E-1782/2013

D Ó M U R

Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 24. apríl 2012 og dómtekið 13. mars sl. Stefnandi er Hópbílar hf., Melabraut 18, Hafnarfirði. Stefndi er Lýsing hf., Ármúla 3, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu 20.842.429 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi málsins. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði að samkvæmt endurútreiknaðri stöðu lánsins, án gengistryggingar en með vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum, hafi skuld stefnanda við stefnda hinn 20. apríl 2011 verið 7.596.253 krónur. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

Við meðferð málsins hefur verið tekið tillit til fyrirmæla laga nr. 80/2013 um breytingu á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum, á þá leið að hraða skuli meðferð dómsmála sem lúta að lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla eða vísitölu eða að uppgjöri slíkra skuldbindinga.

Málsatvik

Atvik málsins eru að meginstefnu ágreiningslaus.

Hinn 2. júní 2005 gerðu aðilar máls þessa með sér kaupleigusamning, stefndi sem leigusali og stefnandi sem leigutaki. Í 1. gr. samningsins kemur fram að hið leigða séu tvær fólksflutningabifreiðar sem er þar nánar lýst. Í 2. gr. samningsins kemur fram að leigugrunnur samningsins sé 45.080.442 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og hann sé gengistryggður og bundinn evrum, japönskum jenum og svissneskum frönkum í tilteknum hlutföllum. Í 4. gr. samningsins kemur fram að leigutími samningsins sé frá 20. maí 2005 til 19. maí 2010, fyrsti gjalddagi sé 20. júlí 2005 og fjöldi leigugreiðslna sé 29. Í 5. gr. samningsins er gerð grein fyrir greiðslutilhögun leigu. Í ákvæðinu kemur jafnframt fram að leigugreiðslur séu gengistryggðar og bundnar sömu myntum og tilgreindar séu í 2. gr. samningsins. Í 6. gr. samningsins er gerð grein fyrir lokagjaldi samnings og í 10. gr. samningsins er gerð grein fyrir því að ofan á umsamda LIBOR-vexti mynta leggist 1,45% álag. Í lok leigutíma skyldi leigutaki greiða 450.804 króna lokagreiðslu, bundna gengi sömu gjaldmiðla, og fá þá hið leigða afsalað sér til eignar.

Hinn 27. október 2008 gerðu málsaðilar skriflegt samkomulag um breytingu á skilmálum samningsins. Leigutaki skyldi greiða 30% af heildarmánaðargreiðslu samningsins 20. nóvember 2008 og 20. janúar 2009 og skyldi samningstíminn lengdur úr 9 mánuðum í 13 mánuði þannig að lokadagsetning samningsins skyldi vera 20. janúar 2011 í stað 20. maí 2010.

Í stefnu og greinargerð eru raktir dómar Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010, dómur réttarins 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, dómur réttarins 14. febrúar 2011 í máli nr. 604/2010 og setning laga nr. 151/2010 sem breyttu lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ekki er um það deilt að vegna óvissu sem komin var upp í viðskiptum aðila hætti stefnandi að greiða af láninu með samþykki stefnda eftir að hann hafði innt af hendi greiðslu samkvæmt greiðsluseðli með gjalddaga 20. maí 2010. Hætti stefndi og að senda stefnanda greiðsluseðla í kjölfarið.

Stefndi endurreiknaði lán samkvæmt umræddum samningi 13. apríl 2011. Var það gert á þeim grundvelli að í lánssamningnum hefði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu láns í íslenskum krónum. Í endurútreikningnum var gengið út frá því að lánið hefði frá stofndegi borið vexti samkvæmt 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og voru vextir reiknaðir á lánsfjárhæðina samkvæmt því og með þeim breytingum sem slíkir vextir tóku á lánstímanum. Niðurstaðan í endurútreikningi stefnda var að skuld stefnanda við stefnda þann dag væri 12.659.708 krónur og sendi stefndi stefnanda greiðsluseðil fyrir þeirri fjárhæð ásamt 190 króna greiðslugjaldi með gjalddaga 20. apríl 2011. Þessi fjárhæð, auk áfallinna vaxta, var greidd hinn 11. ágúst 2011 með skuldajöfnuði sem ekki er ástæða til að rekja nánar. Jafnframt og samhliða því að greiðslan fór fram greiddi stefnandi lokagjald samkvæmt 6. gr. samningsins að fjárhæð 450.804 krónur og fékk hann í framhaldi afsal fyrir hinum leigðu bifreiðum.

Meginágreiningur aðila snýst um það hvort stefnda hafi verið heimilt að miða endurútreikning téðs láns við vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 gegn kvittunum stefnanda fyrir fullnaðargreiðslu samningsvaxta.

Við aðalmeðferð málsins kom B-kk-nf J-kk-nf tryggingarstærðfræðingur fyrir dóm sem vitni.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að gengistrygging lánsins hafi verið ólögmæt og stefndi hafi með ólögmætum hætti krafið sig um hærri fjárhæð en honum bar að greiða af láninu. Hann eigi því rétt á endurgreiðslu. Stefndi hafi viðurkennt að svo sé og hafi stefndi endurreiknað greiðslur samkvæmt lánssamningnum í samræmi við þann skilning að um ólögmæta gengistryggingu hafi verið að ræða. Stefnandi hafnar reikningsaðferð stefnda við útreikning endurgreiðslukröfu hans enda leiði hún til umtalsverðra viðbótargreiðslna fyrir liðna tíð. Byggir stefnandi á því að hann hafi fullnaðarkvittanir fyrir greiðslu vaxta þar til greiðslur féllu niður með samþykki stefnda á árinu 2010.

Stefnandi telur að með greiðslutilkynningum stefnda þar sem tilgreind sé fjárhæð áfallinna vaxta og afborgana af láninu og með fyrirvaralausri móttöku stefnda á greiðslum samkvæmt þessum greiðsluseðlum og þ.m.t. tilgreindum vöxtum, hafi stefnandi mátt treysta því að áfallnir vextir væru greiddir, enda hafi hann fengið fullnaðarkvittun fyrir hverri greiðslu í hvert sinn. Vextir af láninu séu þannig að fullu greiddir og verði ekki endurreiknaðir með afturvirkum hætti. Stefnandi telur jafnframt að skilmálabreytingin 27. október 2008 feli í sér kvittun fyrir þegar greiddum vöxtum og afborgunum af láninu og krafa stefnda samkvæmt endurútreikningi hans á láninu feli í sér ólögmæta auðgun.

Stefnandi telur að þær afborganir sem hann greiddi á lánstímanum eigi að koma að fullu til frádráttar upphaflegum höfuðstól. Af þessu leiði að hinn 20. nóvember 2009 hafi stefnandi að fullu lokið greiðslu skuldarinnar enda hafi samanlagðar afborganir af höfuðstól sem stefnandi hafði þá greitt numið 46.141.937 krónum. Upphaflegur höfuðstóll lánsins hafi numið 45.080.442 krónum. Eftir þessa greiðslu hafi stefnandi því átt inneign hjá stefnda að fjárhæð 1.061.495 krónur vegna ofgreiðslu að sömu fjárhæð. Auk þessarar ofgreiðslu hafi stefnandi verið of krafinn um allar þær greiðslur sem stefndi áskildi sér eftir þennan tíma og sem stefnandi greiddi vegna þess að hann taldi sér það skylt.

Stefnandi telur að krafa stefnda samkvæmt endurútreikningi hans á láninu sem miðast við 11. ágúst 2011 að fjárhæð 12.659.898 krónur feli í sér umtalsverðar viðbótargreiðslur fyrir liðna tíð. Krafa þessi sé í reynd viðbótarkrafa um vexti fyrir liðna tíð.

Stefnandi sé félag sem hefur atvinnu af rekstri og útgerð hópferðabifreiða. Stefndi sé hins vegar fjármálafyrirtæki í skilningi laga nr. 161/2002 og hafi atvinnu af lánastarfsemi. Við lántökuna og öll lögskipti aðila vegna efnda á samningnum hafi því verið augljós aðstöðumunur með aðilum.

Stefnufjárhæð í aðalkröfu sundurliðast þannig:

1. Ofgreidd fjárhæð 20.11.2009 1.061.495 krónur

2. Greiðsla 20.01.2010 2.393.359 krónur

3. Greiðsla 20.03.2010 2.386.799 krónur

4. Greiðsla 20.05.2010 2.340.888 krónur

5. Greiðsla 11.08.2011 12.659.898 krónur

20.842.429 krónur

Krafa um dráttarvexti í aðalkröfu er á því reist að stefndi hafi með ólögmætum hætti krafið stefnanda um fé sem stefnanda var óskylt að greiða. Stefnandi hafi hins vegar vegna vanþekkingar sinnar og vegna yfirburðastöðu stefnda greitt þá fjárhæð sem stefndi krafði hann um.

Varakrafa stefnanda er sögð reist á endurútreikningi Talnakönnunar hf. á láninu frá 16. júní 2011. Útreikningurinn er gerður á þeim forsendum að gengistrygging lánsins sé ólögmæt og að reikna beri vexti af láninu allan lánstímann samkvæmt 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 en þeir vextir sem stefnandi greiddi af láninu komi til frádráttar. Útreikningurinn miðist við 20. apríl 2011 og sé niðurstaða Talnakönnunar hf. sú að þann dag hafi skuld stefnanda verið 7.596.253 krónur í stað 12.659.708 króna sem stefndi taldi skuld stefnanda nema samkvæmt útreikningi sínum.

Stefnandi vísar um kröfur sínar um ólögmæti gengistryggingar til laga nr. 38/2001, einkum 13. og 14. gr. Krafa um vexti og dráttarvexti er studd ákvæðum sömu laga. Um gildi samningsins og heimild til að víkja ákvæðum hans til hliðar er vísað til III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. laganna. Þá er vísað til fordæmisgildis dóma Hæstaréttar í málum þar sem fjallað hefur verið um lán með ólögmætri gengistryggingu. Loks er vísað til reglna íslensks kröfuréttar um loforð og réttar efndir samninga, en endurútreikningur stefnda og greiðsla hans til stefnanda er talin fela í sér loforð um réttar efndir á endurgreiðslu ofborgaðs fjár.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir því ekki að um hafi verið að ræða lánssamning í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Hann telur hins vegar að fyrrgreindur endurútreikningur stefnda á samningi aðila hafi verið réttur og í samræmi við lög nr. 38/2001, sbr. breytingalög nr. 151/2010 og fordæmi Hæstaréttar. Telur stefndi að ekkert tilefni hafi verið til að víkja frá meginreglunni um fullar efndir og beita undantekningarreglunni um fullnaðarkvittanir. Bendir hann einkum á að stefnandi hafi ekki verið í góðri trú, engin aðstöðumunur hafi verið á aðilum, engin röskun hafi orðið á fjárhagslegum hagsmunum stefnanda og skýra beri téða undantekningarreglu þröngt.

Telji dómurinn að undantekningarreglan um fullnaðarkvittanir eigi allt að einu við um lögskipti aðila er á því byggt að sýkna beri stefnda af fjárkröfum stefnanda með vísan til röksemda Hæstaréttar í dómi 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013. Byggt er á því að rétt aðferð við endurútreikning kaupleigusamningsins, að því gefnu að undantekningarreglan um fullnaðarkvittanir eigi við, sé sú að reikna samninginn upp með svokallaðri veltureikningsaðferð á sama hátt og gert var við endurútreikning gengistryggðs kaupleigusamnings í umræddum dómi. Þannig er byggt á því að rétt sé að reikna samninginn upp til svokallaðs viðmiðunardags sem í máli þessu sé 20. maí 2010. Eftir að slíkur útreikningur hafi verið framkvæmdur sé nauðsynlegt að skoða annars vegar stöðu svokallaðs veltureiknings og hins vegar stöðu vaxta á veltureikningi. Stefndi hefur til viðmiðunar endurreiknað samning aðila með framangreindri útreikningsaðferð og lagt hann fram á sérstöku dómskjali.

Stefndi krefst sýknu af varakröfu stefnanda þar sem krafan sé óljós og vanreifuð auk þess sem útreikningar að baki kröfunni séu óskiljanlegir. Stefndi telur vandséð hvernig forsendur útreikninganna samrýmist kaupleigusamningi aðila svo sem ákvæði 4. gr. samningsins um að leigugrunnur samningsins hafi verið greiddur út 1. desember 2004 og ákvæði 10. gr. um að stefnandi greiði vexti af útborguðu fé frá þeim degi. Stefndi gerir ekki eiginlega frávísunarkröfu en veltir því þó upp hvort rétt sé að vísa varakröfu stefnanda sjálfkrafa frá dómi, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

Í máli þessu er óumdeilt að áðurlýstur samningur stefnanda við stefnda 2. júní 2005 fól í sér lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Ágreiningur aðila um aðalkröfu stefnanda lýtur að því hvort stefnandi geti borið fyrir sig fullnaðarkvittanir vegna greiðslu vaxta af láninu. Sé fallist á málsástæðu stefnanda um fullnaðarkvittanir mótmælir stefndi því engu að síður að stefnandi geti endurkrafið stefnda um alla þá fjárhæð sem hann telst hafa ofgreitt. Geti stefndi við þessar aðstæður einungis skuldajafnað kröfu vegna ofgreiddra vaxta við eftirstöðvar lánsins en ekki haft uppi sjálfstæða kröfu umfram það sem leiðir af skuldajöfnuði. Ef þessari málsástæðu stefnda er hafnað mótmælir stefndi hins vegar ekki tölulegum forsendum aðalkröfu stefnanda. Eru þannig ekki gerðar athugasemdir við að stefnanda sé við kröfugerð sína heimilt að ráðstafa þeim umframfjárhæðum sem leiddu af ofgreiðslum hans til lækkunar höfuðstóls lánsins. Það athugast þó að samkvæmt þessum forsendum stefnanda er við það miðað að lánið hafi verið að fullu greitt 20. nóvember 2009 eða rúmum tveimur árum fyrir síðasta gjalddaga lánsins samkvæmt skilmálabreytingunni 27. október 2008.

Óumdeilt er að þær fjárhæðir, sem stefnandi greiddi stefnda í vexti af höfuðstól á þeim gjalddögum sem áður er lýst, voru í samræmi við greiðslutilkynningar útgefnar af stefnda. Ekki er heldur um það deilt að stefndi tók við greiðslum stefnanda vegna vaxta og gaf út fyrirvaralausar kvittanir vegna þeirra. Eins og málið liggur fyrir verður því að leggja til grundvallar að stefnandi hafi greitt þá vexti sem tilgreindir voru á greiðsluskjölum stefnda í góðri trú um lögmæti lánsins. Verður ekki á það fallist að vegna áskilnaðar stefnda í 3. mgr. 13. gr. samnings aðila, um heimild hans til að endurreikna leigugjald vegna breytinga á eigin lánskjörum, hafi stefnandi allt að einu mátt vita að endanlegir samningsvextir kynnu að verða aðrir og hærri.

Að mati dómsins er ljóst að aðstöðumunur var með aðilum þar sem stefndi er fjármálafyrirtæki sem starfar á lánamarkaði og hafði þar boðið viðskiptavinum lán með ólögmætri gengistryggingu en ekkert er fram komið í málinu á þá leið að stefnandi hafi búið yfir sérstakri þekkingu á gjaldeyrismálum. Þótt stefnandi hafi með höndum atvinnurekstur stóð það því stefnda almennt nær að gæta að því að lánssamningar væru í samræmi við lög og bera áhættuna af því ef svo væri ekki.

Eins og áður greinir innti stefnandi skilvíslega af hendi afborganir á 29 gjalddögum yfir tæplega fimm ára tímabil og hafði hann þannig greitt upp stærstan hluta lánsins þegar greiðslur voru látnar falla niður með samkomulagi við stefnanda á árinu 2010. Var því um að ræða festu við framkvæmd samningsins og getur skilmálabreytingin 27. október 2008 ekki haggað þeirri niðurstöðu. Af endurútreikningi stefnda verður ráðið að vextir af samningnum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 fram til 20. apríl 2010 nemi 24.890.810 krónum en þeir samningsvextir sem stefnandi greiddi í reynd hafi numið 4.144.477 krónum. Nemur krafa stefnda um viðbótarvexti samkvæmt þessu 20.746.333 krónum. Er sú fjárhæð umtalsverð hvort sem litið er til höfuðstóls lánsins eða þeirra samningsvaxta sem greiddir voru í raun. Liggur í hlutarins eðli að viðbótargreiðsla, eins og sú sem hér er um að ræða, felur í sér röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara.

Að öllu virtu og með vísan til þeirra viðmiða sem ítrekað hafa verið lögð til grundvallar í fordæmum Hæstaréttar er það álit dómsins að það standi stefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem hlaust af ólögmætri gengistryggingu á framangreindum vaxtagjalddögum lánsins. Samkvæmt þessu er stefnda ekki heimilt að krefja stefnanda um viðbótargreiðslur vegna greiddra og gjaldfallina vaxta. Að mati dómsins myndi það hins vegar jafngilda því að slík krafa lánveitanda til viðbótarvaxta væri viðurkennd ef skuldari gæti ekki krafist endurgreiðslu á ofgreiddum vöxtum úr hendi lánveitanda við þær aðstæður að lán hefur nálega verið greitt upp að fullu. Verður því ekki á það fallist að stefnanda sé einungis heimilt að nýta endurgreiðslukröfu til skuldajafnaðar við greiðslu viðkomandi láns og eru forsendur dóms Hæstaréttar 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013 ekki nægilega fortakslausar til að hagga þeirri niðurstöðu. Þá getur sú málsástæða stefnda nú ekki komið til álita, gegn mótmælum stefnanda, að stefnandi hafi tapað rétti til að bera fyrir sig fullnaðarkvittanir með því að taka án athugasemda við endurútreikningi stefnda og inna af hendi fullnaðargreiðslu til stefnda samkvæmt honum.

Samkvæmt framangreindu verður fallist á að stefnandi hafi að fullu greitt samningsvexti við þær afborganir sem áður er gerð grein fyrir og stefnda sé óheimilt að hafa uppi frekari kröfu um vexti að þessu leyti. Svo sem áður greinir er ekki um það deilt að samkvæmt þessum forsendum nemur endurgreiðslukrafa stefnanda stefnufjárhæð. Þá er ekki lengur deilt um dráttarvexti sem stefnandi krefst einungs frá þingfestingu málsins. Með því að fallist er á aðalkröfu stefnanda að fullu gerist þess ekki þörf að taka afstöðu til þess hvort slíkir annmarkar séu á varakröfu stefnanda að varði frávísun.

Eftir úrslitum málsins þykir rétt að stefndi greiði stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 850.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið B-kk-nf Ó-kk-nf hrl.

Af hálfu stefnda flutti málið Ó-kk-nf H-kk-nf Ó-kk-nf hdl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Lýsing hf., greiði stefnanda 20.842.429 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. apríl 2013.

Stefndi greiði stefnanda 850.000 krónur í málskostnað.

S-kk-nf M-kk-nf