E-5019/2019

Dómur

Mál þetta, sem dómtekið var 26. mars 2020, var höfðað 17. september 2019 af hálfu A á hendur SjóváAlmennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, til viðurkenningar á bótaskyldu.

Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði með dómi bótaskylda stefnda úr frítímaslysatryggingu stefnanda hjá stefnda vegna þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í slysi um borð í flugvél flugfélagsins Wizz Air Ltd. þann 13. september 2017. Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt málskostnaðaryfirliti, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og greiðslu málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda að mati dómsins.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Stefnandi var með slysatryggingu í frítíma í Fjölskylduvernd 2 hjá stefnda þegar hún var þann 13. september 2017 farþegi í flugvél flugfélagsins Wizz Air Ltd. á leið frá Íslandi til Póllands. […]. Meðan vélin var að klifra yfir Mýrdalsjökli varð reyks vart frá farangursrými fyrir handfarangur yfir sætaröð nr. […]. Eldur hafði kviknað í rafrettu í hliðarvasa bakpoka þar og náði áhöfn vélarinnar að slökkva eldinn í rafrettunni með vatni þar sem hún þá lá á gólfi í gangi vélarinnar. Flugvélinni var snúið aftur til Keflavíkurflugvallar og lenti þar skömmu síðar en farþegarnir, þar á meðal stefnandi, voru fluttir til Póllands með flugi næsta dag. Rannsóknarnefnd samgönguslysa rannsakaði atvikið og ákvað að skrifa ekki formlega skýrslu um það, en lauk málinu með bókun á fundi stjórnar 4. október 2018.

Samkvæmt gögnum málsins dvaldi stefnandi í Póllandi […] eftir atvikið og kveðst hún hafa leitað til geðlæknis þar í landi þann 13. nóvember 2017. Þá leitaði hún aðstoðar hjá bráðaþjónustu geðsviðs Landspítala í janúar, febrúar og mars 2018 og var í læknisvottorðum geðsviðs til atvinnurekanda metin óvinnufær frá 9. janúar 2018 til 6. mars s.á. Í vottorði heimilislæknis hennar 13. febrúar 2018 vegna umsóknar um sjúkradagpeninga var hún metin óvinnufær með öllu á tímabilinu 16. september 2017 til 31. mars 2018. Með bréfi lögmanns stefnanda þann 20. apríl 2018 var stefnda tilkynnt um atvikið og óskað eftir afstöðu hans til þess hvort slysið og geðrænt tjón sem stefnandi hefði orðið fyrir félli undir slysatryggingu stefnanda hjá stefnda. Þann 13. júní 2018 hafnaði stefndi bótaskyldu, m.a. með vísan til þess að stefnandi hefði ekki sýnt fram á að hún hefði orðið fyrir slysi í skilningi skilmála félagsins, þar sem andleg einkenni hennar gætu ekki talist „meiðsli á líkama“ í skilningi slysahugtaks skilmála félagsins. Þá var vísað til þess að í ljósi fyrri sögu stefnanda um andleg einkenni væri afar ólíklegt að óvinnufærni hennar og geðræn vandamál væri að rekja til atviksins.

Stefnandi skaut málinu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum 13. desember 2018 og byggði einkum á því að andleg einkenni hennar væri að rekja til bótaskylds slyss jafnvel þó að hún hefði ekki hlotið sjáanlega áverka. Úrskurðarnefndin hafnaði bótaskyldu stefnda með úrskurði 29. janúar 2019 með vísun til þess að skilyrði skilmála um meiðsli á líkama væri ekki uppfyllt. Hefði stefnandi því ekki orðið fyrir slysi í skilningi hinna umþrættu vátryggingarskilmála og ætti hún af þeim sökum ekki rétt á bótum úr frítímaslysatryggingu hjá stefnda. Mál þetta höfðaði stefnandi í kjölfarið til viðurkenningar á bótaskyldu stefnda.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggi á því að hið stefnda félag sé greiðsluskylt úr slysatryggingu stefnanda hjá stefnda vegna þess geðræna líkamstjóns sem hún hafi orðið fyrir í flugvél félagsins Wizz Air Ltd. á leið frá Íslandi til Póllands þann 13. september 2017.

Óumdeilt sé að stefnandi hafi verið vátryggð með slysa og ferðatryggingu í frítíma undir Fjölskylduvernd 2 hjá hinu stefnda félagi er slysið hafi orðið. Umrædd trygging nái yfir slys í frítíma hvar sem er í heiminum leiði slys til sjúkrakostnaðar, tannbrots, tímabundins starfsorkumissis, varanlegrar læknisfræðilegrar örorku eða dauða, sbr. 18. og 19. gr. skilmála félagsins nr. 203, Fjölskylduvernd 2.

Aðila málsins greini ekki á um að andleg einkenni stefnanda megi rekja til skyndilegs utanaðkomandi atburðar sem hafi gerst án vilja hennar 13. september 2017. Ágreiningurinn standi um það hvernig túlka beri orðin „meiðsli á líkama vátryggðs“ í 19. grein skilmála félagsins, sem sé svohljóðandi:

Með orðinu slysi er átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama vátryggðs og gerist án vilja hans.

Meiðsli á líkama séu líkamstjón eða líkamsáverki og líkamstjón vegna slysa taki samkvæmt skaðabótarétti einnig til geðræns tjóns. Í greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga segi: „Ekki er einungis átt við meiðsli og líkamsspjöll sem verða vegna slysa, heldur einnig annað heilsutjón (sjúkdóma). Reglur frumvarpsins taka jafnt til tjóns á líkama og geðræns tjóns.“ Ekki sé eðlilegt og í samræmi við lög um vátryggingarsamninga og þá neytendavernd sem tíunduð sé í greinargerð með lögunum að réttur tjónþola til bóta sé þrengri að þessu leyti þegar um persónutryggingar samkvæmt II. hluta laganna sé að ræða en þegar um skaðatryggingar (ábyrgðartryggingar) sé að ræða samkvæmt I. hluta laganna.

Í 23. grein skilmála vátryggingarinnar segi að valdi slys varanlegu líkamstjóni skuli meta tjónið samkvæmt töflum örorkunefndar um miskastig. Örorkutöflur séu samdar af örorkunefnd og í inngangi miskataflna örorkunefndar segi m.a.: „Í töflu sem þessari er metin skerðing á líkamlegri og eftir atvikum andlegri færni hjá einstaklingum sem orðið hafa fyrir líkamstjóni. Í skaðabótalögum nr. 50/1993 er um læknisfræðilega örorku notað hugtakið varanlegur miski.“ Í 23. grein skilmálanna segi einnig að sé „áverka“ hins slasaða ekki getið í miskatöflunum beri að meta áverkann sérstaklega með hliðsjón af töflunum.

Í íslenskri réttarframkvæmd hafi verið tekið mið af dönsku miskatöflunum þegar hinum íslensku miskatöflum örorkunefndar sleppi og andlegt tjón, metið samkvæmt jlið dönsku miskatöflunnar, verið viðurkennt sem bótaskylt tjón í skaðabótarétti. Það skjóti því skökku við að hið stefnda félag neiti bótaskyldu á þeim grundvelli að andleg einkenni stefnanda teljist ekki til bótaskyldra meiðsla samkvæmt skilmálum félagsins á sama tíma og skilmálar félagsins kveði á um að bætur greiðist á grundvelli miskatöflu íslensku örorkunefndarinnar með ákveðnum skýringum, sem beri að meta sérstaklega þegar áverka slasaðra sé ekki getið í miskatöflunum.

Stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni í slysinu. Líkamstjón í skilningi vátrygginga og skaðabótaréttar sé ekki einvörðungu bundið við líkamlega áverka heldur einnig andleg einkenni. Ekki sé hægt að greina frá öðru líkamlegu tjóni geðrænt tjón, sem verði á hugarstarfi viðkomandi tjónþola sem fram fari innan líkama hans, þ.e. í heilanum sem sé innan líkamans og sé byggður upp úr sama erfðaefni og handleggir og fótleggir manna. Einkenni áfallastreituröskunar og þunglyndis hafi verið metin til miskastiga og varanlegrar örorku sem varanlegur líkamsáverki í skaðabótamálum. Geðrænt tjón teljist því vera líkamstjón.

Í 23. grein skilmála félagsins segi að áverka skuli meta til miska eftir miskatöflum og í inngangi að íslensku miskatöflunum segi að samkvæmt þeim sé færniskerðing vegna líkamsáverka metin til miskastiga. Það hafi þá merkingu að meiðsli á líkama séu áverkar sem, eftir atvikum með skerðingu á andlegri færni, séu metnir til varanlegrar líkamlegrar örorku (miska), sem þá sé hin endanlega afleiðing þess slyss sem vátryggður varð fyrir, eða varanlegt líkamstjón. Stefnandi hafi sannað að vátryggingaratburður sem falli undir gildissvið vátryggingarinnar hafi orðið og beri stefndi því sönnunarbyrðina fyrir því að afleiðingar slyssins, þ.e. geðrænt tjón, falli ekki undir hugtakið „meiðsli á líkama vátryggðs“. Horfa verði til þess hvað átt sé við með hugtakinu líkamstjóni eða líkamsáverka samkvæmt miskastöflum sem taki bæði til tjóns á líkama og á sál. Samkvæmt lögfræðilegri orðabók sé hugtakið líkamstjón í skaðabótarétti notað í rúmri merkingu og bæði átt við hlutræn meiðsli á líkama og andleg eða geðræn einkenni. Ákvæði 23. greinar skilmálanna eins og stefndi túlki það sé undanþáguákvæði. Þann vafa eða óskýrleika sem fyrir hendi sé um túlkun á hugtakinu „meiðsli á líkama vátryggðs“ beri að skýra stefnanda í hag, sem neytanda, samkvæmt 1. mgr. 36. grein bí lögum nr. 7/1936 og greinargerð með II. hluta vátryggingarsamningalaga um persónutjón.

Krafist sé viðurkenningar á bótaskyldu, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Gögn málsins sýni að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni í formi tímabundins missis starfsorku, sbr. 22. grein skilmála vátryggingarinnar, sem standi í beinum tengslum við slysið þann 13. september 2017. Andleg einkenni stefnanda hafi haft í för með sér bæði fjárhagslegt og ófjárhagslegt tjón fyrir hana og hái henni mjög í daglegu lífi, svo sem sinnuleysi, lífsótti og leiði. Þau einkenni sem hún hafi þróað með sér í kjölfar slyssins hafi orðið til þess að hún hafi alfarið þurft að hverfa af vinnumarkaði og óvíst sé hvenær hún eigi þangað afturkvæmt. Skattframtöl sýni að tekjufall hennar í kjölfar slyssins sé algert. Vottorð lækna sýni að stefnandi eigi ekki aðeins rétt á bótum vegna varanlegrar læknisfræðilegrar örorku, eins og hún sé skilgreind í skilmálum félagsins, heldur eigi hún einnig rétt á bótum vegna tímabundins starfsorkumissis. Fyrirliggjandi læknisfræðileg heilsufarsgögn staðfesti með skýrum hætti að orsakatengsl séu á milli hrakandi andlegrar heilsu stefnanda og slyss hennar þann 13. september 2017. Þau staðfesti að andleg einkenni stefnanda, þunglyndi og áfallastreituröskun, sé að rekja til þeirra skyndilegu og utanaðkomandi áhrifa sem stefnandi hafi orðið fyrir þann 13. september 2017 við þá skyndilegu og hröðu atburðarás að eldur varð laus í farþegarými flugvélar með þeim afleiðingum að stefnandi hafi talið sig í bráðri lífshættu, enda hafi hún þá verið í þeirri staðföstu trú að allar líkur væru á því að vélin myndi hrapa sökum bilunar. Þau skyndilegu og utanaðkomandi áhrif hafi orðið til þess að stefnandi hafi þróað með sér einkenni áfallastreitu og alvarlegs þunglyndis sem hún upplifi enn í dag.

Til grundvallar greiðsluskyldu félagsins og rökstuðningi sínum vísi stefnandi til túlkunar norrænna dómstóla, einkum danskra dómstóla, þar sem slysahugtakið hafi verið rýmkað samfara þróun í skaðabótarétti á hugtakinu líkamstjón, með því að viðurkenna bótaábyrgð vátryggjanda slysatryggingar í þeim tilvikum þegar vátryggður verði einvörðungu fyrir andlegu tjóni án þess að hljóta líkamlegan áverka við slys sitt. Í íslenskum rétti hafi slysahugtakið að mestu verið óbreytt í áraraðir. Skilgreiningu þess megi meðal annars sjá í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015, sem sé í samræmi við skilmála íslenskra vátryggingafélaga, sbr. skilgreiningu í skilmálum stefnda á þessa leið: skyndilegur utanaðkomandi atburður, sem veldur meiðslum á líkama vátryggðs og gerist sannanlega án vilja hans. Íslenska slysahugtakið sé efnislega í samræmi við hið hefðbundna danska slysahugtak og séu skilyrðin í báðum tilvikum að vátryggður hafi hlotið „meiðsl á líkama“ (d. legemsbeskadigelse). Þegar rætt sé um líkamstjón í dönskum rétti, líkt og íslenskum, sé talað um „personskade“, sem óumdeilt sé að taki bæði til andlegs tjóns (psykisk skade) og líkamsspjalla (fysik skade). Rétt sé að líta til túlkunar og skrifa fræðimanna hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum í ljósi þess að íslenskir dómstólar hafi ekki tekið afstöðu til þess hvort afleiðingar slyss geti talist bótaskyldar þegar um slysatryggingar sé að ræða og vátryggður verði fyrir geðrænu tjóni án þess að hljóta beina líkamlega áverka (ákomu, tognun eða brot). Hið íslenska slysahugtak byggi á hinu danska og því megi leggja niðurstöður danskra dómstóla til grundvallar. Í dómi Hæstaréttar Danmerkur frá 22. mars 2010 sé vikið að því að í áraraðir hafi slysahugtakið verið túlkað með þeim hætti að það taki aðeins til líkamlegra áverka. Með hliðsjón af breyttum viðhorfum og því að almennt væri ekki gerður skilsmunur á líkamstjóni og andlegu tjóni samkvæmt dönsku skaðabótalögunum yrði ályktað að slysahugtakið í persónutryggingum/slysatryggingum bætti tjón vegna slyss sem ylli aðeins andlegum einkennum hjá vátryggðum, ylli slys/atvik því að vátryggður lenti í erfiðum aðstæðum þar sem hann væri í hættu á að verða fyrir líkamstjóni eða fyrir hótunum um að verða fyrir slíku tjóni. Merkja megi að ekki sé gerð krafa um að vátryggður sé í lífshættu til þess að slys geti talist bótaskylt, heldur aðeins að vátryggður telji sig vera í hættu á að verða fyrir líkamstjóni eða sé beint eða óbeint settur í slíkar aðstæður. Skynjun vátryggðs á atburðum geti ráðið miklu enda hafi atburðurinn áhrif á hugræna starfsemi hans.

Stefnandi hafi þegar slysið varð verið í þeirri trú að vélin myndi hrapa, sem óneitanlega hefði haft í för með sér verulegt líkamstjón eða dauða hennar. Stefnandi hafi því talið sig í bráðri lífshættu. Engu breyti þó að síðari rannsóknir og könnun hafi leitt í ljós að eldinn hafi hvorki verið að rekja til bilunar í vélinni eða að hætta hafi verið á að flugvélin hrapaði, enda sé fyrst og fremst litið til þess hver skynjun vátryggðs var af atburðinum. Fyrirliggjandi læknisfræðileg gögn sýni að orsakatengsl séu á milli slyss stefnanda og andlegra einkenna hennar, þ.e. geðræns tjóns í formi áfallastreituröskunar og krónísks þunglyndis, sem hafi orsakað óvinnufærni stefnanda. Þrátt fyrir fyrri sögu um andleg einkenni staðfesti vottorð B, geðlæknis á LSH, auk annarra læknisfræðilegra gagna, að orsök hrakandi andlegrar heilsu stefnanda sé að rekja til slyss hennar þann 13. september 2017. Stefnandi hafi ekki glímt við áfallastreituröskun fyrir slysið. Þá staðfesti vottorð C að orsök þeirra andlegu einkenna sem stefnandi búi við sé að rekja til þess að stefnandi hafi talið sig vera í bráðri lífshættu þar sem flugvélin væri að hrapa. Vottorð sérfræðilækna hafi afar ríkt sönnunargildi, sbr. 3. mgr. 60. gr. laga um meðferð einkamála, hafi þeim ekki verið hnekkt.

Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar Danmerkur sé gengið lengra en úrskurðarnefndir og dómstólar hafi gert áður í því að viðurkenna andlegt tjón í slysatryggingum. Ekki sé gerð sú krafa að vátryggður sé beinlínis í lífshættu og skýrt sé að andlegt tjón teljist til bótaskyldra afleiðinga í skilningi slysahugtaks vátryggingaréttar óháð því hvort vátryggður hljóti um leið beina líkamlega áverka. Í framkvæmd dönsku úrskurðarnefndarinnar í vinnuslysamálum hafi verið lagt til grundvallar að ef vátryggður verður fyrir andlegu áfalli í vinnu sinni, sem rekja megi til þess að hann telji sig í lífshættu eða hafi vátryggður verið settur beint eða óbeint í verulega hættu, sé slíkt bótaskylt sem slys, án þess að tjónþoli/vátryggður hafi hlotið líkamlega áverka af. Þá teljist hinar andlegu afleiðingar meiðsli á líkama sem rekja megi til slyss. Nefndin hafi litið svo á að verði starfsmaður fyrir andlegu áfalli vegna hótana viðskiptamanns eða telji sig að öðru leyti í lífsháska eða verulegri hættu, án þess að hljóta líkamlega áverka af, sé um bótaskylt slys að ræða. Með sama hætti og í Danmörku hafi íslenskir dómstólar lagt til grundvallar að skaðabótaskyldum tjónvaldi beri ekki aðeins að bæta tjónþola líkamlega áverka/spjöll/meiðsli heldur einnig andlegar afleiðingar hins skaðabótaskylda verknaðar. Þá sé það ekki gert að skilyrði fyrir því að bótaskylda sé viðurkennd að andleg einkenni séu afleiðing líkamlegra áverka. Læknar hafi talið erfitt að greina á milli líkamlegra og andlegra afleiðinga slysa. Rannsóknir hafi sýnt að áfallastreituröskun geti valdið truflun á starfsemi heila og jafnvel vefrænni rýrnun svæða sem tengjast stjórnun tilfinninga, athygli, einbeitingu og minni. Sú þróun að viðurkenna í meiri mæli andlegt tjón í skaðabóta og vátryggingarétti muni leiða til fyrirhugaðra breytinga á miskatöflum örorkunefndar þannig að tjón vegna áfallastreituröskunar verði í þeim.

Geðrænt líkamstjón stefnanda sé að rekja til slyssins þrátt fyrir að hún hafi ekki orðið fyrir sjáanlegum líkamlegum áverkum vegna ákomu. Í dómi Hæstaréttar frá 8. júní 2000 í máli nr. 21/2002 hafi m.a. reynt á það hvort líkamstjón sem rekja mætti til áfloga skipverja á dekki teldist slys í skilningi slysatryggingar sjómanna, sbr. 172. siglingarlaga nr. 34/1985, og á það hafi verið fallist, m.a með þeim rökum að: Orðið „slys“ í 172. gr. horfir til þess, er skipverji verður fyrir líkamstjóni vegna ákomu eða áhrifa utan að. Af því orðalagi megi ráða að vátryggður geti orðið fyrir slysi án þess að hafa hlotið beinan líkamlegan áverka sökum ákomu og til lagasamræmingar verði að túlka hugtök með samræmdum hætti nema einstök sjónarmið mæli gegn því. Ekki eigi að leggja annan skilning í slysahugtakið í 172. gr. siglingalaga en almennt sé gert í vátryggingarétti. Þessi sjónarmið séu í samræmi við ríkjandi viðhorf í skaðabótarétti og læknisfræði og eigi einnig við um afleiðingar slysa sem falli undir II. hluta vátryggingasamningalaga.

Um lagarök sé aðallega vísað til laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, sérstaklega til II. hluta laganna um persónutryggingar, til c og gliða 1. mgr. 62. gr. og 63. gr., þar sem heilsa stefnanda hafi versnað eftir flugatvikið. Vísað sé til meginreglna kröfu og samningaréttar og laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, reglna vátryggingaréttar um samræmisskýringar og sanngirnisskýringar, 1. gr. laga nr. 100/2016 og til kenninga í vátryggingarétti um hlutlægar ábyrgðartakmarkanir og 47. gr. laga nr. 60/1998 um flugferðir. Um heimild til að krefjast viðurkenningar á bótaskyldu sé vísað til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og um málskostnað sé vísað til XXI. kafla sömu laga, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi hafni því að stefnandi eigi lögvarinn rétt til bóta úr slysatryggingunni sem hún hafi verið með í Fjölskylduvernd 2 hjá stefnda.

Í fyrsta lagi hafi stefnandi ekki orðið fyrir slysi þann 13. september 2017 sem falli undir gildissvið umræddrar slysatryggingar. Í 19. gr. skilmála slysatryggingarinnar sé fjallað um bótasvið tryggingarinnar og þar sé slys skilgreint með eftirfarandi hætti:

,,Með orðinu slys er hér átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama vátryggðs og gerist án vilja hans.“

Í máli stefnanda sé skilyrði slysahugtaksins svokallaða um meiðsli á líkama ekki uppfyllt og því hafi hún ekki orðið fyrir slysi sem slysatryggingin taki til. Ekkert í málinu styðji þá niðurstöðu að stefnandi hafi orðið fyrir meiðslum á líkama er kviknað hafi í umræddri rafrettu.

Slysahugtakið eins og það birtist í skilmálum Fjölskylduverndar hjá stefnda sé rótgróið í norrænum vátryggingarétti og það hafi verið svo til óbreytt í tugi ára. Með hugtakinu sé reynt að fanga þau atriði sem einkenna slys þannig að hægt sé að greina slys og afleiðingar þeirra frá öðrum atvikum og einkennum. Öll skilyrðin fimm þurfi að vera uppfyllt til að atburður teljist slys. Með skilyrðinu um meiðsli á líkama sé átt við að vátryggingartaki verði að hafa hlotið líkamlega áverka við atburð til að hann teljist til slyss í þeim skilningi sem hér um ræðir. Orðin meiðsli á líkama séu túlkuð samkvæmt orðanna hljóðan. Ekki beri að horfa til líkamstjónshugtaks skaðabótaréttarins í þessu sambandi eða til annarra atriða. Tilvísun til skilmála í töflu örorkunefndar um miskastig hafi ekki heldur þýðingu við úrlausn málsins þar sem stefnandi þurfi fyrst að sýna fram á að hún hafi lent í bótaskyldu slysi áður en hægt sé að ræða mat á afleiðingum þess samkvæmt töflunum.

Áföll/einkenni andlegs eðlis hafi ekki verið bætt úr slysatryggingum nema skilyrðið um meiðsli á líkama sem og önnur skilgreiningaratriði slysahugtaksins séu uppfyllt. Í undantekningartilvikum hafi slysahugtakið verið víkkað út þannig að fólk hafi verið talið eiga rétt á bótum úr slysatryggingum jafnvel þótt það hafi einungis orðið fyrir andlegu áfalli en ekki hlotið meiðsli á líkama. Þetta eigi við um tilfelli þar sem fólk hafi lent í raunverulegri lífshættu en sloppið naumlega svo sem við sjóslys eða stórbruna. Stefnandi þessa máls hafi aftur á móti aldrei verið í raunverulegri hættu. Mótmælt sé málavaxtalýsingu stefnanda, m.a. um að mikill eldur hafi blossað upp í vélinni sem starfsfólk hafi ráðið illa við. Því sé einnig mótmælt sem ósönnuðu að stefnandi hafi talið sig vera í raunverulegri hættu og jafnvel þótt svo hafi verið sé því mótmælt að huglæg afstaða hennar skipti máli í þessu sambandi.

Því sé mótmælt að gildissvið slysatryggingarinnar í Fjölskylduvernd 2 sé of þröngt undanþáguákvæði og að framsetning tryggingarinnar brjóti í bága við lög nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, samningalög nr. 7/1936 og reglur neytendaréttar. Réttur stefnanda til greiðslu bóta úr umræddri slysatryggingu grundvallist á vátryggingarsamningi á milli hennar og stefnda, nánar tiltekið skilmálum tryggingarinnar og vátryggingarskírteini. Skilmálar tryggingarinnar og hugtakið slys í þeim séu skýr. Í lögum um vátryggingarsamninga sé ekki fjallað um umfang vátrygginga sem slíkra, en stefnda sé heimilt í samræmi við meginreglu samningaréttarins um samningafrelsi að ákvarða og afmarka gildissvið þeirra slysatrygginga sem hann ákveði að bjóða. Það sé ekki einungis heimilt heldur nauðsynlegt. Játa verði stefnda svigrúm til þess að ákveða hvaða áhættu hann telji ásættanlegt að taka og þá með hliðsjón af því iðgjaldi sem tekið skuli fyrir.

Í öðru lagi séu orsakatengsl milli andlegra einkenna/veikinda stefnanda og atviksins þann 13. september 2017 ósönnuð. Stefndi mótmæli því að aðila greini ekki á um að andleg einkenni stefnanda verði rakin til umrædds atviks. Þvert á móti þá hafni stefndi því að andleg heilsa stefnanda hafi verið í góðu jafnvægi fyrir, og að atvikið þann 13. september 2017 hafi leitt til þess að andlegri heilsu stefnanda hafi hrakað verulega. Rökréttast og líklegast sé að geðræn einkenni stefnanda eigi rót sína í endurteknum andlegum veikindum sem hún hafi verið haldin fyrir, m.a. vegna erfiðra fjölskylduaðstæðna, ástvinamissis, alkóhólisma og fleira.

Framlögð læknisvottorð hafi afar takmarkað, ef eitthvert, sönnunargildi í málinu þar sem þau séu byggð á röngum forsendum og um of á frásögn stefnanda sjálfrar. Öllum fullyrðingum stefnanda um ríkt sönnunargildi vottorðanna sé hafnað. Vottorð hafi ekki sama sönnunargildi og matsgerðir dómkvaddra matsmanna.

Stefndi sé ósammála því sem fram komi í stefnu um að hann beri sönnunarbyrði fyrir því að andleg veikindi stefnanda stafi ekki af umræddu atviki. Hér virðist stefnandi telja að snúa beri sönnunarbyrði við, en hið rétta sé að sönnunarbyrðin varðandi þetta hvíli á stefnanda. Stefndi mótmæli öllum málsástæðum og fullyrðingum stefnanda og krefjist sýknu af kröfum hennar með vísan til framangreinds.

Um lagarök vísi stefndi einkum til laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og til meginreglna samningaréttarins. Vísað sé til skilmála Fjölskylduverndar 2 sem voru í gildi þann 13. september 2017 sem og til vátryggingarskírteinis. Einnig sé vísað til norræns vátryggingaréttar og dómaframkvæmdar. Um málskostnaðarkröfu vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 130. og 131. gr.

Niðurstaða

Í málinu krefst stefnandi viðurkenningar á bótaskyldu úr frítímaslysatryggingu hjá stefnda vegna líkamstjóns sem hún hafi orðið fyrir í slysi um borð í flugvél þann 13. september 2017. Byggt er á ferðaslysatryggingu sem stefnandi keypti hjá stefnda sem hluta af víðtækri vátryggingu, svokallaðri fjölskylduvernd 2, og liggja skilmálar tryggingarinnar fyrir í gögnum málsins. Svo sem rakið hefur verið hér að framan snýst ágreiningur aðila um það að stefnandi telur að hún hafi við atvik í flugvélinni orðið fyrir meiðslum á persónu sinni og líkama vegna skyndilegs utanaðkomandi atburðar, sem valdið hafi henni tímabundnum starfsorkumissi og varanlegri læknisfræðilegri örorku, eins og hugtökin séu skilgreind í skilmálum félagsins, og eigi hún því rétt á bótum úr slysatryggingunni. Stefndi hafnar bótaskyldu þar sem skilyrðið um meiðsli á líkama til að atvik teljist slys samkvæmt skilmálum félagsins sé ekki uppfyllt, auk þess sem orsakatengsl milli atviksins og andlegra einkenna stefnanda séu ósönnuð.

Þegar kröfugerð er hagað með þeim hætti að krafist er viðurkenningar á bótaskyldu þarf stefnandi að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, í hverju það felist og tengslum þess við atvik máls, til þess að teljast hafa lögvarða hagsmuni af úrlausn kröfu sinnar í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi hefur við meðferð málsins sérstaklega lýst því yfir að hann telji stefnanda eiga lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr ágreiningsefni málsins. Stefnandi hefur lagt fram gögn um versnandi heilsufar sitt og gert grein fyrir því hvernig hún telji það tengjast atvikum málsins. Að þessu virtu verður málinu ekki vísað frá dómi án kröfu og verður hér í upphafi vikið að tjóni stefnanda og tengslum þess við atvik máls.

Í vottorði geðlæknis á Landspítala, dags. 6. júní 2018, sem ræddi við stefnanda dagana 8. janúar, 6. febrúar og 6. mars á árinu 2018, kemur fram að stefnandi hafi sagst hafa þjáðst af þunglyndi árum saman. Þunglyndiseinkenni hafi að hennar sögn komið fram í kjölfar álagsatvika í lífi hennar og hafi andlegt ástand versnað eftir að hún hefði orðið fyrir alvarlegu áfalli við eldsatvik í flugi til Póllands 13. september 2017. Í vottorðinu segir að síðan þá hafi stefnandi verið með dæmigerð einkenni áfallastreituröskunar og kveðist hún enn vera ófær um að snúa aftur til vinnu. Samkvæmt vottorði geðlæknis, dags. 28. nóvember 2019, kom fram vísbending um alvarlega áfallastreituröskun á prófi. Rakin er lýsing sem stefnandi gaf lækninum í matsviðtali 25. nóvember 2019 á atvikinu 13. september 2017 og upplifun hennar af því. Í niðurstöðu læknisvottorðsins segir að frá þeim atburði hafi stefnandi ekki getað unnið og telur geðlæknirinn að rétt sé að meta miska hennar samkvæmt dönsku miskatöflunum frá 2012 og eðlilegt að hún falli undir liðinn „J.2 uspecificered belastningsreaktion“ (ótilgreind álagsviðbrögð). Miski hennar sé samkvæmt þeim lið metinn 10%. Þá kemur fram að með þessu mati sé tekið tillit til fyrri sögu um þunglyndi.

Fyrirliggjandi læknisvottorð benda eindregið til þess að stefnandi hafi í samtölum sínum við lækna sjálf talið að versnandi andlega líðan sína væri að rekja til atvika 13. september 2017. Hún kveðst hafa leitað til geðlæknis í Póllandi 13. nóvember 2017, tveimur mánuðum eftir þau atvik, eftir að hafa ferðast þangað áfallalaust með flugi þegar næsta dag. Fyrir liggur að hún leitaði fyrst til geðsviðs Landspítala 8. janúar 2018 og lýsti því þá að hún hefði þurft að fresta flugferðum til Íslands þar sem hræðsla við að fara í flugvél hafi verið of mikil. Ekkert er upplýst um önnur álagsatvik í lífi hennar á því tímabili sem þá hafði liðið frá fyrri flugferðinni í september 2017 eða allt þar til vísbending um áfallastreituröskun kom fram á prófi geðlæknis meira en tveimur árum síðar. Ekki er tilefni til að draga í efa gildi læknisvottorða um heilsufar stefnanda og annað það sem þar kemur fram, en fallast verður á það með stefnda að það dregur mjög úr sönnunargildi þeirra um orsakatengsl geðræns tjóns stefnanda og umræddra atburða að byggt er á frásögn hennar sjálfrar, en stefnandi ber sönnunarbyrði um þau orsakatengsl.

Um atburði þann 13. september 2017 liggur fyrir skjal frá rannsóknarnefnd samgönguslysa um rannsókn á umræddu flugatviki, sem lokað var með bókun 4. október 2018, en ekki var gerð um atvikið formleg skýrsla. Verður sú lýsing á atvikinu sem rannsóknin leiddi í ljós lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Þar kemur fram að reykur hafi sést koma frá töskuhólfi yfir sætaröð númer […], áhafnarmeðlimur hafi hlaupið með slökkvitæki að þeim stað þar sem grunur var um eld, en áður en hann hafi náð þangað hafi farþegi sem sat í sætinu við ganginn undir farangurshólfinu staðið upp og tekið úr hólfinu bakpoka og sett hann á gólfið í ganginum. Eldur hafi fundist í hliðarvasa bakpokans þar sem geymd hafi verið rafsígaretta, sem tekin hafi verið úr bakpokanum og látin detta í gólfið. Þegar reynt hafi verið að slökkva eldinn með vatni hafi rafsígarettan opnast og hafi eldur kviknað aftur í henni nokkrum sinnum þar til eldurinn var alveg slökktur með vatni. Rafsígarettan hafi svo verið kæld með vatni og einangruð frá farþegarýminu með viðeigandi aðferðum flugfélagsins. Flugvélinni hafi verið snúið til Keflavíkurflugvallar þar sem hún hafi lent heil á húfi og hafi greining á rafsígarettunni sýnt að kveikt var á hnappi til þess að virkja brennara, hugsanlega vegna þrýstings bakpokans sjálfs, hún hafi því ofhitnað og kviknað hafi í henni.

Samkvæmt rannsókninni var vettvangur elds og slökkviaðgerða á ganginum við sætaröð númer […]. Stefnandi greindi lækni svo frá í viðtali 25. nóvember 2019 að hún hefði setið við […] þegar atvikið varð, hún hefði því ekki getað farið neitt og hefði hallað sér fram og beðið bænir. Atvikið átti sér því stað á gangi flugvélarinnar um sex sætaröðum fyrir aftan sæti stefnanda, sem var við glugga. Bendir ekkert til þess að stefnandi hafi sjálf séð eld, en hún hefur lýst því að hafa orðið vör við viðbrögð farþega og athafnir áhafnarinnar meðan hann var slökktur og að hafa orðið vör við vatn á gólfi á eftir. Umrædd atvik verða ekki talin hafa beinst að stefnanda eða hafa ógnað henni sérstaklega.

Almennt er aðilum vátryggingarsamnings frjálst að semja um efni hans, að gættum ákvæðum laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Bótaréttur stefnanda byggist á og takmarkast af vátryggingarsamningi aðila, en grundvallast ekki á ábyrgð samkvæmt ólögfestum reglum skaðabótaréttar. Bótaskylda stefnda takmarkast með sama hætti við þá skilmála sem samið var um. Þar er m.a. tekið fram að með orðinu slys sé átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem valdi meiðslum á líkama vátryggðs og gerist án vilja hans. Skilyrði umsaminna skilmála eru því skýr um það að til þess að atvik teljist slys sem falli undir vátrygginguna sem stefnandi keypti verði það að hafa valdið meiðslum á líkama vátryggðs, þ.e. stefnanda. Að þessu leyti er samningurinn á skýru og skiljanlegu máli og verður merking hans ekki túlkuð með öðrum hætti á grundvelli 36. gr. b í lögum nr. 7/1936.

Svo sem að framan er rakið liggur fyrir að stefnandi kom hvergi nærri eldinum í flugvélinni. Hún varð ekki fyrir líkamlegum áverkum við atvikið og henni stóð heldur ekki sérstök ógn af því. Skilyrði bótaskyldu samkvæmt skilmálum umræddrar vátryggingar teljast því, í ljósi atvika allra, ekki vera uppfyllt í máli þessu. Þróun slysahugtaksins í skaðabótarétti hér á landi og erlendis breytir engu um það. Þó svo að geðrænt tjón sem sannanlega hlýst af bótaskyldu slysi verði bætt og unnt sé að meta slíkt tjón til miskastiga, svo sem stefnandi leggur áherslu á, þá kemur það ekki til álita nema bótagrundvöllur sé fyrir hendi, en atvik í máli þessu fólu ekki í sér bótaskylt slys samkvæmt umsömdum skilmálum.

Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að hún hafi orðið fyrir slysi sem bótaskylt sé úr vátryggingu hennar hjá stefnda. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli aðila. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu og verður allur gjafsóknarkostnaður hennar því greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun S-kk-ef Þ-kk-ef, lögmanns hennar, sem hæfileg er ákveðin með hliðsjón af umfangi málsins 800.000 krónur.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Sjóvá Almennar tryggingar hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, S-kk-ef Þ-kk-ef, 800.000 krónur.

K-kvk-nf K-kvk-nf eftir. Umrædd atvik verða ekki talin hafa beinst að stefnanda eða hafa ógnað henni sérstaklega.

Almennt er aðilum vátryggingarsamnings frjálst að semja um efni hans, að gættum ákvæðum laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Bótaréttur stefnanda byggist á og takmarkast af vátryggingarsamningi aðila, en grundvallast ekki á ábyrgð samkvæmt ólögfestum reglum skaðabótaréttar. Bótaskylda stefnda takmarkast með sama hætti við þá skilmála sem samið var um. Þar er m.a. tekið fram að með orðinu slys sé átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem valdi meiðslum á líkama vátryggðs og gerist án vilja hans. Skilyrði umsaminna skilmála eru því skýr um það að til þess að atvik teljist slys sem falli undir vátrygginguna sem stefnandi keypti verði það að hafa valdið meiðslum á líkama vátryggðs, þ.e. stefnanda. Að þessu leyti er samningurinn á skýru og skiljanlegu máli og verður merking hans ekki túlkuð með öðrum hætti á grundvelli 36. gr. b í lögum nr. 7/1936.

Svo sem að framan er rakið liggur fyrir að stefnandi kom hvergi nærri eldinum í flugvélinni. Hún varð ekki fyrir líkamlegum áverkum við atvikið og henni stóð heldur ekki sérstök ógn af því. Skilyrði bótaskyldu samkvæmt skilmálum umræddrar vátryggingar teljast því, í ljósi atvika allra, ekki vera uppfyllt í máli þessu. Þróun slysahugtaksins í skaðabótarétti hér á landi og erlendis breytir engu um það. Þó svo að geðrænt tjón sem sannanlega hlýst af bótaskyldu slysi verði bætt og unnt sé að meta slíkt tjón til miskastiga, svo sem stefnandi leggur áherslu á, þá kemur það ekki til álita nema bótagrundvöllur sé fyrir hendi, en atvik í máli þessu fólu ekki í sér bótaskylt slys samkvæmt umsömdum skilmálum.

Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að hún hafi orðið fyrir slysi sem bótaskylt sé úr vátryggingu hennar hjá stefnda. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli aðila. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu og verður allur gjafsóknarkostnaður hennar því greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun S-kk-ef Þ-kk-ef, lögmanns hennar, sem hæfileg er ákveðin með hliðsjón af umfangi málsins 800.000 krónur.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Sjóvá Almennar tryggingar hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, S-kk-ef Þ-kk-ef, 800.000 krónur.

K-kvk-nf K-kvk-nf