E-2764/2012

I

Mál þetta, sem var dómtekið 27. maí sl., er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26 í Reykjavík, með stefnu birtri 19. júní 2012 á hendur aðalstefnda Western Asset Management Company, 385 East Colorado Boulevard, Pasadena, California 91101, Bandaríkjum Norður-Ameríku, og með stefnu birtri 20. júní 2012 á hendur varastefnda Western Asset Debt Securities Fund plc, Riverside Two, S-x-x J-x-x R-x-x Q-e-x, Grand Canal Dock, Dublin 2 á Írlandi, fyrir hönd Western Asset Global Bond Fund.

Dómkröfur stefnanda eru þær í fyrsta lagi að rift verði ráðstöfun stefnanda til aðalstefnda, Western Asset Management Company, dags. 19. ágúst 2008, að fjárhæð 576.627,98 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta, dags. 14. ágúst 2008.

Í öðru lagi krefst stefnandi þess að aðalstefndi greiði stefnanda 576.627,98 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2012 til greiðsludags.

Í þriðja lagi krefst stefnandi þess að aðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.

Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu gerir stefnandi eftirfarandi kröfur í varaaðild:

Í fyrsta lagi að rift verði ráðstöfun stefnanda til varastefnda, Western Asset Global Bond Fund, dagsettri 19. ágúst 2008, að fjárhæð 576.627,98 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta, dags. 14. ágúst 2008.

Í öðru lagi að varastefndi greiði stefnanda 576.627,98 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2012 til greiðsludags.

Í þriðja lagi að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins.

Aðalstefndi krefst aðallega sýknu, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst aðalstefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Varastefndi krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Varastefndi krefst einnig málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Í öndverðu fóru báðir stefndu fram á að málinu yrði vísað frá dómi. Þeirri kröfu var hrundið með úrskurði héraðsdóms 24. júní 2013. Að því loknu fór fram umfangsmikil gagnaöflun, einkum af hálfu stefndu. Þorri skjala er á enskri tungu og hefur gagnaöflun því kallað á mikla vinnu við þýðingar.

II

Atvik máls þessa eru þau að 19. júlí 2007 birti stefnandi útgáfulýsingu (e. Offering Circular) fyrir 10 milljarða Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Í útgáfulýsingunni eru umfangsmiklar upplýsingar um starfsemi og fjárhagsstöðu stefnanda. Þar eru einnig gefnar allítarlegar upplýsingar um fyrirhuguð skuldabréf og viðskipti með þau. Í upphafi þeirrar lýsingar kemur fram að hún feli í sér almenna skilmála þeirra skuldabréfa sem gefin verði út, en að sérstakir skilmálar hvers skuldabréfs muni koma fram í svonefndum verðviðaukum (e. Pricing Supplement). Segir þar að verðviðaukarnir skilgreini nánar hvaða almennu ákvæði útgáfulýsingarinnar gildi um skuldabréfin.

Meðal skuldabréfa sem heimilt var að gefa út á grundvelli útgáfulýsingarinnar voru svokölluð „Senior Notes“ sem í þýðingum löggiltra skjalaþýðenda eru kölluð forgangsskuldabréf. Í útgáfulýsingunni kemur einnig fram að slík skuldabréf verði gefin út samkvæmt sérstökum samningi um forgangsskuldabréfin (e. Senior Indenture) milli stefnanda sem útgefanda og Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA) sem vörsluaðila (e. Trustee). Í útgáfulýsingunni er jafnframt gert ráð fyrir því að DBTCA gegni hlutverki svonefnds umsjónaraðila greiðslna (e. Paying Agent), ásamt Fortis Banque Luxembourg S.A. samkvæmt samningi um umsjón greiðslna í Lúxemborg. Þar segir einnig að skuldabréf, sem verði í boði fyrir hæfa stofnanafjárfesta (e. Qualified Institutional Buyers) í Bandaríkjum Norður-Ameríku í samræmi við þar gildandi löggjöf, verði í formi eins eða fleiri bandarískra allsherjarskuldabréfa (e. U.S. Global Notes). Utan Bandaríkja Norður-Ameríku skyldu slík bréf vera í formi alþjóðlegra allsherjarskuldabréfa (e. International Global Notes).

Í lýsingunni er gert ráð fyrir því að skuldabréfin verði í skráðu formi nema annað yrði tekið fram í verðviðauka. Átti að leggja allsherjarskuldabréf, „sem standa fyrir skuldabréf í tilteknum flokki“, inn hjá vörsluaðila (e. custodian) The Depositary Trust Company (DTC), þar sem allsherjarskuldabréfið yrði varveitt „í þágu þátttakenda í DTC“. Þá er þar tekið fram að unnt sé að framselja eignarhlutdeild í allsherjarskuldabréfum í samræmi við skilmála útgáfulýsingarinnar um rafræna eignaskráningu. Í þeim skilmálum er við það miðað að vörslufyrirtækið Depository Trust Company eða DTC sé „verðbréfavörsluaðili allsherjarskuldabréfanna“ (e. securities depositary for the Global Notes), en að þau verði gefin út sem „skráð verðbréf í nafni Cede & Co“ sem DTC hafi tilnefnt. Í útboðsskilmálunum eru nánari fyrirmæli um rafræna eignaskráningakerfið. Þar er vísað til þess að svonefndir beinir eða óbeinir þátttakendur í kerfinu haldi utan um eignarhlutdeildir viðskiptavina sinna.

Auk framangreindrar útgáfulýsingar liggur fyrir í málinu ítarlegur samningur milli stefnanda og DBTCA, dags. 12. apríl 2006, sem ber yfirskriftina Senior Indenture. Í þeim þýðingum sem liggja fyrir í málinu ber samningur þessi jafnan yfirskriftina skuldabréfasamningur, en aðalstefndi kallar hann rammasamning í greinargerð, en varastefndi umsýslusamning. Verður þýðing löggiltra skjalaþýðenda lögð til grundvallar í dóminum. Ganga verður út frá því að þessi samningur sé sá samningur sem vísað er til í útgáfulýsingunni. Þar er nánar kveðið á um lögskipti milli útgefanda skuldabréfanna og vörsluaðila sem og umsjónarmanns greiðslna.

Á grundvelli þessara gagna gaf stefnandi út verðviðauka 25. febrúar 2008 vegna samtals 900 milljóna Bandaríkjadollara forgagnsskuldabréfa, sem skyldu bera 7,625% vexti og var tilgreindur gjalddagi þeirra 28. febrúar 2015. Átti að greiða vexti tvisvar sinnum á ári, 28. febrúar og 28. ágúst ár hvert. Í verðviðaukanum var kveðið á um að skuldabréfin væru ekki innleysanleg (e. redeemd) að vali útgefanda fyrir tilgreinda gjalddaga nema af skattalegum ástæðum. Eigandi gæti þó krafist þess að útgefandi innleysti skuldabréfin að hluta eða að öllu leyti fyrir tilgreindan gjalddaga á svokölluðum valkvæðum endurgreiðsludögum, sem áttu að vera 28. ágúst 2010 og 28. febrúar 2013. Var endurgreiðsluverð þar sagt vera 86,901% af höfuðstól 28. ágúst 2010 og 92,368% af höfuðstól hinn 28. febrúar 2013, en útboðsgengi bréfanna nam 83,746% af höfuðstólnum. Þessi skuldabréf bera alþjóðlega skráningarnúmerið ISIN nr. US48632FAE16 fyrir bandarísk allsherjarskuldabréf og ISIN nr. US48632GAE98 fyrir alþjóðleg skuldabréf. Í verðviðaukanum er DBTCA tilgreindur útreikningsaðili (e. Calculation Agent).

Aðilar máls þessa virðast í ýmsum atriðum vera sammála um hlutverk og stöðu framangreindra aðila samkvæmt útgáfulýsingu og öðrum gögnum málsins. Þannig eru aðilar sammála um að við hverja útgáfuröð hafi stefnandi aðeins gefið út eitt skuldabréf á pappírsformi. Fyrrgreint fyrirtæki, DTC í New York, hafi tilnefnt Cede & Co. sem skráðan handhafa þess skuldabréfs. Eftir sem áður hafi DBTCA sem fjárvörsluaðili farið að stórum hluta með hlutverk Cede & Co. í samræmi við samning fyrirtækisins við útgefandann og útgáfulýsingu. Sem umsjónarmanni greiðslna og fjárvörsluaðila hafi DBTCA meðal annars verið falið að taka við greiðslum frá útgefanda og leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt skuldabréfunum. Eftir að skuldabréfin höfðu verið gefin út og skráð í rafrænt eignaskráningarkerfi DTC hafi miðlarar sem voru þátttakendur í kerfinu selt hluti í hverju bréfi. Kaupendur þessara hluta eru í gögnum málsins kallaðir „Beneficial Owners“ en það hugtak er ýmist þýtt sem raunverulegir eigendur eða hagsmunaeigendur í þeim þýðingum sem liggja fyrir. Ágreiningslaust er að þeir eru endanlegir móttakendur á greiðslu vaxta og höfuðstóls af hverju skuldabréfi í samræmi við eignarhlut sinn í því.

Í umfjöllun um rafrænt eignaskráningarkerfi í útgáfulýsingu kemur fram að fyrrgreint vörslufyrirtæki, DTC, geymi „í vörslum sínum verðbréf sem þátttakendur þess („þátttakendur“) leggja inn hjá DTC“. Þá annist DTC einnig greiðslujöfnun og uppgjör viðskipta þátttakenda sinna með bréfin með rafrænum eignaskráningum á reikningum þátttakenda. Þar segir enn fremur að beinir þátttakendur í DTC séu ákveðnir verðbréfamiðlarar, bankar, vörslufyrirtæki, greiðslujöfnunarfyrirtæki og ákveðnar aðrar stofnanir. Aðrir aðilar hefðu þó aðgang að kerfi DTC ef þeir gerðu upp viðskipti í gegnum beinan þátttakanda eða væru í vörslusambandi við slíkan aðila. Kveðið var á um að kaup allsherjarskuldabréfa eða allsherjarkvittana í gegnum kerfi DTC skyldu ávallt framkvæmd fyrir milligöngu beinna þátttakenda og væru allsherjarskuldabréfin og allsherjarkvittanirnar færðar þeim til eignar í skrám DTC. Hins vegar væri eignarhlutur „eiginlegs kaupanda“ þeirra skráður hjá viðkomandi beinum eða óbeinum þátttakanda. Var til þess ætlast að hagsmunaeigendur í allsherjarskuldabréfinu fengju staðfestingu um einstök viðskipti og yfirlit frá viðkomandi þátttakanda. Þá var þar kveðið á um að framsal eignarhluta í allsherjarskuldabréfinu skyldi fara fram með skráningu í bókum þeirra þátttakenda sem kæmu fram fyrir hönd hagsmunaeigandans.

Í útgáfulýsingunni segir að skuldabréfin og „vörslusamningar“ skuli túlkuð í samræmi við lög New York-ríkis að undanskildum ákvæðum „víkjandi vörslusamnings og víkjandi skuldabréfa og eiginfjárvörslusamnings og eiginfjárskuldabréfa um víkjandi rétthæð“, en þau ákvæði skyldu túlkuð í samræmi við íslensk lög. Undantekningar þessar ná samkvæmt framansögðu ekki að neinu leyti til svonefndra forgangsskuldabréfa (e. Senior Notes) og er því ljóst að lög New York-ríkis gilda um túlkun allra ákvæða um þau. Þetta er áréttað í framlögðum samningi milli stefnanda og DBTCA (e. Senior Indenture), en þar segir: „THIS INDENTURE AND THE NOTES SHALL BE GOVERNED BY AND CONSTRUED IN ACCORDANCE WITH THE LAWS OF THE STATE OF NEW YORK.“

Hlutdeild í skuldabréfi sem stefnandi hafði gefið út á þessum grundvelli gat gengið kaupum og sölum á markaði. Í útgáfulýsingunni eru ákvæði um endurkaup útgefanda á slíkum hlut. Þar segir orðrétt að hann geti „hvenær sem er keypt skuldabréf á hvaða verði eða verðum sem er á frjálsum markaði eða á annan hátt“ (e. The issuer may [...] at any time purchase Notes at any price or prices in the open market or otherwise). Sérstaklega er tekið fram að útgefandanum sé heimilt að eiga þau áfram, endurselja þau eða að eigin vali skila þeim inn til viðkomandi vörsluaðila til ógildingar (e. Notes so purchased may be held or resold or, at the discretion of the Issuer, surrendered to the applicable Trustee for cancellation).

Nánast samhljóða ákvæði er að finna í grein 10.9 í skuldabréfasamningi stefnanda við DBTCA frá 12. apríl 2006. Þar er einnig kveðið á um niðurfellingu eða ógildingu skuldabréfa í grein 3.9. Kemur þar fram að stefnanda sé heimilt hvenær sem er að afhenda aðalumsjónaraðila greiðslna skuldabréf til ógildingar, óháð því hvernig félagið hafi eignast það, og skulu slík bréf þá þegar í stað felld úr gildi „sem þannig eru afhent“.

Mál þetta lýtur að kaupum stefnanda á hlutdeild í skuldabréfaflokki með alþjóðlega auðkennisnúmerið ISIN nr. US48632FAE16, að nafnverði 660.000 Bandaríkjadollarar. Stefnandi hefur lagt fram skjal, sem stefnandi nefnir kaupnótu og telur vera til marks um sölu aðalstefnda á umræddri hlutdeild, en heiti aðalstefnda er efst á nótunni. Þar fyrir neðan segir undir yfirskriftinni „Reikningur“, í íslenskri þýðingu: „Eignasafn: 5087 / Heiti eignasafns / Western Asset Global Bond Fund.“ Af kaupnótunni virðist mega ráða að stefnandi hafi 14. ágúst 2008 samið um kaup á hlutdeildinni fyrir 83,746% af nafnverði eða fyrir 552.723,6 Bandaríkjadollara. Við þá fjárhæð bættust áfallnir vextir að fjárhæð 23.904,38 Bandaríkjadollarar. Samtals nam umsamin greiðsla því 576.627,98 Bandaríkjadollurum. Fram kemur á kaupnótunni að uppgjörsdagur væri 19. ágúst 2008.

Í málinu liggja einnig fyrir tölvupóstsamskipti milli J-x-x Z-x-x, starfsmanns aðalstefnda, og E-kk-ef M. J-kk-ef, starfsmanns stefnanda, frá 14. ágúst 2008, þar sem aðalstefndi óskaði eftir kauptilboði í hagsmunaeignina. Stefnandi svaraði um hæl og bauðst til að kaupa eignina fyrir 83,746% af nafnvirði hennar. Frekari tölvupóstsamskipti milli aðalstefnda og stefnanda liggja fyrir er gefa til kynna að samkomulag hafi náðst um viðskiptin sem gera átti upp 19. ágúst 2008. Önnur tölvupóstsamskipti frá 20. ágúst sama ár virðast þó gefa til kynna að viðskiptin hafi ekki verið gerð upp fyrr en þann dag.

Fram kemur í stefnu og yfirlýsingu endurskoðanda stefnanda að í kjölfar viðskiptanna hafi greiðslan frá stefnanda að ofangreindri fjárhæð verið bókfærð sem lækkun á útistandandi skuldum.

Eins og rakið er í stefnu sagði stjórn stefnanda af sér 8. október 2008. Daginn eftir neytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnanda og setja yfir hann skilanefnd. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 var stefnanda veitt heimild til greiðslustöðvunar sem var framlengd með úrskurði 13. nóvember 2009. Lögum nr. 161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009 sem tóku gildi 22. apríl 2009. Stefnanda var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 á grundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa 6. júlí 2009 og er frestdagur við slitameðferð stefnanda 15. nóvember 2008. Fram kemur í stefnu að við það sé miðað að upphafsdagur slitameðferðarinnar sé gildisdagur laga nr. 44/2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2010 lá fyrir dómsúrskurður um slitameðferð stefnanda.

Í mars 2012 höfðaði stefnandi mál á hendur aðalstefnda fyrir gjaldþrotarétti New York-ríkis í því skyni að afla gagna og upplýsinga um endurkaup stefnanda á hlutum í allsherjarskuldabréfi af aðalstefnda. Fallist var á kröfur stefnanda og aðalstefnda gert að afhenda stefnanda umbeðin gögn. Með bréfi 30. apríl 2012 sendi aðalstefndi stefnanda gögn um þau viðskipti sem félagið hafði tekið þátt í á umbeðnu tímabili. Í svarinu kemur meðal annars fram að aðalstefndi hafi komið fram fyrir hönd eiginlegra rétthafa skuldabréfanna í viðskiptunum. Þá gaf aðalstefndi upp viðskiptaskrár og netföng þeirra aðila sem hann kom fram fyrir hönd.

Í málinu liggur fyrir samningur, dags. 29. nóvember 2001, milli varastefnda, Western Asset Dept Securities Fund plc. í Dublin, og Western Asset Management Company Limited í London, þar sem síðarnefndi aðilinn tekur að sér umsjón á eignasafni með heitinu Western Asset Global Bond Fund. Félagið í London er systurfélag aðalstefnda, en þessi félög gerðu sama dag, 29. nóvember 2001, viðbótarsamning sín á milli þar sem aðalstefnda var falin eignastýring fyrir framangreindan sjóð.

III

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi rökstyður aðild sína að málinu með vísan til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Bendir hann á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að greiðsla sem hann innti af hendi til aðalstefnda hafi verið greidd fyrr en eðlilegt var, en slíkar greiðslur séu riftanlegar skv. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreind eru í ákvæðinu séu fyrir hendi.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Frestdagur við slitameðferð stefnanda sé 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína við aðalstefnda 19. ágúst 2008 og þannig hafi greiðslan átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Leggur stefnandi áherslu á að það tímamark sem miða beri við samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 sé þegar afhending fjármuna fari fram.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Stefnandi tekur fram að aðalstefndi hafi verið rétthafi skuldabréfs í útgáfu stefnanda nr. US48632FAE16, en skuldabréfið hafi verið á gjalddaga 28. febrúar 2015. Stefnandi hafi greitt aðalstefnda skuld sína samkvæmt bréfinu að fullu 19. ágúst 2008. Aðalstefndi hafi þannig fengið kröfu sína samkvæmt skuldabréfinu greidda rúmlega sex og hálfu ári fyrir gjalddaga. Stefnandi kveður að skuld sem greidd sé fyrir gjalddaga teljist almennt hafa verið greidd fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Stefndi ítrekar enn fremur að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið. Heldur stefnandi því fram að ef ekki hefði komið til hinnar riftanlegu greiðslu hefði aðalstefndi aldrei fengið kröfu sína greidda á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta. Aðalstefndi hefði þess í stað eignast kröfu við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Bendir stefnandi á að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddar að fullu. Með því hafi stefnandi mismunað kröfuhöfum. Þannig hafi greiðsla stefnanda verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir aðalstefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Með því að rifta greiðslunni leitist stefnandi þannig við að skapa jafnræði milli kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda eftir muni aðalstefndi njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa.

Í þriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslan hafi verið eðlileg eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þessi liður greinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess sem hann leggur áherslu á að aðalstefndi beri sönnunarbyrðina um að hún eigi við.

Stefnandi tekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðsla „hafi virst venjuleg eftir atvikum“ geti mögulega átt við hafi greiðsla sem þessi, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjuleg í viðskiptum milli aðila. Uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda og aðalstefnda.

Af hálfu stefnanda er á það bent að jafnvel þótt hann hafi haft heimild til þess að kaupa skuldabréfið samkvæmt skilmálum þess þá breyti það því ekki að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi, um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. gjaldþrotalaga. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að semja sig undan riftunarreglunum.

Stefnandi tekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Að sjálfsögðu sé lögmætt að áskilja slíkan rétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa. Slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunarreglum gjaldþrotalaganna. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglum gjaldþrotalaganna þó að greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að öllu leyti. Geti ráðstöfun verið riftanleg á þeim grundvelli jafnvel þó að hún hafi ekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni.

Stefnandi bendir jafnframt á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfið eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuld stefnanda við aðalstefnda var greidd fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunni sjálfri og endurheimta í peningum hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa.

Stefnandi getur þess einnig að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga sé hlutlæg regla sem leiði til riftunar þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi verið lögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar.

Stefnandi telur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldarinnar sex og hálfu ári fyrir gjalddaga hafi ekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda hafi ekki tíðkast áður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi engin skylda hvílt á stefnanda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða bréfin fyrir gjalddaga þeirra. Það sé stefnda að sýna fram á að greiðsla skuldarinnar, sem óumdeilanlega hafi verið innt af hendi fyrir gjalddaga, sé þrátt fyrir allt venjuleg eftir atvikum.

Stefnandi kveður kröfu sína um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. gjaldþrotalaga. Stefnandi telur að greiðsla kröfunnar 19. ágúst 2008 hafi orðið til þess að stefndi hafi auðgast um sem nam 576.627,98 Bandaríkjadollurum. Stefndi hefði ekki fengið kröfuna greidda á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun stefnda. Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga séu því fyrir hendi.

Stefnandi tekur fram að samkvæmt skilmálum í útgáfulýsingu hafi stefnandi ekki átt að greiða höfuðstól og vexti beint til endanlegra rétthafa heldur til fjárvörsluaðila. Hafi fjárvörsluaðilinn síðan átt að greiða samsvarandi fjárhæðir til rétthafa. Fjárvörsluaðilinn hafi því verið milliliður við greiðslu höfuðstóls og vaxta. Jafnvel þó að litið yrði svo á að stefnandi og stefndi hafi þannig ekki verið í beinu skuldarsambandi breyti það því ekki að stefnandi hafi innt greiðsluna af hendi, sem krafist er að verði rift, beint til stefnda. Krafa samkvæmt skuldabréfinu hafi verið felld niður og stefnandi lækkað útistandandi skuldir sínar. Niðurstaðan hafi orðið sú að krafa sem stefndi hafi átt vegna skuldabréfanna hafi verið greidd. Hafi stefndi fengið greidda peninga beint frá stefnanda og því hafi hann óumdeilanlega haft hag af hinni riftanlegu ráðstöfun.

Stefnandi minnir í þessu sambandi á að riftunarreglum gjaldþrotalaga sé ekki ætlað að ógilda samnings- eða skuldarsambönd aðila. Riftun samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga þurfi þannig ekki endilega að beinast að þeim sem hafi verið samningsaðili þrotamanns. Riftuninni sé beint að sjálfri greiðslunni burtséð frá því í hvaða formi hún hafi verið. Riftunin beinist að því að endurheimta greiðslu stefnanda sem óumdeilanlega hafi farið til stefnda, jafnvel þó að formlegt samningssamband hafi verið við fjárvörsluaðila.

Stefnandi tekur fram að þegar riftun fari fram með stoð í 131. til 138. gr. gjaldþrotalaga skuli sá sem hafði hag af hinni riftanlegu ráðstöfun greiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar, sbr. 142. gr. gjaldþrotalaga. Hafi hann fengið peninga greidda skipti notkun peninganna engu um kröfu þrotabúsins. Stefndi hafi verið móttakandi greiðslna frá stefnanda og því sé riftun og kröfu um endurgreiðslu réttilega beint að honum þangað til sýnt verði fram á annað.

Stefnandi krefst dráttarvaxta af allri fjárhæðinni frá og með þingfestingu málsins. Eigi dráttarvaxtakrafan sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

Um kröfu sína á hendur varastefnda vísar stefnandi til þess að samkvæmt 142. gr. gjaldþrotalaga segi að þegar riftun fari fram með stoð í 131. til 138. gr. laganna skuli sá sem hafði hag af hinni riftanlegu ráðstöfun greiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar. Aðalstefndi hafi verið móttakandi greiðslunnar frá stefnda og því sé kröfunni réttilega beint að honum þangað til sýnt verði fram á annað. Þar sem aðalstefndi hafi gert samning um fjárstýringu við varastefnda, Western Asset Global Bond Fund, kunni að verða litið svo á að varastefndi hafi verið raunverulegur móttakandi greiðslunnar. Fari svo að aðalstefndi verði sýknaður sé varastefnda því stefnt til vara.

Stefnandi tekur fram að skilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 séu fyrir hendi og að kröfugerð, málsatvikalýsing, málsástæður og lagarök sem fram komi í stefnu eigi að öðru leyti við um varastefnda með sama hætti og um aðalstefnda. Varastefndi hafi þannig verið kröfuhafi stefnanda á grundvelli skuldabréfaútgáfu sem lýst hefur verið, en fengið kröfu sína greidda þegar stefnandi innti af hendi 576.627,98 Bandaríkjadollara hinn 19. ágúst 2008. Sú greiðsla sé riftanleg á grundvelli 134. gr. gjaldþrotalaga eins og rökstutt hafi verið.

2. Helstu málsástæður og lagarök aðalstefnda

Aðalstefndi reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Byggir hann á því að hann hafi einungis séð um eignastýringu fyrir hönd varastefnda á grundvelli eignastýringarsamnings frá 29. nóvember 2001. Kveður hann skuldabréfið, eða hagsmunaeignina í allsherjarskuldabréfinu, hafa verið fært frá reikningi varastefnda í vörslubanka hans inn á vörslureikning stefnanda í Citibank, en þessir vörslubankar séu beinir aðilar að DTC-uppgjörskerfinu. Fjármunirnir, þ.e. kaupverðið, hafi verið millifært með sama hætti milli þessara DTC-reikninga frá stefnanda til varastefnda. Þannig hafi verið gengið frá viðskiptunum beint í gegnum DTC. Aðalstefndi hafi hvorki tekið á móti greiðslu né eignum.

Aðalstefndi telur sig því eingöngu hafa komið að viðskiptunum sem umboðsmaður, en ekki sem samningsaðili. Hann geti því ekki verið réttur gagnaðili í riftunarmáli. Um það vísar aðalstefndi m.a. til dóms Hæstaréttar Íslands frá 27. september 2012 í málinu nr. 702/2011. Því verði að sýkna hann á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Að þessu frágengnu byggir aðalstefndi á því að viðskiptin hafi ekki falið í sér snemmbúna endurgreiðslu skuldabréfanna, líkt og stefnandi haldi fram, heldur hafi verið um að ræða einföld viðskipti með hagsmuni í allsherjarskuldabréfi á frjálsum markaði. Ekki hafi verið gerð tilraun til þess að sýna fram á að með greiðslunni hafi stefnandi endurgreitt skuld sína. Hafi stefnandi m.a. ekki lagt fram nein sönnunargögn um lög New York-ríkis sem þó gildi um skilmála bréfanna.

Aðalstefndi vísar í þessu sambandi til þess að alvanalegt sé að fjármálafyrirtæki geri tilboð og kaupi í skuldabréfum sem þau hafi sjálf gefið út. Slík viðskipti séu gerð á eftirmarkaði og séu algerlega aðskilin frá sjálfri útgáfu skuldabréfanna og afborgunum af þeim.

Í tilefni af málatilbúnaði stefnanda telur aðalstefndi mikilvægt að greina á milli samningsákvæða um innlausn (e. redemption), sem fjalli um einhliða heimild stefnanda til þess að innkalla og endurgreiða skuldabréf, og kaupa (e. purchase), þar sem tvíhliða samningar séu gerðir á markaði um sölu hagsmuna í allsherjarskuldabréfi, eins og raunin sé í máli þessu. Skilmálar skuldabréfanna geri skýran greinarmun á þessu tvennu. Vísar aðalstefndi í því sambandi til greina 10.1 til 10.8 og 10.10 í skuldabréfasamningnum (rammasamningnum). Enn fremur vísar aðalstefndi til hliðstæðra ákvæða í útgáfulýsingunni. Þá bendir hann á að það komi skýrt fram í verðviðaukanum að „útgefandi skuldabréfa getur ekki krafist innlausnar fyrir gjalddaga (nema til komi skattalegar ástæður)“. Á hinn bóginn hafi handhöfum (e. H-e-x) verið gert mögulegt að krefjast snemmbúinnar innlausnar skuldabréfanna á sérstaklega ákveðnum dögum og á fyrirframgefnu verði, en ekkert af þessu eigi við í því máli sem hér sé til skoðunar. Aðalstefndi vísar einnig til þess að í grein 10.9 í skuldabréfasamningnum, sem og á bls. 153 í útboðslýsingu, sé sérstaklega tekið fram að útgefandi geti hvenær sem er keypt skuldabréf á hvaða verði eða verðum sem er á opnum markaði eða með öðrum hætti. Þar komi einnig fram að skuldabréfum sem keypt séu með þessum hætti megi halda, þau megi endurselja eða, eftir ákvörðun útgefandans, afhenda viðeigandi fjárvörsluaðila til afskráningar.

Aðalstefndi byggir á því að ekkert af framangreindum ákvæðum um innlausn (e. redemption) geti átt við í þessu máli. Á hinn bóginn hafi ákvæðin um endurkaup (e. repurchase) skýrlega gilt um þetta mál. Í þessu samhengi vekur stefndi sérstaklega athygli á því að ef kaup stefnanda á hagsmunaeignum hefðu þær afleiðingar að hin undirliggjandi skuld félli sjálfkrafa niður, myndi slíkt leiða til þess að stefnanda yrði aldrei mögulegt að endurselja þær eins og kveðið sé á um í grein 10.9 í rammasamningnum og á bls. 153 í útboðslýsingunni. Slík túlkun myndi gera skilmála samningsins þýðingarlausa og verður því ekki á hana fallist.

Aðalstefndi bendir jafnframt á að engin gögn bendi til þess að stefnandi hafi keypt hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu í því skyni að halda þeim fyrir eigin reikning og síðar afskrá (e. cancel) þau í samræmi við grein 10.9 í skuldabréfasamningnum. Raunar liggi fyrir að heildarkröfu á grundvelli allsherjarskuldabréfsins hafi verið lýst við slitameðferð stefnanda af hálfu fjárvörsluaðilans (e. Trustee) og það sýni að skuldin hafi ekki verið afskráð. Allur höfuðstóllinn sé enn þá útistandandi.

Aðalstefndi kveður stefnanda ekki hafa sýnt fram á að (i) hin undirliggjandi skuld hafi verið milli stefnanda og stefnda, (ii) nokkur skuld hafi verið afskráð í samræmi við þá málsmeðferð sem kveðið var á um í skuldabréfunum eða (iii) nokkur skuld hafi verið sjálfkrafa afskráð með viðskiptunum.

Fallist dómurinn ekki á sýknukröfu aðalstefnda á grundvelli aðildarskorts, leggur stefndi áherslu á það grundvallarskilyrði riftunar samkvæmt lögum nr. 21/1991 að riftunarkröfu skuli beint að þeim aðila sem hagnaðist af þeirri ráðstöfun sem til skoðunar er. Hafi aðalstefndi einungis komið fram sem fjárfestingaráðgjafi og umboðsmaður fyrir hönd viðskiptamanna sinna. Hann hafi ekki átt í viðskiptum fyrir eigin reikning og hafi aldrei verið eigandi, handhafi eða vörsluaðili að eigninni. Þá hafi hann aldrei tekið á móti neinni greiðslu í formi peninga í tengslum við viðskiptin. Samningssamband aðalstefnda við viðskiptamann sinn kveði á um að stefndi fái enga þóknun eða aðra greiðslu fyrir einstök viðskipti. Því grundvallarskilyrði riftunar, að ráðstöfun þrotamanns hafi verið stefnda til hagsbóta, sé því ekki fullnægt í málinu. Því verði að sýkna aðalstefnda af öllum kröfum stefnanda.

Stefndi byggir einnig á því að skilyrðum 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga sé ekki fullnægt. Telur hann í fyrsta lagi að greiðslan hafi ekki falið í sér greiðslu skuldar, enda hafi ekkert skuldarsamband verið milli stefnanda og stefnda á þeim tíma sem hin umþrætta greiðsla fór fram. Aðalstefndi telur stefnanda ekki hafa sýnt fram að samband aðila hafi verið með þeim hætti og að ráðstöfunin hafi orðið til þess að hin undirliggjandi skuld hafi fallið niður. Áréttar hann í þessu sambandi að lög New York-ríkis hafi gilt um réttarsamband aðila. Hafi stefnandi ekki fjallað um málið út frá þeirri löggjöf, en með því telur aðalstefndi að stefnanda hafi mistekist að færa fram sönnun um að skuldarsamband hafi verið til staðar milli stefnanda og hagsmunaeigenda.

Aðalstefndi byggir á því að ekkert skuldarsamband hafi verið milli hans og stefnanda og raunar ekki heldur milli stefnanda og hagsmunaeigenda eins og varastefnda. Það helgist af uppbyggingu skuldabréfanna, en það hafi verið staðfest í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011, sem og af stefnanda sjálfum með því að samþykkja heildarkröfu fjárvörsluaðilans við slitameðferðina. Þetta eigi við hvort sem farið sé að lögum New York eða Íslands. Þar sem bréfin hafi ekki stofnað til skuldar stefnanda við stefnda geti viðskiptin ekki talist greiðsla slíkrar skuldar.

Aðalstefndi telur einnig að ekki sé grundvöllur að lögum New York fyrir því að kaup stefnanda geti talist endurgreiðsla, innlausn eða niðurfelling skuldar sem stofnast hafi til á grundvelli bréfanna (eða réttara sagt allsherjarskuldabréfsins). Samkvæmt lögum New York-ríkis sé ekki um neina sjálfkrafa afskráningu (e. cancellation) að ræða og sú staðreynd að útgefandinn geti keypt eigin skuldabréf, (eða eins og í þessu máli, hagsmunaeign í eigin allsherjarskuldabréfi), hafi engin áhrif á undirliggjandi skuld. Viðskiptin hafi því ekki falið í sér samruna réttar og skyldu á grundvelli skuldabréfs og þar með hafi skuldin ekki fallið niður. Stefndi bendir einnig á að stefnandi hafi ekki haldið því fram að slíkur samruni hafi orðið og verði slíku haldið fram af hálfu stefnanda er sú málsástæða of seint fram komin.

Aðalstefndi byggir einnig á því að greiðslan hafi ekki farið fram fyrr en eðlilegt var. Auk þess að vísa til framangreindra röksemda því til stuðnings að ekki hafi verið um greiðslu skuldar að ræða vísar aðalstefndi í þessu sambandi til þess að viðskiptin hafi einfaldlega falið í sér kaup á markaði í fullkomnu samræmi við skilmála útboðslýsingarinnar og skuldabréfasamningsins. Um staðgreiðslukaup hafi verið að ræða enda hafi uppgjör viðskiptanna falið í sér afhendingu gegn greiðslu í uppgjörskerfum DTC. Stefnandi hafi eingöngu komið fram sem fjárfestir í viðskiptunum, ekki sem skuldari. Því verði 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga ekki beitt í málinu. Þá sé ekki unnt að fallast á að kaupverðið hafi verið greitt of snemma í ljósi kringumstæðna. Þvert á móti hafi verið tekið á móti greiðslu einum degi síðar en aðilar hafi samið um. Sá uppgjörsdagur hafi verið óháður skilmálum bréfanna. Greiðslan hafi því ekki verið innt af hendi fyrir gjalddaga, heldur í samræmi við umsamda og hefðbundna framkvæmd og viðskiptalega hagsmuni.

Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að hin umþrætta greiðsla hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var byggir stefndi á því að greiðslan hafi verið eðlileg eftir atvikum, sbr. lokamálslið 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Því geti ekki komið til riftunar. Þessu til stuðnings leggur aðalstefndi áherslu á að greiðslur, sem inntar séu af hendi án þess að það sé fyrir áhrif frá aðsteðjandi fjárhagsvandræðum skuldara, teljist almennt venjulegar eftir atvikum. Ef talið verður annaðhvort að (i) Kaupþing hafi ekki átt í fjárhagsvandræðum á þeim tíma er greiðslan fór fram, eða (ii) jafnvel þótt slík vandræði hafi verið fyrir hendi, þá hafi þau ekki verið ástæða greiðslunnar, telur aðalstefndi að fallast verði á kröfu um sýknu. Aðalstefndi leggur einnig áherslu á að taka verði mið af því að mælikvarði lokamálsliðar 1. mgr. 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga vísi til þess hvort greiðsla hafi „virst“ eðlileg eftir atvikum. Ákvæðið vísi þannig til upplýsinga sem hafi verið fyrir hendi á þeim tíma er greiðslan fór fram.

Til stuðnings þessari málsástæðu vísar aðalstefndi meðal annars til þess að það sé hefðbundin framkvæmda á verðbréfamörkuðum að útgefendur skuldabréfa stundi viðskipti með eigin skuldabréf. Bendir hann á að aðilar hafi áður átt í sambærilegum viðskiptum. Tilgreinir hann í því sambandi fimm viðskipti með hluti í sama allsherjarskuldabréfi í apríl 2008 sem öll hafi farið fram á sama verði, 83,746% af nafnverði, en það sé sama verð og í þeim viðskiptum sem deilt sé um í þessu máli. Hafi verðið jafngilt útgáfuvirði bréfanna. Enn fremur hafi aðilar átt viðskipti með sömu skuldabréf þar sem stefnandi hafi verið seljandi bréfanna, en viðskiptamenn aðalstefnda verið kaupendur. Það sé því einsýnt að Kaupþing hafi að staðaldri tekið þátt í sambærilegum viðskiptum, bæði sem seljandi og kaupandi. Þetta sýni jafnframt að Kaupþing hafi ekki endilega afskráð skuldabréfin sem bankinn eignaðist.

Aðalstefndi telur framangreind viðskipti sýna að myndast hafi tiltekin framkvæmd eða viðskiptavenja milli stefnanda og stefnda um sambærileg viðskipti með sömu skuldabréf. Þar af leiðandi hafi aðalstefndi mátt treysta því að viðskipti þau sem hér séu til umfjöllunar væru venjuleg markaðshegðun stefnanda.

Aðalstefndi byggir einnig á því að eðli og skilmálar skuldabréfanna tiltaki sérstaklega að slík viðskipti með bréfin séu heimil. Þar af leiðandi hafi greiðslan verið eðlileg eftir atvikum. Um þetta vísar aðalstefndi til þess sem þegar hefur verið rakið.

Enn fremur vísar aðalstefndi til þess að oft kaupi útgefendur skuldabréfa eigin bréf og endurselji þau þriðja aðila innan skamms tíma. Í málinu liggi frammi gögn sem sýni að aðrir bankar á markaði hafi hagað sér með slíkum hætti. Tilgangur slíkra viðskipta sé ekki nauðsynlega að afskrá bréfin heldur að hagnast af endursölu þeirra. Útgefendur skuldabréfa eigi einnig í slíkum viðskiptum til að viðhalda verði á eigin skuldabréfum og laða að fjárfesta á nýjum skuldabréfum. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á hvort hann hafi endurselt skuldabréfið. Hafi engin slík endursala farið fram hafi stefnandi ekki heldur sýnt fram á hvers vegna bréfin hafi ekki verið endurseld. Þannig telur stefndi að hin umþrætta greiðsla hafi verið venjulegur hluti af starfsemi fjármálafyrirtækis.

Aðalstefndi telur að Kaupþing hafi tekið þátt í viðskiptunum á grundvelli hreinna og réttmætra viðskiptahagsmuna. Jafnvel þótt tilgangurinn með viðskiptunum hafi ekki verið að endurselja eignina, heldur að afskrá skuldabréfin eða halda þeim fyrir eigin reikning bankans, verði að telja að hvort tveggja hefði verið fullkomlega venjulegt og réttmætt. Hefðu bréfin verið endurgreidd í heild sinni á lokagjalddaga, hefði Kaupþing þurft að endurgreiða nafnvirði höfuðstóls allsherjarskuldabréfsins að fullu auk áfallinna vaxta. Með því að kaupa hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu á markaðsverði sem hafi verið undir nafnvirði hafi Kaupþing getað lækkað endurgreiðslufjárhæðina, en þá sé gert ráð fyrir því að bréfin hafi í raun verið afskráð. Þar af leiðandi hafi endurkaup bréfanna verið fullkomlega rökrétt frá sjónarhóli Kaupþings.

Aðalstefndi leggur fram ýmis skjöl til sönnunar á því að venjulegt sé að bankar og aðrir útgefendur skuldabréfa stundi viðskipti með eigin skuldir. Bendir aðalstefndi á að Kaupþing hafi árið 2008 tekið þá afstöðu að kaup í eigin bréfum fyrir eigin reikning væri góður fjárstýringarkostur. Kaupþing hafi fjallað opinskátt um þessa stefnu sína svo sem sjá má á bls. 10 í afkomutilkynningu fyrir fyrsta ársfjórðung árið 2008. Þá vísar aðalstefndi einnig til þess að Kaupþing, Landsbanki og Glitnir hafi allir höfðað ýmis mál vegna endurkaupkaupa á skuldabréfum árið 2008. Fjöldi þessara mála og fjárhæð dómkrafna sanni að íslenskir bankar og fjármálamarkaðurinn í heild hafi talið það fullkomlega eðlilegt fyrir banka að eiga viðskipti með eigin skuldir.

Aðalstefndi mótmælir þeirri staðhæfingu sem fram komi í stefnu að aðeins megi líta á fyrri viðskipti aðilanna sjálfra þegar meta skuli hvort viðskiptin hafi verið venjuleg. Þvert á móti verði að taka tillit til þess hvað almennt megi teljast venjubundið eða venjulegt á fjármálamarkaði.

Varðandi kaupverðið sem greitt hafi verið fyrir hagsmunaeignina bendir aðalstefndi á að það hafi verið umsamið milli aðila. Hafi það svarað til markaðsverðs skuldabréfanna á þessum tíma, eins og gögn málsins beri með sér. Það hafi verið jafnt útgáfuverði skuldabréfanna, þ.e. sama hlutfall af nafnverðinu og Kaupþing hafi fengið í sínar hendur þegar allsherjarskuldabréfið var gefið út í febrúar 2008, enda skuldabréfin gefin með afslætti („Original Issue Discount“) að fjárhæð 179.286.000 Bandaríkjadollarar svo sem fram komi í verðviðauka. Þá hafi skuldin verið hærri en kaupverðið.

Af hálfu aðalstefnda er jafnframt á því byggt að tiltækar upplýsingar um stöðu stefnanda í ágúst og september 2008 hafi ekki gefið til kynna að bankinn ætti við fjárhagserfiðleika að stríða. Þvert á móti hafi staða bankans virst sterk og íslensk stjórnvöld, svo og aðrir utanaðkomandi aðilar, staðfest það. Um þetta vísar aðalstefndi í fyrsta lagi til lánshæfismats alþjóðlegra matsfyrirtækja. Jafnframt hafi stefnandi gefið út skuldabréf og tekið önnur lán um það leyti er hin umdeilda greiðsla fór fram. Það sýni að stefnandi hafi verið í fullum rekstri sem alþjóðlegur banki og markaðsaðilar litið á hann sem hagkvæman fjárfestingarkost. Enn fremur vísar aðalstefndi til afkomutilkynningar 30. apríl 2008 og árshlutauppgjörs fyrir tímabilið 1. janúar til 30. júní 2008. Samkvæmt öllum hefðbundnum viðmiðum sem notuð séu á fjármálamörkuðum til að meta áhættu, hafi staða Kaupþings virst sterk og tiltölulega stöðug á fyrri helmingi ársins 2008. Ekkert hafi bent til þess að bankinn myndi lenda í alvarlegum fjárhagsvandræðum í október 2008.

Þá vísar aðalstefndi til þess að stefnandi hafi sjálfur fullvissað markaðinn og aðalstefnda sérstaklega um áframhaldandi sterka fjárhagslega stöðu sína. Til viðbótar við framangreindar fjárhagsupplýsingarnar hafi bankinn sent aðalstefnda sérstakar tilkynningar til að staðfesta góða frammistöðu bankans. Vísar aðalstefndi í þessu sambandi til dreifibréfs til fjárfesta frá 5. mars 2008, þar sem lögð sé áhersla á jákvæða þróun lausafjárstöðu, fjármögnunar o.fl. Þá hafi í tölvupósti frá stefnanda til stefnda 29. ágúst 2008 verið gerð ítarleg grein fyrir því hvernig lausafjárstöðu bankans væri stjórnað. Af svarinu að dæma megi skýrlega ráða að lausafjárstaða hans hafi verið trygg. Þá vísar aðalstefndi til fréttabréfs til fjárfesta sem stefnandi hafi sent aðalstefnda 24. september 2008.

Aðalstefndi telur að greiðslan í framhaldi af viðskiptunum hafi einnig virst venjuleg eftir aðstæðum í ljósi þess að íslensk yfirvöld hafi fullvissað fjármálamarkaðinn ítrekað um að staða íslensku bankanna væri traust. Um þetta vísar aðalstefndi meðal annars til álagsprófs Fjármálaeftirlitsins 14. ágúst 2008, en niðurstaðan þar hafi orðið sú að eiginfjárstaða bankanna væri sterk og gæti þolað töluverð áföll. Þessi yfirlýsing hafi haft töluverð áhrif m.a. á skuldatryggingarálag íslensku bankanna. Skiptasamningur Seðlabanka Íslands og Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar, að fjárhæð 500.000.000 evra, sem gerður var um miðjan maí 2008, hafi einnig aukið tiltrú markaðarins á íslenska bankakerfinu.

Með vísan til alls framangreinds byggir stefndi á því að hin umdeilda greiðsla hafi virst venjuleg eftir atvikum, sbr. lokamálslið 134. gr. laga nr. 21/1991.

Í greinargerð aðalstefnda er einnig á því byggt að hvað sem framangreindu líður komi lög New York-ríkis í veg fyrir að unnt sé að fallast á kröfur stefnanda. Um það vísar stefnandi til n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Þar komi fram að löggerningur verði ekki ógiltur ef sá sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu leggur fram fullnægjandi sönnur um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna ógildingarreglu sem taki til tilviksins. Samkvæmt skilmálum skuldabréfaútgáfunnar gildi lög New York-ríkis um viðskipti með skuldabréfin. Þar sem reglur sem þar gildi heimili ekki riftun viðskipta af þessum toga, eins og nánar sé rökstutt í greinargerðinni, telur aðalstefndi að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda.

Aðalstefndi styður varakröfu sína um lækkun á kröfum stefnanda við það að stefnandi hafi ekki axlað sönnunarbyrði sína um fjárhæð kröfunnar. Bendir aðalstefndi á að hann hafi ekki notið ágóða af viðskiptunum eins og komið hafi fram. Þá hafi stefnandi heldur ekki sýnt fram á að hann hafi verið að stunda viðskipti fyrir eigin reikning, að hin umrædda greiðsla hafi verið að þeirri fjárhæð sem getið er, eða að greiðslan hafi verið til tjóns fyrir stefnanda. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein sönnunargögn um þær aðgerðir sem stefnandi á að hafa gripið til í kjölfar viðskiptanna, þ.e. hvort stefnandi hafi endurselt bréfin, haldið þeim fyrir eigin reikning eða afskráð þau. Stefndi bendir á að það komi vel til greina að stefnandi hafi endurselt umræddar eignir eftir að hin umþrættu viðskipti áttu sér stað og sé þar af leiðandi í raun að krefjast tvígreiðslu. Á móti hafi stefndi lagt fram sönnunargögn er sýni að allur höfuðstóll allsherjarskuldabréfsins hafi verið útistandandi þegar slitameðferðin hófst. Það bendi til þess að stefnandi hafi endurselt skuldabréfin.

Aðalstefndi vísar einnig til þess að stefnandi hefði getað komið í veg fyrir tjón sitt með því að selja skuldabréfið. Það hafi verið á hans ábyrgð að halda bréfinu. Því sé ekkert orsakasamband milli hinna umþrættu viðskipta og hins ætlaða tjóns. Þá byggir aðalstefndi á því að stefnandi hafi ekkert gert til þess að takmarka tjón sitt.

Aðalstefndi vísar einnig til þess að hann hafi, fyrir hönd viðskiptamanna sinna, getað selt hvaða aðila á markaði sem er hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfinu án tillits til óska stefnanda. Því hafi sala til stefnanda ekki leitt til þess að varastefndi auðgaðist í skilningi 142. gr. gjaldþrotaskiptalaga.

Til viðbótar við allt ofangreint, vísar aðalstefndi einnig til 145. gr. gjaldþrotaskiptalaga til stuðnings kröfu sinni um að fjárhæð endurgreiðslukröfu stefnanda verði lækkuð. Önnur niðurstaða yrði afar ósanngjörn þar sem aðalstefndi yrði þá krafinn um greiðslu fjárhæðar sem hann hafi ekki notið neins ávinnings af. Enn fremur vísar stefndi til 146. gr. og byggir á því að allar eignir og fjármunir sem um ræðir hafi í öllu falli verið færðar til þriðja aðila (varastefnda sem seljanda skuldabréfanna) og því geti stefnandi ekki átt kröfu á hendur aðalstefnda.

Aðalstefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda. Ekki sé unnt að krefjast dráttarvaxta samkvæmt lögum nr. 38/2001 á fjárhæð í Bandaríkjadollurum. Þar að auki sé upphafsdegi dráttarvaxta mótmælt.

Aðalstefndi styður málskostnaðarkröfu sína við 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafan feli jafnframt í sér kröfu um virðisaukaskatt á grundvelli laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, þar sem stefndi stundi ekki virðisaukaskattskylda starfsemi hér á landi.

3. Helstu málsástæður og lagarök varastefnda

Varastefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hann færir þau rök fyrir þeirri málsástæðu sinni að hann hafi ekki móttekið greiðsluna sem um ræðir sem kröfuhafi hennar eða að stefnandi hafi innt hana af hendi sem skuldari greiðslunnar. Ekkert skuldarsamband hafi því verið milli stefnanda og varastefnda, aðeins á milli stefnanda sem útgefanda og sameiginlegs vörsluhafa allsherjarskuldabréfsins. Þess vegna geti varastefndi ekki átt aðild að riftunarkröfu á grundvelli 134. gr. gjaldþrotalaga.

Fallist dómurinn ekki á sýknu vegna aðildarskorts og telji það sannað að varastefndi hafi selt stefnanda umrædda hagsmuni er sýknukrafa varastefnda í öðru lagi byggð á því að ekki sé unnt að rifta kaupum stefnanda á hagsmunum sem málið fjalli um, þar sem skilyrði riftunar séu ekki fyrir hendi.

Varastefndi vísar í þessu sambandi m.a. til 1. og 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, einkum d-liðar og n-liðar 2. mgr. ákvæðisins. Þá vísar hann til þess að þessu ákvæði hafi verið ætlað að innleiða 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2001/24/EB frá 4. apríl 2001 um endurskipulagningu og slit lánastofnana, en tilskipunin hafi verið tekin upp í heild sinni í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Af þessu dregur varastefndi þá ályktun að skilyrði riftunar þurfi bæði að vera uppfyllt í heimaríki, Íslandi, og samkvæmt New Yorklögum á grundvelli útgáfulýsingar. Ekki liggi fyrir að skilyrði New York-laga fyrir riftun séu uppfyllt. Telur varastefndi að stefnandi verði að bera hallann af því.

Varastefndi vísar einnig til framangreindra lagafyrirmæla og telur að af þeim leiði að skilyrði fyrir riftun þurfi einnig að vera uppfyllt samkvæmt reglum gistiríkis, en það sé, skv. 7. tölulið 1. gr. tilskipunar 2000/12/EB, það aðildarríki þar sem lánastofnun hefur útibú eða veitir þjónustu. Í málinu liggi fyrir að varastefndi hafi starfsstöð og veiti þjónustu á Írlandi. Af þeim sökum þurfi skilyrði fyrir riftun eftir 134. gr. gjaldþrotalaga að vera fyrir hendi í írskum rétti. Ekki liggi fyrir að þau skilyrði séu uppfyllt.

Fallist dómurinn ekki á sýknu á þessum grundvelli er krafa varastefnda í þriðja lagi reist á því að skilyrði riftunar samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga séu ekki fyrir hendi. Teflir hann fram tveimur meginröksemdum fyrir þeirri ályktun. Annars vegar að ekki hafi verið um greiðslu á skuld að ræða, heldur kaup og sölu á hagsmunum í allsherjarskuldabréfi sem hafi verið staðgreiðsluviðskipti. Í öðru lagi hafi þessi kaup virst venjuleg eftir atvikum.

Varastefndi telur að sönnunarbyrðin um að skilyrði 134. gr. gjaldþrotalaganna séu fyrir hendi liggi öll hjá stefnanda. Varastefndi telur að sönnunarkröfur séu ekki uppfylltar í málinu. Stefnandi hafi hvorki lagt fram gögn né rökstutt með fullnægjandi hætti að hann hafi innt umrædda greiðslu af hendi við varastefnda sem greiðslu á skuld þar sem varastefndi hafi verið kröfuhafi og stefnandi skuldari. Þá bendir varastefndi á að megintilgangur riftunarreglna gjaldþrotalaga sé að koma í veg fyrir ólögmæta eða sviksamlega tilfærslu fjármuna frá þrotamanni til kröfuhafa og þannig leitast við að koma í veg fyrir undanskot eigna sem geti raskað jafnræði kröfuhafa. Reglum 134. gr. gjaldþrotalaga sé fyrst og fremst ætlað að taka til greiðslna á skuldum sem farið hafi fram með öðrum hætti eða við aðrar aðstæður en gert hafi verið ráð fyrir. Varastefndi hafnar því alfarið að þetta eigi við í málinu enda hafi viðskiptin með hagsmunina verið venjuleg og eðlileg og í samræmi við það sem tíðkist með slíka hagsmuni.

Þessu til stuðnings vísar varastefndi til þess að í skilmálum allsherjarskuldabréfsins hafi verið gerður skýr greinarmunur á því að greiða upp skuld fyrir gjalddaga (innlausn) og að kaupa hagsmuni í bréfunum (kaup). Í málinu liggi fyrir að ekki hafi farið fram innlausn, enda sýni gögn málsins að fjárhæð allsherjarskuldabréfsins sé að öllu leyti ógreidd. Allsherjarskuldabréfið sé því enn útistandandi og ógreitt.

Varastefndi tekur fram að stefnandi hafi hins vegar sjálfur keypt hagsmuni í umræddu allsherjarskuldabréfi í samræmi við ákvæði bréfsins sem veiti honum rétt til þess að eiga viðskipti með þau sem fjárfestir á eftirmarkaði, hvenær sem er og á hvaða verði sem er. Byggir varastefndi á því að stefnandi hafi því keypt viðkomandi hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu gegn staðgreiðslu. Því hafi verið um staðgreiðsluviðskipti að ræða en ekki greiðslu á skuld fyrir gjalddaga. Því geti ekki komið til álita að beita ákvæði 134. gr. gjaldþrotalaga í málinu.

Í tilefni af röksemdum stefnanda í stefnu mótmælir varastefndi m.a. því að ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Bendir varastefndi í því sambandi m.a. á að sérstaklega sé tekið fram í útgáfulýsingu að útgefandi geti í kjölfar slíkra viðskipta ákveðið að halda bréfinu, gefa það út að nýju, endurselja það eða afhenda það greiðsluaðila til afskráningar.

Varastefndi byggir á því að til þess að um greiðslu á skuld sé að ræða verði greiðslan að hafa farið fram í þeim tilgangi að greiða skuld við kröfuhafa gegn því að skuldin falli niður. Greiðsla í tengslum við viðskipti með framseljanlega fjármálagerninga milli aðila sé þannig ekki greiðsla skuldar og því ekki riftanleg á grundvelli 134. gr. gjaldþrotalaga. Stefnandi hafi komið fram í viðskiptunum sem hver annar fjárfestir á virkum eftirmarkaði með hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu, en ekki sem skuldari.

Af hálfu varastefnda er jafnframt krafist sýknu á þeim grunni að þeir hagsmunir sem stefnandi hafi keypt hafi ekki verið skuldabréf samkvæmt íslenskum kröfurétti. Við kaup á þessum hagsmunum hafi kaupandinn því ekki eignast kröfu á hendur stefnanda sem útgefanda allsherjarskuldabréfsins. Stefnandi hafi heldur ekki orðið skuldari gagnvart þeim aðila. Ekkert skuldarsamband hafi því verið milli stefnanda og eiganda hagsmunanna þegar umrædd viðskipti hafi farið fram. Vísar varastefndi til ákvæða útgáfulýsingarinnar um skráningarkerfi allsherjarskuldabréfs þessu til stuðnings. Telur hann að af ákvæðum þeirra leiði að skuldarsamband hafi aðeins verið milli útgefanda og sameiginlegs vörsluhafa þess, sem hafi talist handhafi þess og eigandi bréfsins. Þetta þýði að kaupandi hagsmuna í allsherjarskuldabréfi eignist ekki kröfurétt á hendur útgefanda allsherjarskuldabréfsins. Kaupandinn geti því ekki krafið útgefandann um greiðslu á grundvelli hagsmunanna. Þessu til frekari stuðnings vísar varastefndi til dóms Hæstaréttar Íslands frá 12. október 2011 í málinu nr. 398/2011.

Varastefndi vísar einnig til þess að ákvörðun kaupverðs fyrir hagsmunaeignina sýni að ekki hafi verið um greiðslu á skuld að ræða heldur staðgreiðsluviðskipti. Verðið hafi ákvarðast af því verði sem markaðurinn hafi verið tilbúinn að greiða fyrir hagsmunina. Það hafi því verið óháð ákvæðum útgáfulýsingarinnar um höfuðstól og vexti. Kaupverðið hafi því ekki numið uppgreiðsluverðmæti ætlaðrar skuldar, þ.e. höfuðstól og áföllnum vöxtum.

Varastefndi kveður í greinargerð sinni stefnanda ekki byggja á því að við kaup hagsmunanna hafi krafa fallið niður eða skuld verið greidd þar sem réttindi og skyldur hafi komist á sömu hendi. Allt að einu mótmælir varastefndi því að sú meginregla kröfuréttar komi til álita. Í því efni bendir varastefndi á að lög New York-ríkis gildi um allsherjarskuldabréfið, eins og fram komi í útgáfulýsingunni. Þar af leiðandi gildi þau um réttaráhrif framsals við sölu hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu og skyldur útgefanda við slíkt framsal. Varastefndi telur að sú meginregla, að krafa samkvæmt allsherjarskuldabréfi falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi, gildi ekki í New York-rétti. Þvert á móti gildi þar sú regla að skuldari allsherjarskuldabréfs geti eignast bréfið eða hagsmuni í því án þess að skuld samkvæmt því falli niður. Þar af leiðandi geti hann átt viðskipti með bréfið allt fram að gjalddaga þess.

Varastefndi byggir þessa málsástæðu einnig á því sem áður segir að útgefandi eignist ekki kröfu á hendur sjálfum sér við kaup á hagsmunum í allsherjarskuldabréfi þar sem engin krafa fylgi hagsmunum í slíkum bréfum. Verði hins vegar talið að skuldarsamband sé á milli aðila og að þessi regla komi af þeim sökum til álita byggir varastefndi á því að heimilt sé að víkja frá henni í þessu máli þar sem við kaup útgefanda á eigin skuldabréfi verði ekki endilega litið svo á að um samruna réttinda og skyldna hafi verið að ræða þannig að kröfuréttindum ljúki. Framsal skuldabréfs geti þvert á móti verði liður í samningi sem farið yrði með samkvæmt reglum um lausafjárkaup og án þess að kröfuréttindum ljúki. Varastefndi telur að þetta eigi við í þessu máli þar sem skilmálar allsherjarskuldabréfsins mæli fyrir um að útgefandi þess geti sjálfur átt viðskipti með bréfið samkvæmt reglum um lausafjárkaup og fengið það framselt til sín án þess að í því felist endurgreiðsla á skuld samkvæmt bréfinu, enda geri skilmálarnir beinlínis ráð fyrir því að kröfuréttindum samkvæmt því ljúki ekki í slíku tilviki fyrr en bréfið er afskráð með sérstökum hætti.

Varastefndi byggir jafnframt á því að stefnandi hafi í raun viðurkennt að í viðskiptum með umrædda hagsmuni hafi ekki falist greiðsla á skuld þar stefnandi hafi við slitameðferð sína gengið út frá því að skuldin samkvæmt allsherjarskuldabréfinu væri ógreidd. Í því sambandi bendir varastefndi á að kröfu vegna framangreinds allsherjarskuldabréfs hafi verið lýst við slitameðferðina 23. desember 2009 af Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA) og ekki sé annað að sjá en að krafan hafi verið að fullu samþykkt af slitastjórn stefnanda og tekin í kröfuskrá. Kröfufjárhæðin hafi því ekki verið færð niður um þá fjárhæð sem kaup stefnanda á eigin hagsmunum nemi. Jafnvel þó að stefnandi kunni að hafa fært niður skuldina í bókum sínum skipti það ekki máli við mat á því hvort skuldin hafi í raun verið felld niður á grundvelli viðkomandi útgáfulýsingar og umsýslusamnings.

Varastefndi vísar einnig til þess að tilgangur viðskiptanna hafi ekki verið að greiða upp skuldir stefnanda. Þvert á móti bendi allt til þess að stefnandi hafi sjálfur litið svo á að hann væri að kaupa framseljanlegan fjármálagerning. Hafi ástæður aðila og tilgangur þeirra með viðskiptunum verið fyllilega eðlilegur og lögmætur og ekki hafi á nokkurn hátt verið stefnt að því að ívilna einhverjum sem kröfuhafa.

Varastefndi byggir jafnframt á því að greiðslan sem um ræðir hafi ekki verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var, enda hafi hún verið liður í staðgreiðsluviðskiptum. Bendir varastefndi á að þegar hagsmunir í allsherjarskuldabréfi gangi kaupum og sölum gerist það eðli málsins samkvæmt alltaf fyrir gjalddaga bréfsins. Þar sem um staðgreiðsluviðskipti hafi verið að ræða skipti engu hver hafi verið eiginlegur gjalddagi allsherjarskuldabréfsins.

Í tengslum við þessa málsástæðu mótmælir varastefndi því sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi bókfært greiðsluna sem lækkun á útistandandi skuldum, enda hafi ekki verið sýnt fram á að umræddir hagsmunir í allsherjarskuldabréfinu hafi verið felldir niður í samræmi við ákvæði útgáfulýsingarinnar.

Varastefndi reisir sýknukröfu sína enn fremur á því að greiðslan sem um ræðir hafi virst venjuleg eftir atvikum og því komi riftun samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga ekki til álita. Leggur varastefndi áherslu á að beita eigi rúmri túlkun á þessum lið í 134. gr. gjaldþrotalaga auk þess sem slakað sé á sönnunarkröfum.

Varastefndi mótmælir þeim skilningi sem komi fram í stefnu að viðskipti þurfi að hafa verið venjuleg milli aðila svo að þau geti talist venjuleg eftir atvikum. Telur hann að líta verði til þess hvað teljist venjulegt í sambærilegum viðskiptum almennt, ekki aðeins viðskiptum þeirra aðila sem um ræði, jafnvel þó svo að viðskipti þeirra geti jafnframt komið til skoðunar við slíkt mat. Auk þess verði að líta til þess hvernig skuldari hafi litið á viðskiptin, hvort hann hafi séð hag sínum betur borgið með þeim.

Varastefndi vísar til þess að kaup útgefanda á eigin hagsmunum í allsherjarskuldabréfum tíðkist bæði á Íslandi og erlendis. Tilgangurinn geti t.d. verið að útgefandi telji það vænlegan kost að auka eigið fé eða að hann eigi kost á betri lánskjörum annars staðar. Slík viðskipti séu ekki takmörkuð við þau tilvik þar sem útgefandi sé í fjárhagsvanda og gefi slíkt ekki til kynna.

Varastefndi tilgreinir ýmis atriði í greinargerð því til stuðnings að endurkaup af þessum toga séu bæði algeng og venjuleg. Varðandi stefnanda sjálfan vísar stefndi meðal annars til skýrslu hans frá september 2008 þar sem komi fram að hann hafi markvisst keypt til baka útistandandi skuldir sínar og muni halda áfram að gera það. Sama komi fram í fundargerð stjórnar stefnanda frá 25. og 26. september 2008, en þar komi fram að bankinn hafi hagnast á endurkaupunum og muni halda þeim áfram.

Þar fyrir utan telur varastefndi algjörlega ósannað að honum hafi mátt vera kunnugt um að ógjaldfærni stefnanda væri yfirvofandi á þeim tíma sem viðskipti þessa máls fóru fram. Ekkert hafi bent til þess á þeim tíma að stefnandi væri í svo alvarlegum fjárhagsörðugleikum að líkur væru á gjaldþroti. Þvert á móti hafi allar upplýsingar um stefnanda bent til þess að ekki væri nein hætta á slíku.

Við mat á því telur varastefndi að leggja verði til grundvallar þær upplýsingar sem fjárfestar á markaðnum hafi haft aðgang að um stöðu fjármálamarkaðarins á Íslandi og stöðu íslenskra banka. Heldur varastefndi því fram að vísbendingar um það sem koma skyldi hafi ekki legið fyrir fyrr en í fyrsta lagi einhverjum dögum eftir 29. september 2008. Þá hafi verið tilkynnt að Glitnir banki hf. hefði leitað til Seðlabanka Íslands um aðstoð vegna lausafjárvanda og að brugðist hafi verið við erindinu með því að íslenska ríkið lagði bankanum til aukið hlutafé gegn því að eldra hlutafé yrði fært verulega niður.

Varastefndi bendir í þessu sambandi á nokkrar opinberar upplýsingar um stöðu stefnanda og almenna stöðu íslensks fjármálamarkaðar. Þar vísar varastefndi meðal annars til ársreikninga stefnanda vegna ársins 2007, niðurstöðu álagsprófs Fjármálaeftirlitsins 6. febrúar 2008 og afkomutilkynningar stefnanda 31. júlí 2008. Bendir varastefndi meðal annars á að í afkomutilkynningunni hafi komið fram að bankinn hefði hagnast á fyrri helmingi ársins um 34,1 milljarð króna og að tryggt lausafé hans næmi 991 milljarði króna, en það nægði til þess að greiða allar útistandandi skuldbindingar til meira en 360 daga. Varastefndi vísar einnig til upplýsinga frá Fjármálaeftirlitinu 14. ágúst 2008 um að íslensku bankarnir hefðu staðist álagspróf eftirlitsins, en þá hafi verið haft eftir forstjóra eftirlitsins að þetta sýndi að eiginfjárstaða bankanna væri sterk og að hún gæti þolað töluverð áföll. Varastefndi tiltekur einnig að einkunnir matsfyrirtækja í ágúst 2008 hafi sýnt að staða stefnanda væri mjög sterk.

Varastefndi telur að hrun fjármálageirans í öllum hinum vestræna heimi, þar á meðal Íslandi, sem hafi fylgt í kjölfar gjaldþrots Lehman Brothers, hafi engan veginn verið fyrirsjáanlegt aðilum markaðarins. Jafnvel eftir fall Lehman Brothers hafi verið til staðar upplýsingar fyrir fjárfesta á markaði um að gjaldþrot stefnanda væri ekki yfirvofandi. Þannig hafi Fjármálaeftirlitið birt frétt þar sem eftirlitið hafi áréttað að gjaldþrot fjárfestingabankans væri ekki áhyggjuefni fyrir fjármálakerfið á Íslandi með hliðsjón af lágu hlutfalli af eiginfjárgrunni. Þá sé ljóst að fjárhagsleg staða fjölmargra banka í öðrum löndum hafi á þessum tíma verið verri en stefnanda þótt þeir hafi engu að síður staðið af sér óveðrið á fjármálamörkuðum. Hafi þar ráðið úrslitum að pólitísk ákvörðun hafi verið tekin af stjórnvöldum í viðkomandi löndum um að bjarga bönkunum. Hafi varastefndi engan veginn getað séð það fyrir að sú yrði ekki raunin á Íslandi.

Varastefndi áréttar að 29. september 2008 hafi verið tilkynnt að Glitnir banki hf. hefði leitað til Seðlabanka Íslands um aðstoð vegna lausafjárvanda og að 3. október 2008 hafi áhlaup hafist á íslenska viðskiptabanka með stórfelldum úttektum innstæðna á innlánsreikningum. Eftir það hafi aðilar á markaði, þar með talið varastefndi, fyrst mátt gera sér grein fyrir því að ástandið gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir stefnanda.

Varastefndi bendir einnig á að kaupverð hagsmunanna hafi ekki gefið annað til kynna en að stefnandi væri gjaldfær, enda kaupverðið í samræmi við markaðsverð þeirra. Ekkert bendi til þess að viðskiptin hafi átt sér stað vegna bágrar stöðu stefnanda.

Samkvæmt framansögðu telur varastefndi að riftun samkvæmt 134. gr. laga um gjaldþrotaskipti komi ekki til álita þar sem greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Leiðir af því að sýkna beri varastefnda af öllum kröfum stefnanda.

Varastefndi byggir einnig á því að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda þar sem ósannað sé að stefnandi hafi verið sá lögaðili sem hafi keypt hagsmunina. Geti útprentanir úr kerfum stefnanda ekki haft neitt sönnunargildi í málinu.

Varastefndi krefst enn fremur sýknu á grundvelli tómlætis. Viðskipti þau sem málið snúist um hafi átt sér stað 8. september 2008. Ekki hafi verið haft samband við varastefnda vegna þeirra fyrr en með birtingu stefnu í júlí 2012 eða tæplega fjórum árum eftir að viðskiptin áttu sér stað.

Óháð því hvort fallist verði á riftunarkröfu á hendur varastefnda gerir hann sérstaklega kröfu um sýknu af kröfu stefnanda um endurgreiðslu fjárhæðarinnar. Það sé rangt að varastefndi hafi hagnast af viðskiptunum og að stefnandi hafi orðið fyrir samsvarandi tjóni. Stefnandi hafi fengið í hendur þá hagsmuni sem hann hafi keypt af aðalstefnda og hafi nafnvirði þeirra verið hærra en sú fjárhæð sem stefnandi hafi greitt aðalstefnda. Ekki sé því hægt að halda því fram að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni við kaupin.

Varastefndi bendir einnig á að hér hafi verið um viðskipti með framseljanlega fjármálagerninga að ræða á markaðsverði eins og það hafi verið á hverjum tíma. Vegna þessa hafi varastefndi ekki hagnast á viðskiptunum og stefnandi hafi að sama skapi ekki orðið fyrir neinu tjóni. Varastefndi bendir auk þess á að hafi þessi kaup leitt til þess að hagsmunirnir hafi verið felldir niður þá hljóti skuldir stefnanda að hafa lækkað. Af þeirri ástæðu hafi tjón stefnanda eðlilega ekki verið neitt.

Til stuðnings varakröfu um lækkun stefnukröfunnar bendir varastefndi á að ekkert liggi fyrir um hvort stefnandi hafi selt þriðja aðila hagsmunina í allsherjarskuldabréfunum. Ekki sé hægt að útiloka að slíkt hafi verið gert, enda ósannað að þessir hagsmunir hafi verið felldir niður með þeim hætti sem ákvæði allsherjarskuldabréfsins mæli fyrir um að sé gert. Þá liggi heldur ekkert fyrir um hvort stefnandi hafi nýtt hagsmunina með öðrum hætti sér til tekna, þ. á m. veðsett þá eða nýtt í endurhverfum viðskiptum. Þá byggir varastefndi á því að stefnanda hafi borið að takmarka tjón sitt eftir almennum reglum, t.d. með því að selja hagsmunina áfram eða fella þá niður. Verði ekki hjá því komist að hann beri sjálfur áhættuna og hallann af því að hafa ekki gert það.

Varastefndi gerir einnig kröfu um lækkun á grundvelli 145. gr. gjaldþrotalaga. Það sé verulega ósanngjarnt ef kröfur stefnanda ná fram að ganga. Líta verði til þess að umrædd viðskipti hafi átt sér stað fyrir um fjórum árum. Ekki sé unnt að gera þá kröfu til varastefnda, á einhverjum tímapunkti, að hann gerði sér grein fyrir því að stefnandi væri með endurkaupunum að greiða skuld og með því að hygla einum kröfuhafa umfram aðra. Því síður hafi hann mátt eiga von á málssókn til riftunar og endurgreiðslu löngu síðar.

Varastefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 á kröfu sem sé í erlendri mynt. Telur varastefndi dráttarvexti samkvæmt íslenskum lögum byggja á þeirri forsendu að krafan sé í íslenskum krónum og því sé ósanngjarnt og í andstöðu við ákvæði nefndra laga að krefjast íslenskra dráttarvaxta af stefnukröfu í erlendri mynt.

Þá mótmælir varastefndi upphafstíma dráttarvaxta. Ekki sé efni til þess að reikna dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögu þar sem ekki verði ljóst fyrr en þá hvort stefnandi eigi einhverja kröfu á hendur varastefnda. Fyrr en það liggi fyrir geti ekki verið um að ræða vanefndir á greiðslu sem réttlæti dráttarvexti. Annað sé í andstöðu við tilgang heimildar til að reikna dráttarvexti.

Varastefndi kveðst reisa kröfu sína um málskostnað úr hendi stefnanda á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Fer hann þess á leit að við ákvörðun málskostnaðar verði litið til þess að varastefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur hér á landi og einnig að málshöfðunin á hendur varastefnda sé með öllu tilhæfulaus.

IV

Eins og rakið hefur verið greiddi stefnandi 576.627,98 Bandaríkjadollara með einni greiðslu sem fram fór 19. eða 20. ágúst 2008. Stefnandi hefur lagt fram svonefnda kaupnótu um þau viðskipti sem lágu að baki þessari greiðslu. Jafnframt liggur fyrir tölvupóstur sem staðfestir umrædd viðskipti. Af þessum gögnum má ráða að aðalstefndi hafi selt stefnanda hlutdeild í skuldabréfi með alþjóðlega auðkennisnúmerið ISIN nr. US48632FAE16 að nafnverði 660.000 Bandaríkjadollarar. Gögnin bera með sér að samið hafi verið um kaupin 14. ágúst 2008 en að uppgjör ætti að fara fram 19. sama mánaðar. Kaupverðið nam 552.723,6 Bandaríkjadollurum, en með áföllnum vöxtum er falla skyldu í hlut hlutdeildareiganda, samtals 23.904,38 Bandaríkjadollarar, nam fjárhæð kaupnótunnar 576.627,98 Bandaríkjadollurum.

Stefnandi miðar málatilbúnað sinn við að greiðslan hafi verið innt af hendi 19. ágúst 2008 eins og um var samið. Gögn sem aðalstefndi hefur lagt fram sýna að greiðslan var ekki innt af hendi þann dag, heldur virðist hún hafa átt sér stað degi síðar. Óvissa um það hvort greiðslan hafi verið innt af hendi 19. eða 20. ágúst 2008 hefur að mati dómsins enga þýðingu fyrir úrlausn málsins.

Stefnandi krefst riftunar á framangreindri greiðslu á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Ákvæði þetta gildir við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Fyrirmæli 134. gr. laga nr. 21/1991 er í XX. kafla laga nr. 21/1991 sem fjallar um riftun ráðstafana þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Stefnandi byggir á því að greiðslan sem krafist er riftunar á hafi falið í sér greiðslu á skuld sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var.

Ágreiningur er uppi um hver sé réttur aðili að málinu til varnar. Stefnandi telur rétt að beina riftunar- og endurgreiðslukröfunni að aðalstefnda þar sem hann sé tilgreindur gagnaðili stefnanda á kaupnótu og öðrum gögnum málsins. Aðalstefndi kveðst hins vegar hafa komið fram í viðskiptunum sem umboðsmaður varastefnda á grundvelli eignastýringasamninga frá 29. nóvember 2001 og hafi aðalstefndi aldrei tekið á móti hinni umdeildu greiðslu.

Samkvæmt framlögðum samningum 2001 tók aðalstefndi að sér að vera undirfjárfestingarstjóri fyrir fjárfestingasjóðinn Western Asset Global Bond Fund. Þar kemur fram að aðalstefndi skuli bera ábyrgð á fjárfestingum og endurfjárfestingum eigna sjóðsins í samræmi við fjárfestingarstefnu hans. Með samningnum fékk aðalstefndi meðal annars umboð til þess að fjárfesta í ýmsum eignum og selja þær fyrir reikning sjóðsins. Gögn sem stefnandi hefur lagt fram um viðskiptin bera það með sér að aðalstefndi hafi átt í umræddum viðskiptum fyrir reikning Western Asset Global Fund. Þar sem aðalstefndi kom þannig einungis fram í viðskiptunum sem milligönguaðili verður hann þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfum stefnanda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Eins og rakið hefur verið er unnt að krefjast riftunar á greiðslu skuldar sex mánuðum fyrir frestdag á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars ef hún er innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Frestdagur við slitin er eins og áður segir 15. nóvember 2008 og því ljóst að greiðslan sem um ræðir fór fram á síðustu sex mánuðum fyrir þann dag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt sé að líta svo á að með henni hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svo er hvort hún hafi virst venjuleg eftir atvikum.

Stefnandi var skuldari samkvæmt því allsherjarskuldabréfi sem hlutdeildin, er stefnandi keypti af varastefnda, tilheyrði. Ekki verður annað ráðið af framlögðum skjölum, sem lýst hefur verið í kafla II, en að eigandi hlutdeildar í allsherjarskuldabréfinu hafi því aðeins átt kröfu á hendur þátttakanda í DTC að stefnandi hafi áður innt af hendi greiðslu samkvæmt skuldabréfinu. Í lýsingu á rafrænu eignaskráningarkerfi í útgáfulýsingu segir til að mynda að útgefandi beri ábyrgð á greiðslu höfuðstóls og vaxta til DTC, en að DTC beri ábyrgð á „úthlutun slíkra greiðslna til beinna þátttakenda“ í hinu rafræna eignaskráningarkerfi og að þátttakendurnir beri síðan ábyrgð á „úthlutun“ (e. disbursement) greiðslnanna til raunverulegra eigenda. Þá segir í grein 3.10 í skuldabréfasamningnum milli stefnanda og DBTCA að ekkert í samningnum verði túlkað á þá leið að umsjónaraðila greiðslna beri skylda til að inna af hendi einhverja greiðslu til eiganda skuldabréfs áður en greiðsla hafi borist frá stefnanda. Samkvæmt framansögðu áttu greiðslur stefnanda á grunni allsherjarskuldabréfanna að renna til raunverulegra eigenda (e. Beneficial Owners) fyrir milligöngu fyrrgreindra aðila.

Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 tekur einungis til þess þegar skuld er greidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandi var í skuld á grundvelli allsherjarskuldabréfsins þegar hin umdeilda greiðsla var innt af hendi. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að raunverulegir eigendur (e. Beneficial Owners) hafi hver fyrir sig átt hlutfallsleg kröfuréttindi um peningagreiðslu á hendur þeim aðila er hélt utan um viðkomandi eignarhluta í kerfum DTC að fenginni greiðslu útgefanda. Ekki er í 134. gr. laga nr. 21/1991 beinlínis áskilið að greiðsla á skuld sé innt af hendi til þess sem er samningsbundinn handhafi kröfunnar ef hún gengur í raun til lækkunar eða fullrar greiðslu á skuldinni. Skiptir þá ekki máli þó að samið hafi verið á þann veg að milligönguaðili eigi einn rétt á því að hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfs á hendur útgefanda. Fær dómurinn ekki séð að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011 breyti þessu.

Af dómafordæmum verður ráðið að ekki beri að skýra ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 svo þröngt að endurkaup útgefanda skuldabréfs á kröfu á hendur sér á grundvelli skuldabréfsins geti ekki falið í sér greiðslu skuldar, enda leiði kaupin til þess að skuld hans gagnvart kröfuhafa lækki eða falli niður. Þannig hefur í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 162 og 163/2010, sem og í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013, verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla í tilefni af því að útgefandi kaupir kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum sé greiðsla á skuld í þessari merkingu, enda falli krafan þá niður þar sem réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á það jafnvel við þó að greiðslan sem slík sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun á skuldbindingu útgefandans.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið ræður það fyrst og fremst úrslitum um niðurstöðu málsins hvort greiðslan sem deilt er um hafi í raun gengið til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfi því sem áður er getið. Við úrlausn á því verður að taka mið af réttarstöðu útgefanda gagnvart handhafa skuldabréfsins sem og stöðu raunverulegra eigenda hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu samkvæmt fyrirmælum í fyrirliggjandi útgáfulýsingu og skuldabréfasamningi. Með því er verið að heimfæra raunverulegar aðstæður undir þau atriði sem þýðingu eiga að hafa samkvæmt fyrirmælum 134. gr. laga nr. 21/1991, en ekki að játa aðilum heimild til að semja sig frá riftunarreglum gjaldþrotalaga.

Í þessu sambandi verður ekki fram hjá því litið að sú greiðsla sem stefnandi innti af hendi var endurgjald fyrir hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfi sem Cede & Co. var skráður handhafi að, en DBTCA var fjárvörsluaðili þess fyrir hönd skráðs handhafa, eins og rakið er í útgáfulýsingu og skuldabréfasamningi. Fól greiðslan því ekki í sér efndir á skuldbindingu útgefanda allsherjarskuldabréfsins gagnvart handhafa þess. Einungis fjárvörsluaðili gat lýst kröfu á hendur útgefanda vegna skuldbindinga á grundvelli allsherjarskuldabréfsins, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011, en ekki einstakir hagsmunaeigendur. Í málinu liggur fyrir að DBTCA lýsti heildarkröfu vegna allsherjarskuldabréfsins við slit stefnanda, eins og öll krafan væri útistandandi. Gögn málsins bera með sér að slitastjórn stefnanda hafi samþykkt kröfuna að öðru leyti en því að hann féllst ekki á að tilgreind vaxtakrafa væri almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Jafnframt hefur varastefndi lagt fram skjáskot frá B-x-x um stöðu umrædds skuldabréfs 17. desember 2012, en af því verður ráðið að allur höfuðstóll skuldarinnar hafi á þeim tíma verið útistandandi (e. outstanding).

Í útgáfulýsingunni og skuldabréfasamningnum sem þar er vísað til voru ákvæði sem virðast samkvæmt efni sínu taka til endurkaupa útgefanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfum sem gefa átti út á grundvelli þeirra. Þar er vikið að réttaráhrifum slíkra viðskipta og því lýst að útgefandi geti í kjölfar þeirra ákveðið að eiga hlutdeildina áfram, selja hana eða skila henni inn til vörsluaðila allsherjarskuldabréfsins til ógildingar. Þá er því lýst í grein 3.9 í skuldabréfasamningi stefnanda og DBTCA að síðarnefnda aðilanum beri að fella úr gildi þau skuldabréf sem útgefandi afhendir honum til ógildingar.

Í samræmi við afdráttarlaus ákvæði í ofangreindum skjölum verður að taka mið af löggjöf New York-ríkis við túlkun þessara ákvæða. Þegar litið er til gagna sem lögð hafa verið fram um það efni verður að draga þá ályktun að þar gildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfur á grundvelli skuldabréfs falli niður við það eitt að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi. Fer það eftir ásetningi aðila að baki viðskiptunum hvort kröfuréttindin eigi að falla niður í kjölfar slíkra viðskipta. Þegar skýr ákvæði eru í skilmálum sem gilda um viðskiptin eru þau talin vera til marks um þann ásetning. Má um þetta vísa m.a. til álitsgerðar prófessors R-x-x M-x-x frá 2. október 2014 og álitsgerðar E-x-x W-x-x P-x-x LLP 23. apríl 2013. Sú ályktun er ekki í andstöðu við almennar reglur íslensks kröfuréttar enda ekkert því til fyrirstöðu að aðili skuldbindi sig á þann veg með samningi að vikið sé frá meginreglu kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna.

Í þessu ljósi og með vísan til framangreindra skilmála verður að leggja til grundvallar að með endurkaupum stefnanda á hlutdeild í umræddu allsherjarskuldabréfi hafi stefnandi eignast kröfu á hendur þátttakanda í DTC um greiðslu höfuðstóls og vaxta. Sú krafa fól í sér eign sem stefnandi gat ákveðið að eiga áfram eða selja hana öðrum, allt eftir eigin mati á því hvað honum þótti hagfellt. Greiðsla vegna endurkaupa á slíkri hlutdeild gat hins vegar ekki gengið til lækkunar á skuld útgefanda nema að hann færi sérstaklega fram á það við vörsluaðila. Það gerði stefnandi ekki í kjölfar endurkaupanna í september 2008 og því var allur höfuðstóll skuldabréfsins ógreiddur þegar mál þetta var höfðað.

Í málinu hefur stefnandi lagt fram bréf, dags. 18. september 2015, til DBTCA þar sem farið er fram á að hlutdeild í skuldabréfi með ISIN nr. US48632FAE16, sem stefnandi hafði eignast, samtals að nafnverði 8.035.000 Bandaríkjadollarar, verði ógilt og að útistandandi skuld verði lækkuð sem því nemur. Þessi beiðni breytir því ekki að greiðslan í ágúst 2008 gekk ekki til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfinu sex mánuðum fyrir frestdag. Fyrirmæli 134. gr. laga nr. 21/1991 um greiðslu á skuld verður að skýra samkvæmt orðanna hljóðan. Heimild sem skuldari kýs að nota ekki til lækkunar á skuld í kjölfar endurkaupa á hlutdeild í skuldabréfi getur samkvæmt ákvæðinu ekki falið í sér greiðslu skuldar. Af framansögðu leiðir að skuld samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi var ekki greidd á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Því getur ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við í máli þessu.

Þessu til viðbótar telur dómurinn nægilega fram komið að greiðslan sem um ræðir hafi virst venjuleg eftir atvikum. Því til stuðnings er vísað til þess sem að framan greinir, að greiðslan fól einungis í sér endurgjald fyrir hagsmunaeign í tilteknu allsherjarskuldabréfi. Sérstaklega var gert ráð fyrir því í þeim skilmálum sem giltu um viðskiptin að hagsmunaeign af þessum toga væri framseljanleg og að útgefandi skuldabréfsins gæti keypt slíka eign á frjálsum markaði. Kaupverð þessarar hagsmunaeignar var jafnt útboðsverði, eða 83,746% af nafnverði. Ekkert er fram komið um að kaupverðið hafi verið óeðlilegt miðað við markaðsverð. Þá var ekkert sem gaf seljanda hagsmunaeignarinnar til kynna að stefnandi hygðist með viðskiptunum greiða skuld sína fyrr en eðlilegt var þannig að jafnræði kröfuhafa væri raskað. Þvert á móti höfðu viðskiptin á sér yfirbragð venjulegra staðgreiðsluviðskipta með fjármálagerning.

Í málinu liggja fyrir samtímagögn um að stefnandi hafi á árinu 2008 talið hagfellt að nýta laust fé bankans til endurkaupa á hlutdeildum í eigin skuldabréfaútgáfum. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi virðist stefnandi hafa talið sér heimilt að lækka skuldir í kjölfar slíkra endurkaupa og bókfæra muninn á endurkaupsverði og nafnverði sem hagnað. Slík ráðstöfun gat einnig stuðlað að því að skuldatryggingarálag á bankann lækkaði. Ákvörðun um slík endurkaup virðast því hafa byggst á ákveðnum, viðskiptalegum forsendum samkvæmt mati stjórnenda bankans á því hvernig best væri að bregðast við hættumerkjum sem meðal annars birtust í háu skuldatryggingarálagi.

Þess ber þó að geta að endurkaup af þessu tagi höfðu einnig tíðkast hjá bankanum árin 2005, 2006 og 2007, en þau fóru vaxandi milli ára. Þannig námu þau um 35 milljónum evra að nafnverði árið 2005, um 120 milljónum evra árið 2006 og um 170 milljónum evra árið 2007. Þegar bankinn féll í október 2008 hafði hann keypt eigin skuldabréf að nafnverði tæplega 400 milljónir evra á því ári. Á þessu fjögurra ára tímabili munu endurkaup af þessu tagi hafa farið fram í samtals 493 sjálfstæðum viðskiptum. Þar sem slík endurkaup höfðu tíðkast hjá stefnanda reglubundið og í þó nokkrum mæli fyrir árið 2008, án þess að séð verði að þau tengist fjárhagsvandræðum bankans, er alls ekki hægt að útiloka að viðskiptin sem hér um ræðir hefðu átt sér stað án tillits til þeirra hættumerkja sem uppi voru í rekstri stefnanda um það leyti sem greiðslan var innt af hendi. Þá verður ekki annað ráðið af framlögðum gögnum en að endurkaup skulda fjármálastofnana séu ekki óalgeng á alþjóðlegum fjármálamarkaði.

Leiða má líkur að því að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á árinu 2008 eigi rætur að rekja til erfiðleika í rekstri stefnanda og þverrandi tiltrúar á honum sem birtist meðal annars í háu skuldatryggingarálagi. Ekki liggur þó fyrir að seljandi hlutdeildarinnar og aðrir aðilar á fjármálamarkaði hafi á þeim tíma er viðskiptin fóru fram mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrot stefnanda væru yfirvofandi. Ýmsar opinberar upplýsingar um stöðu stefnanda á því ári gáfu annað til kynna, svo sem ársreikningur bankans fyrir árið 2007 og afkomutilkynning sem birt var 31. júlí 2008, auk þess sem Fjármálaeftirlitið hafði gefið út tilkynningar, síðast 14. ágúst 2008, um að allir íslensku bankarnir hefðu staðist álagspróf samkvæmt reglum nr. 530/2004. Þá bentu lánshæfiseinkunnir matsfyrirtækja til þess að lítil hætta væri á vanskilum stefnanda þegar umrædd viðskipti áttu sér stað.

Þegar litið er til framangreindra atriða og þau metin heildstætt telur dómurinn að greiðslan sem um ræðir hafi virst venjuleg eftir atvikum. Þetta, ásamt því að greiðslan gekk í raun ekki til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi, leiðir til þess að stefnanda er ekki unnt að bera riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið ber að sýkna varastefnda, ásamt aðalstefnda, af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað sem þykir í ljósi útlagðs kostnaðar og umfangs málsins hæfilega ákveðinn fjórar milljónir króna til hvors stefndu um sig.

Uppkvaðning dómsins hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en aðilar og dómari töldu ekki efni til þess að endurflytja málið.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Aðalstefndi, Western Asset Management Company, og varastefndi, Western Asset Debt Securities Fund plc. fyrir hönd Western Asset Global Bond Fund, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Stefnandi greiði aðal- og varastefnda hvorum um sig 4.000.000 króna í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf