E-66/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 28. október s.l., er höfðað af X, á hendur Y, með stefnu birtri 4. apríl 2011.

Endanlegar dómkröfur málsaðila eru samkynja og efnislega samhljóða, en þeir krefjast hvor um sig forsjár dóttur sinnar, Z, og að gagnaðili verði dæmdur til greiðslu einfalds meðlags með dótturinni. Stefnandi gerir þá kröfu að meðlagið verði greitt frá 1. febrúar 2011 til fullnaðs 18 ára aldurs, en stefndi frá dómsuppsögu. Báðir aðilar krefjast auk þess að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar.

Málsaðilar krefjast hvor um sig málskostnaðar úr hendi hins eins og málið sé eigi gjafsóknarmál.

I.

1. Samkvæmt gögnum málsins hófust kynni með málsaðilum árið 2006 og hófu þau óvígða sambúð í desember 2007, á heimili foreldra stefnda. Í febrúar 2009 keyptu þau íbúð í fjölbýlishúsi í ....hlíð, og 2. september 2010 eignuðust þau dótturina Z. Þau slitu sambúð sinni formlega 16. febrúar 2011 og í framhaldi af því gerði stefnandi þá kröfu hjá sýslumanninum á ... að þau færu sameiginlega með forsjá dótturinnar, að barnið hefði lögheimili hjá henni og að stefndi greiddi einfalt meðlag. Við fyrirtöku hjá sýslumanni samþykkti stefndi að forsjáin yrði sameiginleg, en krafðist þess að lögheimili dótturinnar yrði hjá honum, en fór ekki fram á meðlagsgreiðslur.

Samkvæmt bréfi sýslumanns til ráðgjafastofu í sáttamiðlun, sem dagsett var 2. mars 2011, var með hliðsjón af vilja aðila um sameiginlega forsjá, en nefnds ágreinings um lögheimili, farið fram á, sbr. ákvæði 33. gr. barnalaga nr. 76, 2003, að leitað yrði sátta með þeim. Verður ráðið að sáttatilraunum hafi verið hætt eftir að mál þetta var höfðað af stefnanda.

Samkvæmt gögnum höfðu verið hnökrar í samskiptum aðila fyrir sambúðarslitin. Í framlögðu bréfi A, yfirfjölskylduráðgjafa, sem dagsett er 30. maí 2011, segir m.a. frá því að stefnandi hafi komið á bráðamóttöku Heilsugæslustöðvarinnar á ... í mikilli tilfinningakreppu 12. apríl 2010, en hún var þá barnshafandi. Í kjölfarið mættu málsaðilar saman í ráðgjöf í eitt skipti. Þá segir í bréfinu að vegna ábendingar frá hjúkrunarfræðingi í ungbarnavernd hafi stefnandi haft samband við ráðgjafann þann 4. janúar 2011 og að hún og stefndi hafi í framhaldi af því farið saman í viðtal hjá ráðgjafanum. Í bréfinu lætur ráðgjafinn það álit í ljós að kúgunarmynstur hafi komið fram í viðskiptum málsaðila og þá af hálfu stefnda, einkum varðandi töku fæðingarorlofs og skiptingu þess. Í nefndu bréfi segir að þann 14. febrúar 2011, tveimur dögum fyrir formleg sambúðarslit, hafi stefnandi komið til ráðgjafans og að hún hafi þá m.a. lýst andlegu ofbeldi af hálfu stefnda, en einnig fyrrverandi tengdaföður. Loks segir að í bréfinu að stefnandi hafi eftir þetta sótt ráðgjöf og sjálfsstyrkingu hjá ráðgjafanum vegna forsjárdeilu hennar við stefnda.

Samkvæmt vottorði ungbarnaeftirlits Heilsugæslustöðvarinnar á ..., dagsettu 23. maí 2011, hefur barnið Z verið þar í venjubundnu eftirliti. Liggur fyrir að barnið hefur verið við góða heilsu fyrir utan nokkrar innantökur á fyrstu mánuðum ævi sinnar. Í vottorði eftirlitsins, dagsettu 6. september sl., sem undirritað er af deildarstýru, segir að samskipti málsaðila hafi virst eðlileg, en að skynja hafi mátt einhverja togstreitu þeirra í millum. Staðhæft er að við 10 mánaða skoðun Z, þann 3. ágúst sl., hafi stefndi sýnt af sér aðra hlið en áður, hann hafi þá haft uppi ósmekkleg orð í garð stefnanda.

Eftir sambúðarslit aðila í febrúar s.l, var barnið Z í fáeina daga að mestu í umsjón stefnda, en eftir það hefur hún alfarið haft næturstað á heimili stefnanda, fyrst á heimili foreldra hennar, en síðar í leiguhúsnæði sem hún fékk úthlutað hjá bæjarfélaginu. Barnið hefur jafnan verið í gæslu dagmóður virka daga, frá kl. 8-14, en þess á milli hafa aðilar í verki skipt með sér umgengninni nokkuð jafnt miðað við aðstæður.

Aðilar hafa haft uppi gagnkvæmar ásakanir um dónaskap og óbilgirni og þá ekki síst þegar þau hafa þurft að hafa bein samskipti um málefni dóttur sinnar.

2. Samkvæmt stefnu, dómskýrslu stefnanda og öðrum gögnum ólst hún upp á ... Foreldrar hennar slitu samvistum og fluttist faðirinn til Bandaríkjanna. Hefur hann haft þar aðsetur ásamt fjölskyldu sinni, en þar á meðal eru hálfsystkini stefnanda. Vegna veikinda móður fluttist stefnandi ung að árum á heimili móðursystur sinnar og eiginmanns hennar á ... Ólst hún þar upp ásamt fóstursystkinum. Auk þessa á stefnandi alsystur sem er þremur árum eldri og tvö eldri hálfsystkini og er hún í ágætum samskiptum við þau.

Stefnandi var alla sína barnæsku nemandi í ...skóla. Hún greindist fljótlega með athyglisbrest og ofvirkni (ADHD). Af þeim sökum var hún í lyfjameðferð fram til 13 ára aldurs, en þá hætti hún lyfjatökunni, að sögn vegna neikvæðrar athygli annarra.

Eftir grunnskólann hóf stefnandi nám í Verkmenntaskólanum á Akureyri og hefur hún lokið 21 einingu. Að auki hefur stefnandi lokið stuttu námskeiði í naglasnyrtingu. Eftir að skólagöngu lauk hefur stefnandi unnið ýmis þjónustu- og verslunarstörf, en jafnan staldrað stutt við á hverjum vinnustað. Hún var síðast starfsmaður í þvottahúsi og hélt hún starfi sínu þar eftir þriggja mánaða fæðingarorlof í ársbyrjun 2011. Með velvild vinnuveitanda hafði stefnandi sveigjanlegan vinnutíma í þvottahúsinu og nýtti hún það m.a. til brjóstagjafar. Stefnanda var sagt upp starfi sínu í lok maí s.l. og hefur hún að undanförnu verið þátttakandi í starfsendurhæfingu. Stefnandi hefur að sögn áhuga á að halda áfram námi í framhaldsskóla og er áfram um að mennta sig sem íþróttakennari, en hún hefur ætíð haft mikinn áhuga á hvers konar líkamsrækt. Hefur hún m.a. æft kraftlyftingar og aðrar íþróttir.

Í stefnu, og við flutning málsins, reisir stefnandi dómkröfur sínar einkum á því að þrátt fyrir að báðir aðilar hafi sinnt barninu, Z, allt frá fæðingu og það haft góð tengsl við þau, þá njóti það nú bestu aðstæðna hjá henni. Bent er og á að stefnandi njóti aðstoðar og liðsinnis fósturforeldra og stórfjölskyldunnar eftir þörfum.

Stefnandi byggir kröfu sína um óskipta forsjá Z ennfremur á því að sú skipan samrýmist best hagsmunum og þörfum barnsins. Ekki sé réttlætanlegt að raska núverandi högum þess. Bent er á að frá sambúðarslitum aðila hafi barnið að mestu fylgt stefnanda og m.a. haft næturstað hjá henni. Þá hafi hún næmara innsæi á þarfir þess en stefndi, en það sé tiltölulega nýlega hætt á brjósti. Á því er og byggt að stefnandi hafi rýmri húsakynni en stefndi. Loks byggir stefnandi á því stefndi hafi sýnt skapgerðarbresti í samskiptum. Þar um er m.a. vísað til áður rakinna bréfa og vottorða Heilsugæslustöðvarinnar á ... Bendir stefnandi á að þessir brestir í fari stefnda hafi leitt til erfiðleika í samskiptum þeirra, en að auki hafi orðið trúnaðarbrestur af hennar hálfu gagnvart stefnda, m.a. vegna tilkynningar hans til barnaverndarnefndar. Vegna þessa er af hálfu stefnanda það álit látið í ljós að affararsælast sé að umgengni stefnda við barnið verði fyrst í stað takmörkuð við aðra hverja helgi. Umgengnin geti síðar aukist, t.d. við tveggja ára aldur Z, og að þá geti hún dvalið hjá stefnda yfir nótt. Í framhaldi af því geti umgengnin skipst að jöfnu milli málsaðila.

Stefnandi andmælir að öllu verulegu málavaxtalýsingu og málsástæðum stefnda.

Um lagarök er af hálfu stefnanda vísað til 31. og 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003. Um varnarþing er vísað til 37. gr. sömu laga, en um málskostnað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991.

Samkvæmt greinargerð, dómskýrslu stefnda og öðrum gögnum ólst hann upp á ..., hjá foreldrum sínum og systur, sem er 4 árum eldri. Að afloknum grunnskóla hóf hann iðnnám og lauk hann námi í bifvélavirkjun frá Borgarholtsskóla í Reykjavík í lok árs 2006. Stefndi starfaði á bifreiðaverkstæði á ... í fjögur ár. Stefnda var sagt upp störfum í mars á þessu ári, en hann hafði þá verið í sex mánaða fæðingarorlofi. Síðustu mánuði hefur stefndi starfað í hlutastarfi við öryggisgæslu og einkaþjálfun, en hann stefnir að því að hefja að nýju störf í iðngrein sinni. Hefur hann að sögn lagt inn starfsumumsókn hjá löggiltu bifvélaverkstæði. Fái hann starfið er það ætlan hans að hætta hlutastarfi sínu við einkaþjálfun. Stefndi staðhæfir að hann sé í góðum samskiptum við foreldra sína og njóti góðs stuðnings þeirra, en þau séu hvorugt á vinnumarkaði. Þá njóti hann stuðnings annarra í fjölskyldunni og góðra vina.

Við sambúðarslit stefnanda og stefnda í febrúar sl. fluttist stefndi á ný í foreldrahús, en þar hefur hann herbergi fyrir sig og dótturina, Z. Hann hefur að sögn áform um að festa kaup á íbúð, en af þeim sökum hefur hann lagt inn greiðslumat hjá banka. Stefndi staðhæfir að hann sé við góða líkamlega og andlega heilsu, en hann hefur stundað kraftlyftingar um nokkurra ára skeið og jafnframt tekið þátt í nokkrum íþróttamótum í þeirri grein.

Stefndi reisir dómkröfur sínar á því að aðstæður hans séu í heildina góðar til að hafa með höndum forsjá dótturinnar Z. Hann hafi tekið virkan þátt í uppeldi hennar frá fæðingu og fyllilega til jafns við stefnanda á meðan sambúð þeirra stóð. Samband þeirra feðgina sé mjög náið, en hann hafi að sumu leyti séð meira um umönnun barnsins en stefnandi, t.d. þegar innantökur herjuðu á það á kvöldin og nóttunni á fyrstu mánuðunum eftir fæðingu. Þá hafi stefndi verið í sex mánaða fæðingarorlofi, en það hafi verið samkvæmt samkomulagi aðila og í samræmi við lög um fæðingar- og foreldraorlof nr. 95, 2000.

Stefndi byggir ennfremur á því að ástæða sé til að ætla, m.a. vegna framkomu stefnanda, að honum verði ekki tryggð nægileg umgengni við barnið verði stefnanda falin forsjá þess. Staðhæfir stefndi að stefnandi hafi nokkrum sinnum í verki hamlað umgengni hans við barnið og jafnframt tekið ákvarðanir um málefni þess án samráðs við sig, m.a. um dagvistun hjá ófaglærðum þriðja aðila.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi að einhverju leyti átt við vanheilsu að stríða á meðgöngunni, en einnig eftir fæðingu Z. Hafi kvíði og þunglyndi á köflum sett mark sitt á líf stefnanda og í samskiptum hennar við barnið, en að auki hafi hún á köflum verið mjög erfið í öllum samskiptum. Við flutning var þó það álit látið í ljós að heilsufar stefnanda hafi farið batnandi að undanförnu.

Stefndi staðhæfir að hann hafi ávallt sýnt sáttavilja, enda talið að sameiginleg forsjá með barnið sé æskileg og að það tryggi hagsmuni þess best. Ásteytingarsteinninn með aðilum hafi verið lögheimili Z og að einhverju leyti umgengnin við hana. Hann viðurkenni ríkan rétt stefnanda til samvista við barnið, en krefst þess sama af hálfu stefnanda fái hann ekki forsjána.

Stefndi andmælir að öllu verulegu málavöxtum stefnanda í stefnu og málsástæðum. Þá staðhæfir hann að þær frásagnir sem fram hafi komið í bréfum meðferðaraðila og sérfræðinga á Heilsugæslustöðinni á ... séu ýktar. Þá bendir hann á að í nefndum gögnum sé vísað til samskipta málsaðila sem átt hafi sér stað um það leyti sem erfiðleikar þeirra voru mestir, m.a. í lok sambúðar þeirra.

Um lagarök er af hálfu stefnda vísað um forsjá og umgengni til V. kafla barnalaga nr. 76, 2003, aðallega 31. gr. og 4. mgr. 34. gr., sbr. VIII. kafla, en um meðlag úr hendi stefnanda er vísað til 57. gr. 34. gr. laganna. Stefndi byggir kröfu sína um málskostnað á 129. gr. sbr. 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991, en um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt.

II.

Auk áður rakinna gagna lögðu aðilar fyrir dóminn gögn er eiga að varpa ljósi á samskipti þeirra í millum. Þá var að ósk þeirra dómkvaddur sem hæfur og óvilhallur matsmaður B, sálfræðingur. Var farið fram á að matsmaðurinn legði mat á eftirfarandi atriði:

1. Persónulega eiginleika og félagslegar aðstæður málsaðila.

2. Forsjárhæfni málsaðila og hæfi til að sinna þörfum barnsins.

3. Tengsl barnsins við aðila og eðli þeirra tengsla.

4. Aðra þá þætti sem fram koma í greinargerð með 34. gr. laga nr. 76/2003.

Matsskýrsla hins dómkvadda matsmanns er dagsett 29. júní sl., og var hún lögð fram á dómþingi 10. ágúst sl. Í upphafsorðum matsgerðarinnar segir að við vinnslu skýrslunnar hafi legið fyrir áður rakin bréf sérfræðinga hjá Heilsugæslustöðinni á ..., en að auki hafi m.a. verið aflað heilsufarsgagna um stefnanda og barnið Z, frá sérfræðingum á Sjúkrahúsinu á ... Þá segir í skýrslunni að við gerð hennar hafi matsmaður átt ítarleg viðtöl við báða málsaðila, en að auki hafi hún rætt við sérfróða aðila og aðra sem þekktu til málefna þeirra. Fram kemur að við gerð skýrslunnar hafi verið lögð fyrir aðila eftirgreind sálfræðipróf og spurningalistar:

,,a. Personality Assessment Inventory (PAI). Persónuleikaprófið PAI var notað við mat á persónugerð og tilfinningaástandi foreldra. Þetta próf mælir ekki foreldrahæfi fólks og því ekki notað í þeim tilgangi hér. Það samanstendur af 344 staðhæfingum er lýsa hugsunum, tilfinningum, skoðunum og hegðun. Próftaki merkir við hvort staðhæfingin er rétt, að mestu leyti rétt, að einhverju leyti rétt eða röng í hans tilviki. Svör eru flokkuð í aðgreinda undirkvarða sem veita margbreytilegar upplýsingar um próftakann. Í prófinu eru mælikvarðar sem meta sannverðugleika svaranna.

b. Parenting Stress Index (PSI) veitir upplýsingar um álagsþætti foreldra. Það samanstendur af 120 staðhæfingum sem próftaki þarf að taka afstöðu til. Kvarðinn skiptist í tvo þætti sem annars vegar gefa upplýsingar varðandi barnið og hins vegar varðandi foreldrið. Þá koma fram upplýsingar um heildarálag viðkomandi foreldris. Sérstaklega má meta áhrif annars álags í lífi viðkomandi en það sem snýr að foreldrahlutverkinu.

c. Quality of Life Scale (QOL) er spurningalisti notaður til að leggja mat á lífsgæði.

d. Robson Self Concept Questionnaire (SCQ) er sjálfsmatskvarði sem metur viðhorf og skoðanir sem fólk hefur til sjálfs sín.“

Í matsskýrslunni er umsögn um málsaðila, en einnig er þar rakin að nokkru lífssaga þeirra. Fjallað er um viðhorf þeirra til ágreiningsefnisins, en einnig er vikið að samskiptahæfni og uppeldisstíl. Verður hér á eftir vikið að helstu atriðum í matsskýrslunni.

Um stefnanda segir í skýrslunni um tengsl hennar við barnið Z:

„[...]“

Þá segir um heilsufar og geðrænt ástand stefnanda í skýrslunni:

„[...]“

Í samantekt um stefnanda í matsskýrslunni:

„[...]“

Í matsskýrslunni er vikið að framangreindum álitaefnum varðandi stefnda. Segir eftirfarandi um tengsl hans við barnið Z:

„Í samskiptum Y við Z má sjá greinilega hlýju. Þá hefur hann góða tilfinningu fyrir þörfum hennar. Hann er hvetjandi í samskiptum og sýnir gott frumkvæði að leik og bregst vel við þegar hún sýnir sambærilegt frumkvæði. Y setur Z jafnframt skýr mörk þegar hún reynir sig við hluti sem hún hefur enn ekki vald á. Þá tjáir hann væntumþykju sína gagnvart Z bæði með orðum og snertingu.

Nánar verður vikið að tengslum Y og Z í kaflanum Samskiptamynstur fjölskyldunnar.“

Um heilsufar og geðrænt ástand stefnda segir í skýrslunni:

„[...]“

Í matsskýrslunni er vikið að aðstæðum barnsins Z. Segir m.a. frá því að matsmaður hafi hitt hana fjórum sinnum, einu sinni á heimili föður og einu sinni á heimili móður og í eitt skipti hafi hún komið með föður sínum á skrifstofu matsmannsins og einu sinni í fylgd móður. Í skýrslunni er lýst aðstæðum barnsins á heimilum málsaðila og tengslum þess við fjölskyldur þeirra, en einnig er vikið að daggæslu. Áréttað er að Z hafi verið heilsuhraust, en þó haft innantökur fyrstu mánuðina. Hafi foreldrarnir farið með hana til læknis vegna gruns um vélindabakflæði, en hún hafi kastað mikið upp, en að dregið hafi úr því að undanförnu. Tekið er fram að barnið hafi einu sinni farið á sýklalyfjakúr vegna heilahimnubólgu. Í skýrslunni er svohljóðandi samantekt um barnið:

„Z er níu mánaða gömul stúlka sem hefur sl. fjóra mánuði farið milli tveggja heimila vegna umgengni hennar við foreldra sína. Aðstæður á báðum heimilum eru góðar en þó verður ekki horft framhjá því að þrengra er um hana á heimili föður en hann býr hjá foreldrum sínum í þriggja herbergja íbúð. Þá er til þess að líta að óvissa er um húsnæðisaðstæður beggja foreldra í þeim skilningi að bæði vænta þess að breytingar kunni að verða á högum þeirra í náinni framtíð. Z fær gott atlæti hjá foreldrum sínum og eins eru afar og ömmur áhugasöm um samneyti við hana. Hún hefur verið heilsuhraust en glímdi þó við innantökur fyrstu mánuðina. Undanfarið hefur dregið úr uppköstum sem voru algeng þegar hún var yngri. Z hefur verið í daggæslu frá um sex mánaða aldri þar sem hún hefur öruggt pláss þar til hún kemst á leikskóla.“

Í skýrslunni segir matsmaðurinn frá samskiptamynstri málsaðila og fjölskyldu þeirra:

„Að sögn X og Y var sambúð þeirra stormasöm og þeim gekk illa að leysa ágreining sem upp kom. Bæði saka hitt um erfiðleika í samskiptum jafnt á sambúðartímanum og eftir sambúðarslit. Þannig kvarta bæði undan virðingarleysi og dónaskap frá hinum aðilanum þegar þau skipta með sér umgengni Z. Að sögn X leið henni ekki vel í sambúðinni með Y en hún segir líðan sína vera að eflast nú eftir sambandsslit þó hún upplifi álag vegna forsjárdeilu. Y segir sambúðina hafa reynt á andlega líðan sína en fullyrðir að honum líði mjög vel. Á sambúðartíma X og Y áttu þau saman tvö viðtöl við yfirfjölskylduráðgjafa HAK. Það er álit þess fjölskylduráðgjafa að í samskiptum þeirra hafi verið kúgunarmynstur þar sem X hafi gert í að þóknast Y sem hins vegar hafi látið þarfir sínar ganga fyrir þörfum annarra.

Eftir heimsókn á heimili foreldra og athugun á hegðun Z í framandi aðstæðum er það álit matsmanns að hún sé í öruggum og nánum tilfinningatengslum við báða foreldra sína.“

Í lokakafla matsskýrslunnar er almenn samantekt og niðurstöður. Þar er og m.a. fjallað um persónulega eiginleika og félagslegar aðstæður málsaðila. Segir þar:

„[...]“

Í matsskýrslunni eru dregnar ályktanir um forsjárhæfni, samskipti og eðli tengsla málsaðila. Um það segir:

„Í matsferlinu komu fram gagnkvæmar ásakanir um tálmanir á umgengni. Töldu báðir foreldrar sig m.a. geta sýnt matsmanni dagbókarfærslur sínar til að styðja réttmæti fullyrðinga sinna. Matsmaður telur varhugavert að leggja einhliða dagbókarfærslur eða sambærileg gögn til grundvallar þessum þætti málsins og var það ekki gert. Í matsferlinu hafa að áliti matsmanns ekki komið fram ábyggilegar vísbendingar sem matsmaður telur sig geta sannreynt við matsstörfin um að annað foreldrið sé líklega en hitt til að tálma umgengni fari það með forsjá. Telur matsmaður því ekki tilefni til að sjónarmið um þetta hafi áhrif á matsniðurstöðu.

Það er álit matsmanns að bæði X og Y þyki mjög vænt um Z en þau hafa bæði komið að daglegri umönnun hennar og uppeldi frá fæðingu. Þá telur matsmaður að Z sé tengd báðum foreldrum öruggum og nánum tilfinningatengslum. Að lögðu heildarmati á málið er það mat matsmanns að báðir foreldrar teljist hæfir til að fara með forsjá Z.“

Matsmaður dregur hér saman sterkar og veikar hliðar hvors foreldris til að fara með forsjá Z.

„Kostir og gallar við að móðir fari með forsjá Z:

Kostir:

§ Móður er umhugað um velferð Z. Hún er vakandi fyrir þörfum hennar og leggur áherslu á stöðugleika í uppeldi t.d. með því að krefjast þess að fyrstu tvö árin hafi hún næturstað á heimili þess foreldris sem fer með forsjá hennar.

§ Móðir leggur áherslu á jafna umgengni Z við báða foreldra óháð því hvort þeirra fer með forsjá.

§ Móðir hefur góðan stuðning frá sinni fjölskyldu.

§ Allar líkur eru á að móðir fái úthlutað þriggja herbergja íbúð frá ... í haust og þá má gera ráð fyrir að hún verði í öruggu húsnæði.

Gallar:

§ Móður leið ekki alltaf vel á sambúðartímanum en ber við að það megi rekja til yfirgangs og tilætlunarsemi Y. Hún fullyrðir að líðan hennar sé betri nú eftir sambúðarslit en hefur þó upplýst heimilislækni um vaxandi álag vegna forsjárdeilu. Matsmaður ætlar að móður gangi vel að byggja sig upp og þurfi til þess áframhaldandi stuðning. Samkvæmt upplýsingum frá yfirfjölskylduráðgjafa HAK sem er með móður í reglulegum viðtölum nýtir hún viðtöl sín vel og sýnir vaxandi styrk.

§ Afkoma móður er ótrygg en henni var nýverið sagt upp starfi sínu. Hún ráðgerir hins vegar að fara á atvinnuleysisskrá eftir að uppsagnartíma lýkur en einnig hefur heimilislæknir sótt um endurhæfingarlífeyri og lagt inn umsókn um starfsendurhæfingu. Þar að auki hefur móðir átt viðtöl hjá félagsþjónustu ... vegna möguleika á aðstoð til framfærslu ef þörf krefur.

§ Móðir hefur ekki lokið framhaldsnámi að loknum grunnskóla sem ætla verður að takmarki möguleika hennar á vinnumarkaði. Hún ráðgerir hins vegar að fara í frekara nám sem hluta af starfsendurhæfingu.

Kostir og gallar við að faðir fari með forsjá Z:

Kostir:

§ Föður þykir mjög vænt um Z, er vakandi fyrir þörfum hennar og hefur alla tíð lagt sig eftir því að taka virkan þátt í uppeldi hennar og umönnun.

§ Faðir leggur áherslu á að Z fái jafna umgengni við foreldra sína óháð því hvort þeirra fari með forsjá hennar.

§ Faðir hefur góðan stuðning frá fjölskyldu sinni.

§ Faðir hefur lokið námi í bifvélavirkjun sem ætla verður að auki möguleika hans á vinnumarkaði en hann er nú í tímabundinni vinnu.

Gallar:

§ Í samskiptum við matsmann var faðir gjarn á að fegra sinn hlut og var t.d. afdráttarlaus um að X bæri alfarið ábyrgð á samskiptaerfiðleikum þeirra. Á PAI persónuleikaprófinu kom einnig fram tilhneiging hjá honum til að sýna sjálfan sig í jákvæðu ljósi. Þá er það álit yfirfjölskylduráðgjafa HAK sem átti viðtöl við foreldra á sambúðartíma að föður skorti innsæi. Jafnframt lýsti yfirmaður hans til fjögurra ára því að Y hefði takmarkað umburðarlyndi í samskiptum. Persónuleikaeinkenni sem þetta getur haft truflandi áhrif á náin samskiptamynstur við aðra.

§ Óöryggi í afkomu föður en honum var sagt upp störfum í marsbyrjun þegar hann hugðist snúa aftur til vinnu eftir fæðingarorlof. Hann er nú í tímabundinni vinnu fram á haust auk þess að starfa á næturvöktum um helgar sem dyravörður. Hann er bjartsýnn á að fá vinnu en þar er þó ekkert fast í hendi og því ráðgerir hann skráningu á atvinnuleysisskrá ef þörf krefur

§ Faðir er í tímabundnu húsnæði á heimili foreldra sinna þar sem takmarkað rými er fyrir Z. Hann var í íbúðaleit eftir sambandsslitin en lagði það til hliðar eftir að málarekstur fór af stað. Ef föður verður dæmd forsjá ráðgerir hann að vera áfram á heimili foreldra en er áhugasamur um að komast í eigið húsnæði þegar fram líða stundir.“

Í niðurlagi matsskýrslunnar eru svohljóðandi ráðleggingar og tillögur matsmannsins:

„Báðir foreldrar óska eftir að fara með forsjá Z. Vegna ungs aldurs hennar er sérstaklega mikilvægt að ákvörðun um forsjá taki mið af grunnþörfum hennar tengdum persónulegum, félagslegum og vitrænum þroska. Þar ber að leggja ríka áherslu á þörf fyrir vernd, umönnun og örvun sem grundvöll eðlilegs þroskaferils. Þannig mun Z líða best í ró og öryggi þar sem ung börn eins og hún þola ekki vel stöðuga aðlögun að nýjum aðstæðum.

Við mat á forsjárhæfni og því hvað sé Z fyrir bestu verður ekki hjá því komist að nefna sérstaklega nokkur atriði tengd umgengi, sem eru meðal ríkustu hagsmuna hennar á hverjum tíma.

Þar sem börn mynda tengsl við þá aðila sem sinna þeim er mikilvægt að Z verði í reglulegri umgengni við báða foreldra sína. Foreldrum hennar hefur hins vegar gengið illa að sýna nauðsynlega tillitsemi í samskiptum sínum eftir sambúðarslit. Þar reynir mest á þau þegar skipst er á með umönnun Z. Því er mikilvægt að samkomulag komist á um umgengni út frá þörfum Z sem báðir foreldrar virði. Hugsanlega gæti reynt á að foreldrar hefðu aðgang að hlutlausum stað til að skipta milli umgengni en þau samskipti hafa ekki gengið vel. Þá mætti hugsa sér að þegar umgengni væri skipt hefðu foreldrar með sér ábyrga manneskju til að auka líkur á uppbyggilegum samskiptum þeirra á milli. Við ákvörðun um umgengni þarf að fara varlega í að Z sé að staðaldri í margra daga samfelldri umgengni þar sem hún er eingöngu með öðru foreldrinu vegna þess hversu viðkvæm hún er m.t.t. aldurs og þroska. Það hefur sýnt sig að gæði samveru og tengsla við foreldri sem og staðfesta í umgengni er það sem gagnast ungum börnum frekar en fjöldi gistinátta. Matsmaður leggur því áherslu á reglulega umgengni við það foreldri sem ekki fær forsjá Z en mælir með að hún eigi að öllu jöfnu sinn dvalarstað hjá því foreldri sem mun fara með forsjá hennar. Þannig er stuðlað að mikilvægum stöðugleika sem hefur góð áhrif á vöxt hennar og þroska. Með auknum þroska Z má þó leiða líkur að því að grunnþarfir hennar geti tekið breytingum. Þannig má hugsa sér að gerður yrði umgengnissamningur sem endurskoða mætti en ætíð ber að hafa hugfast að þarfir Z stýri þeim ákvörðunum sem teknar verða.“

Við aðalmeðferð málsins staðfesti B, sálfræðingur, efni matsskýrslunnar og rökstuddi niðurstöður sínar enn frekar. Matsmaðurinn lét það álit í ljós að andleg líðan stefnanda hefði farið batnandi eftir því sem lengra leið frá samvistarslitum hennar við stefnda. Matsmaðurinn bar að við gerð og vinnslu skýrslunnar hefði hún ekki kannað sérstaklega hvort að athyglisbrestur og ofvirkni á yngri árum hefðu haft áhrif á líf stefnanda á fullorðinsárum eða hvort að það hefði áhrif á forsjárhæfni hennar. Matsmaðurinn benti hins vegar á að stefnandi hefði ekki tekið lyf frá unglingsárum og ætlaði að fyrrnefnd greining um ADHD-einkenni hefði ekki haft truflandi áhrif líf hennar í dag.

Matsmaðurinn fjallaði um þau gögn sem aflað hafði verið við gerð matsskýrslunnar, en í því sambandi nefndi hún m.a. vottorð og bréf frá ungbarnaeftirliti, Sjúkrahúsinu á ..., ráðgjafastöð vegna sáttaumleitana fyrir höfðun málsins og frá yfirfjölskylduráðgjafa Heilsugæslustöðvarinnar á ... Í ljósi ítrekaðra viðtala við málsaðila lét matsmaðurinn það álit í ljós að of sterkt væri til orða tekið í áðurröktu bréfi yfirfjölskylduráðgjafa Heilsugæslustöðvarinnar á ... Bar matsmaðurinn að hann hefði ekki séð merki í fari stefnda um andlegt ofbeldi hans gagnvart stefnanda. Matsmaðurinn kvaðst við gerð skýrslunnar m.a. hafa tekið tillit til þess að ekki væri óalgengt í málum sem þessum að aðilar fegruðu málstað sinn, m.a. í sálfræðilegum prófum. Loks staðhæfði matsmaðurinn að hugmyndir aðila í matsferlinu hefðu um sumt verið svipaðar, þ. á m. um jafna umgengni þess foreldris sem ekki hefði forsjána á sinni hendi.

Auk aðilaskýrslna gáfu vitnaskýrslur fyrir dómi foreldrar og aðilar þeim nátengdir, en einnig vinafólk stefnda.

III.

Í máli þessu deila aðilar um forsjá barnsins Z, sem nú er rétt fjórtán mánaða. Frá samvistarslitum í febrúarmánuði s.l. hafa aðilar sameiginlega og í verki farið með umsjón barnsins, en einnig samið um tiltekna umgengni sín í milli. Ágreiningslaust er að nær frá upphafi samvistarslitanna hefur næturstaður barnsins verið hjá stefnanda, en upplýst er að það hætti á brjósti fyrir nokkru. Barnið hefur jafnan verið í dagvist hjá dagmóður á virkum dögum, frá kl. 08:00 til 14:00.

Nokkrar breytingar hafa orðið á aðstæðum og fjölskyldulífi málsaðila eftir samvistarslitin, en stefnandi býr nú í félagslegri leiguíbúð á vegum bæjarfélagsins. Hún er í starfsendurhæfingu, en hefur auk þess greint frá áhuga á frekara námi. Stefndi hefur aftur á móti búið hjá foreldrum sínum, en hefur lýst áformum um kaup á eigin íbúð á næstunni. Hann er í hlutastarfi, en hefur greint frá áformum um að hefja að nýju störf í iðngrein sinni.

Hér fyrir dómi hafa aðilar með sínum hætti lýst í aðilaskýrslum atvikum frá sínum sjónarhóli, ekki síst samskiptum þeirra í millum. Ber þeim saman um að þau hafi of oft einkennst af togstreitu og svigurmælum og er það í samræmi við vætti vitna. Í þessu viðfangi er til þess að líta að við úrlausn einkamála hafa staðhæfingar aðila um atvik almennt ekki sönnunargildi fyrir dómi, nema um sé að ræða atriði sem honum er óhagstætt, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Við úrlausn um sönnun atvika verður í máli þessu því að taka afstöðu til þess hvort staðhæfingar aðilanna hafi nægilega stoð í sönnunargögnum, sem aflað hefur verið, en að því er varðar sönnunargildi vitnisburða verður m.a. að hafa í huga afstöðu vitna, t.d. til aðila. Verður að mati dómsins að þessu leyti ekki horft til áður rakins bréfs meðferðaraðila stefnanda um viðmót stefnda í garð stefnanda. Bréfið er óstaðfest og hefur auk þess ekki stoð í vætti hins dómkvadda matsmanns fyrir dómi. Að öðru leyti verður skorið úr ágreiningi í máli þessu eftir mat á þeim gögnum sem fram hafa komið samkvæmt almennum reglum VI. kafla laga nr. 91, 1991.

Ágreiningslaust er að málsaðilar sinntu barni sínu, Z, til jafns frá fæðingu en bæði voru þau þá í fæðingarorlofi. Þá liggur fyrir að stefndi tók að auki þriggja mánaða viðbótar fæðingarorlof, sbr. ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof nr. 95, 2000, en til grundvallar slíku þarf að liggja fyrir skrifleg umsókn beggja foreldra. Stefnandi tók við starfi sínu að loknu fæðingarorlofi, en hún missti síðan starfið í maí sl. Verður af þessu ráðið að stefndi hafi fyrstu mánuðina í lífi barnsins séð heldur meira um umönnun þess heldur en stefnandi, en samkvæmt skýrslum var það þá m.a. með innantökur. Af gögnum verður ráðið að eftir sambúðarslit aðila hafi barnið verið heldur meira í umsjá stefnanda, en að áliti dómsins ekki að því marki að verulegar líkur séu á að tengsl þess séu orðin afgerandi sterkari við hana. Samkvæmt mati hins dómkvadda matsmanns er barnið tengt þeim báðum öruggum og nánum tilfinningaböndum. Er þessu skilmerkilega lýst í matsgerðinni og er einkar trúverðugt.

Það er niðurstaða hins dómkvadda matsmanns að báðir málsaðilar teljist hæfir til að fara með forsjá barnsins Z. Að áliti dómsins er ekki ástæða til að rengja það álit og verður það lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Báðir aðilar virðast hafa ágætan stuðning frá nánustu fjölskyldu sinni og hallar þar ekki á þannig að máli skipti.

Eins og áður hefur verið greint frá hefur stefnandi lokið grunnskólaprófi auk naglanámskeiðs, en hefur þrátt fyrir tilraunir lítt komist áfram með nám í framhaldsskóla. Þá virðist atvinnuþátttaka hennar hafa verið gloppótt og hefur hún enst frekar stutt á hverjum vinnustað.

Samkvæmt gögnum á stefnandi nokkra sögu um erfiðleika á hegðunar- og geðsviði, bæði nýlega og frá barnæsku, en hún greindist með ADHD (athyglisbrest með ofvirkni), hegðunarröskun og kvíða í æsku. Að áliti dómsins eru ákveðnar vísbendingar um að í náms- og starfssögu hafi þessi röskun haft truflandi áhrif á tilveru hennar. Nefndar raskanir hafa tilhneigingu til að viðhaldast til fullorðinsára, þótt birtingarmynd geti breyst. Í gögnum kemur og fram að á síðustu tveimur árum hefur stefnandi þurft á aðstoð geðlæknis að halda vegna átröskunar, en enn fremur eru upplýsingar um .... Það er hins vegar jákvætt að stefnandi hefur leitað sér ráðgjafar og er nú í starfsendurhæfingu. Þá hefur hún uppi áform um frekara nám, en þessu til viðbótar liggur fyrir að hún hafi sterkt bakland hjá fjölskyldu sinni.

Samkvæmt gögnum hefur stefndi lokið iðnnámi. Hefur hann bæði starfað við þá iðn og á öðrum sviðum þar sem hann hyggst skapa sér starfsvettvang. Virðast atvinnumöguleikar hans til framtíðar vera ágætir, en hann virðist og eiga gott með að verða sér út um lífsviðurværi. Hann hefur gott bakland í fjölskyldu sinni en hefur auk þess að áliti dómsins uppi raunhæfar áætlanir um kaup á eigin íbúð á ..., þar sem hann hyggst halda heimili fyrir sig og dóttur sína, Z. Ekki hafa komið fram upplýsingar um geðræna erfiðleika hjá stefnanda. Lífshlaup hans virðist hafa verið átakalaust og ber það vott um ágæta geðræna líðan.

Samkvæmt 31. gr. barnalaga nr. 76, 2003, sbr. 1. gr. laga nr. 69, 2006, fara foreldrar sameiginlega með forsjá barna sinna eftir skilnað og slit sambúðar nema annað sé ákveðið. Skulu foreldrar ákveða hjá hvoru þeirra barn skuli eiga heimili.

Í 1. mgr. 34. gr. barnalaga er kveðið á um að þegar foreldra greinir á um forsjá barns skeri dómari úr málinu með dómi. Við úrlausn ágreinings skal dómari samkvæmt 2. mgr. lagagreinarinnar kveða á um hjá hvoru foreldri forsjá barns verði eftir því sem barni er fyrir bestu. Er hér um grundvallarreglu barnaréttar að ræða. Samkvæmt lagagreininni geta dómstólar þó eigi mælt fyrir um sameiginlega forsjá barns með dómi þegar ágreiningur er með foreldrum.

Með hliðsjón af öllu framansögðu, gögnum málsins og áður nefndri grunnreglu barnaréttar, er það álit dómsins að það þjóni best hagsmunum barnsins Z að stefnda verði falin forsjá hennar.

Skal stefnandi í ljósi þessarar niðurstöðu greiða einfalt meðlag með barninu frá uppkvaðningu dómsins til 18 ára aldurs.

Af hálfu málsaðila er gerð krafa um að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar.

Eins og áður er rakið er tengslamyndun barnsins Z við foreldra sína heilbrigð samkvæmt tengslaathugun hins dómkvadda matsmanns, en báðir aðilar hafa komið að umönnun hennar frá fæðingu. Það er niðurstaða matmannsins að barnið eigi að hafa gott og jafnt samband við foreldra sína. Að áliti dómsins hefur stefndi ekki hnikað frá þessari skoðun allt frá sambúðarslitum og virðist hann einlægur hvað þetta varðar. Stefnandi hefur hins vegar sveiflast töluvert í afstöðu sinni og breytt skoðun sinni frá samvistarslitum en einnig frá því að hinn dómkvaddi matsmaður lauk störfum sínum, en fyrir dómi lét hún m.a. þá skoðun í ljós að umgengni yrði takmörkuð við aðra hvora helgi. Það er álit dómsins að ekkert sé því til fyrirstöðu að barnið hefji næturumgengni hjá stefnda. Þá er það mat dómsins að stefndi sé líklegur til að stuðla að jafnri og átakalausri umgengni og að hann hafi ríkari skilning á þörf og rétti barnsins til þessa mikilvæga atriðis.

Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að það séu hagsmunir barnsins Z að fá að njóta atlætis beggja foreldra og rækta áfram þau tilfinningatengsl sem þegar eru fyrir hendi. Til þess að það geti orðið er heppilegast fyrir barnið að því sé tryggt að geta átt jafnar samvistir við báða foreldra. Heppilegast er ef foreldrar ná góðu samkomulagi og komi upp sambærilegum daglegum venjum og rútínum á báðum heimilum, t.d. hvað varðar matar- og háttatíma. Eins og hér stendur á er mikilvægt að hafa þetta í föstum skorðum svo ekki myndist togstreita og átök á milli málsaðila. Með góðu skipulagi er áréttað að ekkert er því til fyrirstöðu að ungt barn með góð tengsl við báða foreldra gisti hjá því foreldri sem hefur umgengnina hverju sinni. Með vísan til þessa og með hliðsjón af því sem áður er rakið er það niðurstaða dómsins að það þjóni hagsmunum Z að umgengni verði með neðangreindum hætti, en þar á kunna aðilar að finna annan flöt síðar meir, t.d. við grunnskólaaldur:

a. Að barnið dvelji hjá sitt hvoru foreldri aðra hvora viku frá mánudegi til mánudags. Það foreldri sem er með barnið þá vikuna skal skila því til dagmóður/leikskóla á mánudagsmorgni og síðan skal hitt foreldrið ná í það í lok þess dags. Skal þessi háttur hefjast mánudaginn 5. desember n.k. og skal þá barnið fara á heimili stefnda.

b. Auk vikulegrar dvalar skal barnið gista hjá því foreldri sem ekki fer með vikuumgengni aðfaranótt föstudags, í fyrsta skipti fimmtudaginn 8. desember n.k. Skal barnið sótt til dagmóður/leikskóla í lok dags á vinnudegi og skilað aftur á föstudagsmorgni og svo koll af kolli.

c. Barnið skal njóta umgengni við stefnanda önnur hver jól frá 23. desember til 27. desember og önnur hver áramót frá 27. desember til 2. janúar. Skal barnið dvelja hjá stefnanda jólin 2011, en um áramótin hjá stefnda, eins og lýst er, en jólin 2012 hjá stefnda og svo koll og kolli.

d. Barnið skal njóta umgengni við málsaðila aðra hvora páska, í fyrsta skipti, árið 2012 skal það vera hjá stefnanda, en árið 2013 hjá stefnda og svo koll af kolli.

e. Barnið skal njóta sumarumgengni við stefnanda í 4 vikur samfellt og á sama hátt í 4 vikur við stefnda. Skal dagsetning samvistarskipta ákveðin fyrir 1. apríl 2012, en náist ekki samkomulag fyrir 10. apríl það ár hafi stefnandi sjálfdæmi þar um, en stefndi næst ef ekki verður samkomulag og þannig koll af kolli. Regluleg umgengni fellur niður meðan á sumarumgengi stendur.

f. Barnið skal njóta umgengni við stefnanda annan hvern afmælisdag, í fyrsta skipti hjá stefnda árið 2012, en síðan koll af kolli.

Með vísan til 1. mgr. 44. gr. barnalaga verður ákveðið að áfrýjun fresti ekki framkvæmd dómsins.

Eftir atvikum og með hliðsjón af 2. ml. 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991 þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum.

Báðir aðilar hafa gjafsókn sbr. bréf innanríkisráðuneytis frá. 11. apríl og 1. september 2011. Gjafsóknin var í báðum tilfellum takmörkuð við 400.000 krónur.

Af hálfu lögmanna málsaðila hafa verið lagðir fram sundurliðaðir málskostnaðarreikningar ásamt yfirlitum yfir útlagðan kostnað, en af hálfu stefnda er þess jafnframt krafist að málskostnaður verði ákveðinn án nefndrar takmörkunar á fjárhæð.

Gjafsóknarkostnaður málsaðila verður ákveðinn með hliðsjón af framangreindu, en einnig með hliðsjón af dómum Hæstaréttadóms Íslands, m.a. í málum nr. 50/1974 og nr. 470/2011.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar B-kk-ef S-kk-ef hdl., þykir að ofangreindu virtu, ásamt umfangi málsins, þ. á m. fjölda þinghalda, þeim mikilvægu hagsmunum sem um er deilt, hæfilega ákveðinn 400.000 krónur og hefur þá ekki verið lagður á virðisaukaskattur. Samkvæmt. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála tekur dómurinn ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar.

Gjafsóknarkostnaður stefnda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans I-kk-ef Þ-kk-ef, hdl. þykir að öllu ofangreindu virtu hæfilega ákveðinn 400.000 krónur og hefur þá ekki verið lagður á virðisaukaskattur. Samkvæmt. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála tekur dómurinn ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar.

Dóm þennan kveða upp Ó-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari, og meðdómsmennirnir dr. G-kvk-nf H-kvk-nf, sálfræðingur, og dr. R-kk-nf H-kk-nf A-kk-nf, sálfræðingur.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Y, skal fara með forsjá barns málsaðila, Z, til fullnaðs 18 ára aldurs.

Stefnandi, X, greiði einfalt meðlag með barninu til 18 ára aldurs frá dómsuppsögudegi.

Regluleg umgengni skal vera sem hér segir:

a. Barnið skal dvelja hjá sitt hvoru foreldri aðra hvora viku frá mánudegi til mánudags. Það foreldri sem er með barnið þá vikuna skal skila því til dagmóður/leikskóla á mánudagsmorgni og síðan skal hitt foreldrið ná í það í lok þess dags. Skal þessi háttur hefjast mánudaginn 5. desember n.k. og skal þá barnið fara á heimili stefnda.

b. Auk vikulegrar dvalar skal barnið gista hjá því foreldri sem ekki fer með vikuumgengni aðfaranótt föstudags, í fyrsta skipti fimmtudaginn 8. desember n.k. Skal barnið sótt til dagmóður/leikskóla í lok dags á vinnudegi og skilað aftur á föstudagsmorgni og svo koll af kolli.

c. Barnið skal njóta umgengni við stefnanda önnur hver jól frá 23. desember til 27. desember og önnur hver áramót frá 27. desember til 2. janúar. Skal barnið dvelja hjá stefnanda jólin 2011, en um áramótin hjá stefnda, eins og lýst er, en jólin 2012 hjá stefnda og svo koll og kolli.

d. Barnið skal njóta umgengni við málsaðila aðra hvora páska, í fyrsta skipti árið 2012 skal það vera hjá stefnanda, en árið 2013 hjá stefnda og svo koll af kolli.

e. Barnið skal njóta sumarumgengni við stefnanda í 4 vikur samfellt og á sama hátt í 4 vikur við stefnda. Skal dagsetning samvistarskipta ákveðin fyrir 1. apríl 2012, en náist ekki samkomulag fyrir 10. apríl það ár hafi stefnandi sjálfdæmi þar um, en stefndi næst ef ekki verður samkomulag og þannig koll af kolli. Regluleg umgengni fellur niður meðan á sumarumgengi stendur.

f. Barnið skal njóta umgengni við stefnanda annan hvern afmælisdag, í fyrsta skipti hjá stefnda árið 2012, en síðan koll af kolli.

Áfrýjun frestar ekki framkvæmd dóms þessa.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, B-kk-ef S-kk-ef, hdl. 400.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.

Gjafsóknarkostnaður stefnda, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, I-kk-ef Þ-kk-ef, hdl., 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.