E-104/2021

I.

1. Mál þetta, sem var höfðað með stefnu 7. júlí 2021 og þingfest 2. september sama ár, var tekið til úrskurðar 28. október sl., að loknum munnlegum málflutningi.

Í þessum þætti málsins er til úrlausnar krafa stefnda um frávísun málsins.

2. Stefnendur eru Sterna ESS ehf., [...], og Bílar og fólk ehf., [...].

Stefndi er Samband sveitarfélaga á Austurlandi,[...].

3. Í efnisþætti málsins krefjast stefnendur, hvor um sig, skaðabóta vegna lögbanns á tiltekna fólksflutninga.

4. Dómkröfur stefnanda Sterna ESS ehf. eru að stefnda verði gert að greiða honum 589.000.000 króna auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 frá 18. júlí 2012 til greiðsludags, en einnig krefst hann málskostnaðar.

Dómkröfur stefnanda Bíla og fólks ehf. eruað stefnda verði gert að greiða honum 589.000.000 króna auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr., s br. 9. gr., laga nr. 38/2001 frá 18. júlí 2012 til greiðsludags, en einnig krefst hann málskostnaðar.

4. Dómkröfur stefnda, Sambands sveitarfélaga á Austurlandi, gagnvart stefnanda Sterna ESS ehf. eru:

Aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

Til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum Sterna ESS ehf.

Til þrautavara að krafa Sterna ESS ehf. verði lækkuð í 1.213.333 krónur.

Til þrautaþrautavara að krafa Sterna ESS ehf. verði lækkuð í 7.000.000 króna.

5. Dómkröfur stefnda, Sambands sveitarfélaga á Austurlandi, gagnvart stefnanda Bílum og fólki ehf. eru:

Aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi.

Til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda Bíla og fólks ehf.

Til þrautavara að krafa stefnanda Bíla og fólks ehf. verði lækkuð í 2.898.000 krónur.

Stefndi krefst málskostnaðar insolidum úr hendi stefnenda, að mati réttarins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Til vara krefst stefndi þess að málskostnaður verði felldur niður.

Í þessum þætti málsins krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnenda óskipt, ellegar að hann verði látinn bíða efnisdóms.

6 Í þessum þætti málsins krefjast stefnendur þess hvor um sig að frávísunarkröfum stefnda verði hafnað, en að auki krefjast þeir málskostnaðar, en ella að hann verði látinn bíða efnisdóms.

II.

Málsatvik.

1. Mál þetta á rót sína að rekja til lögbanns sem stefndi, Samband sveitarfélaga á Austurlandi, fékk lagt á akstur stefnandans Sterna Travel ehf., á akstursleiðinni milli Hafnar og Egilsstaða, þann 18. júlí 2012.

Stefnendur höfða mál þetta til heimtu skaðabóta hvor í sínu lagi vegna ætlaðs tjóns, sem þeir staðhæfa að félögin hafi orðið fyrir vegna lögbannsins, sem og þegar rúta á vegum Bíla og fólks ehf. hafi verið stöðvuð sumarið 2012 í tengslum við bannið.

2. Stefnandinn Bílar og fólk ehf. var stofnað þann 17. desember 2002. Tilgangur félagsins er rekstur hópferðabifreiða, lánastarfsemi og annar skyldur rekstur.

Stefnandinn Sterna ESS ehf., sem hét áður Sterna Travel ehf., var stofnað 3. október 2011. Tilgangur félagsins er rekstur ferðaskrifstofu, hópferðabifreiða, lánastarfsemi og annar skyldur rekstur.

Samkvæmt gögnum var Sterna Travel ehf. alfarið í eigu Bíla og fólks ehf. árið 2012 og voru félögin þá rekin sem ein heild.

Stefndi er Samband sveitarfélaga á Austurlandi, landshlutasamtök, sem rekin eru með stoð í 97. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011.

3. Samkvæmt gögnum hafði stefnandinn Bílar og fólk ehf. allt frá árinu 2006 ekið hópferðabifreiðum sínum samkvæmt sérstökum samningum fyrir Vegagerðina, og þá m. a. á tilteknum sérleiðum á Vesturlandi, en einnig á Austurlandi. Fyrirsvarsmenn félagsins afréðu að leggja þennan akstur af, en einbeita sér í þess stað að akstri með erlenda ferðamenn og þá m. a. í tilteknum hóp-, pakka- og hringferðum um landið. Í kjölfar þessa ákváðu fyrirsvarsmennirnir að stofna fyrrnefnt félag, Sterna Travel ehf., til þess að styrkja reksturinn og samkeppnisstöðuna. Af þessu tilefni auglýstu fyrirsvarsmennirnir á heimasíðu Sterna Travel ehf, en einnig hjá ferðaskrifstofum og á veraldarvefnum, tilteknar tímasettar og sveigjanlegar hringferðir fyrir erlenda ferðamenn um landið. Jafnframt auglýstu þeir tilteknar akstursleiðir, en á meðal þeirra var leið 9, þ. e. Höfn- Egilsstaðir, og leið 9 a, þ. e. Egilsstaðir- Höfn, á tímabilinu frá 15. maí til 15. september 2012. Auk nefndra hringmiða var viðskiptavinum félagsins boðið að kaupa staka miða um tiltekna landshluta, þ. á m. um Austurlandið. Liggur fyrir að hinar síðastnefndu ferðir urðu tilefni deilna milli stefnandans Sterna ESS ehf. og stefnda.

4. Þann 22. desember 2011 var gerður samningur milli Vegagerðarinnar, sem hafði umsjón með skipulagi almenningssamgangna með bifreiðum hér á landi, og stefnda, Sambands sveitarfélaga á Austurlandi, um sér- og einkaleyfi um almenningssamgöngur á starfssvæði þess síðarnefnda, sbr. ákvæði 7. gr. laga nr. 73/2001. Verður ráðið að fyrirmynd þessa samnings hafi verið sambærilegur samningur, sem Vegagerðin hafði áður gert við Samband sveitarfélaga á Suðurlandi.

Í kjölfar hins síðastgreinda samnings leitaði stefndi eftir tilboðum í almenningsakstur á sérleiðinni á milli Egilsstaða og Hafnar í Hornafirði. Bar þessi viðleitni þann árangur að stefndi samdi í maí 2012 við tiltekið hópferðabifreiðafélag á Norðurlandi um að taka að sér þennan akstur gegn greiðslu að fjárhæð tæplega 14 milljónir króna. Verður ráðið að þessi fjárhæð hafi verið svipuð fjárhæð og áætlaðar tekjur af farþegaflutningum á akstursleiðinni umrætt sumar.

5. Samkvæmt gögnum var það álit forráðamanna stefnda að með fyrrgreindum áformum og auglýsingum stefnandans Sterna Travel ehf. væri félagið að brjóta gegn því einkaleyfi og samningi sem hann hafði nýverið gert við Vegagerðina. Liggur fyrir að vegna þessa áttu forráðamenn málsaðila í samskiptum í maímánuði 2012, en fyrirsvarsmenn stefnenda héldu því m. a. fram að um tiltekinn misskilning væri að ræða af hálfu stefnda varðandi áform þeirra um akstur á margnefndri á akstursleið: Höfn-

Egilsstaðir- Höfn.

6. Þann 5. júní 2012 lagði stefndi fram lögbannsbeiðni hjá sýslumanninum á Höfn vegna ágreinings málsaðila um akstur Sterna Travel ehf. á umræddri akstursleið.

Samkvæmt gögnum andmæltu forráðamenn Sterna Travel ehf. lögbannskröfunni við fyrirtöku málsins hjá sýslumanni, en því til viðbótar breyttu þeir akstursauglýsingum sínum varðandi akstursferðir og þá þannig að þær stæðu aðeins handhöfum hringferðamiða til boða, og því væri eigi um reglubundnar áætlunarferðir að ræða.

Í gerðabók sýslumanns er skráð að forráðamenn stefnandans Sterna Travel ehf. hafi staðhæft að tekjur félagsins vegna aksturs á greindri akstursleið hefðu verið um 70.000.000 króna. Einnig er bókað í gerðabókina að fyrirsvarsmennirnir hafi boðist til að leggja fram tryggingu til að afstýra lögbanninu, og að forráðamenn stefnda hafi af því tilefni krafist 7.000.000 króna, sem hinir fyrrnefndu hafi hafnað.

Samkvæmt gögnum lauk gerðinni hjá sýslumanni þannig að hann setti lögbann á nefnda akstursleið stefnandans Sterna Travel ehf., gegn tryggingu stefnda að fjárhæð 7.000.000 króna. Í kjölfarið höfðaði stefndi staðfestingarmál með réttarstefnu, dagsettri 23. júlí 2012.

7. Óumdeilt er að stefnandinn Sterna Travel ehf., nú Sterna ESS ehf., hélt áfram akstri sínum á akstursleiðinni Egilsstaðir- Höfn- Egilsstaðir síðsumars 2012 eftir að lögbannið hafði verið sett á og að stefndi brást þá við með því aðleita liðsinnis lögreglu, sem stöðvaði í tvígang, í ágústmánuði 2012, akstur tveggja hópferðabifreiða, sem báru merki Sterna Travel ehf., en voru í raun í eigu stefnandans Bíla og fólks ehf. Samkvæmt gögnum og málatilbúnaði málsaðila varð af þessum aðgerðum nokkur fjölmiðlaumfjöllun, þ. á m. þann 1. og 17. ágúst nefnt ár.

8. Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 28. nóvember 2013 í máli nr. 333/2013 var staðfest niðurstaða héraðsdóms frá 6. maí sama árs um að aksturinn sem stefnandinn Sterna Travel ehf. hafði staðið fyrir sumarið 2012 á umræddri akstursleið hefði ekki brotið gegn einkaleyfi stefnda samkvæmt fyrrnefndum samningi hans við Vegagerðina. Stefnandinn Sterna Travel ehf. var því sýknað af dómkröfum stefnda í því staðfestingarmáli, sem laut að því að viðurkennt yrði að aksturinn væri honum óheimill og að lögbannið yrði staðfest.

9 Stefnendur, Sterna Travel ehf. og Bílar og fólk ehf., höfðuðu af framangreindu tilefni dómsmál til heimtu skaðabóta vegna hinnar tilhæfulausu lögbannsgerðar með stefnu, dagsettri 28. febrúar 2014. Málið var þingfest 18. mars sama ár. Dómkröfur stefnenda voru tíundaðar í stefnu, en einnig í stefnu í framhaldssök, sem lögð var fram á dómþingi þann 19. janúar 2016. Endanlegar kröfur stefnenda voru þannig að stefndi, Samband sveitarfélaga á Austurlandi, yrði dæmdur til að greiða þeim óskipt 589.000.000 króna auk dráttarvaxta. Við málarekstur þennan öfluðu málsaðilar fjögurra matsgerða, þ. e. undir- og yfirmatsgerða. Hin fyrsta matsgerð er dagsett 11. desember 2015.

10. Með úrskurði Héraðsdóms Austurlands þann 30. desember 2020, í máli nr. E-28/2014, varð það niðurstaðan að stefnendum hefði borið, hvorum um sig, að gera sjálfstæða dómkröfu um sína hagsmuni og var málinu því vísað frá dómi. Landsréttur staðfesti niðurstöðuna með úrskurði þann 12. febrúar 2021 í máli nr. 24/2021. Taldi Landsréttur að stefnendur hefðu ekki fært fyrir því fullnægjandi rök að um væri að ræða óskipt réttindi þannig að þeim hefði verið fært að hafa uppi sameiginlega skaðabótakröfu gegn stefnda samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

11 Stefnendur vísa til þess að í ljósi þess sem hér að framan hefur verið tíundað að nokkru hafi þeim verið nauðugur sá kostur að höfða dómsmál á ný, til heimtu skaðabóta vegna þess tjóns er þeir hefðu orðið fyrir vegna hinnar tilhæfulausu lögbannsgerðar.

Stefnendur benda á að þeir geri nú í málinu og þá hvor um sig sjálfstæðar skaðabótakröfur um eigið tjón, að fjárhæð 589.000 krónur, sbr. I. kafla, liði 2 og 3 hér að framan. Þar um vísa þeir til fyrrnefndrar matsgerðar frá 11. desember 2015 og frekari gagnaöflunar, en þeir rökstyðja hvor um sig fjárkröfur sínar þannig:

A.

Hagnaðarmissir árið 2012 132.600.000 krónur.

B.

Hagnaðarmissir árið 2013 156.400.000 krónur.

C.

Bætur fyrir ímyndarskaða og framtíðartjón 300.000.000 krónur.

Samtals 589.000.000 krónur.

Stefnendur benda á að þeir hafi í því máli sem hér er til umfjöllunar lagt fram nýja beiðni um dómkvaðningu matsmanns máli sínu til stuðnings og þá m. a. með það að markmiði að aðgreint verði hið fjárhagslega tjón og afleiðingar sem þeir segjast, hvor um sig, hafa orðið fyrir vegna fyrrgreinds lögbanns stefnda. Þeir benda á að matsspurningarnar varði álitaefni um áhrif lögbannsins á hagnað hvors félags og vegna hagnaðarmissis þeirra á árunum 2012 til 2018, áhrif fjölmiðlaumfjöllunar, svo og áætlað tjón hvors félags sökum þess að akstur rútubifreiða hafi verið stöðvaður.

Stefnendur byggja báðir kröfur sínar á hlutlægum grunni, þ. e. á ákvæði 1. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o. fl. og þá vegna hinnar ólögmætu lögbannsgerðar. Þeir byggja einnig kröfur sínar um eigið tjón og ábyrgð stefnda á sakarreglunni og þá þannig að háttsemi hans hafi verið saknæm.

12. Stefndi andmælir málatilbúnaði og efnislegum röksemdum stefnenda um hið ætlað fjártjón. Hann byggir m. a. á því að stefnendur hafi í raun ekki misst tekjur vegna hins umþrætta lögbanns, enda hafi þeir m. a. haldið akstri sínum áfram sumarið 2012. Þá byggir stefndi á því að tekjutap stefnanda Bíla og fólks ehf. á árunum 2012 og 2013 verði helst skýrt með því að viðskiptasambandi félagsins og Vegagerðarinnar vegna sérleyfisakstursins á Vesturlandi hafi lokið á árinu 2011. Stefndi andmælir jafnframt að öllu verulegu einstökum matsspurningum í nefndri matsbeiðni stefnenda, en þeir byggja á því að stefnendur hafi ekki lagt fram nein samtímagögn sem sanni staðhæfingar þeirra. Þannig hafi stefnendur engin gögn lagt fram sem staðfesti að þeir hafi þurft að endurgreiða viðskiptavinum sínum og þá ekki heldur skilríki um slit á viðskiptasambandi eða gögn um neikvæðar umsagnir vegna lögbannsins. Við flutning vísaði stefndi einnig til þess að stefnendur hefðu í því máli sem hér er til umfjöllunar ekki haft uppi varakröfur, og þá eftir atvikum byggðar á þeim síðari matsgerðum sem aflað var undir rekstri hins fyrra máls aðila á árunum 2018 og 2019.

13. Stefndi greinir frá því að vegna málatilbúnaðar stefnenda og atvika málsins hyggist hann stefna Vegagerðinni til meðalgöngu komi til efnismeðferðar málsins.

III.

Helstu málsástæður og sjónarmið stefnd aum frávísun málsins.

A. Krafa stefnda um frávísun á dómkröfum stefnandans Sterna ESS ehf.

1. Stefndi byggir á því að íslenskar laga- og réttarfarsreglur, að teknu tilliti til dómafordæma, leiði til þess að stefnendur geti ekki höfðað að nýju mál til heimtu skaðabóta á grundvelli ákvæða laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o. fl. Stefndi staðhæfir að fyrir liggi skýr dómafordæmi, að þegar lögð sé skylda á stefnendur að koma máli sem fyrst til héraðsdóms beri þeir áhættuna af því að málið sé í þeim búningi að fært sé að leysa úr því að efni til. Þessu til stuðnings vísar stefndi til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 401/2008, en málið hafi varðað nauðungarsölu. Einnig bendir hann á úrskurð Landréttar í málinu nr. 844/2019.

Stefndi byggir á því að niðurstaða nefndra dóma og þau sjónarmið sem þar komi fram eigi við í því máli sem hér sé til umfjöllunar. Í því sambandi vísar stefndi til þess að þó svo að stefnendum hafi verið veittir þrír mánuðir til málshöfðunar þá gildi engu að síður krafan um að málinu sé innan þess frests komið til dómstóla í þeim búningi að fært sé að leysa úr því að efni til. Stefndi byggir á því að líkt og í lögum nr. 90/1991 um nauðungarsölu sé í lögum nr. 31/1990 enga lagaheimild að finna sem geri stefnendum kleift að bera mál sitt öðru sinni undir héraðsdóm eftir að hinu upphaflega máli um sama sakarefni hefur verið vísað frá dómi.

2. Stefndi byggir á því að málið sé of seint höfðað af hálfu stefnandans Sterna ESS ehf.

Stefndi bendir á og áréttar að í máli þessu byggi stefnandinn Sterna ESS bótakröfu sína á ákvæði 1. mgr. 42. gr. nefndra laga nr. 31/1990 og beri honum því að setja hana fram í sjálfstæðu dómsmáli, hafi hún ekki komið fram í staðfestingarmáli, innan þriggja mánaða frá því að fyrirsvarsmönnum þess varð kunnugt um höfnun á beiðni um lögbannsgerðina, um niðurstöðu staðfestingarmáls eða um niðurfellingu gerðar af öðrum sökum.

Stefndi byggir á því að verði ekki fallist á framangreinda röksemd hans sé óhjákvæmilegt að líta á tímalínuna með eftirfarandi hætti: Tímafresturinn hafi byrjað að líða við uppkvaðningu dóms Hæstaréttar í máli nr. 333/2013, sem kveðinn hafi verið upp 28. nóvember 2013. Með birtingu stefnu í héraðsdómsmálinu nr. E 28/2014, 28. febrúar 2014, sbr. dskj. 31, hafi náðst að höfða mál innan frestsins. Með úrskurði Landsréttar þann 12. febrúar 2021, sbr. dskj. 48, hafi frávísun héraðsdóms á málinu verið staðfest. Stefndi staðhæfir að þau dómafordæmi sem stefnendur vísi til að þessu leyti eigi ekki við enda séu þau mál eðlisólík.

Stefndi byggir á því að nýr þriggja mánaða frestur hafi byrjað að líða við uppkvaðningu úrskurðar Landsréttar þann 12. febrúar 2021, skv. 43. gr. laganr.31/1990, og að sá frestur hafi runnið út þann 12. maí 2021. Stefna í máli þessu hafi eigi verið birt fyrr en 7. júlí 2021, eða nærri fimm mánuðum eftir upphaf frestsins skv. 43. gr. laganna nr. 31/1990. Í ljósi þessa sé mál þetta of seint höfðað og því beri að vísa því frá dómi, sbr. t. d. úrskurð Landsréttar í máli nr. 851/2019.

3. Stefndi byggir á því að mál þetta sé vanreifað af hálfu stefnandans Sterna ESS ehf. Hann vísar til þess að í V. kaflanum í stefnu sé fyrst að finna almennan kafla og þá áður en stefnendur tefla fram í hvorum undirkaflanum um sig atriðum varðandi eigin málsástæður og ætlað tjón, og þá vegna ímyndarskaða, framtíðartjóns og vegna hagnaðarmissis.

Stefndi víkur nánar að málatilbúnaði stefnandans Sterna ESS ehf., en segir jafnframt að í stefnu sé vísað til þess að hann hafi áætlað að tjón sitt vegna lögbannsins hafi verið um 70 - 80.000.000 króna á ári vegna tapaðra tekna, en jafnframt segir þar um heildartjón stefnenda: Heildartjón stefnenda samkvæmt matsgerð er því samtals að fjárhæð 589.000.000 krónur.

Stefndi bendir á að undirmatsgerð frá 11. desember 2015, sem hafi verið aflað undir rekstri héraðsdómsmálsins nr. E - 28/2014, hafi tjón stefnandans Sterna ESS ehf. ekki verið sérgreint og þá ekki frekar en síðar í yfirmatsgerð. Þrátt fyrir þetta kjósi stefnandinn Sterna ESS ehf., án frekari rökstuðnings en tilvísunar til umræddrar undirmatsgerðar, að telja „heildartjón“ félaganna tveggja nema sömu fjárhæð og sitt tjón. Stefndi bendir á að hið sama geri stefnandinn Bílar og fólk ehf., og þá þannig að fyrrnefnd undirmatsgerð, sem hafi verið hnekkt með yfirmati, en einnig af öðrum framlögðum matsgerðum, sem hljóðað hafi upp á að heildartjón beggja félaganna hafi verið að fjárhæð 589.000.000 króna, sé í því máli sem hér er til umfjöllunar notuð sem eini rökstuðningurinn fyrir þeim dómkröfum sem byggt sé á, þ. e. fyrir samanlagðri kröfufjárhæð, 1.178.000.000 króna. Þannig sé um að ræða tvöfalda þá fjárhæð sem umrætt undirmat hafði hljóðað upp á. Þessi framsetning sé í andstöðu við hinn fyrri málatilbúnað stefnenda, og einnig úrskurð héraðsdóms í málinu nr. E- 28/2014, sem kveðinn hafi verið upp þann 3. nóvember 2014, en sé að auki ekki rökstutt í stefnu.

Stefndi bendir á að ekki liggi fyrir í málinu ársreikningur frá stefnanda Sterna ESS ehf. vegna viðmiðunarársins 2011 eða áranna 2012 og 2013. Eingöngu hafi verið lagður fram samstæðureikningur, en að þar sé reyndar um að ræða samstæðu þriggja félaga, en ekki eingöngu þeirra tveggja stefnenda í þessu máli.

Stefndi byggir á því að verði þeirri aðferðafræði beitt sem stefnendur noti, þ. e. að miða beri við fyrrgreint undirmat, hafi þeim borið að rökstyðja hversu mikið hvort félaganna um sig ætti í hinu ætlaða heildartjóni, en að þessu atriði sé eigi vikið einu orði í stefnu.

Í ljósi ofangreinds byggir stefndi á því að málatilbúnaður stefnandans Sterna ESS séí andstöðu við ákvæði e- og g-liða 1. mgr. 80. gr. laganr.91/1991.

Þessu til viðbótar staðhæfir stefndi að í kafla VI í stefnu sé ekki að finna neina greiningu á því hver séu þau lagarök sem hvor stefnandanna um sig byggir á. Sé þetta í andstöðu við ákvæði f-liðar 1. mgr. 80. gr. laganr.91/1991.

Stefndi byggir á því að auk óútskýrðrar tilvísunar til fyrrnefnds undirmats fyrir nefndri kröfufjárhæð, 589.000.000 króna, verði ráðið að stefnandinn Sterna ESS ehf. byggi einnig á eftirfarandi sjónarmiðum í stefnu, þ. e. að: a) Áætlun félagsins varðandi tjón gæti numið 70- 80 milljónum króna vegna tapaðra tekna. b) Miðasala á háannatíma hafi dregist allverulega saman. c) Félagið hafi neyðst til að endurgreiða hluta viðskiptavina sinna þar semekki hafi verið unntað standa við akstursleið seldra miða.

Stefndi byggir á því að hver og ein þessara málsástæðna og stafliða sé vanreifuð.

Varðandi a-liðinn staðhæfir stefndi að þar leggi stefnandi engin skjöl fram sem styðji þá staðhæfingu hans að félagið hafi misst tilgreindar tekjur vegna lögbannsins, hvað þá að félagið taki tillit til sparaðra útgjalda (breytilegs kostnaðar við að ná í tekjur) og sýni þannig fram á ætlað nettó- tjón. Að þessu leyti áréttar stefndi að nefndur stefnandi hafi eigi lagt fram ársreikninga, aðeins samstæðureikninga.

Varðandi b-liðinn bendir stefndi á, að liðin séu meira en sjö ár frá því að skorað hafi verið á stefnanda að leggja fram rauntímaupplýsingar, sem styðji við staðhæfinguna um að miðasala hafi dregist saman, eða aðrar upplýsingar um sölu hringmiða. Stefndi byggir á því að augljóst megi vera að stefnandinn Sterna ESS ehf. hafi þessi gögn ekki undir höndum og því séu staðhæfingar hans að þessu leyti órökstuddar, en innihaldslausar fullyrðingar hans nægi ekki, sbr. að því leyti niðurstöður matsmanna í áðurgreindum undir- og yfirmötum.

Varðandi c-liðinn byggir stefndi á því að þar gildi hið sama og um b-liðinn, enda hafi stefnandinn Stefna ESS ehf. ekki lagt fram nein samtímagögn sem styðji þá staðhæfingu að hann hafi þurft að endurgreiða hringmiða til viðskiptavina vegna lögbannsins, og þar á meðal yfirlit yfir bankareikninga. Vegna þessa sé þetta atriði ósannað. Að þessu leyti andmælir stefndi sérstaklega þeirri málsástæðu að vegna lögbannsins hafi stefnandinn Sterna ESS ehf. eigi getað staðið við skyldur sínar gagnvart viðskipatvinum sínum á umræddri akstursleið, enda hafi hann margbrotið gegn lögbanninu og í raun ávallt boðið upp á þær akstursleiðir sem hér um ræðir.

Stefndi byggir á því að samkvæmt öllu framangreindu sé málatilbúnaður stefnandans Sterna ESS ehf. samkvæmt stefnu óskýr og vanreifaður.

4. Stefndi byggir á því að málatilbúnaður stefnanda Sterna ESS ehf., að því varðar sakarregluna, sé einnig óskýr og vanreifaður í stefnu, en að auki gangi hann gegn sjónarmiðum Hæstaréttar í fyrrnefndu máli aðila nr. 333/2013. Stefndi bendir á að í niðurstöðu sinni hafi rétturinn fellt niður málskostnaðarákvörðun héraðsdóms með þeim rökum að kynning stefnanda Sterna ESS ehf. á akstrinum hafi verið með þeim hætti, að eðlilegt hafi verið að draga þá ályktun að um almenningssamgöngur væri að ræða, líkt og stefndi hafi gert í aðdraganda margnefnds lögbanns. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi eigi fylgt ábendingum sem í þessum dómi hafi falist og bætt úr.

Við flutning var af hálfu stefnda á því byggt að nefndur stefnandi, og þá ekki stefnandinn Bílar og fólk ehf., fjalli í stefnu í raun ekkert um skilyrði sakarreglunnar og áréttar hann að um átta ár séu liðin frá þeim atburðum sem mál þetta sé risið af. Að þessu leyti vísaði stefndi til þess sem segir í kafla B, lið 3 hér að neðan.

Stefndi byggir á því að í ljósi ofangreinds sé honum ómögulegt að taka með markvissum hætti til varna þegar ekkert liggi fyrir um nákvæmlega hvert hafi verið tjón stefnandans Sterna ESS ehf. eða meðstefnanda hans, Bíla og fólks ehf., eða hvaða málsástæður búi þar baki og á hvaða lagarökum byggt sé. Málatilbúnaðurinn sé því algerlega vanreifaður. Beri því að vísa málinu frá dómi, sbr. ákvæði 1. mgr. 80. gr. laganr.91/1991.

B. Krafa stefnda um frávísun á dómkröfum stefnandans Bíla og fólks ehf.

1. Stefndi vísar alfarið varðandi röksemdir fyrir frávísun málsins til þess sem rakið var hér að framan í kafla III A, liðum 1 og 2, að því er varðar skort á lagaheimild til nýrrar málshöfðunar af hálfu stefnandans Bíla og fólks ehf., og að hann hafi höfðað málið of seint.

2. Þá byggir stefndi á því að málið sé vanreifað af hálfu stefnandans Bíla og fólksehf. og teflir hann þar fram sambærilegum rökum og rakið var í kafla III A, lið 3, að því er varðar tilvísun stefnanda til undirmatsgerðar í málinu nr. E- 28/2014 og þá um að heildartjón stefnenda hafi samtals verið 1.178.000 krónur.

Stefndi byggir á því að sé litið til framlagðra gagna, sbr. dskj. 4, 22 og 23, megi sjá að breytingar á rekstrarafkomu móðurfélagsins Bíla og fólks ehf. hafi ekki verið í neinu samhengi við þær tölur sem stefnendur byggja kröfur sínar á í máli þessu. Í því samhengi bendir hann á að gögn þessi sýni aftur á móti að tekjur félagsins hafi dregist verulega saman í kjölfar þess að verkefni hans fyrir Vegagerðina hafi runnið sitt skeið á enda.

Stefndi bendir á að stefnandinn Bílar og fólk ehf. leggi eingöngu fram samstæðureikning, og áréttar jafnframt að þar sé um að ræða samstæðu þriggja félaga, en ekki eingöngu þeirra tveggja sem séu stefnendur í þessu máli.

Stefndi byggir á því að verði þeirri aðferðafræði beitt sem stefnendur noti, þ. e. að miða beri við undirmat í hinu eldra dómsmáli aðila, hafi þeim borið að rökstyðja hversu mikið hvort félaganna um sig ætti af því heildartjóni. Að þessu atriði sé hins vegar ekki vikið einu orði í stefnu.

Í ljósi ofangreinds byggir stefndi á því að málatilbúnaður stefnandans Bíla og fólks ehf., líkt og meðstefnanda hans, Sterna ESS, séí andstöðu við ákvæði e- og g-liða 1. mgr. 80. gr. laganr.91/1991.

Stefndi byggir á því að auk óútskýrðrar tilvísunar til fyrrgreinds undirmats fyrir fyrrnefndri kröfufjárhæð,589.000.000 króna, verði ráðið að stefnandi Bílar og fólk ehf. byggi á eftirfarandi sjónarmiðum í stefnu, þ. e.: a)

Að rúta hafi verið stöðvuð og meinað för með viðskiptavini. b)

Að sala Bíla og fólks ehf. hafi fallið niður í kjölfar stöðvunar rútuferða hans. c)

Að nefndur stefnandi ví sitil ársreiknings sem rök fyrir tapi og byggt á því að allar breytingar frá árinu 2011 hafi orðið vegna lögbannsins, en að enga aðra skýringu sé er að finna á þessum viðsnúningi"). d)

Ímyndartjón gríðarlegt.

Stefndi byggir á því að hver og ein framangreindra málsástæðna, samkvæmt nefndum stafliðum, sé vanreifuð.

Varðandi a-liðinn staðhæfir stefndi að þar beri stefnendum að sanna að samningur þeirra á milli hafi verið þess eðlis að stefnandinn Bílar og fólk ehf. hafi ekki getað krafið verkkaupa um greiðslu þrátt fyrir lögbannið. Hið sama eigi við varðandi þá staðhæfingu stefnenda að þeir hafi orðið fyrir aukakostnaði vegna viðskiptavina sem hafi orðið strandaglópar vegna lögbannsins. Stefndi byggir á því að eingöngu sé um innantómar fullyrðingar að ræða af hálfu félagsins, sem nægi eigi til sönnunarfærslu.

Varðandi b-liðinn byggir stefndi á því að engin sönnun liggi fyrir um að sölustarfsemi stefnandans Bíla og fólks ehf. hafi fallið niður í kjölfar þess að lögreglan hafi birti úrskurð um lögbann fyrir bílstjóra félagsins. Sé því um vanreifun að ræða, og þá m. a. í ljósi þess að komið hafi fram í áðurnefndu staðfestingarmáli að stefnandinn Sterna Travel ehf. hafi þegið þjónustu fleiri aðila en meðstefnandans Bíla og fólks ehf. varðandi akstur í umræddum hringferðum.

Varðandi c-liðinn staðhæfir stefndi að mismunurinn samkvæmt ársreikningum rekstraráranna 2011 og 2012/2013 hafikomið til af því að stefnandinn Bílar og fólk ehf. hafi misst um 368 milljónir af tekjum ársins 2011 þegar fyrrnefndum samningum hans gagnvart Vegagerðinni á landsvísu lauk, en um hafi verið að ræða meira en 80% af tekjum félagsins á nefndu ári. Hafi þetta að mestu komið fram á árinu 2012 en að fullu frá árinu 2013. Stefndi staðhæfir að þannig sé tilvísun til ársreiknings engin sönnun fyrir afleiðingum lögbannsins á fjárhag stefnanda og dótturfélags hans.

Varðandi d-liðinn staðhæfir stefndi að fyrir liggi að stefnandinn Bílar og fólk ehf. hafi um nokkurt skeið notað vörumerkið Sterna Travel í starfsemi sinni, þá er hann hafi stofnað dótturfélag sitt, Sterna Travel ehf., nú Sterna ESS ehf. Hafi hann þá jafnframt yfirfært öll verðmæti tengd vörumerkinu til hins nýja félags. Í þessu samhengi bendir stefndi á samhljóða mat undir- og yfirmatsmanna, þ. e. að verðmæti ímyndar Bíla og fólks ehf. hafi verið 0 krónur, sbr. dskj. 55 og dskj. 56.

Stefnandi byggir jafnframt á því að stefnandanum Bílum og fólki ehf. beri að rökstyðja samkvæmt framangreindu af hverju lögbannið hafi haft áhrif á ímynd þess félags, sem ekki hafi verið aðili að lögbannsmálinu.

3. Stefndi byggir á því að málatilbúnaður stefnandans Bíla og fólks ehf., að því er varðar sakarregluna, sé óskýr og vanreifaður. Hann segir að gera megi þá kröfu til stefnanda að hann rökstyðji hvernig ákvörðunin um að óska lögbanns hafi með saknæmum hætti haft áhrif á rekstrarafkomu og eftir atvikum á afkomu annarra undirverktaka. Stefndi byggir á því að félagið beri sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrðum almennu sakarreglunnar hafi verið fullnægt, þar á meðal um saknæmi, orsakatengsl og sennilega afleiðingu, en því sé eigi að heilsa, enda sé aðeins um staðhæfingar að ræða.

Stefndi byggir á því og áréttar að stefnendur hafi ekki nýtt það tækifæri sem þeir hafi fengið í hinum fyrri málarekstri sínum, sbr. ábendingar þar um, og bætt úr í hinni nýju málsókn sinni.

4. Stefndi byggir á því að í ljósi alls ofangreinds sé honum ómögulegt að taka með markvissum hætti til varna, enda liggi ekki fyrir hvert hafi verið talið tjón hvors stefnenda fyrir sig. Þannig tefli stefnendur eigi fram samtímagögnum né hafi þeir bætt ráð sitt með síðari sönnunarfærslu eða skýri nægjanlega hvaða málsástæður búi að baki og loks á hvaða lagarökum þeir byggi. Vegna þessa sé mál þeirra algerlega og alvarlega vanreifað. Því beri að vísa máli stefnandans Bíla og fólks ehf., líkt og máli meðstefnanda hans, frá dómi, sbr. ákvæði 1. mgr. 80. gr. laganr.91/1991.

IV.

Sjónarmið stefnenda um frávísunarkröfur stefnda.

1. Í þessum þætti málsins krefjast stefnendur þess hvor um sig að frávísunarkröfum stefnda verði hafnað, en þeir byggja á sömu málsástæðum að þessu leyti.

Stefnendur andmæla því að einhverjir þeir annmarkar séu á málatilbúnaði þeirra sem leiða eigi til frávísunar málsins. Við hinn munnlega flutning var af hálfu stefnenda þetta rökstutt nánar, en þeir staðhæfa m. a. að andmæli og máltilbúnaður stefnda varðaði í raun helst efnishlið málsins.

2. Stefnendur byggja á því að eigi hafi verið þörf á lagaheimild til hinnar nýju málshöfðunar af þeirra hálfu. Þeir vísa til þess að mál þeirra sé skaðabótamál sem eigi rót sína að rekja til margnefnds lögbanns. Því sé um að ræða almennt einkamál, sem rekið sé eftir ákvæðum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefnefndur byggja á því að samkvæmt meginreglum einkamálaréttarfars sé heimilt að höfða nýtt einkamál hafi fyrra máli um sama sakarefni verið vísað frá eða fellt niður. Þeir byggja á því að beinlínis sé gert ráð fyrir slíkum málarekstri í 1. mgr. 22. gr. fyrningarlaganna. Að auki styðjist þetta við dómafordæmi og þá í tengslum við skaðabótakröfur, sem eigi rót sína að rekja til lögbannsmála, sbr. t. d. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 120/2016, sbr. og dóm Landsréttar í málinu nr. 631/2020.

Stefnendur byggja á því að þau dómafordæmi sem stefndi tefli fram eigi ekki við, sbr. að því leyti dóm Hæstaréttar í máli nr. 401/2008, enda hafi það mál verið rekið eftir sérreglum laga um nauðungarsölu nr. 90/1991.

Stefnendur byggja á því að þær röksemdir sem stefndi vísi til séu einnig í andstöðu við sjónarmið um aðgengi málsaðila að dómstólum, og segja að takmarkanir á slíkum rétti þurfi að styðjast við skýra lagaheimild, sbr. að því leyti dóm Hæstaréttar í málinu nr. 349/2004. Í þessu samhengi benda stefnendur á að málshöfðunarfrestir takmarki rétt aðila til aðgangs að dómstólum, sbr. ákvæði 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Því verði allar slíkar takmarkanir að koma fram með skýrum hætti í lögum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í málinu nr.349/2004.

3. Stefnendur byggja á því að þeir hafi ekki höfðað mál þetta of seint, og andmæla að það hafi þeir gert utan þess frests sem kveðið sé á um í 2. mgr. 43. gr. laganna nr. 31/1990. Þeir byggja á því að málshöfðunarfresturinn hafi verið rofinn með málshöfðun þeirra í hinu fyrra dómsmáli málsaðila. Máli sínu til stuðnings vísa þeir til dóms Landsréttar í máli nr.631/2020.

Stefnendur staðhæfa að ákvæði 2. mgr. 43. gr. laga nr. 31/1990 segi ekki til um hvort nýr málshöfðunarfrestur byrji að líða í kjölfar frávísunar. Þeir byggja á því að lögjöfnun sé eina hugsanlega leiðin til að fella aðstæður þessa máls undir nefnt ákvæði, en þar sem stefndi hreyfi ekki við þeirri málsástæðu geti hann ekki byggt á því, sbr. ákvæði 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991.

Stefnendur byggja á og árétta að skilyrði lögjöfnunar séu ekki fyrir hendi. Þeir segja og að óheimilt sé að lögjafna í þeim tilvikum þar sem krafist sé lagaheimildar, og byggja á því að frávísun málsins á slíkum grunni myndi leiða til brottfalls kröfuréttinda, sem njóti verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórna rskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Því sé þetta óheimilt, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar Íslands í málinu nr.

229/2015.

4. Stefnendur byggja á því að verði ákvæði 2. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 um málshöfðunarfrestinn skýrð með þeim hætti sem stefndi byggir á geti það eigi leitt til frávísunar málsins í heild sinni, enda eigi fresturinn ekki við sé dómkrafa reist á öðrum grundvelli, t. d. á almennu sakarreglunni, sbr. til hliðsjónar dómafordæmi Hæstaréttar í málinu nr. 188/2015 og í dómi Landsréttar í málinu nr. 789/2018. Vísa stefnendur til þess að kröfur þeirra í máli þessu séu þannig ekki einungis reistar á hinni hlutlægu ábyrgðarreglu 42. gr. laga nr. 31/1990 heldur einnig almennu sakarreglunni. Þeir staðhæfa að sá bótagrundvöllur sé nægjanlega reifaður í stefnu, en þar fyrir utan hafi þeir ekki lýst gagnaöflun lokið.

5. Stefnendur andmæla þeirri málsástæðu stefnda að málatilbúnaður þeirra sé vanreifaður. Þeir benda á að samkvæmt dómi Landsréttar um hinn fyrri málarekstur, í málinu nr. 24/2021, hafi komið skýrt fram að þeim hafi verið óheimilt að setja fram óskipta dómkröfu. Þeim hafi því borið að gera sjálfstæðar kröfur, líkt og þeir hafi gert í því máli sem hér sé til umfjöllunar.

Stefnendur benda á að þeir hafi, hvor um sig, í stefnu borið fram skýrar kröfur, þ. á m. fjárkröfur, sbr. að því leyti niðurstöðu dómkvadds matsmanns í áðurnefndri matsgerð frá árinu 2015. Aftur á móti liggi enn ekki fyrir aðgreining tjóns þeirra, en af þeim sökum hafi þeir þegar í máli þessu krafist dómkvaðningar matsmanns til þess að svara tilteknum matsspurningum um það atriði, sbr. dskj. 49.

Stefnendur byggja á því að í ljósi ofangreinds sé málatilbúnaður og kröfugerð þeirra eðlileg og torveldi ekki stefnda eiginlegar efnisvarnir, sbr. til hliðsjónar dóm Landsréttar í málinu nr. 329/2019. Í þessu ljósi nægi það stefnda ekki að vísa til atriða sem varði efnisatriði málsins eða til sönnunarskorts, enda leiði slíkt ekki til frávísunar heldur eftir atvikum til sýknu.

V.

Niðurstaða.

1. Stefnendur höfða þetta mál til heimtu skaðabóta vegna tjóns sem félögin segjast hafa orðið fyrir vegna áðurlýstrar lögbannsgerðar stefnda á akstri stefnanda Sterna ESS ehf., áður Sterna Travel ehf., á tilgreindri akstursleið, sem og vegna þess að akstur rúta á vegum stefnandans Bíla og fólks ehf. hafi verið stöðvuð í kjölfar þess að lögbannið var lagt á af hálfu sýslumanns samkvæmt kröfu stefnda. Að auki krefjast stefnendur dráttarvaxta og málskostnaðar.

Með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 333/2013 var félagið Sterna Travel ehf. sýknað af dómkröfum stefnda í staðfestingarmáli vegna lögbannsins, en krafan laut m. a. að því að viðurkennt yrði að lögbannið yrði staðfest.

Í kjölfar þessarar niðurstöðu höfðuðu stefnendur skaðabótamál á hendur stefnda. Kröfðust þeir bóta óskipt að fjárhæð 589.000.000 króna, og þá með vísan til marnefndrar matsgerðar dómkvadds matsmanns, dagsettrar 11. desember 2011, sem þeir höfðu aflað undir rekstri málsins. Þessu til viðbótar öfluðu málsaðilar þriggja annarra matsgerða á árunum 2018 og 2019, eins og áður er fram komið, en þær eru á meðal málsgagna.

Með úrskurði Landsréttar í málinu nr. 28/2021 var ofangreindu máli vísað frá dómi þann 12. ferbrúar 2021.

Stefnendur höfða nú mál sitt öðru sinni, með stefnu sem var birt 7. júlí 2021. Stefndi krefst frávísunar málsins.

2. Stefndi byggir m. a. á því að stefnendur hafi eigi lagaheimild til hinnar nýju málshöfðunar.

Það er mat dómsins að frávísun hins fyrra máls feli eigi í sér hindrun á því að stefnendur höfði nýtt almennt einkamál um lýst sakarefni, og þá í ljósi þess að þeir hafa nú bætt úr þeim réttarfarságalla, sem varð til þess að hinu fyrra dómsmáli þeirra var vísað frá dómi. Er þessari frávísunarkröfu stefnda hafnað.

3. Stefndi byggir á því að stefnendur hafi höfðað mál þetta að liðnum lögboðnum málshöfðunarfresti samkvæmt áskilnaði 2. mgr. 43. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann, en þar segir: „ Höfða má sjálfstætt mál til heimtu skaðabóta skv. 42. gr. innan þriggja mánaða frá því þeim, sem bóta krefst, varð kunnugt um höfnun beiðni um gerðina, um niðurstöðu staðfestingarmáls eða um niðurfellingu gerðar af öðrum sökum. Slíkt mál má höfða í þeirri þinghá sem gerðinni var lokið eða hennar var beiðst.“

Í 42. gr nefndra laga nr. 31/1990 segir um tilvik þegar kyrrsetning, löggeymsla eða lögbann fellur niður vegna sýknu af þeirri kröfu sem gerðinni hafi verið ætlað að tryggja: „... skal þá gerðarbeiðandi bæta þann miska og það fjártjón, þar á meðal spjöll á lánstrausti og viðskiptahagsmunum, sem telja má að gerðin hafi valdið. Heimilt er aðdæma skaðabætur eftir álitum ef ljóst þykir að fjárhagslegt tjón hafi orðið en ekki er unnt að sanna fjárhæð þess.“

Samkvæmt orðalagi 2. mgr. 43. gr. laga nr. 41/1990 var sá tímafrestur stefnenda liðinn þegar þeir höfðuðu mál sitt hinn 7. júlí 2021. Að þessu virtu og þeim undirstöðurökum sem lesin verða úr ákvæðinu verður ábyrgð stefnda ekki reist á þeim grunni sem 42. gr laganna vísar til. Geta stefnendur því ekki reist málsókn sína á hlutlægri ábyrgð stefnda.

Til þess er hins vegar að líta að stefnendur reisa málsókn sína einnig á hinum almennu skaðabótareglum vegna ætlaðrar sakar stefnda. Að mati dómsins er þessu nægjanlega lýst í stefnu af hálfu stefnenda og verður því málinu eigi vísað frá dómi í heild sinni af þessum sökum.

4. Í 1. mgr. 80. g r. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er mælt fyrir um í d-lið að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða megi dómkröfur stefnanda og í e-lið er áskilið að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða megi málsástæður sem stefnandi byggi málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þurfi að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skuli vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið sé.

Það er mat dómsins að kröfugerð stefnenda eigi sér eigi fullnægjandi stoð í þeirri matsgerð frá árinu 2015, sem þeir byggja kröfur sínar á og á forsendum hennar, og er að því leyti tekið undir með stefnda. Þá hafa stefnendur eigi, þrátt fyrir áskoranir, lagt fram þau grundvallargögn úr bókahaldi sínu um eigin rekstur, sem ætla má að geti stutt við kröfur þeirra, og þá um að þeir hafi orðið fyrir því tjóni sem þeir halda fram. Að áliti dómsins breytir öflun nýrrar matsgerðar um sundurgreiningu á hinu ætlaða tjóni þessu ekki, eins og hér stendur á. Er þessi málatilbúnaður að áliti dómsins í ósamræmi við 1. mgr. 95. gr. laga nr. 91/1991.

Samkvæmt framansögðu og m. a. með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í málinu nr. 553/2005 eru kröfur stefnenda, hvors um sig, að álit dómsins vanreifaðar, sbr. ákvæði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Með vísan til þess sem að framan greinir og vegna lýstra ágalla á málatilbúnaði stefnenda er óhjákvæmilegt að vísa málinu frá í heild sinni.

5. Með vísan til málsúrslita og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnendum óskipt að greiða stefnda málskostnað, eins og segir í úrskurðarorði, og er þá tekið tillit til virðisaukaskatts.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnendur, Sterna ESS ehf. og Bílar og fólk ehf., greiði stefnda, Sambandi sveitarfélaga á Austurlandi, 1.364.000 krónur í málskostnað.