X-549/2010

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 23. apríl sl., var þingfest 8. desember 2010.

Sóknaraðili er H-kk-nf S-kk-nf, Vesturgötu 39 í Reykjavík, en varnaraðili LBI hf., Álfheimum 74 í Reykjavík.

Sóknaraðili krefst þess að krafa hans að fjárhæð 43.909.079 kr., nr. 4083 á kröfuskrá varnaraðila, verði viðurkennd eins og henni var lýst fyrir slitastjórn varnaraðila með kröfulýsingu sóknaraðila, dags. 22. október 2009. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila í málinu verði hafnað. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar.

Málsatvik

Í máli þessu er deilt um skaðabótakröfu sem sóknaraðili lýsti við slitameðferð varnaraðila, vegna viðskipta við Landsbanka Íslands hf., nú LBI hf., en slitastjórn varnaraðila hafnaði.

Með lánssamningi, dags. 17. janúar 2007, tók sóknaraðili fjölmyntalán til eins árs hjá Landsbanka Íslands hf., að jafnvirði 50.000.000 kr. Samkvæmt skýrslu sóknaraðila og A-kk-ef H-kk-ef fyrir dómi var upphafleg ætlun sóknaraðila sú að fjárfesta í peningabréfum, en þau áform breyttust og í apríl sama ár notaði hann stóran hluta umrædds láns, eða nálægt 32.000.000 kr., til kaupa á hlutabréfum í níu félögum. Voru kaupin gerð fyrir milligöngu T-kk-ef K-kk-ef A-kk-ef, sem starfaði á verðbréfasviði Landsbanka Íslands hf. Til tryggingar á greiðslu lánsins stóð 10.000.000 kr. veð í tveimur fasteignum sóknaraðila auk þess sem hlutabréfin voru handveðsett bankanum. Í lok maí sama ár keypti sóknaraðili hlutabréf í einu félagi til viðbótar og tók sama dag lán hjá bankanum í norskum krónum til hálfs árs að jafnvirði 5.500.000 kr.

Í greinargerð sóknaraðila er tekið fram að öllum þeim sem komið hafi að framangreindum lánveitingum muni hafa verið ljóst til hvers átti að nota lánin. Ákveðið hafi verið að hafa að leiðarljósi að fjárfestingar væru áhættulitlar. Lögð hafi verið mikil áhersla á þessa varfærni af hálfu sóknaraðila og í upphafi hafi eingöngu verið horft til sænskra félaga. Við fjárfestingarnar hafi T-kk-nf K-kk-nf A-kk-nf verið sóknaraðila til ráðgjafar en engir samningar þó verið gerðir um eignastýringu eða fjárfestingarráðgjöf varnaraðila. Eftir nokkurn tíma frá upphaflegum kaupum hafi T-kk-nf gert tillögur um breytingar á safninu og ráðlagt sóknaraðila að fjárfesta í AMR, Hypo Real Estate og Wacker Chemie og sóknaraðili farið að þeirri ráðgjöf. Nokkru síðar hafi T-kk-nf aftur haft samband við sóknaraðila og greint honum frá mjög góðu kauptækifæri í norska fyrirtækinu ITX-Intex Resources, sem þá hét Crew Minerals. Hafi T-kk-nf metið það svo að á 6-12 mánuðum myndi gengi hlutabréfa í félaginu hækka mikið, jafnvel margfaldast. Aðspurður hafi hann ekki talið áhættuna mikla og greint sóknaraðila frá því að hann hefði persónulega fjárfest í þessu félagi. Í árslok 2007 hafi sóknaraðili og sonur hans verið í sambandi við T-kk-þf um að selja í AMR en T-kk-nf ráðið þeim frá því að selja. Hafi sóknaraðili staðið í þeirri trú að ekki væri eingöngu verið að veita ráðgjöf í að kaupa heldur ekki síður þegar ætti að selja.

Í greinargerð varnaraðila er málsatvikalýsingu sóknaraðila mótmælt sem ósannaðri og tekið fram að hún sé ekki studd gögnum er sýni fram á réttmæti frásagnarinnar. Er m.a. tekið fram að varnaraðili hafi undir höndum tölvupóstsamskipti sem beri ótvírætt með sér að sóknaraðili og sonur hans hafi komið til bankans með fullmótaðar hugmyndir. Þá sýni endurrit símtals milli T-kk-ef og sóknaraðila þann 31. maí 2007 fram á að að sóknaraðila hafi ekki dulist að um áhættusöm viðskipti væri að ræða.

Í kjölfar greinargerðaskila aðila voru lögð fram tölvupóstsamskipti og endurrit símtala T-kk-ef K-kk-ef A-kk-ef og A-kk-ef H-kk-ef, sonar sóknaraðila, á tímabilinu 18. apríl 2007 til 28. ágúst 2008. Starfaði A-kk-nf einnig innan bankans og umrædd samskipti fóru fram í gegnum netföng og síma þeirra hjá bankanum. Þá liggur fyrir endurrit símtals T-kk-ef við sóknaraðila þann 31. maí 2007. Af þessum gögnum er ljóst að samskiptin vegna hlutafjárviðskipta sóknaraðila voru fyrst og fremst á milli T-kk-ef og A-kk-ef, en ráðgjöfin kom til í kjölfar þess að A-kk-nf leitaði til T-kk-ef. Samskipti T-kk-ef og A-kk-ef lúta hins vegar ekki að töku sóknaraðila á framangreindum lánum hjá bankanum. Í ljósi deilu aðila um málsatvik er nauðsynlegt að rekja nokkur meginatriði framangreindra samskipta eins og þau birtast í framlögðum gögnum.

Með tölvupósti til B-kk-ef M-kk-ef J-kk-ef, dags. 18. apríl 2007, spurði A-kk-nf H-kk-nf hvort B-kk-nf þekkti eitthvað inn á sænska markaðinn. A-kk-nf tók fram að hann væri að hugsa um að búa til körfu úr fyrirtækjunum Kinnevik, Lindex, Nordea, Sandvik og SKF, og spurði hvort nokkuð mælti gegn því að „fara inn“ á þessum tímapunkti. Þá spurði hann hver þóknunin væri fyrir starfsmenn. B-kk-nf svaraði með því að benda A-kk-þgf á að hafa samband við T-kk-þf K-kk-þf A-kk-þf, sem væri í erlendri miðlun. A-kk-nf sendi samdægurs sams konar póst til T-kk-ef og hófu þeir í kjölfarið samskipti um væntanleg hlutabréfakaup. Í tölvubréfi sama dag tók A-kk-nf m.a. fram að viðskiptin yrðu á nafni föður hans, þeir væru „saman að braska aðeins“, og að hann gerði ráð fyrir því að „eiga bréfin kannski út árið nema það myndi nást ásættanlegur hagnaður fyrr“. Í tölvubréfi þennan dag benti T-kk-nf á félögin Investor, Volvo, NDA og Telenor. Í tölvubréfi, dags. 20. apríl 2007, tók A-kk-nf fram að hann væri að spá í að velja nokkur sænsk félög og vera „bara inni í smá tíma“, nema T-kk-nf væri „með eitthvað stórsniðugt“.

Í tölvubréfi A-kk-ef til T-kk-ef, dags. 23. apríl 2007, kemur fram listi yfir félög sem fyrirhugað var að kaupa í. Við þau fimm félög sem A-kk-nf hafði setti fram í fyrsta tölvupóstinum til T-kk-ef höfðu bæst félögin Wacker Chemie, Hypo Real Estate og Investor. Sama dag tók A-kk-nf m.a. fram að hann myndi staðgreiða bréfin með láninu og þetta yrði á kennitölu föður hans. Síðar sama dag spurði A-kk-nf T-kk-þf hvort hann væri með eitthvað annað meira spennandi sem þeir ættu að setja inn í körfuna. T-kk-nf svaraði með því að benda honum á að skoða AMR. Þá tók hann fram að hann yrði að heyra beint í sóknaraðila og fá viðskiptin staðfest, svo allt væri gert eftir reglum. A-kk-nf svaraði með því að gefa honum upp símanúmer sóknaraðila og spurði í kjölfarið hvort T-kk-nf gæti sent honum nýja greiningu á AMR. Þennan sama dag undirritaði sóknaraðili samning um vörslureikning við bankann, dags. 23. apríl 2007, auk þess sem hann undirritaði staðfestingu um að hann hefði kynnt sér almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti Landsbanka Íslands hf. og sætti sig við þá að öllu leyti. Þá stofnaði hann gjaldeyrisreikninga hjá bankanum en í samskiptum vegna þess kemur fram að sóknaraðili hafi ekki átt reikninga fyrir hjá bankanum.

Morguninn eftir, þann 24. apríl 2007, sendi A-kk-nf T-kk-þgf nýjan lista yfir félög sem fyrirhugað var að kaupa í, þar sem AMR hafði bæst við og gert ráð fyrir kaupum í félaginu að andvirði 6.000.000 kr. Spurði A-kk-þf m.a. hvort hlutfallið í AMR væri of hátt í körfunni, sem og hlutfallið í Hypo Real Estate, en ráðgerð kaup í síðarnefnda félaginu voru að andvirði 4.500.000 kr. T-kk-nf svaraði þess efnis að hann teldi AMR of stórt í körfunni og að hann myndi ekki kaupa fyrir meira en 4.000.000 kr. í því. Hypo Real Estate Group væri hins vegar „solid“ að hans mati. Í tölvupósti í kjölfarið tók T-kk-nf fram: „[Á]kveddu körfuna, ég heyri í pabba þínum í framhaldi af því og við klárum þetta“. Í kjölfarið sendi A-kk-nf honum breyttan lista þar sem ráðgerð kaup í AMR höfðu lækkað í 4.000.000 kr. en ráðgerð kaup í Hypo Real Estate hækkað í 5.000.000 kr. Þá sendi A-kk-nf T-kk-þgf símanúmer sóknaraðila að nýju. Þennan dag fóru viðskipti á umræddum bréfum síðan fram, til samræmis við síðastnefndan lista. Í tölvupósti til A-kk-ef, dags. 26. apríl 2007, tók T-kk-nf fram að hann yrði „í bandi“ við A-kk-þf og myndi hafa „svona annað augað á þessu ef þetta er að hreyfast eitthvað“. A-kk-nf svaraði í þá veru að honum litist vel á það.

Í kjölfar viðskiptanna áttu T-kk-nf og A-kk-nf í talsverðum samskiptum, þar sem þeir ræddu m.a. stöðu einstakra félaga sem keypt var í, sem og önnur félög. Með tölvupósti, dags. 8. maí 2007, sendi T-kk-nf A-kk-þgf t.a.m. upplýsingar um W-x-x C-x-x og tók fram: „Þetta er winner“. Þann 10. maí 2007 svaraði T-kk-nf fyrirspurn A-kk-ef, vegna þess hversu vel Hypo Real Estate hefði byrjað daginn: „Haltu í þetta – algjör winner“. Sama dag tók T-kk-nf fram að hann vildi að þeir seldu í Hypo Real Estate og Wacker Chemie ef þeir næðu „10% upp í þeim“ og svaraði A-kk-nf í þá veru að honum litist ágætlega á það.

Í símtali þann 23. maí 2007 kynnti T-kk-nf A-kk-þgf möguleika á fjárfestingu í félaginu Crew Minerals. Í símtalinu lýsti T-kk-nf því m.a. að svona tækifæri kæmu ekki oft fram, að þetta væri svona „tvöföldunar, þreföldunar, fjórföldunar case“. Spurði hann m.a. hvort þeir ættu að fjárfesta fyrir fjögur hundruð eða fimm hundruð þúsund norskar krónur. A-kk-nf spurði hvort þeir ættu ekki að kaupa aðeins meira en það, en T-kk-nf réð þeim frá því. Í seinna símtali sama dag spurði A-kk-nf hvort þetta ætti ekki í versta falli eftir að hækka eitthvað aðeins yfir árið. T-kk-nf svaraði að þetta væri „bara eins og með allt annað, þetta getur lækkað og þetta getur hækkað, en þetta getur hækkað meira heldur en flest önnur félög“. Ræddu þeir kaup upp á rúmlega 20 þúsund hluti og réð T-kk-nf A-kk-þgf frá stærri kaupum en það.

Þann 31. maí 2007 ræddu T-kk-nf og A-kk-nf aftur í síma um kaup í Crew Minerals og að T-kk-nf myndi hringja í sóknaraðila og fá heimild frá honum. Sama dag hringdi T-kk-nf í sóknaraðila. Í símtalinu tók sóknaraðili m.a. fram að A-kk-nf væri búinn að senda honum mikið af upplýsingum um Crew Minerals. T-kk-nf tók m.a. fram að það væri ekki oft sem svona tækifæri kæmu upp en það væri auðvitað „ekkert gefið í þessu“. Sóknaraðili tók fram að hann og A-kk-nf væru búnir að fara mjög vel í gegnum það og gerðu sér grein fyrir því að það að væri „auðvitað áhætta í þessu“. Sammæltust sóknaraðili og T-kk-nf um að T-kk-nf myndi kaupa nánar tiltekinn fjölda hluta í félaginu fyrir hönd sóknaraðila og gengu þau kaup eftir samdægurs. Sama dag tók sóknaraðili áðurnefnt lán í norskum krónum, að jafnvirði 5.500.000 kr., sem notað mun hafa verið til kaupanna.

Í júní 2007 áttu A-kk-nf og T-kk-nf símtöl um stöðu einstakra félaga. Í símtali 11. júní 2007 tók T-kk-nf m.a. fram um þau félög sem þeir hefðu valið, að hann hefði valið þau með hliðsjón af því að hann teldi „þetta mjög potentially góð félög til langs tíma litið“. Um Crew Minerals tók hann m.a. fram að það tæki út árið fyrir bréfin að tvöfaldast eða þrefaldast og að þetta væri félag sem honum liði mjög þægilega í. Tók A-kk-nf m.a. fram að þeir skyldu losa bréfin í félaginu við fyrsta tækifæri. Í símtali þann 12. júní 2007 spurði T-kk-nf hvort A-kk-nf og sóknaraðili vildu ekki selja bréfin í Wacker Chemie þegar þau færu í gengið 160 og ná þannig inn hagnaði. A-kk-nf nefndi hvort ekki væri rétt að bíða eftir hálfsársuppgjöri félagsins 2. ágúst 2007. Úr varð að þeir myndu „taka stöðuna“ þegar gengið væri komið í 160. Þann 14. júní 2007 ræddu þeir aftur í síma um hugsanlega sölu á bréfunum í Wacker Chemie, sem höfðu þá gengi nálægt 166, og kaup á bréfum í Deutsche Bank. Taldi T-kk-nf rétt að bíða og sjá hvernig dagurinn myndi þróast og varð það úr. Í símtalinu bað A-kk-nf m.a. um að T-kk-nf myndi láta sig vita ef hann teldi að það væri góður punktur til að losa bréfin og játti T-kk-nf því. Í símtali 19. júní 2007 spurði T-kk-nf A-kk-nf hvor hann vildi ekki fara að taka út hagnað með sölu einhverra bréfa og ræddi þar einkum um W-x-x C-x-x. A-kk-nf spurði á móti hvort ekki væri rétt að bíða áðurnefnds uppgjörs og ekki varð af slíkri sölu.

Í tölvupósti, dags. 20. september 2007, spurði A-kk-nf T-kk-þf hvort kominn væri tími á að selja bréfin í AMR eða hvort T-kk-nf hefði enn trú á „þessu case-i“. Í tölvupósti samdægurs sagði T-kk-nf m.a.: „Ég held að við ættum frekar að spyrja okkur að því hvers vegna við ættum ekki að hafa trú á AMR. [...] Mitt view á AMR hefur ekkert breyst“. Þann 4. október 2007 áttu T-kk-nf og A-kk-nf símtal þar sem T-kk-nf réð A-kk-þgf frá sölu á bréfunum í AMR. Samkvæmt endurriti símtalsins tók T-kk-nf m.a. fram: „[É]g skil ekki af hverju þú ert að selja þetta núna, [...] ekki selja þetta, bara gerðu það fyrir mig. [...] ég væri ekki að selja AMR ef að þetta væri eina staða mín núna. Ég ætla ekki að segja þér að gera neitt en það er mín ráðlegging“. A-kk-nf svaraði því til að hann ætlaði „aðeins að melta þetta“. Ekki kom til sölu bréfanna.

Þann 21. nóvember 2007 undirritaði sóknaraðili staðfestingu þess efnis að hann hefði kynnt sér efni bréfs Landsbanka Íslands hf., dags. 23. október 2007, vegna breytinga á lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í skjalinu kemur m.a. fram að sóknaraðili hafi verið flokkaður sem almennur fjárfestir af bankanum. Hinn 4. desember 2007 seldi sóknaraðili bréf sín í Lindex. Með viðauka við áðurnefnda lánssamninga, dags. 7. desember 2007, var lánstími þeirra framlengdur til 10. desember 2008. Þann 7. janúar 2008 bætti sóknaraðili við hlutafjáreign sína í Wacker Chemie. Fyrir liggur endurrit símtals A-kk-ef og T-kk-ef þann dag þar sem kaupin eru rædd. Í símtalinu spurði T-kk-nf A-kk-þf m.a. hvort viðskiptin væru „á þig eða [...] einhvern annan“ og svaraði A-kk-nf því til að þetta væri „á pabba“.

Hinn 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í varnaraðila, sem þá hét Landsbanki Íslands hf. en nú LBI hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd á grundvelli 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Með gildistöku laga nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum laga nr. 161/2002, var varnaraðili síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Hinn 29. sama mánaðar skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur slitastjórn yfir varnaraðila sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur honum. Gaf hún út innköllun til skuldheimtumanna 30. apríl 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 30. október sama ár. Samkvæmt 102. gr. laga nr. 161/2002 gilda reglur laga nr. 21/1991 um meðferð krafna við slitin, sbr. 2. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða með lögum nr. 44/2009.

Með kröfulýsingu, dags. 22. október 2009, sem slitastjórn varnaraðila móttók 30. október 2009, lýsti sóknaraðili skaðabótakröfu að fjárhæð 82.012.795 kr. vegna framangreindra viðskipta. Þá var krafist skuldajafnaðar á kröfunni á móti kröfum NBI hf., nú Landsbankinn hf., vegna áðurgreindra tveggja lánssamninga. Með bréfi, dags. 18. maí 2010, tilkynnti slitastjórn varnaraðila að hún hefði ákveðið að hafna kröfunni. Ekki væri fallist á skaðabótaskyldu og því kæmi skuldajöfnuður ekki til álita. Sóknaraðili mótmælti afstöðu slitastjórnar og þann 13. október 2010 var haldinn fundur í því skyni að reyna að jafna ágreininginn. Þar sem ekki tókst að leysa ágreininginn ákvað slitastjórn í samræmi við 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að beina ágreiningsefninu til úrlausnar héraðsdóms eftir 171. gr. sömu laga. Var það gert með bréfi til dómsins, dags. 25. október 2010.

Þann 27. ágúst 2012 undirritaði sóknaraðili uppgjörssamkomulag við Landsbankann hf. en í því fólst m.a. að þau hlutabréf sem sóknaraðili átti voru seld upp í skuld sóknaraðila samkvæmt áðurnefndum lánssamningum, sem Landsbankinn hf. tók við þegar skilið var á milli hins nýja og gamla banka. Í samkomulaginu fólst einnig að hluti skulda sóknaraðila samkvæmt lánssamningunum var afskrifaður, líkt og A-kk-nf H-kk-nf vék meðal annars að í vitnaskýrslu sinni fyrir dómi. Í kjölfar samkomulagsins gerði sóknaraðili breytingar á kröfugerð sinni, svo sem vikið er að í lýsingu á málsástæðum hans, en um endanlega dómkröfu sóknaraðila og áðurnefnt uppgjörssamkomulag er nánar fjallað í niðurstöðukafla.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila

Í greinargerð sóknaraðila er sem fyrr segir meðal annars á því byggt að sóknaraðili hafi lagt mikla áherslu á varfærni í fjárfestingum sínum og hafi upphaflega eingöngu horft til kaupa í sænskum félögum. T-kk-nf K-kk-nf A-kk-nf hafi gert tillögur um breytingar á safninu og ráðlagt sóknaraðila að fjárfesta í AMR, Hypo Real Estate og Wacker Chemie og sóknaraðili farið að þeirri ráðgjöf. Síðar hafi T-kk-nf greint frá mjög góðu kauptækifæri í Crew Minerals og metið það svo að gengi hlutabréfa í félaginu myndi hækka mikið og ekki kveðið áhættuna mikla. Í árslok 2007 hafi sóknaraðili og sonur hans verið í sambandi við T-kk-þf um að selja í AMR en T-kk-nf ráðið frá þeirri sölu. Upplýsingaflæðið frá bankanum hafi verið lítið sem ekkert en sóknaraðili staðið í þeirri trú að ekki væri eingöngu verið að veita ráðgjöf í að kaupa heldur ekki síður þegar ætti að selja.

Sóknaraðili vísar til þess að þegar hann hafi ráðist í áðurnefndar lántökur og fjárfestingar í gegnum varnaraðila hafi lög nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti gilt um réttindi og skyldur varnaraðila gagnvart sóknaraðila. Með lántökunum og fjáfestingunum hafi verið komið á viðvarandi samningssamband milli aðila. Í 7. gr. laganna sé skýrt kveðið á um að þegar fjármálafyrirtæki taki að sér þjónustu á sviði verðbréfaviðskipta sem feli í sér viðvarandi viðskiptasamband, svo sem eignastýringu, skuli gerður skriflegur samningur milli fjármálafyrirtækisins og viðskiptavinar þess, þar sem m.a. skuli kveðið á um réttindi og skyldur samningsaðila. Einn tilgangur slíkrar samningsgerðar lúti að því að skýra réttarstöðu viðskiptavinar þannig að hann geti í upphafi samningssambands gert sér grein fyrir réttindum sínum og skyldum. Varnaraðili hafi ekki gert skriflegan samning við sóknaraðila. Ekki sé ljóst af hverju slíkur samningur hafi ekki verið gerður, en ljóst sé að við brot á þessari skyldu varnaraðila liggi viðurlög samkvæmt lögunum.

Sóknaraðili vísar einnig til þess að samkvæmt 5. gr. sömu laga hafi sú skylda hvílt á varnaraðila að afla sér upplýsinga hjá sóknaraðila um þekkingu og reynslu hans í verðbréfaviðskiptum og markmið hans með fyrirhugaðri fjárfestingu. Enn fremur hafi varnaraðila verið skylt að afla upplýsinga frá sóknaraðila um fjárhagsstöðu hans. Á grundvelli þessara upplýsinga skyldi varnaraðili veita sóknaraðila greinargóðar upplýsingar, m.a. um þá fjárfestingarkosti sem honum hafi staðið til boða. Markmið þessarar skyldu varnaraðila hafi verið að sóknaraðili gæti tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun. Vísar sóknaraðili til 1. mgr. 5. gr. laganna og tekur fram að ekki verði séð að varnaraðili hafi uppfyllt framangreindar skyldur. Varnaraðili hafi því engar forsendur haft til að ráðleggja sóknaraðila um nokkurn hlut, hvorki um lántökur né fjárfestingarákvarðanir, líkt og varnaraðili hafi þó gert. Við brot á framangreindum skyldum liggi viðurlög samkvæmt lögum um verðbréfaviðskipti.

Sóknaraðili vísar einnig til þess að við gildistöku laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti hafi heldur verið skerpt á skyldu fjármálafyrirtækja gagnvart viðskiptavinum sínum. Sóknaraðili hafi augljóslega verið flokkaður sem almennur fjárfestir hjá varnaraðila og hann þar með notið hæsta stigs neytendaverndar sem lögin geri ráð fyrir. Þrátt fyrir það verði ekki séð að varnaraðili hafi talið þörf á að breyta í nokkru viðskiptaháttum gagnvart sóknaraðila og þar með hlíta lögum í samskiptum sínum við hann, heldur hafi verið haldið áfram á sömu braut og samningssambandi og viðskiptaháttum milli varnaraðila og sóknaraðila haldið í óvissu. Vísist um skyldur bankans m.a. til 5. gr., 1. mgr. 9. gr., 15. gr. og 18. gr. laga nr. 108/2007 og ákvæða IIII. kafla reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja.

Sóknaraðili tekur fram að af þeim gögnum og upplýsingum sem fyrir liggi verði ráðið að sóknaraðili hafi fengið fyrirgreiðslu, ráðgjöf og þjónustu um lántökur og fjárfestingar af hálfu varnaraðila sem engan veginn hafi hæft þekkingu hans og reynslu eða stöðu hans sem almenns fjárfestis. Verði ekki séð að framganga varnaraðila í framangreindum viðskiptum við sóknaraðila fái samrýmst þeim reglum sem gilt hafi og gildi um skyldur fjármálafyrirtækja í slíkum tilvikum. Muni sú meðhöndlun sem sóknaraðili sætti jafnframt beinlínis hafa verið í ósamræmi við þá stefnu sem fylgt hafi verið gagnvart fjárfestingum einstaklinga í einkabankaþjónustu varnaraðila á sama tíma, eftir því sem upplýst hafi verið. Stefnan á þeim tíma hafi verið að losa stöður og greiða niður lán. Ráðgjöf varnaraðila hafi einvörðungu lotið að því að kaupa en ekki að selja. Hafi það og verið í ósamræmi við þá meginstefnu sóknaraðila frá upphafi að taka litla áhættu í viðskiptunum.

Sóknaraðili tekur fram að þeir annmarkar sem verið hafi á lánveitingum og eftirfarandi ráðgjöf starfsmanna varnaraðila til sóknaraðila hafi valdið sóknaraðila gríðarlegu tjóni og þeirri erfiðu fjárhagslegu stöðu sem hann hafi lenti í gagnvart nýja bankanum, sem samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafi tekið yfir réttindi og skyldur varnaraðila. Krafa sóknaraðila sé skaðabótakrafa á hendur varnaraðila með vísan til framangreindra atvika málsins. Sóknaraðili byggir á því að háttsemi starfsmanna varnaraðila í viðskiptum hans við bankann hafi leitt til hinnar alvarlegu skuldastöðu hans. Beint orsakasamband sé á milli upphaflegrar lánveitingar og ráðgjafar starfsmanna varnaraðila og tjóns sóknaraðila, eins og að framan sé rakið.

Um lagarök vísar sóknaraðili til 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og almennra reglna kröfuréttar, samningaréttar og skaðabótaréttar. Kröfu sína um málskostnað styður sóknaraðili við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Í kröfulýsingu og greinargerð sóknaraðila nam krafa hans 82.012.795 kr., auk þess sem krafist var skuldajafnaðar á kröfunni á móti kröfum NBI hf., nú Landsbankinn hf., vegna áðurnefndra tveggja lánssamninga. Eftir að gengið hafði verið frá uppgjörssamkomulagi sóknaraðila og Landsbankans hf., dags. 27. ágúst 2012, lækkaði sóknaraðili kröfuna í 43.909.079 kr. og féll frá kröfu sinni um skuldajöfnuð. Nemur endanleg fjárhæð dómkröfunnar upphaflegri dómkröfu að frádregnu söluverðmæti hlutabréfanna og arðgreiðslum.

Málsástæður og lagarök varnaraðila

Varnaraðili mótmælir því að aðilar málsins hafi verið í viðvarandi viðskiptasambandi í skilningi 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Byggir varnaraðili á því að um einstök tilfallandi viðskipti hafi verið að ræða og vísar til þess að sóknaraðili hafi átt hlutabréfaviðskipti fyrir milligöngu varnaraðila á þremur dögum á 15 mánaða tímabili. Viðskipti aðila geti því varla talist umfangsmikil. Því síður hafi verið um að ræða eignastýringu af hálfu varnaraðila á fjármunum sóknaraðila.

Verði fallist á það með sóknaraðila að um slíkt viðskiptasamband hafi verið að ræða mótmælir varnaraðili því að það eitt og sér, að ekki var gerður skriflegur samningur um fjárfestingarráðgjöf milli aðila, leiði til bótaskyldu varnaraðila. Verði m.a. að líta til athafnaleysis sóknaraðila í þessum efnum, enda hafi hann ekki gert athugasemdir við þau viðskipti sem um sé deilt í málinu. Samkvæmt 8. gr. samnings milli sóknaraðila og Landsbanka Íslands hf. um vörslureikning, dags. 23. apríl 2007, beri bankinn enga ábyrgð á endursölu verðbréfa eða verðþróun þeirra bréfa sem sóknaraðili hafi keypt, hvort sem þau hafi verið talin álitlegur kostur við kaup þeirra eða ekki. Þá beri viðskiptavinur einn ábyrgð á fjárfestingarákvörðunum sínum samkvæmt 9. gr. samningsins. Með undirritun samningsins hafi sóknaraðili því staðfest að hann geri sér grein fyrir því að verðbréfaviðskipti geti verið mjög áhættusöm og ávöxtun í fortíð gefi enga vísbendingu um ávöxtun í framtíð, sbr. 13. gr. a samningsins. Um þetta vísar varnaraðili til 9. gr. samningsins í heild sem og 8. gr. almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti, sem varnaraðili hafi staðfest að hafa kynnt sér. Þá liggi fyrir staðfesting sóknaraðila á því að hafa kynnt sér efni bréfs bankans vegna breytinga á lögum nr. 108/2007, en með staðfestingunni hafi sóknaraðili m.a. samþykkt almenna skilmála bankans um verðbréfaviðskipti.

Varnaraðili vísar til þess að samkvæmt athugasemdum er fylgdu frumvarpi því sem varð að lögum nr. 33/2003 sé markmið kröfunnar í 7. gr. laganna, um skriflegan samning, að auka öryggi í viðskiptum aðila og koma í veg fyrir ágreining í samskiptum þeirra. Ekki verði betur séð en að framangreindir samningar, sem sóknaraðili hafi óumdeilanlega undirritað, uppfylli þessar kröfur og þær kröfur sem síðar hafi verið gerðar að þessu leyti með ákvæðum laga nr. 108/2007. Þá hafi ekkert komið fram í málinu sem sýni fram á að bankinn hafi ekki veitt sóknaraðila nægilega miklar og skýrar upplýsingar um þau viðskipti sem mál þetta snúist um, í samræmi við 1. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2003. Gögn málsins bendi þvert á móti til þess að starfsmaður bankans hafi upplýst sóknaraðila a.m.k. um þá áhættu sem uppi hafi verið í viðskiptum með hluta af kaupum sóknaraðila.

Að auki mótmælir varnaraðili því að meint brot á upplýsingaöflun fjármálafyrirtækis samkvæmt ákvæðum laganna geti leitt til bótaskyldu varnaraðila, enda hafi sóknaraðili hvorki sýnt fram á að ráðgjöf bankans hafi á einhvern hátt verið ábótavant né að verðbréfaviðskipti sóknaraðila, og eftir atvikum þeir lánssamningar sem um sé deilt í málinu, hafi ekki verið í samræmi við tilgreind lagaákvæði. Reyndar sé það svo, að þau lagaákvæði sem sóknaraðili byggi kröfugerð sína á, geti samkvæmt efni sínu ekki átt við um lánssamningana. Sóknaraðila hafi ekki lánast sönnun þess að bankinn hafi í starfsemi sinni brotið gegn tilgreindum ákvæðum laga nr. 108/2007 eða ákvæðum reglugerðar nr. 995/2007, svo leiða eigi til bótaskyldu varnaraðila.

Verði talið að varnaraðili hafi ekki uppfyllt skyldur sínar samkvæmt þeim lagaákvæðum sem sóknaraðili vísar til, mótmælir varnaraðili því að það eitt og sér eigi að leiða til þess að fallist verði á bótakröfu sóknaraðila. Krafan miðist við stöðu lána sóknaraðila. Varnaraðili fái hins vegar ekki séð að sóknaraðili hafi bent á atriði sem leiða eigi til þess að bótakrafa verði reist á ákvæðum lánssamninganna, enda yrði slíkri kröfu réttilega beint að nýja bankanum. Umfjöllun sóknaraðila hafi þvert á móti öll beinst að meintum brotum Landsbanka Íslands hf. á skyldum sínum vegna verðbréfaviðskipta sóknaraðila.

Varnaraðili mótmælir því sérstaklega að orsakasamband sé á milli þeirrar háttsemi sem sóknaraðili telur að leiða eigi til bótaskyldu varnaraðila og þess tjóns sem sóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir vegna eftirstöðva lánssamninganna. Sóknaraðili hafi engan reka gert að því að sýna fram á tjón af völdum þeirra verðbréfaviðskipta sem hann hafi átt fyrir tilstilli varnaraðila. Þá geti þau lagaákvæði, sem sóknaraðili byggi kröfugerð sína á, samkvæmt efni sínu ekki átt við um lánssamningana. Varnaraðili telur málatilbúnað sóknaraðila því óskýran og bótakröfu sóknaraðila vanreifaða. Með hliðsjón af öllu framangreindu mótmælir varnaraðili því að sóknaraðili hafi sýnt fram á bótaskylda háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. og að sýnt hafi verið fram á tjón af völdum þeirrar háttsemi. Því síður séu skilyrði um orsakatengsl uppfyllt. Því verði að hafna bótakröfu sóknaraðila. Verði fallist á bótakröfu sóknaraðila mótmælir varnaraðili framsetningu kröfunnar og bendir m.a. á að ekki verði séð hvernig varnaraðila verði gert að bæta sóknaraðila dráttarvexti sem fallið hafi til vegna vanefnda sóknaraðila.

Um lagarök vísar varnaraðili til meginreglna skaðabótaréttar, ákvæða laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, auk ákvæða laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samræmis vegna sé einnig vísað til þeirra laga og reglna sem byggt sé á af hálfu sóknaraðila og geti varðað úrlausn málsins að einhverju leyti. Málskostnaðarkröfu sína byggir varnaraðili á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Niðurstaða

Líkt og að framan er rakið fjárfesti sóknaraðili árið 2007 í hlutabréfum í tíu félögum. Við fjárfestingarnar naut hann ráðgjafar starfsmanns á verðbréfasviði Landsbanka Íslands hf., nú LBI hf., en sú ráðgjöf fór að mestu leyti fram í gegnum samskipti áðurnefnds starfsmanns við son sóknaraðila, sem einnig starfaði hjá sama banka. Til hlutabréfakaupanna notaði sóknaraðili lán í erlendum gjaldmiðlum sem hann tók hjá bankanum með lánssamningum, dags. 17. janúar 2007 og 31. maí 2007. Í málinu er deilt um skaðabótakröfu sem sóknaraðili lýsti við slitameðferð varnaraðila vegna framangreindra viðskipta.

Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili hafi brotið gegn ákvæðum laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Framganga varnaraðila í viðskiptunum fái ekki samrýmst þeim reglum sem gilt hafi um skyldur fjármálafyrirtækja í slíkum tilvikum og beint orsakasamband sé á milli upphaflegrar lánveitingar og ráðgjafar starfsmanna varnaraðila og tjóns sóknaraðila. Nemur endanleg dómkrafa sóknaraðila 43.909.079 kr. Miðast sú krafa við stöðu áðurnefndra lána í íslenskum krónum þann 22. apríl 2009, sem var 81.967.295 kr., að viðbættum 45.500 kr. lögfræðikostnaði, en að frádregnu söluverðmæti hlutabréfa í átta af þeim félögum sem sóknaraðili fjárfesti í, sem seld voru árið 2012 fyrir andvirði 34.580.251 kr., og að frádregnum 3.523.465 kr., sem sóknaraðili kveður vera vegna greiðslu við skiptameðferð eins félagsins og arðgreiðslna. Varnaraðili mótmælir því að hann hafi ekki uppfyllt skyldur sínar samkvæmt þeim lagaákvæðum sem sóknaraðili vísar til. Þá telur varnaraðili að jafnvel þó svo væri, gæti það ekki leitt til þess að fallist yrði á bótakröfu sóknaraðila. Í því sambandi nefnir varnaraðili meðal annars að krafa sóknaraðila miðist við stöðu lána hans en sóknaraðili hafi ekki bent á atriði sem leiða eigi til þess að bótakrafa verði reist á ákvæðum lánssamninganna. Sóknaraðili hafi engan reka gert að því að sýna fram á tjón af völdum þeirra verðbréfaviðskipta sem hann hafi átt fyrir tilstilli varnaraðila. Ekki hafi verið sýnt fram á tjón af völdum háttsemi starfsmanna varnaraðila og því síður séu skilyrði um orsakatengsl uppfyllt.

Meginreglur í skaðabótarétti standa til þess, að sá sem skaðabóta krefst, þarf að sanna að krafan svari til tjóns sem er afleiðing skaðabótaskyldrar háttsemi. Sem fyrr segir krefst sóknaraðili skaðabóta vegna mismunarins á stöðu lána hans í íslenskum krónum þann 22. apríl 2009 og þess sem fékkst fyrir hlutabréfin sem hann fjárfesti í, en flest bréfanna voru seld árið 2012. Eins og kröfunni er háttað er ljóst að talsverður hluti hennar er til kominn vegna hækkunar á lánssamningunum tveimur gagnvart íslensku krónunni, en frá því að lánin voru tekin og til 22. apríl 2009 féll krónan um nálægt helming gagnvart þeim erlendu gjaldmiðlum sem um ræðir. Eins og kröfunni er háttað er einnig ljóst að hluti hennar er vegna vaxta og dráttarvaxta af lánunum. Ekki er fært að leggja til grundvallar að hækkun á fjárhæð lánanna af framangreindum sökum teljist til tjóns af völdum skaðabótaskyldrar háttsemi varnaraðila. Í því sambandi athugast meðal annars að málatilbúnaður sóknaraðila hverfist í meginatriðum um ófullnægjandi ráðgjöf vegna hlutafjárkaupa sóknaraðila og í kjölfar þeirra, en sá sem sinnti þeirri ráðgjöf kom ekki að lánssamningunum og hinn fyrri og stærri af þeim var undirritaður nokkru áður en til framangreindrar ráðgjafar kom og mun upphaflega hafa verið hugsaður til kaupa á peningabréfum, líkt og fram kom í skýrslum sóknaraðila og sonar hans fyrir dómi. Hefur sóknaraðili ekki tilgreint atriði tengd umræddum lánveitingum sem leitt gætu til þess að hækkun lánanna af framangreindum sökum yrði talin afleiðing skaðabótaskyldrar háttsemi varnaraðila.

Hér hefur efni fyrirliggjandi uppgjörssamkomulags sóknaraðila við Landsbankann hf. jafnframt verulega þýðingu, en bankinn tók áðurnefnda lánasamninga yfir árið 2008. Af samkomulaginu, sem og framburði sonar sóknaraðila fyrir dómi, er ljóst að sóknaraðili hefur fengið hluta lánanna afskrifaðan, sbr. 2. og 3. gr. samkomulagsins, sem undirritað var þann 27. ágúst 2012. Eins og kröfu sóknaraðila er háttað myndar fjárhæðin sem afskrifuð var engu að síður hluta af skaðabótakröfu hans. Sá hluti getur hins vegar ekki talist til tjóns af völdum háttsemi varnaraðila, enda mun sóknaraðili ekki þurfa að greiða það sem afskrifað var.

Þá leiðir af framsetningu kröfu sóknaraðila að hluti hennar er vegna taps á hlutabréfakaupum sem þó er óumdeilt að áðurnefndur starfsmaður varnaraðila ráðlagði ekki um. Þannig liggur fyrir, eins og nánar er rakið í málsatvikalýsingu, að áður en til ráðgjafar varnaraðila kom hafði sóknaraðili uppi áform, sem gengu eftir, um kaup í nánar tilteknum félögum. Tap varð á viðskiptum með sum þessara bréfa og heildartapið af viðskiptum með bréf í félögunum myndar hluta af kröfu sóknaraðila, eins og henni er háttað, þrátt fyrir að saknæmri háttsemi við ráðgjöf um þau viðskipti sé ekki haldið fram og umrætt tap verði ekki á annan hátt tengt hinni saknæmu háttsemi sem byggt er á í málinu.

Með vísan til þess sem að framan greinir verður að telja ótvírætt að sú krafa sóknaraðila, sem hér er um deilt, svari ekki til tjóns af völdum skaðabótaskyldrar háttsemi varnaraðila, enda inniber krafan þætti sem ekki geta talist til slíks tjóns. Sóknaraðili hefur ekki leitast við að afmarka meint tjón sitt af umræddum viðskiptum frekar en að framan greinir, þannig að fært væri að leggja til grundvallar annað og minna tjón en krafan miðar við. Eins og kröfunni er háttað væri samkvæmt framansögðu ófært að taka hana til greina, jafnvel þótt fallist yrði á að varnaraðili hafi sýnt af sér saknæma háttsemi við þá ráðgjöf sem sóknaraðila var veitt við hlutabréfakaupin og í kjölfar þeirra. Þegar af þessari ástæðu verður að hafna kröfu sóknaraðila, enda er grunnskilyrðum um tjón og orsakatengsl ekki mætt.

Tilvísun sóknaraðila til reglna um sérfræðiábyrgð getur ekki breytt framangreindri niðurstöðu. Þótt reglur um sérfræðiábyrgð leiði í sumum tilvikum til þess að hliðrað sé til um sönnun á tjóni og orsakatengslum, þegar óvissa er um slík atriði, eru engin efni til að hliðra þannig til að krafa sóknaraðila verði tekin til greina, þegar fyrir liggur að umtalsverður hluti hennar getur ekki talist til tjóns af völdum skaðabótaskyldrar háttsemi varnaraðila. Við það má einnig bæta að sú ráðgjöf sem deilan lýtur að átti sér einkum stað í samskiptum tveggja starfsmanna bankans, með tölvupóstum og símtölum í gegnum netföng og síma þeirra hjá bankanum, en aðstaðan að þessu leyti og umrædd samskipti skera sig að nokkru frá hinu dæmigerða sambandi sérfræðings og þess sem til hans leitar.

Samkvæmt framansögðu verður að hafna skaðabótakröfu sóknaraðila. Eftir þessum úrslitum, sbr. og 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað. Með hliðsjón af atvikum og umfangi málsins þykir hann hæfilega ákveðinn 265.000 kr. og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og 15.000 kr. þingfestingargjalds sem varnaraðili greiddi til ríkissjóðs.

Af hálfu sóknaraðila flutti málið H-kvk-nf L-kvk-nf M-kvk-nf hdl.

Af hálfu varnaraðila flutti málið Á-kk-nf K-kk-nf K-kk-nf hdl.

E-kk-nf J-kk-nf, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Kröfu sóknaraðila, H-kk-ef S-kk-ef, við slitameðferð varnaraðila, LBI hf., að fjárhæð 43.909.079 krónur, er hafnað.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 265.000 krónur í málskostnað.