E-2748/2012

I

Mál þetta er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 26. júní 2012 fyrir aðalstefnda, Brains Inc. Limited, Grenville Court, Britwell Road, Burnham, Buckinghamshire, SL1 8DF, Bretlandi, og með stefnu birtri 27. júní 2012 á hendur varastefnda Goldman Sachs International, Peterborough Court, 133 Fleet Street, London, EC4A 2BB, Bretlandi.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að rift verði eftirfarandi tveimur greiðslum stefnanda til aðalstefnda, Brains Inc. Limited: Hinn 5. september 2008, að fjárhæð 1.732.236,11 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta, dagsettra 2. september 2008. Hinn 15. ágúst 2008, að fjárhæð 448.555,99 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dagsettra 12. ágúst 2008.

Þá krefst stefnandi þess að aðalstefndi greiði stefnanda 2.180.792,10 Bandaríkjadollara, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 23. maí 2012 til greiðsludags.

Loks krefst stefnandi þess að aðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað.

Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu gerir stefnandi eftirfarandi kröfur í varaaðild:

Að rift verði eftirfarandi tveimur greiðslum stefnanda til varastefnda, Goldman Sachs International: Hinn 5. september 2008, að fjárhæð 1.732.236,11 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dagsettra 2. september 2008. Hinn 15. ágúst 2008, að fjárhæð 448.555,99 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta dagsettra 12. ágúst 2008.

Þá krefst stefnandi þess að varastefndi greiði stefnanda 2.180.792,10 Bandaríkjadollara, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá málshöfðunardegi til greiðsludags.

Loks krefst stefnandi þess að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað.

Aðalstefndi, Brains Inc. Limited, krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi. Til vara krefst aðalstefndi þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara krefst aðalstefndi stórfelldrar lækkunar á greiðslukröfu stefnanda. Í öllum tilvikum krefst aðalstefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Varastefndi, Goldman Sachs International, krefst aðallega frávísunar málsins frá dómi. Til vara krefst varastefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara að stefnukröfur verði lækkaðar. Í öllum tilvikum krefst varastefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Hinn 9. júlí 2013 var kveðinn upp úrskurður þar sem hafnað var frávísunarkröfum stefndu.

Mál þetta var upphaflega dómtekið að lokinni aðalmeðferð hinn 20. apríl 2016. Ekki tókst að leggja dóm á málið innan lögbundins frests og var málið endurflutt og dómtekið að nýju 8. júlí sl.

II

Hinn 27. mars 2006 fékk stefnandi skráða útboðslýsingu (e. Offering Circular) vegna 10.000.000.000 Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Gefinn var út verðviðauki hinn 7. apríl 2006 vegna skuldabréfa að nafnvirði 500.000.000 Bandaríkjadollara í tengslum við fyrrgreinda útboðslýsingu. Verðviðaukinn fékk ISIN-númerið US486329AA37. Samkvæmt verðviðauka skuldabréfaútgáfunnar var gjalddagi skuldabréfanna 12. apríl 2011.

Hinn 26. apríl 2006 fékk stefnandi einnig skráða útboðslýsingu vegna 10.000.000.000 Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Dagana 27. september 2006 og 5. október sama ár, gaf stefnandi út verðviðauka vegna skuldabréfa að nafnvirði 1.500.000.000 Bandaríkjadollara í tengslum við útboðslýsinguna, dags. 26. apríl 2006. Sá verðviðauki fékk ISIN-númerið US48632GAA76. Samkvæmt verðviðauka skuldabréfaútgáfunnar var gjalddagi þeirrar útgáfu 4. október 2011.

Í málinu er því um tvö allsherjarskuldabréf að ræða sem hafa sambærilegar útboðslýsingar og uppbyggingu að öðru leyti, til hægðarauka verður því fjallað um uppbyggingu allsherjarskuldabréfanna beggja hér að neðan.

Í útgáfulýsingum allsherjarskuldabréfanna eru umfangsmiklar upplýsingar um almenna lýsingu skuldabréfarammans, form skuldabréfanna, skilmála og skilyrði þeirra, auk þess sem ítarlegar upplýsingar er að finna um greiðslur skuldabréfanna, innlausn þeirra og kaup. Í útgáfulýsingum kemur fram að allsherjarskuldabréf séu afhent vörsluaðila sem verði sameiginlegur vörsluaðili (e. Common Depository) allsherjarskuldabréfs og sem slíkur eigandi þess og kröfuhafi gagnvart útgefanda. Útgefandi bréfsins samkvæmt skilmálum er stefnandi. Allsherjarskuldabréf stefnanda voru í upphafi lögð inn til vörsluaðilans Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA), fyrir DTC (Depositary Trust Company), sem tilnefndi Cede & Co., sem handhafa bréfanna. Þannig varðveitti DBTCA hin áþreifanlegu allsherjarskuldabréf fyrir Cede & Co. á meðan hlutirnir gengu kaupum og sölum á frjálsum markaði.

Í útgáfulýsingum er lýst framgangi framsals hluta í allsherjarskuldabréfunum en líkt og að framan greinir er Cede & Co. handhafi sem tilnefndur er af DTC. Í báðum tilvikum (útgáfum US48632GAA76 og US486329AA37) gerði stefnandi samning við Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA) um að vera fjárvörsluaðili (e. trustee) í viðskiptunum. Kemur m.a. fram í samningum að sem slíkum sé DBTCA falið að taka á móti greiðslum og leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt bréfunum. Hlutirnir í bréfunum ganga kaupum og sölum á eftirmarkaði, þar sem fjárfestum gefst færi á að kaupa hlut í allsherjarskuldabréfinu. Slík kaup eru tilkynnt til DTC.

Í útgáfulýsingum eru jafnframt ákvæði um lögsögu og þau lög sem gilda um skuldabréfin, en í svokallaðri samantekt skuldabréfarammans, kemur fram að lög New York-ríkis gildi varðandi viðskiptin. Atvik við útgáfu umræddra skuldabréfa og skilmála þeirra eru óumdeild, auk þess sem ekki er ágreiningur um að stefnandi hafi nýtt sér heimildir í skilmálum bréfanna til endurkaupa á þeim.

Ágreiningur málsins snýr að því hvort umræddar greiðslur vegna endurkaupanna, samtals að fjárhæð 2.180.792,10 Bandaríkjadollarar, séu riftanlegar greiðslur á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hvort aðalstefnda eða varastefnda beri að greiða stefnanda framangreinda fjárhæð samkvæmt 142. gr. sömu laga. Þá er einnig ágreiningur um það, hver sé réttur aðili að málinu, þ.e. hvort stefnanda beri að beina kröfum sínum að aðalstefnda eða varastefnda en báðir stefndu hafa vísað hvor á annan. Loks er ágreiningur um hvort íslenskum lagareglum um riftun verði beitt um kröfur stefnanda en báðir stefndu byggja kröfur sínar m.a. á því að umræddum viðskiptum verði ekki rift á grundvelli íslenskra gjaldþrotaskiptalaga.

Með bréfi, dagsettu 8. desember 2011, óskaði stefnandi eftir upplýsingum um það hvort aðalstefndi teldi sig réttan aðila að viðskiptunum. Var m.a. sérstaklega óskað eftir því að staðfest yrði af hálfu aðalstefnda hvort hann hefði verið aðalrétthafi og/eða rétthafi í tengslum við hin umdeildu endurkaupaviðskipti. Fyrirspurn stefnanda var svarað með bréfi, dagsettu 21. desember 2011. Með bréfi lögmanns aðalstefnda 13. janúar 2012 kom fram að aðalstefndi teldi sig milligöngumann fyrir annan aðila. Í tölvupósti 21. júní 2012 var upplýst að umræddur aðili í viðskiptunum væri varastefndi, Goldman Sachs International.

Hinn 23. apríl 2012 lýsti stefnandi yfir riftun vegna greiðslnanna til aðalstefnda dagana 15. ágúst 2008 og 5. september 2008 og krafðist jafnframt endurgreiðslu andvirðis greiðslnanna. Gerð var sambærileg krafa á hendur varastefnda, sbr. 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, þar sem aðalstefndi bar fyrir sig að varastefndi hefði verið móttakandi greiðslnanna í málinu.

III

Um aðild sína vísar stefnandi til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit fjármálastofnana, skuli lánastofnun slitið í samræmi við lög og málsmeðferð heimaaðildarríkis. Af 16. mgr. aðfararorða og 1. lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöf þess ríkis, sem teljist heimaríki við slit fjármálafyrirtækis, skuli gilda við slit fjármálafyrirtækis og að dómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald í málum sem tengjast gjaldþroti fjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana.

Af hálfu stefnanda er jafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að greiðslur stefnanda hafi verið greiddar fyrr en eðlilegt var en slíkar greiðslur séu riftanlegar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreind séu í ákvæðinu séu fyrir hendi, bæði gagnvart aðalstefnda og varastefnda.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag sem hafi verið 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína samkvæmt skuldabréfunum hinn 12. september 2008 og þannig hafi greiðslurnar átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 beri að miða við það tímamark þegar afhending fjármuna fari fram.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi verið inntar af hendi fyrr en eðlilegt var þar sem gjalddagi skuldabréfanna í flokki US486329AA37 hafi verið 12. apríl 2011 en stefnandi hafi greitt stefnda skuldina hinn 15. ágúst 2008. Hafi skuldin því verið greidd fyrir gjalddaga en almennt sé talið að þegar svo hátti til, sé um það að ræða að greitt sé fyrr en eðlilegt þykir í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Stefnandi ítrekar enn fremur að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið. Stefnandi telur ljóst að ef ekki hefði komið til hinna riftanlegu greiðslna hefðu stefndu máls þessa aldrei fengið kröfur sínar greiddar á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta, en hefðu þess í stað eignast kröfur við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda greiðist almennar kröfur ekki að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Stefnandi bendir á að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddar að fullu. Þannig hafi greiðslur stefnanda verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir stefndu á kostnað annarra kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda hins vegar eftir, muni stefndu njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa og þannig sé kröfugerð stefnanda um riftun greiðslna ætlað að skapa jafnræði milli kröfuhafa.

Í þriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslurnar hafi verið eðlilegar eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að þessi liður lagagreinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess sem stefndu beri sönnunarbyrðina fyrir því að hún eigi við. Stefnandi tekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna, um að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum, geti mögulega átt við hafi greiðslur sem þessar, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjulegar í viðskiptum milli aðila. Stefnandi byggir á því að uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda annars vegar og aðalstefnda eða varastefnda hins vegar.

Af hálfu stefnanda er á það bent að jafnvel þótt stefnanda hafi verið heimilt að kaupa skuldabréf samkvæmt hefðbundnum skilmálum skuldabréfsins, breyti það engu um að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæði, sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld, hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að semja sig frá riftunarreglum.

Stefnandi tekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur að því er varðar skuldabréf. Bæði skuldara og kröfuhafa sé heimilt að áskilja sér slíkan rétt en samningsákvæði í þá veru víki fyrir riftunarreglum gjaldþrotalaga. Að þessu leyti skipti ekki máli þótt greiðsla á skuld teldist almennt lögmæt að öllu leyti. Geti ráðstöfun því verið riftanleg á þeim grundvelli, jafnvel þótt hún hafi ekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni.

Stefnandi bendir jafnframt á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfin eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuldir stefnanda við aðalstefnda voru greiddar fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunum sjálfum og endurheimta í peningum þann hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa.

Stefnandi getur þess einnig að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotaskiptalaganna sé hlutlæg regla sem leiði til riftunar, þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi verið lögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli að þessu leyti.

Stefnandi telur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldanna tveimur til þremur árum fyrir gjalddaga hafi ekki verið eðlileg eftir atvikum. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda hefðu ekki tíðkast áður milli stefnanda og aðalstefnda. Þá hafi ekki hvílt á stefnanda skylda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða skuldabréfin fyrir gjalddaga þeirra. Stefnandi bendir á að það sé aðalstefnda að sýna fram á að greiðslur skuldanna, sem óumdeilanlega hafi verið inntar af hendi fyrir gjalddaga, séu venjulegar eftir atvikum. Það hafi aðalstefndi ekki gert.

Stefnandi kveður kröfu sína um endurgreiðslu byggjast á 142., sbr. 143. gr., laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að greiðslur krafnanna hafi orðið til þess að aðalstefndi auðgaðist sem nemur 2.180.792,10 Bandaríkjadollurum. Fyrir liggi að aðalstefndi hefði ekki fengið kröfurnar greiddar á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun stefnda. Skilyrði endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laganna séu því fyrir hendi.

Stefnandi vísar til þess að aðalstefndi hafi ekki fyrr en 21. júní 2012 upplýst að annar aðili hefði verið raunverulegur móttakandi greiðslunnar. Í 142. gr. laga nr. 21/1991 segi að þegar riftun fari fram með stoð í 131.138. gr. laganna skuli sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar. Hafi hann fengið peninga greidda, skipti notkun peninganna engu máli hvað varðar kröfu þrotabúsins. Þar sem aðalstefndi hafi verið móttakandi greiðslunnar frá stefnanda sé kröfu réttilega beint að honumm þar til sýnt hafi verið fram á annað. Aðalstefnda beri því að greiða stefnanda tjón búsins á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, enda sé tjón búsins samsvarandi auðgun aðalstefnda.

Jafnvel þótt litið yrði svo á að stefnandi og aðalstefndi hefðu ekki verið í beinu skuldarsambandi, kveður stefnandi það engu breyta um að stefnandi hafi innt af hendi þær greiðslur, sem krafist sé riftunar á, beint til aðalstefnda. Þegar greiðslurnar hafi átt sér stað, hafi aðalstefndi fellt niður kröfu sem hann átti vegna áðurnefndra skuldabréfa og stefnandi sömuleiðis lækkað útistandandi skuldir sínar. Því hafi endanleg niðurstaða verið sú að krafa aðalstefnda samkvæmt skuldabréfunum var greidd. Stefnandi bendir á að riftunarreglum gjaldþrotaskiptalaga sé ekki ætlað að ógilda samnings- eða skuldarsambönd aðila og riftun samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 beinist því ekki endilega að þeim sem hafi verið samningsaðili þrotamanns. Riftun sé beint að greiðslunni sjálfri, óháð því í hvaða formi hún var og burtséð frá grundvelli að baki greiðslunni. Þar sem greiðslur hafi borist aðalstefnda, þrátt fyrir samningssamband aðalstefnda við fjárvörsluaðila, sé kröfunni réttilega beint að aðalstefnda.

Um kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til þess að miðað sé við mánuð frá þeim degi þegar aðalstefnda var sent kröfubréf hinn 23. apríl 2012 og eigi dráttarvaxtarkrafan sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

Stefnandi gerir jafnframt kröfu á hendur varastefnda, Goldman Sachs International, um riftun greiðslnanna 15. ágúst og 5. september 2008, og einnig kröfu um endurgreiðslu. Varastefnda sé stefnt til vara á grundvelli upplýsinga frá aðalstefnda um að varastefndi hafi verið móttakandi greiðslna í umræddum viðskiptum. Stefnandi vísar til þess að skilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, séu fyrir hendi og verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu, séu sömu kröfur gerðar á hendur varastefnda. Stefnandi byggir á sambærilegum málatilbúnaði gagnvart varastefnda og byggt er á gagnvart aðalstefnda.

Stefnandi vísar til þess að varastefndi hafi verið kröfuhafi stefnanda á grundvelli umræddrar skuldabréfaútgáfu og því fengið kröfu sína greidda með greiðslu að fjárhæð 2.180.792,10 Bandaríkjadollarar dagana 15. ágúst 2008 og 5. september sama ár. Með greiðslunum hafi varastefndi fengið kröfur sínar greiddar fyrr en eðlilegt var, enda hafi greiðslurnar verið inntar af hendi tveimur til þremur árum fyrir gjalddaga. Greiðslurnar séu því riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 og beri varastefnda að endurgreiða stefnanda auðgun sína af uppgreiðslu skuldanna en hún nemi tjóni stefnanda, sbr. 142. gr. sömu laga.

Stefnandi krefst greiðslu dráttarvaxta úr hendi varastefnda frá málshöfðunardegi með vísan til III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna. Stefnandi vísar að öðru leyti til sambærilegra lagatilvísana og málsástæðna gagnvart varastefnda og byggt er á gagnvart aðalstefnda, svo sem rakið hefur verið.

Stefnandi byggir kröfu sína um málskostnað á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Um kröfusamlag vísar stefnandi til ákvæða 27. gr. sömu laga, þ.m.t. um varaaðild, sem eigi sér stoð í 1. og 2. mgr. 19. gr. laganna, og vísar um varnarþing til 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. gr. laga nr. 146/2011.

IV

Aðalstefndi byggir kröfu um sýknu í fyrsta lagi á því að íslensk lög gildi ekki um réttarágreining aðila. Umrædd viðskipti hafi farið fram í gegnum Euroclear-uppgjörskerfið og innleiðing Evróputilskipunar nr. 98/26/EC með lögum nr. 90/1999, um öryggi greiðslufyrirmæla í greiðslukerfum, valdi því að íslensk gjaldþrotaskiptalög gildi ekki um riftun greiðslnanna. Í 7. gr. laga nr. 90/1999 segi að um réttindi og skyldur þátttakenda í greiðslukerfi, sem teknir hafi verið til gjaldþrotaskipta, skuli fara eftir lögum sem gildi um hlutaðeigandi greiðslukerfi. Aðalstefndi vísar til þess að í athugasemdum frumvarps þess, sem orðið hafi að lögum nr. 90/1999, segi um 7. gr. að með orðunum „í greiðslukerfi“ sé vísað til skuldbindinga sem rekja megi til aðildar þátttakenda í greiðslukerfi eða tengist slíkri þátttöku hans á annan hátt. Aðalstefndi telur með vísan til framangreinds að viðskiptunum verði ekki rift á grundvelli íslenskra gjaldþrotaskiptalaga. Aðalstefndi vísar jafnframt til þess að jafnvel þótt talið yrði að erlend lög yrðu talin gilda um öryggi greiðslufyrirmæla, myndi það leiða til sömu niðurstöðu, enda sé 8. gr. tilskipunarinnar innleidd í Evrópu með samræmdum hætti.

Aðalstefndi byggir á því að um ágreining aðila gildi erlendar réttarreglur og vísar að þessu leyti m.a. til dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011. Aðalstefndi sé enskur lögaðili með varnarþing á Englandi og enskir dómstólar myndu beita enskum lögum og lögum New York-ríkis eftir því sem við ætti. Hins vegar sé ekkert tillit tekið til þessa í málatilbúnaði stefnanda. Þá séu skilyrði riftunar samkvæmt enskum rétti ekki fyrir hendi, auk þess sem þar sé ekki litið svo á að kaup útgefanda á skuldabréfi á markaði, og því síður á hlutdeild í allsherjarskuldabréfi, feli í sér greiðslu á skuld samkvæmt viðkomandi bréfi. Þetta komi fram í framlagðri samantekt lögmannsstofunnar Freshfields Bruckhaus Deringer og komi jafnframt heim og saman við skilmála útgáfulýsingarinnar. Aðalstefndi vísar til þess að framangreindar málsástæður leiði til sýknu og að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að um uppgreiðslu skuldar hafi verið að ræða í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991, sbr. einnig 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Slíka sönnun skorti.

Í öðru lagi byggir aðalstefndi kröfu um sýknu á aðildarskorti. Aðalstefndi kveðst eingöngu hafa komið fram sem milligönguaðili í umræddum viðskiptum og hafi hvorki móttekið hina riftanlegu greiðslu né hina seldu hluti fyrir eigin reikning. Þannig hafi aðalstefndi ekki verið mótaðili seljanda og kaupanda í hinum umstefndu viðskiptum, enda hafi það hlutverk fallið í skaut Fortis, greiðslujöfnunaraðila aðalstefnda, samkvæmt samningi milli Fortis og aðalstefnda. Aðalstefndi bendir á að móttakandi kaupverðsins hafi verið varastefndi, Goldman Sachs International, í gegnum Fortis. Kaupverðið hafi því aldrei haft viðkomu á reikningi aðalstefnda. Aðalstefndi vísar til niðurstöðu dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 702/2011 þars sem talið var að hvers kyns greiðslur vegna skuldar útgefanda hefðu átt að beinast að þriðja aðila, þ.e. forráðaaðila eða greiðslumóttakanda, þar sem aðalstefndi hefði ekki verið kröfuhafi stefnanda. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 taki einungis til uppgreiðslna milli aðila í skuldarsambandi.

Aðalstefndi vísar til þess að greiðsla stefnanda hafi ekki leitt til skuldaniðurfellingar og að samkvæmt útgáfulýsingu verði niðurfelling skuldar að vera framkvæmd af greiðslumóttakanda. Stefnandi hefði því átt að beina málshöfðun sinni að þeim aðila, sem fellt hafi skuldina niður, hafi slík niðurfelling átt sér stað. Aðalstefndi vísar einnig til þess að hann hafi aldrei verið skráður eigandi hluta í allsherjarskuldabréfinu og þar af leiðandi hafi hann ekki verið þess umkominn að selja þá. Stefnandi hafi hvorki lagt fram gögn sem staðfesti að aðalstefndi hafi verið seljandi í viðskiptunum né að hann hafi móttekið kaupverðið.

Í þriðja lagi byggir aðalstefndi á því ekki sé fullnægt skilyrðum 134. gr. laga nr. 21/1991. Ekki hafi verið um að ræða greiðslu skuldar, enda gildi erlend lög um endurkaup hluta í allsherjarskuldabréfunum samkvæmt skilmálum útgáfulýsinganna, sbr. 3. gr. og 12. gr. laga nr. 43/2006. Vísist til dóma Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 398/2011 og nr. 9-12/2012, þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu, að erlendur réttur gilti í sambærilegum lögskiptum. Aðalstefndi mótmælir sem röngum og ósönnuðum staðhæfingum um að samkvæmt lögum New York-ríkis hafi endurkaup falið í sér greiðslu skuldar, sbr. 2. mgr. 44. gr.

Engu breyti þótt talið yrði að önnur lögsaga ætti við um viðskiptin, enda hafi þau ekki leitt til niðurfellingar skuldar, auk þess aðalstefndi hafi ekki verið kröfuhafi stefnanda. Vísar aðalstefndi í þessu samhengi til dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011. Á hinn bóginn telur aðalstefndi að dómar Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 162-163/2010 hafi ekkert gildi í þessu máli, enda hafi löggerningar í þeim málum verið annars eðlis en í þessu máli að því leyti að ekki hafi þar verið um að ræða kaup á hlutum í allsherjarskuldabréfum sem erlendar réttarreglur giltu um.

Aðalstefndi bendir á að hlutirnir í allsherjarskuldabréfunum hafi verið keyptir á markaðsvirði á frjálsum markaði og að skuld á degi viðskipta hafi verið hærri en kaupverðið. Því hafi enginn litið svo á að um uppgreiðslu skuldar fyrir gjalddaga væri að ræða. Þá sé ljóst að samkvæmt fjárvörslusamningnum og útgáfulýsingunum hafi þurft að koma til sérstakra aðgerða, með atbeina milligönguaðila, til að fella niður skuld. Til slíkra aðgerða hafi hins vegar ekki komið og hafi því ekki komið til samruna réttinda og skyldna þegar stefnandi eignaðist hlutina í allsherjarskuldabréfunum. Til þess að svo hefði orðið, hefði útgefandinn þurft að kaupa heildarkröfur samkvæmt allsherjarskuldabréfunum frá handhafanum, Cede & Co., sem sé eini aðilinn sem teljist vera kröfuhafi stefnanda. Þá telur aðalstefndi að jafnvel þótt greiðsla utan skuldarsambands gæti fallið undir 134. gr. laga nr. 21/1991, sé ósannað að skuldirnar hafi verið felldar niður eftir kaup í skilningi ákvæðisins.

Aðalstefndi mótmælir málsástæðum stefnanda um að í greiðslunum hafi falist brot gegn reglum gjaldþrotaskiptalaga um jafnræði kröfuhafa. Aðalstefndi hafi ekki verið kröfuhafi stefnanda, heldur DBTCA fyrir hönd Cede & Co. Þegar af þeirri ástæðu geti ekki verið um slíkt brot að ræða. Því verði ekki haldið fram að aðalstefndi hafi hyglað einum kröfuhafa umfram annan þar sem ómögulegt hafi verið að gera sér grein fyrir því hverjir væru hlutdeildareigendur á þeim tíma.

Þá mótmælir aðalstefndi fullyrðingum stefnanda um að ákvæði, sem heimili endurkaup útgefanda, séu sambærileg ákvæðum sem heimili greiðslu skuldar fyrir gjalddaga. Hið fyrrnefnda leiði hvorki til sjálfkrafa niðurfellingar skuldar né snúi það að greiðslu til kröfuhafa stefnanda. Með vísan til framangreinds telur aðalstefndi að 134. gr. laga nr. 21/1991 eigi ekki við um viðskipti aðila.

Í fjórða lagi byggir aðalstefndi á því, að ósannað sé greiðslur hafi átt sér stað fyrir gjalddaga, enda hafi greiðslur ekki leitt til niðurfellingar skuldar og þegar af þeirri ástæðu hafi ekki verið greitt fyrir gjalddaga. Þá komi fram í lokaskilmálunum að útgefanda sé heimilt að kaupa hlutdeild í eigin skuldum, án þess að það leiði til niðurfellingar skuldar. Til þess að til niðurfellingar komi, þurfi að óska sérstaklega eftir því en engin gögn liggi fyrir um að slíkt hafi verið gert. Því sé ljóst að ekki hafi verið greitt fyrir gjalddaga.

Aðalstefndi byggir í fimmta lagi á því að viðskiptin hafi virst venjuleg eftir atvikum. Nægilegt sé að viðskipti virðis venjuleg þótt svo sé ekki í reynd. Þá geti viðskiptin ekki talist óvenjuleg þar sem beinlíns sé gert ráð fyrir þeim í útgáfulýsingum stefnanda. Málsatvik hafi verið venjuleg, enda hafi verið um að ræða frjáls viðskipti á milli viljugs kaupanda og viljugs seljanda á markaðsvirði sem lokið hafi verið innan sama dags. Seljandi bréfanna hafi átt frumkvæði að viðskiptunum og aðalstefndi hafi fengið þóknun fyrir að miðla viðskiptunum. Þá hafi kaupin verið lítill hluti bæði af heildarupphæð útgáfunnar og af heildarveltu skuldabréfaviðskipta aðalstefnda. Aðalstefndi vísar til þess að endurkaup skuldaútgefenda séu algeng og oft arðbær viðskipti og hafi skilmálar allra helstu fjármálastofnana á Íslandi falið í sér skilmála í útgáfulýsingum um slík viðskipti. Kaup á eigin skuldum séu því algeng og venjuleg viðskipti og í tilviki aðila hafi tilgangur kaupanna verið venjulegur, þ.e.a.s. að stefnandi hagnaðist sjálfur.

Aðalstefndi bendir á að kaupverðið hafi gefið til kynna gjaldfærni og að málsaðila hafi ekki grunað að stefnandi kynni að vera ógjaldfær. Samkvæmt mati Hæstaréttar Íslands í dómum réttarins, sem lotið hafi að beitingu 134. gr. laga nr. 21/1991, hafi hættumerki vegna íslenska bankakerfisins ekki verið talin sýnileg fyrr en 29. september 2008. Að þessu leyti beri að miða við opinberar upplýsingar um gjaldfærni en hins vegar hafi bæði ársreikningar stefnanda og ársfjórðungsreikningar hans á tíma viðskiptanna staðfest gjaldfærni hans. Reikningarnir hafi verið undirritaðir af endurskoðendum sem hafi haft yfirgripsmikla þekkingu á fjárhagsstöðu bankans. Aðalstefndi bendir einnig á að þegar viðskiptin hafi átt sér stað, hafi það verið almenn trú sérfræðinga og markaðsaðila að stærri fjármálafyrirtæki yrðu ekki látin fara í þrot. Auk þess hafi verð skuldabréfa og hlutabréfa gefið til kynna gjaldfærni sem og ýmsar skýrslur, lánshæfismöt og önnur greiningargögn.

Aðalstefndi bendir á að á hann sem venjulegan verðbréfamiðlara verði ekki lög ríkari rannsóknarskylda á gjaldfærni viðskiptamanna sinna en opinber gögn beri með sér. Því hafi aðalstefndi enga ástæðu haft til að ætla annað en að upplýsingar um gjaldfærni stefnanda væru réttar á þeim tíma þegar samið var um viðskiptin. Viðskiptin hafi því verið venjuleg eftir atvikum og í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Aðalstefndi kveðst aldrei hafa móttekið kaupverð og það hafi heldur aldrei haft viðkomu á reikningi hans. Staðhæfingar um annað séu rangar og ósannaðar. Aðalstefnandi hafi aldrei verið skráður eigandi hluta í allsherjarskuldabréfunum og stefnandi hafi ekki lagt fram gögn sem sýni fram á annað. Skuldarsamband hafi ekki verið milli aðalstefnda og stefnanda, engin skuld hafi verið felld niður og engin skuld hafi verið greidd fyrir gjalddaga. Þar af leiðandi geti ákvæði 142. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við.

Þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að 134. gr. og 142. gr. laga nr. 21/1991 ættu hér við, telur aðalstefndi að krafa stefnanda geti aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemi tjóni búsins vegna viðskiptanna. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna, enda hafi hin endurkeypta skuld ekki verið felld niður. Engin orsakatengsl séu því milli viðskiptanna og ætlaðs tjóns. Aðalstefndi bendir á að stefnandi hefði getað endurselt hina endurkeyptu hluti strax eftir kaupin á sama eða sambærilegu verði og þannig komið í veg fyrir tjón. Ekki verði metið aðalstefnda til sakar þótt stefnandi hafi kosið að endurselja ekki hlutina og þar með koma í veg fyrir að hann græddi á viðskiptunum og takmarkaði tjón sitt með þeim hætti. Stefnandi eigi því enga kröfu á hendur aðalstefnda.

Aðalstefndi kveðst ekki hafa notið hags af viðskiptunum í skilningi 142. gr. laga nr. 21/1991. Hafi einhver hagnast á viðskiptunum á kostnað annarra kröfuhafa, hafi það verið Fortis eða varastefndi. Þá mótmælir aðalstefndi því að önnur skilyrði 142. gr. séu uppfyllt, enda hafi aðalstefndi hvorki vitað né mátt vita að viðskiptin væru riftanleg þar sem slíkt hafi hvorki verið fyrirsjáanlegt né líklegt.

Þá sé ósanngjarnt að fella áhættuna af viðskiptunum á aðalstefnda, enda eðlilegra að kaupandi eða seljandi beri hana. Aðalstefndi hafi gengið fram sem verðbréfamiðlari í góðri trú og háttsemi hans hafi verið í samræmi við venjuleg vinnubrögð verðbréfamiðlara á fjármálamarkaði.

Aðalstefndi vísar einnig til 145. gr. laga nr. 21/1991 fari svo að talið verði að 134. gr. og 142. gr. sömu laga eigi við í tilviki aðila. Aðalstefndi bendir á að hann sé lítið verðbréfafyrirtæki með takmarkað starfsleyfi sem geri ekki ráð fyrir þeim möguleika að hann verði aðili að viðskiptum fyrir eigin reikning og beri á þeim ábyrgð sem slíkur. Þá hafi aðalstefndi sem verðbréfamiðlari ekki fjárhagslegt bolmagn til að standa undir svo hárri greiðslu. Yrði fallist á kröfur stefnanda, yrði grafið undan verðbréfamiðlun eins og hún sé nú starfrækt um allan heim.

Aðalstefndi hefur uppi þrautavarakröfu um lækkun á kröfu stefnanda og byggir hana á sama rökstuðningi og hér að framan hefur verið gerð grein fyrir.

Aðalstefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti með þeim rökum að erlendur réttur gildi um þá og að um túlkun og beitingu þeirra samninga, sem liggi til grundvallar viðskiptum aðila, sé rétt að beita erlendum lögum. Þessu til stuðnings vísar aðalstefndi til 3. gr. og 12. gr. laga nr. 43/2000 og c-liðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga. Jafnframt er vísað til dóma Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 9-12/2012. Þá mótmælir aðalstefndi því að greiða beri íslenska dráttarvexti af kröfu í erlendri mynt. Slík krafa fari gegn forsendunni um órjúfanlegt samhengi myntar og vaxta. Jafnframt mótmælir aðalstefndi upphafsdegi dráttarvaxta en fyrir dómsuppsögu geti ekki legið fyrir hvort stefnandi eigi kröfu á hendur aðalstefnda. Því gangi það þvert gegn tilgangi dráttarvaxtaúrræðisins að reikna dráttarvexti frá fyrra tímamarki.

V

Varastefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti og vísar til þess að aðilar að umræddum viðskiptum hafi verið stefnandi og aðalstefndi. Gögn málsins sýni að stefnandi hafi greitt kaupverð vegna viðskiptanna til aðalstefnda. Varastefndi hafi í öðrum og alls óháðum viðskiptum selt aðalstefnda umrædda hagsmuni og þaðan hafi þeir borist stefnanda. Um hafi verið að ræða pöruð viðskipti (e. matched principal) þar sem hvor aðili um sig keypti og seldi framseljanlega fjármálagerninga fyrir eigin reikning í því skyni að uppfylla pöntun viðskiptavinar. Stefnandi hafi því ekki verið aðili að viðskiptum varastefnda og aðalstefnda. Um hafi verið að ræða tvenn sjálfstæð og óháð viðskipti, sem aðalstefndi komið að fyrir eigin reikning, og þar með í raun tvenns konar samningssamband. Aðkoma varastefnda að umræddum viðskiptum hafi því engin verið og geti hann því ekki átt aðild að riftunarmáli samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 vegna viðskiptanna á milli aðalstefnda og stefnanda. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda.

Þá byggir varastefndi á því að ekkert skuldarsamband hafi verið milli hans og stefnanda. Stefnandi beini riftunarkröfu að varastefnda á þeim forsendum að varastefndi hafi innt af hendi tilgreinda greiðslu vegna ætlaðra uppgreiðslna á skuld stefnanda við varastefnda samkvæmt þeim allsherjarskuldabréfum sem lýst hefur verið. Varastefndi mótmælir þessari málsástæðu stefnanda sem rangri, enda hafi varastefndi aldrei verið kröfuhafi stefnanda vegna hagsmunanna og stefnandi því ekki skuldari gagnvart varastefnda.

Varastefndi vísar til þess að stefnandi hafi keypt hagsmuni í allsherjarskuldabréfum sínum í samræmi við heimild í skilmálunum. Slíkir hagsmunir séu ekki skuldabréf í skilningi þess orðs í íslenskum kröfurétti. Ekki hafi því verið um að ræða að eigandi hagsmunanna hafi, þegar hagsmunirnir voru keyptir, eignast kröfu á hendur stefnanda sem útgefanda allsherjarskuldabréfanna og heldur ekki að stefnandi væri skuldari gagnvart honum. Ekkert skuldarsambandi hafi því verið milli stefnanda og eiganda hagsmunanna þegar viðskiptin áttu sér stað. Samkvæmt skilmálunum liggi fyrir að skuldarsamband á grundvelli allsherjarskuldabréfanna stofnist milli útgefanda þeirra og sameiginlegs vörsluhafa sem sé handhafi og eigandi bréfanna samkvæmt skilmálum þeirra. Slíkt samband stofnist ekki á milli útgefanda og þeirra sem síðar kaupi hagsmuni í allsherjarskuldabréfunum á eftirmarkaði með slíka hagsmuni. Varastefndi vísi í þessu tilliti til dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011 þar sem litið hafi verið svo á að kröfuréttarsamband samkvæmt íslenskum rétti væri á milli útgefanda bréfs og sameiginlegs vörsluaðila þess, þ.e. milli handhafa og eiganda allsherjarskuldabréfsins, þegar um sé að ræða allsherjarskuldabréf. Varastefndi telur hið sama gilda í tilviki aðila og því geti ekki verið um það að ræða að stefnandi hafi greitt upp skuld við eigendur hagsmunanna þegar stefnandi keypti hagsmunina á eftirmarkaði. Skuldarsamband milli aðila sé forsenda riftunar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 en þar sem um það sé ekki að ræða, geti varastefndi ekki átt aðild að riftunarmáli þessu.

Verði ekki fallist á framangreint, byggir varastefndi sýknukröfu sína í öðru lagi á því að skilyrði riftunar samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki uppfyllt. Varastefndi vísar til þess að samkvæmt útgáfulýsingunum gildi ensk lög um skuldabréfin og viðskipti með þau og þau heimili ekki riftun gagnvart varastefnda í málinu. Þá vísar varastefndi enn fremur til Evróputilskipunar nr. 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit lánastofnana, sérstaklega 1. og 2. mgr. 10. gr. og 1. mgr. 30. gr. hennar. Greiðsla kaupverðs eigi undir lög annars ríkis en heimaríkis og skilmálar allsherjarskuldabréfanna mæli fyrir um að ensk lög gildi um viðskipti í tengslum við bréfið. Með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, verði að skýra ákvæði laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, í samræmi við tilskipun nr. 2001/24/EB. Því standi n-liður 2. mgr. 99. gr. laga 161/2002 sjálfstætt sem leiði til þess að löggerningur verði ekki ógiltur ef sá, sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu, leggur fram fullnægjandi sönnun um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna ógildingarreglu sem taki til þess tilviks sem um ræðir. Samkvæmt framangreindu sé það forsenda þess að riftun nái fram að ganga, að skilyrði fyrir riftun séu bæði uppfyllt í heimaríki, þ.e. á Íslandi í tilviki aðila, og í gistiríki. Fyrir liggi að varastefndi sé með starfsstöð og veiti þjónustu í Englandi og þyrfti því bæði að vera fullnægt skilyrðum 134. gr. laga nr. 21/1991 og gjaldþrotaskiptalaga að enskum rétti. Ljóst sé að svo sé ekki og því beri að sýkna varastefnda af kröfum stefnanda.

Verði ekki fallist á að kröfum sé ranglega beint að varastefnda og að ensk lög gildi um lögskipti aðila, byggir varastefndi kröfu sína um sýknu í þriðja lagi á því að skilyrði 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 séu ekki uppfyllt.

Varastefndi byggir á því að ekki hafi verið um greiðslu skuldar að ræða, enda hafi allsherjarskuldabréfið ekki verið greitt upp, heldur hafi stefnandi keypt hlutdeild í því. Engin gögn hafi verið lögð fram sem sýni að stefnandi hafi bókfært greiðslurnar sem lækkun á útistandandi skuldum og sé slíkum málatilbúnaði mótmælt sem ósönnuðum og röngum. Varastefndi vísar einnig til þess að á grundvelli skimála útgáfunnar hafi útgefanda verið heimilt að halda keyptum hlut. Þá hafi honum jafnframt verið heimilt að endurselja, endurútgefa eða fella niður hlut sinn, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Samkvæmt skilmálum útgáfunnar eigi niðurfelling sér aðeins stað þegar hlutur er afhentur greiðslumóttakanda til niðurfellingar. Því hefði þurft sérstakar aðgerðir til niðurfellingarinnar og beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að skuld hafi verið felld niður með framangreindum hætti. Sú sönnun hafi ekki tekist og því verði ekki talið að um greiðslu skuldar hafi verið að ræða. Þvert á móti liggi fyrir í málinu að innlausn hafi ekki farið fram og vísar varastefndi að þessu leyti til framlagðra upplýsinga frá Bloomberg um að allsherjarskuldabréfin hafi ekki verið innleyst og afskráð í samræmi við reglur skilmálanna um slíka afskráningu. Stefnandi hafi hins vegar sjálfur keypt hagsmuni í umræddum allsherjarskuldabréfum í samræmi við ákvæði bréfanna sem veiti fjárfestum rétt til þess að eiga viðskipti með þau hvenær sem er og á hvaða verði sem er. Með vísan til framangreinds telur varastefndi að kaupverðið hafi verið innt af hendi samtímis því að skuldari fékk greiðsluna afhenta og því hafi stefnandi fengið skuldabréfið í hendur um leið og kaupverð hafði verið greitt. Því hafi verið um staðgreiðsluviðskipti að ræða sem eigi ekki undir 134. gr. laga nr. 21/1991.

Varastefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda um að lög nr. 21/1991 víki til hliðar meginreglunni um samningsfrelsi aðila og þar með ákvæðum útgáfulýsinganna um kaupheimildir útgefanda. Riftunarreglur gjaldþrotaskiptalaga geti ekki breytt venjulegum staðgreiðsluviðskiptum í skuldagreiðslur og sé slíkum málatilbúnaði mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Jafnframt mótmælir varastefndi málatilbúnaði stefnanda þess efnis að kaup á eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ákvæði útgáfulýsinganna um þetta séu skýr og þar komi fram að heimilt sé að kaupa bréfið á opnum markaði eða á annan veg og ákveða í kjölfarið viðkomandi haldi bréfinu, selji það áfram eða afhendi það greiðsluaðila til afskráningar. Ákvæði útgáfulýsingar verði því ekki túlkuð með þeim hætti að slík kaup séu uppgreiðsla.

Varastefndi vísar til þess að með greiðslunum hafi verið greitt fyrir tiltekin verðmæti. Greiðsla skuldar sé hins vegar fólgin í því að kröfuhafa sé greidd fjárhæð gegn því að hann felli niður skuldina. Um það hafi ekki verið að ræða í þessu máli, heldur staðgreiðsluviðskipti þar sem greiðslur hafi verið inntar af hendi samtímis. Lögskipti aðila falli því utan ramma 134. gr. laga nr. 21/1991 og komi riftun á grundvelli lagaákvæðisins því ekki til álita.

Í fjórða lagi telur varastefndi ljóst að reglan um samruna réttinda og skyldna komi ekki til álita og sé málsástæða stefnanda á þeim grundvelli of seint fram komin, enda sé ekki byggt á henni í stefnu. Allt að einu eigi reglan ekki við þar sem útgáfulýsingarnar mæli fyrir um að lög New York-ríkis gildi um allsherjarskuldabréfin. Þar af leiðandi gildi erlend lög um réttaráhrif við framsal við sölu á hagsmunum í allsherjarskuldabréfunum og skyldur útgefanda við slíkt framsal. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, skuli beita þeim lögum um samninga sem samningsaðilar hafa valið berum orðum. Með vísan til þessa byggi varastefndi á því að lög New York-ríkis innihaldi ekki framangreinda meginreglu íslensks réttar og því komi ekki til beitingar hennar.

Þótt ekki yrði fallist á framangreind rök varastefnda, telur varastefndi að frá þessari meginreglu verði vikið með vísan til þess að eigendur hagsmuna í allsherjarskuldabréfi séu ekki kröfuhafar að íslenskum rétti og eigi því ekki kröfu á hendur útgefanda allsherjarskuldabréfs. Til þess að á regluna reyni, þurfi að vera fyrir hendi skuldarsamband sem ekki sé til staðar í þessu máli.

Þá byggir varastefndi einnig á því að víkja beri frá framangreindri meginreglu þótt skuldarsamband teljist vera milli aðila því ekki verði litið svo á að við kaup útgefanda á eigin skuldabréfi komi óhjákvæmilega til samruna réttinda og skyldna sem leiði til þess að kröfuréttindum ljúki. Grípa þurfi til sérstakra aðgerða til að ljúka kröfuréttindum en það hafi stefnandi ekki gert og komi meginreglan því ekki til álita.

Í fimmta lagi telur varastefndi ljóst að stefnandi hafi viðurkennt í verki að ekki hafi verið um að ræða greiðslu á skuld, enda hafi slitastjórn samþykkt umrædd skuld við slitameðferðina og tekin í kröfuskrá. Samkvæmt þessu hafi stefnandi ekki fært kröfufjárhæð allsherjarskuldabréfsins niður um þá fjárhæð sem kaup stefnanda á eigin hagsmunum nam. Þá verði að gera greinarmun á annars vegar niðurfellingu útgefanda á skuld í eigin bókum og hins vegar því að skuld sé felld niður á grundvelli allsherjarskuldabréfs. Niðurfelling í bókum stefnanda skipti ekki máli og hafi ekkert vægi í deilu aðila. Hins vegar sýni gögn málsins að hagsmunirnir hafi ekki verið felldir niður og lækkað höfuðstól allsherjarskuldabréfanna. Því sé ekki um að ræða greiðslu skuldar.

Í sjötta lagi byggir varastefndi á því að tilgangur viðskiptanna hafi verið eðlilegur og með þeim hafi ekki staðið til að ívilna einum kröfuhafa umfram annan. Varastefndi mótmælir málatilbúnaði stefnanda í stefnu þar sem því sé haldið fram að um venju í viðskiptum aðila þurfi að vera að ræða. Þá hafi greiðsla ekki verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var, enda ekki um greiðslu skuldar að ræða, svo sem fram áður greini, og því skipti ekki máli hver eiginlegur gjalddagi allsherjarskuldabréfsins hafi verið.

Í sjöunda lagi byggir varastefndi á því að greiðsla hafi verið eðlileg eftir atvikum. Orðalag 134. gr. laga nr. 21/1991 beri að skýra rýmri skýringu en stefnandi geri og ekki þurfi að sýna fram á að greiðslur séu venjulegar í viðskiptum milli aðila í hvert sinn, heldur beri að líta til þess sem venjulegt geti talist eftir atvikum á þeim tíma, sem ráðstöfun átti sér stað, enda sé ekki sjálfgefið að um viðvarandi viðskiptasamband sé að ræða milli aðila. Ekki hafi verið um að ræða slíkt viðvarandi viðskiptasamband milli stefnanda og varastefnda og því beri að líta til þess að umræddir hlutir í allsherjarskuldabréfunum gengu kaupum og sölum á alþjóðlegum skuldabréfamörkuðum í Evrópu og víðar. Við mat á því, hvort greiðsla teljist venjuleg eftir atvikum, sé nauðsynlegt að líta til aðstæðna á markaði þegar hin umdeilda ráðstöfun átti sér stað. Varastefndi vísar til þess að algengt hafi verið á þessum tíma að viðskipti hafi átt sér stað með skuldabréf stefnanda á alþjóðlegum skuldabréfamörkuðum og að í skilmálum allsherjarskuldabréfanna hafi verið heimild til handa stefnanda til kaupa á hlutdeildum í eigin bréfi. Þá hafi opinberar upplýsingar um íslenskan og erlendan fjármálamarkað ekki bent til annars en að stefnandi væri gjaldfær þegar viðskiptin áttu sér stað. Það hafi verið almenn trú sérfræðinga og markaðsaðila að stærri fjármálafyrirtæki yrðu ekki látin fara í þrot, auk þess sem verð skuldabréfa og hlutabréfa og ýmsar skýrslur, lánshæfismöt og fleiri greiningargögn hafi bent til gjaldfærni stefnanda. Ekkert hafi legið fyrir um bága fjárhagsstöðu stefnanda á þessum tíma og ekkert bent til þess að viðskiptin hafi átt rót að rekja til slíkarar stöðu stefnanda. Greiðslurnar teljist því venjulegar eftir atvikum og því komi riftun samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki til álita. Því beri að sýkna varastefnda af öllum kröfum stefnanda.

Varastefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að ósannað sé að stefnandi hafi verið greiðandi umræddra greiðslna, enda liggi ekki fyrir að stefnandi hafi verið sá lögaðili sem keypti hagsmunina. Útprentanir úr kerfum stefnanda hafi ekkert sönnunargildi að þessu leyti.

Þá byggir varastefndi á því sýkna beri í málinu vegna tómlætis stefnanda. Fyrir liggi að viðskiptin, sem málið snúist um, hafi átt sér stað í ágúst og september 2008 en stefnandi hafi ekki beint málsókn sinni að varastefnda fyrr en fjórum árum síðar með birtingu stefnu í júní 2012. Slíkt tómlæti leiði til sýknu.

Varastefndi gerir, óháð því hvort fallist verði á riftunarkröfu stefnanda, sérstaka kröfu um sýknu af kröfu stefnanda um endurgreiðslu. Endurgreiðsla samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 grundvallist á því að sá, sem riftun beinist að, hafi haft hag af ráðstöfuninni sem nemi tjóni þrotabúsins af umræddri henni. Stefnanda hafi ekki tekist að sanna tjón sitt og varastefndi byggi á því að það sé rangt og ósannað að hann hafi hagnast með þeim hætti sem stefnandi haldi fram.

Varastefndi bendir á að stefnandi hafi fengið hina keyptu hagsmuni í hendur og að í öllum tilvikum hafi nafnvirði þeirra verið hærra en þær fjárhæðir sem stefnandi greiddi aðalstefnda fyrir hagsmunina. Stefnandi hafi fært hagsmunina sem eign í bókum sínum, enda hafi hann upplýst að hann haldi enn á þeim hagsmunum sem um ræðir. Því sé ekki hægt að halda því fram að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni við kaupin og geti því ekki komið til endurgreiðslu samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991. Ef kaup stefnanda teljist hafa leitt til þess að hagsmunirnir hafi verði felldir niður, hljóti skuldir hans að hafa lækkað sem því nam og ekkert tjón orðið.

Til þrautavara krefst varastefndi lækkunar stefnukröfunnar með vísan til 142. gr. laga nr. 21/1991 þar sem fram komi að þeim, sem riftun beinist að, verði gert að greiða þrotabúi þá fjárhæð, sem greiðsla þrotamanns kom honum að notum, en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemi tjóni þrotabúsins. Lækkunarkrafa varastefnda byggist á því að tjón stefnanda nemi ekki þeirri fjárhæð sem gerð sé krafa um. Ekkert liggi fyrir um hvort stefnandi hafi selt þriðja aðila hagsmunina í allsherjarskuldabréfunum, eftir að stefnandi keypti þá. Ekki sé unnt að útiloka slíkt, enda ósannað að hagsmunir hafi verið felldir niður í samræmi við skilmála allsherjarskuldabréfanna. Ekki liggi fyrir hvort stefnandi hafi nýtt hagsmunina með öðrum hætti sér til tekna, m.a. með veðsetningu, eða nýtt þá í endurhverfum viðskiptum. Slíkan hagnað bæri að draga frá kröfum stefnanda.

Þá byggir varastefndi á því að stefnanda hafi borið að takmarka tjón sitt eftir almennum reglum, t.d. með því að selja hagsmunina eða fella þá niður. Beri stefanandi sjálfur áhættuna af því að hafa ekki gert það.

Varastefndi byggir þrautavarakröfu sína um lækkun einnig á 145. gr. laga nr. 21/1991. Umrædd viðskipti hafi átt sér stað fyrir fjórum árum en varastefndi hafi aldrei mátt ætla að hann yrði krafinn um greiðslu ætlaðrar skuldar, hvað þá að von væri á málsókn til riftunar og endurgreiðslu löngu síðar.

Varastefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda sérstaklega með vísan til þess að það sé andstætt lögum nr. 38/2001 að krefjast íslenskra dráttarvaxta af stefnukröfu í erlendri mynt. Þá mótmælir varastefndi upphafstíma dráttarvaxta, enda séu engin efni til að krefjast dráttarvaxta fyrr en við dómsuppsögu þegar fyrst verði ljóst hvort stefnandi eigi kröfu á hendur varastefnda. Fyrr geti ekki verið um að ræða vanefndir á greiðslu sem réttlæti dráttarvexti.

Varastefndi byggir kröfu sína um málskostnað á 129.-130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Að öðru leyti byggir hann á lögum nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, lögum nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, lögum nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, lögum nr. 62/1994, um mannréttindasáttmála Evrópu, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944 auk almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Þá vísar varastefndi til tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2001/24/EB frá 4. apríl 2001, um endurskipulagningu og slit lánastofnana, og enskra laga, þ. á m. Incolvency Act 1986, eftir því sem við eigi.

VI

Hinn 27. mars 2006 fékk stefnandi skráða útgáfulýsingu (e. Offering Circular) vegna 10.000.000.000 Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Verðviðauki var gefinn út hinn 7. apríl 2006 vegna skuldabréfa að nafnvirði 500.000.000 Bandaríkjadollara í tengslum við fyrrgreinda útboðslýsingu. Verðviðaukinn fékk ISIN-númerið US486329AA37. Hinn 5. september 2008 fóru fram endurkaup stefnanda á hlutum í flokki allsherjarskuldabréfs með ISIN-nr. US486329AA37.

Hinn 26. apríl 2006 fékk stefnandi einnig skráða útgáfulýsingu vegna 10.000.000.000 Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Dagana 27. september 2006 og 5. október sama ár, gaf stefnandi út verðviðauka vegna skuldabréfa að nafnvirði 1.500.000.000 Bandaríkjadollara í tengslum við útgáfulýsinguna, dags. 26. apríl 2006. Sá verðviðauki fékk ISIN-nr. US48632GAA76. Samkvæmt verðviðauka skuldabréfaútgáfunnar var gjalddagi hennar 4. október 2011.

Í báðum framangreindum skuldabréfaútgáfum voru gefnar út umfangsmiklar útgáfulýsingar þar sem finna má almenna lýsingu skuldabréfarammans, form skuldabréfanna, skilmála og skilyrði þeirra, auk þess sem ítarlegar upplýsingar er að finna um greiðslur skuldabréfanna, innlausn þeirra og kaup. Í báðum tilvikum (útgáfum US48632GAA76 og US486329AA37) gerði stefnandi samning við Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA) um að vera fjárvörsluaðili (e. trustee) í viðskiptunum. Í samningum kemur m.a. fram að DBTCA sé sem fjárvörsluaðila falið að taka á móti greiðslum og leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt bréfunum.

Líkt og fram er komið snýr ágreiningur málsins að því hvort umræddar greiðslur vegna endurkaupanna, samtals að fjárhæð 2.180.792,10 Bandaríkjadollarar, séu riftanlegar greiðslur á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hvort aðalstefnda eða varastefnda beri að greiða stefnanda framangreinda fjárhæð samkvæmt 142. gr. sömu laga. Þá er einnig ágreiningur um það, hver sé réttur aðili að málinu, þ.e. hvort stefnanda beri að beina kröfum sínum að aðalstefnda eða varastefnda en báðir stefndu hafa vísað hvor á annan. Loks er ágreiningur um hvort íslenskum lagareglum um riftun verði beitt um kröfur stefnanda en báðir stefndu byggja kröfur sínar m.a. á því að umræddum viðskiptum verði ekki rift á grundvelli íslenskra gjaldþrotaskiptalaga.

1. Aðild

Eins og rakið hefur verið deila aðilar m.a. um það hvort aðalstefndi og varastefndi séu réttir aðilar að málinu. Ágreiningslaust er að kaupnótur liggja fyrir í málinu vegna umræddra greiðslna þar sem nafn aðalstefnda kemur fram. Aðalstefndi heldur því hins vegar fram að Fortis, greiðslujöfnunaraðili aðalstefnda, hafi komið fram sem mótaðili stefnanda í viðskiptunum. Fortis hafi móttekið kaupverð og hlutdeildir eða skuldabréf í eigin nafni í gegnum eigin reikninga hjá Euroclear samkvæmt greiðslujöfnunarsamningi milli Fortis og aðalstefnda. Aðalstefndi hafi þannig hvorki móttekið skuldabréfahlutdeildir frá stefnanda né kaupverð frá kaupanda á eigin reikning. Endanlegur móttakandi kaupverðs hafi því verið varastefndi, Goldman Sachs International, í gegnum Fortis. Þrátt fyrir fyrirliggjandi kaupnótur hafi kaupverð bréfanna aldrei haft viðkomu á reikningi aðalstefnda enda hafi aðalstefndi aðeins haft það hlutverk að miðla saman viljugum aðilum til kaupanna og fyrir þá vinnu hafi aðalstefndi hlotið þóknun.

Stefnandi telur aðalstefnda réttan aðila að málinu með vísan til fyrrgreindra kaupnótna. Stefnandi telur jafnframt samningssamband Fortis og aðalstefnda engu máli skipta, enda leysi slíkt samningssamband ekki aðalstefnda undan riftunarreglum laga nr. 21/1991.

Í útgáfulýsingum allsherjarskuldabréfanna kemur fram að þau séu afhent vörsluaðila sem verði sameiginlegur vörsluaðili (e. Common Depository) allsherjarskuldabréfsins og, sem slíkur, eigandi þess og kröfuhafi gagnvart útgefanda. Útgefandi bréfsins samkvæmt skilmálum er stefnandi. Líkt og fram kemur í kafla II, voru allsherjarskuldabréfin lögð inn til vörsluaðilans DBTCA fyrir DTC sem tilnefndi Cede & Co. sem handahafa bréfanna. Í útgáfulýsingum eru jafnframt ákvæði um að lög New York-ríkis gildi um viðskiptin.

Eins og lýst hefur verið voru gefnir út verðviðaukar á grundvelli útgáfulýsinganna og í þeim gerð nánari grein fyrir skilmálum tiltekinna skuldabréfa sem stefnandi gefur út. Um eignarrétt skuldabréfa og hluta segir að Cede & Co. komi fram sem bæði eigandi og handhafi. Ákvæði útgáfulýsinganna verða ekki skilin öðruvísi en svo að eignarhald allsherjarskuldabréfa sé háð því hver er skráður fyrir nafnverðsfjárhæð. Samkvæmt kaupnótum virðist sem aðalstefndi hafi um stund verið sá aðili sem skráður var fyrir nafnvirði bréfanna. Hins vegar hafa einnig verið lögð fram í málinu yfirlit bankareiknings aðalstefnda á því tímabili sem greiðslurnar bárust en samkvæmt yfirlitunum bárust engar greiðslur frá stefnanda til aðalstefnda. Aðalstefndi hefur haldið því fram að kaupnóturnar séu tilkomnar vegna samnings hans við Fortis um þjónustu við greiðslujöfnun. Fortis hafi samþykkt að gera upp og jafna viðskipti í eigin nafni og á eigin ábyrgð á grundvelli afhendingar gegn greiðslu. Fortis hafi gefið út allar kvittanir vegna færslna beint til viðskiptavina aðalstefnda í eigin nafni með tilvísun til aðalstefnda. Aðalstefndi hafi hins vegar hvorki móttekið kaupverðið né hina seldu hluti.

Af gögnum málsins verður ekki ráðið að aðalstefndi hafi greitt fyrir hina keyptu hluti með eigin fjármunum en fyrir liggur að hlutirnir voru afhentir á sama tíma og greiðsla barst. Þá verður ekki annað séð en að þóknun sú, sem aðalstefndi þáði vegna viðskiptanna, hafi verið með þeim hætti að samrýmist fullyrðingum hans um að hún hafi verið þóknun fyrir verðbréfamiðlun. Af gögnum málsins þykir því hvorki leitt í ljós að umrædd viðskipti hafi farið fram fyrir reikning aðalstefnda né að hann hafi haft þann fjárhagslega hagnað sem af viðskiptunum leiddi og telst það ósannað. Er það því niðurstaða dómsins að aðalstefndi hafi komið fram sem miðlari í þeim viðskiptum, sem stefnandi krefst riftunar á, og telst aðalstefndi því ekki réttur aðili að máli þessu. Þegar af þeirri ástæðu ber að sýkna aðalstefnda af dómkröfum stefnanda vegna aðildarskorts með vísan til ákvæða 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Stefnandi vísar um aðild varastefnda til þess að varastefndi hafi verið móttakandi hinna riftanlegu greiðslna og sé hann því réttur aðili að málinu, verði ekki fallist á aðild aðalstefnda.

Varastefndi byggir á því að engin viðskipti hafi átt sér stað milli hans og stefnanda, heldur hafi stefnandi og aðalstefndi verið aðilar hinna umþrættu viðskipta. Varastefndi hafi síðan keypt hagsmunina af aðalstefnda og hafi þannig verið um tvenn aðskilin viðskipti að ræða. Af þessu leiði jafnframt að ekkert skuldarsamband hafi verið milli varastefnda og stefnanda og sé varastefndi því ekki réttur aðili að máli þessu.

Af framlögðum gögnum verður ráðið að varastefndi tók við greiðslum í gegnum greiðslujöfnunarkerfi Euroclear. Á nótum um staðfestingu viðskipta kemur fram nafn aðalstefnda en með vísan til framangreinds er ljóst að aðalstefndi hafði fjármunina aldrei á eigin reikningi, enda fóru viðskiptin þannig fram að greiðslur bárust inn á reikning Fortis, sem er greiðslujöfnunaraðili stefnanda, og þaðan á reikning varastefnda. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um aðild aðalstefnda og um eignarrétt allsherjarskuldabréfs er ljóst að í skilningi útgáfulýsingarinnar var nafnverðsfjárhæð skuldabréfa skráð hjá varastefnda á ákveðnum tímapunkti. Þá liggja fyrir bankayfirlit sem sýna að greiðslurnar fóru inn á reikning varastefnda. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum greiddi stefnandi varastefnda fyrir umrædda hluti í framangreindu allsherjarskuldabréfi í tveimur tilvikum. Ekki liggur annað fyrir en að varastefndi hafi í þessum tilvikum komið fram sem greiðandi fyrir hlutina og á vissu tímabili verið skráður eigandi hluta og nafnverðsfjárhæðar þeirra samkvæmt skilmálum útgáfulýsinga að frádreginni þóknun vegna viðskiptanna. Þannig hafi fjármunirnir borist inn á reikning varastefnda frá greiðslujöfnunaraðila. Því er ljóst að ekki var um að ræða skuldarsamband milli aðalstefnda sem miðlara og varastefnda – heldur milli stefnanda sem seljanda hagsmuna og varastefnda sem kaupanda þeirra.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að málsókn stefnanda sé réttilega beint að varastefnda.

2. Skilyrði riftunar samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991

Stefnandi krefst riftunar á umræddum greiðslum á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991. Ákvæði þetta gildir við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 er í XX. kafla laganna sem fjallar um riftun ráðstafana til þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst eðlileg eftir atvikum. Stefnandi byggir á því að greiðslurnar sem krafist er riftunar á hafi falið í sér greiðslur á skuld sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var.

Frestdagur við slitin var 15. nóvember 2008 og greiðslurnar voru inntar af hendi dagana 5. september 2008 og 15. ágúst sama ár. Því er ljóst að greiðslurnar áttu sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt sé að líta svo á að með greiðslunum hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svo er, hvort þær hafi virst venjulegar eftir atvikum.

Stefnandi var skuldari samkvæmt umræddum allsherjarskuldabréfum sem umræddir hlutir tilheyrðu. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 eiga einungis við þegar skuld er greidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandi var í skuld á grundvelli fyrrgreindra skuldabréfa þegar greiðslurnar voru inntar af hendi. Við þær aðstæður sem hér eru uppi þykir ekki skipta máli við túlkun 134. gr. laga nr. 21/1991 þótt milligönguaðili hafi einn átt rétt á því að hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfanna á hendur stefnanda í þágu eigenda kröfuréttindanna. Ekki verður fallist á það með varastefnda, að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011, eða í síðari dómum réttarins um hliðstæð efni, sýni að raunverulegir eigendur að hlutum í allsherjarskuldabréfi eigi ekki kröfurétt samkvæmt þeim.

Kemur næst til skoðunar hvort þær greiðslur, sem inntar voru af hendi af stefnanda, geti talist greiðsla á skuld í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 sem hafi farið fram fyrr en eðlilegt var. Ekki hefur verið talið að skýra ætti ákvæðið svo þröngt að það taki einungis til greiðslna sem fela með skýrum hætti í sér efndir á skuldbindingum skuldarans. Í dómum Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 162 og 163/2010, sem og í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013, hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla vegna kaupa útgefanda á kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum feli í sér greiðslu skuldar í þessari merkingu, enda falli krafa þá niður samkvæmt meginreglu kröfuréttar þar eð réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á það jafnvel við þótt greiðslan sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun á skuldbindingu útgefandans.

Í því máli sem hér er til úrlausnar liggur fyrir að samkvæmt skýrum skilmálum útgáfulýsingarinnar giltu lög New York-fylkis um viðskipti með hlutdeildir í allsherjarskuldabréfum sem gefin voru út á þeim grundvelli. Í útgáfulýsingunni voru jafnframt ákvæði sem tóku til endurkaupa stefnanda á hlutum í allsherjarskuldabréfunum. Inntak ákvæðanna er að keypt skuldabréf sé heimilt að eiga, endurútgefa, endurselja eða, að vali útgefanda, afhenda hvaða umsjónaraðila greiðslna sem er til niðurfellingar. Útgáfulýsing var þannig úr garði gerð að sérstakra aðgerða var þörf, með atbeina milligönguaðila eða umsjónaraðila greiðslna (e. Paying Agent), til að fella niður skuld. Slík ákvæði væru merkingarlaus ef litið yrði svo á að skuldin félli sjálfkrafa niður við endurkaup.

Við túlkun útgáfulýsingarinnar verður að taka mið af lögum New York-ríkis og þegar litið er til þeirra gagna, sem lögð hafa verið fram um efni þeirra, verður ráðið að þar gildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfuréttindi á grundvelli skuldabréfa falli niður við það að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi.

Það er mat dómsins að af útgáfulýsingunni megi ráða að útgefandi allsherjarskuldabréfs teljist eigandi þeirrar hlutdeildar í bréfinu, sem hann aflar á frjálsum markaði, og eigi að njóta réttinda samkvæmt því ef hann lætur hjá líða að fara fram á það við vörsluaðila allsherjarskuldabréfsins að skuldbinding hans samkvæmt því verði lækkuð sem nemur nafnvirði hlutdeildarinnar. Slík beiðni hefði því verið nauðsynleg til þess að endurkaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfum gengi til lækkunar á skuld hans. Að íslenskum rétti er ekkert því til fyrirstöðu að skuldari skuldbindi sig á þann veg að vikið sé frá meginreglum kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna en það virðist stefnandi hafa gert með útgáfulýsingunni.

Með hliðsjón af framangreindu liggur ekki fyrir að endurkaup stefnanda á umræddum hlutum hafi gengið til lækkunar á skuldbindingum hans samkvæmt skuldabréfunum. Engu breytir þótt stefnandi hafi sjálfur fært kaupin þannig til bókar í reikningum sínum að skuldbindingar hans lækkuðu sem þessu nemur. Því liggur ekki fyrir að greiðslurnar, sem stefnandi innti af hendi til varastefnda sem endurgjald fyrir hlutina, hafi falið í sér greiðslu skuldar fyrr en eðlilegt var þannig að ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 geti átt við.

Þá er það mat dómsins að af hálfu varastefnda hafi verið færð fyrir því viðhlítandi rök að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum þannig að stefnanda sé ekki unnt að bera 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig. Í skilmálum framangreindrar útgáfulýsingar vegna skuldabréfaútgáfunnar var gert ráð fyrir því að stefnandi gæti keypt hlutdeildirnar á frjálsum markaði m.a. í því skyni að lækka skuldbindingar sínar. Gáfu kaup stefnanda honum því færi á að lækka skuldir og bókfæra muninn á endurkaupsverði og nafnverði sem hagnað og verður að ætla að þess vegna hafi bankinn talið endurkaupin vera sér hagstæð og m.a. haft í för með sér lækkun skuldatryggingarálags hans. Kaupin virðast hafa verið liður í almennri stefnu bankans um endurkaup á eigin skuldum sem telja verður að hafi byggt á viðskiptalegum forsendum. Þá liggur fyrir í málinu nokkur fjöldi gagna sem sýna fram á að á þeim tíma sem framangreindir gerningar áttu sér stað, hafi verið alvanalegt af hálfu fjármálastofnana að kaupa skuldabréf af sjálfum sér í þeim tilgangi að lækka skuldir. Í þessu ljósi geta umrædd endurkaup stefnanda ekki talist óvenjuleg, auk þess sem ekkert er komið fram sem leiðir líkur að því að umrædd viðskipti hafi grundvallast á öðru en markaðslegum sjónarmiðum og með viðskiptahagsmuni bankans að leiðarljósi.

Af gögnum málsins verður ráðið að endurkaup á eigin skuldum hafi tíðkast hjá bankanum á árunum 2005 til 2008 en fóru vaxandi milli ára og voru mest á árinu 2008. Þótt líklegt megi telja að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á því ári megi rekja til versnandi fjárhagsstöðu hans, er það niðurstaða dómsins að því verði ekki slegið föstu að varastefndi eða aðrir aðilar, sem stunduðu slík viðskipti á alþjóðlegum mörkuðum, hafi á þessum tíma mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrot stefnanda væri yfirvofandi. Framlögð gögn um stöðu stefnanda á þessum tíma breyta ekki þeirri niðurstöðu, enda eru þau ekki að öllu leyti á sama veg.

Með vísan til framangreinds og þar sem umrædd viðskipti verða ekki með óyggjandi hætti tengd þeirri staðreynd að stefnandi varð skömmu síðar ógjaldfær, er það niðurstaða dómsins að ekki liggi fyrir að með þeim viðskiptum, sem mál þetta lýtur að, hafi verið vikið svo frá því sem venjulegt geti talist í rekstri viðskiptabanka að þau hafi ekki virst venjuleg eftir atvikum.

Af framangreindu leiðir að hafna verður riftunarkröfum stefnanda á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er það því niðurstaða dómsins að þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna varastefnda, Goldman Sachs International, af öllum kröfum stefnanda. Í þessu ljósi eru ekki efni til að fjalla um aðrar málsástæður varastefnda í máli þessu.

Að fenginni þessari niðurstöðu og með vísan til meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 5.000.000 króna til handa aðalstefnda, Brains Inc. Limited, og 5.000.000 króna til handa varastefnda, Goldman Sachs International.

A-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Aðalstefndi, Brains Inc. Limited, og varastefndi, Goldman Sachs International, eru sýknir af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Stefnandi greiði aðalstefnda, Brains Inc. Limited, 5.000.000 króna í málskostnað.

Stefnandi greiði varastefnda, Goldman Sachs International, 5.000.000 króna í málskostnað.

A-kvk-nf E-kvk-nf

--------------------- --------------------- ----------------------

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómi Reykjavíkur 15. júlí 2016.

Gjald 3000 kr.