E-3287/2013

Mál þetta, sem dómtekið var 28. apríl 2014, að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af I-kk-þgf S-kk-þgf, Teigi, Eyjafjarðarsveit, Akureyri, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, með stefnu þingfestri 5. september 2013.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi að veðskuldabréf nr. 510-74-973769, útgefið af stefnanda 14. nóvember 2005 og skilmálabreytt 19. maí 2006 og 2. febrúar 2009, upphaflega að fjárhæð 10.000.000 króna, sé skuldbinding í íslenskum krónum og að ákvæði hennar um viðmið við gengi erlendra gjaldmiðla sé ólögmætt og frá 19. maí 2006 óskuldbindandi fyrir stefnanda.

Stefnandi krefst einnig staðfestingar á því að hann hafi greitt stefnda að fullu alla vexti af skuldbindingu sinni samkvæmt framangreindu veðskuldabréfi.

Stefnandi krefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnda ásamt virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.

Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar.

Stefndi krefst einnig málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en úrskurður var kveðinn upp.

II

Málsatvik þessa máls eru að mestu óumdeild. Stefnandi tók húsnæðislán hjá Íslandsbanka, sem síðar varð Glitnir, að fjárhæð 10.000.000 króna. Til tryggingar greiðslu lánsins gaf stefnandi út veðskuldabréf, tryggt með veði í fasteigninni að Teigi í Eyjafjarðarsveit, dagsett 14. nóvember 2005.

Stefnandi skrifaði undir lánsumsókn 19. maí 2006, sem einnig er skrifað undir fyrir hönd Glitnis. Í henni kemur fram að sótt sé um lánsfjárhæð í íslenskum krónum 10.323.537. Í einum reit umsóknarinnar segir: „Íslenskt (50/50) (já/nei)“, og í hann ritað „Nei“. Einnig kemur fram í lánsumsókninni að lánið sé greitt út í íslenskum krónum á kaupgengi Glitnis á útborgunardegi. Þá segir: „Lántaki hefur leitað sér ráðgjafar og gerir sér grein fyrir þeim áhrifum sem þróun gengis og vaxta getur haft á höfuðstól og greiðslubyrði.“ Umsóknin er að öðru leyti í samræmi við skilmálabreytingu á framangreindu veðskuldabréfi, dagsettu 14. nóvember 2005, sem einnig var undirrituð af hálfu beggja aðila 19. maí 2006. Skilmálabreytingin ber yfirskriftina „Skilmálabreyting Húsnæðislán verðtryggt með föstum vöxtum og vaxtaendurskoðunarákvæði verður óverðtryggt í erlendum gjaldmiðlum með breytilegum vöxtum.“ Í skilmálabreytingunni er ákvæðum veðskuldabréfsins fyrst lýst en þar á eftir segir: „Að beiðni skuldara er skilmálum þessa skuldabréfs breytt þannig, að eftirstöðvar höfuðstóls þess sem nú er að jafnvirði í íslenskum krónum ISK 10.323.537,- skal greiðast með 78 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti. Af höfuðstól skuldar þessarar eins og hann er á hverjum tíma, ber að greiða breytilega vexti.

Samkvæmt beiðni skuldara er skuldabréfi þessu breytt í erlent myntkörfu lán sem skiptist þannig: USD 30%, GBP 10%, CHF 10%, JPY 10% og EUR 40%.“

Grunnvextir eru tilgreindir í skilmálabreytingunni, ýmist LIBOR-vextir eða EURIBOR-vextir, og fast vaxtaálag tilgreint 1,2 %. Vextir skyldu samtals vera 4,54%. Einnig er kaupgengi hvers gjaldmiðils tilgreint og upphæð þeirra

Jafnframt segir að þar sem skuldin verði „framvegis í erlendum gjaldmiðli og óverðtryggð“ falli niður tilteknir skilmálar veðskuldabréfsins, um vísitölubindingu höfuðstóls, vaxtaendurskoðun og uppgreiðslugjald. Í stað þeirra ákvæða skyldu tilteknir skilmálar bætast við veðskuldabréfið og er svo gerð grein fyrir þeim, hverjum og einum. Í tölulið 17 kemur fram að lántaki skuli inna af hendi greiðslur af láninu í íslenskum krónum. Glitnir, lánveitandi, skuli reikna út fjárhæð hverrar afborgunar og/eða vaxta miðað við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á þeim gjaldmiðlum sem lánið sé í, allt að tíu dögum fyrir gjalddaga. Í tölulið 22 segir að lánveitandi geti leyft færslu skuldarinnar yfir á aðra gjaldmiðla og/eða breytt skiptingu þeirra síðar á lánstíma. Breytingargjald skuli greiða samkvæmt verðskrá bankans. Í tölulið 23 kemur svo fram að við vanskil sé heimilt að fella alla skuldina í gjalddaga og sé lánveitanda þá heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur miðað við skráð sölugengi lánveitanda á gjaldmiðlum lánsins á gjaldfellingardegi. Komi til gjaldfellingar beri lántakanda að greiða dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Önnur skilmálabreyting var undirrituð af hálfu beggja aðila 2. febrúar 2009. Fram kemur í skilmálabreytingunni að 7. nóvember 2008 hafi eftirstöðvar lánsins numið „í eftirfarandi erlendum fjárhæðum: USD 38.306,87, GBP 6.813,69, CHF 15.608,25, JPY 1.427.381,99 og EUR 40.098,20 án vaxta.“ Með skilmálabreytingunni var gjalddögum lánsins breytt en vextir skyldu eftir sem áður miðast við EURIBOR- og LIBOR-vexti, þó þannig að lántaki skyldi ekki greiða áfallna vexti á fyrsta nýja gjalddaga heldur skyldu vextir leggjast við höfuðstól 10. febrúar 2009 og svo reiknast af nýjum höfuðstól frá þeim degi fram að fyrsta nýja gjalddaga og framvegis í samræmi við skilmála skuldabréfsins og síðari viðauka. Þá segir í skilmálabreytingunni: „Lánið skal eftirleiðis miðast við ofangreinda erlenda og/eða innlenda fjárhæð eða jafngildi hennar í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum, sem birtar eru í almennri gengistöflu Nýja Glitnis banka hf. eða annarri almennri viðurkenndri gengisskráningu eða í íslenskum krónum á þeim virka bankadegi sem fyrst er unnt að skrá breytinguna eftir þinglýsingu.“

Framangreint lán var greitt upp með nýju veðskuldabréfi, útgefnu af stefnanda 7. október 2011, að fjárhæð 12.786.587 krónur. Fram kemur í áritun þess að það sé gefið út til uppgreiðslu veðskuldabréfs á sömu eign, útgefnu 14. nóvember 2005, upphaflega að fjárhæð 10.000.000 króna, að eftirstöðvum 8. september 2011 að fjárhæð 15.507.606 krónur. Þann sama dag var, af hálfu beggja aðila, ritað undir umsókn um höfuðstólslækkun og myntbreytingu fasteignaveðláns í erlendri mynt. Í umsókninni eru eftirstöðvar lánsins í íslenskum krónum tilgreindar 15.507.606 krónur, þar af áfallnir vextir frá síðasta gjalddaga 24.918 krónur. Í umsókninni kemur fram að stefnandi óski eftir því að fasteignaveðláni hans í erlendri mynt verði breytt þannig að allir lánshlutar umreiknist í íslenskar krónur og höfuðstóll lækki. Um lækkun höfuðstóls segir svo: „Breytingin felst í því að skilmálum lánsins er breytt þannig að eftirstöðvar þess umreiknast í íslenskar krónur frá og með 08.09.2011. Miðað er við lækkun á höfuðstól þannig að hann sé umreiknaður í íslenskar krónur m.v. sölugengi undirliggjandi mynta þann 29.09.2008 samkvæmt gengisskráningu Seðlabanka Íslands. Munurinn á þeirri stöðu og uppreikningi þann 08.09.2011 er höfuðstólsleiðrétting lánsins. [...] Leiðréttingin nemur því kr. 2.721.019.“

Þá kemur fram að með því að nýta sér úrræði til höfuðstólslækkunar lánsins hafi stefnandi ekki fyrirgert mögulegum betri rétti sínum, komist Hæstiréttur Íslands að þeirri niðurstöðu að skilmálar erlendra lána bankans, samkvæmt sams konar skuldaskjölum, uppfylli ekki skilyrði réttarins fyrir því að geta talist erlend. Af hálfu beggja aðila var þennan sama dag jafnframt undirrituð yfirlýsing um „afþökkun endurútreiknings“ á grundvelli laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í því skjali kemur fram að stefnanda hafi verið kynntur réttur hans til þess að velja að lánið skyldi taka mið af þeim endurútreikningi sem í lögunum sé kveðið á um og vera framvegis í íslenskum krónum með nánar tilgreindum vaxtakjörum. Með undirritun á skjalið staðfesti stefnandi að hann gerði ekki kröfu um endurútreikning lánsins samkvæmt framangreindu. Er í yfirlýsingunni sams konar fyrirvari og í umsókninni um höfuðstólslækkun, varðandi betri rétt á grundvelli dóma Hæstaréttar Íslands.

Stefnandi kveðst hafa leitað eftir því við stefnda að hann viðurkenndi að skuld samkvæmt framangreindu veðskuldabréfi væri háð ólögmætum ákvæðum um gengistryggingu og að hann endurreiknaði lánið til samræmis við það. Stefnandi kveður stefnda ítrekað hafa hafnað sjónarmiðum stefnanda og telji lánið vera lögmætt erlent lán sem ekki beri að endurreikna. Stefnanda sé því nauðsynlegt að höfða mál þetta til þess að fá úr ágreiningi aðila skorið.

III

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndi hafi látið hann gangast undir skuldbindingu um að lán í íslenskum krónum yrði miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Slík skuldbinding sé ólögmæt og fari gegn ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Því hafi verið óheimilt og ólöglegt af stefnda að semja við stefnanda um að skuldbinding hans í íslenskum krónum tæki breytingum miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Ákvæði 14. gr. laga nr. 38/2001 sé ófrávíkjanlegt. Af þeim sökum, og með heimild í ákvæðum 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga, beri að breyta samningi aðila á þá vegu að ákvæði um viðmið lánsfjárhæðar við gengi erlendra gjaldmiðla skuli metið sem óskráð og skuldbinding af þeim sökum óverðtryggð frá 19. maí 2006 að telja. Um þetta vísar stefnandi til þess að samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 megi breyta samningi eða víkja honum til hliðar, vegna atvika sem lágu fyrir við samningsgerð og atvika sem síðar hafi komið til. Ólögmæti lána með erlend gengisviðmið hafi ekki legið fyrir fyrr en með dómum Hæstaréttar Íslands 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Hafi þá verið staðfest að þegar samningur hafi verið gerður milli aðila málsins hafi þeir gert með sér samning háðan ólögmætum ákvæðum um gengisviðmið. Stefndi verði að bera hallann af ólögmæti samningsskilmálanna, enda mikill aðstöðumunur á aðilum við samningsgerðina. Þannig séu öll efnisatriði 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 uppfyllt svo að fallast megi á kröfur stefnanda.

Stefnandi byggir á því að umþrætt lán grundvallist á skuldaviðurkenningu hans samkvæmt framlögðu veðskuldabréfi, dagsettu 14. nóvember 2005, sem sé skilyrðislaus viðurkenning á því að skulda 10.000.000 íslenskra króna. Það séu þeir fjármunir sem stefnandi hafi fengið að láni frá stefnda og hafi haft til ráðstöfunar. Engar breytingar hafi verið gerðar á skuldbindingu hans sem leiði til þess að framangreint skuldabréf teljist kveða á um erlent lán. Skuldbinding stefnanda byggist á viðskiptabréfi, veðskuldabréfi, sem hafi falið í sér viðurkenningu á skuld í íslenskum krónum og höfuðstóll skuldarinnar verið tilgreindur þannig í bréfinu. Þeirri tilgreiningu hafi ekki verið breytt með skilamálabreytingum, þannig að raski grundvelli skuldaviðurkenningarinnar. Reglur um viðskiptabréf styðji framangreint. Bréfið hafi að geyma tæmandi lýsingu á þeim réttindum sem það veiti og takmörkunum á þeim réttindum. Skilamálabreytingar hafi ekki breytt grundvelli þeirrar skuldbindingar hans, að skulda stefnda íslenskar krónur. Með skilmálabreytingunni 19. maí 2006 hafi skuldinni ekki verið breytt í erlenda skuld eða hin upphaflega skuld verið gerð upp. Skilmálabreytingin grundvallist á skjali sem beri heitið lánsumsókn, sem skýrlega greini að lánið skuli framvegis miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Ekkert tilefni sé til slíkrar tilvísunar sé lánið erlent, sbr. umfjöllun Hæstaréttar Íslands í dómi máls nr. 155/2011. Ekki hafi þurft að vísa til þess að lánið skyldi framvegis miðað við gengi erlendra gjaldmiðla nema af því að þetta hafi ekki verið nýtt lán. Þá sé tilgreining hinnar erlendu fjárhæðar háð óskilgreindum fyrirvörum um að hringja í 4470 og panta þar kaupgengi í tveimur langstærstu viðmiðunarmyntum samningsins, eða vegna 70% þeirra. Að öðru leyti sé kveðið á um að notast skuli við almennt gengi Glitnis. Í skjalinu sé svo fyrirvari um að lánið verði greitt út í íslenskum krónum á kaupgengi Glitnis á útborgunardegi. Þar sem lánsfjárhæð sé tilgreind í krónum, 10.323.537, og viðmiðunargengi tilgreint miðað við 19. maí 2006, sé ljóst að tilgreindar erlendar fjárhæðir hafi getað tekið breytingum. Hin erlenda fjárhæð sé því ekki fastákveðin eða tilgreind sérstaklega, heldur háð fyrirvörum og breytingum. Hin fasta fjárhæð sé í íslenskum krónum. Lögmaður stefnanda hafi hringt í símanúmerið 440 4470, 2. september 2013, og fengið þá samband við starfsmann Íslandsbanka sem kvaðst starfa í gjaldeyrisdeild. Þá sé þess getið að lánið skuli leggjast inn á reikning nr. 565-26-974900, sem sé tékkareikningur í íslenskum krónum. Engin erlend mynt hafi verið greidd vegna þessarar lánveitingar. Jafnframt sé áréttað í texta skjalsins að lántaki geri sér grein fyrir áhrifum sem þróun gengis geti haft á höfuðstól og greiðslubyrði. Stefnandi byggir á því að lánsumsóknin frá 19. maí 2006 hafi í raun falið í sér beiðni um breytingu á endurgreiðsluskilmálum veðskuldabréfsins frá 14. nóvember 2005. Ekkert lán hafi verið veitt í raun á grundvelli umsóknarinnar og upphaflega veðskuldabréfið hafi haldið gildi sínu. Hefði nýtt lán verið veitt hefði upphaflega veðskuldabréfið verið greitt upp og áritað um slíkt en það hafi ekki verið gert. Umsóknin hafi verið um að eftirstöðvar lánsins miðuðust við gengi erlendra gjaldmiðla og bæru breytilega vexti í stað vísitölu neysluverðs og fastra vaxta. Með undirritaðri skilmálabreytingu, samkvæmt framangreindri lánsumsókn, hafi endurgreiðsluskilmálum veðskuldabréfsins verið breytt, sem og útreikningsforsendum, og ákvæði um verðtryggingu miðað við neysluverðsvísitölu og vexti hafi verið felld úr gildi. Skuld samkvæmt veðskuldabréfinu hafi ekki verið greidd upp og nýtt lán ekki verið veitt. Þannig sé það engum vafa undirorpið að stefnandi hafi ekki fengið að láni erlenda gjaldmiðla hjá stefnda. Upphaflega skuldbindingin, viðurkenning á að skulda 10.000.000 króna, standi óhögguð. Ekki sé að finna nýja skuldaviðurkenningu sem komi í stað hinnar fyrri. Skýrt sé kveðið á um það í skilmálabreytingunni, sem sé samin af stefnda, að önnur ákvæði skuldabréfsins skuli standa óbreytt. Ítrekað sé í niðurlagi skilmálabreytingarinnar að skuldin sé jafnvirðislán, að eftirstöðvum að jafnvirði 10.323.537 krónur. Þá hafi heiti skuldabréfsins ekki verið breytt. Skilmálabreytingarinnar skyldi getið á frumriti veðskuldabréfsins.

Stefnandi byggir einnig á því að skilmálabreytingin sé óskýr um hvort skuldin sé í raun í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Þann óskýrleika verði að skýra stefnda í óhag. Fjárhæð skuldbindingarinnar sé síður en svo skýrlega tilgreind í erlendum gjaldmiðlum. Skuldin sé ýmist tilgreind í íslenskum krónum, og raunar ítrekað, en aðeins vísað til fjárhæðar og viðmiðunarkaupgengis einstakra gjaldmiðla „samkvæmt beiðni skuldara“, án þess að kveðið sé á um að skuldin sé eftirleiðis í tilgreindum fjárhæðum hinna erlendu gjaldmiðla. Tilgreining lánsfjárhæðarinnar í skilmálabreytingunni sé því háð sömu fyrirvörum og tilgreiningin í lánsumsókninni, sem undirrituð var þann sama dag, 19. maí 2006. Stefnandi vísar einnig, um þetta atriði, til skilmálabreytingarinnar sem undirrituð var 2. febrúar 2009. Í henni sé vísað til skuldarinnar ýmist í erlendum gjaldmiðlum eða íslenskum krónum. Tilvísun til „og/eða innlendra gjaldmiðla“ sé óþörf sé skýrt að skuldbindingin sé í erlendum gjaldmiðlum. Öll rök standi til þess að lánið sé skuldbinding í íslenskum krónum en verði ekki á það fallist, þá sé um það svo verulegur vafi, að miða verði við þá niðurstöðu sem sé stefnanda í hag. Stefndi verði að bera hallann af óskýrleika skjala sinna, einkum vegna aðstöðumunar aðila í öllu tilliti.

Eins og fram hafi komið sé í skilmálabreytingunni frá 19. maí 2006 tilgreint að fjárhæð lánsins sé að jafnvirði 10.323.537 krónur og að upphaflegur höfuðstóll hafi verið 10.000.000 króna. Skuldin sé því tilgreind og lögð fyrir stefnanda til undirritunar sem skuld í íslenskum krónum. Skjalið hafi verið útbúið og lagt fyrir stefnanda sama dag og fyrrgreind lánsumsókn sem tilgreini skýrlega að skuldbindingin skuli miðuð við gengi erlendra gjaldmiðla.

Þá verði ekki annað ráðið af skilmálabreytingunni frá 2. febrúar 2009 en að skuldbinding stefnanda sé í íslenskum krónum, enda beri fyrirsögn skjalsins það með sér, sem og tilgreining lánsnúmersins með auðkenni höfuðbókar 74, sem sé tilgreining skulda í íslenskum krónum. Stefnandi byggir á því að tilgreining fjárhæða eftirstöðva lánsins í hinum erlendu gjaldmiðlum hafi ekki ákvarðandi áhrif á efni skuldbindingarinnar. Útreikningar sem liggi þar að baki séu ekki grundvöllur nýrrar lánveitingar, engar greiðslur hafi verið inntar af hendi milli aðila og skjalið hafi ekki breytt öðrum skilmálum en gjalddögum og vöxtum. Stefnandi telji að stefndi geti ekki byggt annan eða meiri rétt á texta þessarar skilamálabreytingar, hvað varði það álitaatriði hvort skuldin hafi verið í erlendum gjaldmiðlum eða íslenskum krónum. Skjalið, sem sé útbúið af stefnda, tilgreini enda skilmálabreytingu veðskuldabréfs í erlendum „og/eða“ innlendum gjaldmiðlum.

Stefnandi telji, að atvikum málsins virtum í heild, að dæma beri lán hans skuldbindingu í íslenskum krónum. Jafnframt verði að dæma verðtryggingarákvæði veðskuldabréfsins óskuldbindandi fyrir hann. Það standi stefnda nær að bera hallann af hinu ólögmæta ákvæði og skilmálum sem hann hafi boðið viðskiptamönnum sínum upp á. Veðskuldabréf, útgefið af stefnanda og undirritað af hálfu beggja aðila 7. október 2011, feli í sér óverðtryggða skuldbindingu og beri að taka mið af þeim vilja samningsaðila sem þar birtist, um að í lögskiptum þeirra skuli ekki gilda verðtrygging samkvæmt vísitölu neysluverðs, sbr. skilmálabreytinguna frá 19. maí 2006.

Stefnandi hafi af því ríka og lögvarða hagsmuni að fá viðurkenningu um ólögmæti skuldbindingarinnar. Hin ólögmæta skuldbinding hafi verið greidd upp með nýju skuldabréfi og sé sú skuldbinding stefnanda of há að því marki sem stefndi hafi oftekið sér greiðslur úr hendi stefnanda við uppgjör eldra veðskuldabréfs vegna ólögmætrar viðmiðunar þess láns við erlenda gjaldmiðla. Verði fallist á dómkröfur stefnanda þurfi stefndi að endurreikna skuldbindingu stefnanda og endurgreiða honum eða, eftir atvikum, lækka skuldbindingu stefnanda samkvæmt gildandi veðskuldabréfi.

Á framlögðu skjali megi sjá stöðu láns stefnanda miðað við 26. júní 2013, 11.963.605 krónur. Einnig leggi stefnandi fram bréf endurskoðanda, dagsett 28. júní 2013, þar sem fram komi að miðað við endurútreikning lánsins, að því gefnu að það hafi verið í íslenskum krónum, séu eftirstöðvar þess 6.470.645 krónur. Munurinn sé því um 5.500.000 krónur. Af þessu verði skýrlega ráðið að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfu sína. Stefnanda sé áskilinn réttur til að beina kröfum sínum síðar á hendur bankanum, sem feli í sér hærri fjárhæðir en hér greini. Endurskoðandinn hafi reiknað lánið miðað við vexti Seðlabanka Íslands frá 30. desember 2010. Stefnandi áskilji sér rétt til að krefjast samningsvaxta allan gildistíma lánsins.

Dómkrafa stefnanda um að viðurkennt verði að hann hafi að fullu greitt alla vexti af láninu fram til 3. ágúst 2013 byggi á því að stefnandi hafi greitt allar þær greiðslur sem bankinn hafi krafið hann um og fengið fyrir þeim fullnaðarkvittanir. Stefnandi byggir þessa kröfu á meginreglum um gildi fullnaðarkvittana, traust í viðskiptum og því að það standi stefnda nær, vegna stöðu hans sem fjármálafyrirtækis gagnvart stefnanda sem einstaklingi, að bera hallann af því að hafa gefið út fullnaðarkvittanir fyrir greiddum vöxtum. Stefnandi hafi verið í góðri trú um að hann hafi greitt að fullu og réttu vexti vegna lánveitingarinnar og fengið fyrir því fullnaðarkvittanir. Stefndi hafi tekið við vaxtagreiðslum fyrirvaralaust. Þá hafi stefndi ekki gert neina kröfu eða fyrirvara síðar um að geta krafið stefnanda um frekari vexti en hann hafi þegar greitt. Allt þetta telji stefnandi að leiði til þess að fallast beri á kröfu hans um að viðurkennt verði að hann hafi að fullu greitt vexti.

Stefnandi vísar um heimild til öflunar viðurkenningardóms til 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Um lagarök vísar hann að öðru leyti til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laganna, og til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

IV

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að umdeilt lán hafi verið gilt lán í erlendum gjaldmiðlum. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Af fyrirliggjandi réttarframkvæmd verði skýrlega ráðið að sé höfuðstóll láns sérstaklega tilgreindur í erlendum gjaldmiðlum, líkt og hér hátti til, sé lánið gilt lán í erlendum gjaldmiðlum, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 520/2011. Í því máli skyldu skyldur beggja samningsaðila efndar í íslenskum krónum en fjárhæð skuldbindingar samkvæmt skuldabréfi verið tilgreind í erlendum gjaldmiðlum. Niðurstaða réttarins hafi verið sú að lánið væri gilt lán í erlendum gjaldmiðlum. Stefndi vísar einnig til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 551/2011 og 552/2011. Af röksemdum réttarins megi ráða að tilgreining lánsskuldbindingar skipti mestu við úrlausn á því hvort lán verði talin vera í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Skipti þá einkum máli hvort höfuðstóll lánsins sé tilgreindur í hinum erlenda gjaldmiðli eða gjaldmiðlum. Geti slík skuldbinding talist vera í erlendum gjaldmiðlum enda þótt efndir séu í reynd í íslenskum krónum. Þá vísar stefndi til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 524/2011. Í dóminum hafi í fyrsta lagi verið litið til heitis skuldabréfsins, í öðru lagi til tilgreiningar lánsfjárhæðarinnar, sem var í erlendum gjaldmiðlum, í þriðja lagi til vaxtaákvæða skuldabréfsins og í fjórða lagi til skilmálabreytingar. Fyrirsögn skilmálabreytingarinnar hafi verið „Skilmálabreyting skuldabréfs í erlendum myntum/mynteiningum“ og jafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum hafi ekki verið getið. Að framangreindu virtu hafi rétturinn lagt til grundvallar að lánið hafi verið gilt lán í erlendum gjaldmiðlum. Eins og í fyrri dómum hafi rétturinn vísað til tilgreiningar lánsskuldbindingarinnar í hinum erlendu gjaldmiðlum en fleiri atriði þó jafnframt talin renna stoðum undir þá niðurstöðu að lánið væri gilt lán í erlendum gjaldmiðlum. Stefndi vísar einnig til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 757/2012, 3/2013 og 332/2013. Í síðastgreinda málinu hafi reynt á lánsskuldbindingu áþekka þeirri sem deilt sé um í þessu máli. Niðurstaða réttarins hafi verið sú að lánið væri gilt lán í erlendum gjaldmiðlum. Lánið hafi verið í íslenskum krónum og borið REIBOR-vexti en með skilmálabreytingu, að ósk lántaka, hafi því verið breytt í lán í japönskum jenum sem framvegis hafi borið LIBOR-vexti. Í dómi réttarins segi að eftir framangreinda skilmálabreytingu hafi skjöl um skuldbindingu aðila ekki tilgreint fjárhæð hennar í öðrum gjaldmiðli en japönskum jenum. Þegar af þeirri ástæðu yrði að líta svo á að lánið hafi verið í erlendum gjaldmiðli en ekki íslenskum krónum og gengistryggt með ólögmætum hætti. Svipaða niðurstöðu megi finna í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 498/2013. Í dóminum segi að með skilmálabreytingu hafi samningsaðilar samið um breytta tilgreiningu á gjaldmiðlum höfuðstóls lánsins. Meta yrði sjálfstætt eftir efni og orðalagi samningsins um skilmálabreytinguna, óháð niðurstöðu um lögmæti upphaflegra skilmála lánsins, hvort sá hluti lánsins sem væri tilgreindur í erlendum gjaldmiðlum í skilmálabreytingunni teldist eftirleiðis vera gild skuldbinding í þeim gjaldmiðlum. Hafi það verið niðurstaða réttarins að þar sem fjárhæð höfuðstóls skuldarinnar hafi aðeins verið tilgreind í hinum erlendu gjaldmiðlum í skilmálabreytingunni, án nokkurrar tilvísunar til íslenskrar krónu eða jafnvirðisviðmiðunar við hana, yrði lagt til grundvallar að eftirleiðis hefði lánið verið gilt lán í tilgreindum gjaldmiðlum.

Stefndi byggir jafnframt á því að önnur atriði, ekki síst fyrirsögn fyrri skilmálabreytingarinnar, tilgreining vaxta og efni síðari skilmálabreytingarinnar, auk lánsumsóknar, og yfirlýsing um að afþakka endurútreikning, séu hver um sig og saman til marks um að lán stefnanda hafi verið gilt lán í erlendum gjaldmiðlum. Af málatilbúnaði stefnanda verði vart annað ráðið en að hann telji, þrátt fyrir framangreint, að lánið hafi verið ólögmætt gengistryggt lán. Virðist stefnandi í þeim efnum einkum byggja á því að skilmálabreytingin 19. maí 2006 hafi ekkert gildi samkvæmt reglum um viðskiptabréf. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu enda sé hún í andstöðu við dómaframkvæmd, sbr. framangreint. Í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 332/2013 og 498/2013 hafi skilmálabreytingar sem breyttu tilgreiningu höfuðstóls verið taldar breyta upprunalegum viðskiptabréfum enda hafi skuldbindingin verið nægilega skýrlega tilgreind í hinum erlendu gjaldmiðlum. Í skilmálabreytingu umdeilds láns, frá 19. maí 2006, sé höfuðstóllinn skýrt tilgreindur í hinum erlendu gjaldmiðlum en jafnvirðis eftirstöðva í íslenskum krónum getið í lok skjalsins ásamt upphaflegum höfuðstól. Þá komi skýrt fram í skjalinu að skilmálabreytingin sé gerð að beiðni stefnanda og samþykkt af stefnda, eins og sérstaklega sé tekið fram í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 332/2013 og 498/2013 að skipti máli. Því sé sérstaklega mótmælt að það hafi einhverja þýðingu að vísað sé til gjaldmiðils í eintölu á einum stað í skilmálabreytingunni þó svo að lánið hafi verið veitt í fleiri erlendum gjaldmiðlum. Að mati stefnda sé ljóst að um eyðublað sé að ræða sem gert sé ráð fyrir að nota megi fyrir lán í einum eða fleiri gjaldmiðlum. Þá bendi fyrirsögn skilmálabreytingarinnar til þess að lánið hafi verið í erlendum gjaldmiðlum auk þess sem erlend vaxtaviðmiðun sé í samræmi við það. Einnig verði að líta til skilmálabreytingarinnar 2. febrúar 2009 sem tilgreini eftirstöðvar lánsfjárhæðarinnar eingöngu í erlendum gjaldmiðlum en geti ekki jafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum.

Stefndi mótmæli sérstaklega þeirri fullyrðingu stefnanda að fyrri skilmálabreytingin, frá 19. maí 2006, sé óskýr um það hvort skuldin hafi verið í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum og að skýra verði þann óskýrleika stefnda í óhag enda hafi Hæstiréttur Íslands talið að sé í lánssamningum vísað bæði til íslenskrar krónu og erlendra gjaldmiða þá beri að líta til þess hvernig samningsaðilar hafi í raun uppfyllt skyldur sínar.

Stefndi mótmælir einnig þeirri málsástæðu stefnanda að yfirlýsing stefnanda í lánsumsókn, um að hann hafi leitað sér ráðgjafar og geri sér grein fyrir áhrifum gengisþróunar og vaxta á höfuðstól og greiðslubyrði, sé til marks um að lánið hafi verið í íslenskum krónum. Tilgangur yfirlýsingarinnar hafi verið að vekja athygli stefnanda á þeirri áhættu sem fylgdi lántöku í erlendum gjaldmiðlum og því að áhrif gengisbreytinga geti haft áhrif á lánsfjárhæð og greiðslubyrði lánsins, sé miðað við jafnvirði íslenskra króna. Ekki hafi annað verið vitað en að stefnandi hafi haft tekjur í íslenskum krónum. Því sé alfarið hafnað að framangreint orðalag geti haft áhrif á skýrt tilgreinda skuldbindingu í erlendum gjaldmiðlum í skilmálabreytingunni sjálfri, sem sé hluti viðskiptabréfsins og geymi þar af leiðandi tæmandi lýsingu á réttindum og skyldum sem af því megi leiða. Þá telji stefndi lánsumsóknina að öllu leyti til samræmis við að sótt hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum. Lántaki hafi gagngert óskað eftir að lánið yrði í erlendum gjaldmiðlum og í lánsumsókninni komi fram, undir liðnum „lánsfjárhæð í mynt“, að lánsfjárhæð yrði USD 43.303, GBP 7.702, CHF 17.644, JPY 1.613.557 og EUR 45.328. Fullt samræmi sé því á milli lánsumsóknarinnar og skuldabréfsins. Á lánsumsókninni komi einnig fram að lánið skuli greitt inn á reikning nr. 549-26-974900, sem sé svokallaður biðreikningur stefnda. Í samræmi við beiðni lántaka hafi andvirði hinna erlendu gjaldmiðla verið greitt út í íslenskum krónum til þess að gera upp aðrar skuldbindingar stefnanda í íslenskum krónum. Ekkert hafi hins vegar verið því til fyrirstöðu að lántaki fengi lánsfjárhæðina greidda út í hinum erlendu gjaldmiðlum, hefði vilji hans staðið til þess, enda engin gjaldeyrishöft á Íslandi á þeim tíma.

Stefndi kveður að þegar vanskilum sé bætt við höfuðstól geti vel komið upp sú staða að nýr höfuðstóll verði hærri en upphaflegur höfuðstóll, í hvaða gjaldmiðli sem lán sé í. Þannig geti myndast stimpilskyldur munur en slíkum mun hafi ekki verið til að dreifa í þessu tilviki og því hafi verið tilgreint í skilmálabreytingunni, að munurinn væri núll krónur. Munurinn hafi verið tilgreindur í íslenskum krónum vegna þess að stimpilgjald sé innheimt í íslenskum krónum.

Stefndi mótmælir því að tilgreining lánsnúmers skuldabréfsins, með auðkenni höfuðbókar 74, hafi þýðingu við úrlausn málsins. Uppsetning lánsnúmersins sé kerfisbundin.

Stefndi vísar einnig til meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljist gildir nema sýnt sé fram á að þeir brjóti gegn ófrávíkjanlegum reglum í settum lögum.

Dómkrafa stefnanda sé reist á þeirri forsendu að umdeilt lán sé gengistryggt. Verði fallist á það með stefnanda verði að líta til þess að þá teljist skuldbinding stefnanda að öllu leyti hafa verið í íslenskum krónum. Vaxtaákvæði skuldabréfsins sé hins vegar beinlínis háð því að lánsskuldbindingin sé í erlendum gjaldmiðlum, enda liggi fyrir að á millibankamarkaði í London hafi aldrei verið skráðir LIBOR- eða EURIBOR-vextir af lánum í íslenskum krónum. Bein og órjúfanleg tengsl séu á milli ákvæða skuldabréfsins um lán í erlendum gjaldmiðlum og ákvæða um LIBOR- og EUROBOR-vexti. Eins og Hæstiréttur Íslands hafi slegið föstu í dómi í máli nr. 471/2010, sé ekki hægt að styðjast við slík vaxtaákvæði teljist skuldbinding vera í íslenskum krónum. Í forsendum dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011 hafi rétturinn vísað sérstaklega í fyrrgreinda niðurstöðu og vísað til þess að í forsendum hennar hafi komið fram að umsamin vaxtakjör af gengisbundnu láni hafi ekki getað komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess, sem fyrir lægi að óheimilt hafi verið að kveða á um. Vegna þessa væri óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðis um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samnings um vaxtahæð. Í samningnum hafi hins vegar verið ákveðið að skuldin bæri vexti. Rétturinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að um þá skyldi fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, það er, að skuldin skyldi bera óverðtryggða Seðlabankavexti. Enn fremur hafi verið rakið að í forsendum dóms réttarins í máli nr. 604/2010, milli sömu málsaðila og í máli nr. 600/2011, hafi berum orðum verið sagt að fyrrgreindur dómur réttarins hefði fordæmisgildi við úrlausn ágreinings aðilanna um vexti af skuldbindingum samkvæmt lánssamningum þeirra. Með vísan til framangreindra dóma Hæstaréttar Íslands og ákvæða 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 18. gr. sömu laga, sé ljóst að lánsskuldbinding skuli bera óverðtryggða Seðlabankavexti frá stofndegi kröfu, hafi hún verið gengistryggð með ólögmætum hætti. Þessi málatilbúnaður stefnanda fá því ekki staðist, enda myndi niðurstaða, byggð á honum, leiða til þess að fjárhæð í íslenskum krónum bæri vexti sem miðuðust við erlenda gjaldmiðla, þvert á framangreinda niðurstöðu Hæstaréttar Íslands og ákvæði laga nr. 38/2001.

Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 464/2012 sé vikið nánar að dómi réttarins í máli nr. 600/2011. Af forsendum dómsins verði ráðið að reglur kröfuréttar um viðbótargreiðslur fyrir liðna tíð, og undantekningar frá henni, taki til þeirrar aðstöðu þegar réttarsamband sé tekið upp vegna liðins tíma og skuldara síðan gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð, þvert á væntingar hans um hið gagnstæða. Samkvæmt forsendum Hæstaréttar Íslands búi þar að baki sjónarmið um öryggi í viðskiptum þar sem því geti fylgt mikil röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara, sem um lengri tíma hafi hagað sér í samræmi við tilmæli kröfuhafa, sé kröfuréttarsambandið tekið upp vegna liðins tíma.

Stefndi vísar og til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010, sbr. 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, um að ekki beri að miða beri við erlenda samningsvexti. Í þessu máli hafi kröfuréttarsamband vegna liðins tíma ekki verið tekið upp og skuldara gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð, þvert á væntingar hans um hið gagnstæða, með tilheyrandi röskun á hagsmunum hans, líkt og háttað hafi til í máli nr. 600/2011. Í þessu máli sé kröfuréttarsambandið liðið undir lok og skuldari geri kröfu um að endurvekja það en ekki kröfuhafi. Í samræmi við dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010 og eins og máli þessu sé háttað standi rök ekki til annars en að í stað umsaminna erlendra vaxta skuli miða við vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 við útreikning endurheimtukröfu. Regla um undantekningu frá þeirri meginreglu kröfuréttar, að kröfuhafi eigi rétt til að krefjast viðbótargreiðslu fyrir liðna tíð, með tilliti til röskunar á hagsmunum skuldara, verði ekki heimfærð á reglur kröfuréttar um endurheimturétt, sem séu af allt öðrum toga. Þar af leiðandi sé ekki hægt að styðjast við aðra vaxtaviðmiðun en samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 við útreikning hvers konar endurheimtukröfu.

Til samræmis við allt framangreint sé jafnframt ljóst að sé endurheimturéttur á annað borð fyrir hendi verði sú regla, sem fram komi í 5. mgr. 18. gr., um útreikning endurheimtukröfu, sbr. 2. málsl. ákvæðisins um vaxtaviðmiðun, ekki talin í andstöðu við ákvæði stjórnarskrár um bann við afturvirkni laga. Sú vaxtaviðmiðun sem þar sé tilgreind sé enda til samræmis við þá niðurstöðu sem þegar hafi leitt af gildandi réttarreglum, sbr. 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi hafi ekki sett fram neina endurheimtukröfu með tilliti til framangreinds og þar af leiðandi verði að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefnandi hafi einnig afsalað sér slíkum endurútreikningi.

Loks byggir stefndi á því að jafnvel þótt lánið verði talið gengistryggt og að samningsvextir verði taldir rétt vaxtaviðmiðun þá beri að hafna kröfu stefnanda en ella að lækka dómkröfur stórlega. Samkvæmt stefnu málsins hafi umdeilt lán verið greitt upp með útgáfu nýs veðskuldabréfs 7. október 2011. Líkt og að framan sé rakið hafi stefnandi farið þess á leit, með undirritun yfirlýsingar, að umþrætt lán sætti höfuðstólslækkun og myntbreytingu. Stefnandi hafi þá jafnframt afþakkað endurútreikning sem mælt sé fyrir um í lögum nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001. Á grundvelli þessarar umsóknar hafi verið gefið út nýtt veðskuldabréf í íslenskum krónum og skyldu þá fyrri skuldbindingar um leið felldar niður. Engin greiðsla hafi verið innt af hendi sem leiði af sér endurheimturétt, eins og stefnandi byggi á, enda hafi uppgreiðsla eldra láns í reynd eingöngu falið í sér breytingu á lánsskuldbindingum stefnanda en ekki rástöfun fjármuna með þeim hætti sem almennt sé talið að þurfi að liggja til grundvallar endurheimturétti samkvæmt almennum reglum kröfuréttar. Uppgreiðslan hafi ekki falið annað eða meira í sér en nýtt greiðsluloforð í stað hinna eldri. Hin gömlu og nýju lánsloforð myndi raunar ákveðna samfellu og ekki sé um að tefla fjárhæðir sem inntar hafi verið af hendi, sbr. 3. málsl. 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Yrði allt að einu litið svo á, gagnstætt því sem gögn málsins og atvik beri með sér, að stefnandi teljist hafa greitt upp eldra lán með þeim hætti sem hann virðist líta á, standi það allt að einu hvers konar endurheimturétti í vegi. Önnur niðurstaða væri enda í andstöðu við eðli málsins og grunnreglur kröfuréttar og myndi sýnilega leiða til óréttmætrar auðgunar stefnanda á kostnað stefnda. Niðurstaða í þá veru fæli í sér að stefnandi yrði talinn hafa ofgreitt eldri lánsskuldbindingu, í formi nýrrar lánsskuldbindingar, sem skapaði stefnanda jafnframt endurheimturétt úr hendi stefnda vegna hinnar fyrri lánsskuldbindingar, enda þótt hin síðari lánsskuldbinding væri umtalsvert lægri en sú skuldbinding sem hún hafi verið notuð til að greiða. Væri þá ekki um neitt annað en gjöf eða gjafaígildi að ræða, stefnanda til handa. Slík niðurstaða fái aldrei staðist. Kröfugerð stefnanda og málsástæður fá því ekki staðist. Væri lán samkvæmt hinu eldra skuldabréfi bundið ólögmætri gengistryggingu ætti stefnandi tilkall til þess að hin upprunalega lánsskuldbinding væri reiknuð til samræmis við lög nr. 151/2010 og hún endurvakin. Stefnandi yrði þá um leið leystur undan þeirri skilmálabreytingu sem hin nýja lánsskuldbinding feli í sér. Önnur niðurstaða brjóti gegn skynsemi- og eðlisrökum og þeim forsendum sem hafi legið til grundvallar framangreindum lögskiptum aðila. Stefnandi geti ekki bæði haldið og sleppt. Þar sem kröfugerð og málatilbúnaður stefnanda taki hins vegar ekkert mið af þessu sé óhjákvæmilegt að stefndi verði sýknaður af dómkröfum stefnanda.

Yrði allt að einu fallist á að fyrri lánsskuldbindingin hafi verið gerð upp með hinni nýju, þá sé endurheimturéttur vegna þeirrar fyrri útilokaður, að minnsta kosti varðandi vaxtaviðmiðun. Í öllu falli sé ljóst að yrði fallist á einhvers konar endurheimturétt til handa stefnanda yrði, við útreikning endurkröfu, að draga frá þá skuldaleiðréttingu eða skuldalækkun sem stefnandi hafi þegar notið, án þess að til greiðslu hafi komið af hans hálfu, að fjárhæð 2.721.019 krónur, miðað við 7. október 2011.

Verði ekki fallist á framangreint, verði að líta svo á að forsendur áðurgreindrar skuldaleiðréttingar, að fjárhæð 2.721.019 krónur, séu brostnar, sem skapi stefnda jafnframt kröfu úr hendi stefnanda. Slík krafa kæmi til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda, miðað við 7. október 2011.

Um lagarök vísar stefndi meðal annars til meginreglna fjármunaréttar, þ. á m. um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir fjárskuldbindinga. Stefndi vísar einnig til meginreglu kröfuréttar um endurheimturétt, til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu og til viðskiptabréfareglna. Þá vísar stefndi til meginreglu samningaréttar um brostnar forsendur.

Kröfu um málskostnað byggir stefndi á lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 1. mgr. 130 gr.

Kröfu um virðisaukaskatt byggir stefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

V

Heimild til að krefjast í einkamáli viðurkenningardóms samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er háð því skilyrði að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að skorið verði úr um tilvist eða efni viðkomandi réttinda eða réttarsambands. Til þess að sýnt verði fram á að þessu skilyrði sé fullnægt er óhjákvæmilegt að stefnandi beri skýrlega fyrir sig í stefnu málsástæður um að lögvarðir hagsmunir séu af nánar tilgreindum ástæðum fyrir hendi.

Í fyrri kröfulið dómkrafna stefnanda krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að veðskuldabréf nr. 510-74-973769, útgefið af stefnanda 14. nóvember 2005 og skilmálabreytt 19. maí 2006 og 2. febrúar 2009, upphaflega að fjárhæð 10.000.000 króna, sé skuldbinding í íslenskum krónum og að ákvæði hennar um viðmið við gengi erlendra gjaldmiðla sé ólögmætt og frá 19. maí 2006 óskuldbindandi fyrir stefnanda. Ákvæði hins umdeilda veðskuldabréfs og skilmálabreytinga við það eru rakin hér að framan.

Stefnandi þessa máls kveðst hafa af því lögvarða hagsmuni að fá viðurkenningardóm um kröfu sína samkvæmt fyrri kröfulið dómkrafna sinna á þeim grundvelli að hin ólögmæta skuldbinding hafi verið greidd upp með nýju skuldabréfi og að sú skuldbinding sé of há að því marki sem stefndi hafi oftekið sér greiðslur úr hendi stefnanda vegna uppgjörs eldra veðskuldabréfs. Kveðst stefnandi hafa farið fram á réttan endurútreikning lánsins en honum verið synjað þar um. Segir jafnframt, í stefnu málsins, að verði fallist á dómkröfur stefnanda þurfi stefndi að endurreikna skuldbindingu stefnanda og endurgreiða honum eða, eftir atvikum, lækka skuldbindingu hans samkvæmt gildandi veðskuldabréfi. Stefnandi lagði hins vegar fram yfirlýsingu, dagsetta 7. október 2011, undirritaða af hálfu beggja aðila, um að hann afþakki endurútreikning umdeilds láns samkvæmt lögum nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Er málatilbúnaður stefnanda að þessu leyti ekki í samræmi við framlögð gögn.

Með 3. gr. laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001, sem tóku gildi 28. desember 2010, var sett inn í síðarnefnd lög ákvæði X til bráðabirgða. Í ákvæðinu er kveðið á um að hafi húsnæðislán til neytenda verið greitt út í íslenskum krónum eða sé umbreyting úr erlendum myntum hluti viðkomandi lánssamnings, en endurgreiðsla skuldarinnar miðist að einhverju leyti við gengi erlendra gjaldmiðla, fari um uppgjör vegna ofgreiðslu og framtíðarskilmála skuldbindingarinnar eftir því sem greini í 18. gr. laganna. Umdeilt veðskuldabréf var gefið út af stefnanda vegna láns sem hann tók hjá bankanum til öflunar og endurnýjunar á íbúðarhúsnæði til eigin nota. Um þetta virðist ekki deilt í málinu. Stefnandi var neytandi í þessu samningssambandi og óumdeilt er að lánið var greitt út í íslenskum krónum. Þá miðaðist endurgreiðsla skuldarinnar að einhverju leyti við gengi erlendra gjaldmiðla, frá og með skilmálabreytingunni 19. maí 2006. Af orðalagi bráðabirgðaákvæðis X liggur ljóst fyrir að um uppgjör vegna ofgreiðslu og framtíðarskilmála skuldbindingar, samkvæmt umdeildu veðskuldabréfi, skyldi fara eftir 18. gr. laga nr. 38/2001, eins og henni var breytt með lögum nr. 151/2010. Af skýru orðalagi ákvæðis X liggur einnig ljóst fyrir að aðilar höfðu ekki um þetta val og er í ákvæðinu jafnframt kveðið á um að lánveitanda, stefnda, bar að hafa frumkvæði að uppgjöri vegna lánsins, sem skyldi fara fram innan 90 daga frá gildistöku laganna. Athugasemdir með frumvarpinu, sem varð að lögum nr. 151/2010 styðja þessa niðurstöðu. Kemur þar meðal annars fram að með bráðabrigðaákvæði X sé lagt til, hvað varði húsnæðislán til neytenda, að ekki skuli skipta máli með hvaða hætti gengið hafi verið frá gerð skjala eða peningamillifærslum í tengslum við viðskiptin. Ljóst sé að gengistryggð eða erlend lán til húsnæðiskaupa hafi verið kynnt sem ein og sama þjónustan og að almenningur hafi ekki haft tök á að hlutast til um gerð lánsskilmála. Athugasemdir frumvarpsins taka af öll tvímæli um það að með bráðabirgðaákvæði X var lögfest að eins skyldi fara um húsnæðislán til neytenda, hvort heldur þau teldust til lögmætra lána í erlendum gjaldmiðlum eða til lána í íslenskum krónum bundnum við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti. Stefnda er því ekki heimilt að gera greinarmun þar á milli. Að uppfylltum skilyrðum ákvæðisins skal fara um uppgjör þessara lána, vegna ofgreiðslu og framtíðarskilmála skuldbindinga, eftir 18. gr. laga nr. 38/2001.

Af skýru orðalagi bráðabirgðaákvæðis X og athugasemdum við 3. gr. frumvarps að lögum nr. 151/2010 verður þar af leiðandi ekki séð að stefnandi hafi af því lögvarða hagsmuni að fá úr því skorið hvort lán samkvæmt umdeildu veðskuldabréfi hafi verið í íslenskum krónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti, eða lögmætt lán í erlendum gjaldmiðlum. Veðskuldabréfið er uppgert og ógilt og endurútreikningur skuldbindingar samkvæmt því skal, hvort heldur sem er, fara eftir ákvæðum 18. gr. laga nr. 38/2001.

Hvað varðar uppgjör á grundvelli endurútreiknings samkvæmt framangreindri 18. gr. vísar stefnandi ekki til réttarheimilda um að öðruvísi fari um slíkt uppgjör eftir því hvort lán hafi verið lögmætt lán í erlendum gjaldmiðlum eða lán í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti, svo sem varðandi sjónarmið um gildi fullnaðarkvittana. Í stað þess að fá endurútreikning á láni sínu, á grundvelli laga nr. 38/2001, sótti stefnandi um og fékk svonefnda „höfuðstólslækkun og myntbreytingu fasteignaveðláns“. Var í kjölfarið gefið út nýtt veðskuldabréf þann sama dag, 7. október 2011, eins og að framan hefur verið rakið. Byggir stefnandi á því að samkvæmt framlögðum endurútreikningi endurskoðanda eigi hann rétt á frekari lækkun lánsins eða endurgreiðslu úr hendi stefnda en tekur þó fram að ekki sé sérstaklega byggt á þeim endurútreikningi, eða öllu heldur, að hann áskilji sér rétt til hærri fjárkröfu en samkvæmt honum. Framlagður útreikningur virðist gera ráð fyrir endurútreikningi frá skilmálabreytingunni 19. maí 2006 fram til 3. júní 2013 en ekki til uppgjörs veðskuldabréfsins 7. október 2011. Sýnir stefnandi á engan hátt fram á hver staða lánsins hafi verið við uppgjör þess og hver hún hefði átt að vera samkvæmt lögboðnum endurútreikningi eða hvernig höfuðstólslækkunin sem hann fékk komi til frádráttar. Myndi krafa, þannig mynduð, enda ekki grundvallast á því að hann fengi viðurkenningu á því að lánið hafi verið í íslenskum krónum, bundið ólögmætri gengistryggingu, heldur á því að hann fengi lánið endurútreiknað og gert upp í samræmi við lög.

Í málsástæðukafla stefnunnar kemur fram að krafa stefnanda, um viðurkenningu á því að hann hafi greitt stefnda að fullu alla vexti af skuldbindingu sinni samkvæmt umdeildu veðskuldabréfi, sé um að hann hafi að fullu greitt alla vexti af láninu fram til 3. ágúst 2013. Er kröfugerð stefnanda þar af leiðandi óljós að efni til, þar sem krafan sjálf, eins og hún er sett fram af stefnanda, er um viðurkenningu á fullnaðargreiðslu vaxta samkvæmt veðskuldabréfi sem gert var upp 7. október 2011. Stefnandi byggir á því að hann hafi innt af hendi allar greiðslur sem bankinn hafi krafið hann um og fengið fyrir þeim fullnaðarkvittanir. Jafnframt segir í stefnunni: „Þá hafi stefndi ekki gert neina kröfu eða fyrirvara síðar um að krefja stefnanda um frekari vexti vegna skuldbindingarinnar en hann hefur þegar greitt.“ Er af framangreindu ekki skýrt á hverju stefnandi byggir kröfu sína eða hvaða kröfu hann hugsanlega eigi á hendur stefnda. Loks er ekkert það fram komið í málinu sem bendir til þess að stefndi hafi í raun gert kröfu á hendur stefnanda um greiðslu vangreiddra vaxta aftur í tímann fyrir veðskuldabréfið, sem útgefið var af stefnanda 14. nóvember 2005 og gert upp 7. október 2011, eða á grundvelli gildandi skuldabréfs, útgefnu 7. október 2011, frá útgáfu þess og fram til 3. ágúst 2013. Er þannig með engu móti ljóst á hverju stefnandi byggir viðurkenningarkröfu sína samkvæmt síðari kröfulið dómkrafna.

Að öllu framangreindu virtu verður ekki talið að stefnandi hafi sýnt fram á að úrslit þess, hvort veðskuldabréf nr. 510-74-973769, útgefið 14. nóvember 2005, hafi verið skuldbinding í íslenskum krónum og að ákvæði þess um viðmið við gengi erlendra gjaldmiðla hafi verið ólögmætt og frá 19. maí 2006 óskuldbindandi fyrir stefnanda, hafi bein áhrif á réttarstöðu stefnanda, á þann hátt sem hér er haldið fram af hans hálfu. Þá hefur stefnandi, hvorki í stefnu málsins né með framlögðum gögnum, með fullnægjandi hætti gert grein fyrir kröfu sinni um viðurkenningu á því að hann hafi greitt stefnda að fullu alla vexti af skuldbindingu sinni samkvæmt framangreindu veðskuldabréfi. Skortir á að greint sé með skýrum hætti frá málsástæðum og því hvaða gögn liggi þeim til grundvallar og hvernig sú krafa geti haft áhrif á réttarstöðu stefnanda.

Samkvæmt því og með vísan til 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður að vísa kröfunum frá dómi, ex officio.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Máli þessu er vísað frá dómi, án kröfu.

Málskostnaður fellur niður.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf