A-6/2013

Aðfararbeiðni gerðarbeiðanda barst héraðsdómi 8. janúar 2013. Gerðarbeiðandi er Lýsing hf., kt. [...], en gerðarþoli er T-kvk-nf G-kvk-nf L-kvk-nf, kt. [...], Akurgerði 8, Vogum. Málið var tekið til úrskurðar 24. júní 2013.

Gerðarbeiðandi krefst dómsúrskurðar um að bifreiðin með fastanr. VO-977 af gerðinni Volkswagen Passat verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda. Þá krefst gerðarbeiðandi málskostnaðar úr hendi gerðarþola.

Gerðarþoli krefst þess að aðfararbeiðni gerðarbeiðanda verði vísað frá dómi, en til vara að aðfararbeiðni gerðarbeiðanda verði synjað. Þá krefst gerðarþoli málskostnaðar úr hendi gerðarbeiðanda.

I.

Í málinu liggur fyrir svonefndur bílasamningur milli málsaðila, númer 70058528-70058530, dagsettur 10. september 2007, vegna bifreiðar með fast nr. VO-977 af gerðinni Volkswagen Passat. Samkvæmt yfirskrift samningsins er hann gengistryggður. Leigusali samkvæmt samningnum er gerðarbeiðandi í máli þessu, en gerðarþoli er tilgreindur leigutaki. Með bílasamningnum var umrædd bifreið tekin á leigu hjá gerðarbeiðanda frá 10. september 2007 til 5. október 2014. Í 4. gr. samningsins er samningsfjárhæð tilgreind 2.751.725 krónur, sem skyldi greiðast með 84 mánaðarlegum greiðslum með seðilgjaldi á tímabilinu frá 5. nóvember 2007 til 5. október 2014. Mánaðarleg greiðsla er sögð 40.402 krónur. Í 4. gr. samningsins segir jafnframt fram að samningurinn sé „gengistryggður og eru allar fjárhæðir bundnar erlendum/innlendum myntum í eftirfarandi hlutföllum og taka mið af þeim á hverjum tíma: ISK 34%, JPY 33%, CHF 33%. Gengi/vísitala gjaldmiðla miðast við útborgunardag samnings. Leigugjald tekur breytingum á gengi og vöxtum skv. 7. gr. samnings þessa“. Samkvæmt 8. gr. samningsins er gerðarbeiðandi eigandi bifreiðarinnar.

Samkvæmt 21. gr. samningsins er gerðarbeiðanda „heimilt að rifta samningi þessum án fyrirvara vanefni eða brjóti leigutaki einhverja grein samningsins.“ Í ákvæðinu eru tekin dæmi í stafliðum a) til h), en í a) lið segir: „Ef leigutaki innir ekki af hendi tilskildar greiðslur samkvæmt samningi þessum á umsömdum gjalddögum eða Lýsing hf. hefur orðið að greiða vangreiddar bætur, gjöld eða sektir sem skráður eigandi er ábyrgur fyrir gagnvart 3ja aðila, sbr. 14. gr. og 19. gr. samningsins.“ Í 14. gr. samningsins er fjallað um tjón af völdum bifreiðarinnar, en 19. gr. samningsins ber yfirskriftina „Skattar og gjöld“. Þar segir meðal annars: „Auk leigugjalds ber leigutaka að greiða Lýsingu hf. þóknun skv. gjaldskrá félagsins og alla skatta og gjöld sem kunna að verða hækkuð eða lögð á leiguna, leigusamning eða bifreiðina, þ.m.t. virðisaukaskatt, bifreiðagjöld og þungaskatt ásamt kostnaði við innheimtu, sé ekki um annað samið.“ Um skyldu gerðarþola til greiðslu dráttarvaxta og annars kostnaðar vegna vanskila er svo fjallað í 20. gr. samningsins. Í 22. gr. samningsins er kveðið á um heimild gerðarbeiðanda til að krefjast skila bifreiðarinnar standi gerðarþoli ekki við leigugreiðslur skv. 4. gr. eða ef riftunarákvæði 21. gr. samningsins verða virk að öðru leyti.

Þá liggur fyrir í málinu endurútreikningur á framangreindum samningi, dagsettur 28. mars 2011, sem gerðarbeiðandi kveðst hafa kynnt gerðarþola. Gerðarbeiðandi kveður að endurútreikningurinn sé í samræmi við dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010, 153/2010, 282/2011 og lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þá liggur fyrir að gerðarbeiðandi hefur krafið gerðarþola um greiðslur til samræmis við útreikninginn, en svo virðist af gögnum málsins að gerðarþoli hafi ekki greitt til gerðarbeiðanda síðan í júlí 2010. Gerðarbeiðandi hefur tvívegis lýst yfir riftun samnings aðila og krafist afhendingar umræddrar bifreiðarinnar. Í fyrra skiptið með skeyti 11. ágúst 2011 og í síðara skiptið með skeyti 21. febrúar 2012. Samkvæmt síðari riftunaryfirlýsingunni voru eftirstöðvar samningsins í janúar 2012, 687.106 krónur, auk vaxta og kostnaðar frá þeim tíma. Útreikningur á samningnum sem gerðarbeiðandi hefur lagt fram fyrir dómi, dagsettur 12. mars 2013, ber með sér að skuld gerðarþola við gerðarbeiðanda hafi á þeim degi verið 2.347.393 krónur. Samkvæmt framlagðri útprentun úr ökutækjaskrá er gerðarbeiðandi skráður eigandi framangreindra bifreiða en gerðarþoli er skráður umráðamaður.

II.

Gerðarbeiðandi vísar til þess að aðilar hafi með framangreindum bílasamningi samið um fjármögnun, kaup og afnot á framangreindri bifreið á grundvelli leigusamnings; gerðarbeiðandi sem leigusali, en gerðarþoli sem leigutaki. Aðilum hafi samist sem svo að gerðarbeiðandi keypti og yrði eigandi bifreiðarinnar og að gerðarþoli greiddi gerðarbeiðanda fyrir umráð og afnot af bílnum. Í samningnum komi skýrt fram, sbr. 21. og 22. gr., að ef leigutaki vanefni umsamdar greiðslur sé samningurinn riftanlegur án fyrirvara og að leigutaki skyldi þá skila bifreiðinni án tafar. Um leið sé viðurkenndur réttur leigusala til að taka til sín bifreiðina hvar sem til hennar næst ef ekki sé orðið við áskorun um skil á bifreiðinni. Samningur aðila hafi í upphafi verið gengistryggður, en gerðarbeiðandi hafi endurreiknað hann í samræmi við dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010, 153/2010, 282/2011 og lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Þá byggir gerðarbeiðandi á því að gerðarþoli hafi vanefnt afborganir bílasamningsins verulega og elstu vanskil séu frá því í júlí 2010. Vanskil hafi numið samtals 687.106 krónum í janúar 2012 og uppgreiðsluverð verið 3.600.325 krónur. Riftun bílasamningsins hafi fyrst verið send gerðarþola 11. ágúst 2011, en henni ekki verið sinnt. Því hafi gerðarþola á ný verið sent riftunarskeyti og áskorun um afhendingu bifreiðarinnar 10. febrúar 2012. Þeirri áskorun hafi ekki verið sinnt með réttum efndum eða skilum á bifreiðinni. Því verði gerðarbeiðandi að krefjast umráða yfir bifreiðinni í samræmi við ákvæði í samningi aðila og með tilvísun í 78. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Gerðarbeiðandi kveður gerðina fara fram á ábyrgð gerðarbeiðanda, en á kostnað gerðarþola.

III.

Kröfu sína um að máli þessu verði vísað frá dómi byggir gerðarþoli á því að um réttarfarsatriði við rekstur aðfararbeiðna fari eftir ákvæðum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 eftir því sem við eigi, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Í aðfararbeiðni skuli því greina svo skýrt sem verða megi frá málsástæðum sem gerðarbeiðandi byggi kröfu sína á, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Gerðarþoli kveðst hafa sótt um greiðsluaðlögun hjá Umboðsmanni skuldara 7. febrúar 2011 og hafi því síðan verið í greiðsluskjóli samkvæmt lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga nr. 102/2010, en meint riftun gerðarbeiðanda eigi að hafa farið fram 11. ágúst 2011. Með hliðsjón af því að um lánasamning hafi verið að ræða í búningi leigusamnings samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands, sé gerðarbeiðanda óheimilt að krefjast aðfarar vegna lánasamnings á meðan skuldari sé í greiðsluskjóli. Vegna þess hve langan tíma málefni gerðarþola hafi tekið hjá Umboðsmanni skuldara, hafi gerðarþoli sótt um skuldaaðlögun hjá Landsbankanum í Hafnarfirði 30. desember 2012. Gerðarbeiðandi sé aðili að samkomulagi því sem gert hafi verið milli allra fjármálastofnana um sértæka skuldaaðlögun og undirritað 22. desember 2010 og því eitt og sér óásættanlegt að gerðarbeiðandi keyri fram aðgerðir gegn þeim sem leitað hafi þessa úrræðis.

Með tilliti til ofangreindra þátta og þess að af málatilbúnaði gerðarbeiðanda verði ekki nægjanlega glöggt ráðið á hvaða grundvelli hann rekur kröfu sína telur gerðarþoli sig ekki geta haldið uppi efnislegum vörnum. Gerðarbeiðandi gangist við því að umræddur kaupleigusamningur hafi í raun verið lánasamningur búinn í líki kaupleigusamnings, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í sambærilegum málum. Um lánasamninga og um leigusamninga gildi allt aðrar og ólíkar reglur, aðrar skyldur, réttindi og kvaðir. Ekki sé enn ljóst hvort samningi hafi verið rift og allar samningsskyldur gerðarbeiðanda verið felldar niður eða hvort lán hafi verið gjaldfellt. Gerðarbeiðandi verði að marka kröfu sinni svo skýran farveg að gerðarþola sé stætt að halda uppi vörnum, en það hafi hann ekki gert. Með tilliti til þess krefjist gerðarþoli þess að kröfu gerðarbeiðanda verði vísað frá dómi.

Verði ekki fallist á frávísunarkröfu gerðarþola er þess krafist að kröfu gerðarbeiðanda verði synjað þar sem hann hafi ekki sýnt fram á, með óyggjandi hætti, að hann eigi skýlausan rétt til umráða yfir umræddri bifreið. Aðilar hafi gert með sér lánasamning sem búinn hafi verið í líki kaupleigusamnings. Lán hafi verið veitt til kaupa á bifreiðinni; M-kk-nf T-kk-nf hafi verið seljandi, en gerðarþoli hafi verið kaupandi. Gerðarbeiðandi hafi verið skráður eigandi bifreiðarinnar, en gerðarþoli umráðamaður til að styðja við hinn ólögmæta löggerning sem lánið hafi verið. Alls óljóst sé af aðfararbeiðni gerðarbeiðanda að ráða á hverju hann byggi rétt sinn til að fá bifreiðina afhenta. Hæstiréttur Íslands hafi talið að sambærilegir samningar og sá sem fyrir liggi í málinu séu í raun lánasamningar. Opinber skráning gerðarbeiðanda sem eiganda taki ekki mið af raunverulegum lögskiptum milli aðila og geti gerðarbeiðandi ekki talist í góðri trú þegar hann byggi á henni. Um skráninguna gildi sjónarmið um málamyndagerninga og sé hún aðeins bindandi gagnvart þriðja aðila.

Gerðarþoli telur alls óljóst í aðfararbeiðninni hvaða kröfur gerðarbeiðandi telji sig eiga á gerðarþola. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 hafi dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að með almennum lögum væri ekki unnt, með svo íþyngjandi hætti sem á reyndi í málinu, að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem gilt hafi þegar til skuldar hafi verið stofnað og af þeim greitt, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Gerðarbeiðandi hafi ekki gert reka að því að sýna fram á útreikninga sína, meðal annars hvað greitt hafi verið inn á skuldina, þrátt fyrir að allt lánið hafi verið ólöglegt.

Gerðarbeiðandi beri fyrir sig að samningi hafi verið rift 11. ágúst 2011 á grundvelli vanefndar gerðarþola. Sá sem rifti samningi ábyrgist að hann hafi til þess heimild. Við riftun skuli gengið til uppgjörs sem miði að því að báðir aðilar samnings gangi sem heilastir frá samningi. Riftun sé ákvöð og felli sá er hana sendi niður allar samningsskyldur viðsemjanda og sjálfs sín einhliða. Slíku sé ekki fyrir að fara í þessu máli. Gerðarbeiðandi haldi lánasamningi upp á gerðarþola og krefjist hann jafnframt afhendingar bifreiðarinnar.

Riftun sé úrræði til að bregðast við verulegum vanefndum viðsemjanda, á þeim tíma sem riftun hafi verið send en ekki síðar til kominna. Þá hafi gerðarbeiðandi enn fremur ekki sýnt fram á staðhæfingar sínar með skjallegum gögnum. Það sé ljóst að gerðarþoli hafi ekki greitt eftir greiðsluseðlum sem byggt hafi á útreikningum sem Hæstiréttur hafi dæmt ólöglega. Þá sé enn fremur ekki að sjá að rétt hafi verið staðið að riftun, en riftun vísi til samningsnúmers sem gerðarþoli sé ekki aðili að og hafi ekki staðfest með undirritun sinni. Sá samningur kveði á um ítrasta rétt gerðarbeiðanda, hann sé saminn einhliða af honum og taki ekki tillit til fullnaðargreiðslna, líkt og dómur Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 kveði á um. Gerðarþoli hafi mótmælt samningnum sem ólöglegum með skriflegum hætti allt frá þeim tíma áður en fyrstu gengislánadómarnir hafi fallið.

Þá segir gerðarþoli að gerðarbeiðandi haldi því fram í aðfararbeiðni sinni að samningur aðila hafi verið gengistryggður. Þetta sé ekki alls kostar rétt því að samningurinn hafi verið gengistryggður að hluta og í íslenskum krónum að hluta og þar komi enn einn ólöglegi gerningur gerðarbeiðanda fram þar sem bæði úrskurðarnefnd Neytendastofu og héraðsdómur hafi dæmt útreikning gerðarbeiðanda á íslenska hluta lánanna ólöglegan þar sem ekki sé heimilt að innheimta verðbætur á þann hluta lánsins samkvæmt samningnum sjálfum. Gerðarbeiðandi hafi ekki reiknað lánið miðað við þetta, heldur hafi áfrýjað héraðsdóminum og sé þetta enn ein ástæðan fyrir því að ekki beri að fallast á beiðni gerðarbeiðanda.

IV.

Í máli þessu byggir gerðarbeiðandi kröfu sína um útburð á 78. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að beina til héraðsdómara beiðni um að fullnægt verði með aðfarargerð skyldu gerðarþola til að veita gerðarbeiðanda umráð hlutar, ef gerðarbeiðanda er með ólögmætum hætti aftrað að neyta réttinda, sem hann telur sig eiga og telur svo ljós að sönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum, sem aflað verður samkvæmt 83. gr. aðfararlaga. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr. laganna skal aðfararbeiðni að jafnaði hafnað, ef varhugavert verður talið að gerðin nái fram að ganga á grundvelli þeirra sönnunargagna sem heimilt er að afla.

Ekki verður á það fallist með gerðarþola að vísa beri málinu frá dómi vegna ágalla á málatilbúnaði gerðarbeiðanda. Málatilbúnaður gerðarbeiðanda er skýr um að hann krefjist umráða framangreindrar bifreiðar og hefur hann lagt málið fyrir dóminn á þeim á grundvelli að gerðarþoli hafi vanefnt leigugreiðslur á samningi aðila, samningnum hafi verið rift, gerðarbeiðandi sé eigandi bifreiðarinnar sem um er deilt í þessu máli og að öðru leyti þeirra gagna sem hann hefur lagt fyrir dóminn.

Fyrir liggur að gerðarbeiðandi rifti samningi aðila 11. ágúst 2011 og krafðist afhendingar bifreiðarinnar. Gerðarbeiðandi sendi á ný riftunarskeyti og áskorun um afhendingu bifreiðarinnar 10. febrúar 2012. Báðar bera tilkynningarnar með sér að rift sé vegna vanskila á umsömdum greiðslum og hefur gerðarþoli ekki mótmælt því að hafa ekki greitt leigugreiðslur til gerðarbeiðanda síðan í júlí 2010. Gerðarbeiðandi hefur lagt fyrir dóminn útreikninga sína á samningi aðila og fram er komið að útreikningur gerðarbeiðanda, dagsettur 12. mars 2013, ber með sér að skuld gerðarþola hafi á þeim degi staðið í 2.347.393 krónum. Þá lagði gerðarbeiðandi útreikning fyrir dóminn 24. júní 2013 sem ber með sér að þó svo að afborganir gerðarþola hefðu einungis verið miðaðar við upphaflega samningsskilmála, án þess að taka breytingum með hliðsjón af vísitölu neysluverðs eða gengi erlendra gjaldmiðla, þá hefðu leigugreiðslur gerðarþola verið komnar í vanskil áður en gerðarbeiðandi rifti samningi aðila.

Samkvæmt framlögðum gögnum var umsókn gerðarþola um greiðsluaðlögun móttekin hjá umboðsmanni skuldara 7. febrúar 2011. Samkvæmt gildandi ákvæði 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 hefst tímabundin frestun greiðslna þegar umboðsmaður skuldara hefur samþykkt umsókn skuldara. Þar segir jafnframt að á meðan á frestun standi sé lánardrottnum óheimilt að ráðast í nánar tilgreindar aðgerðir gegn skuldara sem upp eru taldar í stafliðum a til g. Í 3. mgr. 11. gr. segir að frestun greiðslna nái ekki til krafna sem verða til eftir að heimild til að leita greiðsluaðlögunar hefur verið veitt. Samkvæmt lögum nr. 128/2010, um breytingu á lögum nr. 101/2010, sem tóku gildi 19. október 2010, hófst tímabundin frestun greiðslna samkvæmt 11. gr. laga nr. 101/2010, til bráðabirgða á tímabilinu 19. október 2010 til 1. júlí 2010, þegar umboðsmaður skuldara hafði móttekið umsókn skuldara um greiðsluaðlögun. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 101/2010 skal tímabil greiðsluaðlögunarumleitana standa þar til niðurstaða kærunefndar greiðsluaðlögunarmála liggur fyrir. Í máli þessu liggur fyrir staðfesting umboðsmanns skuldara um að hann hafi móttekið umsókn gerðarþola um greiðsluaðlögun 7. febrúar 2011. Jafnframt liggur fyrir staðfesting frá starfsmanni Velferðarráðuneytisins, með tölvupósti 17. maí síðastliðinn, um að gerðarþola hafi verið synjað um greiðsluaðlögun með ákvörðun umboðsmanns skuldara 12. desember 2011 og að kæra vegna þeirrar ákvörðunar sé til meðferðar hjá kærunefnd greiðsluaðlögunarmála. Því er ljóst að frestun greiðslna í skilningi 11. gr. laga nr. 101/2010 hófst í tilviki gerðarþola við móttöku umsóknar hennar til umboðsmanns skuldara og stóð sú frestun greiðslna enn þegar mál þetta var tekið til úrskurðar. Á meðan á frestun greiðslna stendur er gerðarþola meðal annars óheimilt að gjaldfella skuldir samkvæmt samningsbundnum heimildum, sbr. b-liður 11. gr. laga nr. 101/2010. Hins vegar er til þess að líta að ákvæði 11. gr. laga nr. 101/2010 leggur ekki bann við því að gerðarbeiðandi rifti samningi aðila og krefjist umráða yfir eign sinni í kjölfarið. Aðfararmál þetta tekur ekki til fjárkröfunnar að baki samningi aðila heldur krefst gerðarbeiðandi umráða bifreiðarinnar og lögmaður gerðarbeiðanda lýsti því yfir í þinghaldi 24. júní síðastliðinn að eftirstöðvar samnings aðila hafi ekki verið gjaldfelldar með riftuninni. Samkvæmt framansögðu verður ekki séð að umsókn gerðarþola hjá umboðsmanni skuldara eigi að leiða til þess að kröfu gerðarbeiðanda verði hafnað. Þá hefur gerðarþoli ekki sýnt fram á að umsókn hans um sértæka skuldaaðlögun í Landsbankanum í desember 2012 eigi að leiða til þess að kröfu gerðarbeiðanda verði hafnað.

Þá er ekki fallist á þá málsástæðu varnaraðila að samningur aðila geti ekki verið grundvöllur aðfarargerðar samkvæmt 78. gr. laga nr. 90/1989, þar sem hann sé í raun lánssamningur. Í 8. gr. samningsins kemur meðal annars fram að gerðarbeiðandi sé eigandi bifreiðarinnar og er þar jafnframt kveðið á um með hvaða hætti eignarréttur að bifreiðinni geti færst yfir til gerðarþola. Einnig er með hliðsjón af framlagðri útprentun úr ökutækjaskrá óumdeilt að gerðarbeiðandi er eigandi bifreiðarinnar, en gerðarþoli er umráðamaður. Gerðarbeiðandi getur því beitt réttarúrræði 78. gr. aðfararlaga til að fullnægja rétti sínum til umráða bifreiðarinnar ef um vanefndir gerðarþola er að ræða. Getur þessi málsástæða gerðarþola því ekki leitt til þess að beiðni gerðarbeiðanda verði hafnað.

Gerðarbeiðandi hefur lagt fram útreikninga sína á samningi aðila, sem bera með sér að gerðarþoli hafi verið í skuld við gerðarbeiðanda þegar samningi aðila var rift. Gerðarþoli hefur mótmælt útreikningum gerðarbeiðanda, en hefur hins vegar ekki gert gerðarbeiðanda grein fyrir afstöðu sinni um hverjar umsamdar greiðslur á grundvelli samnings aðila ættu að vera og boðið fram greiðslu samkvæmt því, sbr. til hliðsjónar dómar Hæstaréttar Íslands frá 11. febrúar 2013 í máli nr. 37/2013 og frá 16. júní 2010 í máli nr. 315/2010. Ágreiningur aðila um endurútreikning samkvæmt samningnum um skuldastöðu gerðarþola haggar ekki, eins og hér á stendur, rétti gerðarbeiðanda til að krefjast þess að hin umbeðna gerð fari fram, enda verður ekki talið varhugavert að hún nái fram að ganga á grundvelli þeirra gagna sem fyrir liggja í málinu, sbr. 3. mgr. 83. gr. laga um aðför nr. 90/1989.

Með vísan til alls framangreinds verður að fallast á hina umbeðnu gerð.

Eftir þessum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála á gerðarbeiðandi rétt til málskostnaðar úr hendi gerðarþola, sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur.

S-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan.

ÚRSKURÐARORÐ:

Hin umbeðna gerð má fara fram.

Gerðarþoli, T-kvk-nf G-kvk-nf L-kvk-nf, greiði gerðarbeiðanda, Lýsingu hf., 150.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf B-kvk-nf