E-950/2014

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 15. júní sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af J-kk-þgf G. Z-kk-þgf, Reynimel 29, Reykjavík, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 20. mars 2014.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að viðurkennt verði með dómi að veðskuldabréf, nr. 3344, er stefnandi gaf út hinn 10. mars 2001 til Búnaðarbanka Íslands hf., upphaflega að fjárhæð 20.000.000 króna, tryggt með 8. veðrétti í fasteigninni Reynimel 27, Reykjavík, framselt Landsbanka Íslands hf. og skilmálabreytt hinn 18. júlí 2005, hafi verið að eftirstöðvum 12.7789.795 krónur hinn 10. desember 2007. Til vara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði að eftirstöðvar veðskuldabréfsins hafi hinn 10. desember 2007 verið að fjárhæð 13.125.000 krónur, til þrautavara 13.337.674 krónur og til ýtrustu þrautavara 13.428.465 krónur.

Einnig gerir stefnandi þá kröfu aðallega, að viðurkennt verði með dómi að veðskuldabréf, nú nr. 1878, er stefnandi gaf út hinn 27. nóvember 2003 til Landsbanka Íslands hf., upphaflega að fjárhæð 40.000.000 króna, tryggt með 1. veðrétti í fasteigninni Reynimel 27, Reykjavík, og skilmálabreytt hinn 10. júlí 2004, hafi verið að eftirstöðvum 29.622.078 krónur hinn 10. desember 2007. Til vara er gerð sú krafa að viðurkennt verði að eftirstöðvar veðskuldabréfsins hafi, hinn 10. desember 2007, verið að fjárhæð 32.297.558 krónur, til þrautavara 34.312.192 krónur og til þrautaþrautavara 34.987.387 krónur og til ýtrustu þrautavara 35.196.242 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að mati dómsins.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar, að skaðlausu úr hendi stefnanda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

II

Málavextir eru þeir, að stefnandi gaf út veðskuldabréf að fjárhæð 20.000.000 króna til Búnaðarbanka Íslands hf. hinn 10. mars 2001. Skuldina skyldi greiða á 25 árum, hún skyldi vera verðtryggð miðað við vísitölu neysluverðs og miðast við grunnvísitöluna 201,5 stig. Skuldin skyldi bera fasta 7% vexti á ári. Um var að ræða svokallað húsnæðislán og jafngreiðslulán. Veðskuldabréfið var upphaflega tryggt með 8. veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni Reynimel 29, Reykjavík. Nafni Búnaðarbanka Íslands hf. var síðar breytt í Kaupþing banka hf.

Kaupþing banki hf. framseldi veðskuldabréfið Landsbanka Íslands hf. hinn 13. júlí 2005. Með viðauka, dagsettum 18. júlí 2005, var skilmálum þess breytt á þann veg að skuldin, sem þá var að eftirstöðvum 15.000.000 króna, skyldi gengistryggð miðað við japönsk jen og skyldi skuldin endurgreiðast á 24 árum með 24 jöfnum greiðslum afborgana og vaxta, annuitet, á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 10. desember 2005. Umsamið var að stefnandi greiddi stefnda vexti af skuldinni sem skyldu jafnháir LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 3,25% vaxtaálags. Veðskuldabréfið fékk númerið 3344 í innheimtukerfum bankans.

Samkvæmt framlagðri kaupnótu greiddi LBI út lánið hinn 28. júlí 2005 og var höfuðstóll þess þá sagður 25.754.422 japönsk jen og í samræmi við gengi japansks jens, 0,57660, voru 14.844.150 krónur lagðar inn á tékkareikning nr. 0101-26-1713 í eigu J. Brynjólfssonar ehf.

Stefnandi greiddi af skuldinni afborganir og vexti árin 2005-2007, eða gjalddaga 30. september 2005, 11. desember 2006 og 10. desember 2007. Samkvæmt greiðslukvittun bankans, dagsettri 10. desember 2007, námu eftirstöðvar skuldarinnar eftir greiðslu afborgunar og vaxta þann dag 25.464.228 japönskum jenum. Gengi japansks jens þann dag var 0.55010 íslenskar krónur. Á lánayfirliti Landsbanka Íslands hf., sem sýndi heildarskuldir stefnanda hinn 1. janúar 2008 kom fram að Landsbanki Íslands hf. taldi höfuðstól skuldarinnar hafa þá verið að fjárhæð 23.249.947 japönsk jen og að áfallnir vextir væru frá 10. desember 2007 62.037 japönsk jen, eða samtals 23.311.984 japönsk jen eða 13.022.074 íslenskar krónur.

Stefnandi gaf og út veðskuldabréf að fjárhæð 40.000.000 króna til Landsbanka Íslands hf. hinn 23. nóvember 2003. Skuldina skyldi greiða á 25 árum, hún vera verðtryggð miðað við vísitölu neysluverðs og miðast við grunnvísitölu 227,9 stig. Skuldin skyldi bera fasta vexti 7,75% á ári. Um var að ræða jafngreiðslulán. Veðskuldabréfið var tryggt með 1. veðrétti í fasteigninni Reynimel 29 í Reykjavík.

Í febrúar 2004 óskaði stefnandi eftir því við LBI að láninu yrði breytt í lán í erlendri mynt. Hinn 10. júní 2004 var gerður viðauki við framangreint veðskuldabréf og var breytingin afturvirk til 26. febrúar 2004. Samkomulag var með aðilum um að á þeim degi hafi skuld stefnanda verið 40.847.848 krónur og átti eftirleiðis að miða skuldina við sölugengi japanskra jena hjá LBI á gjalddaga. Skuldina átti að greiða á 25 árum með 25 jöfnum greiðslum afborgana og vaxta á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn hinn 10. desember 2004. Vextir af skuldinni skyldu vera LIBOR-vextir auk 3,25% álags. Vextirnir skyldu reiknast frá 26. febrúar 2004. Veðskuldabréfið fékk númerið 1878 í innheimtukerfi bankans. Samkvæmt kaupnótu lánsins, dagsettri 30. september 2004, var ný staða lánsins eftir myntbreytingu þess 63.675.523 japönsk jen, að jafnvirði 40.847.848 krónur. Stefnandi greiddi fjórar afborganir af láninu vegna gjalddaga 10. desember 2004, 30. september 2005, 11. desember 2006 og 10. desember 2007. Stefnandi greiddi síðast af þessari skuld 27. desember 2007, en þá greiddi hann það sem greiða átti á gjalddaga 10. desember 2007, bæði afborgun og vexti. Eftirstöðvar skuldarinnar námu hinn 10. desember 2007 53.848.533 japönskum jenum, samkvæmt yfirliti, dagsettu 1. janúar 2008. Sölugengi japanskra jena þann dag var 0,55010 þannig að heildarskuldin á þeim degi var 29.622.078 krónur.

Hinn 12. desember 2005 var vöxtum bætt við höfuðstól beggja lánanna í samræmi við skilmálabreytingar á lánunum.

Stefndi kveður, að í ljósi dóms Hæstaréttar frá 16. september 2010 í málinu nr. 471/2010, Lýsing hf. gegn G-kk-þgf H-kk-þgf E-kk-þgf, hafi hann farið að skoða hvort honum bæri að endurreikna gengistryggð lán sem hann hefði yfirtekið frá LBI. Niðurstaða dómsins hafi leitt í ljós að endurreikna hafi átt lánin með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, þ.e. jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og virtir séu samkvæmt 10. gr. laganna.

Með lögum nr. 151/2010, sem tóku gildi 29. desember 2010, um breytingu á vaxtalögum nr. 38/2001, var með 2. gr. laganna lögfest hvernig staðið skyldi að endurútreikningi gengistryggðra lána. Í lögunum kemur fram að miða skuli við Seðlabankavexti í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar í fyrrgreindu máli, og að vexti skuli reikna frá og með stofndegi peningakröfu, nema samið hafi verið um annað.

Stefndi kveðst hafa endurreiknað lán stefnanda í samræmi við ákvæði vaxtalaga. Bæði lánin voru reiknuð miðað við 1. júní 2011 og hafi lán nr. 1878 þá verið að fjárhæð 75.232.822 krónur og lán nr. 3344, 25.926.442 krónur.

Stefndi sendi stefnanda kaupnótu og tilkynnti honum þar með niðurstöðu endurútreiknings lánanna.

Með dómi Hæstaréttar hinn 18. október 2012, í máli nr. 464/2012, komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að greiðslukvittanir hefðu jafngilt fullnaðarkvittunum og að endurútreikningur gengistryggðra lána ætti að taka mið af því. Í ljósi niðurstöðu dómsins leiðrétti stefndi fyrri endurútreikning lánanna. Við þann leiðrétta útreikning lækkaði lán nr. 1878 úr 75.232.822 krónum í 53.374.412 krónur og lán nr. 3344 fór úr 25.926.442 krónum í 20.364.427 krónur.

Stefndi endurreiknaði lán stefnanda miðað við 10. desember 2007 með tilliti til dómafordæmis Hæstaréttar í málinu nr. 464/2012, um fullnaðarkvittanir. Miðað við þær forsendur telur stefndi að lán nr. 1878 hafi verið að fjárhæð 35.196.242 krónur hinn 10. desember 2007 og lán nr. 3344, 13.428.465 krónur.

Með ákvörðun 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. og skipaði bankanum skilanefnd í samræmi við 100. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. eins og þeim var breytt með lögum nr. 125/2008. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var öllum eignum Landsbanka Íslands hf. ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf., nú Landsbankans hf., sem er stefndi málsins. Meðal þeirra eigna sem var ráðstafað til stefnda voru lán stefnanda.

III

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefnda, sem hafi yfirtekið allar skyldur Landsbanka Íslands hf., hafi borið að endurútreikna framangreind veðskuldabréf á þann hátt að höfuðstóll skuldanna eftir greiðslu á síðasta gjalddaga væri færður yfir í íslenskar krónur miðað við þáverandi sölugengi á japönsku jeni. Það sé hin rétta staða veðskuldabréfanna og síðan beri skuldin vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, en það sé þó ekki ágreiningsefni í þessu máli við hvaða vexti skuli miða. Stefnanda sé hins vegar nauðsyn á að fá viðurkennt með dómi hver sé réttur höfuðstóll skulda hans við stefnda á síðasta gjalddaga. Það sé eina leiðin sem hann hafi til að fá stefnda til að reikna kröfurnar út með réttum hætti svo að stefnandi geti greitt af þeim með réttum hætti. Stefnandi byggir á því að skuldir hans samkvæmt veðskuldabréfunum séu gengistryggðar með ólögmætum hætti, þar sem slík gengistrygging stríði gegn ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Augljóst sé að um ólögmæta gengistryggingu sé að ræða þar sem höfuðstóll skuldanna samkvæmt veðskuldabréfunum sé tiltekinn í íslenskum krónum. Engin greiðsla hafi farið fram í erlendum gjaldmiðli frá stefnda og stefnanda hafi verið ætlað að greiða af skuldinni í íslenskum krónum. Þá beri að endurreikna lán stefnanda frá síðasta greiddum gjalddaga. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til dómafordæma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 600/2011 og 464/2012.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV

Stefndi telur að viðurkenningarkrafa stefnanda um stöðu lánanna, miðað við 10. desember 2007, sé röng og því beri að sýkna hann af kröfum stefnanda.

Aðilar málsins séu sammála um að bæði lánin séu gengistryggð og því beri að endurreikna þau í samræmi við ákvæði vaxtalaga. Stefndi hafi endurreiknað lánin í júní 2010 í samræmi við ákvæði vaxtalaga og hafi sent endurútreikninginn til stefnanda. Stefndi telur að endurútreikningur hans á lánunum nr. 1878 og 3344 sé réttur og að stefnanda beri að efna gerða samninga, virða skuldbindingar sínar og endurgreiða stefnda lánin í samræmi við endurútreiknaða stöðu þeirra.

Stefndi telur reikniaðferð stefnanda ekki fela í sér endurútreikning á lánunum í samræmi við ákvæði 5. mgr. 18. gr. vaxtalaga heldur taki stefnandi gengistryggða stöðu lánanna á síðasta greidda gjalddaga þeirra, 10. desember 2007, og umreikni eftirstöðvarnar í japönskum jenum yfir í íslenskar krónur með því að margfalda eftirstöðvar hvors láns í japönskum jenum með sölugengi bankans í japönskum jenum þann dag. Aðferð stefnanda felist í því að finna gengistryggða stöðu lánanna hinn 10. desember 2007, en með þessari aðferð sé ekki búið að leiðrétta lánið fyrir ólögmætri gengistryggingu sem bætist við höfuðstól lánanna. Það skipti ekki máli þó að gengistryggð staða lánanna sé lægri en endurútreiknuð fjárhæð þeirra á þessum tímapunkti. Þar sem lánin séu gengistryggð verði að leiðrétta þau fyrir gengisbreytinguna með því að beita þeirri reikniaðferð sem fram komi í vaxtalögum.

Stefndi telur þau dómafordæmi sem stefnandi vísi til ekki eiga við, þar sem fram komi í dómunum að lántakendur hafi greitt allar gjaldfallnar afborganir af lánunum þegar endurútreikningurinn hafi farið fram. Stefndi telur að reikniaðferð stefnanda sé í engu samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar og bendir sérstaklega á það að stefnandi vísi ekki til vaxtalaga eða annarra laga til stuðnings reikniaðferð sinni.

Fyrstu dómar Hæstaréttar um gengistryggð lán hafi verið kveðnir upp í júní 2010 og með dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, sem fallið hafi í september 2010, hafi fyrst verið sett fram sú meginregla að endurútreikna ætti gengistryggð lán með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. vaxtalaga. Þá fyrst hafi verið hægt að framkvæma endurútreikning lánanna. Þessi vaxtatilgreining hafi verið tekin upp í breytingu á vaxtalögunum, lög nr. 151/2010, sem samþykkt hafi verið í desember 2010.

Samkvæmt 5. mgr. 18. gr. vaxtalaga eigi endurútreikningur að fara þannig fram að upphaflegur höfuðstóll skuli vaxtareiknaður með vöxtum samkvæmt 4. gr. laganna. Frá höfuðstól og áföllnum vöxtum skuli draga þær fjárhæðir sem inntar hafi verið af hendi, fram að endurútreikningsdegi, í vexti, hvers kyns vanskilaálögur og afborganir miðaðar við hvern innborgunardag. Þannig útreiknuð fjárhæð myndi nýjar eftirstöðvar skuldarinnar.

Í 3. gr. vaxtalaga sé kveðið á um að reikna skuli vexti frá stofndegi kröfunnar nema samið hafi verið um annað. Hvergi komi fram í 18. gr. að endurútreikningsdagur skuli vera síðasti greiddi gjalddagi, eins og stefnandi haldi fram. Í 5. mgr. segi að draga skuli frá höfuðstól lánsins þær innborganir sem greiddar hafi verið þegar endurútreikningurinn hafi farið fram. Að mati stefnda hafi löggjafinn þurft að taka það skýrt fram ef miða ætti endurútreikninginn við síðasta greidda gjalddaga lánanna, sérstaklega í ljósi þess að sú dagsetning er þremur árum áður en lögin hafi verið sett, hefðu lögin þá afturvirk áhrif sem brjóti gegn skýrum ákvæðum stjórnarskrár.

Í umfjöllun um 5. mgr. 2. gr. laga nr. 151/2010 í greinargerð með lögunum sé tekið einfalt dæmi um það hvernig staðið skuli að endurreikningi gengistryggðs láns. Þar komi fram að engu máli skipti hvort lánið hafi verið í skilum eða ekki þegar það sé endurreiknað en dráttarvextir og áfallinn kostnaður leggist ekki við höfuðstól. Löggjafinn hafi þannig gert ráð fyrir því að gengistryggð lán væru reiknuð eftir gildistöku laganna og að endurútreikningurinn næði fram að þeirri dagsetningu er útreikningurinn færi fram.

Stefndi hafi endurreiknað umþrætt lán stefnanda miðað við 10. desember 2007 á grundvelli þeirrar reikniaðferðar sem fram komi í vaxtalögum, en við útreikninginn hafi einnig verið tekið tillit til dómafordæma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012 um fullnaðarkvittanir. Við endurútreikninginn hafi stefndi reiknað með því að greiðsla vaxta á þeim gjalddögum sem stefnandi hafi greitt af lánunum hafi verið fullnaðaruppgjör vaxtanna. Miðað við þessar forsendur hafi lán nr. 1878 staðið í 35.196.242 krónum og lán nr. 3344 í 13.428.465 krónum. Útreikningur stefnda sé byggður á ákvæðum vaxtalaga og sé í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar en niðurstaðan sé ekki sama fjárhæð og fram komi í viðurkenningarkröfu stefnanda. Því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga, laga nr. 38/2001, einkum 3., 4., 13., 14. og 18. gr. laganna.

Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir þeim skatti úr hendi stefnanda.

V

Óumdeilt er að umþrætt lán voru endurútreiknuð af stefnda eftir að dómur féll í Hæstarétti í máli nr. 471/2010 hinn 16. september 2010, og í kjölfar setningar laga nr. 151/2010, sem breyttu ákvæðum laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, þar sem lánin hefðu verið með gengistryggingu sem óheimil væri eftir ófrávíkjanlegum reglum laga nr. 38/2001. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar teldist ákvæði samnings um það efni ekki skuldbindandi. Aðila greinir ekki á um hvort ákvæði um gengistryggingu í samningum þeirra hafi verið ógild, en deilan lýtur á hinn bóginn að því hvernig beri að haga þeim endurútreikningum. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda í stefnu byggir hann kröfur sínar á því að borið hafi að endurútreikna framangreind skuldabréf á þann hátt að höfuðstóll skuldanna eftir greiðslu á síðasta gjalddaga verði færður yfir í íslenskar krónur miðað við þáverandi sölugengi á japönsku jeni. Staða lánsins á þeim tíma þannig útreiknuð skuli bera vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001.

Samkvæmt framansögðu eru aðilar því sammála um að umþrætt lán hafi frá upphafi verið í íslenskum krónum gengistryggt með ólögmætum hætti. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 var til úrlausnar hvernig færi með vexti af slíkum skuldbindingum og var dæmt að í stað umsaminna erlendra vaxta skyldu vextir miðast við 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um er að ræða vexti, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af vöxtum á nýjum, almennum, óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum. Þá féll dómur í Hæstarétti í máli nr. 600/2011, þar sem niðurstaðan varð sú að vextir af slíkri skuldbindingu töldust fullgreiddir samkvæmt fullnaðarkvittun kröfuhafa. Sá síðastnefndi gæti ekki krafið skuldara um greiðslu vaxta umfram þá erlendu vaxtaviðmiðun, sem hann hafði þegar greitt. Rangur lagaskilningur aðila, sem lá til grundvallar lögskiptum þeirra um vaxtakjör, yrði ekki leiðréttur aftur í tímann heldur einungis vegna vaxta til framtíðar.

Eins og fram hefur komið endurreiknaði stefndi ógreiddan höfuðstól skuldar stefnanda miðað við 10. desember 2007. Var það gert á þeim grundvelli að stefndi teldi að í umræddum skuldabréfum hefði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu lánsins í íslenskum krónum. Í útreikningnum var gengið út frá því að tekið var tillit til fullnaðarkvittana og reiknað með því að greiðsla vaxta á þeim gjalddögum sem stefnandi hafði greitt af lánunum hafi verið fullnaðargreiðsla þeirra og afborganir sem stefnandi innti af hendi koma að fullu til frádráttar höfuðstól, sem ber hvorki gengistryggingu né verðbætur af öðrum toga. Þá standa ekki rök til að miða við aðra vexti af lánunum en vexti Seðlabanka Íslands samkvæmt 4. gr., sbr. 10. gr. laga nr. 38/2001, þegar stefnandi greiddi ekki af lánunum, er uppgreiðsluverðmæti þeirra er reiknað út. Verður fallist á réttmæti þessarar aðferðar stefnda. Ber því að fallast á ýtrustu þrautavarakröfur stefnanda, sem eru í samræmi við útreikning stefnda.

Eftir þessari niðurstöðu þykir rétt að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Viðurkennt er að veðskuldabréf, nr. 3344, er stefnandi, J-kk-nf G: Z-kk-nf, gaf út hinn 10. mars 2001 til Búnaðarbanka Íslands hf., upphaflega að fjárhæð 20.000.000 króna, tryggt með 8. veðrétti í fasteigninni Reynimel 27, Reykjavík, framselt Landsbanka Íslands hf., og skilmálabreytt hinn 18. júlí 2005, hafi verið að eftirstöðvum 13.428.465 krónur hinn 10. desember 2007.

Viðurkennt er að veðskuldabréf, nr. 1878, er stefnandi, J-kk-nf G: Z-kk-nf, gaf út hinn 27. nóvember 2003 til Landsbanka Íslands hf., upphaflega að fjárhæð 40.000.000 króna, tryggt með 1. veðrétti í fasteigninni Reynimel 27, Reykjavík, og skilmálabreytt hinn 10. júlí 2004, hafi verið að eftirstöðvum 35.196.242 krónur.

Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf