E-1042/2013

Mál þetta, sem var dómtekið 12. desember sl., er höfðað 5. mars sl. af J-kvk-þgf K. G-kvk-þgf, Fornasandi 5 á Hellu, gegn Landsbankanum hf., Austurstræti 11 í Reykjavík.

Stefnandi gerir þá aðalkröfu að viðurkennt verði með dómi að sjálfskuldarábyrgð stefnanda á skuldabréfi nr. 0115-74-154626 sé ógild. Til vara krefst stefnandi þess að með dómi verði ábyrgðarskuldbindingu stefnanda, um sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfi nr. 115-74-154626, vikið til hliðar í heild. Þá krefst stefnandi málskostnaðar og að tekið verði tillit til þess við ákvörðun hans að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar og virðisaukaskatts af dæmdri málflutningsþóknun.

Málsatvik og ágreiningsefni

Í málinu deila aðilar um sjálfskuldarábyrgð stefnanda á skuldabréfi nr. 0115-74-154626, en hinn 9. október 2008 tók stefndi umræddan lánssamning yfir á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf.

Með lánsumsókn, dags. 14. mars 2008, sótti S-kvk-nf K-kvk-nf B-kvk-nf um skuldabréfalán hjá Landsbanka Íslands hf. Í umsókninni kemur fram að tilefni umsóknarinnar sé það að greiða upp skuldabréf nr. 0115-74-152886 og heimild á nánar tilteknum bankareikningi. Í umsókninni er stefnandi, sem er fósturmóðir umsækjandans, nefnd sem annar tveggja ábyrgðarmanna að láninu og undirritar skjalið sem slík. Umrætt lán var veitt og þennan sama dag gaf S-kvk-nf K-kvk-nf B-kvk-nf því út skuldabréf til Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð kr. 2.200.000 kr., sem greiðast skyldi með 84 afborgunum og nánar tilgreindum vöxtum á 7 árum. Á skuldabréfinu, sem hefur númerið 0115-74-154626, er stefnandi tilgreindur sem annar tveggja sjálfskuldarábyrgðaraðila og skjalið hefur að geyma undirritun hennar sem sjálfskuldarábyrgðaraðili. Í 13. tölul. skilmála skuldabréfsins segir: „Með undirritun sinni á skuldabréf þetta staðfesta sjálfskuldarábyrgðaraðilar að þeir hafa kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila, en Landsbankinn er aðili að samkomulagi fjármálafyrirtækja, stjórnvalda og Neytendasamtakanna um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.“

Síðastgreint samkomulag er frá 1. nóvember 2001. Í 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins kemur fram að ef ábyrgð er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Í 3. mgr. 3. gr. segir að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. sömu greinar sé fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en 1.000.000 kr. Í 4. gr. samkomulagsins, sem ber yfirskriftina „Upplýsingagjöf til ábyrgðarmanns áður en til skuldaábyrgðar eða veðsetningar er stofnað“, segir í 1. mgr. að fjármálafyrirtækjum beri að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í 2. mgr. 4. gr. er tekið fram að með undirritun lánsumsóknar eða annarra gagna sem fyllt séu út í tengslum við afgreiðsluna staðfesti ábyrgðarmaður að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings um ábyrgðir. Í 3. mgr. 4. gr. segir síðan: „Tryggt skal að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega.“

Framkvæmt var greiðslumat vegna framangreindrar lántöku og var niðurstaða þess í þá veru að greiðslugeta lántaka væri neikvæð. Í fyrirliggjandi skjali um niðurstöður greiðslumatsins, sem dagsett er um undirritun sama dag og skuldabréfið sjálft, kemur þannig fram að áætluð greiðslugeta að teknu tilliti til skulda sé „-22.353 kr./mán.“. Þar fyrir neðan stendur, með nokkuð stærri stöfum en almennt á skjalinu: „Greiðslugeta telst ekki næg“. Í smærra letri þar fyrir neðan segir „(a) Ef áætluð greiðslugeta að teknu tilliti til skulda er neikvæð (-), merkir það að greiðandi getur ekki efnt fjárskuldbindingar sínar.“ Skjalið hefur að geyma undirritun lántaka, stefnanda og hins einstaklingsins sem tilgreindur var sem ábyrgðarmaður við svohljóðandi staðfestingu: „Greiðandi og ábyrgðarmenn hafa fengið afhent, kynnt sér og skilið þetta mat á greiðslugetu greiðanda og samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sig. Þeir hafa einnig kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbankans um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila.“ Neðar á skjalinu er reitur fyrir undirritun ábyrgðarmanna við svohljóðandi texta: „Þrátt fyrir að ofangreint greiðslumat gefi það til kynna að greiðandi getur ekki efnt skuldbindingar sínar (a), óskar ábyrgðarmaður eftir að lánið verði veitt engu að síður. Staðfestist það hér með.“ Stefnandi ritaði nafn sitt ekki undir síðastgreindan texta, ólíkt hinum einstaklingnum sem tilgreindur var sem ábyrgðarmaður. Í framhaldi af frágangi framangreindra skjala mun Landsbanki Íslands hf. hafa greitt lánið út.

Í málinu liggur einnig fyrir skjal um forsendur greiðslumats, sem undirritað var af lántaka þann 14. mars 2008, en stefndi byggir á því að útgreiðsla lánsins hafi verið til samræmis við þær forsendur. Þar kemur fram að lánið verði notað til að greiða upp skuldir lántaka, nánar tiltekið yfirdráttarlán á tilgreindum reikningi, tvo fjölgreiðslusamninga vegna VISA-korts lántaka, skuld á sama VISA-korti, skuldabréf nr. 0115-74-152886 og skuldabréf hjá SP-Fjármögnun. Stefnandi var sjálfskuldarábyrgðaraðili að skuldabréfi nr. 0115-74-152886, útgefnu 29. ágúst 2006 með 10 ára lánstíma, sem og að skuld lántaka á grundvelli fyrrgreinds VISA-korts, sbr. sjálfskuldarábyrgð dags. 9. febrúar 2004. Í málinu liggja fyrir gögn um þær ábyrgðir og samkvæmt þeim var greiðslumat framkvæmt í tilviki skuldabréfsins, sem reyndist jákvætt, en í tilviki VISA-kortsins ritaði stefnandi undir staðfestingu um að ekki væri óskað eftir mati á greiðslugetu korthafa. Í málinu liggja einnig fyrir gögn um sjálfskuldarábyrgð sem stefnandi veitti vegna skuldabréfs sem sami lántaki gaf út 25. október 2005, þar sem stefnandi kaus að óska ekki eftir greiðslumati. Í báðum þeim tilvikum þar sem ekki var óskað eftir greiðslumati var fjárhæð ábyrgðarinnar undir þeim mörkum sem greinir í 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins.

Í stefnu segir að þegar skjalagerð hafi verið yfirfarin af hálfu Landsbanka Íslands hf., vegna þeirrar lántöku sem málið lýtur að, hafi komið í ljós að undirskrift vantaði frá stefnanda þannig að ekki hafi legið fyrir staðfesting af hennar hálfu um að hún myndi takast ábyrgðina á herðar þrátt fyrir neikvætt greiðslumat á aðalskuldara. Vegna þessa hafi bankinn sent stefnanda frumrit af skjalinu um niðurstöður greiðslumats í bréfpósti, ásamt beiðni um að stefnandi staðfesti með undirritun sinni það sem upp á vantaði og endursendi frumritið svo til bankans. Stefnandi hafi ekki orðið við þessari beiðni bankans og frumrit skjalsins verið í fórum stefnanda síðan þá. Stefnandi hafi jafnframt hringt í bankann og tilkynnt að hún hefði ekki í hyggju að verða við beiðninni. Í því símtali hafi stefnanda verið tilkynnt að búið væri að ganga frá skjalagerð og að það hefði ekki áhrif á framvindu mála að stefnandi yrði ekki við beiðninni. Bankanum hafi því verið fullljóst allt frá upphafi að stefnandi hafi ekki verið reiðubúin að takast á herðar ábyrgð á endurgreiðslu umræddrar skuldar, þar sem aðalskuldarinn hafi ekki staðist greiðslumat. Í greinargerð stefnda er því mótmælt sem röngu að Landsbanki Íslands hf. hafi sent stefnanda frumrit af framangreindu skjali um niðurstöður greiðslumats í pósti og óskað eftir undirritun og endursendingu þess. Þá hafnar stefndi því að það símtal sem stefnandi vísar til hafi átt sér stað.

Þann 5. mars 2009, 7. maí 2009 og 14. október 2009 var skrifað undir breytingar á greiðsluskilmálum skuldabréfsins og samþykkti stefnandi þær breytingar með undirritun sinni. Skuldabréfið fór nokkrum sinnum í vanskil og í málinu liggja fyrir tilkynningar stefnda til stefnanda vegna vanskila, dags. 9. febrúar 2009, 2. mars 2009, 7. september 2009, 7. október 2009, 8. mars 2010, 6. apríl 2010, 7. apríl 2010, 30. apríl 2010, 8. maí 2010, 31. maí 2010, 7. júní 2010 og 10. júní 2010. Þá liggja m.a. fyrir í málinu tilkynningar stefnda til stefnanda, sem ábyrgðarmanns, um yfirlit ábyrgða, dags. 18. febrúar 2010, 1. janúar 2011, en í þeim kemur fram sú sjálfskuldarábyrgð, sem hér er um deilt.

Á árinu 2011 gekk útgefandi skuldabréfsins í gegnum greiðsluaðlögun. Í henni fólst að stefndi skuldbatt sig til að fella niður þann hluta skuldarinnar samkvæmt umræddu skuldabréfi, sem ekki fengist innheimtur hjá ábyrgðarmanni. Eftirgjöf skuldarinnar tók því til útgefanda skuldabréfsins en ekki til ábyrgðarmanna. Á árinu 2011 mun stefnandi hafa farið fram á að sjálfskuldarábyrgðin yrði felld niður og fyrir liggur svar af hálfu stefnda, dags. 14. september 2011, þar sem beiðninni er hafnað. Auk útgefanda skuldabréfsins gekk sá einstaklingur sem tilgreindur var sem ábyrgðarmaður ásamt stefnanda í gegnum greiðsluaðlögun, og með tilkynningu til stefnanda, dags. 1. júní 2012, tilkynnti stefndi að sú breyting hefði orðið á tryggingum á skuldinni að sjálfskuldarábyrgð hins einstaklingsins væri ekki lengur fyrir hendi, heldur eingöngu sjálfskuldarábyrgð stefnanda.

Með bréfi til stefnda, dags. 16. nóvember 2012, krafðist lögmaður stefnanda þess að stefndi felldi niður eða ógilti samþykki stefnanda samkvæmt undirritun hennar á umrætt skuldabréf, um að veita sjálfskuldarábyrgð. Með svarbréfi, dags. 7. desember 2012, hafnaði stefndi því að fella ábyrgð stefnanda niður. Stefnandi höfðaði í kjölfarið mál þetta þann 5. mars 2013.

Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Þar lýsti hún því að hún hefði lokið skólagöngu sinni 14 ára, að hún starfi við heimilishjálp og hafi enga reynslu af fjármálaviðskiptum. Kvað hún skuldabréfið og greiðslumatið hafa borist sér í pósti frá lántaka. Engin gögn hefðu fylgt skjölunum og bankinn ekkert komið að því að upplýsa um þá áhættu sem í því fælist að takast á herðar ábyrgðina. Annar ábyrgðarmaður hefði þá þegar verið búinn að skrifa undir skjölin. Stefnandi hafi fyrst skrifað undir skuldabréfið og verið byrjuð að skrifa undir greiðslumatið en svo hætt við og skrifað bara undir annan reitinn í því. Hún hafi síðan farið með gögnin á pósthús og sent til lántaka. Greiðslumatið hafi verið sent til stefnanda á nýjan leik ásamt beiðni bankans um undirritun. Hún hafi ekki orðið við því en heyrt frá lántaka að lánið hefði verið greitt út engu að síður, sem hafi komið henni á óvart. Stefnandi kvaðst ekki hafa vitað til hvers fjármunirnir hefðu verið notaðir og að hún hafi aldrei verið upplýst um það. Spurð út í það hvaða skilning hún hafi lagt í undirritun skilmálabreytinganna svaraði stefnandi í þá veru að hún hafi skilið það svo að hún væri orðin skuldbundin; að lánið hefði farið í gegn þrátt fyrir að hún hafi ekki orðið við framangreindu. Nánar spurð út í greiðslumatið bar stefnandi á þann veg að hún hefði ekki áttað sig á hinu neikvæða greiðslumati í upphafi; hún hafi áttað sig á því þegar skjalið var sent henni að nýju og þess vegna ekki sent það til baka, enda ekki litist á það.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi reisir aðalkröfu sína á því að ekki hafi stofnast skuldbindandi sjálfskuldarábyrgð þar sem Landsbanki Íslands hf. hafi ekki við undirbúning ábyrgðaryfirlýsingar fylgt skilyrðum og skyldum samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá árinu 2001, né uppfyllt þau skilyrði sem bankinn sjálfur hafi gefið loforð um í umræddu samkomulagi og sett til að gæta að réttri og lögmætri stofnun ábyrgðar, sbr. sérstakt formeyðublað sem bankinn hafi látið útbúa til að tryggja framgang þess loforðs sem hann hafi gefið með samkomulaginu. Því verði að telja að ábyrgð stefnanda hafi aldrei stofnast með réttmætum hætti. Auk þess hafi bankinn verið grandsamur um það frá upphafi að vilji stefnanda hafi aldrei staðið til þess að gangast í ábyrgð fyrir skuldara sem ekki stóðst greiðslumat, enda hafi stefnandi ítrekað hafnað því að staðfesta slíkan vilja með undirritun. Stefnandi hafi því aldrei skapað væntingar eða traust um annað hjá bankanum sem með sanngirni mætti ætla að vaknað hefði við aðrar aðstæður. Því sé ljóst af gögnum málsins, vilja og vitund beggja aðila, að hin umþrætta ábyrgð hafi aldrei stofnast. Því geri stefnandi þá kröfu að dómurinn viðurkenni að hin umþrætta ábyrgð sé ógild og að stefndi geti ekki byggt neinn rétt á henni gagnvart stefnanda.

Stefnandi vísar til þess að fyrrnefnt samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga hafi verið í gildi þegar skuldabréfið var gefið út og að forveri stefnda og síðar stefndi hafi verið aðilar að því. Með samkomulaginu hafi verið settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum með það að meginmarkmiði að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga í viðskiptalífinu. Þar hafi verið kveðið á um að í tilvikum þar sem einstaklingur takist á herðar ábyrgð umfram 1.000.000 kr. sé fjármálafyrirtæki skylt, áður en ábyrgðarskuldbinding sé undirrituð, að framkvæma greiðslumat, sbr. 3. gr. Þá hvíli jafnframt sú skylda á fjármálafyrirtæki að gera ábyrgðarmanni kleift að kynna sér niðurstöður slíks mats áður en gengist sé í ábyrgð, sbr. 4. gr., og að fylgja ákveðnum formreglum til að gæta að því að ábyrgðarmanni sé að fullu ljós skuldbinding sín og að vilji hans liggi með skýrum hætti fyrir.

Í 4. gr. samkomulagsins sé enn fremur að finna sérstaka reglu sem taki til þeirra tilvika þar sem niðurstaða greiðslumats á aðalskuldara sé neikvæð, þ.e. þegar greiðslumatið felur í sér þá niðurstöðu að skuldaranum muni ekki verða unnt að efna þá skuldbindingu sem ábyrgðin lúti að. Sé þar sérstaklega og með afdráttarlausum hætti kveðið á um að ef ábyrgðarmaður óskar eftir því að lán verði veitt þrátt fyrir slíka niðurstöðu greiðslumats, skuli hann staðfesta það skriflega. Ljóst sé að skjalagerð bankans hafi tekið mið af þessu ákvæði samkomulagsins enda hafi þar mátt finna sambærilegan skilmála, þ.e. að ábyrgðarmaður skyldi staðfesta það skriflega ef hann samþykkti lánveitinguna þrátt fyrir hið neikvæða greiðslumat. Ljóst sé að stefnandi, ólíkt samábyrgðarmanni sínum, hafi ekki staðfest skriflega vilja sinn til að lánveitingin yrði framkvæmd þrátt fyrir neikvæða greiðslugetu skuldara. Í kjölfarið hafi bankinn sent niðurstöður greiðslumatsins, í frumriti, til stefnanda í því skyni að fá það síðar til baka með tilskildum undirritunum stefnanda. Það bendi ótvírætt til þess að bankinn hafi frá upphafi verið grandsamur um að hann gæti ekki fullnægt skyldum sínum á grundvelli samkomulagsins nema með umræddri undirritun frá stefnanda. Þar sem stefnandi hafi aldrei veitt hina umbeðnu undirskrift eða staðfestingu hafi áskilnaði samkomulagsins ekki verið fullnægt þegar stefnandi undirritaði skuldabréfið, né á síðari stigum, þrátt fyrir tilraunir bankans til að koma skjalagerð í lögmætt horf með afturvirkum hætti. Í samræmi við það hafi stefnandi talið sig hafa gert bankanum fyllilega ljóst að vilji hennar stæði ekki til þess að gangast í ábyrgð fyrir umræddri skuld. Stefnandi telji því ljóst að um skýlaust brot bankans á skyldum sínum samkvæmt 4. gr. samkomulagsins hafi verið að ræða og að ljóst megi vera af málsatvikum að bankinn hafi verið grandsamur um viljaskort stefnanda frá upphafi.

Stefnandi vísar í þessu sambandi til þess að umrætt samkomulag sé það sem kallist eiginlegur þriðjamannslöggerningur. Í slíkum gerningum felist að þau loforð og þær skyldur sem þar sé kveðið á um gildi ekki aðeins á milli þeirra aðila sem eigi beina aðild að gerningnum, heldur hafi gerningurinn einnig gildi gagnvart þriðju aðilum, sem ekki séu nefndir sérstaklega í löggerningnum. Þriðji maður, sem uppfylli skilyrði gerningsins, geti því byggt sjálfstæðan rétt gagnvart loforðsgjöfum. Í þessu samhengi sé bankinn/stefndi einn af beinum aðilum samkomulagsins en stefnandi þriðji aðili sem geti byggt sjálfstæðan rétt á gerningnum. Stefnandi geti samkvæmt því byggt á því að þau loforð sem bankinn gaf með aðild sinni að samkomulaginu séu bindandi loforð gagnvart honum. Bankinn hafi m.a. lofað því í samkomulaginu að afla sérstaks samþykkis ábyrgðarmanns fyrir því að gangast í ábyrgð fyrir skuldara sem ekki standist greiðslumat. Slíkt samþykki væri forsenda gildrar ábyrgðar við þær aðstæður. Með því að afla ekki þessa samþykkis telur stefnandi að bankinn hafi ekki efnt skuldbindandi loforð sitt gagnvart honum og þar með geti ábyrgð stefnanda ekki hafa stofnast í þessu tilviki.

Við mat á afleiðingum þess að skriflegrar staðfestingar hafi ekki verið aflað af hálfu bankans verði að líta til þess að staðfestingarinnar hafi borið að afla til að ekki væri nokkur vafi á því að stefnandi óskaði eftir að taka á sig aukna áhættu í ljósi þess að lántakandi stóðst ekki greiðslumat. Stefnandi hafi ekki á neinu stigi gert grein fyrir sérstökum vilja til að taka ríkari áhættu og hafi staðfest þá afstöðu með því að hafna því að samþykkja að taka þá áhættu þegar bankinn hafi óskað eftir því. Þá verði að líta til þess að það hafi verið bankinn sem sóttist eftir því að stefnandi gengist í ábyrgð fyrir skuldinni, enda sé veiting sjálfskuldarábyrgðar í eðli sínu tryggingaráðstöfun, sem sé fyrst og fremst í þágu kröfuhafa eða lánveitanda hverju sinni. Stefnandi hafi því engan hag haft af því að veita umrædda ábyrgð. Auk þess vilji stefnandi benda sérstaklega á að eins og atvikum sé hér háttað geti stefndi ekki borið fyrir sig sjónarmið um mótbárutap, sbr. viðskiptabréfareglur kröfuréttarins. Þá skuli hafa hugfast að framsal kröfunnar frá bankanum til stefnda hafi farið fram á grundvelli stjórnvaldsákvörðunar Fjármálaeftirlitsins en ekki fyrir frjálst framsal. Því breyti engu um þetta þó að stefndi, á grundvelli nýrrar kennitölu, vilji byggja rétt á hinni umþrættu ábyrgðaryfirlýsingu. Í ljósi alls framangreinds, og þess að bankinn hafi ekki staðið við eigin fyrirmæli og skilyrði um stofnun ábyrgðar, sé ljóst að ábyrgð hafi aldrei stofnast milli aðila og af þeim sökum krefjist stefnandi þess að dómurinn viðurkenni að umrædd ábyrgðarskuldbinding sé ógild.

Stefnandi tekur fram að fari svo að gild ábyrgð verði talin hafa stofnast krefjist stefnandi til vara ógildingar á ábyrgðinni og að henni verði vikið til hliðar að fullu. Stefnandi vísar í því sambandi til ákvæða fyrrgreinds samkomulags og þess að það yrði að teljast ósanngjarnt og andstætt góðum viðskiptavenjum ef stefndi gæti borið umrædda ábyrgð fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Um rökstuðning fyrir varakröfunni vísar stefnandi einkum til rökstuðnings fyrir aðalkröfu.

Stefnandi bendir auk þess á að öll skjöl málsins hafi verið samin af bankanum, sem hafi búið yfir sérfræðiþekkingu á sviði fjármálaþjónustu og bankaviðskipta, en stefnandi hafi hins vegar hvorki menntun né sérstaka reynslu á sviði fjármála. Þannig hafi verið augljós aðstöðumunur á stefnanda og bankanum við samningsgerðina. Meðal annars í því ljósi verði að telja það ósanngjarnt og andstætt góðum viðskiptavenjum að stefndi geti borið fyrir sig samning sem byggist á yfirlýsingum sem fengnar hafi verið án þess að skilyrðum fyrrnefnds samkomulags væri fullnægt. Það sjónarmið fái svo enn frekari stuðning þegar litið sé til þess að bankinn hafi upplýst stefnanda sérstaklega um það að hnökrar hefðu verið á skjalagerðinni og hvaða hnökrar það væru. Þegar stefnanda hafi þá verið ljóst hvernig í pottinn var búið hafi hún hafnað því að taka á sig þessa áhættusömu ábyrgð og hafi aldrei síðan samþykkt það eða gefið slíkt samþykki í skyn. Stefndi verði að bera hallann af því að bankinn hafi gengið fram í andstöðu við þær skyldur sem á honum hafi hvílt við stofnun réttmætrar ábyrgðar, enda hafi hann haft algjöra yfirburðastöðu gagnvart stefnanda við samningsgerðina. Þá sé óhætt að fullyrða að mat stefnanda á áhættu sinni af því að gangast í ábyrgð hafi reynst rétt, því fljótlega eftir að reynt hafi á endurgreiðslugetu skuldarans hafi komið í ljós að hann hafi ekki getað efnt skyldur sínar samkvæmt skuldabréfinu og í kjölfarið hafi skuldbinding hans verið felld niður í greiðsluaðlögun. Því liggi fyrir að þær grundvallarforsendur sem bjuggu að baki því loforði bankans, að aflað yrði sérstaks samþykkis þess sem gengist í ábyrgð fyrir skuldara sem ekki stæðist greiðslumat, hafi verið til staðar.

Stefnandi vísar einnig til þess að mikilvægt sé að hafa í huga að bankinn hafi veitt aðalskuldaranum lán þrátt fyrir að hafa sjálfur metið skuldarann þannig að hann hefði ekki fjárhagslegar forsendur fyrir því að geta endurgreitt lánið. Því megi í raun segja að bankinn hafi verið reiðubúinn að taka þá áhættu sem stefnandi vildi ekki gera, þ.e. að leggja traust sitt á að skuldari í fjárhagserfiðleikum myndi standa við þá skuldbindingu sem um ræddi. Það sé vissulega nokkuð öfugsnúið í ljósi þess aðstöðumunar sem verið hafi á bankanum og stefnanda. Hafi bankinn sannarlega verið sérfræðingur í lánaviðskiptum verði að reikna með því að hann hafi gert ráð fyrir því að endurheimtur lánsins frá skuldaranum yrðu erfiðar. Að því gefnu megi bankanum hafa verið mikið í mun að fá baktryggingu fyrir láninu en aðstæður málsins hafi ekki leyft honum það nema að uppfylltum ströngum skilyrðum, enda liggi fyrir að sá aðili sem taki á sig ábyrgð við þessar aðstæður sé svo gott sem að taka á sig skuldbindinguna fyrir aðalskuldara. Því sé ljóst að bankinn hafi verið algjörlega grandsamur um þá áhættu að mögulega yrði að ráðast í fjárhagslega endurskipulagningu á fjármálum aðalskuldara, sem gæti falið í sér kröfu um afskriftir á hinni umþrættu kröfu að hluta eða öllu leyti. Því verði að ætla að við aðstæður sem þessar séu engar forsendur til að gefa afslátt af þeim skilyrðum sem fjármálafyrirtæki þurfi að uppfylla, heldur sé þvert á móti ástæða til þess að gera strangar kröfur um að öllum skilyrðunum sé skýrlega fullnægt. Óumdeilt sé að þessum skilyrðum hafi ekki verið fullnægt í tilfelli stefnanda.

Við málflutning byggði lögmaður stefnanda m.a. á dómum Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 169/2012 og 21. janúar 2013 í máli nr. 4/2013 sem fordæmum um túlkun og beitingu samkomulagsins og 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá vísaði lögmaðurinn til 2. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn og þeirrar aðstöðu að skuldin hafi verið felld niður gagnvart lántaka og hinum ábyrgðarmanni lánsins.

Á framangreindum grundvelli, og með hliðsjón af því að stefnandi hafi komið því til skila til bankans að hún vildi ekki undirrita sérstakt samþykki um að gangast í ábyrgð við þessar aðstæður, telji stefnandi ljóst að það væri bersýnilega ósanngjarnt ef stefndi fengi að byggja rétt á ábyrgðaryfirlýsingu stefnanda í umræddu skuldabréfi. Á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 verði því að víkja ábyrgðarskuldbindingunni til hliðar í heild.

Um lagarök vísar stefnandi, kröfum sínum til stuðnings, til ákvæða samkomulags frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, einkum 1., 2., 3. og 4. gr. samkomulagsins, 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi vísar til þess að aðalkrafa stefnanda, um ógildingu á sjálfskuldarábyrgð hennar, sé eingöngu byggð á ákvæðum samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Stefndi telji að krafa stefnanda geti ekki náð fram að ganga þar sem engin ákvæði séu í samkomulaginu sem heimili ógildingu ábyrgðarinnar. Ógilding kæmi eingöngu til álita ef fullnægt væri skilyrðum ógildingarreglna fjármunaréttar, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Varakrafa stefnanda lúti að því að ábyrgð stefnanda verði vikið til hliðar á grundvelli þeirrar greinar en sýkna verði af kröfunni þar sem skilyrðum greinarinnar sé ekki fullnægt.

Stefndi krefst sýknu á þeim grundvelli að skuldbinding stefnanda samkvæmt skuldabréfi nr. 0115-74-154626 sé bindandi fyrir hana og engin skilyrði séu til þess að ógilda hana á grundvelli ákvæða fyrrnefnds samkomulags, 36. gr. laga nr. 7/1936 eða af öðrum ástæðum. Stefndi telur að Landsbanki Íslands hf. hafi í öllum atriðum farið að ákvæðum samkomulagsins. Sönnunarbyrði fyrir því að um ógilda ábyrgðarskuldbindingu sé að ræða hvíli á stefnanda og hann hafi ekki sýnt fram á að skilyrði til ógildingar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 séu uppfyllt. Skuldbinding stefnanda feli í sér bindandi loforð og samning um að eignir stefnanda standi til tryggingar á skuldum lántaka komi til greiðslufalls á skuldabréfinu.

Stefndi tekur fram að hann telji fyrrnefnt samkomulag vera samantekt verklagsreglna sem settar hafi verið til að draga úr vægi ábyrgðarskuldbindinga við lánveitingar. Samkomulagið hafi ekki lagagildi né feli það í sér ófrávíkjanlegar formreglur sem sjálfkrafa hafi þær afleiðingar að ógilda beri skuldbindingu ábyrgðarmanns þótt ákvæðum þess hafi ekki verið fylgt til hlítar. Nauðsynlegt sé að meta allar aðstæður við lánveitinguna, samning aðila, aðkomu stefnanda að lántökum skuldarans hjá Landsbanka Íslands hf. og önnur atriði sem varpað geti ljósi á það hvort ógilda beri skuldbindingu stefnanda og í samræmi við 36. gr. laga nr. 7/1936. Grunnskilyrðin sem stefnandi þurfi að sýna fram á að séu uppfyllt séu þau að það sé ósanngjarnt eða stríði gegn góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera umdeilda skuldbindingu stefnanda fyrir sig. Stefndi telji að heildarmat á aðstæðum aðila þurfi að fara fram og slíkt sé í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar, sbr. dóm réttarins 21. október 2010 í máli nr. 116/2010.

Stefndi telur að bankinn hafi farið eftir 3. gr. framangreinds samkomulags, enda liggi fyrir að gert hafi verið greiðslumat vegna lántökunnar. Greiðslumatið hafi verið neikvætt og gefið til kynna að greiðslugeta greiðanda væri ekki nægjanleg til þess að geta borgað af láninu. Greiðslumatið hafi verið undirritað og staðfest af lántaka svo og af báðum ábyrgðarmönnum þann 14. mars 2008. Ekki hafi verið gerður ágreiningur um réttmæti greiðslumatsins. Í 4. gr. samkomulagsins sé fjallað um upplýsingagjöf til ábyrgðarmanns áður en til veðsetningar sé stofnað. Þar segi að fjármálafyrirtækjum beri að gefa út upplýsingabækling um sjálfskuldarábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar. Stefnandi hafi staðfest, með undirritun undir greiðslumatið og skuldabréfið, að hafa kynnt sér efni upplýsingabæklings bankans.

Í 4. gr. samkomulagsins komi einnig fram að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendi til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óski eftir að lán verði veitt engu að síður, skuli hann staðfesta það skriflega. Þetta sé eina ákvæði samkomulagsins sem kveði á um það að ábyrgðarmaður verði að staðfesta það með undirritun sinni að hann hafi kynnt sér niðurstöðu greiðslumats. Í öðrum tilvikum skuli fjármálafyrirtæki tryggja að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats. Óumdeilt sé að lántaki og ábyrgðarmenn, þ.m.t. stefnandi, hafi undirritað skuldabréfið og niðurstöðu greiðslumatsins þann 14. mars 2008. Því sé ljóst að stefnandi hafi verið búinn að kynna sér efni og niðurstöðu greiðslumatsins þegar hann skrifaði undir skuldabréfið. Með undirritun á greiðslumatið hafi stefnandi þannig gefið til kynna að hún vildi að lánið yrði veitt þrátt fyrir að lántaki gæti ekki efnt skuldbindingar sínar samkvæmt greiðslumatinu. Þennan vilja sinn hafi stefnandi síðan staðfest með því að undirrita skuldabréfið.

Stefndi hafnar því að undirskrift stefnanda á greiðslumatið sé ekki fullnægjandi. Fram komi í samkomulaginu að ábyrgðarmaður þurfi að undirrita greiðslumatið ef það er neikvætt og staðfesta þannig að hann vilji gangast í ábyrgðina þrátt fyrir að greiðandi lánsins geti ekki efnt skuldbindingar sínar. Stefnandi hafi undirritað greiðslumatið og því fullnægt skilyrði samkomulagsins. Engu breyti þótt stefnandi hafi ekki ritað undir textann á greiðslumatinu sem segi: „Þrátt fyrir að ofangreint greiðslumat gefi það til kynna að greiðandi getur ekki efnt skuldbindingar sínar (a), óskar ábyrgðarmaður eftir að lánið verði veitt engu að síður. Staðfestist það hér með.“ Að mati stefnda var skilyrðum samkomulagsins fullnægt með því að fá eina undirskrift ábyrgðarmanns á greiðslumatið og kveður stefndi starfsreglur bankans ekki hafa kveðið á um það að ábyrgðarmenn þyrftu að skrifa í báðar línurnar. Þá mótmælir stefndi því sem röngu að bankinn hafi sent stefnanda frumrit af skjalinu um niðurstöður greiðslumats í pósti og óskað eftir undirritun og endursendingu þess. Í þeim gagnasöfnum Landsbanka Íslands hf., sem stefndi hafi yfirtekið, sé ekki að finna afrit af slíku bréfi til stefnanda. Þá hafnar stefndi því að stefnandi hafi hringt í bankann og tilkynnt að hún hefði ekki í hyggju að verða við beiðni um að undirrita frumritið.

Stefndi hafnar því sem stefnandi heldur fram, að bankanum hafi allt frá upphafi verið ljóst að vilji hennar hafi aldrei staðið til þess að gangast í ábyrgð fyrir skuldara sem ekki stóðst greiðslumat. Stefndi tekur fram að eftir að stefnandi undirritaði greiðslumatið, og staðfesti að hún skildi niðurstöðu þess og væri tilbúin að gangast í ábyrgðina, hafi hún undirritað skuldabréfið og tekist formlega á herðar sjálfskuldarábyrgðina. Hún hafi einnig sýnt það í verki að hún hafi litið svo á að sjálfskuldarábyrgð hennar væri í fullu gildi frá undirritun skuldabréfsins og þar til bréf lögmanns hennar, dags. 16. nóvember 2012, barst stefnda. Þetta komi fram í því að stefnandi hafi undirritað skilmálabreytingar lánsins sökum þess að hún hafi talið að sjálfskuldarábyrgðin væri í gildi og hún hafi enga athugasemd gert við stefnda um gildi ábyrgðarinnar þegar hún undirritaði skjölin. Einnig hafi hún fengið sendar tilkynningar frá stefnda um þær ábyrgðir sem hún hafi verið í hjá stefnda og aldrei gert athugasemdir við þessi bréf. Stefnandi hafi einnig fengið sendar vanskilatilkynningar frá stefnda vegna vanskila á skuldabréfinu og engar athugasemdir gert við þessi bréf eða haft uppi mótmæli um að ábyrgð hennar væri ógild eða víkja bæri henni til hliðar.

Þegar stefnandi hafi gengið í sjálfskuldarábyrgð á láni nr. 0115-74-154626 hafi hún þekkt vel til aðstæðna lántakans, sem hafi á þeim tíma verið námsmaður með litlar tekjur, og stefnandi hafi vitað að stefnandi myndi ekki standast greiðslumat bankans. Stefnandi hafi nokkrum sinnum áður verið búinn að gangast í sjálfskuldarábyrgð fyrir lántakann og hafi þá, þar sem það var hægt, fallið frá því að bankinn framkvæmdi mat á greiðslugetu lántakans. Þegar stefnandi hafi gengist í ábyrgð fyrir skuldabréfi nr. 0115-74-152886 þann 29. ágúst 2006 hafi verið framkvæmt greiðslumat á lántakanum. Það skuldabréf hafi farið í vanskil og stefnandi fengið sendar tilkynningar um það. Þrátt fyrir það hafi hún verið tilbúin að gangast í nýja sjálfskuldarábyrgð á láni nr. 0115-74-154626, eftir að niðurstaða greiðslumatsins hafi verið neikvæð og stefnanda verið ljóst að miklar líkur væru á því að lántakinn gæti ekki greitt skuldbindingar sínar og að þær gætu fallið á stefnanda.

Ljóst sé að hluti af þeim skuldum sem greiddar hafi verið upp með andvirði láns nr. 0115-74-154626 tengist stefnanda að því leyti að hún hafi verið í ábyrgð fyrir þessum skuldum. Um sé að ræða uppgreiðslu á skuldabréfi nr. 0115-74-152866 að fjárhæð 1.198.539 kr., VISA-skuld að fjárhæð 206.667 kr. og tveimur VISA-fjölgreiðslusamningum, samtals að fjárhæð 60.553 kr. Að mati stefnda geti stefnandi ekki borið fyrir sig að ógilda eigi eða víkja til hliðar ábyrgð hennar á skuldabréfinu þegar fyrir liggi að stefnandi hafi vitað og/eða mátt vita að verið væri að ráðstafa meirihluta af andvirði lánsins til þess að greiða upp eldri skuldir sem hún hafi verið í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Ef fallist verður á kröfu stefnanda sé um að ræða ólögmæta auðgun hjá henni þar sem lán sem hún hafi verið í ábyrgð fyrir hafi sannanlega verið greidd upp og ábyrgð hennar á þeim þar með fallið niður. Krafa stefnanda hafi því orðið að takmarkast við fjárhæð sem verið hafi umfram fjárhæð þeirra lána sem greidd hafi verið upp og stefnandi verið í ábyrgð fyrir. Slík krafa geti hins vegar ekki falist í kröfugerð stefnanda eins og hún sé sett fram í stefnu og því beri að sýkna stefnda. Þá sé ljóst að ákvæði samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga eigi ekki við þegar verið sé að greiða upp skuldir sem ábyrgðarmaðurinn sé þegar í ábyrgð fyrir, enda sé þá í raun verið að umbreyta ábyrgð en ekki greiða upp eldri skuld í skilningi samkomulagsins.

Stefndi telur að skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 sé ekki fullnægt í málinu. Þegar stefnandi hafi gengist í sjálfskuldarábyrgðina hafi hún þekkt vel til aðstöðu og fjármála lántakans, enda hafi stefnandi oft gengist í ábyrgð fyrir hana áður. Stefnandi hafi kynnt sér og undirritað niðurstöðu greiðslumats þar sem fram hafi komið að greiðslugeta lántakans væri ekki nægjanleg til að efna skuldbindingar sínar. Þrátt fyrir það hafi stefnandi ákveðið að gangast í ábyrgðina. Það sé því ekki ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi telji stefnanda bundinn af sjálfskuldarábyrgð sinni. Stefnandi hafi ekki tekist með málatilbúnaði sínum að sýna fram á að skilyrðum greinarinnar sé fullnægt. Stefndi fullyrðir að Landsbanki Íslands hf. hafi í málinu farið í einu og öllu eftir ákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og þannig unnið í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti.

Við málflutning byggði lögmaður stefnda m.a. á dómum Hæstaréttar 21. október 2010 í máli nr. 116/2010 og 7. mars 2013 í máli nr. 575/2012 sem fordæmum um túlkun og beitingu samkomulagsins og 36. gr. laga nr. 7/1936, auk þess sem hann vísaði til dóms Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 169/2012 til stuðnings því sem stefndi byggir á um þýðingu þess hvernig umræddu láni var ráðstafað. Þá mótmælti lögmaðurinn málsástæðum stefnanda er byggi á 2. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, sem of seint fram komnum.

Stefndi telur að krafa stefnanda um ógildingu sjálfskuldarábyrgðarinnar sé fallin niður vegna tómlætis af hennar hálfu. Stefnandi hafi undirritað skuldabréfið þann 14. mars 2008 og fyrst gert athugasemd við ábyrgð sína með bréfi, dags. 16. nóvember 2012, eða rúmum fjórum og hálfu ári eftir að hún samþykkti ábyrgðina. Stefnandi hafi með athöfnum sínum sýnt fram á það að hún liti svo á að hún væri bundin við samþykki sitt og að ábyrgðin væri gild. Sjáist það á því að stefnandi hafi undirritað skilmálabreytingar á láninu sem ábyrgðarmaður og einnig hafi hún fengið tilkynningar um hver áramót yfir þau lán sem hún var í ábyrgð fyrir og bréf á árunum 2009 og 2010 um vanskil lánsins. Stefnandi hafi aldrei mótmælt né gert athugasemdir við að fá þessi bréf.

Um lagarök vísar stefndi til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, einkum 1.-4. gr., og til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Einnig vísar stefndi til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr., og meginreglna samningaréttar um að samningar skuli standa. Kröfu sína um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnanda.

Niðurstaða

Þann 14. mars 2008 gaf S-kvk-nf K-kvk-nf B-kvk-nf út skuldabréf til Landsbanka Íslands hf., að höfuðstól 2.200.000 kr., sem stefnandi undirritaði sem annar tveggja sjálfskuldarábyrgðaraðila, en hún er fósturmóðir S-kvk-ef K-kvk-ef. Í málinu krefst stefnandi þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að sjálfskuldarábyrgð stefnanda á skuldabréfinu sé ógild en til vara að henni verði vikið til hliðar í heild. Reisir stefnandi kröfur sínar einkum á því að Landsbanki Íslands hf., sem stefndi leiðir rétt sinn frá, hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Að samkomulaginu stóðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samband íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra, og samkvæmt 2. gr. samkomulagsins átti það við um hin umdeildu lögskipti, en þar kemur m.a. fram að samkomulagið taki til allra skuldaábyrgða á skuldabréfalánum, nema annað sé tekið fram í einstökum ákvæðum þess.

Aðalkrafa stefnanda byggir á því að skuldbindandi sjálfskuldarábyrgð stefnanda hafi aldrei stofnast. Að mati dómsins geta þau brot sem stefnandi heldur fram á fyrrgreindu samkomulagi ekki leitt til slíkrar niðurstöðu. Þau breyta því ekki að fyrir liggur undirrituð sjálfskuldarábyrgð stefnanda á skuldabréfinu og dómaframkvæmd Hæstaréttar ber með sér að brot gegn fyrrgreindu samkomulagi, sem inniheldur engar reglur um ógildi samnings vegna annmarka af þeim toga sem stefnandi heldur fram í málinu, leiði ekki sjálfkrafa til ógildis viðkomandi gerninga, heldur þarf einnig að fullnægja skilyrðum einhverra ógildingarreglna samningaréttar, svo sem 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar 28. maí 2013 í máli nr. 322/2013 og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr. 213/2012. Nýlegir dómar Hæstaréttar, þar sem fallist hefur verið á kröfur ábyrgðarmanna og verið talið brotið gegn fyrrgreindu samkomulagi, eru einmitt dómar um beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936, en til þeirra verður nánar vísað hér á eftir. Geta sjónarmið stefnanda um stöðu samkomulagsins sem eiginlegs þriðja manns löggernings ekki haft þýðingu að þessu leyti, enda breyta þau engu um að efni samkomulagsins og beiting þess í dómaframkvæmd er með þeim hætti að brot gegn samkomulaginu leiðir ekki sjálfkrafa til ógildis. Samkvæmt framangreindu verður að leggja til grundvallar að til hinnar umdeildu sjálfskuldarábyrgðar hafi stofnast en álitamálið sem þá kemur til úrlausnar er hvort víkja beri þeirri ábyrgðarskuldbindingu til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, svo sem stefnandi gerir varakröfu um. Við mat á því kemur m.a. til athugunar hvort farið hafi verið að framangreindu samkomulagi þegar stefnandi gekkst í sjálfskuldarábyrgðina.

Áður en stefnandi undirritaði sjálfskuldarábyrgðina á skuldabréfinu var henni sent skjal um niðurstöður greiðslumats á lántaka. Nánar tiltekið lýsti stefnandi því í aðilaskýrslu sinni að lántaki hefði sent henni tvö skjöl í pósti, annars vegar skuldabréfið og hins vegar greiðslumatið, sem stefnandi hafi undirritað og endursent lántaka í pósti. Niðurstaða greiðslumatsins var í þá veru að greiðslugeta lántaka væri neikvæð. Þannig kemur fram í skjalinu að áætluð greiðslugeta að teknu tilliti til skulda sé „-22.353 kr./mán.“ Þar fyrir neðan stendur, með nokkuð stærri stöfum en almennt á skjalinu: „Greiðslugeta telst ekki næg“. Í smærra letri þar fyrir neðan segir „(a) Ef áætluð greiðslugeta að teknu tilliti til skulda er neikvæð (-), merkir það að greiðandi getur ekki efnt fjárskuldbindingar sínar.“ Á skjalinu er gert ráð fyrir undirskrift ábyrgðarmanna á tveimur stöðum. Í fyrsta lagi undir svohljóðandi staðfestingu, sem ætluð er bæði lántaka og ábyrgðarmönnum: „Greiðandi og ábyrgðarmenn hafa fengið afhent, kynnt sér og skilið þetta mat á greiðslugetu greiðanda og samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sig. Þeir hafa einnig kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbankans um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila.“ Stefnandi skrifaði undir þessa staðfestingu ásamt lántaka og hinum einstaklingnum sem tilgreindur var sem ábyrgðarmaður. Í öðru lagi gerir skjalið ráð fyrir undirritun ábyrgðarmanna við svohljóðandi texta: „Þrátt fyrir að ofangreint greiðslumat gefi það til kynna að greiðandi getur ekki efnt skuldbindingar sínar (a), óskar ábyrgðarmaður eftir að lánið verði veitt engu að síður. Staðfestist það hér með.“ Stefnandi skrifaði ekki undir framangreindan texta, ólíkt hinum einstaklingnum sem tilgreindur var sem ábyrgðarmaður.

Í 1. málsl. 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga kemur fram að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ekki er deilt um að þessari skyldu hafi verið sinnt af hálfu Landsbanka Íslands hf. Í 2. málsl. 3. mgr. 4. gr. segir síðan: „Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega.“ Þetta ákvæði átti skýrlega við í því tilviki sem um er deilt, þar sem niðurstaða greiðslumatsins var neikvæð, og byggir stefnandi á því að Landsbanki Íslands hf. hafi brotið gegn ákvæðinu. Í þeim efnum byggir stefnandi á því að hún hafi ekki veitt slíka skriflega staðfestingu í upphafi og hafnað því að veita hana þegar eftir því var leitað að nýju. Stefnandi vísar og m.a. til þess að sú skylda hvíli á fjármálafyrirtækjum að fylgja formreglum samkomulagsins til að gæta að því að ábyrgðarmanni sé að fullu ljós skuldbinding sín og að vilji hans liggi með skýrum hætti fyrir. Umræddrar staðfestingar hafi borið að afla til að ekki væri nokkur vafi á því að stefnandi óskaði eftir að taka á sig aukna áhættu, í ljósi þess að lántaki stóðst ekki greiðslumat. Stefnandi hafi ekki á neinu stigi gert grein fyrir sérstökum vilja til að taka ríkari áhættu og þegar bankinn hafi upplýst hana um hnökra á skjalagerðinni, og henni varð ljóst hvernig í pottinn var búið, hafi hún hafnað því að taka á sig þessa áhættusömu ábyrgð.

Í dómi Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 169/2012 er vikið að skýringu framangreindrar reglu í 2. málsl. 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins, en í því máli hafði greiðslugeta lántaka verið metin neikvæð en einstaklingar veðsett fasteign sína til tryggingar á skuld hans við Landsbanka Íslands hf. Í dóminum segir m.a. að skýra verði reglu 2. málsl. 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins svo að á bankanum hafi við þessar aðstæður hvílt „sérstök skylda til þess að vekja athygli [umræddra einstaklinga] á þeirri staðreynd að [lántaki] stóðst ekki greiðslumatið og að það fæli í sér verulega aukna áhættu fyrir þau“. Það hafi ekki verið gert og því hafi bankinn brugðist skyldum sínum samkvæmt samkomulaginu og í því ljósi þætti ekki geta ráðið úrslitum þótt einstaklingarnir hefðu ekki kynnt sér reglur þess eða efni greiðslumatsins. Síðar í dóminum segir m.a. að bankinn hefði ekki átt að leggja viðkomandi skjöl fram til undirritunar án þess að „aflað væri sérstaks samþykkis þeirra til að veita veðið þótt [lántaki] stæðist ekki greiðslumatið“. Samkvæmt þessu ber framangreindur dómur með sér að reglan í 2. málsl. 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins feli í sér ríkar skyldur lánveitanda í tilvikum sem þessum, bæði til að veita upplýsingar um þá verulega auknu áhættu sem felst í því að veita ábyrgð þegar lántaki stenst ekki greiðslumat og til að afla sérstaks samþykkis ábyrgðarmanns við því að veita ábyrgð þrátt fyrir slíka niðurstöðu greiðslumats. Stuðlar hvort tveggja að því að skýrlega liggi fyrir, áður en gengist er undir ábyrgð, að ábyrgðarmaður sé fyllilega meðvitaður um þá verulega auknu áhættu sem felst í veitingu ábyrgðar við slíkar aðstæður en kjósi engu að síður að gangast í ábyrgðina. Framangreindar skyldur eru jafnframt til samræmis við markmið umrædds samkomulags en í 1. gr. þess er m.a. vísað til þeirrar stefnu að „lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda“ og að með samkomulaginu séu settar meginreglur „til verndar ábyrgðarmönnum“. Þá hefur Hæstiréttur vísað til þess sem meginmarkmiðs samkomulagsins, að tryggja að ábyrgðarmenn geri sér ljósa grein fyrir þeirri áhættu sem þeir takast á herðar með veitingu ábyrgðar, sbr. dóma Hæstaréttar 21. janúar 2013 í máli nr. 4/2013 og 21. október 2013 í máli nr. 569/2013.

Þegar litið er til atvika þessa máls verður að telja að talsvert hafi skort á að framangreindum skyldum væri sinnt af hálfu Landsbanka Íslands hf. Þannig er ljóst að hins sérstaka samþykkis við því að lánið yrði veitt, þrátt fyrir að lántaki stæðist ekki greiðslumatið, var ekki aflað. Á niðurstöður greiðslumatsins skortir þannig undirritun stefnanda við fyrrgreindan texta um að ábyrgðarmaður staðfesti að hann óski eftir því að lánið verði veitt þrátt fyrir að greiðslumatið gefi til kynna að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar, sem hinn einstaklingurinn, sem tilgreindur var sem ábyrgðarmaður, undirritaði. Ekki er unnt að fallast á sjónarmið stefnda í þá veru að undirritun stefnanda undir fyrri staðfestinguna á skjalinu, sem ætluð var bæði lántaka og ábyrgðarmönnum, hafi falið í sér slíkt sérstakt samþykki. Blasir enda við af uppsetningu skjalsins, sem bankinn samdi, að bankinn sjálfur taldi svo ekki vera, því ella hefði verið óþarft að fylgja staðfestingunni eftir með síðari textanum, sem ábyrgðarmönnum var einnig ætlað að undirrita, og þá þeim einum. Ber efni síðari textans skýrlega með sér að þeirri undirritun hafi verið ætlað að mæta kröfum 2. málsl. 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins, á meðan hin fyrri staðfesting lántaka og ábyrgðarmanna virðist fremur hafa verið miðuð að skyldum samkvæmt 1. málsl. sömu málsgreinar.

Stefnandi hefur byggt á því í málinu að eftir að hún undirritaði greiðslumatið hafi bankinn sent henni frumrit þess að nýju ásamt beiðni um undirritun við síðarnefnda textann. Engin slík beiðni liggur fyrir í málinu. Eins og fyrirliggjandi gögnum er háttað verður hins vegar að telja sannað að stefnanda hafi verið sent frumrit greiðslumatsins að nýju. Þannig hefur þeirri fullyrðingu stefnanda ekki verið hnekkt að skjalið um niðurstöður greiðslumats, sem stefnandi lagði fram í málinu (dskj. nr. 4), sé frumrit þess skjals, en sú fullyrðing fær jafnframt stoð í því afriti af skjalinu, sem barst lögmanni stefnanda frá stefnda (dskj. nr. 31), en á því afriti er að finna svohljóðandi handritaðan texta: „Frumrit kemur seinna.“ Þótt beiðni um undirritun skjalsins liggi ekki fyrir verður ekki séð að önnur skýring sé nærtæk á vörslum stefnanda á frumritinu, en að stefnanda hafi verið sent það að nýju í því skyni að hún undirritaði það sem á skorti í upphafi, sem hún gerði ekki. Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að bankinn hafi ekki aðeins vanrækt skyldu sína til að afla hins sérstaka samþykkis áður en lánið var veitt, heldur hafi bankinn verið meðvitaður um hvað á skorti í þessum efnum og því sent stefnanda frumritið til undirritunar eftir að það kom frá henni í upphafi, án þess að það hafi leitt til þess að úr skortinum væri bætt.

Þá verður ekki talið að bankinn hafi með skjalinu um niðurstöður greiðslumatsins uppfyllt fyrrnefnda sérstöku skyldu sína samkvæmt umræddu ákvæði samkomulagsins til að vekja athygli á þeirri verulega auknu áhættu sem fólst í því að lántaki stóðst ekki greiðslumatið. Í aðilaskýrslu sinni bar stefnandi m.a. á þann veg að hún hefði ekki áttað sig á hinu neikvæða greiðslumati í upphafi. Þótt fram hafi komið í skjalinu að greiðslugeta lántaka teldist ekki næg, sem merkti að greiðandi gæti ekki efnt fjárskuldbindingar sínar, innihélt skjalið enga frekari viðvörun um þá verulega auknu áhættu sem í því fólst fyrir stefnanda. Viðvörun í þá veru verður ekki heldur talin felast í hinum almenna upplýsingabæklingi, sem stefnandi staðfesti með undirritun að hafa kynnt sér. Ekkert liggur fyrir um að bankinn hafi aðhafst að öðru leyti, til að vekja sérstaklega athygli á umræddri áhættu, en í aðilaskýrslu stefnanda kom fram, sem ekki hefur verið hnekkt, að hún hafi fengið skuldabréfið sjálft og niðurstöður greiðslumatsins í pósti frá lántaka og að bankinn sjálfur hafi ekkert komið að því að upplýsa hana um þá áhættu sem í því fælist að takast ábyrgðina á herðar.

Landsbanka Íslands hf. bar að fullnægja þeim skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt framangreindu samkomulagi þegar leitað var eftir ábyrgð til tryggingar skuld við bankann og það leysti hann ekki undan þessum skyldum gagnvart stefnanda, þótt hann kysi að fela lántaka að afla undirskrifta stefnanda undir skjölin, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 169/2012. Þá getur það ekki breytt framangreindum skyldum bankans að stefnandi hafi áður gengist í ábyrgð fyrir lántaka, en þeim ábyrgðum var ýmist þannig háttað að þær voru undir þeim mörkum sem greinir í 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins, og ekkert greiðslumat fór fram, eða þá að það greiðslumat sem fram fór var jákvætt. Var þetta því í fyrsta sinn sem fyrir lá neikvætt greiðslumat á lántaka áður en stefnandi gekkst í ábyrgð. Ekki verður heldur talið að sú þekking stefnanda á fjármálum lántaka, sem stefndi heldur fram, eða tengsl stefnanda og lántaka, hafi áhrif á framangreindar skyldur, sbr. m.a. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21. október 2013 í máli nr. 569/2013, sem og það sem fyrr greinir um að það greiðslumat sem áður hafði farið fram, vegna eldri ábyrgðar stefnanda á skuld lántaka, var jákvætt. Loks getur tilvísun stefnda til þess, að ákvæði samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga eigi ekki við þegar verið sé að greiða upp skuldir sem ábyrgðarmaðurinn sé þegar í ábyrgð fyrir, ekki breytt þeim skyldum sem á bankanum hvíldu samkvæmt framansögðu, þegar af þeirri ástæðu að um ábyrgð á nýju láni var að ræða, sem gekk einungis að hluta til uppgreiðslu á skuldum sem stefnandi var þegar í ábyrgð fyrir, líkt og síðar greinir.

Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við sanngirnismatið skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. fyrrnefndrar greinar. Hvað varðar efni samningsins og atvik við samningsgerðina vísast til þess sem fyrr greinir, um að til ábyrgðar stefnanda á umræddri skuld lántaka stofnaðist án þess að Landsbanki Íslands hf. gætti skyldna sinna samkvæmt 2. málsl. 3. mgr. 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Framangreindar skyldur eiga, líkt og áður greinir, að stuðla að því að skýrlega liggi fyrir, áður en gengist er í ábyrgð, að ábyrgðarmaður sé fyllilega meðvitaður um þá verulega auknu áhættu sem felst í veitingu ábyrgðar, þegar lántaki hefur ekki staðist greiðslumat, en kjósi engu að síður að gangast í ábyrgðina. Þessi atriði lágu ekki skýrlega fyrir og verður stefndi að bera hallann af þeirri ákvörðun að lánið var veitt án þess að áður væru viðhöfð þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið gerir ráð fyrir. Þegar litið er til stöðu aðila er ljóst að Landsbanki Íslands hf. var stórt fjármálafyrirtæki, sem starfaði á grundvelli opinbers leyfis, og að til hans mátti gera ríkar kröfur um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð. Þessar kröfur leiða m.a. af óskráðum reglum og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Óumdeilt er að stefnandi bjó ekki yfir sérstakri menntun eða þekkingu á því sviði sem um ræðir. Bankinn, sem samdi jafnframt þau skjöl sem um ræðir, var samkvæmt þessu í yfirburðastöðu við samningsgerðina. Hvað varðar atvik sem síðar komu til verður sem fyrr segir að leggja til grundvallar að Landsbanki Íslands hf. hafi, eftir að stefnandi skrifaði undir sjálfskuldarábyrgðina á skuldabréfinu, sent stefnanda frumrit greiðslumatsins í því skyni að hún undirritaði það sem á skorti í upphafi. Gerði hún það ekki, sem styrkir frekar þá óvissu sem telja verður fyrir hendi um það hvort stefnandi hafi tekið meðvitaða afstöðu um að gangast í ábyrgðina þrátt fyrir vitneskju um þá verulega auknu áhættu sem leiddi af hinu neikvæða greiðslumati. Samkvæmt öllu framansögðu stendur heildarmat á þeim atriðum sem greinir í 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 til þess að ósanngjarnt sé fyrir stefnda samkvæmt 1. mgr. sömu greinar, að því marki sem síðar greinir, að bera fyrir sig hina umdeildu sjálfskuldarábyrgð, en í þessum efnum er m.a. til hliðsjónar litið til dóma Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 169/2012, 21. janúar 2013 í máli nr. 4/2013, 12. mars 2013 í máli nr. 127/2013, 21. október 2013 í máli nr. 569/2013 og 28. nóvember 2013 í máli nr. 376/2013.

Við framangreint heildar- og sanngirnismat samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 verður að taka tillit til þess að hluti lánsins, sem stefnandi gekkst í ábyrgð fyrir, gekk til greiðslu eldri skulda lántaka, sem stefnandi var sjálfskuldarábyrgðaraðili að. Þannig verður ekki talið að samningur um sjálfskuldarábyrgð stefnanda á láninu sé ósanngjarn að því marki sem lánið gekk til greiðslu skulda sem stefnandi var þegar í ábyrgð fyrir. Getur þar engu skipt hvort stefnanda hafi verið kunnugt um þá ráðstöfun eða ekki enda var hagur hennar af ráðstöfuninni óháður því. Um ráðstöfun lánsins er fjallað í fyrirliggjandi skjali um forsendur greiðslumats og hefur því á engan hátt verið hnekkt að útgreiðsla lánsins hafi verið til samræmis við þær forsendur. Samkvæmt skjalinu gengu u.þ.b. 1,2 milljónir króna til greiðslu á skuldabréfi nr. 0115-74-152886, en stefnandi var annar tveggja sjálfskuldarábyrgðaraðila að því. Miðað við vaxta- og verðtryggingarákvæði skuldabréfsins, sem var til 10 ára, má ætla að hækkun skuldarinnar hefði ekki numið lægri fjárhæð en svo að rétt sé að miða við tvær milljónir króna, en þá fjárhæð er um leið rétt að færa niður um helming, til samræmis við tilvist endurkröfuréttar milli ábyrgðarmanna, þar sem stefnandi var einungis annar tveggja sjálfskuldarábyrgðaraðila að láninu. Auk umræddrar uppgreiðslu á eldra skuldabréfi gengu u.þ.b. 250.000 krónur af því láni sem málið lýtur að til greiðslu á skammtímaskuldum lántaka á grundvelli VISA-korts, sem stefnandi var ein í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Að teknu tilliti til framangreinds, sbr. og dóma Hæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 169/2012 og 28. nóvember 2013 í máli nr. 376/2013, verður samningnum um sjálfskuldarábyrgð stefnanda vikið til hliðar að því marki sem ábyrgðin var umfram 1.250.000 krónur, líkt og nánar greinir í dómsorði, sem hagað er til samræmis við síðastgreindan dóm Hæstaréttar.

Það hindrar á engan hátt framangreinda niðurstöðu þótt stefnandi hafi ekki sett fram sérstaka kröfu um að ábyrgðarskuldbindingunni yrði vikið til hliðar að hluta, heldur einungis kröfu um að svo yrði gert í heild, sbr. m.a. framangreinda dóma og heimild dómara samkvæmt reglum einkamálaréttarfars til að ganga skemur en krafist er í stefnu. Loks verður stefnandi ekki talinn hafa sýnt tómlæti við gæslu réttar síns þannig að réttarspjöllum varði. Í því sambandi athugast m.a. að skuldabréfið var gefið út árið 2008 og fyrir liggja tölvupóstar frá árinu 2011 vegna beiðni stefnanda um að sjálfskuldarábyrgðin yrði felld niður. Núverandi lögmaður hennar krafðist síðan hins sama á árinu 2012 og málið var höfðað snemma á yfirstandandi ári. Var stefnandi talsvert skjótari til að gæta réttar síns en raunin var í málum þar sem tómlæti hefur þó verið hafnað, sbr. m.a. dóma Hæstaréttar 21. janúar 2013 í máli nr. 4/2013 og 21. október 2013 í máli nr. 569/2013.

Með hliðsjón af framangreindum úrslitum, og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þykir rétt að stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið L-kk-nf B-kk-nf hdl.

Af hálfu stefnda flutti málið H-kk-nf J-kk-nf hdl.

Dóminn kveður upp E-kk-nf J-kk-nf, settur héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Samningi stefnanda, J-kvk-ef K. G-kvk-ef, og Landsbanka Íslands hf., dags. 14. mars 2008, um að stefnandi veitti sjálfskuldarábyrgð til tryggingar skuld S-kvk-ef K-kvk-ef B-kvk-ef við Landsbanka Íslands hf. samkvæmt skuldabréfi nr. 0115-74-154626, útgefnu ofangreindan dag að fjárhæð 2.200.000 krónur, er vikið til hliðar að því leyti sem samþykkið er umfram 1.250.000 krónur.

Stefndi, Landsbankinn hf., greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.

E-kk-nf J-kk-nf