanda og bendir á að ekki hafi verið um að ræða riftun á ráðningarsamningi, heldur uppsögn á grundvelli gagnkvæmrar heimildar til þess í ráðningarsamningi og hafi stefnandi fengið greiddan [...] mánaða uppsagnarfrest vegna þessa.

43. Uppsögnin hafi ekki verið framkvæmd með þeim hætti að það leiði til skaðabótaskyldu, enda hafi stefnandi ekki orðið fyrir tjóni sem stefnda beri skaðabótaábyrgð á. Uppsögn á ráðningarsamningi með gagnkvæmri heimild til uppsagnar sé í eðli sínu ekki atburður sem valdi skaðabótaskyldu. Uppsögnin byggist á ítarlegri athugun og heildarhagsmunamati. Málsmeðferðin hafi verið faglega unnin og gætt að því að stefnandi kæmi að sínum sjónarmiðum í ferlinu öllu. Honum hafi verið veittur andmælaréttur og ítarlega hafi verið farið yfir andmæli hans áður en honum var sagt upp störfum. Önnur og vægari úrræði hafi verið skoðuð og fýsileiki þeirra metinn, en þau ekki talin geta stuðlað að settu markmiði með nægilega tryggum hætti í því rekstrarumhverfi sem um ræði. Niðurstaðan hafi verið sú að segja stefnanda upp, en ekki fyrr en að undangengnu boði um starfslokasamning með lengri uppsagnarfresti í því skyni að koma til móts við stefnanda að teknu tilliti til aðstæðna allra.

44. Stefnda vísar til þess að hún taki enga afstöðu til ásakana um ætlaða refsiverða háttsemi stefnanda. Stefnda hafi ekki viðhaft neinar yfirlýsingar, hvorki gagnvart stefnanda né öðrum, um slíka ætlaða háttsemi. Þótt stefnda hafi vegna erindisins frá fyrrverandi eiginkonu stefnanda, dags. [...] 2022, þótt það þjóna hagsmunum sínum betur að segja stefnanda upp störfum hafi í einu og öllu verið gætt að því að sú ákvörðun hefði ekki meiri áhrif á stefnanda en almennt geti leitt af uppsögn.

45. Stefnda byggir á því að athugun hennar hafi einungis snúið að rekstri hennar og vinnuumhverfi. Starfsemi stefndu gangi út á að starfsfólk hennar sé á sviði og leiki þar tónlist fyrir almenning sem greiði fyrir miðana. Almenningur geri ríkar kröfur til slíkra rekstraraðila og sem rekstraraðili þurfi stefnda að líta til atriða sem kunni að hafa áhrif árekstur. Stefnda sé háð styrkveitingum og miðakaupum í starfsemi sinni og athugunin hafi m. a. falið í sér að kanna ólíkar sviðsmyndir ef samdráttur yrði í miðasölu eða styrkveitingum. Vísar stefnda til umfjöllunar í skýrslu C um að svigrúmið sé ekki mikið ef atvik hafa áhrif á miðasölu. Í þessu tilviki liggi fyrir að neikvæð umræða um málefni stefnanda hafi haft áhrif á styrkveitingu.

46. Fyrir hafi legið að málið hefði haft veruleg áhrif inni á vinnustaðnum, bæði almennt og gagnvart fyrrverandi eiginkonu stefnanda, sem einnig sé starfsmaður stefndu. Kannaðar hafi verið aðrar leiðir, þar á meðal þær sem B lagði til, en eftir yfirferð og samtöl, m. a. við fyrrverandi eiginkonu stefnanda, hafi verið ljóst að þessar leiðir myndu ekki stuðla að því að takmarka orðsporsáhættuna og raunar kynni að skapast enn meiri hætta, t. d. á því að stefnda yrði álitin vera með þöggunartilburði. Hættan hafi ekki einungis stafað af fyrrverandi eiginkonu stefnanda heldur komi fram í fyrirliggjandi álitum að [...]og aðilar í kringum þau gætu hvenær sem er stigið fram og sagt söguna eins og hún horfði við þeim. Það hafi verið metið líklegt í ljósi þess að framkvæmdastjóra stefndu hafi borist erindi frá öðrum aðilum en fyrrverandi eiginkonu stefnanda, þar sem athugasemd hafi verið gerð við störf stefnanda hjá stefndu í ljósi ásakananna. Enda þótt stefnda hafi litið til þess að málið hefði verið fellt niður hjá lögreglu og það haft verulega þýðingu í matinu sé það ekki úrslitatriði í almennri umræðu um þessi mál, eins og komi fram í greiningu C.

47. Stefnda byggir á því að það hafi verið fyrirséð að ef umræða skapaðist um þetta mál út á við hefði það veruleg áhrif á störf stjórnenda stefndu. Vísar stefnda til annars ótengds máls þar sem umræða hafi komið upp um atvik sem varðaði tvo fyrrverandi starfsmenn. Umrætt atvik hafi átt sér stað áður en þeir hófu störf hjá stefndu og utan vinnustaðarins. Gríðarlega mikil umræða hafi orðið um þetta mál í fjölmiðlum og samfélagsmiðlum, sem tekið hafi verulegan tíma frá stjórn og starfsfólki stefndu með tilheyrandi kostnaði. Sú umræða hafi sýnt að almenningur geri mun ríkari kröfur til stefndu en leiði af lögum og það sé atriði sem óhjákvæmilegt sé að líta til við rekstrarlega ákvörðunartöku.

48. Stefnda byggir á því að mat sérfræðinga hafi verið afgerandi um þá áhættu sem myndi fylgja áframhaldandi störfum stefnanda hjá stefndu út frá heildarhagsmunamati sem sneri bæði að vinnu- og rekstrarumhverfi. Áður en gripið hafi verið til uppsagnar hafi aðrar leiðir verið skoðaðar til að meta hvort unnt væri að ná því markmiði að tryggja viðunandi rekstrar- og vinnuumhverfi hljómsveitarinnar þar sem orðsporsáhætta sem þessi væri ekki viðvarandi. Slíkt hafi ekki þótt fýsilegt eða til þess fallið að ná fram settu markmiði og því hafi verið gripið til uppsagnar, eftir að stefnandi hafnaði boði um að gera starfslokasamning með lengri uppsagnarfresti.

49. Stefnda hafnar því að málið hafi valdið stefnanda orðsporshnekki með þeim hætti að skaðabótaskyldu varði. Byggir stefnda á því að stefnandi hafi ekki leitt líkur að því að hafa orðið fyrir tjóni, hvorki sem leiði til skaðabóta né miskabóta. Vísar stefnda til þess að engin opinber umræða hafi orðið um þetta mál, ásakanirnar hafi ekki komið fram í dagsljósið og stefnda hafi ekki viðhaft neinar yfirlýsingar um stefnanda eða málið sem geti hafa valdið honum tjóni. Uppsögnin hafi þannig ekki gert það að verkum að stefnandi fái ekki verkefni, enda liggi fyrir að hann hafi sinnt verkefnum, m. a. fyrir [...].

Þá hafi hann áfram sinnt verkefnum á [...].

50. Stefnda byggir á því að ef fallist verður á bótaskyldu hennar verði við ákvörðun bótafjárhæðar að taka tillit til skyldu tjónþola til að takmarka tjón sitt.

51. Stefnda mótmælir því að skilyrði séu til þess að fallast á miskabótakröfu stefnanda. Skilyrði miskabóta sé ólögmæt og saknæm háttsemi, en vandséð sé af stefnu hvað í háttsemi stefndu fullnægi þeim skilyrðum og gildi hið sama um skilyrði orsakatengsla. Hvað varði meint tjón bendi stefnda á að stefnandi byggi miskabótakröfuna á því að það muni reynast honum erfitt að fá vinnu en ekki að framkvæmd uppsagnarinnar eða yfirlýsingar í tengslum við hana hafi með einhverjum hætti verið meiðandi þannig að skilyrði séu til að fallast á kröfuna. Enda þótt erfitt kunni að reynast stefnanda að fá vinnu leiði það ekki eitt og sér til þess að skilyrði séu fyrir miskabótum. Á það sé bent að 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi að geyma auknar kröfur um saknæmi, en stefnandi víki ekki að því hvernig slík skilyrði séu fyrir hendi og byggir stefnda á því að þau séu það ekki. Þá sé til þess að líta að engin opinber umræða hafi átt sér stað um stefnanda vegna málsins.

52. Stefnda bendir á að framsetning krafna stefnanda og gagnaframlagning sé þess eðlis að kunni að varða frávísun án kröfu. Að teknu tilliti til aðstæðna geri stefnda þó ekki kröfu um frávísun.

Forsendu rog niðurstöður

Álitaefni um mögulega frávísun málsins án kröfu 53. Í málinu gerir stefnandi, sem fyrr segir, kröfur um skaðabætur og miskabætur úr hendi stefndu, hvort tveggja að álitum, en undir rekstri málsins féll stefnandi frá kröfum um tilteknar fjárhæðir í því sambandi. Í stefnu eru málsatvik reifuð frá sjónarhóli stefnanda og byggt á því að uppsögn hans úr starfi hjá stefnda sé „ekki reist á nægilegum efnislegum forsendum“ og að um sé að ræða ólögmæta meingerð gegn persónu og æru stefnanda. Lítið er þó vikið að því í stefnunni hvaða réttarreglur stefnandi telur stefndu hafa brotið. Þó er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 í tengslum við kröfu stefnanda um miskabætur og um lagarök er vísað til 1. mgr. þeirrar lagagreinar og til stjórnsýslulaga en númer síðarnefndu laganna er þó ranglega tilgreint. Við þingfestingu málsins lagði stefnandi fram ýmis gögn ásamt stefnunni, þar á meðal þrjá launaseðla stefnanda frá síðasta starfsári hans hjá stefndu og andmæli vegna fyrirhugaðrar uppsagnar stefnanda, [...] 2022. Í síðastnefndu skjali koma m. a. fram þau sjónarmið stefnanda að stefnda hafi ekki gætt að jafnræðisreglu stjórnsýslulaga við málsmeðferðina og ekki virt meðalhófsreglu sömu laga. Síðar voru m. a. lögð fram af hálfu stefnanda skattframtal vegna tekjuársins 2021 og upplýsingar úr staðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra um tekjur hans árið 2022 og á fyrstu tveimur mánuðum ársins 2023, sem og um útgefna reikninga stefnanda vegna verktakavinnu á tímabilinu frá 1. janúar 2020 til 28. febrúar 2023. Enn fremur kom fram við munnlegan flutning málsins að stefnandi teldi almennar reglur vinnuréttar hafa verið brotnar við málsmeðferð stefndu.

54. Í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála kemur fram að í stefnu skuli greina tiltekin atriði, sem þar eru talin upp í stafliðum a– k, svo glöggt sem verða má. Þetta á m. a. við um dómkröfur stefnanda, svo sem fjárhæð kröfu í krónum, sbr. d-lið, málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, sbr. e-lið, tilvísun til helstu lagaákvæða eða réttarreglna sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á, sbr. f-lið, og helstu gögn sem stefnandi hefur til sönnunar og þau gögn sem hann telur enn þurfa að afla, sbr. g-lið málsgreinarinnar. Þá gildir sú meginregla í einkamálaréttarfari að sé málatilbúnaður stefnanda svo óljós að ekki verði lagður dómur á mál beri að vísa því sjálfkrafa frá dómi.

55. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laganna má dómari ekki fara út fyrir kröfur aðila í dómi sínum eða úrskurði nema um atriði sé að ræða sem honum beri að gæta af sjálfsdáðum. Þá gildir samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar að dómari má ekki byggja niðurstöðu sína á málsástæðum eða mótmælum sem hefðu mátt koma fram en gerðu það ekki við meðferð máls. Sú undantekning er þó gerð samkvæmt sömu málsgrein að dómari getur metið eftir atvikum hvort atvik sem getið er í framlögðu skjali en aðili hefur ekki hreyft sérstaklega sem málsástæðu komi til greina sem málsástæða. Aftur á móti er þess ekki getið í lögunum að dómari sé á sama hátt bundinn af tilvísunum aðila til réttarreglna, enda ber dómara að byggja niðurstöður sínar á þeim réttarreglum sem hann telur eiga við.

56. Dómkröfur stefnanda í málinu eru skýrar sem slíkar, þar sem gerðar eru kröfur um skaða-og miskabætur að álitum ásamt dráttarvöxtum. Þá er skaðabótakrafan m. a. studd launaseðlum stefnanda sem lagðir voru fram af hans hálfu með stefnu og öðrum gögnum sem hann lagði síðar fram og áður var getið um. Gögn um launatekjur starfsmanns hjá vinnuveitanda sem hefur sagt honum upp störfum, sem og aðrar tekjur hans, hafa jafnan mikla þýðingu við mat á mögulegu fjártjóni sem starfsmaðurinn kann að hafa orðið fyrir vegna uppsagnarinnar. Með framlagningu þessara gagna hefur stefnandi að mati dómsins uppfyllt skyldu sína til að leggja fram næg gögn til að unnt sé að taka afstöðu til kröfu hans um skaðabætur að álitum, verði á annað borð talið að skilyrði bótaskyldu séu uppfyllt. Þá er miskabótum ætlað að bæta ófjárhagslegt tjón og í dómaframkvæmd hafa ekki verið gerðar ríkar kröfur um framlagningu gagna til stuðnings kröfum um miskabætur að álitum. Að þessu virtu eru dómkröfur stefnanda að mati dómsins nægilega reifaðar, að teknu tilliti til framlagðra gagna, til að unnt sé að leggja efnisdóm á þær.

57. Reifun málsástæðna stefnanda er að mati dómsins aftur á móti ekki eins glögg og æskilegt væri og vafasamt er að hún uppfylli skilyrði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þannig er það ekki fyllilega skýrt í texta stefnunnar hvaða atvik það eru nákvæmlega sem stefnandi telur að eigi eftir réttarreglum að leiða til þess að kröfur hans verði teknar til greina. Þó er ljóst að hann telur að ýmis atvik sem hann rekur í stefnunni og varða aðdraganda og framkvæmd uppsagnar hans hjá stefnda sýni að uppsögnin sé ekki reist á nægilegum efnislegum forsendum og sé því ólögmæt. Þá er til þess að líta að brestur á reifun málsástæðna stefnanda sýnist ekki hafa aftrað stefndu því að halda uppi vörnum í málinu, enda byggjast varnirnar á umfjöllun stefndu um sömu atvik og getið er um í stefnu og stefnda hefur ekki krafist frávísunar málsins. Að þessum atriðum virtum eru annmarkarnir á reifun málsástæðna stefnanda að mati dómsins ekki svo verulegir að rétt sé að vísa málinu frá dómi án kröfu af þeirri ástæðu.

58. Sem fyrr segir er lítið útskýrt í stefnu hvaða réttarreglur stefnandi telur stefndu hafa brotið í tengslum við þau málsatvik sem stefnandi lýsir, þótt með almennum hætti sé vísað til stjórnsýslulaga og tiltekinnar málsgreinar í skaðabótalögum er varðar miskabætur. Að mati dómsins er þessi brestur á málsreifun stefnanda í andstöðu við fyrirmæli f-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Eins og áður segir ber dómara þó að byggja niðurstöður sínar á þeim réttarreglum sem hann telur eiga við, burtséð frá því hvort málsaðilar hafa vísað til þeirra í málatilbúnaði sínum. Þetta á bæði við um sett lagaákvæði og aðrar réttarreglur en um starfsemi stefndu gilda m. a. ólögfestar meginreglur stjórnsýsluréttar, eins og síðar verður vikið nánar að. Þá er til þess að líta að stefnandi vísaði, eins og áður segir, til þess í andmælum gegn hinni fyrirhuguðu uppsögn að jafnræðisregla og meðalhófsregla stjórnsýslulaga hefðu verið brotnar, sbr. til hliðsjónar síðari málslið 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, og við munnlegan flutning málsins var enn fremur getið um meginreglur vinnuréttar í því sambandi af hálfu stefnanda. Enn fremur sýnist skortur á tilvísunum til réttarreglna af hálfu stefnanda ekki hafa aftrað vörnum stefndu. Málinu verður því ekki vísað frá dómi án kröfu vegna þessa annmarka á málatilbúnaði stefnanda.

Réttarreglur sem eiga við um réttarsamband aðila 59. Um starfsemi stefndu gilda nú tónlistarlög nr. 33/2023, sem tóku gildi 7. júní 2023. Þegar hin umdeildu atvik málsins áttu sér stað voru í gildi lög nr. 36/1982 um Sinfóníuhljómsveit Íslands, með síðari breytingum. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þeirra, sbr. lög nr. 7/2007, stóðu ríkissjóður og borgarsjóður Reykjavíkur þá að rekstri stefndu, þannig að ríkissjóður skyldi greiða 82% rekstrarkostnaðar og borgarsjóður 18%. Þessu er enn þannig farið, sbr. 2. mgr. 11. gr. tónlistarlaga. Af þessu rekstrarformi leiðir að ekki er um að ræða ríkisstofnun í skilningi laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 2. tölulið 2. mgr. 2. gr. laganna. Stefnda telst þó vera stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna. Hvað þessi atriði varðar má til hliðsjónar vísa til dóms Hæstaréttar frá 1. mars 2007 í máli nr. 438/2006. Þar sem stefnda er stjórnvald gilda stjórnsýslulög og ólögfestar meginreglur stjórnsýsluréttar um starfsemi hennar. Þá giltu reglur vinnuréttar um ráðningarsamband aðila, þar á meðal lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Enn fremur geta ákvæði 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 mögulega átt við um rétt stefnanda til miskabóta úr hendi stefndu, teljist þau skilyrði sem þar greinir uppfyllt.

Grundvöllur uppsagnar stefnanda og undirbúningur hennar 60. Samkvæmt gögnum málsins og málatilbúnaði stefndu byggðist ákvörðun stefndu um að segja stefnanda upp störfum í meginatriðum á tvennu. Annars vegar orðsporsáhættu sem að mati stefndu hefði falist í því að hafa stefnanda áfram við störf vegna ásakana um að hann hefði beitt [...]kynferðisofbeldi. Hins vegar sjónarmiðum um að tryggja viðunandi rekstrar- og starfsumhverfi á vinnustaðnum en fyrir lá að stefnandi og fyrrverandi eiginkona hans höfðu átt í deilum, m. a. vegna meints eineltis þeirra í garð hvors annars og hinna meintu kynferðisbrota hans gagnvart [...].

Rannsóknarregla og andmælaréttur

61. Fyrir liggur að mál stefnanda komu átta sinnum til umfjöllunar á vettvangi stjórnar stefndu eftir að fyrrnefnd kvörtun barst frá starfsmanni stefndu og fyrrverandi eiginkonu stefnanda, með bréfi, dags. [...] 2022, og áður en endanleg ákvörðun um uppsögn hans var tekin, þ. e. [...] 2022, [...] 2022, [...] 2022, [...] 2022, [...] 2022, [...] 2022, [...]2022 og [...] 2022 [...]. Af hálfu stefndu var aflað álitsgerða tveggja ráðgjafarfyrirtækja um áhrif þess að hafa stefnanda áfram við störf, annars vegar frá B og hins vegar frá C. Í álitsgerðum beggja ráðgjafarfyrirtækjanna kom fram að í því væri falin umtalsverð orðsporsáhætta fyrir stefndu að hafa stefnanda áfram við störf og því gætu fylgt neikvæðar fjárhagslegar afleiðingar, enda rekstur stefndu háður tekjum af miðasölu og styrkjum. Þá kom fram í úttekt B að því fylgdu neikvæð áhrif á starfsanda hjá stefndu að bæði stefnandi og fyrrum eiginkona hans væru þar við störf.

62. Af fundargerðum frá fyrrgreindum stjórnarfundum stefndu verður að mati dómsins ráðið að málið hafi hlotið nokkuð mikla umfjöllun á vettvangi stjórnarinnar áður en ákvörðun var tekin. Þau gögn málsins sem hér voru rakin benda að mati dómsins til þess að farið hafi fram ítarleg rannsókn af hálfu stefndu á áhrifum þess að hafa stefnanda áfram við störf, sérstaklega hvað varðar mögulega orðsporsáhættu og tilheyrandi hættu á fjárhagslegu tjóni, og stjórn stefndu hafi í því tilliti m. a. lagt sjálfstætt mat á það sem fram kom af hálfu ráðgjafarfyrirtækjanna tveggja þar að lútandi. Að því virtu hefur stefnandi ekki sýnt fram á að rannsókn málsins hafi verið áfátt hvað það snertir, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá var andmælaréttur stefnanda virtur, sbr. 13. gr. sömu laga, m. a. með því að honum voru með bréfi, dags. [...] 2022, kynnt áform stefndu um að segja honum upp störfum og honum veittur tveggja vikna frestur til að andmæla áformum um uppsögnina. Fyrir liggur að andmælum var komið á framfæri með bréfi, dags. [...] 2022, og ráðið verður af fundargerð stjórnarfundar stefndu [...] 2022 og rökstuðningi stefndu til stefnanda í kjölfar uppsagnarinnar að af hálfu stefndu hafi verið lagt mat á þýðingu andmælanna.

Meðalhóf

63. Í 12. gr. stjórnsýslulaga segir að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Þess skuli gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn beri til.

64. Af gögnum málsins og málatilbúnaði stefndu verður ráðið að markmið hinnar umdeildu ákvörðunar hafi einkum verið þau að vernda ímynd og ásýnd stefndu, m. a. í ljósi hagsmuna stefndu af því að njóta tekna af miðasölu og styrkja. Telja verður að þau markmið séu lögmæt sem slík. Við mat á því hvort ná hefði mátt þessum markmiðum með vægara úrræði en uppsögn stefnanda er til þess að líta að umrædd orðsporsáhætta virðist fyrst og fremst hafa snúið að því að stefnandi væri þar við störf þrátt fyrir að hafa sætt ásökunum um kynferðisbrot gegn [...]. Áhætta tengd því var metin af hálfu áðurnefndra tveggja ráðgjafarfyrirtækja, B og C. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnda hafi lagt mat á hvort mögulegt væri að ná fyrrgreindum markmiðum með vægari úrræðum en uppsögn stefnanda, svo sem áðurnefndum leiðum sem B nefndi í skýrslu sinni. Þá lá fyrir að stefnda hafði þegar sætt gagnrýni á opinberum vettvangi fyrir að hafa stefnanda við störf þrátt fyrir umræddar ásakanir og gögn málsins styðja að a. m. k. einn styrktaraðili hafi horfið frá samstarfi við stefndu vegna málsins.

65. Að virtum gögnum málsins og eðli þeirra ásakana sem hafðar voru uppi á hendur stefnanda verður fallist á það með stefndu að ekki hafi verið fyrir hendi vægari úrræði til að vernda orðspor stefndu en að segja stefnanda upp störfum, enda stóð orðsporsáhættan í beinum tengslum við það að stefnandi væri þar við störf. Því hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda að stefnda hafi með hinni umdeildu ákvörðun brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga.

Jafnræði

66. Sem fyrr segir var því hreyft í andmælum lögmanns stefnanda gegn hinni fyrirhuguðu uppsögn, dags. [...] 2022, að stefnda hefði ekki gætt jafnræðis við ákvörðun um uppsögnina. Ekki liggur fyrir í málinu að upp hafi komið önnur mál hjá stefndu sem talist geti sambærileg við það sem hér er til úrlausnar. Stefnandi hefur því ekki sýnt fram á að jafnræðisregla stjórnsýsluréttar, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi verið brotin í tengslum við ákvörðunartökuna.

Krafan um að stjórnvaldsákvarðanir skuli byggðar á málefnalegum sjónarmiðum 67. Í hinni svonefndu réttmætisreglu stjórnsýsluréttar felst krafa um að stjórnvöld byggi matskenndar ákvarðanir ávallt á málefnalegum sjónarmiðum. Í málinu liggur fyrir að hin umdeilda ákvörðun stefndu byggðist einkum á sjónarmiðum um að vernda orðspor stefndu og stuðla að viðunandi starfsumhverfi á vinnustaðnum. Ljóst er að þau sjónarmið hljóta almennt séð að teljast málefnaleg. Við úrlausn á því hvort stefndu hafi verið rétt að byggja hina umdeildu ákvörðun á þeim þarf þó m. a. að skoða hvaða upplýsingar það voru sem lágu til grundvallar hinni ætluðu orðsporsáhættu og vega beitingu þessara sjónarmiða á móti þeim mikilvægu hagsmunum sem stefnandi hafði af því að fá að gegna áfram því starfi sem hann var ráðinn til. Þeir hagsmunir njóta lögverndar samkvæmt reglum vinnuréttar og stjórnsýsluréttar. Krafan um að byggt sé á málefnalegum sjónarmiðum í skilningi stjórnsýsluréttar gildir þrátt fyrir þá reglu vinnuréttar að vinnuveitanda sé heimilt að segja upp ráðningarsamningi sem hefur að geyma heimild til uppsagnar.

68. Samkvæmt gögnum málsins byggðist hin ætlaða orðsporsáhætta einkum á því að stefnandi hefði verið borinn sökum um að misnota [...] kynferðislega. Stefnandi hefur þó ekki verið fundinn sekur um slíka háttsemi fyrir dómi eða ákærður fyrir hana. Mál hans sætti þó rannsókn lögreglu og í framhaldinu meðferð hjá embætti héraðssaksóknara sem komst að niðurstöðu um að fella málið niður, sbr. bréf þess efnis til stefnanda, dags. [...] 2016. Í bréfinu segir að með hliðsjón af rannsóknargögnum, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, verði ekki talið að það sem fram sé komið sé nægilegt eða líklegt til sakfellis. Ákvörðun héraðssaksóknara um að fella málið niður var kærð til embættis ríkissaksóknara sem staðfesti hana, sbr. bréf þess efnis, dags. [...] 2017, þar sem færð eru rök fyrir þeirri afstöðu. Samkvæmt framansögðu hefur réttmæti umræddra ásakana á hendur stefnanda um refsiverða háttsemi ekki verið staðfest með sakfellingu af hálfu þeirra stofnana samfélagsins sem til þess eru bærar, þ. e. dómstóla. Þvert á móti hafa þar til bær stjórnvöld komist að niðurstöðu um að það sem fram er komið um meinta háttsemi stefnanda sé ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis, að undangenginni lögreglurannsókn á hinum meintu brotum.

69. Í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, er mælt fyrir um að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hafi verið sönnuð. Reglan bindur alla handhafa ríkisvalds og af stöðu stefndu sem stjórnvalds leiðir að það á m. a. við um hana. Þótt skýrt hafi komið fram af hálfu stefndu að hún taki ekki afstöðu til þess hvort umræddar ásakanir á hendur stefnanda séu réttmætar hefur þetta þýðingu við mat á því hvort stefndu hafi verið heimilt að lögum að byggja ákvörðun sína á orðsporsáhættu sem leiddi af ásökununum.

70. Þótt fallast megi á það með stefndu, að virtum gögnum málsins, að fyrir hendi hafi verið orðsporsáhætta tengd störfum stefnanda hjá stefndu vegna umræddra ásakana verður ekki fram hjá því litið að ekki lá fyrir lögfull sönnun um að ásakanir á hendur stefnanda ættu við rök að styðjast. Að mati dómsins telst það ekki hafa verið málefnalegt sjónarmið í skilningi réttmætisreglu stjórnsýsluréttar að byggja ákvörðun um jafn íþyngjandi ráðstöfun og uppsögn stefnanda á orðsporsáhættu sem stafaði af óstaðfestum ásökunum á hendur honum. Því verður fallist á það með stefnanda að uppsögnin hafi verið ólögmæt.

Bætur vegna fjártjóns

71. Að fenginni niðurstöðu um að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt á hann rétt á skaðabótum úr hendi stefndu vegna fjártjóns, að því gættu að nægilega sé sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir því.

72. Að framan var gerð grein fyrir gögnum um tekjur stefnanda, annars vegar frá stefndu og hins vegar öðrum aðilum. Gögnin varða m. a. allt árið 2022 og fyrstu tvo mánuði ársins 2023 en stefnandi var, sem fyrr segir, í launuðu leyfi frá störfum sínum fyrir stefndu frá því um mánaðamótin [...] 2022 og þar til honum var sagt upp störfum [...] það ár. Frá þeim tíma naut hann launa frá stefndu á [...] mánaða uppsagnarfresti, á tímabilinu frá [...]2022 til febrúar 2023. Síðustu tvo mánuði þessa tímabils voru tekjur hans frá öðrum en stefndu álíka háar og þær sem hann fékk frá stefndu en fram að því nokkru lægri, þótt hann þyrfti ekki að sinna starfsskyldum fyrir stefndu á uppsagnarfrestinum.

73. Stefnandi var [...] ára gamall þegar launagreiðslum stefndu til hans lauk. Fram að því hafði hann að mestu helgað starfsævi sína [...] fyrir stefndu, sem hann er sérhæfður í. Fallast verður á það með stefnanda að atvinnumöguleikar hans á því sviði séu verulega skertir þegar hanná þess ekki lengur kost að starfa fyrir stefndu.

74. Að framangreindum atriðum virtum eru bætur vegna fjártjóns stefnanda að mati dómsins hæfilega ákveðnar 2.000.000 króna.

Miskabætur

75. Samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er heimilt að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Eins og að framan var rakið sagði stefnda stefnanda upp störfum vegna orðsporsáhættu sem stefnda taldi fylgja því að hafa stefnanda þar við störf í ljósi ásakana sem hann hafði verið borinn um kynferðisbrot gegn [...]. Uppsögn á þeim grundvelli var til þess fallin að valda stefnanda álitshnekki, enda eru brot af þessu tagi afar ámælisverð, auk þess að vera refsiverð. Ekki liggur fyrir að stefnda hafi dreift upplýsingum um uppsögnina eða ástæður hennar til óviðkomandi aðila. Á hinn bóginn er ljóst af gögnum málsins að vitneskja um ásakanirnar var útbreidd meðal starfsfólks stefndu og að einhverju marki hafði verið fjallað um þær á opinberum vettvangi, þótt ekki liggi fyrir í málinu að stefnandi hafi verið nafngreindur opinberlega í tengslum við þær.

76. Ekki verður talið að þótt forsvarsmenn stefndu hafi hvorki með beinum hætti né yfirlýsingum lýst yfir afstöðu til framkominna ásakana leysi það hana undan ábyrgð á þeim afleiðingum sem uppsögnin olli stefnanda, enda uppsögnin allt að einu grundvölluð á því að ásakanirnar höfðu verið hafðar uppi. Að virtri dómaframkvæmd sem lýtur að miskabótum vegna ólögmætra uppsagna verður lagt til grundvallar að með þessu hafi stefnda vegið að æru og persónu stefnanda með þeim hætti að í því hafi falist ólögmæt meingerð í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Um þessi atriði vísast til hliðsjónar til dóms Hæstaréttar frá 23. september 2021 í máli nr. 15/2021, þótt atvik þess máls séu ekki alveg sambærileg málinu sem hér er til úrlausnar.

77. Við ákvörðun fjárhæðar miskabóta er til þess að líta að starfsmissir sem leiddi af jafn alvarlegum ásökunum og um ræðir var til þess fallinn að hafa mikil neikvæð áhrif á lífshlaup og feril stefnanda sem tónlistarmanns. Að þessu virtu eru miskabætur ákveðnar 1.250.000 krónur.

Niðurstöður

78. Samkvæmt framangreindu verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda 3.250.000 krónur með dráttarvöxtum eins og krafist er en upphafsdegi þeirra hefur ekki verið andmælt.

79. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda málskostnað og telst hann hæfilega ákveðinn 1.150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

Þ-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð :

Stefnda, Sinfóníuhljómsveit Íslands, skal greiða stefnanda, A, 3.250.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá 15. janúar 2023 til greiðsludags.

Stefnda greiði stefnanda 1.150.000 krónur í málskostnað.

Þ-kk-nf M-kk-nf