E-6196/2019

Dómur

Mál þetta, sem dómtekið var 19. maí sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 1. nóvember 2019 og þingfest 5. nóvember 2019. Stefnandi er A, [...], en stefndi er íslenska ríkið, [...]

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.000.000 króna ásamt vöxtum, samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá 6. nóvember 2015 til 5. desember 2019, en frá þeim tíma með dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla sömu laga, til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að mati réttarins, auk virðisaukaskatts.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi en til vara verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.

I

Málavextir

Forsaga máls þessa er sú að með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...] í máli nr. [...] var stefnandi sakfelldur fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa, [...], ásamt sambýliskonu sinni sem einnig var ákærð í málinu, staðið að innflutningi til landsins á samtals [...] MDMAtöflum, [...] g af MDMAmulningi og [...] g af amfetamíni, ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni. Samkvæmt ákæru voru þau sökuð um að hafa flutt fíkniefnin frá [...] og þaðan með farþegaferjunni Norrænu til Seyðisfjarðar, þar sem efnin fundust við leit. Stefnandi játaði sök, kvaðst hafa staðið einn að brotinu og sambýliskona hans neitaði aðild að málinu. Stefnandi var dæmdur til að sæta fangelsi í átta ár og sex mánuði. Til frádráttar refsivist kom óslitið gæsluvarðhald hans frá [...] 2015 til dómsuppsögudags en sambýliskona hans var sýknuð. Dóminum mun ekki hafa verið áfrýjað. Í dóminum kemur fram að stefnandi hafi verið flutningsmaður (burðardýr) fíkniefnanna og hafi hlutverk hans verið að flytja fíkniefnin til Íslands og fá þau öðrum í hendur. Hann hafi kært sig kollóttan um efnismagn og efnistegund og 2 mátt vita að svo mikið magn fíkniefna væri flutt til landsins til söludreifingar í ágóðaskyni. Þá segir að hann hafi frá upphafi rannsóknar verið samvinnuþýður og játað sök og gert sitt til að unnt yrði að ná til móttakenda efnanna hér á landi. Var þetta virt honum til refsilækkunar en við refsiákvörðun einnig horft til þess að hann hefði flutt til landsins mikið magn sterkra fíkniefna. Sambýliskona hans var sýknuð í málinu.

Um ástæðu þessa ferðalags kemur fram í stefnu að stefnandi kveðst hafa verið þvingaður til að flytja fíkniefni til Íslands, en um það hafi sambýliskonu hans verið ókunnugt. Ferjan mun hafa komið í höfn á Seyðisfirði þann […] 2015. Við eftirlit tollgæslu kom í ljós að fíkniefni voru í [...]. Lögregla var þá kölluð til og handtók hún stefnanda og sambýliskonu hans. Strax eftir handtöku mun stefnandi hafa játað að fíkniefni væru í bifreiðinni og bent á hvar þann hluta efnanna sem tollgæsla hafði ekki fundið væri að finna. Sambýliskonan mun hafa neitað að hafa haft nokkra vitneskju um fíkniefnin. Stefnandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald með úrskurði Héraðsdóms Austurlands [...] 2015. Þá var hann fluttur á LitlaHraun og dvaldi þar í gæsluvarðhaldi allt þar dómur féll í sakamálinu. Framan af mun hann hafa verið í einangrun en henni mun hafa verið aflétt [...] 2015. Sambýliskonan var einnig úrskurðuð í gæsluvarðhald [...] 2015, en með dómi Hæstaréttar í máli réttarins nr. [...], sem féll þann [...]2015, var ákveðið að hún skyldi sæta farbanni og varði það ástand fram að niðurstöðu í sakamálinu.

Um tilurð þeirrar kröfu sem stefnandi setur fram í þessu máli er atvikum svo lýst í stefnu að eftir að sambýliskona hans hafi losnað úr gæsluvarðhaldi hafi hann óskað eftir því að hún fengi að heimsækja hann í fangelsið. Á það hafi verið fallist og boðið upp á svokallaðar glerheimsóknir þar sem aðilar fái ekki að snertast en tali saman gegnum gler og undir eftirliti. Stefnandi hafi síðan óskað eftir að fá sambýliskonuna í heimsókn á venjulegum forsendum þannig að þau gætu verið tvö ein saman í heimsóknarherbergi. Með tölvupósti frá LitlaHrauni þann [...] 2015 hafi verið tilkynnt að sambýliskonan gæti komið í heimsókn án takmarkana næsta miðvikudag þar á eftir.

Með úrskurði Héraðsdóms Austurlands [...] 2015 var fallist á kröfu lögreglustjórans á Austurlandi [...] 2015 um heimild til upptöku samtala milli stefnanda og sambýliskonu hans „með því að nota til þess sérstaka hljóðupptökutækni, án þess að kærðu fái að vita að upptaka sé í gangi. Upptaka samtalanna fari fram í sérstöku heimsóknarherbergi í fangelsinu á LitlaHrauni, þegar kærða B heimsækir kærða A þangað. Heimild þessi gildir frá uppkvaðningu úrskurðarins til mánudagsins [...] 2015 kl. 12:00” eins og nánar sagði í úrskurðarorði.

Lögreglan studdi beiðnina þeim rökum að stefnandi og sambýliskona hans væru grunuð um stórfelldan innflutning á fíkniefnum sem teldist varða við 173. gr. a í 3 almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Brotið gæti varðað allt að 12 ára fangelsi. Stefnandi hefði játað brot sitt skýlaust og vísað lögreglu á felustað efnanna. Lögreglunni hefðu nú borist til eyrna upplýsingar um að stefnandi hefði óskað eftir því við fangelsisyfirvöld á LitlaHrauni að sambýliskona hans fengi að heimsækja hann í fangelsið. Hún neitaði aðild að innflutningi efnanna þótt ýmislegt benti til þess að hún hefði vitað um efnin og tilgang ferðarinnar til Íslands. Þá hafi stefnandi ekki viljað upplýsa um vitorðsmenn sína en sjálfur sagst einungis vera flutningsmaður efnanna. Þær upplýsingar sem fengjust með upptöku af samtölum stefnanda og sambýliskonu hans gætu því upplýst bæði um hlutdeild hennar og auk þess um það hverjir væru raunverulegir eigendur fíkniefnanna og þar með höfuðpaurar í málinu. Því væri ástæða til að ætla að upplýsingarnar sem fengjust með því að taka upp samtöl kærðu gætu skipt miklu máli fyrir rannsókn málsins.

Héraðsdóms Austurlands taldi skilyrði 83. gr. laga nr. 88/2008 uppfyllt til að heimila aðgerðirnar samkvæmt alið 1. mgr. 82. gr. sömu laga þar sem um stórfellt fíkniefnabrot væri að ræða í skilningi 173. gr. a í almennum hegningarlögum er varðað gæti allt að 12 ára fangelsi. Þá var fallist á það, með vísan til gagna málsins, að ástæða væri til að ætla að upplýsingarnar sem fá mætti með umbeðinni aðgerð gætu skipt miklu fyrir rannsókn lögreglu, og féllst dómurinn á kröfu lögreglu, eins og áður greinir.

Samkvæmt stefnu málsins heimsótti sambýliskona stefnanda hann í fangelsið [...] 2015. Lögreglan hafi tekið upp samskipti þeirra og í skýrslu sem lögreglan hafi gert um það sé þeim lýst. Þar komi m.a. fram að þau hafi talað saman, sambýliskonan hafi sagst elska stefnanda, síðan hafi tekið við „mjög persónulegur tími hjá þeim“, þá hafi þau talað frekar saman, m.a. um samband sitt, svo hafi þau átt „mjög persónuleg samskipti“. Stefnandi kveður það sem lögreglan kalli hér persónulegan tíma/samskipti einfaldlega hafa verið það að þau hafi haft kynmök. Þann [...] 2015 hafi sambýliskonan heimsótt stefnanda aftur í fangelsið, lögreglan tekið samskiptin upp og gert skýrslu um þá upptöku þar sem fram komi að þau hafi ræðst við og svo hafi þau „átt mjög persónulegan tíma saman“. Stefnandi segir að það sem hér sé átt við sé að þau hafi haft kynmök.

Stefnandi kveður að það hafi fyrst verið við yfirheyrslu lögreglumanns fyrir dómi í sakamáli nr. [...9 að fram hafi komið að þessi hlustun hefði átt sér stað.

Stefnandi tilkynnti embætti lögreglustjórans á Austurlandi með bréfi 16. mars 2016 að hann teldi að brotið hefði verið á sér. Krafðist hann skaðabóta vegna ólögmætra rannsóknaraðgerða lögreglu og óskaði eftir afstöðu til bótaskyldu. Mál þetta var þingfest 5. nóvember 2019.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda 4

Kröfur sínar byggir stefnandi á ákvæðum 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála en einnig á almennum ólögfestum reglum skaðabótaréttarins og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi kveður sambýliskonu sína hafa að ósekju sætt rannsóknaraðgerðum lögreglu, m.a. þannig að hlustað hafi verið á samskipti þeirra tveggja, hans og sambýliskonunnar, í byrjun [...] 2015. Leggja verði til grundvallar að þessar hlustunaraðgerðir hafi haft þann tilgang að upplýsa um sekt eða sakleysi hennar og þannig í raun bitnað á stefnanda sem þriðja manni enda hafi afbrot hans verið fullkomlega upplýst með greiðum játningum hans allt frá handtöku. Þannig verði að telja að aðgerðunum hafi í raun ekki verið beint að honum heldur sambýliskonunni.

Þannig byggir stefnandi á því að hlustunaraðgerðir lögreglu hafi falið í sér röskun á mikilvægum hagsmunum, einkalífi og persónuréttindum hans sem njóti friðhelgi og verndar samkvæmt lögum, sbr. 1. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Hlustað hafi verið á samskipti sambúðarfólks sem hafði verið aðskilið í nærri tvo mánuði. Fyrir liggi að samskiptin voru viðkvæm og náin. Rétturinn til slíkra samskipta, án þess að með sé fylgst, hljóti að teljast mjög ríkur.

Telja verði að rannsóknaraðgerð þessi hafi einnig verið ólögmæt að því leyti að hún hafi verið brot gegn rétti sökunauta til réttlátrar málsmeðferðar. Staðan var sú að bæði stefnandi og sambýliskona hans höfðu áður gefið greinargóðar skýrslur hjá lögreglu. Þau höfðu bæði réttarstöðu sakbornings og var þeim því óskylt að svara spurningum um refsiverða hegðun. Með því að lögreglan hlustaði á samskipti þeirra, þó það væri á grundvelli dómsúrskurðar, hafi verið brotið gegn rétti þeirra til réttlátrar meðferðar málsins, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans. Sé þetta brot gegn þeim mannréttindum að þurfa ekki að fella sök á sjálfan sig. Brot á þessum réttindum varði skaðabótaábyrgð, bæði á grundvelli XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 og einnig samkvæmt almennum og ólögfestum meginreglum skaðabótaréttar.

Stefnandi kveðst byggja á því að samkvæmt íslenskum rétti, sbr. XXXIX. kafla laga nr. 88/2008, eigi maður rétt á skaðabótum fyrir fjárhagslegt tjón og miska sem leiði af aðgerðum lögreglu á grundvelli IX.–XIV. kafla laganna. Augljós rök standi til þess að maður sem hafi þurft að sæta alvarlegri skerðingu á persónulegum réttindum sínum í þágu almannahagsmuna geti átt rétt á skaðabótum frá ríkinu verði niðurstaðan sú að rannsóknin leiði ekki til málsóknar eða sakfellingar. Í slíkum bótarétti felist það að sá sem eigi þá hagsmuni sem búi að baki þvingunaraðgerð, þ.e. almenningur, þurfi að greiði bætur til þeirra einstaklinga sem fyrir slíkum óréttmætum aðgerðum verði.

Framangreindar rannsóknaraðgerðir, að hlera tvo fundi stefnanda og sambýliskonu hans, séu óréttmætar og leiði það til bótaskyldu stefnda. Réttur borgara 5 til verndar gegn óréttmætum rannsóknaraðgerðum lögreglu sé m.a. varinn af stjórnarskránni og mannréttarsáttmálanum, eins og þegar hafi verið rakið.

Skilyrði bóta séu fyrir hendi, sbr. skilyrði 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, og hvorki stefnandi né sambýliskonan hafi valdið eða stuðlað að rannsóknaraðgerðinni sem beinst hafi gegn sambýliskonunni en þó einnig komið niður á stefnanda. Stefnandi hafi allt frá handtöku viðurkennt afbrot sitt og borið um sakleysi sambýliskonunnar. Hún hafi sömuleiðis frá fyrstu skýrslutöku neitað aðild að málinu. Þau bæði hafi iðulega gert sitt til að liðka fyrir rannsókn málsins.

Stefnandi kveðst telja að hann hafi í máli þessu réttarstöðu sem þriðji maður í skilningi 1. málsliðar 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 enda hafi aðgerðin snúist um að upplýsa um afbrot annarra en hans.

En jafnvel þó lagt væri til grundvallar að þessar aðgerðir hefðu snúið að stefnanda sem sakborningi þá girði 1. mgr. nefndrar greinar ekki fyrir bótarétt. Ekki sé unnt að túlka það ákvæði svo að sekur maður verði að þola alvarleg brot á mannréttindum sínum af hendi lögreglu. Sé því „allt að einu og til vara vísað til 1. mgr. ákvæðisins bótaskyldu til stuðnings, en þess utan til almennra ólögfestra meginregla skaðabótaréttarins um að sá sem veldur öðrum manni tjóni beri skaðabótaábyrgð vegna þeirrar háttsemi, sbr. og ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993“.

Rannsóknaraðgerðir þær sem hér um ræði séu almennt séð til þess fallnar að valda þeim er fyrir verði miska og andlegu tjóni. Í tilviki stefnanda hafi þessar aðgerðir valdið mikilli vanlíðan og auk þess haft mjög slæm áhrif á samband hans og sambýliskonu hans.

Stefnandi kveðst gera kröfu um bætur vegna rannsóknaraðgerða lögreglu, ólögmætrar hlustunar og hlerunar að fjárhæð 1.000.000 króna, sem sé stefnufjárhæð málsins. Ákvörðun um það hvað teljist hæfilegar miskabætur til handa stefnanda verði ekki grundvölluð á lögum um meðferð sakamála. Í samræmi við þau meginsjónarmið sem almennt gildi um miskabætur í íslenskum rétti verði að leggja til grundvallar að markmið þeirrar reglu sem sett sé fram í 5. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 sé að greiða beri bætur til þess sem á óréttmætan hátt hafi orðið fyrir rannsóknaraðgerðum lögreglu vegna tjóns sem ekki sé mögulegt að meta til fjár eftir almennum mælikvarða, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í því sambandi verði að horfa til þeirra aðgerða sem stefnandi hafi orðið fyrir, þ.e. að sæta hlustun á fundum sínum og sambýliskonu sinnar þar sem þau hafi átt náin samskipti. Að öllu framangreindu virtu telur stefnandi að hann eigi rétt á umkröfðum bótum.

Vaxtakrafa stefnanda byggist á ákvæðum 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og miðist við það tímamark sem hið bótaskylda atvik hafi átt sér stað. Kröfu um dráttarvexti byggi stefnandi á ákvæðum 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga, 6 og reiknist dráttarvaxtakrafa stefnanda frá þeim tíma að mánuður var liðinn frá þingfestingu málsins.

Krafa um málskostnað sé studd við 129.–130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á málskostnað við ákvæði laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir öllum málsástæðum og kröfum stefnanda. Stefndi bendir á að stjórnarskrárákvæði sem stefnandi vísi til veiti ekki rýmri rétt til bóta en 246. gr. laga nr. 88/2008. Því beri að túlka 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök. Aðgerðir lögreglu í máli stefnanda hafi verið nauðsynlegar við rannsókn málsins og í samræmi við meðalhóf en hann hafi verið sakfelldur fyrir það brot sem honum var gefið að sök.

Stefndi bendi á að þvingunaraðgerðir, sem heimilt sé að beita samkvæmt lögum nr. 88/2008 og dómsúrskurðar hafi verið aflað fyrir, geti ekki falið í sér bótaskyldu gagnvart aðila sem sé sakfelldur í máli, eins og hátti til í tilviki stefnanda. Hlustunaraðgerðirnar hafi byggst á lagaheimild og þjónað lögmætu markmiði við rannsókn málsins, þ.e. að upplýsa um refsiverða háttsemi, þ.m.t. aðild annarra að málinu sem ljóst hafi verið að stefnanda hafi verið kunnugt um.

Stefndi bendi á að tilgreindar heimildir lögreglu séu í samræmi við 1. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1991, geti opinber stjórnvöld skert þennan rétt eftir því sem lög mæli fyrir um og nauðsyn beri til í lýðræðislegu þjóðfélagi. Af þeim sökum séu sett ströng skilyrði samkvæmt ákvæðum XI. kafla laga nr. 88/2008, sbr. 82. og 83. gr. þeirra. Skilyrðin hafi verið uppfyllt í málinu eins og fram komi í úrskurði Héraðsdóms Austurlands. Því hafi verið um lögmæta aðgerð að ræða og þeirri niðurstöðu hafi ekki verið hnekkt.

Stefnandi haldi því fram að hann og sambýliskona hans hafi gefið greinargóðar skýrslur hjá lögreglu og því hafi þeim verið óskylt að svara spurningum um refsiverða hegðun. Hlustun lögreglu hafi falið í sér brot gegn rétti til réttlátrar málsmeðferðar á grundvelli 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndi kveðst hafna þessu og bendir á að hafa verði að í huga alvarleika brotsins og það að miklu varðaði fyrir rannsókn málsins að upplýst yrði um vitorðsmenn og viðtakendur fíkniefnanna. Stefnandi hafi sagst hafa verið þvingaður til að flytja fíkniefnin til landsins en að hann myndi ekki nafngreina þá sem hann sendist fyrir. Þá hafi sambýliskona hans verið undir rökstuddum grun um að hafa haft vitneskju um 7 svo stórfellt fíkniefnasmygl þar sem talið hafi verið ólíklegt að henni hefði ekki verið kunnugt um svo umfangsmikinn innflutning, t.d. í ljósi þess hvar fíkniefnin voru falin. Þá hafi hún greint sínum nánustu ranglega frá ástæðum ferðarinnar. Stefndi bendi á að sakborningum beri að skýra undanbragðalaust og greinilega frá öllu varðandi málsatvik og aðkomu að málinu og á þann hátt að unnt sé að afla staðfestingar þess að rétt sé frá greint. Eigi það við þrátt fyrir þá meginreglu að sakborningi sé óskylt að svara spurningum um refsiverða hegðun sem honum er gefin að sök.

Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 eigi maður, sem borinn hafi verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi stefnda hafi hann verið sýknaður eða mál hans fellt niður. Í 2. mgr. sömu lagagreinar sé tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna séu skilyrði fyrstu málsgreinarinnar fyrir hendi. Þar sé þó tekið fram að fella megi niður bætur eða lækka þær hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans sé reist á.

Þannig verði að liggja fyrir tvenns konar skilyrði svo réttur til bóta sé uppfylltur; annars vegar að mál hafi verið fellt niður eða sýknað hafi verið í dómsmáli og hins vegar að hið bótaskylda tjón verði rakið til einhverra af þeim þvingunaraðgerðum sem lögreglu er heimilt að grípa til á grundvelli ákvæða í IX. til XVI. kafla laga nr. 88/2008.

Í málinu liggur fyrir að stefnandi sætti aðgerðum samkvæmt XI. kafla laga nr. 88/2008 í þágu rannsóknar á máli þar sem hann var fundinn sekur um stórfelldan fíkniefnainnflutning og dæmdur í átta ára og sex mánaða fangelsi. Stefnandi eigi því engan rétt til skaðabóta frá stefnda vegna þessara aðgerða enda hafi hann sjálfur valdið þeim aðgerðum sem hann krefjist nú bóta fyrir. Skilyrði 246. gr. laganna séu því ekki uppfyllt í máli stefnanda og þegar af þeim sökum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Stefnandi byggi einnig á því að hann hafi réttarstöðu sem þriðji maður í skilningi 3. mgr. 246. gr. þar sem aðgerðin hafi snúist um að upplýsa afbrot annarra en hans. Leggja verði til grundvallar að aðgerðirnar hafi haft þann tilgang að upplýsa um sekt eða sakleysi sambýliskonunnar og þannig í raun bitnað á stefnanda sem þriðja manni. Aðgerðunum hafi í raun ekki verið beint að stefnanda enda hafi afbrot hans verið fullkomlega upplýst með greiðum játningum hans. Stefndi kveðst mótmæla þessu.

Hið rétta í málinu sé að hlustun lögreglu hafi verið liður í rannsókn málsins vegna aðildar stefnanda. Eins og rakið hafi verið beindist hlustunin að stefnanda þó henni hafi einnig verið ætlað að varpa skýrara ljósi á þátt sambýliskonu hans. Hafi hlustuninni verið ætlað að afla upplýsinga um vitorðsmenn stefnanda, sem hann hafi ekki viljað upplýsa um, og hverjir væru raunverulegir eigendur fíkniefnanna og þar með höfuðpaurar í málinu, en stefnandi hafi einungis sagst hafa verið flutningsmaður 8 efnanna. Það hafi því verið ástæða til að ætla að upplýsingarnar sem fengjust með því að taka upp samtöl stefnanda og sambýliskonu hans gætu skipt miklu máli fyrir rannsókn málsins.

Verði talið að ákvæði 246. gr. geti átt við um stefnanda bendir stefndi á að stefnandi hafi alfarið borið sjálfur ábyrgð á þeim aðgerðum sem lögregla hafi þurft að beita gagnvart honum við rannsókn málsins. Því beri að sýkna stefnda á grundvelli 2. málsliðar 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 þar sem segi að fella megi niður bætur eða lækka ef þolandi aðgerða hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

Ekki hafi reynt á það fyrir dómstólum að krafist sé miskabóta í máli þar sem stefnandi hafi verið sakfelldur fyrir þann verknað sem leiddi til þvingunaraðgerða við rannsókn málsins. Það sé í raun eðlilegt enda liggi þá fyrir sök þess sem hafi þolað slíkar aðgerðir og skilyrðum 246. gr. laga nr. 88/2008 ekki til að dreifa við slíkar aðstæður. Stefndi kveðst í þessu sambandi árétta grundvallarsjónarmið skaðabótaréttarins um eigin sök varðandi sýknu.

Þá liggi engin gögn fyrir í málinu sem styðji þá fullyrðingu stefnanda að aðgerðirnar hafi valdið honum mikilli vanlíðan og auk þess haft mjög slæm áhrif á samband þeirra sambúðarfólksins. Bendi stefndi á að það hafi komið fram í samskiptum stefnanda og sambýliskonu hans að hún væri mjög reið út í hann vegna málsins og að samband þeirra hefði ekki verið gott áður en þau komu til landsins. Að mati stefnda bendi tilgreind gögn aðeins til þess að stefnandi hafi með sínum eigin aðgerðum haft slæm áhrif á sambandið og umrædd hlustun komi því ekkert við. Sé dómkrafan því ósönnuð með öllu, og leiði það út af fyrir sig til sýknu. Stefndi áréttar að skilyrði skaðabóta séu ekki fyrir hendi, hvort heldur sem er á grundvelli 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 eða á grundvelli almennra skaðabótareglna.

Fari svo ólíklega að stefndi verði ekki sýknaður krefjist stefndi verulegrar lækkunar dómkrafna. Krafa um lækkun byggist á framangreindum málsástæðum og sjónarmiðum vegna sýknukröfu enda hafi að mati stefnda verið sýnt fram á að stefnandi hafi án vafa valdið þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á og það leiði til verulegrar lækkunar bótakröfu, sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi krefjist miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna. Bótakrafan sé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd í málum þar sem bótakrefjandi hafi sjálfur verið talinn hafa valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi bótakröfu sína á.

Þá sé vaxtakröfu mótmælt og bent á að ekki hafi verið sent kröfubréf til embættis ríkislögmanns áður en málinu var stefnt fyrir dómstóla en lögreglustjórinn á Austurlandi hafi ekki verið réttur aðili til að beina kröfu að, eins og lögmanni stefnanda hafi mátt vera kunnugt um. Dómvenja sé fyrir því að dæma aðeins vexti frá dómsuppsögudegi við slíkar aðstæður, sbr. 2. málslið 9. gr. laga nr. 38/2001. Til vara 9 sé þess krafist að upphafstími vaxta verði 1. desember 2019, sbr. 1. málslið 9. gr. sömu laga. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.

IV

Niðurstaða

Stefnandi var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...] 2016 í máli nr. [...] sakfelldur fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa, [...] 2015, ásamt sambýliskonu sinni sem einnig var ákærð í málinu, staðið að innflutningi til landsins á miklu magni fíkniefna ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni. Stefnandi var dæmdur til að sæta fangelsi í átta ár og sex mánuði en til frádráttar refsivist kom óslitið gæsluvarðhald hans frá [...] 2015 til dómsuppsögudags. Sambýliskona hans var sýknuð af ákæru í málinu. Stefnandi játaði strax sök og kvaðst hafa staðið einn að brotinu. Sambýliskona hans neitaði aðild að málinu.

Í máli þessu krefst stefnandi miskabóta úr hendi stefnda vegna aðgerða lögreglu [...] og [...] 2015 sem fólust í upptökum á samtölum milli hans og þáverandi sambýliskonu hans er hún heimsótti hann í sérstakt heimsóknarherbergi í fangelsi á LitlaHrauni. Byggir hann kröfu sína á 246. gr. laga nr. 88/2008. Þá byggir hann til vara á almennum reglum skaðabótaréttarins og blið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Þá hefur hann einnig vísað til ákvæða stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu.

Reglur XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 eru sérstakar reglur um bætur vegna sakamála. Þær mæla fyrir um hlutlæga ábyrgð en hafa ákveðið samspil við almennar reglur í skaðabótarétti. Þótt þannig sé ekki krafist sakar, þá gilda önnur almenn skilyrði skaðabóta, þ. á m. svokölluð frumskilyrði skaðabótaábyrgðar, eins og skilyrði um tjón, orsakatengsl, sennilega afleiðingu og reglur um sönnun og því koma áhrif eigin sakar eða meðábyrgð tjónþola einnig til álita við beitingu reglnanna.

Í 1. og 2. mgr. 246. gr. er mælt fyrir um bætur til sakborninga að tveimur skilyrðum uppfylltum. Í fyrsta lagi að sá sem bóta krefst hafi verið borinn sökum í sakamáli sem fellt hafi verið niður eða hann sýknaður. Í öðru lagi er skilyrði að krafan sé vegna þeirra aðgerða sem fram koma í IX.–XIV. kaflanna, eins og símahlustunar, handtöku og gæsluvarðhalds, en í ákvæðinu felst að allar þvingunarráðstafanir sem gripið er til í þágu rannsóknar eða meðferðar máls geti bakað ríkinu bótaskyldu. Ekki eru sett frekari skilyrði fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmt ákvæðinu og skiptir ekki máli í því sambandi hvort lögmæt skilyrði hefur brostið til aðgerða sem hafa haft í för með sér tjón eða ekki hefur verið nægilegt tilefni til að grípa til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. 10

Samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laganna má fella bætur niður eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Í 3. mgr. 246. gr. laganna er mælt fyrir um bótarétt annarra en sakborninga. Þar segir að þótt maður hafi ekki verið borinn sökum í sakamáli eigi hann engu að síður rétt til bóta hafi hann beðið tjón af þeim aðgerðum sem taldar eru upp í 2. mgr. sömu greinar, þ.e. þvingunarráðstöfunum samkvæmt XI.–XIV. kafla. Heimilt er að dæma bætur vegna fjártjóns og miska að öðrum skilyrðum ákvæðisins uppfylltum.

Skilja verður málatilbúnað stefnanda svo að hann telji framangreind ákvæði laga nr. 88/2008 eiga við um bótakröfu sína. Á það getur dómurinn ekki fallist enda er ljóst að það skilyrði 1. mgr. 246. gr. að viðkomandi hafi verið sýknaður eða mál hafi verið fellt niður á ekki við í tilviki stefnanda því að hann var sakfelldur með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...] 2015. Geta því ákvæði 1. og 2. mgr. greinarinnar ekki komið til álita í málinu. Vísar dómurinn í þessu sambandi til ummæla í dómi Hæstaréttar í máli nr. 353/2017 um rétt þess sem sakfelldur hefur verið. Þá tekur dómurinn einnig fram að sérstaklega er áréttað í athugasemdum með ákvæðinu í frumvarpi því er varð að lögum nr. 88/2008 að orðalag 2. mgr. um að dæma skuli bætur vegna tiltekinna aðgerða í þágu rannsóknar ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi sé til þess að taka af allan vafa um það að aðrir sakborningar en þeir sem 1. mgr. taki til eigi ekki rétt til bóta samkvæmt reglum kaflans þótt þeir geti öðlast skaðabótakröfu á grundvelli sakarreglunnar ef þeir hafa beðið tjón vegna ásetnings eða gáleysis þeirra sem því hafi valdið.

Þá kemur heldur ekki til álita að mati dómsins að líta svo á að staða stefnanda hafi verið slík að 3. mgr. ákvæðisins geti átt við um bótakröfu hans enda kemur skýrlega fram í athugasemdum með ákvæðinu að þar sé átt við aðra en sakborninga í máli séu skilyrði bótaábyrgðar á annað borð fyrir hendi. Kemur samkvæmt ákvæðinu einungis til skoðunar að beita því um bótarétt þess sem ekki hefur verið borinn sökum í sakamáli þar sem þvingunarúrræðum var beitt. Verður því að hafna þeim málatilbúnaði stefnanda að ákvæði 246. gr. laga nr. 88/2008 verði beitt í máli þessu.

Enda þótt meginþungi málatilbúnaðar stefnanda hvíli á áðurnefndu ákvæði laga nr. 88/2008 telur dómurinn koma nægilega skýrt fram í stefnu að bótakrafa stefnanda sé einnig byggð á almennum skaðabótareglum. Kemur því til álita hvort stefnandi geti átt rétt til miskabóta úr hendi stefnda á grundvelli almennra, ólögfestra skaðabótareglna eða með vísan til bliðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt því ákvæði er heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Kemur fram í athugasemdum með frumvarpi til laganna að í skilyrðinu um ólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun sé að ræða og þurfi gáleysi að vera 11 verulegt til þess að tjónsatvik verði talin ólögmæt. Hefur í dómaframkvæmd verið við það miðað að lægsta stig gáleysis fullnægi ekki kröfum ákvæðisins.

Í stefnu er á því byggt að aðgerðir lögreglu sem fólust í upptöku og hlustun funda stefnanda og sambýliskonu hans hafi verið óréttmætar og til þess fallnar að valda þeim er fyrir urðu miska og andlegu tjóni. Í hans tilviki hafi þær valdið mikilli vanlíðan og haft slæm áhrif á samband hans og sambýliskonu hans. Stefnandi hefur þó ekki að nokkru leyti gert neinn reka að því að sýna fram á tjón sitt hvað þetta varðar.

Í málinu liggur fyrir að með úrskurði Héraðsdóms Austurlands frá [...]2015 var fallist á kröfu lögreglustjórans á Austurlandi [...] 2015 um heimild til upptöku samtala milli stefnanda og sambýliskonu hans með sérstökum hljóðupptökubúnaði. Taldi dómurinn að skilyrði fyrir upptöku væru fyrir hendi og heimilaði aðgerðirnar. Stefnandi var, eins og áður er komið fram, sakfelldur með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...] 2016. Í forsendum dómsins kemur fram að stefnandi játi sök en að hann segist einn hafa verið fenginn til ferðarinnar og hann hafi einn staðið að brotinu. Þá kemur þar fram að gagna vegna umræddrar upptöku og hlustunar hafi verið aflað undir aðalmeðferð málsins að beiðni dómsins. Ekki verður séð að á þeim hafi nokkuð verið byggt í málinu.

Fram kemur í gögnum málsins að stefnandi játaði aðild sína að innflutningi fíkniefnanna undir rannsókn málsins. Á hinn bóginn gaf hann til kynna að hann myndi ekki gefa upp eða segja til þeirra er tengdust innflutningnum. Þá kemur einnig fram að þáverandi sambýliskona stefnanda, sem einnig var undir rannsókn og síðar ákærð í málinu, neitaði ávallt aðild að málinu. Fram kom í skýrslu lögreglumanns sem hafði hlustunina með höndum að tilgangur hennar hefði verið tvíþættur, þ.e. annars vegar að varpa ljósi á hlutdeild sambýliskonu stefnanda að málinu og að leita upplýsinga um mögulega samverkamenn. Í ljósi allra atvika verður að telja að aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar og að gætt hafi verið meðalhófs við beitingu þeirra eins og unnt hafi verið, en fram kom í skýrslu lögreglumannsins að hlustað hefði verið eftir á en ekki um leið og upptakan fór fram. Þá verður að líta svo á að stefnandi hafi að nokkru valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á enda mikilvægt að fá fram upplýsingar um hugsanlega vitorðsmenn því að um mikið magn fíkniefna og alvarlegt brot var að ræða. Hafi hlustuninni þannig verið ætlað að afla upplýsinga um vitorðsmenn stefnanda og raunverulega eigendur efnanna sem hann hafi ekki viljað upplýsa um. Verður ekki talið að brotið hafi verið á rétti stefnanda til réttlátrar málsmeðferðar, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Aðgerðirnar þjónuðu því lögmætu markmiði við rannsókn málsins, þ.e. að upplýsa um refsiverða háttsemi, þ.m.t. aðild annarra að málinu. Þá verður ekki talið að framangreindar aðgerðir lögreglu hafi brotið í bága við 71. gr. stjórnarskrárinnar eða 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. 12

Ekkert er því komið fram í máli þessu sem haggar þessu mati dómstóla og er stefnanda því ekki hald í því að um ólögmæta aðgerð hafi verið að ræða. Verður því ekki talið að skilyrði bliðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 séu uppfyllt. Dómurinn tekur fram að sjónarmið stefnanda er lúta að þeirri meginreglu að sakborningi sé óskylt að svara spurningum um refsiverða háttsemi sem honum sé gefin að sök fái ekki breytt þessari niðurstöðu í ljósi aðstæðna. Mátti stefnanda vera ljóst að brýnt væri að hann skýrði skilmerkilega frá málsatvikum og drægi ekkert undan sem leitt gæti til þess að málið upplýstist enda um mjög alvarlegt brot að ræða.

Samkvæmt framansögðu geta því þær aðgerðir lögreglu sem stefnandi reisir bótarétt sinn á ekki leitt til greiðslu bóta úr hendi stefnda þegar litið er til allra atvika málsins og þeirra lagaheimilda sem á reynir. Verður því að hafna kröfu stefnanda. Með vísan til alls þess er fram hefur komið verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda í málinu. Þrátt fyrir þessi málsúrslit þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 2. febrúar 2020. Fyrir uppkvaðningu var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvorki dómari né lögmenn töldu þörf á endurflutningi málsins.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, A

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

H-kvk-nf G-kvk-nf

12

Ekkert er því komið fram í máli þessu sem haggar þessu mati dómstóla og er stefnanda því ekki hald í því að um ólögmæta aðgerð hafi verið að ræða. Verður því ekki talið að skilyrði bliðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 séu uppfyllt. Dómurinn tekur fram að sjónarmið stefnanda er lúta að þeirri meginreglu að sakborningi sé óskylt að svara spurningum um refsiverða háttsemi sem honum sé gefin að sök fái ekki breytt þessari niðurstöðu í ljósi aðstæðna. Mátti stefnanda vera ljóst að brýnt væri að hann skýrði skilmerkilega frá málsatvikum og drægi ekkert undan sem leitt gæti til þess að málið upplýstist enda um mjög alvarlegt brot að ræða.

Samkvæmt framansögðu geta því þær aðgerðir lögreglu sem stefnandi reisir bótarétt sinn á ekki leitt til greiðslu bóta úr hendi stefnda þegar litið er til allra atvika málsins og þeirra lagaheimilda sem á reynir. Verður því að hafna kröfu stefnanda. Með vísan til alls þess er fram hefur komið verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda í málinu. Þrátt fyrir þessi málsúrslit þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 2. febrúar 2020. Fyrir uppkvaðningu var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvorki dómari né lögmenn töldu þörf á endurflutningi málsins.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, A

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

H-kvk-nf G-kvk-nf