E-220/2013

Mál þetta, sem dómtekið var 20. nóvember 2013, var höfðað 15. janúar sama ár af J-kk-þgf Þ-kk-þgf J-kk-þgf, með lögheimili í Bretlandi, á hendur I-kk-þgf F-kk-þgf V-kk-þgf, Granaskjóli 18, Reykjavík, R-kk-þgf T-kk-þgf, Aðaltúni 20, Mosfellsbæ og DV ehf., Tryggvagötu 11, Reykjavík, til ómerkingar ummæla og greiðslu miskabóta.

Dómkröfur stefnanda eru:

1. Á hendur stefnda R-kk-þgf T-kk-þgf:

Að eftirfarandi ummæli sem birt voru á forsíðu DV 12. – 13. nóvember 2012 í 131. tbl. 102. árg., verði ómerkt:

a. „Laumaði stórfé úr landi“

b. „Dulbúið sem lánaviðskipti“

c. „Hundruð milljóna millifærð“

2. Á hendur stefnda I-kk-þgf F-kk-þgf V-kk-þgf:

Að eftirfarandi ummæli sem birt voru á bls. 8 í DV 12. – 13. nóvember 2012 í 131. tbl. 102. árg., verði ómerkt:

a. „J-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf hefur staðið í hundruð milljóna fjármagnsflutningum frá Íslandi á síðastliðnum árum í trássi við gjaldeyrishaftalögin.“

b. „Hefur flutt hundruð milljóna úr landi.“

c. „Þegar fjármunirnir eru komnir frá Íslandi og inn á erlenda bankareikninga greiðir lántakandinn peningana aftur til lánveitandans.“

d. „J-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf, fyrrverandi stjórnarformaður Byrs og einn af erfingjum Nóatúns á sínum tíma, hefur flutt mörg hundruð milljónir króna í erlendum gjaldeyri frá Íslandi á þessu ári og því síðasta.“

e. „Eini tilgangurinn með viðskiptunum er að koma gjaldeyri út úr landinu í trássi við höftin þó svo að viðskiptin sé(u) skilgreind sem lán.“

3. Á hendur stefndu R-kk-þgf og I-kk-þgf F-kk-þgf saman:

Að þeir verði dæmdir óskipt (in solidum) til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 3.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þingfestingardegi málsins, 17. janúar 2013, til greiðsludags.

Að þeir verði dæmdir óskipt (in solidum) til að greiða stefnanda 400.000 krónur til að standa straum af birtingu dómsins og forsendna hans í tveimur dagblöðum, Morgunblaðinu og Fréttablaðinu, og tveimur netmiðlum, www.visir.is og www.mbl.is.

4. Á hendur stefnda DV ehf.:

Að stefnda verði dæmt til að birta dómsforsendur og dómsorð í málinu í ritmiðlinum DV og á netmiðlinum www.dv.is í næstu útgáfum beggja miðla eftir dómsuppsögu að viðlögðum 50.000 króna dagsektum frá þeim útgáfudögum að telja.

5. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmdir óskipt (in solidum) til að greiða honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðaryfirliti sem lagt verður fram við aðalmeðferð málsins, að viðbættum virðisaukaskatti.

Aðalkrafa stefndu í greinargerð þeirra var að málinu yrði vísað frá dómi. Ákveðið var að munnlegur málflutningur um þá kröfu færi fram 6. maí 2013. Þann dag upplýsti lögmaður stefndu að allir stefndu féllu frá aðalkröfu sinni um frávísun málsins.

Endanlegar dómkröfur stefndu eru þær að stefndu verði sýknaðir af kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða hverjum stefnda fyrir sig málskostnað að skaðlausu.

Yfirlit málavaxta og ágreiningsefna

Samkvæmt því sem greinir í gögnum málsins eru málavextir þeir að 12. nóvember 2012 birtist í DV frétt um að stefnandi hefði flutt fjármagn úr landi með lánveitingum í erlendum gjaldeyri til bresks félags, CCP Systems Ltd. Lánin séu til skamms tíma og skuli endurgreiðast með vöxtum, en þegar peningarnir séu komnir frá Íslandi og inn á erlenda bankareikninga greiði lántakandi stefnanda peningana til baka en fái sjálfur prósentur af þeirri upphæð sem flutt sé út. Þó svo að viðskiptin séu skilgreind sem lán sé eini tilgangurinn með þeim sá að koma gjaldeyri út úr landinu í trássi við gjaldeyrishöft. Fram kom í fréttinni að DV hefði haft samband við fangelsið þar sem stefnandi afplánar refsingu og óskað eftir viðtali við hann. Skilin hefðu verið eftir skilaboð og hann beðinn um að hringja í blaðamann til að svara spurningum um lánaviðskipti hans við CCP Systems Ltd., en stefnandi hafi ekki hringt til baka.

Umfjöllun blaðsins var sett þannig fram að á forsíðu 12. nóvember 2012 var birt mynd af stefnanda og nafn hans með fyrirsögninni „Laumaði stórfé úr landi“, en krafist er ómerkingar á þeim ummælum samkvæmt lið 1a í dómkröfum stefnanda á hendur stefnda R-kk-þgf T-kk-þgf ritstjóra. Á forsíðunni voru einnig birt ummælin „Dulbúið sem lánaviðskipti“ og „Hundruð milljóna millifærð“ sem krafist er ómerkingar á samkvæmt liðum 1b og 1c í dómkröfum á hendur ritstjóranum. Þá var á bls. 8 birt mynd af stefnanda og þau ummæli sem krafist er ómerkingar á í dómkröfum á hendur stefnda I-kk-þgf F-kk-þgf V-kk-þgf í liðum 2a, 2b, 2c, 2d og 2e, en sú frétt er merkt honum. Fréttin og forsíðan var einnig birt á veffréttamiðli DV sama dag.

Stefnandi sendi yfirlýsingu til fréttamiðla sama dag og umfjöllunin birtist, þar sem fram kemur að það sé rangt að hann hafi flutt mörg hundruð milljónir króna í erlendum gjaldeyri frá Íslandi á því ári og því síðasta. Hið rétta sé að hann hafi lánað CCP Systems Ltd. samkvæmt þremur lánasamningum, samtals andvirði um 30 milljón króna. Um hefðbundna lánasamninga hafi verið að ræða sem hafi ekkert með lög um gjaldeyrishöft að gera. Því sé það rangt að lánin séu í trássi við gjaldeyrishaftalögin. Allt útlit sé fyrir að féð muni glatast. Með fullri auðmýkt sé minnt á að dæmdir menn séu ekki réttlausir og að þeir eigi rétt á sanngjarnri umfjöllun eins og aðrir menn. Yfirlýsingin var birt í DV 14. nóvember 2012 en samhliða var birt frétt stefnda I-kk-ef F-kk-ef um efni yfirlýsingarinnar, þar sem m.a. kemur fram að DV hafi heimildir fyrir því að ekki hafi verið um hefðbundna lánasamninga að ræða, þeir hafi verið upp á talsvert meira en 30 milljónir króna og að stefnandi hafi fengið fjármunina aftur eftir að búið hafi verið að millifæra þá úr landi.

Í tölvupóstsamskiptum milli lögmanns stefnanda annars vegar og stefndu I-kk-ef F-kk-ef V-kk-ef og R-kk-ef T-kk-ef hins vegar dagana 13. og 14. nóvember 2012 kemur m.a. fram að lögmaður stefnanda skoraði á stefnda I-kk-þf F-kk-þf að kanna hvort gögn væru fyrir hendi sem styðji fullyrðingar sem fram komi í fréttinni. Fór hann fram á það að umfjöllunin yrði dregin til baka og að stefnandi yrði beðinn afsökunar á því að farið hefði verið með rangt mál. Stefndi I-kk-nf F-kk-nf krafði lögmanninn á móti um svör stefnanda við spurningum um ástæður og tilgang lánveitinga stefnanda til CCP Systems Ltd. og um það hverjir væru aðstandendur þess félags. Hvorugur varð við áskorunum hins, en tölvupóstsamskiptunum lyktaði með því að af hálfu beggja var vísað til þess að málið yrði borið undir dómstóla, þar sem atvik gætu skýrst. Stefnandi hefur lagt umrædda lánasamninga fram í málinu.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi styðji kröfur sínar við eftirtaldar málsástæður og lagarök. Ummæli í tölulið 2 í dómkröfum hafi birst í grein á bls. 8 í DV 12. nóvember 2012 og sé stefndi I-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf nafngreindur sem höfundur þeirrar greinar. Sé honum því stefnt sem höfundi greinarinnar með heimild í a-lið 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, en samkvæmt ákvæðinu beri einstaklingur ábyrgð á því efni sem hann ritar í eigin nafni. Ummæli í tölulið 1 í dómkröfum hafi birst á forsíðu 131. tbl. DV 12. nóvember 2012, en nafngreinds höfundar sé þar ekki getið. Venja sé að telja fyrirsagnir á forsíðu til ritstjórnarefnis. Af þeim ástæðum sé kröfu um ómerkingu ummæla á forsíðu aðallega beint að stefnda R-kk-þgf T-kk-þgf, sem sé ritstjóri blaðsins og ábyrgðarmaður þess, sbr. c-lið 1. mgr. 51. gr. fjölmiðlalaga.

Stefnandi byggi kröfur sínar um ómerkingu ummæla á því að ummælin séu ósönn og meiðandi og til þess fallin að valda honum og fjölskyldu hans miklum álitshnekki. Í framangreindri umfjöllun stefndu um stefnanda í heild, fyrirsögnum og framsetningu efnis, felist aðdróttanir í hans garð sem eigi sér enga stoð í raunveruleikanum. Eðlileg lánsviðskipti séu gerð tortryggileg, auk þess sem því sé beinlínis haldið fram að stefnandi hafi brotið lög. Stórar myndir hafi verið birtar af honum og hann sýndur sem einstaklingur sem hundruð milljóna ef ekki milljarðar fari í gegnum hendur á og sem hann flytji úr landi í bága við gjaldeyrishöft. Þannig fái lesendur þá mynd af honum að hann stundi ólögleg viðskipti þar sem háar fjárhæðir séu undir. Hið rétta sé að stefnandi hafi lánað fyrirtækinu CCP Systems Ltd. samkvæmt þremur lánasamningum samtals að jafnvirði 30 milljónir króna, en þar af hafi einn verið framlengdur. Ekkert af þeim peningum hafi komið frá Íslandi en stefnandi hafi átt lögheimili erlendis um nokkurra ára skeið. Stefnandi hafi aðeins fengið lítinn hluta lánsfjárhæðarinnar greiddan til baka eða um 14%. Bendi margt til þess að eftirstöðvarnar séu tapaðar. Áður en umfjöllunin hafi birst í DV hafi stefnandi snúið sér til lögmanns og beðið um aðstoð við innheimtu á kröfunni. Fráleitt sé því það sem komi fram í umfjöllun DV að hann hafi greitt peninga í trássi við gjaldeyrishöft og fengið þá greidda til baka um leið og þeir hafi komist í erlenda höfn eins og fram komi í grein stefnda I-kk-ef F-kk-ef á bls. 8 í hinu tilgreinda tölublaði DV.

Kröfuliður 1:

Laumaði stórfé úr landi.

Stefnandi haldi því fram að það sé beinlínis rangt sem haldið sé fram að hann hafi laumað stórfé úr landi. Gefið sé í skyn að stefnandi hafi aðhafst í trássi við gjaldeyrishöft og þannig orðið sekur um refsiverðan verknað. Sannleikurinn sé sá að þeir peningar, að jafnvirði 30.000.000 íslenskra króna, sem stefnandi hafi lánað CCP Systems Ltd., hafi komið erlendis frá, en stefnandi hafi um nokkurra ára skeið átt lögheimili í Bretlandi. Stefndu hafi ekki lagt fram nein gögn sem renni stoðum undir hina tilgreindu fullyrðingu. Þeir verði því að bera halla af því.

Dulbúið sem lánaviðskipti.

Stefnandi haldi því fram að með þessu orðalagi séu stefndu að halda því fram að hann hafi verið að brjóta lög með því að fara fram hjá gjaldeyrishöftum og þannig orðið sekur um refsiverðan verknað. Helst sé að skilja að um sé að ræða málamyndagerninga sem snúist um eitthvað annað en þeir geri í raun. Fullyrt sé að stefnandi fái peningana til baka um leið og þeir komi í erlenda höfn. Hið rétta sé að um sé að ræða þrjá lánasamninga að jafnvirði 30.000.000 króna sem stefnandi hafi að litlum hluta fengið endurgreidda eða um 14%. Þeir peningar hafi ekki komið frá Íslandi í trássi við gjaldeyrishöft. Stefndu hafi ekki lagt fram nein gögn sem renni stoðum undir hina tilgreindu fullyrðingu. Þeir verði því að bera halla af því.

Hundruð milljóna millifærð.

Hér sé gefið í skyn að stefnandi hafi komið stórum fjárhæðum úr landi í bága við gjaldeyrishöft og þannig orðið sekur um refsiverðan verknað. Fjárhæðin virðist algerlega úr lausu lofti gripin og til þess eins fallin að gera frásögnina áhrifameiri. Stefndu hafi ekki lagt fram nein gögn sem renni stoðum undir hina tilgreindu fullyrðingu. Þeir verði því að bera halla af því.

Kröfuliður 2:

J-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf hefur staðið í hundruð milljóna fjármagnsflutningum frá Íslandi á síðastliðnum árum í trássi við gjaldeyrishaftalögin.

Hér sé gefið í skyn að að stefnandi hafi brotið lög og gerst sekur um refsiverðan verknað. Að öðru leyti vísist til umfjöllunar að framan. Stefndu hafi ekki lagt fram nein gögn sem renni stoðum undir hina tilgreindu fullyrðingu. Þeir verði því að bera halla af því.

Hefur flutt hundruð milljóna úr landi.

Gefið sé í skyn að stefndi hafi framið lögbrot og sé sekur um refsiverðan verknað. Að öðru leyti vísist til umfjöllunar að framan. Stefndu hafi ekki lagt fram nein gögn sem renni stoðum undir hina tilgreindu fullyrðingu. Þeir verði því að bera halla af því.

Þegar fjármunirnir eru komnir frá Íslandi og inn á erlenda bankareikninga greiðir lántakandinn peningana aftur til lánveitandans.

Stefnandi haldi því fram að með þessu orðalagi séu stefndu að halda því fram að hann hafi verið að brjóta lög með því að fara fram hjá gjaldeyrishöftum og þannig orðið sekur um refsiverðan verknað. Orðalagið gefi til kynna að um sé að ræða málamyndagerninga sem snúist um eitthvað annað en þeir geri í raun. Fullyrt sé að stefnandi fái peningana til baka um leið og þeir komi í erlenda höfn sem sé rangt, en stefnandi hafi ekki fengið lánsféð endurgreitt nema að litlu leyti. Vísað sé að öðru leyti til umfjöllunar að framan. Stefndu hafi ekki lagt fram nein gögn sem renni stoðum undir hina tilgreindu fullyrðingu. Þeir verði því að bera halla af því.

J-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf, fyrrverandi stjórnarformaður Byrs og einn af erfingjum Nóatúns á sínum tíma, hefur flutt mörg hundruð milljónir króna í erlendum gjaldeyri frá Íslandi á þessu ári og því síðasta.

Hér sé gefið í skyn að stefndi hafi flutt stórar fjárhæðir úr landi fram hjá gjaldeyrishöftum og þannig gerst sekur um refsiverðan verknað sem sé fjarri sanni. Vísað sé að öðru leyti til umfjöllunar að framan. Stefndu hafi ekki lagt fram nein gögn sem renni stoðum undir hina tilgreindu fullyrðingu. Þeir verði því að bera halla af því.

Eini tilgangurinn með viðskiptunum er að koma gjaldeyri út úr landinu í trássi við höftin þó svo að viðskiptin sé(u) skilgreind sem lán.

Gefið sé í skyn að stefndi hafi haft þann ásetning að brjóta lög um gjaldeyrishöft og þannig orðið sekur um refsiverðan verknað. Stefndu hafi ekki lagt fram nein gögn sem renni stoðum undir hina tilgreindu fullyrðingu. Þeir verði því að bera halla af því.

Í umfjöllum stefndu felist órökstuddar ásakanir um refsivert athæfi. Byggi stefnandi á því að ummælin um hann í DV, bæði í ritmiðlinum og netmiðlinum, feli í sér brot gegn 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga og því beri að ómerkja hin tilgreindu ummæli með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Öll hin tilgreindu ummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg og til þess fallin að sverta mannorð og æru stefnanda og valda honum og fjölskyldu hans harmi og tilfinningalegu tjóni. Þá byggi stefnandi á því að þó að tjáningarfrelsi sé meginregla samkvæmt stjórnarskránni, séu því settar skorður í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar vegna réttinda og mannorðs annarra. Mannorð hans hafi verið fótum troðið með umfjöllun DV. Hagsmunir hans af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Stefnandi bendi á það í þessu samhengi að hann hafi boðið stefndu upp á að draga ummælin um hann til baka og biðjast afsökunar á þeim eða leggja ella fram gögn sem réttlættu umfjöllunina um hann. Stefndu hafi ekki orðið við því en haldið þvert á móti umfjölluninni áfram næstu daga á eftir.

Kröfuliður 3:

Stefnandi geri kröfu um að stefndu I-kk-nf F-kk-nf og R-kk-nf verði dæmdir óskipt (in solidum) til að greiða honum 3.000.000 króna í miskabætur, ásamt dráttarvöxtum frá þingfestingardegi málsins. Á því sé byggt að ummæli stefndu og umfjöllunin í heild sinni hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn stefnanda þannig að skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu uppfyllt. Byggi stefnandi á því að tilvitnuð ummæli stefndu hafi fengið mjög á stefnanda og fjölskyldu hans enda úr lausu lofti gripin. Þau hafi í raun liðið sálarkvalir. Ein dætra hans hafi t.d. brotnað fyrir framan kennara sinn í skólanum vegna umfjöllunarinnar í DV. Um sé að ræða tjón fyrir stefnanda, sem ekki verði metið eftir almennum peningalegum mælikvarða og þyki fjárhæðin hæfileg með hliðsjón af eðli málsins. Fjárhæðin sé ekki há þegar litið sé til þess tjóns sem stefnandi og fjölskylda hans hafi orðið fyrir. Þá sé mikilvægt að í tildæmdri bótafjárhæð felist varnaðaráhrif þannig að mannorð einstakra manna verði ekki dregið í svaðið án fjárhagslegra afleiðinga fyrir gerendur. Krafa um solidaríska ábyrgð stefndu byggi á því að ummælin, sem ómerkingar sé krafist á, hafi verið hluti af umfjöllun stefndu um stefnanda, sem þeir hafi báðir komið að og borið sameiginlega ábyrgð á. Byggi stefnandi á því að stefndi I-kk-nf F-kk-nf beri ábyrgð sem höfundur ummæla á bls. 8 í blaðinu, sbr. a-lið 1. mgr. 50. gr. fjölmiðlalaga nr. 38/2011. Þá byggi stefnandi á því að stefndi R-kk-nf beri ábyrgð, á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar sinnar sem ritstjóri, á ummælum sem ómerkingar sé krafist á og á grundvelli ábyrgðar á þeim ummælum sem birst hafi á forsíðu blaðsins og krafist sé ómerkingar á, sbr. c-lið 1. mgr. 50. gr. fjölmiðlalaga.

Þá geri stefnandi kröfu um að stefndu R-kk-nf og I-kk-nf F-kk-nf verði dæmdir óskipt (in solidum) til að greiða 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu í tveimur dagblöðum, Morgunblaðinu og Fréttablaðinu, og á netmiðlunum www.visir.is og www.mbl.is. Byggi krafa stefnanda á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga og 59. gr. fjölmiðlalaga. Stefnandi telji nauðsynlegt til að tryggja nægjanlega útbreiðslu dómsins, að birtingin fari fram víðar en í DV og á www.dv.is, svo hann fái uppreist æru. Fjárhæðin sé byggð á almennu, uppgefnu verði á auglýsingum hjá framangreindum miðlum. Vísist um solidaríska ábyrgð stefndu á þessari kröfu til umfjöllunar um solidaríska ábyrgð þeirra á greiðslu miskabóta.

Kröfuliður 4:

Ummælin sem stefnandi krefjist ómerkingar á hafi verið birt bæði í ritmiðlinum og netmiðlinum DV. Stefnandi geri kröfu um að stefnda DV ehf. verði gert að sæta því að dómur ásamt forsendum hans verði birtur í þeim sömu miðlum og umfjöllun um stefnanda var birt, þ.e. í ritmiðlinum DV og netmiðlinum www.dv.is, að viðlögðum dagsektum, sbr. 1. og 2. mgr. 59. gr. fjölmiðlalaga. Þannig sé best tryggt að leiðrétting á rangfærslum stefndu berist til lesenda þeirra miðla.

Kröfuliður 5:

Málskostnaðarkrafa stefnanda styðjist við 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra laga. Kröfu um virðisaukaskatt byggi stefnandi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefndu.

Um dráttarvaxtakröfu stefnanda vísist til 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 4. mgr. 5. gr. s.l. Um heimild til að beina kröfu að báðum stefndu í máli þessu vísist til 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en um varnarþing til 1. mgr. 32. gr. sbr. og 1. mgr. 42. gr. sömu laga.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu byggi sýknukröfur sínar á því að umrædd greinaskrif séu einfaldlega rétt. Hægt sé að lána erlenda fjármuni úr landi þrátt fyrir gjaldeyrishöftin enda sé gert ráð fyrir að þeir séu greiddir til baka með vöxtum.

Stefndu telji að stefnandi hafi staðið í umfangsmiklum útflutningi gjaldeyris í andstöðu við gjaldeyrislög og hyggist sanna það fyrir dómi. Stefndu bendi m.a. á það, varðandi lánasamning að fjárhæð 60.000 evrur, að stefnandi hafi ekki rennt neinum stoðum undir þá staðhæfingu að peningarnir hafi komið erlendis frá. Honum sé í lófa lagið að sýna fram á það. Skorað sé á hann að upplýsa það með fullnægjandi hætti en stefndu staðhæfi annað og telji sig hafa fullvissu þar um.

Af framlagðri upptöku úr fréttum Stöðvar 2 þann 31. október 2012 megi ráða að viðskiptafélagi stefnanda, G-kk-nf Ö-kk-nf J-kk-nf, hafi stundað svona lagað og telji stefndu ljóst að þeir hafi gert þetta í félagi. Lánasamningarnir hafi verið liður í þessari starfsemi. Grein sem birst hafi í DV 4. janúar 2010 fjalli um það þegar stefnandi hafi verið stöðvaður af öryggisvörðum á Keflavíkurflugvelli 22. desember 2009 með 2,5 milljónir króna í erlendum gjaldeyri á sér.

Viðskiptin hafi farið þannig fram að erlendur einstaklingur hafi verið skráður eigandi að íslenskum krónum á bankareikningum á Íslandi. Þeir aðilar hafi hins vegar ekki verið til og skjölin fölsuð. Ráðagerðirnar hafi falist í að stefnandi hafi afhent fjármuni til CCP Systems Ltd. og gert lánasamning. CCP Systems Ltd. hafi látið erlendan aðila fá fjármunina á sama tíma og hinir íslensku fjármunir hafi skipt um hendur, þannig að þeir sem staðið hafi að baki eða leppað CCP Systems Ltd. hafi fengið íslenskar krónur, en aðilinn sem átt hafi íslensku krónurnar hafi fengið erlendan gjaldeyri á allt öðru gengi en krónan sé skráð á. Þeir sem tekið hafi þátt í viðskiptunum hafi fengið þóknun. CCP Systems Ltd. hafi síðan ætlað að fá gjaldeyri frá Íslandi á grundvelli undanþágureglna til að borga erlenda lánið og láta líta svo út að allt væri slétt og fellt.

Stefndu hafni miskabótakröfu stefnanda. Hún sé allt of há og í engu samræmi við dómvenju eða þann miska sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir miskanum og orsakasambandi. Það sé staðhæfing út í loftið að fjölskyldumeðlimur hafi brotnað niður vegna þessarar umfjöllunar enda annað og töluvert meira sem gengið hafi á í lífi stefnanda sem gæti hafa orsakað slíkan atburð. Miski sé með öllu ósannaður. Ef ákveða ætti einhverjar miskabætur að álitum sé krafa stefnanda fjarri lagi. Engin efni séu til að fallast á kröfu um birtingu í ritmiðlum og netmiðlum DV.

Í greinargerð lögmanns stefndu kom enn fremur fram að hann hefði upplýsingar um að umrædd viðskipti stefnanda væru til rannsóknar hjá lögreglu og að aflað yrði staðfestingar á því. Engin slík staðfesting hefur komið fram í málinu.

Við munnlegan flutning málsins lýsti lögmaður stefndu því yfir að stefndu viðurkenndu að í fréttinni mætti finna ónákvæmni að því leyti hver væri uppruni fjármunanna, þ.e. um að þeir hefðu komið frá Íslandi. Viðurkennt sé að það sé ekki alls kostar rétt, en ónákvæmnin hafi stafað af misskilningi blaðamannsins, sem þó hafi verið í góðri trú. Þessi ónákvæmni skipti ekki máli vegna þess að stefnandi hafi mátt vita að hann væri að taka þátt í ólögmætum viðskiptum. Slík ónákvæmni eigi ekki að leiða til ómerkingar ummæla samkvæmt fordæmum frá Mannréttindadómstól Evrópu þegar um sé að ræða innlegg í umræðu sem skipti almenning miklu.

Niðurstaða

Við aðalmeðferð málsins kom stefnandi fyrir dóminn og gaf skýrslu, stefndi I-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf gaf skýrslu í síma og G-kk-nf Ö-kk-nf J-kk-nf bar vitni fyrir dóminum.

Í málinu liggja fyrir þrír lánasamningar, sem stefnandi gerði fyrir milligöngu vitnisins G-kk-ef A-kk-ef við félagið CCP Systems Ltd. Þeir eru samtals að fjárhæð um það bil 30 milljónir króna og er vitnið sjálfskuldarábyrgðarmaður á þeim, ásamt B-kk-þgf B-kk-þgf, fyrirsvarsmanni félagsins. Upplýst þykir að vitnið G-kk-nf Ö-kk-nf leitaði til stefnanda um lánsfé til skamms tíma, gegn rausnarlegum vöxtum, og kvað tilgang lántökunnar vera kaup á hlutabréfum í fasteignasölu í Bandaríkjunum. Lánveiting stefnanda mun hafa byggst á þeim upplýsingum og því að G-kk-nf Ö-kk-nf ábyrgðist endurgreiðslu lánsins. Lánsféð mun ekki hafa komið frá Íslandi og það hefur aðeins að litlu leyti verið endurgreitt stefnanda. Upplýsingar um aðra lánasamninga milli þessara aðila hafa ekki komið fram í málinu og báru stefnandi og vitnið á sama veg fyrir dóminum um að þeir hefðu enga aðra lánasamninga gert en þessa þrjá.

Samkvæmt framburði vitnisins G-kk-ef A-kk-ef hafði hann jafnframt, fyrir þóknun sér til handa, haft um það milligöngu fyrir B-kk-þf B-kk-þf, fyrirsvarsmann félagsins CCP Systems Ltd., að koma á samningum við ýmsa fjárfesta, sem tilbúnir væru til að leggja til fé gegn háum vöxtum. Slíkir samningar, sem hann hafi komið að, hafi numið um 150 milljónum króna í heildina og hafi B-kk-nf í einhverjum tilvikum notað féð til gjaldeyrisviðskipta sem sköpuðu hagnað. Framburður vitnisins um þetta getur samræmst þeim lýsingum sem fram koma í frétt DV og greinargerð stefndu á viðskiptum sem fari á svig við gjaldeyrishöft og hafi það að markmiði að hagnaður myndist þegar fé sé flutt frá Íslandi. Skömmu áður en umstefnd ummæli um stefnanda birtust í DV, eða þann 31. október 2012, var fjallað um gjaldeyrisviðskipti vitnisins G-kk-ef A-kk-ef og umrædds B-kk-ef í frétt á Stöð 2 og byggja varnir stefndu í máli þessu að nokkru á þeirri umfjöllun, þó að þar hafi ekkert komið fram um að stefnandi tengdist þeim viðskiptum sem þar var fjallað um.

Fram er komið í málinu að féð, sem stefnandi lánaði samkvæmt umræddum þremur lánasamningum, kom ekki frá Íslandi, heldur mun það hafa verið millifært í erlendum gjaldmiðlum frá Danmörku til Bandaríkjanna. Þá er fram komið að stefnandi hefur ekki fengið lánsféð endurgreitt nema að litlu leyti. Enda þótt vitnið G-kk-nf Ö-kk-nf kunni að hafa tekið þátt í að útvega fjármagn til viðskipta eins og þeirra sem lýst er í frétt DV og greinargerð stefndu, þá hefur ekkert komið fram í málinu sem renni stoðum undir þá fullyrðingu stefndu að framangreindar lánveitingar stefnanda tengist þeirri starfsemi.

Stefndi I-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf gaf skýrslu í síma við aðalmeðferð málsins. Hann neitaði því að svara spurningum um það á hverju umfjöllun hans í blaðinu hefði byggst, hvort sem væru munnlegar eða skriflegar heimildir og vísaði til lagaákvæða um vernd heimildarmanns. Hann kvaðst þó ekki vitandi vits hafa skýrt ranglega frá í frétt sinni.

Við málflutning af hálfu stefndu kom fram að viðurkennt sé að fjármunirnir sem stefnandi lánaði hafi ekki komið frá Íslandi, það hafi verið misskilningur blaðamanns sem valdið hafi þeirri rangfærslu. Einnig, að þeir samningar sem fyrir liggi nemi mun lægri fjárhæð en nefnd sé í fréttinni. Sjónarmið um vernd heimildarmanna komi í veg fyrir að stefndu geti upplýst nánar um grundvöll umfjöllunarinnar í DV.

Af öllu því sem fram er komið í málinu verður ekki betur séð en að umstefnd ummæli séu í öllum meginatriðum ósönn. Það sem fram kemur í yfirlýsingu stefnanda til fjölmiðla, í kjölfar umfjöllunar stefndu, á sér á hinn bóginn stoð bæði í gögnum málsins og skýrslum fyrir dómi. Í frétt stefnda I-kk-ef F-kk-ef 12. nóvember 2012 kom fram, að reynt hefði verið án árangurs að hafa samband við stefnanda áður en hin umstefndu ummæli voru birt. Yfirlýsing stefnanda til fjölmiðla var birt í DV 14. nóvember 2012, en samhliða henni var birt frétt um að í yfirlýsingunni væru rangfærslur og að DV hefði heimildir fyrir því að fjárhæðir sem stefnandi lánaði hefðu verið talsvert hærri en 30 milljónir króna og að hann hafi fengið fjármunina aftur eftir að búið hafi verið að færa fjármunina úr landi. Svo sem fram er komið hafa stefndu hvorki stutt þær fullyrðingar rökum né gögnum fyrir dóminum. Yfirlýsing stefnanda gaf stefndu þó fullt tilefni til að sannreyna heimildir sínar og gæta þannig að þeim skyldum sínum að uppfylla kröfur um hlutlægni og nákvæmni í fréttum og fréttatengdu efni, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga um fjölmiðla, nr. 38/2011. Tilmælum lögmanns stefnanda um afsökunarbeiðni og beiðni hans um leiðréttingar ummæla var í engu sinnt af hálfu stefndu.

Í málflutningi af hálfu stefndu var byggt á því að viðskipti í trássi við gjaldeyrishöft væri samfélagslega mikilvægt málefni sem brýnt erindi ætti við almenning. Því ættu fjölmiðlar að njóta meira svigrúms við umfjöllun um það en leiði af almennum reglum, svo sem staðfest hafi verið í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu. Stefnandi hafi verið áberandi í viðskiptalífi á Íslandi og því þurfi hann að sætta sig við opinbera umfjöllun um viðskiptamál sín í fjölmiðlum umfram aðra borgara. Af þeim sökum beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Þessum sjónarmiðum stefndu, sem fyrst komu fram við munnlegan málflutning, mótmælti lögmaður stefnanda sem of seint fram komnum málsástæðum fyrir sýknukröfum. Að mati dómsins tengjast þau álitaefni, hvaða svigrúm fjölmiðlar skuli njóta við umfjöllun sína, þeim lagagrundvelli, sem stefnandi byggir málsókn sína á, með þeim hætti að ekki yrði lagður dómur á málið án þess að þau kæmu til skoðunar, hvort sem þeirra hefði verið getið í greinargerð eða ekki.

Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós skoðanir sínar, en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar tálmanir á tjáningarfrelsi megi þó aldrei í lög leiða. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins má tjáningarfrelsi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samræmist lýðræðishefðum. Tjáningarfrelsi er samkvæmt þessu mikilvæg grundvallarréttindi sem vernduð eru af stjórnarskránni og verða takmarkanir á því að eiga sér örugga stoð í settum lögum og þeim alþjóðlegu skuldbindingum um mannréttindi sem Ísland hefur gengist undir. Verður því að skýra ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem fjallar um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs, með hliðsjón af þessu.

Þótt óumdeilt megi telja, að grundvöllur 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, um að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar, ætli hinni þjóðfélagslegu umræðu hámarksvernd, þá er einnig til þess að líta að þær takmarkanir sem felast í 3. mgr. sömu greinar, um takmarkanir sem lög mega setja tjáningarfrelsinu, eiga sér m.a. sér stoð í 71. gr. stjórnarskrárinnar um vernd friðhelgi einkalífs. Umfjöllun sem felur í sér nafn- og myndbirtingu þarf ekki að hafa neitt sérstakt gildi fyrir umræðu og umhugsun í lýðræðisþjóðfélagi. Slík tjáning mætir hinum andstæðu hagsmunum einkalífsverndar í einni af sinni sterkustu mynd. Fjölmiðlaveitur gegna mikilvægu lýðræðishlutverki, njóta ríks tjáningarfrelsis og þjóna upplýsingarétti almennings, en jafnframt skulu þær gæta hófs og ábyrgðar þegar önnur mannréttindi, ekki síst jafnrétti og friðhelgi einkalífs, eru í húfi. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga um fjölmiðla, nr. 38/2011, skal fjölmiðlaveita virða mannréttindi og jafnrétti, og einnig friðhelgi einkalífs, nema lýðræðishlutverk fjölmiðlaveitu og upplýsingaréttur almennings krefjist annars.

Stefnandi og fjölskylda hans voru áberandi í íslensku viðskiptalífi um árabil eins og rakið er í frétt stefnda I-kk-ef F-kk-ef og skilmerkilega er gerð grein fyrir því í umfjöllun stefndu að stefnandi afpláni nú refsidóm vegna afbrota sinna á sviði viðskiptalífsins. Þær aðstæður stefnanda eru til þess fallnar að vekja sérstaka athygli lesenda ritmiðils og vefmiðils stefndu þegar þar er fullyrt, með áberandi myndbirtingum af honum, að hann sé sekur um brot gegn lögum um gjaldeyrishöft.

Í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hefur umfjöllun um málefni sem teljast hafa samfélagslega þýðingu, verið játað æ meira svigrúm í jafnvægismati við vernd friðhelgi einkalífs. Umfjöllun um brot gegn lögum um gjaldeyrishöft verður að telja af því tagi. Það verður þó að gera þá kröfu til fjölmiðla að slíkt svigrúm sé þá í raun notað til þess að fjalla um hin samfélagslega mikilvægu málefni. Jákvæðum áhrifum þess að fjölmiðlar hafi í þeim tilvikum aukið svigrúm til að birta ósönnuð ummæli án eftirmála, yrði auðveldlega snúið upp í andhverfu sína, ef það svigrúm er notað til þess eins að heimila fjölmiðlum að fjalla fremur um mennina, sem þeir ætla að almenningur hafi áhuga á að lesa um, en málefnin sem talin eru hafa samfélagslega þýðingu. Stefndu hafa í máli þessu fullyrt að heimildir séu fyrir hendi um stórfellda fjármagnsflutninga úr landi, þó að það hafi reynst vera misskilningur að lánsféð frá stefnanda hafi komið frá Íslandi. Eftir að í ljós kom að stefnandi ætti þar ekki hlut að máli hefur lítið farið fyrir umfjöllun stefndu um þau umfangsmiklu viðskipti í trássi við gjaldeyrishöft, sem stefndu halda fram að verið hafi tilefni umfjöllunar þeirra og þeir hafi heimildir fyrir og sem gæti haft samfélagslega þýðingu að fylgja eftir. Því virðist það fremur hafa verið tilgangur fréttarinnar sem mál þetta snýst um að vekja athygli á stefnanda en gjaldeyrisviðskiptunum.

Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á að lýðræðishlutverk fjölmiðlaveitu og upplýsingaréttur almennings hafi krafist þess að hin umstefndu ummæli um stefnanda yrðu birt og staða hans í þjóðfélaginu réttlætir ekki þá umfjöllun.

Í staðhæfingum stefndu, sem öll umstefnd ummæli vísa til með einum eða öðrum hætti, um að stefnandi hafi staðið í hundruð milljóna króna fjármagnsflutningum frá Íslandi í trássi við lög um gjaldeyrishöft, sem hann hafi dulbúið sem lánaviðskipti, felast ærumeiðandi aðdróttanir um athæfi sem verða myndi virðingu stefnanda til hnekkis, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940.

Samkvæmt 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga má í meiðyrðamáli dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefst þess, sem misgert var við. Með vísun til atvika málsins og þess að ekkert hefur komið fram í málatilbúnaði stefndu sem renni stoðum undir sannleiksgildi þess sem fjallað er um í hinum ærumeiðandi ummælum, sem teljast verða óviðurkvæmileg, ber að ómerkja þau. Því verður fallist á dómkröfur stefnanda í kröfuliðum nr. 1 og 2 og ummælin sem þar eru tilgreind verða ómerkt.

Stefnandi gerir þá kröfu á hendur stefndu, R-kk-þgf T-kk-þgf og I-kk-þgf F-kk-þgf V-kk-þgf, að þeir verði dæmdir óskipt til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 3.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þingfestingardegi málsins til greiðsludags. Byggir stefnandi þessa kröfu á 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, en samkvæmt b-lið 1. mgr. ákvæðisins er heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Af hálfu stefndu er miskabótakröfunni mótmælt sem allt of hárri og að hún sé í engu samræmi við dómvenju eða þann miska sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir. Fallist er á að í hinum ærumeiðandi ummælum samkvæmt fyrsta og öðrum kröfulið í stefnu, sem ómerkt verða, felist ólögmæt meingerð gegn æru stefnanda þar sem ummælin eru til þess fallin að valda honum álitshnekki. Krafan á hendur stefnda I-kk-þgf F-kk-þgf er byggð á ummælum í frétt sem merkt er honum sem blaðamanni, sbr. a-lið 1. mgr. 51. gr. laga um fjölmiðla, nr. 38/2011. Krafan á hendur stefnda R-kk-þgf byggist á ábyrgð hans sem ritstjóra vegna ummæla sem birtust á forsíðu, sbr. c-lið 1. mgr. 51. gr. laga um fjölmiðla, enda hafa stefndu ekki tilgreint annan ábyrgðarmann, sbr. 3. mgr. 51. gr. laganna. Fallist verður á kröfu stefnanda um miskabætur, sem eftir atvikum þykja hæfilega ákveðnar 300.000 krónur og verða stefndu R-kk-nf og I-kk-nf F-kk-nf dæmdir til greiðslu þeirra óskipt. Vextir dæmast eins og greinir í dómsorði.

Krafa stefnanda um að stefndu R-kk-nf og I-kk-nf F-kk-nf verði dæmdir óskipt til að greiða stefnanda 400.000 krónur til að standa straum af birtingu dómsins og forsendna hans í tveimur dagblöðum, Morgunblaðinu og Fréttablaðinu, og tveimur netmiðlum, www.visir.is og www.mbl.is, styðst við það að nauðsynlegt sé, til að tryggja nægjanlega útbreiðslu dómsins, að birtingin fari fram víðar en í DV og netmiðli DV til að hann fái uppreist æru. Fjárhæð kröfunnar byggist á almennu, uppgefnu verði á auglýsingum hjá framangreindum miðlum, sem stefnandi hefur lagt fram upplýsingar um í málinu. Stefndu hafa ekki stutt sýknukröfu sína vegna þessarar dómkröfu neinum málsástæðum eða rökum og hafa ekki mótmælt fjárhæð hennar. Samkvæmt 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga má dæma þann, sem sekur reynist um ærumeiðandi aðdróttun, til þess að greiða þeim, sem misgert var við, ef hann krefst þess, hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms, atriðisorða hans eða forsendna jafnframt, eftir því sem ástæða þykir til, í opinberu blaði eða riti, einu eða fleirum. Með því að skilyrði ákvæðisins eru uppfyllt og ekkert hefur komið fram í málinu til stuðnings því að kröfunni beri að hafna, verður fallist á hana, eins og hún er fram sett og verða stefndu, R-kk-nf og I-kk-nf F-kk-nf, sem báðir hafa reynst sekir um ærumeiðandi aðdróttanir, dæmdir óskipt til að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð.

Stefnandi gerir þá kröfu á hendur stefnda DV ehf. að stefnda verði dæmt til að birta dómsforsendur og dómsorð í málinu í ritmiðlinum DV og á netmiðlinum www.dv.is í næstu útgáfum beggja miðla eftir dómsuppsögu að viðlögðum 50.000 króna dagsektum frá þeim útgáfudögum að telja. Af hálfu stefndu er því haldið fram að engin efni séu til að verða við kröfunni, en andmælin eru ekki studd frekari rökum. Samkvæmt 59. gr. laga um fjölmiðla, nr. 38/2011, má ákveða í dómi að viðlögðum dagsektum, þegar fjölmiðlaveitu eða öðrum þeim sem ber ábyrgð á efni samkvæmt lögunum er dæmd refsing, ummæli ómerkt eða fébætur dæmdar, eftir kröfu þess sem misgert er við, að forsendur og dómsorð skuli birt þegar um ritmiðil er að ræða og skal þá birta dómshlutann með sama hætti og annað efni viðkomandi miðils og á þeim stað að eftir verði tekið. Með vísan til þessa ákvæðis og framangreindrar niðurstöðu um ómerkingu ummæla og ákvörðun fébóta verður fallist á kröfu stefnanda á hendur stefnda DV ehf., þar með talið um fjárhæð dagsekta.

Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndu, I-kk-þgf F-kk-þgf og R-kk-þgf, gert að greiða óskipt málskostnað stefnanda, 1.365.694 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun, 274.444 krónum. Málskostnaður milli stefnanda og stefnda, DV ehf., fellur niður.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Eftirfarandi ummæli sem birt voru á forsíðu DV 12. – 13. nóvember 2012 í 131. tbl. 102. árg., eru dauð og ómerk:

Laumaði stórfé úr landi.

Dulbúið sem lánaviðskipti.

Hundruð milljóna millifærð.

Eftirfarandi ummæli sem birt voru á bls. 8 í DV 12. – 13. nóvember 2012 í 131. tbl. 102. árg., eru dauð og ómerk:

J-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf hefur staðið í hundruð milljóna fjármagnsflutningum frá Íslandi á síðastliðnum árum í trássi við gjaldeyrishaftalögin.

Hefur flutt hundruð milljóna úr landi.

Þegar fjármunirnir eru komnir frá Íslandi og inn á erlenda bankareikninga greiðir lántakandinn peningana aftur til lánveitandans.

J-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf, fyrrverandi stjórnarformaður Byrs og einn af erfingjum Nóatúns á sínum tíma, hefur flutt mörg hundruð milljónir króna í erlendum gjaldeyri frá Íslandi á þessu ári og því síðasta.

Eini tilgangurinn með viðskiptunum er að koma gjaldeyri út úr landinu í trássi við höftin þó svo að viðskiptin sé(u) skilgreind sem lán.

Stefndu, I-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf og R-kk-nf T-kk-nf, greiði stefnanda óskipt 300.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 17. janúar 2013 til greiðsludags.

Stefndu, I-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf og R-kk-nf T-kk-nf, greiði stefnanda óskipt 400.000 krónur til að standa straum af birtingu dómsins og forsendna hans í tveimur dagblöðum, Morgunblaðinu og Fréttablaðinu, og tveimur netmiðlum, www.visir.is og www.mbl.is.

Stefndi, DV ehf., skal birta forsendur og dómsorð dóms þessa í næsta tölublaði DV og í næstu útgáfu www.dv.is, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur, frá þeim útgáfudögum að telja.

Stefndu, I-kk-nf F-kk-nf V-kk-nf og R-kk-nf T-kk-nf, greiði stefnanda óskipt 1.365.694 krónur í málskostnað, þar af er virðisaukaskattur af málflutningsþóknun 274.444 krónur.

Málskostnaður milli stefnanda og stefnda, DV ehf., fellur niður.

K-kvk-nf K-kvk-nf