E-1043/2011

Mál þetta, sem var dómtekið 20. febrúar sl., er höfðað af Þögn ehf., (nú Extreme Iceland ehf.), Strýtuseli 18, Reykjavík, á hendur B-kk-þgf J-kk-þgf, Garðaflöt 2, Stykkishólmi, til greiðslu skuldar með stefnu, birtri 19. febrúar 2011.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 512.000 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 812.000 kr. frá 30. júlí til 4. október 2010 og af 512.000 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda.

II

Málavextir

Forsaga máls þessa er sú að í ársbyrjun 2010 gerðu aðilar með sér samning um að stefnandi tæki að sér undirbúning og frágang IV.-VII. bindis Stykkishólmsbókar fyrir prentun en stefndi var höfundur og útgefandi bókarinnar. Ekki var gerður skriflegur samningur um verkið en fyrir liggja tölvupóstsamskipti fyrirsvarsmanns stefnanda og stefnda frá ársbyrjun 2010 þar sem fram kemur áætlað umfang þess og tilboð stefnanda í verkið, sem hljóðaði upp á 2.400.000 kr. auk virðisaukaskatts. Var miðað við að 400.000 kr. yrðu greiddar við undirskrift samnings og upphaf verks, 1.000.000 kr. á miðju verktímabili og 1.000.000 kr. við verklok. Gert var ráð fyrir að bækurnar yrðu samtals um 2000 blaðsíður og að í þeim yrðu um 2000 ljósmyndir. Verkið fælist í því að laga til textaskjöl og gera þau klár í prófarkalestur, prófarkalesa textann í heild sinni, færa inn leiðréttingar í próförk, setja upp og brjóta um textann og stilla honum upp á síður, opna hverja mynd í photoshop og vinna hana til „pleisingar“ og birtingar, koma hverri mynd fyrir á sínum stað í umbrotsskjalinu, setja inn alla myndatextana (um 2000 talsins) og annast lokafrágang og pdf-vinnslu á verkinu áður en það færi í prentsmiðju. Áætlað var að verkið yrði unnið á 20 vikum eða fimm mánuðum [svo]. Stefndi greiddi stefnanda 600.000 kr. 29. mars 2010, 600.000 kr. 7. maí 2010, 400.000 kr. 31. maí 2010, 600.000 kr. 5. júlí 2010 og 300.000 kr. 4. október 2010. Bækurnar fóru í prentun í júlí 2010 og komu út í ágúst sama ár. Voru þær færri að blaðsíðum og innihéldu færri myndir en samningur aðila hafði gert ráð fyrir, þ.e. tæpar 1400 síður og rúmlega 1100 myndir. Reikningur stefnanda er dagsettur 30. júlí 2010. Í byrjun nóvember 2010 tilkynnti stefndi stefnanda að hann ætlaði ekki að greiða eftirstöðvarnar og ítrekaði það með bréfi til lögmanns stefnanda, dagsettu 30. nóvember 2010, þar sem fram kemur að stefndi teldi sig hafa greitt meira en honum bæri þar sem umfang verksins hefði orðið mun minna en áætlað var. Í kjölfar þess höfðaði stefnandi mál þetta.

Matsgerð

Að beiðni stefnanda voru, undir rekstri málsins, dómkvaddir matsmenn til að láta í ljós álit sitt um mat á bókum um Stykkishólm; bindi I-III gagnvart bindum IV-VII um eftirfarandi atriði:

1. Hvort ósamræmi í umbroti standist eðlilegar gæðakröfur og fagmennsku að því er varði leturgerð, röðun og uppsetningu á texta á fyrstu inngangssíðum IV.-VII. bindis og með hliðsjón af sömu blaðsíðum I.-III. bindis verksins.

2. Hvort umbrot og tæknilegur frágangur á myndum í IV.-VII. bindi standist eðlilegar gæðakröfur (einkum að því er varði afstillingu, innsetningu og lýsingu mynda) og með hliðsjón af myndgæðum í I. og II. bindi verksins.

3. Verðmætarýrnun á verkinu ef hann teldi það gallað sbr. liði 1-2.

Hinn 31. október 2011 voru H-kk-nf M-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf A. S-kk-nf, prentsmiðir og framhaldsskólakennarar, dómkvaddir til þess að semja skriflega matsgerð.

Í þinghaldi 31. janúar 2012 lagði stefndi fram matsgerð dómkvaddra matsmanna, dagsetta 15. nóvember 2011. Þar kom fram að matsmenn töldu sig ekki hafa forsendur til að meta verðmætarýrnun í krónutölu. Þeir tóku þó fram að frágangur síðari heftanna væri slíkur frá hendi matsþola að þau væri í raun ekki fullunnin og hefðu aldrei átt að prentast. Lögmaður stefnanda mótmælti gildi matsgerðarinnar þar sem ekki hafði verið gætt ákvæða laga sem tryggðu aðkomu hans að matinu. Beindi dómari því til matsmanna að halda matsfund og framkvæma matið að nýju. Var sá fundur haldinn 27. febrúar 2012. Í þinghaldi 23. apríl 2012 lagði lögmaður stefnda fram nýja matsgerð, dagsetta 29. febrúar 2012. Í fylgiskjali með matsgerðinni kemur fram bókun stefnda, dagsett 27. febrúar 2012, þar sem þess er óskað að matsmenn meti, eftir því sem kostur er, verðmætarýrnun á verkinu telji þeir það gallað. Í samræmi við bókun stefnda skiluðu matsmenn viðbótarmati, dagsettu 29. febrúar 2012, og fylgdi það hinni nýju matsgerð.

Í matsgerð sinni, dagsettri 29. febrúar 2012, komust matsmenn að eftirfarandi niðurstöðum:

Spurning nr. 1: Augljós munur væri á letri, leturstærð og uppsetningu umræddra síðna milli I.-III. bindis annars vegar og IV.-VII. bindi hins vegar. Í fyrri bindunum væri slegið í letrið og það þannig gert fínlegra og læsilegra. Í síðari bindunum væri notað stærra og feitara letur, óslegið. Virkaði það klossað og bæri ekki vitni um mikla tilfinningu fyrir letri og notkun þess. Titilsíða (bls. 3) í bindi VII væri svo í allt öðrum stíl enn allar hinar. Kreditsíða væri sett á bls. 2 (innan á fortitilsíðu) í stað bls. 4 (innan á titilsíðu). Kreditsíða ætti að vera á bls. 4 og væri það í fyrri bindunum. Lestur á kreditsíðum væri stærra og klossaðra í síðari bindunum. Einnig sé ytri spássía á kreditsíðum mismunandi. Þá væru heildarefnisyfirlit milli fyrstu og síðari bindanna gjörólík í uppsetningu og letri. Letur væri stærra en þrátt fyrir það væri leturfótur minni. Þannig verði þrengra um lesmálið, sem minnki læsileika. Sama væri að segja um formála bókanna. Þar sé stærra letur og það virkaði klossaðra í síðari bindunum. Í rauninni væri öll uppsetning þessara þátta önnur og ólík því sem væri í fyrstu bókunum þremur.

Spurning nr. 2: Greinilegur áferðarmunur væri á myndunum í bindum I-III annars vegar og IV-VII hins vegar. Munurinn fælist aðallega í minni kontrast og dekkri myndum í síðari bindunum en einnig væri rastamynstur greinilegra í þeim myndum sem skannaðar höfðu verið upp úr eldri prentgripum. Töldu matsmenn muninn vera meiri en svo að hann gæti flokkast undir eðlileg frávik og eftir skoðun á þeim stafrænu gögnum sem notuð höfðu verið við umbrotið á síðari bindunum virtist sem eðlileg myndvinnsla hefði ekki farið fram. Matsmenn tóku fram að miðað við þau gögn sem þeir höfðu fengið til skoðunar virtust gæði frumgagna, það er innskönnuðu myndirnar sem stefnandi fékk í hendur, ekki vera mikil. Þó væru þær ekki lakari en svo, að með einföldum grunnstillingum á kontrast og tóndreifingu hefði mátt ná fram mun betri myndum en raun bæri vitni. Hið sama mætti segja um rastamynstur. Það hefði mátt minnka verulega með einföldum aðgerðum í myndvinnslu. Bæði lagfæring á kontrast og tóndreifing á rastamynstri flokkist undir eðlilega grunnvinnslu ljósmynda til birtingar í prentgripum. Matsmönnum virtist sem faglegu mati á gæðum ljósmyndanna í síðari bindunum hefði verið ábótavant og fengju þeir ekki betur séð en að myndvinnslan hefði verið af mjög skorunum skammti, jafnvel engin. Að mati þeirra væru myndirnar eins og þær birtust prentaðar í bindum IV-VIII flestar algjörlega ófullnægjandi að gæðum og töldu þeir verkið hafa borið verulegan skaða af.

Spurning nr. 3: Matsmenn vísuðu m.a. til þess að stefnandi virtist hafa sent stefnda prófarkir með myndum, þar sem breytt hafði verið um skráarsnið en þær hafi verið óunnar að öðru leyti, og fengið samþykki fyrir þeim. Stefndi væri ekki sérfræðingur í myndvinnslu og textavinnslu. Svo virtist sem stefnandi hefði ekki þá kunnáttu eða þekkingu sem þurfi til þess að vinna svona verk, samkvæmt því sem fram hafi komið á matsfundi. Hér leitaði, sem sagt, stefndi til aðila sem hefði ekki faglega kunnáttu til að vinna verk sem hann þó tók að sér. Stefndi bæri því nokkra sök og töldu matsmenn að taka þyrfti tillit til þess, þegar hæfilegur afsláttur væri ákveðinn af upphaflegu verði þessa verks. Niðurstaða matsmanna var að afsláttur af verkinu ætti að vera 50% hið minnsta. Samkvæmt upplýsingum stefnanda hefði stefndi samþykkt útlit verksins á öllum stigum. Að því gefnu bæri stefndi því hluta ábyrgðarinnar.

Skýrslur fyrir dómi

Skýrslu fyrir dómi gáfu B-kk-nf H-kk-nf, fyrirsvarmaður stefnanda, stefndi, S-kk-nf H-kk-nf, sem las próförk hins umdeilda verks, og matsmennirnir H-kk-nf M-kk-nf H-kk-nf og J-kk-nf A. S-kk-nf.

III

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir á því að hann hafi tekið að sér að vinna umrætt verk fyrir stefnda. Stefnandi hafi staðið við sinn hluta samningsins en stefndi hafi ekki staðið við sinn hluta að öllu leyti, þ.e. að inna af hendi umsamið endurgjald. Samningur aðila hafi gengið út á að klára verkið til prentsmiðju fyrir ákveðna upphæð og séu rök stefnda fyrir höfnun á frekari greiðsluskyldu, á grundvelli þess að blaðsíður og myndir verksins hafi verið færri en ætlað var, haldlaus. Þá hafnar stefnandi því að verkið hafi verið haldið göllum sem veiti stefnda rétt til afsláttar. Meintir gallar séu þá á ábyrgð stefnda sem samþykkt hafi verkið áður en það hafi farið til prentunar.

Stefnandi vísar sérstaklega til þess að verkið hafi verið mun umfangsmeira en um var samið. Bæði hafi verið aukning í textamagni hafi verið og þá hafi sá texti sem sendur hafi verið stefnanda langt frá því að vera tilbúinn og megi sem dæmi nefna að villur sem hafi þurft að leiðrétta í texta höfundar hafi verið yfir 50.000 talsins auk annarra atriða.

Stefnandi bendir á að stefndi sé rithöfundur og skáld og hafi áður komið að bókaútgáfu. Hann sé því ekki neytandi í lagalegum skilningi. Stefndi hafi vitað af því að stefnandi væri ekki fagmenntaður á sviði bókagerðar. Stefndi hafi enn fremur verið meðvitaður um ferli vinnu stefnanda frá upphafi til enda en það hafi verið undir leiðsögn og handleiðslu hans. Stefndi, sem útgefandi og höfundur, beri ábyrgð á útliti bókarinnar. Stefndi hafi greitt stefnanda hluta umsaminnar verklauna eftir útgáfu reiknings án athugasemda. Hafi hann fyrst gert athugasemdir við vinnu stefnanda nokkrum mánuðum eftir að verkinu hafi lokið, þ.e. þegar hann hafi borið fyrir sig að bækurnar hafi verið færri blaðsíður en samningur aðila hafi gert ráð fyrir. Það hafi ekki verið fyrr en eftir málshöfðun þessa að stefndi hafi gert athugasemdir varðandi gæði verksins.

Stefnandi telur framlagða matsgerð hafa takmarkað gildi. Það markist fyrst og fremst af því að fyrra matið hafi verið gallað. Þá nýtist matið ekki til að meta afslátt þar sem matsmönnum hafi aðeins verið falið að meta tiltekinn hluta verksins. Stefnandi telur enn fremur að matsmenn leggi ranglega til grundvallar að stefndi sé ekki sérfræðingur. Þá gildi ekki ákveðin viðmið, þ.e. reglur eða staðlar, hvernig vinna eigi prentverk og því séu niðurstöður matsmanna mjög matskenndar.

Málsástæður stefnda

Sýknukrafa stefnda byggist á því að við verklok hafi stefndi þegar fullgreitt stefnanda vegna vinnu hans við verkið sem um ræði enda hafi það verið miklu minna að umfangi og í magni heldur en gert hafi verið ráð fyrir í upphafi verks. Þá hafi slíkir gallar verið á verkinu að stefndi eigi ótvíræðan rétt til afsláttar sem nemi að minnsta kosti þeirri fjárhæð sem stefnandi krefjist úr hendi stefnda.

Hvað varðar umfang verksins vísar stefndi sérstaklega til þess að samningur aðila hafi miðast við að verkið yrði 2000 blaðsíður og innsettar myndir 2000 talsins. Þannig sé töluverður vinnusparnaður í því fólginn fyrir stefnanda að þurfa ekki að opna 2000 myndir, eins og ætlað var, heldur einungis um 1100 og að blaðsíður séu færri, þ.e. um 1300. Stefnandi mótmælir því sem ósönnuðu að verkið hafi verið umfangsmeira en ætlað var vegna prófarkalesturs o.fl.

Stefndi vísar til þess að á árinu 2003 hafi komið út fyrri hluti verksins er borið hafi heitið Stykkishólmsbók I-III. Hafi stefndi lagt áherslu á að síðari bindin yrðu að formi til eins og hin fyrri að því er varðaði umbrot, innsetningu mynda og leturgerð og heildarútlit á kápum. Þegar verkinu hafi lokið hafi legið ljóst fyrir að umfang þess hafi verið mun minna en áætlað hafði verið. Þegar Stykkishólmsbók, IV. – VII. bindi, hafi komið úr prentsmiðju hafi komið í ljós að alvarleg mistök hefðu orðið af hálfu stefnanda, svo sem breytt leturgerð á forsíðum, ófaglegur frágangur á myndum og fjölmargar villur í umbroti og texta. Stefndi hafi talið sig kaupa sérfræðivinnu enda sé hann ekki fær um að vinna það verk sem samið hafi verið um. Eftir útgáfu bókarinnar hafi borist kvartanir frá áskrifendum um frágang hennar, m.a. gæði mynda. Með hliðsjón af framangreindu eigi stefndi rétt á afslætti.

Um lagarök vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um réttar efndir, auk reglna kauparéttar og verktakaréttar, m.a. um skyldur verktaka og vanefndaúrræði vegna galla, þ.m.t. reglna um afslátt.

IV

Niðurstaða

Í máli þessu deila aðilar um réttmæti reiknings stefnanda á hendur stefnda vegna vinnu sem sá fyrrnefndi innti af hendi fyrir hinn síðarnefnda við undirbúning og frágang Stykkishólmsbókar, IV.-VII. bindi, fyrir prentun. Stefndi, sem var höfundur og útgefandi bókarinnar, hafði áður gefið út Stykkishólmsbók, I.-III. bindi, en annar aðili en stefnandi sá um undirbúning og frágang þeirrar bókar fyrir prentun. Byggir stefndi sýknukröfu sína á því að verkið hafi verið minna að umfangi en samningur aðila gerði ráð fyrir og þá hafi það verið haldið göllum.

Fyrir liggur að í ársbyrjun 2010 komst á samningur milli aðila um verkið. Ekki var gerður um það formlegur samningur en fyrir liggja tölvupóstar milli fyrirsvarsmanns stefnanda og stefnda þar sem forsendur tilboðs stefnanda, upp á 2.400.000 kr. auk virðisaukaskatts, komu fram. Var gert ráð fyrir að bindin fjögur yrðu samtals 2000 blaðsíður og innihéldu samtals 2000 myndir. Fólst verkið í að laga til textaskjöl, prófarkalesa textann, færa inn leiðréttingar í próförk, setja upp og stilla texta upp á síður, opna myndir í myndvinnsluforriti (photoshop) og vinna hana til „pleisingar“ og birtingar, setja inn myndatextana og annast lokafrágang og pdf-vinnslu á verkinu áður en það færi í prentsmiðju. Fram kemur að stefnandi taldi að verkið tæki „samtals 20 vikur ... eða 5 mánuði“. Mun vinnu stefnanda hafa lokið um mánaðamótin júní/júlí 2010 og fór bókin þá í prentun.

Óumdeilt er að verkið varð minna að umfangi en aðilar höfðu gert ráð fyrir hvað varðar blaðsíðufjölda og fjölda mynda. Er bókin samtals 1396 síður og innheldur samtals 1102 myndir sé höfð hliðsjón af framlögðum útreikningum stefnda sem stefnandi hefur ekki gert athugasemdir við. Stefnandi mótmælir því að honum hafi borið skylda til að lækka reikning sinn vegna framangreinds og vísar til þess að samið hafi verið um ákveðna fjárhæð fyrir verkið. Þá telur stefnandi verkið hafa verið meira að umfangi en ætlað var þar sem sá texti sem stefndi hafi sent honum hafi verið langt frá því að vera tilbúinn til prófarkalesturs. Að mati dómsins ber að líta til þess að stefndi lagði forsendur að framangreindum fjölda blaðsíðna og ljósmynda. Í skýrslu hans fyrir dómi kom fram að hann gæti ekki sagt til um af hverju verkið reyndist minna að vöxtum en ætlað var. Vísaði hann til þess að fyrri bindin hefðu verið 500 blaðsíður hvert og hefði hann því gert ráð fyrir að þessi fjögur síðari yrðu samtals 2000 síður. Við samningsgerðina gerði stefndi enga kröfu um að verkið skyldi greitt í samræmi við magn blaðsíðna eða ljósmynda né gerði hann fyrirvara um að greiðsla hans fyrir verkið skyldi verða lægri ef það yrði minna að umfangi. Verður að telja að það hafi staðið honum nær en stefnanda að tryggja að samningurinn byggðist á réttum magnupplýsingum. Samningur aðila um þá fjárhæð sem greiða skyldi fyrir verkið var þannig bindandi fyrir stefnda og verður ekki fallist á sýknukröfu hans á þessum forsendum.

Fyrir liggur álit dómkvaddra matsmanna, sem ekki hefur verið hnekkt með yfirmati, að umrætt verk hafi ekki staðist faglegar kröfur hvað varðar umbrot og frágang á myndum. Telja matsmenn verkið aldrei hafa átt að fara í prentun. Eru engir þeir gallar á matsgerðinni hvað varðar mat á framangreindum þáttum, sem leiða til þess að ekki sé unnt að leggja það til grundvallar niðurstöðu í málinu. Við mat á því hvort stefndi eigi rétt á afslætti vegna þessa verður hins vegar að líta til þess að stefnandi sendi stefnda verkið á tölvutæku formi (PDF skjölum) áður en það fór í prentun og lagði stefndi blessun sína yfir það, án nokkurs fyrirvara. Þannig segir stefndi í tölvupósti til fyrirsvarsmanns stefnanda hinn 24. júní 2010: „þá segi ég endalega OK og grænt ljós á allar fjórar bækurnar.“ Af tölvupóstum milli sömu aðila má jafnframt ráða að stefndi hafi haft töluverð afskipti af verkinu er það var í vinnslu. Stefndi viðurkennir jafnframt að við vinnslu verksins hefði hann orðið þess áskynja að verkið væri stefnanda ofviða. Hann hefði samt sem áður samþykkt að setja verkið í prentun þar sem hann hefði verið í tímaþröng en um 300 áskrifendur hafi beðið þess að fá bókina í hendur. Þá verður að enn fremur verður líta til þess að stefndi bar ekki fyrir sig að verkið væri gallað fyrr en um átta mánuðum eftir að hann fékk það í hendur, þ.e. í greinargerð sinni til héraðsdóms í apríl 2011. Í ljósi framangreinds verður ekki fallist á það með stefnda að hann eigi rétt til afsláttar á þeim grunni að verkið stóðst ekki faglegar kröfur.

Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 512.000 kr. ásamt dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði.

Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Við ákvörðun hans ber að líta til umfangs málsins, en eftir að stefndi, sem í fyrstu gætti sjálfur hagsmuna sinna í málinu, lagði fram greinargerð sína hefur margsinnis verið þingað í málinu, m.a. vegna sáttatilrauna dómara og vegna atriða í tengslum við matsgerðina. Þegar jafnframt er horft til þeirra hagsmuna sem í húfi eru og tillit tekið til rökstudds málskostnaðarreiknings lögmanns stefnanda þá þykir málskostnaður hæfilega ákveðin 650.000 kr.

Dóminn kvað upp K-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, B-kk-nf J-kk-nf, greiði stefnanda, Extreme Iceland ehf., 512.000 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 812.000 kr. frá 30. júlí til 4. október 2010 og af 512.000 kr. frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 650.000 kr. í málskostnað.

K-kvk-nf S-kvk-nf