E-4511/2011

Mál þetta sem dómtekið var 11. september 2012 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 24. nóvember 2011 af Saga Capital hf., Hafnarstræti 53, Akureyri, á hendur Hvarfi eignarhaldsfélagi ehf., Rauðarárstíg 27, Reykjavík.

Kröfur aðila

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 124.576.577 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. ml. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 30. desember 2009 til 1. ágúst 2011, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, að teknu tilliti til skyldu til greiðslu virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Atvik máls

Á tímabilinu 20. – 25. apríl 2007 veitti Icebank hf. (síðar Sparisjóðabanki Íslands hf., síðar SPB hf.) sjö einkahlutafélögum í eigu jafnmargra starfsmanna stefnanda lán vegna hlutafjárkaupa í stefnanda, sem þá hét Saga Capital Fjárfestingarbanki hf. (síðar Saga Capital hf.). Lánin voru veitt á grundvelli sjö lánssamninga og voru þeir samtals að jafnvirði 531.250.000 krónur í eftirfarandi erlendum myntum og hlutföllum: CFH 40%, JPY 30%, EUR 20% og USD 10%. Lánin voru öll svonefnd kúlulán eða eingreiðslulán með gjalddaga 1. febrúar 2010. Fimm lánanna voru hvert um sig að jafnvirði 85.000.000 króna, eitt að jafnvirði 63.750.000 krónur og eitt að jafnvirði 42.500.000 krónur. Einn framangreindra lánssamninga liggur fyrir í málinu og er lántakandi samkvæmt honum Hersir Sigurgeirsson ehf. Samningurinn er dagsettur 20. apríl 2007 og er hann sagður að jafnvirði 85.000.000 króna. Óumdeilt er að skilmálar samninganna sjö voru að öðru leyti en hvað fjárhæðir varðar efnislega samhljóða. Lánveitandi fékk til tryggingar endurgreiðslu lánanna handveð í öllum hlutum í framangreindum lántakendum og þeim hlutum í stefnanda, sem lánin voru veitt til kaupa á. Þá tók stefnandi, með ábyrgðaryfirlýsingum dagsettum 23. apríl 2007, sjálfskuldarábyrgð gagnvart lánveitanda á endurgreiðslu á allt að 20% af samanlagðri fjárhæð lánssamninganna. Stefndi mun, 16. apríl 2009, vegna verðlækkunar á hlutum í stefnanda, hafa skorað á lántakendur að leggja fram frekari tryggingar fyrir endurgreiðslu lánanna, þar sem verðmæti umsaminna trygginga, samkvæmt lánssamningunum, hafi verið komin undir umsamin lágmörk, með hliðsjón af uppreiknuðum eftirstöðvum lánanna. Enginn lántakenda mun hafa orðið við áskoruninni og gjaldfelldi stefndi lánin af þeirri ástæðu með tilkynningum 21. desember 2009. Með bréfi dagsettu 23. desember 2009 krafði stefndi stefnanda um greiðslu samkvæmt framangreindum ábyrgðaryfirlýsingum frá 23. apríl 2007 og var krafan samtals að fjárhæð 282.512.862 krónur m.v. að skuld samkvæmt lánssamningunum hefði við gjaldfellinguna 21. desember numið samtals 1.412.564.311 krónum. Í bréfinu er tekið fram að með samningi, dagsettum 20. desember 2009, um framsal á réttindum og skyldum samkvæmt lánssamningunum, ásamt tryggingum fyrir endurgreiðslu lánanna, hafi Sparisjóðabanki Íslands hf. (áður Icebank hf.) framselt stefnda umrædda lánasamninga og tryggingar. Stefnandi greiddi framangreinda ábyrgðarfjárhæð 30. desember 2009 með greiðslu á 167.260.084 krónum og með innláni hjá SPB hf. að fjárhæð 115.252.778 krónur. Stefndi leysti jafnframt til sín þau hlutabréf í stefnanda sem stóðu til tryggingar lánunum og lánin höfðu upphaflega verið veitt til kaupa á. Einkahlutafélög þau sem tóku umrædd lán hafa öll verið tekin til gjaldþrotaskipta. Stefnandi lýsti kröfum í bú félaganna vegna hinnar greiddu ábyrgðar. Skiptum er nú lokið á félögunum og kom ekkert uppí kröfur stefnanda. Með bréfi 27. júní 2011 krafðist stefnandi þess með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 155/2011 og dóma réttarins í málum nr. 30/2011 og nr. 31/2011 að stefndi leiðrétti útreikning sinn á eftirstöðvum umræddra lána og endurgreiddi þá ofgreiðslu sem innt hefði verið af hendi 30. desember 2009. Var til þess vísað að umræddir lánssamningar hefðu haft að geyma sambærileg ákvæði og þeir lánssamningar sem Hæstiréttur hefði í framangreindum málum talið að innihéldu ólögmætar gengistryggingar og hefði krafa stefnda því verið ofreiknuð sem því næmi. Hefði fjárhæð lánanna við gjaldfellingu 21. desember 2009 átt að nema samanlagt 789.681.425 krónum og því hefði ábyrgð stefnanda átt að nema 157.936.285 krónum. Ofgreiðsla stefnanda næmi því 124.576.577 krónum. Stefndi svaraði framangreindu bréfi stefnanda 17. ágúst 2011. Þar segir að þótt fallast megi á að þeir lánssamningarnir sem stefnandi hafi gengist í ábyrgð fyrir væru um margt líkir þeim lánssamningi sem um hafi verið fjallað í Hæstaréttarmálinu nr. 155/2011, þá væru önnur atriði sem leiddu til þess að líta yrði svo á að umræddir lánssamningar væru samningar í erlendri mynt og því löglegir. Stefnandi ítrekaði kröfu sína um endurgreiðslu með bréfi 24. ágúst 2011. Stefndi varð ekki við þeirri kröfu.

Stefndi er dótturfélag SPB hf., sem áður hét Sparisjóðabanki Ísladns hf. og þar áður Icebank hf.. SPB hf. er nú undir slitameðferð. Stefndi er eignarhaldsfélag sem heldur utan um tilteknar eignir SPB hf. og er tilgangurinn að annast umsýslu eignanna og hámarka verðmæti og endurheimtur þeirra.

Í máli þessu greinir aðila á um hvort umræddir lánssamningar frá apríl 2007 hafi verið samningar um lán í erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum, sem bundin hafi verið gengi tilgreindra erlendra mynta. Aðila greinir ekki á um fjárhæðir.

Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda

Stefnandi byggir á því að lánssamningar þeir sem um sé fjallað í máli þessu, sjö að tölu, feli allir í sé ólögmæta gengistryggingu. Lánssamningarnir hafi öll sömu megineinkenni og þeir lánssamningar sem taldir hafi verið ólögmætir gengistryggðir lánssamningar í íslenskum krónum skv. fordæmum Hæstaréttar m.a. í svonefndu Motormax-máli, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 155/2011. Þannig hafi lánsfjárhæðir í lánssamningunum verið tilgreindar í íslenskum krónum, fjárhæða hafi hvergi verið getið í erlendum gjaldmiðlum, lánin verið greidd út í íslenskum krónum og þau skyldu greidd upp með greiðslu í íslenskum krónum. Í þessu sambandi sé vakin athygli á bréfi stefnda til lántakenda, 21. desember 2009, þar sem þeim hafi verið tilkynnt um gjaldfellingu lánssamninganna, en þar sé krafa gerð um greiðslu í íslenskum krónum. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sé einungis heimilt að verðtryggja lánsfé sé grundvöllur verðtryggingarinnar vísitala neysluverðs. Í bréfi stefnda til stefnanda, 17. ágúst 2011, sé að nokkru leyti fallist á sjónarmið stefnanda um að lánssamningarnir séu um margt líkir þeim samningum sem dæmdir hafi verið ólögmætir gengistryggðir lánssamningar. Í bréfinu sé þó bent á þann mismun að í lánssamningunum, sem fjallað sé um í máli þessu, sé tekið fram á forsíðu þeirra að um lán í erlendri mynt hafi verið að ræða. Ekki verði séð af niðurstöðu Hæstaréttar að það skipti meginmáli í niðurstöðu dómsins, hvort tilgreint sé á forsíðu samningsins að um erlent lán sé að ræða, enda virðist það ekki heldur hafa skipt máli í öðrum fordæmisgefandi dómum Hæstaréttar m.a. í málum nr. 30/2011 og nr. 31/2011. Það sem mestu máli skipti sé að fjárhæð lánsins sé tilgreind í íslenskum krónum og lánsfjárhæðarinnar hvergi getið í hinum erlendu gjaldmiðlum og að útgreiðsla lánsins og afborganir þess eigi sér stað í íslenskum krónum. Í þessu sambandi megi einfaldlega líta til þeirrar myntar sem afhent sé „yfir borðið“ ef svo megi að orði komast og í hvaða mynt endurgreiðsla lánsins fari fram í. Með vísan til fordæmanna megi einu skipta hvort lántakendur kunni upphaflega að hafa óskað eftir láni í erlendri mynt, eða hver viðskiptin að baki séu. Það sé efni umrædds lánssamnings hverju sinni sem máli skipti, sú mynt sem greidd sé út sem og afborgunarmynt lánssamningsins. Fyrir liggi samkvæmt ákvæði 14. gr. laga nr. 38/2001 að samningafrelsi lánveitenda og lántakenda sé skert. Óheimilt sé skv. ákvæðinu að lána íslenskar krónur og binda endurgreiðslu slíks láns breytingum á gengi tiltekinna gjaldmiðla og megi litlu skipta í því sambandi hver ætlun aðila með samningunum hafi í raun verið. Lánveitanda sé óheimilt að hagnast á slíkri ólögmætri verðtryggingu. Endurútreikningar lánanna séu gerður út frá höfuðstól lánssamninganna á lántökudegi og m.v. að sú fjárhæð hefði borið lægstu óverðtryggðu útlánsvexti lánastofnanna eins og þeir séu auglýstir á hverjum tíma af Seðlabanka Íslands, svokallaða Seðlabankavexti, í samræmi við fordæmi Hæstaréttar og lög nr. 38/2001:

Miðað við ofangreindan endurútreikning lánssamninganna, hefði 20% ábyrgð stefnanda átt að nema 157.936.285 krónum. Stefnandi hafi hins vegar greitt 282.512.862 krónur, sem tekið hafi mið af útreiknaðri stöðu lánanna hinn 21. desember 2009 m.v. ólögmæta gengistryggingu. Mismunurinn á greiddri ábyrgðarfjárhæð og réttri ábyrgðarfjárhæð sé skv. framagreindu 124.576.577 krónur sem sé stefnukrafa málsins. Kröfunum sé beint að stefnda í málinu þar sem hann hafi tekið við þeim réttindum og skyldum sem í lánssamningunum og ábyrgðaryfirlýsingunum felist. Við gjaldfellingu lánssamninganna hafi þeir verið í eigu stefnda og ábyrgðargreiðsla stefnanda hafi verið innt af hendi til stefnda. Þar sem um sé að ræða framsal á lánssamningi og þar að auki til tengds aðila sem sé dótturfélag upphaflegs lánveitanda, geti stefnandi haft uppi allar sömu mótbárur gagnvart stefnda varðandi tilurð og efni lánssamninganna og hann hefði getað haft uppi gagnvart upphaflegum lánveitanda. Eftir greiðslu ábyrgðakröfunnar geti stefnandi, sem sjálfskuldarábyrgðaraðili lánssamninganna, haft uppi allar sömu mótbárur gagnvart nýjum eiganda lánanna og lántakendurnir sjálfir kynnu að hafa, óháð því hvort lántakendurnir sjálfir kynnu að halda þeim uppi. Lántakendurnir hafi verið teknir til gjaldþrotaskipta, búin hafi reynst eignalaus og því hafi verið tilgangslaust fyrir búin að gera ágreining við stefnda um lögmæti lánssamninganna og kröfu um endurútreikning þeirra. Gerð sé krafa um vexti á ofgreiðsluna frá greiðsludegi til 1. ágúst 2011 í samræmi við 18. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Frá 1. ágúst 2011 til greiðsludags sé gerð krafa um dráttarvexti skv. 3. mgr. 5. gr. laga nr. sömu laga. Greiðslukrafa stefnanda hafi verið sett fram í bréfi 27. júní 2011. Hinn 1. ágúst 2011 hafi rúmur mánuður verið liðinn frá því stefnandi hafi krafið stefnda sannanlega um greiðslu kröfunnar. Vísað sé til meginreglna kröfuréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga og endurgreiðslu ofgreidds fjár. Vísað sé til 4., 14. og 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfur um dráttarvexti styðji stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísist til 32. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda.

Stefndi byggir á því að með dómum Hæstaréttar uppkveðnum 16. júní 2010 í málum nr. 153/2010 og nr. 92/2010 hafi verið skorið úr um ólögmæti þess að binda lán í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla, m.ö.o. að gengistrygging væri ólögmæt að því er varði þær skuldbindingar sem falli undir VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndi byggi sýknukröfu sína aðallega á því að skuldbinding einkahlutafélaganna sjö í eigu starfsmanna stefnanda, og þar af leiðandi ábyrgðarskuldbinding stefnanda, gagnvart stefnda, hafi verið í erlendum gjaldmiðlum. Ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 hafi því ekki gilt um lán stefnda til einkahlutafélaganna, sbr. og 1. mgr. 13. gr. laganna, þar sem segi að VI. kafli þeirra taki til skuldbindinga sem varði sparifé og lánsfé í íslenskum krónum. Dómur Hæstaréttar uppkveðinn 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011, Landsbankinn hf. gegn þrotabúi Motormax ehf., hafi af þeim sökum ekki fordæmisgildi í máli þessu. Í lögum sé ekki að finna skilgreiningu á því hvað felist í 13. gr. laga nr. 38/2001, þar sem segi: „Skuldbindingar sem varða ... lánsfé í íslenskum krónum.“ Af því leiði að túlka verði efni þeirra lánssamninga sem hér séu til umfjöllunar. Við þá túlkun beri að hafa hugfasta grundvallarreglu samningaréttar um samningsfrelsi en samkvæmt henni beri að túlka allar takmarkanir frá henni þröngt. Þýðingarmestu ákvæði lánssamninganna, sem leiði í ljós að um skuldbindingu um lán í erlendum gjaldmiðlum hafi verið að ræða, séu eftirfarandi helst. Fjallað sé um lánssamningana í eintölu en aðeins sé þörf á að skoða einn samning þar sem þeir séu efnislega samhljóða:

1. Á forsíðu fyrirliggjandi lánssamningsins komi skýrt fram að lánið sé í erlendum gjaldmiðlum. Hvergi sé minnst á íslenskar krónur.

2. Í upphafi lánssamningsins segi að um sé að ræða lán í erlendum myntum að jafnvirði ákveðinni fjárhæð í íslenskum krónum. Orðalagið „... að jafnvirði ...“ endurspegli það að skuldbindingin sé ekki í íslenskum krónum heldur erlendum gjaldmiðlum. Að öðrum kosti væri óþarfi að notast við orðið ,,jafnvirði“. Þá sé hlutfall hvers erlends gjaldmiðils tilgreint. Þannig segi að lánið sé að 40% í svissneskum frönkum, 30% í japönskum jenum, 20% í evrum og 10% í bandaríkjadölum. Í þessu felist staðfesting á því að lánið sé ekki veitt í íslenskum krónum heldur erlendum gjaldmiðlum.

3. Tilgangur lánveitingarinnar hafi verið fjármögnun kaupa á hlutabréfum í stefnanda. Af þeim sökum hafi íslenskar krónur verið keyptar fyrir hina erlendu gjaldmiðla lánsins og lagðar inn á reikning stefnanda nr. 1115-26-90001. Samkvæmt gr. 1.4. í lánssamningnum hafi lántaki skuldbindið sig til að ráðstafa láninu með þessum hætti. Lántaki hafi því aldrei tekið við lánsfjárhæðinni og megi því einu gilda í hvaða gjaldmiðli útgreiðslan hafi farið fram. Hinir erlendu gjaldmiðlar hafi ekki verið lagðir inn á innlánsreikninga stefnanda enda hafi kaup hlutabréfa í stefnanda farið fram í íslenskum krónum.

4. Samkvæmt gr. 2.1. í lánssamningnum hafi lántaki skuldbundið sig til að endurgreiða lánið í reiðufé, þ.e. handbærum peningum, með einni greiðslu þann 1. febrúar 2010. Í 1. málslið gr. 2.3. segi að lánið skuli greitt í þeim gjaldmiðlum sem það samanstandi af. Sé þannig augljóst að skuldbinding lántaka sé um lán í erlendum gjaldmiðlum en ekki íslenskum krónum. Aðeins sé heimilt að greiða í íslenskum krónum samkvæmt 2. ml. gr. 2.3. en þá sé kveðið á um að greiða verði jafnvirði hinna erlendu gjaldmiðla þegar greiðsla fari fram. Þannig sé gert ráð fyrir að lánveitanda sé haldið skaðlausum af því að taka við endurgreiðslu í íslenskum krónum.

5. Í 3. gr. lánssamningsins sé að finna ákvæði um skyldu lántaka til að greiða vexti af láninu. Samkvæmt gr. 3.1. hafi lánshlutar í öðrum gjaldmiðlum en evrum borið breytilega vexti sem skyldu vera 12 mánaða LIBOR (e. London Interbank Offered Rate) vextir, þ.e. vextir á millibankamarkaði í London, að viðbættu 3% vaxtaálagi. Vextir af lánshlutum í evrum hafi borið breytilega vexti sem skyldu vera 12 mánaða EURIBOR (e. European Interbank Offered Rate) vextir, þ.e. vextir á millibankamarkaði í aðildarríkjum Evrópska myntbandalagsins, að viðbættu 3% álagi. Samkvæmt þessu hafi skuldbinding lántaka verið að greiða vexti af erlendum gjaldmiðlum en ekki íslenskum krónum. Hefði svo verið hefði skuldbinding lántaka miðast við vexti á íslenskar krónur. Vextir á íslenskar krónur ákvarðist að grunni til af stýrivöxtum Seðlabanka Íslands en það séu þeir vextir sem ætlað sé að hafa áhrif á aðra vexti í landinu. Undanfarin ár hafi stýrivextirnir alla jafna verið umtalsvert hærri en framangreindir millibankavextir. Lántaki hafi því notið mikils hagræðis af því að taka lán í erlendum gjaldmiðlum. Óhjákvæmilegt sé samkvæmt þessu að líta svo á að skuldbinding lántaka sé í erlendum gjaldmiðlum en ekki í íslenskum krónum. Enn fremur verði að líta til þess að lægri vextir hafi verið ein meginástæða þess að dótturfélög starfsmanna stefnanda hafi ákveðið að taka lán í erlendum gjaldmiðlum. Þá sé í gr. 12.1. samningsins kveðið á um að vanskilavextir af gjaldfallinni eða gjaldfelldri kröfu miðist við LIBOR/EURIBOR vexti auk vaxtaálags en lánveitanda sé þó heimilt að krefjast dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af skuld breyttri í íslenskar krónur. Sé það í samræmi við heimild lánveitanda í gr. 11.2.

6. Í gr. 4.1. sé að finna fyrirvara vegna endurfjármögnunar lánveitanda. Þar segi að eigi lánveitandi ekki kost á endurfjármögnun við upphaf vaxtatímabils, eða á þeim degi sem vextir skuli endurskoðaðir, á lánskjörum sem geri honum kleift að endurlána lánsfjárhæðina í sama gjaldmiðli eða á sama vaxtareikningsgrundvelli og gengið hafi verið út frá við samningsgerðina, skuli hann tilkynna það lántaka með tíu daga fyrirvara og bjóða honum önnur samningskjör. Í gr. 4.2. sé svo fjallað um það hvernig skuli að farið ef ekki náist samningar um ný lánskjör en þá sé gert ráð fyrir að lántaki greiði upp lánið. Samkvæmt þessum ákvæðum sé augljóst að lánveitandi endurláni lántaka erlenda gjaldmiðla sem hann fjármagni sig með. Sé þetta og í samræmi við eðli bankastarfsemi sem sé almennt þannig að bankar fjármagni sig til skamms tíma en láni og veiti aðra fyrirgreiðslu til langs tíma. Nái lánveitandi ekki að endurfjármagna sig með þeim erlendu gjaldmiðlum sem hann hafi lánað til viðskiptamanna, á sömu kjörum eða betri, verði hann að fá lánið endurgreitt.

7. Í 6. gr. lánssamningsins sé að finna ákvæði sem veiti lántaka, að fullnægðum ákveðnum skilyrðum, heimild til að breyta þeim gjaldmiðlum sem lánið hafi upphaflega verið tekið í. Samkvæmt viðauka 2 við lánssamninginn verði beiðni um slíkt að vera sett fram með a.m.k. 10 daga fyrirvara. Sé það gert til að lánveitandi geti keypt viðkomandi gjaldmiðla eða eftir atvikum gert skiptasamning við annan aðila um viðkomandi gjaldmiðla, til að geta veitt lántaka þau vaxtakjör sem umræddir gjaldmiðlar hafi boðið upp á. Sérstakur fyrirvari sé í gr. 6.1. um það að lánveitandi geti útvegað þann gjaldmiðil sem lántaki óski eftir. Hefði lánið verið um íslenska skuldbindingu hefði þessi fyrirvari verið óþarfur.

8. Ákvæði 11. gr. lánssamningsins fjalli um vanefndatilvik og vanefndaúrræði. Í gr. 11.3. segi að lánveitanda sé, ef samningnum sé sagt upp, heimilt að umreikna alla skuldina í íslenskar krónur á gjalddaga/uppsagnardegi miðað við skráð sölugengi lánveitanda.

Stefndi byggi á því að framangreind atriði lánssamninganna varpi hvert og eitt, og til samans, skýru ljósi á þá staðreynd að skuldbindingar einkahlutafélaganna sjö og ábyrgðarskuldbinding stefnanda hafi ekki verið í íslenskum krónum heldur erlendum gjaldmiðlum. Ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 gildi því ekki um skuldbindingarnar og eigi stefnandi enga endurgreiðslukröfu á hendur stefnda. Til viðbótar framanröktum ákvæðum lánssamningsins byggi stefndi á því að beiðni starfsmanna stefnanda, f.h. einkahlutafélaga sinna, hafi lotið að láni í erlendum gjaldmiðlum eins og áður sé rakið. Hafi þeir notið hagræðis af lægri vaxtakostnaði og skuldbinding þeirra ekki verið bundin vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Af ársreikningum einkahlutafélaganna megi og sjá að lántakendur, einkahlutafélögin, hafi litið á lán SPB hf. sem lán í erlendum gjaldmiðlum. Þar komi fram undir liðnum „langtímaskuldbindingar“ að þær greinist með ákveðnum hætti eftir gjaldmiðlum, t.d. „Lán í EUR“ og „Lán í USD“. Þar sem uppgjör einkahlutafélaganna hafi farið fram í íslenskum krónum hafi skuldbindingarnar verið færðar til fjárhæðar í íslenskum krónum á uppgjörsdegi. Þá verði ekki hjá því litið að á þeim tíma sem starfsmenn stefnanda hafi óskað eftir lánveitingu til handa einkahlutafélögum sínum hafi stefnandi verið fjármálafyrirtæki í skilningi 10. tl. 1. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, með starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu, sem lánafyrirtæki samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 4. gr. laganna. Starfsleyfið hafi verið afturkallað í október sl. vegna þess að eiginfjárgrunnur stefnanda hafi verið undir lögbundnu lágmarki lánafyrirtækis. Stefnandi, svo og starfsmenn stefnanda, teljist því sérfræðingar á sviðið fjármála og lánaviðskipta. Þeir hafi því vitað eða mátt vita um þá gengisáhættu sem fælist í lántöku í erlendum gjaldmiðlum. Fari hins vegar svo að litið verði þannig á að skuldbindingar hafi verið í íslenskum krónum byggi stefnandi á því að aðilum lánssamninganna hafi verið heimilt samkvæmt 2. gr. laga nr. 38/2001 að víkja frá ákvæðum VI. kafla laganna þar sem lánssamningarnir hafi verið einkahlutafélögum starfsmanna stefnanda og stefnanda sjálfum til hagsbóta vegna ákvæða í samningunum um umtalsvert lægri vaxtagreiðslur en ef um lán í íslenskum krónum hefði verið að ræða. Í skuldbindingunum hafi vissulega falist gengisáhætta en með hliðsjón af reynslu þeirra og sérfræðiþekkingu hafi áhættan ekki getað dulist þeim. Krafa stefnanda byggi á þeirri meginreglu kröfuréttar að endurgreiða beri ofgreitt fé auk meginreglunnar um greiðslu fjárskuldbindinga. Verði ekki fallist á framangreindar málsástæður byggi stefndi engu að síður á því að hafna beri endurgreiðslukröfu stefnanda þar sem ekki séu skilyrði fyrir henni. Það sé almennt viðurkennt að fyrirvaralaus greiðsla geti jafngilt endanlegu uppgjöri milli aðila. Sé þess vegna gert ráð fyrir því að greiðandi greiðslu geri fyrirvara um réttmæti greiðslu vilji hann koma í veg fyrir að hún verði talin endanlegt uppgjör í þeim tilvikum sem honum megi vera ljóst að vafi geti leikið á um greiðsluskyldu. Stefnandi hafi greitt stefnda 30. desember 2009, 282.512.862 krónur á grundvelli ábyrgðarskuldbindingar sinnar. Greiðslan hafi verið innt af hendi athugasemdalaust og án nokkurs fyrirvara um réttmæti greiðslunnar. Stefnandi hafi þannig samþykkt að um réttmæta kröfu stefnda væri að ræða. Á tímamarki greiðslu hafi stefnandi ekki tilkynnt stefnda að hann liti svo á að lánssamningarnir vörðuðu skuldbindingu um lánsfé í íslenskum krónum þannig að ábyrgðin væri annarrar fjárhæðar. Stefndi hafi því haft ástæðu til að ætla að með fyrirvaralausri greiðslu hefði stefnandi fyrirgert rétti sínum til að hafa uppi mótbárur síðar eða krefjast endurgreiðslu. Greiðslan hafi skapað það traust hjá stefnda að um uppgjör skuldbindingarinnar af hálfu stefnanda væri að ræða. Mikilvægt sé fyrir aðila að kröfuréttarsambandi að geta treyst því að í greiðslu felist endanlegt uppgjör og að athafnir gagnaðila séu endanlegar. Í þessu sambandi sé ítrekuð sú málsástæða að stefnandi hafi, á tímamarki greiðslu, verið fjármálafyrirtæki í skilningi 10. tl. 1. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og með starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu sem lánafyrirtæki samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 4. gr. laganna. Stefnandi hafi verið í góðri aðstöðu til að meta grundvöll ábyrgðarfjárhæðarinnar og tilkynna stefnda það ef hann taldi fjárhæðina eiga að vera aðra. Vegna sérfræðiþekkingar stefnanda megi ætlast til þess af honum að hann hafi vitað betur. Almennt sé viðurkennt að því auðveldara sem það hafi verið að koma í veg fyrir mistök þeim mun ríkari ástæða sé til að meta vanrækslu til sakar. Stefnandi eigi með ógætni sök á því ef greidd hafi verið ábyrgðarfjárhæð án þess að greiðsluskylda hafi verið þar að baki. Komi endurgreiðsla því ekki til greina. Stefndi hafi á hinn bóginn verið í góðri trú þegar hann hafi tekið við greiðslunni frá stefnanda. Stefndi hafi ekki verið aðili að lánssamningunum í upphafi heldur hafi hann tekið við réttindum og skyldum SPB hf. samkvæmt þeim eins og áður sé rakið. Stefnandi hafi þess vegna verið í mun betri aðstöðu til að meta grundvöll og réttmæti ábyrgðarfjárhæðarinnar. Þrátt fyrir að á tímamarki greiðslu hafi dómar Hæstaréttar um „ólögmæti sambærilegra lánssamninga“ ekki verið gengnir eins og stefnandi byggi á, hafi engu að síður á þeim tíma verið komin fram ýmis sjónarmið og álitaefni í þá átt. Að þessu sögðu sé öllum dómkröfum, málsástæðum og öðrum rökum stefnanda mótmælt. Stefndi byggi á samningi aðila og reglum um skuldbindingargildi samninga. Jafnframt sé vísað til almennra reglna kröfuréttar. Krafa stefnda um málskostnað byggi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé gerð krafa um virðisaukaskatt á tildæmdan málskostnað en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Um greiðslu virðisaukaskatts á tildæmdan málskostnað sé vísað til laga nr. 50/1988.

Forsendur og niðurstaða

Í máli þessu er eins og áður hefur verið rakið um það deilt hvort lánssamningar Icebank hf. og þeirra sjö einkahlutafélaga sem tóku lán hjá bankanum í apríl 2007 og um er fjallað í máli þessu hafi falið í sér skuldbindingar í erlendri mynt eða hvort lánin hafi verið í íslenskum krónum og fjárhæð þeirra bundin við gengi þeirra gjaldmiðla sem tilgreindir eru í samningunum. Ekki er ágreiningur með aðilum um tölulega kröfu stefnanda.

Í málinu liggur fyrir lánssamningur, dagsettur 20. apríl 2007, milli Icebank hf. sem lánveitanda og eins af framangreindum sjö einkahlutafélögum. Eins og áður hefur verið rakið er óumdeilt að lánssamningarnir sjö séu allir efnislega samhljóða að undanskildum lánsfjárhæðum. Á forsíðu samningsins er tilgreint að hann sé „lánssamningur (lán í erlendum gjaldmiðlum)“. Í upphafsákvæði samningsins segir að aðilar geri með sé „samning um lán að jafnvirði 85.000.000 kr. ... í eftirfarandi erlendum myntum og hlutföllum: CHF 40% JPY 30% EUR 20% USD 10%.“ Í ákvæði 1.1. segir síðan: „Lántaki lofar að taka að láni og lánveitandi að lána framangreindar umsamdar lánsfjárhæðir.“ Samkvæmt ákvæði 1.2 skyldi lánið, að uppfylltum útborgunarskilyrðum, koma til útborgunar í einni greiðslu og skyldi lántaki senda lánveitanda skriflega beiðni um útborgun þess í samræmi við viðauka 1 með lánssamningnum, a.m.k. tveimur bankadögum fyrir fyrirhugaða útborgun þess. Í fyrirliggjandi viðauka 1 dagsettum 20. apríl 2007 segir: „Með vísan til lánssamnings á milli Hersis Sigurgeirssonar ehf., ... sem lántaka og Icebank hf., sem lánveitanda, dagsettur (svo) hinn 20/4 2007, að jafnvirði 85.000.000 íslenskra króna í CHF, JPY, EUR, USD óskar lántaki hér með eftir því að lánið verði greitt út hinn 23/4 2007.“ Samkvæmt ákvæði 1.4. skyldi lánið greiðast inn á reikning Saga Fjárfestingar hf. nr. ... . Þá er tekið fram að tilgangur lánsins sé að fjármagna kaup lántaka á 100.000.000 hlutum í Saga Fjárfestingum hf. og að lántaki skuldbindi sig til þess að ráðstafa láninu til þess verkefnis sem það sé veitt til. Óumdeilt er að framangreindur reikningur Saga Fjárfestinga hf. var í íslenskum krónum og að lánið var greitt út í íslenskum krónum. Samkvæmt ákvæði 2.1. skuldbatt lántaki sig til að endurgreiða lánið í reiðufé með einni greiðslu 1. febrúar 2010, sem jafnframt var lokagjalddagi lánsins. Samkvæmt ákvæði 2.2 var lántaka heimilt að óska eftir að fá að framlengja endurgreiðslu lánsins í heild eða að hluta allt til 1. febrúar 2013 enda væri lánið í skilum, tryggingar þess væru enn fullnægjandi að mati lánveitanda og vaxtakjör og aðrir skilmálar þess við framlengingu miðuðust við fjármögnunarkostnað lánveitanda og lánskjör á hliðstæðum lánum á þeim tíma sem óskað væri framlengingar. Í ákvæði 2.3. var sérstaklega tekið fram að drægist greiðsla höfuðstóls eða vaxta fram yfir gjalddaga væri lánveitanda heimilt að láta gengistryggingu haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags. Samkvæmt ákvæði 2.6. skyldi lánið endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstæði af. Lántaka væri þó heimilt að endurgreiða afborganir, vexti, dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum og skyldi þá miðað við gengi mynta samkvæmt sölugengi lánveitanda, þegar greiðsla færi fram. Í 3. kafla lánssamningsins var mælt fyrir um vexti af láninu. Samkvæmt ákvæði 3.1. skyldu lánshlutar í öðrum myntum en evrum bera breytilega vexti, sem skyldu vera 12 mánaða LIBOR vextir eins og þeir ákvörðuðust fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni fyrir viðkomandi vaxtatímabil, að viðbættu 3% vaxtaálagi. Lánshlutar í evrum skyldu hins vegar bera breytilega vexti sem skyldu vera 12 mánaða EUROBOR vextir eins og þeir ákvörðuðust fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni fyrir viðkomandi vaxtatímabil að viðbættu 3% vaxtaálagi. Í ákvæði 4.1. var mælt svo fyrir að ætti lánveitandi ekki kost á endurfjármögnun við upphaf vaxtatímabils eða á þeim degi sem vextirnir skyldu endurskoðaðir, á lánskjörum sem gerðu honum kleift að endurlána lánsfjárhæðina í sama gjaldmiðli eða á sama vaxtareikningsgrundvelli og gengið hefði verið út frá við samningsgerðina, skyldi lánveitandi tilkynna lántaka það með tíu daga fyrirvara og bjóða honum önnur lánskjör. Í ákvæði 4.2. var mælt svo fyrir að hefði ekki náðst samkomulag um ný lánskjör og skilmála fyrir samninginn innan 30 daga frá tilkynningu lánveitanda til lántaka, skyldi lántaki endurgreiða lánið til lánveitanda á þeim degi sem lánveitandi tilgreindi og greiða endurfjármögnunarkostnað lánveitanda og áður gildandi vaxtalálag frá síðasta vaxtagjalddaga eða þeim degi sem vextirnir skyldu endurskoðaðir, til greiðsludags. Í ákvæði 5.1. var mælt svo fyrir að óskaði lántaki eftir, einu sinni eða oftar, að láninu yrði myntbreytt, skyldi lántaki greiða myntbreytingargjald í samræmi við gjaldskrá lánveitanda hverju sinni. Í ákvæði 6.1. var mælt svo fyrir að lántaka væri heimilt að óska eftir myntbreytingu á láninu þannig að það miðaðist við aðrar erlendar myntir frá og með næsta vaxtatímabili enda tilkynnti hann lánveitanda það skriflega a.m.k. tíu dögum fyrir þann gjalddaga, þegar breytingin ætti að taka gildi. Þá segir á ákvæði 6.2. að lánið megi aldrei vera samsett úr fleiri gjaldmiðlum en fjórum í senn og fjárhæð hvers gjaldmiðils ekki vera lægri en jafnvirði fimm milljóna króna. Gæti lánveitandi ekki útvegað þann gjaldmiðil, sem lántaki kynni að vilja nota til myntbreytingar eða útvegun hans hefði í för með sér verulegan kostnað, væri lánveitanda heimilt að nota USD í stað þess gjaldmiðils. Við myntbreytinguna skyldi nota sölugengi þess gjaldmiðils sem fallið væri frá og kaupgengi þess gjaldmiðils sem valinn væri miðað við gengisskráningu lánveitanda á viðkomandi myntum, tveimur virkum dögum fyrir myntbreytinguna, nema um annað væri sérstaklega samið. Samkvæmt ákvæði 11.3. var lánveitanda heimilt, væri samningnum sagt upp á grundvelli ákvæða samningsins um vanefndatilvik og vanefndaúrræði, að umreikna alla skuldina í íslenskar krónur á gjalddaga/uppsagnardegi, miðað við skráð sölugengi lánveitanda í þeim myntum sem hver lánshluti samanstæði af, og krefja lántaka um greiðslu hans í samræmi við ákvæði samningsins. Þá var í ákvæði 11.4. mælt svo fyrir að í tilviki nánar greindra vanefnda lántaka væri lánveitanda ávallt heimilt, í stað uppsagnar, að hækka vaxtaálag samkvæmt ákvæðum 3.1. og 3.2. með tilkynningu til lántaka. Í ákvæði 12.1. var mælt svo fyrir að vanefndi lántaki skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum bæri honum að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni eða gjaldfelldri kröfu lánveitanda frá og með gjaldfellingardegi til greiðsludags í samræmi við neðangreint:

Kröfur í erlendum myntum skyldu bera dráttarvexti sem samanstæðu af LIBOR/EUROBOR vöxtum, auk viðkomandi vaxtaálags, sbr. 3. gr. samningsins, að viðbætti dráttarvaxtaálagi sem skyldi vera 10%.

Kröfur í íslenskum krónum skyldu bera dráttarvexti í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálag, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Lánveitanda væri heimilt að umreikna vanefndar kröfur samkvæmt lánssamningnum í íslenskar krónur miðað við sölugengi lánveitanda á þeim myntum sem lánið samanstæði af, frá gjaldfellingardegi. Bæri þá að greiða dráttarvexti í samræmi við framangreindan b-lið.

Þá var í ákvæði 12.2. mælt fyrir um að dráttarvextir skyldu leggjast við höfuðstól skuldarinnar á tólf mánaða fresti í fyrst sinni tólf mánuðum eftir fyrsta dag vanskila. Í ákvæði 16.3. var tekið fram að fyrirsagnir í samningnum væru eingöngu til skýringa en fælu ekki í sér efnisatriði.

Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/2012 frá 15. júní 2012 var í málum nr. 92/2010 og nr. 153/2010, sem Hæstiréttur felldi dóma á 16. júní 2010, uppi ágreiningur um lán, sem veitt voru til bifreiðakaupa og tengd gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að um væri að ræða lán í íslenskum krónum og að slík gengistrygging höfuðstóls skuldanna væri ólögmæt þar sem hún stríddi gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá var í dómum Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í málum nr. 603/2010 og nr. 604/2010, skorið úr ágreiningi um hvort hliðstæðar skuldbindingar samkvæmt skuldabréfum með fasteignaveði teldust vera í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Enn var með dómi Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 skorið úr hliðstæðum ágreiningi um lánssamning, sem gerður var um „fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 150.000.000“ eins og sagði í fyrirsögn hans. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að hann væri um lán í íslenskum krónum, meðal annars með tilliti til þess að fjárhæð hafi ekki verið tilgreind í öðrum gjaldmiðli, lánsféð hafi verið greitt út í honum og afborganir hafi jafnframt átt að inna þannig af hendi, auk þess sem litið var til ákvæðis í samningnum um myntbreytingu. Sá samningur sem um var fjallað í máli nr. 155/2011 var í ýmsum atriðum sambærilegur þeim, sem deilt er um í máli þessu og hefur málflutningur aðilanna í þessu máli að verulegu leyti snúist um það hvort atvik séu hér með svo áþekkum hætti og í máli nr. 155/2011 að dómur í því hafi hér fordæmisgildi.

Niðurstaða í máli þessu ræðst öðru fremur af skýringu á texta framangreinds lánssamnings frá 20. apríl 2007. Við skýringuna ber í samræmi við dóm Hæstaréttar í máli nr. 3/2012 að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum, sem telja verði gilda nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum. Samningar þeir sem mál þetta varða eru eins og áður er rakið á forsíðu nefndir „lánssamningur (lán í erlendum gjaldmiðlum)“. Þessi tilgreining ein sér ræður þó ekki úrslitum við mat á því hvort samningarnir feli efnislega í sér lán í íslenskum krónum, gengistryggð miðað við gengi tilgreindra erlendra gjaldmiðla, eða lán í erlendum gjaldmiðlum. Verður í þeim efnum að líta til efnisákvæða samninganna og skiptir orðalag samninganna þá mestu máli, þótt önnur atriði geti einnig haft þýðingu. Fyrir liggur að lánsfjárhæðir samkvæmt umræddum lánssamningum eru eingöngu tilgreindar í íslenskum krónum en ekki öðrum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum. Þetta felur í sér sterka vísbendingu um að um sé að ræða lánveitingar í íslenskum krónum enda verður að telja að vísun til erlendra gjaldmiðla í lánssamningunum, ein og sér, sé ekki nægileg til að lánin teljist vera í þeim. Þá liggur fyrir og er óumdeilt að lánin voru greidd út í íslenskum krónum, inn á tilgreindan reikning Saga Fjárfestinga hf., en tilgangur lánveitingarinnar var eins og áður hefur verið rakið að fjármagna kaup lántakenda á hlutum í Saga Fjárfestingum hf.. Í samningunum er ákvæði um að lánið beri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem það samanstandi af en sérstaklega er kveðið á um, eins og rakið hefur verið, að lántaka sé þó heimilt að endurgreiða lánið a.m.t. vöxtum og öðrum greiðslum í íslenskum krónum og skuli þá miðað við gengi mynta samkvæmt sölugengi lánveitanda, þegar greiðslan fari fram. Þá segir ennfremur í samningunum að dragist greiðsla höfuðstóls og vaxta fram yfir gjalddaga sé lánveitanda heimilt að láta „gengistryggingu“ haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags.

Að öllu framangreindu virtu en þó sérstaklega með vísan til þess að umrædd lán voru eingöngu tilgreind í íslenskum krónum, að lánin voru greidd út í íslenskum krónum, að heimilt var að endurgreiða þau í íslenskum krónum og að í ákvæði 2.3. í lánssamningunum var sérstaklega tekið fram að lánveitanda væri heimilt að láta „gengistryggingu“ haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags, verður lagt til grundvallar að umrædd lán hafi verið tekin í íslenskum krónum. Braut gengistrygging þeirra því í bága við 13. og 14. gr. , sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og var ólögmæt, sbr. fordæmi Hæstaréttar í dómi í máli nr. 155/2011. Aðrar frambornar málsástæður stefnda en tekin hefur verið afstaða til samkvæmt framangreindu, til stuðnings því að um lán í erlendri mynt hafi verið að ræða, breyta ekki eðli lánanna og fá ekki hnekkt áðurgreindri niðurstöðu. Hins vegar benda þessar málsástæður til þess að lánveitandi og lántakar hafi komið sér saman um að reyna að klæða umrædd lán í búning erlendra lána enda lánskjör slíkra lána mun hagstæðari en lána í íslenskum krónum á þeim tíma sem lássamningarnir voru gerðir.

Stefndi byggir á því að verði litið svo á að umrædd lán hafi verið í íslenskum krónum hafi aðilum lánssamninganna verið heimilt að gengistryggja lánin samkvæmt 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu þar sem lánssamningarnir hafi verið einkahlutafélögum starfsmanna stefnanda og stefnanda sjálfum til hagsbóta vegna ákvæða í samningunum um umtalsvert lægri vaxtagreiðslur en ef um lán í íslenskum krónum hefði verið að ræða. Í skuldbindingunum hafi vissulega falist gengisáhætta en með hliðsjón af reynslu þeirra og sérfræðiþekkingu hafi áhættan ekki geta dulist þeim. Við mat á þessari málsástæðu stefnda og þeim lagarökum sem hún hvílir á verður að gæta að því að reynslan sýnir ekki aðeins, þegar til lengri tíma er litið, að gengi íslensku krónunnar hefur farið lækkandi, miðað við gengi algengustu erlendu gjaldmiðla, heldur einnig að þessar gengisbreytingar hafa á stundum komið í stökkum og ekki verið fyrirsjáanlegar með löngum fyrirvara. Lánum í íslenskum krónum til rúmlega 33 mánaða, sem bundin voru við gengi erlendra gjaldmiðla, fylgdi því augljóslega töluverð áhætta, eins og síðar kom í ljós. Ekki verður með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 155/2011 litið svo á að fullnægt sé fyrrgreindu skilyrði um að víkja megi frá ákvæðum laga nr. 38/2001 til hagsbóta fyrir lántakanda, ef það frávik felur í sér raunhæfa og verulega áhættu fyrir hann eins og að framan hefur verið lýst. Að öllu þessu virtu er umrædd málsástæða stefnda því haldlaus enda verður ekki talið skipta máli við skýringu á 2. gr. laga nr. 38/2001, hvort starfsmenn stefnanda hafi mátt teljast sérfræðingar á sviði fjármála og lánsviðskipta og hafi af þeirri ástæðu mátt vita um þá gengisáhættu sem fólst í lántöku í erlendum gjaldmiðlum.

Stefndi byggir á því að þótt fallist verði á þau sjónarmið stefnanda að um lán í íslenskum krónum hafi verið að ræða og ólögmæta gengistryggingu, beri að hafna endurgreiðslukröfu stefnanda, þar sem ekki séu skilyrði fyrir henni. Almennt sé viðurkennt að fyrirvaralaus greiðsla geti jafngilt endanlegu uppgjöri milli aðila. Sé af þeirri ástæðu gert ráð fyrir því að greiðandi greiðslu geri fyrirvara um réttmæti greiðslu vilji hann koma í veg fyrir að hún verði talin endanlegt uppgjör í þeim tilvikum sem honum megi vera ljóst að vafi geti leikið á um greiðsluskyldu. Stefnandi hafi 30. desember 2009 greitt stefnda 282.512.862 krónur á grundvelli ábyrgðarskuldbindingar sinnar. Greiðslan hafi verið innt af hendi athugasemdalaust og án nokkurs fyrirvara um réttmæti greiðslunnar. Stefnandi hafi þannig samþykkt að um réttmæta kröfu stefnda væri að ræða. Þegar greiðslan hafi verið innt af hendi hafi stefnandi ekki tilkynnt stefnda að hann liti svo á að lánssamningarnir vörðuðu skuldbindingu um lánsfé í íslenskum krónum þannig að ábyrgðin væri annarrar fjárhæðar. Stefndi hafði því haft ástæðu til að ætla að með fyrirvaralausri greiðslu hefði stefnandi fyrirgert rétti sínum til að hafa uppi mótbárur síðar eða krefjast endurgreiðslu. Greiðslan hafi skapað það traust hjá stefnda að um uppgjör skuldbindingarinnar af hálfu stefnanda væri að ræða. Mikilvægt sé fyrir aðila að kröfuréttarsambandi að geta treyst því að í greiðslu felist endanlegt uppgjör og að athafnir gagnaðila séu endanlegar. Sé í þessu sambandi ítrekuð sú málsástæða að stefnandi hafi, á tímamarki greiðslu, verið fjármálafyrirtæki í skilningi 10. töluliðar 1. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og með starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu sem lánafyrirtæki samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 4. gr. laganna. Stefnandi hafi þannig verið í góðri aðstöðu til að meta grundvöll ábyrgðarfjárhæðarinnar og tilkynna stefnda það ef hann taldi fjárhæðina eiga að vera aðra. Vegna sérfræðiþekkingar stefnanda megi ætlast til þess af honum að hann hafi vitað betur. Almennt sé viðurkennt að því auðveldara sem það sé að koma í veg fyrir mistök, þeim mun ríkari ástæða sé til að meta vanrækslu til sakar. Stefnandi eigi með ógætni sök á því ef greidd hafi verið ábyrgðarfjárhæð án þess að greiðsluskylda hafi verið þar að baki. Komi endurgreiðsla því ekki til greina. Stefndi hafi á hinn bóginn verið í í góðri trú, þegar hann hafi tekið við greiðslunni frá stefnanda. Stefndi hafi ekki verið aðili að lánssamningunum í upphafi heldur tekið við réttindum og skyldum SPB hf. samkvæmt þeim eins og áður sé rakið. Stefnandi hafi hins vegar verið í mun betri aðstöðu til að meta grundvöll og réttmæti ábyrgðarfjárhæðarinnar. Þrátt fyrir að á tímamarki greiðslu hafi ekki verið gengnir dómar Hæstaréttar um „ólögmæti sambærilegra lánssamninga“ eins og stefnandi byggi á, hafi engu að síður á þeim tíma verið komin fram ýmis sjónarmið og álitaefni í þá átt.

Hér að framan hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að umræddir lánssamningar hafi falið í sé óheimila gengistryggingu lána í íslenskum krónum. Fyrir liggur og er óumdeilt að greiðsla stefnanda 30. desember 2009 var á því reist að um væri að ræða lán í erlendum myntum. Telja verður að bæði stefnandi og stefndi hafi vitað eða mátt vita, þegar stefnandi innti framangreinda greiðslu af hendi, að gengistrygging láns í íslenskum krónum bryti í bága við ákvæði 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, sbr. orðalag ákvæðanna og ótvíræðar athugasemdir í þá veru í lögskýringargögnum. Verður ekki talið að stefnandi beri meiri sök í þessum efnum en móttakandi greiðslunnar. Ekki verður fallist á það með stefnda að endurheimturéttur stefnanda sé háður því að hann hafi greitt með fyrirvara enda myndi sú niðurstaða, miðað við atvik málsins, leiða til auðgunar stefnda á grundvelli ólögmætra samningsákvæða. Þá verður ekki talið með hliðsjón af grandsemi aðila að framangreind niðurstaða brjóti í bága við sjónarmið um öryggi í viðskiptum enda verður að telja að stefndi hafi ekki haft réttmæta ástæðu til að ætla að ekki gæti komið til endurgreiðslukröfu af framangreindum ástæðum.

Með vísan til alls framanritaðs verða dómkröfur stefnanda teknar til greina en ekki er eins og áður er rakið ágreiningur um tölulega kröfugerð stefnanda. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 800.000 krónur.

Dóminn kveður upp Þ-kk-nf S. G-kk-nf héraðsdómari.

Dómsorð

Stefndi, Hvarf eignarhaldsfélag ehf., greiði stefnanda, Saga Capital hf., 124.576.577 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. desember 2009 til 1. ágúst 2011, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf