E-198/2006

Mál þetta var höfðað 3. nóvember 2006 og dómtekið 30. maí sl.

Stefnandi er L-x-x V-x-x, Hjaltabakka 2, Reykjavík. Stefndi er Fiskvinnslan Kambur ehf., Hafnarbakka, Flateyri.

Stefnandi krefst aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.704.419 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 14. mars 2005 til greiðsludags, en til vara er krafist 334.721 krónu, með dráttarvöxtum frá sama tímamarki. Í báðum tilvikum er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001, í fyrsta sinn þann 14. mars 2001. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda, en til vara að kröfur hennar verði lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður.

I.

Stefnandi, sem er frá Slóvakíu, kveðst hafa fengið dvalarleyfi hér á landi í september 2002 fyrir sig og fjölskyldu sína af mannúðarástæðum. Fyrir milligöngu Rauða kross Íslands hafi hún og eiginmaður hennar ráðið sig til stefnda í fiskvinnslustörf í apríl 2003. Hafi stefndi gert við þau tímabundna ráðningarsamninga í samræmi við reglur um atvinnuleyfi útlendinga, þann síðasta dagsettan 15. febrúar 2005, sem hafi tekið gildi 1. mars það ár og átt að gilda til 1. mars 2006.

Í málinu liggur fyrir að stefnandi og eiginmaður hennar voru fjarverandi frá vinnu föstudaginn 11. mars 2005. Kveðast þau þann dag hafa farið til Ísafjarðar, til að fá vegabréf endurnýjað. Kveðast þau hafa fengið son sinn til að hringja til verkstjóra stefnda til að biðja um leyfi til fjarveru og hafi það verið veitt. Stefndi kveður fjarveruna hafa verið í leyfisleysi.

Þann 14. mars 2005 var stefnandi ásamt eiginmanni sínum kölluð á fund framkvæmdastjóra stefnda. Aðilum ber ekki saman um hvað fram hafi farið á fundinum, en fyrir liggur að framkvæmdastjórinn hugðist áminna þau bæði fyrir ítrekuð brot á mætingarskyldu án tilkynningar um forföll. Liggur frammi eyðublað á íslensku sem hann ætlaðist til að þau undirrituðu því til staðfestingar að hafa fengið áminninguna, en til þess kom ekki. Lauk fundinum með því að framkvæmdastjórinn sleit ráðningarsamningnum fyrirvaralaust, bæði við stefnanda og eiginmann hennar. Ritaði hann samdægurs bréf til Vinnumálastofnunar og afturkallaði umsókn um atvinnu- og dvalarleyfi þeirra.

II.

Stefnandi kveðst byggja kröfu sína á ráðningarsamningi aðila og rétti sínum til endurgjalds fyrir vinnu sína í þágu stefnda og einnig á meginreglu samningaréttar um skyldu til efnda gerðra samninga. Hafi ekki verið grundvöllur fyrir brottvikningu hennar úr starfi þann 14. mars 2005 og sé hún ólögmæt. Ráðningarsamningur stefnanda hafi verið tímabundinn í samræmi við reglur um atvinnuréttindi útlendinga. Stefnandi hafi starfað hjá stefnda frá því í apríl 2003 og á því tímabili hafi verið gerðir þrír samningar við stefnanda, sá síðasti þann 15. febrúar 2005 er skyldi gilda frá 1. mars 2005 til 1. mars 2006. Byggir stefnandi rétt sinn til launa út tímabil hins tímabundna ráðningarsamnings á því að slíkur samningur renni út samkvæmt efni sínu og verði ekki sagt upp með sama hætti og ótímabundnum samningi, sem stefnandi hafi mátt treysta að yrði efndur réttilega samkvæmt efni sínu.

Stefnandi kveðst alfarið mótmæla fullyrðingum stefnda, sem hann hafi sett fram í bréfi 31. mars 2005, þess efnis að stefnandi hafi verið fjarverandi án leyfis þann 11. mars 2005 og hafi auk þess ítrekað brotið gegn vinnuskyldu sinni, sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi sé ekki mælt á íslenska tungu og því fráleitt af stefnda að kalla hana til viðtals til að rita undir áminningarbréf á íslensku, en sæta fyrirvaralausri brottvikningu ella, án þess að stefnanda væri boðið að túlkur eða trúnaðarmaður verkalýðsfélags væri viðstaddur. Hvorugt hafi þó verið gert og verði stefnandi að bera hallann af því að ekki hafi verið tryggðar þær aðstæður að unnt væri að veita formlega áminningu ef efni hafi staðið til þess þann 14. mars 2005.

Stefnandi kveðst einnig byggja á því að þó stefndi hafi merkt við reit á samningi aðila þar sem segi að gagnkvæm uppsagnarákvæði skuli eiga við samkvæmt kjarasamningi, þá felist í því slík þversögn að ekki fái staðist, þar sem tímabundnum samningi verði ekki sagt upp. Þá séu hagsmunir stefnanda sem erlends verkamanns svo ríkir af því að stefndi standi við skuldbindingu sína samkvæmt samningnum að slík takmörkun geti ekki átt rétt á sér. Samkvæmt lögum um atvinnuréttindi útlendinga nr. 97/2002 hafi stefndi, en ekki stefnandi verið leyfishafi hins tímabundna atvinnuleyfis og stefnandi af þeirri ástæðu háðari stefnda um lífsafkomu sína og nýtingu aflahæfis en almennt gerist með launafólk. Af þessari ástæðu séu reglur um tímabundnar ráðningar settar öðrum þræði, til að tryggja hagsmuni erlends starfsfólks sem hingað komi. Undan þeirri skuldbindingu sem í þessari réttarstöðu felist geti stefndi ekki komist með því að afturkalla umsókn sína um atvinnuleyfi fyrir stefnanda, tveimur vikum eftir að ráðningarsamningurinn tók gildi. Stefnandi kveðst byggja á því að af þessum ástæðum sé stefndi bundinn af því að greiða stefnanda laun út ráðningartímann eða til 1. mars 2006.

Þá kveðst stefnandi hafna fullyrðingu stefnda sem hann hafi sett fram í bréfi 21. desember 2005, þess efnis að atvinnuleyfi stefnanda hafi ekki fengist endurnýjað, sem rangri og ósannaðri. Hið rétta sé að stefnandi hafi fengið tímabundið dvalarleyfi til 1. júlí 2005 og því hafi verið mögulegt að endurnýja atvinnuleyfi hennar til sama tíma. Þá komi og fram í bréfi Útlendingastofnunar sem liggur frammi í málinu, að tímabundið leyfi stefnanda hafi verið fellt úr gildi í kjölfar afturköllunar stefnda.

III.

Stefndi kveður atvik að brottvikningu stefnanda hafa verið þau að hún hafi ekki verið fjarverandi í fyrsta sinn án leyfis þann 11. mars 2005 og hafi munnlegar áminningar ekki reynst bera árangur. Hafi verið ákveðið að áminna stefnanda formlega vegna ítrekaðra fjarvista. Á fundi með framkvæmdastjóra hafi stefnandi neitað að taka við áminningarbréfi eða rita undir það. Þá hafi hún formælt framkvæmdastjóranum, samstarfsfólki og vinnustað með óvirðingu og ljótu orðbragði. Hafi verkstjórarnir H-kk-nf J-kk-nf sem er sonur framkvæmdastjóra og S-kk-nf Þ-kk-nf, verið staddir fyrir utan herbergið þar sem fundurinn var og heyrt háreysti og læti í stefnanda og eiginmanni hennar.

Stefndi segir að enska hafi verið töluð á fundinum. Tali stefnandi og eiginmaður hennar ágæta ensku. Þeim hafi verið boðið að hafa son sinn, sem tali góða íslensku, viðstaddan, en hafnað því. Einnig hafi þau hafnað boði um að hafa viðstaddan starfsmann sem tali bæði íslensku og pólsku.

Á þessum tíma hafi atvinnuleyfi stefnanda verið útrunnið. Hafi verið sótt um framlengingu þess, en ekki hafi verið búið að afgreiða þá umsókn. Vegabréf eiginmanns stefnanda hafi gilt til 13. júlí 2005. Hafi verið ljóst að ekki hafi verið hægt að afgreiða umsókn um atvinnuleyfi eiginmanns stefnanda eitt ár fram í tímann og virðist sem einnig hafi dregist að afgreiða leyfisumsókn hennar. Eftir að stefnanda og manni hennar hafi verið sagt upp störfum hafi stefndi afturkallað umsókn um atvinnuleyfi fyrir þau.

IV.

Stefndi kveðst byggja á því að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti með alvarlegum brotum á trúnaðar- hollustu- og hlýðniskyldu gagnvart stefnda. Full ástæða hafi verið til að áminna hana fyrir ítrekaðar fjarvistir. Það að neita að taka við áminningarbréfi sé alvarlegt brot á hlýðniskyldu. Það korn sem hafi fyllt mælinn hafi verið framkoma hennar á fundinum. Eftir ummæli hennar um framkvæmdastjóra stefnda og samstarfsfólk hafi verið útséð um að þau eiginmaður hennar gætu áfram unnið undir hans stjórn. Sé það hluti trúnaðarskyldu starfsmanns að sýna stjórnendum og öðru starfsfólki fulla virðingu. Framkoma stefnanda hafi verið slíkt brot á trúnaðarskyldum hennar að það hafi heimilað fyrirvaralausa brottvikningu. Hafi stefndi ekki getað brugðist öðru vísi við en að vísa stefnanda frá vinnustaðnum, enda hafi það ekki verið valkostur að veita áminningu vegna framkomu stefnanda, enda hafi stefnandi neitað að taka við áminningarbréfi á þeim sama fundi. Þessi trúnaðarbrot stefnanda hafi réttlætt fyrirvaralausa uppsögn án undangenginnar áminningar.

Þá segir stefndi vera ljóst að stefnandi hafi ekki haft atvinnuleyfi eftir 1. mars 2005, eins og áskilið sé í 7. gr. laga nr. 97/2002 um atvinnuréttindi útlendinga. Stefnanda hafi því verið óheimilt að starfa á Íslandi eftir 1. mars 2005 og geti hún því ekki að lögum átt kröfu til sérstaks uppsagnarfrests vegna ólögmætra starfa á Íslandi. Það hafi ekki verið á ábyrgð stefnda að atvinnuleyfi fékkst ekki endurnýjað fyrir stefnanda eftir 1. mars 2005. Stefndi hafi séð um að sækja um framlengingu á atvinnuleyfinu eins og honum bar. Hafi það væntanlega verið vegna þess að gildistími vegabréfs eiginmanns stefnanda hafi verið að renna út, sem ekki hafi verið búið að afgreiða umsóknina. Forsenda hins tímabundna ráðningarsamnings hafi verið að tímabundið atvinnuleyfi til stefnanda til sama tíma yrði gefið út. Það hafi hins vegar ekki gerst. Sé ljóst af áritun Útlendingastofnunar á umsókn stefnda um framlengingu á hinu tímabundna atvinnuleyfi, þar sem segi: „Samþ. m/fyrirv. vmst. til 01.07.2005 v/vegabr. /us.“ að framlenging atvinnuleyfisins hefði a.m.k. ekki náð til lengri tíma en 1. júlí 2005.

Stefndi kveðst byggja lækkunarkröfu sína á því að stefnandi hafi verið ráðin með gagnkvæmum samningsbundnum uppsagnarfresti, sem hafi verið einn mánuður. Geti hún í mesta lagi átt kröfu til launa út þann tíma. Hvorki lög né kjarasamningar hindri að ráðningarsamningar séu gerðir til tilgreinds tíma, en þó með uppsagnarfresti á ráðningartímanum. Ráðningarsamningurinn hafi verið byggður á formi frá Vinnumálastofnun, þar sem miðað sé að því að samræma réttindi íslensks og erlends verkafólks varðandi uppsagnarfrest og hindra þannig að vinnuveitandi verði að segja upp íslensku verkafólki fremur en erlendu. Þá veiti hið gagnkvæma uppsagnarákvæði útlendingi kost á að losna úr vist ef hann kýs svo, með kjarasamningsbundnum uppsagnarfresti.

Þá mótmælir stefndi kröfu stefnanda um hlífðarfatapeninga, enda þurfi ekki hlífðarföt nema viðkomandi sé í vinnu. Þá mótmælir hann kröfu um orlofsgreiðslur í aðalkröfu stefnanda. Þá er mótmælt dráttarvaxtakröfu stefnanda.

V.

Stefnandi og eiginmaður hennar, M-x-x V-x-x, gáfu skýrslur hér fyrir dómi. Þá gáfu skýrslur H-kk-nf K-kk-nf, framkvæmdastjóri stefnda, H-kk-nf J-kk-nf H-kk-nf, verkstjóri hjá stefnda, S-kk-nf Þ-kk-nf, fyrrverandi verkstjóri hjá stefnda og P-kk-nf S-kk-nf, starfsmaður Verk-Vest.

Stefnandi kveður son sinn hafa hringt í sína þágu til H-kk-ef J-kk-ef H-kk-ef klukkan hálfsjö að morgni 11. mars og beðið um leyfi frá vinnu, því að hún þyrfti að fara með manni sínum til Ísafjarðar vegna umsóknar um endurnýjun vegabréfs. Hafi H-kk-nf J-kk-nf sagt að það væri í lagi. Þann 14. mars hafi þau eiginmaður hennar verið boðuð til H-kk-ef K-kk-ef. Hún kveðst ekki hafa skilið vel hvað stóð á blaði sem framkvæmdastjórinn vildi láta þau undirrita, jafnvel þótt hann þýddi það á ensku, en hann hafi sagt þeim að skrifa bara undir. Bæði hafi þau sagst ekki undirrita eitthvað sem þau skildu ekki. Framkvæmdastjóri hafi reiðst og brýnt raustina. Hún hafi beðið hann að öskra ekki á eiginmann hennar. Framkvæmdastjóri hafi þá rekið þau á dyr og verið ókurteis. Hún kvað eiginmann sinn hafa verið yfirvegaðan.

Eiginmaður stefnanda lýsir atvikum að því að þau voru fjarverandi 11. mars 2005 á sama hátt og stefnandi. Hann segir að H-kk-nf hafi rétt þeim blað og beðið þau að undirrita það. Hann hafi þýtt það á ensku að beiðni þeirra og sagt að þau hefðu brotið reglur með því að skrópa á föstudaginn. Hann kveðst hafa mótmælt því að hafa brotið reglur og neitað að skrifa undir. H-kk-nf hafi þá sagt honum að þá yrði hann ekki starfsmaður þarna lengur. Þau hafi yfirgefið staðinn og leitað til verkalýðsfélags. Sonur þeirra hefði talað við H-kk-þf J-kk-þf daginn eftir og hann sagt þeim að þau ættu ekki að koma til vinnu. Aðspurður kvaðst hann hafa verið í uppnámi á fundinum, en ekki viðhaft læti og hávaða og neitaði því aðspurður að hafa nefnt framkvæmdastjórann ónefnum eða talað illa um aðra yfirmenn eða samstarfsmenn.

Framkvæmdastjóri stefnda kveðst hafa viljað fara yfir mætingar með stefnanda og eiginmanni hennar og einnig ræða um vegabréfsmál. Hann hafi kynnt þeim efni áminningarbréfs og að hann væri ósáttur við slæmar mætingar, sem hann teldi vanvirðingu. Hann hafi varla náð að ljúka máli sínu, því að eiginmaður stefnanda hafi orðið gríðarlega æstur. Kveðst hann hafa reynt að róa hann og haldið ró sinni sjálfur. Stefnandi og eiginmaðurinn hafi lýst vinnustaðnum sem fangelsi og líkt vinnunni við þrælahald. Þá hafi þau talað illa um samstarfsmenn og ásakað framkvæmdastjóra og aðra yfirmenn um að gera upp á milli starfsmanna eftir því af hvaða þjóðerni þeir væru. Sér hafi fundist þessi viðhorf ótæk og ákveðið að vísa þeim úr vinnu.

S-kk-nf Þ-kk-nf kveðst hafa setið í verkstjórakompu og hafi dyr verið opnar að herberginu þar sem framkvæmdastjóri ræddi við eiginmann stefnanda og stefnanda. Eiginmaðurinn hafi orðið reiður. Hann hafi kallað framkvæmdastjórann lítinn H-x-x og vinnustaðinn þrælabúðir og stjórnendurna hóp af rasistum og þrælahöldurum. Framkvæmdastjóri hafi reynt að róa þau stefnanda, en loks hafi þau rokið út með hávaða og látum.

H-kk-nf J-kk-nf H-kk-nf kveðst ekki muna til þess að stefnandi og eiginmaður hennar hafi haft leyfi til fjarveru 11. mars 2005. Hafi verkstjórarnir borið sig saman og að því búnu klagað fjarveru þeirra til framkvæmdastjóra. H-kk-nf J-kk-nf kveðst hafa komið inn í verkstjórnarkompu þar sem S-kk-nf sat, meðan faðir hans var að ræða við stefnanda og eiginmann hennar. Hafi hann þá heyrt mikinn hávaða í eiginmanni stefnanda.

P-kk-nf S-kk-nf bar að hafa ráðlagt stefnanda að fara til vinnu daginn eftir. Nokkrum dögum seinna hefðu þau skýrt sér frá að þeim hefði verið sagt að koma ekki. Seinna kveðst P-kk-nf hafa fundað með fyrirsvarsmönnum stefnda og hefði komið fram að framkvæmdastjóri hefði talið sig vera í fullum rétti til að vísa stefnanda fyrirvaralaust frá störfum.

VI.

Mál þetta fjallar ekki sérstaklega um það hvort réttmætt hafi verið að veita stefnanda áminningu vegna fjarvista, en hafa verður í huga að stefnandi kveðst hafa talið að hún hefði verið fjarverandi þann 11. mars 2005 með leyfi verkstjóra.

Framburður S-kk-ef Þ-kk-ef styður framburð framkvæmdastjóra stefnda um það að eiginmaður stefnanda hafi brugðist reiður við áminningu framkvæmdastjóra. Verður með tilliti til þess að leggja til grundvallar að eiginmanni stefnanda hafi runnið í skap við áminningu, sem þau töldu sig ekki eiga skilda og hafi eiginmaður hennar látið óviðurkvæmileg orð um munn fara við framkvæmdastjórann. Með tilliti til framburðar S-kk-ef verður ekki lagt til grundvallar að stefnandi hafi sjálf haft slík orð í frammi. Til þess verður að líta að aðilar ræddu saman á enskri tungu og miða verður við að hvorugu þeirra hafi verið það tungumál vel tamt. Verður lagt til grundvallar að þetta hafi valdið erfiðleikum í tjáskiptum þeirra og ber að leggja hallann af því á stefnda að tryggja ekki nægilega vel að þau væru greið, með tilliti til þess hve alvarlegt tilefni fundarins var. Þá verður að líta til þess að þótt atvik höguðu því svo að verkstjórar stefnda heyrðu eitthvað af því sem fram fór, voru ekki aðrir á fundinum sjálfum en framkvæmdastjórinn, stefnandi og eiginmaður hennar. Var óviðurkvæmilegum orðum eiginmanns stefnanda því ekki beint til annarra en framkvæmdastjórans.

Þegar þessi atvik eru virt verður lagt til grundvallar að þrátt fyrir að eiginmaður stefnanda hafi í einhverjum mæli misst stjórn á skapsmunum sínum við framangreindar aðstæður hafi það ekki verið réttlætanlegt tilefni svo harkalegra viðbragða framkvæmdastjóra stefnda að vísa stefnanda fyrirvaralaust úr starfi. Þá verður ekki fallist á það með stefnda að það eitt út af fyrir sig að stefnandi ritaði ekki undir áminningarbréf feli í sér brot á hlýðniskyldu, enda auðvelt um vik fyrir framkvæmdastjóra stefnda að tryggja sér sönnun um það með því að kveðja til votta, að hann hefði veitt áminninguna. Engin efni eru til þess að líta svo á að uppsögnin verði á einhvern hátt réttlætt með því að ekki var að sinni unnt að framlengja dvalar- og atvinnuleyfi stefnanda vegna gildistíma vegabréfs eiginmanns hennar.

Samkvæmt þessu á stefnandi rétt til bóta vegna uppsagnarinnar. Aðalkrafa hennar er við það miðuð að hún hafi gert tímabundinn samning við stefnda og beri stefnda að greiða bætur sem miðist við gildistíma samningsins.

Skriflegur ráðningarsamningur aðila liggur frammi í málinu. Í honum er sérstaklega tekið fram að gagnkvæmur uppsagnarfrestur sé samkvæmt kjarasamningi. Eru aðilar sammála um að uppsagnarfrestur samkvæmt kjarasamningi hafi í þessu tilviki verið einn mánuður. Þótt samningurinn hafi verið gerður til ákveðins tíma verður ekki fallist á að víkja beri til hliðar sérstöku ákvæði hans um gagnkvæman uppsagnarfrest. Verður því við það ákvæði miðað og stefndi dæmdur til að greiða stefnanda bætur samkvæmt varakröfu hennar, sem hún sundurliðar þannig:

Laun 14.-31. mars 2005: 104.193 krónur

Orlof 10,17% 10.596 krónur

Hlífðarfatapeningar 1.049 krónur

Laun í uppsagnarfresti í apríl 163.801 króna

Orlof 10,17% 16.659 krónur

Hlífðarfatapeningar 1.625 krónur

Áunnin desemberuppbót 14.998 krónur

Áunnin orlofsuppbót 21.800 krónur

Samtals: 334.721 króna

Framangreindri kröfu er ekki mótmælt tölulega. Bætur eiga að miðast við heildartekjutap stefnanda af því að henni var vikið fyrirvaralaust úr starfi, miðað við að henni hefði verið sagt upp með samningsbundnum uppsagnarfresti og verða samningsbundnir hlífðarfatapeningar þar ekki undanskildir. Dráttarvextir verða dæmdir frá þeim degi sem stefnanda var vikið úr starfi. Ekki þarf að taka sérstaklega fram að heimilt sé að höfuðstólsfæra vexti í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001.

Eftir þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 350.000 krónur.

Dóminn kveður upp E-kk-nf S-kk-nf dómstjóri.

Dómsuppsaga hefur dregist nokkuð. Lögmenn aðila hafa tjáð sig um það í tölvupósti að þær telji ekki nauðsynlegt að flytja málið á ný af þeim sökum.

Dómsorð:

Stefndi, Fiskvinnslan Kambur ehf., greiði stefnanda, L-kvk-þgf V-x-x, 334.721 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 14. mars 2005 til greiðsludags og 350.000 krónur í málskostnað.

E-kk-nf S-kk-nf