E-5201/2013

D Ó M U R

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 17. desember 2013 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 14. desember sl. Stefnandi er Ingimundur hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi greiði stefnanda 421.355.700 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. desember 2013 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að vikið verði til hliðar svofelldu ákvæði 5. gr. uppgjörssamkomulags 23. desember 2011: ,,Komi í ljós að hluti af lánum félaganna við Landsbankann hafi að geyma ólögmæt ákvæði um gengistryggingu og að í kjölfar endurútreiknings eignist félagið kröfu á hendur Landsbankanum þá gerast aðilar ásáttir um að kröfum félaganna á hendur Landsbankanum verði ráðstafað með eftirfarandi hætti: (i) Fyrst verður kröfum félaganna ráðstafað á móti þeim kröfum sem afskrifaðar voru skv. 4. gr.“ Stefnandi krefst einnig málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar kröfu stefnanda. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áður en dómur var kveðinn upp.

Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvika.

Ágreiningur aðila snýr einkum að gildi uppgjörssamkomulags 23. desember 2011 sem vísað er til í annarri dómkröfu stefnanda og fjallaði um uppgjör fjögurra lána stefnanda og dótturfélaga hans. Er í því sambandi um það deilt hvort við endurútreikning lánanna hafi borið að taka tillit til fullnaðarkvittana vegna greiðslu samningsvaxta. Atvik málsins eru að meginstefnu ágreiningslaus og er ekki um það deilt að umræddir samningar hafi falið í sér lán sem hafi verið bundin ólögmætri gengistryggingu. Þá liggur fyrir að stefndi hefur tekið við réttindum og skyldum lánveitanda af Landsbanka Íslands hf. vegna þeirra lána sem fyrrgreint uppgjörssamkomulag lýtur að, sbr. ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008, og er því réttilega stefnt til varnar.

Landsbanki Íslands hf. var viðskiptabanki stefnanda og dótturfélaga hans, Miðtúns ehf., Látra ehf. og Gráfells ehf. Veitti bankinn félögunum lán til rekstrar og fjárfestinga á árunum 2006 og 2007. Um var að ræða eftirfarandi fjögur lán:

Lánssamningur nr. 5622 milli Landsbanka Íslands hf. og Ingimundar hf., dagsettur 30. ágúst 2008, að jafnvirði 450.000.000 krónur.

Lánssamningur nr. 7461 milli Landsbanka Íslands hf. og Miðtúns ehf., dagsettur 30. mars 2007, að jafnvirði 440.000.000 krónur.

Lánssamningur nr. 7445 milli Landsbanka Íslands og Miðtún ehf., dagsettur 30. mars 2007, að jafnvirði 400.000.000 krónur.

Lánssamningur nr. 6820 milli Landsbanka Íslands og Látra ehf., dagsettur 30. janúar 2007, að jafnvirði 3.850.000.000 krónur. Stefnandi bar sjálfsskuldarábyrgð á 32% af lánsfjárhæðinni. Síðar var láninu skuldskeytt 31. ágúst 2007 og tók Gráfell ehf. yfir skyldu lántakanda.

Samkvæmt stefnu var skuldastaða stefnanda og dótturfélaga hans afleidd eftir hrun á fjármálamörkuðum haustið 2008 og orsakaðist það meðal annars af neikvæðri þróun gjaldmiðlaskiptasamninga sem gerðir höfðu verið við Landsbanka Íslands hf. Áttu fyrirsvarsmenn stefnanda frumkvæði að því að leita lausna með samningum við stefnda sem þá hafði tekið yfir lán félagsins frá Landsbanka Íslands hf. Lánanefnd stefnda samþykkti tillögur um endurskipulagningu skulda 7. júlí 2009 með þeim fyrirvara að stefnandi gengi frá uppgjöri afleiðuskulda við Landsbanka Íslands hf., en þessa kröfu telur stefnandi hafa verið alfarið óréttmæta og til marks um stöðumun aðila. Varð ekki úr samkomulagi á þessu grundvelli. Hins vegar er því lýst í stefnu að stefnandi hafi, undir hótunum um málsókn af hálfu Landsbanka Íslands hf., gert samkomulag um uppgjör afleiðusamninga 18. nóvember 2009.

Í stefnu er vísað til þess að 30. október 2009 hafi tekið gildi lög nr. 107/2009 um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins. Viðræður um fjárhagslega endurskipulagningu stefnanda hafi staðið yfir allt árið 2010. Í byrjun febrúar hafi stefndi sett sér reglur um fjárhagslega endurskipulagningu og kynnt þær fyrir forsvarsmönnum stefnanda. Er um þetta vísað til tölvubréfs H-kk-ef Ó-kk-ef, starfsmanns stefnda, til fyrirsvarsmanns stefnanda 1. febrúar 2010 sem lagt hefur verið fram í málinu. Í bréfinu kemur fram eignir stefnanda, sem taldar eru vera rúmlega 2,8 milljarðar króna, séu líklega heldur hærri en rekstrarvirði sem metið sé út frá sjóðstreymi og yrði því látið ráða varðandi kröfu um nýtt hlutafé og/eða afskriftir. Stefnandi telur þetta hafa farið í bága við 3. gr. fyrrgreindra laga nr. 107/2009. Vísar stefnandi til þess að samkvæmt skýrslu Deloitte FAS ehf. hafi sjóðstreymi stefnanda ekki staðið undir greiðslubyrði þeirra lána, sem stefndi gerði kröfu um að hvíldu á stefnanda eftir endurskipulagningu. Segir í stefnu að stefndi hafi haldið sig við þá kröfu að endurskipulagning fjárhags stefnanda og dótturfélaga miðaðist við eignavirði stefnanda.

Hinn 14. mars 2011 var gerður svonefndur kyrrstöðusamningur milli stefnda annars vegar og stefnanda og dótturfélaga hans hins vegar. Í samningnum kemur fram að samstæða stefnanda og stefndi hafi undanfarna 23 mánuði unnið að endurskipulagningu samstæðunnar sökum bágrar afkomu undanfarna ársfjórðunga, en með samningnum leitist aðilar við að tryggja áframhaldandi rekstur með hagsmuni allra aðila að leiðarljósi. Í samningnum var kveðið á um frestun á greiðsluskyldu á öllum kröfum sem gjaldfallnar væru eða féllu í gjalddaga á kyrrstöðutímabilinu. Þá skuldbatt stefnandi sig til eftirfarandi:

(i) Greiða 157.500.000 krónur inn á skuldir sínar við stefnda við undirritun samningsins.

(ii) Leggja 94.100.000 krónur inn á handveðsettan reikning hjá stefnanda.

(iii) Greiða 15. hvers mánaðar, fyrst 15. mars 2011 7.500.000 krónur inn á skuldir sínar við stefnanda.

Greiðslur samkvæmt liðum (i) og (iii) mátti ekki taka af handveðsetta bankareikningum samkvæmt lið (ii). Gildistími samningsins var framlengdur til 1. október 2011 með viðauka 20. júlí 2011.

Með bréfum 24. ágúst og 13. september 2011 tilkynnti stefndi stefnanda og dótturfélögum hans að hann hefði endurreiknað kröfur samkvæmt fyrrgreindum fjórum lánasamningum á grundvelli ákvæða laga nr. 151/2010 með vísan til þess að þeir hefðu að geyma ólögmæta gengistryggingu, en 9. júní 2011 í hafði gengið dómur Hæstaréttar í máli nr. 155/2011 þar sem reynt hafði á sambærilega samninga og hér um ræðir. Samkvæmt stefnu lækkuðu skuldir stefnanda og dótturfélaga hans við stefnda sem hér segir:

1. Lánasamningur að jafnvirði 450.000.000 krónur, nr. 5622 við Ingimund hf., úr 888.751.131 krónu í 524.387.146 krónur.

2. Lánasamningur að jafnvirði 440.000.000 krónur, nr. 7461 við Miðtún ehf., úr 1.045.708.526 krónum í 646.989.966 krónur.

3. Lánasamningur að jafnvirði 400.000.000 krónur, nr. 7445 við Miðtún ehf., úr 892.706.378 krónum í 542.223.190 krónur.

4. Lánasamningur að jafnvirði 3.850.000.000, nr. 6820 við Gráfell ehf., úr 10.203.291.386 krónum í 5.468.180.369 krónur.

Skuldastaða stefnanda og dótturfélaga lækkaði samkvæmt þessu úr liðlega 13 milljörðum króna króna í um 7,2 milljarða króna samkvæmt því sem fram kemur í stefnu.

Hinn 23. desember 2011 var gert fyrrgreint uppgjörssamkomulag milli stefnda annars vegar og stefnanda, Miðtúns ehf. og Gráfells ehf. hins vegar, vegna endurskipulagningar samstæðu stefnanda, en í uppgjörinu var tekið mið af endurútreiknaðri stöðu lánanna. Í 3. gr. samkomulagsins var lýst nýjum lánum sem stefnandi skyldi taka. Í 4. gr. samkomulagsins kom meðal annars fram að Gráfell ehf. afsalaði sér Setbergslandi 2 og 3, Garðabæ, miðað við söluverðið 1.980.000.000 krónur, sem byggði á verðmati löggilts fasteignasala og aðilar væru sammála um að leggja til grundvallar. Skyldi ráðstafa andvirði eignanna inn á lán nr. 6820 að teknu tilliti ákveðinna frádráttarliða. Þá átti stjórn Gráfells ehf. að óska eftir gjaldþrotaskiptum innan 30 daga frá undirritun samkomulagsins. Stefnandi skyldi greiða 220 milljónir króna í reiðufé til stefnda sem skyldi ráðstafast inn á sama lán. Þá var í greininni að finna ákvæði um 100 milljón króna hlutafjáraukningu stefnanda og sameiningu félagsins við Miðtún ehf. Þegar þessi skilyrði væru uppfyllt skyldi stefndi afskrifa fyrrgreind fjögur lán, þ.á m. fella niður ábyrgð stefnanda á láni nr. 6820, og endurfjármagna þau með þeim hætti sem greindi í 3. gr. samkomulagsins. Í 5. gr. samkomulagsins kom fram að það væri undirritað með fyrirvara um betri rétt samstæðunnar ef síðar kæmi í ljós að lánin hefðu að geyma ólögmæt ákvæði um gengistryggingu. Þá var ennfremur tiltekið í 1. tölul. 5. gr. samkomulagsins að öllum kröfum vegna endurútreiknings yrði fyrst ráðstafað upp í kröfur sem höfðu verið afskrifaðar samkvæmt 4. gr. samkomulagsins. Í 8. gr. samkomulagsins var svo sérstaklega tekið fram að það væri „forsenda og ákvörðunarástæða Landsbankans fyrir samningi þessum og afskrift þeirri sem nefnd er í 4. gr. að [...] uppgjör aðila samkvæmt samningi þessum verði í samræmi við 5. gr. eignist félögin kröfur á hendur Landsbankanum, sbr. ákvæði 5. gr.“

Með bréfi 17. apríl 2012 krafðist stefnandi þess að fyrrgreind lán yrðu endurreiknuð með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011. Í bréfum stefnda 25. maí 2012 kom fram að enn væri verið að meta hvort við endurútreikning ætti að taka tillit til fullnaðarkvittana fyrir greiðslu vaxta með hliðsjón af fordæmum Hæstaréttar. Sambærileg afstaða kemur fram í bréfi stefnda 23. maí 2013. Hins vegar liggur fyrir bréf Veritas ráðgjafar slf. til stefnanda 7. nóvember 2013 þar sem er að finna endurútreikning umræddra lána með hliðsjón reglum um fullnaðarkvittanir til uppgjörsdags 20. desember 2011. Kemur fram í bréfinu að samkvæmt þessu hafi fyrrgreint samkomulag falið í sér ofgreiðslu stefnanda að fjárhæð 456.409.930 krónur að teknu tilliti til svonefnds afsláttar stefnda á sjálfsskuldarábyrgð stefnanda vegna hagnaðarhlutdeildar við sölu Miðtúns ehf. Var útreikningur þessi grundvöllur málsóknar stefnanda og upphaflegrar kröfugerðar.

Við aðalmeðferð málsins gaf aðilaskýrslu Á-kk-nf F-x-x Á-kk-nf, framkvæmdastjóri stefnanda.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að hann eigi rétt til endurgreiðslu úr hendi stefnda á ofteknum greiðslum samkvæmt uppgjörssamkomulaginu frá 23. desember 2011. Gegn andmælum stefnanda hafi stefndi miðað endurútreikning lánanna við reglu laga nr. 151/2010, en þeir vextir séu verulega hærri en þeir vextir sem stefnandi og dótturfélög hans greiddu stefnda eða sömdu um skuldbreytingu á við stefnda og forvera hans. Vísar stefnandi þessu til stuðnings til fordæma Hæstaréttar um gildi fullnaðarkvittana vegna greiðslu vaxta af gengistryggðum lánum en bæði stefnandi og dótturfélög hans hafi verið í góðri trú um að þau hefðu innt af hendi fullnaðargreiðslu hverju sinni sem greitt var af lánunum eða samið um skuldbreytingu vaxta. Öllum skilyrðum fyrir því að stefnandi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum sé fullnægt, meðal annars sé sú fjárhæð sem um sé deilt í málinu há og skipti sköpum fyrir stefnanda sem reitt hafi sig í ríkum mæli á ráðgjöf forvera stefnda, Landsbanka Íslands hf., m.a. um gerð afleiðusamninga til mótvægis við lánasamningana.

Stefnandi vísar einnig til þess að við mat lánasafns sem fært var yfir til stefnda frá Landsbanka Íslands hf. hafi verið horft til þess að orðið hafði stórfelld eignarýrnun hjá skuldurum lánanna og hins vegar þess að efnahagsumhverfi eftirhruns áranna mundi gera skuldurum erfitt og jafnvel illmögulegt að standa við þær skuldbindingar, sem þeir höfðu undirgengist fyrir hrun. Það fari því í bága við lög nr. 107/2009 ef útreikningar stefnda, sem byggðu á einhliða reglum hans sjálfs, á kröfum hans samkvæmt lánasamningunum fjórum við uppgjör þeirra 23. desember 2011 fengju að standa. Stefnandi telur að valdaframsal það sem felist í 3. gr. laga nr. 107/2009 fái ekki staðist ákvæði stjórnarskrár um þrískiptingu ríkisvalds, þar sem löggjafinn fari með löggjafarvald. Þetta vald geti löggjafinn ekki framselt, nema til handhafa framkvæmdavalds og þá aðeins að því marki, sem varðar nánari framkvæmd einstakra laga eða lagaákvæða.

Verði ekki fallist á framangreint er á því byggt að stefndi hafi ekki átt neinn rétt til viðbótargreiðslu vegna ólögfestra reglna kröfuréttarins um óréttmæta auðgun. Stefnandi byggir einnig á því að stefndi hafi í krafti aðstöðu sinnar sem lánveitandi þvingað fram hærri greiðslu en hann átti að lögum rétt til samkvæmt lánasamningunum fjórum m.a. í krafti ákvæðis 5. tl. 2. mgr. 65. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991, sbr. lög nr. 95/2010, sem tóku gildi 28. júní 2010. Með lögum þessu hafi lánadrottni verið veitt heimild til að birta fyrir skuldara áskorun um að hann lýsti því skriflega yfir að hann væri fær um að greiða skuld við viðkomandi lánadrottinn þegar hún félli í gjalddaga eða innan skamms tíma ef hún var ekki þegar gjaldfallin. Með þessu ákvæði hafi réttur lánadrottna til að knýja skuldara í gjaldþrot verið rýmkaður svo mjög að þeir hafi í raun verið sviptir stjórnarskrárvernduðum rétti til að fá skorið úr réttindum sínum og skyldum fyrir dómstólum sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.

Atvik og aðstæður við samningsgerð stefnda við stefnanda hafi verið stefnda afar hagfelldar og hann hafi með einfaldri áskorun getað komið stefnanda í þá stöðu að gjaldþrot hans vofði yfir. Samningar sem verði til við slíkar aðstæður séu óréttmætir og andstæðir góðri viðskiptavenju. Dómstólar geti vikið slíkum samningum til hliðar í heild sinni eða að hluta sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Í málinu sé aðeins gerð krafa um að uppgjörssamkomulaginu verði vikið til hliðar að litlu leyti, annars vegar fjárhaglega og stefndi dæmdur til að endurgreiða 456.409.930 krónur sem hann hafi að lögum engan rétt átt til þegar gengið var frá samkomulaginu. Hins vegar sé þess krafist að samkomulaginu verði vikið frá efnislega enda til lítils unnið ef fé sem falla ætti stefnanda í skaut vegna ofgreiðslu gengi til stefnda til uppgjörs á því sem hann leyfði sér ranglega að kalla afskrift af fyrrgreindum fjórum lánum. Stefndi fengi hærri greiðslu en sem nam yfirfærsluvirði lánanna þótt hann yrði dæmdur til að endurgreiða stefnanda stefnufjárhæð. Stefnandi hafi nú þegar gert upp við stefnda þau lán sem stefndi veitti stefnanda í tengslum við fjárhagsendurskipulagninguna 23. desember 2011. Þetta uppgjör hafi verið rangt og í andstöðu við lög nr. 107/2009 og beri að víkja því til hliðar að því leyti sem það skapi stefnda meiri rétt en hann eigi að lögum. Eigi að hafnað því að endurgreiðsla sú sem stefnandi eigi rétt til gangi upp í það sem stefndi kallar ,,afskrift“ á kröfum sínum á hendur stefnanda og dótturfélögum hans.

Að því er varðar fjárkröfu stefnanda er vísað til útreikninga Veritas Ráðgjafar slf. sem áður greinir. Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að gera sérstaka grein fyrir þeim útreikningi. Um lagarök fyrir kröfu stefnanda er m.a. vísað til laga nr. 107/2009, ákvæða laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og 36. gr. laga um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936 og reglna kröfuréttar um endurheimtu oftekins fjár og auðgun.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefndi telur uppgjörssamkomulagið 23. desember 2011 hafa verið gert með hagsmuni allra samningsaðila í huga og hafi samstæða stefnanda komið fram sem einn aðili við undirritun þess. Samkvæmt samkomulaginu hafi stefnandi tekið lán og ráðstafað inn á lán dótturfélaganna. Í ljósi þess að lánveitingar og uppgreiðslur lána hafi ekki verið aðgreindar á milli félaga innan samstæðunnar sé einsýnt að líta þurfi til allra þeirra greiðslna sem samstæðan innti af hendi sem og allra þeirra afskrifta sem samstæðunni voru veittar. Stefndi mótmælir að hann hafi með nokkrum hætti þvingað fram hærri greiðslu en hann átti rétt til.

Stefndi vísar til þess að þegar samkomulagið var undirritað hafi lán nr. 6820 verið gjaldfallið og skuldastaða þess numið 5.674.758.802 krónum en þar af hafi stefnandi verið í sjálfskuldarábyrgð fyrir 32% skuldarinnar eða 1.812.322.817 krónum. Í stað þess að stefnandi hafi óskað eftir gjaldþrotaskiptum á félaginu og gengið að sjálfskuldarábyrgðinni að fullu hafi verið ákveðið með samkomulagi að láta andvirði svonefnds Setbergslands ganga til niðurgreiðslu heildarlánsins og þar með lækka sjálfskuldarábyrgð stefnanda. Hafi eftirstöðvar láns nr. 6820, þ.e. að frádregnu andvirði Setbergslandsins og sjálfskuldarábyrgðar stefnanda, verið afskrifaðar eða 2.361.996.396 krónur. Til viðbótar þessu hafi svo ennfremur verið ákveðið að veita stefnanda 50% afslátt af biðláni nr. 13349 sem félagið hafi tekið vegna endurfjármögnunar lána. Hafi afskriftir vegna þess láns numið 162.653.592 krónum.

Til marks um það hversu hagfellt uppgjörssamkomulagið var fyrir samstæðuna er vísað til þess að í október 2012 hafi samstæðan selt Miðtún ehf. fyrir umtalverðar fjárhæðir. Stefndi leggur áherslu á að hann hafi verið í góðri trú um endurútreikning lánanna og hafi það ekki verið fyrr en með dómi Hæstaréttar 18. október 2012 í máli nr. 464/2012 að í ljós kom að lögaðilar gætu mögulega borið fyrir sig fullnaðarkvittanir og þá að ákveðnum skilyrðum uppfylltum.

Öllum fullyrðingum stefnanda um að verðmat svonefnds Setbergslands hafi verið of lágt er mótmælt og vísað til verðmats löggilts fasteignasala. Málsástæðum stefnanda um að stefndi hafi þvingað fram hærri greiðslu í krafti ákvæðis 5. tölul. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti er hafnað, svo og fullyrðingum um að umrætt ákvæði brjóti í bága við 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins.

Stefndi telur óskýrt á hvaða grundvelli þess er krafist að ákvæði 1. tölul. 5. gr. uppgjörssamkomulags aðila verði vikið til hliðar. Ekki sé að finna neinn rökstuðning fyrir því hvernig skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga séu uppfyllt. Hann bendir einnig á 8. gr. uppgjörssamkomulagsins því til stuðnings að allar forsendur fyrir samkomulaginu séu brostnar ef fallist sé á sjónarmið stefnanda. Þá sé vandséð hvernig umrædd lagagrein eigi að taka til þeirrar aðstöðu sem hér hafi verið uppi. Einnig er á það bent að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi mikla reynslu úr viðskiptalífinu og aðstæður allar þannig að aldrei geti komið til greina að víkja umræddu ákvæði til hliðar. Sem fyrr segir telur stefndi einnig að samkomulagið hafi verið sanngjarnt með tilliti til efnis síns.

Að því er varðar skilyrði fyrir því að stefnandi geti borið fyrir sig fullnaðarkvittanir telur stefndi að þessum skilyrðum sé ekki fullnægt. Í því samhengi beri fyrst til þess að líta að stefnandi sé eignarhaldsfélag í umfangsmiklum rekstri en hluti starfsemi þess lúti meðal annars að útgerð. Þá sé fyrirsvarsmaður stefnanda starfandi lögmaður og hafi félagið því yfir að ráða allri þeirri þekkingu sem nauðsynleg sé til þess að hafa áhrif á skilmála lánssamninga sem og uppgjörssamkomulag aðila. Sé því augljóslega ekki fyrir hendi sá aðstöðumunur svo unnt sé að beita undantekningarreglunni um fullnaðarkvittanir skuldara.

Þá beri að líta til þess að stefnandi hafi nú þegar greitt stefnda þá viðbótarkröfu sem stefndi átti sannarlega rétt til og því verði með engu móti séð að viðbótarkrafa stefnda hafi falið í sér röskun á fjárhagslegri stöðu stefnanda þannig að jafna megi til óhagræðis sem einstaklingur eða lítið fyrirtæki yrði fyrir vegna óvæntrar kröfu um verulega viðbótargreiðslu. Þegar til kom hafi stefndi haft viðbótarkröfu sína uppi án ástæðulausrar tafar með því að taka tillit til hennar í uppgjörssamkomulaginu. Ennfremur verði ekki séð að stefnandi hafi verið eða sé í „góðri trú“ enda hafi afskriftir samkvæmt framangreindu uppgjörssamkomulagi verið ætlað að mæta öllum hugsanlegum kröfum í framtíðinni vegna endurútreiknings gengistryggðra lána líkt og skýrlega var tekið fram í samkomulaginu sjálfu.

Stefndi mótmælir því einnig að nægileg festa hafi verið á framkvæmd greiðslna. Vanskil hafi til dæmis orðið á láni nr. 6820 eftir 17. mars 2008 en eftir það tímamark hafi stefnanda verið lánað fyrir vaxtagreiðslum. Þá er á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi geti aldrei átt endurgreiðslukröfu á grundvelli láns nr. 6820 þar sem Gráfell ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta og krafa stefnda í búið viðurkennd að fullu af hálfu skiptastjóra. Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til gera sérstaska grein fyrir málsástæðum stefnda vegna kröfu um lækkun.

Niðurstaða

Málatilbúnaður stefnanda grundvallast á því að við fyrrgreint uppgjörssamkomulag 23. desember 2011 hafi staða þeirra lána, sem þá voru greidd upp, verið rangt reiknuð, enda væri tekið tillit til fullnaðarkvittana vegna fyrri vaxtagreiðslna af lánunum. Verður enn fremur að skilja málatilbúnað stefnanda þannig að með samkomulaginu hafi hann því ofgreitt stefnda, sem nemur höfuðstól stefnukröfu hans, með því að takast á hendur þau nýju lán sem fólu í sér endurfjármögnun eldri lána, sbr. 3. gr. samkomulagsins. Af þessum sökum sé fyrrgreint ákvæði 5. gr. uppgjörssamkomulagsins um að þessi umframfjárhæð eigi að renna til greiðslu þeirra lána, sem voru afskrifuð með samkomulaginu, ósanngjörn og eigi að víkja ákvæðinu til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda lögggerninga. Samkvæmt þessu hvílir málatilbúnaður stefnanda á þeirri forsendu að fullnægt hafi verið skilyrðum til þess að að skuldarar umræddra lána, þ.e. stefnandi og tvö dótturfélög hans, gætu byggt rétt á fullnaðarkvittunum vegna greiddra samningsvaxta af lánunum þegar fyrir lá, samkvæmt fordæmum Hæstaréttar og 1. gr. laga nr. 151/2010, að lán bundin ólögmætri gengistryggingu ættu að bera vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Við mat á umræddu atriði verður að horfa til þess að hvorki endurútreikningar stefnda á fyrrgreindum fjórum lánum né umrætt samkomulag 23. desember 2011 leiddi til þess að stefnandi eða dótturfélög hans væru skyndilega krafin um auknar greiðslur vegna endurreiknings vaxta samkvæmt lögum nr. 151/2010. Þvert á móti var umsaminn höfuðstóll lánanna í öllum tilvikum færður niður og er ekki komið fram í málinu að greiðslubyrði skuldara hafi aukist við þetta. Í umræddu samkomulagi var að finna fyrirvara vegna ólötmætrar gengistryggingar lánanna og endurútreikning af þeim sökum. Hins vegar var í samkomulaginu ekki vikið sérstaklega að þeim viðbótarvöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 sem þá lá skýrlega fyrir að stefndi áskildi sér samkvæmt fyrirliggjandi endurútreikningi lánanna.

Gögn málsins, að því marki sem þeirra nýtur við, ekki síst umræddur lánssamningur nr. 6820, benda til þess að samstæða stefnanda hafi verið fjarri því að teljast lítið fyrirtæki á íslenskan mælikvarða þegar lánin voru tekin og greiddir voru af þeim vextir. Þeir samningar sem um ræðir í máli þessu nema og allir verulegum fjárhæðum og hlutu því, eðli málsins samkvæmt, að einhverju leyti að vera sniðnir að þörfum stefnanda og dótturfélaga hans. Verður þessum samningum ekki jafnað til þeirra stöðluðu samninga um bílalán sem um var deilt í því máli sem lyktaði með dómi Hæstaréttar 6. nóvember 2014 í máli nr. 110/2014.

Í málinu nýtur aðeins við takmarkaðra upplýsinga um fjölda vaxtagreiðslna og hlutfall viðbótarkröfu stefnda um vexti miðað við höfuðstól skuldanna. Að því marki sem þessi atriði fara á milli mála verður stefnandi að bera hallann af því, enda er það hans að sýna fram á að öll skilyrði reglu kröfuréttar um gildi fullnaðakvittana séu uppfyllt. Að virtu öllu framangreindu þykir stefnandi því ekki hafa sýnt fram á að áskilnaður stefnda um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 hafi valdið honum eða dótturfélögum hans svo verulegri og óvæntri röskun á fjárhagslegri stöðu að það standi stefnda nær að bera áhættuna að þessu leyti, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 15. október 2015 í málum nr. 34 og 35/2015. Voru því ekki uppfyllt skilyrði til að víkja frá téðum fyrirmælum laga nr. 38/2001 viðvíkjandi endurútreikningi gengistryggðra lána með vísan til fyrrgreindra ákvæða 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995, og áðurlýstrar reglu fjármunaréttar um fullnaðarkvittanir. Verður að meta áðurlýst samkomulag aðila 23. desember 2011 í þessu ljósi.

Svo sem áður greinir var stefnandi skuldari að aðeins einu áðurlýstra fjögurra lána auk þess að vera í sjálfsskuldarábyrgð vegna 32% láns nr. 6820 sem nam hæstri fjárhæð. Það var sjálfstæð ákvörðun stefnanda að ganga einnig til samninga við stefnanda um uppgjör lána dótturfélaga sinna og takast á hendur lán til endurfjármögnunar þessara lána, meðal annars í því skyni að losna við fyrrnefnda sjálfsskuldarábyrgð. Samkvæmt því sem áður greinir tók samstæða stefnanda ekki á sig meiri skuldbindingar en leiddu af lögum með samkomulaginu. Þvert á móti var um það að ræða að skuldir væru afskrifaðar, svo sem áður greinir.

Að mati dómsins hefur það ekki verið stutt gögnum eða haldbærum rökum að mat á svonefndu Setbergslandi hafi verið óeðlilega lágt. Samkvæmt þessu, svo og með hliðsjón af hagsmunum stefnanda af uppgjöri lána dótturfélaga sinna og efni samkomulagsins að öðru leyti, verður ekki á það fallist að samkomulagið hafi verið ósanngjarnt með tilliti til hagsmuna stefnanda og þess endurgjalds sem hann lét í té. Af sömu ástæðum fellst dómurinn ekki á það með stefnanda að hann hafi verið beittur ólögmætri þvingun eða að brotið hafi verið á stjórnskipulega vernduðum réttindum hans. Þá telur dómurinn að stefnandi hafi ekki rökstutt með hvaða hætti brotið hafi verið gegn lögum nr. 107/2009 um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins. Að síðustu telur dómurinn að mat á því lánasafni sem fært var frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda með stjórnvaldsaðgerðum geti ekki haft þýðingu um endurútreikning gengistryggðra lána samkvæmt þeim reglum sem um það gilda eða gildi fyrrgreinds samkomulags.

Samkvæmt framangreindu verður hafnað kröfu stefnanda á þá leið að fyrrgreint ákvæði 5. gr. samkomulagsins verði fellt úr gildi. Af sömu ástæðum verður hafnað greiðslukröfu stefnanda. Verður stefndi því sýknaður af báðum kröfum stefnanda.

Eftir atvikum verður málskostnaður látinn falla niður.

Af hálfu stefnanda flutti málið S-kk-nf G. G-kk-nf hrl.

Af hálfu stefnda flutti máli Ó-kk-nf S-kk-nf hrl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Ingimundar hf.

Málskostnaður fellur niður.

S-kk-nf M-kk-nf