E-8306/2007

Mál þetta, sem dómtekið var 21. maí 2008, er höfðað 5. desember 2007.

Stefnandi er Á-kvk-nf G-kvk-nf E-kvk-nf, Heiðarási 16, Reykjavík.

Stefndi er Fasteignamat ríkisins, Borgartúni 21, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða henni 5.206.696 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. apríl 2005 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi.

Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður.

Í upphafi aðalmeðferðar leiðrétti stefnandi tilvísun sína til lagaákvæða í kröfu sinni um dráttarvexti með samþykki stefnda.

Mál þetta er skaðabótamál sem stefnandi höfðar til heimtu skaða- og miskabóta vegna ólögmætrar niðurlagningar á starfi hennar hjá stefnda.

I.

Stefnandi kveður málsatvik þau að hún hafi verið ráðin til starfa hjá stefnda, upphaflega til reynslu í september árið 1990, en síðar hafi hún verið fastráðin með ótímabundnum ráðningarsamningi 1. febrúar 1991 til að gegna starfi fulltrúa hjá stefnda. Hafi starf hennar í fyrstu falist í skráningu á gögnum í ýmis kerfi hjá stefnda, svo sem skráningu heimildarbréfa, matsgagna o.fl. Hún hafi einnig starfað í afleysingum við skönnun skjala, í afgreiðslu og við eignakannanir fyrir viðskiptavini stefnda. Jafnframt hafi hún sinnt ýmsum öðrum tilfallandi verkefnum, svo sem í kaffistofu og skjaladeild.

Samkvæmt fyrrnefndum ráðningarsamningi hafi gagnkvæmur uppsagnarfrestur verið þrír mánuðir að loknum reynslutíma.

Þann 3. september 2004 hafi stefnandi verið kölluð til fundar við forstjóra stefnda og á þeim fundi hafi henni verið afhent svohljóðandi uppsagnarbréf:

Með vísan til laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins tilkynnist þér hér með að ákveðið hefur verið að leggja niður starf það er þú nú gegnir hjá Fasteignamati ríkisins frá og með 4. september 2004. Ástæða þess að starfið er lagt niður er hagræðing í rekstri stofnunarinnar.

Frá starfslokum þann 4. september nk. munt þú að öllu óbreyttu eiga rétt á biðlaunum skv. 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða sbr. 34. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Samkvæmt því ákvæði átt þú rétt á biðlaunum í 6 mánuði miðað við þjónustualdur þinn hjá ríkinu.

Athygli er vakin á 2. mgr. 34. gr. l. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins en þar segir: „Nú tekur maður, er launagreiðslna nýtur skv. 1. mgr., við starfi í þjónustu ríkisins eða annars aðila áður en liðinn er sex eða tólf mánaða tíminn, og skulu þá launagreiðslur samkvæmt þessari grein falla niður ef laun þau er nýja starfinu fylgja eru jöfn eða hærri en þau er hann naut í fyrra embætti. Ef launin í nýja starfinu eru lægri skal greiða honum launamismuninn til loka sex eða tólf mánaða tímabilsins.“

Stefnandi hafi síðustu tvö árin í starfi hjá stefnda átt við nokkur veikindi að stríða og hafi henni verið metin tímabundin örorka af þeim sökum. Hafi hún um tíma verið alveg frá vinnu en þegar hún hafi hafið störf að nýju hafi starfshlutfall hennar verið 50% en síðar 80%. Á þeim tíma hafi hún fengið greiddan örorkulífeyri frá lífeyrissjóði sínum sem numið hafi mismun starfshlutfalls hennar og fulls starfs.

Skömmu áður en henni hafi verið sagt upp störfum hafi hún leitað læknis sem hafi ráðlagt henni að minnka aftur vinnu sína niður í 50% starf. Þá hafi hún fengið greiddan örorkulífeyri frá lífeyrissjóði sínum er numið hafi mismuninum á starfshlutfalli hennar og fullu starfi. Hafi hún óskað eftir þessari breytingu á starfshlutfalli, en nokkrum dögum síðar hafi hún verið kölluð á fund forstjóra stefnda og verið kynnt fyrrnefnt uppsagnarbréf.

Kveður stefnandi að uppsögn hennar hafi verið framkvæmd með þeim hætti að forstjóri stefnda, H-kk-nf I-kk-nf, að viðstöddum gæðastjóra stefnda, S-kvk-þgf J-kvk-þgf G-kvk-þgf, hafi tilkynnt henni um ákvörðunina og hafi afhent henni fyrrgreint bréf. Strax í kjölfarið hafi stefnanda verið gert að taka saman persónulega muni sína og verið vísað burt af vinnustaðnum, í fylgd G-kvk-ef G-kvk-ef Á-kvk-ef, yfirmanns skjaladeildar, allt að bifreið sinni, án þess að henni væri t.d. gefið færi á að kveðja vinnufélaga sína. Hafi henni verið sérstaklega tjáð af H-kk-þgf I-kk-þgf að henni bæri að yfirgefa svæðið hljóðalaust og án vandræða.

Hinn 24. september 2004 hafi stefnandi leitað til umboðsmanns Alþingis og kvartað yfir því að henni hefði verið sagt upp störfum hjá stefnda. Taldi hún í bréfi sínu, að sú skýring sem hún hefði fengið á uppsögninni ætti ekki við rök að styðjast, enda hefði ekki verið leitast við að spara á öðrum sviðum. Þá hefði verið óeðlilegt að segja henni upp þar sem hún hafi verið með mun lengri starfsaldur en ýmsir aðrir starfsmenn stefnda, auk þess sem laun hennar hafi verið lág.

Í niðurstöðum umboðsmanns í tilefni kærunnar, komi m.a. fram að hann telji stefnda ekki hafa sýnt fram á að slíkt samhengi hefði verið milli hagræðingarkröfu fjárlaga 2004 sem og kostnaðar vegna tiltekins stofnanasamnings að þau atriði gætu talist fullnægjandi grundvöllur að niðurlagningu starfs stefnanda. Þá hafi umboðsmaður talið að þess hefði ekki verið gætt, í ljósi meðalhófsreglu, að leggja viðhlítandi mat á hvort hægt hefði verið að komast hjá því að leysa stefnanda frá störfum með því að færa hana til innan stofnunarinnar. Jafnframt hafi umboðsmaður álitið að ekki hafi verið nægjanlega gætt að sjónarmiðum sem leiði af meðalhófsreglum við framkvæmd uppsagnarinnar, með því að vísa stefnanda strax af vinnustaðnum eftir að tilkynning um uppsögnina hefði verið birt henni, enda hafi því ekki verið haldið fram af hálfu stofnunarinnar að ákvörðun um að leggja niður starf stefnanda hafi byggst á atriðum er varðað hafi framgöngu hennar í starfi eða öðrum þáttum sem varðað hafi hana persónulega. Þá hafi það verið niðurstaða umboðsmanns að tilkynning sú sem stefnanda hafi verið afhent um niðurlagningu starfs hennar hafi ekki falið í sér rökstuðning sem fullnægði kröfum 1. og 2. mgr. 22. gr. stjórnsýslulaga. Því hafi ennfremur borið að veita stefnanda leiðbeiningar um heimild hennar til að fara fram á að ákvörðunin yrði rökstudd, sbr. 1. tl. 2. mgr. 20. gr. sömu laga.

II.

Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að um ráðningarsamband hennar og stefnda hafi gilt lög nr. 38/1954, sbr. lög nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ákvörðun um að leysa stefnanda frá störfum teljist ákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Því hafi stefnda borið að gæta ákvæða laga nr. 70/1996 við uppsögnina, auk almennra reglna stjórnsýsluréttarins, skráðra sem óskráðra.

Telji stefnandi að með uppsögninni hafi stefndi brotið gegn grunnreglum stjórnsýsluréttarins og hafi uppsögnin því verið ólögmæt.

Byggt sé á því í fyrsta lagi að við uppsögn stefnanda hafi ekki verið gætt meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1993. Ákvörðun um uppsögn stefnanda sé íþyngjandi ákvörðun, en stjórnvaldi beri áður en slík ákvörðun er tekin, að kanna hvort ekki sé hægt að ná því markmiði sem að er stefnt með öðru og vægara móti.

Uppsögnin hafi verið sögð gerð í hagræðingarskyni, skv. uppsagnarbréfi. Ekkert liggi hins vegar fyrir um það, að metið hafi verið sérstaklega af hálfu stefnda hvort unnt hefði verið að ná hinu setta hagræðingarmarkmiði með öðrum hætti en að segja stefnanda upp störfum, t.d. með því að hagræða í rekstri án þess að til uppsagna kæmi.

Jafnframt sé vísað til þess að ekki hafi verið sýnt fram á af hálfu stefnda, hvers vegna ákvörðun hafi verið tekin um að leggja starf stefnanda niður, en ekki starf einhvers annars starfsmanns.

Bent sé á að stefnandi hafi á þeim tíma, sem henni hafi verið sagt upp, starfað í 80% starfshlutfalli og því hafi launakostnaður vegna hennar verið lítill í samanburði við launakostnað annarra starfsmanna stefnda. Einnig skuli bent á að stefnandi hafi starfað hjá stefnda allt frá árinu 1990 eða í rétt um 14 ár, að ýmsum verkefnum, svo sem við skráningu matsgagna, kaupsamninga og annarra skjal, sem og eigendaskráningu, en hin síðari ár hafi stefnandi starfað við skjaladeild stefnda. Því hafi stefnda verið í lófa lagið, að færa stefnanda til í starfi, eða fela henni önnur verkefni, í stað þess að segja henni upp störfum. Hefði slíkt verið í samræmi við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins.

Stefnandi kveðst jafnframt vísa til þess að nokkru eftir að starf hennar hafi verið lagt niður hafi verið ráðnir nokkrir nýir starfsmenn til stefnda, þ.á.m. nemi í bókasafnsfræðum, sem ráðinn hafi verið til starfa í skjaladeild stefnda. Telji stefnandi sig hæglega hafa getað sinnt þeim verkefnum sem ýmsir hinna nýju starfsmanna hafi verið ráðnir til að sinna, einkum þeim störfum sem snúi að skjaladeild. Stefnanda hafi hins vegar hvorki verið gefinn kostur á að ganga í þau störf, né verði séð af gögnum málsins, að sérstök könnun hafi verið gerð á því, hvort hægt hefði verið að nýta krafta stefnanda til annarra starfa innan stefnda.

Telji stefnandi því jafnframt, að með því hafi stefndi, auk þess að brjóta gegn meðalhófsreglum, brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins, sem m.a. sé lögfest í 10. gr. laga nr. 37/1993, sem feli í sér að stjórnvaldi beri að eigin frumkvæði að sjá til þess að málsatvik séu nægilega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í máli.

Ítrekað sé, að þær skýringar sem gefnar hafi verið af hálfu stefnda hafi verið að um hafi verið að ræða hagræðingu í rekstri stofnunarinnar. Uppsögn stefnanda hafi hins vegar ekki verið rökstudd frekar hvorki í bréfi stefnda né munnlega fyrir stefnanda, líkt og stefnda hefði borið að gera með vísan til meginreglna stjórnsýsluréttarins um rökstuðning stjórnvaldsákvarðana.

Stefnandi byggi jafnframt á því að ástæður uppsagnarinnar hafi verð óljósar og þær forsendur sem gefnar hafi verið fyrir uppsögninni hafi hvorki verið raunverulegar né málefnalegar. Bent sé á að forsendur verði að vera raunverulegar og málefnalegar á þeim tíma sem ákvörðun sé tekin.

Í athugasemdum stefnda til umboðsmanns Alþingis í tilefni af kvörtun stefnanda, hafi verið vísað til þess að ákvörðun um niðurlagningu starfs stefnanda hafi verið liður í hagræðingu í rekstri stefnda. Hafi í því sambandi verið vísað til kröfu um hagræðingu í rekstri stofnunarinnar í fjárlögum 2004, í öðru lagi til aukins launakostnaðar vegna stofnanasamninga við SFR frá 26. júlí 2004 og í þriðja lagi til mikillar óvissu um fjárhag stofnunarinnar. Jafnframt hafi verið vísað til hagræðingar í verkferlum og fyrirkomulagi starfseminnar á nokkrum sviðum.

Í starfs- og fjárhagsáætlun stefnda fyrir árið 2004 hafi m.a. komið fram að ætlunin hafi verið að ná fram umræddri lækkun með því að draga úr kostnaði við aðkeypta þjónustu, við kaup á rekstrarvörum og við eignakaup. Hins vegar hafi ekkert komið fram um að hagræðingu skyldi náð með niðurlagningu starfa. Jafnframt hafi verið ljóst að hagræðing vegna niðurlagningar einstakra starfa hjá stefnda gæti ekki orðið á árinu 2004, þar sem stefnandi hafi átt rétt á greiðslum sem svarað hafi til launa í sex mánuði, sbr. 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 og fyrrgreint bréf stefnda 3. september 2004, og því hafi launagreiðslum til hennar ekki lokið fyrr en á árinu 2005. Auk þess sé vísað til þess að samkvæmt rekstrarreikningi stefnda fyrir árið 2004, hafi niðurstaða af rekstri stofnunarinnar verið betri á árinu 2004 en árið áður.

Samkvæmt þessu verði ekki séð að stefndi hafi sýnt fram á að sérstakt samhengi hafi verið milli fyrrgreindrar hagræðingarkröfu sem vísað hafi verið til og lausnar stefnanda frá störfum. Því hafi ákvörðun um að segja henni upp störfum tengst henni persónulega eða störfum hennar.

Í bréfi stefnda til umboðsmanns 16. júní 2005, sé ástæða uppsagnar stefnanda jafnframt rökstudd með vísan til yfirvofandi niðurskurðar vegna fjárlagafrumvarps fyrir árið 2005.

Varðandi rökstuðning stefnda í fyrrgreindu bréfi beri að nefna, í fyrsta lagi, að ákvörðun um uppsögn hennar hafi verið tekin nokkru áður en fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar fyrir árið 2005 hafi verið lagt fram. Í öðru lagi sé bent á að ákvörðun um uppsögn stefnanda hafi ekki verið rökstudd með þessum hætti fyrr en í framangreindu bréfi 16. júní 2005 eða tæpu ári eftir að stefnanda hafi verið sagt upp störfum. Í þriðja lagi hafi í desember 2004 fjárheimildir stefnda verið auknar frá því sem áður hafi verið gert ráð fyrir í fjárlagafrumvarpi og þar með hafi ekki lengur verið fyrir hendi þær forsendur sem stefndi hafi gefið fyrir uppsögninni. Stefnda hefði þá þegar verið í lófa lagið, að afturkalla uppsögn stefnanda og gefa henni færi á að koma aftur til starfa við stofnunina. Hefði slíkt verið í anda meðalhófsreglna stjórnsýsluréttarins, auk þess sem það hefði talist til vandaðra stjórnsýsluhátta.

Af rökstuðningi stefnda í tilefni uppsagnar stefnanda megi ráða, að fækkun í starfsliði stofnunarinnar hafi verið nauðsynlegt til þess að ná fram þeirri hagræðingu sem að hafi verið stefnt af hálfu hennar. Í því sambandi kveðst stefnandi benda á að uppsögn hennar hafi ekki falið í sér raunverulega fækkun á starfsliði stefnda, enda hafi frá september 2004 til ágústloka 2005 verið ráðnir 11 starfsmenn til starfa hjá stefnda, en á sama tíma hafi 10 starfsmenn látið þar af störfum og hafi því starfsmönnum stefnda fjölgað nokkru eftir að hætt hafi verið að greiða stefnanda biðlaun. Jafnframt sé sérstaklega bent á að sérstakur starfsmaður hafi verið ráðinn í skjaladeild stofnunarinnar, þar sem stefnandi hafi starfað, að því er best verði séð í stað stefnanda.

Að þessu verði ekki séð að sérstakri hagræðingu hafi verið náð með uppsögn stefnanda og því víst að málefnalegar forsendur hafi ekki legið til grundvallar uppsögn hennar.

Kveðst stefnandi jafnframt vísa til þess, að framkvæmd uppsagnarinnar hafi verið með þeim hætti, að sýnt þyki að aðrar ástæður hafi legið fyrir uppsögninni, en þær sem gefnar hafi verð upp af stefnda, þ.e. ástæður er varði persónu hennar. Því hafi ekki verið fyrir hendi málefnalegar ástæður fyrir uppsögn hennar.

Ítrekað sé hins vegar, að á öðru hafi ekki verið byggt af hálfu stefnda, en því sem fram hafi komið í fyrrgreindu uppsagnarbréfi, þ.e. að ástæður uppsagnarinnar hefi verið hagræðing í rekstri, en ekki atriði er varðað hafi stefnanda.

Hafi uppsögnin tengst persónu stefnanda með einum eða öðrum hætti hefði stefnda borið að gæta viðeigandi sjónarmiða við uppsögnina sem m.a. séu lögfest í lögum nr. 70/1996, svo sem 44. gr., sbr. 21. gr. þeirra laga.

Bent sé á að stefndi hafi ekki gefið stefnanda færi á að tjá sig um niðurlagninguna.

Við niðurlagningu stöðu skv. 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 14. gr. laga nr. 38/1954, verði að gæta andmælaréttar, sem m.a. sé lögfestur í 13. gr. laga nr. 37/1993.

Gera verði þá kröfu, að mönnum sé gefið raunverulegt færi á að gæta andmælaréttar, með þeim hætti að fyrirhuguð ákvörðun um hugsanlega niðurlagningu stöðu sé kynnt viðkomandi starfsmanni og þær forsendur sem liggi að baki hinni fyrirhuguðu ákvörðun, með hæfilegum fyrirvara, þannig að starfsmanni gefist kostur á að neyta andmælaréttar áður en ákvörðun er tekin. Sérstaklega beri að upplýsa starfsmann um þau sjónarmið sem liggi að baki ákvörðun um niðurlagningu stöðu.

Þessara sjónarmiða hafi hins vegar ekki verið gætt í tilviki stefnanda. Ákvörðun um niðurlagningu stöðu hennar sé verulega íþyngjandi, en henni hafi hins vegar hvorki verið gefið færi á að tjá sig um niðurlagninguna áður en ákvörðun hafi verið tekin, né hafi henni verið gefinn raunverulegur kostur á að tjá sig um hana á fyrrgreindum fundi með forstjóra stefnda þar sem henni hafi verið kynnt ákvörðunin. Þar með hafi verið verulegur annmarki á meðferð málsins af hálfu stefnda og því hafi ákvörðun um niðurlagningu stöðu stefnanda verið ólögmæt.

Stefnandi kveðst einnig vísa til þess að ákvörðun stefnda um að segja henni upp störfum hafi ekki verið nægjanlega rökstudd og því ekki fullnægt þeim kröfum sem gerðar eru til rökstuðnings stjórnvaldsákvarðana í 1. og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 37/1993. Í uppsagnarbréfi stefnda 3. september 2004 komi eingöngu fram að ákveðið hefði verið að leggja niður starf hennar og að ástæða þess væri hagræðing í rekstri stofnunarinnar. Hins vegar hafi ekki verið vikið að þeim atriðum sem stefndi sagði í skýringum til umboðsmanns Alþingis að legið hefðu til grundvallar ákvörðuninni. Auk þess hafi ekki komið fram í bréfinu hvers vegna ákveðið hefði verið að láta hagræðingu í rekstri stefnda bitna á stefnanda.

Stefnandi kveðst jafnframt benda á að við uppsögn hennar hefi henni ekki verið leiðbeint um rétt sinn til að óska eftir rökstuðningi ákvörðunarinnar í samræmi við ákvæði 1. tl. 2. mgr. 20. gr. laga nr. 37/1993, hvorki munnlega, né í fyrrgreindu uppsagnarbréfi. Með vísan til þess að rökstuðningur við uppsögn fullnægði ekki kröfum stjórnsýslulaga, hafi stefnda borið að leiðbeina stefnanda um rétt hennar til að fá ákvörðunina rökstudda.

Telji stefnandi skv. framansögðu að stefndi hafi við ákvörðun um uppsögn hennar brotið gegn meginreglum stjórnsýsluréttarins um meðalhóf, bæði við ákvörðun um uppsögn stefnanda sem og við framkvæmd hennar. Jafnframt hafi af hálfu stefnda hvorki verið gætt rannsóknarreglu né leiðbeiningarskyldu, auk þess sem stefnanda hafi ekki verið gefið færi á að neyta andmælaréttar við niðurlagningu stöðunnar. Jafnframt hafi ákvörðun um að segja stefnanda upp starfi ekki verið nægjanlega rökstudd af hálfu stefnda.

Því hafi uppsögn stefnanda verið ólögmæt, sem veiti henni rétt til skaðabóta úr hendi stefnda.

Stefnandi rökstyður bótakröfu sína með þeim hætti að hún hafi hafið störf hjá stefnda í september árið 1990 og hafi starfað þar allt fram til þess tíma sem henni hafi verið sagt upp störfum með þeim hætti sem að framan er lýst. Við mat á tjóni hennar verði að líta til þess langa og farsæla starfsferils sem hún hafi átt hjá stefnda. Einnig verði í þessu sambandi að líta til aldurs hennar og menntunar, auk starfsreynslu og starfsferils að öðru leyti.

Atvinnumöguleikar konu, þá 44. ára gamallar, með litla menntun, (en stefnandi hafi lokið landsprófi frá Hólabrekkuskóla, lokið einum vetri í Verzlunarskóla Íslands og hafi sótt ýmis tölvunámskeið), sem hafi í um fjórtán ár starfað hjá sama vinnuveitanda, þ.e. stefnda, séu takmarkaðir, enda hafi hún að mestu verið atvinnulaus eftir uppsögnina. Eigi það sérstaklega við þau störf þar sem þekking hennar og starfsreynsla komi að notum.

Hafa beri sérstaklega í huga að stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður sem hafi verið ráðin í gildistíð laga nr. 38/1954 og hafi hún notið réttinda samkvæmt þeim lögum, sbr. 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996, sbr. 25. gr. og VI. kafla þeirra laga. Hafi stefnandi því mátt vænta þess að fá að gegna starfi sínu áfram allt til starfsloka ríkisstarfsmanna, kæmu ekki til einhverjar sérstakar ástæður, er ýmist snertu hana sjálfa eða starf hennar á þann veg að uppsögn teldist lögmæt.

Fjárhæð skaðabótakröfu stefnanda, 4.206.696 krónur, samsvari launum stefnanda í tvö ár, miðað við laun hennar eins og þau hafi verið í ágúst 2004, en stefnandi hafi þá verið í 80% starfi hjá stefnda. Miðað sé við að stefnandi hefði haldið sömu launum og hún hafði þegar henni var sagt upp í september 2004, framreiknuðum miðað við launavísitölu.

Kveður stefnandi að hún telji fjárhæð skaðabótakröfu síst of háa, en krafan sundurliðist með eftirfarandi hætti:

Stefnandi kveður dráttarvaxtakröfu setta fram með stoð í III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, en dráttarvaxtakrafan miðist við þá dagsetningu sem stefnandi hefði fengið umrædd laun greidd ef hún hefði verið áfram við störf.

Stefnandi kveðst ennfremur gera kröfu um miskabætur að fjárhæð 1.000.000 krónur með vísan til b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem kveði á um, að heimilt sé að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, æru eða persónu annars manns, greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Telji stefnandi að hinar ólögmætu ákvarðanir um uppsögn hennar hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn æru hennar og persónu. Uppsögnin hafi verið stefnanda ákaflega íþyngjandi, enda stefnandi á þeim tíma einstæð móðir fjögurra barna, fæddra 1980, 1985, 1999 og 2001.

Jafnframt teljist sú aðferð sem viðhöfð hafi verið við framkvæmd uppsagnarinnar, þ.e. að gera stefnanda að yfirgefa vinnustað sinn án þess að gefa henni t.d. kost á að kveðja samstarfsfélaga sína, hafi verið verulega harkaleg og einstaklega niðurlægjandi gagnvart stefnanda og til þess fallin að vekja það viðhorf hjá öðrum starfsmönnum að stefnandi hefði brotið með þeim hætti af sér í starfi, að réttlætt gæti fyrirvaralausa brottvikningu. Með þessu hafi verið vegið gróflega að æru stefnanda.

Með vísan til framangreinds þyki miskabótakrafa stefnanda hófleg, enda hafi uppsögnin sjálf og framkvæmd hennar valdið stefnanda verulegum ærumissi.

Um lagarök vísar stefnandi einkum til almennra efnis- og málsmeðferðarreglna stjórnsýsluréttarins, sbr. lög nr. 37/1993. Jafnframt sé byggt á ákvæðum laga um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna nr. 70/1996, sbr. lög nr. 38/1954. Um dráttarvaxtakröfu vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 38/2001 og um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá kveður stefnandi að hún sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og sé henni því nauðsyn á að tekið sé tillit til skyldu hennar til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun, sbr. lög nr. 50/1988. Loks vísar stefnandi til þess að krafa sé gerð um að stefnda verði gert að greiða málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi njóti gjafsóknar sbr. framlagt gjafsóknarleyfi.

III.

Stefndi kveðst vísa á bug sjónarmiðum stefnanda og kröfum sem á þeim séu byggðar um að við niðurlagningu starfs stefnanda hafi verið brotið gegn reglum stjórnsýsluréttar um rannsóknarskyldu, meðalhóf, andmælarétt og um rökstuðning.

Kveður stefndi rétt að vekja athygli á því að allt fram til 10. desember 2004 hafi ríkt mikil óvissa um fjárhag stofnunarinnar á árinu 2005 en í árslok hafi átt að falla niður tímabundin lagaheimild til innheimtu umsýslugjalds sem runnið hefði til stofnunarinnar skv. 3. gr. laga nr. 40/2000 um breytingu á lögum nr. 48/1994 um brunatryggingar, til uppbyggingar Landsskrár fasteigna og óvissa hafi verið um hvernig löggjafar- og framkvæmdavald brygðist við. Á forstöðumanni hafi í samræmi við það hvílt sú skylda að búa stofnunina undir niðurskurð útgjalda. Með lögum nr. 139/2004 um breytingu á lögum um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001 hafi sú heimild verið framlengd tímabundið fyrir árin 2005 og 2006.

Á forstöðumanni hvíli sú ábyrgð skv. 2. mgr. 38. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins að gæta þess að tekjur og útgjöld séu í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt. Í reglugerð nr. 1061/2004 um framkvæmd fjárlaga á ábyrgð á fjárreiðum ríkisstofnana í A-hluta, sé mælt fyrir um í 6. og 14. gr. að forstöðumaður beri ábyrgð á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunarinnar sé í samræmi við fjárheimildir og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt, sbr. 49. gr. laga um fjárreiður ríkisins nr. 88/1997. Þá beri forstöðumaður skv. 15. gr. reglugerðarinnar ábyrgð á því að grípa til nauðsynlegra úrræða til að ráða bót á rekstrarvanda.

Sumarið 2004 hafi verið ljóst að hagræða þyrfti í rekstri stefnda og hafi verið fyrir því einkum þrjár ástæður. Í fyrsta lagi vegna 1% hagræðingarkröfu sem gerð hafi verið í fjárlögum 2004, eða 3,5 milljónir króna, og áfram hafi verið gerð af hálfu ráðuneytisins krafa um hagræðingu við fjárlagagerð í fjárlagatillögu forstöðumanna til ráðuneytis fyrir árið 2005. Í öðru lagi vegna grunnlaunahækkana sem samið hafi verið um í stofnanasamningi við SFR í júlí 2004 og sem stofnuninni hafi borið að mæta með hagræðingu án þess að útgjöld hennar ykjust en árlegur kostnaður vegna samningsins hafi verið áætlaður 6,9 milljónir króna. Þessi árlegi kostnaðarauki, auk hagræðingarkröfu fjárlaga, hafi numið alls 10,4 milljónum króna og hafi ekki takmarkast við árið 2004. Í þriðja lagi vegna skipulagsbreytinga og hagræðingar í verkferlum og fyrirkomulagi starfsemi stefnda á nokkrum sviðum.

Með tilliti til þessa hafi verið ljóst að skoða hafi þurft rekstrarkostnað stofnunarinnar, einkum með tilliti til þjónustuþátta hennar, ofan í kjölinn. Launakostnaður sé stærsti útgjaldaliður stefnda og leita hafi þurft leiða til að draga úr útgjöldum þar.

Nýtt skipurit fyrir stefnda hafi tekið gildi 1. janúar 2004. Verulegar breytingar hafi verið gerðar á skipulagi stofnunarinnar með hinu nýja skipuriti til að gera starfsemi hennar skilvirkari og hagræða í verkferlum og fyrirkomulagi. Meðal breytinganna hafi verið sameining skjalaumsýslu hinna ýmsu starfsdeilda stofnunarinnar í eina deild, skjaladeild. Stefnandi hafi verið starfsmaður í skjaladeild og hafi verkefni hennar verið fólgin í skráningu í skjalastjórnunarkerfi. Í framhaldi af gildistöku nýja skipuritsins hafi hafist útfærsla breytinganna, meðal annars endurskipulagning skjalaumsýslunnar og hafi framkvæmd breytinganna staðið yfir allt árið 2004.

Til að ná fram hagræðingu í rekstri stefnda hafi forstöðumaður ákveðið að leggja niður þrjú störf haustið 2004 og þar á meðal hafi starf stefnanda verið lagt niður frá 4. september. Kostnaður vegna launa og launatengdra gjalda þeirra þriggja starfsmanna sem gegnt hafi störfum sem lögð hafi verið niður haustið 2004 hafi numið 10,1 milljón króna, eða ámóta fjárhæð og kostnaðarauki vegna stofnanasamnings SFR að viðbættri hagræðingarkröfu fjárlaga.

Samkvæmt lögum um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna nr. 70/1996, sbr. einkum 19. gr. og 2. mgr. 38. gr. séu heimildir forstöðumanna til breytingar og niðurlagningar starfa vegna hagræðingar og skipulagsbreytinga rúmar og sæti ekki öðrum takmörkum en þeim að aðgerðir sem gripið sé til verði að vera í samræmi við lög og meginreglur stjórnsýsluréttar. Forstöðumaður eigi endanlegt mat á því hvort og hvenær rétt sé að fækka starfsmönnum eða leggja niður störf til að markmiðum hagræðingar verði náð. Ákvæði 2. ml. 1. mgr. 44. gr., sem sé sérregla er gangi framar 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga, mæli sérstaklega fyrir um það að ekki sé skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún taki gildi ef hún stafi af ástæðum á borð við þær að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunar og fái staðhæfingar stefnanda um brot á andmælarétti í tengslum við ákvörðun um niðurlagningu starfs stefnanda því ekki staðist.

Staðhæfingum stefnanda um að málefnalegar ástæður hafi ekki legið til grundvallar uppsögn hennar og að aðrar ástæður sem tengst hafi persónu hennar og ákvæði 21. gr. starfsmannalaga taki til hafi legið að baki, sé eindregið vísað á bug. Ákvörðun um niðurlagningu starfs stefnanda hafi byggst á málefnalegum rökum og lögmætum ástæðum. Starfsmenn í skjaladeild, áður en starf stefnanda hafi verið lagt niður, hafi verið fjórir. Tveir bókasafnsfræðingar, stefnandi (þá vegna veikinda í 80% starfi) og E-kvk-nf S-kvk-nf að hluta til. Áður en ákveðið hafi verið að leggja niður starf stefnanda hafi verið gengið úr skugga um að vel hafi verið mögulegt að dreifa verkefnum hennar á aðra starfsmenn. Vegna veikinda stefnanda hafi viðvera hennar verið nokkuð stopul frá haustinu 2002 og hafi bæði verið um að ræða fjarveru í langan tíma og skert starfshlutfall tímabundið. Verkefni stefnanda hafi óhjákvæmilega tekið mið af þessari stöðu mála og hafi henni því verið falin verkefni sem ekki hafi verið umfangsmikil eða krefjandi á þann hátt að úr þeim skyldi leysa fljótt og þó nokkur reynsla hafi verið komin á að dreifa verkefnum hennar á aðra starfsmenn vegna fjarvista hennar. Því hafi verið tiltölulega einfalt að bæta þeim við störf annarra starfsmanna.

Starf E-kvk-ef S-kvk-ef í skjaladeild hafi verið aukið. Starf hennar hafi verið fólgið í símsvörun og skrifstofustörfum en á undanförnum árum hafi dregið úr símsvöruninni eftir að sett hafi verið upp þjónustuborð fyrir símsvörun á Akureyri og hafi E-kvk-nf upp frá því tekið við sífellt meiri verkefnum hjá skjaladeild en hafi sinnt áfram afleysingum við símsvörun, þ.m.t. í matar- og kaffitímum. E-kvk-nf hefði starfað hjá stefnda í 17 ár og verið ein af áreiðanlegustu og stundvísustu starfsmönnum stofnunarinnar og afskaplega vandvirk í vinnubrögðum.

E-kvk-nf B-kvk-nf S-kvk-nf hafi haft umsjón með kaffistofu, sinnt almennum skrifstofustörfum, afleysingum við símsvörun og afleysingum við eignakönnunarleit á grundvelli beiðna frá skiptastjórum og lögmönnum. Ákveðið hafi verið að draga úr umsjón á kaffistofu og þjónustu á fundum. Rýmri tími sem skapast hafi við það hjá E-kvk-þgf hafi verið nýttur í þágu skjaladeildar, enda hafi hún áður unnið ýmis verkefni fyrir deildina. Þegar ákveðið hafi verið að leggja starf stefnanda niður en ekki starf E-kvk-ef, sem tók að nokkru leyti við verkefnum stefnanda, hafi einnig verið haft í huga að verkefni E-kvk-ef hafi verið þess eðlis að þau krefjist stöðugrar viðveru. Ekki hafi þótt heppilegur sá kostur að láta hagræðingu í rekstri stefnda leiða til þess að E-kvk-þgf yrði sagt upp störfum þar sem umsjón með kaffistofu krefjist stöðugrar viðveru og ekki fyrirsjáanlegt að það gengi upp að bjóða stefnanda að taka það að sér.

Eftir að starf stefnanda hafi verið lagt niður hafi starfað fjórir starfsmenn á skjaladeild. Tveir bókasafnsfræðingar, E-kvk-nf að hluta til en í meira starfi þar en áður og E-kvk-nf að hluta til. Ávinningur hafi hlotist af hagræðingu starfa og niðurlagningu starfs stefnanda. Aukning á starfshlutfalli í kjölfar niðurlagningar starfs stefnanda hafi aðeins verið hjá S-kvk-þgf S-kvk-þgf vegna viðveru við símsvörun og afgreiðslu frá klukkan 8 til 9, sem E-kvk-nf hafi áður séð um og sá tími E-kvk-ef hafi verið nýttur í þágu skjaladeildar.

Staðhæfingum stefnanda um að sérstakur starfsmaður hafi verið ráðinn á skjaladeild í hennar stað sé eindregið vísað á bug. Frá 2. nóvember 2004 hafi Í-kvk-nf K-kvk-nf bókasafnsfræðinemi verið í tímabundnu sérverkefni í 12 klukkustundir á viku við skráningaryfirferð, grisjun og pökkun eldri gagna skjalasafns sem afhenda hafi átt Þjóðskjalasafni og í samræmi við kröfur safnsins þar um, en ekki hafi verið um að ræða verkefni sem stefnandi hafi haft með höndum í starfi sínu. Frá september 2004 til aprílloka 2005 hafi sjö sérfræðingar verið ráðnir hjá stefnda og hafi þeir allir að undanskildum verkfræðingi í tölvudeild verið ráðnir tímabundið og endurspegli það þá óvissu sem verið hafi um fjárhag stofnunarinnar og þörf til að laga sig að breyttum aðstæðum vegna nýrra viðfangsefna og endurskipulagningar eldri verkefna. Á sama tímabili hafi 9 starfsmenn látið af störfum, en af þeim hafi fjórir verið ráðnir tímabundið.

Staðhæfingum stefnanda um brot gegn rannsóknarreglu og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga sé eindregið vísað á bug. Ákvörðun um niðurlagningu starfs stefnanda 3. september 2004 hafi byggst á því að mögulegt hafi reynst að dreifa verkefnum stefnanda á aðra starfsmenn og hafi það verið nægilega upplýst áður en ákvörðun hafi verið tekin um niðurlagningu starfsins. Því lögmæta markmiði að hagræða í rekstri hafi verið náð og hefði ekki verið hægt að ná með vægari hætti. Ekki hafi verið fyrirliggjandi nein ný verkefni hjá stefnda sem hægt hefði verið að fela stefnanda í kjölfar endurskipulagningar verkefna. Þá hafi jafnframt verið leitast við af hálfu stofnunarinnar að aðstoða stefnanda vegna starfsloka hennar og hafi verið samið við ráðgjafafyrirtæki um að veita henni margvíslega þjónustu í kjölfar niðurlagningar starfs hennar.

Þeim sjónarmiðum stefnanda að afturkalla hefði átt ákvörðun um niðurlagningu starfs hennar í samræmi við meðalhófsreglu er fjárheimildir fyrir árið 2005 hafi verið auknar í desember, sé eindregið vísað á bug. Engar forsendur hafi verið til að afturkalla starfslok á grundvelli niðurlagningar starfs sem ekki hafi verið lengur þörf fyrir. Auknar fjárheimildir geti aldrei rökstutt óþörf störf, sbr. 2. mgr. 38. gr. starfsmannalaga, 49. gr. fjárreiðulaga og 6. og 14. gr. reglugerðar nr. 1061/2006.

Staðhæfingum stefnanda um ágalla á rökstuðningi sé eindregið vísað á bug. Ástæða niðurlagningar starfs stefnanda hafi verið skilmerkilega tilgreind í bréfi stefnda til hennar 3. september 2004. Staðhæfingar stefnanda um að niðurlagning hafi ekki verið rökstudd munnlega til viðbótar því sem fram hafi komið í nefndu bréfi fái ekki staðist. Stefnanda hafi við afhendingu bréfsins verið gerð munnlega grein fyrir því hvaða þættir það hafi verið sem hefðu verið tilefni þessarar hagræðingar, þó hún minnist þess ekki nú. Ekki fái heldur staðist að henni, sem skiljanlega hafi verið brugðið og í geðshræringu, hafi með niðurlægjandi hætti verið vísað eða fylgt af vinnustað. Starfsmönnum hafi í kjölfarið verið gerð grein fyrir niðurlagningu starfs stefnanda og annars starfsmanns og að ástæða niðurlagningar starfanna væri hagræðing í rekstri stofnunarinnar einkum til að mæta hagræðingarkröfum fjárlaga og til að mæta auknum launakostnaði vegna stofnanasamnings.

Með vísan til þess sem að framan greinir hafi mátt rekja starfslok stefnanda til niðurlagningar starfs hennar og hafi sú ákvörðun byggst á málefnalegum sjónarmiðum og lögmætum ástæðum og engum þeim atvikum til að dreifa sem stofnað gætu til skaðabótaskyldu að lögum. Krafa stefnanda um miskabætur eigi enga stoð í b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Ákvörðun um niðurlagningu starfs stefnanda hafi miðast við hagræðingu í rekstri stefnda en hafi á engan hátt beinst að stefnanda, starfsheiðri hennar, æru eða persónu, hvað þá að í henni eða framkvæmd hennar hafi falist ólögmæt meingerð í garð stefnanda. Beri þannig að sýkna af öllum kröfum stefnanda.

Verði ekki fallist á aðalkröfu um sýknu krefst stefndi til vara stórkostlegrar lækkunar stefnukrafna.

Kveðst stefndi mótmæla skaðabótakröfu vegna tekjumissis að fjárhæð 4.206.696 krónur, miðaðri við laun í tvö ár, sem alltof hárri og í engu samræmi við dómvenju í sambærilegum málum, þar sem bætur séu ákveðnar með tilliti til allra aðstæðna þar á meðal launa eftir starfslok og annarra bóta sem greiðist vegna missis tekna. Sú aðferð stefnanda að framreikna mánaðarlaun í september 2004 að fjárhæð 136.076 krónur með launavísitölu í nóvember 2007 eigi heldur enga lagastoð. Stefnandi hafi verið ráðin með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti og hafi notið biðlauna í sex mánuði eftir starfslok. Aldur stefnanda við starfslok ætti því ekki að hafa orðið henni fjötur um fót við atvinnuleit eða starfsreynsla og áunnin þekking. Stefnandi hafi engin gögn lagt fram varðandi atvinnuleit eða um tekjur sínar eftir að biðlaunagreiðslum hafi lokið og sem koma eigi til frádráttar bótakröfu. Sé skorað á stefnanda að leggja fram gögn þar að lútandi.

Miskabótakröfu stefnanda að fjárhæð 1.000.000 krónur sé mótmælt sem alltof hárri og í engu samræmi við dómvenju og sé krafist stórkostlegrar lækkunar á henni.

Þá kveðst stefnandi mótmæla upphafstíma dráttarvaxta, en stefnandi hafi fyrst lagt fram bótakröfu við höfðun máls þessa. Er þess krafist að dráttarvextir reiknist ekki frá fyrra tímamarki en við dómsuppsögu.

IV.

Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslu stefnandi og H-kk-nf I-kk-nf, forstjóri stefnda. Þá gáfu vitnaskýrslu S-kvk-nf J-kvk-nf G-kvk-nf, gæðastjóri stefnda, G-kvk-nf G-kvk-nf Á-kvk-nf og K-kvk-nf Ó-kvk-nf H-kvk-nf. Var S-kvk-nf yfirmaður skjaladeildar, sem stefnandi starfaði í, en G-kvk-nf og K-kvk-nf gegndu þar báðar stjórnunarstöðum. G-kvk-nf og K-kvk-nf starfa ekki lengur hjá stefnda.

Undir rekstri málsins varð stefnandi við áskorun stefnda um að upplýsa um tekjur sínar, með því að leggja fram skattframtöl áranna 2005 til 2007, sem og upplýsingar úr staðgreiðsluskrá fyrir árið 2007.

Ekki er ágreiningur um að stefnandi var ráðinn til starfa hjá stefnda árið 1990, en var fastráðin árið 1991 með ótímabundnum ráðningarsamningi með þriggja mánaða gagnkvæmum uppsagnarfresti. Starfsheiti hennar samkvæmt samningnum er sagt fulltrúi og starfshlutfall 100%. Þá er óumdeilt að þegar stefnandi lét af störfum var hún í 80% starfi og fékk greidd laun í samræmi við það en naut greiðslna úr lífeyrissjóði sínum vegna þeirra 20% sem á vantaði á full laun. Stafaði skerðing á starfshlutfalli hennar af veikindum sem hún hafði átt við að stríða um nokkurt skeið. Ekki er ágreiningur um að um réttarsamband aðila málsins gilda lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Naut stefnandi biðlauna í sex mánuði frá því starf hennar var lagt niður í samræmi við 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í þeim lögum þar sem stefnandi hóf störf í tíð laga nr. 38/1954 um sama efni. Sættu umrædd biðlaun ekki frádrætti á grundvelli 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996.

Stefnandi byggir á því að sú ákvörðun að segja henni upp störfum hafi verið ólögmæt þar sem ekki hafi verið gætt meginreglna stjórnsýsluréttar um meðalhóf, um að mál skuli rannsakað með fullnægjandi hætti áður en ákvörðun er tekin og um leiðbeiningaskyldu. Þá hafi ekki verið gætt andmælaréttar og ákvörðun ekki nægilega rökstudd. Við munnlegan málflutning lagði stefnandi áherslu á að röksemdir stefnda um sparnað og hagræðingu væru skýringar sem búnar hafi verið til eftirá en hin raunverulega ástæða fyrir því að starf stefnanda hafi verið lagt niður sé atriði að varði persónu hennar og frammistöðu í starfi og hafi stefndi því ekki fellt málið í réttan farveg. Hafi stefndi verið að koma sér hjá þeirri málsmeðferð sem mælt er fyrir um í 21. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 1. ml. 1. mgr. 44. gr. sömu laga, enda sú málsmeðferð þyngri í vöfum.

Stefndi byggir á því að þær forsendur sem legið hafi til að starf stefnanda og annars manns, sem og uppsögn þriðja starfsmannsins nokkru síðar, hafi lotið annars vegar að sparnaði til að svara hagræðingarkröfu fjárlaga 2004 og til að mæta kostnaði vegna stofnanasamnings sem gerður hafi verið sama ár og hins vegar að hagræðingu í verkferlum. Hafi sparnaðarþörf stofnunarinnar til að mæta framangreindu numið fjárhæð sem því sem næst svaraði til launakostnaðar vegna umræddra þriggja starfsmanna. Hafi það verið mat forstjóra að umræddum sparnaði yrði ekki náð nema með fækkun starfsfólks og hafi hann talið að vægari aðgerðir dygðu ekki. Stefndi hefur staðfastlega hafnað því að ástæður þess að starf stefnanda hafi verið lagt niður, en ekki einhvers annars starfsmanns hafi lotið að atriðum sem varðað hafi persónu hennar eða frammistöðu. Hins vegar hefur stefndi vísað til þess að vegna töluverðra fjarvista stefnanda hafi verið komin reynsla á að verk ynnust þó hún væri ekki á staðnum, sem og það að miklar fjarvistir hennar vegna veikinda hafi haft áhrif á það hvaða verkefni henni hafi verið falin.

Fallist er á með stefnda að samkvæmt lögum um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna nr. 70/1996, sbr. einkum 19. gr. og 2. mgr. 38. gr. séu heimildir forstöðumanna til breytingar og niðurlagningar starfa vegna hagræðingar og skipulagsbreytinga rúmar. Ákvörðun stefnda um að leggja niður starf stefnanda, sem tekin var með vísan til framangreindra heimilda, er stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ákvörðunin telst verulega íþyngjandi gagnvart stefnanda og sætir heimild stefnda til töku slíkrar ákvörðunar takmörkunum, með hliðsjón m.a. af rannsóknarreglu og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins. Er rannsóknarreglan lögfest í 10. gr. stjórnsýslulaga en meðalhófsreglan í 12. gr. Segir í 12. gr. að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Skuli þess gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn beri til. Getur slík ákvörðun sætt endurskoðun dómstóla í samræmi við fyrirmæli 1. ml. 60. gr. stjórnarskrárinnar að kröfu þess sem telst hafa lögvarinna hagsmuna að gæta. Við slíka endurskoðun þarf stjórnvald, í ljósi þeirra krafna sem framangreindar málsmeðferðarreglur gera til þess, að hlíta því að bera sönnunarbyrði fyrir því að viðkomandi ákvörðun hafi verið tekin í samræmi við lög og þar á meðal að þær forsendur sem stjórnvaldið hefur gefið fyrir ákvörðuninni styðjist við fyrirliggjandi staðreyndir. Gilda almennar reglur réttarfarslaga um sönnunargildi skjala og framburða fyrir dómi, sem og um sönnunarmat. Takist stjórnvaldinu ekki slík sönnun má það búast við að dómstóll telji ákvörðun ólögmæta.

Í máli þessu liggur fyrir starfs- og fjárhagsáætlun stefnda fyrir árið 2004, sem og ársreikningur stofnunarinnar fyrir sama ár. Þá hefur stefndi lagt fram skipurit stofnunarinnar sem gildi tók í upphafi ársins 2004 til sönnunar þess að endurskipulagning hafi átt sér stað í rekstri stofnunarinnar á því ári og til samanburðar eldra skipurit. Upplýsingar um hvernig skipulagsbreytingar voru framkvæmdar og um það hvaða breytingar urðu á starfssviði og starfsmannafjölda hjá stefnda við að starf stefnanda var lagt niður eru af skornum skammti. Nýtur um þessi atriði eingöngu við framburðar forstjóra stefnanda fyrir dómi, sem og bréfa sem sami forstjóri skrifaði umboðsmanni Alþingis í tilefni af fyrirspurnum umboðsmanns vegna kvörtunar stefnanda til þess embættis. Vitni voru einungis lítillega innt eftir staðfestingu á þessum atriðum. Hefur framburður forstjóra stefnda, einn og sér og bréf sem sami maður hefur ritað umboðsmanni í tilefni af þeim ágreiningi sem er til úrlausnar í málinu, mjög takmarkað sönnunargildi. Þá er svipað ástatt um sönnunarfærslu vegna þeirra fjárhagslegu forsendna sem stefndi byggir á að fyrir hendi hafi verið og kallað á sparnaðaraðgerðir. Verður ekki séð að í fjárhagsáætlun stefnda komi fram áætlanir eða athugasemdir sem rennt geti stoðum undir þá ákvörðun sem um er deilt í máli þessu, enda hefur stefndi ekki vísað til neinna atriði sem þar greinir máli sínu til stuðnings. Þá verður ekki séð af ársskýrslu stefnda að rekstrarvandi hafi bagað stofnunina á árinu 2004. Má þar sjá að útgjöld hafi verið lægri í mörgum liðum en árið áður og niðurstaða ársreikningsins sýnir tekjuafgang að fjárhæð tæplega 83 milljónir, en fram er komið í málinu að stefnandi naut launa allt fram á árið 2005 sem og þeir tveir aðrir starfsmenn sem látnir voru hætta störfum á svipuðum tíma. Verður samkvæmt framansögðu að telja, að stefnda hafi ekki tekist að sýna fram á, eða gera líklegt að nauðsynlegt hafi verið að segja stefnanda upp störfum í hagræðingarskyni. Þá hefur stefnda ekki tekist að sýna fram á eða gera líklegt að ákvörðun hans um að leggja starf stefnanda niður, en ekki starf einhvers annars starfsmanns hafi verið tekin á grundvelli fullnægjandi ástæðna og loks hefur stefndi ekki, þrátt fyrir að málatilbúnaður stefnanda hafi gefið fullt tilefni til þess, lagt fram gögn sem sýni með skipulegum og skilmerkilegum hætti hverjar þær breytingar hafi verið sem stefndi hafi komið á og hvaða áhrif það hafi haft á starfssvið og starfsmannafjölda stefnda. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að nafngreindur starfsmaður sem hóf störf á skjaladeild stefnda stuttu eftir að stefnandi hætti þar störfum, hafi ekki eins og stefnandi heldur fram, gengið til þeirra starfa sem hún sinnti. Öll framangreind atriði verður að telja að stefndi hefði getað með einföldum hætti sýnt fram á með gögnum sem honum eru tiltæk í starfsemi sinni. Þegar af þeim ástæðum sem nú hefur verið gerð grein fyrir er það niðurstaða dómsins að niðurlagning starfs stefnanda hafi verið ólögmæt. Er á það fallist með stefnanda að hún eigi af þessum sökum rétt til skaðabóta úr hendi stefnda.

Samkvæmt skattframtölum stefnanda sem hún hefur lagt fram naut hún launa frá stefnda að fjárhæð 1.928.293 krónur á árinu 2004. Auk þess naut hún greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins og frá lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins A-deild, samtals að fjárhæð 841.808 krónur, eða samtals 2.770.101 króna, af þeirri fjárhæð voru 384.600 krónur skattfrjálsar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins. Á árinu 2005 naut hún launa frá stefnda að fjárhæð 433.946 krónur, launa frá Reykjavíkurborg að fjárhæð 81.738 krónur. Þá naut hún greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð 57.972 krónur, skattfrjálsra greiðslna frá sömu stofnun að fjárhæð 398.064 krónur og greiðslna frá lífeyrissjóði 1.447.986 krónur. Samtals námu greiðslur 2.419.706 krónum á því ári. Árið 2006 fékk hún greidd laun frá Reykjavíkurborg að fjárhæð 694.062 krónur, greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð 60.288 krónur, auk skattfrjálsra greiðslna frá sömu stofnun að fjárhæð 413.976 krónur og frá lífeyrissjóði 1.771.240 krónur. Samtals nema því greiðslur á því ári 2.939.566 krónum. Fram kemur í stefnu að stefnandi telur að árslaun sín hjá stefnda að gættri hækkun launavísitölu frá ágúst 2004 til nóvember 2007, nemi 2.103.348 krónum.

Við ákvörðun skaðabóta eru hafðar í huga framangreindar forsendur um tekjur stefnanda, aldur hennar og menntun, sem og að starf hennar var með óréttmætum hætti lagt niður eftir að hún hafði starfað áfallalaust í þágu stefnda í fjórtán ár, en telja verður að hún hafi mátt sem starfsmaður ríkisstofnunar gera ráð fyrir því að halda starfi sínu til loka starfsferils síns, nema réttmætar ástæður á grundvelli laga nr. 70/1996 leiddu til starfsloka. Einnig er á hinn bóginn óhjákvæmilegt annað en hafa í huga að stefnandi nýtti sér ekki þjónustu ráðgjafastofunnar Mannafls, sem stefndi samdi við um að aðstoða þá starfsmenn sem misstu starf sitt, eins og nánar er lýst hér síðar. Við ákvörðun bótafjárhæðar vegur þyngst að ekki verður séð af gögnum að tekjur stefnanda hafi dregist saman að ráði, ef frá er talið árið 2005. Að öllu þessu virtu þykja bætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 600.000 krónur.

Stefnandi krefur stefnda einnig um miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna og vísar um lagagrundvöll til b. liðar 1. mg. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Fyrir liggur að starf stefnanda hjá stefnda var lagt niður frá og með 4. september 2004 og var henni fyrst tilkynnt um þetta með bréfi forstjóra stefnda föstudaginn 3. september sama ár, sem birt var henni sjálfri þann dag á skrifstofu forstjóra að viðstaddri S-kvk-þgf J-kvk-þgf G-kvk-þgf gæðastjóra stefnda. S-kvk-nf bar um það fyrir dómi að stefnanda hefði verið tilkynnt að þetta væri síðasti starfsdagur hennar og að henni væri heimilt að yfirgefa vinnustaðinn. Með sama hætti bar forstjóri stefnda, H-kk-nf I-kk-nf. Þá kvaðst S-kvk-nf hafa fylgt stefnanda að starfsstöð hennar og verið þar hjá henni þar til stefnandi yfirgaf vinnustaðinn. Vitnin G-kvk-nf G-kvk-nf Á-kvk-nf og K-kvk-nf Ó-kvk-nf H-kvk-nf, sem báðar gegndu stjórnunarstöðum í skjaladeild, þar sem stefnandi starfaði, báru að þær hefðu orðið vitni að því þegar S-kvk-nf og stefnandi komu inn á deildina að loknum umræddum fundi. Kvað K-kvk-nf að stefnanda hafi verið sagt að slökkva á tölvu sinni og vitnið G-kvk-nf að hún hafi fylgt stefnanda út að bifreið hennar til að fá þar hjá stefnanda læknisvottorð. Bar vitnunum saman um að stefnandi hafi verið í miklu uppnámi og minntust þess hvorki að hafa heyrt stefnanda óska eftir að kveðja starfsfélaga sína né að hafa heyrt að henni hafi verið neitað um slíkt og töldu reyndar að vegna andlegs ástands stefnanda efuðust þær um að hún hefði viljað ganga á milli manna og kveðja. Forstjóri stefnda kvað í skýrslu sinni að það væri af og frá að stefnanda hafi verið vísað af vinnustað með þeim hætti sem lýst er í stefnu. Henni hafi hins vegar verið gerð grein fyrir að þetta væri síðasti starfsdagur hennar. Þá hafi vitnið S-kvk-nf fylgt henni að starfsstöð hennar, sem eðlilegt væri, enda hefði þurft að fara yfir þau verkefni sem stefnda var að vinna og ganga frá ýmsum atriðum sem óhjákvæmilega tilheyrðu starfslokum starfsmanns.

Meðal gagna málsins er svokallaður „mánudagspóstur“ sem mun hafa verið sendur með rafbréfi til allra starfsmanna stefnda mánudaginn 6. september 2004. Er þar meðal annars getið um starfslok stefnanda og annars nafngreinds starfsmanns. Kemur þar meðal annars fram að störf umræddra starfsmanna hafi verið lögð niður vegna hagræðingar í rekstri stofnunarinnar, einkum til að mæta hagræðingarkröfu fjárlaga og til að mæta auknum launakostnaði vegna stofnanasamnings. Kemur og fram að umræddir starfsmenn njóti biðlauna og að stofnunin hafi jafnframt samið við ráðningarþjónustuna Mannafl um að þeim standi til boða þjónusta fyrirtækisins, sem meðal annars feli í sér viðtal við ráðgjafa sem sé sérþjálfaður í aðstoð við einstaklinga vegna atvinnumissis, próf til að greina styrkleika og veikleika einstaklinga, setningu markmiða og gerð aðgerðaráætlunar varðandi atvinnuöflun og aðstoð við gerð ferilsskrár, atvinnuumsókna og ráðgjöf varðandi starfsviðtöl. Þá eru þessum tveimur einstaklingum þökkuð störf í þágu stofnunarinnar og þeim óskað velfarnaðar í framtíðinni.

Með vísan til þess sem fyrir liggur samkvæmt framansögðu um það hvernig staðið var að starfslokum stefnanda í umrætt sinn verður ekki talið að hún hafi sýnt fram á að stefndi hafi brotið í bága við 26. gr. skaðabótalaga. Verður af framburði vitna og gögnum málsins ekki fullyrt að henni hafi með niðurlægjandi hætti verið vísað af vinnustað og með því hafi verið vakin trú samstarfsmanna að hún hafi brotið af sér í starfi. Bendir áður tilvitnaður mánudagspóstur til hins gagnstæða, en hann var eins og áður er komið fram sendur til allra starfsmanna stefnda á fyrsta vinnudegi eftir starfslok stefnanda. Þykir því ekki unnt að fallast á miskabótakröfu stefnanda á framangreindum grundvelli. Þá verður ekki talið að það geti talist ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda að henni hafi með ólögmætum hætti verið vikið úr starfi, nema fleira komi til, og eru því heldur ekki efni til að taka miskabótakröfu hennar til greina á þeim forsendum eins og hún byggir á.

Krafa stefnanda skal bera dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. janúar 2008, en þá var liðinn mánuður frá birtingu stefnu í máli þessu, sbr. 9. gr. sömu laga, en ekki liggur fyrir að stefnandi hafi gert skaðabótakröfu sína á hendur stefnda á fyrra tímamarki.

Rétt þykir í ljósi allra atvika að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda 501.900 krónur greiðist úr ríkissjóði og er þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Þ-kk-ef H. Þ-kk-ef héraðsdómslögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.

H-kk-nf B-kk-nf settur héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Fasteignamat ríkisins, greiði stefnanda, Á-kvk-þgf G-kvk-þgf E-kvk-þgf, 600.000 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. janúar 2008 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda 501.900 krónur greiðist úr ríkissjóði og er þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Þ-kk-ef H. Þ-kk-ef héraðsdómslögmanns, 498.000 krónur.

H-kk-nf B-kk-nf