Y-10/2012

I.

Með beiðni, dags. 15. október 2012, sem barst dóminum sama dag, krafðist sóknaraðili, J-kk-nf S-kk-nf, kt. 000000-0000, þess að aðfarargerð sýslumannsins í Hafnarfirði, sem fram fór hjá sóknaraðila 17. september 2012 að kröfu varnaraðila verði ógilt og úrskurðuð ólögmæt og að sóknaraðila verði tildæmdur málskostnaður að mati réttarins.

Varnaraðili, Íslandsbanki hf., kt. 000000-0000, krefst þess að ógildingarkröfu sóknaraðila verði hafnað og að fjárnámsgerð sýslumannsins í Hafnarfirði nr. 036-2012-02192 verði látin standa óhögguð. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar að skaðlausu úr hendi sóknaraðila að mati dómsins.

Málið var tekið til úrskurðar að afloknum munnlegum málflutningi 11. apríl sl.

II.

Sóknaraðili kveðst benda á að skuldabréf, útgefið 5. febrúar 2008, upphaflega að fjárhæð 2.000.000 króna, sem aðfararbeiðni varnaraðila hafi byggst á, hafi verið gefið út til Byrs-sparisjóðs, kt. 000000-0000. Þar sem bréfið hafi ekki verið áritað um framsal Byrs-sparisjóðs til varnaraðila sé Byr-sparisjóður hinn löglegi eigandi bréfsins. Sú almenna lögvenja gildi að þegar eigendaskipti verði að skuldabréfum, sem ekki séu handhafabréf, beri að árita þau um framsal.

Ekkert komi fram í aðfararbeiðni, dags. 4. október 2012, með hvaða hætti Íslandsbanki hf. hafi orðið handhafi umrædds skuldabréfs og bréfið sjálft hafi ekki verið áritað um framsal. Varnaraðili eigi því ekki aðild að málinu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 46/2012. Þar sé vísað til þess í málinu hafi ekki verið gerð grein fyrir því hvernig gerðarbeiðandi hefði öðlast þá fjárkröfu sem þar um ræddi og þá hefði kennitölum ekki stemmt saman. Kennitala varnaraðili sé 000000-0000, en kennitala eiganda bréfsins sé 000000-0000. Enga skýringu sé að finna á þessu í málsgögnum.

Í beiðni sóknaraðila segir að varnaraðili muni eflaust bera því við að Byr hf. hafi tekið við öllum eigum Byrs-sparisjóðs með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 22. apríl 2010, sem birt hafi verið í Lögbirtingarblaðinu 30. apríl 2010. Einnig að Íslandsbanki hf. hafi yfirtekið allar skyldur og réttindi BYRS hf. við samruna 29. nóvember 2011, sem auglýstur hafi verið í Lögbirtingarblaðinu 5. desember 2011. Bendir sóknaraðili á að þrátt fyrir allar þessar tilfærslur hafi hvorki þótt tilhlýðilegt að árita skuldbréf það, sem hér um ræði, um framsal eða geta þessa í aðfararbeiðni. Af þeim sökum sé ljóst að skuldabréf það, sem lagt hafi verið fram við aðfaragerðina, beri ekki með sér á nokkurn hátt að það hafi verið framselt til Íslandsbanka hf. Kveðst sóknaraðili telja að ákvörðun Fjármálaeftirlitsins víki ekki lögum og lögvenju til hliðar.

Þá kveðst sóknaraðili benda á það að hinn 9. febrúar 1798 hafi verið gefin út tilskipun um áritun afborgana á skuldabréf og bendir sóknaraðili á að þessi tilskipun sé í fullu gildi í dag og til hennar sé vitnað og vísað í dómum. Þar segi að lánardrottni sé skylt að árita frumrit skuldabréfsins um greiddar afborganir og gefa auk þess sérstaka kvittun fyrir þeim. Þetta skuli gert í nærveru skuldara. Sóknaraðili bendir á að þetta hafi ekki verið gert í tilviki því sem hér sé til umfjöllunar. Skuldabréfið hafi hvorki verið áritað um afborganir né um stöðu þess þegar það hafi verið framselt eða sett í innheimtu.

Sóknaraðili bendir á að skuldareiganda sé að sjálfsögðu heimilt að framselja veðskuldabréf að hluta eða að öllu leyti til þriðja aðila enda tilkynni hann skuldara það áður en til framsalsins kemur. Skuldara sé þá heimilt að hafna framsalinu, en þá sé skuldin öll eða sá hluti hennar sem framselja átti í gjalddaga fallin og beri skuldara þá þegar að greiða skuldareiganda gjaldfallna fjárhæð ásamt vöxtum og kostnaði.

Bendir sóknaraðili á að ekki liggi fyrir hver staða lánsins var þegar hvert framsal eigi að hafa farið fram og erfiðleikum sé háð fyrir sóknaraðila að sannreyna hvort sú staða, sem varnaraðili setji fram í kröfugerð, sé rétt. Það sé einfalt fyrir varnaraðila að segja að þetta sé allt að finna tölvukerfum varnaraðila og kveðst sóknaraðili spyrja sig hvað gerðist ef alvarleg bilun yrði í tölvukerfinu eða árás yrði gerð á það og það hryndi. Þá stæði eftir skuldabréf sem ekki bæri með sér að af því hefði verið greitt.

Þá kveðst sóknaraðili benda á að ekki liggi fyrir á hvaða verði Byr hf. hefði yfirtekið skuldabréfið hjá Byr-sparisjóði og síðar á hvaða verði varnaraðili hefði yfirtekið bréfið hjá Byr hf. Í beiðninni kveðst sóknaraðili skora á varnaraðila að leggja fram gögn um framangreint.

Eins og rakið sé að framan hafi framsal skuldabréfsins frá Byr hf. ekki getað farið fram fyrr en sóknaraðila hafði verið boðið skriflega að leysa skuldabréfið til sín. Hvort framsal geti farið fram nú þegar Byr hf., kt. 000000-0000, hinum formlega eiganda skuldabréfsins, hafi verið slitið í febrúar á þessu ári sé mjög alvarleg spurning.

Þá kveðst sóknaraðili ítreka að samkvæmt þeim gögnum, sem fylgdu aðfararbeiðni varnaraðila, hafi vantað greiðsluskrá, sem eigi að vera árituð á frumrit skuldabréfsins. Skuldabréfið hafi að því leyti ekki verið tækt til aðfarar. Einnig bendir sóknaraðili á að þegar aðfararbeiðni hefði borist sýslumanni bæri honum að kanna hvort beiðnin og sá grundvöllur, sem hún byggðist á, væri í lögmætu formi. Augljósir efnislegir annmarkar væru á rétti gerðarbeiðanda og gerðarþoli hefði greint réttilega frá þeim. Ekki færi á milli mála að lög gerðu ráð fyrir því að sýslumaður sannreyndi lögmæti allra gagna áður en hann gæfi aðfararbeiðninni númer. Í því tilfelli, sem hér um ræði, hafi enginn vafi verið á því að gögn gerðarbeiðanda hafi ekki getað verið grundvöllur að aðför. Skuldabréfið, sem krafa varnaraðila byggðist á, hafi ekki borið annað með sér en að það væri eign annars aðila, þ.e. Byrs-sparisjóðs, kt. 000000-0000. Framsal skuldabréfsins hefði ekki farið fram með lögmætum hætti og ekkert komi fram um það með hvaða hætti gerðarbeiðandi hefði orðið handhafi skuldabréfsins. Af þessu sé ljóst að þegar gerðarbeiðnin var lögð fram hjá sýslumanni hafði hvorki framsal né áritun á bréfið farið fram og í raun ekki getað farið fram fyrr en skuldari hafði lýst því yfir að hann gæti ekki innleyst skuldabréfið. Þá kæmi ekkert fram um það í gögnum málsins með hvaða hætti Íslandsbanki hf. varð löglegur gerðarbeiðandi í málinu. Því sé ljóst að aðfarargerðin hafi ekki farið fram með lögmætum hætti og raunveruleg og lögmæt skuld sóknaraðila liggi ekki fyrir í málinu. Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins veiti hvorki lánastofnunum né sýslumannsembættum heimild til þess að víkja til hliðar aldagömlum reglum og tilskipunum um meðferð skuldabréfa.

Með hliðsjón af framangreindu beri að ógilda fjárnámið og úrskurða gerðarþola málskostnað að skaðlausu að mati réttarins.

Við upphaf munnlegs málflutnings í málinu lýsti lögmaður sóknaraðila því yfir að af hálfu sóknaraðila væri fallið frá málsástæðu í 3. tölulið beiðninnar um ætlað ólögmæti verðtryggingar lánsins miðað við vísitölu neysluverðs.

III.

Í greinargerð varnaraðila segir að hinn 22. apríl 2010 hafi Fjármálaeftirlitið tekið ákvörðun um að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar Byrs sparisjóðs, skipa honum bráðabirgðastjórn og taka tilteknar ákvarðanir um ráðstöfun eigna og skulda sparisjóðsins. Ákvörðun þessi og framkvæmd hennar hafi byggst á heimild í ákvæði til bráðabirgða nr. VI í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. ákvæði til bráðabirgða nr. IV í lögum nr. 44/2009 um breytingu á þeim lögum.

Lagaákvæði þetta hafi heimilað Fjármálaeftirlitinu við vissar aðstæður að taka yfir vald hluthafafundar eða fundar stofnfjáreigenda í fjármálafyrirtæki í því skyni að taka ákvarðanir um aðgerðir sem eftirlitið mat nauðsynlegar. Hafi ákvæðið m.a. heimilað Fjármálaeftirlitinu að taka ákvarðanir um yfirtöku á eignum, réttindum og skyldum fjármálafyrirtækis í heild sinni eða að hluta, eða að ráðstafa slíku fyrirtæki í heild eða að hluta, meðal annars með samruna við annað fjármálafyrirtæki. Fjármálaeftirlitinu hafi verið heimilt að framselja öll réttindi viðkomandi fjármálafyrirtækis að því marki sem nauðsynlegt reyndist hverju sinni. Sú kvöð hafi verið lögð á Fjármálaeftirlitið í ákvæðinu að það tilkynnti þessar ákvarðanir sínar opinberlega. Ekki hafi verið gerðar frekari formkröfur til slíkrar ákvörðunar Fjármálaeftirlits.

Þá segir í greinargerðinni að eins og landslýð væri kunnugt hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið að stofna nýtt félag, Byr h.f., og ráðstafa eignum Byrs sparisjóðs í heild sinni yfir til þess félags. Komi skýrt fram í 1.-3. grein ákvörðunarinnar að öllum eignum sjóðsins, hverju nafni sem nefndust, var ráðstafað til hins nýja félags og kveður varnaraðili að kröfurétttindi og tryggingar í eigu sjóðsins séu sérstaklega tilgreind.

Í 4. grein ákvörðunarinnar sé að finna fyrirmæli til ýmissa aðila, bæði opinberra- og einkaaðila, að annast um skráningu og yfirfærslu réttinda og/eða eignarheimilda Byrs h.f. Í 13. gr. ákvörðunarinnar sé ákvæði þess efnis að framsal kröfuréttinda samkvæmt ákvörðuninni skuli ekki svipta skuldara hugsanlegum rétti til skuldajöfnunar sem hann hafi átt gagnvart fyrri kröfuhafa eða þrotabúi hans.

Yfirfærsla kröfuréttinda sem hafi verið í eigu Byrs sparisjóðs til Byrs h.f. hafi því ekki verið kröfuframsal í eiginlegum skilningi. Eignasafn Byrs sparisjóðs hafi færst í heilu lagi yfir í hið nýja félag samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlits. Hér hafi því verið um stjórnvaldsákvörðun að ræða, sem hafi verið heimiluð sérstaklega með bráðabirgðaákvæðum í lögum, settum til þess að mæta þeirri vá, sem steðjaði að fjármálakerfinu og hagkerfinu í heild.

Ekki hafi verið þörf á því að árita hvert skuldabréf, víxil eða tékka um framsal, heldur hafi verið nægjanlegt að auglýsa ákvörðunina opinberlega. Í 15. gr. ákvörðunarinnar sé að auki sérstakt ákvæði sem skeri úr um það að ákvörðunin og ráðstafanir sem gerðar séu á grundvelli hennar heimili viðsemjendum ekki að beita neinum hugsanlegum vanefndaúrræðum.

Þá segir í greinargerð varnaraðila að með samruna, sem tekið hafi gildi 29. nóvember 2011, hafi varnaraðili, Íslandsbanki hf., tekið yfir allar skyldur og réttindi Byrs hf., en tilkynning um hann hafi birst í Lögbirtingarblaðinu 5. desember 2011. Samruni félaganna feli ekki í sér framsal kröfunnar og heldur ekki breytta aðild að kröfugerðinni á nokkurn hátt. Kröfuhafinn samkvæmt skuldabréfinu sé sá sami. Hann hafi aðeins breytt um nafn vegna samruna.

Þar sem ekki hafi verið um framsal kröfu að ræða sé ekki þörf á því að árita skuldabréfið. Í raun væri það óeðlilegt að árita öll skuldabréf sem voru í eigu Byrs h.f. um samruna félaganna. Það væri rangt og gæti valdið ruglingi.

Í auglýsingu Fjármálaeftirlitsins um samrunann komi skýrlega fram að hann taki gildi 29. nóvember 2011 og að varnaraðili taki við öllum réttindum og skyldum Byrs frá og með þeim degi. Lög nr. 161/2002 geri ekki aðrar kröfur um tilkynningu eða auglýsingu samruna fjármálafyrirtækja en þær sem nú felist í 6. mgr. 101. gr. laganna, en það sé auglýsing í Lögbirtingarblaðinu. Hér sé því um opinberar upplýsingar að ræða og samruninn hafi gildi gagnvart öllum viðskiptavinum viðkomandi fjármálafyrirtækja frá og með birtingu auglýsingarinnar.

Varnaraðili kveður að áratugir séu liðnir síðan fjármálafyrirtæki hættu að árita skuldabréf í sinni eigu um greiddar afborganir. Breyttir viðskiptahættir og breytt tækni hafi valdið þessari þróun. Þess í stað gefi fjármálafyrirtækin út lausar kvittanir fyrir hverri afborgun og greiðslusaga hverrar kröfu sé varðveitt í bókhaldi fyrirtækisins og hjá Reiknistofu bankanna. Fjármálafyrirtækin hafi talið sér þetta heimilt og þessi framkvæmd hafi verið viðurkennd af Fjármálaeftirlitinu. Styðjist það við ákvæði 2. mgr. tilskipunar um áritun afborgana á skuldabréf nr. 9 frá 1798. Ákvæði þetta feli í sér að kvittanir fyrir afborgun á lausu blaði hafi fullt gildi gagnvart þeim sem gaf þær út, sem sönnun fyrir greiddri afborgun.

Ákvæði 2. gr. tilskipunarinnar feli um leið í sér að slíkar lausar kvittanir hafi ekki gildi gagnvart öðrum, sem fyrir veðsetningu, framsal eða á annan löglegan hátt séu orðnir réttmætir handhafar að skuldabréfi. Það hendir einungis í algerum undantekningartilvikum að fjármálafyrirtæki hér á landi framselji skuldabréf eða tryggingabréf í sinni eigu. Kæmi til slíks framsals sé ljóst að viðkomandi fjármálafyrirtæki væri skylt, að viðlagðri ábyrgð, að árita frumrit bréfsins áður um allar greiddar afborganir.

Sú framkvæmd að árita ekki frumrit skuldabréfa um afborganir en gefa í þess stað út lausar kvittanir, hafi ekki áhrif á skuldbindingargildi viðkomandi skuldabréfs. Svo lengi sem bréfið er í eigu viðkomandi fjármálafyrirtækis sé hagsmunum viðskiptavinarins á engan hátt raskað eða stefnt í hættu. Hins vegar geti skuldari að skuldabréfi ætíð óskað eftir því að afborganir verði færðar inn á skuldabréf og þá sé að sjálfsögðu orðið við því. Sóknaraðili hafi ekki komið slíkri ósk á framfæri við varnaraðila.

Þá segir í greinargerð varnaraðila að fræðimenn hafi metið það svo að það sé á valdi og ábyrgð skuldarans að sjá til þess að skuldabréf beri með sér rétta skráningu afborgana af því. Hann geti haldið greiðslu þar til áritun hefur framkvæmd og skuld hans beri ekki dráttarvexti á meðan, sbr. 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar.

Loks bendir varnaraðili á að sóknaraðili hafi ekki dregið gildi skuldabréfsins, sem krafa varnaraðila byggist á, í efa. Hann hafi heldur ekki mótmælt greiðsluskyldu sinni samkvæmt bréfinu. Skyldur hans séu ótvíræðar og byggist á ákvæðum skuldabréfsins og lagafyrirmælum. Ekkert sé fram komið sem hindrað geti varnaraðila í að endurheimta fjármuni þá sem sóknaraðili hafi tekið að láni og lofað að endurgreiða, en hefur ekki staðið skil á.

Varnaraðili kveðst byggja kröfur sínar á ákvæðum skuldabréfsins og tryggingabréfsins og kveðst vísa til almennra reglna kröfuréttarins um skuldbindingargildi loforða. Jafnframt kveðst hann vísa til ákvæða aðfararlaga nr. 90/1989, einkum 1. mgr. 1. gr. þeirra laga. Varnaraðili kveður kröfu um málskostnað styðjast við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 75. gr. nauðungarsölulaga nr. 90/1991.

IV.

Eins og fram kemur í gögnum málsins tók Fjármálaeftirlitið hinn 22. apríl 2010 ákvörðun um að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar Byrs sparisjóðs, skipa honum bráðabirgðastjórn og taka tilteknar ákvarðanir um ráðstöfun eigna og skulda sparisjóðsins. Ákvörðun þessi og framkvæmd hennar byggði á heimild í ákvæði til bráðabirgða nr. VI í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. ákvæði til bráðabirgða nr. IV í lögum nr. 44/2009 um breytingu á þeim lögum.

Í 1.-3. gr. ákvörðunarinnar kemur fram að að öllum eignum sjóðsins, hverju nafni sem nefndust, var ráðstafað til Byrs hf. og eru kröfurétttindi og tryggingar í eigu sjóðsins þar sérstaklega tilgreind. Í 4. grein ákvörðunarinnar er síðan að finna fyrirmæli til ýmissa aðila, bæði opinberra- og einkaaðila, að annast um skráningu og yfirfærslu réttinda og/eða eignarheimilda Byrs h.f. Í 13. gr. ákvörðunarinnar er tekið fram að framsal kröfuréttinda samkvæmt ákvörðuninni svipti ekki skuldara hugsanlegum rétti til skuldajöfnunar sem hann átti gagnvart fyrri kröfuhafa eða þrotabúi hans og þá segir í 15. gr. ákvörðunarinnar að engin vanefndaúrræði viðsemjanda skuli taka gildi sem afleiðing af ákvörðun þessari.

Með hliðsjón af framangreindu er fallist á með varnaraðila að yfirfærsla kröfuréttinda, sem voru í eigu Byrs sparisjóðs til Byrs h.f., hafi ekki verið kröfuframsal í eiginlegum skilningi í ljósi þess að eignasafn Byrs sparisjóðs færðist í heilu lagi yfir í hið nýja félag samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlits. Hér var því um stjórnvaldsákvörðun að ræða, sem var heimiluð sérstaklega með bráðabirgðaákvæðum í lögum um nr. 161/2002 fjármálafyrirtæki.

Við þessar aðstæður var ekki þörf á því að árita hvert viðskiptabréf um framsal, heldur var nægjanlegt að auglýsa ákvörðunina opinberlega, sbr. 3. mgr. VI. ákvæðis til bráðabirgða.

Þá er fallist á með varnaraðila að samruni Byrs hf. og Íslandsbanka hf., sem tilkynnt var um með auglýsingu í Lögbirtingablaðinu 5. desember 2011, feli hvorki í sér framsal kröfunnar né breytta aðild að henni. Þar sem ekki var um framsal kröfu að ræða var ekki þörf á því að árita skuldabréf það sem um er fjallað í máli þessu. Í auglýsingu Fjármálaeftirlitsins um samrunann kom skýrlega fram að hann tæki gildi 29. nóvember 2011 og að varnaraðili tæki við öllum réttindum og skyldum Byrs hf. frá og með þeim degi. Samkvæmt 6. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 nægir að tilkynna um samruna fjármálafyrirtækja með auglýsingu í Lögbirtingarblaðinu. Samruni Byrs hf. og varnaraðila tók því gildi gagnvart öllum viðskiptavinum viðkomandi fjármálafyrirtækja frá og með birtingu auglýsingarinnar.

Samkvæmt 2. mgr. tilskipunar um áritun afborgana á skuldabréf nr. 9 frá 1798 hafa kvittanir á lausu blaði fyrir afborgunum af höfuðstól skuldabréfs gildi gagnvart þeim sem gaf þær út. Sú framkvæmd að árita ekki frumrit skuldabréfs um afborganir, en gefa í þess stað út lausar kvittanir, hefur ekki áhrif á skuldbindingargildi viðkomandi skuldabréfs, enda hefur slík framkvæmd viðgengist í áratugi og verið viðurkennd af dómstólum. Þá er ljóst að krafa samkvæmt skuldabréfi því, sem aðfarargerð varnaraðila byggðist á, hefur ekki verið framseld í eiginlegum skilningi eins og að framan er rakið. Hafa kvittanir á lausu blaði fyrir afborgunum af höfuðstól skuldabréfsins því fullt gildi gagnvart varnaraðila. Loks þykir felast í tilskipun frá 9. febrúar 1798 að það sé á valdi og ábyrgð skuldarans að sjá til þess að skuldabréf beri með sér rétta skráningu afborgana af því, en samkvæmt 2. mgr. 1. gr. hennar getur skuldari haldið greiðslu þar til áritun hefur framkvæmd og á meðan ber skuld hans ekki dráttarvexti. Af gögnum málsins verður ekki séð að sóknaraðili hafi krafist þess á fyrri stigum að skuldabréfið væri áritað um afborganir af því.

Með hliðsjón af framangreindu og með vísan til þess að sóknaraðili hefur hvorki dregið gildi skuldabréfsins í efa né mótmælt greiðsluskyldu sinni samkvæmt því verður að hafna kröfu sóknaraðila um að framangreind aðfarargerð verði ógilt.

Í ljósi niðurstöðu málsins er sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 150.000 krónur í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar er litið til þess að samhliða þessu máli var rekið samkynja mál nr. Y-14/2012 á milli sömu aðila.

R-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu sóknaraðila, J-kk-ef S-kk-ef, um að aðfarargerð sýslumannsins í Hafnarfirði nr. 036-2012-02192, sem fram fór 17. september 2012 hjá sóknaraðila að kröfu varnaraðila, Íslandsbanka hf., verði ógilt.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 150.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf B-kvk-nf