E-4161/2015

Mál þetta, sem dómtekið var 14. mars sl., er höfðað 8. desember 2015 af E-x-x A-x-x S-x-x, fæddum 11. júlí 1972 gegn íslenska ríkinu.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að ógiltur verði með dómi úrskurður kærunefndar útlendingamála frá 24. júní 2015 í máli stefnanda og dæmt að fella skuli úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar frá 20. janúar 2015 í máli stefnanda þar sem ákveðið var að umsókn stefnanda um hæli á Íslandi yrði ekki tekin til efnismeðferðar hér á landi. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar.

I.

Helstu atvik málsins eru þau að stefnandi, sem er með rússneskan ríkisborgararétt, óskaði eftir hæli hér á landi 5. nóvember 2014. Við leit fingrafara í Eurodac gagnagrunni kom í ljós að stefnandi hafði verið skráður í grunninn af yfirvöldum í Frakklandi. Ísland er aðili að svonefndu Dyflinarsamkomulagi, samanber auglýsing nr. 1/2014 um samþykki Íslands á reglugerð EB nr. 604/2013 frá 26. júní 2013. Í samræmi við Dyflinarreglugerðina var beiðni um viðtöku stefnanda og umsóknar hans beint til franskra yfirvalda. Svar barst frá frönskum yfirvöldum 19. nóvember 2014 þess efnis að þau samþykktu endurviðtöku stefnanda á grundvelli b- liðar 1. mgr. 18. gr. Dyflinarreglugerðarinnar.

Stefnandi var boðaður í viðtal hjá Útlendingastofnun 25. nóvember 2014. Var honum gefinn kostur á að lýsa afstöðu sinni til þess að verða endursendur til Frakklands og gera grein fyrir af hvaða ástæðum hann óskaði ekki eftir að vera endursendur þangað. Útlendingastofnun hafnaði því að taka mál stefnanda til efnismeðferðar hér á landi með ákvörðun 20. janúar 2015. Skyldi stefnandi endursendur ásamt beiðni sinni til Frakklands eigi síðar en 19. maí 2015. Stefnandi kærði ákvörðun Útlendingastofnunar. Með bréfi kærunefndar útlendingamála 12. mars 2015 var beiðni stefnanda um frestun réttaráhrifa á meðan á meðferð málsins stæði fyrir fyrir nefndinni samþykkt. Með úrskurði kærunefndar útlendingamála 24. júní 2015 var ákvörðun Útlendingastofnunar staðfest. Var úrskurðurinn birtur 10. ágúst 2015. Með úrskurði sem birtur var 13. október 2015 synjaði kærunefndin beiðni stefnanda um frestun réttaráhrifa úrskurðarins. Stefnandi var fluttur úr landi 8. janúar 2016 og afhentur frönskum yfirvöldum.

II.

Stefnandi kveðst hafa sótt um hæli hér á landi eftir að hafa flúið Frakkland. Hann hafi verið neyddur til að sækja um hæli í Frakklandi. Hann heði aldrei sjálfviljugur viljað sækja um hæli þar. Hann hafi átt þann kost einan að sækja um hæli í Frakklandi að öðrum kosti yrði honum vísað til Rússlands. Því hafi hann verið nauðbeygður gegn vilja sínum til að sækja um hæli í Frakklandi. Ljóst sé að líf stefnanda sé í mikilli hættu verði honum gert að snúa á nýjan leik til Rússlands. Í ljós hafi nú komið að líf stefnanda sé einnig í mikilli hættu verði honum gert að snúa á nýjan leik til Frakklands. Stefnandi kveðst vera flóttamaður. Flóttamaður sé sá sem sé utan við heimaland sitt af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna trúarbragða og kynþáttar. Einnig teljist flóttamaður sá sem eigi á hættu að sæta pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð, sbr. 44. gr. laga nr. 96/2002. Í 46. gr. a, útlendingalaga nr. 96/2002, sbr. 18. gr. laga nr. 115/2010 séu talin upp atriði sem valdi því að stjórnvöld geti synjað því að taka umsókn um hæli til efnismeðferðar. Þau atriði snúi að því að umsækjandi geti fengið eða hafi fengið vernd í öðru ríki, þar á meðal samkvæmt samningum sem íslenska ríkið eigi aðild að, svo sem reglum Dyflinnarreglugerðarinnar. Stefnandi hafi ekki fengið vernd í öðru ríki og hann fái í raun ekki vernd í Frakklandi, þar sem að hann hafi þar orðið ítrekað fyrir ofsóknum og ómannúðlegri meðferð án þess að fá raunverulega vernd. Í 45. gr. laga nr. 96/2002 sé skýrt tekið fram að bannað sé að vísa fólki brott eða endursenda það þangað sem líf þess eða frelsi kunni að vera í hættu. Þá sé bannað að senda mann til svæðis þar sem að aðili eigi á hættu að verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Það að vera gert að búa við þær aðstæður sem stefnandi hafi verið gert að búa við séu ekkert annað en vanvirðandi meðferð. Stefnandi hafi þurft að finna sér segldúk á ruslahaugunum til að fá smá skjól fyrir veðri. Það sé ekkert annað en vanvirðandi meðferð. Það teljist ekkert annað en ómannúðleg meðferð að aðili þurfi að sætta sig við að búa í tjaldi sem útbúið sé úr rusli og þurfi að leita til hjálparstofnana eftir mat. Samkvæmt. 45. gr. laga nr. 96/2002 sé bannað að senda aðila til lands þar sem hann gæti þurft eða átt á hættu að búa við ómannúðlega og vanvirðandi meðferð. Ljóst sé að stefnandi muni þurfa að búa við ómannúðlega og vanvirðandi meðferð.

Þá byggi stefnandi á því að aðstæður í Frakklandi séu í dag í kjölfar hryðjuverkaárása af völdum ISIS beinlínis hættulegar. Sérstaklega séu aðstæðurnar hættulegar samkynhneigðum og þeim sem séu á móti islamstrú, en hann flokkist undir báða hópa. Við mat á því hvort að synja eigi stefnanda þess að hælisumsókn hans verði tekin til efnismeðferðar verði að líta til þess fyrirvara sem komi fram í upphafi 1. mgr. 46. gr. a, laga nr. 96/2002, þar sem vísað sé til 45. gr. laganna. Í síðarnefndu greininni sé kveðið á um bann við að senda útlending til svæðis þar sem hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir eða ef ekki sé tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis geti það leitt til þess að hann teljist flóttamaður. Samsvarandi verndar skuli sá útlendingur njóta, sem vegna svipaðra aðstæðna og felist í flóttamannahugtakinu, sbr. 44. gr. laga nr. 96/2002, sé í yfirvofandi hættu á að láta lifið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Í 45. gr. laganna komi fram sú meginregla að mönnum verði ekki vísað brott þangað sem líf þeirra eða frelsi kunni að vera í hættu eða að menn kunni að verða þar fyrir ómannúðlegri eða vanviðrandi meðferð. Samkvæmt þessu hvíli sú skylda á stefnda að ganga úr skugga um að aðstæður séu með þeim hætti í Frakklandi að stefnanda sé tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd og að ekki verði brotið gegn ákvæðum alþjóðlegra mannréttindasáttmála.

Stefnandi haldi því fram að við málsmeðferðina hafi rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verið brotin þar sem aðstæður hafi ekki verið rannsakaðar nægilega vel og þær skýringar, sem stefnandi hafi gefið við skýrslutökur og gögn málsins beri með sér, hafi ekki hlotið hljómgrunn. Við þessar aðstæður beri að láta umsækjanda njóta vafans. Stefnandi vilji geta þess að stjórnvöld geti ekki fullyrt að raunin sé önnur en stefnandi hafi látið í ljós sbr. 196. mgr. Handbókar um réttarstöðu flóttamanna. Þessi ágalli á málsmeðferðinni af hálfu Útlendingastofnunar hafi ekki verið leiðréttur af kærunefnd útlendingamála á æðra stjórnsýslustigi.

Stefnandi telji stefnda jafnframt hafa brotið gegn 3. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 en samkvæmt lagaákvæðinu beri stefnda við meðferð máls af þessu tagi að afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga af sjálfsdáðum. Svo virðist sem kærunefndin hafi fallið í þá gryfju að leggja til hliðsjónar mat stefnda Útlendingastofnunar í stað þess að leggja sjálfstætt mat á trúverðugleika stefnanda. Þá árétti stefnandi það að í málefnum hælisumsækjanda skuli framburður hælisleitenda talinn sannur nema að ótvírætt sé sannað að hann sé rangur. Það sé í samræmi við handbók um réttarstöðu flóttamanna.

Aðild ráðherra, fh. kærunefndar útlendingamála, sé reist á því að hann eigi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins enda hafi ákvörðun sjálfstæðrar stjórnsýslunefndar verið tekin í nafni hans. Ráðherra hafi nær takmarkalausa heimild til endurskoðunar stjórnvaldsákvörðunar Útlendingastofnunar og geti borðið fyrir sig nýjar málsástæður. Ráðherra sé æðra sett stjórnvald gagnvart Útlendingastofnun og hafi sömu stjórnunarheimildir gagnvart lægra settu stjórnvaldi og innan ráðuneytisins. Því sé rík ástæða til að telja að hann hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn dómsmáls sem snúist um ákvörðun kærunefndar útlendingamála á kærustigi.

Krafa stefnenda styðst við lög nr. 96/2002 um útlendinga, reglugerð um útlendinga nr. 53/2003, stjórnsýslulög nr. 37/1993, stjórnarskrá Íslands nr. 33/1944, lög um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, alþjóðasamning um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 og viðauka hans frá 1967, samning mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna um borgarleg og stjórnmálaleg réttindi frá 1966, samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð við refsingu frá 1989, reglugerð ráðsins áður, nr. 343/2003/EB frá 18. febrúar 2003, nú nr. 604/2013 frá 26. júní 2013, tilskipun Evrópubandalagsins nr. 2004/83/EB frá 29. apríl 2004 um lágmarksskilyrði til að ríkisborgarar þriðju landa eða ríkisfangslausir einstaklingar teljist flóttamenn eða menn sem að öðru leyti þarfnast alþjóðlegrar verndar og um inntak slíkar verndar, tilskipun nr. 2005/85/EB frá 1. desember 2005 um lágmarkskröfur til málsmeðferðar í aðildarríkjum við veitingu og afturköllun á stöðu flóttamanns og tilskipun nr. 2003/9/EB frá 27. janúar 2003 um lágmarkskröfur varðandi móttöku hælisleitenda.

Krafan um málflutningsþóknun er byggð á ákvæðum í XXI. kafla laga nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur, því ber nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum.

III.

Stefndi telur að ágreiningur máls þessa snúist um hvort stefnda hafi borið að fjalla efnislega um beiðni stefnanda um hæli hér á landi. Stefndi byggi á því að samkvæmt Dyflinnarsamstarfinu hafi stefnda einungis borið að leysa úr því hvort taka skyldi beiðni stefnanda efnislega fyrir. Ljóst sé að málsmeðferð í Dyflinnarmálum sé einfaldari en í hælismálum sem tekin séu til efnismeðferðar. Stefndi hafi hagað úrlausn málsins í samræmi við lög og því verið rétt að vísa beiðni stefnanda um hæli til Frakklands vegna ábyrgðar þarlendra yfirvalda á umfjöllun um hælisbeiðni hans. Úrlausnarefni málsins hafi því verið afmarkað við það í hvaða ríki beiðni stefnanda um hæli skyldi tekin til efnislegrar meðferðar. Niðurstaða stefnda um að fjalla ekki efnislega um hælisumsókn stefnanda byggi á Dyflinnarsamstarfinu, sem Ísland sé aðili að, sbr. d-lið 1. mgr. 46. gr. a laga nr. 96/2002. Stefndi byggi á því að um úrlausnarefni þetta gildi aðallega ákvæði laga nr. 96/2002 ásamt síðari breytingum og reglugerð nr. 53/2003 um útlendinga sem sett sé á grundvelli laga nr. 96/2002. Túlka beri ákvæði fyrrgreindra laga og reglugerðar til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, einkum samnings Íslands, Noregs og ráðs Evrópusambandsins frá 19. janúar 2001 um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um hæli sem lögð sé fram á Íslandi, í Noregi eða í aðildarríki Evrópusambandsins. Samningurinn frá 19. janúar 2001 feli jafnframt í sér þá skuldbindingu að eftirfarandi reglugerðum Evrópusambandsins sé framfylgt af hálfu Íslands, það er að ákvæði laga nr. 96/2002 séu túlkuð til samræmis við ákvæði Dyflinnarreglugerðarinnar, auk þess sem fylgja ber málsmeðferðarreglum reglugerðar ráðsins (EB) nr. 1560/2003 frá 2. september 2003, sem hafi að geyma ítarlegar reglur um meðferð mála á grundvelli fyrrnefndu reglugerðarinnar. Jafnframt beri að líta til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, Flóttamannasamnings SÞ og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni sé til. Stefndi leggi áherslu á að Dyflinnarsamstarfinu sé ætlað að leysa tvö vandamál. Annars vegar að koma í veg fyrir að hælisleitandi sé sendur á milli ríkja án þess að nokkurt þeirra viðurkenni ábyrgð sína á meðferð umsóknar hans um hæli. Hins vegar að koma í veg fyrir að sami einstaklingur geti farið á milli ríkja og fengið umfjöllun um umsókn sína um hæli í mörgum ríkjum (e. asylum shopping). Telji stefndi að við úrlausn þess hvort taka beri beiðni stefnanda til efnislegrar meðferðar hér á landi verði að líta til þess að meginreglan sé almennt sú að aðildarríki skuli beita reglugerðinni eins og unnt sé enda hafi ríkin með aðild sinni að samstarfinu tekist á hendur skuldbindingar þess efnis.

Stefndi bendi á að Dyflinnarreglugerðin hafi að geyma reglur um hvaða ríki beri ábyrgð á hælisumsókn en ekki hvernig meta eigi hælisumsókn efnislega. Sé byggt á hugmyndinni um öruggt þriðja ríki, það er að aðildarríki geti sent hælisleitendur til þriðja ríkis án þess að kanna umsóknir efnislega þar sem þau geti treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að mannréttindi þeirra verði virt. Samstarfið sé háð þeirri forsendu að aðildarríkin teljist öll vera örugg þriðju ríki og að þangað sé heimilt að senda hælisleitendur. Hælisleitendur verði að eiga möguleika á því að óska eftir hæli í öruggu þriðja ríki og ef þeir teljast flóttamenn samkvæmt alþjóðlegum skilgreiningum verða þeir einnig að hafa möguleika á að fá vernd í samræmi við Flóttamannasamning SÞ. Í Dyflinnarsamstarfinu sé gert ráð fyrir að aðeins eitt ríki beri ábyrgð á meðferð á beiðni um hæli. Í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar komi fram viðmið, í ákveðinni forgangsröð, um hvaða ríki skuli bera ábyrgð á hælisumsókn og skiptir þar mestu hvaða tengsl hælisleitandi hafi við aðildarríkin. Ef ekkert aðildarríki telst bera ábyrgð á hælisumsókn á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar beri það ríki, þar sem hælisleitandi sótti fyrst um hæli, ábyrgð. Komi fram beiðni um hæli í ríki sem beri ekki ábyrgð á meðferð málsins geti það óskað eftir því að umsækjandi verði fluttur til ríkis þar sem taka beri málið til meðferðar. Skylt sé að verða við slíkum tilmælum ef beiðni þar af lútandi berist innan tímafresta. Stefndi bendi á að í d-lið 1. mgr. 46. gr. a laga nr. 96/2002 komi fram að stjórnvöld geti synjað að taka til efnismeðferðar hælisumsókn ef krefja megi annað ríki sem taki þátt í samstarfi á grundvelli Dyflinnarsamningsins um að taka við umsækjanda um hæli. Fram komi í 2. mgr. 46. gr. a laganna að ekki skuli endursenda flóttamann til annars ríkis á þessum grundvelli hafi hann slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða sérstakar ástæður mæli annars með því. Þá sé íslenskum stjórnvöldum heimilt að taka umsókn um hæli til meðferðar jafnvel þótt þau beri ekki ábyrgð á henni á grundvelli svokallaðrar fullveldisreglu 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Af hálfu stefnanda sé því haldið fram að þessi undantekningarregla eigi við í máli þessu, en því mótmæli stefndi.

Málsástæður stefnanda séu þessar helstar: að endursending til Frakklands jafngildi endursendingu til upprunaríkis og að ákvæði 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar hafi átt við í málinu. Jafnframt byggi stefnandi á því að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga um útlendinga nr. 96/2002 hafi verið brotnar. Þessu mótmæli stefndi, enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á nokkuð er leitt geti til ógildingar á úrskurði kærunefndarinnar eða að felld verði úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar. Ákvörðun um endursendingu til Frakklands jafngildi ekki endursendingu til upprunaríkis og hafi verið í samræmi við lög – undantekningarákvæði 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Stefndi mótmæli fullyrðingum í stefnu um að með endursendingu til Frakklands brjóti íslensk stjórnvöld gegn 45. gr. laga nr. 96/2002. Þegar ljóst hafi verið að frönsk yfirvöld bæru ábyrgð á hælisumsókn stefnanda hafi stefnda borið að skoða hvort beita ætti undanþáguákvæði 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi sett fram viðmið um hvaða atriði komi til skoðunar við mat á því hvort undanþágan eigi við. Hafi ákvæðið verið túlkað með þeim hætti að óheimilt sé að endursenda hælisleitanda þangað sem hann eigi á hættu að lenda í aðstæðum sem fari í bága við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Einnig þurfi að skoða hvort slíkur ágalli sé á málsmeðferð þess ríkis, sem endursenda eigi til, að það brjóti í bága við 13. gr. mannréttindasáttmálans um réttinn til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Í þessu felist að ríki þurfi að kanna hvort grundvallarmannréttindi hælisleitenda séu virt í því ríki sem senda eigi hælisleitanda til. Beri stefnda samkvæmt þessu að meta tvennt. Annars vegar hvort kerfisbundinn ágalli sé á málsmeðferð í því ríki sem endursenda eigi hælisleitanda til. Hins vegar hvort raunhæf úrræði séu til staðar fyrir viðkomandi til að leita réttar síns.

Stefnandi haldi því fram að endursending til Frakklands hafi m.a. brotið gegn 45. gr. laga nr. 96/2002 um non-refoulement. Stefndi bendi á að í dómum Hæstaréttar í málum nr. 405/2013 og 445/2013 komi fram að samkvæmt 45. gr. laga nr. 96/2002 sé það skylda íslenskra stjórnvalda að ganga úr skugga um það að aðstæður séu með þeim hætti í endursendingarríki, í þessu tilviki Frakklandi, að hælisleitanda sé tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd og að ekki verði brotið gegn mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndi leggi áherslu á að íslenskum stjórnvöldum beri einungis að meta aðstæður í Frakklandi og hvernig málsmeðferð hælisleitenda þar sé háttað. Hafi ítarlega verið fjallað um hæliskerfið í Frakklandi og aðstæður stefnanda á báðum stjórnsýslustigum. Athugun stefnda hafi ekki leitt í ljós að frönsk stjórnvöld brytu gegn alþjóðlegum mannréttindasamningum. Verði meðferð hælismála og móttökuskilyrðum hælisleitenda í Frakklandi ekki jafnað til kerfisbundinna galla sem gefi alvarlega ástæðu til að ætla að stefnandi muni standa frammi fyrir raunverulegri hættu á að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í Frakklandi verði hann sendur þangað. Stefndi ítreki að í úrskurði kærunefndar útlendingamála sé rakin málsmeðferð hælisleitenda í Frakklandi. Komi þar meðal annars fram að hælisleitendum, sem fengið hafi synjun um hæli, og snúi aftur til Frakklands gefist kostur á að leggja fram svonefnda viðbótarhælisumsókn hjá frönskum stjórnvöldum, auk þess sem heimilt sé að bera endanlega niðurstöðu franskra stjórnvalda undir dómstóla þar í landi. Ljóst sé að fyrir hendi séu raunhæf úrræði fyrir stefnanda til að leita réttar síns. Forsendur til að taka beiðni stefnanda um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar hér á landi á grundvelli 1. mgr. 17. Dyflinnarreglugerðarinnar séu því ekki til staðar.

Stefndi leggi jafnframt áherslu á að komi til þess að stefnandi standi frammi fyrir endanlegri niðurstöðu um að hann skuli fluttur þangað sem hann telji raunverulega hættu á að hann sæti ofsóknum eða illri meðferð, eigi hann þess kost að leggja fram beiðni fyrir Mannréttindadómstól Evrópu um bráðabirgðaráðstöfun samkvæmt 39. gr. málsmeðferðarreglna dómstólsins. Slíkri beiðni yrði beint að franska ríkinu. Stefndi telji að uppfyllt hafi verið í hvívetna sú skylda stjórnvalda að ganga úr skugga um að aðstæður væru með þeim hætti í Frakklandi að stefnanda sé tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd við endursendingu til Frakklands. Þar með hafi ekki verið brotið gegn 45. gr. laga nr. 96/2002 um non-refoulement. Eftir nákvæma skoðun á málsgögnum öllum þurfi að rökstyðja niðurstöður stjórnvalda með tilvísun til lagaákvæða sem ákvörðun sé byggð á og þeirra sjónarmiða sem séu ráðandi við niðurstöðuna, sem og á mati á sjónarmiðum kæranda í málinu. Sé það mat stefnda að því hafi verið fylgt á báðum stjórnsýslustigum. Því sé alfarið hafnað að brotið hafi verið gegn málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga við meðferð málsins.

Stefndi mótmæli því að ekki hafi verið uppfyllt rannsóknar- og andmælaregla í máli stefnanda. Stefndi ítreki að Dyflinnarsamstarfið byggi á hugmyndinni um öruggt þriðja ríki sem gangi út á það að aðildarríki geti sent hælisleitendur til þriðja ríkis án þess að kanna umsóknir efnislega enda geti þau treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að grundvallarmannréttindi þeirra verði virt. Öll aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar séu aðilar að Mannréttindasáttmála Evrópu og Flóttamannasamningi SÞ. Í ljósi þessa hafi ekki verið fjallað um og tekin afstaða til þess hvort aðstæður stefnanda væru með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í merkingu a-liðar 1. mgr. Flóttamannasamnings SÞ, sbr. 44. gr. og 44. gr. a laga nr. 96/2002 sem fyrr greini. Stefndi telji það úrlausnarefni vera á ábyrgð franskra yfirvalda. Mótmæli stefndi því að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr. laga nr. 37/1993. Stefndi byggi á því að úrlausnarefnið hafi verið hvort senda bæri stefnanda ásamt hælisumsókn sinni til Frakklands eða taka umsóknina til efnislegrar meðferðar hér á landi. Við úrlausn málsins hafi þess vegna ekki verið skoðað sérstaklega hvort stefnandi hefði fullnægjandi málsmeðferðarúrræði við komuna til Frakklands, sbr. 1. mgr. 45. gr. laga nr. 96/2002, sbr. 3. og 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu og 33. gr. Flóttamannasamnings SÞ. Stefndi hafi hagað rannsókn málsins þannig að unnt væri að varpa upp hlutlægri mynd af aðstæðum í endurviðtökuríki. Þá hafi stefnanda á báðum stjórnsýslustigum gefist kostur á að taka þátt í að upplýsa málið og koma að sjónarmiðum sínum í samræmi við andmælarétt sinn. Stefnandi hafi lagt fram hælisbeiðni og svarað við það tækifæri mikilvægum spurningum. Hann hafi fengið hælisviðtal hjá Útlendingastofnun og lagt fram greinargerð. Stefnandi hafi einnig notið aðstoðar talsmanns þegar mál hans hafi verið til meðferðar og komið greinargerð ásamt fylgigögnum á framfæri. Hafi kæran og greinargerðin verið kannaðar gaumgæfilega við úrlausn málsins og málatilbúnaður stefnanda rakinn í úrskurði kærunefndar. Þá hafi stefndi aflað gagna um stöðu hælisleitenda í Frakklandi og málsmeðferðina þar. Stefndi telji því að réttindi og hagsmunir stefnanda undir meðferð málsins hafi á engan hátt verið fyrir borð bornir að lögum og að málið hafi verið nægilega rannsakað áður en ákvörðun lá fyrir og síðar úrskurður upp kveðinn. Stefndi bendi auk þess á að íslensk stjórnvöld hafi enga hagsmuni af því að leiða mál til lykta án þess að vera fyllilega örugg um að kröfum 10. og 13. gr. laga nr. 37/1993 sé fullnægt.

Stefndi leggi enn fremur áherslu á að í 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 sé stjórnvöldum einungis gert að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun SÞ og leita þar upplýsinga þegar það eigi við. Í ákvæðinu sé með öðrum orðum ekki lögð fortakslaus skylda á stjórnvöld um að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun SÞ. Að mati stefnda hafa stjórnvöld því svigrúm til að meta hvort beita eigi þessari heimild við öflun upplýsinga í hælismálum. Í málinu hafi ekki verið fjallað efnislega um hælisbeiðni stefnanda heldur hvort lögmætt væri að senda stefnanda til ríkis sem beri ábyrgð á málsmeðferð og efnislegri afgreiðslu málsins. Í máli þessu hafi heldur ekki verið talið eiga við að leita eftir formlegri samvinnu við Flóttamannastofnun SÞ þar sem stefndi hafi talið fyrirliggjandi gögn fullnægjandi og málið því fullrannsakað. Hafi þannig hvorki verið um brot á 10. gr. laga nr. 37/1993 né heldur 50. gr. laga nr. 96/2002 að ræða.

Málsmeðferð stefnda hafi verið í samræmi við lög, einkum ákvæði laga nr. 96/2002, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á grundvelli Dyflinnarsamstarfsins. Stefnda hafi verið rétt að hafna því að taka mál stefnanda til efnismeðferðar hér á landi og kveða á um að stefnandi skyldi endursendur til Frakklands, þar sem mál hans yrði tekið til efnislegrar meðferðar. Af öllu framangreindu telur stefndi ljóst að úrskurður kærunefndar útlendingamála frá 24. júní 2015 og ákvörðun Útlendingastofnunar frá 20. janúar 2015 séu gildar. Verði því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað sé í öllum tilvikum vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Stefnandi er rússneskur ríkisborgari sem óskað hefur eftir hæli hér á landi. Hann flúði frá Rússlandi 26. október 2013 og hélt til Frakklands. Frönsk yfirvöld hafa staðfest að stefnandi hafi sótt um hæli í Frakklandi. Hafa þau samþykkt endurviðtöku stefnanda frá Íslandi á grundvelli b-liðar 1. mgr. 18. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar.

Niðurstaða Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála um að taka hælisumsókn stefnda ekki til efnismeðferðar er byggð á Dyflinnarsamstarfinu, sem Ísland er aðili að, sbr. reglugerð ráðsins (EB) nr. 604/2013 frá 26. júní 2013, svokölluð Dyflinnarreglugerð. Meginreglan er þess efnis að aðeins það aðildarríki sem ábyrgð ber á hælisumsókn samkvæmt þeim viðmiðunum sem mælt er fyrir um í III. kafla reglugerðarinnar skal taka umsókn til meðferðar. Undanþáguákvæði fela í sér að hverju aðildarríki sé heimilt að taka til meðferðar umsókn um hæli jafnvel þótt það beri ekki ábyrgð á henni samkvæmt viðmiðunum reglugerðarinnar. Það ríki tekur þá á sig ábyrgð á meðferð umsóknar um hæli. Í Dyflinnarreglugerðinni koma fram skýrar reglur um meðferð umsókna um hæli sem lagðar eru fram í aðildarríkjum Evrópusambandsins. Tryggt á að vera að hælisumsókn hljóti meðferð í einu aðildarríkjanna og koma á í veg fyrir að hælisleitandi verði sendur frá einu aðildarríki til annars án þess að nokkurt þeirra viðurkenni ábyrgð sína á meðferð umsóknar. Í III. kafla reglugerðarinnar er að finna viðmið sem ráða því hvaða ríki beri ábyrgð á efnislegri umfjöllun um hælisumsókn hverju sinni.

Í d-lið 1. mgr. 46. gr. a. laga nr. 96/2002, þar sem vísað er til endurviðtöku samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni, segir að stjórnvöld geti, með fyrirvara um ákvæði 45. gr. laganna, synjað að taka til efnismeðferðar umsókn um hæli ef krefja megi annað ríki, sem tekur þátt í Dyflinnarsamstarfinu, um að taka við umsækjanda um hæli. Fyrir liggur að 19. nóvember 2014 samþykkti Frakkland beiðni Útlendingastofnunar um að stefnandi yrði, á grundvelli b-liðar 1. mgr. 18. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar, fluttur aftur þangað. Í málinu hefur ekki verið sýnt fram á að málsmeðferð í Frakklandi vegna málefna hælisleitenda hafi verið haldin slíkum kerfislegum ágöllum að hún fari í bága við 13. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Hælisleitendum í Frakklandi gefst kostur á að leggja fram viðbótarhælisumsókn hjá frönskum stjórnvöldum. Þá er heimilt að bera endanlegar niðurstöður stjórnvalda undir dómstóla þar í landi. Af þessu leiðir að ákvæði 45. gr. laga nr. 96/2002 stóðu ekki í vegi fyrir því að íslenskum stjórnvöldum væri með vísan til 46. gr. a laganna heimilt að synja því að umsókn stefnda fengi efnismeðferð.

Ekki er til úrlausnar hvort stefnandi hafi sérstök tengsl við Ísland. Hins vegar ber stefnandi því við að sérstakar ástæður mæli með því að taka beri umsókn hans um hæli til efnismeðferðar, sbr. 2. mgr. 46. gr. a. laga nr. 96/2002. Í 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 segir að í málum er varði umsóknir um hæli sé stjórnvöldum skylt að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og leita þar upplýsinga þegar það á við. Af ákvæði þessu verður ráðið að stjórnvöld hafa svigrúm við mat á því hvort beita eigi þessari heimild. Fyrir íslenskum stjórnvöldum laut mál þetta að því í hvaða ríki beiðni stefnda skyldi tekin til efnismeðferðar og tók rannsókn þess af hálfu stjórnvalda mið af því. Gert er ráð fyrir því að meðferð mála á grundvelli 46. gr. a, sé einfaldari en í málum sem tekin eru til efnismeðferðar, en þó eiga umsækjendur um hæli meðal annars rétt á upplýsingum og leiðbeiningum um atriði sem fram koma í 25. gr. laganna, sem fjalla um leiðbeiningaskyldu. Þannig skal leiðbeina umsækjendum um rétt þeirra til að hafa samband við fulltrúa Flóttamannastofnunar og mannúðar- og mannréttindasamtök og rétt þeirra til að leita aðstoðar lögmanns eða annars fulltrúa, auk þess sem ætlast er til að umsækjendur séu á öllum stigum málsins upplýstir um framgang þess. Fyrir liggur að stefnandi naut aðstoðar talsmanns þegar máls hans var til meðferðar fyrir íslenskum stjórnvöldum og lagði fram greinargerð og gögn áður en teknar voru ákvarðanir í máli hans. Í úrskurði kærunefndar útlendingamála og í ákvörðun Útlendingastofnunar kemur einnig fram að kannað hafi verið hvernig meðferð mála hælisleitenda í Frakklandi væri háttað og hvort Frakkland kynni að brjóta gegn tilgreindum ákvæðum Mannréttindasáttmála Evrópu.

Samkvæmt þessu verður að telja að mál stefnanda hafi verið nægjanlega upplýst til þess að unnt væri að taka ákvörðun í því. Því er ekki fallist á að íslensk stjórnvöld hafi brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga.

Þegar allt framangreint er virt hefur ekki verið í ljós leitt að fyrrgreindar stjórnvaldsákvarðanir stefnda hafi verið haldnar þeim annmörkum að leitt geti til ógildingar þeirra. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Mál þetta flutti af hálfu stefnanda L-kk-nf R-kk-nf héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda G-kvk-nf S-kvk-nf A-kvk-nf hæstaréttarlögmaður.

Dóm þennan kveður upp S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, E-x-x A-x-x S-x-x.

Málskostnaður fellur niður.

S-kk-nf S-kk-nf