E-264/2022

Mál þetta, sem var dómtekið 28. september 2022, var höfðað 14. janúar 2022.

Stefnandi er A, [...].

Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli í Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.800.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 1. september 2018 til 8. febrúar 2021, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga, til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar en til vara er krafist verulegrar lækkunar á dómkröfum og niðurfellingar málskostnaðar.

I Mál þetta höfðar stefnandi til heimtu miskabóta vegna aðgerða lögreglu í kjölfar handtöku stefnanda snemma morguns[...]2018. Aðdragandi málsins er sá að stefnandi var stödd í verslun við [...]þegar henni sinnaðist að hennar sögn við afgreiðslustúlku í versluninni. Á leið út úr versluninni tók hún blómvönd, sem var til sölu í versluninni, og setti í ruslafötu. Í stefnu er greint frá því að stefnandi iðrist þessara gjörða sinna. Starfsmaður í versluninni kallaði til lögreglu með því að ýta á svokallaðan árásarhnapp í versluninni. Stefnandi ók bifreið sinni af bílastæði verslunarinnar og út á [...]. Fljótlega tók hún þá ákvörðun að aka út í vegarkant. Þar sat húní bifreiðinni og hugðist samkvæmt málsatvikalýsingu í stefnu tala í farsíma sinn. Lögreglu bar brátt að garði og grunaði hún stefnanda um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Var stefnandi því handtekin og færð á lögreglustöðina [...]. Þar var stefnanda gert að skila þvagprufu. Síðan var farið fram á blóðsýni úr henni. Liggja fyrir í málinu beiðni lögreglu, [...], um töku þvagsýnis, og beiðni, dags. sama dag [...], um töku blóðsýnis.

Samandregið byggir stefnandi á því að þvingunarráðstafanir sem hún sætti leiði til bótaskyldu stefnda í máli þessu. Ráðstafanirnar sem um ræði séu handtaka, framangreindar tvær líkamsrannsóknir, þ. e. þvagrannsókn og blóðrannsókn, leit í bifreið og haldlagning bifreiðarinnar og lyfja. Eins og nánar er rakið hér á eftir gerir stefnandi einnig aðrar athugasemdir við störf lögreglu umrætt sinn. Stefndi hafnar bótaskyldu í málinu og mótmælir því auk þess sérstaklega að leit hafi verið gerð í bifreiðinni sem stefnandi ók umrætt sinn og að bifreiðin hafi verið haldlögð.

Í lögregluskýrslu, dags. [...] 2018, segir að lögregla hafi verið send á vettvang áðurnefndrar verslunar vegna árásarhnapps. Bifreið stefnanda hafi fundist í vegarkanti á [...]. Bifreiðin hafi verið í gangi. Stefnandi hafi fengist yfir í bifreið lögreglu til að ræða málin. Hún hafi virst vera í mjög annarlegu ástandi og mjög ör í tali, átt erfitt með að halda samhengi og ýmist verið æst eða róleg. Grunsemdir lögreglu um akstur undir áhrifum hafi verið kynntar stefnanda ásamt rétti hennar til að tjá sig ekki um málið sem og rétti hennar til að njóta aðstoðar verjanda. Í kjölfarið hafi stefnandi verið flutt á lögreglustöð [...]. Með heimild stefnanda hafi bifreið sem hún ók einnig verið færð á lögreglustöðina, en töflur í „töflu boxi“ milli sæta í bifreiðinni hafi þá blasað við lögreglu. Kallaður hafi verið til hjúkrunarfræðingur. Stefnandi hafi enn verið mjög ör í tali og ekki getað setið kyrr. Hún hafi verið mjög ósátt við afskipti lögreglu. Í blóðsýnatöku hafi stefnandi rifið af sér kjólinn sem hún klæddist. Mjög erfitt hafi reynst að taka blóðsýni og kallaður hafi verið til héraðslæknir. Sá læknir hafi metið ástand stefnanda og hún látin laus í kjölfarið. Fram kemur í skýrslunni að búkmyndavél lögreglu hafi verið í gangi mestallan tímann sem afskipti af stefnanda hafi staðið yfir. Þess skal getið að í málinu liggur fyrir upptaka úr búkmyndavél lögreglu, en nánar er vikið að því myndefni hér á eftir.

Í handtökuskýrslu lögreglu, dags. [...] 2018, segir að stefnandi hafi verið handtekin [...] 2018 en látin laus síðar sama morgun, [...]. Hún hafi verið í annarlegu ástandi, sjáöldur útvíkkuð, hún hafi verið óstöðug og framburður hennar ruglingslegur.

Ástæða handtöku er sögð til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot.

Í vottorði B, læknis á héraðsvakt, dags. [...]2018, kemur fram að húnhafi komið að lögreglustöð[...]2018. Læknirinn hafi heyrt orð stefnanda berast út á götu þar sem stefnandi hafi talað samhengislaust og haft í hótunum við lögreglu. Stefnandi hafi grátið og kallað. Við komu inn á lögreglustöðina hafi stefnandi verið komin í fangaklefa en hringt stöðugt bjöllu í klefanum. Læknirinn hafi skoðað hana og fengið upplýsingar um heilsufar sem stemmt hafi við skráningu í sjúkraskrá. Stefnandi hafi í upphafi sýnt mikla „mótóríska“ óró og hafi öll verið á iði um klefann mestallan tímann. Púls hafi mælst veikur en hraður. Hún hafi verið með brenglað tímaskyn, þ. e. fundist tíminn líða hægar en í raun. Vegna óróleika stefnanda hafi ekki verið unnt að meta ljóssvörun. Samhæfing hafi verið léleg og stefnandi ekki náð að klára einbeitingarpróf, þ. e. að telja niður 20 tölur. Hún hafi róast meðan á skoðun stóð. Læknirinn telji hana ekki í ökuhæfu ástandi en mæli með að hún fái að fara heim.

Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi leitaði á bráðamóttöku Landspítala að kvöldi [...]. Þar hafi hún sagt að átta lögreglumenn hafi haldið sér niðri þar sem taka átti blóðprufu úr henni. Hún finni nú til í baki og víða. Þá sé hún í miklu uppnámi. Fram kemur í skýrslu Landspítala frá sama degi að stefnandi hafi verið „agiteruð“ við komuna. Hún hafi verið með hugmyndir um að henni hefði verið byrlað eitur þann dag. Teknar hafi verið ljósmyndir af marblettum á líkama, sem séu á nokkrum stöðum, meðal annars höndum, fótum og kvið. Stefnanda hafi liðið aðeins betur eftir að hafa fengið parkodin og sobril.

Lögregla tók skýrslu af stefnanda vegna gruns um akstur undir slævandi lyfjum að viðstöddum verjanda [...]2019 og liggur samantekt lögreglu, dags. samdægurs, fyrir í gögnum málsins.

Stefnandi var síðar sýknuð af ákæru um akstur undir áhrifum slævandi lyfja með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...]. Í dóminum kom fram að stefnandi hefði lýst því fyrir dómi að hún hefði ekið út í vegarkant og tekið tvær töflur af Gabapentini. Þá kynni hún að hafa einnig tekið óvart inn róandi lyf sem hún hefði einnig haft meðferðis. Síðar mældist íblóðihennarlyfið klónazepam. Vísað var í matsgerð rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði, dags. [...], sem aflað var af lögreglu. Sú skýrsla liggur fyrir í gögnum málsins. Þar kemur fram að stefnandi hafi talist óhæf til að stjórna bifreið umrætt sinn miðað við bæði þvagsýni og blóðsýni úr henni vegna metýlfenídats og klónazepams. Var það mat héraðsdóms í fyrrgreindu dómsmáli að ósannað væri að stefnandi hefði tekið inn lyf fyrr en eftir að akstri lauk umrætt sinn, þ. e. eftir að bifreiðinni var ekið út í vegarkant. Var hún því sýknuð af umræddum ákærulið.

Áður hafði lögmaður stefnanda krafið stefnda um bætur vegna aðgerða lögreglu með bréfi, dags. [...]. Þeirri kröfu hafnaði stefndi og því hefur stefnandi höfðað mál þetta.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu fyrir dómi. Þá gáfu skýrslu vitnin B, sem var læknir á héraðsvakt, C hjúkrunarfræðingur og lögregluþjónarnir D, E, F og G.

II

Stefnandi byggir dómkröfu sína aðallega á 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Nánar tiltekið hafi hún verið sýknuð í sakamáli og eigi rétt á bótum vegna þvingunarráðstafana sem hún hafi verið beitt, þ. e. handtöku, tveimur líkamsrannsóknum, en þær fólust í þvagrannsókn og blóðrannsókn, auk haldlagningar og leitar í bifreið. Henni beri því miskabætur, sbr. einnig 5. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, þ. e. á hlutlægum grundvelli. Stefnandi mótmæli því alfarið að bætur til hennar verði felldar niður með vísan til ákvæðis 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Til vara byggir stefnandi dómkröfu sína á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Nánar tiltekið hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnanda í aðgerðum lögreglu umrætt sinn, en á þeim beri stefndi vinnuveitandaábyrgð.

Hér falli undir það ofbeldi sem stefnandi hafi verið beitt við blóðtökuna. Í því hafi falist meingerð að lögreglumenn skyldu að tilefnislausu stökkva á stefnanda, snúa hana með haldi niður í gólfið, halda henni niðri, leggjast ofan á hana, setja hné harkalega á bakið á henni, setja hendur á háls hennar og þrýsta svo mikið að hálsi hennar og öndunarvegi að hún hafi misst meðvitund. Sömuleiðis að þeir hafi meðan á þessu stóð stigið á tærnar á henni, ýtt á eyra hennar, haldið fast í fætur hennar og með þunga þrýst að afturenda hennar.

Í því hafi einnig falist meingerð að stefnandi hafi verið knúin til að fara úr kjólnum og sitja berbrjósta og á tímabili nakin, þar sem nærbuxur hafi illa haldist upp um hana, fyrir framan fjölda lögreglumanna, sem flestir hafi verið karlkyns. Sömuleiðis hafi falist í því meingerð að hún hafi þurft að sitja þannig nakin og útötuð í blóði sínu án þess að hafa fengið neitt við hæfi til að þrífa blóðið. Allt hafi þetta falið í sér ólögmæta háttsemi af hálfu lögreglumannanna þar sem gengið hafi verið að ástæðlausu fram með hörku og ofbeldi og stefnandi niðurlægð.

Með þessu hafi verið brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. meðal annars 3. mgr. 53. gr. og 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Sömuleiðis hafi falist í þessu ómannúðleg og vanvirðandi meðferð samkvæmt 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar og ólögmætt inngrip í friðhelgi einkalífs stefnanda samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. m annréttindasáttamála Evrópu. Bein orsakatengsl séu milli háttsemi lögreglumannanna og miska stefnanda og þeir hafi mátt vita að háttsemi þeirra væri til þess fallin að valda miska.

Þáhafi verið brotið á rétti stefnanda til að ráðfæra sig við lögmann, sbr. 30. gr. laga nr. 88/2008.

Miski stefnanda sé umtalsverður. Hún hafi sætt harkalegum aðgerðum og ofbeldi sem hafi valdið henni sálartjóni og beinlínis líkamstjóni. Brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu, aðgerðir hafi staðið of lengi og gengið hafi verið of harkalega fram gagnvart stefnanda með líkamlegri valdbeitingu.

Stefnandi geri kröfu um almenna vexti frá og með þeim degi er hin bótaskyldu atvik hafi átt sér stað, sbr. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr. 38/2001. Hún láti nægja að gera kröfu um dráttarvexti frá [...], mánuði eftir að sýknudómur héraðsdóms hafi fallið, sbr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001.

III

Stefndi hafnar alfarið málatilbúnaði stefnanda. Í þeim dómi þar sem stefnandi hafi verið sýknuð af fyrrgreindum sakargiftum komi fram að lyfið sem hún hafi tekið umrætt sinn hafi áhrif á aksturs hæfni einstaklinga. Auk þess sé haft eftir þeim sérfræðilækni sem kallaður hafi verið til til að meta ökuhæfi stefnanda að enginn vafi leiki á því að stefnandi hafi ekki verið í ökuhæfu ástandi, þ. e. til að stjórna bifreið örugglega. Á stæða til handtöku og rannsóknar á ökuhæfi stefnanda hafi því legið fyrirað mati stefnda og staðfest með vottorði og vitnisburði læknis. Því sé ljóst að skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 eigi við, þ. e. að fella megi bætur niður eða lækka ef stefnandi hefur stuðlað að eða valdið þeim aðgerðum sem hann byggir kröfugerð sína á. Stefnandi sé eini aðilinn sem hafi stuðlaðað því með því að taka inn þau lyf sem gert hafi það að verkum að hún taldist óökufær þegar hún var handtekin. Með því hafi hún þannig stuðlað að aðgerðum gegn sér.

Þar sem fyrir hafi legið rökstuddur grunur um akstur stefnanda undir áhrifum lyfja hafi verið lögmætur grundvöllur undir handtöku og rannsókn. Ástæða þess gruns hafi verið tilkynning úr umræddri verslun og síðar spjall lögreglu við stefnanda. Hún hafi viðurkennt að hafa tekið lyf og því hafi verið nauðsynlegt að fá og rannsaka sýni frá henni til að skoða hvort grunsemdir ættu við rök að styðjast.

Ágreiningslaust sé að skilyrði 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 sé uppfyllt með sýknudómi í sakamálinu gegn stefnanda. Því komi til skoðunar hvort stefnandi eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. 246. gr. og ef svo er hvort fella megi þær bætur niður eða lækka þær.

Hlutlæga bótareglan í 246. gr. laga nr. 88/2008 sé undantekning frá saknæmisskilyrðum skaðabótaskyldu. Það hafi í för með sér að liggja verði fyrir án vafa að skilyrðin séu uppfyllt svo unnt sé að fallast á skaðabótaskyldu. Í þessu tilviki sé ekki svo enda hafi stefnandi komið sér sjálf í það ástand að geta ekki ekið bifreið örugglega.

Hvað varði varamálsástæðu stefnanda, sem byggist á b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993, þá liggi ekki fyrir saknæm háttsemi starfsmanna stefndu, sem væri forsenda fyrir beitingu ákvæðisins. Handtaka í málinu hafi ekki verið harkaleg. Lögregla hafi þurft að rannsaka málið. Á vettvangi hafi gögn málsins bent til þess að stefnandi hefði ekið bifreið þeirri sem hún sat í við handtöku og ástand stefnanda hafi verið þannig að taka varð sýni af henni í þágu rannsóknar málsins. Öðruvísi yrði ástand hennar ekki staðreynt. Samkvæmt verklagsreglum hafi stefnandi þurft að gangast undir þvag- og blóðrannsókn. Stefnandi hafi ekki mótmælt því að gefa þvagsýni. Það hafi sýnt merki um neyslu á lyfjum sem skert gætu athygli og viðbragðsflýti við akstur. Erfiðlega hafi gengið að taka blóðsýni hjá stefnanda. Stefnandi hafi verið í ójafnvægi, með læti og ókurteis. Þetta hafi, ásamt annarlegu ástandi hennar, ekki greitt fyrir aðgerð lögreglu sem stefnandi hafi verið skyldug til að undirgangast vegna þess gruns að hún hefði ekið bifreið undir áhrifum og því ekki verið í ástandi til þess. Meðalhófs hafi verið gætt af lögreglu.

Stefnandi hafi verið í víðum kjól en ermar þröngar og hjúkrunarfræðingi hafi gengið illa að draga þær upp. Þar sem hálsmál kjólsins hafi verið vítt hafi stefnandi hæglega getað komið hendi sinni upp um hálsmálið. Stefnandi hafi hins vegar rifið sig úr kjólnum og því verið hálfnakin fyrir framan fjóra lögreglumenn, tvær konur, tvo karlmenn og hjúkrunarfræðing. Þá þegar hafi annar karlkyns lögreglumaðurinn vikið úr herberginu og hinn snúið andliti sínu frá stefnanda og farið út úr herberginu litlu síðar meðan reynt hafi verið að taka blóð úr stefnanda. Sá karlkyns lögreglumaður hafi fært búkmyndavél sína til kvenkyns lögregluþjóns. Fleiri hafi ekki verið í herberginu. Stefnandi hafi viljað reka alla lögreglumenn úr herberginu en því hafi verið hafnað. Öryggissjónarmið komi í veg fyrir að sakborningur geti verið einn með hjúkrunarfræðingi eða lækni við blóðsýnatöku þegar grunur séum akstur undir áhrifum lyfja eða annarra vímuefna. Það hafi ekki gengið að taka blóð úr stefnanda vegna ástands hennar óróa og æsings. Stefnandi hafi óskað eftir því að fá sjálf að reyna við blóðtökuna þar sem hún hafi sagst kunna vel til verka. Varðstjóri hafi heimilað það og stefnanda hafi verið gefið næði og tími til að reyna. Atgangur stefnanda og óstöðugleiki hafi orðiðtil þess að húnhafi ekki náð sjálf að draga blóð í nægu magni úr sér frekar en hjúkrunarfræðingur. Ástand hennar og framkoma hafieinnigorðiðtil þess að blóð hafi runnið úr þeim æðum sem reynt varvið. Stefnandi hafi því fengið pappír, bæði blautan og þurran, en hún hafi viljað blaut handklæði sem ekki hafi verið tiltæk. Hún hafi kastað blóðugri bréfþurrku í átt að lögreglu og hjúkrunarfræðingi þegar ekki reyndist unnt að verða við ósk hennar um blaut handklæði. Þá hafi hún verið tekin í lögreglutök af tveimur kvenkyns lögreglumönnum og karlkyns lögreglumaður komið úr næsta herbergi þeim til aðstoðar. Því sé mótmælt að fimm lögreglumenn hafi „snúið stefnanda niður“. Þrír lögreglumenn hafi sinnt stefnanda á þeirri stundu og sett hana í lögreglutök í rétt rúmar sjö mínútur á meðan hjúkrunarfræðingur hafi reynt að taka úr henni blóðsýni. Eðlileg lögreglutök hafi verið notuð.

Í stefnu sé því haldið fram að lögreglumenn hafi að tilefnislausu stokkið á stefnanda, snúið hana niður, með lögregluhaldi, í gólfið, haldið henni niðri og lagst ofan á hana og það hafi allt leitt til þess að hún missti meðvitund. Þessari lýsingu séað stórum hluta til mótmælt og þess beri að geta að stefnandi hafi aldrei misst meðvitund, enda hafi hún bari stum allan tímann, öskrandi og blótandi, meðan henni hafi verið haldið á gólfinu. Auk þess sé fullyrðing stefnanda um að hún hafi verið knúin til að fara úr kjól sínum hreinlega röng því það hafi verið stefnandi sjálf sem hafi svipt sig úr kjólnum þrátt fyrir ábendingar um annað af hálfu lögreglu og viðkomandi hjúkrunarfræðings.

Í stefnu sé einnig fullyrt að flestir lögreglumenn á staðnum hafi verið karlkyns. Það sé rangt því þegar stefnandi klæddi sig úr kjólnum hafi annar karlkyns lögreglumanna farið fram en hinn snúið baki í stefnanda eins hratt og því hafi veriðvið komið. Hann hafi fært búkmyndavél til kvenkyns lögregluþjóns á sama tíma, eins og áður sé rakið.

Læknir af héraðsvakt hafi komiðá lögreglustöðina til að meta stefnanda er hún var laus úr lögreglutökum. F ramkomií vottorði læknisins að hún hafi heyrt í stefnanda út á götu tala samhengislaust og hafa í hótunum við lögreglu. Hafi læknirinn ekki talið stefnanda vera í ökuhæfu ástandi.

Allar aðgerðir hafi verið lögmætar þar sem fyrir hafi legið grunur um akstur undir áhrifum lyfja og eða áfengis. Tilkynning hafi borist til lögreglu vegna þess að stefnandi hefði ekið úr áðurnefndri verslun og afgreiðslufólk þar ekki talið hana vera ökufæra. Allt sem á eftir gerist sé tengt við akstur og viðurkennda lyfjaneyslu stefnanda. Þar sé um að ræða lögmætar og eðlilegar aðgerðir sem byggst hafi á óökufærni stefnanda. Ekki hafi verið leitað í bifreið þeirri sem stefnandi óká þessum tíma en ekki var þó skráð á hennar nafn.

Hvað varði varakröfu stefnda þá byggist hún á fyrrgreindum rökum, svo og því að umkrafin fjárhæð sé langt umfram þær fjárhæðir sem komið hafi fram í dómaframkvæmd í sambærilegum málum. Fullt tilefni sé til að beita heimild 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 til lækkunar á kröfugerð stefnanda verðiekki fallist á að sýkna að fullu af bótakröfunni.

IVAÍ 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram að maður sem borinn hafi verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins hafi mál hans verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann hafi verið talinn ósakhæfur. Tekur ákvæðið bæði til fjártjóns og miska, sbr. 5. mgr. 246. gr. sömu laga.

Í 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 segir að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á.

Enginn ágreiningur er uppi í málinu um það að stefnandi var sýknuð af ákærulið um ætlaðan akstur undir áhrifum slævandi lyfja með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...]. Í samræmi við þetta greinir málsaðila ekki á um það að skilyrðum 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 sé almennt séð fullnægt í málinu. Aftur á móti deila þeir um það hvort skilyrði séu til að fella niður bætur eða lækka þær samkvæmt 2. mgr. 246. gr. sömu laga auk þess sem stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu stefnanda að bifreið sem hún ók hafi verið haldlögð og að gerð hafi verið leit í bifreiðinni. V erði ekki fallist á að dæma stefnanda bætur á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 þá byggir hún á því að skilyrði séu til að dæma henni miskabætur á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993.

Þeim skilningi mótmælir stefndi. Skilyrði fyrir beitingu síðastnefnds lagaákvæðis er að maður hafi orðið fyrir ólögmætri meingerð, sem beinst hefur gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans.

B Ljóst er af málatilbúnaði stefnanda og skýrslu hennar fyrir dómi að hún snöggreiddist í verslun [...] snemma morguns [...] 2018. Við það tækifæri henti hún blómvendi í ruslafötu. Ók hún af vettvangi en starfsfólk verslunarinnar kallaði til lögreglu. Stefnandi var síðar handtekin á [...] eftir að hafa lagt bifreið út í vegarkant.

Þar hafði hún, að eigin sögn, setið og tekið inn lyf og hugði sttala í síma þegar lögreglu bar að garði. Staðhæfingar stefnanda um harkalega framgöngu lögreglu við handtökuna teljast ósannaðar.

Í málinu liggja fyrir myndskeið úr svokölluðum búkmyndavélum lögreglu. Varpa þau ljósi á það sem átti sér stað á lögreglustöð í framhaldi handtökunnar. Á myndskeiðunum sést að stefnandi hefur við komu á lögreglustöðina verið í ójafnvægi og átt erfitt með að sitja kyrr. Þar sést stefnandi einnig ýja að því að lögreglumaður sé „ekkert ofboðslega vel gefinn“ auk þess sem hún ræðir um hefndir af sinni hálfu vegna framkomu lögreglu. Þá segir hún meðal annars lögregluþjón vera ekkert nema „bully“og óþverra.

Samandregið sýnir myndskeiðið einstakling sem virðist vera í ójafnvægi og annarlegu ástandi. Að þessu virtu ásamtþví sem áður greinir um aðdraganda handtöku stefnanda verður að fallast á það með stefnda að fullt tilefni hafi verið fyrir afskiptum lögreglu af stefnanda og þeirri ákvörðun að rannsaka nánar grun um óökufærni stefnanda. Í þessu fólst að lögreglu var heimilt að handtaka stefnanda, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, og taka úr henni blóð- og þvagsýni, sbr. sérreglu 2. og 3. mgr. 47. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987. Jafnframt telst stefnandi hafi stuðlað að þessum aðgerðum. Verða bætur til stefnanda vegna handtöku og öflunar þvagsýnis felldar niður, sbr. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, en nánar er vikið að því hér á eftir hvort hið sama eigi við um öflun blóðsýnis úr stefnanda eða vegna annarra aðgerða lögreglu, sbr. ýmsar staðhæfingar stefnanda um framgöngu lögreglu umræddan morgun.

CÍ lögregluskýrslu, dags. [...], kemur fram að bifreiðin sem stefnandi ók umrætt sinn hafi verið færð á lögreglustöð með heimild stefnanda. Gegn mótmælum stefnda telst ósönnuð sú staðhæfing stefnanda að bifreiðin hafi verið haldlögð umrætt sinn, en ekki er að sjá að hún hafi látið reyna á heimild sína til að fá bifreiðina færða af þeim vettvangi með aðstoð þriðja manns, en eins og áður greinir hafði stefnandi verið metin óökufær af lækni áður en hún var látin laus umræddan morgun. Ekki getur því komið til greiðslu miskabóta til stefnanda af þessu tilefni.

Við rannsókn sakamáls ber lögreglu að leggja hald á muni ef ætla má að þeir hafi sönnunargildi í málinu, að þeirra hafi verið aflað á refsiverðan hátt eða að þeir kunni að verða gerðir upptækir, sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008. Til þess þarf almennt ekki dómsúrskurð, sbr. 1. mgr. 69. gr. sömu laga. Í síðastnefndri lögregluskýrslu kemur fram að þegar bifreiðin var færð á lögreglustöð hafi blasað við lögreglu töflur í „töflu boxi“ milli sæta. Af fyrirliggjandi efnaskýrslu verður ráðið að lögregla hafi lagt hald á umrætt box ásamt lyfjum sem þar er að finna. Verður sú haldlagning talin heimil með vísan til áðurnefndra lagaákvæða og telst stefnandi, með vísan til þess sem þegar er rakið, hafa stuðlað að þeirri aðgerð. Verða bætur til hennar vegna þeirrar aðgerðar felldar niður, sbr. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Þá telst ósannað að gerð hafi verið leit í bifreiðinni, sbr. 74. gr. laga nr. 88/2008. Verða miskabætur því ekki dæmdar vegna staðhæfinga stefnanda um slíkt.

H vað varðar framkvæmd lögreglu þegar kom að öflun blóðsýnis umrætt sinn verður ráðið af fyrrgreindum myndskeiðum úr búkmyndavél lögreglu að ekki fær allt staðist sem stefnandi staðhæfi rí stefnu. Þanniger það ekki rétt sem fram kemur í stefnu að um 10 lögreglumenn hafi ásamt hjúkrunarfræðingi umkringt stefnanda, því þeir voru mun færri. Framan af höfðu fjórir lögreglumenn afskipti af stefnanda en þegar kom til valdbeitingar voru auk hjúkrunarfræðings tveir kvenkyns lögreglumenn í herberginu.

Þá byggir stefnandi á því að hún hafi verið knúin til að fara úr kjól sínum í tengslum við töku blóðsýnis. Á myndbandsupptökunni sést aftur á móti að lögregla óskar ekki eftir því að hún klæði sig úr kjólnum heldur sviptir stefnandi sig fyrirvaralaust úr honum eftir að hafa árangurslaust reynt að draga upp ermi kjólsins. Karlkyns lögreglumaður með búkmyndavél sést þá snúa sér við þannig að hann snýr í kjölfarið baki í stefnanda. Við það gerir stefnandi athugasemdir og spyr hvort hann geti ekki horft á líkama hennar, þ. e. hvort líkaminn sé honum ekki samboðinn. Lögreglumaðurinn segist þá einfaldlega ekki mega horfa á líkama hennar. Í kjölfarið afhenti lögreglumaðurinn kvenkyns samstarfsmanni sínum búkmyndavélina. Ekki verður séð að staðhæfingar í stefnu um að nærbuxur stefnanda hafi illa haldist uppi eigi við rök að styðjast.

Á fyrrnefndri myndbandsupptöku sést greinilega aðdragandi þess að lögregla beitti stefnanda valdi við öflun blóðsýnis. Í upphafi voru þá viðstaddi rauk stefnanda tveir kvenkyns lögregluþjónar og hjúkrunarfræðingur, eins og áður er rakið. Á myndbandinu sést að stefnandi heldur á blautum pappír sem hún hefur notað til að reyna að þurrka blóð af líkama sínum sem lekið hafði út í tengslum við tilraunir til blóðtöku. Stefnanda sinnast við lögreglu og vöðlar pappírnum saman ásamt öðrum pappír og kastar honum í átt að lögreglu og hjúkrunarfræðingi. Í kjölfarið er hún tekin lögreglutökum af lögregluþjónunum tveimur og þriðja samstarfsmanni þeirra sem kemur hlaupandi inn í herbergið. Hjúkrunarfræðingur reynir þá áfram að ná blóði úr stefnanda sem liggur á gólfinu. Á einum tímapunkti heyrist stefnandi segja að verið sé að kyrkja sig. Á því tímamarki halda þrír lögreglumenn henni niðri og hún er stöðug að sjá. Síðan beinist myndavélin ofar að höfði stefnanda og er ekki að sjá að þrengt hafi verið að öndunarvegi hennar. Fyrirliggjandi myndir af áverkum hennar, sem lögmaður hennar lagði fram og teknar munu hafa verið á bráðamóttöku Landspítala síðar sama dag, sýna heldur ekki áverka á hálsi. Þá er ekki getið um meiðsli eða áverka á hálsi í skýrslu bráðadeildar Landspítala sem rituð var í tengslum við komu stefnanda á spítalann síðar um daginn. Eftirað lögregla hafði leyft stefnanda að standa upp og setjast síðan niður í stól, sagðist stefnandi halda að hún væri að kafna. Á myndbandinu sést aftur á mótiað lögregla er hvergi nærri stefnanda á því tímamarki eða þar rétt á undan. Í stefnu er byggt á því að stefnandi hafi einnig á tímabili misst alla meðvitund þegar lögregla beitti hana valdi umrætt sinn. Af myndbandinu verður aftur á móti ráðið að svo var ekki. Heilt á litið og gegn mótmælum stefnda teljast framangreindar staðhæfingar stefnanda um valdbeitinguna ósannaðar. Verður að fallast á það með stefnda að þegar stefnandi kastaði blóðugum pappír í átt að lögreglu hafi skapast tilefni til valdbeitingar sem stefnandi hafi sjálf stuðlaðað og ekki gekk lengra en nauðsyn krafði.

Stefnandi var í kjölfarið færð í fangaklefa. Var skammvinn vistun stefnanda í fangaklefanum liður í frelsissviptingu þeirri sem fólst í fyrrgreindri handtöku hennar og hafði hún sjálf stuðlað að því að færa þurfti hana þangað, sbr. það sem áður greinir um aðdraganda þess að hún var beitt lögreglutökum. Þá ber að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að aðgerðir lögreglu hafi staðið yfir lengur en nauðsyn bar til, en hún var handtekin [...]en látin laus[...].

Að öllu framangreindu virtu telst stefnandi hafa stuðlað að þeim aðgerðum sem hún sætti af hálfu lögreglu [...] og áður eru raktar. Eins og atvikum er háttað verða bætur til stefnanda felldar niður, sbr. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Þá verður ekki fallist á það með stefnanda að í aðgerðum lögreglu umrætt sinn hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi stefnanda, friði, æru og persónu sem leitt geti til bótaskyldu á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993, enda er ósannað að lögregla hafi sýnt af sér þá saknæmu og ólögmætu háttsemi sem ákvæðið áskilur. Hrófla tilvísanir stefnanda til einstakra lagaákvæða, meðalhófsreglu, ákvæða stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu ekki við þessari niðurstöðu. Þá er ósannað að stefnandi hafi sætt ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í skilningi 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefnandi byggir loks á því að brotið hafi verið gegn rétti hennar til að ráðfæra sig við lögmann. Í 1. málslið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008 er svo fyrir mælt að sakborningur sem handtekinn hefur verið í þágu rannsóknar máls eigi rétt á að hafa samband við lögmann þegar eftir handtöku. Markmið þessa ákvæðis er að tryggja að réttindi sakbornings sem sviptur hefur verið frelsi séu virt í hvívetna og hann fái svo fljótt sem kostur er tækifæri til að ráðgast við löglærðan mann um réttarstöðu sína. Samkvæmt því er það á valdi sakaðs manns, en ekki lögreglu, að ákveða hvort leitað skuli aðstoðar lögmanns þegar svo stendur á sem hér um ræðir. Þótt ekki sé unnt að taka formlega skýrslu af handteknum manni vegna þess að hann er undir áhrifum áfengis eða annarra vímuefna, sbr. 3. málslið 94. gr. sömu laga, skerðir það ekki skýlausan rétt hans eftir fyrrgreindu ákvæði 28. gr. laganna til að leita sér lögmannsaðstoðar kjósi hann það. Á hinn bóginn verður að skýra ákvæðið svo að við þær aðstæður geti lögreglu verið rétt að synja sakborningi um að hafa sjálfur samband við lögmann, en bjóða honum að gera það þess í stað fyrir hann, enda sé þá orðið við þeirri ósk án tafar, sbr. dóm Hæstaréttar 28. febrúar 2013 í máli nr. 534/2012.

Af upptöku úr búkmyndavél lögreglu verður ráðið að stefnandi óskaði eftir lögmanni fljótlega eftir komuna á lögreglustöðina. Samstundis óskaði lögregla eftir upplýsingum um það hvaða lögmann hún vildi fá að ræða við. Stefnandi kvaðst þá vilja hugsa málið. Fólst ekki í þessu brot gegn rétti hennar samkvæmt fyrrgreindu ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi vék aftur að málinu þegar hjúkrunarfræðingur var kominn á lögreglustöðina til að taka úr stefnanda blóð. Sagðist stefnandi þá ætla að fá að hringja í lögfræðing. Lögregla upplýsti þá að slík beiðni frestaði ekki öflun blóðsýnis þar sem hjúkrunarfræðingurinn væri mættur til verksins. Að mati dómsins var lögreglu stætt á að bregðast við með þessum hætti sökum sérreglu 2. og 3. mgr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987. Í kjölfarið hefði lögreglu almennt borið að hafa frumkvæði að þvíað hafa samband við lögmann að beiðni stefnanda. Hér háttaði aftur á móti svo til að við töku blóðsýnis kom til lögmætrar valdbeitingar. Í beinu framhaldi af því var stefnandi færð í fangaklefa. Þá þegar hefði lögreglu borið að hafa samband við lögmann. Það var ekki gert og telst það ámælisvert, enda þótt stefnandi hafi verið látin laus skömmu síðar. Eins og atvikum var háttað verður ekki séð að stefnandi hafi orðið fyrir réttarspjöllum af þessum sökum. Eru samkvæmt því og að virtri dómaframkvæmd Hæstaréttar ekki skilyrði til að dæma stefnanda miskabætur af þessu tilefni, hvorki á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 né samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr.50/1993, sbr. áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 534/2012.

Í samræmi við framangreinda niðurstöðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Loks skal þess getið að við munnlegan málflutning færði lögmaður stefnanda einnig fram þau rök fyrir bótaskyldu stefnda að borið hefði að afla blóðsýnis úr stefnanda í fangaklefa á lögreglustöðinni í stað þess herbergis sem almennt væri nýtt í því skyni, þar sem herbergið væri ekki sérstaklega útbúið fyrir töku blóðsýna. Einnig byggði lögmaðurinn á því að til sömu niðurstöðu leiddi sú staðreynd að lögregla hefði heimilað stefnanda sjálfri að spreyta sig við að ná blóðsýni, en á myndbandi sést stefnandi bjóðast til þess eftir að verkefnið reyndist hjúkrunarfræðingi erfitt. Þessar málsástæður, sem eru raunar haldlausar, koma ekki fram í stefnu málsinsog samþykkti lögmaður stefnda ekki aðþærkæmustað við úrlausn þess, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 og dóm Hæstaréttar 27. janúar 2011 í máli nr. 145/2010.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður milli aðila.

Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dómsmálaráðherra, dags. [...]. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, sem þykir með hliðsjón af nánari afmörkun gjafsóknarleyfisins hæfilega ákveðin 1.250.000 krónur, án tillits til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið B-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf lögmaður.

Af hálfu stefnda flutti málið Ó-kk-nf H-kk-nf Á-kk-nf lögmaður.

A-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, B-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, 1.250.000 krónur.