E-298/2022

Mál þetta var höfðað 11. janúar 2022 og dómtekið 5. október 2022. Stefnandi er A, [...]. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhváli, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær „að stefnda sé skylt að staðfesta uppsafnaðan frítökurétt stefnanda samkvæmt yfirliti yfir skráð hvíldartímabrot á árunum 2008- 2020 samkvæmt tímaskráningarkerfi stefnda, Vinnustund, samtals í 292,62 klukkustundir.“ Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að viðbættum virðisaukaskatti.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I Málsatvik

Stefnandi hefur starfað á Landspítala sem sérfræðingur í [...] frá árinu 2007, sem settur yfirlæknir á [...]deild frá [...]. október 2010 fram til [...]. október 2012 og frá þeim tíma sem ráðinn yfirlæknir, fyrst til fimm ára að loknu ráðningarferli. Ráðningarsamningur stefnanda mun svo hafa verið endurnýjaður í janúar 2018 til fimm ára að undangenginni auglýsingu.

Í stefnu kemur fram að stefnandi sinni öllum almennum skyldum sem yfirlæknir á fyrrnefndri deild auk þess sem hún gangi vaktir samkvæmt fyrir fram ákveðnu vaktafyrirkomulagi. Fyrir komi að vinna á vöktum stefnanda sé með þeim hætti að hún nái ekki lágmarkshvíldartíma. Ástæður þessar geti verið ýmsar, t. d. að unnið sé við aðhlynningu sjúklings eða aðgerð taki langan tíma og dragist þannig langt fram eftir degi eða jafnvel að gera þurfi aðgerð að kvöldi. Þar sem dagvinna yfirlæknis sé venjulega skipulögð fyrir fram alla virka daga geti stefnandi ekki sleppt því að mæta til vinnu að morgni þó að hún hafi ekki náð lágmarkshvíldartíma sólarhringinn á undan vegna vinnu á vakt. Þessar aðstæður hafi leitt til þess að stefnandi hafi eignast frítökurétt samkvæmt ákvæðum kjarasamnings. Frítökurétturinn hafi aðallega safnast saman vegna hvíldartímabrota, þ. e. að 11 stunda lágmarkshvíldartími hafi ekki náðst á sólarhringnum á undan og stefnandi ekki getað sleppt því að mæta að morgni næsta virka dags þó að lágmarkshvíldartími hafi ekki náðst. Stefnandi hafi ekki fengið hvíldartímabrot sín samþykkt þrátt fyrir ítrekaðar óskir þar sem enginn hjá Landspítalanum vilji afgreiða málið.

Sú skylda hvílir á stefnanda sem yfirlækni að yfirfara og eftir atvikum samþykkja hvíldartímabrot undirmanna sinna og þar með frítökurétt þeirra. Gögn málsins bera með sér að fram til ársins 2015 hafi vinna án þess að lágmarkshvíldartíma stefnanda hafi verið náð sólarhringinn á undan, það er svokölluð hvíldartímabrot, verið staðfest af launafulltrúa eða starfsmanni mannauðssviðs spítalans. Á þessum tíma heyrði stefnandi í skipuriti spítalans undir framkvæmdastjóra skurðsviðs sem var þá næsti yfirmaður hennar. Stefnandi var þá upplýst um það af deildarstjóra á launadeild spítalans að þörf væri á samþykki yfirmanns fyrir slíkum hvíldartímabrotum og stofnun frítökuréttar og að ekki yrðu samþykkt fleiri meint brot aftur í tímann eða framvegis þar sem hún sem yfirlæknir stýrði vinnutíma sínum sjálf. Áttu sér stað samskipti á þessum tíma milli stefnanda og yfirmanna spítalans um tilraunir hennar til að fá umræddan frítökurétt staðfestan. Þá mun málið hafa verið rætt í samráðsnefnd Læknafélags Íslands og spítalans án þess að það skilaði niðurstöðu fyrir stefnanda. Samskipti hófust á ný vegna þessa á árinu 2019 og var þá fyrrgreind afstaða spítalans áréttuð með minnisblaði framkvæmdastjórnar Landspítalans, sem mun hafa verið sent á alla stjórnendur spítalans, og verklag um hvíldartíma og frítökurétt stjórnenda áréttað á ný.

Í minnisblaðinu, sem er frá 17. desember 2019 og ber heitið „Verklag um hvíldartíma og frítökurétt stjórnenda“, er tilgangur þess sagður að árétta ábyrgð stjórnenda á skipulagi vinnutíma, þar með talið sínum eigin vinnutíma, og að hann sé í samræmi við lög og öryggissjónarmið. Tekið er fram að stjórnendur skuli skipuleggja vinnutíma sinn með eðlilegan hvíldartíma að leiðarljósi og ákvæði um frítökurétt muni eftirleiðs ekki taka til tiltekinna hópa á spítalanum, þar með talið yfirlækna, enda hafi þeir umboð til að haga eða breyta vinnutíma sínum þannig að eðlileg hvíld náist og öryggi sjúklinga, sem og starfsmanna, sé tryggt. Þá segir jafnframt að hvíldartímabrotum skuli að jafnaði hafnað við yfirferð yfir „Vinnustund“ stjórnenda. Í undantekningartilvikum skuli yfirmaður þó staðfesta slík brot stjórnenda skriflega ef hann telur að ekki hafi verið mögulegt að skipuleggja vinnu og þjónustu við sjúklinga með öðrum hætti. Það skuli þó gert strax eða við næstu yfirferð „Vinnustundar“. Því sé „ekki gert ráð fyrir að hvíldartímabrot þessa hóps vegna fyrri ára eða fyrri launatímabila yrðu staðfest eftir útgáfu þessa minnisblaðs“.

Skipuriti spítalans mun hafa verið breytt haustið 2019 og næsti yfirmaður stefnanda varð forstöðumaður [...]. Fram er komið í málinu að frá þessum tíma hafa hvíldartímabrot stefnanda verið í þeim farvegi sem lýst er í minnisblaðinu.

Stefnandi sætti sig ekki við afstöðu spítalans hvað varðaði að hennar mati uppsafnaðan og ósamþykktan frítökurétt og leitaði til stéttarfélags síns sem höfðaði mál fyrir hennar hönd fyrir Félagsdómi þar sem krafist var viðurkenningar á rétti hennar til tiltekins fjölda tíma í frítöku. Dómurinn vísaði málinu frá með úrskurði sínum [...]. desember 2021 á þeim grunni að ekki væri ágreiningur um skilning á tilteknum ákvæðum í kjarasamningi aðila eða gildi hans heldur fremur um það hvort Landspítalanum væri skylt að viðurkenna frítökurétt stefnanda sem starfsmanns við tilteknar aðstæður. Var því talið að krafa stefnanda ætti undir almennan dómstól en ekki Félagsdóm. Mál þetta höfðaði stefnandi svo á hendur stefnda 11. janúar 2022.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveður kröfu sína byggða á ákvæðum kjarasamnings Læknafélags Íslands og stefnda í kafla 4.6 um hvíldartíma og frítökurétt. Um séað ræða kjarasamningsbundinn rétt stefnanda sem ekki hafi fengist samþykktur vegna mannabreytinga á Landspítalanum. Enginn hafi viljað samþykkja frítökuréttinn, eins og staðfest sé af deildarstjóra launadeildar spítalans. Hann hafi staðfest við stefnanda að ósamþykktur frítökuréttur hennar nemi 292,62 klukkustundum og að ekki sé heimilt að skrá þann frítökurétt sem staðfestan vegna þess að enginn yfirmaður stefnanda hafi fengist til að samþykkja hvíldartímabrotin.

Í 4. kafla kjarasamnings Læknafélags Íslands við stefnda sé fjallað um vinnutíma lækna, bæði um dagvinnu og yfirvinnu, útköll og fleira. Í kafla 4.4 sé fjallað um vinnutilhögun lækna utan dagvinnu eða vaktavinnu, bæði staðarvakt og gæsluvakt. Í grein 4.6 í kjarasamningnum sé fjallað um hvíldartíma og frítökurétt sem læknar afli sér með vinnu sinni á löngum vöktum. Í 1. mgr. greinar 4.6.1 í kjarasamningnum segi að vinnutíma lækna skuli hagað þannig að á hverjum sólarhring, reiknað frá byrjun vinnudags, fái læknir að minnsta kosti 11 klukkustunda samfellda hvíld. Í öðrum málsgreinum greinar 4.6.2 sé svo fjallað um það hvernig skuli haga málum fari vaktir yfir ákveðna lengd. Í þeim tilvikum eigni st læknar frítökurétt.

Í grein 4.6 í kjarasamningi komifram að frítökuréttur safni st í fjórum tilvikum:1) Þegar læknar séu sérstaklega beðnir um að mæta til vinnu áður en 11 klukkustunda hvíld sé náð, sbr. 2. mgr. greinar 4.6.2 en í ákvæðinu segi:„Séu læknar sérstaklega beðnir að mæta til vinnu áður en 11 klst. hvíld er náð er heimilt að fresta hvíldinni og veita síðar, þannig að frítökuréttur, 1 ½ klst (dagvinna) safnist upp fyrir hverja klst sem hvíldin skerðist. Heimilt er að greiða út ½ klst (í dagvinnu) af frítökuréttinum, óski læknir þess.“2 ) Ef 11 tíma hvíld á gæsluvakt skerðist, sbr. 3. mgr. greinar 4.6.2, en í ákvæðinu segi:„Skerðist 11 tíma hvíld á gæsluvakt myndast frítökuréttur með sambærilegum hætti.“.

Samkvæmt þessum ákvæðum sé ljóst að það skipti ekki máli um stofnun frítökuréttar hvort læknir sé við vinnu á staðarvakt eða gæsluvakt þegar hann nái ekki 11 klukkustunda lágmarkshvíldinni. Ef áfram er farið yfir ákvæði greinar 4.6.2 í kjarasamningi segi í 4. mgr. ákvæðisins: „Vinni læknir það lengi á undan frídegi eða helgi að ekki náist 11 klst hvíld miðað við venjubundið upphaf vinnudags skal fara með það á sama hátt.“Í ákvæðinu sé því þannig nákvæmlega lýst að frítökuréttur myndi stef ekki næst 11 klukkustunda samfelld hvíld á viðmiðunarsólarhring, óháð því hvort næsti dagur sé venjulegur vinnudagur eða frídagur.

3 ) Ef læknir vinnur umfram 16 klukkustunda vakt, sbr. 3. mgr. 4.6.2, en í ákvæðinu segir:„Einnig myndast frítökuréttur fyrir hverja klukkustund sem unnin er umfram 16 klst. á viðmiðunarsólarhring.“ Þetta ákvæði feli í sér að læknir geti safnað frítökurétti á sama tíma bæði vegna skerðingar á 11 tíma hvíld á milli vakta og einnig vegna þess að vakt hafi farið yfir 16 klukkustundir, sbr. áréttingu þess efnis í ákvæðinu („einnig myndast frítökuréttur“).

4) Aukinn frítökuréttur vegna samfelldrar vinnu umfram 24 klukkustundir, sbr. grein 4.6.4, en í ákvæðinu segi: „Í þeim sérstöku undantekningartilvikum að starfsmaður vinni samfellt fullar 24 stundir, skal frítökuréttur aukast þannig að hver heil stund umfram 24 veitir frítökurétt sem er 1,8% lengri en sá frítökuréttur sem næsta stund á undan gaf.“

Frítökuréttur safni st upp í starfi hvers læknis, sbr. grein 4.6.3 í kjarasamningi, og skuli sá frítökuréttur sem læknirinn hafi ekki tekið út á starfstíma sínum hjá stefnda greiddur út við starfslok, sbr. grein 4.6.7, en frítökuréttur fyrnist ekki, eins og sérstaklega sé áréttað í síðastgreindu ákvæði. Það sé því ljóst að frítökuréttur lækna sé afar mikilsverð kjarasamningsbundin réttindi.

Yfirmenn á Landspítala hafi ekki viljað samþykkja framangreindan frítökurétt stefnanda. Það telji stefnandi að fari beinlínis í bága við kjarasamningsbundinn rétt hennar og sé máli þessu stefnt fyrir dóm þar sem ekki hafiverið vilji til að sætta það eða afgreiða það með neinum hætti innan Landspítalans.

Þessi kjarasamningsbundni réttur stefnanda geti ekki fallið niður vegna þess að enginn vilji skrifa upp á og staðfesta að yfirlæknirinn hafi neyðst til að vinna svo langan vinnutíma sem raun beri vitni. Eins og sérstaklega sé tekið fram í grein 4.6.7 í fyrrgreindum kjarasamningi fyrnist frítökuréttur ekki. Því telji stefnandi óheimilt að samþykkja ekki frítökurétt hennar, sama þó rétturinn hafi byrjað að safnast upp áður en þær starfsmannabreytingar hafi orðið hjá Landspítala sem leiddu til þess að uppsafnaður frítökuréttur stefnanda hafi ekki lengur fengist samþykktur.

Stefnandi telji að yfirstjórn Landspítalans sé óheimilt að svipta yfirlækna og aðra stjórnendur kjarasamningsbundnum rétti vegna brota á hvíldartíma með fullyrðingum um að þeir ráði sínum vinnutíma og geti því séð til þess að þeir nái ætíð hvíld. Yfirlæknar séu oftast næsta dag eftir gæsluvakt með fyrir fram skipulagða dagskrá sem ekki sé hlaupið að því að breyta nema með miklum afleiðingum, fyrst og fremst fyrir sjúklinga, því í breytingunum myndi felast frestun aðgerða eða annarra fyrirfram ákveðinna funda með sjúklingum. Landspítalinn hafi fallist á þetta sjónarmið stefnanda og tekið undir að í slíkum tilvikum eigi næsti yfirmaður yfirlæknis að samþykkja brot á hvíldartíma en í tilviki stefnanda hafireynst ómögulegt að fá þau brot staðfest og viðurkennd eins og beri að gera.

Stefnandi taki fram að við mat á hvíldartímabrotum gagnvart henni skipti ekki máli að hún sé yfirlæknir hjá Landspítala og skipuleggi þannig sjálf vinnutíma sinn. Ætti stefnandi að haga vinnutíma sínum á þann veg að hún fengi alltaf 11 tíma lágmarkshvíld þyrfti hún annaðhvort að hætta að sinna gæsluvöktum eða láta hvíldartíma sinn koma verulega niður á þjónustustigi við sjúklinga Landspítala. Vísi stefnandi til þess sem komið hafi fram á samráðsfundi Læknafélags Íslands og Landspítala í desember 2019, þar sem áréttað hafi verið að það væri ekki vilji Landspítala að kjarasamningsbundinn hvíldartími yfirlækna kæmi niður á sjúklingum. Í slíkum tilvikum ætti yfirlæknir einfaldlega að mæta og fá viðurkenndan frítökurétt vegna brota á hvíld.

Stefnandi vísar til kjarasamnings Læknafélags Íslands og stefnda máli sínu til stuðnings.

Um lögsögu almennra dómstóla í máli þessu vísar stefnandi til þess að umfjöllunarefni málsins falli ekki undir verkefni Félagsdóms, sem koma fram í 1. mgr. 44. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938. Stefnandi hafi upphaflega höfðað mál þetta fyrir Félagsdómi en því hafi verið vísað frá dóminum þar sem álitaefnið ætti undir almenna dómstóla. Krafa stefnanda um málskostnað byggist á 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991.

III

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi hafnar öllum sjónarmiðum stefnanda í málinu og krefst sýknu af kröfum hennar. Stefndi bendir á að reglur um hvíldartíma og hámarksvinnutíma sé að finna í IX. kafla laga um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustöðum nr. 46/1980 og í vinnutímatilskipun EB nr. 93/104/EB frá 23. nóvember 1993. Nánari útfærslu sé að finna í sérstökum samningi, frá 23. janúar 1997, um ákveðna þætti er varða skipulag vinnutíma milli fjármálaráðherra f. h ríkissjóðs, Reykjavíkurborgar og Launanefndar sveitarfélaga og Alþýðusambands Íslands, Bandalags háskólamanna, BSRB og Kennarasambands Íslands. Í kjarasamningum einstakra stéttarfélaga séu ákvæði um aukin réttindi varðandi frítökurétt. Í kjarasamningi fjármála- og efnahagsráðherra f. h. ríkissjóðs og Læknafélags Íslands hefur þeim verið fundinn staður í kafla 4.6.

Stefndi tekur fram að frítökuréttarákvæði kjarasamninga gangi að hluta til lengra en ákvæði laga og fyrrnefnds samnings frá 23. janúar 1997. Þar sé gert ráð fyrir auknum frítíma til handa þeim starfsmönnum sem kallaðir séu til starfa áður en þeir nái 11 stunda hvíld í beinu framhaldi af vinnulotu, sbr. greinar 4.6.2, 4.6.3 og 4.6.4 í kjarasamningi Læknafélagsins. Starfsmaður geti valið um að taka hið aukna frí út síðar eða fá það greitt út að hluta. Um önnur atriði en þau sem sérstaklega sé samið um í kjarasamningum aðila fari samkvæmt lögum eða samningi aðila vinnumarkaðarins frá 23. janúar 1997. Þannig sé sérstaklega tilgreint í grein 4.6.8 í kjarasamningi Læknafélagsins að síðastnefndi samningurinn, þ. e. samningurinn frá 1997, sé fylgiskjal með kjarasamningi félagsins og teljist hluti hans.

Tilgangur með setningu ákvæða í kjarasamninga um frítökurétt hafi annars vegar verið að hvetja til breytinga á vinnufyrirkomulagi og hins vegar séu í þeim fólgin viðurlög fyrir vinnuveitendur eða stjórnendur sem skipuleggi ekki vinnuna þannig að fylgt sé ákvæðum um lágmarkshvíld. Ákvæði í kjarasamningi sem mæli fyrir um heimildir til að skerða hvíldartíma séu því undanþáguákvæði enda sé meginreglan sú að virða eigi hvíldartíma starfsmanna. Að baki þeirri meginreglu búi öryggis- og vinnuverndar sjóna mið, þ. e. bæði gagnvart starfsmanninum sjálfum, vinnuveitanda og gagnvart þeim skjólstæðingum sem hann eftir atvikum sinni. Vegna þessa sé, með afdráttarlausum hætti, mælt fyrir um það í kjarasamningi að brot á hvíldartíma starfsmanna, sem leiði til frítöku, þurfi að vera samkvæmt sérstakri beiðni þess sem hafi boðvald yfir starfsmönnum sem eftir atvikum öðlist rétt til frítöku. Sæki þetta einnig stoð í lög nr. 46/1980 og vinnutímatilskipunina.

Stefndi kveður að frá því í október 2010 hafi það verið hluti af starfi stefnanda, sem yfirlæknis, að skipuleggja vinnutíma sinn og annarra og þar með eftir atvikum samþykkja hvíldartímabrot undirmanna sinna, eins og fram komi í skjali frá framkvæmdastjórn spítalans um ábyrgðarsvið stjórnenda sem tók gildi 1. janúar 2010 og minnisblaði framkvæmdastjórnar spítalans til stjórnenda um sama efni frá 17. desember 2019. Stefnanda sé vel kunnugt hvernig verkferlar þessu tengdir séu á spítalanum og hvaða meginreglur gilda um frítökurétt. Auk þess megi henni vera ljóst að öryggis- og vinnuverndarsjónarmið búa að baki hvíldartímareglum. Ákvæðið í grein 4.6.2 í kjarasamningnum sé skýrt og geti stefnandi ekki tekið ákvörðun um hvíldartímabrot hvað hana sjálfa varði.

Samkvæmt skipuriti spítalans fram til 2019 hafi stjórnunarþrepin verið þrjú. Framkvæmdastjóri aðgerðasviðs og forstjóri spítalans hafi þannig verið ofar yfirlæknum í stjórnunarröðinni. Frá og með árinu 2019 sé forstöðumaður [...]sviðs næsti yfirmaður stefnanda og hafi stjórnunarþrepin frá þeim tíma verið fjögur.

Forsenda þess að frítökuréttur myndist samkvæmt kjarasamningi sé að starfsmaður sé kallaður til starfa áður en lágmarkshvíld sé náð. Mæti starfsmaður eigi að síður áður en hann hafi náð lágmarkshvíld ávinnur hann sér ekki frítökurétt. Vísast um þetta m. a. til álitsgerðar nefndar vegna bókunar 6 með kjarasamningum lækna og skurðlækna frá september 2011 sem gerð hafi verið að sameiginlegri beiðni samninganefndar ríkisins annars vegar og Læknafélags Íslands og Skurðlæknafélags Íslands hins vegar vegna framkvæmdar ákvæða um lágmarkshvíld.

Sýknukrafa stefnda byggist á því að sá meinti uppsafnaði frítökuréttur sem stefnandi krefjist viðurkenningar á uppfylli hvorki þau skilyrði sem tilgreind séu í lögum né í kjarasamningi aðila til myndunar slíkra réttinda. Hvíldartímabrot séu í öllum tilvikum háð boði yfirmanns en fyrir liggi að það hafi ekki veriðað frumkvæði yfirmanna stefnanda að kalla hana til starfa áður en lágmarkshvíld var náð í þau skipti sem deilt sé um í málinu, heldur hafi það verið að frumkvæði og samkvæmt ákvörðun hennar sjálfrar, eins og rakið sé í málavaxtalýsingu í bréfi spítalans til ríkislögmanns 14. maí 2021. Kröfugerð stefnanda uppfylli þar af leiðandi hvorki lögbundnar né kjarasamningsbundnar forsendur frítökuréttar. Öndverðum málsástæðum stefnanda er mótmælt sem röngum og ósönnuðum.

Stefnandi hafi heldur ekki reifað í málinu hvaða ástæður í hverju einstöku tilviki liggi að baki hverju og einu hinna meintu hvíldartímabrota. Kröfugerð hennar sé því í senn vanreifuð og ósönnuð hvað þá þætti varði. Samantekt deildarstjóra launadeildar Landspítala breyti engu í þessum efnum enda komi þar hvergi fram hvernig eða við hvaða tækifæri frítökuréttur hafi myndast með viðveru stefnanda á vinnustað. Beri því, þegar af þeirri ástæðu, að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Þá er því mótmælt sem röngu að mannabreytingar hjá mannauðsdeild spítalans hafi ráðið því að ekki hafi verið fallist á kröfur stefnanda, heldur skýrist sú afstaða af réttri túlkun starfsmanna stefnda á kjarasamningi. Hvorki stefnandi né aðrir starfsmenn spítalans sem kunna að vera í sömu stöðu og hún hafi verið sviptir kjarasamningsbundnum rétti við þessar aðstæður. Órökstudd og ósönnuð frásögn stefnanda af niðurstöðu samráðsfundar Læknafélagsins og Landspítala í desember 2019 hafi enga þýðingu í málinu að mati stefnda enda fái hún hvorki samræmst gildandi kjarasamningi né lagafyrirmælum þótt sönnuð væri.

Stefndi bendi á að í dómaframkvæmd hafi því verið slegið föstu að ákvæði sem tengist frítökurétti eigi ekki við um æðstu stjórnendur eða aðra þá sem ráða vinnutíma sínum og skipulagi vinnunnar sjálfir, sbr. t. d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 27/2019.

Þá hafi einnig verið staðfest í dómaframkvæmd að starfsmenn geti ekki löngu síðar haft uppi kröfu um meintan rétt til frítöku enda sé þá mun erfiðara að leggja mat á hvort fyrir hendi hafi verið aðstæður sem stofnuðu til umrædds réttar samkvæmt ákvæðum kjarasamnings. Slík sönnunarbyrði hafi fallið á starfsmann og eftir atvikum verið metið honum til tómlætis, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 740/2016. Eigi hér sama við að mati stefnda og standi tómlæti í vegi fyrir því að unnt sé að taka kröfur stefnanda til greina.

Með vísan til þessa alls er krafist sýknu af dómkröfum stefnanda. Er málatilbúnaði stefnanda að öðru leyti en að framan greinir mótmælt og byggir stefndi á því að kröfur stefnanda eigi sér hvorki stoð í lögum né ákvæðum kjarasamnings.

Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

IV

Niðurstaða

Í málinu er deilt um hvort uppfyllt séu skilyrði laga og kjarasamnings hvað varðar frítökurétt stefnanda vegna meintra hvíldartímabrota á tilteknu tímabili. Heldur stefnandi því fram „að stefnda sé skylt að staðfesta uppsafnaðan frítökurétt stefnanda samkvæmt yfirliti yfir skráð hvíldartímabrot á árunum 2008- 2020 samkvæmt tímaskráningarkerfi stefnda Vinnustund, samtals í 292,62 klukkustundir“ eins og það er orðað í dómkröfu hennar.

Stefnandi byggir á því að á umræddu tímabili hafi safnast upp frítökuréttur sem hún hafi áunnið sér og það standi upp á stefnda að ganga svo frá málum gagnvart henni að hún fái notið kjarasamningsbundinna réttinda sinna. Sýknukrafa stefnda byggist á því að frítökuréttur vegna meintra hvíldartímabrota hafi ekki stofnast, annars vegar vegna þess að stefnandi er yfirlæknir og skipuleggur sem stjórnandi vinnutíma sinn sjálf og vinnutíma annarra sem undir hana heyra og hins vegar vegna þess að stefnandi hafi ekki sérstaklega verið beðin af yfirmanni sínum um að mæta til vinnu áður en 11 klukkustunda hvíldartíma væri náð, sem sé nauðsynlegt skilyrði þess að frítökuréttur stofnist. Þá hafi stefnandi engan reka gert að því að sýna fram á það fyrir dóminum hvaða aðstæður voru fyrir hendi í hverju tilviki fyrir sig sem leitt hafi til þess að 11 stunda hvíld hafi ekki verið náð en sönnunarbyrði um það hvíli á stefnanda. Auk þess telur stefndi að stefnandi hafi sýnt ákveðið tómlæti við að halda fram kröfu sinni sem leiði til þess að mun erfiðara sé að leggja mat á hvort fyrir hendi hafi verið aðstæður sem leiddu til frítökuréttar samkvæmt ákvæðum kjarasamnings.

Stefnandi hefur gegnt stöðu yfirlæknis frá því í október 2010, fyrst sem settur yfirlæknir í tvö ár og eftir það sem ráðinn yfirlæknir. Reglur um ábyrgðarsvið stjórnenda Landspítala voru samþykktar í framkvæmdastjórn spítalans 8. desember 2009 og tóku þær gildi 1. janúar 2010. Þar er í II. kafla fjallað um starfsmannaábyrgð, deildarstjóra, hjúkrunardeildarstjóra og yfirlækna og er þeim ætlað að annast daglega framkvæmd starfsmannamála og bera ábyrgð á þeim þáttum sem þar eru taldir upp, svo sem að taka ákvarðanir um vinnutíma og nauðsynlega yfirvinnu, sjá um staðfestingu vinnuskýrslna starfsmanna og leiðréttingar og hafa eftirlit með mætingu og viðveru. Óumdeilt er að stefnandi sem yfirlæknir yfirfer og samþykkir eða eftir atvikum hafnar hvíldartímabrotum undirmanna sinna. Þá segir í reglunum um ábyrgð framkvæmdastjóra að hann beri ábyrgð á sínu sviði gagnvart forstjóra og geti ekki fríað sig þeirri ábyrgð með því að framselja vald sitt áfram til annarra. Þá er skýrlega tekið fram að framkvæmdastjóri annist sjálfur framkvæmd þeirra þátta sem felast í starfsmannaábyrgðinni gagnvart þeim stjórnendum sem undir hann heyra og þar með talið yfirlæknum.

Reglur um hvíldartíma og hámarksvinnutíma er að finna í IX. kafla laga um aðbúnað og hollustuhætti á vinnustöðum nr. 46/1980 og í tilskipun nr. 93/104/EB frá 23. nóvember 1993 um skipulag vinnutíma, vinnutímatilskipuninni svokölluðu, nú tilskipun EB nr. 2003/88 um sama efni. Þar er mælt fyrir um lágmarkskröfur að því er varðar skipulag vinnutíma með það að leiðarljósi að stuðla að bættum starfsskilyrðum og tryggja öryggi og heilsuvernd. Í tilviki heilbrigðisstarfsmanna lýtur þetta bæði að öryggi og heilsuvernd starfsmanna og þeirra sjúklinga sem þeir annast.

Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. tilskipunarinnar er heimilt að veita undanþágu frá tilteknum ákvæðum hennar, þ. e. 3.– 6. gr., 8. gr. og 16. gr. sem fjalla um hvíldartíma og skipulag vinnutíma, ef starfsmenn geta sjálfir ákveðið vinnutíma sinn, einkum þegar um er að ræða starfsmenn er gegna stjórnunarstörfum eða annað starfsfólk sem hefur umboð til að taka sjálfstæðar ákvarðanir.

Á sínum tíma var ákvæðum tilskipunar nr. 93/104 hrundið í framkvæmd hér á landi með kjarasamningum, sbr. auglýsingu nr. 285/1997 um gildistöku tilskipunarinnar en þar var m. a. vísað til kjarasamnings fjármálaráðherra f. h. ríkissjóðs, Reykjavíkurborgar og Launanefndar sveitarfélaga og Alþýðusambands Íslands, Bandalags háskólamanna, BSRB og Kennarasambands Íslands frá 23. janúar 1997. Öðluðust ákvæði tilskipunarinnar þannig gildi með þeim kjarasamningum sem í auglýsingunni voru nefndir. Í 1. mgr. 1. gr. þessa samnings segir að hann gildi um daglegan og vikulegan lágmarkshvíldartíma starfsmanns, árlegt orlof, hlé og hámarksvinnutíma á viku auk annarra tiltekinna þátta í tengslum við nætur- og vaktavinnu og vinnumynstur. Þá segir í 4. mgr. 1. gr. samningsins að ákvæði 3.– 6. gr. um daglegan hvíldartíma, hlé, vikulegan hvíldartíma og vikulegan hámarksvinnutíma og 8. gr. um lengd næturvinnutíma gildi ekki um æðstu stjórnendur og aðra þá sem ráða vinnutíma sínum sjálfir.

Í kjarasamningum einstakra stéttarfélaga eru ákvæði um hvíldartíma og frítökurétt nánar útfærð og fela þau í sér aukin réttindi varðandi frítökurétt. Í kjarasamningi fjármála- og efnahagsráðherra f. h. ríkissjóðs og Læknafélags Íslands frá 6. júní 2017, sem stefnandi byggir kröfur sínar aðallega á, er ákvæði um hvíldartíma og frítökurétt að finna í grein 4.6. Meginreglan um 11 stunda lágmarkshvíld kemur fram í grein 4.6.1. Í grein 4.6.2 er lýst frávikum frá henni og að við sérstakar aðstæður sé heimilt að framlengja vinnulotu og skuli þá veita veita 11 stunda hvíld í beinu framhaldi. Áfram segir að í þeim tilvikum að sérstakar aðstæður geri það óhjákvæmilegt að víkja frá daglegum hvíldartíma gildi sú tilhögun að séu læknar sérstaklega beðnir um að mæta til vinnu áður en 11 stunda hvíld sé náð sé heimilt að fresta hvíldinni og veita síðar og skapist þá frítökuréttur sem reiknist með nánar tilteknum hætti. Ekki er að sjá af þessum ákvæðum að greinarmunur sé gerður á yfirlæknum og öðrum læknum sem ekki gegna yfirmannsstöðu. Í grein 4.6.8 er vísað um gildissvið, hvíldartíma vinnuhlé og fleira til auglýsingar nr. 285/1997, sem áður er getið, um gildistöku tilskipunar nr. 93/104/EB. Í auglýsingunni sé vísað til fyrrnefnds samnings frá 23. janúar 1997 um ákveðna þætti sem varða skipulag vinnutíma, hann sagður fylgja samningnum sem fylgiskjal og teljast hluti hans.

Ákvæði vinnutímatilskipunarinnar var síðar innleidd í IX. kafla laga nr. 46/1980, sbr. 19. gr. laga nr. 68/2003, og er þar nú fjallað um hvíldartíma, frídaga og hámarksvinnutíma. Í 1. mgr. 53. gr. kemur fram meginreglan um 11 klukkustunda samfellda hvíld starfsmanna. Þá segir að samkvæmt 2. mgr. sé samtökum aðila vinnumarkaðarins heimilt að semja um að stytta hvíldartíma í allt að átta klukkustundir ef eðli starfs eða sérstakir atvinnuhættir gera frávik nauðsynleg. Í 4. mgr. segir að sé daglegur hvíldartími styttur samkvæmt 2. eða 3. mgr. skuli starfsmaður fá samsvarandi hvíldartíma síðar. Í 3. tölulið 52. gr. a í lögunum er tekið fram að ákvæði kaflans um hvíldartíma, frídaga og hámarksvinnutíma gildi ekki um æðstu stjórnendur eða aðra þá sem ráða vinnutíma sínum sjálfir. Tilskipun nr. 93/104/EB var felld úr gildi með tilskipun nr. 2003/88/EB og hefur að geyma sama undanþáguákvæði í 17. gr. og eldri tilskipunin og rakið var hér framar.

Í þeim ákvæðum sem hér hafa verið rakin er vísað til þess að þeir sem gegna stjórnunarstörfum eða stjórna störfum sínum sjálfir öðlist ekki frítökurétt. Eins og áður er komið fram er tilvísun í samningi Læknafélagsins frá 6. júní 2017 um að samningurinn frá 23. júní 1997 sé fylgiskjal með þeim fyrrnefnda og teljist hluti hans. Verður því að líta svo á að það eigi við um þau ákvæði samningsins frá 23. janúar 1997 sem nefnd eru hér framar um gildissvið. Í dómaframkvæmd hefur ekki verið fallist á að frítökuréttur myndist hjá æðstu stjórnendum eða þeim sem stjórna vinnutíma sínum sjálfir, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 27/2019 og dóm Landsréttar í máli nr. 344/2021.

Stefndi hefur talið að sýkna bera hann af kröfum stefnanda þegar af þessari ástæðu þar sem vart sé lagagrundvöllur fyrir kröfugerð hennar. Fram er komið í málinu að framkvæmdin á Landspítala hefur um langan tíma verið sú að stofnast hefur frítökuréttur hjá yfirlæknum í kjölfar hvíldartímabrota og þá í þeim sérstöku tilvikum sem lýst er í grein 4.6.2 í kjarasamningi og áður er rakið. Verður að líta svo á að það sé vegna þeirra aðstæðna sem geta skapast í starfsemi spítalans sökum mönnunar og eðlis þeirrar þjónustu sem þar er veitt. Dómurinn telur því ekki unnt að sýkna stefnda vegna þess að lagagrundvöll skorti fyrir kröfu stefnanda. Áðurnefndri framkvæmd virðist hafa verið komið í fastar skorður, m. a. gagnvart stefnanda, frá áramótum 2019/2020 þannig að næsti yfirmaður yfirlæknis samþykkir hvíldartímabrot að ákveðnum skilyrðum uppfylltum og myndast þá frítökuréttur við þær aðstæður sem tilgreindar eru í ákvæðinu. Fram að þessum tíma mun framkvæmdin gagnvart yfirlæknum hafa verið með ýmsum hætti, eftir því sem fram er komið í málinu.

Sýknukrafa stefnda er einnig reist á því að í grein 4.6.2 í kjarasamningi, sem fjallar um undantekningu frá lágmarkshvíld, sé með ótvíræðum hætti skilgreint hvernig frítökuréttur myndast, þ. e. ef læknir er sérstaklega beðinn um að mæta til vinnu áður en 11 tíma hvíld er náð.

Sönnunarbyrði hvílir á stefnanda um að sýna fram á að fyrir hendi hafi verið þær aðstæður sem samkvæmt kjarasamningi leiða til stofnunar frítökuréttar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 121/2013 og í máli nr. 740/2016. Stefnandi hefur í málinu ekki sýnt fram á hvaða aðstæður réðu því í hverju einstöku tilviki að hvíldartímabrot skapaðist, en eins og kröfugerð hennar ber með sér miðast upphafstímabil kröfunnar við árið 2008 og er því nokkuð langt um liðið. Stefnandi hefur vísað til þess að frítökuréttur hennar fyrnist ekki. Það breytir því þó ekki að leiða verði í ljós að skilyrði fyrir myndun réttarins hafi verið uppfyllt í hverju tilviki. Staðfest hefur verið í dómaframkvæmd að starfsmenn geta ekki löngu síðar haft uppi kröfu um meintan rétt til frítöku enda er þá mun erfiðara að leggja mat á hvort fyrir hendi hafi verið aðstæður sem stofnuðu til umrædds réttar samkvæmt ákvæðum kjarasamnings, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 740/2016. Þá er ósönnuð frásögn af niðurstöðu samráðsfundar Læknafélagsins og Landspítala í desember 2019 í þá veru að ákveðið hafi verið að yfirlæknar skyldu mæta til vinnu þrátt fyrir að hvíldartíma hefði ekki verið náð og fá frítökurétt undantekningarlaust viðurkenndan.

Óhjákvæmilegt er að líta til lýsingar í stefnu og frásagnar stefnanda sjálfrar fyrir dóminum og verður sá skilningur lagður til grundvallar að hún hafi sjálf tekið ákvörðun hverju sinni um að mæta til vinnu áður en hvíldartíma hafi verið náð og það hafi helgast af aðstæðum og álagi á vinnustað. Hvað sem því líður breytir það því ekki að þar sem stefnandi mætti til vinnu að eigin frumkvæði, þrátt fyrir að 11 stunda hvíld væri ekki náð, er ekki unnt að líta svo á að skilyrði ákvæðisins um ávinnslu frítökuréttar séu uppfyllt enda verður ekki séð að yfirmaður hennar hafi beðið hana um að mæta til vinnu eins og þar er áskilið. Samkvæmt skýrum ákvæðum kjarasamnings stofnast ekki frítökuréttur við slíkar aðstæður. Þá skiptir ekki máli þó einstakir samstarfsmenn stefnanda hafi ekki gætt að skýrum lagafyrirmælum og ákvæðum kjarasamnings að þessu leyti. Þá geta mannabreytingar á launaskrifstofu stefnda og breytt framkvæmd gagnvart stefnanda af þeim sökum ekki breytt þessari niðurstöðu.

Með hliðsjón af öllu framansögðu er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að uppfyllt hafi verið skilyrði laga og kjarasamnings til myndunar frítökuréttar vegna meintra hvíldartímabrota eins og kröfugerð hennar gerir ráð fyrir. Er því óhjákvæmilegt að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Þrátt fyrir þessi úrslit málsins þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Af hálfu stefnanda flutti málið H-kvk-nf R-kvk-nf R-kvk-nf lögmaður og af hálfu stefnda S-kvk-nf J-kvk-nf lögmaður.

Við uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 en hvorki dómari né lögmenn fyrir hönd aðila töldu þörf á endurflutningi málsins.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaðuraf öllum kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

H-kvk-nf G-kvk-nf