E-4067/2011

Mál þetta höfðaði Heildverslunin Rún ehf., Höfðabakka 9, Reykjavík, með stefnu birtri 19. október 2011, á hendur íslenska ríkinu og tollstjóra. Málið var dómtekið 14. júní sl.

Stefnandi krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður fjármálaráðuneytis, dags. 2. desember 2010, þar sem staðfest var ákvörðun tollstjóra, dags. 24. júní 2010, um að hafna beiðni stefnanda, dags. 11. júní 2010, um frest til greiðsluuppgjörs. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Krafa þessi var höfð uppi sem þrautavarakrafa í stefnu, en með úrskurði 21. mars sl. var þremur öðrum kröfum stefnanda vísað frá dómi.

Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. Til vara krefjast þeir þess að málskostnaður verði felldur niður.

Með lögum nr. 24/2010 var tollstjóra veitt heimild til að semja við lögaðila og einstaklinga í atvinnurekstri um frest til greiðsluuppgjörs á vanskilum tiltekinna gjalda, sbr. 1. gr. Dráttarvextir skyldu þá ekki lagðir á kröfur um tiltekið tímabil og ef skilyrði yrðu uppfyllt mætti ljúka greiðslu gjaldanna með útgáfu skuldabréfs, sbr. 5. gr.

Stefnandi sótti um greiðsluuppgjör samkvæmt lögunum 11. júní 2010. Í fylgiskjölum með umsókninni kemur fram sundurliðun þeirra gjalda sem voru í vanskilum. Er þar um að ræða virðisaukaskatt að fjárhæð 6.781.422 krónur og það sem hann nefnir aðflutningsgjöld í tolli/tollkrít samtals að fjárhæð 21.998.557 krónur. Sú fjárhæð er nánar sundurliðuð í virðisaukaskatt (16.822.984 krónur), aðflutningsgjöld (3.524.177 krónur) og dráttarvexti (1.651.396 krónur).

Tollstjóri hafnaði umsókn stefnanda með bréfi dags. 24. júní. Vísaði hann til þess að samkvæmt 1. tl. 2. gr. laganna væri það skilyrði til að veittur yrði frestur, að umsækjandi væri í skilum með aðra skatta og gjöld, en þau sem tilgreind væru í 1. mgr. 1. gr. laganna. Þar sem stefnandi skuldaði aðflutningsgjöld í tolli uppfyllti hann ekki skilyrði laganna.

Stefnandi kærði ákvörðun tollstjóra til fjármálaráðherra þann 27. ágúst 2010. Krafðist hann þess aðallega að sér yrði veittur greiðslufrestur bæði á virðisaukaskatti og aðflutningsgjöldum. Rökstuddi hann þessa kröfu með því að aðflutningsgjöldin væru óverulegur hluti skuldarinnar og því bæri að flokka alla „tollkrítina“ sem virðisaukaskatt. Til vara krafðist hann þess að sér yrði veittur greiðslufrestur á öllum virðisaukaskatti, bæði skatti af innlendri starfsemi og þeim sem teldist hluti aðflutningsgjalda. Til þrautavara krafðist hann greiðslufrests á virðisaukaskatti af innlendri starfsemi.

Úrskurður fjármálaráðuneytisins var sendur lögmanni stefnanda með bréfi dags. 2. desember 2010. Þar er staðfest ákvörðun tollstjóra, um aðal- og varakröfu stefnanda. Hins vegar var lagt fyrir tollstjóra að taka fyrir þrautavarakröfu stefnanda.

Í úrskurðinum segir m.a.:

Með bréfi dags. 22. september 2010 óskaði ráðuneytið eftir umsögn tollstjóra vegna málsins. Í umsögn tollstjóra, dags. 17. nóvember 2010 bendir tollstjóri á eftirfarandi vegna þeirra sjónarmiða sem fram koma i stjórnsýslukæru. Tollstjóri flokki ekki skatta og gjöld heldur byggi aðgreiningu í mismunandi gjaldflokka á lögum sbr. XV. kafla tollalaga nr. 88/2005 hvað varðar aðflutningsgjöld og virðisaukaskatt á IX. kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Jafnframt bendir tollstjóri á að í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 24/2010 er eftirfarandi umfjöllun um viðurlög vegna vanskila á virðisaukaskatti s.s. stöðvun atvinnurekstrar og álagning vanskilaálags: „Þá má nefna sérstaklega að vanskilum virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda fylgir auk dráttarvaxta vanskilaálag sem getur orðið allt að 10% fjárhæðarinnar. Auk þess er innheimtumanni ríkissjóðs heimilt að láta stöðva atvinnurekstur vegna vanskila á þessum sköttum". Samkvæmt þessu sé ljóst að átt er við viðurlög við vanskilum vörsluskatts sbr. 3. mgr. 28.gr. og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Ekki er heimilt að beita vanskilaálagi eða stöðva atvinnurekstur vegna vangoldinna aðflutningsgjalda en þau eru aftur á móti tryggð með lögveði í innfluttri vöru sbr. 1. mgr. 128. gr. tollalaga. Einnig má sjá af umfjöllun um gjalddaga virðisaukaskatts i ofangreindri greinargerð að eingöngu eru tilgreindir gjalddagar vörsluskatts sbr. 2. mgr. 24. gr. virðisaukaskattslaga en ekki gjalddagar aðflutningsgjalda skv. XV. kafla tollalaga. Að auki bendir tollstjóri á að þegar lög um greiðsluuppgjör voru sett voru í gildi sérákvæði um greiðslu aðflutningsgjalda sem veittu ívilnun til handa innflytjendum sbr. lög nr. 130/2008, lög nr. 17/2009 og lög nr. 14/2010. Tollstjóri telur því skv. framansögðu að aðflutningsgjöld sem innheimt eru skv. XV. og XVI. kafla tollalaga falli ekki undir lög nr. 24/2010, um frest til greiðsluuppgjörs og að sá munur á vörsluskatti sem fellur undir lög nr. 24/2010 annars vegar og á aðflutningsgjöldum hins vegar byggist á ólíkum lagaákvæðum og sjónarmiðum sem liggja að baki innheimtu þeirra og áhrifa vanskila. Einnig ber að horfa til þess að lög nr. 24/2010 hafi að geyma sérákvæði um innheimtu skatta og því sé ekki heimilt að beita rýmkandi lögskýringu við túlkun þeirra. …

Síðan er í úrskurðinum vísað til þess að í lögum nr. 24/2010 felist afdráttarlausar reglur um skilyrði til greiðsluuppgjörs samkvæmt lögunum. Í 1. gr. laganna sé tæmandi talning þeirra skatta og gjalda sem lögin taki til. Þá vísar ráðuneytið alfarið til áðurgreindra röksemda tollstjóra varðandi hugtakið virðisaukaskattur. Því sé ljóst eins og tollstjóri telji að stefnandi hafi ekki uppfyllt skilyrði 1. og 2. gr. laganna. Lögin taki ekki til aðflutningsgjalda í tolli og því verði þessi gjöld að vera í skilum. Staðfesti því ráðuneytið ákvörðun tollstjóra. Hins vegar var lagt fyrir tollstjóra að taka fyrir kröfu stefnanda varðandi virðisaukaskatt af innlendri starfsemi, að uppfylltum skilyrðum í 2. gr. laganna, eins og segir í úrskurðinum.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Í stefnu er umfjöllun um málsástæður skipt í fjóra kafla eftir kröfum stefnanda. Málsástæður hans eiga í raun allar við um kröfu hans sem hér er til efnisúrlausnar. Verður því að reifa stuttlega alla umfjöllun um málsástæður í stefnu.

Fyrst kemur fram hjá stefnanda að önnur gjöld en virðisaukaskattur sé óverulegur hluti vanskila hans á aðflutningsgjöldum í tolli. Því verði að flokka öll vanskilin sem virðisaukaskatt og hefði því borið að samþykkja umsókn hans. Öll önnur gjöld hafi verið í skilum.

Þá er byggt á því að umsókn hans hafi átt að samþykkja vegna alls virðisaukaskatts sem var í vanskilum 31. desember 2009, þ.e. bæði virðisaukaskatt af innlendri starfsemi og virðisaukaskatt með aðflutningsgjöldum. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 24/2010 geti þeir sem skuldi virðisaukaskatt sem gjaldfallið hafi fyrir 1. janúar 2010 sótt um greiðsluuppgjör á þeim vanskilum. Heimild tollstjóra til að samþykkja greiðsluuppgjör taki eingöngu til þeirra skatttegunda sem taldar séu í 1. gr. Tollstjóri byggi afstöðu sína á sinni eigin flokkun á sköttum og gjöldum. Telur stefnanda að þetta sé honum ekki heimilt. Virðisaukaskattur sé ein og sama skatttegundin hvort sem hann sé lagður á með aðflutningsgjöldum eða ekki. Hafi löggjafinn viljað gera hér greinarmun hefði sá munur þurft að vera skýr af lagatextanum.

Stefnandi telur því að hann eigi lögvarinn rétt til þess að fá samþykkta umsókn sína um frest til greiðsluuppgjörs af öllum virðisaukaskatti. Þá telur hann að veita eigi sér svigrúm til að ganga frá greiðslusamkomulagi við tollstjóra um hin eiginlegu aðflutningsgjöld.

Krafa um ógildingu úrskurðar fjármálaráðuneytisins, sem var þrautavarakrafa í stefnu, en er nú eina krafa stefnanda um efni málsins, er byggð á því að ekki hafi verið leyst úr umsókn hans með lögmætum hætti, þegar gætt hefur verið að framangreindum sjónarmiðum.

Stefnandi höfðar mál þetta á hendur fjármálaráðherra f.h. ríkisins og tollstjóra. Segir hann það óskráða meginreglu að stefna beri því stjórnvaldi sem tekið hafi umdeilda ákvörðun. Það að stjórnvaldi sé falið að taka ákvörðun um rétt eða skyldu einstaklings leiði eitt og sér til þess að stjórnvaldið teljist eiga lögvarinna hagsmuna að gæta og eigi að standa skil gerða sinna um meðferð opinberra valdheimilda. Vísar stefnandi til 60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar.

Málsástæður og lagarök stefndu

Ríkislögmaður hélt uppi vörnum í málinu bæði fyrir tollstjóra og fjármálaráðherra. Hann gerir ekki athugasemd um formhlið málsins eða aðild.

Í greinargerð stefndu var reifun á málsástæðum til stuðnings frávísunarkröfu. Var jafnframt vísað um þær til stuðnings sýknukröfu. Sú málsástæða sem hér getur komið til skoðunar er sú að lög nr. 24/2010 hafi falið í sér tímabundna heimild til að samþykkja frest til greiðslu vanskila og útgáfu skuldabréfs til lúkningar gjöldum. Þessi tímabundna heimild hafi gilt til 1. júlí 2011 og því verið útrunnin þegar stefnandi hófst handa við málshöfðun þessa. Lögin hafi fallið úr gildi 31. desember 2011. Umfjöllun um umsóknina nú gæti ekki leitt til annars en synjunar. Því hafi stefnandi ekki lögvarða hagsmuni af málssókn þessari. Þá sé krafan vanreifuð.

Stefndu mótmæla þeirri staðhæfingu stefnanda að tollstjóri byggi skilgreiningu virðisaukaskatts af innflutningi sem hluta aðflutningsgjalda á eigin flokkun. Það komi skýrt fram í 1. tl. 1. gr. tollalaga nr. 88/2005 að til aðflutningsgjalda teljist tollar og aðrir skattar og gjöld sem greiða beri við tollmeðferð vöru. Í lögum nr. 50/1988 sé gerður greinarmunur á virðisaukaskatti af innlendri starfsemi og af innflutningi. Hinn fyrrnefndi sé vörsluskattur, en hinn síðari beri að innheimta með aðflutningsgjöldum, sbr. 37. gr. Því orki ekki tvímælis að virðisaukaskattur sem lagður sé á við innflutning vöru sé að lögum skilgreindur sem aðflutningsgjöld. Um hann gildi því XV. kafli tollalaga um gjalddaga, greiðslufrest o.fl. og XVI. kafli um innheimtu og ábyrgð á aðflutningsgjöldum.

Stefndu byggja á því að þegar lög nr. 24/2010 voru sett hafi verið í gildi bráðabirgðaákvæði í tollalögum og í lögum um virðisaukaskatt sem veitt hafi aukinn greiðslufrest á aðflutningsgjöldum. Vísa stefndu hér til laga nr. 130/2008 varðandi aðflutningsgjöld og laga nr. 157/2008 að því er varðar virðisaukaskatt.

Stefndu vilja ekki fallast á það með stefnanda að virðisaukaskattur sem lagður er á við innflutning geti fallið undir 1. mgr. 1. gr. laga nr. 24/2010. Sjá megi af greinargerð með lögunum, Alþt. 2009, þskj. 767, að eingöngu sé átt við virðisaukaskatt af innlendri starfsemi, en hann sé vörsluskattur.

Stefndu segja að stefnandi hafi notið úrræða sem innflytjendum hafi verið veitt með lögum. Þegar umsókn hans um greiðslufrest hafi verið synjað hafi hann skuldað tvö uppgjörstímabil í greiðslufresti aðflutningsgjalda vegna ársins 2009. Hann skuldi þá fjárhæð enn. Til þess að uppfyllt væru skilyrði laga nr. 24/2010 hefðu aðflutningsgjöld sem innheimt væru samkvæmt XV. og XVI. kafla tollalaga þurft að vera í skilum.

Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að skilgreina beri öll gjöld hans í vanskilum sem virðisaukaskatt. Þessi málsástæða eigi sér ekki stoð í lögum. Sama verði sagt um beiðni hans um svigrúm til að ganga frá samkomulagi um greiðslu aðflutningsgjaldanna.

Niðurstaða

Í úrskurði um frávísunarkröfu stefnda, 21. mars sl., var komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði af því augljósa lögvarða hagsmuni að fá dæmt um hvort hann hafi uppfyllt skilyrði og því átt rétt til þess að við hann yrði gerður samningur um greiðsluuppgjör með tilteknum greiðsluskilmálum. Afstaða dómsins til þessa atriðis hefur ekki breyst. Hafi verið skylt að gera samning tiltekins efnis við stefnanda, hefur sá réttur hans ekki fallið niður þótt gildistími laganna sé á enda.

Meginágreiningur máls þessa snýst um það hvort stefnandi hafi uppfyllt skilyrði 1. tl. 2. gr. laga nr. 24/2010. Þar er sett það skilyrði að umsækjandi skuli vera í skilum með aðra skatta og gjöld en þau sem tilgreind eru í 1. mgr. 1. gr. laganna, þ.e. virðisaukaskatt, staðgreiðslu, tryggingagjald og þing- og sveitarsjóðsgjöld. Í úrskurði ráðuneytisins er byggt á því að þar sem stefnandi hafi skuldað gjaldfallin aðflutningsgjöld, hafi hann ekki uppfyllt skilyrði laganna.

Aðilar eru ósammála um hvað teljist vera aðflutningsgjöld í þessu sambandi. Stefndi heldur því fram að virðisaukaskattur sem innheimtur er við innflutning vöru, sé aðflutningsgjöld í þessu sambandi og hafi stefnandi því þurfti að vera í skilum með þann virðisaukaskatt. Í úrskurði ráðuneytisins er byggt á þessari lögskýringu. Á hana er hins vegar ekki hægt að fallast. Í 1. gr. laga nr. 24/2010 er talað um virðisaukaskatt án nokkurrar takmörkunar og verður að skýra ákvæðið beint eftir orðanna hljóðan. Ákvæðið tekur til alls virðisaukaskatts, líka þess sem innheimtur er sem hluti aðflutningsgjalda. Engin tæk sjónarmið standa til þess að hér skuli beitt þrengjandi lögskýringu.

Skuld stefnanda á aðflutningsgjöldum var meiri en sem nam virðisaukaskatti. Hann heldur því fram að hér sé um óverulegan hluta skuldarinnar að ræða og að yfirvöldum hafi borið að gefa honum ráðrúm til að ganga frá samkomulagi um greiðslu þessara gjalda. Þá megi líta á alla skuldina sem virðisaukaskatt.

Skuld stefnanda í aðflutningsgjöldum öðrum en virðisaukaskatti nam 3.524.177 krónum eins og áður segir. Ekki verður fallist á að þetta sé svo lág fjárhæð að líta hafi mátt fram hjá henni, eða flokka alla skuld hans sem virðisaukaskatt. Bar stefnanda annað hvort að greiða þessa skuld, ellegar semja um greiðslu hennar þannig að hún teldist ekki vera í vanskilum, þegar hann lagði inn umsókn sína um greiðslufrest, eða a.m.k. áður en umsóknarfrestur var útrunninn. Dugar ekki að segjast vilja semja um skuldina.

Vegna þessara vanskila á rúmlega þremur og hálfri milljón króna uppfyllti stefnandi ekki skilyrði laganna til að fá greiðslufrest á virðisaukaskatti. Var á þessu byggt í úrskurði ráðuneytisins, þótt lögin hafi verið skýrð með nokkuð öðrum hætti en hér er talið vera réttmætt. Byggði úrskurðurinn því á réttum forsendum og var lögmætur. Verður hafnað kröfu stefnanda um ógildingu hans.

Rétt er að málskostnaður falli niður.

Stefndu mótmæla ekki aðild sinni að málinu, en stefnt er bæði fjármálaráðherra og tollstjóra. Líta verður svo á að báðum sé stefnt sem fyrirsvarsmönnum ríkisins á þessu sviði. Verður því í dómsorði miðað við að íslenska ríkið sé eitt aðili varnarmegin.

J-kk-nf F-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D ó m s o r ð

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Heildverslunarinnar Rúnar ehf.

Málskostnaður fellur niður.