E-1273/2017

Mál þetta, sem var dómtekið 15. nóvember sl., var höfðað 12. apríl 2017.

Stefnandi er X, [...], Reykjavík.

Stefndi er Birta lífeyrissjóður, Sundagörðum 2, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að felld verði úr gildi með dómi veðsetning sú sem hún veitti í fasteign sinni að [...], Reykjavík, fasteignanúmer [...], samkvæmt skuldabréfi nr. [...], upphaflega að fjárhæð 3.000.000 króna, útgefnu af Y, til Sameinaða lífeyrissjóðsins 13. september 2002. Jafnframt krefst stefnandi þess að ógild verði með dómi síðari skuldskeyting á sama skuldabréfi nr. [...], þar sem stefnandi tókst á hendur allar skuldbindingar samkvæmt skuldabréfinu. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða henni 900.072 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 16.730 krónum frá 1. mars til 1. apríl 2013, af 34.252 krónum frá þeim degi til 1. maí 2013, af 51.773 krónum frá þeim degi til 1. júní 2013, af 69.294 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2013, af 86.816 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2013, af 104.338 krónum frá þeim degi til 1. september 2013, af 121.860 krónum frá þeim degi til 1. október 2013, af 139.382 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2013, af 156.904 krónum frá þeim degi til 1. desember 2013, af 174.426 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2014, af 191.947 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2014, af 209.469 krónum frá þeim degi til 1. mars 2014, af 226.991 krónu frá þeim degi til 1. apríl 2014, af 244.513 krónum frá þeim degi til 1. maí 2014, af 262.035 krónum frá þeim degi til 1. júní 2014, af 279.556 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2014, af 297.140 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2014, af 314.882 krónum frá þeim degi til 1. september 2014, af 332.717 krónum frá þeim degi til 1. október 2014, af 350.663 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2014, af 368.735 krónum frá þeim degi til 1. desember 2014, af 386.886 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2015, af 405.051 krónu frá þeim degi til 1. febrúar 2015, af 423.189 krónum frá þeim degi til 1. mars 2015, af 441.420 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2015, af 459.755 krónum frá þeim degi til 1. maí 2015, af 478.131 krónu frá þeim degi til 1. júní 2015, af 496.586 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2015, af 515.238 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2015, af 534.366 krónum frá þeim degi til 1. september 2015, af 553.704 krónum frá þeim degi til 1. október 2015, af 573.110 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2015, af 592.650 krónum frá þeim degi til 1. desember 2015, af 611.887 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2016, af 631.280 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2016, af 650.826 krónum frá þeim degi til 1. mars 2016, af 670.437 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2016, af 690.732 krónum frá þeim degi til 1. maí 2016, af 711.245 krónum frá þeim degi til 1. júní 2016, af 731.871 krónu frá þeim degi til 1. júlí 2016, af 750.618 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2016, af 769.172 krónum frá þeim degi til 1. september 2016, af 787.666 krónum frá þeim degi til 1. október 2016, af 806.224 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2016, af 824.871 krónu frá þeim degi til 1. desember 2016, af 18.648 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2017, en af 862.162 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2017, en af 881.116 krónum frá þeim degi til 1. mars 2017, en af 900.072 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem verður lagður fram við aðalflutning málsins ef til kemur.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar.

I

Þann 13. september 2002 gaf Y út veðskuldabréf nr. [...] að fjárhæð 3.000.000 króna til Sameinaða lífeyrissjóðsins. Til tryggingar skuldinni var fasteign stefnanda að [...] í Reykjavík, fastanúmer [...], íbúð merkt [...], sett að veði á 3. veðrétti og undirritaði stefnandi veðskuldabréfið sem þinglýstur eigandi/veðþoli. Á þessum tíma voru stefnandi og Y vinkonur. Veðskuldabréfið bar að greiða með 120 afborgunum á þriggja mánaða fresti til 30 ára, bundið vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitöluna 221,8 með breytilegum vöxtum og að viðbættu álagi.

Tveimur dögum fyrir undirritun veðskuldabréfsins ritaði stefnandi undir yfirlýsingu til Sameinaða lífeyrissjóðsins um að hún gerði sér grein fyrir þeirri skuldbindingu sem hún tækist á hendur með því að lána veð til tryggingar skuldabréfinu. Í yfirlýsingunni segir jafnframt að hún hafi kannað fjárhagsstöðu lántaka og kynnt sér að hann væri fær um að endurgreiða lánið en lífeyrissjóðurinn muni ekki gera það. Þá kemur fram í yfirlýsingunni að tengsl stefnanda og Y séu vináttutengsl. Í lánsumsókn Y var tilgreint að lánið skyldi nota til kaupa á húsnæði.

Umrætt lán samkvæmt veðskuldabréfinu fór í vanskil á árinu 2012. Í kjölfarið átti stefnandi í viðræðum við lífeyrissjóðinn. Á fundi stefnandi með starfsmanni lánadeildar 22. janúar 2013 kom fram sú hugmynd stefnanda að láninu yrði skuldbreytt og það sett á hennar nafn og var sú ósk stefnanda ítrekuð með tölvupósti til starfsmannsins. Þann 7. febrúar 2013 var gerð skuldskeyting á veðskuldabréfinu þar sem stefnandi tókst á hendur allar skuldbindingar samkvæmt skuldabréfinu. Þann sama dag var jafnframt gerð skilmálabreyting þar sem áfallandi vöxum var bætt við uppreiknaðan höfuðstól og lánstími lengdur um 10 ár auk þess sem afborgunarferlinu var hraðað. Stefnandi hefur verið greiðandi skuldabréfsins frá 1. mars 2013 og hefur frá þeim tíma til 1. mars 2017 greitt samtals 900.072 krónur.

Sameinaði lífeyrissjóðurinn og Stafir lífeyrissjóður sameinuðust 1. desember 2016 í stefnda, Birtu lífeyrissjóð, og tók þá yfir réttindi og skyldur Sameinaða lífeyrissjóðsins samkvæmt skuldabréfi nr. [...] og síðari skuldskeytingu.

Með bréfi 8. desember 2016 krafðist stefnandi þess að stefndi aflétti framangreindu veðskuldabréfi af fasteign stefnanda og endurgreiddi henni allar greiðslur sem hún hefði innt af hendi af skuldabréfinu til stefnda. Stefndi svaraði stefnanda með bréfi 13. janúar 2017 þar sem hann hafnaði öllum kröfum stefnanda.

II

Stefnandi byggir á því að ósanngjarnt sé af stefnda að bera fyrir sig og byggja rétt á veðsetningu á veðskuldabréfi nr. [...] í fasteign hennar [...] í Reykjavík og síðari skuldskeytingu frá 7. febrúar 2013, með vísan til 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Aðdragandi veðsetningarinnar hafi verið sá að Y, sem hafi verið kunningjakona stefnanda, hafa leitað til hennar 11. september 2002 um tímabundna aðstoð við að kaupa sér fasteign, með því að lána henni veð í skamman tíma. Um leið og hún væri búin að kaupa, myndi veðinu verða aflétt af fasteign stefnanda og fært yfir á fasteign Y.

Fyrirliggjandi lánaskjöl beri með sér að hugmyndin um lánsveð hafi komið frá stefnda, en á lánsumsókn, sem sé fyllt út af starfsmanni stefnda, komi fram að Y þurfi að fá yfirlýsingu um lánsveð. Stefnandi, sem sé einfaldur persónuleiki og eftirbátur annarra, hafi fallist á að hjálpa Y, enda auðvelt að sannfæra hana. Stefnandi hafi sama dag, á heimili sínu, ritað undir yfirlýsingu til stefnda. Stefnandi hafi ekki skilið hvað felist í þessari yfirlýsingu, en um hafi verið að ræða eyðublað samið einhliða af stefnda. Því næst, eða þann 13. september 2002, hafi stefnandi verið boðuð í móttöku Sameinaða lífeyrissjóðsins. Þar hafi umrætt skuldabréf verið tilbúið til undirritunar. Stefnandi hafi dvalið í örskotsstund í afgreiðslunni meðan hún hafi undirritað skjalið. Hún hafi ekki fengið neinar leiðbeiningar eða ráðleggingar frá starfsmönnum sjóðsins við undirritunina og lítið skilið hvað var í gangi.

Við lánveitinguna 13. september 2002 hafi verið í gildi lánareglur Sameinaða lífeyrissjóðsins nr. 17 frá 1. október 2001. Í 4. mgr. 2. gr. lánareglnanna komi fram að lán séu eingöngu veitt gegn veði í íbúðarhúsnæði sem umsækjandi eigi eða sé að kaupa. Ein undantekning sé gerð á þessari reglu, þ.e. að heimilt sé að lána gegn veði í íbúðarhúsnæði sem skyldur aðili lántaka eigi, enda sé lögð fram skrifleg yfirlýsing þess aðila um að hann geri sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann sé að taka á sig. Í 3. mgr. 3. gr. áskilji sjóðurinn sér rétt til að óska eftir skuldayfirliti og greiðslumati lánastofnunar vegna umsóknarinnar. Sé skuldastaða með þeim hætti að vafi leiki á greiðsluhæfi lántaka geti sjóðurinn lækkað umbeðna lánsfjárhæð eða hafnað lánveitingu.

Ráða megi af gögnum málsins að stefndi hafi brotið gegn sínum eigin lánareglum með því að samþykkja að lána gegn veði sem hvorki hafi verið íbúðarhúsnæði umsækjanda né aðila skyldum henni. Stefnandi og lántaki, Y, geti ekki með neinu móti talist skyldir aðilar í skilningi laga eða samkvæmt orðanna hljóðan. Á þeim tíma sem lánið hafi verið veitt hafi stefnandi og Y verið kunningjar. Stefnandi hafi talið Y vinkonu sína, en síðar hafi komið í ljós að svo hafi ekki verið. Í raun hafi Y notfært sér bágindi stefnanda þegar hún hafi fengið hana til að undirrita skjölin, en stefnandi hafi mjög takmarkaðan skilning á fjármálum vegna einfeldni sinnar og fákunnáttu.

Framangreindu ákvæði lánareglna stefnda sé ætlað að veita ábyrgðarmönnum vernd. Stefnandi hafi sannarlega þurft á þeirri vernd að halda. Hún hafi enga hugmynd haft um greiðslugetu lántaka þegar hún hafi samþykkt veðsetningu á eign sinni. Hún hafi ekki haft tök á því að afla slíkra upplýsinga eða staðreyna þær. Stefndi hafi hins vegar haft öll tækifæri og kunnáttu til þess. Framangreindu ákvæði lánareglna stefnda hafi verið ætlað að sporna gegn því að einstaklingur á borð við stefnanda lendi í slíkum aðstæðum, þar sem undantekningarreglan kveði á um að einungis sé heimilt að taka veð hjá aðilum skyldum lántaka. Skyldir aðilar hafi betra tækifæri til að þekkja og kynna sér fjárhagsstöðu lántaka og geti þar með verið í aðstöðu til að meta áhættuna sem í veðsetningunni felist. Þá hafi stefndi ekki óskað eftir greiðslumati lánastofnunar á lántaka, eins og hann hafi getað áskilið sér samkvæmt 3. mgr. 3. gr. lánareglnanna. Stefnandi hafi því verið í mun verri aðstöðu en þeir sem stefnda hafi verið heimilt, samkvæmt sínum eigin lánareglum, að samþykkja sem veðsala fyrir lánveitingum. Stefndi hafi vitað að stefnandi væri ekki skyld lántaka fyrir veðsetninguna, enda komi það fram í gögnum málsins að hún sé vinkona hennar. Stefndi hafi því vísvitandi brotið gegn fyrrnefndri lánareglu sinni með því að heimila lánveitingu gegn veði í fasteign stefnanda.

Þá verði einnig að líta til ákvæða samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001. Samkomulagið hafi verið í gildi á þeim tíma sem stefnandi hafi heimilað veðsetningu á fasteign sinni. Þótt stefndi hafi ekki verið beinn aðili að samkomulaginu, felist í því ákveðin viðmið og skráðar hátternisreglur um hvað geti talist heilbrigðir starfshættir þeirra stofnana sem stundi útlánastarfsemi gegn veðsetningu á eignum einstaklinga.

Við undirritun skuldabréfsins og veðsetningarinnar hafi hvorki verið unnið greiðslumat á lántaka né hafi stefnanda verið kynntur upplýsingabæklingur um skuldaábyrgðir og veðsetningar, eins og kveðið sé á um í ákvæðum samkomulagins. Í 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins segi: „Sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu ber fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert.“ Í 3. mgr. sömu greinar segi: „Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en kr. 1.000.000,-. Þó er hjónum eða fólki í óvígðri sambúð heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldu til greiðslumats, vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars.“

Þá segi meðal annars í 4. gr. samkomulagsins: „Fjármálafyrirtækjum ber að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent eru ábyrgðarmönnum til undirritunar. [...] Með undirritun lánsumsóknar eða annarra gagna sem fyllt eru út í tengslum við afgreiðsluna staðfestir ábyrgðarmaður að hann hafi kynnt sér efni upplýsingarbæklings um ábyrgðir. Ef ráðgert er að verja meira en helming lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki, skal ábyrgðarmaður staðfesta skriflega að honum hafi verið kynnt um þær ráðagerðir. Tryggt skal að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það.“

Af framangreindum ákvæðum samkomulagsins megi ráða að aðilum þess finnist nauðsynleg og heilbrigð framkvæmd þegar lán er veitt gegn ábyrgð eða veði, að greiðslumeta viðkomandi lántaka ávallt þegar ábyrgð nemi meira en 1.000.000 króna. Þó sé gerð sambærileg undantekning og sé að finna í lánareglum stefnda varðandi skylda aðila, þ.e. að hjónum eða fólki í sambúð sé heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki skyldu til greiðslumats, vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars. Mikið sé lagt upp úr upplýsingagjöf til ábyrgðarmanns og að honum séu kynntar þær áhættur sem felist í því að setja veð til tryggingar. Reglurnar séu tilkomnar til að veita ábyrgðarmönnum þá vernd sem þeir þurfi á að halda og til að tryggja að þeir geri sér grein fyrir áhættunni sem í því felist að setja heimili sitt að veði fyrir skuldum annarra einstaklinga.

Stefndi hafi í veigamiklum atriðum brotið gegn þessum viðmiðum og hátternisreglum, sem hann hefði með réttu átt að viðhafa við útgáfu skuldabréfsins og veðsetningarinnar. Lánareglur stefnda gangi raunar lengra en ákvæði samkomulagsins um notkun ábyrgða, þar sem stefnda sé óheimilt að lána gegn veði í íbúðarhúsnæði hjá aðila sem ekki er skyldur lántaka. Það sé heimilt samkvæmt ákvæðum samkomulagsins, en í þeim tilvikum verði skilyrðislaust að fara fram greiðslumat, sé fjárhæðin sem ábyrgðinni er ætlað að tryggja hærri en 1.000.000 króna. Athuga verði skuldbindingu stefnanda með hliðsjón af því að hún hafi veðsett fasteign sína og híbýli án þess að stefndi stæði við að viðhafa þau vönduðu vinnubrögð sem hans eigin lánareglur hafi gert ráð fyrir. Stefndi verði að bera hallann af slíkri handvömm.

Samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009 hafi stefnda borið að senda stefnanda, sem veðsala, tilkynningu þegar vanskil hafi orðið á þeim skuldbindingum sem veðskuldabréfið hafi staðið til tryggingar á, auk tilkynningar um hver áramót með upplýsingum um stöðu þeirra krafna sem hafi verið tryggðar með veði í fasteign stefnanda, hverjar eftirstöðvar þeirra væru, hvort þær væru í vanskilum og hversu mikil vanskilin væru ef um þau hafi verið að ræða. Samkvæmt 12. gr. laganna taki þau til ábyrgða sem stofnað hafi verið til fyrir gildistöku þeirra og eigi 7. gr. þeirra því við.

Stefnandi hafi fengið senda eina tilkynningu frá stefnda um vanskil, 2. apríl 2012, en enga tilkynningu um áramótastöðu. Í 7. gr. laga nr. 32/2009 segi að ef lánveitandi tilkynnir ábyrgðarmanni ekki skriflega svo fljótt sem kostur er um vanefndir lántaka skuli ábyrgðarmaður vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldunni og ef vanræksla er veruleg skuli ábyrgð falla niður. Stefnandi telji að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar verulega með því að tilkynna henni aðeins einu sinni um stöðu og vanefndir þeirra krafna sem tryggðar hafi verið með veði í fasteign hennar. Líta verði til þessa við mat á því hvort fella beri veðsetninguna úr gildi.

Stefnandi bendi jafnframt á að hún hafi verið í mun veikari aðstöðu en stefndi við samningsgerðina. Stefndi hafi þannig einhliða ákveðið skilmála veðskuldabréfsins, þ.m.t. fjárhæð þess. Á þann aðstöðumun beri að líta þegar metið sé hvort veðsetningin sé ógild. Í þessu sambandi verði einnig að athuga að stefnandi hafi ekki verið lántaki og hafi ekki haft fjárhagslegan ávinning af veðsetningunni. Þá hafi hún ekki vitað hver tilgangurinn með láninu var en hann komi ekki fram í skuldaskjölum. Stefnandi telji að hluti fjármunanna hafi verið notaður til að greiða upp vanskil og skuldir Y og hluta hafi hún notað til að fjárfesta í fasteign. Skorað hafi verið á stefnda með bréfi 8. desember 2016 að upplýsa hvert markmið með lánveitingunni hafi verið og í hvað hafi átt að nota fjármunina. Í svarbréfi stefnda frá 13. janúar 2016 komi fram að lántaki hafi upplýst um að nota ætti lánið til kaupa á húsnæði. Eðlileg framkvæmd við lánveitinguna og í samræmi við lánareglur stefnda hefði verið að veita lánið út á þá íbúð sem Y hugðist kaupa fyrir lánið. Til þessarar stöðu beri að líta við heildarmat á aðstæðum í málinu, en ljóst sé að stefndi hafi verið í yfirburðastöðu hvað þetta varði.

Stefndi sé lífeyrissjóður sem hafi yfir að ráða starfsmönnum með þekkingu á lánastarfsemi. Því megi gera ríkar kröfur til hans um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð við lánveitingar. Á honum hafi ótvírætt hvílt skylda til að viðhafa vönduð vinnubrögð í lögskiptum sínum, þar á meðal ganga úr skugga um að lánveitingin samrýmdist þeim reglum sem hann hafði sett sér um veðsetningu fasteigna í eigu annarra en lántaka. Stefndi verði að bera hallann af þeirri ákvörðun sinni að brjóta gegn eigin lánareglum við veðsetningu á íbúð stefnanda sem og að brjóta gegn eðlilegum og heilbrigðum starfsháttum.

Einnig verði að líta til þess að stefnandi sé komin vel á aldur, sé hætt að vinna og hafi enga sérfræðiþekkingu á sviði fjármála. Skuldin sé henni verulega íþyngjandi enda hafi hún hækkað mikið frá því að hún hafi heimilað veðsetninguna. Þá sé hún einfaldur persónuleiki, nokkuð eftir á og eigi erfitt með að skilja fjármálahugtök. Eðli málsins samkvæmt hafi hún borið traust til vinnubragða og starfshátta stefnda og þannig treyst því að hann færi eftir settum reglum. Ef starfsmenn stefnda hefðu á þessum tíma gert stefnanda grein fyrir þeirri miklu áhættu sem hafi falist í veðsetningu fasteignar hennar til tryggingar á kröfum Y hefði hún að öllum líkindum ekki veðsett heimili sitt til tryggingar á láninu og sett heimili sitt og ævistarf í hættu.

Lántakinn Y hafi ekki staðið við greiðslur af láninu. Hún hafi flutt af landinu og aldrei haft samband við stefnanda vegna vanskilanna. Stefndi hafi byrjað innheimtuaðgerðir gagnvart stefnanda á grundvelli veðsetningarinnar og hafi heimili hennar verið í hættu vegna þessa. Henni hafi verið ráðlagt af stefnda að skrifa undir beiðni um skuldbreytingu sem og skuldskeytingu til að hún réði við afborganir og gæti haldið húsnæði sínu. Hún hafi ekki notið neinnar aðstoðar við þessa skjalagerð, en skjölin hafi verið samin einhliða af stefnda. Með þessu hafi stefnandi verið gerð að skuldara bréfsins, vanskilum hafi verið bætt aftan við höfuðstól lánsins og lánið lengt um 10 ár. Skjöl þessi hafi verið undirrituð 7. febrúar 2013 og stefnandi hafi greitt af láninu síðan þá. Stefnanda hafi ekki verið tilkynnt af starfsmönnum stefnda að brotið hefði verið gegn lánareglum sjóðsins við lánveitinguna og veðsetninguna, þannig að veðsetningin væri að öllum líkindum ógild lögum samkvæmt.

Þegar allt framantalið sé metið heildstætt sé ljóst að það er ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera fyrir sig samþykki stefnanda á veðsetningu fasteignar sinnar til tryggingar skuldum Y, enda hafi stefndi brotið í bága við eigin lánareglur við lánveitinguna og ekki skeytt um þær skyldur sem á honum hafi hvílt um vönduð vinnubrögð við lánveitingar. Því séu, með vísan til 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936, fyrir hendi forsendur til að ógilda veðsetningu veðskuldabréfs nr. 20971 (skuldabréf nr. [...]) á fasteign stefnanda að [...] í Reykjavík. Að sama skapi séu forsendur til að ógilda síðari skuldskeytingu og skilmálabreytingar með vísan til sömu lagaákvæða, þar sem upphafleg skuldbinding sé ógild. Stefnandi vísi sérstaklega til dómafordæmis Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 379/2015.

Ógilding hafi almennt þau réttaráhrif að greiðslur verði ekki inntar af hendi. Þegar greitt hafi verið umfram skyldu vegna þess að skuldbinding reynist hafa verið ógild að hluta eða öllu leyti og greiðandi hafi verið í villu um skyldu sína, sé almennt talið að endurgreiðslukrafa sé til staðar. Í því sambandi verði einnig að líta til stöðu aðila, sbr. fyrri umfjöllun. Því megi slá föstu að stefndi hafi verið grandsamur, eða a.m.k. mátt vera það ljóst að umrædd veðsetning væri ógild, þar sem hann hafi brotið gegn sínum eigin lánareglum. Honum beri því að endurgreiða stefnanda allt það sem hún hafi greitt af kröfunni. Kröfufjárhæð og greiðslur séu samkvæmt greiðsluyfirliti frá stefnda og ættu fjárhæðir því að vera óumdeildar í málinu.

III

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að lánveiting samkvæmt veðskuldabréfi nr. 654201, sem mál þetta varðar, sé í einu og öllu lögmæt, þ.m.t. veðsetning fasteignar stefnanda og síðari skuldskeyting, og að stefndi hafi á engan hátt vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi gagnvart lántaka eða stefnanda sem veðsala og síðar sem skuldara. Því beri að hafna kröfu stefnanda um ógildingu veðsetningarinnar og síðari skuldskeytingar.

Stefndi sé lífeyrissjóður sem starfi á grundvelli laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í samræmi við 27. gr. laganna hafi stefndi sett sér samþykktir sem staðfestar hafi verið af fjármálaráðherra. Stefndi sé eftirlitsskyldur aðili á fjármálamarkaði og starfsemi hans lúti ströngu eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Stefndi starfi samkvæmt fyrir fram kunngerðri fjárfestingarstefnu sem skilað sé til Fjármálaeftirlitsins ár hvert. Fjárfestingum stefnda sé markaður stífur rammi með lögum nr. 129/1997. Samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 36. gr. laganna sé stefnda heimilt að ávaxta fé sitt til hagsbóta fyrir sjóðfélaga sína með kaupum á skuldabréfum tryggðum með veði í fasteign að hámarki 75% af metnu markaðsvirði, nema þegar um sérhæft atvinnuhúsnæði er að ræða þá skuli hámarkið vera 35%. Í samræmi við framangreint og ákvæði greinar 5.5.1 í samþykktum stefnda hafi stjórn stefnda sett reglur um lánveitingar stefnda til sjóðfélaga sinna.

Í stefnu sé vikið að aðdraganda veðsetningarinnar og að aðstoð stefnanda, sem hafi falist í því að lána veð í fasteign sinni, hafi átt að vera til skamms tíma. Rétt sé að undirstrika í þessu tilliti að stefnandi hafi enga vitneskju haft um slíkt og geti ekki borið ábyrgð á því hvað hafi farið á milli stefnanda og lántaka að þessu leyti í aðdraganda veðsetningarinnar. Í því sambandi sé vakin athygli á því að í stefnu séu dregnar mun víðtækari ályktanir af framlögðum gögnum en efni séu til, þ.m.t. að því er varði meinta tímalengd veðskuldbindingar. Þegar svo hátti, eins og í þessu tilviki, þ.e. þegar ekki sé til að dreifa veðandlagi í eigu skuldara, hafi lánareglur stefnda gert ráð fyrir að heimilt væri að lána veð ef einhver þau tengsl væru fyrir hendi milli veðsala og lántaka sem tilgreind hafi verið á yfirlýsingu til stefnda vegna lánsveðs.

Samkvæmt þágildandi lánareglum stefnda hafi sjóðfélagar átt rétt á láni frá stefnda að uppfylltum nánar greindum skilyrðum. Aðeins hafi verið lánað gegn fasteignaveði í íbúðarhúsnæði og veðsetningarhlutfall hafi aldrei mátt vera hærra en 65% af markaðsvirði eignarinnar. Samkvæmt síðari málslið 4. mgr. 2. gr. lánareglnanna hafi stefnda verið heimilt að lána gegn veði í íbúð sem skyldur aðili lántaka ætti, enda væri lögð fram skrifleg yfirlýsing þess aðila um að hann gerði sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann tæki á sig.

Í yfirlýsingu sem stefnandi hafi undirritað í samræmi við tilvitnaðar lánareglur, hafi veðeigandi verið beðinn um að upplýsa um tengsl við lántaka og hafi verið tilgreint á yfirlýsingunni að veðeigandi væri vinkona lántaka. Hvergi komi fram í reglum stefnda að veiting lánsveða hafi verið einskorðuð við skyldmenni í skilningi laga. Þvert á móti hafi verið gert ráð fyrir að sá sem lánaði veð sitt tilgreindi með nákvæmari hætti í yfirlýsingunni hver tengsl við lántaka væru, eins og gert hafi verið í umræddu tilviki. Hér verði jafnframt að horfa til þess að réttarvernd ábyrgðarmanns er ekki bundin við blóðtengsl heldur upplýsingagjöf af hálfu stefnda um hvaða skyldur felist í ábyrgðinni. Stefndi byggi á því að túlka verði inntak og orðalag lánareglnanna með hliðsjón af orðalagi yfirlýsingarinnar sem stefnandi hafi undirritað þegar hún lánaði veð sitt.

Verði ekki fallist á þá málsástæðu að skyldur aðili hafi aðra og víðari skírskotun í skilningi laga eða samkvæmt orðanna hljóðan en skyldmenni byggi stefndi á því að framangreint hafi ekki þýðingu fyrir úrslit málsins enda hafi veðsali í engu notið lakari réttarverndar sem vinkona en ættmenni lántaka.

Stefnandi vísi til þess að Hæstiréttur hafi í máli nr. 379/2015 frá 18. febrúar 2016 fjallað um sams konar ákvæði í lánareglum Festu lífeyrissjóðs sem hafi haft þýðingu við mat á því hvort ógilda bæri lánsveð. Fordæmisgildi dómsins sé mótmælt. Af dómi Hæstaréttar verði ráðið að ekki hafi legið fyrir yfirlýsing þess sem heimilaði veðsetninguna um að hann gerði sér grein fyrir skuldbindingum sínum. Veðsalinn hafi því notið lakari réttarverndar að mati réttarins en skyldmenni lántaka, þar sem í slíkum tilvikum hafi borið að leggja fram slíka yfirlýsingu. Þessi skilningur fái stoð í gagnsæistilkynningu Fjármálaeftirlitsins vegna niðurstöðu athugunar á lánveitingum Festu lífeyrissjóðs til einstaklinga, dags. 14. janúar 2014, þar sem fram komi að athugun hafi leitt í ljós að verklag vegna lánveitinga með lánsveði hafi ekki verið í fullu samræmi við þágildandi lánareglur sjóðsins þar sem veðsalar hafi ekki verið látnir undirrita yfirlýsingu þess efnis að þeir gerðu sér grein fyrir skuldbindingum sem þeir væru að taka á sig. Þá hafi í lánareglum Festu verið tekið fram að heimilt væri að lána gegn veði í íbúðarhúsnæði sem „skyldmenni“ lántaka ætti, enda væri lögð fram skrifleg yfirlýsing þess aðila um að hann gerði sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann væri að taka á sig.

Lánareglur stefnda hafi verið rýmri en lánareglur lánveitanda í umræddu dómsmáli að þessu leyti, þar sem í reglum stefnda hafi verið gert ráð fyrir að aðili tengdur lántaka gæti lánað veð vegna lánveitinga sjóðsins. Að mati stefnda verði sú niðurstaða leidd af yfirlýsingu veðsala þar sem gert hafi verið ráð fyrir að önnur tengsl en blóðtengsl gætu legið til grundvallar veitingu lánsveðs. Sú yfirlýsing hafi verið órjúfanlegur þáttur lánareglnanna þegar veiting lánsveða hafi átt í hlut.

Ekkert í lögum eða reglum hafi takmarkað rétt stefnda til að lána gegn veði í fasteign annarra eða einskorðað þann rétt við þá veðsala sem hafi verið blóðtengdir lántakendum. Þvert á móti geri samþykktir sjóðsins ráð fyrir að framkvæmdastjóri fylgi þeirri fjárfestingarstefnu og þeim útlánareglum sem stjórn setji á hverjum tíma, sbr. gr. 5.5.1 í gildandi samþykktum stefnda. Sambærilegt ákvæði hafi verið í gildi hjá stefnda á þeim tíma sem lánið hafi verið veitt, sbr. grein 4.6.1 í þágildandi samþykktum.

Stefndi hafi fylgt framangreindu verklagi vegna lánveitingar til Y og á engan hátt brotið gegn eigin lánareglum. Staða lántaka hafi verið sérstaklega könnuð í vanskilskrá. Ekkert hafi bent til þess að ástæða væri til að draga greiðslugetu lántaka í efa, sbr. yfirlit úr iðgjaldakerfi sjóðsins, bæði fyrir og eftir lánveitingu stefnda til Y. Raunar hafi tekjur lántaka hækkað fyrstu árin eftir lánveitinguna sé tekið mið af iðgjaldayfirlitinu. Þá sé rétt að hafa hugfast að lán Y hjá stefnda hafi verið í fullum skilum fram til ársins 2012, eða í hartnær 10 ár eftir að stefnandi hafi lánað veð vegna framagreindrar lánveitingar stefnda.

Í samræmi við verklag stefnda og til viðbótar við ákvæði veðskuldabréfsins, sem meðal annars hafi kveðið á um veðtrygginguna og hvaða afleiðingar það hefði í för með sér stæði skuldari ekki í skilum með afborganir, hafi stefnandi undirritað yfirlýsingu til stefnda í samræmi við framangreint, þar sem eftirfarandi komi skýrlega fram: „Ég undirritaður/undirrituð [...] geri mér ljósa grein fyrir því að veðsetningu þessari fylgir sú kvöð, að lífeyrissjóðurinn mun óska eftir sölu eignar minnar verði ekki staðið í skilum með lánið. Ég hef kynnt mér skilmála lánsins. Ég hef kannað fjárhagsstöðu lántaka og kynnt mér að hann sé fær um að endurgreiða lánið. Mér er einnig fullkunnugt um að lífeyrissjóðurinn hefur ekki og mun ekki kanna fjárhagsstöðu skuldarans og hefur ekki lagt neinn dóm á fjárhagslega getu hans til að endurgreiða lánið.“

Yfirlýsingin sé fortakslaus og skýr og í fullu samræmi við þágildandi lánareglur stefnda. Stefndi hafi aldrei haldið því fram gagnvart stefnanda að lántaki hafi verið greiðslumetinn eða látið slíkt í veðri vaka. Stefnandi hafi þannig ítarlega verið upplýstur um þýðingu veðsetningarinnar og þá áhættu sem í henni hafi falist. Þá skyldu verði að leggja á stefnanda að hann kynni sér sérstaklega þá áhættu sem sé samfara veitingu heimildar til veðsetningar og afli upplýsinga um hag lántaka og lánareglur stefnda að öðru leyti. Með vísan til framangreinds mótmæli stefndi fullyrðingu stefnanda um að hann hafi verið í mun verri aðstöðu en aðrir þeir sem stefnda hafi verið heimilt að samþykkja sem veðsala fyrir lánveitingum.

Stefnandi vísi til þess að stefnda hafi borið að fara eftir almennum meginreglum sem sé að finna í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem fyrst hafi verið samþykktar 27. janúar og aftur 1. nóvember 2001, og upplýsingabæklingum tengdum samkomulaginu. Eins og stefnandi bendi réttilega á hafi lífeyrissjóðirnir aldrei verið aðilar að umræddu samkomulagi. Þeir hafi því ekki skuldbundið sig til að hlíta þeim reglum sem þar er að finna. Slíku samkomulagi verði ekki einhliða beitt gagnvart sjóðnum í andstöðu við meginreglur samninga-, kröfu- og veðréttar um skuldbindingargildi samninga/loforða til ógildingar veðtryggingunni að hluta eða öllu leyti. Ekkert fordæmi liggi til grundvallar slíkri niðurstöðu. Þvert á móti liggi fyrir þrjú fordæmi Hæstaréttar til grundvallar því að stefndi sem lífeyrissjóður sé óbundinn af samkomulaginu.

Engu að síður, og þrátt fyrir að vera óbundinn af umræddu samkomulagi, telji stefndi að hann hafi í reynd virt meginreglur samkomulagsins að því leyti að upplýsa stefnanda sem ábyrgðarmann um þá áhættu sem felist í því að setja veð til tryggingar láni, sbr. fyrrnefnda yfirlýsingu sem stefnandi hafi ritað undir og sé að mati stefnda skýr og fortakslaus.

Stefnandi vísi til þess að samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009 hafi stefnda borið að senda stefnanda sem veðsala tilkynningu þegar vanskil hafi orðið á þeim skuldbindingum sem veðskuldabréfið hafi staðið til tryggingar á. Umrætt lán hafi farið í vanskil á árinu 2012. Stefnanda hafi verið send tilkynning þar að lútandi 2. apríl það ár. Í hönd hafi farið viðræður milli stefnanda og lögmanns stefnda. Svo hafi farið að stefnandi hafi óskað eftir skuldskeytingu lánsins 22. janúar 2013 og skrifað undir skuldskeytingu og skilmálabreytingu lánsins 7. febrúar sama ár. Stefndi mótmæli því að hafa vanrækt skyldur sínar að þessu leyti, enda hafi stefnandi verið upplýst um stöðu lánsins og vanefndir lántaka strax frá upphafi.

Því sé mótmælt að stefndi hafi nýtt sér einfeldni eða fákunnáttu stefnanda, svo vísað sé til orðalags 31. gr. laga nr. 7/1936. Takmörkuð umfjöllun sé um þetta í stefnu. Raunar liggi ekkert fyrir í málinu um að stefnandi hafi ekki verið hæf til að skilja þýðingu veðsetningarinnar og síðari skuldskeytingar. Staðhæfingum stefnanda um annað sé mótmælt sem ósönnuðum.

Stefndi mótmæli því að hann hafi með einhverjum hætti vanrækt skyldur sínar eða að það verði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðtryggingu í fasteign stefnanda. Tilvísun stefnanda til 36. gr. laga nr. 7/1936 sé því mótmælt. Skilyrði fyrir beitingu lagaákvæðisins séu ekki fyrir hendi í þessu máli, en fyrir því beri stefnandi sönnunarbyrði. Lánveiting stefnda hafi verið í fullu samræmi við lánareglur stefnda og í samræmi við þær venjur sem tíðkast hafi varðandi sjóðfélagalán stefnda og annarra lífeyrissjóða. Það hafi legið fyrir frá upphafi að greiðslumat hafi ekki verið gert á lántaka í tengslum við lánveitinguna. Lögum samkvæmt hafi engin skylda hvílt á stefnda til að framkvæma slíkt greiðslumat, sbr. ákvæði laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, einkum 12. gr., sbr. 4. gr. Slík skylda verði ekki leidd af ákvæðum laga eða stjórnvaldsfyrirmælum. Þá hafi stefndi ekki skuldbundið sig til þess með öðrum hætti að láta framkvæma slíkt mat.

Stefndi mótmæli því að stefnandi hafi verið í veikari aðstöðu við samningsgerðina. Í fyrsta lagi verði að líta til þess að samningsaðili stefnda í umrætt sinn hafi verið lántaki en ekki stefnandi. Stefnandi hafi hins vegar lánað veð til tryggingar veðskuldabréfinu. Í öðru lagi verði við mat á aðstöðumun að horfa til títtnefndrar yfirlýsingar sem stefnandi hafi ritað undir í tengslum við lánveitinguna en hún sé að mati stefnda skýr og fortakslaus.

Stefnandi mótmæli því að það hafi einhverja sérstaka þýðingu fyrir veðsala til hvers hafi átt að nýta fjármunina sem lánaðir voru, enda hafi enginn áskilnaður verið í lánareglum stefnda um slíkt. Það sé vel þekkt að sjóðfélagalán séu nýtt til margra hluta, þ.m.t. til byggingarframkvæmda, fasteignakaupa, viðhaldsframkvæmda og við endurfjármögnun eldri lána. Slíkar upplýsingar kunni hins vegar að hafa þýðingu fyrir lántaka og stefnda sem lánveitanda, enda geti lánveitandi þá forgangsraðað lánsumsóknum, s.s. þegar fasteignakaup eigi í hlut. Lántaki hafi tilgreint á lánsumsókn sinni að lánið ætti að nota til fasteignakaupa og stefndi hafi enga ástæðu haft til að vefengja þá fullyrðingu.

Stefnandi hafi verið 55 ára gömul og fjár síns ráðandi þegar hún hafi tekið ákvörðun um að lána veðið. Þeirri fullyrðingu sé mótmælt sem ósannaðri að stefnandi hefði ekki lánað veð sitt hefði henni verið kunnugt um þá áhættu sem slíkt kynni að hafa í för með sér fyrir hana. Sú fullyrðing sé beinlíns á skjön við efni margnefndrar yfirlýsingar sem stefnandi hafi ritað undir þar sem hún hafi gengist við því að henni væri ljós sú áhætta sem af veðsetningunni leiddi.

Þegar lánið hafi farið í vanskil á árinu 2012 hafi eðli málsins samkvæmt reynt á þá veðtryggingu sem stefnandi hafi undirgengist tíu árum fyrr þegar lánið hafi verið tekið. Við slíkar aðstæður sé ekkert óeðlilegt að veðsali sé gerður að skuldara lánsins enda beinist innheimta lánsins þá að honum. Sú fullyrðing stefnanda að hún hafi takmarkaðar ráðstöfunartekjur og að skuldbindingin sé henni mjög íþyngjandi sé ósönnuð og verði stefnandi að bera hallann af því.

Í stefnu greini að stefndi hafi ekki tilkynnt stefnanda að „brotið hafi verið gegn lánareglum sjóðsins við lánveitinguna og veðsetninguna“. Stefndi mótmæli slíkri aðdróttun sem tilhæfulausri enda feli hún í sér að stefndi hafi vitandi vits brotið gegn eigin reglum. Gögn málsins, þ.m.t. lánareglur, málsmeðferð og málsatvik, styðji að stefndi hafi í einu og öllu farið að eigin lánareglum.

Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum hafi lántaki og stefnandi verið tengdar vinaböndum. Ekki hafi verið óeðlilegt að aðili tengdur lántaka kæmi að málinu líkt og tíðkast hafi svo áratugum skipti í lánveitingum stefnda og fleiri lífeyrissjóða, hvort sem slík tengsl eru á grundvelli blóðtengsla eða vináttutengsla. Eðli málsins samkvæmt grundvallist veiting lánsveða á trausti milli lántaka og veðsala.

Hafi það verið ákvörðunarástæða stefnanda fyrir því að veita lánsveð að það væri til skamms tíma, eins og stefnandi fullyrði, geti stefndi ekki borið ábyrgð á því enda hafi hann enga vitneskju um slíkt. Það hafi fyrst verið u.þ.b. 10 árum eftir að veðskuldabréfið hafi verið gefið út, eftir að innheimtuaðgerðum hafi verið beint að stefnanda, sem stefndi hafi fengið vitneskju um slíkt. Slík ákvörðun hljóti því að vera á ábyrgð stefnanda. Hafa verði í huga að aðgangur sjóðfélaga að sjóðfélagalánum stefnda sé og hafi verið stór og mikilvægur hluti af félagslegum rétti sjóðfélaga. Stefndi hafi kappkostað að mismuna ekki sjóðfélögum í þeim efnum, fullnægi þeir á annað borð skilyrðum lánareglna á hverjum tíma. Fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða taki mið af því að lífeyrissjóðir fari með fjármuni sem eigi að standa undir lífeyri sjóðfélaga þegar fram í sæki. Sjóðfélagar sem taki lán hjá stefnda fái þannig hluta af peningum úr samtryggingarsjóði stefnda gegn loforði um að þeim verði skilað aftur með vöxtum. Við lántöku undirgangist sjóðfélagar og veðsalar reglur sjóðsins, m.a. um tryggingar og veðþekju. Við greiðslufall reyni, eðli máls samkvæmt, á tryggingar á bak við lánveitingar. Ekki geti verið sanngjarnt að gefa eftir/afskrifa eignir sjóðfélaga sem lúti lögmálum samtryggingar, auk þess sem stefnda sé óheimilt að gefa eftir innheimtanlegar kröfur.

Vinkona stefnanda hafi tekið lán hjá stefnda á þeim forsendum sem raktar séu að framan og stefnandi hafi vitandi vits gengist undir ábyrgð með því að lána fasteign sína til tryggingar láninu. Í skilmálum skuldabréfsins, sem stefnandi hafi undirritað sem veðsali, sé skýrlega mælt fyrir um þær skuldbindingar sem stefnandi hafi með þessu verið að taka á sig og við hvaða skilyrði óskað yrði eftir sölu eignar hennar. Engu að síður hafi stefndi talið rétt, og í samræmi við lánareglur, að undirstrika þá ábyrgð sem stefnandi hafi gengist undir með því að fara fram á, þessu til viðbótar, að stefnandi undirritaði yfirlýsingu um að hún gerði sér grein fyrir hvað fælist í veðsetningunni. Lánareglur stefnda hafi verið skýrar að þessu leyti og ekkert í lögum eða reglum stefnda sem takmarki heimildir hans um þetta.

Engar athugasemdir hafi komið fram af hálfu stefnanda við skilmálabreytingu lánsins á árinu 2013. Þvert á móti hafi stefnandi gengist við ábyrgð sinni með því að leggja til skuldskeytingu lánsins. Það verði ekki túlkað á annan máta en sem eftirfarandi samþykki. Það hafi ekki verið fyrr en undir miðbik árs 2016 sem lögmaður stefnanda hafi fyrst sett fram andmæli gagnvart stefnda, en slíkt verði að teljast tómlæti af hálfu stefnanda með tilheyrandi brottfalli réttar, verði yfirhöfuð talið að réttur hafi verið til staðar.

Fjárkröfu stefnanda sé mótmælt með vísan til allra sömu málsástæðna og að framan greini.

IV

Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvort fella beri úr gildi veðsetningu sem stefnandi heimilaði í fasteign sinni að [...] í Reykjavík, með undirritun á skuldabréf útgefnu af þáverandi vinkonu hennar til Sameinaða lífeyrissjóðsins 13. september 2002 og skuldskeytingu þar sem hún tókst á hendur allar skuldbindingar samkvæmt skuldabréfinu 7. febrúar 2013. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða henni þá fjárhæð sem hún hefur greitt vegna framangreindrar skuldbindingar.

Stefnandi byggir á því að það sé ósanngjarnt af stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju að bera veðskuldabréfið fyrir sig og vísar um það til 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í 31. gr. laganna segir að hafi nokkur maður notað sér bágindi annars manns, einfeldni hans, fákunnáttu eða léttúð eða það, að hann var honum háður, til þess að afla sér hagsmuna eða áskilja sér þá þannig að bersýnilegur mismunur sé á hagsmunum þessum og endurgjaldi því er fyrir þá kom eða skyldi koma, eða hagsmunir þessir skyldu veittir án endurgjalds, skal gerningur sá, er þannig er til kominn, ógildur gagnvart þeim aðila er á var hallað með honum. Sama gildir þótt annar maður en sá, sem gerningurinn var gerður við, eigi sök á misferli því sem getið er í 1. málslið greinarinnar, enda sé þeim, er haginn átti að hafa af gerningnum, það kunnugt eða megi vera það kunnugt. Þá segir í 1. mgr. 36. gr. laganna að heimilt sé að víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta honum, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á þessu ber samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.

Stefnandi byggir á því að hún sé einfaldur persónuleiki og eftirbátur annarra og hafi því ekki skilið hvað felist í þeirri skuldbindingu sem hún hafi gengist undir. Meðal gagna málsins er læknisvottorð heimilislæknis stefnanda, B-kvk-ef Þ-kvk-ef M-kvk-ef, frá 2. ágúst 2017. Þar kemur fram að læknirinn hafi haft stefnanda til meðferðar sl. tíu ár og þekki andlegt og líkamlegt heilsufar hennar ágætlega. Í vottorðinu greinir meðal annars að stefnandi hafi ekki alltaf getað fylgt fyrirmælum læknisins varðandi meðferð og þurfi oft endurteknar útskýringar. Stefnandi búi við erfiðar félagslegar aðstæður. Hún sé orðin léleg til heilsunnar, bæði andlega og líkamlega. Hún sé góðhjörtuð og vilji allt fyrir alla gera og oft meira en geta leyfi. Hún láti einnig ganga á sér og standi ekki alltaf með sjálfri sér. Leiða megi líkur að því að hún skilji ekki alltaf til hlítar þær aðstæður sem hún komi sér í. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum. Þar lýsti hún erfiðum fjárhagslegum og félagslegum aðstæðum sínum og hvers vegna hún hefði veitt veð í íbúð sinni árið 2002 og óskað eftir skuldskeytingu árið 2013. Af framangreindu vottorði og skýrslu stefnanda verður ekki ráðið að hún hafi verið ófær um að skilja þýðingu veðsetningarinnar og þeirrar áhættu sem hún tók með henni eða skuldskeytingarinnar á þeim tíma sem skjölin voru undirrituð. Þá kom fram í skýrslu Ó-kk-ef M-kk-ef, starfsmanns stefnda, fyrir dóminum að hann hefði átt fund með stefnanda í janúar 2013 þar sem hún hefði virst skilja hvað í skuldbindingum hennar fælist. Af framangreindu verður ekki séð að stefnandi hafi verið fengin til þess að gangast undir veðsetninguna eða skuldskeytinguna fyrir misneytingu, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936.

Stefndi er lífeyrissjóður og um starfsemi hans gilda lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í samræmi við 27. gr. þeirra laga setti stefndi, og áður Sameinaði lífeyrissjóðurinn, sér samþykktir sem staðfestar voru af fjármálaráðherra. Samkvæmt grein 5.5.1 í samþykktunum, áður grein 4.6.1, ber framkvæmdarstjóra stefnda að fylgja útlánareglum sem stjórn stefnda setur. Þegar stefnandi samþykkti veðsetningu fasteignar sinnar voru í gildi lánareglur Sameinaða lífeyrissjóðsins frá 1. október 2001. Í 2. gr. lánareglnanna kom fram að lán væru eingöngu veitt gegn veði í íbúðarhúsnæði „sem umsækjandi á eða er að kaupa“. Heimilt væri þó að lána gegn veði í íbúðarhúsnæði „sem skyldur aðili lántaka á, enda sé lögð fram skrifleg yfirlýsing þess aðila um að hann geri sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hann er að taka á sig“. Í 3. gr. kemur fram að sjóðurinn áskilji sér rétt til að óska eftir skuldayfirliti og greiðslumati lánastofnunar vegna umsókna. Sé skuldastaða með þeim hætti að vafi leiki á greiðsluhæfi lántaka geti sjóðurinn lækkað umbeðna lánsfjárhæð eða hafnað lánveitingu.

Stefnandi telur að stefndi hafi brotið gegn framangreindum lánareglum þar sem veðandlagið hafi hvorki verið eigin húsnæði lántaka né aðila skyldum henni. Eins og fram kom í lánsumsókn voru stefnandi og lántakinn R vinkonur þegar umrætt lán var veitt. Ekki er að finna frekari skilgreiningu á því hvað átt er við með því að um skyldan aðila þurfi að vera að ræða. Á yfirlýsingu sem stefnandi undirritaði vegna veðsetningarinnar var gert ráð fyrir því að greint væri frá tengslum veðeiganda við lántaka. Var þar hægt að merkja við foreldri, tengdaforeldri eða annað, en í síðastgreinda tilvikinu skyldi tilgreina tengslin nánar. Stefnandi hefur meðal annars vísað til dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 379/2015 um túlkun á framangreindri 2. gr. lánareglnanna. Í því máli var um sambærilegt ákvæði að ræða, að því undanskildu að þar er notað orðið „skyldmenni“ en ekki „skyldur aðili“. Hefur túlkun þess ákvæðis því takmarkað gildi fyrir þetta mál. Þegar litið er til tilgangs ákvæðisins um vernd ábyrgðarmanna, laga á þessu sviði og annarra gagna málsins verður að telja að með orðalaginu „skyldur aðili“ hafi ekki verið átt við að nauðsynlegt væri að blóðtengsl væru á milli lántaka og veðeiganda, heldur að þeir tengdust með einhverjum hætti. Samkvæmt því braut stefndi ekki gegn lánareglum sínum með því að fallast á veð í eign vinkonu lántaka.

Stefnandi ritaði undir yfirlýsingu 11. september 2002 til Sameinaða lífeyrissjóðsins vegna lánsveðs. Á yfirlýsingunni kemur fram að hún, sem veiti heimild til þess að veðsetja eign sína fyrir láni lántaka, geri sér ljósa grein fyrir því að veðsetningunni fylgi sú kvöð að lífeyrissjóðurinn muni óska eftir sölu eignar hennar verði ekki staðið í skilum með lánið. Hún hafi kynnt sér skilmála lánsins, kannað fjárhagsstöðu lántaka og kynnt sér að hún sé fær um að endurgreiða lánið. Henni sé einnig fullkunnugt um að lífeyrissjóðurinn hafi ekki og muni ekki kanna fjárhagsstöðu skuldarans og hafi ekki lagt neinn dóm á fjárhagslega getu hennar til að endurgreiða lánið. Samkvæmt framangreindu var stefnanda kynnt með skýrum hætti að ekki væri gert greiðslumat á lántaka heldur væri það á hennar ábyrgð að kynna sér fjárhagsstöðu lántaka. Óumdeilt er að ekki var gert greiðslumat á lántaka, en staða hennar var skoðuð af stefnda með tilliti til iðgjaldagreiðslna hennar og leitað upplýsinga af vanskilaskrá. Lántaki greiddi iðgjöld til lífeyrissjóðsins sem raunar fóru hækkandi eftir lánveitinguna. Þá greiddi hún af láninu í u.þ.b. tíu ár og ekki liggur fyrir fyrir að hún hafi verið á vanskilaskrá. Virðist því ekkert hafa bent til þess að fjárhagsstaða lántaka hafi verið með þeim hætti að draga mætti greiðslugetu hennar í efa. Ekki er mælt fyrir um skyldu til greiðslumats í lánareglum lífeyrissjóðsins, heldur er í 3. gr. þeirra veitt heimild til þess telji stefndi þess þörf. Með hliðsjón af skýrum og ótvíræðum texta yfirlýsingar þeirrar sem stefnandi undirritaði gat hún ekki vænst þess að stefndi framkvæmdi greiðslumat á lántaka. Þá liggja engin gögn fyrir sem benda til þess að greiðslumat á lántaka hefði breytt mati stefnanda á að heimila veðsetningu á fasteign sinni.

Óumdeilt er að stefndi er ekki aðili að samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem gert var 1. nóvember 2001 milli Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja fyrir hönd aðildarfélaga sinna, Sambands íslenskra sparisjóða fyrir hönd sparisjóða, Neytendasamtakanna og viðskiptaráðherra fyrir hönd stjórnvalda. Stefndi var því óbundinn af því samkomulagi, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 429/2015, 221/2016 og 483/2016. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt þeim lögum og reglum sem um starfsemi hans gilda við lánveitinguna. Þá hvíldi ekki nein skylda á honum samkvæmt lögum til þess að framkvæma greiðslumat, sbr. 4. og 12. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.

Stefnandi kveðst ekki hafa fengið tilkynningar frá stefnda um vanskil á láninu eða tilkynningu um stöðu lánsins um hver áramót, sbr. 7. gr., laga nr. 32/2009, utan þess að henni hafi borist ein tilkynning um vanskil í apríl 2012. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009, sem samkvæmt 12. gr. laganna nær til þeirrar ábyrgðar sem um er deilt í málinu, skal ábyrgðarmanni meðal annars send skrifleg tilkynning svo fljótt sem kostur er um vanefndir lántaka og upplýsingar um stöðu láns eftir hver áramót. Skal ábyrgðarmaður vera skaðlaus af vanrækslu á tilkynningarskyldu og ef vanræksla er veruleg skal ábyrgðin falla niður. Óumdeilt er að stefnandi fékk einungis senda eina tilkynningu um vanskil skömmu eftir að til þeirra stofnaðist í apríl 2012. Í framhaldi af því átti stefnandi í viðræðum við stefnda sem enduðu með skilmálabreytingu og skuldskeytingu í janúar 2013. Verður því að líta svo á að stefnandi hafi þegar verið upplýst um vanskilin og verið kunn staða lánsins upp frá því. Það er jafnframt óumdeilt að stefnandi fékk ekki sendar upplýsingar um stöðu lánsins um hver áramót. Það getur þó ekki talist vera veruleg vanræksla, enda var stefnandi upplýst um vanskil þegar til þeirra kom.

Þótt fallast megi á að aðstöðumunur hafi verið á stefnanda og stefnda verður að hafa í huga að stefnandi var á besta aldri þegar hún heimilaði veðsetningu á fasteign sinni og henni var skýrlega gerð grein fyrir skuldbindingu sinni með yfirlýsingu sem hún undirritaði, en ekkert bendir til annars en að hún hafi verið fær um að gera sér grein fyrir því hvað í henni fólst.

Stefnandi hefur borið því við að hún hafi einungis fallist á veðsetningu á fasteign sinni til skamms tíma þar sem lántaki hafi lofað að færa veðið yfir á fasteign sína. Hafi stefnandi samið um það við lántaka liggur ekkert fyrir um að stefnda hafi verið kunnugt um slíkt skilyrði. Þá er óhjákvæmilegt að líta til þess að stefnandi gerði ekki athugasemdir við veðsetninguna. Hún tók að sér að greiða lánið þegar það hafði verið í vanskilum í nokkurn tíma og gerði engar athugasemdir að þessu lútandi fyrr en með bréfi lögmanns árið 2016. Ekkert liggur fyrir um að stefndi hafi nýtt sér vankunnáttu hennar eða aðstöðumun á einhvern hátt við skilmálabreytingu og skuldskeytingu. Þá hefur hér verið komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið brotið gegn lánareglum stefnda við veðsetninguna og því ekki hægt að gera kröfu til þess að stefndi upplýsti um að „brotið hefði verið gegn lánareglum“ við lánveitinguna og veðsetninguna.

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður talið að ekki séu skilyrði til að fallast á kröfu stefnanda um að fella úr gildi veðsetningu, sem hún veitti í fasteign sinni með skuldabréfi til tryggingar á láni Y, samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá eru heldur ekki skilyrði til að fallast á kröfu um ógildingu skuldskeytingar á skuldabréfinu eða endurgreiðslukröfu stefnanda. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

B-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Birta lífeyrissjóður, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, X.

Málskostnaður fellur niður.

B-kvk-nf B-kvk-nf