E-3556/2021

Mál þetta var höfðað 29. júní 2021 og dómtekið 28. september 2022. Stefnandi er A, til heimilis að [...], og stefndi er íslenska ríkið.

Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda til að greiða stefnanda skaðabætur vegna þess líkamstjóns er hún varð fyrir [...]. nóvember 2017 er hún féll niður tröppur á heimavist [skóla]. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að þær verði lækkaðar verulega vegna eigin sakar stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmd til greiðslu málskostnaðar en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

I Málsatvik

Málsatvik eru þau að [...]. nóvember 2017, um klukkan níu að morgni, féll stefnandi, sem þá var nemandi í [umræddum skóla], í tröppum fyrir utan heimavistina [...] þar sem hún bjó, og niður tröppurnar. Hafði ísing myndast á tröppunum um nóttina. Er óumdeilt í málinu að kvöldið áður hafði starfsmaður skólans brætt klaka af tröppunum með því að sprauta á þær heitu vatni.

Í málinu liggur fyrir tölvupóstur skólastjóra [skólans] þar sem hann lýsir því hvernig hálkuvörnum á umræddum tröppum hafi verið háttað þennan vetur. Kvað hann húsvörð hafa mokað tröppurnar og síðan brætt af þeim snjó og klaka með heitu vatni. Þar sem ísing gæti myndast við slíkt hengdi hann einnig upp miða við útidyrnar um að hálka gæti verið á tröppunum og fólki væri bent á að halda sér í handriðið. Stefnandi kvað hins vegar fyrir dómi að þennan dag hefði enginn slíkur miði verið í glugganum. Á sama veg báru vitnin B og C sem voru með stefnanda er hún féll í umrætt sinn. Þá voru vitnin sammála stefnanda um að tröppurnar hefðu verið mjög hálar umræddan morgun og að hálkan hefði sést illa.

Sama dag og slysið varð var stefnandi skoðuð af lækni. Varð það niðurstaða hans að stefnandi hefði sennilega hlotið mar eða væga tognun í ofanverðu baki hægra megin. Var stefnanda ráðlagt að hafa aftur samband ef ástandið versnaði eða væri ekki skárra eftir 10 daga. Í febrúar 2019 fór stefnandi í greiningu og endurhæfingarmat hjá D. Var stefnandi þá greind með vefjagigt sem hún telur vera beina eða óbeina afleiðingu fallsins í tröppunum [...]. nóvember 2017.

Í málinu liggur fyrir örorkumat dagsett 16. febrúar 2020 þar sem varanlegur miski stefnanda er metinn alls 5 stig vegna slyssins en að tjón vegna slyssins sé ekki með þeim hætti að það valdi sérstökum erfiðleikum fyrir stefnanda umfram það sem metið sé samkvæmt miskatöflu. Þá liggur fyrir skýrsla dómkvaddra matsmanna dagsett 21. mars 2022 þar sem mat á miska var á sama veg og í örorkumati og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga metin 5 stig. Þá varð það niðurstaða matsmanna að ekki væru orsakatengsl milli vefjagigtar stefnanda og slyssins. Sama niðurstaða varð um það í viðbótarmati dagsettu 15. júní 2022.

Málsástæður stefnanda

Stefnandi telur að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda sem fasteignareigandi og rekstraraðili [skólans] og heimavistar skólans á grundvelli sakarreglunnar og almennra reglna skaðabótaréttarins um ábyrgð fasteignareiganda og rekstraraðila á líkamstjóni sem rekja má til fasteignarinnar. Orsakir slyssins sé að rekja til aðstæðna á umræddum stigapalli og tröppum við heimavistina. Sé það í verkahring fasteignareiganda og rekstraraðila að sjá til þess að gönguleiðir á fasteigninni séu greiðar og öruggar. Bendir stefnandi á að pallurinn og tröppurnar séu í alfaraleið og beinlínis sé gert ráð fyrir að nemendur gangi þar um á leið sinni í skólann. Þá skorti rennur á þakskyggni yfir inngangi þannig að vatn eigi greiða leið á pallinn og tröppurnar. Einnig sé pallurinn breiðari en vanalegt sé og þurfi því að taka nokkur skref út á pallinn til að ná að grípa í handriðið. Þá sé lýsingu ábótavant.

Stefnandi bendir á að skólayfirvöld hafi tekið þá ákvörðun, þrátt fyrir augljósa slysahættu, að hálkuverja ekki með sandi eða salti daginn sem stefnandi féll. Hafi sú skylda hvílt á skólayfirvöldum að tryggja öryggi nemenda sinna með fullnægjandi hætti, en það hafi ekki verið gert í umrætt sinn. Hafi skólayfirvöldum verið ljóst, eða átt að vera ljóst, að ástand var hættulegt á gönguleiðum við skólann, því ákveðið hefði verið fyrr þetta sama haust að setja hita í þrepin. Hafi hættan verið fyrirsjáanleg og við henni hafi ekki verið brugðist með fullnægjandi hætti.

Stefnandi vísar til þess að staðfest hafi verið í réttarframkvæmd að eigendur fasteigna og rekstraraðilar hvers konar þjónustu sæti strangara sakarmati en gildir um aðra fasteignareigendur, enda megi þeir búast við mikilli umferð fólks um fasteignina. Í umræddum skóla sé beinlínis gert ráð fyrir því að mikill umgangur sé á lóð skólans.

Stefnandi bendir á að þar sem regluverk um skaðabótaábyrgð fasteignareigenda sé ekki umfangsmikið hér á landi beri að líta til dómaframkvæmdar og venja á þessu sviði. Beri að líta til þess hversu mikil hætta hefði verið á því að tjón yrði, hve mikið tjón væri sennilegt að gæti hlotist af, hve auðvelt hefði verið að afstýra tjóninu og hversu auðvelt tjónvaldur ætti með að sjá hættuna og gera nauðsynlegar ráðstafanir. Í þessu máli hefði fasteignareigandi vel mátt gera sér grein fyrir slysahættunni á umræddum stað. Auðvelt hefði verið að grípa til viðeigandi varúðarráðstafana, svo sem að sanda eða salta pallinn og tröppurnar og setja upp varúðarskilti. Þá hafi verið sérstaklega óforsvaranlegt að bræða ísingu af þrepunum með heitu vatni. Hefðu þær varúðarráðstafanir verið mjög kostnaðarlitlar og ekki krafist mikils umstangs. Þá bendir stefnandi á að fljótlega eftir slysið hafi verið ráðist í umfangsmiklar framkvæmdir á umræddum palli og tröppum og séu þær nú upphitaðar. Í ljósi alls þessa beri stefndi ábyrgð á því tjóni sem varð er stefnandi féll í tröppunum.

Stefnandi byggir á því að alls ekki hafi verið forsvaranlegt, og í raun aukið hættuna á slysi, að bræða klaka af tröppunum með því að sprauta á þær heitu vatni. Við það bráðni sýnileg ísing en í staðinn myndist gegnsæ ísing sem útilokað sé að sjá þegar vatnið frjósi. Mjög erfitt, ef ekki útilokað, sé að varast slíka ísingu. Þá geti mögulegar skemmdir á teppi heimavistarinnar, sem skólastjóri hafi nefnt í samtölum við stefnanda og vitni, ekki réttlætt á nokkurn hátt að þrepin hafi ekki verið hálkuvarin.

Stefnandi hafnar því að um óhappatilvik hafi verið að ræða. Þá hafi stefnandi ekki sýnt af sér gáleysi í umrætt sinn. Hafi pallurinn verið breiðari en byggingarreglugerð nr. 112/2012 geri ráð fyrir og nokkur skref því að handriðinu þegar gengið sé út um dyrnar. Hafi skólayfirvöld vanrækt skyldur sínar með ólögmætum og saknæmum hætti og beri stefndi því skaðabótaábyrgð. Séu öll skilyrði sakarreglunnar uppfyllt þegar litið sé til þeirrar hegðunar húsvarðar að hálkuverja tröppurnar með því að sprauta á þær vatni.

Stefnandi bendir á að vinnuveitandi beri ábyrgð á athöfnum og athafnaleysi starfsmanna sinna. Tjónið sem stefnandi hafi orðið fyrir sé bein afleiðing af saknæmri háttsemi húsvarðar skólans þar sem hann sprautaði heitu vatni á tröppur heima-v istarinnar.

Stefnandi bendir á að í reglugerð um lögreglusamþykktir nr. 1127/2007 sem nái til sveitarfélagsins [...], þar sem umræddur framhaldsskóli sé starfræktur, sé lagt blátt bann við meðferð vatns við hvers konar þrif utandyra ef það valdi rennsli á gangstétt, gangstíg eða götu þannig að valdi hættu eða óþægindum. Telur stefnandi að bannið nái einnig til þess að nota vatn til að hálkuverja tröppur og gangstíga og hafi því verið brotið gegn lögreglusamþykktinni þegar vatn var notað til að hálkuverja tröppurnar.

Stefnandi telur að gildissvið reglugerðar nr. 657/2009, sem eigi sér stoð í lögum nr. 91/2008 um grunnskóla, nái til gerðar og búnaðar allra skólalóða stefnda. Komi fram í 3. gr. reglnanna að nemendum eigi að tryggja öruggt og heilsusamlegt umhverfi. Þá segi í 7. gr. reglugerðarinnar að nemandi sé á ábyrgð skólans á skólalóð á leið í skipulagt skólastarf. Þá komi fram í handbók sem útbúin hafi verið með vísan til reglugerðarinnar að þar sem því verði við komið eigi gönguleiðir að skólabyggingum að vera hálkuvarðar, t. d. með hita undir gangstéttum og göngustígum. Ef ekki sé um það að ræða sé mikilvægt að rekstraraðili leysi þann vanda með söltun eða sandburði. Byggir stefnandi á því að jafnvel þótt reglugerðin og lögin taki ekki til [skólans], eða stefnda, séu þau skilyrði og þær varúðarskyldur sem þar komi fram sjálfsagðar almennar reglur. Verði að leggja þær kröfur á stefnda að hann hagi sér með sama og ekki síðri hætti en þar sé tiltekið.

Þá bendir stefnandi á grein 6.2.3. í byggingarreglugerð nr. 112/2012, sem eigi sér stoð í 1. mgr. 60. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki og 4. mgr. 24. gr. laga nr. 75/2000 um brunavarnir, þar sem fram komi að þar sem því verði við komið skuli aðalgönguleiðir að byggingum vera upphitaðar í fulla breidd gönguleiðar. Hafi hálkubletturinn sem stefnandi féll í verið við aðalinngang heimavistarinnar þar sem nemendur ganga um til að komast í skólann. Séu tröppurnar og pallurinn breiðari en gengur og gerist og áskilið er í grein 6.4.8. í byggingarreglugerðinni. Hafi stefnandi fallið að morgni, þegar nemendur voru á leið í skóla, og hafi skólayfirvöld tekið þá ákvörðun, þrátt fyrir augljósa slysahættu, að hálkuverja ekki með sandi eða salti.

Loks vísar stefnandi til þess að ljóst megi vera samkvæmt gögnum málsins að húnhafi orðið fyrir miklu líkamstjóni vegna slyssins.

Málsástæður stefnda

Stefndi mótmælir því að beita skuli sérstaklega ströngu sakarmati þegar kemur að því að meta sök stefnda og telur að beita skuli hefðbundnu sakarmati. Þá telur stefndi að hvort sem beitt verði ströngu eða hefðbundnu sakarmati sé ekki að finna sök hjá stefnda eða starfsmönnum stefnda.

Stefndi telur ósannað að hálkuvarnir hafi verið ófullnægjandi. Hálkuvarnir skólans séu almennt með þeim hætti að allar tröppur við skólann séu mokaðar þegar snjóar. Þrátt fyrir það geti myndast klakar og svellbunkar í tröppum eins og þekkist hér á landi. Sá klaki hafi venju samkvæmt verið bræddur burt með heitu vatni þegar hiti er yfir frostmarki en vegna ísingarhættu hafi tilkynning um að tröppurnar geti verið hálar verið hengd upp. Ekkert við þessa framkvæmd geti talist saknæmt. Hafi stefndi uppfyllt þær kröfur sem sanngjarnt er að gera til hans.

Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu að ástæða þess að ekki hafi verið notast við salt eða sand til hálkuvarna hafi verið hætta á skemmdum á teppi fasteignarinnar.

Stefndi telur að hann hafi sinnt hálkuvörnum með hefðbundnum hætti daginn sem slysið varð og jafnframt gert viðeigandi og hefðbundnar ráðstafanir til að vara við mögulegri hálku.

Stefndi mótmælir því að aðbúnaði fasteignarinnar hafi verið ábótavant og ekki í samræmi við kröfur þar að lútandi. Tröppur eða pallur séu ekki breiðari en vanalegt sé og frágangi við þakskyggni og lýsingu sé ekki ábótavant þannig að saknæmt geti talist. Hafi stefnandi ekki lagt fram gögn sem sýni fram á annað. Sé ósannað að húsið sé ekki í samræmi við byggingarreglugerð frá þeim tíma sem það var byggt eða standist ekki kröfur sem gerðar séu til þess. Sé húsnæðið því ekki haldið neinum annmörkum sem metnar verði stefnda til sakar en það sé stefnanda að sýna fram á að svo sé.

Varðandi þær breytingar sem gerðar hafa verið á umræddum palli og tröppum eftir óhappið tekur stefndi fram að óhappið eða ófullnægjandi aðbúnaður fasteignarinnar hafi ekki verið tilefni framkvæmdanna. Ákvörðun um þær framkvæmdir hafi verið tekin áður en óhappið varð.

Stefndi mótmælir því að sú aðferð sem notuð var við hálkuvarnir hafi verið í andstöðu við 8. gr. reglugerðar um lögreglusamþykktir nr. 1127/2007. Ákvæðið eigi ekki við hálkuvarnir við fasteignir og orðin gangstétt, gangstíg eða götu í ákvæðinu skuli lesa með hliðsjón af öðrum ákvæðum lögreglusamþykktarinnar. Verði litið svo á að ákvæðið nái yfir þær aðstæður sem uppi eru í málinu byggir stefndi á því að ekki hafi verið brotið gegn ákvæðinu þar sem einungis hafi verið gripið til þess að bræða klaka með heitu vatni þegar frostlaust var úti. Svo hafi verið að kvöldi [...]. nóvember 2017 þegar klakinn var bræddur.

Stefndi hafnar því að reglugerð nr. 657/2009 um gerð og búnað grunnskóla-húsnæðis og skólalóða taki til framhaldsskóla.

Stefndi bendir á að stefnandi hefi verið nemandi í umræddum skóla í rúm tvö ár þegar hún varð fyrir óhappinu sem hér er til umfjöllunar. Hafi hún því verið vel kunnug aðstæðum og hafi borið að gæta varkárni við þær veðuraðstæður sem hafi verið umræddan dag.

Stefndi telur að fall stefnanda hafi verið óhappatilvik sem aðeins verði rakið til aðgæsluleysis hennar sjálfrar. Hafi henni átt að vera fullkunnugt um að gæta yrði varúðar þegar gengið var um tröppurnar á þessum árstíma.

Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi orðið fyrir miklu líkamstjóni vegna óhappsins. Sé ekkert sem sýni fram á að skerta heilsu stefnanda megi rekja til óhappsins. Megi ráða af gögnum málsins að stefnandi þjáist af vefjagigt og verði slæmt heilsufar hennar í dag ekki rakið til óhappsins. Hafi því ekki tekist sönnun um orsakatengsl milli meintrar saknæmrar háttsemi stefnda og skertrar heilsu stefnanda.

Niðurstaða

Stefnandi byggir á því að sú aðferð sem notuð var til að hálkuverja tröppurnar við heimavistina [...] í umrætt sinn hafi brotið gegn 8. gr. reglugerðar um lögreglusamþykktir nr. 1127/2007. Á það verður ekki fallist. Umrætt ákvæði á samkvæmt efni sínu við þegar vatn er notað við þrif í frosti þannig að það valdi rennsli á gangstétt, gangstíg eða götu. Um það er ekki að ræða í þessu máli og getur ákvæðið því ekki átt við. Stefnandi byggir einnig á því að brotið hafi verið gegn reglugerð nr. 657/2009 um gerð og búnað grunnskólahúsnæðis og skólalóða og handbók sem útbúin hefur verið með vísan til þeirrar reglugerðar. Á reglugerðinni og umræddri handbók verður hins vegar ekki heldur byggt í máli þessu, enda taka þær ekki til framhaldsskóla eins og hér um ræðir. Ekki verður heldur byggt á því í málinu að brotið hafi verið gegn byggingarreglugerð, enda hefur stefnandi ekki sýnt fram á það. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að húsnæðið hafi verið haldið sérstökum annmörkum.

Í málinu liggur fyrir og er óumdeilt að starfsmaður skólans bræddi klaka af stigapallinum og tröppunum við heimavistina [...] að kvöldi [...]. nóvember 2017, með því að sprauta heitu vatni á hvort tveggja. Er óumdeilt í málinu að fryst hafi þá um nóttina og hálka því verið á pallinum og í tröppunum að morgni [...]. nóvember 2017, þegar slysið varð. Í tölvupósti skólastjóra [skólans], sem fyrir liggur í málinu, kemur fram að starfsmenn skólans hafi gert sér grein fyrir því að ísing og hálka gæti myndast vegna þessarar aðferðar við að bræða klaka og snjó af tröppunum. Lýsti skólastjórinn því í umræddum tölvupósti að sá starfsmaður sem mokaði tröppurnar og bræddi af þeim með heitu vatni hengdi einnig miða við útidyrnar um að hálka gæti verið á tröppunum, þar sem ísing gæti þá myndast á tröppunum. Þá væri fólki þar bent á að halda sér í handrið. Má á tölvupóstinum sjá að full vitneskja var um það hjá starfsmönnum framhaldsskólans að við þessar aðstæður gæti skapast hætta á því að þeir sem leið ættu um tröppurnar féllu í þeim.

Í málinu deila málsaðilar um það hvort miði sem varaði við hálkunni hefði verið við útidyrnar í umrætt sinn. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu auk þess sem tvö vitni sem voru með henni þegar hún féll í tröppunum gáfu skýrslu. Öll fullyrtu þau að enginn slíkur miði hefði verið við útidyrnar umræddan morgun. Telur dómurinn að við það verði að miða við úrlausn málsins, enda leiddi stefndi engin vitni til að styðja fullyrðingu sína um hið gagnstæða. Tölvupóstur skólastjóra framhaldsskólans, sem áður var lýst, þar sem fram kom meðal annars hvernig starfsmenn skólans hefðu átt að vara við hættunni, breytir þar engu.

Að mati dómsins verður að leggja ríkar skyldur á umráðamenn fasteigna þar sem skólastarf fer fram að takmarka slysahættu nemenda sinna og tryggja öryggi þeirra svo sem kostur er. Fyrir liggur að starfsmenn skólans gerðu sér fulla grein fyrir þeirri slysahættu sem skapaðist af því að haga hálkuvörnum í umræddum tröppum með þeim hætti sem gert var. Hvíldi því á þeim rík og skýr skylda til að grípa til ráðstafana til að draga úr þeirri hættu, t. d. að hálkuverja tröppurnar með því að bera á þær sand eða salt, en ella vara við hættunni með skýrum hætti. Það gerðu þeir hins vegar ekki. Verður að meta það umræddum starfsmönnum skólans til gáleysis.

Hvað varðar þá málsástæðu stefnda að ekki hafi tekist sönnun á orsakatengslum milli saknæmrar háttsemi stefnda og skertrar heilsu stefnanda vísar dómurinn til þess að fyrir liggja í málinu bæði örorkumat og niðurstaða dómkvaddra matsmanna þar að lútandi. Hafa niðurstöður þeirra ekki verið hraktar.

Er það því niðurstaða dómsins að stefndi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi varð fyrir í umrætt sinn.

Við aðalmeðferð málsins mótmælti stefnandi varakröfu stefnda, sem þá var höfð uppi, um að bætur yrðu lækkaðar vegna eigin sakar stefnanda, ef ekki yrði fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu. Taldi stefnandi varakröfuna of seint fram komna. Dómurinn fellst hins vegar á það með stefnda að slík krafa rúmist innan upphaflegrar kröfu um sýknu. Kemur hún því til skoðunar hér.

Í framburði vitna fyrir dómi kom fram að mjög erfitt hefði verið að sjá að tröppurnar væru hálar í umrætt sinn. Þá hefði stefnandi ekki búið lengi á umræddri heimavist, [...]. Að mati dómsins sýndi stefnandi því ekki af sér slíkt gáleysi í umrætt sinn að bætur til hennar verði lækkaðar af þeim sökum. Breytir þar engu að stefnandi hafi verið skráður nemandi í skólanum um [...]ára skeið.

Eftir úrslitum máls ber að dæma stefnda til að greiða málskostnað eins og greinir í dómsorði. Stefnandi í málinu hefur gjafsókn samkvæmt gjafsóknarleyfi dagsettu 18. júní 2020. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun E lögmanns, sem kom að málinu á fyrri stigum fyrir hönd stefnanda, sem þykir að teknu tilliti til umfangs málsins og með hliðsjón af tímaskýrslu lögmannsins hæfilega ákveðin 400.000 krónur, og H-kk-ef Þ-kk-ef Þ-kk-ef lögmanns sem þykir að teknu tilliti til umfangs málsins og með hliðsjón af tímaskýrslu lögmannsins hæfilega ákveðin 1.500.000 krónur. Ekki eru efni til að fallast að fullu á kröfu um málflutningsþóknun í tímaskýrslu lögmanns stefnanda þar sem tímafjöldi sem bókaður er þar er nokkuð úr hófi miðað við umfang máls.

B-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Viðurkennd er skaðabótaskylda stefnda, íslenska ríkisins, vegna þess líkamstjóns sem stefnandi, A, varð fyrir [...]. nóvember 2017, er hún féll niður tröppur á heimavist [skólans].

Stefndi greiði 1.900.000 króna í málskostnað sem renni í ríkissjóð.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar á meðal 400.000 króna þóknun lögmanns hennar E og 1.500.000 króna þóknun lögmanns hennar H-kk-ef Þ-kk-ef Þ-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði.

B-kk-nf Þ-kk-nf