E-2730/2018

I.

Mál þetta var þingfest 13. september 2018 og tekið til dóms 29. nóvember sl. að lokinni aðalmeðferð. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 1.000.000 kr. í miskabætur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 18. september 2017 til 7. apríl 2018, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti án tillits til gjafsóknar.

Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða málskostnað en til vara að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

II.

Samkvæmt gögnum málsins má rekja upphafið til þess að lögregla var kvödd til aðstoðar að [....] 18. september 2017, kl. 16:59, vegna konu sem þar væri utandyra að öskra og til vandræða. Konan sem um ræðir mun vera stefnandi í þessu máli.

Lögreglumenn fóru á vettvang og ræddu við stefnanda. Í skýrslu lögreglu sem gerð var daginn eftir er atvikum lýst á þann veg að stefnandi hafi verið mjög æst og að ekki hafi verið hægt að ná samhengi í framburð hennar, en hún hafi ýmist talað um að nálgast [...] dóttur sína, sem er í varanlegu fóstri hjá [...] eða að [...] héldu því fram að hún væri hættuleg dóttur sinni.

Af skýr slunni, sem S-kvk-nf S-kvk-nf G-x-x lögreglumaður ritar, verður einnig ráðið að hún og annar lögreglumaður hafi rætt við [ B], húsráðanda að [...] sem tilkynnti atvikið til lögreglu. Í skýrslu lögreglu er haft eftir [B]að stefnandi hafi komið að húsinu og öskrað fyrir utan húsið og í gegnum bréfalúguna og ekki hætt því þótt hann reyndi að ræða við hana og róa hana. Stefnandi hafi hins vegar ekki viljað hlusta og hann þá hringt á lögreglu. Jafnframt er haft eftir B að dóttir stefnanda hafi verið „í miklu uppnámi eftir komu [stefnanda] og að hún væri hrædd við hanaí þessu ástandi“. B hefði óskað eftir því að stefnandi myndi yfirgefa vettvang.

Í skýr slunni kemur fram að S-kvk-nf hafi beðið stefnanda ítrekað að yfirgefa vettvang, þar sem húsráðandi vildi ekki hafa hana við heimili sitt. Stefnandi hafi verið mjög æst og ógnandi í framkomu við lögreglu. Af þeim sökum hafi verið ákveðið að handtaka stefnanda fyrir að fara ekki eftir fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa vettvang og vegna ógnandi framkomu. Hafi stefnandi verið tekin lögreglutökum og færð í handjárn. Við handtöku hafi stefnandi haldið á kveikjuláslyklum bifreiðarinnar MD- 275. Við eftirgrennslan hjá eiganda bifreiðarinnar, Ó-kvk-þgf B-kvk-þgf, móður stefnanda, hafi komið í ljós að stefnandi væri á bifreiðinni í heimildarleysi og hafi Ó-kvk-nf óskað eftir að lögregla tæki lyklana í sína vörslu. Bifreiðin var skilin eftir á vettvangi.

Í skýrslu lögreglu mun vera ranglega ritað að stefnanda hafi verið kynnt réttarstaða sakbornings kl. 16:59, en í skýr slunni kemur fram að lögregla var fyrst kvödd á vettvang á þessum tíma. Í annarri skýrslu lögreglu, sem S-kvk-nf S-kvk-nf færði 19. september 2017, og vistun arskýrslu, sem S-kk-nf B-kk-nf skráði 19. september 2017, er ritað að handtökutíminn hafi verið kl. 17:30 og að stefnanda hafi verið kynnt tilefni handtöku og réttur til tilnefningar verjanda, en hún hafi ekki óskað eftir því að verjandi yrði tilnefndur. Í annarri skýrslu S-kvk-ef sem og vistun arskýrslu S-kk-ef stendur enn fremur að stefnandi hafi ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu og hún hafi verið handtekin til að halda uppi lögum og reglu. Í skýrslu S-kvk-ef segir að S-kk-nf R-kk-nf R-kk-nf hafi ákveðið að vista stefnanda í fangaklefa og að framburður hennar hafi verið ruglingslegur. Ber skýr slunni saman við vistun arskýrslu að þessu leyti og einnig um það að engin sjáanleg ölvun hafi verið merkjanleg á stefnanda.

Í fyrstu lögregluskýr slunni kemur jafnframt fram að ekki hafi reynst unnt að birta stefnanda upplýsingablað fyrir þá sem eru handteknir vegna ástands hennar. Þá er skráð í frumskýr slunni að ástæða þess að stefnandi hafi verið handtekin hafi verið sú að hún neitaði að hlýða fyrirmælum lögreglu, sbr. 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Einnig er því lýst í frumskýrslu að haft hafi verið samband við lækni á Heilsugæslustöð Suðurnesja kl. 18:40 og óskað eftir að hann kæmi til að leggja mat á andlega líðan stefnanda, rúmri klukkustund eftir að stefnandi var handtekin á vettvangi. Læknirinn hafi hins vegar ekki vitjað stefnanda fyrr en kl. 23:19 um kvöldið, en þá hafi hann ákveðið að farið skyldi með stefnanda á geðdeild Landspítala.

Í málinu liggur fyrir læknabréf S-kk-ef Á-kk-ef G-kk-ef læknis sem lýsir samskiptum sínum við stefnanda á þann veg að hann hafi rætt við hana og að hún hafi verið höstug í tali og ítrekað heimtað að fá að ræða við lögfræðing vegna meintra mannréttindabrota. Í bréfinu segir að erfitt hafi verið að fá upplýsingar frá henni um atburði dagsins og hefur læknirinn eftir stefnanda að fyrst fósturfaðir dóttur hennar hafi sagt að hún væri hættuleg hafi hún sagt eitthvað við hann á þá leið að hún ætlaði að sýna honum hversu hættuleg hún væri. Í bréfinu segir síðan að rætt hafi verið við vakthafandi lækni á geðsviði sem hafi ráðlagt að hún yrði höfðí fangaklefa um nóttinatil eftirfylgdar og til að rynni af henni ef hún hefði verið á einhverjum lyfjum.

Samkvæmt vistun ars kýr slunni sem áður er vitnað til var gætt að stefnanda á hálftímafresti frá því að hún var vistuð í fangaklefa til kl. 11: 24 morguninn eftir. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi hafi verið látin laus af geðdeild Landspítalans kl. 11:57 eftir að hún hafði verið flutt þangað samkvæmt tilmælum læknis. Í dagbók lögreglu þennan dag, 19. september 2018, er eftirfarandi skráð kl. 12:00:

,,[A] er búin að vera algerlega brjáluð í fangaklefanum og ýmist gargar ókvæðisorð lögreglumönnum eða einhverjum öðrum sem ekki eru á vettvangi.

Samkvæmt lækni á HSS er mjög æskilegt að [A] fari í viðtal á geðdeild í Rvk.

Vegna æsings og óstöðugleika [A] var það mat stjórnenda vaktar að hún væri ekki á nokkurn hátt hæf í skýrslutöku hjá lögreglu. Farið var með [A]í viðtal á geðdeild vegna tilmæla læknis á HSS, auk þess sem lögrelgumenn höfðu töluverðar áhyggjur af andlegri heilsu hennar. Lækni var gert ljóst að ef geðdeild hefði ekki nein úrræði fyrir [A] yrði hún látin laus úr haldi lögreglu.

Eftir nokkurra mínútna viðtal [A]við lækni var hún laus úr haldi lögreglu.“

Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi hafi kvartað til nefndar um eftirlit með lögreglu 3. október 2017 vegna handtöku sinnar og vistunar í fangageymslu. Í ákvörðun nefndarinnar frá 6. desember 2017 segir meðal annars að sú lýsing atvika sem fram kemur í gögnum málsins, að stefnandi hafi upphaflega verið handtekin fyrir að neita að hlýða fyrirmælum lögreglu, sbr. 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, en að það hafi verið niðurstaða læknis kl. 23: 19. 18. september 2019 að farið skyldi með hana á geðdeild daginn eftir veki vissan vafa um lagagrundvöll fyrir vistun hennar í fangaklefa, m. a. með vísan til ákvæða III. kafla lögræðislaga nr. 71/1997. Beindi nefndin því í kjölfarið til lögreglustjórans á Suðurnesjum að hann léti stefnanda í té frekari skýringar á lagagrundvelli vistunar hennar í fangaklefa, ekki síst m. t. t. til þess hvort sá grundvöllur hefði breyst á einhverjum tímapunkti, hvaða þýðingu heilbrigðisástand stefnanda hefði haft í því sambandi og svo um nánari ástæður þess að hún var vistuð jafnlengi og raun bæri vitni.

Lögreglustjórinn á Suðurnesjum svaraði bréfi nefndarinnar með bréfi 25. apríl 2018. Í svarbréfi lögreglustjórans kemur fram að rætt hafi verið við lögreglumennina sem komu að málinu, sem hafi verið þau S-kk-nf R-kk-nf R-kk-nf, sem stýrði vaktinni og tók ákvörðun um vistun stefnanda í fangahúsi, og þær S-kvk-þf S-kvk-þf G-kvk-þf og L-kvk-þf D-kvk-þf M-kvk-þf lögreglumenn, sem sinntu útkallinu í upphafi málsins og handtóku [A] á vettvangi. Í bréfinu segir að S-kk-nf hafi neitað því að stefnandi hefði verið vistuð í fangaklefa handjárnuð og kefluð á fótum og að hann vissi ekki annað en að hefðbundin öryggisleit hefði verið gerð á stefnanda.

Jafnframt segir í bréfinu að stefnandi hafi verið handtekin vegna þess að hún hafi ekki farið að ítrekuðum fyrirmælum lögreglu og hafi auk þess verið ógnandi í garð lögreglu. Þá hafi framkoma stefnanda verið með þeim hætti að nauðsynlegt hafi verið að taka hana lögreglutökum og færa hana í handjárn. Að sögn S-kvk-ef hafi stefnandi verið mjög æst, tal hennar hafi verið samhengislaust og ruglingslegt og erfitt hafi verið að halda uppi samræðum við hana. Þá hafi stefnandi aldrei óskað eftir lögmanni vegna málsins en sagt ítrekað að lögfræðingur hennar færi í málið. Hefðbundin öryggisleit hafi verið gerð á stefnanda. Í því hafi falist að stefnandi hafi ekki verið látin afklæðast. Hún hafi hins vegar sjálf lyft bol sínum upp fyrir brjóst og sagt: „ Viljið þið sjá.“

Þá segir í bréfinu að L-kvk-nf D-kvk-nf hafi með sama hætti og S-kvk-nf neitað því að stefnandi hefði óskað eftir lögmannsaðstoð en hún hefði hins vegar lýst því yfir að hún ætlaði að láta lögfræðinginn sinn í málið. Síðan segir í bréfi lögreglustjórans:

,, Það kemur skýrt fram í gögnum málsins að [A] var handtekin vegna þess að hún fór ekki að ítrekuðum fyrirmælum lögreglu og var ógnandi í framkomu við lögreglu. Þá kemur ítrekað fram að framkoma [A] benti til þess að hún væri ekki í andlegu jafnvægi og höfðu lögreglumenn áhyggjur af andlegri heilsu hennar. Þá var ákveðið að leita eftir faglegu áliti læknis á andlegu ástandi [A] og var læknir kallaður í fangahúsið til að ræða við hana enda lögreglumönnum kunnugt um að [A]eigi við andleg veikindi að stríða.

Það var niðurstaða læknis eftir stutt samtal að ástæða væri til að flytja [A] á geðdeild Landspítala til viðtals og hafði læknirinn milligöngu um að fá tíma þar og varð niðurstaðan sú að hún yrfði færð þangað daginn eftir kl. 12 og var það gert. “

Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi og kvað atvik málsins hafa verið þannig að hún hefði verið akandi og séð dóttur sína á gangi. Henni hefði orðið mikið um að sjá dóttur sína þar sem hún hefði ekki séð hana síðan í júlí þetta ár. Dóttir hennar hafi hins vegar hlaupið á brott þegar hún reyndi að nálgast hana.

Stefnandi bar að hún hefði orðið reið þar sem hún hefði ekki notið umgengni við dóttur sína og að hún hefði farið að húsi mágs síns þar sem dóttir hennar byggi og kallað inn um bréfalúguna. Kvaðst hún hafa kallað þrjár setningar til [...] sem hún h e fðivitað að myndu fara í taugarnar á honum. [...]

Í aðilaskýrslu sinni bar stefnandi að hún hefði „ekkert verið snarvitlaus af reiði en það hefði fokið“ í hana. Stefnandi sagðist vilja taka það fram fyrir dómi að hún hefði farið af lóð mágs síns þegar hann hefði sagt henni að fara. Hún hafi hins vegar ekki sest undir stýri þar sem maður eigi ekki að keyra þegar fokið hafi í mann. Að sögn stefnanda komu tveir lögreglubílar aðvífandi fljótlega í kjölfarið og hafi lögreglukona spurt hana hvað hún væri að gera þarna. Stefnandi kvaðst hafa svarað spurningunni á þann veg að lögreglukonurnar gætu komið út úr bílnum og talað við sig ef þær vildu tala við hana. Þær hafi gert það og beðið hana um að að fara burt frá húsinu.

Stefnandi kvaðst hafa lært sögu 20. aldarinnar með áherslu á þriðja ríkið og að hún hefði sterka kennd fyrir því hvað lögregla mætti gera og ekki. Stefnandi sagðist löngu hafa verið hætt köllum og slíku þegar hún var handtekin. Lögreglukonurnar hefðu sagt henni að fara í burtu og að hún yrði að fara eftir fyrirmælum lögreglu. Stefnandi hefði hins vegar sagt þeim að það væri rétt við vissar kringumstæður en ekki aðrar. Ef lögregla hefði skipað henniað standa á haus, þá væru það fyrirmæli lögreglu en lögregla gæti þó ekki farið fram á að húngerði það.

Stefnandi kvaðst hafa sagt lögreglu að hún væri ekkert að gera af sér og að hún sætti sig ekki við að vera sagt að fara af gangstétt þegar hún væri ekkert að gera af s érþar. Hún hafi verið færð í lögreglubifreiðina og sagst vilja tala við lögfræðing. Þegar hún hefði verið komin upp á lögreglustöð hefði hún boðist til að gefa blóðsýni. Stefnandi kvaðst hafa verið látin fara úr öllum fötunum á lögreglustöðinni.

Í aðilaskýrslu sinni bar stefnandi að henni hefði verið kynnt sakarefnið í kjölfarið og sagt að hún ætti rétt á lögfræðingi. Hún hefði sagt nokkrum sinnum eftir það að hún vildi tala við lögfræðing en verið tilkynnt að læknir væri á leiðinni. Hún hafi þá sagt að húnþyrfti ekki á lækni að halda og að hún vildi tala við lögfræðing.

Næsta dag hafi hún verið flutt á geðdeild og í handjárnum með fótajárn á milli „eins og hún væri [...] eða einhver“. Hún hafi sagt lækni og hjúkrunarfræðingi á geðdeild að hún væri ekki þarna af fúsum og frjálsum vilja og í kjölfarið hefði henni verið sleppt. Þá hefðu lögreglumenn boðið henni far til [...]sem hún hefði þegið.

[B] bar fyrir dóminum að fósturdóttir hans, sem er dóttir stefnanda, hefði komið hlaupandi heim til hans daginn sem atvik málsins áttu sér stað og sagst ekki vilja tala við móður sína. Fósturdóttir hans hefði verið á leiðinni heim en ákveðið að koma inn bakdyramegin inn um svaladyrnar þegar hún hefði séð móður sína standa utan við húsið. Stefnandi hefði verið að kalla inn í húsið og vitnið hefði beðið hana að hafa sig á brott og vera ekki með mótmælaaðgerðir fyrir utan húsið, ella myndi hann hafa samband við lögreglu. Stefnandi hefði farið út af lóðinni en komið inn á lóðina aftur. Hann hefði þá haft samband við lögreglu. [B] bar að stefnandi hefði verið öskrandi fyrir utan og að það væru til upptökur af því. [B] kvaðst engin orðaskipti hafa átt við stefnanda önnur en að segja henni að fara burt.

Í skýrslu S-kvk-ef S-kvk-ef G-kvk-ef lögreglumanns fyrir dómi kom fram að hún hefði fengið tilkynningu um öskrandi manneskju fyrir utan heimahús daginn sem atvik málsins áttu sér stað. Þegar hún kom aðhefði stefnandi staðið úti á miðri götu og verið öskrandi og mjög æst. Þá hefði húsráðandi, [B], komið út og beðið um að hún færi í burtu. Í kjölfarið hefðu orðið orðaskipti milli stefnanda og [B].

S-kvk-nf bar fyrir dóminum að hún hefði gefið stefnanda ítrekuð tækifæri til að fara í góðu og varað hana við því að ella yrði hún handtekin. Vitnið bar að stefnandi hefði verið öskrandi. Á einhverjum tímapunkti hefði stefnandi róast en síðan hefði hún æst sig á ný. Vitnið bar fyrir dómi að réttur handtökutími hefði verið kl. 17:30 en þá hefði lögregla verið búin að ræða við hana í um 20 mínútur.

Eftir að stefnandi var færð á lögreglustöð hefði hún verið mjög ógnandi og það hefði lýst sér í því að hún hefði ítrekað lyft upp hnefum. Það hafi verið gerð leit á henni en henni hafi ekki verið gert að afklæðast. Vitnið kvað stefnanda ekki hafa boðist til að undirgangast áfengis- eða vímuefnapróf en sagði að hún hefði borið slíkrar neyslu sýnileg merki þótt ekki hefði verið gert próf á henni. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að stefnandi hefði óskað eftir lögmannsaðstoð.

Vitnið bar að ástæða þess að stefnandi hefði verið flutt á geðdeild hefði verið það að tilefni hefði verið til að athuga hvort stefnandi þyrfti á geðlæknisþjónustu að halda. Vitnið kvað að þegar hún hefði flutt stefnanda á geðdeild daginn eftir handtöku hennar hefði stefnandi augsýnilega ekki munað eftir henni frá deginum áður þar sem hún hefði sagt hana vera allt öðruvísi en lögreglukonuna sem handtók hana deginum áður. Aðspurð hvers vegna hún hefði skráð ástæðu afskipta lögreglu af stefnanda sem „ Aðstoð við borgara vegna veikinda“ kvaðst vitnið hafa verið beðin að setja þennan flokk inn þar sem lögregla hefði ekki vitað hvort stefnandi væri undir áhrifum vímuefna eða í geðrofi.

Í skýrslu S-kk-ef R-kk-ef R-kk-ef lögreglufulltrúa fyrir dóminum sagði hann að stefnandi hefði verið mjög æst þegar komið var með hana á lögreglustöð og lítið hægt að ræða við hana. S-kk-nf bar fyrir dómi að hann hefði fljótlega farið að hafa áhyggjur af heilsu stefnanda og því sótt það fast að fá lækni til að hitta hana, en það hefði verið vandamál um nokkurt skeið að fá læknisþjónustu í þessum aðstæðum. Allt fas og framkoma stefnanda hefði bent til þess að hún ætti við geðræna erfiðleika að stríða og þess vegna hefði hann viljað fá lækni strax á staðinn. Hann hefði lokið vakt sinni klukkan 19:00 og farið heim og ekki haft afskipti af stefnanda fyrr en daginn eftir. Það hefði komið honum á óvart að stefnandi skyldi vera enn í klefanum þegar hann kom um morguninn. Hann minntist þess ekki að stefnandi hefði óskað eftir lögmanni en við slíkum óskum væri orðið, enda væri það sjálfsagt.

S-kk-nf Á-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf læknir bar í skýrslu sinni fyrir dómi að lögregla hefði haft samband við sig fyrr um kvöldið en hann hefði ekki komist að hitta stefnanda fyrr en seint um kvöld ið vegna anna á bráðamóttöku. S-kk-nf kvað stefnanda þá hafa verið háværa og talað mikið um mannréttindi og að hún vildi lögfræðing. Kvað vitnið líklegt að lögreglumenn á vettvangi hefðu heyrt í stefnanda en þeir hefðu verið í næsta herbergi. Vitnið kvað stefnanda hafa verið erfiða í samskiptum og að torvelt hefði verið að fá upplýsingar uppúr henni um kvöldið um tildrög málsins. Hún hafi verið „ aggresíf í fasi og látbragði“ og engar upplýsingar viljað gefa. Hún hafi verið með útvíkkuð sjáöldur og hann hafi spurt hana hvort hún væri á lyfjum en hún hafi lítið viljað tala við hann. Hann kvað stefnanda þó hafa sagt sér að hún hefði boðist til að gefa sýni í vímuefnapróf.

Að sögn S-kk-ef hafði hann samband við vakthafandi lækni á bráðamóttöku geðsviðs Landspítalans sem hefði ráðlagt honum að bíða fram til morguns þar til runnið yrði af stefnanda ef hún væri undir áhrifum vímuefna. S-kk-nf sagði að það hefðu verið mörg einkenni í framkomu hennar og því hvernig hún bar sig sem hefðu bent til þess að hún væri í geðrofi. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi var síðan færð til viðtals á Landspítala rétt fyrir hádegi 1 9. september 2017 og látin laus eftir það viðtal, eða kl. 11:57, sbr. vistun arskýrslu sem áður er vitnað til.

H-kvk-nf Ó-kvk-nf Ó-kvk-nf, hjúkrunarfræðingur á geðsviði Landspítala-

Háskólasjúkrahúss, gaf skýrslu fyrir dóminum og kvaðst muna að stefnandi hefði verið ósátt og að ekki hefðu verið forsendur fyrir nauðungarvistun á þeim tíma sem hún kom. Hún hefði rætt við stefnanda á þeim nótum að hún myndi leita aðstoðar á deildinni síðar ef hún þyrfti. Sérfræðingur hafi staðfest það að ekki væru forsendur fyrir nauðungarvistun. H-kvk-nf bar fyrir dómi að stefnandi hefði ekki verið í handjárnum þegar komið var með hana á deildina og kvaðst aldrei mundu hafa skrifað að stefnandi væri sjálfviljug á deildinni ef hún hefði verið í handjárnum. Vitnið tók þó fram að hún hefði hitt svo marga á þessum tíma að hún væri ekki alveg viss. Þá bar vitnið að hún hefði ekki verið á vakt kvöldið áður þannig að hún gæti ekki borið um ástand stefnanda þá.

Þann 6. apríl 2018 sendi lögmaður stefnanda kröfubréf til ríkislögmanns, þar sem krafist var miskabóta vegna handtöku og vistunar í fangageymslu. Bótakröfunni var hafnað með bréfi ríkislögmanns þann 4. júlí 2018, á þeim grundvelli að stefnandi hefði sjálf valdið eða stuðlað að handtöku sinni, sbr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

III.

Málsástæður stefnanda

Stefnandi telur að þvingunarráðstafanir lögreglu, þ. e. handtakan, eftirfarandi frelsissvipting og líkamsleit, hafi verið gerðar án nægilegs tilefnis, henni að ósekju. Auk þess telur stefnandi að lögreglan hafi í aðgerðum sínum brotið gegn meðalhófsreglu og lögbundnum rétti stefnanda til þess að njóta aðstoðar lögmanns. Þá veki stefnandi einnig athygli á því að henni hafi ekki verið tilkynnt um niðurfellingu málsins fyrr en löngu síðar þegar lögmaður hennar fór að spyrjast fyrir um það. Telji stefnandi sig eiga rétt á miskabótum vegna framangreindra aðgerða lögreglunnar.

Stefnandi byggir kröfur sínar annars vegar á hlutlægri bótareglu 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, hvað varðar kröfu í tengslum við handtöku og eftirfarandi frelsissviptingu stefnanda og hins vegar á meginreglum skaðabótaréttar, þ. e. sakarreglunni, reglunni um vinnuveitandaábyrgð, og b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, hvað varðar kröfu sem tengist því að stefnanda hafi verið meinað að hafa samband við lögmann.

Stefnandi telur sig eiga skýran rétt á bótum samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna þess að hún hafi verið handtekin, svipt frelsi í um 20 klukkustundir og henni gert að sæta líkamsleit en mál hennar síðan fellt niður, án þess að það hafi verið gert vegna ósakhæfi. Miskabótakrafa stefnanda í þessum þætti málsins nemi alls 850.000 kr.

Að því er snertir undantekningarreglu 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 telji stefnandi auðsætt að hún hafi ekki á neinn hátt stuðlað að því að hún yrði beitt framangreindum þvingunarráðstöfunum. Stefnandi mótmæli í því sambandi atvikalýsingu í lögregluskýrslu, dags. 18. september 2017, um að hún hafi verið mjög æst við komu lögreglu á vettvang og að ekki hafi verið hægt að ná samhengi í framburð hennar, hún hafi neitað að yfirgefa vettvang og verið ógnandi í framkomu við lögreglu. Stefnandi telji sig hafa verið skýra um að hún vildi fá að njóta aðstoðar lögmanns og að hún vildi engu ónæði valda, heldur hafi markmið hennar með því að mæta við hús fósturforeldra dóttur sinnar verið að fá umgengni við dóttur sína. Stefnandi telji stefnda eiga að bera alla sönnunarbyrði fyrir því að undantekningin eigi við. Í því sambandi verði að gera strangar sönnunarkröfur til stefnda, enda sé um að ræða undantekningu frá hlutlægri bótareglu.

Stefnandi telur einnig að hvað sem líði því hvort handtaka hennar hafi verið lögmæt eigi hún sjálfstæðan rétt til miskabóta þar sem framkvæmd og tímalengd frelsissviptingarinnar hafi brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum. Vísar stefnandi í því sambandi til 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 um að handhafar lögregluvalds skuli gæta þess að mönnum verði ekki gert tjón, óhagræði eða miski framar en óhjákvæmilegt sé eftir því sem á stendur og að ekki skuli beita sakaðan mann harðræði fram yfir það sem lög heimila.

Stefnandi vísar enn fremur til 14. gr. lögreglulaga um það að handhafar lögregluvalds skuli aldrei ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni, og 2. mgr. 16. gr. sömu laga, um að lögregla skuli gera manni grein fyrir ástæðum þess að hann sé færður á starfsstöð lögreglu og að ekki megi halda manni lengur en nauðsyn beri til. Af hálfu stefnanda er einnig vísað til 1. og 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Stefnandi ber því við að henni hafi ekki verið gerð fyllilega grein fyrir ástæðu handtökunnar og lögregla hafi því ekki virt lögbundnar málsmeðferðarreglur að þessu leyti. Síðar hafi komið í ljós að stefnandi var handtekin fyrir það að fara ekki að fyrirmælum lögreglu.

Að mati stefnanda hafi brot lögreglu á meðalhófsreglu fyrst og fremst falist í því að lögreglan lét ekki fullreynt að ræða við hana í því skyni að fá hana til þess að yfirgefa vettvang og verða við fyrirmælum lögreglu án þess að til handtöku kæmi. Í öðru lagi telur stefnandi að það hafi verið með öllu ónauðsynlegt til þess að tryggja öryggi hennarog/eða annarra að setja hanaí hand- og fótjárn. Unnt hefði verið að færa hanatil lögreglustöðvar án þess að til þess kæmi. Að sama skapi telur stefnandi að það hefði verið unnt að flytja hana á geðdeild án þess að hún væri í járnum. Engin ástæða hafi verið til þess að ætla að stefnandi, sem er tiltölulega smágerð, hafi haft vilja eða getu til þess að verða sjálfri sér eða öðrum að skaða án hand- og/eða fótjárna. Í þriðja lagi telur stefnandi að það hafi verið ónauðsynlegt að framkvæma leit á henni við komu á lögreglustöð. Þá hafi lögreglumenn ekki gætt meðalhófs og nærgætni við framkvæmd leitarinnar. Að öðruleyti hafi framganga lögreglunnar gagnvart stefnanda frá því að hún var handtekin og þar til vistun lauk einkennst af óhóflegri valdbeitingu og virðingarleysi.

Stefnandi styður kröfu sína til vara við b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Af því ákvæði leiði að heimilt sé að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við.

Þá telur stefnandi að vanræksla lögreglu á að verða við beiðni hennar um að njóta aðstoðar lögmanns hafi verið saknæm og ólögmæt háttsemi sem stefndi beri bótaábyrgð á samkvæmt reglu um vinnuveitandaábyrgð. Byggir stefnandi á því að lögregla hafi gengið þvert á lögbundin mannréttindi hennar með því að verða ekki við beiðni hennarumlögmannsaðstoð þegar hún var handtekin. Samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008 eigi sá sem handtekinn hefur verið í þágu rannsóknar máls rétt á að hafa samband við lögmann þegar eftir handtöku, en sams konar ákvæði sé í 1. mgr. 1. gr. reglugerðar um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o. fl. nr. 651/2009. Skylda lögreglu til að verða við slíkri ósk sakbornings sé skýr og skilyrðislaus. Markmið þessara ákvæða sé að tryggja réttindi sakbornings sem sviptur hefur verið frelsi og að hann fái svo fljótt sem kostur er tækifæri til að ráðgast við löglærðan mann um réttarstöðu sína.

Þrátt fyrir þetta hafi lögreglan á Suðurnesjum ekki orðið við ítrekaðri beiðni stefnanda um að fá að hafa samband við lögmann sinn. Slík háttsemi brjóti gegn framangreindum lagaákvæðum. Því telji stefnandi sig eiga sjálfstæðan rétt til bóta á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga þar sem ólögmæt synjun lögreglu við því að stefnandi fengi notið lögbundins réttar síns til þess að fá að njóta aðstoðar lögmanns hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnanda í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Auk þess telur stefnandi að ef hún hefði fengið að njóta aðstoðar lögmanns hefði það getað stuðlað að því að vistun hennar í fangaklefanum hefði orðið styttri en raunin varð. Nemur krafa stefnanda um miskabætur vegna þessa þáttar 150.000 krónum.

Stefnandi kveður handtöku sína og hina löngu vist í fangklefa, sem og framgöngu lögreglu, hafa valdið sér mikilli niðurlægingu, hugarangri ónotum og miska. Stefnanda hafi fundist að sér vegið og hafi aðgerðirnar haft mikil áhrif á andlega líðan hennar. Á því er byggt að almennt hljótist miski af því að vera sviptur frelsi sínu og að hafa réttarstöðu grunaðs mann s. Þá sé brot gegn meðalhófi ásamt því að réttur til þess að hafa samband við lögmann sé virtur að vettugi til þess fallið að auka enn frekar á þann miska.

Stefnandi krefst almennra vaxta af kröfum sínum frá og með þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað, þ. e. frá 18. september 2017, sbr. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr. 38/2001. Þá gerir stefnandi kröfu um dráttarvexti frá 7. apríl 2018, þ. e. mánuði eftir að stefndi móttók kröfubréf stefnanda, sbr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001.

Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, aðallega 1. mgr. 130. gr. Um virðisaukaskatt vegna þóknunar lögmanns er vísað til laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt.

Málsástæður stefnda

Stefndi byggir á því að handtaka stefnanda á vettvangi umrætt sinn hafi bæði verið nauðsynleg og uppfyllt skilyrði lögreglulaga fyrir tilefni handtöku, sbr. a-lið 1. mgr. 16. gr. og 19. gr. lögreglulaganr. 90/1996.

Stefndi telur ljóst af lögregluskýrslum í málinu að stefnandi hafi verið afar æst og í raun óviðræðuhæf þegar lögregla kom á vettvang og framburður hennar samhengislaus. Því er mótmælt að stefnandi hafi verið handtekin án þess að rætt hafi verið frekar við hana, enda komi skýrt fram í gögnum málsins að lögregla hafi beðið stefnanda ítrekað að yfirgefa vettvanginn, án þess að stefnandi yrði við því. Þá komi einnig fram að stefnandi hafi verið ógnandi í garð lögreglu, auk þess sem húsráðandi lýsti því að dóttir stefnanda hefði verið í miklu uppnámi og hrædd við stefnanda í þessu ástandi. Fullyrðingum stefnanda um að dóttirin hafi ekki verið á staðnum umrætt sinn er andmælt sem röngum.

Stefndi telur að raunar fái það stoð í lýsingu stefnanda sjálfrar á málavöxtum í kvörtun hennar til nefndar um eftirlit með lögreglu að dóttir hennar hafi verið verulega hrædd við hana. Þar komi fram að stefnandi hafi séð dóttur sína á gangi rétt við heimili dótturinnar að [...] á leið þaðan. Síðan segi að dóttir stefnanda hafi séð hana á u. þ. b. 30 metra færi frá sér og farið að hlaupa inn í garða og hingað og þangað og h orfið síðan sjónum hennar. N okkru síðar segir orðrétt: „hreinlega krossbrá mér við að sjá dótt[u]r mína haga sér eins og hún væri skelfingu lostin. [...] horfði á barnið mitt hlaupa zigg- zagg [...]“

Að mati stefnda bendirlýsingstefnanda sjálfrar til þess að dóttir hennar hafi verið svo hrædd við hana að hún hafi ekki viljað hitta hana umrætt sinn og raunar lagt mikið á sig til að forðast það. M eð hliðsjón af því hversu æst stefnandi hafi verið umrætt sinn, sem og að hún hafi sýnt af sér ógnandi hegðun sem m. a. olli dóttur hennar miklu uppnámi, hafi verið nauðsynlegt að handtaka hana þegar hún neitaði að yfirgefa vettvang þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir lögreglu og húsráðanda um það. Sé það í fullu samræmi við bæði a-lið 1. mgr. 16. gr. og 19. gr. lögreglulaga.

Stefndi andmælir því að stefnandi hafi verið látin sæta líkamsleit samkvæmt 76. gr., sbr. 78. gr., laga nr. 88/2008, enda hafi skilyrði þessara ákvæða sakamálalaga ekki verið uppfyllt til þess. Hins vegar hafi verið gerð öryggisleit á stefnanda áður en hún var vistuð í fangaklefanum, eins og ávallt sé gert þegar til stendur að vista einstakling í fangaklefa. Sé það gert til að tryggja að viðkomandi sé ekki með neitt á sér í klefa sem hægt sé að nota til að skaða sig eða aðra, svo sem fangaverði.

Fyrir liggi að það voru tvær lögreglukonur sem framkvæmdu öryggisleitina á stefnanda, þær S-kvk-nf S-kvk-nf G-kvk-nf og L-kvk-nf D-kvk-nf M-kvk-nf, en þær fóru einnig á vettvang og handtóku stefnanda eftir að hún neitaði að yfirgefa vettvanginn og sýndi af sér ógnandi hegðun. Lögreglukonurnar hafi báðar lýst því að gerð hafi verið hefðbundin öryggisleit á stefnanda og jafnframt að hún hafi ekki verið látin afklæðast, sbr. bréf lögreglustjórans á Suðurnesjum, dags. 25. apríl 2018, bls. 4– 5.

Stefnandi hafi hins vegar sjálf lyft bolnum upp fyrir brjóst og spurt: „Viljiði sjá?“ Sagðist lögreglumaðurinn L-kvk-nf D-kvk-nf raunar aldrei hafa verið viðstödd þegar fangi hefði verið látinn afklæðast vegna öryggisleitar.

Báðar lögreglukonurnar sem komu að handtöku og vistun stefnanda umrætt sinn hafni því jafnframt að hún hafi óskað eftir lögmanni, sbr. fyrrnefnt bréf lögreglustjórans á Suðurnesjum. Hins vegar lýsa þær því að stefnandi hafi sagt að lögfræðingur hennar færi í málið. Sama kemur fram hjá S-kk-þgf R-kk-þgf R-kk-þgf lögreglufulltrúa, sem stýrði vaktinni og tók ákvörðun um vistun stefnanda í fangageymslu. Hann kannaðist ekki við að stefnandi hefði beðið um lögmann vegna málsins. Í handtökuskýrslu 18. september 2017, bls. 2, komi hins vegar fram að stefnanda hafi verið kynnt tilefni handtökunnar og réttur til verjanda og þeirri spurningu hvort hin handtekna óskaði eftir tilnefningu verjanda sé þar svarað neitandi. Með hliðsjón af framansögðu sé því andmælt sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi ítrekað óskað eftir að fá að tala við lögmann. Hefði slík ósk komið fram hefði að sjálfsögðu verið orðið við henni.

Af hálfu stefnda er vísað til þess að stefnanda hafi verið kynnt tilefni handtökunnar með skýrum hætti, bæði á vettvangi og einnig þegar hún var færð í fangageymslu. V egna þess hversu æst stefnandi var og í ljósi andlegs ástands hennar almennt hafi ekki verið unnt að kynna henni upplýsingablað handa þeim sem hefur verið handtekinn. Engu að síður byggir stefndi á því að stefnandi hafi verið upplýst um ástæðu handtökunnar, sem hafi verið sú að hún fór ekki eftir ítrekuðum fyrirmælum lögreglu, sbr. 19. gr. lögreglulaga, auk þess sem hún hafi verið ógnandi í garð lögreglu, sbr. einnig a-lið 1. mgr. 16. gr. sömu laga, þar sem mælt sé fyrir um heimild lögreglu til að handtaka mann og færa á lögreglustöð í þeim tilgangi að halda uppi lögum og reglu, svo sem „ef maður ærist á almannafæri eða veldur þar hneyksli eða hættu á óspektum“. Stefndi hafnar fullyrðingum í stefnu um að stefnanda hafi ekki verið kynnt tilefni handtökunnar með skýrum hætti.

Þá er því alfarið hafnað að stefnandi hafi nokkurn tíma verið sett í fótajárn, hvorki þegar hún var handtekin og færð á lögreglustöðina né heldur þegar hún var vistuð í fangaklefanum, eins og fullyrt sé af hálfu stefnanda. Enn síður hafi stefnandi verið sett í fótajárn þegar hún var flutt á geðdeild daginn eftir.

Um þetta atriði vísar stefndi til bréfs lögreglustjórans á Suðurnesjum, dags. 25. apríl 2018, þar sem komi fram hjá S-kk-þgf R-kk-þgf að stefnandi hafi ekki verið vistuð í fangaklefa handjárnuð og kefluð á fótum og raunar tekið fram að hann hafi aldrei keflað neinn á fótum á starfstíma sínum í lögreglunni. Lögreglumaðurinn S-kvk-nf S-kvk-nf lýsir því einnig að stefnandi hafi verið færð í handjárn við handtökuna og segir raunar að framkoma stefnanda hafi verið með þeim hætti að það hafi þurft að taka hana lögreglutökum og færa hana í handjárn. Hvergi komi fram að stefnandi hafi verið sett í fótajárn á leiðinni á lögreglustöðina. Í sama bréfi sé einnig haft eftir S-kvk-þgf S-kvk-þgf að þegar stefnandi var flutt á geðdeild daginn eftir hafi hún ekki verið kefluð á fótum. T aldi hún jafnvel að stefnandi hefði ekki heldur verið handjárnuð, en var ekki viss.

Með hliðsjón af framansögðu sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi nokkurn tíma verið sett í fótajárn umrætt sinn. Fullt tilefni hafi hins vegar verið til að handjárna stefnanda við handtökuna og í samræmi við 4. gr. reglna um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna, einkum 2. mgr.4. gr.

Stefndi vekur athygli á því sem haft sé eftir lögreglumanninum S-kvk-þgf S-kvk-þgf í bréfi lögreglustjóra, dags. 25. apríl 2018, að stefnandi hafi ekki virst þekkja S-kvk-þf aftur þegar hún tók þátt í því að flytja hana á geðdeild daginn eftir handtökuna. Þá vísast einnig til þess semvar bókað í lögreglukerfið 19. september 2017 kl. 12:00, sbr. fyrrnefnt bréf lögreglustjóra, bls. 2: „[A ] er búin að vera algerlega brjáluð í fangaklefanum og ýmist gargar ókvæðisorð að lögreglumönnum eða einhverjum öðrum sem ekki eru á vettvangi. Samkvæmt lækni á HSS er mjög æskilegt að [A ] fari í viðtal á geðdeild í Rvk. Vegna æsings og óstöðugleika [A ] var það mat stjórnenda vaktar að hún væri ekki á nokkurn hátt hæf í skýrslutöku hjá lögreglu. Farið var með [ A ] í viðtal á geðdeild vegna tilmæla læknis á HSS auk þess sem lögreglumenn höfðu töluverðar áhyggjur af andlegri heilsu hennar. Lækni þar var gert ljóst að ef geðdeild hafi ekki nein úrræði fyrir [A ] yrði hún látin laus úr haldi lögreglu. Eftir nokkurra mínútna viðtal [A ] við lækni þar var hún laus úr haldi lögreglu“.

Þegar metið er hvort tímalengd vistunar í fangaklefa hafi verið forsvaranleg og í samræmi við meðalhóf telur stefndi að hafa beri allt framangreint í huga. Lögregla hafi haft verulegar áhyggjur af andlegu ástandi stefnanda og talið allt eins líkur á því að hún færi aftur að heimili dóttur sinnar og fósturforeldra hennar, yrði henni sleppt, en upplýst sé í málinu að dóttir stefnanda hafi veriðmjög hrædd við hana í því ástandi sem hún var í og í miklu uppnámi vegna uppákomunnar við heimilið. Lögregla hafi talið andlegt ástand stefnanda vera svo bágborið að rétt væri að kalla til lækni til að meta það. Sá læknir hafi ekki komist fyrr en eftir kl. 23 um kvöldið og þegar skoðun hans lauk hafi verið komið fram undir miðnætti. Læknirinn hafi talið ástand stefnanda kalla á það að hún færi í viðtal á geðdeild í Reykjavík, en það hafi ekki verið mögulegt fyrr en um hádegi daginn eftir.

Stefndi vísar til þess að lögreglumennirnir séu ekki sérfróðir um andlega vanheilsu og hafi af þeim sökum kallað til sérfróðan aðila sem hafi lagt það til að stefnandi yrði færð á geðdeild, en eingöngu hafi fengist tími þar daginn eftir, þrátt fyrir milligöngu læknisins sem skoðaði stefnanda. Stjórnendur lögreglu hafi því metið þá erfiðu stöðu sem upp var komin þannig að nauðsynlegt væri að vista stefnanda áfram í fangageymslu þar til hægt væri að fara með hana til viðtals á geðdeild. Stundum séu lögregla og önnur yfirvöld gagnrýnd fyrir að bregðast ekki við þegar um andlega veika einstaklinga er að ræða og koma jafnvel þannig í veg fyrir einhverjar alvarlegar afleiðingar. Um slíkt sé auðvitað aldrei hægt að vita fyrir fram og vissulega hefði verið æskilegra að geta farið strax með stefnanda til viðtals á geðdeild. Þar sem það hafi ekki verið hægt, þá hafi lögregla talið að nauðsynlegt væri, í ljósi ástands stefnanda, að vista hana í fangageymslu þar til hægt væri að flytja hana á geðdeild til viðtals.

Stefndi telur að þegar haft sé í huga að stefnandi var í miklu andlegu ójafnvægi allt frá upphafi afskipta lögreglu og handtöku og þangað til hún var flutt á geðdeildina til viðtals við fagfólk, þá hafi ekki verið gengið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum gagnvart stefnanda, hvorki varðandi framkvæmd né heldur varðandi tímalengd frelsissviptingarinnar. Allar aðgerðir lögreglu hafi fyrst og fremst miðað að því að tryggja velferð og öryggi stefnanda og bestu hugsanlegu úrræði fyrir hana, en einnig hafi hagsmunir dóttur hennar verið hafðir í huga. Í ljósi ógnandi tilburða og óstöðugs ástands stefnanda og þeirrar staðreyndar að dóttir hennar var verulega hrædd við hana hafi lögreglu borið skylda til að hafa einnig í huga hagsmuni barnsins, sem hér hafi lent á milli. Hafi þannig verið gætt meðalhófs og ekki gengið lengra en þörf krafði við þær aðstæður sem voru uppi og jafnframt sé ljóst að stefnanda hafi ekki verið haldið lengur en heimilt er samkvæmt 94. gr. sakamálalaga áður en hún var látin laus.

Stefndi telur samkvæmt framansögðu að hvorki hafi verið um saknæma né ólögmæta háttsemi að ræða af hálfu lögreglu og hann hafnar því að aðgerðir lögreglumannanna verði metnar þeim til sakar. Á því er byggt að skilyrði bótaskyldu samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennu sakarreglunnar, sbr. reglu um húsbóndaábyrgð, séu ekki fyrir hendi og að skaðabætur verði ekki dæmdar í málinu á þeim grundvelli. Aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar, tilefnið skýrt og meðalhófs gætt, eins og rakið hafi verið.

Að því er varðar málsástæður stefnanda um að hún eigi rétt á bótum samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 246. gr., laga nr. 88/2008 vegna aðgerða lögreglu gegn henni, þar sem málið hafi verið fellt niður án þess að það væri gert vegna ósakhæfis, byggir stefnandi hins vegar á því að stefnandi hafi sjálf valdið eða stuðlað að handtöku sinni og eftirfarandi frelsissviptingu, sem hún reisir kröfu sína, á og því beri að fella niður bætur til hennar samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 246. gr. sakamálalaga. Er þessi málsástæða byggð á því sem rakið hefur verið hér að framan og vísast til þess. Stefnandi hafi ítrekað neitað að fara að fyrirmælum lögreglu og verið afar æst og sýnt af sér ógnandi hegðun. Stefnandi sé sakhæf og beri því sjálf ábyrgð á framangreindri hegðun sinni. Aðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar eins og á stóð og í samræmi við meðalhóf, eins og rakið hafi verið. Hin hlutlæga bótaregla 246. gr. sakamálalaga styðji ekki, frekar en aðrar bótareglur, kröfugerð stefnanda eins og hún sé sett fram. Þá hafi stefnandi ekki heldur sýnt fram á að hún eigi rétt til miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, eins og hún gerir kröfu um til vara, enda engri sök til að dreifa og aðgerðir lögreglu lögmætar.

Að sama skapi er því hafnað að brotið hafi verið með ólögmætum hætti gegn grundvallarréttindum stefnanda samkvæmt stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu (MSE). Vissulega feli handtaka og frelsissvipting í sér skerðingu á mannréttindum, en slík skerðing sé heimil að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Stefndi byggir á því að þessi skilyrði 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. MSE til frelsissviptingar hafi verið uppfyllt að öllu leyti, eins og rakið hafi verið og vísist til umfjöllunar hér að framan um þetta efni.

Varakrafa um lækkun dómkrafna stefnanda.

Fari svo að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að hin hlutlæga regla 246. gr. sakamálalaga eigi við þrátt fyrir það sem rakið hafi verið hér að framan.

Dómkrafa stefnanda er að mati stefnda of há. Þær þvingunaraðgerðir sem lögregla greip til hafi verið nauðsynlegar í þeim aðstæðum sem voru uppi í máli þessu og lögregla hafi ekki haft önnur og vægari úrræði til að koma í veg fyrir áframhaldandi áreiti og ógnandi hegðun stefnanda við heimili dóttur hennar og fósturforeldra dótturinnar. Gögn málsins sýni það einnig að fjarlægja hafi þurft stefnanda úr skóla dóttur hennar þar sem hún hafi verið æst og í annarlegu ástandi. Þar komi einnig fram að nemendum og kennurum skólans hafi ekki verið farið að standa á sama þar sem hún væri að koma í skólann og jafnvel heim til kennara. Atvikið sem þetta mál snúist um sé því ekki eina atvikið þar sem stefnandi hafi verið með æsing og neitað að fara í burtu, þrátt fyrir ítrekuð tilmæli. Það sé hlutverk lögreglu að koma í veg fyrir slík brot eftir fremsta megni og það sé mat stefnda að stefnandi hafi í það minnsta stuðlað að aðgerðunum með framkomu sinni umrætt sinn. Beri því samkvæmt þessu að lækka bætur til stefnanda með vísan til 2. málsliðar 2. mgr. 246. gr. laganna. Dæmdar bætur verði að taka mið af aðstæðum á vettvangi og þeirri staðreynd að stefnandi hafi neitað að fara að fyrirmælum lögreglu. Auk þess verði bæturnar að endurspegla eðlilegt tjón stefnanda með hliðsjón af dómaframkvæmd í sambærilegum málum, en stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn til sönnunar á tjóni sínu og verði að bera hallann af því. Beri þannig að lækka dómkröfur stefnanda verulega fari svo að dómurinn telji að hin hlutlæga bótaregla 246. gr. sakamálalaga eigi við í málinu.

Miskabótakröfu stefnanda samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga er mótmælt sérstaklega, enda hafi ekki verið fyrir að fara neinni sök hjá starfsmönnum stefnda, sem hafi eingöngu verið að sinna skyldu sinni í kjölfar útkalls og saknæmisskilyrði ákvæðisins séu ekki uppfyllt.

IV. Niðurstaða

Stefnandi var handtekin klukkan 17:30 mánudaginn 18. september 2017 fyrir utan heimili fósturforeldra dóttur sinnar í Reykjanesbæ. Í málinu krefst hún miskabóta vegna handtökunnar og frelsissviptingar í framhaldinu, sem stóð tæplega 19 klukkustundir.

Aðdraganda handtökunnar og atvikum á vettvangi er lýst í kafla II hér að framan. Ágreiningur aðila í málinu snýst í megindráttum um það hvort lögregla hafi haft tilefni til að handtaka stefnanda og hvort handtakan hafi verið nauðsynleg. Þá greinir aðila á um það hvor t stefnandi hafi verið svipt frelsi lengur en efni stóðu til og hvort frelsissviptingin hafi verið framkvæmd á óþarflega særandi og móðgandi hátt. Þá greinir aðila á um það hvort stefnanda hafi verið synjað um lögmannsaðstoð með ólögmætum hætti.

Eins og rakið er í lýsingu málavaxta hafði lögregla afskipti af stefnanda 18. september 2017 þar sem hún stóð fyrir utan hús fósturforeldra dóttur sinnar í kjölfar þess að tilkynnt hafði verið um ónæði af hennar hálfu. Stefnandi hefur gengist við því fyrir dómi að hún hafi öskrað inn um bréfalúgu hjá fósturforeldrum dóttur sinnar, en fósturfaðir stúlkunnar hefur borið fyrir dómi að stúlkan hafi verið heima í miklu uppnámi eftir komu móður sinnar og hrædd við hana í þessu ástandi.

Ágreiningslaust er að stefnandi hlýddi ekki fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa vettvang, en stefnandi hefur sjálf borið því við að hún hafi efast um að lögreglu væri stætt á því að lögum að gefa henni slík fyrirmæli þar sem hún hafi einungis staðið á gangstétt fyrir utan hús fósturforeldra dóttur sinnar.

Af gögnum málsins og skýrslum fyrir dómi telur dómurinn ljóst að stefnandi sinnti ekki ítrekuðum fyrirmælum lögreglu, sem sett voru fram á grundvelli 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, og að hún hafi verið handtekin af því tilefni. Samkvæmt ákvæðinu er almenningi skylt að hlýða fyrirmælum sem lögreglan gefur, svo sem til þess að halda uppi lögum og reglu á almannafæri.

Að mati dómsins þykir nægilega í ljós leitt í málinu að stefnandi hafi þennan dag raskað heimilisfriði fósturforeldra dóttur sinnar og að hún hafi verið með óspektir fyrir utan heimili þeirra. Með vísan til þess sem fram kemur í kvörtun stefnanda sjálfrar til nefndar um eftirlit með lögreglu telur dómurinn einnig ljóst að umrædd atvik áttu sér stað í kjölfar þess að stefnandi veitti dóttur sinni, sem ekki vildi hitta hana, eftirför þennan dag og að stúlkan hafi komið heim til fósturforeldra sinna í miklu uppnámi.

Þegar horft er til þess að hlutverk lögreglu samkvæmt a-lið 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga er að halda uppi lögum og reglu og að stemma stigu við afbrotum og koma í veg fyrir athafnir sem raska öryggi borgaranna, sbr. b-lið sama ákvæðis, verður að telja að lögregla hafi haft lögmætan grundvöll fyrir því að hafa afskipti af stefnanda og gefa henni þau fyrirmæli sem hún síðan óhlýðnaðist. Er jafnframt ljóst að lögreglu var heimilt samkvæmt a-lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga að handtaka stefnanda og færa hana á lögreglustöð í þeim tilgangi að halda uppi lögum og reglu þegar hún fór ekki að þessum fyrirmælum. Í þessu samhengi verður einnig að vekja athygli á því að það að óhlýðnast fyrirmælum lögreglu samkvæmt 19. gr. lögreglulaga varðar refsingu í formi sekta á grundvelli 44. gr. laganna. Samkvæmt þessu, og í ljósi atvika á vettvangi eins og þeim er nánar lýst hér að framan, lék einnig rökstuddur grunur á að stefnandi hefði framið brot sem sætt gæti ákæru, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008.

Við úrlausn þess hvort nauðsynlegt hafi verið að handtaka stefnanda þá liggur fyrir samkvæmt framburði vitna og gögnum málsins að hún sinnti ekki fyrirmælum lögreglu um að yfirgefa vettvang, auk þess að sýna ógnandi framkomu við lögreglu á vettvangi. Var stefnandi þá tekin lögreglutökum, færð í handjárn og flutt með valdi á lögreglustöð. Telur dómurinn ekki ástæðu til annars en að leggja vætti lögreglumanna, sem og fósturföður dóttur stefnanda, til grundvallar um aðdraganda handtökunnar, að stefnandi hafi verið afar æst þennan dag, en stefnandi hefur sjálf borið að það hafi „fokið“ í hana og að hún hafi ekki treyst sér til að keyra bifreið af þeim sökum. Með hliðsjón af vætti lögreglumanna og gögnum málsins telur dómurinn stefnanda heldur ekki hafa sýnt fram á að lögregla hafi látið hjá líða að kynna henni tilefni handtökunnar og sett hana í fótajárn.

Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að handtaka stefnanda hafi verið nauðsynleg í skilningi 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, fyrir að óhlýðnast fyrirmælum lögreglu og til þess að varna því að hún dveldi áfram fyrir utan hús fósturforeldra dóttur sinnar gegn vilja þeirra og raskaði heimilisfriði þeirra.

D ómurinn telur ósannað að handtaka stefnanda hafi falið í sér meira harðræði eða vanvirðu en nauðsyn bar til miðað við aðstæður á vettvangi. Það leiðir af fyrri málslið 2. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 að lögregla skal við handtöku forðast að valda hinum handtekna tjóni eða baka honum meiri óþægindi en nauðsyn krefur. Af því tilefni er rétt að árétta að framburðir vitna og þau gögn málsins sem til urðu áður en ágreiningur reis um bótaskyldu stefnda hníga öll í sömu átt; að stefnandi hafi verið æst og ógnandi þegar handtakan fór fram.

Þá telur dómurinn stefnanda heldur ekki hafa sýnt fram á að fullyrðingar í stefnu um að hún hafi verið látin afklæðast þegar hún var vistuð í fangaklefa eigi við rök að styðjast. Er þá horft til þess að framburðum lögreglumanna sem sáu um að vista stefnanda í fangaklefa ber saman um að einungis hafi verið gerð öryggisleit á stefnanda, sem í fólst að leitað var á henni fullklæddri í því skyni að athuga hvort hún geymdi á sér muni sem hún gæti skaðað sig sjálfa eða aðra með.

Með vísan til þess sem að framan er rakið eru ekki skilyrði að lögum til þess að stefnandi geti krafist miskabóta úr hendi stefnda vegna handtökunnar 18. september 2017. Eftir stendur þó að taka afstöðu til þess hvort stefnandi eigi rétt á bótum vegna frelsis sviptingarinnar sem hún sætti í kjölfarið á lögreglustöð.

Stefnandi var handtekin klukkan 17:30 18. september en látin laus kl. 11:57 daginn eftir í kjölfar viðtals á geðdeild Landspítalans, en samkvæmt því var hún í haldi lögreglu í tæpar 15 klukkustundir. Í ljósi þess að stefnandi var handtekin fyrir að hlýða ekki fyrirmælum lögreglu, sem er refsivert brot samkvæmt ákvæðum lögreglulaga nr. 90/1996, verður að líta svo á að hún hafi haft réttarstöðu sakbornings, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 88/2008. Ekki verður séð að sérstök skýrsla hafi verið tekin af stefnanda vegna málsins en ráða má af afriti dagbókar lögreglu sem lagt var fram við aðalmeðferð málsins 29. nóvember sl. að rannsókn á hendur henni hafi síðar verið hætt. Verður því að leggja til grundvallar að mál hennar hafi verið fellt niður í skilningi 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Af gögnum málsins verður ráðið að fljótlega eftir að stefnandi var handtekin hafi verið talin þörf á því að læknir vitjaði hennar. Í framburði vitnisins S-kk-ef R-kk-ef R-kk-ef, sem var stjórnandi vaktar á lögreglustöð þennan dag og ákvað að vista stefnanda í fangaklefa, kemur fram að stefnandi hafi verið æst þegar komið var með hana á lögreglustöðina og lítið hægt að ræða við hana. Kemur fram í vætti S-kk-ef að hann hafi fljótlega farið að hafa áhyggjur af heilsu stefnanda og því sótt það fast að læknir kæmi að athuga með hana.

Fyrir liggur að læknirinn S-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf vitjaði stefnanda í fangaklefa kl. 23:19 og að S-kk-nf taldi, að höfðu samráði við vakthafandi lækni á geðdeild Landspítalans, nauðsynlegt að stefnandi færi í viðtal á geðdeild. Í vitnisburði S-kk-ef kom hins vegar fram að vakthafandi læknir hefði ráðlagt honum að bíða fram til morguns ef stefnandi væri undir áhrifum vímuefna þar til runnið væri af henni.

Samkvæmt framburði S-kk-ef bauðst stefnandi til að undirgangast vímuefnapróf en fyrir liggur að slíkt próf var ekki gert. Stefnandi hefur alfarið neitað því að hafa verið undir áhrifum vímuefna. Með vísan til þessa framburðar læknisins og vættis S-kk-ef R-kk-ef um að áhyggjur hefðu verið af andlegri heilsu stefnanda þegar hún kom á lögreglustöð verður ekki séð að lögregla hafi haft nægilegt tilefni til að halda stefnanda áfram í fangageymslu eftir vitjun læknisins allt fram til þess að hún var látin laus í kjölfar heimsóknar á geðdeild daginneftir.

Þótt stefnandi hafi vissulega stuðlað að upphaflegri handtöku sinni og frelsissviptingu með framkomu sinni í skilningi 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 verður hið sama ekki sagt um þá vistun í fangaklefa sem hún sætti í kjölfar heimsóknar læknisins og ekki verður annað séð en að hafi verið í því skyni að meint vímuefnaáhrif rynnu af henni. Þar sem dómurinn telur sýnt fram á að stefnandi hafi boðist til að undirgangast vímuefnapróf þegar læknirinn vitjaði hennar er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi að ósekju sætt frelsissviptingu af hálfu lögreglu í um 12 klukkustundir, eftir að heimsókn læknisins lauk þar til að henni var sleppt daginn eftir kl. 11:57. Er það því niðurstaða dómsins að stefnandi eigi rétt á miskabótum vegna þessarar frelsissviptingar sem dómurinn telur hæfilega ákveðnar að fjárhæð 2 00.000 kr.

Í fyrsta málslið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008 er svo fyrir mælt að sakborningur sem handtekinn hefur verið í þágu rannsóknar máls eigi rétt á að hafa samband við lögmann þegar eftir handtöku. Markmið þessa ákvæðis er að tryggja að réttindi sakbornings sem sviptur hefur verið frelsi séu virt í hvívetna og hann fái svo fljótt sem kostur er tækifæri til að ráðgast við löglærðan mann um réttarstöðu sína. Samkvæmt því er það á valdi sakbornings, en ekki lögreglu, að ákveða hvort leitað skuli aðstoðar lögmanns þegar svo stendur á sem hér um ræðir. Þótt ekki sé unnt að taka formlega skýrslu af handteknum manni vegna þess að hann er í uppnámi eða hugsanlega undir áhrifum lyfja eða vímuefna, sbr. þriðja málslið 94. gr. sömu laga, skerðir það ekki skýlausan rétt hans eftir fyrrgreindu ákvæði 28. gr. laganna til að leita sér lögmannsaðstoðar kjósi hann það, sjá hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 28. febrúar 2013 í máli nr. 534/2012.

Að því að varðar þá málsástæðu stefnanda að hún hafi óskað lögmannsaðstoðar en ekki fengið, þá eru framburðir þeirra tveggja lögreglumanna sem komu fyrir dóminn samhljóða um það að stefnandi hafi ekki óskað eftir slíkri aðstoð í kjölfar handtöku, auk þess sem fært var til bókar í vistun arskýrslu að stefnandi óskaði ekki eftir lögmannsaðstoð. Í vitnaskýrslu S-kk-ef Á-kk-ef G-kk-ef læknis, sem hitti stefnanda í fangageymslu um sex klukkustundum eftir að hún hafði verið handtekin, sagði vitnið hins vegar að stefnandi hefði talað mikið um mannréttindi og að hún hefði viljað ræða við lögfræðing. Þá kvað vitnið líklegt að lögreglumenn á vettvangi hefðu heyrt í stefnanda, en þeir hefðu verið í næsta herbergi.

Í ljósi þessa framburðar læknisins verður að telja að stefnandi hafi sett fram ósk um lögmannsaðstoð þegar hann vitjaði hennar í fangaklefa síðla kvölds 18. september 2017. Verður að telja að lögreglu hafi á þessu tímamarki verið rétt að hlutast þegar til um að útvega henni slíka aðstoð og að lögregla hafi ekki virt réttindi stefnanda að þessu leyti. Að mati dómsins verður þó ekki séð að stefnanda hafi verið gerður frekari miski vegna þessarar málsmeðferðar lögreglu en nemi frelsissviptingu hennar sem fjallað er um hér að framan. Er þá litið til þess að með vísan til vitnisburðar þeirra S-kvk-ef S-kvk-ef G-kvk-ef og S-kk-ef R-kk-ef R-kk-ef og þeirra upplýsinga sem færðar voru í lögregluskýrslu og vistun arskýrslu daginn eftir handtöku stefnanda verður ekki lagt til grundvallar að stefnandi hafi fyrir samtal sitt við lækninn sett fram óskum að njóta aðstoðar lögmanns.

Með vísan til þess og atvika málsins að öðru leyti verða stefnanda ákvarðaðar miskabætur að fjárhæð 2 00.000 kr., með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 18. september 2017 til 7. apríl 2018, en frá síðari deginum með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga til greiðsludags. Er í því sambandi litið til þess að 7. apríl 2018 var mánuður liðinn frá því að stefnda barst kröfubréf stefnanda en 18. september er sá dagur sem tjón stefnanda varð.

Í samræmi við þessa niðurstöðu verður stefnda gert að greiða allan gjafsóknarkostnað stefnanda, þar með talda þóknun lögmanns hennar, J-kk-ef K-kk-ef, sem telst hæfilega ákveðin 700.000 krónur.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómara var úthlutað málinu 5. maí 2019 en fram að þeim tíma hafði hann engin afskipti haft af meðferð þess. Við uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, [A], 2 00.000 krónur í miskabætur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 18. september 2017 til 7. apríl 2018, en frá síðari deginum með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga til greiðsludags.

Stefndi skal greiða gjafsóknarkostnað stefnanda, þar með talda þóknun lögmanns hennar, J-kk-ef K-kk-ef, sem telst hæfilega ákveðin 700.000 krónur.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf