E-2119/2017

Mál þetta, sem dómtekið var að aflokinni aðalmeðferð þann 13. febrúar sl., er höfðað af Lánasjóði íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, 105 Reykjavík, með stefnu birtri 15., 19., og 20. júní 2017 á hendur stefndu, I-kvk-þgf E-kvk-þgf B-kvk-þgf, Laufrima 18, 112 Reykjavík, G-kvk-þgf G-kvk-þgf, Suðurlandsbraut 66, 108 Reykjavík og M-kk-þgf B-kk-þgf, Krummahólum 4, 111 Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt 2.476.488 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 2.476.488 krónum frá 9. október 2014 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 585.862 krónur, sem greiddar voru sem hér segir: 484.014 krónur þann 6. ágúst 2014, 2.644 krónur þann 22. ágúst 2014 og 99.204 krónur þann 8. september 2015.

Þá er þess krafist að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað óskipt að mati dómsins og að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Stefnda I-kvk-nf E-kvk-nf krefst sýknu af dómkröfum stefnanda, auk málskostnaðar úr hans hendi.

Stefnda G-kvk-nf krefst sýknu af dómkröfum stefnanda. Þá er þess einnig krafist að gjafsóknarkostnaður stefndu G-kvk-ef verði greiddur úr ríkissjóði og að henni verði dæmdur málskostnaðar úr hendi stefnanda líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi M-kk-nf lét málið ekki til sín taka.

Ágreiningsefni og málsatvik

Í málinu er deilt um framangreinda dómkröfu stefnanda vegna sjálfskuldar- ábyrgðar stefndu, I-kvk-ef, G-kvk-ef og M-kk-ef, á námslánum S-kk-ef B-kk-ef M-kk-ef, sem hann tók hjá stefnanda, Lánasjóði íslenskra námsmanna.

Helstu málavextir eru annars þeir að S-kk-nf B-kk-nf M-kk-nf sótti um námslán hjá stefnanda á árunum 1983–1985 vegna náms í Skotlandi, sbr. þágildandi lög nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki, en umrædd skuldabréfalán stefnanda á þessum tíma voru verðtryggð en vaxtalaus. Samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laganna skyldu námsmenn sem fengu slík lán undirrita skuldabréf við lántöku og leggja fram yfirlýsingu eins manns um að hann tæki að sér sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins ásamt verðtryggingu þess. Miðar stefnandi við það að S-kk-nf B-kk-nf hafi veitt stjúpföður sínum, B-kk-þgf H-kk-þgf, umboð sitt til þess að annast umrædda lántöku hjá stefnanda fyrir sína hönd og til þess að undirrita skuldabréf nr. T-005141, nr. T-010064, nr. T-011445, nr. T-016298, nr. T-021700, nr. T-028470 og nr. T-032160, vegna námslánsins. Með áritun á skuldabréf nr. T-005141, nr. T-010064, nr. T-011445, nr. T-016298, nr. T-021700, nr. T-028470 og nr. T-032160 tókst B-kk-nf H-kk-nf einnig óumdeilt á hendur fyrrgreinda sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu framangreindra námslána. Þá var móður S-kk-ef B-kk-ef, stefndu G-kvk-þgf, einnig veitt umboð til þess að annast lántöku hjá stefnanda og til þess að undirrita skuldabréf nr. T-025050, fyrir hönd S-kk-ef B-kk-ef, en S-kk-nf B-kk-nf ritaði síðan sjálfur undir skuldabréf nr. T-021974. Liggur fyrir að með áritun sinni á skuldabréf nr. T-025050 og nr. T-021974 tókst G-kvk-nf einnig á hendur sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu þeirra lána. Að loknu námi S-kk-ef B-kk-ef árið 1985 voru öll framangreind námslán hans samkvæmt T-skuldabréfum svo sameinuð í eitt lán og því gefið nýtt númer S-881112. Fyrsti gjalddagi af þessu láni, auðkenndu sem S-881112, var 1. mars 1988.

B-kk-nf H-kk-nf, sem hafði verið ábyrgðarmaður á tilteknum framangreindum námslánum, lést 7. október 1986. Liggur fyrir að stefndu, G-kvk-nf eiginkona hans, og tvö börn, I-kvk-nf E-kvk-nf og M-kk-nf, fengu leyfi til einkaskipta á dánarbúi hans, er var lokið 11. nóvember 1987. Tóku erfingjar B-kk-ef þá einnig við ábyrgðum hans á námsskuldum S-kk-ef B-kk-ef, en stefndu kveðast ekki hafa haft vitneskju um þær þá.

Enn fremur liggur fyrir í málinu að bú S-kk-ef B-kk-ef M-kk-ef var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 5. febrúar 2014. Leit stefnandi þá svo á að með því hefðu skuldbindingar varðandi ofangreind lán hans, í einu lagi auðkennd sem S-881112, fallið í gjaldaga sama dag, sbr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Gera stefndu I-kvk-nf E-kvk-nf og G-kvk-nf ágreining um þetta atriði í málinu en skiptum á búi S-kk-ef hafi lokið 27. júlí 2015. Þá telja hinar stefndu að samkvæmt skilmálum skuldabréfanna sjálfra hafi skuldin fallið í gjalddaga þegar þann 1. mars 1988, sem var fyrsti gjalddagi skuldarinnar. Sá gjalddagi hafi ekki verið greiddur fyrr en 23. apríl 1990, eins og sjá megi af fyrirliggjandi greiðsluyfirliti frá stefnanda.

Með bréfum stefnanda, dags. 9. september 2014, til stefndu I-kvk-ef E-kvk-ef og stefnda M-kk-ef, var þeim tilkynnt um gjaldþrot lánþegans S-kk-ef B-kk-ef og um kröfu stefnanda á hendur stefndu. Af hálfu stefndu er því lýst svo að það hafi ekki verið fyrr en tæpum 30 árum eftir að þau tóku við dánarbúi B-kk-ef, eða í september 2014, sem stefnda I-kvk-nf E-kvk-nf fékk loks upplýsingar frá stefnanda um þessar ábyrgðir B-kk-ef heitins vegna námslána S-kk-ef B-kk-ef, það er þegar stefnandi sendi henni tilkynningu þess efnis 9. september 2014, en ekki liggur fyrir að viðlíka tilkynning hafi borist stefndu G-kvk-þgf. Hins vegar liggur fyrir að 12. ágúst 2014 sendi tengdasonur G-kvk-ef, S-kk-nf B-kk-nf, erindi til stefnanda þar sem óskað var eftir því að ábyrgð hennar á umræddum námslánum yrði felld niður. Með bréfi stefnanda, dags. 1. september 2014, var þeirri beiðni hafnað. Þann 6. og 22. ágúst 2014 greiddi S-kk-nf af skuldabréfum nr. T-025050 og nr. T-021974, samtals 486.658 krónur. Skiptum á þrotabúi S-kk-ef B-kk-ef lauk svo með úthlutun úr búinu 27. júlí 2015 og voru 99.204 krónur greiddar upp í kröfu stefnanda úr því 8. september 2015.

Ágreiningur málsaðila í máli þessu grundvallast í megindráttum á því að stefnandi lítur svo á að stefndu beri nú að greiða eftirstöðvar námslánsins, er hafi verið gjaldfellt og ekki verið samið um greiðslur af því, en stefndu hafi tekið við ábyrgðarskuld- bindingum B-kk-ef heitins með því að framkvæma einkaskipti á dánarbúi hans sem ábyrgðamanns á umræddum námslánum. Af hálfu stefndu er taka til varna, I-kvk-ef E-kvk-ef og G-kvk-ef, er þessum kröfum stefnanda hins vegar alfarið hafnað og er þá einkum byggt á því að umrædd sjálfskuldarábyrgð stefndu verði að teljast fallin niður fyrir fyrningu, auk annarra málsástæðna þessara stefndu, sem nánar verður vikið að.

Þá vísa stefndu, I-kvk-nf E-kvk-nf og G-kvk-nf, enn fremur til þess að engar innheimtutilraunir hafi verið gerðar af hálfu stefnanda gagnvart þeim þar til að mál þetta hafi verið höfðað. Þá hafi engar tilkynningar verið sendar til stefndu um vanskil aðalskuldarans, né um stöðu lánsins sem ábyrgð þeirra átti að standa fyrir, né hafi þeim verið sent yfirlit yfir ábyrgðir. Fyrir utan tilkynninguna er send var 9. september 2014 til I-kvk-ef E-kvk-ef hafi stefndu ekkert fregnað um málið frá stefnanda fyrr en í júní 2017, þegar þeim hafi verið stefnt til greiðslu á eftirstöðvum námsskuldarinnar.

Málsástæður og lagarök af hálfu stefnanda

Byggt sé á því að krafa stefnanda sé til komin vegna sjálfskuldarábyrgðar stefndu I-kvk-ef, G-kvk-ef og M-kk-ef, á námslánum S-kk-ef B-kk-ef M-kk-ef. S-kk-nf B-kk-nf hafi sótt um námslán hjá stefnanda á árunum 1983–1985 vegna náms í hagfræði í Skotlandi. Þegar S-kk-nf B-kk-nf hafi sótt um námslánin hafi um þau og umsókn hans gilt lög nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laganna skyldu námsmenn er fengju lán hjá stefnanda undirrita skuldabréf við lántöku og leggja fram yfirlýsingu eins manns um að hann tæki að sér sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins ásamt verðtryggingu þess. Samkvæmt 7. gr. laganna skyldu lán stefnanda vera verðtryggð og verðtryggingin miðuð við breytingar á lánskjaravísitölu. Verðtryggingin skyldi reiknast frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að lán væri tekið, eða einstakir hlutar þess greiddir út, til fyrsta dags þess mánaðar er greiðsla færi fram. Námslán samkvæmt umræddum lögum nr. 72/1982 séu verðtryggð en vaxtalaus.

Þegar S-kk-nf B-kk-nf hafi sótt um námslán hjá stefnanda hafi hann veitt B-kk-þgf H-kk-þgf fullt og ótakmarkað umboð til þess að annast lántöku hjá stefnanda og til þess að undirrita skuldabréf nr. T-005141, nr. T-010064, nr. T-011445, nr. T-016298, nr. T-021700, nr. T-028470 og nr. T-032160, vegna námslánsins fyrir sína hönd. Með áritun sinni á skuldabréf nr. T-005141, nr. T-010064, nr. T-011445, nr. T-016298, nr. T-021700, nr. T-028470 og nr. T-032160 hafi B-kk-nf H-kk-nf jafnframt tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins ásamt verðtryggingu þeirra.

Þá hafi stefndu G-kvk-þgf einnig verið veitt fullt og ótakmarkað umboð til þess að annast lántöku hjá stefnanda og til þess að undirrita skuldabréf nr. T-025050 fyrir hönd S-kk-ef B-kk-ef. S-kk-nf B-kk-nf hafi sjálfur ritað undir skuldabréf nr. T-021974. Með áritun sinni á skuldabréf nr. T-025050 og nr. T-021974 hafi G-kvk-nf jafnframt tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu þeirra lána ásamt verðtryggingu.

Samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982 hefjist endurgreiðsla lána þremur árum eftir námslok, en stjórn stefnanda skuli skilgreina það nánar hvað telja beri námslok í þessu sambandi. Námslok hjá S-kk-þgf B-kk-þgf hafi þannig verið skráð á árinu 1985, en samkvæmt úthlutunarreglum stefnanda er gilt hafi á þeim tíma teljist námslok vera þá námsmaður hverfi frá námi við námsstofnun eða ljúki verklegum námssamningi.

Að loknu námi S-kk-ef B-kk-ef hafi veitt námslán samkvæmt T-skuldabréfum svo verið sameinuð og gefið nýtt númer, S-881112, en samkvæmt 2. málslið 3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982 sé mælt fyrir um að reikna námslánin til einnar skuldar. Upphafleg fjárhæð hinna sameinuðu lána hafi verið reiknuð þannig að fjárhæð hvers skuldabréfs hafi verið uppreiknuð miðað við grunnvísitölu skuldabréfanna til lánskjaravísitölu þess mánaðar þegar lánin hafi verið sameinuð, í janúar 1998, og hafi hún þá verið 1913 stig. Sú vísitala myndi síðan grunnvísitölu við útreikning á kröfu stefnanda á T-skuldabréfum stefnda vegna námsláns undir númerinu S-881112. Sameinuð T-skuldabréf stefnda, sem reiknuð séu nú sem lán númer S-881112, reiknist svo:

Fyrsti gjalddagi af T-skuldabréfum S-kk-ef B-kk-ef undir sameiginlegu númeri S-881112 hafi verið 1. mars 1988. Hafi hann verið greiddur og svo næstu reglubundnu gjalddagar samkvæmt fyrirmælum 8. gr. laga nr. 72/1982, sbr. lög nr. 21/1992.

B-kk-nf H-kk-nf, sem hafi verið ábyrgðarmaður á námslánum nr. T-005141, nr. T-010064, nr. T-011445, nr. T-016298, nr. T-021700, nr. T-028470 og nr. T-032160, hafi látist þann 7. október 1986. Stefndu, G-kvk-nf, I-kvk-nf E-kvk-nf og M-kk-nf, hafi fengið leyfi til einkaskipta á dánarbúinu og þar með tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum B-kk-ef heitins, sbr. nú 97. gr. laga nr. 20/1991 um dánarbú o.fl.

Að kröfu S-kk-ef B-kk-ef M-kk-ef hafi bú hans verið tekið til gjaldþrota- skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 5. febrúar 2014. Samkvæmt 99. gr. laga nr. 21/1992 um gjaldþrotaskipti o.fl. falli kröfur á hendur þrotabúi sjálfkrafa í gjalddaga við uppkvaðningu úrskurðar um að bú sé tekið til gjaldþrotaskipta, án tillits til þess sem áður kunni að vera umsamið eða ákveðið með öðrum hætti. Samkvæmt þessu hafi námslán hans samkvæmt skuldabréfum nr. T-005141, nr. T-010064, nr. T-011445, nr. T-016298, nr. T021700, nr. T-021974, nr. T-025050, nr. T-028470, nr. T032160 (svo sameinuð undir númerinu S- 881112) fallið í gjalddaga 5. febrúar 2014.

Þann 12. ágúst 2014 hafi S-kk-nf B-kk-nf, f.h. stefndu G-kvk-ef, sent erindi til stjórnar stefnanda þar sem óskað hafi verið eftir því að ábyrgð stefndu G-kvk-ef yrði felld niður. Með bréfi til stjórnar stefnanda þann 1. september 2014 hafi þeirri beiðni verið hafnað. Með bréfum, dags. 9. september 2014, til stefndu I-kvk-ef E-kvk-ef og til stefnda M-kk-ef, hafi þeim verið tilkynnt um gjaldþrot lánþegans, S-kk-ef B-kk-ef, og um kröfu stefnanda á hendur stefndu. Í bréfinu hafi verið lagt fyrir stefndu að hafa samband við stefnanda til þess að fá frekari upplýsingar um kröfuna og til þess að semja um hana. Þann 6. og 22. ágúst 2014 hafi ábyrgðarmaðurinn stefnda G-kvk-nf greitt upp í ábyrgðarskuldbindingu sína samkvæmt skuldabréfum nr. T-025050 og nr. T-021974, samtals að fjárhæð 486.658 krónur. Skiptum á þrotabúi S-kk-ef B-kk-ef M-kk-ef hafi síðan lokið með úthlutunargerð úr búinu þann 27. júlí 2015 og hafi 99.204 krónur verið greiddar upp í kröfu stefnanda úr búinu þann 8. september 2015.

Nánar tiltekið sé krafa stefnanda til komin vegna óskiptrar sjálfskuldarábyrgðar allra hinna stefndu, sbr. 12. gr. laga nr. 8/1962, á T-skuldabréfum S-kk-ef B-kk-ef nr. T-005141, nr. T-010064, nr. T-011445, nr. T-016298, nr. T-021700, nr. T-028470 og nr. T-032160, sem séu eftirstöðvar hins sameinaða láns. Heildarkrafan sé upphæðin 2.476.488 kr., á gjalddaga 5. febrúar 2014, sem sé stefnufjárhæðin. Greiddar hafi verið inn á skuldina 484.014 krónur 6. ágúst 2014, 2.644 krónur 22. ágúst 2014 og 99.204 krónur 8. september 2015, eða alls 585.862 krónur. Dragist innborganir frá kröfunni miðað við stöðu á innborgunardegi og verði tekið tillit til þess við uppgjör þannig að innborgunum sé fyrst ráðstafað til greiðslu áfallins kostnaðar og vaxta, en síðan til lækkunar á höfuðstól. Dráttarvaxta sé krafist frá 9. október 2014, eða mánuði eftir að stefndu hafi verið tilkynnt um gjaldþrot S-kk-ef B-kk-ef og um þessa kröfu stefnanda.

Byggt sé á því að með áritun sinni á skuldabréf nr. T-005141, nr. T-010064, nr. T-011445, nr. T-016298, nr. T-021700, nr. T-028470 og nr. T-032160 hafi B-kk-nf H-kk-nf tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á höfuðstól bréfanna og að viðbættri um verðtryggingu, svo og á þeim kostnaði sem vanskil lántakanda kynnu að valda. B-kk-nf hafi með áritun á skuldabréfin samþykkt að bera sjálfskuldarábyrgð á láninu og þar með lofað stefnanda skilyrðislausri greiðslu skuldarinnar í samræmi við þá ábyrgð.

Byggt sé á því að öll stefndu hafi fengið leyfi til einkaskipta á búi B-kk-ef og beri þau því ábyrgð á skuldum hins látna sem um þeirra eigin skuldir væri að ræða, sbr. 97. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Stefndu séu í óskiptri ábyrgð fyrir eftirstöðvum skuldarinnar og sé þeim því stefnt til greiðslu í samræmi við ábyrgðar- skuld þeirra. Skuldin hafi ekki fengist greidd, þrátt fyrir innheimtutilraunir, og því sé stefnanda nauðsyn að fá dóm fyrir kröfu sinni. Mál þetta sé rekið sem skuldabréfamál eftir ákvæðum XVII. kafla laga nr. 91/1991, samkvæmt ákvæðum skuldabréfanna.

Málsástæður og lagarök af hálfu stefndu

Í fyrsta lagi sé byggt á því, af hálfu stefndu I-kvk-ef E-kvk-ef og G-kvk-ef, að sjálfskuldarábyrgð stefndu sé fallin niður fyrir fyrningu. Hafi umrædd aðalskuld fallið í gjalddaga við fyrstu vanskil hennar, þann 1. mars 1988, en þá hafi greiðsluskylda stefndu orðið virk og þá hafi fjögurra ára fyrningafrestur byrjað að líða gagnvart þeim.

Afar mikilvægt sé að skoða vel um hvers konar skuldabréf hér sé að ræða, hvers konar ábyrgðir komi þar fram og hvað felist í skilmálum þeirra. Um svokölluð T-skuldabréf sé að ræða og séu þau með lögtaksrétti. Í skilmálum bréfanna komi fram að árleg endurgreiðsla af skuldabréfunum ákvarðist í tvennu lagi: Annars vegar sé föst ársgreiðsla sem sé á gjalddaga 1. febrúar en hins vegar sé viðbótargreiðsla á gjalddaga 1. september. Þá komi þar einnig fram að endurgreiðslur séu lögtakskræfar sé um vanskil að ræða. Sama máli gegni um eftirstöðvar námslána sem falli í gjalddaga.

Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna sé um að ræða svokallaða sjálfskuldar- ábyrgð ábyrgðarmanna. Eðli slíkra ábyrgða, t.d. ólíkt því sem gegni um einfalda ábyrgð, sé að greiðsluskylda ábyrgðarmanns verði virk þegar við vanefnd aðalkröfu. Þegar hins vegar sé um einfalda ábyrgð að ræða sé kröfuhafinn bundinn við það að halda sig við aðalskuldara og leita fullnustu hjá honum með öllum tiltækum ráðum áður en gengið sé að ábyrgðarmönnum. Munur liggi í því að sjálfskuldarábyrgð sé sú tegund ábyrgðar er sé til tryggingar greiðslu á réttum tíma, en í einfaldri ábyrgð felist trygging gegn ógjaldfærni skuldarans. Sé því ljóst af framansögðu að greiðsluskylda samkvæmt sjálfskuldarábyrgð verði virk ef gjalddagi aðalkröfu líður án þess að skuldari efni skuldbindingar sínar, sbr. dómur Hæstaréttar Íslands í máli 1995/328.

Þá komi enn fremur skýrt fram í skilmálum allra bréfanna að „standi lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma er lánið allt gjaldfallið án uppsagnar“. Ljóst sé að við gjaldfellingu verði greiðsluskylda sjálfskuldarábyrgðarmanna virk.

Sé rýnt í fyrirliggjandi greiðsluyfirlit lánanna þá megi glögglega sjá að lánið hafi meira en minna verið í vanskilum frá því að endurgreiðslur hafi átt að hefjast, fyrst í febrúar eða mars árið 1988. Stöðug vanskil hafi verið af láninu fyrstu átta árin er endurgreiðslur hafi átt sér stað, eða árin 1988–1996. Þá hafi einungis verið greiddar ein af tveimur afborgunum af lánunum næstu sjö árin, eða frá 1996–2003. Það ár hafi greiðslur aftur farið í vanskil en komist í skil árið eftir. Hafi greiðslur verið í skilum til ársins 2010 en síðan aftur farið í vanskil þá. Þá hafi einungis ein afborgun verið greidd árið 2010 og hafi afborganir síðan verið í vanskilum frá 2011 og til dagsins í dag.

Af þessu megi sjá að námsskuldir skuldarans, S-kk-ef B-kk-ef M-kk-ef, hafi farið í vanskil þegar við upphaf endurgreiðslna og lánið síðan verið í vanskilum meira eða minna æ síðan. Af skilmálum skuldabréfanna sé ljóst að námsskuldin hafi öll verið gjaldfallin fyrir löngu. Í raun hafi öll námsskuldin gjaldfallið þegar við upphaf endurgreiðslna, eða á fyrsta gjalddaga þann 1. mars 1988, en sú afborgun hafi ekki verið greidd fyrr en 23. apríl 1990, eða rúmum tveimur árum eftir þann gjalddaga. Ekki sé unnt að túlka svo langan greiðsludrátt sem annað en vanskil. Ljóst sé að samkvæmt skilmálum bréfanna, sem og eðli þeirra ábyrgða er skuldabréfin mæli fyrir um, hafi öll skuldin verið fallin í gjalddaga þegar fyrsta afborgun hafi loks verið greidd. Sé því engum vafa undirorpið að greiðsluskylda stefndu vegna ábyrgðanna hafi orðið virk 1. mars árið 1988. Hvorki tilkynningar né uppsagnar af hálfu stefnanda hafi verið þörf til þess að gjaldfellingin tæki gildi, eins og komi berum orðum fram í skuldabréfunum sjálfum. Stefnandi hafi hins vegar sjálfur kosið að ganga ekki að sjálfskuldarábyrgðarmönnunum í neitt þeirra fjölmörgu skipta sem lánið hafi farið í vanskil. Geti stefnandi þó ekki breytt skilmálum skuldabréfanna eða afturkallað einhliða gjaldfellingu svo að hafi áhrif á rétt ábyrgðarmanna eða greiðsluskyldu þeirra.

Löng dómvenja Hæstaréttar Íslands staðfesti framangreinda túlkun, sbr. dóm réttarins í máli nr. 480/1997, en Hæstiréttur hafi ítrekað vísað í þetta fordæmi við túlkun á skilmálum skuldabréfa sem þessara. Túlki Hæstiréttur skilmálana sem svo að orðalag þeirra skuli skýra þannig að um fyrirvaralausa gjaldfellingu sé að ræða og ekki þurfi sérstök uppsögn að koma til. Þá megi einnig benda á dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 242/2010, þar sem talið hafi verið að svokölluð T-skuldabréf hefðu samkvæmt fortakslausu ákvæði þeirra fallið sjálfkrafa í gjalddaga í framhaldi af vanskilum aðalskuldara 1. mars 1999 og skuldin af þeim sökum verið fyrnd árið 2003.

Þá vísi stefndu til þess að fyrningartími ábyrgðarskuldbindinga samkvæmt eldri fyrningarlögum sé fjögur ár, sbr. 4. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Meginreglan um sjálfskuldarábyrgð sé sú að hún verði virk þegar aðalkrafa fari í vanskil, þ.e. frá gjalddaga aðalkröfunnar. Ábyrgðarkrafa á hendur stefndu hafi gjaldfallið 1. mars 1988 þegar námsskuld aðalskuldara hafi farið í vanskil og sú gjaldfelling verið fyrirvara- laus. Þá skipti það ekki máli þótt skuldari viðurkenni greiðsluskyldu með því að greiða afborgun af skuld því ábyrgðin gagnvart ábyrgðarmanni haldi áfram að fyrnast.

Við gjaldfellingu láns breytist réttarsamband lánveitanda og sjálfskuldarábyrgð- armanna, en þá öðlist ábyrgðarmenn rétt til þess að losna undan greiðsluskyldu sinni með því að greiða skuld þá sem þeir hafi gengist í ábyrgð fyrir. Sá réttur verði ekki tekinn frá þeim með einhliða ákvörðun stefnanda. Í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn komi fram að lánveitandi geti ekki, svo gilt sé, áskilið sér rétt til ein- hliða breytinga á ábyrgðarsamningi ef breytingar eru ábyrgðarmanni í óhag. Breyting á láni sé talin jafngilda breytingum á skilmálum ábyrgðar. Að veita endurtekið greiðslufresti á meðan greiðslugeta lántaka fari versnandi leiði til aukinnar áhættutöku fyrir ábyrgðarmann, aukinna vaxta, o.s.frv., auk þess sem ábyrgðarmaður geti haft hag af því að greiða afborgun af láni til þess að fyrirbyggja vaxtakröfur og frekari vanskil.

Stefnanda hafi verið í lófa lagið að hafa skilmálana með öðrum hætti, eða senda tilkynningu til ábyrgðarmanna um greiðsluskyldu þeirra og gjaldfellingu lánsins, en það hafi ekki verið gert. Ábyrgðarmenn hafi ritað undir sjálfskuldarábyrgð og þá skilmála sem fram komi í umræddum skuldabréfum. Lánasjóðurinn geti ekki einhliða breytt skilmálum lánsins og ætlast til þess að ábyrgðarmenn séu skuldbundnir af þeim breytingum. Á stefnanda sem kröfuhafa hvíli ákveðin aðgæsluskylda sem feli í sér að hann verði að gæta þess sjálfur að kröfur á hendur aðalskuldara og ábyrgðarmönnum fyrnist ekki. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að endursemja við ábyrgðarmenn þegar lánið hafi fyrst farið í vanskil en það ekki verið gert. Þá hafi stefnandi getað gengið að ábyrgðarmönnunum um endurgreiðslu á láninu á þeim tíma er lánið hafi gjaldfallið, en það hafi heldur ekki verið gert. Verði stefnanda því um kennt að hafa ekki gætt réttar síns eftir skýlausum ákvæðum bréfanna og þeirri sjálfskuldarábyrgð sem á þeim sé.

Hvaða samningur sem kunni að hafa komist á milli aðalskuldara og stefnanda eftir að skuldin hafi gjaldfallið, með því að heimila seinar afborganir af eftirstöðvum gjaldfallins láns, sé stefndu óviðkomandi, sem standi alveg utan þess réttarsambands, sé það fyrir hendi. Stefnandi geti ekki veitt aðalskuldara þannig einhliða greiðslufresti á gjalddögum svo að bindandi verði fyrir ábyrgðarmenn, nema hann sýni þá fram á að gjaldfresturinn hafi ekki haft áhrif á greiðslugetu lántaka á upphaflegum gjalddaga, sbr. 3. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, en það hafi stefnandi ekki gert.

Það hafi þurft að koma fram í skuldabréfunum hafi verið heimilt að afturkalla gjaldfellingu gagnvart ábyrgðarmönnum, en þar segi ekkert um það, heldur komi skýrt fram að „standi lántakandi ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma er lánið allt gjaldfallið án uppsagnar“, sbr. lokamálslið í skilmálum skuldabréfanna. Lánið hafi farið í vanskil 1. mars 1988, og því gjaldfallið þá, og þá hafi fyrningarfrestur byrjað að líða gagnvart ábyrgðarmönnum, sbr. 5. gr. eldri fyrningarlaga nr. 14/1905.

Samkvæmt 4. tl. 3. gr. framangreindra laga nr. 14/1905 fyrnist kröfur samkvæmt ábyrgðarskuldbindingum á fjórum árum frá þeim degi er krafan hafi orðið gjaldkræf, sbr. 1. ml. 1. mgr. 5. gr. laganna. Fyrir liggi að þó að námsskuldin sem hér um ræðir hafi gjaldfallið 1. mars 1988, þá hafi stefnandi ekki hafið innheimtuaðgerðir gagnvart stefndu fyrr en með birtingu stefnu í þessu máli. Ljóst sé að skuldin sé löngu fyrnd samkvæmt fortakslausu ákvæði í skilmálum skuldabréfanna sjálfra.

Verði ekki fallist á það að skuldin hafi gjaldfallið árið 1988 sé því haldið fram að skuldin hafi fallið í gjalddaga þann 1. mars 2003, eða í síðasta lagi þann 1. mars 2011. Allt að einu sé ábyrgðin fyrnd, sama hvaða dags litið sé til við upphaf fyrningarfrests. Þá skuli skýra allan vafa á túlkun á skilmálum skuldabréfanna stefndu í hag, sbr. 36. gr. b í lögum nr. 7/1936, en þegar af þeirri ástæðu sé ábyrgð stefndu fallin niður.

En verði ekki fallist á framangreint, þá sé í öðru lagi á því byggt að sú meginregla að ábyrgðarmaður verði ekki krafinn um greiðslu ef aðalkrafan er fallin niður eigi að leiða til sýknu. Það sé meginregla í kröfurétti að ábyrgðarskuldbindingar standi ekki sjálfstætt. Falli skuld niður á hendur aðalskuldara, t.d. fyrir fyrningu, falli hún líka niður á hendur ábyrgðarmönnum. Jafnvel þótt kröfuhafi hafi haldið við kröfu gagnvart ábyrgðarmönnum, t.d. með því að láta greiða inn á ábyrgðarskuldbindingu, falli krafan niður gagnvart ábyrgðarmönnum um leið og hún falli niður gagnvart aðalskuldara.

Bú aðalskuldarans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta í febrúar 2014 og skiptum lokið 27. júlí 2015. Samkvæmt 165. gr. laga nr. 21/1991 fyrnist allar skuldir á hendur skuldara að tveimur árum liðnum frá því að skiptum hafi lokið á búi hans. Samkvæmt þessu hafi kröfur á hendur aðalskuldara fyrnst 27. júlí 2017 eða í síðasta lagi 8. september 2017, en stefnandi hafi fengið greitt úr þrotabúi aðalskuldara þann dag árið 2015. Samkvæmt meginreglum kröfuréttar hafi ábyrgð ábyrgðarmanna því fallið niður 27. júlí 2017, eða í síðasta lagi 8. september sama ár, sökum fyrningar á aðalskuld. Í 3. mgr. 165. gr. laganna segir svo að fyrningu krafna sem hér um ræðir verði aðeins slitið með því að kröfuhafi höfði, innan fyrningarfrests, mál á hendur þrotamanni og fái dóm um viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart honum. Óumdeilt sé að stefnandi hafi ekki höfðað slíkt mál. Breyti málshöfðun á hendur ábyrgðarmönnum engu þar um enda slíti slík málshöfðun ekki fyrningu aðalskuldarinnar gagnvart aðalskuldara.

Framangreindri skýringu megi finna stoð í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 507/2016, þar sem ítrekuð sé sú meginregla kröfuréttar að ábyrgðarskuldbindingar falli niður um leið og skuldin fyrnist sem ábyrgjast hafi átt. Megi einnig benda á dóma bæjarþings Reykjavíkur í máli nr. 6402/1991 og Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 5390/1991. Þá eigi þessi regla sér enn fremur stoð í 7. gr. nýju fyrningarlaganna nr. 150/2007 og í 9. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, þar sem fram komi í greinargerð að ábyrgðarmaður ábyrgist aðeins lán lántaka eins og það standi hverju sinni gagnvart lánveitanda. Engar undantekningar séu fram komnar frá þessari reglu af hálfu stefnanda og gildi því meginreglan fullum fetum. Ljóst sé að samkvæmt eldri fyrningarlögum hafi getað verið um mismunandi fyrningarfrest að ræða á aðalskuld annars vegar og ábyrgðarskuldbindingu hins vegar. En það eigi að sjálfsögðu einungis við í þeim tilvikum og á því tímamarki er sjálf aðalskuldin sé í gildi. Á því tímamarki sé unnt, samkvæmt eldri fyrningarlögum, að rjúfa fyrningarfrest gagnvart ábyrgðar- manni, og það sé stefnandi augljóslega að reyna að gera í þessu máli. Það breyti þó ekki þeirri staðreynd að sá fyrningarfrestur geti aldrei farið fram úr gildistíma aðal- skuldar og falli ábyrgðarskuldbinding niður um leið og aðalskuld. Til að gæta réttar síns í þessu tilviki hefði stefnandi því þurft að rjúfa fyrningu aðalskuldar með því að stefna aðalskuldara í samræmi við reglur er fram komi í 165. gr. laga um gjaldþrota- skipti. Að framangreindu virtu hafi ábyrgðarskuldbinding stefndu því fallið niður 27. júlí 2017, eða þá í síðasta lagi 8. september sama árs, og beri því að sýkna stefndu.

Stefndi byggi þá í þriðja lagi á því að í málinu sé um að ræða brot stefnanda á tilkynningarskyldu samkvæmt a- og d-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Ábyrgðarmaður námslánanna, B-kk-nf M-kk-nf, hafi látist árið 1986. Stefnandi hafi vitað eða mátt vita af því að ábyrgðarmaðurinn væri látinn, en þó engu að síður kosið að láta farast fyrir að senda erfingjum ábyrgðarmannsins tilkynningar um ábyrgð þeirra, um vanskil aðalskuldara eða um stöðu lánsins. Verði ekki annað talið en að hér sé um að ræða brot á tillitsskyldu stefnanda gagnvart ábyrgðarmönnum.

Eftir gildistöku framangreindra laga um ábyrgðarmenn hafi einnig stofnast sjálfstæð skylda stefnanda til að veita ábyrgðarmönnum, a.m.k. einu sinni á ári, upplýsingar um stöðu láns í þeirra ábyrgð og yfirlit yfir þær ábyrgðir, sbr. d-lið 1. mgr. 7. gr., en það hafi ekki verið gert. Þá hafi stefnanda einnig borið að senda ábyrgðarmönnum skriflega tilkynningu um vanefndir lántaka, sbr. a-lið sömu greinar. Þetta hafi ekki heldur verið gert þegar lánið hafi farið í vanskil 1. mars 2011, en lánið hafi verið í stöðugum vanskilum síðan þá. Þá hafi stefnandi aldrei sent tilkynningu til stefndu G-kvk-ef um ábyrgð hennar, sem hún hafi fengið í arf frá B-kk-þgf M-kk-þgf, á þeim ríflegu þremur áratugum sem liðið hafi frá andláti B-kk-ef og þar til stefndu hafi verið stefnt í þessu máli. Hafi stefndu því mátt vænta þess að ábyrgð þeirra væri fallin niður, sem hún réttilega sé, ef ekki fyrir þær ástæður sem þegar hafi verið tíundaðar hér, þá fyrir þá verulegu vanrækslu á tillitsskyldu auk tilkynningarskyldu stefnanda sem leiði einnig til þess að ábyrgð stefndu sé fallin niður, sbr. 2. mgr. 7. gr. sömu laga.

Þá séu í fjórða lagi gerðar athugasemdir við annmarka á sundurliðun fjárhæða í stefnu. Engin leið sé að finna út hvernig stefnandi hafi fengið út stefnufjárhæðina, en slíkt sé í andstöðu við meginregluna um skýra kröfugerð, sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Ekki sé hægt að taka til varna hvað fjárhæðina varði því ekki sé vitað hvernig hún hafi verið fundin út. Verði ekki fallist á fyrri málsástæður stefndu sé á því byggt að krafa stefnanda teljist ósönnuð. Stefnandi hafi ekki með fullnægjandi hætti sýnt fram á að stefndu skuldi í raun þá fjárhæð sem tilgreind sé í stefnu og beri því að sýkna stefndu.

Þá sé í fimmta lagi einnig byggt á því að ólögfestar reglur um réttaráhrif tómlætis eigi að leiða til sýknu. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að stefna aðalskuldaranum til þess að rjúfa fyrningu á hendur honum en það hafi hann ekki gert og hafi stefnandi með því sýnt af sér verulegt tómlæti við að gæta hagsmuna sinna. Við mat á tómlæti stefnanda hafi það einnig mikla þýðingu að stefnandi hafi lánastarfsemi að atvinnu.

Þá hafi stefnandi engar tilraunir gert til þess að innheimta skuldina hjá ábyrgðar- mönnum í þau fjölmörgu skipti sem skuldin hafi farið í vanskil, sem gerðist fyrst 1. mars 1988. Í áratugi hafi stefnandi ekkert aðhafst til þess að nýta sér þá tryggingu sem meint sjálfskuldarábyrgð stefndu hafi veitt. Það hafi ekki verið fyrr en 25 árum eftir að greiðsluskylda sjálfskuldarábyrgðarmannanna hafi orðið virk, eða í september 2014, sem stefnandi hafi fyrst haft samband við stefndu I-kvk-þf E-kvk-þf og tilkynnt henni um meinta ábyrgð hennar á umþrættum námsskuldum. Slíkt tómlæti við að nýta rétt til þess að ganga að sjálfskuldarábyrgðarmönnum námsskuldarinnar um leið og skuldin hafi farið í vanskil verði að telja verulegt og eigi það að leiða til þess að stefnandi teljist hafa fyrirgert þeim rétti sínum. Hafi stefnandi verið í villu um tegund og eðli þeirrar ábyrgðar sem sjálfskuldarábyrgð sé, eða hann ranglega talið að samkvæmt skilmálum skuldabréfsins hefði lánasjóðurinn á sínu forræði hvort umrædd námsskuld yrði gjaldfelld í kjölfar vanskila eða ekki, þá verði stefnandi að súpa seyðið af þeim misskilningi með því að tapa þeirri tryggingu er sjálfskuldarábyrgðin hafi veitt.

Þá bendi stefndu að endingu á það að stefnandi sé opinber lánastofnun sem hafi lánastarfsemi að atvinnu og hafi látið semja einhliða samningsskilmála sem viðskipta- menn hennar verði að undirgangast. Texti skuldabréfanna sé skýr um það að skuldin falli í gjalddaga án þess að stefnandi þurfi að senda um það tilkynningu eða sérstaka uppsögn. Stefnandi sé, jafnt þeim sem undirriti skuldabréfin, bundinn af samnings- skilmálum þeirra. Stefnandi geti því ekki valið sér þá skýringu á samningsskilmálum skuldabréfanna sem honum þyki henta best hverju sinni, hvað þá tekið einhliða ákvörðun um að tilteknir skilmálar sem fram komi í skuldabréfunum séu ekki gildir.

Niðurstaða.

Stefnandi rekur mál þetta til innheimtu á ábyrgðarskuldbindingu á námsláni sem skuldabréfamál, sbr. ákvæði XVII. kafla laga nr. 91/1991. Krafa stefnanda gagnvart stefndu í málinu grundvallast á því að stefndu hafi með því að takast á hendur einka- skipti á dánarbúi ábyrgðarmanns á umræddu námsláni, sem nú er í einu lagi auðkennt sem lán nr. S-881112, tekist á hendur umræddar ábyrgðir á láninu, sem stefnandi kveður síðan hafa verið gjaldfellt 5. febrúar 2014, þegar bú aðalskuldarans var tekið til gjaldþrotaskipta. Ekki er hér deilt um þann grundvöll greiðsluskyldu stefndu að umræddar ábyrgðir B-kk-ef H-kk-ef á námsláni S-kk-ef B-kk-ef M-kk-ef nr. S-88112 hafi færst yfir á stefndu við einkaskipti dánarbús B-kk-ef og gerð erfðafjár- skýrslu þar um, dags. 11. nóvember 1987, sbr. þágildandi skiptalög nr. 3/1978.

Stefndu I-kvk-nf E-kvk-nf og G-kvk-nf krefjast hins vegar sýknu af dómkröfum stefnanda. Er þá aðallega byggt á því að umrædd krafa stefnanda gagnvart þeim sem sjálfskuldarábyrgðarmönnum á umræddu námsláni sé nú fyrnd, samkvæmt lögum nr. 14/1905, sem giltu óumdeilt þegar stofnaðist til kröfunnar. Ákvæði skuldabréfanna að baki námsláninu, sem lýst er hér í kafla um málsatvik, miði við sjálfkrafa gjaldfellingu þeirra þegar við fyrstu vanskil og að greiðsluskylda ábyrgarmanna verði þá virk. Það hafi að mati stefndu átt sér stað þegar við fyrsta gjalddaga afborganna, 1. mars 1988, eða þá í öllu falli á fyrra tímamarki en stefnandi vilji hér miða við. Þá byggja stefndu á því að þær sem ábyrgðarmenn verði ekki krafðar um greiðslu ef krafan á aðalskuldara er fallin niður fyrir fyrningu, eins og hér sé óumdeilt raunin. Þá er enn fremur byggt á því að brot stefnanda á tilkynningarskyldu samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn eigi að leiða til sýknu. Þá er byggt á tómlæti stefnanda við innheimtu kröfunnar og þá á óskýrleika kröfugerðar stefnanda og séu kröfur hans því ósannaðar.

Hvað varðar fyrst þá málsástæðu af hálfu stefndu að dómkröfur stefnanda séu of óskýrar í stefnu, þá verður til þess að líta að stefndu gerðu hér ekki kröfu um frávísun málsins af þeim sökum, auk þess sem stefnandi hefur einnig lagt fram frekari gögn um útreikninga lánsins undir rekstri þess sem varpa enn frekara ljósi á útlistun dómkrafna stefnanda, og teljast þær vera nægilega reifaðar. Er það því mat dómsins að ekki teljist vera slíkir annmarkar á framsetningu stefnanda á kröfugerð hans að það eigi hér að leiða til frávísunar málsins án kröfu, sbr. einkum d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Hvaða varðar síðan þá meginmálsástæðu sem stefndu byggja varnir sínar á, að ábyrgðarkrafa stefnanda á hendur þeim teljist nú fyrnd, þar sem skuldabréfið hafi talist vera gjaldfallið samkvæmt ákvæðum sínum þegar við fyrstu vanefndir aðalskuldara 1. mars 1988, eða þá við fyrirliggjandi vanefndir aðalskuldara í formi greiðsludráttar á afborgunum á öðru og fyrra tímamarki en stefnandi byggir hér á, þá stafar sá ágrein- ingur málsaðila einkum af ólíkum skilningi á því hvenær lánið hafi talist gjaldfellt.

Af hálfu stefndu er þá einkum byggt á því, að skilmálar lánsins um þetta, sbr. texti um að „standi lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana á réttum tíma er lánið allt gjaldfallið án uppsagnar“, sem er í ákvæðum allra þeirra T-skuldabréfa er liggja að baki því, feli sjálfkrafa í sér gjaldfellingu alls lánsins við sérhver vanskil afborgana af því, og þá alveg óháð því hvort láninu hafi síðar verið komið aftur í skil með greiðslu. Hafi framangreind ítrekuð og langvarandi vanskil aðalskuldarans, sbr. fyrirliggjandi yfirlit frá stefnanda um þau, þannig leitt til þess að ábyrgðarkrafan á hendur stefndu sem ábyrgðarmönnum hafi verið fyrnd þegar stefnandi hóf loks málsókn gagnvart stefndu til innheimtu hennar með höfðun málsins í júní árið 2017. Samkvæmt þessu hafi greiðsluskylda stefndu vegna ábyrgðanna á hinu gjaldfallna láni orðið virk í fyrsta lagi 1. mars 1988 við fyrstu vanskil, eða þá í síðasta lagi við vanskil 1. mars 2011, og þá hafi fjögurra ára fyrningarfrestur á ábyrgðum byrjað að líða gagnvart stefndu, sbr. 4. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905, og sé ábyrgðarkrafa stefndu því í öllu falli nú löngu fyrnd.

Af hálfu stefnanda er hins vegar byggt á því að gjaldfelling námslánsins hafi ekki átt sér stað fyrr en óhjákvæmilega lögum samkvæmt þegar aðalskuldari lánsins var úrskurðaður gjaldþrota þann 5. febrúar 2014, en þann dag hafi allar skuldbindingar varðandi lán hans nr. S-881112 fallið í gjaldaga, sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Ofangreind gjaldfellingarákvæði í upphaflegum skuldabréfum stefnanda hafi hvorki verið skýrð né hafi þau nokkru sinni verið framkvæmd með þeim hætti sem stefndu byggi hér á og hafi skuldara námsláns jafnan verið gert heimilt að koma láni aftur í skil, sbr. t.d. 42. gr. þágildandi reglugerðar um námslán og námsstyrki nr. 578/1982, og grein 8.5. í árvissum úthlutunarreglum sjóðsins er undirstriki almenna framkvæmd.

Að mati dómsins verður hér að fallast á það með stefnanda að ekki sé hér tækt að fallast á þau sjónarmið stefndu að túlka beri gjaldfellingarákvæði í fyrirliggjandi T-skuldabréfum þannig að þau feli, þrátt fyrir orðalag þeirra, í sér annað og meira en gjaldfellingarheimild til handa stefnanda, sem óhjákvæmilega hafi síðan komið fyrst til framkvæmda við gjaldþrot aðalskuldarans, 5. febrúar 2014, sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Ekki liggur hér fyrir um að þessi gjaldfellingarheimild stefnanda hafi í reynd verið virkjuð gagnvart aðalskuldara eða ábyrgðarmönnum á fyrra tímamarki, þrátt fyrir ítrekuð vanskil aðalskuldara með afborganir, en fyrir liggur í yfirliti í gögnum málsins að greitt var reglubundið af láninu þrátt fyrir greiðsludrátt allt fram að gjaldaga þess 1. september 2013. Verður því að líta svo á að lán S-881112 hafi ekki verið gjaldfellt gagnvart aðalskuldara og þá sjálfskuldarábyrgðarmönnum fyrr en 5. febrúar 2014 og krafan sem slík þá orðið gjaldkræf gagnvart stefndu, sbr. enn fremur þau sjónarmið sem nú búa ótvírætt að baki 3. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007. Eldri dómaframkvæmd um gjaldfellingarákvæði verður þó að telja nokkuð misvísandi um þessi efni, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málum 1998/642 og 1998/3253, en ekki er hér unnt að taka mið af dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 242/2010, þar sem að í því máli var námsláni ekki komið í skil að nýju eftir að vanefndir urðu allt frá upphafi á afborgunum af því ólíkt því sem hér á við. Verður sýknukrafa stefndu því ekki reist á því að ábyrgðarkrafan gagnvart þeim vegna láns nr. S-881112 hafi verið fyrnd, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905, vegna gjaldfellingar lánsins fyrir 5. febrúar 2014, áður en stefnandi höfðaði mál þetta í júní 2017, sbr. 4. mgr. 3. gr., sbr. 11. gr. sömu laga.

Skal þá vikið að þeirri málsástæðu af hálfu stefndu, að umrædd ábyrgðarkrafa stefnanda á hendur stefndu sé þó eftir sem áður fallin niður fyrir fyrningu samkvæmt þeirri meginreglu kröfuréttar að þegar krafan sé þegar óumdeilt fallin niður á hendur aðalskuldara eftir gjaldþrot samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sem miðar þá við tveggja ára fyrningarfrest frá því að gjaldþrotaskiptum lauk á búi skuldara, sem hér var 27. júlí 2015, eða þá í síðasta lagi 8. september 2015, þegar greitt var úr þrotabúinu, þá teljist krafa á hendur ábyrgðarmönnum við svo búið einnig vera fallin niður þar sem að ábyrgðarkrafan geti þannig óumdeilt aldrei lifað af aðalkörfuna. Verði fyrningu slíkra krafna við gjaldþrot einungis slitið á ný með málsókn á hendur þrotamanni innan þessa tveggja ára fyrningarfrests, sbr. 3. mgr. 165. gr. laganna.

Af hálfu stefnanda er hér byggt á því að mál þetta gagnvart stefndu hafi verið höfðað innan tilskilins tveggja ára frests, sbr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Er þá miðað við það að málsókn á hendur ábyrgðarmönnum hófst í júní 2017, en 27. júlí 2017 hafi verið liðin tvö ár frá lokum skipta á búi aðalskuldarans og krafan hafi því enn verið virk gagnvart aðalskuldaranum þegar málsókn hófst á hendur ábyrgðarmönnunum.

Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 731/2016 frá 2. nóvember 2017 hefur verið útskýrt að fyrningu verði ekki slitið á hendur aðalskuldara við þessar aðstæður nema þá að skilyrðum ákvæðisins uppfylltum, sbr. 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Hvað hins vegar varðar ábyrgðarmenn, þá er ekki fjallað um þetta álitaefni í þeim lögum, né heldur í þágildandi lögum nr. 14/1905, en ákvæði 2. mgr. 25 gr. núverandi laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda virðist þó ótvírætt miða við þá meginreglu að slíta megi fyrningu gagnvart ábyrgðarmönnum áður en krafa á hendur aðalskuldara telst þannig vera fallin niður. Verður því að skýra þetta svo að tækt sé, um ábyrgðarkröfur frá tíð laga nr. 14/1905, að rjúfa fyrningarfrest þeirra með málsókn á hendur ábyrgðarmönnum þegar aðalkrafan er enn ófyrnd gagnvart aðalskuldara, sbr. 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, líkt og hér var gert með höfðun þessa máls á hendur stefndu í júní 2017. Telst ábyrgðarkrafa stefnanda á stefndu því ekki vera fallin niður fyrir fyrningu af þessum ástæðum og verður sýkna stefndu því ekki á þessu reist.

Skal þá því næst vikið að þeirri málsástæðu stefndu að vanræksla stefnanda á tilkynningarskyldu, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, eigi hér að leiða til sýknu þeirra þar sem ábyrgðin sé við það fallin niður, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Verður þá hér að fallast á með stefnanda að í dómi Hæstaréttar Íslands frá 5. nóvember 2015, í máli nr. 229/2015, hafi þegar verið úr því skorðið að slík krafa stefnanda falli almennt ekki niður við það eitt að lán í vanskilum sé þannig gjaldfellt áður en ábyrgðarmönnum hafi verið gefinn kostur á að koma því í skil, þegar síðar hefur verið áréttaður vilji kröfuhafans til þess að ganga frá láninu við ábyrgðarmenn, sbr. hér fyrirliggjandi bréf frá stefnanda til stefndu, dags. 1. og 9. september 2014. Hefur slík vanræksla stefnanda, sem hér liggur þó óumdeilt fyrir, um skort á tilkynningum til stefndu um lánið, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009, því ekki þau réttaráhrif sem stefndu vísa hér til, nema þá aðeins að sýnt þyki að tjón stefndu vegna slíkrar vanrækslu sé meira en unnt sé að bæta, samkvæmt 3. og 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009, en ekki hefur hér verið sýnt fram á af hálfu stefndu að svo sé. Er þá einnig til þess að líta að stefnandi miðar hér upphaf dráttarvaxtakröfu við tímamark sem er 30 dögum eftir síðustu tilkynningu til stefndu 9. september 2014. Verður því ekki fallist á að þessi málsástæða stefndu geti haft þýðingu í málinu eins og hún liggur hér fyrir.

Hvað síðan varðar svo þá málsástæðu af hálfu stefndu að fella beri niður kröfu stefnanda gagnvart stefndu sökum tómlætis þá er hér til þess að líta að samkvæmt framansögðu taldist krafa stefnanda gagnvart ábyrgðarmönnum vera gjaldkræf 5. febrúar 2014 og var þeim tilkynnt um innheimtu kröfunnar í september 2014. Er fallist á það með stefnanda að hann hafi, þrátt fyrir drátt á innheimtu, þó ekki gefið stefndu tilefni til að ætla að fallið væri frá umræddum ábyrgðarkröfum sem stefnandi telur sig bundinn af að innheimta. Verður sýknukrafa því ekki reist á þessum sjónarmiðum. Þá verður krafa stefnda um sýknu hér heldur ekki reist á sjónarmiðum um neytendalán, sbr. c-liður 1. mgr. 2. gr. laga nr. 121/1994, sbr. og j-liður 1. mgr. 3. gr. laga nr. 33/2013, er undanþiggja þau lán sem hér um ræðir frá almennum ákvæðum laganna.

Í málinu liggur loks fyrir yfirlit frá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu um að einn stefndu, M-kk-nf B-kk-nf, hafi andast þann 30. ágúst 2017 og að skiptum á búi hans hafi lokið samkvæmt 25. gr. laga nr. 20/1991 sem eignarlausu búi. Var M-kk-þgf stefnt fyrir dóm í máli þessu en hann lét þó málið ekki til sín taka. Af hálfu stefnanda var því hins vegar lýst yfir við aðalmeðferð málsins að kröfum væri þó eftir sem áður beint að dánarbúi M-kk-ef. Að mati dómsins leiðir 2. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991 hins vegar til þess að við svo búið beri að fella málið niður án kröfu hvað hann varðar.

Með hliðsjón af öllu framangreindu liggur fyrir að ekki hefur verið unnt að fallast á þær málsástæður sem stefndu, I-kvk-nf E-kvk-nf og G-kvk-nf, hafa byggt á kröfu sína um sýknu í máli þessu. Ber því þá að sama skapi að fallast á fyrirliggjandi dómkröfu stefnanda gagnvart þeim stefndu og kröfu um dráttarvexti eins og þær liggja hér fyrir.

Fyrir liggur að stefnda, G-kvk-nf G-kvk-nf, fékk útgefið gjafsóknarleyfi, dags. 25. september 2017, og verður því allur málskostnaður hennar greiddur úr ríkissjóði, en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns hennar, S-kvk-ef P-kvk-ef, er þykir hæfilega ákveðin 992.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Eins og málið er vaxið þykir þó vera rétt að málskostnaður á milli aðila verði látinn falla niður.

Málið flutti S-kk-nf Þ-kk-nf lögmaður fyrir stefnanda, en S-kvk-nf P-kvk-nf lögmaður fyrir stefndu.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómarinn tók við meðferð málsins 10. janúar sl., en hafði fram til þess engin afskipti af meðferð þess.

D ó m s o r ð

Stefndu, I-kvk-nf E-kvk-nf B-kvk-nf og G-kvk-nf G-kvk-nf, greiði stefnanda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, óskipt 2.476.488 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.476.488 krónum frá 9. október 2014 til greiðsludags, en allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 585.862 krónur, sem greiddar voru sem hér segir: 484.014 krónur þann 6. ágúst 2014, 2.644 krónur þann 22. ágúst 2014 og 99.204 krónur þann 8. september 2015.

Mál þetta er fellt niður gagnvart stefnda M-kk-þgf B-kk-þgf.

Málskostnaður á milli málsaðila fellur niður, en allur gjafsóknarkostnaður stefndu G-kvk-ef G-kvk-ef greiðist úr ríkissjóði, og þar með talin eru málsvarnarlaun lögmanns hennar, S-kvk-ef P-kvk-ef, 992.000 krónur.

Dóminn kveður upp P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf héraðsdómari.