E-2766/2013

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 7. febrúar sl., að lokinni aðalmeðferð og endurupptekið og flutt að nýju hinn 22. apríl sl., var höfðað fyrir dómþinginu af R-kvk-þgf S. K-kvk-þgf, Lautarsmára 20, Kópavogi, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 26. júní 2013.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi að skuldabréf nr. 519306-308, útgefið af stefnanda til Íslandsbanka hf., dagsett 7. júní 2005, feli í sér skuldbindingu vegna lánsfjár í íslenskum krónum sem sé verðtryggð þannig að fjárhæð skuldabréfsins sé bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við 13., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til þess að greiða honum málskostnað, að skaðlausu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

II

Málavextir eru þeir, að 7. júní 2005 gaf stefnandi út veðskuldabréf nr. 519306-308 til fyrirrennara stefnda, Íslandsbanka hf., en áður hafði stefnandi leitað til bankans um lán. Hinn 1. júní 2005 var gert greiðslumat á stefnanda miðað við lánveitingu að fjárhæð 12.000.000 króna með 4,15% óverðtryggðum vöxtum. Í framhaldinu undirrituðu aðilar lánsumsókn. Stefnandi gaf samdægurs út fyrrgreint veðskuldabréf. Í bréfinu kemur fram að útgefandi, stefnandi, viðurkenni að skulda Íslandsbanka hf. 118.516 svissneska franka og 10.158.201 japönsk jen, miðað við útgáfudag, að jafnvirði 12.200.000 íslenskra króna. Lánið var greitt út í íslenskum krónum á kaupgengi bankans miðað við japönsk jen og svissneska franka hinn 14. júní 2006. Stefnandi greiddi ávallt af láninu í íslenskum krónum, í samræmi við ákvæði skuldabréfsins, en samkvæmt ákvæðum þess var óheimilt að greiða af því í öðrum gjaldmiðlum. Hinn 17. nóvember 2008 var gerð skilmálabreyting á skuldabréfinu þannig að stefnandi greiddi aðeins vexti fram til 1. júní 2009.

Hinn 11. maí 2009 var gerð önnur skilmálabreyting á skuldabréfinu og fór þá höfuðstóll veðskuldabréfsins í svokallaða greiðslujöfnun.

Hinn 18. ágúst 2010 var enn á ný gerð skilmálabreyting sem miðaðist við að stefnandi greiddi stefnda fasta fjárhæð, 183.155 krónur, á hverjum gjalddaga.

Hinn 24. febrúar 2011 óskaði stefnandi eftir höfuðstólslækkun skuldarinnar þannig að skuldbindingin lækkaði úr 26.008.503 krónum í 18.290.283 krónur, með þeim hætti að miðað var við gengi svissneskra franka og japanskra jena hinn 29. september 2008 og sú fjárhæð dregin frá stöðu skuldar samkvæmt veðskuldabréfinu eins og hún var 2. febrúar 2011. Samtals nam höfuðstólslækkunin 7.808.773 krónum. Útbúin voru tvö ný skuldabréf ásamt greiðsluáætlun, annað að fjárhæð 14.280.000 krónur og hitt að fjárhæð 4.010.283 krónur. Á báðum bréfum er yfirlýsing bankans um að viðkomandi skjal sé gefið út til uppgreiðslu veðskuldabréfs á sömu eign, útgefnu 7. júní 2005, upphaflega að fjárhæð 12.200.000 króna.

Í kjölfar dóma Hæstaréttar Íslands vegna gengistryggðra lána taldi stefnandi að skuldabréf það sem hún hafði gefið út árið 2005 hefði verið gengistryggt og hefði falið í sér skuldbindingu vegna lánsfjár í íslenskum krónum, enda hefði hún enga þörf haft fyrir erlenda gjaldmiðla. Hafi það komið heim og saman við þær upplýsingar sem henni hafi verið gefnar hjá fyrirrennara stefnda. Stefndi hefur hafnað því að viðurkenna að skuldabréfið hafi verið í íslenskum krónum.

Íslandsbanki breytti síðar nafni sínu í Glitnir hf. Við fall bankans haustið 2008 voru eignir bankans framseldar Nýja Glitni banka hf., samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Nýi Glitnir banki hf. breytti síðar nafni sínu í Íslandsbanki hf. Var umrætt skuldabréf meðal þeirra eigna sem framseldar voru við slit hins fallna banka. Íslandsbanki hf. er því réttur aðili málsins.

III

Stefnandi byggir kröfu sína á því að framangreint veðskuldabréf nr. 519306-308 feli í sér skuldbindingu vegna lánsfjár í íslenskum krónum og að fjárhæð lánssamningsins og skuldabréfsins sé í íslenskum krónum bundin við gengi erlendra gjaldmiðla í skilningi laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Slík gengistrygging sé í ósamræmi við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 og tilgang þeirrar löggjafar. Telur stefnandi að skjöl málsins bendi eindregið til þess að veðskuldabréfið hafi verið gefið út vegna gengistryggðs lánssamnings, í samræmi við skriflegan lánssamning aðila. Þá byggir stefnandi á meginreglum neytendaréttar, sér í lagi að skýra eigi óskýr ákvæði í samningi neytanda í hag. Stefnandi bendi á að ekki hafi verið byggt á neytendarétti í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 524/2011. Hér sé því um nýja málsástæður að ræða, sem ekki hafi verið tekið tillit til í fyrri dómum Hæstaréttar. Stefnandi byggir einnig á því að umþrætt veðskuldabréf sé annars efnis en í máli nr. 524/2011, meðal annars þannig að í veðskuldabréfi nr. 519306-308 sé beinlínis kveðið á um að lántakanda sé skylt að greiða afborganir og vexti í íslenskum krónum og að greiðslumáti í öðrum gjaldmiðlum sé óheimill. Að auki sé nú byggt á því í fyrsta skipti svo vitað sé, að um sé að ræða skuldbindingu sem varði lánsfé í íslenskum krónum.

Stefnandi hafi leitað eftir húsnæðisláni hjá fyrirrennara stefnda til greiðslu skuldbindingar í íslenskum krónum. Hinn 1. júní 2005 hafi verið gert greiðslumat á stefnanda og hafi við matið verið gert ráð fyrir láni að fjárhæð 12.000.000 króna, sem hafi átt að bera 4,5% óverðtryggða vexti. Niðurstaða greiðslumats hafi gefið til kynna að stefnandi myndi ekki ná að efna þær skuldbindingar. Þrátt fyrir þetta hafi fyrirrennari stefnda samþykkt að veita stefnanda lán að fjárhæð 12.200.000 krónur, samkvæmt lánssamningi, gegn því að stefnandi gæfi út skuldabréf að sömu fjárhæð, þótt ekkert hefði breyst varðandi ráðstöfunartekjur stefnanda á þeim sex dögum sem liðið hafi frá greiðslumati þar til að gerður hafi verið lánssamningur. Stefnandi telji að hér hafi fyrirrennari stefnda meðal annars brotið gegn 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem og góða viðskiptahætti og venjur. Stefnandi telji að bankanum hafi í raun verið skylt að gæta mikillar varúðar og láta stefnanda vita með sannarlegum hætti um alla þá áhættu sem á lántökunni hafi hvílt, bæði gengis- og vaxtaáhættu. Þannig hefði til dæmis átt að bjóða stefnanda, með sannarlegum hætti, verðtryggt lán með lægri greiðslubyrði. Þannig hefði hún mögulega getað staðist greiðslumatið. Stefnandi sé neytandi með litla þekkingu á lánamálum en fyrirrennari stefnda hafi verið eitt stærsta fjármálafyrirtæki á Íslandi.

Óumdeilt sé að stefnandi sé neytandi samkvæmt lögum nr. 121/1994 um neytendalán. Í 5. gr. þeirra laga segi að lánssamningur skuli vera gerður skriflega og fela í sér upplýsingar þær, sem tilgreindar séu í 6. og 8. gr. laganna. Í 6. gr. laganna segi að við gerð lánssamnings skuli lánveitandi gefa neytanda upplýsingar um höfuðstól, fjárhæð útborgunar, það er, höfuðstól að frádregnum lánskostnaði, vexti, heildarlántökukostnað í krónum, árlega hlutfallstölu kostnaðar, heildarupphæð þá sem greiða skal, það er, samtölu höfuðstóls, vaxta og lántökukostnaðar, fjölda einstakra greiðslna, fjárhæð þeirra og gjalddaga, gildistíma lánssamnings, skilyrði uppsagnar hans og heimild til að greiða fyrir lokagjalddaga. Framangreindar upplýsingar sé ekki að finna í veðskuldabréfi nr. 519306-308 og sé því ljóst að skuldabréfið eitt og sér verði ekki talið lánssamningur í skilningi laga nr. 121/1994. Skuldabréf sé enda einhliða yfirlýsing skuldara en ekki tvíhliða samningur. Samkvæmt 5. gr. laganna verði jafnframt að gefa neytanda framangreindar upplýsingar við gerð lánssamnings. Þessar upplýsingar komi fram í greiðsluáætluninni, sem hafi verið útbúin sama dag og greiðsluumsókn lánsins. Í lánsumsókninni komi fram að lánsfjárhæð í íslenskum krónum sé 12.200.000 krónur og að viðmiðunargengi sé miðað við 7. júní 2005. Þá komi fram að lánið skuli að hálfu leyti miðast við svissneska franka og að hálfu leyti við japönsk jen, með LIBOR-vöxtum, og viðmiðunargengi þeirra gjaldmiðla. Sérstaklega sé tekið fram að hvor leggur hins erlenda myntviðmiðs sé 6.100.000 krónur. Í umsókninni komi jafnframt fram að lánið sé greitt út í íslenskum krónum á kaupgengi Íslandsbanka hf. á útborgunardegi. Þá segi: „Lántaki hefur leitað sér ráðgjafar og gerir sér grein fyrir þeim áhrifum sem þróun gengis og vaxta getur haft á höfuðstól og greiðslubyrði.“ Í þessu felist ákveðin þversögn ef líta eigi á lánið í erlendum gjaldmiðlum því þróun gengis geti ekki haft áhrif á höfuðstól lánsins, nema lánið sé í íslenskum krónum. Gengisþróun hér á landi hafi engin áhrif á skuldbindingar sem séu raunverulega í erlendum gjaldmiðlum. Þannig myndi 10% styrking japanska jensins gagnvart íslenskri krónu ekki hafa nein áhrif á höfuðstól láns í japönskum jenum en myndi hins vegar hækka lán með höfuðstól í íslenskum krónum um 10%. Lánsumsóknin hafi verið undirrituð af stefnanda og svo samþykkt og undirrituð af starfsmanni fyrirrennara stefnda. Stefnandi mótmælir því að hafa leitað sér ráðgjafar vegna lánsins og hafi henni aldrei verið boðin slík ráðgjöf.

Við gerð lánsumsóknar og greiðsluáætlunar, sem stefnandi telji að líta beri á sem hinn raunverulega lánssamning, hafi stefnanda verið veittar framangreindar upplýsingar sem lög um neytendalán bjóði. Framangreindar upplýsingar komi fram í greiðsluáætluninni. Þar sé kveðið á um að höfuðstóll lánsins sé 12.200.000 krónur, fjárhæð útborgunar 11.895.000 krónur, vextir 2,21%, heildarlántökukostnaður 5.803.103 krónur, árleg hlutfallstala kostnaðar 2,42% og heildarupphæð sú, sem greiða skuli, 17.698.103 krónur. Þá sé getið um fjölda einstakra greiðslna, fjárhæð þeirra í íslenskum krónum, gjalddagi og gildistími samningsins. Þar sem þessar upplýsingar komi einungis fram á greiðsluáætlun verði að líta á greiðsluáætlunina sem hinn raunverulega lánssamning auk lánsumsóknar.

Allar þessar fjárhæðir komi fram í íslenskum krónum og hvergi sé að finna tilgreiningu lánsfjárhæðar í hinum erlendu gjaldmiðlum. Hafi fyrirrennari stefnda ætlað að hafa lánssamninginn í erlendum gjaldmiðlum hefðu framangreindar upplýsingar þurft að koma fram í þeim gjaldmiðlum. Í tilviki stefnanda hefði þurft að gera tvær greiðsluáætlanir, annars vegar í japönskum jenum og hins vegar í svissneskum frönkum. Aðeins þannig hefði neytandi verið upplýstur samkvæmt lagaskilyrðum um hvorn legg fyrir sig, enda mjög mikill munur á LIBOR-vöxtum svissneskra franka og japanskra jena á þessum tíma, 0,75% á svissneska franka og 0,05438 á japönsk jen. Í 6. gr. laga um neytendalán sé aðeins kveðið á um skyldu til þess að veita upplýsingar um heildarlántökukostnað í krónum. Með einfaldri gagnályktun verði að skýra ákvæðið með þeim hætti að allar aðrar upplýsingar hljóti að þurfa að koma fram í þeim gjaldmiðli eða gjaldmiðlum sem lánssamningur milli lánveitanda og neytanda hljóði um. Þar sem aðeins komi fram tilgreiningar í íslenskum krónum hljóti lánssamningurinn að hafa verið um lán í íslenskum krónum.

Til þess að lánssamningurinn næði fram að ganga hafi fyrirrennari stefnda látið útbúa skuldabréf sem stefnandi hafi gefið út til hans, til tryggingar endurgreiðslu lánsins. Skuldabréfið hafi auðvitað átt að vera í samræmi við gerðan lánssamning aðila, sem beri með sér að hann hafi verið í íslenskum krónum, þrátt fyrir að bréfið hafi borið heitið „Veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum Húsnæðislán“. Í veðskuldabréfinu sé fjárhæðin tilgreind 12.200.000 krónur, bæði í tölustöfum og bókstöfum. Að auki séu nefndir þeir gjaldmiðlar sem komi fram í lánsumsókninni miðað við viðmiðunargengi lánsumsóknarinnar (lánssamningsins). Þess beri þó að geta að hin íslenska fjárhæð sé bæði með stærra letri sem og feitletruð. Í 5. gr. skuldabréfsins sé jafnframt tekið fram að greiðslur af láninu skuli greiddar í íslenskum krónum og skuli Íslandsbanki hf. reikna út fjárhæð hverrar afborgunar og/eða vaxta miðað við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á þeim gjaldmiðlum sem lánið samanstandi af allt að 10 dögum fyrir gjalddagann. Hér verði einnig að hafa í huga að fyrirrennari stefnda hafi einhliða samið skilmála skuldabréfsins og þar sem skuldabréfið hafi ekki verið í samræmi við lánssamning aðila verði stefndi að bera hallann af því.

Í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 757/2012, 715/2012 og 3/2012 leggi rétturinn áherslu á að í þeim málum hafi verið deilt um viðskiptabréf sem hafi með tæmandi hætti lýst þeim réttindum sem þau hafi veitt og þeim takmörkunum sem á þeim réttindum kynnu að vera. Stefnandi byggir á því að útgefið skuldabréf hafi verið samið einhliða af lánveitanda, á þeirri forsendu að skuldabréfið hafi verið í samræmi við lánssamning aðila. Skuldabréfið hafi með öðrum orðum verið gefið út sem skuldaviðurkenning og til tryggingar vegna láns sem stefnandi hafi tekið hjá fyrirrennara stefnda.

Hugtakið skuldabréf eigi sér langa sögu en hafi lengi framan af ekki verið skilgreint í lögum. Í 2. tölulið 2. gr. laga nr. 11/2008 um sértryggð skuldabréf sé kveðið á um að skuldabréf teljist vera skrifleg yfirlýsing þar sem útgefandi viðurkenni einhliða og skilyrðislaust skyldu sína til að greiða ákveðna peningagreiðslu. Þrátt fyrir að þessi skilgreining sé auðvitað bundin við ákvæði laga um sértryggð skuldabréf sé hún efnislega í samræmi við almenna skilgreiningu á hugtakinu skuldabréf.

Ljóst sé að umþrætt skuldabréf geti ekki lögum samkvæmt verið grundvöllur lánveitingar til stefnanda, sem neytanda, samkvæmt 5. gr. laga nr. 121/1994. Að auki skuli skuldabréf kveða á um einhliða og skilyrðislausa skyldu til að greiða ákveðna peningagreiðslu. Ljóst sé að skuldabréfið sé með þrjár mismunandi fjárhæðir, í íslenskum krónum, japönskum jenum og svissneskum frönkum. Því geti ekki verið um ákveðna peningagreiðslu að ræða.

Lánveitingin sem búi að baki útgáfu skuldabréfsins, það er, hinn raunverulegi lánssamningur, hafi ekki farið fram með útgáfu skuldabréfsins heldur hafi skuldabréfið verið gefið út til tryggingar skuldar sem stofnað hafi verið til með lánssamningi. Ljóst sé að hefði lánið verið veitt með með útgáfu skuldabréfsins væri slíkt skuldabréf ekki einhliða yfirlýsing heldur tvíhliða samningur, þar sem annar aðilinn lofi að lána hinum peninga gegn því að þeir verði endurgreiddir. Væri veðskuldabréfið tvíhliða lánssamningur, uppfylli það ekki hugtaksskilyrði skuldabréfa sem einhliða yfirlýsingu um skuld. Að þessu sögðu verði að líta svo á að umþrætt skuldabréf sé haldið slíkum annmarka að það geti ekki staðið sjálfstætt heldur verði við mat á efni þess að líta til þeirra löggerninga sem að baki útgáfu skuldabréfsins hafi legið, það er, lánssamningsins, lánsumsóknarinnar og greiðsluáætlunarinnar.

Af orðalagi 13. gr. laga nr. 38/2001 megi ráða að ekki skipti máli hver tiltill skuldabréfs sé eða hver sé tilgreining fjárhæðar bréfsins, hafi lánsfé það, sem skuldabréfinu hafi verið ætlað að tryggja endurgreiðslu á, verið lánsfé í íslenskum krónum. Tilgangur 13. gr. og 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/2001 hafi verið sá að fella niður heimildir til að binda skuldbindingar um lánsfé í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og að tekinn yrði af allur vafi þar að lútandi. Vilji löggjafans hafi verið ótvíræður og skýr. Ekki sé hægt að semja sig frá lögunum. Umþrætt skuldabréf hafi verið gefið út sem skuldaviðurkenning vegna láns sem stefnandi hafi tekið hjá fyrirrennara stefnda. Í lánsumsókninni og greiðsluáætlun, sem hafi verið hinn raunverulegi lánssamningur, hafi verið samið svo um að lánveitingin væri gengistryggð og hafi viðmiðunargengi verið sérstaklega tilgreint. Þær fjárhæðir sem komi fram séu enda mjög óraunhæfar, það væri mjög undarlegt fyrir lántaka að óska eftir láni á 118.516 svissneskum frönkum og 10.158.201 japönsku jeni. Ljóst sé að tilgangurinn hafi verið að lána 12.200.000 krónur, sem greiða skyldi út og endurgreiða í íslenskum krónum.

Þá virðist stefndi ekki hafa breytt afstöðu sinni um lánveitinguna fyrr en umræða um lögmæti gengistryggðra lána hafi hafist. Þetta megi meðal annars sjá af greinarskrifum starfsmanna fyrirrennara stefnda sem og eftirfarandi setningu sem birt hafi verið á heimasíðu bankans 16. mars 2006: „Lánin eru óverðtryggð, það er að segja ekki tengt við vísitölu neysluverð, en erlendur höfuðstóll tekur breytingum í samræmi við þróun erlendra gjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu.“

Stefnandi telur að skýra þurfi ákvæði skuldabréfsins í samræmi við tilgang laga um neytendalán og meginreglu um vernd neytenda sem eigi sér meðal annars stoð í lögum um neytendalán nr. 121/1994 og 36. gr., a-d lið, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Hafa verði í huga að lög um neytendalán hafi verið sett vegna tilskipana Evrópusambandsins í kjölfar undirritunar EES-samningsins. Lög um neytendalán hafi þann yfirlýsta tilgang, samkvæmt athugasemdum með frumvarpi til laganna, að samræma reglur í löggjöf hvers lands á sviði neytendalána, einkum reglur um hvaða upplýsingar neytendur skuli fá í tengslum við lán. Þá hafi tilgangur með tilskipun nr. 87/102 EBE og 90/88 EBE verið að ná fram jafnri stöðu lánveitanda og tryggja neytendum sem mesta vernd.

Lánssamningur sá, sem liggi til grundvallar umþrættu veðskuldabréfi, feli í sér að stefnandi hafi fengið lánaðar 12.200.000 krónur og hafi höfuðstóll skuldarinnar verið verðtryggður miðað við gengi gjaldmiðla. Slík verðtrygging sé ólögmæt samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, eins og fram hafi komið. Það sé ekki í samræmi við ætlun aðila eða lánssamninginn sjálfan að álykta að lánið hafi verið í erlendum gjaldmiðlum og myndi slík ályktun kollvarpa þeirri neytendavernd sem lögum neytendalán eigi að tryggja. Lánveitandi gæti þá lánað neytanda fjármuni gegn því að hann skrifaði undir skuldabréf sem ekki sé í samræmi við lánssamning aðila og kveði á um miklu ríkari skyldur en samningur aðila kveði á um, sem hafi ekki komið fram í greiðsluáætlun eða öðrum þeim skjölum sem fyrir liggi. Stefnandi telji að líta verði svo á að slík viðskipti beri keim af óeðlilegum viðskiptaháttum og að ákvæði a-d liða 36. gr. laga nr. 7/1936 um ósanngjarna samningsskilmála geti leitt til þess að slíka samningsskilmála sé að engu hafandi. Neytendaverndin feli í sér að leitast sé við að jafna stöðu einstaklinga og fjármálafyrirtækja við samningsgerð.

Útskrift úr kerfum fyrirrennara stefnda, dagsett 8. ágúst 2005, eða rétt rúmlega tveimur mánuðum eftir sjálfa lánveitinguna, styðji það að lánið hafi verið í íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Þar komi fram sundurliðun á láninu eftir JPY- og CHF-leggjum lánsins. Upphafleg fjárhæð lánsins undir CHF-leggnum sé þar tilgreind 6.108.314 krónur og staða á útprentunardegi 6.015.605 krónur. Þá komi þar fram að núvirði lánsins sé 6.015.505 krónur og að verðbætur séu -116,146 krónur, sem þýði að gengi hinnar íslensku krónu hafi styrkst á þessum tíma. Sams konar upplýsingar séu þar um JPY-legg lánsins. Það sé því ljóst, samkvæmt kerfum bankans sjálfs, að litið hafi verið á lánið sem íslenskt krónulán og lækkun og hækkun gengis skráð sem verðbætur í bókum bankans, en ekki sem gengishagnaður eða gengistap. Framangreind framsetning bankans staðfesti það að lán samkvæmt samningi aðila hafi verið bundið gengi erlendra gjaldmiðla.

Eftir hrun bankanna og falls fyrirrennara stefnda hafi verðmæti hinnar íslensku krónu lækkað og hafi það haft í för með sér að höfuðstóll láns stefnanda tæplega þrefaldaðist. Hinn 17. nóvember 2008 hafi verið gerð skilmálabreyting á láninu. Í henni segi meðal annars: „Lánið svo breytt skal miðast við ofangreinda erlenda og/eða innlenda fjárhæð eða jafngildi hennar í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum, sem birtar eru í almennri gengistöflu Nýja Glitnis banka hf. eða annarri almennri viðurkenndri gengisskráningu eða í íslenskum krónum á þeim virka bankadegi sem fyrst er unnt að skrá breytinguna eftir þinglýsingu.“

Hinn 11. maí 2009 hafi aftur verið gerð skilmálabreyting á láninu og það farið í svokallaða greiðslujöfnun. Hún hafi falið í sér að fjárhæð afborgana hafi ekki lengur tekið breytingum í samræmi við gengi þeirra gjaldmiðla sem lánið miðaðist við heldur hafi verið samið um að samanlögð fjárhæð afborgana og vaxta skyldi vera 232.500 krónur. Í þessari skilmálabreytingu hafi fjárhæð veðskuldabréfsins verið tilgreind í íslenskum krónum.

Í marsmánuði árið 2011 hafi verið gerð höfuðstólslækkun á skuldabréfinu að beiðni stefnanda. Höfuðstólslækkunin hafi falið í sér að borin hafi verið saman tvö tímabil og gengi þeirra gjaldmiðla sem skuldin hafi miðast við. Hafi mismunurinn svo verið dreginn frá upphæð skuldabréfsins. Í framhaldinu hafi verið útbúin tvö ný skuldabréf, annars vegar að fjárhæð 14.280.000 krónur og svo hins vegar að fjárhæð 4.010.238 krónur. Neðst í báðum veðskuldabréfunum komi fram texti sem stefndi hafi látið færa inn í bréfin. Þar segi: „Skjal þetta er gefið út til uppgreiðslu veðskuldabréfs á sömu eign, útgefnu þann 7.06.05 upphaflega að fjárhæð kr. 12.200.000, að eftirstöðvum þann 02.02.2011 kr. 26.099.056, þ.a. vanskil kr. 0.“ Þannig að jafnvel árið 2012 hafi stefndi litið svo á að skuldabréfið hafi upphaflega verið í íslenskum krónum. Skjóti því skökku við að stefndi haldi því nú fram að veðskuldabréfið hafi verið í erlendum gjaldmiðlum, nema til þess eins að geta innheimt frekari ólögmætan hagnað vegna bréfsins.

Stefnandi byggir á því að veðskuldabréf nr. 519306-308 hafi verið í fullu samræmi við tilgang lánveitingarinnar og því sjónarmiði að lánveitingin hafi verið í íslenskum krónum. Yfirlýsingar stefnda og forvera hans eftir lánveitinguna sé heldur ekki hægt að túlka með öðrum hætti. Það hafi ekki verið fyrr en síðar sem stefndi hafi haldið því fram að lánveitingin hafi verið í erlendum gjaldmiðlum. Tilviljun ein ráði því að hinir erlendu gjaldmiðlar hafi ratað inn í skuldabréfið sem tilgreini bæði fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum og íslenskum krónum. Þar sem stefnandi sé neytandi samkvæmt lögum nr. 121/1994 verði að virða allan vafa henni í hag, sem og samkvæmt andskýringarreglu samningaréttar. Sá vafi birtist í því hvort taka eigi mið af tilgreiningu fjárhæðarinnar í erlendum gjaldmiðlum eða íslenskum krónum, sem ljóst sé að samið hafi verið um við gerð umsóknar, greiðsluáætlunar sem og við greiðslumat. Stefnandi bendi á að ekki hafi áður reynt á nákvæmlega sama lánsform í dómum Hæstaréttar Íslands og ekki hafi verið haldið á lofti málsástæðum er varði neytendarétt eða þá að skuldabréf hafi verið til tryggingar á lánssamningi aðila og því beri að skýra umþrætt skuldabréf með hliðsjón af þeim samningi.

Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, laga nr. 121/1994, um neytendalán, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, og laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Þá vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar og tilskipana ESB um neytendavernd.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að lán samkvæmt veðskuldabréfi nr. 519306-308 hafi verið gilt lán í erlendum gjaldmiðum. Svo sem greini í forsendum dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 92/2010 og 153/2010 fari skuldbinding í erlendum gjaldmiðlum ekki gegn 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Af fyrirliggjandi réttarframkvæmd verði ráðið að sé höfuðstóll lánsskuldbindingar sérstaklega tilgreindur í erlendum gjaldmiðlum, eins og í umþrættu veðskuldabréfi, sé um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum að ræða. Á slíka skuldbindingu hafi fyrst reynt í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 520/2011. Þá hafi fjárhæð skuldbindingar samkvæmt skuldabréfi verið skýrt skilgreind í hinum erlendu gjaldmiðlum og jafnvirði skuldbindingarinnar í íslenskum krónum. Var það niðurstaða réttarins að skuldbindingin væri í erlendum gjaldmiðlum og að slík skuldbinding færi ekki gegn áður tilgreindum ákvæðum laga nr. 38/2001. Af dómum Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 551/2011 og 552/2011 megi ráða að tilgreining lánsskuldbindingarinnar sjálfrar skipti mestu við úrlausn á því hvort skuldbindingar séu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum.

Þá hafi í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 524/2011 reynt á svipaða skuldbindingu og reynt hafi á í áðurnefndum dómi réttarins í máli nr. 520/2011. Við úrlausn á því hvort lán hafi verið í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum hafi rétturinn vísað til tilgreiningar lánsskuldbindingarinnar í hinum erlendu gjaldmiðlum, heitis skuldabréfsins og vaxtaákvæða í bréfinu. Rétturinn hafi jafnframt vísað til skilmálabreytingar sem hafi borið fyrirsögnina „Skilmálabreyting skuldabréfs í erlendum myntum/mynteiningum“ og ekki tilgreint jafnvirðisfjárhæð í íslenskum krónum. Stefndi vísar einnig til dóma Hæstaréttar Íslands í máli nr. 757/2012 og 3/2013, máli sínu til stuðnings. Þá vísar stefndi til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-4433/2012.

Stefndi byggir á því að það hafi sérstaka þýðingu að hin umdeilda lánsskuldbinding sé byggð á veðskuldabréfi, sem eins og önnur viðskiptabréf hafi að geyma tæmandi lýsingu á þeim réttindum sem það veiti og takmörkunum sem á þeim kunni að vera, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 715/2012. Sjónarmið um þýðingu þess að krafa sé samkvæmt skuldabréfi hafi einnig komið fram í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 757/2012 og 3/2013.

Stefndi telji ljóst, samkvæmt dómum Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 715/2012, 757/2012 og 3/2013 og samkvæmt viðskiptabréfsreglum, að þau atriði sem stefnandi vísi til um aðdraganda lántökunnar, til dæmis efni lánsumsóknar, og ályktanir stefnanda af greinaskrifum í dagblöð, hafi enga þýðingu við mat á því hvort umdeilt veðskuldabréf teljist vera um lán í erlendum gjaldmiðlum eða ólöglega gengistryggt lán í íslenskum krónum.

Stefndi byggir á því að önnur atriði skuldaviðurkenningarinnar, ekki síst heiti veðskuldabréfsins, tilgreining vaxta, skilmálabreytingar, lánsumsókn og yfirlýsing um að afþakka endurútreikning, séu jafnframt, hver um sig og saman, sjáanlega til marks um að lánið hafi verið gilt lán í erlendum gjaldmiðlum, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 524/2011. Efnisatriði þess skuldabréfs, sem þar hafi verið deilt um, séu að öllu leyti sambærileg því veðskuldabréfi sem ágreiningur sé um í þessu máli. Í fyrsta lagi sé fyrirsögn skuldabréfsins „Veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum“. Í öðru lagi sé lánsfjárhæðin, samkvæmt orðalagi skuldabréfsins, fyrst tilgreind í erlendum gjaldmiðlum, svissneskum frönkum og japönskum jenum, og síðan jafnvirði lánsins í íslenskum krónum. Í þriðja lagi séu vextir samkvæmt skuldabréfinu LIBOR-vextir og í fjórða lagi verði að líta til skilmálabreytinga sem gerðar hafi verið á skuldabréfinu. Í þeim séu eftirstöðvar lánsfjárhæðar eingöngu tilgreindar í erlendum gjaldmiðlum. Stefndi vísar einnig til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 499/2013. Niðurstöður réttarins í framangreindum dómum séu þess efnis að sé kveðið á um lán í erlendum gjaldmiðlum í lánssamningum eða skuldabréfum þá hafi það ekki þýðingu þótt báðir samningsaðilar efni skyldur sínar samkvæmt þeim samningum í íslenskum krónum.

Stefndi byggir á því að við túlkun hinnar umdeildu skuldaviðurkenningar beri að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljist gildir nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum.

Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að yfirlýsing lántaka í lánsumsókn, um að hann hafi leitað sér ráðgjafar og geri sér grein fyrir þeim áhrifum sem þróun gengis og vaxta geti haft á höfuðstól greiðslubyrði, sé til marks um það að lánið hafi verið í íslenskum krónum. Tilgangur yfirlýsingarinnar sé augljóslega sá að vekja athygli lántaka á þeirri áhættu sem fylgi lántöku í erlendum gjaldmiðlum og því að áhrif gengisbreytinga geti haft áhrif á lánsfjárhæð og greiðslubyrði lánsins ef miðað sé við jafnvirði íslenskrar krónu, enda ekki annað vitað en að lántaki hafi haft tekjur í þeirri mynt. Stefndi telji að lánsumsóknin sé að öllu leyti til samræmis við að sótt hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum. Lántaki hafi þannig gagngert óskað eftir því að lánið yrði í erlendum gjaldmiðlum og í lánsumsókninni komi fram, undir liðnum „lánsfjárhæð í mynt“, að lánsfjárhæð verði 118.516 svissneskir frankar og 10.158.201 japanskt jen. Þannig sé fullt samræmi milli lánsumsóknarinnar og skuldabréfsins í þessu tilliti. Á lánsumsókninni komi einnig fram að lánið skuli greitt inn á reikning nr. 537-974900, sem sé svokallaður biðreikningur stefnda, þaðan sem greiða hafi átt upp lán hjá Íbúðalánasjóði. Í samræmi við beiðni lántaka hafi andvirði hinna svissnesku franka og japönsku jena verið greitt út í íslenskum krónum til þess að gera upp aðrar skuldbindingar stefnanda í íslenskum krónum. Ekkert hefði hins vegar verið því til fyrirstöðu að lántaki fengi lánsfjárhæðina afhenta í svissneskum frönkum og japönskum jenum, hefði vilji hennar staðið til þess, enda engin gjaldeyrishöft á Íslandi á þessum tíma.

Eins og kaupnóta veðskuldabréfsins beri með sér hafi stefndi þurft að selja hina erlendu gjaldmiðla til þess að geta greitt stefnanda út lánið í íslenskum krónum. Útborguð fjárhæð lánsins í íslenskum krónum hafi tekið mið af fjárhæð lánsins í svissneskum frönkum og japönskum jenum, á útgreiðsludegi, sbr. framlagða kaupnótu. Á skuldabréfinu sé tilgreint að 7. júní 2005 hafi andvirði hinna erlendu gjaldmiðla verið að jafnvirði 12.200.000 íslenskar krónur. Smávægileg breyting hafi verið gerð á gengi svissneskra franka og japanskra jena gagnvart íslensku krónunni frá 7. júní 2005, þegar stefnandi hafi sótt um lánið, og þar til stefndi hafi keypt skuldabréfið og greitt út andvirði þess, hinn 14. júní 2005. Hefði lánið verið í íslenskum krónum, líkt og stefnandi haldi fram, hefði útborgun þess miðast við hina íslensku fjárhæð og fjárhæð hinna erlendu gjaldmiðla þannig tekið breytingum í takt við breytingar á gengi gjaldmiðlanna á þessu tímabili. Útborguð fjárhæð 14. júní 2005 hafi hins vegar miðast við 118.516 svissneska franka og 10.158.291 japanskt jen, að frádregnum lántökukostnaði.

Stefndi mótmælir því að hið umdeilda skuldabréf teljist á grundvelli neytendasjónarmiða fela í sér bindingu skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiða, í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Á þeim tíma þegar lánið hafi verið tekið hafi forvera stefnda ekki verið skylt að framkvæma greiðslumat. Framkvæmd greiðslumatsins hafi hins vegar verið liður í því að gera stefnanda grein fyrir þeirri áhættu sem lántökunni fylgdi. Stefnandi hafi undirritað sérstaka yfirlýsingu, meðal annars þess efnis að hún gerði sér grein fyrir áhrifum gengisbreytinga á greiðslubyrði. Stefnandi hafi auk þess tekið ákvörðun um að breyta myntsamsetningu lánsins þrátt fyrir ráðgjöf forvera stefnda um annað. Stefndi telji því ljóst að stefnanda hafi verið gerð full grein fyrir þeirri áhættu sem slíkri lántöku fylgdi. Sú framkvæmd sé í fullu samræmi við góða viðskiptahætti samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá hafi stefnandi með undirrituð sinni staðfest að hafa leitað sér ráðgjafar vegna lántökunnar og verði því að ganga út frá því að hún hafi í raun gert það. Stefnandi hafi sérstaklega óskað eftir annarri myntsamsetningu þrátt fyrir ráðgjöf forvera stefnda um annað og gagngert óskað eftir því að lánið yrði í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Telji stefndi það vera til marks um að stefnanda hafi verið full ljóst að lánið hafi verið í erlendum gjaldmiðlum. Fullyrðingar stefnanda nú séu því í andstöðu við fyrri yfirlýsingar hennar hvað þetta varði.

Hæstiréttur Íslands hafi sérstaklega vísað til þess, þegar lán sé veitt gegn útgáfu skuldabréfs og lánsfjárhæð sé tilgreind í erlendum gjaldmiðlum, að önnur atriði, eins og efndir aðila á samningsskyldum sínum og aðdragandi lánveitingarinnar, skipti ekki máli. Óumdeilt sé að greiðslur hafi verið inntar af hendi í íslenskum krónum. Þá telji stefndi að forveri hans hafi sinnt upplýsingaskyldu samkvæmt lögum um neytendalán við lánveitinguna. Forveri hans hafi veitt þær upplýsingar sem lögin kveði á um og í því formi sem í þeim sé áskilið, það er, skriflega og í íslenskum krónum. Þótt fallist yrði á að gagnálykta bæri frá 6. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán, með þeim hætti sem stefnandi haldi fram, og stefndi yrði ekki talinn hafa fyllilega uppfyllt upplýsingaskyldu sína, verði ekki séð, meðal annars með hliðsjón af fyrrgreindum dómum Hæstaréttar Íslands, að hið umdeilda skuldabréf skuli af þeirri ástæðu teljast bundið ólögmætri gengistryggingu. Þó svo að upplýsingaskylda samkvæmt lögum um neytendalán kunni að teljast vanrækt að einhverju leyti hrófli sú niðurstaða ekki við þeirri staðreynd að veðskuldabréfið sé viðskiptabréf sem tilgreini lánsskuldbindingu skýrlega í erlendum gjaldmiðlum.

Fullt samræmi sé á milli skuldabréfsins, lánsumsóknar og greiðsluáætlunar. Fullyrðingar stefnanda um að skuldabréf geti ekki verið grundvöllur lánveitinga til neytenda eigi ekki við rök að styðjast enda slík framkvæmd alvanaleg og ljóst að meirihluti lánveitinga til neytenda á Íslandi vegna húsnæðiskaupa fari fram með þeim hætti. Skilgreining stefnanda á því hvað teljist lánssamningur, samkvæmt lögum um neytendalán, fái og ekki staðist að mati stefnda. Sú túlkun stefnanda leiði til þess að hin umdeilda lánveiting falli ekki undir gildissvið laga um neytendalán vegna þess að lán hafi verið veitt gegn útgáfu skuldabréfs. Samkvæmt 1. gr. laga um neytendalán taki lögin eingöngu til lánssamninga sem lánveitandi geri við neytendur í atvinnuskyni. Telji stefnandi að túlka beri hugtakið lánssamningur svo þröngt að skuldabréf geti ekki fallið þar undir verði að líta til þess að lög nr. 121/1994, um neytendalán, nái þá ekki til lána sem veitt séu gegn útgáfu skuldabréfa, sbr. 1. gr. laganna um gildissvið þeirra. Tilvísun stefnanda til ákvæða laganna sé þar með haldlaus hvað varði þá lánveitingu sem hér sé um deilt.

Hið umdeilda veðskuldabréf kveði á um einhliða og skilyrðislausa skyldu útgefanda til þess að inna ákveðna peningagreiðslu af hendi. Stefnandi hafi með bréfinu viðurkennt að skulda forvera stefnda ákveðnar fjárhæðir í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Tilgreining á fjárhæð í íslenskum krónum hafi eingöngu verið tilgreining á nafnvirði hinna erlendu gjaldmiðla í íslenskum krónum á tilteknum degi. Efni skuldaviðurkenningarinnar, samkvæmt skuldabréfinu, hafi þannig ekki verið um greiðslu þeirrar fjárhæðar heldur hinna erlendu gjaldmiðla. Hafi það þannig ekki þýðingu að þrjár fjárhæðir séu tilgreindar í skuldabréfinu, enda efni bréfsins skýrt um að skuld stefnanda hafi verið í hinum erlendu gjaldmiðlum.

Af lánsumsókn og yfirlýsingu um breytingu á myntsamsetningu verði ráðið að stefnandi hafi sjálf óskað eftir því að skuldbinding hennar yrði í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Hafi hún virt að vettugi ráðgjöf forvera stefnda um val á gjaldmiðlum. Mótmæli stefndi því þeirri fullyrðingu stefnanda að í lánsumsókn og greiðsluáætlun komi fram að hún hafi ætlað að fá lánaðar íslenskar krónur og að samið hafi verið um að lánveitingin yrði gengistryggð. Þá mótmælir stefndi því að tilvitnaðar blaðagreinar starfsmanna stefnda geti haft áhrif á það hvort lán samkvæmt umþrættu skuldabréfi sé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Stefndi mótmælir því einnig að lán til neytenda í erlendum gjaldmiðlum gangi gegn ákvæðum laga um neytendalán, eða að slík lán samræmist ekki góðum viðskiptaháttum samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eða feli í sér ósanngjarna skilmála samkvæmt a-d liðum 36. gr. laga nr. 7/1936. Auk þess bendi stefndi á að þegar Hæstiréttur Íslands hafi talið lánsskuldbindingar gengistryggðar með ólögmætum hætti þá hafi þær niðurstöður byggst á ófrávíkjanlegum ákvæðum laga nr. 38/2001 en ekki ákvæðum samningalaga nr. 7/1936, eins og vísað sé til í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010.

Þá bendi stefndi á að upplýsingar úr lánakerfi hans, sem stefnandi vísi til, sé hægt að kalla fram í íslenskum krónum jafnt sem í erlendum gjaldmiðlum. Bókhald stefnda sé í íslenskum krónum og því sé nauðsynlegt að geta gert grein fyrir áhrifum gengisbreytinga vegna lánveitinga. Uppsetning tilvísaðra yfirlita hrófli þar af leiðandi ekki við þeirri staðreynd að lánsskuldbindingin sé skýrt tilgreind í hinum erlendu gjaldmiðlum í veðskuldabréfinu sjálfu.

Af efni þeirra skilmálabreytinga sem hafi verið gerðar á veðskuldabréfinu verði ráðið að engar breytingar hafi verið gerðar á gjaldmiðlum lánsins og telji stefndi þær að öllu leyti í samræmi við að lánið hafi verið hinum erlendu gjaldmiðlum.

Þá mótmæli stefndi því að það hafi ekki verið fyrr en „seinna“ sem hann hafi haldið því fram að lánið væri í erlendum gjaldmiðlum. Þær fullyrðingar stefnanda séu með öllu órökstuddar og sé þeim mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Jafnframt sé haldlaus sú fullyrðing stefnanda að tilviljun ein hafi ráðið því að hinir erlendu gjaldmiðlar hafi ratað inn á skuldabréfið. Eins og að framan sé rakið hafi stefnandi gagngert óskað eftir því að fá lán í svissneskum frönkum og japönskum jenum og hafi sjálf ákveðið að víkja frá rágjöf forvera stefnda í þeim efnum.

Um lagarök vísar stefndi til meginreglna fjármuna- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir fjárskuldbindinga. Jafnframt vísar hann til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingar, laga nr. 121/1994 um neytendalán og viðskiptabréfareglna.

Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefndi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

V

Krafa stefnanda í málinu er að viðurkennt verði með dómi að veðskuldabréf nr. 519306-308, útgefið 7. júní 2005, feli í sér skuldbindingu vegna lánsfjár í íslenskum krónum, bundna ólögmætri gengistryggingu samkvæmt 13., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Skuld samkvæmt veðskuldabréfinu var gerð upp með útgáfu tveggja nýrra veðskuldabréfa 24. febrúar 2011.

Með 3. gr. laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sem tóku gildi 28. desember 2010, var sett inn í síðarnefnd lög ákvæði X til bráðabirgða. Í ákvæðinu er kveðið á um að hafi húsnæðislán til neytenda verið greitt út í íslenskum krónum eða sé umbreyting úr erlendum myntum hluti viðkomandi lánssamnings, en endurgreiðsla skuldarinnar miðist að einhverju leyti við gengi erlendra gjaldmiðla, fari um uppgjör vegna ofgreiðslu og framtíðarskilmála skuldbindingarinnar eftir því sem greini í 18. gr. laganna.

Framangreint veðskuldabréf nr. 519306-308 var gefið út af stefnanda vegna húsnæðisláns, eins og fyrirsögn bréfsins ber með sér og óumdeilt er í málinu. Stefnandi var neytandi í þessu samningssambandi og óumdeilt er að lánið var greitt út til hennar í íslenskum krónum. Þá miðaðist endurgreiðsla skuldarinnar að einhverju leyti við gengi erlendra gjaldmiðla. Af orðalagi bráðabirgðaákvæðis X liggur ljóst fyrir að um uppgjör vegna ofgreiðslu og framtíðarskilmála skuldbindingar, samkvæmt veðskuldabréfinu, skyldi fara eftir 18. gr. laga nr. 38/2001, eins og henni var breytt með framangreindum lögum nr. 151/2010. Af skýru orðalagi ákvæðis X liggur einnig ljóst fyrir að aðilar höfðu ekki um þetta val og er í ákvæðinu jafnframt kveðið á um að lánveitanda, stefnda, bar að hafa frumkvæði að uppgjöri vegna lánsins, sem skyldi fara fram innan 90 daga frá gildistöku laganna.

Í athugasemdum við 3. gr. frumvarps að lögum nr. 151/2010, sem varð að bráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 38/2001, kemur fram að „þúsundir samninga“ hafi þá verið í uppnámi og þörf hafi verið á „skýrum línum varðandi uppgjör og úrvinnslu“. Enn hafi þá verið til meðferðar hjá dómstólum fjöldi mála varðandi álitamál um það hvaða form lánsskilmála teldust fela í sér ólögmæta gengistryggingu. Þá segir að með bráðabirgðaákvæði X sé lagt til, hvað varði húsnæðislán til neytenda, að ekki skuli skipta máli með hvaða hætti gengið hafi verið frá gerð skjala eða peningamillifærslum í tengslum við viðskiptin. Til að mynda eigi ekki að skipta máli hvort lán hafi verið veitt í formi veðskuldabréfs eða með lánssamningi. Ákvæðinu sé ætlað að ná til beggja samningsforma. Aðalatriðið sé hvort lán hafi farið til húsnæðiskaupa. Þá segir að ljóst sé að gengistryggð eða erlend lán til húsnæðiskaupa hafi verið kynnt sem eina og sama þjónustan og að almenningur hafi ekki haft tök á að hlutast til um gerð lánsskilmála. Fjölmörg dæmi séu um að þeir sem hafi farið inn í bankana í nákvæmlega sömu erindagjörðum, og í raun fengið sömu skilmála, eigi á hættu að vera flokkaðir annars vegar með gild erlend lán og hins vegar með lán með ógildri gengistryggingu. Enn fremur segir að málefnaleg rök séu fyrir því að jafna hlut þeirra einstaklinga sem hafi tekið lán í nákvæmlega sama tilgangi og hafi enga möguleika átt á því að verja sig né bregðast við þeirri gríðarlegu veikingu krónunnar sem þá hafi orðið síðustu tvö til þrjú árin. Þetta sé stórfellt almannaheillamál og „veigamikil jafnræðisrök“. Allt öðru máli gegni um þá sem hafi tekið lán í öðrum og fjölbreyttari tilgangi.

Framangreindar athugasemdir frumvarpsins taka af öll tvímæli um það að með bráðabirgðaákvæði X var lögfest að eins skyldi fara um húsnæðislán til neytenda hvort heldur þau teldust til lögmætra lána í erlendum gjaldmiðlum eða til lána í íslenskum krónum bundnum við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti. Stefnda er því ekki heimilt að gera greinarmun þar á milli. Að uppfylltum skilyrðum ákvæðisins skal fara um uppgjör þessara lána, vegna ofgreiðslu og framtíðarskilmála skuldbindinga, eftir 18. gr. laga nr. 38/2001.

Stefnandi þessa máls lætur það algjörlega hjá líða að gera grein fyrir því í stefnu hvaða hagsmuni hann telur sig hafa af því að fá viðurkenningarkröfu sína dæmda. En ætla má að ágreiningur aðilanna lúti að uppgjöri skuldbindingar samkvæmt veðskuldabréfi nr. 519306-308. Eins og að framan greinir fellur sú skuldbinding undir bráðabirgðaákvæði X og því lögbundið hvernig um hana skyldi fara. Af skýru orðalagi ákvæðisins og athugasemdum við 3. gr. frumvarps að lögum nr. 151/2010 verður ekki séð að stefnandi hafi af því lögvarða hagsmuni að fá úr því skorið hvort lánið hafi verið íslenskt lán bundið gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti eða lögmætt lán í erlendum gjaldmiðlum. Endurútreikningur skuldbindingarinnar skal, hvort heldur sem er, fara eftir ákvæðum 18. gr. laga nr. 38/2001. Hvað varðar uppgjör á grundvelli þess endurútreiknings hefur stefnandi ekki vísað til réttarheimilda um að öðruvísi fari um slíkt uppgjör eftir því hvort lán hafi verið lögmætt lán í erlendum gjaldmiðlum eða lán í íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti, svo sem varðandi sjónarmið um gildi fullnaðarkvittana. Þá er hvorki gerð krafa um það í málinu né á því byggt að fyrir hendi sé fjárkrafa á hendur stefnda sem grundvallist á því að lánið hafi verið í íslenskum krónum en ekki japönskum jenum og svissneskum frönkum vegna uppgjörs á veðskuldabréfinu nr. 519306-308.

Heimild til að krefjast viðurkenningardóms er samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 háð því skilyrði að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að skorið verði úr um tilvist eða efni viðkomandi réttinda eða réttarsambands. Til þess að sýnt verði að þessu skilyrði sé fullnægt fyrir höfðun máls til að afla viðurkenningardóms er óhjákvæmilegt að stefnandi beri skýrlega fyrir sig í stefnu málsástæður um að lögvarðir hagsmunir séu af nánar tilgreindum ástæðum fyrir hendi. Samkvæmt framansögðu hefur stefnandi ekki gert viðhlítandi grein fyrir því í stefnu að hann hafi af því lögvarða hagsmuni að fá það viðurkennt með dómi að lán samkvæmt veðskuldabréfi nr. 519306-308 hafi verið bundið ólögmætri gengistryggingu samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt því og með vísan til 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 207/2014, verður að vísa kröfu stefnanda frá dómi, án kröfu.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Kröfu stefnanda, R-kvk-ef S. K-kvk-ef, um að viðurkennt verði með dómi að skuldabréf nr. 519306-308, útgefið 7. júní 2005, feli í sér skuldbindingu vegna lánsfjár í íslenskum krónum, sem sé verðtryggð þannig að fjárhæð skuldabréfsins sé bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við 13., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001, er vísað frá dómi, án kröfu.

Málskostnaður fellur niður.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf