E-1989/2016

Mál þetta, sem þingfest var 23. júní 2016 og dómtekið þann 3. mars sl. var höfðað með stefnu birtri þann 22. júní 2016.

Stefnandi er A, Reykjavík.

Stefndi er Ríkissjóður Íslands, Arnarhváli, 101, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur, með vöxtum frá 25. október 2013 til þingfestingardags, skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga 38/2001, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að viðbættum virðisaukaskatti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda, en til vara stórfelldrar lækkunar auk þess sem krafist er málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins en til vara að málskostnaður verði felldur niður.

I

Málavextir

Samkvæmt lögregluskýrslu frá 7. janúar 2009, var lögreglumaður við eftirlit í Reykjanesbæ þegar hann veitti athygli ökumanni á bifreið og hafi hann ákveðið að ræða við ökumann, stefnanda þessa máls. Kvaðst lögreglumaðurinn hafa séð það strax að stefnandi var undir áhrifum fíkniefna þar sem hún hafi verið ör, með útþanin sjáöldur og mjög þurr í munni. Þá hafi komið í ljós að stefnandi var ekki með ökuskírteini meðferðis auk þess sem hún hafi verið eftirlýst í kerfum lögreglu vegna birtingar vararefsingar. Hafi stefnanda í framhaldi af því verið tilkynnt að hún væri handtekin og hún færð í handjárn.

Stefnandi taldi að sá lögreglumaður sem hefði handtekið hana, hafi beitt mikilli hörku án nokkurs tilefnis af hennar hálfu, enda hafi hún ekki veitt neina mótspyrnu, og við handtökuna fengið áverka á báða úlnliði.

Í málinu liggur fyrir dómur Héraðsdóms Reykjaness, dags. 6. maí 2009, þar sem stefnandi er dæmd fyrir fíkniefnaakstur í umrætt sinn og svipt ökuréttindum. Reyndist magn amfetamíns og kannabisefna í blóði hennar hafa verið mikið.

Eftir að stefnandi var handtekin var hún flutt í fangaklefa þar sem ákveðið var að framkvæma leit. Stefnandi samþykkti ekki þá leit sem fór engu að síður fram án hennar samþykkis, þar sem lögregla taldi þörf á öryggisleit áður en stefnandi yrði vistuð í fangaklefa. Samkvæmt skýrslu lögreglu reyndi stefnandi við þá leit að sparka og slá frá sér. Hún var því handjárnuð á ný og „bensluð“ á fótum.

Fyrir dómi bar stefnandi að leit hafi staðið yfir í allt að 1 ½ klukkustund og hafi allt að sex lögregluþjónar, karlmenn haldið henni niðri. Allir lögreglumennirnir hafi getað séð þegar leit var framkvæmd og hafi allir viðstaddir viðhaft niðrandi orð um hana. Þá hafi hún verið beitt líkamlegu ofbeldi með því að lögreglumenn hafi þrýst olnbogum og hnjám að líkama hennar og snúið upp á handleggi og fætur án þess að þörf hafi verið á. Hafi leitin ekki aðeins farið fram útvortis heldur einnig innvortis þar sem leitað hafi verið í leggöngum og í endaþarmi hennar.

Stefndi mótmælir þeirri lýsingu sem stefnandi hafi gefið á málavöxtum sem alls ósannaðra og sérstaklega sé því mótmælt að innvortis líkamsleit hafi farið fram. Ríkissaksóknari hafi gert athugasemdir við að leit hafi farið fram án úrskurðar dómara en hafi engu að síður fallist á að tilefni hafi verið til leitar.

Stefnandi telur að framangreind aðgerð lögreglu hafi valdið henni miklum líkamlegum sársauka, vanvirðingu og niðurlægingu. Hafi hún í kjölfarið leitað til lækna sem hafi staðfest fjölda áverka og andlega þjáningu.

Í málinu liggur meðal annars fyrir mynddiskur með upptöku úr lögreglubifreið og yfirheyrslu þann 7. janúar 2009, skýrslur lögreglu, áverkavottorð, læknisvottorð stefnanda, ákvörðun ríkissaksóknara dags. 20. maí 2010, vottorð frá Stígamótum og gjafsóknarleyfi.

Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslu stefnandi, B, vinur stefnanda, H-kk-nf S-kk-nf lögreglumaður, H-kvk-nf E-kvk-nf lögreglumaður, J-kk-nf Þ-kk-nf K-kk-nf lögreglumaður, Þ-kvk-nf R-x-x R-kvk-nf lögreglumaður, og þá gaf P-kk-nf H-kk-nf geðlæknir símaskýrslu.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi krefst miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur. Til stuðnings þeirri kröfu er vísað til 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Stefnandi segir að við fyrstu afskipti lögreglu af henni hafi hún verið yfirveguð og boðist til þess að fylgja lögreglumanni sjálfviljug á lögreglustöð. Hafi handtakan því ekki verið nauðsynleg og ekkert tilefni hafi verið til að grípa til slíkrar þvingunarráðstöfunar sem handtaka væri. Hafi skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála á engan hátt verið uppfyllt.

Auk þessa hafi ekki verið farið eftir fyrirmælum 2. málsliðar 14. gr. og 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, en af umræddum ákvæðum lögreglulaga og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sé ljóst að handtöku verði aðeins beitt þegar lögmætu markmiði sem að er stefnt verði ekki náð með öðru og vægara móti. Þá hafi fyrirmæli 2. mgr. 93. gr. og 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, jafnframt verið virt að vettugi en þar segi að þeir sem rannsaki sakamál skuli gæta þess að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski en óhjákvæmilegt sé eftir því sem á standi. Handtaka stefnanda hafi því verið ólögmæt.

Stefnandi kveður að sá lögreglumaður sem handtók hana, hafi ekki greint henni frá raunverulegum ástæðum handtökunnar. Hafi handtakan verið alls ótengd umræddu sektarboði sem henni hafi verið tjáð að væri ástæða handtöku. Með því að greina stefnanda ekki frá ástæðum handtökunnar hafi verið brotið á rétti hennar samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 90/1996 og 1. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 28. gr. sömu laga. Jafnframt felist í þeirri háttsemi brot gegn 2. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, sbr. einnig 2. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í upptöku á mynddiski sem liggi fyrir í málinu og hafi verið tekinn upp í lögreglubifreiðinni, megi sjá að stefnandi hafi ekki vitað hvers vegna hún var handtekin.

Þá telur stefnandi að sú líkamsleit sem hafi verið framkvæmd á henni hafi verið gerð með einstaklega meiðandi og niðurlægjandi hætti. Hafi líkamsleitin farið fram á ofbeldisfullan hátt, án samþykkis stefnanda og án þess að dómsúrskurður lægi fyrir. Í 78. gr. laga nr. 88/2008 sé kveðið á um skilyrði fyrir líkamsleit skv. 1. mgr. 76. gr. laganna, þ.e. líkamsleit utan og innan klæða. Þar sé gerð krafa um að dómsúrskurður liggi fyrir, nema ótvírætt samþykki sakbornings sé til staðar. Óumdeilt sé að stefnandi hafi verið ósamþykk líkamsleit. Líkamsleit án dómsúrskurðar sé óheimil nema brýn hætta sé á að bið eftir úrskurði valdi sakarspjöllum. Undanþáguna verði að túlka þröngt og sé ljóst að hún geti aldrei átt við í málum sem þessum. Hvað sem því líði sé ljóst að engin hætta hafi verið á sakarspjöllum í umræddu tilviki og hafi lögreglumönnunum því verið með öllu óheimilt að framkvæma líkamsleit á stefnanda. Brot þeirra varði við 131. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Stefnandi bendir á að ríkissaksóknari hafi komist að þeirri niðurstöðu að um ólögmæta líkamsleit hefði verið að ræða með ákvörðun sinni, dags. 20. maí 2010. Í ákvörðun ríkissaksóknara komi fram að sá lögreglumaður sem handtók stefnanda, hafi sagt að líkamsleitin hefði beinst að því að leita að fíkniefnum þar sem stefnandi hafi verið grunuð um fíkniefnaakstur og hafi verið að koma frá húsi þar sem þekktur fíkniefnasali hélt til. Hafi hún borið einkenni þess að vera undir áhrifum fíkniefna. Umræddur lögreglumaður hafi jafnframt verið spurður hvort þær aðferðir væru almennt viðhafðar, þegar leitað væri að fíkniefnum, að fólk væri fært úr fötunum. Hafi hann sagt að fólk væri yfirleitt samstarfsfúst en ekki væri óvenjulegt að karlmenn geymdu fíkniefni undir pungnum og leitað væri með því að láta þá sýna umrætt svæði. Hann hafi sagt að hann þekkti ekki slíka leit á konum. Þá hafi hann sagt að lögreglan gæti ekki leyft sér að giska á hvort fólk væri með fíkniefni innan klæða og spurður um hvort brýnir hagsmunir hafi verið þess valdandi að ekki væri hægt að bíða eftir úrskurði dómara hafi hann svarað: „Ekki í þessu tilfelli“, en sagt að mikið hafi verið að gera umrætt kvöld og ekki hafi verið mannskapur til að vakta stefnanda meðan beðið væri eftir úrskurði dómara.

Stefnandi byggir á því að brýnir hagsmunir hafi ekki verið til staðar sem gætu heimilað líkamsleit án dómsúrskurðar þegar samþykki stefnanda lá ekki fyrir. Stefnandi telji ljóst að mannekla og starfsálag víki ekki til hliðar grundvallarskyldum lögreglu samkvæmt lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá geti sú staðhæfing að stefnandi hafi verið að koma úr fjölbýlishúsi, sem lögreglan fullyrði að sé heimili þekkts fíkniefnasala, ekki undir nokkrum kringumstæðum réttlætt þvingaða líkamsleit á nærstöddum. Skilyrði 1. mgr. 76. gr. laga um meðferð sakamála um rökstuddan grun um brot sem varðað geti fangelsisrefsingu hafi því ekki verið uppfyllt í tilfelli stefnanda.

Stefnandi telur einnig ljóst að ekki hafi verið uppfyllt laga- og formskilyrði fyrir innvortis líkamsleit á stefnanda. Í 2. mgr. 76. gr. laga nr. 88/2008 komi fram tvíþætt skilyrði fyrir því hvenær beita megi innvortis líkamsleit gagnvart sakborningi. Í fyrsta lagi sé gerð sú krafa að rökstuddur grunur liggi fyrir um að sakborningur hafi framið brot sem varðað geti sex ára fangelsi að lögum. Í öðru lagi sé krafa um að álit læknis liggi fyrir um að óhætt sé að grípa til leitar m.t.t. heilsu sakbornings. Stefnandi áréttar að hún hafi verið greind með vefjagigt og því hafi verið enn nauðsynlegra en ella að uppfylla lögbundna skyldu um mat fagaðila. Vart gæti legið skýrara fyrir að skilyrði laga fyrir innvortis líkamsleit hafi ekki verið uppfyllt. Um sé að ræða svo íþyngjandi inngrip í mikilvæga hagsmuni einstaklinga að ávallt sé gerð krafa um dómsúrskurð, ef ekki liggur fyrir ótvírætt samþykki fyrir innvortis líkamsleit. Engar undantekningar séu gerðar þar á sbr. 1. mgr. 78. gr. sömu laga.

Ólögmæt háttsemi lögreglu gagnvart stefnanda varði við 131. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefnandi hafi kvartað yfir eymslum og fleira á kynfærum við komu sína á heilsugæslustöðina í Keflavík skömmu eftir að leitin átti sér stað. Í því vottorði komi meðal annars fram að stefnandi hafi fundið til eymsla á kynfærum og að gerð hafi verið lyfjaleit í endaþarmi og leggöngum sem hafi leitt til blóðugrar útferðar úr leggöngum. Fráleitt verði að teljast að stefnandi myndi hafa tjáð sig með þessum hætti við heimilislækni án þess að fyrir slíkri frásögn væri fótur. Stefnandi hafi farið til Stígamóta í kjölfar atviksins og hafi það verið mat fagaðila þar að hún þyrfti viðeigandi meðferð til að kljást við andlegar afleiðingar þess.

Hvað sönnunarstöðu varðar byggir stefnandi á því að lögreglu á Suðurnesjum hafi verið í lófa lagið að tryggja sér sönnun fyrir því hvernig atburðum var háttað, t.d. með því að framkvæma upptöku af líkamsleit, en þar sem slíku gagni sé ekki til að dreifa verði að leggja framburð stefnanda til grundvallar í máli þessu. Dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hafi staðfest þá túlkun.

Til viðbótar við þau lagarök sem þegar hafi komið fram telur stefnandi að umræddir lögreglumenn hafi með ólögmætri líkamsleit brotið gegn meðalhófsreglu 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sem og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá byggir stefnandi á að brotið hafi verið gegn fyrirmælum 2. mgr. 93. gr. og 3. mgr. 53. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 um að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski en óhjákvæmilegt sé eftir því sem á stendur. Stefnandi telji að fyrir liggi að henni hafi verið gert meira tjón, óhagræði og miski en óhjákvæmilegt hafi verið með þvingaðri, niðrandi og harkalegri líkamsleit og sé ljóst að lögreglan hafi farið langt út fyrir heimildir sínar til beitingar valds. Þvert gegn fyrirmælum laga hafi lögreglan látið hjá líða að afla dómsúrskurðar og sé alls óvíst hvort slíkur úrskurður hefði fengist.

Með hliðsjón af framangreindu og atvikum að öðru leyti telur stefnandi að sú meðferð sem hún var látin sæta hafi verið ómannleg og vanvirðandi og verði sem slík felld undir 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. MSE. Hin ólögmæta líkamsleit hafi valdið stefnanda miklum ótta og leitt til mikilla líkamlegra og andlegra þjáninga stefnanda ásamt því að valda henni varanlegu líkamstjóni.

Í kjölfar framangreindra atburða kveðst stefnandi hafa upplifað miklar kvalir, bæði líkamlegar og andlegar, og því leitað til læknis. Í áverkavottorði V-x-x P-x-x læknis komi fram að þegar stefnandi leitaði til hans á heilsugæsluna í Keflavík, hafi hún verið með marbletti á báðum úlnliðum, á hægra læri og vinstra hné. Einnig hafi verið sýnilegir áverkar á hægri ökkla og þreifieymsli á hægri síðu. Fram komi í vottorðinu að stefnandi hafi kvartað yfir eymslum á kynfærum og blóðugri útferð úr leggöngum en ekki hafi verið framkvæmd skoðun á þessum svæðum af hálfu læknisins. Samkvæmt vottorði S-kk-ef S-kk-ef læknis, hafi stefnandi hlotið, fjölmarga greinanlega áverka við atvikin sem að ofan sé lýst. Þannig segi í vottorðinu að stefnandi hafi haft áverka: „á háls, brjóst- og lendhrygg, axlir, olnboga og úlnliði, ásamt hnjám og ökklum”. Einnig komi fram að handtaka og líkamsleit hafi valdið stefnanda miklum andlegum skaða. Eftir þennan atburð hafi heilsu hennar hrakað mjög og hún í raun orðið óvinnufær bæði vegna líkamlegra og andlegra þátta. Samkvæmt vottorðinu telji læknirinn að stefnandi muni koma til með að bera einkenni vegna atvikanna í framtíðinni og ekki væri frekari bata að vænta.

Vegna mikillar andlegrar vanlíðunar í tengslum við þvingaða líkamsleit hafi stefnandi leitað til Stígamóta og farið þar í viðtöl. Þá hafi hún jafnframt leitað til P-kk-ef H-kk-ef geðlæknis í júní 2010 og sætt reglulegri meðferð hjá honum eftirleiðis. Hafi hún einkenni áfallastreituröskunar, skv. mati fyrrgreinds geðlæknis. Um sé að ræða alla þrjá meginflokka greiningar áfallastreituröskunar, þ.e. endurupplifanir, fælni og doða og örvun. Þar komi einnig fram að vegna fyrrgreindrar líkamsleitar lögreglu hafi gigtarverkir stefnanda aukist og hún lent í verkjavítahring, með minnkandi orku.

Fram kemur að stefnandi sé nú metin með hæsta mögulega stig örorku, þrátt fyrir ungan aldur, samkvæmt endurmati Tryggingastofnunar. Stefnandi hafi gert allt sem í hennar valdi standi til að endurheimta þrek sitt og andlega heilsu. Hafi hún þannig gert ýtrustu tilraun til að takmarka tjón það sem hlotist hafi af atvikum þeim sem stefnt er vegna. Þá hafi stefnandi þurft að hætta í námi sem hún stundaði við Kvikmyndaskóla Íslands á þeim tíma sem atburðirnir áttu sér stað. Hafi stefnandi ekki getað sinnt náminu vegna fyrrgreindrar líkamlegrar og andlegrar vanlíðunar sem af framgöngu lögreglu hlaust. Af öllu framangreindu sé ljóst að atburðurinn hafi haft afgerandi og óafturkræf áhrif á líf og heilsu stefnanda og hún orðið fyrir bæði fjárhagslegum skaða sem og miska af völdum hans skv. faglegu mati lækna.

Krafa stefnanda um miskabætur byggir aðallega á almennu sakarreglunni og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem lögreglumenn þeir sem komu að máli stefnanda umrætt kvöld hafi orðið valdir að líkamstjóni og ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði og persónu stefnanda. Í ljósi þess að ekki hafi verið farin sú lögbundna leið að leita eftir dómsúrskurði fyrir líkamsleit á stefnanda heldur hafi hún verið gerð með miklu harðræði, felist ásetningur eða stórfellt gáleysi umræddra opinberra starfsmanna. Hafi því verið um ólögmæta meingerð að ræða.

Til hliðsjónar byggir stefnandi á XXXVII. kafla laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sbr. einkum 2. og 5. mgr. 228. gr. laganna. Enga réttlætingu sé að finna fyrir því að víkja frá skýlausri kröfu laga um að dómsúrskurð þurfi til líkamsleitar og beri stefndi bótaábyrgð á því að starfsmenn hans hafi viðhaft ólögmæta líkamsleit sem auk þess hafi einkennst af miklu og ástæðulausu harðræði.

Hlutverk lögreglunnar sé m.a. að gæta almannaöryggis, tryggja réttaröryggi borgaranna og aðstoða þá þegar hætta steðji að. Í kjölfar fyrrnefndra atburða upplifi stefnandi hins vegar mikinn ótta og hræðslu í garð lögreglunnar í stað þeirrar öryggistilfinningar sem almennir borgarar ættu að tengja við lögregluna og hennar störf. Telja verði að í ljósi þessa hlutverks lögreglunnar, þ.e. að tryggja réttaröryggi borgaranna, sé saknæmið enn meira en ella. Lögreglan hafi gríðarlegar valdheimildir sem geri henni kleift að sinna þessu hlutverki sínu en slíku valdi fylgi mikil ábyrgð og beri henni að gæta þess í hvívetna að beita valdi sínu af hófsemi. Aðgerðir lögreglu umrætt kvöld hafi gengið mun lengra en efni hafi staðið til og hafi beinlínis farið í bága við lög. Enginn vafi sé þannig á því að um saknæma og ólögmæta háttsemi hafi verið að ræða sem hafi valdið stefnanda meingerð.

Stefnandi telur að orsakasamhengi sé á milli fyrrnefndrar ólögmætrar háttsemi lögreglu og þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir og að telja verði afleiðingarnar af háttseminni fyrirsjáanlegar, m.t.t. þess áskilnaðar sem lög geri um framkvæmd aðgerða á borð við handtöku og líkamsleit. Gögn máls staðfesti þessi orsakatengsl með óyggjandi hætti. Umræddir lögreglumenn hafi mátt gera sér grein fyrir því að skaðvænlegar afleiðingar gætu hlotist fyrir stefnanda af harkalegri handtöku og leit á henni innan klæða og innvortis, gegn hennar vilja, meðan hún lá í gólfinu bundin á höndum og fótum. Hafi lögreglumennirnir beitt stefnanda mikilli hörku og leitin verið framkvæmd á niðurlægjandi og sérstaklega meiðandi hátt.

Með því að framkvæma innvortis leit í leggöngum og endaþarmi stefnanda án hennar samþykkis hafi verið gróflega brotið gegn kynfrelsi hennar. Hafi stefnandi jafnframt verið beitt ofbeldi af hálfu lögreglumanna við leitina er þeir hafi sest ofan á hana og þrýst olnbogum sínum að líkama hennar. Telja verði að slík háttsemi, sér í lagi af hálfu lögreglumanna sem almennir borgarar eiga að geta leitað til þegar hætta steðjar að, sé til þess fallin að valda viðkomandi borgara miska. Í slíku tilfelli höggvi sá er hlífa skyldi. Eftir hina bótaskyldu atburði þjáist stefnandi af miklum ótta og tortryggni í garð lögreglu sem sé sérstaklega íþyngjandi í ljósi þess öryggishlutverks sem lögregla gegni lögum samkvæmt. Fyrir vikið upplifi stefnandi sig sérstaklega berskjaldaða og varnarlausa og óttist mjög að sambærilegir atburðir hendi hana aftur.

Stefnandi segir að í kjölfar þeirra atburða sem hafi átt sér stað þann 7. janúar 2009, hafi stefnandi upplifað gífurlega andlega vanlíðan. Komi fram í læknisvottorði P-kk-ef H-kk-ef geðlæknis að stefnandi hafi orðið fyrir áfalli umrætt kvöld og hafi afleiðingarnar verið stórvægilegar. Stefnandi hafi fengið ítrekaðar endurupplifanir (e. „flashbacks”) og martraðir tengdar atburðinum. Hún hafi fyrir vikið átt erfitt með svefn vegna hræðslu við endurteknar martraðir. Sé stefnandi með áfallastreituröskun á háu stigi samkvæmt fyrrgreindu mati P-kk-ef H-kk-ef geðlæknis og að ekki séu líkur á bata. Sé það faglegt mat hans að umræddir atburðir hafi valdið stefnanda varanlegum heilsubresti og viðvarandi vanlíðan og óvinnufærni. Þá hafi stefnandi flosnað úr námi vegna afleiðinga ólögmætra aðgerða lögreglu umrætt kvöld. Sé stefnandi í skuld við Lánasjóð íslenskra námsmanna, sem sýni að þrátt fyrir að hafa ekki getað lokið námi vegna afleiðinga sem hin bótaskylda háttsemi hafði á líf stefnanda sitji hún uppi með skuldir vegna námsins.

Miskabótakrafa stefnanda er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá er jafnframt vísað til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og XXXVII kafla laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 hvað bótakröfu stefnanda varðar.

Stefnandi krefst almennra vaxta frá þeim degi sem lögð var fram bótakrafa í málinu, þann 25. október 2013 og til þingfestingardags, með vísan til 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og dráttarvaxta skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þingfestingardegi til greiðsludags. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur IV. kafla, sbr. 1. mgr. 6 gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfur um virðisaukaskatt eru byggðar á lögum nr. 50/1988 með síðari breytingum þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og sé honum því nauðsynlegt að tekið sé tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar.

III

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir öllum kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda. Stefndi bendir á að til staðar hafi verið rökstuddur grunur hjá lögreglumanni um að stefnandi væri undir áhrifum fíkniefna við akstur og því hafi verið ákveðið að handtaka hana. Fullyrðingar stefnanda um að henni hafi ekki verið kynnt réttarstaða handtekins aðila lögum samkvæmt sé alfarið hafnað sem rangri og órökstuddri. Í áliti ríkissaksóknara komi fram að lögreglumaðurinn hafi reynt að kynna stefnanda þetta en vegna orðaflaums stefnanda hafi lögreglumaðurinn átt erfitt með að komast að. Þess vegna sé rangt að lögregla hafi ekki kynnt stefnanda réttarstöðuna, heldur hafi það verið reynt en ekki tekist af ástæðum sem stefnandi verði að bera ábyrgð á.

Varðandi meðalhóf við handtöku telur stefndi að þess hafi verið gætt og ekki hafi verið gengið fram úr hófi eins og stefnandi haldi fram. Beiting handjárna hafi miðað að því að tryggja öryggi hvors tveggja lögreglumanns og stefnanda. Verði hér að hafa í huga að grunur hafi verið um að stefnandi væri undir miklum áhrifum ávana- og fíkniefna sem hafi reynst rétt sbr. niðurstöðu matsgerðar vegna sýnarannsóknar í málinu. Þar komi fram að amfetamín í blóði stefnanda hafi mælst 400ng/ml og tetrahýdrókannabínól 2,5 ng/ml. Hvort tveggja teljist mikið magn, sbr. viðmiðun í reglugerð nr. 328/2009, um breytingu á reglugerð nr. 930/2006 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim.

Stefndi kveður að óumdeilt sé að fram hafi farið líkamsleit á stefnanda við komu á lögreglustöð. Í stefnu sé fullyrt að engin hætta hafi verið á sakarspjöllum og að undanþága fyrir leit án úrskurðar og samþykkis eigi ekki við í þessu tilviki. Stefndi telur þessa fullyrðingu stefnanda orka tvímælis. Hafa verði í huga vímuástand stefnanda svo og viðbrögð stefnanda við afskiptum lögreglu frá upphafi. Vissulega hafi ríkissaksóknari komist að því að leitin hefði, vegna formkrafna verið ólögmæt en fallist á að fullt tilefni hefði verið til leitarinnar. Það sé sú forsenda sem stefndi telji að hafa verði til hliðsjónar við mat á því hvort líkamsleitin hafi verið úr hófi.

Þá telur stefndi að einnig verði að horfa til þess að stefnandi hefði ekki verið í betri stöðu ef beðið hefði verið eftir úrskurði dómara þar sem það hefði þýtt lengri frelsissviptingu og komið jafnvel verr niður á stefnanda. Einnig megi vísa til þess sem fram komi í 60. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands að hlýða verði yfirvaldsboði í bráð þótt ágreiningur sé um embættistakmörk yfirvalda. Jafnvel þótt stefnandi hafi talið að lögregla hefði ekki heimild til leitar, hafi það ekki veitt henni rétt til að hindra framgang leitarinnar svo sem raunin varð og leiddi til þess að stefnandi var höfð í fjötrum meðan leit fór fram. Beiting handjárna og bensla hafi verið í samræmi við 4. og 5. gr. reglna um valdbeitingu og meðferð og notkun valdbeitingartækja fyrir lögreglu frá 22. febrúar 1999.

Stefndi hafnar því alfarið sem fram komi í stefnu að viðstaddur leitina hafi verið karlkyns lögreglumaður auk þeirra tveggja kvenkyns lögreglumanna sem framkvæmdu leitina. Byggir stefndi á því sem fram komi í gögnum sakamálsins, framburði lögreglumanna sem að málinu komu við rannsókn ríkissaksóknara og jafnframt því sem fram komi hjá ríkissaksóknara um að þessi fullyrðing sé ósönnuð.

Einnig sé fullyrt í stefnu að fram hafi farið innvortis leit. Ekki sé ágreiningur um að fram fór líkamsleit en því sé alfarið hafnað að fram hafi farið innvortis leit sbr. 2. mgr. 76. gr. laga nr. 88/2008. Fullyrðing stefnanda eigi sér enga stoð í gögnum málsins eða framburði lögreglumanna. Stefnandi beri hallann af því að þessi staðhæfing sé ekki sönnuð sem byggi heldur ekki á neinum gögnum í málinu, svo sem læknisskoðun. Þar sem stefnandi hafi farið í læknisskoðun hefði að sjálfsögðu átt að fá áverkavottorð í tengslum við þessa fullyrðingu.

Stefndi bendir á að bótakrafa stefnanda byggi á læknisvottorði þar sem aðeins komi fram að stefnandi hafi verið með marbletti á báðum úlnliðum, einnig á hægra læri og vinstra hné. Þreifieymsli hafi verið á hægri síðu en ekki merki um áverka eða marbletti annars staðar á líkamanum. Þetta vottorð sé dagsett 20. janúar 2009, þ.e. tveimur vikum eftir handtöku stefnanda og sé eina samtímavottorð læknis í gögnum málsins. Annað vottorð, dags. 27. september 2011 sé ritað tæpum þremur árum eftir handtökuna. Þar komi m.a. fram að stefnandi hafi haft verki í öllum líkamanum fyrir umrædda handtöku en aldrei verið greind. Eftir þetta hafi hún verið greind með vefjagigt. Stangist þetta á við það sem fram komi í öðrum gögnum þar sem fullyrt sé að stefnandi hafi haft sögu um vefjagigt sem lögregla hafi nýtt sér, en engu að síður hafi engin greining legið fyrir fyrr en eftir þann tíma.

Þá bendir stefndi á að í framlögðu dómskjali sé vísað til þess að stefnandi hafi leitað á slysadeild í Fossvogi þann 15. janúar 2009. Ekki hafi sú skoðun eða viðtal leitt til neinnar meðferðar eða ráðlegginga auk þess sem engin skjöl liggi fyrir um þá skoðun í gögnum málsins og sé því ósannað.

Stefndi telur að engar upplýsingar liggi fyrir um að stefnandi hafi fengið meðferð eða ráðleggingar frá janúar 2009 og allt til þess að læknisvottorð hafi verið gefið út í september 2011. Í því vottorði komi ekki fram hvenær stefnandi hafi leitað til þess læknis en ekki sé unnt að skilja það öðruvísi en svo að það hafi gerst á árinu 2011. Þá sé vísað til þess í stefnu að stefnandi hafi fengið lyf við vefjagigt en hætt að taka það þar sem henni hafi fundist sem það lyf gerði henni ekki neitt gagn. Óljóst sé um tímasetningar, enda engin gögn til um þessa lyfjagjöf, hvenær hún hafi byrjað og hvenær stefnandi hafi hætt að taka lyfið.

Í vottorði stefnanda komi fram að hún hafi fyrst þann 23. júní 2010 farið til geðlæknis. Hafi það verið vegna þess að lyfjameðferð við gigtarverkjum gagnaðist ekki stefnanda. Vísi geðlæknir til innri líkamsleitar sem ekkert liggi fyrir um í gögnum málsins. Hins vegar sé í bréfi lögmanns stefnanda talið að líkamsleit útvortis sé helsta ástæða kröfugerðar stefnanda. Þannig rekst hvað á annars horn í málarekstri stefnanda. Þegar geðlæknir vísi til þess að stefnandi telji lögreglu leggja sig í einelti og að stefnandi þori vart að fara út af ótta við lögreglu sé ekki minnst á ákæru dags. 23. mars 2010, þar sem ákært sé fyrir fjögur umferðarlagabrot þar sem stefnandi hafi verið undir áhrifum ávana- og fíkniefna við akstur. Hafi öll brotin verið framin á tímabilinu apríl 2009 til júní 2009. Hafi stefnandi viðurkennt þau brot skýlaust og þeim lokið með viðurlagaákvörðun. Ekki sé unnt að sjá af þeirri staðreynd að stefnandi hafi ekki þorað að fara út.

Þá bendir stefndi einnig á að í vottorði geðlæknisins komi fram að stefnandi hafi ekki getað stundað nám eftir atburðinn og verið algerlega óvinnufær vegna afleiðinga útvortis leitar. Þetta sé sérstakt í ljósi þess að samkvæmt framlögðu dómskjali komi fram að stefnandi hafi verið metin óvinnufær frá árinu 2007. Í skattframtali 2007 séu engar tekjur taldar fram sem styðji að stefnandi hafi verið óvinnufær þegar árið 2007 og áfram eftir það. Jafnframt komi fram að M-kk-nf G-kk-nf gigtarlæknir hafi greint stefnanda með slitgigt, vefjagigt og liðagigt á árinu 2013 miðað við dagsetningu þessa skjals.

Stefndi bendir á að stefnandi vísi aðallega um lagarök til 26. gr. skaðabótalaga nr. 53/1993 auk XXXVII kafla laga nr. 88/2008 svo og 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Varðandi tilvísun stefnanda til XXXVII kafla laga nr. 88/2008 sé að líkindum aðallega verið að vísa til 228. gr. laganna þótt það sé óskýrt. Í 1. mgr. 228. gr. segi að sé maður borinn sökum í sakamáli en sýknaður eða mál hans fellt niður eigi hann rétt til bóta. Hvorugt eigi við í þessu máli þar sem stefnandi hafi verið sakfelldur í viðkomandi dómsmáli. Þá segi í 2. mgr. 228. gr. að dæma skuli bætur vegna aðgerða skv. IX.- XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Skilyrði 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 væru ekki uppfyllt, enda hafi stefnandi verið sakfelldur.

Stefndi telur að allar aðgerðir lögreglu, þ.e. handtakan og líkamsleit, hafi farið fram vegna þess sem stefnandi bar ábyrgð á. Stefnandi hafi ekið undir áhrifum ávana- og fíkniefna og ekki verið samvinnuþýð við lögreglu eins og henni bar lagaskylda til samkvæmt 47. gr. laga nr. 50/1987. Stefnandi hafi verið handtekinn í samræmi við ákvæði 1. mgr. 90. gr. eins og áður hefur verið vikið að. Fáist því ekki séð að 228. gr. laga nr. 88/2008 geti fellt bótaskyldu á stefnda.

Um tilvísun stefnanda til 26. gr. laga nr. 53/1993 telur stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á ásetning eða stórfellt gáleysi lögreglumanna sem handtóku stefnanda, enda verið grunur um að stefnandi væri að brjóta gegn lögum. Ákveðið hafi verið að bíða ekki eftir dómsúrskurði og framkvæma líkamsleit sem fullt tilefni hafi verið til.

Stefndi telur að stefnandi hafi ekki sýnt fram á orsakasamhengi milli þess sem stefnandi telji afleiðingar útvortis líkamsleitar. Gögn stefnanda sýni ekki fram á slíkt orsakasamhengi auk þess sem fullyrðingar stefnanda um innvortis líkamsleit byggi ekki á neinum gögnum eða staðreyndum málsins. Jafnvel þótt fallist yrði á einhvers konar orsakasamhengi sé sú niðurstaða sem stefnandi byggi á ekki með nokkrum hætti sennileg afleiðing af útvortis leit án dómsúrskurðar.

Varðandi viðtöl stefnanda hjá Stígamótum verði að fara yfir sjúkrasögu stefnanda en þar komi m.a. fram saga um kynferðislega misnotkun frá 5 ára aldri og að stefnanda hafi verið nauðgað árið 2005. Sé algerlega óljóst um samhengi þessa viðtals og þeirrar handtöku sem hér sé til umfjöllunar.

Stefndi telur að hafna verði tilvísun stefnanda til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, enda hafi frelsissviptingin ekki verið að ósekju eins og gögn málsins beri með sér. Þá sé fjárhæð miskabótakröfu stefnanda í engu samræmi við dómaframkvæmd sérstaklega sé litið til þess að hún byggi einvörðungu á því að ekki hafi verið fenginn úrskurður dómara áður en líkamsleit var framkvæmd.

Kröfu sína um málskostnað styður stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV

Skýrslur fyrir dómi

Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Bar hún að aðdragandi þess að til handtöku hafi komið hafi verið sá að lögreglumaður hafi beðið hana að sýna ökuskírteini og þar sem hún hafi ekki verið með það hafi lögreglumaðurinn beðið hana koma yfir í lögreglubifreiðina. Um leið og hún hafi sest inn í lögreglubifreiðina hafi henni verið tilkynnt að hún væri handtekin. Hún hafi ekki fengið neina útskýringu á því fyrir hvað hún hafi verið handtekin. Hafi lögreglumaðurinn tekið hana út úr lögreglubifreiðinni, sett henni í jörðina og handjárnað og „hent“ síðan aftur inn. Eftir þetta hafi lögreglumaðurinn tilkynnt henni að hún væri eftirlýst vegna 7.500 króna sektarboðs.

Á lögreglustöðinni hafi hún verið handjárnuð og tilkynnt að til stæði að leita á henni. Hafi hún sagt nei þar sem það væri ekki í lagi að framkvæma líkamsleit vegna sektarboðs. Tveir lögreglumenn hafi hent henni inn í fangaklefa, tekið hana úr skónum með valdi og hlegið að henni. Hafi hún verið sett á gólfið í fangaklefanum. Tvær lögreglukonur hafi verið við höfuð hennar og tveir til þrír lögreglumenn fyrir aftan hana. Hafi „þeir“ byrjað að leita í fötum hennar og hún barist um og því verið beisluð á fótum. Hafi leitin tekið eina til eina og hálfa klukkustund og á meðan hafi hún verið á maganum á gólfinu og lögregluþjónarnir sett hné og olnboga í bak hennar. Hún hafi tilkynnt þeim að hún væri vefjasjúklingur og þá hafi lögreglumennirnir bara orðið harðhentari við hana, sett hana ýmist á bekkinn í klefanum eða setið á henni. Á einum tímapunkti hafi hún séð sex lögreglumenn, enda klefinn opinn allan tímann. Lögreglumennirnir hafi niðurlægt hana stanslaust með orðum og sagt við hana ógeðsleg orð. Einnig hafi þau strokið henni um hárið og sagt henni að vera róleg. Hafi hún upplifað það að hún væri „brandari kvöldsins“.

Stefnandi bar að leitin hafi ekki verið takmörkuð við útvortis leit heldur hafi einnig farið fram innvortis leit. Hafi tvær lögreglukonur og einn karlmaður komið inn í klefann, lokað dyrunum og girt niður um hana. Hafi lögreglumaðurinn haldið uppi fótum hennar meðan önnur lögreglukonan hafi skoðað upp í kynfæri hennar og endaþarm. Hafi hún brotnað niður við þetta og upplifað atburðinn sem nauðgun. Eftir þetta hafi verið tekin af henni lögregluskýrsla.

Stefnandi kvaðst ekki vera búin að jafna sig andlega og líkamlega eftir þetta og hafi verið „skugginn af sjálfri sér eftir að þetta gerðist“. Hafi hún þurft að leita til Stígamóta auk þess sem hún hafi þurft að leita aðstoðar geðlæknis og þyrfti líklega aðstoð hans um ókomna tíð.

Aðspurð kvaðst stefnandi muna eftir að hafa fengið dóm fyrir fíkniefnaakstur í umrætt sinn og hafi auk þess verið handtekin fjórum sinnum til viðbótar á sama ári og atburðir gerðust, í öllum tilfellum fyrir fíkniefnaakstur. Spurð að því hvers vegna hún hafi ekki beðið lækni sem hafi komið á lögreglustöðina að skoða hana með tilliti til þess meinta harðræðis sem fram hefði farið, bar stefnandi að hún hefði beðið lækninn að hjálpa sér þótt ekkert kæmi fram um það í vottorði læknisins. Spurð að því hvers vegna hún hafi ekki látið skoða meinta áverka þegar hún hafi leitað til læknis degi síðar, bar stefnandi að sá læknir hefði ekki viljað skoða hana og sagt við hana að lögreglan hafi mátt beita hana harðræði.

P-kk-nf H-kk-nf geðlæknir gaf símaskýrslu fyrir dómi. Fram kom í skýrslu hans að hann hafi rakið áfallastreituröskun stefnanda, sem væri á háu stigi, til umrædds atburðar. Hafi einkenni stefnanda ekkert minnkað með árunum en stefnandi hafi fyrst leitað til hans árið 2010, en stopult síðustu ár. Væri það rétt skilið að hann hafi lagt til grundvallar niðurstöðum sínum frásögn stefnanda af innri líkamsleit, þrátt fyrir að til tals hafi komið ýmis önnur atvik. Ekki væri útilokað að annar atburður hafi getað leitt til sömu einkenna en oftast tengdust svona afleiðingar einum atburði og samræmdust þau einkenni sem stefnandi hefði, þeirri frásögn sem hún hafi gefið.

H-kk-nf S-kk-nf lögreglumaður kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Bar vitnið að hafa verið við eftirlit þegar hann hafi stöðvað stefnanda við akstur. Stefnandi hafi verið ör, þurr í munni og sjáöldur stór og hún hafi virkað eins og hún væri undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Þá hafi stefnandi ekki verið með ökuskírteini, hún hafi verið eftirlýst í kerfum lögreglu og verið handtekin vegna þessa. Hafi hann sett stefnanda í járn, sérstaklega til að tryggja eigið öryggi, enda einn á bíl. Hann hafi átt takmörkuð orðaskipti við stefnanda í bifreiðinni þar sem hann hafi ekki komist að þar sem stefnandi hafi talað ofan í hann endurtekið. Aðspurt kvaðst vitnið ekki vita hvort þau skilaboð hafi komist til skila til stefnanda af hverju hún hafi verið handtekin.

Á lögreglustöðinni hafi stefnandi verið sett í klefa og öryggisleit farið fram til þess að varna því að hún skaðaði sjálfa sig. Hafi öryggisleitin verið framkvæmd í lokuðum fangaklefa af tveimur lögreglukonum. Stuttu síðar hafi verið kallað eftir aðstoð, stefnandi verið handjárnuð að nýju og bensluð á fótum og hafi hann aðstoðað við það. Í framhaldi af því hafi verið framkvæmd leit á stefnanda en hann hafi ekki verið vitni að því.

H-kvk-nf E-kvk-nf lögreglumaður kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Bar vitnið að málið væri ferskara í minni hennar en mörg önnur, enda væri þetta í eina skiptið sem hún hefði verið kærð fyrir brot í starfi, og í hennar huga hafi hún verið kærð fyrir kynferðisbrot. Hún hafi framkvæmt leit á stefnanda ásamt annarri lögreglukonu og hafi sú leit verið öryggisleit. Hafi leitin verið hefðbundin að öðru leyti en því að stefnandi hafi verið í fjötrum þar sem hún hafi verið í annarlegu ástandi, barist um og sparkað og meðal annars sparkað í vitnið. Hafi þær því fengið aðstoð lögreglumanns við að setja stefnanda í járn. Leitin hafi síðan farið fram í lokuðum klefa og ekki aðrir viðstaddir en nefndar lögreglukonur þar sem leitað hafi verið að vopnum og hvort stefnandi væri með fíkniefni innanklæða. Bar vitnið að ekki hafi farið fram innri líkamsleit og hafi hún aldrei séð það gert á sínum starfsferli og þá væri vitnið ekki læknir. Um öryggisleit hafi verið að ræða en ekki líkamsleit og stefnandi hafi ekki viljað láta leita á sér.

Vitnið kvaðst hafa náð að róa stefnanda með því að tala við hana og meðal annars hafi hún farið fram með stefnanda sem hafi þurft að reykja. Þar hafi stefnandi beðið hana afsökunar á hegðun sinni og sagt að hún hafi verið í miklu uppnámi og greinilega verið undir miklum áhrifum. Spurt hvort stefnandi hafi verið niðurlægð meðan á leitinni hafi staðið bar vitnið að það væri „algerlega fráleitt“, hún væri fagmaður og kæmi fram við alla af virðingu.

J-kk-nf Þ-kk-nf K-kk-nf lögreglumaður kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Bar vitnið að aðkoma þess hafi verið sú að lögreglumenn hafi komið með konu inn á lögreglustöðina sem greinilega hafi verið í miklu ójafnvægi og látið ófriðlega. Hann hafi ekki orðið vitni að líkamsleit. Almennt færi hins vegar fram öryggisleit þegar fólk væri sett í fangaklefa, enda fylgdi því ábyrgð, sérstaklega ef fólk léti ófriðlega og hegðaði sér undarlega og þá væri eðlilega ekki leitað dómsúrskurðar.

Þ-kvk-nf R-x-x R-kvk-nf lögreglumaður gaf símaskýrslu fyrir dómi. Bar vitnið að aðkoma þess hafi verið sú að komið hafi verið með stefnanda á lögreglustöðina. Hafi verið farið með hana í fangaklefa þar sem handjárn voru tekin af henni. Í klefanum hafi aðeins verið hún, stefnandi og önnur lögreglukona. Hafi stefnanda verið tilkynnt að til stæði að framkvæma á henni líkamsleit. Hafi stefnandi neitað því og orðið mjög æst, slegið frá sér og sparkað og látið öllum illum látum. Hafi hún meðal annars sparkað í mjöðm hinnar lögreglukonunnar. Taldi vitnið að stefnandi hafi verið undir einhverjum áhrifum og skap hennar sveiflast upp og niður. Hafi lögreglumaður komið inn í klefann og hjálpað til við að setja hana í járn. Í framhaldi af því hafi lögreglumaðurinn farið út úr klefanum sem hafi verið lokaður. Stefnandi hafi róast og líkamsleit verið framkvæmd en stefnandi hafi ekki samþykkt þá leit. Taldi vitnið að leitin hafi tekið innan við tíu mínútur. Spurt hvort leitað hafi verið í endaþarmi og leggögnum stefnanda bar vitnið að það hafi alls ekki verið gert. Hafi vitnið aldrei framkvæmt slíka leit eða verið beðið um það. Í þessu tilfelli hafi fyrst farið fram öryggisleit í vösum og skóm en einnig minnti vitnið að leitað hafi verið í brjósthaldara og buxur teknar niður en ekkert hafi fundist, hvorki vopn né fíkniefni.

Aðspurt bar vitnið að ekki hafi verið hæðst af stefnanda eða hún kölluð illum nöfnum og alls ekki hafi verið reynt hafi verið að meiða hana. Þegar stefnandi hafi byrjað að berja og sparka hafi komið að fleiri lögreglumenn til þess að athuga hvað væri að gerast en aðeins einn lögreglumaður hafi komið inn í klefann. Hann hafi síðan farið og klefanum verið lokað eftir að búið var að járna stefnanda.

IV

Niðurstöður

Upphaflegar kröfur stefnanda í málinu voru um greiðslu bóta að fjárhæð 31.747.407 krónur vegna varanlegrar örorku og miska. Fallið var frá kröfum um varanlegar örorkubætur og varanlegan miska og voru endanlegar kröfur þær að stefnda yrði gert að greiða stefnanda 1.500.000 krónur í miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Stefnandi byggir á því að misgjörðir lögreglu gagnvart henni hafi verið tvíþættar. Annars vegar hafi handtaka hennar, þar sem beitt hafi verið óþarfa hörku, verið ólögmæt, enda hafi hún ekki verið upplýst um ástæður handtökunnar. Hins vegar hafi líkamsleit sú sem framkvæmd hafi verið í fangaklefa, þar sem meðal annars hafi verið leitað innvortis, verið ólögmæt þar sem ekki hafi legið fyrir samþykki hennar og ekki hafi verið fenginn dómsúrskurður um þá leit.

Um handtöku stefnanda liggur fyrir upptaka úr lögreglubifreið þar sem í fyrstu sést þegar lögreglan keyrir að bifreið stefnanda, og ræðir við hana og síðan koma stefnandi og lögreglumaðurinn inn í lögreglubifreiðina. Stefnandi virðist hafa beðið um að upptaka yrði sett af stað. Lögreglumaðurinn fær þær upplýsingar um kallkerfi að stefnandi væri eftirlýst vegna birtingar. Er stefnanda þá tilkynnt að hún sé handtekin.

Sá lögreglumaður sem handtók stefnanda kom fyrir dóminn og bar að hafa stöðvað akstur stefnanda vegna gruns um fíkniefnaakstur. Hafi stefnandi verið ör, þurr í munni og sjáöldur stór og hún virkað undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Þá hafi stefnandi ekki verið með ökuskírteini og verið eftirlýst í kerfum lögreglu.

Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð opinberra mála, má handtaka mann ef grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt geti ákæru. Í málinu liggur fyrir dómur um akstur stefnanda í umrætt sinn, þar sem staðfestur er grunur lögreglu, enda reyndist vera í blóði stefnanda mikið magn fíkniefna.

Samkvæmt 1. mgr. 93. laga nr. 88/2008, skal við handtöku upplýsa þann sem handtekinn er um ástæður handtökunnar. Stefnanda var tilkynnt um handtöku hennar þegar upplýsingar bárust um kallkerfi að hún væri eftirlýst. Þegar stefnandi spyr hvort hún sé handtekinn vegna stefnu er svarið að hún hafi ekki sinnt því. Ekki er rétt sem fram kom í skýrslu stefnanda fyrir dómi að hún hafi verið handtekin um leið og hún kom inn í lögreglubifreiðina og verið tilkynnt eftir að hún var handjárnuð að handtakan hafi verið vegna sektarboðs.

Stefnandi virðist á upptökunni vera í þeirri trú að handtaka hennar sé eingöngu vegna óbirtrar stefnu. Í lögreglubifreiðinni reynir lögreglumaðurinn eftir þetta að spyrja stefnanda hvenær hún hefði síðast neitt fíkniefna en fær ekki svör frá stefnanda. Þegar hann spyr hana í annað sinn hvort hún sé ekki undir áhrifum fíkniefna svarar stefnandi: „Hey er ég ekki að fara að skrifa undir einhverja stefnu hérna, við skulum bara halda okkur við efnið ... var ekki málið að ná mér vegna þessarar stefnu“, og svarar lögreglumaður þá: „Nei ég sagði það ekki“ og biður um að fá að ljúka máli sínu en kemst ekki að þar sem stefnandi virðist þá telja að lögreglan ætli að leita í bifreið þeirri sem hún var að aka og mótmælir því. Þegar lögreglumaðurinn spyr stefnanda í þriðja sinn um fíkniefnaneyslu hennar er svarið: „Haltu kjafti.“ Verður að telja að reynt hafi verið að upplýsa stefnanda betur um ástæðu handtöku hennar og að stefnanda hafi mátt vera það ljóst að ástæða handtöku hennar hafi einnig verið vegna fíkniefnaaksturs. Er því ekki fallist á að handtaka stefnanda hafi verið ólögmæt og hafi því ekki verið brotið gegn 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefnandi ber að engin þörf hafi verið á að handjárna hana og handtakan verið óþarflega harkaleg. Upplýst er að lögreglumaðurinn sem stöðvaði stefnanda var einn að störfum í umrætt sinn og fyrir lá að færa þurfti stefnanda á lögreglustöð vegna gruns um akstur undir áhrifum fíkniefna. Vegna framangreinds og óróleika stefnanda í lögreglubifreiðinni, þykir ljóst að fullt tilefni var til að handjárna stefnanda. Hafi sú framkvæmd verið í samræmi við 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og 4. gr. reglna um valdbeitingu lögreglu.

Í þeirri upptöku sem fyrir liggur í málinu sést þegar lögreglumaðurinn tilkynnir stefnanda að hún sé handtekin. Fer lögreglumaðurinn út og opnar hægri hurð að aftan. Stefnandi stígur sjálf út úr bifreiðinni og er sagt að setja hendur fyrir aftan bak en ekki sést í mynd þegar stefnandi er sett í handjárn. Heyrist að stefnandi á í einhverjum orðaskiptum við lögreglumanninn og áður en hún sest inn í lögreglubifreiðina aftur segir hún: „Fokking slepptu á mér hendinni, ég er að segja það, ef þú slasar mig þá kæri ég þig, ... haltu kjafti þarna löggu aumingi.“ Í framhaldi af því sest stefnandi sjálf aftur í bifreiðina. Tæpum þremur mínútum síðar segir stefnandi: „Ég meiði mig í hendinni, ég er að segja það ef þú ert búinn að meiða mig í hendinni, ég kæri þig sko ef ég er með fokking mar á hendinni sko þá kæri ég þig.“ Bendir framangreint ekki til þess að stefnandi hafi við handtökuna verið beitt óþarfa hörku þótt handjárnin kunni að hafa verið óþægileg og þá samrýmist hljóð- og myndupptakan engan veginn þeirri lýsingu sem stefnandi gaf fyrir dómi að lögreglumaðurinn hafi tekið hana út úr lögreglubifreiðinni, sett henni í jörðina og handjárnað og hent síðan aftur inn.

Með vísan til framangreinds er ekki hægt að fallast á það með stefnanda að hún hafi verið beitt óþarfa hörku við handtökuna. Hafi handtakan því verið í samræmi við 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og gætt hafi verið meðalhófs við þá framkvæmd.

Óumdeilt er í málinu að stefnandi hafi neitað því að fram færi á henni leit á lögreglustöð og óumdeilt er að ekki var aflað dómsúrskurðar um þá leit. Aðila greinir hins vegar á um hvernig sú leit var framkvæmd og hversu ítarleg hún var.

Fyrir dóminn komu þeir lögreglumenn sem komu að leit á stefnanda og að því að setja hana í handjárn og bensli í fangaklefa. Framburður þeirra lögreglumanna sem komu fyrir dóminn var í öllum atriðum í samræmi við þann framburð sem fram kom við rannsókn ríkissaksóknara á málinu og öðrum gögnum málsins. Er framburður þeirra því trúverðugur. Staðreynt er að stefnandi var undir miklum áhrifum fíkniefna og ekkert í gögnum málsins styður framburð stefnanda um að leitin hafi tekið allt að eina og hálfa klukkustund. Þá er ekkert í gögnum málsins sem styður að stefnandi hafi verið niðurlægð með orðum eða að stefnandi hafi verið meidd að óþörfu eða að fjöldi lögreglumanna hafi horft á og tekið þátt.

Fyrir liggur í málinu skýrslutaka í mynd og hljóði af stefnanda hjá lögreglu eftir dvöl í fangaklefa. Í þeirri skýrslutöku kvaðst stefnandi ekki hafa neitt neinna fíkniefna í marga daga. Hún tók fram að hún teldi að handtakan hefði verið ólögleg og hrottaleg og væri hún stokkbólgin á hendinni eftir handjárnin. Stefnandi tók undir það í skýrslutökunni að hún hafa verið „dýrvitlaus“ í fangaklefanum en það hafi verið vegna meints háttalags þess lögreglumanns sem hafði handtekið hana. Í umræddri skýrslutöku minnist stefnandi hins vegar ekkert á meint harðræði í fangaklefanum og að mati dómsins kom ekkert fram í hátterni stefnanda í þeirri skýrslutöku sem gefur minnsta tilefni til að ætla að svo hafi verið. Þykir framburður stefnanda um þetta atriði fyrir dómi, með tilliti til þess sem að framan greinir, ekki trúverðugur.

Þá var stefnandi spurð fyrir dómi hvers vegna hún hefði ekki beðið lækni sem hafi komið á lögreglustöðina að skoða hana með tilliti til þessa meinta harðræðis og hvers vegna hún hefði ekki látið skoða meinta áverka þegar hún hafi leitað til læknis degi síðar. Þykir framburður hennar um það atriði fyrir dómi um að annar læknirinn hafi ekkert skráð um þá beiðni hennar og hinn ekki viljað skoða stefnanda, einnig ótrúverðugur.

Að mati dómsins hefur stefnandi ekki sannað eða gert líklegt með neinum hætti að hún hafi verið andlega niðurlægð, að hún hafi verið beitt óþarfa líkamlegu harðræði við líkamsleit þar sem vísvitandi hafi verið beitt harkalegri aðferðum vegna veikinda hennar um langan tíma auk þess sem margir karlkyns lögreglumenn hafi horft á.

Þá er með engum hætti sannað að meint innri líkamsleit hafi átt sér stað. Liggja engin gögn fyrir um líkamlega skoðun á stefnanda af þessu tilefni og skráning lækna af meintum atburðum sem byggja á frásögn stefnanda sjálfrar löngu eftir meinta atburði, hafa ekki sönnunargildi í málinu.

Samkvæmt 2. mgr. 17. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 hefur lögregla heimild til öryggisleitar á manni sem vistaður er í fangageymslu og að taka til varðveislu muni sem hann hefur á sér og hann getur notað til þess að vinna tjón á sjálfum sér eða öðrum. Hafði lögregla því fulla heimild til að leita samkvæmt nefndri grein að slíkum hlutum á stefnanda og að handjárna og bensla stefnanda til að framkvæma þá leit eins og framkomu hennar var þá háttað.

Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála má leita á sakborningi ef nauðsynlegt er að taka af honum muni sem hald skal leggja á. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 88/2008 skal líkamsleit samkvæmt 1. mgr. 76. gr., ákveðin með úrskurði dómara nema fyrir liggi ótvírætt samþykki viðkomandi, en gera má undantekningu, enda sé brýn hætta á að bið eftir úrskurði valdi sakarspjöllum.

Í ákvörðun ríkissaksóknara, dags. 20. maí 2010, var komist að þeirri niðurstöðu að réttmæt ástæða hafi verið til að ætla að kærandi gæti verið með fíkniefni innan klæða. Hins vegar hafi ekki verið hætta á sakarspjöllum og væri ekki hægt að bera fyrir sig að miklar annir hafi verið hjá lögreglu þá nótt. Hafi líkamsleit í því skyni að finna meint fíkniefni því verið ólögmæt í skilningi 131. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar sem ekki hafi legið fyrir dómsúrskurður.

Ekki hefur verið sýnt fram á það í málinu að brýn hætta hafi verið til staðar á bið eftir dómsúrskurði. Stefndi byggir á því að þrátt fyrir að ekki hafi verið formlega rétt að málum staðið hafi efnislega verið réttlætanlegt að framkvæma líkamsleit. Um þann efnislega rétt er í skýrslu ríkissaksóknara vísað til frásagnar eins lögreglumanns vegna rannsóknar ríkissaksóknara á málinu, þess efnis að stefnandi hafi verið að koma frá húsi þar sem þekktur fíkniefnasali hafi haldið til. Engar aðrar upplýsingar þessu til staðfestingar liggja fyrir í gögnum málsins og ekki virðist hafa verið talin þörf á því að leita í bifreið stefnanda þrátt fyrir framangreint. Hefur því ekki verið sýnt fram á það með sannarlegum hætti að tilefni hafi verið fyrir líkamsleit innan klæða, þótt stefnandi hafi verið grunuð um að vera undir áhrifum fíkniefna. Var líkamsleitin með vísan til 1. mgr. 78. gr., sbr. 1. mgr. 76. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, því ólögmæt eins og á stóð.

Í a-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993, segir að heimilt sé að láta þann sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni, greiða miskabætur þeim sem misgert var við. Í málinu liggur fyrir læknisvottorð stefnanda frá 20. janúar 2009, og fór sú skoðun því fram tæpum hálfum mánuði eftir atburði málsins. Í vottorði læknisins var staðfest um marbletti á báðum úlnliðum, hægra læri og vinstra hné, rúmlega 3-4 cm marblettir auk smámarbletta á hægri ökkla. Af gögnum málsins þykir ekki sannað að umræddir marblettir hafi komið við handtöku stefnanda og verður af því sem upplýst er í málinu að telja langlíklegast að nefndir áverkar hafi komið í fangaklefa þegar það þurfti að handjárna hana að nýju og bensla um ökkla, meðal annars til að framkvæma öryggisleit. Vegna háttsemi stefnanda sjálfrar var þörf á þeirri valdbeitingu.

Þá er verður á engan hátt séð að þeir áverkar sem lýst er í læknisvottorði stefnanda frá 27. september 2011, eða tæpum tveimur árum eftir atburði málsins þar sem stefnandi talar um áverka á hálsi, brjóst- og lendarhrygg, öxlum og olnboga, geti tengst því máli sem hér er til meðferðar. Er því ekki hægt að fallast á það með stefnanda að hún eigi rétt á miskabótum á þeim grundvelli að lögreglumenn hafi sýnt af sér ásetning eða stórfellt gáleysi sem hafi valdið henni líkamstjóni.

Samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 er heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, æru eða persónu annars manns, greiða miskabætur þeim sem misgert var við. P-kk-nf H-kk-nf geðlæknir gaf skýrslu fyrir dómi þar sem fram kom að hann hefði rakið áfallastreituröskun stefnanda á háu stigi til innri líkamsleitar stefnanda. Í málinu telst alls ósannað að innri líkamsleit hafi átt sér stað og er því ósannað um orsakatengsl áfallastreituröskunar við atvik málsins.

Í þeirri myndupptöku sem liggur fyrir í málinu úr lögreglubifreiðinni er strax ljóst að stefnandi er upptekin af réttindum sínum og heimildum lögreglu áður en atvik máls verða. Í myndupptöku sem tekin var af skýrslutöku eftir atvik málsins, kemur fram að hún telur sig almennt brennda af samskiptum sínum við lögreglu og kom sú afstaða hennar einnig fram fyrir dómi. Sú líkamsleit sem fór fram að undanskilinni öryggisleitinni var ólögmæt samkvæmt framangreindu og beindist gegn persónu stefnanda og hefur því staðfest þá trú stefnanda að hún gæti ekki treyst lögreglunni. Virðist neikvæð upplifun stefnanda af líkamsleitinni meðan á henni stóð hafa orðið mikil sem kann að einhverju leyti að skýrast af fíkniefnaneyslu hennar. Verður að telja það sennilega afleiðingu að almennt hafi líkamsleit samkvæmt framangreindu í för með sér einhverjar andlegar þjáningar.

Gera verður þá kröfu til lögreglu að hún þekki hvaða valdbeitingar megi viðhafa við þessar aðstæður. Virðist sem ekki hafi legið fyrir skýrar reglur um þetta efni hjá lögreglu þar sem lögreglumenn sem komu fyrir dóminn báru ýmist að leitin að fíkniefnum hafi verið líkamsleit eða öryggisleit. Verður að meta framangreint til almenns gáleysis sem stefndi beri ábyrgð á.

Með vísan til framangreinds hefur stefndi bakað sér bótaábyrgð gagnvart stefnanda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja þær bætur hæfilega metnar 250.000 krónur og verður stefnda gert að greiða brotaþola þá fjárhæð ásamt vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.

V

Málskostnaður

Að virtum atvikum málsins og lyktum þess þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli aðila.

Stefnandi fékk gjafsókn innanríkisráðuneytis, með gjafsóknarleyfi dags. 15. júní 2009 þar sem tilgreint er að það nái til fyrirhugaðrar málssóknar stefnanda gegn íslenska ríkinu til heimtu skaðabóta vegna ólögmætrar handtöku, líkamsleitar o.fl. þann 7. janúar 2009. Þrátt fyrir að langt sé um liðið frá útgáfu leyfisins verður ekki annað séð en að það sé í gildi og það þrátt fyrir að stefnandi hafi á árinu 2013 leitað til annars lögmanns.

Allur gjafsóknarkostnaður, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar fyrir dóminum, S-kvk-ef I-kvk-ef G-kvk-ef hdl, og ákveðst hæfileg 1.380.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði, að teknu tilliti til útlagðs kostnaðar að fjárhæð 180.000 krónur vegna öflunar álitsgerðar. Þá hefur við ákvörðun lögmannsþóknunar verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Allur gjafsóknarkostnaður, sem er þóknun fyrri lögmanns stefnanda, H-kvk-ef Ý-kvk-ef V-kvk-ef hdl. og ákveðst hæfilegur 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti greiðist úr ríkissjóði.

Mál þetta flutti af hálfu stefnda M-kvk-nf T-x-x héraðsdómslögmaður.

B-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 250.000 krónur með vöxtum, samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti, og verðtryggingu frá 25. október 2013 til 23. júní 2016, en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun S-kvk-ef I-kvk-ef G-kvk-ef héraðsdómslögmanns auk útlagðs kostnaðar samtals 1.380.000 krónur og þóknun H-kvk-ef Ý-kvk-ef V-kvk-ef héraðsdómslögmanns, 600.000 krónur.

B-kk-nf H-kk-nf