E-4902/2010

Mál þetta, sem dómtekið var 11. október sl., er höfðað 25. júní 2010 af Kaupþingi banka hf., Borgartúni 19, Reykjavík, gegn I-kk-þgf V-kk-þgf, Skildinganesi 44, Reykjavík.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að rift verði með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, ráðstöfun Kaupþings banka hf. frá 25. september 2008, um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamninga aðila nr. 2274, dagsettum 10. maí 2005, nr. 3074, dagsettum 1. desember 2005, nr. 3161, dagsettum 5. maí 2006, nr. 4089, dagsettum 10. nóvember 2006, nr. 4504, dagsettum 13. febrúar 2007, nr. 5252, dagsettum 21. maí 2007 og nr. 6035, dagsettum 11. ágúst 2008. Þá er gerð sú krafa að rift verði með dómi héraðsdóms þeirri ráðstöfun Kaupþings banka hf. frá 7. október 2008 um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á framangreindum lánssamningum og færa hana sama dag yfir á einkahlutafélagið I-kk-þf V-kk-þf. Jafnframt er gerð sú krafa aðallega að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 3.409.648.333 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, frá 25. september 2008 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.642.617.029 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 25. september 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar.

I.

Málsatvik.

Stefnandi lýstir atvikum málsins þannig að málið lúti að riftanleika þeirrar ráðstöfunar Kaupþings banka hf. að fella niður persónulega ábyrgð stefnda samkvæmt lánssamningum vegna hlutabréfakaupa stefnda í Kaupþingi banka hf. Stefndi hafi verið forstöðumaður markaðsviðskipta samstæðu Kaupþings banka hf. og þannig einn af æðstu yfirmönnum bankans.

Stefndi hafi 10. desember 2005 ritað undir lánssamning nr. 2274 við stefnanda í erlendum myntunum USD 10%, CHF 15%, JPY 15%, EUR 10% og ISK 50%. Lánið hafi verið að jafnvirði 750.000 krónur. Tilgangur lánsins hafi verið endurfjármögnun á skiptasamningi nr. AFS6966 um kaup á 1.268.491 hlutum í Kaupþingi og skiptasamningi nr. AFS7026 um kaupá 400.000 hlutum í Kaupþingi. Lánið skyldi greitt upp í einu lagi þann 15. maí 2008. Stefndi hafi heimilað bankanum að skuldfæra af gjaldeyrisreikningum sínum fyrir greiðslu lánsins. Samkvæmt gr. 2.9 skyldi lántaki greiða lánið í þeim sömu myntum og það hafi samanstaðið af. Láninu hafi verið myntbreytt 21. maí 2007 í japanskt jen. Sá hluti lánsins sem ekki hafi verið í evrum skyldi bera breytilega LIBOR vexti að viðbættu 1.75% vaxtaálagi. Evruhlutinn skyldi bera EURIBOR vexti að viðbættu álagi. Vextir skyldu reiknast frá útborgunardegi lánsins og greiðast 15. maí ár hvert í fyrsta sinn 15. maí 2006. Til tryggingar greiðslu lánsins hafi stefndi sett að handveði öll verðmæti hans á vörslureikningi bankans nr. 48936. Hinn 31. október 2006 hafi verið gerður viðauki við samninginn þar sem skilmálum hans hafi verið breytt að hluta. Hafi stefndi þá sett að handveði 1.600.000 hluti í bankanum sem tryggingu fyrir greiðslu lánsins. Þann 25. september 2008 hafi lánið staðið í 1.486.779.450 krónum.

Stefndi hafi 30. desember 2005 ritað undir lánssamning nr. 3074 við stefnanda um lán að fjárhæð 609.814.795 krónur. Lánið hafi verið til endurfjármögnunar hlutabréfakaupa stefnda í Kaupþingi en sama dag hafi stefndi undirritað handveðsyfirlýsingu og sett bankanum að handveði 3.382.902 hluti í Kaupþingi til tryggingar greiðslu lánsins. Skyldi lánið greitt upp 1. desember 2010 eða fyrr léti stefndi fyrr af starfi sínu í bankanum. Lánið skyldi greitt í þeim gjaldmiðlum sem það hafi samanstaðið af. Samkvæmt gr. 4 hafi stefndi haft heimild til þess að myntbreyta láninu. Þann 29. desember 2006 hafi láninu verið myntbreytt í svissneska franka 50%, japanskt jen 30% og bandarískan dal 20%. Vextir skyldu vera breytilegir LIBOR vextir að viðbættu 1.2% álagi. Vextir skyldu reiknast á 3ja mánaða fresti í fyrsta sinn frá 30. desember 2005 og fram til 30. mars 2006. Vextir skyldu auk álags leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 30. desember 2006. Í gr. 6 hafi verið samið um að ábyrgð stefnda skyldi takmarkast við 10% af heildarfjárhæð lánsins hverju sinni. Þann 25. september 2008 hafi lánið staðið í 1.064.642.646 krónum.

Stefndi hafi 5. maí 2006 ritað undir lánssamning nr. 3161 við stefnanda í erlendum myntum og hafi hann tekið að láni í myntunum USD 23%, CHF 22%, JPY 12% og EUR 43% jafnvirði 227.373.859 krónur. Lánið hafi verið veitt til hlutabréfakaupanna en sama dag hafi stefndi keypt 300.000 hluti í Kaupþingi og sett þá að handveði til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Lánið skyldi greitt upp með einum gjalddaga þann 5. maí 2011 eða fyrr léti stefndi fyrr af starfi sínu hjá bankanum. Lánið skyldi greitt í þeim sömu gjaldmiðlum og það hafi samanstaðið af. Vextir af þeim hluta lánsins sem ekki hafi verið í evrum skyldu vera LIBOR að viðbættu 1.20% álagi. Sá hluti lánsins sem hafi verið í evrum skyldi bera EURIBOR vexti að viðbættu 1.20% álagi. Vextir skyldu reiknast frá útgáfudegi á 3ja mánaða fresti í fyrsta sinn 5. ágúst 2006. Þau auk álags skyldu leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 5. maí 2007. Þann 25. september 2008 hafi lánið staðið í 364.955.968 krónum.

Stefndi hafi 10. nóvember 2006 ritað undir lánssamning nr. 4089 við stefnanda og tekið lán að fjárhæð 166.076.618 krónur. Lánið hafi verið veitt til hlutabréfakaupa en sama dag hafi hann keypt 200.000 hluti í bankanum og sett þá að handveði til tryggingar greiðslu lánsins. Lánið skyldi greitt 10. nóvember 2011 eða fyrr léti stefndi fyrr af störfum sínum við bankann. Lánið skyldi greitt í þeim gjaldmiðlum sem það hafi samanstaðið af. Þann 12. febrúar 2007 hafi láninu verið breytt yfir í myntirnar CHF, JPY og EUR. Vextir skyldu upphaflega vera breytilegir REIBOR vextir að viðbættu 1.2% álagi. Sá hluti lánsins sem ekki hafi verið í evrum skyldi bera LIBOR vexti að viðbættu 1.2% álagi. Evruhlutinn skyldi vera með EURIBOR vöxtum að viðbættu 1.2% álagi. Vextir skyldu reiknast á 3ja mánaða fresti í fyrsta sinn frá 10. nóvember 2006 til 10. febrúar 2007. Vextir auk álags skyldu leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 10. nóvember 2007. Þann 25. september 2008 hafi lánið staðið í 289.503.005 krónum.

Stefndi hafi 13. febrúar 2007 ritað undir lánssamning nr. 4504 við stefnanda í erlendum myntum um lán í myntunum CHF 50%, JPY 25% og EUR 25%. Lánið hafi verið veitt til hlutabréfakaupa en sama dag hafi stefndi keypt 250.000 hluti í bankanum og sett þá að handveði til tryggingar greiðslu lánsins. Lánið skyldi greitt 13. febrúar 2010 eða fyrr léti stefndi fyrr af störfum í bankanum. Lánið hafi borið að greiða í þeim gjaldmiðlum er það hafi samanstaðið af. Vextir þess hluta sem ekki hafi verið í evrum skyldu vera LIBOR að viðbættu 1.75% álagi meðan evruhlutinn skyldi bera EURIBOR vexti með sama álagi. Þeir skyldu reiknast á 3ja mánaða fresti í fyrsta sinn 13. maí 2007 og auk álags leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 13. febrúar 2008. Þann 25. september 2008 hafi lánið staðið í 416.240.973 krónum.

Stefndi hafi 20. ágúst 2007 ritað undir lánssamning við stefnanda nr. 5252 í erlendum myntum um lán í japönskum jenum að andvirði 275.383.24 krónur. Lánið hafi verið veitt til fjármögnunar hlutabréfakaupa en sama dag hafi stefndi keypt 250.000 hluti í Kaupþingi og sett þá að handveði til tryggingar greiðslu lánsins. Lánið skyldi greitt 21. maí 2010 eða fyrr léti stefndi fyrr af starfi sínu í bankanum. Lánið hafi borið að greiða í þeim erlendu myntum sem það hafi samanstaðið af. Vextir skyldu vera LIBOR vextir að viðbættu 1.75% álagi. Þeir skyldu greiðast á 3ja mánaða fresti í fyrsta sinn 21. ágúst 2007. Þeir auk álags skyldu leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 21. maí 2008. Þann 25. september 2008 hafi lánið staðið í 483.673.623 krónum.

Stefndi hafi 20. ágúst 2007 ritað undir lánssamning nr. 6035 við stefnanda og tekið að láni 220.914.378 krónur. Lánið hafi verið til hlutabréfakaupa en sama dag hafi stefndi keypt 200.000 hluti í bankanum og sett þá að handveði til tryggingar greiðslu lánsins. Lánið skyldi greitt upp 20. ágúst 2008 eða fyrr léti stefndi fyrr af starfi sínu í bankanum. Lánið hafi borið að greiða í þeim gjaldmiðlum er það hafi samanstaðið af. Vextir skyldu vera REIBOR að viðbættu 1.75% álagi. Þeir skyldu reiknast á 3ja mánaða fresti í fyrsta sinn 20. nóvember 2007. Þeir auk álags skyldu leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 20. ágúst 2008. Þann 25. september 2008 hafi lánið staðið í 262.031.050 krónum.

Á fundi í stjórn Kaupþings banka hf. dagana 25. og 26. september 2008 hafi greinargerð frá starfskjaranefnd Kaupþings banka hf. verið rædd. Í henni hafi m.a. komið fram að starfskjaranefndin hafi haft áhyggjur af því að ýmsir háttsettir stjórnendur innan bankans ættu í verulegum fjárhagsörðugleikum vegna lækkunar virði hlutabréfa í bankanum. Nefndin hafi talið að bæta yrði úr þessu ástandi. Tryggja yrði að lykilstarfsmenn gætu einbeitt sér að starfsemi bankans á erfiðistímum. Á grundvelli tillagna starfskjaranefndar hafi stjórn bankans ákveðið að fela H-kk-þgf M-kk-þgf S-kk-þgf, forstjóra Kaupþings samstæðunnar, að fella niður persónulega ábyrgð starfsmanna í tengslum við hlutafjárkaup þeirra í bankanum með það að leiðarljósi að tryggja að þeim væri kleift að einbeita sér að störfum sínum í þágu bankans, eins og sagt hafi í fundargerð stjórnar. Ábyrgð starfsmanna skyldi þannig takmörkuð við þau hlutabréf sem sett hefðu verið að veði til tryggingar lánsskuldbindingum.

Kaupþing banki hf. hafi 25. september 2008 gefið út yfirlýsingu til stefnda um að bankinn hefði ákveðið að krefja stefnda ekki, eða ,,not to enforce“, um persónulega ábyrgð hans vegna kaupa á hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. Ábyrgð hans skyldi því takmarkast því við þau hlutabréf í Kaupþingi banka hf. sem sett hafi verið að veði til tryggingar lánsskuldbindingum hans. Stefndi hafi staðfest yfirlýsinguna með undirritun sinni.

Þann 7. október 2008 hafi einkahlutafélagið I-kk-nf V-kk-nf tekið yfir skuldir stefnda á lánssamningum nr. 3074, 3161, 4504, 5252, 6035, 2274 og 4089 við stefnanda.

Kaupþingi banka hf. hafi 9. október 2008 verið skipuð skilanefnd af hálfu Fjármálaeftirlitsins í samræmi við lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. og 5. gr. hinna svokölluðu neyðarlaga nr. 125/2008. Hafi stjórn Kaupþings banka hf. verið búin að fara þess á leit við Fjármálaeftirlitið að það tæki yfir vald hluthafafundar í bankanum og að stjórn bankans segði jafnframt af sér í heild sinni.

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Kaupþings banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf., síðar Arion banki hf., frá 21. október 2008, hafi öllum eignum Kaupþings banka hf., þ.m.t. kröfuréttindum, sbr. lið 1 í ákvörðuninni, verið ráðstafað til Arion banka hf. Í samræmi við þetta hafi lánssamningur Kaupþings banka hf. og stefnda verið framseldur til Arion banka hf. Mat þeirra í stofnefnahagsreikningi Arion banka hf., sem útbúinn hafi verið af Fjármálaeftirlitinu, hafi verið 0 krónur, sbr. yfirlýsingu PricewaterhouseCoopers hf. Hafi það mat eðli málsins samkvæmt helgaðist af því að engin persónuleg ábyrgð hafi lengur verið til staðar vegna lánveitinganna og lánin eingöngu tryggð með veði í hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. sem að áliti stefnanda hafi án nokkurs vafa verið einskis virði.

Kaupþingi banka hf. hafi verið skipuð slitastjórn af Héraðsdómi Reykjavíkur 25. maí 2009 á grundvelli laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. og lög nr. 44/2009 um breyting á lögum um fjármálafyrirtæki. Kaupþingi banka hf. hafi áður verið veitt heimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember 2008 samkvæmt ákvæðum 2. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og sérreglum um slíka heimild fjármálafyrirtækja í lögum um fjármálafyrirtæki, sbr. 2. gr. og 4. gr. laga nr. 129/2008, en sú greiðslustöðvun hafi síðar verið framlengd tvisvar. Í 4. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, sé kveðið á um að ef ekki sé sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu megi krefjast riftunar á ráðstöfunum þess eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti. Fyrir liggi að eignir stefnanda dugi hvergi nærri til að efna skuldbindingar hans að fullu og sé stefnanda því heimilt að krefjast riftunar ráðstafana eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns samkvæmt lögum nr. 21/1991. Frestdagur í skilningi laga nr. 21/1991 sé 15. nóvember 2008, sbr. ákvæði III til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009 um breyting á lögum um fjármálafyrirtæki.

Þar sem stefnandi telji að eftirgjöf hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda samkvæmt áður greindum lánssamningi hafi verið ólögmæt hafi stefnandi rift ráðstöfuninni, aðallega á grundvelli 131. gr. en til vara á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991, sbr. bréf stefnanda til stefnda dagsett 17. maí 2010. Hafi stefndi samfara riftuninni verið krafinn um endurgreiðslu þeirrar auðgunar, til vara skaðabóta að sömu fjárhæð, sem stefnandi telji að stefndi hafi haft af ráðstöfuninni auk áfallinna vaxta, eða alls 27.333.979 krónur. Hafi stefnda verið gefinn kostur á að greiða skuldina við stefnanda en að öðrum kosti að leggja fram viðeigandi tryggingar og semja um greiðslukjör. Þar sem stefndi hafi ekki orðið við framangreindu sé málshöfðun þessi óhjákvæmileg.

------------

Stefndi kveður lýsingu málsatvika í stefnu vera að hluta til óumdeilda en þó að mestu leiti villandi og vanreifuð. Beri að leiðrétta það sem fram komi í stefnu um að hinn 7. október 2008 hafi einkahlutafélagið Ingvar Vilhjálmsson tekið yfir lán samkvæmt þeim lánssamningum sem fjallað sé um í máli þessu. Hið rétta sé að þann dag hafi verið undirritaðir nýir lánssamningar þar sem Ingvar Vilhjálmsson ehf. hafi orðið lántaki. Skuld stefnda við stefnanda hafi verið greidd að fullu af einkahlutafélagi hans með andvirði lána stefnanda til einkahlutafélagsins.

Á aðalfundi stefnanda 7. júní 2000 hafi verið samþykkt að í útboðsskilmálum vegna skráningar á hlutabréfum stefnanda í Kauphöll Íslands, þá Verðbréfaþing Íslands, skyldi koma fram að starfsmenn stefnanda skyldu hafa kauprétt að hlutum í stefnanda. Við undirbúning að skráningu á hlutabréfum stefnanda í kauphöll á árinu 2000 hafi verið rætt um að koma á fót kaupréttarkerfi fyrir starfsmenn. Þessi fyrirætlan stefnanda hafi m.a. komið fram á stjórnarfundum 7. júní 2000 og 10. ágúst sama ár. Á stjórnarfundi 10. ágúst 2000 sé jafnframt vikið að vandkvæðum sem leiði af takmörkuðum möguleikum starfsmanna að stofna félög utan um kaupa á hlutum í stefnanda og takmarka með því ábyrgð sína vegna reglna sem komu í veg fyrir kaup starfsmanna á óskráðum félögum. Í skráningar- og útboðslýsingu vegna fyrrgreindrar skráningar á hlutabréfum stefnanda, sem gefin hafi verið út 2. október 2000, hafi starfsmönnum stefnanda verið veittur forgangsréttur að 40 milljónum hluta af þeim 180 milljónum hluta sem boðnir hafi verið til sölu í útboðinu og fjármögnun vegna þessa. Samtals hafi sá hlutur numið um 4% hlutafjár stefnanda á þeim tíma. Hafi jafnframt verið gengið frá kaupréttaráætlun fyrir starfsmenn í tengslum við útboðið í því skyni að auka hlutdeild þeirra í hluthafahópi stefnanda, en eitt af markmiðum með skráningu stefnanda á hlutabréfamarkað hafi, líkt og fram komi í útboðs- og skráningarlýsingu, verið að laða að stefnanda hæft og vel menntað starfsfólk, m.a. með því að veita því eignarhlutdeild í stefnanda.

Á aðalfundi stefnanda 27. mars 2004 hafi verið samþykkt tillaga um að starfsmönnum og stjórnendum skyldi veittur valréttur til hlutabréfakaupa í bankanum. Þar hafi verið staðfest að kaupréttir sem og söluréttir með tilheyrandi eignarhaldi gætu á hverjum tíma numið allt að 9% af útgefnum hlutum í stefnanda. Jafnframt hafi aðalfundur samþykkt að fela stjórn stefnanda að veita lán til hlutabréfakaupa til samræmis við almennar reglur um fjármögnun slíkra kaupa. Tillagan hafi áður verið kynnt Fjármálaeftirlitinu og rækilega farið yfir forsendur hennar. Eins og sjá megi af ræðu þeirri sem formaður launanefndar stefnanda hafi flutt er hann hafi borið upp framangreinda tillögu hafi markmið launastefnu stefnanda verið að tengja saman hagsmuni starfsmanna við hagsmuni hluthafa með því að gera starfsmenn að eigendum að hlutum í stefnanda. Þessu markmiði yrði hins vegar ekki náð nema með fjármögnun slíkra kaupa. Jafnframt hafi verið lögð á að það áhersla í ræðu formanns launanefndar að mikilvægt væri fyrir bæði starfsmenn og stefnanda að starfsmenn yrðu varðir fyrir tjóni af lækkun á gengi hlutabréfa. Hafi þannig komið fram skýr stefna stefnanda um að starfsmenn ættu að vera skaðlausir af viðskiptum með hluti í stefnanda enda væri um hluta af starfskjarastefnu stefnanda að ræða.

Á árinu 2005 hafi Fjármálaeftirlitið gert athugasemdir við að hlutabréfakaup starfsmanna væru fjármögnuð utan stefnanda og í kjölfarið hafi stjórn stefnanda samþykkti 28. september 2005 að slíkar lánveitingar skyldu ávallt fara fram innan stefnanda sjálfs. Rökin fyrir því hafi verið þau að í reglum stefnanda, sem staðfestar hafi verið af Fjármálaeftirlinu, hafi verið gert ráð fyrir að innan stefnanda væri virkt eftirlit með fjárhagsstöðu stefnanda. Slíku eftirliti væru hins vegar takmörk sett þegar um væri að ræða lánafyrirgreiðslur frá öðrum fjármálafyrirtækjum. Auk þess skyldu hlutabréfakaup starfsmanna ávallt fara fram fyrir milligöngu stefnanda og rétt að líta á fjármögnun kaupanna sem eðlilega afleiðingu kaupanna. Loks hafi verið talið að það gæti haft óheppilegar afleiðingar ef stjórnendur og starfsmenn stefnanda yrðu fjárhagslega háðir öðrum fjármálafyrirtækjum sem stefnandi væri í samkeppni við.

Að beiðni launanefndar stefnanda hafi framkvæmdastjóri lögfræðisviðs stefnanda ritað minnisblað 19. september 2005 þar sem fjallað hafi verið um helstu lögfræðilegu álitaefni sem tengdust hvatakerfi stefnanda. Í minnisblaðinu komi fram að rétt sé að tryggja að starfsmenn beri ekki fjárhagslega áhættu af þátttöku í hvatakerfi stefnanda enda væri það engum til góða ef lykilstarfsmenn ættu gjaldþrot yfir höfði sér ef verðmæti hluta í stefnanda myndi lækka. Í minnisblaðinu er einnig farið yfir vandkvæði þess að starfsmenn geti ekki stofnað félög utan um hlutabréfaeign sína í stefnanda og möguleika á að reyna að breyta afstöðu Fjármálaeftirlitsins til þess, auk þess sem hugmyndir um að stofna sérstakan sjóð utan um fjárfestingu starfsmanna voru reifaðar. Formaður launanefndar hafi sent stjórn stefnanda framangreint minnisblað og vakið þar sérstaka athygli á mikilvægi þess að tryggja skaðleysi starfsmanna jafnframt því að benda á að það sé „in the interest of the Bank as well to limit their risk“. Í kjölfar þess hafi verið samþykkt á stjórnarfundi stefnanda 28. september 2005 að leggja fyrir launanefnd að leita lausna til að takmarka áhættu starfsmanna á kaupum á hlutum sem fjörmögnuð væru með lánum frá stefnanda í þeim tilvikum að verð hlutabréfa í stefnanda kynni að lækka.

Markmið stefnanda um skaðleysi starfsmanna hafi í upphafi verið tryggt með söluréttarfyrirkomulagi en í því hafi falist að starfsmaður sem tekið hafði lán til kaupa á hlutum í stefnanda í samræmi við framangreinda stefnu stjórnar stefnanda hefði heimild til að selja hlutabréf sín þremur árum eftir kaup, eða í ákveðnum tilvikum við starfslok, á markaðsvirði þess dags auk þess sem stefnanda hafi borið að greiða starfsmanni „uppbót“ sem næmi mismuni af því verði sem starfsmaðurinn keypti hlutabréfin að viðbættum fjármagnskostnaði að frádregnu markaðsvirði á söludegi. Þannig hafi verið tryggt að ef hlutabréfin lækkuðu í verði frá kaupdegi til söludags myndi söluverðið og uppbótin samanlagt ætíð duga til að standa straum af greiðslu lánsins sem tekið hefði verið til að fjármagna kaupin. Stefndi hafi starfað hjá stefnanda allt frá árinu 2000. Stefnda hafi í fyrsta skipti í október 2000 boðist að taka þátt í útfærslu stefnanda á þeirri stefnu sinni að starfsfólk skyldi eiga hluti í stefnanda og að lánað skyldi fyrir kaupum slíkra hluta. Samkvæmt samningi þeim sem stefndi hafi gert við stefnanda um kaup á hlutabréfum í stefnanda á þessum tíma hafi skaðleysi stefnda af viðskiptunum verið tryggt með söluréttarfyrirkomulaginu. Stefndi hafi hvorki verið skráður innherji né fruminnherji í stefnanda.

Eftir að stefnandi hafi innleitt alþjóðlega reikningsskilastaðla, svonefnda IFRS, á árinu 2005 hafi endurskoðendur stefnanda talið að söluréttir til starfsmanna hefðu áhrif við útreikning stefnanda á eiginfjárhlutfalli. Þessar athugasemdir endurskoðenda hafi sérstaklega verið tilgreindar í minnisblaði til launanefndar stjórnar stefnanda 19. september 2005. Athugasemdirnar hafi leitt til þess að stjórn stefnanda hafi farið fram á það við starfsmenn að þeir felldu niður sölurétt af hlutabréfum sínum í stefnanda gegn því að fundin yrði önnur útfærsla til að takmarka áhættu þeirra af hlutabréfaeign í stefnanda. Hafi ástæðan því með öllu verið óviðkomandi stefnda. Þrátt fyrir að söluréttarfyrirkomulagið hafi ekki verið lagt af með endanlegum hætti fyrr en í lok árs 2005 hafi framangreindar aðgerðir verið framkvæmdar hvað stefnda varði í byrjun desember 2005. Þegar söluréttarfyrirkomulagið hafi verið lagt af hafi ekki einungis verið gerðar breytingar á þeim lánssamningum sem upp frá því yrðu gerðir við starfsmenn vegna kaupa á hlutum í stefnanda heldur hafi stefnandi krafist þess einnig að öllum lánssamningum sem þegar hefðu verið gerðir yrði breytt þannig að söluréttir yrðu felldir niður og persónuleg ábyrgð starfsmanna þess í stað takmörkuð við 10%. Veðhlutfall stefnda hafi á þeim tíma sem lánveitingin var veitt verið um 200% og því langt umfram það viðmið sem almennt gilti um lánveitingar á móti verðbréfum.

Þrátt fyrir framangreindar breytingar á hvatakerfi stefnanda hafi aldrei verið vikið frá þeirri stefnu að starfsmenn ættu ekki að bera fjárhagslega áhættu af þátttöku í hvatakerfinu. Engin ákvörðun um slíka stefnubreytingu hafi nokkur tíma verið tekin af stjórn stefnanda. Til að takmarka áhættu starfsmanna og þar sem reglur á fjármálamarkaði á þessum tíma hafi komið í veg fyrir að starfsmenn gætu stofnað félög utan um hlutabréfakaup hafi því verið farin sú leið sem áður greinir, þ.e. að takmarka persónulega ábyrgð starfsmanna við 10% af heildarfjárhæð lánsins. Jafnframt hafi verið gert ráð fyrir því í lánssamningi að bréfin skyldu seld þegar verðmæti þeirra færi niður fyrir 120% af heildarverðmæti lánsins og söluandvirði þeirra notað til uppgreiðslu lánssamninganna. Gert hafi verið ráð fyrir því að ákvæði lánssamninganna um skyldu til að viðhalda á öllum tímum 150% veðþekju og ákvæði um veðköll ef veðþekja færi undir 120% kæmu í veg fyrir að starfsmenn stefnanda myndu lenda í fjárhagslegum skakkaföllum vegna þátttöku sinnar í hvatakerfinu. Stafsmenn myndu þá neyðast til að selja hlutabréf sín í stefnanda áður en verðmæti veðsins færi undir fjárhæð skuldar þeirra samkvæmt lánssamningum þeirra ef fjárhagur þeirra leyfði ekki að þeir myndu leggja fram frekari veð til tryggingar skuld sinni. Þrátt fyrir þetta hafi verið gert ráð fyrir því að stefnandi gæti komið í veg fyrir sölu starfsmanna á bréfum sínum. Hafi þetta fyrirkomulag og ákvörðun stefnanda um að krefja starfsmenn sína ekki um að leggja fram aukin veð er veðþekja fór undir 120% komið í veg fyrir að starfsmenn gætu í raun takmarkað áhættu sína með þeim hætti sem gert hafi verið ráð fyrir. Þetta sé staðfest af formanni launanefndar stefnanda á stjórnarfundi stefnanda dagana 25. og 26. september 2008 auk þess sem fram komi að starfsmenn hafi verið fullvissaðir um að hagsmunir þeirra yrðu tryggðir með öðrum hætti. Vegna lækkunar á verði hlutabréfa í stefnanda, líkt og öðrum fjármálafyrirtækjum sem til hafi komið vegna alþjóðlegrar lausafjárkreppu á árinu 2008 hafi stefnandi þurft að taka afstöðu til þess hvort nýta skyldi þær heimildir sem fólust í lánssamningum og handveðsyfirlýsingum og krefja stefnda og aðra starfsmenn um frekari tryggingar vegna skulda við stefnanda eða hreinlega selja hina seldu hluti til uppgjörs á skuldinni, sem hefði verið hagfelldast fyrir stefnda og forðað honum frá tjóni. Samkvæmt skilmálum lánssamnings og handveðsyfirlýsingar hafi stefnanda verið óheimilt að selja hlutabréf í stefnanda nema með samþykki hans. Stefnandi hafi því í raun farið með ráðstöfunarrétt á hlutabréfum stefnda og þ.a.l. ákvörðunarvald um hvort þau skyldu seld til efnda skuldbindinga stefnda.

Starfsmenn stefnanda hafi á umræddum tíma óskað eftir uppgjöri á lánum en stefnandi metið það svo að það væri ekki unnt af ástæðum er vörðuðu stefnanda sjálfan og stöðu hans. Slík sala hefði kallað á tilkynningu til kauphallar um stórfelldar sölur hjá starfsmönnum stefnanda sem óhjákvæmilega myndi hafa vakið tortryggni hjá öðrum hluthöfum stefnanda, greiningaraðilum, matsfyrirtækjum og fjárfestum almennt. Slík sala hafi auk þess verið í andstöðu við þær hugmyndir sem legið hafi til grundvallar kaupum starfsmanna í upphafi þar sem af hálfu stefnanda hafi verið ætlast til þess að starfsmenn ættu bréfin til langs tíma, gætu staðið af sér verðsveiflur og væru tryggðir fyrir því að þeir yrðu ekki fyrir tjóni ef verð hlutabréfanna lækkaði. Stórfelld sala starfsmanna á hlutum í stefnanda þegar verð þeirra fór lækkandi hafi hins vegar verið í andstöðu við þessi markmið. Hafi því ekki verið fallist á þessar óskir starfsmanna og sölubann þvert á móti ítrekað og þeir fullvissaðir um að þeir þyrftu ekki að hafa áhyggjur af því að gengið yrði að persónulegri ábyrgð þeirra þar sem verið væri að leita leiða til að finna nýja útfærslu til að tryggja skaðleysi starfsmanna.

Lánssamningur nr. 3074 sé til komin sökum niðurfellingar stefnanda á sölurétti stefnda á bréfum sem hann hafi áður keypt í stefnanda í samræmi við starfskjarastefnu stefnanda eins og hún hafi verið fyrir desembermánuð árið 2005. Aðrir lánssamningar sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda séu einnig til komnir vegna þátttöku stefnda í hvatakerfi stefnanda og því hluti af starfskjörum stefnanda. Í öllum tilvikum hafi bréfin verið keypt af stefnanda en ekki á frjálsum markaði. Gerð lánssamnings nr. 2274 eigi sér þó nokkuð lengri forsögu. Lánssamningurinn hafi, líkt og fram komi í stefnu, verið gerður vegna endurfjármögnunar á skiptasamningum sem stefndi hafi gert við stefnanda á árinu 2004. Stefndi hafi þá fjárfest fyrir fjármuni sem hann hafi hlotið í föðurarf í hlutabréfum í stefnanda. Stefndi hafi síðan tekið lán fyrir gerð skiptasamnings tengdum hlutabréfum í stefnanda með veði í þeim bréfum sem hann hafi keypt fyrir föðurarfinn. Á árinu 2005 hafi verið kominn talsverður hagnaður á skiptasamninginn og það þá verið mat stjórnenda stefnanda að ekki færi vel á því að lykilstarfsmenn fjárfestu í skiptasamningum tengdum hlutabréfum í stefnanda. Það hafi því verið að undirlagi stefnanda sem umrædd hlutabréfakaup stefnda, sem áður hefðu verið fjármögnuð með láni sem tryggt hafi verið með veði í bréfum sem stefnandi hafi keypt fyrir föðurarf sinn og því ef til vill verið ótengd starfskjörum hans yrðu endurfjármögnuð með láni frá stefnanda með veði í öllum hlutabréfunum stefnanda í stefnda í samræmi við starfskjarastefnu stefnda. Stefndi hafi ítrekað verið fullvissaður af yfirmönnum sínum hjá stefnanda um að hann bæri ekki fjárhagslega áhættu af þátttöku sinni í hvatakerfi stefnanda. Stefnda hafi ætíð verið gert ljóst að honum væri ekki heimilt að selja hlutabréf sín í stefnanda á almennum markaði.

Þann 7. október 2008 hafi stefndi selt einkahlutafélagi sínu I-kk-nf V-kk-nf hlutabréf sín í stefnanda og hafi einkahlutafélagið greitt fyrir með yfirtöku þeirra lána sem veitt hefðu verið af stefnanda til kaupa á hinum seldu hlutabréfum, með veði í hlutabréfunum.

Stjórnir Nýja Kaupþings banka hf., nú Arion banka hf., hafi reyndar í tvígang óskað eftir lögfræðiálitum um fyrrgreinda niðurfelling sem staðfest hafi lögmæti niðurfellingarinnar. Stefnda hafi nú þrátt fyrir þetta verið stefnt til fullrar greiðslu þeirrar fjárhæðar sem hann hafi borið persónulega ábyrgð á auk þess sem hann verjist nú kröfum skattyfirvalda um að hann greiði gríðarlega háar fjárhæðir í skatta vegna þátttöku sinnar í hvatakerfi stefnanda. Stefndi eigi eðli máls samkvæmt ekki möguleika á að greiða þær fjárhæðir sem hann sé krafinn um enda sé ljóst að hlutabréf hans í stefnanda séu einskis virði í dag.

Í upphafi aðalmeðferðar málsins voru lagðar fram af hálfu beggja málsaðila í endurriti skýrslur sem vitni gáfu við aðalmeðferð tveggja annarra einkamála er dæmd voru 9. maí 2011 og varða samkynja sakarefni og það er hér er til meðferðar. Er um að ræða mál Héraðsdóms Reykjavíkur nr. E-5862/2010 og nr. E-4903/2010. Voru aðilar þessa máls sammála um að leggja skýrslur greindra vitna til grundvallar niðurstöðu þessa máls. Verður framburður vitnanna rakinn hér á eftir.

Á-kk-nf T-x-x kvaðst hafa verið kjörinn í stjórn stefnanda á árinu 2003 og setið í stjórn allt til falls bankans á árinu 2008. Undirnefnd stjórnar hafi verið svokölluð starfskjaranefnd og hafi Á-kk-nf verið formaður þeirrar nefndar. Hlutverk starfskjaranefndar hafi verið að móta launastefnu í bankanum og að semja um laun við forstjóra og stjórnarformann bankans. Ný heildstæð launastefna hafi verið kynnt á aðalfundi í bankanum á árinu 2004. Þá hafi verið farið yfir grundvallaratriðin í stefnunni. Í þeirri stefnu hafi verið tengdir saman hagsmunir lykilstarfsmanna bankans og hluthafa bankans sjálfs. Með lykilstarfsmönnum hafi verið átt við æðstu stjórnendur bankans, eins og framkvæmdastjóra mismunandi sviða og æðstu stjórnendur í aðalbanka og sviða hans. Eins hafi fallið undir skilgreininguna æðstu stjórnendur í stærstu útibúum bankans. Slík stefna hafi ekki verið nein nýlunda á þeim tíma þar sem slíkt hafi verið alþekkt í fjármálaheiminum. Stefnan hafi falið það í sér að bankinn hafi fjármagnað kaup lykilstarfsmanna á hlutabréfum í bankanum sjálfum. Útgangspunkturinn hafi verið sá að bankinn fjármagnaði kaupin sjálfur þannig að starfsmennirnir færu ekki að gera það sjálfir t.d. með lánum í öðrum bönkum. Með þessum hætti hafi verið við það miðað að starfsmenn gætu eignast allt að 9% af heildarhlutafé í bankanum. Gengið hafi verið út frá því að um langtímafjárfestingu væri að ræða. Á henni gætu starfsmenn hagnast ef bréf myndu hækka umfram kostnað starfsmanna af þeim. Lykilatriði hafi hins vegar verið að viðkomandi starfsmenn tækju ekki of mikla áhættu samfara kaupunum. Það atriði hafi endurspeglast í starfskjarastefnunni sem samþykkt hafi verið 2004 og áréttuð fyrir árin 2005 til 2008. Umræddir lykilstarfsmenn hafi átt að eiga bréfin sem ígildi lífeyrissjóðs á meðan þeir störfuðu hjá bankanum. Að mati nefndarmanna í starfskjaranefndinni hafi þeir ekki mátt selja bréfin á meðan þeir væru við störf í bankanum. Útfærsla á því fyrirkomulagi hafi hins vegar verið í höndum forstjóra bankans. Stjórn bankans eða nefndarmenn í starfskjaranefnd hafi ekki komið að þeirri útfærslu. Þannig hafi bankinn átt að móta stefnu sem tryggði skaðleysi lykilstarfsmanna og kæmi skaðleysisákvæðið fram í starfskjarastefnu sem samþykkt hafi verið 2004 og endurnýjuð árin 2005 til 2008. Það hafi t.d. verið gert með þeim hætti að bankinn yrði að kaupa hlutabréf af þessum lykilstarfsmönnum ef gengi bréfa færi niður fyrir tiltekin viðmiðunarmörk. Starfskjaranefndin hafi fjallað um skaðleysið en ekki útfært það. Vandamál hafi risið varðandi útreikning á eigin fé bankans. Það vandamál hafi í raun ekki komið til starfskjaranefndarinnar en vitað hafi verið um að afnema hafi þurft sölurétt starfsmanna vegna útreikninga á eigin fé bankans. Í staðinn hafi komið ákvæði um veðþekju og 10% ábyrgð starfsmanna á lánum. Þessi útfærsla hafi leitt til vandræða á árinu 2008 sem ekki hafi verið séð fyrir. Forstjóri félagsins hafi á árinu 2006 óskað eftir því að fá að færa hlutabréfaeign sína í sérstakt einkahlutafélag. Málið hafi verið tekið upp í stjórn stefnanda. Samþykkt hafi verið að heimila forstjóranum þetta. Skýrt hafi komið fram að það fyrirkomulag að lykilstarfsmenn ættu bréf í bankanum ætti aldrei að geta leitt til þess að þeir yrðu persónulega gjaldþrota. Á árinu 2008 hafi verðmæti hlutabréfa lækkað. Ekki hafi lykilstarfsmenn stefnanda snúið sér sérstaklega til starfskjaranefndarinnar vegna beiðna um sölu bréfa. Í febrúar 2008 hafi ástandið verið rætt þar sem einhverjir lykilstarfsmanna hafi verið með miklar áhyggjur af stöðu sinni. Þá hafi verið ákveðið að gera ekki veðköll gagnvart þeim þar sem bankinn hafi ekki viljað að lykilstarfsmenn seldu bréf sín. Á fundi í stjórn 25. september 2008 hafi verið ákveðið að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna. Þá hafi ekki legið fyrir að bankinn væri ógjaldfær. Á fundi 25. og 26. september 2008 hafi verið farið yfir stöðu bankans og útlitið verið mjög gott miðað við horfur á markaði.

B-kk-nf Ó-kk-nf, G-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf og B-kvk-nf H-kvk-nf áttu öll sæti í stjórn stefnanda. B-kk-nf tók sæti í stjórn á árinu 2003, G-kk-nf P-kk-nf á árinu 2001 eða 2002 og B-kvk-nf á árinu 2004. Staðfestu þau öll að starfskjarastefna fyrir stefnanda hafi verið samþykkt á aðalfundi á árinu 2004. Í þeirri stefnu hafi falist að starfsmenn stefnanda hafi átt að eiga þess kost að kaupa allt að 9% af heildarhlutabréfum í stefnanda. Með því hafi verið tengdir saman hagsmunir hluthafa í stefnanda og hagsmunir lykilstarfsmanna stefnanda. Út frá því hafi verið gengið að stefnandi veitti umræddum starfsmönnum lán til hlutabréfakaupanna. Með þessum hætti hafi starfsmenn átt að njóta ávinnings af hækkun bréfa en ekki þurfa að taka á sig tap ef illa færi. Starfsmennirnir hafi í upphafi verið með sölurétt sem hafi átt að tryggja skaðleysi þeirra af hlutabréfakaupunum, en skaðleysið hafi verið útgangspunktur við kaupin. Þá hafi starfsmennirnir átt að eiga bréfin til langframa, en það hafi verið hin almenna stefna. Þó svo einstök lán hafi verið í tilteknum tímaramma hafi fjárfestingin verið til langframa. Vandkvæði hafi komið upp varðandi sölurétt starfsmanna og áhrif hans á útreikning á eigin fé stefnanda. Hafi það leitt til þess að starfsmenn hafi fallið frá söluréttinum. Stjórn stefnanda hafi ákveðið að finna aðra leið til að tryggja skaðleysið og falið forstjóra og stjórnarformanni að finna leið til þess. Hafi stjórnin sjálf ekki verið með á sinni hendi að útfæra skaðleysisákvæðin. Ekki hafi gengið auðveldlega að finna leið við að tryggja áframhaldandi skaðleysi en ljóst væri að algert skaðleysi hafi ekki verið fyrir hendi þar sem starfsmenn hafi borið ábyrgð á 10% af lánaskuldbindingum tengdum kaupum á hlutabréfum í stefnanda. Hafi starfsmönnum stefnanda verið kunnugt um þá afstöðu stjórnenda stefnanda að þeir ættu að eiga bréfin til langframa. Ekki hafi legið fyrir algjört bann við sölu bréfa en almennt hafi verið við það miðað að starfsmenn seldu ekki bréf sín þar sem um væri að ræða langtímafjárfestingu. Af þessum ástæðum hafi legið ljóst fyrir að dræmt yrði tekið í beiðnir um sölu bréfa. Ljóst hafi legið fyrir að ekki ætti að ganga að einstökum lykilstarfsmönnum vegna skaðleysisákvæðanna. Hafi hagur bankans þar verið hafður að leiðarljósi. Staðfestu stjórnarmann að á stjórnarfundi 25. og 26. september 2008 hafi verið tekin sú ákvörðun að fella niður persónulegar ábyrgðir lykilstarfsmanna. Á þessum fundi hafi staða bankans verið rædd og legið fyrir það mat að staða bankans væri góð.

S-kk-nf E-kk-nf kvaðst hafa verið forstjóri stefnanda frá 1996 til 2003 og stjórnarformaður bankans frá því ári til loka. Á vegum bankans hafi verið í gildi starfskjarastefna fyrir starfsmenn. Sú stefna hafi gengið út á að bankinn héldi í sína lykilstarfsmenn til langs tíma. Þannig hafi farið saman hagsmunir hluthafa bankans og umræddra lykilstarfsmanna. Slíkt fyrirkomulag hafi þá verið þekkt í starfsemi banka á alþjóðavettvangi. Stefnan hafi verið útfærð á árinu 2003 og lögð fyrir hluthafafund á árinu 2004. Á þeim fundi hafi formaður starfskjaranefndar gert grein fyrir inntaki þeirrar stefnu. Áttu starfsmenn þess kost að eiga allt að 9% af heildarhlutafé í bankanum og það til lengri tíma. Fyrir þeim kaupum áttu starfsmennirnir að fá lán frá bankanum sjálfum og eiga þau út lánstímann. Skaðleysi tengt kaupunum hafi verið tryggt með svokölluðum sölurétti starfsmanna. Á árinu 2005 hafi alþjóðlegar reikningsskilareglur leitt til þess að hverfa hafi þurft frá ákvæðum um sölurétt starfsmanna á bréfum. Hafi það verið tengt útreikningi á eigin fé bankans. Í kjölfarið hafi framkvæmdinni verið breytt en það sérstaklega fært til bókar að skaðleysi starfsmanna yrði áfram tryggt. Hafi einungis verið um að ræða tæknilegt atriði að finna leið til að tryggja starfsmönnum áframhaldandi skaðleysi. Á þeim forsendum hafi einstakir starfsmenn verið tilbúnir til að falla frá sölurétti á bréfum sínum. Á árinu 2007 hafi hins vegar komið í ljós að skaðleysisákvæðin hafi ekki alls kostar gengið eftir. Gengið hafi verið út frá því að bréf starfsmanna yrðu seld færi gengi þeirra niður fyrir tiltekin viðmiðunarmörk. Gengið hafi verið út frá því að viðkomandi starfsmenn ættu bréfin á meðan þeir væru við störf í bankanum. Þegar gengi bréfa hafi lækkað og veðþekja farið niður fyrir viðmiðunarmörk hafi verið ákveðið að nýta ekki ákvæðin í samningum og selja bréfin. Hafi það ekki verið fær leið fyrir bankann sjálfan og hagsmuni hans. Ef lykilstarfsmenn hefðu selt hefði það sent slæm skilaboð út á markað. Haf staðan einfaldlega verið sú að bankinn hafi átt að tryggja einstaka starfsmenn fyrir skaðleysi. Engin mál tengd einstökum beiðnum um sölu hafi komið inn á borð S-kk-ef. Honum hafi hins vegar verið kunnugt um að ef persónulegar aðstæður starfsmanna hafi verið með þeim hætti hafi verið skoðað að heimila einstaka sölur. Einstaka starfsmenn hafi komið til S-kk-ef á árunum 2007 og 2008 og S-kk-nf fullvissað starfsmennina um að skaðleysi þeirra væri tryggt og að lausn yrði fundin á þeirra málum. S-kk-nf kvaðst ekki muna eftir einstaka tilviki þar sem starfsmanni hafi verið neitað um sölu en starfsmönnum hafi átt að vera ljóst að þeir fengju ekki að selja bréfin. Þau skilaboð hafi starfsmönnum átt að vera ljós. Í upphafi árs 2008 hafi stjórnendum verið ljóst að upp yrði að taka mál tengd hlutabréfakaupum starfsmanna. Á fundi 25. og 26. september 2008 hafi verið tekin ákvörðun um að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna. Hafi sú ákvörðun verið í samræmi við gefin loforð til starfsmanna um skaðleysið. Á þeim fundi hafi legið fyrir að staða bankans væri traust í samanburði við stöðu banka almennt á fjármálamarkaði. Bankinn hafi hvergi verið í vanskilum og með mikið reiðufé. Í kjölfar þess að yfirvöld í Bretlandi hafi yfirtekið dótturfélag stefnanda í Bretlandi hafi allir lánssamningar stefnanda verið gjaldfelldir, en ákvæði í þeim hafi heimilað slíkt við þær aðstæður að eining á stærð við dótturfélagið hafi verið yfirtekin. Enginn banki hafi getað staðið af sér þær aðstæður að allir lánssamningar væru gjaldfelldir. Þær aðstæður hefðu ekkert með laust fé bankans að gera. Útilokað hafi verið að stjórnendur stefnanda hafi í lok september 2008 getað séð fyrir þá atburðarás sem orðið hafi 9. október 2008.

H-kk-nf M-kk-nf S-kk-nf kvaðst hafa verið gerður að aðstoðarforstjóra stefnanda á árinu 1998 og forstjóra stefnanda á árinu 2003. Því starfi hafi hann gegnt þar til yfir lauk. Er hugað hafi verið að því að skrá bankann á markað á árinu 2000 hafi starfskjarastefna fyrir bankann verið til umræðu. Þá hafi verið stefnt að því að tengja saman hagsmuni eigenda bankans og einstaka lykilstarfsmanna. Það hafi verið algeng aðferð á fjármálamarkaði á þeim tíma. Á árunum 2003 og 2004 hafi stefnan verið útfærð. Við það hafi verið miðað að einstaka lykilstarfsmenn gætu keypt hlutabréf í bankanum. Hlutabréfin ættu starfsmennirnir lánstímann. Af þessum kaupum hafi starfsmenn átt að geta hagnast við starfslok. Skaðleysi starfsmannanna af kaupunum yrði tryggt með sölurétti þeirra á bréfunum. Vegna ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins hafi stefnunni lítillega verið breytt á þann veg að bankinn sjálfur myndi lána fyrir kaupum á bréfunum. Á sama tíma hafi söluréttur starfsmanna verið felldur niður vegna reglna um útreikning á eigin fé bankans. Þrátt fyrir þá ráðstöfun hafi verið fært til bókar að skaðleysi starfsmanna yrði áfram tryggt. Hafi starfsmenn fallist á að falla frá söluréttinum. Hafi verið gerður við þá skriflegur samningur þar sem miðað hafi verið við að þeir bæru takmarkaða ábyrgð á lánaskuldbindingum. Þá hafi verið ákvæði í lánssamningum sem hafi miðað við að bankinn myndi selja bréf starfsmanna ef gengi þeirra færi niður fyrir viðmiðunarmörk. Seinni hluta árs 2007 hafi komið í ljós að útfærslan á skaðleysinu hafi farið á skjön við starfskjarastefnu þá sem gilt hafi. Útfærslan hafi leitt til þess að starfsmenn hafi nánast verið þvingaðir til sölu við ákveðnar aðstæður. Í upphafi árs 2008 hafi verið tekin sú ákvörðun að þvinga starfsmenn ekki til sölu. Í skýrslu ytri endurskoðanda, KPMG, á þeim tíma hafi komið fram að stjórn stefnanda hafi ákveðið að nýta ekki veðköll vegna bréfanna. Margir starfsmenn hafi haft áhyggjur af stöðunni og verið í sambandi við forstjóra. Hafi þeir verið að spyrjast fyrir um stöðu mála. Í þágu bankans og stefnu hans hafi verið að þvinga ekki fram sölur á bréfum. Lykilstarfsmönnum hafi verið gerð grein fyrir því að kaup þeirra í bankanum væri langtímafjárfesting og að ekki hafi verið ætlast til að þeir seldu bréfin á meðan þeir væru við störf. Einhver dæmi hafi þó verið um að starfsmenn hafi fengið að selja. Hafi það verið vegna persónulegra aðstæðna viðkomandi. Þau mál hafi þó ekki verið á borði H-kk-ef sjálfs. Ekki kvaðst H-kk-nf viss um hvort einhver dæmi hafi verið þess efnis að lykilstarfsmenn hafi selt bréf sín án heimildar. Þessi mál hafi m.a. verið rædd við starfsmannastjóra stefnanda eftir að bréf hafi tekið að falla í verði. Skilaboð til starfsmanna hafi verið þau að unnið væri að lausn málsins. Erfitt væri þó að segja til um hvernig brugðist hafi verið við einstaka beiðni um sölu. Í upphafi árs 2008 hafi þessi vandi verið til umræðu. Stjórnarfundir í stefnanda hafi verið haldnir í september ár hvert. Það hafi því legið fyrir að á fundi í september 2008 yrðu þessi mál til meðferðar, en starfskjarastefnan hafi jafnan verið til meðferðar á þeim fundi. Á fundinum 25. og 26. september 2008 hafi stjórn ákveðið að fella niður ábyrgðir starfsmanna. Á þeim tíma hafi staða bankans verð mjög góð. Hafi það verið skoðun stjórnar eftir þann fund að bankinn væri að komast út úr þeim stormi er ríkt hafi á fjármálamörkuðum heims. Hafi lausafjárstaða bankans verið að batna á þeim tíma en innlánasöfnun hafi gengið vel. Fall Glitnis banka og Landsbanka Íslands hafi gert það að verkum að yfirvöld í Bretlandi hafi tekið yfir Singer og Friedland. Lánssamningar hafi gert það að verkum að bankinn hafi fallið þar sem í öllum samningum hafi verið gjaldfellingarákvæði sem hafi orðið virkt við aðgerðirnar í Bretlandi.

S-kk-nf B-kk-nf kvaðst hafa verið starfsmannastjóri hjá stefnanda frá í september 2003. Hafi hann gegnt því starfi þar til í febrúar eða mars 2009. Kvaðst hann þekkja þá starfskjarastefnu er samþykkt hafi verið á aðalfundi stefnanda á árinu 2004. Meginatriðin hafi verið þau að lykilstarfsmenn ættu að eiga hlut í bankanum sem væru fjármagnaðir með lánum úr bankanum sjálfum. Hlutina hafi starfsmennirnir átt að eiga til langframa og væri engin fjárhagsleg áhætta fyrir starfsmennina tengd því. Með eign til langframa hafi verið átt að lykilstarfsmennirnir myndu ekki selja bréfin. Söluréttur hafi verið felldur niður af bréfunum á árinu 2005 án þess að breytingar hafi verið gerðar á starfskjarastefnunni. Öll þessi atriði hafi komið fram í samtölum S-kk-ef við stjórnendur bankans og afstaða stjórnendanna verið skýr. Eftir að gengi bréfa hafi tekið að lækka hafi fjöldi starfsmanna komið að máli við S-kk-þf og lýst áhyggjum sínum af stöðu mála. Eins hafi starfsmenn spurst fyrir um hvort þeir mættu setja hlutabréfaeign sína í einkahlutafélög. Hafi S-kk-nf komið þeim skilaboðum áleiðis til stjórnenda stefnanda. Eins hafi hann sjálfur hvatt starfsmenn til að hafa samband við stjórnendurna. Skýr afstaða stjórnenda hafi verið að starfsmenn myndu ekki selja bréf sín og að verið væri að vinna að lausn málsins. Þá hafi S-kk-nf vitað að ekki væri vel tekið í hugmyndir um að setja eignir í einkahlutafélög. Hafi S-kk-nf m.a. farið á fund með forstjóra 17. júlí 2008 þar sem þetta hafi komið skýrt fram. Ekki kvaðst S-kk-nf hafa haft vitneskju um að lykilstarfsmenn hafi selt bréf sín í bankanum fyrir fall hans. Hann hafi hins vegar frétt eftirá að einhverjir slíkir hafi sett hluti sína í einkahlutafélög.

H-kk-nf S-kk-nf kvaðst hafa verið gerður að framkvæmdastjóra lögfræðisviðs stefnanda 2002 og hafi hann gegnt því starfi til falls bankans. Fyrirkomulag tengt starfskjarastefnu starfsmanna bankans hafi verið til umræðu í tengslum við skráningu bankans á markað á árinu 2000. Þá hafi verið uppi hugmyndir um að starfsmenn gætu fengið lán til kaupa á hlutabréfum í bankanum. Málið hafi verið rætt við Fjármálaeftirlitið og hvort einstaka starfsmenn gætu stofnað einkahlutafélög til að halda utan um hlutabréfaeign sína. Það hafi að mati eftirlitsins ekki reynst unnt og fyrir því verið færðar tilteknar ástæður. Í tenglum við það hafi verið umræða um atriði eins og hver mætti veita slík lán og stærð hluta. Þá hafi verið rætt um skaðleysi starfsmanna og söluréttur nefndur í því sambandi. H-kk-nf kvaðst hafa verið ritari stjórnar á aðalfundum í stefnanda. Starfskjarastefna bankans hafi verið kynnt á aðalfundi bankans á árinu 2004. Í tengslum við aðalfundinn á árinu 2004 hafi H-kk-nf komið að máli við Á-kk-þf T-x-x formann starfskjaranefndar til að ræða það efni. Þá hafi m.a. verið rætt um hvort heppilegt gæti verið að stofna félag eða sjóð utan um eign starfsmanna á hlutabréfum. Söluréttur starfsmanna hafi verið felldur niður á árinu 2005 vegna breyttra reglna um útreikning á eigin fé bankans. Skýrt hafi legið fyrir að tryggja hafi átt skaðleysi starfsmanna af hlutabréfakaupum í stefnanda. Afgreiðsla stjórnar á árinu 2005 hafi áfram miðað við að tryggja skaðleysi starfsmanna. Stjórnin hafi hins vegar ekki komið að útfærslu þess kerfis er nota hafi átt í þeim efnum, heldur hafi það verið í verkahring forstjóra að hafa það með höndum. H-kk-nf kvaðst sjálfur ekki hafa komið að því máli. Sú útfærsla sem komið hafi í ljós hafi hins vegar verið slæm. Ekki hafi lengur verið til staðar hjá starfsmönnum forræði á efninu, heldur hafi það alfarið verið hjá bankanum sjálfum. Starfsmenn hafi getað staðið allt af sér tengt hlutabréfaeigninni á meðan þeir hafi haft söluréttinn. Ekkert sambærilegt því hafi komið með hinu nýja fyrirkomulagi. Inn hafi verið tekin ákvæði um handveðsrétt í bréfunum en eftir það og samkvæmt lögum um samningsveð hafi forræðið eftir það allt verið hjá bankanum. Eftir þetta hafi einstaka starfsmenn ekki getað selt bréf án heimildar frá bankanum. Aflétta hafi þurft handveðsetningunni ef til sölu hafi átt að koma. Ekki hafi H-kk-þgf verið ljóst að lykilstarfsmenn hafi selt bréf sín fyrr en eftir fall bankans. Upplýst hafi verið um þau tilvik í tengslum við álitsgerð sem V-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf lagaprófessor hafi unnið fyrir bankann. Bankinn hafi ákveðið að gera engin veðköll eftir að veðþekja hjá einstaka starfsmönnum hafi farið undir viðmiðunarmörk. Hafi það m.a. komið fram í skýrslu ytri endurskoðanda félagsins fyrir árið 2008. Hið umrædda sölubann hafi tekið til lykilstarfsmanna hjá stefnanda. Ef þessir starfsmenn hafi keypt bréf í bankanum fyrir utan þetta fyrirkomulag hafi ekkert verið til staðar sem bannað hafi starfsmönnunum að selja þau bréf. Einhver tilvik hafi verið þar sem starfsmenn hafi óskað eftir sölu bréfa og þá við sérstakar aðstæður. Hafi það verið heimilað við aðstæður eins og vegna hjónaskilnaða, fjölskylduerfiðleika og þess háttar. Þá hafi legið ljóst fyrir að einstaka starfsmenn hafi getað selt bréf sín væru þeir að hætta störfum fyrir bankann. Afstaða stjórnar stefnanda hafi verið skýr um það að lykilstarfsmenn mættu ekki selja bréf sín. Sú aðgerð stjórnar bankans að fella niður persónulega ábyrgð á aðalfundinum 25. og 26. september 2008 hafi verið sjálfgefin í ljósi forsögu málsins. Bankinn hafi verið að uppfylla áður gefin loforð um skaðleysi.

M-kvk-nf S-kvk-nf N-kvk-nf kvaðst hafa verið starfsmaður hjá stefnanda frá árinu 2006 og allt til falls bankans. Hafi hún haldið utan um afleiðusamninga um hlutabréfaeign og verðbréfaeign í bankanum. Er hlutabréf hafi tekið að lækka á árinu 2007 hafi óbreyttu verklagi verið fylgt í bankanum. Ef trygging bankans hafi farið niður fyrir viðmiðunarmörk hafi verið beitt svokölluðum veðköllum.

H-kk-nf B-kk-nf kvaðst hafa verið lánastjóri í lánadeild bankans. Hafi hann haft með lánveitingar til hlutabréfakaupa í bankanum að gera. Veðköll hafi verið tíðkuð ef veðþekja hafi farið niður fyrir tiltekin mörk. Ef veðköllum hafi verið sinnt með auknum tryggingum hafi málið verið úr sögunni. Annars hafi verið gripið til þess ráð af hálfu bankans að selja umrædd bréf og ráðstafa fjármunum inn á lán tengd kaupum á bréfunum. Með þessum hætti hafi almennir viðskiptavinir í stefnanda fengið veðkall ef skilyrði til þess hafi skapast. Hafi H-kk-nf fengið tilkynningu frá framkvæmdastjóra viðskiptabanka um að bankinn gengi ekki að veðum viðkomandi lykilstarfsmanna þó svo veðþekjan færi niður fyrir viðmiðunarmörk.

V-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf staðfesti dskj. nr. 38 og lýsti einstökum atriðum varðandi framkvæmd og úrvinnslu álitsgerðarinnar. Fram kom að verkið hafi verið unnið samkvæmt nánar tilgreindri verkbeiðni, sem fram kæmi í álitsgerðinni hver væri.

II.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi máls þessa byggja kveðst aðild til sóknar á 4. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þar sem kveðið sé á um að ef ekki sé sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu megi krefjast riftunar á ráðstöfunum þess eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti. Enda þótt lánssamningar þeir, sem hin persónuleg ábyrgð stefnda hafi lotið að, hafi verið framseldur Nýja Kaupþing banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins standi slíkt ekki í vegi því að stefnandi krefjist riftunar umræddra ráðstafana enda verið að endurheimta verðmæti sem Kaupþing banki hf. hafi gefið eftir fyrir framsal kröfuréttindanna til Arion banka hf. Stefnandi og kröfuhafar hans hafi þannig orðið fyrir verðmætamissi sem stefnandi vilji endurheimta með málshöfðun þessari.

Stefnandi byggi aðallega á því að eftirgjöf hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda sé gjöf á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laganna megi krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin hafi verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Umþrætt niðurfelling og þar með gjafagerningur að mati stefnanda, hafi átt sér stað 25. september 2008. Frestdagur sé 15. nóvember 2008. Gjöfin hafi þannig verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag í skilningi tilvísaðs ákvæðis.

Gjafahugtak 131. gr. laga nr. 21/1991 sé talið hafa þrjú meginskilyrði. Í fyrsta lagi að gjöfin rýri eignir skuldara, í annan stað að gjöfin leiði til auðgunar móttakanda og í þriðja lagi að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa. Stefnandi telji öll þessi skilyrði uppfyllt. Að því er varði fyrsttalda skilyrðið þá telji stefnandi óumdeilt að það skilyrði teljist uppfyllt. Stefnandi bendi í þessu sambandi á að niðurfærsla hinnar persónulegu ábyrgðar hafi falið í sér eftirgjöf kröfuréttinda af hálfu stefnanda, en eftirgjöf kröfuréttinda geti m.a. talist til gjafagernings í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Af ráðstöfuninni hafi leitt að stefnandi hafi ekki lengur átt lögvarða fjárkröfu á hendur stefnda á grundvelli lánssamnings. Ráðstöfunin hafi þegar af þessum ástæðum leitt til rýrnunar á eignum stefnanda.

Að því er varði annað skilyrðið, um auðgun móttakanda, þá telji stefnandi að það skilyrði sé jafnframt uppfyllt. Niðurfelling hinnar persónulegu ábyrgðar hafi leitt til þess að stefndi sé laus undan persónulegri greiðsluskyldu og njóti um leið fjármuna sem hefðu að öðrum kosti runnið til stefnanda og um leið kröfuhafa hans. Af framangreindu sé ljóst að ráðstöfunin hafi leitt til auðgunar stefnda, enda tilgangur ráðstöfunarinnar beinlínis að fella niður persónulegar skuldbindingar stefnda.

Að því er þriðja skilyrðið varði, þ.e. að gjafatilgangi sé til að dreifa, þá telji stefnandi jafnframt ljóst að þetta skilyrði sé uppfyllt. Að mati stefnanda verði ekki séð að ráðstöfunin hafi haft annan tilgang en að ívilna stefnda, ásamt öðrum starfsmönnum, og létta af þeim fjárhagslegar byrðar á kostnað bankans þannig að þeir hafi getað einbeitt sér að störfum sínum í þágu bankans á erfiðleikatímum. Hafi stefndi og aðrir starfsmenn, verið leyst undan persónulegri greiðsluábyrgð og um leið á kostnað stefnanda og kröfuhafa hans. Ákvörðun bankans hafi verið tekin þegar fyrirsvarsmönnum hafi verið, eða mátti vera ljóst, að tekið hafi verið að fjara undan fjárhag bankans eða a.m.k. hætt við að svo yrði í ljósi þess ástands sem þá hafi ríkt í bankakerfinu, en stefnanda hafi verið skipuð skilanefnd einungis rúmum tveimur vikum eftir að ráðstöfunin hafi átt sér stað. Telji stefnandi að um sé að ræða gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991, enda hafi umrædd ákvörðun bankans hvorki byggst á viðskiptalegum forsendum né samningsbundinni skyldu hans.

Verði ekki falist á að ráðstöfunin sé riftanleg á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 byggi stefnandi til vara á því að hún sé riftanlega á grundvelli almennu riftunarreglunnar í 141. gr. sömu laga. Samkvæmt tilvísuðu ákvæði megi krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hag hafi haft af henni hafi vitað eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Samkvæmt 141. gr. sé það þannig skilyrði riftunar að ráðstöfun hafi verið ótilhlýðileg, hin ótilhlýðilega ráðstöfun falli í einn hinna þriggja flokka sem taldir séu upp í ákvæðinu, skuldari hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hag hafi haft af ráðstöfuninni hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærnina og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Stefnandi telji öll þessi skilyrði uppfyllt.

Stefnandi telji ráðstöfunina hafa verið ótilhlýðilega þar sem með henni hafi verið felld niður kröfuréttindi í eigu stefnanda gagnvart stefnda án þess að nokkuð endurgjald hafi komið fyrir. Ekki verði séð að niðurfelling persónulegrar ábyrgðar stefnda, svo og annarra starfsmanna bankans, hafi verið framkvæmd með hagsmuni stefnanda eða önnur málefnaleg sjónarmið að leiðarljósi heldur gagngert til þess að ívilna starfsmönnum í þeirri stöðu sem upp hafi verið komin. Ráðstöfunin hafi verið óvenjuleg og framkvæmd á miklu erfiðleikatímabili í starfsemi bankans og fyrirsvarsmönnum bankans, sem tóku ákvörðun um ráðstöfunina, mátt vera það ljóst. Af þessu leiði að eftirgjöf kröfuréttindanna geti ekki talist tilhlýðileg ráðstöfun eins og á hafi staðið. Þá telji stefnandi ljóst að hin ótilhlýðilega ráðstöfun hafi leitt til þess að eignir stefnanda, hér kröfuréttindi, hafi ekki getað orðið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Niðurfelling hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda hafi leitt til þess að stefndi hafi losnað undan persónulegri greiðsluskyldu. Með því hafi stefnandi og kröfuhafar hans orðið fyrir tjóni sem því nemi, enda ljóst að eftir það hafi ekki verið unnt að ganga að stefnda persónulega um greiðslu skuldarinnar.

Stefnandi byggi jafnframt á því að stefnandi hafi verið ógjaldfær á tímamarki ráðstöfunarinnar í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991. Nánar tiltekið sé á því byggt að fjárhagsstaða stefnanda á tímamarki ráðstöfunarinnar, 25. september 2008, hafi verið orðin slík að hann hafi í raun ekki verið fær um að greiða skuldir sem fallið hafi á gjalddaga í fyrirsjáanlegri framtíð og ekki hafi verið líklegt að úr rættist. Sé þannig á því byggt að á þessu tímamarki hafi í raun að óbreyttu verið ljóst, eða því sem næst, að fyrirsjáanlegt greiðsluþrot hafi blasað við stefnanda og eins og síðar hafi komið á daginn. Þannig hafi stefndi orðið greiðsluþrota skömmu síðar og fyrir frestdag í skilningi laga um gjaldþrotaskipti, en stefnanda hafi verið skipuð skilanefnd einungis rúmum tveimur vikum eftir að ráðstöfunin hafi átt sér stað.

Stefnandi byggi jafnframt á því að stefndi hafi vitað, eða í öllu falli mátt vita, um ógjaldfærni stefnanda á tímamarki ráðstöfunarinnar og þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Stefnandi bendi á að grandsemiskilyrði 141. gr. sé talið fullnægt ef móttakanda hefði átta að gruna að skuldari væri ógjaldfær. Í ljósi þess sé á því byggt að stefndi, stöðu sinnar vegna sem framkvæmdarstjóri viðskiptaþróunar Kaupþings banka hf., hafi vitað eða mátt vita að stefnandi væri ógjaldfær í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991 og jafnframt um þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg í þeim skilningi sem getið er hér að framan.

Seinni krafa stefnanda sé um riftun á þeirri ráðstöfun sem farið hafi fram 7. október 2008 og hafi falist í því að færa ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamninga hans við bankann yfir í einkahlutafélag í hans eigu sem stofnað hafi verið 7. október 2008. Krafan byggi á þeim sömu sjónarmiðum og reifuð hafi verið. Um sé að ræða gjafagjörning sem sé riftanlegur með þeim sömu rökum og rakin hafi verið. Ráðstöfunin hafi átt sér stað aðeins tveim dögum áður en Fjármálaeftirlitið hafi tekið yfir bankann. Stefndi hafi þannig sem einn af æðstu yfirmönnum bankans vitað eða mátt vita um að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Þá hafi hún verið óvenjuleg og til þess eins gerð að losa stefnda undan greiðsluskyldu lána hans við bankann. Að sama skapi hafi hún valdið bankanum og kröfuhöfum hans tjóni sem stefndi eigi að bæta á grundvelli þeirra sömu sjónarmiða og rakin hafi verið áður. Tjónið sé það sama og um geti í aðalkröfu enda sé um að ræða þá sömu samninga og um ræði í aðalkröfu. Stefndi hafi ekkert greitt inn á samningana frá 25. september 2008 og fram til 7. október 2008.

Stefnandi vísi til þess að í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 sé kveðið á um að fari riftun fram með stoð í 131. – 138. gr. laganna skuli sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu, hér stefnanda, fé sem svari til þess sem greiðsla þrotamanns hafi orðið honum að notum, en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemi tjóni þrotabús. Af þessu leiði jafnframt að sé fallist á riftun umþrættrar ráðstöfunar á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991, svo sem stefnandi krefjist, eigi stefnandi rétt á að krefja stefnda um endurgreiðslu þeirrar auðgunar sem af ráðstöfuninni hafi leitt.

Stefnandi byggi á því að auðgun stefnda svari til hinnar persónulegu ábyrgðar sem hafi verið felld niður. Ef ekki hefði komið til niðurfellingar persónulegrar ábyrgðar stefnda á láni gagnvart stefnanda, hefði stefnandi getað krafið stefnda persónulega um greiðslu eftirstöðva lánsins. Með umræddri ákvörðun bankans hafi sá möguleiki stefnanda verið felldur niður og hafi það leitt til samsvarandi auðgunar stefnda. Tjón stefnanda svari jafnframt til þeirrar auðgunar stefnda.

Krafa stefnanda sundurliðist þannig:

Samningur 2274

Uppgreiðsluverðmæti semsett úr höfuðstól og vöxtum 25.09.2008 1.486.779.450 kr.

Samningur 3074

10% uppgr.verðm. samsett úr höfuðst. og vöxtum 25.09.2008 106.464.264 kr.

Samningur 3161

Uppgreiðsluvermæti samsett úr höfuðstól og vöxtum 364.955.968 kr.

Samningur 4089

Uppgreiðsluvermæti samsett úr höfuðstól og vöxtum 289.503.005 kr.

Samningur 4504

Uppgreiðsluvermæti samsett úr höfuðstól og vöxtum 416.240.973 kr.

Samningur 5252

Uppgreiðsluvermæti samsett úr höfuðstól og vöxtum 483.673.623kr. Samningur 6035

Uppgreiðsluvermæti samsett úr höfuðstól og vöxtum 262.031.050 kr.

Það athugist að einungis sé krafið um 10% af uppgreiðsluverðmæti samnings nr. 3074 og grundvallist það á ákvæði í gr. 6.2 í lánssamningnum. Fjárhæðir skv. ofanrituðu byggist á samantekt PricewaterhouseCoopers hf. sbr. dómskjal nr. 10.

Verði hins vegar á því byggt, sbr. dóma Hæstaréttar í málunum nr. 92/2010 og 153/2010, að lán stefndu sé lán í íslenskum krónum tengt við gengi erlendra gjaldmiðla, og þannig að brjóti í bága við VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, leggur stefnandi fram varakröfu til samræmis við fjárhæð lánsins í íslenskum krónum. Um sundurliðun varakröfu sé vísað til útreiknings PricewaterhouseCoopers hf. á dómskjali nr. 44. Varakrafan byggist á því að verði lánssamningar aðila talinn fela í sér skuldbindingu í íslenskum krónum með óheimilli viðmiðun við gengi erlendra gjaldmiðla miðist vaxtaútreikningar lánssamninga við almenna óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands samkvæmt 10. gr. laga nr. 38/2001, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 471/2010. Varakrafa byggist að öðru leyti á öllum sömu málsástæðum og lagarökum og byggt sé á í aðalkröfu.

Varakrafa sundurliðist þannig:

1.Lánssamningur nr. 3074 90.773.609 kr.

2. Lánssamningur nr. 3161 326.784.439 kr.

3. Lánssamningur nr. 4089 222.433.257 kr.

4. Lánssamningur nr. 4504 318.771.580 kr.

5. Lánssamningur nr. 5252 342.101.760 kr.

6. Lánssamningur nr. 6035 262.031.050 kr.

7. Lánssamningur nr. 2274 1.079.721.334 kr.

Samtals 2.642.617.028 kr.

Krafist sé dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. september 2008 til greiðsludags. Vísist um það til dómvenju Hæstaréttar Íslands þess efnis að riftunarkröfur beri dráttarvexti frá þeim degi sem hin riftanlega ráðstöfun fór fram.

Stefnandi vísi til þess að verði riftun ekki viðurkennd á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991, en þess í stað á grundvelli 141. gr. laganna, þá eigi stefnandi skaðabótakröfu á hendur stefnda eftir almennum reglum, sbr. 3. mgr. 142. gr. laganna. Stefnandi byggi á því að tjón stefnanda, í skilningi skaðabótareglna, sé hið sama og samkvæmt auðgunarkröfu stefnanda. Sé þannig á því byggt að niðurfelling hinnar persónulegu ábyrgðar hafi leitt til þess að stefnandi og kröfuhafar hans hafi ekki fengið notið þeirra kröfuréttinda á hendur stefnda sem þau hefðu ellegar átt á grundvelli lánssamninga stefnanda og stefnda. Tjón stefnanda svari til fjárhæðar hinna niðurföllnu kröfuréttinda eða 3.409.648.333 krónum. Sé jafnframt krafist dráttavaxta frá sama tímamarki og í auðgunarkröfu en til vara frá dagsetningu riftunarbréfs stefnanda. Af framansögðu leiði að fjár- og dráttarvaxtakrafa stefnanda, bæði að því er varðar auðgunar- og skaðabótakröfu, sé hin sama.

Um lagarök vísar stefnandi einkum til 131., 141. og 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum, sbr. meðal annars lög nr. 44/2009. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III.

Málsástæður og lagarök stefnda.

Stefndi kveður stefnanda byggja riftunarkröfur sínar á ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991. Réttur til beitingar þeirra heimilda sem um sé fjallað í XX. kafla laga nr. 21/1991 sé bundinn við þrotabú. Stefndi byggi á því að réttur stefnanda til beitingar reglna XX. kafla laga nr. 21/1991 verði að hafa verið orðin virkur á meðan stefnandi hafi enn verið eigandi þeirra hagsmuna sem riftunarkröfurnar varði. Við framsal þeirra lánssamninga sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda til Arion banka hf., með ákvörðun fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda til Arion banka hf., hafi Arion banki hf. öðlast öll réttindi stefnanda til greiðslna samkvæmt umræddum lánssamningunum. Eftir þann tímapunkt geti stefndi engan rétt byggt á umræddum lánssamningum og réttindi sem hann hefði síðar öðlast á grundvelli réttarsambands síns við stefnda eða einkahlutafélags hans en framsalshafi geti ekki öðlast tapist þar af leiðandi. Þar sem stefnandi hafi, er framsalið hafi átt sér stað, ekki verið undir gjaldþrotaskiptum né í öðru því ferli sem veiti aðila heimild til að rifta ráðstöfunum samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 hafi hann ekki öðlast riftunarheimildir fyrr en eftir að réttarsambandi hans og stefnda og/eða einkahlutafélags hans hafi verið lokið. Riftunarréttur sé því ekki til staðar varðandi ráðstafanir sem byggi á þeim lánssamningum sem tilteknir séu í stefnu. Ber því að sýkna stefnda. Það sýni í raun hversu ankannanleg krafa stefnanda sé að enn þann dag í dag sé einkahlutafélag stefnda að fá greiðsluseðla frá Arion banka hf. vegna þeirra lánssamninga er notaðir hafi verið til að greiða að fullu lánssamninga þá sem stefndi hafi verið persónulega ábyrgur fyrir. Sé því verið að innheimta „skuld“ vegna sömu starfskjaraviðskipta á tveimur vígstöðvum. Slíkt sé ekki heimilt. Beri því að sýkna stefnda þegar af þeirri ástæðu.

Stefndi byggi á því að til kröfu þeirrar sem stefnandi krefjist greiðslu á hafi verið stofnað fyrir 21. október 2008 og því hafi stefnandi framselt kröfuna til Arion banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda til Nýja Kaupþing banka hf. Framangreint framsal sé afar víðtækt. Samkvæmt orðalagi ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins sé öllum eignum stefnanda, hverju nafni sem nefnist, svo sem kröfuréttindum, að undanskildum eignum og réttindum sem tiltekin séu í viðauka, ráðstafað til Arion banka hf. Því sé ljóst að hvort sem krafa sem stefnandi hafi átt 21. október 2008 hafi verið óljós eða skilyrt hafi hún verið framseld Arion banka hf. 21. október 2008. Ber því að sýkna stefnda vegna aðildarskorts til sóknar.

Stefnandi byggi á því í stefnu að til kröfunnar hafi verið stofnað strax við hina riftanlegu ráðstöfun. Að öðrum kosti myndi stefnandi ekki krefjast dráttarvaxta frá þeim degi enda beri óstofnaðar kröfur enga vexti, hvað þá dráttarvexti. Aðilar dómsmáls hafi forræði á sakarefninu og stefndi byggi á að stefnandi hafi ráðstafað sakarefninu með þeim hætti að hann sé við það bundinn að krafa hans hafi stofnast við hina riftanlegu ráðstöfun. Öll andmæli stefnanda við því að krafan hafi stofnast við hina riftanlegu ráðstöfun hljóta í öllu falli að teljast nýjar málsástæður sem væru andstöðu við þær sem settar séu fram í stefnu.

Stefndi byggi á því að án tillits til framangreindrar ráðstöfunar stefnanda á sakarefninu sé ljóst að krafa stefnanda hafi stofnaðist við hina riftanlegu ráðstöfun. Meginregla kröfuréttar og raunar íslensks réttar í heild sé sú að til kröfuréttarsambands stofnist ekki nema samkvæmt lögum eða sökum lögskipta aðila kröfuréttarsambandsins. Krafa geti samkvæmt íslenskum lögum aldrei stofnast fyrir einhliða yfirlýsingu eða athöfn meints kröfuhafa. Því sé ljóst að krafa stefnanda geti ekki hafa stofnast við riftunaryfirlýsingu hans enda sé hún einhliða yfirlýsing stefnanda. Þá geti krafa stefnanda ekki hafa stofnast við það að stefnandi hafi verið tekinn til slitameðferðar enda sé þeirri athöfn ekki beint að stefnda. Þá mæli lög nr. 21/1991 ekki fyrir um að kröfur stofnist sérstaklega við töku bús til gjaldþrotaskipta. Til samanburðar megi nefna að sambærilegar kröfur líkt og kröfur um endurgreiðslu ofgreiddra launa stofnist við ofgreiðsluna en hvorki við það er launagreiðandi uppgötvi hana né þegar hann einhliða krefjist endurgreiðslu. Meginregla sú sem framangreint ber vitni um, þess efnis að stofndagur kröfu vegna auðgunar, ofgreiðslu eða annars óréttmæts ávinnings, sé þegar auðgunin, ofgreiðslan eða hin óréttmæti ávinningur eigi sér stað sé síðan lögfest hvað varðar oftekna skatta og gjöld í 2. gr. laga nr. 29/1995. Stefndi telji eðlilegast að líta svo á að við lögskipti aðila, n.t.t. við hina meintu riftanlegu ráðstöfun, hafi stofnast skilyrt endurgreiðslukrafa, háð því skilyrði að stefnandi rifti ráðstöfuninni að fenginni heimild til slíks. Hin skilyrta endurgreiðslukrafa hafi því verið hluti af því kröfusafni sem framselt hafi verið frá stefnanda til Arion banka hf. 21. október 2008. Stefndi telji í öllu falli ljóst að ef krafa stefnanda sé skaðabótakrafa samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, líkt og byggt sé á í stefnu, þá stofnist skaðabótakröfur að íslenskum rétti undantekningalaust við tjónsatvik. Tjónsatvik í þessu tilviki sé augljóslega hin meinta riftanlega ráðstöfun. Verði fallist á það með stefnda að krafa stefnanda hafi verið stofnuð fyrir 21. október 2008 verði að sýkna stefnda af fjárkröfunni sökum aðildarskorts til sóknar. Fjárkrafa stefnanda hafi þá verið framseld Arion banka hf. 21. október 2008 og þrátt fyrir að riftunarkröfur stefnanda nái fram að ganga geti fjárkrafa stefnanda því ekki náð fram að ganga þar sem stefnandi sé ekki eigandi fjárkröfunnar.

Hvort sem riftunarkröfur stefnanda byggi á 131. gr. eða 141. gr. laga nr. 21/1991 og hvort sem fjárkrafa stefnanda byggi á reglum 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um endurgreiðslu auðgunar eða 3. mgr. 142. gr. um skaðabætur sé ljóst að kröfur stefnanda nái ekki fram að ganga nema krafa sú sem skuldaraskipti voru hafi verið gerð að, eða persónuleg ábyrgð verið felld niður á, hafi verið réttmæt og lögmæt fjárkrafa sem unnt hafi verið að innheimta á hendur stefnda ef ekki hefði komið til ráðstafanna þeirra sem krafist sé riftunar á. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi, í ljósi þess sem tíundað verði ítarlega hér að aftan, ekki átt réttmæta, lögmæta eða innheimtanlega kröfu á hendur stefnda á grundvelli þeirra lánssamninga sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda þegar þær ráðstafanir sem krafist sé riftunar á hafi verið framkvæmdar. Stefndi byggi þannig á að í ljósi þessa hafi tjón stefnanda af ráðstöfununum ekkert verið, meint auðgun stefnda af ráðstöfununum á sama hátt engin, að ekki geti verið um gjöf að ræða þar sem krafa stefnanda sem gefin hafi verið eftir hafi í raun ekki verið til staðar og að formleg eftirgjöf slíkrar kröfu geti aldrei talist ótilhlýðileg ráðstöfun. Ber af þeim sökum að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Stefndi byggi á því að með ítrekuðum yfirlýsingum stefnanda og forsvarmanna stefnanda um að starfsmenn stefnanda skyldu vera skaðlausir af hlutabréfaviðskiptunum, sem verið hafi hluti af hvatakerfi stefnanda, hafi stefnandi gefið stefnda skuldbindandi loforð um að stefnandi myndi ekki eignast fjárkröfu á hendur stefnda á grundvelli lánssamninga þeirra sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda og að stefnanda beri að efna þetta loforð. Stefndi byggi á að slík loforð hafi verið gefin honum með þrennum hætti. Í fyrsta lagi hafi honum persónulega margítrekað verið lofað því af sínum yfirmönnum, sem jafnframt hafi verið forsvarmenn stefnanda sem heimild höfðu til að skuldbinda stefnanda, að hann myndi ekki bera fjárhagslega áhættu af þátttöku sinni í hvatakerfi stefnanda. Í öðru lagi hafi stefnda og öðrum starfsmönnum stefnanda ítrekað verið tilkynnt að starfsmenn stefnanda almennt þyrftu ekki að bera fjárhagslega áhættu af þátttöku sinni í hvatakerfi stefnanda. Í þriðja lagi liggi fyrir almenn stefna stefnanda, sem lýst sé í málavaxtalýsingu, um að tryggja ætti að starfsmenn stefnanda þyrftu ekki að bera fjárhagslega áhættu af þátttöku sinni í hvatakerfi stefnanda. Til marks um að það hafi aldrei verið ætlan samningsaðila að stefndi myndi greiða stefnanda fjármuni sökum þátttöku sinnar í hvatakerfi stefnanda megi einnig nefna að lánveitingar stefnanda hafi ekki verið framkvæmdar eftir hefðbundnum reglum stefnanda og þannig aldrei farið fyrir lánanefndir bankans, heldur samkvæmt sérstakri heimild forstjóra sem stjórn stefnanda hafi veitt honum. Ekki hafi verið framkvæmt mat á greiðslugetu stefnanda við töku lánanna, ekki hafi farið fram mat á þekkingu stefnda á þeim viðskiptum sem hann hafi verið að taka þátt í og stefndi ekki fengið afhenta greiðsluáætlun né önnur gögn um vænta endurgreiðslubyrði af lánssamningunum. Þá hafi sú ákvörðun stefnanda að kalla ekki eftir frekari veðum er veðþekja fór undir 120% einnig verið til þess fallin að vekja hjá stefnanda væntingar um að ekki stæði til að krefjast þess að hann greiddi stefnanda meinta skuld. Hefði ekki verið fyrir þessar væntingar hefði stefndi krafist þess að fá að selja hlutabréf sín til þess að takmarka áhættu sína. Stefndi leyfi sér að minna á að skuldbindingargildi loforða felist að íslenskum rétti fyrst og fremst í þeim væntingum sem vaktar séu hjá loforðsmóttakanda. Allt framangreint auk ákvæða um heimild stefnanda til sölu bréfanna til uppgjörs á lánssamningunum hafi tvímælalaust verið til þess fallið að vekja hjá stefnda væntingar um að stefnandi myndi aldrei eignast fjárkröfu á hendur stefnda á grundvelli lánssamninga þeirra sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda og stefnanda hafi borið að efna þetta loforð. Það hafi stefnandi gert með vissum hætti með framkvæmd þeirra ráðstafananna sem nú sé krafist riftunar á.

Stefndi byggi á því að stefnandi hafi ekki átt lögvarða kröfu á hendur stefnda á grundvelli þeirra lánssamninga sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda áður en ráðstafanir þær sem krafist sé riftunar á hafi verið framkvæmdar. Líkt og staðfest hafi verið í dómum Hæstaréttar megi efni samnings um kröfuréttindi ekki vera andstætt lögum og velsæmi. Slíkur samningur stofni ekki efnislegan rétt til handa kröfuhafa og slík krafa njóti ekki lögverndar. Þrátt fyrir að lán stefnanda til stefnda til kaupa á hlutum í stefnanda hafi hvorki verið andstæð lögum né velsæmi þegar þau hafi verið veitt byggi stefndi á að þau hafi, á einhverju tímamarki, orðið þáttur í glæpsamlegum og refsiverðum athöfnum stefnanda. Hér sé átt við að stefnandi hafi með skipulögðum, markvissum, ólögmætum og refsiverðum hætti haldið uppi verði hlutabréfa í stefnanda og að hlutafjáreign starfsmanna stefnanda og bann stefnanda við sölu slíkra bréfa hafi verið hluti af þeirri háttsemi. Af því leiði að lánssamningar þeir sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda hafi ekki stofnað efnislegan rétt til handa stefnanda gagnvart stefnda og verði því að sýkna stefnda af fjárkröfum stefnanda.

Stefndi byggi á því að áður en ráðstafanirnar hafi átt sér stað hafi lánssamningar þeir sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda verið ógildanlegir og óskuldbindandi fyrir stefnda á grundvelli sjónarmiða um brostnar forsendur og á grundvelli 36. gr. og 36. gr. c. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í þessu sambandi sé mikilvægt að halda því til haga að engar greiðslur hafi farið frá stefnanda til stefnda á grundvelli lánssamninga þeirra sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda og því aldrei um það að ræða að stefnandi hafi tapað fjármunum sem hann hafi látið af hendi rakna fái hann ekki greiðslur samkvæmt lánssamningunum eða ígildi þeirra. Stefndi telji að bæði atvik sem uppi hafi verið við samningsgerðina og atvik er síðar hafi orðið leiði til þess að lánssamningar þeir sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda hafi verið ógildanlegir og óskuldbindandi fyrir hann á grundvelli sjónarmiða um brostnar forsendur og á grundvelli 36. gr. og 36. gr. c. laga nr. 7/1936.

Lánssamningarnir og þau viðskipti sem þeir hafi tengst hafi verið hluti af hvatakerfi stefnanda og þar með hluti starfskjara stefnda. Lánssamningunum hafi þannig verið ætlað allt annað hlutverk og ætlað að hafa allt önnur réttaráhrif en lánssamningum sé almennt ætlað að hafa. Markmið hvatakerfisins hafi verið að starfsmenn högnuðust á því ef vel gengi í rekstri stefnanda en ekki að stefnandi eignaðist fjárkröfu á hendur starfsmönnum sínum á grundvelli þess ef illa gengi. Slíkt væri afar óeðlilegt í ljósi þess að um hluta starfskjara starfsmanna stefnanda hafi verið að ræða. Það hafi því aldrei verið markmið samningsaðila né tilætlan að stefnandi eignaðist fjárkröfu á hendur stefnda á grundvelli lánssamninganna. Það hafi því, áður en þær ráðstafanir sem nú sé krafist riftunar á voru framkvæmdar, verið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefnanda að krefja stefnda um greiðslu fjármuna á grundvelli lánssamninganna. Varðandi þau atvik sem uppi hafi verið við samningsgerðina beri að hafa í huga þann aðstöðumun sem hafi verið á milli samningsaðila, þ.e. annars vegar fjármálastofnun og hins vegar starfsmann hennar sem hafi verið undir boðvald hennar settur. Stefndi og aðrir starfsmenn stefnanda hafi sem áður segir verið fullvissaðir um að hlutabréfakaupunum fylgdi engin fjárhagsleg áhætta. Þetta hafi í upphafi verið tryggt með söluréttarfyrirkomulagi en síðar hafi starfsmenn verið sannfærðir um að skaðleysið væri tryggt án söluréttar. Það hafi því ætíð verið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefnanda að krefja stefnda um greiðslu fjármuna á grundvelli lánssamninga sem gefnir hafi verið út í tengslum við hlutabréfakaupin.

Stefndi byggi á því að atvik og háttsemi stefnanda sem átt hafi sér stað yfir langan tíma og eftir atvikum fyrir og eftir undirritun lánssamninga þeirra sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda leiði til þess að það hafi verið orðið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnanda að innheimta, fjárkröfur sínar að fullu á hendur stefnda og að forsendur stefnda fyrir lántökunni hafi verið brostnar. Í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis sé sérstaklega fjallað um inngrip stefnanda í viðskipti með hlutabréf í stefnanda. Komist nefndin að þeirri niðurstöðu að inngripið hafi orðið til þess að skekkja þá mynd sem þáverandi hluthafar, þ.m.t. starfsmenn, hafi haft um verðmæti hlutabréfa sinna. Rannsóknarnefndin telji jafnframt að mikið ójafnvægi á kaupum og sölu deildar eigin viðskipta stefnanda sýni að stefnandi hafi staðið í vegi fyrir eðlilegri leiðréttingu á of háu gengi hlutabréfanna. Það verð sem stefndi hafi keypt bréf sín á hafi því verið byggt á blekkingum stefnanda og hafi stefndi því fengið lánaðar hærri fjárhæðir en ella frá stefnanda til kaupa á hlutabréfunum. Þá sé einnig ljóst að möguleikar stefnda til að verja fjárhagslega stöðu sína með því að ganga út úr hvatakerfi stefnanda með sölu á hlutabréfum sínum í stefnanda hafi verið eyðilagðir af stefnanda með því að stuðla að því að verðmyndun á markaði væri óeðlileg.

Að lokum beri að vísa til kæru Fjármálaeftirlitsins til Embættis sérstaks saksóknara vegna markaðsmisnotkunar, en stefndi byggir á því að hún sýni svo ekki verði um villst inngrip stefnanda í verðmyndun eigin bréfa. Þá bendi einnig ýmislegt til að hlutabréfakaup stefnda og annarra starfsmanna hafi verið liður í kaupum stefnanda á eigin bréfum til að halda uppi verði þeirra. Markmið stefnanda hafi því aldrei verið að innheimta þá fjármuni sem lánaðir hafi verið heldur hagnast á hlutabréfakaupum starfsmanna sinna með ólögmætum hætti sökum áhrifa þeirra á verð hlutabréfa í stefnanda. Í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis sé einnig fjallað um óeðlileg áhrif stefnanda á gengi íslensku krónunnar gagnvart þeim myntum sem lán stefnda séu tengd. Stefndi byggi á því að stefnandi hafi þannig, á þeim tíma sem leið frá lántöku stefnda til gjalddaga lána hans, verið að taka stöður á móti íslensku krónunni og þannig markvisst unnið gegn hagsmunum stefnda. Til viðbótar við framangreint bendi stefndi á að í kjölfar endurfjármögnunarerfiðleika stefnanda, sem endað hafi með ógjaldfærni hans og aðgerða stjórnvalda í kjölfarið, hafi gengi íslensku krónunnar veikst verulega, auk þess sem þær vísitölur sem mynda grunn verðtryggingar hafi hækkað verulega með þeim áhrifum á fjárhæð skulda í íslenskum krónum sem óumdeild séu. Þessi veiking krónunnar sé bein afleiðing af hátterni stefnanda. Það geti í ljósi ábyrgðar stefnanda að þessari atburðarrás ekki talist eðlilegt að stefndi beri einn ábyrgð á henni í samningssambandi stefnda og stefnanda.

Kaup stefnda á hlutabréfum í stefnanda og þau lán sem veitt hafi verið í tengslum við þau kaup hafi verið hluti af starfskjarastefnu stefnanda. Kaup stefnda á hlutabréfum í stefnanda með lánum frá stefnanda hafi verið hluti af umsömdum starfskjörum stefnanda og ætlað að vera endurgjald fyrir vinnu. Það sé grundvallarregla vinnuréttar að starfsmenn skuli fá greitt fyrir vinnuframlag sitt. Ef krafa stefnanda nái fram að ganga verði niðurstaðan sú að stefndi hafi engin laun fengið fyrir vinnuframlag sitt fyrir stefnda frá því stefndi hafi hafið þátttöku í hvatakerfi stefnanda. Tap stefnanda af þátttöku sinni í hvatakerfinu nemi þá hærri fjárhæðum en samanlögð útgreidd laun og bónusar á öllu tímabilinu. Stefndi byggi einnig á þeirri grundvallarregla vinnuréttar að starfsmenn skuli fá greitt fyrir vinnuframlag sitt og að engin hluti slíkra greiðslna geti eðli málsins samkvæmt skapað skyldu launþega til að greiða launagreiðanda fjármuni. Það hafi því verið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnanda sem launagreiðanda stefnda að innheimta fjárkröfur sínar að fullu á hendur stefnda og forsendur stefnda fyrir lántökunni séu brostnar.

Að lokum byggi stefndi á að atvik sem gerðust 6. október 2008 hafi leitt til forsendubrests hjá stefnda og til þess að ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju hafi verið fyrir stefnanda að innheimta fjárkröfur sínar á hendur stefnda. Þá hafi tekið gildi lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Þann 9. október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið að skipa skilanefnd fyrir stefnanda á grundvelli 5. gr. laga nr. 125/2008. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins segi að stjórn stefnanda hafi sent eftirlitinu erindi, þar sem fram komi að stjórnin hafi sagt af sér og óski eftir því að Fjármálaeftirlitið taki yfir vald hluthafafundar í samræmi við 5. gr. laga nr. 125/2008. Þá sé sérstaklega tekið fram í ákvörðuninni að stofnunin telji að skilyrði 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki séu uppfyllt. Í ákvörðuninni segi orðrétt: „í ljósi knýjandi fjárhags- og rekstrarerfiðleika Kaupþings banka hf., kerfislegs mikilvægis hans og þeirra keðjuverkandi áhrifa sem mögulegt gjaldþrot hans kynni að hafa á íslenska hagkerfið, enda telur Fjármálaeftirlitið önnur úrræði þess ekki líkleg til að bera árangur.“ Þann 21. október 2008 hafi tekið gildi ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda til nýs banka. Ákvörðun þessi hafi verið grundvölluð á 5. gr. laga nr. 125/2008. Ákvörðunin hafi haft það í för með sér að hinn nýi banki hafi tekið yfir megnið af innlendum eignum stefnanda, en alþjóðleg starfsemi hafi verið skilin eftir í stefnanda. Í athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögum nr. 125/2008 segi að lagt sé til að Fjármálaeftirliti verði heimilt að grípa inn í starfsemi fjármálafyrirtækja með víðtækum hætti vegna sérstakra aðstæðna eða atvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Þá segi þar orðrétt um 5. gr.: „Í 1. mgr. er að finna skilgreiningu á þeim aðstæðum og atvikum sem leitt geta til sérstakra ráðstafana af hálfu Fjármálaeftirlits samkvæmt greininni. Þó svo að Fjármálaeftirlitið hafi nú þegar tiltekin úrræði til þess að bregðast við rekstrarvanda eftirlitsskyldra aðila, lögum samkvæmt, veita þau ekki jafnvíðtækar heimildir og frumvarp þetta gerir ráð fyrir til inngripa. Ljóst er að úrræðum þessum verður aðeins beitt við afar sérstakar aðstæður og einkum þegar hætta er á að erfiðleikar fjármálafyrirtækis kunni að hafa víðtæk áhrif á rekstur og afkomu annarra fjármálafyrirtækja (smitáhrif).“ Af framangreindu leiði að Fjármálaeftirlitið hafi, á grundvelli afar sérstakra aðstæðna, gripið til framangreindra ráðstafana gagnvart stefnanda, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Afleiðingin af þessu inngripi Fjármálaeftirlitsins sé meðal annars sú að hlutabréf stefnda í stefnanda séu nú verðlaus, enda veiti þau engan þann rétt sem slíkum bréfum fylgi lögum samkvæmt. Ennfremur hafi eignum stefnanda verið ráðstafað með þeim hætti að segja megi að bankinn hafi verið þjóðnýttur.

Stefndi byggi á að afar ósanngjarnt sé að hann beri ábyrgð á þessu verðfalli bréfanna, enda ljóst að svo „afar sérstakar aðstæður“ falli ekki innan þeirrar áhættu sem hann hafi mátt gera ráð fyrir að bera við undirritun lánssamninganna. Stefndi byggi á að inngrip Fjármálaeftirlitsins sé í raun óviðráðanlegt ytri atvik, eða ,,force majure“. Ljóst sé að hvorugur samningsaðila hafi neinu ráðið um þessar ófyrirséðu breytingar, sem leiði augljóslega til þeirrar niðurstöðu að engir hagsmunir séu tengdir eignarhaldi umræddra hlutabréfa. Forsendur fyrir samningunum hafi því verið brostnar og þeir ógildanlegir og óskuldbindandi fyrir stefnda með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936.

Við mat á því hvort lánssamningarnir hafi notið réttarverndar, verið skuldbindandi fyrir stefnda, lögmætir og krafa samkvæmt þeim innheimtanleg verði að líta heildstætt til allra þeirra atvika sem tíunduð séu hér að framan. Þá verði einnig að líta til þess að 36. gr. c. laga nr. 7/1936 gildi um réttarsamband stefnda og stefnanda enda sé um staðlaða samninga að ræða sem gerðir hafi verið með sama hætti við alla lykilstarfsmenn stefnanda. Í 36. gr. c. laga nr. 7/1936 sé mælt fyrir um að samningur teljist ósanngjarn stríði hann gegn góðum viðskiptaháttum og raski til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðila, neytanda í óhag. Stefndi byggi á að ákvæði þetta eigi við allar framangreindar málsástæður enda sé hann neytandi í skilningi ákvæðisins, áhætta stefnanda af gerð lánssamningsins hafi engin verið þar sem stefnandi lét enga fjármuni af hendi og að nú sé ljóst að áhætta stefnda, neytandans, hafi hinsvegar verið gríðarleg, ekki síst í ljósi þess að stefnanda hafi verið unnt að koma í veg fyrir að stefndi takmarkaði áhættu sína með sölu á hlutabréfum í stefnanda.

Stefndi byggi á því að skilyrði XX. kafla laga nr. 21/1991 fyrir því að fyrstu tvær dómkröfur stefnanda nái fram að ganga séu ekki uppfyllt og að stefnandi hafi ekki rétt til að rifta þeim ráðstöfunum sem krafist sé riftunar á. Stefnandi byggi riftunarkröfur sínar á ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991. Réttur til beitingar þeirra heimilda sem um sé fjallað í XX. kafla laga nr. 21/1991 sé bundinn við þrotabú. Stefndi byggi á því að réttur stefnanda til beitingar reglna XX. kafla laga nr. 21/1991 verði að hafa verið orðin virkur á meðan stefnandi hafi enn verið eigandi þeirra hagsmuna sem riftunarkröfurnar varði. Við framsal þeirra lánssamninga sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda til Arion banka hf., með ákvörðun fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda til Arion banka hf., hafi Arion banki hf. öðlast öll réttindi stefnanda til greiðslna samkvæmt umræddum lánssamningunum. Eftir þann tímapunkt geti stefndi engan rétt byggt á umræddum lánssamningum og réttindi sem hann hefði síðar öðlast á grundvelli réttarsambands síns við stefnda eða einkahlutafélag hans en framsalshafi geti ekki öðlast tapist þar af leiðandi. Þar sem stefnandi hafi, er framsalið hafi átt sér stað, ekki verið undir gjaldþrotaskiptum né í öðru því ferli sem veiti aðila heimild til að rifta ráðstöfunum samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 hafi hann ekki öðlast riftunarheimildir fyrr en eftir að réttarsambandi hans og stefnda og/eða einkahlutafélag hans hafi lokið. Riftunarréttur sé því ekki til staðar varðandi ráðstafanir sem byggi á þeim lánssamningum sem tilteknir séu í stefnu. Ber því að sýkna stefnda.

Skilyrði riftunar samkvæmt 131. gr. laga nr. 21/1191 séu þríþætt. Gjöfin verði að rýra eignir skuldara, gjöfin verði að leiða til eignaaukningar hjá móttakanda hennar og tilgangur gerningsins verður að vera að gefa. Stefnandi byggi á því að framangreindum efnislegum skilyrðum sé ekki fullnægt. Mat á því hvort um örlætisgerning sé að ræða í þessu tilviki fléttist að saman við mat á því hver lögmæt fjárkrafa stefnanda hafi verið áður en þær ráðstafanir sem krafist sé riftunar á hafi verið framkvæmdar. Ástæða þess að máli geti skipt hverja stefnandi hafi talið hina lögmætu kröfu vera þegar ákvörðun um niðurfellinguna var tekin sé sú að ekki sé um örlætisgerning að ræða ef stefnandi hafi ekki talið sig eiga raunhæfa möguleika á því að innheimta kröfu samkvæmt lánssamningunum úr hendi stefnda. Þá sé einnig ljóst að eignir stefnanda hafi ekki rýrnað ef krafan sé ólögmæt og að stefndi hafi ekki auðgast ef krafan á hendur honum hafi verið ólögmæt. Stefndi byggi á að stefnandi hafi ekki talið sér stætt á að innheimta persónulega ábyrgð stefnda á lánssamningum þeim sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda. Ástæður þessa hafi fyrst og fremst legið í ítrekuðum loforðum stefnanda um skaðleysi starfsmanna af þátttöku í hvatakerfi stefnanda og hlutabréfakaupum starfsmanna stefnanda í stefnanda. Auk ítrekaðra skuldbindandi loforða hafi þetta mat forsvarmanna stefnanda stuðst við 36. gr. laga nr. 7/1936, enda nær augljóst að ósanngjarnt hefði verið að innheimta þessar kröfur í ljósi þess með hvaða hætti þær hafi orðið til. Þá hljóti mat stefnanda einnig að hafa byggst á því að honum hafi verið ljóst að krafa hans hafi verið ólögmæt vegna þess að hún væri hluti af umfangsmikilli markaðsmisnotkun stefnanda og þar sem stefnandi hafi veitt stefnda rangar upplýsingar við kaup stefnda á hlutabréfum í stefnanda. Stefndi telji það nokkuð sérstakt að stefnandi kjósi að höfða þetta mál enda hafi stefnandi aðstoðað Fjármálaeftirlitið við rannsókn á markaðsmisnotkun og veitt embættinu upplýsingar. Skjóti það því skökku við að innheimta hjá stefnda kröfu sem tilkomin sé vegna nokkurs sem stefnandi sjálfur telji fela í sér markaðsmisnotkun. Síðast en ekki síst hafi stefnanda verið ljóst að krafa hans væri ólögmæt þar sem innheimta hennar myndi brjóta gegn grundvallarreglum vinnuréttar.

Stefndi byggi einnig á því að það hafi verið mat forsvarsmanna stefnanda á þeim tíma sem ákveðið hafi verið að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna stefnanda, eða eftir atvikum að samþykkja nýja skuldara í stað starfsmannanna, að slíkt væri hagkvæmt fyrir stefnanda. Niðurfelling persónulegra ábyrgða og samþykktir nýrra skuldara hafi ekki verið gjafagerningar heldur hluti af tilraunum stefnanda til að bjarga sér frá greiðsluþroti og síðar hluti af tilraunum stefnanda til að hámarka endurheimtur kröfuhafa. Það hafi verið hagsmunir stefnanda sem hafðir hafi verið í huga þegar ákvörðun um ráðstafanirnar hafi verið teknar en ekki vilji stefnanda til að gefa stefnda fjármuni. Stefnanda hafi haft af því mikla hagsmuni að starfsmenn stefnanda myndu ekki selja hlutabréf sín í stefnanda. Augljóst sé hvaða áhrif stórfelld sala lykilstarfsmanna stefnanda á hlutabréfum sínum í stefnanda myndi hafa haft á tiltrú markaða á rekstri stefnanda. Forsvarmenn stefnanda hafi því metið stöðu stefnanda þannig að hagsmunum stefnanda væri betur borgið með því að tryggja að starfsmenn stefnanda þyrftu ekki að bregðast við lækkandi verði hlutabréfa í stefnanda með því að selja hlutabréf sín og greiða niður lán þau sem veitt hafi verið til hlutabréfakaupanna. Starfsmenn hafi því enn á ný, og í þetta sinn með formlegum hætti, verið fullvissaðir um að þeir bæru ekki fjárhagslega áhættu af þátttöku sinni í hvatakerfi stefnanda. Framangreindar ráðstafanir hafi verið framkvæmdar á tíma þar sem mikið hafi mætt á starfsmönnum stefnanda og afar mikilvægt verið fyrir stefnanda að lykilstarfsmenn hans gætu einbeitt sér að málefnum félagsins. Það hafi verið nauðsynlegt fyrir stefnanda að halda góðum vinnufriði á þessum tímum, þegar framtíð stefnanda og miljarða hagsmunir eigenda stefnanda og þjóðarbúsins alls hafi verið í mikilli hættu. Starfsmenn stefnanda hafi á þessum tíma unnið hörðum höndum að því að bjarga stefnanda frá gjaldþroti og síðar að því að hámarka endurheimtur kröfuhafa stefnanda. Forsvarmenn stefnanda hafi einnig verið meðvitaðir um að stefnandi gat ekki með góðu móti komið í veg fyrir að einstaklingar sem tekið hefðu þátt í hvatakerfi stefnanda gætu selt hlutabréf sín í stefnanda ef þeir létu af störfum fyrir stefnanda. Við starfslok myndi stefnandi missa það boðvald sem hann hefði yfir þeim og synjanir á formlegum beiðnum fyrrum starfsmanna um heimild til sölu á hlutabréfum í stefnanda hafi getað orðið vitneskja á markaði sem hefði haft sömu áhrif á hlutabréfaverð í stefnanda og sala lykilstarfsmanna á hlutabréfum sínum. Hvað þetta varði vísi stefndi einnig til þess sem fram komi í stefnu, að lánssamninganna hafi átt að greiða fyrir umsamda lokagjalddaga ef til starfsloka kæmi og augljóst sé að við slíka gjaldfellingu hafi stefnandi orðið að heimila stefnda sölu veðsettra bréfa sinna. Stefnandi hafi því metið það svo að hagsmunum hans væri betur borgið með því að fullvissa stefnda enn og aftur um að hann yrði skaðlaus af þátttöku sinni í hvatakerfinu. Með þeim hætti hafi stefnandi tryggt að stefndi seldi ekki hlutabréf sín í stefnanda með þeim afleiðingum sem það hefði haft og tryggt sér verðmæta starfskrafta stefnda á tímum þar sem lykilstarfsmenn stefnanda hafi verið mikilvægari en nokkurn tíma fyrr.

Stefndi hafi látið af höndum visst gagngjald og því sé ekki um gjafagerning að ræða auk þess sem eignaaukning stefnda hafi ekki orðið sú sem stefnandi haldi fram í stefnu. Gagngjald stefnda hafi falist í því að hann hafi ekki selt hlutabréf sín í stefnanda eins og honum hefði verið réttast til að gera til að verja persónulega hagsmuni sína. Dagslokaverð hlutabréfa í stefnanda 25. september 2008 hafi verið 755 krónur á hlut en sama dag hafi stefndi, samkvæmt viðauka við handveðssamning á dómskjali 18, dagsettur 18. janúar 2008, veðsett stefnanda alls 4.118.902 hluti í stefnanda sem hafi því alls verið að verðmæti 3.109.771.010 krónur. Skorað hafi verið á stefnanda að upplýsa hver skuld stefnda við stefnanda hafi verið þennan sama dag. Dagslokaverð hlutabréfa í stefnanda 3. október 2008 hafi verið 654 krónur á hlut en mánudeginum eftir eða 6. október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið stöðvað öll viðskipti með bréf í stefnanda í kauphöll og verði því að miða við sama dagslokagengi 7. október 2008 eða 654 krónur á hlut. Sama dag hafi stefndi, samkvæmt viðauka við handveðssamning á dómskjali 18, dagsettur 18. janúar 2008, veðsett stefnanda alls 4.118.902 hluti í stefnanda sem hafi því alls verið að verðmæti 2.693.761.908 krónur. Skorað sé á stefnanda að upplýsa hver skuld stefnda við stefnanda hafi verið þennan sama dag. Framangreindar fjárhæðir verði að teljast gagngjald stefnda enda hafi ráðstöfununum verið ætlað að koma í veg fyrir að stefndi nýtti þessi verðmæti til lækkunar á skuldum við stefnanda.

Stefndi byggi á því að hvert framangreindra atriða fyrir sig dugi til þess að ekki sé unnt að líta á ráðstafanir þær sem riftunar sé krafist á sem gjafagerninga. Stefndi leggi þó áherslu á að meta verði aðstæður heildstætt. Stefnandi hafi ekki talið sig hafa mikla möguleika til að innheimta persónulegar ábyrgðir starfsmanna sinna á lánum sem tekin hafi verið til hlutabréfakaupa í stefnanda vegna ítrekaðra loforða um annað. Stefnanda hafi verið mikilvægt að halda starfsfrið og einbeitingu starfsmanna og hafi verið nauðsynlegt að þeir segðu ekki upp störfum bæði sökum þess að stefnanda hafi verið starfskraftar þeirra nauðsynlegir og sökum þess að við slíkt myndi staða þeirra til að knýja stefnanda til að heimila þeim sölu hlutabréfa sinna í stefnanda batna til muna. Stefnandi hafi því fellt ábyrgðir starfsmanna sinna niður eða heimilaði eftir atvikum aðkomu nýrra skuldara. Gagngjaldið hafi því verið sanngjarnt. Starfsmennirnir hafi þá ekki selt hlutabréf sín í stefnanda en slík aðgerð starfsmanna hefði annars aflað þeim tekna sem hefðu greitt upp eða farið langleiðina með að greiða skuld þeirra við stefnanda. Gagngjald þetta hafi verið stefnanda afar dýrmætt enda ljóst að við slíka aðgerð hefðu markaðir endanlega misst alla tiltrú á starfsemi stefnanda og stefnandi getað vegna þeirrar ráðstöfunar sem nú sé krafist riftunar á haldið áfram að vinna að því að bjarga sér frá falli eða að minnsta kosti reyna að hámarka endurheimtur kröfuhafa. Þegar allt framangreint auk stöðu stefnanda sem vinnuveitanda og launagreiðanda stefnda sé virt sé ljóst að það hafi ekki verið vilji stefnanda til að gefa stefnda sem hafi legið til grundvallar þeim ráðstöfunum sem krafist sé riftunar á heldur hagsmunir stefnanda sjálfs og að önnur skilyrði beitingar 131. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki til staðar.

Það séu skilyrði riftunar samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991 að ráðstöfun hafi verið með einhverjum hætti ótilhlýðileg og að þrotamaður hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar. Þá sé einnig skilyrði að sá sem hag hafi haft af ráðstöfuninni hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærnina og þær aðstæður sem leiði til þess að ráðstöfun geti talist ótilhlýðileg. Stefndi byggi á því að ekkert að framangreindum skilyrðum sé uppfyllt í máli þessu og því sé ekki unnt að byggja riftun ráðstafanna í máli þessu á 141. gr. laga nr. 21/1991.

Á því sé byggt í stefnu að ótilhlýðileiki ráðstafananna felist í því að þær hafi ekki verið framkvæmdar með hagsmuni stefnanda eða önnur málefnaleg sjónarmið að leiðarljósi. Þessum málatilbúnaði sé hafnað með vísan til þess sem að framan greini um markmið ráðstafananna og þá gríðarlegu hagsmuni sem stefnandi hafi haft af þeim og með vísan til ólögmætis krafna stefnanda samkvæmt lánssamningunum. Stefndi byggi því á að engin þau sjónarmið sem byggt sé á í stefnu geti leitt til þess að ráðstafanirnar geti talist ótilhlýðilegar og því verði að sýkna stefnda af kröfum sem reistar séu á 141. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi hafi allt frá upphafi verið fullvissaður um að hann bæri ekki fjárhagslega áhættu af þátttöku sinni í hvatakerfi stefnanda. Þá hafi stefndi einnig verið meðvitaður um að stefnandi hafi haft af því mikla hagsmuni að stefndi myndi ekki selja hlutabréf sín í stefnanda á almennum markaði. Stefndi hafi því enga ástæðu haft til að ætla annað en að ákvörðun stefnanda hefði verið skjalfesting veittra loforða og framkvæmd sökum hagsmuna stefnanda. Rétt sé að ítreka í þessu samhengi að stefndi hafi hvorki verið skráður innherji né fruminnherji í stefnanda.

Stefndi byggi á því að stefnandi hafi ekki sannað að hann hafi verið ógjaldfær þegar ráðstafanirnar hafi verið framkvæmdar. Engin gögn séu lögð fram þessari fullyrðingu stefnanda til stuðnings og engin rök færð fyrir henni önnur en þau að stefnandi hafi verið greiðsluþrota stuttu síðar og honum skipuð skilanefnd. Ógjaldfærni stefnanda stuttu eftir ráðstöfunina sé ekki sönnun um ógjaldfærni er ráðstöfunin hafi átt sér stað. Stefndi hafi ekki haft nokkrar forsendur til að ætla að ítrekaðar yfirlýsingar formsvarmanna stefnanda um stöðu hans væru rangar. Stefnandi byggi á að í ljósi þeirra upplýsinga sem opinberar voru sé það alfarið stefnanda að sanna grandsemi stefnda og að slík sönnun hafi ekki tekist. Stefndi byggi einnig á því að ekki sé nægjanlegt að stefnandi sanni að grunur hafi verið til staðar um möguleika á ógjaldfærni stefnanda á einhverjum síðari tímapunkti eða um óljósa stöðu hans heldur verði stefnandi að sanna að umræddur grunur hafi staðið til þess að stefnandi væri í raun og veru ógjaldfær þegar hvor ráðstöfunin fyrir sig hafi átt sér stað.

Stefnandi byggi fjárkröfu sína á endurgreiðslureglu 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 verði riftun byggð á 131. gr. laga nr. 21/1991 en á 3. mgr. 143 gr. laga nr. 21/1991 verði riftun byggð á 141. gr. laganna. Stefnandi geri ekki kröfu um skaðabætur á grundvelli 3. ml. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 verði riftun byggð á 131. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem útreikningur réttmætrar fjárkröfu þrotabús í kjölfar riftunar ráðstöfunar sé afar mismunandi eftir því hvort fjárkrafa byggist á reglum um endurgreiðslu auðgunar eða skaðabótum verði að fjalla sérstaklega um hvora grein fyrir sig. Útreikningur réttmætrar fjárkröfu stefnanda taki þó í öllum tilvikum mið af því hversu há fjárkrafa stefnanda samkvæmt lánssamningnum hafi verið áður en ráðstafanirnar hafi verið framkvæmdar.

Að framan sé á því byggt að sýkna verði stefnda af öllum kröfum stefnanda sökum þess að stefnandi hafi ekki átt réttmæta, lögmæta né innheimtanlega kröfu á hendur stefnda á grundvelli þeirra lánssamninga sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda þegar þær ráðstafanir sem krafist sé riftunar á hafi verið framkvæmdar. Verði ekki fallist á að málsástæður þessar leiði til sýknu byggi stefndi á að sömu sjónarmið leiði til þess að breyta eigi efni lánssamninganna með heimild í 36. gr. laga nr. 7/1936 þannig að jafnvægi myndist í réttarsambandi aðila. Sanngjarnar og eðlilegar kröfur stefnanda samkvæmt lánssamningunum séu í öllu falli mikið mun lægri en byggt sé á í stefnu.

Stefndi byggir einnig á því að sumir þeirra lánssamninga sem tilteknir séu í stefnu feli í sér lán íslenskum krónum sem bundin séu með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla. Lán samkvæmt lánssamningi nr. 2274 hafi verið veitt til endurfjármögnunar skiptasamnings um kaup á hlutabréfum sem skráð hafi verið í Kauphöll Íslands og gengið hafi kaupum og sölum fyrir íslenskar krónur. Stefndi hafi enga fjármuni fengið afhenta en andvirði lánanna farið til endurfjármögnunar samnings við stefnanda. Í lánssamningunum sé fjárhæð lánsins gefin upp sem jafnvirði tiltekinnar krónutölu í ýmsum myntum. Lánið hafi að hluta upphaflega verið veitt í krónum en síðar verið myntbreytt. Við myntbreytinguna hafi ekki átt sér stað uppgjör fyrri samnings og gerð nýs samnings í erlendum myntum heldur virðist breytingin fyrst og fremst hafa haft það í för með sér að vaxtareikningi hafi verið breytt og eftir það lánsfjárhæðir tekið breytingum miðað við gengi hinna erlendu gjaldmiðla. Því sé augljóslega um gengistryggingu að ræða en ekki lán sem veitt hafi verið í erlendri mynnt. Þá sé fjárhæð skuldar stefnda tiltekin í krónum á dómskjali 10, sem stafi frá stefnanda og reyndar einnig í stefnu. Lán samkvæmt lánssamningi nr. 3074 hafi verið veitt til endurfjármögnunar kaupa stefnda á hlutabréfum sem skráð hafi verið í Kauphöll Íslands og gengið hafi kaupum og sölum fyrir íslenskar krónur. Stefndi hafi enga fjármuni fengið afhenta en andvirði lánanna farið til endurfjármögnunar kaupanna. Lánið hafi upphaflega verið veitt í krónum en síðar verið myntbreytt. Við myntbreytinguna hafi ekki átt sér stað uppgjör fyrri samnings og gerð nýs samnings í erlendum myntum heldur virðist einfaldlega breytingin fyrst og fremst hafa haft það í för með sér að vaxtareikningi hafi verið breytt og eftir það lánsfjárhæðir tekið breytingum miðað við gengi hinna erlendu gjaldmiðla. Því sé augljóslega um gengistryggingu að ræða en ekki lán sem veitt hafi verið í erlendri mynt. Þá sé fjárhæð skuldar stefnda tiltekin í krónum á dómskjali 10, sem stari frá stefnanda og reyndar einnig í stefnu. Lán samkvæmt lánssamningum nr. 3161, 4504 og 5252 hafi verið veitt til kaupa á hlutabréfum sem skráð hafi verið í Kauphöll Íslands og gengið hafi kaupum og sölum fyrir íslenskar krónur. Stefndi hafi enga fjármuni fengið afhenta en andvirði lánanna farið til kaupa á umræddum hlutabréfum. Í lánssamningunum sé fjárhæð lánsins gefin upp sem jafnvirði tiltekinnar krónutölu í erlendum myntum. Þá sé fjárhæð skuldar stefnda tiltekin í krónum á dómskjali 10, sem stafi frá stefnanda og reyndar einnig í stefnu. Lán samkvæmt lánssamningi nr. 4089 hafi verið veitt til kaupa á hlutabréfum sem skráð hafi verið í Kauphöll Íslands og gengið hafi kaupum og sölum fyrir íslenskar krónur. Stefndi hafi enga fjármuni fengið afhenta en andvirði lánanna farið til kaupa á umræddum hlutabréfum. Lánið hafi upphaflega verið veitt í krónum en síðar verið myntbreytt. Við myntbreytinguna hafi ekki átt sér stað uppgjör fyrri samnings og gerð nýs samnings í erlendum myntum heldur virðist einfaldlega breytingin fyrst og fremst hafa haft það í för með sér að vaxtareikningi hafi verið breytt og eftir það lánsfjárhæðir tekið breytingum miðað við gengi hinna erlendu gjaldmiðla. Því sé augljóslega um gengistryggingu að ræða en ekki lán sem veitt hafi verið í erlendri mynnt. Þá sé fjárhæð skuldar stefnda tiltekin í krónum á dómskjali 10, sem stafi frá stefnanda og reyndar einnig í stefnu.

Í lánssamningum öllum sé tiltekið hvaða vexti lánsfjárhæðir í íslenskum krónum skuli bera og því eiga málsástæður stefnanda um forsendubrest fyrir vaxtaákvæðum ekki við. Verði komist að þeirri niðurstöðu að lánið sé í raun lán á íslenskum krónum beri það að sjálfsögðu þá vexti sem um hafi verið samið að lán í íslenskum krónum skyldu bera. Í lánssamningum nr. 2274, 3074, 4089 og 6035 sé kveðið á um að lánshlutar í íslenskum krónum skuli bera vexti er jafngildi REIBOR vöxtum auk 1,2% eða 1,75% álags en í lánssamningum nr. 3161, 4504 og 5252 sé kveðið á um að lánshluta í öðrum myntum en Evrum skuli bera vexti sem jafngildi LIBOR vöxtum auk 1,2% eða 1,75% álags og að í stað LIBOR skuli miða við vexti á millibankamarkaði komi viðkomandi gjaldmiðill ekki fram á tiltekinni vaxtatöflu. Eigi það við um íslenskar krónur og séu umsamdir vextir af lánshlutum í íslenskum krónum því jafnir millibankavöxtum. Skorað sé á stefnanda að leggja fram útreikning á uppgreiðsluverðmæti lánssamninga þeirra sem tilteknir séu í dómkröfum miðað við umsamda vexti af lánum í íslenskum krónum. Lán samkvæmt lánssamningi nr. 6035 hafi ætíð verið í íslenskum krónum.

Gegn kröfu stefnanda um greiðslu meintrar auðgunar stefnda sem stefnandi byggi á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 byggi stefndi á að gagngjald sitt verði að koma til frádráttar enda mæli 1. mgr. 142. gr. fyrir um greiðslu fjármuna sem svara til þess sem greiðsla þrotamanns kom riftunarþola að notum. Ráðstöfunin kom stefnda eingöngu að notum að svo miklu leyti sem hann hafi borið persónulega ábyrgð á greiðslum krafna stefnanda samkvæmt lánssamningunum eftir að búið sé að draga verðmæti hlutabréfa hans í stefnanda frá. Hefði stefnda ekki verið lofað 25. september 2008 að persónuleg ábyrgð hans á endurgreiðslu lánanna yrði felld niður hefði hann getað selt hlutabréf sín í stefnanda sama dag á 3.109.771.010 krónur. Hefði stefnda ekki verið lofað 7 október 2008 að hann mætti selja hlutabréf sín í stefnanda til einkahlutafélags í sinni eigu gegn uppgreiðslu einkahlutafélagsins á þeim lánssamningum sem taldir séu upp í dómkröfum stefnanda hefði hann getað selt hlutabréf sín í stefnanda sama dag á 2.693.761.908 krónur. Verði litið svo á að stefndi hafi haft hagsmuni af framangreindum ráðstöfun og þær taldar riftanlegar byggi stefndi á að þær hafi aðeins komið sér að notum að svo miklu leyti sem hann hafi borið persónulega ábyrgð á greiðslum krafna stefnanda samkvæmt lánssamningunum eftir að búið sé að draga frá verðmæti hlutabréfa hans í stefnanda þann dag sem sú ráðstöfun hafi átt sér stað. Staða skuldar stefnda við stefnanda samkvæmt þeim lánssamningum sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda liggi ekki fyrir í máli þessu, enda um ólögmæta gengistryggingu að ræða í dómkröfum stefnanda. Sé skorað á stefnanda að breyta dómkröfum sínum og upplýsa um stöðu lána miðað við þær dagsetningar sem komi fram í greinargerð þessari. Samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skuli sá sem hag eigi að hafa haft af riftanlegri ráðstöfun ekki greiða hærri fjárhæð „en sem nemur tjóni þrotabúsins“. Um hæstu mögulegu fjárkröfu stefnanda á grundvelli 1. mgr. 142. gr. vísist því til umfjöllunar um fjárhæð skaðabóta.

Gegn kröfu stefnanda um skaðabætur samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 byggi stefndi á að honum hafi ekki verið kunnugt um riftanleika ráðstafanna þeirra sem krafist er riftunar á í máli þessu. Hefði stefnda grunað að ráðstöfunin væri riftanleg hefði hann aldrei látið sannfæra sig um að fjárhagslegum hagsmunum hans væri borgið án þess að hann seldi hlutabréf sín í stefnanda. Um slíka fjármuni sé að ræða að stefndi hefði aldrei tekið áhættu á því að krafa sökum þeirra félli á hann þegar hann hafi átt möguleika á að þurfa ekki að taka nokkra áhættu með því einfaldlega að selja hlutabréf sín í stefnanda. Þá hafi stefndi eins og áður er rökstutt enga ástæðu haft til að ætla að stefnandi væri ógjaldfær þegar ráðstafanirnar hafi átt sér stað. Stefndi byggi á að það sé stefnanda að sanna að stefnda hafi verið kunnugt um riftanleika ráðstafanna þeirra sem krafist sé riftunar á og að slík sönnun hafi ekki tekist. Stefndi byggi á að ósannað sé með öllu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni við ráðstafanir þær sem krafist sé riftunar á. Stefndi vísi hvað þetta varðar til þess gagngjalds sem reitt hafi verið að hendi og til þeirra gríðarlegu hagsmuna sem stefnandi hafi haft af því að stefndi myndi ekki selja hlutabréf sín í stefnanda þegar ráðstafanirnar hafi verið framkvæmdar. Þá vísi stefndi einnig til þess að einungis lánssamningar á dómskjölum nr. 22, 23 og 25 hafi verið komnir á gjalddaga þegar mál þetta hafi verið höfðað en hvað aðra lánssamninga varði sé með öllu ósannað að krafa stefnanda samkvæmt þeim muni ekki fást greidd á gjalddaga. Rétt sé að taka fram í þessu samhengi að framsalshafi, Arion banki hf., hafi hafið innheimtuaðgerðir á hendur einkahlutafélagi stefnda á grundvelli lánssamninganna.

Þá byggi stefndi á að tjón stefnanda geti í öllu falli ekki nemið hærri fjárhæð en sem samsvarar persónulegri ábyrgð hans á greiðslum krafna stefnanda samkvæmt lánssamningunum eftir að búið sé að draga verðmæti hlutabréfa hans í stefnanda frá enda hefði stefnandi aldrei fengið hærri fjárhæð greidda frá stefnda þó ekki hefði komið til þeirra ráðstafananna sem krafist sé riftunar á. Líkt og fram komi í stefnu hafi lánssamningur stefnanda og stefnda verð framseldir til Arion banka hf. og mat þeirra í stofnefnahagsreikningi bankans 21. október 2008 verið 0 krónur samkvæmt yfirlýsingu PricewaterhouseCoopers hf. Stefndi byggi á því að stefnandi hefði ekki fengið hærra verð fyrir kröfuna við framsal hennar þó hinar meintu riftanlegu ráðstafanir hefðu ekki átt sér stað. Sambærilegar eignir stefnanda, þ.e. lán sem veitt hafi verið á móti hlutabréfum sem orðið hafi verðlaus við bankahrun í október 2008 hafi einnig verið metin á 0 krónur við framsal yfir til Arion banka hf. Það liggi fyrir að hvort sem hin meinta riftanlega ráðstöfun hefði átt sér stað eður ei hefðu þeir lánssamningar er ráðstöfunin varði verið framseldir til Arion banka hf. 21. október 2008. Þá hefði stefnandi samkvæmt framangreindu enga greiðslu fengið fyrir framsal umræddra lánssamninga hvort sem ráðstafanirnar hefðu verið framkvæmd eður ei. Með vísan til þessa liggi fyrir að tjón stefnanda vegna hinna meintu riftanlegu ráðstafana hafi ekkert verið. Til að varpa frekara ljósi á framangreint sé skorað á stefnanda að leggja fram gögn um mat samskonar eigna stefnanda í stofnefnahagsreikningi Arion banka hf.

Þá byggi stefndi á að meta verði það til eigin sakar stefnanda að hafa ekki beitt úrræðum samkvæmt lánssamningi og handveðsyfirlýsingu, en með því að beita skýrum heimildum lánssamnings og handveðsyfirlýsingar hefði mátt koma í veg fyrir meint tjón stefnanda sem málsókn þessi sé reist á. Veðþekja stefnda hafi verið þannig að stefnandi hafi haft heimild til að kalla eftir frekari veðum um mitt ár 2008 og eftir þann tíma hafi stefnandi getað takmarkað tjón sitt mjög og eftir atvikum að fullu með sölu hlutabréfanna.

Til vara lýsi stefndi yfir skuldajöfnuði við kröfu stefnanda. Krafa stefnda á hendur stefnanda sem nýtt sé til skuldajafnaðar sé skaðabótakrafa hans á hendur stefnda fyrir að hafa með saknæmum og ólögmætum hætti komið í veg fyrir að hann seldi hlutabréf sín í stefnanda á almennum markaði 25. september 2008 eða á öðrum tíma áður en hlutabréf stefnda í stefnanda hafi orðið verðlaus sökum háttsemi stefnanda. Tjón stefnda vegna hinnar saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnanda nemi verðmæti hlutabréfa hans í stefnanda þann dag eða 3.109.771.010 krónur. Þess sé krafist að fjárhæð þessi komi til lækkunar hverjum þeim skaðabótum sem komist verði að niðurstöðu um að stefnda beri að greiða stefnanda á grundvelli 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 og í raun til lækkunar á auðgunarkröfu samkvæmt 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Skaðabótakrafa stefnda byggi á hinni almennu sakarreglu. Verði ráðstöfunum stefnanda rift sé ljóst að til þeirra hafi verið stofnað með ólögmætum hætti. Þá sé einnig ljóst að stefnandi hafi með saknæmum hætti komið því til leiðar að stefndi taldi sig ekki bera persónulega ábyrgð á greiðslu lánssamninga sem tengdust hlutabréfakaupum hans í stefnanda. Með þessu hafi stefnandi komið í veg fyrir að stefndi seldi hlutabréf sín í stefnanda á meðan enn hafi verið verðmæti í þeim. Krafa stefnda á hendur stefnanda sé af sömu rót runnin og dómkröfur stefnanda í máli þessu. Þá séu báðar kröfur gjaldkræfar verði stefndi dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur. Þá sé augljóst að um gagnkvæmar kröfur sé að ræða. Að lokum sé öllum skilyrðum 100. gr. laga nr. 21/1991 fullnægt.

Lýsi stefndi jafnframt yfir skuldajöfnuði, með vísan til sömu sjónarmiða og fram koma hér að framan, fari svo ólíklega að ríkisskattstjóri muni með endanlegum hætti endurákvarða opinberra gjöld fyrir stefnda, vegna meintra tekna sem séu tilkominn vegna hvatakerfis sem hannað hafi verið af stefnanda fyrir starfsmenn hans. Leiði hvatakerfið, sem tryggja hafi átt stefnda skaðleysi samkvæmt skýrum yfirlýsingum og markmiðum stjórnar stefnanda, til tjóns fyrir stefnda, sé ljóst að stefndi eigi skaðabótakröfu á hendur stefnanda og sé því lýst yfir skuldajöfnuði vegna þessa. Í þessu sambandi sé sérstaklega vísað til þess að söluréttarfyrirkomulagi á hvatakerfi stefnanda hafi verið breitt einhliða af stefnanda og eingöngu með það að markmiði að tryggja hagsmuni stefnanda. Um heimild til að koma fram með skuldajafnaðarkröfu í greinargerð vísist til 1. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Lánssamningar þeir sem krafa stefnanda séu til komnir vegna endurgjalds stefnanda til stefnda fyrir vinnuframlag stefnda til stefnanda sem launþega. Stefndi hafi sem launþegi á almennum vinnumarkaði fengið greidd umsamin laun frá stefnanda. Umsamin laun stefnda hafi samanstaðið af föstum launum, árangurstengdum bónusgreiðslum og hlutabréfum í stefnanda gegn lánum frá stefnanda. Líta verði með heildstæðum hætti á öll framangreind fjárhagsleg gæði og samanlagt peningaverð þessara gæða myndi það endurgjald sem stefnandi hafi greitt stefnda fyrir vinnu sína. Í lögum þeim sem gildi á vinnumarkaði og í kjarasamningum sé stefnda sem starfsmanni stefnanda tryggð tiltekið lágmarks endurgjald fyrir vinnu sína fyrir stefnanda. Þrátt fyrir að almennt gildi samningsfrelsi aðila á almennum vinnumarkaði séu allir þeir samningar sem feli í sér lakari rétt launþega til endurgjalds fyrir vinnuframlag sitt en mælt sé fyrir um í lögum og kjarasamningum ógildir og að vettugi virðandi. Verði niðurstaða máls þessa sú að stefnda beri að greiða stefnda að fullu uppgreiðsluverðmæti lánssamninga þeirra sem gerðir hafi verið vegna hlutabréfakaupa stefnda í stefanda hafi stefndi ekki fengið lög- og kjarasamningsbundið lágmarks endurgjald fyrir vinnu sína fyrir stefnanda. Af þessum sökum verði að sýkna stefnanda af kröfum stefnda eða til vara að lækka kröfu stefnanda þannig að stefnda sé tryggt lög- og kjarasamningsbundið lágmarks endurgjald fyrir vinnu sína.

Verði niðurstaðan sú að fallist verði á einhverja riftunarkröfu stefnanda og að stefnda verði þrátt fyrir þær varnir gegn fjárhæð stefnukrafna sem fram séu færðar að ofan engu að síður skylt að greiða stefnanda einhverja fjárhæð byggi stefndi á því að lækka beri þær fjárhæðir af sanngirnisástæðum, sbr. 145. gr. laga nr. 21/1991. Skilyrði beitingar reglunar séu tvö. Í fyrsta lagi þurfi endurgreiðsla að vera bundin svo miklum erfiðleikum að ósanngjarnt megi teljast. Í öðru lagi þurfi önnur atvik að leiða til hins sama. Þær fjárhæðir sem krafist sé greiðslu á í máli þessu séu það háar að ósanngjarnt sé að krefja nokkurn einstakling um greiðslu þeirra, sér í lagi þegar eignir þær sem standa hafi átt til fullnustu kröfunnar séu nú að öllum líkindum verðlausar og ástæður þess liggja hjá stefnanda. Eignir stefnda standi engan vegin undir greiðslu dómkrafna stefnanda og nái þær fram að ganga sé gjaldþrot stefnda óumflýjanlegt. Þá liggi fyrir í málinu að það hafi aldrei verið tilætlan samningsaðila þegar gengið hafi verið til þeirra viðskipta sem lánssamningarnir séu hluti af að stefnandi eignaðist fjárkröfu á hendur stefnda. Um hluta af launakjörum stefnda hafi verið að ræða. Launakjör þessi hafi verið í samræmi við starfskjarastefnu stefnanda. Stefnandi eigi þá skýlausan rétt á því að fá greidd laun vegna starfa sinna fyrir stefnanda en nái krafa stefnanda fram að ganga sé ljóst að hann hafi engin laun fengið fyrir störf sín síðan hann hóf þátttöku í hvatakerfi stefanda. Þá hafi stefnda ítrekað verið lofað að hann myndi ekki bera af því fjárhagslega áhættu að taka þátt í starfskjarastefnu stefnanda. Þá beri einnig að minnast þess að stefnandi þessa máls hafi verið vinnuveitandi stefnda og sem slíkur í mun sterkari stöðu jafnt við samningsgerð og síðar við umræða um sölu hlutabréfa stefnda eða annarra ráðstafananna til að takmarka áhættu hans. Að auki þá hafi stefnandi ekki fengið neitt greitt fyrir lánssamning við stefnda hvort sem framsal til einkahlutafélags eða niðurfelling ábyrgðar skuldara lánssamninganna hefði farið fram eður ei. Síðast en ekki síst þá hafi stefnda með banni, loforðum um skaðleysi og samþykkt stefnanda á ýmsum ráðstöfunum verið haldið frá því að selja hlutabréf sín í stefnanda á almennum markaði þegar þau hefðu enn dugað til fullrar greiðslu lánssamninganna. Af þessum ástæðum og með hliðsjón af öllum vörnum stefnda í máli þessu verði að telja að atvik málsins séu þannig að ósanngjarnt megi teljast að stefndi þurfi að greiða stefnanda umstefndar fjárhæðir. Þá verði einnig að telja að ekki sé unnt að meta hagsmuni kröfuhafa stefnanda sem séu að mestu leyti fjármálafyrirtæki, eða jafnvel ríki og stofnanir, af því að krafa þessi verði greidd, til jafns við hagsmuni stefnda af því að halda fjárhagslegu sjálfstæði sínu og því að fjárhagslegum stoðum verði ekki kippt undan heimilishaldi hans og fjölskyldu hans. Þá beri að minnast þess að stefndi hafi aldrei fengið þá fjármuni í hendur sem lánaðir hafi verið samkvæmt lánssamningnum heldur hafi hann fengið hlutabréf í stefnanda sem stefnandi hafi gert verðlaus með glæpsamlegum athöfnum sínum.

Stefndi mótmæli dráttarvaxtakröfum stefnanda sérstaklega. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 geti kröfuhafi krafist dráttarvaxta frá gjalddaga að greiðsludegi, ef um sé að ræða kröfu með fyrirfram ákveðnum gjalddaga.

Lánssamningar þeir sem tilteknir séu í dómkröfum stefnanda séu allir með fyrirfram ákveðnum gjalddaga en séu ekki enn allir fallnir í gjalddaga. Sú aðgerð stefnanda að krefjast riftunar á skuldskeytingu eða niðurfellingu persónulegrar ábyrgðar á lánssamningunum leiði ekki sjálfkrafa til þess að lánssamningarnir teljist hafa fallið í gjalddaga sama dag. Verði skaðabótakrafa stefnanda tekin til greina geti stefnandi fyrst krafist dráttarvaxta að liðnum mánuði frá þeim degi er sannanlega hafi verið lagðar fram þær upplýsingar sem þörf hafi verið á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi byggi á að ósannað sé að sá dagur sé 25. september 2008. Stefndi mótmæli því að til sé réttarvenja sem leiði til þess að upphaf dráttarvaxta beri að miða við þann dag er ráðstöfun eigi sér stað. Dráttarvaxtakröfur stefnanda séu svo óskýrar og illa rökstuddar að telja verði ósannað að stefnandi eigi nokkurn rétt til dráttarvaxta úr hendi stefnda.

Um lagarök til grundvallar kröfu um sýknu vísar stefndi til meginreglna vinnu- samninga- og kröfuréttar, lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, lögum nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991.

IV.

Niðurstaða:

Mál þetta varðar sjö lánssamninga milli aðila þessa máls. Voru samningarnir gerðir í tilefni af kaupum stefnda á hlutabréfum í stefnanda. Samkvæmt lánssamningum setti stefndi hin keyptu hlutabréf að handveði til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Var undirrituð sérstök handveðsyfirlýsing þar að lútandi. Lánssamningar þeir er málið snýst um eru nr. 3074, 3161, 4089, 4504, 5252, 6035 og 2274 og voru þeir gerðir á árunum 2005, 2006 og 2007. Samkvæmt ákvæðum í lánssamningi nr. 3074 undir yfirskriftinni takmörkun ábyrgðar skyldi ábyrgð stefnda takmarkast við andvirði handveðsins og viðbótartrygginga, en auk þess skyldi hann til viðbótar bera persónulega ábyrgð á greiðslu 10% skuldarinnar. Þá hafði samningurinn að geyma ákvæði þess efnis að færi svonefnt veðhlutfall samkvæmt samningi niður fyrir 120% í a.m.k. 5 bankadaga samfleytt, skyldi stefndi að fenginni tilkynningu frá bankanum leggja fram frekari tryggingar þannig að veðhlutfall næði aftur 150%. Skyldi viðbótartryggingin lögð fram innan tilskilins frests. Samkvæmt ákvæðum um uppsögn samnings var stefnanda heimilt að segja upp samningnum m.a. í því tilviki ef stefndi legði ekki fram viðbótartryggingar innan hins tilskylda frests. Aðrir lánssamningar er hér eru til meðferðar báru ekki samsvarandi ákvæði um takmörkun ábyrgðar. Hins vegar báru þeir samsvarandi ákvæði um veðhlutfall og úrræði færi veðhlutfall niður fyrir tilgreind mörk.

Með yfirlýsingu 25. september 2008 lýsti stefnandi því yfir að fallið væri frá allri persónulegri ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamninga og að ábyrgð hans takmarkaðist við þau hlutabréf í stefnanda sem stefndi hefði sett að veði til tryggingar lánsskuldbindingum. Afrit af þessari yfirlýsingu liggur frammi í málinu. Með bréfi stefnanda til stefnda 17. maí 2010 lýsti stefnandi því yfir að rift væri þeirri ráðstöfun að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á lánum. Einnig var rift þeirri ráðstöfun frá 7. október 2008 að færa greiðsluskyldu samkvæmt lánssamningum yfir til Ingvars Vilhjálmssonar ehf. Samfara þessu var stefndi krafinn um endurgreiðslu á þeirri auðgun sem stefnandi taldi stefnda hafa haft af ráðstöfuninni. Til vara var gerð skaðabótakrafa á hendur stefnda sömu fjárhæðar.

Sýknukrafa stefnda er í fyrsta lagi reist á aðildarskorti af hálfu stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Í annan stað því að krafa stefnanda samkvæmt lánssamningum sé ólögmæt, ógildanleg og óskuldbindandi. Er á því byggt að yfirlýsing stefnanda frá 25. september 2008 hafi aðeins falið í sér staðfestingu á eldra loforði stefnanda um að hann tryggði skaðleysi starfsmanna vegna kaupa þeirra á hlutabréfum í stefnanda. Þá er á því byggt að stefnandi hafi með skipulegum, markvissum, ólögmætum og refsiverðum hætti haldið uppi verði hlutabréfa í stefnanda. Af því leiði að lánssamningar hafi ekki stofnað efnislegan rétt. Loks er byggt á því að lánssamningar séu ógildanlegir og óskuldbindandi á grundvelli 36. gr. og 36. gr. c laga nr. 7/1936 og að um forsendubrest hafi verið að ræða. Í þriðja lagi er sýknukrafan reist á því að skilyrði riftunar séu ekki uppfyllt, hvorki að því er varðar 131. gr. laga nr. 21/1991, né 141. gr. sömu laga. Loks hefur stefndi uppi ýmis andmæli við fjárkröfu stefnanda.

Að því er aðild í málinu varðar reisir stefnandi hana á 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009. Samkvæmt nefndu ákvæði megi krefjast riftunar á ráðstöfunum þrotamanns eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti, ef ekki sé sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja fyrir efndum skuldbindinga þess að fullu. Enda þótt lánssamningar þeir sem hin persónulega ábyrgð stefnda hafi lotið að hafi verið framseldir Nýja Kaupþing banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 standi slíkt ekki í vegi því að stefnandi krefjist riftunar umræddra ráðstafana enda verið að endurheimta verðmæti sem stefnandi hafi gefið eftir fyrir framsal kröfuréttindanna til Nýja Kaupþings banka hf. Stefnandi og kröfuhafar hans hafi þannig orðið fyrir verðmætamissi sem stefnandi vilji endurheimta.

Stefndi rökstyður sýknukröfu sína að þessu leyti með því að stefnandi geti ekki krafist riftunar á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991 eftir að kröfuréttindi samkvæmt lánssamningnum hafi verið framseld Nýja Kaupþingi banka hf. Réttur til beitingar heimilda samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 sé bundinn við þrotabú. Réttur stefnanda til beitingar reglna XX. kafla laga nr. 21/1991 verði að hafa orðið virkur á meðan stefnandi hafi enn verið eigandi þeirra hagsmuna sem riftunarkröfurnar varði. Eftir framsal krafna til Nýja Kaupþings hf. og Arion banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 hafi Arion banki hf. öðlast öll réttindi stefnanda til greiðslna samkvæmt lánssamningum. Eftir þann tímapunkt geti stefnandi engan rétt byggt á umræddum lánssamningum og réttindi sem hann hafi síðar öðlast á grundvelli réttarsambands síns við stefnda eða einkahlutafélag hans en framsalshafi geti ekki öðlast tapist þar af leiðandi. Í stefnu miði stefnandi við að fjárkrafan beri dráttarvexti frá hinni riftanlegu ráðstöfun. Með því hafi stefnandi ráðstafað sakarefninu á þann hátt að krafan hafi stofnast á þeim tíma. Framsal kröfunnar hafi verið gert eftir það. Þrátt fyrir að riftunarkröfur nái fram að ganga geti fjárkrafan ekki náð fram að ganga þar sem stefnandi sé ekki eigandi kröfunnar.

Með auglýsingu 9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og vék félagsstjórn í heild sinni frá störfum þegar í stað. Skipaði Fjármálaeftirlitið jafnframt skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar félagsins samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995 í samræmi við 100. gr. a laga nr. 161/2002. Skyldi skilanefndin m.a. hafa umsjón með allri meðferð bankans, svo og að annast rekstur hans. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda stefnanda til Nýja Kaupþings banka hf. var öllum eignum stefnanda ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf. Samkvæmt 1. tl. í ákvörðuninni gilti það m.a. um öll kröfuréttindi stefnanda. Í samræmi við það voru lánssamningar stefnanda og stefnda framseldir Nýja Kaupþing banka hf. Á dskj. nr. 8 liggur fyrir að bókfært verð útlána tengdum hlutabréfakaupum lykilstarfsmanna stefnanda 21. október 2008 hafi verið 55.360.430.370 krónur en mat þeirra í stofnefnahagsreikningi Nýja Kaupþing banka hf. sem útbúinn hafi verið af Fjármálaeftirlitinu hafi verið 0 krónur. Að beiðni skilanefndar skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur slitastjórn fyrir stefnanda 25. maí 2009. Með auglýsingu í Lögbirtingablaði 30. júní 2009 var lýst eftir kröfum í stefnanda og rann kröfulýsingafrestur út 30. desember 2009.

Samkvæmt 3. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 má krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti, ef ekki er sýnt að eignir fjármálafyrirtækis í slitameðferð muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991, sbr. lög nr. 161/2002, er það einungis fjármálafyrirtæki í slitameðferð sem getur beitt riftunarúrræðum kaflans. Framsalshafi kröfuréttindanna á þess ekki kost, en af því leiðir að Nýja Kaupþing banki hf. eða Arion banki hf. geta ekki nýtt riftunarúrræði XX. kafla laga nr. 21/1991. Riftunar- og endurgreiðsluákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991 eru opinbers réttar eðlis og hafa það að markmiði að endurheimta verðmæti sem glatast hafa í aðdraganda gjaldþrots. Á meðan frestir til slíkra ráðstafana eru virtir eru heimildir þessar tiltækar þrotabúum, í þessu tilviki fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Reglur gjaldþrotaréttar víkja í veigamiklum atriðum til hliðar reglum kröfuréttar sem annars gilda. Þannig getur stefnandi beitt þessum úrræðum, óháð framsali kröfu, svo lengi sem lögbundnir frestir til ráðstafana eru virtir. Önnur niðurstaða gæti í sumum tilvikum leitt til óeðlilegrar auðgunar þess sem notið hefur góðs af ráðstöfuninni. Eins og áður greinir rann frestur til að lýsa kröfum í stefnanda út 30. desember 2009. Mál það sem hér er til meðferðar var höfðað með stefnu birtri 25. júní 2010. Var stefnandi innan þess frests sem mælt er fyrir um í 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009 og 148. gr. laga nr. 21/1991. Svo sem áður greinir eru riftunar- og endurgreiðsluákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991 opinbers réttar eðlis og ætlað að endurheimta verðmæti til handa þeim sem kröfu eiga á hendur þrotabúi við gjaldþrot. Endurgreiðslukrafa stefnanda gagnvart riftunarþola stofnast ekki fyrr en í kjölfar yfirlýsingar stefnanda um riftun. Verður ekki fallist á með stefnda að stefnandi hafi ráðstafað sakarefni málsins á þann veg að hann hafi afsalað sér rétti til að hafa uppi riftunarkröfu í málinu og endurgreiðslukröfu þannig að leiði til aðildarskorts af hálfu stefnanda þó svo dráttarvaxtakrafa með fjárkröfu miði dráttarvexti við þann dag sem hinni riftanlegu ráðstöfun var lýst yfir. Með hliðsjón af þessu verður hafnað kröfu stefnda um sýknu á grundvelli aðildarskorts.

Næst verður leyst úr þeim málsástæðum stefnda að krafa stefnanda samkvæmt lánssamningum sé ólögmæt, ógildanleg og óskuldbindandi. Yfirlýsing stefnanda frá 25. september 2008 hafi einungis falið í sér staðfestingu á eldra loforði stefnanda um að hann tryggði skaðleysi lykilstarfsmanna vegna kaupa þeirra á hlutabréfum í stefnanda. Að því er þessa málsástæðu varðar byggir stefndi sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að margsinnis hafi verið lýst yfir að hálfu fyrirsvarsmanna stefnanda við stefnda persónulega að stefndi skyldi verða skaðlaus af þátttöku sinni í því hvatakerfi bankans sem varðar kaup á hlutabréfum í bankanum ef verðfall yrði á bréfum í bankanum. Í annan stað hafi stefnda og öðrum starfsmönnum stefnanda ítrekað verið tilkynnt að starfsmenn stefnanda almennt þyrftu ekki að bera fjárhagslega áhættu af þátttöku sinni í hvatakerfi bankans. Í þriðja lagi liggi fyrir almenn stefna stefnanda um að tryggja ætti að starfsmenn stefnanda þyrftu ekki að bera fjárhagslega áhættu af þátttöku sinni í hvatakerfi stefnanda.

Við úrlausn um að hvaða marki fyrir liggi yfirlýsing um skaðleysi lykilstarfsmanna stefnanda af hlutabréfakaupum verður fyrst leyst úr því á hvern veg fjallað hafi verið um skaðleysið í þeim skriflegu sönnunargögnum sem lögð hafa verið fram í þessu máli og til urðu fyrir 9. október 2008. Samkvæmt fundargerð stjórnarfundar í stefnanda 7. júní 2000 lá fyrir fundinum að gera tillögu til hluthafafundar 19. júní 2000 vegna skráningar stefnanda á Verðbréfaþing Íslands. Hluti tillögunnar varðaði útboðsskilmála. Samkvæmt 4. tl. þeirrar tillögu yrði samhliða útboði og skráningu á Verðbréfaþingi Íslands gengið frá kaupréttarsamningi við starfsmenn. Samkvæmt tillögunni skyldu allir starfsmenn sem unnið hefðu a.m.k. 12 mánuði samfellt í fullu starfi fá kauprétt í mismunandi hlutföllum samkvæmt ákvörðun forstjóra og stjórnar. Samsvarandi tillaga er aftur tekin fyrir á stjórnarfundi í stefnanda 7. júní 2000 sem skyldi lögð fyrir hluthafafundinn 19. júní 2000. Þá liggur fyrir í gögnum málsins yfirlit af vef stefnanda frá 29. mars 2004. Samkvæmt því yfirliti á aðalfundur stefnanda 27. mars 2004 að hafa fjallað um valrétt á hlutabréfum til starfsmanna og stjórnenda bankans. Fram kemur að stefnandi hafi gert starfsmönnum kleift að kaupa hluti í stefnanda. Þá kemur fram að aðalfundur staðfesti að rétt sé að viðhalda sömu stefnu og að kaup- og söluréttur til starfsmanna geti á hverjum tíma numið í heild allt að 9% af útgefnum hlutum í bankanum. Í gögnum málsins liggur fyrir ræða formanns launanefndar stefnanda, sem hann flutti á aðalfundi stefnanda 27. mars 2004. Í ræðunni víkur formaðurinn að því að við samruna Kaupþings og Búnaðarbanka Íslands hafi stjórn stefnanda skipað launanefnd til að sinna skyldum stjórnar í málum sem vörðuðu laun og kaupréttaráætlanir stjórnenda. Hafi launanefnd verið falið það verkefni að tryggja að stjórnendur hefðu hvata til að auka verðmæti félagsins fyrir hluthafa til langs tíma. Síðar í ræðunni víkur formaður launanefndar að því að starfandi stjórnarformanni og forstjóra verði boðinn valréttur á hlutum í stefnanda. Verði þeim skylt að eiga bréfin í hverri árlegri úthlutun í a.m.k. 3 ár. Fyrirkomulagið veiti lykilstarfsmönnum hvata til að halda tryggð við bankann til lengri tíma og samtvinni fjárhagslega hagsmuni þeirra við hagsmuni hluthafa. Muni stefnandi bjóða þeim lán til að gera þeim kleift að kaupa bréfin. Enginn viti hvert gengi bréfa verði eftir 3 eða 8 ár. Valréttir gætu leitt til mikils fjárhagslegs tjóns fyrir þá einstaklinga sem um ræði ef valréttarsamningar innihéldu ekkert öryggisnet. Það væri sannarlega óásættanlegt fyrir viðkomandi einstaklinga og slík áhætta væri einnig óásættanleg fyrir bankann. Þá kemur fram að á sama tíma og stefnandi vilji gefa lykilstarfsmönnum kost á að njóta talsverðs ávinnings til samræmis við aðra hluthafa geri stefnandi þá kröfu að lykilstarfsmenn taki ekki sjálfir óásættanlega fjárhagslega áhættu ef svo færi að gengið lækkaði. Stjórn telji mikilvægt að söluréttir séu til staðar ef svo færi að gengi bréfa lækkaði með hliðsjón af meginreglu áhættustýringar. Söluréttur sé hugtak sem merki að aðilar valréttarsamnings geti selt stefnanda bréfin aftur ef gengi þeirra lækki niður fyrir kaupgengið að viðbættum vaxtakostnaði. Þannig séu þeir varðir gegn persónulegu tjóni.

Þá liggur fyrir í gögnum málsins afrit fundargerðar stjórnarfundar stefnanda frá 28. september 2005. Undir 8. tl. fundargerðar var fjallað um launamál og kaup starfsmanna á hlutabréfum í stefnanda. Fram kemur að starfsmenn, forstjóri og stjórnarformaður skuli fjármagna kaup á hlutabréfum með lánum frá stefnanda. Í niðurlagi er tekið fram að stjórn óski eftir því að ,,measures be adressed“ til að takmarka áhættu lykilstarfsmanna vegna hugsanlegrar lækkunar hlutabréfaverðs. Í þýðingu á dskj. nr. 54 hefur hin enska setning verið þýdd þannig að hugað yrði að ráðstöfunum. Á dskj. nr. 55 er skýrsla ytri endurskoðanda stefnanda frá í febrúar 2008. Undir umfjöllun um lán til tengdra aðila eða starfsmanna kemur fram að lán til nokkurra starfsmanna, bæði almennra starfsmanna og lykilstarfsmanna hafi hækkað og verið hærri en markaðsverð trygginga þeirra í árslok 2007. Stjórn stefnanda hafi ákveðið að hún myndi hvorki óska eftir frekari tryggingum frá starfsmönnum né knýja á um að þeir seldu hlutabréf sín. Loks liggur frammi afrit fundargerðar frá stjórnarfundi sem haldinn var í stefnanda 25. og 26. september 2008. Undir lið um launanefnd er fært að formaður launanefndar hafi rætt skýrslu launanefndar. Helsta áhyggjuefni væru ákvæði um lán til starfsmanna til að fjármagna kaup á hlutabréfum í stefnanda. Launanefndinni hafi verið kunnugt um vandamálið í nokkurn tíma og rætt það. Ráðstafanir hefðu verið gerðar til að sporna við neikvæðum áhrifum á starfsmenn og þeir fullvissaðir um að leyst yrði úr vandanum. Sú staðreynd að stefnandi hafi lagt áherslu á að lykilstarfsmenn ættu hlutabréf til lengri tíma hefði í raun takmarkað möguleika þeirra til að selja hlutabréfin í þeim tilgangi að draga úr persónulegri áhættu. Loks er tekið fram að samkvæmt tillögu launanefndar hafi stjórn samþykkt að veita forstjóra leyfi til að fella úr gildi persónulegar ábyrgðir starfsmanna vegna lána sem þeir hafi fengið til hlutabréfakaupanna í þeim tilgangi að tryggja að þeir gætu einbeitt sér að því að sinna skyldum sínum fyrir stefnanda. Ábyrgð starfsmanna skyldi takmarkast við hlutabréfin sem sett hafi verið að veði.

Engar skriflegar yfirlýsingar liggja fyrir í málinu, sem út hafa verið gefnar fyrir 25. september 2008 og beint hefur verið til stefnda sérstaklega, þar sem skýrt er tekið fram af hálfu fyrirsvarsmanna stefnanda að stefndi skuli vera öldungis skaðlaus af hlutabréfakaupum sínum í stefnanda í því tilviki að verðfall verði á hlutabréfum í stefnanda. Fyrir dóminum liggja skýrslur fyrrverandi stjórnarformanns stefnanda, þriggja fyrrverandi stjórnarmanna í stefnanda, fyrrverandi forstjóra stefnda, fyrrverandi framkvæmdastjóra lögfræðisviðs stefnanda og fyrrverandi starfsmannastjóra stefnanda. Það var einróma afstaða þeirra sem skýrslu gáfu að fyrir hafi legið með skýrum hætti að lykilstarfsmenn sem tekið hafi þátt í hvatakerfi bankans með því að kaupa hlutabréf í stefnanda gegn láni frá stefnanda, skyldu vera skaðlausir ef gengi bréfa í stefnanda myndi falla. Var því lýst hvernig hvatakerfi bankans hafi verið byggt upp þar sem tengdir hafi verið saman hagsmunir eigenda stefnanda og hagsmunir lykilstarfsmanna. Kom fram í þessum framburðum að skaðleysi starfsmanna hafi í upphafi verið tryggt með svonefndum sölurétti starfsmanna á hlutabréfum. Vegna breyttra reglna um útreikning eiginfjár stefnanda hafi þurft að fella niður sölurétt starfsmanna og hafi það verið gert í lok árs 2005. Hafi stjórn bankans ekki haft með höndum útfærslu á skaðleysisákvæðinu en af því verður að álykta að forstjóra stefnanda hafi verið falið það hlutverk að leysa úr því máli. Ekki varð upplýst við skýrslutökur hver hafi haft það hlutverk með höndum en þeir er skýrslur gáfu voru sammála um að í stað söluréttar hafi verið tekin upp ákvæði um svonefnda veðþekju og 10% ábyrgð á lánssamningum. Reynslan hafi hinsvegar leitt í ljós að hin nýju ákvæði hafi ekki tryggt algert skaðleysi lykilstarfsmanna, svo sem síðar hafi komið í ljós. Þá hafi legið fyrir að starfsmennirnir mættu ekki selja bréf sín þar sem þau hafi verið langtímafjárfesting, auk þess sem samþykki stefnanda hafi þurfti fyrir hverri og einni sölu í ljósi handveðssamninga.

Svo sem áður er rakið hefur stefndi staðhæft að söluréttur hafi fylgt þeim hlutabréfum sem keypt hafi verið á grundvelli þeirra lánssamninga sem gerðir hafi verið frá því starfsmenn áttu þess kost að kaupa hlutabréf í stefnanda þar til í lok árs 2005. Með sölurétti hafi skaðleysi stefnda verið tryggt. Stefnandi hefur mótmælt því að stefnda hafi verið lofað algjöru skaðleysi af hlutabréfakaupum í stefnanda. Að sölurétti er vikið í ræðu formanns launanefndar hér að framan. Er lýst yfir mikilvægi þess að söluréttir séu til staðar. Söluréttur sé hugtak sem merki að aðilar valréttarsamnings geti selt bréfin aftur ef gengi þeirra lækki niður fyrir kaupgengið að viðbættum vaxtakostnaði. Þá kemur fram á yfirliti um aðalfund stefnanda 27. mars 2004 að aðalfundur hafi staðfest að rétt væri að viðhalda sömu stefnu og að kaup- og söluréttur til starfsmanna geti á hverjum tíma numið í heild allt að 9% af útgefnum hlutum í bankanum. Engin önnur sýnileg sönnunargögn hafa verið lögð fram um nefndan sölurétt. Að honum var hins vegar vikið í framburðum þeirra er skýrslur gáfu hér fyrir dómi svo sem áður var rakið.

Stefndi heldur því fram að skaðleysi af hlutabréfakaupum hafi verið eðlilegur fylgifiskur þess að stefnda hafi verið óheimilt að selja þau hlutabréf sem hann hafi keypt sem hluta af hvatakerfi stefnanda. Þessari staðhæfingu hefur stefnandi mótmælt. Hefur stefnandi staðhæft að stefndi hafi getað selt hlutabréf í bankanum hafi hann eftir því leitað. Það hafi hann hins vegar ekki gert með formlegum hætti. Að framan er rakið úr fundargerðum stjórnarfunda stefnanda og úr ræðu formanns launanefndar að stefnt hafi verið að því að fjárfestingar lykilstarfsmanna í hlutabréfum í stefnanda skyldu vera langtímafjárfestingar. Hafi stjórnarformanni stefnanda og forstjóra stefnanda verið óheimilt að selja hlutabréf þau er keypt hafi verið sem hluti af hvatakerfi stefnanda. Í framburðum vitna kemur einnig skýrt fram að ætlast hafi verið til að lykilstarfsmenn sem tækju þátt í hvatakerfinu myndu eiga hlutabréf þau sem keypt væru til langframa. Fyrrverandi stjórnarformaður stefnanda og fyrrverandi forstjóri lýstu því að skilaboð hafi átt að vera starfsmönnum ljós, að þeir hafi átt að eiga hlutabréfin til langframa. Fyrrverandi stjórnarformaður kvaðst ekki muna eftir tilviki þar sem starfsmanni hafi verið neitað um sölu. Fyrrverandi forstjóri lýsti því að einhver dæmi hafi verið um það að starfsmenn fengju að selja hlutabréf. Hafi það verið vegna persónulegra aðstæðna viðkomandi. Fyrrverandi framkvæmdastjóri lögfræðisviðs kvað einnig ljóst vera að ef lykilstarfsmaður hafi hætt í bankanum hafi honum verið heimilt að selja bréf sín. Þá er óumdeilt að fyrrverandi forstjóri stefnda færði hlutabréfaeign sína og lán þeim tengdum í einkahlutafélag á árinu 2006. Stefnandi hefur lagt fram skýrslu PricewaterhouseCoopers hf. frá 1. desember 2010 varðandi lán til starfsmanna stefnanda vegna hlutabréfakaupa í bankanum. Í skýrslunni er tekið fram að PricewaterhouseCoopers hf. hafi rannsakað starfsemi stefnanda fyrir slitastjórn stefnanda samkvæmt sérstökum samningi þar um. Fram kemur að framkvæmd hafi verið ítarleg rannsókn á hlutabréfaviðskiptum starfsmanna stefnanda og lánveitingar þeim tengdum á árunum fyrir fall bankans. Viðskipti starfsmanna hafi verið tekin til skoðunar á árunum 2007 og 2008 og meðal þeirra gagna sem rannsökuð hafi verið hafi verið listi regluvarðar yfir hlutabréfaviðskipti starfsmanna, en samkvæmt reglum stefnanda hafi starfsmönnum borið skylda til að tilkynna regluverði um öll verðbréfaviðskipti sín. Hafi regluvörður í framhaldinu tekið afstöðu til viðskiptanna með tilliti til stöðu viðkomandi og hvort viðkomandi byggi yfir innherjaupplýsingum á viðskiptadegi. Skýrsluhöfundur kemst að þeirri niðurstöðu að á árunum 2007 til 2008 hafi 42 starfsmenn sem fengið hafi lánafyrirgreiðslu vegna hlutabréfakaupa í 94 tilvikum selt hlutabréf í bankanum.

Bæði þau sönnunargögn er til urðu fyrir 9. október 2008 sem og þeir framburðir er gefnir voru fyrir dóminum leiða í ljós tiltekin meginsjónarmið varðandi kaup lykilstarfsmanna á hlutabréfum í stefnanda. Er þar vikið að áhættu því samfara að lykilstarfsmenn eigi hlutabréf í stefnanda sem keypt hafi verið fyrir lán frá stefnanda sjálfum og nauðsyn á því að takmarka þá áhættu. Þó svo ýmis gögn hafi verið lögð fram er varða atburði fyrir 9. október 2008 felst að mati dómsins í engu þeirra afdráttarlaus yfirlýsing um algert skaðleysi starfsmanna af hlutabréfakaupum ef frá er talin yfirlýsingin frá 25. september 2008 og fundargerðir tengdar henni. Þá hefur að mati dómsins, gegn mótmælum stefnanda, ekki verið sýnt fram á með viðhlítandi gögnum að svonefndur söluréttur hafi tryggt algert skaðleysi starfsmanna, en takmarkaðra gagna nýtur um söluréttinn. Loks liggja engin ótvíræð skrifleg sönnunargögn frammi um að algert sölubann lykilstarfsmanna hafi verið á bréfum, en framlögð gögn þykja fremur benda til að slíkt hafi verið heimilað hafi eftir því verið leitað. Verða ummæli fyrrverandi stjórnarformanns stefnanda í niðurlagi á dskj. nr. 51 ekki skilin á annan veg en að nánast allir starfsmenn stefnanda hafi getað selt hluti sína og greitt upp skuldir. Skýrslugjafar hér fyrir dómi hafa hins vegar lýst því yfir að skaðleysið skyldi vera algert og um ótvírætt sölubann hafi verið að ræða. Við mat á þeim yfirlýsingum verður ekki fram hjá því litið að þær eru til komnar eftir að mál þetta var höfðað og varða auk þess persónulega hagsmuni sumra þeirra er skýrslu gáfu. Að öllu framangreindu virtu er óhjákvæmilegt að líta svo á að ósannað sé gegn andmælum stefnanda að stefnda hafi frá því hann tók fyrst lán hjá stefnanda til hlutabréfakaupa verið lofað algeru skaðleysi af hlutabréfakaupum í stefnanda. Verður sýknukröfu stefnda á þessari forsendu því hafnað.

Þá er á því byggt af hálfu stefnda að krafa stefnanda njóti ekki lögverndar. Stefnandi hafi með skipulegum, markvissum, ólögmætum og refsiverðum hætti haldið uppi verði hlutabréfa í stefnanda. Efni samnings um kröfuréttindi megi ekki vera andstætt lögum og velsæmi. Hefur stefndi staðhæfingum sínum til stuðnings lagt fram hluta af skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis. Um þessa málsástæðu stefnda er það að segja að staðhæfingar um þetta efni leysa stefnda ekki frekar en endranær undan þeirri skyldu að þurfa að sanna mál sitt. Í dómi Hæstaréttar Íslands frá 7. apríl 2011 í máli nr. 561/2010 þar sem málsástæða var meðal annars studd við niðurstöður úr nefndri skýrslu sagði að skýrslan leysti aðila máls ekki undan því að þurfa að færa fram fullnægjandi sönnun fyrir staðhæfingum sínum eftir þeim leiðum sem lög nr. 91/1991 biðu. Það þótti ekki hafa verið gert með því einu að leggja fram hluta úr skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Með hliðsjón af þessu þykir stefndi ekki hafa sannað þá málsástæðu sína að krafa stefnanda njóti ekki lögverndar á þeim forsendum að stefnandi hafi með skipulögðum, markvissum, ólögmætum og refsiverðum hætti haldið uppi verði hlutabréfa í stefnanda.

Loks er krafa stefnda um sýknu á þeim grundvelli að lánssamningarnir séu ógildanlegir og óskuldbindandi reist á grundvelli sjónarmiða um brostnar forsendur og á grundvelli 36. gr. og 36. gr. c laga nr. 7/1936. Byggir stefndi á því að líta beri til atvika sem uppi hafi verið við samningsgerð, atvika sem staðið hafi yfir á lánstíma og atvika sem komið hafi upp eftir samningsgerð. Að því er fyrsttalda atriðið varði hafi í ljósi eðlis samninganna aldrei verið ætlunin að stefnandi eignaðist fjárkröfu á hendur stefnda á grundvelli lánssamningana. Annað væri ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju. Stefndi hafi verið fullvissaður um að hlutabréfakaupum fylgdi engin áhætta. Að því er varði atvik á lánstíma verði að líta til inngripa stefnanda í viðskipti með hlutabréf í stefnanda. Þá hafi möguleikar stefnda til að ganga út úr hvatakerfi stefnanda verið eyðilagðir með því að stuðla að óeðlilegri verðmyndun á markaði. Fyrir utan skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis sé um þetta vísað til kæru Fjármálaeftirlitsins til Embættis sérstaks saksóknara varðandi markaðsmisnotkun. Að því er varði atvik eftir samningsgerð sé vísað til þess að kaup stefnda á hlutabréfum með lánum frá stefnanda hafi verið hluti af starfskjarastefnu stefnanda og þannig hluti af umsömdum starfskjörum og ætlað að vera endurgjald fyrir vinnu. Tap stefnanda á þátttöku sinni í hvatakerfinu nemi hærri fjárhæðum en samanlögð útgreidd laun og bónusar á öllu tímabilinu verði krafa stefnanda tekin til greina. Það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju. Þá byggi stefndi á því að atvik sem gerst hafi 6. október 2008 hafi leitt til forsendubrests af hálfu stefnda, en þá hafi lög nr. 125/2008 öðlast gildi. Af þessu hafi leitt það að Fjármálaeftirlitið hafi tekið ákvörðun um að færa hluta af eignum stefnanda yfir til Nýja Kaupþings hf. og Arion banka hf. en skilja hluta af eignum eftir í stefnanda. Afleiðingin hafi verið sú að eign stefnda í hlutabréfum í stefnanda hafi orðið verðlaus. Ósanngjarnt sé að stefndi sé látinn bera ábyrgð á verðfalli bréfanna. Stefnandi hefur mótmælt þessum málatilbúnaði stefnda.

Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat samkvæmt 1. mgr. skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Lánssamningar þeir er málið varðar hafa allir að geyma sambærileg uppsagnarákvæði. Samkvæmt þeim var stefnanda heimilt að segja upp láni einhliða og fyrirvaralaust ef stefndi legði ekki fram viðbótartryggingar innan tilskilins frests, ef tryggingaábyrgðir að baki láni væru ekki fullnægjandi eða lántaki bryti gegn ákvæðum um handveðsyfirlýsingar sem gefnar hafi verið út í tengslum við samninginn. Einungis samningur nr. 2274 hafði að geyma uppsagnarákvæði sem að þessu leyti til miðaði við að stefnanda væri heimilt að segja upp láni einhliða og fyrirvaralaust ef stefndi legði ekki fram viðbótartryggingar innan tilskilins frests. Samkvæmt þessu var gjaldfellingarákvæði samninga tengt veðhlutfalli heimildarákvæði til handa stefnanda en honum bar engin skylda til þess þó svo skilyrðum ákvæðisins væri fullnægt. Stefndi var forstöðumaður markaðsviðskipta samstæðu stefnanda er stefnanda var skipuð skilanefnd. Hóf hann störf hjá stefnanda í júní á árinu 2000 og hafði því að baki langan starfsferil í bankanum. Honum var því mæta vel ljós áhætta tengd viðskiptum með hlutabréf sem fólst í von um hagstæða framvindu að gjalddaga. Sú áhætta verður almennt ekki takmörkuð. Hann naut töluverðs arðs af hlutabréfakaupum sínum, en fyrir liggur að einvörðungu fyrir árið 2008 greiddi stefndi sér 82.398.060 krónur í arð, en að teknu tilliti til 10% fjármagnstekjuskatts nam fjárhæðin 74.157.904 krónum. Áður var komist að þeirri niðurstöðu að ósannað sé að stefnda hafi verið óheimilt að selja hlutabréf sín í stefnanda. Fram hefur komið að starfsmenn stefnanda sendu lykilstarfsmönnum tilkynningar um veðþekju lána þegar þekjan fór niður fyrir viðmiðunarmörk. Stefndi hafði því fulla yfirsýn yfir verðmæti hlutabréfa sinna og þróun virðis þeirra í tengslum við lánssamninga. Þegar þessi atriði eru virt verður ekki fallist á með stefnda að framferði stefnanda í tengslum við lánssamninga valdi því að ósanngjarnt sé af hálfu stefnanda að bera þá fyrir sig eða að forsendur að baki samningum hafi brostið. Verður því ekki fallist á að lánssamningarnir séu ógildanlegir og óskuldbindandi á grundvelli sjónarmiða um brostnar forsendur og á grundvelli 36. gr. og 36. gr. c laga nr. 7/1936. Í þessu efni er jafnframt til að líta forsendna hér að framan um röksemdir er lúta að staðhæfingum stefnda um ætlaða markaðsmisnotkun af hálfu stefnanda. Eru þær ósannaðar. Aðrar röksemdir stefnda að þessu leyti breyta ekki þessari niðurstöðu.

Stefnandi byggir riftunarkröfur sínar aðallega á því að eftirgjöf hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda sé gjöf sem sé riftanleg á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991, en samkvæmt ákvæðinu megi krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin hafi verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Hin umþrætta niðurfelling og þar með gjafagerningurinn hafi átt sér stað 25. september 2008 en frestdagur sé 15. nóvember 2008. Uppfyllt séu þau skilyrði ákvæðisins að gjöfin rýri eignir skuldara, að gjöfin leiði til auðgunar móttakanda og að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa.

Áður hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að ekki liggi fyrir sönnun af hálfu stefnda um að honum hafi verið óheimilt að selja hlutabréf sín í stefnanda og að stefnanda hafi ekki borið skylda til að selja hlutabréfin eftir að veðþekjan tók að lækka. Þá hafi stefndi ekki sýnt fram á að stefnandi hafi lofað honum algeru skaðleysi af kaupum á hlutabréfum í bankanum. Samkvæmt lánssamningi nr. 3074 bar stefndi persónulega ábyrgð á 10% af lánsfjárhæðinni. Að því er aðra lánssamninga varðar bar stefndi að fullu persónulega ábyrgð á lánsfjárhæðum samkvæmt þeim samningum. Lánssamningar nr. 2274, 3161, 4504 og 5252 eru allir orðaðir með nokkuð svipuðum hætti. Lofar lántaki að taka að láni og bankinn að lána að jafnvirði tiltekna fjárhæð í íslenskum krónum í tilgreindum erlendum myntum og hlutföllum. Að því marki er lánin voru í evrum skyldu lánin bera EURIBOR vexti, en LIBOR vexti að því er aðra gjaldmiðla varðar. Lánshlutar í íslenskum krónum skyldu bera REIBOR vexti. Að því er þrjá ofangreinda samninga varðar skyldi greiðslustaður lánsins vera hjá stefnanda eða eftir atvikum inn á þá reikninga sem stefnandi myndi vísa til á gjalddögum. Að því er lán nr. 2274 varðar var stefnanda heimilt að skuldfæra tilgreinda gjaldeyrisreikninga í bankanum fyrir greiðslu afborgana og vaxta. Þann hluta þessa láns sem var í íslenskum krónum var heimilt að skuldfæra af innlendum tékkareikningi. Með hliðsjón af dómum Hæstaréttar Íslands meðal annars í málum nr. 153/2010 og nr. 155/2011 fela allir ofangreindir samningar að mati dómsins í sér skuldbindingu í íslenskum krónum sem miðar fjárhæðir samkvæmt samningnum við gengi erlendra gjaldmiðla, sbr. 2. og 3. gr. samningsins. Slík gengistrygging er óheimil eftir ófrávíkjanlegum reglum laga nr. 38/2001.

Lánssamningar nr. 3074 og 4089 miða lánsfjárhæð við íslenskar krónur. Var samningur nr. 3074 undirritaður 30. desember 2005 en samningur nr. 4089 10. nóvember 2006. Báðum þessum lánum var breytt yfir erlendar myntir í tilteknum hlutföllum. Að því er fyrra lánið varðar var það gert 29. desember 2006 en það síðara 12. febrúar 2007. Að því er bæði lánin varðar var slík myntbreyting heimil samkvæmt ákvæðum í samningum. Skyldu lánin þá bera EURIBOR og LIBOR vexti. Greiðslustaður lánsins skyldi vera hjá stefnanda eða eftir atvikum inn á þá reikninga sem stefnandi myndi vísa til á gjalddögum. Lán nr. 3074 var með einum gjalddaga 1. desember 2010, en lán nr. 4089 með einum gjalddaga 10. nóvember 2011. Lán þessi voru þannig bæði í upphafi í íslenskum krónum, en breytt fyrir gjalddaga þannig að þeim var breytt yfir í erlendar myntir. Á gjalddaga hefði því þurft að greiða höfuðstól lánanna sem tæki mið af gengi erlenda gjaldmiðla. Vextir fyrir stærsta hluta tímabilsins hefðu sömuleiðis tekið mið af gengi erlendra gjaldmiðla. Með hliðsjón af þessu og framangreindum dómum Hæstaréttar verður einnig við það miðað að þessir lánssamningar hafi falið í sér skuldbindingu í íslenskum krónum sem miði fjárhæðir við gengi erlendra gjaldmiðla. Slík gengistrygging var óheimil.

Að því er lán nr. 6035 varðar var lánsfjárhæð í því tilviki miðuð við íslenskar krónur. Þó svo lánssamningur nr. 6035 heimili einnig að láni verði breytt yfir í íslenskar krónur er óumdeilt að það var aldrei gert. Lánssamningur var undirritaður 20. ágúst 2007 og skuldi lánsfjárhæð greidd á einum gjalddaga 20. ágúst 2010. Vextir skyldu vera REIBOR vextir. Þegar þessi atriði eru virt er það niðurstaða dómsins að lán þetta hafi verið í íslenskum krónum sem tekið hafi mið af íslenskum vöxtum.

Vegna óheimillar gengistryggingar hefur Hæstiréttur talið í dómi í máli nr. 471/2010 óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðis um gengistryggingu leiði til þess að líta verði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Þar sem í samningi aðila væru ákvæði um vaxtahæð, sem samkvæmt framansögðu yrði ekki beitt, svari atvik til þess að samið hefði verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir vextirnir væru. Samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu skuli vextir þegar svo standi á vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Stefnandi hefur í endanlegri varakröfu sinni miðað fjárhæðir við útreikning með hliðsjón af ofangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010. Á það við um öll lánin sex. Samkvæmt því nam uppgreiðsluverðmæti lánssamninga þann 25. september 2008, að teknu tilliti til 10% ábyrgðar á láni nr. 3074, alls 2.642.617.028 krónum. Fjárhæð láns nr. 6035 breytist ekki þar sem í útreikningi var uppgreiðsluverðmæti miðað við íslenskar krónur.

Samkvæmt þessu bar stefndi 25. september 2008 persónulega ábyrgð á greiðslu fjárskuldbindingar sem á þeim degi nam alls 2.642.617.028 krónum. Með yfirlýsingu fyrrverandi forstjóra stefnanda þann dag var sú ábyrgð felld niður. Af því leiðir að eign stefnandi rýrnaði með samsvarandi hætti. Stefndi auðgaðist í réttu hlutfalli við það. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu dómsins að stefnda hafði ekki verið lofað algjöru skaðleysi af hlutabréfakaupum í stefnanda verður ekki litið á yfirlýsingu fyrrverandi forstjóra stefnanda sem annað en gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Með hliðsjón af þessu verður fallist á kröfu stefnanda um að rift verði með dómi ráðstöfun Kaupþings banka hf. 25. september 2008 um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamninga þeirra sem um er deilt í málinu.

Þann 7. október 2008 var öllum þeim lánssamningum sem mál þetta varðar breytt að því leyti að skuldaraskipti yrðu að samningunum með því að nýir lánssamningar voru gefnir út. Samþykkti Ingvar Vilhjálmsson ehf. að takast á hendur sem lántaki allar skuldbindingar samkvæmt lánssamningum. Jafnframt skyldi felld niður skuldbinding fyrri lántaka, stefnda. Í málinu liggja frammi tilkynningar Arion banka hf. til Ingvars Vilhjálmssonar ehf. um gjalddaga ofangreindra lána. Innheimtuviðvaranir voru síðar sendar einkahlutafélaginu. Nafni Ingvars Vilhjálmssonar ehf. var síðar breytt í k08 ehf. Í málinu liggja frammi tilkynningar Arionbanka hf. til k08 ehf. um gjalddaga nefndra lána. Óumdeilt er að engar afborganir voru greiddar af lánum þeim er málið varðar. Var bú k08 ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 6. júlí 2011. Virðast engar þær eignir hafa verið til í Ingvari Vilhjálmssyni ehf. og síðar k08 ehf. að til stæði að einkahlutafélagið myndi greiða af þeim lánum sem stefndi tók hjá stefnanda. Af því verður ekki annað ráðið en að skuldaraskiptin hafi verið til málamynda eingöngu gerð í þeim tilgangi að losa stefnda undan persónulegri ábyrgð á lánssamningum. Með sömu rökum og áður greinir varðandi stefnda verður rift með dómi þeirri ráðstöfun Kaupþings banka hf. frá 7. október 2008 að færa ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamninga hans við bankann yfir á einkahlutafélag í hans eigu, Ingvar Vilhjálmsson ehf., sem stofnað var 7. október 2008.

Þá gerir stefnandi kröfu samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda þá fjárhæð sem hann auðgaðist um við ákvörðun um niðurfellingu hinnar persónulegu ábyrgðar. Gegn þeirri kröfu teflir stefndi fram kröfu um að gagngjald sem komi til frádráttar, enda mæli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 fyrir um greiðslu fjármuna sem svari til þess sem greiðsla þrotamanns komi riftunarþola að notum. Stefndi byggir á því að sér sé einungis skylt að endurgreiða þá auðgun sem hann hafi haft af ráðstöfuninni. Það sé því óhjákvæmilegt að draga frá láni starfsmanna verðmæti þess hlutafjár sem sett hafi verið að veði fyrir skuldinni miðað við gengi hlutabréfa í stefnanda 25. september 2008. Í greinargerð sinni staðhæfir stefndi að dagslokaverð hlutabréfa í stefnanda 25. september 2008 hafi verið 755 krónur á hlut, en þann dag hafi stefndi veðsett alls 4.118.902 hluti í stefnanda, sem hafi þá verið að verðmæti 3.109.771.010 krónur. Dagslokaverð hlutabréfa í stefnanda 3. október 2008 hafi verið 654 krónur á hlut. Þann dag hafi stefndi veðsett stafnanda alls 4.118.902 hluti sem hafi þá verið að verðmæti 2.693.761.908 krónur. Þessa fjárhæð verði að telja gagngjald stefnda enda hafi ráðstöfunum verið ætlað að koma í veg fyrir að stefndi nýtti sér verðmætin til lækkunar á skuldum við stefnanda. Stefnandi hefur ekki mótmælt staðhæfingum stefnda um dagslokaverð hlutabréfa stefnanda á hlut 25. september 2008 og 3. október 2008.

Um endurgreiðslu stefnda fer samkvæmt 1. ml. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 en samkvæmt því ákvæði skal sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins. Samkvæmt þessu er þeim sem þola þarf riftun gert að endurgreiða þá auðgun sem viðkomandi hefur haft af hinni riftanlegu ráðstöfun. Ber honum ekki að greiða hærri upphæð en sem nemur tjóni búsins. Með hliðsjón af því sem áður sagði nam fjárkrafa stefnanda á hendur stefnda 25. september 2008 samtals 2.642.617.028 krónum. Fjárhæðin 2.642.617.028 krónur hefði orðið stefnda að notum ef ekki hefði komið til sú yfirlýsing er nú hefur verið rift. Nemur verðmæti fjárkröfunnar miðað við ábyrgð stefnda 25. september 2008 tjóni þrotabúsins. Hér kemur til skoðunar sú málsástæða stefnda að draga beri verðmæti hinna veðsettu muna frá kröfu stefnda miðað við stöðu bréfanna 25. september eða 3. október 2008. Hugtakið auðgun í skilningi 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 er ekki skilgreint sérstaklega í lögunum. Þá veita úrlausnir dómstóla ekki skýrar leiðbeiningar um á hvern veg meta beri auðgunina. Svo sem áður er rakið átti yfirlýsing stefnanda 25. september 2008 um að lýsa yfir að persónuleg ábyrgð starfsmanna á lánum vegna hlutabréfakaupa væri felld niður sér talsverðan aðdraganda. Á mánuðunum þar á undan hafði verðmæti hlutabréfa í stefnanda fallið jafnt og þétt. Leiddi það til þess að staða yfirmanna í stefnanda var rædd og lýstu margir yfir áhyggjum vegna stöðu mála. Ákvörðun stefnanda að fella niður persónulega ábyrgð á lánum var rökstudd með því að með því þyrftu þessir starfsmenn ekki að hafa áhyggjur af fjárhagslegum skuldbindingum sínum og gætu þeir í staðinn einbeitt sér að störfum sínum í stefnanda. Verðmæti hlutabréfa í stefnanda féllu samfellt þar til þau urðu verðlaus við það að bankanum var skipuð skilanefnd af hálfu Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Fjárhagsleg verðmæti í skilningi endurgreiðslu auðgunar verður að skilja sem raunhæf verðmæti. Þó svo unnt sé að setja miða á verðmæti hlutabréfa í stefnanda 25. september 2008 eða 3. október 2008 hefðu þau verðmæti aldrei komið stefnanda að notum þar sem raunhæft verðmæti bréfanna var á þeirri stundu í reynd lítið sem ekkert. Hefði stefnandi aldrei getað selt bréfin eins og ástand var á hlutabréfamarkaði 25. september 2008 og var bókfært verðmæti þeirra við flutning eigna yfir í Nýja Kaupþing hf. og Arion banka hf. ekkert. Á þessum forsendum verður hafnað þeirri málsástæðu stefnda að verðmæti hinna veðsettu hlutabréfa stefnda 25. september 2008 eða 3. október 2008 komi til frádráttar endurgreiðslukröfu stefnanda.

Stefndi hefur uppi málsástæður er varða fjárkröfu stefnanda. Verður hér á eftir einungis vikið að málsástæðum er ekki hefur þegar verið leyst úr og snúa að því að endurgreiðslukrafa stefnanda, sem dómurinn hefur fallist á, byggir á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Byggir stefndi á því að stefndi eigi rétt til launagreiðslna frá stefnanda, en verði stefndi dæmdur til að greiða uppgreiðsluverðmæti samninganna hafi stefndi ekki fengið lög- og kjarasamnings bundið lágmarks endurgjald fyrir vinnu sína fyrir stefnanda. Stefnandi hefur mótmælt málsástæðum stefnda að þessu leyti.

Stefndi hefur hvorki lagt fyrir dóminn afrit af ráðningarsamningi sínum við stefnanda né gert tilraun til að leiða efni hans í ljós með öðru móti. Verður því með engu móti ráðið af gögnum málsins hvað telja hafi átt til heildarlauna stefnda á mánuði og þá hvort og þá að hvaða marki aðilar hafi litið svo á að hluti af launum stefnda væru falin í því hvatakerfi sem stefndi telur hlutabréfakaup í stefnanda hafa verið. Að því virtu er óhjákvæmilegt að líta svo á að ósannað sé gegn andmælum stefnanda að hluti launagreiðslna stefnda hafi verið von um hagnað af hlutabréfaeign.

Að síðustu gerir stefndi þá kröfu samkvæmt 145. gr. laga nr. 21/1991 að krafa stefnanda verði lækkuð eða felld niður með vísan til hinnar sérstöku heimildar í 145. gr. Samkvæmt ákvæðinu má lækka eða fella niður kröfu á þann sem hag hafði af ráðstöfun eða fullnustugerð ef sérstaklega stendur á ef greiðsla kröfunnar væri svo miklum erfiðleikum bundin að ósanngjarnt megi teljast og önnur atvik leiða til þess sama. Að því er þessa kröfu varðar hefur stefndi að engu leyti sýnt fram á fjárhagslegar aðstæður sínar til að krafa þessi sé tæk til meðferðar. Verður henni af þeim sökum hafnað.

Að öllu framangreindu virtu verður stefndi dæmdur til að endurgreiða stefnanda verðmæti fjárkröfu stefnanda miðað við ábyrgð stefnda 25. september 2008, eða 2.642.617.028 krónur. Stefnandi gerir kröfu um dráttarvexti frá 25. september 2008 til greiðsludags, en til vara miðað við riftunarbréf stefnanda. Stefndi hefur mótmælt upphafstíma vaxta. Dómurinn telur rétt að miða upphafstíma dráttarvaxta við 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, enda hér um endurgreiðslukröfu að ræða.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Af hálfu stefnanda flutti málið G-kk-nf Á. H-kk-nf hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefnda Ó-kk-nf E-kk-nf hæstaréttarlögmaður.

Dóm þennan kveður upp S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Rift er ráðstöfun stefnanda, Kaupþings banka hf., frá 25. september 2008 um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda, I-kk-ef V-kk-ef, á greiðslu lánssamninga aðila nr. 2274, frá 10. maí 2005, nr. 3074, frá 1. desember 2005, nr. 3161, frá 5. maí 2006, nr. 4089, frá 10. nóvember 2006, nr. 4504, frá 13. febrúar 2007, nr. 5252, frá 21. maí 2007 og nr. 6035, frá 11. ágúst 2008.

Rift er þeirri ráðstöfun stefnanda frá 7. október 2008 um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á framangreindum lánssamningum og færa hana sama dag yfir á einkahlutafélagið Ingvar Vilhjálmsson.

Stefndi greiði stefnanda 2.642.617.028 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní 2010 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

S-kk-nf S-kk-nf