E-11493/2008

Mál þetta, sem dómtekið var 24. júní sl., var höfðað 5. desember sl. af Reykjavíkurborg vegna Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, Ráðhúsi Reykjavíkur, gegn A.

Af hálfu stefnanda er þess krafist að stefnda verði svipt forsjá sonar síns, B, sem er nú í tímabundnu fóstri, sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Stefnda krefst þess að hafnað verði þeirri kröfu stefnanda, að stefnda verði svipt forsjá sonar síns, B. Fallist dómurinn ekki á þá kröfu er krafist að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar. Loks er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað eins og eigi væri um gjafsókn að ræða en stefndu var veitt gjafsókn 29. júní sl.

Stefnandi óskaði eftir að málið sætti flýtimeðferð og var fallist á það með ákvörðun dómstjóra 4. desember sl. Greinargerð stefndu var lögð fram á dómþingi 3. mars sl.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Í stefnu er því lýst að mál drengsins, sem þá hafi verið rúmlega þriggja ára, hafi fyrst komið til meðferðar hjá stefnanda í febrúar 2008 þegar þjónustumiðstöð [….] tilkynnti um mikla vanrækslu stefndu gagnvart drengnum og óviðunandi aðstæður á heimili hennar. Drengurinn var vistaður á vistheimili barna frá 7. mars sama ár en frá 5. júní s.á. hefur hann verið í tímabundnu fóstri hjá D. Stefnda samþykkti tímabundið fóstur drengsins en með úrskurði stefnanda 7. október 2008 var ákveðið að drengurinn yrði kyrrsetur á fósturheimili í allt að tvo mánuði frá þeim degi að telja.

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefnda hafi fengið margvíslega aðstoð án þess að það hafi skilað tilætluðum árangri. Hún sé ófær um að annast barnið og ala það upp. Þess vegna sé farið fram á forsjársviptingu á grundvelli a- og d-liða 29. gr. barnaverndarlaga.

Af hálfu stefndu er þess krafist að kröfu stefnanda um forsjársviptingu verði hafnað. Í greinargerð stefndu er vísað til þess að krafa hennar sé sett fram á grundvelli beiðni stefndu um að samþykkt verði að hún afsali sér forsjá sonar síns til móðurömmu, sem jafnframt hafi óskað eftir að krafa þessi yrði sett fram og lýst sig reiðubúna til að taka við uppeldi drengsins. Við upphaf aðalmeðferðar var fallið frá þessari málsástæðu þar sem þá lá fyrir neikvætt svar barnaverndarstofu við beiðni stefndu. Krafa stefndu í málinu um að hafnað verði beiðni stefnanda um forsjársviptingu er byggð á því að hún geti farið með forsjá barnsins fái hún viðeigandi stuðning.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að mál drengsins hafi verið til vinnslu hjá barnaverndaryfirvöldum í [….] frá því á meðgöngu haustið 2004, þar til stefnda flutti með drenginn til [….] í september 2007. Stuðningur og eftirfylgni í málinu hafi verið mikil af hálfu [….]. Undir lok meðgöngu hafi stefnda komið einu sinni í viku í viðtöl til Barnaverndar [….]. Markmiðið hafi verið að hafa eftirlit með meðgöngu stefndu og að fylgjast með því hvernig henni gengi en hún hafi ekki verið í öruggu húsnæði á þessum tíma heldur dvalið hjá vinafólki.

Í janúar 2005 hafi stefnda farið til [….] til móður sinnar til að fæða drenginn og hafi ætlunin verið að hún dveldi þar fyrstu tvo mánuðina eftir fæðinguna. Um miðjan febrúar hafi hún hins vegar flutt aftur á [….] með drenginn er hann var hálfsmánaðar gamall. Barnavernd [….] hafi borist bréf frá félagsþjónustunni í [….] 14. febrúar s.á., þar sem því sé lýst að „um sé að ræða viðkvæma stúlku með veikt félagsnet, sem þarfnast leiðsagnar í móðurhlutverkinu.“

Forsaga stefndu sé á þá leið að hún sé fædd [….]. Frá hausti 2004 hafi mál hennar verið til vinnslu hjá Félagsþjónustunni í [….], m.a. vegna húsnæðisleysis og fjárhags- og félagslegra aðstæðna. Á þessum tíma hafi hún farið í greindarpróf hjá Þ-kk-þgf M-kk-þgf sálfræðingi og hafi greind hennar mælst á tornæmisstigi. Síðar hafi verið óskað eftir því að frekari próf færu fram og hafi J-kk-nf G. H-kk-nf sálfræðingur skilað skýrslu um taugasálfræðilega athugun 9. júní 2007. Þar komi m.a. fram að [….].

Eftir að stefnda fór aftur til [….] um miðjan febrúar 2005 hafi hún flutt í íbúð á almennum leigumarkaði. Barnavernd [….] hafi útvegað henni stuðning inn á heimilið, tilsjónaraðila þrisvar í viku og að auki hafi ungbarnaeftirlitið komið einu sinni í viku til hennar. Tilkynning hafi borist 18. mars s.á. frá tilsjónaraðila um áhyggjur af líðan, heilsu stefndu og vanrækslu á barninu. Tilsjónaraðili hafi lýst yfir áhyggjum þess efnis að stefnda væri veik og mjólkaði ekki nægjanlega fyrir barnið og að auki væri um að ræða vanhirðu og sinnuleysi stefndu varðandi heimilishald. Í framhaldi af því hafi verið útbúin meðferðaráætlun 1. apríl s.á.

Eftir um það bil tveggja mánaða dvöl í leiguíbúðinni hafi stefnda misst hana þar sem hún hafi ekki ráðið við leigugreiðslur. Hún hafi flutt aftur inn á vinafólk sitt á [….]. Engu að síður hafi tilsjónaraðili haldið áfram að hafa eftirlit með stefndu með það að markmiði að kenna henni ýmsa þætti í sambandi við uppeldi barnsins, eldamennsku og þvotta. Ný meðferðaráætlun hafi verið útbúin 30. desember 2005. Eftir að stefnda flutti inn á vinafólk sitt hafi oft á tíðum reynst erfitt að hafa markvissan stuðning við stefndu [….].

Í febrúar 2006 hafi dagmóðir verið útveguð. Jafnhliða því hafi stefnda fengið stuðning inn á heimilið, sem hafi meðal annars falist í daglegri aðstoð við að koma drengnum til dagmóður á morgnana. Þetta fyrirkomulag hafi gengið ágætlega þegar tilsjónaraðilinn kom þrisvar sinnum í viku til að aðstoða stefndu, en hina tvo dagana hafi stefnda átt erfitt með að vakna. Stundum hafi komið fyrir að stefnda vaknaði ekki einu sinni til að hleypa tilsjónaraðila inn á heimilið. Þegar líða tók á dvöl stefndu hjá vinafólki sínu hafi farið að koma upp ýmis konar vanlíðan hjá stefndu, bæði andleg og líkamleg, og hún hafi átt erfitt með að halda utan um fjármál sín. Henni hafi verið boðið á fjármálanámskeið í nóvember 2005 sem hún hafi þegið.

Áætlun um meðferð málsins hafi verið endurnýjuð 1. júní 2006. Samkvæmt henni skyldi veita áframhaldandi stuðning inn á heimilið þar sem stefnda dvaldi, veita henni fjárhagsaðstoð, auk þess að styðja hana við að taka bílpróf.

Í lok ágúst s.á. hafi borist tilkynning frá [….] vegna gruns um vanrækslu á drengnum. Í beinu framhaldi hafi verið rætt við stefndu um tilkynninguna og kallað eftir upplýsingum frá dagforeldri drengsins um aðbúnað hans. Sú könnun hafi leitt í ljós að drengurinn væri yfirleitt glaður hjá dagforeldri og komi þangað ágætlega til fara, en stundum hafi verið matarblettir í fötum hans.

Tilkynning hafi borist frá tilsjónaraðila 18. september s.á., en stefnda hefði komið til hennar þar sem henni hafi liðið mjög illa. Hún hafi talið að hún gæti ekki dvalið lengur hjá vinafólki sínu vegna ágreinings. Starfsmaður barnaverndar [….] hafi farið á staðinn og rætt við stefndu. Í samráði við hana hafi verið ákveðið að drengurinn yrði á heimili tilsjónaraðila á meðan málið væri í skoðun og hafi stefndu verið boðið að dvelja þar einnig. Áætlun um meðferð málsins hafi verið endurskoðuð og lagt upp með að unnið yrði í því að sækja um tímabundna vistun fyrir drenginn og að stefnda færi í einstaklings sjálfsstyrkingu hjá presti. Stefnda hafi sótt nokkra tíma í sjálfstyrkingu en hætt svo að sækja þá. Stefnda hafi jafnframt sótt ökutíma en hafi eingöngu mætt í 2-3 skipti.

Í framhaldi af þessu hafi verið tekin sú ákvörðun í byrjun október s.á. að til að geta metið hið raunverulega ástand stefndu, tengsl hennar við barnið og getu hennar til að hugsa um það væri ráðlegast að vista drenginn tímabundið utan heimilis ásamt stefndu. Markmiðið með vistuninni hafi verið skýrt sem var að meta raunverulega getu stefndu til að sjá um drenginn. Ný meðferðaráætlun hafi verið gerð um þessar aðgerðir.

Samningur hafi verið gerður 13. október 2006 við hjónin að [….] um að taka mæðginin tímabundið í vistun. Ákveðið hafi verið að byrja á þriggja til fjögurra mánaða vistun og meta stöðuna í framhaldi af því. Markmiðið með dvöl mæðginanna hafi verið ferns konar; að gera stefndu hæfari til að ala drenginn upp, að hún fengi ráðrúm til að takast á við tilfinningar sínar og líðan, að byggja upp sjálfsmynd hennar og að drengnum liði vel í þroskavænlegu umhverfi.

Stefnda hafi hlotið handleiðslu í að styrkja sig í uppeldishlutverkinu og að byggja sjálfa sig upp. Auk þess hafi verið unnið með samband stefndu við fjölskyldu sína og hafi þó nokkur árangur náðst í því.

Í skýrslu vistunaraðila eftir sex mánaða vistun komi meðal annars fram að stefnda hafi þurft gríðarlega mikinn stuðning og aðhald til að geta annast son sinn og sjálfa sig. Á þessum tíma virtist stefnda hafa getað tileinkað sér töluvert þá kennslu sem fram fór á fósturheimilinu og hafi miklar framfarir orðið hjá henni varðandi umönnun drengsins. Við komu þeirra í [….] virtist stefnda hafa litla tilfinningu fyrir því hvert hennar hlutverk væri sem móðir og tengslin milli þeirra mæðgina hafi verið veik. Á þeim 11 mánuðum sem stefnda og sonur hennar dvöldu að [….] hafi vistunaraðili séð miklar framfarir hjá stefndu og drengnum og tengsl mæðginanna hefðu styrkst.

Í febrúar 2007 hafi verið ákveðið að sækja um tímabundið fóstur fyrir drenginn í [….] til 31. ágúst s.á. og hafi verið útbúin ný áætlun um meðferð máls. Barnaverndarstofa hafi samþykkt umsóknina og hafi bréf þess efnis borist til barnaverndar [….] 10. apríl s.á.

Stefnda hafi flutt lögheimili sitt í febrúar s.á. til móður sinnar í [….]. Um vorið hafi verið gert ráð fyrir að stefnda yrði áfram í [….] um sumarið til að undirbúa komu drengsins til sín. Áætlun um meðferð máls hafi verið endurnýjuð 29. ágúst s.á. til að tryggja velferð drengsins á meðan málið yrði flutt til stefnanda.

Stefnda hafi tekið íbúð á leigu í [….] 1. september s.á. Á sama tíma hafi drengurinn verið á biðlista eftir leikskólaplássi í [….]. Einnig hafi stefnda verið í sambandi við félagsráðgjafa í [….] sem hafi aðstoðað hana við að sækja um félagslegt leiguhúsnæði á vegum [….]. Á þessum tíma hafi stefnda fengið tilsjónarkonu til sín tvisvar í viku í samræmi við tilmæli sem fram komi í skýrslu félagsráðgjafa hjá [….].

Stefnda hafi flutt ásamt syni sínum í íbúð Félagsbústaða í [….] í desember 2007. Eftir flutninginn hafi máli stefndu verið vísað á þjónustumiðstöð [….] frá [….]. Sú ákvörðun hafi verið tekin að tilsjónarkona frá [….] héldi áfram hjá stefndu þar til þjónustumiðstöðin í [….] fyndi aðra tilsjónarmanneskju. Stefnda hafi einnig fengið stuðningsfjölskyldu fjóra sólarhringa í mánuði, en stuðningsfjölskyldan hafi verið sú sama og mæðgin dvöldu hjá í [….]. Stefnda hafi að auki fengið samþykktan húsbúnaðarstyrk og hitt félagsráðgjafa vikulega. Jafnframt hafi verið sótt um fyrir stefndu „stuðninginn heim“ en beiðninni hafi verið synjað og mælt með aukinni tilsjón með stefndu og að sá stuðningur sem fyrir væri yrði efldur.

Í febrúar 2008 hafi drengurinn fengið inngöngu í leikskólann [….] og hafi aðlögun átt að fara fram vikuna 25.–29. febrúar. Stefnda hafi ekki sinnt því og gefið upp þá ástæðu að hún ætti erfitt með að vakna á morgnana.

Tilkynning hafi borist 26. febrúar s.á. frá þjónustumiðstöð [….] til stefnanda vegna óviðunandi aðstæðna á heimili stefndu. Bréf 28. sama mánaðar hafi borist frá þjónustumiðstöðinni um mikla vanrækslu stefndu gagnvart syni sínum og óviðunandi aðstæður á heimili þeirra. Þar komi jafnframt fram að víðtækur stuðningur hafi verið frá þjónustumiðstöð en án árangurs. Stefnda hafi átt við þunglyndi að stríða en hún sé meðvituð um vanda sinn og óski sjálf eftir að sonur hennar fari í tímabundið fóstur.

Önnur tilkynning frá þjónustumiðstöð hafi borist 6. mars s.á. þar sem fram komi miklar áhyggjur af heimilisaðstæðum, að stefnda vanrækti son sinn og sinnuleysið væri mikið. Mikill óþrifnaður og óreiða væri á heimilinu, auk þess sækti drengurinn ekki leikskóla og stefnda hleypti ekki tilsjónaraðila inn á heimilið.

Starfsmenn Barnaverndar hafi farið á heimili stefndu 7. mars s.á. og hafi þá verið mikil óreiða og óþrifnaður á heimilinu. Sama dag hafi stefnda samþykkt með yfirlýsingu að drengurinn færi á vistheimili barna til tveggja vikna, frá 7. til 21. mars. Stefnda hafi samþykkt 18. mars tímabundið fóstur fyrir son sinn í sex mánuði, frá 21. mars til 21. september 2008. Eftir að drengurinn fór á vistheimilið hafi gengið erfiðlega að ná sambandi við stefndu og hún hafi aðeins heimsótt son sinn í þrjú skipti á þriggja mánaða tímabili.

Ný meðferðaráætlun hafi verið útbúin 14. apríl s.á. Þar hafi meðal annars verið tekin sú ákvörðun að drengurinn færi í greiningu á Miðstöð heilsuverndar barna og að stefnda skyldi gangast undir forsjárhæfnimat. Með beiðni stefnanda 26. maí s.á. hafi verið óskað eftir því að E-kk-nf I-kk-nf M-kk-nf sálfræðingur legði sálfræðilegt mat á stefndu með tilliti til forsjárhæfni. Oft á tíðum hafi gengið erfiðlega að ná í stefndu og hún hafi mætt illa í fastsetta tíma í forsjárhæfnimatið. Af þeim sökum hafi matið dregist fram yfir lok fósturtíma og hafi stefnda samþykkt áframhaldandi fóstur til 7. október 2008.

Niðurstaða sálfræðingsins hafi verið sú að þegar allt sé lagt saman þá verði að draga þær ályktanir að stefnda geti illa búið drengnum viðunandi uppeldisskilyrði og hafi stefnda verulega skertar forsendur til að annast drenginn án mikillar aðstoðar.

Ný meðferðaráætlun hafi verið gerð 28. maí 2008. Fósturaðlögun hafi þá þegar verið hafin og ráðgert að drengurinn flytti til fósturforeldris 5. júní s.á. Stefnda hafi undirritað samning 2. júní s.á. um umgengni aðra hvora helgi. Skilyrði fyrir umgengni hafi verið að heimili stefndu væri snyrtilegt og boðlegt drengnum.

Málið hafi verið tekið fyrir á fundi stefnanda 24. júní s.á. Nefndin hafi samþykkt að drengurinn yrði vistaður í tímabundnu fóstri hjá D á tímabilinu 15. maí til 21. september 2008. Ráðstöfun þessi hafi verið í fullu samræmi við vilja stefndu. Á sama fundi hafi verið að útbúin ný meðferðaráætlun.

Stefnda hafi undirritað yfirlýsingu 3. september s.á. um áframhaldandi vistun sonar síns á tímabilinu 21. september til 7. október 2008. Samningur um umgengni hafi verið endurnýjaður og undirritaður af hálfu stefndu 5. september s.á. og hún ákveðin með sama hætti og verið hafði.

Félagsráðgjafi á vegum stefnanda hafi farið í eftirlitsheimsókn á fósturheimili drengsins 5. september s.á. Fósturfaðirinn og drengurinn hafi tekið vel á móti honum. Í skýrslu hans komi meðal annars fram að drengurinn hefði tekið framförum dag frá degi. Hann sé orðinn öruggur með sig á fósturheimilinu og farinn að kalla D pabba. Þeir fari saman í sund nánast á hverjum degi eftir leikskóla og sé drengurinn duglegur og njóti sín vel í vatninu. Fyrirhugað hafi verið að drengurinn færi í íþróttaskóla og á sundnámskeið. Drengurinn sé ljúfur í skapi, alltaf brosandi og glaður. Félagsráðgjafinn segi greinilegt að mjög hlýtt sé á milli þeirra, drengnum líði vel í vistinni og honum sé vel sinnt. Drengurinn hafi sérherbergi, útbúið með barnahúsgögnum og dóti. Fósturfaðir drengsins sé tilbúinn að taka hann í varanlegt fóstur, en hann hafi meðal annars starfað sem persónulegur ráðgjafi fyrir félagsþjónustuna í [….] í 11 ár og [….].

Málið hafi verið tekið fyrir á fundi stefnanda 7. október 2008 vegna fyrirhugaðrar ráðstöfunar drengsins í varanlegt fóstur. Á fundinum hafi komið fram það mat stefnanda að ástæða væri til að hafa miklar efasemdir um hæfni stefndu til að annast son sinn með viðunandi hætti. Gögn málsins bentu jafnframt til þess að allar stuðningsaðgerðir væru fullreyndar, en áhyggjur og afskipti á grundvelli barnaverndarlaga hafi verið af stefndu frá því á meðgöngu. Samkvæmt forsjárhæfnimati eigi stefnda við margþættan vanda að glíma sem geri hana óhæfa til að veita syni sínum viðunandi uppeldisskilyrði, nema þá með mikilli aðstoð, en jafnframt hafi reynslan sýnt að stefnda eigi mjög erfitt með að nýta sér slíka aðstoð. Ekkert í gögnum málsins gefi tilefni til bjartsýni um að enn aukinn stuðningur muni skila sér í viðunandi uppeldisaðstæðum fyrir drenginn. Af hálfu stefnanda hafi það verið metið þannig að miðað við forsögu og gögn málsins í heild sinni sé hagsmunum drengsins best borgið í varanlegu fóstri.

Samkvæmt bréfi 30. október 2008 frá leikskóla drengsins þá líði honum mjög vel [….]. Samskipti leikskólans við fósturföður séu góð og hafi fósturfaðirinn oft haft frumkvæði að samskiptum.

Stefnda hafi átt við félagslega erfiðleika að stríða í gegnum tíðina. Hún hafi verið stopult úti á vinnumarkaðinum og ekki náð að fóta sig en hana hafi skort úthald og trú á sjálfa sig. Hún hafi átt við þunglyndi að stríða og sé sinnulaus um sjálfa sig og útlit. Hún hafi leitað til geðlæknis 14. október sl. [….]. Samkvæmt bréfi geðlæknis 19. nóvember sl. þurfi stefnda á áframhaldandi stuðningi að halda, hún hafi verið óvirk, einangruð og ráði illa við að búa ein.

Mikill stuðningur hafi verið viðhafður í máli stefndu, og segja megi að stefnda og sonur hennar hafi verið í greiningar- og kennsluvistun í tæpt ár þegar þau voru vistuð saman á [….]. Stefnda hafi komið vel útbúin þaðan með leiðbeiningamöppur þar sem sett hafi verið inn flest þau atriði sem hún þurfi að kunna en henni hafi gengið illa að yfirfæra það sem henni var kennt inn á sitt heimili.

Stefnda hafi einnig fengið mikinn stuðning frá þjónustumiðstöðvum [….] og [….], svo sem tilsjón, viðtöl hjá ráðgjafa, leikskólapláss fyrir drenginn, heimilisaðstoð, húsbúnaðarstyrk og jafnframt stuðningsfjölskyldu. Það hafi skilað mjög takmörkuðum árangri og hafi stefnda hætt að taka á móti tilsjónarkonunni og ástandið verið algjörlega óviðunandi með tilliti til drengsins þegar tilkynning barst til stefnanda í lok febrúar 2008.

Stefnda hafi verið til samvinnu um tímabundið fóstur, en erfiðlega hafi gengið að ná sambandi við hana og hún mætt illa í viðtöl. Stefnda virtist eiga mjög erfitt með að fylgja því eftir sem þurfi varðandi sjálfa sig og drenginn. Áframhaldandi úrræði til stuðnings stefndu séu ekki tæk, en stefnandi hafi ítrekað leitast við að aðstoða stefndu við að taka á vandamálum sínum.

Gögn málsins sýni ótvírætt að daglegri umönnun drengsins verði stefnt í verulega hættu fari stefnda áfram með forsjá hans. Gögnin sýni enn fremur að stefnda sé ekki hæf til að fara með forsjána. Ítrekaðar tilraunir hafi verið gerðar til að aðstoða hana við að taka á vandamálum sínum en því miður hafi þær ekki skilað viðunandi árangri. Hagsmunir drengsins mæli eindregið með því að stefnda verði svipt forsjá hans og að honum verði komið fyrir í varanlegu fóstri á heimili þar sem vel verði hlúð að honum og réttur hans til viðunandi uppeldis og umönnunar tryggður. Hann hafi myndað góð tengsl þar sem hann sé nú í tímabundnu fóstri og yrði honum til skaða verði þau tengsl rofin.

Leitast hafi verið við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hafi verið hverju sinni. Óhjákvæmilegt hafi reynst að vista drenginn utan heimilis sökum vanhæfni stefndu en öll tæk stuðningsúrræði hafi ekki megnað að skapa drengnum þau uppeldisskilyrði sem hann eigi skýlausan rétt á. Önnur barnaverndarúrræði en forsjársvipting séu því ekki tiltæk nú en brýna nauðsyn beri til að skapa drengnum öryggi og þá umönnun sem hann hafi farið á mis við hjá stefndu. Vel gangi með drenginn í því tímabundna fóstri sem hann sé nú í og hafi hann tekið miklum framförum. Meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki gripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsyn bar til.

Með skírskotun til alls framanritaðs, meginreglna í barnaverndarstarfsemi, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga, og gagna málsins geri stefnandi þá kröfu að stefnda verði svipt forsjá sonar sín, sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. sömu laga, enda muni önnur og vægari úrræði ekki skila tilætluðum árangri. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefnanda vísað til þess að ákvörðun um umgengnisrétt færi eftir 74. gr. laganna og því yrði sú krafa ekki borinn undir dóminn.

Stefnandi byggi m.a. á barnaverndarlögum nr. 80/2002, Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, Samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992, Alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979, og lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991

Málsástæður og lagarök stefndu

Af hálfu stefndu er vísað til þess að hún geti farið með forsjá drengsins með öflugum stuðningi félagsþjónustu og barnaverndar. Stefnda sé reiðubúin til samvinnu við þessa aðila og þiggja alla þá aðstoð sem í boði sé. Einnig séu móðir stefndu og aðrir fjölskyldumeðlimir tilbúnir að aðstoða hana á allan hátt.

Óumdeilt sé að félagsþjónustan og barnavernd hafi veitt stefndu aðstoð á undanförnum árum. Hins vegar verði að telja að tiltæk stuðningsúrræði hafi ekki verið fullreynd, svo sem stuðningurinn heim, heimilisaðstoð, tilsjónaraðili, boðað og óboðað eftirlit og fleira.

Auk þessa, en það sé þýðingarmest í máli þessu, hafi stefnda leitað sér læknisaðstoðar og verið á Landspítala Háskólasjúkrahúsi. Deildarlæknir hafi svarað spurningum stefnanda með bréfi 19. nóvember 2008. Þar segi m.a. að það sé mat læknisins og meðferðaraðila að stefnda [….]. Fram komi að tilgangur innlagnar á endurhæfingardeild væri að meta sjúkling almennt og starfshæfni og hjálpa henni að brjótast út úr þeirri miklu óvirkni og einangrun sem hún hafi verið í.

Spurningunni um hvernig stefnda nýti sér meðferðina sé svarað á þá leið að hún hafi almennt verið jákvæð og virk og tekið ágætum framförum. Hún vinni vel í iðjuþjálfun. Varðandi spurninguna um ástand hennar þegar hún hóf meðferð komi fram að hún hafi verið með [….]. Varðandi líðan hennar þegar spurningarnar voru settar fram segi að hún hafi tekið ágætum framförum á deildinni. Sérstaklega sé tekið fram að stefnda hafi marga styrkleika, hún sé með hlýja nærveru, jákvæð og vinnusöm, vilji öðrum vel, taki leiðbeiningum og sé samvinnufús, auk þess sem hún hafi enga neyslusögu. Með góðum stuðningi ætti hún að geta náð að fóta sig betur í framtíðinni og taka virkari þátt í samfélaginu.

Stefnda hafi útskrifast af Landspítalanum í febrúar sl. Hún hafi tekið miklum framförum og staða hennar og líðan sé mun betri en áður. Ákvörðun um að svipta móður forsjá barns sé íþyngjandi aðgerð. Um meginreglur barnaverndarstarfs segi í 4. gr. barnaverndarlaga að barnaverndaryfirvöld skuli leitast við að eiga góða samvinnu við foreldra og sýna þeim fyllstu nærgætni og virðingu. Sá starfsmaður hjá stefnanda, sem mest hafi haft með mál stefndu að gera, hafi þverbrotið þetta ákvæði. Farið hafi verið fram á við framkvæmdastjóra stefnanda að stefnda fengi annan félagsráðgjafa. Hann hafi sýnt kvörtuninni skilning en samt sem áður hafi félagsráðgjafinn verið áfram með mál stefndu. Stefndu hafi því ekki verið sýnd nægileg nærgætni og virðing af hálfu stefnanda og sé þess krafist að bót verði þar á og stefnubreyting í málinu, sem einkennst hafi af því að krefjast flýtimeðferðar, hafna nýju forsjárhæfnismati og fordæma stefndu sem vanhæfa móður án þess að bíða eftir hvort árangur verði af læknismeðferð sem hún hafi verið í. Slík vinnubrögð samrýmist á engan hátt þeim réttarheimildum sem byggt sé á af hálfu stefndu, þ.e. á barnaverndarlögum, Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, Samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992, og Alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979.

Samkvæmt 4. gr. barnaverndarlaga sé skylt að gæta þess eftir föngum að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra úrræða og ávallt beri að miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Sérstaklega sé áréttað að því aðeins skuli grípa til íþyngjandi ráðstafana að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti.

Í ljósi þess sem að framan greini, tilvitnaðra gagna og réttarheimilda sé þess krafist að hafnað verði kröfu stefnanda um að stefnda verði svipt forsjá sonar síns.

Verði ekki orðið við kröfu stefndu sé gerð krafa um að kveðið verði á um umgengnisrétt.

Framangreindar kröfur styðjist við barnaverndarlög og stjórnsýslulög. Málskostnaðarkrafa stefndu sé reist á 60. gr. barnaverndarlaga um gjafsókn, sbr. og 126. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um að málskostnaður verði ákvarðaður eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé byggð á lögum nr. 50/1988, þar sem mælt sé fyrir um að lögmenn skuli innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefnda sé ekki virðisaukaskattskyld og sé henni því nauðsynlegt að fá dóm fyrir skattinum.

Niðurstaða

Í álitsgerðum sálfræðinga, starfsfólks stefnanda, félagsþjónustunnar og þroskaþjálfa, sem hafði stefndu og son hennar til meðferðar um eins árs skeið, kemur fram að stefnda hefur mjög skerta getu. Samkvæmt taugasálfræðilegu mati býr hún við víðtæka almenna og sértæka námserfiðleika sem hafa leitt til þess að hún á erfitt með að nýta sér kennslu og þjálfun. Í munnlegum skýrslum starfsmanna félags- og barnaverndaryfirvalda fyrir dóminum kom fram að stefnda er viljug og samstarfsfús í upphafi meðferðartilboða, en gefst alltaf mjög fljótt upp. Verksviti er ábótavant og henni tekst ekki að yfirfæra það sem hún lærir á dagleg verkefni og nýtir sér ekki mikilvæga faglega þjónustu sem henni er boðin sem skilyrði fyrir því að hún geti verið með barnið. Hún virðist ekki hafa innsæi í nauðsyn þess að styrkja sig í foreldrahlutverkinu né meðferðarheldni sem nauðsynleg er til að ná árangri. Í álitsgerð E-kk-ef I-kk-ef M-kk-ef sálfræðings og framburði hans fyrir dóminum kom fram að varnir stefndu eru veikar og standast illa álag og streitu og benda til viðvarandi veikleika. Sömu vandamálin og framtaks- og úrræðaleysi halda áfram að einkenna daglegt líf hennar.

Tengslamyndun stefndu við barnið er mjög ábótavant. Þrátt fyrir óvenju mikla íhlutun barnaverndar- og félagsmálayfirvalda alveg frá meðgöngu hefur stefndu hvorki tekist að ráða við umönnun og uppeldi barnsins né hefur henni tekist að skapa aðstæður í uppeldinu sem stuðla að eðlilegri tengslamyndun hennar við barnið. Í sálfræðilegri álitsgerð E-kk-ef I-kk-ef kemur fram að stefnda hefur lítið mótlætisþol. Þegar kröfurnar aukast er stutt í uppgjöf og hún hefur sterka tilhneigingu til að varpa ábyrgð á barninu yfir á aðra. Í álitsgerðinni og framburði sálfræðingsins fyrir dóminum kemur fram að hún geti verið hlý en að hana skorti að geta á sama tíma sett barninu mörk og hvatt það til dáða. Í skýrslu þroskaþjálfa, sem hefur ef til vill verið í hvað bestri aðstöðu til að þekkja sögu drengsins, kemur fram það mat að barnið sé mjög krefjandi og að stefnda komi aldrei til með að geta haldið utan um mál barnsins og setja því þann ramma og skapa þá festu sem það þarf á að halda. Í skýrslunni kemur enn fremur fram að geðtengslin milli drengsins og stefndu hafi verið óeðlileg og slitrótt allt frá upphafi. Þegar drengurinn var síðast vistaður í fóstri nýtti stefnda sér ekki þau tækifæri sem hún hafði til þess að heimsækja hann nema að mjög takmörkuðu leyti.

Dómurinn lítur svo á að saga stefndu í móðurhlutverkinu, sem hér að framan hefur verið rakin, staðfesti ótvírætt í hve miklum erfiðleikum hún á með að gegna þessu hlutverki. Gripið hefur verið til öflugra ráðstafana til að styðja stefndu sem foreldri og gera hana færari en ella til að sinna þeim skyldum sem á henni hvíla gagnvart barninu. Þrátt fyrir þessa óvenju mikla íhlutun hefur það engan veginn skilað þeim árangri sem við hefði mátt búast. Reynt var til þrautar í langan tíma af hálfu barnaverndaryfirvalda að aðstoða stefndu með öllum tiltækum ráðum, eins og hér að framan hefur verið rakið, en þær ráðstafanir hafa að mati dómsins engan veginn leitt til þess að aðstæður drengsins í umsjá stefndu yrðu viðunandi.

Við úrlausn málsins ber að líta til þess að barnið er viðkvæmt. Í samantekt Miðstöðvar Heilsuverndar barna frá miðju ári 2008, þar sem gerð var athugun á drengnum, kemur fram að þroskatölur sýni nokkurn seinþroska hvað greind varðar, hann tjáir sig lítið að fyrra bragði, er óskýrmæltur og á erfitt með einbeitingu. Brýnt sé að örva hann á málssviði og efla félagsfærni. Í þriggja og hálfsárs skoðun kemur hann frekar vel út nema í málþroska samkvæmt skýrslu starfsmanns stefnanda fyrir dóminum. Í sömu skýrslu var bent á að samkvæmt upplýsingum frá leikskóla í mars 2009 búi drengurinn við gott atlæti, en hann eigi erfitt með að tengjast öðrum börnum, trufli þau í leik og skemmi hluti. Af þessu verður dregin sú ályktun að barnið sé í brýnni þörf fyrir vernd, örvun, umhyggju og staðfestu í uppeldi til að ná fullum þroska. Dómurinn telur að stefnda sé vegna vangetu ófær um að veita drengnum þessa mikilvægu þætti í uppeldi og uppvexti sem hann þarfnast.

Dómurinn telur að engar þær breytingar hafi orðið á aðstæðum og getu stefndu þannig að hún verði nú talin færari um að gegna móðurhlutverkinu en áður. Telja verður að vanstarfsemi á skjaldkirtli, sem getur valdið þunglyndiseinkennum, sé venjulega auðvelt að meðhöndla. Eins og fram hefur komið greindist stefnda með slík einkenni þegar drengurinn var sex mánaða. Gögn málsins bera hins vegar ótvírætt með sér að rætur vanda stefndu eru aðrar og umfangsmeiri en þær sem tengjast vanstarfsemi skjaldkirtils. Hún hefur sýnt framfarir og er jákvæð varðandi stuðning en reynslan hefur sýnt að hún á í miklum erfiðleikum með tileinka sér það sem reynt hefur verið að kenna henni. Dómurinn telur að engu breyti þótt fjölskylda stefndu og aðrir ættingjar hafi lýst því yfir að þeir séu reiðubúnir að aðstoða hana með barnið. Sá mikli stuðningur sem hún þyrfti á að halda til að geta annast barnið og alið það upp er miklu umfangsmeiri en hægt er að veita henni með venjulegri aðstoð. Þótt stefnda hafi vissan styrkleika á ákveðnum sviðum og geti sýnt hlýju vegur það ekki gegn þeim alvarlegu annmörkum sem hún þarf að glíma við og verða raktir til vangetu, innsæisleysi og erfiðleika við að axla uppeldisábyrgð. Reynt hefur verið að beita vægari úrræðum en forsjársviptingu samkvæmt barnaverndarlögum, svo sem stuðningi, leiðbeiningum og eftirliti, til að tryggja öryggi barnsins en reynslan af því varð sú að það skilaði engan veginn viðunandi árangri. Breyttar aðstæður stefndu hafa samkvæmt því sem að framan greinir heldur ekki þau áhrif að ætla megi að nú verði unnt að beita öðrum aðgerðum til úrbóta en forsjársviptingu. Dómurinn telur að virtum öllum gögnum málsins að velferð barnsins verði stefnt í hættu verði barnið í umsjá stefndu.

Að öllu þessu virtu verður að telja að daglegri umönnun og uppeldi drengins hafi verið verulega ábótavant í höndum stefndu. Einnig verður að telja að vegna augljósrar vanhæfni stefndu til að fara með forsjá drengsins sé andlegri heilsu og þroska hans veruleg hætta búin ef forsjáin verður í hennar höndum. Með vísan til þess og a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga ber að taka kröfu stefnanda til greina.

Varakrafa stefndu um að dómurinn kveði á um inntak umgengnisréttar verður ekki borinn undir dóminn eins og málið liggur nú fyrir, en samkvæmt 3. mgr. 74. gr. barnaverndarlaga tekur stefnandi ákvörðun um umgengni barns í fóstri við kynforeldri og á úrskurðarvald samkvæmt 4. mgr. sömu lagagreinar um ágreiningsefni er varða umgengni barns við kynforeldri, hvort sem það varðar rétt til umgengni, umfang umgengnisréttar eða framkvæmd. Varakröfunni er af þessum sökum vísað frá dómi.

Af hálfu stefnanda er ekki krafist málskostnaðar. Gjafvarnarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar, Þ-kvk-ef H-kvk-ef hdl, sem þykir hæfilega ákveðin 300.000 krónur án virðisaukaskatts.

Málið dæmir S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari og sálfræðingarnir Á-kvk-nf S-kvk-nf og O-kk-þgf E-kk-nf.

D ó m s o r ð:

Stefnda, A, er svipt forsjá sonar síns, B.

Gjafvarnarkostnaður stefndu, sem er þóknun lögmanns hennar, Þ-kvk-ef H-kvk-ef hdl., 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

S-kvk-nf I-kvk-nf

Á-kvk-nf S-kvk-nf

O-kk-nf E-kk-nf