Q-4/2006

Mál þetta var þingfest 9. janúar sl. og var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 3. maí sl.

Sóknaraðili er K.

Varnaraðili er M.

Sóknaraðili krefst þess að skiptum aðila verði hagað í samræmi við 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðili greiði henni fjárhæð sem nemi helmingi af verðmæti inneignar varnaraðila í almennum lífeyrissjóðum. Einnig krefst sóknaraðili þess að inneign varnaraðila í séreignarsjóði í Almenna lífeyrissjóðnum skiptist að jöfnu á milli aðila þannig að helmingur inneignarinnar verði færður yfir á nafn sóknaraðila í séreignarsjóðnum, en til vara að varnaraðili greiði henni fjárhæð sem nemi helmingi inneignar hans. Auk þessa krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Við munnlegan flutning málsins krafðist sóknaraðili þess að fjögur hross ásamt reiðtygjum teldust hjúskapareign hennar og kæmu í hennar hlut.

Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila varðandi helmingshlutdeild í almennum lífeyrissjóðum og séreignarlífeyrissjóði varnaraðila verði hafnað. Þá er gerð krafa um að fjögur hross og reiðtygi komi í hlut varnaraðila á matsverði, 500.000 krónur. Loks krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

II

Málavextir

Aðilar málsins gengu í hjónaband 1985 og eignuðust saman þrjú börn, auk þess sem tvö börn sóknaraðila af fyrra hjónabandi ólust upp hjá þeim.

Samvistarslit urðu á árinu 2005, en samkomulag er um að miða skipti við 1. október 2005. Úrskurður um skilnað að borði og sæng var síðan kveðinn upp 15. desember 2006. Tilraunir til að ná sáttum um eignaskiptingu og annað fyrirkomulag vegna hjónaskilnaðar báru ekki árangur og fór því svo að kveðinn var upp úrskurður 8. júní 2006 um opinber skipti. S-kk-nf G-kk-nf héraðsdómslögmaður var sama dag skipaður skiptastjóri og er þetta mál rekið sem ágreiningsmál í tengslum við skiptin.

Í lýsingu sóknaraðila á málavöxtum kveðst hún lengst af hjúskapartímanum hafa verið heimavinnandi og því ekki aflað sér lífeyrisréttinda. Þá hafi hún ekki aflað sér sérmenntunar og því hafi hún ekki sömu tekjumöguleika og varnaraðili. Í lýsingu sinni á málavöxtum mótmælir varnaraðili því að sóknaraðili hafi ein annast heimilishald þeirra hjóna. Þvert á móti segir varnaraðili sóknaraðila hafa unnið utan heimilis mestallan hjúskapartímann og aflað sér tekna og lífeyrisréttinda. Þá kveður varnaraðili sóknaraðila hafa lokið sérnámi í sínu fagi sem ætti að hækka laun hennar. Varnaraðili rekur einnig úrskurð sýslumanns þar sem varnaraðila var gert að greiða tvöfalt meðlag með sonum þeirra auk þess sem varnaraðila var gert að greiða sóknaraðila 50.000 krónur í makalífeyri meðan á skilnaði aðila að borði og sæng stóð, þó ekki lengur en í 12 mánuði. Telur varnaraðili að úrskurður þessi hafi ekki verið í neinu samræmi við fjárhagslega stöðu aðila heldur hafi eingöngu verið tekið tillit til tekna varnaraðila.

III

Málsástæður og lagarök

Sóknaraðili byggir kröfu sína um skiptingu á búi aðila á grundvelli 103. gr. laga nr. 31/1993 á eigna- og skuldastöðu bús þeirra þar sem eignir séu í báðum tilvikum minni en skuldir. Af þessum sökum eigi bæði eignir og skuldir að fylgja þeim aðila sem skráður er fyrir þeim, eða eigi þær með öðrum sannanlegum hætti. Tekur sóknaraðili undir ákvörðun skiptastjóra varðandi þetta atriði.

Krafa sóknaraðila um skiptingu lífeyrisréttinda byggist á því að það sé verulega ósanngjarnt að lífeyrissparnaðurinn falli utan skipta, sbr. 102. gr. laga nr. 31/1993. Hér sé um eina sparnaðinn að ræða úr hjónabandi aðila og hafi hann orðið til bæði með vinnu varnaraðila utan heimilis og með vinnu sóknaraðila á heimilinu þar sem hún hafi sinnt störfum beggja aðila til að varnaraðili gæti einbeitt sér að starfi sínu. Sóknaraðili vísar einnig til þess að staða aðila við skilnaðinn hafi verið verulega misjöfn. Varnaraðili hafi langskólamenntun og sérhæfingu í starfi sem skili honum miklum tekjumöguleikum en hún hafi minni menntun og minni tekjumöguleika.

Sóknaraðili byggir kröfu sína um að inneign varnaraðila í séreignarlífeyrissjóði eigi að skiptast á milli þeirra að jöfnu á framangreindum sjónarmiðum og þá vísar hún til reglna lífeyrissjóðsins um yfirfærslu séreignar á milli maka eða fyrrverandi maka. Þarna sé um innborganir af hálfu varnaraðila að ræða sem allt eins hefði verið hægt að leggja inn á bankareikning og þá fallið undir skiptin. Telur sóknaraðili að eðlilegra sé að yfirfæra helming sparnaðarins á nafn sóknaraðila í stað þess að ákvarða greiðslu úr hendi varnaraðila.

Sóknaraðili heldur því fram að tekjumunur aðila hafi verið verulegur við slit hjúskapar þeirra og einnig inneign í almennum lífeyrissjóðum sem og í séreignarsjóðum. Henni sé ómögulegt að vinna sér inn lífeyrisréttindi til jafns við varnaraðila á þeim tíma sem eftir er af hennar starfsævi. Auk þess hafi bú þeirra verið nánast eignalaust við töku þess til opinberra skipta og því engum sparnaði til að dreifa í hjónabandi þeirra öðrum en lífeyrissparnaði á nafni varnaraðila.

Við munnlegan flutning málsins hélt sóknaraðili því fram að hross og reiðtygi sem tilgreind eru í dómkröfum varnaraðila skuli koma í hennar hlut við skiptin þar sem um hjúskapareign hennar sé að ræða. Þá hélt sóknaraðili því ennfremur fram í málflutningi að hún teldi ekki ósanngjarnt að lífeyrisréttindin komi til skipta þótt skuldastaða varnaraðila sé neikvæð, því skuldastaða hennar sé einnig neikvæð, auk þess sem varnaraðili sé tekjuhærri. Varnaraðili eigi heldur ekki möguleika á að leysa út lífeyrissparnaðinn til að greiða skuldheimtumönnum sínum.

Til stuðnings kröfum sínum vísar sóknaraðili aðallega til ákvæða hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þá vísar sóknaraðili til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 253/2001, nr. 170/2002 og í málinu nr. 445/2002. Kröfu sína um málskostnað byggir sóknaraðili á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Varnaraðili hafnar kröfu sóknaraðila um helmingshlutdeild í lífeyrisréttindum og reisir þá kröfu á 2. tl. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, og telur að réttindin eigi að hans kröfu að falla utan skipta. Varnaraðili heldur því fram að þó svo að þessum verðmætum verði haldið utan við skiptin þá sé ekki, að teknu tilliti til fjárhagsstöðu aðila, grundvöllur fyrir því að hann bæti sóknaraðila það með fjárgreiðslu. Þá bendir varnaraðili á að hann hafi unnið til verulegs hluta þessara réttinda áður en aðilar gengu í hjúskap. Varnaraðili kveður sömu rök eiga við um kröfu sóknaraðila um hlutdeild í réttindum varnaraðila í séreignarsjóði Almenna lífeyrissjóðsins.

Varnaraðili reisir kröfu sína um úthlutun fjögurra hrossa og reiðtygja á því að hann sé tilbúinn til þess að taka þessi verðmæti á áætluðu matsverði, 500.000 krónum, og jafnframt að taka að sér greiðslu skulda sömu fjárhæðar umfram það sem honum beri að greiða af skuldum félagsbúsins. Þessu til grundvallar vísar varnaraðili til 5. mgr. 109. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

Við munnlegan flutning málsins hélt varnaraðili því fram að aðstæður hans hefðu breyst þannig að tekjur hans hafi minnkað og þá fái hann ekki lengur tekjur af leigu bifreiðar til vinnuveitanda síns líkt og áður. Auk þessa sé eldri sonur aðila á framfæri hans þar sem pilturinn hafi verið við nám og varnaraðili hafi greitt allan kostnað við dvöl í skólanum. Auk þess heldur varnaraðili því fram að hann greiði fyrir tónlistarnám yngri sonar aðila. Þannig liggi ljóst fyrir að það halli verulega á varnaraðila, aðstæður hans hafi breyst og tekjur hafi minnkað.

Kröfu sína um málskostnað reisir varnaraðili á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varnaraðili telur að ekki hafi verið tilefni til að krefjast opinberra skipta af hálfu sóknaraðila, þar sem skuldir félagsbúsins hafi verið langt umfram eignir þegar beiðni um opinber skipti hafi verið lögð fram. Eignaskiptum hafi að mestu verið lokið og aðeins hafi átt eftir að taka ákvörðun um skiptingu skulda. Varnaraðili heldur því fram að það hafi hvílt á honum að greiða af öllum skuldum félagsbúsins en sóknaraðili hafi talið sér það óviðkomandi.

IV

Niðurstaða

Kröfur sóknaraðila eru í þremur liðum auk kröfu um málskostnað. Í fyrsta lagi krefst sóknaraðili þess að með skipti á búi hennar og varnaraðila verði farið eftir ákvæðum 103. gr. laga nr. 31/1993. Krafa þessi er í raun óþörf þar sem með fjárskipti hjóna skal almennt farið eftir ákvæðum nefndrar greinar. Um frávik frá þessu er fjallað í 104. gr. laga nr. 31/1993.

Í öðru lagi krefst sóknaraðili þess að helmingseign varnaraðila í Almenna lífeyrissjóðnum eins og hún var hinn 1. október 2005 verði færð yfir á hennar nafn. Óumdeilt er að reglur sjóðsins heimila slíka yfirfærslu. Til vara krefst sóknaraðili þess að varnaraðili greiði henni fjárhæð sem nemi helmingi inneignar hans.

Í þriðja lagi krefst sóknaraðili þess að varnaraðili greiði henni fjárhæð sem nemi helmingi af verðmæti inneignar sóknaraðila í almennum lífeyrissjóðum.

Samkvæmt ákvæðum 54. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 er það meginregla að eign maka verði hjúskapareign og skiptist til helminga við hjúskaparslit, sbr. 103. gr. laganna, nema sérstakar heimildir standi til annars. Í 57. gr. nefndra laga er fjallað um persónubundin réttindi og tekið fram að reglur um hjúskapareignir eigi við um réttindi sem eigi má afhenda eða eru að öðru leyti persónulegs eðlis að svo miklu leyti sem þær fari ekki í bága við sérreglur sem um réttindin gilda, enda séu þau ekki séreign samkvæmt lögum. Í 102 gr. hjúskaparlaga er fjallað um verðmæti sem fallið geta utan skipta. Í 2. tl. 1. mgr. 102. gr. kemur meðal annars fram að maki geti krafist þess að réttindi í opinberum lífeyrissjóðum eða einkalífeyrissjóðum komi ekki til skipta. Komi fram krafa um að slík réttindi skuli falla undir skiptin frá öðrum makanum er heimilt að bæta hinum það með fjárgreiðslum, sem eftir atvikum má inna af hendi með nánar greindum afborgunum, enda þyki það ekki ósanngjarnt gagnvart þeim maka að lífeyrisréttindum sé haldið utan skipta. Sérstakar aðstæður þurfi að vera fyrir hendi til þess að lífeyrisréttindi komi til skipta, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 253/2001.

Til þess að meta hvort ósanngjarnt sé gagnvart sóknaraðila að halda lífeyrisréttindum varnaraðila utan skipta verður að fara fram heildstætt mat á öllum aðstæðum. Hjúskapur málsaðila stóð í um 20 ár. Sóknaraðili er X að aldri og starfar sem Z en varnaraðili er X ára og starfar sem Z. Ekki er annað fram komið en að bæði hafi fulla starfsorku. Sóknaraðili fullyrðir að vinnu við heimilishald hafi nánast eingöngu verið sinnt af henni og því hafi hún verið heimavinnandi lengst af hjúskapartíma aðila og hafi því ekki unnið sér inn lífeyrisréttindi. Varnaraðili mótmælir þessu sem röngu og segir hana hafa unnið utan heimilis að mestu allan hjúskapartímann og aflað launa og lífeyrisréttinda. Samkvæmt gögnum málsins verður séð að báðir aðilar hafi aflað launa og lífeyrisréttinda á hjúskapartíma en það hallar verulega á sóknaraðila í þeim efnum. Samkvæmt framlögðum skattframtölum sóknaraðila voru tekjur hennar tæplega 2.500.000 krónur árið 2003 og tæplega 2.450.000 krónur árið 2004. Tekjur varnaraðila árið 2004 voru tæplega 6.800.000 krónur og tæplega 7.300.000 krónur árið 2005. Einnig eru lagðir fram launaseðlar varnaraðila síðustu 6 mánuði ársins 2006 og verður séð af þeim að laun hans hafi staðið í stað auk þess sem hann hefur ekki lengur tekjur af því að leigja bíl sinn til vinnuveitanda í tengslum við starf sitt. Engin gögn hafa verið lögð fram um tekjur sóknaraðila á þessum tíma.

Gögn málsins bera með sér að skuldir félagsbúsins séu langt umfram eignir. (Fjárhæðir skulda hinn 1. október 2005 liggja ekki fyrir og verður því stuðst við yfirlit skiptastjóra.) Ekki verður séð að ágreiningur sé með aðilum um það hvor aðila skuli bera ábyrgð á hvaða skuldum. Samkvæmt yfirliti skiptastjóra um skuldir aðila og ábyrgð á þeim skuldar sóknaraðili við skiptin tæplega 1.900.000 krónur en varnaraðili rúmlega 12.700.000 krónur. Málsaðila greinir á um fjárhæð skulda varnaraðila og telur sóknaraðili rétta fjárhæð vera um 6.000.000-8.000.000 króna. Telur sóknaraðili að ekki eigi að taka tillit til skuldar varnaraðila við Lánasjóð íslenskra námsmanna að fjárhæð rúmlega 4.400.000 krónur þar sem þetta lán var tekið til að afla menntunar varnaraðila. Einnig telur sóknaraðili að skuld varnaraðila við X hafi verið afskrifuð. Ekki verður fallist á með sóknaraðila að við heildarmat á aðstæðum aðila skuli ekki taka tillit til skuldar varnaraðila við Lánasjóð íslenskra námsmanna og þá hafa engin gögn verið lögð fram um að skuld hans við X hafi verið afskrifuð og verður því einnig að taka tillit til hennar. Verður því ekki annað séð en að skuldir varnaraðila við skilnað aðila hafi verið nærri 11.000.000 króna hærri en skuldir sóknaraðila. Ekki er ágreiningur um að hinn 1. október 2005 hafi inneign varnaraðila í séreignarsjóði hjá Almenna lífeyrissjóðnum numið alls 11.749.182 krónum. Samkvæmt yfirliti skiptastjóra eru verðmæti þeirra eigna sem koma í hlut sóknaraðila við skiptin nokkru meiri en verðmæti þeirra eigna sem koma í hlut varnaraðila. Sóknaraðili hefur ekki mótmælt þeirri fullyrðingu varnaraðila að hann hafi staðið straum af kostnaði við nám sonar þeirra. Sóknaraðili heldur því fram að staða aðila eftir skilnaðinn sé verulega misjöfn þar sem varnaraðili standi sóknaraðila mun framar þegar horft er á menntun hans og tekjumöguleika samanborið við menntun hennar og tekjumöguleika. Til þessa þarf að taka tillit við úrlausn málsins. Þegar horft er til þess sem að framan er rakið og þess sérstaklega hversu skuldir varnaraðila eru miklar umfram skuldir sóknaraðila og ljóst er að þessar skuldir munu íþyngja honum verulega á komandi árum þykir ekki ósanngjarnt að lífeyrisréttindum varnaraðila í Almenna lífeyrissjóðnum verði haldið utan við skiptin. Kröfu sóknaraðila þess efnis að helmingur réttindanna verði færður á hennar nafn hjá sjóðnum er því hafnað. Með sömu rökum er kröfu sóknaraðila um greiðslu fjárhæðar sem nemi helmingi inneignar sóknaraðila hjá Almenna lífeyrissjóðnum hafnað.

Önnur almenn lífeyrisréttindi varnaraðila hafa ekki á nokkurn hátt verið reiknuð út frekar en lífeyrisréttindi sóknaraðila. Krafa sóknaraðila er ekki sett fram sem viðurkenningarkrafa heldur sem krafa um greiðslu á helmingi ótiltekinnar fjárhæðar. Úr slíkri kröfu er ekki unnt að leysa og verður henni því þegar af þeim sökum vísað frá dómi.

Sóknaraðili krafðist þess við munnlegan flutning málsins að fjögur hross ásamt reiðtygjum, sem eru talin hjúskapareign hennar samkvæmt tillögu skiptastjóra, verði útlögð henni sem verðlaus eign. Varnaraðili mótmælti þessari kröfu ekki sérstaklega sem of seint fram kominni. Varnaraðili krefst þess aftur á móti að hrossin og reiðtygin verði lögð honum út og miðar hann við að verðmæti þessa sé 500.000 krónur. Áður er þess getið að í hlut hvors aðila um sig skuli koma hjúskapareignir þeirra. Af gögnum málsins verður ráðið að sóknaraðili telur hrossin vera sína hjúskapareign en varnaraðili telur þau hafa verið hjúskapareign þeirra beggja. Engin gögn er að finna um það hvor aðila hefur rétt fyrir sér hvað þetta varðar. Þá liggur heldur ekkert mat frammi um verðmæti hrossanna og reiðtygjanna. Er því ómögulegt að skera úr ágreiningi aðila hvað þetta varðar og ber því að vísa kröfum þeirra beggja frá dómi.

Með hliðsjón af málsatvikum öllum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Af hálfu sóknaraðila flutti máli Þ-kvk-nf I-kvk-nf J-kvk-nf hæstaréttarlögmaður en af hálfu varnaraðila G-kk-nf S-kk-nf hæstaréttarlögmaður.

H-kk-nf H-kk-nf dómstjóri kveður upp úrskurð þennan. Fyrir uppkvaðningu úrskurðarins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991.

ÚRSKURÐARORÐ

Kröfu sóknaraðila, K, þess efnis að helmingur inneignar varnaraðila, M, í séreignarsjóði Almenna lífeyrissjóðsins verði færður yfir á hennar nafn er hafnað. Jafnframt er kröfu sóknaraðila þess efnis að varnaraðili greiði henni fjárhæð sem nemi helmingi inneignar hans í Almenna lífeyrissjóðnum hafnað.

Kröfu sóknaraðila þess efnis að varnaraðili greiði henni fjárhæð sem nemi helmingi af verðmæti inneignar hans í almennum lífeyrissjóðum er vísað frá dómi.

Kröfu sóknaraðila þess efnis að í hennar hlut komi fjögur hross og reiðtygi sem verðlaus eign er vísað frá dómi.

Kröfu varnaraðila þess efnis að í hans hlut komi fjögur hross og reiðtygi að verðmæti 500.000 krónur er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf H-kk-nf