E-26/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 9. september 2014, var höfðað af B-kk-þgf E-kk-þgf A-kk-þgf, Heiðarbóli 8G, Reykjanesbæ, með stefnu útgefinni 3. janúar 2014 á hendur Íslandsbanka hf., kt. [--], Kirkjusandi 2, Reykjavík.

I.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda 663.674 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 663.674 krónum frá 17. september 2013 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og hann krefst málskostnaðar skv. mati dómsins eða skv. málskostnaðarreikningi sem lagður verði fram við aðalmeðferð málsins.

II.

Málsatvik

Þann 28. ágúst 2007 gerðu stefnandi og Glitnir fjármögnun, kt. [--], með sér kaupleigusamning nr. 442763-001 vegna bifreiðarinnar Isuzu, fastanúmer FZ-X86. Skráður umráðamaður bifreiðarinnar var stefnandi en skráður eigandi Glitnir fjármögnun, síðar Ergo fjármögnunarþjónusta, kt. [--].

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 7. október 2008, tók skilanefnd yfir vald hluthafafundar Glitnis hf. og þar með öll réttindi og skyldur Glitnis, rekstrareininga innan hans og félaga í hans eigu. Stefndi og Ergo fjármögnunarþjónusta leiða réttindi sín til ofangreindrar ákvörðunar. Þann 31. ágúst 2011 tilkynnti Íslandsbanki til fyrirtækjaskrár, að ákveðið hefði verið að breyta nafni Íslandsbanka fjármögnunar, kt. [--], sem væri deild innan Íslandsbanka, í Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka. Þar sem einungis væri um deild innan bankans að ræða sem hefði sína eigin kennitölu væri tilkynnt að nafni Íslandsbanka fjármögnunar hefði verið breytt í Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka.

Þann 9. október 2008 komust stefnandi og Glitnir fjármögnun að samkomulagi um breytingu á upphaflegum samningi og undirrituðu yfirlýsingu þess efnis.

Þann 3. mars 2009 rituðu stefnandi og Íslandsbanki fjármögnun undir breytingu á greiðsluáætlun bílasamnings aðila.

Þann 25. janúar 2010 rituðu stefnandi og Íslandsbanki fjármögnun undir yfirlýsingu um greiðslujöfnun á samningi aðila.

Þann 5. nóvember 2010 rituðu stefnandi og Íslandsbanki fjármögnun nýjan kaupleigusamning nr. 442763-002 sem fól í sér breytingu vegna dóma Hæstaréttar Íslands nr. 92/2010, 153/2010 og 471/2010. Samningur þessi kom í stað fyrri samnings 442763-001 vegna endurútreiknings í kjölfar þessara dóma Hæstaréttar Íslands.

Með kröfulýsingu, dags. 7. mars 2013, lýsti stefndi vegna Ergo fjármögnunarþjónustu samningskröfu á hendur stefnanda vegna kaupleigusamnings máls þess vegna greiðsluaðlögunar stefnanda.

Þann 11. janúar 2013 var umsókn stefnanda um greiðsluaðlögun á grundvelli laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga samþykkt með ákvörðun umboðsmanns skuldara. Í samráði við umboðsmann þann 26. júní 2013 var bifreiðin Isuzu seld og söluandvirði 1.900.000 kr. ráðstafað til uppgreiðslu framangreinds kaupleigusamnings að fjárhæð 1.727.126 kr. og áfallins lögfræðikostnaðar að fjárhæð 32.958 krónur. Eftirstöðvar söluandvirðis, samtals 139.916 kr. komu í hlut stefnanda. Þann 23. september sl., áður en frumvarp til greiðsluaðlögunar var samþykkt, dró stefnandi umsókn sína um greiðsluaðlögun til baka. Tímabundin frestun greiðslna á grundvelli 11. gr. laga nr. 101/2010 var felld niður frá sama tíma.

Í tilkynning Ergo fjármögnunarþjónustu, dags. 17. september 2013, sem stíluð var á stefnanda, var tilkynnt um endurútreikning framangreinds kaupleigusamnings og þar kom fram að ofgreiðsla stefnanda næmi 663.674 kr. Ekki er ljóst hvort skjal þetta var sent stefnanda. Í skýrslugjöf við aðalmeðferð kvaðst hann ekki hafa fengið bréfið sent en starfsmaður hjá umboðsmanni skuldara hefði kynnt sér skjalið. Stefnanda var í sama skjali tilkynnt að fjárhæðin hefði verið lögð inn á bankareikning sem stofnaður hafði verið í nafni stefnanda í útibúi stefnda að Suðurlandsbraut 14, Reykjavík.

Í tilkynningunni segir að ef stefndi væri viðskiptamaður Íslandsbanka gæti hann millifært peningana af ofangreindum reikningi og ef hann hefði ekki aðgang að netbanka gætu starfsmenn stefnda verið honum innanhandar við millifærslu. Þessi reikningur sé lokaður fyrir frekari innlögn og verði eyðilagður þegar innistæðan hafi verið innleyst að fullu.

Í þessari sömu tilkynningu kemur fram að framangreind upphæð ásamt vöxtum, 663.674 kr. hafi verið lögð inn á reikning 0599-22-945500.

Þegar stefnandi mætti í útibú stefnda til að taka út ofgreiðsluna var honum tjáð að þar sem hann stæði í skuld við stefnda gæti hann ekki tekið út féð og fjárhæð sem svaraði til endurgreiðslunnar yrði ráðstafað til uppgreiðslu á móti vanskilum stefnanda hjá stefnda.

Afstöðu stefnda var mótmælt af hálfu stefnanda með bréfi til stefnda, dags. 3. okt. sl., og hann krafinn um greiðslu stefnufjárhæðar. Erindi stefnanda var ítrekað með bréfi, dags. 22. okt. sl., auk þess sem Ergo fjármögnunarþjónustu var kynnt afstaða stefnanda með bréfi dags. hinn sama dag.

Kröfu stefnanda um afhendingu umkrafins fjár var synjað með bréfi stefnda, dags. 7. nóvember 2013 og leiðrétt það sem fram hafði komið í tilkynningu dags. 17. september 2013 um ráðstöfun inn á reikning í nafni stefnanda og gerð grein fyrir því að um væri að ræða innborgun á safnreikning nr. 0599-22-945500 í eigu Ergo, sem stofnaður hafi verið fyrir áratug, og því gæti stefnandi ekki krafist úttektar af reikningnum.

Þann 7. nóvember 2013 var endurgreiðslu samkvæmt bílasamningi stefnanda ráðstaðar til skuldajafnaðar við skuldbindingar hans hjá stefnda.

Ráðstöfunum stefnda var mótmælt af hálfu stefnanda með bréfi, dags. 5. des. sl., og krafa gerð um greiðslu innstæðu stefnanda, ásamt áföllnum kostnaði, ítrekuð.

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga og krefst greiðslu fjárhæðar 663.674 kr., sem lögð hafi verið inn á reikning stofnaðan í nafni stefnanda. Sem vörsluaðili innstæðu stefnanda hafi stefndi synjað stefnanda um greiðslu fjármunanna án heimildar. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi þannig á ólögmætan hátt lagt hald á inneign hans að fjárhæð 663.674 kr. Haldlagning stefnda og eftirfarandi skuldajöfnuður verði að mati stefnanda hvorki byggð á ákvæðum laga, samningsákvæðum né öðrum réttarheimildum.

Stefnandi byggir á því að skuldajöfnuður hafi verið óheimill þar sem ekki hafi verið um gagnkvæmar kröfur að ræða. Stefnandi heldur því fram að hér sé um tvo sjálfstæða lögaðila að ræða, hvorn með sína kennitölu, sem ekki beri fjárhagslega ábyrgð á skuldum hvors annars. Í þessu sambandi breyti engu hvernig eignatengslum aðila sé í raun háttað enda komi þeir fram sem sitt hvor lögaðilinn gagnvart stefnanda. Stefnandi hafi litið á Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka sem viðsemjanda sinn en ekki stefnda, enda sé um sitt hvort vörumerkið að ræða, starfsstöðvar og starfsfólk sé ekki hið sama og markaðssetning ólík. Samningsandlag kaupleigusamningsins, bifreið af gerðinni Isuzu, hafi auk þess verið skráð eign Ergo fjárfestingarþjónustu en ekki stefnda. Gagnvart stefnanda hafi Ergo fjárfestingarþjónusta auk þess komið fram sem sjálfstæður viðskiptaaðili og því annar en stefndi, sbr. bréf Ergo fjármögnunarþjónustu, dags. 17. september 2013, þar sem félagið sjálft aðgreini sig og viðskiptavini sína skýrt frá viðskiptavinum stefnda. Sama afstaða komi fram á heimasíðu Ergo fjárfestingarþjónustu. Ekki verði annað séð en bæði stefndi og Ergo fjárfestingarþjónusta hafi litið á sig sem sinn hvorn lögaðilann, m.a. með tilliti til kröfulýsinga og meðferðar krafna hvors þeirra við nauðasamningsumleitanir stefnanda hjá umboðsmanni skuldara.

Í framangreindu bréfi Ergo fjármögnunar, dags. 17. sept. sl., hafi auk þess engir fyrirvarar verið gerðir er varðað hafi stefnda og hinn meinta rétt til skuldajöfnunar. Stefnandi hafi haft réttmætar væntingar til að fá inneign sína greidda út án nokkurs fyrirvara þar um. Áskilnaður um heimild stefnda til skuldajöfnunar, sem fram komi á heimasíðu Ergo fjármögnunarþjónustu, breyti hér engu að mati stefnanda, enda í engu kynntur stefnanda sérstaklega. Ætla verði að stefnda hafi borið að gera það með tilliti til faglegra vinnubragða, góðs viðskiptasiðferðis og kröfu um skýrleika, sbr. m.a siðareglur félagsins sem liggi fyrir í málinu.

Stefnandi byggir auk þess á því að skilyrði skuldajöfnunar séu ekki fyrir hendi þar sem yfirlýsing um skuldajöfnuð hafi aldrei verið sett fram af hálfu stefnda. Þá er því haldið fram af hálfu stefnanda að stefndi hafi á óréttmætan hátt hagnýtt sér inneign stefnanda, er lögð hafi verið inn á reikning í hans nafni hjá útibúi stefnda og látið eigin hagsmuni ganga framar á kostnað stefnanda með ólögmætri skuldajöfnun. Ráðstöfun stefnda fari í bága við lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sérstaklega markmiðsákvæði 1. gr. laganna og 19. gr. sömu laga þar sem mælt sé fyrir um góða viðskiptahætti og venjur. Ráðstöfun stefnda á inneign stefnanda fari einnig í bága við reglur nr. 670/2013 um eðlilega viðskiptahætti fjármálafyrirtækja, sérstaklega 2. gr. og 9. gr. og reglugerð nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja, sérstaklega 4. þátt. Á grundvelli framangreindra réttarheimilda hafi stefndi auk þess sett sér sérstakar reglur um hagsmunaárekstra og stefnandi hafi með ráðstöfun sinni á inneign stefnanda brotið gegn þessum reglum, sérstaklega 4. gr. reglnanna. Þá er og áréttað af hálfu stefnanda, að stefnda hafi verið vel kunnugt um bága fjárhagsstöðu stefnanda og að hin umdeilda fjárhæð væri stefnanda nauðsynleg til framfærslu og viðurværis, sbr. umsókn stefnanda um greiðsluaðlögun fyrir umboðsmanni skuldara. Með því að leggja hald á inneign stefnanda og skuldajafna til greiðslu skuldbindinga stefnanda hjá stefnda, hafi stefndi að mati stefnanda misnotað aðstöðu sína með það að markmiði að komast hjá tímafrekum og kostnaðarsömum aðgerðum til innheimtu á vanskilum stefnanda. Ekki verði séð að önnur tryggingarréttindi en sjálfsskuldarábyrgð ábyrgðarmanns skuldabréfs nr. 960804 hafi verið til staðar er til hinnar ólögmætu skuldajöfnunar hafi komið án þess þó að fyrir liggi að áður hafi verið leitað fullnustu ábyrgðarmanns. Reikningar stefnanda hafi auk þess ekki verið handveðsettir stefnda. Að mati stefnanda hafi stefndi með ráðstöfun sinni brotið eigin aðskilnaðarviðmið og hagnýtt sér á óheiðarlegan hátt innherjaupplýsingar um innstæðu stefnanda og skuldajafnað án nokkurra heimilda, þvert á fyrrgreindar siðareglur félagsins og á kostnað stefnanda. Framangreint hafi auk þess verið í bága við tilgreindar réttarheimildir. Þá hafi jafnræðis ekki verið gætt á milli viðskiptavina Ergo fjárfestingarþjónustu hvort heldur þeir væru einnig viðskiptavinir stefnda eður ei.

Þá er því haldið fram af hálfu stefnanda að skilyrði skuldajöfnunar séu auk þess ekki fyrir hendi þar sem fjárhæðin sé ekki tækt andlag fjárnáms, sbr. 6. kafla laga um aðför nr. 90/1989, sérstaklega 3. tl. 2. mgr. 41. gr. laganna þar sem segir að taka megi peningaeign fjárnámi, nema hún sé nauðsynleg til að standa straum af kostnaði um skamman tíma til framfærslu gerðarþola eða þeirra sem hann er framfærsluskyldur við. Samkvæmt meginreglum kröfuréttar teljist skuldajöfnuður ekki tækur sé andlag hans ekki tækt andlag fjárnáms. Stefnandi áréttar hér að stefnda hafi verið vel kunnugt um alvarlega fjárhagsörðugleika hans.

Stefnandi heldur því fram að stefnda hafi í upphafi verið í lófa lagið á grundvelli stöðu sinnar sem fjármálastofnun, sérhæfðri á sviði viðskipta og fjármálagerninga, að tryggja sér fullnægjandi tryggingarréttindi gagnvart stefnanda á sínum tíma, í stað þess að taka sér þau eftir á, einhliða og á ólögmætan hátt, á kostnað stefnanda. Í viðskiptum sínum við stefnda hafði stefnandi aldrei haft yfir sambærilegri sérþekkingu að ráða, þvert á móti hafi öll skjöl og samningsskilmálar verið einhliða samin af hálfu stefnda, Glitnis fjármögnunar, eftir atvikum síðar Ergo fjármögnunarþjónustu, sem túlka skuli stefnanda í hag.

Þá mótmælir stefnandi sérstaklega innheimtu dráttarvaxta, sem og annars áfallins lögfræði- og innheimtukostnaðar. Stefnandi heldur því fram að hann hafi staðið í skilum gagnvart stefnda allt fram að þeim tíma er tímabundin frestun greiðslna á grundvelli 11. gr. laga um greiðsluaðlögun einstaklinga nr. 101/2010 komst á. Verði fallist á heimild stefnda til innheimtu vanskilagjalda þá sé að mati stefnanda óréttmætt að miða við fyrra tímamark en þann 23. september sl., er stefnandi dró umsókn sína um greiðsluaðlögun tilbaka og tímabundin frestun greiðslna á grundvelli 11. gr. laga nr. 101/2010 var felld niður frá sama tíma.

Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, svo og til óskráðra reglna um skuldajöfnuð. Þá vísar stefnandi til laga um aðför nr. 90/1989, laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja, almennari siðareglna sem og viðtekinna venja í fjármálastarfsemi. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 með síðari breytingum, sbr. einkum 1. mgr. 6. gr. laganna. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 33. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á þeirri meginreglu kröfuréttar að honum hafi verið heimil skuldajöfnun í umrætt sinn og öll skilyrði skuldajöfnunar hafi verið til staðar. Um gagnkvæmar kröfur hafi verið að ræða milli sömu aðila. Kröfurnar hafi verið hæfar til að mætast hvað varðar efndir og eðli krafna. Stefnandi hafi verið í skuld við stefnda sem nam hærri fjárhæð en stefnufjárhæð máls þessa sem var gjaldfallin og því hafi stefndi getað skuldajafnað.

Stefndi vísar til þess að það sé almenn regla í íslenskum rétti að bönkum sé óheimilt að skuldajafna peningakröfum sem fjármálafyrirtæki eignist á viðskiptamenn sína við innstæður eða önnur fjárhagsleg réttindi sem viðskiptamaður eigi í viðkomandi banka. Þessi sjónarmið eigi hins vegar ekki við um kröfu viðskiptamanns um útgreiðslu fjár vegna endurreiknings skuldabréfaláns eða annars sambærilegs löggernings, á sama tíma og viðskiptamaður skuldi viðkomandi lánastofnun gjaldfallnar peningakröfur, m.a. vegna skuldabréfalána. Af ofangreindu leiðir að stefnda hafi því verið heimil skuldajöfnun í umrætt sinn.

Eins og fram komi á dskj. nr. 36, sem sé tilkynning um nafnbreytingu til Fyrirtækjaskrár, dags. 31.8.2011, undirrituð f.h. Íslandsbanka, þá hafi Íslandsbanki fármögnun, kt. [--], verið deild innan Íslandsbanka hf., kt. [--]. Í tilkynningunni komi fram að ákveðið hafi verið að breyta nafni Íslandsbanka fjármögnunar í Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka. Jafnframt segi orðrétt:

„Þar sem einungis er um deild innan bankans sem hefur sína eigin kennitölu tilkynnist hér með fyrir hönd Íslandsbanka hf. að nafni Íslandsbanka fjármögnunar, kt. [--], hafi verið breytt í Ergo fjármögnunarþjónusta Íslandsbanka. Jafnframt skal heimilisfang framangreindrar kennitölu eftirleiðis vera að Suðurlandsbraut 14, 155 Reykjavík.“

Þannig leiki enginn vafi á því að Ergo fjármögnunarþjónusta Íslansbanka og stefndi séu einn og sami lögaðilinn. Stefndi byggir á því að alvanalegt sé og tíðkað í allri almennri bankastarfsemi hérlendis, að hin ýmsu tekjusvið og deildir, sem og útibú bankans, hafi sér kennitölur til aðgreiningar í bókhaldi. Þrátt fyrir það sé um einn og sama lögaðilann að ræða. Af framlögðu dómskjali nr. 37, sem séu tölvupóstsamskipti starfsmanna stefnda og Fyrirtækjaskrár, megi sjá hvernig hin ýmsu útibú bankans hafa sér kennitölu. Stefnandi hafi raunar á dómskjali nr. 12, sem sé útprentun úr hlutafélagskrá, lagt fram gagn er sýnir að Ergo fjármögnunarþjónusta sé skráð sem útibú/deild innan hlutafélags. Af dómskjali nr. 13, sem jafnframt sé útprentun úr hlutafélagskrá fyrir Ergo fjármögnunarþjónustu, megi ráða að undir kennitölu Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka sé hvorki skráð stjórn, stjórnarmenn, skoðunarmenn/endurskoðendur, prókúruhafi eða framkvæmdastjóri, eins og skylt er að gera þegar um sjálfstæð félög og lögaðila er að ræða.

Þeirri málsástæðu stefnanda, að hann hafi litið á Ergo sem sjálfstætt vörumerki og sem viðsemjanda sinn og sér lögaðila, sem leiða eigi til þess að ekki sé um sama lögaðilann að ræða sem beri ekki ábyrgð á skuldum hvors annars, sé jafnframt hafnað af stefnda.

Stefndi hafnar því enn fremur að af framlögðum dskj. nr. 5, 8, og 29 megi ráða að Ergo fjárfestingarþjónusta líti á sig sem sjálfstæðan lögaðila. Ljóst sé að Ergo sé sjálfstætt tekjusvið/deild innan bankans sem sjái um sérstaka þjónustu til ákveðins hóps viðskiptamanna.

Þá áréttar stefndi að það sé rangt sem fram komi í tilkynningu um endurútreikning frá stefnda á dómskjali nr. 8, að fjárhæð endurútreiknings, 663.674 kr., á bílaláni stefnanda, hafi verið lögð inn á reikning í hans nafni. Hið rétta sé, eins og fram komi í bréfi stefnda, dags. 7. nóvember 2013, að upphæðin hafi verið lögð inn á safnreikning á nafni Ergo og hafi því aldrei farið inn á sérstakan reikning í eigu stefnanda, samanber dskj. nr. 39, sem sé yfirlit yfir viðskiptareikning Ergo. Stefnandi hafi því aldrei haft aðgang að viðkomandi fjárhæð þrátt fyrir orðalag á dskj. nr. 8. Hið rétta sé að um leið og stefnandi setti sig í samband við stefnda til að nálgast umþrætta endurgreiðslu hafi honum verið tjáð að fjármunirnir væru ekki á hans reikningi og þeir yrðu notaðir til skuldajöfnunar upp í skuldir hans við bankann sem þá voru í vanskilum. Enn fremur liggi fyrir að á heimasíðu Ergo hafi lántökum verið kynnt að ef skuldbinding við Íslandsbanka væri í vanskilum gæti lántaki búist við að inneign yrði skuldajafnað til uppgjörs á vanskilum. Hefur sá háttur verið hafður á hvað varðar viðskiptamenn Ergo.

Stefndi hafnar því að hann hafi með ólögmætum hætti hagnýtt sér inneign stefnanda. Ekki verði séð með hvaða hætti ráðstöfun stefnda fari í bága við lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, eins og haldið sé fram í stefnu og sé því hafnað.

Þá hafnar stefndi alfarið þeirri málsástæðu stefnanda að stefnufjárhæð máls þessa hefði ekki verið tækt andlag fjárnáms, með vísan til 6. kafla laga um aðför nr. 90/1989. Um það vísar stefndi m.a. til dóm Hæstaréttar Íslands nr. 707/2012 og hafi stefnda því verið heimilt að skuldajafna stefnufjárhæðinni í umrætt sinn.

Því er jafnframt mótmælt af stefnda að skuldajöfnun stefnda fari í bága við reglur nr. 670/2013 um eðlilega viðskiptahætti fjármálafyrirtækja, sbr. 2. gr. og 9. gr. reglugerðar um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja.

Stefndi byggir á því að ljóst sé að hann beri að fullu fjárhagslega ábyrgð vegna reksturs Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka og því sé um einn og sama aðilann að ræða. Ljóst sé að umkrafin greiðsla hafi aldrei ratað í vörslur stefnanda eða á reikning í hans eigu og því sé öllum málsástæðum um vanheimild stefnda til ráðstöfunar fjárins vegna þess hafnað. Þá er því mótmælt af stefnda að stefnanda hafi ekki borist yfirlýsing um skuldajöfnuð og því séu skilyrði til skuldajöfnunar ekki fyrir hendi, eins og fram komi í stefnu. Stefnanda hafi verið tjáð að stefndi hygðist skuldajafna endurgreiðslu hans vegna bílasamnings við gjaldfallnar skuldir hans við bankann. Í kjölfar þess hafi lögmaður stefnanda ritað bréf til stefnda þar sem synjun um útgreiðslu á fjárhæðinni var mótmælt og mótmælt að skilyrði skuldajafnaðar væru fyrir hendi. Stefnanda hafi því þá þegar verið þetta ljóst og hann vitað að skuldajöfnuði hafði verið lýst yfir af hálfu stefnda eins og framlögð bréf lögmanns stefnanda beri með sér. Í kjölfar þessa hafi stefndi svarað lögmanni stefnanda með bréfi, dags. 7. nóvember 2013. Efni bréfsins, sem yfirlýsingar um og skýringar á skuldajöfnuði, geti ekki hafa dulist móttakanda bréfsins. Því sé á því byggt af hálfu stefnda að ekki einungis hafi legið fyrir yfirlýsingar um skuldajöfnuð, heldur jafnframt skrifleg yfirlýsing, sbr. bréf stefnda dags. 7. nóvember 2013. Greiðslur skv. yfirlýstum skuldajöfnuði inn á gjaldfallnar kröfur hafi síðan farið fram þann 7. nóvember 2013.

Varðandi lagarök þá byggir stefndi á því að honum hafi verið heimilt samkvæmt reglum samninga- og kröfuréttar um skuldajöfnun að beita skuldajöfnun í umrætt sinn. Um kröfu um greiðslu málskostnaðar vísar stefndi til 1. mgr. 130 gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá vísar stefndi til laga um aðför nr. 90/1989 og laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002.

IV.

Niðurstaða

Ágreiningur í máli þessu snýst um það hvort stefnda hafi verið heimilt að skuldajafna vanskilum stefnanda við stefnda við fjárhæð sem stefnandi hafði ofgreitt af lánasamningi við Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka. Stefnandi byggir á því að umrædd fjárhæð hafi verið lögð inn á reikning stefnanda og stefndi hafi í heimildarleysi skuldajafnað þessu fé við vanskil hans við stefnda. Þá hafi ekki verið um gagnkvæmar kröfur að ræða og Ergo fjármögnunarþjónusta Íslandsbanka hafi verið viðsemjandi sinn en ekki stefndi. Stefndi byggir á því að um gagnkvæmar kröfur hafi verið að ræða milli aðila og öll skilyrði til skuldajöfnunar hafi verið til staðar.

Í málinu liggja fyrir gögn sem styðja ótvírætt að Ergo fjármögnunarþjónusta Íslandsbanka sé hluti af stefnda Íslandsbanka hf. Í 1. gr. samnings nr. 442763-002 milli Íslandsbanka fjármögnunar og stefnanda, dags. 5. nóvember 2011, sem kom í staðinn fyrir samning sömu aðila nr. 442763 vegna dóma sem gengið höfðu í Hæstarétti Íslands, segir í 2. mgr.: „Kaupleigusamningur þessi er milli leigutaka og Íslandsbanka Fjármögnunar (sem er hluti af Íslandsbanka hf.), hér eftir nefndur leigusali.“

Þá liggur fyrir tilkynning stefnda um nafnbreytingu til Fyrirtækjaskrár, dags. 31. ágúst 2011, þar sem kemur fram að ákveðið hafi verið að breyta nafni Íslandsbanka fjármögnun í Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka. Í tilkynningunni kemur fram að þar sem einungis sé um deild innan bankans að ræða sem hafi eigin kennitölu, sé þessi nafnbreyting tilkynnt og jafnframt að heimilisfang skuli eftirleiðis vera að Suðurlandsbraut 14 í Reykjavík. Þá liggur einnig fyrri útprentun úr hlutafélagaskrá, sem lögð var fram af stefnanda, en þar kemur fram í skráningu að Ergo fjármögnunarþjónusta Íslandsbanka sé útibú/deild hlutafélags og hvorki er þar skráð stjórn, stjórnarmenn né annað sem skylt er að gera þegar um sjálfstæð félög er að ræða. Fyrir liggur að þetta fyrirkomulag er almennt tíðkað í bankastarfsemi hérlendis og hafa þá deildir og útibú bankanna sér kennitölur til aðgreiningar í bókhaldi þrátt fyrir að um einn og sama lögaðilann sé að ræða. Ekki verður því fallist á þau rök sem stefnandi hefur fært fram til stuðnings því að hann hafi mátt líta svo á að Ergo fjármögnunarþjónusta Íslandsbanka og stefndi séu ekki sami lögaðilinn og kröfur aðila því gagnkvæmar.

Fjármunir þeir sem hér um ræðir voru eins og fram kemur í tilkynningu Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka, dags. 17. september 2013, sem stíluð var á stefnanda, lagðir inn á reikning 0599-22-945500, en eigandi þessa reikning er samkvæmt reikningaskrá dags. 30. janúar 2014, Ergo fjármögnunarþjónusta, Suðurlandsbraut 14, 155 Reykjavík.

Stefnanda var í sama skjali tilkynnt að fjárhæðin hefði verið lögð inn á bankareikning sem stofnaður hafði verið í nafni stefnanda í útibúi stefnda að Suðurlandsbraut 14, Reykjavík.

Í tilkynningunni segir að ef stefnandi væri viðskiptamaður Íslandsbanka gæti hann millifært peningana af ofangreindum reikningi og ef hann hefði ekki aðgang að netbanka gæti starfsmenn stefnda verið honum innanhandar við millifærslu. Þessi reikningur sé lokaður fyrir frekari innlögn og verði eyðilagður þegar innistæðan hafi verið innleyst að fullu.

Stefnandi gaf aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins og kvaðst hann ekki hafa fengið umrædda tilkynningu senda, hann hafi hins vegar átt fund með starfsmanni hjá umboðsmanni skuldara og þá fengið að vita af tilkynningunni. Stefnandi kvaðst því hafa farið til Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka og rætt þar við starfsmann sem hafi sagt sér að allt væri klappað og klárt, en hann gæti ekki fengið að taka út peningana þar sem hann væri í skuldaskjóli. Stefnandi kvaðst því hafa farið og afturkallað umsókn sínu um greiðsluaðlögun til þess að geta tekið út peningana. Afturköllunin liggur fyrir í málinu og er hún dagsett 23. september 2013. Því hafi síðan verið hafnað að hann gæti tekið peningana á þeim grundvelli að hann væri í vanskilum við stefnda. Stefnandi kvaðst hafa mótmælt þessu þar sem hann væri í fullum skilum við Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka, en verið tjáð að stefndi væri sami aðili og ofgreiðslan hefði verið lögð inn á vörslureikning hans. Ekkert hafi síðan gengið að ná peningunum út og 2-4 mánuðum seinna hafi hann fengið kvittanir fyrir greiðslu á 3 skuldabréfum í eigu stefnda í skil. Á þessum tíma kvaðst stefnandi hafa verið atvinnulaus. Aðspurður kvað hann sér ekki hafa verið kynnt að fénu yrði skuldajafnað við skuldir sínar við stefnda.

Með bréfi stefnda, dags. 7. nóvember 2013, var stefnanda kynnt afstaða stefnda og leiðrétt það sem missagt var í fyrrgreindri tilkynningu, að enginn reikningur hefði verið stofnaður á hans nafni og því geti hann ekki krafist úttektar af reikningnum. Þá væri ljóst, að þó stefnandi teldist eiga innistæðu í bankanum sem ekki yrði skuldajafnað við, þá væri eignin allt að einu hæft andlag fjárnáms.

Í íslenskum rétti hefur verið talið að heimild fjármálafyrirtækja til að skuldajafna peningakröfum sem þau eignast á viðskiptavini sína við innistæður eða önnur fjárhagsleg réttindi sem viðskiptamaðurinn á í viðkomandi banka eða sparisjóði sé miklum takmörkunum háð. Þessar takmarkanir styðjast öðru fremur við það hlutverk fjármálafyrirtækja að taka að sér vörslur fjármuna fyrir viðskiptamenn sína. Það sé almennt ekki samrýmanlegt þessu hlutverki að fjármálafyrirtæki gangi að innistæðum eða öðrum fjárhagslegum réttindum til að fullnusta eigin kröfur. Þessi sjónarmið eigi á hinn bóginn ekki við um kröfu viðskiptamanns um útgreiðslu fjár vegna endurreiknings skuldabréfaláns, á sama tíma og hann skuldi sama fjármálafyrirtæki gjaldfallnar peningakröfur.

Fyrir liggur að stefndi hafði tekið við öllum réttindum og skyldum Glitnis hf., rekstrareiningum innan hans og félaga í hans eigu og leiðir stefndi og Ergo fjármögnunarþjónusta stefnda réttindi sín til þessarar ákvörðunar, auk síðari ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Samkvæmt því sem rakið hefur verið er því ekki fallist á það að stefndi hafi hagnýtt sér inneign stefnanda sem lögð hafi verið inn á reikning í hans nafni hjá útibúi stefnda. Varðandi það hvort skilyrði skuldajöfnunar að öðru leyti hafi verið uppfyllt þá mátti stefnanda vera ljóst eftir að honum hafði verið kynnt að umræddir fjármunir hefðu ekki verið lagðir inn á reikning hans vegna vanskila hans við stefnda, að inneign hans yrði skuldajafnað til uppgjörs á vanskilum við stefnda. Þá verður ekki annað ráðið af bréfum lögmanns stefnanda, dags. 3. október 2013 og 22. október 2013, en að verið sé að mótmælta fyrirhugaðri skuldajöfnun, sbr. og bréf lögmanns stefnda þann 7. nóvember 2013. Þá kemur fram á útprentun af heimasíðu Ergo fjármögnunarþjónustu stefnda, spurt og svarað um endurútreikning, sem lögð var fram af stefnanda, að ef skuldbinding við stefnda væri í vanskilum gæti lántaki búist við að inneign yrði skuldajafnað til uppgjörs á vanskilum. Þannig verður ekki fallist á að stefnanda hafi ekki verið gerð grein fyrir að upphæðinni yrði skuldajafnað við vanskil hans við stefnda.

Stefnandi byggir á því að umræddir fjármunir hefðu ekki verið tækt andlag fjárnáms með vísan til 6. kafla laga um aðför nr. 90/1989, einkum 3. tl. 2. mgr. 41. gr., þar sem stefnda hafi verið vel kunnugt um fjárhagserfiðleika hans. Stefnandi hafði afturkallað umsókn sína um greiðsluaðlögun og var því ekki lengur í greiðsluskjóli. Því verður ekki fallist á að tilvitnuð ákvæða aðfararlaga eigi við. Þá er ekki fallist á að stefndi hafi með ólögmættum hætti hagnýtt sér inneign stefnanda svo færi í bága við lög um fjármálafyrirtæki. eða reglur nr. 670/2013 um eðlilega viðskiptahætti fjármálafyrirtækja, sbr. 2. gr. og 9. gr. reglugerðar um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja.

Það er ljóst að tilkynning Ergo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka, dags. 17. september 2013, gaf tilefni til þess að stefnandi gæti litið svo á að hann gæti nálgast umrædda ofgreidda fjárhæð og virðist sem hér hafi verið um að ræða staðlað form fyrirtækisins sem ekki hafi átt við í tilfelli stefnanda, enda tilgreindur innleggsreikningur í eigu tilkynnanda. Gera verður kröfur um að fjármálafyrirtæki standi rétt að málum, en þetta eitt og sér verður þó ekki talið leiða til þess að stefnda hafi ekki verið heimilt að skuldajafna þessu fé við vanskil stefnanda. Að öllu ofanskráðu athuguðu og virtu verður ekki fallist á kröfur stefnanda og stefndi sýknaður af kröfum hans.

Með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda ákveðst 1.000.000 kr. og greiðist úr ríkissjóði.

Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, B-kk-ef Þ-kk-ef A-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 1.000.000 kr., greiðist úr ríkissjóð.

Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf