E-2927/2013

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 16. febrúar sl., var höfðað fyrir dómþinginu af AFLi sparisjóði, Aðalgötu 34, Siglufirði, á hendur Arion banka hf., Borgartúni 19, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 25. júní 2013.

Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að viðurkennt verði, að eftirtalin lán, sem veitt voru á grundvelli rammasamnings aðila um lánsheimild, dagsettum 28. apríl 2005, og upphaflega var gerður milli Sparisjóðs Siglufjarðar og Sparisjóðabanka Íslands, þ.e.;

lán að fjárhæð 17.274.946 krónur, jafnvirði 218.449 evra, dagsett 10. mars 2005, miðað við gegnið 79,08,

lán að fjárhæð 7.304.220 krónur, jafnvirði 93.000 evra, dagsett 6. apríl 2005, miðað við gengið 78,54,

lán að fjárhæð 33.382.933 krónur, að jafnvirði 64.560.000 japanskra jena, dagsett 18. nóvember 2005, miðað við gengið 0,5189,

lán að fjárhæð 33.487.320 krónur, jafnvirði 716.000 svissneskra franka, dagsett 18. nóvember 2005, miðað við gengið 46,77,

lán að fjárhæð 4.642.893 krónur, jafnvirði 8.000.000 japanskra jena, dagsett 21. nóvember 2006,

lán að fjárhæð 2.582.031 króna, jafnvirði 45.000 svissneskra franka, dagsett 8. desember 2006, miðað við gengið 57,58,

lán að fjárhæð 2.686.963 krónur, jafnvirði 4.500.000 japanskra jena, dagsett 8. desember 2006, miðað við gengið 0,5992,

lán að fjárhæð 30.303.166 krónur, jafnvirði 52.000.000 japanskra jena, dagsett 4. desember 2006, miðað við gengið 0,5848,

lán að fjárhæð 3.256.662 krónur, jafnvirði 5.500.000 japanskra jena, dagsett 20. nóvember 2006, miðað við gengið 0,5942,

lán að fjárhæð 2.555.066 króna, jafnvirði 46.000 svissneskra franka, dagsett 20. nóvember 2006, miðað við gengið 55,74,

lán að fjárhæð 2.642.569 krónur, jafnvirði 4.500.000 japanskra jena, dagsett 20. nóvember 2006, miðað við gengið 0,5893,

lán að fjárhæð 13.077.667 krónur, jafnvirði 1.400.000 sænskra króna, dagsett 31. október 2006, miðað við gengið 9,374,

lán að fjárhæð 20.349.526 krónur, jafnvirði 300.000 Bandaríkjadala, dagsett 27. október 2006, miðað við gengið 68,07,

lán að fjárhæð 24.141.695 krónur, jafnvirði 37.180.000 japanskra jena, dagsett 6. júlí 2006, miðað við gengið 0,6516,

lán að fjárhæð 15.801.899 krónur, jafnviði 260.000 svissneskra franka, dagsett 6. júlí 2006, miðað við gengið 60,99,

lán að fjárhæð 26.459.467 krónur, jafnvirði 435.000 svissneskra franka, dagsett 27. júní 2006, miðað við gengið 61,04,

lán að fjárhæð 3.000.163 krónur, jafnvirði 4.600.000 japanskra jena, dagsett 23. júní 2006, miðað við gengið 0,6545,

lán að fjárhæð 3.037.013 krónur, jafnvirði 32.000 evra, dagsett 23. júní 2006, miðað við gengið 95,24,

lán að fjárhæð 6.045.282 krónur, jafnvirði 99.500 svissneskra franka, dagsett 23. júní 2006, miðað við gengið 60,97,

lán að fjárhæð 4.225.509 krónur, jafnvirði 45.000 evra, dagsett 20. júní 2006, miðað við gengið 94,23,

lán að fjárhæð 5.486.012 krónur, jafnvirði 933.500 svissneskra franka, dagsett 6. júní 2006, miðað við gengið 58,88,

lán að fjárhæð 4.213.959 krónur, jafnvirði 71.000 svissneskra franka, dagsett 30. maí 2006, miðað við gengið 59,56,

lán að fjárhæð 5.467.596 krónur, jafnvirði 8.600.000 japanskra jena, dagsett 6. júní 2006, miðað við gengið 0,638,

lán að fjárhæð 1.805.259 krónur, jafnvirði 2.800.000 japanskra jena, dagsett 30. maí 2006, miðað við gengið 92,82,

lán að fjárhæð 6.012.183 krónur, jafnvirði 65.000 evra, dagsett 30. maí 2006, miðað við gegnið 92,82,

lán að fjárhæð 12.640.602 krónur, jafnvirði 215.000 svissneskra franka, dagsett 17. maí 2006, miðað við gengið 58,79,

lán að fjárhæð 10.039.737 krónur, jafnvirði 15.500.000 japanskra jena, dagsett 17. maí 2006, miðað við gengið 0,65,

lán að fjárhæð 5.014.886 krónur, jafnvirði 55.000 evra, dagsett 17. maí 2006, miðað við gengið 91,5,

lán að fjárhæð 9.829.177 krónur, jafnvirði 16.500.000 japanskra jena, dagsett 30. maí 2006, miðað við gengið 0,5978,

lán að fjárhæð 20.182.712 krónur, jafnvirði 240.000 evra, dagsett 20. mars 2006, miðað við gengið 84,93,

lán að fjárhæð 9.794.648 krónur, jafnvirði 18.500.000 japanskra jena, dagsett 26. janúar 2006, miðað við gengið 0,5313,

lán að fjárhæð 15.509.127 krónur, jafnvirði 29.200.000 japanskra jena, dagsett 11. janúar 2006, miðað við gengið 0,533,

lán að fjárhæð 743.449 krónur, jafnvirði 1.400.000 japanskra jena, dagsett 6. janúar 2006, miðað við gengið 0,5329,

lán að fjárhæð 15.305.642 krónur, jafnvirði 322.000 svissneskra franka, dagsett 11. janúar 2006, miðað við gengið 47,7,

lán að fjárhæð 768.182 krónur, jafnvirði 16.000 svissneskra franka, dagsett 6. janúar 2006, miðað við gengið 48,18,

lán að fjárhæð 159.125.106 krónur, jafnvirði 280.000.000 japanskra jena, dagsett 11. september 2007, miðað við gengið 0,5703,

lán að fjárhæð 10.303.611 krónur, jafnvirði 190.000 svissneskra franka, dagsett 11. september 2007, miðað við gengið 54,42,

lán að fjárhæð 118.683.947 krónur, jafnvirði 208.000.000 japanskra jena, dagsett 23. ágúst 2007, miðað við gengið 0,5726,

feli í sér skuldbindingu stefnanda í íslenskum krónum og að rammasamningurinn feli í sér ákvæði um gengistryggingu þeirra lána sem veitt voru á grundvelli hans, sem sé í andstöðu við 13. gr., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi.

II

Málavextir eru þeir, að stefnandi og Sparisjóðabanki Íslands hf. gerðu með sér rammasamning um lánsheimild, dagsettan 28. apríl 2005, sem var endurnýjun á eldri samningi sama efnis. Í samningnum kemur fram að um sé að ræða reikningslán í erlendum gjaldmiðlum að jafnvirði allt að 500.000.000 krónur með þeim skilmálum sem greinir í samningnum.

Hinn 7. mars 2008 veitti Fjármálaeftirlitið samþykki fyrir samruna Sparisjóðs Skagafjarðar við Sparisjóð Siglufjarðar. Nafni hins sameinaða sparisjóðs var hinn 10. mars breytt í AFL sparisjóð. Áður en Kaupþing banki féll haustið 2008 keypti bankinn ofangreindan rammasamning út úr Sparisjóðabanka Íslands. Með heimild í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með árorðnum breytingum ákvað Fjármálaeftirlitið hinn 21. október 2008 að ráðstafa eignum og skuldum Kaupþings banka, sem voru tilgreindar nánar í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, til stefnda sem hét þá nýi Kaupþing banki hf.

Á fyrirsögn samningsins kemur fram að um sé að ræða ,,rammasamning um lánsheimild“ og innan sviga undir fyrirsögninni stendur ,,reikningslán í erlendum gjaldmiðlum.“ Í 1. gr. samningsins kemur fram að stefndi veitir stefnanda lánsheimild sem stefnanda er heimilt að draga á í umsömdum gjaldmiðlum og myndi stefnandi nota ádregna lánsfjárhæð, samkvæmt samningnum, til að endurlána eigin viðskiptamönnum og/eða nýta hana til að kaupa fjármálagerninga. Í samningnum kemur fram að lántaka sé heimilt að draga á reikninga með yfirdráttarheimild í „USD, GBP, JPY, CHF, SEK, DKK, NOK, CAD og EUR“ og átti stefndi að stofna reikninga með yfirdráttarheimild á nafni stefnanda, eftir því sem stefnandi drægi á viðkomandi gjaldmiðla. Stefnanda var frjálst, samkvæmt 1. gr. samningsins, að draga á hvern einstaka lánareikning svo framarlega sem samtala ádráttar allra lánsreikninga væri ekki hærri en jafnvirði lánsheimildar samningsins.

Í 2. gr. rammasamningsins kemur fram að hafi stefnandi endurlánað viðskiptamönnum sínum ádregna lánsfjárhæð skuldbindi hann sig til að greiða innborganir sem honum berist inn á lánareikning jafnóðum og þær berast honum. Einnig er þar kveðið á um að hafi stefnandi notað ádregna lánsfjárhæð til að kaupa fjármálagerning skuldbindi hann sig til að greiða innborganir sem honum berast vegna hans inn á lánareikninga jafnóðum og þær berast honum.

Í 3. gr. samningsins, sem ber fyrirsögnina ,,gjaldeyrisjöfnuður“, kemur fram að stefnandi skuli gæta að því að á hverjum tíma sé samræmi milli ádreginnar lánsheimildar samkvæmt samningnum og fjárhæðar þeirra endurlána, sem hann hefur fjármagnað á grundvelli hans, og verðmætis þeirra fjármálagerninga í veltu- og fjárfestingarbók stefnanda sem fjármagnaðir eru með ádrætti á lánsheimildina. Til að tryggja að samræmi héldist var kveðið á um að stefnandi afhenti stefnda ársfjórðungslega skýrslu um gjaldeyrisjöfnuð, í fyrsta sinn hinn 15. júlí 2005.

Í 4. gr. samningsins kemur fram að stefnanda var hvenær sem var heimilt að borga inn á eða greiða á ádregna lánsfjárhæð á lánareikningum. Átti stefnandi að tilkynna stefnda með a.m.k. tveggja bankadaga fyrirvara um allar innborganir sem voru hærri fjárhæð en jafnvirði 100.000.000 króna miðað við sölugengi lánveitanda á þeim gjaldmiðli/þeim gjaldmiðlum sem verið væri að greiða.

Í 5. gr. samningsins kemur fram að lánið beri vexti sem reiknist daglega af ádreginni lánsfjárhæð hvers lánareiknings eins og hún er í lok hvers dags, í samræmi við þriggja mánaða LIBOR/EURIBOR-vexti eins og þeir eru ákvarðaðir fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni, að viðbættu 0,75% vaxtaálagi.

Í 8. gr. samningsins kemur fram að það sé skilyrði fyrir ádrætti stefnanda hverju sinni að hann hafi afhent stefnda útfyllta beiðni um ádrátt og að stefnandi vanefni ekki samninginn með neinum hætti. Stefnandi dró margsinnis á heimild sína og vísar stefndi til þess að í öllum staðfestingum sé að finna nákvæma tilgreiningu á höfuðstól hinnar erlendu lánsfjárhæðar. Eins sé þar að finna tilgreiningu á gengi hennar gagnvart íslenskum krónum og samtölu þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum sem síðan hafi verið lögð inn á tilgreindan reikning.

Í málinu er óumdeilt að í tengslum við einstaka ádrætti voru ekki sérstaklega stofnaðir gjaldeyrisreikningar í nafni stefnanda og kveður stefndi ástæðu þess vera að stefnandi hafi átt fyrir reikninga hjá stefnda í erlendum gjaldmiðlum.

Stefnandi kveðst hafa nýtt sér ádregna lánsfjárhæð í öllum tilvikum til endurlána til viðskiptavina sparisjóðsins eins og samningurinn heimilaði og að rammasamningurinn gerði ráð fyrir því að stefnandi fæli Sparisjóðabanka Íslands að hafa umsjón með innheimtu lána stefnanda til viðskiptavina. Í framkvæmd hafi hins vegar lán stefnanda til viðskiptavina verið í innheimtu hjá stefnanda sjálfum. Hafi stefndi, og þar áður Sparisjóðabanki Íslands hf., ekki gert athugasemdir við þá framkvæmd. Stefnandi hafi síðan fengið allar útborganir inntar af hendi í íslenskum krónum og í samræmi við útborganir lánanna til stefnanda og endurlán hans til viðskiptavina sinna, hafi allar endurgreiðslur af höfuðstól einstakra lánshluta á grundvelli rammasamningsins verið inntar af hendi í íslenskum krónum.

Stefnandi kveður að allar fjármagnshreyfingar á milli aðila á grundvelli rammasamningsins hafi farið fram í íslenskum krónum um krónureikning stefnda. Það hafi ekki verið fyrr en 10. apríl 2012, eða rúmum þremur árum eftir að stefndi hafði yfirtekið réttindi og skyldur Sparisjóðsbanka Íslands, samkvæmt rammasamningnum, að stefndi hafi stofnað gjaldeyrisreikninga í nafni stefnanda, en án nokkurrar aðkomu hans. Í kjölfarið hafi stefndi krafist þess að stefnandi greiddi afborganir og vexti af lánum, sem hafi verið veitt stefnanda á grundvelli rammasamningsins, inn á gjaldeyrisreikninga.

Forsvarsmenn aðila áttu í tölvupóstsamskiptum um kröfu stefnda um breytta tilhögun á endurgreiðslu lánanna. Stefnandi hafnaði beiðni stefnda um breytta framkvæmd á greiðslu lánanna og kveður hann að ástæða fyrirhugaðrar breytingar hafi verið að koma lánunum í það horf að þau hefðu öll einkenni lögmæts erlends láns. Stefnandi hafi tilkynnt stefnda að hann myndi halda áfram að greiða afborganir og vaxtagreiðslur af lánunum inn á sama reikning í íslenskum krónum eins og gert hefði verið frá undirritun samningsins.

III

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að allir framangreindir lánssamningar eða lánshlutar á grundvelli rammasamningsins séu í raun lán veitt í íslenskum krónum bundin ólögmætri gengistryggingu sem brjóti í bága við ákvæði laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, í ljósi dóma Hæstaréttar í málum nr. 153/2010, nr. 92/2010, nr. 155/2010 og fleiri dóma. Stefnandi vísar til 14. gr. laga nr. 38/2001 um heimildir til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár en samkvæmt því ákvæði sé heimilt að tryggja lánsfé í íslenskum krónum við vísitölu neysluverðs, sem Hagstofa Íslands reikni, eða hlutabréfavísitölu, innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæla breytingar á almennu verðlagi. Ekki sé heimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundið við gengi erlendra gjaldmiðla eða á annan hátt en þann sem sérstaklega sé heimilaður í lögunum, sbr. fyrrgreinda dóma Hæstaréttar sem staðfesti að gengistrygging fjárskuldbindinga í íslenskri mynt stríði gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt umræddum ákvæðum sé óheimilt að binda lán eða aðra skuldbindingu í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, svo sem tekið sé fram í athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laganna.

Í ljósi framangreindra Hæstaréttardóma megi segja að Hæstiréttur líti aðallega til samhengis þriggja þátta þegar metið sé hvort um erlent lán sé að ræða. Í fyrsta lagi megi nefna heiti lánssamnings, í öðru lagi tilgreiningu lánsfjárhæðar og vaxta og í þriðja lagi tilhögun á útborgun fjárhæðar og greiðslu afborgana.

Stefnandi kveður að við mat á því hvort samningur sé í erlendri mynt eða íslenskum krónum þurfi að fara fram heildstætt mat á orðalagi samningsins. Orðalagið þurfi að vera skýrt og horfa verði til þess hvernig samningurinn sé efndur í raun. Í umræddum rammasamningi aðila komi fram að um sé að ræða ,,rammasamning um lánsheimild“ og innan sviga ,,reikningslán í erlendum gjaldmiðlum“. Stefnandi vísar til þess að í dómum Hæstaréttar sé viðurkennt að það eitt að einungis sé vísað í íslenskar krónur á forsíðu geti ekki ráðið úrslitum um hvort lán teljist erlent eða íslenskt lán, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 66/2012. Tilvísun til erlendra gjaldmiðla á forsíðu geti því ein og sér ekki skipt sköpum um það hvort lán teljist erlent eða innlent.

Stefnandi vísar til þess að ákvæði rammasamnings aðila sé hvorki nákvæmlega eins og lánssamningurinn í dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2011, þar sem einungis sé vísað til íslenskra króna á forsíðu, né eins og þeir samningar sem deilt hafi verið um í dómi Hæstaréttar í málum nr. 602/2010 og 603/2010, þar sem erlend mynt hafi verið tilgreind á forsíðu, en í samningunum sjálfum hafi verið vísað til ákvæðis um að lánsfjárhæðin væri bundin sölugengi Seðlabanka Íslands á umræddum myntum. Stefnandi kveður að þrátt fyrir að samningarnir séu ekki eins verði einnig að horfa til þeirra viðskipta sem rammasamningurinn taki til. Um sé að ræða lánalínu sem eigi að vera í mörgum erlendum myntum þar sem óvissa sé um fjárhæðir frá einum tíma til annars og erfitt sé að útfæra nema með þeim hætti sem gert hafi verið í tengslum við lögeyri beggja samningsaðila sem sé íslenskar krónur.

Stefnandi byggir á því að við mat á orðalagi samningsins skipti mestu máli hvernig skuldbindingin sjálf sé orðuð í samningnum og einnig með hvaða hætti eigi að greiða innborganir. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar megi ráða að um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum ef fjárhæðar skuldbindingarinnar í erlendri mynt er hvergi getið berum orðum í lánssamningi heldur aðeins vísað til jafnvirðis íslenskra króna og aðilar hafa innt skyldur sínar af hendi í íslenskum krónum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 155/2011.

Í rammasamningnum sé kveðið á um ,,lánsheimild í formi reikningsláns í erlendum gjaldmiðlum að jafnvirði allt að 500.000.000 króna“. Þá komi fram í 4. gr., sem fjalli um innborganir og uppgreiðsluheimild, orðalagið: ,,allar innborganir sem nema hærri fjárhæð en jafnvirði 100.000.000 kr. miðað við sölugengi lánveitanda á þeim gjaldmiðli/þeim gjaldmiðlum sem verið er að greiða.“ Vísi samningurinn því í íslenskar krónur og erlendar myntir til viðmiðunar. Sama megi segja um beiðnir um útborganir. Stefnandi vísar til þess að Hæstiréttur hafi t.d. í dómum sínum í málum nr. 155/2011, nr. 332/2012 og nr. 693/2012 vísað til þess að slík tilgreining feli í sér að lánsheimildin hafi í grunninn verið í íslenskum krónum.

Þrátt fyrir ýmis ákvæði í rammasamningnum, svo sem tilgreiningu innan sviga á forsíðu þar sem vísað sé til erlendra gjaldmiðla, ákvæði um heimild til að draga á reikning í erlendum gjaldmiðlum, áskilnað um skýrslu um gjaldeyrisjöfnuð vegna þeirra endurlána sem fjármögnuð séu og að vextir skuli reiknast í samræmi við þriggja mánaða LIBOR/EURIBOR- vexti og ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni, sé ljóst af dómaframkvæmd Hæstaréttar að framkvæmd láns geti ráðið úrslitum um hvort lán sé talið í erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Stefnandi kveður að hvorki hafi verið stofnaðir gjaldeyrisreikningar né hafi verið farið fram á gjaldeyrisyfirfærslur í tengslum við einstakar lánveitingar á grundvelli samningsins, heldur hafi allar fjármagnshreyfingar á milli aðila rammasamningsins verið í íslenskum krónum. Stefnandi vísar til þess að eina leiðin fyrir hann til að halda utan um stöðu lána á grundvelli rammasamningsins, þar sem ekki hafi verið stofnaðir gjaldeyrisreikningar, hafi verið að uppfæra lánin í bókhaldi sínu. Sparisjóðabankinn hafi reiknað höfuðstól heildarlánsins eftir þróun á gengi hvers gjaldmiðils fyrir sig og síðan lagt saman heildartöluna í íslenskum krónum sem þá hafi verið skuldastaða heildarlánsins á hverjum tíma.

Að öllu þessu virtu verði að líta svo á, að mati stefnanda, að um sé að ræða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Til stuðnings þeirri niðurstöðu vísar stefnandi til dóma Hæstaréttar í málum nr. 332/2012 og 693/2012 þar sem sambærilegir lánssamningar hafi verið á grundvelli ólíkrar framkvæmdar, annars vegar metnir sem erlend lán og hins vegar sem íslenskt lán með ólögmætri gengistryggingu. Þá sé í ákvæði samningsins um vanskilavexti í 10. gr. m.a. kveðið á um að kröfur í íslenskum krónum beri dráttarvexti í íslenskum krónum. Stefnandi kveður að sé lánssamningurinn í erlendri mynt, sé engin þörf á því að kveða á um að kröfur í íslenskum krónum skuli bera dráttarvexti samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands. Þetta orðalag renni frekari stoðum undir það að horfa þurfi til þess hvernig samningsskyldurnar hafi verið efndar í raun.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfu- og samningaréttar og laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Kröfu um vexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferða einkamála.

IV

Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því, að ekki hafi verið um eiginlegan lánssamning að ræða, heldur samning um lánsheimild, eða svonefnda lánalínu, sem lánveitandi hafi skuldbundið sig til að veita lántakanda aðgang að. Samningur hafi hvorki geymt yfirlýsingu lántaka um að hann stæði í tiltekinni skuld við lánveitanda né hafi hann myndað kröfuréttindi lánveitanda á hendur lántaka. Í samningnum hafi á hinn bóginn verið settur rammi um lánsviðskipti lántaka og lánveitanda, ef til þess kæmi að lántaki léti reyna á rétt sinn til að taka lán á grundvelli samningsins. Stefndi kveður að þetta atriði eigi að vera ágreiningslaust með aðilum málsins líkt og kröfugerð stefnanda beri með sér. Í þessu ljósi geti það eitt út af fyrir sig ekki skipt máli að heildarumfang lánsheimildarinnar hafi verið afmarkað í samningnum með tilgreiningu á jafngildi fjárhæðar í íslenskum krónum í inngangsorðum hans. Jafnframt segi í inngangsorðum samningsins að hann sé um ,,lánsheimild í formi reikningsláns í erlendum gjaldmiðlum.“

Stefndi kveður að þessu til samræmis segi sérstaklega í grein 1 í samningnum að lánveitandi ,,veitir lántaka lánsheimild í formi reikningsláns sem lántaka er heimilt að draga á í umsömdum gjaldmiðlum“. Hinir umsömdu gjaldmiðlar séu síðar tilgreindir í næstu efnisgrein, þ.e.: ,,USD, GBP, JPY, CHF, SEK, DKK, NOK, CAD og EUR“. Þannig geti vart farið á milli mála að samkvæmt efni rammasamningsins hafi hann falið í sér að lántaki gæti stofnað til lánsskuldbindinga gagnvart lánveitanda í ofangreindum erlendu gjaldmiðlum, enda hafi hann á annað borð kosið að nýta sér lánsheimildina.

Stefndi vísar til þess að í málinu liggi fyrir skjöl, í tengslum við hvern ádrátt sem lántaki hafi stofnað til, þ.e. staðfestingar á efni lánsviðskipta hverju sinni. Þar skipti sérstöku máli að í þeim öllum sé skuldbindingin nákvæmlega tilgreind í hinum erlenda gjaldmiðli, ýmist á eftir orðinu ,,fjárhæð“, ,,upphæð“ eða ,,móttekið“ og þá á eftir setningunni: ,,Við höfum móttekið eftirfarandi greiðslufyrirmæli.“ Andvirði hinna erlendu lánsfjárhæða í íslenskum krónum sem hafi verið lagðar inn á sérstakan reikning lántaka sé síðan getið. Þá liggi fyrir ádráttarbeiðnir fyrir hluta þeirra ádrátta sem um ræði auk yfirlýsingar frá SPB hf. um að ekki sé ástæða til að draga í efa að þessar beiðnir hafi verið fylltar út hverju sinni til samræmis við efni samningsins. Í þeim segi ofangreindu til samræmis, að ,,með vísan til 1. og 8. gr. samnings ... um lánsheimild í formi reikningsláns í erlendum gjaldmiðlum er þess óskað að eftirfarandi fjárhæð verði greidd út af viðkomandi lánareikningi/lánareikningum og inn á eftirtalin reikning/reikninga“. Sé fjárhæð lánsfjárhæðar síðan sérstaklega tilgreind í hinum erlendu gjaldmiðlum.

Af áðursögðu sé ljóst að í tengslum við stofnun hvers einstaka kröfuréttarsambands á grundvelli rammasamningsins sé skuldbindingin nákvæmlega tilgreind í viðkomandi erlendum gjaldmiðli hverju sinni, sem séu jafnframt ,,hinir umsömdu gjaldmiðlar“ samkvæmt grein 1 í samningnum. Því sé ekki um það að ræða að skuldbindingin sé tilgreind sem tiltekin fjárhæð í íslenskum krónum eða jafnvirði fjárhæðar í íslenskum krónum sem skiptast skuli eftir ákveðnum hlutföllum í tvær eða fleiri erlendar myntir, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012 og 1. nóvember 2012 í máli nr. 66/2012, heldur sé höfuðstóll skuldbindingar í viðkomandi lánsmynt þvert á móti skýrlega tilgreindur, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar 7. júní 2011 í máli nr. 524/2011 og fjölmarga dóma réttarins af sama meiði, t.d. 2. maí 2013 í máli nr. 715/2012 og 16. maí 2013 í máli nr. 757/2012 og nr. 3/2013. Sé þannig um gilt lán í viðkomandi erlendri lánsmynt að ræða hverju sinni.

Stefndi kveður að önnur atriði rammasamningsins, sbr. ekki síst heiti hans um ,,lánsheimild í formi reikningsláns í erlendum gjaldmiðlum“ og tilgreining vaxta og vanskilavaxta í grein 5 og 10 rammasamningsins fái með engu móti samrýmst því að um lán í íslenskum krónum sé að ræða. Sama leiði af grein 3 í samningnum, sem kveði á um nánar tilgreindan gjaldeyrisjöfnuð lántaka, en það ákvæði beri skýrlega með sér að lántaki hafi ætlað sér að stofna til lánsskuldbindinga í erlendum gjaldmiðlum, sbr. einnig tölulið 3 í grein 11 og önnur ákvæði rammasamningsins sem hnígi í sömu átt, svo sem greinar 4, 6 og 9.

Stefndi kveður að við skýringuna beri og að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum, sem telja verði gilda nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum reglum. Eins hljóti að skipta sérstöku máli að báðir aðilar teljast sérfróðir um lánamálefni, enda fjármálafyrirtæki. Hljóti slíkt að mæla gegn því að samningi sé gefin önnur merking en ætlan beggja samningsaðila hafi ljóslega staðið til. Hér sé og til þess að líta, að lántaki hafi ávallt litið svo á, í tengslum við reikningsskil, að skuldbindingarnar hafi að sönnu verið í erlendum gjaldmiðlum. Skoraði stefndi á stefnanda að upplýsa, sbr. X. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, um nýtingu lánsfjárins, þ. á m. um endurlán stefnanda og myntir þeirra.

Loks sé þess að gæta að jafnvel þótt andvirði lánsfjárhæðarinnar hafi verið lagt inn á reikning í íslenskum krónum, a.m.k. samkvæmt því sem gögn málsins beri með sér, hafi háttað svo til í raun og veru, að lánadeild SPB ,,leitaði ... eftir kvóti (gengi) til fjárstýringar bankans í gjaldeyrisstundaviðskipti (FX Spot) þar sem sparisjóðurinn seldi myntirnar sem hann hafði fengið lánaðar samstundist fyrir íslenskar krónur. ... Sparisjóðurinn hefur að öllum líkindum óskað eftir að selja myntirnar fyrir krónur þar sem útlán sjóðsins til viðskiptavina hans í erlendum myntum hafa verið greidd út í íslenskum krónum að beiðni viðskiptavinarins. Sparisjóðurinn hefur því viðhaft sömu aðferðarfræði og Sparisjóðabankinn, þ.e. keypt myntirnar samstundist af viðskiptavinum fyrir íslenskar krónur með stundarviðskiptum með gjaldeyri (FX Spot).“ Stefndi kveður að stefnandi hafi heldur ekki gætt að því í málatilbúnaði sínum, í tengslum við umfjöllun sína um efndir aðalskyldu lántaka, þ. á m. um skuldfærslu reiknings í íslenskum krónum, að í reynd sé það svo að íslensku krónurnar, sem lántaki eigi, hafi verið notaðar til að kaupa hina erlendu lánsmynt, að ætla verði, en slíkt samrýmist illa því að um lán í íslenskum krónum sé að ræða. Eftir að stefndi hafi orðið kröfuhafi hafi hann leitast við að haga því þannig að afborganir færu fram í erlendum gjaldmiðlum en slíkt hafi sætt nokkurri andstöðu stefnanda. Samkvæmt framangreindu sé það því alls ekki svo að lánið hafi verið klætt í búning erlendra gjaldmiðla.

Að öllu ofangreindu gættu, bæði um einstök atriði og að samanlögðu, sé sýnt, þ. á m. samkvæmt skýrum fordæmum Hæstaréttar, að skuldbindingar þær sem hér um ræði séu að sönnu í erlendum gjaldmiðlum. Þau dómafordæmi sem stefnandi vísi til, til stuðnings gagnstæðri niðurstöðu, eigi ekki við. Verði talið að rammasamningurinn sem slíkur feli í sér eiginlegan lánssamning leiði sömu sjónarmið og að ofan sé getið til þess að hann teljist vera gilt lán í erlendum gjaldmiðlum, að breyttu breytanda.

Stefndi ber sérstaklega fyrir sig, enda verði talið að um ,,gengisbundið“ lán sé að ræða, að samkvæmt lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 hafi verið heimilt að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, enda hafi það verið til hagsbóta fyrir skuldara, en svo hafi verið ástatt um stefnanda, hvort heldur við gildistöku rammasamningsins eða þegar stofnað hafi verið til einstakra ádrátta.

Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, svo og til meginreglna fjármunaréttar um réttar efndir fjárskuldbindinga og frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum sem telja verði gilda nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum.

Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

V

Ágreiningur málsaðila lýtur einkum að því hvort tilgreind lán sem veitt hafi verið á grundvelli rammasamningsins, dagsettum 28. apríl 2005, séu gild lán í erlendum gjaldmiðlum eða lán í íslenskum krónum, haldin ólögmætri gengistryggingu þannig að í bága farið við lög nr. 38/2001.

Í dómum sínum um hvort lán sé í erlendri mynt eða íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla hefur Hæstiréttur fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringar á texta þeirrar skuldbindingar sem lántaki hefur gengist undir. Þegar sú textaskýring tekur ekki af skarið um hvers efnis skuldbindingin er að þessu leyti hefur verið litið til atriða sem lúta að því hvernig hún hefur verið efnd og framkvæmd að öðru leyti.

Um er að ræða svokallaðan rammasamning um reikningslánalínu. Ákvæðum samningsins, sem mestu ráða við úrlausn ágreinings aðila, er lýst hér að framan. Eins og að framan greinir er samningurinn á forsíðu sagður vera rammasamningur um lánsheimild, reikningslán í erlendum gjaldmiðlum og í upphafsorðum hans segir að aðilar geri með sér samning um lánsheimild í formi reikningsláns í erlendum gjaldmiðlum að jafnvirði allt að 500.000.000 krónur. Samkvæmt orðalagi samningsins er hann einungis rammi utan um lánsviðskipti aðila, sem stefndi skuldbatt sig til að veita aðgang að, með þeim skilmálum sem þar greinir. Verður því að líta svo á að hver lánshluti sem stofnað hafi verið til á grundvelli samningsins hafi verið sjálfstætt lán er markast hafi af þeim ramma sem samningurinn setti. Í þessu ljósi getur það eitt út af fyrir sig ekki skipt máli að heildarumfang lánsviðskiptanna hafi verið afmarkað í samningnum með tilgreiningu á jafngildi fjárhæðar í íslenskum krónum. Í 1. gr. samningsins segir: „Lánveitandi veitir lántaka lánsheimild í formi reikningsláns sem lántaka er heimilt að draga á í umsömdum gjaldmiðlum“. Þá segir þar jafnframt að lántaka sé heimilt að draga á reikninga með yfirdráttarheimild í „USD, GBP, JPY, CHF, SEK, DKK, NOK, CAD og EUR, hér eftir nefndir lánareikningar, sem lánveitandi stofni í nafni lántaka, eftir því sem lántaki dregur á viðkomandi gjaldmiðla“. Rammasamningurinn kveður því á um að lánveitanda sé heimilt að draga á lánið í erlendum gjaldmiðlum, sem þar eru tilgreindir, en hvergi er þar minnst á íslenska krónu. Þá er í rammasamningnum kveðið á um að lán á grundvelli hans skyldu bera LIBOR/EURIBOR-vexti. Samkvæmt samningnum var gert ráð fyrir að lántaki sendi lánveitanda beiðni um ádrátt á lánið. Óumdeilt er að stefnandi dró margsinnis á lánið, sbr. dómkröfur hans í málinu. Í málinu liggja frammi aðeins nokkrar þeirra ádráttarbeiðna, en hins vegar liggja fyrir í málinu staðfestingar á hverjum ádrætti. Í öllum þessum skjölum er að finna nákvæma tilgreiningu á höfuðstól lánsfjárhæðar í hinum erlendu myntum og gengi þeirra gagnvart íslensku krónunni. Þegar virt er efni framangreinds rammasamnings sem og efni framangreindra skjala, er lánveitinguna varða, og samhengi þeirra, verður að líta svo á að ótvírætt sé kveðið á um gilda skuldbindingu í erlendum myntum. Í samræmi við dóma Hæstaréttar Íslands verða umdeildar skuldbindingar þegar af þeirri ástæðu taldar lögmætar skuldbindingar í erlendum myntum og koma þá ekki til frekari skoðunar efndir aðila á skyldum sínum. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnandi dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 800.000 krónur.

Dóminn kvað upp H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Arion banki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Afls-sparisjóðs.

Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf