E-112/2013

Mál þetta, sem tekið var til dóms 30. apríl 2014, höfðaði stefnandi, G-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf, Heiðarvegi 29, Reyðarfirði, hinn 19. nóvember 2013, gegn sveitarfélaginu Fjarðabyggð, Hafnargötu 2, Reyðarfirði.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 315.513 krónur, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. janúar 2013 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar á stefnufjárhæð. Þá er krafist málskostnaðar.

I

Málsatvik

Málsatvik eru óumdeild. Stefnandi hefur starfað sem slökkviliðsmaður í slökkviliði sem hið stefnda sveitarfélag rekur samkvæmt ráðningarsamningi, dags. 27. júlí 2007. Samkvæmt ráðningarsamningum skulu laun hans vera samkvæmt kjarasamningi „LSS“. Er ágreiningslaust að um lágmarkskjör stefnanda fari samkvæmt kjarasamningi Sambands íslenskra sveitarfélaga (SÍS), f.h. þeirra sveitarfélaga o.fl. sem það hefur samningsumboð fyrir, og Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna (LSS), með gildistíma frá 1. maí 2011 til 30. september 2014, sem hér eftir verður vísað til sem „kjarasamningurinn“, nema annað sé tekið fram.

Í samræmi við ákvæði kjarasamnings þessa og fyrri kjarasamninga hefur stefnandi, auk grunnlauna, notið sérstakra mánaðarlegra álagsgreiðslna, stæðist hann þrekpróf, svokallaðs þrekálags 2 og þrekálags 3. Um er að ræða álagsgreiðslur að fastri krónutölu sem tekið hafa almennum hækkunum samkvæmt ákvæðum kjarasamnings. Um þessar álagsgreiðslur stendur ágreiningur aðila, eins og hér verður nánar vikið að.

Með kjarasamningnum sem tók gildi 1. maí 2011 var í gr. 1.3.1. kveðið svo á að röðun starfa í launaflokka skyldi frá 1. desember 2011 fara eftir niðurstöðu starfsmatskerfisins SAMSTARF. Fram til þess tíma skyldu aftur á móti gilda ákvæði 1. og 10. kafla í fyrri kjarasamningi. Eftir því sem næst verður komist er þar átt við kjarasamning sem að stofni til tók gildi 1. janúar 2006, en hefur verið framlengdur og tekið breytingum, síðast með kjarasamningi Launanefndar sveitarfélaga og LSS með gildistíma frá 1. ágúst 2010 til 30. nóvember s.á.

Með kjarasamningnum var jafnframt gerð breyting á fyrirkomulagi sérstakra álagsgreiðslna sem greiddar höfðu verið þeim sem stóðust árlegt þrekpróf. Í stað þess að greiða mismunandi greiðslur samkvæmt þrekprófi 1, 2 og 3 er þar, í fylgiskjali VII við kjarasamninginn, kveðið á um að frá og með 1. desember 2011 yrði greitt „sérstakt þrekálag“ til þeirra sem stæðust svokallað þrekpróf 2. Skyldi fjárhæð þess vera 10.359 krónur frá 1. desember 2011, en taka tilteknum hækkunum 1. mars 2012 og árlega eftir það til 1. mars 2014 er fjárhæðin skyldi nema 11.664 krónum. Frá gildistöku kjarasamningsins 1. júní 2011 og fram til þess tíma skyldi þó ákvæði gr. 1.9 í fyrri kjarasamningi gilda, þ.e. að fyrir þrekpróf 2 skyldi mánaðarlega greiða 13.038 krónur og 15.645 krónur fyrir þrekpróf 3.

Í bókun 1 við kjarasamninginn er ítrekað að samningsaðilar séu sammála um að frá 1. desember 2011 miðist röðun starfa í launaflokka samkvæmt niðurstöðu starfmatskerfisins SAMSTARF og að fram til þess tíma gildi ekki ákvæði kjarasamningsins um starfsmat og framkvæmd þess heldur ákvæði fyrri kjarasamnings. Þá kemur þar fram að samstarfsnefnd aðila skuli hafa yfirumsjón með framkvæmd upptöku starfsmatsins og að við þessa „kerfisbreytingu“ skuli tryggt að enginn starfsmaður lækki í launum.

Fyrir liggur að vinna við starfsmatið dróst. Þá liggur fyrir að greiðslur til stefnanda vegna þrekálags lækkuðu ekki eftir 1. desember 2011 eins og til stóð, heldur naut hann áfram greiðslna frá stefnda vegna þrekálags 2 og 3, þ.e. samtals 28.683 króna á mánuði.

Nýtt starfsmat lá fyrir síðla árs 2012. Kveður stefnandi að niðurstöður þess hafi verið sendar til sveitarfélaga 22. október 2012 og liggur fyrir að á fundi samstarfsnefndar kjarasamningsaðila 29. s.m. var fjallað um upptöku starfsmatsins. Var þá bókað að samningsaðilar væru sammála um að haga upptöku starfsmatsins með eftirfarandi hætti:

„a. Gildistaka starfsmats. Í samræmi við ákvæði bókunar 1 með gildandi kjarasamningi aðila, gilda starfsmatsniðurstöður frá 1. desember 2011 og skal því leiðrétta laun afturvirkt frá og með þeim tíma. Við launaleiðréttingin [sic] skal framkvæma samkvæmt núgildandi launatöflu.

b. Enginn starfsmaður lækkar í dagvinnulaunum við kerfisbreytinguna. Tryggt skal við kerfisbreytinguna að enginn starfsmaður lækki í dagvinnulaunum eins og þau voru 30. nóvember 2011 (með dagvinnulaunum er átt við mánaðargrunnlaun að viðbótarlaunaflokkum vegna starfsaldurs og viðbótarmenntunar [sic]). Þetta þýðir að þeir sem, samkvæmt starfsmatsniðurstöðunni, ættu að lækka í dagvinnulaunum, gera það ekki heldur halda óbreyttum dagvinnulaunum. [...]“

Í kjölfar þess að nýtt starfsmat lá fyrir lét stefndi endurreikna laun stefnanda aftur til 1. desember 2011. Á sérstökum launaseðli stefnanda vegna leiðréttingarinnar, sem mun hafa verið gefinn út í desember 2012, kemur fram að stefnanda séu reiknaðar 118.008 krónur vegna þrekálags í 11 mánuði, en til frádráttar eru færðar 143.418 krónur vegna þrekálags 2 og 172.095 krónur vegna þrekálags 3, eða samtals 315.513 krónur vegna sama mánaðafjölda og samsvarar sú fjárhæð dómkröfu stefnanda. Með sama hætti voru grunnlaun stefnanda leiðrétt til hækkunar. Í niðurlagi launaseðilsins kemur fram að leiðréttingin í heild leiddi til þess að til viðbótar fyrri launagreiðslum voru stefnanda greiddar út 97.634 krónur, þ.e. 201.246 krónur að frádregnum 103.612 krónum vegna staðgreiðslu skatts og launatengdra gjalda.

Stefnandi kveðst, ásamt öðrum starfsmönnum stefnda, hafa leitað til Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna (LSS) og hafi framkvæmdastjóri sambandsins krafið stefnda um svör um ástæðuna fyrir „launadrættinum“ og á hvaða heimild stefndi byggði slíka ákvörðun. Liggja fyrir tölvupóstsamskipti framkvæmdastjórans og launafulltrúa hins stefnda sveitarfélags. Í tölvubréfi launafulltrúans frá 16. apríl 2013 kemur fram að þar sem niðurstöður starfsmats hafi ekki verið tilbúnar fyrir 1. desember 2011 hafi verið ákveðið að bíða með að breyta greiðslu þrekálags þar til niðurstöðurnar úr starfsmatinu lægju fyrir, þar sem það hefði á þeim tíma leitt til lækkunar launa.

Með bréfi, dags. 18. júní 2013, krafði lögmaður stefnanda stefnda um efndir vegna vangoldinna launa starfsmanna Slökkviliðs Fjarðabyggðar, þar á meðal stefnanda. Með bréfi, dags. 17. júlí 2013, hafnaði stefndi því að verða við þeim kröfum.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveðst byggja á því að frádráttur stefnda á launum hans vegna meintra ofgreiddra launa hafi verið ólögmætur.

Kveðst stefnandi aðallega byggja á því að ekki hafi verið um ofgreiðslu launa að ræða heldur valkvæðar yfirborganir umfram lágmark kjarasamnings. Í tölvubréfi starfsmanns stefnda, G-kk-ef J-kk-ef, frá 16. apríl 2013, komi fram að stefndi hafi beðið með að breyta þrekálagsgreiðslum til starfsmanna Slökkviliðs Fjarðabyggðar þar til niðurstöður starfsmats lægju fyrir „þar sem það hefði á þeim tíma leitt til lækkunar launa“. Haldi stefnandi því fram að hugtakið ofgreidd laun í skilningi vinnuréttar feli í sér einhvers konar mistök eða misskilning af hálfu launagreiðanda eða rangar upplýsingar af hálfu launþega til launagreiðenda sem leiði til rangra launa. Komi skýrt fram í tölvupóstsamskiptum stefnda við LSS og svarbréfi stefnda við kröfubréfi lögfræðings LSS að umræddar greiðslur umfram lágmark kjarasamnings hafi ekki verið greiddar vegna mistaka stefnda né vegna rangra upplýsinga eða mistaka stefnanda eða annarra starfsmanna Slökkviliðs Fjarðabyggðar. Geti greiðslur stefnda því ekki talist sem ofgreidd laun. Teljist þær greiðslur fremur sem launakjör umfram kjarasamning sem þurfi að segja upp með fyrirvara í samræmi við lið 11.1.3.2 í gildandi kjarasamningi.

Enginn fyrirvari hafi verið gerður um greiðslu þessara launa gagnvart stefnanda og hafi að mati stefnanda ekkert gefið til kynna að þessi laun kæmu eða gætu komið til skerðingar síðar. Telji stefnandi að stefnda beri að greina launþegum sínum skýrlega frá hvers kyns fyrirvörum sem eigi við um launagreiðslur til þeirra. Í þessu tilfelli hafi verið um að ræða viðvarandi launagreiðslur sem, að mati stefnanda, hafi ekki verið svo háar að hann hefði átt að gera sér grein fyrir því að þær væru rangar eða að þær gætu komið til skerðingar síðar. Hafi verið um að ræða framfærslulaun sem móttekin hafi verið í góðri trú og í grandleysi um fyrirkomulag stefnda á þeim greiðslum. Hafni stefnandi því að hann sem launþegi beri ábyrgð á því að þurfa að sannreyna réttmæti launagreiðslna sinna.

Stefnandi telji að réttur stefnda sem launagreiðanda til að endurheimta launagreiðslur sem greiddar hafi verið án fyrirvara hljóti að teljast afar takmarkaður, sérstaklega þar sem ekki hafi verið um ofgreidd laun að ræða.

Til vara, að því gefnu að um ofgreiðslu launa hafi verið að ræða, kveðst stefnandi byggja á því að stefndi hafi ekki rétt til að krefjast endurgreiðslu þeirra launa þar sem stefnandi hafi verið í góðri trú um réttmæti launa sinna og engar ástæður haft til að ætla annað. Laun stefnanda hafi verið framfærslulaun og hafi engar ástæður komið fram af hálfu stefnanda sem réttlæti afturvirka skerðingu þeirra. Telji stefnandi að stefndi geti ekki borið fyrir sig að óvissa hafi verið um inntak kjarasamningsins þar sem starfsmati hafi ekki verið lokið þar sem laun hafi ekki verið greidd með fyrirvara um að þau gætu komið til skerðingar síðar í samræmi við niðurstöðu starfsmatsins.

Þá komi ákvæði 1. gr. laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups í veg fyrir að stefndi geti skuldajafnað meintri inneign sinni við laun stefnanda.

Til aukins rökstuðnings við báðar framangreindar málsástæður byggi stefnandi á því að stefndi hafi sýnt af sér talsvert tómlæti með því að tilkynna ekki launþegum sínum, þ. á m. stefnanda, um þetta fyrirkomulag sitt og þá hugsun sem virðist hafa legið að baki greiðslum hans. Það sé ekki í samræmi við eðlilega starfshætti að tilkynna um skerðinguna nánast á sama tíma og hún sé gerð. Sé um þetta vísað til dómvenju Hæstaréttar um tómlæti við launagreiðslur.

Á fundi samstarfsnefndar LSS og SÍS þann 29. október 2012 hafi niðurstaða starfsmatskerfisins SAMSTARF verið samþykkt af báðum aðilum. Hafi þetta verið sömu aðilar og staðið hafi að gerð kjarasamnings stefnanda við stefnda. Komi þar fram að samningsaðilar væru sammála um að haga upptöku starfsmatsins með þeim hætti sem kæmi fram í eftirfarandi bókunum, þ. á m. bókun a), svohljóðandi:

„a. Gildistaka starfsmats

Í samræmi við ákvæði bókunar 1 með gildandi kjarasamningi aðila, gilda starfsmatsniðurstöður frá 1. desember 2011 og skal því leiðrétta laun afturvirkt frá og með þeim tíma. Við launaleiðréttingin [sic] skal framkvæma samkvæmt núgildandi launatöflu.“

Hafni stefnandi því að stefndi geti á grundvelli framangreindrar bókunar skert þrekálagsgreiðslur stefnda afturvirkt.

Byggi stefnandi það aðallega á þeirri röksemd að orðið „laun“ í texta bókunarinnar vísi einungis til grunnlauna, þ.e. launataxta, en ekki annarra greiðslna, svo sem þrekálags. Að mati stefnanda hafi tilgangur bókunarinnar ekki verið að skerða laun félagsmanna LSS afturvirkt heldur einungis að sjá til þess að ef félagsmenn fengju betri kjör samkvæmt nýja starfsmatinu þá fengju þeir þau kjör leiðrétt afturvirkt frá gildistíma nýju launaflokkaröðunarinnar, þ.e. 1. desember 2011. Hafi verið rík ástæða til þess að hafa inni slíkt ákvæði þar sem gerð starfsmatsins hafði nánast dregist um eitt ár og hafi því þurft að tryggja rétt þeirra sem hækkuðu í launum við starfsmatsbreytinguna. Hafi liður a) átt að ná til launa félagsmanna í skilningi launataxta, grunnlauna, en ekki álagsgreiðslna eða annarra greiðslna sem gætu komið til. Telji stefnandi því að liður a) geti ekki verið grundvöllur til afturvirkrar skerðingar á þrekálagsgreiðslum.

Stefnandi telji einnig að túlkun á bókun a) með hliðsjón af meginreglum vinnuréttar styðji framangreint. Meginreglur vinnuréttar kveði á um að greidd laun án fyrirvara verði almennt ekki endurkrafin og að ofgreidd laun verði almennt ekki endurkrafin af launþega í góðri trú. Telji stefnandi að þau sjónarmið leiði til þess að túlka beri efni bókunar a) á þann veg að hún eigi einungis við um afturvirkar leiðréttingar varðandi taxtalaun hans sem séu launþeganum í hag.

Til vara, teljist bókun a) efnislegur grundvöllur til afturvirkrar skerðingar á greiðslum til stefnanda, byggi stefnandi á því að LSS hafi ekki haft lögmætt umboð til að semja um slíkt fyrir hönd stefnanda. LSS hafi einungis umboð fyrir hönd stefnanda til að standa að gerð kjarasamninga að hans hálfu, sbr. 1. og 2. mgr. 5. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Hafni stefnandi því alfarið að LSS hafi haft umboð til að skerða greiðslur stefnanda afturvirkt á fundi samstarfsnefndar LSS og SÍS. Hefði slíkt, að mati stefnanda, þurft að koma skýrlega fram í aðalefni kjarasamnings félagsmanna LSS. Nægi ekki bókun á fundi samstarfsnefndar meira en ári eftir gerð kjarasamningsins. Telji stefnandi að hvers kyns samþykktir eða fyrirkomulag sem varði samninginn, sem síðar komi til, geti aldrei haft þau áhrif að verða til þess að réttur hans til fullra launa og greiðslna verði skertur. Þar sem LSS hafi ekkert slíkt umboð haft af hálfu stefnanda geti stefnandi ekki talist bundinn af slíkri bókun.

Til hliðsjónar við allar þær málsástæður og rök sem hér hafi verið raktar telji stefnandi að líta beri til bókunar 1 í kjarasamningi aðila um að enginn starfsmaður skuli lækka í launum í kjölfar niðurstöðu starfsmatskerfisins SAMSTARF, ásamt lið 2.2 í fylgiskjali III í sama kjarasamningi sem segi til um að ef starfsendurmat leiði til lækkunar á mati hafi það ekki í för með sér lækkun launa.

Til stuðnings málsástæðum sínum kveðst stefnandi vísa til almennra reglna kröfuréttar, samningaréttar og vinnuréttar. Um dráttarvexti sé vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi kveðst byggja aðalkröfu sína um sýknu á því að kröfur stefnanda standist ekki. Leiðrétting launa stefnanda, í kjölfar þess að starfsmat fór fram á starfi hans, hafi verið í samræmi við ákvæði kjarasamnings SNS [SÍS, innskot dómara] og LSS og venju um afturvirka leiðréttingu launa við gildistöku starfsmats.

Ágreiningur aðila í málinu varði heimild stefnda til bakfærslu þrekálaga 2 og 3 vegna 11 mánaða og greiðslu sérstaks þrekálags samkvæmt fylgiskjali VII, samkvæmt kjarasamningi [SÍS] og LSS, með gildistíma 1. maí 2011 til 30. september 2014, vegna sama tímabils. Þar sem nýi kjarasamningurinn hafi falið í sér heildarbreytingar á launafyrirkomulagi slökkviliðsmanna verði að skoða ákvæði kjarasamningsins heildstætt.

Réttur stefnanda til þrekálags 2 og 3 hafi hvílt á ákvæði gr. 1.9 í eldri kjarasamningi. Það hafi gilt bæði fyrir og eftir gildistöku nýja kjarasamningsins, þar sem í fylgiskjali VII, sem honum fylgdi, sé berum orðum tekið fram að réttur til þrekálaga hvíli á ákvæði gr. 1.9 í fyrri kjarasamningi. Í fylgiskjalinu hafi verið kveðið á um að þann 1. desember 2011 skyldi hætt að greiða þrekálag 1, 2 og 3 og í stað þess yrði greitt sérstakt þrekálag. Tímasetning breytingarinnar hafi verið sú hin sama og á innleiðingu starfsmats samkvæmt gr. 1.3.1 í nýja kjarasamningnum. Hafi samningsaðilar byggt á því að breyting á þrekálagsgreiðslum færi fram á sama tíma og breyting á launaflokkaröðun. Stefndi telji augljóst að þegar innleiðing starfsmats hafi dregist hafi breyting á greiðslum vegna þrekálaga einnig dregist.

Sjónarmið stefnanda í máli þessu feli í sér að stefnda hafi, óháð framgangi starfsmatsvinnu, átt að vera heimilt, eftir 1. desember 2011, að hætta að greiða stefnanda þrekálag 2 og 3, samtals 28.683 krónur á mánuði, og greiða þess í stað einungis sérstakt þrekálag, 10.359 krónur á mánuði. Laun stefnanda hefðu þar með lækkað um 18.324 krónur nokkrum mánuðum eftir gildistöku kjarasamnings. Slík túlkun kjarasamnings hafi aldrei komið til álita og byggist ekki á tækum skýringarsjónarmiðum.

Greiðsla þrekálags 2 og 3 hafi hvílt á kjarasamningsbundnum réttindum stefnanda sem slökkviliðsmanns. Verði hér gerð nánari grein fyrir því.

Í ákvæði gr. 1.3.1 í nýja kjarasamningnum sé með beinum hætti byggt á því að ákvæði 1. kafla eldri kjarasamnings haldi fram til þess að starfsmat hafi verið innleitt en ráðgert hafi verið að það yrði 1. desember 2011, sbr. eftirfarandi orðalag:

„Fram til þess tíma gilda ekki ákvæði kjarasamningsins um starfsmat og framkvæmd þess heldur ákvæði 1. og 10. kafla fyrri kjarasamnings.“

Ákvæði 1. kafla eldri kjarasamnings um kaup hafi því verið virk á meðan starfsmat hafði ekki verið innleitt. Þannig hafi ákvæði gr. 1.9 um þrekálag verið virk á meðan starfsmat hafði ekki tekið gildi og í raun ekki heimilt að fella niður þrekálagsgreiðslur 2 og 3 á meðan beðið hafi verið eftir því að starfsmat yrði innleitt.

Stefnda hafi verið skylt að greiða stefnanda þrekálag 2 og 3 á meðan niðurstaða starfsmats hafi ekki legið fyrir, enda hefði starfsmaðurinn að öðrum kosti ekki fengið greitt fyrir álagsþætti, sem fylgi starfi slökkviliðsmanna, yfir 11 mánaða tímabil.

Þá kveðst stefndi vísa til bókunar 1 í nýja kjarasamningnum, en þar sé jafnframt vísað til þess að ákvæði fyrri kjarasamnings gildi fram til þess að starfsmat verði innleitt.

Þá sé vísað til þess að í aðalefni kjarasamningsins hafi verið [ákvæði sem] tryggði slökkviliðsmönnum þann rétt að kerfisbreyting sem fylgdi innleiðingu starfsmats myndi ekki leiða til lækkunar launa, sbr. bókun 1 og fylgiskjal III. Með orðalaginu „kerfisbreyting“ sé vísað til hinnar nýju launaflokkaröðunar og breytinga á þrekálagi sem hafi átt að fara fram á sama tíma. Stefnda hafi ekki verið heimilt að fella niður greiðslur þrekálags 2 og 3 og lækka laun stefnanda í desember 2011, enda hafi niðurstaða starfsmats ekki legið fyrir.

Í desember 2011 hafi stefndi byggt á því að bókun 1 í kjarasamningnum myndi leiða til þess að grunnlaun stefnanda samkvæmt nýju starfsflokkaröðuninni ásamt hinu nýja sérstaka þrekálagi þyrftu alltaf að vera hærri en föst laun stefnanda m.v. eldri kjarasamning, að meðtöldu þrekálagi 2 og 3.

Þrekálag samkvæmt gr. 1.9 í fyrri kjarasamningi hafi verið þáttur í föstum launum stefnda, enda hafi hann sinnt starfi tengdu reyk-, efna- og vatnsköfun, sem starfsmatið myndi taka tillit til. Þrekálag skyldi m.a. taka sambærilegum breytingum og almennir launataxtar. Þrekálag 2 og 3 hafi því í raun verið hluti af föstum launum stefnda, sem ekki skyldu lækkuð. Stæðust sjónarmið stefnanda hefðu laun stefnanda lækkað þegar í kjölfar 1. desember 2011.

Stefndi kveðst í greinargerð árétta að framkvæmd hans sé í samræmi við venjulega orðskýringu kjarasamningsákvæða, þó með tilliti til þeirrar óumdeildu forsendu að innleiðing starfsmats hafi dregist. Grundvallarskýringarsjónarmið um tillit til samræmis og markmiðs samningsaðila og samningsákvæða kjarasamnings [SÍS] og LSS frá 2011 leiði jafnframt til þess að málatilbúnaður stefnanda standist engan veginn.

Texti kjarasamningsins beri með sér að breyting á launaflokkaröðun varðandi starfsmat og breyting á þrekálagsgreiðslum færi fram á sama tíma. Skýring á ákvæðunum verði aðeins gerð með tilliti til þess samræmis. Starfsmat hafi falið í sér kerfisbundið mat á innihaldi og einkenni starfa, þar sem launaflokkaröðun ráðist m.a. af líkamlegri færni, líkamlegu álagi og vinnuaðstæðum. Ný launaflokkaröðun samkvæmt starfsmati hafi því átt að koma í stað þrekálagsgreiðslna varðandi reyk-, efna- og vatnsköfun (þrekálag 2 og 3), og samræmisskýring feli því í sér að breytingarnar skuli gerðar á sama tíma.

Markmið samningsaðila hafi verið að færa þrekálagsgreiðslur með ákveðnum hætti inn í dagvinnulaunataxta. Þá hafi það verið skýrt markmið að laun skyldu ekki lækka í tengslum við starfsmatið. Það væri í algjörri andstöðu við markmið samningsaðila, sérstaklega stéttarfélags slökkviliðsmanna, ef skýra ætti samninginn þannig að lækka hefði átt laun stefnanda frá 1. desember 2011.

Venjur á sviði innleiðingar starfsmats hafi þróast hjá sveitarfélögum, enda hafi það gerst í öðrum tilvikum að innleiðing starfsmats hafi dregist frá þeim dagsetningum sem ákveðnar hafi verið í kjarasamningum. Við þær aðstæður hafi launagreiðslur samkvæmt eldri kjarasamningsákvæðum haldið sér, allt þar til unnt er að innleiða starfsmatið. Það sé andstætt þeim venjum að líta svo á að þrekálagsgreiðslur 2 og 3 hefðu átt að falla niður frá 1. desember 2011 og sérstakt þrekálag samkvæmt nýja samningnum að greiðast eftir það, frá mánuði til mánaðar.

Í ljósi alls framangreinds sé byggt á því að framkvæmd stefnda hafi verið að fullu í samræmi við kjarasamning. Stefnandi geti ekki átt rétt á bæði greiðslum þrekálags 2 og 3 samkvæmt eldri kjarasamningi á sama tíma og hann fái sérstaka þrekálagið samkvæmt nýja samningnum. Tafir á innleiðingu starfsmats hafi leitt til ómöguleika á greiðslum eftir nýja kjarasamningnum sem hafi ekki skapað stefnanda ný eða aukin réttindi. Þegar sá ómöguleiki hafi ekki verið til staðar lengur hafi farið fram afturvirk leiðrétting á launum stefnanda, enda hafi niðurstaða launaflokkaröðunar, eftir að tekið hafði verið tillit til eðlis starfs stefnanda, orðið sú að föst laun að meðtöldu sérstöku þrekálagi urðu hærri en föst laun samkvæmt eldri samningi, að meðtöldu þrekálagi 2 og 3. Afturvirk launaleiðrétting hafi tekið mið af heildaráhrifum kerfisbreytinga og skilyrði leiðréttingarinnar hafi verið að hún væri ívilnandi fyrir stefnanda. Skráning einstakra launaþátta á launaseðil, þ.m.t. bakfærsla eldri þátta, hafi verið þannig gerð til sundurliðunar og upplýsingar um það að heildaráhrif nýs samnings leiddu til hækkunar.

Bent skuli á að stefnandi byggi á því að stefndi hafi greitt þrekálag 2 og 3 til stefnanda án skyldu eftir 1. desember 2011. Því sé haldið fram að um yfirborgun kjarasamnings hafi verið að ræða, þar sem fylgiskjal VII um sérstakt þrekálag hafi falið í sér breytingu á þrekálagsgreiðslum miðað við þann tíma. Þessi málatilbúnaður stefnanda leiði því til þess að stefndi hafi verið að brjóta kjarasamninginn, með því að hefja ekki greiðslur sérstaks þrekálags, samkvæmt nýja samningnum, þegar eftir 1. desember 2011. Stefndi kveður stefnanda aldrei hafa gert athugasemdir við það fyrirkomulag að fá greitt þrekálag 2 og 3, en ekki sérstaka þrekálagið. Er í greinargerð stefnda skorað á stefnanda að leggja fram gögn um það hvort stéttarfélag hans hafi gert athugasemdir við þá framkvæmd kjarasamnings að greiðslur sérstaks þrekálags hæfust ekki í kjölfar 1. desember 2011.

Stefndi kveðst hafna því að réttarreglur varðandi heimildir til leiðréttingar ofgreiðslu launa eigi við, heldur varði málið skýringu á kjarasamningsákvæðum og ákvörðun kjarasamningsaðila um afturvirka ívilnandi launaleiðréttingu. Leiði framanrituð umfjöllun ekki til sýknu sé þó byggt á því að réttarreglur um heimildir til leiðréttingar ofgreiddra launa eigi við eins og málum sé háttað.

Vísað sé til þess að stefnanda hafi mátt vera ljóst að vegna tafa á innleiðingu starfsmats kæmi til afturvirkra útreikninga á launum hans þegar starfsmat lægi fyrir. Stefndi hafi því með engum hætti verið í þeirri stöðu að geta gert ráð fyrir því að launaákvörðun hans yrði óbreytt. Réttur vinnuveitanda til þess að leiðrétta laun afturvirkt óháð hvers kyns sjónarmiðum varðandi uppsögn ráðningarréttinda sé því víðtækari en sem almennt gildir. Í raun hafi venjur sem skapast hafi við afturvirkni launasetningar [sic] í tengslum við starfsmat hvílt á þessum sjónarmiðum. Sjónarmið stefnanda um að stefndi hafi átt að gera fyrirvara standist ekki, enda sýnt að fyrirvarar tengdir launagreiðslum hafi falist í ákvæðum kjarasamnings.

Stefnanda hafi mátt vera ljóst að afturvirkar breytingar gætu orðið á launum hans, en þó ekki til lækkunar, sbr. kjarasamningsákvæði um það efni. Stefndi hafi haldið óbreyttum launagreiðslum áfram og stefnandi hafi ekki haft tilefni til að ætla að greiðsla þrekálags 2 og 3 væri yfirborgun á kjarasamningi, enda ljóst að sérstakt þrekálag, sem taka ætti við af þeim greiðslum, hafi ekki verið greitt á sama tímabili frá mánuði til mánaðar. Þá hafi engin breyting orðið á ráðningarsamningi hans á þessum tíma sem gefið hafi tilefni til þess að hann fengi greiðslur umfram ákvæði kjarasamnings. Ráðningarsamningur kveði á um að greiðslur fari eftir kjarasamningi við LSS.

Við afturvirka leiðréttingu launa í desember 2012 hafi verið ljóst að bakfærsla á greiðslu þrekálags 2 og 3 hafi verið gerð vegna greiðslu sérstaks þrekálags og réttar til nýs launaflokks í samræmi við niðurstöðu starfsmats. Stefnandi hafi ekki getað bæði haldið og sleppt og hvíli sjónarmið stefnanda ekki á viðurkenndum lagasjónarmiðum.

Að áliti stefnda hefði mál þetta átt betur undir Félagsdóm fremur en almenna dómstóla, þar sem ágreiningsefnið varði fyrst og fremst skýringu kjarasamningsákvæðis sem komið hafi til framkvæmda á sama tíma hjá mörgum sveitarfélögum og starfsmönnum þeirra. Aðild stéttarfélags og launþegasamtaka fyrir Félagsdómi hefði leitt til víðtækari möguleika til að fara yfir beitingu kjarasamningsákvæðisins víðar og tryggt að niðurstaðan hvíldi á heildarsamræmi við beitingu ákvæðisins. Í ljósi umboðs stefnanda til stéttarfélagsins LSS sé á því byggt að stefnandi geti borið halla af sönnunaratriðum sem af þessu aðildarleysi geti leitt, m.a. varðandi áskoranir um framlagningu gagna sem stéttarfélagið LSS geti haft undir höndum eða óvissu um framkvæmd hjá öðrum sveitarfélögum.

Stefndi kveðst byggja varakröfu sína um lækkun stefnufjárhæðar á því að málatilbúnaður stefnanda feli í sér það ósamræmi, að þar sé gert ráð fyrir að stefnandi eigi rétt á þrekálagi 2 og 3 frá 1. desember 2011 að telja og í 11 mánuði, þ.e. hann verði ekki endurkrafinn um þær greiðslur við launaleiðréttingu. Á sama tímabili telji stefnandi sig eiga rétt á sérstöku þrekálagi.

Stefndi hafi fært sérstakt þrekálag inn á launaseðil stefnanda í desember 2012 um leið og fjárhæðir vegna þrekálags 2 og 3 hafi verið skráðar bakfærðar. Greiðsla sérstaks þrekálags hafi augljóslega farið fram á þeirri forsendu að þrekálag 2 og 3 yrði ekki greitt jafnhliða sérstöku þrekálagi. Í kjölfar leiðréttingarinnar hafi ágreiningur aðila orðið ljós og sýnt að stefndi teldi stefnanda ekki eiga rétt til þrekálags með þeim hætti sem stefnandi haldi fram. Yrðu sjónarmið stefnanda af einhverjum ástæðum talin standast, sé í öllu falli ljóst að stefnandi geti ekki átt rétt til fjárhæðar sem nemi öllum þrekálagsgreiðslunum.

Leiðrétting launa stefnda hafi ávallt byggst á því að stefndi teldi sig hafa greitt þrekálag að fullu með greiðslu 315.513 króna í 11 mánuði. Leiðrétting sem nemi fjárhæð sérstaks þrekálags, 118.008 krónum, geti því ekki farið fram samhliða hinum greiðslunum. Á grundvelli málatilbúnaðar stefnanda sé því ekki unnt að fallast á hærri fjárhæð en 197.505 krónur.

Stefndi kveður kröfu sína um málskostnað byggða á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áhersla sé lögð á að málskostnaður verði dæmdur til handa stefnda komi til sýknu hans. Sýnt sé að málið sé rekið af stéttarfélagi stefnanda og sé málið hugsanlega prófmál um stöðu fleiri aðila. Þá hefði málið átt undir Félagsdóm þar sem jafnan sé dæmdur málskostnaður eftir úrslitum mála í svipuðum tilfellum.

Um lagarök kveðst stefndi helst vísa til meginreglna vinnuréttar um skýringu og fyllingu kjarasamninga og laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 142/1986 [sic], einkum 9. gr. og IV. kafla laganna.

IV

Niðurstaða

Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu sem vitni G-kk-nf J-kk-nf, bæjarritari Fjarðabyggðar, S-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf, formaður Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna (LSS), og G-kk-nf Þ-kk-nf N-kk-nf, en þeir tveir síðast nefndu sátu fund í samstarfsnefnd Sambands íslenskra sveitarfélaga (SÍS) og LSS 29. október 2012, er upptaka nýs starfsmats, sem þá lá fyrir á grundvelli kjarasamnings þessara aðila með gildistíma frá 1. maí 2011 til 30. september 2014, var rædd. Eins og fyrr sagði eru aðilar málsins sammála um að leggja beri til grundvallar nefndan kjarasamning um þau lágmarkskjör sem stefnanda bar.

Í framburði G-kk-ef Þ-kk-ef N-kk-ef, sem kvaðst hafa komið að kjarasamningsgerðinni af hálfu SÍS, kom fram að með innleiðingu nýs starfsmats á grundvelli kjarasamningsins hafi margir þeirra álagsþátta í starfi slökkviliðsmanna, sem áður hafi sérstaklega verið greitt fyrir með þrekálagsgreiðslum, verið færðir inn í starfsmatið og þannig metnir við röðun til grunnlauna. Lækkun og fækkun flokka þrekálagsgreiðslna hafi þannig tengst upptöku hins nýja starfsmats, eins og sjá megi af því að þessar breytingar áttu að eiga sér stað á sama tíma.

Framburður S-kk-ef B-kk-ef B-kk-ef fyrir dómi varð ekki skilinn á annan veg en að hann staðfesti framangreindan framburð G-kk-ef Þ-kk-ef í megindráttum, þótt hann legði jafnframt áherslu á aðskilnað álagsgreiðslna frá grunnlaunum. Kemur þetta einnig heim og saman við þær upplýsingar um starfsmatskerfið af vefsíðu SÍS sem liggja fyrir í málinu. Hefur enda engin önnur skýring komið fram á því hvers vegna kjarasamningsaðilar ákváðu að einfalda þrekálagsgreiðslur og lækka fjárhæð þeirra. Verður því lagt til grundvallar að þessi breyting á þrekálagsgreiðslum hafi verið liður í þeirri „kerfisbreytingu“ sem gerð var með kjarasamningnum.

Eins og rakið hefur verið dróst vinna við gerð nýs starfsmats fram yfir þann tíma sem ráðgert hafði verið í kjarasamningi að það lægi fyrir, þ.e. 1. desember 2011. Þegar starfsmatið lá fyrir í októbermánuði 2012 ákvað samstarfsnefnd kjarasamningsaðila, á fyrrnefndum fundi 29. sama mánaðar, að endurreikna launagreiðslur aftur til nefnds tímamarks. Snýst ágreiningur aðila um það hvort stefnda hafi við þennan endurútreikning, sem fram mun hafa farið í desember 2012, verið heimilt að bakfæra þær greiðslur á þrekálagi 2 og 3, samtals að fjárhæð 315.513 krónur, sem stefnandi hafði notið á 11 mánaða tímabili. Fyrir liggur að um leið og greiðslur þessar voru bakfærðar var stefnanda reiknuð lægri fjárhæð, 118.008 krónur, vegna sérstaks þrekálags í 11 mánuði, sem svarar til 10.728 króna á mánuði, sem honum hafði ekki verið reiknað fyrr en þá. Niðurstaða endurútreikningsins í heild var sú að stefnanda bæri hærri launagreiðslur en hann hafði þegar fengið greiddar fyrir umrædda 11 mánuði, eða 201.426 krónur brúttó til viðbótar. Ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum í málinu.

Stefndi byggir á því að þegar það dróst að starfsmatið lægi fyrir hafi annað þótt ótækt en að halda áfram að greiða stefnanda greiðslur þrekálags 2 og 3, í stað hins sérstaka þrekálags að lægri fjárhæð, enda hefðu laun hans ella lækkað, sem hefði verið í andstöðu við kjarasamning. Stefnandi byggir aftur á móti á því að um einhliða ákvörðun stefnda um valkvæða yfirborgun hafi verið að ræða umfram lágmark kjarasamnings, sem þurft hafi að segja upp með fyrirvara. Gegn skýringum stefnda, sem samræmast fyllilega því sem liggur fyrir í málinu, og þegar litið er til þess sem stefnanda mátti vera ljóst um efni fyrirliggjandi kjarasamnings hefur stefnandi hvorki sýnt fram á að um yfirborgun umfram kjarasamning hafi verið að ræða né að hann hafi mátt álíta að svo væri. Verður þeirri málsástæðu hafnað.

Þá byggir stefnandi á því að hann hafi allt að einu mátt vera í góðri trú um að þær greiðslur á þrekálagi 2 og 3 sem honum voru greiddar á umræddu 11 mánaða tímabili myndu standa og að stefndi hafi sýnt af sér tómlæti með því að tilkynna ekki launþegum sínum, þ. á m. stefnanda, að til þess gæti komið að þær yrðu skertar síðar. Gegn þessu teflir stefndi fram þeim málsástæðum að framkvæmd hans hafi verið í fullu samræmi við kjarasamning og venjur við innleiðingu starfsmats. Hafnar stefndi því aðallega að réttarreglur um heimildir til leiðréttingar ofgreiðslu launa eigi við, heldur varði málið skýringu á kjarasamningsákvæðum og ákvörðun kjarasamningsaðila um afturvirka ívilnandi launaleiðréttingu.

Málsástæður stefnanda sem lúta að grandleysi hans um réttmæti móttekinna launagreiðslna eru einkum reistar á meginreglum vinnuréttar um takmarkanir á möguleika vinnuveitenda til þess að endurkrefja launamenn um þegar greidd laun. Að baki þeim meginreglum búa þau rök að ósanngjarnt sé að krefja launþega um endurgreiðslu fjár sem hann kann þegar að hafa ráðstafað sér og sínum til framfærslu í góðri trú. Eins og fyrr sagði liggur fyrir að heildarniðurstaða þess endurreiknings á launagreiðslum stefnanda sem fram fór í desember 2012 og náði til 11 mánaða tímabils frá 1. desember 2011, varð sú að stefnandi ætti rétt á greiðslu til viðbótar við þegar greiddar launagreiðslur. Hefur stefnandi ekki fært fram viðhlítandi rök fyrir því að þær meginreglur vinnuréttar sem hann vísar til og dómaframkvæmd á því sviði, þ. á m. dómur Hæstaréttar frá 13. september 2007 í máli nr. 32/2007 sem vísað var til við munnlegan málflutning, eigi við þegar svo háttar til sem í máli þessu, en í nefndu dómsmáli var launþegi einmitt krafinn um endurgreiðslu þegar greiddra launa.

Að auki verður ekki séð, eins og atvikum máls þessa er háttað, að stefnandi hafi mátt vera í góðri trú um að áframhaldandi greiðslur þrekálags 2 og 3 eftir 1. desember 2011, þótt greiddar væru án fyrirvara, gætu ekki komið til endurskoðunar síðar, ef til þess kæmi á annað borð að laun hans yrðu endurreiknuð afturvirkt þegar nýtt starfsmat samkvæmt fyrirliggjandi kjarasamningi lægi fyrir. Stefnandi gat aftur á móti reiknað með því, samkvæmt ákvæðum kjarasamningsins, að hvernig sem útkoma starfsmats yrði í hans tilviki myndu laun hans ekki lækka, enda varð sú ekki raunin. Þá liggur fyrir að endurútreikningur launa stefnanda fór fram mjög fljótlega eftir að nýtt starfsmat lá fyrir eða í desember 2012.

Samkvæmt framanrituðu verður að hafna þeim málsástæðum stefnanda sem byggja á meginreglum vinnuréttar og lúta að grandleysi hans og ætluðu tómlæti stefnda.

Með sömu rökum og þar sem ekki verður á það fallist að eftirfarandi og ívilnandi leiðrétting launa stefnanda, sem framkvæmd var með útgáfu sérstaks launaseðils í desembermánuði 2012, hafi falið í sér skuldajöfnuð á móti launagreiðslum, verður að hafna þeirri málsástæðu stefnanda sem reist er á ákvæði 1. gr. laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups.

Að framangreindum málsástæðum frágengnum byggir stefnandi á því að liður a) í bókun vegna upptöku starfsmats hjá LSS á fundi samstarfsnefndar kjarasamningsaðila 29. október 2012, sem rakinn er orðrétt í kafla um málsatvik hér að framan, „geti ekki verið grundvöllur til afturvirkrar skerðingar á þrekálagsgreiðslum“. Vísar stefnandi þar sérstaklega til þess að tilgangur bókunarinnar hafi ekki verið sá að „skerða laun“ félagsmanna LSS afturvirkt, heldur einungis að sjá til þess að ef félagsmenn hlytu betri kjör samkvæmt nýja starfsmatinu þá fengju þeir þau kjör leiðrétt afturvirkt frá 1. desember 2011. Heldur stefnandi því fram að orðið „laun“ í bókun a) eigi bara við um laun í skilningi launataxta, þ.e. grunnlaun, en ekki álagsgreiðslur.

Þau vitni sem leidd voru fyrir dóminn og sátu nefndan fund samstarfsnefndar kjarasamningsaðila 29. október 2012 voru ekki sérstaklega spurð um skýringu á hugtakinu „laun“ í nefndri bókun, en eins og fyrr var rakið kom skýrt fram í framburði G-kk-ef Þ-kk-ef N-kk-ef að lækkun þrekálagsgreiðslna tengdist því að verið væri að færa mat á starfsálagi og aðstæðum inn í grunnlaun. Fyrir því að með hugtakinu „laun“ í nefndri bókun sé einungis átt við grunnlaun samkvæmt launatöxtum hefur stefnandi hvorki fært viðhlítandi rök né sönnunargögn, og sýnist sú skýring ekki falla vel að þeirri kerfisbreytingu launagreiðslna sem sýnt þykir að gerð hafi verið með kjarasamningnum. Í bókun b) í sömu fundargerð kemur fram að tryggt skyldi við kerfisbreytinguna að enginn starfsmaður lækkaði „í dagvinnulaunum“, en hvergi er þar getið um að aðrir launaliðir gætu ekki lækkað. Þá verður, með vísan til sömu röksemda og áður hafa verið raktar, hvorki fallist á það að meginreglur vinnuréttar um takmarkanir á endurkröfu ofgreiddra launa geti haft þýðingu við túlkun bókunarinnar, né að komið hafi til „skerðingar“ á launum stefnanda við leiðréttinguna, sem í heild fól í sér hækkun launagreiðslna.

Loks byggir stefnandi á því að LSS hafi ekki haft lögmætt umboð til að semja um afturvirka skerðingu á launagreiðslum stefnanda. Sú málsástæða er haldlaus, þegar af þeirri ástæðu sem síðast var nefnd, að ekki var í reynd um skerðingu á launum að ræða, heldur heildstæðan og ívilnandi endurútreikning launa á grundvelli kjarasamnings.

Samkvæmt framanrituðu og þar sem öllum málsástæðum stefnanda hefur verið hafnað, verður fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu af kröfum stefnanda.

Í ljósi úrslita málsins, 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og þar sem ekki þykja slík vafaatriði uppi í máli þessu að 3. mgr. sömu lagagreinar eigi við, verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn að fjárhæð 500.000 krónur.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Voru lögmenn aðila og dómari sammála um að ekki væri þörf á endurflutningi málsins þrátt fyrir þann drátt sem varð á dómsuppsögu fram yfir lögbundinn frest, sem helgaðist af embættisönnum dómarans.

Dómsorð:

Stefndi, Fjarðabyggð, er sýkn af kröfum stefnanda, G-kk-ef Þ-kk-ef B-kk-ef, í máli þessu.

Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf B-kvk-nf