E-1864/2022

1. Mál þetta var höfðað 28. janúar 2022. Stefnandi er A-kk-nf K-kk-nf S-kk-nf, [...] í [...]. Stefndi er íslenska ríkið. Aðalmeðferð málsins fór fram 14. nóvember og var málið dómtekið að henni lokinni. Ekki tókst að leggja dóm á málið innan fjögurra vikna frá því að það var dómtekið en málið var ekki flutt á ný þar sem dómari og aðilar töldu það óþarft, sbr. áskilnað 1. mgr. 115. gr. einkamálalaga nr. 91/1991.

2. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmt til að greiða honum bætur fyrir fjártjón og miska alls 2 00.000.000 króna með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. apríl 2022 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 15.000.000 króna sem stefnda innti af hendi 29. janúar 2020. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda 7.014.339 króna eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

Stefnda krefst aðallega sýknu, en til vara að kröfur stefnanda verði verulega lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda, en til vara að málskostnaður falli niður.

3. Með dómi Hæstaréttar 22. febrúar 1980 í máli nr. 214/1978 var stefnandi sakfelldur fyrir að hafa tálmað rannsókn brots með því að afmá ummerki brots meðákærðu, sbr. 2. mgr. 112. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var hann dæmdur fyrir aðhafa aðstoðað við að flytja lík G-kk-ef E-kk-ef í bifreið frá Hamarsbraut 11 í Hafnarfirði í Hafnar-fjarðarhraun 27. janúar 1974 og síðar síðla sumars 1974 flutt það aftur þaðan í bifreið á óupplýstan stað. Þá var hann dæmdur fyrir fíkniefnalagabrot. Stefnandi var dæmdur í 12 mánaða óskilorðsbundið fangelsi. Í kjölfar dómsins hóf hann afplánun sem stóð frá 9. janúar 1981 þar til henni lauk með því að honum var veitt reynslulausn 12. mars 1981 á 180 daga eftirstöðvum refsingar sem var skilorðsbundin í tvö ár. Með úrskurði 24. febrúar 2017 í máli nr. 7/2015 féllst endurupptökunefnd á að uppfyllt væru skilyrði þágildandi a-, c - og d-liða 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til þess að málið yrði tekið á ný til meðferðar og dómsuppsögu í Hæstarétti á grundvelli 1. mgr. 215. gr. sömu laga að því er varðaði brot stefnanda á 2. mgr. 112. gr. laga nr. 19/1940. Atvikum máls stefnanda er ítarlega lýst á blaðsíðum 2 til 354 í úrskurði endurupptökunefndar sem liggur fyrir í málinu. Sú atvikalýsing er óumdeild þótt aðila greini á um réttmæti og grundvöll ályktana sem nefndin hefur dregið í forsendum fyrir úrskurðinum.

4. Upphaf málsins má rekja til þess að 23. desember 1975 var stefnandi yfirheyrður sem vitni vegna hvarfs G-kk-ef E-kk-ef. Yfirheyrslan var bókuð í dagbók Síðumúlafangelsis í Reykjavík. Tilefni yfirheyrslunnar var kynnt sem hvarf ungs manns í Hafnarfirði aðfara-nótt 27. janúar 1974. Þá var honum kynnt að S-kk-nf M-kk-nf C-x-x hefði skýrt rannsókn-arlögreglu frá því að á þeim tíma hefði maður verið laminn á heimili hans að Hamarsbraut 11 í Hafnarfirði. Stefnandi kvaðst hafa verið töluvert í félagsskap með S-kk-þgf M-kk-þgf, K-kk-þgf V-kk-þgf og T-kk-þgf R-kk-þgf og oftlega ekið þeim í bifreið föður síns, gulri Toyota-fólksbifreið. Kvað stefnandi það eitt sinn hafa skeð að nóttu til, vel gæti verið að það hafi verið aðfaranótt 27. janúar 1974, að hann hafi komið á bifreið föður síns á heimili S-kk-ef M-kk-ef í Hafnarfirði. Kvaðst hann ekki muna hvort hann hefði ekið einhverjum þangað eða hvort þeir hefðu hringt heim til hans og beðið hann um að koma. Stefnandi var ekki viss um hvað klukkan hafi verið, en kvað hana hafa getað verið einhvers staðar milli kl.

00:00 og 05:00. Stefnandi kvaðst síðar muna að S-kk-nf M-kk-nf hefði komið út og beðið sig að opna farangursgeymslu bifreiðarinnar. Eftir nokkra bið hefðu þeir S-kk-nf M-kk-nf, K-kk-nf V-kk-nf og T-kk-nf R-kk-nf komið að bifreiðinni. Þeir hefðu borið á milli sín poka, einn eða fleiri, og sett í farangursgeymslu bifreiðarinnar. Að fyrirlagi S-kk-ef M-kk-ef hefði stefnandi ekið suður fyrir álverið í Straumsvík. Hefðu S-kk-nf M-kk-nf, K-kk-nf V-kk-nf og T-kk-nf R-kk-nf farið þar út úr bifreiðinni og átt í erfiðleikum með að ná einhverju úr farangursgeymslu hennar. Stefnandi fór ekki út úr bifreiðinni og sagðist ekki hafa séð hvað þeir báru með sér, en þó sýnst að um einn poka væri að ræða er þeir gengu frá bifreiðinni og hurfu út í myrkrið. Þremenningarnir hefðu komið tómhentir til baka 15- 30 mínútum síðar. Stefnandi taldi að síðar hefði hann ekið þremenningu numað heimili K-kk-ef V-kk-ef að Grettisgötu 82 í Reykjavík og á leiðinni hefði borist í tal hvað hefði verið í pokanum. Átti S-kk-nf M-kk-nf að hafa sagt berum orðum að þar hefði verið lík. Stefnandi kvað sér hafa fundist það svo fjarstæðukennt að hann hefði ekkert mark á því tekið og ekki frekar hugsað um það. Hefði hann oftsinnis hitt þremenningana eftir þetta en aldrei verið á ferðina minnst. Síðar þennan sama dag, 23. desember 1975, var stefnandi yfirheyrður í Sakadómi Reykjavíkur sem sakborningur. Þar staðfesti hann þá skýrslu sem hann hafði gefið fyrr um daginn hjá rannsóknarlögreglu og var úrskurðaður í allt að 45 daga gæsluvarðhald. Hann var svo úrskurðaður í áframhaldandi 30 daga gæsluvarðhald 6. febrúar 1976 og aftur í áframhaldandi gæsluvarðhald í allt að 30 daga 7. mars 1976. Stefnandi var látinn laus úr gæsluvarðhaldi að lokinni yfirheyrslu 19. mars 1976.

5. Í samantekt í skýrslu starfshóps innanríkisráðuneytisins 21. mars 2013 kemur fram að á tímabilinu 23. desember 1975 til 19. mars 1976 hefði stefnandi verið yfirheyrður a. m. k. 26 sinnum meðan hann var vistaður í gæsluvarðhaldi í Síðumúlafangelsi. Til viðbótar hefði verið farið með hann í a. m. k. 11 vettvangsferðir á þessu tímabili. Samanlögð skráð tíma-lengd viðtala og yfirheyrslna á þessum tíma sé a. m. k. 17 klukkustundir, en gera mætti ráð fyrir að heildartíminn hafi verið mun lengri því tímalengd sumra viðtala og yfirheyrsla var ekki skráð. Samanlögð skráð tímalengd vettvangsferða á þessum tíma var rúm 21 klukku-stund. Eins og áður greinir var stefnandi handtekinn og færður í Síðumúlafangelsið 23. desember 1976. Sætti hann gæsluvarðhaldi frá þeim degi og þar til hann var látinn laus 19. mars 1976 eða samtals 88 daga, í óslitinni einangrunarvist. Þá hóf stefnandi afplánun vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 214/1978 9. janúar 1981 þar til henni lauk með því að honum var veitt reynslulausn 12. mars 1981, eða samtals í 63 daga. Samanlagt var stefnandi frelsis-sviptur í 151 dag.

6. Með erindi til endurupptökunefndar 31. mars 2015 fór lögmaður stefnanda fram á að mál Hæstaréttar nr. 214/1978 yrði endurupptekið. Eins og áður greinir komst endurupp-tökunefnd að þeirri niðurstöðu að málið skyldi tekið á ný til meðferðar og dómsuppsögu í Hæstarétti að því er varðar aðild stefnanda að hvarfi G-kk-ef. Í kjölfar úrskurðar endur-upptökunefndar var mál stefnanda endurupptekið í Hæstarétti. Við meðferð málsins fyrir réttinum krafðist ákæruvaldið þess að stefnandi yrði sýknaður af þeim sakargiftum sem enduruppteknar voru í málinu og hann hafði verið sakfelldur fyrir með dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/1978. Til stuðnings sýknukröfu sinni vísaði ákæruvaldið til niðurstöðu endurupptökunefndar í máli stefnanda. Byggði ákæruvaldið á því að verulegar líkur hefðu verið leiddar að því að sönnunarmat í málinu hefði ekki verið í samræmi við meginreglu sakamálaréttarfars, sbr. 108. gr. laga nr. 74/1974 um meðferð opinberra mála, um að fram hefði verið komin sönnun um sekt dómfelldu sem ekki yrði vefengd með skynsamlegum rökum. Í dómi Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017 varð niðurstað an súað skilyrðum þágildandi a-liðar 211. gr. laga nr. 88/2008 hefði verið fullnægt fyrir endurupp-töku málsins að hluta en ekki var tekin afstaða til þess hvort uppfyllt hefðu verið skilyrði annarra stafliða ákvæðisins. Þá var fallist á kröfu ákæruvaldsins og stefnandi sýknaður af 2. lið I. kafla ákæru 8. desember 1976 um brot gegn 2. mgr. 112. gr. almennra hegn-ingarlaga. Þann 12. desember 2019 tóku gildi lög nr. 128/2019 um heimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017. Á grundvelli þeirra laga voru stefnanda greiddar bætur að fjárhæð 15.000.000 króna, auk 1.642.039 króna vegna lögmannsþókn-unar, sem innt var af hendi 29. janúar 2020.

Málatilbúnaður stefnanda

7. Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir miska vegna sakfellingardóms og frelsis-sviptingarogólögmætra rannsóknaraðferða lögreglu sem hafi faliðí sér íþyngjandi inngrip í frelsi hans. Miski stefnanda felist m. a. í handtöku, gæsluvarðhaldsvist, óþægindum, þján-ingu og mannorðsmissi. Þann miska beri stefnda að bæta skv. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og eftir atvikum á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar. Ekki sé tilefni til að lækka bætur til stefnanda vegna eigin sakar hans sjálfs. Stefnandi byggir á því að við ákvörðun miskabóta þurfi m. a. að hafa í huga ólögmætar rannsóknaraðferðir sem hann hafi sætt, vanvirðandi meðferð í gæsluvarðhaldi, lengd frelsissviptingar og þau áhrif sem hún og sakfellingardómurinn hafi haft á líf hans. Þá byggir stefnandi á því að krafa hans sé ekki fyrnd enda hafi hún ekki stofnast fyrr en 27. september 2018. Stefnandi telur fjártjón sitt og miska, sem stefnda beri að bæta honum á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008, hæfilega metinn samtals 200.000.000 króna. Stefnandi vísar umr étt sinnt til bóta til 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, þar sem mælt sé fyrir um það að maður skuli eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju, sem og jafn-ræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár. Þá byggir stefnandi á 246.– 248. gr. laga nr. 88/2008, þar sem mælt séfyrir um hlutlæga bótaskyldu ríkisins þegar um ólögmæta frelsissviptingu séað ræða. Jafnframt byggir stefnandi á 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 3. gr. 7. samningsviðauka sáttmálans, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu.

8. Stefnandi vísar til þess að þar sem sýknudómur Hæstaréttar Íslands hafi veriðk veðinn upp 27. september 2018, eftir að lög nr. 88/2008 tóku gildi, gildi þau í tilviki stefnanda, sbr. 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis VI laganna, þar sem kveðið er á um að XXXIX. kafli þeirra gildi um skaðabætur vegna atvika sem gerast eftir gildistöku þeirra. Vísar stefnandi um þetta til dóma Landsréttar 17. desember 2021 í málum nr. 250, 636 og 638/2020. Þá vísar stefnandi til XVIII. kafla laga nr. 74/1974 um meðferð opinberra mála, sbr. 150.– 157. gr. laganna, fari svo að dómurinn telji að beita skuli ákvæðum laga nr. 74/1974 við úrlausn málsins.

9. Stefnandi byggir á því að við ákvörðun miskabóta skv. 246. gr. laga nr. 88/2008 verði í fyrsta lagi að líta til þess að við rannsókn lögreglu hafi ólögmætum rannsóknaraðferðum verið beitt. Brotið hafi verið á mikilvægum stjórnarskrárvörðum mannréttindum stefnanda, meginreglum réttarfars um réttláta málsmeðferð og réttindum sem stefnandi hefði átt að njóta sem sakaður maður. Stefnandi hafi þannig verið sviptur frelsi án skýrrar lagaheimildar, yfirheyrslur verið of langar, óréttlátar og án verjanda stefnanda til fulltingis. Þá hafi verið brotið á réttindum stefnanda til að fella ekki á sig sök með tilraun til að dáleiða hann undir rannsókn málsins. Þá hafi stefnda haft uppi opinberar yfirlýsingar um sekt stefnanda á rannsóknar tímanum og vísar þar til blaðamannafundar Sakadóms Reykjavíkur 2. febrúar 1977 og yfirlýsingar þáverandi dómsmálaráðherra.

10. Við ákvörðun miskabóta skv. 246. gr. laga nr. 88/2008 byggir stefnandi í öðru lagi á því að líta verði til lengdar frelsissviptingar stefnanda. Stefnandi hafi verið vistaður í gæslu-varðhaldi í einangrunarvist í Síðumúlafangelsinu í Reykjavík í 88 daga frá 23. desember 1975 til og með 19. mars 1976. Við ákvörðun miskabóta skv. 246. gr. laga nr. 88/2008 byggir stefnandi í þriðja lagi á því að líta verði til þeirrar vanvirðandi meðferðar sem hann hafi þurft að þola í gæsluvarðhaldinu. Þannig hafi hann mátt þola 88 daga samfell da einangrunarvist í gæsluvarðhaldi í Síðumúlafangelsi. Stefnandi telur staðfest með dómum Hæstaréttar 3. mars 1983 í málum nr. 124, 125, 126 og 127/1980 að aðstæður í Síðumúla-fangelsi hafi ekki verið forsvaranlegar til svo langrar einangrunarvistunar. Telur stefnandi að aðstæðurnar hafi falið í sér vanvirðandi meðferð gagnvart honumí skilningi núgildandi 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Við ákvörðun miskabóta skv. 246. gr. laga nr. 88/2008 byggir stefnandi í fjórða lagi á því að líta verði til þess miska-tjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna frelsissviptingarinnar og sakfellingarinnar sjálfrar. Byggir stefnandi á því að hann hafi orðið fyrir alvarlegum réttarspjöllum, sbr. 3. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, með dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/1978. Þá hafi opinber umræða, allt frá rannsókn og sakfellingardómi stefnanda, haft alvarleg og neikvæð áhrif á líf stefnanda. Stefnandi telur sig hafa í fréttaflutningi verið samsamaðan öðrum sakborningum í svonefndu Guðmundar- og Geirfinnsmáli og það hafi reynst honum sérlega þungbært.

11. Stefnandi byggir á því að hann verði ekki talinn bera ábyrgð á handtöku, gæsluvarðhaldi og lengd þess, og sakfellingunni. Ákvæði 4. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 kveði á um heimild, en ekki skyldu, til lækkunar bóta þegar maður hefur átt sök á því að vera dæmdur að ósekju. Líta verði til þeirrar saknæmu háttsemi sem stefnda sýndi af sér við rannsókn málsins og þó svo að sjónarmið um eigin sök stefnanda komi til álita séu aðstæður með þeim hætti að ótækt sé að leggja þær til grundvallar, einkum að teknu tilliti til þess að við rannsókn málsins voru réttindi, sem stefnandi hefði átt að njóta sem sakaður maður, þverbrotin.

12. Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt til bóta á grundvelli almennra reglna skaða-bótaréttar, vegna framangreindra atriða, að svo miklu leyti sem ekki sé tekið tillit til þeirra við ákvörðun bóta á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008. Í þeim efnum vísar stefnandi til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem og þeirrar ólögfestu meginreglu sem býr að baki lagaákvæðinu. Þá vísar stefnandi til sakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð.

Stefnandi byggir á því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna tekjumissis sökum framan-greindra atriða sem felst í því að hann hafi ekki getað nýtt aflahæfi sitt, hvorki í einangrun-arvist eða afplánun né í nokkra tíð eftir það í reynslulausn. Stefnandi telur fjártjón sitt vegna þessa vera 8.000.000 króna, sem stefnda ber að bæta, sbr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

13. Stefnandi byggir á því að krafa hans til bóta sé ekki fyrnd þar sem hún hafi stofnast með sýknudómi Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017, enda hafi hann þá fyrst átt kost á að krefja stefnda um skaðabætur vegna ólögmætrar frelsissviptingar. Krafa stefnanda fyrnist því í fyrsta lagi fjórum árum frá þeim degi, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Þá telur stefnandi að með greiðslu stefnda í byrjun árs 2020 skv. lögum nr. 128/2019 hafi það viðurkennt skaðabótaábyrgð í málinu og því hafi nýr fyrning-arfrestur byrjað að líða, sbr. 14. gr. laga nr. 150/2007. Þá vísar stefnandi til grunnsjónar-miða um res judicata áhrif dóma, en af þeirri reglu leiði að ómögulegt sé að krafa um bóta-ábyrgð stefnda byrji að fyrnast á meðan dómur Hæstaréttar 22. febrúar 1980 í máli nr. 214/1978 hafi enn verið óraskaður.

Málatilbúnaður stefnda

14. Stefnda byggir á því að ekki sé ágreiningur um að um bótarétt stefnanda fari skv. lögum nr. 88/2008, í samræmi við dóma Landsréttar 17. desember 2021 í málum nr. 250 og 638/2020. Feli það í sér að efnisreglur 246. gr. laga nr. 88/200 8 eigi við, en þar sé mælt fyrir um að fella megi niður bætur eða lækka hafi viðkomandi „átt sök á því að hann var ranglega dæmdur“, sbr. 4. mgr., og/eða viðkomandi hafi „valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á“, sbr. 2. mgr. Telur stefnda þetta vera í samræmi við dóma Landsréttar 17. desember 2021 í málum nr. 250 og 638/2020. Til vara vísar stefnda til efnisreglna laga nr. 74/1974.

15. Stefnda byggir á því að dómur Hæstaréttar 22. febrúar 1980 í máli nr. 214/1978 hafi fullt sönnunargildi um önnur atvik og atriði en þau sem lúta sérstaklega að sönnunarmati vegna manndrápa sem slíkra, sem hafi þannig sönnunargildi við mat á eigin sök stefnanda, þ. á m. skýrslutökur, og þýðingu þeirra fyrir mögulegan bótarétt stefnanda. Um þetta vísar stefnda til 1. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 og þess að í dómi Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017 hafi ekki, með vísan til kröfugerðar ákæruvaldsins, verið fjallað um málsatvik né afstaða tekin til málsatvika, eins og gert hafði verið í dómi Hæstaréttar 22. febrúar 1980 í máli nr. 214/1978. Þá vísar stefnda til þess að af dómum Landsréttar 17. desember 2021 í málum nr. 250 og 638/2020, þar sem fram kom að með sýknudómi Hæsta-réttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017 hafi sakfelling áfrýjenda fallið úr gildi, megi leiða að forsendur sakfellingardóms um atvik og sönnunarmat vegna manndrápa, þ. m. t. játningar og aðrar frásagnar áfrýjenda við rannsókn málanna og fyrir dómi, hafi ekki verið bindandi við úrlausn um bótarétt til handa áfrýjendum í viðkomandi málum. Stefnda mót-mælir sönnunargildi skýrslu starfshóps um Guðmundar- og Geirfinnsmál, m. a. um áhrif og þýðingu rannsóknaraðferða sem haldiðer fram að hafi verið beitt við yfirheyrslu stefnanda.

Stefnda byggir á því að yfirlýsing aðila fyrir dómi sem feli í sér ráðstöfun sakarefnis, bindi hendur þess eftir reglum um gildi loforða, sbr. 45. gr. laga nr. 91/1991. Stefnda vísar til þess að í málinu gildi almennar sönnunarreglur, þ. m. t. að því er varðar málsatvik og við mat á því hvort sá sem saklaus hafi hlotið dóm hafi sjálfur átt einhvern þátt í því að hann var ranglega dæmdur.

16. Stefnda byggir á því að þeir þættir sem liggja bótakröfu í stefnu til grundvallar, sem byggja á almennum reglum skaðabótaréttar og unnt hefði verið að gera kröfu um án tillits til dóms Hæstaréttar frá 27. september 2018 í máli nr. 521/2017, séu fyrndir. Stefnda telur að að því marki sem miskabótakrafa stefnanda verði byggð á almennum reglum skaðabótaréttar hafi til slíkra krafna stofnast og þær orðið gjaldkræfar í síðasta lagi þegar afplánun eða reynslu-lausn lauk og þær séu því fallnar niður fyrir fyrningu. Um þetta vísar stefnda til 2. tölul. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, en skv. ákvæðinu fyrnist skaðabótakröfur á 10 árum, 5. gr. sömu laga sem kveði á um að fyrningarfrestur hefjist er krafa ve rðurgjaldkræfog dóma Landsréttar 17. desember 2021 í málum nr. 250 og 638 frá 2020. Telur stefnda af þessum ástæðum að hvers konar fjárkröfur sem leggja grunn að bótakröfu stefnanda aðrar en þær sem varða frelsissviptinguna sem slíka auk sakfellingar, þ. e. þær sem tengjast meintum ólögmætum eða óheimilum aðgerðum rannsakenda, van-virðandi meðferð, opinberar yfirlýsingar í fjölmiðlum, meint samsömun í fjölmiðla-umfjöllun við aðra sakborninga án réttmætra forsendna o. s. frv., séu fyrndar. Með vísan til sömu sjónarmiða geti kröfur byggðar á þeim grundvelli í öllu falli ekki leitt til hækkunar bótafjárhæðar. Kröfur um bætur á grundvelli slíkra meintra ólögmætra aðgerða byggi á almennum reglum skaðabótaréttar, en ekki 246. gr. laga nr. 88/2008, enda teldust slíkar ráðstafanir eftir atvikum bótaskyldar, að bótaskilyrðum uppfylltum, óháð því hvort stefnandi taldist seku r eða saklaus.

17. Stefnda mótmælir því að greiðsla þess á grundvelli laga nr. 128/2019 til stefnanda hafi slitið fyrningu að því er framangreint varðar eða að það hafi falið í sér viðurkenningu á bótaskyldu, enda hafi það komið fram í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 128/2019 að greiðslur væru ívilnandi og hafi ekki falið í sér afstöðu ríkisins til mögulegra varna í dómsmáli, s. s. varðandi fyrningu. Þá vísar stefnda til þess að ríkinu beri í þessu samhengi að gæta að því að fyrndar kröfur verði almennt ekki endurvaktar og vísar um það til dóms Landsréttar 17. desember 2021 í málum nr. 250 og 638/2020.

18. Stefnda byggir á að hlutlægt og huglægt séð hafi stefnandi glatað eða takmarkað rétt sinn til bóta í skilningi ákvæðis 2. málsl. 2. og 4. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, hefði slíkur réttur verið til staðar. Takmörkun á bótarétti taki til hvort tveggja sakfellingarinnar og frelsissviptingarinnar. Um þetta vísar stefnda til þess að upplýsingar og skýrslur sem stefn-andi hafi gef ið við upphaf rannsóknar málsins hafi haft talsverða þýðingu við afmörkun rannsóknaraðgerða lögreglu og sakadóms á hendur honum. Þá verði ekki af gögnum máls-ins ráðið að stefnandi hafi sætt óeðlilega löngum yfirheyrslum eða einangrun fram til þess að hann gaf lýsingu á margs konar atburðarás sem lögð var til grundvallar áframhaldandi rannsókn. Stefnanda hafi mátt vera ljóst að upplýsingagjöf þegar við fyrstu skýrslugjöf kynni að styrkja rannsóknaraðila í vissu um að rannsóknaraðgerðir væru nauðsynlegar með tilliti til alvarleika málsins, og síðar dómendur um að réttir dómar væru kveðnir upp. Þá vísar stefnda til þess að aðstæður stefnanda hafi ekki verið sambærilegar aðstæðum annarra sakborninga, þannig hafi stefnandi sætt mun styttra gæsluvarðhaldi og hann hafi aldrei dregið framburð sinn til baka í síðari yfirheyrslum. Stefnda byggir á því, með hliðsjón af framangreindu, að stefnandi hafi, a. m. k. að einhverju marki, með stórfelldu gáleysi átt hlut að máli í framangreindum skilningi 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sem hafi áhrif til niðurfellingar eða a. m. k. lækkunar bóta, væri slíkur bótaréttur talinn til staðar. Sama gildi að því er varðar meintan bótarétt á grundvelli almennra skaðabótareglna.

Stefnda hafnar með vísan til framangreinds að bótaábyrgð stefnda verði reist á almennum skaðabótareglum, þ. m. t. reglum um húsbóndaábyrgð, eða 26. gr. laga nr. 50/1993, sem raunar hafi tekið gildi eftir atvik málsins. Þá hafnar stefnda því að önnur almenn skilyrði bótaábyrgðar séu uppfyllt, s. s. um orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Þá mótmælir stefnda sem ósönnuðum meintum brotum á réttindum stefnanda í gæsluvarðhaldi og einangrun, þ. á m. er tengjast meintum ólögmætum eða óheimilum aðgerðum rannsakenda og dómstóla, vanvirðandi meðferð o. s. frv.

19. Stefnda telur að lækka beri fjárhæð bótakröfu enda sé hún í engu samræmi við dómafra m -kvæmd. Þá séu forsendur bótafjárhæðarinnar vanreifaðar og órökstuddar þar sem enga umfjöllun eða rökstuðning sé að finna í stefnu sem grundvalli fjárhæð miskabótakröfu.

Stefnda byggir á því að sjónarmið um eigin sök og fyrningu eigi við um allt meint tjón sem gerð er krafa um, hvort sem um er að ræða miska eða fjárhagslegt tjón, s. s. meint tekjutap. Stefnda byggir á því að við mat á bótum vegna frelsisskerðingar stefnanda verði að líta til þess að með dómi Hæstaréttar 22. febrúar 1980 í máli nr. 214/1978 hafi stefnandi að auki verið dæmdur fyrir hylmingu og sölu, neyslu og dreifingu á fíkniefnum. Brot stefnanda hafi verið dæmd saman og refsing ákveðin með hliðsjón af 77. og 78. gr. laga nr. 19/1940 fangelsi í 12 mánuði. Gæsluvarðhald stefnanda vegna umræddra brota tímabilið 19. júní til 20. júlí 1973 hafi komið til frádráttar fangelsisrefsingunni. Um þetta vísar stefnda til dóms Landsréttar 17. desember 2021 í máli nr. 638/2020.

20. Stefnda mótmælir því að stefnandi hafi sætt vanvirðandi meðferð í gæsluvarðhaldi. Ekki beri að horfa til dóma Hæstaréttar 3. mars 1983 í málum nr. 124, 125, 126 og 127/1980 að því er varðar bótafjárhæðir í tengslum við vanvirðandi meðferð. Þá séu kröfur sem tengi st meintum ólögmætum aðstæðum í Síðumúlafangelsi fyrndar. Stefnda mótmælir því að bera bótaábyrgð á því, eða að það geti leitt til hækkunar miskabótakröfu, að stefnandi hafi verið samsamaður öðrum sakborningum í fréttaflutningi fjölmiðla af málinu, enda hafi það ekki verið á forræði íslenska ríkisins. Jafnframt áréttar stefnda að slík krafa yrði að teljast fyrnd.

21. Stefnda byggir á því að við mat á bótafjárhæðum vegna frelsisskerðingar verði að líta svo á að mestur miski komi til við hina óheimilu frelsissviptingu en nái jafnvægi þegar lengra líði frá. Um þetta vísar stefnda til dóma Hæstaréttar 16. mars 2017 í máli nr. 345/2016 og 2. desember 1999 í máli nr. 211/1999. Telur stefnda að með hliðsjón af framangreindum dómum, og því að kröfur stefnanda séu fyrndar vegna einstakra aðgerða, megi ætla að bætur sem greiddar voru til stefnanda skv. lögum nr. 128/2019 teljist sanngjarnar í krónum talið. Þá vísar stefnda til þess að bætur þær sem greiddar voru til stefnanda á grundvelli fyrrgreindra laga hafi verið nokkru hærri en til annarra dómfelldu ef horft sétil fjárhæðar fyrir hvern dag í frelsissviptingu, þ. e. um 100.000 krónurfyrir hvern dag í tilviki stefnanda en rúmar 75.000 krónur og tæpar 81.000 krónur í tilviki annarra. Stefnda byggir á því, verði ekki fallist á að stefnandi hafi þegar fengið fullar bætur, að fjárhæðir sem dæmdar voru í dómum Landsréttar 17. desember 2021 í málum nr. 250 og 638/2020 hafi takmarkað fordæmisgildi, enda aðstæður stefnanda allt aðrar en aðstæður í viðkomandi málum, m. a. er varðar eðli og alvarleika þeirra brota sem viðkomandi aðilar voru ranglega dæmdir fyrir, tímalengd gæsluvarðhalds og einangrun þeirra og aðstæður að öðru leyti. Sé ekki fallist á það áréttar stefnda að í fyrrgreindum dómum Landsréttar hafi dómurinn ákveðið að fjárhæð bóta tæki hækkun frá fjárgreiðslu skv. lögum nr. 128/2019 um 72%. Sé miðað við sambæri-lega hækkun hvað stefnanda varðar verði að telja að heildarbætur geti aldrei numið hærri fjárhæð en rúmum 19.000.000 króna. Þannig geti stefnandi að hámarki átt rétt á viðbótar-kröfu sem nemur rúmlega 4.000.000 króna. Stefnda telur jafnframt að líta beri til þess við ákvörðun bóta að frelsissvipting og einangrunarvist áfrýjenda í fyrrgreindum dómum Landsréttar hafi verið verulega umfram frelsissviptingu og einangrunarvist stefnanda, auk þess sem stefnandi sætti ekki samfelldri frelsissviptingu, gæsluvarðhaldsvist hans hafi lokið 19. mars 1976 og afplánun hans staðið frá 9. janúar til 12. mars 1981.

22. Stefnda mótmælir fjárkröfu stefnanda vegna tímabundins atvinnutjóns sem vanreifaðri og ósannaðri, enda beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir meintu fjárhagslegu tjóni. Ekki sé gerð tilraun af hálfu stefnanda til að sýna fram á raunverulegt tjón. Stefnda telur í þessu sambandi eðlilegt að líta til stöðu á vinnumarkaði fyrir upphaf atvika í desember 1975.

Stefnda byggir á því að miskabótakrafa stefnanda fyrir sakfellingardóm og frelsissviptingu sé verulega vanreifuð. Þannig sé tekið fram í 4. lið stefnu að við ákvörðun bóta skv. 246. gr. laga nr. 88/2008 þurfi að líta til „lengdar frelssisviptingar stefnanda“en stefnandi geri eingöngu gæsluvarðhaldsvistina að umfjöllunarefni og fjalli ekki sérstaklega um bótarétt vegna afplánunar. Stefnda mótmælir kröfu stefnanda um dráttarvexti af dómkröfum. Stefnda byggir á því að vextir, hvort heldur dráttarvextir eða önnur vaxtaviðmiðun, skuli fyrst falla til eftir endanlega dómsuppkvaðningu. Hvað varðar málskostnaðarkröfur stefnanda byggir stefnda á því að málskostnaður teljist þegar að fullu greiddur með máls-kostnaðarframlagi ríkisins.

Niðurstaða

23. Mál stefnanda er eitt af fleiri málum sem rekin hafa verið á hendur stefnda vegna bótakrafna sem stofnuðust vegna dóms Hæstaréttar í málinu nr. 214/1978. Við framsetningu niður-stöðu í máli þessu er eftir því sem við á horft til þeirra niðurstaðna sem Landsréttur hefur þegar komist að í málum sem sprottin eru af þessum grunni og sem telja verður að verulegu leyti sambærileg, einkum Landsréttarmálannanr. 250/2020, 636 /2020 og 638/2020.

24. Stefnandi vísar um rétt sinn til bóta til ákvæða 65., 67. og 68. gr. stjórnarskrárinnar. Þá styður hann bótakröfur sínar við ákvæði 246.– 248. gr. laga nr. 88/2008, en til vara ákvæði 150.– 157. gr. laga nr. 74/1974, meginreglur skaðabótaréttar, þ. á m. sakarregluna og regluna um húsbóndaábyrgð, og 26. gr. skaðabótalaga. Þá vísar stefnandi til mannréttinda-sáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sbr. einkum 3. og 5. gr. sáttmálans, og 3. gr. 7. samn-ingsviðauka. Jafnframt vísar hann til alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu nr. 10/1979. Ágreiningslaust er af hálfu stefnda að beita beri ákvæðum laga nr. 88/2008 við úrlausn á kröfum stefnanda.

25. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða VI í lögum nr. 88/2008 gilda reglur XXXIX. kafla laganna um skaðabætur vegna sakamála einungis um atvik sem gerast eftir gildistöku þeirra. Þá segir að reglum eldri laga skuli beitt um bætur fyrir það sem gerst hefur fyrir þann tíma. Þ að er skilyrði fyrir bótarétti skv. ákvæði 1. og 2. mgr. 246. gr. að rannsókn máls hafi verið felld niður eða maður sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann hafi verið talinn ósakhæfur. Þá er það skilyrði bótaréttar skv.4. mgr. lagagreinarinnar að fyrir liggi að maður hafi saklaus hlotið dóm í sakamáli. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 214/1978, þar sem stefnandi var dæmdur til að sæta fangelsi í 12 mánuði m. a. fyrir að afmá ummerki brots meðákærðu, var kveðinn upp 22. febrúar 1980. Stefnanda var veitt reynslulausn 12. mars 1981 sem var skilorðsbundin til tveggja ára. Með dómi Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 521/2017 var stefnandi sýknaður af því nefndu broti sem hann hafði verið sakfelldur fyrir með fyrrnefndum dómi. Þar sem sýknudómur Hæstaréttar var ekki kveðinn upp fyrr en 27. september 2018 er ljóst að það atvik sem er skilyrði bóta skyldu skv. framangreindum ákvæðum, sýkna með dómi, átti sér stað eftir aðlög nr. 88/2008 tóku gildi og verður ákvæðum þeirra laga því beitt við úrlausn á bótakröfum stefnanda sem byggja beinlínis á sýknudóminum. Í þessu samhengi er einnig til þess að líta að áhrifum sakfellingardómsins á líf stefnanda lauk ekki fyrr en við upp-kvaðningu sýknudóms Hæstaréttar og að fyrir það tímamark átti hann þess ekki kost að láta reyna á bótarétt sinn skv. framangreindum reglum.

26. Að því marki sem þættir í bótakröfu stefnanda falla ekki undir ákvæði 246. gr. laga nr. 88/2008 verður almennum reglum skaðabótaréttar beitt til úrlausnar á þeim, sbr. hér til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 1. mars 2001 í máli nr. 269/2000, 6. mars 2019 í máli nr. 27/2018 og 25. maí 2020 í máli nr. 52/2019 og dóma Landsréttar 17. desember 2021 í málum nr. 250, 636 og 638/2020. Fyrst verður tekin afstaða til þeirra málsástæðna aðila sem varða bóta skyldu skv. 246. gr. laga nr. 88/2008.

27. Fyrir liggur að stefnandi var með dómi Hæstaréttar í máli 521/2017 sýknaður af ákæru um að afmá ummerki brots meðákærðu sem hann hafði áður verið sakfelldur fyrir með dómi réttarins í máli nr. 214/1978. Með síðastnefnda dóminum var honum gert að sæta fangelsi í 12 mánuði en til frádráttar refsingunni skyldi koma gæsluvarðhaldsvist hans frá 19. júlí 1973 til 20. júlí sama árs vegna rannsóknar á fíkniefnalagabroti og frá 23. desember 1975 til 19. mars 1976 vegna rannsóknar á Guðmundarmálinu. Frelsissvipting sú sem hann sætti í gæsluvarðhaldi frá 23. desember 1975 til 19. mars 1976 var þannig með sakfellingar-dóminum tengd við þá refsingu sem honum var gert að sæta fyrir að hafa afmáð ummerki brots meðákærðu. Að því virtu eru uppfyllt skilyrði 4. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 fyrir hlutlægri bótaábyrgð ríkisins á miska og fjártjóni sem stefnandi varð fyrir vegna sakfell-ingarinnar sjálfrar og vegna frelsissviptingar sem hann sætti skv. úrskurðum um gæslu-varðhald og sakfellingardómi num. Að svo miklu leyti sem stefnandi hefur að öðru leyti orðið fyrir tjóni vegna rannsóknaraðgerða sem ákvæði IX.– XIV. kafla laga nr. 88/2008 taka til ber stefnda einnig hlutlæga bótaábyrgð á því gagnvart stefnanda skv. 1., sbr. 2., mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt 5. mgr. 246. gr. skal stefnda bæta bæði fjártjón og miska sem stefnandi hefur orðið fyrir af framangreindum sökum.

28. Stefnda reisir kröfur sínar á því að fella eigi niður bætur til stefnanda í heild eða að hluta og vísar um það til efnisreglna 246. gr. laga nr. 88/2008. Í 2. mgr. greinarinnar er kveðið á um heimild til að fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim rannsóknaraðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Samkvæmt 4. mgr. greinarinnar er aftur á móti aðeins kveðið á um heimild til lækkunar bóta að uppfylltu því skilyrði að sakborningur hafi átt sök á því að hann var ranglega dæmdur. Að teknu tilliti til þeirra rannsóknaraðferða sem beitt var, aðstæðna í Síðumúlafangelsi og lengdar þeirrar einan-grunarvistar sem stefnandi sætti, verður ekki talið að við hann sé að sakast um að fram-burður hans hafi tekið breytingum, verið óljós og með fyrirvörum, sbr. einnig dóma Lands-réttar 17. desember 2021 í málum nr. 250/2020 og 638/2020. Sönnunarbyrði um það að stefnandi hafi átt sök á því að hann hafi verið ranglega sakfelldur með dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/1978 og að hann hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á hvílir á stefnda. Þá ber að líta til þess að ákvæði 2. og 4. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um niðurfellingu og lækkun bóta felur í sér heimild en ekki skyldu. Að öllu framangreindu virtu hefur stefnda ekki fært nægjanleg rök fyrir því að háttsemi stefnanda við rannsókn málsins og meðferð þess fyrir dómi hafi leitt til þess að hann hafi verið sakfelldur með dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/1978 eða að hann hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Verður því ekki fallist á kröfu stefnda um að dómurinn nýti heimildir 2. og 4. mgr. 246. gr. til að lækka bótakröfur stefnanda af þessum sökum.

29. Stefnandi krefst bóta fyrir frelsissviptingu meðan á gæsluvarðhaldi og afplánun hans stóð í samtals 151 dag. Stefnandi hefur ekki tiltekið með beinum hætti þá fjárhæð sem hann krefst í miskabætur fyrir þennan þátt. Á hinn bóginn krefst stefnandi bóta fyrir miska og fjártjón, sem bæta þurfi honum á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008, samtals 200.000.000 króna. Hvað fjártjón varðar telur hann það nema 8.000.000 króna. Af framangreindum málatilbúnaði stefnanda verður ráðið að hann krefjist 192.000.000 króna í miskabætur á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi hefur ekki rökstutt með hvaða hætti hann fær út fjárhæð miskabótakröfu sinnar. Samkvæmt gögnum málsins var stefnandi sviptur frelsi í 151 dag vegna rannsóknar málsins og vegna afplánunar. Þar af sat hann í gæslu-varðhaldi frá 23. desember 1975 til 19. mars 1976 í 88 daga samfleytt í einangrun í Síðu-múlafangelsi. Þá sat hann í fangelsi frá 9. janúar til 12. mars 1981 í 63 daga. Þá liggur fyrir að hann var í tvö ár á reynslulausn í kjölfar afplánunar. Sýknudómur Hæstaréttar var kveðinn upp rúmum 38 árum eftir sakfellingu stefnanda og tæpum 43 árum eftir að hann var hnepptur í gæsluvarðhald vegna rannsóknar málsins. Stefnandi var tvítugur þegar hann var hnepptur í gæsluvarðhald en 63 ára þegar hann var sýknaður með dómi Hæstaréttar 27. september 2018.

30. Svo sem rakið er að framan sætti stefnandi einangrun í 88 daga meðan á gæsluvarðhaldi hans stóð. Ekki verður séð að svo langur einangrunar tími verði réttlættur í ljósi rannsóknar-hagsmuna. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar má ráða að við ákvörðun miskabóta fyrir frelsissviptingu beri að taka tillit til aðstæðna í fangelsi þar sem frelsissviptingin fer fram, tímalengdar vistunar og hvaða áhrif vistin hefur haft á líf sakbornings, sbr. dóma Hæsta-réttar 3. mars 1983 í málum nr. 124, 125, 126 og 127/1980. Þá ber að líta til aðbúnaðar til læknisaðstoðar og lyfjagjafar, sbr. dóm Hæstaréttar 26. mars 2013 í máli nr. 601/2012. Sjá einnig dóm Hæstaréttar 16. mars 2017 í máli nr. 345/2016.

31. Samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008 skal greiða bætur fyrir fjártjón og miska. Þegar miski er metinn skv. bótareglu 4. mgr. 246. gr. verður því að leggja mat á það hve þungbær sakfelling og frelsissvipting eða önnur refsing eða refsikennd viðurlög eru viðkomandi einstaklingi. Ræðst það af aðstæðum í hverju máli fyrir sig. Í þessu ljósi og með hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar og Landsréttar verður við ákvörðun bótafjárhæðar í mál-inu ekki aðeins litið til tímalengdar frelsissviptingar stefnanda heldur einnig til þeirra aðstæðna sem voru í gæsluvarðhaldsvistinni og þeirra áhrifa sem frelsissviptingin hafði almennt á líf og heilsu stefnanda. Í því sambandi verður ekki fram hjá því litið að óhófleg tímalengd einangrunarvistar stefnanda og aðstæður í Síðumúlafangelsi fólu í sér að hann sætti vanvirðandi meðferð í skilningi núgildandi 68. gr. stjórnarskrárinnar og 3. gr. mann-réttindasáttmála Evrópu. Stefnandi beið einnig miskatjón vegna sakfellingarinnar sjálfrar. Í því sambandi athugast að þegar þær rannsóknaraðferðir sem beitt var við rannsókn á hvarfi G-kk-ef eru virtar ásamt þeirri afstöðu setts ríkissaksóknara sem birtist í greinar-gerð hans til Hæstaréttar í máli nr. 521/2017, að fjölmargar brotalamir hafi verið á rann-sókninni og sönnunarmati Hæstaréttar í máli nr. 214/1978, verður að líta svo á að stefnandi hafi með sakfellingardóminum orðið fyrir alvarlegum réttarspjöllum, sbr. 3. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann. Verður lagt til grundvallar við mat á fjárhæð miskabóta að sakfelling manns á slíkum grunni valdi honum umtalsverðum andlegum þjáningum. Einsog ráða má af lýsingu á atvikum í úrskurði endurupptökunefndar í máli stefnanda var einnig mikil fjölmiðlaumfjöllun um rannsókn málsins. Málsmeðferð fyrir dómi vakti mikla athygli og var mikið fjallað um hana og sakfellinguna í opinberri umræðu á þeim tíma. Ljóst er að sakfellingardómur þar sem stefnandi var dæmdur fyrir að afmá ummerki brots meðákærðu og sú mikla opinbera umræða sem málið hlaut hefur litað líf hans allt frá því að hann var rúmlegar tvítugar þar til hann var kominn á sjötugsaldur. Af öllu framangreindu er ljóst að málið hefur varpað miklum skugga á líf stefnanda. Hefur hann þannig til viðbótar við miska vegna frelsissviptingar þurft að þola umtalsvert miskatjón vegna sakfell-ingarinnar sjálfrar sem reist var á rannsókn og málsmeðferð sem ekki var að öllu leyti í samræmi við þágildandi lög um meðferð opinberra mála.

32. Með vísan til alls framangreinds er fallist á það með stefnanda að hann eigi á grundvelli 4. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 rétt á miskabótum vegna gæsluvarðhaldsvistar, sakfellingar og afplánunar vegna málsins. Þá verður einnig litið til þess að stefnandi þurfti um langt árabil að þola að vera dæmdur sekur fyrir aðild að hvarfi G-kk-ef, til þeirrar andlegu og líkamlegu raunar sem sakfellingin og frelsissviptingin olli honum, til þess að hann sætti vanvirðandi meðferð í gæsluvarðhaldinu, til þess að sakfelling hans var gerð á grundvelli rannsóknar og málsmeðferðar sem braut gegn rétti hans sem sakbornings til réttlátrar málsmeðferðar, og afleiðinga alls framangreinds á andlega og líkamlega heilsu hans. Svo sem áður er rakið ber stefnda einnig hlutlæga bótaábyrgð gagnvart stefnanda skv. 1., sbr. 2., mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á því tjóni sem hann hefur orðið fyrir vegna rannsóknaraðgerða sem ákvæði IX.- XIV. kafla laga nr. 88/2008 taka til. Við ákvörðun fjárhæðar miskabóta verður því tekið tillit til þess að stefnandi sætti rannsóknaraðgerðum sem fólust í handtöku. Að öðru leyti en að framan greinir eru ekki efni til að taka sérstakt tilliti til annarra atvika sem stefnandi byggir á til hækkunar á miskabótum á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008. Stefnda vísar tilþessað við ákvörðun miskabóta til stefnanda verði að taka tillit til þess að með dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/1978 var stefnandi dæmdur fyrir brot á lögum nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Ekki er fallist á það með stefnda að sakfelling stefnanda vegna framangreinds brots eigi að hafa sérstök áhrif við ákvörðun miskabóta í þessu máli. Að öllu framangreindu virtu og með hliðsjón af niðurstöðum Landsréttar í málunum nr. 250/2020 og 638/2020 þykja miskabætur til stefnanda á grund-velli 1., sbr. 2., mgr. og 4. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 hæfilega ákveðnar 26.000.000 króna.

33. Stefnandi gerir einnig á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 kröfu um greiðslu skaðabóta vegna þess fjártjóns sem hann hafi orðið fyrir við það að hann gat ekki nýtt aflahæfi í þann tíma er hann var frelsissviptur, í gæsluvarðhaldi og í afplánun, og í nokkra tíð á eftir, er hann var á reynslulausn að lokinni afplánun. Stefnandi áætlar fjártjón sitt vegna þess vera 8.000.000 króna. Almennt má miða við að menn verði fyrir tekjutapi ef þeir eru sviptir frelsi um langan tíma. Málatilbúnaður stefnanda um bætur vegna tekjumissis er ekki studdur gögnum sem sýna fram á raunverulegan tekjumissi hans. Stefnandi hefur til að mynda ekki lagt fram gögn í málinu sem sýna hvaða störfum hann gegndi áður en til frelsis-sviptingarinnar kom og hversu miklar tekjur hann hefði haft vegna þeirra. Þá eru engin gögn í málinu um það hvernig högum stefnanda var háttað eftir að hann losnaði úr afplánun eða hvorthann hafi haft af þeim einhverjar tekjur. Að teknu tilliti til þess hvernig kröfugerð stefnanda er úr garði gerð og skorts á því að hann geri grein fyrir högum sínum fyrir og eftir frelsissviptinguna verður talið að bótakrafa hans að þessu leyti sé vanreifuð. Af þeirri ástæðu verður ekki hjá því komist að vísa kröfu hans um bætur fyrir fjártjón vegna tekju-missis frá dómi.

34. Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt til bóta á grundvelli almennra reglna skaðabóta-réttar, vegna framangreindra atriða, að svo miklu leyti sem ekki sé tekið tillit til þeirra við ákvörðun bóta á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008. Þau atvik sem stefnandi rekur í stefnu og hefur ekki verið tekið tillit til við ákvörðun bóta skv. framangreindu eru eftirfarandi: opinberar yfirlýsingar stefnda um sekt stefnanda á rannsóknartíma, þ. e. á blaðamannafundi í Sakadómi Reykjavíkur 2. febrúar 1977 og yfirlýsingar þáverandi dómsmálaráðherra, og tilraunar til að dáleiða stefnanda undir rannsókn málsins. Í gildistíð laga nr. 14/1905 var almennt miðað við að krafa yrði gjaldkræf við tjónsatburð. Ef ekki var unnt að staðreyna umfang tjóns eða ef tjónið kom fram síðar var upphaf fyrningarfrestsins þó miðað við það tímamark þegar tjónþoli fékk nægilega vitneskju um tjónið til að gera kröfur, sbr. hér til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 7. desember 2000 í máli nr. 197/2000 og 15. maí 2008 í máli nr. 458/2007. Leggja verður til grundvallar, sbr. margtilvitnaða dóma Landsréttar, að stefnandi hafi þegar sakfellingardómurinn féll haft fullnægjandi upplýsingar um þau atvik sem hann byggir bótakröfu sína á að framangreindu leyti. Kröfur stefnanda vegna þessara þátta höfðu því stofnast og voru gjaldkræfar í síðasta lagi er sakfellingardómurinn var kveðinn upp eða þegar reynslulausn lauk. Samkvæmt þessu eru miskabótakröfur stefnanda sem byggja á almennum reglum skaðabótaréttar vegna ætlaðrar opinberrar yfirlýsingar um sekt hans á rannsóknartíma og ætluð tilraun til að dáleiða hann á rannsóknartíma fallnar niður fyrir fyrningu.

35. Stefnda greiddi stefnanda 15.000.000 króna vegna tjóns þess sem hann varð fyrir vegna frelsissviptingar og sakfellingar með dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/1978 og verður miðað við að greiðslan hafi verið innt af hendi 29. janúar 2020. Kemur þessi fjárhæð til frádráttar þeirri bótafjárhæð sem ákvörðuð hefur verið í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að dráttar-vextir reiknist á kröfur stefnanda frá þingfestingardegi málsins. Rétt þykir að máls-kostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. þóknun lögmanns hans sem tilgreind er í dómsorði. Í tengslum við ákvörðun þóknunar lögmanns stefnanda er litið til þess að stefnda greiddi stefnanda 1.642.039 krónur vegna lögmanns-kostnaðar fyrir hagsmunagæslu vegna framangreindrar bótagreiðslu. Hefur það áhrif við ákvörðun lögmannsþóknunar í málinu en lagt er til grundvallar að vinna lögmanns stefnanda vegna þeirrar hagsmunagæslu hafi að nokkru marki nýst við undirbúning á kröfugerð stefnanda og málatilbúnaði fyrir dómi. Af hálfu stefnanda flutti málið H-kk-nf O-kk-þgf G-kk-nf lögmaður en A-kk-nf Á-kk-nf lögmaður flutti málið fyrir stefnda. Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð

Stefnda, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A-kk-þgf K-kk-þgf S-kk-þgf, 26.000.000 króna, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. apríl 2022 til greiðsludags, allt að frádregnum 15.000.000 króna 29. janúar 2020. Kröfu stefnanda um bætur fyrir fjártjón vegna tekjumissis er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 4.000.000 króna.

Á-kk-nf H-kk-nf