E-1189/2013

Mál þetta, sem tekið var til dóms 23. september sl., er höfðað með áritun á stefnu í september 2013. Málið var þingfest 18. september 2013.

Stefnandi er Landsbankinn hf., kt. 000000-0000, Austurstræti 11, Reykjavík.

Stefnda er E-kvk-nf S-kvk-nf S-kvk-nf, kt. 000000-0000, Mánagötu 8, Hvammstanga.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 70.513.287 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. september 2013 til greiðsludags.

Jafnframt er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefndu að skaðlausu að mati dómsins.

Stefnda krefst þess að hún verði sýknuð af kröfum stefnanda og henni tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til álags er nemi virðisaukaskatti á málskostnað stefndu.

II.

Stefnandi kveður málavexti þá að stefnda hafi hinn 25. október 2007 gert lánssamning að fjárhæð 46.493.622 krónur við Sparisjóðinn í Keflavík og hafi lánið hlotið númerið 0142-36-12713 í bókum sparisjóðsins. Umrædd lántaka hafi að mestu leyti verið til komin vegna kaupa stefndu á stofnfjárbréfum í Sparisjóði Húnaþings og Stranda er hún hafi keypt á markaði, þ.e. af þriðja aðila, en aðkoma Sparisjóðsins í Keflavík að þessum viðskiptum hafi takmarkast við það að veita lán fyrir viðskiptunum.

Stefnandi kveðst taka fram áður en lengra sé haldið að samhliða hafi stefnda tekið önnur lán, þ.e. lán nr. 142-36-12712, upphaflega að fjárhæð 10.760.000 krónur og lán nr. 0159-74-120081, upphaflega að fjárhæð 10.470.460 krónur, en þessi lán hafi verið veitt til kaupa í útboði á bréfum til stofnfjáraukningar og hafi þau bæði verið felld niður að fullu með bréfum bankans til stefndu.

Jafnframt kveðst stefnandi taka fram að hið umstefnda lán nr. 0142-36-12713 hafi eins og áður greini að mestu leyti verið til komið vegna kaupa stefndu á markaði af þriðja aðila og sé það einungis sá hluti lánsins sem stefnt sé út af í málinu. Hinn 4. apríl 2012 hafi þeir hlutar lánsins, sem til hafi verið komnir vegna stofnfjáraukningarinnar, verið felldir niður í tveimur aðgerðum, annars vegar að fjárhæð 10.728.056 krónur og hins vegar að fjárhæð 1.479.952 krónur eða samtals 12.208.008 krónur. Eftir síðari lækkunina eða 4. apríl 2012 hafi lánið staðið í 61.092.970 krónum. Uppreiknuð staða þess hluta lánsins í dag sé síðan að fjárhæð 70.513.287 krónur, sem sé stefnufjárhæð þessa máls, auk þess sem dráttarvaxta sé krafist frá birtingardegi stefnu, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Við fall Sparisjóðsins í Keflavík hafi ýmsar eignir sjóðsins og þ. á m. hið umstefnda lán verið færðar yfir til nýs sparisjóðs, SPKef., með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 22. apríl 2010. Síðar hafi sá sjóður verið sameinaður stefnanda með samruna án skuldaskila hinn 5. mars 2011. Við þetta hafi stefnandi orðið eigandi hinnar umstefndu kröfu á hendur stefndu.

Með bréfi lögmanns stefndu, dags. 12. nóvember 2012, til stefnanda hafi því verið mótmælt að stefndu bæri skylda til að greiða skuld samkvæmt lánssamningnum. Hafi lögmaðurinn vísað til nánar tiltekinna röksemda fyrir þessari afstöðu sem komið verði að hér á eftir. Stefnandi kveðst vera ósammála þessum röksemdum og telji að á stefndu hvíli skylda til að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt efni lánssamningsins.

Í greinargerð stefndu segir að hún sé fædd 1955 og hafi frá árinu 1992 starfað í Sparisjóði Húnaþings og Stranda, fyrst við frágang og serðir, en síðar við við bókhald sparisjóðsins eða frá árinu 1995. Eftir að sparisjóðurinn sameinaðist Landsbankanum hafi hún hins vegar starfað sem þjónustufulltrúi. Í greinargerð stefndu segir að hún hafi enga háskólamenntun að baki. Líkt og margir aðrir starfsmenn hafi stefnda átt stofnfjárhlut í sparisjóðnum, en hans helsta hlutverk hafi verið að styðja við uppbyggingu samfélagsins í heimabyggð, þ.e. á starfssvæði sjóðsins í Húnaþingi og á Ströndum.

Á fundi stofnfjáreigenda í sjóðnum 11. október 2007, sem stefnda kveðst hafa sótt, hafi verið kynntur fyrirhugaður samruni sjóðsins við Sparisjóðinn í Keflavík samkvæmt samrunaáætlun sem stjórnir sjóðanna beggja höfðu samþykkt. Hafi þar jafnframt verið kynnt nauðsyn þess að hækka margfalt stofnfé í Sparisjóði Húnaþings og Stranda til að styrkja hlutdeild sjóðsins í sameinuðum sjóði.

Á fundinum hafi haldið erindi P-kk-nf S-kk-nf, sparisjóðsstjóri Sparisjóðs Húnaþings og Stranda, og H-kk-nf A-kk-nf, endurskoðandi frá KPMG. Í greinargerð stefndu segir að þar hafi meðal annars verið kynntur væntur „hagnaður“ stofnfjáreigenda af þátttöku í stofnfjáraukningu og „tap“ af því að taka ekki þátt í henni. Hafi báðar fjárhæðirnar numið tugum milljóna króna fyrir litla hluti í sjóðnum, líkt og hlut stefndu. Þeir útreikningar hafi byggst á tilteknu ætluðu gengi bréfa í sjóðnum og þar með verðmæti bréfanna. Hafi fyrirhuguð sameining og aukning stofnfjár verið samþykkt á fundinum á grundvelli þessara upplýsinga og stefnda tekið þátt í aukningunni líkt og nær allir, ef ekki allir, stofnfjáreigendur. Hafi Sparisjóður Húnaþings og Stranda lánað að fullu fyrir aukningunni og þátttakendum verið tjáð að ábyrgð þeirra á endurgreiðslu lánsins takmarkaðist við verðmæti bréfanna.

Einn starfsmanna Sparisjóðs Húnaþings og Stranda, B-kk-nf T-kk-nf, hafi í kjölfarið haft samband við Sparisjóðinn í Keflavík og óskað eftir upplýsingum um hvort mögulegt væri fyrir starfsmenn að auka við hluti sína í sjóðnum. Hafi Sparisjóðurinn í Keflavík annast öll viðskiptin eins og m.a. megi sjá af tölvupósti K-kk-ef Á. I-kk-ef, starfsmanns viðskiptastofu Sparisjóðsins í Keflavík, dags. 15. október 2007, til B-kk-ef T-kk-ef þar sem þeir starfsmenn sem um ræðir séu listaðir upp, þar á meðal stefnda, með orðunum: „OK. Reynum að kaupa fyrir þessa aðila“. Í tölvupósti K-kk-ef I-kk-ef, starfsmanns fyrirtækjasviðs Sparisjóðsins í Keflavík, dags. sama dag, segi m.a.: „Ég var að hlera það hér innanhúss að það væri verið að reyna að kaupa þessa hluti sem að taldir eru upp á listanum fyrir starfsfólkið og það væri ekki ljóst hvernig það myndi fara.“

Svo hafi farið að lokum að kaupin hafi gengið í gegn. Enginn kaupsamningur hafi verið gerður vegna kaupanna og hafi stefndu raunar ekki verið kunnugt um hver væri seljandi bréfanna. Hafi stefnda enda ekkert komið að neinum samskiptum vegna þeirra þar sem þau hafi alfarið verið á milli B-kk-ef T-kk-ef og Sparisjóðsins í Keflavík. Einu samskipti stefndu við sjóðinn hafi verið tölvupóstur frá starfsmanni hans, dags. 25. október 2007, þar sem henni hafi verið tilkynnt um skilmála lántökunnar vegna kaupanna.

Af þeim gögnum sem stefnda hafi nú undir höndum virðist hins vegar sem Sparisjóðurinn í Keflavík hafi á endanum verið seljandi þeirra hluta sem seldir hafi verið starfsmönnunum, þar á meðal stefndu. Þannig hafi stefnda fengið kaupkvittanir frá Sparisjóðnum í Keflavík vegna kaupanna, dags. 26. október 2007. Þá virðist greiðslan vegna kaupanna hafa runnið beint inn á reikning í eigu Sparisjóðsins í Keflavík. Þetta megi sjá af tölvupósti M-kvk-ef S-kvk-ef, starfsmanns viðskiptastofu Sparisjóðsins í Keflavík, til K-kk-ef I-kk-ef, starfsmanns fyrirtækjasviðs sparisjóðsins, dags. 25. október 2007, sem áframsendur hafi verið B-kk-þgf T-kk-þgf. Í tölvupóstinum séu þeir starfsmenn sem keypt hafi bréf, þar á meðal stefnda, taldir upp og þar segi m.a.:

„Þessir aðilar voru að kaupa í SpHún og mér var tjáð að þið sæuð (sic.) um fjármögnun fyrir þá.

Það þarf að greiða þessar upphæðir fyrir þessa aðila inn á 1109-26-6066 kt: 000000-0000...

Vinsamlegast láttu mig vita þegar þið hafið millifært þessar upphæðir.“

Sú kennitala sem nefnd sé í póstinum sem kennitala eiganda reikningsins sem greiðslan var lögð inn á sé þáverandi kennitala Sparisjóðsins í Keflavík. Af framangreindu verði ekki annað ráðið en að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi verið seljandi þeirra bréfa sem stefnda keypti.

Stefnda kveðst samhliða kaupunum hafa tekið þátt í þeirri stofnfjáraukningu sem fram hafi farið á svipuðum tíma. Hafi sami lánssamningurinn tekið til þátttöku í hluta aukningarinnar og kaupanna á bréfunum eins og lýst sé í stefnu. Stefnda hafi eðli máls samkvæmt staðið í þeirri trú að sama gilti um allt lánið, þ.e. að ábyrgð hennar takmarkaðist við verðmæti bréfanna og að aðeins yrði gengið að þeim, en ekki henni persónulega.

Lánveitingin hafi farið þannig fram að stefndu hafi fyrst verið veittur yfirdráttur á bankareikningi sínum til að kaupin gætu átt sér stað. Hafi yfirdrátturinn því numið tugum milljóna króna. Síðar hafi verið gengið frá formlegum lánssamningi og hafi útgreiðsla þeirra verið nýtt til að greiða upp yfirdráttinn. Þessi tilhögun hafi öll verið að frumkvæði Sparisjóðsins í Keflavík. Fyrir vikið hafi ekkert legið fyrir um réttindi og skyldur aðila á þeim tíma sem yfirdrátturinn var veittur og skuldbindingin stofnaðist.

Boðað hafi verið til annars fundar stofnfjáreigenda í Sparisjóði Húnaþings og Stranda, sem haldinn hafi verið 4. desember 2007. Hafi þar verið kynnt að nauðsynlegt væri að hækka stofnfé sjóðsins enn frekar fyrir sameininguna við Sparisjóðinn í Keflavík til að halda því hlutfalli sem að hafi verið stefnt með sameiningunni. Hafi þar verið haft í huga að samkvæmt 39. gr. samþykkta sjóðsins skyldi andvirði eigna við slit hans skipt á milli starfssvæða í sömu hlutföllum og við samrunaáætlun, og renna þar til menningar- og líknarmála. Þessi ætlaða nauðsynlega aukning hafi komið stofnfjáreigendum algerlega í opna skjöldu, en nærri hafi látið að stofnfé hafi verið aukið um jafnháa fjárhæð og í fyrri aukningu. Til að koma í veg fyrir að eignarhlutur stefndu þynntist út hafi hún því þurft, líkt og aðrir stofnfjáreigendur, enn að taka lán sem numið hafi margföldum árslaunum hennar.

Stefnda kom fyrir dóminn og gaf aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni O-kk-nf S-kk-nf, K-kk-nf B-kk-nf Ö-kk-nf, P-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf F-kk-nf A-kk-nf, Þ-kk-nf L-kk-nf og K-kk-nf I-kk-nf. Jafnframt gáfu skýrslu í gegnum síma vitnin Ó-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf, S-kk-nf Þ-kk-nf, H-kk-nf L-kk-nf, T-kk-nf G-kk-nf S-kk-nf, Þ-kk-nf B-kk-nf, S-kk-nf J-kk-nf, Þ-kk-nf G-kk-nf, H-kk-nf H-kk-nf Á-kk-nf, B-kk-nf L-kk-nf T-kk-nf, og K-kk-nf Á-kk-nf I-kk-nf.

III.

Stefnandi kveður tilefni málsóknar þessarar vera eins og áður segi afstöðu stefndu til greiðsluskyldu er fram hafi komið í bréfi lögmanns hennar, dags. 12. nóvember 2012, en um hafi verið að ræða bréf lögmannsins fyrir hönd ellefu fyrrum stofnfjáreigenda, þ. á m. stefndu, í Sparisjóðnum í Keflavík, áður Sparisjóði Húnaþings og Stranda, sem tekið hafi þátt í útboði til aukningar á stofnfé í lok árs 2007.

Stefnandi kveður stefndu gera þá kröfu að stefnandi meðhöndli lán hennar til kaupa á hlutum í Sparisjóði Húnaþings og Stranda á markaði með sama hætti og lán, sem felld hafi verið niður með ákvörðun bankaráðs Landsbankans 8. desember 2011.

Stefnandi kveðst hafna öllum málsástæðum stefndu, sem fram komi í framangreindu bréfi lögmanns hennar. Hið umstefnda lán sé gilt að lögum og stefndu beri að greiða í samræmi við ákvæði lánasamningsins. Verði nú fjallað um meginmálsástæður stefnanda gegn þeim röksemdum sem stefnda hafi byggt á.

Í fyrsta lagi bendir stefnandi á að ákvörðun bankaráðs Landsbankans um niðurfellingu á lánum, sem tekin hafi verið til stofnfjáraukningar í lok árs 2007, hafi fyrst og fremst tekið mið af dómum Hæstaréttar í Byr-málunum svokölluðu, þ.e. nr. 117-119/2011, ásamt því að taka tillit til viðskiptalegra og samfélagslegra sjónarmiða.

Ákvörðun bankaráðs hafi einvörðungu tekið til lána sem veitt hafi verið vegna þátttöku í stofnfjáraukningu sparisjóðs, en ekki til stofnfjárkaupa á markaði. Hafi lán stefndu, og annarra aðila í sambærilegri stöðu, því ekki verið felld niður nema að því marki sem þau hafi verið nýtt til kaupa í útboði vegna stofnfjáraukningar.

Ákvörðun bankaráðs hafi verið tekin, þrátt fyrir að ekki lægi fyrir bein skylda eða dómur um ólögmæti, og byggst á mati á aðstæðum á þeim tíma. Ekki hafi verið talið að sömu aðstæður gætu átt við um aðila sem keypt hafi stofnfé á markaði, enda taki Byr-málin á afmörkuðum aðstæðum, sem skapast hefðu við stofnfjáraukningu í sparisjóði, rétt eins og í tilviki stofnfjáraukningarinnar í Sparisjóði Húnaþings og Stranda. Ákvörðunin hafi ekki tekið til aðstæðna þar sem stofnfjáraðilar hafi keypt stofnfé af þriðja aðila, enda hafi Sparisjóður Húnaþings og Stranda einskis notið af andvirði þess stofnfjár, sem umræddir aðilar hafi keypt á markaði og greitt þriðja aðila fyrir.

Þess beri þó að geta að aðstæður við stofnfjáraukningu í Sparisjóði Húnaþings og Stranda séu ekki að fullu sambærilegar við aðstöðu stofnfjáraðila í Byr-málunum. Þannig hafi t.d. ekki verið um neina sölutryggingu Sparisjóðsins í Keflavík að ræða við stofnfjáraukningu Sparisjóðs Húnaþings og Stranda. Ákvörðun bankaráðs hafi ekki tekið mið af öðru en kaupum á uppreiknuðu nafnvirði við stofnfjáraukningu, en ekki kaupum á markaði, sem fara eigi fram á margföldu nafnvirði.

Í öðru lagi bendir stefnandi á að þrátt fyrir fullyrðingar í stefnu liggi fyrir að kynning Sparisjóðs Húnaþings og Stranda á stofnfjárfundi 11. október 2007 hafi ekki falið í sér kynningu á kaupum á stofnfjárbréfum á markaði. Kynningin hafi einvörðungu tekið til stofnfjáraukningar á stofnfé í Sparisjóði Húnaþings og Stranda og hafi ekki verið ætlað að kynna fyrir stefndu eða öðrum aðilum aukið kauptækifæri, aðeins það tækifæri sem falist hafi í stofnfjáraukningunni sjálfri og því sem hún hafi haft upp á að bjóða, en þetta megi sjá af framlögðu kynningarefni frá fundinum.

Ekki liggi fyrir að stefnda hafi fengið annars konar og/eða sérstaka kynningu á kaupum á stofnfé á markaði eða að hún hafi verið hvött til slíkra kaupa. Ekki sé heldur að sjá að útboðslýsing sem legið hafi fyrir vegna stofnfjáraukningarinnar hafi gefið tilefni til slíkra kaupa, en í henni hafi verið lýst þeim áhættum sem þátttaka í stofnfjáraukningunni og kaup á nafnvirði hafi getað haft í för með sér.

Með réttu mætti frekar líkja aðstöðu stefndu við aðstöðu stofnfjáraðila í dómi Hæstaréttar í máli nr. 120/2011, en um sé að ræða það Byr-málanna, sem fallið hafi Íslandsbanka í vil. Í málinu hafi stofnfjáraðili verið dæmdur til þess að greiða lán sitt til baka. Þar hafi ekki þótt sannað að starfsmenn Byrs eða Glitnis hafi lofað því að lántaka stofnfjáraðila væri áhættulaus, rétt eins og í þessu máli. Slíkar fullyrðingar gætu hafa átt við um stofnfjáraukninguna sjálfa, enda hafi það verið haft í huga við ákvörðun bankaráðs, en geti ekki átt við um kaup á markaði á margföldu nafnvirði.

Ákvörðun um kaup af þriðja aðila feli í sér sérstaka ákvörðun og áhættutöku sem ekki hafi verið réttlætt með nokkrum hætti í kynningu Sparisjóðs Húnaþings og Stranda, enda sé hvati til slíkra kaupa allt annar en til þátttöku í stofnfjárútboði. Sparisjóður Húnaþings og Stranda (Sparisjóðurinn í Keflavík) hafi enda ekki verið aðili að samningnum og milliganga hans beri ekki með sér að hafa verið til nokkurs annars en lánveitingar og öflunar samþykkis stjórnar til sölu stofnfjárins. Sparisjóður Húnaþings og Stranda (Sparisjóðurinn í Keflavík) hafi ekki haft neinn sérstakan hag af kaupum stefndu af þriðja aðila fyrir utan lánveitinguna sjálfa, enda liggi fyrir að kaupverðið hafi allt runnið til þessa þriðja aðila, en ekki til sparisjóðsins sjálfs eins og við stofnfjáraukninguna.

Með vísan til þessa beri að hafna öllum málsástæðum stefndu er byggist á því að ráðgjöf hafi verið gölluð, hún gefið ranga mynd af stöðu sjóðsins, eða um hafi verið að ræða hagsmunaárekstra við ráðgjöf o.s.frv. Hvort þessi sjónarmið geti átt við um stofnfjáraukninguna sjálfa sé máli þessu óviðkomandi, og sé hér látið liggja milli hluta, enda sé ljóst samkvæmt framansögðu að engin ráðgjöf hafi verið veitt varðandi kaup stefndu á stofnfjárbréfum á markaði. Þá hafi sparisjóðurinn engra þeirra hagsmuna haft að gæta við kaupin af þriðja aðila, sem hann kunni hins vegar að hafa haft af því að stofnfjáraðilar keyptu bréf í útboðinu. Augljóst sé því að sömu rök geti aldrei átt við um þessa tvo aðskildu gerninga, enda hafi sparisjóðurinn eingöngu verið í hlutverki lánveitanda þegar hafi komið að kaupum á markaði.

Stefnda vísi sérstaklega til og byggi á fordæmi dóms Hæstaréttar í máli nr. 472/2012, svokölluðu Latabæjarmáli, en þar hafi verið fallist á kröfu fjárfestis um að sala fjármálastofnunar á óskráðum skuldabréfum útgefnum af Latabæ ehf. hafi farið í bága við nokkur ákvæði þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 og skaðabótaskylda verið felld á Glitni banka hf. Stefnandi kveðst telja að framangreint mál sé gjörólíkt máli stefndu í mörgum atriðum. Sparisjóður Húnvetninga og Stranda hafi t.d. ekki selt stofnfjárbréfin sjálfur, heldur hafi þau verið keypt af þriðja aðila og virðist sparisjóðurinn ekki hafa mælt sérstaklega með kaupum stofnfjárhluta á markaði. Stofnfjáraðilar hafi verið hvattir til þátttöku í útboðinu en ekki til kaupa eða sölu á stofnfé á markaði. Ósannað sé því að frumkvæði að sölu hafi komið frá Sparisjóði Húnvetninga og Stranda eða Sparisjóði Keflavíkur, enda hafi þessir aðilar ekki gefið sig út fyrir að vera ráðgefandi um sölu stofnfjár á markaði og hafi eins og áður greini enga hagsmuni haft af slíkri sölu. Þá hafi enginn samningur legið fyrir milli aðila um ráðgjöf.

Stefnda hafi ekki sýnt fram á að Sparisjóði Húnvetninga og Stranda eða Sparisjóði Keflavíkur hafi borið að standa að nokkurs konar ráðgjöf vegna kaupa stefndu á markaði, enda hafi umræddir aðilar ekki átt frumkvæði að sölunni og virðist ekki hafa komið að henni á annan hátt.

Stefnandi bendir á að jafnvel þótt fallist yrði á að túlka beri samning stefndu með þeim hætti að áhætta hennar vegna stofnfjáraukningarinnar takmarkaðist við hin veðsettu stofnfjárbréf geti það ekki átt við um kaup stefndu á stofnfjárbréfum af þriðja aðila á markaði. Með ólíkindum sé að halda því fram að Sparisjóðurinn í Keflavík hefði lánað stefndu peninga til kaupa á bréfum af þriðja aðila, með það fyrir augum að peningarnir rynnu til þess aðila, án þess að stefnda bæri nokkra persónulega ábyrgð á láninu. Ef skýra ætti samning aðila með svo óvenjulegum hætti yrði það a.m.k. að koma skýrt fram í ákvæðum samningsins en svo sé ekki.

Þá sé framangreindur skilningur stefndu í hróplegu ósamræmi við öll gögn málsins, þ. á m. lánssamninginn sem stefnandi byggi rétt sinn á, en þar viðurkenni stefnda einfaldlega að skulda umsamda fjárhæð og fallist á að endurgreiða hana á 36 mánuðum. Stefnda hafi undirritað lánssamninginn, og öll önnur ákvæði hans leiði til sömu niðurstöðu, sérstaklega ákvæði 9. gr. samningsins um vanefndatilvik og gjaldfellingarheimildir lánveitanda, sem augljóslega gangi út frá því að lánveitandi geti gengið að stefndu persónulega vegna endurgreiðslu á láninu. Stefnandi kveðst byggja á því að þar sem skuldin sé nú öll fallin í gjalddaga beri stefndu að inna af hendi útistandandi lánsfjárhæð sem svari til stefnufjárhæðar málsins. Krafa stefnanda fái beina stoð í meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir fjárskuldbindinga.

Sú málsástæða stefndu að stefnandi geti einungis gengið að bréfunum sem lögð hafi verið að veði til tryggingar á hinni umstefndu skuld standist ekki að mati stefnanda. Hér sé einungis um hefðbundin veðréttindi að ræða, þ.e.a.s. að lánveitanda, nú stefnanda, sé veittur forgangsréttur í tilteknum fjárverðmætum, þ.e. veð í stofnfjárbréfunum, til að leita fullnustu fyrir peningakröfu sinni á hendur stefndu. Veiting veðréttinda af hálfu stefndu leysi hana að sjálfsögðu ekki undan eiginlegri greiðsluábyrgð, þ.e. hinni fjárhagslegu skuldbindingu. Slík niðurstaða fæli í raun í sér að kröfuréttur félli sjálfkrafa niður við fullnustu veðréttar jafnvel þótt hið veðsetta dygði ekki fyrir fjárhæð þeirra kröfuréttinda sem veðinu væri ætlað að tryggja. Telja verði að slík niðurstaða fái hvorki stoð í orðalagi því sem vísað sé til hér að framan né í almennum reglum kröfu- og veðréttar.

Stefnandi kveður stefndu hafa vísað til þess að tilteknir stjórnarmenn í Sparisjóði Húnvetninga og Stranda hafi lýst því yfir að það hafi verið þeirra skilningur að ábyrgð lántaka vegna stofnfjárlánanna takmarkaðist við verðmæti þeirra stofnfjárbréfa sem andvirði lánanna var nýtt til að kaupa. Bendir stefnandi á að allir þessir aðilar hafi sjálfir keypt bréf í sjóðnum og hafi því allir umfangsmikla persónulega og fjárhagslega hagsmuni af úrslitum þessa máls. Beri því að meta framburð þeirra í því ljósi, sbr. 59. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Hið sama eigi að sjálfsögðu við um yfirlýsingar annarra stofnfjáreigenda. Beri því alfarið að hafna sönnunargildi þessa framburðar í málinu. Auk þessa beri að geta þess að umræddir stjórnarmenn Sparisjóði Húnvetninga og Stranda hafi ekki komið að útgáfu og gerð einstakra samninga vegna lána til einstaklinga vegna stofnfjárkaupa. Hafi yfirlýsing þeirra því enn takmarkaðra gildi en ella.

Stefnandi bendir á að hvergi í gögnum málsins sé að finna orðalag sem gefi til kynna þann skilning sem stefnda hafi á lánssamningnum. Þótt stefnda sé ekki sérfróð á sviði fjármála hafi henni ekki getað dulist við undirritun samningsins að hún væri að undirgangast persónulega ábyrgð á greiðslu framangreinds láns, en gera verði þá kröfu til allra lántakenda að þeir lesi a.m.k. yfir samninga sem þeir undirrita, sérstaklega þegar þeir varði hagsmuni sem nemi tugum milljóna króna. Vísar stefnandi í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 120/2011 og umfjöllunar dómsins um samningsgerð sem hafi verið sambærileg hvað þetta varði.

Stefnandi kveður að auk framangreinds hafi stefnda haldið því fram að henni sé ekki skylt að endurgreiða framangreint lán á grundvelli ógildingarreglna III. kafla samningalaga nr. 7/1936 og/eða eigi skaðabótarétt á hendur stefnanda sem nota megi til skuldajöfnunar gagnvart framangreindum kröfum stefnanda. Hafi stefnda í þessu sambandi vísað til ákvæða 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Að meginstefnu byggi stefnda á því að forsvarsmenn Sparisjóðs Húnaþings og Stranda hafi ekki kynnt þátttakendur fyrir þeirri áhættu sem falist hafi í framangreindum lántökum og að þess í stað hafi verið haldið að þátttakendum spádómum um mikinn hagnað ef tekið yrði þátt í stofnfjáraukningu.

Í þessu sambandi kveðst stefnandi ítreka að hann byggi á því að engin ráðgjöf hafi verið veitt um kaup stefndu á bréfum af þriðja aðila á markaði. Verði hins vegar af einhverjum ástæðum komist að þeirri niðurstöðu að ráðgjöfin ætti jafnframt við um þau kaup sé því engu að síður mótmælt að röng ráðgjöf hafi nokkru sinni verið veitt eða að hún geti leitt til ógildingar hins umstefnda lánssamnings.

Stefnandi byggi á því að ósannað sé með öllu að forsvarsmenn Sparisjóðs Húnaþings og Stranda hafi gefið rangar upplýsingar, en stefnda beri sönnunarbyrði fyrir öllum slíkum fullyrðingum. Áður hafi verið fjallað um sönnunargildi yfirlýsinga stjórnarmanna Sparisjóðs Húnaþings og Stranda, sem stefnandi telji ekkert vera. Með vísan til þessa telji stefnandi með öllu ósannað að rangar upplýsingar hafi verið gefnar.

Jafnvel þótt rétt reynist að forsvarsmenn Sparisjóðs Húnaþings og Stranda hafi ráðlagt stefndu að kaupa stofnfjárbréf og tilkynnt henni um þá spá sína að bréfin myndu hækka mikið í verði leiði það að mati stefnanda ekki til þess að lán, sem veitt hafi verið til þessara kaupa, teljist ógild. Hér sé ekki um rangar upplýsingar að ræða í skilningi laga. Ekki sé unnt að líta svo á að öll ráðgjöf um kaup á hlutabréfum, sem síðar lækki í verði og sem óhjákvæmilega leiði til taps fyrir kaupandann, sé röng og gölluð ráðgjöf. Slíkt geti ekki eitt og sér leitt til þess að sá er ráðgjöfina veitti sé skaðabótaskyldur gagnvart þeim er við ráðgjöfinni hafi tekið. Enn síður leiðir það til þess að lán sem veitt hafi verið til kaupanna verði ógild af þessum sökum. Það felist í eðli ráðgjafar um hlutabréfakaup eða kaup á stofnfjárbréfum að um sé að ræða spá um hækkun bréfa sem enginn viti hvort muni standast. Ráðgjöfin verði ekki talin haldin galla nema sýnt sé fram á mistök þess er hana veiti, t.d. þegar byggt er á röngum forsendum eða ráðgjafanum hefur yfirsést mikilvæg atriði. Það að gengi slíkra bréfa hækki ekki í samræmi við spá ráðgjafans leiði því ekki eitt og sér til þess að ráðgjöfin teljist gölluð eða röng.

Stefnandi, Landsbankinn hf., sé nú kröfuhafi gagnvart stefndu vegna hins umstefnda lánssamnings. Stefndu sé því rétt að beina ógildingarkröfu gagnvart stefnanda sem framsalshafa hins umstefnda lánasamnings. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefnanda fallið frá mótmælum sem lutu að því að stefnda gæti ekki beint skuldajafnaðarkröfu sinni gegn stefnanda.

Stefnandi vísar um málatilbúnað sinn einkum til meginreglna samninga- og kröfuréttar, þ. á m. um skuldbindingargildi samninga og rétt kröfuhafa til að krefja skuldara efnda fjárskuldbindinga. Hann kveður kröfu um dráttarvexti byggjast á 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og kveðst styðja kröfu sína um málskostnað við XX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefnandi fram bókun þar sem mótmælt var fullyrðingum stefndu um að við yfirtöku stefnanda á útlánasafni Spkef sparisjóðs hafi lán til stofnfjárkaupa verið metin verðlaus. Þá mótmælti stefnandi málsástæðu stefndu um að þetta væri því til enn frekari stuðnings að ósanngjarnt væri af hálfu stefnanda að bera lánssamninginn fyrir sig, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, þar sem málsástæðunnar væri ekki getið í greinargerð stefndu og væri því of seint fram komin. Mótmælti stefnandi því að málsástæðan kæmi að í málinu með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Stefnda kveðst byggja sýknukröfu sína á því að það sé ósanngjarnt og óheiðarlegt af hálfu stefnanda að bera lánssamninginn fyrir sig og því beri að ógilda hann, sbr. 36. og 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þar sem dómkrafa stefnanda sé reist á samningnum beri því að sýkna stefndu af kröfunni. Við mat á því hvort innheimta lánssamningsins sé í andstöðu við nefndar greinar laganna beri að líta til nokkurra atriða. Séu þau virt í heild leiði það til þess að telja verði innheimtu samningsins ósanngjarna og raunar óheiðarlega.

Þessu til stuðnings kveðst stefnda benda á að lántaka hennar hafi byggst á þeirri forsendu að ábyrgð hennar takmarkaðist við verðmæti hinna veðsettu stofnfjárbréfa sem hafi verið til tryggingar láninu. Hafa verði í huga að lántakan hafi numið tugum milljóna króna, margföldum árslaunum stefndu. Hafi því frá öndverðu verið ljóst að stefnda hefði enga burði til að standa undir lánveitingunni með öðrum hætti en verðmæti bréfanna og eftir atvikum arðgreiðslum af þeim.

Stefnda kveðst byggja á því að við alla kynningu sem viðhöfð hafi verið við hækkun stofnfjár Sparisjóðs Húnaþings og Stranda hafi komið fram að lánað yrði að fullu til kaupanna og að ábyrgð lántaka á endurgreiðslu takmarkaðist við verðmæti bréfanna og arðgreiðslur af þeim. Þetta skýri hvers vegna þátttaka í aukningunni hafi verið svo almenn sem raun hafi borið vitni, þar sem einstaklingar, í flestum tilvikum með fremur lágar tekjur og takmarkaðar eignir, hafi skráð sig fyrir tugmilljóna hlutum og tekið lán fyrir kaupunum. Hafi meirihluti þáverandi stjórnar Sparisjóðs Húnaþings og Stranda raunar staðfest að þetta hafi einnig verið þeirra skilningur.

Stefnda kveðst ekki hafa haft nokkra ástæðu til að ætla annað en að sú upplýsingagjöf sem komið hafi fram um lánveitinguna á fundi stofnfjáreigenda ætti jafnt við um aukningu stofnfjár og þau kaup sem hún hafi í framhaldinu átt og lýst hafi verið hér að framan. Stafi þetta af þeirri einföldu staðreynd að sami lánssamningur hafi tekið að hluta til beggja þátta í hennar tilviki. Þannig hafi stefnandi fellt niður hluta lánsins eins og lýst sé í stefnu, en telji „með ólíkindum“ að halda því fram að sömu sjónarmið eigi við um þann hluta lánsins sem lotið hafi að þeim kaupum sem hér séu til umfjöllunar. Stefnda telji þvert á móti „með ólíkindum“, svo notað sé orðalag stefnanda, að halda því fram, svo sem stefnandi virðist gera, að stefnda hafi átt að standa í þeirri trú að einhver hluti sama lánssamnings takmarkaðist við andvirði stofnbréfanna, en annar hluti hefði í sér fólginn persónulega ábyrgð. Lánssamningurinn sjálfur sé einfaldlega ekki hlutaskiptur með nokkrum hætti og ekkert sundurgreint hvaða hluti hans varðaði þátttöku í stofnfjáraukningu og hvaða hluti frekari kaup. Sömu sjónarmið hljóti því að eiga við um allt lánið hvað þetta varði enda ekkert í samningnum sem gefi tilefni til að ætla annað. Allan óskýrleika hvað þetta snerti hljóti að þurfa að túlka stefndu í hag.

Líkt og rakið hafi verið hér að framan verði ekki annað ráðið en að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi sjálfur verið seljandi bréfanna til stefndu. Þannig hafi stefnda engan kaupsamning gert, fengið bréfin afhent frá stefnanda sjálfum og andvirði lánsins runnið inn á reikning hjá stefnanda. Sú röksemdafærsla stefnanda að með ólíkindum sé að halda því fram að sparisjóðurinn hefði lánað stefndu peninga til kaupa á bréfum af þriðja aðila án þess að lántakinn bæri nokkra ábyrgð á láninu virðist því byggjast á röngum skilningi um atvik máls. Þvert á móti hafi stefnandi sýnilega haft augljósa hagsmuni af því að losna með þessum hætti við hluti í sjálfum sér samhliða sameiningu sjóðanna, rétt eins og ítrekuð dæmi hafi verið um með stóru viðskiptabankana þrjá, í það minnsta á síðasta starfsári þeirra.

Stefnda kveðst jafnframt byggja á því að við mat á því hvort ósanngjarnt eða eftir atvikum óheiðarlegt sé af hálfu stefnanda að bera lánssamninginn fyrir sig, verði að líta til þess að við sölu bréfanna til stefndu og þá ráðgjöf sem fram hafi farið um verðmæti bréfanna hafi bæði Sparisjóðurinn í Keflavík og Sparisjóður Húnaþings og Stranda brotið gegn skyldum sínum samkvæmt ákvæðum þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003.

Eins og rakið hafi verið að framan hafi tiltekið verðmat/gengi á stofnbréfunum verið sett fram í þeirri kynningu sem haldin hafi verið 11. október 2007. Í þeirri kynningu hafi tvímælalaust verið falin ráðgjöf fjármálafyrirtækis, en enginn fyrirvari hafi verið gerður við það verðmat á bréfunum sem þar hafi komið fram, þrátt fyrir að bréfin hafi ekki verið til viðskipta á neinum skipulegum verðbréfamarkaði. Stefnda hafi setið fundinn og keypt í kjölfarið bréfin af Sparisjóðnum í Keflavík.

Stefnda kveðst byggja á því að brotið hafi verið gegn ákvæðum þágildandi verðbréfaviðskiptalaga nr. 33/2003 gagnvart henni við kaupin. Þannig hafi kaup stefndu óhjákvæmilega verið byggð á þeirri upplýsingagjöf og ráðgjöf Sparisjóðs Húnaþings og Stranda og endurskoðanda KPMG á vegum Sparisjóðsins í Keflavík sem fram hafi komið á fundinum, þar á meðal um tiltekið gengi bréfanna.

Þar sem um óskráð verðbréf hafi verið að ræða sé hins vegar rétt að taka fram að ekkert opinbert skráð gengi hafi verið til um bréfin. Ekkert hafi verið minnst á þetta í kynningunni heldur látið líta út fyrir sem um viðurkennt gengi bréfanna væri að ræða. Þá hafi enga umfjöllun verið að finna í kynningunni um nokkra áhættu sem tengdist viðskiptum með bréfin. Allar þessar upplýsingar hafi verið í samræmi við þau skilaboð sem haldið hafi verið að stefndu af bæði Sparisjóði Húnaþings og Stranda og Sparisjóðnum í Keflavík, sem séð hafi um fjármögnun stofnfjáraukningarinnar, jafnt fyrir sem eftir fundinn. Um gulltryggt fjárfestingartækifæri væri að ræða. Lántökur fyrir aukningunum myndu greiðast upp á örfáum árum með arðgreiðslum sem aldrei yrðu undir 20-30% á ári. Þá yrðu kaupendur alltaf skaðlausir af kaupunum þar sem lánað yrði að fullu fyrir þeim og ábyrgð á endurgreiðslu lánsins takmarkaðist við verðmæti bréfanna. Hafi meirihluti þáverandi stjórnarmanna Sparisjóðs Húnaþings og Stranda staðfest þennan skilning.

Stefnda kveðst telja ljóst að við sölu sparisjóðsins á bréfunum til hennar hafi verið brotið gróflega gegn ákvæðum verðbréfaviðskiptalaga nr. 33/2003. Jafnvel þótt af einhverjum ástæðum verði ekki talið sannað að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi verið seljandi bréfanna, hafi sjóðurinn í öllu falli annast alla milligöngu vegna viðskiptanna.

Þannig hafi engra upplýsinga verið aflað um þekkingu og reynslu stefndu og ekkert mat hafi farið fram á því hvort þessi fjárfestingarkostur hentaði henni. Þar sem um óskráð verðbréf hafi verið að ræða hafi falist í þessu skýrt brot á 8. gr. laganna. Hafi salan því beinlínis verið ólögmæt þar sem sala á óskráðum verðbréfum sem þessum hafi verið háð því, samkvæmt lagaákvæðinu, að fram færi slíkt mat. Þá geti þær upplýsingar sem veittar hafi verið um ætlað verðmat/gengi bréfanna sem lýst hafi verið hér að framan vart talist „skýrar, nægjanlegar og ekki villandi“ eins og kveðið sé á um í 5. gr. laganna. Í upplýsingagjöfinni hafi því jafnframt falist brot gegn þeirri grein.

Loks hafi því beinlínis verið haldið leyndu fyrir stefndu að Sparisjóðurinn í Keflavík væri raunverulegur seljandi bréfanna, eins og nú virðist ljóst samkvæmt þeim gögnum sem rakin hafi verið hér að framan. Hafi leyndin raunar verið slík að sex árum eftir atvik máls sé því enn haldið leyndu í stefnu málsins og beinlínis staðhæft að stefnda hafi keypt bréfin af ótilgreindum þriðja aðila og milliganga Sparisjóðsins í Keflavík hafi engin verið. Sé slíkt einfaldlega bersýnilega rangt.

Stefnda kveðst byggja á því að í þeirri leynd felist afar alvarleg brot gegn ákvæðum þágildandi verðbréfaviðskiptalaga. Þannig geti það vart verið í samræmi við ákvæði 9. gr. laganna um að tryggja beri besta mögulega verð fyrir viðskiptavininn. Þá hafi slíkir bersýnilegir hagsmunaárekstrar ekki verið kynntir við þá ráðgjöf sem falist hafi í því gengi sem miðað hafi verið við í kynningu til stofnfjáreigenda í Sparisjóði Húnvetninga og Stranda og stefnda hafi sótt. Það hefði bersýnilega haft þýðingu fyrir stefndu hefði hún fengið að vita að á sama tíma og sjóðirnir kynntu bréfin sem svo gott fjárfestingartækifæri sem raun bæri vitni, væri hinn sameinaði sjóður að selja bréfin á markaði. Hefði það verið opinbert hefðu augljóslega vaknað spurningar í huga stefndu um hvort það verðmat sem sjóðurinn kynnti opinberlega væri í samræmi við raunverulegt mat hans á verðmæti bréfanna. Hafi þetta brotið með mjög alvarlegum hætti gegn 16. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti.

Jafnvel þótt aðeins hefði verið um milligöngu að ræða sé ljóst að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi haft ríka hagsmuni af því að sameining sjóðanna gengi í gegn með tilheyrandi stofnfjáraukningu. Þannig hafi ferlið aukið eigið fé Sparisjóðsins í Keflavík verulega, en það hafi farið lækkandi þegar þarna hafi verið komið sögu.

Stefnda kveðst telja að skýrari og alvarlegri brot fjármálafyrirtækja á skyldum sínum séu vandfundin. Þannig hafi í raun og veru sami aðilinn annast allt í senn, ráðgjöf, framkvæmd, gerð lýsingar og fjármögnun. Þessi aðili hafi síðan virst á sama tíma hafa verið raunverulegur seljandi bréfanna til stefndu en haldið því leyndu, og geri raunar enn. Þrátt fyrir þessa augljósu og skýru hagsmunaárekstra hafi stefnda aldrei verið upplýst um þá.

Hafa verði í huga að stefnda hafi litla þekkingu eða reynslu á verðbréfaviðskiptum og takmarkaða fjárfestingargetu. Með þeim viðskiptum sem hér um ræði hafi hún verið að fjárfesta í óskráðum verðbréfum. Gagnaðili hennar í viðskiptunum hafi hins vegar verið fjármálafyrirtæki með mikla þekkingu á viðskiptum með verðbréf og borið sem slíkur ríka ábyrgð gagnvart skjólstæðingum sínum. Á honum hafi hvílt ríkar lagaskyldur um að gæta í hvívetna hagsmuna viðskiptavina sinna líkt og stefndu.

Stefnda kveðst byggja á því að við innheimtu stefnanda verði að líta til grófra brota Sparisjóðsins í Keflavík á þessum skyldum. Þegar aukinheldur sé litið til þeirrar staðreyndar að stefnandi leiði rétt sinn til ætlaðrar kröfu á hendur stefndu frá Sparisjóðnum í Keflavík og þeirrar upplýsingagjafar um að ábyrgð stefndu takmarkaðist við verðmæti bréfanna, verði að telja ósanngjarnt og raunar óheiðarlegt af stefnanda að bera lánssamninginn fyrir sig, sbr. 36. og 33. gr. samningalaga. Beri því að sýkna stefndu af kröfu stefnanda.

Til viðbótar við framangreint kveðst stefnda byggja á því að allar kringumstæður lánveitingarinnar gefi til kynna að hagsmunir stefndu hafi ekki ráðið för, svo sem áskilið hafi verið í þágildandi lögum um verðbréfaviðskipti. Sé því ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera samninginn fyrir sig í skilningi 36. gr. samningalaga.

Því til stuðnings kveðst stefnda benda m.a. á umfjöllun í framlagðri skýrslu endurskoðunarfyrirtækisins PricewaterhouseCoopers, en í henni komi fram að í tilviki stefndu hafi einstaklingi með tiltölulega lágar tekjur verið veitt lán að hárri fjárhæð, sem hann hafi litla möguleika á að greiða af með tekjum sínum. Jafnframt komi fram í skýrslunni að hvorki finnist samþykktir lánanefndar fyrir lánveitingunni né samþykki sparisjóðsstjóra, svo sem áskilið hafi verið samkvæmt reglum sjóðsins. Eigi það jafnt við um lánið til stefndu sem annarra starfsmanna á Hvammstanga á sama tíma, sem hafi allt verið einstaklingar með takmarkaðar tekjur og eignir og hafi með engu móti getað staðið undir slíkum skuldum.

Stefnda kveðst telja ljóst að hefði hæfismat verið framkvæmt, svo sem skylt hafi verið samkvæmt 8. gr. þágildandi verðbréfaviðskiptalaga, hefði lánveitingin aldrei átt sér stað, eins og ráða megi af tilvitnuðum texta úr skýrslu PricewaterhousCoopers. Hið sama eigi við hefði reglum um samþykki lánanefndar og sparisjóðsstjóra verið fylgt, enda hafi þeim reglum væntanlega verið ætlað að tryggja að lánveitingar ættu sér stað á viðskiptalegum forsendum. Kveðst stefnda byggja á því að sé litið til þessara kringumstæðna lánveitingarinnar, til viðbótar við allt það sem rakið hafi verið hér að framan, verði að telja ósanngjarnt í skilningi 36. gr. samningalaga fyrir stefnanda, sem leiðir rétt sinn frá Sparisjóðnum í Keflavík, að bera lánssamninginn fyrir sig.

Öllu framangreindu til viðbótar kveðst stefnda síðan byggja á því að líta verði til þess að sú mynd sem kynnt hafi verið stefndu af stöðu hinna sameinuðu sparisjóða hafi ekki verið í samræmi við raunveruleikann. Þá hafi upplýsingum um alvarlega annmarka í rekstri sjóðanna verið haldið leyndum fyrir stefndu. Þessu til stuðnings kveðst stefnda vísa m.a. til framlagðrar skýrslu PricewaterhouseCoopers, þar sem ófögur mynd sé dregin upp af starfsemi Sparisjóðsins í Keflavík.

Í þinghaldi 22. maí 2014 lagði stefnda fram úrdrátt úr vefútgáfu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um rannsókn á aðdraganda og orsökum erfiðleika og falls sparisjóðanna. Þá lagði stefnda fram bókun þar sem segir að í skýrslunni komi fram að þegar stefnandi hafi tekið yfir útlánasafn Spkef sparisjóðs í mars 2011 hafi lán til stofnfjárkaupa verið metin verðlaus. Í bókuninni kveðst stefnda byggja á því að þetta sanni að stefnandi hafi fengið lán stefndu án endurgjalds. Kveðst stefnda byggja á því að þetta sé því til enn frekari stuðnings að ósanngjarnt sé af hálfu stefnanda að bera lánssamninginn fyrir sig, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936.

Í bókuninni segir enn fremur að í skýrslunni komi fram að hefðbundinn rekstur Sparisjóðsins í Keflavík hafi ekki staðið undir sér a.m.k. frá árinu 2006, en slíkt hafi ekki verið hægt að lesa út úr ársreikningum sjóðsins. Ennfremur að Fjármálaeftirlitið hafi gert fjölmargar og alvarlegar athugasemdir við starfsemi sjóðsins, þar á meðal um að þær upplýsingar sem fram kæmu í ársreikningi væru ekki réttar. Í bókuninni kveðst stefnda byggja á því að þetta sé því til enn frekari stuðnings sem byggt sé á í greinargerð, þ.e. að villandi upplýsingar hafi verið veittar um rekstur og stöðu sparisjóðsins fyrir kaup stefndu.

Verði ekki fallist á að brot Sparisjóðsins í Keflavík gegn ákvæðum laga nr. 33/2003 við viðskiptin leiði til ógildingar samningsins á grundvelli samningalaga, kveðst stefnda byggja á því að hún eigi vegna brotanna skaðabótakröfu á hendur stefnanda sem nemi sömu fjárhæð og dómkrafa stefnanda.

Til stuðnings þeirri kröfu kveðst stefnda byggja á því að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi með saknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 33/2003. Því til stuðnings kveðst stefnda vísa til allra þeirra röksemda sem rakin hafi verið hér að framan. Við mat á því hvort þau brot sem þar séu rakin leiði til skaðabótaskyldu Sparisjóðsins í Keflavík verði að líta til þess að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi verið fjármálafyrirtæki með mikla þekkingu á viðskiptum með verðbréf og hafi sem slíkur borið ríka ábyrgð gagnvart skjólstæðingum sínum líkt og stefndu. Við mat á saknæmi verði því að beita ströngu sakarmati, eins og beinlínis sé tekið fram í skýringum í athugasemdum sem fylgt hafi 3. gr. frumvarps þess er síðar hafi orðið að lögum nr. 33/2003. Í ljósi alvarlegra brota Sparisjóðsins í Keflavík á skyldum sínum verði að mati stefndu að telja háttsemi félagsins bæði saknæma og ólögmæta. Hið sama leiði af þeirri staðreynd að upplýsingum um alvarlega annmarka í rekstri Sparisjóðsins í Keflavík hafi verið haldið leyndum fyrir stefndu.

Stefnda kveðst byggja á því að skortur á upplýsingum og viðvörunum sem leitt hafi af þessum brotum Sparisjóðsins í Keflavík hafi orðið til þess að kaupin gerðust, sem síðar hafi leitt til þess tjóns fyrir stefndu sem birst hafi í dómkröfu stefnanda í þessu máli. Séu því skilyrði um orsakatengsl og sennilega afleiðingu jafnframt fyrir hendi.

Þar sem um kröfu á grundvelli almennu skaðabótareglunnar sé að ræða eigi hún við jafnvel þótt af einhverjum ástæðum yrði talið ósannað að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi verið raunverulegur seljandi bréfanna, enda hafi hann í öllu falli haft milligöngu um þau eins og rakið hafi verið hér að framan og brotið eftir sem áður gegn þeim skyldum sem á honum hafi hvílt. Tjón stefndu hafi birst í eftirstöðvum lánssamningsins í dómkröfu stefnanda. Þar sem stefnda eigi skaðabótakröfu á hendur stefnanda sem nemi sömu fjárhæð og dómkrafa stefnanda beri að sýkna stefndu af kröfu stefnanda vegna skuldajafnaðar.

Loks kveðst stefnda byggja á því að hin seldu stofnfjárbréf hafi verið haldin alvarlegum galla í skilningi IV. kafla laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Þar sem gögn málsins virðist nú benda til þess að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi verið seljandi bréfanna eigi stefnda rétt á að krefjast skaðabóta af kaupverðinu á grundvelli laga nr. 50/2000.

Stefnda kveðst byggja á því að hin seldu stofnfjárbréf hafi verið haldin galla í skilningi 17. gr. laga um lausafjárkaup. Annars vegar hafi ítrekað verið staðhæft af fulltrúum Sparisjóðsins í Keflavík og Sparisjóðs Húnaþings og Stranda að greiddur arður á næstu árum myndi auðveldlega standa undir kaupverðinu. Kveðst stefnda byggja á því að með slíkum yfirlýsingum hafi seljandi ábyrgst að hið selda hefði tiltekna eiginleika sem mætti nota í tiltekinn tíma eftir afhendingu í skilningi 2. mgr. 21. gr. laganna. Á þeim galla beri seljandi ábyrgð samkvæmt ákvæðinu. Hins vegar sé ljóst að mati stefndu að hið selda hafi ekki svarað til þeirra upplýsinga sem seljandi hafi veitt við söluna, í skilningi 1. mgr. 18. gr. laganna.

Samkvæmt 40. gr. laganna geti kaupandi krafist skaðabóta fyrir það tjón sem hann bíði vegna galla á söluhlut, nema seljandinn sanni að þá megi rekja til þeirra hindrana sem nefndar séu í 27. gr. laganna. Stefnda kveðst telja ljóst að engar þeirra hindrana eigi við í máli þessu. Allt að einu geti kaupandi samkvæmt 3. mgr. 40. gr. laganna ávallt krafist skaðabóta ef gallann eða tjónið megi rekja til mistaka eða vanrækslu seljanda svo sem hér eigi við.

Stefnda kveðst byggja á því að seljandi bréfanna beri skaðabótaábyrgð á grundvelli laga um lausafjárkaup vegna þess tjóns sem hún hafi orðið fyrir við kaupin. Þar sem gagnkrafan nemi sömu fjárhæð og dómkrafa stefnanda beri að sýkna stefndu af kröfu stefnanda.

Kröfum sínum til stuðnings kveðst stefnda meðal annars vísa til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 33. og 36. gr. laganna, þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, einkum 4., 5., 6., 8., 9. og 16. gr. laganna, laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, einkum 17., 18., 21., 40. og 27. gr. laganna, auk almennu skaðabótareglunnar um skaðabætur utan samninga. Um málskostnað vísar stefnda til 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

V.

Óumdeilt er að stefnda sótti fund stofnfjáreigenda í Sparisjóði Húnaþings og Stranda 11. október 2007 þar sem kynntur var fyrirhugaður samruni sjóðsins og Sparisjóðs Vestfirðinga við Sparisjóðinn í Keflavík, sem og nauðsyn þess að hækka stofnfé í Sparisjóði Húnaþings og Stranda til að styrkja hlutdeild hans í sameinuðum sjóði.

Eins og áður greinir sameinuðust áðurgreindir sparisjóðir undir nafni Sparisjóðsins í Keflavík og miðaðist samruni félaganna við 30. júní 2007. Þar með voru öll réttindi og skyldur sjóðanna á hendi yfirtökufélagsins, Sparisjóðsins í Keflavík. Þá hefur komið fram að með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 22. apríl 2010, var tilteknum eignum Sparisjóðsins í Keflavík, þar á meðal kröfunni á hendur stefndu, ráðstafað til nýs Spkef sparisjóðs. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 5. mars 2011, tók NBI hf., nú stefnandi Landsbankinn hf., við rekstri, eignum og skuldbindingum Spkef sparisjóðs og var um að ræða samruna án skuldaskila þannig að Spkef sparisjóður var algerlega sameinaður NBI hf. og sparisjóðnum slitið.

Samkvæmt þessu þykir ljóst að stefnda getur beint þeim kröfum og byggt á þeim málsástæðum gagnvart stefnanda sem hún hefði getað beint að og byggt á gagnvart Sparisjóði Húnaþings og Stranda og Sparisjóðnum í Keflavík, enda hefur stefnandi samkvæmt framangreindu yfirtekið allar skyldur sem lúta að réttarsambandinu við stefndu.

Enginn tölulegur ágreiningur er með aðilum.

Af gögnum málsins er ljóst að kynning sú er fram fór á fundi stofnfjáreigenda í Sparisjóði Húnaþings og Stranda 11. október 2007 fjallaði um áðurgreindan samruna sparisjóðsins við Sparisjóðinn í Keflavík og þá kosti sem eigendur stofnfjár í Sparisjóði Húnaþings og Stranda stæðu frammi fyrir vegna fyrirhugaðrar aukningar á stofnfé sjóðsins áður en samruninn ætti sér stað. Af kynningarefni af fundinum má sjá að annars vegar var lögð áhersla á væntan hagnað af þátttöku stofnfjáreigenda í aukningunni og hins vegar tap af því að taka ekki þátt í henni, en við það myndi eignarhluti viðkomandi þynnast út. Þá kemur fram í kynningarefninu að stofnfjáreigendur áttu forgang til áskriftar í hlutfalli við stofnfjáreign og er óumdeilt að þeim bauðst að skrá sig fyrir auknu stofnfé á nafnverði, þ.e. á genginu 1,044703 og 1,051465. Í kynningunni var markaðsverðmæti stofnfjár í hinum sameinaða sjóði miðað við gengið 7,40.

Ljóst er að umrædd kynning fjallaði eingöngu um hugsanlega þátttöku stofnfjáreigenda í aukningu á stofnfé, þ.e. kaup á stofnfé í sjóðnum á nafnvirði, en tók ekki mið af kaupum af þriðja aðila á markaði, en samkvæmt gögnum málsins var stofnfé í sparisjóði Húnaþings og Stranda selt síðar í þessum sama mánuði, þ.e. í október 2007, á markaði á genginu 325.

Eins og fram hefur komið var lánssamningur sá, sem um er deilt í málinu, gerður til að fjármagna bæði þátttöku stefndu í stofnfjáraukningunni og til kaupa á stofnfjárbréfum af þriðja aðila. Þá liggur fyrir að sá hluti lánsins, sem tekinn var til að fjármagna þátttöku stefnanda í stofnfjáraukningunni hefur verið felldur niður og stendur því einungis eftir sá hluti lánsins sem varið var til kaupa á stofnfé af þriðja aðila.

Óumdeilt er að samkvæmt efni lánssamningsins skuldbatt stefnda sig til að greiða lánið til baka og setti stofnfjáreign sína í sparisjóðnum að veði til tryggingar réttum efndum samningsins.

Stefnda heldur því hins vegar fram að lántaka hennar hafi byggst á þeirri forsendu að ábyrgð hennar takmarkaðist við verðmæti hinna veðsettu stofnfjárbréfa sem hafi verið til tryggingar láninu. Kveðst hún ekki hafa haft ástæðu til að ætla annað en að sú upplýsingagjöf sem komið hafi fram um lánveitinguna á fundi stofnfjáreigenda 11. október 2007 ætti jafnt við um aukningu stofnfjár og þau kaup á stofnfé sem átt hafi sér stað í kjölfarið, enda hafi sami lánssamningurinn tekið til beggja þátta í hennar tilviki. Komið hafi fram við alla kynningu sem farið hafi fram varðandi hækkun stofnfjár í Sparisjóði Húnaþings og Stranda að lánað yrði að fullu til kaupanna og að ábyrgð lántaka á endurgreiðslu takmarkaðist við verðmæti bréfanna og arðgreiðslur af þeim.

Þess sér hvorki stað í framlögðu kynningarefni af áðurgreindum fundi stofnfjáreigenda né í fundargerð hans að varað hafi verið við áhættu sem kynni að vera samfara þátttöku í stofnfjáraukningunni og lántökum í tengslum við hana.

Í skýrslu sinni fyrir dóminum sagði stefnda að stjórnarmenn í sparisjóðnum hefðu talað þannig á fundinum 11. október 2007 að engin áhætta væri því samfara að taka þátt í stofnfjáraukningunni. Þá hefðu þeir hvatt stofnfjáreigendur til þátttöku svo að stofnfjárhluti þeirra í sparisjóðnum rýrnaði ekki, en einnig undir þeim formerkjum að þeim bæri að standa vörð um hag sparisjóðsins og heimabyggðarinnar. Stefnda kvaðst þó hafa tekið mest mark á H-kk-þgf A-kk-þgf endurskoðanda, en hann hefði mælt með því að fólk tæki þátt í aukningunni og talað um að engin áhætta væri fólgin í þessu og stofnfjárbréfin yrðu ein að veði. Kvaðst stefnda hafa skilið umræðurnar á fundinum á þann veg að ekki yrði gengið að henni persónulega ef stofnfjárbréfin stæðu ekki undir láninu. Þegar hún hefði síðan tekið lánið hjá Sparisjóðinum í Keflavík hefði hún ekki þurft að fara í greiðslumat, en það hefði henni fundist ríma við það að hún bæri ekki persónulega ábyrgð á greiðslu lánsins. Þegar að lántöku kom hefði P-kk-nf sparisjóðsstjóri einnig spurt hana að því hvort hún vildi ekki taka lán með veði í húsinu sínu til að fá lægri vexti. Hún þyrfti hins vegar ekki að hafa neinar áhyggjur af því að gengið yrði að húsinu þar sem hún yrði ekki í persónulegri ábyrgð.

Stefnda kvaðst ekki minnast þess að á fundinum hefði verið varað við áhættu í tengslum við lántökur vegna þátttöku í aukningunni. Hún sagðist ekki hafa verið í neinum samskiptum við starfsfólk Sparisjóðsins í Keflavík vegna lánssamningsins og kvaðst einungis hafa fengið tilkynningu í tölvupósti um að hún fengi lán vegna kaupa á stofnfénu og að hún myndi fá lánssamninginn sendan til undirritunar. Kvaðst hún enga ráðgjöf eða leiðbeiningar hafa fengið frá Sparisjóðnum í Keflavík í tengslum við lántökuna. Stefnda sagðist hafa lesið samninginn yfir áður en hún undirritaði hann og séð að um stöðluð ákvæði var að ræða, en trúað því að hún væri ekki í persónulegri ábyrgð og að stofnfjárbréfin ein væru að veði eins og rætt hefði verið um.

Stefnda kvaðst alls ekki mundu hafa tekið lánið ef hún hefði talið að hún væri persónulega ábyrg fyrir greiðslu þess. Kvaðst hún almennt vera varkár í peningamálum og aðeins einu sinni hafa tekið lán áður, þ.e. þegar þau hjón byggðu húsið sitt, en það lán hefðu þau verið búin að greiða upp. Þau hefðu t.d. aldrei tekið lán til bifreiðakaupa heldur safnað fyrir þeim. Hún kvaðst ekki hafa stundað verðbréfaviðskipti áður, fyrir utan að hafa skráð sig fyrir hlutabréfum í bönkunum á sínum tíma, sem hún hefði síðan losað sig við skömmu síðar.

Um hvatann að því að hún keypti stofnfé í sparisjóðnum umfram aukninguna sagði stefnda sagði að B-kk-nf L. T-kk-nf hefði hóað starfsmönnum Sparisjóðs Húnaþings og Stranda saman og tjáð þeim að stofnfé fólks á svæðinu gengi kaupum og sölum. Til að varna því að vægi stofnfjáreigenda á svæðinu minnkaði yrðu þau að standa vörð um sparisjóðinn og störfin sín og kaupa stofnbréf umfram það sem byðist með stofnfjáraukningunni. Einnig hefði B-kk-nf tjáð þeim að Sparisjóðurinn í Keflavík gæti lánað þeim fyrir kaupunum og að arðurinn af bréfunum myndi greiða upp lánið smám saman. Engin áhætta væri þessu samfara og bréfin ein yrðu að veði.

Þeir T-kk-nf G-kk-nf S-kk-nf, Þ-kk-nf B-kk-nf og S-kk-nf J-kk-nf, sem allir voru í stjórn Sparisjóðs Húnaþings og Stranda á umræddum tíma, komu fyrir dóminn sem vitni og staðfestu yfirlýsingu á dskj. nr. 13, sem er þess efnis að skilningur þeirra hefði verið sá að ábyrgð lántaka vegna lána, sem tekin voru vegna stofnfjáraukningarinnar, takmarkaðist við verðmæti þeirra stofnfjárbréfa sem andvirði lánanna gekk til kaupa á. Enginn þeirra minntist þess að á fundinum 11. október 2007 hefði fólk verið varað við áhættu sem kynni að vera samfara lántökunni. Þeir T-kk-nf G-kk-nf og Þ-kk-nf sögðu að það hefði verið skilningur manna almennt að stofnfjárbréfin myndu standa undir lánveitingunni. Þá bar vitnið T-kk-nf G-kk-þf um það að umræðan á fundinum hefði snúist um það að menn vildu halda sparisjóðnum í sínu heimahéraði og jafnframt að fólk myndi græða á því að taka þátt í aukningunni. Vitnið S-kk-nf sagði að almennt hefði verið talið að lántakar væru ekki í persónulegri ábyrgð fyrir greiðslu lánanna, enda hefðu þeir ekki þurft að fara í greiðslumat áður en lánin voru tekin og þá hefði verið innlausnarskylda á bréfunum hjá sparisjóðnum.

Vitnið H-kk-nf H-kk-nf Á-kk-nf, sem var varaformaður stjórnar Sparisjóðs Húnaþings og Stranda, sagði að á sama tíma og stofnfjáreigendum bauðst að kaupa aukið stofnfé í sparisjóðnum á nafnverði hefðu verið að berast boð í bréfin á margföldu verði. Menn hefðu rætt um að bankakerfið þyrfti að hrynja til að stofnbréfin stæðu ekki undir lánunum. Hann kvaðst ekki þora að fullyrða hvort álitaefnið um persónulega ábyrgð á væntanlegum lánum hefði komið til umræðu á fundinum.

Vitnin O-kk-nf S-kk-nf, Ó-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf, S-kk-nf Þ-kk-nf, H-kk-nf L-kk-nf og K-kk-nf B-kk-nf Ö-kk-nf, sem öll voru stofnfjáreigendur í Sparisjóði Húnaþings og Stranda og sátu fundinn 11. október 2007, gáfu skýrslu í málinu. Báru þau öll um það að málið hefði verið kynnt þannig á fundinum að engin persónuleg ábyrgð eða áhætta yrði samfara þátttöku í stofnfjáraukningunni og aðeins stofnfjárbréfin yrðu að veði. Þá hefði fólk verið hvatt til að taka þátt í aukningunni. Einnig báru vitnin um það að á fundinum hefði fólk ekki verið varað við áhættu sem kynni að vera samfara því að taka lán til að fjármagna þátttöku í aukningunni.

Vitnið Ó-kk-nf H-kk-nf kvaðst hafa verið mótfallið því að taka þátt í stofnfjáraukningunni í byrjun. Sagðist hann hafa talað tvisvar við P-kk-þf S-kk-þf sparisjóðsstjóra vegna málsins og hann hefði staðhæft við sig að engin áhætta væri þessu samfara og einungis bréfin yrðu að veði. Hann sagðist síðan hafa sannfærst endanlega þegar hann sá að búið var að strika yfir orðið „sjálfskuldarábyrgð“ á skuldabréfinu, sem hann gaf út vegna kaupanna.

Vitnið S-kk-nf Þ-kk-nf, sem gegndi starfi sveitarstjóra í Húnaþingi vestra á umræddum tíma, bar um það að margoft hefði verið tekið fram á fundinum, sérstaklega af hálfu endurskoðandans, að lántöku vegna stofnfjáraukningarinnar myndi ekki fylgja áhætta og að það yrði miklu fremur skaði fyrir viðkomandi stofnfjárhafa að taka ekki þátt í aukningunni. Þannig myndi hann rýra stofnfé sitt, sem yrði þá að litlu sem engu í kjölfar samrunans. Margoft hefði einnig komið fram, bæði á fundinum og á öðrum vettvangi, þ.e. í samtölum við starfsmenn og stjórnendur sparisjóðsins, að bréfin yrðu sett að veði vegna lántöku í tengslum við stofnfjáraukninguna, en aldrei hefði verið nefnt einu orði að viðkomandi myndi bera persónulega ábyrgð á láninu.

Vitnið H-kk-nf L-kk-nf bar um að komið hefði fram á fundinum að arðurinn af bréfunum myndi greiða niður lánin. Kvaðst hann hafa skráð sig fyrir ákveðinni fjárhæð á fundinum, en ekki öllu sem hann átti rétt á. Sparisjóðsstjórinn hefði komið heim til hans daginn eftir og sannfært hann um að skrá sig fyrir öllu sem hann ætti rétt á þar sem engin áhætta væri þessu samfara, einungis gróði.

Öll framangreind vitni kváðust hafa tekið þátt í stofnfjáraukningunni og tekið lán fyrir kaupunum nema vitnið T-kk-nf G-kk-nf, sem ekki tók lán. Lán hinna hafa öll verið felld niður.

Vitnið P-kk-nf S-kk-nf, fyrrverandi sparisjóðsstjóri Sparisjóðs Húnaþings og Stranda og núverandi útibússtjóri Landsbankans á Hvammstanga, sagði að á þessum tíma, þ.e. í október 2007, hefðu menn verið gírugir í að taka þátt í aukningunni. Kvaðst hann telja víst að einhver umræða hefði farið fram á fundinum um hugsanlega áhættu sem þessu kynni að vera samfara.

Um tilurð þess að nokkrir starfsmenn sparisjóðsins keyptu stofnfé í sjóðnum umfram aukninguna sagði vitnið að í ágúst 2007 hefði birst í Morgunblaðinu auglýsing þar sem óskað hefði verið eftir kaupum á stofnfé í Sparisjóði Húnaþings og Stranda. Starfsmenn sparisjóðsins hefðu því haft af því áhyggjur að stofnféð yrði selt út fyrir svæðið og viljað tryggja að stofnféð yrði áfram í heimabyggð.

Vitnið H-kk-nf A-kk-nf endurskoðandi sagði að ekki hefði mikil umræða farið fram á fundinum 11. október 2007 um fjármögnun og hvernig ábyrgðum á lánum yrði háttað. Fólk hefði haft meiri áhuga á því að ræða hvenær þeir gætu innleyst hagnaðinn fremur en að ræða áhættuna. Hann sagði að reiknidæmi í kynningarefni á fundinum um hagnað af kaupum á stofnfé og tap af því að taka ekki þátt í aukningu hefði tekið mið af viðskiptum með stofnbréf í Sparisjóðnum í Keflavík og þeim tilboðum, sem borist hefðu í stofnbréf í Sparisjóði Húnaþings og Stranda. Stofnbréf í þessum sparisjóðum hefðu þó ekki verið skráð á skipulögðum verðbréfamarkaði. Hann sagðist ekki minnast þess að gerðir hefðu verið fyrirvarar þess efnis að um væri að ræða gengi bréfa, sem ekki væru skráð á markaði.

Vitnið B-kk-nf L. T-kk-nf staðfesti að á sama tíma og stofnfjáraukningin stóð fyrir dyrum hefði stofnfé í sjóðnum gengið kaupum og sölum og m.a. til fólks sem hefði verið ótengt svæðinu. Starfsmenn sparisjóðsins hefðu viljað halda stofnfénu í heimabyggð og það hefði verið hvatinn að því að þeir keyptu stofnfé í sjóðnum umfram það sem bauðst í stofnfjáraukningunni. Í sjálfu sér hefði enginn hvatt starfsmennina til þess, en þeir hefðu hins vegar haft gott aðgengi að lánsfé til að fjármagna kaupin.

Með hliðsjón af framangreindum vitnisburði verður að telja upplýst að á fundi stofnfjáreigenda Sparisjóðs Húnaþings og Stranda 11. október 2007 hafi stofnfjáreigendur verið hvattir til að taka þátt í stofnfjáraukningu sparisjóðsins. Kynnt hafi verið að þeim byðist að kaupa stofnféð á nafnvirði og lán til að fjármagna kaupin. Einnig þykir í ljós leitt að á fundinum og síðar í samtölum við P-kk-þf S-kk-þf sparisjóðsstjóra hafi verið gefið til kynna að lántakan væri áhættulaus þar sem væntanlegar arðgreiðslur myndu greiða lánið upp smám saman, markaðsvirði stofnbréfanna væri umtalsvert hærra en nafnvirði þeirra og að stofnbréfin yrðu ein að veði til tryggingar réttum efndum á láninu. Ekkert í gögnum málsins bendir til þess að á umræddum fundi eða síðar í samtölum við stjórnendur sparisjóðsins hafi verið getið um þá áhættu sem fólst í því að virði bréfanna, sem veðsetja átti, og rekstur hins sameinaða sparisjóðs gæti þróast til verri vegar og hvaða áhrif það hefði á skuldbindingu lántaka og fær það enn fremur stuðning í framburði vitna. Í kynningunni var og miðað við að markaðsverðmæti stofnfjár í sameiginlegum sjóði hinna þriggja sparisjóða yrði á genginu 7,40. Fram hefur komið að það byggðist m.a. á viðskiptum með stofnbréf í Sparisjóðnum í Keflavík og þeim tilboðum sem borist hefðu í stofnbréf í Sparisjóði Húnaþings og Stranda. Enginn fyrirvari var hins vegar gerður við það að um óskráð verðbréf væri að ræða.

Eins og að framan greinir fjármagnaði stefnda kaup sín á stofnfjárbréfum í sparisjóðnum, bæði vegna þátttöku í aukningunni og vegna kaupa af þriðja aðila, með einu og sama láninu hjá Sparisjóðnum í Keflavík. Samkvæmt gögnum málsins fór lánveitingin þannig fram að stefndu var fyrst veittur yfirdráttur á bankareikningi sínum í Sparisjóði Húnaþings og Stranda til að kaupin gætu átt sér stað, en síðar var gengið frá formlegum lánssamningi við Sparisjóðinn í Keflavík og útgreiðsla hans nýtt til að greiða upp yfirdráttinn. Þá kemur fram í gögnunum að þessi tilhögun var að tillögu Sparisjóðsins í Keflavík. Lá því ekkert fyrir um réttindi og skyldur aðila á þeim tíma sem yfirdrátturinn var veittur og skuldbindingin stofnaðist, en fram hefur komið að stefnda átti engin samskipti við starfsfólk Sparisjóðsins í Keflavík vegna viðskiptanna.

Með hliðsjón af þessari framkvæmd og með vísan til þess að sparisjóðirnir voru við það að ganga í ein sæng verður að telja að stefnda hafi ekki haft ástæðu til að ætla annað en að sú upplýsingagjöf sem komið hafði fram um lánveitinguna á fundi stofnfjáreigenda og í samtölum við P-kk-þf S-kk-þf sparisjóðsstjóra ætti jafnt við um aukningu stofnfjár og þau kaup sem hún átti í framhaldinu, þ.e. af þriðja aðila.

Er fallist á með stefndu að hún hafi mátt ætla að sömu sjónarmið giltu um alla lánsfjárhæðina, enda var ekki sundurgreint í lánssamningnum hvaða hluti hans væri vegna þátttöku í stofnfjáraukningu og hvaða hluti væri vegna kaupa stefndu á stofnfé af þriðja aðila. Þá var heildarstofnfjáreign stefndu sett að veði til tryggingar réttum efndum á lánssamningum.

Ljóst er að ef þær forsendur, sem áður hefur verið lýst, brygðust var stefnda með lánssamningnum að taka á sig afar þunga fjárhagslega byrði miðað við hagi hennar, en komið hefur fram að hún var á sextugsaldri, með enga háskólamenntun að baki og tekjulág. Með hliðsjón af því sem áður hefur komið fram þykir í ljós leitt að hún hafi samþykkt lántökuna á þeirri röngu forsendu að áhætta hennar væri bundin við hin veðsettu stofnfjárbréf og að fullnusturéttur lánveitanda takmarkaðist við þau. Þá þykir fram komið að um var að ræða verulega forsendu og ákvörðunarástæðu stefndu fyrir því að taka lánið.

Þá byggir stefnda á því að við sölu á bréfunum og með hliðsjón af þeirri ráðgjöf, sem veitt hafi verið um verðmæti bréfanna, hafi bæði Sparisjóðurinn í Keflavík og Sparisjóður Húnaþings og Stranda brotið gegn skyldum sínum samkvæmt ákvæðum þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti.

Með hliðsjón af fundargerð stjórnar Sparisjóðs Húnaþings og Stranda 22. október 2007, þar sem stjórnin samþykkti m.a. framsal á stofnfjárbréfum K-kk-ef B. Ö-kk-ef og Þ-kk-ef G-kk-ef til stefndu, svo og með hliðsjón af útprentun á tölvupósti á dskj. nr. 27 og yfirliti á dskj. nr. 39 þykir í ljós leitt að seljendur þeirra stofnfjárbréfa sem stefnda keypti umfram aukninguna voru áðurgreindir einstaklingar en ekki Sparisjóðurinn í Keflavík.

Á yfirliti á dskj. nr. 39, sem ber yfirskriftina „Eigendaskipti á stofnfjárbréfum fyrir stjórnarfund 22.10.2007“, kemur fram að viðskiptin hafi átt sér stað í gegnum viðskiptastofu Sparisjóðsins í Keflavík. Með hliðsjón af því og tölvupóstsamskiptum B-kk-ef L. T-kk-ef og starfsmanna Sparisjóðsins í Keflavík, þeirra K-kk-ef I-kk-ef og K-kk-ef Á-kk-ef I-kk-ef, hinn 15. október 2007, svo og með vísan til framburðar þeirra K-kk-ef og K-kk-ef Á-kk-ef í málinu og vitnisins Þ-kk-ef L-kk-ef, sem einnig er fyrrverandi starfsmaður Sparisjóðsins í Keflavík, þykir sýnt að Sparisjóðurinn í Keflavík hafði milligöngu um kaup og sölu á þeim stofnfjárbréfum, sem stefnda keypti á markaði í lok október 2007. Hið sama má ráða af framburði seljendanna, K-kk-ef B-kk-ef Ö-kk-ef og Þ-kk-ef G-kk-ef, sem báru báðir um að þeir hefðu snúið sér til Sparisjóðsins í Keflavík vegna óskar sinnar um sölu á stofnfjárbréfunum og að sparisjóðurinn hefði í kjölfarið annast sölu á þeim. Enginn kaupsamningur hefði verið gerður og þeim hefði ekki verið kunnugt um það hver keypti bréfin. Þá kvaðst vitnið Þ-kk-nf ekki hafa gert sérstaka kröfu um söluverð þegar hann hafði samband við Sparisjóðinn í Keflavík, en sagðist hafa fengið upplýsingar um líklegt söluverð bréfanna hjá starfsfólki Sparisjóðs Húnaþings og Stranda.

Samkvæmt framangreindu var um að ræða milligöngu í verðbréfaviðskiptum í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 1. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Er því ekki fallist á með stefnanda að milliganga Sparisjóðsins í Keflavík hafi eingöngu falist í því einu að veita lán til kaupanna og afla samþykkis stjórnar til sölu stofnfjárins.

Samkvæmt 4. gr. laga nr. 33/2003 verðbréfaviðskipti, sem giltu um viðskipti stefndu og Sparisjóðsins í Keflavík, skyldi fjármálafyrirtæki starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum, með trúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi.

Fram hefur komið hjá stefnanda og er á því byggt af hans hálfu að engin ráðgjöf hafi átt sér stað af hálfu Sparisjóðsins í Keflavík í tengslum við lánveitingu hans til stefndu vegna kaupa hennar á áðurgreindum stofnfjárbréfum. Er það og í samræmi við framburð stefndu sjálfrar en hún kvaðst ekki hafa átt samskipti við starfsfólk Sparisjóðsins í Keflavík vegna lánssamningsins og kaupa hennar á stofnfénu.

Samkvæmt framangreindu voru samskipti Sparisjóðsins í Keflavík við stefndu vegna viðskiptanna í brýnni andstöðu við 5. gr. laga nr. 33/2003 þar sem þær skyldur voru lagðar á fjármálafyrirtæki að afla upplýsinga hjá viðskiptavinum um þekkingu og reynslu þeirra í verðbréfaviðskiptum og markmið þeirra með fyrirhugaðri fjárfestingu. Þar sagði jafnframt að upplýsingar sem fjármálafyrirtæki veitti viðskiptavinum sínum skyldu vera skýrar, nægjanlegar og ekki villandi þannig að viðskiptavinir gætu tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun.

Ljóst er að stefnda hafði litla eða enga reynslu af verðbréfaviðskiptum. Þá er ljóst að miðað við fjárhag og stöðu stefndu var hún með kaupum á stofnfénu og lántökum í tengslum við þau að takast á hendur gífurlegar fjárhagslegar skuldbindingar. Var því afar brýnt að viðkomandi fjármálafyrirtæki, þ.e. Sparisjóðurinn í Keflavík, veitti henni ítarlega ráðgjöf og upplýsti hana um þá áhættu sem kynni að felast í kaupum hennar.

Þá er óumdeilt að stofnbréf í Sparisjóði Húnaþings og Stranda voru óskráð verðbréf. Var milliganga um sölu á slíkum bréfum til stefndu samkvæmt 8. gr. laganna háð því að lagt hefði verið mat á faglega þekkingu, fjárhag og reynslu hennar, en ljóst þykir að stefnda var ekki fagfjárfestir. Ekkert er fram komið í málinu, sem bendir til þess að slíkt mat hafi farið fram. Voru viðskiptin og hvernig að þeim var staðið því í brýnni andstöðu við 8. gr. laganna.

Í 6. gr. laganna sagði enn fremur að fjármálafyrirtæki skyldi gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart viðskiptavinum sínum í starfsemi sinni og bæri því ávallt að haga störfum sínum þannig að viðskiptavinir nytu jafnræðis um upplýsingar, verð og önnur viðskiptakjör. Samkvæmt 9. gr. skyldi fjármálafyrirtæki einnig við framkvæmd viðskiptafyrirmæla tryggja besta mögulega verð fyrir viðskiptavini sína og bestu framkvæmd að öðru leyti, eins og við ætti hverju sinni.

Fram hefur komið að félagið Víkur ehf., sem var að fullu í eigu Sparisjóðsins í Keflavík, var næststærsti eigandi stofnfjár í Sparisjóði Húnaþings og Stranda. Samkvæmt því sem fram hefur komið í málinu voru stefndu ekki kynntir þeir hagsmunir og hugsanlegir hagsmunaárekstrar þeim tengdir þegar Sparisjóðurinn í Keflavík hafði milligöngu um kaup hennar á áðurgreindum stofnfjárbréfum á margföldu nafnvirði. Ljóst er að báðir sparisjóðirnir höfðu hag af því að samruni þeirra með tilheyrandi stofnfjáraukningu gengi í gegn, svo og að verðmæti stofnfjár á markaði væri sem mest. Af því sem fram hefur komið í málinu verður ekki annað séð en að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi allt í senn haft milligöngu um sölu stofnbréfanna, ákveðið sölugengi þeirra og veitt lán fyrir kaupunum með þeim hætti, sem áður er lýst.

Samkvæmt öllu framangreindu verður að leggja til grundvallar í málinu að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi ekki haft hagsmuni stefndu að leiðarljósi í viðskiptum sínum við hana, svo sem honum bar samkvæmt 4. gr. laga nr. 33/2003, og ekki gætt þeirrar óhlutdrægni, sem honum bar samkvæmt 6. gr. laganna. Þá verður því slegið föstu að hann hafi einnig brotið ákvæði 9. gr. laganna um skyldu til að tryggja viðskiptavinum sínum bestu framkvæmd viðskipta hverju sinni.

Stefnda byggir sýknukröfu sína á því að það sé ósanngjarnt og óheiðarlegt af hálfu stefnanda að bera lánssamninginn fyrir sig með vísan til þess sem að framan greinir og því beri að ógilda hann, sbr. 36. og 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Auk þess bendir stefnda á að í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um rannsókn á aðdraganda og orsökum erfiðleika og falls sparisjóðanna komi fram að við yfirtöku stefnanda á útlánasafni Spkef sparisjóðs hafi lán til stofnfjárkaupa verið metin verðlaus. Einnig komi fram í skýrslunni að afkoma af rekstri Sparisjóðsins í Keflavík hafi verið sett fram með villandi hætti í ársreikningum og að Fjármálaeftirlitið hafi gert alvarlegar athugasemdir við starfsemi sjóðsins. Þetta sé því til enn frekari stuðnings að villandi upplýsingar hafi verið veittar um rekstur og stöðu sparisjóðsins fyrir kaup stefndu og að ósanngjarnt sé af hálfu stefnanda að bera lánssamninginn fyrir sig, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Málsástæða þessi var sett fram í bókun í þinghaldi 22. maí 2014 og byggði á áðurgreindri skýrslu, sem skilað hafði verið skömmu áður. Mótmæli stefnanda við málsástæðum þessum komu ekki fram fyrr en við upphaf aðalmeðferðar 23. september sl., en áður hafði málið verið tekið fyrir 10. sama mánaðar, þ.e. eftir að hin nýja málsástæða stefndu kom fram. Samkvæmt 5. mgr. 101 gr. laga nr. 91/1991 skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðili samþykki. Með vísan til framangreinds er fallist á að framangreind málsástæða stefndu komist að í málinu, enda verður litið svo á að hún hafi komið fram jafnskjótt og tilefni varð til.

Stefnda hefur lagt fram nokkra stutta útdrætti úr vefútgáfu áðurgreindrar skýrslu á rúmlega þremur blaðsíðum. Ekki er getið úr hvaða köflum skýrslunnar útdrættirnir eru teknir. Þá er skjal þetta ódagsett, óundirritað og óstaðfest og verður ekki lagt til grundvallar sönnun í máli þessu um þau atriði sem þar er getið.

Í 1. mgr. 36. gr. laganna segir að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, sbr. þó 36. gr. c. Í 2. mgr. greinarinnar kemur fram að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Ákvæði þetta gildir um lánssamning stefndu við Sparisjóðinn í Keflavík með þeirri breytingu sem felst í 3. mgr. 36. gr. c í lögunum, sbr. 1. mgr. sömu greinar, enda er samningurinn gerður sem liður í starfsemi Sparisjóðsins í Keflavík við einstakling, sbr. 1. mgr. 36. gr. a. Í 3. mgr. 36. gr. c kemur fram að samningur teljist ósanngjarn ef hann stríði gegn góðum viðskiptaháttum og raski til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðila, neytanda í óhag. Ef slíkum skilmála er vikið til hliðar í heild eða að hluta eða breytt segir í ákvæðinu að samningurinn skuli að kröfu neytanda gilda að öðru leyti án breytinga verði hann efndur án skilmálans.

Ljóst þykir að efni lánssamningsins sem slíks getur hvorki talist óvenjulegt, ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju.

Hér verður þó að gæta að fleiri þáttum við það sanngirnismat sem 36. gr. laganna mælir fyrir um, þ. á m. atvikum við samningsgerðina og stöðu samningsaðila. Eins og að framan greinir verður að leggja til grundvallar að stefnda hafi í ljósi villandi ráðgjafar samþykkt lántökuna á þeirri röngu forsendu að hún væri ekki að taka þá áhættu að gengið yrði að öðrum eignum hennar ef hin veðsettu stofnfjárbréf dygðu ekki til.

Ljóst þykir að eina ráðgjöfin sem stefnda naut vegna kaupa hennar á stofnfénu voru þær upplýsingar sem fram komu á títtnefndum fundi stofnfjáreigenda 11. október 2007, en eins og komið hefur fram voru þær upplýsingar um margt afar villandi.

Á þeim tíma sem hér um ræðir höfðu stjórnir sparisjóðanna tveggja samþykkt samrunaáætlun sjóðanna, sem miðaðist við 30. júní 2007, og var gert ráð fyrir að sameiningin gengi í gegn fyrir lok nóvember sama ár. Við blasti því að hvort sem viðkomandi tók lán hjá Sparisjóði Húnaþings og Stranda eða Sparisjóðnum í Keflavík fyrir stofnfjárkaupunum myndu lánssamningarnir enda hjá yfirtökufélaginu, þ.e. Sparisjóðnum í Keflavík. Þá var staðið þannig að lánveitingunni að tillögu Sparisjóðsins í Keflavík, þ.e. að stefndu var fyrst veittur yfirdráttur á bankareikningi sínum í Sparisjóði Húnaþings og Stranda til að kaupin gætu átt sér stað, en síðar var gengið frá formlegum lánssamningi við Sparisjóðinn í Keflavík og útgreiðsla hans nýtt til að greiða upp yfirdráttinn. Eins og áður greinir áttu engin samskipti sér stað á milli stefndu og Sparisjóðsins í Keflavík og stefndu var ekki gert að gangast undir greiðslumat, en það samræmdist því sem áður hafði komið fram um lántökuna, þ.e. að engin áhætta væri henni samfara.

Með hliðsjón af framangreindu verður að leggja til grundvallar að báðir sparisjóðirnir hafi borið ábyrgð á þeirri villandi ráðgjöf, sem stefndu var veitt á fundinum 11. október 2007, þ.e. að áhættan takmarkaðist við hin veðsettu stofnfjárbréf. Starfsmenn Sparisjóðsins í Keflavík virðast a.m.k. ekki hafa séð ástæðu til að veita stefndu frekari ráðgjöf vegna viðskiptanna en hún hafði þegar fengið á vegum Sparisjóðs Húnaþings og Stranda.

Þá þykir ljóst að Sparisjóðurinn í Keflavík gætti ekki að skyldum sínum samkvæmt ákvæðum þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti eins og áður er rakið, sem var sérstaklega brýnt í þessu tilviki þar sem um viðskipti með óskráð verðbréf var að ræða.

Samkvæmt framansögðu þykir ljóst að stefnda hafi vegna villandi ráðgjafar, sem mátti rekja til ónákvæmrar upplýsingagjafar af hálfu beggja sparisjóðanna, samþykkt lántökuna á þeirri röngu forsendu að áhætta hennar takmarkaðist við hin veðsettu stofnfjárbréf. Þá verður að telja að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi sýnt af sér alvarlegt skeytingarleysi um hagsmuni stefndu, sem hafði ekki mikla þekkingu á verðbréfaviðskiptum, með því að upplýsa hana ekki um þá áhættu sem fólst í að taka lán til kaupa á stofnfjárbréfum á margföldu nafnvirði. Í ljósi aðstæðna og þeirrar villu sem hún var í um eðli skuldbindingarinnar þykir líklegt að hún hefði ekki tekið lánið ef henni hefði verið veitt rétt ráðgjöf sem hefði skýrt hvaða afleiðingar það hefði ef forsendur um rekstur sparisjóðsins og væntar arðgreiðslur gengju ekki eftir.

Forsendur að baki aukningu stofnfjár í Sparisjóði Húnaþings og Stranda og samruna hans við Sparisjóðinn í Keflavík, þ.e. hagfelldur rekstur á hinum sameinaða sparisjóði, brugðust með öllu við hrun fjármálakerfisins hér á landi haustið 2008 en óumdeilt er að stofnfjárbréfin eru nú verðlaus. Ef fallist yrði á dómkröfur stefnanda verður ekki betur séð en að stefnda myndi bera allt tjónið af því.

Eins og áður greinir hefur stefnandi yfirtekið allar skyldur sem lúta að réttarsambandinu við stefndu og er óumdeilt að stefnda getur borið fyrir sig gagnvart stefnanda að ósanngjarnt sé að byggja á umræddum lánssamningi, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þegar litið er til framangreindra atriða, er lúta að atvikum við samningsgerðina og stöðu aðila, efni lánssamningsins og atvika sem síðar komu til, er það niðurstaða dómsins að ósanngjarnt sé af stefnanda að bera lánssamninginn fyrir sig að því leyti sem hann felur í sér rétt til að leita fullnustu á greiðsluskyldu stefndu í öðrum eignum en hinum veðsettu stofnfjárbréfum og arði af þeim. Þar sem krafa stefnanda beinist að því að fá aðfararhæfan dóm um skyldu stefndu til greiðslu eftirstöðva lánsins verður stefnda sýknuð af kröfum stefnanda.

Með bréfi innanríkisráðuneytisins, dags. 3. janúar 2014, var stefndu veitt gjafsókn til að taka til varna í málinu og var gjafsóknin takmörkuð við 800.000 krónur.

Gjafsóknarkostnaður stefndu að meðtöldum virðisaukaskatti, þ.e. þóknun talsmanns hennar, H-kk-ef B-kk-ef H-kk-ef hdl., 1.004.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Í ljósi framangreindrar niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.506.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

Þá er stefnanda gert að greiða málskostnað að fjárhæð 1.004.000 krónur í ríkissjóð.

Við dómsuppkvaðningu var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

R-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefnda, E-kvk-nf S-kvk-nf S-kvk-nf, er sýkn af kröfum stefnanda, Landsbankans hf.

Gjafsóknarkostnaður stefndu að meðtöldum virðisaukaskatti, þ.e. þóknun talsmanns hennar, H-kk-ef B-kk-ef H-kk-ef hdl., 1.004.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Stefnandi greiði stefndu 1.506.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.

Stefnandi greiði málskostnað að fjárhæð 1.004.000 krónur í ríkissjóð.

R-kvk-nf B-kvk-nf

Rétt endurrit staðfestir,

í Héraðsdómi Reykjaness, 12.11. 2014,