E-573/2009

Mál þetta var höfðað 4. desember 2009 og dómtekið 4. mars 2011. Stefnandi er L-kvk-nf G-kvk-nf S-kvk-nf, Tungu 1 í Hvalfjarðarsveit, en stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19 í Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að verðbreytingarákvæði í lánssamningi 7. desember 2007 milli stefnanda og Sparisjóðs Mýrasýslu verði dæmt óskuldbindandi. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af kröfu stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað.

I

Í nóvember 2007 óskaði stefnandi eftir lánafyrirgreiðslu hjá Sparisjóði Mýrasýslu. Í framhaldi af því var gerður lánasamningur 7. desember það ár og var tekið fram á forsíðu samningsins að um væri að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum. Lánið var til allt að eins árs með heimild til að framlengja um eitt ár en fjárhæðin var tilgreind „að jafnvirði“ 120.000.000 íslenskra króna. Um lánið sagði síðan að það væri „í eftirfarandi myntkörfu, hlutfall myntar innan sviga: JPY(100%)“. Lánið var til afgreiðslu með tveggja virkra bankadaga fyrirvara eftir útborgunarbeiðni, en form hennar fylgdi samningnum. Um endurgreiðslu lánsins sagði að það ætti að greiða með einni greiðslu 10. desember 2008. Lánið átti að bera eins árs LIBOR-vexti í jenum að viðbættu 3% álagi og kæmi til vanefnda áttu dráttarvextir að nema vaxtagrunni að viðbættu 7% álagi. Í samningnum var tekið fram að lánveitanda væri heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur miðað við sölugengi á gjaldfellingardegi. Þá var í samningnum að finna heimild fyrir stefnanda til að óska eftir myntbreytingu á árlegum vaxtagjalddögum, þannig að eftirstöðvar lánsins miðuðust við aðra erlenda mynt eða reiknieiningu, eina eða fleiri. Til tryggingar láninu bar stefnanda að gefa út tryggingarbréf að fjárhæð 234.458.000 japönsk jen með 1. veðrétt í jörðinni Tungu í Hvalfjarðarsveit. Var bréfið gefið út í samræmi við þetta sama dag og ritað var undir lánssamninginn. Einnig veitti stefnandi sparisjóðnum handveð í peningamarkaðsreikningi sínum hjá sjóðnum með yfirlýsingu 12. desember 2007.

Samhliða því að gengið var frá lánssamningnum 7. desember 2007 ritaði stefnandi beiðni um útborgun lánsins á form sem fylgdi samningnum. Þar er fjárhæð lánsins sögð 120.000.000 króna í eftirfarandi myntkörfu: „JPY (100%)“. Einnig var tilgreint reikningsnúmer stefnanda hjá sparisjóðnum, auk þess sem tekið var fram að þess væri farið á leit að myntir yrðu seldar fyrir íslenskar krónur.

Hinn 14. desember 2007 var lánið lagt inn á reikning stefnanda hjá sparisjóðnum og nam fjárhæðin 118.147.542 krónum. Samkvæmt kaupkvittun var lánið sagt nema 222.609.533 jenum eða 120.008.815 krónum miðað við gengið 0,53910. Til frádráttar kom lántökugjald (1%) 1.200.088 krónur, stimpilgjald (0,3%) 649.335 krónur, þóknun vegna tryggingabréfs 10.500 krónur og þinglýsingargjald 1.350 krónur.

Í mars 2008 lækkaði gengi krónunnar umtalsvert og síðan hríðféll það í október sama ár í kjölfar hruns bankanna. Af þessum sökum snarhækkaði höfuðstóll lánsins miðað við gengi jensins. Áður en lánið gjaldféll 10. desember 2008 fór stefnandi þess á leit í samræmi við heimild í lánssamningnum að framlengja lánið um eitt ár. Í yfirlýsingu 29. sama mánaðar um framlenginguna var vísað til þess að fjárhæð lánsins hafi upphaflega verið 120.000.000 króna. Var nýr gjalddagi lánsins ákveðinn 10. desember 2009 auk þess sem mynt samningsins var breytt úr jenum í evrur miðað við gengi 10. desember 2008. Í yfirlýsingunni kom fram að höfuðstóll lánsins í jenum næmi 222.609.563 en í evrum 1.882.509. Áfallnir vexti í jenum námu 9.242.053 og þar af kom til greiðslu 6.325.000 jen en 2.916.553 jen lögðust við höfuðstól lánsins. Loks var vaxtaálag hækkað í 4,5% til viðbótar við eins árs EURIBOR-vexti.

Samkvæmt heimild í lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar Sparisjóðs Mýrasýslu til að ákveða meðal annars að stefndi tæki yfir í einu lagi þau réttindi og eignir sem kaupsamningur stefnda og sparisjóðsins frá 3. apríl 2008 kvæði á um. Meðal þeirra eigna sem voru yfirteknar var lánssamningur stefnanda og sparisjóðsins. Lánið hefur verið í vanskilum frá því það féll í gjalddaga 10. desember 2009.

II

Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að tekið hafi verið lán í íslenskum krónum með lánssamningi 7. desember 2007 við Sparisjóð Mýrasýslu. Því til stuðnings bendir stefnandi á að fjárhæð lánsins sé tilgreind í íslenskum krónum og telur hún einu gilda þótt tekið sé fram í samningnum að sú fjárhæð skuli vera jafnvirði japanskra jena. Jafnframt hafi lánið verið afgreitt til stefnanda í íslenskum krónum og gert hafi verið ráð fyrir að lánið yrði endurgreitt í sama gjaldmiðli, enda sé stefnanda ókleift að greiða lánið í öðrum gjaldmiðli. Að þessu gættu telur stefnandi að með samningnum hafi höfuðstóll lánsins verið verðtryggður miðað við gengi jensins gagnvart íslensku krónunni, enda hefði verið hægur vandi að tilgreina fjárhæðina í jenum ef til stóð að taka lánið í þeirri mynt. Enn fremur telur stefnandi að gengistrygging lánsins í krónum miðað við erlenda mynt verði ráðin af fjölda ákvæða lánssamningsins. Þannig sé víða í samningnum rætt um myntkörfu, auk þess sem beinlínis sé tekið fram í ákvæði um heimild lántaka til að óska eftir myntbreytingu að upp frá því „miðist“ lánið við aðra erlenda mynt. Þá segi í yfirlýsingu um framlengingu 29. desember 2008 að lánið hafi upphaflega verið að fjárhæð 120.000.000 króna.

Stefnandi vísar til þess að heimild til að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum sé að finna í VI. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, en þau ákvæði séu ófrávíkjanleg, sbr. 2. gr. laganna. Þar sé tæmandi talið hvernig skuldir verði verðtryggðar og enga heimild sé að finna til að binda fjárhæðir í krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Þvert á móti sé áréttað í athugasemdum með frumvarpi til laganna að verðtrygging með því móti sé óheimil. Þessu til frekari stuðnings bendir stefnandi á að þetta hafi nýlega verið staðfest með dómum Hæstaréttar.

Verði ekki fallist á að lánið hafi verið tekið í íslenskum krónum byggir stefnandi kröfu sína á því að lánssamningurinn sé að þessu leyti óskuldbindandi samkvæmt reglum samningaréttar um brostnar forsendur og 36. gr. og 36. gr. a-d laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936. Til stuðnings þessu bendir stefnandi á að lánið hafi nær þrefaldast á tæpum tveimur árum. Jafnframt bendir stefnandi á að samningurinn falli undir gildissvið laga um neytendalán, nr. 121/1994. Þar sé að finna fyrirmæli í 6. gr. um upplýsingaskyldu lánveitanda en stefnandi telur að þeim reglum hafi ekki verið fylgt gagnvart sér í ýmsum atriðum.

Við úrslausn málsins telur stefnandi að horfa verði til stöðu málsaðila. Stefnandi sé neytandi en lánveitandi hafi verið fjármálafyrirtæki sem sérhæfi sig í viðskiptum á þessu sviði. Jafnframt telur stefnandi sér óviðkomandi röksemdir fjármálafyrirtækja um að þau hafi fjármagnað sig með erlendum lánum. Þá telur stefnandi að túlka verði óljós ákvæði lánssamningsins stefnda í óhag. Þannig verði að leggja til grundvallar að orðalagið „jafnvirði“ beri að skilja þannig að reikna beri höfuðstól samningsins sem jafnvirði 120.000.000 króna í erlendri mynt miðað við gjalddaga lánsins en ekki þann dag þegar lánið var afgreitt til stefnanda. Með því móti verði gengisáhættan með réttu lögð á stefnda en til þess standi öll rök og vísar stefnandi í þeim efnum meðal annars til framgöngu bankanna í aðdraganda hrunsins með stöðutöku gegn íslensku krónunni. Telur stefnandi að þeir viðskiptahættir hafi verið óréttmætir og farið í bága við 8. gr. laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, nr. 57/2005.

Loks heldur stefnandi því fram að efnahagshrunið haustið 2008 og þær hamfarir sem því fylgdu hafi falið í sér force majure tilvik sem hafi þau áhrif að víkja beri til hliðar verðbreytingaþætti lánssamningsins.

III

Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að lánssamningur stefnanda við Sparisjóð Mýrasýslu, sem stefndi hefur yfirtekið, sé í japönskum jenum en ekki íslenskum krónum. Af þeim sökum gildi lög um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, ekki um samninginn en reglur laganna eigi aðeins við skuldbindingar í íslenskum krónum. Til stuðnings þessu vísar stefndi til þess að víða komi fram í samningnum að verið sé að lána jen. Fjárhæðin hafi hins vegar verið greidd út í íslenskum krónum eftir beiðni stefnanda. Þá hafi verið staðfest við framlengingu lánsins að um var að ræða lán í erlendri mynt en með þeirri ráðstöfun hafi skuldinni verið breytt úr jenum í evrur.

Stefndi áréttar að hvergi í lánssamningnum sé stefnanda meinað að greiða lánið í annarri mynt en þeirri sem lánið var veitt í. Þá standi lög ekki í veg þess að afborganir af erlendum skuldbindingum séu greiddar í íslenskum krónum miðað við gengi þess gjaldmiðils sem lánið hljóðar á. Af þessum sökum telur stefndi að gjaldeyrishöft breyti engu í lögskiptum aðila. Þá bendir stefndi á að Sparisjóður Mýrasýslu, eins og önnur fjármálafyrirtæki, hafi fjármagnað sig með erlendum lánum sem endurlánuð hafi verið til viðskiptavina.

Til stuðnings sýknukröfu sinni vísar stefndi einnig til þess að hér á landi gildi samningsfrelsið nema annað leiði beinlínis af lögum. Í samræmi við það hafi stefnandi og Sparisjóður Mýrasýslu getað samið sín á milli um að lánið yrði tekið í erlendri mynt, enda hafi lög ekki staðið í vegi fyrir þeirri ráðstöfun.

Stefndi tekur fram að starfsmenn Sparisjóðs Mýrasýslu hafi engu ráðið um að lánið var tekið í erlendri mynt heldur hafi þetta alfarið verið ákvörðun stefnanda. Jafnframt andmæli stefndi því að framferði sparisjóðsins í aðdraganda hrunsins haustið 2008 og yfirtaka stefnda á skuldinni í kjölfarið hafi falið í sér trúnaðarbrot gagnvart stefnanda. Því standi engin rök til að ógilda samninginn að þessu leyti eftir reglum 36. gr. samningalaga og miða við að lánið hafi verið tekið í íslenskum krónum. Loks andmælir stefndi því að óskráðar reglur um forsce majure eigi við í málinu, ef slík regla verði á annað borð talin gilda í íslenskum rétti.

IV

Stefnandi hefur höfðað málið í því skyni að fá viðurkennt að verðbreytingarákvæði í lánssamningi 7. desember 2007 milli stefnanda og Sparisjóðs Mýrasýslu sé óskuldbindandi, en stefndi hefur yfirtekið samninginn. Ráðast úrslit málsins af því hvort um er að ræða lán í íslenskum krónum eða erlendum gjaldeyri. Stefnandi heldur því fram að lánið hafi verið tekið í krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla, en stefndi byggir aftur á móti á því að lánið hafi upphaflega verið tekið í japönskum jenum en síðan verið fært yfir í evrur við framlengingu lánsins 29. desember 2008. Stefnanda er heimilt á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, að leita viðurkenningardóms í þessum efnum.

Með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 var skorið úr ágreiningi lánveitanda og lántaka þar sem deiluefnið var um höfuðstól skulda svonefndra bílalána. Í þessum málum varð niðurstaðan sú að um væri að ræða lán í íslenskum krónum og að tenging höfuðstóls skuldabréfa við gengi erlendra gjaldmiðla hefði verið ólögmæt. Í kjölfarið var með dómi Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 leyst úr því álitaefni hvernig færi um vexti að fenginni niðurstöðu um að binding lána í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla væri ólögmæt. Samkvæmt dóminum skulu þá greiddir vextir jafnháir þeim sem Seðlabanki Íslands ákveður af nýjum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum. Með dómum Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í málum 603/2010 og 604/2010 var komist að sömu niðurstöðu, en þar var um að ræða svokölluð jafnvirðislán til fasteignakaupa. Loks var með dómum Hæstaréttar 8. mars 2011 í máli nr. 30/2011 og 31/2011 enn komist að sömu niðurstöðu í málum vegna jafnvirðislána, en þeir lánssamningar sem þar var fjallað um eru í öllum meginatriðum hliðstæðir þeim lánssamningi sem reynir á í þessu máli. Niðurstaðan í síðastnefndum dómum Hæstaréttar var að vísa frá dómi kröfum sem reistar voru á því að lánið hefði verið í erlendum myntum.

Í lánssamningi aðila er fjárhæð lánsins tilgreind í íslenskum krónum og kemur hvergi fram fjárhæð þeirrar erlendu myntar sem lánið er sagt veitt í. Þá kemur fram í viðauka með lánssamningnum og á kaupkvittun 14. desember 2007 að lánið var afgreitt til stefnanda í íslenskum krónum. Einnig er ágreiningslaust með málsaðilum að gert var ráð fyrir að lánið yrði endurgreitt í sömu mynt. Þá segir í yfirlýsingu um framlengingu lánssamningsins frá 29. desember 2008 að upphafleg fjárhæð lánsins hafi verið 120.000.000 króna en eftir framlenginguna verði myntkarfa í evrum. Samkvæmt þessu og að gættum þeim dómum Hæstaréttar sem hér hafa verið raktir verður ekki talið að lánið hafi verið veitt í erlendri mynt heldur í íslenskum krónum. Er þá einnig haft í huga að Sparisjóði Mýrasýslu hefði verið í lófa lagið að tilgreina fjárhæð lánsins í jenum og greiða það út í þeirri mynt ef til stóð að veita lánið í þeim gjaldmiðli. Að öllu þessu virtu skiptir hvorki máli þótt staðhæfing um erlent lán komi fram í fyrirsögn lánssamningsins né að lánið sé sagt í erlendri mynt „að jafnvirði“ tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum.

Samkvæmt áðurnefndum dómum Hæstaréttar frá 16. júní 2010 girða lög nr. 38/2001 fyrir að lán í íslenskum krónum verði bundið við erlenda gjaldmiðla, en sú niðurstaða var reist á því að reglur 13. og 14. gr. laganna væru ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. þeirra. Af þessu leiðir að taka verður til greina kröfu stefnanda um að viðurkennt verði að verðbreyting lánssamningsins með því að binda hann erlendum myntum sé óskuldbindandi.

Eftir þessum úrslitum verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem greinir í dómsorði.

B-kk-nf B-kk-nf, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Viðurkennt er að verðbreytingarákvæði í lánssamningi stefnanda, L-kvk-ef G-kvk-ef S-kvk-ef, og Sparisjóðs Mýrasýslu 7. desember 2007 sé óskuldbindandi.

Stefndi, Arion banki hf., greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.

B-kk-nf B-kk-nf