E-445/2007

Mál þetta, sem dómtekið var þann 9. september 2008, hefur J-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf, kt. 000000-0000, Rimasíðu 27 d, Akureyri, höfðað hér fyrir dómi með stefnu, birtri 10. ágúst 2007, á hendur Húsasmiðjunni h.f., kt. 000000-0000, Holtavegi 10, Reykjavík, og til réttargæslu Sjóvá-Almennum tryggingum h.f., kt. 000000-0000, Kringlunni 5, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru, að stefndi, Húsasmiðjan h.f. greiði honum kr. 6.028.920, með 4,5% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993, með síðari breytingum, af kr. 771.040 frá 28. október 2002 til 28. janúar 2003, en af kr. 7.823.849 frá þeim degi til 28. nóvember 2006, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001, frá þeim degi til 8. desember 2006, en af kr. 7.232.474 frá þeim degi til 14. ágúst 2008, en af kr. 6.028.920 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti.

Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar, enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu.

I.

Samkvæmt stefnu og öðrum gögnum eru helstu atvik þau, að hinn 28. október árið 2002 varð stefnandi fyrir slysi við störf sín á útisvæði stefnda á Akureyri við Lónsbakka. Stefnandi, sem var aðstoðarlagerstjóri og flokkstjóri, var þar að störfum ásamt starfsfélaga sínum, vitninu G-kk-þgf L-kk-þgf, fæddum 1953. Fyrir liggur að lögreglu og Vinnueftirliti ríkisins var þegar tilkynnt um slysið og fóru lögreglumenn svo og tæknifulltrúi Vinnueftirlitsins á vettvang. Var stefnandi þar á vettvangi þegar lögreglumenn komu að.

Í stefnu er atvikum lýst á þá leið að stefnandi hafi, ásamt greindum samstarfsfélaga verið við störf í timburporti, en þar hafi þeir verið að losa þrjú búnt úr fimm búnta knippi af steypustyrktarjárni. Hafi ætlan þeirra verið að setja járnið á vöruflutningabifreið. Við verkið hafi þeir notað gaffallyftara, sem nefndur félagi stefnanda hafi stjórnað. Til að losa í sundur járnknippið hafi verið notaður járngálgi (herðatré), en á honum hafi verið sleðar sem gafflar lyftarans áttu að ganga inn í. Segir í stefnu að þegar búið hafi verið að festa járnknippið við gálgann hafi verið ætlunin að bakka lyftaranum til að losa knippið frá. Um leið og átak hafi komið á gálgann hafi hann runnið fram af göfflunum og fallið fram með þeim afleiðingum að styrktarbiti á honum skall á höfuð stefnanda, er staðið hafi beint fyrir framan lyftarann og gálgann. Við höggið hafi stefnandi fallið til jarðar. Stefnandi hafi ætlað að hann hafi rotast við höggið einhverja stund, en rankað þó fljótlega við sér. Er aðstoð barst hafi hann verið fluttur með sjúkrabíl á FSA á bakbretti og í hálskraga, en við komu á slysadeild hafi hann ekkert munað eftir atvikum máls. Skurður hafi verið á hvirfli höfuðs, hann hafi kvartað yfir eymslum við þreifingu á báðum handleggjum, mar hafi verið sjáanlegt vinstra megin í andliti. Samkvæmt áliti læknis hafi hann verið með greinileg merki um rifbrot vinstra megin.

Samkvæmt gögnum hófu lögregla og Vinnueftirlit ríkisins þegar rannsókn á tildrögum slysins. Rannsakaði lögregla vettvang og tók ljósmyndir og eru þær á meðal gagna málsins.

Í skýrslu Vinnueftirlitsins um slysið, sem rituð er af tæknifulltrúa þess hinn 28. október 2002, segir að lögregla hafi verið á vettvangi þegar hann kom þar að á slysdegi kl. 14:40 og hafi allar aðstæður verið óbreyttar. Í skýrslunni er áréttað að stefnandi hafi er atvik gerðust verið að losa búnt af steypustyrktarjárni frá einingu, sem í voru fimm búnt. Er verkinu nánar lýst þannig: „Til verksins var notaður gaffallyftari og á göfflum hans var til þess gerður járngálgi (herðatré). Keðju sem var á „herðatrénu“ var slegið utan um járnbúntið nálægt miðju þess og því síðan lyft eitthvað með lyftaranum, síðan var lyftaranum bakkað til að færa búntið frá hinum svo hægt væri að slá keðjum endanlega á það. Þegar lyftaranum var bakkað kom átakið fram á við á „herðatréð“ þannig að það rann fram af lyftaragöfflunum, kastaðist fram og lenti á slasaða, sem mun hafa staðið fyrir framan lyftarann uppi á járnbúntunum. Féll hann við það til jarðar og hafnaði í bili sem var á milli steypujárnsstaflans og timburstafla, sem var aftan við járnbúntin, „herðatréð“ hafnaði síðan ofan á steypujárns- og timburstöflunum, einnig að hluta til á slasaða. Slasaði hlaut m.a. höfuðáverka.

Aðstæður á slysstað voru eftirfarandi: Snjór var yfir öllu og járnbúntin hulin snjó. Hitastig var 6,4°C kl. 15:00, vindur var 7 m/sek af suðri, bjart var af degi.

Athugun tækja og búnaðar: Lyftarinn er af gerðinni Hyster, skráningarnúmer JL 2331, síðasta skoðun í maí 2002. Á lyftaragöfflunum var vökvaknúin hliðarfærsla, lyftigeta 5 t. Herðatréð er Y stálbiti, 7,85 m að lengd, 360 x 170 12,7 mm. Ofan á Y-bitanum var styrking úr prófíl 70 x 70 mm. Fyrir miðjum bita að neðanverðu voru festingar (u-bitar) fyrir gaffla lyftarans. Þungi herðatrésins var u.þ.b. 700 kg. Ásláttarkeðjur og krókar voru af viðurkenndri gerð og CE-merktir. Dálítill þjappaður snjór var neðan í u-bitunum, sem hvíldu á hálum lyftaragöfflunum. Hvert búnt af steypustyrktarjárni var 10 m að lengd og um 1 tonn að þyngd. Lyftarinn var í 1,7 m frá steypujárnspunktunum, lyftaragafflar voru í 1,7 m hæð frá jörðu þegar rannsókn hófst.

Engar athugasemdir voru gerðar við skoðun á lyftaranum.

Persónuhlífar: Slasaði var ekki með öryggishjálm á höfði, hann var í öryggisskóm.

Niðurstaða rannsóknar: „Herðatréð“ var ekki fest við lyftaragafflana. Einnig var þjappaður snjór neðan í skúffujárnunum (u-járnunum), sem hvíldu á hálum lyftaragöfflunum. Það hafði í för með sér að lítið þurfti til að „herðatréð“ rynni fram af göfflunum þegar lyftaranum var bakkað og átak kom fram á við kom á herðatréð“.

Eftirfarandi athugasemdir voru gerðar:

1. Útbúa skal gálgann (herðatréð) þannig að hann sé undantekningalaust tryggilega festur við báða lyftaragafflana.

2. Lagfæra skal skemmdir á gálganum (herðatrénu), þar sem hann er boginn og snúinn.

3. Starfsmenn skulu bera nauðsynlegar persónuhlífar við störf sín m.a. öryggishjálm í grennd við lyftur og lyftibúnað, sbr. reglur nr. 497, 1994 um notkun persónuhlífa.

4. Óheimilt er að lyfta þyngri byrði en lyftitækið er gefið upp fyrir.

5. Atvinnurekandi skal gera starfsmönnum sínum ljósa slysa- og sjúkdómshættu, sem kann að vera bundin við starf þeirra. Atvinnurekandi skal þar að auki sjá um að starfsmenn fái nauðsynlega kennslu og þjálfun í að framkvæma störf sín á þann hátt að ekki stafi hætta af, sbr. lög nr. 46, 1980 um aðbúnað, hollustu og öryggi á vinnustöðum.

Í fylgiskjali með skýrslu Vinnueftirlitsins segir að nefndur járngálgi (herðatré) hafi sérstaklega verið notaður til að hífa steypustyrktarjárn.

Í upplýsingarskýrslu rannsóknarlögreglumanns er frá því greint að Vinnueftirlitið hefði skoðað umræddan járngálga (herðatré) þegar hann var tekinn í notkun og segir um það: „ … Ekki hafi verið gerðar neinar athugasemdir varðandi herðatréð og það hafi verið búnaður á því til að festa það við gafflana. Herðatréð er óskráð og er engin skýrsla til um skoðunina.“

Í frumskýrslu lögreglu er tildrögum slyss stefnanda lýst með svipuðum hætti og í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins hér að framan, en tekið er fram að upplýsingar hafi verið fengnar frá samstarfsmanni stefnanda, G-kk-þgf L-kk-þgf, svo og frá ökumanni vöruflutningabifreiðar. Er áréttað að G-kk-nf hafi stjórnað gaffallyftaranum, sem umræddur járngálgi, eða herðatré, hafi verið á. Segir að á gálganum hafi verið sleðar, sem gafflar lyftarans hafi gengið í. Er haft eftir G-kk-þgf að lyftarinn hafi verið þannig búinn að vökvatilfærsla hafi verið á göfflunum og að venjulega hefði verið látið duga að spenna gafflana sundur eða saman til að festa gálgann. Einnig hafi verið hægt að festa gálgann við lyftarann með keðju, og segir að það hafi ekki verið gert í þetta skiptið. Tekið er fram í skýrslunni að járnknippið hafi að mestu verið hulið snjó. Þá er haft eftir E-kk-þgf S-kk-þgf, verkstjóra stefnanda og G-kk-ef, að þeir hafi verið vanir starfsmenn og að hann hafi ekki gefið þeim sérstök fyrirmæli eða leiðbeiningar um framkvæmd þess verks, sem þeir hafi verið að sinna þegar slysið varð. Þá hafi hann ekki sjálfur verið á vettvangi. Um notkun persónuhlífa er haft eftir E-kk-þgf að til væru öryggishjálmar fyrir alla starfsmenn, en að nokkuð væri undir hælinn lagt hvort þeir væru notaðir.

Stefnandi gaf skýrslu hjá lögreglu hinn 21. nóvember 2002. Greinir hann frá því að hann hafi starfað hjá stefnda frá árinu 1996, við afgreiðslu á timbri, járni og við lestun og losun vöruflutningabifreiða. Í þessari skýrslu er m.a. haft eftir honum að hann hafi verið flokksstjóri í timburdeild og hafi gengið næst verkstjóra og því verið yfirmaður vitnisins G-kk-ef L-kk-ef. Í skýrslunni lýsir hann aðdraganda slyssins að nokkru og með svipuðum hætti og rakið var í lögregluskýrslu hér að framan. Er þannig haft eftir stefnanda að hann hafi staðið á járnknippinu er slysið gerðist, en að hann geti ekki greint nánar frá atvikum eða aðdraganda slyssins sökum minnisleysis vegna höfuðhöggs.

Vitnið G-kk-nf L-kk-nf gaf skýrslu fyrir lögreglu sama dag, 21. nóvember 2002. Lýsti vitnið umræddu verki með líkum hætti og áður er fram komið hjá lögreglu, en hafði nánar um það svofelld orð:

„… Þeir hafi sett herðatré á gaffla lyftarans og síðan slegið keðju úr herðatrénu utan um eitt búntið af þessum fimm til að aðskilja búntin, færa þau til hliðar um 20 til 30 sm, til að koma miðjukeðju herðatrésins um hífið. … því næst hafi hann lyft göfflum lyftarans. Hafi herðatréð dregist fram af göfflunum þegar álag hafi komið á keðjuna. Áður en hann hafi lyft hafi hann stífað göfflunum sundur, út í hliðarskúffurnar á herðatrénu. … J-kk-nf S-kk-nf hafi staðið framan við lyftarann og þegar herðatréð falli niður verði hann fyrir því. J-kk-nf S-kk-nf falli aftur fyrir sig, út af járnknippinu og lendi bak við knippið og ofan í geil milli járnsins og timburstæðu. Þetta gerist allt mjög snöggt og hann hafi með engu móti getað komið í veg fyrir þetta. … Yfirslá á herðatrénu lendi á höfði J-kk-ef S-kk-ef. Hann segir að J-kk-nf S-kk-nf standi strax sjálfur upp og fari út á planið. Það blæði talsvert úr höfði hans. … Þegar slysið varð hafi verið mjög kalt og snjór. Það hafi verið ísing bæði á göfflunum og herðatrénu sjálfu. … Þau vinnubrögð sem voru viðhöfð þegar slysið varð séu þau sömu og þeir hafi notað lengi, þegar járn sé flutt með herðatrénu hafi það alltaf verið fest með keðju við lyftarann.“ Í niðurlagi skýrslunnar er haft eftir vitninu að er atvik gerðust hafi það starfað í 7 eða 8 ár hjá stefnda, „alltaf við þessi sömu störf, að afgreiða timbur, járn eða aðra grófvöru og að lesta bifreiðar með lyfturum“. En um notkun umrædds járngálga (herðatrés) segir svo í skýrslu vitnisins: „Þetta umrædda herðatré hafi verið tekið í notkun fyrir um þremur árum að hann telur. Áður en þeir hafi byrjað að nota það hafi Vinnueftirlitið tekið það út og það hafi engar athugasemdir verið gerðar við það þá, svo hann viti. Eftir þetta slys hafi Vinnueftirlitið hins vegar gert athugasemdir við búnaðinn og sé nú búið að gera þær breytingar sem farið hafi verið fram á, þ.e. að festa herðatréð við gafflana.“

Að beiðni stefnanda og réttargæslustefnda unnu læknarnir G-kk-nf B-kk-nf og J-kk-nf H-kk-nf matsgerð um líkamstjón stefnanda. Er hún dagsett 10. nóvember 2006. Í beiðninni var læknunum falið að leggja mat á afleiðingar nefnds slyss á heilsu stefnanda með tilliti til skaðabótalaga nr. 50, 1993. Niðurstaða þeirra var í stuttu máli sú, að tímabært væri að leggja mat á varanlegt heilsutjón stefnanda vegna afleiðinga vinnuslyssins. Stöðugleikapunkt töldu þeir hafa verið 28. janúar 2003, þeir segja að tímabundið atvinnutjón stefnanda hafi verið 100% í þrjár vikur, að þjáningatími hafi verið einn mánuður, þar af tveir dagar rúmliggjandi. Varanlegan miska stefnanda meta læknarnir 12 stig og varanlega örorku hans 15%.

Stefnandi krafði réttargæslustefnda um bætur vegna vinnuslyssins í bréfi dagsettu þann 28. nóvember 2006. Byggir hann kröfugerð sína á matsgerð nefndra lækna og krafðist bóta, samtals að fjárhæð 7.823.849 krónur, auk vaxta.

Af gögnum verður ráðið að eftir að stefnandi hafði sent nefnt kröfubréf hafi hann að auki sent réttargæslustefnda yfirlýsingu, sem undirrituð var af honum og vitninu G-kk-þgf L-kk-þgf. Segir þar m.a: „Ljósmyndir frá Vinnueftirlitinu sýna bitann með festingu frá slysdegi, en sú festing á herðatrénu var ekki nothæf þar sem hún náði ekki aftur fyrir gaffalinn og ekki var hægt að setja pinnann í gatið sem á að læsa herðatrénu við gálga lyftarans. Var þessi festing tekin af eftir slys og nýjar festingar settar á í staðinn.“

Í bréfi réttargæslustefnda til stefnanda, sem dagsett er 27. febrúar 2007, er vísað til nefndrar yfirlýsingar, kröfubréfs og annarra gagna, en í framhaldi af því er því lýst að bótakröfunni sé alfarið hafnað.

II.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi byggir í máli þessu á því, að vinnuslys hans megi rekja til saknæmrar háttsemi stefnda; þ.e. starfsmanna Húsasmiðjunnar h.f., er leiði af sér skaðabótaskyldu hans. Er á því byggt að orsök slyssins verði fyrst og fremst rakin til þess að járngálginn (herðatréð) hafi ekki verið festur við lyftaragafflana eins og fram komi í umsögn Vinnueftirlits ríkisins frá 28. október 2002. Einnig hafi þjappaður snjór verið neðan á skúffujárnunum (u-járnunum), er hvílt hafi á hálum lyftaragöfflunum. Hafi það haft í för með sér að lítið þurfti til að koma til að hinn ófesti járngálgi rynni fram af göfflunum þegar lyftaranum var bakkað og átak fram á við kom á járngálgann. Er til þess vísað að í athugasemdum Vinnueftirlits ríkisins eftir slysið hafi komið fram að útbúa skyldi gálgann þannig að hann væri undantekningalaust tryggilega festur við báða lyftaragafflana.

Af hálfu stefnanda er áréttað, að upplýst sé í málinu, að gálginn hafi ekki verið festur við lyftaragafflana og sé það megin orsök þess að slysið varð. Er í þessu samhengi bent á skýrslugjöf vitnisins G-kk-ef L-kk-ef hjá lögreglu hinn 21. nóvember 2002, en hann hafi stjórnað lyftaranum er slysið varð. Sé haft eftir vitninu að látið hafi verið nægja að spenna gaffla lyftarans sundur út í hliðarskúffurnar á gálganum til þess að festa hann. Hafi vitnið borið að þetta hafi verið sömu vinnubrögð og þeir hafi notað lengi. Þá vísar stefnandi til athugasemda Vinnueftirlits ríkisins, þ.á.m. að atvinnurekandi skuli gera starfsmönnum sínum ljósa slysa- og sjúkdómshættu er kunni að vera bundin starfi þeirra, en að auki skuli séð um að starfsmenn fái nauðsynlega kennslu og þjálfun í að framkvæma störf sín á þann hátt að ekki stafi hætta af, sbr. að því leyti lög nr. 46, 1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Og þar sem fyrrnefnd vinnubrögð hafi verið samkvæmt tíðkanlegu vinnulagi hjá stefnanda beri hann fulla ábyrgð á þeim samkvæmt athugasemdum Vinnueftirlitsins, sbr. nefnd lög nr. 46, 1980.

Enn fremur byggir stefnandi á því að sú festing sem var til staðar á umræddum gálga og hafi verið ætluð til að festa hann við gaffla lyftarans hafi verið ónothæf. Staðhæfir stefnandi að ljósmyndir frá Vinnueftirliti ríkisins sýni bitann með festingum frá slysdegi og að sú festing hafi ekki náð aftur fyrir gaffalinn og því hafi ekki verið hægt að setja þar til gerðan pinna í gatið, sem ætlað hafi verið til að læsa járngálgann (herðatréð) við lyftarann. Bendir stefnandi á að í athugasemdum Vinnueftirlits ríkisins komi það fram að útbúa skuli gálgann þannig að hann sé undantekningalaust tryggilega festur við báða lyftaragafflana. Eftir slysið hafi festingunum verið breytt í samræmi við þetta. Staðhæfir stefnandi að þannig sé fram komið að festingarnar hafi verið ófullkomnar og að nauðsynlegt hafi verið að breyta þeim, enda hafi það verið gert eftir slysið. Sýni það í raun með einföldum hætti fram á að festingarnar hafi verið ófullnægjandi á slysdeginum. Á þessum vanbúnaði gálgans beri stefndi ábyrgð samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og ákvæðum laga nr. 46, 1980, t.d. 46. gr.

Loks byggir stefnandi á því að verkstjórn hafi í umrætt sinn verið ábótavant. Bendir hann því til stuðnings á skýrslu lögreglu þar sem fram komi að Ö-kk-nf S. S-kk-nf hafi verið verkstjóri stefnanda og samstarfsmanns hans, G-kk-ef L-kk-ef, og að hann hafi að eigin sögn ekki gefið þeim sérstök fyrirmæli eða leiðbeiningar um framkvæmd þess verks sem þeir hafi verið að sinna þegar slysið varð. Hann hafi og ekki verið á vettvangi sjálfur. Byggir stefnandi á því að samkvæmt almennum reglum beri stefndi ábyrgð á skorti á verkstjórn og leiðbeiningum til starfsmanna, sbr. áður nefnd lög nr. 46, 1980. Byggir stefnandi á því að komast hefði mátt hjá slysinu hefði verkstjóri sinnt leiðbeiningaskyldu sinni um notkun festinga.

Um kröfugerð og útreikning höfuðstóls skaðabótakröfu sinnar vísar stefnandi til matsskýrslu hinna dómkvöddu matsmanna svo og ákvæða skaðabótalaganna nr. 50, 1993. Benti stefnandi og á við flutning málsins að ágreiningur væri ekki um einstaka liði, í endanlegri kröfugerð frá 2. september sl., fyrir utan vexti og dráttarvexti. Endanlegar dómkröfur sundurliðaðar hann nánar þannig:

1. Þjáningar samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993. Stefnandi hafi verið veikur og rúmliggjandi í tvo daga og veikur í 28 daga án þess að vera rúmliggjandi (28 x 1.070 = 29.960, 2 x 2.080 = 4.160) kr. 34.120

2. Miskabætur skv. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993

12 stig af kr. 6.141.000 kr. 736.920

3. Bætur skv. 5.-7. gr. skaðabótalaga uppreiknað skv. vísitölu kr. 7.052.809

Samtals kr. 7.823.849

Í hinni endanlegu kröfugerð er af hálfu stefnanda til þess vísað að til frádráttar nefndri fjárhæð séu þær greiðslur sem hann hafi fengið greidda úr slysatryggingu launþega hinn 8. desember 2006, kr. 591.395. Einnig eigi að koma til frádráttar eingreiðsla örorkubóta frá Tryggingastofnun ríkisins, sem hann hafi fengið greidda hinn 14. ágúst 2008, kr. 1.203.554. Stefnukrafa hans sé því kr. 6.028.920 ásamt fyrrgreindum vöxtum.

Um lagarök vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50, 1993, með síðari breytingum svo og hinnar almennu ólögfestu reglu íslensks réttar um skaðabætur, þ.á.m. reglunnar um vinnuveitendaábyrgð. Einnig vísar hann til laga um aðbúnað, hollustu og öryggi á vinnustöðum nr. 46, 1980 og reglugerðar nr. 547, 1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingavinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð auk viðauka. Þá vísar hann til stjórnsýslufyrirmæla sem á þessum lögum séu reist. Varðandi vaxtakröfu vísar hann til 16. gr. skaðabótalaganna, en um dráttarvaxtakröfuna til 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001. Um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991, einkum 1. mgr. 130. gr.

Málsástæður og lagarök stefnda.

Í aðalkröfu um sýknu vísar stefndi til þess að um ábyrgð hans, Húsasmiðjunnar h.f., fari samkvæmt almennu sakarreglunni. Byggir stefndi á því að ósannað sé að umrætt slys megi rekja til atvika, sem hann beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Bendir stefndi á að af gögnum megi ráða að orsök slyssins hafi verið óhappatilviljun og/eða eigin sök stefnanda. Beri stefnandi alfarið sönnunarbyrðina um orsök tjónsins og umfang þess.

Í fyrsta lagi andmælir stefndi því að rekja megi orsök slyssins til saknæmrar háttsemi samstarfsmanna stefnda eða að verkstjórn hafi verið ábótavant. Bendir stefndi á að verði talið að slysið sé ekki að rekja til hreinnar óhappatilviljunar heldur saknæmrar háttsemi sé byggt á því að á henni beri stefnandi alfarið sjálfur ábyrgð. Vísar stefndi á að í málinu liggi fyrir að járngálginn (herðatréð) hafi ekki verið festur við gaffla lyftarans þegar slysið átti sér stað. Í umsögn Vinnueftirlitsins segi að orsök slyssins virðist mega rekja til þessarar vanrækslu. Stefnandi hafi sjálfur verið flokksstjóri og yfirmaður vitnisins G-kk-ef L-kk-ef, er hafi stjórnað lyftaranum. Þannig hafi stefnandi stjórnað framkvæmd verksins og þar sem svo hafi verið þegar slysið varð hafi honum borið að sjá til þess að verkið væri framkvæmt þannig að hætta hlytist ekki af. Verkstjórnarskyldur hvíldu á stefnanda sjálfum í umrætt sinn. Hann hefði hvorki mælt fyrir um að járngálginn skyldi festast við lyftarann með þar til gerðum búnaði né heldur gætti hann þess að standa á öruggum stað. Bæði stefnandi og stjórnandi lyftarans hafi verið þaulvanir sams konar vinnubrögðum og höfðu margoft áður notað þennan tiltekna járngálga til að lyfta steypustyrktarjárni. Á því er byggt að nefndur Ö-kk-nf S-kk-nf, deildarstjóri timbursölu, hafi farið yfir hvernig staðið skyldi að notkun járngálgans þegar hann hafi verið tekinn í notkun. Þá hafi stefnandi verið með kennsluréttindi á lyftara og starfað um nokkurra ára skeið hjá stefnda. Loks liggi það fyrir að slysið verði ekki rakið til mistaka við stjórnun lyftarans.

Af hálfu stefnda er á bent að verkstjóri hafi ekki verið á vettvangi þegar slysið átti sér stað og liggi ekki fyrir í málinu að hann hafi haft vitneskju um hið tiltekna verk, enda séu fjölmargar afgreiðslur sem fari fram án vitundar hans eða afskipta. Verkið hafi heldur ekki verið þess eðlis að sérstakra fyrirmæla eða leiðbeininga hafi verið þörf, sérstaklega í ljósi stöðu og þekkingar stefnanda.

Samkvæmt framansögðu verði orsök slyssins ekki rakin til saknæmrar háttsemi samstarfsmanna stefnanda. Stefnandi beri einn ábyrgð á afleiðingum slyssins þar eð hann hafi verið flokksstjóri og stjórnað verkinu. Hann hafi vitað eða mátt vita að það kynni að vera varasamt að nota járngálgann án þess að festa hann við lyftarann.

Í öðru lagi er af hálfu stefnda því mótmælt að sú festing er hafi verið til staðar á járngálganum og hafi verið ætluð til að festa hann við gaffal lyftarans hafi verið ónothæf eða að gálginn hafi verið vanbúinn á nokkurn hátt. Engu breyti þótt festibúnaðinum hafi verið breytt síðar. Byggir stefndi á því að búnaðurinn hafi verið samþykktur af Vinnueftirliti ríkisins áður en hann var tekinn í notkun. Hvorki áður en slysið átti sér stað né í eftirlitsskýrslu Vinnueftirlitsins hafi verið gerðar athugasemdir við búnaðinn og þá festingu sem var til staðar á járngálganum. Í nefndri skýrslu sé aðeins áréttað að járngálginn skuli ávallt vera tryggilega festur við báða lyftaragafflana. Orsök slyssins verði ekki rakin til vanbúnaðar járngálgans eða annarra tækja í eigu stefnda.

Í þriðja lagi byggir stefndi á því að tjón stefnanda sé fyrst og fremst að rekja til eigin sakar stefnanda. Stefnanda, sem hafi verið með kennsluréttindi á lyftara og hafi starfað hjá stefnda um nokkurra ára skeið við að lyfta grófvörum. Hafi honum mátt vera fyllilega ljós sú hætta er stafað hafi af verklagi hans. Þannig hafi honum mátt vera ljóst að hætta væri af því að lyfta steypustyrktarjárni með gálganum án þess að festa hann við gaffal lyftarans. Stefnandi hafi heldur ekki notað öryggishjálm, enda þótt hann hafi verið tiltækur á verksstað og að lögð hafi verið rík áhersla á að menn notuðu þá af deildarstjóra timbursölunnar. Sé líklegt að notkun öryggishjálms hefði komið í veg fyrir meiðsli stefnanda. Jafnframt vísar stefndi til þess að stefnandi hafi staðið uppi á járnabúntinu fyrir framan lyftarann er slysið átti sér stað, sbr. umsögn Vinnueftirlits ríkisins. Slíkt sé varhugavert og í ósamræmi við góða starfshætti, með hliðsjón af því leiðarljósi að gæta fyllsta öryggis. Þá vísar stefndi loks til þess að aðstæður á verksstað hafi verð þannig að stefnanda bar að sýna sérstaka aðgæslu. Snjór hafi verið yfir öllu og steypustyrktarjárnabúntin hafi verið hulin snjó. Í umsögn Vinnueftirlits ríkisins segi að þjappaður snjór hafi verið neðan á skúffujárnunum (u-járnunum) er hvílt hafi á hálum lyftaragöfflunum. Það hafi haft í för með sér að lítið hafi þurft til að járngálginn (herðatréð) rynni fram af göfflunum er lyftaranum hafi verið bakkað og átak fram á við kom á járngálgann. Þegar af þeirri ástæðu hafi stefnanda borið að gæta fyllstu varúðar og ganga úr skugga um að járngálginn væri tryggilega fastur við gaffla lyftarans.

Telur stefndi að af framangreindu megi fyllilega ljóst vera að slysið verði hvorki rakið til saknæmrar háttsemi starfsmanna stefnanda né vanbúnaðar. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að brotið hafi verið gegn lögum nr. 46, 1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, eða reglum settum með stoð í þeim lögum. Tjón stefnanda sé fyrst og fremst að rekja til eigin sakar hans eða óhappatilviljunar. Beri því að sýkna stefna af öllum kröfum stefnanda.

Varakröfu sína byggir stefndi í fyrsta lagi á því, að tjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til eigin sakar hans og óhappatilviljunar. Stefnandi eigi því að bera stærstan hluta tjónsins sjálfur. Því til stuðnings vísar stefndi til sömu málsástæðna og hér að framan hafa verið raktar til rökstuðnings aðalkröfu, eftir því sem við eigi.

Þá andmælir stefndi vöxtum eldri en fjögurra ára frá stefnubirtingardegi og er þeim mótmælt sem fyrndum. Upphafstíma dráttarvaxta er og mótmælt frá fyrri tímamarki en dómsuppsögudegi.

Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 46, 1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, óhappatilvik, gáleysi og eigin sök stefnanda, auk skaðabótalaga nr. 50, 1993, sbr. lög nr. 37, 1999 og laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu. Þá vísar stefndi til reglna nr. 497, 1994 um notkun persónuhlífa. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála.

III.

Við aðalmeðferð málsins var vettvangur við byggingavöruverslun stefnda við Lónsbakka skoðaður af dómara og lögmönnum aðila, en þar hafði og umræddum gaffallyftara og járngálga verið komið fyrir.

Stefnandi gaf aðilaskýrslu, en vitnaskýrslur þeir, G-kk-nf L-kk-nf og Ö-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf.

Fyrir dómi bar stefnandi að hann hefði um árabil unnið hjá stefnda er slysið varð og haft um sex ára starfsreynslu í timburdeildinni. Áréttaði stefnandi að er atvik gerðust hafi hann verið flokksstjóri og því verið yfirmaður vitnisins G-kk-ef L-kk-ef. Hann bar að í umrætt skipti hafi þeir verið að undirbúa fermingu vöruflutningabifreiðar á svonefndu steypustyrktarjárni eða kampstáli og staðhæfði að slík verk hefðu verið algeng. Til verksins hafi verið notaður umræddur gaffallyftari, svo og sérstaklega smíðaður járngálgi, sem nefndur hafi verið herðatré. Bar hann að járngálgi þessi hefði verið nýlegur er atvik máls gerðust, en að annar eldri gálgi hefði áður verið notaður, en að þar hefði verið annars konar festibúnaður. Stefnandi lýsti því að hann hefði ásamt G-kk-þgf unnið svipað verk nokkru áður, en bar að aðstæður hefðu þá verið ólíkar þar sem þá hefði ekki verið snjór og frost líkt og þegar slysið gerðist. Staðhæfði stefnandi að þeir hefðu ekki áður unnið með umræddan járngálga við slíkar aðstæður. Stefnandi bar að það hefði í raun verið tilviljun hvor þeirra stjórnaði gaffallyftaranum í umrætt skipti. Verkinu lýsti hann nánar á þá leið, að þeir hefðu farið með gaffallyftarann og náð „í bitann (þ.e. járngálgann/herðatréð), hafi G-kk-nf sett hann í og svona og síðan hafi þeir farið að járninu og eru að fara að lyfta, um einu tonni, lyfta því aðeins upp til þess að koma strekkjurum eða keðjunum aðeins undir, þegar slysið verður.“

Nánar aðspurður fyrir dómi bar stefnandi að er umræddur járngálgi eða herðatré var tekinn í notkun hjá stefnda hafi ekki fylgt honum sérstakir boltar til þess að koma fyrir í eyrum þannig að hann væri fastur við gaffla lyftarans. Bar hann að af þeim sökum hafi þeir notað „kambstálsbúta og eitt og annað sem þeir hafi fundið á vettvangi“. Lét stefnandi það álit í ljós að þetta hafi í raun ekki verið fullnægjandi festingar fyrir járngálgann. Ekki kvaðst hann hafa kvartað vegna þessa, en ætlaði þó að hann hefði fært það í tal við Ö-kk-þf S-kk-þf, verkstjóra, að það þyrfti að huga betur að festibúnaðinum. Stefnandi staðhæfði að vegna þessa hafi tíðkast að festa járngálgann við gálgastoðir lyftarans með sérstakri öryggiskeðju; „Það var festingin hjá okkur, heimatilbúin festing, til viðbótar við þá festingu sem var fyrir, sem við notuðum ekki, því þær virkuðu ekki, voru ófullnægjandi … þetta var festingin hjá okkur til þess að hann (járngálginn) rynni ekki fram af göfflunum.“

Stefnandi áréttaði að við hið umrædda verk, er slysið gerðist, hafi einungis falist í því að lyfta nefndu steypujárnsbúnti í um 10 cm hæð þannig að koma mætti einni keðju (strekkjara) undir miðju þess, en í framhaldi af því hafi átt að slaka búntinu aftur niður, koma öryggiskeðjunni fyrir á nýjan leik, annars vegar á járngálgann og hins vegar á stoðir lyftarans. Eftir það hefðu þeir ætlað að koma fleiri strekkjurum fyrir um búntið áður en því yrði lyft inn í vöruflutningabifreiðna.

Fyrir dómi greindi stefnandi frá því að nefnd öryggiskeðja hefði verið fest við lyftumastrið og járngálgann „rétt fyrir slysið“, en þar sem að ekki hefði verið mikið um keðjur á vettvangi hafi þeir ætlað að „bjarga“ málum með því að nota keðjuna við að lyfta steypujárnsbúntinu með áður lýstum hætti. Stefnandi treysti sér ekki til að segja til um með vissu hvort það hafi verið hann eða vitnið G-kk-nf sem losað hefði keðjuna frá gálgamastrinu, en staðhæfði að gálginn hefði aldrei áður runnið fram af lyftaragöfflunum, líkt og gerðist í nefndu slysi. Bar hann að eftir slysið hefði festingum járngálgans við lyftaragafflana verið breytt og betrumbættar og staðhæfði að eftir það hefði verið óþarft að nota öryggiskeðjuna.

Vitnið G-kk-nf L-kk-nf staðfesti fyrir dómi efni lögregluskýrslu sinnar í öllum aðalatriðum, og bar m.a. að nefndur járngálgi hefði verið notaður í um þrjú ár á athafnasvæði stefnda fyrir slysið.

Vitnið skýrði frá því að járngálginn hefði upphaflega komið án festinga og hefðu þær því verið útbúnar eftir að hann kom á athafnasvæði stefnda. Var það ætlan vitnisins að sá festiútbúnaður hafi verið tekinn út af Vinnueftirliti ríkisins áður en notkun gálgans hófst. Engu að síður kvað hann festingarnar hafi verið „barn síns tíma og nýttust ekki fannst okkur“. Vísaði vitnið til þess að „læsiboltarnir“ hafi verið of neðarlega, en einnig hafi eyru verið of lítil til þess að nægilega öflugir boltar kæmust þar fyrir, en með þeim hefði gálginn verið festur við lyftarann. Vitnið staðhæfði að á þessa agnúa hefði verið bent, og orðaði það svo að: „menn voru ekki sáttir“.

Vitnið skýrði frá því að við framkvæmd þess verks, sem mál þetta varðar, hefðu hann eða stefnandi ekki fengið sérstök fyrirmæli frá verkstjóra. Vitnið bar að ávallt hefði þó verið brýnt fyrir starfsmönnum stefnda að sýna aðgæslu, en bar að öryggishjálmar hefðu ekki verið notaðir við verkið, þrátt fyrir að tveir hefðu verið tiltækir. Öryggishjálmar hefðu hins vegar verið notaðir við flutninga á stærri hlutum. En nánar aðspurt lýsti vitnið almennu verklagi sínu er nefndur járngálgi var notaður við flutninga, þannig: „...þá nota ég hann þannig að ég var með keðju, sem við bundum við hann, við mastrið á lyftaranum … hann er læstur með keðjunni við lyftarann og svo eru notaðar aðrar keðjur við að aðskilja búntin“.

Vitnið áréttaði að við umrætt verk hefði hann verið að störfum ásamt stefnanda, en bar að ætlan þeirra hefði ekki verið sú að lyfta búntinu upp, heldur hefðu þeir ætlað að skilja það frá hinum búntunum þannig að koma mætti hífingarkeðju undir hverja einingu. Vitnið staðhæfði að vegna veðurs, frosts og þess að snjóföl var á vettvangi, hafi þurft að hreinsa ofan af járnbúntunum þannig að klippa mætti víra, sem héldu þeim saman. Hafi aðstæður að öðru leyti haft áhrif á vinnuferli, þ.á.m. hefðu þeir tekið það til bragðs að grípa til áðurgreindrar keðju sem festi járngálgann við mastrið á lyftaranum. Vísaði vitnið í því efni til þess að sennilega hefði sú keðja, sem þeir hefðu yfirleitt notað til að aðskilja steypujárnsbúntin, verið hulin snjó og þeir því ,,stolið“ nefndri festikeðju til þessa verkefnis. Aðspurt bar vitnið að umrætt vinnulag hefði því ekki verið samkvæmt venju og áréttaði að aðrar tiltækar keðjur hefðu verið notaðar til að aðskilja steypujárnsbúntin. Þá bar vitnið að enn stærri járnkeðjur hefðu verið notaðar til að hífa umrædd búnt inn í vöruflutningabifreiðarnar.

Fyrir dómi staðhæfði vitnið að stefnanda hefði verið það alveg ljóst við framkvæmd greinds verks, að járngálginn var ekki bundinn við mastrið á lyftaranum. Vitnið treysti sér ekki til að fullyrða um hvor þeirra hefði hafi átt frumkvæði að lýstu verklagi í greint sinn, en áréttaði að þeir hefðu verið tveir við verkið og að í raun hafi það verið tilviljun hvor þeirra stjórnaði í lyftaranum. Vitnið bar að stefnandi hefði staðið álútur fyrir framan gálgann er hann flaug fram af lyftaragöfflunum. Vitnið kvað að atvik öll hafa gerst með mjög skjótum hætti og staðhæfði að steypujárnsbúntið hefði rétt verið farið að lyftast frá jörðu er slysið gerðist. Lét vitnið það álit í ljós að slysið hefði aldrei gerst hefðu þeir ekki losað margnefnda keðju frá lyftaramastrinu; „þá hefði gálginn aldrei getað runnið fram af lyftaragöfflunum“. Eftir slysið kvaðst vitnið hafa rætt athugasemdir sínar varðandi festingar gálgans við Ö-kk-þf S-kk-þf S-kk-þf, verkstjóra, og bar að eftir það hefðu þær verið lagfærðar.

Vitnið Ö-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf, föðurbróðir stefnanda, skýrði frá því fyrir dómi að nefndur járngálgi hefði verið notaður á athafnasvæði stefnda við Lónsbakka „í einhverja mánuði fyrir umrætt slys“. Vegna þessa ætlaði vitnið að það gæti og verið rétt að hann hefði ekki verið notaður í frosti og snjó fyrir slys stefnanda, en benti á að áður hefði eldri gálgi verið notaður af starfsmönnum stefnda við svipuð verkefni. Vitnið bar að á hinum nýja járngálga „hefðu átt að vera festingar, eyru báðum megin“. Vitnið staðhæfði að starfsmenn Vinnueftirlit ríkisins hefði tekið út gálgann áður en hann var tekinn í notkun; „og hann átti að vera í lagi“. Fyrir dómi minntist vitnið þess ekki að hafa heyrt umræður eða að óánægja hefði verið hjá starfsmönnum varðandi festingar járngálgans, en kannaðist við að þær orðræður hefðu átt sér stað strax eftir slysið, þ.e. „að ekki hafi allt verið eins og best var á kosið“. Vitnið bar að þá hefði hann látið bæta allan búnað þannig að gálginn væri öruggari.

IV.

Stefnandi var tuttugu og tveggja ára er hann slasaðist við vinnu sína á athafnasvæði stefnda við Lónsbakka í Hörgárbyggð í októbermánuði 2002. Er atvik gerðust hafði hann starfað í sex ár við lagerstörf hjá stefnda og var aðstoðarlagerstjóri. Við framkvæmd þess verks sem hér um ræðir var stefnandi og flokksstjóri gagnvart vitninu G-kk-þgf L-kk-þgf.

Fyrir liggur að stefnandi slasaðist með lýstum hætti er hann var ásamt nefndum starfsfélaga sínum að undirbúa lestun vöruflutningabifreiðar með steypustyrktarjárni. Við það verk var notaður gaffallyftari og sérstakur járngaffall.

Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu hafði járngálginn verið skoðaður af Vinnueftirliti ríkisins áður en hann var tekinn í notkun á athafnasvæði stefnda. Hefur efni skýrslunnar að þessu leyti stoð í vætti A-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef verkstjóra fyrir dómi, en einnig í skýrslu G-kk-ef L-kk-ef.

Ágreiningslaust er að eftir slysið fór fram rannsókn á járngálganum, þ.á.m. á festingum hans (u-bitum). Verður að áliti dómsins að leggja til grundvallar að engar athugasemdir hafi verið gerðar við gálgann af hálfu Vinnueftirlitsins, þ.á.m. við umræddan festibúnað. Þykir að þessu virtu og andmælum stefnda stefnandi ekki hafa sannað að festibúnaður járngálgans hafi verið ófullnægjandi eða í ólagi er atvik máls gerðust. Að virtum áður röktum vitnaframburði varðandi þær endurbætur er fram fóru á gálganum eftir slys stefnanda þykja þær aðgerðir heldur ekki hnekkja þessari niðurstöðu.

Samkvæmt framlögðum gögnum var nefndur gaffallyftari stefnda skoðaður af Vinnueftirliti ríkisins vorið 2002. Hefur ekkert komið fram annað en að hann og sá búnaður sem honum tilheyrði hafi verið í lagi og að fylgt hafi verið reglum um vélar og tæknilegan búnað nr. 761/2001, sbr. 5 og 8. gr., um CE- merkingar.

Hér fyrir dómi hefur stefnandi lýst, líkt og vitnið G-kk-nf L-kk-nf, því verklagi sem þeir viðhöfðu við framkvæmd umrædds verks. Þegar frásögn þeirra er virt ásamt skýrslum rannsóknaraðila verður að áliti dómsins að líta svo á að um tiltölulega einfalt verk hafi verið að ræða fyrir vana starfsmenn. Að virtum greindum gögnum, ekki síst trúverðugum vitnisburði G-kk-ef L-kk-ef, ásamt vettvangsskoðun, þykir verða að fallast á þá málsástæðu stefnda, að slys stefnanda verði aðallega rakið til þeirrar háttsemi og verklags að hafa eigi járngálgann tryggilega festan við lyftarann, t.a.m. með því að nota þær festingar sem fyrir voru ellegar með því að hreyfa ekki við þeirri keðju, sem upplýst var við meðferð málsins fyrir dómi, að iðulega hefði verið notuð til að festa gálgann við lyftarann. Standa þvert á móti líkur til þess að umrædd keðja hafi verið fjarlægð skömmu áður en járngálginn rann fram af gálgum lyftarans, með þeim afleiðingum að stefnandi slasaðist.

Ágreiningslaust er að stefnandi var ekki með öryggishjálm við starfa sinn þrátt fyrir að slíkur búnaður væri tiltækur á vettvangi samkvæmt vætti vitna. Í ljósi eðlis þess starfs sem stefnandi hafði með höndum á athafnasvæði stefnda verður fallist á með stefnanda að fyrirsvarsmönnum stefnda hafi borið að gæta þess að starfsmenn hefðu og notuðu slíkar persónuhlífar við vinnu sína. Af gögnum verður ráðið að nokkuð hafi verið undir hælinn lagt hvort að slíkt hafi verið gert. Í þessu viðfangi þykir að áliti dómsins eiga að líta til skyldna atvinnurekenda, sbr. reglur um persónuhlífar nr. 497/1994, 4. gr., sbr. og viðauka II. um öryggishjálma. Á hinn bóginn verður ekki, í ljósi alls framangreinds, litið fram hjá skyldum stefnanda sjálfs, m.a. í ljósi reynslu hans og stjórnunarstarfa. Verður því fallist á með stefnda að stefnandi hafi ekki sýnt nægjanlega varkárni í greint sinn í ljósi allra aðstæðna.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að rétt sé að fella helming bótaábyrgðar vegna slyssins á stefnda í máli þessu, en að stefnandi beri helmings hluta tjónsins sjálfur. Ekki er ágreiningur um einstaka liði bótakröfu stefnanda líkt og hún var endanlega sett fram undir rekstri málsins. Ber því að dæma stefnda til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 3.014.460 krónur ásamt vöxtum. Að virtum andmælum stefnda um fyrningu verða þeir eins og nánar er lýst í dómsorði. Þá ber að dæma stefnanda dráttarvexti, en í ljósi þess að endanleg kröfugerð hans lá fyrst fyrir undir rekstri málsins verða þeir að virtum andmælum stefnda dæmdir frá dómsuppsögudegi.

Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Dóm þennan kveður upp Ó-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Húsasmiðjan hf., greiði stefnanda, J-kk-þgf S-kk-þgf Ó-kk-þgf, 3.014.460 krónur, auk 4,5% vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993, af 771.040 kr. frá 28. október 2002 til 28. janúar 2003, en af 3.014.460 kr. frá 28. nóvember 2006 til 26. september 2008, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001.

Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað, þar með talinn virðisaukaskatt.