E-2411/2017

D Ó M U R

Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 7. júní 2019 í máli nr. E2411/2017:

A

(E-kk-nf B-kk-nf lögmaður) gegn

B

(M-kk-nf H-kk-nf M-kk-nf lögmaður)

Mál þetta, sem dómtekið var […]. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 10. ágúst 2017. Stefnandi er A., […], […]. Stefndi er B, […], […]. Aðalmeðferð fór fram í málinu […]. febrúar sl. frammi fyrir öðrum embættisdómara. Sá náði ekki að fella á málið dóm eða eftir atvikum úrskurð, áður en dómarinn þurfti að læknisráði að taka sér leyfi frá störfum. Málinu var þá úthlutað að nýju til undirritaðs dómara 18. mars sl. Aðalmeðferð var því endurtekin í heild sinni föstudaginn […]. maí sl., eftir endurupptöku málsins, og málið dómtekið í kjölfarið.

------

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum eftirfarandi fjárhæðir:

336.068,30 bandaríkjadali ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, frá 19. október 2016 til greiðsludags, 121.343 evrur ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð, skv. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, frá 19. október 2016 til greiðsludags, 33.503 sterlingspund ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð, skv. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, frá 19. október 2016 til greiðsludags, 599.209 krónur ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð, skv. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. laganna, frá 19. október 2016 til greiðsludags.

3

Þá krefst stefnandi málskostnaðar auk virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum dómkröfum stefnanda en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I. Málsatvik

Stefnandi er heildsali sem stundar útflutning á fiski frá Íslandi til annarra landa en stefndi starfar á sviði flutninga, og sér meðal annars um alþjóða hraðsendingar og fraktsendingar um allan heim. Aðila máls þessa greinir nokkuð á um tildrög málsins og málavexti.

Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi árið 2014 komist að samkomulagi við belgíska félagið C um sölu á 14 gámum af frosnum makríl, sem kaupandi hugðist selja áfram til annarra kaupenda í Gana, en stefnandi hafði áður átt áfallalaus viðskipti við félagið. Átta þessara gáma voru fluttir til Hollands og þaðan til Accra í Gana […]. október 2014. Hinir sex gámarnir voru fluttir til Hollands og svo áfram til Gana […]. desember 2014. Um þessi viðskipti vísar stefnandi til tveggja samninga sem eru útgefnir af stefnanda og er félagið C tilgreint sem kaupandi. Annars vegar er samningur, dagsettur 20. ágúst 2014, um sölu á 199.292 kg af frosnum makríl að fjárhæð 328.304 bandaríkjadalir. Hins vegar er samningur frá 12. september 2014, um sölu á 151.134 kg af frosnum makríl að fjárhæð 276.930 bandaríkjadalir. Samkvæmt þessu er kaupverðið samanlagt 605.235 bandaríkjadalir, sem er grundvöllur bótakröfu stefnanda vegna tapaðs hagnaðar. Í fyrri samningnum kemur fram að greiðsluskilmálarnir séu „100% fyrirframgreiðsla fyrir brottför“. Þetta er áréttað á reikningi, útgefnum 28. ágúst 2014, að fjárhæð 328.304 bandaríkjadalir, og með upplýsingum um reikningsnúmer stefnanda. Í seinni samningnum kemur fram að greiðsluskilmálarnir séu „cash against documents“. Þá er afhendingarstaður fyrri samningsins Temahöfn í Gana en afhendingarstaður seinni samningsins Cotonou í Benín. Upplýst er í málinu að skilmálum fyrri samningsins var af einhverjum ástæðum breytt í „cash against documents“, þ.e. þá væntanlega að greiðsla yrði innt af hendi þegar farmbréf og önnur skjöl yrðu afhent.

Þá eru á meðal gagna málsins skjöl sem virðast vera reikningar útgefnir af C til tveggja félaga. Fyrri reikningurinn, dagsettur 5. september 2014, er gefinn út til L í Accra í Gana, að fjárhæð 349.345 bandaríkjadalir. Seinni reikningurinn, dagsettur 14. 4 september 2014, er gefinn út til M í Cotonou í Benín, að fjárhæð 284.486 bandaríkjadalir. Undir báða þessa reikninga ritar maður að nafni D, fyrir hönd C.

Óumdeilt er að viðskiptabanki stefnanda á Íslandi, J, hafði að beiðni stefnanda milligöngu um að senda vöruskjöl sem fólu í sér skilríki fyrir rétti til gámanna til Gana. Þá er óumdeilt að J leitaði til stefnda í þessum tilgangi. Af framlögðum tölvuskeytum, dagsettum 29. desember 2014, milli starfsmanns stefnanda og starfsmanns J, má ráða að það var starfsmaður J sem sá um að útbúa farmbréfið. Hins vegar er í ljós leitt undir rekstri málsins að sá frágangur hafi alfarið byggst á svokölluðu fyrirmælabréfi. Þannig kemur ekkert frumkvæði frá bankanum í sjálfu sér nema upplýst er að bankinn leiðrétti í samráði við stefnanda heimilisfang viðtakandi banka þar sem fyrra heimilisfang stóðst ekki. Niðurstaðan varð sú að senda skjölin á höfuðstöðvar viðkomandi banka. Á farmbréfinu er J tilgreindur sem sendandi en viðtakandi tilgreindur UT Bank Limited, Manet Towers 25B, Airport City, Accra, GH Ghana. Einnig er nafnið E ritað á farmbréfið auk tilgreiningarinnar „Doc. Collection Dept“, ásamt símanúmeri. Að sögn vitnisins F komu upplýsingar um þennan tengilið frá C. Viðskiptanúmerið […] var ritað á farmbréfið, en það er sama viðskiptanúmer og var tilgreint í flutningssamningi milli J og stefnda, dagsettum 4. nóvember 2008. Í sambærilegum flutningssamningi milli stefnanda og stefnda, dagsettum 8. nóvember 2011, er viðskiptanúmerið […] tilgreint. Það númer er ekki að finna á farmbréfinu. Fyrir flutning farmbréfsins gaf stefndi út reikning til J, dagsettan 31. desember 2014, að fjárhæð 9.838 krónur.

Samkvæmt yfirliti frá stefnda fóru vöruskjölin ásamt farmbréfinu frá Íslandi […]. desember 2014. Meðal gagna málsins er tölvuskeyti, dagsett 31. desember 2014, frá fyrrnefndum D til E og fyrirsvarsmanns L, með upplýsingum um að skjölin hafi komið til Accra sama dag. Einnig kemur fram hvaða heimilisfang var ritað á farmbréfið ásamt svokölluðu „DHL Tracking Number“. Þá segir í skeytinu: „Please inform your colleagues that you get these documents immediately so that you can start up the procedure of payment.“ Seinna sama dag sótti maður að nafni G vöruskjölin til DHL á flugvellinum í Accra í Gana. Við það framvísaði hann óundirrituðu umboði frá E, ásamt afriti/ljósriti af ökuskírteini hans.

Þar sem skjölin bárust ekki til UT Bank 31. desember 2014 gat stefnandi ekki leyst gámana úr tolli og munu þeir hafa setið fastir við Temahöfnina í Accra í Gana þar til siglt var með þá til Íslands í mars 2015, sem reyndist að sögn stefnanda nauðsynlegt þar sem ella hefði þurft að framvísa ganversku heilbrigðisvottorði, þ.e. ef flytja hefði átt vörurnar til meginlands Evrópu beint. Vörurnar, þ.e. frosinn makríll, voru seldar 5 aftur í maí 2015, en þá með tapi, sem stafaði af því að verðfall hafði orðið á Rússlandsmarkaði eftir söluna til C.

Aðilaskýrslu gaf H, núverandi stjórnarmaður og fjármálastjóri hjá stefnanda. Þá komu fyrir dóm sem vitni F, […] hjá stefnanda, og I, starfsmaður J. Framburðar verður getið eftir því sem þurfa þykir.

II. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að aðild stefnda að málinu sé óumdeild og staðfest í gögnum málsins. Stefndi hafi framkvæmt flutning vöruskjalanna fyrir stefnanda að beiðni milligönguaðilans J. Flutningsskilmálar stefnda, sem hafi gilt um flutninginn, vísi jafnframt til íslenskra laga og lögsögu íslenskra dómstóla, sbr. gr. 14 í skilmálunum. Á grundvelli meginreglna um ábyrgð flytjanda beri stefndi bótaábyrgð vegna saknæmra skaðaverka sjálfstæðra aðila, sem hann kalli til við efndir á flutningssamningi, sem og á grundvelli reglna um vinnuveitendaábyrgð.

Stefnandi byggir í öðru lagi á sakarreglunni, en stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnanda tjóni. Stefndi, sem sé sérfræðingur á sviði flutninga, hafi tekið að sér að flytja vöruskjöl fyrir stefnanda, en hafi afhent þau skjöl utan umsamins afhendingarstaðar til einstaklings sem ekki hafi haft lögmæta heimild til að taka við þeim, með þeim afleiðingum að stefnandi hafi orðið fyrir stórfelldu tjóni. Aðgerðir og aðgerðaleysi stefnda hafi falið í sér saknæma háttsemi þar sem stefnanda hafi verið eða mátt vera ljóst að slík meðferð á sendingunni stefndi hagsmunum stefnanda í mikla hættu og gat leitt til tjóns, svo sem raunin hafi orðið.

Farmbréfið hafi kveðið á um að viðtakandinn væri UT Bank Limited og hafi heimilisfang bankans verið skilmerkilega tilgreint í farmbréfinu. Sú skýring B í Gana að ástæða þess að farmbréfið hafi ekki verið sent samkvæmt fyrirmælum stefnanda, þ.e. að heimilisfangið hafi verið óskýrt, eigi sér hvorki stoð í dómskjölum né gildandi reglum um ábyrgð stefnda. Heimilisfang bankans sé skilmerkilega tilgreint á farmbréfinu.

Við ákvörðun um skaðabótaskyldu beri að líta til hátternismælikvarða um það hvernig tjónvaldur hefði átt að haga sér við viðeigandi aðstæður. Í 3. gr. skilmála stefnda segi: „Shipments cannot be delivered to PO boxes or postal codes. Shipments are delivered to the Receiver’s address given by Shipper (which in the case of mail services) be 6 deemed to be the first receiving postal service) but not necessarily to the named Receiver personally.“ Ljóst sé að stefnda bar að afhenda farmbréfið á tilgreindum afhendingarstað.

B í Gana hafi borið því við að heimilisfangið hafi verið óskýrt. Þrátt fyrir að sú staðhæfing hafi verið haldlaus sé í 3. gr. skilmálanna kveðið á um hvað stefnda hafi borið að gera í slíkum aðstæðum: „If the Shipment is deemed to be unacceptable, or it has been undervalued for customs purposes, or Receiver cannot be reasonably identified or located, or Receiver refuses delivery or to pay for delivery, […] shall use reasonable efforts to return the Shipment to Shipper at Shipper’s cost.“ Stefndi hafi ekki reynt að skila sendingunni til stefnanda og/eða J. Því sé hér annað sjálfstætt brot á hátternismælikvarða stefnda.

Ráðstafanir stefnda hafi verið saknæmar og ólögmætar og með þeim hafi stefndi valdið tjóni. Stefndi hafi afhent vöruskjölin í blóra við skýr fyrirmæli milligönguaðilans, J, skilmála farmbréfsins og flutningsskilmála stefnda.

Að auki hafi vöruskjölin verið afhent aðila sem hafi ekki haft nokkra lögmæta heimild til móttöku þeirra, hvorki samkvæmt íslenskum né ganverskum lögum. Þessi vítaverða háttsemi stefnda sé staðfest í gögnum málsins og sé óumdeild, enda hafi því ekki verið mótmælt af hálfu stefnda að atvik hafi verið með þessum hætti.

Handhöfn vöruskjalanna hafi verið forsenda þess að kaupandi farmsins sem stefnandi hafði fengið fluttan til Gana gæti sýnt að hann væri eigandi hans að undangenginni greiðslu. Þá hafi skjölin verið forsenda þess að stefnandi hefði aðgang að farminum og gámunum. Orsakatengsl hafi því verið milli háttsemi stefnda og þess tjóns sem af hafi hlotist fyrir stefnanda. Jafnframt hafi tjónið verið sennileg afleiðing háttseminnar og í raun óumflýjanlegt. Augljóst sé að þau viðskipti sem voru grundvöllur farmflutninga stefnanda til Gana hafi fallið niður vegna þess að stefnandi hafi ekki getað tryggt sér umráð farmsins og það upplýstist að þau væru í höndum óþekktra þriðju aðila. Stefnandi hafi því fengið minna en ella í sinn hlut fyrir þann varning sem var fluttur til Gana og þá hafi hann orðið fyrir gríðarlegum kostnaði og óhagræði.

Stefnandi byggir í þriðja lagi á reglum um sérfræðiábyrgð og meginreglum flutningaréttar. Ríkar skyldur hvíli á þeim aðilum sem taki að sér flutninga á milli landa, og þá sérstaklega varðandi flutninga viðkvæmra skjala, gegn gjaldi. Þessar skyldur felist m.a. í því að slíkir flutningar séu framkvæmdir í samræmi við góðar viðskiptavenjur. Stefndi sé sérfræðingur og á honum hvíli sérfræðiábyrgð. Auknar 7 kröfur séu því gerðar til stefnda um að athafna sig í samræmi við fyrirmæli og samninga, sem og til þess hvað stefndi hafi mátt sjá fyrir um afleiðingar háttsemi sinnar. Jafnframt beri að hafa sérþekkingu stefnda til hliðsjónar þegar komi að beitingu sönnunarreglna, svo sem hvað varði hið bótaskylda atvik, umfang tjóns og orsakatengsl. Stefnandi hafi ekki leyst störf sín af hendi í samræmi við góðar viðskiptavenjur og fyrirliggjandi hátternismælikvarða og ekki gætt réttmætra hagsmuna stefnanda við flutning vöruskjalanna.

Stefnandi byggir í fjórða lagi á því að þar sem vöruskjölin hafi tapast úr vörslu stefnda beri hann jafnframt ábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli sjónarmiða um vörsluábyrgð og sé bótaskylda hans í því sambandi byggð á hlutlægri ábyrgð eða að minnsta kosti á sakarlíkindareglu. Flutningsskilmálar stefnda, sem hafi gilt um sendingu vöruskjalanna, hafi mælt fyrir um að stefnda bæri að afhenda sendingar á það heimilisfang sem sendandi gæfi upp, samanber 1. mgr. 3. gr. skilmálanna. Stefnandi bendir á að við nýja skilmála stefnda frá 15. nóvember 2016, sem hafi tekið gildi að afloknum atvikum þessa máls, hafi verið bætt ákvæði 2. mgr. 3. gr. sem kveði á um að viðtakandi sendingar geti farið fram á að afhending verði með öðrum hætti en fyrirmæli sendanda kveði á um. Þar með talið er það að sending verði sótt á þjónustumiðstöð stefnda. Ljóst sé að stefnda hafi síðar meir þótt ástæða til þess að kveða sérstaklega á um heimild fyrir afhendingu utan umsamins afhendingarstaðar, sem augljóslega hafi ekki verið í gildi þegar stefndi afhenti G vöruskjölin án heimildar. Þannig hafi ekki verið fyrir hendi heimild til afhendingar utan umsamins afhendingarstaðar þegar stefndi afhenti G vöruskjölin.

Tjón stefnanda sé tvískipt. Annars vegar sé það umfangsmikill kostnaður og tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna háttsemi stefnda sem hafi leitt til þess að vöruskjölin komust í hendur svikara. Vöruskjölin hafi verið grundvöllur þess að stefnandi hefði ráðstöfunarrétt yfir gámunum. Ráðstöfunarréttur stefnanda hafi þannig verið lykilforsenda þess að hægt væri að selja varninginn, algjörlega óháð því hvort fyrirhuguð viðskipti hefðu gengið eftir. Stór hluti tjóns stefnanda grundvallist á þeirri staðreynd að stefnandi hafi þurft að tryggja sér ráðstöfunarrétt yfir gámunum til þess að koma í veg fyrir að þeir yrðu seldir til þriðja aðila og til að tryggja að hægt væri að flytja varninginn til annars kaupanda. Þá er á því byggt að ef stefndi hefði ekki afhent vöruskjölin utan umsamins afhendingarstaðar til einstaklings sem ekki hafði lögmæta heimild til að taka við þeim hefðu þau viðskipti sem voru grundvöllur farmflutninga stefnanda til Gana ekki fallið niður.

8

Tjón stefnanda sé sett fram í þrennu lagi, skipt niður í 15 tjónsliði, sbr. til hliðsjónar töflu í héraðsdómsstefnu:

Í fyrsta lagi krefjist stefnandi skaðabóta vegna kostnaðar sem tengist sérstaklega þeim sex gámum sem fluttir hafi verið frá Reykjavík til Rotterdam með Samskipum og þaðan með […] til Accra. Hinn 21. desember 2014 hafi gámarnir lent í Temahöfn í Accra. Þar hafi þeir verið í 10 daga þar til starfsmenn stefnda hafi afhent G vöruskjölin. Síðan hafi þeir setið fastir í 76 daga í viðbót þar til þeim hafi verið siglt úr höfn 17. mars 2014 og verið fluttir með Samskipum til Rotterdam og þaðan til Íslands.

Á meðan gámarnir hafi legið við bryggju í Temahöfn hafi lagst á farminn biðgjöld og biðsektir í samtals 82 daga, frá 25. desember 2014 til síðasta dags fyrir brottför, 16. mars 2015, þ.e. í 82 daga. Af þeim dögum hafi gámarnir setið fastir sökum þess að vöruskjölin voru afhent röngum aðila og glötuðust frá 31. desember 2014 til 16. mars 2015, þ.e. í 76 daga. Heildartjón stefnanda reiknist því í hlutfallinu 76/82 af heildarfjárhæð biðgjalda og biðsekta, eins og lýst sé nánar varðandi tjónslið nr. 1 í töflu.

Hafnargjöld hafi lagst á farminn fyrir þá daga sem gámarnir hafi legið við bryggju. Gámarnir hafi komið til hafnar 21. desember 2014 og hafnargjöld hafi lagst á farminn frá og með þeim degi til síðasta dags fyrir brottför, 16. mars 2015, þ.e. í 86 daga. Heildartjón stefnda reiknist því í hlutfallinu 76/86 af heildarfjárhæð hafnargjalda, sbr. tjónslið nr. 2 í töflu.

Gámarnir hafi síðan verið fluttir aftur til Íslands með tilheyrandi kostnaði sem stefndi beri ábyrgð á. Hinn 17. mars 2015 hafi gámunum verið siglt úr Temahöfn og hafi þeir í kjölfarið verið sendir með Samskipum til Rotterdam þaðan sem þeir voru fluttir til Reykjavíkur, sbr. tjónsliði nr. 3 og 4 í töflu.

Stefnandi hafi verið krafinn um skaðleysistryggingar til […] sem hafi flutt gámana til Accra, sem nauðsynlegt hafi verið að greiða til að tryggja öryggi varningsins. Tryggingar hafi verið lagðar fram að kröfu flutningafyrirtækisins til 15 mánaða og af þeim hafi hlotist kostnaður sem hafi borið að greiða J. Sjá tjónsliði 5 og 6 í töflu.

Í öðru lagi krefjist stefnandi skaðabóta vegna kostnaðar sem tengist þeim átta gámum sem fluttir hafi verið frá Reykjavík til Rotterdam með Eimskip og þaðan með […] til Accra. Hinn 11. október 2014 hafi gámarnir lent í Temahöfn í Accra. Þar hafi þeir verið í 81 dag þar til starfsmenn stefnda hafi afhent G vöruskjölin. Síðan hafi þeir 9 setið þeir fastir í 72 daga í viðbót þar til þeim hafi verið siglt úr höfn 13. mars 2015 og þeir í kjölfarið verið fluttir með Eimskip til Íslands.

Á meðan gámarnir hafi legið við bryggju í Temahöfn hafi lagst á farminn biðgjöld og biðsektir í samtals 153 daga, frá 11. október 2014 til síðasta dags fyrir brottför, 12. mars 2015, þ.e. í 153 daga. Af þeim dögum hafi gámarnir setið fastir sökum þess að vöruskjölin voru afhent röngum aðila og glötuðust frá 31. desember 2014 til 12. mars 2015, þ.e. í 72 daga. Heildartjón stefnanda reiknist því í hlutfallinu 72/153 af heildarfjárhæð biðgjalda og biðsekta, eins og lýst er varðandi tjónslið nr. 7 í töflu.

Hafnargjöld hafi lagst á farminn fyrir þá daga sem gámarnir hafi legið við bryggju. Gámarnir hafi komið til hafnar 11. október 2014 og hafnargjöld lagst á farminn frá og með þeim degi til síðasta dags fyrir brottför, 12. mars 2015, þ.e. í 153 daga. Heildartjón stefnda reiknist því í hlutfallinu 72/153 af heildarfjárhæð hafnargjalda, sbr. tjónslið nr. 8 í töflu.

Gámarnir hafi verið fluttir aftur til Íslands með tilheyrandi kostnaði sem stefndi beri ábyrgð á. Hinn 13. mars 2015 hafi gámunum verið siglt úr Temahöfn og í kjölfarið hafi þeir verið sendir með Eimskip beint til Reykjavíkur, sbr. tjónslið nr. 9 í töflu.

Stefnandi hafi verið krafinn um sambærilegar 15 mánaða skaðleysistryggingar til […] og í tilviki […]. Af þeim tryggingum hafi hlotist kostnaður sem greiða bar J. Sjá tjónsliði 10 og 11 í töflu.

Í þriðja lagi krefjist stefnandi skaðabóta vegna tjóns sem tengist sameiginlega öllum gámunum fjórtán. Til þess að stefnanda yrði unnt að koma varningnum aftur í verð hafi orðið að ferja gámana aftur til Íslands. Auk gjalda fyrir flutning aftur til Íslands hafi stefnandi þurft að greiða 599.209 krónur til að losa varninginn úr tolli í Reykjavíkurhöfn með aðstoð Jónar Transport hf., sjá tjónslið nr. 12 í töflu.

Stefnandi hafi leitað ráðgjafar ganverska flutningafyrirtækisins […]. Þá hafi stefnandi einnig notið aðstoðar félagsins í samskiptum við ganversk lögregluyfirvöld vegna leitar að G, E og hinum glötuðu vöruskjölum. Ljóst sé að stefnanda hafi verið sá kostur nauðugur að leita til þarlendra sérfræðinga til að takmarka tjón sitt. Sjá tjónslið nr. 13 í töflu.

10

Stefnandi hafi verið nauðbeygður til að afla sér þjónustu löglærðra sérfræðinga og hafi hann leitað til bresku lögmannsstofunnar Gateley LLP, samanber tjónslið nr. 14 í töflu.

Þá krefst stefnandi skaðabóta vegna mismunar á umsömdu kaupverði fyrir varninginn samkvæmt samningi við C og því verði sem að lokum hafi fengist við sölu hans til annarra kaupenda. Hefðu vöruskjölin ekki glatast hefði stefnandi fengið greitt umsamið verð fyrir varninginn við afhendingu hans gegn framvísun vöruskjalanna. Kaupverð samkvæmt kaupsamningi við C hafi numið 605.235 bandaríkjadölum fyrir allan varninginn, eða, flutt FOB, fyrir hvert selt kíló 1,727 USD. Varningurinn hafi að lokum selst á verðinu 1,32 FOB USD á kg. Heildarsöluverð hafi því numið 447.480 bandaríkjadölum og sé heildartjón stefnanda vegna mismunur á milli söluverðs og samningsverðs samkvæmt samningi við C, samtals 157.755 bandaríkjadalir. Sjá tjónslið nr. 15 í töflu.

III. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir í fyrsta lagi á aðildarskorti til varnar, samanber 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Ekki hafi verið sýnt fram á að kröfu hafi verið beint til þeirra aðila sem séu á undan stefnda í meintri ábyrgðarröð. Þannig hafi kröfum hvorki verið beint gegn eiginlegum viðsemjendum stefnanda, C í Belgíu, né gegn þeim mismunandi aðilum sem mögulega hefðu átt að taka á móti vörunni í Afríku, hinum endanlegu kaupendum. Þá hafi kröfu ekki verið beint gegn þeim aðila sem stefndi hafi falið það verkefni að útbúa farmbréf og láta senda það til Afríku, J.

Hugsanleg bótaábyrgð stefnda geti aldrei komið til skoðunar fyrr en reynt hafi á efndir/bótaskyldu raunverulegra viðsemjenda stefnanda, J, C og eftir atvikum einhverra af þeim afrísku félögum sem óljóst virðast tengjast málinu.

Stefndi byggir í öðru lagi á því að takmarkanir séu á bótaskyldu samkvæmt skilmálum, samningum, lögum, kröfufrestum og fyrningu. Í alþjóðlegum flutningsskilmálum […] séu möguleikar á bótakröfum verulega skertir og útiloki í heild sinni dómkröfur stefnanda í málinu, hvað sem líði meintri sök. Sama niðurstaða verði leidd af X. kafla laga nr. 60/1998 og atvikum máls, enda sé stefnandi bundinn af sömu tjónstakmörkunum og verkbeiðandi stefnda, J. Stefnandi hafi, í skjóli óskráðrar meginreglu einkamálaréttarfars um málsforræði, kosið að ráðstafa sakarefni málsins á þá leið að um atvik þess og réttarsamband aðila gildi alþjóðlegir flutningsskilmálar 11

[…]. Meintum brotum stefnda á þessum skilmálum sé mótmælt. Stefnandi sé hins vegar bundinn við þessa ráðstöfun á sakarefninu. Gildi þá einu þótt sendandi á flutningsskjölum og verkbeiðandi stefnda í málinu hafi verið J. Þá virðist óumdeilt að ákvæði laga nr. 60/1998 um loftferðir eigi við um atvik máls þessa.

Í upphafi skilmálanna segi: „Every Shipment is transported on a limited liability basis as provided herein. If S-e-x requires greater protection, then insurance may be arranged at an additional cost.“ Fjallað sé um viðbótartryggingar í 8. gr. skilmálanna. Óumdeilt sé að slíkar viðbótartryggingar hafi ekki verið keyptar af hálfu J fyrir sendingu samkvæmt farmbréfi. Frekari ítrekun á tjónstakmörkunum sé að finna í samningum stefnanda og J við stefnda en í 7. gr. beggja samninganna segi: „Sé sending ekki tryggð, og sannanlegt er að B beri ábyrgð á tjóni, svo sem fram kemur í Varsjársamþykkt flugfarmsflytjenda, er bótaskylda B að hámarki 100 USD.“

Verkbeiðandi stefnanda í málinu sé J. Með flutningssamningi, dagsettum 4. nóvember 2008, hafi J fallist á tiltekna tjónstakmörkun vegna sendinga hjá stefnda, samanber einnig skilmála stefnda sem J. hafi samþykkt að undirgangast þegar óskað hafi verið eftir sendingu. Stefnandi sé bundinn af þeirri tjónstakmörkun auk þess sem hann hafi sjálfur undirgengist sambærilega skilmála, samanber samning hans við stefnda, dagsettan 8. nóvember 2011.

Í 6. gr. skilmálanna sé bótaskylda takmörkuð við beint tjón sem að hámarki geti numið 25 USDfyrir hvert kílógramm af farmi sem B taki að sér að senda. Stefndi byggi á því að allir tjónsliðir/kröfuliðir stefnanda flokkist undir óbeint tjón/afleitt tjón af þeim atvikum sem stefnandi byggi á að stefndi beri sakarábyrgð á.

Þá hafi farmur sá sem stefndi hafi tekið að sér að flytja í málinu verið 500 grömm að þyngd. Af því leiði að jafnvel þótt fallist yrði á að fjárkrafa stefnanda fæli í sér beint tjón út frá hinum meintu bótaskyldu atvikum varðandi flutningsskjöl gæti hámarksgreiðsla stefnda vegna slíks numið sex dölum. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af dómkröfu stefnanda. Því sé sérstaklega mótmælt að stefndi hafi á einhvern hátt afsalað sér rétti sínum til að bera fyrir sig ábyrgðartakmarkanir, þar með talið í skilmálum sínum. Bæði sé því mótmælt að stefndi hafi sýnt af sér „vítaverða háttsemi“ og einnig að slíkt hafi áhrif á takmörkun samkvæmt skilmálum. Af 7. gr. sömu skilmála leiði jafnframt að gera verði allar kröfur innan 30 daga frá því að B hafi móttekið sendingu. Engar eiginlegar fjárkröfur voru gerðar innan þeirra tímamarka í máli þessu.

12

Af sömu skilmálum og atvikum máls leiði að taka verði mið af lögum nr. 60/1998 um loftferðir eftir því sem við geti átt, sbr. tjónstakmörkunarreglu 3. mgr. 108. gr. laganna. Hún sé í samræmi við ákvæði skilmála stefnda sem og Varsjár og Montrealsamningana um flutninga á farmi, en X. kafli laga nr. 60/1998 feli í sér lögfestingu þeirra samninga á Íslandi. Í því lagaákvæði sé að finna sambærilega reglu um mögulegar hámarksbætur. Þá leiði af 5. mgr. 109. gr. laga nr. 60/1998 að réttur til skaðabóta vegna atvika sem heyri undir X. kafla laganna fyrnist ef mál er ekki höfðað innan tveggja ára frá því að loftfar kom á ákvörðunarstað. Sending sú sem um ræði hafi lent í Accra í Gana, 31. desember 2014. Af því leiði að hugsanleg bótakrafa stefnanda á hendur stefnda hafi verið fyrnd þegar dómsmál hafði ekki verið höfðað 31. desember 2016.

Stefndi kveður að stefnandi virðist ýmist byggja bótakröfu sína á meintum skuldbindingum stefnda innan samninga og hins vegar á bótareglu skaðabótaréttar utan samninga. Stefnandi vísi til meintrar skyldu stefnda samkvæmt skilmálum farmbréfs eða samkvæmt samningum. Þetta tvennt hafi almennt verið talið ósamrýmanlegt. Samkvæmt 113. gr. laga nr. 60/1998 sé öllum þeim sem höfða mál á hendur flytjanda vegna tjóns á farmi beinlínis bannað með lögum að styðjast við aðrar ábyrgðarreglur en þær sem komi fram í X. kafla sömu laga, þar með talið 109. gr. varðandi fyrningu. Stefnanda sé því óheimilt að byggja á almennum reglum skaðabótaréttar utan samninga, reglum um sérfræðiábyrgð o.s.frv.

Stefndi byggir í þriðja lagi á því að einstök skilyrði sakarreglunnar séu ekki uppfyllt. Stefndi hafi ekki brotið neinar reglur, hvorki skráðar né óskráðar og ekki hagað sér gáleysislega, né nokkur sem hann beri ábyrgð á. Stefnandi tiltaki í stefnu sinni fjölda lagabálka, t.d. lög um póstþjónustu nr. 19/2002, lög um landflutninga nr. 40/2010 og lög um loftferðir nr. 60/1998, án þess að geta þess á hvaða hátt þessir lagabálkar gildi um atvik máls. Óupplýst sé hvernig stefndi ætti að hafa brotið gegn einstökum ákvæðum laganna eða hvernig það ætti að varða bótaskyldu. Málsástæður sem kynnu að tengjast umræddum lagabálkum séu því í engu reifaðar í stefnu og því ekki á þeim byggt af hálfu stefnanda. Það sé vanreifað og því mótmælt sem ósönnuðu að stefndi hafi brotið gegn þessum lagabálkum svo bótaskyldu varði gagnvart stefnanda. Meintum brotum stefnda á „meginreglum flutningaréttar“ sé mótmælt sem ósönnuðum, og einnig sé vanreifað í hverju umræddar meginreglur eigi að felast. Þá mótmæli stefndi því að hann geti borið sakarábyrgð á „grundvelli sjónarmiða um vörsluábyrgð“. Þau sjónarmið séu ekki frekar reifuð í stefnu og ósannað sé því hvernig ábyrgð stefnda geti verið byggð á þeim grunni. Hvers konar hlutlægri ábyrgð sé einnig mótmælt. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á hlutlægum grunni gagnvart stefnanda þar 13 sem stefnandi sé ekki verkbeiðandi stefnda í málinu. Frumskylda stefnda hafi verið gagnvart J. Það hafi áhrif við sakarmat. Jafnframt sé því mótmælt að stefndi hafi á einhvern hátt farið gegn eigin verkslagsreglum eða að síðari breytingar á alþjóðlegum flutningsskilmálum […] geti falið í sér viðurkenningu á saknæmri háttsemi í málinu.

Stefndi hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi. Hann hafi fengið fullútbúið farmbréf sent frá J. J. hafi því verið verkbeiðandi stefnda og sendandi flutningsskjala og starfsmenn bankans hafi fyllt út farmbréfið. Stefndi hafi sótt skjölin í höfuðstöðvar J 29. desember 2014 og hafi því enga vitneskju haft um innihald þeirra aðra en þá að þetta væru svokölluð „Commercal control statement“, að um væri að ræða „documents“.

Stefndi mótmælir því að strangt sakarmat sérfræðiábyrgðar eigi við þar sem lagaskilyrði standi ekki til þess. Ekki sé um að ræða þjónustu sambærilega þeirri sem almennt hefur verið viðurkennt að strangara sakarmat gildi um að íslenskum rétti. Auk þess beri stefnanda að sanna atvik máls og hvernig þau atvik geti varðað bótaskyldu stefnda. Það hafi ekki verið gert. Öllum órökstuddum fullyrðingum um „alvarleg mistök“ eða „vítaverða háttsemi“ sé hafnað sem ósönnuðum. Starfsmenn B hafi mátt ætla, í ljósi undanfara og upplýsinga á farmbréfinu, að sá aðili sem hafi mætt á þjónustustöð þeirra á flugvellinum í Accra í Gana þann 31. desember 2014, G, hefði haft fulla heimild til að sækja sendinguna. Hann hafi framvísað umboði frá þeim aðila sem tilgreindur hafi verið á flutningsskjölunum og hafi áður hringt og upplýst um farmbréfsnúmer, heimilisfang og símanúmer. Því sé mótmælt að gögnin hafi verið afhent aðila sem ekki hafi haft fyrir þeim lögmæta heimild. Orsök tjóns stefnanda sé ekki sú að umboðsmanni E voru afhent skjölin, heldur sú að nafn E hafi yfir höfuð verið ritað á farmbréfið og að E hafi verið upplýstur um númerið á farmbréfinu, heimilisfangið og símanúmer og þannig gert kleift að sækja það. Ástæða þess að hann hafi haft lögmæta heimild til að taka á móti þessum gögnum snúi því að sviksamlegri háttsemi hans gagnvart öllum aðilum og þeirri staðreynd að hann hafi villt á sér heimildir sem starfsmaður UT Bank. Engar verklagsreglur hafi verið brotnar. Stefnandi sé reyndur í viðskiptum og honum og milligöngumanni hans í Belgíu hafi verið í lófa lagið að ganga úr skugga um að skráður viðtakandi á farmbréfinu væri réttur og raunverulegur viðtakandi. Þetta hafi þeir ekki gert og beri hallann af því sjálfir.

Um atvik málsins gildi íslensk lög. Um það séu aðilar sammála. Sama leiði af skilmálum B sem og X. kafla laga nr. 60/1998. Um sakarmat á athöfnum þeirra aðila sem stefndi beri ábyrgð á fari því að íslenskum lögum. Því sé mótmælt að stefndi hafi 14 sýnt af sér gáleysi, hvort sem er einfalt eða stórkostlegt. Því sé einnig mótmælt að framkvæmd stefnda hafi brotið gegn hans eigin flutningsskilmálum. Ákvæði 3. gr. skilmálanna útiloki ekki að B sé heimilt að afhenda aðilum, eða umboðsmönnum þeirra, sendingar á starfsstöð sem hafi nauðsynlegar upplýsingar um sendinguna, sem séu tilgreindir á farmbréfinu, og óski eftir að sækja sendingu á starfsstöð. Þvert á móti geri ákvæðið ráð fyrr því að slíkt geti gerst. Með því að tiltaka í skilmálunum að sendingar séu „not necessarily“ afhentar „to the named receiver personally“ sé B einmitt að leggja á það áherslu að B áskilji sér rétt til að neita að afhenda þeim einstaklingi sem tilgreindur sé á farmbréfinu sendingu, til dæmis ef sá aðili býr ekki yfir fullnægjandi upplýsingum um sendinguna, þ.e. um farmbréfsnúmer, heimilisfang á farmbréfi og símanúmer. Ákvæðið staðfesti því málatilbúnað stefnda, ekki öfugt.

Stefndi byggir á því að í ljósi atvika allra hafi ekki falist gáleysi í því að afhenda G skjölin. Meintir annmarkar á umboði því sem hann hafi haft geri ekki háttsemi stefnda, metna í heild, saknæma að íslenskum lögum vegna gáleysis. B hefði þar að auki ekki getað neitað E sjálfum um skjölin hefði hann sótt þau og stefnandi hefði verið í nákvæmlega sömu stöðu ef slík afhending hefði farið fram.

Við sakarmatið beri einnig að líta til 94. gr. laga nr. 60/1998 um loftferðir. Upplýsingar á farmbréfi hafi verið rangar að því leyti að nefndur E hafi ekki starfað hjá UT Bank og hafi engin tengsl haft við þann banka. Því hafi verið rangt að tilgreina hann sem starfsmann bankans og þar með tengilið á farmbréfinu. Óumdeilt sé að sendandi farmskjalanna, í skilningi áðurnefndrar 94. gr. laganna, hafi verið J. Einnig sé óumdeilt að J. hafi fyllt farmbréfið út. Flytjandi í skilningi sömu greinar sé stefndi.

Þá byggir stefndi á því að skilyrði sakarreglunnar um orsakatengsl séu ekki fyrir hendi. Til að uppfyllt séu skilyrði um orsakatengsl þurfi dómurinn að komast að þeirri niðurstöðu að bein orsakatengsl séu talin á milli þeirra atvika sem stefnandi telji bótaskyld og alls þess tjóns sem kröfugerð hans lúti að. Mótmælt sé orsakatengslum við alla þætti fjárkröfu stefnanda.

Stefnandi skipti tjóni sínu ekki upp milli sölusamninga heldur krefji um heildartjón, sem sé óheppilegt, enda séu samningar hans við viðsemjendur sína með ýmsu móti. Stefnanda sé að skýra og sanna hvernig afhending flutningsskjala á „rétt“ heimilisfang UT Bank í Gana geti talist forsenda þess að hann fái greitt samkvæmt sölusamningum sínum við C, 20. ágúst 2014 annars vegar og 12. september 2014 hins vegar. Það sé óskýrt og ósannað. Hvorugur samningurinn geri sölu til þriðja aðila að skilyrði fyrir greiðslu og hvorugur samningurinn geri ráð fyrir aðild UT Bank eða framsendingu 15 skjala til Gana. Báðir samningarnir beri í raun með sér að vera endanleg sala á vörum frá stefnanda til C.

Stefnandi hafi ekki sannað að það hafi yfirhöfuð á einhverjum tíma verið raunverulegur kaupandi að vörunum í Gana sem hefði leyst vörurnar úr tolli og greitt fyrir þær hefðu hin meintu bótaskyldu mistök ekki komið til. Slíkt teljist ólíklegt í ljósi atvika og gagna. Allt bendi til þess að sá hluti viðskiptanna sem sneri að endanlegum kaupendum í Gana hafi verið sviksamlegur frá upphafi.

Þá byggir stefndi á því að tjón stefnanda sé svo ólíkleg afleiðing hinna meintu bótaskyldu mistaka að skilyrði sakarreglunnar um sennilega afleiðingu skorti. Byggt sé á því að fjártjón stefnanda sé umfram það sem unnt hefði verið fyrir stefnda að sjá fyrir. Stefndi hafi ekki vitað hvaða skjöl voru í vörusendingu samkvæmt farmbréfinu eða hvaða samningssamband þau hafi endurspeglað. Almennt hafi verið talið að háttsemi þriðja manns sem auki líkur á tjóni, til dæmis með ásetningsverkum, leiði til þess að sennilega afleiðingu skorti milli þess tjóns og frumverknaðar. Ljóst sé að ásetningur E og vitorðsmanna hans til svika hafi veruleg áhrif á fjártjón málsins og geri um leið afleiðingar fjarlægar stefnda. Umkrafið tjón nemi rúmum 54 milljónum íslenskra króna en sendingarkostnaður stefnda hafi verið samtals 9.838 krónur.

------

Verði fallist á að sök sé sönnuð þrátt fyrir mótmæli stefnda, sem og orsakatengsl/sennileg afleiðing, byggir stefndi sjálfstætt á því að fjártjón stefnanda sé ósannað og að mörgu leyti vanreifað. Stefnandi getur tveggja málsástæðna sem eigi jafnt við um alla liði hins meinta fjártjóns:

Hin fyrri er sú að stefnandi byggi hina meintu saknæmu háttsemi stefnanda á bótareglum innan samninga. Engu að síður virðist fjártjónskrafa hans byggð á almennum reglum skaðabótaréttar utan samninga. Í því sé fólgið ósamræmi. Stefnandi hafi ráðstafað sakarefni málsins með þeim hætti að skilmálar stefnda gildi um samningssamband þeirra. Við það sé hann bundinn.

Hin síðari er sú að þrátt fyrir að ekki sé fjallað um það af hálfu stefnanda beri gögn málsins glöggt með sér að ýmsir aðrir aðilar en stefndi gætu hugsanlega borið greiðsluskyldu/bótaskyldu í málinu frekar en stefndi. Þannig hafi verið lögð fram skjöl, sbr. m.a. samning frá 20. ágúst 2018, sem mæli fyrir um greiðsluskyldu C á samtals 328.304 USD sem greiða átti áður en vörur skv. þeim samningi fóru úr 16

Reykjavíkurhöfn. Samkvæmt lýsingu stefnanda sjálfs á málavöxtum hafi þessir gámar verið sendir af stað haustið 2014 og borist til Gana, eftir viðkomu í Rotterdam, þann 14. október 2014. Af skýrum ákvæðum skilmála stefnanda, sé einnig ljóst að stefnandi beri ekki ábyrgð á því sem nefnt er „shipment and transportations“ á því sem keypt er. Sama gildi því um samning gerðan 12. september 2014. Stefnandi hafi ekki upplýst hvort eða hvernig reynt var að innheimta kaupverðið sem hann átti rétt á, samkvæmt ákvæðum samninganna við C. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að reynt hafi verið að krefja félögin K í Burkina Faso eða L í Gana um greiðslu né G eða E persónulega vegna hins meinta tjóns. Sama gildi um hugsanlega kröfu stefnanda gagnvart J vegna útfyllingar farmbréfs. Stefndi byggir á því að þar til reynt hafi á greiðsluskyldu og/eða bótaskyldu þessara aðila geti fjárkrafa gegn stefnda ekki komið til skoðunar og fjárhæð þeirrar kröfu sé jafnframt ósönnuð þar til sýnt hafi verið fram á heimtur og/eða ómöguleika gagnvart öðrum. Það hafi ekki verið gert. Þessi málsástæða tengist jafnframt kröfum um sýknu vegna aðildarskorts, sbr. hér að framan, og einnig sjónarmiðum tengdum 1. mgr. 26. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. framangreint. Jafnframt tengist hún skyldu stefnanda til tjónstakmörkunar og/eða eigin sök. Þá séu einstakir liðir fjárkröfu stefnanda illa studdir gögnum, nokkuð vanreifaðir og byggðir á órökstuddum fullyrðingum um meinta nauðsyn. Þá sé rétt að nefna að stefnandi hafi ekki farið þá leið, sem honum hafi þó verið fær, að fá dómkvadda matsmenn til að meta tjón sitt vegna atvika máls þessa heldur freisti þess að sanna einstaka liði með útskýringum og gögnum. Hann beri því halla af vafa um þau gögn og vafa sem stafi af óskýrleika kröfu hans. Þá teljist allir kröfuliðir stefnanda svokallað afleitt fjártjón í skilningi skaðabótaréttar, enda tengist þeir ekki verkbeiðni J til stefnda í öndverðu heldur leiði þá af réttarsambandi J og stefnanda sem stefnda var ókunnugt um. Ekki sé um beint tjón að ræða. Sönnunarkröfur þær sem gera beri til stefnanda varðandi fjártjón sitt beri að meta í því ljósi.

Fyrsti kröfuliður í bótakröfum stefnanda tengist biðgjöldum í Temahöfn að fjárhæð 31.796 USD. Vísist til málsástæðna um orsakatengsl varðandi þetta atriði. Ekki komi fram gögn sem sýni fram á hvort eða hvernig stefnandi greiddi reikninginn. Greiðsla hans sé því ósönnuð. Sama gildi um hafnar og biðgjöld skv. liðum 7–8. Þá sé á það bent að gámarnir hafi komið til Gana 14. október 2014 en skjölin hafi ekki verið send fyrr en í lok desember sama ár. Hugsanlegar tafir hefðu ekki átt að vera lengri en hefði tekið að senda ný frumskjöl til Accra í Gana.

Liðir 3–6 og 9–12 í bótakröfu varði flutning gámanna til Rotterdam og þaðan til Íslands, sem og greiðslu stefnanda til J vegna skaðleysistryggingar. Mótmælt sé að þær fjárkröfur sem taldar séu upp undir þessum liðum geti verið á ábyrgð stefnda. 17

Ósannað sé að nauðsynlegt hafi verið að flytja gámana frá Gana, en fullyrðingar þess efnis í stefnu séu ekki studdar gögnum. Sérstaklega hefði verið nauðsynlegt að skýra þetta í ljósi þess að ætla megi að hafi raunverulegir kaupendur á einhverju stigi verið til staðar í Gana hefði verið unnt að selja þeim vöruna í kjölfar þess að upp komst um svik E. Meint nauðsyn þess að flytja gámana til baka geti því eingöngu stafað af því að aldrei hafi verið til staðar raunverulegir kaupendur. Það sé ekki á ábyrgð stefnda. Sama gildi um nauðsyn þess að flytja þá alla leið til Íslands eða af hverju slíkt var á ábyrgð stefnanda en ekki C, sem hafi verið sá aðili sem framseldi gámana til Gana. Auk þess virðist endanlegur kaupandi vörunnar hafa verið í Hollandi. Þá hafi ekki verið skýrt, nema með órökstuddum fullyrðingum, á hvaða samningsgrundvelli stefnanda hafi verið nauðsynlegt að greiða skaðleysistryggingar til flutningsaðila í gegnum J. Slík meint nauðsyn þarfnist skýringa, einkum í ljósi skýrra ákvæða í skilmálum stefnanda sem færi ábyrgð á flutningum keyptrar vöru yfir á viðsemjanda stefnanda.

Ekkert liggi fyrir um nauðsyn þess að leita til þeirra aðila sem tilgreindir séu undir lið 13, og um umfang þeirrar þjónustu sem þar sé verið að krefjast greiðslu fyrir.

Ekki verði betur séð en að undir lið 14 sé gerð tilraun til að færa lögmannskostnað að fjárhæð 26.778 GBP undir dómkröfu stefnanda. Því sé mótmælt. Ekki sé heimild til þess enda um að ræða kostnað sem sé hluti af málskostnaði skv. 129. gr. einkamálalaga og verði, eftir atvikum og mati dómsins, dæmdur komi til þess að almenn skilyrði málskostnaðar til handa stefnanda teljist vera fyrir hendi, sem sé mótmælt. Þannig verði hann ekki höfuðstólsfærður til dráttarvaxta með þeim hætti sem gert sé í dómkröfu stefnanda. Auk þess sé ekki frekar útskýrt í stefnu hvers vegna stefnandi hafi verið „nauðbeygður“ til þess að nýta sér þjónustu þessara lögmanna. Það sé ósannað. Þá sé þessi kostnaður úr hófi.

Að lokum sé fjárkröfu vegna tapaðs hagnaðar mótmælt. Um sé að ræða afleitt tjón. Stefndi verði ekki dæmdur til að bera það tjón. Í fyrsta lagi sé með öllu óútskýrt og ósannað hvort eða hvernig stefnandi átti að fá þá fjárhæð sem hann telur söluverðmæti undir þessum lið, þar á meðal af hvaða sökum hann hafi ekki þegar innheimt verðmæti þeirra gáma sem greiða átti þegar við fermingu í Reykjavíkurhöfn. Þá sé óútskýrt, ef um raunverulega viðsemjendur var að ræða í Afríku, hvers vegna ekki hafi verið unnt að selja gámana til þeirra þrátt fyrir svik E, eftir atvikum á grundvelli endursendra frumrita. Stefnanda sé að skýra hvernig greiðsla hans frá C var tengd viðsemjendum í Afríku, og ef slíkt telst sannað, sé það einnig stefnanda að sanna að slíkir raunverulegir viðsemjendur hafi á einhverju stigi verið til staðar. Þá liggi ekkert fyrir 18 um það hvort endanlegt söluverð endurspegli eðlilegt markaðsverð fyrir vörurnar á þeim tíma. Raunverulegt verðmæti þeirra vara sem um ræðir sé ósannað.

------

Komi til greina að fella bótaábyrgð á stefnda að einhverju leyti í máli þessu er á því byggt að fella eigi bætur niður í heild eða að hluta vegna eigin sakar stefnanda sem sé umtalsverð. Ekkert liggi fyrir um viðskiptasögu stefnanda við félögin L, K í Burkina Faso, M eða C. Ekkert liggi fyrir um það að stefnandi hafi aflað sér einhvers konar trygginga áður en hann sendi 14 gáma af makríl að verðmæti yfir 300.000 USD til þeirra. Þá liggi ekkert fyrir um að stefnandi hafi kynnt sér viðsemjendur sína, að því leyti sem því er haldið fram að félögin í Afríku séu viðsemjendur. Hins vegar sé staðfest að stefnandi gaf J fyrirmæli um að setja nánar tilgreint nafn E ásamt símanúmeri hans framan á farmbréfið án þess að hafa gengið úr skugga um að sá aðili væri yfirhöfuð starfsmaður ganverska bankans UT Bank. Skjöl málsins beri með sér að forstjóri stefnanda hafi fyrst leitað upplýsinga um þetta atriði í janúar 2015 og fengið þá úr því skorið á rúmlega klukkustund að sá maður hefði enga tengingu við það félag. Fyrir liggi því að unnt hefði verið að komast alfarið hjá tjóni stefnanda hefði hann sent slíkan póst til UT Bank áður en fyrirmæli voru gefin J um að fylla út farmbréfið með nafni aðilans og símanúmeri sem tengilið. Raunar hafi stefnandi ekki upplýst af hvaða sökum þessar upplýsingar voru settar á farmbréfið, eða hvaða hlutverki UT Bank gegndi í viðskiptum hans, eða hvort hann hefði áður átt viðskipti við þann banka. Það megi vera öllum ljóst að raunveruleg ástæða tjóns stefnanda sé að hann, og hugsanlega viðsemjendur hans, hafi verið sviknir af ásetningi. Það felist eigin sök í því að hafa látið blekkjast þegar unnt hefði verið að koma í veg fyrir slíkt með frekar einföldum hætti. Slíka lækkunarreglu vegna eigin sakar sé einnig að finna í 107. gr. laga nr. 60/1998. Þá verði að hafa í huga að stefnandi sé alvanur milliríkjaviðskiptum og sérhæfi sig í sölu fiskafurða. Honum hafi því borið að gæta fyllstu varúðar áður en gámarnir fóru af stað og kanna hvort hinir raunverulegu kaupendur væru þeir sem þeir sögðust vera.

Þá sé mótmælt fullyrðingum stefnanda um að hann hafi gert allt sem í hans valdi stóð til að takmarka tjón. Það hafi hann ekki gert. Þannig hafi hann ekki beint kröfu að neinum af sínum viðsemjendum, sbr. fyrri umfjöllun, þrátt fyrir að framlagðir kaupsamningar beri með sér að viðsemjendum hans hafi verið skylt að greiða að lágmarki 328.304 USD strax í október 2014. Upplýst hafi þó verið við síðari aðalmeðferð málsins að stefnandi hafi gert samkomulag við C en einhverra hluta vegna ekki innheimt kröfu samkvæmt því samkomulagi. Engar upplýsingar liggi fyrir 19 um samþykkta bótafjárhæð, en það hljóti að vera forsenda þess að hægt sé að fella dóm á hugsanlega bótafjárhæð.

Kröfu um dráttarvexti er mótmælt og þess krafist, í ljósi atvika allra, verði fallist á einhvern hluta bótakröfu málsins, að dráttarvextir verði látnir falla niður eða dæmdir frá dómsuppsögu til vara. Þá hafi atvik máls verið og séu enn afar óljós. Í bréfi sem ritað var 19. september 2016 hafi ekki verið raktar nægjanlegar forsendur til að meta tjón stefnanda. Sjáist það best á því að í bréfinu sé gerð fjárkrafa sem sé afar frábrugðin þeirri sem geti nú að líta í stefnu. Þá sé því mótmælt að unnt sé að krefjast íslenskra dráttarvaxta á skaðabótakröfu í erlendri mynt. Fjárhæð dráttarvaxta ákvarðist almennt út frá styrkleika gjaldmiðils þess sem hún reiknast í og því séu engar forsendur til að reikna himinháa íslenska dráttarvexti á kröfur í pundum og bandarískum dollurum. Því sé mótmælt að heimild 6. gr. laga nr. 38/2001 standi til þess og ef á slíkt yrði fallist þá beri að fella niður eða færa upphafstíma dráttarvaxta til samræmis við 2. ml. 1. mgr. 9. gr. sömu laga.

Af sáttarboði stefnda, sem sett hafi verið fram með fyrirvara og án viðurkenningar á sök, um greiðslu á 15.000 USD, sbr. 6. mgr. 108. gr. laga nr. 60/1998, leiði að ef svo ólíklega vill til að fallist verði á bótakröfu stefnanda í máli þessu að hluta verði að líta til sáttarboðsins við ákvörðun málskostnaðar.

Um lagarök vísar stefndi einkum til meginreglna skaðabótaréttar, þ.m.t. skaðabótalaga nr. 50/1993, laga um loftferðir nr. 60/1998 og Montreal og Varsjársamninganna um flutninga. Krafa um málskostnað styðst við ákvæði laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV. Niðurstaða

Í máli þessu krefst stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda vegna tjóns sem hann kveður sig hafa orðið fyrir sökum þess að stefndi hafi ekki afhent farmbréf fyrir vöruskjölum á það heimilisfang sem tilgreint var á farmbréfinu heldur afhent það einstaklingi sem gaf til kynna að hann hefði heimild til að taka á móti skjölunum. Vöruskjölin hafi falið í sér skilríki fyrir rétti til 14 gáma af frosnum makríl sem stefnandi hafði sent til Temahafnar í Accra í Gana, í þeim tilgangi að selja gámana til félagsins C. Vegna þessa hafi stefnandi ekki getað leyst gámana úr tolli og hafi hann orðið fyrir tjóni þar sem umsamin kaup á gámunum hafi fallið niður og einnig vegna umtalsverðs annars kostnaðar. 20

Eins og áður hefur verið rakið er ágreiningslaust að viðskiptabanki stefnanda á Íslandi, J, hafði að beiðni stefnanda milligöngu um að senda vöruskjölin til Gana. Þá hafi J leitað til stefnda í þessum tilgangi. Það er því ljóst að J var viðsemjandi stefnda, enda gaf stefndi út reikning til J, dagsettan 31. desember 2014, að fjárhæð 9.838 krónur, fyrir flutninginn á vöruskjölunum.

Í 1. gr. flutningssamnings milli J og stefnda, dagsettum 4. nóvember 2008, kemur fram að samkomulagið taki gildi við undirritun og gildi í eitt ár. Ef engar athugasemdir yrðu gerðar að þeim tíma liðnum framlengdist samkomulagið sjálfkrafa um eitt ár. Ekkert liggur fyrir málinu um endurnýjun samningsins. Engu að síður er að mati dómsins ekki óvarlegt að ætla að samningurinn hafi verið grundvöllur þessa viðskiptasambands þar sem viðskiptanúmerið […], sem ritað var á farmbréfið, var einnig tilgreint í samningnum.

Málatilbúnaður stefnanda í stefnu málsins er að mati dómsins ekki fyllilega skýr um það hvort hann byggi á skaðabótum innan eða utan samninga. Í stefnu segir m.a. „Um grundvöll samningssambands aðilanna um flutning á vöruskjölunum giltu flutningsskilmálar sem stefndi gaf út og báru yfirskriftina „Terms and Conditions: Shipping By B“. Skilmálar þessir gilda um flutninginn svo langt sem þeir ná, en að öðru leyti ákvæði íslenskra laga svo sem fram kemur í 14. gr. skilmálanna.“ Þá er í stefnu vísað til meintrar skyldu stefnda, bæði samkvæmt flutningssamningi og samkvæmt flutningsskilmálum stefnda.

Við munnlegan málflutning lýsti lögmaður stefnanda því hins vegar afdráttarlaust yfir að grundvöllur kröfu stefnanda væri sakarreglan og byggt væri á skaðabótaskyldu utan samninga, en sökina bæri að skýra og meta með hliðsjón af samningsskilmálum stefnda, en samkvæmt 3. gr. þeirra hefði stefndi átt að afhenda bréfið á tilgreindum afhendingarstað. Dómurinn telur að þótt málatilbúnaðinn hefði að ósekju mátt orða skýrar í stefnu málsins komi þetta ekki að sök við úrlausn þess. Þótt litið yrði svo á að stefnandi hefði einnig byggt fullum fetum á því að kröfur hans byggðust á samningi, sem dómurinn telur reyndar ekki hægt að gera hér miðað við heildarmat á málatilbúnaði hans, verður að játa stefnanda svigrúm til að stilla málatilbúnað sinn af, þ.e. ef sú ráðstöfun felur í sér að málsástæðum hans fækkar breyting horfi til einföldunar. Ekki verður því fallist á að stefnandi hafi þannig með óafturkræfum hætti ráðstafað sakarefninu, eins og stefndi byggir á. Þannig verður þessu ekki jafnað til þess að stefnandi hafi með samningi skuldbundið sig til að undirgangast samningsskilmála stefnda, sem honum var að sjálfsögðu heimilt, en frá slíkum 21 skilmálum gæti hann ekki vikið sér ef sú væri raunin, nema að uppfylltum þá öðrum og ströngum skilyrðum eins og alla jafnan þegar aðili telur sig ekki skuldbundinn af samningi sem hann hefur samþykkt. Fyrir liggur í málinu að stefnandi og stefndi gerðu engan samning í tengslum við sendingu á þeim farmskjölum sem málið varðar, frá Íslandi til Gana síðla árs 2014, heldur var sá samningur á milli stefnda og J, viðskiptabanka stefnanda. Með vísan til framangreinds verður umfjöllun dómsins varðandi bótagrundvöllinn einskorðuð við almennu sakarregluna, eftir atvikum með hliðsjón af reglum um sérfræðiábyrgð, eins og stefnandi byggir hér á, þannig að leiði til strangara sakarmats.

Af gögnum málsins verður ráðið og ekki er um það atriði sjáanlegur ágreiningur í sjálfu sér, að það tjón sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir hefði að öllum líkindum ekki orðið ef starfsmenn stefnda hefðu ekki afhent G farmskjölin þegar hann falaðist eftir þeim 31. desember 2014. Um meint tjón eða umfang þess verður þó engu slegið föstu, en ýmislegt bendir til þess að eitthvert tjón hefði einnig orðið þótt skjöl hefðu skilað sér í tæka tíð og á réttan stað, en ekki er ástæða til frekari umfjöllunar um það atriði að svo stöddu.

Ágreiningslaust er að nafn E rataði á farmskjölin fyrir tilstilli og samkvæmt fyrirmælum starfsmanna stefnanda sjálfs, en því hefur verið borið við að nafn á þessum meinta tengilið við UT bankann sem átti að fá sendinguna hafi komið frá D, forsvarsmanni kaupanda makrílsendingarinnar, hollenska félagsins C. Hið sama gildir um að umræddur E hafi verið starfsmaður svokallaðrar „Documentary Collection Department“ í bankanum, sem vitnið F kannaðist við að gæti verið sú deild í banka sem annast skyldi viðskipti sem þessi, miðað við reynslu hennar, a.m.k. mætti draga þá ályktun af upplýsingum á farmbréfinu. Stefndi og starfsmenn hans fengu því upplýsingar um tengilið bankans frá stefnda sjálfum og J. Þessar upplýsingar rötuðu í gegnum allt málið og urðu til þess að sendingin rataði til óprúttinna aðila, að því er best verður séð. Það gerðist þrátt fyrir að einhverjar viðvörunarbjöllur hafi sannanlega hljómað í aðdraganda þessa. Þannig fann hvorki J það heimilisfang bankans sem D hafði í fyrstu sent, í sérstökum gagnagrunni sem bankinn ræður yfir, né starfsmenn stefnanda sem grennsluðust einnig fyrir um þetta. Þessum upplýsingum þurfti því að breyta og farmbréfið var þess í stað stílað á höfuðstöðvar bankans. Telja verður, miðað við hagsmunina sem stefnandi sannanlega þekkti, en stefndi á þessum tíma ekki, að stefnanda hefði verið rétt að kanna hver tengiliðurinn var sem nefndur hafði verið sem ábyrgðaraðili fyrir móttöku sendingarinnar, og hvort sá væri starfsmaður bankans. Þetta var samt ekki gert fyrr en eftir afhendingu sendingarinnar, þó að mjög verðmætur farmur væri að fara mjög langa leið og til lands þar sem a.m.k. mátti vænta 22 að viðskipti gætu að einhverju leyti verið með öðrum hætti en stefnandi kannski á að venjast á nærmörkuðum, án þess þó að afgerandi upplýsingar liggi fyrir um það atriði í málinu. Almennt verður að telja ástæðu til að grennslast fyrir um slík atriði en þarna var að mati dómsins sérstök ástæða til þess þar sem vænta hefði mátt þess, til að mynda, að nýr tengiliður gæti fylgt breyttu heimilisfangi. Gögn málsins sýna, svo og framburður vitnisins F, að áður en skjölin voru send til Gana en eftir að varan var farin hafði vitnið einnig talsverðar áhyggjur af greiðslum fyrir sendingarnar og samskiptum við aðila og viðurkenndi við skýrslutöku fyrir dómi að henni hefði fundist málið ekki vera nægjanlega öruggt. Áður en farmskjölin voru afhent var vitnið í mjög miklum samskiptum við erlenda aðila sem tengdust málinu, einkum forsvarsmann […]. Eftir að farmskjölin höfðu verið afhent röngum aðila áður en greiðsla hafði borist eða hún tryggð, þrátt fyrir áform um annað, tók ekki nema örskamma stund, eða í kringum klukkustund að því er virðist, fyrir starfsmann stefnanda að komast að því að E væri ekki starfsmaður UT bankans. Því verður að telja að stefnandi hafi sýnt af sér mikið aðgæsluleysi í ljósi áralangrar reynslu hans á þessu sviði og miðað við atvik máls, sem dómurinn telur að hafi áhrif á sakarmat í málinu. Háttsemi stefnanda greiddi þannig án vafa fyrir því hvað síðan gerðist og einnig hvernig það gat gerst.

Við mat á sök stefnda verður og horft til þess að ekkert liggur fyrir um annað en að starfsmenn hans hafi ekki haft hugmynd um hvað væri í þeirri sendingu sem þeim var ætlað að koma á áfangastað, þeir hafi ekki vitað um undirliggjandi verðmæti eða haft hugmynd um hagsmuni stefnanda í málinu eða yfirhöfuð aðkomu félagsins. Við mat á sök hefur í skaðabótarétti verið horft til vitneskju tjónvalds og hún þá tengd við hlutræna háttsemi hans.

Undir þessum kringumstæðum telur dómurinn ekki hægt að slá því föstu að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér ólögmæta og gálausa hegðan þannig að hafi bakað stefnda bótaskyldu gagnvart stefnanda. Þá verður heldur ekki með réttu fullyrt að háttsemi starfsmanna stefnda hafi verið óforsvaranleg, eins og á stundum er miðað við þegar saknæmi, og þó einkum ólögmæti, er metið þótt um þá nálgun og einkum vægi hennar séu skiptar skoðanir. Horft er og til þess, þegar atburðarásin er skoðuð, hvað starfsmenn stefnda sem afhentu póstsendinguna máttu sjá og skynja við þær aðstæður sem uppi voru 31. desember 2014.

Eftir að E hringdi á bækistöð B inn á flugvellinum í Gana, þangað sem sendingin kom, og gaf upp rétt sendingarnúmer, sem er mikilvæg staðreynd þegar gáleysi starfsmanna stefnda er metið, og sagði að G, sem virðist hafa verið starfsmaður á flugvellinum, sem þó verður ekki slegið föstu, myndi sækja sendinguna og þessi þriðji maður 23 framvísaði, að því er virðist örskömmu síðar, ljósriti af skilríkjum E, telur dómurinn að ekki hafi verið óforsvaranlegt að afhenda sendinguna. Varðandi þá miklu áherslu sem stefnandi leggur á að einungis afhending á heimilisfangi UT bankans hafi getað firrt stefnda þeirri ábyrgð sem hann er hér borinn sökum um að bera, athugist að stefnandi getur þar ekki borið fyrir sig skilmála stefnda þannig að þeir skipti um þetta atriði sköpum. Þar verður ekki bæði sleppt og haldið, sbr. framangreint. Stefndi hefur reyndar með ágætum rökum útskýrt að þótt meginregla hjá félaginu sé sú að sending skuli afhent á uppgefið heimilisfang sé sú regla ekki án undantekninga. Dómurinn metur það svo að þar sem samningur um flutninginn á farmskjölunum var á milli stefnda og J, og að metnum öðrum atvikum málsins, geti stefnandi hvorki byggt beinan rétt á honum og þeim skyldum sem stefndi tók á sig þar gagnvart bankanum eða að þeir skilmálar á milli annarra aðila verði látnir ráða úrslitum við sakarmat í málinu. Að metinni þeirri atburðarás sem að framan er lýst og með hliðsjón af síðastgreindu atriði verður þannig ekki lagt til grundvallar að þegar af þeirri ástæðu að stefndi hafi eftir atvikum skuldbundið sig gagnvart J til að afhenda sendinguna á uppgefnu heimilisfangi, ef þannig yrði litið á, baki það honum bótaskyldu gagnvart stefnanda.

Dómurinn horfir við sakarmat í málinu einnig til þess hversu mikil hætta hafi verið af þeirri háttsemi sem mál þetta hverfist um. Einnig er litið til sjónarmiða í skaðabótarétti um líklegt umfang tjóns og þess hversu auðvelt eða eftir atvikum erfitt var fyrir tjónvald að átta sig á hættu á tjóni þegar hann framkvæmdi þann verknað sem leiddi til tjónsins.

Háttsemin sem hér um ræðir snýr þannig að því einu að starfsmenn stefnda, sem er alþjóðlegt fyrirtæki með starfsemi um allan heim, í þessu tilviki nánar tiltekið starfsmenn stefnda í Gana, hafi afhent bréf, ágreiningslaust í málinu, til rangra aðila. Í því sambandi verður áréttað að ekkert liggur fyrir í málinu um að stefndi, þ.e. einhver starfsmaður stefnda hvort sem er á Íslandi eða í Gana eða eftir atvikum annars staðar, hafi haft hugmynd um hvað umslagið sem félagið tók að sér að flytja fyrir þriðja aðila, þ.e. J gegn greiðslu á 9.838 kr., hafði að geyma. Ekkert gaf því stefnda tilefni hér, frekar en sjálfsagt alla jafnan, til að ætla að mjög miklu máli skipti að þessi sending umfram aðrar myndi ekki misfarast. Stefndi hafði þannig, eins og áður segir, enga tengingu við stefnanda þessa máls, ekki hugmynd um aðkomu hans eða hvaða verðmæti væru þarna undir eða hvaða tjón gæti mögulega hlotist af mistökum í málinu ef litið yrði svo á að mistök hefðu verið gerð.

24

Þá er að lokum, við heildarmat á saknæmi í málinu, horft til þess að það tjón sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir í máli þessu getur trauðla talist til sennilegrar afleiðingar, í skilningi skaðabótaréttar, af þeirri háttsemi sem veltir þessu af stað. Þar verður horft til þess að það sjónarmið er nokkuð ríkt að ef tjóni er valdið af þriðja aðila af stórkostlegu gáleysi eða ásetningi, eins og sannanlega í þessu máli, þá geti sá sem hugsanlega hefði ella verið talinn bera ábyrgð á tjóni losnað undan henni.

Vegna sérstaks eðlis starfsemi stefnda er og við sakarmat ekki óeðlilegt að líta til þess að um þá starfsemi eru settar víðtækar reglur. Endurspeglast þær m.a. í þeim alþjóðlegu skilmálum sem stefndi sjálfur setur sér og viðskiptavinir hans undirgangast, í þessu tilviki J Ekki verður heldur betur séð, miðað við framlögð gögn, en að stefnandi sjálfur hafi gert eins samninga eða a.m.k. keimlíka við stefnda vegna annars og þekki því til þeirra. Í þessum skilmálum eru þannig víðtækar takmarkanir á bótaábyrgð eða fremur á bótafjárhæðum ef sendingar misfarast.

Með vísan til alls framangreinds verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda þegar af þeirri ástæðu að ekki er hægt að líta svo á að starfsmenn stefnda hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi í umrætt sinn þannig að komi til ábyrgðar stefnda á grundvelli ábyrgðar vinnuveitanda, en ekki er sjáanlegur ágreiningur um að um starfsmenn stefnda hafi verið að ræða. Einnig er horft til þess að tjón stefnanda eins og því er lýst verður ekki talið sennileg afleiðing af háttsemi starfsmanna stefnda. Þá verður ekki fallist á, miðað við atvik málsins og starfsemi stefnda, að hann verði seldur undir strangara sakarmat á grundvelli sjónarmiða um ábyrgð sérfræðinga.

Miðað við niðurstöðu málsins og meginreglu 1. mgr. 130. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað.

Hliðsjón er höfð af framlögðu málskostnaðaryfirliti og umfangs málsins sem þrátt fyrir talsverða hagsmuni er ekki viðamikið í sjálfu sér. Einnig er horft til þess að aðalmeðferð málsins þurfti að endurtaka í heild vegna þess að nýr dómari þurfti að taka við málinu. Málskostnaður ákveðst 1.800.000 kr.

Af hálfu stefnanda flutti málið E-kk-nf B-kk-nf lögmaður og af hálfu stefnda flutti málið M-kk-nf H-kk-nf M-kk-nf lögmaður.

L-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

25

D Ó M S O R Ð

Stefndi, B, er sýknaður af kröfum stefnanda, A.

Stefnandi A, greiði stefnda B, 1.800.000 krónur í málskostnað.

1

1