E-2831/2005

Mál þetta, sem dómtekið var 29. nóvember sl., er höfðað með stefnu birtri 18. apríl 2005.

Stefnendur eru G-kvk-nf K-kvk-nf, Krugervej 64, Sejs, Danmörku og M-x-x S-x-x, Strandvejen 17, Tranum, Brovst, Danmörku f.h. dánarbús J-kk-ef S-kk-ef K-kk-ef.

Stefndi er Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

1. Viðurkenningarkrafa:

Stefnandi, dánarbú J-kk-ef S-kk-ef K-kk-ef, krefst þess að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur dánarbúsins á eftirtöldum munum sem fluttir voru úr vinnustofu hins látna að Sigtúni 7, Reykjavík í október, nóvember og desember 1968 og eru í vörslum stefndu, Reykjavíkurborgar, samkvæmt dómskjölum nr. 3, 4, 5 og 6 sem hér segir:

a) Listaverk eftir J-kk-þf S. K-kk-þf upptalin og merkt K-0001-5301 í dómskjali nr. 3.

b) Listaverk eftir aðra listamenn en J-kk-þf S. K-kk-nf upptalin og merkt LR-1696-1718 í dómskjali nr. 4.

c) Ýmsir munir upptaldir og merktir K-001 - 347 í dómskjali nr. 5.

d) Bækur upptaldar í dómskjali nr. 6.

2. Afhendingarkrafa-dagsektir.

Stefnandi, dánarbú J-kk-ef S-kk-ef K-kk-ef, krefst þess að stefnda, Reykjavíkurborg, verði dæmd til að afhenda stefnanda eftirtalda muni sem fluttir voru úr vinnustofu hins látna að Sigtúni 7, Reykjavík í október, nóvember og desember 1968 og eru í vörslum stefndu, Reykjavíkurborgar, samkvæmt dómskjölum nr. 3, 4, 5 og 6 sem hér segir:

a) Listaverk eftir J-kk-þf S. K-kk-þf upptalin og merkt K-0001-5301 dómskjali nr. 3.

b) Listaverk eftir aðra listamenn en J-kk-þf S. K-kk-nf upptalin og merkt LR-1696-1718 í dómskjali nr. 4.

c) Ýmsir munir, upptaldir og merktir K-001-347 í dómskjali nr. 5.

d) Bækur upptaldar í dómskjali nr. 6.

Þess er krafist að stefnda, Reykjavíkurborg, verði dæmd til að greiða dagsektir, 200.000 krónur fyrir hvern dag hafi afhending tilgreindra muna til stefnanda ekki farið fram innan 15 daga frá dómsuppsögu.

3. Málskostnaðarkrafa.

Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu.

Stefndi krefst að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Til vara krefst stefndi þess að hann verði sýknaður af afhendingarkröfu stefnanda að svo stöddu og að viðurkenndur verði haldsréttur stefnda í þeim verkum og munum sem stefndi tók við úr vinnustofu K-kk-ef árið 1968, sem eru nánar tilgreind:

a. Listaverk eftir J-kk-þf S. K-kk-þf, upptalin og merkt K-0001-5301 í dómskjali nr. 3.

b. Listaverk eftir aðra listamenn en J-kk-þf S. K-kk-þf, upptalin og merkt LR 1696 - 1718 í dómskjali nr. 4.

c. Ýmsir munir upptaldir og merktir K-001-347 í dómskjali nr. 5.

d. Bækur upptaldar í dómskjali nr. 6.

Jafnframt krefst stefndi að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Til þrautavara krefst stefndi rýmilegs afhendingarfrests, að dagsektakröfu stefnanda verði hafnað og málskostnaður í því tilviki látinn falla niður.

MÁLSATVIK, MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK

J-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf listmálari, sem fæddur var hinn 15. október 1885, lést hinn 13. apríl 1972. Lögerfingjar hans voru börn hins látna og T-x-x M-x-x sem hann kvæntist árið 1915, A-x-x fædd árið 1917 og S-kk-nf fæddur árið 1919. J-kk-nf S. K-kk-nf og T-x-x M-x-x slitu samvistum árið 1924 en þá flutti hún ásamt börnum þeirra til Danmerkur.

Hinn 18. apríl 1972 óskuðu S-kk-nf K-kk-nf og A-x-x K-x-x L-x-x eftir leyfi sýslumannsins í Reykjavík til einkaskipta á dánarbúi J-kk-ef K-kk-ef og var einkaskiptaleyfi veitt sama dag. Á þessum tíma og meðan einkaskipti stóðu voru báðir tilgreindir erfingjar hins látna búsettir í Danmörku.

Einkaskiptum var lokið með því að erfðafjárskýrslu, dags. 1. apríl 1973, undirritaðri í Brökhus í Danmörku, var skilað til sýslumannsins í Reykjavík og erfðafjárskattur greiddur hinn 16. apríl 1973.

Samkvæmt erfðafjárskýrslunni voru til skipta eignir samtals að verðmæti gkr. 1.415.000,00 og samanstóðu þær af eftirfarandi:

1. Peningaeign gkr. 1.390.000,00

2. Teikningum á veggjum í herbergi í

Austurstræti 10a, gkr. 25.000,00

Til frádráttar kom kostnaður að fjárhæð gkr. 60.000,00 og var því hrein eign til skipta gkr. 1.355.000,00.

A-x-x K-x-x L-x-x og S-kk-nf K-kk-nf eru bæði látin.

A-x-x K-x-x L-x-x eignaðist eina dóttur, M-x-x S-x-x, og var hún einkaerfingi hennar.

Eftirlifandi eiginkona S-kk-ef K-kk-ef er G-kvk-nf K-kvk-nf og situr hún í óskiptu búi þeirra.

Með bréfi til sýslumannsins í Reykjavík, dags. 19. nóvember 2003, óskaði lögmaður stefnenda fyrir hönd M-x-x S-x-x og G-kvk-ef K-kvk-ef, eftir að einkaskipti á dánarbúi J-kk-ef S-kk-ef K-kk-ef yrðu endurupptekin á þeim grundvelli að ekki hefðu komið fram allar eignir sem hefðu átt að koma til álita við skiptin í öndverðu sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1991.

Annars vegar var haldið fram að munir sem teknir voru úr vinnustofu J-kk-ef S. K-kk-ef að Sigtúni 7, Reykjavík haustið 1968 og komust í vörslur Reykjavíkurborgar væru eign dánarbúsins og hefðu átt að koma til álita við skiptin.

Ágreiningur er um eignarrétt að þessum munum og er mál þetta höfðað vegna þess ágreinings.

Hins vegar var haldið fram að renningur með 10 kolateikningum eftir J-kk-þf S. K-kk-þf sem fannst í Stýrimannaskólanum árið 1994 væri í eigu dánarbúsins. Ekki er kunnugt um að ágreiningur sé um það eignarhald og eru þessi verk í vörslum afkomenda listamannsins.

Með bréfi, dags. 6. febrúar 2004, féllst sýslumaðurinn í Reykjavík á endurupptöku einkaskipta á dánarbúi J-kk-ef S. K-kk-ef á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1991 sbr. 155. gr. laganna. Skiptin fara fram með forræði og á ábyrgð þeirra aðila sem koma í stað látinna frumerfingja sem voru eins og áður greinir börn hins látna.

Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 20. júní 2004, til Reykjavíkurborgar var sett fram krafa til borgarinnar um að hún afhenti öll myndverk og aðra muni sem teknir voru úr vinnustofunni að Sigtúni 7, Reykjavík síðari hluta ársins 1968. Jafnframt var óskað eftir því að ef fallist yrði á afhendingu yrði gert samkomulag með aðilum um það með hvaða hætti afhending færi fram og öðrum tengdum álitaefnum yrði lokið eftir atvikum.

Þá var sérstaklega óskað eftir að látið yrði í té yfirlit um listaverk og aðra muni í vörslum Reykjavíkurborgar sem stöfuðu frá J-kk-þgf S. K-kk-þgf þar sem fram kæmi hvaða munir hefðu komið úr vinnustofunni að Sigtúni 7 í október til desember 1968.

Með bréfi borgarlögmanns, dags. 8. júlí 2004, var erindi stefnanda svarað en þar segir:

„Til svars erindi yðar er rétt að taka fram, að hinn 7. nóvember 1968 gaf J-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf Reykjavíkurborg, myndverk og aðra muni sem hér um ræðir með munnlegri gjafayfirlýsingu. Hafði yfirlýsingin þá réttarverkun í för með sér, að eignarréttindi yfir umræddum verkum og munum færðust frá listamanninum til Reykjavíkurborgar. Reykjavíkurborg er þar af leiðandi lögmætur eigandi umræddra verka og muna.

Að teknu tilliti til ótvíræðs eignarréttar Reykjavíkurborgar yfir þeim verkum og munum sem J-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf færði henni að gjöf árið 1968 er kröfu umbj. yðar um afhendingu þeirra hafnað.“

Með svari þessu, sem beint er að dánarbúi J-kk-ef S. K-kk-ef, telja stefnendur að skýrlega liggi fyrir að Reykjavíkurborg byggi einvörðungu á því að eignarréttur tilgreindra muna hafi færst til hennar á grundvelli meintrar gjafayfirlýsingar.

Mál þetta hljóti því að snúast um það hvor aðila hafi sönnunarbyrði um að slík yfirlýsing hafi verið látin í té, hvort lögfull sönnun hafi tekist um að hún hafi verið gefin og þá hvert efni hennar hafi verið.

Með bréfi borgarlögmanns, dags. 1. september 2004, fylgdi skrá Listasafns Reykjavíkur um muni J-kk-ef S. K-kk-ef sem voru að Sigtúni 7, Reykjavík.

Í máli þessu er af hálfu þeirra sem standa nú til arfs eftir J-kk-þf S. K-kk-þf leitað dóms um viðurkenningu eignarréttar dánarbús J-kk-ef S. K-kk-ef listmálara á listaverkum og öðrum munum sem komust í vörslur stefndu, Reykjavíkurborgar, haustið 1968, nánar tiltekið október, nóvember og desember það ár, er þeir voru fluttir úr vinnustofu listamannsins að Sigtúni 7, Reykjavík.

Jafnframt er þess krafist að munir þessir verði að viðlögðum dagsektum afhentir dánarbúinu þannig að þeir geti komið til arfskipta enda hljóti stefnda að viðurkenndum eignarrétti að vera skylt að afhenda dánarbúinu munina þar sem vörslurnar byggi ekki á heimild eiganda.

Af hálfu stefndu, Reykjavíkurborgar, er haldið fram eins og áður greinir að borgin sé lögmætur eigandi umræddra muna og því sé óskylt að afhenda muni þessa.

Stefnendur kveða mál þetta höfðað til þess að fá endanlega skorið úr ágreiningi aðila og til þess að munir þeir sem krafist er afhendingar á komi til arfskipta lögum samkvæmt.

Viðurkenningar- og afhendingarkrafa máls þessa lýtur að þúsundum einstakra muna. Framsetning krafna þar sem vísað er til upptalningar í framlögðum dómsskjölum er til hagræðis og styðst við að tilgreind dómsskjöl nr. 3-6 stafa frá stefnda.

J-kk-nf S. K-kk-nf listmálari bjó um margra ára skeið og hafði vinnustofu að Sigtúni 7, Reykjavík en hús þetta var í daglegu tali nefnt Breiðfjörðsblikksmiðja.

Á þessum stað lauk listamaðurinn löngum og afkastamiklum ferli sínum.

Á árunum 1966/67 flutti J-kk-nf S. K-kk-nf úr Sigtúni 7, Reykjavík á Hótel Borg, þar sem hann hafði herbergi til afnota.

Á þeim tíma var heilsa hans farin að bila og kemur fram í gögnum málsins að nokkuð hafi verið um að menn notfærðu sér einsemd hans til að slá hann um fé og fjármuni. Í síðara bindi ævisögu K-kk-ef sem I-kk-nf G. Þ-kk-nf skráði, segir á bls. 311-312 þar sem fjallað er um síðustu æviár hans:

„K-kk-nf hafði lengi átt bágt með svefn og nú sótti þessi krankleiki meira á hann eftir að þrekið tók að bila og aldursjúkdómar sóttu að honum. Á þessum erfiðleikatímum flutti hann inn á Hótel Borg.“

Um heilsufar K-kk-ef á þessum tíma megi að nokkru vísa til bréfs H-kk-ef P-kk-ef geðlæknis, dags. 14. júní 1985, en þar komi fram að listamaðurinn hafi verið til umönnunar á geðdeild Borgarspítalans frá 18. febrúar 1969 til dánardægurs en K-kk-nf lagðist inn á Landspítalann hinn 28. janúar 1968 og var fluttur þaðan yfir á Borgarspítalann.

Í bréfi læknisins segir:

„J-kk-nf S-kk-nf K-kk-nf vistaðist á geðdeild Borgarspítalans í Reykjavík frá 18.02.1969 og lést þar 13.04.1972. Ástæða vistunar var almennur ellihrumleiki, sem fór versnandi smám saman fram að andláti.“

Enn fremur hafa verið lögð fram gögn úr sjúkraskrá K-kk-ef frá janúar 1968 til æviloka hans.

Síðari hluta árs 1968, á 83 aldursári J-kk-ef S. K-kk-ef, var farið í að rýma vinnustofu hans að Sigtúni 7 en eigandi húsnæðisins þurfti að nýta það í eigin þágu.

Af gögnum má ráða að hafist hafi verið handa við að pakka niður munum sem þar voru síðari hluta októbermánaðar 1968 og við það verk hafi J-kk-nf S. K-kk-nf notið aðstoðar ýmissa manna, aðallega A-kk-ef G-kk-ef sem síðar varð forstöðumaður Kjarvalsstaðar og fjölskyldu hans, og að einhverju leyti Ó-kk-ef Þ-kk-ef, systursonar síns, auk bílstjóra sem fengnir voru til að keyra muni frá Sigtúni.

Munir þessir voru annars vegar á vinnustofunni sjálfri og hins vegar á geymslulofti fyrir ofan hana.

Mestur hluti þess sem tekið var úr vinnustofunni að Sigtúni 7 fór á Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Eftir að J-kk-nf S. K-kk-nf var kominn á sjúkrahús í ársbyrjun 1969 mun S-kk-nf K-kk-nf með hjálp dóttur sinnar, M-kvk-ef, hafa pakkað því niður sem þá var eftir á vinnustofunni og komið í geymslu í bátaskýli við svonefnt Kjarvalshús á Seltjarnarnesi.

Sá hluti er fór á Borgarskjalasafn er nú í vörslum Listasafns Reykjavíkur og Kjarvalsstaða en þeir munir er fóru í Kjarvalshús eru til geymslu í JL húsinu við Hringbraut í Reykjavík en þangað var mununum komið af barnabörnum listamannsins sem búa hér á landi.

Á þeim tíma sem munir listamannsins voru fluttir úr Sigtúni 7 var hvorugt barna J-kk-ef S. K-kk-ef á Íslandi.

Eins og áður greinir fluttu þau með móður sinni til Danmerkur árið 1924 og bjó A-x-x þar til dánardægurs.

S-kk-nf K-kk-nf flutti að nýju til Íslands árið 1939 og kvæntist G-kvk-þgf H-x-x K-kvk-þgf ári síðar. Bjuggu þau á Íslandi með stuttu hléi vegna náms S-kk-ef í Danmörku á fimmta áratugnum, fram til febrúar 1970 þegar þau fluttu búferlum til Danmerkur.

Atvik voru þau að hann dvaldist hjá A-x-x systur sinni í Danmörku, október, nóvember og fram í desember 1968 til þess að leitast við að ná heilsu en hann hafði þá átt við veikindi að stríða um nokkurt skeið.

Eiginkona S-kk-ef, G-kvk-nf K-kvk-nf, var hins vegar á Íslandi þessa haustmánuði 1968. Um aðstæður hennar og fjölskyldunnar er vísað til frásagnar sem skráð var eftir G-kvk-þf hinn 22. september 2003 og liggur frammi í málinu.

Ekki hafi verið haft samráð eða samband við niðja J-kk-ef S. K-kk-ef eða fjölskyldur þeirra vegna rýmingar vinnustofunnar að Sigtúni 7 haustið 1968.

Um þetta megi vísa til bréfs Ó-kk-ef Þ-kk-ef, systursonar J-kk-ef S. K-kk-ef, sem hann sendi S-kk-þgf K-kk-þgf, dags. 10. nóvember 1968 en þar segir í upphafi:

„Ég held það hafi verið á þriðjud. 5/10 sem G-kvk-nf hringdi til mín og sagði mér að pabbi þinn mundi vera að búa sig undir að hreyfa eitthvað við sínum hlutum á vinnustofunni og sagði að þú hefðir stungið uppá því að ég liti til gamla mannsins sem mér var kært-enda þótt ekkert sé hægt að ráða við hann þegar hann tekur sitt strik. Ég var á skrifstofunni á Rl. og af því það voru mánaðarmót og ég hafði ekki lokið uppgjöri-því venjulega-og G-kvk-nf sagði að það hastaði ekki, þá fór ég ekki fyrr en miðv.d. hinn 6/10 í bæinn.“

Stefnendur telja ljóst, af minnisbókum sem Ó-kk-nf hélt, að þeir dagar sem vísað er til í bréfinu séu í nóvember en ekki október enda sé það í samræmi við önnur gögn en það sem ritað sé í reiti dagana 6. og 7. nóvember 1968 sé í samræmi við efni bréfsins sbr. ljósrit úr minnisbókinni sem fram hefur verið lögð.

Í bréfinu segir síðar þegar lýst er atburðum hinn 6. nóvember 1968:

„Áður en við fórum af vinnustofunni spurði K-x-x. mig hvernig mér litist á að biðja borgarsafnið að geyma dótið-ég hugsaði mig um-leit á hann og reyndi að reikna hann út – og sagði: Því ekki sortera í nýjar umbúðir og láta allt vestur í nýja húsið á einn stað þar og taka svo upp seinna – nei nei – ég þoli það ekki sagði hann. Ég sagði þá – ef þú ert ánægður með það- þá sagðist ég ekki sjá neitt á móti því - og kannski það besta við nánari athugun. Ég sá að það þýddi ekki að reyna aðra úrlausn, og hann það þreyttur og slappur að það mundi draga hann ennþá neðar að ætlast til þess að hann færi í gegnum þetta – hann hefur ekki þrótt til þess – og hvert smástykki vekur nýjar endurminningar – e.t.v. óupptekin bók eða vindlakassi frá látnum vini. Jólakaka, jólapappír etc.“

Í niðurlagi bréfsins segir:

„Og hvað þig snertir þá álít ég að þú eigir að taka þessu öllu með knúsandi ró – og mátt vera þakklátur að þurfa ekki að standa í því taugastríði að vera í þessu umróti.“

Ó-kk-nf Þ-kk-nf hafi verið sá eini sem tengst hafi fjölskyldu J-kk-ef S. K-kk-ef sem hafði bein samskipti við hann vegna rýmingar vinnustofunnar í Sigtúni haustið 1968.

Af bréfi Ó-kk-ef Þ-kk-ef telja stefnendur glögglega mega ráða að hann hafi talið að Reykjavíkurborg væri einungis að taka muni þessa til geymslu í því skyni að þeir færu ekki forgörðum og vísað til samtals við K-kk-þf þar að lútandi. Hafi þessi afstaða hans og fengist staðfest í framburði vitnisins J-kk-ef Þ. Ó-kk-ef sem kveðið hafi afstöðu föður síns, Ó-kk-ef Þ-kk-ef, hafa verið þá að þetta færi til borgarinnar til geymslu.

Þá komi skýrlega fram í bréfi Ó-kk-ef til A-kvk-ef, dóttur listamannsins, dags. 11. nóvember 1971, að hann telji að munirnir hafi verið afhentir til geymslu og varðveislu.

Samkvæmt bréfi S-kvk-ef B-kvk-ef til K-kk-ef, dags. 10. janúar 1969, hafi L-kk-nf B-kk-nf, þáverandi borgarskjalavörður, falið henni að fara í gegnum og flokka muni þá sem höfðu borist úr vinnustofu K-kk-ef síðustu mánuði ársins 1968:

Í bréfi S-kvk-ef segir:

„Í nóvember s.l. fól L-kk-nf B-kk-nf borgarskjalavörður mér að fara í gegnum og flokka muni, sem bárust safninu frá yður um þær mundir. Verki þessu var hagað þannig, að tekið var úr öllum kössum, sem dótið barst í og það ryksugað, þurrkað, þvegið eða hreinsað, allt eftir því sem við átti. Dótið var síðan flokkað niður, skrásett og raðað í kassa. Kassarnir voru merktir og límdir aftur, bundið fyrir þá og þeir innsiglaðir.

Auk mín hafa aðeins tvær hreingerningakonur farið í gegnum þetta dót og höfum við allar reynt að fara eins gætilega með það og okkur var unnt og forðast að hnýsast í sendibréf eða annað. Þessu verki er nú lokið og sendi ég yður afrit af skrá þeirri, er ég gerði er ég gekk frá dótinu. Ég vona að þér við lestur þessarar skrár komist að raun um að öllu hefir verið til skila haldið eftir því sem unnt var.“

Á skrá þeirri sem vísað sé til í bréfinu komi fram á fyrstu síðu að heildarfjöldi þeirra kassa sem innsiglaðir voru, séu 153, þar á meðal 14 kassar með skissum og 56 kassar með myndum og málverkum.

Í skránni sé listað upp í aðalatriðum hvaða munir hafi verið settir í hvern kassa. Skrá þessi hafi svohljóðandi yfirskrift:

„Skrá yfir muni J-kk-ef S. K-kk-ef í Borgarskjalasafni.“

Fram komi í skýrslu S-kvk-ef B-kvk-ef, dags. 12. mars 1987, svo og skýrslu hennar fyrir dómi að J-kk-nf S. K-kk-nf hafi tekið við framangreindu bréfi og skrá úr hendi S-kvk-ef hinn 17. janúar 1969.

Ekki verði séð að efni bréfs S-kvk-ef B-kvk-ef til J-kk-ef S. K-kk-ef beri með sér að því sé beint að manni sem gefið hafi þá muni sem þar eru til umfjöllunar, heldur þvert á móti.

Þá sé beinlínis talað um muni J-kk-ef S. K-kk-ef í Borgarskjalasafni í skrá þeirri sem hún vann.

Svo sem fram komi í bréfi S-kvk-ef B-kvk-ef hafi kassar þeir sem hún hafi raðað munum K-kk-ef í verið innsiglaðir eins og um tryggilega geymslu ætti að vera að ræða.

Hvergi sé í þessum gögnum minnst á að um gjöf sé að ræða.

Tilgreint bréf og skrá S-kvk-ef séu einu samtímaskjölin er stafi frá stefnda varðandi muni þá sem teknir voru af vinnustofunni Sigtúni 7. Þetta séu jafnframt einu skjölin sem stafi frá stefnda sem beint hafi verið að listamanninum eftir að tilgreindir munir voru komnir í vörslur stefnda.

Í minnisblaði B-kk-ef G-kk-ef hrl., dags. 21. september 1982, sem fenginn hafi verið til að vinna fyrir erfingja J-kk-ef S. K-kk-ef og S-kk-ef K-kk-ef, hafi lögmaðurinn eftir G-kvk-þgf K-kvk-þgf að hún hafi hringt í G-kk-þf H-kk-þf, þáverandi borgarstjóra, eftir að hafa fregnað að verið væri að flytja muni K-kk-ef í Borgarskjalasafnið og hafi komið fram hjá G-kk-þgf að verið væri að taka munina í varðveislu.

Ljóst sýnist að þetta samtal hafi átt sér stað í nóvember 1968 skömmu eftir að G-kvk-nf hafði fengið fregnir af flutningum.

Fyrir liggi að stefnda, Reykjavíkurborg, hafi ekki gjafabréf eða önnur skilríki fyrir meintum eignarrétti á þeim munum sem borgin hafi fengið vörslur á um haustið 1968 og upphaflega verið fluttir í Borgarskjalasafn Reykjavíkur.

Ekkert hafi verið bókað um meinta gjöf J-kk-ef S. K-kk-ef í fundargerðum borgarstjórnar eða borgarráðs eða hún með neinum hætti skráð sem eign borgarinnar.

Í Morgunblaðinu hinn 2. nóvember 1971 hafi verið umfjöllun um að Reykjavíkurborg hefði fengið gjöf frá J-kk-þgf S. K-kk-þgf en þar segi í upphafi:

„J-kk-nf S. K-kk-nf, listmálari, hefur gefið Reykjavíkurborg stórt safn teikninga. P-kk-nf L-kk-nf borgarlögmaður, tjáði Mbl. í gær að ekki lægi fyrir hversu mikið þetta safn væri að vöxtum en unnið er nú að röðun teikninganna og fleira í sambandi við þær.“

Í greininni sé ekki tekið fram hvenær umtöluð gjöf hafi verið gefin. Í Morgunblaðinu 3. nóvember 1971 hafi birst myndir af þremur verkum K-kk-ef og sagt að myndirnar hafi K-kk-nf gefið borginni haustið 1968.

Ekki sé ljóst um tildrög þessarar umfjöllunar á þessu tímamarki en af upplýsingum um heilsufar J-kk-ef S. K-kk-ef á þessum tíma megi ljóst vera hann hafi ekki getað gert sér grein fyrir þýðingu hennar hafi hún yfirleitt borist honum.

Engin gögn hafi komið fram á tímabilinu 1968 til 1982 þar sem fram komi staðhæfingar af hálfu Reykjavíkurborgar eða fyrirsvarsmanna hennar um það með hvaða hætti gjafayfirlýsing hafi verið gefin. Þannig hafi á þessu tímabili ekki legið ljóst fyrir hvort Reykjavíkurborg hefði í fórum sínum gjafabréf sem stafaði frá J-kk-þgf S. K-kk-þgf.

Af framlögðum gögnum megi ráða að niðjar J-kk-ef S. K-kk-ef hafi fljótlega eftir að einkaskiptum á dánarbúi J-kk-ef S. K-kk-ef lauk, árið 1973, litið svo á að Reykjavíkurborg væri ekki lögmætur eigandi þeirra muna sem komust í vörslur borgarinnar haustið 1968.

Um það efni megi vísa til þess að S-kk-nf K-kk-nf hafi haustið 1975 boðað til opinbers blaðamannafundar þar sem hann hafi látið þessa skoðun sína í ljós.

Um þetta megi einnig vísa til bréfs S-kk-ef K-kk-ef til sonar síns, J-kk-ef, dags. 28. desember 1976, og umboðs, dagsetts sama dag.

Á næstu árum hafi S-kk-nf leitað til að minnsta kosti tveggja lögmanna vegna þessara mála.

Hinn 7. janúar 1981 undirritaði A-x-x K-x-x L-x-x, systir S-kk-ef, umboð til hans þar sem hún veitti honum heimild til þess að koma fram fyrir sína hönd varðandi arfsmálefni eftir föður sinn. S-kk-nf K-kk-nf hafi látist í febrúar 1981 og því ekki auðnast aldur til þess að leita leiðréttingar mála gagnvart stefnda, Reykjavíkurborg.

Af þessu megi ráða að niðjar K-kk-ef hafi alls ekki verið sáttir við fullyrðingar stefnda um að K-kk-nf hafi gefið borginni þá muni sem fóru í vörslur hennar haustið 1968.

Hafi það enn frekar verið staðfest í samtölum við afkomendur barna K-kk-ef að mál þetta hafi lagst mjög þungt á bæði S-kk-þf og A-x-þf og að þau hafi talið sig órétti beitt svo sem einnig komi fram í framburði fjögurra barna S-kk-ef, H-kvk-ef T-kvk-ef, J-kk-ef, K-kvk-ef og I-kk-ef, fyrir dómi.

Eftir fráfall S-kk-ef, með atbeina G-kk-ef A-kk-ef, listverkasala í Klausturhólum, hafi B-kk-nf G-kk-nf lögmaður verið fenginn til þess að kanna réttarstöðu erfingja J-kk-ef S. K-kk-ef og S-kk-ef K-kk-ef varðandi umrædda muni sem voru í vörslum stefnda, Reykjavíkurborgar.

Vegna sjónarmiða sem virðast hafa komið fram við þessa athugun lögmannsins og bárust til Reykjavíkurborgar, hafi verið haldinn fundur um málið á skrifstofu borgarstjórans í Reykjavík hinn 5. ágúst 1982 þar sem viðstaddir voru D-kk-nf O-kk-nf, þáverandi borgarstjóri, G-kk-nf H-kk-nf, fyrrverandi borgarstjóri, J-kk-nf G. T-kk-nf þáverandi borgarlögmaður, og A-kk-nf G-kk-nf fyrrverandi forstöðumaður Kjarvalsstaða.

Minnisblað um þennan fund liggi frammi í málinu, staðfest með upphafsstöfunum DO sem standi fyrir nafn þáverandi borgarstjóra, D-kk-ef O-kk-ef. Skjal þetta sé fyrsta skriflega gagnið sem stafi frá stefnda þar sem fjallað sé um á hvaða grundvelli borgin telji til eignarréttar yfir munum þeim sem mál þetta varðar.

Tilefni fundarins sé lýst í upphafi þannig að erfingjar J-kk-ef S. K-kk-ef og erfingjar S-kk-ef K-kk-ef hafi með atbeina G-kk-ef A-kk-ef, listaverkasala í Klausturhólum, leitað til lögmanns til þess að sýna fram á að Reykjavíkurborg hefði ekki fengið málverk, teikningar og aðra muni að gjöf frá K-kk-þgf heldur hafi einungis verið um það að ræða munir þessir hafi verið teknir til varðveislu.

Í minnisblaðinu sé eftirfarandi haft eftir G-kk-þgf H-kk-þgf:

„G-kk-nf H-kk-nf sagði, að þessar myndir ásamt fleiri munum hefði verið afhent sér af K-kk-þgf hinn 7. nóvember 1968, að tilhlutan K-kk-ef. Enginn vafi sé á því í sínum huga, að þar hafi verið um að ræða gjöf til borgarinnar, ekki háð annarri kvöð en þeirri, að borgin léti gera við myndirnar og hefði þær til sýnis í húsakynnum sínum.“

Í þessum orðum G-kk-ef komi ekki fram bein fullyrðing um meinta munnlega gjafayfirlýsingu J-kk-ef S. K-kk-ef heldur virðist fremur um að ræða ályktun hans um að það að borgin tæki að sér vörslur munanna fæli í sér að um gjöf væri að ræða.

Í minnisblaðinu sé ekkert haft eftir A-kk-þgf G-kk-þgf um hans afstöðu eða vitneskju um tilurð meints eignarhalds borgarinnar.

Fram komi að borgarlögmaður telji að sönnunarbyrði hvíli á erfingjum og þar myndi vega þungt að ekki hefði verið hreyft við málinu fyrr en tæpum tíu árum eftir ræðu B-kk-ef Í-kk-ef G-kk-ef, fyrrverandi borgarstjóra, við opnun Kjarvalsstaða. En í sýningarskrá sem greini frá opnuninni hafi ræða hans birst og í henni hafi verið gefið til kynna að borgin hefði eignast öll þau verk sem um ræðir. Þá er vísað til þess að í ræðu H-kk-ef L-kk-ef við opnunina hafi einnig verið tekið fram að borgin hafi fengið myndir „ánafnaðar“ áður en K-kk-nf lést.

Í minnisblaðinu segi í framhaldi af umfjöllun um ræðu H-kk-ef L-kk-ef:

„Einhvern veginn hefur hann, þessi þekkti vinur K-kk-ef haft vísbendingu um það. Þetta hefur B-kk-nf G-kk-nf sennilega ekki athugað.“

Sú ályktun sem virðist dregin af umfjöllun í ræðu H-kk-ef L-kk-ef um meinta gjöf fái ekki staðist enda hefði þegar á þessum tíma birst frétt um þetta í Morgunblaðinu eins og áður greinir auk þess sem skáldið gæti að sjálfsögðu hafa fengið upplýsingar um „gjöfina“ hjá Reykjavíkurborg. Miðað við atvik í lok árs 1968 og í upphafi árs 1969 og heilsufar K-kk-ef þessum tíma sýnist harla ólíklegt að H-kk-nf L-kk-nf hafi fengið upplýsingar um þetta frá K-kk-þgf sjálfum.

Þá verði ekki annað ályktað af þessum orðum en að þegar fundurinn hafi verið haldinn hafi fundarmönnum verið kunnugt um niðurstöðu eða afstöðu B-kk-ef sem væru ekki í samræmi við sjónarmið Reykjavíkurborgar í þá veru að um gjöf væri að ræða.

Í lok minnisblaðsins sé eftirfarandi skráð:

„Ákveðið var að G-kk-nf reyndi að ná sambandi við R-kk-þf í S-kk-þgf, sem nú er á spítala, og jafnframt við H-kk-þf L-kk-þf til að fá staðfestingu þeirra.

Að öðru leyti var ákveðið að borgarlögmaður hefði nú samband við B-kk-þf G-kk-þf og fengi upplýst hvaða gögn hann er með í málinu og kannaði til þrautar öll þau gögn, sem finnanleg væru á skjalasafni borgarinnar.“

Handritað er á minnisblaðið eftirfarandi:

„Fundur 20/9 '82 með B-kk-þgf G-kk-þgf hrl.

Menn samdóma um að nú væru komin fram þau gögn sem líklegt væri að finnanleg væru. B-kk-nf sagðist myndu kynna skjólstæðingum sínum stöðu málsins og láta síðan borgina vita um framhaldið.“

Undir handritaða textann séu einnig settir upphafsstafirnir DO til staðfestingar.

Samantekt B-kk-ef G-kk-ef lögmanns komi fram í minnisblaði sem er dagsett 21. september 1982, daginn eftir framangreindan fund með borgarstjóra. Hafi því væntanlega þau gögn og upplýsingar sem vísað er til af lögmanninum legið fyrir á fundinum með borgarstjóra.

Í upphafi er gerð grein fyrir þeim gögnum sem hann kannaði og við hverja hann hafði haft samband vegna málsins.

Hvorki hafi verið haft samband við H-kk-þf L-kk-þf né R-kk-þf í S-kk-þgf sem vísað hefði verið til á fundinum 5. ágúst 1982.

Þá hafi komið fram að ekki séu til neinar staðfestingar frá tilgreindum aðilum í samræmi við þá fyrirætlan sem lýst sé í minnisblaðinu frá fundinum hinn 5. ágúst 1982.

Samkvæmt samantekt lögmannsins byggi Reykjavíkurborg eignarhald sitt á því að eignaryfirfærsla til borgarinnar hafi farið fram með munnlegri gjafayfirlýsingu K-kk-ef til borgarstjóra hinn 7. nóvember 1968.

Hafi nú svo borið við að til sönnunar þeirri fullyrðingu hafi verið lagt fram skriflegt vottorð A-kk-ef G-kk-ef staðfest með upphafsstöfum, dags. 18. september 1982, svohljóðandi:

„Ég var viðstaddur 7. nóvember 1968 í Sigtúni 7, þegar J-x-x S. K-kk-nf tilkynnti G-kk-þgf H-kk-þgf formlega um gjöf sína til Reykjavíkurborgar. Ég boðaði G-kk-þf á staðinn að ósk K-kk-ef, sem áður hafði sagt mér, að hann ætlaði að afhenda Reykjavíkurborg myndverk og aðra muni að gjöf.“

Ekki verði séð að G-kk-nf H-kk-nf hafi sjálfur getað staðfest slíka formlega yfirlýsingu, hvorki á fundinum hinn 5. ágúst 1982 né í samtölum við lögmanninn.

Í samantektinni sé eftirfarandi haft eftir G-kk-þgf H-kk-þgf:

„G-kk-nf H-kk-nf, þáverandi borgarstjóri, segist sannfærður um að um gjöf hafi verið að ræða, en man ekki eftir því hvernig þetta bar að. G-kk-nf segir að J. K-x-x. hafi verið umhugað um að verk hans og munir dreifðust ekki meira en orðið var og hafi hann því viljað að Reykjavíkurborg eignaðist umrædda muni og varðveitti að Kjarvalsstöðum sem honum hafi verið hjartfólgnir. G-kk-nf taldi að J. K-x-x. hefði ekki viljað að skýrt yrði frá gjöfinni opinberlega og því hefði ekki einu sinni verið bókað um þetta í fundargerðir borgarráðs þar sem slíkar fundargerðir væru opinberar.“

Í þessari samantekt komi ekki fram nein fullyrðing af hálfu G-kk-ef H-kk-ef um munnlega gjafayfirlýsingu J-kk-ef S. K-kk-ef hinn 7. nóvember 1968.

Þá verði vart séð hvernig fullyrðing G-kk-ef um að J-kk-nf S. K-kk-nf hafi ekki viljað að „gjöfin“ yrði gerð opinber fái samrýmst umfjöllun þeirri sem birst hafi í Morgunblaðinu í byrjun nóvember 1971.

Niðurstaða B-kk-ef G-kk-ef lögmanns hafi verið sú að hann teldi líkur til þess að dómstólar teldu fullsannað að J-kk-nf S. S-kk-nf hefði gefið og afhent Reykjavíkurborg umrædda muni hinn 7. nóvember 1968. Þá hafi hann talið mögulegt að Reykjavíkurborg hefði hefðað eignarrétt teldist sönnun um gjafagerninginn ekki hafa tekist.

Að mati stefnanda fær sú niðurstaða sem lögmaðurinn kemst að ekki staðist enda með öllu óljóst á hvaða forsendum unnt sé að leggja til grundvallar fullyrðingar gjafþegans um þessi efni.

Samkvæmt gögnum sem aflað hafi verið hafi það næst verið í bréfi Þ-kvk-ef K-kvk-ef, fyrrverandi listráðunauts Kjarvalsstaða, dags. 4. nóvember 1985, til borgarráðs Reykjavíkur, þar sem umræddir munir hafi verið til umfjöllunar af hálfu Reykjavíkurborgar en þar segi í upphafi:

„Á fundi stjórnar Kjarvalsstaða 1. nóvember 1985 var rætt um Kjarvalssafn Reykjavíkurborgar.

Tilefnið er hið mikla safn teikninga, bréfa, bóka og persónulegra muna, sem K-kk-nf ánafnaði Reykjavíkurborg 1968, og geymt hefur verið í innsigluðum kössum á Korpúlfsstöðum þar til í sumar, er það var flutt á Kjarvalsstaði og lauslega kannað. Örlítill hluti þessarar gjafar er nú á sýningunni á Kjarval/aldarminning á Kjarvalsstöðum, en megnið er óskráð og bíður frekari rannsókna og viðgerða í kjallara Kjarvalsstaða.“

Í framhaldi þessa hafi S-kvk-nf B-kvk-nf verið fengin til þess að vinna skráningu þessara muna og hafi sú vinna staðið árin 1985, 1986 og 1987.

Um meðferð þeirra muna sem Reykjavíkurborg hafi fengið í vörslur sínar síðustu mánuði ársins 1968 megi vísa til skýrslu S-kvk-ef B-kvk-ef dags. 12. mars 1987 og framburðar hennar fyrir dómi.

Um forsögu málsins segi S-kvk-nf í upphafskafla skýrslunnar:

„Það mun hafa verið seinni hluta október 1968 að tók eftir því að á einum gangi Borgarskjalasafns voru tveir eða þrír kassar af ýmis konar dóti og ofan á þeim lágu hattar og þóttist ég þekkja Kjarvalshatta. Það gafst ekki ráðrúm til þess að kanna hvernig á þessu stæði því óvenju mikið var að gera á skjalasafninu þessa dagana. Borgarskjalavörður var þá L-kk-nf H. B-kk-nf og hafði hann tekið við því starfi haustið áður af L-kk-þgf S-kk-þgf. Fljótlega bárust til safnsins fleiri kassar líkir þeim sem ég hafði áður séð. L-kk-nf H. B-kk-nf sagði mér þá að þeir væru frá J-kk-þgf S-kk-þgf K-kk-þgf og óskaði L-kk-nf eftir því að ég tæki það að mér næstu vikur að kanna hvað í þessum kössum væri og ganga frá innihaldinu í geymslu.“

Síðar segi:

„Kassarnir sem dótið kom í voru af öllu tagi og yfirleitt illa farnir. Ég pantaði því nýja kassa og síðan hófst flokkunin 6. nóvember 1968.“

Samkvæmt þessu megi ljóst vera að S-kvk-nf hafi þegar fengið fyrirmæli og hafist handa við frágang muna í eigu J-kk-ef S. K-kk-ef fyrir 7. nóvember 1968.

Fram kemur að S-kvk-nf hafi tekið við kössum K-kk-ef fram í desember 1968 og frágangi síðustu sendingarinnar hafi verið lokið hinn 18. desember það ár. Samkvæmt því hafi munir K-kk-ef borist til Borgarskjalasafns frá lokum októbermánaðar 1968 fram í desember.

Eftir áramótin 1968/1969 hafi hún vélritað skrá um munina og afhent K-kk-þgf ásamt bréfi svo sem áður hefur verið rakið.

Hinn 17. mars 1969 hafi Kjarvalsmunum verið raðað upp í skjalasafninu og hafi þeir verið þar fram til 7. júlí 1970, þegar kassarnir hafi verið fluttir í geymslu á Korpúlfsstöðum.

Ekkert hafi verið átt við kassa þessa, sem merktir voru „Myndir og málverk“, fyrr en sumarið 1971 þegar þeir hafi verið teknir upp og innihald þeirra skoðað

Fram komi í skýrslunni að S-kvk-nf hafi ekki komið frekar að þessu máli fyrr en árið 1985 þegar hún hafi verið fengin til að fara í gegnum þá kassa af Kjarvalsmunum sem hún hafði gengið frá í nóvember og desember 1968.

Samkvæmt skráningu S-kvk-ef sem hún hafi unnið á árabilinu 1985-86 hafi myndir eða myndverk sem bárust úr Sigtúni 7 á framangreindu tímabili talist vera 5.062.

Af hálfu afkomenda J-kk-ef S. K-kk-ef hafi ekki verið hreyft við þessu máli að nýju fyrr en á árinu 2000 þegar I-kk-nf K-kk-nf, sonur S-kk-ef K-kk-ef og G-kvk-ef K-kk-ef, hafi ráðið lögmann til þess að kanna réttarstöðu fjölskyldunnar hvað varði muni þessa.

Hafi lögmaðurinn af því tilefni beint fyrirspurn til borgarlögmanns um það á hvaða grundvelli borgin byggði meintan eignarrétt sinn.

Í tilefni af því hafi E-kk-nf Þ-kk-nf, forstöðumaður Kjarvalsstaða, leitað til skjalasafns Reykjavíkurborgar. Af bréfi, dagsettu 16. maí 2001, verði ekki annað ráðið en að meðal embættismanna stefnda, Reykjavíkurborgar, hafi verið gengið út frá því að G-kk-nf H-kk-nf, þáverandi borgarstjóri, hafi fengið afhent gjafabréf árið 1968.

Í bréfi H-kk-ef K-kk-ef, þáverandi borgarlögmanns, dagsettu 22. október 2001, til I-kk-ef K-kk-ef, komi fram að Reykjavíkurborg gangi ekki eftir gjafabréfum frá listamönnum sem gefi borginni listaverk og slíkt þyki óviðeigandi.

Skýring þessi er væntanlega sett fram til stuðnings því að eðlilegt hafi verið af hálfu Reykjavíkurborgar að ganga ekki eftir skjallegri staðfestingu frá J-kk-þgf S. K-kk-þgf um meinta gjöf.

Hvorki komi fram í minnisblaði um fund á borgarstjóraskrifstofu hinn 5. ágúst 1982 né í samantekt B-kk-ef G-kk-ef hrl., dags. 21. september 1982, þar sem fjallað sé um upplýsingar eða skýringar frá G-kk-þgf H-kk-þgf, fyrrverandi borgarstjóra, um ástæður þess að hann gekk ekki eftir því við J-kk-þf S. K-kk-þf hinn 7. nóvember 1968 að hann staðfesti gjöf sína skriflega.

Atvik þessa máls hljóti um margt að teljast einstæð, þó ekki væri nema fyrir fjölda og verðmæti þeirra verka sem um ræði, auk þess sem um nánast allar eigur listmannsins var að ræða.

Við mat á sönnunarstöðu hljóti að verða að líta til þess að listamaðurinn hafi á þeim tíma sem um ræðir verið farinn að finna til verulegs ellihrumleika og því enn ríkari ástæða til þess að gengið væri frá málum með formlegum og öruggum hætti þannig að ekki gæti verið vafi um vilja og tilgang hans með þeim ráðstöfunum sem framkvæmdar voru.

Sú skýring að J-kk-þgf S. K-kk-þgf kunni að hafa þótt óviðeigandi eða viðurhlutamikið að gefa frá sér skriflegar yfirlýsingar um vilja sinn og fyrirætlanir, hljóti að teljast langsóttar.

Benda megi á að í september 1966 hafi J-kk-nf S. K-kk-nf ritað gjafabréf vegna jarðarinnar Einarslóns á Snæfellsnesi sem hann hafði eignast með afsali 1945. Þá komi fram á bls. 311 í 2. bindi ævisögu K-kk-ef að haustið 1968 hafi K-kk-nf skrifað B-kk-þgf, eiganda Ketilsstaða í Hjaltastaðaþinghá, þar sem K-kk-nf hafði byggt sér lítið hús í svokölluðum Hvammi, svohljóðandi bréf:

„Hérmeð sendi ég þér í þessu bréfi kærar kveðjur og lykilinn að Hvammi. Þó enginn lækur ljóðaði er Hvammurinn glaður og góður. Verið þið sæl og blessuð öll börn og B-kk-nf.“

Af þessu verði ekki ráðið að K-kk-þgf hafi þótt óviðeigandi eða viðurhlutamikið að tjá sig með skriflegum hætti um ráðstafanir sem hann gerði með eigur sínar.

Á því er byggt af hálfu stefnanda að sönnunarbyrði um gjafagerning og efni hans hvíli á meintum gjafþega. Þannig beri að leggja til grundvallar í málinu að stefnda, Reykjavíkurborg, hafi sönnunarbyrði fyrir því að J-kk-nf S. K-kk-nf listmálari hafi með munnlegri yfirlýsingu hinn 7. nóvember 1968 lýst því yfir með bindandi og endanlegum hætti að munir þeir sem þá voru á vinnustofu hans að Sigtúni 7 og þeir sem áður höfðu verið fluttir úr henni, skyldu verða eign Reykjavíkurborgar án endurgjalds.

Með vísan til umfjöllunar hér að fram og framlagðra gagna hljóti að teljast fjarri lagi að Reykjavíkurborg hafi tekist að sanna tilvist slíkrar yfirlýsingar enda geti fullyrðingar fyrirsvarsmanna og starfsmanna gjafþegans sjálfs ekki talist fullnægjandi sönnunargögn um þessi efni. Önnur gögn styðji eigi heldur fullyrðingar í þá veru. Engin marktæk sönnunargögn séu til staðar sem sanni eða staðfesti fullyrðingar stefnda, Reykjavíkurborgar, um eignarrétt þeirra.

Rík skylda hafi hvílt á stefnda, Reykjavíkurborg, sem opinberum aðila að ganga tryggilega úr skugga um og láta staðfesta með skriflegum hætti hver væri tilgangur eigandans, J-kk-ef S. K-kk-ef, með því að láta borginni vörslur tilgreindra muna í té. Þessi skylda hafi verið sérstaklega brýn þar sem um nálega allar eigur listamannsins hafi verið að ræða og kunnugt hafi verið að hann hafi átt skylduerfingja á lífi auk þess sem, vegna aldurs og heilsufars, full þörf hafi verið á að gengið yrði frá gerningi með formlegum hætti.

Byggt sé sérstaklega á því að þau samtímagögn sem til séu frá þeim tíma þegar vörsluskipti urðu, styðji alls ekki fullyrðingar stefnda heldur þvert á móti eins og rakið hafi verið. Mikilvægast í þeim efnum sé að skjöl þau sem beint hafi verið að K-kk-þgf sjálfum frá S-kvk-þgf B-kvk-þgf og borist hafi til hans fjalli ekki að neinu leyti um yfirfærslu eignarréttar eða gjöf heldur styðji þau þvert á móti að munirnir hafi verið teknir til geymslu.

Í gögnum máls þessa hafi því verið hreyft að stefndi, Reykjavíkurborg, kunni að hafa hefðað eignarrétt að munum þeim sem komist hafi í vörslur borgarinnar haustið 1968 ef ekki yrði talið sannað að um gjöf hafi verið að ræða í öndverðu.

Um þetta er í fyrsta lagi vísað til þess að af hálfu Reykjavíkurborgar í svörum til stefnanda hafi ekki verið byggt á hefð enda vart við hæfi að opinber aðili haldi slíku fram gagnvart erfingjum og dánarbúi.

Á því er einnig byggt af hálfu stefnanda að hefðun geti ekki komið til álita þegar af þeirri ástæðu að samkvæmt 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 geta umráð sem koma til vegna geymslu ekki heimilað hefð.

Fyrir liggi í máli þessu að ef ekki sé sannað að um gjöf hafi verið að ræða, geti afhending tilgreindra muna ekki hafa verið nema til geymslu.

Þá er einnig byggt á því að Reykjavíkurborg geti ekki talist uppfylla huglæg skilyrði til hefðar enda a.m.k. ljóst að forsvarsmönnum stefnda hafi verið eða mátt vera kunnugt um afstöðu erfingja áður en hefðunartími gat fyrst verið liðinn.

Tómlæti geti með öðrum hætti en hefð ekki leitt til yfirfærslu eignarréttar og skipti því eigi máli hversu langur tími sé liðinn frá því afhending hafi átt sér stað.

Samkvæmt framangreindu er á því byggt að dánarbú J-kk-ef S. K-kk-ef sé enn lögmætur eigandi þeirra muna sem voru teknir af vinnustofu hans að Sigtúni 7, Reykjavík í október fram í desember 1968 og nú eru í vörslum stefndu. Því beri að fallast á kröfur stefnanda um viðurkenningu eignarréttar og afhendingu munanna enda sé rétt og skylt að þeir komi til skipta úr dánarbúinu þannig að lögmæt og vafalaus eignayfirfærsla geti farið fram, þar sem meðal annars yrðu staðin skil á lögmæltum erfðafjárskatti vegna hennar.

Um aðild stefnanda er vísað til laga nr. 20/1991, sbr. sérstaklega 2. gr., 85. gr. og 2. mgr. 95. gr. sbr. og 155. gr. Vísað er einnig til erfðalaga nr. 8/1962.

Stefnandi byggir kröfur sínar á almennum reglum eignarréttar og rétti eiganda til varslna.

Vísað er til almennra reglna samningaréttar um gjafaloforð og sönnun þeirra.

Vísað er til laga nr. 46/1905 um hefð.

Um viðurkenningarkröfu stefnanda er vísað til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dagsektakrafa styðst við 4. mgr. 19. gr. laga nr. 20/1991 og meginreglu ákvæðsins og fordæmi í málum þegar krafist er efnda á skyldu um annað en peningagreiðslu.

Málskostnaðarkrafa stefnanda styðst við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili samkvæmt lögum nr. 50/1988 og ber því nauðsyn til að tekið verði tilllit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að Reykjavíkurborg sé réttilega eigandi að munum þeim sem stefnandi gerir kröfu um að fá afhenta og taldir eru upp í dskj. 3-6. Gjöfin hafi verið gefin og við henni tekið á fundi K-kk-ef og þáverandi borgarstjóra, G-kk-ef H-kk-ef, kl. 14:00 hinn 7. nóvember 1968, sbr. dagbók vitnisins G-kk-ef A-kk-ef og skýrslu hans hér fyrir dómi þar sem fram komi að hann hafi verið viðstaddur fundinn 7. nóvember 1968. Um hafi verið að ræða munnlegan gjafagerning en af stefnu megi ráða að stefnandi byggi málatilbúnað sinn að einhverju leyti á því að hann efist um að gerningurinn hafi átt sér stað og að það sé í sjálfu sér nægileg stoð undir afhendingarkröfu hans, nú tæpum 40 árum síðar. Slík krafa og málatilbúnaður eigi sér fráleitt nokkra stoð í íslenskum rétti enda sé munnlegur gjafagerningur jafngildur skriflegum samkvæmt íslenskum rétti. G-kk-nf H-kk-nf sé látinn en frásögn hans liggi fyrir, sbr. minnisblað D-kk-ef O-kk-ef, þáverandi borgarstjóra, og skýrslu B-kk-ef G-kk-ef frá 21. september 1982 sem og skýrslu vitnisins G-kk-ef A-kk-ef, sem verið hafi vitni að gjafagerningnum. Hljóti það að vera stefnanda að sanna að eitthvað annað hafi gerst á þessum fundi í Sigtúni 7 en þessar frásagnir greini frá.

Í þessu sambandi vekur stefndi athygli á að þessi gjöf, byggð á munnlegum gjafagerningi, sé ekkert einsdæmi. Stefndi hafi í fleiri tilvikum tekið við stórum listaverkagjöfum á grundvelli munnlegrar gjafayfirlýsingar. Megi þar til dæmis nefna að E-kk-nf hafi gefið Reykjavíkurborg umfangsmikla gjöf 1989. Fyrst árið 1994 hafi E-kvk-nf skrifað undir gjafayfirlýsingu og staðfest gjöfina 1989 og að hún nái einnig til verka sem hann hafi afhent Reykjavíkurborg eftir það. Þá skrifi E-kk-nf undir ítarlegan gjafagerning árið 2001 þar sem hann staðfesti fyrri gjöf og gjafir sem og þær sem síðar kunni að berast Reykjavíkurborg.

Stefnandi virðist og mikið til byggja málatilbúnað sinn á bréfi systursonar K-kk-ef, Ó-kk-ef Þ-kk-ef, frá 11. október 1971, þar sem fram komi að hann hafi álitið að ekki hafi verið um gjöf að ræða, en Reykjavíkurborg þess í stað tekið að sér að geyma munina. Fyrir liggi að Ó-kk-nf Þ-kk-nf hafi ekki verið viðstaddur gjafagerninginn. Í bréfi Ó-kk-ef, dagsettu 10. október 1968, sem að sögn stefnanda eigi að vera 10. nóvember, komi fram að hann hafi ekki komið í vinnustofu K-kk-ef fyrr en rétt fyrir kl. 14:30, þegar gerningurinn var yfirstaðinn. Hafi Ó-kk-nf því ekki verið vitni að því sem fram fór milli K-kk-ef og borgarstjóra kl. 14:00 og verði þar af leiðandi ekki byggt á því sem hann hafi talið að gerst hefði rétt áður en hann kom. A-kk-nf G-kk-nf hafi verið viðstaddur við upphaf fundarins þegar K-kk-nf hafi gefið yfirlýsingu um gjöfina, og liggi yfirlýsing hans, dagsett 18. september 1968, um það sem gerðist á þessum fundi fyrir í málinu. Að auki liggi fyrir samtímaheimild um það sem þarna gerðist en það er dagbókarfærsla sonar A-kk-ef, G-kk-ef A-kk-ef lögfræðings, um að þennan dag hafi K-kk-nf gefið Reykjavíkurborg verk sín og muni en G-kk-nf hefði fylgst með vinnu undanfarinna vikna við að pakka niður munum K-kk-ef. Hafi G-kk-nf komið fyrir dóminn og staðfest frásögn sína og skýrt frá því að hann hefði verið viðstaddur fundinn og að K-kk-nf hafi gefið borginni muni þá sem um er deilt hér.

Stefnandi virðist jafnframt byggja málatilbúnað sinn á því að bréf S-kvk-ef B-kvk-ef, dags. 17. janúar 1969, til J-kk-ef S. K-kk-ef, beri það ekki með sér að um gjöf hafi verið að ræða heldur hið gagnstæða. Auðsætt sé að ekkert í bréfinu styðji þá ályktun stefnanda. Í bréfinu sé rakið með hvaða hætti hafi verið búið um hlutina af hálfu safnsins og beri bréfið ekki annað með sér en að Reykjavíkurborg hafi viljað upplýsa gefandann um að vel hafi verið að gjöf hans búið. Stefndi vekur einnig athygli á að í frásögn S-kvk-ef af fundi hennar og K-kk-ef þegar hún afhenti honum bréfið ásamt meðfylgjandi skrá, komi fram að K-kk-nf hafi í fyrstu færst undan því að taka við skránni og sagt að „sér kæmi þetta dót ekki við lengur og annað í þeim dúr“. Megi af þeirri lýsingu ráða að K-kk-nf hafi litið svo á að þessir munir væru ekki hans eign lengur.

Stefndi hafi alla tíð, alveg frá upphafi, umgengist gjöf K-kk-ef sem sína eign og kappkostað að veita henni þann heiður og umbúnað sem hún eigi skilið. Þannig hafi strax verið ráðist í að búa um hana í viðunandi kössum og skrá innihaldið. Mikil vinna og kostnaður hafi verið lögð í skráningu, forvörslu og viðgerðir á verkum og munum. Strax árið 1971 hafi stefndi ráðið F-x-x P-x-x listfræðing til að sinna viðgerðum og uppsetningu á Kjarvalsmyndum úr Kjarvalsgjöf. Í minnisblaði B-kk-ef G-kk-ef hdl., lögmanns erfingja K-kk-ef, komi fram að í samtali við L-kk-þf B-kk-þf, þáverandi borgarskjalavörð, hafi L-kk-nf sagt að hann hefði aldrei ráðist í jafnmikla vinnu við skráningu og flokkun munanna ef hann hefði ekki álitið þá vera eign borgarinnar. Í þessu sambandi verði að hafa í huga hlutverk Borgarskjalasafns sem héraðsskjalasafns en safnið hafi tekið gjöfina til varðveislu. Með lögum nr. 7/1947 um héraðsskjalasöfn sé sýslunefndum og bæjarstjórnum heimilað að varðveita sjálfar skjöl og bækur. Með reglugerð nr. 61/1951 um héraðsskjalasöfn sé kveðið nánar á um hvað varðveitt skuli í þeim. Sé ekki gert ráð fyrir að héraðsskjalasöfn varðveiti önnur skjöl og gögn en þau sem stafi frá skilaskyldum aðilum, sem séu embætti og stofnanir sem hafi afmarkað starfssvið og starfi eingöngu innan þeirra sýslna eða þess kaupstaðar sem héraðsskjalasafnið taki til, sbr. 1. og 2. gr. reglugerðarinnar. Í reglugerðinni hafi ekki verið gert ráð fyrir að héraðsskjalasöfn tækju við skjölum og gögnum til geymslu heldur skyldu þau varðveita þau í merkingunni „eiga og varðveita“, sbr. 8. gr. reglugerðarinnar.

Í samræmi við hlutverk Borgarskjalasafns, að taka við og varðveita skjöl og muni Reykjavíkurborgar, hafi Borgarskjalasafn tekið við gjöf K-kk-ef enda hafði þá ekki verið stofnað neitt listasafn. Fullkomlega fráleitt sé að halda því fram að Borgarskjalasafnið, sem þá bjó við mjög þröngan húsakost með yfirfullar geymslur, hafi tekið að sér að geyma muni K-kk-ef sem töldu 153 kassa, í merkingunni „geyma muni þriðja aðila“ þegar hlutverk þess hafi ekki verið að taka muni til geymslu heldur að taka við munum til varðveislu, sbr. það sem að framan segir. Í frásögn stefnanda, G-kvk-ef K-kvk-ef, af símtali við G-kk-þf H-kk-þf, þáverandi borgarstjóra, komi fram að hann hafi tjáð henni að verið væri að taka munina til varðveislu. Er hugtakanotkun lögfræðingsins G-kk-ef H-kk-ef í fullu samræmi við hugtakanotkun í lögum nr. 7/1947 um héraðsskjalasöfn og reglugerð nr. 61/1951 um héraðsskjalasöfn en þar sé hugtakið varðveisla notað yfir það að varðveita eignir sýslunefnda og bæjarstjórna. Styðji þessi frásögn því á engan hátt þá skoðun stefnanda að Reykjavíkurborg hafi tekið við munum K-kk-ef til geymslu.

Þegar K-kk-nf hafi gefið Reykjavíkurborg safn verka sinna og muna hafi hann verið orðinn aldraður maður, heilsan tekin að bila og sennilega hafi hann vitað að hverju stefndi. Hafi það verið fyllilega eðlileg ákvörðun af K-kk-ef hálfu, í því skyni að tryggja að safnið færi ekki á víð og dreif og lífsstarf hans myndi þannig glatast, að gefa það Reykjavíkurborg. Það hafi ekki mörgum verið til að dreifa sem gætu varðveitt, viðhaldið og sýnt ævistarfi hans þann sóma sem metnaður mikils listamanns hlaut að krefjast. Hafi það væntanlega ekki verið aðrir en Listasafn Íslands og Reykjavíkurborg sem hafi getað uppfyllt þær skyldur sem slík eign leggur á herðar gjafþegum. Þegar gjafagerningurinn hafi átt sér stað 1968 hafi Kjarvalsstaðir verið í byggingu og fyrirsjáanlegt að þar yrði sýningaraðstaða fyrir verkin. K-kk-nf hafi stutt ákvörðunina um að Kjarvalsstaðir yrðu reistir, m.a. með því að gefa mynd í fjáröflunarhappdrætti, og fyrir lá að önnur sýningarálman skyldi sérstaklega ætluð undir sýningar á verkum K-kk-ef. K-kk-nf hafi jafnframt tekið fyrstu skóflustungu að Kjarvalsstöðum. Stefndi hefði sýnt í verki hversu mikils hann mat K-kk-þf og ævistarf hans og því hafi hann mátt vænta þess að vel yrði að lífsstarfi hans búið sem og að nafni hans yrði haldið á lofti um ókomna tíð. Að auki hafði Reykjavíkurborg sýnt í verki hlýhug sinn í garð listamannsins, m.a. með því að leggja sitt af mörkum til þess að vel færi um K-kk-þf síðustu ár hans og því greitt kostnað af dvöl hans á Hótel Borg. Væntanlega hafi K-kk-nf séð fyrir að börn hans hefðu ekki bolmagn til að búa nægilega vel að gjöfinni og uppfylla þær kvaðir sem slíkri eign fylgja og lúta að dýru sýningar- og geymsluhúsnæði, forvörslu, skráningu og söfnun.

Þá vekur stefndi sérstaka athygli á því að erfingjar K-kk-ef hafi ekki gert tilkall til þessara verka og muna K-kk-ef þegar þau fengu leyfi til einkaskipta á dánarbúi J-kk-ef S. K-kk-ef. Samkvæmt erfðafjárskýrslu, sem undirrituð sé af báðum erfingjum listamannsins, A-x-x K-x-x L-x-x og S-kk-þgf K-kk-þgf, hinn 1. apríl 1973, voru í dánarbúinu eignir samtals að verðmæti gkr. 1.415.000.- og samanstóðu þær af peningaeign að fjárhæð gkr. 1.390.000.- og teikningum á veggjum í herbergi í Austurstræti 10a að verðmæti gkr. 25.000. Ekki hafi verið minnst á verk þau og muni sem stefnandi heldur nú fram að hafi átt að koma til skiptanna. Verði því ekki um kennt að þau hafi ekki vitað um þessa muni. Þau hefðu strax árið 1968 haft vitneskju um að Reykjavíkurborg hafði tekið við mununum, sbr. bréf Ó-kk-ef Þ-kk-ef, dagsett 10. október 1968, og skýrslu stefnanda G-kvk-ef K-kvk-ef og árið 1971 hafi athygli þeirra verið vakin á fréttaflutningi af gjöf K-kk-ef, sbr. bréf Ó-kk-ef Þ-kk-ef, dagsett 11. október 1971. Rétt rúmri viku fyrir skiptalok, sbr. erfðafjárskýrslu, hafi Kjarvalsstaðir verið opnaðir eða hinn 24. mars 1973. Þar hafi komið fram að um gjöf væri að ræða, bæði í ræðu þáverandi borgarstjóra, B-kk-ef Í-kk-ef G-kk-ef, sem og í sýningarskránni sem gefin hafi verið út í tilefni af opnunarsýningunni, m.a. í æviágripi K-kk-ef. Ættingjar K-kk-ef hafi verið viðstaddir opnunina, þ.á m. A-x-x K-x-x L-e-x. A-x-x K-kk-nf hafi einnig setið kvöldverð í boði stefnda, ásamt tveimur börnum S-kk-ef K-kk-ef sem haldinn hafi verið nokkrum dögum síðar í tilefni af opnun Kjarvalsstaða. Í þakkarbréfi til borgarstjóra, dagsettu 4. maí 1973, geri A-x-x eina athugasemd við æviágripið sem birtist í sýningarskránni og laut hún alls ekki að staðhæfingunni um að K-kk-nf hafi gefið stefnda safn mynda eftir sig. Þvert á móti lýsir A-x-x K-x-x því yfir í bréfinu að nú sé litríkum æviferli K-kk-ef lokið en að líf hans og list muni lifa áfram á Íslandi. Athugasemdin hafi aftur á móti lotið að því að í æviágripið vanti að faðir hennar hafi verið útnefndur heiðursmeðlimur Dönsku listaakademíunnar á 200 ára afmæli akademíunnar. Ljóst sé að erfingjar K-kk-ef hafi haft fulla vitneskju um að stefndi hefði tekið við verkum og munum úr hendi K-kk-ef og hefðu því haft allt tilefni til að gera kröfu um að fá verkin afhent svo taka mætti þau til skipta í dánarbúinu hafi þau talið að Reykjavíkurborg væri einungis með munina til geymslu. Það hafi þau ekki gert.

Það sé fyrst haustið 1975 sem S-kk-nf K-kk-nf haldi því fram að ekki hafi verið um gjöf að ræða með boðun blaðamannafundar, að því er fram komi í málatilbúnaði stefnenda. Ekkert virðist hafa orðið úr kröfugerð eða eftirmálum af nokkru tagi gagnvart stefnda þá. Sjö árum síðar, eða 1982, hafi erfingjar K-kk-ef, fyrir atbeina listaverkasala hér í borg, falið lögmanni að kanna réttarstöðu sína. Af gögnum verði það ráðið að hann hafi ráðlagt erfingjunum á þá lund að þeir hefðu enga stöðu og þeir samþykkt þær málalyktir en þá þegar var ljóst að skriflegur gerningur væri ekki til staðar. Nú, 23 árum síðar, þegar flestir þeir sem geti veitt samtímaupplýsingar séu horfnir á braut, stefni erfingjarnir Reykjavíkurborg á sama grundvelli og áður lá fyrir - og í rauninni öll þau tæpu 40 ár sem liðin eru, hefði verið eftir því leitað. Þegar þetta stórkostlega tómlæti af hálfu erfingjanna sé virt megi ljóst vera að erfingjar K-kk-ef hafi ekki aðeins fyrir löngu fyrirgert rétti sínum til verka og muna K-kk-ef, hafi þeir einhvern tímann átt slíkan rétt, heldur hafi sefndi, Reykjavíkurborg, fyrir löngu áunnið sér hefð yfir gjöf K-kk-ef.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 46/1905 um hefð megi vinna hefð á hverjum hlut, jafnt fasteign sem lausafé. Skilyrði þess að hefð myndist er skv. 2. gr. tíu ára óslitið eignarhald á lausafé. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sé hefð sjálfstæð eignarheimild og þurfi aðrar eignarheimildir ekki að vera til staðar svo eignarréttur verði viðurkenndur. Óumdeilt sé að stefndi hafi nú í hartnær 40 ár haft óslitið eignarhald á gjöf K-kk-ef. Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda um að 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga standi því í vegi að Reykjavíkurborg geti hafa hefðað gjöf K-kk-ef enda tók Reykjavíkurborg aldrei við verkum og munum K-kk-ef til geymslu. Stefndi hafi frá upphafi umráða sinna á verkum og munum K-kk-ef umgengist hana sem sína eign og sýnt þá afstöðu sína í verki. Opinberlega hafi stefndi ítrekað fjallað um að K-kk-nf hafi gefið hina rausnarlegu gjöf, kostað miklum tíma og fjármunum til forvörslu og viðgerða á gjöf K-kk-ef, skráð og geymt verk og muni K-kk-ef af kostgæfni, bætt og aukið við safnið að verkum og verðmæti og svona mætti lengi telja. Megi því ljóst vera að stefndi hafi alla tíð byggt umráð sín á því að K-kk-nf hafi gefið Reykjavíkurborg verk sín og muni en ekki á einhverju samkomulagi við K-kk-þf um að verk hans og munir skyldu teknir til geymslu. Í ljósi hins stórkostlega tómlætis stefnanda að gera ekki fyrr en nú, mörgum áratugum eftir að Reykjavíkurborg hafi fengið umráð yfir gjöf K-kk-ef, tilkall til hennar, sé það stefnanda að sanna að hefð hafi ekki komist á.

Með vísan til alls framanritaðs ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Ef svo ólíklega skyldi fara að stefndi teldist, að mati dómsins, ekki vera réttur eigandi að gjöf K-kk-ef byggir stefndi þrautavarakröfu sína á því að hann hafi haldsrétt í þeim munum sem gjöfin samanstendur af, sbr. dskj. 3-6. Stefndi hefur í hartnær 40 ár haft vörslur gjafar K-kk-ef. Á þeim tíma hafi ómældum tíma og kostnaði verið varið í flokkun, skráningu, forvörslu og viðgerðir á safni K-kk-ef, sem eins og fram hefur komið, sé mikið umfangs; myndverkahluti gjafarinnar telji einn og sér yfir 5.000 númer, sbr. dskj. 3. Safnið hafi jafnframt verið varðveitt í sérinnréttuðu geymsluhúsnæði Reykjavíkurborgar. Ljóst þyki að stefndi hafi með þessu ekki aðeins varðveitt safnið og forðað því frá skemmdum heldur stóraukið það að verðmæti. Þegar stefndi hafi tekið við gjöf K-kk-ef hafi hún einungis samanstaðið af miklu magni teikninga, skissa, bréfa, pensla, lita og annarra muna í óskipulagðri óreiðu og mjög misjöfnu ásigkomulagi, sbr. lýsingu S-kvk-ef B-kvk-ef. Sem slík hafi óreiðan sem stefndi hafi tekið við verið miklu minna virði og hafi að auki legið að hluta til undir skemmdum, þótt einstakir munir hafi verið mikils virði. En með tímafrekri og kostnaðarsamri skráningu, flokkun og viðgerð hafi óreiðan orðið að verðmætu safni, bæði í menningarsögulegum og fjárhagslegum skilningi.

Samkvæmt meginreglu kröfuréttar um haldsrétt eigi vörslu- eða geymslumaður rétt á að fá kostnað vegna vörslu, viðgerða, og annað þess háttur, endurgreiddan og hafi hann haldsrétt í viðkomandi hlut eða hlutum fyrir endurgreiðslukröfunni. Ekki liggi fyrir hver kostnaður stefnda af vörslum og viðhaldi Kjarvalssafnsins hafi verið á þeim langa tíma sem hér um ræði en hann nemi augljóslega afar stórum fjárhæðum enda hafi fjöldi starfsmanna Reykjavíkurborgar unnið við vörslu og viðhald safns K-kk-ef. Í þessu sambandi sé rétt að minna á að skv. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, fyrnist haldsréttur ekki þótt skuld fyrnist. Hér sé því um að ræða húsnæðiskostnað til næstum 40 ára, launakostnað þeirra sem komið hafa að skráningu, viðgerðum og annarri forvörslu sem og ýmiss konar útlagðan kostnað í gegnum tíðina. Ljóst megi vera að kostnaðurinn verði aldrei leiddur í ljós að fullu. Þess vegna mun þurfa að dómkveðja matsmenn til að meta annars vegar í hverju verðmætaaukningin, sem leiðir af flokkun og skráningu safnsins, felst og hins vegar hæfilegt endurgjald fyrir geymslu, forvörslu, viðgerðir og umsjón safnsins. Það er hins vegar ekki tilefni til að dómkveðja matsmenn og fela þeim þetta flókna viðfangsefni með tilheyrandi kostnaði nema fyrir liggi að stefndi verði ekki talinn réttur eigandi að gjöf K-kk-ef.

Fallist dómurinn ekki á að stefndi hafi haldsrétt í verkum og munum K-kk-ef vekur stefndi athygli á því að sá afhendingarfrestur sem stefnandi krefst sé í hæsta máta órýmilegur og í raun óraunhæfur. Hafa ber í huga að gjöf K-kk-ef sé feyki umfangsmikil, telji þúsundir muna, og samanstandi m.a. af viðkvæmum hlutum sem þurfi að varðveita við sérstök skilyrði auk þess sem safnið í heild sé ómetanlegt. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hafa yfir að ráða aðstöðu til að varðveita munina en slíkt safn verði ekki geymt í hvaða húsnæði sem er. Ætla verði stefnanda að vilja varðveita á forsvaranlegan hátt þessar þjóðargersemar, sem a.m.k. að hluta falla undir lög nr. 105/2001 um flutning menningarverðmæta úr landi og um skil menningarverðmæta til annarra landa, en annar fyrirsvarsmaður stefnanda, M-x-x S-x-x, er búsett í Danmörku. Stefndi fer þess því á leit við dóminn, verði ekki fallist á að stefndi hafi haldsrétt í verkum og munum K-kk-ef, að stefnda verði ekki gert að afhenda safn K-kk-ef fyrr en að loknum svo rýmilegum fresti að bæði gefist stefnda færi á að fá endanlega niðurstöðu Hæstaréttar Íslands um eignarrétt að gjöf K-kk-ef sem og stefnanda að koma sér upp þess konar aðstöðu til varðveislu verka og muna K-kk-ef sem gera verður kröfu til.

Stefndi mótmælir jafnframt dagsektakröfunni sem stefnandi hefur uppi. Fari svo að stefndi verði ekki talinn réttur eigandi að verkum og munum K-kk-ef, sbr. dskj. 3-6, og verði stefnda jafnframt gert að afhenda stefnanda þau, muni stefndi hlíta dómsorði. Dagsektir séu því óþarfar. Megi og minna á að stefndi hafi frá upphafi verið í góðri trú og talið verk og muni K-kk-ef sína eign, og þannig varðveitt hana og viðhaldið og aukið margfalt að verðmæti. Má ljóst vera að safnið væri ekki til í dag í þeirri mynd sem nú er nema fyrir tilstuðlan alúðar Reykjavíkurborgar við varðveislu þess.

Stefndi byggir málatilbúnað sinn m.a. á eftirfarandi heimildum:

• Meginreglu samningaréttar um gildi munnlegra löggerninga.

• Almennum reglum samningsréttar um gildi og þýðingu gjafaloforða.

• Lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

• Meginreglu íslensks réttar um tómlæti og tómlætisáhrif.

• Lögum nr. 7/1947 um héraðsskjalasöfn.

• Reglugerð nr. 61/1951 um héraðsskjalasöfn.

• Lögum nr. 46/1905 um hefð.

• Lögum nr. 105/2001 um flutning menningarverðmæta úr landi og um skil menningarverðmæta til annarra landa.

• Meginreglu kröfuréttar um haldsrétt.

• Lögum nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda.

• Almennum reglum réttarfars um sönnun og sönnunarbyrði.

Viðurkenningarkröfu í þrautavarakröfu byggir stefndi á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

NIÐURSTAÐA

Meginágreiningur aðila snýst um það hvort J-kk-nf heitinn K-kk-nf hafi gefið stefnda, Reykjavíkurborg, muni þá er stefnendur krefja um, hinn 7. nóvember 1968. Liggur ekki fyrir skriflegur gjafagerningur þess efnis frá J-kk-þgf S. K-kk-þgf. Þá liggja heldur ekki fyrir gögn þar að lútandi í vörslum stefnda, svo sem minnisblað frá þáverandi borgarstjóra eða bókanir um gjöf til stefnda í fundargerðum stofnana stefnda. Af gögnum málsins verður ekki séð að frá gjöf þessari hafi verið skýrt opinberlega fyrr en fjallað var um það í Morgunblaðinu hinn 2. nóvember 1971 að Reykjavíkurborg hafi fengið gjöf frá J-kk-þgf S. K-kk-þgf. Þá var þessa getið í ræðu B-kk-ef Í-kk-ef G-kk-ef borgarstjóra við opnun Kjarvalsstaða 24. mars 1973 og í sýningarskrá sem gerð var við sama tækifæri. Engin gögn hafa komið fram á tímabilinu 1968 til 1982 þar sem fram koma staðhæfingar af hálfu Reykjavíkurborgar eða fyrirsvarsmanna hennar um það með hvaða hætti gjafayfirlýsing var gefin. Við athugun B-kk-ef G-kk-ef hæstaréttarlögmanns á árinu 1982 kom fram að engin skrifleg gögn væru til um það hvers konar afhendingu hefði verið um að ræða. Þannig lá á þessu tímabili ekki ljóst fyrir hvort Reykjavíkurborg hefði í fórum sínum gjafabréf sem stafaði frá J-kk-þgf S. K-kk-þgf. Af gögnum málsins, þar á meðal framburði barna S-kk-ef K-kk-ef, má ráða að niðjar J-kk-ef S. K-kk-ef töldu fljótlega eftir að einkaskiptum á dánarbúi J-kk-ef S. K-kk-ef lauk árið 1973 að Reykjavíkurborg væri ekki lögmætur eigandi þeirra muna sem komust í vörslur borgarinnar haustið 1968.

Fyrir liggur ljósrit úr dagbók vitnisins G-kk-ef A-kk-ef lögfræðings frá árinu 1968 þar sem segir um 28. október 1968.

„Síðdegis ferjaði ég ásamt pabba 20 teikningar (túss, kol og blek) eftir J-kk-þf K-kk-þf frá Sigtúni 7 niður á skrifstofu borgarstjóra. K-kk-nf var að gefa borginni þessar myndir.“

Hinn 7. nóvember 1968 er fært í dagbókina:

„Í dag klukkan 14.00 afhenti J-kk-nf K-kk-nf G-kk-þgf borgarstjóra að gjöf nokkra tugi teikninga ásamt gömlum kössum ofan af háalofti hjá sér sem í eru bækur, blöð, flatkökur, ýmis skrif og riss, fara þessir munir allir til minjasafns Reykjavíkurborgar. Pabbi hefur flesta daga og mörg kvöld undanfarinna þriggja vikna verið með K-kk-þf að sortera upp úr kössum kirnum og möppum inni í Sigtúni 7. Þykir pabba það skemmtilegur starfi að vonum. Ég hef stundum litið við. Öðru hverju hafa Ó-kk-nf Þ-kk-nf systursonur K-kk-ef og leigubílstjóri rétt þeim hjálparhönd.“

Vitnið staðfesti í skýrslu um síma að þetta væri skrifað af honum og með hans rithönd og skrifað á þessum tíma þegar þessir hlutir eru að gerast. Hann hafi verið 18 ára gamall og í 6. bekk í menntaskóla.

Hann kvað þetta vera eins og hann minntist atburðanna og að hann myndi þennan viðburð mjög vel. Þetta hafi verið stórmál í sínum huga og hann myndi að þarna voru þessir hlutir afhentir og að þetta var gjöf.

Hann kvaðst hafa verið tíður gestur í Sigtúni, stundum einn og án föður síns. Þannig að þetta hafi verið rætt og komið til tals. Kvaðst hann muna mjög vel eftir þessu og að þarna hafi þessi afhending farið fram.

Hann kvað þetta fært í dagbók sína vegna þess að hann hafi verið til staðar og fylgst með og það skrifi maður gjarnan í dagbók en ef hann muni rétt og hann segi það reyndar að faðir hans hafi verið vikum saman ásamt K-kk-þgf að sortera hluti og þessar afhendingar hafi farið fram yfir dálítinn tíma. Hafi hann fært í dagbókina þessi tvö skipti sem hann fylgdist með og var á staðnum.

Aðspurður um færsluna 28. október 1968 kvaðst hann hafa þær upplýsingar af því að hann hafi verið þarna á staðnum 28. október eins og hann skrifi. Þá hafi hann verið að ferja og bera kassa á milli og að skrifa í dagbók sína hluti sem hann hafi fylgst með sjálfur og verið vitni að.

Hann kvað K-kk-þf hafa verið við bæði skiptin sem hann skrifar þarna. Það sem komi fram í dagbókinni sé haft eftir K-kk-þgf beint og sérstaklega samkvæmt færslunni 7. nóvember þegar hann hafi afhent borgarstjóra munina. Hann hafi munað að það var talað um gjöf. Hann hafi hitt K-kk-þf 7. nóvember. Þetta hafi verið hlutir sem vitnið hefði fylgst með beint og skrifað þess vegna í dagbók sína. Spurður um hvort J-kk-nf K-kk-nf hefði sagt því að hann væri að gefa sagði vitnið að hann hefði sagt það við G-kk-þf og vitnið hlustað.

Á staðnum hafi verið faðir vitnisins og G-kk-nf H-kk-nf auk K-kk-ef og vitnisins en ekki þorði vitnið að fullyrða hvort fleiri hafi verið þarna þá á staðnum. Aðspurt sagðist vitnið ekki geta farið með orðalag það sem notað var en eins og vitnið myndi það og hafi skilið á sínum tíma hafi verið þarna um gjöf að ræða.

Vitni þetta kom síðan fyrir dóminn og hafði meðferðis frumrit dagbókar sinnar frá umræddum tíma og sýndi hana og kvaðst nánar aðspurður ekki muna eftir því hvort Ó-kk-nf Þ-kk-nf var þarna 7. nóvember 1968. Ekki mundi vitnið hvenær það kom eða hvenær það fór af vettvangi.

Vitnið Þ-kk-nf Þ-kk-nf, áður leigubifreiðarstjóri, skýrði frá því fyrir dómi að eftir að skóflustunga var tekin að byggingunni Kjarvalsstöðum 18. ágúst 1966 hafi K-kk-nf farið að tala um það að hann ætlaði að gefa Reykjavíkurborg myndir til að eitthvað væri til að sýna á Kjarvalsstöðum og hafi hann sagt að það þýddi lítið að hafa myndlistarhús ef ekkert væri til þess að sýna og hafi sagst hyggjast gera það. Það hafi svo verið síðar að hann hafi sagt vitninu að það væri búið að ákveða það og borgin vildi taka við þessu og síðar einnig að hann hefði afhent og gefið myndir sem færu niður í skjalasafn Reykjavíkur niður í Skúlatún 2. Hefði hann gefið með eitt og annað dót, eins og hann hafi orðað það, það sem var uppi á efra loftinu, það var fyrir ofan salinn sem hann hafði í Sigtúni 7. Vitnið kvaðst ekkert hafa komið nálægt þessari afhendingu eða öðru en K-kk-nf hafi alltaf talað um það sem gjöf til Reykjavíkur.

Vitnið kvaðst muna eftir því að K-kk-nf hefði sagt að hann hefði undirbúið þetta með J-kk-þgf Þ-kk-þgf og A-kk-þgf G-kk-þgf og borgarstjóri hefði tekið sér afar vel sem vonlegt hafi verið því faðir G-kk-ef H-kk-ef hafi verið einn af miklum velgerðarmönnum K-kk-ef þegar hann hafi verið í Danmörku í fjárhagsörðugleikum og hann hafi verið einn aðalstofnandi Pictors sem hafi verið styrktarfélag til K-kk-ef og starfað til nokkurra ára. Aðspurður um ástæðu þess að hvergi væri fjallað opinberlega um gjöf þessa sagði vitnið að J-kk-nf K-kk-nf hefði haft aðra siði að mörgu leyti heldur en almennt hafi gerst í þjóðfélaginu, sérstaklega varðandi viðskipti. Hann hafi verið öðruvísi í sniðum heldur en fólk almennt og það kunni að skýra það að ekki hafi farið fram formleg afhending. Vitnið kvað heilsufar K-kk-ef seinni hluta árs 1968 hafa verið svipað og verið hefði undanfarin ár þangað til hann fór á spítalann.

Vitnið kvaðst hafa komið til K-kk-ef inn í Sigtún og eins á Hótel Borg eftir 7. nóvember 1968 og hafi hann sagt frá því að frá þessu hefði verið gengið en á hvern hátt hafi vitnið ekki spurt hann um. K-kk-nf hafi alltaf notað þau orð um þetta „að þetta sem ég gaf Reykjavíkurborg“. Hann hafi aldrei talað um það öðruvísi við vitnið.

Hann hafi tiltekið að það væru tveir stórir kassar sem verið hafi á miðju gólfinu, annar úr tré og hinn pappakassi. Hann hafi sagst hafa gefið það sem í þessum kössum var og meira af dóti, eins og hann hafi orðað það, og muni ofan af loftinu sem vitnið kvaðst hafa vitað nokkurn veginn hvað var. Það hafi verið ýmsir eldhúsmunir og hitt og annað sem hefði safnast í kringum hann sem hann vildi að færi þarna líka.

Fyrir liggur yfirlýsing A-kk-ef G-kk-ef, föður vitnisins G-kk-ef, en A-kk-nf er nú látinn, dagsett 18. september 1982, þar sem segir:

„Ég var viðstaddur 7. nóv. 1968 í Sigtúni 7, þegar J-x-x S. K-kk-nf tilkynnti G-kk-þgf H-kk-þgf formlega um gjöf sína til Reykjavíkurborgar. Ég boðaði G-kk-þf á staðinn að ósk K-kk-ef, sem áður hafði sagt mér, að hann ætlaði að afhenda Reykjavíkurborg myndverk og aðra muni að gjöf.“

Undir yfirlýsingu þessari eru upphafsstafir A-kk-ef G-kk-ef. Ekki er ágreiningur um að skjal þetta stafi frá A-kk-þgf G-kk-þgf.

Við athugun B-kk-ef G-kk-ef á árinu 1982 komu engin skrifleg gögn fram eins að framan greinir. Hins vegar kemur fram í minnisblaði hans að G-kk-nf H-kk-nf, þáverandi borgarstjóri, hefði sagst sannfærður um að um gjöf hefði verið að ræða en mundi ekki hvernig þetta bar að. J-kk-þgf S. K-kk-þgf hafi verið umhugað um að verk hans og munir dreifðust ekki meira en orðið var og því viljað að Reykjavíkuborg eignaðist þá og varðveitti að Kjarvalsstöðum. J-kk-nf S. K-kk-nf hafi ekki viljað að skýrt yrði frá gjöfinni opinberlega og því hefði ekki einu sinni verið bókað um þetta í fundargerðir borgarráðs þar sem slíkar fundargerðir væru opinberar. Fyrir liggur minnisblað D-kk-ef O-kk-ef þáverandi borgarstjóra um fund er haldinn var 5. ágúst 1982 þar sem mættir voru, auk D-kk-ef, G-kk-nf H-kk-nf, J-kk-nf G. T-kk-nf, borgarlögmaður og A-kk-nf G-kk-nf. Er þar haft eftir G-kk-þgf að þessar myndir, ásamt fleiri munum, hefðu verið afhentar G-kk-þgf af J-kk-þgf S. K-kk-þgf hinn 7. nóvember 1968 að tilhlutan K-kk-ef. Enginn vafi hafi verið á því í huga G-kk-ef að þar hafi verið um að ræða gjöf til borgarinnar sem ekki hafi verið háð annarri kvöð en þeirri að borgin léti gera við myndirnar og hefði þær til sýnis í húsakynnum sínum.

Af því sem að framan er rakið er ljóst, og raunar ekki um það ágreiningur í málinu, að G-kk-nf H-kk-nf, þáverandi borgarstjóri í Reykjavík, og J-kk-nf S. K-kk-nf áttu með sér fund í vinnustofu þess síðarnefnda að Sigtúni 7 hér í borg hinn 7. nóvember 1968.

Þegar litið er til gagna þeirra sem lögð hafa verið fyrir dóminn, einkum afdráttarlauss framburðar G-kk-ef A-kk-ef, sem rakinn er hér að framan og studdur er samtímafærslu hans í dagbók, og skýrslu vitnisins Þ-kk-ef Þ-kk-ef, sem rakin er hér að framan um að J-kk-nf S. K-kk-nf hafi gefið stefnda, Reykjavíkuborg, umrædda muni svo og þegar virt er yfirlýsing A-kk-ef G-kk-ef frá 18. september 1982, sem hnígur í sömu átt, svo og höfð hliðsjón af frásögnum af ummælum G-kk-ef H-kk-ef, sem að framan greinir, þykir fram komin sönnun þess að J-kk-nf K-kk-nf hafi gefið stefnda muni þá sem stefnendur krefja um í máli þessu og telja eign dánarbús hans. Samkvæmt því verður stefndi, Reykjavíkurborg, sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála verður málskostnaður á milli aðila felldur niður.

DÓMSORÐ

Stefndi, Reykjavíkurborg, skal sýkn af kröfum stefnenda, G-kvk-ef K-kvk-ef og M-kvk-ef S-x-x, f.h. dánarbús J-kk-ef S. K-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

A-x-x V. M-kk-nf