E-14/2019

I. Dómkröfur, aðild og málsmeðferð

1. Mál þetta var höfðað 16. nóvember 2018 og þing fest 5. febrúar 2019. Stefnendur eru G-kk-nf F-kk-nf G-kk-nf, Geirshlíð, 371 Búðardal sem er þinglýstur eigandi Ytri-

Hrafnabjarga og S-kvk-nf I-kvk-nf G-kvk-nf og Þ-kk-nf E-kk-nf, þinglýstir eigendur Fremri- Hrafnabjarga. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, 150 Reykjavík.

2. Stefnendur krefjast þess

að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 3/2016 sem kveðinn var upp 3. maí 2018, að því er varðar þá niðurstöðu að úrskurða þjóðlendu innan landsvæðis sem afmarkast svo: „ Frá Mjóadalsá er fylgt frá Sauðahrygg þar til Hrútagil fellur í hana. Þaðan er Hrútagili fylgt inn í Hrútagilsbotn og þaðan er línan dregin um vatnaskil í Hrútaborg. Þaðan er línan dregin eftir sýslu- og sveitarfélagamörkum um Víðimúla að Mjóadalsá við Sauðahrygg, sem er upphafspunktur.“

3. Stefnendur krefjast viðurkenningar á því með dómi, að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda, heldur eignarland stefnenda.

4. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu líkt og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

5. Stefndi krefst sýknu og að stefnendur verði sameiginlega dæmdir til greiðslu málskostnaðar, en til vara að málskostnaður milli aðila falli niður.

6. Dómari tók við málinu þegar hann hóf störf við dóminn 1. september 2021. Framhald málsins frestaðist af ýmsum ástæðum, en loksins tókst að koma á vettvangsgöngu í málinu og hófst aðalmeðferð málsins á vettvangsgöngu fimmtudaginn 29. september sl. Vettvangsganga hófst á stuttri yfirferð málsins í Geirshlíð en síðan var ekið upp að ágreiningssvæðinu í ágætu skyggni. Viðstaddir voru dómari, lögmenn stefnenda og stefnda og G-kk-nf F-kk-nf G-kk-nf, einn stefnenda. Aðalmeðferð var svo framhaldið í dómhúsi miðvikudaginn 30. nóvember 2022.

7. G-kk-nf F-kk-nf gaf aðilaskýrslu og var málið dómtekið sama dag að loknum munnlegum málflutningi. Við dómsuppsögu var gætt að ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en tafir á dómsuppsögu helgast af annríki við dómstólinn.

I I. Málsatvik

8. Almennt vísa aðilar málsins til mjög ítarlegra málavaxta í úrskurði óbyggðaefndar í máli nr. 3/2016 sem kveðinn var upp þann 3. maí 2018.

9. Með bréfi, dagsettu 17. september 2014, tilkynnti óbyggðanefnd fjármála- og efnahagsráðherra f. h. íslenska ríkisins þá ákvörðun sína að taka til umfjöllunar svæði 9, sbr. 8. gr., 11. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998, og var íslenska ríkinu veittur frestur til að lýsa kröfum um þjóðlendur til 18. desember 2014. Sá frestur var svo framlengdur nokkrum sinnum. Með bréfi óbyggðanefndar 30. september 2015 var tilkynnt að svæði 9 yrði skipt í þrennt; svæði 9 a, Dalasýsla, og svæði 9 b, Snæfellsnessýsla ásamt fyrrum Kolbeinsstaðahreppi, auk þess sem fyrrum Bæjar- og Broddaneshreppar voru færðir undir svæði 10, þ. e. Vestfirði.

10. Landsvæðið Dalasýsla afmarkast svo: Að norðanverðu afmarkast svæðið af mörkum Dalabyggðar við Reykhólahrepp og er þeim mörkum fylgt til norðausturs að mörkum fyrrum Broddaneshrepps. Að austan afmarkast svæðið af mörkum Dalabyggðar við fyrrum Broddaneshrepp og fyrrum Bæjarhrepp suður að mörkum Dalabyggðar og Borgarbyggðar. Er mörkum Dalabyggðar og Borgarbyggðar fylgt til vesturs að mörkum fyrrum Kolbeinsstaðahrepps. Er mörkum hans síðan fylgt vestur að mörkum fyrrum Skógarstrandarhrepps og er þeim svo fylgt til norðurs að hafi. Að öðru leyti afmarkast svæðið af hafi.

11. Íslenska ríkið lýsti kröfum um þjóðlendur á svæði 9 a þann 8. febrúar 2016.

Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð á framangreindu svæði og útdrátt úr kröfum ríkisins, ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 18. febrúar 2016, og síðan í fleiri blöðum, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998. Skorað var á þá sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem félli innan kröfusvæðis ríkisins að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd í síðasta lagi 18. maí 2016. Um málsmeðferð óbyggðanefndar er nánar fjallað í köflum 2 og 4 í úrskurði nefndarinnar.

12. Úrskurðarorð framangreinds úrskurðar sem hér er deilt um hljóðaði svo:

„Landsvæði það sem afmarkað er hér á eftir, þ. e. vesturhluti Víðimúla, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998:

Mjóadalsá er fylgt frá Sauðahrygg þar til Hrútagil fellur í hana. Þaðan er Hrútagili fylgt inn í Hrútagilsbotn og þaðan er línan dregin um vatnaskil í Hrútaborg. Þaðan er línan dregin eftir sýslu- og sveitarfélagamörkum um Víðimúla að Mjóadalsá við Sauðahrygg, sem er upphafspunktur.

Sama landsvæði er í afréttareign eigenda Ytri- Hrafnabjarga og Fremri- Hrafnabjarga, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“

13. Stefnendur una ekki niðurstöðu óbyggðanefndar og krefjast því ógildingar úrskurðarins að því er hið umdeilda landsvæði varðar og viðurkenningar á því að þar sé engin þjóðlenda. 14. Til glöggvunar þá er ágreiningssvæðið innan mun stærra svæðis sem kallað er í málinu Fjallendi Hrafnabjarga, það svæði í Dalasýslu afmarkast að norðanverðu af Hundsgili sem gengur til vesturs frá Laugardal. Að austanverðu afmarkast svæðið nyrst af Laugará, sem rennur til norðurs um Laugardal, þá Einhamragili sem gengur til austurs frá dalnum, fjallinu Hrútaborg og loks syðst af sýslu- og sveitarfélagamörkum gagnvart Borgarbyggð. Að sunnanverðu afmarkast svæðið af sýslu- og sveitarfélagamörkunum og að vestanverðu af fjallgarðinum vestan Laugardals, allt frá Tröllakirkju að sunnanverðu og þar til komið er norður á Hundahnjúk vestan Hundsgils. Á umræddum fjallgarði eru auk Tröllakirkju og Hunda hnjúks, talið frá suðri til norðurs, Smjörhnúkar (eða Smjörhnúkur), Urðarmúli, Þrúðufell, Þórutindur og Kattarhryggur. Vesturhluti Laugardals er því innan ágreiningssvæðisins frá Hundsgili og suður að Einhamragili en allur dalbotninn beggja vegna dalsins þegar komið er suður fyrir Einhamragil. Syðsti hluti ágreiningssvæðisins er samkvæmt fyrirliggjandi gögnum frá Veðurstofu Íslands sunnan vatnaskila milli Dalabyggðar og Borgarbyggðar, þ. e. Mjóidalur, Hrútagil, suðurhluti Sópandaskarðs og vestanverður Víðimúli. Langstærsti hluti svæðisins var talinn utan þjóðlendu og var þar einkum byggt á landamerkjalýsingu fyrir jörðina Hrafnabjörg frá 1885 en einungis sá hluti sem hér er deilt um talin þjóðlenda.

15. Þann 28. júní árið 1918 var gerður kaupsamningur um fjallland Hörðudalshrepps. H-kk-nf S-kk-nf, bóndi á Hrafnabjörgum, keypti fjalllandið á 260 krónur. Getið er um landamerki fjalllandsins.

16. Kaupsamningurinn er svohljóðandi:

„Kaupsamningur um fjallland Hörðudalshrepps. Undirritaðir fulltrúar fyrir Hörðudalshrepp í Dalasýslu og H-kk-nf S-kk-nf bóndi á Hrafnabjörgum í sama hrepp, gjörum svo hljóðandi kaupsamning: Það sem selt er, er vesturhluti Víðimúla; með þeim ummerkjum er nú greinir: Frá Saudarhrygg við Mjóadalsá í hákoll á Víðimúla, þaðan eftir há Víðimúla sem vötn deila til Hrútagils botns; þadann, rædur Hrútagil til Mjóadalsár; þá rædur Mjóadalsá til Saudahryggs. Kaupverðið er 260 kr: tvöhundruð og sextíju krónur, sem greiðist fyrir næstkomandi áramót, og skal þá seljandi afhenda kaupanda afsal fyrir landinu. Kaupandi heldur kaupi sínu til laga enn seljandi svarar til lagariftinga.“

17. Þann 22. desember árið 1918 var skjallega staðfest að H-kk-nf S-kk-nf á Hrafnabjörgum hefði greitt að fullu kaupverðið fyrir fjallland Hörðudalshrepps.

Staðfestingin var þinglesin á manntalsþingi Hörðudalshrepps þann 8. júlí árið 1919. Staðfestingin er svohljóðandi:

„Með þvi H-kk-nf bóndi S-kk-nf á Hrafnabjörgum hefir fullnægt Kaupsamningi, g[j]ördum 28. júní þ. ár, um fjalllandið Vidimúla, Og nú borgad Kaupverdid 260 kr, tvö hundruð og sextíju krónur, þá afsölum við undirskrifaðir nefndu fjall- landi Víðimúla, frá Horðudalshreppi, til nefnds H-kk-ef S-kk-ef, og hans erfin[g]ja, med þeim ummerkjum sem nefnt brjef greinir. Kaupandi heldur kaupi sínu til laga, enn seljandi svarar til laga riftinga. Til stadfestu nöfn okkar, og vidstaddra votta Ketilstödum 22. desbr. 1918. H-kk-nf G-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf.“

18. Rétt þykir, líkt og stefnendur sjálfir kjósa að gera, að taka upp í málavaxtalýsingu málsins forsendur óbyggðanefndar fyrir úrskurði sínum sem voru eftirfarandi:

„Eftir stendur að skera úr um eignarréttarlega stöðu þess hluta ágreiningssvæðisins sem samkvæmt framangreindu er utan við lýst merki Hrafnabjarga samkvæmt landamerkjabréfinu frá 1885 og kaupbréfinu frá 1393. Þar er nánar tiltekið um að ræða þann hluta ágreiningssvæðisins sem er austan við Hrútagil og línu sem dregin er frá Hrútagilsbotni í Hrútaborg og austur að sveitarfélaga- og sýslumörkum á svæðinu. Þessi hluti ágreiningssvæðisins er aftur á móti innan merkja afréttar lands Hörðdælinga samkvæmt landamerkjabréfi frá 1892 og jafnframt innan þeirra merkja sem fram koma í kaupsamingi H-kk-ef S-kk-ef og Hörðudalshrepps um vesturhluta Víðimúla frá 1918. Í því sambandi skal þess þó getið að í síðastgreindum tveimur heimildum er merkjunum lýst í Hrútagilsbotn en samkvæmt kröfugerðum málsaðila eru merkin aftur á móti miðuð við Hrútaborg. Þar sem Hrútaborg rís upp af Hrútagilsbotni og heimildir um merki aðliggjandi jarða benda til að þau liggi um Hrútaborg á þessi afmörkun málsaðila sér þó viðhlítandi stoð í heimildum að mati óbyggðanefndar, enda er auk þess algengt að merki fasteigna liggi um vatnaskil. Þar sem heimildir benda ekki til þess að umræddur hluti ágreiningssvæðisins sé innan merkja Hrafnabjarga stendur einkum eftir að leysa úr því hvort fyrir hendi séu önnur atriði sem stutt geti kröfu gagnaðila íslenska ríkisins um beinan eignarrétt á svæðinu. Ekki liggja heldur fyrir í málinu heimildir um að þessi hluti ágreiningssvæðisins hafi nokkru sinni verið innan merkja annarra jarða. Sem fyrr segir er í ritinu Safn til sögu Íslands og íslenskra bókmennta að fornu og nýju frá 1886 getið um munnmæli þess efnis að í fornöld hafi staðið bær annaðhvort við Mjóadalsá eða í Víðimúla.

Þar sem ekkert liggur frekar fyrir um þetta og engar samtímaheimildir um byggð á svæðinu getur þetta atriði ekki haft þýðingu við úrlausn málsins. Í áðurnefndri fundargerð sveitarfundar sem haldinn var að Blönduhlíð samkvæmt boði sýslumanns 10. febrúar 1863 er sem fyrr segir getið um Víðimúla sem „almenníngsland“. Þá er getið um Víðimúla sem „afrjettarland“ í leigusamningi Borgarhrepps og Hörðudalshrepps frá 25. febrúar 1892. Þá liggur fyrir að sömu hreppar áttu í deilu um mörk milli hreppanna á svæðinu, en ekki liggur fyrir að eigendur nærliggjandi jarða hafi verið aðilar að þeim ágreiningi. Þá liggur ekki fyrir að tilkall hreppanna til svæðisins hafi grundvallast á öðru en því að það hafi verið notað sem upprekstrarland. Rætt var um sölu eða leigu á „fjall- lendinu Víðimúla“ á hreppsfundi Hörðudalshrepps 30. apríl 1917 samkvæmt fundargerð fundarins. Í yfirskrift kaupsamnings H-kk-ef S-kk-ef, bónda á Hrafnabjörgum, og Hörðudalshrepps frá 28. júní 1918 er svæðið nefnt „fjallland Hörðudalshrepps“ og fram kemur að það selda sé „vesturhluti Víðimúla; með þeim ummerkjum“ sem lýst er í samningnum. Þá er getið um svæðið sem „fjall andið Vidimúla“ í afsalinu frá 22. desember sama ár. Í áður tilvitnuðu bréfi Þ-kk-ef T-kk-ef í Hlíð í Hörðudal til sáttanefndarinnar í Suðurdal aum dæmi, dagsettu 28. apríl 1919 er getið um svæðið sem „rjettarland hreppsins „Víðimúla““ og jafnframt vísað til þess sem „afrjettarlands“. Efnislegt inntak lögskipta H-kk-ef S-kk-ef og Hörðudalshrepps vegna kaupa H-kk-ef á Víðimúla 1918 verður að meta á grundvelli þeirrar meginreglu íslensks eignarréttar að sá sem telur til eignarréttar yfir landi verður að færa fram fullnægjandi heimildir fyrir tilkalli sínu og að sá sem afsalar landi getur ekki veitt viðtakanda sínum víðtækari rétt en hann sjálfur átti. Getur því ekki haft úrslitaþýðingu hvort aðilar að kaupunum litu sjálfir svo á að svæðið væri háð beinum eignarrétti. Þar sem engar heimildir liggja fyrir um að svæðið hafi fyrir þennan tíma verið innan merkja jarðar eru að mati óbyggðanefndar engar forsendur til annars en að líta svo á að kaupin hafi í reynd einungis falið í sér yfirfærslu óbeinna eignarréttinda en ekki beinna, nánar tiltekið afréttareignar. Svæðið sem hér um ræðir er hálent og að því liggja þjóðlendur til austurs og suðurs, sé litið heildstætt á niðurstöður óbyggðanefndar í máli þessu og máli nr.1/2014. Þá liggja ekki fyrir heimildir um önnur not af svæðinu en takmarkaða nýtingu á borð við sumarbeit fyrir búfé og engar heimildir benda til að þar hafi nokkru sinni verið byggð, ef frá eru talin munnmæli þess efnis að í fornöld hafi mögulega staðið bær í Víðimúla. Enn fremur bendir ekkert til að svæðið kunni að hafa verið innan marka annarra jarða en Hrafnabjarga við gerð kaupbréfsins frá 1393, við gerð landamerkjabréfsins frá 1885 eða á öðrum tímum. Verður því ekki séð að fyrir hendi séu neinar heimildir sem stutt geti þá niðurstöðu að umrætt svæði sé allt að einu háð beinum eignarrétti þrátt fyrir að vera utan marka Hrafnabjarga. Í fyrirliggjandi heimildum er svæðisins sem hér er sérstaklega til umfjöllunar getið í tengslum við upprekstur og afréttarnot. Engar samtímaheimildir eru um að þar hafi verið byggð eða önnur not en sumarbeit og ef til vill aðrar takmarkaðar nytjar. Í fyrirliggjandi dómum og úrskurðum hafa atriði af þessu tagi í mörgum tilvikum legið til grundvallar niðurstöðu um þjóðlendu og óbein eignarréttindi, nánar tiltekið afréttareign.

Hvað varðar kröfu gagnaðila íslenska ríkisins um beinan eignarrétt á grundvelli hefðar, þá vísast til dóma Hæstaréttar í þjóðlendumálum sem og Almennra niðurstaðna óbyggðanefndar, þar sem gerð er almenn grein fyrir hefð sem stofnunarhætti eignarréttinda. Svo sem þar er rakið var skýrum réttarreglum um hefð ekki fyrir að fara fyrir setningu hefðarlaga nr. 46/1905. Í „sólarlagsákvæði“ 12. gr. laganna kom fram að telja mætti eignarhald hefðanda fyrir gildistöku laganna til hefðartíma, þó þannig að engin hefð teldist fullnuð fyrr en í árslok 1910. Ljóst er að með þessu var ákveðið að hefðarlög giltu afturvirkt en ákvæðið tók þó aðeins til hefðarhalds sem fyrir hendi var við gildistöku laganna.

Hvað varðar þann hluta ágreiningssvæðisins sem hér er sérstaklega til umfjöllunar, þá liggja engar heimildir fyrir sem sýna fram á að þar hafi verið búið og ekkert liggur fyrir um að umráðum landsins hafi nokkru sinni eftir það verið háttað þannig að þau gætu talist hafa fullnægt kröfum 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 um óslitið eignarhald á fasteign. Beinn eignarréttur að svæðinu getur því ekki hafa stofnast handa gagnaðila íslenska ríkisins fyrir hefð eftir gildistöku hefðarlaga, hvorki samkvæmt almennu ákvæði 1. mgr. 2. gr. né sérreglu í 12. gr. laganna. Þá skal sérstaklega áréttað að eldri lagareglur, svo sem ákvæði í 26. kap. landsleigubálks Jónsbókar, koma ekki til álita til stuðnings eignarréttarkröfu gagnaðila, sbr. dóm Hæstaréttar frá 7. október 2010 í máli nr.379/2009 (Heiðarmúli). Þá hefur verið áréttað í fjölda dóma Hæstaréttar að hefðbundin afréttarnot, þ. e. a. s. sumarbeit og e. t. v. önnur takmörkuð notkun, eru ekki nægjanleg ein og sér til þess að hefða beinan eignarrétt að afréttum eða öðrum svæðum utan landamerkja jarða þar sem háttar til eins og í tilviki þess lands sem hér um ræðir. Jafnframt er ljóst að ráðstafanir að lögum, svo sem sala tiltekinna réttinda, hafa ekki þýðingu við slíkt mat nema fleira komi til. Að þessu öllu virtu verður ekki fallist á með gagnaðila íslenska ríkisins í máli þessu að forverar hans eða hann sjálfur hafi unnið beinan eignarrétt að þessum hluta ágreiningssvæðisins fyrir hefð. Að öllu framangreindu virtu telur óbyggðanefnd að ekki hafi verið í ljós leitt að á því svæði sem liggur suðaustan við merki Hrafnabjarga, svo sem þau eru skilgreind hér að framan, hafi stofnast til eignarlands með námi, hefð eða öðrum þeim stofnunarháttum eignarréttinda sem grein hefur verið gerð fyrir í Almennum niðurstöðum óbyggðanefndar (sjá viðauka). Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé þjóðlenda. Af fyrirliggjandi gögnum verður hins vegar ráðið að landsvæðið sé í afréttareign gagnaðila íslenska ríkisins, en þeir leiða rétt sinn frá H-kk-þgf S-kk-þgf sem eignaðist réttindi yfir svæðinu með áðurnefndum kaupum árið 1918. Við nánari afmörkun þjóðlendunnar þykir rétt að miða mörkin að suðaustanverðu við afmörkun þjóðlendunnar Víðidals, sem liggur suðaustan við ágreiningssvæðið, en þeim merkjum er lýst í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2014. Þá þykir rétt að línan fylgi vatnaskilum frá botni Hrútagils í Hrútaborg. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að vesturhluti Víðimúla, svo sem landsvæðið er afmarkað hér á eftir, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998: Mjóadalsá er fylgt frá Sauðahrygg þar til Hrútagil fellur í hana. Þaðan er Hrútagili fylgt inn í Hrútagilsbotn og þaðan er línan dregin um vatnaskil í Hrútaborg. Þaðan er línan dregin eftir sýslu- og sveitarfélagamörkum um Víðimúla að Mjóadalsá við Sauðahrygg, sem er upphafspunktur. Sama landsvæði er í afréttareign eigenda Ytri- Hrafnabjarga og Fremri Hrafnabjarga, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“

19. Stefnendur telja niðurstöðu óbyggðanefndar ranga varðandi ágeriningssvæðið og hafna henni.

20. Dómnum þykir rétt samhengis vegna að lýsa málsatvikum að hluta nánar í umfjöllun um málsástæður stefnenda þar sem skýr tenging er þar á milli.

I II. Helstu málsástæður og lagarök stefnenda 21. Stefnendur halda því fram, að hið umdeilda landsvæði sé eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998, þar sem eignarland er skilgreint þannig að það sé landsvæði þar sem eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma. Þjóðlenda sé hins vegar landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Það hafi því verið röng niðurstaða hjá óbyggðanefnd að telja landsvæðið til þjóðlendu.

22. Stefnendur halda því fram að landið hafi allt verið innan upphaflegra landnáma í Dölunum. Í Landnámu sé greint frá því að A-kvk-nf djúpúðga hafi numið öll Dalalönd í innanverðum firðinum frá Dögurðará til Skraumuhlaupsár. Þá segir að hún hafi gefið K-kk-þgf land frá Skraumuhlaupsá til Hörðudalsár og hann hafi búið á Ketilsstöðum. Einnig segir að hún hafi gefið H-kk-þgf skipverja sínum Hörðadal, en þar muni vera átt við þann dal sem nú er nefndur Hörðudalur.

23. Notkun hugtaksins afrétt(ur) í landamerkjabréfi og/eða öðrum heimildum hafi ekki úrslitaþýðingu um að þar sé þjóðlenda, enda hafi merking þess ekki verið einhlít. Slíkt landsvæði sé því eftir atvikum eignarland eða þjóðlenda. Á meðal þeirra atriða sem máli skipti við mat á stofnun og viðhaldi eignarréttar sé eignarréttarleg staða aðliggjandi landsvæða. Jafnframt sé mögulegt að unninn hafi verið réttur að áður eigendalausu landi, svo sem á grundvelli hefðar.

24. Í fundargerð hreppsfundar Hörðudalshrepps frá 30. apríl 1917 komi fram að rætt hafi verið um sölu eða leigu á „fjall- lendinu Víðimúla“ og að fundurinn hafi samþykkt „að selja fyrir ákveðið verð, að öðrum kosti að leigja landið.“ Þá komifram að hreppsnefndinni hafi verið falin umsjá málsins og um leið bent á „sem samningsmenn við kaupendur þá H-kk-þf hreppstjóra á Ketilsstöðum og Þ-kk-þf oddvita á Bugðustöðum“ og þeir verið samþykktir. Þá er eftirfarandi bókað í fundargerð frá hreppsfundi að Blönduhlíð 7. desember 1917: „Talað var um að selja Víðimúla en jafnframt skorað á hreppsmenn að koma með tilboð sín í landið til oddvita innan hálfs mánaðar.“ Með kaupsamningi dagsettum 28. júní 1918 sömdu Hörðudalshreppur og H-kk-nf S-kk-nf, bóndi á Hrafnabjörgum, um kaup H-kk-ef á vesturhluta Víðimúla fyrir 260 kr. Merkjum hins selda er þar lýst á þann hátt sem að framan greinir. Afsal vegna kaupanna er dagsett 22. desember 1918 og því var þinglýst 8. júlí 1919. Jafnframt liggur fyrir kaupsamningur dagsettur 27. júní 1918 varðandi „innri hluta Víðidals, inn af Langavatnsdal.“ Með samningnum var samið um kaup Borgarhrepps á umræddu svæði af Hörðudalshreppi. Þar er m. a. um að ræða austurhluta Víðimúla, sem liggur að suðaustanverðu ágreiningssvæðinu, og er merkjum lýst um „hákoll á Víðimúla“ eins og áður segir. Umsamið kaupverð var 260 kr. Afsal vegna kaupanna er dagsett 30. desember 1918. Þar kemur fram að afsalað sé „til fullrar eignar og afnota syðri hluta fjalllandsins Víðimúla með þeim ummerkjum, er [kaupsamningurinn] greinir.“

25. Stefnendur telja að ekki sé að finna nokkra stoð í haldbærum gögnum að um afréttar land sé að ræða. Byggt sé á þeirri grunnreglu, er mótuð hafi verið í dómum Hæstaréttar, að jörð eða jarðarhluti sem sé nýttur eða hafi verið lagður til afréttar teljist eftir sem áður beinum eignarrétti undirorpinn. Í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar komi einnig fram að innan merkja jarða kunni að vera svæði sem nefnd séu afréttir. Í því þurfi þó ekki að felast mismunandi eignarréttarleg staða lands innan jarðarinnar. Hugsanlegt sé að verið sé að vísa til gamalgróinnar notkunar á viðkomandi jarðarhluta sem beitarlandi. Jafnvel þótt slíkur jarðarhluti sé alfarið tekinn undir fjallskilaframkvæmd gefi slík tilhögun ein og sér enga vísbendingu um eðli eignarhalds á slíkum jarðarhluta. Þessar niðurstöður nefndarinnar hafi og verið staðfestar af dómstólum.

26. Eins og nefndin sjálf bendi á bendi sú tvískipta merkjalýsing sem fram kemur í landamerkjabréfi Hrafnabjarga frá 1885, þar sem annars vegar er lýst merkjum hins óumdeilda eignarlands Hrafnabjarga og hins vegar,, fjalllandsins“, að mati óbyggðanefndar ekki til þess að eignarréttarleg staða þessara tveggja svæða hafi verið mismunandi heldur megi ætla að hún stafi einkum af því að á þeim tíma var „fjalllandið“ aðskilið frá hinu óumdeilda eignarlandi Hrafnabjarga af landi Seljalands sem lá þar á milli og hafði áður verið skipt út úr Hrafnabjörgum. Að teknu tilliti til þessa telur óbyggðanefnd að tilvísun til ágreiningssvæðisins sem „afréttar lands“ Hrafnabjarga í síðari tíma heimildum feli fremur í sér tilvísun til notkunar svæðisins en þess að það hafi aðra eignarréttarlega stöðu en annað land jarðarinnar. Í þeim rannsóknum hafi verið dregin sú ályktun að selstæði hafi í fyrstu verið í heimalöndum en snemma færst yfir á svæði sem öllum var heimilt að nýta. Þessi sameiginlegu sellönd hafi síðan komist í einkaeigu eða ábúendur einstakra jarða gert tilkall til þeirra. Samkvæmt Jónsbók var óheimilt að gera sel í afréttum en jarðir gátu átt sel í almenningum. Heimildir um seljabúskap leiði þannig ekki til afdráttarlausrar niðurstöðu um eignarréttarlega stöðu lands. Því ráði það ekki úrslitum við úrlausn málsins þótt heimildir séu um seljabúskap á ágreiningssvæðinu. Að mati óbyggðanefndar séekki uppi sú staða að staðhættir, gróðurfar eða önnur atriði mæli því sérstaklega í mót að sá hluti ágreiningssvæðisins sem sé innan merkja „fjalllands“ Hrafnabjarga samkvæmt landamerkjabréfinu frá 1885 sé eignarland.

27. Algerlega óumdeilt sé því að allt land innan lýstra merkja Hrafnabjarga sé eignarland. Umrætt landsvæði sem ágreiningur sé hér um liggi augljóslega allt að eignarlandi Hrafnabjarga og sé eðlilegt og náttúrulegt framhald þess. Landsvæðið hafi verið lagt til Hrafnabjarga og fallið við það undir landamerki jarðarinnar. Niðurstaða óbyggðanefndar hvað þetta landsvæði varðar og aðra eignarréttarlega stöðu þess en upprunalandsins sé því afar ótrúverðug og verði að hafna. Gögn bendi ekki til ann arsen að landið hafi verið numið í öndverðu og því ráðstafað þaðan í frá eins og um eignarland væri að ræða.

28. Stefnandi telur ljóst að óbyggðanefnd hafi talið sig nauðbeygða til að láta landið falla til þjóðlendu vegna fyrri mistaka í máli nr. 1/2014, þar sem aðliggjandi land sunnan sýslumarka hafi ranglega verið talið þjóðlenda. Þannig hafi landið verið framselt sem heimanmundur við brúðkaup heimasætunnar í Hítardal. Ummerkjum landsins sé lýst í heimild frá 1699 og innan þeirrar lýsingar falli hið umdeilda land. Þá hafi hlutum hins umdeilda lands verið ráðstafað undir hjáleigur á meðan búskaparhættir og aðstæður leyfðu slíkar ráðstafanir. Af fyrirliggjandi skjölum verði ráðið að fjalllendi Hítardals hafi verið undir miklum ágangi búfjár bænda í héraðinu eins og títt hafi verið um jarðir sem áttu víðlendur til fjalla og þurftu þeir að gjalda eiganda Hítardals réttartoll fyrir óheimila beitina (sbr. lögfestu 4. júní 1712). Þá minnast stefnendur á að íslenska ríkið hafi selt forvera landeiganda hið umdeilda land með tveimur afsölum, hinu fyrra frá árinu 1919 og hinu síðara frá árinu 1953. Ekki sé vafi í huga afsalsgjafa að þá hafi verið afsalað fullkomnu eignarlandi.

29. Þegar íslenska ríkið hafi selt hið umdeilda land til forvera landeiganda með afsali, 27. júní 1919, hafi það hlutast til um að semja landamerkjabréf Hítardals þar sem fram komu landamerki á móti hinu umdeilda svæði. Að mati stefnanda benda þessar aðgerðir til þess að landið hafi fyrir söluna verið innan landamerkjalýsingar Hítardals, en líkur standi til þess að hið eldra landamerkjabréf Hítardals hafi glatast þegar sýsluskrifstofan í Borgarnesi brann til kaldra kola árið 1920.

30. Augljóst séafafsali íslenska ríkisins á landinu að það hafi talið sig vera að afsala landi undirorpnu beinum eignarrétti. Undanskilin við söluna hafi verið réttindi sem einungis geti fylgt eignarlöndum að lögum, t. a. m. hafi verið skilið undan varp og veiði í Hítarvatni og þeim ám sem renna í vatnið og úr.

31. Íslenska ríkið hafi síðan selt forvera stefnenda, hvorutveggja varp og veiði í Hítarvatni og þeim ám sem renna í það og úr, með afsali 23. júlí 1953.

32. Gagnstætt því sem haldið sé fram í forsendum úrskurðar óbyggðanefndar séu ekki heimildir um annað en að landið hafi verið byggt og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan landmerkja hafi eigendur farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildi um eignarland almennt að engu undanskildu. Engin gögn bendi til annars en að land jarðarinnar hafi alla tíð verið undirorpið beinum eignarrétti.

33. Ljóst sé, með vísan í það sem fyrir liggi og fram hafi komið, að íslenska ríkið hafi í tvígang afsalað sér réttindum til landsins sem telja verði að falli undir skilgreininguna á beinum eignarrétti.

34. Núverandi eigendur leiði rétt sinn til tveggja afsala frá íslenska ríkinu og hafi alla tíð farið með landið eins og um fullkomna eign væri að ræða.

35. Í tilviki stefnenda hafi það reyndar verið hreppsnefnd en ekki ríkið sem seldi landið, en það hafi veriðmeð sömu formerkjum, til fullrar eignar og afnota, sem sagt eignarland.

36. Stefnendur vísa til þess að frá öndverðu hafi lög kveðið á um merkjagerð, í það minnsta þegar aðilaskipti urðu að jörðum. Í 2. kapítula landsbrigðaþáttar Grágásar segi:

„Ef maður ræður að selja öðrum manni land sitt við verði, og skulu þeir kveða á merki með sér of land og skóga og engjar og reka og veiðar og afréttu ef eru, og allra auðæfa þeirra er því landi eigu að fylgja, er selt er, í annarra manna lönd, og svo ef aðrir menn eigu í það land auðæfi. Síðan skulu þeir kaupandi og seljandi nefna sér votta að því að hann kaupir land það lagakaupi og lý ritar, og hann handsalar honum land til þeirra merkja...“37. Í 3. kapítula landsbrigðaþáttar segi um merkjagöngu:

„Menn eigu og að kveða á merkjagöngu með sér fyrir veturnætur hinar næstu eftir kaup þeirra, og skal vera til gengið, enda skulu þeir orð gera þeim mönnum öllum, er lönd eigu við, sjö nóttum fyrir.... Eigi er skylt að ganga á merki þar er fjöll þau eru er vatnföll deilast á millum héraða, og eigi er skylt að ganga úr búfjárgangi á fjöll upp. Kveða skal þar á merki...“

38. Sambærilegt ákvæðiséí 6. kapítula lands brigða bálks Jónsbókar, en eftir lögtöku hennar hafi bréfun landakaupa verið lögskyld. Merkjalýsingar sé þó sárasjaldan að finna í kaupbréfum þeim sem varðveist hafa. Merkjagangan, sem fram fór eftir kaup, hélt þannig gildi sínu og heimildir um merki jarða þannig aðeins varðveitt í munnlegri geymd.

39. Það hafi fyrst verið við setningu landamerkjalaga árið 1882 með lögum nr. 5/1882 og síðar árið 1919 með lögum nr. 41/1919 að stjórnvöld höfðu frumkvæði að því að gengið væri frá landamerkjum, þau skráð og leyst úr ágreiningi um þau ef hann væri uppi. Því sé staðan sú í miklum fjölda tilfella að elstu upplýsingar um landamerki jarða verða ekki til fyrr en í kjölfar landamerkjalaga. Stefnandi byggi kröfur sínar á eignarheimildum sem grundvöll sinn eigi í fyrrgreindum lögum. Kröfur ríkisins fyrir óbyggðanefnd hafi komið stefnanda þannig á óvart þar sem þeir hafi athugasemdalausa og þinglýsta eignarheimild fyrir landi sínu. Þegar haft sé í huga að samkvæmt landamerkjalögum sé opinberum aðilum falið að ganga úr skugga um að lýsingar landamerkjabréfa séu réttar samkvæmt formi sínu og efni styðji það þá meginreglu íslensks réttar að athugasemdalausri landamerkjalýsingu jarðar verði ekki hnekkt nema óyggjandi sönnunargögn liggi því til grundvallar. Sönnunarbyrðin um inntak eignarréttar á landi jarðarinnar hvíli þannig á íslenska ríkinu.

40. Stefnendur telja að í kröfum ríkisins fyrir óbyggðanefnd felist ásælni til beinna eignarréttinda þeirra án þess að skilyrði 72. gr. stjórnarskrárinnar séu uppfyllt og beri því þegar af þeirri ástæðu að taka til greina kröfugerð stefnenda um ógildingu úrskurðar óbyggðanefndar. Sambærilegt eignarréttarákvæði sé einnig að finna í 1. gr. 1. viðauka laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnendur telja að eignarréttur þeirra njóti verndar þessara grundvallarlaga.

41. Málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd lúti ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með hliðsjón af meðalhófsreglu þeirri sem lögfest séí 12. gr. laganna sé óheimilt að leggja svo þunga sönnunarbyrði á landeigendur að þeim sé ómögulegt að mæta henni. Sem dæmi um slíkar óhóflegar sönnunarkröfur megi nefna að landeiganda sé gert að sanna eignatöku að fornu innan merkja sinnar jarðar, og rekja framsal þeirra eignarréttinda óskertra fram á okkar daga. Slíkum kröfum sé ekki hægt að fullnægja með skjallegum sönnunargögnum. Landamerkjabréf hafi oftast verið eina gagnið sem landeigendur hafi haft undir höndum til að sanna beinan eignarrétt sinn.

42. Stefnendur telja því að eftir að ríkisvald stofnaðist hér á landi hafi handhafar þess margsinnis bæði beint og óbeint viðurkennt fullkominn eignarrétt þeirra innan lýstra merkja. Stefnendur telja enn fremur að hafi ríkisvaldið einhvern tíma getað haft uppi véfengingarkröfu á hendur landeigendum, þá sé ljóst að slík krafa sé fyrir löngu fallin úr gildi fyrir tómlæti eða fyrningu handhafa ríkisvaldsins. Stefnendur vísa til þess að heimildarskjölum þeirra fyrir jörðinni hafiverið þinglýst athugasemdalaust.

4 3. Landeigendur hafi þess vegna í gegnum tíðina haft réttmætar ástæður til að ætla að land jarðarinnar væri undirorpið fullkomnum eignarrétti þeirra og hafa aðgerðir ríkisins fram til þessa aðeins styrkt landeigendur í þeirri trú.

44. Stefnendur byggja á því að lög nr. 58/1998 verði ekki skýrð á þá leið að landeigandi þurfi að sýna frekar fram á, en þegar hafi verið gert, að umrætt landsvæði sé eignarland hans og þar með ekki þjóðlenda. Ekki ráði úrslitum í máli þessu þótt í heimildum sé notast við orðið afréttur um eða varðandi hið umdeilda landsvæði. Afréttur geti verið heimaafréttur og ekki eingöngu notaður til sumarbeitar fyrir búfé. Þá ráði ekki úrslitum um eignarhald þótt land sé aðeins notað til sumarbeitar.

45. Jafnvel þótt hluti hins umdeilda landsvæðis hafi verið nýttur sem afréttur hin seinni ár, teljist það ekki vera samnotaafréttur í lagalegum skilningi. Vísi stum það einkum til þeirra sjónarmiða sem rakin eru í stefnu um tilvist beins eignarréttar að landsvæðinu, enda svæðið nýtt að mestu án athugasemda landeiganda allt fram á þennan dag á grundvelli samninga og/eða venju. Sé slík nýting á eignarlandi til beitarafnota alvanaleg og í samræmi við hefðbundna búskaparhætti, en feli hins vegar ekki í sér framsal eða afsal beins eignarréttar, eða feli í sér að beinn eignarréttur að landinu hafi fallið niður, líkt og ráða mætti af greinargerð íslenska ríkisins, enda ekki fyrir hendi nokkur lagalegur grundvöllur til slíks.

46. Stefnendur byggja á því, að verði eignarréttur þeirra ekki viðurkenndur á grundvelli þinglýstra eignarheimilda hafi þeir öðlast eignarrétt að hinu umdeilda landsvæði fyrir hefð og vísa þeir til 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga um hefð nr. 46/1905. Eignarhefð verði unnin á fasteign með tuttugu ára óslitnu eignarhaldi og stefnendur og fyrri eigendur hafi í góðri trú haft öll umráð landsins í árhundruð. Fullnægt sé öllum skilyrðum hefðar um eignarhaldstíma, virk umráð og huglæga afstöðu og samkvæmt því verði að telja, án tillits til uppruna og sögu eignarheimilda fyrir jörðinni, að hefð hafi unnist, sbr. 2. gr. laga nr. 46/1905, að því er varði umrætt landsvæði. Með hliðsjón af afstöðu eigenda á hverjum tíma og nýtingu þeirra verði að telja að sú hefð hafi verið til eignar á landinu, en ekki aðeins náð til takmarkaðra afnota eða ítaksréttinda.

47. Samkvæmt öllu því sem að framan er rakið telja stefnendur slíka annmarka á úrskurði óbyggðanefndar, að varði ógildingu hans og eigi að leiða til þess að kröfur þeirra verði teknar til greina.

IV. Helstu málsástæður og lagarök stefnda 48. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnenda og krefst sýknu af dómkröfum þeirra. Af hálfu stefnda er á því byggt að umþrætt landsvæði, vesturhluti Víðimúla, eins og landsvæðið hafi verið afmarkað í úrskurði óbyggðanefndar nr. 3/2016, sbr. úrskurðarkort, sé svæði utan eignarlanda og teljist því þjóðlenda í skilningi 1. og 2. gr. laga nr. 58/1998 og í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar í sama máli. Að mati stefnda sé fullljóst af heimildum að landsvæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Stefndi byggir einkum á því að landsvæðið sé utan landamerkjalýsinga aðliggjandi jarða. Sönnunarbyrði hvíli ótvírætt á stefnendum um að sýna fram á og sanna stofnun og tilvist beins eignarréttar á landsvæðinu, hvort heldur sem byggt sé á því að það sé innan landamerkjalýsinga eða ekki. Slík sönnun hafiekki tekist, að mati stefnda.

49. Úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 3/2016 sé byggður á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum nefndarinnar, kerfisbundinni leit hennar að gögnum, framlögðum skjölum málsaðila, sem og skýrslum sem gefnar hafi verið fyrir nefndinni. Í niðurstöðu óbyggðanefndar felist að bein eignarréttindi hafi ekki stofnast á landsvæðinu, heldur væri svæðið þjóðlenda en í afréttareign eigenda jarðanna Ytri- og Fremri-

Hrafnabjarga.

50. Stefndi gerir forsendur og niðurstöðu óbyggðanefndar að málsástæðum sínum til stuðnings sýknukröfu, auk annarra málsástæðna sem getið er í greinargerð þessari, og kröfulýsingu og greinargerð stefnda fyrir óbyggðanefnd.

51. Að mati stefnda verða engar afdráttarlausar ályktanir dregnar af takmörkuðum frásögnum Landnámu um landnám á umræddu svæði og því ósannað að landsvæðið hafi verið numið í öndverðu. Í úrskurði óbyggðanefndar komi fram að staðhættir og fjarlægðir mæli því ekki mót að þrætusvæðið hafi verið numið, a. m. k. að einhverju leyti, en í landnámslýsingum komi ekki fram hversu langt inn til dala og hátt til fjalla landnám náði. Óvissa um landnámsaðferðir og umfang þess hverju sinni leiði til þess að ekki verði fullyrt með afdráttarlausum hætti um stærð þeirra.

52. Stefndi bendir og á að landnám skeri ekki með afdráttarlausum hætti úr um tilvist beins eignarréttar síðar. Þó svo að þrætusvæðið kunni að vera innan landnáms, þá sétil þess að líta að ekkert liggi fyrir um afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignarréttinda sem þannig kunni að hafa verið stofnað til á landsvæðinu með námi. Sá beini eignarréttur, sem kunni þannig að hafa stofnast í öndverðu, hafi því fallið niður og landsvæðið í kjölfarið tekið til takmarkaðra nota annarra.

53. Þá bendir stefndi jafnframt á að í dómum Hæstaréttar hefur nokkrum sinnum verið lagt til grundvallar að landnám í öndverðu hafi ekki verið bundið við það að beinn eignarréttur hafi stofnast, heldur hafi land jafnframt verið numið til afnota, þannig að óbein eignarréttindi stofnuðust í öndverðu.

54. Í úrskurði óbyggðanefndar, á bls. 52- 65, séu ítarlega raktar þær rituðu heimildir sem fundist hafi um jarðirnar að Ytri- og Fremri- Hrafnabjörgum auk þrætusvæðisins, og á bls. 188- 208 í úrskurðinum sé fjallað nánar um þessar heimildir, efnislega þýðingu þeirra og þar komi svo fram niðurstaða óbyggðanefndar. Stefndi vísar almennt til þess sem þarna kemur fram.

55. Á bls. 3- 6 í stefnu taki stefnendur orðrétt upp forsendur á bls. 206- 209 úr úrskurði nefndarinnar og telji forsendur hennar rangar. Stefndi sé ósammála því.

56. Þrætusvæðið; vesturhluti Víðimúla, séhluti af stærra svæði sem nefnst hafi„afréttar land Hörðdælinga“, sbr. landamerkjabréf fyrir svæðið, dagsett 26. febrúar 1892. Óumdeilt séað H-kk-nf S-kk-nf, þáverandi eigandi Hrafnabjarga, hafi keypt af Hörðudalshreppi vesturhluta þessa „afréttar lands“, með kaupsamningi 28. júní 1918. Austurhluti „afréttar landsins“, þ. e. austurhluti Víðimúla og vesturhluti Víðidals í Mýrarsýslu, hafi verið seldur Borgarhreppi 27. júní 1918, og verið ásamt öðrum aðliggjandi svæðum úrskurðaður þjóðlenda, sbr. úrskurð óbyggðanefndar þann 11. október 2016 í málinu nr. 1/2014.

57. Af niðurstöðu óbyggðanefndar megi glöggt ráða að þrætusvæðið, vesturhluti Víðimúla, h afi aldrei verið jörð eða hluti nokkurrar jarðar. Óumdeilt verði að telja að svæðið hafi fyrir gildistöku þjóðlendulaga nr. 58/1998 flokkast undir það að vera afréttar land. Þá er tekið undir það sem fram komi í úrskurði óbyggðanefndar á bls. 207, og sé eitt af því sem skipti meginmáli, að ekki sé annað leitt í ljós en að tilkall hreppanna á sínum tíma á svæðinu, þ. e. Hörðudalshrepps vegna vesturhluta Víðimúla og Borgarhrepps vegna austurhluta Víðimúla og vesturhluta Víðidals, hafi ekki grundvallast á öðru en því að landið hafi verið notað sem upprekstrarland. Svæðið hafi því aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti.

58. Við sölu á þrætusvæðinu til eiganda Hrafnabjarga 28. júní 1918 hafi eignarréttarleg staða þess ekki getað breyst, sbr. grundvallarreglu íslensks réttar þess efnis að sá sem afsalar landi geti ekki veitt viðtakanda sínum víðtækari rétt en hann sjálfur átti í raun og veru. Í því sambandi skipti ekki máli þótt aðilar kaupsamningsins kunni sjálfir að hafa litið svo á að svæðið væri háð beinum eignarrétti. Umfjöllun á bls. 7- 8 í stefnu, þess efnis að við kaupin hafi landsvæðið verið lagt til Hrafnabjarga og hafi það þannig fallið „undir landamerki jarðarinnar“, er mótmælt sérstaklega sem rangri, enda sé ljóst og reyndar óumdeilt að mati stefnda að svæðið hafi aldrei verið innan merkjalýsingar Hrafnabjarga jarðanna, skv. landamerkjabréfi þeirra frá 18. maí 1885.

59. Fullyrðing stefnenda í stefnunni um mismunandi eignarréttarlega stöðu svæðisins gagnvart „upprunalandinu“ hafi því hér enga þýðingu að mati stefnda. Þá er á það bent að eldri heimildir, sem reyndar séu af skornum skammti, gefi sterkar vísbendingar um eignarréttarlega stöðu landsins, sbr. t. d. bókun á almennum sveitarfundi 10. febrúar 1863, þar sem talað sé um landið sem „almenningsland“. Þá séí bréfi Þ-kk-ef T-kk-ef í Hlíð í Hörðudal til sáttanefndar í Suðurdal aum dæmi, frá 28. apríl 1919, vísað til svæðisins sem afréttar lands, sbr. umfjöllun óbyggðanefndar á bls. 207.

60. Umfjöllun stefnenda í stefnu um meint mistök óbyggðanefndar í máli nr. 1/2014, þ. e. vegna svæðis sunnan sýslumarka, er mótmælt sérstaklega. Verður ekki betur séð en að í þessari umfjöllun sé fjallað jöfnum höndum um þann hluta afréttar lands Hörðdælinga sem sé sunnan sýslumarka og önnur svæði í Mýrarsýslu sem fallið hafi undir úrskurð nr. 1/2014, án þess að gerður sé greinarmunur þar á milli. Hér lætur stefndi næga að vísa til nýlegs dóms Landsréttar þar sem niðurstöður óbyggðanefndar um svæðið voru staðfestar, þ. e. um þann hluta afréttar lands Hörðdælinga sem Borgarhreppur keypti 1918.

6 1. Stefndi vísar einnig til þess að ekki liggi annað fyrir en að nýting og not manna á þrætusvæðinu hafi verið með takmörkuðum hætti, einkum til upprekstrar og beitar. Um þetta sé fjallað á bls. 207 í úrskurði óbyggðanefndar. Engar samtímaheimildir liggi heldur fyrir um að á svæðinu hafi verið byggð. Þá liggi fyrir að svæðið hafi hvorki verið jörð né hluti jarðar, eins og áður sé fram komið. Atriði sem þessi hafi í mörgum tilvikum skipt máli í dómum og legið til grundvallar niðurstöðu um þjóðlendur og óbein eignarréttindi, þ. e. afréttareign, sbr. umfjöllun óbyggðanefndar neðst á bls. 207.

6 2. Umfjöllun stefnenda í stefnu um gildi merkjalýsinga verði að skoða í ljósi þess að allt frá öndverðu hafi menn ekki helgað sér eingöngu landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir af komu þeirra. Meðan landsvæði hafi gefið eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru.

6 3. Stefndi minni á að skv. 1. gr. þágildandi landamerkjalaga nr. 5/1882 hafi skylda manna til að gera merkjalýsingar og viðhalda glöggum landamerkjum ennfremur náð til afrétta og annarra óbyggð ala nda, „að því leyti því verður komið við.“

6 4. Stefndi hafnar því að svonefndar réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli stefnenda að landsvæðinu.

6 5. Þá er því jafnframt hafnað að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, m. a. með vísan til framanritaðra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhætti, gróðurfar og eldri heimildir.

Ekkert liggi fyrir um að umráðum landsins hafi nokkru sinni verið háttað þannig að þau gætu talist hafa fullnægt kröfum 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 um óslitið eignarhald á fasteign. Óumdeilt megi vera að svæðið hafi einvörðungu verið nýtt með afar takmörkuðum hætti, svo sem til sumarbeitar fyrir sauðfé. Hefðbundin afréttarnot, eða önnur takmörkuð nýting lands, geti hins vegar ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar. Um þessi atriði sé fjallað á bls. 207- 208 í úrskurði óbyggðanefndar.

66. Þá er á það bent af hálfu stefnda að þinglýsing heimildarskjals fyrir svæði feli ekki í sér sönnun um tilvist beins eignarréttar, sbr. þá meginreglu eignarréttarins að menn geta ekki með eignayfirfærslugerningi öðlast betri rétt en seljandi átti og jafnframt er bent á þá meginreglu að sá sem heldur fram beinum eignarrétti hafi sönnunarbyrði fyrir honum.

6 7. Með vísan til tilvísaðra og framlagðra gagna telur stefndi allar heimildir benda til þess að vesturhluti Víðimúla hafi aldrei verið undirorpinn beinum eignarrétti og að þar sé þjóðlenda, sbr. úrskurð óbyggðanefndar.

V. Niðurstaða

6 8. Aðalmeðferð þessa máls var frestað með haustinu þar sem lögmenn og dómari voru sammála um að bíða niðurstöðu Landsréttar í máli nr. 514/2021. Dómur féll í því máli 4. nóvember sl. Í því máli var m. a. deilt um hluta af svokölluðum Hörðudals afrétti, sbr. nánari umfjöllun hér síðar.

69. Dómurinn telur ekki óvarlegt að álykta miðað við gögn málsins og landhætti að ágreiningsland þessa máls hafi getað verið hluti af upphaflegu landnámi í Dölum líkt og óbyggðanefnd útilokar heldur ekki. Í málinu hefur hins vegar engin sönnun tekist um að allt frá landnámi, hafi landið verið numið á annað borð, hafi sá eignarréttur sem við það kann að hafa stofnast gengið mann fram af manni með óyggjandi hætti og raunar ekkert sem styður slíkan málatilbúnað af hálfu stefnenda, þ. e. varðandi ágreiningslandið sjálft. Því hefur verið slegið föstu m. a. í dómaframkvæmd að þótt litið verði svo á að land hafi verið numið í öndverðu geti slík réttindi fallið niður í aldanna rás; að þrátt fyrir slíka upphafsstöðu geti eignarréttarleg staða hafa tekið breytingum. Ekki verður annað ráðið af dómaframkvæmd en að sú þunga sönnunarbyrði fyrir óbreyttu ástandi til nútíma hafi oftar en ekki þegar upp er staðið verið lögð á þann sem slíku heldur fram, sem er þá jafnan sá sem telur sig eiga beinan eignarrétt yfir ágreiningssvæði. Slík sönnun hefur ekki tekist í máli þessu. Málsástæða stefnenda sem skírskotar til þess að ágreiningslandið sé innan landnáms og hafi fylgt jörðinni æ síðan er ósönnuð og verður henni hafnað.

70. Fallist er á með stefnendum að þótt jörð eða jarðarhluti sé tilgreindur í heimildum sem afréttur og hafi verið nýttur sem slíkur útiloki það alls ekki að slíkt landsvæði sé beinum eignarétti háð. Á hinn bóginn telur dómurinn að löglíkur séu þó fyrir því að ef vísað er til svæðis sem afréttar þá sé þar um að ræða tilkall byggt á óbeinum eignarréttindum fremur en beinum. Notkun á orðinu hljóti því alla jafnan að þyngja nokkuð sönnunarbyrði þess er heldur öðru fram. Til þessa verður að líta við heildarmat á úrlausnarefninu.

71. Í úrskurði óbyggðanefndar var fjallað ítarlega um merki Hrafnabjarga og komist að vel ígrundaðri niðurstöðu um að ágreiningssvæðið, sem var til skoðunar undir umfjöllun um fjallendi Hrafnabjarga, hafi allt verið innan landamerkjabréfs Hrafnabjarga frá 1885 en sú niðurstaða á sér góða skírskotun í eldri heimildir. Jafnframt væri allt það land utan þjóðlendu. Niðurstaðan varð hins vegar sú að þar væri undanskilið það svæði sem hér er til umfjöllunar, þ. e. sá hluti af fjallendi Hrafnabjarga sem er austan Hrútagils, þ. e. þá vesturhluti Víðimúla.

7 2. Dómurinn telur rök óbyggðanefndar fyrir því að fjallendi Hrafnabjarga hafi verið beinum eignarrétti háð sannfærandi en jafnframt blasir þá við að þau rök fela að miklu leyti í sér rökstuðning fyrir því hvers vegna ágreiningssvæðið hér verði ekki staðsett með sama hætti bæði hvað varðar merki og eignarréttarlega stöðu og tilkall stefnenda.

7 3. Við aðalmeðferð kom enda fram með afdráttarlausum hætti að stefnendur fallast á framangreint og að ágreiningsssvæðið verði ekki fellt undir tilvísað landamerkjabréf Hrafnabjarga. Stefnendur hins vegar byggja fyrst og fremst á því að eigandi Hrafnabjarga hafi keypt vestari hluta Víðimúla með samningi 1918 og þar með hafi sá hluti fallið innan þess svæðis sem úrskurðað var eignarland Hrafnabjarga, auk annarra sjónarmiða sem nánar verða rakin.

7 4. Því er ljóst að ágreiningssvæðið liggur utan merkja Hrafnabjarga samkvæmt framangreindu og forsendum óbyggðanefndar, enda hefði H-kk-nf S-kk-nf, eigandi Hrafnabjarga, augljóslega ella ekki talið ástæðu til að kaupa svæðið af hreppnum árið 1918. Einnig hefur ekki sjáanlega verið gerður ágreiningur um að ágreiningssvæðið sé innan merkja afréttar lands Hörðdælinga samkvæmt „Landamerkjaskrá fyrir afrjettarlandi Hörðdælinga“, frá nítjándu öld.

7 5. Í málinu liggja fyrir gögn sem endurpegla deilur milli hreppsnefnda Hörðudals og Borgarhrepps um Víðidal um og eftir 1880, þegar deilt var um mörk hreppanna.

Hörðdælingar litu svo á að allur dalurinn vestan ár væri eign þeirra sem og Víðimúli allur. Árið 1892 var gerður leigusamningur þar sem Hörðdælingar leigðu „afrjettarland okkar Víðimúla, Borghreppingum, til allra afnota fyrir 12 kr. á ári í 5 ár, með öllum þeim skyldum og rjettindum, er á því hvíla, einnig að landið sje hreinsað af tóu grenjum.“

Verður ekki annað ráðið en að með þessum gerningi hafi aðilar slíðrað sverðin varðandi eignarhald, og jafnframt að aðilar hafi talið sig höndla með beinan eignarrétt.

7 6. Í fundargerð hreppsfundar Hörðudalshrepps frá 30. apríl 1917 var rætt um sölu eða leigu á fjallendinu Víðimúla og samþykkt að selja eða leigja landið. Niðurstaðan varð sú að H-kk-nf S-kk-nf, bóndi á Hrafnabjörgum, keypti af hreppnum með kaupsamningi 28. júní 1918 það svæði sem hér er deilt um en Borgarhreppur keypti degi áður innri hluta Víðidals inn af Langavatnsdal. Flest bendir til þess að viðskiptin hafi verið gerð í samfellu og jafnvel, án þess að það skipti höfuðmáli, að H-kk-nf hafi keypt allt landið en selt síðan áfram hluta þess til Borgarhrepps, en vísbendingar um þetta koma fram í kvörtun sem annar bóndi í Hörðudal sendi vegna viðskiptanna sem hann taldi löglaus og ranglát og taldi sig hafa misst spón úr aski sínum þar sem hann hefði haft þetta „réttar land hreppsins“ að láni. Í afsali til Borgarhrepps kom fram að afsalað væri „til fullrar eignar og afnota syðri hluta fjalllandsins Víðimúla með þeim ummerkjum er kaupsamningurinn greinir.“

7 7. Í fundargerð almenns sveitarfundar að Blönduhlíð í Hörðudal 10. febrúar 1863 koma fram vísbendingar í umfjöllun um upprekstrarland um að litið hafi verið svo á að svæði nærri ágreiningssvæðinu hafi verið álitið almenningsland sem Hörðdælingar hefðu nýtt, nema að bóndinn B-kk-nf G-kk-nf á Hrafnabjörgum var með áskilnað um að rannsaka frekar hvort Víðimúli væri almenningsland eða ekki.

7 8. Dómurinn telur þó flest benda til þess að þegar H-kk-nf S-kk-nf kaupir ágreiningssvæðið 1918, sem þáverandi eigandi Hrafnabjarga, hafi hann viljað koma því landsvæði undir fjallendi Hrafnabjarga, og undir sömu formerki, þ. e. að þá ætti hann allt það svæði sem síðan varð uppspretta ágreinings íslenska ríkisins og eigenda Hrafnabjarga. Dómurinn telur þannig gögn málsins styðja að í þeim viðskiptum hafi aðilar litið svo á að um framsal á beinum eignarrétti hafi verið að ræða. Að öðrum kosti hefðu kaupin gerst á mjög óræðum grunni, þ. e. engan slíkan kaupsamning hefði væntanlega þurft til svo að aðgengi kaupanda að afrétti yrði tryggður m. v. gögn málsins, þar sem hann var þá þegar til staðar miðað við allan málatilbúnað stefnda.

7 9. Margsinnis hefur hins vegar verið fjallað í dómum í þjóðlendumálum um þá meginreglu, sem orða má þannig að huglæg afstaða aðila í þessum efnum geti ekki skapað þeim annan og betri rétt en raunverulega var til staðar þegar viðskiptin fóru fram; að sá sem telur til eignarréttar yfir landi verði að færa fram fullnægjandi heimildir fyrir tilkalli sínu og að sá sem afsalar landi getur ekki veitt viðtakanda sínum víðtækari rétt en hann sjálfur átti. Þannig hefur verið talið að ekki geti haft úrslitaþýðingu hvort aðilar að kaupum hafi sjálfir litið svo á að svæði sem höndlað væri með væri háð beinum eignarrétti.

80. Af öðrum gögnum málsins verður þannig ráðið að Hörðdælingar hafi einungis átt afrétt á svæðinu en svæðið hafi ekki verið undirorpið beinum eignarrétti. Í raun hafi því hreppurinn selt annað og meira en hann átti, a. m. k. miðað við framangreindar forsendur.

81. Röksemdir stefnenda, er lúta að því að ástæða fyrir því, að ekki hafi verið til skýr merkjalýsing fyrir svæðið þegar viðskiptin áttu sér stað, hafi verið sú að á hreppum hvíldi ekki sama skylda og á öðrum landeigendum til að gera landamerkjabréf og því hafi eignarheimildin ekki verið skýr og jafnframt að óútskýrt sé hvernig Hörðudalshreppur hafi eignast landið sem hreppurinn hefði átt líkast til um mjög langa hríð við sölu, megna ekki að styðja við kröfur stefnenda eins og málið liggur fyrir dómnum. Þær endurspegla þvert á móti enn frekar þá óljósu stöðu sem telja verður að stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir að sé önnur og skýrari. Óvissa í þeim efnum gefur því kröfum stefnenda um bein eignarréttindi ekki byr heldur þvert á móti.

8 2. Ekki verður heldur önnur ályktun dregin um inntak eignarréttinda hreppsins við söluna af dómi Landsréttar í framangreindu máli nr. 514/2021. Í málsgrein 24 í dómnum er fjallað um vesturhluta Víðidals. Þar er tekið undir röksemdir óbyggðanefndar í umfjöllun um svæðið, þ. e. í úrskurði í máli óbyggðanefndar nr. 1/2014 sem fjallar um landsvæði milli Hítarvatns og Fossdalsár. Í niðurlagi umfjöllunar Landsréttar um vesturhluta Víðidals undir fjallendi Borgarhrepps segir svo:

„Loks er það niðurstaða óbyggðanefndar að sú ráðstöfun hreppsnefndar Borgarhrepps að kaupa vesturhluta Víðidals árið 1918 og gera nýtt landamerkjabréf fyrir afréttar land Borgarhrepps eftir kaupin, þar sem vesturhluta Víðidals var bætt við þau landsvæði sem voru innan merkjalýsingar eldra landamerkjabréfs, hafi ekki getað breytt eignarréttarlegri stöðu þess frá því sem áður var. Þeim ályktunum sem í framangreindu felast hefur áfrýjanda ekki tekist að hnekkja. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjanda hafi ekki sýnt fram á aðþað landsvæði sem hér um ræðir sé háð beinum eignarrétti og teljist ekki þjóðlenda í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998.“

8 3. Dómurinn telur sömu rök eiga við um ágreiningssvæði þessa máls sem hér er til umfjöllunar. Þannig er ekkert sem bendir til annars en að eignarheimild H-kk-ef S-kk-ef sem hann aflaði sér með samningnum 2018 hafi verið af sama meiði og þær heimilir sem byggt var á í framangreindum dómi Landsréttar og dugðu ekki til.

Stefnandi byggði talsvert á því í stefnu þessa máls að óbyggðanefnd hefði gert mistök varðandi framangreint landsvæði í máli nefnarinnar nr. 1/2014 og að Landsréttur hefði þurft að leiðrétta þau. Nú blasir við sú niðurstaða að Landsréttur hefur þvert á móti staðfest niðurstöður nefndarinnar.

84. Í framangreindum málatilbúnaði stefnenda fólst hins vegar í raun að stefnendur sjálfir settu ágreiningssvæðið sem hér er til umfjöllunar undir sama hatt og það svæði sem Landsréttur hefur ákveðið að sé þjóðlenda.

8 5. Stefnendur hafa þannig, kannski eðli máls samkvæmt miðað við framangreint, ekki rökstutt það með viðhlítandi hætti hvers vegna önnur sjónarmið eigi að gilda um réttindi sem rót eiga að rekja til samnings H-kk-ef við Hörðudalshrepp og samning þann sem hreppurinn gerði miðað við gögn málsins degi áður við Borgarhrepp. Þar getur ekki ráðið úrslitum þótt sýslumörk skilji að vestur- og austurhluta sjálfs Víðimúla, en þýðing þess hefur ekki verið reifuð af hálfu stefnenda þótt því sé hins vegar haldið á lofti í málinu að ágreiningssvæðið hér sé eina svæðið sem úrskurðað hafi verið þjóðlenda í gjörvallri

Dalabyggð.

8 6. Við aðalmeðferð bentu stefnendur á að svo virtist sem óbyggðanefnd hefði gert aðrar og minni kröfur í málinu varðandi önnur svæði í nágrenni ágreiningssvæðisins. Þar var vísað t. d. til þeirrar meðferðar sem svokallað Sauðafellsselland hefði fengið, sbr. kafla 6.3.3.2 í úrskurði nefndarinnar í máli nr. 3/2016, en þar hafi mjög verið slakað á kröfum um sönnun landeigendum í hag sem alls ekki væri gert í þessu máli. Dómurinn fær ekki séð að þessari málsástæðu sé hreyft í stefnu málsins. Jafnvel þótt leiða mætti slíkt af málatilbúnaði stefnenda, einkum þá á grundvelli sjónarmiða um réttmætar væntingar sem stefnendur máttu hafa, verður að telja málsástæðu í þá veru vanreifaða og vandséð hvernig meðferð á öðru svæði sem þá miðað við framlögð gögn þessa máls, hefði verið röng, sem þó liggur ekkert fyrir um enda ekki úrlausnarefni hér, geti skapað öðrum rétt sem þeir ella ekki ættu.

87. Vissulega er það svo að í nokkrum tilvikum hefur við heildarmat á málum mjög verið horft til þess hvernig með aðrar sambærilegar jarðir eða jarðahluta hefur farið, en í þeim efnum er skemmst að minnast dóms Hæstaréttar í máli nr. 41/2020 varðandi Þóreyjartungur. Slík sjónarmið geta þó ekki haft úrslitaþýðingu við heildarmat, ef önnur sjónarmið og atvik máls styðja ekki það eignarréttarlega tilkall sem gert er varðandi annað svæði þótt liggi nærri.

8 8. Þá verður ekki fallist á með stefnendum að þar sem um opinberan aðila hafi verið að ræða; handhafa almannavalds, þegar Hörðudalshreppur seldi H-kk-þgf S-kk-þgf ágreiningssvæðið 2018, eigi sömu sjónarmið við og litið hefur verið til í dómum Hæstaréttar, s. s. í málum nr. 496/2005 og 617/2012, þegar ríkið hefur átt í hlut. Þessum málsástæðum var einnig hreyft í máli óbyggðanefndar nr. 1/2014 og þá verið til umfjöllunar fyrir Landsrétti, sbr. framangreint. Um þetta sjónarmið og þýðingu þess, einnig hér í þessu máli að mati dómsins, má og t. a. m. benda á málsgrein 22 í dómi Landsréttar í máli nr. 514/2021, þar sem þessu sjónarmiði var hafnað um fyrrum austurhluta Víðidals, þ. e. hluta af fyrrum afréttar landi Hörðdælinga sbr. framangreint.

8 9. Þá getur ekki haggað framangreindri niðurstöðu þótt það land sem um ræðir sé sannanlega mjög eðlislíkt öðru landi Hrafnabjarga sem var úrskurðað eignarland og staðhættir, gróðurfar og aðrir landkostir geta þannig ekki rökstutt þann aðskilnað sem gerður hefur verið á milli svæðanna í eignarréttarlegu tilliti. Á slíkum þáttum verður enda ekki byggt einvörðungu heldur einungis til þeirra horft eftir atvikum til að styrkja aðrar heimildir.

90. Dómurinn telur vissulega ýmislegt styðja við kröfur stefnenda. Þannig vekur upp spurningar sú niðurstaða að þessi litli hluti alls þess landsvæðis sem til skoðunar var í máli nr. 3/2016 var metinn sá eini innan sýslumarka sem ekki væri undirorpinn beinum eignarrétti, þrátt fyrir gild sjónarmið um landnám í öndverðu, að gróðurfar og gerð landsins séu mjög sambærileg landi í kring, einnig huglæg afstaða þeirra aðila er áttu viðskipti með landið, þ. m. t. opinberra aðila, afstaða sem studd var þá ágætum rökum og að endingu sjónarmið um það sem stefnendur telja endurspegla aðra nálgun sem virðist hafa verið viðhöfð í öðrum málum á svæðinu, sem svipar mjög til þessa máls, sbr. framangreinda umfjöllum.

91. Það sem ræður hér úrslitum hins vegar er að stefnendum hefur ekki tekist að skilja vesturhluta Víðimúla með fullgildum rökum frá upphaflegu afréttar landi Hörðdælinga og þá einkum vestari og austari hluta Víðdals í eignarréttarlegum skilningi og hefur þannig ekki lánast að sanna hvers vegna vesturhluti Víðimúla hafi þá sérstöðu í þeim efnum sem annar hluti afréttar landsins semvið sölu 1918 var eitt og sama svæðið, nýtur ekki. Þar sem þetta hefur ekki tekist að mati dómsins verður ekki horft framhjá dómi Landsréttar í máli nr. 512/2021 um að það land sé þjóðlenda sem leiðir þá aftur til þess að hið sama verði að gilda um ágreiningssvæði þessa máls.

92. Haldlausar eru að mati dómsins málsástæður stefnenda sem byggðar eru á broti á meðalhófsreglu gagnvart þeim einkum sökum þess að á stefnendur séu lagðar ósanngjarnar og óviðráðanlegar sönnunarkröfur í málinu eða að íslenska ríkið hafi sýnt af sér tómlæti við gæslu sinna réttinda eða að þau réttindi séu fyrnd sem á trauðla við þar sem um eignarréttindi ræðir. Þessum málsástæðum hefur verið svarað að mati dómsins í fjölmörgum svokölluðum þjóðlendumálum sem dæmd hafa verið í Hæstarétti og Landsrétti undanfarin ár þar sem, hvað þessa málsástæður áhrærir, aðstæður hafa verið keimlíkar.

93. Hið sama á við um meint áhrif setningar landamerkjalaga nr. 5/1882 og síðar laga nr.

41/1919, og þeirri meginreglu um sönnunarbyrði sem jafnan hvíli á þeim er rengi þinglýstar eignarheimildir, er leiði til þess í málinu að stefndi beri þá byrði og hana hafi hann ekki axlað. Í málinu liggja þannig fyrir gögn og önnur sjónarmið um sönnun sem varpa þeirri byrði á stefn endur málsins.

94. Sjónarmiðum stefnenda um að eigendur jarðanna hafi eignast hið umþrætta svæði fyrir hefð verður jafnframt að hafna.

9 5. Líkt og að framan greinir liggja engar heimildir fyrir sem sýna fram á, þannig að á verði byggt, aðá svæðinu hafi verið búiðog ekkert liggur fyrir um að umráðum landsins hafi nokkru sinni eftir það verið háttað þannig að þau gætu talist hafa fullnægt kröfum 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 um óslitið eignarhald á fasteign. Beinn eignarréttur að svæðinu getur því ekki hafa stofnast til handa eigendum Hrafnabjarga fyrir hefð eftir gildistöku hefðarlaga, hvorki samkvæmt almennu ákvæði 1. mgr. 2. gr. né sérreglu í 12. gr. laganna.

Dómurinn telur sjálfsagt að vísa til sjónarmiða sem birtast í rökstuðningi óbyggðanefndar varðandi þetta atriði á bls. 208 þar sem lagaumhverfi og dómaframkvæmd er skýrt.

Grunnstefið hér er að ekki sé hægt að hefða land sem ekki hefur áður verið háð beinum eignarrétti. Niðurstaða varðandi eignarhald, sbr. framangreint, er því í raun upptaktur fyrir það að hafna verður því að stefnendur hafi getað hefðað landið.

9 6. Að öllu framangreindu virtu telur dómurinn að ósannað sé að stefnendur eigi beinan eignarrétt yfir ágreiningssvæðinu og því verður staðfest sú niðurstaða óbyggðanefndar í úrskurði hennar í máli nr. 3/2016 að svæðið sé þjóðlenda. Vegna athugasemda við aðalmeðferð málsins verður áréttað að ekki verður haggað þeirri niðurstöðu að landsvæðið er í afréttareign stefnenda, en lögmenn voru sammála um að kröfugerð stefnenda og málatilbúnaður varðaði eðli máls samkvæmt ekki þá niðurstöðu óbyggðanefndar.

9 7. Með vísan til kröfugerðar fyrir dómnum er niðurstaða málsins því sú að stefndi verður sýknaður af dómkröfum stefnenda í máli þessu.

9 8. Rétt er að málskostnaður falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, S-kk-ef P-kk-ef lögmanns, sem verður ákveðin samkvæmt yfirliti lögmannsins 1.070.000 krónur án virðisaukaskatts.

9 9. Málið fluttu fyrir dómi S-kk-nf P-kk-nf lögmaður fyrir stefnendur og J-kk-nf

T-kk-nf lögmaður fyrir stefnda.

100. L-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnenda.

Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.070.000 krónur.

L-kk-nf K-kk-nf