E-1572/2011

Mál þetta, sem tekið var til dóms 22. mars sl., er höfðað 10. október 2011.

Stefnendur eru F-kk-nf H-kk-nf K-kk-nf, Bjarmalandi 23, Reykjavík og Á-kk-nf H-kk-nf, Tjaldanesi 5, Garðabæ.

Stefndi er R-kk-nf Ö-kk-nf, Háholti 4, Garðabæ.

Hvor stefnandi um sig gerir eftirfarandi dómkröfur á hendur stefnda:

1. Að eftirfarandi ummæli um stefnendur, viðhöfð í grein birtri í Morgunblaðinu 29. ágúst 2011 undir nafni stefnda og ber aðalfyrirsögnina „Banki skilur neytendur eftir í höndum „féfletta““, verði dæmd dauð og ómerk:

a) „Banki skilur neytendur eftir í höndum féfletta“.

b) „Fjárfestar eða féflettar? Sjóður 9 tók að sér að ávaxta sparifé fyrir hrun. Allir bankar voru með slíka sjóði. Fyrst lánuðu bankarnir hluthöfum sínum beint, umfram lögleyfð mörk, þá lánuðu þeir hluthöfum hver annars út fyrir öll skynsemismörk og loks létu þeir sjóði sína kaupa skuldarviðurkenningar sömu manna út yfir allan þjófabálk, því nú var löngu ljóst að um stórfelldan þjófnað var að ræða. Sjálftakan vafðist ekki fyrir mönnum. Húsasmiðjan varð fyrir barðinu á sjálftökuliðinu. Svonefndir kjölfestufjárfestar keyptu hana með „skuldsettri yfirtöku“. Aðferðin var sú að stofna innantóma skel, eignarhaldsfélag án nokkurs raunverulegs eigin fjár, slá stórfelld lán handa skelinni hjá vitorðsmönnum í banka, kaupa fyrirtækið og sameina svo skelinni á eftir. Þá höfðu fjárfestarnir „eignast“ fyrirtækið en látið það borga sjálft sig. Eftir að þeir höfðu náð Húsasmiðjunni fyrir ekkert seldu þeir vitorðsmönnum sínum í fasteignafélagi eignir félagsins á verulegu yfirverði. Þeir tóku þær síðan á leigu á samsvarandi yfirverði til langs tíma. Andvirði eignanna notuðu þeir strax til að greiða sjálfum sér stórfelldan arð. Eftir sátu ótryggðir kröfuhafar og starfsmenn félagsins í mikilli áhættu. Kaupendurnir reyndust ekki raunverulegir fjárfestar heldur „féflettar.“ Félagið sligaðist fljótt undan skuldum sem komu sjálfum rekstrinum ekki við og féll í faðm bankans.“

2. Að eftirfarandi ummæli um stefnendur, viðhöfð í grein birtri í Morgunblaðinu 30. september 2011 undir nafni stefnda og ber aðalfyrirsögnina „Borgarfulltrúi heldur á vit ævintýra“, verði dæmd dauð og ómerk:

a) „Eiginmaður Þ-kvk-ef H-kvk-ef er annar þeirra sem keyptu Húsasmiðjuna. Svonefndir kjölfestufjárfestar keyptu hana með „skuldsettri yfirtöku“. Aðferðin var sú að stofna innantóma skel, eignarhaldsfélag án nokkurs raunverulegs eigin fjár, slá stórfelld lán handa skelinni hjá vitorðsmönnum í banka, kaupa fyrirtækið og sameina svo skelinni á eftir. Þá höfðu fjárfestarnir „eignast“ fyrirtækið en látið það borga sjálft sig. Eftir að þeir höfðu náð Húsasmiðjunni fyrir ekkert seldu þeir vitorðsmönnum sínum í fasteignafélagi eignir félagsins á verulegu yfirverði og tóku þær síðan á leigu á samsvarandi yfirverði til langs tíma. Andvirði eignanna notuðu þeir til að greiða sjálfum sér stórfelldan arð. Eftir sátu ótryggðir kröfuhafar félagsins í mikilli áhættu. Kaupendurnir reyndust ekki raunverulegir fjárfestar heldur „féflettar.“ Aðrir slíkir komu nú að málum og tóku annan snúning á félaginu. Það sligaðist undan skuldum sem komu sjálfum rekstrinum ekki við og féll í náðarfaðm bankans.“

3. Að stefndi verði dæmdur til refsingar fyrir ummæli tiltekin í 1. og 2. tölulið kröfugerðar innan tilvitnunarmerkja, og opinberrar birtingar þeirra, samkvæmt 236. gr. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 234. og 235. gr. sömu laga.

4. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda, þ.e. hvorum þeirra um sig, 800.000 krónur í miskabætur auk dráttarvaxta af fjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi til greiðsludags.

Sameiginlegar dómkröfur stefnenda á hendur stefnda eru eftirfarandi:

5. Að stefndi greiði stefnendum samtals 589.006 krónur, til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum.

6. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað, þ.m.t. kostnað við greiðslu virðisaukaskatts á lögmannsþjónustu, að skaðlausu eftir mati dómsins.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar auk virðisaukaskatts úr hendi stefnenda in solidum.

I

Stefnendur lýsa atvikum svo að í Morgunblaðsgreinum, sem lýstar séu tilefni þessarar málshöfðunar, titli stefndi sig sem viðskiptafræðing og fyrrverandi bankamann. Hafi hann verið áberandi í þjóðmálaumræðu eftir bankahrunið 2008 og vísað til „hins nýja Íslands.“ Hann hafi komið víða við í viðskiptalífinu og m.a. verið fenginn til viðtals sem sérfræðilegur álitsgjafi í sjónvarpsþáttum um málefni tengd bankahruninu. Stefnendur séu viðskiptafélagar. Þeir starfi sjálfstætt við fjárfestingar og rekstur fyrirtækja. Þeir hafi verið lítt áberandi í fjölmiðlum á undanförnum árum og séu ekki almannapersónur, eins og þær hafi verið skilgreindar í persónurétti. Verslunarfyrirtækið Hagar hf. hafi um tíma verið í eigu Arion banka hf. og hafi sumir fjölmiðlar beint kastljósi sínu að söluferli félagsins. Fyrr á þessu ári hafi félag í eigu stefnenda og fleiri fjárfesta eignast kjölfestuhlut í Högum hf. og hafi fjölmiðlar fjallað um þá sölu. Stefnendur hafi komið við sögu í þeirri umfjöllun.

Félög í eigu stefnenda hafi eignast stóran hlut í Húsasmiðjunni hf., nánar tiltekið Eignarhaldsfélagi Húsasmiðjunnar ehf., sem hafi eignast allt hlutafé Húsasmiðjunnar í júní 2002. Búnaðarbanki Íslands hf. og Íslandsbanki hf. hafi fjármagnað kaupin fyrir stefnendur. Stefnandi Á-kk-nf hafi tekið við sem framkvæmdastjóri Húsasmiðjunnar og stefnandi H-kk-nf sem fjármálastjóri. Nokkru síðar hafi H-kk-nf flust í starf yfirmanns verslanasviðs félagsins. Gegndu stefnendur þessum störfum allt til 1. mars 2005, en skömmu áður höfðu þeir selt allan hlut sinn í félaginu.

Meðan stefnendur hafi verið virkir stjórnendur félagsins hafi margvíslegar ráðstafanir verið gerðar. Meðal þeirra hafi verið sala á nokkrum fasteignum félagsins á árinu 2002. Öllu andvirðinu og meira til hafi verið varið til greiðslu skulda. Vaxtaberandi skuldir félagsins hafi verið lækkaðar úr tæpum 4.700 milljónum króna 30. júní 2002 niður í rúmar 1.400 milljónir króna í lok þess árs. Öll stjórnarár stefnenda hafi Húsasmiðjan verið rekin með ágætum hagnaði og hafi það einnig átt við um Eignarhaldsfélag Húsasmiðjunnar ehf. Í stjórnartíð stefnenda hafi verið ákveðin ein arðgreiðsla Húsasmiðjunnar á árinu 2004. Hafi heildararðgreiðslan verið 50.000.000 króna og þar af hafi 27.500.000 runnið til félaga sem tengjast stefnendum. Öll lagaskilyrði til arðgreiðslunnar hafi verið uppfyllt. Vart þurfi að taka fram, nema vegna ummæla stefnda, að arðurinn hafi ekki verið greiddur með söluandvirði fasteignanna. Því hafi verið ráðstafað með öðrum hætti á árum áður eins og að framan sé lýst. Arðgreiðslan hafi verið lág, samanborið við stærð félagsins, efnahag og rekstrarafkomu á þeim tíma, hvað þá í samanburði við söluandvirði fasteignanna samkvæmt framangreindu. Til annars samanburðar sé bent á að á árunum 2000-2002 hafi árlegar arðgreiðslur Húsasmiðjunnar hf., sem þá hafi verið skráð á markaði, verið sömu fjárhæðir eða svipaðar.

Eftir að stefnendur hafi selt sinn hlut í febrúarlok 2005, hafi stefnandi Á-kk-nf setið í stjórn Húsasmiðjunnar fram á haustið 2005 sem óbreyttur stjórnarmaður að beiðni kaupenda. Hlutverk hans í stjórninni hafi verið hugsað sem eftirlits- og viðskilnaðarhlutverk en hann hafi ekki haft forgöngu um rekstrarákvarðanir. Frá og með hausti 2005 hafi stefnendur alls engin afskipti haft af félaginu. Árum síðar hafi rekstur Húsasmiðjunnar og eigenda hennar orðið fyrir skakkaföllum. Í byrjun október 2009 hafi Eignarhaldsfélagið Vestia ehf., sem sé í eigu Landsbanka Íslands hf., tekið Húsasmiðjuna yfir. Hafi þá verið liðin hátt í fimm ár frá því að stefnendur sögðu skilið við reksturinn.

Greinarnar tvær, sem stefndi hafi fengið birtar í Morgunblaðinu og séu tilefni þessarar málshöfðunar, hafi birst 29. ágúst 2011 og 30. september 2011. Fyrri greinin er um stefnendur, sem stefndi uppnefnir „féfletta“ í áberandi aðalfyrirsögn. Orðið „féflettir“ eigi við um þann sem flettir fé af fólki, þ.e. hefur fé af fólki með fjársvikum eða annarri viðlíka háttsemi. Uppnefnið viðhefur stefndi ítrekað um stefnendur, jafnt með og án gæsalappa og jafnvel með ákveðnum greini. Annað orð, sem stefnda sé tíðrætt um í greininni, sé „vitorðsmenn“ stefnenda í banka og fasteignafélögum. Með því eigi stefndi við að stefnendur hafi haft í sínu liði starfsmenn banka og gagnaðila í viðskiptum, sem unnið hafi fyrir stefnendur en ekki þann sem þeir hafi komið fram fyrir. Með þeim hætti hafi þeir verið þátttakendur í meintum fjárglæp. Stefnendur krefjist þess að einn kafli greinarinnar verði dæmdur dauður og ómerkur. Hann hefjist með millifyrirsögninni „Fjárfestar eða féflettar?“. Inntakið sé að stefnendur hafi haft fé af Húsasmiðjunni („féflett“) með ólögmætri, refsiverðri og siðferðislega ámælisverðri háttsemi. Þeir hafi auðgast með arðgreiðslum til sín sem engar forsendur hafi verið fyrir. Í staðinn hafi arðurinn verið greiddur strax í kjölfar óhæfilegrar eignasölu með andvirði hennar og tilheyrandi bókhaldsbrellum. Allt þetta sé rangt og ósannað. Sé ítrekuð sú staðreynd að öllu seldu andvirði fasteigna á árinu 2002 hafi verið varið til greiðslu vaxtaberandi skulda Húsasmiðjunnar og því hvorki um að ræða að þær hafi runnið til stefnenda í arð, né að lánardrottnar hafi verið hlunnfarnir á annan hátt. Staðhæfingar um „féflettingu“ séu því algerlega staðlausar.

Í niðurlagi greinarkaflans sé vakin trú lesandans um að stefnendur hafi siglt Húsasmiðjunni í þrot með gjörðum sínum, þannig að það hafi endað í faðmi Landsbankans. Stefnendur mótmæli öllu slíku sem bæði röngu og ósönnuðu, enda skuldaði Húsasmiðjan Landsbankanum ekkert þegar stefnendur hafi selt hlut sinn í febrúarlok 2005. Staðhæfingar stefnda hvað þessi atriði varðar séu því tilhæfulausar. Til viðbótar skuli nefnt að á árunum 2007 og sérstaklega á árinu 2008 hafi forsendur fyrirtækjarekstrar á Íslandi breyst mjög verulega og haustið 2008 hafi skollið á bankahrun, ekki bara á Íslandi heldur um gjörvöll Vesturlönd. Allt hafi þetta sjálfsagt haft sín áhrif á rekstur Húsasmiðjunnar og þar með hlutafjárverðmæti, en óþarft þyki að fara nánar út í það hér. Hvernig stefndi tengir stefnendur yfirtöku Landsbankans á Húsasmiðjunni sé galið í einu orði sagt.

Allt í greinarkaflanum sem hér sé til umfjöllunar sé rangt. Stefnendur mótmæli sérstaklega sem röngum, villandi, ósönnuðum og órökstuddum, staðhæfingum stefnda um eftirfarandi atriði:

Fullyrðingum um að stefnendur séu í „sjálftökuliði“ og hafi stundað „stórfelldan þjófnað“.

Fullyrðingu um að stefnendur hafi eignast Húsasmiðjuna án nokkurs eiginfjárframlags.

Fullyrðingum um að stefnendur hafi átt „vitorðsmenn“ í banka og/eða fasteignafélagi.

Fullyrðingum um fasteignaviðskipti á „yfirverðum“ og notkun söluandvirðis.

Fullyrðingum um „féflettingu“ Húsasmiðjunnar.

Fullyrðingum tengdum falli Húsasmiðjunnar í faðm Landsbankans og hvernig stefndi tengir það stjórnarathöfnum stefnenda.

Feitletruð aðalfyrirsögn greinarinnar, „Banki skilur neytendur eftir í höndum „féfletta““ er röng og ósönnuð með vísan til þess sem hér að framan hefur verið rakið.

Síðari grein stefnda ber aðalfyrirsögnina „Borgarfulltrúi heldur á vit ævintýra“. Borgarfulltrúinn, sem stefndi fjallar um, er Þ-kvk-nf H-kvk-nf V-kvk-nf, eiginkona stefnanda H-kk-ef. Í kafla greinarinnar, sem ber millifyrirsögnina „Uppspretta hamingjunnar“ er endurtekið efni fyrri greinarinnar um stefnendur. Allt framansagt um fyrri greinina eigi einnig við um þennan greinarkafla og vísast til þess. Hið eina í þessum greinarkafla, sem geti skoðast sem viðbót við kaflann í fyrri greininni, sé niðurlagið. Við ritun greinarinnar virðist stefndi hafa áttað sig á því grundvallaratriði að stefnendur hafi ekki verið eigendur Húsasmiðjunnar þegar hún „féll í faðm bankans.“ Niðurlagið hljóði svo í seinni greininni: „Aðrir slíkir [„féflettar“ skv. orðum stefnda] komu nú að málum og tóku annan snúning á félaginu. Það sligaðist undan skuldum sem komu sjálfum rekstrinum ekki við og féll í náðarfaðm bankans.“ Stefnendur kjósa að tjá sig ekki um rekstur félagsins eftir að þeir luku afskiptum af honum á árinu 2005, en með orðinu „snúningi“ fylgir stefndi enn frekar eftir aðdróttunum um að stefnendur hafi skipulega haft fé af Húsasmiðjunni með ólögmætri og siðferðislega ámælisverðri háttsemi.

Stefndi lýsir atvikum svo að hann hafi tekið virkan þátt í þjóðfélagsumræðunni bæði fyrir og eftir bankahrunið haustið 2008 og hafi þar á meðal skrifað nokkrar greinar í Morgunblaðið, þ.m.t. þær sem hafi farið fyrir brjóstið á stefnendum og leitt til höfðunar málsins. Í stefnu sé að mati stefnda of lítið gert úr þeirri athygli er stefnendur hafi fengið í fjölmiðlum og á almennum vettvangi á undanförnum áratug. Stefnendur hafi verið mjög áberandi í íslensku viðskiptalífi frá því þeir hafi komið að kaupum Húsasmiðjunnar á árinu 2002 þar til þeir hafi selt hlut sinn í fyrirtækinu árið 2005. Meðal annars hafi B-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf ritað bók sem beri titilinn Fjandsamleg yfirtaka, átakasaga úr íslensku viðskiptalífi. Í bókinni saki B-kk-nf meðal annars Kaupþing um að hafa stutt með óheiðarlegum hætti fjandsamlega yfirtöku fyrirtækisins af hálfu stefnanda Á-kk-ef, þáverandi fjármálastjóra Húsasmiðjunnar, og stefnanda F-kk-ef H-kk-ef, þá starfsmanns á fyrirtækjasviði Kaupþings. Umfjöllun um bókina birtist í Morgunblaðinu 10. desember 2002. Í viðauka 5 með skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis kemur fram á bls. 95, þar sem fjallað sé um Fjandsamlega yfirtöku Húsasmiðjunnar, að saga Húsasmiðjunnar sé líklega best þekkta dæmið um fjandsamlega yfirtöku á árunum fyrir hrun.

Þá hafi stefnendur ítrekað komið við sögu fjölmiðla bæði sjálfir og í tengslum við umfjöllun um maka þeirra, lífsstíl o.fl. Enn fremur sé að geta umræðu sem skapast hafi í kjölfar kaupa þeirra á stórum eignarhlut í Högum hf. af Arion banka. Það sé því ekki rétt að stefnendur séu ekki nafntogaðir í fjölmiðlum og almennri umfjöllun. Sérlega umfangsmikil umfjöllun hafi orðið í kringum fjandsamlega yfirtöku þeirra á Húsasmiðjunni í fjölmiðlum og bók er náði mikilli sölu og útbreiðslu, þar sem ítarleg grein hafi verið gerð fyrir atburðarásinni frá sjónarhóli höfundar. Í þeirri umfjöllun komi fram fullyrðingar um fjandsamlega yfirtöku Húsasmiðjunnar, „kaldrifjuð svik“, óheiðarleika og græðgi. Enn fremur séu ótalin fjölmiðlaviðtöl við stefnendur sjálfa í ýmsum fjölmiðlum þar sem þeir hafi lýst með nokkurri nákvæmni hvernig kaupin hafi gerst.

Stefndi telji þessa forsögu skipta miklu máli í þessu máli, bæði við skýringu ummælanna og við mat á ímynd og orðspori stefnenda. Ekki verði greinarskrif stefnda heldur slitin úr samhengi við þá atburði er átt hafi sér stað hér á landi síðustu ár þar sem flett hafi verið ofan af hverri innantómri yfirtökunni á fætur annarri sem átt hafi sér stað hér á landi fyrir efnahagshrunið haustið 2008. Hvert fyrirtækið af öðru hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta á síðustu árum eftir að hafa verið illa leikið eftir skuldsettar yfirtökur þar sem eigið fé þeirra hafi verið að engu orðið. Þá hafi umræða og umfjöllun um fjandsamlegar og skuldsettar yfirtökur verið hörð og óvægin í orði og riti á undanförnum árum og þeir sem að slíkum yfirtökum hafi komið sætt gagnrýni.

II

Stefnendur kveðast höfða mál þetta í félagi, með vísan til 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómkröfur í liðum 1-4 séu persónulegs eðlis og setji hvor stefnanda því fram sínar sjálfstæðu dómkröfur á hendur stefnda, þótt þær séu samhljóða. Það eigi ekki við um dómkröfur í liðum 5-6, sem stefnendur séu sammála um að setja fram sameiginlega til hagræðis fyrir stefnda. Það athugast að öll greinaskrif stefnda, sem komi við sögu í málinu, hafi beinst jafnt og með sama hætti að báðum stefnendum. Stefndi sé höfundur umræddra greina en sem slíkur beri hann á þeim refsiábyrgð og fébótaábyrgð, sbr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt. Stefnendur geri ekki athugasemd við að birtar séu fréttir af viðskiptum, sem þeir séu aðilar að, hvort sem sé fyrir eða eftir bankahrun. Þeim sé hins vegar rétt að gera kröfu til þess að fréttir séu réttar, faglega unnar og þeir ekki bornir röngum sökum um ólögmæta og siðferðislega ámælisverða háttsemi. Sambærileg krafa sé gerð til sérfræðilegra álitsgjafa í þjóðmálaumræðu, eins og stefndi hafi tekið að sér að vera, einkum og sér í lagi þegar horft sé til menntunar hans, viðskiptareynslu og ferils.

Megininntak greinanna, sem stefnt sé út af, séu rakalausar og ósannaðar staðhæfingar og dylgjur um að stefnendur hafi, með ólögmætum og siðferðislega ámælisverðum hætti, auðgast á kostnað Húsasmiðjunnar, banka og opinberra sjóða í landinu. Augljóst markmið með greinunum sé að meiða og skemma sem mest og sem víðast. Í fyrri greininni sé annars vegar fönguð athygli íslenskra banka og lífeyrissjóða og þeirra sem láta sig þá varða. Hins vegar sé svert nafn Haga hf., með því að spyrða rekstur þess við „féflettana“.

Í síðari greininni leggi stefndi út af aðdróttunum sínum þannig að Þ-kvk-nf H-kvk-nf V-kvk-nf, eiginkona annars stefnanda og stjórnmálamaður, sé þjófsnautur á kostnað opinberra sjóða. Í greininni örli ekki á efnislegri umfjöllun eða gagnrýni á störf Þ-kvk-ef H-kvk-ef.

Framsetning greinanna sé alvarleg í því ljósi að staðhæfingarnar, sem aðdróttanirnar séu leiddar af, séu settar fram af stefnda sem sannindi. Ekki sé vísað í nein gögn og verði ekki séð að stefndi hafi haft nokkuð fyrir sér. Byggt sé á að sönnunarbyrðin fyrir staðhæfingunum, sem aðdróttanirnar innihaldi, hvíli alfarið á stefnda. Af þessum ástæðum sjá stefnendur á þessu stigi engin tilefni til að leggja fram rekstrargögn um Húsasmiðjuna frá árunum 2002 til 2005.

Vera megi að uppnefni og meiðyrði þyki af sumum saklaus leikur, en með ítrekuðum greinum stefnda sé farið langt út fyrir leyfileg mörk. Hann hafi vegið alvarlega að mannorði stefnenda með hreinum rógburði. Hagsmunir stefnenda séu bæði persónulegir og viðskiptalegir. Til viðbótar virðist stefndi með skrifum sínum reyna að höfða til samflokksmanna maka annars stefnanda í því skyni að koma í veg fyrir eða gera henni erfiðara um vik með þátttöku í stjórnmálum. Stefnendur leyfi sér að ganga út frá að þeir séu fáir, sem trúi orðum stefnda, en það sé honum ekki til málsbóta.

Sjónarmið, sem hér hafi verið rakin, ásamt umfjöllun í málavaxtalýsingu um efni blaðagreinanna, eigi við um allar einstakar dómkröfur stefnenda.

Kröfur um ómerkingu ummæla:

Aðalfyrirsögn fyrri greinarinnar: „Banki skilur neytendur eftir í höndum „féfletta““ vísar til þess að stefnendur séu féflettar, en um merkingu þess vísast til þess sem áður er rakið. Hafi fyrirsögnin ein og sér valdið vafa við hvað hafi verið átt, þá sé honum eytt í greinarkaflanum sem fylgi. Stefnendur byggi á að fyrirsögnin sé ærumeiðing. Hún feli í sér aðdróttun í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk þess sem hún sé móðgandi, sbr. 234. gr. sömu laga.

Eins og að framan sé rakið séu efniskaflarnir, sem krafist sé ómerkingar á, ósannar aðdróttanir um að stefnendur hafi, með ólögmætum, refsiverðum og siðferðislega ámælisverðum hætti og af ásetningi, haft fé af Húsasmiðjunni, banka og opinberum sjóðum til tjóns. Krafist sé ómerkingar á efnisköflunum í heild sinni, því það sé einungis þannig sem samhengi ummælanna verði ljóst. Aðdróttanirnar varði við 235. gr. almennra hegningarlaga auk þess sem greinaskrifin séu móðgandi í skilningi 234. gr. almennra hegningarlaga. Skilyrði séu til að ómerkja öll ummælin, sem krafist sé ómerkingar á. Verði talið að krafan sé of víðtæk felst í henni það sem minna sé, þ.e. að hluti ummælanna verði ómerktur.

Kröfur um refsingu:

Stefnendur telji að lagaskilyrði séu til að dæma stefnda refsingu samkvæmt ákvæðum 236. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 234. og 235. gr. sömu laga. Stefnendur byggi á að við mat á refsingu beri að líta til framsetningar og ranginda ummælanna og að einbeittur brotavilji stefnda sé sannaður með ummælunum.

Kröfur um miskabætur:

Miskabótakröfur séu gerðar vegna ummælanna, sem krafist sé ómerkingar á, og vegna greinanna í heild sinni. Með hinum tilfærðu ummælum hafi verið vegið alvarlega að æru og persónu hvors stefnanda um sig og miska valdið. Kröfurnar séu byggðar á ákvæðum b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við mat á fjárhæðum miskabóta sé óhjákvæmilegt að meta ummælin í samhengi við efni greinanna að öðru leyti. Vísist til framanritaðra sjónarmiða til stuðnings öðrum kröfuliðum, sem eigi eins við um þessar kröfur. Fjárhæðir séu að álitum og að mati stefnenda hóflegar. Í þeim felist varakröfur um lægri fjárhæðir, verði ágreiningur um þær.

Krafa um greiðslu kostnaðar við birtingu:

Verði dæmt áfall á hendur stefnda byggi stefnendur á því að skilyrði séu til að dæma stefnda til greiðslu birtingar dóms í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Fjárhæð kröfu miðist við eina auglýsingu í Morgunblaðinu og eina í Fréttablaðinu, hvora um sig á hálfri síðu á áberandi stað í blöðunum (bls. 5).

Kröfur um dráttarvexti séu reistar á ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfur um málskostnað séu samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnendur séu ekki virðisaukaskattsskyldir og eignist því ekki frádráttarrétt við greiðslu skattsins. Beri að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar.

III

Stefndi kveðst byggja kröfu um sýknu aðallega á mannréttindareglunni um tjáningarfrelsi sem sé varin af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og af 10. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Ef orðið verði við kröfum stefnenda felist í því skerðing á tjáningarfrelsi stefnda, skerðing sem skorti nauðsynleg skilyrði um að byggjast á lögum, þjóna lögmætu markmiði og teljist vera nauðsynleg. Þar sem tjáningarfrelsi séu grundvallarmannréttindi verði allar takmarkanir á því að skýrast með þröngri skýringu og megi það alls ekki sæta takmörkunum nema skilyrði þannig túlkuð séu uppfyllt. Stefnendur hafi ekki sýnt fram á að slík skilyrði séu til staðar.

Greinaskrif stefnda séu þarft framlag til umræðu um málefni er varði allan almenning á Íslandi. Greinarnar séu fræðandi og upplýsandi og auki skilning almennings á fjölmörgum þáttum viðskiptalífsins. Árið 2005 hafi stefndi ritað a.m.k. átta greinar í Morgunblaðið, þar sem hann hafi varað við efnahagsþróuninni með áberandi hætti. Megi kalla þetta fyrsta kafla skrifa hans. Árið 2008 hafi hann enn ritað margar greinar og nú í þeim tilgangi að fá almenning til að skilja að í óefni væri komið og að bregðast yrði við. Megi kalla það annan kafla skrifanna. Meðal annars hafi birst grein í Morgunblaðinu 15. apríl 2008, þar sem lagt hafi verið til að stofnaðir yrðu nýir bankar við þá gömlu og öll innlend viðskipti færð yfir til hinna nýju, sem skildir yrðu eftir í fangi kröfuhafa. Ábendingin hafi orðið til þess að stefnda hafi verið boðið að sitja í „aðgerðahópi“ til undirbúnings svonefndum Neyðarlögum. Þar hafi stefndi sett fram aðra hugmynd, þ.e. um að gera innlán að forgangskröfum með afturvirkum hætti, sbr. skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, 7. hefti, bls. 72-76. Það sé athyglisvert að þarna hafi einstaklingur utan stjórnkerfisins gert það sem í hans valdi stóð í því skyni að koma í veg fyrir hörmungar. Til þess hafi hann beitt tjáningarfrelsi sínu og hafi í skrifum sínum oft og iðulega verið bæði berorður og harðorður. Þetta sýni hve mikilvægt sé að setja ekki tjáningarfrelsi manna of miklar skorður. Þriðji kafli skrifa stefnda standi nú yfir. Í þeim skrifum hafi stefndi leitast við að skýra hrunið og fræða almenning um þau atriði sem hafi valdið því.

Stefndi sé fyrrum bankastjóri og hafi mikla innsýn í bankaheiminn og hafi hann ítrekað lýst vanþóknun sinni á fjölmörgum viðskiptaháttum bankanna fyrir hrun, þ.m.t. fjármögnun þeirra á fjölda skuldsettra yfirtaka á fyrirtækjum. Greinar stefnda í Morgunblaðinu 29. ágúst og 30. september 2011 hafi átt fullt erindi við almenning og hafi verið þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu. Greinarnar séu í fullu samræmi við þá frásögn af fjandsamlegri yfirtöku stefnenda á Húsasmiðjunni hf. sem hafi áður komið fram í almennri umræðu og bæti í raun engu við það sem áður hafi komið fram um það efni. Ekki verði gerð krafa um fullkomna nákvæmni í frásögn enda um afar flókið ferli að ræða og ósanngjarnt að ætla stefnda að hafa öll smáatriði fullkomlega rétt í frásögn sinni. Frásögn stefnda feli í raun ekki annað í sér en lýsingu á eðli fjandsamlegrar yfirtöku og um hana sé notað orðið „féfletting“ og um þá sem hana stundi sé notað orðið „féflettar“. Staðreyndin sé sú að stefnendur hafi komist yfir Húsasmiðjuna hf. með einni þekktustu fjandsamlegu yfirtöku Íslandssögunnar og sé umfjöllun stefnda ekkert annað en lýsing á slíkri yfirtöku sem almennt sé viðurkennd í umræðunni og komi víða fram í ræðu og riti. Stefndi gagnrýni í greinum sínum að stefnendum, sem þekktir séu fyrir fjandsamlega yfirtöku á Húsasmiðjunni hf., hafi verið heimilað að kaupa kjölfestuhlut í Högum hf. sem sé yfirburðafyrirtæki á íslenska matvælamarkaðnum. Stefnendur verði að þola þá gagnrýni enda verði hún að teljast eðlileg og málefnaleg í ljósi forsögu þeirra í íslensku viðskiptalífi.

Verði nú vikið nánar að málsástæðum sem varði einstaka liði í kröfugerð stefnenda:

A. Krafa um ómerkingu ummæla í grein í Morgunblaðinu birtri 29. ágúst 2011.

Við umfjöllun um grein stefnda sem birtist í Morgunblaðinu 29. ágúst 2011 sé þörf á að skoða efni greinarinnar í heild sinni. Greinin feli í sér ádeilu á Arion banka hf., Gildi lífeyrissjóð o.fl. Gagnrýnin beinist einkum að Arion banka hf. fyrir framkvæmd á sölu Haga hf. og jafnframt að Arion banka hf. og Gildi lífeyrissjóði fyrir að eiga viðskipti við og í félagi við stefnendur.

Stefndi kveðst mótmæla skilningi stefnenda á orðinu „féflettir“ sem þeir segi að merki þann sem hafi fé af fólki með fjársvikum eða annarri viðlíka háttsemi. Stefndi nefni aldrei fjársvik í greinum sínum en lýsi fjandsamlegri yfirtöku stefnenda á Húsasmiðjunni eins og hann telji hana hafa farið fram og kalli hana féflettingu í stað fjárfestingar. Stefnendur færi í stílinn með því að nota orð eins og fjársvik um fjandsamlega yfirtöku.

Hugtakið féfletting sé nýyrði sem stefndi noti almennt um þá sem leggi stund á að hagnast með svonefndum „eignatilfærslum“ sem eigi sér einkum stað fyrir milligöngu og með aðstoð banka. Stefndi leggi áherslu á að með eignatilfærslum sé fé fært frá fjöldanum, sem erfitt sé að skilgreina nákvæmlega hverjir eru, til fárra aðila í forréttindaaðstöðu. Nýyrðið hafi stefndi fyrst notað árið 2009 og hafi notað það síðan og síður en svo beint því að stefnendum einum. Þá noti stefnendur orðið „fjárglæp“ og færi þar enn í stílinn. Þessi framsetning stefnenda í stefnu sé ekki í neinu samhengi við skrif stefnda.

Enn fremur komi fram sá skilningur stefnenda á orðinu “féflettir“ að inntak þess sé að þeir hafi með ólögmætri, refsiverðri og siðferðislega ámælisverðri háttsemi féflett Húsasmiðjuna hf. Þetta sé sama marki brennt og önnur túlkun stefnenda. Hún sé ekki í neinu samhengi við grein stefnda, sbr. það sem áður greini, heldur uppblásin túlkun þeirra á meinlausu hugtaki sem hafi ekki neikvæðari merkingu í þeirra garð en að vera kallaðir aðilar sem stundi fjandsamlegar yfirtökur.

Í þessu samhengi sé rétt að benda á að á bls. 96 í viðauka 5 við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis komi einmitt fram lýsing á fjandsamlegri yfirtöku stefnenda á Húsasmiðjunni hf. Þar komi fram að eftir kaup stefnenda í félagi við Baug hf. hafi „Húsasmiðjan farið í gegnum klassískt umbreytingarferli, þar sem eignir sem ekki tengdust grunnstarfseminni voru seldar til að fjármagna kaupin. Þessi sala var réttlætt með því að verið væri að gera reksturinn hagkvæmari og straumlínulagaðri. Eftir kaupin myndi Húsasmiðjan einbeita sér að grunnstarfsemi sinni. Fyrir vikið voru fasteignir félagsins seldar og leigðar aftur, meðal annars til að fjármagna kaupin.“ Sé meðal annars vitnað til orða stefnenda sjálfra um þetta sem muni hafa verið viðhöfð í viðtali í Morgunblaðinu 8. ágúst 2002.

Orð stefnda sem krafist sé ómerkingar á bæti litlu við umfjöllun í viðauka 5 og skrif B-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef í bók sinni „Fjandsamleg yfirtaka.“ Þá sé rétt í þessu samhengi að benda á að í þremur eldri greinum skilgreinir stefndi og noti orðið „féflettir“ án þess að þær greinar fjalli um stefnendur eða viðskipti þeirra.

Í stefnu geri stefnendur tilraun til að fegra viðskipti sín með Húsasmiðjuna hf. og geri lítið úr stefnda og skrifum hans. Skrifin séu byggð á áður fram komnum upplýsingum, sbr. það sem að framan greini. Megi jafnframt í þessu samhengi nefna grein A-kvk-ef B-kvk-ef sem E-kk-nf H-kk-nf birti á vefsvæði sínu á eyjan.is og sem dæmi grein A-kk-ef H-kk-ef í Tíund í nóvember 2009. Stefnendur hafi sannanlega átt umrædd viðskipti með eignarhlut í Húsasmiðjunni með fjandsamlegri yfirtöku, þeir hafi hagnast gríðarlega á viðskiptunum og verði að þola gagnrýni eins og aðrir sem eigi viðskipti af þessu tagi, enda séu þau talin gagnrýniverð og í Evrópu hafi verið lagðar hömlur eða bann við viðskiptum sem þessum. Í stefnu sé í nokkrum liðum farið yfir atriði sem stefnendur telji meiðandi ummæli. Sé rétt að fara yfir þá liði í nokkrum orðum:

Hvergi komi fram í tilvitnuðum greinum stefnda, að stefnendur séu í „sjálftökuliði“ eða hafi stundað „stórfelldan þjófnað“ eins og þeir vilji túlka orð stefnda. Í upphafsorðum kaflans sem um ræði sé fjallað um banka og eigendur þeirra og eigi ummælin ekki við um stefnendur, enda veit stefndi ekki til þess að stefnendur hafi verið stórtækir í eignarhaldi í bönkum og því eigi ummælin ekki við þá. Ekki fáist séð hvernig það geti verið ærumeiðandi ummæli að halda því fram að stefnendur hafi ekki lagt til eigið fé við kaup á Húsasmiðjunni. Það kunni að vera rangt að einhverju leyti en upplýsandi gæti verið í málinu ef stefnendur legðu fram gögn um eiginfjárframlag sitt með framlagningu persónulegra skattaframtala er sýndu uppruna fjárins og hversu stór hluti kaupverðsins hafi komið úr þeirra eigin vasa.

Ekki fáist séð hvaða ósannindi felist í því að nefna „vitorðsmenn“ í banka og/eða fasteignafélagi. Annar stefnenda hafi verið starfsmaður á fyrirtækjasviði Kaupþings þegar viðskiptin hafi farið fram og hafi rakleiðis ráðist yfir til Húsasmiðjunnar eftir viðskiptin sem annar stærsti eigandi fyrirtækisins, þannig að ekki sé djúpt á tengingu við banka. Ljóst sé að ekki hafi hver sem er getað gengið inn í banka og fengið hann til að taka þátt í fjandsamlegri yfirtöku og sé því aukaatriði hvort notað sé hugtakið vitorðsmaður eða önnur orð um tengsl við áhrifamann innan banka sem hafi þurft til þess að af viðskiptunum gæti orðið. Um orðið féflettingu sé fjallað hér að framan og sé vísað til þeirrar umfjöllunar.

Hvað varði fall Húsasmiðjunnar í faðm banka sé það að segja að um staðreynd sé að ræða því félagið hafi verið yfirtekið af banka eftir efnahagshrunið. Það sé í raun aukaatriði hvort það hafi verið stefnendur eða viðskiptafélagi þeirra, Baugur Group hf. (sem hafi keypt 45% hlut á móti stefnendum árið 2002), eða aðrir fjárfestar sem hafi átt félagið á þeim tíma. Stefndi hafi þó fjallað með nákvæmari hætti um þetta í grein sinni 30. september 2011, þar sem skýrt komi fram að Húsasmiðjan hf. hafi verið í eigu annarra aðila þegar félagið hafi verið yfirtekið af bankanum. Megi segja að ef umfjöllunin hafi ekki verið nægjanlega nákvæm í greininni frá 29. ágúst hafi hún þar með verið leiðrétt.

A. Grein birt í Morgunblaðinu 30. september 2011.

Eins og fram komi í stefnu sé það aðeins niðurlag greinarinnar sem stefnendur telji viðbót við greinina frá 29. ágúst. Komi réttilega fram í stefnu að þar sé með skýrari hætti fjallað um sölu stefnenda á Húsasmiðjunni árið 2005. Stefnendur virðist viðkvæmir fyrir því að orðað sé í greininni að tekinn hafi verið „snúningur“ á félaginu og telji það vera hugtak sem notað sé um ólögmæta og siðferðislega ámælisverða háttsemi. Orðið snúningur í þessu sambandi sé notað um fjandsamlega/skuldsetta yfirtöku og verði túlkun stefnanda um að með því sé átt við ólögmæta og siðferðislega ámælisverða háttsemi að vísast til þeirra sjálfra.

A. Framsetning í stefnu og sannleiksgildi ummæla.

Stefndi kveður framsetningu í stefnu ekki skýra um hvernig einstök ummæli í einstökum liðum ómerkingarkröfunnar geti talist meiðyrði. Stefnendur kjósi sjálfir að leggja aðra og meiri merkingu í orð í tilvitnuðum greinum og virðast telja að orðin, þannig túlkuð af þeim sjálfum, feli í sér meiðyrði. Það sé afar langsótt og vart í samræmi við ákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi að túlka orðin rúmt til að geta gert úr þeim meiri og alvarlegri merkingu en efni standi til og krefjist í kjölfarið ómerkingar þeirra. Stefnendur verði einfaldlega að þola umræðu af þessu tagi. Þá sé til þess að horfa að sannleiksgildi ummælanna eigi að leiða til sýknu stefnda. Ekki megi gera óhóflegar kröfur til stefnda um nákvæmni í smáatriðum heldur horfa til heildarumfjöllunar hans í greinunum. Ummælin séu algerlega réttlætanleg með tilliti til allra atvika, viðauka 5 við rannsóknarskýrslu Alþingis, tilvitnaðra og framlagðra greina og þeirrar staðreyndar að fjandsamlegar og skuldsettar yfirtökur séu taldar stór þáttur í gjaldþroti íslensku bankanna og þar með alls fjármálakerfisins, sbr. t.d. ummæli ríkisskattstjóra og aðstoðarríkisskattstjóra í leiðara Tíundar í desember 2008 og grein A-kk-ef H-kk-ef um skuldsettar yfirtökur í sama riti. Ummælin verði langt í frá talin með öllu staðlaus, þvert á móti.

A. Krafa um refsingu.

Stefnendur krefjist þess að stefndi verði dæmdur til að sæta refsingu samkvæmt ákvæðum 236. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 234 og 235. gr. sömu laga. Ekki sé skýrt í stefnu hvernig hvert þessara lagaákvæða geti átt við um tiltekin ummæli. Krafa þessi og málsástæður að baki séu algerlega vanreifaðar og ætti að vísa kröfunni frá dómi ex officio. Ef skortur á skýringum og tilvísunum valdi ekki frávísun eigi þær að valda sýknu. Verði refsikröfunni ekki vísað frá dómi vegna vanreifunar eða stefndi ekki sýknaður sökum skorts á skýringum og tilvísunum í stefnu ítreki stefndi kröfu um sýknu af refsikröfunni. Stefndi hafi hvorki brotið gegn ákvæðum 234. gr. né 235. gr. almennra hegningarlaga gagnvart stefnendum. Stefndi hafi ekki meitt æru stefnenda né móðgað með orðum sínum eða breitt slíkt út í skilningi 234. gr. Engar aðdróttanir sem valdi hnekki á virðingu stefnenda í skilningi 235. gr. hafi komið fram. Að öðru leyti sé vísað til umfjöllunar hér að framan.

A. Krafa um miskabætur.

Í b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé það skilyrði sett fyrir greiðslu miskabóta að tjónvaldur hafi gerst sekur um ólögmæta meingerð. Saknæmiskrafa ákvæðisins felur í sér að ekki séu skilyrði til miskabóta nema þegar ummælin hafi af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi verið sett fram til að skaða æru einstaklinga. Saknæmisskilyrði ákvæðisins sé ekki uppfyllt í máli þessu. Í þeim orðum sem fjallað sé um í stefnu í þessu samhengi felist ekki neinn ásetningur til að skaða æru stefnenda. Í greinunum sé byggt á heimildum úr öðrum blaðagreinum, viðtölum, bók B-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef, viðauka 5 við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis o.fl., þannig að ekki sé með neinu móti bætt við neinum upplýsingum sem skaðað geti æru stefnenda. Eins og áður hafi komið fram sé það oftúlkun þeirra sjálfra á merkingu einstakra hugtaka sem valdi viðkvæmni hjá þeim en það geti ekki orðið grundvöllur að skaðabótagreiðslu úr hendi stefnda. Að öðru leyti sé vísað til umfjöllunar hér að framan. Verði niðurstaða dómsins sú að um bótaskylda ólögmæta meingerð gegn æru stefnenda sé að ræða sé fjárhæð miskabótakröfunnar andmælt sem allt of hárri. Fjárhæðin sé ekki í neinu samræmi við dóma né aðstæður í þessu máli. Þá andmæli stefndi dráttarvaxtakröfu í stefnu og telji dráttarvexti eiga að reiknast frá uppkvaðningu dóms, sbr. síðari málslið 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ekki séu rök til að bæta dráttarvöxtum ofan á miskabótakröfu af þessu tagi.

A. Krafa um greiðslu kostnaðar af birtingu.

Stefndi kveðst andmæla kröfu um greiðslu kostnaðar vegna birtingar dóms. Stefndi vísi til umfjöllunar hér að framan og rökstuðnings fyrir kröfu sinni um sýknu af öllum kröfum stefnenda. Verði ekki orðið við sýknukröfu stefnda verði vart talin nokkur rök til að verða við þessari kröfu stefnenda. Krafan samræmist ekki dómvenju og enginn rökstuðningur hafi verið færður fyrir þörf á birtingu í tveimur fjölmiðlum, enda engin rök fyrir því þegar blaðagreinarnar, sem mál þetta sé sprottið af, birtust aðeins í einum fjölmiðli. Þá sé rétt að geta þess í þessu samhengi að stefnendur hafi ritað grein í Morgunblaðið sér til varnar og hafi greinin verið birt í miðopnu blaðsins. Verði það talin nægjanleg birting í þessu samhengi enda eigist aðilar þar við á jafnréttisgrundvelli.

Hvað lagarök varðar vísar stefndi einkum til 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og til 6. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá vísar stefndi til 234. og 235 gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa um málskostnað er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

IV

Dagana 29. ágúst og 30. september 2011 birtust í Morgunblaðinu greinar undir nafni stefnda sem urðu tilefni máls þessa. Fyrri greinin birtist undir aðalfyrirsögninni: „Banki skilur neytendur eftir í höndum „féfletta““ og hin síðari: „Borgarfulltrúi heldur á vit ævintýra.“ Í greinum þessum eru tiltekin ummæli, sem stefnendur gera kröfu um að verði dæmd dauð og ómerk, sbr. 1. tölulið, stafliði a og b, og 2. tölulið í kröfugerð stefnenda. Eru ummælin rétt tilgreind í stefnu málsins og er ekki deilt um það að stefndi beri ætlaða ábyrgð á efni greinanna. Þá er heldur ekki deilt um það að skrif stefnda eiga við um stefnendur sem og kaup þeirra á stórum hluta í Húsasmiðjunni á árinu 2002, sem stefnendur seldu í byrjun árs 2005. Kaupunum lýstu stefnendur í grein í viðskiptablaði Morgunblaðsins 12. febrúar 2004 þannig: „Við keyptum félagið með skuldsettri yfirtöku, sem þýðir að mikill hluti kaupverðsins var fjármagnaður með lánum. Markmiðið hjá okkur fyrstu tvö til þrjú árin eftir kaupin hlýtur því að vera að minnka skuldirnar. Og það gengur eftir áætlun og jafnvel betur en svo.“

Deilt er um það í málinu hvort taka beri til greina kröfu stefnenda um ómerkingu tilgreindra ummæla, refsingu og miskabætur.

Stefndi byggir sýknukröfu sína einkum á reglunni um tjáningarfrelsi sem sé varin af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og af 10. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Telur stefndi að verði kröfur stefnenda teknar til greina felist í því skerðing á tjáningarfrelsi stefnda sem skorti nauðsynleg skilyrði um að byggjast á lögum, þjóna lögmætu markmiði og teljast vera nauðsynleg skerðing. Þá heldur stefndi því fram að þar sem tjáningarfrelsi séu grundvallarmannréttindi verði að skýra allar takmarkanir á því þröngt og megi það alls ekki sæta takmörkunum nema skilyrði þannig túlkuð séu uppfyllt. Greinaskrif stefnda, eru að hans mati, þarft framlag til umræðu um málefni er varði allan almenning á Íslandi og séu fræðandi og upplýsandi og auki skilning almennings á fjölmörgum þáttum viðskiptalífsins.

Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 9. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, sbr. einnig 1. mgr. 8. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Hugtakið friðhelgi einkalífs hefur verið skýrt þannig að í því felist réttur til að ráða yfir lífi sínu og líkama og til að njóta friðar um lífshætti og einkalíf. Þá segir í 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 11. gr. laga nr. 97/1995, að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. 73. gr. segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Enn fremur segir í 3. mgr. 73. gr. að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Eru tjáningarfrelsi þannig settar skorður með stoð í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar.

Í XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eru ákvæði um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Í 234. gr. laganna segir að hver sem meiðir æru annars manns með móðgun í orðum eða athöfnum og hver sem ber slíkt út skuli sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári og í 235. gr. segir að drótti maður að öðrum manni einhverju því sem verða myndi virðingu hans til hnekkis eða beri slíka aðdróttun út varði það sektum eða fangelsi allt að einu ári. Í 1. mgr. 236. gr. laganna segir að sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegn betri vitund þá varði það fangelsi allt að tveimur árum. Í 2. mgr. segir að sé aðdróttun birt eða borin út opinberlega, enda þótt sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda hana rétta, þá varði það sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Samkvæmt 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er heimilt að dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk ef sá krefst þess sem misgert var við. Þá er heimilt að dæma þann sem reynist sekur um ærumeiðandi aðdróttun til þess að greiða þeim sem misgert var við hæfilega fjárhæð til að standa straum af kostnaði af birtingu dóms í opinberu blaði eða riti, einu eða fleiri. Enn fremur er samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, heimilt að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við.

Samkvæmt framangreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar eiga allir menn rétt á að njóta friðar um lífshætti sína og einkahagi. Þegar skarast hagsmunir stefnda af því að njóta tjáningarfrelsis og hagsmunir stefnenda af því að njóta friðhelgi einkalífs, verður litið til þess hvort hið birta efni, sem stefndi ber ábyrgð á, geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings.

Verður nú vikið að hinum umstefndu ummælum í báðum töluliðum í kröfugerð stefnenda. Er fjallað umþrætt ummæli saman, en síðari blaðagrein stefnda felur að stærstum hluta í sér endurtekningu á því sem fram kemur í fyrr greininni. Í upphafi fyrri greinarinnar, sem ber yfirskriftina: „Banki skilur neytendur eftir í höndum féfletta“, er fjallað um framkvæmd Arion banka hf. á sölu Haga sem fært hafi verið í dótturfélagið Stefni sem hafi boðið viðskiptavinum bankans að kaupa hluti. Meðal kaupenda hafi verið „kjölfestufjárfestar“. Þá fjallar stefndi um kaup stefnenda á Húsasmiðjunni og meðal millifyrirsagna í grein stefnda eru orðin „Fjárfestar eða féflettar“ sem er meðal umstefndra ummæla. Er staðhæft að Húsasmiðjan hafi orðið fyrir barðinu á sjálftökuliðinu. Hafi svonefndir kjölfestufjárfestar keypt hana með „skuldsettri yfirtöku.“ Þá lýsir stefndi aðferðinni við kaupin og fullyrðir að kaupendurnir hafi „eignast“ fyrirtækið en látið það borga sig sjálft. Eignir hafi verið seldar og andvirðið notað til að „greiða sjálfum sér stórfelldan arð.“ Kemst stefndi að þeirri niðurstöðu að stefnendur hafi ekki verið raunverulegir fjárfestar heldur „féflettar“ og hafi félagið sligast undan skuldum sem ekki hafi komið rekstrinum við og „fallið í faðm bankans.“

Við lestur greinarinnar getur engum dulist að stefndi fullyrðir að stefnendur séu í „sjálftökuliði“ sem hafi stundað „stórfelldan þjófnað“. Enn fremur hafi þeir eignast Húsasmiðjuna án nokkurs eiginfjárframlags og hafi átt „vitorðsmenn“ í banka og/eða í fasteignafélagi. Loks hafi stefnendur selt fasteignir Húsasmiðjunnar á „yfirverði“ og notað söluandvirðið til „að greiða sjálfum sér stórfelldan arð.“ Þannig hafi stefnendur „féflett“ Húsasmiðjuna og hafi skuldir sem ekki komu sjálfum rekstrinum við sligað félagið sem „féll í faðm bankans.“

Stefndi hefur sönnunarbyrði fyrir sannindum ummæla sinna í umræddum blaðagreinum. Af hálfu stefnda er bent á að fyrri grein stefnda feli í sér gagnrýni á Arion banka hf. fyrir framkvæmd á sölu Haga og mótmælir hann skilningi stefnenda á orðinu „féflettir“. Stefndi nefni ekki fjársvik en lýsi fjandsamlegri yfirtöku stefnenda á Húsasmiðjunni. Þá heldur stefndi því fram að hugtakið féfletting sé nýyrði sem stefndi noti almennt um þá sem hagnist með „eignatilfærslum“ sem eigi sér stað fyrir milligöngu og með aðstoð banka og hafi stefndi fyrst notað nýyrðið árið 2009 og hafi notað það æ síðan og síður en svo beint því að stefnendum einum. Fyrir liggur að stefndi notaði orðið „féfletta“ í blaðagrein 1. ágúst 2009 um spákaupmenn og sagði slíkar persónur lifa fyrir peninga, sækjast eftir peningum peninganna vegna og yfirsjást að lífið bjóði upp á margt fleira. Þá skýrir stefndi féflettingu í sömu grein sem hugarástand, eiginlega vanlíðan og fíkn, því eftirsókn eftir peningum peninganna vegna sé ekki unnt að fullnægja, enda vilji mikill alltaf meira.

Samkvæmt orðabók, útgefinni í Reykjavík 1993 merkir sagnorðið að féfletta að hafa (mikið) fé af einhverjum eða pretta. Þá merkir orðið féflettingur það að hafa fé af einhverjum eða stórfelld fjársvik. Sú viðbára stefnda að um nýyrði hans sé að ræða stoðar ekki, enda engar skýringar í greininni sjálfri á því að um nýyrði sé að ræða sem hafi aðra merkingu í skrifum hans en þá almennu sem upp er gefin í orðabók. Verður við það að miða að skýring orðabókarinnar endurspegli almenna málvitund en ekki skýring stefnda. Samkvæmt þessu verður ekki horft fram hjá því að stefndi fullyrðir í umþrættum blaðagreinum að stefnendur hafi við kaup Húsasmiðjunnar haft fé af félaginu með svikum. Auk þess er stefnendum legið á hálsi að hafa stundað stórfelldan þjófnað. Slíkar ásakanir eru mjög alvarlegar, enda eru fjársvik og þjófnaður brot á almennum hegningarlögum. Þá verður að hafa í huga að skrif stefnda bera það með sér að verið er að lýsa atvikum eða staðreyndum sem hafi gerst. Verður að meta alla ónákvæmni og villur í frásögn stefnda í samhengi við það. Einnig í ljósi þess að stefndi er viðskiptafræðingur og fyrrverandi bankamaður.

Eins og að framan greinir notar stefndi orð á borð við stórfelldan þjófnað og sjálftöku í tengslum við viðskipti og þar á meðal viðskipti stefnenda og kaup á Húsasmiðjunni. Hefur stefndi í vörnum sínum í málinu freistað þess að færa sönnur á ummælin og draga úr tengingu þeirra við stefnendur en að mati dómsins hefur stefnda ekki tekist haldbær sönnun fyrir ummælunum. Á það við um fullyrðingar á borð við þær að stefnendur séu í „sjálftökuliði“ sem hafi stundað „stórfelldan þjófnað“; fullyrðingar um „vitorðsmenn í banka“; „féflettingu“ Húsasmiðjunnar og „yfirverð“ á fasteignum. Engin gögn málsins renna nokkrum stoðum undir fullyrðingar stefnda í þessa veru og að mati dómsins eru allar tilvitnaðar fullyrðingar stefnda rangar og ósannaðar. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á það að umþrættar blaðagreinar hans séu fræðandi og upplýsandi og auki skilning almennings á fjölmörgum þáttum viðskiptalífsins og hvað þá að skrif stefnda séu liður í almennri umræðu og umfjöllun um skuldsettar yfirtökur og efnahagshrun. Þá verður það ekki talið breyta neinu fyrir þessa niðurstöðu hvort yfirtaka stefnenda á Húsasmiðjunni fyrir um áratug var vinsamleg eða fjandsamleg og þá ekki hvort hún var skuldsett eða ekki.

Í síðari grein stefnda, sem ber aðalfyrirsögnina: „Borgarfulltrúi heldur á vit ævintýra“, sbr. 2. tölulið í kröfugerð stefnenda, er að mestu endurtekið efni, sem fjallað hefur verið um að framan. Fjallað er um kaup stefnenda á Húsasmiðjunni, þó þannig að stefndi virðist leiðrétta þá fullyrðingu í fyrri grein sinni um að Húsasmiðjan hafi verið í eigu stefnenda þegar hún „féll í náðarfaðm bankans“.

Þegar framannefndar fullyrðingar stefnda um stefnendur eru virtar í samhengi við önnur umstefnd ummæli í kröfuliðum 1 og 2 verður niðurstaðan sú að ummælin í heild sinni séu algerlega tilhæfulaus, óviðurkvæmileg og ærumeiðandi í því samhengi sem þau voru birt. Verður það niðurstaða dómsins að ummælin í heild sinni séu móðgandi og meiðandi fyrir stefnendur, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og hafi falið í sér aðdróttun, sbr. 235. gr. sömu laga. Verður ekki hjá því komist að dæma ummælin dauð og ómerk samkvæmt heimild í 1. mgr. 241. gr. nefndra laga nr. 19/1940.

Stefnendur gera kröfu um að stefndi verði dæmdur til refsingar samkvæmt ákvæðum 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 234. og 235. gr. laganna. Byggja stefnendur á því að við mat á refsingu beri að líta til framsetningar og ranginda ummælanna og að einbeittur brotavilji stefnda sé sannaður með ummælunum. Rök stefnenda fyrir kröfu þessari eru næsta knöpp og verður það niðurstaða dómsins, að virtum öllum atvikum málsins og öðrum aðstæðum, að ekki þykja alveg næg efni til að fallast á þessa kröfu stefnenda og verður stefnda ekki gerð refsing í málinu.

Stefnendur gera kröfu um að stefnda verði gert að greiða þeim, hvorum um sig, 800.000 krónur í miskabætur auk dráttarvaxta frá stefnubirtingardegi til greiðsludags. Kröfuna byggja stefnendur á b. lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 og vísa til þess að með umstefndum ummælum hafi verið vegið alvarlega að persónu hvors stefnda fyrir sig og miska valdið. Fellst dómurinn á það með stefnendum að í ummælum, sem tilgreind eru í 1. og 2. kröfulið, felist ólögmæt meingerð gegn persónu og æru stefnenda sem stefndi sem höfundur greinanna ber miskabótaábyrgð á samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Þykja miskabætur til stefnenda hæfilega ákveðnar 300.000 krónur til hvors stefnanda fyrir sig, sem beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. október 2011, þegar mál þetta var höfðað, til greiðsludags.

Stefnendur gera kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 589.006 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, forsendur og dómsorð, í tveimur dagblöðum. Stefnendur skýra þessa kröfu sína með því að miðað sé við eina auglýsingu í Morgunblaðinu og eina í Fréttablaðinu, hvora um sig á hálfri síðu á áberandi stað í blöðunum. Er fjárhæð kröfunnar samkvæmt verðskrám blaðanna. Með vísan til 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum 200.000 krónur til að kosta birtingu dóms þessa í opinberu blaði. Hafa stefnendur ekki fært haldbær rök fyrir nauðsyn þess að birta dóminn í fleiri en einu blaði og er því hafnað.

Eftir þessum úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun.

J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D ó m s o r ð:

Framangreind ummæli í kröfuliðum 1 a og b og 2 skulu vera dauð og ómerk.

Stefnda, R-kk-þgf Ö-kk-þgf, er ekki gerð refsing í málinu.

Stefndi greiði stefnendum, F-kk-þgf H-kk-þgf K-kk-þgf og Á-kk-þgf H-kk-þgf, hvorum fyrir sig, 300.000 krónur í miskabætur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. október 2011 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnendum 200.000 krónur til að kosta birtingu dóms þessa í opinberu blaði.

Stefndi greiði stefnendum 600.000 krónur í málskostnað.

J-kk-nf H-kk-nf