E-3234/2014

Mál þetta sem dómtekið var 6. apríl 2016 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 8. júlí 2014 af Lýsingu h.f., Ármúla 3, Reykjavík á hendur Myllunni ehf., Miðási 12, Egilsstöðum.

Kröfur aðila

Stefnandi krefst þess aðallega:

I. Að staðfest verði með dómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 13.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 282,6 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda þann 8. febrúar 2008 og hvílir á 1. veðrétti í Lokomo mölunarsamstæðu í eigu stefnda, með skráningarnúmer SH 0084, árgerð 1994, standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320, að fjárhæð 119.781.472 króna. Þá sé þess krafist að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfinu fyrir framangreindum kröfum sínum.

II. Að staðfest verði með dómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 10.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 282,6 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda þann 8. febrúar 2008 og hvílir á 1. veðrétti í Caterpillar 345 BLME gröfu á beltum í eigu stefnda, skráningarnúmer EB 0691, árg. 2003, standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320 að fjárhæð 119.781.472 krónur. Þá sé þess krafist að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfinu fyrir framangreindum kröfum sínum.

III. Að staðfest verði með dómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 32.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 322,3 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda þann 4. desember 2008 og hvílir á 1. veðrétti í eftirfarandi tækjum í eigu stefnda:

Caterpillar, beltagrafa, skráningarnr. EB 0330, árg. 1995

Caterpillar jarðýta, skráningarnr. GB 0340, árg. 1990

Caterpillar jarðýta, skráningarnr. GB 0374, árg. 1994

Dynapac valtari, skráningarnr. SA 0074, nýskráð 1991

Dynapac valtari, skráningarnr. IS 0349, árg. 2006

VSS vélavagn, fastanr. LG 725, forskr. 2005

Volvo A35, fastanr. NP 967, forskr. 2003

Volvo A35, fastanr. DY 638, árg. 1990

Langendorf sks, fastanr. LM 479, nýskr. 2007

standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320 að fjárhæð 119.781.472 króna. Þá sé þess krafist að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt bréfinu fyrir framangreindum kröfum sínum.

IV. Þá geri stefnandi þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins.

Stefnandi gerir í málinu eftirfarandi varakröfur:

I. Að staðfest verði með dómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 13.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 282,6 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda þann 8. febrúar 2008 og hvílir á 1. veðrétti í Lokomo mölunarsamstæðu í eigu stefnda, með skráningarnúmer SH 0084, árgerð 1994, standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320, að fjárhæð 86.452.474 króna. Þá sé þess krafist að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfinu fyrir framangreindum kröfum sínum.

II. Að staðfest verði með dómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 10.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 282,6 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda þann 8. febrúar 2008 og hvílir á 1. veðrétti í Caterpillar 345 BLME gröfu á beltum í eigu stefnda, skráningar-númer EB 0691, árg. 2003, standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320 að fjárhæð 86.452.474 króna. Þá sé þess krafist að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfinu fyrir framangreindum kröfum sínum.

III. Að staðfest verði með dómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 32.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 322,3 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda þann 4. desember 2008 og hvílir á 1. veðrétti í eftirfarandi tækjum í eigu stefnda:

Caterpillar, beltagrafa, skráningarnr. EB 0330, árg. 1995

Caterpillar jarðýta, skráningarnr. GB 0340, árg. 1990

Caterpillar jarðýta, skráningarnr. GB 0374, árg. 1994

Dynapac valtari, skráningarnr. SA 0074, nýskráð 1991

Dynapac valtari, skráningarnr. IS 0349, árg. 2006

VSS vélavagn, fastanr. LG 725, forskr. 2005

Volvo A35, fastanr. NP 967, forskr. 2003

Volvo A35, fastanr. DY 638, árg. 1990

Langendorf sks, fastanr. LM 479, nýskr. 2007

standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320 að fjárhæð 86.452.474 króna. Þá sé þess krafist að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt bréfinu fyrir framangreindum kröfum sínum.

IV. Þá geri stefnandi þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins.

Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi

málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati réttarins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi lögmanns stefnda.

Atvik máls

Stefnandi máls þessa er eignaleigufyrirtæki í merkingu 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefndi er verktakafyrirtæki, sem á undanförnum árum hefur einkum fengist við jarðvegsverktöku. Stefnandi og stefndi hafa frá árinu 1986 gert með sér fjölda eignaleigusamninga þ. á. m. þá 19 fjármögnunar-leigusamninga og tvo kaupleigusamninga, sem liggja til grundvallar máli þessu. Nánar tiltekið er um að ræða eftirtalda samninga:

Fjármögnunarleigusamning nr. 112726 (síðar nr. 145948), dags. 7. maí 2004, vegna Brjóts 1107 fintec.

Fjármögnunarleigusamning nr. 137461 (síðar nr. 145959), dags. 21. nóv. 2006, vegna Volvo A35d, fastanr. TI 137.

Fjármögnunarleigusamning nr. 140437 (síðar nr. 145971), dags. 4. maí 2007, vegna Chieftain þvottahörpu, fastanr. SH-0189.

Fjármögnunarleigusamning nr. 139773 (síðar nr. 145974), dags. 28. mars 2007, vegna vökvafleygs O6J-012.

Fjármögnunarleigusamning nr. 135791 (síðar nr. 145977), dags. 13. sept. 2006, vegna GPS mælitækja.

Fjármögnunarleigusamning nr. 141569 (síðar nr. 145980), dags. 19. júní 2006, vegna Komatsu beltagröfu ásamt hraðtengi og skóflu, fastanr. EB-1357.

Fjármögnunarleigusamning nr. 140276 (síðar nr. 145983), dags. 4. maí 2007, vegna GPS búnaðar.

Fjármögnunarleigusamning nr. 131533 (síðar nr. 145992), dags. 27. mars 2006, vegna Tamrock Ranger 780 borvagns, fastanr. GB-0057.

Fjármögnunarleigusamning nr. 120081 (síðar nr. 145996), dags. 28. ágúst 2005, vegna veghefils, fastanr. HV 0214 og beltagröfu fastanr. EB-0965.

Fjármögnunarleigusamning nr. 132187 (síðar nr. 146004), dags. 23. mars 2006, vegna Scania vörubifreiðar, fastanr. OO-405.

Fjármögnunarleigusamning nr. 133504 (síðar nr. 145986), dags. 26. júní 2006, vegna Caterpillar liðtrukks, fastanr. OY-076.

Fjármögnunarleigusamning nr. 132184 (síðar nr. 145989), dags. 23. mars 2006, vegna Beltagröfu 365C, fastanr EB-1052.

Fjármögnunarleigusamning nr. 147647, dags. 25. júní 2008, vegna Komatsu hjólaskóflu, fastanr. FH-0820.

Fjármögnunarleigusamning nr. 147957, dags. 25. júní 2008, vegna Volvo námutrukks, fastanr. YP-J10.

Fjármögnunarleigusamning nr. 109448 (síðar nr. 149651), dags. 14. maí 2003, vegna mölunarsamstæðu.

Fjármögnunarleigusamning nr. 114624 (síðar nr. 149665), dags. 23. sept. 2004, vegna Man vörubifreiðar, fastanr. MU-077.

Fjármögnunarleigusamning nr. 113975 (síðar nr. 149669), dags. 14. júlí 2004, vegna Komatsu jarðýtu, fastanr. GB-0568.

Fjármögnunarleigusamning nr. 110120 (síðar nr. 153319), dags. 6. ágúst 2003, vegna Komatsu, fastanr. FH-0569.

Fjármögnunarleigusamning nr. 110117 (síðar nr. 153320), dags. 6. ágúst 2003, vegna Volvo hjólaskóflu.

Kaupleigusamning nr. 811111 (síðar nr. 813820), ódagsettan, vegna Volvo hjólaskóflu, fastanr. FH 0723.

Kaupleigusamning nr. 804023 (síðar nr. 816601, dags. 2. júní 2004, vegna CAT traktorsgröfu, fastanr. EH 1245 d48. Stefndi tók samninginn yfir 27. desember 2004.

Aðilar sömdu ítrekað um tímabundnar breytingar í greiðsluskilmálum framangreindra fjármögnunarleigusamninga, eftir útgáfu þeirra. Jafnframt var númerum samninganna breytt eins og fram kemur á ofangreindu yfirliti.

Þann 8. febrúar 2008 gaf stefndi út tvö tryggingarbréf til stefnanda. Bréfin voru samkvæmt texta þeirra gefin út „til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum á öllum núverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum við Lýsingu hf.“ Annars vegar var um að ræða tryggingarbréf að fjárhæð allt að 13.000.000 króna, verðtryggt m.v. vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 282,6 stig og hins vegar tryggingarbréf að fjárhæð allt að 10.000.000 króna, verðtryggt m.v. vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 282,6 stig. Veðandlög samkvæmt tryggingarbréfunum voru annars vegar Cat 345 beltagrafa, skráningarnúmer EB 0691, árg. 2003 og hins vegar SH mölunarsamstæða, árgerð 1997. Þá gaf stefndi út þriðja tryggingarbréfið, 4. desember 2008, að fjárhæð allt að 32.000.000 króna, verðtryggt m.v. vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 322,3 stig. Veðandlög samkvæmt því tryggingarbréfi voru Caterpillar, beltagrafa, skráningarnr. EB 0330, árg. 1995, Caterpillar jarðýta, skráningarnr. GB 0340, árg. 1990, Caterpillar jarðýta, skráningarnr. GB 0374, árg. 1994, Langendorf eftirvagn, fastanr. LM 479, árgerð 2007, VSS vélavagn, fastanr. LG 725, árgerð 2005, Dynapac dregið kefli, skráningarnr. SA 0074, árgerð 2000, Dynapac valtari, skráningarnr. IS 0349, árg. 2006, , Volvo A35 vörubifreið, fastanr. NP 967, árgerð 1992 og Volvo A35 vörubifreið, fastanr. DY 638, árg. 1990. Þetta tryggingarbréf var líkt og fyrri bréfin tvö gefið út „til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum á öllum núverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum við Lýsingu hf.“

Samkvæmt upplýsingum stefnda mun hafa tekið að halla undan rekstri hans á árinu 2008 og sú þróun haldið áfram á árinu 2009. Í ársbyrjun 2010 ákváðu eigendur og stjórn stefnda að óska eftir greiðslustöðvun. Stefndi fékk, 23. febrúar 2010, heimild til greiðslustöðvunar. Heimildin var tvisvar framlengd, í síðara skiptið til 15. september 2010. Sama dag og greiðslustöðvunin féll niður óskaði stefndi eftir heimild til að leita nauðasamninga við lánardrottna sín og var sú heimild veitt með úrskurði Héraðsdóms Austurlands uppkveðnum, 16. september 2010. Með úrskurði Héraðsdóms Austurlands, uppkveðnum þann 17. nóvember 2010, var orðið við kröfu stefnda um staðfestingu nauðasamnings á grundvelli frumvarps að nauðasamningi, sem samþykkt hafði verið á fundi með atkvæðismönnum um frumvarpið, 29. október 2010. Á fundinum voru kröfur stefnanda á hendur stefnda felldar brott af kröfuskrá vegna fyrirliggjandi ágreinings stefnda og stefnanda um kröfurnar og þar sem ekki var mætt fyrir hönd stefnanda á fundinum og því ekki unnt að freista þess að jafna ágreininginn, sbr. 3. mgr. 48. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl nr. 21/1991.

Með símskeyti, 9. febrúar 2010, sendi stefnandi stefnda „aðvörun“ um riftun framangreindra fjármögnunar- og kaupleigusamninga og með símskeyti, 4. október 2010, lýsti stefnandi yfir riftun samninganna og krafðist þess að leigumunum skv. þeim yrði þegar í stað skilað til stefnanda. Stefndi mun í framhaldi af áskorun stefnanda hafa skilað umræddum leigumunum í vörslur stefnanda. Með bréfi, 29. nóvember 2010, lýsti stefndi því yfir að hann hefði afhent stefnanda alla leigumunina og að hann teldi sig hafa greitt skuld sína við stefnanda að fullu. Með greiðsluáskorun, birtri stefnda 17. september 2013, skoraði stefnandi á stefnda að greiða meintar veðskuldir sínar við stefnanda á grundvelli tryggingarbréfanna frá 8. febrúar og 4. desember 2008. Með bréfi, 3. október 2013, hafnaði stefndi greiðsluáskoruninni með vísan til þess að stefnandi væri bundinn af staðfestum nauðasamningi stefnda frá 29. október 2010 og hefði ekki sýnt fram á að hann ætti samningskröfur á hendur stefnda.

Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda

Stefnandi byggir á því að skuld stefnda samkvæmt eftirgreindum kaup- og fjármögnunarleigusamningum aðila, samtals að fjárhæð 119.781.472 krónur sé enn ógreidd:

Þá byggi stefnandi á því að framangreind krafa hans á hendur stefnda njóti veðréttar í tækjum, sem veðsett hafi verið stefnanda með tryggingarbréfum útgefnum af stefnda, 8. febrúar og 4. desember 2008, og að stefnanda sé skv. ákvæðum tryggingarbréfanna heimilt að gera fjárnám í hinum veðsettu tækjum til lúkningar skuld stefnda. Skuld stefnda sé fundin út á þann hátt að leigumunir, sem stefndi hafi verið með á leigu hjá stefnanda skv. fyrrgreindum kaup- og fjármögnunarleigusamningum og skilað hafi verið til stefnanda, hafi verið verðmetnir og ráðstafað upp í bæði gjaldfallnar en ógreiddar leigugreiðslur og ógjaldfallnar leigugreiðslur. Í framhaldi hafi verið útbúið uppgjör í samræmi við 30. gr. samninganna og byggi fjárhæð skuldar stefnda við stefnanda á þessum uppgjörum. Í uppgjörunum skv. 13 framangreindra samninga séu reiknuð 15% viðbótarafföll af verðmæti leigumuna og sé það byggt á heimild í 29. gr. samninganna. Þessi heimild sé hins vegar ekki til staðar í 8 af samningum aðila og viðbótarafföll því ekki reiknuð í þeim tilvikum. Sýnt hafi verið fram á að stefndi sé í skuld við stefnanda vegna samninganna og því eigi að staðfesta veðréttina og heimila stefnanda að gera fjárnám í tækjunum fyrir kröfu sem nemi hámarki tryggingarbréfanna. Stefndi sé eigandi hinna veðsettu tækja samkvæmt útprentun úr vinnuvélaskrá og útprentun úr ökutækjaskrá. Þar sem skuld stefnda við stefnanda hafi ekki fengist greidd sé stefnanda nauðsynlegt að nýta veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfunum. Fyrir liggi að nauðasamningur hafi verið samþykktur milli stefnda og kröfuhafa hans. Þrátt fyrir það byggi stefnandi á því að hann eigi kröfu á hendur stefnda á grundvelli 4. tl. 28. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í lagagreininni komi skýrt fram að nauðasamningur hafi ekki áhrif á kröfur, sem trygging sé fyrir í eign skuldarans, að því leyti sem tryggingarrétturinn falli ekki niður vegna nauðasamnings. Í 4. tl. 28. gr. laga nr. 21/1991 komi einnig fram að ekki verði gengið frekar að skuldara en greini í 4. mgr. 60. gr. sömu laga. Í ákvæðinu segi að kröfuhafi, sem ekki hafi afsalað sér tryggingarréttindum, skv. 2. mgr. 28. gr. laganna, geti á engu stigi, eftir staðfestingu nauðasamnings, leitað fullnustu fyrir kröfunni gagnvart skuldara á annan hátt en með því að ganga að eigninni. Stefnandi byggi á því að hann eigi kröfu á hendur stefnda þar sem nauðasamningur stefnda hafi ekki haft áhrif á kröfu stefnanda að því leiti sem trygging sé fyrir kröfunni í eign stefnda. Tryggingarrétturinn hafi ekki fallið niður og hafi stefndi ekki afsalað sér tryggingarréttindunum. Þannig sé stefnandi eingöngu að ganga að þeim eignum sem hann sé með tryggingarréttindi í og sé því ekki verið að ganga að frekari eignum stefnda. Þar sem tryggingarbréf stefnanda teljist ekki bein uppboðsheimild samkvæmt 6. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 sé stefnanda nauðsynlegt að höfða mál þetta bæði til staðfestingar á réttindum sínum í tækjum stefnda og viðurkenningar á því að honum sé heimilt að gera fjárnám í þeim, sbr. 1. tl. 1. mgr. 1. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Aðeins á þeim grundvelli geti stefnandi öðlast beina uppboðsheimild gagnvart stefnda, sbr. 1. tl. 1. mgr. 6. gr. nauðungarsölulaga nr. 90/1991. Í ljósi alls framangreinds hafi stefnandi höfðað mál þetta gagnvart stefnda, annars vegar til staðfestingar á veðréttindum og hins vegar til viðurkenningar á því að veðrétturinn standi fyrir fyrrnefndri kröfu stefnanda gagnvart stefnda að því marki sem hámarksfjárhæð tryggingarbréfanna nái til og að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám fyrir þeirri kröfu í leigumun sem tryggingarnar nái til. Eini munurinn á aðalkröfu og varakröfu stefnanda sé að fjárhæðin í varakröfunni sé 86.452.474 krónur sem sé 33.328.998 krónum lægri fjárhæð en fjárhæðin skv. aðalkröfunni. Í aðalkröfunni séu öll uppgjör miðuð við verðmöt sem stefnandi hafi látið gera af viðurkenndum sérfræðingi en í 30. gr. fjármögnunar- og kaupleigusamninganna komi eftirfarandi fram í 4. tl.:

,,Frá skuld leigutaka til Lýsingar hf. skv. tl. 1-3 hér að framan skal draga verðmat hins leigða. Verði ágreiningur um matið og/eða viðgerðarkostnað og aðilar ná ekki samkomulagi, má leigusali láta selja hið leigða á opinberu uppboð skv. 8. gr. laga nr. 90/1991, enda hafi leigutaki mótmælt matinu eða uppgjörinu skriflega innan 7 daga frá því honum mátti vera það kunnugt. Að öðrum kosti telst hann við það bundinn.“

Verðmötin hafi verið send stefnda í ábyrgðarpósti ásamt uppgjörum fyrir hvern og einn samning sama dag og uppgjörin hafi verið gefin út. Þannig hafi uppgjörin vegna fjármögnunarleigusamninganna verið send í þremur skömmtum þann, 27. okt. 2010, 23. nóv. 2010 og 8. des. 2010. Uppgjörin vegna kaupleigusamninganna hafi verið send stefnda 20. mars 2012. Stefnandi telji að stefndi hafi ekki mótmælt mötunum á fullnægjandi hátt, innan 7 daga frá því að honum hafi verið um þau kunnugt, og sé því bundinn af þeim. Sökum þessa telji stefnandi að dæma eigi aðalkröfuna óbreytta og ekkert tilefni til að miða við verðmöt stefnda. Tekið skuli fram að á öftustu blaðsíðu með bréfi stefnda til stefnanda, 29. nóv. 2010, hafi fylgt excelskjal þar sem upplistaðar hafi verið fjárhæðir sem átt hafi að tilgreina verðmæti sem stefndi hafi talið vera á einstökum tækjum skv. mati sem félagið hafi aflað sér. Í bréfinu sé gengið út frá því að verðmöt fylgi sem fylgiskjal en svo virðist sem láðst hafi að senda þau til stefnanda. Varakrafan byggist á því að miða beri við þær fjárhæðir, sem komi fram í excelskjalinu frá stefnda, en lækka þau þó um 15% hvað 13 samninganna varði, með heimild í 29. gr. samninganna. Mismun á verðmötum stefnanda og stefnda, að teknu tilliti til 15% affalla á verðmöt stefnda, sé samtals 33.328.998 krónur og sé höfuðstóll varakröfu stefnanda fundinn með að draga þá fjárhæð frá höfuðstól aðalkröfu hans. Í bréfi stefnda frá 29. nóv. 2010 komi fram að stefndi telji að kröfur stefnanda séu rangt reiknaðar þar sem óheimilt hafi verið að reikna þær miðað við gengi erlendra mynta. Hér mun stefndi hafa átt við að fjármögnunarleigusamningar stefnanda væru í raun lánssamningar en ekki leigusamningar og sökum þess hafi ekki mátt reikna þá upp miðað við að þeir væru gengistryggðir. Frá því að þessi mótmæli hafi verið sett fram hafi gengið fjölmargir dómar sem taki af allan vafa um það að þessir samningar séu leigusamningar en ekki lánssamningar. Í því sambandi megi m.a. nefna dóma Hæstaréttar í málum nr. 652/2011 (Smákranar), nr. 638/2013 (Suðurverk), nr. 717/2013 (Ölgerðin) og nr. 373/2014 (Íslensk erfðagreining). Öll uppgjör í þessu máli styðjist því við réttar forsendur.

Um rétt stefnanda vísist til almennra reglna kröfuréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga og til ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá sé vísað til ákvæða laga um samningsveð nr. 75/1997 og laga um aðför nr. 90/1989. Einnig vísist til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu og laga nr. 90/1989 um aðför. Varnarþing í umdæmi Héraðsdóms Reykjavíkur styðjist við 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 35. gr. kaup- og fjármögnunarleigusamninga aðila og ákvæða í framangreindum tryggingarbréfunum frá 4. febrúar og 8. desember 2008. Krafa um málskostnað styðjist við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæða XXI. kafla laganna.

Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda

Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á fjórum málsástæðum:

1) Að stofnun tryggingarsamninganna hafi verið ólögmæt og ógilda skuli þá samninga með vísan til III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og reglna um góða viðskiptahætti fjármálafyrirtækja.

2) Að sýkna beri stefnda vegna sönnunarskorts á meintri skuld, óháð eðli hennar.

3) Að um lánasamninga hafi verið að ræða og að eftirstöðvar þeirra hafi numið mun lægri fjárhæð en verðmæti umsaminna leigumuna, þannig að engri skuld hafi verið til að dreifa.

4) Að sé talið að um leigusamninga hafi verið að ræða, þá hafi stefnanda ekki tekist sönnun á því að skuldbindingar stefnda, að teknu tilliti til sjónarmiða um tómlæti, fyrningu og ríkrar skyldu stefnanda til að takmarka eigið tjón, hafi numið hærri fjárhæð en verðmæti umræddra leigumuna.

Gerð tryggingarbréfanna tveggja frá 8. febrúar 2008 4 hafi borið þannig að, að stefndi hafi haft í hyggju að fá aðstoð stefnanda við fjármögnun tveggja vinnuvéla á hefðbundnum kjörum. Af hálfu stefnanda hafi verið sett fram hærri krafa um eigið fé í vinnuvélunum en stefndi hafi getað orðið við. Hafi stefndi þá farið fram á við stefnanda að hann gæfi út lokareikninga í samræmi við fyrri framkvæmd og samkomulag aðila þar um, vegna leigumuna sem væru nær fullgreiddir og stefnandi hættur að krefja stefnda um leigu fyrir og boðið þau tæki sem veðandlag. Stefnandi hafi hins vegar nýtt sér aðstöðu sína til að draga útgáfu þessara lokareikninga og farið fram á að önnur tæki, sem stefndi hafi átti veðbandalaus, yrðu lögð fram sem trygging. Stefndi hafi staðið í þeirri trú að sú trygging væri eingöngu sett vegna umræddrar framangreindrar fjármögnunar en stefnandi hagað skjalagerð þannig, að um allsherjarveð væri að ræða til tryggingar öllum þáverandi og tilvonandi skuldum stefnda við stefnanda. Byggi stefndi á því að háttsemi stefnanda verði færð undir þau tilvik sem nefnd séu í 30., 31., 32., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi vitað að stefndi hafi staðið í þeirri trú, að útgáfa tryggingarbréfanna, 8. febrúar 2008, væri eingöngu til tryggingar greiðslu skv. umræddum tveimur leigusamningum. Vegna þessarar vitneskju og einnig vegna almennra krafna um góða viðskiptahætti og venjur, sbr. 19. gr. laga 161/2002 um fjármálafyrirtæki, hafi stefnanda borið að gera stefnda sérstaka grein fyrir takmarkalausu umfangi veðtrygginganna. Falli sú aðstaða því bæði undir 30. og 32. gr. laga 7/1936, eftir því hve alvarlegt brot þetta sé talið. Stefndi byggi einnig á því að á þessum tíma þ.e. í febrúar 2008 hafi stefnandi nýtt sér bágindi stefnda, einfeldni, fákunnáttu eða léttúð og það að stefndi hafi verið honum háður, til að afla sér umræddrar nýrrar tryggingarverndar, vegna allra skulda, þáverandi og tilvonandi, án nokkurs endurgjalds af hálfu stefnanda, eða að endurgjaldið hafi ekki verið í neinu samræmi við skuldbindingu stefnda. Því eigi 31. gr. laga 7/1936 við hér. Með svipuðum rökum telji stefndi að það sé óheiðarlegt af stefnanda, sbr. til hliðsjónar kröfu um góða viðskiptahætti og venjur, að bera fyrir tryggingarbréfin, þar sem ætla megi að stefnandi hafi vitað af þeim hættumerkjum sem verið hafi í íslenskri verktakastarfsemi og auknum líkum á vanskilum og beinlínis aflað sér aukinnar tryggingarverndar vegna allra skulda, þegar færi hafi gefist að samþykkja nýja fjármögnun. Sé í þessum efnum vísað til ákvæða 33. gr. laga 7/1936. Loks telji stefndi að víkja megi tryggingarsamningunum frá 8. febrúar 2008 til hliðar í heild, þar sem telja verði það ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samningana fyrir sig í ljósi efnis þeirra, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar hafi komið til, einkum þeirrar ótrúlegu þróunar sem orðið hafi á starfsumhverfi stefnda, þ.e. slæmrar gengisþróunar og algerar þurrðar í nýjum verkefnum. Því geti stefnandi ekki byggt rétt á tryggingarsamningunum með vísan til 36. gr. laga 7/1936.

Tilurð tryggingarbréfsins frá 4. desember 2008 hafi verið sú að stefnandi hafi hótað stefnda hörðum innheimtuaðgerðum haustið 2008, nema stefndi veitti honum aukna tryggingarvernd í veðbandalausum tækjum stefnda. Hafi stefnandi í því sambandi reiknað kröfur sínar til hins ítrasta og ekki veitt stefnda sama svigrúm og almennt hafi verið gert á þessum ótrúlega tíma, þar sem mikil óvissa hafi ríkt í íslensku efnahagslífi. Hafi sú ógn vofað yfir stefnda að öll tæki yrðu tekin af honum og reiknuð nánast verðlaus af stefnanda og hafi stefndi ekki átt annarra kosta völ, vildi félagið tryggja rekstur sinn og standa við gerða verksamninga, en að verða við óbilgjörnum og ósanngjörnum kröfum stefnanda um aukna tryggingarvernd. Hafi þá 9 tæki verið veðsett til viðbótar þeim tveimur sem veðsett höfðu verið í febrúar. Stefndi telji öll sömu sjónarmið og heimfærslur til lagaákvæða eiga við um tilurð þessa veðsamnings og samninganna frá 8. febrúar. Að auki telji stefndi að ákvæði 29. gr. laga 7/1936 geti einnig átt við, þar sem staða stefnda hafi á þessum tíma verið svo óviss og brothætt, að líta megi á það sem nauðung af hálfu stefnanda að afla sér ríkari veðtryggingar hjá stefnda.

Stefndi byggi á því að fjárhæð meintrar kröfu stefnanda sé algerlega ósönnuð og beri því að sýkna stefnda vegna sönnunarskorts. Stefndi kveðst ekkert skulda stefnanda. Stefnandi leggi fram uppgjör á hverjum samningi um sig, án þess að leitast við að sýna fram á hvernig sú fjárhæð sé fundin út. Einu skjölin sem stefnandi leggi fram, sem veitt geti vísbendingu um fjárhæð meintrar skuldar í hverju tilviki um sig, séu upphaflegir samningar aðila. Í öllum tilvikum séu þeir samningar langt frá því að styðja fjárkröfu stefnanda. Þvert á móti séu þeir í hróplegu ósamræmi við hana. Því telji stefndi að sýkna beri hann, óháð því hvort um lánasamninga eða leigusamninga sé að ræða, vegna sönnunarskorts. Byggt sé á því að leggja verði sönnunarbyrði um fjárhæð meintrar kröfu á þann sem kveðist eiga kröfuna, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi verði að sanna staðhæfingu sína um að hann eigi kröfu á stefnda og einnig að hún sé að þeirri fjárhæð sem hann haldi fram.

Stefndi byggi á því, að allir samningarnir sem mál þetta snúist um, skuli teljast lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu skv. 14. gr. laga 38/2001, sbr. 13. gr. sömu laga. Samkvæmt 14. gr. laganna sé eingöngu heimilt að verðtryggja lán í íslenskum krónum við vísitölu neysluverðs. Þá sé í 2. mgr. 14. gr. laganna undanþága frá þessu ákvæði, þar sem heimilað sé að miða við hlutabréfavísitölu, innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæli breytingar á almennu verðlagi. Í þessu tilviki hafi hvorugt verið gert, heldur hafi allir samningarnir verið verðtryggðir m.v. gengi þar til greindra gjaldmiðla. Stefndi vísi máli sínu til stuðnings til ákvæða í athugasemdum við 13. og 14. gr. frumvarps sem orðið hafi að lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en þar segi: „Samkvæmt 13. gr. og 1. mgr. 14. gr. frumvarpsins verður ekki heimilt að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Er talið rétt að taka af allan vafa þar að lútandi.“ Í almennum athugasemdum í sama frumvarpi segi: „Heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla eru felldar niður.“ Byggt sé á því að höfuðskyldur hvors aðila um sig, annars vegar lánveiting stefnanda og hins vegar endurgreiðsla stefnda, séu í íslenskum krónum. Stefnandi hafi annast gerð lánssamninganna. Byggt sé á því að áralöng dómaframkvæmd í fjármunarétti sé á þá leið að ekki skipti máli hvaða nafn menn gefi gerningum sínum, heldur hvert sé raunverulegt inntak þeirra. Þá telji stefndi að ekki verði litið fram hjá þeim sérstöku aðstæðum sem uppi hafi verið í máli þessu. Í fyrsta lagi hafi stefnanda verið ljóst að lánin hafi verið tekin til að kaupa tæki samkvæmt reikningum í íslenskum krónum og að leitað hafi verið eftir lánum í ákveðinni fjárhæð í íslenskum krónum hverju sinni, enda legið fyrir að nota þyrfti lánsféð til að mæta kostnaði í íslenskum krónum. Þannig hafi ferill lánveitingarinnar beinlínis verið sá að stefndi hafi valið tæki sem kaupa átti og seljandi gert stefnanda reikning, sem stefndi hafi endurgreitt stefnanda á lánstímanum. Síðan hafi verið lagt upp með að stefndi gæti keypt tækið í lok umsamins endurgreiðslutíma á hrakvirði. Á því sé byggt að stefnandi hafi sjálfur litið svo á, að um gengistryggð lán væri að ræða enda hafi það gerst að þegar stefndi hafi átt í vandræðum með greiðslu afborgana, hafi láninu verið skuldbreytt. Sú aðgerð sé, að mati stefnda, óhugsandi í leigusambandi. Aðilar að leigusamningi geti vissulega samið um nýtt greiðslufyrirkomulag gjaldfallinnar leigu, en hún verði ekki færð á höfuðstól, þar sem engum höfuðstól sé til að dreifa. Þegar allt framanritað sé virt telji stefndi að fallast beri á að umræddir lánssamningar hafi verið með ólögmætri gengistryggingu. Sé fallist á það byggi stefndi á því að reikna beri eftirstöðvar lánsins í samræmi við dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012. Hver greiddur gjalddagi hafi falið í sér fullnaðarkvittun, augljós aðstöðumunur hafi verið á milli aðila við lántökuna, aðilar hafi verið í góðri trú, festa hafi verið komin á framkvæmd endurgreiðslna og að fjárhæð viðbótarkröfu stefnanda á grundvelli endurútreiknings samkvæmt 4. og 10. gr. laga 38/2001 myndi fela í sér kröfu um umtalsverða viðbótarvexti. Byggt sé á því að sá rangi lagaskilningur sem að baki lögskiptunum hafi legið verði eingöngu leiðréttur til framtíðar. Stefndi geri sér grein fyrir því að dómar hafa fallið þess efnis að fjármögnunarleigusamningar skuli, miðað við sönnun í viðkomandi máli, teljast leigusamningar. Stefndi telji þá dóma ekki fordæmisgefandi í þessu máli, vegna hinna sérstöku aðstæðna og samskipta aðila sem slái því oft föstu, að í raun hafi verið um lánasamninga að ræða. Einnig byggi stefndi á því að honum hafi verið lofað einhliða kauprétti á tækjunum, þegar viðkomandi lánssamningur væri uppgerður. Á meðan stefnandi meti það svo að ekki sé ástæða til að leggja fram gögn um þau samskipti sé ljóst að fjárhæð meintrar kröfu hans sé alfarið ósönnuð.

Stefndi telji, að jafnvel þótt fallist verði á það með stefnanda að hluti eða allir fjármögnunarleigusamningar, sem standa að baki kröfu hans, hafi verið leigusamningar en ekki lánasamningar, þá skuli eftir sem áður sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Sé talið að um leigusamning sé að ræða, þá telji stefndi að eðli fjármögnunarleigusamninga og húsaleigusamninga sé í raun svipað. Í báðum tilvikum leitist leigusali við að fá leigugreiðslur, sem standi undir fjármögnun viðkomandi tækis/fasteignar og/eða hæfilegri arðsemi þess eigin fjár sem leigusali hafi lagt í viðkomandi tæki/fasteign. Sá munur sé þó á, að þegar um fjármögnunarleigusamninga sé að ræða, þá eigi þessi endurgreiðsla sér stað á skömmum tíma og lengri líftími tækisins nýtist leigutaka annað hvort í formi mun lægri leigu að upphaflegum leigutíma loknum eða kaupverðs sem einungis nemi litlum hluta af verðmæti tækisins. Stefndi telji því að þegar um fjármögnunarleigusamninga sé að ræða, þá sé leigusali í mun betri stöðu en leigusali fasteignar, hvað það varði að samtala fenginnar leigu og verðmætis hins leigða verði á skömmum tíma mun hærri fjárhæð, en kaupverð og ávöxtun þess. Í þeim tilvikum, eins og hér sé raunin, þar sem leigusali fái hina leigðu muni til sín í viðunandi ástandi, þegar að jafnaði töluvert sé liðið á upphaflegan leigutíma, eða hann jafnvel allur liðinn, þá sé leigusali lausafjár (fjármögnunarleigusamnings) að auðgast. Þessi auðgun sé svo nærtæk, að í öllum tilvikum hafi verið sett ákvæði um að leigutaki skuli njóta hennar, sbr. 30. gr. samninga stefnanda. Sé slík ráðstöfun hyggileg, enda tryggi hún að leigutaki hugi vel að viðhaldi og umhirðu tækja, þar sem hann njóti þess.

Með vísan til þessa telji stefndi, að stefnandi eigi enga kröfu á stefnda vegna eftirstöðva, þegar stefnandi hafði fengið vörslur umræddra tækja. Eingöngu eigi að koma til skoðunar, hvort stefndi skuldi gjaldfallna leigu.

Á stefnanda hvíli sú skylda að takmarka tjón sitt, eftir að hann hafi fengið leigumun í sínar vörslur. Óumdeilt sé í máli þessu, að stefnandi hafi fengið vörslur allra þessara tækja, þó aðilar deili e.t.v. um það hvenær þær vörslur hafi hafist. Stefndi byggi á því að áhættuskipti hafi í síðasta lagi orðið 4. október 2010 en að minnsta kosti í nokkrum tilvikum nokkru fyrr. Þessa skyldu megi leiða af eðli máls, meginreglum laga og ákvæði 2. mgr. 62. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Einnig verði hún leidd af 57. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Það standi upp á stefnanda sem leigusala að sanna, að hann hafi strax gert nauðsynlegar ráðstafanir til að leigja hvert tæki um sig gegn hæfilegu gjaldi, eða selja það. Einnig verði að gera þá kröfu til stefnanda, að hann upplýsi, hvort umrædd tæki hafi verið seld, eða hvort hann sé enn eigandi þeirra og þá hvort þau hafi verið leigð. Einnig verði stefnandi að upplýsa um söluverð eða leigutekjur. Á meðan stefnandi sinni ekki þessari skyldu sinni, verði að líta svo á að hann hafi fengið í hverju tæki um sig, verðmæti, sem samsvari að minnsta kosti ógreiddum gjalddögum frá því að hann hafi fengið vörslur tækjanna.

Stefndi telji ljóst, að allar leigugreiðslur, sem fallið hafi í gjalddaga fyrir 8. júlí 2010, séu niður fallnar fyrir fyrningu. Að mati stefnda beri hér að líta til upphaflegs samnings aðila í hverju tilviki um sig og líta svo á að allar gjaldfallnar leigugreiðslur samkvæmt honum hafi fallið niður að fjórum árum liðnum, sbr. 2. mgr. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 og 3. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007. Engu breyti þó talið verði að aðilar hafi samið um aðra greiðslutilhögun á einstökum leigugreiðslum, enda hafi stefnandi ávalt reiknað sér fulla dráttarvexti frá upphaflegum gjalddaga.

Eins og ráðið verði af málavaxtalýsingum aðila, þá hafi samskipti þeirra haustið 2010 verið mikil vegna loka leigusamninganna. Það sé síðan ekki fyrr en haustið 2013 eða um þremur árum síðar, sem stefnandi hefji innheimtuaðgerðir sínar og komi með skýrum hætti fram með þá afstöðu að hafna skilningi stefnda á uppgjöri aðila, þ.e. að stefndi ætti kröfu á stefnanda en ekki öfugt. Sé þar um stórfellt tómlæti að ræða, sbr. til hliðsjónar 1. og 2. mgr. 32. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Að mati stefnda sé eðlilegt að horfa til þeirra laga, þar sem stefndi hafi afhent stefnanda umráð lausafjárins haustið 2010 og hafi þá átt rétt á athugasemdum um galla á þeirri greiðslu sinni, sem stefndi hafi sannanlega talið vera ofgreiðslu þegar um haustið 2010. Einnig sé byggt á sjónarmiðum um ólögfesta tómlætisreglu að teknu tilliti til skyldna stefnanda sem fjármálafyrirtækis og góðra og sanngjarnra viðskiptahátta. Stefndi hafi lagt mikið á sig að byggja upp rekstur sinn að nýju eftir erfiðleika áranna 2008 – 2010 og hafi átt réttmæta kröfu á að stefnandi lýsti því yfir án tafar að hann féllist ekki á uppgjör stefnda.

Stefndi telji fjölmörg önnur atriði eiga að leiða til þess að ekki sé fallist á staðhæfingar stefnanda um fjárhæð meintrar kröfu hans á stefnda og því beri að sýkna stefnda. Stefndi telji að ekkert samningsákvæði sé í a.m.k. 8 af þeim samningum sem um ræði í máli þessu fyrir kröfu stefnanda um 15% viðbótarafföll af verðmati leigumuna. Þá telji stefndi að í hinum 13 samningunum skuli líta fram hjá þessu samningsákvæði, enda feli það eingöngu í sér óeðlilega auðgun stefnanda á kostnað stefnda. Líta beri til þess að stefnandi hafi einhliða samið þá samninga sem hér um ræði og að fyrir liggi að upphaflega hafi þessi ákvæði ekki verið til staðar. Því hafi hvílt rík skylda á stefnanda til að upplýsa stefnda um þessa mikilvægu breytingu á samningsskilmálum stefnanda. Það hafi ekki verið gert. En jafnvel þó það hefði verið gert, þá telji stefndi þá ósanngjarna og víkja skuli þeim til hliðar á grundvelli III. kafla laga 7/1036, einkum 36. gr.

Eins og kröfugerð stefnanda beri með sér hafi stefndi aflað sér verðmats viðurkennds aðila á verðmæti leigumuna við skil þeirra til stefnanda. Stefndi byggi á því, að leggja skuli þau verðmöt til grundvallar. Mötin hafi verið unnin í EUR, en miðað við gengi, 20. október 2010, hafi niðurstaða þeirra vegna tækja sem um ræði í máli þessu verið 286.588.060 krónur og vanti þá mögulega verðmat á eitt tæki. Eins og leiði af gögnum stefnanda hafi heildaruppítökuverð verið 229.780.470 krónur. Frá því hafi stefnandi dregið alls 35.647.491 krónur vegna 15% viðbótaraffalla og viðgerðarkostnaðar. Matsverð tækja samkvæmt verðmötum stefnanda, að frádregnum afföllum, hafi því numið alls 194.132.979 krónum eða 92.455.081 krónum lægri fjárhæð en stefndi telji að leggja eigi til grundvallar í aðalkröfu. Þá sé matsverð stefnda 56.897.558 krónum hærra en stefnandi telji að leggja eigi til grundvallar í varakröfu og eigi varakrafa því að lækka sem því nemi vegna þessa. Stefndi telji einnig rétt að undirstrika að stefnandi hafi ekki reynt að rökstyðja af hverju leggja eigi uppítökuverð til grundvallar en ekki markaðsverð samkvæmt eigin verðmötum stefnanda. Munurinn þar sé umtalsverður. Byggi stefndi á því að leggja beri markaðsverð til grundvallar í öllum tilvikum. Einnig sé rétt að ítreka að stefnandi hafi ekki útskýrt af hverju mismunur markaðsverðs og uppítökuverðs sé allt að 30%. Skorti því algerlega sönnun fyrir öðru verði en markaðsverði, verði talið að leggja skuli verðmöt stefnanda til grundvallar.

Stefndi byggi á því að endurreikningur stefnanda á kaupleigusamningum aðila sé bæði ósannaður og rangur. Stefndi byggi á því að stefnanda sé óheimilt að endurreikna bæði lánin frá upphafi, heldur verði slíkt eingöngu gert til framtíðar og hver greiðsluseðill metinn sem fullnaðargreiðsla vaxta á því tímabili sem hann nái til. Stefndi byggi á því að útreikningar stefnanda á eftirstöðvum hvers samnings um sig séu bæði ósannaðir og rangir. Sé vísað til fyrri röksemda þar um, einkum þess að þeir falli engan veginn að útreikningi á samningum aðila í hverju tilviki um sig. Stefndi telji sig eiga kröfu á stefnanda vegna annarra samninga en þeirra sem stefnandi hafi kosið að láta mál þetta snúast um. Sé þar einkum vísað til fyrri kaupleigusamninga. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda sé á því byggt að hver ofangreindra málsástæðna um sig réttlæti sjálfstæða lækkun á kröfu stefnanda.

Forsendur og niðurstaða

Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á því að stofnun tryggingarsamninganna þriggja frá 8. febrúar og 4. desember 2008 hafi verið ólögmæt og ógilda skuli samningana með vísan til III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og reglna um góða viðskiptahætti fjármálafyrirtækja.

Hvað tryggingarbréfin tvö frá 8. febrúar 2008 varðar byggir stefndi á því að hann hafi staðið í þeirri trú að þær tryggingar sem þá hafi verið samið um ættu eingöngu að vera til tryggingar tveimur fjármögnunarleigusamningum, sem undirritaðir hafi verið eftir útgáfu tryggingarbréfanna, 25. júní 2008, en stefnandi hagað skjalagerð á þann veg að um allsherjarveð hafi verið að ræða til tryggingar öllum þáverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum stefnda við stefnanda. Stefnanda hafi verið þetta ljóst og af þeirri ástæðu hafi honum borið að gera stefnda sérstaka grein fyrir takmarkalausu umfangi veðtrygginganna. Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi nýtt sér bágindi hans, einfeldni, fákunnáttu eða léttúð og það að stefndi hafi verið honum háður, til að afla sér jafn víðtækrar tryggingaverndar og raun beri vitni, án nokkurs eða óverulegs endurgjalds af hálfu stefnanda. Þá hafi verið óheiðarlegt af stefnanda að bera tryggingarbréfin fyrir sig þar sem ætla megi að stefnandi hafi vitað af þeim hættumerkjum sem við útgáfu bréfanna hafi verið í íslenskri verktakastarfsemi og auknum líkum á vanskilum. Það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera tryggingarbréfin fyrir sig í ljósi efnis þeirra, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar hafi komið til, einkum þeirrar ótrúlegu þróunar sem orðið hafi á starfsumhverfi stefnda, þ.e. slæmrar gengisþróunar og algerar þurrðar í nýjum verkefnum. Brjóti framangreind háttsemi stefnanda í bága við ákvæði 30., 31., 32., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Hvað tryggingarbréfið frá 4. desember 2008 varðar byggir stefndi á því að það hafi verið gefið út í framhaldi af hótun stefnanda um harðar innheimtuaðgerðir á hendur stefnda, haustið 2008, nema stefndi veitti honum aukna tryggingarvernd í veðbandalausum tækjum í eigu stefnda. Hafi stefnandi þá reiknað kröfur sínar til hins ítrasta og ekki veitt stefnda sama svigrúm og almennt hafi verið gert á þessum ótrúlega tíma, þar sem mikil óvissa hafi ríkt í íslensku efnahagslífi. Hafi sú ógn vofað yfir stefnda að öll tæki yrðu tekin af honum og reiknuð nánast verðlaus af stefnanda og hafi stefndi ekki átt annarra kosta völ, vildi hann tryggja rekstur sinn og standa við gerða verksamninga, en að verða við óbilgjörnum og ósanngjörnum kröfum stefnanda um aukna tryggingarvernd. Hafi þá níu tæki verið veðsett til viðbótar þeim tveimur sem veðsett höfðu verið í febrúar. Stefndi telji öll sömu sjónarmið og heimfærslur til lagaákvæða eiga við um tilurð þessa veðsamnings og veðsamninganna frá 8. febrúar. Að auki telji stefndi að ákvæði 29. gr. laga 7/1936 geti einnig átt við, þar sem staða stefnda hafi á þessum tíma verið svo óviss og brothætt, að líta megi á það sem nauðung af hálfu stefnanda að afla sér ríkari veðtryggingar hjá stefnda.

Af hálfu stefnanda er því alfarið hafnað að ásakanir stefnda um að hann hafi verið fenginn til að gefa umrædd tryggingarbréf út með svikum, hótunum, þvingunum eða öðrum aðferðum, sem brjóti í bága við góða viðskiptahætti eða að öðru leyti við aðstæður sem heimili ógildinu, á grundvelli ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936. Ákvæði tryggingarbréfanna séu skýr og hafi stefndi gefið þau út af fúsum og frjálsum vilja og á eigin forsendum.

Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við sanngirnismatið skal skv. 2. mgr. líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Sanngirnismat samkvæmt ákvæðinu ræðst af heildarmati á þeim fjórum þáttum, sem tilgreindir eru í 2. mgr. Af hálfu stefnda hafa ekki, gegn andmælum stefnanda, verið færðar sönnur á að ákvæði umræddra tryggingarbréfa feli í sér, hvað hann varði, ósanngjarna samningsskilmála eða skilmála, sem séu andstæðir góðri viðskiptavenju. Fallast má á það með stefnda að stefnandi hafi, þegar tryggingarbréfin voru gefin út, haft til muna sterkari samningsstöðu en stefndi. Hins vegar verður ekki séð að stefnandi hafi beitt þessari stöðu sinni gagnvart stefnda í þeim tilgangi að fá hann til að undirgangast þá samningsskilmála, sem stefndi telur nú ósanngjarna og í andstöðu við góða viðskiptahætti. Er ekki annað upplýst en að stefndi hafi að fúsum og frjálsum vilja gert umrædda tryggingarsamninga og styðst það við skýrslu U-kk-ef H. E-kk-ef framkvæmdastjóra stefnda, við aðalmeðferð málsins. Í skýrslu hans kom m.a. fram að tryggingarbréfin frá 8. febrúar 2008 hafi verið gefin út af stefnda vegna öflunar nýrra tækja en bréfið frá 4. desember 2008 eingöngu vegna gengisbreytinga og hækkunar leigugreiðslna af þeim ástæðum. Aðspurður svaraði hann því til að útgáfa tryggingarbréfsins frá 8. desember hafi ekki tengst mögulegri riftun af hálfu stefnanda heldur hafi eignaleigusamningar aðila verið framlengdir og farið fram á auknar tryggingar í því sambandi. Ekki hafi reynt á hvað gerast myndi ef stefndi hefði neitað að gefa tryggingarbréfið út enda hafi stefndi fallist á að gefa auknar tryggingar í tækjum, sem verið hafi í hans eigu. Aðspurður kannaðist stefndi við undirskrift sína á tryggingarbréfunum og kvaðst frekar reikna með að hafa lesið yfir texta þeirra áður en hann hafi undirritað þau. Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að sýkna beri hann með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936.

Auk ógildingarreglu 36. gr. laga nr. 7/1936 hefur stefndi, til stuðnings sýknukröfu sinni, eins og áður er rakið, vísað til 30. gr., 31. gr., 32. gr. og 33. gr. laga nr. 7/1936. Á stefnda hvílir sönnunarbyrði fyrir því að ógilda beri umrædda tryggingarsamninga stefnanda og stefnda á grundvelli framangreindra ógildingarreglna. Af hálfu stefnda hefur engin sönnum verið færð fyrir því að stefnandi hafi nýtt sér bágindi hans eða fákunnáttu (31. gr.) eða beitt hann svikum (30. gr.) til að fá hann til að undirrita umrædd tryggingarbréf. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að óheiðarlegt hafi verið af stefnanda að bera umsamin réttindi skv. tryggingarbréfunum fyrir sig í lögskiptum við stefnda (33. gr.) eða að efni tryggingarbréfanna hafi orðið annars efnis en til hafi staðið af hálfu stefnda vegna misritunar eða annarra mistaka (32. gr.). Er umræddum málsástæðum stefnda því hafnað.

Stefndi byggir á því, til stuðnings sýknukröfu sinni, að allir eignaleigusamningarnir, sem mál þetta snúist um, feli í sér lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu skv. 14. gr. laga 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 13. gr. sömu laga. Stefndi telji að þeir dómar, sem gengið hafi um fjármögnunarleigusamninga stefnanda og gengistryggingar samkvæmt þeim, hafi ekki fordæmisgildi í þessu máli, vegna hinna sérstöku aðstæðna og samskipta aðila, sem bendi til þess að um lánasamninga hafi verið að ræða en ekki leigusamninga. Þá byggi stefndi á því að honum hafi verið lofað einhliða kauprétti á leigumunum við uppgjör samninganna.

Af hálfu stefnanda er, hvað framangreindar málsástæður stefnda varðar, á því byggt að þegar liggi skýrt fyrir, í fordæmum Hæstaréttar, að fjármögnunarleigu-samningar aðila séu leigusamningar og brjóti gengistryggingarákvæði þeirra því ekki i bága við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Þá sé því mótmælt að stefnda hafi verið lofað kauprétti að þeim leigumunum sem samningarnir hafi náð til og því síður hafi verið um kaupskyldu að ræða. Hvað kaupleigusamninga aðila varði hafi þeir þegar verið endurreiknaðir á grundvelli dómafordæma Hæstaréttar og af hálfu stefnanda fallið frá gengistryggingu, hvað þá samninga varði.

Ljóst er með vísan til heitis þeirra 19 fjármögnunarleigusamninga aðila, sem um er fjallað í máli þessu, orðalags samninganna og fjölmargra dómafordæma Hæstaréttar að um leigusamninga er að ræða, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 638/2013, nr. 717/2013, nr. 648/2014 og nr. 468/2015. Brjóta gengistryggingarákvæði samninganna því ekki í bága við 13., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu en með öllu er ósannað að samið hafi verið um kauprétt stefnda til handa, hvað leigumuni skv. fjármögnunarleigusamningum aðila varðar. Kröfugerð stefnanda á grundvelli kaupleigusamninga aðila er ekki byggð á gengistryggingu leigugreiðsla eða annarra greiðslna samkvæmt samningunum.

Auk þeirra málsástæðna stefnda, sem að framan hafa verið raktar og afstaða tekin til, byggir stefndi á því að stefnandi muni auðgast á kostnað stefnda, ef kröfur hans í málinu nái fram að ganga, enda fái hann þá í hendur mun meiri verðmæti en nemi upphaflegri fjárfestingu sinni og eðlilegri arðsemi af henni.

Af hálfu stefnanda er því mótmælt að hann hafi auðgast á kostnað stefnda á grundvelli umræddra eignaleigusamninga eða með öðrum hætti.

Ekki hefur verið talið að almenn auðgunarregla gildi í íslenskum rétti. Við mat á því hvort slík regla geti átt við í einstökum tilvikum verður helst byggt á eðli máls og atvikum hverju sinni. Ekki verður séð að forsendur séu til beitingar slíkar reglu í því tilviki sem hér er til úrlausnar, sbr. það sem áður segir um gildi þeirra gengistrygginga sem fjármögnunarleigusamningar aðila fólu í sér og atvik málsins að öðru leyti enda hefur stefndi ekki sýnt fram á tjón, sem rekja megi til ólögmætrar auðgunar stefnanda. Er framangreindri málsástæðu stefnda um óréttmæta auðgun stefnanda því hafnað.

Stefndi byggir á því að á stefnanda hafi hvílt sú skylda að takmarka tjón sitt, eftir að hann hafi fengið leigumuni í sínar vörslur en óumdeilt sé að leigumunum skv. eignaleigusamningum aðila hafi verið skilað til stefnanda. Þessa skyldu megi leiða af eðli máls, meginreglum laga og ákvæði 2. mgr. 62. gr. laga nr. 36/1994 um húsaleigu. Einnig verði hún leidd af 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Það standi upp á stefnanda sem leigusala að sanna, að hann hafi strax gert nauðsynlegar ráðstafanir, eftir skil leigumunanna, til að endurleigja þá eða selja. Einnig verði að gera þá kröfu til stefnanda, að hann upplýsi, hvort umrædd tæki hafi verið seld, eða hvort hann sé enn eigandi þeirra og þá hvort þau hafi verið leigð. Einnig verði stefnandi að upplýsa um söluverð eða leigutekjur. Á meðan stefnandi sinni ekki þessari skyldu sinni, verði að líta svo á að hann hafi fengið, í hverju tæki um sig, verðmæti sem samsvari að minnsta kosti ógreiddum gjalddögum frá því að hann hafi fengið vörslur tækjanna.

Af hálfu stefnanda er hvað framangreinda málsástæðu stefnda varðar á því byggt að uppgjör aðila hafi að öllu leyti verið í samræmi við samninga þeirra og fráleitt að ráðstöfun leigumuna, eftir stefndi hafi skilað þeim í hendur stefnanda, eigi að hafa áhrif á fjárhagslegt uppgjör aðila.

Í 30. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila koma fram reglur um uppgjör milli þeirra vegna loka samninganna skv. 19., 21. eða 28. gr. Þar segir:

1. Leigutaki skal greiða alla ógjaldfallna leigu samkvæmt 5. gr. samningsins og skatta og gjöld skv. 26. gr., vátryggingar skv. 23. gr. og allan annan kostnað af hinu leigða ásamt dráttarvöxtum frá uppgjörsdegi.

2. Leigutaki skal greiða allar gjaldfallnar leigugreiðslur skv. 5. gr. og 6. gr. ásamt dráttarvöxtum og kostnaði skv. 27. gr.

3. Leigutaki skal greiða allan kostnað skv. samkvæmt 29. gr. vegna uppsagnar eða riftunar samnings og innheimtuaðgerða þ.m.t. innheimtu- og málskostnaður lögmanns skv. gjaldskrá. Leigutaki greiðir dráttarvexti vegna þessara atriða frá gjalddaga reikninga.

4. Frá skuld leigutaka til Lýsingar skv. tl. 1-3 hér að framan skal draga verðmat hins leigða. Verði ágreiningur um matið og/eða viðgerðarkostnað og aðilar ná ekki samkomulagi, má leigusali láta selja hið leigða á opinberu uppboði skv. 8. gr. laga nr. 90/1991, enda hafi leigutaki mótmælt matinu eða uppgjörinu skriflega innan 7 daga frá því að honum mátti vera það kunnugt. Að öðrum kosti telst hann við það bundinn. Á sama hátt skal draga frá skuld leigutaka til Lýsingar skv. tl. 1-3, endurgreiðslur eða skaðabætur frá seljanda hins leigða vegna galla eða vanefnda sbr. 19. gr. og vátryggingabætur ef hið leigða ferst eða glatast sbr. 21. gr. Nú myndast hagnaður hjá Lýsingu hf. við uppgjör á leigusamningi og getur Lýsing hf. þá einhliða greitt hann inn á aðrar kröfur eða leigusamninga sem eru í gildi milli sömu aðila.

Ekki verður annað ráðið af orðalagi framangreinds ákvæðis en það feli í sér tæmandi reglur um lokauppgjör í framhaldi af skilum leigumuna m.a. vegna riftunar. Verður því ekki fallist á með stefnda að mögulegt söluverð leigumunar, eftir að leigusamningi lýkur og skil leigumunar hafa átt sér stað, eða höfuðstólsverð nýs leigusamnings, ef leigumunur er endurleigður, eigi að koma til lækkunar á skuld leigutaka í þeim mæli sem söluverðið eða höfuðstólsverðið kunni að vera hærra en matsverð eða uppboðsverð skv. ákvæðinu. Er þessari málsástæðu stefnda því hafnað.

Af hálfu stefnda er á því byggt að allar leigugreiðslur, sem fallið hafi í gjalddaga fyrir 8. júlí 2010, séu niður fallnar fyrir fyrningu. Að mati stefnda beri í því sambandi að líta til upphaflegs samnings aðila, í hverju tilviki um sig, og líta svo á að allar gjaldfallnar leigugreiðslur samkvæmt honum hafi fallið niður að fjórum árum liðnum, sbr. 2. mgr. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 og 3. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007. Engu breyti þótt talið verði að aðilar hafi samið um aðra greiðslutilhögun á einstökum leigugreiðslum, enda hafi stefnandi ávalt reiknað sér fulla dráttarvexti frá upphaflegum gjalddaga.

Af hálfu stefnanda er því mótmælt að kröfur hans á hendur stefnda séu fyrndar, sbr. 2. mgr. 45. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti enda liggi fyrir að stefnandi hafi lýst kröfum fyrir umsjónarmanni nauðsamnings stefnda, 11. október 2010.

Samkvæmt 2. mgr. 45. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti slítur lýsing kröfu fyrir umsjónarmanni nauðasamnings fyrningu hennar gagnvart skuldara. Fyrir liggur að stefnandi lýsti kröfum sínum skv. umræddum eignaleigusamningum fyrir umsjónarmanni með framkvæmd nauðasamningsumleitana stefnda, 11. október 2010, og var móttaka kröfulýsingarinnar staðfest af umsjónarmanninum, 12. október. Fyrningu krafnanna var því slitið, 12. október 2010, en fyrir liggur í gögnum málsins að meint skuld stefnda, skv. kröfugerð stefnanda í máli þessu, er öll til orðin eftir 12. október 2006. Þá var fyrningu krafnanna slitið með birtingu stefnu í máli þessu, 8. júlí 2014. Þeirri málsástæðu stefnda að sýkna beri hann sökum fyrningar er því hafnað.

Af hálfu stefnda er á því byggt að kröfur stefnanda á hendur honum séu fallnar niður sökum tómlætis. Eins og ráðið verði af málavaxtalýsingum aðila, þá hafi samskipti þeirra haustið 2010 verið mikil vegna loka leigusamninganna. Það sé hins vegar ekki fyrr en haustið 2013, eða um þremur árum síðar, sem stefnandi hefji innheimtuaðgerðir á hendur stefnda og komi með skýrum hætti fram með þá afstöðu að hafna skilningi stefnda á uppgjöri aðila, þ.e. að stefndi ætti kröfu á stefnanda en ekki öfugt. Sé þar um stórfellt tómlæti að ræða, sbr. til hliðsjónar 1. og 2. mgr. 32. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Að mati stefnda sé eðlilegt að horfa til þeirra laga, þar sem stefndi hafi afhent stefnanda umráð lausafjárins haustið 2010 og hafi þá átt rétt á athugasemdum um galla á þeirri greiðslu sinni, sem stefndi sannanlega taldi vera ofgreiðslu, þegar um haustið 2010. Einnig sé byggt á sjónarmiðum um ólögfesta tómlætisreglu að teknu tilliti til skyldna stefnanda sem fjármálafyrirtækis og góðra og sanngjarnra viðskiptahátta. Stefndi hafi lagt mikið á sig að byggja upp rekstur sinn að nýju eftir erfiðleika áranna 2008 – 2010 og hafi átt réttmæta kröfu á að stefnandi lýsti því yfir án tafar að hann féllist ekki á uppgjör stefnda.

Af hálfu stefnanda er því hafnað að kröfur hans séu niður fallnar sökum tómlætis. Ástæðan fyrir því að ekki hafi verið gengið fastar fram gagnvart stefnda en raun beri vitni hafi fyrst og fremst verið sú óvissa sem um tíma hafi ríkt um gildi gengistrygginga skv. eignaleigusamningum stefnanda. Strax og þeirri óvissu hafi verið eytt hafi stefnandi hafist handa við að innheimta útistandandi skuld hjá stefnda.

Ákvæði laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 taka eingöngu mið af þeim samningstegundum sem falla undir hugtakið lausafjárkaup. Verður þeim því ekki beitt um fjármögnunar – og kaupleigusamninga, hvorki beint eða með lögjöfnun, nema á grundvelli sérstaks samkomulags þar um. Það er grundvallarregla við túlkun gagnkvæmra samninga að aðili sem halda vill því fram að gagnaðili hans hafi vanefnt samning þurfi að upplýsa gagnaðilann um þá afstöðu sína innan sanngjarns tíma og láta uppi að hann hyggist bera vanefndina fyrir sig. Þau samskipti aðila sem lýst hefur verið m.a. í atvikalýsingu dóms þessa og því sem kunnugt er um tímabundna lagalega ósvissu um gildi gengistrygginga skv. eignaleigusamningum þykja með þeim hætti að stefnda hafi mátt vera ljóst að að stefnandi hygðist fylgja meintum réttindum sínum fram gagnvart stefnda, þegar óvissunni lyki, að því gefnu að niðurstaðan yrði honum í hag, líkt og varð. Var stefnda því ekki rétt að túlka tímabundið aðgerðarleysi stefnanda sem viðurkenningu á því að stefnandi myndi ekki fylgja meintri kröfu sinni eftir. Verður því ekki fallist á það með stefnda að stefnandi hafi fyrirgert kröfum sínum í máli þessu vegna tómlætis.

Í upphaflegri kröfugerð stefnanda í máli þessu var á því byggt að honum væri, skv. 29. gr. eignaleigusamninga aðila, rétt að reikna stefnda til gjalda 15% viðbótarafföll af verðmæti leigumuna. Undir rekstri málsins lækkaði stefnandi kröfugerð sína að teknu tilliti til þess að umrædda heimild væri ekki að finna í átta af þeim eignaleigusamningum sem liggi til grundvallar tölulegri kröfugerð hans í málinu.

Af hálfu stefnda er á því byggt, hvað þá 13 samninga varðar, sem hafa að geyma umrædda 15% niðurfærsluheimild, að ákvæðið feli í sér óeðlilega auðgun stefnanda á kostnað stefnda og af þeirri ástæðu beri að líta framhjá ákvæðinu. Í því sambandi sé til þess að líta að stefnandi hafi einhliða samið þá samninga sem hér um ræði og að fyrir liggi að upphaflega hafi þessi ákvæði ekki verið til staðar. Því hafi hvílt rík skylda á stefnanda til að upplýsa stefnda um þessa mikilvægu breytingu á samningsskilmálum stefnanda, sem virðist hafa komið til á árinu 2006. Það hafi ekki verið gert heldur hafi ákvæðinu verið lætt inn í samninga aðila frá árinu 2006 án þess að stefnda væri gerð grein fyrir breytingunni. Þessar starfsaðferðir stefnanda brjóti í bága við 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, reglur innheimtulaga nr. 95/2008 og almennar ólögfestar meginreglur kröfuréttar. Umrætt ákvæði sé auk þess ósanngjarnt og beri að víkja því til hliðar á grundvelli III. kafla laga 7/1936, einkum 36. gr.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að heimild fyrir umræddum viðbótarafföllum sé að finna í 29. gr. þeirra 13 fjármögnunar- og kaupleigusamninga sem máli skipti. Ákvæðið sé skýrt og með engum hætti ósanngjarnt gagnvart stefnda.

Í 29. gr. umræddra eignaleigusamninga er m.a. mælt svo fyrir að Lýsingu hf. sé heimilt við skil leigumunar, í framhaldi af uppsögn eða riftun, að láta meta leigumun til uppítökuverðs og skuli til frádráttar slíku matsverði koma m.a. 15% viðbótarafföll auk mögulegs viðgerðarkostnaðar og sölulauna. Ákvæðið er skýrt hvað viðbótarafföllin varðar og hefur stefndi ekki sýnt fram á að hann hafi gert athugasemdir við þetta efni ákvæðisins við undirritun eignaleigusamninganna 13 og ekki fyrr en í greinargerð í máli þessu. Þá hefur stefndi ekki fært sönnur fyrir að ákvæðið sé ósanngjarnt í merkingu 36. gr. laga nr. 7/1936 né að beiting þess í uppgjöri aðila feli í sér ólögmæta auðgun af hálfu stefnda. Er þessum málsástæðum stefnda því hafnað.

Stefndi byggir á því að hann hafi aflað sér verðmats viðurkennds aðila á markaðsviðri þeirra leigumuna sem hann hafi skilað stefnanda. Leggja beri þessi verðmöt til grundvallar uppgjöri aðila. Mötin hafi verið unnin í EUR, en miðað við gengi þann 20. október 2010 hafi niðurstaða þeirra vegna leigumuna sem um ræði í máli þessu verið 286.588.060 krónur, og vanti þá mögulega verðmat á eitt tæki. Eins og leiði af gögnum stefnanda hafi heildaruppítökuverð verið 229.780.470 krónur og frá því hafi stefnandi dregið alls 35.647.491 krónur vegna 15% viðbótaraffalla og viðgerðarkostnaðar. Matsverð leigumuna samkvæmt verðmötum stefnanda, að frádregnum afföllum, hafi því numið alls 194.132.979 krónum eða 92.455.081 krónum lægri fjárhæð en stefndi telji að leggja eigi til grundvallar í aðalkröfu. Þá sé matsverð stefnda 56.897.558 krónum hærra en stefnandi telji að leggja eigi til grundvallar í varakröfu og eigi varakrafa því að lækka sem því nemi. Stefndi telji einnig rétt að undirstrika að stefnandi hafi ekki reynt að rökstyðja af hverju leggja eigi uppítökuverð til grundvallar en ekki markaðsverð samkvæmt eigin verðmötum stefnanda. Munurinn sé umtalsverður. Byggi stefndi á því að leggja beri markaðsverð til grundvallar í öllum tilvikum. Einnig sé rétt að ítreka að stefnandi hafi ekki útskýrt af hverju mismunur markaðsverðs og uppítökuverðs sé allt að 30%. Skorti því algerlega sönnun fyrir öðru verði en markaðsverði, verði talið að leggja skuli verðmöt stefnanda til grundvallar.

Stefnandi byggir hvað framangreinda málsástæðu stefnda varðar á því að umrædd verðmöt hafi farið fram í samræmi við 29. og 30. gr. samninga aðila og hafi þeim ekki verið hrundið. Beri því að leggja þau til grundvallar uppgjöri aðila.

Eins og áður hefur verið rakið er í 29. gr. eignaleigusamninga aðila mælt svo fyrir að við skil leigumunar, í framhaldi af uppsögn eða riftun, sé Lýsingu hf. heimilt að láta meta leigumun til uppítökuverðs af umboðsaðila eða öðrum til þess bærum aðila, að mati Lýsingar hf. Þá segir í 30. gr. samninganna, eins og áður er rakið, að frá skuld leigutaka eins og hún hafi verið reiknuð skv. 29. gr. skuli draga verðmat hins leigða. Verði ágreiningur um verðmatið og aðilar nái ekki samkomulagi megi leigusali selja hið leigða á opinberu uppboði skv. 8. gr. laga nr. 90/1991 enda hafi leigutaki mótmælt matinu innan 7 daga frá því að honum mátti vera það kunnugt. Að öðrum kosti teljist hann við það bundinn. Í málinu liggja fyrir uppgjör frá stefnanda til stefnda, vegna eignaleigusamninga aðila. Eru þau dagsett 27. október 2010 hvað samninga nr. 145948 og nr.145980 varðar, 23. nóvember 2010, hvað samninga nr. 145959,145971, 145974, 145989, 147647 og 147957 varðar, 8. desember 2010, hvað samninga nr. 145977, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320 varðar og 20. mars 2012, hvað samninga nr. 813820 og nr. 816601 varðar. Ekki liggur fyrir í gögnum málsins hvenær framangreind verðmöt voru send stefnda en stefndi hefur ekki mótmælt því að hafa móttekið þau. Þá segir í bréfi lögmanna stefnda frá 29. nóvember 2010 að þeir telji „að matsverð tækja sé fundið út með röngum hætti“. Með hliðsjón af framangreindu verður talið að verðmötum stefnanda frá 27. október 2010 hafi ekki verið nægilega andmælt innan tilskilins frests skv. 30. gr. Verður stefndi því talinn við þau bundin og skiptir ekki máli í því sambandi þótt mötin séu ekki formlega staðfest með undirritun matsaðila. Hins vegar verður að telja að stefndi hafi mótmælt nægilega verðmötum stefnanda frá 23. nóvember, sbr. framangreint bréf lögmanns stefnda frá 29. nóvember. Stefndi hefur ekki, gegn andmælum stefnanda, fært sönnur fyrir mótmælum við verðmötum stefnanda frá 8. desember 2010 og 20. mars 2012 og telst hann því við þau bundinn. Í framhaldi af framangreindum mótmælum stefnda, 29. nóvember, vegna uppgjörsins 23. nóvember, bar stefnanda að selja viðkomandi leigumuni á opinberu uppboði til sönnunar á verðmæti þeirra. Það gerði hann ekki. Stefndi hefur lagt fram í málinu verðmöt, hvað umrædda leigumuni varðar, unnin af Verkfæri ehf. Hefur þeim ekki verið hrundið. Mismunur á mati stefnanda og stefnda, að teknu tilliti til umsaminna 15% viðbótaraffalla, sem áður er fjallað um, er samtals 18.007.853 krónur og er rétt að leggja þá fjárhæð til grundvallar útreikningi skv. 30. gr. viðkomandi fjármögnunarleigusamninga.

Stefndi byggir á því að fjárhæð meintrar kröfu stefnanda sé algerlega ósönnuð og beri því að sýkna stefnda vegna sönnunarskorts. Stefnandi leggi fram uppgjör á hverjum samningi um sig, án þess að leitast við að sýna fram á hvernig sú fjárhæð sé fundin út. Einu skjölin sem stefnandi leggi fram, sem veitt geti vísbendingu um fjárhæð meintrar skuldar í hverju tilviki um sig, séu upphaflegir samningar aðila. Í öllum tilvikum séu þeir samningar langt frá því að styðja fjárkröfu stefnanda. Þvert á móti séu þeir í hróplegu ósamræmi við hana. Því telji stefndi að sýkna beri hann, óháð því hvort um lánasamninga eða leigusamninga sé að ræða, vegna sönnunarskorts.

Töluleg aðalkrafa stefnanda í máli þessu byggir á fyrirliggjandi útreikningi hans á meintri skuld stefnda skv. 19 fjármögnunarleigusamningum aðila og tveimur kaupleigusamningum. Útreikningurinn er í samræmi við fyrirliggjandi uppgjör stefnanda frá 27. október 2010 hvað samninga nr. 145948 og nr.145980 varðar, 23. nóvember 2010 hvað samninga nr. 145959,145971, 145974, 145989, 147647 og 147957 varðar, 8. desember 2010 hvað samninga nr. 145977, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320 varðar og 20. mars 2012 hvað samninga nr. 813820 og nr. 816601 varðar með þeim breytingum að stefnandi í þinghöldum, 8. október og 27. nóvember 2015, sbr. dómskjöl nr. 104 og 159, lækkaði aðalkröfu sína annars vegar með því að falla frá 15% viðbótarafföllum hvað tilgreinda átta fjármögnunarleigusamninga varðaði og leiðrétta inneign stefnanda hvað einn tiltekin samning varðaði þ.e. samning upphaflega nr. 114624, síðar nr.149665. Þá lækkaði stefnandi kröfur sínar í þinghaldi, 27. nóvember, sbr. dómskjal nr. 159, vegna endurútreiknings á dómkröfum vegna þeirra tveggja kaupleigu-samninga sem kröfugerð hans byggir að hluta á. Var sá útreikningur að sögn stefnanda vegna sjónarmiða stefnda um þýðingu svonefndrar fullnaðarkvittanareglu. Af hálfu stefnda hefur því ekki verið mótmælt, eins og áður greinir, að stefnandi hafi sent honum framangreind uppgjör. Hefur stefndi ekki hrint hinum tölulega útreikningi stefnanda skv. uppgjörunum og verður hann því hvað fjármögnunarleigusamninga aðila varðar lagður til grundvallar í dómi þessum, að teknu tilliti til þeirrar lækkunar á aðalkröfunni sem stefnandi gerði í þinghaldinu 8. október 2015 og áður er rakin, sbr. dómskjal nr. 104 og því sem að framan greinir varðandi verðmæti þeirra leigumuna, sem uppgjörið frá 23. nóvember 2010 nær til.

Stefndi byggir á því að endurreikningur stefnanda á kaupleigusamningum aðila sé bæði ósannaður og rangur en stefnanda sé óheimilt að endurreikna skuld skv. kaupleigusamningunum frá upphafi. Slíkt verði eingöngu gert til framtíðar og hver greiðsluseðill metinn sem fullnaðargreiðsla vaxta á því tímabili sem hann nái til.

Stefnandi hefur eins og áður greinir lagt fram í málinu á dómskjali nr. 159 endurrútreikning á meintri skuld stefnda skv. kaupleigusamningum aðila. Þeim útreikningi hefur ekki verið hrint af hálfu stefnda og er hann í samræmi við þau dómafordæmi sem fyrir liggja varðandi gildi lokakvittana. Verður hann því lagður til grundvallar dómi í máli þessu.

Að öllu framanrituðu virtu verður að kröfu stefnanda staðfest að tryggingarbréf í eigu hans að fjárhæð 13.000.000 króna,-, miðað við grunnvísitölu 282,6 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda þann 8. febrúar 2008 er hvílir á 1. veðrétti í Lokomo mölunarsamstæðu í eigu stefnda, með skráningarnúmer SH 0084, árgerð 1994, standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320, að fjárhæð 101.773.619 krónur, eftir því sem það nær. Þá verður staðfest að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 10.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 282,6 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda þann 8. febrúar 2008 er hvílir á 1. veðrétti í Caterpillar 345 BLME gröfu á beltum í eigu stefnda, skráningarnúmer EB 0691, árg. 2003, standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320 að fjárhæð 101.773.619 krónur, eftir því sem það nær. Þá verður staðfest að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 32.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 322,3 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda þann 4. desember 2008 er hvílir á 1. veðrétti í eftirfarandi tækjum í eigu stefnda: Caterpillar, beltagrafa, skráningarnr. EB 0330, árg. 1995, Caterpillar jarðýta, skráningarnr. GB 0340, árg. 1990, Caterpillar jarðýta, skráningarnr. GB 0374, árg. 1994, Dynapac valtari, skráningarnr. SA 0074, nýskráð 1991, Dynapac valtari, skráningarnr. IS 0349, árg. 2006, VSS vélavagn, fastanr. LG 725, forskr. 2005, Volvo A35, fastanr. NP 967, forskr. 2003, Volvo A35, fastanr. DY 638, árg. 1990, Langendorf sks, fastanr. LM 479, nýskr. 2007, standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320 að fjárhæð 101.773.619 krónur, eftir því sem það nær. Þá er staðfest að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám í veðrétti sínum skv. tryggingarbréfunum fyrir framangreindum kröfum sínum að því marki sem kröfurnar rúmast innan heildarfjárhæða bréfanna.

Með vísan til framangreindrar niðurstöðu og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 1.800.000 krónur.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Staðfest er að tryggingarbréf í eigu stefnanda, Lýsingar hf., að fjárhæð 13.000.000 króna,-, miðað við grunnvísitölu 282,6 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda, Myllunni ehf., 8. febrúar 2008, er hvílir á 1. veðrétti í Lokomo mölunarsamstæðu í eigu stefnda, með skráningarnúmer SH 0084, árgerð 1994, standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320, að fjárhæð 101.773.619 krónur, eftir því sem það nær.

Staðfest er að tryggingarbréf í eigu stefnanda, að fjárhæð 10.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 282,6 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda, 8. febrúar 2008, er hvílir á 1. veðrétti í Caterpillar 345 BLME gröfu á beltum í eigu stefnda, skráningarnúmer EB 0691, árg. 2003, standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320 að fjárhæð 101.773.619 krónur, eftir því sem það nær.

Staðfest er að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 32.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 322,3 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefnda, 4. desember 2008, er hvílir á 1. veðrétti í eftirfarandi tækjum í eigu stefnda: Caterpillar, beltagrafu, skráningarnr. EB 0330, árg. 1995, Caterpillar jarðýtu, skráningarnr. GB 0340, árg. 1990, Caterpillar jarðýtu, skráningarnr. GB 0374, árg. 1994, Dynapac valtara, skráningarnr. SA 0074, nýskráð 1991, Dynapac valtara, skráningarnr. IS 0349, árg. 2006, VSS vélavagni, fastanr. LG 725, forskr. 2005, Volvo A35 bifreið, fastanr. NP 967, forskr. 2003, Volvo A35 bifreið, fastanr. DY 638, árg. 1990 og Langendorf sks, fastanr. LM 479, nýskr. 2007, standi til tryggingar skuldum stefnda við stefnanda samkvæmt kaup- og fjármögnunarleigusamningum nr. 813820, 816601, 145948, 145959, 145971, 145974, 145977, 145980, 145983, 145992, 145996, 146004, 145986, 145989, 147647, 147957, 149651, 149665, 149669, 153319 og 153320 að fjárhæð 101.773.619 krónur, eftir því sem það nær til.

Staðfest að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám í veðrétti sínum samkvæmt framangreindum tryggingarbréfum, útgefnum 8. febrúar og 4. desember 2008, fyrir framangreindum kröfum sínum, að því marki sem kröfurnar rúmast innan heildarfjárhæða bréfanna.

Stefndi greiði stefnanda 1.800.000 krónur í málskostnað.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf