E-1134/2017

Mál þetta, sem dómtekið var 18. apríl sl., var höfðað 29. mars sl.

Stefnandi er Stórólfshvolskirkja, Stórólfshvoli, Hvolsvelli.

Stefndi er kirkjuráð vegna Jöfnunarsjóðs sókna, Laugavegi 31, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að úrskurður áfrýjunarnefndar þjóðkirkjunnar í máli nr. 1/2016, sem kveðinn var upp 10. júní 2016, verði felldur úr gildi og lýstur ógildur. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar.

Með úrskurði dómsins 21. desember 2017 var málið fellt niður á hendur áfrýjunarnefnd þjóðkirkjunnar og vísað frá dómi að því er varðaði íslensku þjóðkirkjuna. Þá var varakröfu stefnanda jafnframt vísað frá dómi.

I

Atvik þessa máls eru óumdeild. Stefnandi sótti um framlag úr Jöfnunarsjóði sókna árið 2009 vegna fyrirhugaðrar kirkjubyggingar á Hvolsvelli. Í fjárhagsáætlun fyrir Jöfnunarsjóð sókna árið 2009, sem samþykkt var á fundi kirkjuráðs, var gert ráð fyrir úthlutun til stefnanda að fjárhæð 750.000 krónur. Var bókað að fresta skyldi framkvæmdum og fasteignahópi kirkjuráðs falið að ræða við sóknarnefnd. Stefnanda var tilkynnt um útborgun 10. mars 2009 en hann sótti um frekara fjárframlag 15. júní 2009. Í janúar 2010 var samþykkt að veita stefnanda styrk að fjárhæð 4.500.000 krónur. Stefnanda var tilkynnt um þá ákvörðun með bréfi 23. febrúar 2010. Stefnandi sótti aftur um framlag 15. júní 2010. Á fundi 15. desember var fallist á styrkinn og stefnanda barst tilkynning um hann með bréfi 21. janúar 2011.

Með bréfi 26. janúar 2015 krafðist stefnandi þess að staðið yrði við tilkynningu um greiðslu að fjárhæð 10.000.000 króna sem tilkynnt hefði verið um árið 2011. Í svari til stefnanda 7. apríl 2015 kom fram að talið væri að skilyrði sem sett hefðu verið fyrir úthlutun fjárins hefðu ekki verið uppfyllt og var beiðninni því hafnað. Stefnandi mótmælti þessari niðurstöðu.

Þann 9. júní 2015 ákvað kirkjuráð á fundi sínum að fella niður greiðslur til stefnanda sem ákveðnar höfðu verið úr Jöfnunarsjóði sókna, að fjárhæð 10.000.000 króna og 20.000.000 króna, alls 30.000.000 króna. Var bókað að ráðið hefði samþykkt að fella niður áður veitt vilyrði. Stefnandi mótmælti þessari framsetningu auk þess sem málið væri til meðferðar úrskurðarnefndar og hann teldi því ekki hægt að taka slíka ákvörðun.

Stefnandi skaut framangreindum ágreiningi til úrskurðarnefndar þjóðkirkjunnar 29. maí 2015. Snerist ágreiningur aðila um það hvort skilyrði í bókun stefnda kirkjuráðs frá 15. desember 2010 hefðu átt við vilyrði fyrir árlegum greiðslum að fjárhæð 20.000.000 króna á árunum 2012 til 2015 eða hvort þau hefðu einnig tekið til úthlutunar að fjárhæð 10.000.000 króna. Með úrskurði nefndarinnar 7. mars 2016 í máli nr. 1/2015 var komist að þeirri niðurstöðu að stefndi kirkjuráð skyldi greiða stefnanda styrk ársins 2011 að fjárhæð 10.000.000 króna.

Stefndi kirkjuráð vildi ekki una niðurstöðu úrskurðarnefndar þjóðkirkjunnar og skaut niðurstöðunni til áfrýjunarnefndar þjóðkirkjunnar 17. mars 2016. Með úrskurði sínum 10. júní 2016 felldi áfrýjunarnefndin úrskurð úrskurðarnefndar þjóðkirkjunnar úr gildi og hafnaði öllum kröfum stefnanda.

Með bréfi 14. september 2016 krafðist stefnandi þess að innanríkisráðherra felldi úrskurð áfrýjunarnefndar þjóðkirkjunnar úr gildi. Með bréfi 7. nóvember 2016 var erindi stefnanda hafnað.

II

Stefnandi krefst ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar þjóðkirkjunnar í máli nr. 1/2016 frá 10. júní 2016. Hann bendir á að þau mistök hafi verið gerð í úrskurðinum að felldur hafi verið úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar þjóðkirkjunnar í máli nr. 1/2016 en mál aðila hafi verið nr. 1/2015. Mál nr. 1/2016 sé honum óviðkomandi og því sé úrskurðurinn ógildur.

Ákvæði um úrskurðarnefnd og áfrýjunarnefnd þjóðkirkjunnar sé að finna í 12. og 13. gr. laga nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar. Í 2. mgr. 13. gr. laganna segi að áfrýjunarnefndin sé skipuð þremur löglærðum mönnum sem fullnægi almennum skilyrðum til þess að vera skipaðir hæstaréttardómarar og sé einn þeirra formaður. Skuli þeir allir skipaðir samkvæmt tilnefningu Hæstaréttar og varamenn með sama hætti. Þá segi: „Við meðferð einstakra mála skal nefndin skipuð tveimur sérfróðum mönnum til viðbótar sem nefndin kveður sjálf til starfans.“

Við meðferð þess máls sem hér um ræði fyrir áfrýjunarnefnd þjóðkirkjunnar hafi nefndin ekki verið skipuð sérfróðum mönnum til viðbótar við þá þrjá löglærðu menn sem Hæstiréttur hafi skipað. Áfrýjunarnefndinni hafi láðst að kveða þá sérfróðu aðila til setu í nefndinni við úrskurð málsins. Úrskurður áfrýjunarnefndarinnar sé því að engu hafandi og ógildur og/eða ógildanlegur þar sem ekki hafi verið farið eftir ótvíræðu ákvæði 2. mgr. 13. gr. laga nr. 78/1997 um skipan nefndarinnar við meðferð málsins.

Í samræmi við framangreint ákvæði hafi áfrýjunarnefndin ekki verið fullskipuð fyrr en hinir tveir sérfróðu nefndarmenn hefðu tekið sæti í nefndinni og fjallað um málið með sama hætti og aðrir nefndarmenn. Það leiði af sjálfu sér að þar sem nefndin hafi ekki verið fullskipuð, eða skipuð svo sem lög kveði á um, sé úrskurður nefndarinnar ekki gildur.

Það hafi verið ákveðið að þýskri fyrirmynd að í áfrýjunarnefndinni sætu fimm menn, þrír menn sem sætu í áfrýjunarnefndinni, en kveddu svo til tvo sérfróða aðila til viðbótar til setu í nefndinni, allt eftir eðli málsins, þannig að jafnan sætu fimm í nefndinni og úrskurðuðu um hvert ágreiningsmál sem borið væri undir nefndina. Fyrir liggi að nefndin hafi haft þann hátt á að skipa tvo sérfróða einstaklinga í áfrýjunarnefndina í átta málum árin 1999 til 2011. Frá 2012, þegar núverandi formaður nefndarinnar hafi verið skipaður, hafi aðeins verið þrír menn í nefndinni í þremur uppkveðnum úrskurðum.

Stefndi byggi á því við meðferð ágreiningsmála aðila að úrskurður áfrýjunarnefndar í máli nr. 1/2016 gildi um lögskipti aðila. Brýn nauðsyn beri því til fyrir stefnanda að fá úrskurð áfrýjunarnefndar þjóðkirkjunnar ógiltan með dómi. Úrskurðir nefndarinnar séu endanleg niðurstaða á stjórnsýslustigi en þeir séu ekki undanskildir íslenskum lögum og almennum dómstólum, enda vísi lög nr. 78/1997 til stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

III

Stefndi mótmælir kröfu stefnanda. Ágreiningurinn sé á kirkjulegum vettvangi og heyri því undir valdsvið úrskurðar- og áfrýjunarnefnda þjóðkirkjunnar samkvæmt 12. og 13. gr. þjóðkirkjulaga. Í 3. mgr. 13. gr. segi að úrskurðir áfrýjunarnefndar séu endanlegir og bindandi innan valdsviðs þjóðkirkjunnar.

Stefnandi hafi borið upp erindi við innanríkisráðherra eftir uppkvaðningu úrskurðar áfrýjunarnefndar þjóðkirkjunnar þar sem hann hafi talið nefndina ranglega skipaða þremur mönnum, en skylt hefði verið að kalla til viðbótar tvo sérfróða menn líkt og áskilið sé í 2. mgr. 13. gr. laga nr. 78/1997. Ráðuneytið sé ósammála túlkun stefnanda, en í svari þess segi: „...að það er ekki skylda að áfrýjunarnefnd, sem skipuð er þremur mönnum, kveðji til tvo sérfróða menn við meðferð þeirra mála sem hún tekur fyrir heldur á það einungis við í stöku máli telji nefndin tilefni til þess“.

Að mati stefnda hafi stefnandi nokkuð til síns máls þegar hann lesi 13. gr. laganna svo að nefndin skuli ætíð skipuð fimm mönnum. Orðalag ákvæðisins sé þannig að þessi skilningur sé nærtækur. Á þeim grundvelli haldi stefnandi því fram að nefndarmenn skuli alltaf vera fimm en ekki einungis í þeim málum þar sem sérkunnáttu á öðru sviði en lögfræði sé þörf til úrlausnar máli.

Hafi stjórnsýslunefnd við úrlausn máls verið ranglega skipuð sé það alvarlegur annmarki sem leiði til þess að nefndinni væri rétt að afturkalla úrskurð sinn, sbr. 2. mgr. 25. gr. stjórnsýslulaga, og endurupptaka málsmeðferðina fyrir fullskipaðri nefnd. Af þessari ástæðu hafi stefndi ákveðið, eftir að honum hafi verið birt stefna til héraðsdóms, að bera það erindi upp við áfrýjunarnefndina að hún afturkallaði fyrri úrskurð og endurtæki málsmeðferðina fyrir rétt skipaðri nefnd. Áfrýjunarnefndin hafi tekið erindið á dagskrá og m.a. gefið stefnanda kost á að tjá sig um það.

Með bréfi 25. ágúst 2017 hafi formaður áfrýjunarnefndarinnar tilkynnt lögmönnum málsaðila að nefndin féllist ekki á að hún hefði ekki verið rétt skipuð. Að mati nefndarinnar hafi ekki verið þörf á annarri sérþekkingu en almennri lögfræðiþekkingu við meðferð máls nr. 1/2016. Því standi ákvörðun nefndarinnar.

Stefnandi byggi á því að verði fallist á ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar standi niðurstaða úrskurðarnefndar þjóðkirkjunnar um að kirkjuráð skuli greiða stefnanda 10.000.000 króna úthlutun ársins 2011. Stefndi telji þessa greiningu stefnanda ekki rétta. Hafi áfrýjunarnefndin ekki verið rétt skipuð væri það alvarlegur annmarki í skilningi stjórnsýsluréttarins sem leiddi til ógildingar á úrskurði hennar. Yrði það niðurstaðan lægi fyrir að lögmæt kæra kirkjuráðs til áfrýjunarnefndarinnar hefði ekki fengið afgreiðslu. Áfrýjunarnefndin yrði þá að koma saman aftur og afgreiða kæruna með réttum hætti. Röng skipun áfrýjunarnefndarinnar geti að sjálfsögðu ekki haft þau réttaráhrif að kærður úrskurður fái ekki endurskoðun. Áfrýjunarnefndinni bæri að leiða ágreininginn til lykta í samræmi við lagareglurnar og gildi niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar réðist af niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar.

Stefnandi krefjist jafnframt ógildingar úrskurðarins á þeim grundvelli að úrskurðarorð áfrýjunarnefndarinnar sé rangt því þar hafi verið ógiltur úrskurður í máli nr. 1/2016 frá 7. mars 2016. Hinn kærði úrskurður hafi verið nr. 1/2015. Athugasemdin sé rétt varðandi málsnúmerið. Enginn vafi geti þó leikið á því að hér sé um prentvillu að ræða, sem beri að leiðrétta, en ekki ástæðu til þess að fella málsmeðferðina úr gildi. Í úrskurðinum sé alveg ljóst hverjir eru aðilar málsins, hvert deiluefnið er og frá hvaða degi hinn kærði úrskurður er. Prentvilla um ártal geti ekki orðið grundvöllur kröfu um ógildingu þegar öllum sem að málinu komu sé ljóst hvert úrskurðarefnið hafi verið.

IV

Stefnandi krefst þess í máli þessu að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar þjóðkirkjunnar frá 10. júní 2016. Hann reisir kröfu sína annars vegar á því að rangt númer á máli úrskurðarnefndar þjóðkirkjunnar í úrskurðinum valdi því að úrskurðinn sé ógildur. Verður ekki fallist á þessa málsástæðu stefnanda. Ljóst er að um misritun er að ræða og ekki getur farið á milli mála um hvaða ágreining er að ræða.

Hins vegar byggir stefnandi á því að áfrýjunarnefnd þjóðkirkjunnar hafi ekki verið rétt skipuð við meðferð málsins þar sem nefndin hafi einungis verið skipuð þremur löglærðum mönnum en ekki tveimur sérfróðum mönnum til viðbótar, svo sem lög mæli fyrir um. Málsaðilar eru sammála um að verði talið að nefndin hafi verið rangt skipuð valdi sá annmarki ógildingu úrskurðarins.

Samkvæmt 2. mgr. 13. gr. laga nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar skal áfrýjunarnefndin skipuð þremur löglærðum mönnum. Þá segir: „Við meðferð einstakra mála skal nefndin skipuð tveimur sérfróðum mönnum til viðbótar sem nefndin kveður sjálf til starfans.“

Áfrýjunarnefndin sjálf hafnaði því að endurupptaka málið á þeim grundvelli að ekki væri þörf á annarri sérþekkingu en almennri lögfræðiþekkingu við meðferð málsins. Því hafi ekki verið þörf á því að kveða til sérfróða menn, enda hefði það aukið kostnað og tafið málsmeðferð. Þá hafi ekki verið óskað eftir því af hálfu málsaðila. Nefndin telji rétt að túlka ákvæði 2. mgr. 13. gr. laga nr. 78/1997 þannig að einungis sé skylt að tilnefna sérfróða aðila þegar sérfræðiþekkingar sé sérstaklega þörf við meðferð máls. Orðin „við meðferð einstakra mála“ verði að skilja þannig að nefndin verði almennt skipuð þremur reglulegum nefndarmönnum. Málin séu einungis einstök er þörf sé á sérþekkingu og almenn lögfræðiþekking dugi ekki til.

Í greinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 78/1997 er ekki að finna neina leiðbeiningu um hvernig túlka beri orðalag ákvæðisins. Í starfsreglum fyrir úrskurðarnefnd og áfrýjunarnefnd þjóðkirkjunnar nr. 730/1998 er heldur ekki að finna leiðsögn um þetta, en þar kemur fram að úrskurðarnefnd skuli strax afhenda áfrýjunarnefnd þrjú eintök af málsskjölum sé máli skotið þangað. Fyrir dóminn komu tveir menn sem unnu að undirbúningi frumvarps þess er varð að lögum nr. 78/1997. Þeir greindu frá því að ákvæðið sem varð að 13. gr. laganna hefði verið að þýskri fyrirmynd. Ætlunin hefði verið sú að tveir sérfróðir meðdómendur sætu ávallt með þeim þremur nefndarmönnum sem ættu fast sæti í áfrýjunarnefndinni. Markmið þessa væri að tryggja vandaða málsmeðferð. Þá skýrði fyrrum formaður áfrýjunarnefndar þjóðkirkjunnar frá því að í hans tíð hefði ákvæðið verið túlkað þannig að fimm menn ættu sæti í nefndinni væri máli skotið þangað frá úrskurðarnefndinni, en þrír föstu nefndarmennirnir gætu einir afgreitt erindi af öðrum toga.

Samkvæmt orðanna hljóðan verður að skilja ákvæði 2. mgr. 13. gr. laga nr. 78/1997 þannig að skylt sé að skipa tvo sérfróða menn til viðbótar við þá þrjá sem eiga fast sæti í áfrýjunarnefnd þjóðkirkjunnar við meðferð hvers máls sem skotið er til nefndarinnar frá úrskurðarnefnd þjóðkirkjunnar, sbr. 12. gr. laganna. Ekkert hefur komið fram sem leitt gæti til þeirrar skýringar að metið skuli í hverju tilviki hvort sérstaklega sé þörf sérþekkingar og þá sé heimilt að kalla til sérfróða menn en annars sé það óþarft. Jafnvel þótt starfsreglur fyrir úrskurðarnefnd og áfrýjunarnefnd þjóðkirkjunnar geri ráð fyrir því að afhent verði þrjú eintök af málsskjölum verður ekki dregin sú ályktun að nefndin eigi ekki alltaf að vera skipuð fimm mönnum, enda segir að þessi þrjú eintök skuli afhenda „strax“.

Samkvæmt framangreindu verður að telja að sá annmarki hafi verið á meðferð máls nr. 1/2016 hjá áfrýjunarnefnd þjóðkirkjunnar að hún hafi ekki verið rétt skipuð þar sem skort hafi tvo sérfróða nefndarmenn. Verður því ekki hjá því komist að fallast á kröfu stefnanda og fella úr gildi úrskurð áfrýjunarnefndar þjóðkirkjunnar frá 10. júní 2016, í máli nr. 1/2016. Hugleiðingar í stefnu um áhrif ógildingarinnar geta ekki haft áhrif á þá niðurstöðu.

Með hliðsjón af þessari niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur.

B-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð :

Úrskurður áfrýjunarnefndar þjóðkirkjunnar frá 10. júní 2016, í máli nr. 1/2016, er felldur úr gildi.

Stefndi, kirkjuráð vegna Jöfnunarsjóðs sókna, greiði stefnanda, Stórólfshvolskirkju, 700.000 krónur í málskostnað.