E-335/2009

Mál þetta sem höfðað var 11. nóvember 2009 var tekið til dóms 9. apríl sl.

Stefnandi er Þ-kk-nf S-kk-nf, Hamrahlið 1, Egilsstöðum.

Stefndi er Kaupfélag Héraðsbúa svf., Kaupvangi 6, Egilsstöðum.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða gjaldfallna skuld samkvæmt eftirlaunasamningi að fjárhæð 500.626 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 250.313 krónum frá 30. september 2009 til 31. október 2009 en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara að krafa stefnanda verði metin sem samningskrafa við nauðasamning stefnda og umkrafðar greiðslur nemi samkvæmt því 21% af samningsbundnum greiðslum með sama hætti og aðrar kröfur samkvæmt nauðasamningi stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar.

I

Stefnandi lýsir málavöxtum svo í stefnu að skuld sú sem sé grundvöllur málssóknar þessarar sé vegna vangoldinna mánaðarlegra greiðslna samkvæmt eftirlaunasamningi stefnda við stefnanda fyrir mánuðina september og október 2009.

Stefnandi hafi um langt árabil verið kaupfélagsstjóri hins stefnda félags. Hinn 1. janúar 1988 hafi stefndi gert eftirlaunasamning við stefnanda. Samkvæmt samningnum hafi stefnanda verið skylt að vera aðili að Samvinnulífeyrissjóðnum með þeim réttindum og skyldum sem þar væru lagðar á sjóðfélaga. Stefnanda hafi verið heimilt að hætta störfum þegar hann hafi náð 65 ára aldri og fá þá eftirlaun. Samkvæmt 3. gr. eftirlaunasamningsins hafi stefndi skuldbundið sig til að greiða stefnanda 90% af kaupfélagsstjóralaunum eins og þau væru á hverjum tíma, en áunnin eftirlaunaréttindi sem stefnandi nyti hjá stefnda skyldu teljast hluti eftirlauna. Stefnandi hafi hætt störfum hjá stefnda á árinu 1989 og hafi tekið eftirlaun samkvæmt samningnum frá þeim degi til mars 1997.

Í janúar 1997 hafi forsvarsmenn stefnda komið að máli við stefnanda og hafi tjáð honum bága fjárhagsstöðu stefnda. Hafi þeir óskað eftir breytingu á eftirlaunasamningnum þannig að eftirlaun stefnanda myndu lækka. Stefnandi hafi fallist á ósk stefnda og hinn 17. janúar 1997 hafi verið undirritað af báðum aðilum svohljóðandi samkomulag:

„Viðbótarsamningur við eftirlaunasamning milli Kaupfélags Héraðsbúa og Þ-kk-ef S-kk-ef. Samningur dags. 1. janúar 1988 milli ofangreindra aðila breytist sem hér segir: 3. gr. fellur út og í staðinn kemur ný grein nr. 3 sem gildir frá og með 18. mars 1992 [hér sé prentvilla en eigi að standa 18. mars 1997]. Eftirlaun skulu vera 75% af kaupfélagsstjóralaunum eins og þau eru á hverjum tíma, þó að hámarki 75% af 300.000,- á mánuði, en allt það telst laun sem greitt er með peningum. Eftirlaun þessi taka sömu breytingum og almennir kjarasamningar frá janúar 1997. Áunnin eftirlaunaréttindi sem kaupfélagsstjóri nýtur hjá KHB skulu teljast hluti eftirlaunanna.“

Stefnandi hafi tekið skert eftirlaun samkvæmt þessum viðbótarsamningi frá og með marsmánuði 1997. Eftirlaun hafi ávallt verið greidd síðasta dag hvers mánaðar fyrir þann mánuð.

Hinn 11. mars 2009 hafi Héraðsdómur Austurlands veitt stefnda heimild til greiðslustöðvunar og hafi sú heimild verið framlengd tvisvar sinnum og hafi átt að renna út 14. september 2009. Þann dag hafi stefndi lagt fram í héraðsdómi beiðni um heimild til nauðasamningsumleitana og hafi slík heimild verið veitt með úrskurði dómsins 21. september 2009 og J-kk-nf J-kk-nf hdl. skipaður umsjónarmaður með nauðasamningsumleitunum.

Stefndi hafi greitt stefnanda umsamin eftirlaun fram að þeim tíma að greiðslustöðvun hafi verið veitt og einnig á greiðslustöðvunartíma, en frá og með 30. september sl. hafi stefndi vanefnt greiðslur samkvæmt eftirlaunasamningnum til stefnanda.

Hinn 25. september 2009 hafi umsjónarmaður ritað bréf til stefnda þar sem vakin hafi verið athygli hans á rétti til að lýsa kröfu á hendur félaginu vegna umleitana um nauðasamning. Lögmaður stefnanda hafi ritað umsjónarmanni bréf 5. október 2009 þar sem áréttaður hafi verið sá skilningur stefnanda að krafa hans samkvæmt eftirlaunasamningnum væri forgangskrafa og ekki samningskrafa í skilningi 1. mgr. 29. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Daginn eftir hafi lögmaður stefnanda ritað bréf til stefnda þar sem sömu skoðun hafi verið lýst og bent á að krafa samkvæmt samningnum væri í vanskilum. Jafnframt hafi verið óskað eftir viðræðum við stefnda um hugsanlega samninga um eingreiðslu á þeim greiðslum sem vænta mætti samkvæmt samningnum til framtíðar, enda lægi fyrir yfirlýsing um bága fjárhagsstöðu stefnda. Þessu bréfi hafi ekki verið svarað, en með bréfi til lögmanns stefnanda 14. október 2009 hafni umsjónarmaður því að um forgangskröfu sé að ræða og lýsi því jafnframt yfir að hann telji að um samningskröfu sé að ræða við nauðasamningsumleitanir og hann hafi tilkynnt stefnda að óheimilt sé að greiða mánaðarlegar greiðslur samkvæmt eftirlaunasamningnum meðan þær standi yfir.

Í greinargerð stefnda er vísað til þess að málavextir séu raktir í stefnu en sagt rétt að árétta aðalatriði málsins. Árið 1988 þegar stefnandi hafi látið af störfum sem kaupfélagsstjóri hjá stefnda hafi verið gerður milli aðila samningur sem beri nafnið „Eftirlaunasamningur“ og liggi fyrir í málinu. Forsendur þessa samnings hafi verið þær að eftirlaunaréttur stefnanda í Samvinnulífeyrissjóðnum hafi verið rýr og þar sem stefnandi næði eftirlaunaaldri árið 1989 hafi greiðslurnar frá stefnda verið hugsaðar sem uppbót á áunnin lífeyrisréttindi í sjóðnum, þannig að hámarkseftirlaun skyldu verða 90% af kaupfélagsstjóralaunum eins og þau væru á hverjum tíma, svo sem greini í 1. gr., sbr. 3. gr. eftirlaunasamningsins. Stefnandi hafi látið af störfum hjá stefnda árið 1988 og hafi tekið við greiðslum samkvæmt samningi þessum allt til ársbyrjunar 1997, er gerður hafi verið viðbótarsamningur og greiðsluhlutfall lækkað og kveðið á um að aldrei yrði fjárhæðin hærri en 75% af 300.000 krónum. Síðan hafi sagt: „Eftirlaun þessi taka sömu breytingum og almennir kjarasamningar frá janúar 1997.“ Frá þeim tíma hafi stefnandi þegið greiðslur frá stefnda í samræmi við framangreinda breytingu og samkvæmt síðustu launaseðlum stefnanda hafi brúttógreiðsla vegna ágúst 2009 verið 352.535 krónur, en frá henni hafi verið dregin „önnur laun“, þ.e greiðsla lífeyris frá Stöfum lífeyrissjóði að fjárhæð 101.851 króna, þannig að brúttólaun frá stefnda vegna ágúst 2009 hafi numið 250.313 krónum. Stefnukröfur varði greiðslur vegna september og október. Ekki sé ágreiningur um grunnfjárhæð greiðslnanna.

Nauðasamningur stefnda hafi verið staðfestur 10. desember 2009.

II

Stefnandi kveðst byggja á því að krafa hans sé umsamin og byggð á bindandi samningi þar sem stefnda sé skylt að greiða honum tiltekna eftirlaunagreiðslu í lok hvers mánaðar á meðan hann lifi. Þessi samningsbundna skylda stefnda gagnvart stefnanda hafi verið vanefnd í tvo mánuði samfellt og stefndi hafi ekki bætt úr þessari vanefnd þrátt fyrir kröfu stefnanda þar um og því beri nauðsyn til málsóknar þessarar.

Kröfufjárhæðin sé miðuð við laun samkvæmt launaseðlum stefnda til stefnanda fyrir júlí og ágúst 2009, en eftirlaunagreiðslur hafi verið óbreyttar allt árið 2009.

Stefnandi vísi þeim hugmyndum stefnda á bug að krafa hans skuli falla undir þá skilgreiningu að teljast samningskrafa í nauðasamningsumleitunum. Meðal annars sé á því byggt að krafa stefnanda sé launakrafa. Krafan sé til komin vegna vinnuframlags sem stefnandi hafi innt af hendi í þágu stefnda og væri krafan sem slík forgangskrafa í bú stefnda ef það hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta, þ.e. krafa um laun og annað endurgjald fyrir þjónustu í skilningi 1. tl. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá sé á því byggt að krafa stefnanda hafi orðið til eftir að heimild hafi verið veitt til nauðasamningsumleitana og þegar af þeirri ástæðu hafi nauðasamningur ekki áhrif á kröfuna.

Um lagarök kveðst stefnandi vísa til almennra lögfestra og ólögfestra reglna íslensks samninga- og kröfuréttar um efndir skuldbindinga. Varðandi andmæli við hugmyndum stefnda um að krafan falli undir nauðasamningsumleitanir sé einkum vísað til 1. og 3. tl. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Stefndi kveðst aðallega krefjast sýknu af kröfum stefnanda þar sem greiðsluskylda hans sé fallin niður fyrir forsendubrest. Stefndi byggi á þeirri málsástæðu að í samningi aðila sé miðað við það að greiðslur til stefnanda skuli miðast við 75% af kaupfélagsstjóralaunum eins og þau séu á hverjum tíma, þó að hámarki 75% af 300.000 krónum á mánuði.

Hið stefnda félag hafi látið af formlegri starfsemi um sama leyti og greiðslustöðvun þess hafi hafist í mars 2009. Kaupfélagsstjóri hafi sagt starfi sínu lausu í janúar 2009 og hafi látið af störfum í lok mars og síðan hafi engin gengt því starfi af þeirri ástæðu að félagið hafi ekki rekið atvinnustarfsemi í eiginlegri merkingu síðan og nánast allar eignir þess hafi verið seldar. Nýir aðilar hafi keypt allan rekstur og fasteignir stefnda og hafi yfirtekið ráðningarsamninga við alla starfsmenn aðra en þá er starfað hafi á skrifstofu félagsins. Starfsmenn á skrifstofu hafi unnið út uppsagnarfrest sinn við frágang og slíkt og hafi fækkað smám saman fram í ágústlok þegar uppsagnarfresti síðasta starfsmannsins hafi lokið. Frá september sl. starfi einungis einn lausráðinn maður með stjórn félagsins við frágang þess og uppgjör og muni hann væntanlega hætta störfum þegar uppgjörum ljúki. Þá verði félagið nær eignalaust og starfsemi þess engin.

Í samningi stefnanda og stefnda greini að greiða skuli stefnanda 75% af kaupfélagsstjóralaunum eins og þau séu á hverjum tíma. Kaupfélagsstjóri hafi ekki starfað fyrir stefnda frá því í mars á síðastliðnu ári og segja megi að við ágústlok 2009 hafi endanlega lokið formlegri starfsemi félagsins með því að síðasti starfsmaðurinn hafi farið af launaskrá. Stefndi líti svo á að í síðasta lagi þá hafi endanlega niður fallið það viðmið sem greiðslur til stefnanda skyldu byggjast á. Þegar ekki starfi lengur kaupfélagsstjóri hjá félaginu og starfsemi þess sé aflögð, sé ekki lengur um að ræða nein laun sem miðað verði við og því hljóti greiðslur samkvæmt samningi aðila líka að falla niður þar sem allar forsendur fyrir greiðslum til stefnanda séu þá brostnar.

Í framhaldi vakni spurning um það hvort stefnandi geti átt kröfu á þeim grundvelli að færður sé liðurinn lífeyrisréttindi í ársreikningum stefnda. Skuldfærsla „lífeyrisréttinda“ í ársreikningum sé byggð á endurskoðunarreglum og lögum um ársreikninga, sbr. nú 27. gr. laga nr. 3/2006, en ekki á raunverulegum verðmætum sem greidd hafi verið inn til félagsins í formi iðgjalda eða annarra greiðslna. Því sé ekki í tilviki stefnanda um nein áunnin réttindi að ræða sem stefnandi geti gert kröfu í eins og raunin sé með áunnin lífeyrisréttindi. Þar af leiðandi sé engin „krafa“ til staðar um greiðslu eftirlauna og forsendur þar með brostnar.

Þessu sé öfugt farið varðandi Samvinnulífeyrissjóðinn, sem stefnandi þiggi lögboðin eftirlaun sín úr. Hann hafi árið 2006 verið sameinaður lífeyrissjóðnum Lífiðn og hafi þessir tveir sjóðir myndað lífeyrissjóðinn Stafi, er stefnandi þiggi nú eftirlaun sín frá. Á heimasíðu lífeyrissjóðsins greini svo varðandi skilgreiningu á grundvelli lífeyrisréttinda sjóðsfélaga: „Grundvöllur lífeyrisréttinda sjóðfélaga eru þau iðgjöld sem greidd hafa verið til sjóðsins. Þau afla réttar til eftirlaunalífeyris, örorku-, maka- og barnalífeyris.“

Greiðslur stefnda til stefnanda byggist ekki á grunni lífeyrisréttinda samkvæmt framansögðu, þar sem ekki hafi verið byggður upp neinn höfuðstóll með iðgjöldum eða öðrum greiðslum, heldur sé um beina mánaðarlega greiðslu að ræða, sem sæki viðmið í laun kaupfélagsstjóra. Stefndi færi greiðslur til stefnanda samkvæmt samningi aðila í reit 02 á launamiða, sbr. afrit slíks skjals í gögnum málsins, sem e.k. þóknun og hafi þar af leiðandi staðið skil á tryggingagjaldi af þóknuninni samkvæmt lögum nr. 113/1990. Athyglisvert sé að stefndi færi launin ekki í reit 21 á launamiða sem eftirlaun eða lífeyri, því sem slík væru þau undanþegin tryggingagjaldi. Staðfesti þessi færsla það að greiðslan til stefnanda sé færð sem þóknun án vinnuframlags til stefnanda þrátt fyrir það að í samningi aðila sé talað um eftirlaun.

Í athugasemd nr. 25 í ársreikningi stefnda fyrir árið 1995 segi svo: „Skuldbinding sem félagið hefur tekið á sig vegna greiðslu eftirlauna hefur ekki verið reiknuð út og færð í ársreikning.“ Á árinu 1995 hafi greiðslan numið um 2 milljónum króna og hafi verið gjaldfærð beint á rekstrarreikning félagsins. Við gerð ársreiknings vegna ársins 1996, sem unninn hafi verið í ársbyrjun 1997, eftir breytingar á samningi aðila um greiðslurnar hafi endurskoðendur stefnda gert þá kröfu að skuldbinding stefnda gagnvart stefnanda yrði færð í ársreikninginn samkvæmt tryggingafræðilegum útreikningi. Sú krafa hafi verið sett fram til þess að fullnægja endurskoðunarskilyrðum um að allar skuldbindingar félags komi fram í ársreikningum þess. Í skýringum nr. 13, 26 og 32 með ársreikningi 1996 komi fram að uppreiknuð krafan næmi 22,2 milljónum króna í árslok 1996. B-kk-nf G-kk-nf tryggingastærðfræðingur hafi frá árinu 1997 reiknað skuldbindinguna út og sé bréf hans varðandi útreikning ársins 2008 meðal gagna málsins.

Samkvæmt því sem hér að framan greini liggi því í hlutarins eðli að sá „höfuðstóll“ sem færður sé á efnahagsreikning stefnda sem „lífeyrisskuldbinding“ sé ekki lífeyrisskuldbinding í hefðbundinni merkingu þess orðs, þar sem hún sé ekki byggð upp af iðgjöldum stefnanda. Höfuðstóllinn sé tryggingastærðfræðilegur útreikningur á þeirri skuldbindingu stefnda sem í samningi aðila felist og stefnandi hafi leitt frá rétt sinn til greiðslna (eftirlauna), að því tilskyldu að forsendur þess samnings séu fyrir hendi. Grundvöllur kröfu stefnanda geti ekki stuðst við 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. þannig að hér geti verið um forgangskröfu að ræða sem greiða beri óháð nauðasamningi stefnda, þar sem ekki sé um að ræða greiðslu fyrir vinnuframlag sem fallið hafi í gjalddaga á síðustu 18 mánuðum fyrir frestdag. Líta verði á kröfu stefnanda sem almenna kröfu, sem byggist á samningi aðila um að stefndi skuli greiða stefnanda tilteknar mánaðarlegar greiðslur samkvæmt nánari skilgreiningu samnings aðila. Þegar forsendur samningsins bresti hljóti greiðslur samkvæmt honum því einnig að falla niður. Greiðslur til stefnanda skuli taka mið af launum kaupfélagsstjóra eins og þau séu á hverjum tíma. Það starfi ekki lengur neinn kaupfélagsstjóri hjá stefnda og starfsemi félagsins sé niður lögð. Þegar af þeirri ástæðu sé ekki hægt að reikna út neinar greiðslur til stefnanda, þar sem það viðmið sem ráðið hafi útreikningi greiðslna til hans sé ekki lengur fyrir hendi. Það verði ekki reiknuð 75% af því sem ekki sé til.

Þá byggi stefndi sýknukröfu sína til vara á því að honum hafi ekki verið heimilt að greiða kröfuna eins og hún sé fram sett í stefnu. Þegar krafan hafi verið sett fram hafi félagið fengið heimild til nauðasamningsumleitana við lánardrottna sína. Með bréfi umsjónarmanns með nauðasamningsumleitunum til stefnanda 25. september 2009 hafi honum verið tilkynnt um nauðasamningsumleitanirnar. Lögmaður stefnanda hafi svarað umsjónarmanni með bréfi 5. október og hafi þar talið að krafa stefnanda nyti stöðu sem krafa samkvæmt 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. og væri því ekki samingskrafa. Jafnframt hafi hann ritað stefnda bréf 6. október 2009 og hafi óskað eftir samningum um eingreiðslu vegna kröfunnar. Umsjónarmaður með nauðasamningsumleitunum hafi svarað lögmanni stefnanda með bréfi 14. október 2009. Þar hafi umsjónarmaðurinn talið að um samningskröfu væri að ræða, en hafi jafnframt tilkynnt að krafan yrði ekki tekin á kröfuskrá vegna ágreinings um stöðu hennar og atkvæðisréttur myndi ekki fylgja henni. Á grundvelli þessa svarbréfs hafi stefndi talið hendur sínar bundnar til þess að ráðstafa kröfunni á nokkurn hátt og því óheimilt að greiða kröfuna og hafi því ekki svarað bréfi lögmanns stefnanda frá 6. október 2009. Þann 2. nóvember sama ár hafi stefnandi gefið út stefnu í máli þessu sem snúist um það hvort stefnda beri að greiða stefnanda, skv. samningi aðila frá 1. janúar 1988 með síðari breytingum, mánaðarlegar greiðslur fyrir september og október 2009.

Til vara byggir stefnandi á því að viðurkenna beri að krafa stefnanda sé samningskrafa við nauðasamning stefnda og mánaðarlegar greiðslur skuli því nema 21% af fyrri greiðslum með sama hætti og aðrar kröfur samkvæmt staðfestum nauðasamningi stefnda.

Vísað sé til bréfs umsjónarmanns með nauðasamningi stefnda, þar sem umsjónarmaður meti kröfu stefnanda sem samningskröfu en tilkynni jafnframt að vegna ágreinings um hana verði hún ekki tekin á kröfuskrá og að atkvæðisréttur muni ekki fylgja henni. Umsjónarmaður hafi þarna aðeins tekið tillit til kröfunnar eins og hún hafi verið fram sett, þ.e sem ætlaðar gjaldfallnar greiðslur eftir uppkvaðningu úrskurðar héraðsdóms um heimild stefnda til nauðasamningsumleitana. Umsjónarmaður hafi boðið stefnanda að koma að röksemdum sínum fyrir því að krafa hans væri forgangskrafa en stefnandi hafi kosið að gera það ekki, heldur gefa út stefnu í máli þessu. Því hafi ekki verið fjallað um eðli stefnukröfunnar í máli þessu í nauðasamingsferlinu.

Sé litið fram hjá því að forsendur fyrir greiðslum til stefnanda séu brostnar þá vakni spurning um eðli stefnukröfunnar. Svo sem fyrr sé rakið sé ekki um að ræða lífeyrisskuldbindingu samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og sá „höfuðstóll“ sem tilgreindur sé sem „lífeyrisskuldbinding“ í ársreikningum stefnda sé ekki byggður upp af iðgjöldum stefnanda, heldur sé hér um beinan samning aðila að ræða, þar sem stefndi lofi að greiða stefnanda mánaðarlega greiðslu samkvæmt nánari forsendum til þess að bæta honum upp lélegan eftirlaunarétt hans í Samvinnulífeyrissjóðnum. Hér sé því um tvíhliða samning aðila að ræða sem eigi það eitt skylt við lífeyrisskuldbindingu að vera mánaðarleg greiðsla fjárhæðar af eigin fé stefnda og samningurinn sé kallaður eftirlaunasamningur. Samningur þessi styðjist ekki við ákvæði neinna tilgreindra laga eða kjarasamninga, heldur sé hér um að ræða frjálsan samning aðila um einhliða greiðslur annars aðilans til hins.

Með vísan til þess sem rakið sé í málsástæðukafla varðandi aðalkröfu hér að framan sé því augljóst að teljist stefnandi eiga einhvern rétt í máli þessu þá beri að endurreikna kröfu hans miðað við nauðasamning stefnda, sem kveði á um að stefndi skuli greiða 21% af samningskröfum. Mánaðarlegar greiðslur stefnda til stefnanda næmu því væntanlega 21% af fjárhæð þeirra greiðslna sem stefnandi hafi notið. Miðað við að samkvæmt síðasta launaseðli stefnanda vegna ágústmánaðar 2009 hafi greiðslan numið 250.313 krónum, þá næmi hver greiðsla til stefnanda, að teknu tilliti til nauðasamnings stefnda, 52.566 krónum.

Um lagarök kveðst stefndi vísa til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingar og efndir þeirra, sem og almennra reglna um forsendubrest. Varðandi skilgreiningu lífeyrisréttinda sé vísað til laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda, einkum 2. gr. sem og III. kafla laganna. Vísað sé til ákvæða 27. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006 og 1. gr., 4. gr. og 7. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 113/1990 um tryggingagjald. Þá sé um málskostnaðarkröfu vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Samningi aðila er nánar lýst hér að framan þar sem rakinn er málatilbúnaður þeirra. Ekki er ágreiningur um fjárhæð þeirra tveggja greiðslna samkvæmt samningnum sem stefnandi krefur um í málinu. Skyldi mánaðarleg greiðsla samkvæmt samningnum greiðast síðasta dag hvers mánaðar. Greiðsluviðmið, eftir að samningi aðila var breytt árið 1997, var að stefnandi skyldi fá greiddan beint frá stefnda mismuninn á lífeyrisgreiðslum sem stefnandi á rétt á frá lífeyrissjóði vegna starfa sinna í þágu stefnda og 75% af kaupfélagsstjóralaunum, þó að hámarki af 300.000 krónum. Síðastnefnd tala skyldi hækka með launaþróun. Samningurinn skyldi renna sitt skeið á enda þegar stefnandi og, ef við ætti, eftirlifandi maki stefnanda félli frá. Önnur lausnarskilyrði er ekki að finna í samningnum.

Fyrir liggur að stefndi greiddi stefnanda hina umsömdu fjárhæð í hverjum mánuði samkvæmt samningi, síðast í lok ágústmánaðar 2009. Nam síðasta greiðslan 250.313 krónum. Krafa stefnanda er um greiðslu á sömu fjárhæð fyrir mánuðina september og október 2009.

Stefndi fékk heimild til greiðslustöðvunar 11. mars 2009 og var heimildin framlengd þrisvar, síðast 14. september sama ár. Þann 21. sama mánaðar var félaginu veitt heimild til að leita nauðasamnings. Komst samningurinn á og var staðfestur 10. desember 2009.

Eins og ráða má af því sem að framan segir voru mánaðarlegar greiðslur samkvæmt samningi aðila sem gjaldféllu á greiðslustöðvunartíma greiddar. Í málinu liggur hins vegar fyrir bréf umsjónmarmanns með nauðasamningsumleitunum til lögmanns stefnanda dags. 14. október 2009 þar sem hann upplýsir lögmanninn um að hann hafi kynnt stjórn stefnda þá afstöðu sína að félaginu væri ekki heimilt að inna af hendi frekari greiðslur samkvæmt margnefndum samningi aðila og hann liti svo á að umrædd krafa sé samningskrafa, en yrði ekki talin forgangskrafa skv. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá er lögmanni stefnanda boðið að færa fram frekari röksemdir fyrir fullyrðingum sínum um stöðu kröfunnar í skuldaröð og tekið fram að ef umsjónarmaður féllist á röksemdirnar yrðu mánaðarlegar greiðslur heimilaðar. Ekki liggur fyrir hvort og þá hver samskipti áttu sér stað milli aðila, og eftir atvikum umsjónarmanns með nauðasamningsumleitunum, eftir þetta, en nauðasamningur stefnda var staðfestur með úrskurði 10. desember 2009. Þar var kveðið á um greiðslu 21% samningskrafna og að kröfur að 100.000 krónum greiddust að fullu. Greiðslu skyldi inna af hendi með peningum í einu lagi tveimur vikum eftir að samningur teldist kominn á.

Stefndi krefst í fyrsta lagi sýknu þar sem forendur hafi brostið fyrir samningi aðila. Vísar hann þar einkum til þess að samkvæmt samningnum skyldu greiðslur taka mið af launum kaupfélagsstjóra eins og þau væru á hverjum tíma. Kaupfélagsstjóri hafi ekki starfað í félaginu síðan í mars 2009 og síðasti maður hafi farið af launaskrá í lok ágúst sama ár. Séu þau viðmið sem mælt er fyrir um í samningnum því ekki lengur fyrir hendi þar sem enginn kaupfélagsstjóri starfi hjá félaginu eða neinn annar starfsmaður sem gegni sambærilegri stöðu. Starfsemi félagsins sé engin og sjóðir þess nánast tómir eftir að greiðslur samkvæmt nauðasamningi hafi verið inntar af hendi. Ekki sé fyrirhugað að félagið hefji starfsemi að nýju.

Tilefni þess að svo er komið fyrir hinu stefnda félagi sem hér að framan er lýst eru rekstarerfiðleikar þess sem leiddu til þess að í kjölfar greiðslustöðvunar var nauðasamningur félagsins staðfestur og fengu kröfuhafar aðeins greiðslu sem nam 21% krafna. Leiddi þetta m.a. til þess að enginn starfsmaður starfar lengur hjá stefnda og þar af leiðandi enginn sem þiggur laun hjá félaginu sem miða mætti greiðslur til stefnanda við. Reglur um forsendubrest eru óskráðar og felst í þeim að samning megi ógilda ef veruleg forsenda samningsaðila fyrir loforði sínu brestur eða reynist röng. Forsendan þarf að hafa verið ákvörðunarástæða samningsaðilans og gagnaðilanum mátt vera það ljóst að svo væri. Framangreindar reglur eru þó ekki fortakslausar því sumar forsendur eru þess eðlis að ekki er unnt að fallast á að samningur verði ógildur þó þær gangi ekki eftir. Að mati dómsins er sú forsenda sem stefndi kveður brostna af síðastgreindum meiði. Telja verður það meginreglu að forsendubrestur sem á sér rót í fjárþroti skuldara leiði ekki til brottfalls skyldu hans til að efna samning sinn nema fleira komi til. Hefur stefndi ekki fært fram fullnægjandi rök fyrir því hvers vegna krafa stefnanda, sem er að efni til óumdeild, eigi ekki að hljóta sömu meðferð og aðrar kröfur sem á stefnda hvíldu og féllu eftir atvikum undir nauðasamning hans. Eru því ekki efni til að fallast á sýknukröfu stefnda á þeim grundvelli að forsendur hafi brostið fyrir samningi aðila.

Ekki eru efni til að fallast á sýknukröfu stefnda á þeim grunni að umsjónarmaður með nauðasamningsumleitunum hafi ekki heimilað frekari greiðslur samkvæmt samningnum. Nauðasamningur komst á í desember 2009 og frá þeim tíma ber stefndi greiðsluskyldu hver sem afstaða umsjónarmanns kann að hafa verið til kröfunnar. Stendur því eftir deila aðila um það hvort krafa stefnanda falli undir nauðasamning stefnda við lánardrottna sína eða ekki.

Í 1. mgr. 29. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. kemur fram að þær kröfur á hendur skuldaranum sem séu ekki undanþegnar áhrifum nauðasamnings og falli ekki niður vegna hans eftir ákvæðum 28. gr. sömu laga nefnist samningskröfur. Deila aðilar um hvort kröfur stefnanda teljist samningskröfur og sæti þá lækkun samkvæmt nauðasamningi eða þær beri að greiða að fullu þar sem þær séu undanþegnar áhrifum nauðasamningsins á grundvelli 1. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991. Hefur stefnandi aðallega byggt á því að kröfur hans hafi orðið til eftir að úrskurður hafi gengið um heimild til nauðasamningsumleitana og falli því undir 1. tl. síðastnefndrar lagagreinar en til vara að kröfurnar séu launakröfur sem falli undir 3. tl. ákvæðisins sbr. 1. tl. 1. mgr. 112. gr. sömu laga.

Samningur aðila var gerður 1. janúar 1988 og er það mat dómsins að þá hafi þær tvær kröfur stofnast sem hér er krafið um greiðslu á, auk þeirra krafna sem gjaldféllu mánaðarlega á samningstímanum og sem þegar hafa verið greiddar, og þeirra krafna sem nú eru gjaldfallnar eða eiga eftir að gjaldfalla allt þar til að lausnarskilyrði samningsins koma fram. Breytir það engu um stofnun krafnanna þótt fjárhæð þeirra hafi átt að sæta breytingum í samræmi við tiltekin skilyrði í samningi aðila, sbr. og breytingu á samningi aðila frá 1997. Í þessu samhengi þarf og að hafa í huga að stefnandi hafði fullefnt sínar skyldur samkvæmt samningnum þegar hann lét af störfum á árinu 1989. Er því ekki unnt að fallast á þá málsástæðu stefnanda að kröfur hans hafi orðið til eftir að úrskurður gekk um heimild til að leita nauðasamnings þó gjalddagi þeirra hafi verið eftir þann dag. Er því ekki fallist á að kröfur stefnanda verði felldar undir 1. tl. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991.

Stefnandi byggir til vara á því að kröfur hans séu undanþegnar nauðasamningi vegna ákvæði 3. tl. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991 þar sem um sé að ræða launakröfu. Hefði krafan notið forgangs sem slík ef bú stefnda hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta, sbr. 1. tl. 1. mgr. 112. gr. sömu laga. Stefndi hefur mótmælt því að krafan geti talist launakrafa í eiginlegum skilningi og telur að hún verði ekki með réttu felld undir nefnt lagaákvæði.

Stefnandi var starfsmaður stefnda og var sá samningur sem um er rætt í máli þessu gerður við hann af því tilefni. Af 1. tl. 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 má ráða að krafa um laun og annað endurgjald fyrir vinnu í þjónustu þrotamanns sé forgangskrafa og þar með ekki samningskrafa, sbr. undantekningarákvæði 3. tl. 1. mgr. 28. gr. sömu laga. Þetta á þó ekki við um allar launakröfur því skilyrði er að þær hafi fallið í gjalddaga á síðustu átján mánuðum fyrir frestdag. Frestdagur í máli þessu telst sá dagur þegar beiðni barst héraðsdómi um heimild til greiðslustöðvunar sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 21/1991, sem var 5. mars 2009. Báðar þær kröfur sem stefnandi krefst greiðslu á gjaldféllu eftir frestdag og því ekki innan þess tímabils sem kveðið er á um í 1. tl. 1.. mgr. 112. gr. sömu laga. Ekki verður heldur séð að ákvæði 2. mgr. sömu lagagreinar gæti leitt til þess að kröfunni yrði skipað í skuldaröð sem forgangskröfu. Þegar af þessari ástæðu er ekki unnt að fallast á með stefnanda að kröfur hans verði felldar undir nefndan 1. tl. 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. tl. 1. mgr. 28. gr. sömu laga.

Verður samkvæmt framansögðu að fallast á með stefnda að kröfur stefnanda séu samningskröfur við nauðasamningsumleitanir stefnda, sbr. 1.mgr. 29. gr. laga nr. 21/1991. Þá verður í samræmi við ákvæði 4. mgr. 30. gr. laga nr. 21/1991 að leggja kröfur stefnanda saman þannig að úr verði ein samningskrafa að fjárhæð 500.626 krónur. Sú krafa greiðist í samræmi við skilmála nauðasamnings, sbr. 2. mgr. 31. gr. laga nr. 21/1991, fyrst með greiðslu á 100.000 krónum og síðan með greiðslu á 21% af eftirstöðvum eða samtals 184.131 króna. Nauðasamningur var staðfestur með úrskurði 10. desember 2009 og telst hafa komist á þann dag, sbr. 1. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991. Mælt var fyrir um það í nauðasamningi að samningskröfur skyldu greiðast í einu lagi tveimur vikum eftir að nauðasamningur teldist kominn á, en sá dagur er 24. desember 2009. Verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda dráttarvexti frá og með næsta degi.

Í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 21/1991 greinir að nauðasamningur hafi það í för með sér, án tillits til samninga, laga eða annarra reglna að allar samningskröfur falli sjálfkrafa í gjalddaga gagnvart skuldaranum. Þrátt fyrir að stefnandi hafi ekki í máli þessu sett fram allar kröfur sínar samkvæmt samningi aðila í samræmi við þann áskilnað sem lesa má úr síðastnefndu lagaákvæði, sbr. og ákvæði 4. mgr. 30. gr. sömu laga um samlagningu allra samningskrafna sama kröfuhafa verður það ekki talið standa því í vegi að leysa megi úr ágreiningsefni máls þessa eins og það er fram sett af hálfu aðila, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 21/1991.

Að virtu öllu því sem að framan greinir verður krafa stefnanda tekin til greina að hluta með dráttarvöxtum allt eins og nánar greinir í dómsorði.

Með vísan til 3. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

H-kk-nf B-kk-nf dómstjóri kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, Kaupfélag Héraðsbúa svf., greiði stefnanda, Þ-kk-þgf S-kk-þgf, 184.131 krónu, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. desember 2009 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf B-kk-nf