E-2867/2017

I. Dómkröfur

Mál þetta var þingfest 19. september 2017 en tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 19. mars 2018. Stefnandi, [...], [...], krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 219.945 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 7. maí 2017 til greiðsludags. Þá gerir stefnandi þá kröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða honum allan málskostnað.

Stefndi krefst þess að verða sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að mati réttarins.

II. Málavextir

Tildrög málsins eru þau að Vinnumálastofnun tók þá ákvörðun 22. mars 2012 að stöðva greiðslur atvinnuleysisbóta til stefnanda, þar sem stofnunin taldi hann hafa verið í vinnu samhliða því að þiggja atvinnuleysisbætur. Í ákvörðuninni lýsti stofnunin þeirri afstöðu að stefnandi skyldi ekki eiga rétt á atvinnuleysisbótum fyrr en hann hefði starfað a.m.k. tólf mánuði á innlendum vinnumarkaði. Með ákvörðuninni komst stofnunin einnig að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði fengið ofgreiddar atvinnuleysisbætur á tímabilinu 1. október til 31. desember 2011 um samtals 510.283 kr. sem yrði innheimt samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006, um atvinnuleysistryggingar, með 15% álagi.

Stefnandi kærði ákvarðanir Vinnumálastofnunar til úrskurðarnefndar atvinnuleysistrygginga og vinnumarkaðsaðgerða 8. maí 2012. Kvað nefndin upp úrskurð vegna kærunnar 7. maí 2013 þar sem ákvörðun Vinnumálastofnunar var staðfest.

Í kjölfar úrskurðarins sendi Vinnumálastofnun sýslumanninum á Blönduósi, nú sýslumanninum á Norðurlandi vestra, bréf um innheimtu kröfu vegna endurgreiðslu ofgreiddra atvinnuleysisbóta, sem barst sýslumanninum 21. maí 2013. Hóf sýslumaðurinn í framhaldinu innheimtu kröfunnar og sendi stefnanda bréf, dags. 28. maí 2013, sem stefnandi var hvattur til að greiða eða semja um greiðslu kröfunnar til að forðast frekari innheimtu og aukinn kostnað. Þegar engin viðbrögð bárust vegna innheimtubréfsins sendi sýslumaður greiðsluáskorun til birtingar með stefnuvotti. Var greiðsluáskorunin birt stefnanda þann 29. júlí 2013.

Stefnandi óskaði þá eftir að innheimtu yrði frestað og var frestur veittur til 1. október 2013. Þann 1. október 2013 var síðan samið um mánaðarlegar greiðslu kröfunnar til eins árs og barst fyrsta greiðsla samkvæmt greiðsluáætlun þann 5. nóvember 2013. Ágreiningslaust er að mánaðarlegar greiðslur að fjárhæð kr. 10.000 bárust óslitið frá þeim tíma til 5. júlí 2016. Þá fór í þrígang fram skuldajöfnuður við inneignir í opinberum gjöldum á tímabilinu. Samtals voru greiddar inn á kröfuna kr. 444.646.

Með bréfi 21. febrúar 2014, leitaði stefnandi til umboðsmanns Alþingis þar sem hann kvartaði yfir úrskurði úrskurðarnefndarinnar frá 7. maí 2013. Umboðsmaður lauk athugun sinni með bréfi, dags. 31. desember 2014 þar sem hann vísaði til álits síns frá sama degi í máli nr. 7484/2013. Í því máli hafði umboðsmaður haft til athugunar mál annars manns þar sem reyndi á túlkun og beitingu úrskurðarnefndar atvinnuleysistrygginga og vinnumarkaðsaðgerða á viðurlagaákvæði 2. málsl. 60. gr. laga nr. 54/2006 og ákvæði 2. mgr. 39. gr. sömu laga um endurgreiðslu ofgreiddra bóta. Komst umboðsmaður að þeirri niðurstöðu í álitinu að sú afstaða úrskurðarnefndarinnar að viðurlög samkvæmt 2. málsl. 60. gr. laga nr. 54/2006 væru byggð á hlutlægri ábyrgð, þ.e. ábyrgð án sakar, hefði ekki verið í samræmi við lög. Jafnframt komst hann að þeirri niðurstöðu að rökstuðningur nefndarinnar hvað varðaði kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra atvinnuleysisbóta og álagningu 15% álags á þá kröfu hefði ekki verið fullnægjandi og að ekki yrði séð að nefndin hefði tekið skýra afstöðu til þess í úrskurðinum hvernig lagaskilyrði 2. mgr. 39. gr. laganna horfðu við í málinu.

Í álitinu beindi umboðsmaður Alþingis þeim tilmælum til úrskurðarnefndarinnar að hún tæki mál hlutaðeigandi einstaklings til meðferðar að nýju, kæmi fram beiðni frá honum þess efnis, og leysti þá úr málinu í samræmi við þau sjónarmið sem gerð væri grein fyrir í álitinu. Jafnframt mæltist hann til þess að nefndin gætti framvegis betur að þessum atriðum í störfum sínum. Í bréfi umboðsmanns til stefnanda frá sama degi sagði hann svo um mál stefnanda:

„Þar sem efni kvörtunar yðar varðar að einhverju leyti sömu atriði og ég hef tekið afstöðu til í framangreindu áliti tel ég rétt að umbjóðandi þinn snúi sér að nýju til nefndarinnar og óski eftir því við hana að mál hans verði tekið upp til nýrrar meðferðar með vísan til framangreinds álits áður en það kemur eftir atvikum til frekari meðferðar hjá mér. Með vísan til þessa tel ég rétt að þér freistið þess fyrsta kastið að óska eftir því við úrskurðarnefnd atvinnuleysistrygginga og vinnumarkaðsaðgerða að nefndin taki mál [...] til nýrrar meðferðar og telji umbjóðandi yðar enn á rétt sinn hallað að fenginni afstöðu úrskurðarnefndarinnar til slíkrar beiðni getið þér leitað til mín á nýjan leik með kvörtun af því tilefni.“

Með vísan til bréfs umboðsmanns var þess óskað af hálfu stefnanda með bréfi 13. janúar 2015 til úrskurðarnefndar atvinnuleysistrygginga og vinnumarkaðsaðgerða að mál hans hjá nefndinni yrði tekið upp til nýrrar meðferðar og allar kröfur hans í því máli yrðu teknar til greina.

Úrskurðarnefndin hafnaði hins vegar kröfu stefnanda um endurupptöku með úrskurði frá 17. febrúar 2015. Lýsti nefndin þar þeirri afstöðu sinni að hún væri í grundvallaratriðum ósammála niðurstöðu umboðsmanns og að hún teldi fyrri úrskurð sinn í máli stefnanda hjá nefndinni hafa verið réttilega byggðan á 2. málsl. 60. gr. laganna og viðurlög stefnanda hafi réttilega verið ákvörðuð á þeim grundvelli.

Stefnandi leitaði á nýjan leik til umboðsmanns Alþingis með bréfi lögmanns síns 24. febrúar 2015. Í svarbréfi umboðsmanns Alþingis 20. mars 2015 eru atvik málsins rakin og fyrirliggjandi álit umboðsmanns. Í bréfinu vísar umboðsmaður til þess að hann geti látið í ljós álit sitt á því hvort athöfn stjórnvalds brjóti í bága við lög eða hvort annars hafi verið brotið gegn vönduðum stjórnsýsluháttum eða siðareglum settum á grundvelli laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Umboðsmaður Alþingis fari hins vegar ekki að lögum með vald til að leysa úr réttarágreiningi með bindandi hætti. Það ráðist því af frekari athöfnum þess sem leitað hefur til umboðsmanns og viðbrögðum hlutaðeigandi stjórnvalds hvert verði framhald máls eftir að niðurstaða umboðsmanns í því liggur fyrir.

Því næst er rakið í bréfi umboðsmanns að í máli stefnanda liggi fyrir álit umboðsmanns að sú afstaða úrskurðarnefndar atvinnuleysistrygginga og vinnumarkaðsaðgerða sem nefndin lagði m.a. til grundvallar úrskurði sínum í máli hans hafi ekki verið í samræmi við lög. Úrskurðarnefndin hafi hins vegar lýst sig ósammála því áliti hans og hafnað því að taka mál stefnanda til nýrrar meðferðar. Þegar svo hátti til að stjórnvald fallist ekki á afstöðu umboðsmanns til tiltekins máls sé vandkvæðum bundið fyrir hann að aðhafast frekar af því tilefni umfram það að gera Alþingi grein fyrir því í skýrslu hans til þess, sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 85/1997 um umboðsmann Alþingis. Í slíkum tilvikum yrði það að vera verkefni dómstóla að skera úr þeim réttarágreiningi sem uppi sé, sbr. c-lið 2. mgr. 10. gr. laganna. Umboðsmaður myndi því á þessu stigi muni ekki tjá sig frekar um mál stefnanda og þá afstöðu úrskurðarnefndarinnar sem lægi fyrir.

Stefnandi höfðaði kjölfarið mál á hendur Vinnumálastofnun og íslenska ríkinu þar sem hann krafðist þess að ákvörðun stefnda Vinnumálastofnunar 22. mars 2012 um að hann skyldi ekki eiga rétt á atvinnuleysisbótum fyrr en hann hefði starfað a.m.k. tólf mánuði á innlendum markaði og hann skyldi endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur með álagi yrði felld úr gildi. Þá krafðist hann þess einnig úrskurður úrskurðarnefndar atvinnuleysistrygginga og vinnumarkaðsaðgerða 7. maí 2013 í máli nr. 81/2012 þar sem ákvörðun Vinnumálastofnunar var staðfest yrði felldur úr gildi. Var stefna birt í málinu 13. ágúst 2015.

Héraðsdómur kvað upp dóm í málinu 15. mars 2016. Í dómi Héraðsdóms var fallist á þá efnislegu niðurstöðu umboðsmanns Alþingis sem lýst er hér framan um að verulegir annmarkar hafi verið á málsmeðferð stefnda Vinnumálastofnunar og úrskurðarnefndar atvinnuleysistrygginga, svo og rökstuðningi ákvarðana í máli stefnanda. Voru ákvarðanir stefndu Vinnumálastofnunar og úrskurðarnefndar atvinnuleysistrygginga um sviptingu bótaréttar stefnanda af þeim sökum felldar úr gildi en af niðurstöðu dómsins leiddi jafnframt að ákvarðanirnar voru einnig felldar úr gildi að því er varðaði endurgreiðslu ofgreiddra atvinnuleysisbóta.

Eins og fyrr er rakið innti stefnandi mánaðarlegar greiðslur að fjárhæð kr. 10.000 af hendi til sýslumannsins á Norðurlandi vestra til 5. júlí 2016 á grundvelli áðurnefnds samkomulags síns en eftir 5. júlí 2016 hætti stefnandi að greiðslum.

Með bréfi Vinnumálastofnunar til stefnanda 9. september 2016 boðaði stofnunin að hún fyrirhugaði að taka nýja ákvörðun í máli hans, þ.e. ákvörðun um að hann skyldi endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur, og honum veittur kostur á að koma að andmælum áður en sú ákvörðun yrði tekin. Andmæli vegna boðaðrar fyrirhugaðrar nýrrar ákvörðunar Vinnumálastofnunar voru send með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 10. október 2016. Var Vinnumálastofnun samdægurs sent innheimtubréf .

Með bréfi, dags. 2. nóvember 2016 var stefnanda tilkynnt ný ákvörðun Vinnumálastofnunar í máli hans þess efnis að honum bæri að endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur á tímabilinu 1. október til 31. desember 2011 og jafnframt að stofnunin hafnaði beiðni hans að sú fjárhæð sem hann hefði þegar reitt af hendi til stofnunarinnar kr. 442.146 yrði endurgreidd.

Stefnandi kærði þessa nýju ákvörðun Vinnumálastofnunar til úrskurðarnefndar atvinnuleysistrygginga með bréfi, dags. 20. janúar 2017. Úrskurðarnefndin sendi kæruna til Vinnumálastofnunar með bréfi, dags. 2. febrúar 2017, þar sem óskað var eftir greinargerð stofnunarinnar vegna kærunnar eigi síðar en 24. febrúar 2017. Greinargerð Vinnumálastofnunar í málinu er dagsett 28. febrúar 2017.

Stefnandi höfðaði einnig mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur Vinnumálastofnun þar sem krafist var endurgreiðslu á þeim fjárhæðum sem hann hefði greitt til Vinnumálstofnunar. Því máli lauk með réttarsátt 4. október 2017 þar sem stefndi Vinnumálastofnun féllst á að greiða þær fjárhæðir sem þar greinir.

Eins og áður er rakið hætti stefnandi að greiða af kröfu Vinnumálastofnunar samkvæmt samkomulagi sínu við sýslumanninn á Norðurlandi vestra frá 1. október 2013 í júlí 2016 en þá barst síðasta greiðsla hans samkvæmt samkomulaginu. Í framhaldi af því að Vinnumálastofnun tók nýja ákvörðun í máli stefnanda í nóvember 2016 hóf stefndi sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra innheimtuaðgerðir gagnvart stefnanda að nýju. Kallaði sýslumaður eftir skilríkjum fyrir aðfararheimild frá Vinnumálastofnun sem bárust með bréfi, dags. 23. janúar 2017. Bréfinu fylgdi ákvörðun Vinnumálastofnunar, dags. 2. nóvember 2016.

Þann 14. febrúar 2017 sendi sýslumaður aðfararbeiðni, ásamt fylgigögnum, þar sem fjárnáms var krafist á grundvelli ákvörðunar Vinnumálastofnunar, sbr. 6. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006, um atvinnuleysistryggingar, sbr. 10. tölul. 1. mgr. 1. gr. og 7. gr. laga nr. 90/1989, um aðför.

Að lokinni athugun samkvæmt 1. mgr. 17. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 var aðfararbeiðnin tekin fyrir við embætti sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu þann 28. mars 2017 og mætti lögmaður stefnanda við gerðina og mótmælti kröfunni sem óréttmætri. Var fyrirtöku gerðarinnar frestað til föstudagsins 31. mars 2017 en við þá fyrirtöku lagði lögmaður stefnanda fram skriflega mótmæli gegn aðfararbeiðni sýslumannsins á Norðurlandi vestra og var gerðinni enn frestað til 4. apríl 2017.

Samdægurs, þann 31. mars 2017, bar sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra hin skriflegu mótmæli undir kröfueiganda, Vinnumálastofnun, og kl. 15:33 þann sama dag barst tölvupóstur frá starfsmanni Vinnumálastofnunar um að fram væri komin kæra til úrskurðarnefndar í málinu og afturkalla mætti aðfararbeiðni í ljósi þess.

Aðfararbeiðnin var síðan afturkölluð að morgni mánudagsins 3. apríl 2017 á þeim grundvelli að framkomin stjórnsýslukæra frestaði aðför á grundvelli ákvarðana Vinnumálastofnunar um endurkröfu ofgreiddra atvinnuleysisbóta, sbr. 12. gr. laga nr. 54/2006. Engar frekari innheimtutilraunir fóru fram vegna kröfunnar en þann 18. október 2017 var hún endanlega afturkölluð úr innheimtu hjá sýslumanninum á Norðurlandi vestra vegna réttarsáttar milli aðila í héraðsdómsmálinu nr. E-1276/2017.

Í kjölfar afturköllunar aðfararbeiðni barst embættinu innheimtubréf dags. 7. apríl 2017 þar sem farið var fram á að embættið greiddi skaðabætur til stefnanda vegna lögmannskostnaðar, samtals kr. 287.518. Þann 24. apríl var greiðslu skaðabótakröfu hafnað af hálfu embættisins.

III. Málsástæður aðila

Málsástæður stefnanda

Stefnandi vísar til þess að dómkrafan í málinu svari til kostnaðar hans af því að fá liðsinni lögmanns til að gæta hagsmuna sinna vegna aðfararbeiðninnar sem sýslumaðurinn á Norðurlandi lagði fram og boðaði stefnanda til 23. mars 2017 og tekin var fyrir 28. mars 2017 en frestað til 31. mars 2017 í kjölfar þess að lögmaður stefnanda mætti til gerðarinnar fyrir hönd stefnanda og mótmælti kröfunni sem óréttmætri.

Málatilbúnaður stefnanda byggist á því að stefndi Vinnumálastofnun hafi haldið uppi endurgreiðslukröfu á hendur honum sem skort hafi lagastoð og viðhaft ólögmætar innheimtuaðgerðir á grundvelli kröfunnar. Telur stefnandi að með því hafi stofnunin virt að vettugi álit umboðsmanns Alþingis og einnig um tíma dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 15. mars 2016. Vísar stefnandi þá til þess að fjárkrafa Vinnumálastofnunar hafi verið aðfararhæf samkvæmt 6. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 og stefnandi hafi því ekki undan því komist að greiða hana eins og á stóð með innheimtuaðgerðir stofnunarinnar.

Bótakröfur stefnanda í máli þessu vegna framangreinds tjóns af völdum aðfarargerðarinnar eru gagnvart gerðarbeiðanda, stefnda Sýslumanninum á Norðurlandi vestra. Að sögn stefnanda byggjast kröfurnar á hlutrænni bótareglu 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989, um aðför, og gagnvart íslenska ríkinu á 1. mgr. 97. gr. sömu laga þar sem fulltrúi sýslumanns hafi sýnt af sér gáleysi við meðferð aðfararbeiðninnar þrátt fyrir sýnilega ágalla aðfararbeiðninni og gögnum henni til grundvallar sem leitt hafi til þess tjóns, en mál til heimtu bóta samkvæmt 96. gr., sbr. 1. mgr. 97. gr., ber að höfða fyrir héraðsdómi áður en sex mánuðir eru liðnir frá því sá, sem fyrir tjóni hefur orðið, átti þess fyrst kost að hafa kröfu sína uppi, sbr. 98. gr. laganna og 5. gr. laga nr. 72/2012. Er á því byggt að sá frestur hafi fyrst getað byrjað að líða 4. apríl 2017 er undirritaður lögmaður fékk gögn um afturköllun aðfararbeiðninnar.

Stefnandi telur að sýslumanni hafi borið strax í janúar 2017 eftir þá könnun sína á aðfararbeiðninni sem mælt er fyrir um í 1. málslið 1. mgr. 17. gr. aðfararlaga að synja af sjálfsdáðum um aðför samkvæmt 2. málslið 17. gr. sömu laga og endursenda beiðnina gerðarbeiðanda þegar í stað ásamt rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun sinni. Því til stuðnings er á það bent að í aðfararbeiðninni sé þá einu lýsingu að finna á kröfunni að hún sé vegna ofgreiddra atvinnuleysisbóta, en ekkert komi fram um á hverju krafan byggist sem krafist er að gert verði fjárnám fyrir hjá gerðarþola til tryggingar henni.

Í þessu sambandi vísar stefnandi til þess að krafan hafi verið að samtals að fjárhæð kr. 74.937 að meðtöldu svokölluðu álagi kr. 11.703 og kr. 5.900 vegna aðfarargjalds í ríkissjóð. Telur stefnandi aðfararbeiðnina sjálfa því hafa verið ófullnægjandi og þegar af þeirri ástæðu hafi borið að stöðva gerðina.

Stefnandi bendir einnig á að undir liðnum málavextir, rök og heimildir í aðfararbeiðninni hafi sagt að skuldin hafi verið til komin vegna ofgreiðslna atvinnuleysistryggingasjóðs, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga, um atvinnuleysistryggingar nr. 54/2006. Þess hafi hins vegar verið í engu frekar getið hver hafi verið grundvöllur beiðninnar eða hvenær eða hvernig hún eigi að hafa verið ákvörðuð. Þá hafi fylgiskjölum með aðfararbeiðninni einungis verið lýst með því að að vísa til greiðslustöðuyfirlits og „ákvörðun[ar] VMST.“ Sú ákvörðun Vinnumálastofnunar sem þarna sé væntanlega verið að vísa til sé dagsett 2. nóvember 2016 en hún hafi enga fjárhæð að geyma.

Stefnandi telur enn fremur að augljóst hafi verið þegar stefndi sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra setti fram aðfararbeiðnina 14. febrúar 2017 þá hafi þær kröfur sem lýst er í beiðninni og þeirri greiðsluáskorun sem þar kemur fram verið liðnar undir lok. Kröfurnar í greiðsluáskoruninni hafi því ekki notið lögverndar, hvort heldur að hluta eða í heild. Stefnandi telur að sýslumanni hafi hlotið eða mátt vera þetta ljóst sem gerðarbeiðanda og því hafi framsetning aðfararbeiðninnar falið í sér misbeitingu opinbers valds af hans hálfu. Þá komi fram ósannindi í aðfararbeiðninni um að greiðsluáskorun hafi veri send gerðarþola og birt samkvæmt 2. mgr. 7. gr. aðfararlaga. Vísar stefnandi þá til þess að ákvörðun Vinnumálastofnunar sem gerðarbeiðandi lagði fram með beiðninni, dags. 2. nóvember 2016, hafi ekki haft neinar fjárhæðir að geyma. Enn fremur hafi greiðsluáskorunin sem vísað er til í beiðninni og dagsett var 28. júní 2013 en birt 29. júlí 2013, verið vegna annarrar ákvörðunar frá 22. mars 2012 sem þá hafði verið felld úr gildi.

Stefnandi telur að þar sem þær kröfur sem vísað var til aðfararbeiðninni hafi hvorki verið til né notið lögverndar hafi gerðarbeiðandi ekki gætt skilyrða 8. gr. laga nr. 90/1989, um aðför, um birtingu greiðsluáskorunar vegna gildrar fjárkröfu áður en aðfararinnar var krafist. Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu sem aðfararbeiðninni var beint til hafi því borið þegar eftir könnun sína á aðfararbeiðninni sem mælt er fyrir um í 1. málslið 1. mgr. 17. gr. aðfararlaga að synja af sjálfsdáðum um aðför samkvæmt 2. málslið sömu lagagreinar. Byggir stefnandi annars á framangreindum málsástæðum um ólögmæti fjárkröfu gerðarbeiðanda og vísar til 1. mgr. 27. gr. aðfararlaga.

Stefnandi vísar og til þess að í aðfararbeiðninni styðji gerðarbeiðandi aðfararheimild sína við 6. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006, sbr. 10. tl. 1. mgr. 1. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 og hina nýju ákvörðun Vinnumálastofnunar 2. nóvember 2016. Byggir stefnandi á því að gerðarbeiðanda hafi því áður en aðfarar yrði krafist fyrir þeirri kröfu að beina greiðsluáskorun til stefnanda og birta honum í samræmi við fyrirmæli 7. gr. aðfararlaga. Það gerði hann ekki og af þeirri ástæðu einnig hafi sýslumanni borið að synja af sjálfsdáðum um aðför samkvæmt 2. málslið 17. gr. aðfararlaga og endursenda beiðnina þegar í stað ásamt rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun sinni. Fráleitt sé að gerðarbeiðandi hafi uppfyllt skilyrði 7. gr. aðfararlaga með greiðsluáskorun sinni frá 28. júní 2013 og birt var 29. júlí 2013 sem fylgdi aðfararbeiðninni, enda hafi ákvörðun Vinnumálastofnunar frá 22. mars 2012, sem hafi verið grundvöllur kröfunnar, verið felld úr gildi með dómi.

Þá vísar stefnandi einnig til þess til grundvallar bótakröfum sínum að samkvæmt 6. mgr. 39. gr. laga nr. 54/2006 eru ákvarðanir Vinnumálastofnunar um endurkröfu ofgreiddra atvinnuleysisbóta aðfararhæfar, sbr. 2. mgr. 39. gr. laganna, með þeim fyrirvara þó að stjórnsýslukæra frestar aðför á grundvelli ákvörðunar Vinnumálastofnunar um endurkröfu ofgreiddra atvinnuleysisbóta, sbr. þó 4. mgr. 12. gr. laganna.

Stefnandi bendir í því samhengi á að ákvörðun Vinnumálastofnunar frá 2. nóvember 2016 hafi verið kærð til úrskurðarnefndar velferðarmála 20. janúar 2017. Með bréfi nefndarinnar, dags. 2. febrúar 2017, var kæran send til Vinnumálastofnunar og óskað eftir greinargerð stofnunarinnar vegna kærunnar eigi síðar en 24. febrúar 2017. Sú umbeðna greinargerð Vinnumálastofnunar er dagsett 28. febrúar 2017.

Í ljósi þessa telur stefnandi að miða verði við það að bréf nefndarinnar frá 2. febrúar 2017 hafi borist Vinnumálastofnun og stjórnsýslukæran verið henni kunn nokkru áður. Þar með hafi stjórnsýslukæran átt að vera kunn gerðarbeiðanda, stefnda Sýslumanninum á Norðurlandi vestra, áður en umrædd aðfararbeiðni var gerð og send sýslumanni 14. febrúar 2017. Af þessari ástæðu hafi einnig brostið skilyrði til aðfararbeiðninnar þegar er hún var gerð og því sömuleiðis til fyrirtöku hennar er hún var síðar tekin fyrir hjá sýslumanni 28. mars 2017, sbr. tilvitnað ákvæði 4. mgr. 12. gr. laga nr. 54/2006 um að stjórnsýslukæra fresti aðför á grundvelli ákvörðunar Vinnumálastofnunar um endurkröfu ofgreiddra atvinnuleysisbóta. Stefnandi vísar til þess að Vinnumálastofnun hafi sannanlega verið stjórnsýslukæran kunn 28. mars 2017, enda hafði stofnunin áður skilað inn greinargerð sinni, dags. 28. febrúar 2017, til úrskurðarnefndarinnar.

Stefnandi telur að þessi vitneskja Vinnumálastofnunar jafngildi því að stefnda, Sýslumanninum á Norðurlandi vestra, hafi einnig verið kunnugt eða átt að vera kunnugt um sömu málsatvik. Vísar stefnandi um það til samstarfssamnings sýslumannsins á Blönduósi og Vinnumálastofnunnar frá 9. apríl 2010 um innheimtu á endurkröfum á ofgreiðslum úr Atvinnuleysistryggingarsjóði.

Er á því byggt af hálfu stefnanda að stefndi, Sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra, beri sem gerðarbeiðandi beina bótaábyrgð gagnvart stefnanda samkvæmt 1. mgr. 96. gr. aðfararlaga með því að krefjast fullnustu kröfu með umræddri aðfararbeiðni og aðfarargerð sem skilyrði skorti til og því beri honum eins og krafist er í þessu máli að bæta stefnanda allt það tjón sem hann varð fyrir af þeim sökum. Þrátt fyrir þessa vitneskju Vinnumálastofnunar var aðfararbeiðnin ekki afturkölluð fyrr en 3. apríl 2017 eftir mótmæli lögmanns stefnanda gegn henni.

Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á almennum reglum skaðabótaréttarins, sakarreglunni, og reglum skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð. Stefndu og starfsmenn þeirra og aðrir sem þeir beri ábyrgð á, þ.m.t. fulltrúar og aðrir starfsmenn stefnda Sýslumannsins á Norðurlandi vestra og Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, hafi með þeirri háttsemi er að framan er lýst valdið stefnanda tjóni með ólögmætum og saknæmum hætti. Fjártjón hans vegna lögmannsaðstoðar sé bein afleiðing af því og honum hafi verið rétt að leita þeirrar aðstoðar eins og á stóð.

Krafist er dráttarvaxta af stefnufjárhæðinni frá 7. maí 2017, en þá var liðinn mánuður frá því stefnandi krafði stefnda Sýslumanninn á Norðurlandi vestra um greiðslu með innheimtubréfi, dags. 7. apríl 2017, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 laganna. Miðast vaxtakrafan við að vextir séu höfuðstólsfærðir á 12 mánaða fresti samkvæmt reglum 12. gr. laganna.

Stefnandi krefst auk málskostnaðar álags á málskostnað þar sem stefndu hafi ekki haft réttmætar ástæður til að hafna bótaábyrgð gagnvart stefnanda og því haft uppi staðhæfingar eða mótbárur sem þeir vissu eða máttu vita að væru rangar eða haldlausar og þær sakir séu miklar.

Málsástæður stefnda íslenska ríkisins

Stefndi vísar til þess að embætti sýslumannsins á Norðurlandi vestra hafi með höndum innheimtu fjölmargra kröfutegunda fyrir hönd annarra stofnana ríkisins. Hafi embættið gengið út frá því að kröfur sem berast til innheimtu séu lögmætar og rétt fram settar nema tilefni sé til að ætla annað. Þannig fari ekki fram sjálfstæð könnun á vegum embættisins á réttmæti einstakra krafna sem berast til innheimtu, enda væri slíkt vart gerlegt, auk þess sem embættið beri ekki eftirlitshlutverk gagnvart öðrum stofnunum ríkisins. Berist hins vegar mótmæli vegna krafna séu þau að sjálfsögðu borin undir kröfueigendur og óskað eftir því að málið sé kannað og ákvörðun tekin um hvort innheimtu skuli fram haldið.

Stefndi telur að það hafi sannarlega verið gert í þessu tilviki en upplýsingar um mögulega ágalla á kröfu Vinnumálastofnunar hafi borist embættinu fyrst þegar mótmæli voru lögð fram í tengslum við fyrirhugaða fyrirtöku aðfararbeiðni þann 31. mars 2017. Þegar mótmælin voru borin undir kröfueiganda hafi embættinu fyrst verið gerð grein fyrir því að stjórnsýslukæra er frestaði aðför hefði komi fram nokkru fyrr og var aðfararbeiðnin í ljósi þeirra upplýsinga afturkölluð án tafar.

Stefndi kveður embættið því hafa verið í góðri trú um að krafan sem til innheimtu var væri réttmæt og ágreiningslaus, þ.e. ekki í kærumeðferð, enda hafði hún þegar að stórum hluta verið greidd. Fór því venjubundin innheimta hennar fram lögum samkvæmt, þ.m.t. með sendingu aðfararbeiðni, þar til upplýsingar samkvæmt framangreindu bárust embættinu.

Fullyrðingum í stefnu um að stefndi sýslumaðurinn í Norðurlandi vestra, hafi beitt og beiti ofríki og meingerð og sakað um svik er mótmælt. Þá er fullyrðingum um ólögmæta aðfararbeiðni sýslumannsins á Norðurlandi vestra og lögbrot stjórnvalda í stefnu mótmælt.

Í samræmi við það sem að framan er rakið er af hálfu stefnda byggt á því að aðgerðir sýslumannsins á Norðurlandi vestra hafi verið fullnægjandi og lögum samkvæmt. Þá er á því byggt að framkvæmd sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu hafi verið fullnægjandi og í samræmi við ákvæði aðfararlaga m.a. 17. gr. laganna.

Athugasemdum stefnanda vegna greiðsluáskorunar er mótmælt. Þá er mótmælt þeim málsástæðum stefnanda að fullnægt sé skilyrðum bótareglna þeirra sem stefnandi vísar til, m.a. 1. mgr. 96. gr., 1. mgr. 97. gr., sbr. 98. gr. laga nr. 90/1989. Stefndu telja því ekki skilyrði til að dæma bætur samkvæmt þeim ákvæðum eða öðrum þeim ákvæðum sem stefnandi vísar til. Byggt er á því að engu gáleysi hafi verið fyrir að fara af hálfu starfsmanna stefndu.

Stefndu mótmæla því einnig að sýslumanni hafi borið þegar eftir könnun sína á aðfararbeiðninni sem mælt er fyrir um í 1. málsl. 1. mgr. 17. gr. laga nr. 90/1989 að synja af sjálfsdáðum um aðför, samkvæmt 2. málslið sömu lagagreinar og endursenda beiðnina gerðarbeiðanda þegar í stað ásamt rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun sinni. Þá er því mótmælt að aðfararbeiðnin hafi verið ófullnægjandi, og enn fremur þeim málsástæðum stefnanda að kröfur þær sem um er deilt í þessu máli hafi ekki verið til og ekki notið lögverndar.

Í því sambandi benda stefndu á að stefnandi hélt áfram að greiða af kröfunni eftir að dómur Héraðsdóms Reykjavíkur var kveðinn upp 15. mars 2016. Er þá af hálfu stefnda vísað til þess að þeir töldu sig vera að fjalla um lögverndaða kröfu. Í því sambandi bendir stefndi á að úrskurður úrskurðarnefndar lá ekki fyrir þegar aðfararbeiðni var send annars vegar og tekin fyrir hins vegar.

Sýslumanninum á Norðurlandi vestra var ekki kunnugt um dóm Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðinn 15. mars 2016. Því sé það röng fullyrðing í stefnu að gerðarbeiðanda hafi hlotið að vera ljóst og átt eða mátt vera ljóst að það var alvarleg misbeiting opinbers valds sem fólgin var í framsetningu aðfararbeiðninnar af hans hálfu.

Stefndu mótmæla því að sýslumannsembætti þau sem stefnandi fjallar um í málinu hafi átt að bregðast við með öðrum hætti en gert var og á því byggt að engri sök hafi verið fyrir að fara hjá þeim. Þá er byggt á því að starfsmenn embættanna hafi verið í góðri trú. Gerðarbeiðandi hafi einfaldlega talið að um kröfu hefði verið að ræða sem ákveðin var á sama grundvelli og greiðsluáskorun hljóðaði um.

Stefndu mótmæla því að fullnægt sé skilyrðum almennra reglna skaðabótaréttarins fyrir kröfum stefnanda eða sakarreglunnar eða reglna skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð. Byggt er á því að starfsmenn embættanna hafa ekki sýnt af sér saknæma eða ólögmæta háttsemi. Vísa stefndu þá til þess að stefndi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu sem bótakröfu hans viðkemur, m.a. um tjón, sök, ólögmæti, sennilega afleiðingu og orsakatengsl. Ekki sé fullnægt þessum skilyrðum skaðabótaréttar. Stefndu mótmæla harðlega kröfum um álag á málskostnað og öllum sjónarmiðum því tengdu. Engin skilyrði séu til að taka þá kröfu til greina.

Öllum athugasemdum stefnanda varðandi framkvæmd sýslumanna er mótmælt, sem og öllum kröfum og málsástæðum stefnanda. Um málskostnaðarkröfu vísa stefndu til 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV. Niðurstaða dómsins

Af 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður leitt að máli skuli að meginreglu beint að íslenska ríkinu þótt það varði atriði, sem heyri undir sérstaka stofnun þess eða sjóð, enda sé ekki mælt á annan veg í lögum eða viðkomandi stofnun eða sjóður lúti sjálfstæðri stjórn. Í ljósi þessa og þegar horft er til þess hvernig skipulagi starfa sýslumanna er háttað samkvæmt lögum nr. 50/2014, um framkvæmdavald og stjórnsýslu ríkisins í héraði, verður ekki séð að réttarfarsleg nauðsyn beri til að Sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra eigi aðild að þessu máli við hlið íslenska ríkisins.

Stefnandi hefur höfðað mál þetta til heimtu bóta vegna kostnaðar sem hann hafi þurft að bera við að afla sér aðstoðar lögmanns í tengslum við innheimtuaðgerðir Sýslumannsins á Norðurlandi vestra í febrúar og mars 2017. Til stuðnings bótakröfum sínum í málinu hefur stefnandi vísað til ákvæða 1. mgr. 96. gr. og 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/1989, um aðför, sem og almennra reglna skaðabótaréttarins. Stefndi hefur mótmælt þeim málsástæðum sem stefnandi byggir á. Af hálfu stefnda er fjárhæð kröfu stefnanda þó ekki mótmælt.

Í 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 er kveðið á um að hafi gerðarbeiðandi krafist fullnustu kröfu eða réttinda með aðfarargerð, sem síðar er leitt í ljós að skilyrði skorti til, beri honum að bæta allt tjón, sem aðrir hafa orðið fyrir af þeim sökum. Eins og rakið er í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að lögum nr. 90/1989 felur þessi regla í sér að gerðarbeiðandi ábyrgist að fjárkrafa hans eða önnur réttindi, sem hann hefur krafist fullnustu á með aðför, séu efnislega rétt. Leiðir það jafnframt af reglunni að gerðarbeiðandi ábyrgist einnig að almennum skilyrðum I. þáttar sé fullnægt fyrir aðför, t.d. að aðfararheimild sé fyrir hendi, að hann sé réttur aðili til að krefjast aðfarar og að sama skapi að kröfu hans sé beint að réttum aðila, að aðfararfrestur sé liðinn og að krafan sé ekki fallin niður fyrir fyrningu.

Í sömu lögskýringargögnum er einnig lagt til grundvallar að bótaábyrgð gerðarbeiðanda nái til alls tjóns, sem aðrir kunna að bíða vegna aðgerða hans, hvort sem tjón hefur orðið af því einu að hann hefur krafist aðfarar eða vegna þess að gerðin sjálf hefur verið tekin fyrir eða náð fram að ganga. Þá kemur þar einnig fram að það sé ekki sett að skilyrði fyrir bótaskyldu samkvæmt ákvæðinu að aðfararbeiðni eða aðfarargerð hafi verið hrundið með tilteknum hætti, t.d. í máli samkvæmt 13., 14. eða 15. kafla laga nr. 90/1989, heldur nægir að síðar sé leitt í ljós að skilyrði hafi skort fyrir kröfu gerðarbeiðanda. Slíkt mætti leiða í ljós, þótt gerð hafi náð fram að ganga og kröfu gerðarbeiðanda verið fullnægt að öllu leyti, án þess að komið hafi til þess að ágreiningsmáls á neinu stigi gerðarinnar eða að henni lokinni. Þá segir loks í athugasemdum við ákvæðið að bótaábyrgð gerðarbeiðanda sé ekki háð sök af hans hendi, og því feli ákvæðið í sér hlutræna bótareglu að ræða.

Fyrir liggur að þær innheimtuaðgerðir sem Sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra viðhafði gagnvart stefnanda og mál þetta lýtur að byggðust á ákvörðun Vinnumálastofnunar frá 2. nóvember 2016 um að stefnandi skyldi endurgreiða ofgreiddar atvinnuleysisbætur. Þá er jafnframt ljóst að þegar stefndi hóf þessar sömu aðgerðir til innheimtu kröfunnar þá hafði stefnandi skotið ákvörðuninni til úrskurðarnefndar velferðarmála, sbr. stjórnsýslukæru stefnanda, dags. 20. janúar 2017. Úrskurðarnefndin sendi kæruna til Vinnumálastofnunar með bréfi, dags. 2. febrúar 2017.

Í ljósi þeirra atvika sem hér eru rakin og fyrirmæla 4. mgr. 12. gr. laga nr. 54/2006 um að stjórnsýslukæra frestaði aðför á grundvelli ákvörðunar Vinnumálastofnunar er einsýnt að ekki var fyrir hendi lögmæt heimild til aðfarar þegar Sýslumaðurinn á Norðurlandi eystra sendi beiðni um aðfarargerð til sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu þann 14. febrúar 2017.

Eins og fyrr er rakið leiðir það af ákvæði 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1990 að að gerðarbeiðandi ábyrgist að fjárkrafa hans eða önnur réttindi, sem hann hefur krafist fullnustu á með aðför, séu efnislega rétt. Leiðir það jafnframt af reglunni að gerðarbeiðandi ábyrgist einnig að almennum skilyrðum I. þáttar sé fullnægt fyrir aðför, t.d. að aðfararheimild sé fyrir hendi. Þar sem fyrir liggur að ekki var fyrir hendi aðfararheimild þegar sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra sendi inn aðfararbeiðni sína í febrúar 2017 er ljóst að stefndi íslenska ríkið ber samkvæmt ákvæði 1. mgr. 96. gr. skyldu til að bæta tjón stefnanda af þeim sökum.

Af málatilbúnaði stefnanda verður ráðið að hann reki tjón sitt til þess að honum hafi verið nauðsynlegt að leita sér lögmannsaðstoðar vegna innheimtuaðgerða stefnanda og að sú aðstoð hafi bakað honum kostnað að upphæð 219.945 krónur sem hann krefst nú greiðslu á ásamt með dráttarvöxtum frá 7. maí 2017 til greiðsludags. Stefndi hefur hvorki mótmælt fjárhæð kostnaðarins né að aðkoma lögmanns hafi verið stefnanda nauðsynleg til að gæta hagsmuna hans af málinu. Í ljósi þessa eru ekki efni til annars en að fallast á kröfu stefnanda í málinu.

Með vísan til niðurstöðu dómsins um að stefndi sýslumaðurinn á Norðurlandi vestra beri skyldu til að bæta stefnanda tjón sitt á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/1989 er ekki þörf á að fjalla um aðrar málsástæður aðila.

Í ljósi þessara málsúrslita verður stefnda íslenska ríkinu gert að greiða allan málskostnað stefnanda, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Lögmaður stefnanda lagði við aðalmeðferð málsins fram vinnuskýrslu þar sem hann telur að rúmlega 48 vinnustundum hafi verið varið til rekstrar málsins og nemur samanlögð krafa vegna vinnu lögmannsins 1.182.125 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti, auk 237.544 vegna bókfærðs kostnaðar lögmannsins en þar af eru 183.750 kr. vegna kostnaðar við ljósritun, þar sem 150 krónur eru teknar fyrir hverja ljósritaða síðu. Auk þess eru 20.000 krónur bókfærðar sem kostnaður vegna aksturs, en auk þessa er hluti málskostnaðarkröfu stefnanda, eða alls 171.500 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti, kominn til vegna aksturs lögmanns stefnanda samkvæmt tímagjaldi. Með vísan til þessara athugasemda og þess að lögmaður stefnandi hefur um árabil komið að málum stefnanda og var þannig gerkunnugur máli þessu þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna að meðtöldum virðisaukaskatti.

Dóm þennan kveður upp K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari. Við uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, [...], 219.945 krónur með dráttarvöxtum frá 7. maí 2017 til greiðsludags. Þá skal stefndi greiða stefnanda 1.000.000 krónur í málskostnað.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf