E-2611/2010

Mál þetta sem dómtekið var 12. janúar er höfðað með stefnu birtri 31. mars 2010.

Stefnandi er G-x-x K-x-x, Litháen.

Stefndi er íslenska ríkið.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 15.000.000 króna með vöxtum skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 8. október 2009 til 7. janúar 2010, en dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað.

Dómkröfur stefnda eru aðallega þær, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Jafnframt er krafist málskostnaðar samkvæmt mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar að mati réttarins og málskostnaður þá látinn niður falla.

MÁLSATVIK

Stefnandi lýsir atvikum svo að hinn 13. október 2008 hafi hann gefið sig fram við lögreglu til að gefa skýrslu í máli er varðaði líkamsárás sem átt hefði sér stað aðfararnótt sunnudagsins 5. október 2008. Skömmu eftir komu á lögreglustöðina hafi stefnandi verið handtekinn og færður í fangaklefa. Síðar þann saman dag hafi hann verið færður til yfirheyrslu hjá lögreglu þar sem hann hafi neitað alfarið ásökunum um þátttöku í líkamsárás aðfararnótt 5. október 2008.

Með úrskurði héraðsdóms hinn 14. október 2008 hafi stefnandi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald til 17. október 2008. Sama dag hafi verið kveðinn upp í héraðsdómi úrskurður þar sem heimiluð hafi verið húsleit á dvalarstað stefnanda að Hverfisgötu 55, Reykjavík. Stefnandi hafi síðar þann sama dag farið á dvalarstað sinn í fylgd lögreglumanna og veitt þá aðstoð og þær upplýsingar sem eftir hafi verið óskað við húsleitina.

Föstudaginn 17. október 2008 hafi stefnandi verið yfirheyrður á nýjan leik vegna hinna ætluðu brota og haldið þar fast við fyrri framburð sinn um að hann væri saklaus af þeim sökum sem á hann hafi verið bornar. Honum hafi síðan verið sleppt úr gæsluvarðhaldi.

Hinn 12. febrúar 2009 hafi stefnandi verið boðaður í héraðsdóm Reykjavíkur þar sem fyrir hafi verið tekin krafa ákæruvaldsins um farbann yfir honum á meðan mál hans væri til meðferðar hjá ákæruvaldinu. Hafi stefnandi fallist á kröfu um farbann og hafi honum með úrskurði verið gert að sæta farbanni allt til fimmtudagsins 12. mars 2009.

Hinn 12. mars 2009 hafi krafa ákæruvaldsins um framlengingu farbanns stefnanda verið tekin fyrir. Að þessu sinni hafi hann mótmælt kröfunni enda hefði hann áður fallist á kröfuna þar sem honum hefði verið tjáð að meðferð máls á hendur honum yrði lokið fyrir 12. mars 2009. Héraðsdómur hafi úrskurðað stefnanda til að sæta farbanni til 8. apríl 2009, þrátt fyrir andmæli hans.

Fimmtudaginn 2. apríl 2009 hafi verið kveðinn upp dómur í máli ákæruvaldsins gegn stefnanda þar sem hann hafi verið dæmdur í 2 ára fangelsi. Þann sama dag hafi hann verið úrskurðaður í farbann til 4. maí 2009.

Hinn 6. apríl 2009 hafi stefnandi verið handtekinn á Keflavíkurflugvelli vegna gruns um að hann hygðist yfirgefa landið. Sama dag hafi stefnandi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald til 19. júní 2009. Hann hafi andmælt kröfunni, en hann hefði þann sama dag áfrýjað dómi héraðsdóms til Hæstaréttar. Úrskurður héraðsdóms hafi verið kærður til Hæstaréttar sem staðfest hafi gæsluvarðhaldsúrskurð yfir stefnanda til 19. júní 2009.

Hinn 19. júní 2009 hafi verið lögð fram krafa ákæruvaldsins um að stefnandi sætti áfram gæsluvarðhaldi og hafi verið á hana fallist þrátt fyrir ítrekuð andmæli stefnanda, m.a. á þeim forsendum að til staðar væru önnur úrræði s.s. farbann, sem þegar hefði verið staðreynt að dygðu til að tryggja nærveru stefnanda á Íslandi.

Af hálfu stefnanda var þess einnig ítrekað óskað að máli hans yrði hraðað eftir því sem nokkur kostur væri, enda væri ótækt að honum væri gert að sitja í gæsluvarðhaldi þar sem endanleg niðurstaða í máli hans lægi ekki fyrir og Hæstiréttur hefði ekki haft tækifæri til að taka mál hans til meðferðar.

Mál stefnanda hafi síðan loks verið flutt í Hæstarétti hinn 28. september 2009 og með dómi Hæstaréttar hinn 8. október 2009, í máli nr. 182/2009 hafi stefnandi alfarið verið sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Í dómi Hæstaréttar komi fram að ekkert hafi komið fram við húsleit, rannsókn á símanotkun stefnanda, eða buxum hans sem tengdi hann við ákæruatriði. Þá hafi vitni sem skoðað hafi myndir hjá lögreglu, m.a. af stefnanda bent á mynd af öðrum manni. Niðurstaða Hæstaréttar hafi því verið sú að stefnandi hafi verið sýkn saka og hafi honum í framhaldi af dómi Hæstaréttar verð sleppt úr gæsluvarðhaldi því sem hann hafði þá setið í frá 6. apríl 2009 eða í 186 daga en áður hafi hann setið í gæsluvarðahaldi frá 14. - 17. október 2008. Hann hafi því setið í gæsluvarðhaldi í samtals 190 daga og verið í farbanni í 54 daga.

Í málinu liggi fyrir staðfesting frá yfirvöldum í Litháen um að stefnandi hafi ekki gerst brotlegur við lög þar í landi og sé því með hreint sakavottorð.

Með bréfi, dagsettu 7. desember 2009, hafi stefnandi farið fram á bætur úr hendi stefnda vegna ólögmætrar handtöku, húsleitar, farbanns og gæsluvarðhalds samtals að fjárhæð 15.000.000 króna, auk vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Krafan sundurliðist þannig:

Miskabætur kr. 15.000.000,-

Lögmannsþóknun kr. 622.690,-

Virðisaukaskattur kr. 152.559,-

Samtals: kr. 15.775.559,-

Stefndi hafi svarað kröfubréfi stefnanda, með bréfi, dagsettu 23. mars 2010 þar sem kröfum stefnanda hafi verið hafnað. Sé stefnandi því nauðbeygður til að höfða mál á hendur stefnda til greiðslu skaðabóta vegna ofangreinds.

MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK

Stefnandi byggir stefnukröfur sínar á því að skv. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skuli dæma sakborningi bætur sem hafi þurft að þola handtöku og eða gæsluvarðhald vegna rannsóknar máls eða ákæru sem hann hafi síðan verið sýknaður af með endanlegum dómi. Ljóst sé í máli þessu að stefnandi hafi verið beittur margvíslegum þvingunarráðstöfunum við rannsókn málsins og meðan á málsmeðferð fyrir héraðsdómi stóð, en hann hafi verið handtekinn, settur í farbann og gæsluvarðhald auk þess sem gerð hafi verið húsleit heima hjá honum. Uppfylli málsatvik þessa máls ótvírætt skilyrði fyrrnefndra ákvæða og eigi stefnandi því bótarétt úr hendi stefnda vegna þvingunarráðstafananna. Þá byggir stefnandi á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð á athöfnum lögreglu, ákæruvalds og dómstóla í málinu.

Stefnandi vísar í fyrsta lagi til þess að ákvæði 228. gr. laga nr. 88/2008 feli í sér hlutlæga bótaábyrgð nema stefndi sanni að stefnandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Vegna þeirra þvingunarráðstafana sem átt hafi sér stað fyrir gildistöku laga nr. 88/2008, byggir stefnandi á því að sama regla hafi gilt þá, en skv. dómvenju beri að skýra 175. og 176. gr. laga 19/1991 með hliðsjón af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sem feli í sér efnislega sömu reglu.

Af hálfu stefnanda sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi sjálfur orðið valdur að þeim þvingunarráðstöfunum sem honum hafi verið gert að sæta. Stefnandi hafi ætíð haldið því fram frá fyrstu yfirheyrslu að hann hafi farið beint heim eftir að hann hafi yfirgefið skemmtistaðinn Mónako hinn 5. október 2008. Af gögnum málsins og samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 182/2009, liggi ekki fyrir sönnun um neitt annað. Skipti engu í því sambandi þótt ónákvæmni hafi gætt um það hver ætti þau föt sem stefnandi hafi verið í og dvalarstað þess aðila sem átt hafi fötin. Liggi því ekki fyrir nein sönnun í málinu um að stefnandi hafi átt þátt í líkamsárásinni hinn 5. október 2008. Verði því ekki á nokkurn hátt séð að hann hafi stuðlað að handtöku sinni, húsleit, farbanni eða gæsluvarðhaldi. Séu því engar forsendur til að lækka eða fella niður bætur til stefnanda skv. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Stefnandi telur í öðru lagi að ekki hafi verið forsendur miðað við efni málsins til að handtaka hann hinn 13. október 2008. Þess beri fyrst að geta að stefnandi hafi á allan hátt verið samvinnufús við lögreglu, gefið sig fram af sjálfsdáðum, gengist sjálfviljugur undir yfirheyrslu og ekki sýnt nein merki þess að hann hygðist spilla rannsókn málsins á nokkurn hátt. Stefnandi hafi sömuleiðis greint hreinskilnislega frá ferðum sínum þetta kvöld. Þegar stefnandi hafi verið handtekinn hafi vika verið liðin frá því að umædd líkamsárás hafi átt sér stað. Þá hefði lögregla þegar yfirheyrt vitni í málinu og brotaþola. Samkvæmt 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur lék á því að sakborningur hefði framið brot sem sætt gæti ákæru, enda sé handtaka hans nauðsynleg til koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum. Í ljósi framangreinds hafi forsendur brostið fyrir því að handtaka stefnanda og handtaka hans því verið ólögmæt.

Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að ekki hafi verið forsendur til að hneppa hann í gæsluvarðhald í kjölfar handtökunnar vegna rannsóknar málsins. Eins og áður segi hafi engin sönnunargögn, önnur en sú staðreynd að stefnandi hafi verið á sama skemmtistað og brotaþoli, bent til þess að hann hefði framið verknaðinn. Farið hafi verið fram á gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna, skv. a - lið 103. gr. laga nr. 19/1991. Þegar stefnandi var hnepptur í gæsluvarðhald var þegar liðin vika frá árásinni og þá búið að yfirheyra sjónarvotta að árásinni og ræða við brotaþola. Sömuleiðis verði ekki séð að nauðsynlegt hafi verið að beita gæsluvarðhaldi til að tryggja að ekki væri spillt sönnunargögnum eða höfð áhrif á önnur vitni þar sem stefnandi hefði þá þegar getað gert slíkt á þeirri viku sem liðin var. Þá hafi samhliða verið farið fram á húsleit hjá stefnanda sem tryggt hafi enn fremur að stefnanda hafi verið ómögulegt að eiga við sönnunargögn á heimili sínu. Hafi því skort forsendur til þess að fara fram á gæsluvarðhald hjá stefnanda hinn 14. október 2008 og eigi hann rétt til bóta fyrir það brot sem í gæsluvarðhaldsvistinni hafi falist.

Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að ekki hafi verið neinar forsendur til að krefjast farbanns yfir honum í febrúar 2009. Hann hafi þó fallist á kröfuna þar sem honum hafi verið tjáð að meðferð málsins yrði lokið í mars 2009. Hann hafi ítrekað lýst yfir sakleysi sínu í málinu og því verið reiðubúinn að leggja sitt af mörkum til að ljúka málinu. Hann hafi hins vegar mótmælt framlengingu farbanns í mars 2009 enda talið að engar forsendur væru fyrir farbanni.

Í fimmta lagi byggir stefnandi á því að forsendur hafi brostið til að hneppa hann í gæsluvarðhald hinn 6. apríl 2009. Stefnandi byggir á því að gæsluvarðhaldi eigi eingöngu að beita þegar skilyrði þess séu ótvírætt fyrir hendi og sömu markmiðum verði ekki náð með öðrum úrræðum. Telur stefnandi að önnur úrræði hafi verið tæk varðandi beitingu gæsluvarðhalds, svo sem farbann, eða bann við för af tilteknu svæði og haft eftirlit með því með þar til gerðum búnaði, skv. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Í sjötta lagi byggir stefnandi á því að gæsluvarðhaldsvist hans hafi verið allt of löng og mun lengri en nauðsynlegt hafi verið. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hvíli skylda á ákæruvaldinu að hraða meðferð mála eftir því sem kostur er. Í 171. gr. laganna sé einnig lögð sú almenna skylda á dómstóla að hraða meðferð máls eftir föngum. Sú regla eigi sér einnig stoð í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands og 1. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu.

Stefnandi byggir á því að verulegur dráttur hafi orðið á allri meðferð málsins hjá ákæruvaldinu og dómstólum og mun lengri en eðlilegt megi teljast. Beri stefndi ábyrgð á athöfnum þessara aðila. Vísar stefnandi til þess að það sé viðurkennd meginregla að hraða beri málsmeðferð sérstaklega þegar ákærði sitji í gæsluvarðhaldi. Alls hafi stefnandi setið saklaus í gæsluvarðhaldi frá 6. apríl 2009 til 8. október 2009, eða í 186 daga en áður hafi hann setið í gæsluvarðahaldi frá 14. - 17. október 2008. Hann hafi því setið í gæsluvarðhaldi í samtals 190 daga og verið í farbanni í 54 daga. Stefnandi vísar sérstaklega til þess að áfrýjun málsins af hálfu ríkissaksóknara hafi tekið mjög langan tíma. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur hafi verið kveðinn upp hinn 2. apríl 2009 og málinu verið skotið til Hæstaréttar með bréfi til ríkissaksóknara hinn 7. apríl 2009. Ríkissaksóknari hafi hins vegar ekki hafst að í málinu fyrr en í júlí 2009, en hinn14. júlí 2009 hafi ríkissaksóknari óskað eftir því við Lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu að afrit væru gerð af mynddiskum í málinu. Þann sama dag hafi Hæstarétti verið send greinargerð saksóknara. Sé þessi dráttur óútskýrður og alfarið á ábyrgð stefnda. Sömuleiðis hafi stefnandi þurft að sitja í gæsluvarðhaldi fram í október áður en Hæstiréttur hafi tekið mál hans til meðferðar, sem að mati stefnanda sé sömuleiðis óútskýrð töf og á ábyrgð stefnda.

Niðurstaða héraðsdóms og gæsluvarðhaldsvist í kjölfarið hafi verið stefnanda mikið áfall enda hafi hann þar verið sakfelldur fyrir brot sem hann hefði alfarið neitað að hafa framið. Hafi sakfelling hans verið byggð á mjög veikum grunni og rökstuðningur héraðsdóms fyrir sakfellingu alls ekki verið sannfærandi. Í ljósi þessa hafi stefnandi freistað þess að fara úr landi, en verið stöðvaður á Keflavíkurflugvelli. Því sé hins vegar mótmælt af hálfu stefnanda að hann hafi með því á nokkurn hátt fyrirgert rétti sínum til skaðabóta úr hendi stefnda.

Eins og áður segi hafi öll meðferð málsins, handtaka, farbann, húsleit og gæsluvarðhald verið stefnanda mjög erfið andlega og valdið honum stórkostlegum þjáningum og vanlíðan í heilt eða frá því að hann var handtekinn 13. október 2008 og þar til að hann var sýknaður með dómi Hæstaréttar 8. október 2009. Sé ljóst að stefnandi hafi sérstaklega þurft að líða verulegar þjáningar í fangelsisvist sinni, en í gögnum málsins liggi fyrir að hann hafi aldrei þurft að sæta slíkri refsingu áður. Þá hafi mannorð hans beðið verulega hnekki og hann þurft að þola umtal meðal samstarfsmanna sinna og kunningja og umfjöllun í fjölmiðlum. Að öllu þessu virtu byggi stefnandi á því að stefnda beri að greiða honum bætur að fjárhæð 15.000.000 króna. Styðjist krafa stefnanda m.a. við dómaframkvæmd um bætur vegna ólögmæts gæsluvarðhalds og ákvæði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dómaframkvæmd á grundvelli hennar.

Stefnandi gerir kröfu um vexti af bótafjárhæðinni skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 8 október 2009 til 7. janúar 2010. Stefnandi gerir hins vegar kröfu um dráttarvexti frá 7. janúar 2010, en þá var mánuður liðinn frá því að stefnandi sendi stefnda kröfubréf vegna málsins, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Um lagaskil vísast til 2. mgr. IV. gr. til bráðabirgða í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, með síðari breytingum og krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði styðst við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Stefnandi vísar máli sínu til stuðnings til ákvæða laga um bótarétt vegna ólögmætrar handtöku, húsleitar, farbanns og gæsluvarðhaldsvistar, sérstaklega til ákvæða laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, einkum 97., 103., 175. og 176. gr.

Þá vísar stefnandi til laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, einkum, 18., 100., 171., 228. gr. og 2. mgr. IV. gr. til bráðabirgða.

Stefnandi vísar einnig til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, einkum 5. mgr. 67. gr. og 1. mgr. 70. gr.

Stefnandi vísar jafnframt til 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Einnig er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dómsúrlausna hæstaréttar um bætur fyrir ólögmæta frelsissviptingu.

Krafa um vexti byggir á 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 og um dráttarvexti á III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Þá vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. um málskostnað og 33. gr. um varnarþing.

Af hálfu stefnda er til þess vísað um handtöku stefnanda að sonur vinnuveitanda stefnanda hafi gefið sig fram við lögreglu tveimur dögum áður þ.e. 11. október í tilefni af myndum þeim sem lögreglan hafði birt í fjölmiðlum í tengslum við rannsókn lögreglu á líkamsárás og ráni sem framið hefði verið hinn 5. október 2008 og greint frá grunsemdum sínum (og vinnufélaga sinna) um að um væri að ræða stefnanda ásamt vinnufélaga hans og samlanda T-x-x D-x-x.

Stefnandi hafi gefið sig fram við lögreglu að áeggjan vinnufélaga sinna þar sem hann hafi sjálfur vitað að lögregla hafi haft þá félaga grunaða í málinu enda hafi leit lögreglu að þeim félögum staðið yfir þann dag sem hann hafi gefið sig fram.

Fullt tilefni hafi verið til handtöku stefnanda þar sem hann hafi verið undir rökstuddum grun um mjög alvarlegt afbrot sem verið hafi til rannsóknar hjá lögreglu.

Nauðsyn hafi borið til þess að taka frekari skýrslur af stefnanda vegna málsins og handtaka stefnanda svo hann gæti ekki spillt fyrir frekari rannsókn málsins enda hafi margvísleg atriði í rannsókn málsins bent til sektar stefnanda jafnframt sem leit hafi staðið yfir að framangreindum félaga stefnanda. Hafa beri í huga í þessu sambandi að meintur samverkamaður stefnanda, T-x-x D-x-x, hafi haldið af landi brott hinn 8. október 2008 þ.e. 3 dögum eftir að framangreind rán hafi átt sér stað.

Í kjölfar handtöku stefnanda hafi farið fram húsleit hjá honum á grundvelli úrskurðar dómara. Markmið húsleitarinnar hafi m.a. verið að leggja hald á hugsanleg sönnunargögn sem máli kynnu að skipta fyrir rannsókn málsins svo sem muni fórnarlambsins, föt sem stefnandi hefði klæðst við ránið o.s.frv.

Fullt tilefni hafi verið til húsleitarinnar og hún fullkomlega réttlætanleg, lögformleg og lögmæt eins og á hafi staðið.

Vegna eðlis og umfangs málsins hafi verið gerð krafa um það að stefnandi sætti gæsluvarðhaldi vegna málsins.

Þau rök hafi legið til grundvallar kröfu um gæsluvarðhald í upphafi máls að stefnandi hafi verið á sama skemmtistað og árásarþoli í sakamáli, á sama tíma, og yfirgefið staðinn, í félagi við annan mann, í kjölfar árásarþolans skömmu áður en líkamsárásin var gerð. Stefnandi hafi ekki getað vísað lögreglu á fatnað þann sem hann hefði verið klæddur aðfaranótt sunnudagsins 5. október 2008 og borið því við að fatnaðinn hafi hann fengið lánaðan hjá meðsakborningi sínum, T-x-x D-x-x. Aðspurður um tengsl hans við meðsakborning hafi stefnandi borið því við að þeir væru einungis kunningjar, hann vissi ekki eftirnafn hans né hvar hann byggi. Við nánari rannsókn hafi komið í ljós að stefnandi þekkti D-x-x mun betur en hann hafi viljað vera láta enda hafi hann deilt íbúð með honum í einhvern tíma. Jafnframt hafi vitni, sem þekkt hafði stefnanda í mörg ár og deildi með honum íbúð þegar atvik áttu sér stað, borið að stefnandi ætti áðurnefndan fatnað og hefði oft klæðst honum áður. Fyrir lá að lýsing vitna á árásarmönnunum svaraði til útlits og klæðaburðar manna sem sáust á myndbandsupptökunum, stefnandi hafi þekkt mennina á myndbandsupptökunum sem sig sjálfan og D-x-x, stefnandi hafi verið óstöðugur í framburði sínum varðandi fatnað þann sem hann klæddist umrædda nótt og greint ranglega frá varðandi atriði sem varðað hafi félaga hans, D-x-x, sem einnig hafi legið undir grun um aðild að ránunum. Vegna þessa hafi stefnandi verið undir rökstuddum grun um að hafa framið rán, í félaga við T-x-x D-x-x, og því fullt tilefni til gæsluvarðhalds á grundvelli rannsóknarhagsmuna.

Þannig hafi augljósir rannsóknarhagsmunir verið fyrir hendi. Ekki hafi verið vitað um dvalarstað hins grunaða aðilans í málinu og því ekki unnt að yfirheyra hann. Fatnaður sem stefnandi hafi klæðst umrætt kvöld hafi ekki fundist, stefnandi hafi verið reikull í framburði og sagt ósatt um mikilvæg atriði. Hætta hafi verið á að stefnandi gæti haft áhrif á samseka og/eða spillt sönnunargögnum. Sönnunargögn hefðu getað verið annars staðar en á heimili stefnanda, t.d. hjá hinum sakborningnum eða hlutdeildarmönnum. Rökstuddur grunur hafi verið um að stefnandi hefði framið alvarlegt hegningarlagabrot og talin hafi verið hætta á að hann kynni að torvelda rannsókn málsins. Gæsluvarðhald vegna rannsóknarhagsmuna hafi einungis staðið í þrjá daga.

Við ákvörðun Ríkissaksóknara um ákæru á hendur stefnanda hafi Ríkissaksóknari gert kröfu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 12. febrúar 2009 um að stefnandi yrði látinn sæta farbanni til 12. mars s.á. Stefnandi hafi samþykkt kröfuna. Aftur hafi verið krafist farbanns og það framlengt til 8. apríl.

Meginrök fyrir kröfu um farbann hafi m.a. verið þau að nauðsyn hafi borið til að tryggja nærveru stefnanda hér á landi, vegna ákæru Ríkissaksóknara dags. 20. febrúar 2009, þar sem hann sé litháískur ríkisborgari og ekki með fjölskyldu hér á landi.

Málið gegn stefnanda hafi verið dómtekið hinn 19. mars 2009 og dómur uppkveðinn hinn 2 apríl 2009.

Með dómi héraðsdóms hafi stefnandi verið sakfelldur fyrir líkamsárás og rán í félaga við óþekktan mann Sama dag hafi Ríkissaksóknari lagt fram kröfu um áframhaldandi farbann til 4. maí sem dómari hafi orðið við en stefnandi hefði tekið sér fjögurra vikna frest til ákvörðunar um áfrýjun.

Fjórum dögum eftir uppkvaðningu dóms Héraðsdóms Reykjavíkur eða hinn 6. apríl 2009, hafi stefnandi verið handtekinn í flugstöð Leifs E-kk-ef, þar sem hann hafi reynt að komast með flugi til Noregs þrátt fyrir farbannið. Í kjölfar handtökunnar hafi Ríkissaksóknari krafist gæsluvarðhalds yfir stefnanda þar sem ekki væri lengur hægt að treysta því að stefnandi myndi hlíta farbannsúrskurðinum sem í gildi var.

Í úrskurði héraðsdóms komi fram að dómari hafi fallist á að þrátt fyrir að stefnanda hefði verið bönnuð för frá landinu hafi hann reynt að komast með flugi til Noregs hinn 6. apríl 2009 og hafi hann verið stöðvaður við vopnaleitarhlið flugstöðvar Leifs Eiríkssonar en hann hafi þá verið komin í gegnum vegabréfaeftirlit og teldist því hafa rofið farbann. Dómfelldi væri litháískur ríkisborgari og til að tryggja nærveru hans hafi þótt nauðsynlegt að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi þar til endanlegur dómur lægi fyrir í máli hans. Stefnandi kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar Íslands sem staðfesti hann m.a. með vísan til þess að tilraun varnaraðila til brottfarar af landinu eftir að hann hafði verið úrskurðaður í farbann, sem lýst sé í hinum kærða úrskurði, teljist auka þessa hættu að því er hann varði.

Því er mótmælt að gæsluvarðhaldsvist stefnanda hafi verið allt of löng og mun lengri en nauðsynlegt hafi verið, verulegur dráttur hafi verið á meðferð málsins hjá ákæruvaldinu og dómstólum og mun lengri en eðlilegt megi teljast.

Að teknu tilliti til réttarhlés Hæstaréttar (júlí-ágúst), hafi endanleg dómsniðurstaða í máli stefnanda fengist á u.þ.b. 10 mánuðum, sem sé í alla staði eðlilegur framgangsmáti með tilliti til eðlis og umfangs málsins.

Í þessu sambandi sé rétt að geta þess að frá því að stefnandi losnaði úr gæsluvarðhaldi og þar til stefna er gefin út í máli þessu hafi liðið u.þ.b. 6 mánuðir.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 eigi maður rétt til bóta ef mál hans hafi verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann væri talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. sama ákvæðis komi fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða skv. IX. - XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. séu fyrir hendi. Jafnframt sé kveðið á um að fella megi þó niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 sé ekki að finna sjálfstæða bótareglu heldur verði að túlka ákvæðið með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar samanber 2. mgr. sama ákvæðis. Sambærilegt ákvæði hafi verið í XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.

Öll lögmæt skilyrði til handtöku, húsleitar, farbanns og gæsluvarðhalds hafi því verið fyrir hendi. Beiting þessara þvingunarúrræða hafi verið fyllilega lögmæt og eðlileg með hliðsjón af málsatvikum á þeim tíma sem ákvarðanir voru teknar og í fullu samræmi við réttarframkvæmd. Úrskurðir í þessum efnum hafi verið kveðnir upp af þar til bærum dómstól og eftir atvikum staðfestir af Hæstarétti. Háttsemi stefnanda við rannsókn málsins hafi gefið tilefni til handtöku, húsleitar og gæsluvarðhalds. Háttsemi hans undir rekstri sakamálsins hafi orðið þess valdandi að gæsluvarðhaldi var beitt.

Með vísan til 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála beri að hafna öllum kröfum stefnanda.

Verði ekki á það fallist er á því byggt af hálfu stefnda að fella beri niður bætur eða lækka þær vegna atriða er varða stefnanda sjálfan þar sem hann hafi sjálfur valdið og/eða stuðlað að þeim afskiptum sem lögregla hafði af honum greint sinn og þeim þvingunaraðgerðum sem nauðsyn hafi borið til að beita. Eigi það einkum við í því tilviki að stefnandi reyndi að flýja land á þeim tíma sem hann sætti lögformlegu farbanni, skv. framansögðu en með því háttalagi sínu varð hann sjálfur þess valdandi að grípa varð til þeirrar þvingunar að gæsluvarðhaldi var beitt í stað farbanns svo sem ítarlega hafi verið gerð grein fyrir. Stefnanda hafi hvorki tekist að sanna meint tjón sitt eða leitt að því löglíkum að hann hafi orðið fyrir tjóni í samskiptum sínum við lögreglu greint sinn.

Stefnandi vísar m.a. til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar með áorðnum breytingum kröfum sínum til stuðnings.

Í dómsúrlausnum Hæstaréttar Íslands hafi skýrt verið kveðið á um það að framangreint bótaákvæði veiti ekki ríkari rétt en reglur XXI. kafla laga nr. 91/1992 hafi mælt fyrir um, nú 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og eigi það sama við hvað varðar ákv. mannréttindasáttmála Evrópu sem stefnandi vísar jafnframt til.

Fjárhæð höfuðstóls kröfunnar 15.775.249 krónur sé mótmælt sérstaklega sem allt of hárri, órökstuddri með öllu og í engu samræmi við ísl. dómaframkvæmd. Aðgerðir lögreglu og ákæruvalds hafi verið fullkomlega eðlilegar miðað við sakarefni og fyrirliggjandi gögn og í samræmi við lagafyrirmæli. Á því er byggt af hálfu stefnda, hvað varðar mál þetta, að meðalhófs hafi verið gætt í hvívetna.

Dráttarvaxtakröfum stefnanda er mótmælt og vísar stefndi auk þess til 9. gr. i.f. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 og telur nær að miða við síðara tímamark.

NIÐURSTAÐA

Er stefnandi var handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald giltu ákvæði XXI. kafla laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum um bætur handa sakborningi o.fl.

Sagði í 175. gr. að kröfu um bætur samkvæmt þessum kafla mætti taka til greina ef rannsókn hefði verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi sem sakborningur var borinn hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana, eða sakborningur hefði verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi af sömu ástæðu. Þó mætti fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefði valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

Bæta skyldi fjártjón og miska, ef því var að skipta.

Samkvæmt 176. gr. mátti dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða sem hefðu frelsisskerðingu í för með sér, aðrar en fangelsi, sbr. 177. gr.:

a. ef lögmæt skilyrði hefði brostið til slíkra aðgerða eða

b. ef ekki hefði verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hefðu verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta skv. 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn óskahæfur. Þá segir í 2. mgr. sömu lagagreinar, að dæma skuli bætur vegna aðgerða skv. IX. – XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á.

Ákvæði þetta tók gildi hinn 1. janúar 2009.

Við gildistöku laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hinn 1. janúar 2009 voru skilyrði þau er greinir í a- og b- liðum 176. gr. eldri laga, nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, felld brott. Í tilviki stefnanda eiga þau skilyrði hins vegar við um handtöku hans, húsleit hjá honum og gæsluvarðhald frá 14. til 17 október 2008 en í ákvæði VI. 2. í núgildandi lögum segir að reglum eldri laga skuli beitt um bætur fyrir það sem gerst hefur fyrir gildistöku laga nr. 88/2008.

Tilefni handtöku og gæsluvarðhalds stefnanda var grunur um að hann hefði ásamt öðrum manni ráðist að manni er unnið hefði um 100.000 krónur í spilakassa og rænt hann sunnudaginn 5. október í húsasundi við Laugaveg. Stefnandi var á sama skemmtistað og árásarþoli á sama tíma og yfirgaf staðinn, í félagi við annan mann, í kjölfar árásarþolans skömmu áður en líkamsárásin var gerð. Stefnandi gat ekki vísað lögreglu á fatnað þann sem hann var klæddur umrætt sinn og bar því við að fatnaðinn hefði hann fengið lánaðan hjá meðsakborningi sínum, T-x-x D-x-x en vitni hafði borið að stefnandi ætti fatnað þennan sjálfur. Þrátt fyrir framburð stefnanda um að þeir T-x-x þektust lítið kom í ljós að stefnandi þekkti D-x-x vel enda hafi þeir deilt íbúð um einhvern tíma. Fyrir lá að lýsing vitna á árásarmönnunum svaraði til útlits og klæðaburðar manna sem sáust á myndbandsupptökunum, stefnandi kannaðist við að hann sjálfur væri á myndbandsupptökunum. Fallast verður á það með stefnda að stefnandi hafi verið undir rökstuddum grun um að hafa framið rán, í félaga við T-x-x D-x-x, og telur dómari að lögmæt skilyrði og nægjanlegt tilefni hafi verið til þess að taka stefnanda höndum, úrskurða hann til að sæta gæsluvarðhaldi, sæta húsleit og beita hann farbanni eins og gert var.

Samkvæmt framansögðu skortir skilyrði til þess að dæma stefnanda bætur vegna rannsóknaraðgerða þeirra er lögregla greip til gagnvart stefnanda á árinu 2008 vegna brots þess er stefnandi var sakaður um.

Kemur þá til álita hvort stefnanda beri bætur vegna gæsluvarðhalds er hann sætti frá 19. júní til 16 október 2009. Til þess er hér að líta að úrskurður um gæsluvarðhald var kveðinn upp í beinu framhaldi af því að hann gerði tilraun til að brjóta gegn lögmætu farbanni sem honum hafði verið gert að sæta eftir að hann hafði verið dæmdur til að sæta 2 ára fangelsi með dómi héraðsdóms. Verður ekki fallist á það með stefnanda að honum beri bætur vegna þessarar gæsluvarðhaldsvistar sinnar með því að líta verður svo á að hann hafi sjálfur orðið þess valdandi að til hennar var gripið með tilraun sinni til þess að fara úr landi þrátt fyrir nefnt farbann.

Loks verður ekki fallist á það með stefnanda að slíkur dráttur hafi orðið á meðferð máls hans að skapi honum bótarétt á hendur stefnda og verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

Stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu og greiðist gjafsóknarkostnaður hans sem er þóknun lögmanns hans að viðbættum virðisaukaskatti samtals 600.000 krónur, úr ríkissjóði.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður.

DÓMSORÐ

Stefndi, íslenska ríkið, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, G-x-x K-x-x.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda 600.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður.

A-x-x V. M-kk-nf