S-478/2011

Mál þetta er höfðað með ákæru sérstaks saksóknara dagsettri 21. desember 2011 á hendur ákærða, E-kk-þgf P-kk-þgf P-kk-þgf, kt. 000000-0000, til heimilis að Hvammi 3, 851 Hellu

„fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum sem framkvæmdastjóri og prókúruhafi einkahlutafélagsins VF45, kt. 000000-0000, með því að hafa:

1. Eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslu einkahlutafélagsins, á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilsins nóvember – desember rekstrarárið 2008, og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins, vegna uppgjörstímabilanna nóvember – desember rekstrarárið 2008, maí – júní og júlí – ágúst rekstrarárið 2009, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, samtals að fjárhæð kr. 12.506.346, sem sundurliðast sem hér greinir:

Uppgjörstímabil: Vangoldinn VSK

Árið 2008

nóvember – desember kr. 4.017.525

Árið 2009

maí – júní kr. 6.060.409

júlí – ágúst kr. 2.428.412

kr. 8.488.821

Samtals kr. 12.506.346

Framangreind brot ákærða samkvæmt þessum tölulið ákæru teljast varða við 1. mgr. 262.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005.

2. Eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslur opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli III. kafla laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna greiðslutímabilanna janúar, ferbúar, mars, apríl, maí, júní, október og nóvember rekstrarárið 2009, samtals að fjárhæð kr. 6.307.888, sem sundurliðast sem hér greinir:

Greiðslutímabil: Vangoldin staðgreiðsla

Árið 2009

janúar kr. 830.500

febrúar kr. 818.409

mars kr. 1.124.108

apríl kr. 680.618

maí kr. 734.054

júní kr. 661.916

október kr. 635.685

nóvember kr. 822.598

kr. 6.307.888

Framangreind brot ákærða samkvæmt þessum tölulið teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. lag anr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005.

Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Málavextir.

Ákærði lýsir málavöxtum svo í greinargerð sinni að hann hafi starfað sem framkvæmdastjóri og prókúruhafi einkahlutafélagsins Vélfangs, nú þrotabú VF-45, um nokkurra ára skeið. Hann hafi verið einn af eigendum félagsins og byggt það upp hægt og sígandi og hafi reksturinn ávallt verið í góðu horfi, veltuaukning stöðug og starfsmannafjöldi aukist hægt og bítandi og hafi þeir verið 14 talsins þegar mest var. Félagið hafi ávallt staðið í skilum við viðskiptamenn sína og með öll opinber gjöld og hafi oftar en einu sinni verið valið fyrirtæki ársins hjá VR. Félagið hafi stundað innflutning og sölu á vinnuvélum og tækjum tengt jarðvinnslu og landbúnaði, sem og þjónustu og varahlutasölu vegna þeirra tækja. Á árinu 2008 hafi verulega tekið að halla undan í rekstri félagsins og tekjur þess dregist verulega saman. Skuldir hafi hækkað gríðarlega og tæplega þrefaldast. Ákærði hafi dregið verulega úr kostnaði, fækkað starfsfólki og leitað allra leiða til að semja við kröfuhafa. Ekki hafi reynst unnt að standa að fullu í skilum við lánardrottna sem krafist hafi nálega þrefaldra afborgana af skuldum félagsins á sama tíma og tekjur hafi dregist saman um u.þ.b. 80%. Þá hafi vanskil viðskiptamanna aukist gríðarlega vegna mikils verkefnasamdráttar og stórhækkaðrar greiðslubyrði af gengistryggðum lánum. Hafi ákærða tekist að halda rekstri félagsins áfram með samningum við kröfuhafa, þar á meðal embætti Tollstjórans í Reykjavík, enda hafi ekki verið tiltækt nægjanlegt fé til greiðslu allra þeirra krafna sem að því hafi beinst.

Aðalkröfuhafi félagsins, Kaupþing banki hf., hafi fallið í október 2008 og heiti bankinn nú Arion banki hf. Stærstur hluti lána félagsins hafi verið bundinn gengi erlendra gjaldmiðla og hafi eftirstöðvar þeirra því hækkað gríðarlega samfara falli íslensku krónunnar. Hafi krafa bankans um afborganir hækkað samsvarandi og á árinu 2009 hafi bankinn gengið mjög hart fram í því að krefja félagið um greiðslur af skuldbindingum sínum, þrátt fyrir háværa umræðu um að lán þessi kynnu að vera ólögmæt. Hafi bankinn gengið svo hart fram að krafist hafi verið handveðsetningar í tekjureikningi félagsins, en í því hafi falist að ákærði hafi ekki ráðið lengur ráðstöfun tekna félagsins, enda hafi þurft sérstaka heimild bankans til að greiða kröfur. Hafi þessi veðsetning farið fram 16. desember 2009 og eftir það hafi ákærða í reynd verið ómögulegt að efna samkomulagið við Tollstjórann í Reykjavík, enda hafi hann alfarið þurft að hlíta ákvörðunum starfsmanna Arion banka varðandi allar greiðslur. Hinn sama dag hafi verið gengið frá afsali á kröfum félagsins á hendur viðskiptavinum sínum, samtals að fjárhæð kr. 100.833.856 til bankans en þess hafi verið krafist svo komast mætti hjá frekari innheimtuaðgerðum og mögulegu gjaldþroti félagsins. Af þessum viðskiptakröfum hafi verið kr. 20.489.440 í formi virðisaukaskatts sem félagið hafi átt óinnheimtan frá viðskiptamönnum sínum. Þrátt fyrir þessar aðgerðir hafi félagið verið lýst gjaldþrota þann 11. febrúar 2010 og hafi bankinn stjórnað því alfarið að svo færi, enda hafi ákærði enga stjórn haft á því með hvaða hætti fjármunum félagsins hafi verið varið. Daginn eftir hafi Héraðsdómur Reykjavíkur staðfest ólögmæti gengistryggingar lánasamninga og hafi Hæstiréttur staðfest þá niðurstöðu 16. júní sama ár. Hafi síðan fallið margir dómar í Hæstarétti þar sem ólögmæti gengistryggingar lána hafi verið staðfest. Þar sem félagið hafi verið komið í skiptameðferð á grundvelli ólögmætra lánasamninga hafi engin leið verið fyrir ákærða að aðhafast nokkuð í málinu, enda hafi hann ekkert forræði haft á málefnum félagsins.

Samkvæmt gögnum málsins hóf skattrannsóknarstjóri ríkisins rannsókn á skilum afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda og innheimts virðisaukaskatts þann 19. október 2010 með því að tilkynning var send skiptastjóra þrotabús skattaðilans VF45 ehf. og þann 27. október sama ár afhenti skiptastjóri skattrannsóknarstjóra bókhald fyrirtækisins. Rannsókninni lauk 20. desember 2010 og var hún einkum byggð á upplýsingum fyrrum fyrirsvarsmanna skattaðila, upplýsingum frá fyrirtækjaskrá, staðgreiðsluskilagreinum og sundurliðunum, virðisaukaskattskýrslum, leiðréttingarskýrslu virðisaukaskatts, upplýsingum úr bókhaldi skattaðila og tekjubókhaldi ríkissjóðs. Ákærði skýrði svo frá við rannsókn málsins að engin ákvörðun hefði verið tekin um að skila ekki afdreginni staðgreiðslu og innheimtum virðisaukaskatti til ríkissjóðs. Peningar hefðu ýmist ekki verið til eða farið inn á tollkrít, til bankanna og í laun. Í andsvörum frá verjanda ákærða var því haldið fram að skattaðili hafi átt útistandandi viðskiptaskuldir að fjárhæð um 102 milljónir króna við hrun bankanna. Hafi skattaðili gert samkomulag við Arion banka hf. um greiðslu skulda sinna við bankann með framsali vörureikninga að fjárhæð kr. 100.833.856. Hafi skuldir skattaðila við bankann því verið lækkaðar sem nemi þeirri fjárhæð. Þessi andmæli þóttu ekki gefa tilefni til breytinga á skýrslunni.

Með bréfi dagsettu 15. mars 2011 vísaði skattrannsóknarstjóri málinu til rannsóknar hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra, en við sameiningu deildarinnar og embættis sérstaks saksóknara þann 1. september 2011 færðist forræði rannsóknarinnar til þess embættis. Ákærði hefur ekki borið brigður á að vanskil á afdreginni staðgreiðslu og innheimtum virðisaukaskatti hafi verið með þeim hætti og í framangreindri skýrslu greinir og ekki eru gerðar tölulegar athugasemdir við hana.

Framburður ákærða og vitnis fyrir dómi.

Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði verið einn af fimm eigendum félagsins á þeim tíma sem hér um ræðir og hefði hann verið framkvæmdastjóri þess og haft prókúruumboð. Hann kvaðst hafa komið að daglegum rekstri fyrirtækisins og hefði hann gengið vel þar til bankarnir féllu. Hann kvað það ekki hafa verið í sínum verkahring að skila skattaskýrslum, annar starfsmaður fyrirtækisins hefði séð um það. Hann rengdi ekki þau bókhaldsgögn sem aflað hefði verið við rannsókn málsins en tók fram að hann hefði ekki komið að færslu bókhalds, en um væri að ræða gögn sem send hefðu verið skiptastjóra þrotabúsins á sínum tíma. Hann gerði ekki athugasemdir við tölulegar upplýsingar í ákæru en gerði athugasemdir við að ekki hefði farið fram rannsókn á afskrifuðum kröfum. Hann kvað virðisaukaskattskýrslum alltaf hafa verið skilað á réttum tíma nema í því eina tilviki sem í ákæru greinir. Hafi þar verið um mannleg mistök að ræða þar sem komið hafi í ljós ári síðar að fyrirtækið væri ekki á réttu reikningsári. Hann kvað veltu fyrirtækisins hafa minnkað um 90% við bankahrunið árið 2008 og hafi því ekki verið til fé í fyrirtækinu til þess að standa skil á virðisaukaskatti og staðgreiðslu.

Ákærði kvað fyrirtækið hafa tekið til starfa árið 2004 og hefðu verið fluttar inn landbúnaðarvélar. Rekstur fyrirtækisins hefði gengið vel en í lok árs 2007 hafi hver maður getað séð að reksturinn gengi ekki lengur. Félagið hafi verið með gengistryggð lán og hafi lent í miklum kröggum árið 2009. Kaupþing banki hafi þá verið orðinn aðal viðskiptabanki fyrirtækisins, síðar Arion banki. Þann 16. desember 2009 hafi fyrirtækið afsalað öllum almennum kröfum samkvæmt vörureikningum, eða öllum tekjumöguleikum, til bankans. Hann kvað ástæðuna þá að bankinn hafi tekið öll völd, ekki hafi verið boðið upp á neitt val þar að lútandi. Bankanum hafi í raun verið afhent fyrirtækið og taldi ákærði tilganginn þann að bankinn myndi aðstoða við endurskipulagningu á rekstri fyrirtækisins. Hann kvaðst eftir þetta ekki hafa haft neitt um það að segja hvert þeir peningar fóru sem komu til fyrirtækisins.

Skiptastjóri þrotabúsins VF45, J-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf hrl., skýrði svo frá í símaskýrslu fyrir dómi að hann hefði kynnt sér bókhald fyrirtækisins og hefði haft sér til fulltingis starfsfólk þess, þar á meðal ákærða og hefðu þau samskipti í alla staði gengið mjög vel. Hefði bókhaldið allt verið fært og verið í réttu formi fram að úrskurðardegi.

Niðurstaða.

Ákærða eru í máli þessu gefin að sök brot á 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga og lögum nr. 50/1988 og 45/1987 fyrir að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskattskýrslu einkahlutafélagsins VF45 á lögmæltum tíma fyrir uppgjörstímabil sem nánar er tilgreint í ákæru og fyrir að hafa ekki staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur hafði verið vegna tiltekinna uppgjörstímabila. Þá er ákærða gefið að sök að hafa ekki staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna fyrirtækisins á þeim tímabilum sem í ákæru greinir. Ákærði var framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins og prókúruhafi þess á þeim tíma sem ákæra tekur til. Ákærði hefur ekki gert tölulegar athugasemdir við ákæruna en gerði athugasemdir við að ekki hefði farið fram rannsókn á afskrifuðum kröfum. Hann kvað það ekki hafa verið í sínum verkahring að skila skattaskýrslum og þá hafi annar starfsmaður annast færslu bókhalds. Þann 16. desember 2009 hafi fyrirtækið afsalað öllum almennum kröfum samkvæmt vörureikningum, eða öllum tekjumöguleikum, til viðskiptabanka síns og hafi ákærði eftir þetta ekki haft nein áhrif á ráðstöfun þess fjár sem rann til fyrirtækisins. Engin ákvörðun hefði verið tekin um að skila ekki afdreginni staðgreiðslu og innheimtum virðisaukaskatti til ríkissjóðs, peningar hefðu ýmist ekki verið til eða farið inn á svokallaða tollkrít samkvæmt samkomulagi við Tollstjórann í Reykjavík, til bankanna og í laun. Rekja megi erfiðleika fyrirtækisins til falls bankanna og gengistryggðra lána en eftirstöðvar þeirra hefðu hækkað gríðarlega við gengisfall íslensku krónunnar.

Ákærði byggir sýknukröfu sína aðallega á því að ekki hefði verið tekin afstaða til glataðra krafna skv. heimild í 2. tl. 5. mgr. 13. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 14. gr. laga nr. 130/2009, en þar sé veitt heimild til að draga frá 79,68% af glötuðum kröfum í skilningi ákvæðisins, en þær hafi numið samtals kr. 100.833.856. Nemi þessi fjárhæð kr. 20.489.440, en í ákæru séu vangoldin opinber gjöld samtals talin nema kr. 18.814.234. Skilyrði þess að þessu ákvæði verði beitt er að hin tapaða fjárhæð hafi áður verið talin til skattskyldrar veltu, en heimild til að nýta slíkan frádrátt leysir á hinn bóginn félag ekki undan skyldu til að standa skil á virðisaukaskatti til samræmis við veltu sína og án tillits til innheimtu útgefinna reikninga, jafnharðan og skatturinn er réttilega kominn á gjalddaga hverju sinni, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 413/2011. Verður sýknukröfu ákærða á þessum grundvelli því hafnað.

Ákærði byggir einnig á því að eftir að honum hafi verið gert að veðsetja tekjureikning félagsins hafi hann í reynd misst allt forræði á því hvort opinber gjöld yrðu greidd en hann vekur sérstaka athygli á því að fram að umræddu framsali hafi samkomulag sem gert hefði verið við Tollstjórann í Reykjavík verið efnt. Ákærði kveðst ekki bera refsiábyrgð á því að starfsmenn bankans hafi í raun krafist stjórnunaryfirtöku á félaginu sem ákærði hafi samþykkt í trausti þess að með því hygðust starfsmenn bankans greiða úr fjárhagsstöðu félagsins en í raun hefði verið tekin ákvörðun um að bankinn leysti til sín allar eignir félagsins og kæmi því síðar í gjaldþrot. Á þessa vörn ákærða verður ekki fallist. Umrætt framsal er dagsett þann 16. desember 2009 en ákæra lýtur að uppgjörstímabili vegna virðisaukaskatts nóvember – desember rekstrarárið 2008 og maí – júní og júlí – ágúst rekstrarárið 2009 og vangoldinni staðgreiðslu rekstarárið 2009 vegna greiðslutímabilanna janúar – júní og október – nóvember. Eindagi vegna síðastgreinda tímabilsins var þann 15. desember 2009, eða daginn áður en framsalið fór fram, sbr. 3. mgr. 20. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, en samkvæmt því ákvæði er gjalddagi greiðslu samkvæmt 1. mgr. 1. hvers mánaðar og eindagi 14 dögum síðar. Þegar umrætt framsal fór fram hafði ákærða því borið að standa ríkissjóði skil á öllum þeim virðisaukaskatti og afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda sem í ákæru greinir. Þarf því ekki að fjalla um hugsanleg réttaráhrif framsalsins á refsiábyrgð ákærða.

Ákærði bar sem framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins og prókúruhafi ábyrgð á því að ríkissjóði var ekki staðið skil á virðisaukaskattskýrslu, innheimtum virðisaukaskatti og afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda og með vanrækslu sinni og þar sem um verulegar fjárhæðir var að tefla hefur hann unnið sér til refsingar samkvæmt þeim lagaákvæðum er í ákæru greinir.

Samkvæmt framlögðu sakavottorði hefur ákærði ekki áður sætt refsingu. Refsing ákærða er ákveðin fangelsi í 6 mánuði en rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði jafnframt 38.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá birtingu dómsins en sætti ella fangelsi í 360 daga.

Þá ber með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, B-kk-ef Þ-kk-ef V-kk-ef hrl., 753.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti vegna rannsóknar og dómsmeðferðar málsins og 56.400 króna ferðakostnað lögmannsins.

H-kk-nf O. A-kk-nf dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og málflytjendur töldu ekki þörf endurflutnings.

Dómsorð:

Ákærði, E-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf, sæti fangelsi í 6 mánuði en fullnustu refsingarinnar skal frestað og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði jafnframt 38.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá birtingu dómsins en sætti ella fangelsi í 360 daga.

Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, B-kk-ef Þ-kk-ef V-kk-ef hrl., 753.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 56.400 króna ferðakostnað lögmannsins.

H-kk-nf O. A-kk-nf