E-2280/2006

Mál þetta, sem dómtekið var 14. nóvember sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað af I-kvk-þgf P-kvk-þgf, Brautarholti 1, Kjalarnesi, á hendur E-kvk-þgf B-kvk-þgf J-kvk-þgf, Brautarholti 2, Kjalarnesi.

Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefndu verði gert að þola riftun með dómi á gjafagerningi, samkvæmt afsali J-kk-ef Ó-kk-ef, [...], til E-kvk-ef B-kvk-ef J-kvk-ef, [...], dagsettu 19. janúar 2004, á óðalsrétti sínum að Brautarholti, Kjalarnesi, þ.e. Brautarholti II, III, V, VIII, IX, X og XI, sem er skipt út úr Brautarholti ásamt eignarhlutum J-kk-ef Ó-kk-ef í óskiptri sameign með eiganda Brautarholts I, þ.e. Brautarholti IV, VI og VII, og að stefnda verði dæmd til að skila dánarbúinu þeim greiðslum, sem hún fékk með ofangreindri ráðstöfun, með því að afhenda þær dánarbúinu til fullrar ráðstöfunar og gefa út afsal innan fimmtán daga frá uppkvaðningu dóms.

Til vara er þess krafist: A. að rift verði með dómi gjafagerningi samkvæmt afsali J-kk-ef Ó-kk-ef, [...], til E-kvk-ef B-kvk-ef J-kvk-ef, [...], dagsettu 19. janúar 2004, á óðalsrétti sínum að Brautarholti, Kjalarnesi, þ.e. Brautarholti II, III, V, VIII, IX, X og XI, sem er skipt út úr Brautarholti ásamt eignarhlutum J-kk-ef Ó-kk-ef í óskiptri sameign með eiganda Brautarholts I, þ.e. Brautarholt IV, VI og VII, og að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda kr. 29.667.000 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. janúar 2004 til greiðsludags.

B. að rift verði með dómi þeim hluta gjafagernings samkvæmt afsali J-kk-ef Ó-kk-ef, [...], til E-kvk-ef B-kvk-ef J-kvk-ef, [...], dags. 19. janúar 2004, á óðalsrétti sínum að Brautarholti, Kjalarnesi, þ.e. Brautarholti II, III, V, VIII, IX, X og XI, sem er skipt út úr Brautarholti ásamt eignarhlutum J-kk-ef Ó-kk-ef í óskiptri sameign með eiganda Brautarholts I, þ.e. Brautarholti IV, VI og VII, sem felst í afhendingu leigusamninga um eftirfarandi útskipta eignarhluta:

1) þinglýstur lóðarleigusamningur um Brautarholt III (skjalnúmer 411-M-000374/1989),

2) þinglýstur lóðarleigusamningur um Brautarholt V (skjalnúmer 411-E-000691/1998),

3) þinglýstur lóðarleigusamningur um Brautarholt VIII (yfirlýsing með skjalnúmer 411-E-000272/1998, þ.e. 60.000 fm land undir rekstur svínahúss og 3.000 fm lóð undir hesthús leigð út úr landinu, sjá skjal 272-273/98),

4) þinglýstur lóðarleigusamningur um Brautarholt IX (skjalnúmer 411-E-000273/1998),

5) þinglýstur lóðarleigusamningur um Brautarholt X (skjalnúmer 411-E-000272/1998),

6) þinglýstur lóðarleigusamningur um Brautarholt IX (skjalnúmer 411-B-022806/2000). Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmd til að skila dánarbúinu þeim greiðslum, sem hún fékk með ofangreindri ráðstöfun, með því að afhenda dánarbúinu leigusamningana til fullrar ráðstöfunar innan fimmtán daga frá uppkvaðningu dóms.

Til þrautavara er þess krafist, að rift verði með dómi gjafagerningi samkvæmt afsali J-kk-ef Ó-kk-ef, [...], til E-kvk-ef B-kvk-ef J-kvk-ef, [...], dagsettu 19. janúar 2004, á óðalsrétti sínum að Brautarholti, Kjalarnesi, þ.e. Brautarholti II, III, V, VIII, IX, X og XI, sem er skipt út úr Brautarholti ásamt eignarhlutum J-kk-ef Ó-kk-ef í óskiptri sameign með eiganda Brautarholts I, þ.e. Brautarholt IV, VI og VII, og að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda kr. 29.667.000 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. janúar 2004 til greiðsludags.

Í öllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu.

Dómkröfur stefndu eru þær, að hún verði alfarið sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða henni málskostnað að mati réttarins.

II

Jörðin Brautarholt á Kjalarnesi var um áratuga skeið óðalsjörð og var þar stundaður búskapur frá fornu fari. Ó-kk-nf B-kk-nf hreppstjóri ráðstafaði svo óðalsréttinum sínum að Brautarholti I til sona sinna tveggja, P-kk-ef Og J-kk-ef. Var sú ákvörðun tekin fyrir í skiptarétti Gullbringu- og Kjósarsýslu hinn 30. júní 1967. Með þessari ráðstöfun var öllum húsum og öllu sem jörðinni fylgdi og fylgja bæri ráðstafað til sonanna. Skyldi óðalsjörðin þaðan í frá vera óskipt sameign þeirra. Áhvílandi skuldir á jörðinni skyldu hvor þeirra, P-kk-nf og J-kk-nf, greiða að jöfnu í hlutfalli við eignarhlut sinn í jörðinni. Framangreind ráðstöfun var móttekin til þinglýsingar á manntalsþingi Kjalarneshrepps 5. júlí 1967 og innfærð í þinglýsingabók sama dag. Brautarholti var svo með landskiptasamningi, dagsettum 9. desember 1989, skipt að hluta milli þeirra bræðra, P-kk-ef og J-kk-ef. Hluti jarðarinnar var áfram í óskiptri sameign. Við landskiptin árið 1989 var við það miðað að eignarhluti hvors bræðranna um sig væri jafnstór. Óðalsjörðinni var þó ekki skipt samkvæmt ákvæðum 56. gr. jarðalaga nr. 65/1976.

Með áðurnefndum landskiptasamningi var átta tilgreindum hlutum jarðarinnar ráðstafað og þeir afmarkaðir. Síðan hefur þremur nýjum spildum verið ráðstafað út úr Brautarholti VIII, sem var séreign J-kk-ef Ó-kk-ef, þ.e. Brautarholti IX, X og XI. Nánar var innbyrðis skipting spildna samkvæmt landskiptasamningnum þessi:

Brautarholt I: Séreign P-kk-ef Ó-kk-ef.

Brautarholt II: Séreign J-kk-ef Ó-kk-ef.

Brautarholt III: Lóð umhverfis hús B-kk-ef J-kk-ef samkvæmt lóðarleigusamningi.

Brautarholt IV: Sameign P-kk-ef og J-kk-ef Ó-kk-ef. Lóð umhverfis graskögglaverksmiðjuna samkvæmt lóðarleigusamningi.

Brautarholt V: Séreign J-kk-ef Ó-kk-ef. Lóð umhverfis svínabúið samkvæmt lóðarleigusamningi.

Brautarholt VI: Sameign P-kk-ef og J-kk-ef Ó-kk-ef. Andriðisey og umhverfi gamla íbúðarhússins og útihúsanna.

Brautarholt VII: Sameign P-kk-ef og J-kk-ef Ó-kk-ef. Syðsti hluti jarðarinnar, þ.e. umhverfi Brautarholtsborgar, Kinnarhóla og Gullkistumýrar.

Brautarholt VIII: Séreign J-kk-ef Ó-kk-ef, ábýlisjörð hans. Út úr þessum hluta hefur verið skipt þremur hlutum, þ.e. Brautarholt IX, X og XI.

Brautarholt IX: 3.000 fermetra lóð undir hesthús, leigð B-kk-þgf J-kk-þgf.

Brautarholt X: 60.000 fermetra land undir rekstur svínahúss.

Brautarholt XI: 8.162 fermetra lóð leigð B-kk-þgf J-kk-þgf undir íbúðarhús

Með gerðardómi, dags. 4. apríl 2002, var jörðinni skipt milli þeirra P-kk-ef og J-kk-ef Ó-kk-ef. Höfðaði P-kk-nf mál á hendur J-kk-þgf fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 6. maí 2003 og gerði aðallega kröfu um ógildingu gerðardómsins, en til vara um ógildingu á einstökum köflum dómsins, sem hann taldi bersýnilega ósanngjarna, auk þess sem hann krafði stefnda um kr. 21.535.199,50. Sakarefninu var skipt þannig að fyrst var dæmt um aðalkröfu P-kk-ef. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2003 var J-kk-nf Ó-kk-nf sýknaður af aðalkröfu P-kk-ef Ó-kk-ef, en dómurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 í málinu nr. 186/2004. Er nú rekið mál milli aðila um varakröfu um ógildingu tiltekinna kafla gerðardómsins og fjárkröfu P-kk-ef. Hinn 1. mars 2006 féll dómur í héraði, þar sem dánarbú J-kk-ef Ó-kk-ef var sýknað.

Stefnda, tók svo við eignarhluta föður síns, J-kk-ef Ó-kk-ef, með afsali 19. janúar 2004, mótteknu til þinglýsingar 24. febrúar 2004.

Á vormánuðum árið 2004 bárust Héraðsdómi Reykjavíkur svo kröfur um gjaldþrotaskipti yfir J-kk-þgf Ó-kk-þgf. J-kk-nf Ó-kk-nf lést hinn 14. júní 2004 og í kjölfarið voru allar gjaldþrotaskiptabeiðnir yfir honum afturkallaðar. Dánarbú J-kk-ef Ó-kk-ef var svo tekið til opinberra skipta í september árið 2005.

Stefnandi er kröfuhafi í dánarbúi J-kk-ef Ó-kk-ef en krafa hennar byggist á dómi, uppkveðnum 19. desember 2003, í héraðsdómsmálinu nr. E-5308/2001, þar sem J-kk-þgf Ó-kk-þgf var gert að greiða stefnanda óskipt, ásamt P-kk-þgf Ó-kk-þgf, 15.406.472 krónur með tilgreindum vöxtum, auk málskostnaðar. Skiptastjóri hefur viðurkennt kröfu stefnanda í dánarbúið en stefnandi hefur ekki fengið hana greidda. Á skiptafundi í dánarbúinu var stefnanda því heimilað að láta reyna á það fyrir dómstólum hvort unnt væri að rifta ofangreindu afsali, þar sem J-kk-nf Ó-kk-nf afsalar til stefndu óðalsrétti sínum að Brautarholti.

III

Stefnandi byggir kröfu sína um skilyrði riftunar, á því að afsalið frá J-kk-þgf Ó-kk-þgf til stefndu hafa verið gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 og sé því riftanlegur gerningur. Stefnandi kveður það ekki skipta máli þó stefnda og J-kk-nf Ó-kk-nf hafi klætt gerninginn í búning fyrir fram greidds arfs. Einu gildi hvaða búningi gjöfin hafi verið klædd. Fyrir fram greiddur arfur sé gjöf í skilningi ákvæðisins enda beri að skýra gjafahugtak gjaldþrotalaga rúmt. Stefnandi telji að uppfyllt séu þrjú meginskilyrði fyrir beitingu 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 en tvö fyrri skilyrðin séu algerlega hlutlæg og hið þriðja sé huglægt.

Í fyrsta lagi hafi verið um að ræða skerðingu á eignum skuldara. Stefnandi telur augljóst að gjöfin hafi rýrt eignir J-kk-ef Ó-kk-ef, sem til skipta hefðu komið milli kröfuhafa í dánarbúinu. Ef miðað sé við að eignin sem skuldari ráðstafaði hafi ekki verið háð ákvæðum VII. kafla jarðalaga nr. 65/1976 um óðalsjarðir, nú VIII. kafli jarðalaga nr. 81/2004, sé ljóst að verðmætin nemi hundruðum milljóna króna.

En þó svo að miðað væri við að áðurnefnd ákvæði um óðalsjarðir tækju til jarðarinnar sé engu að síður ljóst að eignir búsins hafi skerst verulega, þar sem stefnda hafi fengið jörðina afhenta endurgjaldslaust. Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. jarðalaga nr. 65/1965, sem í gildi voru, við ráðstöfun jarðarinnar til stefndu, hafi hvílt sú skylda á viðtakanda/óðalserfingja, að greiða fráfaranda eða búi hans fjárhæð er svaraði hálfu fasteignamati jarðarinnar.

Einnig hafi verið um að ræða auðgun móttakanda. Stefnandi telur sannað að ráðstöfun J-kk-ef Ó-kk-ef á fyrir fram greiddum arfi til stefndu hafi leitt til auðgunar eða eignaaukningar stefndu sem móttakanda gjafarinnar. Teljist auðgun stefndu sönnuð með afhendingu jarðarinnar.

Stefnandi telur og að einsýnt sé að J-kk-nf Ó-kk-nf hafi viðhaft hina riftanlegu ráðstöfun í því skyni að gefa stefndu umræddar eignir. Almennt séu meiri líkur á því að um gjafagerninga sé að ræða þegar eignum sé ráðstafað til nákominna.

Stefnandi byggir einnig riftunarkröfu sína sjálfstætt á 141. gr. nr. 21/1991 með því að um ótilhlýðilegar ráðstafanir hafi verið að ræða sem hafi leitt til þess að eignir J-kk-ef Ó-kk-ef hafi ekki verið kröfuhöfum til reiðu. Stefnandi telur eftirfarandi skilyrði lagagreinarinnar vera uppfyllt:

Í fyrsta lagi, að greiðslan hafi verið ótilhlýðileg sem slík, m.a. vegna grandsemi stefndu um ógjaldfærni J-kk-ef Ó-kk-ef.

Í öðru lagi að ráðstöfunin hafi leitt til þess að eignir þrotamanns hafi ekki verið til fullnustu kröfuhöfum. Ljóst megi vera að gerningurinn hafi verið gerður til að koma undan eign sem annars hefði verið til reiðu fyrir skuldheimtumenn J-kk-ef Ó-kk-ef.

Í þriðja lagi að J-kk-nf Ó-kk-nf hafi verið ógjaldfær þegar greiðslan hafi verið innt af hendi.

Í fjórða og síðasta lagi að stefnda hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni J-kk-ef Ó-kk-ef þegar greiðslan hafi verið innt af hendi og þau atvik sem hafi gert það að verkum að greiðslan hafi verið ótilhlýðileg. Kröfuhafar hafi þegar hafið þær innheimtuaðgerðir sem síðar hafi leitt til þess að með dánarbúið hafi verið farið samkvæmt ákvæðum gjaldþrotalaga.

Aðalkröfu um skil verðmæta til dánarbúsins byggir stefnandi á 144. gr. laga nr. 21/1991. Stefnda sé enn þinglýstur eigandi umræddra eigna og í stakk búin til að skila þeim. Miðað við hið mikla verðmæti eignanna yrði fjárkrafa stefndu enn þungbærari en krafa um skil verðmæta sem höfð sé uppi. Í ráðstöfunargerningi J-kk-ef Ó-kk-ef og stefndu séu hvergi tilgreindar fjárhæðir og því erfitt að gera sérstaka kröfu um peningagreiðslu, nema fram færi sérstakt mat. Stefnandi geti ákveðið hvort krafist sé endurgreiðslu samkvæmt 144. eða 142. gr. laga nr. 21/1991, þ.e. hvort krafist sé endurgreiðslu peninga eða skila á verðmætunum sjálfum.

Stefnandi byggi aðalkröfu sína um riftun á gjafagerningnum og skil á öllum eignunum á því að Brautarholt II, auk hinna útskiptu spildna, uppfylli ekki skilyrði þess að teljast óðalsjörð. Þetta sé sérstaklega ljóst þegar haft sé í huga að J-kk-nf Ó-kk-nf hafi sýnt ítrekað fram á það að hann ætlaði ekki að fara með jörðina samkvæmt óðalsákvæðum jarðalaga heldur hafi hann ávallt farið með jörðina sem almenna bújörð, t.d. með því að skipta fjölda spildna út úr henni, sem síðar hafi verið veðsettar verulega. Þessi meðferð á jörðinni væri langt umfram það sem óðalsákvæði jarðalaga hafi heimilað. Þær ráðstafanir hafi skert stórlega búskaparmöguleika á jörðinni. Einnig hafi þessar ráðstafanir, þessir löngu leigusamningar og veðsetningarheimildir, sýnt að ekki hafi verið litið á jörðina sem óðalsjörð.

Stefnandi byggir og á því að stefnda hafi ekki haft framfærslu fyrir sig og fjölskyldu sína af búskap enda hafi hún starfað við annað árum saman. Faðir hennar, J-kk-nf heitinn Ó-kk-nf, sem stefnda leiði eignarrétt sinn af, samkvæmt afsalinu, hafi heldur ekki stundað hefðbundinn búskap eða landnytjar árum saman. Rekstur svínabús á jörðinni verði ekki jafnað til þess búskapar sem gert sé ráð fyrir í jarðalög nr. 81/2004 áður jarðalög nr. 65/1965. Reksturinn hafi alfarið verið á ábyrgð Svínabúsins Brautarholti ehf. en síðastliðin ár hafi þó fjármálastofnun rekið svínabú á jörðinni.

Þá bendi stefnandi á að í I. kafla eldri jarðalaga nr. 65/1976 hafi komið fram meginsjónarmið um tilgang laganna. Í 1. gr. þeirra hafi sagt að lögin ættu að tryggja að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða væri eðlileg og hagkvæm frá þjóðhagslegu sjónarmiði og eignarráð á landi og búseta á jörðum í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra, sem landbúnað stunduðu. Þá hafi komið fram í 1. mgr. 3. gr. laganna að þéttbýlissvæði, sem skipulögð væru fyrir fasta búsetu manna, er ekki stunduðu landbúnað, væru undanskilin ákvæðum jarðalaga. Ákvæðum jarðalaga, þar á meðal VII. kafla, yrði því ekki beitt nema með hliðsjón af þessum nýtingarmarkmiðum þeirra. Stefnandi bendi á að Kjalarnes sé nú hluti höfuðborgarinnar. Ætla megi að á allra næstu árum taki við allt annars konar landnýting. Þegar af þessari ástæðu verði að telja óeðlilegt og raunar andstætt tilgangi eldri jarðalaga nr. 65/1976, sbr. I. kafla þeirra, að einn erfingja geti tekið við jörðinni endurgjaldslaust sem óðali til búskapar, enda hafi ekki verið stundaður búskapur til þess að framfleyta fjölskyldu á jörðinni í langan tíma. Stefndu hafi verið ljóst, eins og öðrum, að jörðin hafi ekki verið nýtt til hefðbundins landbúnaðar og að hún hafi verið að breytast í þéttbýliskjarna á höfuðborgarsvæðinu.

Teljist jörðin ættaróðal liggi fyrir að stefnda geti hvenær sem er fengið hana leysta úr óðalsböndum, sbr. nú 51. og 52. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Slíkt hefði í för með sér að stefnda fengi hundruð milljóna verðmæti í sinn hlut, en kröfuhafar í dánarbúi J-kk-ef Ó-kk-ef ekkert upp í fullnustu krafna sinna. Í máli þessu standi ekki lög til slíkrar mismununar þrátt fyrir ákvæði VIII. kafla jarðalaga nr. 81/2004, áður VII. kafla jarðalaga nr. 65/1976, enda varði þetta mál ekki landbúnaðarhagsmuni. Ákvæði um óðalsjarðir hafi verið sett til þess að vernda landbúnaðarhagsmuni og jafnframt hafi þeim verið ætlað að koma í veg fyrir fjárhagslegt brask með jarðir. Því fái ekki staðist að stefnda og J-kk-nf Ó-kk-nf skáki í skjóli óðalsákvæða til þess að skjóta verðmætum undan fullnustu kröfuhafa.

Varakröfu um endurgreiðslu á hálfu fasteignamati og afhendingu á leigusamningum byggir stefnandi á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, fallist dómurinn ekki á það að Brautarholt II sé ekki óðalsjörð. Ljóst sé að eignir búsins hafi skerst verulega, þar sem stefnda hafi fengið jörðina afhenta endurgjaldslaust. Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. jarðalaga nr. 65/1965, sem í gildi hafi verið, við ráðstöfun jarðarinnar til stefndu, hafi hvílt sú skylda á viðtakanda/óðalserfingja að greiða fráfaranda eða búi hans fjárhæð er svaraði hálfu fasteignamati jarðarinnar, en til frádráttar greiðslunni kæmu áhvílandi veðskuldir sem viðtakandi tæki að sér, sbr. 2. mgr. 51. gr. Af veðbókarvottorði sé hins vegar ljóst að Brautarholt II hafi verið veðbandalaus þegar jörðinni hafi verið ráðstafað til stefndu.

Fjárhæð varakröfunnar, 29.667.000 krónur, sé helmingur samtölu fasteignamats samkvæmt skrá Fasteignamats ríkisins frá 31. desember 2003 fyrir þær eignir sem hafi komið í hlut stefndu að Brautarholti II, III, V, VIII, IX, X og XI, sem hafi verið skipt út úr Brautarholti ásamt eignarhlutum J-kk-ef Ó-kk-ef, nú stefndu, í óskiptri sameign með eiganda Brautarholts I, þ.e. Brautarholti IV, VI og VII. Samkvæmt framangreindu hafi verðmæti eignanna verið sem hér segi:

Brautarholt II: jörð/r.l. 2.248.000

íb.hús 14.119.000

Brautarholt III: land 1.924.000

Brautarholt IV: lóð og grasköggl. 16.541.000

Brautarholt V: lóð 2.285.000

Brautarholt VI: hús og lóð 8.365.000

jörð/r.l. 1.266.500

Andríðsey 454.000

Brautarholt VII jörð og ræktun 896.500

Brautarholt VIII: jörð og ræktun 2.384.000

Brautarholt IX: lóð 181.000

Brautarholt X: lóð 4.538.000

Brautarholt XI: lóð 4.132.000

Samtals 59.334.000

Síðari hluti varakröfunnar byggist á því að stefnda hafi endurgjaldslaust fengið afhenta lóðarleigusamninga um útskiptar spildur úr Brautarholti, nánar tiltekið langtímaleigusamninga um Brautarholt III, V, VIII, IX, X og IX, eins og í kröfugerð segi. Þess sé krafist að stefnda verði dæmd til að afhenda dánarbúinu samningana til fullrar ráðstöfunar innan fimmtán daga frá uppkvaðningu dóms.

Þó að dómurinn hafni aðalkröfu stefnanda, sem felist í því að hin afsalaða jörð falli ekki undir óðalsákvæði jarðalaga, liggi fyrir að þær reglur eigi ekki við um leigurétt að hinum útskiptu spildum á meðan leigusamningarnir séu í gildi, sbr. dóm Hæstaréttar 12. apríl 2005 í máli nr. 127/2005. Leiguréttindin séu réttindi kröfuréttar eðlis sem heimili kröfuhafanum að innheimta leigugreiðslur af leigutaka.

Þrautavarakröfu um endurgreiðslu á hálfu fasteignamati, byggir stefnandi á því að hvað sem líði óðalsrétti eða rétti samkvæmt leigusamningum beri a.m.k. að greiða dánarbúinu hálft fasteignamat hinna afsöluðu eigna, sbr. rökstuðning um varakröfu hér að framan.

Um lagarök vísar stefnandi til 1. og 2. mgr. 131. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1999 og til 142. og 144. gr. sömu laga um skyldu stefnda til endurgreiðslu. Enn fremur er vísað til eldri jarðalaga nr. 65/1976, sem og gildandi jarðalaga nr. 81/2004.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

IV

Stefnda mótmælir þeim fullyrðingum stefnanda að jörðin fullnægi ekki lengur skilyrðum laga um að geta talist ættaróðal og ekki hafi verið stundaður „hefðbundinn búskapur“ á jörðinni, auk þess sem jörðin sé nú innan marka Reykjavíkur og því sé annars konar nýting jarðarinnar fyrirsjáanleg. Stefnda bendir á að Hæstiréttur Íslands hafi þegar tekið á þessu atriði í dómi sínum í málinu nr. 127/2005, B-kk-nf P-kk-nf gegn Íbúðalánasjóði og Lánasjóði landbúnaðarins. Í því máli sé því slegið föstu að óðalsréttindi stefndu skuli óröskuð vera á Brautarholti 3, jafnvel þótt réttindi B-kk-ef J-kk-ef, sem hafi haft þá spildu á leigu væru talin uppboðsandlag. Með hliðsjón af þessu verði að skoða málið út frá þeirri staðreynd að hér sé um óðalsjörð að ræða, enda verði ekki séð að önnur sjónarmið ættu að gilda um aðra hluti jarðarinnar en þau sem komi fram í nefndum dómi vegna Brautarholts 3.

Stefnda kveður að Brautarholtsjörðin hafi ávallt verið nýtt til landbúnaðar. J-kk-nf Ó-kk-nf og hans kona hafi byggt afkomu sína á landbúnaði sem stundaður hafi verið á jörðinni. Það sama sé að segja um börn þeirra. Á jörðinni hafi til skamms tíma verið stunduð graskögglaframleiðsla sem sé auðvitað ein tegund landnytja sem falli undir landbúnað. Þá sé á jörðinni rekið stórt svínabú sem augljóslega flokkist sem landbúnaður. Fyrr á árum hafi þar einnig verið kúabú á vegum J-kk-ef og P-kk-ef Ólafssona auk grasmjölsframleiðslunnar. Stefnda mótmæli því að einungis fjárbúskapur og kúabúskapur geti fallið undir hefðbundinn búskap. Í 1. gr. búnaðarlaga nr. 70/1998 komi eftirfarandi m.a. fram: „Búfé er hross, nautgripir, sauðfé, geitur, svín, loðdýr, kanínur og alifuglar, auk þess eldisfiskar og önnur dýr sem haldin eru til nytja. Rísi ágreiningur um hvað falla skuli undir hugtakið búfé sker landbúnaðarráðherra úr þeim ágreiningi.“ Ef tilgangur löggjafans við setningu jarðalaga nr. 65/1976 hafi verið að takmarka ákvæði laganna við fjár- og kúabúskap hefði það verið tekið fram í lögunum. Það sé ekki gert og því sé augljóst að ekki sé hægt að svipta óðalsréttindum af stefndu.

Þá tekur stefnda það sérstaklega fram að þær spildur sem leigðar hafi verið út úr jörðinni, þ.e. lóðirnar sem B-kk-nf J-kk-nf hafi til afnota og það land sem sé undir svínabúinu í Brautarholti séu einungis um 9,17 ha. að stærð eða um 7,4% af heildarlandi í eigu stefndu. Það sé því fráleitt að halda því fram, sem stefnandi geri, að leigulóðirnar hafi rýrt búskaparmöguleika í Brautarholti. Þessi ráðstöfun spildnanna skipti nákvæmlega engu í því sambandi.

Af dómum Hæstaréttar sé ljóst, að leiguspildur úr óðalsjörðum geti verið andlag uppboðs, en það skerði í engu óðalsréttindi viðkomandi jarðar. Stefnda í máli þessu sé eigandi óðalsins og óðalsréttindin standi óhögguð. Hafi það verið ætlun stefnanda að komast yfir réttindi leigutaka að tilteknum spildum úr Brautarholtsjörðinni, hefðu þeir aðilar þurft að eiga aðild að máli þessu. Svo sé ekki og því hljóti að verða að sýkna stefndu þegar vegna aðildarskorts.

Stefnda kveður óðalsréttindi sín vera eina tegund eignaréttinda. Þau njóti verndar í stjórnarskránni, 72. gr., eins og önnur eignaréttindi, auk þess að njóta verndar skv. eldri jarðalögum. J-kk-nf Ó-kk-nf hafi ekki gert neitt ólögmætt með gerningi sínum, hann hafi verið að starfa eftir þágildandi jarðalögum. Það væri andstætt eignaréttarákvæðum stjórnarskrárinnar að hrófla við þeim gerningi, enda ljóst að kröfuhafar eigi engan rétt á hlutdeild í óðalinu.

Fyrir liggi að þegar J-kk-nf Ó-kk-nf hafi afsalað óðalsréttindunum í Brautarholti til stefndu hafi jarðalög nr. 65/1976 gilt. Samkvæmt 63. gr. þeirra laga hafi ættaróðal átt að ganga til maka óðalshafa eða erfingja hans. Stefnda í máli þessu sé dóttir J-kk-ef heitins og hafi því verið réttur aðili til að taka við óðalinu skv. þágildandi lögum. Stefnda byggi á því að ekki sé unnt að skilgreina gerninginn sem gjafagerning á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991. Gerningurinn hafi ekki verið annað en framkvæmd á þágildandi lögum um ættaróðul. Ekki hafi á nokkurn hátt verið um gjöf að ræða til stefndu, heldur hafi verið að framselja ættaróðalið til erfingja J-kk-ef svo sem lög buðu að gera skyldi.

Stefnda kveður, eins og fram komi í stefnu, að dánarbúi J-kk-ef Ó-kk-ef sé skipt á grundvelli laga um gjaldþrotaskipti, enda ljóst að ekki muni fást greitt upp í kröfur. Af þessum sökum byggi stefnandi máls þessa mál sitt á XX. kafla laga nr. 21/1991. Við skiptingu þrotabúa sé markmiðið að gæta jafnræðis með kröfuhöfum sem eru með jafnréttháar kröfur í viðkomandi bú. Riftunarreglur gjaldþrotalaga séu settar til þess að hægt sé að vinda ofan af gerningum sem þrotamaður hafi gert stuttu fyrir þrot (eða andlát), gerningum sem séu til þess fallnir að mismuna kröfuhöfum ef þeir stæðu óhaggaðir. Allar reglur sem lúti að riftun samninga sem komið hafi verið á með lögmætum hætti beri að túlka þröngt. S tefnda kveður það því vera grundvallarforsendu fyrir því að riftunarreglum gjaldþrotaréttarins sé beitt, að án riftunar myndu kröfuhafar verða af fullnustu krafna sinna, sem þeir að öðrum kosti hefðu fengið ef viðkomandi gerningur hefði ekki verið gerður stuttu fyrir þrotið.

Í því máli sem hér sé til umfjöllunar kveður stefnda hins vegar að verið sé að krefjast riftunar á afhendingu óðalsréttinda til afkomanda. Ljóst sé af ákvæðum í eldri jarðalögum, einkum 57. gr. og 60. gr., að almennir kröfuhafar J-kk-ef Ó-kk-ef hefðu aldrei getað vænst þess að ganga að óðalsjörðinni til fullnustu krafna sinna. Það hefði verið óheimilt skv. lögum og því skorti grundvallarskilyrði þess að hægt sé að rifta framsali J-kk-ef Ó-kk-ef á óðalsréttindunum til stefndu, á grundvelli riftunarreglna gjaldþrotaréttarins. Slíkir hagsmunir hafi aldrei verið til staðar hér.

Stefnda kveður að af sömu ástæðum og að framan greini geti 141. gr. gjaldþrotalaga ekki heldur átt við í máli þessu. Ráðstöfun J-kk-ef Ó-kk-ef hafi á engan hátt verið ótilhlýðileg og hafi í engu breytt stöðu kröfuhafa í dánarbú J-kk-ef Ó-kk-ef. Grundvallarforsenda riftunar sé því ekki fyrir hendi á grundvelli þessa lagaákvæðis heldur.

Varðandi kröfu stefnanda í vara- og þrautavarakröfu, um að stefnda greiði stefnanda kr. 29.667.000- sem sé byggð á 51. gr. þágildandi jarðalaga, kveður stefnda eins og fram komi í þeirri lagagrein að þeim er ættaróðal fær sé einungis skylt að greiða hálft fasteignamatsverð ef aðrir skylduerfingjar krefjast þess. Þessi krafa hafi ekki verið gerð af hálfu bræðra stefndu og standi ekki til. Stefnandi sé ekki í neinni aðstöðu til að krefjast þessarar greiðslu, hvorki innan réttar né utan. Þegar af þeirri ástæðu hljóti að verða að hafna þeirri kröfu stefnanda.

Þá kveður stefnda að hvernig sem á mál þetta sé litið að öðru leyti sé ekki með nokkru móti hægt að líta á gerning J-kk-ef Ó-kk-ef sem riftanlegan gjafagerning í skilningi gjaldþrotalaga. Það skorti grundvallarskilyrði þess að um gjöf geti verið að ræða þar sem stefnda átti lögbundinn rétt á að fá óðalsréttindin framseld nákvæmlega með þeim hætti sem gert hafi verið.

Um lagarök vísar stefnda til grundvallarreglna gjaldþrotaréttarins, laga nr. 21/1991 og til jarðalaga nr. 65/1976.

Varðandi kröfu um sýknu vegna aðildarskorts byggir stefnda á 2. mgr. 16. gr. laga nr. 19/1991.

Þá vísar stefnda til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignaréttarins.

Kröfu um málskostnað byggir stefnda á 130. gr. laga nr. 21/1991.

V

Í málinu er ágreiningur um hvort jörðin Brautarholt og umræddar útskiptar spildur geti talist óðal í skilningi jarðarlaganna og hvort heimilt sé að rifta afsalsgerningi milli stefndu og föður hennar.

Eins og fram hefur komið er stefnandi í málinu kröfuhafi í dánarbúi J-kk-ef Ó-kk-ef. Í 1. mgr. 130. gr. l. nr. 21/1991 kemur fram að ákveði skiptastjóri að halda ekki uppi hagsmunum sem þrotabúið kann að njóta eða geta notið, hvort sem það er gert samkvæmt ályktun skiptafundar eða ekki, getur lánadrottinn sem hefur lýst kröfu á hendur búinu, sem hefur ekki þegar verið hafnað, gert það í eigin nafni til hagsbóta búinu hafi skiptastjóri ekki skuldbundið það á annan veg.

Þegar J-kk-nf Ó-kk-nf afsalaði óðalsréttindunum til stefndu giltu jarðalög nr. 65/1976. Samkvæmt 63. gr. þeirra laga átti ættaróðal að ganga til maka óðalshafa eða erfingja hans. Var stefnda því réttur aðili til að taka við óðalinu samkvæmt þágildandi lögum. Hins vegar heldur stefnandi því fram að J-kk-nf Ó-kk-nf hafi verið búinn að fyrirgera óðalsrétti sínum þegar hann framseldi stefndu jörðina með því að fara ekki eftir jarðalögunum. Hann hafi ávallt farið með jörðina sem almenna bújörð, skipt fjölda spildna út úr henni sem hann hafi svo veðsett. Þá hafi hann ekki stundað þar hefðbundinn búskap.

Þegar lóðarleigusamningurinn var gerður voru engin ákvæði í jarðalögum sem skerti rétt óðalseiganda til að ráðstafa tímabundið afmörkuðum landskika til þriðja aðila sem hugðist nýta skikann til annarra nota en búskapar. Hins vegar bar að meta hverju sinni hvort slík ráðstöfun skerti að einhverju marki nýtingarmöguleika jarðarinnar til búskapar. Sú ráðstöfun á umræddum spildum sem að framan greinir þykir ekki hafa verið það umfangsmikil að um spillingu á óðalsrétti sé að ræða. Í 3. gr. jarðalaganna er það tekið fram að þéttbýlissvæði sem skipulögð séu fyrir fasta búsetu manna, sem ekki stundi landbúnað séu undanskilin ákvæðum laganna. Rísi ágreiningur um hvað teljast skuli landbúnaður samkvæmt lögum þessum skuli landbúnaðarráðherra skera úr um.

Skilyrði fyrir að jörð sé gerð að ættaróðali er að hún verði nokkurn veginn fullnytjuð af einum ábúanda og mat þess hvílir á Búnaðarfélagi Íslands. Lögin hafa hins vegar engin ákvæði um það hversu fari ef þær breytingar verða síðar að jörðin fullnægi ekki lengur skilyrðunum og ábúandi fái afkomu sína annars staðar frá að nokkru leyti. Í 61. gr. og 68. gr. laganna kemur fram hvernig hægt er að fá óðal leyst frá óðalsákvæðum og hvernig óðalsbóndi getur fyrirgert óðalsrétti sínum. Verður að telja að þar sé með tæmandi hætti talið hvernig óðalsréttur fellur niður.

Þrátt fyrir þau nýtingarmarkmið laga nr. 65/1976 sem fram koma í 1. og 3. gr. þeirra liggur ekkert fyrir í málinu um að stefnda eða faðir hennar hafi fyrirgert óðalsrétti sínum með nýtingu jarðarinnar, en þar hefur m.a. verið stundaður svínabúskapur. Samkvæmt því sem og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 127/2005, telst jörðin til óðalsjarða.

Með því að afsal J-kk-ef Ó-kk-ef á óðalsréttindum sínum til stefndu var í samræmi við 63. gr. laga nr. 75/1976, um hvernig með ættaróðal ætti að fara, ber að fallast á það með stefndu að ekki sé unnt að líta á gerninginn sem gjafagerning í skilningi 131. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti eða að gerningurinn hafi verið ótilhlýðilegur í skilningi 141. gr. sömu laga. Þessi ákvæði gjaldþrotaskiptalaganna um endurheimtu verðmæta við gjaldþrot þykja því ekki geta átt við um afhendingu á óðalsjörð, enda geta almennir kröfuhafar ekki vænst þess að geta gengið að óðalsjörð til fullnustu krafna sinna, samkvæmt 57. gr. og 60. gr. laga nr. 65/1976.

Með vísan til þess skortir því grundvallarskilyrði þess að hægt sé að rifta framsalinu á óðalsréttindunum til stefndu og ber því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu af riftunarkröfum stefnanda sem settar eru fram með mismunandi hætti, sem hluta af aðalkröfu, varakröfu og þrautavarakröfu.

Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. er þeim er ættaróðal fær einungis skylt að greiða hálft fasteignarmatsverð ef aðrir skylduerfingjar krefjast þess. Ekkert liggur fyrir um að skylduerfingjar hafi krafist þessa og ber því þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfum stefnanda um endurgreiðslu.

Stefnandi krefst þess og að rift verði þeim hluta afsals J-kk-ef Ó-kk-ef til stefndu, sem felst í afhendingu leigusamninga um nánar tilgreinda, í dómkröfum, útskiptra eignarhluta og dánarbúinu afhent langtímaleigusamningana til fullrar ráðstöfunar. Með því að hér að framan hefur verið fallist á að stefnda sé eigandi óðalsins og að riftunarreglum gjaldþrotaskiptalaga verði ekki við komið verður stefndu ekki gert að afhenda stefnanda umrædda leigusamninga eða þeim rift, enda liggur ekkert fyrir um annað en að samningar þessir séu í samræmi við heimild stefndu til nýtingar á óðalsrétti sínum.

Samkvæmt öllu framansögðu ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefnda E-kvk-nf B-kvk-nf J-kvk-nf, er sýkn af kröfum stefnanda, I-kvk-ef P-kvk-ef vegna dánarbús J-kk-ef Ó-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður

H-kvk-nf Þ-kvk-nf