E-4740/2005

Ár 2006, miðvikudaginn 28. júní, var í Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu nr.

E-4740/2005

L-kvk-nf S-kvk-nf

gegn

íslenska ríkinu

kveðinn upp svohljóðandi

D Ó M U R

Mál þetta var höfðað 3. júní 2005 og var dómtekið 31. maí sl.

Stefnandi er L-kvk-nf S-kvk-nf, Oddeyrargötu 6b, Akureyri.

Stefndi er íslenska ríkið.

Dómkröfur

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.100.000 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 5. maí 2002 til 21. september 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál, og taki tildæmdur málskostnaður mið af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyld.

Stefndi gerir þá kröfu aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins,

Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Málavextir

Stefnandi lýsir málavöxtum með þeim hætti að hún hafi orðið fyrir grófri líkamsárás á heimili sínu að Karlsrauðatorgi 4, Dalvík, aðfararnótt 5. maí 2002. Stefnandi hafi þá um kvöldið farið ásamt vinkonu sinni í afmælisveislu á Dalvík. Þær hafi ekki neytt áfengis. Rétt eftir að stefnandi kom heim til sín um kl. 3:00 um nóttina hafi S-kk-nf Ó-kk-nf K-kk-nf, barnsfaðir og fyrrverandi sambýlismaður stefnanda, komið að heimili hennar og óskað þess að fá að gista hjá henni. Stefnandi hafi neitaði þeirri bón og vísaði honum á dyr. Síðan hafi hún lagst til hvílu.

Þar sem S-kk-nf Ó-kk-nf hafði búið með stefnanda í íbúð hennar nokkru áður hafi hann verið staðkunnugur. Hann hafi komið um klukkustund síðar aftur að húsi stefnanda og farið inn um ólæstar dyr í kjallara hússins. Þaðan hafi hann komist upp um hlera sem liggur inn í íbúð stefnanda. Þegar árásarmanninum hafði tekist að opna hlerann til hálfs hafi stefnandi vaknað og hafi opnað hlerann til að sjá hverju sætti. Hafi henni þá orðið ljóst að árásarmaðurinn hafði brotist inn í íbúð hennar. Hafi hann verið verulega ölvaður og ógnandi og sagt að hann þyrfti að ræða við stefnanda.

Stefnandi kveður sér hafa staðið mikil ógn af S-kk-þgf Ó-kk-þgf og hafi lokað sig inni í svefnherbergi sínu. S-kk-nf Ó-kk-nf hafi komist inn í herbergið og reynt að komast upp í rúm til stefnanda en hún hafi ýtt honum frá rúminu. Stefnandi hafi þessu næst staðið upp úr rúminu í því skyni að reyna að koma S-kk-þgf Ó-kk-þgf út úr íbúðinni. Þá hafi hann gripið í handlegg hennar og ýtt henni þannig að hún skall í gólfið.

Stefnandi kveðst strax hafa orðið gagntekin af verkjum í handleggnum. Henni hafi þó tekist að koma S-kk-þgf Ó-kk-þgf út úr íbúðinni eftir mikið rifrildi. Hún hafi daginn eftir leitað til læknis og hafi hann talið að bátsbein hefði brotnað í hönd stefnanda. Var hún sett í gips í þrjár vikur.

Stefnandi kærði S-kk-þf Ó-kk-þf og var hann í kjölfarið ákærður fyrir líkamsárás og húsbrot. Dómur er genginn í máli ákæruvaldsins gegn S-kk-þgf Ó-kk-þgf í Héraðsdómi Norðurlands eystra, mál nr. S-215/2003. Niðurstaða málsins var sú að ákærði var sakfelldur fyrir brot á 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hins vegar var ákærði sýknaður af ákæru um brot á 1. mgr. 217. gr. laganna, þar sem ásetningur til árásarinnar þótti ekki sannaður.

Stefnandi telur einsýnt að þrátt fyrir að ásetningur árásarmannsins hafi ekki talist sannaður þá hafi hann í það minnsta valdið stefnanda líkamstjóninu af gáleysi. Tjón stefnanda sé verulegt og hafi verið metið til 20% varanlegrar örorku og miska. Telur stefnandi því að háttsemi árásarmannsins brjóti klárlega gegn 219. gr. almennra hegningarlaga.

Á grundvelli framangreinds hafi lögmaður stefnanda sent bótanefnd erindi samkvæmt IV. kafla laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, dags. 19. mars 2004, þar sem óskað var greiðslu bóta vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir við árásina. Var byggt á því að sannað þætti að stefnandi hafi beðið tjón af völdum háttsemi sem brjóti gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940.

Með bréfi, dags. 21. desember 2004, hafnaði bótanefndin kröfu stefnanda, með þeim rökstuðningi að ekki hafi verið leitt í ljós að umsækjandi hafi orðið fyrir tjóni vegna brots á almennum hegningarlögum, þar sem árásarmaðurinn var sýknaður af þeim sökum sem hann var borinn í ákæru.

Stefnandi getur ekki sætt sig við þessa niðurstöðu, enda telur hún sannað að hún hafi orðið fyrir líkamstjóninu vegna brots á almennum hegningarlögum, þrátt fyrir að árásarmaðurinn hafi verið sýknaður af ákæru fyrir brot á 217. gr. laganna.

Stefndi mótmælir málavaxtalýsingu stefnanda sem ósannaðri.

Málsástæður stefnanda og lagarök

Bótaskylda

Stefnandi byggir á því að hún eigi rétt til greiðslu bóta samkvæmt lögum nr. 69/1995 vegna afleiðinga fyrrgreindrar árásar, sbr. 1., 2. og 3. gr. laganna, enda hafi hún uppfyllt öll skilyrði laganna til að öðlast bótarétt vegna árásarinnar. Líkamstjón stefnanda sé sannað og telur stefnandi ótvírætt að rekja megi tjónið til háttsemi sem brjóti gegn 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í málinu nr. 72/2002 eiga þolendur afbrota samkvæmt 219. gr. hegningarlaga rétt á bótum eftir ákvæðum laga nr. 69/1995.

Til að háttsemi falli undir 219. gr. almennra hegningarlaga verði að sýna fram á tvennt, annars vegar að líkamstjónið sé stórfellt eins og lýst sé í 218. gr. laganna og hins vegar að því hafi verið valdið af gáleysi.

Líkamstjón stefnanda sé stórfellt sem í 218. gr. almennra hegningarlaga geti.

Ljóst sé af gögnum málsins, m.a. örorkumati, vitnaleiðslum yfir lækni stefnanda og framangreindum dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra, að áverkar stefnanda falli undir 218. gr. almennra hegningarlaga.

Áverkar stefnanda lýsi sér í alvarlegum skemmdum á úlnlið, taugaskaða og máttleysi í vinstri handlegg. Þannig segi í læknisvottorði B-kk-ef K-kk-ef, dags. 4. nóvember 2002, að stefnandi sé með eymsli yfir olnboga „og merki um að hin svokallaða ulnara taug getið verið aðþrengd í olnboga“. Í niðurstöðum vottorðsins segi að stefnandi hafi hlotið „alvarlegan áverka á vinstri úlnlið og hafa þessi einkenni verið mjög þrálát. Greinilegt var á ísótóparannsókn að um óeðlilega upptöku var að ræð.“. Í vottorði læknisins frá 15. júlí 2003 sé staðfest að stefnandi sé máttlítil í vinstri hendi og í vottorði hans frá 22. júlí 2003 segi að við skoðun finnist „máttleysi öllum vinstri griplim frá öxl. Þannig minnkaður kraftur um allar hreyfingar axlar, olnboga, úlnliðs og fingra“.

Í örorkumati S-kk-ef S-kk-ef læknis, dags. 14. ágúst 2003, sé staðfest að áverkarnir sem stefnandi hlaut við árásina séu mjög alvarlegir og þeir metnir til 20% varanlegrar örorku og miska. Sé um að ræða alvarlegar skemmdir á öllum vinstri handlegg, hendi, úlnlið, olnboga og öxl. Skemmdust m.a. varanlega liðamót í úlnlið, talið hefur verið að bátsbein hafi brotnað, taugar í handleggnum sködduðust varanlega, máttleysi og dofi er í handleggnum, auk annarra afleiðinga sem lýst sé í örorkumati.

Samkvæmt framansögðu sé ekki unnt að túlka niðurstöður læknisvottorða og örorkumats með öðrum hætti en að stefnandi hafi beðið stórfellt líkamstjón vegna afleiðinga árásarinnar. Eins og að framan greini hafi geta hennar til að afla vinnutekna í framtíðinni skerst um 20% og miski hennar er sömuleiðis 20%. Sé um mjög mikla skerðingu að ræða, en stefnandi hafi verið rétt rúmlega tvítug þegar hún varð fyrir áverkunum. Vinstri handleggur sé henni nú að miklu leyti ónothæfur.

Líkamstjóni stefnanda hafi verið valdið af gáleysi.

Í frumskýrslu sýslumannsins á Akureyri, hinn 7. maí 2002, lýsi stefnandi atburðarásinni þegar hún varð fyrir líkamstjóninu. Komi þar fram að hún hafi hlotið áverkana á handlegginn við það að árásarmaðurinn hrinti henni inni í svefnherbergi hennar.

Í lögregluskýrslu yfir H-kvk-þgf F-kvk-þgf G-kvk-þgf, sama dag, sé frásögn stefnanda staðfest. Komi þar m.a. fram að stefnandi hafi hringt í vitnið meðan á árásinni stóð og vitnið þá heyrt stefnanda og árásarmanninn öskra hvort á annað.

Í lögregluskýrslu sem tekin var af árásarmanninum, S-kk-þgf Ó-kk-þgf K-kk-þgf, 26. nóvember 2002, sé haft orðrétt eftir árásarmanninum um ástæður fyrir líkamstjóni stefnanda: „Hann hafi þá hrint henni frá sér og við það hafi hún fallið í gólfið.“

Í vitnaleiðslum við aðalmeðferð máls ákæruvaldsins gegn S-kk-þgf Ó-kk-þgf K-kk-þgf, sem höfðað var vegna árásarinnar, viðurkenni S-kk-nf Ó-kk-nf margsinnis að hafa ýtt stefnanda þannig að hún féll í gólfið og slasaðist. Til að mynda svarar S-kk-nf Ó-kk-nf spurningu sækjanda um hvort stefnandi hafi fallið í gólfið með þessum hætti:

„SÓK: Fallið í gólfið...sko hún... ég ýtti henni frá mér og sko hún féll eitthvað niður sko og sko hún skall ekkert í gólfið eða.

S: Sástu hvernig hún lenti þá?

SÓK: Nei mér sýndist hún hafa lent sko einhvern veginn á rúminu, svona hálf á rúminu og hálf á gólfinu. Ég var ekki alveg mikið að pæla í því af því að um leið og ég var búinn að ýta henni frá mér þá sneri ég mér bara að því að fara inn í stofu og tók þarna videóið eins og ég var búinn að segja.“

Síðar segi S-kk-nf Ó-kk-nf, þegar hann er spurður um afleiðingar árásarinnar: „En ég vefengdi það sko um kvöldið, þegar þetta gerðist, að eitthvað hefði komið fyrir hana, þegar ég ýtti henni frá mér sko.“

Í dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra í máli nr. S-215/2003 sé talið sannað að stefnandi hafi hlotið þá áverka sem fyrr sé lýst í þeim atgangi sem átti sér stað í svefnherbergi stefnanda umrædda nótt. Fjölmörg dómafordæmi séu fyrir því að heimfæra háttsemi sem þessa, þar sem aðili veiti öðrum líkamsáverka með sambærilegum hætti, undir 219. gr. almennra hegningarlaga.

Hörmuð sé sú ónákvæmni í hugtakanotkun sem komi fram í umræddum dómi, þar sem segi að ákærði hafi ekki valdið áverkunum með „saknæmum eða ólögmætum hætti“, Alkunna sé að hugtakið saknæmi nái bæði yfir ásetning og gáleysi. Dómurinn fjalli eingöngu um að ákærði hafi ekki unnið stefnanda tjónið af ásetningi. Dómurinn taki ekki með nokkrum hætti á því hvort hegðun ákærða umrætt sinn hafi verið gálaus - fjalli ekki um það einu orði. Fullyrðing um að ákærði hafi ekki valdið stefnanda tjóni með saknæmum hætti sé því algjörlega órökstudd og í hrópandi ósamræmi við þá málavexti sem dómurinn telur sannaða og byggir dóminn á.

Sú háttsemi að hrinda annarri manneskju, með þeim afleiðingum að hún hljóti 20% örorku af, sé tvímælalaust gálaus háttsemi. Í dómnum sé bæði talið sannað að ákærði hafi hrint stefnanda og að hún hafi við það hlotið tjón sem m.a. svari til 20% varanlegar örorku. Stefnandi telur árásarmanninn raunar hafa valdið tjóninu af ásetningi þar sem hann hafi látið sér í léttu rúmi liggja hverjar afleiðingar hlytust af því að hann hrinti stefnanda. Með hliðsjón af fyrirliggjandi dómi héraðsdóms í refsimálinu sé hins vegar á því byggt, sem vonlegt sé, að árásarmaðurinn hafi valdið líkamstjóni stefnanda af einföldu eða stórkostlegu gáleysi.

Háttsemi árásarmannsins, S-kk-ef Ó-kk-ef K-kk-ef, sé því klárlega gálaus og þar með refsiverð samkvæmt 219. gr. almennra hegningarlaga, þrátt fyrir að ekki hafi verið ákært fyrir brot gegn ákvæðinu í fyrrgreindu máli. Á því hafi stefnandi byggt kröfu sína sem send var bótanefnd samkvæmt lögum nr. 69/1995 hinn 19. mars 2004.

Í úrskurði bótanefndar sé hins vegar hvergi tekið á þeirri málsástæðu stefnanda að háttsemi S-kk-ef Ó-kk-ef teljist brot gegn 219. gr. almennra hegningarlaga. Í úrskurðinum segi eingöngu að með niðurstöðu héraðsdóms hafi ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna brots á almennum hegningarlögum.

S-kk-nf Ó-kk-nf K-kk-nf hafi eingöngu verið ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 217. og 231. gr. hegningarlaga. Héraðsdómurinn hafi því ekkert fjallað um hvort brot S-kk-ef Ó-kk-ef félli undir 219. gr. laganna. Bótanefndin geri það ekki heldur þó hún hafi fulla heimild til þess.

Héraðsdómurinn sé því engin sönnun þess að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna brots á almennum hegningarlögum, heldur eingöngu að tjón stefnanda sé ekki að rekja til brots á 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga.

Samkvæmt framansögðu telur stefnandi greiðsluskyldu ríkisins á grundvelli laga nr. 69/1995 ótvíræða.

Bótaútreikningur og bótafjárhæð

Um útreikning skaðabótakröfu stefnanda á hendur stefnda fari að skaðabótalögum nr. 50/1993 eins og þau voru í gildi á slysdegi. Til grundvallar bótaútreikningi liggi örorkumat S-kk-ef S-kk-ef læknis, dags. 14. ágúst 2003. Samkvæmt því sundurliðist krafa stefnanda þannig:

1. Tímabundið tekjutap skv. 2. gr. skbl. 2.153.714 kr.

2. Þjáningabætur skv. 3. gr. skbl 313.500 kr.

3. Varanlegur miski skv. 4. gr. skbl 1.090.100 kr.

4. Varanleg örorka skv. 5. gr. skbl 5.290.583 kr.

5. Miskabætur skv. 26. gr. skbl 2.000.000 kr.

Samtals 10.847.897 kr.

Krafa stefnanda um tímabundið tekjutap sé reist á 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt ákvæðinu skuli tjónvaldur greiða tjónþola bætur vegna tímabundins atvinnutjóns fyrir tímann frá því að tjón varð þangað til tjónþoli geti hafið vinnu að nýju eða þar til heilsufar hans sé orðið stöðugt.

Samkvæmt matsgerð S-kk-ef S-kk-ef hafi stefnandi verið óvinnufær frá árásardegi, 5. maí 2002, til 17. júní 2003.

Stefnandi hafi nýhafið störf í fiskvinnslu hjá fyrirtækinu O. Jakobssyni ehf. er hún varð fyrir árásinni. Fyrir liggi staðfesting frá endurskoðanda vinnuveitanda stefnanda um tekjutap hennar það tímabil sem hún var óvinnufær vegna afleiðinga slyssins. Komi þar fram að kærandi neyddist til að hætta vinnu hjá O. Jakobssyni ehf., vegna afleiðinga slyssins, en hefði ella haldið þeirri vinnu. Tekjur hennar frá 5. maí 2002 til og með 17. júní 2003 hefðu numið 2.153.714 krónum. Sé þess krafist að stefndi bæti stefnanda það tekjutap hennar.

Krafa kæranda um þjáningabætur byggist á 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, að teknu tilliti til hækkunar þjáningabóta á grundvelli lánskjaravísitölu, sbr. 15. gr. laganna. Grunnvísitala samkvæmt skaðabótalögum hafi verið 3282 stig í júlí 1993 er lögin tóku gildi, en hafi verið 4472 stig í ágúst 2003 þegar bótakrafa þessi var fram sett og send stefnda, sbr. fyrirmæli 15. gr. skaðabótalaga. Þjáningabætur nemi samkvæmt því 700 kr. x 4472/3282 = 950 kr. vegna hvers dags sem stefnandi var veik án rúmlegu.

Samkvæmt matsgerð teljist stefnandi veik án rúmlegu frá 5. maí 2002 til og með 31. mars 2003, eða samtals í 330 daga. Krafa vegna þessa þáttar nemi samkvæmt því 950 kr. x 330 = 313.500 kr.

Krafa um miskabætur byggist á 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt ákvæðinu skal tjónvaldur greiða tjónþola bætur vegna varanlegs miska sem tjón veldur tjónþola. Bætur fyrir algeran (100%) miska nemi 4.000.000 kr. og skuli greiða tjónþola bætur í hlutfalli við fjárhæðina og metið miskastig. Fjárhæðin breytist á grundvelli breytinga á lánskjaravísitölu, sbr. 15. gr. laganna. Eins og fyrr segi var grunnvísitala samkvæmt skaðabótalögum 3282 stig í júlí 1993, er lögin tóku gildi, en hafi verið 4472 stig í ágúst 2003 þegar bótakrafa þessi var fram sett. Bætur fyrir 100% miska nemi því 4.000.000 kr. x 4478/3282 = 5.450.500 kr.

Samkvæmt matsgerð telst varanlegur miski stefnanda vegna líkamsáverkanna nema 20%. Því er gerð krafa um miskabætur sem hér segir: 5.450.500 kr. x 20% = 1.090.100 kr.

Í samræmi við ákvæði 5.-7. gr. skaðabótalaga sé gerð krafa um bætur vegna þeirrar varanlegu örorku sem líkamsmeiðingarnar hafa valdið stefnanda.

Bætur fyrir varanlega örorku skuli meta til fjárhæðar á grundvelli örorkustigs tjónþola samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga, árslauna hans samkvæmt 7. gr. laganna og stuðuls sem komi fram í 6. gr. laganna, þannig að margfölduð séu saman örorkustig, árslaun og stuðull töflunnar í samræmi við aldur tjónþola á þeim tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðist við.

Samkvæmt matsgerð S-kk-ef S-kk-ef teljist varanleg örorka stefnanda nema 20%.

Launatekjur stefnanda þrjú síðustu almanaksár fyrir slysið séu lægri en sem nemi lágmarkslaunum samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Því verði við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku stuðst við lágmarkslaun 3. mgr. 7. gr. laganna sem nemi 1.200.000 kr., en að viðbættri vísitöluhækkun samkvæmt 15. gr. laganna til stöðugleikapunkts, 31. mars 2003: 1.200.000 kr.- x 4429/3282 = 1.619.500 kr.

Kærandi hafi verið á stöðugleikapunkti, 31. mars 2003, 22 ára og 215 daga gömul. Stuðull, samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga, fyrir 22 ára gamlan tjónþola sé 16,626, en fyrir 23 ára gamlan 16,130. Samkvæmt 9. gr. laganna breytist stuðullinn í réttu hlutfalli við aldur tjónþola. Því reiknist stuðull fyrir 22 ára og 215 daga gamlan tjónþola: 16,626 - 0,292 (215/365 af mismuninum á stuðlunum 16,626 og 16,130) = 16,334.

Samkvæmt framansögðu nemi því bætur fyrir varanlega örorku: 1.619.500 kr. x 16,334 x 20% = 5.290.583 kr.

Miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Árásin á stefnanda hafi verið mjög gróf og tilefnislaus. Hún hafi farið fram á heimili stefnanda og hafi stefnandi enga vörn sér getað veitt gagnvart árásarmanninum sem hafi verið mjög ölvaður og æstur og neytt mikils aflsmunar. Árásin hafi vakið mikinn ótta hjá stefnanda um líf sitt enda hafi árásarmaðurinn hótað að drepa hana.

Afleiðingar árásarinnar séu alvarlegar eins og fyrr sé lýst. Stefnandi hafi þurft að gjörbreyta framtíðaráformum sínum þar sem henni sé nú ómögulegt að sinna líkamlega krefjandi vinnu vegna afleiðinga árásarinnar. Stefnandi hafi ráðgert að sjá fyrir sér og dóttur sinni með líkamlega krefjandi og þar með tekjugæfum störfum en stefnandi sé einstæð móðir. Það sé henni nú ókleift.

Svo stórfelldar afleiðingar árásarinnar veiti stefnanda rétt til miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga, hvort sem litið sé til a- eða b-liðs 1. mgr. þeirrar greinar, sbr. að sínu leyti dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 178/2004.

Með hliðsjón af tildrögum tjónsins og þeim alvarlegu afleiðingum sem árásin hafi haft á líðan og atgervi stefnanda sé gerð krafa um greiðslu á 2.000.000 krónum vegna þessa þáttar.

Hámarksbætur skv. 7. gr. laga nr. 69/1995.

Samkvæmt 7. gr. laga um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota nr. 69/1995 greiði ríkissjóður ekki hærri fjárhæð en 2.500.000 kr. vegna líkamstjóns og 600.000 kr. vegna miska, eða samtals 3.100.000 kr. Bótakrafa stefnanda á hendur stefnda nemur því 3.100.000 kr.

Vaxtakrafa stefnanda sé byggð á 16. gr. skaðabótalaga og 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þar sem heildarbætur fyrir þjáningar, miska og tímabundið atvinnutjón, áður en tekið sé tillit til 7. gr. laga nr. 69/1995, séu hærri en stefnufjárhæð, sé krafist vaxta af allri stefnufjárhæðinni samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá árásardeginum, 5. maí 2002, til 21. september 2003. Dráttarvaxta sé krafist frá þeim degi, sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu, en þá hafi verið liðinn mánuður frá því bótanefnd samkvæmt lögum nr. 96/1995 hafði undir höndum kröfubréf stefnanda og þar með öll gögn til að meta tjónsatvikið.

Málskostnaðarkrafa stefnanda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar.

Um varnarþing vísist til 1. ml. 3. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Um aðalkröfu.

Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 greiðir ríkissjóður bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum í samræmi við ákvæði laganna. Sé það þannig skilyrði fyrir greiðslu bóta á grundvelli laga nr. 69/1995 að tjón það sem bóta er krafist fyrir verði rakið til háttsemi sem talist getur brot á almennum hegningarlögum. Í þessu felist að tjónþoli eigi lögvarða kröfu á hendur ríkissjóði til greiðslu bóta þegar skilyrði fyrir greiðslu þeirra samkvæmt lögunum séu að öðru leyti uppfyllt. Hins vegar séu í lögunum einnig ýmsar undantekningarreglur sem skýra beri þröngri lögskýringu auk ýmissa takmarkana á greiðsluskyldu ríkissjóðs. Að mati stefnda komi ekkert fram í málatilbúnaði stefnanda sem bendi til þess að hin umdeilda ákvörðun bótanefndar sé ekki í fullu samræmi við lögskýringargögn og markmið laganna í sinni víðustu mynd, enda verði bótanefnd að meta sjálfstætt hverju sinni hvort tjón sé afleiðing af verknaði sem sé refsiverður samkvæmt almennum hegningarlögum með hliðsjón af þeim gögnum er liggja fyrir í hverju máli. Stefndi telji ekki lagaskilyrði fyrir kröfu stefnanda og sé henni mótmælt sem rangri og ósannaðri.

Samkvæmt 13. gr. laga nr. 69/1995 sé það bótanefnd sem taki ákvörðun um greiðslu bóta. Bótanefnd er sjálfstætt starfandi stjórnsýslunefnd og sé ákvörðun hennar endanleg niðurstaða máls á stjórnsýslustigi, sbr. 16. gr. fyrrgreindra laga. Ákvarðanir nefndarinnar sé unnt að bera undir dómstóla samkvæmt reglum um embættismörk yfirvalda og ef tjónþoli eigi lögvarða kröfu til bóta geti hann borið málið í heild undir dómstóla. Stefnandi geri ekki þá kröfu í málinu að ákvörðun bótanefndar verði felld úr gildi og að lagt verði fyrir nefndina að taka mál stefnanda til úrlausnar að nýju, heldur sé einvörðungu gerð krafa um greiðslu skaðabóta. Að mati stefnda sé stefnandi að óska eftir því að dómstólar taki stjórnvaldsákvörðun. Slíkt sé andstætt ákvæðum og sjónarmiðum um þrískiptingu ríkisvaldsins. Umrædd lög geri ráð fyrir því að einungis bótanefnd geti tekið slíka ákvörðun og því skorti dómstóla valdheimildir til að taka nýja stjórnvaldsákvörðun á grundvelli þessara laga. Kröfugerð í máli þessu sé þess eðlis að viðurkenning hennar af hálfu dómstóla fæli í sér að dómstólar gengju inn á verksvið framkvæmdavaldsins, enda krefjist stefnandi þess fyrir dómi að dómsorð kveði á um athafnaskyldu stjórnvalds, þ.e. greiðslu skaðabóta. Dómstólar séu almennt ekki bærir að taka efnislega ákvörðun um þau málefni sem eigi undir stjórnvöld. Á hinn bóginn sé á valdi dómsins að kveða upp úr um það hvort lögmætra aðferða hafi verið gætt við meðferð máls hjá umræddu stjórnvaldi og hvort niðurstaða þess sé í samræmi við lög. Telji stefndi því að stefnanda hafi borið að krefjast ógildingar á ákvörðun bótanefndar. Telji stefndi að þessi galli á málatilbúnaði stefnanda eigi að leiða til frávísunar málsins frá dómi ex officio, en ef ekki sé á það fallist, telji stefndi að slíkt eigi að leiða til sýknu af kröfum stefnanda.

Í máli þessu liggi fyrir að meintur gerandi í málinu var ákærður fyrir líkamsmeiðingabrot samkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra í máli S-215/2003, dags. 10. mars 2004, hafi hann verið sýknaður af þeirri háttsemi. Í dóminum komi fram að samkvæmt lagagreininni sé refsiforsenda sú að háttsemi hafi verið unnin af ásetningi. Þegar framburður kæranda og ákærða fyrir dómi sé virtur heildstætt, sé að mati dómsins, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, varhugavert að telja sannað að ákærði hafi, líkt og aðstæðum og atvikum máls var háttað, brugðist harðar við atgangi þeim er kærandi (stefnandi) hafi sjálf lýst, en efni stóðu til. Að þessu virtu þyki ákærði ekki hafa valdið kæranda áverkum þeim sem áður sé lýst með „saknæmum og ólögmætum“ hætti. Því beri að sýkna ákærða af umræddum ákærulið.

Í stefnu séu færð fyrir því rök að afleiðingar hinnar meintu árásar eigi hlutrænt séð undir 218. gr. hgl. Telji stefnandi að líkamstjón stefnanda sé sannað og ótvírætt megi rekja tjónið til háttsemi sem brjóti gegn 219. gr. hgl. Á þetta sé engan veginn hægt að fallast og sé þessu mótmælt af hálfu stefnda sem röngu og ósönnuðu. Í stefnu sé hinn sýknaði tilgreindur sem „árásarmaðurinn“ sem vísi klárlega til þess að afleiðingar brotsins megi rekja til meints ásetnings af hálfu hins sýknaða. Því sé mótmælt sem ósönnuðu. Í stefnunni segi m.a. orðrétt: „Stefnandi telur einsýnt að þrátt fyrir að ásetningur árásarmannsins hafi ekki talist sannaður þá hafi hann í það minnsta valdið stefnanda líkamstjóninu af gáleysi.“ Í þessu sambandi sé rétt að horfa til mikilvægs fráviks frá meginreglunni um andlag ásetnings sem sé að fínna í 218. gr. hgl. Í því ákvæði sé lýst meiri háttar líkamsárás, þ.e. vísvitandi líkamsárás, sem líkams- eða heilsutjón hljótist af. Samkvæmt meginreglunni ætti að þurfa ásetning til beggja efnisþátta, þ.e. frumverknaðar og afleiðingar. Í þessari lagagrein sé slakað á þeim þætti meginreglunnar er snúi að afleiðingum. Það sé því nægilegt til refsiábyrgðar fyrir slíkt ásetningsbrot að afleiðingar árásar verði taldar árásarmanni til sakar vegna gáleysis, eða þá að ásetningur til þeirra teljist ekki fullsannaður (blandaðar saknæmiskröfur, 1. dolus mixtus cum culpa). Í framangreindum dómi virðist um margt ekki vera tekin einörð afstaða til frumverknaðar hins sýknaða (þ.e. hinnar meintu hrindingar), heldur virðist dómurinn um margt óljóst horfa til 12. gr. hgl., „varhugavert að telja sannað að ákærði hafi líkt og aðstæður og atvikum máls var háttað, brugðist harðar við atgangi þeim er kærandi hefur sjálf lýst, en efni stóðu til.“ Dómurinn virðist því komast að þeirri niðurstöðu að hin meinta hrinding ákærða (frumverknaður), hafi ekki verið eins og háttaði til í málinu, refsiverð per se, enda kunni sú háttsemi að hrinda fólki ein og sér að vera refsiverð, þrátt fyrir að ekki hljótist af líkamstjón, þar sem ákvæðið geri ekki þá kröfur að einhverjar lágmarksafleiðingar hljótist af verknaðinum (tjónsbrot sem hegðar sér líkt og samhverft brot). Megi draga þá niðurstöðu af dóminum að þrátt fyrir að ákært hefði verið fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. (þar sem unnt er að refsa samkvæmt reglunni um blandaðar saknæmiskröfur) hefði hinn ákærði einnig verið sýknaður í málinu. Sé því með vísan til ofangreinds með engu móti unnt að fallast á að hin umrædda háttsemi varði við 219. gr. hgl. Stefnandi virðist um margt vera að rökstyðja að brotið eigi undir 2. mgr. 218. gr., enda komi fram í stefnu að um „grófa líkamsárás“ hafi verið að ræða sem hafi haft í för með sér stórfelldar afleiðingar. Heimvísun háttseminnar undir 219. gr. hgl. sé raunar í algerri þversögn við rökstuðning þann er fram komi í stefnu, enda liggi fyrir að líkamsárásir séu ekki heimfærðar undir gáleysisákvæði 219. gr. heldur líkamsmeiðingarákvæði 217. - 218. gr. hgl. Framangreindum rökstuðningi stefnanda sé mótmælt. Ósannað sé með öllu að fullnægt sé skilyrði 1. gr. laga nr. 69/1995 um greiðslu bóta úr ríkissjóði.

Ofangreindum dómi héraðsdóms hafi ekki verið áfrýjað til Hæstaréttar og sé að mati stefnda ófært að unnt sé að endurskoða niðurstöðu hans í einkamáli, sbr. m.a. dóm Mannréttindadómstóls Evrópu frá 11. febrúar 2003 í máli nr. 56568. Í ljósi ofangreinds héraðsdóms hafi bótanefnd bæði verið rétt og skylt að líta svo á að ekki hefði verið í ljós leitt að umsækjandi hefði orðið fyrir tjóni vegna brots á almennum hegningarlögum og hafna þar af leiðandi umsókn stefnanda, sem hún og hafi gert með ákvörðun sinni, dags. 13. desember 2004. Að öðrum kosti hefði bótanefnd verið að endurskoða dóm héraðsdóms, sbr. m.a. 70. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944 og 6. gr. laga nr. 62/1994 um Mannréttindasáttmála Evrópu. Á því er byggt að ákvörðun bótanefndar hafi verið rétt og lögmæt að formi og efni. Nái krafa stefnanda fram að ganga í máli þessu væri í raun verið að sakfella hinn sýknaða fyrir brot gegn 219. gr. hgl. án þess að hann hafi átt þess nokkurn kost að koma við vörnum. Tjón stefnanda í málinu sé samkvæmt stefnu sagt vera tæpar 11 milljónir króna. Ljóst sé, með hliðsjón af 7. gr. laga nr. 69/1995, að bætur á grundvelli laganna geti aldrei orðið hærri en sem nemi 3.100.000 krónum. Sé fallist á kröfu stefnanda í máli þessu virðist sem stefnandi ætti þess kost að sækja mismuninn á hendur hinum meinta geranda í einkamáli á grundvelli háttsemi sem hann var sýknaður af í refsimáli. Kæmi þá hugsanlega til þess að sami dómstóll, er sýknaði manninn í refsimálinu, þyrfti að taka málið á ný til úrlausnar, en nú í einkamáli, þar sem fyrir lægi niðurstaða hliðstæðs eða æðri dómstóls um sömu málsatvik. Verði að telja slíka niðurstöðu vafasama í ljósi þess að hinn sýknaði eigi ekki aðild að máli þessu. Vekja megi sérstaka athygli á því að í bréfi lögmanns hins sýknaða til bótanefndar, dags. 25. ágúst 2004, komi fram að af forsendum megi ráða að um óhappatilvik hafi verið að ræða og að tjónið sé ekki síður stefnanda um að kenna. Raunar sé ástæða til þess að ætla að líkamstjón það sem um ræði sé af öðrum ástæðum, þar sem stefnandi hafi fallið á línuskautum skömmu eftir umrædda atburði.

Telur stefndi að stefnanda hafi borið að stefna S-kk-þgf Ó-kk-þgf K-kk-þgf í málinu, en að það eigi að varða frávísun málsins frá dómi ex officio að það var ekki gert.

Að mati stefnda hefur stefnandi ekki fært fram gögn sem sýni fram á, svo ekki verði um villst, að líkamstjón hennar verði rakið til refsiverðrar háttsemi á grundvelli almennra hegningarlaga. Verði stefnandi að bera hallann af þeim sönnunarskorti sem uppi sé í málinu. Að mati stefnda sé ekki fullnægt skilyrðum í máli þessu til greiðslu bóta samkvæmt lögum nr. 69/1995.

Sérstaklega sé áréttað af hálfu stefnda að Héraðsdómur Norðurlands eystra hafi komist að þeirri niðurstöðu í dómi sínum að S-kk-nf Ó-kk-nf K-kk-nf þyki ekki hafa valdið stefnanda áverkum þeim, sem áður sé lýst, með saknæmum eða ólögmætum hætti. Því mati dómsins hafi ekki verið hnekkt. Því sé ósannaður ásetningur eða gáleysi S-kk-ef Ó-kk-ef K-kk-ef.

Stefndi mótmælir öllum málsástæðum og rökum stefnanda.

Um málskostnaðarkröfu stefnda er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991.

Um varakröfu

Vegna varakröfu vísar stefndi til sömu sjónarmiða og málsástæðna og fram koma hér að framan í umfjöllun um aðalkröfu.

Stefndi geri athugasemdir við fjárhæð tímabundins tekjutaps samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og mótmælir henni sem of hárri og ekki í samræmi við fyrirliggjandi skattframtöl. Staðfestingu frá endurskoðanda vinnuveitanda stefnanda sé mótmælt sem ósannaðri.

Þá sé miskabótakröfu samkvæmt 26. gr. laga nr. 50/1993 mótmælt sem allt of hárri og ekki í samræmi við dómaframkvæmd.

Harðlega sé mótmælt vaxtakröfu stefnanda eins og hún sé fram sett í stefnu. Fráleitt sé að stefnandi geti átt rétt á vöxtum af allri stefnufjárhæðinni. Vísað sé til 2. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995 en þar komi fram að af dæmdum eða ákvörðuðum bótum, að vöxtum meðtöldum, greiði ríkissjóður ekki hærri fjárhæðir en þar komi fram. Vaxtakröfu í heild sé mótmælt. Mótmælt sé upphafstíma dráttarvaxta. Mótmælt sé tölulegri kröfugerð stefnanda.

Niðurstaða

Með ákæruskjali, útg. 11. júní 2003, höfðaði ákæruvaldið mál á hendur S-kk-þgf Ó-kk-þgf K-kk-þgf fyrir húsbrot og líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt 5. maí 2003 ruðst í heimildarleysi inn í hús stefnanda og ráðist á hana í svefnherbergi hennar og í átökum sem urðu á milli þeirra hrint henni fram úr rúminu þannig að hún bar vinstri hendi fyrir sig með þeim afleiðingum að líkamstjón hlaust af. Var brotið, í ákæruskjali, talið varða við 231. gr. og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Eins og segir í dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra er refsiforsenda samkvæmt 217. gr. að háttsemi sú sem um ræðir sé unnin af ásetningi. Taldi dómurinn ósannað að ákærði hefði brugðist harðar við atgangi þeim sem í dómnum er lýst en efni stóðu til. Taldi dómurinn ósannað að ákærði hefði valdið umræddum áverkum á stefnanda með saknæmum eða ólögmætum hætti og var hann sýknaður af broti gegn 217. gr. almennra hegningalaga.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota greiðir ríkissjóður bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum í samræmi við ákvæði laganna enda hafi brotið verið framið innan íslenska ríkisins.

Stefnandi setti fram bótakröfu við bótanefnd samkvæmt IV. kafla laga nr. 69/1995. Eins og í máli þessu byggði stefnandi kröfu sína um bætur úr bótasjóði á því að stefnandi hefði orðið fyrir stórfelldum líkamsmeiðingum af gáleysi ákærða í sakamálinu sem sé refsivert athæfi samkvæmt 219. gr. almennra hegningarlaga.

Bótanefnd hafnaði kröfu stefnanda með vísan til niðurstöðu dóms í sakamálinu og taldi að ekki hefði verið í ljós leitt að stefnandi hefði orðið fyrir tjóni vegna brots á almennum hegningarlögum nr. 19/1940.

Í dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra segir að eins og aðstæðum og atvikum háttaði í málinu þótti ósannað að ákærði hefði valdið stefnanda áverkum með saknæmum eða ólögmætum hætti. Skilja verður það svo að meint athöfn ákærða, að hrinda stefnanda, hafi ekki verið refsiverð í sjálfu sér með hliðsjón af atvikum og aðstæðum, eins og áður segir. Með öðrum orðum þótti ekki sannað að ákærði hefði gerst sekur um brot á almennum hegningarlögum. Er það í samræmi við niðurstöðu bótanefndarinnar sem hafnaði bótakröfu stefnanda með ákvörðun sinni 13. desember 2004.

Ákvörðun bótanefndar er endanleg niðurstaða máls á stjórnsýslustigi, sbr. 16. gr. laga nr. 69/1995. Krafa er ekki gerð í máli þessu um að ákvörðun bótanefndarinnar verði felld úr gildi og stendur hún óhögguð. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hún eigi bótakröfu á hendur stefnda, íslenska ríkinu, á grundvelli laga nr. 69/1995 og ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns stefnanda, G-kk-ef S-kk-ef hdl., 400.000 krónur, og útlagður kostnaður, 40.980 krónur, eða samtals 440.980 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun lögmannsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts.

K-kvk-nf J-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, L-kvk-ef S-kvk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns stefnanda, G-kk-ef S-kk-ef hdl., 400.000 krónur, og útlagður kostnaður, 40.980 krónur, eða samtals 440.980 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

K-kvk-nf J-kvk-nf