E-5993/2020

I

Mál þetta, sem var höfðað með stefnu birtri [...]. september 2020, var dómtekið [...]. nóvember 2021. Stefnandi er A, [...], Reykjavík, en stefndu eru íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík, og D (áður C ), [...], Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu greiði honum bætur sem jafngildi núvirði ævitekna eins og þær eru reiknaðar út af tryggingastærðfræðingi, samtals 64.984.424 krónur auk dráttarvaxta frá þingfestingardegi til greiðsludags skv. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Einnig er krafist greiðslu miskabóta að fjárhæð 5.000.000 króna auk dráttarvaxta frá þingfestingardegi til greiðsludags skv. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar.

Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda auk greiðslu málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

II

Stefnandi er lögfræðingur að mennt og hóf störf hjá B skömmu eftir að hafa lokið laganámi. Stefnandi hafði starfað óslitið hjá B í 3 X ár þegar honum var sagt upp hinn [...]. nóvember 2019.

Í uppsagnarbréfi til stefnanda kom fram að ákveðið hefði verið að leggja starf hans niður frá og með [...]. desember 2019 og að uppsögnin væri tilkomin vegna nauðsynlegrar hagræðingar í starfsemi embættisins. Þá var tekið fram í bréfinu að stefnandi ætti rétt á biðlaunum í tólf mánuði. Í niðurlagi bréfsins var tekið fram að stefnandi gæti borið fram beiðni um rökstuðning fyrir ákvörðuninni inna 14 dagafrá móttöku bréfins.

Stefnandi óskaði ekki eftir rökstuðningi eða mómælti uppsögninni innan tilgreinds 14 daga frests, en með bréfi lögmanns stefnanda, dags. [...]. apríl 2020 til [...]ráðuneytisins var uppsögn stefnanda og niðurlagningu á starfi hans mótmælt. Í bréfinu tók stefnandi m. a. fram að hann hefði veikst alvarlega hinn [...]. nóvember 2019, nokkrum dögum áður en honum var sagt upp störfum, og hefði legið á sjúkrahúsi í framhaldi af því. Þá var tekið fram í bréfinu að stefnandi væri enn óvinnufær vegna þeirra veikinda. Í svari ráðuneytisins, dags. [...]. júní 2020, var stefnanda leiðbeint um að beina erindinu til C. Í kjölfarið sendi stefnandi með bréfi, dags. [...]. júní 2020, erindi til C.

Í svarbréfi forstöðumanns D, dags. [...]. september 2020, er kröfu stefnanda um frekari greiðslur vegna uppsagnarinnar hafnað og raktar forsendur fyrir uppsögn stefnanda, sem starfað hafði á skrifstofu B - stjóra. Var í svarinu gerð grein fyrir þeim atriðum sem einkum hefðu verið höfð til hliðsjónar við mat á því hvaða störfum ákveðið var að fækka til að ná fram nauðsynlegum sparnaði í rekstri og vísað til til minnisblaðs B - stjóra, dags. [...]. október 2019, „um ákvörðun B - stjóra um uppsagnir starfsmanna [...]. desember 2019“. Í svari forstöðumannsins er því lýst að í fyrsta lagi hafi verið litið til þess að hlífa skyldi, eins og kostur væri, kjarnastarfsemi embættisins, þ. e. [...] eftir að [...]hefði verið flutt frá B - stjóra til C. Í samræmi við það hafi engum [...] verið sagt upp. Í öðru lagi hafi verið farið í forgangsröðun verkefna m. t. t. kjarnastarfsemi og hlutverks embættisins og lagt mat á það án hvaða starfa embættið gæti helst verið. Í þriðja lagi hafi verið litið til verkefnastöðu starfsmanna og framtíðarsýnar varðandi verkefni þeirra. Í fjórða lagi hafi verið litið til þess að fækka fremur lausráðnum starfsmönnum en fastráðnum og í fimmta lagi hvort einhverjir starfsmenn væru komnir á lífeyrisaldur með tryggar lífeyrisgreiðslur eftir starfslok. Þá var tekið fram í svarbréfinu að annað tveggja kjarnasviða B - stjóra, þ. e. [...]svið embættisins, hefði hinn [...]. maí 2019 verið fært frá B til C. Með þeim flutningi hafi lögfræðileg mál tengd starfsmönnum [...]sviðs verið færð til C. Einnig hafi sérhæfðum störfum lögfræðinga innan deilda sem tilheyrðu kjarnastarfsemi B - stjóra fjölgað á liðnum árum. Með fjölgun lögfræðinga innan deilda hafi deildirnar orðið faglega sjálfstæðari, störf lögfræðinga sérhæfðari í einstökum málaflokkum og málum þar sem leita hefði þurft álits skrifstofu B -stjóra fækkað ár frá ári. Í rökstuðningi sínum vísaði forstöðumaðurinn einnig til þess að B-kk-nf verið sjálfstætt embætti með sjálfstæðan fjárhag á þeim tíma sem stefnanda var sagt upp störfum. Embættið hefði borið ábyrgð á því að rekstrargjöld og rekstrarafkoma embættisins væri í samræmi við fjárlög og að fjármunir þess væru nýttir á árangursríkan hátt. Vísaði forstöðumaðurinn til þess að hinn [...]. nóvember 2019, þegar stefnanda var sagt upp störfum, hefði legið fyrir Alþingi frumvarp að lögum nr.[...]/2019, um breytingu á x - lögum og fleiri lögum, þar sem mælt hefði verið fyrir um sameinað B og C undir merkjum D. Frumvarpið hefði orðið að lögum [...]. desember 2019 og sameining stofnananna öðlast gildi [...]. janúar 2020.

Í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefnda um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2020 kemur m. a. fram í umfjöllun nefndarinnar um tölulið „05 Skatta-, eigna- og fjármálaumsýsla“ í fjárlagafrumvarpinu að sértekjur B á árinu 2019 verði 150 millj. kr. lægri en gert hafi verið ráð fyrir í fjárlagafrumvarpinu. Af þeim sökum þurfi embættið að mæta hagræðingarkröfu eins og aðrar stofnanir á málefnasviðinu og nemi hagræðingarkrafan í frumvarpinu samtals 52,2 millj. kr. Síðan segir svo: „Að mati fjármála- og efnahagsráðuneytisins er B - stjóri ekki í stakk búinn til að takast á við allan sértekjumissinn og nauðsynlegt að hækka framlag til embættisins um 90 millj. kr. Miðað við framangreindar forsendur þarf B - stjóri að hagræða sem nemur fjórum stöðugildum á árinu 2020 til viðbótar við almenna hagræðingarkröfu.“

Við upphaf aðalmeðferðar málsins lagði stefnandi fram læknisvottorð sérfræðilæknis á Landspítala, dags. [...]. mars 2021. Kemur fram í vottorðinu að stefnandi hafi þurft að leggjast inn á spítala hinn [...]. nóvember 2019 og hafi verið inniliggjandi í fjóra daga. Hann hafi útskrifast við ágæta líðan og síðan komið í eftirlit á göngudeild spítalans í þrígang, þ. e. hinn [...]. desember 2019 og [...] febrúar og [...]. maí 2020.

Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Einnig gaf skýrslu Á, starfsmaður stefnda D.

III

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir skaðabótakröfu sína á því að brottvikning hans úr opinberu starfi hafi verið ólögmæt. Ekki megi segja opinberum starfsmanni upp án þess að málefnaleg rök séu fyrir uppsögn. Hvorki liggi fyrir sök hjá stefnanda né þær ástæður sem kveðið sé á um í 44. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996.

Í uppsagnarbréfi hafi verið vísað til þess að ástæða uppsagnar væri nauðsynleg hagræðing í starfsemi embættisins. Stefnandi tekur fram að við meðferð málsins hafi stefndu borið að rannsaka málið til þess að leggja fullnægjandi grunn að slíkri ákvörðun sinni, þ. á m. að leggja mat á það hvaða starfsmönnum skyldi segja upp. Í ljósi meginreglunnar um að velja beri þann hæfasta sem völ sé á úr hópi umsækjenda við ráðningu í starf hjá hinu opinbera sé eðlilegt að gera þá kröfu til stjórnvalds að hið sama sé lagt til grundvallar þegar um uppsögn er aðræða.

Um líkt leyti og stefnanda hafi verið sagt upp störfum hjá B hafi verið gengið frá ráðningu tveggja lögfræðinga hjá C. Telur stefnandi að leiða megi líkur að því að þær ráðningar hafi tengst auknum verkefnum embættisins vegna yfirtöku á B. Samkvæmt reglum stjórnsýsluréttarins hefði meðalhófsregla átt að leiða til þess að stefnandi flyttist með verkefnum sínum yfir til C. Ekkert slíkt mat virðist hafa legið fyrir þegar stefnanda var sagt upp starfi og ákvörðun um niðurlagningu starfs tekin. Á þessum tímapunkti hafi legið fyrir að embættið yrði lagt niður mánuði síðar. Hverju hagræðing á þeim tímapunkti hafi átt að ná sé vandséð og engin tilraun hafi verið gerð til að sýna fram á slíkt í uppsagnarbréfi. Rannsóknarreglan og meðalhófsreglan hafi þannig að engu verið hafðar.

Embætti B - stjóra hafi verið lagt niður í árslok 2019 og verkefni flutt til C. Breytingin hafi átt sér nokkurn aðdraganda og formlega verið gengið frá henni með lagabreytingu sem samþykkt hafi verið á alþingi [...]. desember 2019 með gildistöku [...]. janúar 2020. Þegar stefnanda var sagt upp og tilkynnt um niðurlagningu starfsins með uppsagnarbréfi dags. [...]. nóvember 2019 hafði verið gengið frá frumvarpi um umrædda lagabreytingu, en það hafi síðan verið lagt fram á alþingi [...]. nóvember 2019. Í skýringum við ákvæði til bráðabirgða sem fylgt hafi frumvarpinu komi fram að gert sé ráð fyrir því að starfsmenn B - stjóra sem séu í starfi við gildistöku laganna verði starfsmenn hjá C. Ekki sé því gert ráð fyrir að störf verði lögð niður heldur að þau verði flutt frá B til D þar sem miðað sé við að allir haldi störfum sínum. Í nefndaráliti meirihlutans komi fram að hvatt hafi verið til þess að vandað yrði til verka við sameininguna og að sérstaklega yrði hugað að virðingu og skilningi í garð starfsfólks embættanna. Uppsögn stefnanda á þessum tímapunkti hafi verið þvert á þau fyrirheit sem þarna höfðu verið gefin.

Stefnandi heldur því fram að brotið hafi verið gegn kjarasamningi, en á þeim tíma sem honum hafi verið sagt upp hafi hann verið veikur, verið nokkra daga á sjúkrahúsi og mátt gera ráð fyrir löngu veikindaleyfi. Undir slíkum kringumstæðum hafi verið litið svo á að ekki megi segja starfsmanni upp starfi fyrr en að loknu veikindaleyfi. Tryggt eigi að vera að opinberum starfsmönnum verði ekki vikið úr starfi eða ráðning þeirra rofin fyrr en þeir hafi að fullu notið veikindaréttar síns. Þeir njóti verndar í starfi þar til veikindi eru yfirstaðin. Hafi starfsmaður fullnýtt sér veikindarétt sinn séu þannig ákvæði í kjarasamningum um að hann skuli njóta svokallaðra lausnarlauna, þriggja mánaða launa svo hægt sé að rjúfa ráðningu, sbr. ákvæði gr. 12.4 og 12.5 í kjarasamningi Stéttarfélags lögfræðinga við ríkið, en um veikindarétt stefnanda fari samkvæmt þeim samningi. Samkvæmt honum eigi stefnandi rétt á greiðslum launa vegna veikinda í 360 daga, auk þess sem við starfslok bætist við þriggja mánaða greiðsla vegna lausnarlauna. Með því að segja stefnanda upp starfi örfáum dögum eftir að hann varð óvinnufær vegna alvarlegra veikinda sé verið að svipta hann þessum kjarasamningsbundnu réttindum, sbr. m. a. Hrd. nr. 128/2010.

Stefnandi krefst greiðslu skaðabóta samtals að fjárhæð 64.984.424 krónur auk dráttarvaxta frá þingfestingardegi til greiðsludags skv. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Byggist krafan á útreikningi F, tryggingastærðfræðings hjá [...], á verðmæti launa frá [...]. desember 2020 og út starfsaldur hans og nemi núvirði tekjutaps til 70 ár aldurs, svokallaðra ævitekna vegna ólögmætrar brottvikningar. Mánaðarlaun stefnanda séu 747.044 krónur og föst yfirvinna nemi 16 yfirvinnutímum á mánuði, eða 124.129 krónum á mánuði. Heildarmánaðarlaun séu þannig 871.173 krónur.

Stefnandi sé [...] ára, fæddur [...], og eigi eftir [...] ár áður en að almennum starfslokum komi hjá opinberum starfsmönnum. Starfssvið hans hafi verið einskorðað við B, sem sé sérhæft svið innan lögfræði, og það takmarki verulega möguleika hans til að finna sér annað starf við hæfi. Nú, þegar hann verði atvinnulaus við starfslok hjá stefndu, sé ekki líklegt að hann gangi til annarra starfa sem lögfræðingur. Hann sé atvinnulaus og með öllu óljóst hvort hann hefji yfirleitt störf að nýju.

Þá sé gerð krafa um miskabætur með vísan til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 5.000.000 króna auk dráttarvaxta skv. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Varðandi kröfu um miskabætur vísar stefnandi til þess að honum hafi fyrst verið tilkynnt um að til stæði að leggja starf hans niður örfáum dögum áður en það hafi verið gert. Á þeim tíma hafi hann verið í veikindaleyfi og nýkominn af sjúkrahúsi. Það að vera tilkynnt um niðurlagningu starfs og vera settur á biðlaun á þeim tíma hafi fengið mjög á stefnanda, sérstaklega þar sem ljóst hafi verið að B yrði sameinað C um áramótin og fyrirheit höfðu verið gefin um að allir starfsmenn B héldu störfum sínum þrátt fyrir þá skipulagsbreytingu. Stefnandi hafi verið svo niðurbrotinn að hann hafi ekki leitað eftir frekari rökstuðningi fyrir niðurlagningu starfs innan tilskilins frests og talið sér algerlega um megn að ræða þau mál eða sinna þeim neitt á þeim tíma.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefndu Stefndu byggja sýknukröfu í málinu á því að staðið hafi verið með lögmætum hætti að uppsögn stefnanda og niðurlagningu starfs hans og skilyrði fyrir bótaskyldu séu þannig ekki fyrir hendi.

Ákvörðun B - stjóra um að segja stefnanda upp hafi verið nauðsynlegur liður í að halda rekstri embættisins innan fjárheimilda í fjárlögum fyrir árið 2020. Bendir stefndi á ábyrgð B - stjóra samkvæmt 2. mgr. 38. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996 á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma embættisins séu í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt, sbr. einnig 36. gr. laga nr. 123/2015 um opinber fjármál. Sé út af þessu brugðið sé ráðherra heimilt að áminna forstöðumann. Þegar ákvörðun hafi verið tekin um uppsögn stefnanda hafi B verið sjálfstæð stofnun og á forstöðumanni hvílt sú ábyrgð að halda rekstri stofnunarinnar innan fjárheimilda.

Í minnisblaði um ákvörðun B - stjóra um uppsagnir starfsmanna [...]. desember 2019 komi með skýrum hætti fram hver ástæða uppsagnarinnar hafi verið. Jafnframt sé þar áréttað að ákvörðun um uppsögn stefnanda hafi ekki verið byggð á sök, meintri sök, eða annarri háttsemi stefnanda sem fjallað sé um í 21. gr. starfsmannalaga. Ákvörðunin hafi byggst á bágri fjárhagsstöðu embættisins og þeim sjónarmiðum að hlífa, eins og kostur var, kjarnastarfsemi embættisins sem sé [...].

B - stjóri hafi því enga heimild haft að lögum til að láta hjá líða að bregðast við framkominni hagræðingarkröfu í fjárlögum fyrir árið 2020. Skilja verði niðurlag 1. mgr. 44. gr. starfsmannalaga svo að áform um sparnað í rekstri ríkisstofnunar geti verið málefnaleg og lögmæt forsenda fyrir ákvörðun um uppsögn starfsmanna. Verði því ekki annað séð en að uppsögn stefnanda hafi verið í samræmi við 1. mgr. 43. gr. starfsmannalaga og 1. mgr. 44. gr. sömu laga.

Stefndu hafna því að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar stefnanda hafi verið sagt upp störfum. Í áðurnefndu minnisblaði um ákvörðun B - stjóra um uppsagnir starfsmanna [...]. desember 2019 hafi verið gerð grein fyrir þeim sjónarmiðum sem lögð hafi verið til grundvallar mati stofnunarinnar á því hvernig best yrði náð því markmiði að halda rekstri hennar innan ramma fjárlaga. Sömu sjónarmið séu rakin í bréfi C - stjóra til stefnanda [...]. september 2020. Samkvæmt framangreindum gögnum hafi verið lagt til grundvallar að hlífa kjarnastarfsemi embættisins, horfa til forgangsröðunar verkefna með tilliti til kjarnastarfsemi og hlutverks embættisins og meta hvaða störf það væru sem embættið gæti helst verið án. Einnig hafi verið horft til verkefnastöðu starfsmanna og framtíðarsýnar hvað varðaði verkefni þeirra. Þá hafi verið horft til þess að fækka lausráðnum starfsmönnum frekar en fastráðnum og til þess hvort einhverjir starfsmenn væru komnir á lífeyrisaldur með tryggar lífeyrisgreiðslur eftir starfslok. Einnig hafi verið horft til hæfni starfsmanna, verkefna og verkefnastöðu og þess hvaða afleiðingar uppsögn hefði á starfsemi embættisins.

Verkefni lögfræðings á skrifstofu B - stjóra hafi dregist saman á undanförnum árum af ýmsum ástæðum. Sem dæmi um þetta megi nefna að annað kjarnasviða B, [...]svið, hafi færst til C þann [...]. maí 2019, en lögfræðingur á skrifstofu B - stjóra hafði að einhverju leyti sinnt þeim málaflokki fyrir þann tíma. Einnig hafi sérhæfðum störfum lögfræðinga innan annarra deilda embættisins fjölgað undanfarin ár. Samhliða þessari fjölgun lögfræðinga hafi aðrar deildir B orðið faglega sjálfstæðar. Af þessum ástæðum hafi málum fækkað ár frá ári þar sem leita hafi þurft álits hjá lögfræðingi á skrifstofu B - stjóra. Þessi þróun hafi leitt til þess að embættið hafi getað verið án stöðunnar. Fyrirliggjandi gögn varpi ljósi á þá greiningu sem fram hafi farið hjá B á þessum tíma og verði ekki annað séð en að B - stjóri hafi, í aðdraganda uppsagnanna, rannsakað málið með fullnægjandi hætti og ákvörðunin hafi grundvallast á málefnalegum sjónarmiðum. Þrátt fyrir að stefnandi hafi ekki leitað eftir rökstuðningi fyrir niðurlagningu starfs síns fyrr en í apríl árið 2020 sé ljóst að rökstuðningur fyrir skipulagsbreytingunum hafi legið fyrir þegar störfin fjögur voru lögð niður. Þessu til stuðnings leggi stefndu fram bréf með rökstuðningi til annars starfsmanns B sem sagt hafi verið upp á sama tíma og stefnanda, dags. [...]. desember 2019. Í bréfinu komi fram rökstuðningur fyrir nauðsyn þess að leggja niður fjögur stöðugildi hjá embættinu.

Stefndu hafna því að hafa með uppsögninni brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Í áðurnefndu minnisblaði B - stjóra komi skýrt fram að engin önnur störf hafi verið laus hjá embættinu á þeim tíma sem uppsögnin hafi átt sér stað og því ekki mögulegt að beita vægara úrræði á þeim tíma en að segja stefnanda og þremur öðrum starfsmönnum upp.

Þá sé ljóst að B - stjóri hafi ekki haft að lögum heimild til þess að bjóða stefnanda starf hjá öðru sjálfstæðu embætti, þ. e. hjá C. Ítreka stefndu að þegar ákvörðun hafi verið tekin um uppsögn stefnanda hafi B - stjóri verið sjálfstæð stofnun og á forstöðumanni hennar hafi hvílt sú ábyrgð að halda rekstri stofnunarinnar innan fjárheimilda.

Stefndu hafna því jafnframt að væntingar stefnanda til þess að honum yrði ekki sagt upp störfum í tengslum við sameiningu B og C geti verið grundvöllur bótakröfu stefnanda.

Uppsögn stefnanda hafi grundvallast á rekstrarlegum forsendum og á engan hátt tengst fyrirhugaðri sameiningu embættanna tveggja. Þá sé ljóst að hin nýja sameinaða stofnun, D, hefði í öllum tilvikum þurft að bera hagræðingarkröfu beggja stofnana til framtíðar. B - stjóri hafi því enga heimild haft að lögum til að láta hjá líða að bregðast við framkominni hagræðingarkröfu í fjárlögum fyrir árið 2020. Fyrirheit um annað í frumvarpi til laga um sameiningu stofnananna tveggja breyti engu í þeim efnum.

Við munnlegan flutning málsins hafi stefndi mótmælt því sem ósönnuðu að stefnandi hafi verið veikur frá því á árinu 2019. Vísar stefndi til vottorðs læknis, dags. [...]. mars 2021, þar sem fram komi að stefnandi hafi útskrifast við ágæta líðan í nóvember 2019 og hafi eftir það komið þrisvar sinnum í eftirlit á árinu 2020. Auk þess sé í dómkröfu stefnanda ekki gerð krafa um greiðslu veikindalauna.

Þá sé fullyrðing stefnanda um að óheimilt sé að segja upp starfsmanni í veikindaleyfi röng. Starfslok sem byggð séu á málefnalegum sjónarmiðum og varði ekki hæfni starfsmanns til að sinna starfi sínu vegna veikinda séu heimil. Stefndu vísa til þess að mál þetta varði skipulagsbreytingar hjá B þar sem þremur öðrum starfsmönnum hafi verið sagt upp. Að mati stefndu geti stefnandi hvorki notið betri réttar í uppsagnarfresti en aðrir starfsmenn á þeirri forsendu einni að hann hafi verið óvinnufær vegna veikinda, né heldur notið verndar gegn uppsögn umfram aðra starfsmenn.

Stefndu hafna því alfarið að ákvæði 12.4 og 12.5 í kjarasamningi Stéttarfélags lögfræðinga við ríkið um lausnarlaun eigi við í þessu máli. Lausnarlaun komi fyrst til skoðunar þegar starfsmaður hafi verið samfellt frá störfum vegna veikinda eða slysa launalaust í jafnlangan tíma og hann hafi átt rétt til launa í veikindum. Ljóst sé að slíkt eigi ekki við í þessu máli.

Stefndu mótmæla því alfarið að stefnandi geti átt rétt til launa í veikindum umfram kjarasamningsbundinn uppsagnarfrest og uppgjör þegar áunnins og ótekins orlofs. Byggi sú afstaða á niðurlagi greinar 12.2.1 þar sem segi um rétt starfsfólks til launa í veikindum: „Laun greiðast þó ekki lengur en ráðningu er ætlað að standa.“ Stefndu telji aðra túlkun ekki vera í samræmi við viðtekna framkvæmd. Máli sínu til stuðnings vísa stefndu til þess að grein 12.2.1 taki til starfsfólks sem ráðið sé á mánaðarlaunum og til lengri tíma en 2 mánaða. Um rétt annars starfsfólks, sem ráðið sé þá til skemmri tíma eða í tímavinnu, fari eftir öðrum ákvæðum kjarasamningsins og njóti það skemmri réttar til launa í veikindum. Þá beri að athuga að í grein 12.2.2, sem fjalli um réttindi starfsfólks sem ráðið sé tímabundið, sé einnig tekið fram að laun greiðist þó ekki lengur en ráðningu sé ætlað að standa. Sama eigi við gagnvart eftirlaunaþegum samkvæmt grein 12.2.3. Ef það hefði verið vilji samningsaðila að þessi setning væri til þess fallin að vekja athygli á því að réttur til launa í veikindum myndi falla niður á sama tíma og tímabundin ráðning hefði þeim verið í lófa lagið að tiltaka það einungis við téða grein 12.2.2 eða 12.2.3. Þessi setning sé hins vegar á öllum þremur stöðum og hana beri að túlka innbyrðis, með sama hætti. Óumdeilt sé að réttur tímabundið ráðins starfsfólks til launa í veikindum falli niður við starfslok, óháð því hvort viðkomandi sé enn óvinnufær vegna veikinda á þeim tíma, nema undantekningin um rétt til launa vegna vinnuslyss eða atvinnusjúkdóms eigi við, en hún taki jafnt til þeirra sem ráðnir eru tímabundið og ótímabundið.

Stefndu ítreka að réttur til launa vegna veikinda eða slysa sé kjarasamningsbundinn réttur og gildi á meðan virkt vinnusamband sé á milli starfsmanns og vinnuveitanda. Eðli máls samkvæmt njóti aðrir en þeir sem eru í vinnusambandi ekki réttinda sem mælt sé fyrir um í kjarasamningi. Það sé eðli vinnusambands að það krefst þess beinlínis að starfsmaður láti af hendi vinnuframlag gegn því að fá endurgjald frá vinnuveitanda fyrir þá vinnu. Þegar starfsmaður, vegna veikinda, geti ekki lagt fram sitt vinnuframlag virkist þessi trygging í kjarasamningi sem mæli fyrir um að þrátt fyrir að ekki komi framlag frá starfsmanni skuli vinnuveitandi halda áfram að greiða honum endurgjald, í samræmi við þann rétt sem starfsmaðurinn eigi samkvæmt kjarasamningnum. Þessi réttur sé því undantekning frá meginreglunni og hann beri að túlka í samræmi við það. Þá beri einnig að líta til þess að almennt sé það svo að við slit á vinnusambandi rofni réttur starfsfólks til launa í veikindum. Sem dæmi um það megi nefna að þegar starfsmaður fari í fæðingar- eða foreldraorlof, launalaust leyfi eða í verkfall verði rof á vinnusambandinu og réttur til launagreiðslna frá vinnuveitanda vegna veikinda rofni samhliða. Gildi hér einu hvort starfsmaður hafi verið í launuðum veikindum þegar þessar aðstæður hafi komið upp. Launagreiðslur í veikindum falli niður þann tíma og starfsmaður eigi ekki rétt á þeim. Þá vekja stefndu athygli á því að hið sama eigi við í þeim tilvikum þegar starf starfsmanns í launuðu námsleyfi, skv. 10. kafla kjarasamnings, sé lagt niður. Við það verði rof á hinum ráðningartengdu réttindum og starfsmaður njóti ekki launaðs námsleyfis umfram þann tíma sem nemi kjarasamningsbundnum uppsagnarfresti og uppgjöri á þegar áunnu og óteknu orlofi.

Stefndu telja einnig rétt að benda á að málsástæða stefnanda varðandi veikindarétt varði túlkun á ákvæðum kjarasamnings milli Stéttarfélags lögfræðinga og íslenska ríkisins. Samkvæmt 3. tölul. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, dæmi Félagsdómur í málum sem rísi á milli samningsaðila vegna ágreinings um skilning á kjarasamningi eða gildi hans.

Þá mótmæla stefndu málsástæðum stefnanda varðandi rétt til greiðslu launa í veikindum og lausnarlauna alfarið þar sem þær séu ósamrýmanlegar dómkröfu stefnanda í málinu. Dómkrafa stefnanda sé annars vegar skaðabótakrafa, byggð á ætluðum tekjum stefnanda frá uppsögn og út starfsævi hans til 70 ára aldurs, og hins vegar krafa um miskabætur. Byggist krafan á þeirri málsástæðu að staðið hafi verið að starfslokum stefnanda með ólögmætum hætti. Ekki sé gerð nein krafa af hálfu stefnanda um greiðslu launa í veikindum eða lausnarlauna.

Með vísan til alls þess sem að framan sé rakið sé það mat stefndu að staðið hafi verið með lögmætum hætti að uppsögn og niðurlagningu á starfi stefnanda. Skilyrði fyrir bótaskyldu vegna fjártjóns og miska séu því ekki fyrir hendi og beri því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda.

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu um sýknu af kröfum stefnanda krefjast stefndu verulegrar lækkunar krafna.

IV

Í máli þessu er deilt um lögmæti uppsagnar stefnanda úr starfi lögfræðings hjá B hinn [...]. nóvember 2019. Stefnandi telur uppsögnina ólögmæta og krefst greiðslu skaðabóta. Stefndu byggja á því að staðið hafi verið með lögmætum hætti að uppsögn stefnanda og niðurlagningu starfs hans. Uppsögnin hafi verið nauðsynleg til að halda rekstri embættisins innan fjárheimilda í fjárlögum fyrir árið 2020.

Samkvæmt 43. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefur forstöðumaður stofnunar rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi. Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. sömu laga ber forstöðumaður ábyrgð á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar, sem hann stýrir, sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt. Ef út af þessu er brugðið er ráðherra eftir sömu málsgrein heimilt að áminna starfsmann.

Þegar stefnanda var sagt upp starfi hjá B hinn [...]. nóvember 2019 lá fyrir krafa fjárveitingarvaldsins um að dregið yrði úr kostnaði við embættið. Til þess að ná því markmiði þyrfti að fækka um fjögur stöðugildi hjá embættinu. Segir efnislega í nefndaráliti frá meirihluta fjárlaganefndar, dags. [...]. nóvember 2019, um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2020 að vegna lækkunar á sértekjum B á árinu 2019 þurfi embættið að mæta hagræðingarkröfu eins og aðrar stofnanir og þurfi af þeim sökum að hagræða sem nemi fjórum stöðugildum á árinu 2020 til viðbótar við almenna hagræðingarkröfu. Var fjárlagafrumvarpið samþykkt sem lög frá Alþingi 27. nóvember 2019. Til að bregðast við þessu ákvað B - stjóri að fækka stöðugildum um fjögur frá og með [...]. desember 2019 og var þremur öðrum starfsmönnum stofnunarinnar sagt upp störfum sama dag af sömu ástæðu.

Forstöðumönnum eru játaðar rúmar heimildir við þær aðstæður að segja þarf upp fólki vegna hagræðingar í rekstri og sætir slík ákvörðun, þegar heimildir eru fyrir hendi, ekki öðrum takmörkunum en þeim að aðgerðir, sem gripið er til, þurfa að vera ísamræmi við lög og meginreglur stjórnsýsluréttar, svo sem fram kemur í dómi Hæstaréttar í máli nr. 172/2014. Í lögum nr. 70/1996 eru ekki reglur um hvað skuli ráða vali forstöðumanns á starfsmanni, einum eða fleiri, sem segja skal upp við þær aðstæður sem hér um ræðir. Þótt ákvörðun um þetta atriði ráðist þannig að meginstefnu af mati forstöðumanns eru valinu settar skorður af grunnreglum stjórnsýsluréttar. Ein þeirra er réttmætisreglan, en samkvæmt henni verða stjórnvöld ávallt að reisa matskenndar ákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Í því tilviki að starfsmönnum er fækkað í hagræðingarskyni þarf að leggja mat á það hvernig þeir nýtast í starfsemi viðkomandi stofnunar og hæfni þess starfsmanns, sem ráðgert er að segja upp, í samanburði við aðra starfsmenn, meðal annars með tilliti til þekkingar og starfsreynslu á viðkomandi sviði. Þá þurfa forstöðumenn að gæta meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með því að fara ekki strangar í sakirnar en nauðsyn ber til við töku hinnar íþyngjandi ákvörðunar.

Í minnisblaði B - stjóra, dags. [...]. október 2019, um uppsagnir starfsmanna [...]. desember 2019 er lýst þeim forsendum sem lagðar voru til grundvallar við mat á því hvaða starfsmönnum yrði sagt upp. Er því lýst í minnisblaðinu til hvaða atriða hafi verið litið við mat á því hvaða störfum ætti helst að fækka. Var einkum lögð á það áhersla að hlífa bæri kjarnastarfseminni sem færi fram á [...]sviði. Litið var til hæfni starfsmanna, verkefna og verkefnastöðu og afleiðinga sem uppsögn hefði fyrir starfsemi embættisins. Um verkefni stefnanda sem voru á skrifstofu B - stjóra var tekið fram að störfin hefðu af ýmsum ástæðum dregist saman, m. a. þar sem annað kjarnasvið embættisins, [...]svið, hefði þegar verið fært yfir til C, auk þess sem sérhæfðum störfum lögfræðinga sem tilheyrðu kjarnastarfsemi hefði fjölgað og því hefði þeim málum fækkað þar sem leita hefði þurft álits skrifstofu B - stjóra. Þessi þróun hefði leitt til þess að embættið gæti verið án þessa tiltekna starfs.

Samkvæmt framansögðu lagði B - s-kk-nf faglegt mat á það hvaða afleiðingar einstakar uppsagnir hefðu fyrir kjarnastarfsemi embættisins og fyrir starfsemi þess að öðru leyti. Þá var metið sérstaklega án hvaða stöðugilda stofnunin gæti verið. Er því hafnað málsástæðu stefnanda að við meðferð málsins hjá B - stjóra hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Stefnandi byggir einnig á því að til að gæta meðalhófs hefði verið rétt að flytja stefnanda yfir til C í stað þess að segja honum upp, þar sem í vændum hafi verið sameining þessara tveggja embætta, B og C, frá og með [...] janúar 2020. Fyrir liggur að krafa fjárveitingarvaldsins um hagræðingu samkvæmt tölulið 05 Skatta-, eigna- og fjármálaumsýsla í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2020 laut að þeirri starfsemi sem B - stjóri hafði með höndum. Uppsögn stefnanda grundvallaðist á rekstrarlegum forsendum þeirrar starfsemi sem þar fór fram, óháð síðari sameiningu við C. Þá er ljóst að B - stjóri hafði engar heimildir að lögum til að bjóða stefnanda starf hjá öðru embætti. Var forstöðumanni B á þeim tíma sem um ræðir því bæði rétt og skylt að bregðast við og sjá til þess að rekstrarafkoma stofnunarinnar væri í samræmi við fjárlög sem samþykkt voru á Alþingi hinn 27. nóvember 2019, sbr. 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996. Að þessu virtu er hafnað málsástæðu stefnanda um að meðalhófsregla stjórnsýsluréttar hefði átt að leiða til þess að stefnandi yrði ásamt verkefnum sínum fluttur yfir til C við sameiningu embættanna þann [...]. janúar 2020 í stað þess að honum væri sagt upp.

Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að staðið hafi verið með lögmætum hætti að uppsögn stefnanda og niðurlagningu starfs hans og að uppsögnin hafi verið í samræmi við 1. mgr. 43. gr. og 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá er fallist á það með stefndu að heimilt sé að segja upp starfsmanni sem er í veikindaleyfi þegar starfslok eru byggð á málaefnalegum sjónarmiðum og varða ekki hæfni hans til að sinna starfi sínu, eins og háttar til í tilviki stefnanda. Þá er því við að bæta að stefnandi hefur ekki fært fram haldbærar sannanir fyrir því að hann hafi verið óvinnufær um lengri tíma eins og haldið er fram í stefnu. Í fyrirliggjandi læknisvottorði kemur fram að stefnandi hafi þurft að leggjast inn á spítala [...]. nóvember 2019, þar sem hann hafi legið inni í fjóra daga og hafi þá verið útskrifaður við ágæta líðan. Önnur gögn eða upplýsingar liggja ekki fyrir um veikindi stefnanda eða óvinnufærni hans frá því að honum var sagt upp störfum hinn [...]. nóvember 2019, en sönnunarbyrðin hvílir á stefnanda að þessu leyti.

Stefnandi byggir einnig á því að við uppsögn hans hafi verið brotið gegn kjarasamningi Stéttarfélags lögfræðinga við ríkið, þar sem hann hafi verið veikur á þeim tíma sem honum var sagt upp og að gera hafi mátt ráð fyrir löngu veikindaleyfi. Hann hafi átt rétt á greiðslum veikindalauna í 360 daga og að þeim tíma liðnum hafi hann átt rétt á lausnarlaunum, sbr. greinar 12.4 og 12.5 í kjarasamningi Stéttarfélags lögfræðinga við ríkið. Dómkrafa stefnanda er annars vegar skaðabótakrafa sem er byggð á því að stefnanda hafi verið vikið úr starfi með ólögmætum hætti. Fjárhæð bótakröfunnar er reist á ætluðum tekjum stefnanda frá uppsagnardegi og út starfsævi hans til 70 ára aldurs samkvæmt útreikningi tryggingastærðfræðings. Hins vegar er gerð krafa um miskabætur með vísan til b-liðar 26. gr. skaðabótalaga vegna meintrar ólögmætrar meingerðar stefndu í hans garð.

Málsástæður stefnanda eru samkvæmt framansögðu öðrum þræði reistar á því að hann eigi rétt á greiðslu launa í veikindum og/eða rétt til lausnarlauna tengdra þeim. Þessar málsástæður geta orðið grundvöllur fjárkröfu um rétt til veikindaforfalla í tengslum við túlkun fyrrgreinds kjarasamnings milli Stéttarfélags lögfræðinga og íslenska ríkisins. Krafa af þessu tagi hefur á hinn bóginn ekki verið sett fram í málinu af hálfu stefnanda og geta málsástæður hans þar að lútandi ekki verið grundvöllur undir þá skaðabótakröfu sem gerð er í þessu máli. Þær eru því þýðingarlausar fyrir úrslit máls þessa og koma því ekki til frekar skoðunar.

Kröfu sína um miskabætur reisir stefnandi á því að honum hafi verið tilkynnt með skömmum fresti um að til stæði að leggja niður starf hans. Hann hafi verið nýkominn af sjúkrahúsi og þetta hafi hafi fengið mjög á hann.

Samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga er heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að skaðabótalögum sagði að í skilyrðinu um ólögmæta meingerð fælist að um saknæma hegðun væri að ræða.

Gáleysi myndi þó þurfa að vera verulegt til þess að tjónsatvik yrði talið ólögmæt meingerð. Af dómafordæmum Hæstaréttar verður ráðið að lægsta stig gáleysis uppfylli ekki kröfu þessa ákvæðis um ólögmæta meingerð, sbr. dóm Hæstaréttar 13. maí 2015 í máli nr. 678/2014.

Stefnanda var tilkynnt með bréfi, dags. [...]. nóvember 2019, að ákveðið hefði verið að leggja niður starf hans sem lögfræðings á skrifstofu B - stjóra frá og með [...]. desember sama ár og var þar vísað til þess að uppsögnin væri vegna nauðsynlegrar hagræðingar í starfsemi embættisins. Fram kom í skýrslu stefnanda fyrir dóminum að áður, eða hinn [...]. október 2019, hafi settur B - stjóri rætt fjárhag embættisins við hann og tekið fram að komið hefði í ljós að hann væri verri en talið hefði verið og til að bregðast við því þyrfti stefnandi hugsanlega að láta af störfum. Þetta hafi þó ekki verið rætt meira en verið kynnt fyrir honum sem möguleiki. Hann hafi vonað það besta en reyndin hafi síðan orðið önnur. Það er því ljóst að umrædd ákvörðun um starfslok stefnanda tengdist ekki á neinn hátt starfshæfni hans eða persónu. Þó að uppsagnarfrestur hafi verið skammur verður ekki talið að í uppsögninni og tilkynningu um starfslokin hafi falist ólögmæt meingerð af hálfu stefndu gegn æru eða persónu stefnanda og verða þeir sýknaðir af kröfu um miskabætur af þeim sökum.

Með vísan til alls framangreinds er það niðurstaða dómsins að uppsögn stefnanda hafi verið lögmæt og í samræmi við 1. mgr. 43. gr. og 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá var ekki farið óvarlegar í sakirnar en eðlilegt má telja miðað við aðstæður. Uppsögnin var reist á því að fækka þurfti starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri og var staðið faglega að því að meta hvaða starfsmenn nýttust starfseminni best eftir fækkun. Var uppsögnin byggð á faglegum sjónarmiðum og meðalhófs gætt. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður.

L-kvk-nf V. J-kvk-nf lögmaður flutti málið af hálfu stefnanda.

S-kvk-nf J-kvk-nf lögmaður flutti málið af hálfu stefndu.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndu, íslenska ríkið og D, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

R-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)