E-1231/2014

Mál þetta, sem var dómtekið 11. september 2015, er höfðað 25. ágúst 2014.

Stefnandi er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík.

Stefndi er D-kk-nf H-kk-nf R-kk-nf, Breiðvangi 40, Hafnarfirði.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi greiði honum 6.094.752 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2013 til greiðsludags, að frádreginni innborgun 23. mars 2015, að fjárhæð 80.000 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar.

Upphafleg aðalkrafa stefnda var að málinu yrði vísað frá dómi. Leyst var úr þeirri kröfu með úrskurði dómsins 22. apríl 2015. Var frávísunarkröfu stefnda hafnað.

I

Sparisjóður Hafnarfjarðar og Rafhúsið ehf. gerðu með sér lánssamning 19. júlí 2004. Samkvæmt samningnum var lántaka veitt lán að fjárhæð CHF 30.700 og EUR 20.000. Lánið skyldi endurgreiða með 18 jöfnum afborgunum, CHF 430,83 og EUR 293,89 í hvert skipi, fyrst 2. september 2004. Þá skyldu eftirstöðvar höfuðstóls ásamt áföllnum vöxtum greiðast á lokagjalddaga 2. október 2008. Vextir af láninu skyldu taka mið af þriggja mánaða LIBOR vöxtum eins og þeir eru á alþjóðlegum mörkuðum á hverjum tíma og greiðast á gjalddögum. Að auki skyldi greiða fast vaxtaálag, 3,5% á vexti hvorrar myntar. Vextir skyldu vera breytilegir miðað við gjalddaga skuldarinnar, það er í upphafi hvers vaxtatímabils að fyrsta vaxtatímabilinu undanskildu, en á því skyldu vextirnir miðast við gildandi LIBOR vexti á kaupdegi bréfsins, að viðbættu álagi.

Í 4. gr. lánssamningsins er fjallað um vanefndir. Þar segir að vanefni lántaki greiðslu skuldar samkvæmt samningnum sé lánveitanda heimilt að umreikna skuldina í íslenskar krónur á gjalddaga miðað við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á þeim myntum sem skuldin samanstendur af. Beri þá að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni skuld í samræmi við gjaldskrá sparisjóðsins hverju sinni, sbr. ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á skuld samkvæmt lánssamningnum tókust stefndi og V-kvk-nf J-kvk-nf á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins. Með yfirlýsingu 30. desember 2005 var láninu skuldskeytt og varð stefndi nýr greiðandi þess. Að öðru leyti skyldu öll ákvæði lánssamningsins gilda óbreytt.

Lánssamningnum var skilmálabreytt alls fjórum sinnum. Sú fyrsta var undirrituð af stefnda 11. febrúar 2009. Var samþykkt að breyta skilmálum lánsins þannig að stefndi skyldi greiða nýjan höfuðstól lánsins, þá að fjárhæð CHF 23.479,21 og EUR 15.410,46, með einni greiðslu 2. júní 2009. Vextir skyldu reiknast frá 19. nóvember 2008 og greiðast eftirá með einum vaxtagjalddaga 2. mars 2009 og síðan á sama gjalddaga og höfuðstóll skuldarinnar. Önnur skilmálabreyting lánsins var undirrituð af stefnda 7. júlí 2009. Þá var samþykkt að breyta skilmálum lánsins þannig að stefndi skyldi greiða nýjan höfuðstól lánsins, þá að fjárhæð CHF 23.831,65 og EUR 15.702,13, með einni greiðslu 1. október 2009. Vextir skyldu reiknast frá 26. júní 2009 og greiðast eftirá með einum vaxtagjalddaga 1. október 2009 og síðan á sama gjalddaga og höfuðstóll skuldarinnar. Þá skuldbatt stefndi sig til að greiða mánaðarlega 25.000 krónur inn á lánið frá 1. júlí 2009 til og með 1. september 2009. Þriðja skilmálabreyting lánsins var undirrituð af stefnda 27. maí 2010. Var samþykkt að breyta skilmálum lánsins þannig að stefndi skyldi greiða nýjan höfuðstól lánsins, þá að fjárhæð CHF 24.786,42 og EUR 16.394,59, með einni greiðslu 1. janúar 2013. Vextirnir skyldu reiknast frá 4. maí 2010 og greiðast eftirá með einum gjalddaga 1. janúar 2013. Þá skuldbatt stefndi sig til að greiða mánaðarlega 40.000 krónur inn á lánið frá 1. júní 2010 til og með 1. desember 2012.

Samkvæmt fjórðu skilmálabreytingu lánsins 15. nóvember 2011 skyldi nýr höfuðstóll lánsins verða CHF 23.949,95 og EUR 15.832,10. Skyldi lánið endurgreiðast á þremur árum, þannig að höfuðstóll lánsins yrði greiddur með einum gjalddaga 1. janúar 2013. Vextir skyldu reiknast frá 30. september 2011 og greiðast eftirá með einum gjalddaga 1. janúar 2013. Þá kemur fram að lántaki skuldbindi sig til að greiða mánaðarlega 25.000 krónur inn á lánið frá 1. nóvember 2011 til og með 1. desember 2012.

Stefnandi sendi stefnda innheimtubréf vegna kröfunnar 11. desember 2013.

Stefnandi og Byr hf. voru sameinuð með tilkynningu Fjármálaeftirlitsins 1. desember 2011 um samruna Byrs hf. og Íslandsbanka hf. Áður hafði Sparisjóður Hafnarfjarðar sameinast Byr sparisjóði og var kröfu þeirri sem um er deilt í málinu ráðstafað frá Byr sparisjóði til Byrs hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 um ráðstöfun eigna og skulda Byrs sparisjóðs til Byrs hf.

II

Stefnandi kveðst byggja á því að stefndi hafi ekki staðið við greiðslu skuldar samkvæmt lánssamningi aðila á gjalddaga lánsins 1. janúar 2013. Lánið hafi verið í vanskilum síðan og sé nú að fullu gjaldfallið. Stefnufjárhæð sé þannig fundin að á gjalddaga hafi eftirstöðvar lánssamningsins verið færðar yfir í íslenskar krónur með vísan til heimildar í 4. gr. samningsins. Eftirstöðvar CHF hluta lánsins, leggur nr. 858246, að fjárhæð CHF 24.048,84, hafi verið umreiknaður í íslenskar krónur á genginu 139,14, sem sé að jafnvirði 3.346.155 króna. Áfallnir vextir og kostnaður séu 8.429 krónur. Samtals sé skuld samkvæmt þessum hluta samningsins 3.354.584 krónur. Eftirstöðvar EUR hluta lánsins, leggur nr. 858247, að fjárhæð EUR 15.889,45, umreiknaðar í íslenskar krónur á genginu 171,96, sé að jafnvirði 2.732.350 krónur. Áfallnir vextir og kostnaður séu 7.818 krónur. Samtals sé þessi hluti lánsins að fjárhæð 2.740.168 krónur. Eftirstöðvar lánsins í heild séu samtals 6.094.752 krónur. Engar innborganir hafi átt sér stað þegar mál þetta hafi verið þingfest en 23. mars síðastliðinn hafi 80.000 krónur verið greiddar inn á skuldina, sem tekið verði tillit til við uppgjör lánsins. Stefnandi kveður skuldina ekki hafa fengist greidda þrátt fyrir innheimtutilraunir og því hafi verið nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.

Kröfur stefnanda eru byggðar á meginreglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindingar. Þá sé vísað til vanefndaákvæða samningsins sjálfs, ásamt öðrum ákvæðum hans. Krafan um dráttarvexti styðst við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Um varnarþing er vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á því að hvorki liggi fyrir í málinu sannanir né gögn um að stefndi hafi gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir því láni sem um ræði. Stefnandi þurfi að bera hallan af slíkum sönnunarskorti. Stefndi vísar til þess að í yfirlýsingu um skuldskeytingu frá 30. desember 2005 komi fram að stefndi yfirtaki skuldabréf útgefið 19. júlí 2004. Skuldabréfið sé sagt tryggt með sjálfskuldarábyrgð stefnda og skuli öll ákvæði skuldabréfsins gilda gagnvart stefnda. Í gögnum málsins sé ekki að finna skuldabréf en lagður sé fram lánssamningur undirritaður 19. júlí 2004. Stefndi kveðst hafa verið fenginn til að skrifa undir framangreinda yfirlýsingu um skuldskeytingu þar sem upprunalegi lántakinn, Rafhúsið ehf., hafi verið ógreiðslufær, en stefndi sé eigandi félagsins. Stefndi beri því við að hafa ekki fengið upplýsingar frá stefnanda um þýðingu þess að skrifa undir skuldskeytinguna og kveðst ekki hafa skrifað undir þá yfirlýsingu ef hann hefði haft vitneskju um að hann væri sjálfskuldarábyrgðarmaður að láninu.

Þá vísar stefndi til þess að skilmálabreyting, sem hafi fylgt yfirlýsingu um skuldskeytingu, sem undirrituð hafi verið 11. febrúar 2009, sé breyting á lánssamningi um reikningslán nr. 101ERLB042460002/4, en skilmálabreyting undirrituð 7. júlí 2009 sé breyting á reikningsláni nr. 101ERLB09044002/3. Skilmálabreyting, undirrituð 15. nóvember 2011, vísi svo til reikningsláns nr. 101GRES10151002/3. Á spássíu lánssamningsins séu rituð eftirfarandi númer, 101ERLBO4208001 og 101ERL BO4208002. Á yfirlýsingu um skuldskeytingu séu síðan rituð númerin 101-74-101ERLBO42060002 og 101-74-101ERLBO42060004. Stefndi kveður framangreint ósamræmi milli lánsnúmera valda vandkvæðum. Ríkar kröfur séu gerðar til lánveitenda að hafa skjalagerð með þeim hætti að ábyrgðarmanni sé ljóst að hann sé að taka á sig sjálfskuldarábyrgð. Stefndi haldi því fram að ekkert sé að finna í skjölum málsins sem staðfesti að stefndi hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfi fyrir Rafhúsið ehf. og beri því að sýkna stefnda.

Stefndi kveðst byggja á því að sú almenna regla gildi að skuldbinding ábyrgðarmanns eða veðsala þurfi að koma fram á skuldabréfinu sjálfu. Stefndi telji að ef sá lánssamningur sem stefnandi hafi lagt fyrir dóminn sé það skuldabréf sem vísað sé til í yfirlýsingu um skuldskeytingu sé ljóst að enginn ábyrgðarmaður sé tilgreindur þar. Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands þurfi undirritun ábyrgðarmanns að koma fram í skuldabréfinu sjálfu en ekki nægi slík undirritun í sjálfstæðu skjali.

Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi sem lánveitandi verið stórt fjármálafyrirtæki sem hafi starfað á grundvelli opinbers leyfis og til hans hafi mátt gera kröfur um vönduð vinnubrögð, sbr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefndi telji að stefnandi hafi brugðist skyldum sínum, enda hafi framkvæmdin ekki verið í samræmi við góða viðskiptahætti og væri ósanngjarnt ef stefnandi byggi rétt sinn á umþrættum lánsskjölum. Þurfi stefnandi því sem lánveitandi að bera hallan af óvissu um hvort stefndi hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð að láninu.

Stefndi kveðst vísa til þess að sá lánssamningur sem stefnandi byggi rétt sinn á hafi verið undirritaður 19. júlí 2004 og því gerður í tíð laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Núgildandi lög um fyrningu kröfurétttinda nr. 150/2007 hafi tekið gildi 1. janúar 2008. Í 28. gr. þeirra sé tiltekið að þau ná eingöngu til krafna sem stofnað hafi verið til eftir gildistöku þeirra. Það sé því ljóst að fyrningarreglur laga nr. 14/1905 gildi um þann gerning sem deilt sé um í máli þessu. Það skjal sem stefnandi byggi rétt sinn á sé, líkt og að framan greini, sé dagsett 19. júlí 2004. Samkvæmt 4. tölulið 3. gr. laganna fyrnist krafa um ábyrgðarskuldbindingu á 4 árum og því sé umþrætt krafa fyrnd, enda hefjist upphafstími fyrningarfrest á gjalddaga, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna.

Stefndi kveðst hafa verið, sem fyrirsvarsmaður Rafhússins ehf., upplýstur um það af hálfu stefnanda að veitt lán væri ólögmætt og yrði endurreiknað, en af fjárhæð dómkröfu stefnanda megi ráða að það hafi ekki verið gert. Yfirlit yfir lánið beri með sér að um ólögmætt lán sé að ræða.

Hvað varðar lagarök vísar stefndi til meginreglna kröfu- og samningaréttar. Þá er jafnframt vísað til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og 3. gr. laga nr. 14/1905. Stefndi byggir kröfu sína um málskostnað á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt af málskostnaði er reist á lög nr. 50/1988.

IV

Óumdeilt er í málinu að stefndi skrifaði undir yfirlýsingu um skuldskeytingu vegna lánssamnings þann 30. desember 2005. Þá hafa ekki verið bornar brigður á að málsaðilar sömdu alls fjórum sinnum um breytta skilmála lánssamningsins, það er 11. febrúar 2009, 7. júlí 2009, 27. maí 2010 og 15. nóvember 2011. Lýtur ágreiningur málsaðila aðallega að greiðsluskyldu stefnda samkvæmt framangreindum skjölum.

Málsvörn stefnda byggir einkum á því að hann hafi ekki fengið fullnægjandi leiðbeiningar frá stefnanda um þýðingu þess að skrifa undir framangreinda yfirlýsingu um skuldskeytingu. Þá ber stefndi því við að í yfirlýsingunni komi fram að stefndi yfirtaki skuldabréf útgefið 19. júlí 2004 og að það skuldabréf sé tryggt með sjálfskuldarábyrgð stefnda, en í gögnum málsins sé þó ekki að finna nefnt skuldabréf, en stefnandi hafi lagt fram lánssamning dagsettan 19. júlí 2004.

Yfirlýsing um skuldskeytingu, sem undirrituð var 30. desember 2005, verður ekki skilin öðruvísi en svo að málsaðilar hafi verið sammála um að breyting yrði á aðild að lánssamningnum frá 19. júlí 2004. Umrætt skjal með fyrirsögninni „yfirlýsing um skuldskeytingu“ þykir skýrt og sá tilgangur ótvíræður að stefndi komi í stað Rafhússins ehf. sem skuldari að veittu láni. Í skjalinu er meðal annars vísað til upphaflegra fjárhæða lánsins og útgáfudags. Þá kemur þar fram að stefndi taki yfir skuldina sem nýr greiðandi og að fyrri sjálfskuldarábyrgð stefnda á láninu falli jafnframt niður. Aðilar undirrituðu yfirlýsinguna í viðurvist tveggja vitundarvotta. Þá liggur fyrir að stefndi samþykkti allar skilmálabreytingar lánsins sem skuldari með nafnritun sinni á skjölin, sem öll eru framlögð í málinu. Undir rekstri málsins lagði stefnandi fram annað skjal, undirritað af stefnda, sem ber yfirskriftina „sjálfskuldarábyrgð vegna reikningsláns í erlendum gjaldmiðli“ og er dagsett 30. desember 2005. Þar kemur fram að skuldari samkvæmt lánssamningnum er stefndi og sjálfskuldarábyrgðarmaður tilgreind V-kvk-nf J-kvk-nf. Ekki verður ráðið af gögnum málsins að stefndi hafi gert athugasemdir við skuldskeytinguna fyrr en í greinargerð sinni 7. janúar 2015, þrátt fyrir áðurgreindar skilmálabreytingar og innheimtubréf 11. desember 2013. Hvað varðar það efni yfirlýsingar stefnda um skuldskeytingu að um sé að ræða skuldabréf útgefið 19. júlí 2014, tryggt með sjálfskuldarábyrgð stefnda og V-kvk-ef J-kvk-ef, en ekki lánssamning, þá getur það eitt og sér ekki leitt til sýknu í málinu, enda þykir nægilega skýrt af tilgreiningu yfirlýsingarinnar um höfuðstól skuldarinnar og útgáfudag skjalsins hvaða skuldbindingu er um að ræða og hver sé grundvöllur kröfunnar. Er allt framangreint talið renna stoðum undir það að stefnda var eða mátti vera ljóst hvað fólst í þeirri skuldbindingu sem hann tókst á hendur með yfirlýsingu um skuldskeytingu 30. desember 2005. Varnir stefnda sem lúta að ætlaðri sjálfskuldarbyrgð hans að umdeildu láni komast ekki að, enda er honum ekki stefnt í máli þessu á þeim grundvelli.

Stefndi byggir jafnframt á því að skjalagerð stefnanda hafi verið ábótavant og vísar til þess að ríkar kröfur beri að gera til fjármálafyrirtækja um að þau starfi í samræmi við góða eða eðlilega viðskiptahætti. Stefndi vísar einkum í þessu sambandi til þess að ný lánsnúmer hafi orðið til við fyrrgreindar skilmálabreytingar og vegna þess hafi stefnda ekki verið ljóst að hann hefði tekið að sér sjálfskuldarábyrgð að láninu. Þá kveður stefndi að ekki liggi fyrir í málinu gögn um að stefndi hafi tekist á hendur framangreinda ábyrgð. Er það mat dómsins, hvað sem líður aðferðum stefnanda til að halda utan um kröfur í kerfi sínu, sem birtist meðal annars í nýjum lánsnúmerum við skuldskeytinguna og í skjölum um skilmálabreytingar, að ekki sé ástæða til að veita því sérstakt vægi við úrlausn um ágreining málsaðila, enda breytir sú skráning á engan hátt skuldbindingu stefnda. Skortur á gögnum er varða ætlaða sjálfskuldarábyrgð stefnda að láninu, frá veitingu lánsins 19. júlí 2004 og fram að því að stefndi gerðist skuldari að láninu með skuldskeytingu 30. desember 2005 hefur, líkt og áður hefur verið greint frá, enga þýðingu við úrlausn málsins. Þá hefur ekkert komið fram í málinu sem gefur ástæðu til að ætla að stefnandi hafi ekki viðhaft góða viðskiptahætti í samskiptum sínum við stefnda eða brugðist skyldum sínum sem lánveitandi.

Stefndi ber fyrir sig að krafa stefnanda sé fyrnd þar sem kröfur samkvæmt ábyrgðarskuldbindingum fyrnist á fjórum árum, sbr. 4. tölulið 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Ágreiningslaust er í málinu að lög nr. 14/1905 eigi við um þá kröfu sem um er deilt. Samkvæmt 2. tölulið 4. gr. þeirra fyrnast kröfur vegna peningalána á 10 árum. Samkvæmt meginreglu laganna telst upphaf fyrningarfrests frá þeim degi er krafan varð gjaldkræf, sbr. 1. mgr. 5. gr. sömu laga. Líkt og rakið hefur verið byggist dómkrafa stefnanda á yfirlýsingu stefnda um skuldskeytingu frá 30. desember 2005 og fjórum skilmálabreytingum, 11. febrúar 2009, 7. júlí 2009, 27. maí 2010 og 15. nóvember 2011. Með hverri skilmálabreytingu var fyrning kröfunnar rofin. Í þeirri síðastnefndu kemur fram að höfuðstóll lánsins skyldi greiddur með einum gjalddaga 1. janúar 2013 og varð krafan því gjaldkræf þann dag. Var fyrningarfrestur kröfunnar síðar rofin á ný með birtingu stefnu í máli þessu 25. ágúst 2014. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á þau rök stefnda að umrædd krafa stefnanda á hendur honum sé fallin niður fyrir fyrningu.

Þá fullyrðir stefndi að stefnandi hafi upplýst hann að um ólögmætt lán væri að ræða sem endurreikna bæri í samræmi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sem hafi þó ekki verið gert. Er þessi málsástæða haldlaus enda hefur stefndi ekki rökstutt hana frekar með framlagningu gagna eða með öðrum hætti. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að útreikningar á kröfu stefnanda séu rangir.

Af öllu framangreindu leiðir að stefndi er bundinn við þá yfirlýsingu um skuldskeytingu sem hann undirritaði 30. desember 2005. Engar forsendur eru til þess að mati dómsins að víkja henni til hliðar á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en stefndi vísar til þessara ákvæða í greinargerð sinni, það er í kaflanum um lagarök, en hefur hvorki byggt málsvörn sína né kröfugerð í málinu á þessum ákvæðum.

Samkvæmt framangreindu verður krafa stefnanda tekin til greina svo sem í dómsorði greinir. Eftir þessum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Dóm þennan kveður upp J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari.

D ó m s o r ð:

Stefndi, D-kk-nf H-kk-nf R-kk-nf, greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 6.094.752 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2013 til greiðsludags, að frádreginni innborgun 23. mars 2015, að fjárhæð 80.000 krónur.

Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.

J-kk-nf H-kk-nf