T-5/2012

Með bréfi dagsettu 7. nóvember 2012 kærði Ó-kk-nf S-kk-nf hrl., fyrir hönd

Ö-kvk-ef B-kvk-ef S-kvk-ef, kt. 000000-0000, og E-kk-ef E-kk-ef K-kk-ef, kt. 000000-0000, til heimilis að Hrólfsstaðahelli, Rangárþingi ytra, og fyrir hönd Ó-kk-ef A-kk-ef, kt. 000000-0000, og Ó-kvk-ef S-kvk-ef, kt. 000000-0000, til heimilis að Húsagarði, Rangárþingi ytra, ákvörðun sýslumannsfulltrúa á Hvolsvelli frá 8. október 2012, þar sem tilkynnt er um leiðréttingu á þinglýsingabók Hrólfstaðahellis, landnúmer 164981, og Húsagarðs, landnúmer 164982, þannig að skjal frá 15. júní 1945 var fært í þinglýsingabók Hrólfsstaðahellis og Húsagarðs, sem eignarheimild Landgræðslu ríkisins, kt. 000000-0000.

Aðallega gera kærendur, hér eftir sóknaraðilar, þá kröfu að hinni kærðu ákvörðun verði hrundið og að lagt verði fyrir þinglýsingarstjóra að afmá skjal frá 15. júní 1945, í veðmálabók l. 16 nr. 173, úr þinglýsingabók Hrólfsstaðahellis, landnúmer 164981, og Húsagarðs, landnúmer 164982.

Til vara gera sóknaraðilar þá kröfu að framangreint skjal frá 15. júní 1945, í veðmálabók l. 16. nr. 173, verði afmáð úr þinglýsingabók sem eignarheimild fyrir framangreindum jörðum og verði þess í stað skráð athugasemd í þinglýsingabók á önnur þinglýst skjöl um eignarheimildir jarðanna Hrólfsstaðahellis, landnúmer 164981, og Húsagarðs, landnúmer 164982.

Í báðum tilfellum krefjast sóknaraðilar málskostnaðar úr hendi varnaraðila að viðbættum virðisaukaskatti.

Varnaraðili er Landgræðsla ríkisins. Varnaraðili gerir þá kröfu að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað, en gerir ekki sjálfstæða kröfu um málskostnað úr hendi sóknaraðila.

Málið var þingfest þann 4. desember 2012. Var ákveðið að munnlegur málflutningur færi fram í málinu og fór aðalmeðferð málsins fram 4. mars 2012 og var málið tekið til úrskurðar að henni lokinni. Fyrir uppkvaðningu úrskurðar var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Málavextir.

Sóknaraðilar lýsa málavöxtum svo að í hinni kærðu ákvörðun komi fram að embætti sýslumanns hafi borist beiðni varnaraðila, dagsett 7. júlí 2009 og móttekin 9. júlí sama ár, þar sem farið hafi verið fram á að leiðrétting yrði gerð á þinglýsingabókum vegna jarðanna Húsagarðs og Hrólfsstaðahellis með vísan til þess að skjal frá 15. júní 1945 hefði fallið út úr þinglýsingabókum sýslumannsins á Hvolsvelli hvað varðar framangreindar jarðir.

Í skjalinu, sem hin kærða ákvörðun taki til, komi fram að ábúendur og eigendur Húsagarðs, Hrólfsstaðahellis, Tjörvastaða og Bjalla, afsali til Sandgræðslu Íslands spildum úr umræddum jörðum „sem teknar verða inn í fyrirhugaða sandgræðslugirðingu, sem gera skal til þess að varna uppblæstri og sandfoki“. Taka sóknaraðilar fram að í skjalinu sé hvorki lýst stærð né legu umræddrar spildu úr landi nefndra jarða.

Þann 14. júní 2012 hafi í Hæstarétti verið kveðinn upp dómur í málinu nr. 554/2011, þar sem viðurkennd hafi verið krafa íslenska ríkisins um bein eignarráð að tiltekinni og afmarkaðri spildu úr landi jarðarinnar Tjörvastaða, en sóknaraðilar hafi ekki átt aðild að því máli.

Í hinni kærðu ákvörðun segi að við nánari athugun hafi umræddu skjali frá 1945 verið þinglýst athugasemdalaust á sínum tíma en „svo virðist sem það hafi fallið út úr þinglýsingabók við yfirfærslu yfir í spjaldakerfi þinglýsingabókar.“ Með vísan til þessa hafi fulltrúi sýslumanns fallist á framangreinda beiðni varnaraðila frá 7. júlí 2009 um leiðréttingu, þannig að skjalið frá 1945 hafi verið fært á jarðir sóknaraðila sem eignarheimild varnaraðila. Svo komi fram að eigendur Hrólfsstaðahellis verði þá sóknaraðilarnir A-kvk-nf B-kvk-nf S-kvk-nf og E-kk-nf E-kk-nf K-kk-nf, auk varnaraðila, og eigendur Húsagarðs verði þá sóknaraðilarnir Ó-kk-nf A-kk-nf og Ó-kvk-nf S-kvk-nf auk varnaraðila. Þannig að jarðirnar séu báðar í óskiptri sameign þessara aðila en ekki sé tilgreint í hinni kærðu ákvörðun hver skuli vera eignarhlutföll sameigenda samkvæmt ákvörðuninni.

Kveðast sóknaraðilar ekki sætta sig við þessa ákvörðun sýslumanns og leiti því atbeina héraðsdóms til að fá henni hnekkt.

Í málavaxtalýsingu varnaraðila kemur fram að áður fyrr hafi uppblástur verið mikið vandamál á Íslandi og valdið miklum skaða. Sandgræðsla Íslands, síðar Landgræðsla ríkisins, hafi unnið að sandgræðslu og heftingu sandfoks. Víða hafi stofnuninni verið afsöluð sandsvæði, ýmist heilar jarðir eða hluta úr jörðum. Með því að afsala sandsvæðum til Sandgræðslunnar og með þeirri uppgræðslu sem fylgt hafi í kjölfarið, hafi bændur reynt að tryggja að hægt væri að búa á þeim hlutum jarðanna sem eftir stóð.

Með afsali, dagsettu 15. júní 1945, hafi eigendur Húsagarðs, Hrólfsstaðahellis, Tjörvastaða og Bjalla afsalað til Sandgræðslu Íslands til fullar eignarafnota og umráða „ ... landspildum þeim frá nefndum jörðum vorum, sem teknar verða inn í fyrirhugaða sandgræðslugirðingu, sem gera skal til þess að varna uppblæstri og sandfoki.“ Afsalið hafi verið fært í þinglýsingarbækur jarðanna Húsagarðs og Hrólfsstaðahellis þann 3. júlí 1945. Afsalið hafi einnig verið fært á jörðina Tjörvastaði. Sé eignarhluti Sandgræðslu Íslands (Landgræðslu ríkisins) í jörðunum í öllum tilfellum skráður „Óákv.“

Hið þinglýsta afsal virðist hafa fallið úr þinglýsingabókum sýslumannsins á Hvolsvelli og varnaraðili því farið þess á leit við embættið, með bréfi 7. júlí 2009, að mistökin yrðu leiðrétt og skjalið fært aftur í þinglýsingarbækur jarðanna. Á þetta hafi verið fallist með ákvörðun embættis sýslumanns, dags. 8. október 2012.

Í umræddu afsali sé ekki lýst nákvæmlega legu hins afsalaða lands. Þetta hafi verið alvanalegt þegar svo hafi staðið á eins og í þessu máli, enda nauðsyn að ákvarða girðingarstæði endanlega í ljósi aðstæðna. Fjöldi afsala, víðsvegar um landið, beri þetta með sér.

Í framangreindum dómi Hæstaréttar frá 14. júní 2012 hafi verið viðurkenndur eignarréttur íslenska ríkisins að þeim hluta Tjörvastaða sem afsalið frá 1945 hafi tekið til. Um afsalið og afmörkun landsins, sem hafi verið sú sama hvað varði annars vegar Tjörvastaði og hins vegar Húsagarð og Hrólfsstaðahelli, segi í dóminum: „Verður því lagt til grundvallar að Sandgræðsla Íslands hafi öðlast beinan eignarrétt að því landi Tjörvastaða sem afsalið 15. júní 1945 tók til og vera átti innan sandgræðslugirðingar. Verður ekki fallist á með stefndu, að það hafi áhrif á þessa niðurstöðu, þótt mörk hins afsalaða lands hafi verið tiltekin með þeim hætti sem greinir í afsalinu.“

Varnaraðili telur ljóst hvar sandgræðslugirðingin hafi upphaflega verið girt og þar með hvaða land úr Húsagarði og Hrólfsstaðahelli sé í ríkiseigu. Sé um að ræða ca. 147 ha úr Húsagarði og ca. 145 ha úr Hrólfsstaðahelli. Ekki hafi komið fram að ágreiningur sé um legu sandgræðslugirðingarinnar eins og hún hafi verið girt í kjölfar afsalsins frá 1945 en mögulegur ágreiningur um hana, legu hennar eða gildi afsalsins almennt, hafi ekki áhrif í þessu máli.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila.

Sóknaraðilar byggja mál sitt á eftirfarandi málsástæðum, sem ekki eru greindar sundur eftir því hvort þær eiga við um aðalkröfu eða varakröfu sóknaraðila.

1. Afsalið frá 15. júní 1945 hafi í öndverðu ekki uppfyllt skilyrði þinglýsingar.

Sé það rétt, sem segi í hinni kærðu ákvörðun, að afsalinu hafi verið þinglýst athugasemdalaust 1945 þá sé ljóst að þinglýsingin hafi ekki uppfyllt skilyrði þinglýsingar á þeim tíma. Samkvæmt 9. gr. þágildandi þinglýsingalaga nr. 30/1928 skyldi dómari rannsaka „hvort áður hefur verið þinglýst nokkuð það, sem fer í bága við eða rýrir gildi hins nýja skjals“. Landsvæðið sé ekki afmarkað í skjalinu frekar en það land sem falla eigi undir væntanlega sandgræðslugirðingu. Afsalið hafi þannig verið bundið ókomnu og óljósu skilyrði í upphafi. Sé ljóst að þessi tilgreining eignarheimildar hafi farið í bága við þær eignarheimildir sem sóknaraðilar leiði rétt sinn til fyrrgreindra fasteigna, grandlausir um tilvist margnefnds afsals.

Afsalið sé ósamrýmanlegt eignarheimildum sem sóknaraðilar leiða rétt sinn frá í dag og hefði aldrei átt að þinglýsa athugasemdalaust í upphafi. Skjal, sem eitt sinn hafi ranglega verið fært í þinglýsingabók, sé ekki hægt að setja réttilega inn að nýju með leiðréttingu. Enda hefði aldrei átt að skrá skjalið inn athugasemdalaust í upphafi.

Sé ljóst að ágreiningur sé um réttarstöðu samkvæmt afsalinu sem og til hvaða lands það taki. Úr slíkum efniságreiningi verði ekki skorið með leiðréttingu samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 eins og fulltrúi sýslumanns á Hvolsvelli hafi gert. Beri því að afmá framangreinda gjörð úr þinglýsingarskrá án frekari tafa.

2. Leiðrétting á þinglýsingarskrá sé í andstöðu við ákvæði laga nr. 39/1978.

Vísa sóknaraðilar til þess að skv. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 skuli þinglýsingarstjóri bæta úr þegar hann verður þess áskynja að færsla í fasteignabók sé röng eða mistök hafi orðið um þinglýsinguna ella. Sé þarna kveðið á um athafnaskyldu þinglýsingarstjóra í ákveðnum tilvikum, en ljóst sé að athafnafrelsi þinglýsingarstjóra séu sett takmörk, bæði hvað varði tíma og efni leiðréttinga.

Varðandi fyrra atriðið, þ.e. tímann, sé við það miðað að þinglýsingarstjóri skuli leiðrétta færslu í fasteignabók þegar hann verður þess áskynja að færslan sé röng eða mistök hafi orðið um þinglýsinguna. Það þýði að þinglýsingarstjóra beri að bregðast við án tafar, enda sé annars hætta á tjóni. Í þessu máli hafi dregist rúm 3 ár að bregðast við athugasemdum varnaraðila um skráningu í þinglýsingabók fyrir umræddar jarðir sóknaraðila. Þar með verði að líta svo á að liðinn sé sá frestur sem þinglýsingarstjóri hefur til að bregðast við ábendingum um að fasteignabók sé röng samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978, en niðurstaðan í dómi Hæstaréttar í máli nr. 554/2011 geti ekki breytt þessu.

Ákvæði 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 sé takmarkað við það þegar færsla í fasteignabók er röng eða mistök hafa orðið um þinglýsingu ella. Orðalag ákvæðisins takmarki heimildir þinglýsingarstjóra til að bæta úr röngum færslum eða öðrum mistökum. Forsenda sé að mistök hafi orðið. Af bréfi fulltrúa sýslumanns dagsettu 8. október 2012 verði helst ráðið að leiðréttingin byggi á því að færsla í fasteignabók hafi verið röng. Alls óljóst sé að raunveruleg réttindi verði byggð á umræddu afsali. Þannig hafi ekki verið sýnt fram á að raunveruleg skráning í fasteignabók hafi verið röng. Að minnsta kosti sé svo mikill vafi um þetta atriði að úr því verði ekki skorið með leiðréttingu samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978.

Þá takmarkist heimildir þinglýsingarstjóra eða staðgengils hans við breytingar á fasteignabók samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 við leiðréttingar á fyrri færslum. Hins vegar verði ákvæðinu ekki beitt til að koma að nýjum færslum. Sú „leiðrétting“ sem fram komi í bréfi fulltrúa sýslumannsins á Hvolsvelli dagsettu 8. okt. 2012, samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laganna, feli í sér breytingar á þinglýstum eigendum að fasteignum sóknaraðila, án þess að tilgreind séu eignahlutföll eða afmörkun á eignarhlutum hvers um sig. Verulega vafasamt sé hvort hér sé um að ræða leiðréttingu á fyrri færslum í fasteignabók eða nýja þinglýsingu. Að virtum athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 39/1978 virðist helst að álykta að hér sé komið langt út fyrir heimildir til leiðréttingar samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laganna.

3. Breyting fulltrúa sýslumannsins á Hvolsvelli á þinglýsingarskrá fasteigna kærenda hafi verið framkvæmd með ólögmætum hætti.

Leiðréttingu samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 verði að framkvæma þannig að sjá megi í þinglýsingabók hvernig skjöl hafi upphaflega verið færð inn, hvenær leiðrétt hafi verið og af hverjum. Geti skipt sköpum við beitingu réttarúrræða vegna þinglýsingarmistaka, að það sjáist greinilega í þinglýsingabók, hvaða mistök hafi orðið og hvenær, t.d. við beitingu ákvæða 18. gr. laga nr. 39/1978 eða við heimtu skaðabóta skv. 49. gr. laganna. Að þessu virtu hafi þinglýsingarathöfnum fulltrúa sýslumannins á Hvolsvelli verið svo verulega áfátt að afmá verði gjörninginn án tafar.

4. Þinglýsing skjalsins með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 554/2011 sé beinlínis í andstöðu við orðalag dómsins og gildandi lagaákvæði.

Í dómi Hæstaréttar frá 14. júní 2012, í máli nr. 554/2011 sé skýrt að dómsniðurstaðan bindi ekki sóknaraðila þessa máls. Dómurinn feli því ekki í sér efnisdóm um eignarheimild yfir framangreindum jörðum. Í dómi Hæstaréttar segi orðrétt: „Dómur í máli þessu bindur ekki aðra en aðila að því, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála“.

Í 4. mgr. 24. gr. laga nr. 39/1978 komi fram að dómi um réttindi til fasteignar verði ekki þinglýst, nema hann bindi þann, er nýtur þinglýstrar heimildar að eign, enda mæli lög ekki öðrum orðum. Sú ákvörðun fulltrúa sýslumannsins á Hvolsvelli að snúa við fyrri ákvörðun sýslumannsins sjálfs um að færa ekki framangreint skjal í þinglýsingarskrá með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 544/2011, sé því bæði í andstöðu við skýrt orðalag í dómnum sjálfum og þá efnisreglu sem felist í 4. mgr. 24. gr. laga nr. 39/1978.

5. Þinglýsingarstjóri

Sóknaraðilar telja að þrátt fyrir að lög nr. 39/1978 geri ráð fyrir að fulltrúi sýslumanns geti sinnt starfi þinglýsingarstjóra þegar sérstaklega standi á, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna, þá geti fulltrúi sýslumanns ekki snúið við fyrri ákvörðun sýslumanns í fjarveru sýslumanns sjálfs.

Ljóst sé af gögnum málsins að leiðrétting fulltrúa sýslumanns 8. október 2012, skv. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 hafi byggst á bréfi varnaraðila frá 7. júlí 2009. Afgreiðslutíminn sé með eindæmum langur en ástæða þess sé að þinglýsingarstjórinn sjálfur, þ.e. sýslumaðurinn á Hvolsvelli hafi ítrekað hafnað því að færa skjalið í þinglýsingabók þar sem það hafi ekki uppfyllt formkröfur sbr. sérstaklega 2. mgr. 6. gr. laga nr. 39/1978.

Ljóst sé að fulltrúanum beri aðeins að taka nauðsynlegar ákvarðanir í fjarveru sýslumanns en hann hafi ekki heimild til að snúa við eða breyta fyrri afgreiðslum sýslumanns, sem séu endanlegar. Ákvörðun fulltrúans sé þannig augljóslega í andstöðu við fyrri ákvörðun og þannig ólögmæt, enda sé óhjákvæmilegt að á þeim þremur árum sem erindið hafi legið fyrir hafi verið tekin meðvituð ákvörðun um að færa skjalið ekki í þinglýsingarskrá og fulltrúinn geti ekki breytt ákvörðun sýslumanns.

6. Afsalið uppfylli hvorki formkröfur núgildandi þinglýsingalaga, né ófrávíkjanleg skilyrði annarra laga.

Kveða sóknaraðilar að afsalið uppfylli ekki skilyrði þess að vera fært í þinglýsingabók sem eignarheimild, sbr. b-, d-, e- og f-liði 2. mgr. 6. gr. laga nr. 39/1978. Sé afsalið svo óskýrt að alls ófært sé að færa það í þessum búningi í þinglýsingarskrá umræddra jarða. Sé t.a.m. óljóst til hvaða landsvæðis skjalið tekur en það sé ekki afmarkað á neinn hátt.

Þá benda sóknaraðilar á að með hinni umdeildu ákvörðun sé jörðum sóknaraðila skipt upp milli sóknaraðila og varnaraðila þó að mörkin séu óljós. Það sé í andstöðu við 48. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og III. kafla laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna.

Afsalið verði þannig ekki fært í þinglýsingabók án þess að fyrst hafi verið dæmt um gildi þess, inntak og þýðingu, nema samkomulag náist milli aðila um inntak afsalsins og þýðingu þess um eignarheimildir að umærddum fasteignum.

7. Ekki sé hægt að stofna til óskiptrar sameignar yfir eign með þinglýsingu.

Með hinni umdeildu aðgerð sé stofnað til óskiptrar sameignar um nefndar jarðir. Með þessu hafi verið farið langt út fyrir heimildir fulltrúa sýslumanns að lögum. Slíkur efnislegur vafi sé um breytingarnar á þinglýsingarskrá sem gerðar hafi verið með bréfi fulltrúa sýslumanns 8. október 2012 að þær verði ekki gerðar skv. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978.

Hefði þinglýsingarstjóri talið vera tilefni til að leiðrétta þinglýsingabók samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 þá hafi honum borið að skrá athugasemd á þinglýstar eignarheimildir sóknaraðila í samræmi við varakröfu sóknaraðila þannig að það kæmi fram í þinglýsingabók þar til samkomulag eða eftir atvikum efnisdómur lægi fyrir um gildandi réttarstöðu milli aðila m.t.t. hins umþrætta skjals. Með ákvörðuninni verði til óskipt sameign með óljósum eignarhlutfölum, en til slíks verði ekki stofnað með „leiðréttingu“ á þinglýsingabók samkvæmt 27. gr. laga nr. 39/1978 enda falli það ekki undir heimildir skv. ákvæðinu.

8. Til viðbótar byggja sóknaraðilar á því að þau séu grandlausir og þinglýstir framsalshafar umræddra fasteignaréttinda og engum kröfum hafi verið beint að þeim af hálfu varnaraðila. Reglur eignarréttar, traustfangsreglur og þinglýsingarreglur standi því í vegi að unnt sé að fallast á greinda ákvörðun fulltrúa sýslumanns og að varnaraðili, með atbeina fulltrúa sýslumanns, geti þannig brigðað eigninni frá sóknaraðilum, sbr. sérstaklega 1. og 2. mgr. 25. gr., 29. gr. og 1. mgr. 33. gr. laga nr. 39/1978.

Um lagarök vísa sóknaraðilar til þinglýsingalaga nr. 39/1978, einkum 2., 3., 2. mgr. 6. gr., 2. mgr. 7., 24., 25., 27., 29. og 33. gr. laganna, rannsóknarskyldu þinglýsingarstjóra, 72. gr. stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 og meginreglna eigna- og fasteignakauparéttar. Einnig er vísað til 48. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 og III. kafla laga nr. 6/2001. Málskostnaðarkröfu sína byggja sóknaraðilar á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök varnaraðila.

Varnaraðilar setja fram málsástæður sínar með því að svara málsástæðum sóknaraðila í sömu röð.

Vegna 1. töluliðar:

Varnaraðilar benda á að afsalinu frá 15. júní 1945 hafi réttilega verið þinglýst athugasemdalaust þann 3. júlí sama ár. Með framangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 554/2011 hafi verið viðurkennt að afsalið sé gilt sem slíkt, enda þótt afmörkun landsins sé sú sem þar komi fram.

Ekki sé vitað hvenær afsalið hafi fallið úr þinglýsingabókum. Sé þess vegna alfarið óvitað hvort afsalið hafi verið í þinglýsingabókum við kaup eða aðra eignaryfirfærslu núverandi eigenda Húsagarðs og/eða Hrólfsstaðahellis, en jafn óljóst sé hvort sóknaraðilar hafi þá verið grandlausir við þá gerninga. Í þessu máli verði skorið úr um það hvort leiðrétting þinglýsingarstjóra á grundvelli 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 hafi verið réttmæt eins og málið horfði við honum en ekki verði skorið skorið úr um efnisatvik að baki skjali eða um réttarstöðu síðari rétthafa að eignunum á grundvelli grandleysis þeirra um hin leiðréttu mistök.

Hafi afsalið frá 1945 fallið úr þinglýsingabókum áður en sóknaraðilar eignuðust Húsagarð og/eða Hrólfsstaðahelli sé samt ljóst að fyrri eigendur hafi ekki getað selt stærri hluta af nefndum jörðum en þeir raunverulega hafi átt. Hinir nýju eigendur hafi því ekki eignast stærri hluta af umræddum jörðum en seljendur hafi haft heimildir til að selja.

Þá bendir varnaraðili á að með bréfi 16. maí 1994 hafi sóknaraðilar Ó-kk-nf A-kk-nf og E-kk-nf K-kk-nf óskað eftir því að kaupa land frá nefndum jörðum sem látið var af hendi árið 1945 þegar sandgræðslugirðingin var girt. Þá hafi sóknaraðilar óskað eftir því með bréfi, dags 15. september 1999, að mál varðandi kaup á landi jarðanna sem afhent var Sandgræðslunni um 1945 yrði tekið til umræðu og afgreiðslu hið fyrsta.

Hafi verið fyllilega í samræmi við 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 að leiðrétta þau mistök að umrætt afsal hafi fallið úr þinglýsingabókum og færa inn hið brottfallna skjal. Með leiðréttingunni sé hvorki tekin afstaða til réttarstöðu samkvæmt skjalinu, né heldur sé tekin afstaða til þess hvaða lands það taki nákvæmlega til, enda sé ekki verið að leysa úr efnislegum ágreiningi um gildi gerninga enda þótt sýnt hafi verið fram á að þeir séu fullgildir að formi til. Hvorki sé það hlutverk þinglýsingarstjóra að skera úr um réttarstöðu aðila á grundvelli efnisatriða skjals, né heldur dómstóla á grundvelli 3. gr. laga nr. 39/1978.

Vegna 2. töluliðar:

Varnaraðilar hafna því að tímafrestur þinglýsingarstjóra til breytinga sé liðinn, skv. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978. Í ákvæðinu séu engin ákvæði um tímafresti og óeðlilegt að jafn mikilsverð réttindi og eignaréttindi geti tapast sökum þess að dráttur verði hjá sýslumannsembætti við afgreiðslu máls. Bendir varnaraðili á dóm Hæstaréttar nr. 303/2011, þar sem staðfestur var úrskurður Héraðsdóms Vesturlands en þar sagði í niðurstöðum: „ ... enda er réttur til að krefjast leiðréttingar samkvæmt 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga ekki bundinn ákveðnum tímamörkum.“ Þá hafi það ekki verið óskynsamlegt að sýslumaður biði með það að taka ákvörðun í málinu uns dómur féll í Hæstaréttarmáli nr. 554/2011, enda ljóst að niðurstaða í því hafi haft mikið fordæmisgildi varðandi eignarréttarlega stöðu lands í Húsagarði og Hrólfsstaðahelli. Hafna varnaraðilar því sem röngu að það sé með öllu óljóst að raunveruleg réttindi verði byggð á hinu umrædda skjali. Dómur Hæstaréttar nr. 554/2011 sem varði sama afsal og það sem fallið hafi úr þinglýsingarbókum gefi annað til kynna. Þá hafnar varnaraðili því að um nýja færslu í þinglýsingabók sé að ræða. Um sé að tefla leiðréttingu, skv. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978, eins og fram komi í margnefndri ákvörðum embættis sýslumannsins á Hvolsvelli frá 8. október 2012. Hafi sýslumaður ekki haft neinar forsendur til að ákvarða nákvæmlega eignarhlutföll eða afmarka eign hvors aðila um sig, en leiðréttingin hafi falist í því að færa skráninguna til fyrra horfs, en tilgreining hinna afsöluðu landspildna hafi verið fullnægjandi samkvæmt þágildandi lögum.

Vegna 3. töluliðar:

Varnaraðili kveðst mótmæla því að form umræddrar leiðréttingar embættis sýslumannsins á Hvolsvelli sé í andstöðu við 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 þannig að ekki sé ljóst hvernig skjölin hafi upphaflega verið færð inn, hvenær leiðrétt hafi verið og af hverjum. Þvert á móti sé ljóst hvernig skjalið hafi upphaflega verið fært inn enda liggi fyrir ljósrit af afsalinu frá 15. júní 1945, sem og ljósrit úr eldri þinglýsingabókum fyrir jarðirnar. Í bréfi embættis sýslumannsins á Hvolsvelli, dagsettu 8. október 2012, komi fram að þinglýsingabók hafi verið leiðrétt og nærtækt að miða við dagsetningu bréfsins sem dagsetningu leiðréttingar. Fulltrúi sýslumanns riti undir bréfið og gera verði ráð fyrir að hann hafi leiðrétt þinglýsingabókina. Ekki sé kveðið á um það í 1. mgr. 27. gr. laganna að ofangreind atriði, um upphaflega færslu skjala, hvenær þau voru leiðrétt og af hverjum, skuli liggja fyrir við leiðréttingu þinglýsingabóka. Skortur á greindri tilgreiningu ætti enn síður að hafa þau áhrif að leiðréttingu þinglýsingabóka væri talið svo áfátt að afmá yrði afsalið úr þinglýsingabókum.

Vegna 4. töluliðar:

Varnaraðili hafnar því að vegna tilvísunar í bréfi embættis sýslumannsins á Hvolsvelli, til dóms Hæstaréttar nr. 554/2011, beri að ógilda ákvörðunina. Vísun til dómsins þýði einungis það að inntak afsalsins frá 15. júní 1945 hafi verið endanlega ákvarðað, hvað varði það land er áður hafi tilheyrt Tjörvastöðum. Nefndur dómur Hæstaréttar feli ekki í sér efnisdóm í máli er varði það land sem þetta mál snúi að og komi það berlega fram í dóminum sjálfum.

Af kæru sóknaraðila megi helst ráða að 4. mgr. 24. gr. laga nr. 39/1978 eigi að leiða til þess að leiðréttingu þinglýsingabóka beri að afmá. Þessu mótmælir varnaraðili enda aðeins verið leiðrétt mistök við þinglýsingu, en ekki þinglýst réttindum yfir fasteign.

Vegna 5. töluliðar:

Varnaraðili mótmælir því að með ákvörðun fulltrúa sýslumanns 8. október 2012 hafi verið snúið við fyrri ákvörðun sýslumannsins sjálfs um að færa ekki afsal frá 15. júní 1945 í þinglýsingaskrá. Engin ákvörðun hafi legið fyrir, hvorki frá sýslumanninum sjálfum né heldur öðrum til þess bærum aðila. Sýslumaðurinn á Hvolsvelli hafi ekki ítrekað hafnað að færa skjalið í þinglýsingabók þar sem það hafi ekki uppfyllt formkröfur laga enda liggi engin gögn fyrir um það. Þá sé það skilningur varnaraðila að fulltrúi sýslumanns starfi í umboði sýslumanns sjálfs. Ekki hafi annað komið fram en að ákvörðunin um leiðréttingu þinglýsingabóka frá 8. október 2012, sé í samræmi við starf fulltrúans og í umboði sýslumanns.

Vegna 6. töluliðar:

Varnaraðili kveður ekki skipta máli hvort afsalið fullnægi kröfum 6. gr. núgildandi þinglýsingalaga nr. 39/1978. Í eldri þinglýsingarlögum hafi verið gerðar vægari kröfur til þinglýsinga og sumt sem 6. gr. áskilji nú hafi ekki verið áskilið í eldri lögum, s.s. ákvæði um afmörkun í samræmi við fasteignaskrá, fastanúmer o.fl. Fráleitt sé nú að gera þær kröfur að tæplega 70 ára gamalt afsal standist allar þær hertu reglur og kröfur sem nú gildi enda geri meginreglur um lagaskil og afturvirkni laga ráð fyrir því að með nýjum lögum verði almennt ekki hróflað við lögskiptum sem lokið hafi verið í gildistíð eldri laga. Sömu sjónarmið eigi við um ákvæði skipulagslaga nr. 123/2010 og ákvæði laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001. Meginatriði sé að efni skjalsins sé skýrt, það taki til lands frá Húsagarði og Hrólfsstaðahelli og afmörkun landsins sé fullnægjandi. Hafi borið að leiðrétta skráninguna.

Kveður varnaraðili það rangt að afsalið verði ekki réttilega fært í þinglýsingabækur fyrr en að gengnum dómi um gildi þess, enda sé ljóst að innfærsla skjalsins í þinglýsingabók geti varnað honum réttarspjöllum. Með dómi eða samkomulagi þurfi svo að fá niðurstöðu um endanlegt gildi þess en þar til sú niðurstaða fáist sé leiðrétting þinglýsingabókar bæði rétt og nauðsynleg.

Vegna 7. töluliðar:

Varnaraðili kveður að vegna aðstæðna hafi verið óhjákvæmilegt að leiðrétta skráningu í þinglýsingabókum á þann hátt að varnaraðili sé skráður eigandi jarðanna ásamt sóknaraðilum. Engar forsendur hafi sýslumaður haft til að skrá tiltekin eignarhlutföll eða að afmarka nákvæmlega þá spildu er afsalið frá 1945 tekur til. Allt að einu sé ljóst að varnaraðili geri aðeins kröfu um eignarrétt að því landi jarðanna sem afsalað hafi verið árið 1945, þ.e. „ ... landspildum þeim frá nefndum jörðum vorum, sem teknar verða inn í fyrirhugaða sandgræðslugirðingu ... “.

Þekkt sé að menn geri tilkall til tilgreindra landspildna jarða, jafnvel þó opinber skráning sé þannig að um óskipta sameign sé að ræða. Bendir varnaraðili í þessu sambandi á dóm Hæstaréttar í málinu nr. 647/2010, þar sem aðilar hafi talið sig eiga hver sína afmörkuðu spildu innan sömu jarðar. Ekki hafi verið gerð athugasemd við þetta.

Nauðsynlegt sé í framhaldi af máli þessu að vinna að því að breyta eigendaskráningu á umræddum jörðum þannig að varnarðili verði einungis skráður sem eigandi að þeim spildum sem afsalað var árið 1945 en ekki að allri jörðinni í óskiptri sameign. Það verði hins vegar ekki gert nema með samkomulagi aðila eða með efnisdómi í einkamáli og hafi hvorugt áhrif í máli þessu.

Vegna 8. töluliðar:

Varnaraðilar benda á að sóknaraðilar hafi ekki getað eignast meira land jarða sinna en fyrri eigandi átti. Sé vafalaust að allt frá 1945 hafi hluti jarðanna verið í eigu ríkisins og ekki gengið kaupum og sölum. Ekki sé vitað hvenær afsalið hafi fallið úr þinglýsingabókum og hvort sóknaraðilum var eða mátti vera ljóst að afsalað hafði verið hlutum úr jörðunum.

Þessu öllu til viðbótar bendir varnaraðili á dóm Hæstaréttar í máli nr. 591/2008, þar sem staðfestur hafi verið úrskurður Héraðsdóms Vesturlands. Í staðfestum úrskurði Héraðsdóms segi: „Þótt mörk spildunnar séu ekki nákvæmlega afmörkuð var skjalið tækt til þinglýsingar eftir þágildandi lögum nr. 30/1928 um þinglýsingu skjala og aflýsing.“ Umrætt land hafi verið sagt ein dagslátta að stærð.

Þá bendir varnaraðili á dóm Hæstaréttar nr. 404/2008, sem hann kveður sambærilegan, en þar hafi upplýsingar um afsal fallið úr þinglýsingabókum, en fallist á að leiðrétting samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978 hafi verið heimil.

Þá vísar varnaraðili til 3. mgr. 38. gr. laga nr. 39/1978 en í ákvæðinu felist að afmáning skjala hafi engin áhrif á gildi þinglýsingar og haldi skjalið þeirri lögvernd sem það hafi fengið við þinglýsinguna. Þinglýsingarstjóra beri að leiðrétta afmáninguna, skv. 27. gr. laga nr. 39/1978, og haldi skjalið þá gildi sínu til frambúðar. Réttindi sem þinglýst sé eftir að eignarhaft hafi ranglega verið afmáð, standi almennt að baki hinu afmáða skjali.

Varnaraðili kveður að nauðsynlegt hafi verið að leiðrétta þinglýsingabók fyrir umærddar jarðir á þann hátt sem gert hafi verið til að varna réttarspjöllum og að leiðréttingin hafi verið réttilega framkvæmd.

Niðurstaða.

Sóknaraðilar byggja á að margnefnt afsal hafi ekki uppfyllt skilyrði þinglýsingar í upphafi og hefði aldrei átt að þinglýsa. Á þetta fellst dómurinn ekki. Þegar hefur verið dæmt um sama afsal í Hæstaréttarmálinu nr. 554/2011 og var þar talið um að ræða nægilega skýra afmörkun landsins. Þannig telur dómurinn ekki að umrætt afsal, sem veitir varnaraðila eignarrétt yfir hluta landsins, sé svo óljóst að efni sínu að því hafi ekki mátt þinglýsa sem afsali á sínum tíma, enda verður ekki séð annað en að skjalið hafi uppfyllt skilyrði þinglýsingalaga nr. 30/1928 á sínum tíma, en ljóst er að skjalið var móttekið til þinglýsingar 3. júlí 1945 hjá sýslumanninum í Rangárvallasýslu og fært í þinglýsingabók. Verður ekki séð að afsalið veiti afsalshafa réttindi sem séu ósamrýmanleg rétti afsalsgjafa. Þá verður ekki heldur séð að úr neinum efniságreiningi um réttarstöðu samkvæmt afsalinu hafi verið leyst með margnefndri leiðréttingu, enda ekki á valdi þinglýsingarstjóra.

Þá byggja sóknaraðilar á því að umrædd leiðrétting sé í andstöðu við ákvæði laga nr. 39/1978. Annars vegar vegna þess að of langur tími hafi liðið frá því var óskað eftir leiðréttingunni uns hún var framkvæmd. Á þetta fellst dómurinn ekki, enda setja nefnd lög engin skilyrði um slíka tímafresti. Hins vegar vegna þess að með leiðréttinguni sé farið langt út fyrir heimildir þinglýsingastjóra til leiðréttinga skv. 27. gr. laga nr. 39/1978. Á þetta fellst dómurinn ekki. Ljóst má vera að afsalið er þess efnis að raunveruleg réttindi verða byggð á því, sbr. dóm Hæstaréttar nr. 554/2011 um sama skjal. Er ekki um að ræða neina breytingu á eignarhaldi á umræddum jörðum, enda liggur fyrir að varnaraðili hefur verið meðal eigenda jarðanna allt frá því að afsalið var út gefið á sínum tíma. Getur ekki verið um að ræða nýja færslu heldur aðeins leiðréttingu þess að skjalið hafi fallið úr þinglýsingabókum embættisins, en telja verður að þinglýsingarstjóri hafi rúmar heimildir til leiðréttinga sbr. orðalag 27. gr. laga nr. 39/1978 um að færsla í fasteignabók sé röng eða að mistök hafi orðið um þinglýsinguna ella og er vafalaust að ákvæðið tekur til þess að skjal hafi fallið úr bókum eða verið ranglega aflýst.

Sóknaraðilar vísa til þess að leiðréttingin hafi verið framkvæmd með ólögmætum hætti þar sem ekki sjáist í þinglýsingabók hvernig leiðrétt hafi verið, en um þetta vísa sóknaraðilar til 1. mgr. 27. gr. laga nr. 39/1978. Á þetta fellst dómurinn ekki. Er þess fyrst að geta að ekki er þessi áskilnaður berlega orðaður í sjálfu ákvæðinu, en jafnframt kemur berlega fram í bréfi sýslumanns um ákvörðunina, sem og þinglýsingavottorðum, hvernig leiðréttingin var gerð.

Þá vísa sóknaraðilar til þess að þinglýsing skjalsins með vísun til dóms Hæstaréttar í máli nr. 554/2011 sé í andstöðu við dóminn sjálfan og gildandi rétt. Á þetta fellst dómurinn ekki. Ekki var um að ræða nýja þinglýsingu heldur leiðréttingu. Þá var ekki þinglýst sjálfum dómi Hæstaréttar í nefndu máli, en ekki var hins vegar óeðlilegt að litið væri til hans um efnið, enda var þar deilt um gildi afsalsins.

Sóknaraðilar vísa til þess að fulltrúi sýslumanns hafi tekið ákvörðunina gegn fyrri ákvörðun sýslumanns sjálfs og hafi ekki haft til þess heimildir og sé því ákvörðunin ólögmæt. Á þetta fellst dómurinn ekki. Ekki hefur verið sýnt fram á að önnur ákvörðun hafi verið tekin, þó svo að langan tíma hafi tekið að afgreiða málið. Þá liggur ekkert fyrir um að ákvörðun fulltrúans hafi verið í trássi við sýslumann, heldur þvert á móti eins og ráða má af bréfi sýslumanns og fulltrúa hans, dags. 15. janúar 2013, sem liggur fyrir í málinu. Verður að telja að sýslumanni hafi verið fyllilega heimilt að fela fulltrúa sínum að afgreiða málið.

Þá kveða sóknaraðilar að margnefnt afsal uppfylli ekki formkröfur núgildandi þinglýsingalaga nr. 39/1978, né heldur ófrávíkjanleg skilyrði annarra laga. Að mati dómsins verður hér fyrst og fremst að líta til þess að skjalinu var þinglýst á sínum tíma og uppfyllti þá skilyrði þinglýsingar. Er ótækt að skjalið og þinglýsing þess fái ekki haldið gildi sínu þó að vera kunni að það uppfylli ekki skilyrði þinglýsingar nú, enda geta slík ákvæði ekki verið afturvirk og þannig gert að engu þá vernd sem þinglýsing veitir réttindum samkvæmt eldri skjölum. Því hefur þegar verið hafnað að afmörkun landsins hafi ekki verið nægileg. Þá verður ekki talið að með leiðréttingunni hafi verið komið á eignarréttarlegu fyrirkomulagi sem ekki hafi áður verið fyrir hendi, en með þinglýsingu eða leiðréttingu verður ekki stofnað til réttar sem ekki var þegar fyrir hendi, né heldur tekinn af réttur sem fyrir hendi er. Sama gildir um önnur ákvæði laga sem sóknaraðilar vísa til, að tilkoma þeirra laga getur ekki staðið í vegi þeirri vernd sem þinglýsingu er ætlað að veita og skiptir þá ekki máli þó að þau réttindi séu eldri en hin nýju ákvæði og að þeim réttindum hafi áður verið þinglýst.

Þá vísa sóknaraðilar til þess að með leiðréttingunni, sem sóknaraðilar nefna þinglýsingu, sé stofnað til óskiptrar sameignar en óheimilt sé að gera það með þinglýsingu. Á þessi sjónarmið fellst dómurinn ekki. Í ákvörðun sýslumanns kemur ekkert fram um það í hvaða hlutföllum aðilar eigi jarðirnar, eða á hvern annan hátt hún skiptist milli þeirra, enda er það ekki á færi þinglýsingarstjóra að ákveða slíkt. Með ákvörðuninni er ekki á neinn hátt hróflað við því á hvern hátt aðilar málsins eiga umræddar jarðir. Það verður ekki gert nema með samkomulagi eða dómsmáli í venjulegu einkamáli.

Þá vísa sóknaraðilar til þess að þeir hafi verið grandlausir og standi reglur eignarréttar, traustfangsreglur og þinglýsingarreglur því í vegi að unnt sé að fallast á ákvörðun sýslumanns og að varnaraðili geti ekki brigðað eigninni frá sóknaraðilum. Á þetta felst dómurinn ekki. Ljóst er að sóknaraðilar gátu aldrei eignast meira land en fyrri eigandi átti. Hvort sem sóknaraðilar voru grandlausir eða ekki þá gat seljandi, eða fyrri eigandi, ekki selt meira land en hann átti og óumdeilt er að samkvæmt umræddu afsali var hluta landsins afsalað til varnaraðila og hefur hann síðan verið eigandi þess hluta. Er ekki með ákvörðun sýslumanns hróflað við eignarrétti aðila málsins gagnvart landinu.

Samkvæmt öllu ofansögðu verður því hafnað bæði aðal- og varakröfu sóknaraðila, en sóknaraðilar hafa ekki fært fram sérstakar málsástæður sem vísi aðeins til varakröfu.

Ekki hefur verið krafist málskostnaðar af hálfu varnaraðila og verður því ekki úrskurðað um hann.

S-kk-nf G. G-kk-nf héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.

Ú r s k u r ð a r o r ð :

Hafnað er aðalkröfu sóknaraðila, Ö-kvk-ef B-kvk-ef S-kvk-ef, E-kk-ef E-kk-ef K-kk-ef, Ó-kk-ef A-kk-ef og Ó-kvk-ef S-kvk-ef, um að ákvörðun þinglýsingarstjóra á Hvolsvelli frá 8. október 2012 verði hrundið og að lagt verði fyrir þinglýsingarstjóra að afmá skjal frá 15. júní 1945, í veðmálabók l. 16 nr. 173, úr þinglýsingabók Hrólfsstaðahellis, landnúmer 164981, og Húsagarðs, landnúmer 164982.

Hafnað er varakröfu sóknaraðila um að afsal frá 15. júní 1945, í veðmálabók l. 16. nr. 173, verði afmáð úr þinglýsingabók sem eignarheimild fyrir framangreindum jörðum og verði þess í stað skráð athugasemd í þinglýsingabók á önnur þinglýst skjöl um eignarheimildir jarðanna Hrólfsstaðahellis, landnúmer 164981, og Húsagarðs, landnúmer 164982.

S-kk-nf G. G-kk-nf