E-2742/2012

I

Mál þetta, sem var dómtekið 11. mars sl., er höfðað af Kaupþingi banka hf., Borgartúni 26 í Reykjavík, með stefnu sem birt var 11. júní 2012 á hendur aðalstefnda Guy Butler Ltd., 2 Broadgate, Lundúnum, Bretlandi, með stefnu birtri 12. júní 2012 á hendur varastefnda, RBC Europe Ltd., Riverbank House, 2 Swane Lane, Lundúnum, Bretlandi, og með stefnu birtri 20. júní 2012 á hendur þrautavarastefnda, Storebrand Luxembourg SA, Sennigerberg, 6, route de Tréves, Luxembourg, Lúxemborg.

Dómkröfur stefnanda eru í fyrsta lagi þær að rift verði greiðslu stefnanda til aðalstefnda, Guy Butler Ltd., 11. september 2008 að fjárhæð 11.812.109,31 Bandaríkjadollari, vegna viðskipta, dags. 8. september 2008.

Í öðru lagi er þess krafist að aðalstefndi greiði stefnanda 11.812.109,31 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. maí 2012 til greiðsludags.

Í þriðja lagi er þess krafist að aðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.

Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm um framangreindar kröfur stefnanda er gerð eftirfarandi krafa á hendur varastefnda:

Í fyrsta lagi að rift verði ráðstöfun stefnanda til varastefnda, RBC Europe Ltd., 11. september 2008 að fjárhæð 11.812.109,31 Bandaríkjadollari, vegna viðskipta, dags. 8. september 2008.

Í öðru lagi að varastefnda verði gert að greiða stefnanda 11.812.109,31 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2012 til greiðsludags.

Í þriðja lagi að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.

Verði varastefnda ekki gert að þola dóm um framangreindar kröfur stefnanda er gerð eftirfarandi krafa á hendur þrautavarastefnda:

Í fyrsta lagi að rift verði ráðstöfun stefnanda til þrautavarastefnda, Storebrand Luxembourg S.A., 11. september 2008 að fjárhæð 11.812.109,31 Bandaríkjadollari, vegna viðskipta, dags. 8. september 2008.

Í öðru lagi að þrautavarastefnda verði gert að greiða stefnanda 11.812.109,31 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2012 til greiðsludags.

Í þriðja lagi að þrautavarastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.

Aðalstefndi krefst aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda en til vara að þær verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst aðalstefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Varastefndi gerir sömu kröfur af sinni hálfu, aðallega um sýknu en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar.

Þrautavarastefndi krefst einnig aðallega sýknu en til vara lækkunar á dómkröfum stefnanda, auk þess sem hann krefst málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Í öndverðu fóru stefndu allir fram á að málinu yrði vísað frá dómi. Þeirri kröfu var hrundið með úrskurði héraðsdóms 24. júní 2013. Að því loknu fór fram umfangsmikil gagnaöflun, einkum af hálfu stefndu. Þorri skjala er á enskri tungu og hefur gagnaöflun því kallað á verulega vinnu við þýðingar.

II

Atvik máls þessa eru þau að 27. mars 2006 birti stefnandi útgáfulýsingu (e. Offering Circular) fyrir 10 milljarða Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Í útgáfulýsingunni eru umfangsmiklar upplýsingar um starfsemi og fjárhagsstöðu stefnanda. Þar eru einnig gefnar allítarlegar upplýsingar um fyrirhuguð skuldabréf og viðskipti með þau. Í upphafi þeirrar lýsingar kemur fram að hún feli í sér almenna skilmála þeirra skuldabréfa sem gefin verði út, en að sérstakir skilmálar hvers skuldabréfs komi fram í svonefndum verðviðaukum (e. Pricing Supplement). Segir þar að verðviðaukarnir skilgreini nánar hvaða almennu ákvæði útgáfulýsingarinnar gildi um skuldabréfin.

Meðal skuldabréfa sem heimilt var að gefa út á grundvelli útgáfulýsingarinnar voru svokölluð „Senior Notes“ sem í þýðingum löggiltra skjalaþýðenda eru kölluð forgangsskuldabréf. Í útgáfulýsingunni kemur einnig fram að slík skuldabréf verði gefin út samkvæmt sérstökum samningi um forgangsskuldabréfin (e. Senior Indenture) milli stefnanda sem útgefanda og Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA) sem vörsluaðila (e. Trustee). Í útgáfulýsingunni er jafnframt gert ráð fyrir því að DBTCA gegni hlutverki svonefnds umsjónaraðila greiðslna (e. Paying Agent). Þar segir einnig að skuldabréf, sem verði í boði fyrir hæfa stofnanafjárfesta (e. Qualified Institutional Buyers) í Bandaríkjum Norður-Ameríku í samræmi við þar gildandi löggjöf, verði í formi eins eða fleiri bandarískra allsherjarskuldabréfa (e. U.S. Global Notes). Utan Bandaríkja Norður-Ameríku skyldu slík bréf aftur á móti vera í formi alþjóðlegra allsherjarskuldabréfa (e. International Global Notes).

Í lýsingunni er gert ráð fyrir að unnt sé að framselja eignarhlutdeild í allsherjarskuldabréfum í samræmi við skilmála útgáfulýsingarinnar um rafræna eignaskráningu. Í þeim skilmálum er við það miðað að vörslufyrirtækið Depository Trust Company eða DTC sé „verðbréfavörsluaðili allsherjarskuldabréfanna“ (e. securities depositary for the Global Notes), en að þau verði gefin út sem „skráð verðbréf í nafni Cede & Co“ sem DTC hafi tilnefnt. Þar segir einnig að allsherjarskuldabréfin verði í vörslu DTC „eða fyrir hönd DTC í þágu þátttakenda í DTC“. Í útboðsskilmálunum eru nánari fyrirmæli um rafræna eignaskráningakerfið. Þar er vísað til þess að svonefndir beinir eða óbeinir þátttakendur í kerfinu haldi utan um eignarhlutdeildir viðskiptavina sinna.

Auk framangreindrar útgáfulýsingar liggur fyrir í málinu ítarlegur samningur milli stefnanda og DBTCA, dags. 12. apríl 2006, sem ber yfirskriftina Senior Indenture. Í þeim þýðingum sem liggja fyrir í málinu ber samningur þessi jafnan yfirskriftina skuldabréfasamningur, en aðalstefndi kallar hann fjárvörslusamning í greinargerð og varastefndi og þrautavarastefndi kalla hann umsýslusamning. Verður þýðing löggiltra skjalaþýðenda lögð til grundvallar í dóminum. Ganga verður út frá því að þessi samningur sé sá samningur sem vísað er til í útgáfulýsingunni. Þar er nánar kveðið á um lögskipti milli útgefanda skuldabréfanna og vörsluaðila sem og umsjónarmanns greiðslna.

Á grundvelli þessara gagna gaf stefnandi út verðviðauka 27. september 2006 vegna þriggja flokka skuldabréfa. Meðal þeirra var útgáfa á „Senior Floating Rate Notes due 2010“ sem voru að nafnverði 1.000.000.000 Bandaríkjadala og gefa átti út 4. október 2006. Samkvæmt verðviðaukanum voru skuldabréf í umræddum flokki forgangsskuldabréf með breytilegum vöxtum, sem greiða skyldi á þriggja mánaða fresti ár hvert uns höfuðstólsfjárhæð þeirra hefði verið greidd eða „gerð aðgengileg til greiðslu“, eins og þar var lýst með nánari hætti. Tilgreindur gjalddagi þessara bréfa var 10. janúar 2010. Þessi bréf bera skráningarnúmerið ISIN nr. US48632FAC59 fyrir bandarísk allsherjarskuldabréf og ISIN nr. US48632GAC33 fyrir alþjóðleg skuldabréf.

Í verðviðaukanum er DBTCA tilgreindur sem útreikningsaðili (e. Calculation Agent). Þar er jafnframt gert ráð fyrir því að fjórir aðilar gegni hlutverki miðlara í viðskiptum með skuldabréfin, þ.e. Citigroup Global Markets Inc., Credit Suisse Securities (USA) LLC, Lehman Brothers Inc. og Meryll Lynch, Pierces, Fenner & Smith Inc. Þá segir þar að skuldabréf þessi séu ekki innleysanleg (e. redeemd) að vali útgefanda fyrir tilgreindan lokagjalddaga þeirra nema af skattalegum ástæðum.

Aðilar máls þessa virðast í ýmsum atriðum vera sammála um hlutverk og stöðu framangreindra aðila samkvæmt útgáfulýsingu og öðrum gögnum málsins. Þannig eru aðilar sammála um að við hverja útgáfuröð hafi stefnandi aðeins gefið út eitt skuldabréf á pappírsformi. Fyrrgreint fyrirtæki, DTC í New York, hafi tilnefnt Cede & Co sem skráðan handhafa þess skuldabréfs. Eftir sem áður hafi DBTCA sem fjárvörsluaðili farið að stórum hluta með hlutverk Cede & Co í samræmi við samning fyrirtækisins við útgefandann og útgáfulýsingu. Sem umsjónarmanni greiðslna og fjárvörsluaðila hafi DBTCA meðal annars verið falið að taka við greiðslum frá útgefanda og leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt skuldabréfunum. Eftir að skuldabréfin höfðu verið gefin út og skráð í rafrænt eignaskráningarkerfi DTC hafi miðlarar sem voru þátttakendur í kerfinu selt hluti í hverju bréfi. Kaupendur þessara hluta eru í gögnum málsins kallaðir „Beneficial Owners“ en það hugtak er ýmist þýtt sem raunverulegir eigendur eða hagsmunaeigendur í þeim þýðingum sem liggja fyrir. Ágreiningslaust er að þeir eru endanlegir móttakendur á greiðslu vaxta og höfuðstóls af hverju skuldabréfi í samræmi við eignarhlut sinn í því.

Samkvæmt útgáfulýsingunni eru hagsmunaeigendur ekki skráðir eigendur hlutdeilda í rafrænu eignaskráningarkerfi DTC, heldur eru þær skráðar þar sem eign þátttakenda í DTC. Þar segir orðrétt að eignarhlutur „eiginlegs kaupanda sérhvers allsherjarskuldabréfs eða allsherjarkvittunar er síðan skráður hjá viðkomandi beinum eða óbeinum þátttakendum“, eins og fram kemur í þýðingu löggilts skjalaþýðanda. Skyldi framsal eignarhluta í allsherjarskuldabréfum fara fram með skráningu í bókum „þátttakenda sem koma fram fyrir hönd raunverulegu eigendanna“ og er þar lögð áhersla á að þátttakendur beri ábyrgð á því að „halda utan um eignarhlutdeildir sínar fyrir hönd viðskiptavina sinna“.

Í útgáfulýsingunni segir að skuldabréfin og alla samninga sem tengjast þeim eigi að túlka í samræmi við lög New York-ríkis að undanskildum ákvæðum „víkjandi skuldabréfa og víkjandi vörslusamningsins og eiginfjárskuldabréfa og eiginfárvörslusamningsins um víkjandi rétthæð“, en þau ákvæði heyra undir og skulu túlkuð í samræmi við íslensk lög. Undantekningar þessar ná samkvæmt framansögðu ekki að neinu leyti til svonefndra forgangsskuldabréfa (e. Senior Notes) og því ljóst að lög New York-ríkis gilda um túlkun allra ákvæða er lúta að þeim. Þetta er áréttað í framlögðum samningi milli stefnanda og DBTCA (e. Senior Indenture), en þar segir orðrétt: „THIS INDENTURE AND THE NOTES SHALL BE GOVERNED BY AND CONSTRUED IN ACCORDANCE WITH THE LAWS OF THE STATE OF NEW YORK.“

Hlutdeild í skuldabréfi sem stefnandi hafði gefið út á þessum grundvelli gat gengið kaupum og sölum á markaði. Í útgáfulýsingunni eru ákvæði um endurkaup útgefanda á slíkum hlut. Þar segir orðrétt að hann geti „hvenær sem er keypt skuldabréf á hvaða verði eða verðum sem er á frjálsum markaði eða á annan hátt“ (e. The issuer may [...] at any time purchase Notes at any price or prices in the open market or otherwise). Sérstaklega er tekið fram að útgefandanum sé heimilt að eiga þau áfram, endurselja þau eða að eigin vali skila þeim inn til viðkomandi vörsluaðila til ógildingar (e. Notes so purchased may be held or resold or, at the discretion of the Issuer, surrendered to the applicable Trustee for cancellation).

Nánast samhljóða ákvæði er að finna í grein 10.9 í skuldabréfasamningi stefnanda við DBTCA frá 12. apríl 2006. Þar er einnig kveðið á um niðurfellingu eða ógildingu skuldabréfa í grein 3.9. Kemur þar fram að stefnanda sé heimilt hvenær sem er að afhenda aðalumsjónaraðila greiðslna skuldabréf til ógildingar, óháð því hvernig félagið hafi eignast það, og skulu slík bréf þá þegar í stað felld úr gildi „sem þannig eru afhent“.

Mál þetta lýtur að kaupum stefnanda á hlutdeild í skuldabréfaflokki með alþjóðlega auðkennisnúmerið ISIN US48632FAC59, að nafnverði 13 milljónir Bandaríkjadollara. Hefur stefnandi lagt fram kaupnótu um þessi viðskipti sem ber með sér að hafa verið send aðalstefnda, Guy Butler Ltd, í London. Gefur hún til kynna að þessir aðilar hafi komist að samkomulagi 8. september 2008 um að stefnandi keypti umrædda hluti á samtals 11.739.000 Bandaríkjadollara. Við þá fjárhæð bættust áfallnir vextir fyrir 58 daga að fjárhæð 73.109,31 Bandaríkjadollari. Samtals nam umsamin greiðsla því 11.812.109,31 Bandaríkjadollura. Fram kemur á kaupnótunni að umsamið verð hafi numið 90,3% af nafnverði. Uppgjörsdagur samkvæmt kaupnótunni er sagður vera 11. september 2008.

Auk þessarar kaupnótu liggja fyrir önnur gögn um viðskiptin. Aðalstefndi hefur til að mynda lagt fram kvittun sem ber yfirskriftina „Eurobond Dealing Ticket“, vegna viðskipta með sömu hluti 8. september 2008, sem aðalstefndi kveður vera innanhúskvittun hans. Á kvittun þessari eru handskrifaðar upplýsingar inn í reiti á eyðublaði. Kvittunin er að hluta tvískipt þar sem vinstra megin er lýst viðskiptum undir yfirskriftinni „Við kaupum“. Þar undir kemur fram að seljandi umræddra hluta sé varastefndi, RBC, og er verðið þar tilgreint 90,03. Hægra megin er lýst viðskiptum með sömu hluti undir yfirskriftinni „Við seljum“ og er kaupandinn tilgreindur stefnandi. Verðið þar er sagt nema 90,30. Á hvorum hluta kvittunarinnar er gert ráð fyrir að viðkomandi miðlari setji upphafsstafi sína. Við söluna má greina upphafsstafina SB, sem aðalstefndi kveður vera S-x-x B-x-x, starfsmann hans. Upphafsstafir miðlara við kaupin eru aðrir en ógreinilegt er hverjir þeir eru. Neðst á kvittuninni er gert ráð fyrir því að skráð séu „uppgjörsfyrirmæli ef sérstök“. Þar segir í íslenskri þýðingu löggilts skjalaþýðanda: „Fyrir rauða bók í STOREBRAND KAPITALFONDS OSLO JB.“

Meðal gagna málsins eru einnig tvö skjáskot sem endurspegla téð viðskipti. Annars vegar er um að ræða færslur sem virðast sýna kaup á hlutum að fjárhæð 13 milljónir Bandaríkjadollara að nafnverði í umræddum skuldabréfaflokki af „Storebrand“ á 11.700.000 Bandaríkjadollara auk áfallinna vaxta að fjárhæð 73.109,31 Bandaríkjadollari, þar sem miðað er við að kaupin fari fram á 90% af nafnverði. Viðskiptin eru þar sögð hafa átt sér stað kl. 17.17 hinn 8. september 2008. Ekki kemur fram á skjáskotinu við hvaða stað tímasetningin er miðuð. Hins vegar er um að ræða færslur sem virðast sýna sölu á sömu hlutum þar sem „Master“ er „Guy Butt“. Verðið er þá tilgreint 11.703.900 Bandaríkjadollarar ásamt áföllnum vöxtum, samtals 11.777.009,31 Bandaríkjadollari, eða 90.03% af nafnverði. Þetta skjáskot gefur til kynna að viðskiptin hafi verið samþykkt 8. september 2008 en tvær tímasetningar geta átt við, annars vegar kl. 16.16 og hins vegar kl. 16.28 í Lundúnum.

Kaupnótan ber með sér að viðskiptin hafi farið fram í gegnum kerfi fyrirtækisins Euroclear. Eftir því sem dómurinn kemst næst fara viðskipti með fjármálagerninga þar fram með færslum milli reikninga sem aðilar á markaði eiga hjá Euroclear. Í málinu liggur fyrir samningur milli aðalstefnda annars vegar og fyrirtækisins ICAP Securities Limited. Þar er aðalstefndi nefndur „framkvæmdamiðlari“ (e. Executing Broker) og ICAP „greiðslujöfnunarmiðlari“ (e Clearing Broker). Felur samningurinn í sér að ICAP annast greiðslujöfnun og uppgjör viðskipta sem aðalstefndi „leggur fram í tengslum við viðskipti sem eru tilgreind til uppgjörs í gegnum: sérhvert viðurkennt uppgjörskerfi sem greiðslujöfnunarmiðlari á í reglulegum viðskiptum við“, eins og segir í framlagðri þýðingu samningsins. Eftir því sem fram hefur komið fyrir dómi á aðalstefndi ekki reikning hjá Euroclear en viðskipti sem félagið á aðild að eru gerð upp í gegnum reikning ICAP hjá Euroclear á grundvelli fyrrgreinds samnings. Aðalstefndi hefur m.a. lagt fram skjal er sýnir færslur inn og út af umræddum reikningi ICAP 15. september 2008. Þessar færslur gefa til kynna að þær hafi verið skráðar vegna viðskipta með hlutdeild í skuldabréfaútgáfunni US48632FAC59 að nafnvirði 13.000.000 Bandaríkjadollara. Annars vegar er um að ræða greiðslu á 11.777.009,31 Bandaríkjadollara af reikningnum inn á reikning 94539, sem mun vera í eigu varastefnda. Hins vegar sýnir skjalið að 11.812.109,31 Bandaríkjadollari hafi verið færður inn á reikninginn af reikningi 98822, sem er í eigu stefnanda.

Fram kemur í stefnu og yfirlýsingu endurskoðanda stefnanda að í kjölfar viðskiptanna hafi greiðslan frá stefnanda að ofangreindri fjárhæð verið bókfærð sem lækkun á útistandandi skuldum.

Eins og rakið er í stefnu sagði stjórn stefnanda af sér 8. október 2008. Daginn eftir neytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnanda og setja yfir hann skilanefnd. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 var stefnanda veitt heimild til greiðslustöðvunar sem var framlengd með úrskurði 13. nóvember 2009. Lögum nr. 161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009 sem tóku gildi 22. apríl 2009. Stefnanda var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 á grundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa 6. júlí 2009 og er frestdagur við slitameðferð stefnanda 15. nóvember 2008. Fram kemur í stefnu að við það sé miðað að upphafsdagur slitameðferðarinnar sé gildisdagur laga nr. 44/2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2010 lá fyrir dómsúrskurður um formlega slitameðferð stefnanda.

Með bréfi lögmanns stefnanda í Lundúnum 8. desember 2011 til aðalstefnda var óskað eftir upplýsingum um það m.a. hvort aðalstefndi teldi sig aðalviðtakanda eða raunverulegan viðtakanda (e. principal(s) and/or beneficial recipient) þeirrar greiðslu sem að framan er rakin. Ef aðalstefndi teldi sig ekki vera annaðhvort aðalviðtakandi eða raunverulegur viðtakandi greiðslunnar var óskað eftir því að upplýst yrði um viðskiptamenn aðalstefnanda með tilliti til endurkaupaviðskiptanna.

Aðalstefndi svaraði fyrirspurninni með bréfi 16. desember 2011. Þar kemur fram að aðalstefndi sé miðlari, nánar tiltekið „independent fixed income agency broker“ og komi fram fyrir hönd skjólstæðinga sinna í viðskiptum. Í svarinu er staðhæft að aðalstefndi hafi ekki verið raunverulegur viðtakandi greiðslunnar heldur hafi hann komið fram fyrir hönd viðskiptavinar „in a matched principal capacity“. Í yfirlýsingu löggilts skjalaþýðanda, dags. 8. mars 2016, kemur fram að síðastgreinda orðasambandið merki í þessu samhengi „sem miðlari sem framkvæmir viðskipti í eigin nafni fyrir viðskiptavini“. Þá er staðfest í bréfinu að 8. september 2008 hafi aðalstefndi selt hluti að nafnverði 13 milljónir Bandaríkjadollara í umræddri skuldabréfaútgáfu gegn greiðslu peninga að fjárhæð 11.812.109,31 Bandaríkjadollari. Fram kemur að mótaðili eða skjólstæðingur (e. counterparty/client) hafi verið RBC Capital Markets í London, en að sá aðili hafi komið fram fyrir hönd Storebrand Kapitalforvaltning ASA í Noregi. Hafi aðalstefndi og S-x-x samið sín á milli um viðskiptin. RBC hafi hins vegar samþykkt að koma fram sem milliliður í viðskiptunum þar sem stefnanda og Storebrand hafi ekki verið unnt að eiga í viðskiptum af þessum toga með beinum hætti.

Með bréfi 25. janúar 2012 var óskað eftir því að Storebrand Kapitalforvaltning AS í Noregi léti stefnanda í té gögn um umrædd viðskipti. Í svarbréfi félagsins var staðfest að það hefði komið að sölu umræddra hluta í skuldabréfaflokknum til stefnanda í gegnum RBC Capital Markets í London. Hafi félagið starfað sem fjárfestingaráðgjafi fyrir Storebrand Avtive Credit Fund sem sé staðsett í Lúxemborg, en þessi sjóður heyri undir Storebrand Investment Fund. Í bréfinu er staðfest að Storebrand Active Credit Fund hafi verið aðalviðtakandi greiðslunnar (e. principal to the trade) og eigandi hlutanna. Í bréfinu er þess jafnframt getið að mögulega hafi fjárfestingastjóri Storebrand Kapitalforvaltning verið í sambandi við aðalstefnda, G-x-x B-x-x, í tengslum við þessi viðskipti. Þess er þó getið að viðskiptin hafi farið fram í gegnum RBC Capital Markets í Lundúnum.

Umboðsmaður stefnanda ritaði varastefnda, RBC í Lundúnum, bréf 21. mars 2012 þar sem óskað var eftir því að öll gögn um framangreind viðskipti yrðu látin í té auk þess sem hann útskýrði aðild sína að viðskiptunum. Varastefndi svaraði með bréfi 4. apríl 2012. Þar er staðfest að varastefndi hafi átt í viðskiptunum „as principal trades“ við Storebrand og G-x-x B-x-x. Andlag viðskiptanna hafi verið umræddir hlutir að nafnverði 13 milljónir Bandaríkjadollara. Þá kemur þar fram að gögn varastefnda gefi til kynna að hann hafi keypt hlutina af Storebrand og í kjölfarið selt G-x-x B-x-x þá. Jafnframt er staðfest í bréfinu að einu hagsmunir varastefnda hafi verið verðmunur á þessum tvennum viðskiptum.

Með bréfi 23. apríl 2012 til aðalstefnda lýsti stefnandi yfir riftun á umræddri greiðslu 11. september 2008, auk tveggja annarra greiðslna, og krafðist endurgreiðslu á samtals 17.302.949,58 Bandaríkjadollurum, þar á meðal á 11.812.109,31 Bandaríkjadollara sem hann hafði innt af hendi 11. september 2008. Með bréfi 25. maí 2012 til þrautavarastefnda, Storebrand Luxembourg S.A., lýsti stefnandi einnig yfir riftun umræddrar greiðslu og krafðist endurgreiðslu hennar.

III

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi rökstyður aðild sína að málinu með vísan til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Hann bendir á að samkvæmt 1. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit fjármálastofnana, skuli lánastofnun slitið í samræmi við lög og málsmeðferð heimaaðildarríkis. Af 16. mgr. aðfararorða og l. lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöf þess ríkis sem telst vera heimaríki við slit fjármálafyrirtækis skuli gilda við slit fjármálafyrirtækis og að dómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald í málum sem tengjast gjaldþroti fjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana.

Af hálfu stefnanda er jafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að greiðsla sem hann innti af hendi til aðalstefnda hafi verið greidd fyrr en eðlilegt var, en slíkar greiðslur séu riftanlegar skv. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreind eru í ákvæðinu séu fyrir hendi.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Frestdagur við slitameðferð stefnanda sé 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína við aðalstefnda 11. september 2008 og þannig hafi greiðslan átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Leggur stefnandi áherslu á að það tímamark sem miða beri við samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 sé þegar afhending fjármuna fari fram.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Stefnandi tekur fram að aðalstefndi hafi verið rétthafi skuldabréfs í útgáfu stefnanda á US48632FAC59, en skuldabréfið hafi verið á gjalddaga 15. janúar 2010. Stefnandi hafi greitt aðalstefnda skuld sína samkvæmt bréfinu að fullu 11. september 2008. Aðalstefndi hafi þannig fengið kröfu sína samkvæmt skuldabréfinu greidda rúmlega ári fyrir gjalddaga. Stefnandi kveður að skuld sem greidd sé fyrir gjalddaga teljist almennt hafa verið greidd fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Stefndi ítrekar enn fremur að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið. Heldur stefnandi því fram að ef ekki hefði komið til hinnar riftanlegu greiðslu hefði aðalstefndi aldrei fengið kröfu sína greidda á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta. Aðalstefndi hefði þess í stað eignast kröfu við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Bendir stefnandi á að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddar að fullu. Með því hafi stefnandi mismunað kröfuhöfum. Þannig hafi greiðsla stefnanda verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir aðalstefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Með því að rifta greiðslunni leitist stefnandi þannig við að skapa jafnræði milli kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda eftir muni aðalstefndi njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa.

Í þriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslan hafi verið eðlileg eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þessi liður greinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess sem hann leggur áherslu á að aðalstefndi beri sönnunarbyrðina um að hún eigi við.

Stefnandi tekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðsla „hafi virst venjuleg eftir atvikum“ geti mögulega átt við hafi greiðsla sem þessi, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjuleg í viðskiptum milli aðila. Uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda og aðalstefnda.

Af hálfu stefnanda er á það bent að jafnvel þótt stefnandi hafi haft heimild til þess að kaupa skuldabréf samkvæmt hefðbundnum skilmálum skuldabréfsins þá breyti það því ekki að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi, um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. gjaldþrotalaga. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að semja sig undan riftunarreglunum.

Stefnandi tekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Að sjálfsögðu sé lögmætt að áskilja slíkan rétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa. Slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunarreglum gjaldþrotalaganna. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglum gjaldþrotalaganna þó að greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að öllu leyti. Geti ráðstöfun verið riftanleg á þeim grundvelli jafnvel þó að hún hafi ekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni.

Stefnandi bendir jafnframt á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfið eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuld stefnanda við aðalstefnda var greidd fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunni sjálfri og endurheimta í peningum þann hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa.

Stefnandi getur þess einnig að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga sé hlutlæg regla sem leiði til riftunar þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi verið lögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar.

Stefnandi telur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldarinnar rúmu einu ári fyrir gjalddaga hafi ekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda hafi ekki tíðkast áður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi engin skylda hvílt á stefnanda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða bréfin fyrir gjalddaga þeirra. Það sé aðalstefnda að sýna fram á að greiðsla skuldarinnar, sem óumdeilanlega hafi verið innt af hendi fyrir gjalddaga, sé þrátt fyrir allt venjuleg eftir atvikum. Það hafi aðalstefndi ekki gert.

Stefnandi kveður kröfu sína um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. gjaldþrotalaga. Stefnandi telur að greiðsla kröfunnar 11. september 2008 hafi orðið til þess að aðalstefndi auðgaðist um sem nam 11.812.109,31 Bandaríkjadollara. Aðalstefndi hefði ekki fengið kröfurnar greiddar á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun aðalstefnda. Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga séu því fyrir hendi.

Stefnandi tekur fram að þegar riftun fari fram með stoð í 131. til 138. gr. gjaldþrotalaga skuli sá sem hafði hag af hinni riftanlegu ráðstöfun greiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar. Hafi hann fengið peninga greidda skipti notkun peninganna engu um kröfu þrotabúsins. Aðalstefndi hafi verið móttakandi greiðslna frá stefnanda og því sé riftun og kröfu um endurgreiðslu réttilega beint að honum þangað til sýnt verði fram á annað. Stefnandi krefst dráttarvaxta af allri fjárhæðinni frá og með mánuði eftir að stefnda var sent kröfubréf 23. apríl 2012. Eigi dráttarvaxtakrafan sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

Stefnandi vísar til þess að aðalstefndi hafi lýst viðskiptunum á þá leið að þrautavarastefndi, Storebrand Luxembourg S.A., fyrir hönd Storebrand Active Credit Fund, hafi verið raunverulegur móttakandi greiðslunnar í málinu. Raunar muni viðskiptin hafa farið þannig fram að þrautavarastefndi, sem hafi verið rétthafi bréfanna, muni hafa framselt þau til varastefnda fyrir milligöngu Storebrand Kapitalforvaltning AS, sem stefnandi kveður vera fjármálaráðgjafa þrautavarastefnda. Varastefndi hafi því næst framselt bréfin til aðalstefnda. Því hafi varastefnda, RBC Europe Limited, verið stefnt til vara, fari svo að aðalstefnda verði ekki gert að þola dóm um kröfur stefnanda. Stefnandi kveður kröfur á hendur varastefnda vera reista á því sjónarmiði að varastefndi teljist móttakandi þeirra greiðslna frá stefnanda sem riftunarkröfur beinist að.

Með sama hætti sé Storebrand Luxembourg S.A., fyrir hönd Storebrand Investment Fund, sem komi fram fyrir hönd undirsjóðsins Storebrand Active Credit Fund, stefnt til þrautavara ef aðal- og varastefndu verður ekki gert að þola dóm um kröfur stefnanda. Stefnandi vísar til þess að af samskiptum aðila megi ráða að þrautavarastefndi hafi verið upprunalegur rétthafi (e. owner of principal) þeirra skuldabréfa sem stefnandi hafi greitt upp 11. september 2008. Krafa á hendur þrautavarastefnda sé byggð á því sjónarmiði að þrautavarastefndi hafi því verið móttakandi þeirrar greiðslu sem stefnandi hafi innt af hendi.

Stefnandi tekur fram að skilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 séu fyrir hendi og verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm séu sömu kröfur gerðar á hendur varastefnda og þrautavarastefnda, þó þannig að upphafsdagur dráttarvaxta í kröfum á hendur þeim sé frá þingfestingardegi stefnu. Kröfugerð, málsatvikalýsing, málsástæður og lagarök sem fram komi í stefnu eigi að öðru leyti við um varastefnda og þrautavarastefnda með sama hætti og um aðalstefnda.

Stefnandi gerir sérstaka grein fyrir aðild þrautavarastefnda í stefnu. Er á það bent að skráður rétthafi umræddra bréfa hafi verið sjóðurinn Storebrand Investment Fund, sem sé sjóður sem starfræktur sé í Lúxemborg um svokallaða sameiginlega fjárfestingu („Fonds commun de placement“). Undirsjóður (e. sub-fund) þess sjóðs sé Storebrand Active Credit Fund, sem hafi í samskiptum aðila verið skilgreindur sem upprunalegur eigandi og rétthafi umræddra bréfa (e. owner og principal). Hvorki Storebrand Active Credit Fund né Storebrand Investment Fund njóti aðildarhæfis. Slíkir sjóðir geti ekki gert löggerninga í eigin nafni og njóti því ekki aðildarhæfis. Skylt sé að rekja slíka sjóði í rekstrarfélagi, sem komi fram fyrir hönd sjóðsins. Rekstrarfélagið geri löggerninga í eigin nafni en fyrir hönd sjóðsins. Storebrand Active Credit Fund sé undirsjóður Storebrand Investment Fund og komi sá síðarnefndi fram fyrir hönd hins fyrrnefnda. Rekstrarfélag síðarnefnda sjóðsins sé félagið Storebrand Luxembourg S.A. Þar af leiðandi sé því félagi stefnt og teljist réttur aðili málsins, en félaginu sé stefnt fyrir hönd Storebrand Investment Fund fyrir hönd Storebrand Active Credit Fund.

Eins og lýst hafi verið um kröfur á hendur aðalstefnda telur stefnandi að varastefndi/þrautavarastefndi hafi með framangreindri greiðslu fengið kröfu sína greidda fyrr en eðlilegt var. Greiðslan sé því riftanleg á grundvelli 134. gr. gjaldþrotalaganna. Um nánari rök fyrir kröfum sínum vísar stefnandi til fyrrgreindrar umfjöllunar um kröfur á hendur aðalstefnda. Jafnframt beri varastefnda/þrautavarastefnda að endurgreiða stefnanda auðgun sína af uppgreiðslu skuldarinnar, sem nemi sömu fjárhæð og tjón stefnanda af greiðslunni, sbr. 142. gr. gjaldþrotalaga, eða 11.812.109,31 Bandaríkjadollara.

Stefnandi krefst dráttarvaxta úr hendi varastefnda/þrautavarastefnda frá og með þingfestingardegi. Kveður hann dráttarvaxtakröfu sína eiga sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

2. Helstu málsástæður og lagarök aðalstefnda

Aðalstefndi reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Byggir hann á því að hann hafi einungis verið miðlari í umræddum viðskiptum. Hann hafi aldrei haldið á ætlaðri, riftanlegri greiðslu, eða seldri hlutdeild, fyrir eigin reikning og einungis fengið greidda þóknun að frádregnum gjöldum og kostnaði frá þriðja aðila (ICAP). Móttakandi kaupverðsins hafi verið varastefndi. Til stuðnings framangreindu vísar aðalstefndi meðal annars til Hæstaréttardóms í málinu nr. 702/2011. Óumdeilt sé að S-x-x hafi notið hagsbóta af greiðslunni.

Til stuðnings þessari málsástæðu vísar aðalstefndi einnig til þess að það hafi borið að beina skuldauppgreiðslum til þriðja aðila, DBTCA, en ekki hlutdeildareiganda samkvæmt ákvæðum skuldabréfasamningsins. Sami þriðji aðili hafi átt að fella niður skuldina samkvæmt sama samningi, en greiðsla kaupverðs án niðurfellingar raski ekki jafnræði kröfuhafa. Þá vísar aðalstefndi til þess að hann hafi aldrei verið skráður eigandi umræddrar hlutdeildar í allsherjarskuldabréfinu hjá DTC eða viðskiptavinum þess.

Aðalstefndi vísar einnig til þess að ef líta ætti til þess hvort greiðslan hafi borist tímabundið inn á reikning milligönguaðila eða miðlara áður en hún hafi verið millifærð til seljanda, þá ætti ábyrgðin að hvíla á greiðslujöfnunarmiðlara aðalstefnda, ICAP Securities. Er því haldið fram af hálfu aðalstefnda að mismunur kaup- og sölutilboðs við miðlunina hafi farið inn á reikning ICAP hjá Euroclear. Kaupverðsgreiðslan fari þó beint til seljanda án viðkomu á reikningi ICAP. Greiðslan í heild eða hluta fari aldrei inn á reikning aðalstefnda. Þóknun aðalstefnda fyrir miðlunina berist síðan frá ICAP í mánuðinum eftir að viðskiptin áttu sér stað, en þá fari fram heildaruppgjör milli aðalstefnda og ICAP vegna allra viðskipta mánaðarins. Telur aðalstefndi að riftunarkröfu hefði átt að beina að ICAP.

Í tilefni af röksemdum stefnanda fyrir aðild aðalstefnda tekur aðalstefndi fram að regla 142. gr. gjaldþrotaskiptalaga tilgreini einungis hver njóti hagsbóta af riftanlegri greiðslu. Hún snúi ekki að því hvort kaupandi og seljandi hafi vitað hvor af öðrum. Þá snúi hún heldur ekki að því hvernig aðilar skilgreini starfsemi sína að erlendum rétti eða hvort greiðsla hafi haft viðkomu á reikningi milligönguaðila í stutta stund. Spurningin sé einungis hver hafi notið hagsbóta af ráðstöfuninni. Aðalstefndi telur að það geti aldrei verið hann.

Aðalstefndi telur jafnframt að ekki hafi verið um aðskilin og sjálfstæð viðskipti að ræða milli aðila málsins. Það geti ekki átt við þegar um sé að ræða samtímis afhendingu gegn greiðslu milli seljanda og kaupanda. Aðalstefndi hefði aldrei tekið þátt í viðskiptunum ef hann hefði þurft að taka ábyrgð á þeim sjálfur, enda þóknun óveruleg miðað við áhættu.

Auk aðildarskorts byggir aðalstefndi sýknukröfu sína á því að kaup á hlutdeild í umræddu allsherjarskuldabréfi feli ekki í sér greiðslu á skuld til kröfuhafa fyrir gjalddaga eins og áskilið sé í 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Komist dómurinn eftir sem áður að þeirri niðurstöðu að fella megi slík endurkaup undir ákvæðið er á því byggt af hálfu aðalstefnda að þau virðist venjuleg eftir atvikum. Samkvæmt ákvæðinu leiði það til þess að stefnandi geti ekki borið það fyrir sig..

Aðalstefndi leggur áherslu á að um viðskipti stefnanda og aðalstefnda gildi lög New York-ríkis í samræmi við ákvæði þar um í skuldabréfasamningi stefnanda og DBTCA sem og í útgáfulýsingu. Bendir aðalstefndi sérstaklega á að í þessum gögnum sé fjallað berum orðum um endurkaup útgefanda á hlutdeildum sem og skuldarsamband aðila og skuldaniðurfellingar eftir endurkaup. Aðalstefndi vísar einnig í þessu sambandi til niðurstöðu Hæstaréttar í málinu nr. 398/2011, sem taki til skuldabréfaútgáfu samkvæmt sama verðviðauka og hér er til umfjöllunar. Þar hafi stefnandi sjálfur haldið því fram að New York-réttur gilti um þá allsherjarskuldabréfaútgáfu.

Aðalstefndi bendir á að það sé stefnanda að sýna fram á efni þessa erlenda réttar, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn á því að kaup á hlutdeildarréttindum í allsherjarskuldabréfi feli í sér skuldaniðurfellingu fyrir gjalddaga. Umrædd kaup hafi hins vegar ekki falið í sér skuldaniðurfellingu samkvæmt New York-rétti, heldur hafi verið búið að semja um hið gagnstæða. Í þessu sambandi bendir aðalstefndi á að ekkert skuldarsamband hafi verið milli aðila, Greiðslum hafi átt að beina til þriðja aðila auk þess sem allri höfuðstólsfjárhæð allsherjarskuldabréfsins hafi verið lýst í slitabú stefnanda. Þar sem engin skuldaniðurfelling hafi átt sér stað telur aðalstefndi að sýkna beri hann að kröfum stefnanda.

Aðalstefndi byggir á því að um tvö aðskilin skuldarsambönd hafi verið að ræða. Bendir hann á að niðurfelling á öðru skuldarsambandi leiði ekki til sjálfkrafa niðurfellingar á hinu, hvorki að íslenskum rétti eða rétti New York. Stefnandi hafi keypt eign af þriðja aðila utan skuldarsambands. Hafi stefnandi haldið áfram á eigninni eftir kaupin og því þurft að grípa til sérstakra aðgerða til niðurfellingar. Niðurfelling þurfi m.ö.o. að eiga sér stað með sérstakri formlegri aðgerð DBTCA.

Í þessu samhengi tekur aðalstefndi fram að enginn samruni hafi orðið á réttindum og skyldum þegar stefnandi eignaðist hlutina í allsherjarskuldabréfinu. Telur aðalstefndi að til þess að réttindi og skyldur stefnanda rynnu saman í tengslum við allsherjarskuldabréfið hafi stefnandi þurft að kaupa heildarkröfurnar samkvæmt allsherjarskuldabréfinu frá handahafa, þ.e. Cede & Co., þar sem eini aðilinn sem flokkist sem kröfuhafi stefnanda sé handhafi bréfsins. Um þetta vísar aðalstefndi m.a. til umfjöllunar í Hæstaréttarmáli nr. 398/2011.

Aðalstefndi vísar einnig til þess að engin gögn hafi verið lögð fram um niðurfellingu eða lækkun á höfuðstól skuldarinnar af hálfu kröfuhafa stefnanda í kjölfar viðskipta þessa máls. Þvert á móti hafi allri höfuðstólsfjárhæðinni verið lýst skv. upplýsingum frá bankanum sjálfum og krafan samþykkt. Því liggi fyrir að höfuðstóllinn hafi aldrei verið lækkaður. Þegar af þeirri ástæðu telur aðalstefndi að sýkna beri hann af kröfum stefnanda, enda ljóst að viðskiptin hafi ekki falið í sér uppgreiðslu skuldar við nokkurn mann eins og áskilið sé í 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga.

Aðalstefndi áréttar að ekki hafi verið um hefðbundin kaup útgefanda á skuldabréfi að ræða samkvæmt íslenskum lögum því hlutdeild í allsherjarskuldabréfi sé unnt að framselja til útgefanda án sjálfkrafa niðurfellingar skuldarinnar, þ.e. allsherjarskuldabréfið lækkar ekki sjálfkrafa við slík viðskipti. Lýsing stefnanda á viðskiptunum sé því villandi. Ekki hafi verið um að ræða endurkaup útgefanda á hefðbundnu skuldabréfi í þeim tilgangi að hygla völdum kröfuhöfum. Tilgangur viðskiptanna hafi heldur ekki verið að fella niður skuld, enda hefði þurft að beina skuldauppgreiðslum til þriðja aðila. Þvert á móti hafi verið um hefðbundin viðskipti með fjármálagerninga að ræða. Þá hafi viðskiptin farið fram á verði sem samsvaraði ekki upphæð útistandandi skuldar.

Aðalstefndi mótmælir málsástæðu stefnanda um að hann hafi notið sérmeðferðar á kostnað annarra kröfuhafa. Aðalstefndi hafi ekki verið kröfuhafi stefnanda og því eigi reglan ekki við. Þá bendir aðalstefndi á að framsal kröfuréttinda milli aðila brjóti ekki gegn jafnræði kröfuhafa ef framsalið fellir ekki niður skuldina. Aðalstefndi mótmælir því einnig að ákvæði sem heimili endurkaup útgefanda séu sambærileg ákvæðum sem heimili greiðslu skuldar fyrir gjalddaga. Hið fyrrnefnda leiði hvorki til sjálfkrafa niðurfellingar skuldar né snúi það að greiðslu til kröfuhafa stefnanda.

Aðalstefndi mótmæli því einnig að það skipti máli hvort stefnandi hafi sjálfur bókað kaupin sem lækkun skuldar. Um sé að ræða einhliða aðgerð sem eigi sér enga stoð í ákvæðum útgáfulýsinga, fjárvörslusamninga eða annarra samninga útgáfunnar. Samkvæmt þeim skilmálum beri að líta á skuld sem útistandandi þar til hún er formlega felld niður eða móttekin til niðurfellingar af DBTCA.

Með vísan í framangreint mótmælir stefndi því sem röngu og ósönnuðu að ákvæði 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga eigi yfirhöfuð við um umrædd viðskipti.

Jafnvel þótt talið verði að um greiðslu skuldar hafi verið að ræða þá mótmælir aðalstefndi því sem röngu og ósönnuðu að greitt hafi verið fyrir gjalddaga. Greiðslan hafi ekki leitt til sjálfkrafa niðurfellingar á skuld. Þegar af þeirri ástæðu teljist viðskiptin ekki vera greiðsla fyrir gjalddaga. Þá virðist skuldin ekki heldur hafa verið felld niður síðar, sbr. ofangreinda umfjöllun um kröfulýsingar o.fl.

Aðalstefndi telur að gjalddagar samkvæmt allsherjarskuldabréfinu sjálfu séu þar að auki málinu óviðkomandi. Allsherjarskuldabréfið sjálft hafi ekki gengið kaupum og sölum, heldur einungis hlutdeildir í því. Sérstaklega hafi verið tekið fram í skilmálum útgáfunnar að útgefanda væri heimilt að kaupa hlutdeild í eigin skuldum. Slíkt hljóti, eðli málsins samkvæmt, alltaf að eiga sér stað fyrir gjalddaga, þar sem skuldabréfið missi virði sitt við uppgreiðslu þess á gjalddaga. Bendir aðalstefndi á að viðskipti hafi átt sér stað, eins og gert hafi verið ráð fyrir, og höfuðstóll allsherjarskuldabréfsins aldrei verið lækkaður. Ekki sé hægt að halda því fram að gjalddagi allsherjarskuldabréfs skipti máli ef höfuðstóll þess bréfs lækkar ekki við viðskipti. Þá áréttar aðalstefndi að staðhæfingar um greiðslu skuldar fyrir gjalddaga séu rangar og ósannaðar bæði samkvæmt erlendum rétti og íslenskum.

Að þessu frágengnu reisir aðalstefndi sýknukröfu sína á því að viðskipti þessi hafi virst venjuleg eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Aðalstefndi vísar til fjölmargra atriða þessu til stuðnings. Fyrir það fyrsta leggur hann áherslu á að útgáfulýsing og fjárvörslusamningur hafi gert ráð fyrir að útgefandi gæti keypt hlutdeildir á frjálsum markaði, af hverjum sem er og á hvaða verði sem er. Þegar af þeirri ástæðu telur stefndi að viðskiptin hafi virst venjuleg. Þá vísar hann til þess að starfsmenn stefnanda sem aðalstefndi hafi verið í sambandi við hafi tjáð aðalstefnda að tilgangur viðskiptanna væri að bankinn hagnaðist af endursölu. Stefnandi hafi áður, eða 9. apríl 2008, keypt hlutdeild í allsherjarskuldabréfi í gegnum aðalstefnda og endurselt sama dag til Eyris Invest. Aðalstefnda hafi því ekki getað grunað að um greiðslu skuldar væri að ræða fyrir gjalddaga í andstöðu við meginreglu um jafnræði kröfuhafa. Þá sé saga slíkra viðskipta við stefnanda löng og nái allt aftur til ársins 2005. Þessi viðskipti hafi að engu leyti verið frábrugðin eða eðlisólík öðrum viðskiptum af þessu tagi og ekki verið til þess fallin að vekja grunsemdir um að stefnandi væri ógjaldfær skuldari sem hugðist hygla óþekktum seljanda með greiðslu fyrir gjalddaga.

Aðalstefndi vísar einnig til þess að kaupverð hlutdeildanna hafi verið lægra en fjárhæð skuldar og því geti kröfuhafi ekki hafa vitað eða mátt vita að um greiðslu skuldar væri að ræða. Þá hafi skuldagreiðslur ekki átt að berast beint til hlutdeildareigenda. Jafnframt hafi atvik verið öll afar venjuleg. Um hafi verið að ræða frjáls viðskipti á milli viljugra aðila á markaðsvirði, sem hafi verið lokið innan sama dags. Aðalstefndi hafi síðar fengið smávægilega þóknun fyrir að miðla viðskiptunum sem hluta af mánaðarlegum greiðslum frá ICAP. Kaupin hafi verið lítill hluti af heildarupphæð útgáfunnar auk þess að vera lítill hluti af heildarendurkaupum stefnanda. Þá hafi þau verið lítill hluti af heildarveltu skuldabréfaviðskipta aðalstefnda, sem hafi numið 16 milljörðum Bandaríkjadollara á árinu 2008. Hafi heildarvelta miðlunar með skuldabréf Landsbankans, Glitnis og Kaupþings numið um 154 milljónum bandaríkjadollara.

Til stuðnings því að viðskiptin hafi virst venjuleg eftir atvikum bendir aðalstefndi einnig á að endurkaup útgefanda á skuldabréfum séu mjög algeng á alþjóðlegum fjármálamörkuðum. Því til sönnunar hefur hann lagt fram ýmis gögn þar sem fjallað er um slík endurkaup. Aðalstefndi tekur fram að það geti verið mjög arðbært fyrir útgefanda að stunda slík viðskipti. Bendir hann á að það hafi einmitt verið mat stefnanda á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað að það væri hagstætt fyrir bankann að kaupa hlut í skuldabréfum sem hann hafði gefið út, sbr. fundargerð stjórnar stefnanda, dags. 25. til 26. september 2008. Þá hafi Deutsche Bank ráðlagt stefnanda að nota umtalsvert af lausu fé á árinu 2008 til að kaupa eigin skuldabréf, þar sem það væri bankanum hagfellt við erfiðar markaðsaðstæður.

Aðalstefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi virst gjaldfær þegar viðskiptin áttu sér stað. Kaupverðið hafi t.d. gefið eitt og sér til kynna að svo væri. Bendir stefndi m.a. á að í dag sé algengt kaupverð skuldabréfa á hendur stefnanda um 25 til 30% af nafnvirði. Í því felist væntingar um endurheimtur úr slitum bankans. Kaupverðið í hinum umdeildu viðskiptum hafi hins vegar verið lítillega undir nafnverði. Það gefi engan veginn til kynna að aðilar hafi talið bankann ógjaldfæran. Jafnframt hafi hættumerki um íslenska bankakerfið ekki verið orðin sýnileg fyrr en í lok september 2008 og vísar aðalstefndi um það til dómaframkvæmdar.

Þessu til stuðnings vísar aðalstefndi einnig til opinberra upplýsinga um fjárhagsstöðu stefnanda á þessum tíma. Ófært sé hins vegar að taka mið af innanhússskjölum bankans þegar afstaða sé tekin til þess hvort viðskipti hafi virst þriðja aðila venjuleg. Bæði ársreikningar stefnanda og ársfjórðungsreikningar hafi á tíma viðskiptanna staðfest gjaldfærni stefnanda. Hafi aðalstefndi enga ástæðu haft til að ætla annað en að upplýsingar um gjaldfærni bankans væru réttar. Bendir hann meðal annars á að samkvæmt afkomutilkynningu 31. júlí 2008 hafi hagnaður bankans eftir skatta numið 34,1 milljarði króna og tryggt lausafé numið 991 milljarði króna, sem hafi nægt til að greiða allar útistandandi skuldbindingar til meira en 360 daga. Því hafi ekki verið útlit fyrir ógjaldfærni stefnanda þegar viðskiptin áttu sér stað. Skuldatryggingarálag hafi gefið það sama til kynna, en marktæk hækkun hafi ekki orðið á álaginu fyrr en eftir tilraun til þjóðnýtingar Glitnis snemma í október 2008. Aðalstefndi vísar til fleiri gagna þessu til stuðnings, svo sem niðurstöðu álagsprófs Fjármálaeftirlitsins í ágúst 2008, auk þess sem stjórnmála- og embættismenn hafi lýst því ítrekað yfir að íslensku bankarnir væru gjaldfærir. Einnig hafi lánshæfiseinkunnir matsfyrirtækja gefið það sama til kynna.

Aðalstefndi vísar einnig til þess að óraunhæft sé að ætlast til þess að venjulegur verðbréfamiðlari hjá aðalstefnda ráðist í ítarlegar rannsóknir á því hvort kaupandi hlutdeildar í allsherjarskuldabréfi, sem jafnframt er útgefandi þess, sé gjaldfær á þeim tíma sem viðskiptin eiga sér stað. Starfshættir á fjármálamarkaði mæli þess vegna með því að meta beri viðskiptin venjuleg. Samningar hafi náðst á nokkrum klukkustundum auk þess sem engin ástæða hafi verið til að rannsaka gjaldfærni stefnanda, enda hafi bæði seljandi og kaupandi átt í viðskiptunum. Þá hafi aðalstefndi einungis tekið lága þóknun fyrir þjónustu sína. Fullyrðir aðalstefndi að miðlun myndi aldrei borga sig ef endurmeta þyrfti sjálfstætt gjaldfærni aðila í hvert skipti sem skuldabréf eru keypt.

Aðalstefndi mótmælir jafnframt endurgreiðslukröfu stefnanda á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars á þeim grunni að upphæð þeirrar kröfu geti aldrei numið hærri fjárhæð en tjóni slitabúsins vegna viðskiptanna. Aðalstefndi telur stefnanda ekki hafa orðið fyrir neinu tjóni vegna þeirra. Aðalstefndi telur að íslensku bankarnir hafi allt eins getað hagnast á skuldabréfaendurkaupum, a.m.k. tímabundið, og vísar þá til þess að stefnandi hefði getað selt hina keyptu hluti á sambærilegu eða hærra verði eftir að viðskiptin áttu sér stað.

Aðalstefndi byggir einnig á því að ekkert orsakasamhengi sé milli viðskipta og niðurfellinga nema þær eigi sér stað sjálfkrafa við kaup. Ef ekki verður á það fallist byggir aðalstefndi á því að niðurfellingu samkvæmt beiðni stefnanda megi einungis rekja til viðskipta ef niðurfellingin er í einhverju tímalegu samhengi við viðskiptin, þ.e. á sér stað strax í kjölfar viðskipta. Í þessu samhengi bendir aðalstefndi m.a. á að niðurfelling DBTCA samkvæmt ákvæðum fjárvörslusamnings eigi sér ekki einu sinni stað sjálfkrafa við móttöku á beiðni um niðurfellingu, heldur verði DBTCA að fella niður skuldina við fyrsta tækifæri (e. promptly), sbr. ákvæði 3.9 og 10.9 í þeim samningi.

Aðalstefndi bendir á að eigi viðskipti sér stað á markaðsvirði verði hvorki tjón hjá kaupanda né hagnaður hjá seljanda. Hann mótmælir því einnig að önnur skilyrði fyrir endurgreiðslu séu fyrir hendi, en aðalstefndi hafi hvorki vitað né mátt vita að viðskiptin væru riftanleg. Hafi það hvorki verið fyrirséð né líklegt að viðskiptin myndu skaða stefnanda á þeim tíma sem þau voru gerð. Þá hafi hið ætlaða tjón ekki verið afleiðing viðskiptanna hvað þá sennileg afleiðing þeirra.

Aðalstefndi krefst einnig sýknu á grundvelli 145. gr. laga nr. 21/1991. Að hans mati væri það bersýnilega ósanngjarnt ef hann yrði látinn bera fulla ábyrgð á viðskiptunum þrátt fyrir að heildarþóknun hans hafi verið smávægileg. Það myndi gerbreyta starfsháttum fjármálafyrirtækja og verðbréfamiðlara um heim allan, enda gangi miðlun aðallega út á að tengja saman viljuga kaupendur og seljendur í gegnum tengslanet gegn smávægilegri greiðslu. Enginn verðbréfamiðlari myndi framvegis treysta sér til þess að miðla stórum viðskiptum gegn lágri þóknun, eins og í þessu máli. Eðlilegra sé að fella áhættuna af ákvörðunartöku stefnanda um að kaupa hlutina árið 2008 á stefnanda sjálfan, enda hafi hann haft allar upplýsingar um eigin fjárhagsstöðu og vitað allt um ástæður kaupanna. Jafnframt sé nærtækara að fella ábyrgðina á seljandann, sem hafi ákveðið að selja hlutdeildina, í stað þess að fella hana á milligönguaðila.

Aðalstefndi styður þrautavarakröfu sína um lækkun einnig við 145. gr. laga nr. 21/1991 og vísar henni til stuðnings til sömu málsástæðna og að framan greinir. Geti hámarksupphæð endurgreiðslu til stefnanda í öllu falli ekki numið hærri fjárhæð en sem nemur þeirri þóknun sem aðalstefndi hafi fengið fyrir viðskiptin frá ICAP.

Aðalstefndi mótmælir því einnig að krafa stefnanda geti borið dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Telur aðalstefndi að erlendur réttur gildi um vexti, enda gildi erlendur réttur um beitingu þeirra samninga sem um ræði. Vísar aðalstefndi í þessu sambandi til 3. gr. og 12. gr. laga nr. 43/2000 og framangreindra málsástæðna og lagaraka. Af þessari ástæðu og með vísan til c-liðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga telur hann að erlend lög gildi að þessu leyti. Þá vísar hann einnig til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 9-12/2012 þessu til stuðnings. Að auki sé engin lagaheimild til að greiða íslenska dráttarvexti af kröfu sem gerð sé í erlendri mynt. Enn fremur mótmælir stefndi upphafsdegi dráttarvaxta. Kveður hann upphafsdag þeirra aldrei geta miðast við fyrra tímamark en dagsetningu dómsuppkvaðningar, enda hafi stefndi aldrei getað vitað að stefnandi ætti kröfu á hendur honum fyrr en þá.

Aðalstefndi styður málskostnaðarkröfu sína við 130. gr. laga nr. 91/1991.

3. Helstu málsástæður og lagarök varastefnda

Varastefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Styður hann kröfu sína með því að engin viðskipti hafi átt sér stað milli varastefnda og stefnanda heldur hafi viðskiptin verið á milli aðalstefnda og stefnanda. Komi skýrt fram í gögnum málsins að stefnandi hafi greitt aðalstefnda kaupverðið. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna varastefnda af kröfum stefnanda.

Varastefndi vísar til þess að aðkoma hans að viðskiptum með þá hagsmuni sem fjallað sé um í málinu hafi eingöngu verið milliganga í öðrum, aðgreindum viðskiptum, þ.e. þegar þrautavarastefndi hafi selt aðalstefnda hagsmunina. Byggir varastefndi á því að um tvenn aðskilin viðskipti hafi verið að ræða, annars vegar milli stefnanda og aðalstefnda og hins vegar milli þrautavarastefnda og aðalstefnda. Í fyrri viðskiptunum hafi átt sér stað aðilaskipti að hagsmununum á milli þrautavarastefnda og aðalstefnda. Eftir að þau aðilaskipti hafi átt sér stað hafi aðalstefndi selt stefnanda umrædda hagsmuni og því hafi aftur orðið aðilaskipti að hagsmununum, nú þannig að eignarhaldið hafi færst yfir til stefnanda. Engu breyti þó að í sumum tilvikum hafi eignarhaldstími verið stuttur enda verði ekki séð að í íslenskum rétti séu gerðar kröfur um lágmarkstíma í þessu sambandi.

Að mati varastefnda leiði af þessu að hann geti ekki átt aðild að riftunarmáli samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga er lúti að viðskiptum milli aðalstefnda og stefnanda. Því beri að sýkna varastefnda á grundvelli aðildarskorts.

Varastefndi bendir jafnframt á að hann hafi verið milligönguaðili að viðskiptunum. Hann geti því aldrei átt aðild að máli af þessum toga og verið gert að þola dóm um riftun og endurgreiðslu. Í því sambandi bendir varastefndi á dóm Hæstaréttar nr. 702/2011, Landsbanki Íslands hf. gegn Rekstrarfélagi verðbréfasjóða ÍV hf. og til vara Íslenskum verðbréfum hf., frá 27. september 2012.

Fallist dómurinn ekki á framangreint byggir varastefndi á því að ekkert skuldarsamband hafi verið á milli varastefnda og stefnanda. Hann tekur fram að af málatilbúnaði stefnanda megi ráða að stefnandi telji sig hafa skuldað varastefnda fjárhæð sem málið lúti að. Varastefndi mótmælir þessari málsástæðu stefnanda og byggir á því að þar sem hann hafi ekki á neinum tíma verið kröfuhafi stefnanda vegna hagsmuna þeirra sem málið fjalli um, og stefnandi þar af leiðandi ekki skuldari gagnvart varastefnda, geti varastefndi ekki átt aðild að riftunarmáli samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga.

Varastefndi bendir á að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga komi eingöngu til álita gagnvart þeim sem fái greidda skuld fyrr en eðlilegt er og hafi beinlínis hag af því. Samkvæmt því verði að liggja fyrir með óyggjandi hætti að sá sem riftunarkröfu er beint að samkvæmt þessu ákvæði, hér varastefndi, hafi tekið við tiltekinni greiðslu sem kröfuhafi hennar og að greiðandinn hafi innt hana af hendi sem skuldari greiðslunnar. Varastefndi byggir á því að ekki hafi verið um slíkt að ræða í þessu máli, eins og skýrt komi fram í fyrirliggjandi útgáfulýsingu. Þannig hafi ekkert skuldarsamband verið á milli stefnanda og varastefnda með þeim réttaráhrifum sem því fylgi samkvæmt skilmálum allsherjarskuldabréfsins. Þetta skuldarsamband sé á milli útgefanda, hér stefnanda, og sameiginlegs vörsluaðila. Af þeim sökum telur varastefndi sig ekki geta átt aðild að riftunarkröfu á grundvelli 134. gr. gjaldþrotalaga sem leiði til þess að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda.

Fallist dómurinn ekki á sýknu vegna aðildarskorts og telji að sannað að sé varastefndi hafi selt stefnanda umrædda hagsmuni er sýknukrafa varastefnda í öðru lagi byggð á því að ekki sé unnt að rifta kaupum stefnanda á hagsmunum sem málið fjalli um, þar sem skilyrði riftunar séu ekki fyrir hendi.

Varastefndi vísar í þessu sambandi m.a. til 1. og 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, einkum d-liðar og n-liðar 2. mgr. ákvæðisins. Þá vísar hann til þess að þessu ákvæði hafi verið ætlað að innleiða 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og -ráðsins 2001/24/EB frá 4. apríl 2001 um endurskipulagningu og slit lánastofnana, en tilskipunin hafi verið tekin upp í heild sinni í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Varastefndi dregur þá ályktun af þessum ákvæðum að það sé forsenda þess að riftun nái fram að ganga að uppfyllt séu skilyrði riftunar bæði í heimaríki, Íslandi í þessu tilviki, og gistiríki, en það hugtak sé skilgreint í 7. tölulið 1. gr. tilskipunarinnar sem það aðildarríki þar sem lánastofnun hefur útibú eða veitir þjónustu. Í málinu liggi fyrir að varastefndi sé með starfsstöð og veiti þjónustu í Englandi, en af þeim sökum þurfi skilyrði fyrir riftun eftir 134. gr. gjaldþrotalaga að vera fyrir hendi samkvæmt enskum rétti. Á grundvelli viðeigandi enskra laga, sbr. Insolvency Act frá 1986, séu skilyrði riftunar ekki fyrir hendi, enda hafi stefnandi fengið eðlilegt gagngjald fyrir greiðsluna og ekkert liggi fyrir um vilja stefnanda til þess að hygla varastefnda á kostnað annarra kröfuhafa.

Fallist dómurinn ekki á sýknu á þessum grundvelli er krafa varastefnda í þriðja lagi reist á því að skilyrði riftunar samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga séu ekki fyrir hendi. Teflir hann fram tveimur meginröksemdum fyrir þeirri ályktun. Annars vegar að ekki hafi verið um greiðslu á skuld að ræða heldur kaup og sölu á hagsmunum í allsherjarskuldabréfi sem hafi verið staðgreiðsluviðskipti. Í öðru lagi hafi þessi kaup virst venjuleg eftir atvikum.

Varastefndi telur að sönnunarbyrðin um að skilyrði 134. gr. gjaldþrotalaganna séu fyrir hendi liggi öll hjá stefnanda. Varastefndi telur að sönnunarkröfur séu ekki uppfylltar í málinu. Stefnandi hafi hvorki lagt fram gögn né rökstutt með fullnægjandi hætti að hann hafi innt umrædda greiðslu af hendi við varastefnda sem greiðslu á skuld þar sem varastefndi hafi verið kröfuhafi og stefnandi skuldari. Þá bendir varastefndi á að megintilgangur riftunarreglna gjaldþrotalaga sé að koma í veg fyrir ólögmæta eða sviksamlega tilfærslu fjármuna frá þrotamanni til kröfuhafa og þannig leitast við að koma í veg fyrir undanskot eigna sem geti raskað jafnræði kröfuhafa. Reglum 134. gr. gjaldþrotalaga sé fyrst og fremst ætlað að taka til greiðslna á skuldum sem farið hafi fram með öðrum hætti eða við aðrar aðstæður en gert hafi verið ráð fyrir. Varastefndi hafnar því alfarið að þetta eigi við í málinu enda hafi viðskiptin með hagsmunina verið venjuleg og eðlileg og í samræmi við það sem tíðkist með slíka hagsmuni.

Þessu til nánari stuðnings vísar varastefndi til þess að mikilvægt sé að skoða hvaða möguleika útgefandi, þ.e. stefnandi, hafi til þess að greiða upp skuld sína fyrir gjalddaga samkvæmt skilmálum allsherjarskuldabréfsins. Þar sé gerður skýr greinarmunur á því annars vegar að greiða upp skuld samkvæmt allsherjarskuldabréfinu fyrir gjalddaga (innlausn) og hins vegar að kaupa hagsmuni í bréfunum (kaup). Í málinu liggi fyrir að ekki hafi farið fram innlausn, enda sýni gögn málsins að fjárhæð allsherjarskuldabréfsins sé að öllu leyti ógreidd. Allsherjarskuldabréfið sé því enn útistandandi og ógreitt.

Stefnandi hafi sjálfur keypt hagsmuni í umræddu allsherjarskuldabréfi í samræmi við ákvæði bréfsins sem veiti honum rétt til þess að eiga viðskipti með þau sem fjárfestir á eftirmarkaði, hvenær sem er og á hvaða verði sem er. Byggir varastefndi á því að stefnandi hafi því keypt viðkomandi hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu gegn staðgreiðslu. Því hafi verið um staðgreiðsluviðskipti að ræða en ekki greiðslu á skuld fyrir gjalddaga. Því geti ekki komið til álita að beita ákvæði 134. gr. gjaldþrotalaga í málinu.

Í tilefni af röksemdum stefnanda í stefnu mótmælir varastefndi m.a. því að ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Bendir varastefndi í því sambandi m.a. á að sérstaklega sé tekið fram í útgáfulýsingu að útgefandi geti í kjölfar slíkra viðskipta ákveðið að halda bréfinu, gefa það út að nýju, endurselja það eða afhenda það til greiðsluaðila til afskráningar.

Varastefndi byggir á því að til þess að um greiðslu á skuld sé að ræða verði greiðslan að hafa farið fram í þeim tilgangi að greiða skuld við kröfuhafa gegn því að skuldin falli niður. Greiðsla í tengslum við viðskipti með framseljanlega fjármálagerninga milli aðila sé þannig ekki greiðsla skuldar og því ekki riftanleg á grundvelli 134. gr. gjaldþrotalaga. Stefnandi hafi komið fram í viðskiptunum sem hver annar fjárfestir á virkum eftirmarkaði með hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu, en ekki sem skuldari.

Varastefndi byggir jafnframt á því að þeir hagsmunir sem stefnandi hafi keypt hafi ekki verið skuldabréf samkvæmt íslenskum kröfurétti. Við kaup á þessum hagsmunum hafi kaupandinn því ekki eignast kröfu á hendur stefnanda sem útgefanda allsherjarskuldabréfsins. Stefnandi hafi heldur ekki orðið skuldari gagnvart þeim aðila. Ekkert skuldarsamband hafi því verið milli stefnanda og eiganda hagsmunanna þegar umrædd viðskipti hafi farið fram. Vísar varastefndi til tiltekinna ákvæða útgáfulýsingarinnar þessu til stuðnings. Telur hann að af ákvæðum þeirra leiði að skuldarsamband hafi aðeins verið milli útgefanda og sameiginlegs vörsluhafa þess, sem hafi talist handhafi þess og eigandi bréfsins. Þetta þýði að kaupandi hagsmuna í allsherjarskuldabréfi eignist ekki kröfurétt á hendur útgefanda allsherjarskuldabréfsins. Kaupandinn geti því ekki krafið útgefandann um greiðslu á grundvelli hagsmunanna. Þessu til frekari stuðnings vísar varastefndi til dóms Hæstaréttar Íslands frá 12. október 2011 í málinu nr. 398/2011.

Varastefndi vísar einnig til þess að ákvörðun kaupverðs fyrir hagsmunaeignina sýni að ekki hafi verið um greiðslu á skuld að ræða heldur staðgreiðsluviðskipti. Verðið hafi ákvarðast af því verði sem markaðurinn hafi verið tilbúinn til þess að greiða fyrir hagsmunina. Það hafi því verið óháð ákvæðum útgáfulýsingarinnar um höfuðstól og vexti. Kaupverðið hafi því ekki numið uppgreiðsluverðmæti ætlaðrar skuldar, þ.e. höfuðstól og áföllnum vöxtum.

Varastefndi kveður í greinargerð sinni stefnanda ekki byggja á því að við kaup hagsmunanna hafi krafa fallið niður eða skuld verið greidd þar sem réttindi og skyldur hafi komist á sömu hendi. Allt að einu mótmælir varastefndi því að sú meginregla kröfuréttar komi til álita. Í því efni bendir varastefndi á að lög New York-ríkis gildi um allsherjarskuldabréfið, eins og fram komi í útgáfulýsingunni. Þar af leiðandi gildi þau um réttaráhrif framsals við sölu hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu og skyldur útgefanda við slíkt framsal. Varastefndi telur að sú meginregla, að krafa samkvæmt allsherjarskuldabréfi falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi, gildi ekki í New York-rétti. Þvert á móti gildi þar sú regla að skuldari allsherjarskuldabréfs geti eignast bréfið eða hagsmuni í því án þess að skuld samkvæmt því falli niður. Þar af leiðandi geti hann átt viðskipti með bréfið allt fram að gjalddaga þess.

Varastefndi byggir þessa málsástæðu einnig á því sem áður segir að útgefandi eignist ekki kröfu á hendur sjálfum sér við kaup á hagsmunum í allsherjarskuldabréfi þar sem engin krafa fylgi hagsmunum í slíkum bréfum. Verði hins vegar talið að skuldarsamband sé á milli aðila og að þessi regla komi af þeim sökum til álita byggir varastefndi á því að heimilt sé að víkja frá henni í þessu máli þar sem við kaup útgefanda á eigin skuldabréfi verði ekki endilega litið svo á að um samruna réttinda og skyldna hafi verið að ræða þannig að kröfuréttindum ljúki. Framsal skuldabréfs geti þvert á móti verði liður í samningi sem farið yrði með samkvæmt reglum um lausafjárkaup og án þess að kröfuréttindum ljúki. Varastefndi telur að þetta eigi við í þessu máli þar sem skilmálar allsherjarskuldabréfsins mæli fyrir um að útgefandi þess geti sjálfur átt viðskipti með bréfið samkvæmt reglum um lausafjárkaup og fengið það framselt til sín án þess að í því felist endurgreiðsla á skuld samkvæmt bréfinu, enda geri skilmálarnir beinlínis ráð fyrir því að kröfuréttindi samkvæmt því ljúki ekki í slíku tilviki fyrr en bréfið er afskráð með sérstökum hætti.

Varastefndi byggir jafnframt á því að stefnandi hafi í raun viðurkennt að í viðskiptum með umrædda hagsmuni hafi ekki falist greiðsla á skuld þar stefnandi hafi við slitameðferð sína gengið út frá því að skuldin samkvæmt allsherjarskuldabréfinu væri ógreidd. Í því sambandi bendir varastefndi á að kröfu vegna framangreinds allsherjarskuldabréfs hafi verið lýst við slitameðferðina 23. desember 2009 af Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA) og ekki annað að sjá en að krafan hafi verið að fullu samþykkt af slitastjórn stefnanda og tekin í kröfuskrá. Kröfufjárhæðin hafi því ekki verið færð niður um þá fjárhæð sem kaup stefnanda á eigin hagsmunum nemi. Jafnvel þó að stefnandi kunni að hafa fært niður skuldina í bókum sínum skipti það ekki máli við mat á því hvort skuldin hafi í raun verið felld niður á grundvelli viðkomandi útgáfulýsingar og umsýslusamnings.

Varastefndi vísar einnig til þess að tilgangur viðskiptanna hafi ekki verið að greiða upp skuldir stefnanda. Þvert á móti bendi allt til þess að stefnandi hafi sjálfur litið svo á að hann væri að kaupa framseljanlegan fjármálagerning. Hafi ástæður aðila og tilgangur þeirra með viðskiptunum verið fyllilega eðlilegur og lögmætur og ekki hafi á nokkurn hátt verið stefnt að því að ívilna einhverjum sem kröfuhafa.

Varastefndi byggir jafnframt á því að greiðslan sem um ræðir hafi ekki verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var, enda hafi hún verið liður í staðgreiðsluviðskiptum. Bendir varastefndi á að þegar hagsmunir í allsherjarskuldabréfi gangi kaupum og sölum gerist það eðli málsins samkvæmt alltaf fyrir gjalddaga bréfsins. Þar sem um staðgreiðsluviðskipti hafi verið að ræða skipti engu hver hafi verið eiginlegur gjalddagi allsherjarskuldabréfsins.

Í tengslum við þessa málsástæðu mótmælir varastefndi því sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi bókfært greiðsluna sem lækkun á útistandandi skuldum, enda hafi ekki verið sýnt fram á að umræddir hagsmunir í allsherjarskuldabréfinu hafi verið felldir niður í samræmi við ákvæði útgáfulýsingarinnar.

Varastefndi reisir sýknukröfu sína enn fremur á því að greiðslan sem um ræðir hafi virst venjuleg eftir atvikum og því komi riftun samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga ekki til álita. Leggur varastefndi áherslu á að beita eigi rúmri túlkun á þessum lið í 134. gr. gjaldþrotalaga auk þess sem slakað sé á sönnunarkröfum.

Varastefndi mótmælir þeim skilningi sem komi fram í stefnu að viðskipti þurfi að hafa verið venjuleg milli aðila svo að þau geti talist venjuleg eftir atvikum. Telur hann að líta verði til þess hvað teljist venjulegt í sambærilegum viðskiptum almennt, ekki aðeins viðskiptum þeirra aðila sem um ræði, jafnvel þó svo að viðskipti þeirra geti jafnframt komið til skoðunar við slíkt mat. Auk þess verði að líta til þess hvernig skuldari hafi litið á viðskiptin, hvort hann hafi séð hag sínum betur borgið með þeim.

Varastefndi vísar til þess að kaup útgefanda á eigin hagsmunum í allsherjarskuldabréfum tíðkist bæði á Íslandi og erlendis. Tilgangurinn geti t.d. verið að útgefandi telji það vænlegan kost að auka eigið fé eða að hann eigi kost á betri lánskjörum annars staðar. Slík viðskipti séu ekki takmörkuð við þau tilvik þar sem útgefandi sé í fjárhagsvanda og gefi slíkt ekki til kynna.

Varastefndi tilgreinir ýmis atriði í greinargerð því til stuðnings að endurkaup af þessum toga séu bæði algeng og venjuleg. Varðandi stefnanda sjálfan vísar stefndi meðal annars til skýrslu hans frá september 2008 þar sem komi fram að hann hafi markvisst keypt til baka útistandandi skuldir sínar og muni halda áfram að gera það. Sama komi fram í fundargerð stjórnar stefnanda frá 25. og 26. september 2008, en þar komi fram að bankinn hafi hagnast á endurkaupunum og muni halda þeim áfram.

Þar fyrir utan telur varastefndi algjörlega ósannað að honum hafi mátt vera kunnugt um að ógjaldfærni stefnanda væri yfirvofandi á þeim tíma sem viðskipti þessa máls fóru fram. Ekkert hafi bent til þess á þeim tíma að stefnandi væri í svo alvarlegum fjárhagsörðugleikum að líkur væru á gjaldþroti. Þvert á móti hafi allar upplýsingar um stefnanda bent til þess að ekki væri nein hætta á slíku.

Við mat á því telur varastefndi að leggja verði til grundvallar þær upplýsingar sem fjárfestar á markaðnum hafi haft aðgang að um stöðu fjármálamarkaðarins á Íslandi og stöðu íslenskra banka. Heldur varastefndi því fram að vísbendingar um það sem koma skyldi hafi ekki legið fyrir fyrr en í fyrsta lagi einhverjum dögum eftir 29. september 2008. Þá hafi verið tilkynnt að Glitnir banki hf. hefði leitað til Seðlabanka Íslands um aðstoð vegna lausafjárvanda og að brugðist hafi verið við erindinu með því að íslenska ríkið lagði bankanum til aukið hlutafé gegn því að eldra hlutafé yrði fært verulega niður.

Varastefndi bendir í þessu sambandi á nokkrar opinberar upplýsingar um stöðu stefnanda og almenna stöðu íslensks fjármálamarkaðar. Þar vísar varastefndi meðal annars til ársreikninga stefnanda vegna ársins 2007, niðurstöðu álagsprófs Fjármálaeftirlitsins 6. febrúar 2008 og afkomutilkynningar stefnanda 31. júlí 2008. Bendir varastefndi meðal annars á að í afkomutilkynningunni hafi komið fram að bankinn hefði hagnast á fyrri helmingi ársins um 34,1 milljarð króna og að tryggt lausafé hans næmi 991 milljarði króna, en það nægði til þess að greiða allar útistandandi skuldbindingar til meira en 360 daga. Varastefndi vísar einnig til upplýsinga frá Fjármálaeftirlitinu 14. ágúst 2008 um að íslensku bankarnir hefðu staðist álagspróf eftirlitsins, en þá hafi verið haft eftir forstjóra eftirlitsins að þetta sýndi að eiginfjárstaða bankanna væri sterk og að hún gæti þolað töluverð áföll. Varastefndi tiltekur einnig að einkunnir matsfyrirtækja hafi í ágúst 2008 sýnt að staða stefnanda væri mjög sterk.

Varastefndi telur að hrun fjármálageirans í öllum hinum vestræna heimi, þar á meðal Íslandi, sem hafi fylgt í kjölfar gjaldþrots Lehman Brothers hafi engan veginn verið fyrirsjáanlegt aðilum markaðarins. Jafnvel eftir fall Lehman Brothers hafi verið til staðar upplýsingar fyrir fjárfesta á markaði um að gjaldþrot stefnanda væri ekki yfirvofandi. Þannig hafi Fjármálaeftirlitið birt frétt þar sem eftirlitið hafi áréttað að gjaldþrot fjárfestingabankans væri ekki áhyggjuefni fyrir fjármálakerfið á Íslandi með hliðsjón af lágu hlutfalli af eiginfjárgrunni. Þá sé ljóst að fjárhagsleg staða fjölmargra banka í öðrum löndum hafi á þessum tíma verið verri en stefnanda þótt þeir hafi engu að síður staðið af sér óveðrið á fjármálamörkuðum. Hafi þar ráðið úrslitum að pólitísk ákvörðun hafi verið tekin af stjórnvöldum í viðkomandi löndum um að bjarga bönkunum. Hafi varastefndi engan veginn getað séð það fyrir að þetta yrði ekki raunin á Íslandi.

Varastefndi áréttar að 29. september 2008 hafi verið tilkynnt að Glitnir banki hf. hafi leitað til Seðlabanka Íslands um aðstoð vegna lausafjárvanda og að 3. október 2008 hafi áhlaup hafist á íslenska viðskiptabanka með stórfelldum úttektum innstæðna á innlánsreikningum. Eftir það hafi aðilar á markaði, þar með talið varastefndi, fyrst mátt gera sér grein fyrir því að ástandið gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir stefnanda.

Varastefndi bendir einnig á að kaupverð hagsmunanna hafi ekki gefið annað til kynna en að stefnandi væri gjaldfær, enda kaupverðið í samræmi við markaðsverð þeirra. Ekkert bendi til þess að viðskiptin hafi átt sér stað vegna bágrar stöðu stefnanda.

Samkvæmt framansögðu telur varastefndi að riftun samkvæmt 134. gr. laga um gjaldþrotaskipti komi ekki til álita þar sem greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Leiðir af því að sýkna beri varastefnda af öllum kröfum stefnanda.

Varastefndi byggir einnig á því að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda þar sem ósannað sé að stefnandi hafi verið sá lögaðili sem hafi keypt hagsmunina. Geti útprentanir úr kerfum stefnanda ekki haft neitt sönnunargildi í málinu.

Varastefndi krefst enn fremur sýknu á grundvelli tómlætis. Viðskipti þau sem málið snúist um hafi átt sér stað 8. september 2008. Ekki hafi verið haft samband við varastefnda vegna þeirra fyrr en þremur og hálfu ári síðar, eða 21. mars 2012. Málið hafi síðan ekki verið höfðað fyrr en með birtingu stefnu í júlí 2012 eða tæplega fjórum árum eftir að viðskiptin hafi átt sér stað.

Óháð því hvort fallist verði á riftunarkröfu á hendur varastefnda gerir hann sérstaklega kröfu um sýknu af kröfu stefnanda um endurgreiðslu fjárhæðarinnar. Það sé rangt að varastefndi hafi hagnast af viðskiptunum og að stefnandi hafi orðið fyrir samsvarandi tjóni. Áréttar varastefndi í þessu sambandi að engar greiðslur hafi átt sér stað á milli varastefnda og stefnanda. Stefnandi hafi fengið í hendur þá hagsmuni sem hann hafi keypt af aðalstefnda og hafi nafnvirði þeirra verið hærra en sú fjárhæð sem stefnandi hafi greitt aðalstefnda. Ekki sé því hægt að halda því fram að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni við kaupin.

Varastefndi bendir einnig á að hér hafi verið um viðskipti með framseljanlega fjármálagerninga að ræða á markaðsverði eins og það hafi verið á hverjum tíma. Vegna þessa hafi varastefndi ekki hagnast á viðskiptunum og stefnandi hafi að sama skapi ekki orðið fyrir neinu tjóni. Varastefndi bendir auk þess á að hafi þessi kaup leitt til þess að hagsmunirnir hafi verið felldir niður þá hljóti skuldir stefnanda að hafa lækkað. Af þeirri ástæðu hafi tjón stefnanda eðlilega ekki verið neitt.

Til stuðnings varakröfu um lækkun stefnukröfunnar bendir varastefndi á að ekkert liggi fyrir um hvort stefnandi hafi selt þriðja aðila hagsmunina í allsherjarskuldabréfunum. Ekki sé hægt að útiloka að slíkt hafi verið gert, enda ósannað að þessir hagsmunir hafi verið felldir niður með þeim hætti sem ákvæði allsherjarskuldabréfsins mæli fyrir um að sé gert. Þá liggi heldur ekkert fyrir um hvort stefnandi hafi nýtt hagsmunina með öðrum hætti sér til tekna, þ. á m. veðsett þá eða nýtt í endurhverfum viðskiptum. Þá byggir varastefndi á því að stefnanda hafi borið að takmarka tjón sitt eftir almennum reglum, t.d. með því að selja hagsmunina áfram eða fella þá niður. Verði ekki hjá því komist að hann beri sjálfur áhættuna og hallann af því að hafa ekki gert það.

Varastefndi gerir einnig kröfu um lækkun á grundvelli 145. gr. gjaldþrotalaga. Það sé verulega ósanngjarnt ef kröfur stefnanda nái fram að ganga. Umrædd viðskipti hafi átt sér stað fyrir um fjórum árum og ekki hafi verið hægt að gera þá kröfu til varastefnda, sem eingöngu hafi haft milligöngu um viðskipti sem hafi verið sjálfstæð og óháð viðskiptum stefnanda og aðalstefnda, á einhverjum tímapunkti, að hann gerði sér grein fyrir því að stefnandi væri með endurkaupunum að greiða skuld og með því að hygla einum kröfuhafa umfram aðra. Því síður hafi hann mátt eiga von á málssókn til riftunar og endurgreiðslu löngu síðar.

Varastefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 á kröfu sem sé í erlendri mynt. Telur varastefndi dráttarvexti samkvæmt íslenskum lögum byggja á þeirri forsendu að krafan sé í íslenskum krónum og því sé ósanngjarnt og í andstöðu við ákvæði nefndra laga að krefjast íslenskra dráttarvaxta af stefnukröfu í erlendri mynt. Þá mótmælir varastefndi upphafstíma dráttarvaxta. Ekki sé efni til þess að reikna dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögu þar sem ekki verði ljóst fyrr en þá hvort stefnandi eigi einhverja kröfu á hendur varastefnda. Fyrr en það liggi fyrir geti ekki verið um að ræða vanefndir á greiðslu sem réttlæti dráttarvexti. Annað sé í andstöðu við tilgang heimildar til að reikna dráttarvexti.

Varastefndi kveðst reisa kröfu sína um málskostnað úr hendi stefnanda á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Fer hann þess á leit að við ákvörðun málskostnaðar verði litið til þess að varastefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur hér á landi og einnig að málshöfðunin á hendur varastefnda sé með öllu tilhæfulaus.

4. Helstu málsástæður og lagarök þrautavarastefnda

Þrautavarastefndi reisir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Kveðst hann aldrei hafa átt viðskipti við stefnanda um hina umdeildu hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu. Hið rétta sé að tvenn fullkomlega aðskilin og sjálfstæð viðskipti hafi farið fram með hagsmuni að nafnvirði 13.000.000 Bandaríkjadollara í allsherjarskuldabréfi með ISIN nr. US48632FAC59 þann 8. september 2008. Fyrst hafi þrautavarastefndi selt aðalstefnda hagsmunina með milligöngu varastefnda. Milliganga varastefnda hafi verið með þeim hætti að hann hafi keypt hagsmunina af þrautavarastefnda á genginu 90 sem hafi selt aðalstefnda þá strax á genginu 90,03. Um leið og þessi viðskipti hafi verið staðfest í rafrænu kerfi utan um hagsmunina hafi orðið aðilaskipti á eignarhaldi á þeim á milli þrautavarastefnda og aðalstefnda. Síðar þennan sama dag hafi aðalstefndi selt stefnanda hagsmunina á genginu 90,3 í öðrum viðskiptum sem ekki hafi tengst hinum fyrri á nokkurn hátt. Telur þrautavarastefndi að gengismunurinn í þessum síðari viðskiptum sé það mikill að hann verði ekki skýrður með því að um þóknun vegna milligöngu hafi verið að ræða. Hafi aðalstefndi komið fram fyrir sinn eigin reikning, óháð því hversu lengi hann var eigandi hagsmunanna. Þegar af þessari ástæðu verði að sýkna þrautavarastefnda vegna aðildarskorts. Hann geti ekki átt aðild að riftunarmáli vegna viðskipta sem hann hafi ekki átt neina aðkomu að, hvorki beina né óbeina.

Verði ekki fallist á þessa sýknuástæðu byggir þrautavarastefndi á því að aldrei hafi stofnast skuldarsamband á milli hans og stefnanda á grundvelli eignarhalds hans á hagsmunum í allsherjarskuldabréfi útgefnu af stefnanda. Heldur hann því fram að hann hafi aldrei átt kröfu um efndir á hendur stefnanda. Hann bendir á að á grundvelli verðviðauka með ISIN númer US48632FAC59 hafi stefnandi gefið út allsherjarskuldabréf til handa Cede & Co. sem sameiginlegs vörsluaðila skuldabréfaútgáfunnar. Stefnandi hafi aðeins gefið út þetta eina skuldabréf vegna þessa verðviðauka og það sé hið eina eiginlega, áþreifanlega skuldabréf í skilningi þess orðs í íslenskum kröfurétti.

Þrautavarastefndi vísar til skilmála útgáfulýsingarinnar, verðviðaukans og skuldabréfasamningsins og telur að af þessum gögnum megi ráða að stefnandi hafi eingöngu undirgengist fjárskuldbindingu gagnvart Cede & Co., eiganda allsherjarskuldabréfsins. Cede & Co. sé því sá eini sem hafi átt kröfu á hendur stefnanda á grundvelli skuldabréfsins og sá eini sem hafi mátt taka á móti greiðslum frá stefnanda vegna skuldabréfsins. Þá hafi Cede & Co. verið sá eini sem hafi haft heimild til þess að halda uppi kröfu á grundvelli skuldabréfsins á hendur stefnanda eða eftir atvikum hefja fullnustuaðgerðir. Cede & Co. hafi síðan borið sjálfstæða ábyrgð gagnvart eigendum hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu. Sú ábyrgð hafi falist í því að Cede & Co. hafi skuldbundið sig til þess að greiða eigendum hagsmunanna í samræmi við þá fjárhæð sem það hafi fengið greidda frá stefnanda á gjalddaga eða í kjölfar innheimtuaðgerða. Stefnandi hafi því aldrei borið sjálfstæða ábyrgð á greiðslu samkvæmt skuldabréfinu til eigenda hagsmuna í því.

Þrautavarastefndi bendir á að hann hafi keypt umrædda hagsmuni á markaði í fjárfestingar- og ávöxtunartilgangi eins og hann hafi margoft gert áður. Þegar hann hafi tekið ákvörðun um að selja hagsmunina á markaði hafi hann fengið varastefnda til þess að koma fram sem miðlari við söluna til aðalstefnda. Stefnandi hafi síðan keypt hagsmunina af aðalstefnda á markaði án vitneskju eða aðkomu stefnda. Því hafi verið um hefðbundin og venjuleg staðgreiðsluviðskipti með fjármálagerning á markaði að ræða.

Þrautavarastefndi vísar til dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011 til stuðnings þessari málsástæðu. Telur hann að það hafi orðið niðurstaða réttarins að ekkert skuldarsamband hafi stofnast milli stefnanda og eigenda hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu. Því gætu slíkir eigendur ekki átt kröfurétt á hendur stefnanda.

Þrautavarastefndi telur því að stefnandi geti ekki hafa greitt upp skuld sem aldrei hafi verið til staðar. Því geti hann ekki krafist riftunar á greiðslunni á þeim grundvelli. Þetta leiði óhjákvæmilega til þess að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda.

Þrautavarastefndi byggir jafnframt á því að skilyrði riftunar séu ekki fyrir hendi í málinu. Því til stuðnings vísar hann öðrum þræði til n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002. Hann dregur þá ályktun af þessu ákvæði að ekki sé unnt að rifta viðskiptum aðila málsins nema að skilyrði riftunar séu uppfyllt bæði í heimaríkinu, Íslandi, og gistiríkinu, Lúxemborg. Til stuðnings þeirri ályktun að leggja beri lög Lúxemborgar til grundvallar vísar þrautavarastefndi til 7. töluliðar 1. gr. tilskipunar 2001/12/EB. Telur þrautavarastefndi að hvorki sé fullnægt skilyrðum riftunar samkvæmt íslenskum lögum né samkvæmt lögum í Lúxemborg.

Þrautavarastefndi byggir jafnframt á því að greiðslan sem um ræðir hafi ekki jafngilt greiðslu á skuld, en þá sé frumskilyrði riftunar samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga. Þvert á móti bendi allt til þess að um hefðbundin staðgreiðsluviðskipti hafi verið að ræða með fjármálagerning á markaði.

Þessu til stuðnings áréttar þrautavarastefndi að ekkert skuldarsamband hafi verið milli hans og stefnanda. Stefnandi hafi því ekki getað greitt upp skuld sem ekki hafi verið til staðar. Þá hafi skilyrði uppgreiðslu ekki verið fullnægt samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnar. Samkvæmt henni hafi verið óheimilt að gera upp skuldabréfið nema af skattalegum ástæðum og samkvæmt sérstöku samkomulagi. Þar að auki hafi stefnanda eingöngu verið heimiluð uppgreiðsla til eiganda allsherjarskuldabréfsins, Cede & Co. Þær aðstæður sem heimiluðu stefnanda uppgreiðslu hafi ekki verið til staðar við hin umdeildu viðskipti. Stefnanda hafi hins vegar verið heimilt, á hvaða tíma sem er, að kaupa hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu á markaði til eignar, endursölu eða til innlagnar hjá umsýsluaðila útgáfunnar, DBTCA. Slík kaup útgefanda á hagsmunum í eigin skuldabréfum séu hefðbundin og venjuleg. Fullyrðingu stefnanda um að heimild hans til kaupa á hagsmunum í allsherjarskuldabréfi útgefnu af honum sjálfum jafngildi uppgreiðsluheimild hafnar þrautavarastefndi sem rangri.

Þrautavarastefndi vísar að auki til þess að útistandandi skuld stefnanda vegna allsherjarskuldabréfsins með ISIN nr. US48632FAC59 sé enn þá 1.000.000.000 Bandaríkjadollara og því sé útilokað að stefnandi hafi greitt upp hluta hennar með hinum umdeildu viðskiptum. Stefnandi haldi því fram að hann hafi fært kaupin til bókar sem uppgreiðslu á skuld. Telur þrautavarastefndi að þessi fullyrðing fái ekki staðist sé tekið mið af framlögðum gögnum í málinu. Jafnvel þótt kaupin hafi verið færð á þennan hátt í bókum bankans hafi það engin áhrif á það hvort um raunverulega uppgreiðslu á skuld hafi verið að ræða. Við mat á því sé eingöngu hægt að líta til þess hvort útistandandi skuld samkvæmt allsherjarskuldabréfinu hafi verið lækkuð til samræmis með þeim hætti sem nauðsynlegt sé samkvæmt skilmálum útgáfulýsingar. Gögn málsins sýni að heildarnafnvirði skuldabréfsins sé enn þá útistandandi.

Af hálfu þrautavarastefnda er enn fremur vísað til þess að það hafi ekki verið tilgangur stefnanda með viðskiptunum að greiða upp skuld, heldur að kaupa fjármálagerning á markaði. Við viðskiptin hafi hann komið fram sem fjárfestir en ekki sem skuldari. Áréttar þrautavarastefndi í þessu sambandi að um staðgreiðsluviðskipti hafi verið að ræða. Því falli þau utan gildissviðs 134. gr. gjaldþrotalaga. Þá bendi sölukvittun vegna viðskiptanna til þess að um kaup á fjármálagerningi hafi verið að ræða en ekki uppgreiðslu á skuld. Á kvittuninni komi fram að hún sé staðfesting á sölu tiltekinna hagsmuna, sem framkvæmd hafi verið á grundvelli markaðspöntunar.

Þrautavarastefndi vísar um þessa málsástæðu að lokum til þess að kaupverð hagsmunanna hafi ekki ráðist af eftirstöðvum skuldarinnar heldur af markaðsgengi slíkra hagsmuna á þeim tíma. Hafi kaupverðið verið með öllu óháð skilmálum útgáfulýsingarinnar um hvernig gengið skyldi frá uppgreiðslu allsherjarskuldabréfsins. Sú staðreynd að markaðsvirði hagsmunanna og söluvirði hafi verið á gengi sem hafi verið undir nafnvirði rennir að mati þrautavarastefnda stoðum undir það að ekki hafi verið um uppgreiðslu á skuld að ræða.

Verði fallist á að um greiðslu á skuld hafi verið að ræða hafnar þrautavarastefndi þeirri málsástæðu stefnanda að greiðslan hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Í því sambandi áréttar hann að hin umdeilda greiðsla hafi verið staðgreiðsla vegna kaupa hans á hagsmunum í allsherjarskuldabréfi sem hafi gengið kaupum og sölu á markaði. Hafi greiðslan tekið mið af markaðsverði sem hafi verið nokkru undir nafnvirði hagsmunanna. Því hafi stefnandi hagnast á því að kaupa þá fyrir gjalddaga allsherjarskuldabréfsins. Tilgangur skuldabréfaútgáfu stefnanda hafi verið að búa til fjármálagjörninga sem hafi gengið kaupum og sölum fyrir gjalddaga bréfsins, enda verði bréfið verðlaust með uppgreiðslu.

Verði á það fallist að með viðskiptunum hafi skuld verið greidd fyrr en eðlilegt var telur þrautavarastefndi að viðskiptin hafi verið venjuleg eftir atvikum. Af þeirri ástæðu sé ekki hægt að rifta greiðslunni á grundvelli 134. gr. gjaldþrotalaga.

Þrautavarastefndi leggur áherslu á að hann þurfi ekki með óyggjandi hætti að sýna fram á að greiðslan hafi verið venjuleg, heldur aðeins að hún hafi virst vera það. Við mat á því beri helst að líta til þess hvort greiðslan hefði átt sér stað á sama tíma og með sama hætti ef ekki hefðu komið til fjárhagserfiðleikar stefnanda. Í þessu tilviki hafi verið um að ræða hefðbundin viðskipti með fjármálagerning sem hafi gengið kaupum og sölum á hverjum degi óháð fjárhagslegri stöðu stefnanda. Stefndi telur það ljóst að viðskiptin hefðu átt sér stað með nákvæmlega sama hætti jafnvel þó að staða stefnanda hefði verið betri og er ekki hægt að líta á það með öðrum hætti en þeim að viðskiptin hafi verið venjuleg eftir atvikum. Stefndi hafi ekki haft neina vitneskju um að hagsmunirnir, sem hann seldi aðalstefnda þennan dag, hefðu síðar verið keyptir af stefnanda. Algjör tilviljun hafi ráðið því og ef stefnandi hefði ekki keypt þá hefði einhver annar gert það.

Þrautavarastefndi bendir þessu til stuðnings á að kaup útgefanda á hagsmunum í eigin skuldabréfum séu algeng og eðlileg. Þau tengist sjaldnast slæmri fjárhagsstöðu útgefandans, enda hafi þrautavarastefnda ekki grunað að staða stefnanda væri slæm á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað. Þvert á móti hafi þrautavarastefndi talið stöðu stefnanda sterka. Sú trú hans hafi verið reist á góðu lánshæfismati stefnanda og yfirlýsingum stjórnenda hans, stjórnmálamanna og eftirlitsaðila. Þá hafi viðskiptin ekki á nokkurn hátt tengst fjárhagsstöðu stefnanda, heldur hafi þau verið eðlileg ráðstöfun á fjárfestingum í eignasafni þrautavarastefnda sem framkvæmd hafi verið í samræmi við fjárfestingareglur hans.

Ef fallist verður á riftun greiðslunnar fer þrautavarastefndi fram á að krafa stefnanda verði lækkuð. Vísar hann til þess að samkvæmt 142. gr. gjaldþrotalaga beri þeim sem riftun beinist að að greiða þrotabúinu þá fjárhæð sem greiðsla þrotamannsins hafi komið honum að notum en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemi tjóni þrotabúsins. Er á því byggt af hálfu þrautavarastefnda að tjón stefnanda vegna viðskiptanna komist ekki nálægt stefnufjárhæðinni. Stefnandi hafi ekkert fjallað um það hvort hann hafi með einhverjum hætti nýtt sér þá hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu sem hann keypti þennan dag. Hafi stefnandi selt hagsmunina áfram, eða hagnýtt sér með öðrum hætti, beri að lækka kröfur hans því til samræmis. Þá hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn sem sýni að hagsmunirnir hafi runnið til lækkunar á skuldum stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfinu.

Þrautavarastefndi mótmælir sérstaklega vaxtakröfum stefnanda. Að hans mati geti stefnandi ekki krafist þess að honum verði tildæmdir dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 á kröfu í erlendri mynt. Verði ekki tekið tillit til þessa telur stefndi að upphafstími dráttarvaxta geti aðeins verið einum mánuði eftir þingfestingu stefnu í samræmi við 3. mgr. 5. gr. fyrrgreindra laga.

Þrautavarastefndi kveðst styðja dráttarvaxtakröfu sína við 129. til 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krefst hann þess að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að þrautavarastefndi er ekki virðisaukaskattskyldur á Íslandi.

V

Eins og rakið hefur verið greiddi stefnandi 11.812.109,31 Bandaríkjadollara með einni greiðslu sem fram fór um miðjan september 2008. Stefnandi hefur lagt fram svonefnda kaupnótu um þau viðskipti sem lágu að baki þessari greiðslu, en kaupnótan ber með sér að hafa verið send aðalstefnda. Þar er staðfest sala aðalstefnda á hlutdeild í skuldabréfi með alþjóðlega auðkennisnúmerið ISIN nr. US48632FAC59 að nafnverði 13 milljónir Bandaríkjadollara. Kaupnótan ber með sér að samið hafi verið um kaupin 8. september 2008 en að uppgjör ætti að fara fram þremur dögum síðar eða 11. september 2008. Kaupverðið var 11.739.000 Bandaríkjadollarar, en með áföllnum vöxtum er falla skyldu í hlut hlutdeildareiganda, samtals 73.109,31 Bandaríkjadollari, nam fjárhæð kaupnótunnar 11.812.109,31 Bandaríkjadollara. Stefnandi miðar málatilbúnað sinn við að greiðslan hafi verið innt af hendi þann dag eins og um var samið. Gögn sem aðalstefndi hefur lagt fram, og sýna færslu fjármuna í tengslum við þessi viðskipti inn og út af reikningi ICAP hjá Euroclear, gefa til kynna að greiðslan hafi ekki verið innt af hendi fyrr en 15. september 2008. Færsla af reikningi stefnanda inn á reikningi ICAP þann dag er sömu fjárhæðar og stefnukrafa málsins. Óvissa um það hvort greiðslan hafi verið innt af hendi 11. eða 15. september 2008 hefur að mati dómsins enga þýðingu fyrir úrlausn málsins.

Stefnandi krefst riftunar á framangreindri greiðslu á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ákvæði þetta gildir við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Fyrirmæli 134. gr. laga nr. 21/1991 er í XX. kafla laga nr. 21/1991 sem fjallar um riftun ráðstafana þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Stefnandi byggir á því að greiðslan sem krafist er riftunar á hafi falið í sér greiðslu á skuld sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var.

Ágreiningur er uppi um hver sé réttur aðili að málinu til varnar. Aðalstefndi, sem virðist vera gagnaðili stefnanda samkvæmt kaupnótunni, ber því við að hann hafi komið fram í viðskiptunum sem miðlari, en að hann hafi framkvæmt þau í eigin nafni fyrir viðskiptavin sinn, varastefnda, sem hafi aftur á móti komið fram fyrir hönd þrautavarastefnda. Hefur aðalstefndi í þessu sambandi bent á að samkvæmt reglum í Bretlandi, þar sem aðalstefndi starfar, geti miðlarar unnið að „miðlun í pöruðum viðskiptum“ (e. matched principal broker). Þá komi bæði seljandi og kaupandi fram undir nafnleynd, en miðlarinn kemur aftur á móti fram í viðskiptunum undir eigin nafni. Miðlarinn stundi hins vegar ekki spákaupmennsku fyrir viðskiptavini eða fyrir eigin reikning á markaði og viðskiptin séu einungis framkvæmd þegar bindandi kaup- og sölutilboð liggi fyrir.

Í málinu liggur fyrir að þrautavarastefndi var 8. september 2008 reiðubúinn að selja hlutdeild sína að nafnverði 13 milljónir Bandaríkjadollara í umræddu skuldabréfi fyrir 11.700.000 Bandaríkjadollara. Með áföllnum vöxtum, samtals að fjárhæð 73.109,31 Bandaríkjadollari samþykkti þrautavarastefndi að selja þessa hlutdeild gegn greiðslu 11.773.109,31 Bandaríkjadollara. Á sama tíma var stefnandi reiðubúinn að kaupa hlutdeild að nafnverði 13 milljónir Bandaríkjadollara á 11.739.000 Bandaríkjadollara, en að meðtöldum áföllnum vöxtum nam umsamin fjárhæð 11.812.109,31 Bandaríkjadollara. Gögn málsins sýna að kaupverðið, ásamt áföllunum vöxtum, hafi runnið inn á Euroclear reikning greiðslujöfnunarmiðlara aðalstefnda, ICAP, 15. september 2008. Sama dag var 11.777.009,31 Bandaríkjadollari færður af þeim reikningi inn á Euroclear reikning varastefnda. Eftir sátu á reikningi greiðslujöfnunarmiðlarans 35.100 Bandaríkjadollarar sem ætla verður að hafi runnið að meginstefnu til aðalstefnda við uppgjör milli þeirra. Bæði aðalstefndi og þrautavarastefndi hafa lýst því að varastefndi hafi einungis haft milligöngu um viðskiptin. Greiddi hann þrautavarastefnda söluandvirði hlutdeildarinnar auk áfallinna vaxta, samtals 11.773.109,31 Bandaríkjadollara, og hélt eftir 3.900 Bandaríkjadollurum í þóknun. Samningur um viðskiptin komst á 8. september 2008 en gögn málsins virðast gefa til kynna að allar framangreindar greiðslur hafi átt sér stað 15. september 2008 gegn afhendingu hlutdeildarinnar.

Samkvæmt framansögðu staldraði greiðsla kaupverðsins aðeins um stund á Euroclear reikningi ICAP, en söluverðið var greitt þrautavarastefnda samdægurs eftir að hafa farið um reikning varastefnda. Eins og málið liggur fyrir þykir ekki sýnt fram á annað en að sú fjárhæð sem sat eftir á reikningum aðalstefnda og varastefnda geti samrýmst því að um eðlilega þóknun hafi verið að ræða fyrir miðlun í verðbréfaviðskiptum. Önnur gögn málsins, þ. á m. kvittun aðalstefnda um viðskiptin, styðja málatilbúnað hans um að ekki hafi verið um tvenn aðskilin viðskipti að ræða sem hann hafi átt í fyrir eigin reikning. Samkvæmt framansögðu verður að leggja til grundvallar að bæði aðalstefndi og varastefndi hafi einungis haft milligöngu sem verðbréfamiðlarar í þeim viðskiptum sem málið fjallar um. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna aðal- og varastefnda af kröfum stefnanda á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Eins og rakið hefur verið er unnt að krefjast riftunar á greiðslu skuldar sex mánuðum fyrir frestdag á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars ef hún er innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Frestdagur við slitin er eins og áður segir 15. nóvember 2008 og því ljóst að greiðslan sem um ræðir fór fram á síðustu sex mánuðum fyrir þann dag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt sé að líta svo á að með henni hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svo er hvort hún hafi virst venjuleg eftir atvikum.

Stefnandi var skuldari samkvæmt því allsherjarskuldabréfi sem hlutdeildin, er stefnandi keypti af þrautavarastefnda, tilheyrði. Ekki verður annað ráðið af framlögðum skjölum, sem lýst hefur verið í kafla II, en að eigandi hlutdeildar í allsherjarskuldabréfinu hafi því aðeins átt kröfu á hendur þátttakanda í DTC að stefnandi hafi áður innt af hendi greiðslu samkvæmt skuldabréfinu. Í útgáfulýsingu segir til að mynda að útgefandi beri ábyrgð á greiðslu höfuðstóls og vaxta til DTC, en að DTC beri ábyrgð á „úthlutun slíkra greiðslna til beinna þátttakenda“ í hinu rafræna eignaskráningarkerfi og að þátttakendurnir beri síðan ábyrgð á „úthlutun“ (e. disbursement) greiðslnanna til raunverulegra eigenda. Þá segir í grein 3.10 í skuldabréfasamningnum milli stefnanda og DBTCA að ekkert í samningnum verði túlkað á þá leið að umsjónaraðila greiðslna beri skylda til að inna af hendi einhverja greiðslu til eiganda skuldabréfs áður en greiðsla hafi borist frá stefnanda. Samkvæmt framansögðu áttu greiðslur stefnanda á grunni allsherjarskuldabréfanna að renna til raunverulegra eigenda (e. Beneficial Owners) fyrir milligöngu fyrrgreindra aðila.

Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 tekur einungis til þess þegar skuld er greidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandi var í skuld á grundvelli allsherjarskuldabréfsins þegar hin umdeilda greiðsla var innt af hendi. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að raunverulegir eigendur (e. Beneficial Owners) hafi hver fyrir sig átt hlutfallsleg kröfuréttindi um peningagreiðslu á hendur þeim aðila er hélt utan um viðkomandi eignarhluta í kerfum DTC að fenginni greiðslu útgefanda. Ekki er í 134. gr. laga nr. 21/1991 beinlínis áskilið að greiðsla á skuld sé innt af hendi til þess sem er samningsbundinn handhafi kröfunnar ef hún gengur í raun til lækkunar eða fullrar greiðslu á skuldinni. Skiptir þá ekki máli þó að samið hafi verið á þann veg að milligönguaðili eigi einn rétt á því að hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfs á hendur útgefanda. Fær dómurinn ekki séð að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011 breyti þessu.

Af dómafordæmum verður ráðið að ekki beri að skýra ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 svo þröngt að endurkaup útgefanda skuldabréfs á kröfu á hendur sér á grundvelli skuldabréfsins geti ekki falið í sér greiðslu skuldar, enda leiði kaupin til þess að skuld hans gagnvart kröfuhafa lækki eða falli niður. Þannig hefur í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 162 og 163/2010, sem og í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013, verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla í tilefni af því að útgefandi kaupir kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum sé greiðsla á skuld í þessari merkingu, enda falli krafan þá niður þar sem réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á það jafnvel við þó að greiðslan sem slík sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun á skuldbindingu útgefandans.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið ræður það fyrst og fremst úrslitum um niðurstöðu málsins hvort greiðslan sem deilt er um hafi í raun gengið til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfi því sem áður er getið. Við úrlausn á því verður að taka mið af réttarstöðu útgefanda gagnvart handhafa skuldabréfsins sem og stöðu raunverulegra eigenda hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu samkvæmt fyrirmælum í fyrirliggjandi útgáfulýsingu og skuldabréfasamningi. Með því er verið að heimfæra raunverulegar aðstæður undir þau atriði sem þýðingu eiga að hafa samkvæmt fyrirmælum 134. gr. laga nr. 21/1991, en ekki að játa aðilum heimild til að semja sig frá riftunarreglum gjaldþrotalaga, eins og stefnandi hélt fram við aðalmeðferð málsins.

Í þessu sambandi verður ekki fram hjá því litið að sú greiðsla sem stefnandi innti af hendi var endurgjald fyrir hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfi sem Cede & Co var skráður handhafi að, en DBTCA var fjárvörsluaðili þess fyrir hönd skráðs handhafa, eins og rakið er í útgáfulýsingu og skuldabréfasamningi. Fól greiðslan því ekki í sér efndir á skuldbindingu útgefanda allsherjarskuldabréfsins gagnvart handhafa þess. Einungis fjárvörsluaðili gat lýst kröfu á hendur útgefanda vegna skuldbindinga á grundvelli allsherjarskuldabréfsins, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011, en ekki einstakir hagsmunaeigendur. Í málinu liggur fyrir að DBTCA lýsti heildarkröfu vegna allsherjarskuldabréfsins við slit stefnanda, eins og öll krafan væri útistandandi. Gögn málsins bera með sér að slitastjórn stefnanda hafi samþykkt kröfuna að öðru leyti en því að hann féllst ekki á að tilgreind vaxtakrafa væri almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Jafnframt hefur varastefndi lagt fram skjáskot frá B-x-x um stöðu umrædds skuldabréfs 12. desember 2012, en af því verður ráðið að allur höfuðstóll skuldarinnar hafi á þeim tíma verið útistandandi (e. outstanding).

Í útgáfulýsingunni og skuldabréfasamningnum sem þar er vísað til voru ákvæði sem virðast samkvæmt efni sínu taka til endurkaupa útgefanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfum sem gefa átti út á grundvelli þeirra. Þar er vikið að réttaráhrifum slíkra viðskipta og því lýst að útgefandi geti í kjölfar þeirra ákveðið að eiga hlutdeildina áfram, selja hana eða skila henni inn til vörsluaðila allsherjarskuldabréfsins til ógildingar. Þá er því lýst í grein 3.9 í skuldabréfasamningi stefnanda og DBTCA að síðarnefnda aðilanum beri að fella út gildi þau skuldabréf sem útgefandi afhendir honum til ógildingar.

Í samræmi við afdráttarlaus ákvæði í ofangreindum skjölum verður að taka mið af löggjöf New York-ríkis við túlkun þessara ákvæða. Þegar litið er til gagna sem lögð hafa verið fram um það efni verður að draga þá ályktun að þar gildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfur á grundvelli skuldabréfs falli niður við það eitt að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi. Fer það eftir ásetningi aðila að baki viðskiptunum hvort kröfuréttindin eigi að falla niður í kjölfar slíkra viðskipta. Þegar skýr ákvæði eru í skilmálum sem gilda um viðskiptin eru þau talin vera til marks um þann ásetning. Má um þetta vísa m.a. til álitsgerðar prófessors R-x-x M-x-x frá 2. október 2014 og álitsgerðar E-x-x W-x-x P-x-x LLP 23. apríl 2013. Sú ályktun er ekki í andstöðu við almennar reglur íslensks kröfuréttar enda ekkert því til fyrirstöðu að aðili skuldbindi sig á þann veg með samningi að vikið sé frá meginreglu kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna.

Í þessu ljósi og með vísan til framangreindra skilmála verður að leggja til grundvallar að endurkaup stefnanda á hlutdeild í umræddu allsherjarskuldabréfi hafi einungis falið í sér að stefnandi eignaðist kröfu á hendur þátttakanda í DTC um greiðslu höfuðstóls og vaxta. Sú krafa fól í sér eign sem stefnandi gat ákveðið að eiga áfram eða selja hana öðrum, allt eftir eigin mati á því hvað honum þótti hagfellt. Greiðsla vegna endurkaupa á slíkri hlutdeild gat hins vegar ekki gengið til lækkunar á skuld útgefanda nema að hann færi sérstaklega fram á það við vörsluaðila. Það gerði stefnandi ekki í kjölfar endurkaupanna í september 2008 og því var allur höfuðstóll skuldabréfsins ógreiddur þegar mál þetta var höfðað.

Í málinu hefur stefnandi lagt fram bréf, dags. 12. september 2012, til DBTCA sem virðist fela í sér ósk stefnanda um niðurfellingu hagsmuna í umræddu allsherjarskuldabréfi og lækkun á útistandandi höfuðstól bréfsins. Annað bréf, dags. 18. september 2015, sama efnis til DBTCA liggur fyrir í málinu. Ekki liggur fyrir að DBTCA hafi staðfest að eignarhlutdeild í allsherjarskuldabréfinu hafi með þessu fallið niður. Bæði bréfin voru send eftir að mál þetta er höfðað.

Beiðni stefnanda svo löngu eftir að endurkaup hlutdeildarinnar átti sér stað breytir því ekki að greiðslan í september 2008 gekk ekki til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfinu sex mánuðum fyrir frestdag. Fyrirmæli 134. gr. laga nr. 21/1991, um greiðslu á skuld, verður að skýra samkvæmt orðanna hljóðan. Heimild sem skuldari kýs að nota ekki til lækkunar á skuld í kjölfar endurkaupa á hlutdeild í skuldabréfi getur samkvæmt ákvæðinu ekki falið í sér greiðslu skuldar. Af framansögðu leiðir að skuld samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi var ekki greidd á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Því getur ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við í máli þessu.

Þessu til viðbótar telur dómurinn nægilega fram komið að greiðslan sem um ræðir hafi virst venjuleg eftir atvikum. Því til stuðnings er vísað til þess sem að framan greinir, að greiðslan fól einungis í sér endurgjald fyrir hagsmunaeign í tilteknu allsherjarskuldabréfi. Sérstaklega var gert ráð fyrir því í þeim skilmálum sem giltu um viðskiptin að hagsmunaeign af þessum toga væri framseljanleg og að útgefandi skuldabréfsins gæti keypt slíka eign á frjálsum markaði. Ekkert liggur fyrir um að kaupverð þessarar hagsmunaeignar hafi verið óeðlilegt miðað við markaðsverð. Ekkert gaf seljanda hagsmunaeignarinnar heldur til kynna að stefnandi hygðist með viðskiptunum greiða skuld sína fyrr en eðlilegt var sem er til þess fallið að raska jafnræði kröfuhafa. Þvert á móti höfðu viðskiptin á sér yfirbragð venjulegra staðgreiðsluviðskipta með fjármálagerning.

Í málinu liggja fyrir samtímagögn um að stefnandi hafi á árinu 2008 talið hagfellt að nýta laust fé bankans til endurkaupa á hlutdeildum í eigin skuldabréfaútgáfum. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi virðist stefnandi hafa talið sér heimilt að lækka skuldir í kjölfar slíkra endurkaupa og bókfæra muninn á endurkaupsverði og nafnverði sem hagnað. Slík ráðstöfun gat einnig stuðlað að því að skuldatryggingarálag á bankann lækkaði. Ákvörðun um slík endurkaup virðast því hafa byggst á ákveðnum, viðskiptalegum forsendum samkvæmt mati stjórnenda bankans á því hvernig best væri að bregðast við hættumerkjum sem meðal annars birtust í háu skuldatryggingarálagi.

Þess ber þó að geta að endurkaup af þessu tagi höfðu einnig tíðkast hjá bankanum árin 2005, 2006 og 2007, en þau fóru vaxandi milli ára. Þannig námu þau um 35 milljónum evra að nafnverði árið 2005, um 120 milljónum evra árið 2006 og um 170 milljónum evra árið 2007. Þegar bankinn féll í október 2008 hafði hann keypt eigin skuldabréf að nafnverði tæplega 400 milljónir evra á því ári. Á þessu fjögurra ára tímabili munu endurkaup af þessu tagi hafa farið fram í samtals 493 sjálfstæðum viðskiptum. Þar sem slík endurkaup höfðu tíðkast hjá stefnanda reglubundið og í þó nokkrum mæli og raun ber vitni fyrir árið 2008, án þess að séð verði að þau tengist fjárhagsvandræðum bankans, er alls ekki hægt að útiloka að viðskiptin sem hér um ræðir hefðu átt sér stað án tillits til þeirra hættumerkja sem uppi voru í rekstri stefnanda um það leyti er viðskiptin áttu sér stað. Þá verður ekki annað ráðið af framlögðum gögnum en að endurkaup skulda fjármálastofnana séu ekki óalgeng á alþjóðlegum fjármálamarkaði.

Leiða má líkur að því að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á árinu 2008 eigi rætur að rekja til erfiðleika í rekstri stefnanda og þverrandi tiltrúar á honum sem birtist meðal annars í háu skuldatryggingarálagi. Ekki liggur þó fyrir að seljandi hlutdeildarinnar og aðrir aðilar á fjármálamarkaði hafi á þeim tíma er viðskiptin fóru fram mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrot stefnanda væru yfirvofandi. Ýmsar opinberar upplýsingar um stöðu stefnanda á því ári gáfu annað til kynna, svo sem ársreikningur bankans fyrir árið 2007 og afkomutilkynning sem birt var 31. júlí 2008, auk þess sem Fjármálaeftirlitið hafði gefið út tilkynningar, síðast 14. ágúst 2008, um að allir íslensku bankarnir hefðu staðist álagspróf samkvæmt reglum nr. 530/2004. Þá bentu lánshæfiseinkunnir matsfyrirtækja til þess að lítil hætta væri á vanskilum stefnanda þegar umrædd viðskipti áttu sér stað.

Þegar litið er til framangreindra atriða og þau metin heildstætt telur dómurinn að greiðslan sem um ræðir hafi virst venjuleg eftir atvikum. Þetta leiðir til þess að stefnanda er ekki unnt að bera riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig, sbr. niðurlag 1. mgr. ákvæðisins.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið ber að sýkna þrautavarastefnda, ásamt aðalstefnda og varastefnda, af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn fimm milljónir króna til hvers stefndu um sig.

Uppkvaðning dómsins hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en aðilar og dómari töldu ekki efni til þess að endurflytja málið.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Aðalstefndi, Guy Butler Ltd., er sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Varastefndi, RBC Europe Ltd., er sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Þrautavarastefndi, Storebrand Luxembourg SA, er sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Stefnandi greiði aðalstefnda, varastefnda og þrautavarastefnda hverjum um sig 5.000.000 króna í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign)