E-6711/2010

Mál þetta, sem dómtekið var 23. september 2011, er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 4. nóvember 2010 af S-x-x R-x-x P-x-x, Krummahólum 6, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 700.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 19. október 2008 til 9. desember 2009 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Loks krefst stefnandi þess að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun, þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur.

Stefndi gerir þær kröfur aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins en til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð og að málskostnaður verði felldur niður.

Með bréfi dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins, dagsettu 15. október 2010, var stefnanda veitt gjafsókn við rekstur málsins fyrir héraðsdómi.

I.

Stefnandi lýsir málavöxtum á þann veg að hinn 19. október 2008 hafi hann verið handtekinn í íbúð við Hraunbæ 144 í Reykjavík vegna gruns um brot gegn opinberum starfsmanni. Í handtökuskýrslu segi, að ástæða handtökunnar hafi verið „til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot“. Hafi lögregla fengið upplýsingar um að maður, sem gæti tengst árásinni, væri í íbúð á efstu hæð í umræddu húsi. Allt umrætt kvöld hafi stefnandi dvalið í íbúð þáverandi unnustu sinnar, L-kvk-ef J-x-x R-x-x.

Stefnandi kveðst hafa setið í fangageymslu frá því að hann var handtekinn kl. 01:48 hinn 19. október 2009 til kl. 22:49 sama dag eða samtals í 21 klukkustund. Hafi hann verið með réttarstöðu sakbornings meðan á rannsókn málsins stóð. Stefnandi hafi enn ekki fengið tilkynningu frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu þess efnis að rannsókn málsins hafi verið hætt. Það hafi ekki verið fyrr en stefnandi hitti R-x-x E-x-x O. P-x-x síðla sumars 2010 og frétti af lyktum skaðabótamáls hans með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli E-9798/2009 að honum hafi orðið ljóst að rannsókn málsins hefði verið hætt og að hann hefði því ekki lengur réttarstöðu sakbornings í málinu. Í kjölfarið hafi stefnandi leitað til lögmanns og óskað eftir því að staða málsins yrði könnuð. Hafi lögmaður stefnanda aflað gagna um að málið hefði verið fellt niður gagnvart stefnanda.

Stefndi mótmælir málavaxtalýsingu stefnanda. Hann kveður lögreglu hafa verið kallaða að fjölbýlishúsi í Árbæjarhverfi umrætt sinn vegna samkvæmishávaða frá einni íbúð hússins. Lögregla hafi sinnt því á hefðbundinn hátt með því að tveir lögreglumenn fóru á vettvang, ræddu við hlutaðeigandi og mæltust til þess að samkvæmið yrði leyst upp og gestir færu af staðnum. Það hafi orðið úr að gestir yfirgáfu íbúðina fóru út og hugðust lögreglumenn þvínæst yfirgefa staðinn. Á bifreiðastæði við húsið hafi einn veislugesta ráðist að öðrum lögreglumanninum og þegar átti að handtaka hann, hafi hann komist undan og inn í húsið. Lögreglumennirnir hafi elt manninn en þá hafi aðrir menn ráðist á þá báða og haft þá undir. Hafi mennirnir barið lögreglumennina margsinnis og því um að ræða alvarlega atlögu að starfandi lögreglumönnum en auk þess að verða fyrir líkamsárás hafi þeir verið hindraðir í að gegna störfum sínum á staðnum. Kallað hafi verið á liðsauka og reynt að handsama árásarmennina. Hvorki þeir, sem fyrir árásinni urðu, né þeir, sem komu til aðstoðar, hafi þekkt þá sem stóðu að árásinni en stuðst hafi verið við lýsingu sem og upplýsingar um hvert þeir fóru eftir árásina.

Einungis hafi fengist upplýst að um hafi verið að ræða hóp manna af erlendum uppruna og að einhverjir þeirra hefðu flúið inn í húsið en aðrir í burtu. Meðal annars hafi verið farið inn í íbúðina, þar sem samkvæmið hafði verið, enda hafi lögreglu verið tjáð að einhver eða einhverjir árásarmanna hefðu flúið þangað inn. Þar hafi verið handteknir tveir menn og hafi stefnandi verið annar þeirra.

Stefndi vísar til þess að í skýrslu lögreglu, dagsettri 19. október 2008, sem rituð hafi verið af H-kk-þgf H-kk-þgf lögreglumanni, komi m.a. fram að klukkan 01:42 hafi komið tilkynning um að lögreglumenn á vettvangi í Hraunbæ 144 ættu í átökum. Fram komi að hann hafi, ásamt öðrum lögreglumanni, farið á staðinn með hraði og að í anddyri blokkarinnar hafi þeir hitt tvo lögreglumenn sem greinilegt hafi verið að hefðu lent í átökum. Annar þeirra hefði sagt að ráðist hefði verið á þá og að a.m.k. einn gerandi hefði flúið upp í íbúð á efstu hæð hússins. Hefði gerandanum verið lýst sem austurlenskum manni í hvítri hettupeysu. H-kk-nf hafi farið upp ásamt öðrum lögreglumanni og bankað á hurðina og kallað að þetta væri lögreglan og gefið skipun um að hurðin yrði opnuð strax. Hafi því verið svarað gegnum hurðina á þann veg að ekki yrði opnað og hafi hann því ítrekað skipunina en aftur fengið neitun.

H-kk-nf hafi þá sparkað í hurðina og kallað að þetta væri lögreglan, bæði á íslensku og ensku, og sagt að það ætti að opna hurðina samstundis, annars yrði hún brotin upp. Enn hafi verið neitað og því hafi hann sparkað aftur í hurðina þar til læsingin gaf eftir og brotnaði úr hurðinni ásamt hurðarhúninum. Þá hafi þeir, sem fyrir innan voru, lagst á hurðina og reynt að hindra innkomu lögreglumannanna. Ítrekaðar tilraunir lögreglu til að komast inn hefðu reynst árangurslausar og því hafi H-kk-nf sprautað varnarúða einu sinni inn um gatið á hurðinni og í kjölfarið sparkað í hurðina þar til þeir, sem voru fyrir innan, gáfu eftir.

Inni í íbúðinni hefðu verið stefnandi og R-x-x P-x-x B-x-x, sem var einn þeirra sem síðar voru dæmdir fyrir að hafa veist að lögreglumönnunum umrætt sinn. Hafi útlit R-x-x komið heim og saman við lýsingu annars lögreglumannanna. Báðum hafi verið skipað að leggjast strax í gólfið en þeir óhlýðnast og því hafi þeir báðir verið færðir í lögreglutök, handteknir og handjárnaðir.

II.

Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að handtaka hans umrætt sinn hafi verið tilefnislaus, enda hafi frá upphafi verið ljóst að hann hefði ekki átt þátt í árásinni á lögreglumennina og að ekki hafi verið nægilega rökstuddur grunur til handtökunnar. Hann hafi hins vegar haft réttarstöðu sakbornings í tæplega tvö ár og hafi þessar aðgerðir bakað honum andlegt tjón og álitshnekki.

Stefnandi hafi strax í upphafi greint lögreglu skilmerkilega frá athöfnum sínum umrætt kvöld og hafi engin áþreifanleg sönnunargögn legið fyrir varðandi meinta refsiverða háttsemi hans önnur en sú staðreynd að hann var staddur í íbúð í sama fjölbýlishúsi og árásin átti sér stað. Hafi ekki verið uppfyllt skilyrði þágildandi 1. mgr. 97. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, um að til staðar væri rökstuddur grunur um refsivert afbrot hans sem sætt gæti ákæru þegar hann var handtekinn. Það sé skilyrði handtöku að hún sé nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist handtekins manns og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Vísar stefnandi einnig til 2. málsl. 1. mgr. 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 en lögreglu hafi verið í lófa lagið að kalla stefnanda til skýrslutöku síðar, án þess að frelsissvipting með handtöku færi fram. Hafi frelsissviptingin því verið óþörf, ólögmæt og gengið langt út fyrir allt meðalhóf, enda hafi málið nú verið fellt niður gagnvart stefnanda þar sem fyrirliggjandi gögn málsins hafi ekki þótt nægjanleg eða líkleg til sakfellis. Stefnandi hafi þannig verið sviptur frelsi í 21 klukkustund án haldbærra gagna og röksemda sem réttlætt gætu slíka frelsissviptingu.

Þá bendir stefnandi á að samkvæmt framlagðri skýrslu H-kk-ef H-kk-ef lögreglumanns frá því kl. 07:46 hafi ástæða handtöku stefnanda verið bókuð „[t]il að koma í veg fyrir áframhaldandi brot“. Telji stefnandi að það skilyrði hafi ekki verið uppfyllt og því hafi engin ástæða verið til að handtaka hann umrætt kvöld.

Þá byggir stefnandi á því að hann hafi verið of lengi í haldi. Þrátt fyrir að ljóst hafi orðið strax við fyrstu skýrslutökur að stefnandi hefði verið inni í íbúðinni allt kvöldið og ekki átt nokkurn þátt í umræddri árás hafi honum verið haldið í fangageymslu þar til síðla næsta kvöld. Hafi handtakan hvorki verið í samræmi við 1. mgr. 101. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 né 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

Um skilyrði bótaréttar vísar stefnandi til þess, að samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 skuli sá, sem hefur verið sviptur frelsi að ósekju, eiga rétt á skaðabótum. Í 1. málsl. 1. mgr. 175. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála komi fram að dæma megi bætur ef rannsókn máls á hendur sakborningi hafi verið hætt. Ljóst sé að þetta skilyrði sé uppfyllt og því heimilt að dæma stefnanda bætur, sbr. nú 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 skuli bæta fjártjón og miska ef því er að skipta.

Í 176. gr. laga nr. 19/1991 segi m.a. að „dæma megi bætur vegna handtöku, leitar á manni og annarra aðgerða sem hafa frelsisskerðingu í för með sér ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt“. Stefnandi telji lögmæt skilyrði hafa brostið til handtökunnar 19. október 2008 og því ljóst að stefnda beri að greiða honum bætur.

Auk framangreinds geti ákvæði b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um ólögmæta meingerð gegn æru valdið því að réttur til miskabóta stofnist vegna aðgerða stefnda. Þar segi m.a. að heimilt sé að láta þann, sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði æru eða persónu manns, greiða miskabætur til þess sem misgert var við.

Þess utan hafi fulltrúum stefnda láðst að kynna stefnanda með sannanlegum hætti um lok rannsóknarinnar. Vitneskja um að yfir standi sakamálarannsókn á hendur manni sé afar íþyngjandi, sérstaklega þegar tekið er tillit til þess að stefnandi var grunaður um alvarlegt afbrot. Allt fram á sumar 2010 hafi stefnandi talið, að yfir stæði slík rannsókn. Telja verði að þessi töf á því að tilkynna honum sannanlega um niðurfellingu hafi verið ónauðsynleg.

Í 2. málslið 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991, sbr. nú 2. málsl. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, komi fram sú undantekningarregla að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Þetta ákvæði beri að túlka þröngt í ljósi ákvæðis 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveður á um að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt á skaðabótum. Sé sú túlkun einnig í samræmi við ákvæði 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um að hver maður sé saklaus uns sekt er sönnuð. Stefnandi hafi ekki framið það brot, sem honum var gefið að sök, og sé ekkert fram komið í málinu, sem réttlætt geti, að bætur til stefnanda verði lækkaðar, hvað þá felldar niður að öllu leyti.

Um fjárhæð miskabóta vísar stefnandi til 2. mgr. 175. gr. þágildandi laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sbr. nú 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Stefndi hafi brotið gróflega gegn stefnanda og sé því krafa um miskabætur að fjárhæð 700.000 krónur afar hófleg.

Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við III. og IV. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum 8. og 9. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 6. gr. Þá er vísað til lögreglulaga nr. 90/1996, einkum 14. og 16. gr., og meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Loks vísar stefnandi til 5. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Varðandi málskostnaðarkröfuna vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum 1. mgr. 130. gr. laganna, en um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988. Um varnarþing vísar stefnandi til V. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 33. gr.

III.

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, að eins og atvikum hafi verið háttað hafi verið eðlilegt og nauðsynlegt að handtaka þá, sem grunur lék á að ættu aðild að málinu. Um hafi verið að ræða alvarlegt brot og með öllu óljóst hverjir stóðu að árásinni en þó hafi verið vitað að einhverjir þeirra voru enn á staðnum. Hvort sem vísað sé til almennra reglna í 14., 15. og 16. gr. lögreglulaganna nr. 90/1996 um heimildir lögreglu við aðstæður sem þessar, eða til almennu handtökuheimildarinnar í þágildandi réttarfarslögum, þ.e. 97. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sé ljóst að lögregla hafi haft fulla heimild til að handtaka stefnanda umrætt sinn og færa hann á lögreglustöð í þágu rannsóknar málsins. Hann hafi fundist fyrir á sama stað og einn árásarmanna hafi verið í felum og gat því verið einn af þeim og hafi verið handtekinn og færður á lögreglustöð eins og aðrir. Hvorki stefnandi né sá, sem handtekinn var með honum, virðist hafa reynt að skýra málið strax við handtökuna. Mótmælir stefndi þeim málsástæðum stefnanda sem röngum og ósönnuðum, að lögregla hafi handtekið stefnanda algerlega að tilefnislausu og að frá upphafi hafi verið ljóst að hann hafi ekki átt þátt í árásinni og að ekki hafi verið nægilega rökstuddur grunur fyrir handtöku hans. Þá mótmælir stefndi því sérstaklega að hægt sé að tengja umrætt tilvik við lögin nr. 88/2008 en fjallað sé um lagaskil í bráðabirgðaákvæði í 2. mgr. VI. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála

Stefndi vísar til þess að meðal gagna, sem stefnandi hafi lagt fram í málinu, sé bréf ríkissaksóknara, dagsett 28. apríl 2009, þar sem fram komi að ríkissaksóknara hafi borist rannsóknargögn, sem fylgdu bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 8. desember sl., varðandi ætlað brot stefnanda og fleiri gegn valdstjórninni að Hraunbæ 144 í Reykjavík hinn 19. október 2008. Í bréfinu komi fram að gögn málsins hafi verið yfirfarin og rannsókn málsins teljist lokið. Síðan segi að ekki verði talið að það, sem komi hafi fram, sé nægilegt eða líklegt til sakfellis og sé málið því hér með fellt niður hvað stefnanda varðar. Bréfið hafi verið sent til stefnanda að Krummahólum 6, 111 Reykjavík. Byggir stefndi á því, að stefnandi hafi fengið umrætt bréf en hann hafi sönnunarbyrði fyrir öðru. Þá vísar stefndi til 71. gr. laga nr. 91/1991 um sönnunargildi opinberra skjala. Á því sé byggt að stefnandi hafi fengið vitneskju um efni bréfsins eigi síðar en nokkrum dögum eftir dagsetningu þess og engin þörf hafi verið á bréfi frá lögreglustjóranum í Reykjavík, enda hafi slíkt bréf þegar verið sent af hálfu ríkissaksóknara. Þá hafi það vart getað farið fram hjá stefnanda að ákæra í málinu var gefin út fyrri hluta árs 2009 og hafi stefnanda hlotið að vera ljóst að hann var ekki ákærður. Hafi dómur í sakamálinu verið kveðinn upp 28. október 2009. Skaðabótamál þetta hafi hins vegar ekki verið höfðað fyrr en 4. nóvember 2010 eða um einu og hálfu ári eftir að stefnandi fékk tilkynningu ríkissaksóknara og rúmu ári eftir að dómur í sakamálinu gekk í héraði. Þegar stefnandi var handtekinn hafi gilt lög nr. 19/1991 og hafi bótakrafa stefnanda, sem reist sé á XXI. kafla laga nr. 19/1991, því verið fyrnd þegar hann höfðaði dómsmál þetta, sbr. 181. gr. laganna.

Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda í stefnu um að hann hafi ekki verið staddur á meintum brotavettvangi, enda sé það útúrsnúningur. Þá sé fullyrðing stefnanda, um að hann hafi strax í upphafi greint skilmerkilega frá athöfnum sínum umrætt kvöld með vísan til skýrslu, sem tekin var af stefnanda kl. 18:03 hinn 19. október 2008, í ósamræmi við gögn málsins.

Stefndi mótmælir því, að stefnandi hafi verið of lengi í haldi og að handtakan hafi ekki veri í samræmi við 1. mgr. 101. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, meðalhófreglu 12. gr. stjórnsýslulaga og 14. gr. lögreglulaga. Sé skilyrðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 til að dæma megi bætur ekki fullnægt. Hið sama eigi við um skilyrði fyrir beitingu 26. gr. skaðabótalaga. Það sé margdæmt að tilvitnuð ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu verði ekki skýrð svo að með þeim sé aðila veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 og sé þessari málsástæðu stefnanda mótmælt.

Stefndi mótmælir því að skilyrði séu til að dæma bætur á grundvelli sakarreglunnar en stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu, sem bótakröfu hans viðkemur, m.a. um sök, tjón, ólögmæti, orsakasamband, sennilega afleiðingu o.fl. Stefnandi geti ekki með rökum sýnt fram á að handtakan hafi verið ólögmæt eða óþörf og að hún skapi honum rétt til bóta. Hann hafi ekki orðið fyrir fjártjóni og ósannað sé að hann hafi orðið fyrir miska. Aðgerð lögreglu hafi verið fyllilega lögmæt og fullt tilefni til að beita handtökuheimildinni. Byggi stefndi á því, að ekki sé fullnægt skilyrðum XXI. kafla laga 19/1991 til þess að bætur verði dæmdar.

Alvarlegt brot hefði verið framið og lögregla hafi leitað þeirra sem það frömdu. Hafi því verið nauðsynlegt að handtaka þá vegna rannsóknar málsins til að tryggja návist þeirra og koma í veg fyrir að sakargögnum yrði spillt. Til þess hafi viðkomandi menn orðið að vera til staðar til að unnt væri að ræða við þá alla og helst áður en þeir næðu að sammælast eða hafa áhrif á samseka eða vitni.

Þótt nú sé óumdeilt að stefnandi hafi ekki tengst málinu með saknæmum hætti, hafi það alls ekki legið ljóst fyrir í upphafi. Tilgangurinn með handtöku hans og fjölda annarra hafi einmitt verið sá að upplýsa málið. Hafi það verið gert með viðtölum og yfirheyrslum, sem hófust strax um nóttina og stóðu allan daginn fram á kvöld. Það hafi tekið tíma því í mörgum tilvikum hafi þurft að kalla til túlk. Sum vitnanna hafi ekki verið yfirheyrð fyrr en einum til tveimur dögum síðar.

Þeir lögreglumenn, sem urðu fyrir árásinni, voru yfirheyrðir um nóttina á tímabilinu frá kl. 04.00 til 05.30. Stefnandi hafi verið yfirheyrður síðdegis á tímabilinu frá kl. 16.15 til 17.36. Allan daginn og fram á kvöld hafi verið unnið að rannsókninni og smám saman hafi atburðarásin skýrst. Í vistunarskýrslu sé framburður stefnanda sagður ruglingslegur, jafnvægi óstöðugt og sjáanleg ölvun sögð vera áberandi.

Handtaka stefnanda hafi verið lögmæt og nauðsynleg og hvorki hann né sá, sem handtekinn var með honum í íbúðinni, virðast hafa reynt að skýra frá því að stefnandi væri málinu óviðkomandi eða að öðru leyti að aðstoða við að upplýsa málið. Öll framkvæmd lögreglu, bæði handtökunnar og vistunar stefnanda, hafi verið með eðlilegum hætti og hann hafi ekki þurft að þola særindi eða móðgandi meðferð.

Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda um að hann hafi í langan tíma verið í óvissu um réttarstöðu sína. Gefin hafi verið út ákæra í málinu vorið 2009 og það dæmt í héraði haustið 2009. Um málið hafi verið fjallað í fjölmiðlum með áberandi hætti og stefnanda, eins og öðrum, hafi verið fullkunnugt um stöðu þess.

Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi þrátt fyrir allt rétt á bótum, kveður stefndi á því byggt að fella eigi bætur niður að öllu leyti vegna eigin sakar stefnanda sjálfs með vísan til ákvæða 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Þar komi fram, að fella megi niður bætur ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Vísist til þess er að framan greinir um þann mótþróa, sem stefnandi hafi sýnt þegar lögregla knúði dyra á íbúð þeirri, sem hann dvaldi í, og óhlýðni hans við fyrirmæli lögreglu. Þá vísar stefndi einnig til dagbókar lögreglu í málinu. Hafi því verið fullt tilefni til handtöku stefnanda og fyrir hendi hafi verið rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi eða aðild að henni.

Stefndi bendir á, að tilgangur handtökunnar hafi m.a. verið sá að tryggja nærvist stefnanda í þágu rannsóknarinnar og hafi hann verið látinn laus um leið og þeim tilgangi var náð. Sá tími, sem stefnandi hafi verið í haldi lögreglu, hafi verið eðlilegur, eins og á stóð, enda öll framkvæmd í samræmi við það verklag, sem hafi tíðkast í áraraðir og ekki hafi verið gerðar athugasemdir við. Sakarefnið hafi verið alvarlegt og málið umgangsmikið, enda margir grunaðir og hafi lögregla þurft lágmarkssvigrúm til rannsóknar málsins. Sé byggt á því, að stefnanda hafi verið haldið í stuttan tíma og ekki sé hægt að gera þær kröfur til lögreglu að rannsaka slíkt mál hraðar en gert var. Verði við mat á þessu, að miða við þær aðstæður sem blöstu við lögreglu umrædda nótt og daginn eftir. Hafi því ekki verið gengið lengra af hálfu lögreglu en nauðsyn bar til gagnvart stefnanda og þá hafi aðgerðirnar ekki verið framkvæmdar á hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Á því sé byggt að stefndi hafi ekki valdið stefnanda tjóni og að ekki sé fullnægt skilyrðum XXI. kafla laga nr. 19/1991, einkum 175. og 176. gr. Þá sé miski ósannaður.

Stefndi bendir á, að bótaákvæði laga nr. 19/1991 séu heimildarákvæði en ekki skylduákvæði og þá verði ekki heldur leidd skylda til greiðslu bóta af tilvitnuðum ákvæðum stjórnarskrár.

Varakrafa stefnda er studd sömu sjónarmiðum og áður eru rakin en einnig byggir stefndi á því að bótakrafan sé allt of há. Þá beri að lækka bætur með vísan til 2. málsl. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 þar sem stefnandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Hvorki séu skilyrði til að dæma bætur samkvæmt 26. gr. laga nr. 50/1993 né sakarreglunni.

Telur stefndi að ef dæma eigi dráttarvexti, verði þeir í fyrsta lagi lagðir á mánuði eftir birtingu stefnu í málinu með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001.

Um lagarök vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 19/1991, sérstaklega til 175. gr. og 176. gr. laganna. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV.

Í máli þessu gerir stefnandi kröfur um skaðabætur vegna ólögmætrar handtöku og vistunar í fangaklefa í 21 klukkustund. Kröfur stefnanda í máli þessu eru byggðar á ákvæðum 1. mgr. 97. gr., 1. mgr. 101. gr., 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, og er óumdeilt að umrædd atvik áttu sér stað í gildistíð þeirra laga.

Af hálfu stefnda er sýknukrafan m.a. byggð á því, að bótakrafa stefnanda sé fyrnd, sbr. ákvæði 181. gr. laga nr. 19/1991. Þar segir að bótakrafa fyrnist á sex mánuðum frá vitneskju aðila um ákvörðun um niðurfall rannsóknar eða ákæru eða uppkvaðningu dóms eða frá því að hann var látinn laus úr fangelsi. Fyrir liggur í gögnum málsins ljósrit bréfs ríkissaksóknara, dagsett 28. apríl 2009, sem stílað er á stefnanda að Krummahólum 6 í Reykjavík, auk þess sem tilgreint er að afrit bréfsins sé sent lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Á ljósritinu er móttökustimpill lögreglustjóraembættisins sem staðfestir að það hafi verið móttekið af embættinu 29. apríl 2009. Í bréfinu er tilkynnt um að rannsókn á umræddu broti gegn valdstjórninni 19. október 2008 sé lokið og að málið hafi verið fellt niður að því er stefnanda varðar.

Stefnandi hefur borið að hann hafi aldrei móttekið framangreint bréf og hafi ekki vitað af því að rannsókninni væri lokið fyrr en sumarið 2010. Kvaðst hann nú búa og vinna í Grindavík en vera með skráð lögheimili að Krummahólum 6 en þangað berist póstur til hans. Kvaðst hann þó ekki vitja oft um póstinn og sérstaklega aðspurður bar hann á þann veg að þótt hann hefði verið með lögheimili að Krummahólum 6 þegar umrædd atvik urðu, hefði hann þó oft dvalið annars staðar á þessum tíma. Að öllu framangreindu virtu og þess, að óumdeilt er að framangreint bréf var ekki sent í ábyrgðarpósti eða með öðrum sannanlegum hætti, verður að telja ósannað, gegn andmælum stefnanda, hvort eða hvenær bréfið var póstlagt eða að honum hafi borist það í hendur. Verður því að miða við frásögn stefnanda um að hann hafi ekki fengið vitneskju um lok rannsóknarinnar og niðurfellingu málsins á hendur honum fyrr en sumarið 2010. Mál þetta var höfðað 14. nóvember 2010 og verður því ekki fallist á sýknukröfu stefnda á grundvelli fyrningar samkvæmt 181. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Ákvæði 71. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, breyta ekki þeirri niðurstöðu.

Fyrir liggur að umrædd árás á lögreglumennina tvo við Hraunbæ 144 var tilefnislaus og alvarleg en sjö menn hlutu fangelsisrefsingu vegna hennar með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. S-443/2009. Fram er komið að þegar lögreglumennirnir H-kk-nf H-kk-nf og L-kk-nf M-kk-nf A-kk-nf komu á vettvang umrætt sinn, sögðu lögreglumennirnir, sem fyrir árásinni urðu, að einn gerandinn hefði hlaupið inn í húsið. Þegar þeir H-kk-nf og L-kk-nf M-kk-nf komu að íbúðinni og skipuðu þeim, sem inni voru, að opna hurðina var því neitað ítrekað. Kvað H-kk-nf tvo menn hafa legið á hurðinni og varnað lögreglu að komast inn og leiddi það til þess að lögregla varð að brjóta upp hurðina. Lýsti H-kk-nf því að þegar inn var komið hefðu stefnandi og maður að nafni R-x-x verið þar og hefðu þeir óhlýðnast boðum lögreglumannanna um að leggjast í gólfið. Hefðu þeir því verið handteknir. L-kvk-nf J-x-x R-x-x, fyrrum sambýliskona stefnanda og barnsmóðir, sem bjó í umræddri íbúð í Hraunbæ 144, bar í fyrstu á þann veg fyrir dóminum að enginn hefði reynt að halda hurðinni umrætt sinn en sagði síðar í skýrslu sinni að hún hefði ekki séð hverjir voru fyrir innan útidyrahurðina því hún hefði verið inni í herbergi á meðan á þessu gekk. Samkvæmt vistunarskýrslu lögreglu vegna handtöku stefnanda er bókað að framburður stefnanda hafi verið ruglingslegur, jafnvægi hans hafi verið óstöðugt og sjáanleg ölvun áberandi. Að þessu virtu og þegar litið er til annarra gagna málsins og vættis H-kk-ef H-kk-ef lögreglumanns verður ekki fallist á það með stefnanda að handtaka hans umrætt sinn hafi verið ólögmæt. Þá telst handtakan ekki hafa verið framkvæmd á hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Óumdeilt er að stefnandi gisti fangaklefa frá því hann var handtekinn kl. 01:48 19. október 2008 þar til hann var látinn laus kl. 22:49 sama dag. Samkvæmt gögnum málsins var ekki tekin skýrsla af stefnanda fyrr en kl. 17:57. Í þeirri skýrslu neitaði stefnandi sök og lýsti því að hann hefði verið inni í íbúðinni hjá L-kvk-þgf allt kvöldið og ekki farið þaðan út fyrr en í lögreglufylgd eftir handtöku sína um nóttina. Fram kemur í dagbókarfærslu lögreglu að kl. 05:04 um nóttina hafi legið fyrir frásögn L-kvk-ef, tveggja systkina hennar og annarrar konu um að stefnandi hafi ekki fari út úr íbúðinni en að R-x-x hefði komið hlaupandi upp og komið inn í íbúðina rétt áður en lögreglumennirnir komu. Virðist því, þegar á því tímamarki, hafa legið fyrir vætti vitna um að stefnandi hafi ekki verið á vettvangi þegar gerð var árás á lögreglumennina umrætt sinn.

Áður er rakið að stefnandi var við handtöku áberandi ölvaður og verður því ekki talið ámælisvert að lögregla tók ekki skýrslu af honum fyrr en daginn eftir. Hins vegar verður að ætla að ástand stefnanda hafi verið orðið slíkt morguninn eftir, að skýrslutaka af honum hefði getað farið fram mun fyrr en raunin varð. Þótt ljóst sé að um viðamikla rannsókn var að ræða og að hafa þurfti uppi á fjölda manns til skýrslutöku, sem margir hverjir þurftu aðstoð túlks, er það mat dómsins, að í ljósi framangreinds vitnisburðar vitna á staðnum, sem lá fyrir um fimmleytið um morguninn, hefði lögreglu verið rétt að taka skýrslu af stefnanda mun fyrr en gert var. Þá verður ekki séð að tilefni hafi verið til að hafa stefnanda áfram í haldi eftir að hann gaf skýrslu sína sem var í samræmi við þegar fram komið vætti áðurgreindra vitna. Að öllu þessu virtu verður að fallast á það með stefnanda að hann hafi verið sviptur frelsi mun lengur en efni stóðu til. Með vísan til 2. mgr. 175. gr. og 176. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 á stefnandi rétt á miskabótum af þeim sökum. Ekki þykja efni til að lækka bætur á grundvelli 2. málsliðar 1. mgr. 175. gr. sömu laga. Að öllu framangreindu virtu teljast bætur handa stefnanda hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Ber stefnda að greiða stefnanda þá fjárhæð með vöxtum og dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda er að teknu tilliti til tímaskýrslu lögmanns hans hæfilega ákveðinn 529.660 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

A-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, S-x-x R-x-x P-x-x, 200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá 19. október 2008 til 4. desember 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 529.660 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.

A-kvk-nf E-kvk-nf.