E-2665/2023

Mál þetta, sem var dómtekið 1 7. nóvembersl., var höfðað 5. apríl 2023.

Stefnendur eru A, [...], og Öryrkjabandalag Íslands, Sigtúni 42 í Reykjavík.

Stefndu eru Tryggingastofnun ríkisins, Hlíðasmára 11 í Kópavogi, og íslenska ríkið, Arnarhvoli í Reykjavík.

Stefnandinn A krefst þess aðallega að viðurkennt verði að stefnda Tryggingastofnun ríkisins sé skylt að greiða stefnanda vangreidda sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð fyrir tímabilið 1. maí 2012 til 1. maí 2018 sem nemur mismun greiddrar sérstakrar uppbótar til stefnanda á þessu tímabili annars vegar og hins vegar fjárhæðar sérstakrar uppbótar samkvæmt 1. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 eins og henni var breytt 1. janúar 2012 með reglugerð nr. 1231/2011, 1. janúar 2013 með reglugerð nr. 1214/2012, 1. janúar 2014 með reglugerð nr. 1214/2013, 1. janúar 2015 með reglugerð nr. 1216/2014, 1. janúar 2016 með reglugerð nr. 1233/2015, 1. janúar 2017 með reglugerð nr. 1252/2016 og 1. janúar 2018 með reglugerð nr. 1191/2017, ásamt 5,5% vöxtum á þá bótafjárhæð sem vangreidd var frá þeim degi sem skilyrði til bótanna voru uppfyllt til 5. apríl 2023 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandinn A að viðurkennt verði að stefndu Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkið beri sameiginlega skaðabótaábyrgð á því fjártjóni sem stefnandinn A varð fyrir vegna þess að sérstök framfærsluuppbót samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð var skert með óheimilum hætti í samræmi við búsetu hér á landi á grundvelli 3. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 á tímabilinu frá 1. maí 2012 til og með 1. maí 2018 og stefndu hafa ekki leiðrétt þær ólögmætu skerðingar.

Í báðum tilvikum krefst stefnandinn A þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða henni málskostnað.

Stefnandinn Öryrkjabandalag Íslands krefst þess að viðurkennt verði að stefnda Tryggingastofnun ríkisins sé skylt að greiða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem uppfylltu skilyrði til greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð á tímabilinu 1. janúar 2012 til 1. maí 2018 vangreidda sérstaka uppbót fyrir það tímabil sem nemur mismun greiddrar sérstakrar uppbótar til hlutaðeigandi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega annars vegar og hins vegar fjárhæðar sérstakrar uppbótar samkvæmt 1. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 eins og henni var breytt 1. janúar 2012 með reglugerð nr. 1231/2011, 1. janúar 2013 með reglugerð nr. 1214/2012, 1. janúar 2014 með reglugerð nr. 1214/2013, 1. janúar 2015 með reglugerð nr. 1216/2014, 1. janúar 2016 með reglugerð nr. 1233/2015, 1. janúar 2017 með reglugerð nr. 1252/2016 og 1. janúar 2018 með reglugerð nr. 1191/2017, ásamt 5,5% vöxtum á þá bótafjárhæð sem vangreidd var frá þeim degi sem skilyrði til bótanna voru uppfyllt til 5. apríl 2023 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Þá krefst stefnandinn Öryrkjabandalag Íslands þess einnig að stefndu verði sameiginlega gert að greiða honum málskostnað.

Stefndu krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar. Til vara er þess krafist að málskostnaður verði látinn niður falla.

I Mál þetta varðar ágreining um greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Ákvæðið mælir fyrir um að heimilt sé að greiða einstaklingi slíka uppbót ef sýnt þykir að hann geti ekki framfleytt sér án hennar. Samkvæmt 5. mgr. 9. gr. sömu laga er ráðherra heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd ákvæðisins. Þá heimild nýtti ráðherra með setningu reglugerðar nr. 1052/2009 um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri, en hún öðlaðist gildi 1. janúar 2010. Í 3. mgr. 15. gr. reglugerðarinnar kom fram að fjárhæð sérstakrar uppbótar skyldi greiðast í samræmi við búsetu hér á landi, sbr. 1. mgr.17. gr. og 4. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar.

Þessi áskilnaður um búsetu leiddi til skerðinga hjá lífeyrisþegum sem ekki uppfylltu umrætt skilyrði um búsetu. Með dómi Hæstaréttar 6. apríl 2022 í máli nr. 52/2021 var því slegið föstu að sú skerðing væri ólögmæt þar sem áskilnaður um búsetutíma hér á landi sem skilyrði fyrir uppbótinni samrýmdist ekki tilgangi laga nr. 99/2007 um að lífeyrisþegar byggju við tiltekna lágmarksframfærslu. Þá væri slíkur áskilnaður ekki tilgreindur í lögum heldur í reglugerð sem sett var með vísan til almennrar reglugerðarheimildar. Væri því ekki fullnægt kröfu lögmætisreglunnar um að almenn fyrirmæli stjórnvalda eigi sér stoð í lögum og fari ekki í bága við þau. Þá leiddi skýring eftir innra samræmi jafnframt til þess að ekki væri lagaheimild fyrir ákvæði reglugerðarinnar. Staðfesti Hæstiréttur því dóm Landsréttar frá 1. október 2021 um að Tryggingastofnun ríkisins skyldi greiða þeim einstaklingi, sem höfðað hafði málið, nánar tiltekna fjárhæð. Sú niðurstaða var jafnframt í samræmi við dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 19. júní 2020. Þess skal getið að eftir uppkvaðningu síðastnefndra dóma á lægri dómstigum ritaði stefnandinn Öryrkjabandalag Íslands bréf til stjórnvalda, þ. e. fyrst 20. júlí 2020 og síðan á nýjan leik 8. október 2021, þar sem lagst var gegn áfrýjun dómanna. Í síðara bréfinu var sérstaklega kallað eftir upplýsingum um það hvort ráðherra og ríkisstjórn hefðu áform um að miða fyrningarfresti krafna annarra lífeyrisþega við dómsuppkvaðningu í Hæstarétti eða annað tímamark sem leitt gæti til þess að tjón öryrkja yrði ekki bætt að fullu. Í því tilviki væri óskað eftir upplýsingum um slíkt sem fyrst. Þeirri spurningu var svarað með bréfi félags- og barnamálaráðuneytis, dags. 25. nóvember 2021, þar sem fram kom að ekki lægi fyrir afstaða ráðherra til fyrningar ætlaðra krafna.

Í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 52/2021 er óumdeilt milli málsaðila að stefnda Tryggingastofnun ríkisins hafi frá 1. janúar 2010 verið óheimilt að skerða sérstaka framfærsluuppbót á grundvelli búsetu.

Stefnandinn A bjó um langt skeið í [útlöndum], þ. e. frá 1973 til 2002. Eftir að hafa orðið fyrir alvarlegu slysi árið 2005 var hún metin til 75% örorku árið 2009, en bótagreiðslur til hennar tóku í upphafi mið af 31,64% greiðsluhlu tfalli. Síðar var lagt til grundvallar að miða bæri við 61,04% greiðsluhlutfall, afturvirkt frá og með 11. október 2007, sbr. fyrirliggjandi úrskurð úrskurðarnefndar almannatrygginga frá 25. janúar 2013. Ágreiningslaust er að allan þann tíma sem kröfugerð téðs stefnanda tekur til hefur sérstök framfærsluuppbót verið skert til samræmis við 61,04% greiðsluhlutfall, sbr. 3. mgr. 15. gr. fyrrnefndrar reglugerðar nr. 1052/2009.

Með bréfi stefnda Tryggingastofnunar ríkisins, dags. 28. nóvember 2022, til stefnandans A var vísað til fyrrnefnds dóms Hæstaréttar. Því næst var tekið fram að greiða bæri sérstaka uppbót til einstaklinga óháð fyrri búsetu. Þá segir í bréfinu: „Endurskoðunin nær yfir þann tíma sem þú fékkst lífeyri en þó aldrei lengra aftur en fjögur ár eða frá 1. maí 2018.“ Fram kom að við greiðsluna bættust 5,5% ársvextir. Íþessari afstöðu fólst að leiðrétting stefnda Tryggingastofnunar ríkisins gagnvart téðum stefnanda náði aðeins til tímabilsins frá 1. maí 2022 aftur til 1. maí 2018.

Félags- og vinnumálaráðuneytið sendi stefnandanum Öryrkjabandalagi Íslands bréf, dags. 17. mars 2023, þar sem fjallað var um ólík sjónarmið hvað varðar áhrif fyrningar á rétt lífeyrisþega til greiðslu vangreiddra bóta frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins. Stofnunin hefði í kjölfar dómsins leiðrétt greiðslur í þessum efnum fjögur ár aftur í tímann. Afstaða ráðuneytisins væri sú að kröfur umræddra lífeyrisþega hefðu fallið niður að fjórum árum liðnum frá og með hverjum mánaðamótum sökum fyrningar og að ákvæði um viðbótarfrest í þeim efnum ætti ekki við. Það væri mat ráðuneytisins að það samræmdist lögum að miða viðurkenningu á greiðsluskyldu stefnda Tryggingastofnunar ríkisins fjögur ár aftur í tímann frá niðurstöðu Hæstaréttar.

Við þessa afstöðu fella stefnendur sig ekki og byggist málsókn þeirra á því að hin vangreidda uppbót skuli jafnframt greidd fyrir eldra tímabil en fyrrgreind fjögur ár fyrir dóm Hæstaréttar. Aðallega er byggt á því að kröfur vegna þess tímabils séu ó fyrndar, en til vara er byggt á því af hálfu stefnandans A að hún eigi skaðabótakröfu á hendur stefndu vegna þess tímabils.

Engar skýrslutökur fóru fram fyrir dómi við aðalmeðferð málsins.

II

Stefnendur byggja á því að aðalkröfur þeirra feli einfaldlega í sér kröfu um greiðslu í samræmi við fyrirmæli laga nr. 99/2007. Eina ástæða þess að stefndi Tryggingastofnun ríkisins hafi hingað til ekki miðað greiðslur við lengra tímabil en fjögur ár aftur í tímann frá fyrrgreindum dómi Hæstaréttar sé meint fyrning. Hér eigi aftur á móti við ákvæði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu, en þar komi fram að hafi kröfuhafi ekki haft uppi kröfu sökum þess að hann skorti nauðsynlega vitneskju um kröfuna eða skuldarann þá fyrnist krafa hans aldrei fyrr en einu ári eftir þann dag þegar kröfuhafi fékk eða bar að afla sér slíkrar vitneskju. Samkvæmt 3. mgr. 10. gr. sömu laga sé unnt að framlengja fyrningarfrest í allt að 10 ár frá því að krafa hefði ella fyrnst.

Við mat á því hvort stefnandinn A eða félagsmenn stefnandans Öryrkjabandalags Íslands hafi búið yfir nægjanlegri vitneskju í skilningi fyrrgreinds lagaákvæðis verði að líta til þess sérstaka lagaumhverfis sem gildi um kröfur stefnenda og þann aðstöðumun sem sé á stjórnvöldum og lífeyrisþegum. Bæturnar sem vangreiddar hafi verið teljist hluti þeirrar aðstoðar sem felist í 76. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefnda Tryggingastofnun ríkisins sé skylt að rannsaka með fullnægjandi hætti hver réttindi örorkulífeyrisþega séu og í kjölfar slíkrar skoðunar beri stofnuninni að leiðbeina örorkulífeyrisþegum um réttindi sín. Það sé verkefni stefnda Tryggingastofnunar ríkisins að frágenginni framangreindri málsmeðferð að ákvarða örorkulífeyrisþegum réttindi til sérstakrar framfærsluuppbótar í samræmi við lög. Að sama skapi sé það verkefni téðs stefnda að leiðrétta ákvarðanir og greiðslur hafi þær verið rangar. Slík leiðrétting og greiðsla vangoldinna bóta hafiekkifariðfram fyrr en á árinu 2022.

Samkvæmt framangreindu stofni st kröfur örorkulífeyrisþega fyrst við ákvörðun stefnda Tryggingastofnunar ríkisins. Örorkulífeyrisþegar hafi þannig enga kröfu haft sem þeir hafi getað sótt og heldur engar upplýsingar um mögulegar kröfur. Það hafiekkiveriðfyrr en í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 52/2021 sem stefndi Tryggingastofnun ríkisins hafi sent bréf til stefnandans A og annarra örorkulífeyrisþega í sambærilegri stöðu síðla árs 2022. Þá fyrst hafi verið veittar upplýsingar um vangoldin réttindi.

Fram til ársins 2022 hafi þannig ekki verið til neinar kröfur sem örorkulífeyrisþegar hafi getað innheimt hjá stefnda Tryggingastofnun ríkisins. Örorkulífeyrisþegar hafiekkimáttvita að þeir ættu frekari kröfur, enda hafiþeir engar upplýsingar haft um slíkt. Þá hafi örorkulífeyrisþegar mátt treysta því að sérhæft stjórnvald hefði tekið rétta ákvörðun um réttindi þeirra.

Stefnendur hafi því í allra fyrsta lagi talist hafa fullnægjandi vitneskju um kröfur sínar í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 52/2021, hinn 6. apríl 2022. Raunar hafi fullnægjandi upplýsingar þó ekki verið til staðar fyrr en í fyrsta lagi við móttöku bréfs frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins um leiðréttingar og endurákvörðun. Slíkt bréf hafi borist hinn 28. nóvember 2022 í tilfelli stefnandans A og til annarra örorkulífeyrisþega í sambærilegri stöðu á svipuðum tíma. Ákvæði 10. gr. laga nr. 150/2007 sé ætlað að taka til aðstæðna eins og uppi eru í þessu máli. Við mat á skilyrðunum verði að líta til þess að skuldari hafi veitt rangar upplýsingar um að krafa væri ekki til og kröfuhöfum, þ. e. örorkulífeyrisþegum, hafi því verið ómögulegt að sækja kröfu sína.

Viðbótarfrestur 10. gr. laga nr. 150/2007 hafi þannig í allra fyrsta lagi hafist hinn 6. apríl 2022 og geti kröfur stefnenda þannig fyrst fallið niður fyrir fyrningu hinn 6. apríl 2023. Sá frestur hafi ekki verið liðinn við málshöfðun og því hafi fyrning verið rofin, sbr. 1. mgr. 15. gr. sömu laga. Önnur niðurstaða fæli í sér að borgarinn þyrfti í sífellu að viðhafa lögmætiseftirlit með stjórnvöldum til þess að tryggja réttmæti aðgerða þeirra.

Verði ekki fallist á framangreindar röksemdir standi eftir varakrafa stefnandans A, en með henni fari hún fram á að viðurkennd verði sameiginleg skaðabótaábyrgð stefndu á tjóni sem til sé komið vegna bótaskyldrar háttsemi þeirra. Ágreiningslaust m egivera að téður stefnandi hafifrá og með 1. janúar 2010 ekki notið lögmæltra réttinda sinna samkvæmt lögum nr. 99/2007 og þar með ekki notið þeirrar fjárhagsaðstoðar vegna örorku sinnar sem löggjafinn hafði tryggt henni. Hún hafi þannig orðið fyrir tjóni sem nemi þeim mismun sem sé á annars vegar þeirri sérstöku framfærsluuppbót sem hún hafi átt rétt á og hins vegar þeirri skertu uppbót sem hún hafi notið í samræmi við ólögmæta búsetuskerðingu stefndu.

Krafan byggist á því að bótaréttur téðs stefnanda nái yfir tímabil sem sé 10 ár aftur í tímann frá uppkvaðningu dóms Hæstaréttar, þ. e. tímabilið 1. maí 2012 til 1. maí 2022, og sé miðað við fyrstu mánaðamót eftir dómsuppkvaðninguna. Þar sem stefndu hafi þegar leiðrétt vangoldnar bætur vegna tímabilsins 1. maí 2018 til 1. maí 2022 standi eftir óbætt bótatímabil frá 1. maí 2012 til 1. maí 2018. Krafan sé sett fram sem viðurkenningarkrafa.

Þau réttindi sem hafi verið skert hafi í senn falið í sér aðstoð vegna örorku í skilningi 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, talist eign téðs stefnanda í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og réttindi stefnanda í skilningi 65. gr. stjórnarskrárinnar. Með því að skerða þessi réttindi andstætt lögum hafi stefndu ekki aðeins brotið gegn ákvæðum laga nr. 99/2007 heldur jafnframt gegn framangreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar, 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, óskráðum grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins um lögmæti, réttmæti, jafnræði og meðalhóf og 11. gr. og 12. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Stefndu beri sameiginlega ábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. Tjóninu hafi verið valdið með saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmanna stefndu og stefndu beri vinnuveitandaábyrgð á því. Stefnandi viti ekki hvaða starfsmenn hafitekið þær ákvarðanir sem leitt hafi til tjónsins en ljóst séað það hafi verið starfsmenn stefndu, einn eða fleiri í hverju stjórnvaldi.

Öll skilyrði sakarreglunnar eru til staðarog hafi háttsemi stefndu verið ólögmæt, enda um brot gegn lagareglum að ræða. Ólögmæt háttsemi sé almennt einnig saknæm og reglufest saknæmi eigi við um stefndu. Tjónið standi í orsakatengslum við hina ólögmætu og saknæmu háttsemi stefndu og teljist sennileg afleiðing þess. Sú háttsemi stjórnvalda að brjóta lög með því að setja reglugerð sem eigi ekki stoð í og séu andstæðar lögum teljist a. m. k. til stórkostlegs gáleysis. Að sama skapi sé stórkostlegt gáleysi að taka ólögmætar ákvarðanir um réttindi einstaklinga. Það leiði af þeirri grundvallarreglu að opinber stjórnsýsla sé lögbundin að mat á saknæmi við framkvæmd opinberrar stjórnsýslu falli að jafnaði saman við mat á lögmæti hennar. Stjórnvöldum stoði ekki að bera fyrir sig vankunnáttu um lögin og ekki sé afsakanlegt að stjórnvöld beiti opinberum valdheimildum sínum á annan veg en lög áskilji eða heimili. Aukþess verði að beita ströngum mælikvarða við mat á sök þegar ólögmæt stjórnsýsla valdi borgurunum tjóni, en stjórnvöld séu í yfirburðastöðu gagnvart borgunum og teljist jafnframt sérfræðingar á sviði laga.

Í tilviki stefnda Tryggingastofnunar ríkisins sé auk framangreinds og meginreglna stjórnsýsluréttar lögbundið að stefndi kynni sér aðstæður, stöðu og réttindi umsækjenda og greiðsluþega heildstætt og leiðbeini þeim um réttarstöðu sína, sbr. 37. gr. laga nr. 100/2007.

Hin saknæma háttsemi stefndu hafi verið margþætt og falist í mörgum mismunandi brotum. Hvert og eitt þeirra dugi til þess að bótaábyrgð teljist til staðar en auk þess hafi þau öll saman stuðlað að því að valda og viðhalda tjóni stefnandans A.

Í fyrsta lagi hafi saknæm og ólögmæt háttsemi falist í því að mæla fyrir um ólögmæta skerðingu á sérstakri framfærsluuppbót með reglugerð ráðherra nr. 1052/2009.

Í öðru lagi hafi háttsemin falist í ólögmætum ákvörðunum stefnda Tryggingastofnunar ríkisinsum skerðingu á sérstakri framfærsluuppbót til stefnanda A. Í þriðja lagi hafi ráðuneytið og úrskurðarnefnd velferðarmála sýnt af sér ólögmætt og saknæmt athafnaleysi með því að stöðva ekki hina ólögmætu framkvæmd stefnda Tryggingastofnunar ríkisinsum margra ára skeið.

Í fjórða lagi feli st saknæm og ólögmæt háttsemi í því að hinu ólögmæta ástandi sé enn viðhaldið. Hið ólögmæta ástand hafi verið óbreytt allt þar til í nóvember 2022 þegar bætt hafi verið úr tjóni stefnanda að hluta til. Stærstum hluta séþó enn viðhaldið, enda standi enn mörg ár af ólögmætum skerðingum út af.

Ákvörðun stefnda Tryggingastofnunar ríkisinsum leiðréttingu vangoldinna bóta hafi verið tilkynnt stefnandanum A með bréfi 28. nóvember 2022. Með ákvörðuninni hafi af ásetningi verið ákveðið að bæta tjón stefnanda ekki að fullu án þess að stoð væri fyrir því í lögum eða lögmætar ástæður stæðu til þess. Ákvörðunin hafi þannig ekki uppfyllt almennar kröfur um réttmæti, jafnræði og meðalhóf og því verið efnislega röng.

Ákvörðunin hafi leitttil skerðingar á framfærslu og þar með lífsgæðum stefnandans A, en hún sé einstaklingur sem þurfi á aðstoð að halda. Ákvörðunin hafi þannig verið í andstöðu við meginreglur og tilgang laga nr. 99/2007 og þann stjórnskipulega bakgrunn sem lögin hvíli á.

Auk þess hafi málsmeðferð vegna ákvörðunarinnar 28. nóvember 2022 verið ólögmæt.

Stefndu hafi ekki leiðrétt vangoldnar bætur í kjölfar þess að stefna hafi verið birt hinn 29. ágúst 2016 í því máli sem leitt hafi verið til lykta með dómi Hæstaréttar nr. 52/2021. Við birtingu þeirrar stefnu hefði stefndu verið rétt að rannsaka hvort heimild væri til þeirra skerðinga sem um ræði. Þá hafi umboðsmaður Alþingis veitt álit í júní 2018 þar sem afdráttarlaust hafi komið fram að framkvæmd stefnda Tryggingastofnunar ríkisins á búsetuskerðingum hafi verið ólögmæt. Stefndu hafi fallist á niðurstöðuna og viðurkennt ólögmæti búsetuskerðinga að því er varði réttindi á grundvelli laga nr. 100/2007. Aftur á móti hafi stefndu ákveðið að gera ekki breytingar á búsetuskerðingu sérstakrar framfærsluuppbótar samkvæmt lögum nr. 99/2007. Tæp fjögur ár hafi liðið frá áliti umboðsmanns Alþingis þar til Hæstiréttur hafi staðfest dóm Landsréttar um ólögmæti búsetuskerðinga á sérstakri framfærsluuppbót.

Stefndu hafi verið skylt að leiðrétta vangoldnar greiðslur í kjölfar þess að héraðsdómur felldi dóm sinn 19. júní 2020 þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að búsetuskerðing sérstakrar framfærsluuppbótar hefði verið ólögmæt. Óhjákvæmilegt sé að skoða saman ákvarðanir stefndu um það annars vegar að reka dómsmálið í gegnum öll þrjú dómstigin og hins vegar að bera fyrir sig fyrningu sem miði st við fjögurár frá dómsuppkvaðningu síðasta dómstigs. Í þessu tilviki virðist réttur til áfrýjunar, a. m. k. í aðra röndina, hafa verið nýttur til að fresta málalokum í þeim tilgangi að minnka fjárhagslegar afleiðingar af dómsniðurstöðu. Séu ákvarðanirnar metnar heildstætt í þessu ljósi virðist þeim, a. m. k. að hluta, ætlað að stytta tímabil leiðréttingar en það sé ólögmætt sjónarmið við ákvarðanatökuna.

Auk almennra skaðabótareglna sé byggt á reglum um óréttmæta auðgun að því er varðar tímabilið frá dómsuppsögu héraðsdóms 19. júní 2020 til dóms Hæstaréttar 6. apríl 2022 í máli nr. 52/2021. Málsmeðferð í réttarkerfinu og áfrýjun einkamála séekki ætlað að afla þeim ávinningi sem tapar máli á öllum þremur dómstigum. Stefndu megi ekki hafa af því fjárhagslegan ávinning að hafa frestað endanlegri dómsniðurstöðu í tæp tvö ár með því að áfrýja máli. Stefndu beri frumkvæðisskyldu til að leiðrétta vangoldnar bótagreiðslur og geti ekki notað réttarkerfið til þess að minnka umfang slíkrar leiðréttingar. Ef fallist yrði á að stefndu geti borið við fyrningu og stytt leiðréttingartímabil sem nemur þessu tímabili myndu stefndu auðgast á óréttmætan hátt. Hafi stefndu þá auðgast með því að viðhalda ólögmætu ástandi þrátt fyrir dómsniðurstöðu og vanrækt þannig að sinna frumkvæðisskyldu sinni til greiðslu vangoldinna bóta.

Loks sé skaðabótakrafa stefnandans A ekki fyrnd. Réttindi einstaklings til greiðslu frá stefnda Tryggingastofnun ríkisins stofni stekki sjálfkrafa heldur þurfi atbeina stofnunarinnar sjálfrar sem taki bindandi stjórnvaldsákvörðun um bótarétt lífeyrisþega samkvæmt lögunum og fjárhæð bóta. Einstaklingur eigni st fyrst kröfu um greiðslu í kjölfar ákvörðunar stefnda Tryggingastofnunar ríkisins um bótarétt og fjárhæð bóta. Þannig þurfi atbeina stefnda Tryggingastofnunar ríkisinstil þess að stofna gjaldkræfar fjárkröfur úr almannatryggingum.

Á tímabilinu 1. maí 2012 til 1. maí 2018 hafi stefndi Tryggingastofnun ríkisins tekið ákvarðanir um þau réttindi sem stofnunin greiddi. Samkvæmt framangreindu hafiekki stofnast kröfur í eigu stefnanda um aðrar og meiri greiðslur á þessu tímabili. Eðli málsins samkvæmt hafi bótaréttur, sem aldrei hafi verið ákvarðaður og þar með aldrei fallið í gjalddaga, ekki getað verið niður fallinn fyrir fyrningu þegar stefndi Tryggingastofnun ríkisins hafi loks viðurkennt lögbrot sín gagnvart stefnandanum A í nóvember 2022.

Stefnandi sé örorkulífeyrisþegi og megi treysta stjórnvöldum. Ekki verði lögð sú krafa á einstakling að hann stundi eigin rannsóknir á því hvernig stjórnvöld fylgilögum og framkvæmi þau. Stefnandi hafi þannig engar upplýsingar haft um tjón sitt og enn síður að stefndu bæru ábyrgð á því tjóni. Það tímamark hafi ekki orðið fyrr en stefnandi hafi fengið upplýsingar um að stefndi Tryggingastofnun ríkisins hefði ákveðið réttindi hennar með ólögmætum hætti og þær ákvarðanir hefðu valdið henni tjóni.

Það hafi ekki verið fyrr en tilkynning og ákvörðun stefnda Tryggingastofnunar ríkisins 28. nóvember 2022 hafði borist stefnandanum A sem hún fékk nauðsynlegar upplýsingar í skilningi 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Ákvörðun téðs stefnda hafi markað endalok á samfelldri, ólögmætri og bótaskyldri háttsemi stefndu sem staðið hafi yfir frá árinu 2010. Krafa stefnanda í heild sinni fyrnist þannig ekki fyrr en liðin séu fjögur ár frá 28. nóvember 2022. Auk þess eigi áðurnefndur viðbótarfrestur 10. gr. laga nr. 150/2007 við um skaðabótakröfuna með sama hætti og áður hafi verið rakið.

III

Stefndu mótmæla aðalkröfu stefnandans A, sem sett sé fram gagnvart stefnda Tryggingastofnun ríkisins, þar sem hún sé fallin niður fyrir fyrningu. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 reikni st fyrningarfrestur kröfu frá þeim degi sem kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda. Samkvæmt 3. gr. laganna sé almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda fjögur ár. Sá frestur gildi um einstakar gjaldfallnar greiðslur, sbr. 3. málslið 6. gr. laganna.

Téður stefnandi hafi á tímabilinu 1. maí 2012 til 1. maí 2018 fengið greidda sérstaka uppbót á lífeyri í samræmi við ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 og þágildandi reglugerðir um heimilisuppbót og uppbætur á lífeyri. Greiðslurnar hafi verið inntar af hendi fyrsta dag hvers mánaðar til stefnanda á framangreindu tímabili í samræmi við þágildandi lög nr. 100/2007. Að mati stefndu sé því ljóst að kröfur stefnanda um að á umræddum gjalddögum hafi stefnandi átt rétt á frekari greiðslum en greiddar hafi verið, svo sem vegna þess að þær hafi verið skertar með ólögmætum hætti, teljist fallnar niður fyrir fyrningu.

Téður stefnandi haldi því fram að ákvæði 10. gr. laga nr. 150/2007 skuli gilda um kröfurnar. Í stefnu sé því haldið fram að húnhafi ekki haft vitneskju um kröfur sínar gagnvart stefndu fyrr en í fyrsta lagi með dómi Hæstaréttar í máli nr. 52/2021 sem fallið hafi 6. apríl 2022 ellegar með bréfi stefnda Tryggingastofnunar ríkisins til stefnanda, dags. 28. nóvember 2022. Þessu séu stefndu ósammála og mótmæli því að stefnanda hafi skort nauðsynlega vitneskju um kröfur sínar í skilningi 10. gr. laga nr. 150/2007. Sem fyrr segi hafi krafa stefnandalegið fyrir og verið greidd út til stefnanda fyrsta dag hvers mánaðar á tímabilinu frá 1. maí 2012 til 1. maí 2018. Stefnandi hafi þar af leiðandi haft fulla vitneskju um kröfuna á hverjum gjalddaga hennar, fyrsta dag hvers mánaðar. Stefndu mótmæli því sem röngu og ósönnuðu að téður stefnandi hafi ekki haft möguleika á að rjúfa fyrningu krafna sinna á hinu umdeilda tímabili. Hún hafi til að mynda átt þess kost að gera athugasemdir við grundvöll hinnar sérstöku uppbótar og leita til dómstóla með þær athugasemdir.

Stefndu mótmæli því að við mat á nægjanlegri vitneskju eigi að taka mið af sérstöku lagaumhverfi sem gildi um kröfurnar ellegar meintum aðstöðumun sem sé á milli stjórnvalda og örorkulífeyrisþega. Að mati stefndu hafi stefnandi ekki rökstutt það nánar í hverju hið sérstaka lagaumhverfi sé fólgið ellegar hvort og þá hvaða vægi slíkt h afi þegar metið sé hvort nægjanleg vitneskja hafi verið fyrir hendi. Þá mótmæli stefndu því að aðstöðumunur sé á milli stjórnvalda og téðs stefnanda í þessu sambandi. Í öllu falli verði ekki séð hvernig slíkur aðstöðumunur eigi að hafa áhrif á mat á því hvort stefnandi hafi haft nægjanlega vitneskju um kröfurnar. Stefndu bendi hér á að stefnandi hafi meðal annars leitað endurskoðunar á hlutfalli umræddrar uppbótar. Þá sé ljóst að stefnandi hafi getað leitað aðstoðar meðstefnanda varðandi umræddar kröfur, enda séþað hlutverk bandalagsins að koma fram fyrir hönd fatlaðs fólks gagnvart opinberum aðilum í hvers kyns hagsmunamálum, svo sem varðandi löggjöf, framkvæmd hennar og í dómsmálum er snerta rétt þess, sbr. 2. gr. laga félagsins.

Stefndu mótmæli því að stefnandanum A hafi ekki verið leiðbeint með nægjanlegum hætti um réttindi sín eða að stefndi Tryggingastofnun ríkisins hafi vanrækt að rannsaka með fullnægjandi hætti hver réttindi hennar væru. Sem fyrr segir hafi hún fengið greidda hina umþrættu uppbót á örorkulífeyrisgreiðslur á því tímabili sem krafa hennar nái til. Þá liggi fyrir að leiðbeiningarskylda stjórnvalda nái ekki til þess að vara þann sem telji sig eiga kröfu á hendur ríkinu við fyrningu slíkrar kröfu samkvæmt almennum fyrningarákvæðum.

Stefndi Tryggingastofnun ríkisins hafi ákvarðað greiðslur til téðs stefnanda á því tímabili sem viðurkenningarkrafa hennar nái til. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 52/2021 hafi legið fyrir að útreikningur á greiðslum til handa stefnanda hafiekki verið byggður á fullnægjandi lagagrundvelli og þar af leiðandi rangur. Miðað við niðurstöðu Hæstaréttar hafi verið talið að áskilnaður um búsetutíma hér á landi sem skilyrði fyrir umræddri uppbót hafi ekki samrýmst tilgangi laga nr. 99/2007, auk þess sem slíkur áskilnaður hafi ekki verið tilgreindur í lögum heldur í reglugerð. Stefndi Tryggingastofnun ríkisins hafi þannig ekki mátt skerða hina sérstöku uppbót til handa stefnanda á tímabilinu með hliðsjón af búsetu hennar erlendis.

Stefndu mótmæli því hins vegar sem röngu og ósönnuðu að kröfur téðs stefnanda hafi fyrst stofnast við ákvörðun stefnda Tryggingastofnunar ríkisins um leiðréttingu greiðslna í nóvember 2022 og að hún hafi þannig ekki átt neina kröfu sem hún hafi getað sótt eða fengið upplýsingar um mögulegar kröfur fyrr en í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 52/2021. Stefndu ítreki það sem áður sé rakið um að allar kröfur stefnanda hafi orðiðtil í upphafi hvers mánaðar á því tímabili sem viðurkenningarkrafa hennar náitil, þ. e. frá 1. maí 2012 til 1. maí 2018.

Hin sérstaka uppbót sem málið hverfist um hafi þannig verið hluti af þeim örorkulífeyrisgreiðslum sem téður stefnandi hafi fengið greiddar fyrsta dag hvers mánaðar á tímabilinu 1. maí 2012 til 1. maí 2018. Hvað sem líði þeirri staðreynd að stefndi Tryggingastofnun ríkisins teljist það stjórnvald sem ákvarði greiðslur samkvæmt lögum nr. 100/2007 og 99/2007 hvíli það á herðum stefnanda, líkt og öðrum bótaþegum, að gæta að því að mögulegar kröfur eða frekari réttindi sem fyrni st eftir almennum fyrningarreglum fari ekki forgörðum.

Stefndu mótmæli því alfarið að stefndi Tryggingastofnun ríkisins hafi veitt rangar upplýsingar um að krafa téðs stefnanda væri ekki til. Stofnunin hafi engar slíkar upplýsingar veitt. Kröfur stefnanda hafi vissulega verið til í öndverðu en fallið niður fyrir fyrningu á tímabilinu frá 1. maí 2016 til og með 1. maí 2022, þ. e. þannig að hver krafa um vangoldnar frekari greiðslur féll niður fyrir fyrningu fjórum árum eftir að hún féll í gjalddaga með hliðsjón af 3. gr., sbr. 6. gr., laga nr. 150/2007.

Eins og að framan sé rakið mótmæli stefndu því að 10. gr. laga nr. 150/2007 geti átt við um kröfur stefnanda. Allar kröfur stefnanda sem orðið hafi til á tímabilinu 1. maí 2012 til 1. maí 2018 séu því fallnar niður fyrir fyrningu. Að sama skapi sé því mótmælt að slík niðurstaða feli í sér að stefnandi þurfi að viðhafa einhvers konar lögmætiseftirlit með stjórnvöldum. Stefnandi þurfi eins og aðrir borgarar að gæta að því að kröfur hennar falli ekki niður fyrir fyrningu. Í samræmi við almennar fyrningarreglur sé fjögurra ára fyrningarfrestur á slíkum kröfum.

Stefndu byggi á öllum sömu málsástæðum og hér hafi verið raktar að því er varði kröfu meðstefnandans Öryrkjabandalags Íslands að breyttu breytanda.

Þá sé varakröfu stefnandans A mótmælt, en þar setji hún fram kröfu um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð stefndu.

Í fyrsta lagi sé ljóst að kröfur téðs stefnanda á framangreindu tímabili séu fallnar niður fyrir fyrningu, sbr. það sem rakið hafi verið hér að framan varðandi aðalkröfu hennar. Eins og þar komi fram sé um að ræða einstakar gjaldfallnar kröfur um vangoldnar örorkulífeyrisgreiðslur og um þær gildi fyrningarfrestur samkvæmt 3. gr., sbr. 6. gr., laga nr. 150/2007. Stefndu hafni því alfarið að niðurstaða um að aðalkrafa stefnanda teljist fallin niður fyrir fyrningu geti leitt til þess að eðli krafnanna breytist ellegar að þrátt fyrir fyrningu þeirra kröfuréttinda stofnist ný skaðabótakrafa. Slíkt gangi ekki upp, enda yrðu réttaráhrif fyrningar samkvæmt 24. gr. laga nr. 150/2007 þá að engu orðin.

Í öðru lagi mótmæli stefndu því að skilyrði skaðabótaábyrgðar séu til staðar að því er varði stefndu. Téður stefnandi þurfi meðal annars að sýna fram á að hún hafi orðið fyrir tjóni ásamt því að gera grein fyrir því í hverju það tjón felist og hver séu tengsl þess við ætlað skaðaverk, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að sama skapi þurfi stefnandi að sýna fram á að skilyrði sakarreglunnar séu uppfyllt en með reglunni sék veðið á um að aðili beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann valdi með saknæmum og ólögmætum hætti, enda sé tjónið sennileg afleiðing hegðunar hans og raski hagsmunum sem verndaðir séu af skaðabótareglum. Að mati stefndu hafi stefnandi ekki sýnt fram á slíkt.

Stefndu mótmæli því að stefndu eða starfsmenn stefnda Tryggingastofnunar ríkisins hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við afgreiðslu á umsóknum téðs stefnanda um örorkulífeyri og tengdar greiðslur á tímabilinu frá 1. maí 2012 til 1. maí 2018. Afgreiðsla umsóknanna og útgreiðslur til stefnanda hafi verið unnar eftir þeim lagagrundvelli sem almennt gilti um slíkar umsóknir. Afgreiðslur stefnda Tryggingastofnunar ríkisins hafi ekki verið byggðar á ásetningi um að brjóta af sér heldur fariðfram í samræmi við þann skilning og túlkun sem almennt hafi verið lagður í þau laga- og reglugerðarákvæði sem þá hafi gilt um örorkulífeyri og tengdar greiðslur, meðal annars sérstaka uppbót á örorkulífeyri. Að sama skapi hafi hvorki verið um gáleysi né stórfellt gáleysi að ræða af hálfu umræddra starfsmanna, enda sé það ekki fyrr en með dómi Hæstaréttar í áðurnefndu máli nr. 52/2021 sem fyrir hafi legið að áskilnaður um búsetutíma hér á landi sem skilyrði fyrir uppbótinni samrýmdist ekki tilgangi laga nr. 99/2007 ásamt því að reglugerð sem mælti fyrir um áskilnaðinn hafi ekki haft fullnægjandi lagastoð.

Stefndu mótmæli því einnig að beita skuli ströngum mælikvarða við mat á sök að því er varði háttsemi stefndu. Með hliðsjón af atvikum verði ekki talið að stefndi Tryggingastofnun ríkisinshafi nýtt sér meinta yfirburðastöðu gagnvart téðum stefnanda ellegar sérfræðiþekkingu sína við afgreiðslu umsókna stefnanda þannig að strangari mælikvarða skuli beitt við sakarmatið.

Stefndu mótmæli því að með afgreiðslu erinda téðs stefnanda hafi verið brotið gegn ákvæðum stjórnarskrár, óskráðum grundvallarreglum stjórnsýsluréttar eða reglum stjórnsýslulaga um jafnræði og meðalhóf. Að sama skapi sé því mótmælt að leiðbeiningarskylda stefnda Tryggingastofnunar ríkisinssamkvæmt ákvæði 37. gr. laga nr. 100/2007 verði talin hafa vægi við sakarmatið. Þetta sé ekkert rökstutt nánar í stefnu.

Í stefnu sé því haldið fram að háttsemi sú sem valdið hafi téðum stefnanda tjóni teljist margþætt en að hvert og eitt þeirra sýni fram á að bótaábyrgð stefndu sé til staðar. Stefndu mótmæli þessu.

Téður stefnandi virðist öðrum þræði miða varakröfu sína við að háttsemi stefnda Tryggingastofnunar ríkisins, þegar ákvörðun var tekin um að leiðrétta vangoldnar greiðslur til handa stefnanda 28. nóvember 2022, hafi valdið hinu umdeilda tjóni stefnanda. Þessu sé mótmælt. Ákvarðanir stefnda Tryggingastofnunar ríkisinsað þessu leyti verði ekki taldar í neinum tengslum við hið meinta tjón. Meintir annmarkar á málsmeðferð vegna þeirrar ákvörðunar verði því ekki taldir hafa valdið hinu meinta tjóni stefnanda vegna vangoldinna greiðslna á tímabilinu 1. maí 2012 til 1. maí 2018. Þaraf leiðandi sé því alfarið hafnað að orsakatengsl séu til staðar milli ákvörðunarinnar 28. nóvember 2022 og eftirfarandi leiðréttingar á vangoldnum greiðslum og hins meinta tjóns stefnanda.

Að sama skapi sé því mótmælt að stefndu hafi sýnt af sér einhvers konar tómlæti við endurskoðun eða leiðréttingu á hinum vangoldnu greiðslum eða sýnt af sér vanrækslu í að rétta hlut stefnanda. Endanleg niðurstaða hafi legið fyrir með dómi Hæstaréttar í máli nr. 52/2021 í apríl 2022 og leiðréttar greiðslur hafi verið greiddar til stefnanda og annarra örorkulífeyrisþega í nóvember og desember sama ár. S líkar greiðslur hafi miðast við ófyrndar kröfur frá uppkvaðningu framangreinds dóms Hæstaréttar. Fullt tilefni hafi verið til að láta reyna á ágreiningsefni það sem ráðið hafi veriðtil lykta með dómi Hæstaréttar í máli nr. 52/2021 án þess að slíkt yrði talið fela í sér einhvers konar tómlæti ellegar að það ætti að hafa áhrif á mat á fyrningu. Jafnframt sé því mótmælt að tiltekið álit umboðsmanns Alþingis í júní 2018 hafi átt að gefa stefndu tilefni til að aðhafast sérstaklega varðandi breytingar á lögumnr. 99/2007.

Því sé mótmælt sem röngu að stefndu hafi með því að áfrýja dómi héraðsdóms og síðar Landsréttar verið að stytta það tímabil sem leiðrétting skyldi ná til og verið að nota réttarkerfið til að minnka umfang leiðréttingar. Engar slíkar röksemdir hafi verið settar fram af hálfu stefndu fyrir því að láta reyna á ágreiningsefni aðila fyrir æðra dómstigi. Að sama skapi sé því mótmælt að stefndu hafi haft fjárhagslegan ávinning og auðgast á óréttmætan hátt af ágreiningi sínum við stefnanda í máli því sem leyst hafi verið úr með dómi Hæstaréttar í máli nr. 52/2021. Verði ekki séð hvernig málsástæður í þessa veru renni stoðum undir viðurkenningarkröfur stefnenda.

Stefndu hafi verið í fullum rétti til að grípa til varna og láta reyna á þann ágreining sem á endanum var leystur með umræddum dómi Hæstaréttar. Því sé þar af leiðandi mótmælt að stefndu hafi sýnt af sér einhvers konar vanrækslu með því að leiðrétta ekki hlut téðs stefnanda áður en sú niðurstaða fékkst eða að slíkt hafi verið framkvæmt af ásetningi. Stjórnvöld geti líkt og aðrir fengið úrlausn um skyldur sínar fyrir dómstólum, sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Í því feli st meðal annars að stefndu verði ekki taldir hafa sýnt af sér vanrækslu eða ásetning um slíka vanrækslu með því að hafa ekki rétt hlut stefnanda áðuren endanleg niðurstaða Hæstaréttar lá fyrir.

Að því er varði umfjöllun í stefnu um að meint skaðabótakrafa téðs stefnanda teljist ekki fyrnd, þá ítreki stefndu það sem áður sé rakið um að stefndu telji að til skaðabótaskyldu hafi ekki stofnast vegna umræddra krafna stefnanda. Um hafi verið að ræða einstakar gjaldfallnar kröfur um vangoldnar örorkulífeyrisgreiðslur á tímabilinu 1. maí 2012 til 1. maí 2018 og um þær gildi fyrningarfrestur samkvæmt 3. gr., sbr. 6. gr., laga nr. 150/2007. Stefndu ítreki einnig þær málsástæður sem áður séu raktar varðandi það að viðbótarfrestur 10. gr. laga nr. 150/2007 geti ekki átt við um kröfur stefnanda.

Að lokum sé vaxta- og dráttarvaxtakröfum stefnenda mótmælt. Enginn reki sé gerður að því að rökstyðja slíkar kröfur í stefnu. Ef fallist yrði á kröfu stefnenda á þeim grunni að um vangreiddar greiðslur væri að ræða telji stefndu að miða beri vexti við ákvæði 34. gr. laga nr. 100/2007, sbr. 14. gr. laga nr. 99/2007, allt til gjalddaga. Í 4. mgr. 34. gr. laga nr. 100/2007 sé kveðið á um að vextir skulu vera jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveði og birti á hverjum tíma samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001.

Stefndu mótmæli öllum málatilbúnaði stefnenda og málsástæðum sem röngum, órökstuddum og ósönnuðum. Engin skilyrði séu fyrir því að fallast á kröfur stefnenda og því beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda.

IVA

Með dómkröfu stefnandans Öryrkjabandalags Íslands og aðalkröfu meðstefnanda er krafist viðurkenningar á skyldu stefnda Tryggingastofnunar ríkisins til að greiða þann hluta framfærsluuppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 sem vangreiddur var sökum búsetuskerðingar. Í kjölfar fyrrnefnds dóms Hæstaréttar í máli nr. 52/2021 er ágreiningslaust að sú skerðing var ólögmæt.

Hin ólögmæta skerðing hófst með tilkomu reglugerðar nr. 1052/2009 sem öðlaðist gildi 1. janúar 2010. Viðurkenningarkröfur stefnenda að þessu leyti taka mið af mismuninum á þeim greiðslum sem bárust annars vegar og hins vegar fjárhæð uppbótar samkvæmt 1. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 án sérstakrar búsetuskerðingar, eins og reglugerðinni var breytt árlega með eftirfarandi breytingar reglugerðum, þ. e.1. janúar 2012 með reglugerð nr. 1231/2011, 1. janúar 2013 með reglugerð nr. 1214/2012, 1. janúar 2014 með reglugerð nr. 1214/2013, 1. janúar 2015 með reglugerð nr. 1216/2014, 1. janúar 2016 með reglugerð nr. 1233/2015, 1. janúar 2017 með reglugerð nr. 1252/2016 og loks 1. janúar 2018 með reglugerð nr. 1191/2017.

Eins og þegar er rakið ákvað stefndi Tryggingastofnun ríkisins í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 52/2021 að inna af hendi vangreidda framfærsluuppbót til lífeyrisþega, en aðeins vegna þess greiðslutímabils sem náði fjögur ár aftur í tímann fyrir uppkvaðningu þess dóms. Í samræmi við þetta miðast kröfugerð stefnenda við eldra tímabil, þ. e. frá 1. maí 2012 til 1. maí 2018 af hálfu stefnandans A, en frá 1. janúar 2012 til 1. maí 2018 af hálfu meðstefnanda.

Dómkröfu stefnandans Öryrkjabandalags Íslands er, eins og áður segir, einungis beint að stefnda Tryggingastofnun ríkisins. Krafan er sett fram í þágu örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í þeim efnum er vísað til þess hlutverks félagsins að koma fram fyrir hönd félagsmanna gagnvart opinberum aðilum í hvers kyns hagsmunamálum, svo sem varðandi löggjöf, framkvæmd hennar og í dómsmálum er snerta rétt þeirra, sbr. 2. gr. samþykkta félagsins. Af þessu tilefni skal þess getið að stefndi Tryggingastofnun ríkisins ber ekki brigður á málsóknarumboð téðs stefnanda vegna félagsmanna hans. Að því virtu, sbr. einnig til hliðsjónar úrskurð Landsréttar 9. nóvember 2021 í máli nr. 450/2021 og dóm Hæstaréttar 25. október 2023 í máli nr. 9/2023, telur dómurinn ekki ástæðu til að vísa frá dómi af sjálfsdáðum kröfu téðs stefnanda.

B Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 99/2007 gilda ákvæði laga nr. 100/2007 um bætur félagslegrar aðstoðar eftir því sem við á.

Í 1. mgr. 32. gr. laga nr. 100/2007 segir að réttur til greiðslna samkvæmt lögunum stofni st frá og með þeim degi er umsækjandi teljist uppfylla skilyrði til greiðslna og skuli greiðslur reiknaðar frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að greiðsluréttur sé fyrir hendi. Greiðslur falli niður í lok þess mánaðar er greiðslurétti ljúki. Í 2. mgr. 32. gr. segir meðal annars að greiðslur skuli inntar af hendi fyrir fram fyrsta dag hvers mánaðar. Ákvæði efnislega samhljóða 1. og 2. mgr. 32. gr. var áður að finna í 1. og 2. mgr. 53. gr. sömu laga, þ. e. áður en breytingarlög nr. 18/2023 öðluðust gildi 12. apríl 2023.

Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 kemur fram að fyrningarfrestur kröfu reikni st frá þeim degi þegar kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda.

Samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 er almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda fjögur ár.

Í 6. gr. sömu laga kemur fram að krafa sem sé umsamin eða ákveðin vegna eftirlauna, framfærslueyris, meðlags eða annarrar greiðslu, og falli í gjalddaga með jöfnu millibili og sé ekki afborgun af höfuðstól, fyrnist þegar liðin séu 10 ár frá þeim degi sem síðasta greiðsla hafi verið innt af hendi. Hafi engar greiðslur átt sér stað byrji fresturinn að líða frá þeim degi þegar kröfuhafi hafi getað krafist þess að fá greidda fyrstu greiðsluna. Því næst segir í ákvæðinu að einstakar gjaldfallnar greiðslur fyrni st enn fremur eftir ákvæðum 3. gr. laganna.

Í 1. mgr. 10. gr. sömu laga segir að nú hafi kröfuhafi ekki haft uppi kröfu sökum þess að hann skorti nauðsynlega vitneskju um kröfuna eða skuldarann og fyrnist þá krafa hans aldrei fyrr en einu ári eftir þann dag „þegar kröfuhafi fékk eða bar að afla sér slíkrar vitneskju“. Samkvæmt 1. málslið 3. mgr. 10. gr. er ekki unnt að framlengja fyrningarfrest samkvæmt þessari grein í meira en 10 ár frá því að krafa hefði ella fyrnst.

C Áður er getið dóms Hæstaréttar í máli nr. 52/2021. Í niðurstöðu dómsins segirað samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 99/2007 greiði st bætur félagslegrar aðstoðar eingöngu þeim sem lögheimili eigi hér á landi og að uppfylltum öðrum skilyrðum laganna og reglugerða sem settar séumeð stoð í þeim. Í ákvæðinu segi einnig að heimilt sé að tengja greiðslu bótanna við aðrar tekjur en húsaleigubætur, eftir því sem við eigi, en þessi heimild um tekjumörk að því er varði uppbætur á lífeyri sé áréttuð í 5. mgr. 9. gr. laganna. Um sérstaka uppbót á lífeyri segi í 2. mgr. sömu greinar að hana megi greiða lífeyrisþega ef sýnt þyki að hann geti ekki framfleytt sér án þess. Í ákvæðinu sé jafnframt mælt fyrir um mörk tekna sem ekki séu taldar nægja til að lífeyrisþegi geti framfleytt sér án uppbótar á lífeyri. Þær tekjur sem miða eigi við séu svo tilgreindar í 3. mgr. 9. gr. laganna.

Því næst kemur fram í dómi Hæstaréttar að með því að binda fjárhæð sérstakrar uppbótar á lífeyri við búsetu hér á landi, eins og gert hafi verið með 3. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, geti komið til þess að fjárhæðin skerðist þannig að hún nái ekki þeirri fjárhæð sem miðað sé við í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 að lífeyrisþegi þurfi til að geta framfleytt sér án þessarar uppbótar. Þannig samrýmist áskilnaður um búsetutíma hér á landi sem skilyrði fyrir uppbótinni ekki þeim tilgangi nefndra laga að lífeyrisþegar búi við tiltekna lágmarksframfærslu. Auk þess sé slíkur áskilnaður ekki tilgreindur í lögum heldur í reglugerð sem sett hafi verið með vísan til almennrar heimildar ráðherra í 5. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 14. gr. laganna. Þ víséekki fullnægt kröfu lögmætisreglunnar um að almenn fyrirmæli stjórnvalda eigi sér stoð í lögum og fari ekki í bága við þau.

Hæstiréttur komst því að þeirri niðurstöðu að staðfesta bæri þá niðurstöðu Landsréttar að lagastoð hafi brostið til að ákveða með reglugerð að greiðsla sérstakrar uppbótar á lífeyri til stefndu í því máli yrði skert miðað við búsetu.

D Kröfur til greiðslu framfærsluuppbótar lúta sömu lögmálum og önnur kröfuréttindi. Fyrir því er löng dómvenja að um tilvist og efni slíkra réttinda gildi almennar fyrningarreglur, sem stefndi Tryggingastofnun ríkisins hefur kosið að bera fyrir sig í þessu máli, sbr. dóm Hæstaréttar 16. október 2003 í máli nr. 549/2002. Ekki varð breyting að þessu leyti á reglum um fyrningu við gildistöku laga nr. 150/2007.

Sá málatilbúnaður stefnenda að aðalkrafa stefnandans A og sú dómkrafa sem meðstefnandi teflir fram í þágu félagsmanna sinna hafi fyrst stofnast þegar stefndi Tryggingastofnun ríkisins tók ákvörðunum endurgreiðslur í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 52/2021 fær með engu móti staðist. Hið rétta er að þær kröfur stofnuðust á grundvelli laga, þ. e. í samræmi við ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. 1. mgr. 14. gr. sömu laga og þágildandi ákvæði 1. mgr. 53. gr. laga nr. 100/2007.

Í samræmi við þetta fellur krafa um framfærsluuppbót samkvæmt efni sínu undir 6. gr. laga nr. 150/2007, rétt eins og lögmaður stefnenda staðfesti raunar við málflutning. Bindur sú málflutningsyfirlýsing stefnendur. Samkvæmt 3. málslið 6. gr. fyrnast einstakar gjaldfallnar greiðslur eftir ákvæðum 3. gr. laganna. Í því felst að fyrningarfrestur slíkra kröfuréttinda er fjögur ár. Málsaðila greinir aftur á móti á um það hvort viðbótarfrestur samkvæmt 10. gr. sömu laga eigi við í málinu um aðalkröfu stefnandans A og dómkröfumeðstefnanda, en eins og áður segir miðar ákvæðið við það að ef kröfuhafi hefur ekki haft uppi kröfu sökum þess að hann skorti nauðsynlega vitneskju um kröfuna eða skuldarann, þá fyrnist krafa hans aldrei fyrr en einu ári eftir þann dag „þegar kröfuhafi fékk eða bar að afla sér slíkrar vitneskju“.

Í þeim efnum byggja stefnendur á því að í fyrsta lagi sé unnt að líta til tímamarksins 6. apríl 2022 þegar dómur Hæstaréttar í máli nr. 52/2021 var kveðinn upp, en fyrningu hafi verið slitið með málshöfðun innan árs frá þeim degi.

Við mat á því hvenær stefnandanum A og félagsmönnum meðstefnanda sem voru í sambærilegri stöðu bar sem kröfuhöfum að afla sér vitneskju um kröfur sínar verður að mati dómsins að líta tilþessað í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 fólst nýmæli, en reglan leysti af hólmi eldri reglu 7. gr. laga nr. 14/1905. Hin eldri regla hafði mælt fyrir um framlengingu fyrningarfrests ef skuldari dró sviksamlega dul á eða vanrækti að skýra frá atvikum er krafan byggðist á eða yllu því að hún yrði gjaldkræf og skuldaranum bar skylda til að segja frá, en þá fyrndist skuldin ekki, hvað sem öðru liði, fyrr en fjögur ár væru liðin frá þeim degi er kröfuhafi fékk vitneskju um atvik þessi eða þegar eitt ár var liðið frá dánardegi skuldara.

Í fremur sambærilegu dómsmáli, sem leyst var úr með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 549/2002, var hin eldri regla í 7. gr. laga nr. 14/1905 ekki talin leiða til viðbótarfrests í tilviki örorkulífeyrisþega sem sætt hafði skerðingu á tekjutryggingu í hjúskap vegna tekna maka, enda þótt skerðingin byggðist á fyrirmælum reglugerðar sem skorti lagastoð. Ástæðan var sú að ekki var talið sýnt fram á að íslenska ríkið, sem stefnt hafði verið í málinu, hefði sviksamlega leynt upplýsingum eða dregið dul á atvik sem krafa örorkulífeyrisþegans byggð ist á eða hefði valdið því að hún hefði orðið gjaldkræf.

Kemur þá til skoðunar hvort nýmæli 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 geti leitt til ólíkrar niðurstöðu í hinu fyrirliggjandi máli. Í athugasemdum um það ákvæði í frumvarpi því er varð að lögum nr. 150/2007 er í upphafi vikið að 7. gr. eldri laga nr. 14/1905. Fram kemur að til þess að viðbótarfrestur samkvæmt því ákvæði vakni þurfi að vera um sviksamlega háttsemi að ræða. Því næst segir að ljóst séað erfitt sé að sýna fram á að svik hafi átt sér stað þar sem skilyrðin séu ströng, þ. e. skuldari þurfiað hafa vanrækt að skýra frá atvikum, sem krafan byggðist á, eða valda því að hún verði gjaldkræf, og honum hafi verið skylt að skýra frá. Þá þurfi launungin einnig að vera sviksamleg. Vegna þessara skilyrða hafi sjaldan reynt á umrætt ákvæði í dómsmálum.

Síðan eru rakin tvö dæmi um slík dómsmál í frumvarpinu. Fyrra málið var dómur Hæstaréttar 16. mars 2000 í máli nr. 359/1999, sem birtur er á blaðsíðu 1183 í dómasafni réttarins árið 2000. Um hann segir í frumvarpinu að þar hafi ekki verið fallist á að 7. gr. fyrningarlaga ætti við, en þar hafi verið byggt á því að starfsmönnum ráðuneytis hefði verið skylt að greina frá því að gjaldtaka jöfnunargjalds væri ólögmæt. Í beinu framhaldi af umfjöllun um þennan dóm Hæstaréttar og annan til viðbótar segir í athugasemdunum að því þyki þörfá því að setja í lög skýr ákvæði um viðbótarfrest fyrir kröfuhafa til að sækja kröfu sína í ákveðnum tilvikum.

Lögskýringargögnin gefa því skýrlega til kynna að til hafi staðið að lögfesta rýmri reglu um veitingu viðbótarfrests, rétt eins og orðalag 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 staðfestir jafnframt.

Áður er rakið að orðalag 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 miðar við að kröfuhafa hafi skort nauðsynlega vitneskju um kröfuna eða skuldarann. Rökin að baki þessu fyrirkomulagi eru þau að ef kröfuhafa skortir vitneskju um kröfu sína eða skuldara á hann enga möguleika til að rjúfa fyrningu kröfu sinnar með þeim úrræðum sem mælt er fyrir um í IV. kafla laganna og varða slit fyrningar, sbr. einnig lögskýringargögn að baki 1. mgr. 10. gr. laganna.

Stefndi Tryggingastofnun ríkisins byggir á því að hér hafi vitneskja kröfuhafa verið fyrir hendi um hvort tveggja. Fallast má á það að vitneskja hafi verið fyrir hendi um skuldara, þ. e. stefnda Tryggingastofnun ríkisins, en sú stofnun hefur það hlutverk að annast útreikning og greiðslu bóta samkvæmt lögum nr. 99/2007, sbr.3. mgr. 1. gr. laganna. Við mat á því hvort stefnandinn A og félagsmenn meðstefnanda hafi aftur á móti jafnframt búið yfir vitneskju um kröfur sínar á hendur stefnda Tryggingastofnun ríkisins, þ. e. kröfur á grundvelli 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 til framfærsluuppbótar án nokkurrar búsetuskerðingar, verðurað mati dómsins að líta til þesssem áður er rakið um að lögskýringargögn að baki 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 bera með sér að ákvæðinu var ætlað að fela í sér rýmri reglu um veitingu viðbótarfrests en gilti samkvæmt 7. gr. eldri laga nr. 14/1905. Þá ber fyrrgreind tilvísun í athugasemdum með frumvarpi því er síðar varð að lögum nr. 150/2007 til dóms Hæstaréttar 16. mars 2000 í máli nr. 359/1999, sem birtur er á blaðsíðu 1183 í dómasafni réttarins árið 2000, með sér að löggjafinn hafi meðal annars ætlað hinni nýju reglu að styrkja stöðu kröfuhafa í tilvikum þar sem stjórnvöld hafa skert réttindi borgaranna með ólögmætum hætti, svo sem með óheimilli gjaldtöku á grundvelli reglugerðar án nægrar lagastoðar. Sú aðstaða fellurvelaðmálsatvikum hins fyrirliggjandi máls. Við þetta bæti stað í athugasemdum með frumvarpi því er síðar varð að lögum nr. 150/2007 kemur fram að skortur á vitneskju um kröfu í skilningi ákvæðisins geti komið til ef hann fær til dæmis„ ranglega upplýsingar“ um að krafa hans sé ekki til.

V ið mat á því hvort kröfuhafi hafi sinnt rannsóknarskyldu sinni ber að líta til aðstæðna hverju sinni, rétt eins og fram kemur í lögskýringargögnum að baki ákvæði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007. Í þessu tilviki verður að mati dómsins að líta til þess að ráðherra hafði sem handhafi framkvæmdarvalds sett reglugerð og birt borgunum, en ákvæði í henni gaf ranglega til kynna að þeir ættu ekki frekari kröfur en ella vegna búsetuskerðingar. Að þessu leyti átti ákvæðið sér ekki lagastoð, eins og þegar er rakið. Með ólögmætri háttsemi framkvæmdarvaldshafa var kröfuhöfum, þ. e. lífeyrisþegum, veitt sú ranga mynd af rétti þeirra að hann mætti skerða vegna búsetu. Stuðlaði þetta að réttaróvissu um stöðu kröfuhafa á borð við stefnandann A og félagsmenn meðstefnanda.

Ráðherra breytti þessari tilhögun ekki fyrr en eftir uppkvaðningu áðurnefnds dóms Hæstaréttar í máli nr. 52/2021. Umræddir lífeyrisþegar geta að mati dómsins ekki talist hafa vanrækt sjálfstæða rannsóknarskyldu sína sem kröfuhafar með því að leggja til grundvallar að ákvæði umræddrar reglugerðar, þar á meðal um búsetuskerðingu, væru lögmæt og bindandi. Hér skal þess loks getið að umrædd kröfuréttindi byggðust á lagasetningu sem voru liður í því velferðarkerfi sem áskilið er samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar að komið sé á fót til að styðja við þá sem standa höllum fæti fjárhagslega og félagslega, sbr. einnig áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 52/2021.

Enda þótt almennt sé gengið út frá því í fjármunarétti að lögvilla kröfuhafa, þ. e. í þessu tilviki vanþekking á efni lagareglu, leiði ekki til viðbótarfrests við mat á fyrningu getur það nýmæli sem lögfest var með ákvæði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 leitt til undantekninga frá því fyrirkomulagi við sérstakar aðstæður. Sú túlkun ákvæðisins fær ekki einungis stoð í fyrrnefndum lögskýringarögnum að baki ákvæðinu heldur jafnframt í dómaframkvæmd Hæstaréttar Noregs, en umrætt ákvæði byggir á sambærilegu ákvæði norsks réttar.

Eins og atvikum háttar hérsérstaklegatilfellst dómur inná það með stefnendum að ákvæði 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 eigi við með þeim afleiðingum að einstakar gjaldfallnar kröfur, sem almennt hefðu fyrnst á fjórum árum, sbr. umfjöllun dómsins hér að framan um ákvæði 3. gr. og 6. gr. laganna, fyrnast þess í stað aldrei fyrr en einu ári eftir uppkvaðningu fyrrnefnds dóms Hæstaréttar 6. apríl 2022 í máli nr. 52/2021, en þá bar umræddum kröfuhöfum að afla sér vitneskju um kröfu sína, enda hefur stefndi Tryggingastofnun ríkisins ekki fært haldbær rök fyrir því að stefnandanum A eða félagsmönnum meðstefnanda hafi fyrr borið að afla sér vitneskju að þessu leyti. Í þeim efnu mer ekki unnt að fallast á þá málsástæðu að stefnandinn A hafi búið yfir vitneskju um kröfu sína vegna málskots hennar til úrskurðarnefndar almannatrygginga sem lyktaði með úrskurði nefndarinnar árið 2013 og áður er rakið. Ástæðan er sú að þar laut ágreiningurinn með engu móti að því hvort búsetuskerðing framfærsluuppbótar ætti sér lagastoð. Þá hefur stefndi Tryggingastofnun ríkisins byggt á því að stefnandinn A og félagsmenn meðstefnanda hefðu getað leitað ráða hjá meðstefnanda í ljósi þess hlutverks félagsins að koma fram fyrir hönd fatlaðs fólks gagnvart opinberum aðilum. Hér verður þó ekki fram hjá því litið að mati dómsins að umræddir lífeyrisþegar áttu að geta reitt sig á að þeir fengju greiðslur lögum samkvæmt frá stjórnvöldum, enda var mælt fyrir um búsetuskerðinguna í reglugerð. Framkvæmd stefnda Tryggingastofnunar ríkisins var í samræmi við ákvæði í þeirri reglugerð og gaf lífeyrisþegum því ekki sérstakt tilefni til nánari skoðunar. Vitneskja stefnandans Öryrkjabandalags Íslands verður ekki sjálfkrafa að vitneskju allra félagsmanna samtakanna. Meira þarf til að koma svo að unnt sé að miða við að lífeyrisþegar hafi einnig búið yfir sömu vitneskju.

Að þessu leyti hefur málatilbúnaður stefndu raunar verið þversagnakenndur þar sem þeir slá því föstu í umfjöllun um varakröfu stefnandans A að það hafi ekki verið fyrr en með áðurnefndum dómi Hæstaréttar 6. apríl 2022 í máli nr. 52/2021 sem fyrir lá að ákvæði um búsetuskerðingu í reglugerð hafi skort lagastoð. Þannig virðast stefndu ganga út frá því að rökrétt sé að lífeyrisþegar hefðu átt að öðlast vitneskju að þessu leyti á undan stefndu sem ekki hefðu sjálfir getað áttað sig á þessu atriði fyrr en 6. apríl 2022. Ekki er teflt fram málsástæðum í greinargerð stefndu sem leitt gætu til þess að fallist yrði á þennan skilning þeirra.

Þess skal getið að í framangreindri niðurstöðu felst ekki að vikið sé frá því sem fram kemur í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 549/2002 um þá almennu reglu að upplýsingaskylda stjórnvalds nái ekki til þess að vara þann sem telji sig eiga kröfu á hendur ríkinu við fyrningu slíkrar kröfu samkvæmt almennum fyrningarákvæðum. Aftur á móti þýðir þetta að vanþekking borgarans á umfangi kröfu sinnar á hendur opinberum aðila, sem sætt hefur ólögmætri skerðingu af hálfu stjórnvalda vegna samspils laga og reglugerðar sem skortir lagastoð, getur talist afsakanleg í skilningi kröfuréttar og leitt til viðbótarfrests ágrundvelli 1. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007.

EÍ samræmi við þessa niðurstöðu og þar sem mál þetta var höfðað innan árs frá þeim degi er viðbótarfrestur samkvæmt 1. mgr. 10. g. laga nr. 150/2007 hófst telst aðalkrafa stefnandans A ófyrnd, enda hefur hún gætt að því við afmörkun upphafstíma kröfunnar að samkvæmt 1. málslið 3. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 er ekki unnt að framlengja fyrningarfrest samkvæmt þessari lagagrein í meira en 10 ár frá því að krafa hefði ella fyrnst. Í tilviki kröfu sem almennt er undirorpin fjögurra ára fyrningarfresti, rétt eins og hér á við, þýðir þetta að slíkur frestur getur að hámarki orðið 14 ár. Í samræmi við þetta verður aðalkrafa hennar tekin til greina, þó þannig að ekki er grundvöllur fyrir því að fallast á dráttarvaxtakröfu hennar sökum fortakslauss sérákvæðis um vexti, sem áður var að finna í 4. mgr. 55. gr. laga nr. 100/2007, sbr. núgildandi 4. og 5. mgr. 34. gr. laga nr. 100/2007, sbr. jafnframt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 99/2007 og loks til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. mars 2021 í máli nr. 38/2020. Verður þvíað eins viðurkennt með dómi að sú bótafjárhæð framfærsluuppbótar sem vangreidd var skuli bera 5,5% ársvexti frá þeim degi sem skilyrði til bótanna voru uppfyllt til og með 3. apríl 2023. Hinn 4. apríl 2023 staðfesti forseti breytingarlög nr. 18/2023, sem færðu lög nr. 100/2007 í núverandi horf hvað varðar vexti af vangreiddum bótum, sbr. 19. gr. og 1. málslið 26. gr. stjórnarskrárinnar, en samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 8. gr. laga nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað binda óbirt fyrirmæli, þar á meðal þau er felast í lögum, stjórnvöld frá gildistöku þeirra. Téður stefndi er stjórnvald og sætir því þessari reglu. Í þessu felst að viðurkenna ber jafnframt með dómi að frá og með 4. apríl 2023 til greiðsludags skuli krafan bera vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, sbr. fortakslaust ákvæði núgildandi 5. mgr. 34. gr. laga nr. 100/2007. Framangreind lagabreyting var birt í Stjórnartíðindum eftir höfðun málsins og telst lögmaður stefnenda hafa skýrt vaxtakröfuna nægjanlega að þessu leyti við málflutning. Loks rúmast þessi niðurstaða innan dómkröfu téðs stefnanda, enda gengur hún skemmra en sú dráttarvaxtakrafa sem dómurinn hefur hafnað hér að framan.

Meðstefnandi miðar upphafstíma kröfugerðar sinnar í þágu örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega við 1. janúar 2012. Í samræmi við það sem áður er rakið ber að taka dómkröfu hans til greina, þó þannig að með sömu rökum og áður greinir um vaxtakröfu stefnandans A verður dráttarvaxtakrafan ekki tekin til greina. Þess í stað verður aðeins viðurkennt með dómi að sú bótafjárhæð framfærsluuppbótar sem vangreidd var þeim örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum, sem uppfylltu skilyrði til greiðslu slíkrar uppbótar á lífeyri samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, skuli bera 5,5% ársvexti frá þeim degi sem skilyrði til bótanna voru uppfyllt til og með 3. apríl 2023, en frá og með 4. apríl 2023 til greiðsludags skuli krafanberavexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001.

Með hliðsjón af þessum málsúrslitum, og með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 2. mgr. 132. gr., laga nr. 91/1991, verður stefndi Tryggingastofnun ríkisins dæmdur til að greiða stefnendum, hvorum um sig, 975.000 krónur í málskostnað, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þar sem í áðurnefndri niðurstöðu dómsins felst aftur á móti að varakrafa stefnandans A kemur ekki til umfjöllunar í málinu, en það er eina krafan sem höfð er uppi í málinu á hendur stefnda íslenska ríkinu, sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, þykir eftir atvikum rétt að málskostnaður falli að öðru leyti niður milli aðila.

Af hálfu stefnenda flutti málið F-kk-nf Á-kk-nf lögmaður.

Af hálfu stefndu flutti málið I-kk-nf S-kk-nf E-kk-nf lögmaður.

A-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan .

DÓMSORÐ:

Viðurkennt er að stefnda, Tryggingastofnun ríkisins, sé skylt að greiða stefnanda, A, vangreidda sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð fyrir tímabilið 1. maí 2012 til 1. maí 2018 sem nemur mismun greiddrar sérstakrar uppbótar til téðs stefnanda á þessu tímabili annars vegar og hins vegar fjárhæðar sérstakrar uppbótar samkvæmt 1. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, eins og henni var breytt 1. janúar 2012 með reglugerð nr. 1231/2011, 1. janúar 2013 með reglugerð nr. 1214/2012, 1. janúar 2014 með reglugerð nr. 1214/2013, 1. janúar 2015 með reglugerð nr. 1216/2014, 1. janúar 2016 með reglugerð nr. 1233/2015, 1. janúar 2017 með reglugerð nr. 1252/2016 og 1. janúar 2018 með reglugerð nr. 1191/2017. Jafnframt er viðurkennt að sú bótafjárhæð sem vangreidd var skuli bera 5,5% ársvexti frá þeim degi sem skilyrði til bótanna voru uppfyllt til og með 3. apríl 2023, en frá og með 4. apríl 2023 til greiðsludags skuli krafan bera vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Viðurkennt er að stefnda, Tryggingastofnun ríkisins, sé skylt að greiða örorku-og endurhæfingarlífeyrisþegum sem uppfylltu skilyrði til greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð á tímabilinu 1. janúar 2012 til 1. maí 2018 vangreidda sérstaka uppbót fyrir það tímabil sem nemur mismun greiddrar sérstakrar uppbótar til hlutaðeigandi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega annars vegar og hins vegar fjárhæðar sérstakrar uppbótar samkvæmt 1. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, eins og henni var breytt 1. janúar 2012 með reglugerð nr. 1231/2011, 1. janúar 2013 með reglugerð nr. 1214/2012, 1. janúar 2014 með reglugerð nr. 1214/2013, 1. janúar 2015 með reglugerð nr. 1216/2014, 1. janúar 2016 með reglugerð nr. 1233/2015, 1. janúar 2017 með reglugerð nr. 1252/2016 og 1. janúar 2018 með reglugerð nr. 1191/2017. Jafnframt er viðurkennt að sú bótafjárhæð sem vangreidd var skuli bera 5,5% ársvexti frá þeim degi sem skilyrði til bótanna voru uppfyllt til og með 3. apríl 2023, en frá og með 4. apríl 2023 til greiðsludags skuli krafan bera vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, greiði stefnendum, hvorum um sig, 975.000 krónur í málskostnað.

Að öðru leyti fellur málskostnaður niður milli aðila.