E-3869/2017

Mál þetta, sem var dómtekið 12. september 2018, var höfðað 1. desember 2017 af A, [...], gegn íslenska ríkinu.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 2.189.904 krónur í skaðabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 13. desember 2012 til 26. október 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda, en til vara að stefnukrafa verði lækkuð verulega og málskostnaður látinn falla niður.

I

Mál þetta verður rakið til þess að um klukkan 22:30 hinn 13. desember 2012 hringdi eiginkona stefnanda í Neyðarlínuna. Heyrðust öskur og læti en símtalið slitnaði. Tveir lögreglumenn fóru í kjölfarið að heimili stefnanda með forgangi vegna gruns um heimilisofbeldi. Aðila greinir á um málsatvik eftir að lögregla kom á vettvang. Af hálfu stefnda er byggt á því að stefnandi hafi verið mjög æstur og hafi meðal annars reynt að ráðast að lögreglu. Vegna þessa hafi piparúða verið úðað framan í stefnanda og hafi annar lögreglumannanna beitt lögreglukylfu til að yfirbuga hann. Stefnandi byggir aftur á móti á því að lögregla hafi beitt mun meira harðræði en tilefni hafi verið til og mótmælir því að hann hafi ráðist að lögreglu. Það fór svo að lögreglumennirnir tóku hvor í sinn handlegg stefnanda, lögðu hann í grasið við bakgarð hússins og færðu hann í handjárn. Stefnandi var handtekinn klukkan 22:38 og fluttur á lögreglustöðina á Hverfisgötu. Honum var kynnt upplýsingablað handtekinna á [...], sem er móðurmál hans, en hann undirritaði það ekki. Fram kemur í vistunarskýrslu að ástand stefnanda hafi verið annarlegt, ölvun hafi verið áberandi, framburður ruglingslegur og jafnvægi óstöðugt. Fyrir liggur að stefnanda var færður drykkur um miðnætti og jafnframt 22 mínútum síðar. Þá mun honum á ný hafa verið færður drykkur klukkan 10:26 morguninn eftir. Hann var látinn laus klukkan 11:40 þann dag. Ekki var tekin skýrsla af stefnanda á meðan hann var vistaður á lögreglustöð eða á síðara tímamarki. Það var fyrst staðfest í tölvupóstsamskiptum lögmanns stefnanda og starfsmanns lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 28. apríl 2017 að sakamál gegn stefnanda hefði verið fellt niður.

Samkvæmt lögregluskýrslu sem rituð var af öðrum þeirra lögreglumanna sem komu fyrst á vettvang heyrðust öskur og læti úr bakgarði við heimili stefnanda. Fram kom að lögreglumenn hefðu séð stefnanda, sem stóð á verönd í nærbuxum einum fata, hrinda kvenmanni sem stóð fyrir framan hann. Hafi annar lögreglumannanna þá stigið á milli stefnanda og konunnar, en stefnandi gert sig líklegan til að ráðast á lögreglumanninn. Hafi lögreglumaðurinn tekið um handlegg hans og reynt að róa hann, en hann við það orðið æstari. Hinn lögreglumaðurinn hafi komið til aðstoðar og stefnandi þá gert sig líklegan til að ráðast á hann. Lögreglumaðurinn hafi þá tekið upp piparúða og úðað framan í stefnanda sem hafi ráðist að honum og króað hann af í horni í bakgarðinum. Hafi viðkomandi lögreglumaður þá slegið stefnanda nokkrum höggum í lærvöðva og upphandleggsvöðva með kylfu. Síðan hafi lögreglumennirnir í sameiningu náð taki hvor á sínum handlegg stefnanda, lagt hann í grasið og fært í handjárn. Fram kom að mikil læti hefðu verið á vettvangi og hefði stefnandi verið mjög ógnandi. Jafnframt liggur fyrir að tveir lögreglumenn komu til aðstoðar þegar verið var að yfirbuga stefnanda. Fram kom í skýrslu þeirra að eiginkona stefnanda hefði leitast við að trufla handtökuna og verið svo æst að engin fyrirmæli virtust ná til hennar. Hafi hún síðar útskýrt að stefnandi hefði verið að rífast við föður sinn og þeir báðir verið undir áhrifum áfengis. Hafi stefnandi og hún svo farið að rífast og hann slegið hana í höfuðið. Hafi synir þeirra verið inni í herbergi en vaknað við lætin. Fyrir liggur að starfsmaður Barnaverndarstofu og fulltrúi frá Barnavernd Kópavogs komu á staðinn. Meðal gagna málsins er skýrsla Barnaverndarstofu frá 9. júlí 2013. Þar kemur meðal annars fram að eiginkona stefnanda hafi að eigin sögn ekki sætt heimilisofbeldi umrætt sinn, heldur hafi stefnandi verið að rífast við föður sinn sem búi í sama húsi.

Fyrir liggur læknisvottorð vegna komu stefnanda á bráðadeild Landspítalans í kjölfar atviksins. Þar kemur meðal annars fram að hann hafi verið greindur með brot á ölnarskafti vinstri handleggs. Hann var talinn vinnufær 5. maí 2013 þegar brotið var að fullu gróið.

Með bréfi 25. september 2017 krafðist stefnandi bóta vegna þvingunarráðstafana lögreglu umrætt sinn með vísan til þágildandi ákvæðis 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með bréfi ríkislögmanns 4. október sama ár var tekið fram að erindið hefði verið sent til umsagnar dómsmálaráðuneytis og lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Mál þetta var höfðað í byrjun desember sama ár.

II

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir bótakröfu sína á því að hann hafi sætt handtöku og frelsissviptingu að ósekju og að lögreglan hafi brotið gegn meðalhófsreglunni. Eigi hann því rétt á bótum samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. þágildandi ákvæði 228. gr. sömu laga. Þar sem stefnandi hafi ekki á neinn hátt stuðlað að þeim þvingunarráðstöfunum sem hann sætti eigi undantekning 2. málsliðar 2. mgr. ákvæðisins ekki við. Hann hafi ekki sýnt af sér ógnandi hegðun og hafi aðgerðir lögreglu verið ónauðsynlegar. Lögð er áhersla á að lögreglan hafi beitt miklu harðræði og ekki reynt vægari úrræði áður en ráðist var að stefnanda og hann handtekinn, en það sé meðal annars í andstöðu við meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008, 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Hafi stefnandi handleggsbrotnað og meiðslin haft áhrif á getu hans til að sinna byggingarvinnu sem hann hafi starfað við. Þá hafi stefnandi verið vistaður í um tólf klukkustundir í fangaklefa. Hafi hann fyllst ótta og kvíða við vistunina í fangaklefanum og það haft áhrif á starfsgetu hans og andlega líðan. Lögð er áhersla á að tveir lögreglumenn hafi ráðist gegn stefnanda einum og beitt hann miklu líkamlegu afli, piparúða og lögreglukylfu sem hafi leitt til ýmissa líkamsáverka. Þá hafi þessi atlaga verið á heimili stefnanda þar sem kona hans og synir voru. Jafnframt hafi frelsissvipting stefnanda verið í andstöðu við 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá hafi skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 um rökstuddan grun og nauðsyn til handtöku ekki verið uppfyllt og hafi það aukið miska stefnanda. Krafist er 2.000.000 króna í miskabætur vegna þessa.

Stefnandi krefst jafnframt bóta fyrir tímabundið atvinnutjón með vísan til 246. gr. laga nr. 88/2008, en til vara 2. gr. skaðabótalaga. Vísað er til þess að hann hafi misst yfirvinnutekjur þar sem handleggsbrotið sem hann hlaut við handtökuna hafi ekki verið að fullu gróið fyrr en 5. maí 2013. Til stuðnings kröfunni er vísað til launaseðla stefnda frá 5. ágúst til 8. desember 2012. Hafi heildaryfirvinna á tímabilinu verið 91,5 tímar, en stefnandi hafi unnið talsvert minni yfirvinnu frá því að hann slasaðist og að batahvörfum. Byggt er á því að stefnandi hafi misst alls 64,88 tíma í yfirvinnu á því tímabili sem um ræði og þar sem laun vegna yfirvinnu hafi verið 1.927 krónur á tímann nemi krafan samtals 189.904 krónum. Krafan er nánar rökstudd í stefnu.

Kröfur stefnanda eru aðallega byggðar á 246. gr. laga nr. 88/2008, en til vara á sakarreglunni og vinnuveitendaábyrgð stefnda, sem og 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að því er varðar bætur fyrir miska og 2. gr. sömu laga hvað varðar tímabundið atvinnutjón. Krafist er vaxta frá og með þeim degi er atvikið átti sér stað, sbr. 1. mgr. 8. gr. og 4. gr. laga nr. 38/2001, og 16. gr. skaðabótalaga, en dráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001.

Málsástæður stefnda

Stefndi byggir á því að handtaka stefnanda hafi verið lögreglu heimil og að þær aðgerðir sem gripið var til hafi ekki verið umfram það sem eðlilegt og nauðsynlegt geti talist. Samkvæmt a-lið 16. gr. lögreglulaga sé heimilt að handtaka mann og færa á lögreglustöð í þeim tilgangi að halda uppi lögum og reglu. Þá hafi einnig verið fullnægt skilyrðum 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 fyrir handtöku stefnanda. Legið hafi fyrir rökstuddur grunur um heimilisofbeldi á heimili stefnanda sem hafi annars vegar byggst á símtali við Neyðarlínuna og hins vegar á því að þeir lögreglumenn sem komu á vettvang sáu stefnanda hrinda eiginkonu sinni. Þá hafi handtakan verið nauðsynleg til að tryggja öryggi annarra og lögreglu verið nauðugur sá einn kostur að handtaka stefnanda vegna ástands hans og athafna á vettvangi. Hafi stefnandi verið verulega æstur og mjög ölvaður. Þá hafi hann veist að lögreglumönnum sem hafi beitt þeim valdbeitingaraðferðum sem lög heimili til að yfirbuga stefnanda og hafi ekki verið gengið lengra en nauðsynlegt geti talist.

Byggt er á því að stefnandi eigi ekki rétt á bótum þar sem hann hafi valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans sé byggð á, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Vísað er til hegðunar og ástands stefnanda, þess að æsingur hafi verið á vettvangi, sem og þess að tilkynning til Neyðarlínunnar hafi hljómað mjög alvarlega og samband slitnað við tilkynnanda. Hafi aðstæður borið með sér að um alvarlegt atvik gæti verið að ræða. Við komu á vettvang hafi stefnandi verið mjög ölvaður og á nærklæðum utandyra. Hafi hann verið í átökum við eiginkonu sína og veist að lögreglumönnum eftir að þeir hófu afskipti af honum. Hafi stefnandi streist verulega á móti við handtöku og gert sig líklegan til að ráðast á lögreglu. Þá hafi eiginkona stefnanda fullyrt á vettvangi að hann hefði slegið hana og breyti engu þó hún hafi síðar breytt framburði sínum hjá barnaverndaryfirvöldum. Samkvæmt þessu hafi stefnandi sjálfur stuðlað að þeim aðgerðum lögreglu sem var gripið til. Komi til álita að dæma bætur á öðrum grunni en samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008 eigi að fella niður bætur vegna eigin sakar stefnanda.

Jafnframt er byggt á því að stefnandi hafi ekki verið lengur í haldi lögreglu en efni stóðu til, en hann hafi verið mjög ölvaður við handtöku og verið látinn laus um leið og runnið var af honum. Kröfu stefnanda um bætur vegna fjárhagslegs tjóns er sérstaklega mótmælt. Samkvæmt læknisvottorði hafi stefnandi verið metinn óvinnufær, en hann hafi engu að síður mætt til vinnu á því tímabili og jafnframt unnið einhverja yfirvinnu. Ekkert liggi fyrir eða veiti vísbendingu um að stefnandi hefði átt kost á frekari yfirvinnu á tímabilinu og sé það alfarið ósannað. Liggi ekkert mat fyrir sem fullnægi skilyrðum 2. gr. skaðabótalaga, auk þess sem stefndi miði laun til samanburðar við allt of stutt tímabil sem sé ekki í samræmi við skaðabótalög.

Byggt er á því til vara að það beri í öllu falli að lækka bætur sem stefnanda kunni að vera dæmdar þar sem hann hafi valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu síma á, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Þá séu eldri vextir en fjögurra ára frá þingfestingu málsins að telja fyrndir, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.

III

Niðurstaða

A.

Stefnandi leitar í máli þessu skaðabóta vegna handtöku og frelsissviptingar hinn 13. desember 2012 og er krafan aðallega byggð á 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. áður 1. mgr. 228. gr. sömu laga. Samkvæmt lagaákvæðinu á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi stefnda ef mál hans er fellt niður. Í 2. mgr. ákvæðisins er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinar eru fyrir hendi. Þar er þó einnig tekið fram að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans er reist á.

Í málinu liggur fyrir að stefnandi, sem var grunaður um heimilisofbeldi, var handtekinn og í framhaldi af því vistaður á lögreglustöð í um þrettán klukkustundir. Hann sætti því aðgerðum samkvæmt XIII. kafla laga nr. 88/2008 og er óumdeilt að þær fóru fram í þágu rannsóknar á máli sem var fellt niður gagnvart honum. Hann á því rétt til skaðabóta frá stefnda vegna þessara aðgerða nema því aðeins að telja megi hann sjálfan hafa valdið eða stuðlað að þeim.

B.

Það er óumdeilt að lögreglumenn komu á heimili stefnanda um klukkan 22:30 hinn 13. desember 2012 vegna gruns um heimilisofbeldi, en eiginkona stefnanda hafði stuttu áður hringt í Neyðarlínuna og sambandið rofnað. Þá liggur fyrir að stefnandi var ölvaður og hafði áður rifist við föður sinn, sem býr í sama húsi, sem og eiginkonu sína. Aðila greinir verulega á um málsatvik eftir að lögregla kom á vettvang. Ráðið verður af lögregluskýrslu þeirra tveggja lögreglumanna sem fyrst komu á vettvang að stefnandi hafi verið æstur, sýnt ógnandi hegðun og gert sig líklegan til að ráðast á lögreglu. Hafi annar lögreglumannanna þá beitt piparúða en stefnandi ráðist að lögreglumanninum sem hafi þá beitt lögreglukylfu og slegið stefnanda nokkrum höggum. Síðan hafi lögreglumennirnir í sameiningu náð að leggja stefnanda niður og fært hann í handjárn. Sá lögreglumaður sem greip til þessara úrræða gaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti það sem fram kom í lögregluskýrslu. Hann skýrði það nánar svo að stefnandi hefði verið mjög æstur þegar komið var á vettvang, ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu og að hann hefði gert atlögu að lögreglumanninum sem hefði óttast um heilsu sína. Vegna þessa hefði valdbeitingartækjum verið beitt til að yfirbuga stefnanda. Til þess er að líta að lögreglumenn reyndu að tala ensku við stefnanda, sem talar [...] að móðurmáli, en hann kvaðst sjálfur skilja einfalda ensku en þó hafa átt erfitt með að skilja lögreglumennina. Tveir lögreglumenn komu á vettvang til aðstoðar þegar verið var að handtaka stefnanda. Ráðið verður af skýrslu þeirra, sem var staðfest fyrir dómi, að mikil læti hefðu verið á staðnum og að stefnandi hefði verið verulega æstur. Að mati dómsins verður að leggja til grundvallar þessa lýsingu á aðdraganda handtökunnar, aðstæðum, ölvunarástandi og ofstopa stefnanda umrætt sinn. Staðhæfingar stefnanda um að hann hafi ekki verið æstur og að lögregla hafi ráðist að honum að tilefnislausu fá ekki stoð í öðru en framburði eiginkonu hans, en framburður stefnanda og hennar fyrir dómi fer þó ekki að öllu leyti saman.

Fyrir liggur að lögregla beitti úðavopni og kylfu gegn stefnanda áður en til handtöku kom. Að teknu tilliti til aðdraganda þessa, einkum þess að stefnandi veittist að lögreglu og streittist á móti handtöku, verður ekki fallist á að lögregla hafi gengið lengra í valdbeitingu en nauðsynlegt var, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008, sem og 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Verður því ekki talið að handtaka stefnanda hafi af hálfu lögreglu falið í sér meira harðræði en nauðsyn bar til vegna þeirra aðstæðna sem voru uppi. Samkvæmt framangreindu telur dómurinn að handtaka stefnanda verði alfarið rakin til háttsemi hans sjálfs og eru því ekki skilyrði að lögum til þess að stefnandi geti krafist bóta úr hendi stefnda vegna handtökunnar, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Verða því hvorki dæmdar miskabætur né bætur vegna missis atvinnutekna á þessum grunni, en þær kröfur geta ekki heldur sótt stoð í skaðabótalög eða meginreglur skaðabótaréttar.

C.

Eins og áður greinir var stefnandi fluttur á lögreglustöðina við Hverfisgötu í kjölfar handtöku. Fyrir liggur vistunarskýrsla þar sem fram kemur að stefnandi sé grunaður um heimilisofbeldi. Þá er því meðal annars lýst að sjáanleg ölvun sé áberandi, jafnvægi óstöðugt og framburður ruglingslegur. Stefnandi var látinn laus klukkan 11:40 að morgni 14. desember og voru þá liðnar um þrettán klukkustundir frá því að hann var handtekinn. Í vistunarskýrslu kemur fram að stefnanda hafi verið færður drykkur þrívegis, síðast klukkan 10:26 að morgni. Hvorki er í skýrslunni né öðrum gögnum að finna upplýsingar um ástand stefnanda þennan morgun eða um aðstæður sem leiddu til þess að ekki var unnt að láta hann lausan fyrr. Fyrir liggur að ekki var tekin skýrsla af stefnanda vegna þess gruns um heimilisofbeldi sem var tilefni handtöku hans. Verður raunar ekki séð að gerð hafi verið tilraun til þess, hvorki í kjölfar handtöku stefnanda né morguninn eftir þegar hann vaknaði á lögreglustöð. Ölvunarástand stefnanda við handtöku virðist ekki hafa ráðið þar úrslitum. Þá er ekkert fram komið sem styður að ástand stefnanda hafi að öðru leyti staðið því í vegi að unnt væri að láta hann lausan fyrr, en það fellur í hlut stefnda að sýna fram á slíkt. Að teknu tilliti til þessa var stefnandi sviptur frelsi lengur en efni stóðu til, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar frá 30. nóvember 2000 í máli nr. 201/2000 og frá 28. maí 2014 í máli nr. 818/2013. Stefnanda verða dæmdar miskabætur af þessum sökum, sbr. 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, og þykja þær í ljósi allra atvika og dómaframkvæmdar hæfilega ákveðnar 100.000 krónur. Fallist er á með stefnda að vextir sem voru eldri en fjögurra ára við birtingu stefnu 1. desember 2017 séu fyrndir, sbr. 3. gr. og 2. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Krafa stefnanda um vexti frá því fyrir 1. desember 2013 telst því vera fyrnd, en að öðru leyti verða stefnanda dæmdir vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 og dráttarvextir frá því að mánuður var liðinn frá því að stefnandi krafðist bóta, sbr. 9. gr. sömu laga, líkt og nánar greinir í dómsorði.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu og verður allur kostnaður af rekstri þess lagður á ríkissjóð, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, B-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, sem þykir að teknu tilliti til umfangs málsins, tímaskýrslu lögmannsins og dóms Hæstaréttar frá 18. janúar 2018 í máli nr. 831/2017, hæfilega ákveðin 710.000 krónur. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 100.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. desember 2013 til 25. október 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, B-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, 710.000 krónur.

Á-kvk-nf R-kvk-nf (sign.)