E-202/2010

Mál þetta, sem tekið var til dóms 10. október 2012, var höfðað 15. nóvember 2010 af H-kk-þgf S-kk-þgf, Bleiksárhlíð 38, Eskifirði gegn Heilbrigðisstofnun Austurlands, Lagarási 22, Egilsstöðum og E-kk-þgf R-kk-þgf H-kk-þgf, Lágafelli 4, Egilsstöðum. Með gagnstefnu sem lögð var fram í þinghaldi 18. janúar 2010 höfðaði stefnda Heilbrigðisstofnun Austurlands gagnsakarmál til sjálfstæðs dóms á hendur stefnanda.

Í aðalsök eru endanlegar dómkröfur stefnanda eftirfarandi:

Í fyrsta lagi er þess aðallega krafist að stefnda Heilbrigðisstofnun Austurlands verði dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 5.920.502 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 1.734.095 krónum frá 1. febrúar 2010 til 1. mars s.á., frá þeim degi af 2.873.190 krónum til 1. apríl s.á., frá þeim degi af 4.012.285 krónum til 1. maí s.á., frá þeim degi af 5.920.502 krónum til greiðsludags, að teknu tilliti til innborgunar inn á kröfuna þann 21. janúar 2010 vegna ofgreiðslu stefndu til stefnanda að fjárhæð 1.271.085 krónur.

Til vara er þess krafist að stefnda Heilbrigðisstofnun Austurlands verði dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 5.151.380 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 1.734.095 krónum frá 1. febrúar 2010 til 1. mars s.á., frá þeim degi af 2.873.190 krónum til 1. apríl s.á., frá þeim degi af 4.012.285 krónum til 1. maí s.á., frá þeim degi af 5.151.380 krónum til greiðsludags, að teknu tilliti til innborgunar inn á kröfuna þann 21. janúar 2010 vegna ofgreiðslu stefndu til stefnanda að fjárhæð 1.271.085 krónur.

Í öðru lagi er þess krafist að stefndu Heilbrigðisstofnun Austurlands og E-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf verði dæmd in solidum til greiðslu miskabóta að fjárhæð 5.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags.

Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum að skaðlausu, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Skilja verður dómkröfur stefndu Heilbrigðisstofnunar Austurlands svo að aðallega sé krafist sýknu af skaðabótakröfu samkvæmt fyrri lið dómkröfu stefnanda, en til vara lækkunar.

Stefndu E-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf og Heilbrigðisstofnun Austurlands krefjast sýknu af miskabótakröfu samkvæmt síðari lið dómkröfu stefnanda.

Þá er af hálfu beggja stefndu krafist málskostnaðar, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Í gagnsök eru endanlegar dómkröfur gagnstefnanda, Heilbrigðisstofnunar Austurlands, þær aðallega að gagnstefnda, H-kk-þgf S-kk-þgf, verði gert að greiða gagnstefnanda 2.837.889 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 335.290 krónum frá 1. febrúar 2008 til 1. mars s.á. en af 733.115 krónum frá 1. mars til 1. apríl s.á., en af 990.045 krónum frá 1. apríl til 1. júní s.á., en af 1.275.015 krónum frá 1. júní til 1. júlí s.á., en af 1.446.783 krónum frá 1. júlí til 1. ágúst s.á., en af 1.496.677 krónum frá 1. ágúst til 1. október s.á., en af 1.920.114 krónum frá 1. október til 1. nóvember s.á., en af 2.231.035 krónum frá 1. nóvember til 1. desember s.á., en af 2.604.542 krónum frá 1. desember s.á. til 1. janúar 2009, en af 2.837.889 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Til vara krefst gagnstefnandi þess að gagnstefnda verði gert að greiða honum 1.271.085 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 143.819 krónum frá 1. febrúar 2008 til 1. mars s.á., en af 254.906 krónum frá 1. mars til 1. apríl s.á., en af 387.165 krónum frá 1. apríl 2008 til 1. júní s.á., en af 395.231 krónu frá 1. júní 2008 til 1. júlí s.á., en af 554.535 krónum frá 1. júlí til 1. ágúst s.á., en af 656.799 krónum frá 1.ágúst til 1. september s.á., en af 681.236 krónum frá 1. september til 1. október s.á., en af 784.043 krónum frá 1. október til 1. nóvember s.á., en af 945.836 krónum frá 1. nóvember til 1. desember s.á., en af 1.071.693 krónum frá 1. desember 2008 til 1. janúar 2009, en af 1.259.006 krónum frá 1. janúar 2009 til 1. febrúar s.á., og af 1.271.085 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Til þrautavara krefst gagnstefnandi þess að gagnstefnda verði gert að greiða honum 1.271.085 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. janúar 2010 til greiðsludags

Þá krefst gagnstefnandi málskostnaðar, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Gagnstefndi krefst sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda. Þá er krafist málskostnaðar.

Með bréfi til dómsins, dags. 5. febrúar, sem lagt var fram á dómþingi 11. febrúar 2011, fór gagnstefndi fram á að dómurinn úrskurðaði að honum yrði heimilaður aðgangur að sjúkraskrá og afgreiðslukerfi gagnstefnanda. Með úrskurði uppkveðnum 1. mars 2011 var þeirri kröfu hafnað.

Mál þetta var upphaflega tekið til dóms að aflokinni aðalmeðferð 26. janúar 2012, en var endurupptekið og dómtekið að nýju 10. október sl. Áður hafði verið boðað til endurflutnings málsins 10. maí sl., en því þinghaldi varð að aflýsa vegna veikinda. Í boðun til endurflutnings málsins var þess óskað að lögmenn aðila tjáðu sig sérstaklega um það hvort annmarkar væru á skaðabótakröfu í aðalsök málsins er kynnu að varða frávísun hennar frá dómi án kröfu. Við endurflutning málsins lagði stefnandi fram endanlega kröfugerð sína í aðalsök.

Við endurupptöku málsins var lögð fram sameiginleg yfirlýsing lögmanns gagnstefnanda og þáverandi lögmanns gagnstefnda um að gagnstefna málsins hafi verið birt hinum síðarnefnda og hún árituð um birtingu innan tilskilins frests, sbr. 2. tl. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, enda hafði komið í ljós eftir dómtöku málsins þann 26. janúar sl. að það eintak gagnstefnu sem lagt hafði verið fram á dómþingi 18. janúar 2010 var ekki áritað um birtingu fyrir lögmanni gagnstefnda.

Þegar rætt er um stefnanda og stefndu er í dómi þessum vísað til aðildar eins og henni er háttað í aðalsök, nema annað sé tekið fram, en vísað er til gagnstefnanda og gagnstefnda í umfjöllun um gagnsök.

I

Málavöxtum er ítarlega lýst í stefnum og greinargerðum í aðalsök og gagnsök, en helstu málsatvik samkvæmt framlögðum gögnum málsins eru þau að stefnandi starfaði um árabil sem læknir hjá stefndu, Heilbrigðisstofnun Austurlands (hér eftir stefndi HSA), og sem yfirlæknir Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð frá 1. október 2006. Í framhaldi af stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar á árinu 2008 vaknaði grunur hjá stjórnendum stefnda HSA um að ekki væri allt með felldu hvað varðaði reikningsgerð stefnanda á hendur stofnuninni vegna svokallaðra gjaldskrárverka, þ.e. læknisverka sem unnin eru á vakt utan dagvinnutíma. Var stefnandi kallaður til fundar með framkvæmdastjóra lækninga 5. febrúar 2009 vegna þessa. Á fundinum mun stefnanda hafa verið kynnt niðurstaða úttektar framkvæmdastjórans á reikningsgerð hans og færslum í sjúkraskrá. Jafnframt mun honum hafa verið kynnt að stofnunin hefði farið þess á leit við embætti landlæknis að sjúkraskrárfærslur hans yrðu skoðaðar með tilliti til faglegra vinnubragða hans.

Með bréfi, dags. 12. s.m., var stefnanda tilkynnt að stofnunin hefði ákveðið að óska eftir lögreglurannsókn vegna misræmis sem komið hefði í ljós við athugun á svokölluðum „grænum seðlum“, þ.e. afgreiðsluseðlum eða kvittunum sem læknar færa um gjaldskrárverk sín og innsendum reikningum stefnanda. Var honum jafnframt tilkynnt að hann væri leystur frá störfum, en héldi föstum launum á meðan rannsóknin færi fram.

Með bréfi, dags. 12. mars 2009, var stefnanda tilkynnt um þá ákvörðun lögreglustjórans á Eskifirði að hætta rannsókn málsins, með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, þar sem ekki þætti grundvöllur til frekari rannsóknar þess. Stefndi HSA kærði þá ákvörðun til ríkissaksóknara, sem staðfesti niðurstöðu lögreglustjóra 17. apríl s.á.

Álitsgerð landlæknisembættisins lá fyrir 2. júní 2009. Í kafla um athugun landlæknisembættisins kemur fram að skoðaður hafi verið hluti af sjúkraskrárfærslum stefnanda frá 16. desember 2008 til 10. febrúar 2009. Í ljós hafi komið að margar sjúkraskrárfærslur stefnanda væru ekki í samræmi við tilmæli landlæknis um lágmarksskráningu. Þá hafi sumir læknisfræðilegir starfshættir ekki verið í samræmi við gagnreynda læknisfræði. Fram kemur að leitað hafi verið eftir sjónarmiðum og útskýringum stefnanda. Í niðurstöðu álitsgerðarinnar kemur fram að skýringar stefnanda hafi í nokkrum tilvikum þótt fullnægjandi en í meginatriðum hafi stefnandi viðurkennt að vinnubrögðum hafi verið ábótavant. Farið hafi verið yfir nokkrar sjúkraskrárfærslur stefnanda utan umrædds tímabils og hafi svipaðra vankanta gætt þar, en þó í heldur minna mæli. Orðrétt segir m.a. í niðurstöðukaflanum: „Vegna galla í sjúkraskrárfærslum er í sumum tilvikum erfitt að átta sig á hvort greining og meðferð er við hæfi. Ekki verður séð að nokkur sjúklingur hafi verið vanmeðhöndlaður á umræddu tímabili, né heldur að sjúklingur hafi borið skaða af þeirri meðferð sem hann hlaut. Hins vegar virðist stundum beitt kröftugri og meiri meðferð en tilefni var til, sem í sjálfu sér er ekki góð læknismeðferð.“

Heildarniðurstaða landlæknisembættisins var sú að stefnandi þyrfti að bæta vinnubrögð sín í samræmi við það sem fram kæmi í álitsgerðinni, en að með tilliti til aðstæðna væri ekki talið tilefni til áminningar eða annarra íþyngjandi aðgerða. Tekið var fram að lokaákvörðun biði þó niðurstöðu Ríkisendurskoðunar sem falið hefði verið að skoða fjármálahlið málsins.

Í júnímánuði 2009 lá fyrir greinargerð Ríkisendurskoðunar vegna úttektar stofnunarinnar á nánar afmörkuðum gjaldskrárverkum stefnanda sem stofnunin hafði hafið að eigin frumkvæði. Kemur þar fram að allt frá árinu 2006 hafi hár launakostnaður vegna lækna á Eskifirði og í Fjarðabyggð vakið athygli fjárhagsendurskoðenda Ríkisendurskoðunar við endurskoðun ársreikninga og hafi við stjórnsýsluúttekt haustið 2008 hjá stefnda HSA komið fram að launakostnaður lækna í Fjarðabyggð væri mun hærri en á öðrum starfssvæðum stofnunarinnar. Ríkisendurskoðun hafi fylgst með framgangi kærumáls stefnda HSA hjá lögreglustjóranum á Eskifirði og hafi, eftir að fyrir lá niðurstaða ríkissaksóknara 17. apríl 2009 um lok rannsóknar málsins, ákveðið í samræmi við heimildir í lögum um Ríkisendurskoðun að kanna hvernig stefnandi hefði hagað reikningsfærslu vegna vinnu sinnar utan dagvinnu á tilgreindum tímabilum. Í niðurstöðu greinargerðarinnar segir m.a.: „Að mati Ríkisendurskoðunar leiðir athugunin í ljós að yfirlækninum hafi verið eða mátt vera ljóst að hann hafi ofkrafið einingar vegna gjaldskrárverka og þar með ofkrafið HSA um þóknun fyrir vinnu sína á tímabilunum 16. maí 2007 til 15. júní 2007 og 16. desember 2008 til 15. janúar 2009.“ Taldi Ríkisendurskoðun um „umtalsverð og óviðunandi frávik“ að ræða og því ekki hjá því komist að fara þess á leit við ríkissaksóknara að málið yrði tekið til frekari rannsóknar.

Rannsókn málsins hjá lögreglustjóranum á Eskifirði var tekin upp að nýju í kjölfar greinargerðar Ríkisendurskoðunar og tók til þeirra sömu tilvika og þar voru til umfjöllunar.

Með bréfi, dags. 28. júlí 2009, tilkynnti stefndi HSA stefnanda að launagreiðslur til hans myndu falla niður að svo stöddu frá og með júlímánuði 2009. Kom fram í bréfinu að ástæða þessa væri sú að stofnunin hafi fengið upplýsingar frá lögreglustjóranum á Eskifirði um að stefnandi væri við læknisstörf erlendis og kæmist ekki til skýrslutöku hjá lögreglu næstu fimm vikurnar. Er í bréfinu vísað til þess að stefnandi hafi ekki óskað eftir heimild til að vinna samtímis hjá öðrum aðila eins og skylt sé samkvæmt 20. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í niðurlagi bréfsins segir: „Í ljósi þessarar háttsemi og áhrifa hennar á drátt málsins hefur stofnunin ákveðið [...] að fella niður launagreiðslur til yðar frá og með júlímánuði 2009 þar sem þér eruð stofnuninni ekki tiltækur, hvorki til að ljúka málinu eins fljótt og kostur er, né til að koma til starfa ef stofnunin teldi sig hafa þörf fyrir það.“

Með bréfi, dags. 30. september 2009, felldi lögreglustjórinn á Eskifirði niður málið sem tekið hafði verið upp að nýju í kjölfar greinargerðar Ríkisendurskoðunar, með vísan til 145. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, þar sem það sem fyrir lá þótti ekki nægjanlegt eða líklegt til sakfellis. Sú ákvörðun var ekki kærð til ríkissaksóknara.

Í bréfi til heilbrigðisráðuneytisins, dags. 26. október 2009, rakti Ríkisendurskoðun afskipti sín af málinu og tilkynnti að þeim væri lokið að svo stöddu. Ríkisendurskoðun benti hins vegar á að það væri á ábyrgð forstöðumanna heilbrigðisstofnana, heilbrigðisráðuneytisins og landlæknis að hafa eftirlit með og fylgja því eftir að heilbrigðisstarfsmenn virtu starfsskyldur sínar.

Í desembermánuði 2009 lá fyrir skýrsla tveggja sálfræðinga sem að ósk heilbrigðisráðuneytisins höfðu gert könnun á líðan og starfsumhverfi starfsmanna við heilsugæsluna í Fjarðabyggð. Í niðurstöðukafla skýrslunnar segir m.a.: „Ljóst er að sú óvissa og togstreita sem einkennt hefur starfsumhverfið á Heilsugæslunni í Fjarðabyggð hefur lagst misþungt á starfsfólkið. Sumir telja sig að mestu geta leitt hjá sér hina neikvæðu umræðu, meðan aðrir telja hana mjög íþyngjandi. Fæstir telja sig þó með öllu ósnortna. Líðan starfsfólksins undanfarin misseri hefur með einum eða öðrum hætti snúist um samskiptin við [stefnanda], framkomu hans, starfsaðferðir og viðmót. Mikill meirihluti viðmælenda taldi ástandið hafa verið óviðunandi meðan [stefnandi] var við störf og óar við tilhugsuninni um að [stefnandi] komi aftur til starfa.“

Í niðurlagi skýrslunnar voru gerðar fjórar tillögur til úrbóta, en þar á meðal var lagt til að „finna [þyrfti] leið til að leysa [stefnanda] frá störfum“.

Með bréfi heilbrigðisráðuneytisins til stefnda HSA, dags. 21. desember 2009, voru tillögur sálfræðinganna kynntar stofnuninni og fór ráðuneytið fram á að stofnunin hefði þær tillögur „til hliðsjónar í umfjöllun um þetta mál“.

Stefnanda var með bréfi stefnda HSA, dags. 28. desember 2009, sagt upp störfum við stofnunina. Kemur þar fram að uppsögnin sé byggð á 43. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Skyldi uppsögnin taka gildi 1. janúar 2010, en samningsbundinn uppsagnarfrestur væri fjórir mánuðir og yrði stefnandi því tekinn af starfsmanna- og launaskrá 30. apríl 2010. Ekki væri krafist vinnuframlags á uppsagnarfresti. Var stefnanda leiðbeint um rétt til rökstuðnings ákvörðunarinnar.

Að ósk stefnanda barst honum rökstuðningur stofnunarinnar með bréfi, dags. 23. febrúar 2010. Þar kemur fram að uppsögn stefnanda hafi verið byggð á eftirfarandi „meginatriðum“:

„1. Ofreiknaðar einingar vegna gjaldskrárverka samanber meðal annars greinargerð Ríkisendurskoðunar í júní 2009.

2. Framkoma hans gagnvart starfsmönnum HSA, samanber meðal annars bréf heilbrigðisráðuneytis um niðurstöðu sálfræðinganna Þ-kvk-ef A-kvk-ef og E-kk-ef G-kk-ef J-kk-ef 18. desember 2009. Samskiptum H-kk-ef við samstarfsfólk er svo komið að ekki er unnt að skapa honum starfsgrundvöll innan HSA.

3. Vinnubrögðum er ábótavant samanber meðal annars álitsgerð landlæknisembættisins frá 2. júní 2009.

4. Fyrir að hafa í starfi sem yfirlæknir endurtekið óhlýðnast boðum og fyrirmælum yfirmanna sinna um starfshætti og vinnufyrirkomulag.“

Í rökstuðningi stofnunarinnar er fjallað nánar um hvert og eitt framangreindra atriða. Um fyrsta atriðið segir þar:

„Liður 1: Uppsögnin byggir á 43. gr. laga nr. 70/1996 um starfsmenn ríkisins. Embætti sýslumannsins á Eskifirði rannsakaði í tvígang kærur á hendur H-kk-þgf vegna ætlaðra auðgunarbrota. Í fyrra sinnið var kærandi Heilbrigðisstofnun Austurlands að lokinni eigin rannsókn á reikningum H-kk-ef fyrir gjaldskrárverk á tímabilinu 16. desember 2008 til 15. janúar 2009, en í síðara skiptið Ríkisendurskoðun að lokinni viðameiri rannsókn á reikningstímabilunum 16. maí til 15. júní 2007 og 16. desember 2008 til 15. janúar 2009.“

Í rökstuðningnum er síðan vísað til niðurstöðu Ríkisendurskoðunar sem rakin er að hluta hér að framan. Síðan segir svo í rökstuðningnum:

„H-kk-nf þrætti fyrir brot að yfirlögðu ráði og varð niðurstaða rannsóknaraðilans sú að um niðurfellingu rannsóknar á ætluðum brotum segir: „... sönnunarstaða málsins er mjög erfið og ómögulegt að sanna eða afsanna hvort ásetningur yðar hafi legið til þess að svíkja út fé ...“.

[…].

Niðurstaða skýrslu Ríkisendurskoðunar um ofreiknuð laun H-kk-ef fylgir þessu skjali og er jafn afdráttarlaus og niðurstaða innri endurskoðunar HSA sem leiddi til upphaflegu kærunnar. H-kk-nf hefur ekki viðurkennt í neinu að hafa brotið af sér í starfi og ekki bætt eða boðist til að bæta stofnuninni þann skaða sem hann hefur valdið henni með ofreikningi gjaldskrárverka. Hann hefur heldur ekki endurgreitt 1.3 mkr, auk vaxta, sem hann viðurkenndi við yfirheyrslu að hafa fengið ofgreiddar frá stofnuninni og bar við að mistök hefðu verið gerð á samantektarblaði reikninga frá honum.“

Stefnandi sótti að nýju um stöðu læknis hjá stefnda HSA vorið 2010, en með bréfi stofnunarinnar, dags. 2. júní 2010 var umsókn hans hafnað. Var í bréfinu m.a. vísað til fyrrgreindra röksemda fyrir uppsögn hans.

Hér að framan hefur verið lýst atvikum í aðdraganda uppsagnar stefnanda, en í í greinargerð stefndu er jafnframt vísað til þess að nokkrir samstarfsörðugleikar hafi verið á milli stefnanda annars vegar og stjórnenda og hluta starfsmanna stefnda HSA hins vegar, allt frá því áður en stefnandi hafi verið ráðinn í stöðu yfirlæknis hjá stofnuninni. Samkvæmt gögnum málsins var stefnandi með bréfi, dags. 3. október 2007, boðaður á fund forstjóra stofnunarinnar, stefnda E-kk-ef R-kk-ef, til umræðu um samstarf hans og samskipti við stjórnendur og starfsfólk stofnunarinnar, sem og störf hans sem yfirlæknis Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð, þ.m.t. skipulag starfseminnar og fylgni við fyrirmæli um hana. Var í bréfinu vísað til 21. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, og tekið fram að viðtalið gæti orðið undanfari áminningar. Fundurinn, sem samkvæmt fyrirliggjandi minnisblöðum forstjóra og framkvæmdastjóra lækninga, fór fram 24. október 2007, leiddi ekki til áminningar.

Fyrir liggur að í framhaldi af þeim atburðum sem hér að framan hefur verið lýst, eða haustið 2010, lét stefndi HSA (gagnstefnandi) vinna úttekt á skráningum stefnanda (gagnstefnda) í sjúkraskrárkerfið SÖGU og reikningsfærslum vegna gjaldskrárverka á tímabilinu 16. desember 2007 til 15. janúar 2009. Er dómkrafa gagnstefnanda í gagnsök byggð á niðurstöðu þeirrar úttektar. Kveður gagnstefnandi að í stórum hluta tilfella á rannsóknartímabilinu hafi gagnstefndi ofreiknað gjaldskrárverk, sem leitt hafi til hærri greiðslna honum til handa en verkin hafi gefið tilefni til. Hluta málsins hafi gagnstefndi skýrt með mistökum við innfærslu í töflureiknisskjal, sem hafi orsakað það að verkeiningar hafi orðið of margar, en annað sem valdi því að verk séu offærð hafi ekki verið skýrt með rökstuddum hætti. Þar sem gagnstefndi hafi ekki sinnt því að greiða skuld sína sé gagnstefnanda óhjákvæmilegt að leggja fram gagnstefnu til sjálfstæðs dóms til þess að tryggja hagsmuni sína.

Í greinargerð í gagnsök kemur fram að gagnstefndi hafi aldrei dregið dul á að hann hafi ofkrafið gagnstefnanda um alls 1.271.085 krónur á umræddu tímabili, vegna mistaka við innfærslu í töflureiknisskjöl til gagnstefnanda þegar gjaldskrárverk hvers mánaðar hafi verið innheimt. Því sé gert ráð fyrir að sú fjárhæð komi til frádráttar dómkröfum hans í aðalsök. Að öðru leyti sé kröfu gagnstefnanda alfarið hafnað.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu, sem og stefndi E-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf. Þá gáfu skýrslur sem vitni eiginkona stefnanda og ýmsir núverandi og fyrrverandi starfsmenn stefnda HSA, þ.á m. S-kk-nf Þ-kk-nf, framkvæmdastjóri lækninga, Ó-kk-nf Á-kk-nf læknir, E-kk-nf S-kk-nf, starfsmannastjóri og Þ-kk-nf A-kk-nf, fyrrum rekstrarstjóri. Þá gáfu skýrslur sem vitni H-kk-nf V-kk-nf og Þ-kk-nf V-kk-nf Þ-kk-nf, trúnaðarlæknar Ríkisendurskoðunar og K-kvk-nf K-kvk-nf, sviðsstjóri stjórnsýslusviðs sömu stofnunar, sem og G-kk-nf Á-kk-nf, fyrrverandi framkvæmdastjóri Læknafélags Íslands og E-kk-nf G-kk-nf sálfræðingur. Auk þess gáfu skýrslur sem vitni nokkrir læknar, fyrrum samstarfsmenn stefnanda hjá stefnda HSA og einn sjúklingur stefnanda. Að framburðum aðila og vitna verður vikið eftir því sem þörf er á í niðurstöðukafla þessa dóms.

II

Í stefnu kemur fram að grundvöllur fjárkröfu stefnanda í aðalsök sé tvíþættur. Annars vegar sé um að ræða kröfu um skaðabætur vegna ólögmætrar uppsagnar og hins vegar kröfu um miskabætur vegna ólögmætrar meingerðar gegn persónu og æru.

1. Ólögmæt uppsögn.

Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á því að uppsögn hans hafi verið ólögmæt, enda standist engin þeirra forsendna sem uppsögnin hafi byggt á. Hafi uppsögnin í fyrsta lagi byggt á röngum efnislegum forsendum og í öðru lagi hafi reglum laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, í engu verið fylgt. Er í stefnu fyrst vikið að málsástæðum varðandi fyrrnefnda atriðið og er þar vísað til fjögurra „meginástæðna“ uppsagnar hans samkvæmt rökstuðningi stefnda HSA, í þeirri röð sem þar greinir.

1) Ofreiknaðar einingar.

Stefnanda hafi aldrei verið veitt raunverulegt tækifæri til að skýra mál sitt fyrir þeim aðilum sem staðið hafi að athugun málsins í nafni stefnda HSA. Um leið og málið hafi komið upp hafi stefnandi og eiginkona hans, sem séð hafi um reikningagerð fyrir hann, fundað með S-kk-þgf Þ-kk-þgf, framkvæmdastjóra lækninga hjá stefnda HSA. Stefnandi hafi sagst sjá hvar misræmi hefði verið varðandi svokallaða græna seðla og töflureiknisskjal það sem notað hafi verið við útreikning fjárhæða reikninga. Stefnandi hafi aldrei mótmælt því að hann hafi fengið ofgreitt vegna þeirra læknisverka og talið villuna í raun augljósa þegar skýringar höfðu fundist, þ.e. að tilteknar færslur hafi margfaldast við innfærslu í töflureiknisskjal. Hafi hann gert ráð fyrir að stefndi myndi draga þær ofgreiðslur frá við greiðslu launa til hans á komandi mánuðum. Stefnanda hafi aldrei áður verið bent á þessa villu en reikningar hans hafi farið til rekstrarstjóra stefnda til skoðunar athugasemdalaust og þar með verið samþykktir. Stefnandi byggi á því að hann hafi gert mistök sem honum hafi borið réttur til að fá að leiðrétta en í stað þess hafi því frá upphafi verið slegið föstu, þrátt fyrir tilraunir hans til að útskýra þau mistök, að hann hafi vísvitandi falsað umræddar færslur í auðgunarskyni.

Stefnandi hafi aldrei þrætt fyrir að hann hefði mátt halda betur utan um skjalavinnslu og texta á reikningum og í sjúkraskrám. Hann hafi hins vegar margsinnis látið yfirmenn hjá stefnda HSA vita að álagið væri slíkt að hann léti þau verkefni er sneru beint að því að sinna sjúklingum ganga fyrir, en færði eftir á inn upplýsingar í sjúkraskrá, sem því miður hafi í sumum tilvikum dregist of lengi. Þá hafi yfirstjórn stefnda verið fullkunnugt um erfiðar persónulegar aðstæður hjá stefnanda vegna alvarlegra veikinda fyrrverandi eiginkonu hans, sem látist hafi í febrúarmánuði 2009. Stefnandi hafi, til þess að styðja börn þeirra í þeim aðstæðum, þurft að ferðast oft til Reykjavíkur um nokkurn tíma fyrir andlát hennar og eðli máls samkvæmt þurft á því að halda að fá eitthvert svigrúm og skilning yfirmanna á þeim aðstæðum. Ekki hafi að nokkru leyti verið tekið tillit til þess við alla meðferð máls þessa. Af hálfu stefndu hafi í málinu verið gert ráð fyrir að um skipulagðan fjárdrátt hafi verið að ræða líkt og stefnandi hafi verið fundinn sekur um slíkt. Hitt sé þó staðreynd að rannsókn lögreglu á málinu hafi ekki leitt til ákæru og hafi málið verið fellt niður.

Stefnanda hafi ekki verið veitt tækifæri til að fara með yfirmönnum stefnda HSA yfir skýrslu Ríkisendurskoðunar sem vísað sé til í rökstuðningi fyrir uppsögn hans. Stefnandi hafi fyrst fengið tækifæri til að greina frá sinni hlið málsins við skýrslutökur hjá lögreglu, eftir að yfirstjórn stefnda HSA hafi kært hann til lögreglu. Yfirstjórnin hafi að engu haft þá staðreynd að framburður stefnanda við skýrslutöku hjá lögreglu, eftir að greinargerð Ríkisendurskoðunar lá fyrir, hafi verið grundvöllur að niðurfellingu málsins hjá lögreglu 30. september 2009.

Fyrir liggi að engar viðmiðunarreglur hafi verið til um skráningu einstakra gjaldskrárliða á því tímabili sem Ríkisendurskoðun hafi tekið til athugunar. Hafi stefnandi, eins og aðrir læknar hjá stefnda, þurft að beita gjaldskránni í hvert sinn eins og hann hafi talið réttast. Sú framkvæmd við skráningu fjölmargra gjaldskrárliða sem Ríkisendurskoðun hafi gert athugasemdir við, hafi verið samkvæmt venjubundinni skráningu lækna hjá stefnda og með vitneskju rekstrarstjóra hans. Í þeim tilvikum þegar sérstakur vafi hafi leikið á um hvernig bæri að skrá einstök verk hafi stefnandi haft samráð við E-kk-þf S-kk-þf rekstrarstjóra stefnda HSA sem hafi borið að fara yfir og samþykkja reikninga frá stefnanda, hefði hann ekki athugasemdir. Stefnandi hafi aldrei fengið athugasemdir við skráningar sínar.

Ekki liggi fyrir í málinu hvernig aðrir læknar hjá stefnda HSA hafi notað gjaldskrána á sama tímabili og stefnandi. Þ-kk-nf V. Þ-kk-nf læknir, sem hafi unnið álitsgerð á gjaldskrárverkum stefnanda að beiðni Ríkisendurskoðunar, hafi við yfirferð gjaldskrárverka stefnanda haft hliðsjón af vinnureglum sem ekki hafi verið til á því tímabili sem skráningar stefnanda hafi verið skoðaðar. Verði að telja forsendur trúnaðarlæknis Ríkisendurskoðunar við úttektina hæpnar á þeim grundvelli. Þá verði jafnframt að draga í efa hlutlægni trúnaðarlæknisins við vinnslu álitsgerðarinnar. Í verkefni hans sem trúnaðarlæknis Ríkisendurskoðunar hafi falist að yfirfara skráningar gjaldskrárliða hjá stefnanda á tilteknu tímabili og gera grein fyrir niðurstöðu þess verks. Lækninum hafi eðlilega ekki verið ætlað að skera úr um sekt stefnanda en í niðurstöðu álitsgerðar hans til Ríkisendurskoðunar segi m.a. orðrétt: „Má segja eftir þessa ítarlegu rannsókn að ekki verður um villst að H-kk-nf er óreiðumaður hvort sem litið er til sjúkraskrárfærslna, færslu samskipta eða notkun gjaldskrár heilsugæslulækna á vöktum.“

Framangreint hafi trúnaðarlæknirinn fullyrt þrátt fyrir að ekki hafi verið tekin til skoðunar gjaldskrárverk annarra lækna hjá stefnda HSA til samanburðar varðandi skráningar, auk þess sem viðmiðunarreglur um skráningu gjaldskrárverka hjá stefnda HSA hafi fyrst verið settar eftir að mál stefnanda kom upp.

2) Skýrsla sálfræðinga.

Skýrslu þeirra tveggja sálfræðinga sem fengnir hafi verið til að taka viðtöl við starfsmenn stefnda sé teflt fram sem gagni sem ótvírætt sýni fram á að stefnandi sé óhæfur í alla staði í mannlegum samskiptum. Stefnandi hafi ekki fengið að tjá sig um skýrslu sálfræðinganna, dags. 18. desember 2009, og fyrir liggi að ekki hafi verið rætt við alla starfsmenn heldur hafi þeir starfsmenn sem rætt var við verið valdir af yfirstjórn stefnda. Stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að koma að sínum sjónarmiðum við skýrsluna og útskýra þau atriði sem sérstaklega hafi snúið að honum. Hafi slík skýrsla átt að hafa vægi við uppsögn hans úr starfi hefði að lágmarki borið að kynna stefnanda hana og veita honum kost á að tjá sig um það sem þar kom fram og sneri beint að honum.

3) Greinargerð landlæknisembættisins.

Heildarniðurstaða landlæknisembættisins í álitsgerð frá 2. júní 2009 hafi verið sú að stefnandi þyrfti að bæta vinnubrögð sín, en með tilliti til aðstæðna væri það álit landlæknis og aðstoðarlandlæknis að umrædd atriði gæfu ekki tilefni til áminningar eða annarra íþyngjandi aðgerða. Þetta hafi því ekki verið talin svo alvarleg atriði að gæfu tilefni til áminningar, en þannig hefði stefnda borið að gera stefnanda grein fyrir því hverra breytinga væri óskað af hans hálfu til þess að bæta sín störf.

4) Óhlýðni við boð og fyrirmæli yfirmanna.

Stefnandi sé sagður hafa í starfi sínu sem yfirlæknir hjá stefnda „endurtekið óhlýðnast boðum og fyrirmælum yfirmanna sinna um starfshætti og vinnufyrirkomulag“. Stefnandi hafi upplýst að hann hafi ekki alltaf verið sammála yfirstjórn stefnda en hafi einnig sjálfur haft athugasemdir við það vinnufyrirkomulag sem honum hafi verið gert að starfa eftir. Hann hafi ítrekað greint yfirmönnum sínum frá því gríðarlega vinnuálagi sem á honum hafi verið hjá stofnuninni. Þá hafi verið aukið álag á stefnanda vegna veikinda læknis á Fáskrúðsfirði og jafnframt vegna þess að ekki hafi verið hjúkrunarfræðingur að störfum á þeim tíma þegar álagið hafi verið hvað mest, í kringum áramótin 2008 og 2009.

Það hafi ekki verið stefnandi einn sem gert hafi sér grein fyrir hinu mikla álagi og megi í því sambandi til dæmis vísa til tölvupósts K-kk-ef P. B-kk-ef læknis, sem lýst hafi ástandinu í tölvupósti til E-kk-ef R-kk-ef H-kk-ef, stefnanda og Þ-kk-ef A-kk-ef, dags. 19. apríl 2005.

Þar sem því hafi verið haldið fram af hálfu stefnda HSA að um ítrekaða óhlýðni stefnanda við yfirmenn hafi verið að ræða þá athugist að stefnanda hafi aldrei verið veitt formleg áminning, sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996, sem hefði, við slíkar aðstæður, verið réttur farvegur málsins

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar verði að teljast ljóst að efnislegar forsendur uppsagnar stefnanda úr starfi yfirlæknis standist ekki.

Stefnandi kveðst í öðru lagi byggja á því að uppsögn hans sem yfirlæknis hjá stefnda hafi verið ólögmæt þar sem við meðferð máls hans hafi ekki verið fylgt reglum laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í 44. gr. laganna segi að skylt sé að veita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. laganna og gefa honum færi á að bæta ráð sitt ef uppsögn eigi rætur að rekja til ástæðna sem þar séu greindar. Tilvitnuð 21. gr. laganna taki til þess ef starfsmaður hefur í starfi sínu sýnt óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns síns, vankunnáttu eða óvandvirkni í starfi, hefur ekki náð fullnægjandi árangri í starfi, hefur verið ölvaður í starfi eða framkoma hans eða athafnir í því eða utan þess þykja að öðru leyti ósæmilegar, óhæfilegar eða ósamrýmanlegar starfinu. Í þessum tilvikum skuli forstöðumaður stofnunar veita honum skriflega áminningu. Þó sé kveðið á um að áður skuli þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu ef það er unnt.

Sé litið til rökstuðnings stefnda fyrir uppsögn blasi við að hún varði atvik sem falli undir 21. gr. laganna. Uppsögnin eigi því ekki undir 43. gr. laganna eins og forstjóri stefnda taki fram í rökstuðningi, heldur 44. gr. laganna og því hafi með vísan til 21. gr. laganna borið að veita stefnanda áminningu áður en honum var sagt upp störfum.

Þar sem uppsögn stefnanda hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laga nr. 70/1996 og meginreglur stjórnsýsluréttar, sbr. stjórnsýslulög nr. 37/1993, teljist hún ólögmæt og beri stefnda HSA því að bæta stefnanda það tjón sem af því hafi hlotist.

Í stefnu kemur fram að krafa stefnanda um skaðabætur vegna ólögmætrar uppsagnar byggi á þeim tekjumissi sem stefnandi hafi orðið fyrir allt frá því að honum hafi með bréfi stefnda HSA, dags. 12. febrúar 2009, verið tilkynnt að vinnuframlags hans yrði ekki óskað á meðan málið væri til rannsóknar og til loka uppsagnarfrests eða til 30. apríl 2010, sbr. uppsagnarbréf stefnda HSA, dags. 28. desember 2009. Laun til handa stefnanda frá 1. mars 2009 til og með 1. júní s.á. hafi verið skert að því leyti að hann hafi þá eingöngu fengið greidd grunnlaun auk samningsbundins álags. Tekjur stefnanda hafi fyrir þann tíma verið umtalsvert hærri vegna annarra verkefna sem hann hafi haft með höndum, svo sem útgáfu vottorða og „grænna seðla“. Á tímabilinu frá 1. mars til 1. júní 2009 sé krafist mismunar á þeim launum sem stefnandi hafi fengið greidd og meðaltals þeirra launa sem hann hafi fengið greidd mánuðina áður, sbr. launaseðla vegna ársins 2008. Frá 1. júlí 2009 til loka uppsagnarfrests, 30. apríl 2010 sé krafist fullra launa, en á því tímabili hafi stefnandi engar greiðslur fengið frá stefnda, en honum hafi eins og fyrr greinir verið tilkynnt með bréfi forstjóra stefnda, dags. 28. júlí 2009, að stefndi myndi ekki greiða honum laun „að svo stöddu“ þannig að launagreiðslur myndu falla niður frá og með júlímánuði 2009.

Stefnanda hafi verið sagt upp störfum með bréfi forstjóra stefnda HSA, dags. 28. desember 2009 og hafi um lagagrundvöll uppsagnarinnar verið vísað til 43. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Skyldi uppsögnin taka gildi 1. janúar 2010 með samningsbundnum fjögurra mánaða uppsagnarfresti og samkvæmt því yrði stefnandi tekinn af starfsmanna- og launaskrá stofnunarinnar þann 30. apríl 2010. Það hafi hins vegar þegar verið búið að taka stefnanda af launaskrá er hann móttók uppsagnarbréfið.

Í stefnu greinir að gerð sé krafa um skaðabætur, samtals að fjárhæð 26.683.102 krónur, auk dráttarvaxta eins og nánar greinir í kröfugerð, en undir rekstri málsins lækkaði stefnandi dómkröfur sínar í 19.482.250 krónur og loks í 5.920.502 krónur við endurflutning málsins. Sé í kröfugerð gert ráð fyrir að frá dómkröfunni dragist innborgun inn á kröfuna að fjárhæð 1.271.085 krónur sem nemi þeim greiðslum sem stefnandi hafi, fyrir mistök, ofkrafið stefnda HSA um.

Fjárhæð skaðabótakröfunnar er sundurliðuð í stefnu og á sérstöku yfirliti sem liggur fyrir í málinu. Kemur þar fram að krafist sé bóta fyrir „beint launatap“ og „annað tjón“, auk dráttarvaxta. Að framan hefur verið rakið á hverju upphafleg krafa stefnanda um beint launatap að fjárhæð 19.679.180 krónur byggðist á, en undir rekstri málsins var fjárhæð þessi lækkuð í 12.478.328 krónur og loks í 5.151.380 krónur við endurflutning málsins. Við fyrri lækkunina var tekið mið af lægri meðaltekjum stefnanda vegna ársins 2008 og því að draga bæri frá kröfunni tekjur stefnanda frá öðrum en stefnda HSA á tímabilinu, en með seinni lækkuninni var tímabil kröfunnar afmarkað við uppsagnarfrest stefnanda.

Um „annað tjón“ segir í stefnu að auk vangoldinna launa sé gerð krafa um greiðslur vegna annarra réttinda sem gera skuli upp við starfslok, þ.e. námsfría, uppsafnaðs frítökuréttar og áunnins orlofsréttar. Endanleg kröfugerð stefnanda miðast einungis við réttindi áunnin á uppsagnarfresti til námsfría í 5 daga, sem metin eru til 214.641 króna og til 9,33 daga orlofs, 554.481 krónur. Hvað námsfrí varðar er í stefnu vísað til greina 8.1 og 8.2 í kjarasamningi milli fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og St. Franciskusspítala annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar. Tekið er fram í stefnu að kröfurnar gjaldfalli við lok uppsagnarfrests stefnanda, þann 30. apríl 2010, og sé því gerð krafa um dráttarvexti frá þeim tíma.

2. Miskabótakrafa vegna ólögmætrar meingerðar gegn persónu og æru.

Auk kröfu um skaðabætur vegna ólögmætrar uppsagnar kveðst stefnandi krefjast miskabóta vegna ólögmætrar meingerðar gegn persónu og æru sinni á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, á hendur báðum stefndu, þ.e. stefnda E-kk-þgf R-kk-þgf persónulega á grundvelli sakarreglu og stefnda HSA á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar.

Ákvörðun forsvarsmanna stefnda HSA um að segja stefnanda upp störfum hafi byggst á því að hann hafi gerst sekur um fjárdrátt, þ.e.a.s. að hann hafi af ásetningi falsað reikninga í því skyni að fá hærri greiðslur frá stefnda. Stefnandi byggi á því að ásakanir stefnda E-kk-ef R-kk-ef í nafni stefnda HSA séu alvarlegar og til þess fallnar að valda tjóni á æru stefnanda. Ljóst sé að atvinnumöguleikar manns sem missi starf af þessum sökum séu verulega takmarkaðir. Þá hafi ákvörðunin og öll opinber umfjöllun um málið á þessum grunni haft veruleg áhrif á einkalíf stefnanda og fjölskyldu hans.

Framangreint beri líka að skoða í því ljósi að stefndi E-kk-nf R-kk-nf hafi ítrekað tjáð sig um málið við fjölmiðla og látið þar ýmis gildishlaðin orð falla um stefnanda, sem öll hafi borið keim af því að enginn vafi léki á um sekt stefnanda og ásetning hans til fjárdráttarbrota. Þau ummæli hafi verið höfð eftir honum meðan lögregla hafi haft málið til rannsóknar, en einnig eftir að tilkynnt hafi verið um þá ákvörðun lögreglustjóra að fella málið niður, þ.e. að ekki yrði ákært í málinu. Þá sé ljóst að fjölmiðlum hafi verið send greinargerð Ríkisendurskoðunar í máli stefnanda. Engir aðrir en forsvarsmenn HSA hafi haft greinargerðina undir höndum á þeim tímapunkti en reyndar hafi stefnandi fengið upplýsingar um að bæjarfulltrúar í Fjarðabyggð hafi fengið afhent eintak af henni. Hafi verið send út frétt um innihald greinargerðarinnar 9. nóvember 2010, þ.e. þegar ákvörðun hafi legið fyrir um niðurfellingu málsins hjá lögreglu. Sé vandséð í hvaða tilgangi greinargerðin hafi verið send fjölmiðlum þegar fyrir lá að ekki yrði gefin út ákæra í málinu. Þá hafi stefndi E-kk-nf R-kk-nf sagt m.a. í viðtali í kvöldfréttum sjónvarps 30. júní 2010 að „læknisfræðilegum vinnubrögðum stefnanda [hefði verið] mjög ábótavant“.

Hafi stefndi E-kk-nf R-kk-nf því vegið bæði að persónu, æru og starfsheiðri stefnanda með háttsemi sinni og ummælum, sbr. meðal annars eftirfarandi:

a) Frétt í útvarpi 13. febrúar 2009:

Í prentaðri útgáfu af fréttinni segi orðrétt: „Forstjóri Heilbrigðisstofnunar Austurlands E-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf sendi frá sér fréttatilkynningu síðdegis í gær þar sem fram kemur að yfirlæknirinn hafi verið leystur tímabundið frá starfsskyldum sínum við stofnunina vegna rannsóknar á reikningum frá honum. Maðurinn tók við yfirlæknisstöðu á Eskifirði fyrir rúmum áratug og tók við sem yfirlæknir Heilsugæslustöðvar Fjarðabyggðar þegar hún varð til við sameiningu heilsugæslustöðva í sveitarfélaginu fyrir rúmum tveimur árum. Læknar á heilsugæslustöðinni eru fjórir og eru þeir á föstu kaupi og grunnkaupi á bakvakt en senda svo reikninga vegna læknisverka utan dagvinnu. Þessir reikningar eru allir greiddir af HSA. Eftir því sem næst verður komist eru það reikningar frá yfirlækninum fyrir þessa þjónustu sem vöktu fyrst grunsemdir. Yfirlæknirinn mun í engu hafa sinnt ábendingum eða aðfinnslum vegna þessara reikninga eða verklagi þeim tengt en þeir eru sagðir í miklu ósamræmi við verklagsreglur og vinnulag annarra lækna hjá stofnuninni. Erfitt gæti reynst að sýna fram á með óyggjandi hætti hvað telst fjárdráttur af því sem þarna er á ferðinni en greinilegt er að forsvarsmenn HSA vilja láta reyna á það. Samkvæmt upplýsingum fréttastofu beinist rannsókn lögreglunnar á Eskifirði að reikningum uppá nokkrar milljónir króna en ekki liggur þó enn fyrir hve langt aftur í tímann á að rannsaka störf mannsins. S-kk-nf Þ-kk-nf framkvæmdastjóri lækninga hjá HSA vildi ekkert tjá sig um málið að öðru leyti en því að íbúar Fjarðabyggðar þyrftu ekki að óttast skerta þjónustu þó yfirlæknirinn hefði verið leystur frá störfum. Strax og málið kom upp hafi verið lögð áhersla á það og læknar í nágrannabyggðarlögum hafi þegar verið settir á vaktir.“

b) Svar stefnda E-kk-ef R-kk-ef H-kk-ef í tölvupósti, dags. 15. febrúar 2009, til A, íbúa á […].

A hafi sent eftirfarandi línur með tölvupósti til E-kk-ef R-kk-ef: „Ég undirritaður fordæmi þá aðför sem þú stendur fyrir á hendur okkar ágæta lækni H-kk-þgf. Ég tel að þú eigir að segja af þér á meðan það rétta kemur í ljós.“

Svar stefnda E-kk-ef R-kk-ef við þessu hafi orðrétt verið: „[A]: Ef stolið er frá þér, þú stendur þjófinn að verki og kærir hann til lögreglu, átt þú þá að skammast þín og hverfa af vettvangi? Jafn veraldarvanur maður og þú veist að þegar opinber starfsmaður í yfirmannsstöðu eins og H-kk-nf fremur auðgunarbrot þá er hann leystur frá störfum meðan lögregla rannsakar málsatvik og birt tilkynning þar um. Það leikur enginn vafi á því að H-kk-nf hefur brotið af sér og ég hef ekkert umboð til að hylma yfir það. Að lokinni rannsókn tekur saksóknari ákvörðun um framhaldið. Sé H-kk-nf saklaus fær hann uppreisn æru. Kveðja, E-kk-nf.“

c) Viðtal við E-kk-þf R-kk-þf H-kk-þf í útvarpsfréttum RÚV á Austurlandi, 25. febrúar 2009.

Í prentaðri útgáfu viðtalsins segi orðrétt: „[E-kk-nf] segist sannfærður um að gögnin sem stofnunin hafi undir höndum sanni fjársvik læknisins. Öðruvísi hefði hann ekki verið kærður til lögreglu.“

d) Viðtal við E-kk-þf R-kk-þf H-kk-þf í útvarpsfréttum RÚV á Austurlandi, 26. febrúar 2009.

Í prentaðri útgáfu viðtalsins segi orðrétt: „Forstjóri Heilbrigðisstofnunar Austurlands undrar sig á sterkum viðbrögðum íbúa á Eskifirði og Reyðarfirði við kæru stofnunarinnar á hendur yfirlækni heilsugæslu Fjarðabyggðar vegna meintra fjársvika. Hann segir kæruna byggða á gögnum sem eigi að teljast borðleggjandi sannanir.“

e) Frétt í útvarpi 9. nóvember 2010.

Í prentaðri útgáfu fréttarinnar segi orðrétt um greinargerð Ríkisendurskoðunar:

„Greinargerðin sem fréttastofa hefur nú undir höndum er frá því í júní og var grundvöllur kæru Ríkisendurskoðunar á hendur lækninum. Veigamesti þátturinn í greinargerðinni er álit trúnaðarlæknis sem bar saman við sjúkraskrá reikninga yfirlæknisins á mánaðartímabili. Hann kemst að þeirri niðurstöðu að læknirinn hafi ítrekað rukkað fyrir útkall þegar hann sýnilega sinnti röð sjúklinga á heilsugæslustöð með mjög stuttu millibili. Þá hafi hann einnig rukkað fyrir aðgerðir sem hann gerði í dagvinnu eins og þær væru unnar utan dagvinnu. Ákveðið var að rannsaka einnig annað mánaðartímabil til þess að leyfa lækninum að njóta vafans. Í álitsgerðinni segir að þá hafi aftur fundist mýmörg dæmi um sömu vitleysurnar sem bendi til þess að yfirlæknirinn hafi stundað slíkar falsanir vísvitandi í mörg ár. Trúnaðarlæknir gerir ennfremur athugasemdir við hvernig yfirlæknirinn hafi ofreiknað sér tekjur vegna meintrar villu í Excel-skjali. Ríkissaksóknari hafi skrifað það á mistök eiginkonu læknisins sem starfar sem læknaritari. Það er að mati trúnaðarlæknisins ekki fullnægjandi skýring enda hefði reyndur heilsugæslulæknir átt að sjá villuna undir eins og hún kom fram. Trúnaðarlæknirinn telur einnig áberandi hve yfirlæknirinn misnoti vaktir sínar til að sinna erindum sem alls ekki eiga heima utan dagvinnu og stofni þannig til fjárútláta fyrir heilbrigðisstofnunina að ósekju og auki sínar tekjur í leiðinni. Þar hafi aldrei verið mikilvægara en nú að standa vörð um fjárútlát í heilbrigðismálum og því sé bent á þetta þótt það sé ekki hluti af rannsókninni sem slíkri. Þá segir einnig að skráningum læknisins í sjúkraskrá sé mjög ábótavant, upplýsingar af skornum skammti og innsláttarvillur svo gífurlegar að textinn sé nánast ólæsilegur. Lokaorð álitsgerðarinnar eru svo þau að eftir þessa ítarlegu rannsókn sé ekki um að villast að yfirlæknirinn sé óreiðumaður hvort sem litið sé til sjúkraskrárfærslna, færslu samskipta eða notkun gjaldskrár heilsugæslulækna á vöktum.“

f) Kvöldfréttir í Ríkissjónvarpinu miðvikudaginn 30. júní 2010.

Yfirskrift fréttarinnar: „Rekinn yfirlæknir sótti að nýju um starf“

Formáli að viðtali við stefnda E-kk-þf R-kk-þf:

„H-kk-þgf S-kk-þgf fyrrverandi yfirlækni hjá Heilbrigðisstofnun Austurlands var sagt upp störfum 1. janúar vegna ítrekaðra brota í starfi. Brotin voru síðar staðfest af Ríkisendurskoðun og landlækni.“

Í viðtali við stefnda E-kk-þf R-kk-þf segi hann orðrétt um stefnanda:

„Hann náttúrlega misnotaði aðstöðu sína hér til þess að skrifa ranga reikninga. Framkoma hans við samstarfsmenn og yfirmenn var óásættanleg og læknisfræðilegum vinnubrögðum var mjög ábótavant.“

Með vísan til allrar framangreindrar umfjöllunar sé á því byggt af hálfu stefnanda að stefndi E-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf hafi með ummælum sínum og háttsemi í garð stefnanda ítrekað gengið fram með þeim hætti að um sé að ræða ólögmæta meingerð gegn æru og persónu stefnanda í skilningi 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Hafi öll háttsemi og ummæli stefnda E-kk-ef R-kk-ef borið merki um a.m.k. stórkostlegt gáleysi og hafi hann vitað eða mátt vita hversu alvarlegar afleiðingar slíkt gæti haft fyrir stefnanda. Öll ummæli hans, hvar sem þau hafi verið höfð uppi, hafi borið með sér að enginn vafi væri um að stefnandi hefði gerst sekur um fjárdrátt. Þá beri að athuga að með allri umfjöllun stefnda E-kk-ef R-kk-ef um málið í fjölmiðlum, sem ekki verði séð hvaða tilgangi hafi þjónað, hafi verið um að ræða meingerð sem vegna útbreiðslu ummælanna hafi verið alvarlegri fyrir persónu og æru stefnanda en ella hefði verið. Með vísan til saknæmrar háttsemi stefnda E-kk-ef R-kk-ef séu öll skilyrði uppfyllt til þess að dæma hann persónulega, ásamt stefnda HSA, til greiðslu miskabóta til handa stefnanda.

Gerð sé krafa um miskabætur að fjárhæð 5 milljónir króna, enda sé um að ræða gróf ummæli og háttsemi sem hafi ítrekað átt sér stað og gæti því hvert og eitt tilvik skoðast sem ólögmæt meingerð gegn persónu stefnanda og æru, á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, að mati stefnanda.

3. Lagarök:

Um lagarök fyrir skaðabótakröfu sinni kveðst stefnandi vísa til laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, meginreglna skaðabótaréttar, samninga- og kröfuréttar og almennra reglna vinnuréttar. Varðandi dráttarvexti á skaðabótakröfu vísist til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Um lagarök fyrir miskabótakröfu vísist til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum.

Um lagarök fyrir málskostnaðarkröfu sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

III

1. Skaðabótakrafa á hendur stefnda HSA

Stefndi HSA kveður kröfu sína um sýknu af skaðabótakröfu stefnanda í aðalsök vegna ætlaðrar ólögmætrar uppsagnar byggja á þeim grunni að skaðabótaréttur stefnanda sé ekki fyrir hendi.

Fyrsta ástæðan sem tiltekin hafi verið í rökstuðningi fyrir uppsögn stefnanda hafi verið sú að hann hafi verulega ofreiknað sér einingar vegna gjaldskrárverka. Hafi verið vísað til greinargerðar Ríkisendurskoðunar frá júní 2009, en jafnframt til niðurstöðu sýslumannsins á Eskifirði í tveimur rannsóknum á reikningaskrifum stefnanda. Ákæruvaldið hafi talið sönnunarstöðu málsins mjög erfiða og að ómögulegt væri að sanna eða afsanna hvort um ásetning stefnanda til þess að svíkja út hærri laun en ella væri að ræða.

Stefndi kveðst vísa til framlagðra línurita er sýni hlutfall gjaldskrárverka stefnanda borið saman við gjaldskrárverk annarra lækna Heilbrigðisstofnunar Austurlands. Tölfræðin beri það með sér að hjá Heilsugæslu Fjarðabyggðar hafi ekki verið farið að fyrirmælum yfirstjórnar stefnda HSA um að takmarka gjaldskrárverk svo sem unnt væri og það ekki einungis árið 2008, heldur megi leiða líkur að því að árin 2007 og 2006, eða allt frá því stefnandi hafi verið skipaður yfirlæknir Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð, hafi laun hans fyrir gjaldskrárverk verið verulega ofreiknuð. Samkvæmt þessum gögnum megi einnig sjá að stefnandi hafi þar gengið lengst allra lækna stofnunarinnar í því að skrá gjaldskrárverk. Í súluriti, sem heilbrigðisráðuneytið hafi sýnt á borgarafundi á Eskifirði á árinu 2009, sem sýni samanburð gjaldskrárverka og vottorða hjá 17 heilsugæslustöðvum á landinu á árinu 2008, sjáist að Heilsugæslustöðin á Eskifirði hafi algera sérstöðu yfir landið allt með langmestan kostnað á íbúa vegna gjaldskrárverka og einnig vegna vottorða á íbúa. Á árinu 2008 sé upplýst að röng vinnsla stefnanda á töflureiknisskjali hafi átt hluta af óeðlilega miklum kostnaði við gjaldskrárverk. Það atriði skýri þó einungis hluta málsins, því eins og sjáist á kökuritum fyrir gjaldskrárverk lækna HSA hafi Heilsugæslan í Fjarðabyggð verið með 50% hlutdeild árið 2006, með 49% hlutdeild árið 2007 og með 62% hlutdeild árið 2008 í heildarkostnaði allra heilsugæslustöðva HSA vegna gjaldskrárverka, en undir Eskifjarðarstöðinni hafi verið 32,65% allra íbúa á þjónustusvæði HSA. Á yfirliti yfir vaktir og gjaldskrárverk í janúar 2008 til janúar 2009 komi í ljós að stefnandi sé með langflestar verkeiningar á vakt af læknum heilsugæslunnar í Fjarðabyggð. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar og trúnaðarlæknis hennar frá júní 2009 komi fram að stefnandi hafi á vöktum verið m.a. að sinna alls kyns verkum sem átt hafi heima á dagvinnutíma, en ekki utan þess tíma. Rími sú vinnutilhögun mjög illa við fyrirmæli yfirstjórnar HSA frá 21. mars 2006 þar sem lagt sé bann við því að bóka skipulega á vakttíma, í hádegisverðartímum og eftir kl. 16.30, en síðan segi þar: „Á þessum tímum skal einungis veitt bráða- og neyðarþjónusta sem ekki getur beðið næsta vinnudags.“ Þau tölfræðigögn sem fyrir liggi í málinu bendi sterklega til þess að stefnandi hafi að engu virt þessi fyrirmæli yfirstjórnar HSA. Stefnandi hafi ekki einungis unnið sem gjaldskrárverk fjölda verka sem ekki hafi átt þar erindi heldur á dagvinnutímum, heldur komi einnig fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar að stefnandi hafi mjög gjarnan ofreiknað verkeiningar sem að baki verkum eigi að liggja.

Þá veki það athygli við skoðun skýrslu Ríkisendurskoðunar að nánast í öllum tilvikum sé um ofskráningu hjá stefnanda að ræða, þ.e. skráðar séu of margar verkeiningar. Ef um villur væri að ræða mætti ætla að villudreifingin yrði með þeim hætti að stundum væri ofskráð en í öðrum tilvikum vanskráð, þannig að áhrifin jöfnuðust nokkuð. Því sé ekki að heilsa hjá stefnanda, heldur sé skráning nær alfarið á einn veg, ofskráning á verkin, sem erfitt sé að líta á sem tilviljun.

Ætla verði að stefnandi hafi verið að fullu meðvitaður um ofnotkun gjaldskrárverka og ofskráningar sínar á því tímabili sem mál þetta snúist um, eða frá 16. desember 2007 til 15. janúar 2009 [sic], því með bréfi forstjóra HSA, dags. 3. okt. 2007, þegar stefnandi hafi gegnt starfi yfirlæknis í Fjarðabyggð í eitt ár, hafi stefnandi verið boðaður til fundar til þess að ræða samstarf og samskipti hans við samstarfsmenn og yfirstjórn HSA og um störf hans sem yfirlæknis Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð. Hafi fundurinn verið haldinn þann 24. október 2007 og í fundarboði hafi þess verið getið að hann gæti verið undanfari áminningar fyrir brot í starfi. Í minnispunktum S-kk-ef Þ-kk-ef framkvæmdastjóra lækninga frá fundinum komi fram að forstjóri HSA hafi sakað stefnanda um að misnota gjaldskrárverk til að auka laun sín. Þar segi:

„ERH sakar HS um að beina of mörgum samtölum á vaktatíma til þess að skapa sjálfum sér hærri laun og segir HS hvetja aðra lækna til að gera þetta einnig. ERH segir að endurkomufjöldi sjúklinga sé allt of mikill á Eskifirði, HS láti bóka fyrirfram í miklum mæli á vaktina annað en vakterindi og þannig sé hann að skammta sér tekjur umfram tilefni. Þessu neitar HS sem öðru.“

Fundi þessum hafi lokið með því að framkvæmdastjóri Læknafélags Íslands, sem setið hafi fundinn með stefnanda, hafi beitt sér fyrir því að stefnandi samþykkti sérstaka yfirlýsingu, þar sem hann hafi m.a. kvaðst hafa vilja til að bæta samskiptahætti sína og myndi hlýða fyrirmælum yfirboðara sinna. Stefnandi hafi ekki svarað bréfi forstjóra HSA þar sem óskað hafi verið skýringa hans á því hvernig hann hygðist fylgja eftir yfirlýsingu sinni frá fundinum 24. október 2007. Þvert á móti hafi hann færst í aukana við að skrá gjaldskrárverk eins og sjá megi á tölum ársins 2008. Sú ákvörðun stjórnar stefnda að víkja stefnanda frá störfum, meðan rannsókn á gjaldskrárverkum hans færi fram, byggi m.a. á niðurstöðu þess fundar sem að framan greini. Eftir þann fund hafi stefnandi ekki breytt störfum sínum, ekki farið að fyrirmælum yfirboðara sinna og aukið frekar en hitt launakostnað Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð, einkum hvað hann sjálfan áhrærði, en öllum starfsmönnum HSA hafi þá verið ljóst að vegna gríðarlegra sparnaðarkrafna ríkisins yrði stofnunin að halda í hverja krónu sem unnt væri til þess að halda rekstrinum gangandi. Stefndi HSA telji að stefnandi hafi, þrátt fyrir loforð um breytingu á háttum sínum og miklar fjárhagsþrengingar stofnunarinnar, algerlega brugðist trausti stofnunarinnar með störfum sínum á árinu 2008.

Stefnandi hafi ekki greitt umkrafða skuld við HSA að fjárhæð 1.271.085 krónur, en viðurkenni réttmæti kröfunnar í stefnu og vilji nýta til skuldajöfnunar. Stefnandi hafi í einu tilviki viðurkennt að hafa brotið af sér í starfi og gert það með bókuninni sem hann hafi lagt fram í lok fundarins 24. október 2007 með forsvarsmönnum HSA, eftir forgöngu framkvæmdastjóra Læknafélags Íslands. Öllum öðrum athugasemdum um störf hans hafi hann hafnað, síðast þann 27. maí 2010 á fundi með framkvæmdastjóra lækninga við HSA, að viðstöddum formanni Læknafélags Íslands, vegna umsóknar stefnanda um læknisstöðu hjá HSA. Í minnisblaði S-kk-ef Þ-kk-ef frá þeim fundi segi svo í niðurlagi:

„Allt viðhorf HS sem fram kom á fundinum bar þess merki að hann beri ekkert skynbragð á að hann hafi yfir höfuð nokkuð brotið af sér og af þeim sökum ekki gert eða muni gera yfirbót vegna brota sinna. Ummæli HS um þau loforð að leita sér aðstoðar til að bæta samskipti sín við samstarfsfólk sitt sem hann gaf stjórnendum HSA skriflega 21. október 2007 að viðstöddum […] framkvæmdastjóra LÍ og efndi ekki, benda ekki til þess að hugur hafi fylgt máli. Mat HS á stöðu sinni virðist því ekki vera í neinu samræmi við það sem er upplifun og mat stjórnenda HSA.“

Í greinargerð er því næst vikið að þriðju ástæðunni sem tiltekin hafi verið í rökstuðningi fyrir uppsögn stefnanda, um að vinnubrögðum stefnanda hafi verið ábótavant. Kemur þar fram að stefndi vísi þar til þess að í fylgiriti með ráðningarsamningi stefnanda við stefnda séu störf yfirlæknisins skilgreind svo í tölulið 1.a.:

„Skipulag læknisþjónustunnar, svo sem framboð síma- og stofutíma og fyrirkomulag vakta er ákveðið af yfirlækni heilsugæslunnar í Fjarðabyggð í samráði við lækningaforstjóra. Lækninga- og heilsuverndarstarfsemin skal taka mið af markmiðum og starfs- og fjárhagsáætlunum HSA og læknishéraðsins.“

Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá júní 2009 og greinargerð stofnunarinnar frá 15. desember 2010 komi fram að vinnubrögðum stefnanda varðandi færslu sjúkraskrár sé verulega ábótavant. Sé óþarft að rekja það nákvæmlega í greinargerð, en vísað sé til skýrslnanna og umsagnar trúnaðarlækna þar, sem séu mjög afdráttarlausar um mjög ófagleg vinnubrögð stefnanda. Niðurstaðan sé sú að með því að færa ekki sjúkraskýrslur samkvæmt skyldu hafi stefnandi brugðist hlutverki sínu sem læknir og upplýsingar, sem eigi að vera aðgengilegar um heilsufarssögu sjúklings, séu í mörgum tilfellum ekki réttar eða upplýsingar vanti í heild eða að hluta. Fyrir utan formlegar starfsskyldur lækna um færslu sjúkraskráa sé einnig kveðið á um siðferðislega skyldu til færslu sjúkraskráa í 14. gr. Codex Ethicus Læknafélags Íslands. Það tjón sem þegar hafi orðið á sjúkraskrám í Fjarðabyggð verði ekki bætt, en eftir brotthvarf stefnanda hafi færslum sjúkraskrár hjá Heilsugæslunni í Fjarðabyggð verið komið í rétt horf.

Hvað fjórðu ástæðuna sem tiltekin hafi verið í rökstuðningi fyrir uppsögn stefnanda, óhlýðni við boðum og fyrirmælum yfirmanna, varðar er í greinargerð vísað til þess að ljóst megi vera af framlögðum gögnum málsins að stefnandi hafi á starfstíma sínum hjá stefnda HSA átt í útistöðum við stjórnendur og ýmsa starfsmenn stofnunarinnar. Stjórn HSA hafi í raun allt of lengi liðið óhlýðni stefnanda við boð og fyrirmæli stjórnar og framkvæmdastjóra lækninga. Sé vísað til bréfs stjórnar til allra starfsmanna stofnunarinnar, dags. 21. mars 2006, þar sem m.a. sé að finna fyrirmæli um vaktatíma og gjaldskrárverk. Stefnandi hafi ekki farið að þessum boðum og hafi það verið staðfest á fundi hans með stjórnendum þann 24. október 2007. Tölfræði áranna 2006, 2007 og 2008 sýni að stefnandi hafi ekkert gert til þess að fara að fyrirmælum yfirboðara sinna. Í fjölda annarra tilvika hafi stefnandi ekki farið að boðum yfirmanna án þess að það liggi fyrir sérstaklega skjalfest, en þess sjái glögglega stað m.a. í fundarboði og fundargerð frá fyrrnefndum fundi og ýmsum samskiptum aðila á undanförnum árum.

Í greinargerð er byggt á því að uppsögn stefnanda með tilvísun til ákvæða 43. gr. laga. nr. 70/1996 hafi verið réttmæt og að áminningarferli 44. gr. laganna hafi, þrátt fyrir ákvæði 21. gr. um áminningarskyldu, ekki getað átt við í tilviki stefnanda. Hafnað sé þeirri fullyrðingu stefnanda honum hafi aldrei verið veitt tækifæri til þess að skýra mál sitt varðandi ofreiknaðar einingar vegna gjaldskrárverka. Sé bent á að samkvæmt skýrslum stefnanda fyrir lögreglu virðist stefnandi telja ofskráningar sínar stafa að mestu frá meintri villu i töflureiknisskjali. Stefndu sé ljóst að sú skýring stefnanda skýri aðeins minni hluta þeirra ofskráninga sem mál þetta snúist um. Skýrslur Ríkisendurskoðunar frá júní 2009 og 15. desember 2010 skýri málið ítarlega. Þegar litið sé til samanburðar á kostnaði vegna gjaldskrárverka, sem skráð séu á u.þ.b. 20 starfandi lækna stefnda HSA á árunum 2006 til 2008 komi í ljós að stefnandi hafi þar algera sérstöðu. Á fundi stefnanda með forstjóra og framkvæmdastjóra lækninga HSA þann 24. október 2007 hafi komið fram að stefnanda væri fullljóst að yfirmenn hans teldu ýmislegt athugavert við gjaldskrárverk hans. Fyrir milligöngu framkvæmdastjóra Læknafélags Íslands, sem viðstaddur hafi verið á fundinum, hafi stefnandi viðurkennt að honum bæri að fara að fyrirmælum yfirboðara sinna og að hann myndi leggja sig fram um að framfylgja þeim. Við það hafi stefnandi ekki staðið. Í stefnu sé látið að því liggja að hin svokallaða „Excel-villa“ í skráningu verkeininga skýri þann gríðarlega mismun á niðurstöðu reikningaskrifa stefnanda og niðurstöðu endurskoðunar verka hans. Hin tölulega staðreynd sé sú, að á tímabilinu 16. desember 2007 til 15. janúar 2009 hafi í fyrstu verið talið að ofskrift reikninga næmi 1.271.085 krónum og hafi stefnandi viðurkennt að hafa oftekið það fé en heildaroftaka greiðslna stefnanda á framangreindu tímabili nemi 3.180.712 krónum, sbr. gagnstefnu. Stefnandi hafi borið að vegna breytinga á töflureiknisskjali í ársbyrjun 2008 hafi ritari hans og eiginkona óvart offært verkeiningar vegna gjaldskrárverka. Rannsókn málsins hafi hins vegar leitt það í ljós að rangfærslur af þeim sökum séu aðeins minni hluti skýringar á ofteknum greiðslum stefnanda fyrir gjaldskrárverk á tímabilinu 16. desember 2007 til 15. janúar 2009.

Stefnandi greini að honum hafi ekki verið veitt tækifæri til þess að fara yfir skýrslu Ríkisendurskoðunar með yfirmönnum stefnda HSA. Verði þó ekki séð að stefnandi telji það koma að sök, þar sem stefnandi virðist byggja á því, að þar sem endanleg niðurstaða lögreglu hafi verið sú að fella málið niður að lokinni rannsókn, jafngildi það því að færslur hans á gjaldskrárverkum hafi verið réttar.

Stefnandi haldi því ranglega fram í stefnu að engar viðmiðunarreglur hafi verið til um beitingu gjaldskrár á því tímabili sem rannsakað hafi verið. Kjarasamningur lækna og ríkisins liggi fyrir í málinu, sem og gjaldskrá heilsugæslustöðva og ákvörðun kjaranefndar um laun og önnur starfskjör lækna frá 15. október 2002. Heilsugæslulæknar um allt land hafi fært gjaldskrárverk sín á grunni ákvörðunar kjaranefndar frá árinu 2002 og í raun mun lengur frá eldri samningi og hafi færslur byggst á gagnkvæmu trausti læknis og viðkomandi stofnunar. Stefnandi hafi unnið hjá stefnda frá árinu 1998 og um verk hans hafi gilt gjaldskrá hvers tíma. Stefnandi virðist byggja á því að hann hafi aldrei fengið athugasemdir við skráningar sínar og því sé stefndi HSA skaðabótskyldur fyrir það að komast að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi beitt gjaldskrá ranglega.

Stefnandi haldi því fram að ekki hafi farið fram rannsókn á því hvernig aðrir læknar HSA hafi notað gjaldskrá á sama tíma og stefnandi. Fyrir liggi að yfirmenn stefnda HSA hafi rætt við tvo heilsugæslulækna í Fjarðabyggð auk stefnanda þann 5. febrúar 2009 og hafi þeir tekið ábendingum yfirmanna og strax leiðrétt rangar færslur. Samanburð við aðra lækna HSA megi glöggt sjá í framlögðum súlu- og skífuritum yfir vaktir og gjaldskrárverk lækna stefnda HSA, þar sem sérstaða stefnanda í reikningagerð vegna gjaldskrárverka sé augljós. Af umfangi gjaldskrárverka annarra lækna HSA sé ljóst að þeir umgangist reikningaskrift vegna gjaldskrárverka í samræmi við fyrirmæli yfirstjórnar frá 21. mars 2006 og gefi sú tölfræði sem þar megi sjá enga ástæðu til tímafrekrar og kostnaðarsamrar endurskoðunar á gjaldskrárverkum þeirra.

Stefnandi haldi því fram að skýrsla tveggja vinnustaðasálfræðinga hafi ekki vægi varðandi sjónarmið um uppsögn hans. Í niðurstöðu skýrslu þeirra E-kk-ef G-kk-ef J-kk-ef og Þ-kvk-ef A-kvk-ef, sem fengin hafi verið m.a. að kröfu bæjarstjórnar Fjarðabyggðar, til að kanna líðan starfsmanna og starfsumhverfi á vinnustað Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð, geri sálfræðingarnir tillögur í fjórum liðum til úrbóta á ófremdarástandi því sem á vinnustaðnum hafi ríkt um langt skeið. Fyrsta tillagan hafi verið sú að leysa þyrfti stefnanda frá störfum. Í viðtölum við starfsfólk hafi komið í ljós djúpstæður samskiptavandi stefnanda við ýmsa starfsmenn stofnunarinnar og jafnvel eineltistilvik af hendi hans. Þessu til áréttingar og til skýringar á því að vandinn hafi ekki verið nýtilkominn sé vísað til minnisblaðs S-kk-ef Þ-kk-ef, framkvæmdastjóra lækninga frá fundinum 24. október 2007. Á þeim fundi hafi fundarefni verið tvö, í fyrsta lagi samstarf og samskipti stefnanda við samstarfsfólk og yfirmenn og í öðru lagi störf stefnanda sem yfirlæknis Heilsugæslu Fjarðabyggðar. Þar á meðal hafi verið rætt um allt of mikið magn gjaldskrárverka stefnanda. Í minnispunktum S-kk-ef komi fram að stefnandi hafi sem yfirlæknir átt í deilum við 10 nafngreinda starfsmenn stefnda HSA, þar á meðal forstjóra, framkvæmdastjóra lækninga, tvo aðra lækna, fjármálastjóra, tvo hjúkrunarfræðinga, ritara, forstöðumann tæknideildar auk þess sem hann hafi sett fram grófar, tilhæfulausar ásakanir á hendur samstarfslækni við Heilsugæslu Fjarðabyggðar um lyfjamisnotkun. Á vinnustöðum geti samstarfsmenn deilt um hluti, en yfirleitt náist sættir. Í tilviki stefnanda liggi fyrir að hann hafi átt í svo miklum samskiptaörðugleikum við samstarfsfólk sitt að það sé sjálfstætt fundarefni með yfirstjórn stofnunarinnar, sem sé einsdæmi í sögu HSA. Niðurstaða sálfræðinganna byggi á viðtölum við samstarfsfólk, sem um margt lýsi langri og erfiðri samskiptasögu stefnanda við samstarfsmenn og yfirboðara hans. Fyrir liggi í skýrslu sálfræðinganna að hluti starfsmanna hafi kvaðst myndu hætta störfum hjá Heilsugæslu Fjarðabyggðar ef stefnandi kæmi aftur til starfa auk þess sem nokkrir starfsmenn hafi á undanförnum árum hætt störfum vegna samstarfsörðugleika við stefnanda. Hafi sálfræðingarnir m.a. rætt við starfsmenn sem hætt hafi störfum á tímabili frá árinu 2008 þar til rannsókn þeirra fór fram.

Af þeim hluta skýrslunnar sem fyrir liggi í málinu megi ráða að sú afdráttarlausa niðurstaða sálfræðinganna, að gera það að tillögu til lausnar á vandamálum Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð að stefnandi yrði leystur frá störfum, hafi byggt á þeim forsendum að samstarfsgrundvöllur við aðra starfsmenn og yfirstjórn HSA væri ekki fyrir hendi. Af niðurstöðu skýrslu sálfræðinganna megi glöggt ráða að stefndi HSA hafi ekki átt annars úrkosta en að segja stefnanda upp störfum. Áminningarferli 21. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, geti ekki átt við í því tilviki sem hér um ræði og komi þar sérstaklega þrennt til:

Í fyrsta lagi hafi legið fyrir að stefnandi hafi, þrátt fyrir ábendingar um bætt vinnubrögð, gróflega oftekið laun vegna gjaldskrárverka og þar með brotið trúnað við vinnuveitanda sinn.

Í öðru lagi hafi stefnandi, eftir að honum hafði verið vikið frá störfum með fullum launum, ráðið sig til starfa hjá þriðja aðila og stofnað einkahlutafélag á lækningasviði, án samráðs eða samþykkis stjórnar stefnda og þar með brotið gegn ákvæðum 20. gr. laga nr. 70/1996.

Í þriðja lagi hafi saga stefnanda hjá HSA verið vörðuð ósamkomulagi og illdeilum, jafnt við samstarfsmenn sem yfirmenn, sem við könnun sálfræðinganna hafi reynst svo alvarlegar og djúpstæðar að fyrsta tillaga þeirra til lausnar á vandanum hafi verið að stefnanda yrði sagt upp störfum.

Undir þessum kringumstæðum megi hver maður sjá að ekki hafi verið grundvöllur til að beita ákvæðum 21. gr. laga nr. 70/1996 um áminningu og bjóða stefnanda að koma aftur til starfa og bæta fyrir gjörðir sínar. Það sé augljóst að samstarfsgrundvöllur og traust, bæði meðal flestra samstarfsmanna og yfirmanna, hafi ekki verið fyrir hendi.

Í þriðja tölulið tillagna sinna leggi sálfræðingarnir áherslu á að í ljósi þeirra svara starfsmanna sem lúti að einelti á vinnustaðnum, þurfi HSA að móta stefnu og verklagsreglur varðandi eineltismál. Þessi tillaga byggi á því sem fram komi í niðurstöðukafla skýrslunnar, þar sem segi að hægt sé að skipta viðmælendum í þrjá hópa út frá frásögnum þeirra af samskiptum við stefnanda. Þar segi svo um hópa 2 og 3:

„[...] Þeir sem segjast ekki hafa átt í alvarlegum erfiðleikum í samskiptum við HS, en telja stjórnunaraðferðir hans afar slæmar og framkomu hans gagnvart hluta samstarfsmanna sinna með öllu óviðeigandi. Einnig er nefnt að nokkrir starfsmenn hafi orðið fyrir einelti af hans hálfu og það sé óráðlegt að yfirlæknirinn komi til baka [...].

Þeir sem segjast hafa orðið fyrir neikvæðri framkomu HS, telja hann með öllu óhæfan sem stjórnanda og að það sé vonlaust að hann snúi aftur til starfa [...].

Í tveimur síðari hópunum eru nokkrir aðilar sem segjast munu hætta störfum komi HS aftur.“

Athyglisverð sé niðurstaða sálfræðinganna í framhaldi af því sem að framan greini, þar sem fram komi að stefnandi sjái enga sök hjá sjálfum sér í slæmum samskiptum við samstarfsmenn og yfirmenn og telji alla andstöðu í sinn garð byggða á persónulegri óvild. Í tölulið 4.3. á bls. 6 í skýrslu sálfræðinganna segi að æðstu stjórnendur HSA fái almennt ágæta einkunn hjá starfsfólki Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð, en séu þó gagnrýndir fyrir að hafa ekki beitt sér nægjanlega gagnvart stefnanda, þrátt fyrir vitneskju um ámælisverða þætti í starfsháttum og framkomu stefnanda.

Í fjórða tölulið tillagnanna segi að hlú þurfi að starfshópnum á Heilsugæslunni í Fjarðabyggð, sérstaklega á Eskifirði. Auk þess þurfi allur starfshópurinn fræðslu um samskipti á vinnustað og mótun góðs starfsanda. Á hverjum vinnustað sé það yfirmaðurinn sem gefi tóninn um samskipti á vinnustaðnum. Eftir yfirmannstíð stefnanda sé það niðurstaða sálfræðinganna að samskipti og starfsandi, þá sérstaklega á vinnustað stefnanda á Eskifirði, sé í rúst og hlú þurfi að starfmönnum Heilsugæslunnar Fjarðabyggð. Þar sé þörf á fræðslu um samskipti á vinnustað og mótun góðs starfsanda.

Samanlesið leiði þetta til þeirrar afdráttarlausu niðurstöðu að stefnandi sé gerandinn í þeim vandamálum sem sálfræðingarnir hafi verið fengnir til að greina. Fái það staðfestingu í fyrrgreindum minnispunktum frá fundi 24. október 2007 og sýni svo ekki verði um villst að um margra ára samskiptavanda sé að ræða. Í ljósi þessarar niðurstöðu sjáist að stefnandi hafi brotið að baki sér allar brýr varðandi áframhaldandi starf við hjá stefnda HSA. Þegar niðurstaða sálfræðinganna hafi legið fyrir í árslok 2009 hafi stefndi HSA ekki átt annars úrkosta en að segja stefnanda upp störfum. Áminning á grundvelli 21. gr. starfsmannalaga hafi ekki verið kostur í stöðunni, heldur hafi stefnanda verið sagt upp störfum með lög- og samningsbundnum uppsagnarfresti. Stefnandi hafi ekki gert stefnda HSA grein fyrir vinnu sinni fyrir aðra aðila og þar af leiðandi hafi hann ekki notið launagreiðslna frá stefnda út uppsagnartímann.

Stefnandi vísi til greinargerðar landlæknisembættisins frá 2. júní 2009 og viðurkenni það sem þar komi fram að hann hafi þurft að bæta vinnubrögð sín, en vísi til þess álits landlæknis og aðstoðarlandlæknis að umrædd atvik (vanræksla á færslu sjúkraskrár, rangar færslur og ofskrift gjaldskrárverka) gæfu ekki tilefni til áminningar eða annarra íþyngjandi aðgerða. Stefnandi sleppi því að nefna niðurlagsorð skýrslu landlæknis, en þar segi: „.Lokaákvörðun bíður þó niðurstöðu ríkisendurskoðunar, sem falið var að skoða fjármálahlið málsins.“ Þrátt fyrir beiðnir stefnda HSA hafi landlæknir með bréfi, dags. 25. janúar 2011, hafnað því að ljúka umfjöllun sinni, sem hann hafi boðað að yrði gert í niðurlagsorðum skýrslu sinnar frá 2. júní 2009. Þegar af þeirri ástæðu verði orð landlæknis, um að skoðun hans á embættisfærslum stefnanda eigi ekki að leiða til áminningar eða annarra íþyngjandi aðgerða, marklaus þar sem umsögn hans hafi verið gefin áður en rannsókn málsins hafi verið lokið.

Til svars þeirri málsástæðu stefnanda að óheimilt hafi verið að segja honum upp störfum án undanfarandi áminningar, sbr. 44. og 21. gr. laga nr. 70/1996, kemur fram í greinargerð ljóst sé að stefnandi horfi einungis til 21. gr. laganna en líti ekki á 20. gr. laganna, um starf samhliða aðalstarfi, né 14. og 15. gr. laganna um aðrar skyldur starfsmanna. Stefndi HSA hafi vísað til samskipta aðila á fundi 24. október 2007 þar sem fram komi að áminningu hafi verið afstýrt með loforði stefnanda um að fara að fyrirmælum, sem hann hafi ekki staðið við. Sé horft einangrað á þennan þátt megi heimfæra áminningarskyldu 21. gr. á þennan þátt ávirðinga stefnanda í starfi fyrir stefnda HSA, en sé litið til allra þeirra þátta sem í sameiningu myndi kjarna máls þessa sjáist að áminning samkvæmt 21. gr. hafi verið ótækt úrræði fyrir stefnda HSA. Einungis bein uppsögn hafi verið möguleg til þess að ljúka málinu.

Stefndi HSA haldi því fram að stefnandi hafi, án tilkynningar eða samráðs við stefnda, eftir að honum hafði verið vikið frá störfum þann 12. febrúar 2009, ráðið sig til starfa og starfað sem læknir erlendis og innanlands og notið launa fyrir störf sín að því best sé vitað frá marsmánuði 2009 og fram yfir lok uppsagnarfrests stefnanda hjá stefnda HSA í lok apríl 2010. Síðar hafi komið í ljós að stefnandi hafi stofnað einkahlutafélagið H.S. Lækningu ehf. í mars 2009, einum mánuði eftir að honum hafi verið vikið frá störfum og sé þar eini hluthafi og stjórnarmaður, en eiginkona hans varastjórnarmaður og prókúruhafi ásamt stefnanda. Tilgangur félagsins sé samkvæmt skráningu hlutafélagskrár sagður vera „læknisþjónusta, rekstur fasteigna og lausafjár, lánastarfsemi og skyldur rekstur.“ Þegar stefndi HSA hafi loks fengið staðfest að stefnandi væri við læknisstörf erlendis, hafi stefnanda verið tilkynnt að hann hefði verið felldur út af launaskrá frá og með júlímánuði 2009. Stefnandi hafi ekki andmælt þeirri ákvörðun og ekkert samband haft við stefnda HSA vegna málsins. Líta verði svo á að stefnandi hafi sætt sig við þessa niðurstöðu, enda hafi stefndi HSA vísað til ákvæða 20. gr. laga nr. 70/1996 og fram komi í fyrrnefndu bréfi til stefnanda að stefndi HSA telji starf stefnanda ósamrýmanlegt starfi hans og stöðu hjá stofnuninni. Stefnandi hafi verið horfinn til starfa fyrir þriðja aðila, án samþykkis stefnda HSA, meðan hann hafi enn verið bundinn ráðningarsamningi við hann, hafi ekki svarað bréfi stefnda og hafi því fyrirgert þeim „rétti sínum“ að hljóta áminningu frá stefnda á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996 fyrir óhlýðni við yfirmenn. Þessi hegðun stefnanda sé forsendubrestur varðandi ráðningarsamning hans við stefnda. Stefnandi hafi verið ráðinn í fullt starf og hlotið laun sem slíkur. Þegar hann hafi, án heimildar eða samskipta við vinnuveitendur sína, horfið til annarra starfa hafi forsendur brostið fyrir launagreiðslum til hans. Starfsmanni, sem þannig hverfi úr starfi, þurfi ekki að veita áminningu á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996, þar sem hann hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt 14. og 15. gr. sömu laga. Það væri fullkomlega órökrétt að veita starfsmanni áminningu, taka hann inn til starfa og gefa honum færi á að bæta ráð sitt, eftir slíkan trúnaðarbrest milli hans og yfirmanna hans, eftir að hann hafi horfið til starfa fyrir annan vinnuveitanda, verandi bundinn stefnda HSA með ráðningarsamningi.

Stefnandi hafi með þessu þverbrotið ákvæði 1. málsliðar 20. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá hafi stefnandi enga grein gert fyrir launum sínum frá öðrum aðilum eftir 12. febrúar 2009 fram til loka uppsagnarfrests hans hjá stefnanda.

Stefndi HSA telji, fyrir utan þann trúnaðarbrest sem að framan sé rakinn, að stefnandi hafi unnið til flestra þeirra ávirðinga sem upp séu taldar í 21. gr. laga nr. 70/1996, svo sem um vanrækslu og óvandvirkni í starfi, óhlýðni við yfirboðara og þá hafi framkoma og athafnir í starfi og utan þess verið ósæmileg og óhæfileg og ósamrýmanleg starfinu. Gögn málsins, þar á meðal sá hluti skýrslu sálfræðinganna Þ-kvk-ef A-kvk-ef og E-kk-ef G-kk-ef J-kk-ef sem fyrir liggi í málinu, bendi til slíkra brota stefnanda á lögum nr. 70/1996 að áminning verði ónothæft úrræði fyrir stefnda HSA til þess að bæta slæmt ástand Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð.

Stefnandi byggi skaðabótakröfu sína vegna ólögmætrar uppsagnar, samkvæmt fyrri lið dómkrafna hans, á þeim tekjumissi, sem hann hafi orðið fyrir allt frá því að honum hafi verið tilkynnt að vinnuframlags hans yrði ekki óskað meðan málið væri til rannsóknar og allt til loka uppsagnarfrests þann 30. apríl 2010. Grundvöllur skaðabótakröfu stefnanda sé ekki fyrir hendi, eins og málið sé úr garði gert. Stefnandi hafi notið allra lögbundinna kjara samkvæmt kjarasamningum og verið sagt upp störfum með lögbundnum fyrirvara. Stefnandi hafi aftur á móti verið í starfi erlendis og innanlands, nánast frá 12. febrúar 2009, án tilkynningar eða samþykkis vinnuveitandans, stefnda HSA og hafi enga grein gert fyrir launum sínum á þeim tíma. Við útreikning sinn á meintum vangoldnum launum dragi stefnandi frá reiknaðri launakröfu hvers mánaðar þá fjárhæð sem hann hafi fengið greidda frá stefnda HSA frá 1. mars til 30. júlí 2009. Stefnandi dragi hins vegar ekki frá reiknaðri kröfu sinni aðrar tekjur sem hann hafi hlotið fyrir önnur störf, meðan hann hafi verið samningsbundinn stefnda HSA. Þegar af þessari ástæðu sé dómkrafan óskýr og beri að sýkna stefnda af fyrri lið skaðabótakröfu stefnanda.

Stefnandi hafi viðurkennt að hafa ofskrifað reikninga fyrir gjaldskrárverk og endurskoðun sjúkraskrár og afgreiðsluskrár hafi leitt í ljós ótrúlega niðurstöðu um óvandvirkni og ofskrift reikninga, sem tveir trúnaðarlæknar Ríkisendurskoðunar hafi staðfest að sé fyrir hendi. Undir þessum kringumstæðum hafi engar forsendur verið til þess að veita stefnanda áminningu á grundvelli 21. gr. laga nr. 70/1996 og enn síður forsendur til þess að stefnandi kæmi aftur til starfa á vegum stefnda HSA. Stjórn stefnda HSA hafi á haustmánuðum 2009 reynt að ná samkomulagi við stefnanda um starfslok hans án árangurs, en stefnanda hafi þá verið ljóst að hann ætti ekki afturkvæmt í starf læknis hjá stofnuninni. Fyrir liggi í gögnum málsins að stefnandi hafi skorið sig algerlega úr hópi lækna HSA varðandi reikningagerð fyrir gjaldskrárverk og ekki reynst viljugur til samstarfs um að upplýsa eða leysa málið, svo alvarlegur trúnaðarbrestur hafi orðið milli hans og stjórnenda stofnunarinnar. Aðrir læknar Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð hafi tekið vel leiðbeiningum um bætta reikningagerð í byrjun febrúar 2009

Krafa um sýknu af skaðabótakröfu stefnanda sé jafnframt byggð á sjónarmiðum um tómlæti. Stefnandi hafi með athafnaleysi sínu, eftir að hann hafi fengið tilkynningu um að launagreiðslur til hans hjá stefnda HSA myndu falla niður, haldið áfram störfum og þáð laun frá þriðja aðila meðan hann hafi enn verið starfsmaður stefnda HSA. Þar með hafi hann með tómlæti fyrirgert tilkalli sínu til launa frá stefnda HSA meðan hann hafi þáð laun frá öðrum aðila. Með bréfi forstjóra HSA til hans, dags. 28. júlí 2009, hafi stefnanda verið gerð grein fyrir því að launagreiðslur til hans myndu falla niður frá og með júlímánuði 2009 og hafi afrit bréfsins verið sent til heilbrigðis- og fjármálaráðuneyta, sem og til þáverandi lögmanns stefnanda. Engin viðbrögð hafi borist við þessu bréfi og verði því að líta svo á að stefnandi hafi samþykkt það að launagreiðslur til hans féllu niður frá framangreindum tíma og að hann áliti sig ekki starfa fyrir stefnda né eiga rétt til launa frá honum meðan hann starfaði á eigin vegum eða fyrir þriðja aðila. Frá 12. febrúar 2009 fram til júlíloka [sic] hafi stefnandi notið fastra launa frá stefnda og hafi stefnandi ekki gert athugasemdir við það greiðslufyrirkomulag.

Þá sé sýknukrafan einnig studd þeim rökum að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni er hann hafi verið tekinn af launaskrá hjá stefnda HSA. Krafa stefnanda sé skaðabótakrafa, en stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á né sannað hvert það raunverulega tjón sé sem hann krefjist að fá bætt, þar sem hann hafi m.a. ekki gert grein fyrir tekjum sínum er hann hafi unnið fyrir hjá öðrum aðilum en stefnda HSA frá 12. febrúar til 2009 til 30. apríl 2010.

Stefndi HSA líti svo á að við sýknu af launakröfu stefnanda falli þar undir krafa um ótekinn orlofsrétt og frítökurétt. Fyrir liggi að stefnandi hafi starfaði fyrir þriðja aðila, líklega allt frá marsmánuði 2009 fram til loka uppsagnarfests. Líta verði svo á að orlofsréttur og frítökuréttur sá er hann hafi átt óuppgerðan hjá stefnda HSA hafi gengið upp á móti þeim tíma er hann hafi starfaði hjá þriðja aðila án samþykkis stefnda.

Varakröfu um sýknu af þeim hluta kröfu stefnanda um skaðabætur sem varði „beint launatap“ kveður stefndi HSA byggja á því að stefnandi hafi enga grein gert fyrir öðrum launum sínum á tímabilinu 12. febrúar 2009 til 30. apríl 2010 sem honum beri að færa til frádráttar skaðabótakröfu á grundvelli skyldu hvers manns til þess að takmarka tjón sitt. Stefnandi hafi takmarkað tjón sitt með því að afla tekna hjá þriðja aðila meðan hann hafi verið bundinn ráðningarsamningi við stefnda HSA, en enga grein gert fyrir tekjum sínum af þeirri starfsemi. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfu um beint launatap.

Í greinargerð er sett fram þrautavarakrafa um lækkun dómkröfu stefnanda vegna „leiðréttra meðallauna“ hans á árinu 2008. Kemur þar fram að komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefnda HSA beri að lækka þau launaviðmið sem dómkrafa stefnanda byggi á um oftekna fjárhæð stefnanda vegna gjaldskrárverka, 3.180.712 krónur, svo sem í gagnstefnu greinir, úr 22.080.220 krónum í 18.899.508 krónur. Meðaltalslaun beri samkvæmt því að reikna 1.574.595 krónur í stað 1.840.018 króna. Stefnandi hafi í kröfu sinni reiknað út meðallaun sín að meðtöldum þeim greiðslum sem stefndi HSA byggi á að hann hafi oftekið frá stofnuninni. Viðurkennt sé af stefnanda að hann hafi oftekið laun og því sé rangt að nota meðaltalslaun að því oftekna fé meðtöldu til þess að mynda grundvöll kröfu. Verði ekki fallist á að draga að fullu frá þá fjárhæð sem stefndi HSA byggi á að stefnandi hafi oftekið sér, þá sé þess krafist að við útreikning meðaltalslauna ársins 2008 verði dregin sú fjárhæð sem stefnandi hafi þegar viðurkennt að hafa oftekið eða 1.274.085 krónur [sic]. Undir rekstri málsins lækkaði stefnandi skaðabótakröfu sína sína til samræmis við síðast greinda kröfu stefnda.

Stefndi HSA kveðst jafnframt byggja á því, komist dómur að því að stefnandi eigi rétt til skaðabóta úr hendi hans, að þær bætur geti aldrei orðið hærri en sem nemi mismun samningsbundinna launagreiðslna að frádregnum þeim launum er stefnandi hafi unnið sér inn hjá þriðja aðila á sama tímabili. Það sé meginregla í skaðabótarétti að tjónþola beri skylda til þess að takmarka tjón sitt. Stefnandi hafi notið samkvæmt lögum réttar til launa frá stefnda til loka uppsagnarfrests. Hann hafi hins vegar kosið að hverfa til annarra starfa meðan á rannsókn máls hans stóð yfir, án leyfis yfirboðara sinna og án tilkynningar til þeirra og hafi væntanlega þegið laun fyrir þau störf sín. Hann hafi ekki gert athugasemd við það er stefndi HSA tók hann af launaskrá eftir júlímánuð 2009. Stefnandi hafi ekki gert grein fyrir launum sínum frá þriðja aðila meðan hann hafi verið bundinn ráðningarsamningi við stefnda HSA, án þess að leggja fram vinnuframlag í hans þágu. Því sé ljóst að jafnvel þótt stefnandi ætti rétt á skaðabótum, beri ávallt að draga laun hans frá þriðja aðila, á ráðningartíma hans hjá stefnda HSA, frá skaðabótakröfu hans. Í greinargerð var þeirri áskorun beint til stefnanda að leggja fram tilteknar upplýsingar um tekjur hans fram til loka uppsagnarfrests hans hjá stefnda HSA og var orðið við þeirri áskorun.

Stefndi HSA kveðst sérstaklega krefjast sýknu af þeim hluta skaðabótakröfu stefnanda sem varði kröfu um greiðslu fyrir námsfrí árin 2008 og 2009, upphaflega að fjárhæð 1.840.018 krónur. Í stefnu sé vísað til ákvæða töluliðs 8.1. í kjarasamningi Fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og St. Franciskusspítala og Læknafélags Íslands frá 5. mars 2006 og bókunar nr. 5 með kjarasamningnum. Með hliðsjón af bókun nr. 5 í kjarasamningnum hafi stefndi HSA gefið út þann 6. mars 2008 „Reglur um námsferðir lækna“, þar sem skilyrði fyrir greiðslum vegna námsferða lækna komi fram. Samkvæmt þeim reglum beri lækni í fyrsta lagi að sækja formlega um námsstyrk til yfirstjórnar og fá hann samþykktan og síðan verði læknir að sækja námskeið/endurmenntun til þess að kostnaður verði greiddur, sbr. 7.-11. tölulið reglnanna. Samkvæmt ákvæðum kjarasamningsins, tölulið 8.1., bókun nr. 5 og reglum stefnda HSA um námsferðir myndist enginn réttur til greiðslna nema sótt sé um tiltekið námskeið/endurmenntun, umsóknin hafi verið samþykkt af yfirstjórn viðkomandi heilsugæslu og viðkomandi starfsmaður hafi síðan sótt námskeiðið. Krafa stefnanda um fjárgreiðslu vegna ótilgreindra námsfría sé tilhæfulaus með öllu og fyrir kröfunni finnist engin heimild í tilvitnuðum reglum. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af þessum kröfulið.

Ekki er þörf á að rekja hér umfjöllun í greinargerð stefndu um þann hluta upphaflegrar skaðabótakröfu stefnanda sem laut að greiðslu á frítökurétti, enda tekur endanleg kröfugerð hans ekki til þess þáttar.

Hvað varðar kröfu stefnanda um greiðslu áunnins orlofs, sem samkvæmt endanlegri kröfugerð hans tekur einvörðungu til tímabilsins 1. janúar til 30. apríl 2010, er af hálfu stefnda HSA vísað til þess að samkvæmt kjarasamningi eigi stefnandi rétt á að fá áunnið orlof gert upp við starfslok. Teljist stefnandi eiga rétt til greiðslu orlofs viðurkenni stefndi áunninn orlofsrétt stefnanda alls 49.5 daga eða sem nemi 1.843.574 krónum, vegna tímabila fram til 31. júlí 2009. Eftir þann dag hafi stefnandi verið felldur út af launaskrá stefnda HSA, þar sem upplýst hafi verið að hann væri við launuð störf erlendis. Frá þeim tíma ávinni stefnandi sér ekki orlofsrétt, nema sýnt verði fram á hvort og þá hvaða rétt hann kunni að eiga til launa frá stefnda HSA fyrir það tímabil. Í gr. 5.1. í kjarasamningi ríkisins og Læknafélags Íslands segi að orlof skuli reiknast miðað við fullt ársstarf. Frá og með 1. ágúst 2009 sé með engu móti unnt að halda því fram að stefnandi hafi innt af hendi fullt starf fyrir stefnda HSA, þar sem hann hafi þá þegar að líkindum sinnt fullu starfi fyrir þriðja aðila allt til enda uppsagnarfrests þann 30. apríl 2010.

2. Miskabótakrafa á hendur stefndu in solidum.

Af hálfu stefndu er því mótmælt því sem tilhæfulausu, röngu og ósönnuðu að forsenda fyrir ákvörðun forsvarsmanna stofnunarinnar um uppsögn stefnanda hafi verið sú að hann hafi gerst sekur um fjárdrátt samkvæmt skilgreiningu refsilaga. Stefndu hafi í upphafi talið gögn benda til að um fjárdrátt væri að ræða og vísað málinu þá eðlilega til rannsóknar hjá lögreglu. Niðurstaða lögreglu hafi verið sú að sýslumaður treysti sér ekki til þess að gefa út ákæru í málinu vegna erfiðrar sönnunarstöðu ákæruvaldsins. Sú niðurstaða hafi legið fyrir löngu áður en stefnanda hafi verið sagt upp störfum. Hafi stefndu ekki byggt mál sitt á því að um fjárdrátt stefnanda hafi verið að ræða, heldur á því að hann hafi óhlýðnast verklagsreglum og ofskrifað verkeiningar vegna gjaldskrárverka og þar af leiðandi oftekið laun vegna þeirra. Ljóst megi þó vera að stefnandi hafi brotið gegn starfsskyldum sínum við færslu gjaldskrárverka hjá stofnuninni. Stefndu verði ekki sakaðir um að hafa byggt uppsögn stefnanda á þeirri málsástæðu að hann hafi gerst sekur um fjárdrátt í skilningi hegningarlaga. Fullyrðing þess efnis í stefnu sé röng og eigi sér hvorki stoð í uppsagnarbréfi, dags. 28. desember 2009, né rökstuðningi, dags. 23. febrúar 2010. Ef litið sé til rökstuðnings stefnda HSA fyrir uppsögninni í bréfi, dags. 23. febrúar 2010, sé í 1. lið lagður fram rökstuðningur vegna ofreiknaðra eininga vegna gjaldskrárverka. Hvergi í þessum texta sé því haldið fram af hálfu stefnda HSA að stefnandi hafi gerst sekur um fjárdrátt, heldur sé talað um ofreiknaðar einingar vegna gjaldskrárverka og vísað þar um til greinargerðar Ríkisendurskoðunar frá júní 2009, þar sem sagt hafi að „yfirlækninum hafi verið eða mátt vera ljóst að hann hafi ofreiknað einingar vegna gjaldskrárverka og þar með ofkrafið HSA um þóknun fyrir vinnu sína“. Þá sé í rökstuðningi stofnunarinnar vísað til þeirrar endanlegu niðurstöðu ítrekaðra lögreglurannsókna að „sönnunarstaða málsins [sé] mjög erfið og ómögulegt að sanna eða afsanna hvort ásetningur [stefnanda] hafi legið til þess að svíkja út fé“. Þegar af framangreindri ástæðu beri að sýkna stefndu af kröfu stefnanda.

Þá byggi stefnandi á því að stefndi E-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf sem forstjóri stefnda HSA, hafi sett fram opinberlega svo alvarlegar ásakanir á hendur stefnanda, í nafni stofnunarinnar, að þær hafi verið til þess fallnar að valda tjóni á æru hans. Sé í stefnu vikið að sex tilvikum þar sem ýmist sé haft eftir stefnda E-kk-þgf R-kk-þgf eða vísað til orða hans í útvarpi og sjónvarpi, auk þess sem fram séu lögð tölvupóstsamskipti stefnda E-kk-ef R-kk-ef við einn íbúa á […].

Varðandi fyrsta tilvikið, merkt staflið a) í stefnu, hafi stefndi E-kk-nf R-kk-nf sent frá sér fréttatilkynningu 12. janúar 2009, sem birst hafi þann 13. s.m. í svæðisútvarpi Austurlands. Í fréttatilkynningunni segi:

„H-kk-nf S-kk-nf, yfirlæknir Heilsugæslu Fjarðabyggðar, hefur í dag verið leystur tímabundið frá starfsskyldum sínum við Heilbrigðisstofnun Austurlands vegna rannsóknar á reikningum frá honum. E-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf forstjóri.“

Frétt svæðisútvarpsins feli í sér samantekt fréttamanns á málinu ásamt upplýsingum sem hann hafi aflað við vinnslu fréttarinnar. Það sem í fréttinni komi fram, umfram fréttatilkynninguna sem að framan sé rakin, sé ekki haft eftir stefnda E-kk-þgf R-kk-þgf og sé honum og stofnuninni óviðkomandi. Fréttatilkynningin sjálf segi einungis að stefnandi hafi verið leystur frá störfum „vegna rannsóknar á reikningum frá honum“. Stefndi E-kk-nf R-kk-nf geti ekki borið ábyrgð á því sem fréttamaður segi og sé ekki eftir honum haft og beri þegar að sýkna hann af kröfulið a).

Annað tilvikið, merkt staflið b) í stefnu, sé tilgreindur einkatölvupóstur frá A á […] frá 15. febrúar 2009 til stefnda E-kk-ef R-kk-ef þar sem hann saki stefnda um „aðför sem [stefndi E-kk-nf R-kk-nf standi] fyrir á hendur okkar ágæta lækni H-kk-þgf.“ Stefndi E-kk-nf R-kk-nf hafi svarað tölvupóstinum persónulega til A, sem hafi kosið að gera svarið opinbert. Í tölvupósti stefnda segi: „Það leikur enginn vafi á því að H-kk-nf hefur brotið af sér og ég hef ekkert umboð til að hylma yfir það.“ Þegar þessi orð hafi verið látin falla hafi þrír dagar verið liðnir frá því að stefndi HSA vísaði máli stefnanda til lögreglu. Stefndi E-kk-nf R-kk-nf vísi í tölvubréfi sínu til þess að þegar yfirmaður, eins og stefnandi, sem vissulega hafi verið yfirmaður Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð, fremji auðgunarbrot, þá sé yfirmaðurinn leystur frá störfum meðan lögreglan rannsaki málið. Hér sé stefndi E-kk-nf R-kk-nf að vísa til þess að nauðsynlegt sé að leysa stefnanda frá störfum meðan málið sé rannsakað en vísi til þess að saksóknari taki ákvörðun um framhald málsins, sbr.: „Sé H-kk-nf saklaus fær hann uppreisn æru.“

Stefndi E-kk-nf R-kk-nf hafi í þessum tölvupósti til óviðkomandi aðila einungis vísað til þess að nauðsynlegt sé að rannsaka málið með þessum hætti, en viðbrögðin eigi ekki að vera þau að hann sjálfur segi af sér sem forstjóri HSA. Skaðabótakrafa samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 verði ekki byggð á efni þessa bréfs, þar sem í því felist ekki meingerð gegn æru stefnanda.

Hópur fólks á Eskifirði, sem kallaður hafi verið „stuðningsmenn“ stefnanda hafi strax þann 13. febrúar [2009] orðið mjög hávær í fjölmiðlum og sakað stjórn og forstjóra HSA um aðför að stefnanda, krafist afsagnar þeirra og sakað um brot á ótöldum lögum og reglum. Hafi þar fremstur í flokki farið A, sem í fjölmiðlum og á bloggsíðum hafi úthúðað stefnda E-kk-þgf R-kk-þgf og stjórn HSA fyrir aðför að stefnanda, borið stjórnendum á brýn annarleg sjónarmið og krafist afsagnar þeirra eða að stjórnendur yrðu reknir frá störfum.

Í staflið c) í stefnu sé vísað til viðtals við stefnda E-kk-þf R-kk-þf í útvarpsfréttum ríkisútvarpsins 25. febrúar 2009 og sagt að orðrétt sé eftir stefnda E-kk-þgf R-kk-þgf haft, þar sem hann tali um að gögn málsins „sanni fjársvik læknisins.“ Stefndi E-kk-nf R-kk-nf vísi til niðurstöðu rannsóknar sýslumannsins á Eskifirði, sem eftir 7½ mánaða rannsóknarferli hafi komist að þeirri niðurstöðu að „sönnunarstaða málsins [sé] mjög erfið og ómögulegt að sanna eða afsanna hvort ásetningur [stefnanda] hafi legið til þess að svíkja út fé“. Niðurstaða sýslumanns sé athyglisverð, því hún lýsi því sem staðreynd að stefnandi hafi oftekið fé frá stefnda HSA, en sönnunarstaða ákæruvaldsins sé slík að það geti hvorki sannað né afsannað að ásetningur stefnanda hafi verið sá að draga sér fé. Það sé ljóst að ákæruvaldið hafi ekki einu sinni treyst sér til þess að afsanna að stefnandi hafi dregið sér fé með reikningaskrift sinni. Stefndi E-kk-nf R-kk-nf hafi talið gögn málsins skýr. Ríkisendurskoðun og trúnaðarlæknar hennar hafi í tveimur athugunum komist að því að líkur bentu til ásetnings stefnanda til vísvitandi oftöku fjár frá stefnda HSA. Ítarlegri yfirferð yfir reikningaskrif stefnanda hafi leitt í ljós að oftaka fjár hafi verið verulega umfram það sem í upphafi hafi verið ætlað, sbr. gagnstefnu. Orðnotkun stefnda E-kk-ef R-kk-ef hafi vissulega verið óheppileg, en í ljósi niðurstöðu sýslumanns á rannsókn málsins verði ekki talið að hún leiði til þess að stefnda E-kk-þgf R-kk-þgf beri að greiða stefnanda miskabætur samkvæmt ákvæðum 26. gr. skaðabótalaga.

Í staflið d) í stefnu sé vísað til viðtals við stefnda E-kk-þf R-kk-þf í ríkisútvarpinu þann 26. febrúar 2009 og þar vísað til þess að orðrétt sé eftir honum haft það sem þar komi fram. Við samanburð á staflið d) í stefnu og efni fréttarinnar samkvæmt framlögðu dómskjali verði ekki séð að tilgreint dómskjal styðji þennan kröfulið. Því beri að vísa honum frá sem órökstuddum og vanreifuðum.

Í staflið e) í stefnu sé vísað til útskriftar af frétt í ríkisútvarpi 9. nóvember 2009, sem sé útlegging fréttamanns á greinargerð Ríkisendurskoðunar frá júní 2009. Útlegging fréttamanns RÚV á skýrslu Ríkisendurskoðunar sé ekki á ábyrgð stefnda E-kk-ef R-kk-ef og það sem þar sé sagt sé ekki eftir honum haft, heldur sé það niðurstaða úr endurskoðun Ríkisendurskoðunar á starfsháttum stefnanda. Aðildarskortur stefnda E-kk-ef R-kk-ef vegna ummæla fréttamanns RÚV leiði til þess að þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af þessum kröfulið.

Í staflið f) í stefnu séu höfð beint eftir stefnda E-kk-þgf R-kk-þgf eftirfarandi ummæli úr sjónvarpsfrétt 30. júní 2010:

„Hann náttúrulega misnotaði aðstöðu sína hér til þess að skrifa ranga reikninga. Framkoma hans við samstarfsmenn og yfirmenn var óásættanleg og læknisfræðilegum vinnubrögðum mjög ábótavant.“

Það liggi fyrir staðfest af Ríkisendurskoðun og trúnaðarlæknum Ríkisendurskoðunar í tveimur skýrslum og einnig í bráðabirgðaskýrslu landlæknis frá 2. júní 2009, að stefnandi hafi ofskrifað reikninga. Ekki verði séð að það orðaval stefnda að stefnandi hafi „[misnotað] aðstöðu sína til þess að skrifa ranga reikninga“ stangist á við niðurstöður skýrslna Ríkisendurskoðunar og landlæknis um efnið. Stefnandi hafi starfað í mjög viðkvæmu umhverfi, þar sem reikningar fyrir gjaldskrárverk hafi byggst á trausti milli starfandi heilsugæslulækna og stefnda HSA. Stefnandi hafi haft bein fyrirmæli, allt frá árinu 1996, um að takmarka verulega gjaldskrárverk sín. Þau fyrirmæli hafi verið áréttuð á fundi með yfirstjórn HSA í október 2007, þar sem framkvæmdastjóri Læknafélags Íslands hafi verið viðstaddur, en framlögð tölfræðigögn sýni svo ekki verði um villst að stefnandi hafi haft tilmælin að engu og haldið uppteknum hætti við skráningu gjaldskrárverka, þrátt fyrir athugasendir. Í niðurstöðum sálfræðiskýrslu og minnisblöðum stefnda E-kk-ef R-kk-ef og S-kk-ef Þ-kk-ef framkvæmdastjóra lækninga frá fundinum 24. október 2007 komi fram að framkoma stefnanda við samstarfsmenn og yfirmenn hafi verið óásættanleg. Fyrsta tillaga sálfræðinganna, sem fengnir hafi verið til að rannsaka starfsumhverfi hjá Heilsugæslu Fjarðabyggðar, til lausnar á vandamálum heilsugæslunnar, hafi verið sú að stefnandi hætti störfum. Sú niðurstaða ein og sér staðfesti orð stefnda E-kk-ef R-kk-ef í tilgreindu viðtali.

Varðandi síðasta liðinn, að læknisfræðilegum vinnubrögðum hafi verið ábótavant sé vísað til bráðabirgðaskýrslu landlæknis og einnig til skýrslna Ríkisendurskoðunar, þar sem trúnaðarlæknar Ríkisendurskoðunar lýsi læknisfræðilegum vinnubrögðum stefnanda. Verði ekki séð að stefndi E-kk-nf R-kk-nf hafi sagt neitt umfram það sem í þessum skýrslum liggi fyrir. Í ljósi framangreindra gagna sé vandséð hvernig þessi ummæli E-kk-ef R-kk-ef geti talist meingerð gegn persónu eða æru stefnanda svo brjóti gegn ákvæðum 26. gr. skaðabótalaga. Krafist sé sýknu af þessum kröfulið.

Vegna þagnarskyldu og eðlis málsins hafi forsvarsmenn HSA átt mjög erfitt með að svara linnulausum fjölmiðlaárásum stuðningsmanna stefnanda og látið því yfir sig ganga ýmisleg ómálefnaleg og meiðandi ummæli án þess að grípa til andsvara. Aldrei, meðan hæst lét í fjölmiðlum, hafi neitt það komið fram sem bent hafi til þess að stefnandi reyndi að hafa áhrif á mjög óréttmæta gagnrýni og árásir á stjórn, forstjóra og aðra starfsmenn HSA eða draga úr þeirri fjölmiðlaumræðu sem svokallaðir „stuðningsmenn“ hans hafi viðhaldið í fjölmiðlum, ekki heldur þegar nokkur hópur þeirra hafi mætt með kröfuspjöld á lóð HSA á Egilsstöðum og boðað m.a. að fundarmenn myndu bera starfsmenn út af skrifstofum sínum. Stefndu telji að stefnandi hafi sjálfur staðið fyrir þessari uppákomu og vísi þar um til símtals sem stefnandi hafi átt við E-kk-þf S-kk-þf, forstöðumann starfsmannaþjónustu HSA, líklega 22. október 2009, en orðum hans sé lýst í minnisblaði S-kk-ef Þ-kk-ef framkvæmdastjóra lækninga við HSA um fund hans með stefnanda og formanns Læknafélags Íslands þann 20. nóvember 2009. Stefnandi hafi neitað þar á fundinum að hafa látið tilgreind orð falla og standi þar orð hans á móti orðum E-kk-ef. Þá verði heldur ekki séð að stefnandi hafi á neinn hátt reynt að verja stofnunina eða starfsmenn hennar þegar að þeim hafi verið vegið í fjölmiðlum og á bloggsíðum, einkum hinum opna bloggvef vikublaðsins Austurgluggans.

Eftir að stefnanda hafi verið vikið frá störfum hafi starfsandi á Heilsugæslu Fjarðabyggðar gerbreyst til hins betra og umtalsverður sparnaður hafi orðið í rekstri heilsugæslunnar, þannig að nú falli starfsemin orðið að kostnaðarviðmiðum HSA. Gjaldskrárverk séu komin í eðlilegt samhengi við starfsemina og fylgt sé þeim reglum sem um gjaldskrárverk gildi.

3. Lagarök:

Um lagarök kveðst stefndi HSA vísa til almennra reglna samninga og kröfuréttar. Um skaðabótaskyldu sé vísað til meginreglna skaðabótaréttar, vinnuréttar og til ákvæða laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.

Varðandi miskabætur vísi báðir stefndu til ákvæða 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá sé vísi stefndu til almennra reglna um vinnuveitendaábyrgð.

Varðandi málskostnað vísi stefndu til ákvæða 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varðandi virðisaukaskatt á málskostnað vísi stefndu til ákvæða laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

IV

Gagnstefnandi kveðst byggja kröfu sína í gagnsök um endurgreiðslu oftekinna þóknana fyrir læknisverk á niðurstöðum athugana sinna á útgefnum reikningum gagnstefnda fyrir gjaldskrárverk hans, sem unnin hafi verið á tímabilinu 16. desember 2007 til 15. janúar 2009. Í gagnstefnu er krafan sundurliðuð svo:

Gjalddagi Vinnutímabil Ofreiknuð fjárhæð

1. feb. 2008 16.12.2007-15.01.2008 kr. 335.290

1. mars 2008 16.01.2008-15.02.2008 kr. 397.825

1. apríl 2008 16.02.2008-15.03.2008 kr. 256.930

1. maí 2008 16.03.2008-15.04.2008 kr. 0

1. júní 2008 16.04.2008-15.05.2008 kr. 284.970

1. júlí 2008 16.05.2008-15.06.2008 kr. 171.768

1. ágúst 2008 16.06.2008-15.07.2008 kr. 49.894

1. sept. 2008 16.07.2008-15.08.2008 kr. 0

1. okt. 2008 16.08.2008-15.09.2008 kr. 423.437

1. nóv. 2008 16.09.2008-15.10.2008 kr. 310.921

1. des. 2008 16.10.2008-15.11.2008 kr. 373.507

1. jan. 2009 16.11.2008-15.12.2008 kr. 233.347

1. feb. 2009 16.12.2008-15.01.2009 kr. 342.823

Samtals: kr. 3.108.712

Undir rekstri málsins féll gagnstefnandi frá kröfum vegna síðasta mánaðar tímabilsins og ná endanlegar kröfur hans að fjárhæð 2.837.889 krónur því til tímabilsins 16. desember 2007 til 15. desember 2008.

Gagnstefnandi kveður málið snúast um leiðréttingar á offærðum verkeiningum og rangfærslum „verkkóda“ í sjúkraskrárkerfið SÖGU á umræddu tímabili. Ríkisendurskoðun hafi staðfest réttmæti niðurstöðu gagnstefnanda. Gagnstefndi hafi í stefnu í raun viðurkennt að hafa oftekið sem nemi 1.271.085 krónum af kröfufjárhæð aðalkröfu gagnstefnanda.

Til þess að skýra eðli offærslna gagnstefnanda á verkeiningum í skráningarkerfi SÖGU sé nærtækast að líta til greinargerðar Ríkisendurskoðunar frá 14. desember 2010 og skýrslu Ríkisendurskoðunar frá júní 2009, en í niðurstöðukafla síðargreindrar skýrslu hafi Ríkisendurskoðun flokkað eðli athugasemda sinna í sjö aðalflokka, sem í stuttu máli skiptist með eftirfarandi hætti:

1. Ofinnheimt fyrir gjaldskrárverk vegna rangrar notkunar á „skráningarkóda“, sem leitt hafi til of hárrar gjaldtöku.

2. Ofinnheimt fyrir gjaldskrárverk vegna ofreiknaðs tíma sem tekið hafi að sinna sjúklingi.

3. Tvíinnheimt fyrir sama gjaldskrárverk með því að tvíprenta kvittun.

4. Símtöl innheimt sem gjaldskrárverk, sem sé óheimilt að gera.

5. Dagvinna reikningsfærð sem gjaldskrárverk (vinna utan dagvinnutíma).

6. Gögn vanti í sjúkraskrá, en samkvæmt lögum um sjúkraskrár skuli sjúkraskrárupplýsingar færðar jafnóðum eða að jafnaði innan við 24 klukkustundum frá þeim tíma er þeirra var aflað.

7. Skráð röng sjúkdómsgreining sem leitt hafi til hærri einingafjölda en ella.

Gagnstefnandi kveður athygli vekja að í nánast öllum tilvikum leiði rangar skráningar gagnstefnda til þess að þóknun hans hafi orðið hærri en ef rétt væri skráð. Ef einungis væri um óreiðu, óvönduð vinnubrögð eða of mikið vinnuálag að ræða mætti ætla að rangfærslur yrðu í báðar áttir, þ.e. myndu leiða bæði til hækkunar en einnig til lækkunar á greiðslum. Það að rangar skráningar skuli í nær öllum tilvikum leiða til hækkunar reikninga, renni stoðum undir þá skoðun gagnstefnanda að rangfærslur gagnstefnanda í SÖGU verði ekki flokkaðar sem afleiðingar óreiðu, óvandaðra vinnubragða eða vinnuálags.

Gagnstefnandi kveður að vegna umfangs athugasemda hans og Ríkisendurskoðunar sé um einstök tilvik vísað til framlagðrar niðurstöðu úttektar S-kk-ef Þ-kk-ef, framkvæmdastjóra lækninga og Ó-kk-ef Á-kk-ef trúnaðarlæknis á „grænum seðlum“ stefnanda fyrir tímabilið 16. desember 2007 til 15. janúar 2009 og til greinargerðar Ríkisendurskoðunar um þá rannsókn, dags. 14. desember 2010, en í stefnu sé getið þeirrar fjárhæðar er gagnstefnandi telji að gagnstefndi hafi oftekið á hverju tímabili. Hafi gagnstefnandi skorað á gagnstefnda að gera sundurliðaða grein fyrir þeim ágreiningi sem hann gerði um mat á skráningum hans í SÖGU, svo og um ágreining varðandi tilgreindar fjárhæðir, ef hann kysi að rengja niðurstöðu gagnstefnanda um einstök atriði. Vegna persónuverndar og trúnaðar við sjúklinga séu framlögð gögn gerð órekjanleg til sjúklinga, en í sjúkraskrá og afgreiðsluskrá SÖGU sé staðfestingu að finna fyrir réttmæti þeirra upplýsinga sem byggt sé á. Ríkisendurskoðun og trúnaðarlæknir Ríkisendurskoðunar hafi yfirfarið gögnin og borið saman við sjúkraskrárkerfið SÖGU og staðfest niðurstöðu gagnstefnanda.

Varakrafa gagnstefnanda byggi á viðurkenningu gagnstefnda í stefnu í aðalsök, um að hafa oftekið fé, með útgáfu of hárra reikninga á tímabilinu 16. desember 2007 til 15. janúar 2009, samtals að fjárhæð 1.271.085 krónur. Þann 12. febrúar 2009 hafi gagnstefnandi kært gagnstefnda til lögreglu vegna gruns um misferli af hans hálfu og hafi fjárhæðin verið sundurliðuð á tímabil. Beri honum að endurgreiða hið oftekna fé ásamt dráttarvöxtum frá útborgunardegi hverrar greiðslu hins oftekna fjár, til greiðsludags.

Þrautavarakrafa gagnstefnanda byggi á viðurkenningu gagnstefnda um að hafa oftekið fé, með útgáfu of hárra reikninga á tímabilinu 16. desember 2007 til 15. janúar 2009, samtals að fjárhæð 1.271.085 krónur. Krafist sé dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 21. janúar 2010 til greiðsludags eins og í stefnu í aðalsök greini.

Yfirferð gagnstefnanda yfir reikninga gagnstefnda fyrir gjaldskrárverk umrætt tímabil hafi verið mjög tímafrek og kostnaðarsöm. Samanburðarniðurstöður vegna annarra lækna stofnunarinnar hafi ekki gefið tilefni til athugasemda af hálfu gagnstefnanda, nema við lækna Heilsugæslunnar í Fjarðabyggð. Aðrir læknar í Fjarðabyggð hafi starfað undir stjórn gagnstefnda sem yfirlæknis og hafi reikningar þeirra að nokkru leyti borið sömu merki oftöku þóknana og reikningar gagnstefnda, en þó í miklu minna mæli. Hafi verið gerðar athugasemdir við viðkomandi lækna vegna þess og hafi þau mál strax verið afgreidd að fullu. Reikningar gagnstefnda hafi hins vegar skorið sig algerlega úr hvað varðaði tímafjölda og kostnað og greiðslur til gagnstefnda fyrir gjaldskrárverk hans hafi verið miklu hærri en allra annarra lækna gagnstefnanda.

Seðlakerfi það („grænir seðlar“), sem notað sé hjá gagnstefnanda byggi á því að fullt traust ríki milli læknis og stofnunar varðandi færslu gjaldskrárverka. Endurskoðun seðlanna og samanburður við sjúkra- og komuskrár SÖGU sé mjög tímafrek og sérhæfð vinna. Vegna viðkvæmra trúnaðarupplýsinga í sjúkraskrám verði endurskoðun trauðla unnin af öðrum en læknum með staðarþekkingu og til þess að rannsókn sé marktæk þurfi tveir læknar að vinna verkið og eftir atvikum njóta aðstoðar endurskoðanda. Gagnstefnandi hafi hvorki mannafla né fjármuni til þess að sinna svo tímafrekri og sérhæfðri endurskoðun á verkum þeirra rúmlega 20 lækna sem hjá stofnuninni starfi. Þetta viti læknar stofnunarinnar gjörla og þess þá heldur sé skylda þeirra til þess að vanda reikningagerð sína meiri en ella. Það hafi gagnstefnda mátt vera ljóst, enda hafi forstjóri og lækningaforstjóri HSA ítrekað gert athugasemdir við hátt hlutfall gjaldskrárverka gagnstefnda og gefið fyrirmæli um að gjaldskrárverk væru ekki unnin nema í brýnum tilfellum. Af samanburði gjaldskrárverka lækna gagnstefnanda sjáist að aðrir læknar stofnunarinnar hafi farið að þeim fyrirmælum.

Mál þetta varði ekki virðisaukaskattskylda starfsemi gagnáfrýjanda. Af þeim ástæðum og af skaðleysisjónarmiðum beri honum nauðsyn til þess að í dómi verði kveðið á um að virðisaukaskattur skuli leggjast á málskostnað.

Um lagarök kveðst gagnstefnandi vísa til III. kafla læknalaga nr. 53/1988, einkum 16. gr. og stafliðar G. Þá sé vísað til ákvæða laga nr. 40/2007, um heilbrigðisþjónustu, einkum III., IV. og VI. kafla og reglugerðar nr. 787/2007, um heilsugæslustöðvar, einkum II. og III. kafla. Ennfremur til laga nr. 55/2009, um sjúkraskrár, einkum II., IV. og VII. kafla og til reglugerðar nr. 227/1991, um sjúkraskrár, með síðari breytingum. Þá sé vísað til laga nr. 74/1997, um réttindi sjúklinga, einkum IV. kafla um meðferð upplýsinga úr sjúkraskrá.

Krafa um dráttarvexti byggi á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxtakrafa miðist við útborgunardag hvers hluta kröfunnar, sem sundurliðaður sé sérstaklega. Krafa um málskostnað byggi á ákvæðum 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um að virðisaukaskattur leggist á málskostnað byggi á ákvæðum laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

V

Gagnstefndi kveðst mótmæla því að gagnstefnandi eigi kröfu á hann umfram þær 1.271.085 krónur sem gagnstefndi fallist á að hann hafi ofkrafið gagnstefnanda um, sbr. stefnu í aðalsök. Byggi gagnstefndi á því að endurgreiðslukrafa gagnstefnanda umfram þá fjárhæð sé ósönnuð. Sú aðferð sem gagnstefnandi hafi viðhaft með því að afla einhliða álits á verkum gagnstefnda sé ekki í samræmi við þá sönnunarfærslu sem lög nr. 91/1991, um meðferð einkamála, geri ráð fyrir. Gagnstefndi mótmæli því að það skjal sem gagnstefnandi nefni úttekt hafi nokkurt sönnunargildi. Gagnstefndi telji að gagnstefnanda hafi borið að óska eftir dómkvaðningu matsmanna eða viðhafa sambærilega sönnunarfærslu ef hann teldi ástæðu til að ætla að hann ætti frekari kröfu á hendur gagnstefnda en áður hafi verið sett fram og viðurkennd. Gagnstefnandi byggi þessa kröfugerð sína á síðari tíma mati tveggja lækna sem hann sjálfur hafi kallað til. Annar þeirra sé framkvæmdastjóri lækninga hjá gagnstefnanda en hinn sé nefndur trúnaðarlæknir gagnstefnanda. Báðir séu þannig starfsmenn hans og úttektin því ekkert annað en aðilaskýrsla án nokkurs sönnunargildis.

Þrátt fyrir að ekki sé gerð krafa um frávísun vegna vanreifunar á þeim hluta kröfu gagnstefnanda sem sé umfram viðurkennda kröfu, sé bent á að þessi málatilbúnaður kunni að valda frávísun ex officio.

Gagnstefnandi hafi allt fram til þingfestingar gagnstefnu haldið því fram að ofreiknaðar einingar hafi numið 1.271.085 krónum. Gagnstefnandi telji nú skuld gagnstefnda nema 3.180.712 krónum og hafi hún þannig hækkað um 1.909.627 krónur. Gagnstefnandi hafi lagt fram hina svokölluðu grænu seðla sem grundvöll úttektarinnar, ásamt yfirlitsblöðum á töflureiknisskjölum sem gagnstefndi hafi skilaði til gagnstefnanda til að fá greiðslu fyrir hvert tímabil. Gagnstefndi hafi yfirfarið hvern seðil á úttektarskjalinu og hafi ýmsar athugasemdir fram að færa við ályktanir úttektaraðila. Niðurstaða endurskoðunar gagnstefnda sé sú, að ekki sé fallist á kröfu gagnstefnda um endurgreiðslu á þessum grundvelli að öðru leyti en því sem rekja megi til mistaka við innfærslu í töflureiknisskjal eða 1.271.085 krónur, sbr. dómkröfu í aðalsök. Þeir liðir séu hins vegar ekki sérgreindir í úttektinni sem geri gagnstefnda erfitt fyrir að taka afstöðu til þeirra sérstaklega. Teljist þetta verulegur ágalli á úttektinni. Þá megi geta þess að í nokkrum tilvikum sjáist að gagnstefndi hafi gleymt að innheimta greiðslur hjá gagnstefnanda, án þess að séð verði að það hafi haft áhrif á tölulega niðurstöðu í úttekt gagnstefnanda.

Í gagnstefnu séu taldar upp athugasemdir í númeraröð 1-7 án þess að gerð sé nánari grein fyrir eðli þeirra. Sé hér fjallað um athugasemdir gagnstefnanda í sömu röð.

1. „Ofinnheimt fyrir gjaldskrárverk vegna rangrar notkunar á skráningarkóda, sem leiddi til of hárrar gjaldtöku.“

Gagnstefndi kveðst telja að hér eigi gagnstefnandi bæði við þær færslur sem rekja megi til innfærslu í töflureiknisskjal og við það hvaða „kóda“ megi nota saman.

a) Yfirlitsblað vegna hvers mánaðartímabils (töflureiknisskjal).

Gagnstefndi kveður athugasemdir í úttekt gagnstefnanda mega að ákveðnu marki rekja til mistaka við innfærslu í töflureiknisskjöl. Sú villa hafi verið útskýrð í stefnu í aðalsök, en í úttektinni sé ítrekað litið framhjá þeirri villu.

Gagnstefndi kveðst í samskiptum sínum við gagnstefnanda, frá því að fyrst hafi orðið vart við misræmið, hafa bent á þá villu, sem augljós hafi verið. Þessu til stuðnings vísi gagnstefndi til handskrifaðs texta gagnstefnda á viðkomandi samskiptaseðla, þar sem sjáist hvað átt hafi að færa í töflureiknisskjalið. Illskiljanlegt sé að í úttekt þeirri sem gagnstefnandi hafi látið framkvæma sé hvergi vikið að því að á fylgiseðlunum hafi komið fram réttar upplýsingar en að töflureiknisskjalið hafi verið ranglega fært að þessu leyti, eins og S-kk-nf Þ-kk-nf hafi réttilega bent á í minnisblaði sínu um „skilaferð (sic) 5. febrúar 2009“, þar sem segi á bls. 1: „Yfirlitsblaði var beitt á rangan hátt: Á fylgiseðla var handskrifað á réttan hátt en fært rangt inn á yfirlitsblaðið.“

Gagnstefndi hafi viðurkennt kröfu að fjárhæð 1.271.085 krónur, sem rekja megi til innfærslu í töflureiknisskjal og teljist því liðurinn viðurkenndur að því marki, sbr. fyrri úttekt gagnstefnanda á gjaldskrárverkum gagnstefnda.

b) Skráning einstakra gjaldskrárliða - Viðtal og skoðun (112 eða 104) og geðviðtal (2,01 eða 2,02).

Í gjaldskrá sé á bls. 2 fjallað um númer flokka læknisverka. Þar komi fram efst á blaðsíðunni: „Þessir gjaldliðir bætast ofan á viðtal og skoðun, nema annað sé tekið fram.“

Það sé mat úttektaraðila í sumum tilvikum að einungis hafi átt að innheimta lið 112 samkvæmt seðli þrátt fyrir að gagnstefndi hafi handskrifað 112 og 2,02 á seðilinn. Þannig sé því mótmælt að krafist sé greiðslu vegna 112 sem sé vitjun, útkall sérfræðings (innifalið sé viðtal, skoðun, ferðatími og dvöl allt að 30 mínútur) auk geðviðtals samkvæmt 2.02 (1 klst., sjúklingur allt að 45 mínútur hjá lækni) án þess að það sé frekar rökstutt. Gagnstefndi bendi á þá staðreynd að gagnstefnandi fallist ýmist á innheimtu þessara liða saman eða hafni henni. Engar skýringar séu hins vegar gefnar á þessu misræmi. Sérstaklega sé bent á að samkvæmt gjaldskránni skuli gjaldliðir læknisverka bætast ofan á viðtal og skoðun nema annað sé tekið fram.

Gagnstefndi kveðst mótmæla öllum kröfum gagnstefnanda sem leiði af þessum lið.

c) Ályktanir gagnstefnanda um oftekna þóknun í þeim tilvikum þegar skráning er þétt.

Í niðurstöðum úttektar gagnstefnanda sé í nokkrum tilvikum ályktað að um ofskráningu hafi verið að ræða þegar færslur í sjúkraskrá tveggja eða fleiri einstaklinga hafi átt sér stað á stuttu tímabili. Eins og bent hafi verið á hafi gagnstefndi vegna vinnuálags ekki alltaf fært upplýsingar inn í sjúkraskrá jafnóðum. Þess í stað hafi hann stundum fært upplýsingar inn í sjúkraskrá um nokkra sjúklinga í einu þegar færi hafi gefist. Sú staðreynd að færslur séu skráðar í sjúkraskrá á svipuðum tíma um nokkra sjúklinga þýði því ekki að viðkomandi sjúklingum hafi verið sinnt á þeim sama tíma. Kveðst gagnstefndi mótmæla því alfarið að skráning með þessum hætti þýði það að um oftekna þóknun hafi verið að ræða.

2. „Ofinnheimt fyrir gjaldskrárverk vegna ofreiknaðs tíma sem tók að sinna sjúklingi.“

Gagnstefndi kveðst líta svo á að hér sé bæði átt við þann tíma sem tekið hafi að sinna sjúklingi og ferðatíma.

a) Tími við meðferð sjúklings.

Gagnstefndi kveðst ítreka mótmæli sín við þeim aðferðum sem gagnstefnandi hafi viðhaft við úttektina, sem séu bæði ómarkvissar og óskýrar. Ekki verði séð hvernig það standist að læknar yfirfari samskiptaseðla löngu eftir að læknisverk hafi verið innt af hendi. Þar sem þeir hafi ekki komið að læknisverkinu geti þeir illa án skýringa gagnstefnda lagt mat á það hvað í því hafi falist, tímalengd þess og þar af leiðandi einingafjölda. Jafnframt kveðst gagnstefndi mótmæla því að túlkun læknanna á tímalengd verka vegi þyngra en skráning gagnstefnda og mat hans á viðkomandi læknisverki þegar hann skráði gjaldskrárnúmer eftir að það var unnið.

Gagnstefndi kveðst mótmæla öllum kröfum gagnstefnanda sem leiði af þessum lið.

b) Reglum um ferðatíma sem settar voru 19. febrúar 2009 beitt við úttekt.

Gagnstefndi kveður lækna þá sem framkvæmt hafi úttektina fyrir gagnstefnanda hafa lagt til grundvallar reglur um ferðatíma sem tekið hafi gildi 19. febrúar 2009, þ.e. eftir að öll þau læknisverk sem hér um ræði hafi verið unnin. Með því móti sé iðulega dreginn frá ferðatími hjá gagnstefnda. Gagnstefndi mótmæli því alfarið að reglur, sem ekki höfðu tekið gildi, séu notaðar með afturvirkum hætti eins og gert hafi verið. Gagnstefndi mótmæli því öllum kröfum gagnstefnanda sem leiði af þessum lið.

3. „Tvíinnheimt fyrir sama gjaldskrárverk með því að tvíprenta kvittun.“

Eins og fram komi í framlögðum skýringum gagnstefnda á einstökum seðlum þá hafi það stundum verið svo að hann hafi tvíprentað kvittun vegna sama sjúklings. Þetta hafi átt sér stað þegar gagnstefndi hafi prentað út kvittun til að innheimta fyrir læknisverk hjá gagnstefnanda þegar sjúklingur hafi greitt fyrir fyrstu komu en hafi ekki borið að greiða fyrir aðra komu innan sólarhrings. Strangt til tekið hafi gagnstefnda borið að prenta út nýja kvittun vegna síðari komu, svokallaða núllkvittun. Þess í stað hafi hann prentað út sömu kvittun sem sjúklingur hafi ekki verið krafinn um gjald fyrir en gagnstefnandi hafi hins vegar verið krafinn um. Þrátt fyrir að formreglum hafi að þessu leyti ekki verið fylgt að fullu sé ljóst að greiðslur gagnstefnanda hafi ekki orðið hærri fyrir vikið. Mótmæli gagnstefndi því öllum kröfum gagnstefnanda sem leiði af þessum lið.

4. „Símtöl innheimt sem gjaldskrárverk sem óheimilt er að gera.“

Gagnstefndi kveðst ekki hafa innheimt símtöl sem gjaldskrárverk heldur hafi hann stundum skráð sjúkling inn í afgreiðslukerfi eftir að hafa rætt við hann í síma ef ekki var laus tími þann dag. Í sömu tilvikum hafi gagnstefndi sinnt viðkomandi sjúklingi eftir dagvinnutíma og innheimt þá fyrir þau gjaldskrárverk sem unnin hafi verið. Það sé því rangt sem fram komi í þessum lið að símtöl hafi verið innheimt sem gjaldskrárverk heldur hafi gagnstefndi aðeins innheimt gjaldskrárverk ef hann hafi hitt sjúklinginn síðar.

5. „Dagvinna reikningsfærð sem gjaldskrárverk (vinna utan dagvinnutíma).“

Gagnstefndi kveður þessa athugasemd gagnstefnanda lúta að því að færslur í sjúkraskrá hafi átt sér stað á dagvinnutíma. Gagnstefndi bendi á að skráning veiti ekki afgerandi upplýsingar um hvenær viðkomandi læknisverk hafi verið unnin. Gagnstefndi staðhæfi að hann hafi iðulega unnið læknisverk utan dagvinnutíma en skráning hafi farið fram síðar og þá jafnvel á dagvinnutíma. Þannig gefi skráningin í skyn að gjaldskrárverk hafi verið unnið í dagvinnutíma þótt svo hafi ekki verið í raun.

Gagnstefndi kveðst mótmæla öllum kröfum gagnstefnanda sem leiði af þessum lið.

6. „Gögn vantar í sjúkraskrá, en skv. lögum um sjúkraskrár skulu sjúkraskrárupplýsingar færðar jafnóðum eða að jafnaði innan við 24 klukkustundum frá þeim tíma er þeirra var aflað.“

Í úttekt sem unnin hafi verið að ósk gagnstefnanda sé á því byggt að í þeim tilvikum þar sem ekki finnist skráning í sjúkraskrá geti læknisverkið ekki hafa verið framkvæmt og þar með hafi gagnstefndi ofkrafið gagnstefnanda um þá fjárhæð. Í stefnu í aðalsök sé því ekki neitað að í sumum tilvikum hafi orðið misbrestur á skráningu í sjúkraskrá. Bendi gagnstefndi á að vinnuálag hafi á stundum verið það mikið að hann hafi ekki náð að skrá verkin í sjúkraskrá jafnóðum og hann hafi því skráð nokkra sjúklinga í einu lagi eftir á. Slíkt geti haft í för með sér að skráning einhverra læknisverka hafi farið forgörðum.

Gagnstefndi kveðst mótmæla öllum kröfum gagnstefnanda undir þessum lið með vísan til framangreindra skýringa.

7. „Skráð röng sjúkdómsgreining sem leiddi til hærri einingafjölda en ella.“

Í úttekt gagnstefnanda sé í sumum tilvikum talið að um ofskráningu hafi verið að ræða þar sem læknar á vegum gagnstefnanda hafi metið ákveðna meðferð sjúklings óþarfa. Þessu sjónarmiði sé harðlega mótmælt. Mat og ábyrgð læknis sem sinni sjúklingi fari alfarið saman. Því sé í hæsta máta óeðlilegt að aðrir endurmeti þetta á grundvelli takmarkaðra upplýsinga og án samráðs við gagnstefnda. Öllum fullyrðingum í gagnstefnu og í úttektinni um að tiltekin meðferð eða læknisverk hafi verið óþörf eða sjúkdómsgreining röng sé alfarið vísað á bug. Gagnstefndi mótmæli þar af leiðandi öllum kröfum gagnstefnanda sem leiði af þessum lið.

8. Annað.

Í greinargerð gagnstefnda er gerð athugasemd við að hluti kröfu samkvæmt gagnstefnu séu greiðslur vegna tímabilsins 16. desember 2008 til 15. janúar 2009 sem aldrei hafi verið inntar af hendi til gagnstefnda. Undir rekstri málsins viðurkenndi gagnstefnandi athugasemd gagnstefnda sem réttmæta og lækkaði kröfur sínar sem því nam, eða um 342.283 krónur. Lækkaði stefnufjárhæð í gagnsök þannig úr 3.180.712 krónum í 2.837.889 krónur.

Þá kveðst gagnstefndi byggja á því að þar sem grundvöllur kröfugerðar gagnstefnanda í gagnstefnu sé mjög óljós sé krafan vanreifuð. Þannig sé óupplýst hvort aðalkrafa gagnstefnanda sé skaðabótakrafa eða krafa um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Gagnstefndi telji að grundvöllur kröfunnar geti hvorki verið skaðabótaábyrgð né lúti hún reglum um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Hvað varði skaðabætur þá sé ljóst að skilyrði skaðabótaábyrgðar séu ekki uppfyllt. Gagnstefnandi hafi ekki sýnt fram á að krafan sé tilkomin vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi gagnstefnda og þar af leiðandi komi önnur skilyrði skaðabótaábyrgðar ekki til skoðunar.

Sönnun á tilvist endurkröfu sé forsenda þess að reglur um endurgreiðslu ofgreidds fjár komi til skoðunar. Gagnstefndi byggi, eins og áður sé rakið, á því að gagnstefnandi hafi ekki sannað að hann eigi kröfu á gagnstefnda umfram þá fjárhæð sem gagnstefndi viðurkenni, eða 1.271.085 krónur.

Þrátt fyrir að dómurinn kæmist að þeirri niðurstöðu að sannað væri að ofgreiðsla hefði átt sér stað umfram það sem gagnstefndi hafi sjálfur viðurkennt, telji gagnstefndi það ekki leiða sjálfkrafa til þess að taka beri kröfu gagnstefnanda til greina. Sú meginregla gildi í íslenskum rétti að þeir sem fái fyrir mistök greidda fjármuni sem þeir eigi ekki rétt á skuli endurgreiða þá. Undantekningar frá þessari meginreglu varði einkum og sér í lagi launagreiðslur. Rökin þar að baki séu að móttakendur launa hafi ríka hagsmuni af því að launauppgjör séu endanleg þar sem laun séu almennt nýtt til framfærslu og neysluþarfa. Gagnstefnandi hafi greitt gagnstefnda fyrir gjaldskrárverk hvers tímabils án nokkurs fyrirvara og að undangengnu samþykki rekstrarstjóra gagnstefnanda. Þau gjaldskrárverk sem mál þetta varði hafi verið unnin á tímabilinu frá desember 2007 til janúar 2009. Aðalkrafa samkvæmt gagnstefnu hafi fyrst komið fram við þingfestingu gagnsakar 18. janúar 2011. Þá hafi verið liðin fjögur ár frá því að fyrstu greiðslur hafi verið inntar af hendi og telji gagnstefndi að vegna tómlætis beri að hafna kröfu um endurgreiðslu.

Með vísan til alls framangreinds byggi gagnstefndi aðallega á því að hafna beri öllum kröfum gagnstefnanda. Eins og áður hafi komið fram sé höfuðstóll varakröfu og þrautavarakröfu gagnstefnanda viðurkenndur í stefnu í aðalsök og sé þar gert ráð fyrir 1.271.085 krónum sem innborgun á höfuðstól þann 21. janúar 2010. Til vara byggi gagnstefndi á því að einungis verði tekinn til greina höfuðstóll varakröfu og þrautavarakröfu, 1.271.085 krónur, en upphafstíma dráttarvaxta fyrir dómsuppsögu sé mótmælt.

Þá sé áréttuð krafa gagnstefnda um greiðslu málskostnaðar í gagnsök úr hendi gagnstefnanda.

Um lagarök kveðst gagnstefndi vísa til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 13. gr. laganna, reglna kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár og meginreglna samninga- og kröfuréttar. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

VI

Niðurstöður um aðalsök.

Dómkrafa stefnanda í aðalsök máls þessa er tvíþætt. Annars vegar er krafist skaðabóta „vegna ólögmætrar uppsagnar“ úr hendi stefnda HSA. Hins vegar er gerð krafa um miskabætur in solidum úr hendi beggja stefndu „vegna ólögmætrar meingerðar gegn persónu og æru“. Verður hér fyrst vikið að fyrri hluta kröfunnar.

1.

Eins og rakið hefur verið hér að framan var stefnandi leystur frá störfum með bréfi forstjóra stefnda HSA, dags. 12. febrúar 2009, þar sem honum var kynnt að ákveðið hefði verið að óska eftir opinberri rannsókn á reikningsgerð hans á hendur stofnuninni vegna gjaldskrárverka. Var tekið fram í bréfinu að stefnandi myndi halda föstum launum meðan rannsóknin færi fram. Ágreiningslaust er í málinu að frávikningu þessari var ekki ætlað að binda enda á ráðningarsamband stefnanda við stefnda HSA, enda liggur fyrir að stefnanda var sagt upp störfum síðar, með bréfi dags. 28. desember 2009. Var í því bréfi tekið fram að uppsögn hans tæki gildi 1. janúar 2010 og að ekki væri krafist vinnuframlags hans meðan á fjögurra mánaða uppsagnarfresti stæði, eða til 30. apríl 2010. Áður en til uppsagnar stefnanda kom hafði honum þó verið tilkynnt að launagreiðslur til hans féllu niður frá og með júlímánuði 2009, með bréfi, dags. 28. júlí 2009.

Endanleg fjárkrafa stefnanda samkvæmt fyrri lið dómkrafna hans er sundurliðuð á sérstöku yfirliti sem liggur fyrir í málinu og takmarkast aðalkrafa hans við launagreiðslur sem stefnandi telur að honum hafi borið í uppsagnarfresti, þ.e. á tímabilinu 1. janúar 2010 til 30. apríl s.á., að teknu tilliti til réttinda til orlofs í 9,33 daga og 5 daga námsfría sem stefnandi hefði að óbreyttu unnið sér inn á umræddu tímabili. Samtals nemur þessi hluti aðalkröfu stefnanda 5.920.502 krónum. Varakrafa stefnanda takmarkast við framangreindar launagreiðslur, án tillits til orlofs og námsfría, samtals að fjárhæð 5.151.380 krónur. Í báðum tilvikum hefur í kröfugerð stefnanda verið tekið tillit til tekna hans á tímabilinu.

Skaðabótakrafa stefnanda byggist á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna uppsagnar hans úr starfi yfirlæknis hjá stefnda HSA. Hefur allur málatilbúnaður hans fyrir dómi miðast við að sýna fram á að uppsögn hans hafi verið ólögmæt bæði að formi og efni til og að tjón hans sé að rekja til þess atburðar. Það tjón sem stefnandi sækist eftir að fá bætt samsvarar hins vegar einvörðungu þeim launagreiðslum sem hann telur sig hafa átt að fá greiddar í uppsagnarfresti og réttindum sem hann telur að gera hafi átt upp við starfslok hans, þ.e. réttindi til orlofs og námsfría. Miðar fjárkrafa stefnanda þannig að því að gera hann eins settan og ef ráðningarsamningur hans hefði verið réttilega efndur á meðan ráðningarsamband hans og stefnda HSA, sem lauk í lok aprílmánaðar 2010, var í gildi, en engar kröfur eru hafðar uppi vegna tímabils eftir að ráðningarsambandinu lauk. Með því að byggja fjárkröfur sínar á skaðabótarétti vegna uppsagnarinnar sem tjónsatburðar í stað þess að krefjast vangoldinna launagreiðslna á grundvelli samningssambands aðila er ósamræmi milli fjárkröfu stefnanda og þess málsgrundvallar sem hann hefur að henni lagt. Að mati dómsins var ekki bætt úr þeim annmarka á málatilbúnaði stefnanda með þeirri breytingu sem gerð var á kröfugerð hans við endurflutning málsins. Er málatilbúnaður stefnanda þannig í slíkri andstöðu við meginreglu einkamálaréttarfars um glöggan og skýran málsgrundvöll, að óhjákvæmilegt þykir að vísa skaðabótakröfu hans, bæði aðalkröfu og varakröfu, á hendur stefnda HSA frá dómi án kröfu.

Þá athugast að sá hluti endanlegrar aðalkröfu stefnanda sem tekur til greiðslu vegna 5 daga námsfría á árinu 2010 er umfram upphaflega kröfugerð stefnanda sem einungis tók til námsfría á árunum 2008 og 2009 og leiðir sú staðreynd einnig til frávísunar þess hluta kröfu stefnanda.

2.

Krafa stefnanda um greiðslu miskabóta úr hendi beggja stefndu in solidum er reist á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi byggir á því að ákvörðun stefnda HSA um að segja stefnanda upp störfum hafi byggst á því að hann hafi gerst sekur um fjárdrátt, þ.e. að hann hafi af ásetningi falsað reikninga í því skyni að fá hærri greiðslur frá stefnda. Þá hafi stefndi E-kk-nf R-kk-nf ítrekað tjáð sig um málið, bæði í tölvubréfi til óviðkomandi og í fjölmiðlum og gefið þar til kynna að enginn vafi léki á um sekt stefnanda og ásetning hans til auðgunarbrota. Loks vísar stefnandi til þess að greinargerð Ríkisendurskoðunar frá júlí 2009 hafi komist í hendur fjölmiðla haustið 2010, eftir að mál hans hafði verið fellt niður hjá lögreglu.

Skilja verður málatilbúnað stefnanda svo að krafa hans um miskabætur sé einvörðungu reist á framangreindum málsástæðum og atvikum. Verður niðurstaða um miskabótakröfu stefnanda því ekki byggð á atvikum eða aðstæðum varðandi uppsögn hans eða aðdraganda hennar að öðru leyti, sbr. fyrri málslið 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Byggir stefnandi á því að atvik þessi hafi falið í sér meingerð gegn persónu hans og æru og sem stefndu beri ábyrgð á, stefndi E-kk-nf R-kk-nf á grundvelli sakarreglu og stefndi HSA á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar.

Samkvæmt rökstuðningi fyrir uppsögn stefnanda sem fram kemur í bréfi forstjóra stefnda HSA til lögmanns stefnanda, dags. 23. febrúar 2010, var ákvörðun um uppsögn stefnanda byggð á fjórum „meginatriðum“, þar á meðal á því að hann hafi ofkrafið stofnunina um þóknun fyrir gjaldskrárverk. Er sá hluti rökstuðnings stofnunarinnar rakinn því sem næst orðrétt í málavaxtalýsingu hér að framan. Eins og þar kemur fram er í rökstuðningnum vísað bæði til lögreglurannsóknar og rannsóknar Ríkisendurskoðunar. Hvað lögreglurannsóknina varðar er í rökstuðningnum til þess vísað að embætti sýslumannsins á Eskifirði hafi í tvígang rannsakað mál á hendur stefnanda „vegna ætlaðra auðgunarbrota“ en að málið hafi verið fellt niður vegna sönnunarstöðu þess. Um rannsókn Ríkisendurskoðunar segir í rökstuðningnum að niðurstaða þeirrar stofnunar hafi verið „jafn afdráttarlaus og niðurstaða innri endurskoðunar HSA“. Er þar rakið orðrétt úr niðurstöðu Ríkisendurskoðunar um að á tveggja mánaða tímabili hafi stefnanda „verið eða mátt vera ljóst að hann hafi ofreiknað einingar vegna gjaldskrárverka og þar með ofkrafið HSA um þóknun fyrir vinnu sína [...]“. Þá er í rökstuðningnum vísað til þess að stefnandi hafi viðurkennt að hafa ofkrafið stefnda HSA um 1,3 milljónir króna fyrir gjaldskrárverk vegna mistaka við innslátt í töflureiknisskjal og að hann hafi ekki endurgreitt þá fjárhæð.

Samkvæmt framanrituðu virðist ljóst að ákvörðun um uppsögn stefnanda hafi meðal annars byggst á því að hann hafi ofkrafið stofnunina um greiðslur fyrir gjaldskrárverk, en auk þess á þremur öðrum „meginatriðum“, sem lutu að framkomu hans og vinnubrögðum og endurtekinni óhlýðni við fyrirmæli yfirmanna. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að fullyrðingar hans, um að ákvörðun um uppsögn hans hafi verið reist á því að hann hafi gerst sekur um fjárdrátt eða önnur auðgunarbrot, eigi við rök að styðjast. Þegar af þeirri ástæðu verður að hafna miskabótakröfu stefnanda, að því leyti sem hún er reist á þessum grundvelli.

Stefnandi byggir ennfremur á því að einstök ummæli stefnda E-kk-ef R-kk-ef, sbr. stafliði a), b), c), d) og f) í kafla um málsástæður stefnanda hér að framan, sem látin hafi verið falla í fjölmiðlum og á öðrum vettvangi, hafi falið í sér meingerð gegn persónu hans og æru. Þá er á því byggt að stefndu beri ábyrgð á því að greinargerð Ríkisendurskoðunar frá júní 2009 hafi verið lekið til fjölmiðla haustið 2010, sem leiddi til umfjöllunar um greinargerðina í útvarpi 9. nóvember 2009, sbr. staflið e). Leiði þetta af sér rétt stefnanda til miskabóta úr hendi stefndu.

Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að efni útvarpsfréttar frá 13. febrúar 2009, sbr. a) lið, sé að rekja til stefndu að öðru leyti en því sem þar er rakið úr fréttatilkynningu forstjórans. Þá á texti samkvæmt staflið d) sér ekki stoð í þeim gögnum sem lögð hafa verið fram í málinu. Loks hefur stefnandi ekki sýnt fram á að stefndu beri ábyrgð á því að greinargerð Ríkisendurskoðunar frá júní 2009 komst í hendur fjölmiðla á haustdögum 2009, sbr. staflið e). Verður miskabótakröfu stefnanda hafnað, að því leyti sem hún byggist á atvikum samkvæmt nefndum stafliðum.

Eftir standa þau ummæli stefnda E-kk-ef R-kk-ef sem óumdeilt er og viðurkennt af hans hálfu við skýrslugjöf fyrir dómi að hann lét falla í tölvubréfi, dags. 15. febrúar 2009, sbr. lið b), útvarpsfrétt þann 25. s.m., sbr. lið c) og í viðtali í kvöldfréttum ríkissjónvarpsins 30. júní 2010, sbr. lið f). Ummælum þessum er lýst í kafla um málsástæður stefnanda hér að framan.

Við mat um það hvort ummæli þessi feli í sér meingerð gegn persónu eða æru stefnanda verður að hafa í huga kringumstæður þessa máls, sem í stórum dráttum eru þær að stjórnendur ríkisstofnunar höfðu grun um að starfsmaður hennar hefði ofkrafið stofnunina um gjaldskrárverk og að um refsivert athæfi kynni að vera að ræða. Var því gripið til þess ráðs að leggja fram kæru hjá lögreglu vegna málsins og víkja starfsmanninum úr starfi meðan sú rannsókn færi fram. Er hér í grunninn um að ræða mál sem lýtur að réttarsambandi milli starfsmannsins og stofnunarinnar. Bar stjórnendum stofnunarinnar að hafa þetta hugfast og gæta hófs í upplýsingagjöf um málið, enda þótt það hafi jafnframt haft nokkra skírskotun til almannahagsmuna að því leyti sem það laut að meðferð á almannafé og þótt málið hafi vakið töluverða úlfúð í samfélaginu, sérstaklega á Austurlandi og þar með áhuga og umfjöllun fjölmiðla.

Af hálfu stefndu er til stuðnings kröfu um sýknu af miskabótakröfu stefnanda m.a. vísað til þess að stjórnendur HSA hafi legið undir stanslausum árásum hóps fólks, svokallaðra stuðningsmanna stefnanda. Ósannað er að stefnandi beri nokkra ábyrgð á athöfnum þess fólks og þykja sjónarmið um orðhefnd því ekki koma til álita í málinu.

Fallast verður á það með stefnanda að með ummælum samkvæmt b) og c) liðum hafi stefndi E-kk-nf R-kk-nf sem forstjóri ríkisstofnunar tjáð sig með bæði óviðeigandi og óréttmætum hætti um málefni stefnanda á tíma þegar niðurstaða rannsóknar lögreglu lá ekki fyrir, þannig að í því hafi falist meingerð gegn persónu og æru stefnanda.

Af hálfu stefndu er sérstaklega á því byggt að engin meingerð hafi falist í ummælum samkvæmt f) lið, sem stefndi E-kk-nf R-kk-nf gengst við að hafa viðhaft í kvöldfréttum ríkissjónvarpsins 30. júní 2010, enda hafi á þeim tíma legið fyrir skýrslur Ríkisendurskoðunar, landlæknis og sálfræðinga sem styðji réttmæti ummælanna.

Enda þótt í þeim ummælum að stefnandi hafi „misnotað aðstöðu sína“ til þess að skrifa ranga reikninga verði ekki talin felast fullyrðing um að stefnandi hafi gerst sekur um auðgunarbrot, gefa þau til kynna að stefnandi hafi vísvitandi rangfært reikninga sína. Í ljósi þess að þegar ummæli þessi voru látin falla hafði lögreglurannsókn vegna sömu tilvika og Ríkisendurskoðun hafði fjallað um í skýrslu sinni frá júní 2009 verið látin niður falla með þeim rökstuðningi að ásetningur til auðgunar þætti ekki sannaður, verður fallist á það með stefnanda að ummælin hafi ekki verið fyllilega réttmæt.

Í tilvitnuðum ummælum stefnda E-kk-ef R-kk-ef kom einnig fram að framkoma stefnanda við samstarfsmenn og yfirmenn hafi verið „óásættanleg“. Er ummæli þessi voru sett fram lá fyrir greinargerð tveggja sálfræðinga, dags. 17. desember 2009, um könnun á líðan og starfsumhverfi innan heilsugæslunnar í Fjarðabyggð, sem rakið hefur verið úr hér að framan. Staðfesti annar sálfræðinganna þá greinargerð fyrir dómi og bar um að þorri viðmælenda þeirra hafi rakið vanda vinnustaðarins til framkomu stefnanda. Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að ummæli þessi hafi verið óréttmæt.

Af hálfu stefndu var því haldið fram við munnlegan flutning málsins að með þeim ummælum að „læknisfræðilegum vinnubrögðum“ stefnanda hafi verið „mjög ábótavant“, hafi stefndi E-kk-nf R-kk-nf meðal annars verið að vísa til vanrækslu stefnanda við skráningar í sjúkraskrá. Stefnandi hefur ekki dregið dul á það að skráningu hans í sjúkraskrá hafi á köflum verið mjög ábótavant, en ber því við að sökum anna hafi hann orðið að forgangsraða verkum sínum þannig að umönnun sjúklinga væri í forgangi en skráning mætti afgangi. Vinnubrögð hans að þessu leyti eru átalin í álitsgerð landlæknisembættisins frá 2. júní 2009. Á hinn bóginn kemur fram í greinargerð landlæknis, dags. 15. apríl 2011, að leitað hafi verið álits reynds sérfræðings í heimilislækningum á færslum stefnanda í sjúkraskrá og að sá læknir hafi ekki talið læknisfræðileg vinnubrögð stefnanda ámælisverð þótt sitthvað teldist umdeilanlegt. Fallast verður á það með stefnanda að framangreind ummæli stefnda E-kk-ef R-kk-ef hafi gengið lengra en tilefni var til, hvað sem líður réttmæti staðhæfinga um að sjúkraskrárfærslum stefnanda hafi verið áfátt.

Samkvæmt öllu framanrituðu er það niðurstaða dómsins að heildstætt virt hafi ummæli stefnda E-kk-ef R-kk-ef samkvæmt stafliðum b), c) og f) falið í sér meingerð gegn persónu og æru stefnanda og að stefnandi eigi af þeim sökum rétt til miskabóta, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Við ákvörðun um fjárhæð miskabóta verður til þess litið að ummæli samkvæmt stafliðum c) og f) hlutu víðtæka dreifingu í fjölmiðlum. Hvað varðar tölvubréf, sbr. staflið b), verður annars vegar að horfa til þess að stefndi E-kk-nf R-kk-nf mátti, í ljósi þess hve dreifing tölvubréfa er auðveld, búast við því að ummælum hans í því bréfi kynni að verða dreift víðar en til viðtakanda þess, en á hinn bóginn liggur ekki fyrir að sú hafi orðið raunin. Þá þykir verða að horfa til þess að ummælin viðhafði stefndi E-kk-nf R-kk-nf sem forstjóri opinberrar stofnunar, sem ætla má að hafi aukið trúverðugleika ummæla hans í augum almennings. Ennfremur verður til þess litið að ummælin voru látin falla á tæplega eins og hálfs árs tímabili, síðast í lok júnímánaðar 2010, allmörgum mánuðum eftir uppsögn stefnanda og enn fleiri mánuðum eftir að bæði lögreglurannsókn og afskiptum Ríkisendurskoðunar af málinu lauk.

Í ljósi alls framanritaðs þykja miskabætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Upphafstíma dráttarvaxta vegna miskabótakröfu stefnanda hefur ekki verið mótmælt. Í samræmi við kröfu stefnanda verða miskabætur því dæmdar ásamt dráttarvöxtum frá þingfestingardegi málsins, 16. nóvember 2010, en þann dag var jafnframt liðinn sá mánaðarfrestur sem kveðið er á um í 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá því er krafa stefnanda var fyrst höfð uppi með birtingu stefnu.

Af hálfu stefnda HSA er ekki á því byggt í málinu að vinnuveitendaábyrgð stofnunarinnar nái ekki til framangreindra athafna forstjórans og verður stefndi HSA því dæmdur til greiðslu framangreindra miskabóta in solidum með stefnda E-kk-þgf R-kk-þgf.

Niðurstöður um gagnsök.

Heimild til höfðunar gagnsakarmáls þessa byggist á 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Við endurupptöku máls þessa var, eins og í upphafi var rakið, lögð fram sameiginleg yfirlýsing lögmanna málsaðila um að gagnstefna málsins hafi verið árituð um birtingu innan mánaðar frá þingfestingu aðalsakar, sbr. lokamálslið tilvitnaðs lagaákvæðis, enda hafði komið í ljós eftir dómtöku málsins þann 26. janúar sl. að það eintak gagnstefnu sem lagt hafði verið fram á dómþingi 18. janúar 2010 var ekki áritað um birtingu fyrir lögmanni gagnstefnda. Með yfirlýsingu lögmannanna þykir nægilega sýnt fram á að gagnsakarmálið hafi verið höfðað innan tilskilins frests.

Aðalkröfu sína um greiðslu á 2.837.889 krónum vegna oftekinna þóknana fyrir læknisstörf á eins árs tímabili, frá 16. desember 2007 til 15. desember 2008, kveðst gagnstefnandi byggja á niðurstöðum úr eigin athugunum sínum á útgefnum reikningum gagnstefnda fyrir gjaldskrárverk hans. Um er að ræða úttekt tveggja lækna, starfsmanna gagnstefnanda, þeirra S-kk-ef Þ-kk-ef framkvæmdastjóra lækninga og Ó-kk-ef Á-kk-ef læknis, en upplýst er að sá síðarnefndi gegndi jafnframt hlutverki trúnaðarmanns lækna á Austurlandi. Samkvæmt því sem leitt var í ljós með framburði læknanna fyrir dómi var úttekt þessi unnin á haustdögum 2010 og fólst í því að þeir báru saman reikninga gagnstefnda, svokallaða „græna seðla“ vegna gjaldskrárverka hans og færslur í sjúkraskrárkerfi og afgreiðslukerfi gagnstefnanda (SÖGU). Samantekt þessara rannsóknarmanna um niðurstöður úttektarinnar er sett fram á töflureiknisformi sem læknarnir munu sjálfir hafa útbúið. Er samantektin sett fram á 12 blaðsíðum og nær hver blaðsíða til um það bil mánaðar tímabils. Er þar hver færsla tilgreind, dagsetning hennar og seðilnúmer. Þá kemur þar fram mat rannsóknarmanna á því hvort krafið hafi verið um rétt gjald eða ekki og þá hvað sé krafið um margar einingar umfram það sem þeir telja rétt. Í samantektinni eru jafnframt dálkar fyrir mat rannsóknarmanna á því hvort eðli erindis hafi verið „brátt, meðal, ekki brátt“, hvort tímamat sé rétt, mismunur í mínútum og hvort skráning í SÖGU hafi verið „góð, gölluð, vantar“, en ekki er ávallt fyllt út í þá dálka. Loks er við hverja færslu að finna dálk þar sem skráðar hafa verið stuttar skýringar í þeim tilvikum þar sem gerðar voru athugasemdir við reikningsgerð gagnstefnda. Tölulegum niðurstöðum samantektarinnar er hins vegar ekki skipt eftir eðli þessara athugasemda, heldur eftir tímabilum og eru þær teknar saman neðst á hverri blaðsíðu samantektarinnar. Er þar tiltekinn fjöldi eininga sem taldar eru hafa verið ofteknar og sú fjárhæð sem samkvæmt því hafi verið ofgreidd á hverju tímabili. Á sérstöku dómskjali er síðan að finna samantekt tölulegra niðurstaðna úttektarinnar, þar sem fram kemur heildartala þeirra eininga og fjárhæða sem taldar eru hafa verið ofteknar samanlagt á því tímabili sem rannsóknin náði til, þ.e. 16. desember 2007 til 15. janúar 2009.

Þá hafa verið lögð fram í málinu ljósrit af hinum svokölluðu „grænu seðlum“ sem framangreind úttekt náði til, þar sem nöfn sjúklinga hafa verið afmáð. Inn á hvern þessara seðla hafa verið skráðar handritaðar upplýsingar. Er upplýst að annars vegar sé þar um að ræða handritun eiginkonu gagnstefnda, sem þar hefur fært númer þeirra gjaldskrárverka sem rukkað var fyrir og fjölda eininga vegna þeirra, en hins vegar færslur þeirra rannsóknarmanna sem unnu fyrrgreinda úttekt, um það hvaða gjaldskrárverk og einingafjölda þeir hafi talið réttmætt að rukka fyrir hverju sinni og fjölda oftalinna eininga þegar gerðar voru athugasemdir.

Ennfremur liggur fyrir í málinu greinargerð Ríkisendurskoðunar, dags. 15. desember 2010, „vegna könnunar [stofnunarinnar] á aðferðarfræði [gagnstefnanda] við rannsókn á innheimtu [gagnstefnda], fyrrverandi yfirlæknis í Fjarðabyggð, vegna gjaldskrárverka hans frá des. 2007 til des. 2008“. Kemur þar fram að könnunin hafi verið framkvæmd 10. desember 2010 af starfsmanni Ríkisendurskoðunar og trúnaðarlækni stofnunarinnar, sem heimsótt hafi gagnstefnanda á Egilsstöðum og gert prófanir á athugun hans og gögnum þeim sem fyrir lágu. Hafi það verið gert með því að taka úrtak af reikningum sem gagnstefnandi hafi kannað og þeir bornir saman við skráningu í afgreiðslu- og sjúkraskrárkerfi SÖGU vegna viðkomandi sjúklinga. Tekin hafi verið fyrir 10 tímabil frá desember 2007 til desember 2008. Á hverju tímabili hafi verið tekin tvö úrtök af handahófi, auk þess sem skoðuð hafi verið ein samskipti á hverju tímabili sem gagnstefnandi hafi gert sérstaka athugasemd við. Í greinargerðinni kemur fram að í 24 af 31 tilviki hafi trúnaðarlæknir Ríkisendurskoðunar staðfest mat gagnstefnanda, en í þeim 7 tilvikum þar sem mat hans hafi ekki verið staðfest hafi trúnaðarlæknir Ríkisendurskoðunar talið um vanmat gagnstefnanda að ræða á oftöku gagnstefnda. Í einu tilviki hafi mat gagnstefnanda á eðlilegum tíma til verks verið 60 mínútur en trúnaðarlæknir hafi talið 75 mínútur eðlilegan tíma til verksins. Í öðru tilviki hafi sami sjúklingur mætt á heilsugæslustöð með nákvæmlega árs millibili og hafi gagnstefnandi ranglega komist að þeirri niðurstöðu að gagnstefndi hafi ekki sinnt sjúklingnum í fyrra skiptið, þar sem litið hafi verið fyrir mistök á síðari samskiptin og annar læknir hafi þar verið skráður fyrir verkinu í sjúkraskrárkerfinu. Í niðurlagi greinargerðar Ríkisendurskoðunar segir:

„Könnun Ríkisendurskoðunar leiddi í ljós að aðferðarfræði [gagnstefnanda] við mat á oftöku [gagnstefnda], fyrrverandi yfirlæknis HSA í Fjarðabyggð, er í samræmi við rannsókn stofnunarinnar frá árinu 2009. Frávik á mati trúnaðarlæknis Ríkisendurskoðunar og [gagnstefnanda] sýnir að [gagnstefnandi] hefur oftar en ekki metið allan vafa [gagnstefnda] í vil. Frávik milli [gagnstefnanda] og trúnaðarlæknis eru samtals 127 einingar eða kr. 13.630,-, sem verður að telja innan eðlilegra marka. Að mati Ríkisendurskoðunar er rannsókn [gagnstefnanda] trúverðug.“

Í málinu liggur einnig fyrir greinargerð Ríkisendurskoðunar frá júní 2009, en þar kemur fram að úttekt Ríkisendurskoðunar hafi náð til tveggja aðskilinna mánaðartímabila, annars vegar tímabilsins 16. maí til 15. júní 2007 og hins vegar 16. desember 2008 til 15. janúar 2009. Þau tímabil eru utan þess tímabils sem krafa gagnstefnanda nær til og varðar greinargerðin því ekki þá reikningsgerð gagnstefnda sem krafa gagnstefnanda tekur til.

Þá liggja fyrir í málinu tölfræðigögn ýmiss konar. Er þar meðal annars um að ræða gögn sem sýna samanburð á fjölda gjaldskrárverka eða fjárhæðum greiddum vegna þeirra, fjölda útgefinna vottorða og rannsóknakostnaði, annars vegar innbyrðis milli heilsugæslustöðva sem heyra undir gagnstefnanda og hins vegar milli gagnstefnanda og annarra heilbrigðisstofnana. Gefa tölfræðigögn þessi til kynna að heilsugæslan í Fjarðabyggð hafi haft nokkra sérstöðu hvað alla þessa þætti varðar. Ennfremur hafa verið lögð fram súlurit þar sem greiðslur til lækna HSA vegna gjaldskrárverka á árunum 2007 til 2008 eru bornar saman. Virðast súlurit þessi eiga að sýna að gagnstefndi, sem þó er þar einn nafngreindur, hafi fengið umtalsvert hærri greiðslur en þorri læknanna. Loks liggur fyrir í málinu yfirlit, þar sem borin eru saman með súluritum vakttími og gjaldskrárverk gagnstefnda og þriggja nafngreindra lækna við heilsugæsluna í Fjarðabyggð fyrir árstímabil frá janúar 2008 til janúar 2009. Er þetta yfirlit hið eina í málinu sem sýnir gjaldskrárverk sem hlutfall af vakttíma. Samkvæmt því yfirliti hefur gagnstefndi að meðaltali gjaldfært 28,4 einingar á hverri klukkustund sem hann hefur verið á „vakt 1“, sem er töluvert umfram þann fjölda eininga á hvern vakttíma sem hinir læknarnir þrír gjaldfærðu.

Aðalkrafa gagnstefnanda um endurgreiðslu á 2.837.889 krónum vegna oftekinna þóknana fyrir gjaldskrárverk er einkum byggð á framangreindum gögnum. Þar hefur mesta þýðingu sú úttekt sem fyrrnefndir tveir læknar framkvæmdu, þar sem farið var yfir „græna seðla“ og upplýsingar í sjúkraskrá og afgreiðslukerfi stofnunarinnar, enda er þar um að ræða eina sönnunargagnið í málinu sem tekur til hverrar einstakrar af þeim 434 reikningsfærslum gagnstefnda vegna gjaldskrárverka sem aðalkrafa gagnstefnanda byggist á. Önnur gögn, svo sem skýrslur Ríkisendurskoðunar og tölfræðigögn, geta ekki ein og sér leitt til þess að kröfur gagnstefnanda verði teknar til greina. Ljóst er að greinargerð Ríkisendurskoðunar frá 15. desember 2010 um könnun á aðferðafræði gagnstefnanda við úttektina tók aðeins til lítils hluta af þeim 434 reikningsfærslum sem úttektin tekur til.

Þessari sönnunarfærslu gagnstefnanda er harðlega mótmælt af hálfu gagnstefnda, eins og rakið hefur verið í lýsingu á málsástæðum hans hér að framan og á það bent að gagnstefnanda hefði verið í lófa lagið að afla matsgerðar dómkvadds matsmanns eða matsmanna til sönnunar á þeim atvikum sem krafa hans byggir á.

Við munnlegan málflutning byggði gagnstefnandi aftur á móti á því að útilokað hafi verið að fá dómkvadda matsmenn vegna þess hve aðgangur að sjúkraskrá sé takmarkaður samkvæmt 12. gr. laga nr. 55/2009, um sjúkraskrár, þar sem segir að aðgangur að sjúkraskrám sé óheimill nema til hans standi lagaheimild samkvæmt ákvæðum þeirra „eða öðrum lögum“. Bendir gagnstefnandi á að hvergi sé í lögum að finna heimild til aðgangs að sjúkraskrá í öðrum tilgangi en læknisfræðilegum, nema í lögum nr. 86/1997, um Ríkisendurskoðun.

Með reglum IX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, um matsgerðir dómkvaddra matsmanna, er leitast við að tryggja sönnunargildi ýmiss konar rannsóknaraðgerða, sér í lagi með því að tryggja aðkomu þeirra sem hagsmuna eiga að gæta að matinu. Er þar m.a. kveðið á um hæfisskilyrði þeirra sem dómkvaddir eru til að framkvæma mat og rétt aðila til að vera viðstaddir matsfund og koma athugasemdum sínum á framfæri við dómkvadda matsmenn. Samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laganna er þeim sem hefur umráð þess sem matsgerð lýtur að skylt að veita matsmanni aðgang að því nema hann megi skorast undan vitnaskyldu um matsatriði eða sé óheimilt að bera vitni um það.

Eins og fram kom í úrskurði sem kveðinn var upp undir rekstri þessa máls, þar sem hafnað var kröfu gagnstefnda um aðgang að sjúkraskrá og afgreiðslukerfi gagnstefnanda, hefur sú rannsókn á reikningsfærslu gagnstefnda vegna gjaldskrárverka sem krafa gagnstefnanda er byggð á, verið unnin einhliða af gagnstefnanda, án nokkurrar aðkomu gagnstefnda. Gagnstefnda var hvorki gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum sínum við rannsóknina né gafst honum færi á að gera athugasemdir við hæfi þeirra lækna sem gagnstefnandi fékk til að standa að rannsókninni, en báðir eru þeir starfsmenn gagnstefnanda. Í skýrslugjöf annars þeirra, Ó-kk-ef Á-kk-ef, sem mun hafa verið fenginn til verksins vegna stöðu sinnar sem trúnaðarmaður lækna á Austurlandi, kom fram að ekki hafi komið til greina af hans hálfu að veita gagnstefnda einhverja aðkomu að rannsókninni eða leita sjónarmiða hans, enda hafi trúnaður verið brostinn milli þeirra áður en til rannsóknarinnar kom.

Niðurstaða rannsóknarinnar um að gagnstefndi hafi í 434 tilvikum ofreiknað sér einingar vegna gjaldskrárverka er byggð á athugasemdum rannsóknarmanna við einstakar reikningsfærslur gagnstefnda. Báru rannsóknarmennirnir fyrir dómi að þeir hafi sett fram athugasemdir sínar eftir bestu vitund, á grundvelli reynslu sinnar og þekkingar og að gagnstefndi hafi verið látinn njóta alls vafa í þeim efnum.

Athugasemdir þessar eru af ýmsu tagi, sumar hlutlægs eðlis, en margar þeirra ekki. Meðal atriða sem gerðar eru athugasemdir við í reikningsfærslum gagnstefnda og ekki geta talist hlutlægs eðlis er t.d. hve langan tíma sé eðlilegt að tiltekið verk taki, hvort þörf hafi verið á tilteknum rannsóknum eða læknisverkum og hvort um erindi hafi verið að ræða sem tilefni hafi verið til að taka við á vakt. Meðal atriða sem telja má hlutlægs eðlis eru athugasemdir við að reikningsfært sé verk sem hafi verið unnið í dagvinnu. Í framburði annars rannsóknarmannanna, S-kk-ef Þ-kk-ef, kom fram að þetta hafi verið unnt að sjá af tímaskráningum í tölvukerfinu, m.a. því sem hann nefndi „ferilsögu blaðs“. Engin skjalleg gögn liggja þó fyrir um það hvernig tímasetningar verkanna voru staðreyndar.

Ekki liggur fyrir sundurgreint eftir eðli eða tegund þessara athugasemda hvaða fjárhæðir eða fjöldi eininga liggi þeim að baki. Er þetta verulegur annmarki á rannsókninni, sem veldur því að ekki er unnt að greina í sundur einstaka þætti í kröfu gagnstefnanda eftir því hvaða athugasemdir við reikningsfærslu gagnstefnda búa þar að baki.

Gagnstefndi hefur lagt fram athugasemdir sínar við niðurstöðu framangreindrar rannsóknar tveggja lækna á vegum gagnstefnanda, eftir að hafa farið yfir athugasemdir þeirra og borið saman við framlagða „græna seðla“. Líkt og þar kemur fram er örðugt fyrir gagnstefnda að verjast athugasemdum rannsóknarmanna við einstakar reikningsfærslur þar sem hann hefur ekki með nokkru móti haft aðgang að upplýsingum úr sjúkraskrá til þess að bera við grænu seðlana.

Gagnstefnandi ber sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum um oftöku gagnstefnda á þóknun fyrir hvert einstakt reikningsverk sem krafa hans nær til. Gagnstefnandi kaus að haga sönnunarfærslu sinni með þeim hætti að byggja kröfur sínar nánast einvörðungu á rannsókn sem framkvæmd var af starfsmönnum hans sjálfs, án þess að gefa gagnstefnda nokkurt færi á að koma á framfæri athugasemdum sínum við framkvæmd rannsóknarinnar, einstakar niðurstöður hennar eða hæfi rannsóknarmanna. Þótt í þeirri úttekt kunni hugsanlega að felast upplýsingar sem byggja megi á til að slá því föstu að sitthvað hafi verið athugavert við reikningsfærslur gagnstefnda, er sú úttekt ófullnægjandi sem sönnunargagn fyrir fjárkröfu gagnstefnanda. Gagnstefnandi lét hjá líða að neyta þess úrræðis réttarfarslaga að fá dómkvaddan matsmann eða matsmenn til þess að afla sönnunar fyrir kröfum sínum. Reyndi þannig ekki á það hvort og að hvaða marki dómkvaddur matsmaður eða matsmenn hefðu getað fengið aðgang að upplýsingum úr sjúkraskrá á grundvelli skyldu þess sem fer með umráð þess sem matsgerð lýtur að til að veita matsmanni aðgang að því, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Með því að haga sönnunarfærslu sinni með þeim hætti sem að framan hefur verið lýst, í stað þess að láta reyna á framangreint úrræði réttarfarslaga, hefur gagnstefnandi tekið þá áhættu að kröfur hans verði ekki taldar sannaðar.

Það er álit dómsins að eins og sönnunarfærslu gagnstefnanda er háttað í þessu máli hafi honum ekki lánast að standa undir þeim kröfum sem gera verður til sönnunar um að gagnstefndi hafi ofkrafið gagnstefnanda um þóknun fyrir gjaldskrárverk í þeim tilvikum sem krafa hans byggist á, að því marki sem því er mótmælt af hálfu gagnstefnda. Leiðir þetta að áliti dómsins til þess að sýkna verði gagnstefnda af aðalkröfu gagnstefnanda um greiðslu á 2.837.889 krónum.

Varakrafa og þrautavarakrafa gagnstefnanda um greiðslu á 1.271.085 krónum byggist á því að gagnstefndi hafi viðurkennt að hafa oftekið fé með útgáfu of hárra reikninga á umræddu tímabili vegna mistaka við innslátt í töflureiknisskjal. Fjárhæðin er óumdeild og í samræmi við kröfugerð gagnstefnda í aðalsök, þar sem sama fjárhæð er viðurkennd sem innborgun á höfuðstól skaðabótakröfu stefnanda þann 21. janúar 2010. Við endurflutning málsins áréttaði lögmaður gagnstefnda að fjárhæðinni væri ekki mótmælt. Verður krafa gagnstefnanda um að gagnstefndi verði dæmdur til greiðslu á framangreindri fjárhæð því tekin til greina.

Dráttarvaxtakröfu gagnstefnanda er mótmælt af hálfu gagnstefnda og þess krafist að upphafstími dráttarvaxta miðist við dómsuppsögu.

Samkvæmt varakröfu gagnstefnanda er krafist dráttarvaxta af umræddri fjárhæð frá útborgunardegi hverrar greiðslu hins oftekna fjár til greiðsludags. Krafa þessi er ekki sundurliðuð eftir tímabilum í gagnstefnu en þar er vísað til sundurliðunar sem komi fram í kæru gagnstefnanda til lögreglu, dags. 12. febrúar 2009. Sú kæra liggur fyrir í málinu en þar kemur ekki fram sundurliðun fjárhæðarinnar eftir tímabilum og er heldur ekki að sjá að fjárhæðin sé sundurliðuð í öðrum gögnum málsins. Þegar af þeirri ástæðu er ekki unnt að taka dráttarvaxtakröfu gagnstefnanda samkvæmt varakröfu hans til greina.

Í þrautavarakröfu er krafist dráttarvaxta af framangreindri fjárhæð frá 21. janúar 2010 til greiðsludags. Fyrir liggur að með bréfi, dagsettu þann dag, fór gagnstefnandi þess á leit við gagnstefnda að hann undirritaði beiðni um að framangreind fjárhæð, ásamt vöxtum, yrði dregin af launum hans. Þá er kröfugerð gagnstefnda í aðalsök háttað svo, eins og fyrr greinir, að fjárhæðin er viðurkennd sem innborgun á höfuðstól skaðabótakröfu stefnanda þann sama dag. Þykja ekki efni til annars en að fallast á þrautavarakröfu gagnstefnanda, þó þannig að dráttarvextir reiknast frá því að mánuður var liðinn frá dagsetningu framangreinds bréfs, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðbætur.

Með hliðsjón af úrslitum málsins þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu.

Af hálfu stefnanda og gagnstefnda flutti málið G-kk-nf Á-kk-nf hdl. og af hálfu stefndu og gagnstefnanda B-kk-nf G. B-kk-nf hrl.

Dómur þessi er kveðinn upp af H-kvk-þgf B-kvk-þgf héraðsdómara sem dómsformanni, ásamt meðdómsmönnunum H-kk-þgf B-kk-þgf héraðsdómara og L-kvk-þgf K-kvk-þgf lækni.

Dómsorð:

Kröfu stefnanda, H-kk-ef S-kk-ef, um skaðabætur úr hendi stefnda, Heilbrigðisstofnunar Austurlands, er vísað frá dómi án kröfu.

Stefndu, Heilbrigðisstofnun Austurlands og E-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf, greiði stefnanda in solidum 300.000 krónur í miskabætur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. nóvember 2010 til greiðsludags.

Gagnstefndi, H-kk-nf S-kk-nf, greiði gagnstefnanda, Heilbrigðisstofnun Austurlands, 1.271.085 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. febrúar 2010 til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

H-kvk-nf B-kvk-nf

H-kk-nf B-kk-nf

L-kvk-nf K-kvk-nf