E-7231/2020

Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 29. október 2020 og þingfest 3. nóvember sama ár. Stefnandi er A,. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík.

Stefnandi gerir þær kröfur að stefnda verði gert að greiða honum 6.296.511 krónur, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 6. febrúar 2020 til greiðsludags. Þá er þess krafist að áminning sem stefnanda var veitt 3. maí 2018 verði felld úr gildi. Loks er krafist málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

Aðalmeðferð málsins fór fram 9. júní 2021 og var málið dómtekið þann sama dag.

I

Stefnandi hóf störf hjá Landhelgisgæslunni 9. september 2011 sem háseti á varðskipi. Með bréfi 5. apríl 2018 var stefnanda tilkynnt bréflega að til stæði að veita honum áminningu vegna tveggja tiltekinna atvika sem komu upp í starfi. Um væri að ræða ítrekuð brot gegn 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Annars vegar var stefnandi sagður hafa mætt ölvaður og of seint á brúarvakt í varðskipinu Tý þann 12. júlí 2017 og hins vegar sýnt yfirmanni hjá Landhelgisgæslunni ógnandi og ofbeldisfulla hegðun og hótað samstarfsmanni sínum ofbeldi á árshátíð starfsmanna þann 16. febrúar 2018. Jafnframt var tilgreint eldra atvik, frá 28. nóvember 2015, þar sem stefnandi hefði sýnt af sér ósæmilega hegðun sem væri ósamræmanleg starfi Landhelgisgæslunnar, en ekki hefði leitt til áminningar á sínum tíma.

Stefnanda var gefinn kostur á að andmæla bréfinu og fyrirhugaðri áminningu, sem hann gerði með bréfi dagsettu 12. apríl 2018. Í bréfinu eru ýmsar athugasemdir við lýsingar á atvikum og meintum brotum hans. Stefnandi vísar til þess að því er varðar atvikið 28. nóvember 2015 að þá hafi hann orðið fyrir tilefnislausri árás þegar hann var á göngu að nóttu til í erlendri höfn. Hann hafi verið stunginn í handlegginn með hnífi og þurft hafi að gera að sárum hans þegar hann kom til skips. Hann hafi vissulega verið í uppnámi eftir árásina, en hann mótmæli því að hafa aðhafst nokkuð sem bryti gegn starfsskyldum hans, eða gæfi tilefni til áminningar.

Í framangreindu andmælabréfi stefnanda kemur fram að lýsingar á atvikum 12. júlí 2017 séu rangar. Hann hafi verið beðinn um það kvöldið áður af vakthafandi stýrimanni að fylgja brytanum, sem slasast hafði um borð, á bráðamóttöku á Akureyri, sem hann gerði. Stefnandi hafi greitt fyrir læknisþjónustuna kl. 03:07 um nóttina og snúið þá aftur til skips ásamt brytanum í leigubíl. H afi þau verið komin að skipinu kl. 03:20, en skömmu síðar lauk vakt stefnanda. Sú staðhæfing að hann hafi verið ölvaður þetta kvöld sé ósönnuð og fjarvera hans hans hafi verið að beiðni yfirmanns. Stefnandi andmælti því að þetta atvik væri tiltekið sem forsenda áminningar.

H vað síðasta atvikið varðar, á árshátíð Landhelgisgæslunnar þann 16. febrúar 2018, andmælti stefnandi því ekki að hafa verið undir áhrifum áfengis, eins og flestir starfsmenn það kvöld. Það hafi komið til snarpra orðaskipta milli hans og yfirmanns hjá stofnuninni, en stefnandi hafnaði því í bréfinu að hafa viðhaft ógnandi tilburði eða ofbeldi. Engin vitni væru að þessum atburði. Þá andmælti hann lýsingu samstarfsmanns um hótanir, enda væri hún verulega ýkt og ekki í samræmi við upplifun annars samstarfsfólks.

Með bréfi dagsettu 3. maí 2018 var stefnanda tilkynnt að andmæli hans yrðu ekki tekin til greina. Var honum með bréfinu veitt formleg áminning, með vísan til 21. gr. laga nr. 70/1996. Stefnandi hélt áfram störfum sínum hjá Landhelgisgæslunni, en 20. febrúar 2019 fékk hann nýtt bréf, þar sem honum var tilkynnt að fyrirhugað væri að segja honum upp störfum þar sem hann hefði sýnt af sér hegðum sem væri óhæfileg og ósamrýmanleg starfsskyldum hans, með því að taka efni af öryggismyndavélum Landhelgisgæslunnar og birta opinberlega á Instagram- reikningi sínum. Þessi birting væri í andstöðu við 18. og 21. gr. laga nr. 70/1996, 7. og 11. gr. siðareglna starfsmanna Landhelgisgæslu Íslands og reglur um notkun öryggismyndavéla Landhelgisgæslu Íslands. Með vísan til þess og fyrri áminninga, væri uppsögn fyrirhuguð á grundvelli 1. mgr. 44. gr., sbr. 43. gr. laga nr. 70/1996. Stefnandi óskaði eftir frekari rökstuðningi og sendi stefndi bréf þann 22. febrúar 2019 þar sem fyrirhuguð uppsögn var rökstudd frekar.

M eð tölvupósti lögmanns stefnanda, dags. 27. febrúar 2019, var vísað til þess að engar sannanir hefðu verið færðar fram fyrir því að stefnandi hefði birt umrætt myndband, hvað þá að hann hefði sjálfur tekið það út af öryggismyndavélum varðskipsins og dreift því. Myndbandið væri mun eldra en frá janúar 2019 og hefði birst á netmiðlum annarra starfsmanna löngu áður, án þess að það hefði haft í för með sér eftirmál fyrir þá starfsmenn. Það væri því engin forsenda fyrir beitingu agaviðurlaga með vísan til 14., 1 8. eða 21. gr. laga nr. 70/1996. Hvað varðaði fyrri atvik og áminningu vegna þeirra var gerð sérstök athugasemd við þann langa tíma sem leið frá því að atvikin áttu sér stað og þar til áminning var veitt og þess krafist að áminningin frá 3. maí 2018 yrði felld úr gildi.

Með bréfi dags. 28. febrúar 2019 var stefnanda tilkynnt að andmæli hans væru ekki tekin til greina og var stefnanda sagt upp störfum með þriggja mánaða uppsagnarfresti og tekið fram að frekara vinnuframlags væri ekki óskað. Stefnandi fékk greidd laun í uppsagnarfresti, til 1. júní 2019. Frá maí 2019 hefur stefnandi starfað sem ófaglærður iðnaðarmaður við lakari launakjör en áður.

Með bréfi til ríkislögmanns, dags. 6. janúar 2020, krafðist stefnandi þess að honum yrðu greiddar sanngjarnar og hæfilegar bætur vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Þeirri kröfu var hafnað með bréfi, dags. 13. mars 2020.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu, en auk þess gáfu skýrslu þau B, C, D, E, F, G, H, I, J, K.

Ágreiningur þessa máls lýtur að því hvort stefnandi hafi sýnt af sér ósæmilega hegðun sem hafi verið ósamrýmanleg starfi hans hjá Landhelgisgæslunni og tilefni áminningar og síðan uppsagnar í starfi. Þá er deilt um hvort gætt hafi verið ákvæða stjórnsýslaga varðandi andmælarétt, meðalhóf, málshraða, jafnræði og rannsóknarskyldu við uppsögnina. Ágreiningur er um málsatvik og sönnunarmat.

II

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að áminning sem honum var veitt 3. maí 2018 hafi verið ólögmæt bæði að formi og efni, sem og uppsögn hans þann 28. febrúar 2019. Þessar ólögmætu ákvarðanir, ásamt ávirðingum í aðdraganda þeirra hafi falið í sér ólögmæta meingerð í hans garð og valdið honum bæði fjártjóni og miska.

Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að áminning sem honum var veitt 3. maí 2018 hafi byggs tá röngum og ófullnægjandi upplýsingum og meint brot séu ósönnuð. Þau tvö atvik sem vísað er til hafi ekki verið nægilega rannsökuð af hálfu Landhelgisgæslunnar og mörg atriði óupplýst, þrátt fyrir að í andmælum stefnanda hafi komið fram upplýsingar sem ærið tilefni hefði verið til að kanna nánar. Andmælaréttur hans hafi því íraunveriðvirtur að vettugi.

Stefnandi vísar til þess að áminning starfsmanns er íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun, sem getur eftir atvikum orðið forsenda uppsagnar. Því séu gerðar ríkar kröfur til stjórnvalds um sönnun þess að starfsmaður hafi gerst sekur um þær ávirðingar sem áminning er reist á. Sönnunarbyrðin hvíli á Landhelgisgæslunni enda geti stefnandi ekki borið sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi ekki verið ölvaður við störf eða sýnt aðra þá háttsemi sem tiltekin er sem ástæða áminningar.

Stefnandi byggir á því að engin sönnunargögn séu lögð fram um meinta ölvun hansþegar hann kom til skips aðfaranótt 12. júlí 2017, eftir að hafa fylgt samstarfsmanni á bráðamóttöku samkvæmt fyrirmælum yfirmanns. Stefnandi neitar því að hafa komið ölvaður til skips eftir að hafa sinnt umræddu erindi. V ið ákvörðun um áminningu hafi alfarið verið horft fram hjá frásögn stefnanda af atvikum, þó hann hafi framvísað dagsettum greiðslukvittunum frá sjúkrahúsi og leigubíl máli sínu til stuðnings. Engin áfengismæling fór fram og því séu engin gögn til sönnunar um ætlaða ölvun stefnanda, enda hafi skráning skipherra í skipsdagbók ekkert sönnunargildi ein og sér. Stefnandi byggir á því að skipherra varðskipsins hafi verið í lófa lagið að tryggja sönnun um meinta ölvun hans og það hafi verið nauðsynlegt, ef ætlunin var að beita stefnanda agaviðurlögum. Stefndi verði að bera hallann af þeim sönnunarskorti.

Atvikið á árshátíðinni byggist fyrst og fremst á frásögn eins starfsmanns. Stefnanda hafi ekki verið boðið að tjá sig um atvikið áður en honum var tilkynnt að til stæði að áminna hann vegna þess. Þó stefnandi kunni að hafa hækkað róminn og verið hvassyrtur sé bæði rangt og ósannað að hann hafi sýnt „ógnandi og ofbeldisfulla hegðun og jafnframt verið með hótanir um ofbeldi“ gagnvart samstarfsmanni eða að háttsemi hans hafi á annan hátt verið svo gróf að jafngildi broti í starfi. Vegna ágreinings um atvik málsins hafi verið nauðsynlegt að upplýsa málið betur, áður en ákvörðun um áminningu var tekin. Því hafi Landhelgisgæslan ekki sinnt, hvorki að eigin frumkvæði né eftir andmæli stefnanda. Skortur á því að rannsaka málsatvik tilhlýðilega sé því brot gegn 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga við meðferð málsins.

Stefnandi byggir jafnframt á því að kröfur um vammlausa háttsemi starfsmanna ríkisins, innan starfs og utan, sbr. 14. gr. og 21. gr. laga nr. 70/1996, séu til þess fallnar að takmarka tjáningar- og persónufrelsi þeirra. Ávallt verði að gæta þess að kröfur sem gerðar eru til starfsmanna á þessum grundvelli þjóni lögmætu markmiði og gangi ekki lengra en nauðsynlegt er til að ná þeim tilgangi. Eðlilegt sé að gera strangar hátternis-kröfur þegar starfsmaður kemur fram sem fulltrúi starfsins, eða við þær aðstæður að almenningur kunni að tengja hann sérstaklega við stöðu sína og þá stofnun sem hann vinnur fyrir, enda sé tilgangurinn einkum sá að varðveita tiltrú almennings og virðingu fyrir starfsmönnum og stofnunum ríkisins. Engin rök standi til þess að gera jafn strangar kröfur á lokaðri samkomu eins og árshátíð starfsfólks. Við mat á því hvort tiltekin háttsemi hafi brotið gegn vammleysisskyldunni verði þess vegna að vega saman eðli og alvarleika háttseminnar, þann vettvang þar sem hún átti sér stað á og þau markmið sem að sé stefnt. Stefnandi byggir á því að verulega hafi skort á slíkt mat, áður en tekin var ákvörðun um áminningu hans, en háttsemi hans umrætt sinn hafi engan vegin réttlætt svo harkaleg agaviðurlög. Á kvörðunin hafi því bæði brotið gegn meðalhófsreglu, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og reglunni um skyldubundið mat stjórnvalda.

Stefnandi byggir á því að óheimilt hafi verið að veita áminningu í maí 2018 vegna atvika 12. júlí 2017 og 16. febrúar 2018. Tilgangur áminningar, sbr. 44. gr. laga nr. 70/1996, sé tvíþættur; að veita starfsmanni færi á að bæta ráð sitt og aðvara hann um að ítrekun þeirrar háttsemi sem áminnt er fyrir geti leitt til uppsagnar úr starfi. Áminning geti aðeins orðið grundvöllur uppsagnar ef starfsmaður verður endurtekið uppvís að sambærilegum brotum innan eðlilegra tímamarka. Þetta leiði af sér að áminningu verði að veita án tafar eftir að brot á sér stað. Eftir því sem lengri tími líði sé áminningin ólíklegri til að ná því markmiði að hvetja starfsmann til að bæta ráð sitt. Áminning löngu eftir atvik brjóti þannig gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga, enda verulega íþyngjandi og ekki til þess fallin að ná lögmætu markmiði sínu. Þá sé óeðlilegt og andstætt meðalhófsreglu að stjórnvald geti lengt þann tíma sem ítrekunaráhrif áminningar vara, með því að draga að rannsaka mál eða upplýsa um fyrirhugaða áminningu. Starfsmaður eigi rétt á því að ákvörðun um agaviðurlög sé tekin án ástæðulauss dráttar, sbr. 9. gr. stjórnsýslulaga. Landhelgisgæslan hafi í engu gætt þessara sjónarmiða við ákvörðun sína 3. maí 2018, en þá voru liðnir tíu mánuðir frá meintum brotum í júlí 2017 og tveir og hálfur mánuður frá atvikunum 16. febrúar 2018.

Þá byggir stefnandi á því að verulega hafi skort á að grundvöllur áminningarinnar þann 3. maí 2018 hafi verið afmarkaður með nægjanlega skýrum hætti. Í bréfum til stefnanda, dagsettum 5. apríl og 3. maí 2018, hafi einungis verið vísað til 21. gr. laga nr. 70/1996 og tiltekið að stefnandi hefði sýnt af sér hegðun sem væri „ósæmileg, óhæfileg og ósamrýmanleg starfi“ hans hjá Landhelgisgæslunni. Tilgangur áminningar sé að veita starfsmanni færi á að bæta ráð sitt, sbr. 44. gr. laga nr. 70/1996. Til þess að það markmið náist verði að heimfæra ætluð brot á starfsskyldum undir viðeigandi ákvæði laganna, eða aðrar skráðar eða óskráðar starfs- eða hátternisreglur eftir því sem við eigi svo ekki leiki vafi á því hvers eðlis ávirðingarnar eru, sem áminnt var fyrir, og hvers konar háttsemi hafi þau ítrekunaráhrif sem kunni að leiða til uppsagnar. Almenn vísun til 21. gr. laga nr. 70/1996, vegna atvika sem í eðli sínu séu ólík og snerti mismunandi starfsskyldur, geti ekki leitt til þess öll hugsanleg síðari brot hafi þessi ítrekunaráhrif. Svo óljós og almenn heimfærsla sé óheimil og því sé verulegur ágalli á áminningunni.

Stefnandi byggir á því að uppsögn hans 28. febrúar 2019 hafi verið ólögmæt, enda hafi hún komið í kjölfar ólögmætrar áminningar, eins og að framan er rakið. Jafnframt byggir stefnandi á því að þær ávirðingar sem tilteknar voru sem ástæða uppsagnar séu bæði rangar og ósannaðar. Ákvörðun um uppsögn stefnanda hafi því brotið gegn 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga. Loks er á því byggt að óháð öðru hafi verið óheimilt að segja stefnanda upp með vísan til fyrri áminningar og meintra brota í janúar 2020, enda hafi ekki verið um sambærileg atvik að ræða. Þegar stefnanda var tilkynnt um fyrirhugaða uppsögn með bréfi 20. febrúar 2019 hafi honum verið gefið að sök að hafa tekið efni af öryggismyndavélum stofnunarinnar og birt opinberlega á I nstagram- reikningi sínum þann 22. janúar 2019. Engin gögn hafi verið lögð fram til sönnunar um að myndbandið hefði birst á Instagramreikningi stefnanda. Þá hafi ekkert verið vikið að því hvenær eða hvernig ætlað væri að stefnandi hefði „tekið efnið af öryggismyndavélum“ varðskipsins, né hvenær það atvik sem myndbandið sýndi hefði átt sér stað. Stefnandi hafnar þessum ávirðingum sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi vísar til þess að umrætt myndskeið sé nokkurra ára gamalt og tekið af öryggismyndavélum löngu áður en það birtist hjá honum. Aðrir starfsmenn hafi birt myndskeiðið á samfélagsmiðlum án þess að fundið hefði verið að því. Það sé rangt og ósannað að stefnandi hafi átt nokkra aðkomu að upptöku, birtingu eða dreifingu myndbandsins. Landhelgisgæslan hafi í engu sinnt þessum ábendingum stefnanda, sem hafi þó gefið fullt tilefni til að afla frekari upplýsinga um uppruna og dreifingu myndbandsins og leggja fram sannanir fyrir meintri þátttöku stefnanda.

Stefnandi vísar til þess að í uppsagnarbréfi hafi andmælum stefnanda verið hafnað án nánari skýringa og vísað til rökstuðnings frá 22. febrúar 2019 sem ritaður var sex dögum fyrir uppsögnina. Ákvörðunin hafði því þegar verið tekin áður en stefnanda var veitt færi á að andmæla henni. Andmælaréttur stefnanda hafi þannig verið að engu hafður við málsmeðferðina, enda engin efnisleg afstaða tekin til athugasemda hans og enginn reki gerður að því að kanna þýðingu nýrra upplýsinga sem þar komu fram. Landhelgisgæslan hafi þannig brotið enn á ný gegn ákvæðum 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga við þessa málsmeðferð. Engar sannanir séu fyrir því að stefnandi hafi tekið upp eða birt umrætt myndband, en stefndi ber hallann af þeim sönnunarskorti.

Stefnandi byggir einnig á því að birting umrædds myndskeiðs geti á engan hátt réttlætt agaviðurlög á borð við áminningu eða uppsögn. Í bréfum Landhelgisgæslunnar, dags. 20. og 22. febrúar 2019, hafi hið meinta brot verið heimfært undir 18. og 21. gr. laga nr. 70/1996, auk 7. og 11. gr. siðareglna Landhelgisgæslu Íslands og undir reglur um notkun öryggismyndavéla Landhelgisgæslu Íslands. Stefnandi byggir á því að umrætt myndband geti ekki fallið undir framangreind ákvæði. Í fyrsta lagi sé myndskeiðið eldra en reglur um notkun öryggismyndavéla Landhelgisgæslunnar, sem settar voru 28. maí 2018. Þessar reglur geti því ekki átt við myndbandið eða dreifingu þess. Í öðru lagi beri myndskeiðið ekki með sér að það sé fengið úr öryggismyndavél, enda virðist það tekið upp á síma með litlum myndgæðum. Þá sé ekki hægt að halda því fram að efni myndbandsins gefi tilefni til að álykta að það skuli „eðli máls“ samkvæmt fara leynt, eða að leiða megi slíka þagnarskyldu af fyrirmælum yfirmanna. Verði í því samhengi að horfa til þess að aðrir starfsmenn hafa ítrekað dreift sama eða sambærilegu myndbandi, án afleiðinga. Yfirmenn hafi mætt birtingu og dreifingu slíks myndefnis með tómlæti og jafnvel frekar lagt blessun sína yfir hana, en sambærileg myndbönd hafi birst á Facebooksíðu Landhelgisgæslunnar sjálfrar. Að því virtu hafi ekkert gefið til kynna að þetta umrædda myndband væri háð þagnarskyldu samkvæmt 18. gr. laga nr. 70/1996 eða öðrum reglum.

Stefnandi vísar enn fremur til þess að jafnvel þó talið yrði að þagnarskylda ætti við verði agaviðurlögum ekki beitt gegn einum starfsmanni, vegna háttsemi sem aðrir hafa viðhaft óátalið, enda brjóti það augljóslega gegn jafnræðisreglu, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá sé ekki hægt að fallast á það að dreifing myndbandsins feli í sér svo augljóst eða alvarlegt brot að tilefni hafi verið til þeirra harkalegu agaviðurlaga sem stefnandi var beittur. Ákvörðun um uppsögn á þessum grundvelli hafi því gengið langt út yfir meðalhóf, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga.

Með hliðsjón af öllu framangreindu sé ljóst að uppsögn stefnanda hafi byggst á röngum og ófullnægjandi upplýsingum, um atvik sem sé alls ósannað að stefnandi hafi átt nokkra aðild að, en sem auk þess verði vart talin þess eðlis að þau feli í sér brot á þagnarskyldu eða öðrum starfsskyldum starfsmanna ríkisins. Málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar hafi verið virtar að vettugi, sbr. einkum 10., 12. og 13. gr. stjórnsýslulaga, auk þess sem ákvörðunina skorti allan lagalegan og efnislegan grundvöll. Uppsögn stefnanda hafi því verið ólögmæt, bæði að formi og efni. Þá séu skilyrði uppsagnar um að atvikin sem um ræðir séu „af sama tagi“ ekki uppfyllt. Þegar af þeirri ástæðu verði ekki vísað til áminningarinnar 3. maí 2018 sem forsendu uppsagnar, jafnvel þó skilyrði hefðu verið til að beita stefnanda agaviðurlögum vegna hvers hinna ætluðu brota fyrir sig. Engin þessara þriggja meintu brota stefnanda geti talist vera „af sama tagi“, enda séu þau heimfærð undir mismunandi lagaákvæði. Sú aðferð að vísa einungis til 21. gr. um öll hugsanleg brot á starfsskyldum gangi þvert á þann tilgang áminningar sem afmarkaður er í 44. gr. laganna. Stefnandi telur ótækt að ríkisstofnun geti þannig komist hjá því að uppfylla það skilyrði uppsagnar að starfsmaður verði ítrekað uppvís að því að brjóta gegn starfsskyldum sínum á sama hátt, þrátt fyrir skriflega áminningu. Að teknu tilliti til þessa byggir stefnandi á því að meint brot hans 22. janúar 2019 hafi engin ítrekunaráhrif haft gagnvart þeim ætluðu ávirðingum sem áminningin 3. maí 2018 beindist að. Sú meinta háttsemi stefnanda að birta á samfélagsmiðlum myndband úr öryggismyndavél varðskips hafi ekki getað orðið grundvöllur uppsagnar, enda hafði stefnandi aldrei verið áminntur vegna brota á þagnarskyldu.

Stefnandi lét af störfum strax eftir uppsögnina 28. febrúar 2019, eftir að hafa starfað hjá Landhelgisgæslunni frá 18 ára aldri. Öll hans starfsreynsla hafi tengst hásetastarfi hans hjá Landhelgisgæslunni og hann hafi engin áform haft um annað en að halda því starfi áfram um ókominn tíma. Brottvikning úr starfi hafi orðið stefnanda til verulegs álitshnekkis og gert honum ómögulegt að sækjast eftir sambærilegu starfi annars staðar. Uppsögnin komi sérstaklega illa við hann þar sem hann hafi hvorki menntun, þekkingu né haldbæra reynslu af öðrum störfum. Stefnandi hafi takmarkað tjón sitt að nokkru leyti með því að ráða sig í verkamannastarf, með mun lægri tekjur en þær sem hann hafði áunnið sér með starfsaldri sínum hjá Landhelgisgæslunni. Það muni taka hann langan tíma að ávinna sér starfsaldur og reynslu sem leitt geti til launakjara í líkingu við þau sem hann naut áður. Fjártjón stefnanda vegna hinnar ólögmætu uppsagnar sé því umtalsvert. Á því tjóni beri stefndi skaðabótaábyrgð, á grundvelli sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitendaábyrgð.

Stefnandi geri einnig kröfu vegna ófjárhagslegs tjóns, með vísan til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hinar ólögmætu ákvarðanir Landhelgisgæslunnar gagnvart stefnanda, fyrst áminning og síðar uppsögn, hafi falið í sér ólögmæta meingerð í hans garð. Þessar ákvarðanir, ásamt þeim ásökunum og ávirðingum sem stefnandi var borinn í aðdraganda þeirra, án fullnægjandi sannana og án þess að andmælaréttur hans væri raunverulega virtur, hafi valdið honum verulegum miska. Um skaðabótaábyrgð stefnda vegna þessa tjóns sé sem fyrr vísað til sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitendaábyrgð. Með hliðsjón af tjóni stefnanda og dómaframkvæmd í sambærilegum málum er miskabótakrafa stefnanda kr. 1.500.000.-.

Skaðabótakrafa stefnanda tekur mið af því fjártjóni sem hann hafi sannanlega orðið fyrir á þeim tíma sem liðinn er frá hinni ólögmætu uppsögn. Meðallaun stefnanda hjá Landhelgisgæslunni á tímabilinu frá júní 2018, þegar kjarasamningsbundin hækkun launataxta tók gildi, til febrúar 2019, þegar honum var sagt upp, voru 868.483 kr. Hefði hin ólögmæta uppsögn ekki komið til hefðu laun hans á tímabilinu 1. mars 2019 til 30. september 2020, frá uppsögn til málshöfðunar, verið alls 16.501.177 kr. Fjártjón stefnanda nemi þeirri fjárhæð, að frádregnum greiðslum í uppsagnarfresti og þeim launum sem hann hefur unnið fyrir í nýju starfi. Stefnanda voru greidd laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti og óuppgert orlof var gert upp í maí 2019. Þá mun hafa verið gengið frá greiðslu annarra persónuuppbóta í ágúst og desember 2019. Alls hafi þessar greiðslur numið 3.008.379 kr. Laun stefnanda í nýju starfi voru 3.907.028 kr. á árinu 2019 og 4.798.259 kr. það sem af er árinu 2020.

Bótakrafa stefnanda sundurliðast samkvæmt framangreindu svo:

Launakjör hjá LHG, mars 2019- sept. 2020 kr. 16.501.177.-

Laun í uppsagnarfresti og aðrar greiðslur kr. - 3.008.379.-

Laun í nýju starfi maí- des. 2019 kr. - 3.907.028.-

Laun í nýju starfi jan.- sept. 2020 kr. - 4.789.259.-

Miskabætur sbr. 26. gr. skbl. kr. 1.500.000.-

Bótakrafa alls kr. 6.296.511.-

Dráttarvaxta er krafist frá 6. febrúar 2020, þegar mánuður var liðinn frá því að krafa umbætur var sett fram í bréfi til ríkislögmanns, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001.

III

Stefndi byggir á því að að þau atvik sem leiddu til áminningar stefnanda hafi verið rannsökuð með fullnægjandi hætti og að stefnanda hafi jafnframt verið gefið færi á að koma á framfæri andmælum á öllum stigum málsins. Málsmeðferð hafi því fyllilega verið í samræmi við kröfur 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga. Að því er varði fyrra atvikið, 12. júlí 2017, vísi stefndi til þess að þrátt fyrir að ekki hafi verið óskað eftir því við stefnanda að hann gengist undir áfengismælingu þá liggi fyrir staðfesting skipherra á vakt um ölvun stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki mætt á tilsettum tíma á vakt en það sé brot á 16. gr. laga nr. 70/1996. Seinna atvikið sem stefnandi var áminntur fyrir hafi falist í ósæmilegri hegðun, framkomu og athöfnum stefnanda á árshátíð LHG þann 16. febrúar 2018 sem hafi verið ósamrýmanleg starfi hans hjá LHG. Hann hafi sýnt yfirmanni hjá stofnuninni ógnandi og ofbeldisfulla hegðun og hótað samstarfsmanni sínum ofbeldi. Um þetta liggi fyrir staðfestingar frá vitnum. Stefnandi biðjist afsökunar á framferði sínu í andmælabréfi, dagsettu 12. apríl 2018, og harmar atvikið þó hann telji lýsingar eins vitnisins af hegðun hans þetta kvöld stórlega ýktar. Hann mótmæli hins vegar ekki því sem fram komi í frásögn umrædds yfirmanns af atburðinum.

Stefndi vísar til 1. gr. laga um Landhelgisgæslu Íslands nr. 52/2006 þar sem fram kemur að hlutverk hennar sé að sinna öryggisgæslu og björgun á hafi úti, fara með löggæslu á hafinu og gegna öðrum verkefnum samkvæmt ákvæðum laganna, ákvæðum reglugerða á grundvelli þeirra og öðrum lögbundnum fyrirmælum. Samkvæmt 6. gr. laganna far meðal annars áhafnir skipa með lögregluvald þegar þær annast eða aðstoða við löggæslu samkvæmt lögunum í efnahagslögsögu Íslands. Þá segir í 2. mgr. 6. gr. að við löggæslustörf skuli starfsmenn fara eftir lögreglulögum og lögum um meðferð sakamála eftir því sem við eigi. Starfsmenn Landhelgisgæslunnar, sem sinna tilteknum störfum, teljist samkvæmt framangreindu til lögreglumanna ríkisins og hafi réttindi og skyldur samkvæmt því. Jafnframt hafi þeir réttindi og skyldur samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.

Stefndi byggir á því að gera verði ríkari kröfur á grundvelli 14. gr. laga nr. 70/1996 til vammleysis þeirra starfsmanna ríkisins sem starfa sem löggæslumenn. Þessi krafa um vammleysi gildi einnig utan starfs, sbr. orðalag ákvæðisins. Þótt um hafi verið að ræða árshátíð starfsmanna stofnunarinnar þá hafi þar ekki einungis verið starfsmenn stofnunarinnar heldur einnig makar og starfsfólk veitingastaðarins þar sem árshátíðin var haldin. Þá sé einnig rétt að gera þá kröfu að starfsmenn stofnunarinnar komi fram hver við annan af virðingu og háttvísi, óháð aðstæðum.

Stefndi byggir á því að ef litið yrði svo á að ekki hefðu verið færðar fullnægjandi sönnur á ölvun stefnanda þann 12. júlí 2017 þá mætti hann ekki á brúarvakt á tilsettum tíma. Það tilvik sem átti sér stað á árshátíð LHG þann 16. febrúar 2018 standi eitt og sér sem fullnægjandi tilefni fyrir áminningunni 3. maí 2018. Tilvikið sé skýrt og afmarkað, vel rannsakað og upplýst með öflun skriflegra gagna. Með hegðun sinni umrætt kvöld hafi stefnandi brotið gegn vammleysiskröfu 14. gr. stml. en ákvæðið eigi við bæði í leik og starfi. Hafi því ótvírætt tilefni verið til áminningar samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 og gætt að málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar við töku stjórnvaldsákvörðunarinnar. Stefndi byggir jafnframt á því að háttsemin feli í sér eðlislíka háttsemi þeirri sem brýtur í bága við 21. gr. laga nr. 70/1996 með því að viðhafa framkomu eða athafnir innan starfs eða utan þess sem þykja ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu.

Stefndi hafnar því að áminningin hafi ekki verið í samræmi við meðalhófsreglu 12. gr. Það sé ekki rétt að óeðlilega langur tími hafi liðið frá atburðum og þar til áminning var veitt. Frá fyrri atburði, þann 12. júlí 2017, og þar til áminning var veitt hafi liðið um tíu mánuðir. Þá hafi liðið tveir og hálfur mánuður frá síðara atvikinu þann 16. febrúar 2018 þar til stefnanda var veitt áminning þann 3. maí 2018. Á þessu tímabili hafi atvikið verið rannsakað en stefnandi var í veikindaleyfi á þessum tíma og ekki búsettur í Reykjavík. Það hafi því verið ekki hægt að funda með honum um málið strax. Stefnanda hafi verið tilkynnt um fyrirhugaða áminningu þann 5. apríl 2018 og eftir að hann kom að andmælum sínum þann 12. apríl 2018 var áminning veitt þann 3. maí 2018. Miðað við aðstæður í máli stefnanda geti þessi tímalengd ekki talist óeðlileg og er fullyrðingum stefn anda um það hafnað. Jafnframt er því hafnað að málsmeðferð hafi ekki verið í samræmi við málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga.

Stefndi mótmælir því einnig að skort hafi á að grundvöllur áminningar stefnanda þann 3. maí 2018 væri afmarkaður með nægjanlega skýrum hætti þar sem ætluð brot hafi ekki verið heimfærð til viðeigandi ákvæða laga. Í áminningu til stefnanda, dagsettri 3. maí 2018, komi skýrt fram hvaða tvö tilvik það séu sem séu grundvöllur áminningar auk þess sem vísað sé til 21. gr. laga nr. 70/1996. Bæði tilvikin feli í sér háttsemi sem falli undir 21. gr. laganna. Með vísan til alls framangreinds er því hafnað að áminning hafi verið haldin slíkum ágöllum að formi og efni að fella beri hana úr gildi.

Stefndi vísar til þess að stefnandi birti, þann 22. janúar 2019, opinberlega á Instagram-reikningi sínum efni sem tekið hafði verið af öryggismyndavél á bátaþilfari varðskipsins Þórs. Myndbandið sýni atvik þar sem annar af léttabátum varðskipsins velti á hliðina með þeim afleiðingum að skipverji um borð sé nærri fallinn í sjóinn. Athugasemdin „Nærri stórslys“ er birt með myndbandinu. Stefndi vísar til þess að þessari birtingu myndskeiðsins sé bersýnilega ætlað að kasta rýrð á störf Landhelgisgæslunnar. Sú hegðun stefnanda að birta myndbandið hafi verið ósæmileg, óhæfileg og ósamrýmanleg starfi hans hjá Landhelgisgæslunni og feli í sér brot er varði við 21. gr. laga nr. 70/1996. Brot þetta varði enn fremur við 18. gr. sömu laga um þagnarskyldu starfsmanna ríkisins. Þá feli þetta jafnframt í sér brot á 7. og 11. gr. siðareglna Landhelgisgæslu Íslands. Samkvæmt 7. gr. siðareglnanna sé allt starfsfólk Landhelgisgæslunnar bundið þagnarskyldu um atvik sem það verður áskynja um í starfi eða vegna starfs síns og samkvæmt 2. mgr. 11. gr. sömu reglna skal starfsfólk gæta orða sinna í hvívetna, til dæmis við uppfærslur á samfélagsmiðlum. Þá varði þessi háttsemi jafnframt við reglur um notkun öryggismyndavéla Landhelgisgæslu Íslands, frá 28. maí 2019, en samkvæmt þeim fer rafræn vöktun eingöngu fram í öryggis- og eftirlitsskyni. Af þessum ástæðum hafi stefnanda verið sagt upp störfum með vísan til 44. gr. starfsmannalaga nr. 11/1996.

Stefndi vísar til þess að umrætt myndskeið virðist vera frá árinu 2017. Það erekki upplýst hver tók það upphaflega af öryggismyndavélum Landhelgisgæslunnar. Stefndi telur hins vegar sannað að stefnandi hafi birt þetta sjálfur á samfélagsmiðlum þann 22. janúar 2019. Á þeim tíma sem stefnandi birti myndbandið höfðu reglur stofnunarinnar um notkun öryggismyndavéla tekið gildi. Er því alfarið hafnað að þær reglur hafi enga þýðingu þar sem ljóst sé að þær voru í gildi á þeim tíma sem stefnandi birti myndskeiðið. Þá hafði stefnandi starfað á varðskipum Landhelgisgæslunnar um nokkurra ára skeið og honum hafi mátt vera fullkunnugt um uppruna myndbandsins þegar hann ákvað að birta það á samfélags- miðlum. Brot stefnanda felist í því að birta myndbandið.

Stefndi hafnar þeirri málsástæðu stefnanda að jafnræðis og meðalhófs hafi ekki verið gætt við uppsögnina. Stefnda sé ekki kunnugt um það að aðrir starfsmenn hafi birt sambærileg myndbönd á samfélagsmiðlum og stefnandi hafi ekki lagt fram neinar upplýsingar eða gögn sem sýna fram á það. Stefnandi verði að sanna þessa fullyrðingu og geti ekki gert þá kröfu að stefndi afsanni hana með því að kanna hvort aðrir starfsmenn hafi birt sambærileg myndbönd á samfélagsmiðlum. Stefndi vísar til þess að það myndskeið sem stefnandi leggur fram hafði Landhelgisgæslan sjálf birt á samfélagsmiðlum og sýnir veðurofsa sem starfsmenn gæslunnar þurfa oft að takast á við í vinnu sinni. Þetta myndskeið sé ekki á nokkurn hátt sambærilegt því myndskeiði sem stefnandi birti á Instagram- reikningi sínum. Í því myndbandi höfðu orðið mistök við losun léttabáts og af myndskeiðinu má ráða að það hefði getað farið illa í því tilviki. Slík tilvik beri starfsfólki að tilkynna sem öryggisbrot og fer málið þá í viðhlítandi ferli innan Landhelgisgæslunnar. Sú háttsemi stefnanda að taka þetta myndskeið og birta á samfélagsmiðli með athugasemdinni „Nærri stórslys“ virðist hafa haft þann eina tilgang að gera lítið úr öryggismálum hjá Landhelgisgæslunni. Það sé grafalvarlegt mál að starfsmaður löggæslustofnunar hegði sér með slíkum hætti. Stefnanda hafi mátt vera það ljóst að tekið yrði á athugasemdum um öryggismál innan stofnunarinnar af festu og innan gæðakerfis stofnunarinnar, en verklagi um frágang léttabáts var breytt í kjölfar þessa óhapps.

Stefndi byggir á því að framangreind hegðun stefnanda hafi ekki samrýmst ábyrgðar- og trúnaðarskyldum hans samkvæmt IV. kafla starfsmannalaga nr. 11/1996. Í þessum skyldum felst m. a. að starfsmanni beri að forðast að hafast nokkuð það að sem sé honum til vanvirðu eða álitshnekkis eða varpað geti rýrð á það starf eða starfsgrein er hann vinnur við og taka tillit til hagsmuna stofnunar í starfi og utan starfs. Telja verður að umrædd birting myndefnis úr öryggismyndavél varðskips LHG hafi verið til þess fallin að skerða þá virðingu og traust sem skiptir máli að borið sé til stofnunarinnar og því sé um alvarlegt trúnaðarbrot sé að ræða. Í ljósi starfs stefnanda sem skipverji á varðskipi Landhelgisgæslunnar sé eðlilegt að gera ríkari kröfur til hans um vammleysi en almennt séu gerðar um starfsmenn ríkisins Stefndi vísar til þess að stefnandi hlaut áminningu þann 3. maí 2018 vegna tveggja brota í starfi sem vörðuðu bæði ósæmilega hegðun og var honum gefinn kostur á að bæta ráð sitt. Með birtingu efnis úr öryggismyndavél varðskips Landhelgisgæslunnar hafi því verið um ítrekað brot að ræða gegn vammleysisákvæði laga nr. 70/1996 og hafi honum því verið sagt upp með lögmæltum uppsagnarfresti. Að mati stefnda voru öll brot stefnanda eðlislík þar sem þau falli undir 14. og 21. gr. stml. og sé þeirri málsástæðu stefnanda að atvikin hafi ekki verið „af sama tagi“ alfarið hafnað. Skipti í þessu samhengi ekki máli að einnig sé hægt að heimfæra atvikin til annarra og sértækari ákvæða starfsmannalaganna.

Stefndi vísar til þess að stefnanda var gefinn kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri áður en endanleg ákvörðun um uppsögn var tekin auk þess sem efnisleg afstaða var tekin til umræddra sjónarmiða hans við töku hinar endanlegu ákvörðunar. Við framkvæmd starfslokanna hafi verið gætt að því að fylgja sjónarmiðum sem leiða af vönduðum stjórnsýsluháttum og stjórnsýslulögum sem og viðeigandi ákvæðum starfsmannalaga. Með vísan til þessa sé því alfarið hafnað að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt. Skilyrði fyrir bótaskyldu séu því ekki fyrir hendi og er kröfum stefnanda um bætur vegna fjártjóns því alfarið hafnað.

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu af kröfum stefnanda krefst stefndi verulegrar lækkunar fjárkrafna. Stefnandi hafi verið ráðinn sem háseti hjá Landhelgisgæslunni með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti samkvæmt kjarasamningi. Stefnandi geti ekki borið því við að hann hafi mátt treysta því að geta gegnt störfum hjá Landhelgisgæslunni um ókomna tíð. Stefnandi, sem var 26 ára þegar honum var sagt upp starfi sínu, hafi nú þegar fengið annað starf. Það að ekki sé um að ræða sambærilegar tekjur og hann hafði í starfi sínu hjá gæslunni hafi aðeins takmarkaða þýðingu enda um mikla fjarveru úti á sjó að ræða í því starfi sem væntanlega er ekki fyrir hendi í hinu nýja starfi. Þá verði einnig að líta til þess að stefnandi hafi með framferði sínu átt sök á því að honum var sagt upp starfi og beri að virða það til lækkunar bóta. Til stuðnings kröfu um lækkun vísar stefndi einnig til dómaframkvæmdar í málum af þessu tagi varðandi fjárhæðir en miðað við hana sé krafa stefnanda til muna of há.

Miskabótakröfu stefnanda er einnig hafnað. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að í uppsögninni hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans í skilningi 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Til vara sé krafist lækkunar á miskabótakröfu stefnanda og vísast í því samhengi til dómaframkvæmdar varðandi fjárhæðir.

IV

Um starfslok ríkisstarfsmanna gilda lög nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ákvæði um starfslok þeirra eru fyrst og fremst í IX. kafla laganna en þau fjalla um rétt aðila, starfsmanns annars vegar og forstöðumanns hins vegar, til að segja upp ráðningarsamningi. Þá eru þar ákvæði um málsmeðferð uppsagna af hálfu stofnunar.

Samkvæmt 43. gr. laganna hefur forstöðumaður rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem mælt er fyrir um í ráðningarsamningi. Ráðningarsamningur með gagnkvæmum uppsagnarfresti er því forsenda uppsagnar. Ráðningarsamningur stefnanda við Landhelgisgæsluna, dagsettur 9. janúar 2012, er ótímabundinn og er uppsagnarfrestur þrír mánuðir að loknum fyrstu þremur mánuðum í starfi.

Samkvæmt 44. gr. laga nr. 70/1996 er skylt að veita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. laganna og gefa honum færi á að bæta ráð sitt, áður en honum er sagt upp störfum, ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna, sem þar eru greindar. Í 21. gr. laganna eru greindar þær ástæður er leiða skulu til skriflegrar áminningar. Þar eru meðal annars nefndar ástæður á borð við óstundvísi, ölvun við störf eða framkoma og athafnir í starfi eða utan þess sem þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu. Á minning er stjórnvaldsákvörðun og fer um hana eftir almennum sjónarmiðum stjórnsýsluréttar auk þeirra málsmeðferðarreglna, sem fram koma í lögum nr. 70/1996, sbr. 2. mgr. 2. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Í samræmi við 13. gr. stjórnsýslulaga og bein fyrirmæli 21. gr. starfsmannalaga ber að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um fyrirhugaða áminningu og einstaka efnisþætti hennar, nema það sé ekki unnt, áður en endanleg ákvörðun er tekin um áminninguna. Stefnanda var tilkynnt um fyrirhugaða áminningu með bréfi 5. apríl 2018, þar sem tiltekin voru tvö atvik sem voru tilefni fyrirhugaðrar áminningar. Í bréfinu kemur skýrt fram að fyrirhuguð ákvörðun sé áminning sem kunni að hafa þau réttaráhrif að stefnanda verði sagt upp störfum, bæti hann ekki ráð sitt. Með bréfinu fylgdi greinargerð umrædds yfirmanns, frásögn starfsmanns og bókun í leiðarbók. Stefnandi kom andmælum sínum bréflega á framfæri og andmælabréfinu fylgdi afrit af reikningum frá Sjúkrahúsinu á Akureyri og leigubílastöð vegna annars atviksins. M eð vísan til ofangreinds verður að líta svo á að andmælaréttur stefnanda við áminninguna hafi ekki verið haldinn formlegum annmarka og að því leyti uppfyllt ákvæði 21. gr. starfsmannalaga og 13. gr. stjórnsýslulaga.

Þau atvik sem vísað er til í bréfinu frá 5. apríl 2018 um fyrirhugaða áminningu lutu að því að stefnandi hefði mætt of seint og ölvaður á brúarvakt þann 12 júlí 2017 og að hann hefði sýnt óhæfilega framkomu gagnvart yfirmanni á árshátíð 16. febrúar 2018. Áminning samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 er mjög íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun og verður að gera ríkar kröfur til stjórnvalds um sönnun fyrir því að starfsmaðurinn hafi gerst sekur um þær ávirðingar sem áminning er reist á, sbr. m. a. Hrd. 72/2000 og Hrd. 371/2003. Í andmælum stefnanda við fyrirhugaða áminningu komu fram ákveðnar skýringar á því hvers vegna hann hefði komið of seint á brúarvaktina. Ekki verður séð að þessar skýringar hafi verið kannaðar sérstaklega, svo sem hvort yfirmaður stefnanda hefði gefið honum fyrirmæli um að fylgja öðrum starfsmanni á sjúkrahús. Í skýrslutöku af K, framkvæmdastjóra siglingasviðs, kom fram að áfengismælar væru um borð í varðskipum, sem væru einkum notaðir þegar farið væri um borð í önnur skip. Þeir væru þó einnig notaðir ef grunur væri um ölvun meðal starfsmanna Landhelgisgæslunnar sjálfrar. Landhelgisgæslan nýtti sér þetta ekki í þessu tilviki ogtryggði sér þar með ekki sönnun fyrir því að stefnandi væri undir áhrifum áfengis þann 12. júlí 2017. Með því braut Landhelgisgæslan gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áðu ren ákvörðun er tekin. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður ekki fallist á að sýnt hafi verið fram á með fullnægjandi hætti að stefnandi hafi mætt of seint og verið undir áhrifum áfengis við störf sín 12. júlí 2017 og því hafi skort efnisleg skilyrði til að veita honum skriflega áminningu þann 3. maí 2018 á grundvelli þess að hann hefði mætt of seint og ölvaður á brúarvakt þann 12 júlí 2017.

Síðara atvikið lýtur að því hvort stefnandi hafi sýnt óhæfilega framkomu gagnvart yfirmanni á árshátíð 16. febrúar 2018. Í bréfinu frá 5. apríl 2018 um fyrirhugaða áminningu er rakið að stefnandi hafi sýnt yfirmanni Landhelgisgæslunnar ógnandi og ofbeldisfulla hegðun og jafnframt verið með hótanir um ofbeldi. Með bréfinu fylgdi jafnframt greinargerð yfirmannsins G og frásögn starfsmannsins J. Í greinargerð yfirmannsins kemur m. a. fram að stefnandi hafi rifið hann upp af stólnum sem hann sat á og gert sig líklegan til að ganga í skrokk á honum Hann hafi náð að róa hann með því aðleggja til aðþeir færu út að reykja og ræða málin. Á leiðinni hafi stefnandi hrint honum á undan sér og haft uppi ýmis ókvæðisorð og hótað honum öllu illu þegar hann hafi viljað snúa við. Eftir að þeir voru komnir út hafi eiginkona yfirmannsins komið til þeirra og hafi hann þá ætlað að fara með henni. Við það hófust hrindingar að nýju. Það hafi ekki verið fyrr en eiginkona hans hótaði að kalla til lögreglu að stefnandi lét af þessari háttsemi sinni. G og eiginkona hans gáfu skýrslu fyrir dóminum og staðfestu þessa frásögn.

Í andmælabréfi stefnanda segist hann harma það sem hafi gerst og biðst innilegrar afsökunar á því. Hann tekur þó sérstaklega fram að frásögn J af atvikum sé stórlega ýkt, en í frásögn J er því haldið fram að stefnandi hafi ærst við borðið þar sem hann sat þegar myndband var spilað á árshátíðinni. Í niðurlagi andmælabréfsins ítrekar stefnandi að hann biðjist afsökunar á hegðun sinni í garð yfirmannsins og tekur fram að það hafi aldrei verið „meiningin að vera með ógnandi tilburði í hans garð né annarra. Tek ég það skýrt fram að svona lagað gerist aldrei aftur.“. Í skýrslutöku fyrir dómi hélt stefnandi því fram að engar hótanir hefðu verið í gangi, en gat ekki skýrt þessi ummæli sín í andmælabréfinu með trúverðugum hætti.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður að leggja til grundvallar að atvik hafi verið á þann veg sem lýst er í bréfi um fyrirhugaða áminningu og fram kemur í greinargerð G. Sú lýsing styðst við ummæli stefnanda sjálfs í andmælabréfinu þar sem stefnandi hvorki andmælir efni bréfsins frá 5. apríl 2018 um lýsingu á atvikinu né lýsingunni í greinargerð G að neinu leyti. Þvert á móti er ítrekað beðist afsökunar og tekið undir frásögnina með vísan til þess að ekki hafi staðið til aðvera með ógnandi tilburði. Viðbrögð stefnanda við lýsingu G eru auk þess ólík viðbrögðum hans við frásögn vitnisins J sem einnig er fylgiskjal með bréfinu frá 5. apríl 2018. Stefnandi telur þá frásögn verulega ýkta en gerir engar athugasemdir við frásögn G sem auk þess er staðfest af G og eiginkonu hans fyrir dómi.

Þrátt fyrir að háttsemi starfsmanna verði ekki metin með sama hætti eftir því hvort þeir eru að störfum eða þátttakendur á árshátíð stofnunarinnar þar sem áfengi er haft um hönd verður engu að síður að gera þær kröfur til starfsmanna að framkoma þeirra sé innan þeirra marka sem eðlilegt er að gera kröfu til í samskiptum fólks sem er að neyta áfengis. Ákvæði 21. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996 gerir auk þess engan greinarmun á því hvort athafnir í starfi eða utan þess séu ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu. Sú háttsemi sem stefnandi sýndi yfirmanni Landhelgisgæslunnar á umræddri árshátíð er langt umfram þau velsæmismörk sem gera verður kröfur til að starfsmenn virði gagnvart samstarfsmönnum sínum og öðrum viðstöddum. Þessi hegðun var ósæmileg, óhæfileg og ósamrýmanleg starfsskyldum stefnanda og gaf fullt tilefni til áminningar. Með vísan til framangreinds verður fallist á að sýnt hafi verið fram á með fullnægjandi hætti að stefnandi hafi á árshátíð starfsmannafélags Landhelgisgæslunnar 16. febrúar 2018 hegðað sér sér ósæmilega og framkoma hansog athafnir hafi verið ósamrýmanlegar starfi hans hjá Landhelgisgæslunni og því hafi verið fyrir hendi efnisleg skilyrði til að veita honum skriflega áminningu þann 3. maí 2018 á grundvelli þessa.

Samkvæmt 44. gr. laga nr. 70/1996 verður starfsmanni ekki sagt upp vegna brota á starfsskyldum nema um ítrekað brot sé að ræða í kjölfar skriflegrar áminningar. Í slíkum tilvikum er nauðsynlegt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en til hennar kemur. Stefnanda var tilkynnt með bréfi 20. febrúar 2019 að fyrirhugað væri að segja honum upp störfum. Í bréfinu kemur fram hvert sé tilefni uppsagnarinnar og jafnframt er stefnanda gefinn frestur til og með 27. febrúar 2019 til andmæla. Jafnframt er bent á í bréfinu að stefnandi eigi rétt á skriflegum rökstuðningi vegna fyrirhugaðrar uppsagnar. Rökstuðningur fyrirhugaðrar uppsagnar var að beiðni stefnanda sendur lögmanni hans 22. febrúar 2019. Stefnandi lagði fram andmæli sín með tölvuskeyti þann 27. febrúar 2019. Með bréfi dagsettu 28. febrúar 2019 var stefnanda sagt upp störfum. Í bréfinu er andmælum stefnanda hafnað að því er varðar sönnunarskort og tímalengd auk þess sem vísað er til rökstuðnings sem áður hafði verið sendur að beiðni stefnanda sjálfs. Verður ekki talið að með því hafi verið brotið gegn andmælarétti stefnanda. Með vísan til ofangreinds verður að líta svo á að andmælaréttur stefnanda við áminninguna hafi ekki verið haldinn formlegum annmarka og að því leyti uppfyllt ákvæði 44. gr. starfsmannalaga og 13. gr. stjórnsýslulaga.

Það atvik sem var tilefni uppsagnarinnar var birting stefnanda á Instagram- reikningi sínum á myndbandi úr öryggismyndavél varðskipsins Þórs. Við skýrslutökur fyrir dómi viðurkenndi stefnandi að hafa sett þetta efni inn á umræddan Instagram- reikning. Það kom jafnframt fram hjá stefnanda við skýrslutökur að honum hefðu verið kynntar reglur um öryggismyndavélar auk þess sem siðareglur stofnunarinnar hefðu verið sendar til allra starfsmanna með tölvuskeyti. Í reglum um öryggismyndavélar kemur m. a. fram að tilgangur þeirra sé rafræn vöktun í eftirlits- og öryggisskyni. Aðgangur að þeim sé bundinn við takmarkaðan hóp starfsfólks sem notar myndefnið eingöngu í yfirlýstum tilgangi. Almennt sé óheimilt að birta myndir af starfsmanni nema með leyfi viðkomandi starfsmanns. Í 7. gr. siðareglna er kveðið á um þagnarskyldu varðandi atvik sem starfsmaður verður áskynja um vegna starfs síns. Ákvæði um þagnarskyldu er einnig að finna í 18. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996. Í 11. gr. siðareglnanna eru fyrirmæli um að starfsmenn gæti orða sinna við skoðanaskipti á samfélagsmiðlum. Í 14. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996 er vísað til þess að starfsmaður skuli forðast að aðhafast nokkuð sem geti varpað rýrð á þá starfsgrein sem hann vinnur við.

Með birtingu myndbandsins á Instagram- síðu sinni braut stefnandi gegn framangreindum ákvæðum. Honum var óheimilt að birta slíkar upplýsingar samkvæmt reglum um öryggismyndavélar. Slík birting var brot á þagnarskylduákvæðum starfsmannlaga nr. 70/1996 og siðareglum Landhelgisgæslunnar. Birtingin var til þess fallin að rýra traust á starfsemi Landhelgisgæslunnar, sem er brot á 14. gr. laga nr. 70/1996 og var auk þess í andstöðu við þá hófsemd sem 11. gr. siðareglna mælir fyrir um varðandi tjáningu á samfélagsmiðlum. Háttsemin var um leið brot á 21. gr. laga nr. 70/1996 enda fól hún í sér óhlýðni við lögleg boð yfirmanns, sem höfðu rækilega verið kynnt fyrir stefnanda, og sett inn í öryggisreglur og siðareglur stofnunarinnar. Háttsemin var um leið ósæmileg, óhæfileg og ósamrýmanleg starfi stefnanda og gaf fullt tilefni til áminningar og eftir atvikum uppsagnar. Með vísan til framangreinds verður fallist á að stefnandi hafi með umræddri myndbirtingu brotið alvarlega gegn starfsskyldum sínum og því hafi verið fyrir hendi efnisleg skilyrði til að veita honum skriflega áminningu og eftir atvikum segja honum upp störfum þann 28. febrúar 2019.

Af hálfu stefnanda er því haldið fram að áminningin vegna framkomunnar á árshátíðinni 16. febrúar 2018 hafi verið alls óskyld myndbirtingunni 22. janúar 2019. Af þeim sökum hafi áminningarnar hvað sem öðru líði ekki getað orðið grundvöllur fyrrnefndrar uppsagnar, sbr. 1. mgr. 44. gr. um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Um Landhelgisgæsluna gilda lög nr. 52/2006. Í 1. gr. þeirra laga segir m. a. um hlutverk hennar að hún fari með löggæslu á hafinu. Í 6. gr. laganna kemur fram að áhafnir skipa Landhelgisgæslunnar fari með lögregluvald þegar þær annast eða aðstoða við löggæslu í efnahagslögsögu Íslands. Í 2. mgr. 6. gr. segir að við löggæslustörf skuli starfsmenn fara eftir lögreglulögum og lögum um meðferð sakamála eftir því sem við á. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 70/1996 er starfsmanni skylt að forðast að aðhafast nokkuð sem er honum til vanvirðu eða álitshnekkis eða getur varpað rýrð á það starf eða starfsgrein sem hann vinnur að. Brot á þessum vammleysiskröfum geta síðan leitt til áminningar samkvæmt 21. gr. og eftir atvikum uppsagnar, en í athugasemdum við ákvæði 21. gr. í frumvarpi kemur fram að við mat á því hvort skilyrði séu til að veita áminningu beri að hafa hliðsjón af reglum 14. gr. laganna.

Kröfur um vammleysi ríkisstarfsmanna ráðast meðal annars af eðli starfsins og því trausti og virðingu sem því verður að fylgja. Hegðun stefnanda á umræddri árshátíð og síðan myndbirtingin voru hvort tveggja alvarleg brot stefnanda í starfi. Verður ekki fallist á að skýra verði ákvæði 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 með þeim hætti að sú háttsemi sem áminnt er fyrir verði að vera nákvæmleg eins, heldur nægi að hún sé af sama toga. Umrædd háttsemi var í báðum tilvikum óásættanleg, ósæmileg og ekki í neinu samræmi við þær kröfur sem gera verður til þeirra sem sinna löggæslustörfum. Í báðum tilvikum sýndi stefnandi af sér alvarlegt dómgreindarleysi, sem var til þess fallið að skerða virðingu og traust stofnunarinnar. Bæði atvikin fólu í sér skýlaust brot á vammleysiskröfu 14. gr. laga nr. 70/1996, sem skylt var að áminna fyrir samkvæmt 21. gr. laganna. Breytir engu um það þótt hægt sé að heimfæra brotin til annarra og sértækari ákvæða starfsmannalaga. Stefnanda mátti vera það ljóst að eftir að honum hafði verið veitt áminning vegna hegðunar sinnar á árshátíðinni gætu brot á skýrum reglum um birtingu mynd efnis úr öryggismyndavél haft þær afleiðingar að honum yrði sagt upp störfum. Slí k uppsagnarheimild styðst einnig við ákvæði 43. gr. laga nr. 70/1996 og almennar grundvallarreglu r vinnuréttar og opinbers starfsmannaréttar um stjórnunarrétt yfirmanns.

Stefnanda var veitt skrifleg áminning þann 3. maí 2018 vegna atviksins á árshátíðinni þann 16. febrúar sama ár. Stefnanda var síðan sagt upp störfum þann 28. febrúar 2019 vegna myndbirtingarinnar 22. janúar sama ár. Frá því að áminning var veitt og þar til stefnanda var sagt upp störfum liðu því tæplega 10 mánuðir sem verður að telja vel innan þeirra tímamarka sem gera verður kröfu til, ekki síst með tilliti til alvarleika þeirra ávirðinga sem urðu tilefni áminningar og síðar uppsagnar. Verður því ekki fallist á að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu eða öðrum málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar við uppsögn stefnanda.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður kröfum stefnanda hafnað.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Af hálfu stefnanda flutti málið S-kvk-nf Í-kvk-nf lögmaður Af hálfu stefnda flutti málið E-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf lögmaður H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf S-kk-nf(sign)

--------------------- --------------------- ----------------------

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómi Reykjavíkur 29. júní 2021