E-1713/2012

Mál þetta, sem var höfðað 12. desember 2012, var dómtekið 31. maí 2013.

Stefnandi er D-kvk-nf S-kvk-nf, [...], [...].

Stefndu eru Rio Tinto Alcan á Íslandi hf., Straumsvík, Hafnarfirði og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkenndur verði réttur stefnanda til skaðabóta úr hendi stefndu vegna líkamstjóns sem stefnandi hlaut í vinnuslysi 20. júní 2007 þegar hún var við vinnu sína fyrir stefnda Rio Tinto Alcan á Íslandi hf. í álverinu í Straumsvík. Þá er krafist málskostnaðar óháð gjafsóknarleyfi.

Stefndu krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar, en til vara að sök verði skipt þannig að skaðabótaskylda stefnda Rio Tinto Alcan á Íslandi hf. og réttur stefnanda til bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu félagsins hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. verði aðeins viðurkenndur að hluta og málskostnaður felldur niður.

I

Stefnandi var ráðin í sumarafleysingar hjá stefnda Rio Tinto Alcan á Íslandi hf. sumarið 2007. Stefnandi hóf störf 21. maí og starfaði í steypuskála álversins í Straumsvík. Þann 8. júní tók stefnandi þátt í nýliðanámskeiði á vegum stefnda Alcan. Í greinargerð stefndu er haldið fram að stefnandi hafi á þessu námskeiði hlotið fræðslu og leiðbeiningar til að vinna starf sitt í álverinu. Þá hafi stefnandi fengið fræðslu um verklagsreglur stefnda Alcan varðandi flutning mótabotna auk þess sem farið hafi verið yfir notkun á krönum og hvaða aðstæður væru til þess fallnar að skapa hættu á slysum en það hafi til dæmis verið ef staðið væri of nærri þeirri byrði sem lyft væri með krana. Enn fremur hafi stefnandi farið á vinnuvélanámskeið hjá vinnueftirlitinu þar sem kennd hafi verið almenn notkun vinnuvéla og krana. Í stefnu er haldið fram að stefnandi hafi hvorki fengið kennslu né þjálfun í vinnu á krana. Þjálfun stefnanda hafi falist í eins dags nýliðanámskeiði þar sem sýndar voru glærur, en að námskeiðinu loknu hafi starfsmönnum verið kennt á lyftara og þeir látnir taka próf á hann.

Þann 20. júní 2007 um klukkan 19.40 varð stefnandi fyrir slysi. Stefnandi var þá að færa svonefndan mótabotn með mótavagni í steypuskála Alcan. Stefnandi notaði fjarstýrðan krana við verkið. Stefnandi stóð á milli mótabotns og ákeyrsluvarnar, en þar er um hálfur metri á milli, þegar hún fékk mótabotninn á sig, en hann er um 14 tonn að þyngd. Vitni voru ekki að atvikinu en stefndi Alcan tilkynnti það til lögreglunnar og Vinnueftirlits ríkisins. Lögreglan kom þegar á vettvang og segir í skýrslu hennar að stefnandi hafi verið að hífa stykki upp með krana og sé talið að afstaða kranans hafi verið röng og því hafi stykkið hreyfst til með þeim afleiðingum að stefnandi hafi klemmst. Við komu lögreglu á staðinn hafi stefnandi legið á gólfinu með góða meðvitund en sagst finna til eymsla í mjöðm og niður í hægra læri. Var stefnandi flutt með sjúkrabíl á Slysa- og bráðadeild Landsjítans. Sama kvöld, klukkan 20, kom fulltrúi Vinnueftirlits ríkisins á vettvang. Þá voru á staðnum H-kk-nf H-kk-nf öryggisstjóri Alcan og tveir lögreglumenn. Fram kemur í skýrslu vinnueftirlitsins að megin orsök slyssins virðist mega rekja til reynsluleysis stefnanda. Stefnandi hafi verið allt of nálægt mótabotninum þegar hann hafi verið færður á milli staða. Jafnframt hafi verið unnið í nokkrum þrengslum á milli mótabotnsins og ákeyrsluvarnarinnar. Því hafi engin undankomuleið verið fyrir stefnanda þegar mótabotninn færðist lítillega úr stað.

Í stefnu málsins kemur fram að afleiðingar slyssins hafi verið þær að stefnandi hafi verið frá vinnu í nokkrar vikur og á þeim tíma þurft aðstoð við allar athafnir daglegs lífs. Eftir það hafi stefnandi notað hækjur og staf og linað kvalir sínar með verkjalyfjum og æfingum í sundlaug. Hafi bakverkir og sárir verkir í mjöðmum verið þrálátir síðan. Stefnandi hafi ekki náð fullum bata eftir slysið og hafi verið stöðugt undir læknishendi síðan, auk þess sem hún hafi verið í meðferð hjá sjúkraþjálfara og hnykkjara.

Með bréfi til stefnda Vátryggingafélags Íslands hf., dagsettu 11. ágúst 2011, óskaði stefnandi eftir öllum gögnum vegna slyssins og með tölvubréfi, dagsettu 14. desember sama ár tilkynnti stefnandi félaginu þá afstöðu sína að hún teldi stefnda Alcan bótaskyldan vegna slyssins. Með bréfi, dagsettu 15. desember 2011, var bótaskyldu í málinu hafnað og talið að bótaréttur úr frjálsri ábyrgðartryggingu Alcan hjá tryggingafélaginu væri ekki fyrir hendi. Með bréfi, dagsettu 19. desember 2011, hafnaði félagið því ennfremur að bótaréttur úr slysatryggingu launþega Alcan hjá félaginu væri fyrir hendi. Stefnandi skaut ákvörðun tryggingafélagsins varðandi bótarétt úr frjálsri ábyrgðartryggingu til úrskurðarnefndar vátryggingarmála. Staðfesti nefndin niðurstöðu tryggingafélagsins þess efnis að bótaskylda úr frjálsri ábyrgðartryggingu Alcan hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. væri ekki til staðar.

Með bréfi, dagsettu 16. maí 2012, óskaði stefnandi eftir afstöðu stefnda Alcan til skaðabótaréttar stefnanda. Hafnaði Alcan bótaskyldu í málinu með tölvubréfi 20. júní 2012.

Stefnandi fékk útgefið gjafsóknarleyfi hjá innanríkisráðuneytinu 20. september 2012.

II

Svo sem fram er komið var stefnandi flutt á slysa- og bráðadeild Landspítalans strax eftir slysið. Í vottorði E-kk-ef H-kk-ef læknis, dagsettu 20. október 2011, sem byggir á upplýsingum úr sjúkraskrá spítalans, kemur fram að við skoðun á slysadeild hafi verið eymsli yfir hægri mjöðm og aðeins skert hreyfigeta vegna verkja. Beináverkar hafi ekki greinst en mar á mjóbaki og mjaðmagrind. Þá segir að útskýrt hafi verið fyrir stefnanda og foreldrum hennar að hún hafi marist illa á hægri mjöðm og að gera megi ráð fyrir að stefnandi verði með einhver óþægindi í nokkra daga. Þá er þess getið að stefnandi hafi verið bókuð í eftirlit 25. júní 2007 en hafi ekki komið. Enn fremur segir orðrétt í vottorðinu: [...]

Í læknisvottorði [...]

Í bréfi [...]

Í vottorði [...]

Í læknisvottorði [...]

III

Stefnandi byggir kröfu sína á því að orsakir slyssins séu þær að um ónóga verkstjórn hafi verið að ræða, þar sem nýr starfsmaður hafi verið látinn vinna hættulegt verkefni án nægra leiðbeininga og þjálfunar. Því sé um sök að ræða hjá þeim sem höfðu á hendi stjórnun á starfi stefnanda. Stefnandi hafi klemmst á milli mótabotns og árekstrargrindverks þegar hún hafi gengið frá mótabotni með krana. Þegar slysið varð hafði stefnandi aðeins starfað í álverinu í tæpan mánuð og hafði ekki áður gengið ein frá mótabotni. Henni hafði aldrei verið kennt á umræddan krana og hafði aðeins fylgst með einu sinni áður þegar mótabotn var færður enda ekki skipt um mótabotna daglega. Stefnandi hafi samt sem áður verið send ein til verksins en hún hafi aldrei fengið leiðbeiningar um hvorum megin við mótabotninn hún skyldi standa. Því hafi verið um ófullnægjandi leiðbeiningar að ræða. Þetta hafi stefndi Alcan í raun viðurkennt því eftir slysið hafi fræðsla til starfsmanna á þessu sviði verið aukin verulega.

Þá byggir stefnandi kröfu sína á því að um óforsvaranlegar vinnuaðstæður hafi verið að ræða, auk þess sem öryggi hafi verið ábótavant. Árekstrargrindverk það sem stefnandi klemmdist upp við hafi verið staðsett of nálægt botnunum sem var verið að hífa. Ákveðin viðurkenning stefnda Alcan á því að öryggi hafi verið ábótavant felist í því að stefndi hafi brugðist við slysinu með auknum öryggisráðstöfunum til að koma í veg fyrir að slys af svipuðum toga endurtæki sig. Öryggisreglur hafi verið hertar og þjálfun og fræðsla til starfsmanna hafi verið aukin til þess að „reyna eftir fremsta megni að koma í veg fyrir að slíkt gæti endurtekið sig“, líkt og segi í bréfi stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. dagsettu 15. desember 2011. Þær breytingar hafi meðal annars verið gerðar að nú sé öllum starfsmönnum álversins gert að taka próf á krana auk þess sem þeir fái verklega þjálfun á þá. Þegar stefnandi hafi starfað í álverinu, hafi starfsmenn einungis þurft að taka próf á lyftara þrátt fyrir að starfa á krana. Stefnandi hafi því ekki fengið kennslu eða þjálfun í vinnu á krana. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., telji að með þessum ráðstöfunum sé stefndi Alcan ekki að viðurkenna sök sína og bendi jafnframt á að sambærilegt slys og stefnandi hafi orðið fyrir í álverinu hafi hvorki átt sér stað fyrr né síðar, en líkt og áður sé fram komið taki stefndi Alcan undir sjónarmið tryggingafélagsins. Það sé þó ljóst að hefðu aðstæður og verklag á slysstað verið eins og best verði á kosið hefði ekki þurft að bæta verklag eða breyta því neitt.

Um þetta megi vísa til slysatilkynningar, dagsettrar 3. júlí 2007, en undir hana riti verkstjóri og öryggisstjóri stefnda Alcan. Hjá verkstjóra komi fram að hann telji rétt að ræða slysið á öryggisfundi á öllum vöktum. Jafnframt segi öryggisstjóri að hann telji að atvikið beri að ræða á öryggisfundi og hafa þurfi í huga hvenær nýliðar séu full þjálfaðir fyrir kranavinnu. Mikilvægt sé að læra af þessu atviki og sérstaklega þurfi að ræða örugga fjarlægð frá hlassi sem eigi að hífa.

Benda megi á að þrátt fyrir alvarleika slyss stefnanda og ótvíræða lagaskyldu stefnda Alcan, samkvæmt 2. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum hafi Vinnueftirliti ríkisins ekki borist skrifleg tilkynning um slysið frá stefnda Alcan fyrr en 23. júlí 2007 eða fimm vikum eftir slysið 20. júní 2007, en samkvæmt ákvæðinu skuli atvinnurekandi tilkynna skriflega um slys innan viku. Af þessari vanrækslu stefnda leiði að hann beri sönnunarbyrði fyrir því að aðdragandi slyssins, og atvik að öðru leyti, hafi orðið með öðrum hætti en stefnandi byggi á. Verði hann því að bera sönnunarbyrðina fyrir því að eðlilega hafi verið staðið að verki af hans hálfu, en atvinnurekandi teljist ekki hafa fullnægt skyldu sinni samkvæmt 79. gr. framangreindra laga nema hann hafi skriflega tilkynnt um slysið innan tilskilins tíma.

Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., fullyrði að samkvæmt upplýsingum frá stefnda Alcan hafi stefnandi fengið bæði ítarlega þjálfun og leiðbeiningar til að vinna starfið. Félagið haldi því fram að í þjálfun hafi falist að stefnandi hafi setið eins dags nýliðanámskeið og að hún hafi farið á vinnuvélanámskeið hjá vinnueftirlitinu þar sem meðal annars hafi verið farið yfir almenna notkun vinnuvéla og krana. Þessi staðhæfing stefnda sé röng. Stefnandi hafi vissulega setið eins dags nýliðanámskeið þar sem farið hafi verið lauslega yfir helstu þætti í starfsemi álversins. Líkt og áður segi hafi vinnuvélanámskeiðið hjá vinnueftirlitinu falist í eins dags námskeiði þar sem haldin hafi verið glærukynning. Að henni lokinni hafi starfsmönnum verið kennt á lyftara og þeir látnir taka próf á hann. Stefnandi hafi ekki þurft að nota lyftara í því starfi sem hún hafi verið ráðin til og því hafi námskeiðið litla þýðingu haft fyrir hana. Hún hafi notast við krana við starfið en hvorki setið námskeið um notkun hans né hlotið sérstaka þjálfun í meðhöndlun hans. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., beri því einnig við að stefnandi hafi verið undir handleiðslu svonefnds „fóstra“ fyrstu 12 vinnudaga sína. Af þessu megi skilja að reyndari starfsmaður hafi fylgt stefnanda eftir við störf hennar þessa 12 vinnudaga. Reyndin hafi verið sú að stefnandi hafi verið kynnt fyrir „fóstra“ á fyrsta vinnudegi sínum og hafi sá farið með stefnanda um vinnusvæðið, sýnt henni hvar helstu þættir starfseminnar færu fram, sýnt stefnanda kaffistofuna og kynnt hana fyrir samstarfsfólki. Stefnandi hafi síðan verið látin vita að hún gæti leitað til fóstrans ef hún væri í vandræðum fyrstu dagana í vinnunni. Fóstrinn hafi hvorki kennt stefnanda á umræddan krana til að ganga frá mótabotni né farið með stefnanda inn á mótabotnalagerinn þar sem slysið varð.

Í umsögn Vinnueftirlits ríkisins um slysið segi að afstaða mótavagns hafi verið skökk og því hafi mótabotninn hreyfst með þeim afleiðingum að stefnandi hafi klemmst á milli mótabotnsins og grindverks en ljóst sé að þetta hafi hent reglulega. Fram komi að það séu verklagsreglur hjá Alcan að starfsmaður standi fjarri mótabotnum þegar flutningar eigi sér stað og að stefnandi hafi hlotið fræðslu varðandi verklagsreglurnar. Þessi staðhæfing sé fjarri sannleikanum. Stefnandi hafi aldrei verið frædd um nefndar verklagsreglur en hafi árekstrar við grindverk verið eins tíðir og fram komi í umsögn eftirlitsins hefði stefndi Alcan átt að brýna það sérstaklega fyrir starfsmönnum sínum að standa á ákveðnum stað þegar botnar væru hífðir. Það hafi hann þó vanrækt að gera. Í umsögn eftirlitsins komi fram fyrirmæli um úrbætur til stefnda Alcan þar sem segi að endurskoða skuli verklagsreglur varðandi flutning mótabotna.

Stefnandi byggir rétt sinn til bóta úr hendi stefndu á því að það slys sem hún varð fyrir sé skaðabótaskylt samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar, sakarreglunni og reglunni um ábyrgð vinnuveitenda á saknæmum verkum og aðgæsluleysi þeirra, sem undir hann heyri. Vísað er til skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá byggir stefnandi rétt sinn einnig á því að í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum eru lagðar ríkar skyldur á herðar atvinnurekendum um að tryggja öryggi starfsmanna. Stefnandi byggir á því að stefndi Alcan hafi vanrækt þessar skyldur en það hafi leitt til þess að hún hafi slasast. Hún hafi hvorki fengið nauðsynlega kennslu né þjálfun við að vinna störf sín á þann hátt að ekki stafaði hætta af. Um þetta vísar stefnandi til V.-IX. kafla laganna, einkum 13. gr., 14. gr. og 37. gr., 42. gr. og 46. gr. Stefnandi vísar ennfremur til þess að skylda til að tryggja henni örugg starfsskilyrði hafi verið vanrækt. Þá vísar stefnandi til reglugerðar um notkun tækja nr. 367/2006, einkum 7. gr. um skyldur atvinnurekenda. Stefnandi telur að yfirstjórn stefnda Alcan hafi verið skeytingarlaus um öryggisatriði. Meðal annars var svokallað árekstrargrindverk staðsett þannig að hætta stafaði af því fyrir starfsmenn sem unnu umrætt verk. Verkstjóra hafi borið að tryggja að þeirri hættu, sem fólst í vinnulagi við verkið, yrði afstýrt, en í engu hafi verið fylgt reglum laga nr. 46/1980 um bætt öryggi og hvernig eigi að koma í veg fyrir slys. Einnig sé vísað til þeirra reglugerða sem hafi verið settar á grundvelli laga nr. 46/1980, nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum og Evróputilskipana 89/391/EBE og 89/654/EBE.

Stefnandi byggir heimild til höfðunar viðurkenningarmáls á 2. mgr. 25. gr., sbr. d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafan um að tekið verði tillit til 25,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun við ákvörðun málskostnaðar byggist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem lögmönnum er gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Varðandi varnarþing vísast til 33. gr. laga nr. 91/1991.

IV

Stefndu benda á ágalla á málatilbúnaði stefnanda eins og hann er settur fram í stefnu. Ekki sé þó sett fram krafa um frávísun heldur lagt í hendur dómsins að meta hvort um sé að ræða ágalla sem er þess eðlis að leiði til frávísunar án kröfu.

Stefndu telji verulegan vafa leika á því að það skilyrði sé uppfyllt fyrir því að höfða málið sem viðurkenningarmál að stefnandi hafi af því lögvarða hagsmuni, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að lögvarðir hagsmunir séu til staðar. Stefndu telji slíka sönnun ekki liggja fyrir og málsgögn sýni alls ekki fram á tengsl á milli þeirra einkenna sem stefnandi kvartar yfir í dag og atviksins sem málið snýst um. Byggi það á því að mjög langur tími leið frá atvikinu þar til stefnandi leitaði til læknis vegna meintra einkenna og skorti því allt orsakasamband þar á milli. Vísi stefndu nánar um það til umfjöllunar um sýknukröfu að því er varðar skort á orsakatengslum en sömu sjónarmið eigi við.

Stefndu telja að eins og málið sé lagt fyrir af hálfu stefnanda snúi það að mögulegum rétti stefnanda til bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda Alcan hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Stefndu telji málið afmarkast við þetta en varði ekki mögulegan bótarétt úr slysatryggingu launþega, jafnvel þó hluti málsgagna eigi eingöngu við um þá tryggingu, enda ekki að sjá að kröfugerð stefnanda eða umfjöllun í stefnu lúti að launþegatryggingunni. Um hugsanlega skaðabótaábyrgð í málinu fari eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Leiðir af þeim reglum að sönnunarbyrði hvíli á stefnanda um að stefndi eða einhver sem stefndi ber ábyrgð á, beri að lögum skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir og þar með að greiðsluskylda sé fyrir hendi úr frjálsri ábyrgðartryggingu Alcan hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. Í þessu felist að stefnandi verði að sanna að einhver háttsemi Alcan, sem teljist saknæm í skilningi skaðabótaréttar, hafi leitt til þess að stefnandi varð fyrir því tjóni sem haldið sé fram í málinu. Með öðrum orðum að orsakasamband sé á milli þeirrar meintu saknæmu háttsemi og umfangs meints tjóns.

Stefndu hafni því sem haldið sé fram í stefnu að atvikið hafi ekki verið tilkynnt lögum samkvæmt. Eins og málsgögn beri með sér þá hafi lögregla þegar verið kölluð til og einnig Vinnueftirlit ríkisins og hafi fulltrúar beggja aðila komið á vettvang. Tilkynning Alcan til lögreglu og vinnueftirlitsins hafi því verið í samræmi við 2. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Í þessu sambandi sé tekið fram að þó formleg tilkynning til vinnueftirlitsins sé dagsett nokkru eftir atvikið 20. júní 2007, eða 3. júlí 2007, þá breyti það ekki þeirri staðreynd að slysið hafi verið tilkynnt samdægurs og fulltrúi eftirlitsins hafi komið á vettvang. Það sé því rangt sem segi í stefnu að tilkynning til vinnueftirlitsins hafi borist því löngu síðar. Þvert á móti séu framlögð málsgögn skýr um annað enda hafi Alcan í hvívetna uppfyllt lagaskyldu sína hvað varðar tilkynningar. Í ljósi framangreinds sé því mótmælt að sönnunarbyrðin hvíli að einhverju leyti á stefndu heldur gildi almennar sönnunarreglur í málinu, það er að sönnunarbyrðin sé öll hjá stefnanda í máli þessu.

Krafa stefndu um sýknu af kröfum stefnanda sé meðal annars byggð á því að ósannað sé að orsakatengsl séu á milli núverandi einkenna stefnanda og atviksins 20. júní 2007. Ekkert liggi fyrir í málinu um að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni af völdum atviksins við störf sín hjá Alcan þann dag. Stefndu telji að ekki sé fyrir að fara neinum orsakatengslum á milli umrædds atviks 20. júní 2007 og ætlaðra einkenna sem stefnandi telji sig haldna í dag. Í því sambandi veki stefndu athygli á því að hvergi í stefnu sé þeim einkennum lýst sem stefnandi telji sig búa við í dag sem meintum afleiðingum af umræddu slysi. Stefndu telji þar með að öllu leyti ósannað og í raun afar ólíklegt að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni sem sé afleiðing af því atviki sem málið snúist um. Beri stefndi Alcan því enga skaðabótaábyrgð í málinu og þar með sé ekki til staðar bótaréttur úr frjálsri ábyrgðartryggingu Alcan hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. Stefnandi hafi hvorki leitt að því líkur að hún hafi orðið fyrir tjóni vegna umrædds atviks né gert grein fyrir því í hverju tjónið felist og hver tengsl þess séu við atvik málsins. Stefndu telji langt frá því að málsgögn um sjúkrasögu stefnanda bendi til að einkenni stefnanda í dag sé að rekja til slyssins. Stefnandi hafi samdægurs leitað á slysadeild vegna verkja í mjöðmum en hafi ekki séð ástæðu til að koma í eftirlit eins og þar hafi verið gert ráð fyrir. Hún hafi ekki leitað til læknis fyrr en þremur árum síðar en stefnandi hafi farið á heilsugæslustöð 25. ágúst 2010 vegna verkja í mjóbaki og fengið tilvísun í sjúkraþjálfun. Orsakatengsl séu því ósönnuð og vegi þar þyngst að stefnandi hafi ekki mætt í endurkomu eins og ráðgert hafi verið. Það bendi jafnframt til þess að óþægindi hennar hafi að mestu minnkað. Þá byggi stefndu á því að stefnandi hafi einungis verið fjarverandi frá vinnu 21. til 23. júní 2007 sem bendi til þess að einkennin hafi að mestu gengið til baka svo skömmu eftir atvikið og fyrr en ráð hafi verið fyrir gert. Megi ætla að það hafi átt sinn þátt í því að stefnandi hafi ekki talið þörf á að mæta í endurkomu fimm dögum eftir atvikið.

Þá byggi stefndu á því að læknisfræðileg gögn sem gefin séu út vegna tiltekinna einkenna rúmum þremur árum eftir slys færi ekki sönnur á það að einkennin sé að rekja til atviksins 20. júní 2007. Orsakatengsl séu þannig ósönnuð. Fram komi í niðurstöðum læknisvottorðs F-kvk-ef J-kvk-ef að stefnandi hafi marist illa á hægri mjöðm. Byggi stefndu á því að mar sé tímabundið ástand sem gangi til baka. Ósannað sé því að stefnandi hafi orðið fyrir nokkru tjóni vegna þess. Þá komi fram í vottorðinu að stefnandi hafi fengið beiðni um sjúkraþjálfun við komu til F-kvk-ef 25. ágúst 2010. Stefnandi virðist ekki hafa farið til sjúkraþjálfara fyrr en tæpu ári eftir síðastnefnda heimsókn til F-kvk-ef. Næsta læknisheimsókn hennar er 3. október 2011 er stefnandi fór aftur til heimilislæknis um ári eftir fyrstu komu til þangað. Stefnandi hafi því næst leitað læknis um ári síðar er hún hafi farið til skoðunar hjá S-kk-þgf Á-kk-þgf K-kk-þgf bæklunarlækni 10. júlí 2012. Þá hafi verið liðin fimm ár frá slysinu.

Samkvæmt framangreindu hafi svo langur tími liðið frá slysinu þar til stefnandi hafi leitað læknis á ný að það sé mjög ósennilegt að fyrir hendi séu tengsl á milli þess og slyssins, enda liggi í raun ekki fyrir hvaða einkenni stefnandi telji sig nú búa við vegna slyssins og hún grundvalli kröfur sínar á. Að bíða í mörg ár með að leita læknis eða meðferða bendi eindregið til þess að þeir áverkar sem stefnandi hafi verið greind með á slysadeild strax eftir slysið hafi gengið til baka. Koma á heilsugæslustöð löngu síðar og til bæklunarlæknis eftir enn lengri tíma, stafi af allt öðrum ástæðum en umræddu slysi. Stefndu telji engu breyta þó að í þeim vottorðum sé miðað við að einkenni stefnanda sé að rekja til slyssins enda ljóst að þær upplýsingar og lýsingar séu eingöngu hafðar eftir stefnanda sjálfri en ekki byggðar á læknisfræðilegum samtímagögnum. Stefndu telji því orsakasamband á milli ætlaðra, ótilgreindra einkenna í dag og atviksins augljóslega skorta. Leiði af því að sýkna ber stefndu af öllum kröfum stefnanda.

Stefndu byggja á því að það sé ósannað að atvikið megi rekja til sakar Alcan. Eigi Alcan hvorki sök á atvikinu né beri skaðabótabyrgð á því að öðru leyti. Stefndu byggi á því að Alcan hafi gætt fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað í samræmi við ákvæði 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Byggi stefndu jafnframt á því að stefnandi hafi fengið nauðsynlega kennslu og þjálfun fyrir störf sín þannig að ekki stafaði hætta af í samræmi við ákvæði 14. gr. laga nr. 46/1980. Stefnandi hafi meðal annars fengið ítarlega þjálfun og leiðbeiningar um færslu mótabotns með mótavagni. Í því sambandi hafi stefnandi setið eins dags nýliðanámskeið á vegum Alcan, vinnuvélanámskeið hjá vinnueftirlitinu og auk þess var stefnandi undir handleiðslu “fóstra” fyrstu 12 vinnudaga sína hjá Alcan. Eitt meginhlutverk “fóstrakerfisins” sé að auðvelda nýliðum að hefja störf hjá Alcan, tryggja að þeir fái allar nauðsynlegar upplýsingar og finni fyrir öryggi og ánægju í starfi. Stefnandi hafi gefið fóstra sínum framúrskarandi fyrir frammistöðu sína. Af framangreindu megi ráða að Alcan hafi uppfyllt allar þær skyldur sem á félaginu hvíldu varðandi fræðslu, leiðbeiningar, kennslu og þjálfun. Einnig hafi Alcan gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað í samræmi við 13. og 14. gr. laga nr. 46/1980. Atvikið sé því ekki að rekja til ónógrar verkstjórnar eða ófullnægjandi fyrirmæla Alcan. Líkt og verklagsreglur Alcan kveði á um hafi starfsmaður ekki átt að standa nærri krana eða þeirri byrði sem verið að flytja. Þannig væri gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta í samræmi við 37. gr. laga nr. 46/1980. Fjarstýring sú sem stefnandi notaði til að stjórna krananum hafi einmitt verið notuð til að starfsmaður gæti staðið í hæfilegri og öruggri fjarlægð. Það gerði stefnandi ekki, þvert á verklagreglur og þá fræðslu sem hún hafði fengið. Þá sé ekkert fram komið í málinu sem sýni að vinnustaðurinn, vélar, áhöld eða annað slíkt hafi verið þannig úr garði gert að ekki hafi verið gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta í samræmi við 42. og 46. gr. laga nr. 46/1980. Sé fullyrðingum stefnanda um hið gagnstæða mótmælt sem röngu og ósönnuðu og nægi í því sambandi að vísa til skýrslu vinnueftirlitsins. Hefði vinnueftirlitið talið að vinnu, verklagi, aðstöðu eða búnaði væri að einhverju leyti ábótavant, hefði verið getið um það í umræddri skýrslu en það hafi ekki verið gert. Af framangreindu sé því ljóst að Alcan hafi ekki brotið gegn skráðum hátternisreglum, venjum eða viðmiðunum á þessu sviði sem leiði til skaðabótaábyrgðar stefndu í máli þessu. Ekki hafi verið um að ræða ónóga verkstjórn. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á hvernig umræddar lagagreinar eða önnur skráð fyrirmæli hafi verið brotin. Í þessu sambandi byggi stefndu ennfremur á því að almennar tilvísanir í lagaákvæði án frekari útskýringa dugi ekki til sakarábyrgðar. Um sé að ræða almennar leiðbeiningarreglur sem Alcan framfylgdi umrætt sinn. Þá er því mótmælt að staðsetning árekstrargrindverks hafi verið þannig að það skapaði hættu fyrir starfsmenn sem unnu umrætt verk. Það hafi fyrst og fremst verið staðsetning stefnanda sjálfrar en ekki árekstrargrindverksins sem hafi leitt til umrædds atviks. Þá sé því mótmælt sem röngu að aðstæðum á vinnustað hafi verið breytt eftir atvikið, enda vísar stefnandi ekki til neinna gagna því til stuðnings. Jafnvel þó verklagsreglum eða vinnustað hefði verið breytt eftir atvikið þá feli það eitt og sér ekki í sér viðurkenningu á því að aðstæður hafi verið með saknæmum hætti í umrætt sinn. Jafnvel þó Alcan hafi ekki fengið athugasemdir frá Vinnueftirlitinu ákvað félagið sjálft að fara yfir atvikið og skoða hvernig koma mætti í veg fyrir að slíkt endurtæki sig. Slík vinnubrögð séu ekki viðurkenning á því að bera sakarábyrgð vegna atviksins.

Í ljósi þess sem rakið hafi verið byggja stefndu auk þess á því að atvikið sé að rekja til eigin sakar stefnanda eða óhappatilviks sem engum verður gert að bera ábyrgð á. Í nýliðafræðslu hafi sérstaklega verið vikið að því að ekki ætti að standa nærri mótabotni við flutning þeirra, en stefnandi hafi ekki farið að þeim verklagsreglum. Það að hafa fengið fræðslu um að standa fjarri krana en fara síðan ekki að slíkum fyrirmælum geti ekki talist annað en eigin sök stefnanda. Í skýrslu vinnueftirlitsins um slysið sé komist að þeirri niðurstöðu að atvikið megi rekja til reynsluleysis stefnanda sjálfrar. Taka stefndu undir niðurstöðu vinnueftirlitsins enda hafi stefnanda verið ljóst hvernig hún átti að standa að flutningi mótabotnsins en gerði ekki. Af þessu leiði að engri sök stefndu sé til að dreifa í málinu enda bendir allt til þess að um eigin sök stefnanda hafi verið að ræða eða óhappatilvik. Stefnandi hafi vitað af verklagsreglunum og hafi því verið ljóst að háttsemin sem hún viðhafði, það er að standa svo nærri mótabotni, fæli í sér tjónshættu. Bar henni því að leiða hugann að hættueiginleikum háttseminnar. Þar sem stefnandi hafi ekki gert það, hafi hún ekki sýnt af sér venjulega aðgæslu en það leiði til þess að hún beri sjálf ábyrgð á atvikinu vegna eigin sakar.

Verði ekki fallist á framangreint byggi stefndu á því að stefnandi glati bótarétti fyrir hið ætlaða tjón, þar sem hún hafi ekki sinnt skyldu sinni til þess að takmarka tjón sitt. Í þessu sambandi byggi stefndu á því að skylda stefnanda til þess að takmarka tjón sitt standi til þess að gera það sem sanngjarnt sé að ætlast megi til af stefnanda. Stefnanda bar meðal annars að sinna fyrirmælum lækna sem miðuðu að því að ná bata og stunda eðlilega endurhæfingu. Ljóst sé að stefnandi hafi ekki komið í eftirlit 25. júní 2007 eins og ráð hafi verið fyrir gert. Auk þess hafi stefnandi ekki farið til sjúkraþjálfara fyrr en tæpu ári eftir að hún hafi fengið uppáskrifaða beiðni þess efnis frá heimilislækni. Loks þegar stefnandi hafi farið til heimilislæknis hafi um þrjú ár verið liðin frá slysi og því um fjögur ár frá slysi þar til stefnandi fór til sjúkraþjálfara. Leiði framangreint til þess að stefnandi hafi ekki sinnt skyldu sinni til að takmarka tjón sitt og glati hún því rétti til bóta auk þess sem ætlað tjón er ósannað.

Verði þrátt fyrir framangreint litið svo á að sannað sé að stefnandi hafi í raun orðið fyrir varanlegu líkamstjóni sem sé í orsakasambandi við atvikið 20. júní 2007 og sennileg afleiðing þess, þá sé byggt á því til vara að skipta beri sök og stefnandi látin bera mestan hluta tjóns síns sjálf. Eiga sömu rök og sjónarmið við hér og rakin eru í umfjöllun um aðalkröfu að því er varðar eigin sök stefnanda og er vísað til þess.

Hvað lagarök varðar vísa stefndu til almennra reglna skaðabóta- og vátryggingaréttar, einkum meginreglna um sönnun, sönnunarbyrði og orsakasamband, skaðabótalaga nr. 50/1993, laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, skilmála frjálsrar ábyrgðartryggingar, laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað byggir á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991.

V

Í máli þessu er deilt um bótaábyrgð stefndu á slysi sem stefnandi varð fyrir við vinnu sína í álveri stefnda Rio Tinto Alcan á Íslandi hf. í Straumsvík 20. júní 2007 og hvort tjón stefnanda verði rakið til slyssins. Dómari gekk á vettvang 16. maí 2013 og skoðaði aðstæður í steypuskála álversins þar sem slysið varð.

Í skýrslu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu og umsögn Vinnueftirlits ríkisins er að finna lýsingu á því hvernig slysið atvikaðist. Þær lýsingar eru hafðar eftir stefnanda en upplýst er í málinu að vitni voru ekki að slysinu. Í skýrslu lögreglunnar segir að stefnandi hafi verið að hífa stykki upp með krana. Talið er að afstaða kranans hafi verið röng og því hafi stykkið hreyfst til með þeim afleiðingum að stefnandi klemmdist. Í umsögn Vinnueftirlitsins segir að stefnandi hafi verið að færa mótabotn með mótavagni og notað fjarstýringu við það. Hafi stefnandi staðið á milli mótabotnsins og ákeyrsluvarnar en þar hafi einungis verið um hálfur metri á milli. Þá segir að talið hafi verið að afstaða mótabotnsins hafi verið “skökk” og því hafi mótabotninn hreyfst með þeim afleiðingum að stefnandi klemmdist á mjöðm á milli mótabotnsins og ákeyrsluvarnarinnar. Í tilkynningu til vinnueftirlitsins um slysið, dagsettri 3. júlí 2007, sem undirrituð er af S-kk-þgf A-kk-þgf Þ-kk-þgf fyrir hönd Alcan á Íslandi hf., er tildrögum slyssins lýst þannig: “Starfsmaður var að fara að ganga frá mótabotni. Þegar hún hífði mótabotninn gekk hann til og fór á starfsmanninn með þeim afleiðingum að hún klemmdist á milli mótabotns og árekstargrindverks.”

Fyrir dómi greindi stefnandi svo frá að þegar slysið varð hefði hún verið að ganga frá mótabotni inn á mótabotnalager með krana, hefði fest keðjur á öll fjögur hornin og hefði verið að strekkja keðjurnar en fjarstýringarnar hefðu verið “mjög leiðinlegar” og þegar hún ýtti á hnapp á fjarstýringunni til að strekkja keðjurnar hefði mótabotninn lyfst upp um nokkra sentímetra þannig að hann hafi runnið af stað í áttina til hennar og lent á hægri mjöðm hennar en hinum megin við hana var árekstrargrindverk þannig að vinstri hliðin fór á það. Klemmdist stefnandi þar á milli. Þá kom fram að stefnandi hefði ekki vitað að fjarstýringarnar væru “leiðinlegar” en ætlunin hefði verið að ýta laust á hnapp á fjarstýringunni til strekkja keðjurnar og færa sig síðan frá byrðinni þegar fullljóst væri að allt væri í lagi. Stefnandi greindi frá því að henni hefði verið sagt að standa ætti nálægt mótabotninum meðan strekkt væri á keðjunum en það væri nauðsynlegt til að sjá vel öll horn mótabotnsins og ganga úr skugga um að keðjurnar væru vel festar og ekki snúnar.

Aðila málsins greinir ekki á um það með hvaða hætti slysið varð og í stefnu málsins og greinargerð stefndu er aðdraganda og atvikum lýst á sama veg í öllum meginatriðum. Að því virtu og samkvæmt málsgögnum verður lagt til grundvallar við úrlausn málsins að slysið hafi atvikast þannig að stefnandi hafi ætlað að hífa mótabotn, sem vegur um 14 tonn, með fjarstýrðum krana af mótabotnsvagni eða palli og hafi ætlað að byrja á því að strekkja keðjur sem hún hafði fest á fjögur horn mótabotnsins áður en honum yrði lyft af pallinum, en við það hafi botninn lyfst, færst til og frá og lent á stefnanda, sem stóð á milli mótabotnsins og árekstrargrindverks og hafi stefnandi þá klemmst á milli mótabotnsins og grindverksins.

Krafa stefnanda er byggð á því að orsök slyssins sé að um ónóga verkstjórn hafi verið að ræða þar sem nýr starfsmaður hafi verið látinn vinna hættulegt verkefni án nægra leiðbeininga og þjálfunar. Því sé um að ræða sök hjá þeim sem stjórnuðu stefnanda í starfinu. Fyrir liggur að stefnandi naut aðstoðar svonefnds “fóstra” á fyrstu dögunum í starfi hjá stefnda Alcan og sótti auk þess nýliðanámskeið 8. júní 2007 eða tæplega tveimur vikum fyrir slysið. Aðila greinir á um það hvað var kennt á námskeiðinu. Engra gagna nýtur við um það, en fyrir dómi greindi vitnið H-kk-nf H-kk-nf öryggisstjóri stefnda Alcan frá því að á slíku námsskeiði væri farið yfir hvaða aðstæður væru til þess fallnar að skapa hættu á slysum. Þá kom fram í skýrslum vitnanna E-kvk-ef Á-kvk-ef, A-kk-ef D-kk-ef S-kk-ef og K-kvk-ef B-kvk-ef G-kvk-ef, sem öll sóttu nýliðanámskeið um leið og stefnandi, að farið hefði verið yfir öryggisreglur. Nefnd vitni eða önnur sem gáfu skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins gátu ekki greint frá því með skýrum hætti hvaða öryggisreglur hefðu verið kenndar á nýliðanámskeiði stefnda Alcan eða hvort farið hefði verið yfir öryggisreglur á nýliðanámskeiðinu eða vinnuvélanámskeiði á vegum Vinnueftirlits ríkisins. Stefnandi greindi frá því að námskeiðið hafi verið almenn kynning á starfsemi stefnda Alcan með glærusýningu, auk kynningar á vinnusvæðinu. Þá hafi nýliðum verið kennt að slökkva eld. Að mati dómsins stendur það stefnda Alcan nær en stefnanda að leggja fyrir dóminn upplýsingar um þá nýliðafræðslu sem sögð er vera þáttur í undirbúningi sumarstarfsmanna hjá stefnda Alcan en það hefur ekki verið gert. Þá hefur ekki verið lögð fram “handbók nýliða” sem málsgögn bera þó með sér að hafi verið afhent stefnanda og öðrum nýliðum í starfi hjá stefnda Alcan.

Stefnandi greindi frá því fyrir dómi að henni og mörgum öðrum sumarstarfsmönnum hefði verið sýnt hvernig vinna ætti það verk sem stefnandi vann þegar slysið varð. Þá hefði starfsmaður í steypuskála, H-kk-nf að nafni, látið nýliða festa keðjur á mótabotninn og þá staðið á svipuðum stað og stefnandi þegar slysið varð en það væri nauðsynlegt að standa nálægt mótabotninum til að aðgæta og tryggja að keðjurnar væru rétt festar og ekki snúnar. Síðan væri venjan að færa sig fjær byrðinni sem hífa ætti þegar búið væri að ganga úr skugga þessi atriði. Vitnið H-kk-nf S-kk-nf gaf skýrslu fyrir dómi en kannaðist ekki við að hafa leiðbeint stefnanda um það hvernig standa ætti að verkinu. Fram kom hjá vitninu að það hefði ekki verið að vinna í álverinu í júní, júlí eða ágúst 2007 vegna sumarleyfa og fæðingarorlofs.

Vitnið S-kk-nf E-kk-nf Þ-kk-nf þáverandi verkstjóri stefnda Alcan gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvaðst hafa verið vaktstjóri í steypuskála og á staðnum þegar slysið varð en kvaðst ekki hafa gefið stefnanda fyrirmæli um að færa mótabotninn í umrætt sinn og ekki vita hver hefði gefið stefnanda þau fyrirmæli. Vitnið taldi líklegt að það hefði verið starfsmaður á steypuvél. Vitnið sagði það vera almenna reglu að standa í öruggri fjarlægð frá byrði sem hífa ætti hvort sem um væri að ræða mótabotna eða aðra byrði. Vitnið kvað starfsmenn fara í gegnum þjálfunarferli, nýliðafræðslu, vinnuvélanámskeið og fóstrakerfi. Þá kom fram að starfsmannahald Alcan bæri ábyrgð á fræðslu á námskeiðum en vitnið bæri ábyrgð á því að nýliðar eins og stefnandi væru nægilega þjálfaðir fyrir kranavinnu á mótabotnslager. Vitnið kvaðst bera ábyrgð á verklegri þjálfun sem vaktstjóri í steypuskálanum. Starfsmenn sem eru reyndir á steypuvélum kenna nýliðum og tyggja að þeir séu nægilega þjálfaðir. Aðspurt kvaðst vitnið ekki vita hvort stefnandi hefði fengið upplýsingar um örugga fjarlægð við hífingu byrða, en það væri hluti af fræðslunni og ætti almennt við gagnvart öllum hífingum. Þá kom fram hjá vitninu að þjálfun nýliða á krana færi fram undir leiðsögn, fyrst þannig að nýliði væri látinn horfa á verkið unnið en eftir það fengju þeir þjálfun hjá reyndari starfsmanni og gætu þá sinnt hífingu. Ekki væri gerður greinarmunur á því hvort verið væri að hífa mótabotna eða aðra byrði.

Vitnið H-kk-nf H-kk-nf greindi frá því að sumarstarfmenn sem koma til starfa hjá stefnda Alcan fengju “fóstra” og væru hafðir með reyndum starfsmönnum sem leiði viðkomandi í gegnum það starf sem viðkomandi sé ætlað að vinna. Misjafnt væri hversu nýliðar væru fljótir að ná tökum á þeim störfum sem þeim væri ætlað að vinna, en reglan væri að nýliði væri undir strangri leiðsögn fyrstu sex vaktirnar í starfi, en eftir það væri nýliði orðinn nokkuð sjálfstæður. Þetta væri venjan en vitnið kvaðst ekki þekkja til aðstæðna eða þjálfunar stefnanda. Vitnið bar að ekki væri óalgengt að nýliði færði til mótabotna. Vitnið greindi frá því að “fóstri” starfsmanns væri tengiliður hans á vakt og ætti að sjá til þess að viðkomandi nýliði fengi kennslu hjá reyndum starfsmanni, enda væri fóstrinn tengiliður en ekki kennari. Kennslan fælist í því að nýliði horfði á reyndan starfsmann vinna eitthvert verk og byrjaði síðan að vinna verkið sjálfur. Hjá stefnda Alcan færu nýliðar á heilsdags nýliðanámskeið þar sem farið væri yfir helstu öryggisreglur og áhættuþætti í störfum. Eftir nýliðanámskeið væru eins dags grunnnámskeið á hverju vinnusvæði þar sem farið væri nánar yfir það sem fram færi á hverju vinnusvæði. Vitnið kvað það vera matsatriði hvenær nýliði væri fullþjálfaður til starfa og væri það kennari viðkomandi nýliða sem legði mat á það í samráði við verkstjóra. Einnig kom fram hjá vitninu að á þeim tíma sem slysið varð hefði ekki verið gerð krafa um brúkranaréttindi en slík krafa væri gerð hjá stefnda núna.

Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið og því sem fram kom í lið I hér að framan liggur fyrir að stefnandi hafði starfað í stuttan tíma hjá stefnda Alcan þegar hún var látin færa mótabotn með fjarstýrðum krana upp á eigin spýtur án sérstakrar verkstjórnar eða eftirlits. Þrátt fyrir að stefnandi hafi sótt nýliðanámskeið, námskeið á vegum vinnueftirlitsins og notið handleiðslu fóstra á fyrstu dögum í starfi þykir að mati dómsins ósannað að stefnandi hafi fengið viðhlítandi leiðbeiningar um það hvernig standa ætti að því að hífa mótabotn og færa til með fjarstýrðum krana og þá ekki um þá hættu sem gæti skapast væri afstaða byrðarinnar röng sem leitt gæti til þess að byrðin færðist til og ruggaði fram og til baka í stað þess að lyftast beint upp af mótabotnsvagninum sem hún hvíldi á. Stefnda, Rio Tinto Alcan á Íslandi hf., var eða mátti vera kunnugt um að slík hætta væri fyrir hendi, enda segir í áðurnefndri umsögn Vinnueftirlits ríkisins að ljóst sé að mótabotnarnir hafi reglulega rekist á ákeyrsluvörnina. Það hafi sést af því að hún hafi bognað nokkuð.

Stefnandi heldur því fram að hún hafi einu sinni fylgst með því í hópi nýliða þegar mótabotn var hífður og færður til með fjarstýrðum krana, en hún hafi aldrei fengið sérstaka þjálfun í þessu verki eða verið látin vinna það undir handleiðslu frá reyndum starfsmanni eða leiðbeiningum um það hvernig standa ætti að því. Ekki er upplýst í málinu hvaða reyndi starfsmaður það var sem stefnandi naut leiðsagnar hjá. Vitnið I-kk-nf M-kk-nf L-kk-nf gaf skýrslu fyrir dómi en hann var “fóstri” stefnanda sumarið 2007. Vitnið kvaðst ekki hafa kennt stefnanda eða leiðbeint í störfum hennar í steypuskálanum, en vitnið hefði farið með stefnanda til S-kk-þgf A-kk-þgf Þ-kk-þgf verkstjóra. Vitnið gat ekki upplýst hver það hefði verið sem hefði fengið það hlutverk að kenna stefnanda til verka í steypuskálanum. Fram kom hjá vitninu að það hefði unnið á öðrum stað en stefnandi. Vitnin S-kk-nf E-kk-nf og H-kk-nf H-kk-nf leiðbeindu stefnanda ekki og gátu ekki greint frá því hver hefði leiðbeint eða þjálfað stefnanda. Sama á við um vitnið H-kk-þf S-kk-þf. Samkvæmt þessu liggur ekki fyrir hvaða þjálfun stefnandi fékk að loknu nýliðanámskeiðinu og námskeiði vinnueftirlitsins, aðrar en upplýsingar stefnanda um að hún hafi í eitt skipti ásamt öðrum nýliðum horft á mótabotn færðan með fjarstýrðum krana. Er þannig ósannað að stefnandi hafi hlotið þjálfun á krana og verður stefndi Alcan að bera hallan af þessum sönnunarskorti í málinu.

Þá liggur fyrir að engar skráðar verklagsreglur voru til um það hvernig standa ætti að því að færa mótabotna með fjarstýrðum krana. Í reglum stefnda Alcan um kranavinnu kemur fram að kranastjórnandi þurfi alltaf að hafa góða yfirsýn yfir það svæði sem unnið sé á og alltaf beri að ganga með byrði, “en í öruggri fjarlægð.” Af hálfu stefndu er á því byggt að í nýliðafræðslu á vegum stefnda Alcan hafi stefnandi fengið sérstaka þjálfun til að vinna það starf sem hún vann þegar slysið varð. Sérstaklega hafi verið vikið að því að ekki ætti að standa nærri mótabotni við flutning þeirra. Hefur ekki verið sýnt fram á þetta svo óyggjandi sé og er að mati dómsins ósannað að stefnandi hafi fengið leiðbeiningar um færslu mótabotna og þjálfun á krana sem eru notaðir við færslu þeirra. Þá verður ekki horft fram hjá því að í tilkynningu S-kk-ef E-kk-ef Þ-kk-ef, þáverandi verkstjóra hjá stefnda Alcan, um vinnuslysið til Vinnueftirlits ríkisins, dagsettri 3. júlí 2007, eru skráðar eftirfarandi athugasemdir H-kk-ef H-kk-ef öryggisstjóra stefnda Alcan: “Ræða þarf atvikið á öryggisfundi vaktar 1. Hafa þarf í huga hvenær nýliðar eru full þjálfaðir fyrir kranavinnu. Mikilvægt er að læra af þessu atviki. Ræða þarf sérstaklega örugga fjarlægð frá hlassi sem á að hífa.” Í sama dálk skráir S-kk-nf E-kk-nf þá afstöðu að hann telji að ræða þurfi þetta á öryggisfundum á öllum vöktum. Eftir atvikið gaf Vinnueftirlit ríkisins stefnda Alcan bein fyrirmæli um úrbætur í þá veru að endurskoða þyrfti verklagsreglur um flutning mótabotna og staðsetningu starfsmanna á meðan á flutningi stæði. Þau fyrirmæli verða ekki skilin á annan veg en þann að fyrir slysið hafi stefndi ekki hagað framkvæmd á því verki sem stefnandi var að vinna í umrætt sinn þannig að gætt hafi verið fyllsta öryggis við þá vinnu. Þá er það ennfremur mat dómsins að stefndi Alcan hafi ekki sýnt fram á að stefnandi hafi hlotið fullnægjandi þjálfun á krana til að vinna það verk sem stefnandi vann ein, án eftirlits og verkstjórnar þegar slysið varð. Af hálfu stefndu er til þess vitnað að stefnandi hafi fengið þær leiðbeiningar um notkun á krönum að standa ekki of nærri þeirri byrði sem verið væri að hífa. Dómurinn telur þessar leiðbeiningar almennar og ófullnægjandi miðað við það verk sem stefnandi var að vinna í umrætt sinn. Verður stefndi að bera hallan af því að óupplýst er í málinu hvaða fræðslu stefnandi fékk á margnefndu nýliðanámskeiði og því hvaða “reyndi starfsmaður” það var sem fékk það hlutverk að leiðbeina og þjálfa stefnanda til þeirra starfa sem henni var ætlað að vinna og hvernig staðið var að því. Um þetta liggur ekkert fyrir í málinu.

Samkvæmt 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum skal atvinnurekandi tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Þá skal atvinnurekandi gera starfsmönnum sínum grein fyrir slysahættu sem kann að vera bundin við starf þeirra, sbr. 14. gr. laganna og í 37. gr. segir að vinnu skuli haga og framkvæma þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Í reglum nr. 367/2006 um notkun tækja segir í 1. mgr. 7. gr. að atvinnurekandi skuli sjá um að starfsmenn fái nauðsynlega kennslu og þjálfun við að framkvæma störf sín á þann hátt að ekki stafi hætta af og skulu starfsmenn meðal annars fá þjálfun í viðbrögðum við hættu sem notkun tækis kann að hafa í för með sér. Þrátt fyrir að ákvæði þessi séu nokkuð almenn fela þau í sér fyrirmæli til atvinnurekanda um að gerðar séu ráðstafanir til að gætt sé fyllsta öryggis á vinnustað og að nýliðar fái forsvaranlega starfsþjálfun. Þykir mega leggja ákvæði þessi til grundavallar við mat á mögulegu saknæmi þess fyrirkomulags sem var tíðkað hjá stefnda Alcan við færslu mótabotna og þjálfunar stefnanda.

Í umsögn Vinnueftirlits ríkisins, dagsettri 20. júní 2007, segir að megin orsök slyssins megi rekja til reynsluleysis stefnanda sem hafi verið allt of nálægt mótabotninum þegar hann hafi verið færður á milli staða. Þá segir að unnið hafi verið í nokkrum þrengslum á milli mótabotnsins og ákeyrsluvarnar. Því hafi engin undankomuleið verið þegar mótabotninn hafi færst lítillega úr stað. Í umsögninni er einnig að finna fyrirmæli um úrbætur. Þar segir orðrétt: “Endurskoða skal verklagsreglur varðandi flutning mótabotna og þá sérstaklega er varðar staðsetningu starfsmanna á meðan á flutningi stendur.” Stefnandi klemmdist á milli mótabotnsins sem hún var að færa til og árekstrargrindverks. Af ljósmyndum sem fylgja framlagðri lögregluskýrslu og myndum sem eru hluti af umsögn Vinnueftirlits ríkisins um slysið sést að fast við grindverkið var lofttúða eða stokkur sem var fjarlægður eftir slysið og var ekki á staðnum við vettvangsgönguna 16. maí síðastliðinn. Vitnið H-kk-nf H-kk-nf öryggisstjóri stefnda Alcan bar fyrir dómi að ástæða þess væri óháð slysi stefnanda og hefði túðan verið óþörf vegna breytinga á nýtingu svæðisins. Óháð því hvort árekstursgrindverkið var sett upp á sínum tíma til að verja lofttúðuna eða af öðrum ástæðum, en það er ekki upplýst í málinu, liggur fyrir samkvæmt umsögn Vinnueftirlits ríkisins að á svæðinu var “unnið í nokkrum þrengslum á milli mótabotnsins og ákeyrsluvarnarinnar.” Samkvæmt þessum athugasemdum vinnueftirlitsins verður ekki hjá því komist að álykta sem svo að stefnandi hafi verið sett í meiri hættu við framkvæmd verksins en nauðsynlegt var og þykir stefndi Alcan ekki hafa sýnt fram á að gætt hafi verið fyllsta öryggis eða góðs aðbúnaðar við færslu mótabotna með krana á vinnusvæðinu. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til þess sem rakið er að framan verður niðurstað dómsins sú að fallast á það með stefnanda að verkstjórn stefnda Rio Tinto Alcan á Íslandi hf. hafi verið ófullnægjandi og að stefnandi hafi ekki fengið viðhlítandi leiðbeiningar og þjálfun til þess verks sem hún var að vinna þegar slysið varð. Ber stefndi Alcan alla ábyrgð á því og þykir hafa sýnt af sér saknæma háttsemi með þessari vanrækslu sinni.

Krafa stefndu um sýknu af kröfum stefnanda er einnig byggð á því að ósannað sé að orsakatengsl séu milli núverandi einkenna stefnanda og atviksins 20. júní 2007. Ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni af völdum atviksins við störf hennar hjá Alcan þann dag. Eins og rakið er í kafla II hér að framan segir í vottorði [...] læknis, dagsettu 20. október 2011 að stefnandi hafi við skoðun á slysa- og bráðadeild á slysdegi verið með eymsli yfir hægri mjöðm og skerta hreyfigetu vegna verkja og mar á mjóbaki og mjaðmagrind. Í vottorðum [...] bæklunarlæknis, dagsettum 21. ágúst og 5. desember 2012, segir að stefnandi hafi fundið fyrir mjóbakseymslum með leiðni í bæði mjaðmasvæði. Hafi skoðun leitt í ljós eymsli neðst á mjóbakssvæði svo og frá mjaðmasvæðum, öllu verri vinstra megin. Myndgreiningarannsóknir hafi sýnt væga miðlæga útbungun á brjóski í neðsta liðbili lendhryggs. Við frekari rannsóknir hafi komið í ljós að stefnandi hafi við kramningsáverkann hlotið áverka á mjaðmasvæði og hafi stefnandi hafið meðferð sérstaklega með tilliti til lífbeinseymsla.

Vitnið [...] gaf skýrslu fyrir dómi. Hann staðfesti efni tveggja læknisvottorða sinna og greindi frá því að áverkar sem hann hefði greint stefnanda með væru á lífbeini eða þar sem lífbeinsendar mætast í miðju. Breytingar á þessu svæði kæmu aðeins til eftir barnsburð eða áverka. Vitnið kvaðst hafa séð stefnanda nokkuð löngu eftir slysið. Framangreindar breytingar sem komu fram á röntgenmynd og í beinaskanni sem sýndu bólgu á þessu svæði en þessar breytingar koma aðeins til eftir barnsburð, en það á ekki við í tilviki stefnanda, eða eftir áverka. Eini áverkinn sem vitninu var kunnugt um er áverkinn eftir slysið í álverinu 2007. Um slitbreytingar væri að ræða. Það tæki nokkurn tíma fyrir slíkar breytingar að myndast þannig að einkennin geta komið fram síðar og hægt og rólega. Aðspurt um það hvaða gögn vitnið hefði haft við gerð vottorðanna kvaðst vitnið hafa haft sjúkraskrá sína. Vitnið hefði fyrst séð stefnanda í júlí 2012 og síðan í framhaldi í ágúst og september þegar vitnið sprautaði stefnanda á mjaðmasvæðinu þar sem hún hafi verið aum. Þá kvaðst vitnið hafa haft röntgenmyndir sem teknar voru eftir fyrstu komu stefnanda á slysadeild og beinaskann. Einnig kvaðst vitnið hafa rætt við [...] lækni sem hefði mesta reynslu af sambærilegum vandamálum og hefði hann verið sammála um greininguna.

Í vottorði [...] Vitnið greindi frá því að orsök þeirra ákverka sem hann hefði greint hjá stefnanda væru eins og eftir þungt högg. Þá kom fram hjá vitninu að slíkir áverkar gætu farið stig versnandi eftir slys og kæmu ekki í ljós að fullu fyrr en töluverður tími væri liðinn frá slysi. Þeim mætti líkja við hálsáverka sem sjást ekki strax en leiða til þess að stoðkerfið virkar ekki, vöðvar og liðbönd stirðna og bólgur myndast sem valda því að líkaminn starfar ekki eins og hann á að gera.

Samkvæmt því sem rakið hefur verið þykir ljóst að upplýsingum í vottorðum sem stefnandi hefur aflað ber saman um að eymsli stefnanda sem nú greinast verði rakin til þeirra áverka eins og þeirra sem stefnandi hlaut í slysinu 20. júní 2007. Um er að ræða vottorð sjúkraþjálfara, hnykkjara og bæklunarlæknis um áverka stefnanda og afleiðingar þeirra en stefnandi hefur aflað vottorðanna um afleiðingar af áverkum þeim sem hún hlaut í slysinu 20. júní 2007. Að mati dómsins þykir stefnandi hafa fært fyrir því viðhlítandi sönnur að hún hafi hlotið þau einkenni og þá áverka sem lýst er í framangreindum vottorðum í umræddu vinnuslysi. Hefur stefnandi þannig að mati dómsins sýnt fram á að orsakatengsl séu á milli slyssins og þess líkamstjóns sem stefnandi býr við í dag.

Stefndu telja verulegan vafa leika á því að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni, en samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er það skilyrði þess að mál verði höfðað sem viðurkenningarmál. Hafi stefnandi sönnunarbyrði um þá lögvörðu hagsmuni en stefndu telji að slík sönnun liggi ekki fyrir og sýni málsgögn ekki fram á að tengsl séu á milli þeirra einkenna sem stefnandi kvarti yfir í dag og þess atviks sem málið snúist um. Vísa stefndu í þessu sambandi til þess að mjög langur tími leið frá atvikinu og þar til stefnandi leitaði læknis vegna meintra einkenna og því skorti allt orsakasamband þar á milli.

Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er heimilt að höfða mál og krefjast aðeins dóms um viðurkenningu á tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands, en áskilið er að stefnandi þurfi þá að hafa lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um slíkt. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í dómum Hæstaréttar Íslands verið skýrður svo, að sá sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Í stefnu málsins er málatilbúnaði stefnanda lýst til stuðnings kröfu hennar um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefndu. Þar er lýst aðdraganda og atvikum þess slyss sem stefnandi varð fyrir í álverinu í Straumsvík 20. júní 2007 og afleiðingum þess á heilsufar stefnanda og því sem stefnandi hefur gert til að bæta heilsufar sitt. Þá eru læknisvottorð, vottorð sjúkraþjálfara og hnykkjara, sem stefnandi hefur aflað, meðal málsgagna í málinu, en þar er fjallað er um eymsli stefnanda og líkamlegt ástand hennar í dag sem talið er afleiðing af þeim kramningsáverka sem stefnandi hlaut í slysinu. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður talið að uppfyllt sé skilyrði fyrir því að stefnandi geti krafist viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefndu af nefndu tilefni. Stendur 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála því ekki í vegi að taka megi kröfu stefnanda í málinu til greina.

Af hálfu stefndu er til vara gerð krafa til þess að sök verði skipt og skaðabótaskylda stefnda Alcan og réttur stefnanda til bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu félagsins verði aðeins viðurkennd að hluta. Byggja stefndu á því að stefnandi hafi í ljósi þeirrar fræðslu sem hún fékk um starf sitt átt að geta flutt mótabotninn áfallalaust. Samkvæmt því sem að framan greinir um hið saknæma vinnufyrirkomulag stefnda Alcan við það verk sem um ræðir og því sem fram er komið um að fræðsla stefnanda sem nýliða um krana og færslu mótabotna hafi verið óforsvaranleg og ófullnægjandi verða stefndu talin bera ábyrgð á tjóni stefnanda sem hlaust af slysinu og er hafnað sjónamiðum og varakröfu stefndu um sakarskiptingu.

Eftir framangreindum úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verða stefndu dæmd til greiðslu málskostnaðar með þeim hætti sem í dómsorði greinir, sbr. 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991.

Stefnanda var veitt gjafsókn til reksturs málsins með bréfi innanríkisráðuneytisins 20. september 2012. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, alls 1.997.718 krónur, greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, D-kvk-ef M-kvk-ef E-kvk-ef héraðsdómslögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 1.857.500 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum. Útlagður kostnaður vegna vottorða nemur alls 140.218 krónur.

Af hálfu stefnanda flutti málið D-kvk-nf M-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómlögmaður, en Ó-kk-nf P-kk-nf V-kk-nf héraðsdómslögmaður fyrir stefndu.

Dóm þennan kveður upp J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari.

Dómsorð:

Viðurkenndur er réttur stefnanda, D-kvk-ef S-kvk-ef, til skaðabóta úr hendi stefndu, Rio Tinto Alcan á Íslandi hf. og Vátryggingafélags Íslands hf., vegna líkamstjóns sem stefnandi hlaut í vinnuslysi 20. júní 2007 þegar hún var við vinnu sína fyrir stefnda Rio Tinto Alcan á Íslandi hf. í álverinu í Straumsvík.

Stefndu greiði stefnanda 1.997.718 krónur í málskostnað er renni í ríkissjóð.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 1.997.718 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, D-kvk-ef M-kvk-ef E-kvk-ef héraðsdómslögmanns, 1.857.500 krónur.

J-kk-nf H-kk-nf