E-92/2021

Mál þetta, sem dómtekið var 27. apríl sl., var höfðað með stefnu, dags. 7. janúar 2021, af A, [...], [...], gegn Kolku Sorpeyðingarstöð sf., Berghólabraut 7, Reykjanesbæ.

Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.912.450 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. febrúar 2020 til 1. júlí 2020 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.931.353 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 278.818 krónum frá 1. apríl 2020 til 1. maí 2020, af 557.636 krónum frá þeim degi til 1. júní 2020, af 836.454 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2020, af 1.115.272 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2020, af 1.394.090 krónum frá þeim degi til 1. september 2020 og af 1.931.353 krónum frá þeim til greiðsludags.

Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I

Stefnandi starfaði á móttökustöð stefnda í Grindavík frá árinu 2005 við að taka á móti viðskiptavinum, leiðbeina þeim og innheimta sorphirðugjald. Með bréfi, dagsettu 24. febrúar 2020, var honum sagt upp störfum hjá stefnda. Í bréfinu kom fram að uppsögnin tæki þegar gildi og að hún væri gerð á grundvelli ákvæða „í 11. grein kjarasamnings Starfsmannafélags Suðurnesja og Sambands íslenskra sveitarfélaga um réttindi og skyldur starfsmanns“. Skömmu áður, eða 6. febrúar 2020, hafði framkvæmdastjóri stefnda sent Starfsmannafélagi Suðurnesja bréf þar sem tilkynnt var um fyrirhugaða brottvikningu stefnanda, þótt nafns hans hafi ekki verið sérstaklega getið. Í bréfinu sagði að fyrirhuguð væri uppsögn starfsmanns með vísan til greinar 11.1.6 í fyrrgreindum kjarasamningi. Var ástæðum uppsagnarinnar lýst þannig að á undanförnum árum hefði ítrekað verið rætt við stefnanda um brot á reglum um meðferð efnis sem skilað væri til stöðvarinnar. Honum hefði verið gert að láta af efnissöfnun en hann jafnan byrjað aftur áður en langt um liði. Þá hefði viðskiptavinur kvartað undan framkomu stefnanda 29. janúar 2020 eftir að hann hefði farið með miklu offorsi í samskiptum við viðskiptavinina, kallað þá öllum illum nöfnum og hótað að refsa þeim með því að innheimta hærra gjald fyrir þjónustuna. Þá hefði hann bannað þeim að nýta sér þjónustuna framar. Stjórnendur stefnda hefðu farið yfir málið og telji sekt stefnanda liggja fyrir með skýrum hætti. Því hyggist stefndi enda ráðningarsambandið sem allra fyrst.

Með öðru bréfi framkvæmdastjóra stefnda til Starfsmannafélags Suðurnesja, dagsettu 4. júní 2020, var aftur vísað til þess að stefnandi hefði orðið uppvís að brotum í starfi sem réttlætt hafi uppsögnina. Var m. a. vísað til þess að þegar stefnandi væri að störfum virtust Grindvíkingar aldrei greiða með peningum heldur eingöngu kortum. Fyrir vikið hefðu ekki borist peningar eftir vaktir stefnanda. Þegar hann hafi verið leystur af hafi hins vegar ávallt borist einhverjar greiðslur með seðlum og eftir að nýr starfsmaður hafi verið væri reglulega greitt með peningum. Ekki hafi hins vegar staðið til að segja stefnanda upp vegna þessa. Þar komi til margar aðrar ástæður. Greinilegt sé að aðstaða stefnanda hafi verið vettvangur mikillar efnissöfnunar. Þegar framkvæmdastjóri stefnda hafi komið á stöðina 23. janúar 2020 hafi stefnandi verið í óðaönn að taka einangrun af koparvírum og m. a. viðað að sér nokkrum ryksugum sem efnivið. Samkvæmt reglum stefnda sé starfsmönnum óheimilt að hirða efni sem komið sé með til ráðstöfunar og eigi sú regla við þótt efni hafi verið gefið af viðskiptavini. Til séu upptökur úr myndavélakerfum sem sýni ótvírætt að mikið af efninu hafi verið fengið á staðnum.

Tilefni fyrrgreindrar heimsóknar á stöðina hafi m. a. verið að ræða vandamál á planinu þar sem engin tölva bærist þaðan í heilu lagi. Verkstjóri sorphirðu og gámaplana hafi vakið athygli framkvæmdastjóra stefnda á þessu. Hafi þetta verið litið alvarlegum augum þar sem viðskiptavinir eigi að geta treyst því að efni sem þeir afhendi til förgunar eða endurvinnslu fari viðurkennda leið að því marki. Þá sé ekki gott að diskar með gögnum úr tölvum lendi á flakki. Málið hafi verið rætt við stefnanda og hafi hann ekki kannast við hverjir tækju umrætt efni. Þegar eftirlitsmyndavélar hafi síðan verið skoðaðar hafi komið í ljós að stefnandi hafi verið meðvitaður um hverjir hefðu verið að verki. Sömu einstaklingarnir hafi komið á hverjum degi og dvalið nær allan opnunartímann. Þeir hafi verið vel kunnugir stefnanda og til væru myndskeið þar sem stefnandi væri að vísa þeim að gámum og aðstoðað þá við ná í efni úr gámum.

Auk þessa hafi stefnandi komið fyrir stórri nektarmynd af konu í starfsmannahúsi gámaplansins. Framkvæmdastjóri stefnda hafi í heimsókninni 23. janúar 2020 óskað eftir að stefnandi fjarlægði myndina og hafi stefnandi ekki orðið við því. Þegar verkstjóri svæðisins hafi komið nokkrum dögum síðar hafi myndin verið farin og önnur komin í staðinn. Sú hafi verið jafn stór, sýnt tvær konur og verið nokkuð grófari en fyrri myndin. Stefnandi hafi með þessu brugðist trúnaði við vinnuveitanda sinn þannig að réttlætt hafi tafarlausa brottvikningu án greiðslu í uppsagnarfresti samkvæmt ákvæðum um réttindi og skyldur í kjarasamningi þótt skrifleg áminning hafi ekki verið veitt.

Stefnandi hafi verið kallaður á fund með framkvæmdastjóra og verkstjóra stefnda 13. febrúar 2020 en hann hafi þá setið úti í bíl og neitað að koma inn í afgreiðslu stöðvarinnar til þess að ræða málin. Hann hafi síðan komið til fundar í Helguvík 17. febrúar og þá hafi honum verið gert ljóst að til stæði að segja honum upp. Almennt hafi stjórnendur stefnda fullan skilning á ákvæðum um áminningar í aðdraganda uppsagna. Í þessu tilviki hafi hegðun stefnanda hins vegar verið þannig að mikill vafi hafi leikið á að slíkt gæti borið árangur.

Í málinu liggur fyrir ódagsett bréf sem Starfsmannafélag Suðurnesja sendi stefnda sumarið 2020. Í því er gerð krafa um laun til handa stefnanda í uppsagnarfresti ásamt öðrum greiðslum samkvæmt kjarasamningi. Í bréfinu segi að samkvæmt grein 11.1.3.3. í samningum eigi stefnandi, þar sem hann hafi náð 63 ára aldri og unnið lengur en tíu ár, rétt á sex mánaða uppsagnarfresti. Þá segi í grein 11.1.6.2. í kjarasamningnum að veita skuli starfsmanni skriflega áminningu vegna vanrækslu eða ámælisverðrar háttsemi í starfi og skuli starfsmanni gefið tækifæri á að tjá sig áður en áminning sé tekin. Beri aðveita starfsmanni færi á að bæta ráð sitt áður en gripið sé til uppsagnar. Ljóst sé að þessu hafi ekki verið fylgt.

Stefnandi leitaði í kjölfar framangreinds til lögmanns og með bréfi hans til stefnda, dagsettu 10. nóvember 2020, kom fram að stefnda hafi ekki verið heimilt að víkja stefnanda úr starfi fyrirvaralaust. Brot stefnanda geti ekki talist gróf brot í skilningi kjarasamnings og ekki hafi verið byggt á því að viðvera hans skaðaði starfsemina. Var óskað eftir tillögum stefnda að lausn málsins. Bréfinu var svarað með bréfi lögmanns stefnda, dagsettu 20. nóvember 2020. Þar var vísað til þess að stefnandi hefði gerst sekur um gróf brot í starfi og brotið þannig gegn trúnaðarskyldu sinni að réttlætt hafi fyrirvaralausa brottvikningu samkvæmt meginreglum vinnuréttar. Var því hafnað að stefnandi hafi ekki fengið andmælarétt enda hafi hann sérstaklega verið hvattur til að koma á framfæri sínum sjónarmiðum.

II

Málsástæður stefnanda

Um kröfur sínar vísar stefnandi til almennu sakarreglunnar innan samninga eins og henni er beitt þegar uppsögn brýtur gegn lögum og ákvæðum í ráðningar- eða kjarasamningi. Þá byggir hann miskabótakröfu sína á b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísar stefnandi til þess að samkvæmt grein 11.1.6.1 í kjarasamningi Sambands íslenskra sveitarfélaga og bæjarstarfsmannafélaga innan BSRB, sem gilt hafi um ráðningarsamband aðila, sé einungis heimilt að víkja starfsmanni fyrirvaralaust úr starfi án greiðslu launa í uppsagnarfresti í þremur tilvikum. Í fyrsta lagi ef starfsmaður hafi verið sviptur með fullnaðardómi rétti til að gegna starfi. Það eigi augljóslega ekki við um stefnanda. Í öðru lagi ef starfsmaður hafi „játað að hafa gerst sekur um refsiverða háttsemi, sem ætla má að hefði í för með sér sviptingu réttinda skv. 68. gr. almennra hegningarlaga“. Það eigi heldur ekki við um stefnanda. Í þriðja lagi verði starfsmaður „uppvís að grófu broti í starfi enda valdi viðvera hans á vinnustað áframhaldandi skaða fyrir starfsemina, aðra starfsmenn eða viðskiptavini“. Áður en frávikning á þessum grundvelli eigi sér stað skuli fulltrúa stéttarfélags starfsmanns veittur kostur á að kynna sér slík mál áður en ákvörðun sé tekin. Sé sérstaklega tekið fram í greininni að gæta skuli að andmælarétti starfsmanns áður en endanleg ákvörðun sé tekin.

Stefnanda hafi ekki verið veitt færi á að gæta andmælaréttar áður en honum hafi verið vikið fyrirvaralaust úr starfi án greiðslu launa. Því eigi hann rétt á greiðslu skaðabóta. Stefnandi mótmæli að öðru leyti öllum fullyrðingum um gróf brot. Áskilnað fyrrgreinds ákvæðis um gróf brot þurfi jafnframt að skýra til samræmis við grein 11.1.6.2 í kjarasamningnum sem fjalli um skyldu til þess að áminna starfsmann við tilteknar aðstæður, svo sem þegar hann hafi sýnt af sér vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð yfirmanns eða sýnt óviðeigandi framkomu. Stefnda hafi borið að áminna stefnanda ef umrædd atvik teldust óumdeild. Hvorki hafi verið heimilt að segja upp ráðningarsamningi stefnanda né víkja honum úr starfi launalaust. Uppsögnin hafi því brotið gegn kjarasamningi og teljist því ólögmæt.

Stefnandi byggi einnig á því að stefndi hafi brotið gegn lögum þegar hann hafi sagt upp ráðningarsamningi stefnanda. Stefndi sé sameignarfélag í eigu Reykjanesbæjar, Grindavíkurbæjar, Suðurnesjabæjar og Sveitarfélagsins Voga. Sveitarfélögin beri ótakmarkaða ábyrgð á félaginu. Stjórnendum stefnda beri því að gæta almennra stjórnsýslureglna, lögfestra og ólögfestra, í samskiptum við starfsmenn, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2000.

Stefndi hafi með uppsögninni brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, andmælarétti stefnanda samkvæmt 13. gr. sömu laga og meðalhófsreglu 12. gr. laganna. Stefnanda hafi aldrei verið veitt færi á að tjá sig áður en hin umdeilda ákvörðun hafi verið tekin. Forsendur ákvörðunarinnar hafi því ekki verið rannsakaðar með fullnægjandi hætti. Þá sé augljóst að stefndi hefði getað áminnt stefnanda í stað þess að segja honum upp án greiðslu launa. Stefnandi hafi starfað hjá stefnda frá árinu 2005 og þegar honum hafi verið sagt upp hafi verið rúmlega ár í að hann yrði sjötugur.

Um bótakröfu sína vísar stefnandi til þess að samkvæmt kjarasamningi hafi hann mátt vænta þess að halda starfi sínu þar til hann næði 70 ára aldri. Við mat á fjártjóni hans verði því að líta til þess að stefnandi hafi einungis átt 14 mánuði eftir af starfsævi sinni sem samkvæmt almennum reglum ljúki við 70 ára aldurinn. Atvinnumöguleikar stefnanda eftir uppsögnina hafi því verið afar takmarkaðir og ekki hægt að gera þá kröfu til stefnanda að hann finni sér vinnu á svona skömmum tíma.

Gerð sé krafa sem svari til þeirra launa sem stefnandi hefði fengið frá stefnda hefði hann lokið störfum 70 ára. Miðað sé við umsamin mánaðarlaun að teknu tilliti til launahækkana, en launin hafi verið 278.818 krónur. Við það bætist orlof, 36.357 krónur fyrir hvern mánuð, sbr. grein 4.2.1 í kjarasamningi. Þá sé gerð krafa um desember- og orlofsuppbót að fjárhæð 27.823 krónur. Auk þess sé gerð krafa um miskabætur samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 enda hafi í ákvörðun stefnda falist meingerð gegn æru og persónu stefnanda. Ástæður uppsagnarinnar hafi verið meiðandi og ekkert rannsakaðar. Hafi uppsögnin út á við borið þess merki að stefnandi hefði brotið gróflega gegn starfsskyldum sínum sem réttlæti fyrirvaralausa riftun. Loks sé gerð krafa um dráttarvexti miðað við þá dagsetningu sem stefnanda hafi verið tilkynnt um uppsögnina. Til vara sé krafist launa í uppsagnarfresti vegna uppsagnarinnar sem nemi sex mánaða launagreiðslu auk áunnins orlofs og desember- og orlofsuppbótar fyrir það tímabil.

Málsástæður stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að honum hafi verið heimilt að víkja stefnanda fyrirvaralaust úr starfi með vísan til meginreglna vinnuréttar og 4. mgr. greinar 11.1.6.1 kjarasamnings Sambands íslenskra sveitarfélaga og Bæjarstarfsmannafélaga innan BSRB. Skilyrði sakarreglunnar um saknæma og ólögmæta háttsemi stefnda séu því ekki uppfyllt. Stefnandi hafi orðið uppvís að grófum brotum í starfi og ítrekað vanefnt starfsskyldur sínar og þannig brotið alvarlega og ítrekað þær meginskyldur sem á honum hvíli samkvæmt gildandi ráðningarsambandi. Áframhaldandi viðvera hans á vinnustað stefnda hefði valdið áframhaldandi skaða fyrir starfsemi félagsins og viðskiptavini. Með háttsemi sinni hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum til greiðslu allra launagreiðsla á uppsagnarfresti sem og rétti til orlofsgreiðslna frá og með riftun samningsins.

Stefndi vísar til þess að atvinnurekanda sé heimilt að víkja manni fyrirvaralaust úr starfi gerist hann sekur um refsiverða háttsemi í starfi, svo sem þjófnað á vörum eða að draga að sér fé. Við yfirferð á upptökum úr eftirlitsmyndavélum stefnda megi sjá stefnanda taka efni úr gámum félagsins sem og aðstoða aðra menn við sömu iðju. Sömu einstaklingarnir hafi ítrekað mætt á starfsstöð stefnda í Grindavík og eytt þar löngum stundum við að taka efni úr gámum. Verði ekki annað séð en að stefnanda hafi verið fullljóst hverjir hafi verið þarna að verki og ekkert gert til þess að sporna við því þrátt fyrir skyldur þar að lútandi. Stefnandi hafi ekki upplýst yfirmenn sína um þessa háttsemi og ekki sagt rétt frá þegar hann hafi verið inntur eftir svörum um hverjir hafi verið að verki. Stefnandi hafi svo sjálfur verið staðinn að verki þegar hann var heimsóttur af sínum yfirmönnum 22. janúar 2020, en þá hafi hann verið í óðaönn að taka einangrun af koparvírum. Stefnandi hafi þá verið búinn að safna saman miklu magni af kopar og öðrum vírum sem hann geymdi í starfsmannaaðstöðunni. Hér verði að horfa til þess að það efni sem berist félaginu sé söluvara og sé kopar til að mynda einn dýrasti málmurinn sem félagið selji til endurvinnslu. Gera megi ráð fyrir að um 400 krónur fáist hér á landi fyrir kíló af kopar og eir. Það að starfsmenn taki til sín slík efni í andstöðu við vinnureglur stefnda verði til þess að félagið verði af tekjum í rekstri sínum. Enn fremur sé það skýrt markmið stefnda að viðskiptavinir þess geti treyst því að efni, sem þeir komi með til förgunar, fari viðurkennda leið að því marki, hvort sem um sé að ræða tölvur, koparvír eða raftæki. Samkvæmt starfsreglum stefnda sé starfsmönnum óheimilt að taka til eigin nota eða taka við sem gjöf hlutum sem komið sé með til förgunar eða eyðingar. Sé reglan m. a. áréttuð í vinnureglum starfsmanna stefnda.

Stefnandi hafi auk þessa óhlýðnast lögmætum og eðlilegum fyrirmælum yfirmanna sinna er hann var beðinn um að taka niður nektarmynd sem hann hefði komið fyrir á starfsstöð stefnda og blasti við viðskiptavinum. Hann hafi tekið myndina niður en sett upp aðra og grófari nektarmynd í staðinn. Með þessu hafi hann brotið hlýðniskyldu sína ásamt því að brjóta gegn vinnureglum starfsmanna og skapa stefnda orðsporsáhættu. Þá sé ljóst að hegðun stefnanda gagnvart viðskiptavinum stefnda 28. janúar 2020 hafi verið til þess fallin að valda skaða fyrir starfsemina og viðskiptavini. Vísi stefndi í þessu samhengi til frásagnar B viðskiptavinar og C, sem hafi orðið vitni að atvikinu. Að sögn þeirra hafi atvikið verið með þeim hætti að B og maður hennar, ásamt syni þeirra, hafi komið á sendibíl á starfsstöð stefnda í Grindavík. Þar hafi stefnandi tekið á móti þeim og bent á tiltekinn gám til að henda efninu í. Hann hafi síðan komið stuttu síðar í miklu uppnámi og skammað þau fyrir að setja efni í vitlausan gám. Hann hafi skipað B, sem þá var barnshafandi, að fara ofan í gáminn og henda þungu efni úr honum og kallað hana hálfvita er hún neitaði því. Síðan hafi hann rukkað B um hærra gjald fyrir að henda í vitlausan gám. Að sögn viðskiptavinarins hafi hún sest grátandi inn í bíl sinn ásamt ungum syni sínum, en maður hennar farið að ræða við stefnanda. Það hafi gengið illa og endað þannig að stefnandi hrinti manninum. Í málinu liggi fyrir tölvupóstur þar sem umræddur viðskiptavinur lýsi því yfir að hún hafi ætlað sér í frekari framkvæmdir á heimili sínu en geti ekki hugsað sér að koma á staðinn á meðan stefnandi starfi á starfsstöð stefnda. Yfirmenn stefnda hafi því þurft að bregðast við með því að senda menn heim til viðskiptavinarins og sækja þar efni með tilheyrandi kostnaði og röskun.

Stefndi kveður fyrrgreind atvik hafi orðið til þess að farið hafi verið í ítarlega skoðun á starfsháttum stefnanda. Þá hafi komið í ljós að stefnandi hefði vanrækt alvarlega starfsskyldur sínar varðandi innheimtu á móttökugjöldum þar sem engir peningar í lausu hefðu borist. Þegar stefndi hafi óskað eftir skýringum frá stefnanda hafi hann gefið þá skýringu að Grindvíkingar greiddu aldrei með peningum. Í stefnu málsins segi hann síðan að fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda hafi kvartað yfir því að tekið væri á móti peningum. Þetta sé af og frá. Eitt af meginhlutverkum stefnanda hafi verið að taka á móti og innheimta móttökugjöld hjá viðskiptavinum sem komi með efni. Bókhald stefnda vitni til um að viðskiptavinir félagsins greiði reglulega með peningum á öðrum starfsstöðvum félagsins og það hafi einnig verið gert í Grindavík þegar stefnandi hafi verið í sumarleyfi og eftir að hann hætti störfum. Með því að hafa ekki tekið við peningum hafi hann orðið uppvís að stórfelldri og ítrekaðri vanrækslu og hirðuleysi í starfi sem valdið hafi stefnda tjóni.

Stefndi vísar til þess að hann sé sameignarfélag í eigu Reykjanesbæjar, Grindavíkurbæjar, Suðurnesjabæjar og Sveitarfélagsins Voga. Þrátt fyrir að sveitarfélögin beri ótakmarkaða ábyrgð á félaginu sé það með sérstakan fjárhag og lúti sérstakri fimm manna stjórn sem ráði málefnum félagsins. Stefndi teljist þannig hvorki stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993 né falli starfsmenn undir lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem gildi um opinbera starfsmenn. Stefndi starfi á einkaréttarlegum grunni og í samskiptum sínum við starfsmenn gildi almennar reglur vinnuréttar og kjarasamningur Sambands íslenskra sveitarfélaga og Bæjarstarfsmannafélaga innan BSRB. Á honum hvíli ekki sú krafa að félagið gæti almennra stjórnsýslureglna. Þrátt fyrir það hafi félagið rannsakað málið til hlítar og gætt meðalhófs við ákvarðanatöku sína og framkvæmd hennar.

Á stefnda hvíli hins vegar sú skylda að veita andmælarétt áður en ákvörðun sé tekin um að víkja starfsmanni úr starfi, sbr. 5. mgr. greinar 11.1.6.1. í fyrrgreindum kjarasamningi. Það hafi verið gert í málinu, fyrst á fundi aðila 23. janúar 2020 og síðan 13. febrúar 2020 þegar framkvæmdastjóri stefnda og verkstjóri hafi farið í heimsókn á starfsstöð stefnda. Tilefni fundarins hafi verið að gefa stefnanda kost á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri og andmæla þeim ásökunum sem á hann voru bornar. Stefnandi hafi kosið að nýta ekki þennan andmælarétt og keyrt í burtu. Eftir það hafi framkvæmdastjóri stefnda nokkrum sinnum reynt að boða stefnanda til fundar í höfuðstöðvum félagsins í Helguvík til þess að ræða málin. Stefnandi hafi ítrekað frestað komu sinni. Að lokum hafi hann komið á fund 24. febrúar 2020 og þar verið veitt tækifæri á að koma sínum sjónarmiðum á framfæri. Þá hafi honum staðið til boða að koma á framfæri frekari andmælum á meðan málið var til meðferðar hjá stjórnendum stefnda og áður en ákvörðun hafi verið tekin.

Stefndi byggi einnig á því að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til launa með tómlæti. Ákvörðunin, um að víkja honum úr starfi, hafi legið fyrri 24. febrúar 2020. Henni hafi hins vegar ekki verið mótmælt fyrr en með ódagsettu bréfi sem búið hafi verið til 28. ágúst 2020 og sent stefnda sex mánuðum eftir uppsögnina.

Loks sé á því byggt að stefnda hafi ekki verið skylt að áminna stefnanda, sbr. 4. mgr. 11.1.6.2. greinar fyrrgreinds kjarasamnings. Þar komi fram að ekki sé skylt að veita starfsmanni áminningu sé uppsögn að rekja til ástæðna sem raktar séu í 3.- 5. mgr. greinar 11.1.6.1. Sú ákvörðun, að áminna stefnanda ekki og víkja honum fyrirvaralaust úr starfi, hafi því ekki brotið gegn ákvæðum kjarasamningsins og teljist því lögmæt. Af sömu ástæðu sé skilyrðum b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga um greiðslu miskabóta ekki fullnægt. Ákvörðunin hafi verið lögmæt, vel ígrunduð og hvorki falið í sér meingerð gegn stefnanda né verið meiðandi.

Um varakröfu sína vísar stefndi til þess að fjárhæð aðalkröfu stefnanda sé mjög úr hófi, enda ljóst að stefnda hafi verið heimilt að segja stefnanda upp störfum með sex mánaða uppsagnarfresti, sbr. 2. mgr. greinar 11.1.3.3. í kjarasamningi. Þá sé fjárhæð aðal- og varakröfu mótmælt, m. a. á þeim grunni að stefnandi hafi fengið greidda leiðréttingu vegna nýs kjarasamnings ásamt desember- og orlofsuppbót í mars 2020. Loks sé krafa um miskabætur ekki studd rökum og upphafsdagur dráttarvaxta rangur, en stefnandi vísi um upphafsdaginn til kröfubréfs sem hafi verið ódagsett en hann fullyrði að hafi verið móttekið 1. júní 2020. Þessu sé hafnað enda ljóst að bréfið hafi verið sent síðar, enda sé í því sérstaklega vísað til bréfs framkvæmdastjóra stefnda sem sent hafi verið 4. júní 2020. Fyrir liggi að kröfubréf stefnanda hafi verið sent í tölvupósti sem word skjal merkt,,[...]“. Hafi höfundur þess verið D og skjalið búið til 28. ágúst 2020.

III

Í málinu krefst stefnandi skaða- og miskabóta í kjölfar þess að hafa fyrirvaralaust verið vikið úr starfi hjá stefnda. Vísar stefnandi til þess að hvorki hafi verið gætt að málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar við töku ákvörðunarinnar né hafi skilyrði kjarasamnings um fyrirvaralausa uppsögn verið uppfyllt þar sem honum hafi ekki verið veitt skrifleg áminning.

Sýknukröfu sína byggir stefndi á því að stjórnsýslulög nr. 37/1993 gildi ekki um uppsögn stefnanda. Þá hafi stefnda verið heimilt að segja stefnanda fyrirvaralaust upp starfi vegna grófra brota á starfsskyldum án þess að áminna hann sérstaklega samkvæmt ákvæðum kjarasamnings.

Almennt hefur verið litið svo á að stjórnsýslulög nr. 37/1993 gildi ekki um starfsemi í eigu hins opinbera sem stofnað er til á einkaréttarlegum grunni undir félagsformi atvinnufyrirtækja nema viðkomandi félag hafi með höndum stjórnsýslu eða taki ákvarðanir sem því er falið að gera í skjóli stjórnsýsluvalds. Ákvörðun um ráðningu eða uppsögn starfs hjá félagi sem starfar á slíkum einkaréttarlegum grundvelli telst þannig alla jafna hvorki stjórnvaldsákvörðun í skilningi 1. gr. stjórnsýslulaga né liður í beitingu stjórnsýsluvalds heldur fer um hana eftir almennum reglum vinnuréttar, sbr. m. a. dómur Hæstaréttar Íslands 22. janúar 2008 (19/2008). Samkvæmt þessu, og þar sem ekki verður séð að stefndi hafi haft með höndum stjórnsýsluvald eða beitt slíku valdi við töku ákvörðunar um uppsögn stefnanda, verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að reglur stjórnsýslulaga eigi að leiða til þess að fallist verði á kröfur hans.

Um ráðningarsamband aðila gilti kjarasamningur Sambands íslenskra sveitarfélaga og bæjarstarfsmannafélaga innan BSRB. Samkvæmt grein 11.1.3.3 í samningnum er gagnkvæmur uppsagnarfrestur starfsmanns, sem náð hefur 63 ára aldri og starfað samfellt í tíu ár, sex mánuðir. Af grein 11.1.6.1 verður hins vegar ráðið að starfsmanni megi víkja fyrirvaralaust úr starfi hafi hann verið sviptur með fullnaðardómi rétti til að gegna starfinu, sbr. 2. mgr. greinarinnar, og ef hann hefur játað refsiverða háttsemi sem ætla má að hefði í för með sér sviptingu réttinda samkvæmt 68. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Loks má víkja starfsmanni fyrirvaralaust úr starfi ef hann verður „uppvís að grófu broti í starfi enda valdi viðvera hans á vinnustað áframhaldandi skaða fyrir starfsemina, aðra starfsmenn eða viðskiptavini“, sbr. 4. mgr. fyrrgreindrar greinar. Segir og að fulltrúa stéttarfélags skuli veittur kostur á að kynna sér slík mál áður en ákvörðun sé tekin og að gæta þurfi andmælaréttar starfsmanns.

Í grein 11.1.6.2 í fyrrgreindum kjarasamningi er síðan fjallað almennt um áminningu í tilefni af broti starfsmanns á starfsskyldum. Segir þannig í greininni að ef starfsmaður hefur sýnt í starfi sínu óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, verið ölvaður eða framkoma eða athafnir hans ósæmilegar eða ósamrýmanlegar starfinu skuli veita honum áminningu. Skuli starfsmanni gefinn kostur á að tjá sig um meintar ávirðingar áður en ákvörðun um áminningu sé tekin auk þess sem hann eigi rétt á að tjá sig um tilefni áminningar í viðurvist trúnaðarmanns. Áminningin skuli vera skrifleg og skuli tilgreina tilefni hennar og afleiðingar þess að starfsmaður bæti ekki ráð sitt. Þá segir að ekki sé þörf á áminningu ef uppsögn má rekja til ástæðna sem raktar séu í 3.- 5. mgr. greinar 11.1.6.1.

Af framangreindu leiðir að taldi stefndi þá háttsemi stefnanda, sem áður er lýst, hafa falið í sér vanrækslu, óhlýðni, óvandvirkni eða ósæmilegar athafnir bar honum að veita stefnanda skriflega áminningu og gefa honum kost á að bæta ráð sitt. Ef hins vegar um var að ræða „gróf brot“ í skilningi 4. mgr. greinar 11.1.6.1 í kjarasamningnum var ekki þörf á að veita sérstaka áminningu. Óumdeilt er að stefnanda var ekki veitt skrifleg áminning áður en til uppsagnar hans kom. Lýtur deila aðila samkvæmt framansögðu að því hvort slík áminning hafi verið nauðsynlegur undanfari uppsagnarinnar.

Eins og áður greinir ber mikið á milli í frásögn aðila af atvikum og þannig hvort meint brot stefnanda í starfi hafi falið í sér gróf brot í skilningi framangreinds. Fyrir dómi skýrði stefnandi svo frá að hann hefði aldrei heyrt af meintum ávirðingum frá framkvæmdastjóra stefnda og þannig fengið færi á að tjá sig um þær. Þá neitaði hann því að hafa safnað að sér efni, tekið þátt í slíku eða komið ósæmilega fram við viðskiptavini. Fyrirsvarsmaður stefnda, E, lýsti því hins vegar fyrir dómi að hann hefði reynt að tala við stefnda um umrædd brot en stefnandi hvorki lagt við hlustir né reynt að bæta ráð sitt. Aðspurður um meinta efnissöfnun kvað hann stefnanda hafa safnað saman koparvír og fjarlægt af honum plasteinangrun í starfsmannaaðstöðu á starfsstöðinni. Þá hafi hann gagnrýnislaust horft upp á efnissöfnun annarra einstaklinga sem komu á starfsstöðina. Kvaðst fyrirsvarsmaðurinn hafa verið tilbúinn með áminningarbréf til þess að afhenda stefnanda en að sá „gluggi hefði lokast“ vegna framkomu stefnanda og nauðsynlegt verið að segja honum upp.

F, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda, gaf einnig skýrslu fyrir dómi, en hann mun hafa hafið störf hjá stefnda árið 2011 og þannig unnið með stefnanda. Kvaðst hann fljótlega hafa tekið eftir því að starfsmenn tækju dót úr gámum og því hefði hann sett vinnureglu um að slíkt væri óheimilt. Vitnið kvaðst hafa vitað af því að stefnandi væri að skera plasteinangrun utan af rafmagnsvírum, væntanlega í því skyni að koma því í verð, en hann hefði ekki gert neitt í málinu á sínum tíma. Hann hefði þó hugleitt það að áminna stefnanda.

Loks gáfu skýrslu fyrir dómi vitnin C og B. Lýstu þær báðar atviki sem átti sér stað er vitnið B óskaði liðsinnis stefnanda við komu á starfsstöðina 29. janúar 2020. Kom fram hjá báðum vitnunum að stefnandi hefði reiðst og sýnt af sér ósæmilega hegðun eftir að B setti efni í vitlausan gám. Hann hefði hellt sér yfir hana og krafið hana um viðbótargreiðslu. Þá lýsti vitnið C því að stefnandi hefði „ýtt við“ eiginmanni B er hann reyndi að ræða við hann.

Af fyrrgreindum framburðum fyrir dómi og gögnum málsins, m. a. upptökum og myndum af starfsstöð stefnda í Grindavík, verður að mati dómsins að fallast á það með stefnda að hegðun stefnanda hafi verið um margt ámælisverð. Þannig virðist hann bæði hafa stundað persónulega efnissöfnun á starfsstöðinni og athugasemdalaust litið framhjá efnissöfnun annarra einstaklinga á staðnum. Loks telst að mati dómsins ekki óvarlegt að slá föstu að stefnandi hafi sýnt af sér verulega ámælisverða háttsemi í garð viðskiptavina stefnda er vitnið C kom ásamt eiginmanni sínum á starfsstöðina. Braut stefnandi þannig gegn vinnureglum stefnda sem kveða m. a. á um að starfsmönnum sé óheimilt að taka til eigin nota hluti sem komið er með til förgunar og að starfsmenn sýni virðingu, trúnað, kurteisi og þjónustulipurð.

Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því litið að á stefnda hvílir sem vinnuveitanda sönnunarbyrði fyrir því að uppfyllt sé það skilyrði 4. mgr. greinar 11.1.6.1 fyrrgreinds kjarasamnings að stefnandi hafi orðið uppvís að grófu broti í starfi sem réttlætt geti fyrirvaralausa uppsögn. Í greininni er ekki skilgreint nánar hvað talist getur til „grófra brota“. Að mati dómsins verður þó að ætla, í ljósi þess sem á eftir kemur í grein 11.1.6.2., þar sem gengið er út frá að áminna beri starfsmann skriflega fyrir vanrækslu, óhlýðni, ósæmilegar athafnir eða athafnir ósamrýmanlegar starfinu, að brot verði að ná tilteknum alvarleika til þess að teljast til grófa brota. Verður brot þannig að fela eitthvað annað og meira í sér en það sem talið er upp í grein 11.1.6.2 til þess að réttlæta uppsögn án áminningar.

Við mat á því hvort stefndi hafi mátt telja háttsemi stefnanda til grófra brota er til þess að líta að af málatilbúnaði stefnda verður hvorki ráðið að því sé haldið fram að meint efnissöfnun stefnanda hafi falið í sér þjófnað andstæðan almennum hegningarlögum né að hin meinta háttsemi hafi verið kærð til lögreglu. Þvert á móti verður ekki annað ráðið en að háttsemin hafi átt sér stað um langa hríð án þess að stefndi hafi talið ástæðu til þess að áminna stefnanda, segja honum upp eða bregðast sérstaklega við umræddri efnissöfnun. Er í því sambandi haft í huga að þar sem stefndi lýsir efnissöfnun um langt skeið var honum í lófa lagið að beina skriflegri áminningu til stefnda og gefa honum tækifæri til að bæta ráð sitt á fyrri stigum. Þá verður ekki ráðið að stefnandi hafi verið kærður fyrir líkamsárás gagnvart viðskiptavini eða að fyrir liggi nægjanleg sönnun um ofbeldi sem talist geti til grófra brota, en aðspurð kvað vitnið C stefnanda hafa „ýtt við“ viðkomandi viðskiptavini, eiginmanni fyrrgreindrar B. Hvað varðar aðrar athafnir stefnanda sem stefndi lýsir er það síðan mat dómsins að þótt um sé að ræða ámælisverða hegðun feli hún ekki í sér gróf brot í framangreindum skilningi.

Í ljósi alls framangreinds þykir stefnda ekki hafa tekist að sýna fram á að stefnandi hafi brotið gróflega af sér í starfi í skilningi greinar 11.1.6.2. í kjarasamningi þeim er aðilarnir voru bundnir af. Áður en tekin var ákvörðun um fyrirvaralausa uppsögn bar því að áminna stefnanda og gefa honum kost á að bæta ráð sitt í samræmi við grein 11.1.6.1 í samningnum. Þar sem það var ekki gert var uppsögn stefnanda ólögmæt og ber stefndi skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi hefur orðið fyrir af þeim sökum.

Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi hafi verið ráðinn ótímabundið til starfa hjá stefnda og að hann hafi notið sex mánaða uppsagnarfrestar. Stefnandi var 69 ára gamall er honum var sagt upp störfum og liggur því fyrir að atvinnumöguleikar hans voru takmarkaðir. Á hinn bóginn er til þess að líta að stefnandi varð ekki við áskorun stefnda um að leggja fram launagreiðslur á árinu 2020 og liggja því ekki fyrir gögn um mögulegar launagreiðslur til stefnanda eða atvinnuleysisbætur á því ári. Að þessu virtu, umsömdum launakjörum stefnanda og atvikum máls að öðru leyti, þykja bætur til handa stefnanda hæfilega metnar að álitum 2.500.000 króna.

Með vísan til þess sem áður greinir um háttsemi stefnanda í störfum sínum fyrir stefnda, og þess að hann hafi sakir hennar mátt vænta þess að stefndi gripi til aðgerða, verður ekki fallist á að hin fyrirvaralausa uppsögn hafi falið í sér ólögmæta meingerð í garð stefnanda í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt því verða stefnanda ekki dæmdar miskabætur úr hendi stefnda.

Stefnandi gerir kröfu um dráttarvexti frá þeim tíma sem stéttarfélag stefnanda sendi kröfubréf á stefnda. Eins og áður greinir er kröfubréfið ódagsett og er ágreiningur meðal aðila um hvenær bréfið var sent. Í ljósi þessa, og framangreindrar niðurstöðu málsins, þykir rétt að miða upphafsdag dráttarvaxta við málshöfðun stefnanda eða 7. janúar 2020, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Samkvæmt framangreindu er það niðurstaða dómsins að stefndi skuli greiða stefnanda alls 2.500.000 króna í skaðabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2021, þeim degi sem stefnanda var sagt upp störfum, en með dráttarvöxtum frá 7. janúar 2021, sbr. 9. og 1. mgr. 6. gr. sömu laga.

Í samræmi við þessi málsúrslit og í samræmi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal stefndi greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.000.000 krónur.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndi, Kalka Sorpeyðingarstöð sf., greiði stefnanda, A, 2.500.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. febrúar 2021, en með dráttarvöxtum frá 7. janúar 2021 til greiðsludags.

Stefndi skal vera sýkn af miskabótakröfu stefnanda.

Stefndi greiði stefnanda 1.000.000 króna í málskostnað.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf