E-2165/2013

Mál þetta, sem var dómtekið 11. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af E-kvk-þgf Á-kvk-þgf og E-kk-þgf B-kk-þgf, báðum til heimilis að [...] í Reykjavík, á hendur Arion banka hf., Borgartúni 19 í Reykjavík, með stefnu birtri fyrir forstöðumanni lögfræðisviðs stefnda.

Stefnendur krefjast þess að stefnda verði gert að greiða þeim 6.148.665 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá og með 24. september 2012 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar auk virðisaukaskatts.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að verða sýknaður gegn greiðslu á 2.608.665 kr. Til þrautavara krefst stefndi þess að verða sýknaður gegn greiðslu á 4.611.499 kr. Þá krefst stefndi greiðslu málskostnaðar.

Mál þetta var fyrst dómtekið 31. janúar sl. en vegna anna dómara dróst uppsaga dóms. Í samræmi við 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 var málið því endurflutt 11. júní svo sem að framan greinir og dómtekið á ný að því loknu.

Atvik og ágreiningur

Hinn 29. ágúst 2006 gáfu hjónin B-kk-nf Ó-kk-nf og R-kvk-nf E-kvk-nf út veðskuldabréf að fjárhæð 3.875.000 kr. til Kaupþings banka hf. Samkvæmt yfirskrift veðskuldabréfsins var um að ræða verðtryggt húsnæðislán með föstum vöxtum og með veði í fasteign. Veðskuldabréfið skyldi endurgreiða á 30 árum með 360 mánaðarlegum afborgunum. Skuld samkvæmt veðskuldabréfinu var verðtryggð miðað við vísitölu neysluverðs. Til tryggingar skuldinni var sett að veði fasteignin að [...] í Reykjavík. Stefnendur eru eigendur þeirrar fasteignar og undirrituðu þeir veðskuldabréfið um samþykki sitt fyrir veðsetningunni 15. september 2006. Í millitíðinni, eða 7. september 2006, gerðu stefnendur með sér kaupmála, sem var færður í kaupmálabók sýslumanns 12. september 2006. Með kaupmálanum var 75% eignarhluti í fasteigninni að [...] gerður að séreign stefnandans E-kvk-ef og 25% eignarhluti gerður að séreign stefnandans E-kk-ef. Með kaupmála þessum var felldur úr gildi eldri kaupmáli milli stefnenda, frá 19. ágúst 1991, en í honum var m.a. kveðið á um að fasteign E-kvk-ef að [...] í Reykjavík væri að fullu séreign hennar en bifreið í eigu E-kk-ef séreign hans.

Óumdeilt er að stefndi tók við réttindum og skyldum Kaupþings banka hf. vegna þessa veðskuldabréfs á grundvelli ákvarðana Fjármálaeftirlitsins í október 2008.

Stefndi E-kk-nf er faðir R-kvk-ef E-kvk-ef, annars skuldara umrædds veðskuldabréfs. Áður hafði E-kk-nf gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir fjórum skuldabréfum, útgefnum af B-kk-þgf Ó-kk-þgf til Búnaðarbanka Íslands hf., síðar Kaupþings banka hf. Nánar tiltekið var í fyrsta lagi um að ræða skuldabréf útgefið 25. september 2000 að fjárhæð 990.000 kr., m.a. tryggt með sjálfskuldarábyrgð stefnandans E-kk-ef frá 21. ágúst 2004. Í öðru lagi var skuldabréf útgefið 18. júní 2001 að fjárhæð 900.000 kr., m.a. tryggt með sjálfskuldarábyrgð stefnandans E-kk-ef frá 21. ágúst 2004. Í þriðja lagi var skuldabréf útgefið 8. desember 2002 að fjárhæð 630.000 kr., m.a. tryggt með sjálfskuldarábyrgð stefnandans E-kk-ef frá 21. ágúst 2004. Í fjórða lagi lagi var um að ræða skuldabréf útgefið 19. mars 2002 að fjárhæð 800.000 kr., m.a. tryggt með sjálfskuldarábyrgð stefnandans E-kk-ef frá 21. ágúst 2004. Í öllum tilvikum undirritaði stefnandi E-kk-nf svohljóðandi yfirlýsingu þegar hann tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð á ofangreindum lánum: ,,Lánum þessum verður skilmálabreytt vegna greiðsluerfiðleika.“ Síðan segir í yfirlýsingunni: ,,Mér undirrituðum er ljóst að B-kk-nf Ó-kk-nf stenst ekki greiðslumat bankans fyrir ofangreindri upphæð.“

Stefnandinn E-kk-nf hafði einnig áður gengist í ábyrgð fyrir veðskuldabréfi, útgefnu af R-kvk-þgf E-kvk-þgf 19. desember 2002 til Búnaðarbanka Íslands hf., síðar Kaupþings banka hf. Í yfirlýsingu stefnandans E-kk-ef, dags. 19. desember 2002, kemur fram að hann hafi samþykkt að takast á hendur sjálfskuldarábyrgð á fyrrgreindu láni að fjárhæð 1.556.000 kr. Í yfirlýsingunni segir: ,,Mér undirrituðum er ljóst að R-kvk-nf stenst ekki kröfur bankans um greiðslumat og að það er mat bankans að það séu miklar líkur til þess að hún geti ekki staðið við greiðslu af skuldabréfi þessu.“

Í apríl og maí 2006 sendi Kaupþing banki hf. stefnandanum E-kk-þgf tilkynningu um vanskil tveggja síðastgreindu skuldabréfanna. Í maí og júní 2006 lét Kaupþing banki hf. birta fyrir stefnandanum E-kk-þgf greiðsluáskoranir vegna þeirra. Í greinargerð stefnda er staðhæft að stefnandinn E-kk-nf hafi í júlí 2006 óskað eftir því við starfsmenn Kaupþings banka hf. í Mjódd að honum yrði veitt aðstoð við að leysa fjárhagsvandræði fjölskyldu sinnar. Stefndi segir að á þeim tíma hafi öll fimm ofangreind skuldabréf verið komin í vanskil. Stefndi kveður að niðurstaða viðræðna milli E-kk-ef og starfsmanna bankans hafi verið sú að bankinn myndi endurfjármagna skuldbindingar B-kk-ef og R-kvk-ef þannig að mánaðarleg greiðslugeta þeirra myndi lækka og hafi bankinn samþykkt að veita B-kk-þgf og R-kvk-þgf lán, sem tryggt yrði með veði í fasteign stefnenda. Aðspurður um þetta atriði fyrir dómi kannaðist E-kk-nf ekki við það að hafa farið í bankann þessara erindagerða. Því er hins vegar ekki mótmælt af hálfu stefnenda að öll framangreind lán hafi verið komin í vanskil.

Greiðslumat var unnið í tengslum við útgáfu fyrrgreinds veðskuldabréfs og er niðurstaða greiðslumatsins dagsett 31. júlí 2006. Í greiðslumatinu er gerð grein fyrir annars vegar tekjum og greiðslubyrði á mánuði, hins vegar eru taldar upp ,,heildar eignir og skuldir“. Í greiðslumatinu segir að ,,ráðstöfunartekjur“ nemi 340.000 kr., ,,áætl. framfærslukostnaður“, ,,áætl. rekstrarkostnaður bifreiðar“ og ,,önnur gjöld“ eru sögð nema samtals 215.867 kr. Áætlaður rekstrarkostnaður húsnæðis er sagður enginn. Að öllum þessum liðum frádregnum er áætluð greiðslugeta án skulda sögð vera 124.133 krónur. Frá síðastnefndu fjárhæðinni er dregið ,,áætl. greiðslubyrði núverandi fasteignalána“, sem er sögð vera núll krónur, ,,áætl. greiðslubyrði annarra núverandi lána“ og ,,áætl. greiðslubyrði væntanlegra lána“, samtals að fjárhæð 62.104 kr. og að þessum liðum frádregnum standa eftir 62.069 krónur sem eru sagðar vera áætluð greiðslubyrði með skuldum. Tekið er fram að neikvæð niðurstaða merki að greiðandi geti ekki efnt fjárskuldbindingar sínar. Undir liðnum ,,Helstu eignir og skuldir“ er einungis talin ein eign, bifreið að verðmæti 500.000 krónur. ,,Önnur lán“ eru sögð nema 2.102.487 kr. og ,,væntanleg lán“ eru sögð að fjárhæð 3.650.000 kr., samtals 5.752.487 kr. ,,Þar af vanskil“ eru sögð vera núll krónur. Tekið er fram, varðandi síðastnefnda liðinn, að ábyrgðarmönnum sé ,,sérstaklega bent á að kynna sér stöðu vanskila, ef einhver eru“. ,,Nettó eignastaða“ er sögð vera -5.252.487 kr. Tekið er fram að neikvæð niðurstaða merki ,,að greiðandi skuldar meira en eignum hans nemur“. Í greiðslumatinu er svohljóðandi fyrirvari: ,,Framangreindar upplýsingar um skuldir og fjárhagsstöðu greiðanda eru að hluta til frá honum sjálfum. Að því leyti eru forsendur mats á greiðslugetu hans og niðurstöður/ályktanir dregnar af þeim upplýsingum á hans ábyrgð. Þær eru því án ábyrgðar fyrir KB banka. Upplýsingar um áætlaðan framfærslukostnað, rekstur húsnæðis og bifreiðar eru byggðar á neyslukönnun Hagstofu Íslands og þurfa ekki endilega að endurspegla neyslukostnað greiðanda“. Þá kemur fram í greiðslumatinu að ,,Greiðandi og ábyrgðarmenn [hafi] fengið afhent, kynnt sér og skilið þetta mat [...] og samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sig. Þeir [hafi] einnig kynnt sér fræðslurit KB banka fyrir ábyrgðarmenn.“ Báðir stefnendur undirrita niðurstöðu greiðslumatsins, auk beggja lántakenda og starfsmanns bankans.

Þegar framangreint greiðslumat var unnið var B-kk-nf með skráð hjá vanskilaskrá Creditinfo Lánstraust árangurslaust fjárnám að kröfu Valitor hf., sem var skráð 29. nóvember 2004, greiðsluáskorun ásamt birtingarvottorði frá Lánasjóði íslenskra námsmanna, sem var skráð 9. júlí 2005 og skuldabréf til Kaupþings banka hf., skráð 28. júní 2006. Höfuðstóll tveggja fyrstnefndu krafnanna var samtals 194.629 kr.

Að sögn stefnda var útborguð fjárhæð veðskuldabréfsins 3.815.073 kr. og hafi fjárhæðinni verið þannig varið að 2.898.576 kr. var varið til uppgreiðslu á fyrrnefndum fimm skuldabréfum, 881.073 kr. var varið til greiðslu á yfirdrætti R-kvk-ef og mismunurinn, að fjárhæð 35.424 kr., var greiddur inn á reikning B-kk-ef.

Stefnendur óskuðu eftir því með bréfi til stefnda, dags. 27. júní 2012, að veðsetning á fasteign þeirra að [...] í Reykjavík með umræddu veðskuldabréfi yrði felld niður. Stefndi svaraði bréfinu með bréfi, dags. 17. júlí 2012, og hafnaði kröfunni. Stefnendur greiddu veðskuldabréfið upp 24. júlí 2012 með greiðslu á 6.148.665 kr. Greiðslan var gerð með fyrirvara um gildi veðsetningarinnar. Í kjölfarið kvörtuðu stefnendur til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Úrskurðarnefndin kvað upp úrskurð 8. febrúar 2013 og var niðurstaða nefndarinnar sú að veðsetning 75% eignarhluta stefnanda E-kvk-ef í fasteigninni að [...] 1 skv. veðskuldabréfinu væri ógild og að veðsetning 25% eignarhluta stefnanda E-kk-ef væri að sama skapi ógild að því leyti sem hún væri umfram 691.977 kr. miðað við 29. ágúst 2006. Með bréfi, dags. 5. mars 2013, tilkynnti stefndi að hann sætti sig ekki við úrskurð nefndarinnar.

Stefnendur gáfu skýrslu fyrir dómi. Þau sögðu bæði að það hefði verið skilningur þeirra að tilgangur lánsins hefði verið sá að afla fjár til fasteignakaupa skuldara. Þá sagði stefnandi E-kvk-nf að ástæðan fyrir því að hún hefði fallist á veðsetninguna væri sú að bankinn hefði talið eignarhlut meðstefnanda hennar ekki vera nægjanlegt veð fyrir umræddu láni. Hún hafi ekki áður gengist í ábyrgð fyrir lánum R-kvk-ef og B-kk-ef og hefði ekki fallist á umdeilda veðsetningu ef henni hefði verið kunnugt um að verja ætti láninu til að greiða upp eldri skuldir þeirra. Þá greindi hún frá því að frá upphafi hjúskapar þeirra E-kk-ef hefði verið séreignafyrirkomulag á fjárhag þeirra. Þau hefðu gert kaupmála áður en þau giftu sig og nýjan kaupmála þann 7. september 2006 sem að framan er getið.

Málsástæður og lagarök stefnenda

Stefnendur vísa til þess að stefndi leiði rétt sinn og skyldur frá KB banka hf. og byggja kröfu sína á því að bankinn hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína sem fjármálafyrirtæki þegar umrætt lán var nýtt að verulegu leyti til uppgreiðslu á eldri skuldbindingum greiðenda lánsins við bankann, án þess að skrifleg staðfesting stefnenda sem væntanlegra veðsala, um að þessi ráðstöfun hafi verið kynnt þeim, hafi legið fyrir, eins og boðið sé í 2. mgr. 4. gr. samkomulags sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra, af hálfu stjórnvalda, gerðu árið 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.

Þessi vinnubrögð stefnda gangi gegn formkröfum fyrrnefnds samkomulags og leiði það til ógildingar veðsetningarinnar. Stefndi verði að bera halla af því að hafa ekki gætt með nægjanlegum hætti að upplýsingagjöf sinni og áhættumati.

Stefnendur telja að verulega hafi skort á að greiðslumat sem stefndi framkvæmdi á væntanlegum skuldurum lánsins hafi verið fullnægjandi. Niðurstöður greiðslumats hafi verið kynntar stefnendum með skjali, dags. 31. júlí 2006, þegar þau komu í útibú bankans 15. september 2006 til þess að árita skuldabréfið um veðleyfi sitt. Því fari fjarri að matið sýni á fullnægjandi hátt greiðslugetu lántaka og þar hafi verulega skort á vinnubrögð stefnda.

Í niðurstöðu greiðslumatsins komi ekkert fram um það að væntanlegir skuldarar lánsins séu í verulegum vanskilum. Þvert á móti sé sérstaklega tekið fram í dálki, þar sem eignir og skuldir væntanlegra skuldara eru tilgreindar, að vanskil séu „0“. Þessi liður sé merktur með tilvísun í neðanmálsgrein þar sem segir: „Ábyrgðamönnum er sérstaklega bent á að kynna sér stöðu vanskila ef einhver eru.“ Samkvæmt þessu hefðu stefnendur sem væntanlegir veðsalar átt að geta verið nokkuð vissir um að væntanlegir skuldarar lánsins væru ekki þegar á þeim tíma í vanskilum, enda sérstaklega tekið fram í niðurstöðuskjalinu að „greiðslumat þetta miðist við núverandi fjárhagsstöðu greiðenda ...“. Samkvæmt framansögðu hafi ekkert í upplýsingum frá stefnda gefið til kynna að sérstök ástæða væri til að kanna stöðu vanskila væntanlegra greiðenda lánsins.

Það hafi komið stefnendum í opna skjöldu, þegar eftir því hafi verið gengið löngu síðar, að fyrir lá, þegar greiðslumatið var framkvæmt, að B-kk-nf Ó-kk-nf væri skráður á vanskilaskrá Creditinfo/Lánstrausts og hefði lengi verið. Sérstaklega veki furðu að þessar upplýsingar hafi ekki legið fyrir í greiðslumatinu þar sem Kaupþing banki hf. hafi sjálfur staðið fyrir skráningu hans á vanskilaskrá 28. júní 2006, u.þ.b. mánuði áður en greiðslumatið var unnið. Þetta verði vart taldir eðlilegir og heilbrigðir viðskiptahættir sem uppfylli kröfur sem almennt megi gera til greiðslumats og sé sérstaklega lýst, hvað gerð og efni varðar, í umræddu samkomulagi, enda um grundvallarupplýsingar að ræða sem kollvarpi niðurstöðu matsins.

Framangreindir gallar á greiðslumatinu snúist um þýðingarmikil efnisatriði sem stefnda hafi verið, eða mátt vera, kunn þegar greiðslumat fór fram en honum láðst að geta. Stefnendur hafi því heimilað veðsetningu eignar sinnar á grundvelli rangra og villandi upplýsinga frá stefnda. Stefndi sé fjármálafyrirtæki sem gera megi ríkar kröfur til varðandi sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð. Stefnendur búi hvorki yfir sérstakri menntun né þekkingu á sviði viðskipta og hafi því haft takmarkaða aðstöðu til að vefengja niðurstöðu bankans. Stefndi geti ekki byggt rétt sinn á skuldbindingu sem fengin var fram með þessum hætti og því hafi í raun aldrei verið gilt veðleyfi fyrir hendi af þeirra hálfu.

Stefnendur byggja einnig á því að umrætt skjal, sem geymir niðurstöður greiðslumats, sé afar óglöggt og lítt til þess fallið að leikmaður geti með einföldum hætti komist að niðurstöðu um raunverulega greiðslugetu væntanlegra skuldara lánsins. Verulega megi efast um að skjal sem þetta veiti ábyrgðarmönnum og veðsölum þá vernd sem lagt sé upp með í markmiðum 1. gr. nefnds samkomulags, sbr. nú lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Þvert á móti virðist sem bankinn hafi viljað ganga gegn þeim markmiðum með því að setja í niðurstöðuskjalið ýmsa fyrirvara sem ætlað sé að flytja ábyrgð á óvissu frá bankanum og til væntanlegra veðsala. Stefnendur fallist ekki á að slíkir fyrirvarar hafi nokkurt gildi við mat á gildi greiðslumatsins.

Auk þeirra lagaraka sem þegar hefur verið getið vísa stefnendur til 30. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, 6. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán, 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 9. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, sem og tilskipunar ráðs Evrópubandalagsins um óréttmæta skilmála í neytendasamningum frá 3. apríl 1993.

Kröfu um dráttarvexti styðja stefnendur við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sérstaklega 1. og 2. mgr. 6. gr. Enn fremur vísa stefnendur til 12. gr. sömu laga varðandi höfuðstólsfærslu vaxta. Krafa stefnenda um málskostnað byggir á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði byggir á lögum nr. 50/1988. Um varnarþing vísa stefnendur til 1. mgr. 33. gr. laga. nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að málatilbúnaður stefnenda sé verulega vanreifaður. Til að mynda byggi stefnendur á því að Kaupþing banki hf. hafi brotið gegn samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá árinu 2001, en þau virðist ekki byggja kröfur sínar á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og fjalli í stefnu ekkert um ákvæðið, t.a.m. þau tilvik sem nefnd eru í 2. mgr. greinarinnar. Auk þess sé endurgreiðslukrafa stefnenda með öllu vanreifuð og ekkert fjallað um hana í stefnu. Til dæmis sé ekki gerð grein fyrir því hvernig krafan tengist meintum brotum Kaupþings banka hf. á fyrrnefndu samkomulagi eða á grundvelli hvaða réttarheimilda krafan sé gerð. Þessi vanreifun eigi að leiða til sýknu stefnda af kröfum stefnenda, enda ljóst að ekki sé hægt að ógilda samningsskuldbindingar eða grundvalla endurgreiðslukröfu á samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.

Stefndi byggir aðalkröfu sína einnig á því í fyrsta lagi að brot á ákvæðum fyrrnefnds samkomulags leiði ekki sjálfkrafa til ógildis veðsetningarinnar eða að hægt sé að byggja endurgreiðslukröfu á samkomulaginu. Í samkomulaginu séu engar reglur sem mæli fyrir um ógildi samnings eða endurgreiðsluskyldu vegna meintra annmarka af þeim toga sem uppi eru í þessu máli. Stefnendur hafi viljað takast á hendur umrædda ábyrgð, sama hvað greiðslumati eða upplýsingagjöf leið. Þá verði einnig við framangreint mat að horfa til þess að niðurstaða greiðslumats var jákvæð. Veðsetningin falli því ekki undir tilgang samkomulagsins. Stefnendur byggi kröfu sína eingöngu á ákvæðum samkomulagsins. Samningur aðila um veðsetningu fasteignar stefnenda verði ekki ógiltur í heild eða að hluta felldur á lánveitanda af þeim sökum einum að lánveitandi hafi við gerð hans brugðist skyldum sínum, heldur verði að finna slíkri ógildingu stoð í reglum samningaréttar. Þetta hafi stefnendur ekki gert og verði að bera halla af því. Af þessu leiði að engin endurgreiðsluskylda hafi stofnast í málinu. Þegar af þessari ástæðu eigi að sýkna stefnda alfarið af kröfum stefnenda.

Móttaka stefnda á greiðslu með fyrirvara stefnenda feli ekki í sér viðurkenningu á því að stefnendur eigi rétt til endurgreiðslu né heldur að viðtakandi hætti að vera grandlaus. Stefnendur verði að færa rök fyrir því að endurgreiðsluskylda stefnda hafi stofnast, sem þeir hafi ekki gert.

Stefndi byggir sýknukröfu sína í öðru lagi á því að hann hafi að öllu leyti staðið við þær skyldur sem á honum hvíli samkvæmt fyrrnefndu samkomulagi. Tilgangur samkomulagsins sé að upplýsa ábyrgðarmenn um greiðslugetu lántaka og stefndi telji sig hafa gert það. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins eigi fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Greiðslumat hafi verið gert 31. júlí 2006 og niðurstaða þess hafi verið að lántakendur hefðu mánaðarlega greiðslugetu að fjárhæð 62.029 kr., eftir að gert hefði verið ráð fyrir greiðslu af veðskuldabréfinu. Greiðslumatið hafi því verið framkvæmt í tengslum við ábyrgðarskuldbindinguna og lántakendur hafi verið vel greiðslufærir á þeim tíma sem lánið var tekið, þ.e. 29. ágúst 2006. Lántakendur og stefnendur hafi undirritað greiðslumatið og staðfest að hafa fengið það afhent, kynnt sér og skilið það og samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sig. Þá hafi stefnendur einnig staðfest að þeir hafi kynnt sér fræðslurit stefnda fyrir ábyrgðarmenn.

Niðurstaða greiðslumats sé einfalt og auðskilið skjal þar sem skýrt komi fram hver sé áætluð greiðslugeta og eignastaða skuldara. Hefðu stefnendur haft áhuga á að kynna sér betur greiðslugetu og fjárhagsstöðu skuldara, á tíma undirritunar greiðslumats og hins umþrætta veðskuldabréfs, áður en þau gengust í umrædda ábyrgð, hafi þau átt þess kost, þar sem öll gögn sem lágu til grundvallar greiðslumati voru til staðar hjá bankanum. Stefndi telur vilja stefnenda eindregið hafa staðið til þess að gangast í ábyrgð fyrir skuldara veðskuldabréfsins til að létta á greiðslubyrði þeirra, enda hefði B-kk-nf Ó-kk-nf leitað að fyrra bragði til bankans til að óska eftir aðstoð þess efnis. Mikilvægt hafi verið fyrir stefnendur að kynna sér vel greiðslumatið og gögn sem lágu því að baki, eins og fram komi í framlögðum bæklingi Kaupþings banka fyrir ábyrgðarmenn. Það hafi stefnendur hins vegar ekki kosið að gera og undirritað greiðslumatið með þeim forsendum sem þar lágu til grundvallar, m.a. að eignastaða skuldara stæði í um mínus fimm milljónum króna. Stefnendur verði að bera halla af því. Engin gögn í málinu sýni fram á annað en að þau hafi verið að fullu bær til að skilja greiðslumatið og afleiðingar þess að gangast í ábyrgð fyrir skuldum þriðja manns.

Stefndi byggir á því að skortur á skriflegri staðfestingu stefnenda um að þau geri sér grein fyrir að lánið verði að verulegu leyti nýtt til uppgreiðslu á eldri skuldbindingum, sbr. 2. mgr. 4. gr. samkomulagsins, sé formgalli en ekki efnisgalli og geti hvorki einn og sér, né með öðrum þeim atriðum sem stefnendur byggja á, valdið ógildi veðsetningar fasteignar stefnenda. Í tilviki stefnenda hafi slík yfirlýsing verið óþörf þar sem þeim hafi verið fullkunnugt um að ráðstafa átti stórum hluta lánsfjárhæðar til uppgreiðslu eldri skuldbindinga greiðenda.

Stefndi hafnar því að greiðslumatið hafi ekki verið fullnægjandi þar sem annar skuldara veðskuldabréfsins, B-kk-nf, hafi verið skráður á vanskilaskrá þegar greiðslumatið var gert, en það komi ekki fram í greiðslumatinu. Stefndi byggir annars vegar á því að Kaupþingi banka hafi ekki borið að tilgreina vanskil greiðanda á greiðslumatinu. Í fyrrgreindu samkomulagi sé ekki lögð skylda á fjármálafyrirtæki að tilgreina vanskil í niðurstöðu greiðslumats. Samkvæmt samkomulaginu skuli tryggt að ábyrgðarmenn geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en þeir gangist í ábyrgðina. Niðurstaða umrædds greiðslumats var að greiðslugeta greiðenda væri jákvæð, sem benti til þess að greiðendur gætu efnt skuldbindingar sínar og ákvæði 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins hafi því verið uppfyllt. Það að Kaupþing hafi ekki upplýst í niðurstöðu greiðslumats að annarra skuldara væri á vanskilaskrá, geti af þeim sökum ekki leitt til ógildingar veðsetningar fasteignar stefnenda. Að auki sé greiðslumati ætlað að meta greiðslugetu lántaka þegar lán hafi verið tekið. Greiðslumat stefnda byggi á hefðbundnum óskráðum reglum um gerð greiðslumats en engar skriflegar reglur séu til um nákvæma gerð greiðslumats.

Hins vegar byggir stefndi á því að stefnendum hafi verið fullkunnugt um skráningu B-kk-ef á vanskilskrá sem tilkomin var að beiðni Kaupþings banka. Því hefðu upplýsingar um þetta atriði á niðurstöðu greiðslumatsins engu breytt að þessu leyti fyrir stefnendur. Umrædd vanskil hafi verið vegna skuldabréfs nr. 010550 og hafi verið skráð á vanskilaskrá 28. júní 2006. Stefnandinn E-kk-nf var, og sé enn, í sjálfskuldarábyrgð samkvæmt því skuldabréfi og hafi því átt að vera fullkunnugt um vanskil á því bréfi. Það hafi verið forsenda hinnar umdeildu lánveitingar árið 2006 að annar ábyrgðarmaður myndi greiða skuldabréf nr. 010550 í skil, sem hafi verið gert í nóvember árið 2006. Þannig hafi þessi vanskilaskráning ekki staðið lengi yfir. Í öllu falli geti stefndi ekki borið ábyrgð á að kynna ábyrgðarmönnum vanskil sem tilkomin séu á vanskilaskrá fyrir tilstuðlan annarra aðila.

Í þriðja lagi byggir stefndi á því að við skoðun á meintum brotum stefnda á fyrrnefndu samkomulagi verði að fara fram heildarmat á aðstæðum aðila fyrir, eftir og við undirritun stefnenda á veðskuldabréfið. Tilgangur samkomulagsins sé að upplýsa ábyrgðarmenn um fjárhagsstöðu lántaka. Stefnendum hafi verið fullkunnugt um fjárhagsstöðu lántakanna og lánveitingin hafi bætt stöðu stefnenda, eða a.m.k. ekki gert hana verri, og því hafi, eftir atvikum, þau atriði engu breytt sem stefnendur telja stefnda ekki hafa fullnægt skv. ákvæðum samkomulagsins. Stefnendur hefðu allt að einu samþykkt umþrætta veðsetningu.

Stefnandinn E-kk-nf hafi verið ábyrgðarmaður á fimm af þeim sex lánaskuldbindingum sem greiddar voru upp með hinni umþrættu lánveitingu. Öll fimm skuldabréfin hafi verið í vanskilum þegar veðskuldabréfið var gefið út og tvö af þeim hafi verið í lögfræðiinnheimtu. Stefnendur hafi verið grandsamir um bága fjárhagsstöðu B-kk-ef og R-kvk-ef og vanskil þeirra á skuldbindingum sínum, enda hafi Kaupþing banki sent stefnanda E-kk-þgf vanskilatilkynningar vegna ábyrgðarskuldbindinga hans og birt honum greiðsluáskoranir vegna skuldabréfa í lögfræðiinnheimtu á lögheimili stefnenda. Stefnandinn E-kk-nf hafi einnig við veitingu sjálfskuldarábyrgðar sinnar á fjórum af fimm framangreindum uppgreiddum skuldabréfum skrifað undir yfirlýsingu þess efnis að hann gerði sér grein fyrir að skuldarar þeirra gætu ekki staðið undir greiðslubyrði þeirra, en hann hafi engu að síður gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldunum. Þá hafi vanskilin við Valitor hf. og Lánasjóð íslenskra námsmana numið tæpum 200.000 kr. sem geti ekki talist veruleg vanskil, a.m.k. ekki í tilviki skuldaranna, sem þegar voru komin í vanskil, og niðurstöðu greiðslumats um að neikvæð eignastaða þeirra hafi verið 5.252.487 kr.

Í þessu ljósi liggi fyrir að stefnandinn E-kk-nf hefði allt að einu samþykkt umþrætta veðsetningu. Stefndi telur einnig liggja fyrir að stefnandinn E-kvk-nf hefði samþykkt veðsetninguna þótt þau atriði, sem stefnendur gera athugasemdir við í stefnu, hefðu legið fyrir þegar hún samþykkti veðsetninguna. Stefndi vísar annars vegar til þess að samkvæmt 2. mgr. 3. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 hafi stefnanda E-kk-þgf borið að upplýsa stefnanda E-kvk-ef um ábyrgðarskuldbindingar sínar og þá staðreynd að stór hluti þeirra væru að falla á hann. Hins vegar byggir stefndi það á því að lánveitingin, og þar með veðsetning eignarhluta stefnanda E-kvk-ef, hafi verið til hagsbóta fyrir fjölskylduna í heild. Ljóst sé að skuldararnir hafi stefnt í greiðsluþrot og stefndi hafi ætlað að ganga að stefnanda E-kk-þgf vegna sjálfskuldarábyrgðar hans. Stefnandi E-kk-nf hafi því verið í töluverðri hættu á að þurfa að greiða skuldbindingar B-kk-ef og R-kvk-ef, sem hefði getað lagst þungt á stefnendur.

Við mat á aðstæðum aðila byggir stefndi sérstaklega á því að með útgáfu veðskuldabréfsins hafi einungis verið gerð breyting að formi til á ábyrgðarskuldbindingum stefnandans E-kk-ef. Hér verði að horfa til þess að E-kk-nf hafi samþykkt að gerast ábyrgðarmaður á fimm af sex þeirra skuldbindinga, sem hið umþrætta veðskuldabréf hafi komið í staðinn fyrir.

Vegna vanskilastöðu lántakenda, og vegna þess að tvö af skuldabréfum þeirra voru komin í lögfræðiinnheimtu, sé ljóst að stefndi hafði hafið aðgerðir til að ganga að stefnanda E-kk-þgf vegna ábyrgðarskuldbindinga hans þegar hin umþrætta veðsetning átti sér stað. Með útgáfu veðskuldabréfsins hafi staða bæði skuldaranna, sem og staða stefnenda, verið bætt verulega, þar sem afborganir af láninu hafi miðast við raunverulega greiðslugetu skuldaranna og þannig varð áhættan af sjálfskuldarábyrgð stefnanda E-kk-ef minni fyrir vikið. Stefnendur hafi því báðir verið grandvísir um þá staðreynd að lántakendurnir gátu ekki staðið undir þáverandi skuldbindingum sínum og um vanskilastöðu á skuldum þeirra, sem voru greiddar upp með útgáfu veðskuldabréfsins.

Stefndi byggir í fjórða lagi á því að stefnendur hafi sýnt verulegt tómlæti með því að hafa ekki uppi kröfur vegna greiðslumatsins fyrr en tæpum sex árum eftir undirritun veðskuldabréfsins og greiðslumatsins. Stefnendur hafi undirritað lánaskjöl 15. september 2006 en ekki gert kröfur vegna framkvæmdar greiðslumats fyrr en 27. júní 2012. Fullt tilefni hafi verið fyrir stefnendur að hafa samband fyrr. Athugasemdir um gildi ábyrgða eigi að koma fram innan eðlilegs tíma, en hafi ekki gert það.

Stefndi hafnar því að hann hafi ekki starfað í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti. Þau atriði sem líta skuli til við mat á þessu séu talin upp í 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnendur hafi veðsett fasteign sína af fúsum og frjálsum vilja. Greiðslumatið hafi legið fyrir og stefnendur hafi haft fulla möguleika á að kynna sér það. Stefndi hafi fylgt gildandi lögum og venjum á fjármálamarkaði og framkvæmdin hafi verið í samræmi við 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi ekki við þar sem það hafi hvorki verið ósanngjarnt né gegn góðri viðskiptavenju að samþykkja að taka veð í fasteign stefnenda í máli þessu, enda hafi vilji þeirra staðið til að gangast í umrædda ábyrgð sama hvað leið greiðslugetu lántakenda. Stefnendur beri ekki fyrir sig í málinu að ógilda eigi umþrætta veðsetningu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn eigi ekki við í málinu, þar sem þau hefðu ekki tekið gildi þegar umþrætt lán var veitt og gildi ekki afturvirkt.

Loks áréttar stefndi að hann telji að sýkna eigi hann alfarið af kröfu stefnenda, jafnvel þó dómurinn telji að veðsetning stefnanda E-kvk-ef á eignarhlut sínum í fasteigninni að [...] sé ógild.

Stefndi byggir varakröfu sína á þeirri forsendu að litið verði svo á að veðsetning stefnanda E-kk-ef á 25% eignarhlut hans í fasteigninni [...] skv. umþrættu veðskuldabréfi sé gild, en að fallist verði á með stefnendum að veðsetningu stefnanda E-kvk-ef á að 75% eignarhlutur hennar í fasteigninni sé ógild. Stefnda beri þannig einungis að endurgreiða stefnendum þann hluta þeirrar kröfu sem þau hafa uppi í málinu, sem ætla megi að komi úr ráðstöfunarfjárhæð vegna sölu á fasteigninni að [...] vegna eignarhluta E-kvk-ef.

Stefnendur hafi greitt umþrætt veðskuldabréf upp í tengslum við sölu þeirra á fasteign sinni. Söluverð fasteignarinnar hafi verið 37 milljónir kr. Á 1. veðrétti hafi hvílt tvö veðskuldabréf frá Íslandsbanka hf. útgefin af stefnendum. Samkvæmt 16. lið kaupsamnings um eignina hafi eftirstöðvar veðskuldabréfa á 1. veðrétti numið 21.350.000 kr. og 1.490.000 kr., samtals 22.840.000 kr. Mismunur á söluverði fasteignarinnar og uppgreiðslustöðu lána á 1. veðrétti hafi því verið 14.160.000 kr. Samkvæmt kaupmála, dags. 7. september 2006, hafi stefnandinn E-kk-nf átt 25% eignarhlut í umræddri fasteign. Samkvæmt því megi gera ráð fyrir að hlutur hans í framangreindri fjárhæð hafi numið 3.540.000 kr. Í samræmi við þetta hafi stefnandi E-kk-nf átt að greiða stefnda 3.540.000 kr. vegna veðsetningar á 25% eignarhluta hans í fasteigninni skv. veðskuldabréfinu. Því beri stefnda einungis að endurgreiða mismuninn á greiðslu stefnanda til stefnda vegna skulda á 2. veðrétti fasteignarinnar að fjárhæð 6.149.665 kr., sem gerð var 24. júlí 2012, og fyrrgreindrar fjárhæðar, 3.540.000 kr., eða 2.609.665 kr.

Stefndi byggir þrautavarakröfu sína á því að veðsetning á 25% eignarhluta stefnandans E-kk-ef í veðsettri fasteign sé að fullu gild en að veðsetning 75% eignarhluta E-kvk-ef sé ógild og því beri stefnda einungis að endurgreiða 75% af endurgreiðslukröfu stefnenda (75% af 6.149.665 kr. = 4.612.249 kr.).

Varðandi lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttarins um efndir skuldbindinga, meginreglna samningaréttarins um tómlæti og tillitsskyldu samningsaðila, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, og samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Krafa stefnda um málskostnað byggir á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Í máli þessu krefjast stefnendur endurgreiðslu ofgreidds fjár. Til grundvallar þeirri kröfu liggja þau atvik máls að stefnendur greiddu upp veðlán hjá stefnda þann 24. september 2012. Veðsetningu þessa heimiluðu þau 29. ágúst 2006 til tryggingar láni R-kvk-ef, dóttur stefnanda E-kk-ef, og eiginmanns hennar, B-kk-ef Ó-kk-ef. Lánið var upphaflega að fjárhæð 3.875.000 kr. en við uppgreiðslu stefnenda á því nam skuldin 6.148.665, sem er stefnufjárhæð þessa máls.

Stefnendur halda því fram að greiðslumat það sem lá til grundvallar ákvörðun þeirra um að heimila veðsetninguna hafi verið haldið verulegum annmörkum. Þar sé ekki getið um vanskil skuldara og þau hafi ekki verið upplýst um að andvirði lánsins yrði ráðstafað til greiðslu eldri skulda. Vísa þau í þessu sambandi til skyldu stefnda á grundvelli samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Samkomulag þetta var gert 21. nóvember 2001 á milli samtaka banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, sambands íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytenda-samtakanna og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda. Óumdeilt er að stefndi er aðili að þessu samkomulagi. Samkomulag þetta gildir um umdeilda veðsetningu samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 2. gr. samkomulagsins.

Í málatilbúnaði stefnenda er fyrst og fremst byggt á því að ógilda beri umrædda veðsetningu vegna framangreindra galla á greiðslumatinu. Um lagarök fyrir kröfum sínum vísa stefnendur í stefnu m.a. til ákvæða 30. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Af málatilbúnaði stefnenda í stefnu má ráða að þau byggja á þeirri forsendu að umrædd heimild þeirra til veðsetningar sé ógild með vísan til framangreindra ákvæða samningalaga, fyrst og fremst 36. gr. Hefði að ósekju mátt gera skýrar og nánar grein fyrir þeirri málsástæðu í stefnu. Á hinn bóginn er í stefnu vísað til þeirra efnislegu sjónarmiða sem koma til skoðunar við beitingu 36. gr. samningalaga, m.a. raktar aðstæður við samningagerðina, einkum varðandi skort á réttum upplýsingum í greiðslumatinu um fjárhagsstöðu skuldara og vísað til aðstöðumunar aðila, og byggt á því að stefndi hafi ekki viðhaft eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti þegar veðleyfis var aflað frá stefnendum. Verður að líta svo á að í þessu felist rökstuðningur fyrir þeirri málsástæðu að víkja beri veðsetningunni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá reifaði lögmaður stefnenda nánar framangreind sjónarmið við munnlegan flutning málsins. Verður stefndi því ekki sýknaður á þeim grundvelli að ófullnægjandi grein hafi verið gerð fyrir þessari málsástæðu stefnenda.

Hvað varðar þann galla á greiðslumatinu að ekki hafi verið getið um vanskil skuldara, liggur fyrir að í greiðslumati bankans er sagt að vanskil skuldara séu engin. Það er óumdeilt að sú staðhæfing var röng. Þegar greiðslumatið var gert var annar skuldarinn, B-kk-nf Ó-kk-nf, á vanskilaskrá og hafði verið það um nokkurn tíma, m.a. vegna vanskila við stefnda á láni samkvæmt skuldabréfi, að fjárhæð 2.011.000 krónur, sem var gefið út 21. ágúst 2004. E-kk-nf er einn fjögurra sjálfskuldarábyrgðarmanna á því láni. Þá liggur fyrir að öll lánin sem greidd voru upp með nýja veðláninu voru í vanskilum og tvö þeirra komin í lögfræðiinnheimtu.

Þá liggur fyrir að þess var ekki getið í greiðslumatinu að láninu skyldi varið til greiðslu eldri skulda. Var með því brotið gegn óundanþægu ákvæði í 4. gr. samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga þar sem kveðið er á um það að ef ráðgert er að verja meira en helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki skuli ábyrgðarmaður staðfesta skriflega að honum hafi verið kynntar þær ráðagerðir.

Kemur þá næst til skoðunar hvort framangreindir annmarkar og önnur atvik máls leiði til þess að ógilda beri veðleyfi stefnenda og taka til greina fjárkröfu þeirra á þeim grundvelli. Við aðalmeðferð málsins fyrir dómi hélt lögmaður stefnenda því jafnframt fram að greiðslumatið væri haldið annmörkum að því er varðar upplýsingar um útgjaldaliði skuldara þar sem ekki væri gert ráð fyrir neinum húsnæðiskostnaði. Stefndi mótmælti þessari málsástæðu sem of seint fram kominni. Þar sem þessu atriði var fyrst hreyft við munnlegan málflutning kemur hún ekki til frekari skoðunar gegn andmælum stefndu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991.

Framangreindir annmarkar á greiðslumati stefnda á skuldurum lánsins leiða út af fyrir sig ekki til ógildingar á ábyrgð stefnenda. Til að sú krafa komi til álita verða þær aðstæður að vera fyrir hendi að ógilda megi samningsskyldur þeirra á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 sem heimilar að víkja megi samningi til hliðar að hluta til eða í heild ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, sbr. 1. mgr. greinarinnar. Í 2. mgr. greinarinnar eru rakin þau sjónarmið sem leggja ber til grundvallar mati á því hvort beita skuli 1. mgr. Þar segir að líta skuli til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.

Telja verður að atvik og efni samnings um umdeilda veðábyrgð horfi ólíkt við stefnendum. Hvað stefnanda E-kk-þf varðar liggur fyrir að hann hafði um margra ára skeið gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir lánum tengdasonar síns B-kk-ef og a.m.k. einu sinni fyrir dóttur sína R-kvk-þf. Að minnsta kosti tvö þessara lána höfðu verið gjaldfelld í heild vegna vanskila og E-kk-þgf sendar greiðsluáskoranir vegna þess þann 9. maí og 12. júní 2006. Að mati dómsins verður því að ganga út frá því að E-kk-nf hafi vitað eða mátt vita hve þröng fjárhagsstaða skuldara var, þ. á. m. um vanskil B-x-x. Þá liggur fyrir að E-kk-nf undirritaði yfirlýsingar í tengslum við allar ábyrgðirnar sem hann tókst á hendur á fyrri lánum skuldara, þess efnis að hann vissi að skuldarar stæðust ekki greiðslumat bankans á þeim tíma þegar þær ábyrgðir voru veittar. Því verður að telja líklegt að hann hafi verið reiðubúinn að takast á hendur ábyrgð á nýju láni til skuldara, sem var til lengri tíma og á lægri vöxtum en eldri lán, með sama hætti og hann var reiðubúinn til að gangast í ábyrgðir á fyrri lánum óháð því hvernig andvirði lánsins yrði varið. Þá liggur ekki annað fyrir en skuldarar hafi staðist greiðslumat bankans og sú mótbára stefnanda að útgjöld þeirra séu vanmetin kemur ekki til skoðunar svo sem að framan greinir. Jafnframt ber að hafa í huga að í upplýsingabæklingi sem stefndi lét stefnendum í té fyrir veðsetninguna, sem ekki er deilt um að þau hafi fengið í hendur, er m.a. fjallað um eðli mismunandi tegunda ábyrgða. Honum má því hafa verið ljós, með hliðsjón af þeim upplýsingum sem þar koma fram, sá eðlismunur sem er á annars vegar sjálfskuldarábyrgð hans með fleiri aðilum, og á ábyrgð á grundvelli veðheimildarinnar. Loks hefur það þýðingu við mat á því hvort beita beri 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, að með hinu nýja veðláni, svo sem því var ráðstafað til greiðslu eldri skulda með sjálfskuldarábyrgð E-kk-ef, var hann ekki nema að hluta að takast á hendur nýjar skuldbindingar. Því hefur sá ágalli á greiðslumati að geta ekki um það að láninu yrði varið til greiðslu eldri skulda ekki jafnmikla þýðingu fyrir hann og vera myndi gagnvart aðila sem ekki hefur tekist á hendur neina ábyrgð á þeim skuldum sem voru greiddar með láninu. Með hliðsjón af framangreindu er ekki fallist á það að sanngirnisrök eða sjónarmið um heilbrigða viðskiptahætti leiði til þess að samþykki hans fyrir veðsetningu eignarhluta síns í [...] verði ógilt.

Aðstæður horfa hins vegar öðru vísi við E-kvk-þf, meðstefnanda E-kk-ef. Fyrir liggur að stefnendur hafa frá upphafi hjúskapar haldið fjárhag sínum a.m.k. að nokkru leyti aðgreindum með kaupmála. Í fyrri kaupmála þeirra frá 1999, er fasteign E-kvk-ef að [...] séreign hennar en E-kk-nf átti þá ekki fasteign. Við endurnýjun þess kaupmála, eftir að eignin á [...] hafði verið seld og þau hjón keypt sameiginlega fasteignina að [...], er 75% eignarhluti E-kvk-ef séreign hennar en 25% eignarhluti E-kk-ef séreign hans. Fyrir dómi gaf E-kvk-nf þá skýringu á gerð kaupmála þeirra að þau hefðu bæði átt börn úr fyrri samböndum og eignastaða þeirra verið ólík við upphaf hjúskapar. Í því ljósi hafi þau viljað halda eignum sínum aðgreindum með þeim hætti sem þau gerðu með kaupmálum. Þá liggur fyrir að E-kvk-nf hafði ekki gengist í neinar ábyrgðir fyrir dóttur og tengdason E-kk-ef áður en að þessari veðsetningu kom. Því er bæði ósannað og ólíklegt að hún hefði allt að einu viljað gangast í veðábyrgð fyrir nýju láni til þeirra hefði hún vitað að verja ætti andvirði þess til greiðslu eldri skulda. Þá verður stefndi að bera hallann af því að ósannað er að hún hafi vitað eða mátt vita að það hafi verið tilgangur lánveitingarinnar, þar sem stefndi lét undir höfuð leggjast að afla skriflegrar staðfestingar hennar á því að henni hefði verið kynnt sú ráðagerð, svo sem honum bar að gera skv. 4. gr. áðurnefnds samkomulags um notkun ábyrgða. Á sama hátt verður stefndi að bera hallann af því að ósannað er að E-kvk-þgf hafi verið kunnugt um greiðsluerfiðleika skuldara og vanskil þeirra þar sem upplýsingar þar að lútandi voru rangar í greiðslumatinu. Ekki er fallist á það með stefnda að ákvæði hjúskaparlaga, um upplýsingaskyldu maka, skipti máli í þessu sambandi. Verður að leggja til grundvallar að stefndu hafi búið yfir upplýsingum um stöðu skuldara og tilgang lánveitingarinnar sem E-kvk-þgf hafi ekki verið kunnugt um og stefndu hafi borið að kynna henni þessi atriði. Í ljósi þessa, og með hliðsjón af almennum aðstöðumun sem er á milli einstaklinga og fjármálafyrirtækja, verður að telja bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju hvernig staðið var að öflun veðábyrgðar í eignarhluta stefnanda E-kvk-ef í fasteigninni að [...]. Þá hafnar dómurinn því að sjónarmið um tómlæti leiði til þess að stefnendur hafi glatað rétti sínum.

Með framangreindum rökstuðningi er fallist á það með stefnendum að ógilda beri veðábyrgð að því er tekur til eignarhluta E-kvk-ef en því er hafnað að skilyrði séu til að ógilda ábyrðina að því er varðar eignarhluta E-kk-ef.

Þegar veðsetningin fór fram átti E-kvk-nf 75% í [...] en E-kk-nf 25%. Þegar eignin var seld og stefnendur greiddu upp umrætt lán var hrein eign þeirra 14.160.000 kr., þ.e. söluverð eignarinnar að frádregnum öðrum áhvílandi veðlánum en því sem deilt er um í þessu máli. Eignarhluti E-kk-ef nam 25% af þeirri fjárhæð eða 3.540.000 kr. og stendur veðábyrgð hans óhögguð samkvæmt niðurstöðu dómsins. Mismunurinn á þeirri fjárhæð og uppgreiðslufjárhæð lánsins, 6.148.664 kr., er 2.608.664 kr. og var hann greiddur af eignarhluta E-kvk-ef og er því fallist á að stefnda beri að endurgreiða þá fjárhæð. Greiðslan var innt af hendi með fyrirvara um lögmæti veðsetningarinnar þann 24. september og ber krafan því dráttarvexti frá þeim tíma, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001.

Þótt kröfugerð stefnenda sé hagað þannig að þau geri sameiginlega kröfu um endurgreiðslu allrar fjárhæðarinnar sem innt var af hendi við uppgreiðslu veðlánsins verður að líta svo á að málssókn þeirra byggi á heimild til samlagsaðildar í 19. gr. laga nr. 91/1991. Í samræmi við það og með vísan til framangreindrar niðurstöðu dómsins verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda E-kk-ef og málskostnaður felldur niður að því er þann þátt málsins varða. Krafa stefnanda E-kvk-ef verður hins vegar tekin til greina með 2.608.664 kr. og stefnda gert að greiða henni málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 270.000. kr. að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

D ó m s o r ð:

Stefndi, Arion banki hf. er sýkn af kröfu stefnanda E-kk-ef B-kk-ef B-kk-ef. Málskostnaður fellur niður í þeim hluta málsins. Stefndi skal greiða stefnanda, E-kvk-þgf Á-kvk-þgf, 2.608.664 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. september 2012 til greiðsludags auk 270.000 kr. í málskostnað.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf