E-4404/2012

Mál þetta var höfðað 13. desember 2012, þingfest 18. sama mánaðar og tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi 3. mars 2014.

Stefnandi er S-kvk-nf E-kvk-nf S-kvk-nf, kt. [...], Vesturbrún 21, Reykjavík.

Stefndi er Þ-kk-nf G-kk-nf, kt. [...], Austurströnd 12 á Seltjarnarnesi.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 1.107.119 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 5. júní 2008 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda 1.107.119 kr. með almennum vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. júní 2008 til 10. september 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 10. september 2010 til greiðsludags. Í báðum tilvikum er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi.

Stefndi krefst aðallega sýknu. Til vara er þess krafist að dómkrafa stefnanda verði lækkuð og beri dráttarvexti frá dómsuppsögu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins.

I.

Málsatvik

Mál þetta á rót að rekja til þess að sonur stefnanda, Þ-kk-nf Þ-kk-nf, lést 21. október 2007. Þ-kk-nf var læknir að mennt og hafði starfað sem sérfræðingur við Landspítala − háskólasjúkrahús (LSH) frá árinu 2001. Þ-kk-nf hafði verið í skráðri sambúð með stefnda, en milli þeirra var enginn erfðaréttur. Við andlát Þ-kk-ef urðu foreldrar hans, þ.e. stefnandi og eiginmaður hennar, Þ-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf, því einu erfingjar Þ-kk-ef að lögum. Með leyfi sýslumannsins í Reykjavík 28. febrúar 2008 voru þeim heimiluð einkaskipti á dánarbúi Þ-kk-ef. Lauk þeim einkaskiptum með erfðafjárskýrslu 11. júní 2008, staðfestri af sýslumanni 12. júní 2008. Tóku þau hjónin sameiginlega við öllum eignum og skuldum dánarbúsins, án þess að koma þyrfti til sérstaks uppjörs þeirra í milli. Skiptum á dánarbúi Þ-kk-ef var fram haldið vegna þeirrar fjárkröfu búsins á hendur stefnda sem til umfjöllunar er í máli þessu. Gerð var grein fyrir kröfunni með viðbótarerfðafjárskýrslu 30. desember 2010, sem staðfest var af sýslumanni 25. janúar 2011. Þ-kk-nf S-kk-nf lést 19. september 2008 og situr stefnandi í óskiptu búi eftir hann, samkvæmt búsetuleyfi 25. september s.á. Hefur stefnandi síðan ein átt aðild og fyrirsvar um allt það er eignir búsins og skuldir varðar. Aðild hennar að málinu er skýrð með framangreindu, auk ákvæða 4. mgr. 93. gr. laga nr. 20/1991, um skipti á dánarbúum.

Mál vegna sömu kröfu var áður þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 1. mars 2012, en fellt niður á dómþingi þann 24. september 2012, í tilefni af athugasemdum stefnda við það hvernig aðild var háttað. Fjárkrafa þess máls sem komið er til úrlausnar hér er sú hin sama og í fyrra málinu. Fyrir liggur - og ágreiningslaust er með aðilum – að krafan telst samkvæmt þessu ekki fallin niður fyrir fyrningu, sbr. ákvæði 15. gr., sbr. og 22. gr., laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefndi aðilaskýrslu. Við sama tækifæri gaf H-kk-nf T-kk-nf vitnaskýrslu, en H-kk-nf veitti stefnanda ráðgjöf á fyrri stigum málsins. Í því sem hér fer á eftir er orðum vikið að skýrslum þeirra eftir því sem tilefni er til.

Þ-kk-nf heitinn og stefndi, Þ-kk-nf G-kk-nf, voru skráðir í sambúð og höfðu frá árinu 1997 rekið saman heimili. Hefur stefndi lýst því svo, að fjárhagur þeirra hafi verið sameiginlegur og þeir hafi m.a. báðir haft aðgang að reikningi nr. [...], hjá SPRON. Báðir hafi þeir fengið laun sín greidd á þann reikning fram til ársins 2005. Í tengslum við sameiginleg íbúðarkaup þeirra það ár hafi stefndi stofnað til reikningsviðskipta við Landsbankann og hafi laun stefnda frá og með þeim tíma farið inn á þann reikning, en laun Þ-kk-ef hafi áfram verið greidd inn á fyrrnefndan reikning hjá SPRON.

Samkvæmt gögnum málsins gerðu stefndi og Þ-kk-nf með sér skriflegan eigna- og fjárskiptasamning 23. júlí 2005. Munu þeir þá hafa átt saman íbúð við Meðalholt í Reykjavík, en þegar þeir seldu hana keyptu þeir í staðinn íbúð við Þórsgötu í Reykjavík. Aðaleign dánarbús Þ-kk-ef var hlutur hans í íbúðinni við Þórsgötu, en til frádráttar komu áhvílandi veðskuldir. Stefndi lýsir því svo að þegar búið var að selja íbúðina við Þórsgötu og gera upp veðlán Landsbankans hafi hann að nýju farið að fá laun sín greidd á reikninginn í SPRON, nú Arion banka.

Samhliða einkaskiptum á dánarbúi Þ-kk-ef, fóru fram slit á fjárfélagi Þ-kk-ef heitins og stefnda, m.a. með sameiginlegri ráðstöfun íbúðarinnar að Þórsgötu 23, sem seld var þriðja aðila. Voru fjárslitin staðfest með skriflegu samkomulagi 5. júní 2008 sem ber yfirskriftina: „Samkomulag vegna slita á fjárfélagi við andlát Þ-kk-ef Þ-kk-ef.“ Samkomulag þetta laut einkum að skiptingu sameiginlegra eigna stefnda og Þ-kk-ef heitins, sem og uppgjöri á sameiginlegum skuldum þeirra. Samkomulag þetta var undirritað af lögmönnum aðila, þeim Þ-kvk-þgf S-kvk-þgf hdl., f.h. stefnda, og H-kk-þgf T-kk-þgf hrl., f.h. stefnanda og eiginmanns hennar. Í stefnu er því lýst og ráða mátti af vitnaskýrslu H-kk-ef T-kk-ef við aðalmeðferð málsins, að stefnandi, eiginmaður hennar og umboðsmaður þeirra hafi ekki vitað annað við undirritun samkomulagsins en að í því fælist tæmandi talning á skuldum og eignum.

Í niðurlagi nefnds samkomulags segir: „Með undirritun samkomulags þessa er það staðfest af hálfu aðila, að allar greiðslur sem fara eiga á milli dánarbúsins og [stefnda] og um getur í samkomulagi þessu, hafa þegar verið inntar af hendi.“ Í lokasetningu samkomulagsins lýstu aðilar því jafnframt yfir, „að teknu tilliti til alls sem að ofan greinir, að hvorugur eigi neina fjárkröfu á hendur hinum í sambandi við dánarbú Þ-kk-ef Þ-kk-ef“.

Frá undirritun fyrrnefnds samnings 5. júní 2008 og fram á árið 2009 kveðst stefnandi hafa lagt nokkra vinnu í skattframtöl og samskipti við skattyfirvöld vegna dánarbúsins. Í framhaldi af skilum á framtali fyrir búið árið 2008 barst stefnanda, í febrúarmánuði 2009, krafa frá Tollstjóranum í Reykjavík sem byggð var á því að dánarbúið skuldaði enn opinber gjöld vegna ársins 2008. Við nánari athugun hafi komið í ljós að makalaun, sem vinnuveitandi Þ-kk-ef heitins, (LSH), hafði greitt stefnda, auk orlofsgreiðslu á þá fjárhæð, samtals 1.331.624 kr., höfðu verið forskráð í netframtal dánarbúsins ásamt starfslaunum Þ-kk-ef sjálfs, en fyrirsvarsmenn dánarbúsins hafi ekki haft undir höndum launamiða til Þ-kk-ef 2008 þegar framtali var skilað. Fjárhæð þessi birti skattskyldar tekjur stefnda. Að sögn stefnanda fengust þessi mistök síðar leiðrétt án þess að dánarbúið yrði fyrir tjóni eða kostnaði.

Meðal gagna málsins er bréf H-kvk-ef B-kvk-ef til H-kk-ef T-kk-ef 18. apríl 2008 þar sem fram kom að fyrrgreindur reikningur, nr. [...], væri skráður á nafn stefnda og félli ekki „undir lögsögu dánarbúsins“ og því væri sparisjóðnum ekki heimilt að gefa upplýsingar um viðskipti stefnda. Að sögn H-kk-ef bárust engar frekari upplýsingar um hreyfingar á reikningnum þar til ritað var undir samkomulag aðila 5. júní 2008. Fram kom í máli H-kk-ef fyrir dómi, að honum hafi fyrst orðið ljóst í febrúar eða mars árið 2009 að ekki væru öll kurl komin til grafar um fjármál dánarbúsins. Mun þetta hafa orðið ljóst vegna upplýsinga frá skattyfirvöldum sem gáfu til kynna, að á netframtali fyrir Þ-kk-þf Þ-kk-þf árið 2009, hefðu hjá ríkisskattstjóra verið forskráðar tekjur sem fyrirsvarsmönnum dánarbúsins var áður ókunnugt um. Af hálfu skattyfirvalda hafi komið fram að dánarbúið mætti vænta þess að þurfa að standa skil á sköttum af tekjum þessum að teknu tilliti til afdreginnar staðgreiðslu. Staðfestingu á þessu kveðst stefnandi hafa fengið þegar lögmaður hennar leitaði til skrifstofu LSH um miðjan apríl 2009 og fékk þar afhent afrit af launaseðlum Þ-kk-ef vegna mánaðanna október – desember 2007 og janúar – maí 2008, sem ekki höfðu áður borist. Varð þá stefnanda ljóst að á dánardegi Þ-kk-ef hafði hann átt inni tvær launatengdar greiðslur, sem koma áttu til útborgunar á árinu 2008. Um þessar greiðslur var ekki fjallað í samkomulaginu 5. júní 2008. Önnur þessara greiðslna var vegna orlofs af starfslaunum Þ-kk-ef á orlofsárinu 2007, alls 892.300 kr. Hin var vegna ónýtts frítökuréttar vegna læknisvakta, samtals 857.993 kr. Samanlögð fjárhæð þessara tveggja greiðslna var 1.750.293 kr. Kom sú fjárhæð, að frádreginni staðgreiðslu opinberra gjalda (auk félagsgjalds og lífeyrissjóðsiðgjalds) til útborgunar af hálfu launagreiðanda Þ-kk-ef (LSH og Fjársýslu ríkisins) 1. mars 2008. Að þessum frádrætti virtum stóðu eftir 1.107.119 kr., sem er stefnufjárhæð máls þessa. Innti launagreiðandi Þ-kk-ef þá greiðslu af hendi með sama hætti og verið hafði um starfslaun hans, þ.e. með greiðslu inn á bankareikning nr. [...] hjá SPRON. Eftir andlát Þ-kk-ef var reikningurinn í umráðum stefnda og fram kom í vitnaskýrslu H-kk-ef T-kk-ef, að dánarbúið hafi engan aðgang haft að reikningnum meðan á samningaviðræðum aðila stóð. Greindi H-kk-nf frá því að honum hefði borist bréf lögmanns stefnda 5. mars 2008 um kröfur stefnda. Bréfið er meðal gagna málsins og einnig fylgiskjal þess sem sýnir hreyfingar á téðum SPRON reikningi frá janúarbyrjun 2008 og fram til 18. febrúar s.á.

Ekkert liggur fyrir um að stefndi hafi í aðdraganda samningsgerðarinnar 5. júní 2008 gert gagnaðilum sínum viðvart um ofannefndar greiðslur og var gengið frá samkomulaginu án skírskotunar til þessara fjármuna. Er raunar tilgreint í 7. tl. samkomulagsins að staðan á umræddum bankareikningi hafi á andlátsdegi Þ-kk-ef verið neikvæð um kr. 960.093. Lýstu aðilar sig sammála um, að dánarbú Þ-kk-ef geri upp hlut hans í reikningnum með því að greiða Þ-kk-þgf hálfa þessa skuld (kr. 481.546) að viðbættum hálfum síðari vaxtakostnaði (kr. 39.572), eða samtals kr. 521.118.

Eftir að hafa móttekið ofangreindar upplýsingar á árinu 2009 ritaði lögmaður stefnanda tölvubréf til stefnda 24. apríl 2009 og kvaðst nauðsynlega þurfa að ræða við hann vegna skattframtals fyrir dánarbúið árin 2008 og 2009, jafnframt því sem gera þyrfti nú grein fyrir þeim launatengdu greiðslum, sem runnið hefðu til Þ-kk-ef heitins á árinu 2008 og sér hefði ekki verið kunnugt um á sínum tíma. Lögmaðurinn hringdi í stefnda nokkrum dögum síðar og átti við hann stutt samtal. Lýsir stefnandi því svo að í símtalinu hafi stefndi hafnað öllum viðræðum við lögmanninn og fjölskyldu Þ-kk-ef. Í kjölfarið mun lögmaður dánarbúsins hafa leitað leiðréttingar á stöðu þess gagnvart skattyfirvöldum og innheimtumanni ríkissjóðs, þ.e. annars vegar með breyttri álagningu gjalda ársins 2008, þar sem makalaun stefnda innan ársins 2007 yrðu skilin frá starfslaunum Þ-kk-ef á árinu, og hins vegar með leiðréttingu á grundvelli skattframtals árið 2009, þar sem eðlileg skil yrðu gerð milli hinna launatengdu greiðslna vegna Þ-kk-ef frá 1. mars 2008 og makalaunanna til stefnda á því ári. Þá mun lögmaður dánarbúsins einnig hafa leitað til skrifstofu LSH haustið 2009 með beiðni um staðfestingu af hálfu vinnuveitanda Þ-kk-ef á efni þeirra greiðslna, sem inntar höfðu verið af hendi samkvæmt launaseðlum, sem voru á hans nafni. Með bréfi fjármálastjóra LSH 12. október 2009 til skattstjórans í Reykjavík var sundurliðað hvaða greiðslur hefðu talist tilheyra Þ-kk-þgf sjálfum og hverjar hefðu verið ætlaðar stefnda sem skráðum sambúðarmanni hans. Af hálfu stefnanda er því lýst svo að eftir nokkurn frekari erindrekstur hafi álagning opinberra gjalda á dánarbúið árin 2008 og 2009 endanlega verið leidd til lykta með bréfum ríkisskattstjóra 22. mars 2010 og 1. júní 2010.

Með bréfi lögmannsins til stefnda 10. ágúst 2010 voru málavextir raktir og skorað á stefnda að standa dánarbúinu skil á þeirri fjárhæð, sem krafist er í máli þessu, ásamt viðeigandi vöxtum. Afrit af bréfinu var sent lögmanni stefnda. Ekki verður séð að stefndi eða lögmaður hans hafi svarað þessu erindi. Stefnandi ítrekaði kröfu sína um endurgreiðslu með bréfi 28. september 2010. Því erindi var svarað með bréfi lögmanns stefnda 9. nóvember 2010, þar sem greiðsluskyldu stefnda var hafnað. Af hálfu stefnanda var sjónarmiðum stefnda hafnað bréfleiðis 11. apríl 2011 og ítrekuð krafa um greiðslu. Kveðst stefnandi hafa þurft að höfða þetta mál í framhaldi af innheimtutilraunum þessum.

II.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur að umrædd greiðsla frá Landspítala – háskólasjúkrahúsi, sem greidd var inn á bankareikning nr. [...], þann 1. mars 2008, að fjárhæð 1.107.119 kr., hafi verið eign dánarbús Þ-kk-ef Þ-kk-ef. Stefndi, sem umráðamaður reikningsins, hafi með ólögmætum hætti neitað að greiða dánarbúinu, og síðar stefnanda, þessa fjárhæð. Við gerð samkomulagsins 5. júní 2008, og uppgjör samkvæmt því, hafi verið miðað við stöðu umrædds bankareiknings 21. október 2007, sem var andlátsdagur Þ-kk-ef. Í samkomulaginu sé staða reikningsins nákvæmlega tilgreind sem 960.093 kr. og um það hafi verið samið að dánarbúið greiddi stefnda helming skuldarinnar auk tilgreindra vaxta.

Við samningsgerðina hafi ekki verið tekið tillit til áðurnefndrar greiðslu. Að sögn stefnda stafaði það af þeirri ástæðu einni að hvorki stefnandi né aðrir sem að málum komu fyrir hönd dánarbúsins hafi þá vitað af greiðslunni. Stefnandi telur á hinn bóginn ljóst, að stefndi hafi vitað af greiðslunni og hafi því með ólögmætum og jafnvel saknæmum hætti, leynt vitneskju sinni um hana og með ólögmætum hætti slegið eign sinni á greiðsluna. Stefnandi hafi að minnsta kosti engar haldbærar skýringar fengið frá stefnda um það hvers vegna hann telji sig eiga tilkall til greiðslunnar.

Stefnandi bendir á að stefndi var og er umráðamaður bankareikningsins sem umrædd greiðsla var færð inn á. Sem vörslumanni bankareikningsins hafi stefnda verið fullkunnugt um hana, jafnframt því sem honum mátti vera ljóst hvers eðlis hún var, þ.e. að um hafi verið að ræða endurgjald til Þ-kk-ef heitins fyrir störf hans í lifanda lífi.

Stefndi hafi sjálfur gert tilkall til greiðslna frá vinnuveitanda Þ-kk-ef eftir fráfall hans og hafi því mátt vita að umrædd greiðsla var ekki hluti af þeim samningsbundnu þriggja mánaða makalaunum, sem þar gátu komið til. Í stað þess að gera grein fyrir greiðslunni í samningaviðræðum um slit á fjárfélagi hans og Þ-kk-ef, sem hófust eftir útgáfu einkaskiptaleyfisins þann 26. febrúar 2008 og eftir að hann hafði sjálfur leitað lögmannsaðstoðar um sama leyti, hafi stefndi kosið að taka þann kost að leyna vitneskju sinni um greiðsluna fyrir foreldrunum og umboðsmanni þeirra, með því að afhafast ekkert, sem leitt gæti til þess að þau yrðu hennar vör.

Í þessu sambandi bendir stefnandi á að í viðræðum aðilanna hafi stefndi haft ástæðu til að ætla, að hinar ógjaldföllnu launatengdu greiðslur til Þ-kk-ef heitins gætu farið fram hjá umboðsmanni dánarbúsins, eins og raunin varð. Upplýsingar sínar um reikninginn samkvæmt yfirlitum frá sparisjóðnum hafði umboðsmaður dánarbúsins fyrst og fremst frá stefnda sjálfum. Í öndverðu hafi þær upplýsingar náð fram í desember 2007. Með bréfi lögmanns stefnda 5. mars 2008 hafi fylgt yfirlit sem náði til 18. febrúar 2008, þar sem stefndi gerði þá kröfu um þátttöku dánarbúsins í vaxtakostnaði af reikningnum fram til 1. febrúar 2008. Á þessum upplýsingum hafi verið byggt í viðræðunum af hálfu dánarbúsins, í góðri trú, enda þótt stefndi hafi þá þegar verið búinn að gefa sparisjóðnum fyrirmæli um að meina öðrum en honum sjálfum aðgang að reikningnum eftir 31. desember 2007.

Stefnandi hafi ítrekað kröfu sína um endurgreiðslu, með bréfi 28. september 2010. Því hafi verið hafnað af hálfu stefnda með þeim rökum að í samkomulagi aðila komi fram að hvorugur eigi kröfu á hendur hinum og að samkomulagið nái til þess bankareiknings, sem greiðslan var lögð inn á. Telur stefnandi að skilja megi bréf lögmanns stefnda svo að það hafi verið á áhættu stefnanda að skoða ekki bankayfirlit áður en til samninga var gengið.

Stefnandi telur að í bréfi þessu felist viðurkenning stefnda á því að hann hafi vitað af greiðslunni, þegar samkomulag aðila var undirritað. Tilvísun í yfirlýsinguna um að hvorugur aðili eigi frekari kröfur á hendur hinum, eigi hér ekki við og eigi sér ekki lagastoð, enda hafi stefnanda verið ókunnugt um þessa inneign þegar samkomulagið var undirritað og í samkomulaginu sé staða nefnds bankareiknings miðuð við dánardag Þ-kk-ef heitins, en greiðslan barst inná reikninginn löngu síðar. Ljóst sé að Þ-kk-nf – og dánarbúið eftir hans dag – hafi átt óskoraðan rétt til nefndrar greiðslu frá LSH.

Af hálfu stefnanda hefur verið áréttað að greiðsla dánarbúsins til stefnda þann 5. júní 2008 geti staðið óröskuð, sem og umsamin þátttaka dánarbúsins í vaxtakostnaði af bankareikningi þeim sem hér um ræðir. Jafnframt gerir stefnandi ekki kröfur um vaxtagreiðslur af reikningnum fyrir tímabilið frá 18. febrúar til 5. júní 2008.

Stefnandi mótmælir því að hafa sýnt af sér nokkurt tómlæti. Þvert á móti hafi framganga stefnanda fremur mótast af því að gefa stefnda færi á að gegna skyldu sinni gagnvart dánarbúi hins látna sambýlismanns.

Upphaf dráttarvaxtakröfu sinnar miðar stefnandi við að framangreindar greiðslur hafi orðið gjaldkræfar við gerð títtnefnds samkomulags þann 5. júní 2008.

Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., t.a.m. 2. gr. og 93. gr. laganna, til laga nr. 147/2004 um erfðafjárskatt, t.d. 4. gr. laganna og til 15. sbr. 22. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda. Þá er vísað til meginreglna kröfuréttar þess efnis að rétt uppgjör skuli að jafnaði fara fram, svo og til meginreglunnar um skyldu vörslumanns til að gera skil á fjármunum í annarra eigu og þess sem henni tengist. Stefnandi vísar til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu varðandi vaxtakröfu og til 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, varðandi kröfu um málskostnað. Er þess sérstaklega krafist, að tillit veði tekið til samhengis máls þessa við hið fyrra mál (E-840/2012) við ákvörðun um málskostnað milli aðila og í öðru tilliti sem efni standa til. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili og er því nauðsynlegt að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Áskilinn er réttur til að leggja fram málskostnaðarreikning á síðari stigum málsins.

III.

Málsástæður og lagarök stefnda

Sýknukrafa stefnda byggist á tilvísun til samkomulags málsaðila sem gert var 5. júní 2008 um fjárslit stefnda og Þ-kk-ef heitins. Samkomulagið hafi verið ítarlegt og tekið á öllum þáttum fjárhalds stefnda og Þ-kk-ef. Stefndi hafi mátt treysta því að í samningnum fælist fullnaðaruppgjör. Vísar stefndi sérstaklega til þess að í niðurlagi samkomulagsins sé sérstaklega kveðið á um það að hvorugur samningsaðili hafi frekari kröfu á hinn. Í samkomulaginu sé meðal annars tekið á innstæðum á reikningi í SPRON sem skráður var á nafn stefnda, sem umþrættar greiðslur voru lagðar inn á. Stefndi krefst þess að samkomulag þetta standi óhaggað sem fullnaðaruppgjör aðila. Stefnanda sé því fyrirmunað að setja fram nýjar kröfur vegna dánarbús Þ-kk-ef Þ-kk-ef.

Stefndi segir ástæðuna fyrir því að hinir umkröfðu fjármunir voru greiddir inn á reikning stefnda hafa verið þá að sá reikningur hafi verið notaður sameiginlega af honum og Þ-kk-þgf, þótt hann hafi verið skráður á nafn stefnda. Allur sameiginlegur rekstur heimilis þeirra hafi farið í gegnum þann reikning, að undanskildum launum stefnda og afborgunum af veðlánum í Landsbanka.

Hin umkrafða fjárhæð hafi borist inn á reikninginn þremur mánuðum áður en samkomulagið 5. júní 2008 var undirritað. Að þeim reikningi, sem og öllum öðrum, hafi lögmaður dánarbúsins haft aðgang og því vitað eða mátt vita hver reikningsstaðan var þegar samkomulagið var undirritað. Hafi það ekki verið gert verði að skrifa slíkt á yfirsjón af hálfu fyrirsvarsmanns dánarbúsins og á því geti stefndi ekki borið ábyrgð. Stefndi mótmælir því að hafa leynt stefnanda, fyrirsvarsmann hennar eða fjölskyldu Þ-kk-ef því að hafa móttekið greiðslur sem tilheyrðu Þ-kk-þgf. Stefndi mótmælir því jafnframt að hann hafi verið í vondri trú þegar samkomulagið var undirritað í júní 2008. Af hálfu stefnanda hafi því verið lýst yfir með samkomulaginu að ekki yrðu frekari kröfur gerðar á hendur stefnda. Við þá yfirlýsingu verði stefnandi að standa.

Verði komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi þá kröfu sem stefndi er krafinn um í máli þessu byggir stefndi á að ekki sé hægt að krefja hann um endurgreiðslu þess fjár. Hafi stefnandi átt fé sem greitt var stefnda, þá hafi féð verið greitt til stefnda fyrir mistök og um endurgreiðslu þess gildi meginreglur kröfuréttar um ofgreitt fé. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að víkja beri frá meginreglunni um að endurgreiða skuli slíkt fé, enda hafi atvik máls verið á margan hátt sérstök og stefndi tekið við greiðslunni í góðri trú, enda hafi hann fengið talsverðar greiðslur frá LSH/ríkissjóði á sama tíma. Þá hafi hann haft mikla hagsmuni af því að geta litið á títtnefnt samkomulag aðila sem fullnaðaruppgjör. Byggir stefndi jafnframt á því í þessu sambandi að hann hafi ekki fengið í hendur launaseðla eða annað sem varðaði vinnu Þ-kk-ef. Enginn póstur vegna Þ-kk-ef hafi borist stefnda eftir andlát Þ-kk-ef.

Stefndi vísar til þess að hann hafi notið greiðslna úr lífeyrissjóði Þ-kk-ef heitins eftir andlát hans og einnig fengið greidda inneign hans úr séreignarlífeyrissjóði. Þá hafði honum verið tjáð að hann gæti nýtt skattkort Þ-kk-ef eftir andlátið og að Þ-kk-nf ætti réttindi í krafti stöðu sinnar hjá LSH og í tengslum við Læknafélagið sem stefndi fengi greidd vegna andlátsins og veikinda Þ-kk-ef. Í þeim réttindum hafi meðal annars falist réttur til greiðslu makalauna frá LSH. Þannig hafi ýmsar greiðslur borist inn á títtnefndan reikning í SPRON næstu vikur og mánuði eftir andlátið. Stefndi hafi, næstu vikur og mánuði eftir andlát Þ-kk-ef, ekki verið í stakk búinn til að fylgjast nákvæmlega með bankareikningnum og ekki alltaf gert sér grein fyrir hvað væri upprunnið frá hverjum.

Fyrst rúmlega tveimur árum eftir að samkomulagið var gert hafi stefndi verið krafinn um endurgreiðslu þeirra fjármuna sem hér um ræðir. Það hafi nánar tiltekið verið með bréfi, dagsettu 10. ágúst 2010. Með vísan til þessa mótmælir stefndi því að hann hafi verið krafinn um greiðslu í apríl 2009. Þá hafi fyrirsvarsmaður dánarbúsins aðeins farið fram á viðræður vegna skattskila dánarbúsins og vegna þess að „gera þurfi grein fyrir“ launatengdum greiðslum Þ-kk-ef heitins. Kveðst stefndi alls ekki hafa getað skilið erindi fyrirsvarsmannsins á þann veg að verið væri að krefja hann um endurgreiðslu á ofgreiddu fé. Kveðst stefndi ekki hafa kynnt sér efni þeirra bréfa sem fóru á milli fyrirsvarsmanns dánarbúsins og skattyfirvalda á árunum 2009 og 2010, þótt afrit hafi verið send honum. Eiginleg krafa á hendur stefnda hafi ekki verið sett fram fyrr en með bréfi 10. ágúst 2010, sem fyrr segir. Eftir það hafi stefnda borist bréf með sama efnisinnihaldi, sem dagsett var 28. september 2010. Því bréfi hafi lögmaður stefnda svarað 9. nóvember s.á. Hinn 11. apríl 2011 hafi lögmanni stefnda aftur borist samhljóða bréf. Tæpu ári síðar, 1. mars 2012, hafi dómsmál vegna kröfunnar verið þingfest en daginn áður hafði lögmaður stefnda áritað stefnuna og málið því höfðað 29. febrúar 2012, degi áður en krafan fyrndist samkvæmt ákvæðum 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Málið hafi síðar verið fellt niður áður en nýtt mál var þingfest 18. desember 2012 og telur stefndi þetta sýna að um tómlæti hafi verið að ræða af hálfu stefnanda.

Verði fallist á greiðsluskyldu stefnda gagnvart stefnanda byggir stefndi á því að til slíkrar greiðsluskyldu stofnist ekki fyrr en við dómsuppsögu. Líta beri einnig til þess að verulegur dráttur hafi orðið á innheimtu kröfunnar.

Um lagarök til stuðnings sýknukröfu sinni vísar stefndi til meginreglna kröfuréttar um endurheimtu ofgreidds fjár og um áhrif tómlætis. Jafnframt byggir hann varnir sínar á skírskotun til þeirrar meginreglu samningaréttar að samningar skuli standa, auk tilvísunar til laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Krafa um málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988 þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar.

IV.

Niðurstaða

Svo sem fyrr greinir fóru slit á fjárfélagi Þ-kk-ef heitis og stefnda fram samhliða einkaskiptum á dánarbúi Þ-kk-ef. Voru fjárslitin staðfest með samkomulagi 5. júní 2008 sem ber yfirskriftina: „Samkomulag vegna slita á fjárfélagi við andlát Þ-kk-ef Þ-kk-ef.“ Af efni samkomulagsins má ráða að slit fjárfélags þeirra sambúðarmanna hafi miðast við andlátsdag Þ-kk-ef. Samræmist það þeirri meginreglu 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., að dánarbú látins manns taki við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti þá eða naut og jafnframt taki dánarbúið við öllum fjárhagslegum skyldum sem hvíldu á hinum látna, þegar hann lést. Af almennum réttarreglum leiðir, að fjárhagsleg réttindi Þ-kk-ef heitins Þ-kk-ef, í formi uppsafnaðs orlofs- og frítökuréttar, teljast eign dánarbúsins eftir andlát Þ-kk-ef, en ekki eign stefnda, þar sem stefndi stóð ekki til erfðaréttar eftir Þ-kk-þf. Eins og hér háttar til verður slíkri eign ekki ráðstafað nema samkvæmt ákvörðun stefnanda.

Af áðurnefndu samkomulagi má glöggt sjá að megintilgangur þess var semja um skiptingu sameiginlegra eigna stefnda og Þ-kk-ef heitins, jafnframt því að ljúka uppgjöri á sameiginlegum skuldum þeirra. Við samningsgerðina hlutu báðir aðilar, hér sem endranær, að mega treysta því að öll atriði sem uppgjörið vörðuðu kæmu fram.

Stefndi hefur haldið því fram - og bar í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi við aðalmeðferð málsins - að lögmaður dánarbúsins, H-kk-nf T-kk-nf, hefði haft aðgang að reikningnum sem umkrafin fjárhæð var greidd inn á 5. mars 2008. Í vitnaskýrslu sinni vísaði H-kk-nf þessu á bug sem fjarstæðukenndu. Stefndi hefur ekki stutt fullyrðingu sína nokkrum haldbærum gögnum og telst hún með öllu ósönnuð.

Stefndi hefur borið því við að hann hafi á þessum tíma enn verið örvinglaður vegna fráfalls stefnda og ekki haft yfirsýn yfir fjármál sín. Í þessu samhengi þykir verða að líta til þess að eitt meginviðfangsefni ofangreinds samkomulags var uppgjör vegna reiknings nr. [...] hjá SPRON. Þannig er í samkomulaginu tíundað að staða reikningsins við andlát Þ-kk-ef 21. október 2007 hafi verið neikvæð um 960.093 kr. Með samkomulaginu lýstu aðilar sig „sammála um, að dánarbú Þ-kk-ef geri upp hlut hans í reikningnum með því að greiða Þ-kk-þgf hálfa þessa skuld (kr. 481.546) að viðbættum hálfum síðari vaxtakostnaði (kr. 39.572), eða samtals kr. 521.118.“ Eins og rakið hefur verið hér að framan átti Þ-kk-nf, við andlát sitt, inni tvær launatengdar greiðslur, sem koma áttu til útborgunar á árinu 2008. Að þessum greiðslum var ekki vikið í samkomulaginu 5. júní 2008. Annar hluti þessara greiðslna var vegna orlofs af starfslaunum Þ-kk-ef á árinu 2007, alls 892.300 kr. Hinn hlutinn var greiðsla vegna ónýtts frítökuréttar vegna læknisvakta, samtals 857.993 kr. Samanlögð fjárhæð þessara tveggja greiðslna var 1.750.293 kr. Að frádreginni staðgreiðslu opinberra gjalda, félagsgjalds og lífeyrissjóðsiðgjalds borgaði launagreiðandi Þ-kk-ef þann 1. mars 2008 1.107.119 kr. inn á hinn sama reikning og gerður hafði verið að sérstöku umtalsefni í samkomulagi aðila, sbr. hina orðréttu tilvitnun hér ofan. Af þessu leiddi að að hlutur dánarbúsins við uppgjör reikningsstöðunnar var í reynd ranglega tilgreindur í samkomulagi aðila 5. júní 2008, enda tilheyrði síðastnefnd greiðsla frá launagreiðanda Þ-kk-ef í raun réttri dánarbúi hans. Af yfirliti yfir hreyfingar á reikningi þessum í janúar og febrúar 2008, sem liggur frammi í málinu, má ráða að innstreymi fjármuna á reikninginn um þetta leyti hafi ekki verið slíkt að svo há innborgun hafi mátt fara fram hjá stefnda. Þegar bornar eru saman, annars vegar, fjárhæð þeirrar yfirdráttarskuldar sem samkomulag aðila 5. júní 2008 laut að og, hins vegar, innborgun LSH á þennan sama reikning 1. mars 2008 þykir það stefnda ekki vansalaust að hafa látið undir höfuð leggjast að draga þessa greiðslu LSH fram í dagsljósið gagnvart stefnanda. Vegur í því samhengi þungt að stefndi naut á þessum tíma lögmannsaðstoðar og átti þess kost á öllum stigum málsins að leita þar ráðgjafar.

Með vísan til framangreinds verður lagt til grundvallar að fyrirsvarsmönnum dánarbúsins hafi fyrst mátt vera ljóst á árinu 2009 hvernig í málinu lá. Gögn málsins bera vott um að í kjölfarið hafi farið fram gagnaöflun, m.a með samskiptum við skattyfirvöld og stefnda, sem og við launagreiðanda Þ-kk-ef. Verður því ekki á það fallist með stefnda að tómlætisáhrif geti komið hér til skoðunar.

Af öllu framanskráðu verður ekki annað ályktað en að stefndi hafi þann 1. mars 2008 veitt viðtöku fjármunum sem tilheyrðu stefnanda. Stefnda bar að standa dánarbúinu reikningsskap ráðsmennsku sinnar að þessu leyti eigi síðar en við undirritun samnings aðila 5. júní 2008. Raunin varð þó sú að hvorki í aðdraganda þeirrar samningsgerðar né heldur í samningnum sjálfum hirti stefndi um að gera slík reikningsskil. Við þessar aðstæður kemur til kasta þeirrar meginreglu íslensks réttar að móttakanda peningagreiðslu beri að endurgreiða þá fjármuni ef sýnt er að greiðslan hafi verið innt af hendi fyrir mistök. Að mati dómsins gefa hvorki atvik málsins né málatilbúnaður stefnda tilefni til þess að víkja frá þessari meginreglu hér og verður aðalkrafa stefnanda því tekin til greina.

Samkvæmt þessum úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem með hliðsjón af framlögðum málskostnaðarreikningi stefnanda telst hæfilega ákveðinn 950.000 kr.

A-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Þ-kk-nf G-kk-nf, greiði stefnanda, S-kvk-þgf E-kvk-þgf S-kvk-þgf, 1.107.119 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 5. júní 2008 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 950.000 kr. í málskostnað.

A-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf (sign.)