E-2191/2020

1

Mál þetta, sem dómtekið var 11. mars 2021, höfðaði A, [...], með stefnu birtri 18. mars 2020, á hendur íslenska ríkinu, [...], til heimtu skaðabóta, vaxta og málskostnaðar.

2

Stefnandi krefst þessað stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur aðfjárhæð 800.000 krónur, með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. mars 2016 til 3. nóvember 2016, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 3. nóvember 2016 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

3

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.

I

Málavextir

4

Mál þetta má rekja til þess, að [...] mætti á lögreglustöð þann 18. mars 2016 og tilkynnti um að stefnandi hefði í hótunum um að setja nektarmyndir af henni á veraldarvefinn ásamt því að hóta að svipta sig lífi.

5

Að kvöldi sama dags var stefnandi handtekinn í þágu rannsóknar málsins og farsími hans haldlagður, þar sem talið var að í honum kynnu að vera sönnunargögn í málinu. Stefnandi var í kjölfarið færður til skýrslutöku og viðurkenndi hann að hafa í síma sínum myndir af umræddri stúlku, sem hún hefði sent honum. Opnaði stefnandi við það tækifæri spjall á milli hanso g stúlkunnar, þar sem sjá mátti myndir af kynfærum hennar. Mun stefnandi hafa eytt spjallinu að viðstöddum rannsóknaraðilum og verjanda.

6

Er lögregla hugðist rannsaka símann nánar neitaði stefnandi að veita henni heimild til þess, svo og að gefa upplýsingar um aðgangsorð. Var stefnanda tjáð að lögregla myndi freista þess að komast fram hjá læsingum símans, sem var og gert í kjölfar þess að símanum var komið til tölvurannsóknardeildar Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Ekki var aflað dómsúrskurðar til aðfá heimild til aðgerðanna.

7

Stefnandi beindi kröfu til héraðsdóms þann 21. mars 2016 um að lögreglu yrði gert að aflétta haldlagningu á umræddum síma. Með úrskurði 12. apríl 2016 var þeirri kröfu hafnað en þeirri ákvörðun var í framhaldi af því skotið til Hæstaréttar Íslands.

8

Með dómi í máli nr. 297/2016 staðfesti Hæstiréttur úrskurðinn. Kom fram hjá Hæstarétti að fallast mætti á þaðmeð héraðsdómi, að skilyrði 1. mgr. 68. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 til að leggja hald á farsíma stefnanda hafi verið uppfyllt, enda hafi verið ljóst strax við handtöku að upplýsingar og gögn í símanum gætu haft sönnunargildi og skipt miklu fyrir rannsókn málsins. Þá yrði ekki séð að skilyrði væru komin til þess að aflétta haldi, sbr. 1. mgr. 72. gr. laga um meðferð sakamála, enda kynni farsíminn að verða gerður upptækur með dómi. Hins vegar benti Hæstiréttur á að 68. gr. laganna yrði ekki skilin á þann veg að lögregla gæti rannsakað efnisinnihald raftækja án dómsúrskurðar. Aðstæður í máli stefnanda væru efnislega sambærilegar þeim sem ákvæði 1. mgr. 70. gr. og 1. mgr. 84. gr. sömu lagat ækju til. Samkvæmt lögjöfnun frá þeim væri ljóst að lögregla hefði þurft dómsúrskurð til að rannsaka efni símans. Samkvæmt þessu hefðu aðgerðir lögreglu brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 1. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944.

9

Ákæra í máli ákæruvaldsins gegn stefnanda var gefin út hinn 5. nóvember 2018. Samkvæmt henni voru stefnanda gefnar að sök hótanir og brot á barnaverndarlögum, með því að hafa, á tímabilinu 13. ágúst 2015 til 18. mars 2016, ítrekað sent brotaþola skilaboð úr síma sínum og samskiptaforritum og stofnað bloggsíðu, en í skilaboðunum hótaði hann að birta af henni nektarmyndir og að bera út sögur um hana, en myndirnar hafi stefnandi haft í vörslum sínum, og með háttsemi sinni valdið brotaþola ótta um líf, heilbrigði og velferð sína og sýnt henni yfirgang, ruddalegt og ósiðlegt athæfi, sært hana og móðgað en hún hafi á umræddum tíma, allt til [...].[...]2016, verið 17 ára gömul. Skilaboðin sem stefnandi sendi brotaþola voru síðan tilgreind með dagsetningum í 38 liðum.

10

Stefnandi krafðist þess að ákæruvaldinu yrði synjað um framlagningu þeirra gagna sem lögregla hefði aflað með framangreindum hætti, en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 14. ágúst 2019, sem Landsréttur staðfesti með vísan til forsendna með úrskurði í máli nr. 590/2019. Þar sagði meðal annars að með hliðsjón af tveimur nánar tilgreindum dómum Hæstaréttar yrði að líta svo á að þau andmæli sem stefnandi tefldi fram vegna öflunar þessara sönnunargagna kæmu til úrlausnar við efnismeðferð málsins, en leiddu ekki til synjunar við framlagningu þeirra.

11

Dómur í sakamáli gegn stefnanda var kveðinn upp í Héraðsdómi Reykjaness þann 24. janúar 2020, í máli nr. S- 551/2018. Þeim dómi var ekki áfrýjað. Var talið að sú háttsemi stefnanda að hafa hótað brotaþola dreifingu mynda af henni hefði verið til þess fallin að vekja hjá brotaþola ótta um heilbrigði sitt og velferð. Með því að hóta stúlku á átjánda ári ítrekað slíkri birtingu nektarmynda af henni hefði stefnandi sýnt henni yfirgang og ruddalegt og ósiðlegt athæfi með þeirri undantekningu að skilaboð 37 og 38 hefðu verið send eftir að brotaþoli varð 18 ára. Á stefnanda og brotaþola væri umtalsverður aðstöðumunur en brotaþoli hefði verið unglingsstúlka en stefnandi tæplega þrítugur.

12

Stefnandi var sakfelldur fyrir brot gegn 233. gr. laga nr. 19/1940 vegna 22 skilaboða af 38, sem ákært var fyrir, og fyrir brot gegn 3. mgr. 99. gr. laga nr. 80/2002 vegna 2 0 skilaboða. Stefnandi var sýknaður vegna annarra skilaboða og vegna vefsíðu sem hann var sagður hafa stofnað í ákæru.

13

Þá var komist að þeirri niðurstöðu í sakamálinu, að skilyrði haldlagningar símans hefðu verið uppfyllt og ljóst þegar við handtöku stefnanda að upplýsingar og gögn í símanum gætu haft sönnunargildi og skipt miklu fyrir rannsókn málsins. Ekkert hefði komið fram í málinu sem gerði sennilegt að kröfu um heimild til rannsóknar á innihaldi símans hefði verið hafnað, ef hún hefði verið borin upp við dómstóla. Þegar litið væri til framgreinds yrði að líta svo á að rannsókn lögreglu á símanum án dómsúrskurðar hefði haft þau áhrif að gögnin hefðu orðið aðgengileg fyrir lögreglu nokkru fyrr en ella, en hefði ekki orðið til þess að hún hefði fengið í hendur gögn sem hún ella hefði ekki fengið. Að þessu virtu þótti aðferð lögreglu við að afla gagnanna ekki draga úr sönnunargildi þeirra.

14

Stefnandi var dæmdur til að sæta fangelsi í þrjá mánuði. Fullnustu refsingar var frestað og skyldi hún falla niður að liðnum tveimur árum héldi hann almennt skilorð. Stefnandi var jafnframt dæmdur til að greiða brotaþola 500.000 krónurí miskabætur, ásamt vöxtum, og þóknun vegna lögmannskostnaðar við að gæta hagsmuna hennar fyrir dómi. Loks var stefnandi dæmdur til að greiða þriðjung málsvarnarlauna sinna.

15

Stefnandi sendi Lögreglustjóranum á Suðurnesjum kröfu um greiðslu miskabóta með bréfi, dags. 30. september 2016, en krafan var jafnframt send ríkislögmanni.

16

Ríkislögmaður hafnaði því með bréfi, dags. 16. febrúar 2018, að taka afstöðu til bótaskyldu, þar sem sakamál vegna kæru á hendur stefnanda væri enn til meðferðar hjá lögreglu.

17

Með tölvuskeyti lögmanns stefnanda til embættis ríkislögmanns, dags. 26. febrúar 2020, var óskað eftir afstöðu ríkislögmanns til bótakröfu stefnanda eigi síðar en 9. mars 2020. Var erindið ítrekað í tölvuskeyti, dags. 5. mars sama ár, en hvorugu skeytinu var svarað.

18

Stefnandi höfðaði í framhaldi af því mál þetta, enda ljóst að þann 21. mars 2021 væru fjögur ár liðin frá umræddri rannsóknaraðgerð lögreglu.

II

Helstu málsástæður stefnanda

19

Stefnandi byggir mál sitt á þeirri málsástæðu að lögregla hafi með framan lýstri framkomu sinni ekki aðeins brotið með ólögmætum hætti gegn friðhelgi einkalífs hans, sbr. 71. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944, heldur hafi lögregla jafnframt brotið gegn 228. gr. almennra hegningar laga nr. 19/1940 með athæfi sínu.

20

Stefnandi vísar til þess að ríkislögmaður álykti ranglega að ekki séu lagaskilyrði til að krefjast bóta nema málið hafi verið fellt niður eða sýknað hafi verið í því. Rétt séað bætur skv. XXXIX. kafla laga um meðferð sakamála séu bundnar umræddum skilyrðum, en stefndi telji þau skilyrði einungis eiga við þegar lögregla starfi innan ramma laga og reglna.

21

Miskabótakrafa stefnanda í málinu byggist auk þess fyrst og fremst á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem ljóst sé að stefndi beri skaðabótaábyrgð á ólögmætri meingerð lögreglu gegn stjórnarskrárvarinni friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar.

22

Stefnandi vísar til þess að í dómi Hæstaréttar í málinr. 297/2016 hafiþví verið slegið föstu að lögreglan hefði, með því að rannsaka efni farsíma stefnanda án þess að fyrir l ægi samþykki hans eða dómsúrskurður, brotið gegn friðhelgi einkalífs hans.

23

Sú ólögmæta aðgerð, sem jafnframt brjóti gegn 228. gr. almennra hegningar laga, þar sem lögregla hafi farið langt út fyrir lagaheimildir með broti sínu, leiði ein og sér til miskabótaskyldu, sbr. 26. gr. skaðabótalaga.

24

Stefnandi byggir á því, að í því sambandi skipti engu þótt stefnandi hafi verið sakfelldur fyrir hluta ákæruatriða í sakamáli, enda beri lögreglu að fara eftir lögum og reglum í landinu í störfum sínum. Þótt ólögmæt öflun gagna, sem m. a. voru að hluta notuð sem sönnunargögn í sakamáli á hendur stefnanda, hafi ekki valdið því að óheimilt væri að nota gögnin sem sönnunargögn í sakamálinu, eins og staðfest hafi verið í úrskurði Landsréttar nr. 590/2019, þá sé ljóst að ólögmæt rannsóknaraðgerð lögreglu ein og sér leiði til skaðabótaskyldu, m. a. á grundvelli sakarreglu skaðabótaréttar.

25

Stefnandi telur tjón sitt augljóst, enda hafi lögreglumenn komist yfir viðkvæmar myndir og persónuleg gögn hans með ólögmætum hætti og eigi stefnandi því ótvíræðan rétt til miskabóta. Stefnandi telur að ábyrgð stefnd a á rannsóknaraðgerðum lögreglu og lögmæti þeirra sé hlutlæg. Þá verði jafnframt að gera strangar kröfur til þess að lögregla þekki mörk lagaheimilda sinna og því sé að lágmarki um saknæmt gáleysi lögreglu að ræða, þ. e. að brjótast með ólögmætum hætti inn í símtæki stefnanda og það eftir samráð við löglærðan fulltrúa embættisins.

26

Stefnandi telur að stefnufjárhæð sé hófleg krafa til miskabóta, en til vara sé gerð krafa um hæfilegar miskabætur að mati dómsins.

27

Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi undir rekstri málsins og gerir til samræmis við það kröfu um að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

III

Helstu málsástæður stefnda

28

Stefndi mótmælir öllum málsástæðum og kröfum stefnanda. Stefndi bendir á að stjórnarskrárákvæði, sem stefnandi vísi til, veiti ekki rýmri rétt til bóta en 246. gr. laga um meðferð sakamála. Megi í því sambandi benda á dóma Hæstaréttar í málum nr. 492/2011 og 601/2012, þar sem fram komi að túlka beri 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. M annréttindasáttmála Evrópu með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök. Aðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar við rannsókn málsins og stefnandi hafi verið sakfelldur fyrir þau brot sem honum voru gefin að sök.

29

Stefndi bendir á að í niðurstöðu héraðsdóms í sakamáli gegn stefnanda, þar sem hann hafi verið sakfelldur, hafi komiðfram að aðferð lögreglu til að afla gagna úr símanum hafi ekki dregið úr sönnunargildi þeirra. Ekkert bendi til annars en að lögregla hefði fengið dómsúrskurð fyrir skoðuninni, hefði verið eftir honum leitað. Þannig hafi verið staðfest að við handtöku stefnanda hefði verið lagaheimild fyrir haldlagningu símans og ljóst að upplýsingar og gögn í símanum gætu haft sönnunargildi og skipt miklu fyrir rannsókn málsins.

30

Stefndi bendir á að sakborningum beri að skýra undanbragðalaust og greinilega frá öllum atvikum varðandi málsatvik, aðkomu að málinu og á þann hátt að unnt verði að afla staðfestingar þess að rétt sé frá greint. Þ að eigi við þrátt fyrir þá meginreglu að sakborningi sé óskylt að svara spurningum um refsiverða hegðun sem honum er gefin að sök. Í þessu samhengi vísar stefndi til dóma Hæstaréttar í málum nr. 175/2000 og nr. 457/2009.

31

Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála eigi maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi stefnda ef hann hefur verið sýknaður eða mál hans verið fellt niður. Í 2. mgr. sömu lagagreinar sé tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. erufyrir hendi. Þar séþó tekið fram að fella megi niður bætur, eða lækka þær, ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans er reist á.

32

Þannig verði, að mati stefnda, að liggja fyrir tvennskonar skilyrði svo réttur til bóta sé uppfylltur, annars vegar að mál hafi verið fellt niður eða sýknað hafi verið í dómsmáli og hins vegar að hið bótaskylda tjón verði rakið til einhverra af þeim þvingunaraðgerðum sem lögreglu er heimilt að grípa til á grundvelli ákvæða í IX.–XVI. kafla laga nr. 88/2008. Þar sem stefnandi hafi verið sakfelldur séu skilyrði 1. mgr. 246. gr. ekki uppfyllt, en þegar af þeim sökum beri að sýkna stefnda.

33

Stefndi bendir á að í málinu liggi fyrir að stefnandi hafi sætt aðgerðum samkvæmt IX. kafla laga nr. 88/2008, í þágu rannsóknar á máli, þar sem hann hafi verið fundinn sekur um brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Niðurstaða þess máls hafi ekki legið fyrir þegar stefnandi hafi sent ríkislögmanni bótakröfu, sem móttekin hafi veriðí október 2016. Þá hafi rannsókn málsins enn verið í gangi og því ekki lagaskilyrði til að gera bótakröfu.

34

Stefndi hafnar því að bótaskylda sé fyrir hendi, sbr. 26. gr. skaðabótalaga, þó Hæstiréttur hafi talið að brotið hefði verið á friðhelgi einkalífs stefnanda í máli nr. 297/2016. Á þeim tíma hafi niðurstaða í sakamálinu ekki legið fyrir. Stefnandi hafi síðar verið sakfelldur fyrir hluta þeirrar háttsemi sem til rannsóknar var. Hann geti því ekki krafist skaðabóta samkvæmt ákvæðum XXXIX. kafla laga um meðferð sakamála vegna þeirra rannsóknaraðgerða, sbr. 1. mgr. 246. gr. laganna, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 353/2017 frá 20. apríl 2018. Að sama skapi séu ekki skilyrði til að dæma stefnanda bætur á grundvelli 71. gr. stjórnarskrárinnar, enda hafi Hæstiréttur ítrekað staðfest að stjórnarskrárákvæði veiti ekki rýmri rétt til bóta en 246. gr. laga nr. 88/2008.

35

Stefndi hafnar því að um bótaábyrgð á grundvelli sakar samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga sé að ræða. Ekki hafi verið sýnt fram á saknæmt gáleysi lögreglu, enda hafi lögregla verið að afla sönnunargagna, sem haft hafi úrslitaþýðingu í sakamáli, þar sem stefnandi hafi verið dæmdur sekur um gróft ofbeldi gegn stúlku undir lögaldri. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 297/2016 hafi verið fundið að því að lögregla hefði við rannsókn málsins ekki aflað dómsúrskurðar til að skoða upplýsingar og gögn í síma stefnanda, þegar samþykki hans lá ekki fyrir. Stefndi bendir á að það hafi hvorki leitt til þess að haldlagningu símans yrði hnekkt né að dómstólar hefðu h afnaðþví að leggja gögnin og upplýsingarnar, sem þannig var aflað, til grundvallar í sakamálinu.

36

Stefndi bendir á að skoða verði atvik málsins með heild stæðum hætti og að í sakamálinu hafi því verið slegið föstu að fengist hefði dómsúrskurður til að skoða innihald símans, hefði verið eftir því leitað. Aðgerð lögreglu hafi aðeins leitt til þess að gögnin urðu aðgengilegri fyrr, en hefði alls ekki leitt til þess að lögregla hefði með þessu móti aflað gagna sem hún hefði ekki getað fengið með dómsúrskurði. Af því leiði að stefnandi hafi í raun ekki orðið fyrir neinum réttarspjöllum vegna aðgerða lögreglu, þar sem gagnanna hefði alltaf verið aflað með dómsúrskurði, auk þess sem aðgerðin hafi ekki leitt til þess að sönnunargildi gagnanna yrði minna. Öðru sætti hefði héraðsdómur komist að þeirri niðurstöðu að með aðgerðum lögreglu hefði verið aflað gagna sem ekki hefði verið unnt að afla með dómsúrskurði, eða að ekki hefði verið unnt að leggja gögnin, sem þannig var aflað, til grundvallar í sakamálinu.

37

Stefndi byggir á því að stefnandi beri sjálfur alfarið ábyrgð á þeim aðgerðum sem lögregla hafi þurft að beita gagnvart honum við rannsókn málsins. Því beri einnig að sýkna stefnda á grundvelli 2. málsliðar 2. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála, þar sem segi að fella megi niður bætur eða lækka ef þolandi aðgerða hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

38

Að sögn stefnda hefur ekki reynt á það fyrir dómstólum að krafist sé miskabóta í máli þar sem stefnandi hefur verið sakfelldur fyrir þann verknað sem leiddi til þvingunaraðgerða, samkvæmt IX.- XIV. kafla laga um meðferð sakamála, við rannsókn málsins. Hljótiþ að að teljast eðlilegt, enda liggi þá fyrir sök þess sem hefur þolað slíkar aðgerðir og sé skilyrðum 246. gr. því ekki til að dreifa við slíkar aðstæður. Stefndi vísar í því sambandi til grundvallarsjónarmiða skaðabótaréttarins um eigin sök stefnanda, sem leiði til sýknu.

39

Stefndi kveður að varakrafa hans um lækkun bóta byggist á framangreindum málsástæðum og sjónarmiðum, enda hafi að mati stefnda verið sýnt fram á að stefnandi hafi án vafa valdið þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, og það leiði til verulegrar lækkunar bótakröfu, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála. Vísi st þar m. a. til dóms Hæstaréttar í máli nr. 534/2012.

40

Stefndi telur miskabótakröfu stefnanda vera allt of háa og ekki í samræmi við dómaframkvæmd í málum þar sem bótakrefjandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi bótakröfu sína á. Vísast þar m. a. til dóms Hæstaréttar í máli nr. 191/2017.

41

Vaxtakröfu stefnanda er mótmælt og bent á að þegar kröfubréf hafi verið sent til embættis ríkislögmanns hafi ekki verið lagaskilyrði til að gera bótakröfu. Lagaskilyrðin hafi í raun ekki orðið virk, þar sem stefnandi hafi síðar verið sakfelldur. Af þeim sökum eigi aðeins að dæma vexti frá dómsuppsögudegi, sbr. 2. málslið 9. gr. laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001, verði komist að þeirri ólíklegu niðurstöðu að stefnandi eigi bótarétt.

42

Stefndi kveður að til vara sé þess krafist að upphafstími vaxta verði mánuði eftir að málið hafi verið höfðað eða frá 18. apríl 2020, sbr. 1. málslið 9. gr. sömu laga, og til þrautavara að upphafstími vaxta skuli vera mánuði eftir að tölvupóstur lögmanns stefnanda hafi verið sendur þann 26. febrúar 2020, en þáhafiniðurstaða héraðsdóms legið fyrir.

43

Krafa stefnda um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Niðurstöður

44

Óumdeilt er í málinu að lögregla lagði án dóms úrskurðar hald á farsíma stefnanda vegna rannsóknar sakamáls, sem síðar leiddi til ákæru á hendur stefnanda og loks til dóms Héraðsdóms Reykjaness í máli ákæruvaldsins á hendur stefnanda. Óumdeilt er sömuleiðis að lögregla rannsakaði innihald nefnds síma, án samþykkis stefnanda og án þess að afla til þess úrskurðar dómara.

45

Með dómi Hæstaréttar frá 20. apríl 2016 í máli nr. 297/2016, þ. e. í kærumáli stefnanda gegn Lögreglustjóranum á Suðurnesjum, sem fór með rannsókn sakamálsins á sínum tíma, var komist að þeirri niðurstöðu að þótt heimilt væri að haldleggja hlut án úrskurðar dómara, sbr. 1. m gr. 69. g r. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, þá yrði 68. g r. laganna ekki skilin á þann veg að lögregla gæti rannsakað efnisinnihald raftækja án þess að fyrir lægi dómsúrskurður. Þær aðstæður væru efnislega sambærilegar þeim sem ákvæði 1. m gr. 70. g r. og 1. m gr. 84. g r. laganna tækju til og samkvæmt lögjöfnun frá þeim væri ljóst að lögregla hefði þurft dómsúrskurð til þess að rannsaka efni farsíma stefnanda í greint sinn. Samkvæmt því hefðu aðgerðir lögreglu brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 1. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar.

46

Stefnandi var þann 20. janúar 2020 dæmdur í Héraðsdómi Reykjaness, í máli nr. S-551/2018, til skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar í þrjá mánuði vegna brota gegn 233. g r. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. m gr. 99. g r. barnaverndarlaga nr. 80/2002, svo og til greiðslu miskabóta. Stefnandi var sakfelldur fyrir hluta þeirra atriða sem ákært var fyrir, en sýknaður að hluta. Ekki er umdeilt í því máli sem hér er til meðferðar að sakfelling stefnanda fyrir Héraðsdómi Reykjaness byggðist að hluta til á gögnum sem aflað hafði verið með ólögmætum hætti við rannsókn á farsíma stefnanda samkvæmt framansögðu.

47

Um haldlagningu farsíma stefnanda og notkun á þeim gögnum sem fundust í símanum við rannsókn hans, sem Hæstiréttur gerði á sínum tíma athugasemdir við, sagði svo í dómi Héraðsdóms Reykjaness: Hefur ekkert komið fram í málinu sem gerir sennilegt að kröfu um heimild til rannsóknar á innihaldi símans hefði verið hafnað ef hún hefði verið borin upp við dómstóla. Þegar á framanritað er horft verður að líta svo á, að sú gjörð lögreglu að rannsaka símann án þess að leita um það dóms úrs urðar, hafi haft þau áhrif að gögnin hafi orðið henni aðgengileg einhverju fyrr en ella en hafi ekki orðið til þess að hún hafi fengið í hendur gögn sem hún ella hefði ekki fengið. Áfram segir í dómi Héraðsdóms Reykjaness: Þegar á þetta er horft þykir aðferð lögreglu við að afla gagnanna ekki draga úr sönnunargildi þeirra. Í þeirri niðurstöðu felst engin afstaða til þess hvort ákærði kann að eiga einkaréttarkröfu á hendur lögreglu vegna hennar.

48

Stefnandi krefst miskabóta vegna þeirrar háttsemi lögreglu að rannsaka farsíma hans samkvæmt framansögðu án úrskurðar dómara, eins og áskilið er samkvæmt lögum. Kröfu sína byggir stefnandi á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en ekki á 246. gr. laga um meðferð sakamála, sbr. 2. gr. laga nr. 17/2018.

49

Stefndi andmælir miskabótakröfu stefnanda meðal annars á þeirri forsendu að 71. gr. stjórnarskrárinnar veiti stefnanda ekki betri rétt en leitt hefði af 246. gr. laga um meðferð sakamála. Stefnandi hafi verið sakfelldur í Héraðsdómi Reykjaness og því séu aðstæður ekki með þeim hætti sem kveðið sé á um í 1. m gr. 246. g r. laga um meðferð sakamála, sem byggistá þeirri forsendu að mál hafi annað hvort verið fellt niður eða viðkomandi sýknaður fyrir dómi. Auk þess hafi stefnandi sjálfur átt sök á því hvernig fór með því að neita lögreglu um aðgang að farsíma hans í greint sinn, sbr. 2. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála.

50

Ákvæði 246. gr. laga um meðferð sakamála, sbr. 2. gr. laga nr. 17/2018, felur í sér hlutlæga bótareglu, sem tryggir þeim sem misgert er við bætur, án tillits til sakar, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Hér er um sérreglu að ræða, sem veitir tjónþola aukinn rétt til bóta við ákveðnar aðstæður, umfram það sem leiða má af almennum reglum.

51

Eins og áður segir þá byggjast kröfur stefnanda í máli þessu ekki á 246. gr. laga um meðferð sakamála, sbr. 2. gr. laga nr. 17/2018, og því óþarft að fjalla frekar um það hvort skilyrði hennar hafi verið uppfyllt eins og hér stendur á. Ekki er hins vegar unnt að fallast á það með stefnda að það útiloki rétt stefnanda til skaðabóta á grundvelli almennra reglna ef skilyrði nefndrar greinar laga um meðferð sakamála teljast ekki vera uppfyllt.

52

Ákvæði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga er ólíkt 246. g r. laga um meðferð sakamála að því leyti að bætur verða því aðeins greiddar samkvæmt b-lið 1. m gr. 26. g r. skaðabótalaga vegna meingerðar gegn persónu, friði eða æru, ef meingerðin telst ólögmæt og ef um saknæma hegðun er að ræða, þ. e. ásetning eða gáleysi. Samkvæmt lögskýringargögnum þarf gáleysi að vera verulegt til þess að tiltekið tjónsatvik verði talið ólögmæt meingerð. Grundvöllur ábyrgðar samkvæmt 26. g r. skaðabótalaga er þannig sök, þ. e. sakarreglan eða reglan um ábyrgð vinnuveitanda á tjóni sem starfsmaður hans hefur valdið.

53

Fyrir dóminum liggur, samkvæmt framansögðu, að taka afstöðu til þess hvort sú háttsemi starfsmanna Lögreglustjórans á Suðurnesjum að rannsaka farsíma stefnanda í greint sinn, án samþykkis og án dómsúrskurðar, hafi verið saknæm og hvort háttsemin hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn friði stefnanda, eins og á stóð, enda ekki um hlutlæga ábyrgð að ræða, eins og samkvæmt 246. gr. laga um meðferð sakamála.

54

Ólögmæti háttsemi starfsmanna Lögreglustjórans á Suðurnesjum er hins vegar óumdeilt, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 297/2016, sem taldi þá háttsemi brjóta gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 1. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar.

55

Í málinu liggur frammi rannsóknarskýrsla lögreglu, dagsett 26. september 2016, þar sem fram kemur að stefnandi hafi verið handtekinn og yfirheyrður hinn 18. mars 2016. Óumdeilt er að hald var lagt á farsíma stefnanda við handtöku hans, auk þess sem stefnandi neitaði að veita samþykki sitt til rannsóknar á innihaldi símans.

56

Samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá 12. apríl 2016, sem kærður var til Hæstaréttar þann 14. sama mánaðar, og lyktaði með dómi Hæstaréttar hinn 20. apríl 2016 í máli nr. 297/2016, þá barst Héraðsdómi Reykjaness fyrst erindi vegna haldlagningar á síma stefnanda þann 21. mars 2016. Málið var í kjölfar þess þingfest þann 23. sama mánaðar, en frestað að beiðni stefnanda. Var málið loks tekið til úrskurðar hinn 11. apríl 2016 og úrskurður kveðinn upp degi síðar.

57

Í málinu liggur fyrir skýrsla lögreglu, dagsett 21. mars 2016, þar sem segir að gögn úr farsíma stefnanda hafi verið afrituð og þau afhent rannsóknara til frekari skoðunar. Á sama hátt segir í fyrrnefndri rannsóknarskýrslu lögreglu frá 26. september 2016 að skýrsla hafi verið tekin af stefnanda hinn 8. apríl 2016, þar sem honum hafi verið kynnt að lögreglan hefði hafið rannsókn á símanum og honum kynnt hvað rannsóknin hefði leitt í ljós.

58

Samkvæmt framansögðu virðist ljóst að gögn úr farsíma stefnanda höfðu þegar verið afrituð af lögreglunni þegar erindi vegna ágreinings um lögmæti haldlagningar símans barst Héraðsdómi Reykjaness, sbr. 2. mgr. 102. gr. laga um meðferð sakamála. Afrakstur rannsóknar gagnanna hafði sömuleiðis verið kynntur stefnanda áður en málflutningur fór fram fyrir Héraðsdómi Reykjaness vegna ágreinings um haldlagningu símans.

59

Á sama hátt liggur fyrir samkvæmt nefndri rannsóknarskýrslu lögreglu, dagsettri 26. september 2016, að ákvörðun um rannsókn á síma stefnanda, án samþykkis stefnanda og án dómsúrskurðar, var tekin af lögreglu eftir að samráð hafði verið haft við löglærða fulltrúa embættis Lögreglustjórans á Suðurnesjum.

60

Ekki liggur fyrir samkvæmt framansögðu hvenær á tímabilinu 18. til 21. mars 2016 gögn úr farsíma stefnanda voru afrituð. Stefndi verður hins vegar að bera hallan naf því að lögregla hafi ekki aflað sér dómsúrskurðar áður en það var gert, eins og áskilið er samkvæmt lögum, sbr. áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 297/2016.

61

Sú háttsemi lögreglu og eftir atvikum löglærðs fulltrúa við embætti Lögreglustjórans á Suðurnesjum, aðmæla fyrir um og láta fara fram afritun á gögnum í símastefnanda og rannsókn þeirra, án samþykkis stefnanda og án dómsúrskurðar, var að mati dómsins saknæm. Skilyrðum sakarreglunnar og reglu skaðabótaréttarins um vinnuveitandaábyrgð, þ. m. t. um sök og ólögmæti, er þar með fullnægt eins og hér stendur á.

62

Að sama skapi verður að telja að saknæmisstig áður lýstrar háttsemi starfsmanna Lögreglustjórans á Suðurnesjum, sem braut samkvæmt framansögðu gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 1. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, hafi verið með þeim hættiað um ólögmæta meingerð hafi verið að ræða gegn friði stefnanda, sbr. b - lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, þar sem um stórfellt gáleysi hafi veriðað ræða.

63

Ekki er unnt að fallast á þau sjónarmið stefnda að stefnandi hafi sýnt af sér eigin sök eins og hér háttar til, eða að lækka skuli bætur á þeim forsendum, enda bar stefnanda engin skylda til að samþykkja beiðni lögreglu um rannsókn eða afritun á innihaldi síma stefnanda í greint sinn. Neitun stefnanda hefði auk þess ekki þurft að hafa teljandi áhrif á rannsókn lögreglu á máli hans, eins og ráða má af dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli ákæruvaldsins gegn stefnanda.

64

Ekki er heldur hægt að fallast á það með stefnda að sú staðreynd að stefnandi hafi síðar verið sakfelldur fyrir þá háttsemi, sem hann hafði verið sakaður um og til rannsóknar var hjá lögreglu í greint sinn, fyrirbyggi að honum verði dæmdar bætur eins og hér stendur á, enda byggist krafa stefnanda ekki á 246. gr. laga um meðferð sakamála, sbr. 2. gr. laga nr. 17/2018, heldur á sakarreglunni og 26. gr. skaðabótalaga, eins og áður segir.

65

Að framangreindu virtu verður að fallast á það með stefnanda að hann eigi rétt á miskabótum úr hendi stefnda vegna ólögmætrar meingerðar, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, enda fólu þær aðgerðir sem hér um ræðir í sér röskun á friði stefnanda. Þykja þær bætur hæfilega metnar 250.000 krónur.

66

Stefnandi gerir kröfu um að framangreind fjárhæð beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. mars 2016 til 3. nóvember 2016, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga um vexti og verðtryggingu frá 3. nóvember 2016 til greiðsludags.

67

Eins og áður segir er ekki ljóst hvenær á tímabilinu 18.– 21. mars 2016 gögn í síma stefnanda hafi verið afrituð, en af framansögðu má ráða að það hafi í síðasta lagi verið þann 21. mars 2016. Að því virtu þykir rétt að bætur til stefnanda beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 3. nóvember 2016.

68

Ekki er unnt að fallast á það með stefnda að meðferð sakamáls á hendur stefnanda hafi seinkað því að unnt væri að taka afstöðu til skaðabótakröfu hans, eins og mál þetta er vaxið, enda var bótakrafa stefnanda ekki byggð á hlutlægri bótareglu 246. gr. laga um meðferð sakamála, sbr. 2. gr. laga nr. 17/2018, heldur á sakarreglunni og 26. gr. skaðabótalaga.

69

Stefnandi sendi ríkislögmanni kröfubréf þann 3. október 2016. Að því virtu og með hliðsjón af framansögðu er fallist á það með stefnanda að bætur til hans skuli bera dráttarvexti frá 3. nóvember 2016, er mánuður var liðinn frá þeim degi er hann sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu, til greiðsludags, sbr. einnig 1. mgr. 6. gr. sömu laga.

70

Að virtum úrslitum málsins þykir rétt að stefndi greiði málskostnað eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, eftir því sem nánar greinir í dómsorði, sbr.1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Dæmdur málskostnaður skal greiddur í ríkissjóð, sbr. 4. mgr. 128. gr. laga um meðferð einkamála, að öðru leyti en því að 19.000 krónur skulu renna til stefnanda sjálfs.

71

Stefnanda var þann 26. maí 2020 veitt gjafsóknarleyfi. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ. m. t. þóknun lögmanns stefnanda sem telst hæfilega ákveðin 1.000.000 króna, greiðist samkvæmt því úr ríkissjóði, sbr. 1. og 2. mgr. 127. gr. laga um meðferð einkamála.

72

Af hálfu stefnanda flutti málið P-kk-nf F-kk-nf G-kk-nf lögmaður.

73

Af hálfu stefnda flutti máli M-kvk-nf T-x-x lögmaður.

74

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 250.000 krónur í miskabætur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 21. mars 2016 til 3. nóvember 2016, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga um vexti og verðtryggingu frá 3. nóvember 2016 til greiðsludags.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 519.000 krónur í málskostnað. Dæmdur málskostnaður rennur í ríkissjóð, að öðru leyti en því að 19.000 krónur skulu renna til stefnanda sjálfs.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. þóknun lögmanns hans að fjárhæð 1.000.000 króna.

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf