S-437/2015

Mál þetta, sem þingfest var 7. janúar 2016, er höfðað með ákæru Lögreglustjórans á Suðurlandi útgefinni 10. desember 2015, á hendur J-kvk-þgf M-kvk-þgf H-kvk-þgf, Klettahlíð 2, Hveragerði og H-kk-þgf L. S-kk-þgf, Gilhaga 1, Ölfusi

„fyrir skjalafals en til vara fjársvik

með því að hafa, á tímabilinu frá 1. september 2009 til 1. september 2010, í samverknaði staðið að því að því að svíkja út fjármuni frá Tryggingastofnun ríkisins samtals kr. 125.556, með því að standa í sameiningu að því að útbúa ótímabundinn húsaleigusamning milli þeirra tveggja, til málamynda og í blekkingarskyni, dags. 1. júní 2009, vegna fasteignar að Gilhaga 1 í Ölfusi, fastanúmer eignar: 231-8582, sem síðan var lagður fram og byggt á í umsókn ákærðu J-kvk-ef um heimilisuppbót, sem móttekin var hjá Tryggingastofnun ríkisins þann 16. september 2009, en samkvæmt efni húsaleigusamningsins leigði ákærða J-kvk-nf umrædda fasteign af ákærða H-kk-þgf, en með framangreindri háttsemi ákærðu var vísvitandi látið líta út fyrir, gegn betri vitund ákærðu beggja, að ákærða J-kk-þgf uppfyllti skilyrði til þess að njóta mánaðarlegra greiðslna á heimilisuppbót frá Tryggingastofnun, á þeim grundvelli að hún byggi ein í leiguhúsnæðinu, þrátt fyrir að ákærðu hafi á umræddu tímabili verið par í óvígðri sambúð og bæði verið búsett í hinni meintu útleigðu fasteign.

Teljast brot ákærðu varða við 155. gr. en til vara við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.

Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Ákærðu neita bæði sök.

Aðalmeðferð málsins fór fram 22. apríl 2016 og var málið dómtekið að henni lokinni.

Af hálfu ákæruvalds eru þær kröfur gerðar sem að ofan greinir.

Af hálfu ákærðu J-kvk-þgf er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá er þess krafist að skipuðum verjanda ákærðu verði dæmd hæfileg málsvarnarlaun úr ríkissjóði.

Af hálfu ákærða H-kk-ef er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara að refsing verði felld niður, en til þrautavara að ákvörðun refsingar verði frestað, en til þrauta-þrautavara að dæmd verði vægasta refsing sem lög leyfa. Þá er krafist málsvarnarlauna til handa skipuðum verjanda ákærða sem greiðist úr ríkissjóði.

Málavextir

Þann 30. ágúst 2013 sendi Tryggingastofnun ríkisins kæru til lögreglustjórans á Selfossi og óskaði eftir því að fram færi opinber rannsókn á ætluðum fjársvikum beggja ákærðu. Vísaði Tryggingastofnun til dóms Hæstaréttar í máli nr. 147/2012 sem kveðinn var upp 23. mars 2012 þar sem fjallað hafi verið um fjárslit, opinber skipti og óvígða sambúð ákærðu, en í nefndum dómi Hæstaréttar segir m.a.:

„Í málinu liggur fyrir að varnaraðili bjó á árunum 2008 til 2010 í fasteign sóknaraðila að B í [...]. Meðal gagna málsins er leigusamningur milli aðila um hluta tímabilsins. Hefur varnaraðili haldið því fram að samningur þessi hafi verið gerður til málamynda í því skyni að svíkja út bætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Fyrir liggur að sóknaraðili krafði varnaraðila ekki um leigugreiðslur samkvæmt samningnum fyrr en eftir að málsaðilar höfðu slitið samvistir. Bendir það eindregið til þess að varnaraðili hafi búið í húsinu á grundvelli sambúðar við sóknaraðila og að staðhæfingar hennar um tilurð húsaleigusamningsins séu réttar.

Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið verður fallist á staðhæfingu varnaraðila um að sambúðin hafi staðið samfleytt í að minnsta kosti í tvö ár og að uppfyllt séu skilyrði 100. gr. laga nr. 20/1991 til að fallast á kröfu hennar um opinber skipti til fjárslita milli málsaðila.“ Varnaraðili í hæstaréttarmálinu var ákærða J-kvk-nf og sóknaraðili ákærði H-kk-nf.

Kæru Tryggingastofnunar fylgdi afrit af bréfi ákærðu J-kvk-ef til stofnunarinnar, dags. 29. apríl 2013, þar sem hún kveðst hafa viðurkennt fyrir dómi að upplýsingar frá henni varðandi umsókn um heimilisuppbót hafi verið rangar. Segir í bréfinu að ákærði H-kk-nf hafi útbúið húsaleigusamning þar sem hún leigði húsnæðið að Gilhaga 1 af ákærða H-kk-þgf, allt gert í þeim tilgangi að heimilið fengi aukið ráðstöfunarfé. Segir í bréfinu að ákærða vilji staðfesta að ákærði H-kk-nf hafi ekki síður en hún átt þátt í þessum röngu upplýsingum til stofnunarinnar, þ.e. að leggja húsaleigusamninginn fram.

Fyrir liggur að á umræddum tíma átti ákærða J-kk-nf lögheimili í Gilhaga 1, en ákærði H-kk-nf átti lögheimili sitt að Tryggvagötu 14b á Selfossi.

Í rannsóknargögnum málsins er afrit af umsókn ákærðu J-kvk-ef til Tryggingastofnunar, dags. 8. september 2009, þar sem hún sækir um heimilisuppbót þar sem hún búi ein í leiguhúsnæði og vísar þar í áður innsendan húsaleigusamning. Þá liggur fyrir afrit af húsaleigusamningi, dags. 1. júní 2009, þar sem ákærða J-kvk-nf leigir tiltekinn hluta húsnæðisins að Gilhaga 1, af ákærða H-kk-þgf og er leigan tilgreind kr. 70.000 á mánuði.

Samkvæmt gögnum málsins fékk ákærða J-kvk-nf greidda heimilisuppbót kr. 43.628 fyrir árið 2009 og kr. 81.928 fyrir árið 2010, samtals kr. 125.556, en að frádreginni staðgreiðslu skatta kr. 78.833. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að fjárhæðina hefur hún endurgreitt Tryggingastofnun með frádrætti frá lífeyrisgreiðslum.

Fram hafa verið lögð gögn um riftun ofangreinds húsaleigusamnings, dags. 14. febrúar 2011 og greiðsluáskorun, dags. 24. janúar 2011, þar sem lögmaður ákærða H-kk-ef skorar á ákærðu J-kvk-þf að greiða ógreidda leigu, kr. 70.000 á mánuði frá og með 1. júní 2009 til 1. desember 2010.

Við skýrslugjöf sína hjá lögreglu kvaðst ákærða J-kvk-nf hafa verið í óskráðri sambúð með ákærða H-kk-þgf. Þau hafi ákveðið að blanda ekki saman fjármálum sínum. Ákærði H-kk-nf hafi ekki viljað hafa lögheimili sitt að Gilhaga 1 og hún hafi ekki haft ásetning til að svíkja út heimilisuppbótina. Kvaðst ákærða hafa verið á örorkulífeyri og talið sig vera að sækja þær bætur sem henni bæri og ekki talið að hún væri að gera neitt rangt.

Ákærði H-kk-nf lýsti því við skýrslugjöf sína hjá lögreglu að hann hafi leigt ákærðu J-kvk-þgf hluta umrædds húsnæðis. Þau hafi ekki verið í sambúð en verið góðir vinir og hann hjálpað henni, m.a. með húsnæði. Síðar hafi slitnað upp úr vinskapnum. Hann hafi heimsótt hana dag og dag, en mikið verið í burtu vegna vinnu. Þau hafi í engu blandað saman fjárhag sínum og hann hafi ekkert skipt sér af fjármálum hennar.

Forsendur og niðurstaða

Ákærða J-kvk-nf lýsti því við aðalmeðferð að hún hafi talið sig í fullum rétti við að sækja um heimilisuppbót til Tryggingastofnunar. Þau hafi flutt inn í Gilhagann, hún og meðákærði. Hafi meðákærði lofað að þau gætu búið þar á elliárum. Þau hafi flutt þar saman inn og búið þar bæði saman, en verið með aðskilinn fjárhag. Hafi verið samkomulag þeirra á milli að sækja um heimilisuppbótina. Hafi meðákærði væntanlega talið að hún ætti rétt á heimilisuppbótinni. Hún hafi undirritað umsókn um heimilisuppbót og umsókninni hafi fylgt húsaleigusamningur sem þau hafi bæði undirritað. Kvaðst ákærða hafa verið með örorkulífeyri og heimilisuppbót. Hafi verið ákveðið að halda fjárhagnum aðskildum, en húsaleigusamningur hafi þurft að fylgja umsókninni og hún í rauninni þurft að búa ein. Húsaleigusamningurinn hafi verið gerður vegna umsóknar hennar um heimilisuppbótina. Þegar henni hafi svo orðið ljóst löngu seinna, á þeim tíma sem henni hafi verið hent út úr húsinu, að þetta hafi verið mistök, þá hafi hún haft samband við Tryggingastofnun og beðið afsökunar á mistökum sínum. Í framhaldi af því hafi verið ákveðið að hún myndi endurgreiða heimilisuppbótina sem hún hafi fengið greidda. Húsaleigusamningurinn hafi þannig verið gerður til að sýna fram á að ákærða byggi ein í leiguhúsnæði til að hún héldi bótagreiðslum sínum. Ekki hafi ákærða greitt húsaleigu í peningum samkvæmt samningnum, en þó telji ákærða sig fyllilega hafa greitt fyrir veru sína í húsinu með vinnuframlagi.

Ákærði H-kk-nf lýsti því við aðalmeðferð að hafa leigt meðákærðu hluta af umræddu húsi í Gilhaga. Taldi sig hafa átt rétt á því. Kvaðst ákærði ekki hafa talið sig í sambúð með meðákærðu, en þau hafi ákveðið það bæði að vera ekki í sambúð. Leigusamninginn hafi þau gert í húsinu. Meðákærða hafi beðið sig um að leigja sér húsnæðið. Hann hafi talið það allt í lagi og talið sig mega það. Ekki hafi ákærði innheimt leigu samkvæmt leigusamningnum, en hann hafi vitað að meðákærða hafi haft lítil fjárráð. Hafi ákærði ætlað að láta meðákærðu sjá um að borga sér leigu. Hann hafi vorkennt henni og viljað bíða með það. Ekki kvaðst ákærði hafa vitað neitt um umsókn meðákærðu um heimilisuppbót. Kannaðist ákærði ekki við að hafa ritað nafn sitt á umsóknina þar sem tilgreint er nafn eiganda íbúðar. Fullyrti ákærði að hann hafi aldrei séð umsóknina um heimilisuppbót fyrr en honum var sýnt afrit hennar í réttinum. Kvaðst ákærði ekki hafa vitað neitt um tekjur meðákærðu en hafa þó vitað að hún væri á bótum, en hann hafi ekki vitað neitt um hvaða bætur hún fengi. Aðspurður kvaðst ákærði hafa talið að meðákærða fengi húsaleigubætur eða myndi reyna það og þá út frá húsaleigusamningnum.

Í 8. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð, sem vísað er til í umsókn ákærðu J-kvk-ef sem að framan greinir, og sem vísað er til í framangreindu erindi Tryggingastofnunar til lögreglu segir að heimilt sé „að greiða einhleypingi, sem nýtur óskertrar tekjutryggingar samkvæmt lögum um almannatryggingar og er einn um heimilisrekstur án þess að njóta fjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað, að auki heimilisuppbót, 23.164 kr. á mánuði. Eigi viðkomandi rétt á skertri tekjutryggingu samkvæmt lögum um almannatryggingar skal lækka heimilisuppbótina eftir sömu reglum.“

Var og er þannig skilyrði til þess að njóta heimilisuppbótar, að umsækjandi væri einhleypur og einn um heimilisrekstur án þess að njóta fjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað. Fyrir liggur að þegar ákærða J-kvk-nf sótti um heimilisuppbótina og fékk hana greidda var hún ekki einhleyp og uppfyllti ekki það skilyrði að vera ein um heimilisrekstur án þess að njóta fjárhagslegs hagræðis af sambýli eða samlögum við aðra um húsnæðisaðstöðu eða fæðiskostnað, enda ljóst að hún var á þeim tíma í óvígðri sambúð með meðákærða, sbr. framangreindan dóm Hæstaréttar í málinu nr. 147/2012.

Ákærða J-kvk-nf hefur borið því við að hún hafi haldið að hún ætti rétt á heimilisuppbótinni. Á þessa vörn verður ekki fallist, bæði vegna þess að ekki verður talið að um hafi verið að ræða afsakanlega vanþekkingu á lögum af hennar hálfu, enda lífeyrisþegi að sækja um greiðslur úr almannatryggingum, en jafnframt vegna þess að við meðferð málsins fyrir dómi kom fram hjá henni að hún hafi notið heimilisuppbótar og orðið að búa ein til að njóta slíks og hafi leigusamningurinn verið gerður þess vegna. Þá liggur það jafnframt fyrir að allt frá upphafi og þar til um það er sambúðinni lauk innheimti meðákærði ekki leiguna og mun ákærða J-kvk-nf ekki hafa greitt hana. Þykir það, ásamt þeirri staðreynd að um var að ræða sambýlisfólk, renna undir það stoðum að um hafi verið að ræða málamyndagerning til að láta líta svo út í blekkingarskyni að ákærða J-kvk-nf væri einhleyp og uppfyllti skilyrði þess að fá greidda margnefnda heimilisuppbót.

Er samkvæmt framangreindu hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærða J-kvk-nf hafi gerst sek um þá háttsemi sem henni er gefin að sök. Háttsemin varðar við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ekki er um það að ræða að neitt falsað skjal hafi verið notað til að blekkja með því í lögskiptum og breytir þá engu að skjalið hafi verið efnislega rangt.

Ákærði H-kk-nf stóð að gerð hins ranga húsaleigusamnings með meðákærðu, sem var sambýliskona hans á umræddum tíma. Liggur fyrir að hann innheimti ekki leiguna og lét ekki meðákærðu greiða sér hana, en engu breytir að hann hafi fengið lögmann sinn til að senda meðákærðu greiðsluáskorun fyrir leigunni eftir á, en um var að ræða lið í þeirri viðleitni ákærða að koma meðákærðu út úr húsinu eftir að sambandi þeirra var lokið. Er ljóst að um var að ræða málamyndagerning og var ekki um að ræða raunverulega leigu af hálfu ákærða. Við aðalmeðferð bar ákærði um það að hann hafi aldrei séð eða vitað um umsókn meðákærðu um heimilisuppbótina, en hins vegar lýsti hann því að hann hafi talið að meðákærða fengi húsaleigubætur eða myndi reyna það og þá út frá húsaleigusamningnum, en honum var kunnugt um að hún nyti bóta úr almannatryggingum, enda verður ekki séð af hvaða öðrum ástæðum hefði verið þörf á að gera umræddan leigusamning. Verður því að telja hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og varðar, eins og áður segir, við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þó svo að ekki verður talið sannað að ásetningur ákærða hafi verið jafn einbeittur og meðákærðu.

Ákærðu, sem hafa bæði unnið sér til refsingar, hafa hvorugt áður gerst sek um refsiverðan verknað samkvæmt framlögðum sakavottorðum þeirra. Alllangt er um liðið frá því ákærðu frömdu brot sín og er ekki vitað til þess að þau hafi gerst brotleg eftir það, en þá liggur jafnframt fyrir að ákærða J-kvk-nf hefur endurgreitt hið ofgreidda fé. Með hliðsjón af þessu, sem og þeim fjárhæðum sem um er að tefla, þykir hæfileg refsing beggja ákærðu ákveðin fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsinganna og skulu þær falla niður að liðnum 2 árum haldi ákærðu almennt skilorð eins og nánar greinir í dómsorði.

Með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 ber að dæma ákærðu til greiðslu sakarkostnaðar, en ekki er kunnugt um að af málinu hafi hlotist annar sakarkostnaður en málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu beggja og ber þeim að greiða málsvarnarlaunin eins og nánar greinir í dómsorði, en fjárhæðir málsvarnarlauna eru að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

S-kk-nf G. G-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D ó m s o r ð :

Ákærða, J-kvk-nf M-kvk-nf H-kvk-nf, sæti fangelsi í 30 daga.

Ákærði, H-kk-nf L. S-kk-nf, sæti fangelsi í 30 daga.

Frestað er fullnustu refsinga beggja ákærðu og skulu refsingarnar falla niður að liðnum 2 árum haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærðu greiði allan sakarkostnað, alls kr. 1.001.610, nánar tiltekið greiði ákærða J-kk-þgf málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, J-kvk-þgf G-kvk-þgf hdl., kr. 510.570 og ákærði H-kk-nf greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, S-kk-ef S-kk-ef hrl., kr. 491.040.

S-kk-nf G. G-kk-nf