E-2514/2016

I

Mál þetta, sem höfðað var með stefnu áritaðri um birtingu 31. ágúst 2016, var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 7. júní 2017. Stefnendur eru B-kk-nf S-kk-nf og H-kvk-nf V-kvk-nf, bæði til heimilis að Þrastarási 53, Hafnarfirði. Stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík.

Stefnendur krefjast þess að ógiltar verði með dómi undirritanir stefnenda um veðsetningu á fasteign þeirra að Þrastarási 53, Hafnarfirði, fastanúmer 225-4704, á veðskuldabréf nr. 713812, útgefið af H-kk-þgf V-kk-þgf og G-kvk-þgf L-kvk-þgf H-kvk-þgf til Frjálsa fjárfestingarbankans hf., 8. júní 2006, að fjárhæð 7.500.000 krónur, tryggt með 5. veðrétti og með uppfærslurétti í fasteign stefnanda. Þá er þess krafist að stefnda verði gert með dómi að aflýsa veðskuldabréfinu nr. 713812 af fasteign stefnenda að Þrastarási 53, Hafnarfirði, fastanúmer 225-4704. Stefnendur gera auk þess kröfu um málskostnað úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda auk málskostnaðar úr hendi stefnenda.

II

Mál þetta lýtur að ábyrgðarskuldbindingu sem hvílir á fimmta veðrétti fasteignar stefnenda. Um er að ræða veðskuldabréf útgefið 8. júní 2006 af dóttur og tengdasyni stefnanda H-kvk-ef, G-kvk-ef L-kvk-þgf H-kvk-ef og H-kk-þgf V-kk-þgf, til Frjálsa fjárfestingarbankans hf., upphaflega að fjárhæð 7.500.000 krónur. Lánið á grundvelli bréfsins var til 482 mánaða og var bundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Stefnendur undirrituðu veðskuldabréfið sem veðþolar um samþykki sitt fyrir veðsetningu fasteignarinnar.

Lántakendur lögðu fram umsókn hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. 14. maí 2005 um lánveitinguna. Í kjölfarið var gert greiðslumat á lántakendum og lá niðurstaða þess fyrir 7. júní 2016. Greiðslumatið var jákvætt um 5.854 krónur sem benti til þess að lántakar gætu efnt skuldbindingar þær sem þau tókust á hendur með láninu. Stefnendur rituðu undir greiðslumatið og staðfestu að hafa kynnt sér þær upplýsingar sem þar mátti finna og samþykktu að heimila veðsetningu fasteignar sinnar. Auk þess staðfestu þau að þau hefðu fengið og kynnt sér upplýsingabækling um sjálfskuldarábyrgð og lánsveð.

Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. var tekinn til slita 23. júní 2009 og honum skipuð slitastjórn. Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti 17. desember 2013 nauðasamning fyrir Frjálsa fjárfestingarbankann hf., sem þá hafði fengið heitið Frjálsi hf. Samkomulag um uppgjör milli Dróma hf., Eignasafns Seðlabanka Íslands og stefnda var gert 30. desember 2013. Í því fólst m.a. að stefndi eignaðist einstaklingslán Frjálsa hf. sem þá tilheyrði Dróma hf., þar með talið lánið á grundvelli veðskuldabréfsins 8. júní 2006.

Skilmálabreyting var gerð á láninu 2. desember 2009 þar sem vanskilum lántakenda var skeytt aftan við höfuðstól lánsins. Undir skilmálabreytinguna rituðu lántakendur báðir og stefnendur sem veðþolar.

Með bréfi stefnenda til stefnda 5. febrúar 2016 var óskað eftir gögnum um ábyrgðarskuldbindingar stefnenda við stefnda og staðfestingu á því að bankinn hefði gætt fyrirmæla samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 vegna þeirra. Í tölvubréfi stefnda 11. febrúar 2016 kom fram sú afstaða að stefndi teldi sig hafa gætt fyrirmæla nefnds samkomulags vegna ábyrgðarskuldbindingarinnar á grundvelli veðskuldabréfsins 8. júní 2016 og mæti hana þar af leiðandi gilda.

Með bréfi stefnenda til stefnda 29. apríl 2016 var því haldið fram að greiðslumat á lántakendum væri rangt í verulegum atriðum sem leiddi til þess að stefnda bæri skylda til að aflétta umræddri veðsetningu á fasteign stefnenda. Í tölvubréfi stefnda 12. maí 2016 var áréttuð fyrri afstaða stefnda um skuldbindingargildi veðsetningarinnar.

III

1. Málsástæður og lagarök stefnenda

Ógildingarkrafa stefnenda byggir á ógildingarreglum kröfu- og samningaréttar, einkum 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá byggja stefnendur á samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Stefnendur byggja enn fremur á sjónarmiðum kröfu- og samningaréttar um forsendubrest og gagnkvæma tillitssemi samningsaðila. Stefnendur vísa jafnframt til þess að auknar kröfur séu gerðar til sérfræðinga innan fjármálageirans við samningsgerð og efni þeirra skjala sem liggi til grundvallar veðsetningu.

Stefnendur byggja á því að mat Frjálsa fjárfestingarbankans hf. á greiðslugetu lántakenda samkvæmt veðskuldabréfinu 8. júní 2006 sé rangt. Upplýsingar um ráðstöfunartekjur þeirra hafi verið rangar. Hefði verið miðað við réttar launatekjur hefði niðurstaða greiðslumatsins verið sú að lántakendur gætu ekki staðið við skuldbindinguna. Samkvæmt greiðslumatinu séu svonefndar ráðstöfunartekjur lántakenda sagðar vera 445.546 krónur vegna mars, apríl og maí 2006, sem skiptist þannig að útborguð laun H-kk-ef séu sögð nema 350.531 krónu en laun G-kvk-ef L-kvk-ef 95.015 krónur. Stefnendur vísa til þess að útborguð laun H-kk-ef hafi verið mun lægri á tímabilinu. Þannig hafi laun H-kk-ef í mars verið 96.960 krónur, í apríl 159.460 krónur og í maí 187.693 krónur.

Í tölvubréfi stefnda 12. maí 2016 komi fram að við útreikning á útborguðum launum sé venjan að leggja við frádráttarliði á launaseðli sem búið væri að taka tillit til við útreikning framfærslukostnaðar. Stefnendur mótmæla tilvist og efni slíkrar venju og byggja á því að sönnunarbyrði um hið gagnstæða hvíli á stefnda.

Í 3. mgr. 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 komi fram að sé niðurstaða greiðslumats sú að umsækjandi um lán geti ekki efnt skuldbindingar sínar, en ábyrgðarmaður óski þess engu að síður að lán eða veðleyfi verði veitt, skuli ábyrgðarmaðurinn staðfesta það skriflega. Vegna hins ranga greiðslumats lántaka í þessu máli hafi aldrei komið til þess að stefnendur þyrftu að taka afstöðu til þess, hvort þau hefðu viljað veita veðleyfið þrátt fyrir að lántakendur hefðu ekki staðist greiðslumatið. Stefndi verði að bera hallann af óvissu um það hvort stefnendur hefðu veitt samþykki sitt fyrir veðsetningunni hefði greiðslumatið verið rétt og Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. að öðru leyti sinnt skyldum sínum við gerð þess.

Stefnendur byggja á því að stefndi beri fulla ábyrgð á því að röng niðurstaða greiðslumats hafi verið borin undir stefnendur. Stefnendur hafi á þeim tíma sem lánið var veitt engar forsendur haft til annars en að ætla að niðurstöður Frjálsa fjárfestingarbankans hf. hafi byggst á forsvaranlegu og raunverulegu mati á greiðslugetu lántakenda. Stefnendur vísa í þessu sambandi til þess að almennt verði að gera þá kröfu til fjármálafyrirtækja að þau vandi til við gerð greiðslumats, enda sé tilgangur þess að afla traustra upplýsinga fyrir þá sem gangist í ábyrgð fyrir lánum skuldara. Greiðslumat verði því að byggjast á upplýsingum sem geri fólki kleift að meta raunverulega áhættu af því að gengið yrði að ábyrgð þeirra. Upplýsingar um að lántakar gætu ekki staðið við skuldbindingar sínar ef miðað væri við launaseðla, væru grundvallaratriði og lágmarkskrafa að bankinn upplýsti stefnendur um slíkt. Í ljósi þess að rangar upplýsingar hafi legið fyrir um tekjur lántaka, sem séu einn mikilvægasti mælikvarðinn á getu skuldara til að standa við skuldbindingar sínar, hafi allar forsendur greiðslumatsins brostið.

Þá vísa stefnendur til þess að aðstöðumunur hafi verið á milli þeirra og Frjálsa fjárfestingarbankans hf. og að verulega hafi hallað á þau í samskiptum við bankann. Stefnendur hafi hvorugt menntun eða þekkingu á fjármálagerningum andstætt bankanum sem hafi búið yfir sérþekkingu á lánaviðskiptunum og á honum hafi hvílt lögbundnar skyldur um vönduð vinnubrögð og heilbrigða viðskiptahætti, sbr. m.a. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki.

Stefnendur byggja á því að Frjálsi fjárfestingarbankinn hf., sem stefndi leiði rétt sinn frá, hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt samkomulaginu um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og samkvæmt lögum. Því sé ósanngjarnt af hálfu stefnda að bera fyrir sig samþykki stefnenda á veðsetningunni, sem valdi því að ógilda beri veðsetninguna í samræmi við dómkröfu stefnenda. Þá byggja stefnendur á því að ógilding á undirritunum stefnenda á veðskuldabréfið leiði til þess að stefnda sé skylt að aflýsa veðskuldabréfinu frá 8. júní 2006 af fasteign þeirra.

Kröfu um ógildingu reisa stefnendur á lögum nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 33. og 36. gr. þeirra laga. Þá byggja stefnendur á samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Stefnendur byggja enn fremur á meginreglum kröfu- og samningaréttar um forsendubrest og gagnkvæma tillitssemi samningsaðila. Stefnendur vísa einnig til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og 4. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti, nr. 33/2003. Jafnframt er byggt á sjónarmiðum um auknar kröfur til sérfræðinga innan fjármálageirans við samningsgerð. Kröfu um aflýsingu veðskuldabréfsins styðja stefnendur við þinglýsingalög nr. 39/1978. Krafa stefnenda um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og mótmælir málatilbúnaði þeirra að því leyti sem hann fer í bága við málatilbúnað stefnda. Stefndi kveðst hafa gætt að ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 við útgáfu veðskuldabréfsins og séu skilyrði ógildingarreglna samningaréttar því ekki til staðar vegna ábyrgðarskuldbindingar stefnenda. Sýknukrafa stefnda sé studd þeim rökum að stefnendur hafi gengist í ábyrgð á efndum á veðskuldabréfinu frá 8. júní 2006 þegar þau hafi undirritað það sem þinglýstir eigendur veðsins. Með því hafi komist á bindandi samningur milli aðila sem skuli halda.

Í 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 sé mælt fyrir um að fjármálafyrirtæki sé almennt skylt að greiðslumeta lántaka þegar skuldaábyrgð eða veð sé sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Í málinu sé óumdeilt að greiðslumat hafi verið framkvæmt vegna umræddrar lánveitingar. Þá hafi greiðslumatið legið fyrir við undirritun skuldabréfsins og stefnendur undirritað niðurstöður þess frá 7. júní 2006.

Í 4. gr. samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 komi fram að bæði skuli gert greiðslumat á greiðanda og að ábyrgðarmanni skuli gefið færi á því að kynna sér matið. Stefndi telur ljóst að þeirrar skyldu hafi verið gætt við lánveitinguna. Með undirritun sinni á greiðslumatið hafi stefnendur lýst því yfir að þeir hafi kynnt sér efni greiðslumatsins og samþykkt að heimila veðsetningu á fasteign sinni, auk þess sem þau hafi staðfest að hafa kynnt sér upplýsingabækling um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð, sbr. 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins.

Stefndi leggur áherslu á að ef stefnendur hefðu á þessum tíma haft áhuga á því að kynna sér betur greiðslugetu eða fjárhagsstöðu lántaka áður en gengist var í umrædda ábyrgð hafi þau átt þess kost, enda hafi öll gögn sem legið hafi til grundvallar greiðslumati verið til staðar hjá stefnda. Engin gögn hafi bent til annars en að stefnendur hafi verið færir um að skilja greiðslumatið sem fyrir hafi legið og afleiðingar þess að gangast í ábyrgð fyrir skuldum þriðja aðila.

Í upplýsingabæklingi um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð séu rakin meginatriði samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Þar sé ábyrgðarmaður hvattur til að kynna sér fjárhag aðalskuldara áður en hann ábyrgðist skuld hans. Ábyrgðarmaður hafi rétt á að skuldari geri grein fyrir tilgangi lántöku og sýni fram á greiðslugetu sína með því að leyfa ábyrgðarmanni að kanna stöðu sína hjá lánastofnunum og leggja fram skattframtal. Ábyrgðarmaður sé hvattur til að gera þetta sama hversu kunnugur hann sé aðalskuldara. Þá sé ábyrgðarmaður hvattur til að fá yfirlit yfir greiðslubyrði lánsins við greiðslumatið og hafa það í huga við gerð eigin fjárhagsáætlana. Því sé óumdeilt í málinu að stefndi hafi uppfyllt skyldur sínar samkvæmt 1. og 3. mgr. 3. gr. og 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001.

Stefndi vísar til þess að niðurstaða greiðslumats hafi verið jákvæð um 5.854 krónur og því hafi niðurstöður greiðslumatsins bent til þess að lántakendur gætu efnt skuldbindingar sínar. Stefndi byggir á því að þessi niðurstaða hafi verið rétt, enda greiðslumatið unnið eftir réttum aðferðum. Þær athugasemdir stefnenda um að ráðstöfunartekjur lántakenda hafi í raun verið lægri en útborguð laun lántaka H-kk-ef hafi raunverulega verið eigi ekki við rök að styðjast með hliðsjón af gögnum málsins. Niðurstöður greiðslumatsins sýni að ráðstöfunartekjur lántakenda hafi verið samtals 445.546 krónur. Í tekjuþætti greiðslumatsins komi fram að útborguð laun lántaka H-kk-ef hafi verið 350.531 króna að meðaltali á mánuði og laun lántaka G-kvk-ef 95.015 krónur.

Við greiðslumat sé almennt stuðst við meðaltal tekna síðustu þriggja mánaða og hafi lántakendur afhent stefnda launaseðla sína fyrir febrúar, mars og apríl 2006 vegna lánsumsóknar 14. maí 2006 líkt og gögn málsins beri með sér. Þá sé við áætlun tekna einnig litið til meðaltals tekna samkvæmt skattframtali síðasta tekjuárs. Það sé einkum gert í tilvikum þar sem lántakendur séu með breytilegar og óreglulegar tekjur. Það hafi átt við í tilviki lántakanda H-kk-ef, líkt og fyrrgreindir launaseðlar hans hafi gefið til kynna, enda hafi hann starfað sem háseti á skipinu Faxaborg SH-207, og hafi laun hans, eða hlutur, miðast við afla hvers mánaðar sem væri breytilegur. Við útreikning tekna lántakenda hafi því verið stuðst við meðaltal launa samkvæmt tekjusíðu lántaka H-kk-ef á skattframtali vegna tekjuársins 2005. Að því er virðist hafi tekjur samkvæmt því verið reiknaðar örlítið lægri í greiðslumatinu en skattframtalið hafi gefið til kynna, en meðaltekjur lántaka H-kk-ef hafi þá verið 362.678 krónur á mánuði. Meðaltekjur hans samkvæmt launaseðlum í mars, apríl og maí 2006 hafi sýnt hærri meðaltekjur. Samkvæmt þeim hafi tekjur hans fyrir febrúar það ár verið 530.675 krónur, fyrir mars 352.781 króna og fyrir apríl 374.614 krónur, eða að meðaltali 419.356 krónur á mánuði. Í raun hefði jákvæður afgangur á mánuði þar af leiðandi átt að vera meiri en komið hafi fram á greiðslumati, en ekki minni eins og stefnendur haldi fram.

Stefndi tekur fram að við gerð greiðslumatsins hafi verið miðað við hreinar tekjur aðila. Stefndi hafnar því að honum hafi verið rétt að miða eingöngu við útborguð laun á launaseðlum lántakanda H-kk-ef. Eðlilegt sé að skoða liði sem komi til frádráttar á launaseðlum aðila sem þegar hafi verið tekið tillit til við útreikning á framfærslukostnaði aðila samkvæmt framfærsluviðmiðum, ásamt liðum á borð við fyrirframgreidd laun sem teljist til tekna lántakanda.

Stefndi bendir einnig á að í greiðslumatinu hafi verið gert ráð fyrir hærri framfærslukostnaði lántakenda en samkvæmt framfærsluviðmiðunum Ráðgjafastofu um fjármál heimilanna. Stefndi hafi því uppfyllti skyldur sínar samkvæmt 2. mgr. 3. gr. samkomulagsins um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, um að sú viðmiðun skuli notuð sem lágmarksviðmiðun við áætlun á útgjöldum vegna greiðslumats.

Þá hafi stefnendur ekki lagt fram nein gögn sem styðji þá málsástæðu stefnenda að greiðslumatið hafi ekki gefið rétta mynd af fjárhag lántakenda eða myndu í öllu falli sýna neikvæðan afgang á mánuði.

Með hliðsjón af framangreindu hafnar stefndi því að greiðslumatið hafi ekki gefið rétta mynd af fjárhag lántakenda. Í öllu falli hafnar stefndi því að það gæti valdið ógildi ábyrgðar stefnenda, yrði talið að þar hafi komið fram rangar upplýsingar um ráðstöfunartekjur lántakenda, einkum í ljósi þess að stefnendur hafi haft tök á því að gera athugasemdir við efni greiðslumatsins fyrir undirritun veðskuldabréfsins, en það hafi stefnendur ekki gert.

Markmið samkomulagsins um notkun ábyrgða hjá einstaklingum frá 1. nóvember 2001 hafi verið að vernda ábyrgðarmenn fyrir því að gangast óupplýstir í ábyrgð fyrir ógjaldfæra eða lítt gjaldfæra einstaklinga. Hafi allar upplýsingar legið frammi um fjárhagsstöðu lántakenda þegar skuldabréfið var undirritað 8. júní 2006, eins og stefnendur hafi staðfest með því að undirrita greiðslumatið.

Fallist dómurinn ekki á ofangreind rök stefnda um að farið hafi verið að öllu leyti að samkomulagi um notkun ábyrgða frá 1. nóvember 2001 byggir stefndi á því að hann hafi ekki vanrækt skyldur sínar samkvæmt samkomulaginu þannig að það valdi ógildingu ábyrgðarinnar. Brot á ákvæðum samkomulagsins leiði ekki sjálfkrafa til ógildingar ábyrgðar. Raunar séu þar engar reglur sem mæli fyrir um ógildi samnings. Ákveðið heildarmat þurfi ávallt að fara fram og við það mat beri að hafa í huga meginreglu samninga- og kröfuréttar um að samninga beri að halda. Þá telur stefndi að skilyrði ógildingarákvæða 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 séu ekki uppfyllt í máli þessu og í öllu falli hafi stefnendum ekki tekist að sýna fram á slíkt.

Stefndi vísar í þessu sambandi til þess að stefnendur hafi gengist við ábyrgðarskuldbindingunni af fúsum og frjálsum vilja og undirritað lánaskjöl og greiðslumat sjálfviljug. Greiðslumatið hafi legið fyrir, verið kynnt fyrir stefnendum og hafi stefnendur átt kost á því að kynna sér greiðslumatið frekar eða óska eftir frekari upplýsingum um fjárhagsstöðu lántakenda. Í máli þessu hafi þar að auki ekki verið sýnt fram á annað en að stefndi hafi í einu og öllu fylgt gildandi lögum, reglum og venjum á fjármálamarkaði við kaup á skuldabréfi því sem lántakendur hafi gefið út til stefnda og að stefndi hafi gætt að hagsmunum stefnenda eins og kostur hafi verið. Þá hafi stefndi upplýst á hvaða gögnum greiðslumatið hafi verið byggt. Stefndi vísar um þetta til skilyrða 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936.

Stefndi byggir á því að hvorki geti talist ósanngjarnt né brot á góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að byggja á veðskuldabréfinu. Stefndi hafnar því enn fremur með vísan til alls framangreinds að hafa gerst brotlegur við lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002.

Stefndi vísar til þess að stefnendur hafi ekki leitt að því nokkrar líkur, né rökstutt að neinu leyti, að þau hefðu ekki gengist í ábyrgð hefði niðurstaða greiðslumatsins verið önnur. Því beri að líta fram hjá málsástæðum stefnenda um að ógilda eigi ábyrgðina með vísan til brostinna forsendna.

Þá byggir stefndi á því að við mat á gildi veðtryggingarinnar verði að líta til tómlætis stefnenda, en tæp tíu ár séu liðin frá athugasemdalausri undirritun greiðslumatsins. Að mati stefnda hafi stefnendur haft nægan tíma til að kanna réttarstöðu sína og gera athugasemdir við framkvæmd lántökunnar.

Stefndi vísar að lokum til þess að stefnendur beri sönnunarbyrðina fyrir málsástæðum sínum, m.a. um að skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 séu uppfyllt í málinu.

Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og tómlæti, sbr. m.a. lög nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Einnig er vísað til samkomulags um notkun ábyrgða hjá einstaklingum frá 1. nóvember 2001, laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, þar af um málskostnaðarkröfu einkum til 129.-131. gr. þeirra.

IV

Mál þetta á rætur að rekja til veðskuldabréfs nr. 713812, að fjárhæð 7.500.000 krónur, sem gefið var út 8. júní 2006, af dóttur stefnanda H-kvk-ef, G-kvk-þgf L-kvk-þgf H-kvk-þgf og eiginmanni hennar H-kk-þgf V-kk-þgf. Lán samkvæmt veðskuldabréfinu var tryggt með fimmta veðrétti í fasteign stefnenda að Þrastarási 53 í Hafnarfirði. Ágreiningslaust er að stefnendur árituðu veðskuldabréfið 8. júní 2006 um heimild til veðsetningarinnar sem þinglýstir eigendur hinnar veðsettu eignar. Þá liggur fyrir að 7. sama mánaðar undirrituðu þau skjal sem ber heitið „Niðurstöður greiðslumats“ þar sem fram kemur með áberandi hætti að niðurstaða matsins bendi til þess að lántakendur geti efnt skuldbindingar sínar miðað við þáverandi fjárhagsstöðu þeirra, en niðurstaða matsins var jákvæð um 5.854 kr. Þá kemur þar fram að stefnendum hafi verið fenginn upplýsingabæklingur um sjálfskuldarábyrgð og lánsveð og þau kynnt sér hann.

Veðskuldabréfið var afhent til þinglýsingar 13. júní 2006 og var andvirði lánsins ráðstafað 15. júní 2006 að öllu leyti til greiðslu ýmissa eldri skulda lántakenda, samtals að fjárhæð 7.241.510 krónur, en afgangi þess var varið í kostnað vegna lántökunnar. Loks bera gögn málsins með sér að skilmálabreyting var gerð á veðskuldabréfinu 2. desember 2009, þar sem gjaldföllnum afborgunum, vöxtum, verðbótum, dráttarvöxtum og kostnaði var skeytt við fyrri höfuðstól þess og varð nýr höfuðstóll lánsins að fjárhæð 10.624.577 krónur. Stefnendur árituðu skilmálabreytinguna sömuleiðis um samþykki sem veðþolar.

Í málinu er óumdeilt að samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 tók til Frjálsa fjárfestingarbankans hf., sem stefndi leiðir réttindi og skyldur sínar samkvæmt veðskuldabréfinu frá, og gilti um undirbúning lánveitingarinnar 8. júní 2006. Samkomulag þetta hefur ekki verið lagt fram í málinu. Eftir sem áður er enginn ágreiningur um að samkvæmt 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins hafi fjármálafyrirtæki ávallt verið skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns hefur verið hærri en 1.000.000 króna svo sem hér um ræðir. Í 1. mgr. 4. gr. mun hafa verið mælt fyrir um skyldu fjármálafyrirtækis til að veita þeim sem gengust í ábyrgð fyrir annan mann, eða heimiluðu veðsetningu til tryggingar skuldum hans, upplýsingabækling um ábyrgðarskuldbindingar áður en undirritun fór fram. Enginn ágreiningur er heldur um að tryggja skyldi samkvæmt 3. mgr. sama ákvæðis að ábyrgðarmaður gæti kynnt sér greiðslumat áður en hann gengist í ábyrgðina enda lægi fyrir að greiðandi hefði samþykkt það. Þá eru aðilar sammála um að í samkomulaginu hafi komið fram að ef niðurstaða greiðslumats benti til þess að greiðandi gæti ekki efnt skuldbindingar sínar, en ábyrgðarmaður óskaði eftir að lán yrði engu að síður veitt, skyldi hann staðfesta það skriflega.

Samkvæmt framansögðu er ágreiningur aðila afmarkaður við það hvort rétt hafi verið staðið að framkvæmd greiðslumatsins á lántakendum frá 7. júní 2006. Stefnendur krefjast ógildingar á veðsetningunni í fasteign þeirra, enda séu forsendur að baki því að þau hafi ritað undir veðleyfi á fasteign sinni, til tryggingar skaðlausum efndum á láninu frá 8. júní 2006, brostnar vegna galla á greiðslumatinu. Nánar tiltekið hafi útgefandi bréfsins sem, stefndi leiðir réttindi og skyldur sínar frá, ekki sinnt þeim skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt framangreindu samkomulagi frá 1. nóvember 2001 og þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Af sömu ástæðu sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnda að bera fyrir sig veðsetninguna, einkum með vísan til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda enda hafi niðurstaða greiðslumatsins verið rétt og gefið ljósa mynd af greiðslugetu lántakenda. Greiðslumatið hafi verið unnið eftir réttum og lögmætum aðferðum, sem stefnendur hafi sætt sig við að öllu leyti með undirritun sinni. Því skuli ábyrgðarskuldbinding stefnenda standa óhögguð. Í öllu falli beri að sýkna stefnda með vísan til tómlætissjónarmiða, þar eð stefnendur hafi ekki borið fyrir sig téðar ógildingarástæður á veðsetningunni fyrr en liðlega áratug eftir að stefnendur samþykktu hana.

Við mat á því hvort samningi skuli vikið til hliðar í heild eða að hluta með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936, vegna þess að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, skal samkvæmt 2. mgr. greinarinnar líta til fjögurra þátta. Verður ávallt að meta þá þætti andspænis grundvallarreglunni um skuldbindingargildi loforða.

Í fyrsta lagi ber að líta til efnis þess samnings sem krafa stefnenda lýtur að, þ.e. samþykki stefnenda fyrir því að tryggja mætti áðurgreint skuldabréf, sem dóttir og tengdasonur stefndu H-kvk-ef, höfðu gefið út til Frjálsa fjárfestingarbankans hf., með veði á fimmta veðrétti í fasteign stefnenda að Þrastarási 53 í Hafnarfirði. Ekki er á því byggt af hálfu stefnenda að efni samningsins gefi tilefni til ályktana um að ósanngjarnt sé að bera hann fyrir sig. Í því efni þykir þó rétt að taka fram að ekki liggur annað fyrir en að efni samningsins hafi verið með sama sniði og algengt var um lánveitingar af þessu tagi þegar foreldrar og aðrir nákomnir aðstoðuðu lántaka með því að ábyrgjast endurgreiðslu á láni hans ef til vanefnda kæmi. Skuldabréfið kvað með nokkuð skýrum hætti á um skuldbindingu veðsala. Þá undirrituðu þau yfirlýsingu þess efnis að þau hefðu kynnt sér efni upplýsingabæklings um sjálfskuldarábyrgð og lánsveð. Ekkert er fram komið um að stefnendur hafi með tilliti til efnis samningsins átt erfitt með að átta sig á þýðingu skuldbindingar sinnar og þeirri áhættu sem þau tóku með henni.

Í öðru lagi ber að líta til atvika við samningsgerð. Í því efni deila aðilar um hvort Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. hafi sinnt þeim skyldum sem á bankanum hvíldu samkvæmt 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Samkvæmt því mun bankanum hafa borið að meta greiðslugetu lántaka, dóttur og tengdasonar stefnanda H-kvk-ef, svo sem hann gerði og lá það greiðslumat fyrir 7. júní 2006. Ágreiningur er um hvort rétt hafi verið staðið að því mati svo sem fyrr greinir.

Í stefnu er einungis á því byggt af hálfu stefnenda að greiðslumatið 7. júní 2006 hafi verið rangt enda hafi þar verið miðað við of háar ráðstöfunartekjur lántakenda. Nánar tiltekið hafi laun lántakans H-kk-ef verið önnur og verulega lægri í mars, apríl og maí 2006 en greiðslumatið hafi miðað við. Þá hafi frádráttarliðir á launaseðlum hans verið teknir með við útreikning ráðstöfunartekna og í stefnu er mótmælt tilvist og efni venju sem stefndi byggir á að réttlæti útreikning ráðstöfunartekna í greiðslumatinu. Af lestri stefnunnar verður ekki ráðið að á því sé byggt að forveri stefnda hafi að öðru leyti vanrækt skyldur sínar við framkvæmd og kynningu greiðslumatsins 7. júní 2006.

Við aðalmeðferð málsins tefldu stefnendur fram málsástæðum til viðbótar við þær sem fram koma í stefnu og stefnendur telja að ráðið hafi rangri niðurstöðu greiðslumatsins. Nánar tiltekið var því þá haldið fram að gjaldahlið greiðslumatsins hafi verið röng, sem og að laun lántaka G-kvk-ef, sem tilgreind hafi verið í greiðslumatinu að fjárhæð 95.015 krónur, hafi ekki verið laun heldur skattfrjálsar umönnunarbætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Ekki verður séð að málsástæður þessar eigi sér stoð í stefnu og gögnum sem lögð voru fram við þingfestingu málsins eða að þær geti talist viðbrögð við málsvörn stefnda í greinargerð. Af þessum sökum geta framangreindar málsástæður ekki komið til álita við úrlausn málsins, enda hefur stefndi mótmælt því með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991.

Í greiðslumatinu 7. júní 2006 kom fram að mánaðarlegar ráðstöfunartekjur lántakenda væru 445.546 krónur. Þar af var miðað við að útborguð laun H-kk-ef væru 350.531 króna en laun G-kvk-ef 95.015 krónur á tímabilinu mars, apríl og maí 2006. Í athugasemdum neðan við upplýsingar um tekjur lántakenda á framangreindu tímabili er tekið fram að tekjur séu miðaðar við „skattskýrslu / 12“. Stefndi byggir á því að við útreikning á tekjum lántakanda H-kk-ef hafi því verið byggt á mánaðarlegum meðaltalstekjum tekjuársins 2005, enda hafi hann sem háseti haft breytilegar tekjur milli mánaða. Samkvæmt tekjusíðu lántakandans H-kk-ef á skattframtali vegna ársins 2005 var stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars 5.557.240 krónur, en staðgreiðsla af tekjum nam 1.205.094 krónum. Samkvæmt tekjusíðu G-kvk-ef sama ár var stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars 124.863 krónur og af þeim greiddi hún 47.112 krónur í staðgreiðslu. Enn fremur hafði hún 1.096.332 krónur í skattfrjálsar tekjur frá Tryggingastofnun ríkisins.

Af þessu má ráða að á árinu 2005 hafi meðaltalstekjur lántakandans H-kk-ef, að frádreginni staðgreiðslu launatekna, numið 362.678 krónum á mánuði, og þær því verið 12.147 krónum hærri en þær ráðstöfunartekjur sem lagðar voru til grundvallar greiðslumatinu 7. júní 2006. Á sama tíma voru meðaltalstekjur lántakandans G-kvk-ef 97.840 krónur á mánuði, eða 2.825 krónum hærri en samkvæmt greiðslumatinu. Samkvæmt þessum forsendum hefðu lántakendur átt að hafa 14.972 krónum meiri afgang en hið umdeilda greiðslumat 7. júní 2006 gefur til kynna, sem hefði skilað jákvæðu greiðslumati sem nemur 20.826 krónum.

Til þess verður að líta að til grundvallar greiðslumatinu lágu gögn sem lántakendur létu sjálfir lánveitandanum í té. Þá kemur þar fram í undirritaðri yfirlýsingu lántakenda að þær upplýsingar séu réttar og gefnar eftir þeirra bestu vitund. Jafnframt lýstu lántakendurnir því yfir að þau hefðu fengið afhent greiðslumatið, kynnt sér það og skilið og samþykkt það sem fullnægjandi. Sem fyrr segir lýstu stefnendur því einnig yfir með undirskrift sinni á greiðslumatið að hafa kynnt sér greiðslumatið og upplýsingabækling um lánsveð og samþykkt að heimila veðsetningu fasteignar sinnar vegna lánsins á grundvelli greiðslumatsins. Í þessu sambandi ber að árétta að stefnendum átti að vera ljóst í hverju ábyrgð þeirra sem veðsala fólst. Áttu þau kost á því að kynna sér forsendur greiðslumatsins á þeim tíma, m.a. um útreikning ráðstöfunartekna, en ekki er á því byggt að þau hafi hreyft athugasemdum við niðurstöðu þess.

Ekkert liggur fyrir um að í fyrrgreindu samkomulagi frá 1. nóvember 2001 hafi verið ákveðið með hvaða hætti skyldi ákvarða tekjur viðkomandi við greiðslumat. Sú aðferð varð þó að varpa ljósi á ætlaða greiðslugetu lántaka eftir að tekið hafði verið tillit til þess sem vænta mátti um föst útgjöld viðkomandi og greiðslu annarra skuldbindinga. Í því efni telur dómurinn m.a. unnt að styðjast við tekjuskattsstofn að frádreginni staðgreiðslu samkvæmt síðasta skattframtali, eins og stefndi vísar til.

Stefnendur telja að við útreikning á mánaðarlegum ráðstöfunartekjum lántaka hafi verið rétt að líta til útborgaðra launa síðustu þriggja mánaða áður en greiðslumatið var framkvæmt. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi lagði lántakinn H-kk-nf fram launaseðla fyrir febrúar, mars og apríl 2006 í tengslum við lánsumsókn lántaka. Þessir launaseðlar bera með sér að lántakinn hafi fengið fyrirframgreidd laun í hverjum þessara mánaða, sem dregin eru frá útborguðum launum um hver mánaðamót. Þessar greiðslur eru samkvæmt eðli sínu hluti greiddra mánaðarlauna. Sama gildir um kauptryggingu sem greidd var í febrúar 2006, en var dregin frá útgreiddum launum um mánaðamótin febrúar/mars. Hluti annarra frádráttarliða á þessum launaseðlum er sannanlega hluti útgjalda sem tekið er tillit til við útreikning á framfærslukostnaði, og þannig fyrir fram ráðstafaðar tekjur, þ.e. kostur, myndbönd og fatnaður. Sé þessum liðum bætt við útgreidd laun hvers mánaðar verður meðaltal mánaðarlegra ráðstöfunartekna H-kk-ef hærra en niðurstöður greiðslumatsins 7. júní 2006 tilgreina. Þannig eru ráðstöfunartekjur hans fyrir febrúar 480.675 krónur, 312.781 króna í mars og 374.614 krónur í apríl 2006, eða 389.359 krónur að meðaltali á mánuði. Miðað við sömu forsendur námu ráðstöfunartekjur H-kk-ef 438.705 krónum í maí 2006. Mánaðarlegar meðaltekjur hans í mars, apríl og maí 2006, sem eru þeir mánuðir sem stefnendur leggja til grundvallar í stefnu, námu því 375.367 krónum.

Stefnendur hafa samkvæmt framansögðu ekki hnekkt forsendum greiðslumatsins að því er lýtur að ákvörðun ráðstöfunartekna lántaka hvort sem byggt er á ætluðum ráðstöfunartekjum síðustu þriggja mánaða eða stofni til tekjuskatts síðasta tekjuárs að frádreginni staðgreiðslu. Ekki er því fallist á að atvik við samningsgerðina gefi tilefni til að álykta að ósanngjarnt sé að bera fyrir sig samþykki stefnenda fyrir veðsetningu fasteignar sinnar.

Í þriðja lagi ber samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 að líta til stöðu samningsaðila. Fallast verður á það með stefnendum að aðstöðumunur hafi verið með þeim og lánveitandanum, Frjálsa fjárfestingarbankanum hf., við samningsgerðina. Stefnendur eru einstaklingar og liggur ekkert fyrir um að þau búi yfir sérstakri menntun eða þekkingu á fjármálagerningum andstætt bankanum sem gera verður ráð fyrir að hafi haft starfsmenn í sinni þjónustu með þekkingu á lánum og tryggingu þeirra. Auk þess hvíldu á bankanum lögboðnar og samningsbundnar skyldur um að vanda til verka svo sem rakið hefur verið.

Hvað sem því líður verður að líta þess að niðurstöður greiðslumatsins voru jákvæðar og sé miðað við fyrirliggjandi gögn um ráðstöfunartekjur lántakenda á þeim tíma sem greiðslumatið fór fram virðast forsendur þess að því leyti hafa verið fremur til þess fallnar að draga úr greiðslugetu lántaka en að gera meira úr henni en efni stóðu til. Ekkert í tengslum við efni samningsins eða aðdraganda samningsgerðarinnar gefur því tilefni til að álykta að ósanngjarnt sé að bera samninginn fyrir sig. Megnar ójöfn staða samningsaðila með tilliti til þekkingar á löggerningum af þessu tagi ekki að breyta þeirri ályktun.

Í fjórða lagi ber að líta til atvika sem síðar komu til. Í því efni er óhjákvæmilegt að taka mið af því að stefnendur hlutuðust ekki til um réttarstöðu sína vegna veðleyfisins fyrr en með bréfi 5. febrúar 2016, þar sem óskað var eftir upplýsingum um veðsetninguna. Eins og stefndi bendir á voru þá liðin tæp tíu ár frá því að stefnendur veittu veðleyfið og rúm sex ár frá því að þau undirrituðu athugasemdalaust sem veðþolar á skilmálabreytingu skuldabréfsins 2. desember 2009 vegna gjaldfallinna afborgana, vaxta og vanskilakostnaðar. Stefnendur byggja aftur á móti ekki á neinum málsástæðum, því til stuðnings að ósanngjarnt sé að bera samninginn fyrir sig, er tengjast atvikum er síðar komu til.

Samkvæmt öllu framansögðu og að teknu tilliti til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga er það niðurstaða dómsins að hvorki liggi fyrir að ósanngjarnt sé né andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri fyrir sig veðleyfið 8. júní 2006. Með sömu röksemdum og raktar hafa verið getur 33. gr. laga nr. 7/1936 heldur ekki staðið því í vegi að stefndi beri fyrir sig veðleyfið. Því ber að sýkna stefnda af dómkröfum stefnenda í máli þessu.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Arion banki hf., er sýknaður af kröfum stefnenda, B-kk-ef S-kk-ef og H-kvk-ef G-kvk-ef.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Á-kk-nf H-x-x (sign.)