E-3670/2022

1. Mál þetta, sem dómtekið var 13. apríl 2023, var höfðað með birtingu stefnu 23. ágúst 2022. Stefnandi er A, [...]og stefndi íslenska ríkið.

2. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði stefnanda 3.400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá [...]. janúar 2020 til [...]. desember 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.

3. Stefndi krefst þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

I Málavextir

4. Stefnandi var handtekinn [...]. júní 2019 í aðgerðum lögreglum vegna rannsóknar fíkniefnamáls [...]. Um var að ræða lögreglumál nr. I. Í þágu rannsóknar málsins sætti stefnandi gæsluvarðhaldi frá [...]. júní 2019 til [...]. júní 2020. Upphaflega var stefnanda gert að sæta einangrun á grundvelli rannsóknarhagsmuna, samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R- [...], sem staðfestur var með úrskurði Landsréttar, en þeirri einangrun var aflétt með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá [...]. júní 2019 í máli nr. R- [...]. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá [...]í máli nr. S- [...]var stefnandi dæmdur í sex ára fangelsi. Með dómi Landsréttar [...]í máli nr. [...]var stefnandi sakfelldur fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/194 0 með því að hafa staðið að framleiðslu, sölu og dreifingu á ríflega [...]kg af [ávana- og fíkniefni]. Refsing stefnanda var ákveðin óskilorðsbundin í fimm ár.

5. Þann [...]. janúar 2020 var stefnandi færður úr lausagæslu á Litla- Hrauni í fangaklefa á lögreglustöðinni við Hverfisgötu í þágu rannsóknar máls nr. II sem varðaði framleiðslu fíkniefna. Við rannsókn málsins vaknaði grunur um að stefnandi væri eigandi hluta efnanna, sem byggði m. a. á framburðum vitna og annarra sakborninga í málinu. Þann [...]. janúar 2020 féllst Héraðsdómur Reykjavíkur á kröfu um að hann sætti einangrun í gæsluvarðhaldinu til [...]. janúar 2020 í máli nr. R- [...] sem staðfestur var með úrskurði Landsréttar. Einangrunarvist stefnanda var framlengd til [...]. febrúar 2020 með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur janúar 2020 í máli nr. R -[...].

6. Stefnandi var yfirheyrður af lögreglu vegna rannsóknar á máli nr. II[...]. janúar 2020 og [...]. febrúar 2020, en eftir skýrslutöku [...]. febrúar 2020 var einangrun aflétt. Einangrun stefnanda vegna rannsóknar málsins stóð því yfir í 17 daga, frá [...]. janúar 2020 til [...]. febrúar 2020.

7. Rannsóknargögn málsins voru send embætti héraðssaksóknara að lokinni rannsókn þann [...]. janúar 2021. Þann [...]. september 2021 var rannsókn málsins hætt hvað varðar hlut stefnanda, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Stefnandi krafðist skaðabóta úr hendi stefnda með bréfi [...]. nóvember 2021 vegna einangrunarvistar stefnanda. Svarbréf stefnda barst [...]. febrúar 2022 þar sem fallist var á bótaskyldu en fjárkröfunni mótmælt sem alltof hárri og lagt til að málinu yrði lokið með greiðslu miskabóta að fjárhæð 340.000 krónur, auk lögmannskostnaðar að fjárhæð 195.300 krónur.

II

Málsástæður stefnanda

8. Stefnandi byggir kröfur sínar á hlutlægri bótareglu 1. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Samkvæmt ákvæðinu á maður rétt til bóta hafi mál hans verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi, án þess að hafa verið talinn ósakhæfur, enda hafi viðkomandi orðið fyrir tjóni vegna þeirra aðgerða sem fjallað er um í IX.– XIV. kafla laga um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Mál lögreglu nr. II var fellt niður en stefnanda gert að þola handtöku, gæsluvarðhald og einangrun. Grundvöllur bótakröfu stefnanda sé því skýr. Í 5. mgr. 246. gr. laganna kemur fram að bæði séu greiddar bætur fyrir fjártjón og miska. Almennt sé viðurkennt að einangrunarvist í gæsluvarðhaldi valdi mönnum tjóni í formi miska.

9. Stefnandi byggir á því að hann hafi verið handtekinn í skilningi XIII. kafla laga um meðferð sakamála þegar hann var færður af lögreglu úr lausagæslu á Litla- Hrauni í fangaklefa á lögreglustöðinni við Hverfisgötu. Sakarefni málsins hafi ekki verið borið undir stefnanda þegar krafa um einangrunarvist var tekin fyrir í Héraðsdómi Reykjavíkur [...]. janúar 2020. Þær upplýsingar sem komu fram í kröfum um einangrun veittu engar vísbendingar um á hverju grunur lögreglu byggðist um aðkomu stefnanda að máli nr. II.

10. Stefnandi byggir á því að með hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar og Lands-réttar og atvikum að öðru leyti sé ekki óvarlegt að áætla miskabætur vegna einangrun-ar 200.000 krónur á sólarhring. Það sé óumdeilt að einangrunarvist stefnanda stóð yfir í 17 sólarhringa. Að auki er krafist vaxta frá [...]. janúar 2020 sem er sá dagur þegar einangrunarvistin hófst og til [...]. desember 2021, en dráttarvaxta frá þeim tíma, enda er þá liðinn mánuður frá birtingu bótakröfunnar.

11. Stefnandi vísar til þess að ákvæði 2. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, um lækkun eða niðurfellingu bótaréttar vegna eigin sakar geti ekki átt við í málinu. Aðgerðirnar hafi byggst á órökstuddum grun sem útilokað er að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að, enda var hann í gæsluvarðhaldi þegar brotið var framið [...]. janúar 2020 og hafði verið það síðan [...]. júní 2019. Þá var sakarefni málsins ekki borið undir hann og því útilokað að hann hafi stuðlað að þessum aðgerðum með framburði sínum.

III

Málsástæður stefnda

12. Stefndi mótmælir hvorki bótakröfunni né því að stefnandi hafi hvorki valdið né stuðlað að því að honum var gert að sæta einangrunarvist á tímabilinu frá [...]. janúar 2020 til [...]. f e brúar 2020. Á því er hins vegar byggt af hálfu stefnda að dómkröfur stefnanda séu langt úr hófi og í engu samræmi við dómaframkvæmd í sambærilegum málum. Stefnandi hafi engan reka gert að því að leggja fram gögn sem styðja kröfur hans um svo háar miskabætur, en stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því að tilefni sé til að greiða hærri miskabætur en leiða megi af dómaframkvæmd.

13. Stefndi mótmælir því að til viðbótar við bætur vegna einangrunar beri að dæma stefn-anda bætur vegna handtöku og gæsluvarðhalds. Fyrir liggur að stefnandi sætti gæslu-varðhaldi vegna máls nr. I þegar hann var leiddur fyrir dómara og gerð var krafa um að honum yrði gert að sæt a einangrun í gæsluvarðhaldi vegna rannsóknar máls nr. II.

Enginn grundvöllur sé fyrir því að dæma honum bætur vegna gæsluvarðhaldsins, enda lauk málinu sem gæsluvarðhaldið byggðist á með dómi Landsréttar í máli nr. [...] sem kveðinn var upp [...]. Fyrir liggur að ef ekki hefði komið til rannsóknar máls nr. II hefði stefnandi engu að síður setið í gæsluvarðhaldi án takmarkana á tímabilinu sem dómkrafan lýtur að.

14. Stefndi byggir á því að af sömu ástæðu sé ekki grundvöllur fyrir því að dæma stefn-anda bætur vegna handtöku, enda var stefnandi aldrei handtekinn í tengslum við mál nr. II. Stefnandi var færður í fangaklefa á lögreglustöðina á Hverfisgötu í því skyni að tryggja rannsóknarhagsmuni og til þess að leiða hann fyrir dómara vegna kröfu um einangrun. Um var að ræða ráðstöfun í gæsluvarðhaldi en hvorki handtöku á grundvelli 90. gr. laga nr. 88/2008 né lögreglulaga nr. 90/1996. Þessi ráðstöfun leiðir því ekki til bótaskyldu á grundvelli 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 enda var ekki um að ræða þvingunarráðstöfun í skilningi IX.– XIV. kafla sömu laga. Eina þvingunarráðstöfunin sem stefnandi sætti var einangrun, á meðan hann var í gæsluvarðhaldi vegna máls nr. I sem lauk með dómi Landsréttar [...].

IV

Niðurstaða

15. Ágreiningur þessa máls lýtur að fjárhæð miskabóta, h v ort stefnandi hafi verið hand-tekinn í skilningi sakamálalaga, hvort honum hafi verið kynnt tilefni handtökunnar, umfang tjóns og fjárhæð bóta. Hvorki er ágreiningur um bótaskyldu né fjölda þeirra 17 daga sem einangrunin stóð yfir. Þá er ekki deilt um það að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans byggir á.

16. Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála getur sá sem bor-inn hefur verið sökum í sakamáli átt rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.– XIV. kafla laga nr. 88/2008 ef skil-yrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

17. Í skýringum um þessi ákvæði kemur fram að markmiðið hafi verið að rýmka skilyrði fyrir bótum vegna sakamáls og meðal annars hafi þar verið tekið mið af samsvarandi ákvæðum í 1018. gr. a– 1018. gr. d dönsku réttarfarslaganna. Í Danmörku hefur verið farin sú leið að ákveða fjárhæð bóta vegna þvingunarráðstafana á borð við gæslu-varðhald með lögum. Engar reglur hafa verið settar hér á landi um slíkar staðlaðar fjárhæðir miskabóta og í dómaframkvæmd hafa ekki heldur mótast viðmið um fastar fjárhæðir í þessum efnum þótt ákveðin atriði hafi þar að jafnaði nokkra þýðingu.

18. Í Hrd. nr. 48/2022 er til hliðsjónar um fjárhæð bóta vísað til 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska vegna líkamstjóns þar sem mestur miski vegna tjóns sé metinn til 100 stiga og væru bætur samkvæmt því 4.000.000 króna, en ákveða má þær allt að 50% hærri þegar sérstaklega stendur á. Jafnframt er vísað til a- og b-liðar 26. gr. skaðabótalaga sem hafa það meðal annars að markmiði að bæta réttarstöðu þolanda afbrota. Í greinargerð er tekið fram að við ákvörðun bóta ætti að líta til umfangs tjóns, sakar tjónvalds, fjárhagsstöðu hans og alvarlegra afleiðinga. Vísað er til tveggja dóma Hæstaréttar, nr. 6/2012 en þar voru dæmdar 5.000.000 króna í miskabætur á grundvelli a-liðar 1. m gr. 26. gr. og nr. 31/2021 en þar voru dæmdar 2.000.000 króna í miskabætur á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. laganna.

19. Við heildarmat og ákvörðun bóta í þessu máli verður að líta til nokkurra þátta. Gæslu-varðhald er mikið inngrip í persónufrelsi manns, og þá ekki síst þegar sá sem því sætir er látinn vera í einangrun á meðan það varir. Löglíkur eru fyrir því að sá sem sætir gæsluvarðhaldi og einangrun í gæsluvarðhaldi hafi orðið fyrir andlegri vanlíð-an, óþægindum og álitshnekki vegna slíkra þvingunarráðstafana. Í þessu máli liggur hins vegar fyrir að stefnandi sat í gæsluvarðhaldi án takmarkana þegar ákveðið var að hann ætti að sæta einangrun. Það liggur því fyrir að jafnvel þótt ekki hefði komið til rannsóknar á því máli sem var tilefni þess að stefnandi var látinn sæta einangrun hefði hann engu að síður þurft að sitja í gæsluvarðhaldi án takmarkana á því tímabili sem dómkrafan lýtur að. Inngrip í persónufrelsi hans var því vægara en ella þar sem hann sætti þá þegar frelsissviptingu. Jafnframt verður að líta til þess að ekki varum sambærilegan álitshnekki að ræða í þessu tilviki, eins og þegar um er að ræða gæslu-varðhaldsvist yfir einstaklingi sem er fyrir frjáls ferða sinna. Bætur til hans hljóta augljóslega að þurfa að taka mið af þessu og geta aldrei orðið þær sömu eins og ef stefnandi hefði ekki verið sviptur frelsi þegar ákveðið var að hann ætti að sæta einangrun.

20. Þá verður ekki fallist á að um handtöku sé að ræða í skilningi 90. gr. laga nr. 88/2008 við það að stefnandi var færður úr varðhaldi án takmarkana í einangrun. Loks verður ekki fallist á að stefnandi hafi ekki verið upplýstur um tilefni þessa. Í skýrslu lögreglu sem liggur fyrir í málinu kemur fram að stefnanda hafi verið kynnt tilefni yfirheyrsl-unnar sem hafi lotið að því að hafa staðið að innflutningi á [ávana- og fíkniefni].

21. Í dómaframkvæmd hefur það ítrekað verið staðfest að einangrun sé talin gæsluvarð-haldsföngum sérstaklega þungbær andlega og líkamlega og til þess fallin að auka miska, sbr. t. d. Hrd. nr. 48/2022. Í málinu er óumdeilt að stefnandi á rétt á bótum vegna þessa. Af hálfu stefnanda er vísað til dómaframkvæmdar en hvorki í stefnu né í málflutningi var vísað til einstakra dóma stefnufjárhæðinni til stuðnings. Í frum-varpi til laga nr. 128/2019 birtist sú ályktun að dagleg fjárhæð miskabóta vegna frelsissviptingar að ósekju sé á bilinu 150.000 til 200.000 krónur sem virðist lækka eftir því sem vistin er lengri. Í frumvarpinu er ekki vísað til annarra dómafordæma en dóma Hæstaréttar í málum nr. 124 til 127/1980 og dóms Landsréttar í máli nr. 589/2018. Hæstiréttur hefur jafnframt vísað til þess að í frumvarpinu komi fram að hér sé um einstæðan atburð að ræða þar sem saklausir menn hafi hlotið þunga refsi-dóma, auk harðneskjulegrar meðferðar og mikillar fjölmiðlaumfjöllunar. Þá hefur Landsréttur í dómi nr. 700/2020 sagtað draga verði fordæmi þessara dóma í efa, enda miskabætur þar ákveðnar hærri með tilliti til verðbóta, auk þess sem atvik þar voru um margt einstök. Þá lúti dómur Landsréttar í máli nr. 589/2018 að frelsissviptingu ungmennis að ósekju í átta daga. Ályktanir í athugasemdum í fyrrgreindu frumvarpi um fjárhæð miskabóta geti átt við um slíka skammvinna frelsisskerðing u en fá ekki stoð í dómaframkvæmd sem lýtur að lengra varðhaldi að ósekju.

22. Stefndi krefst þess að kröfur stefnanda verði verulega lækkaðar, enda séu þær í engu samræmi við dæmdar miskabætur í sambærilegum málum. Í bréfi stefnda til stefn-anda er lagt til að málinu verði lokið með greiðslu miskabóta að fjár hæð 340.000 krónur auk lögmannskostnaðar að fjárhæð 195.300 krónur. Við aðalmeðferð málsins lagði stefndi fram Hrd. nr. 48/2022 og Lrd. nr. 700/2020. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 48/2022 voru bætur vegna 269 daga frelsissviptingar umfram dæmda refsingu ákveðnar 6.000.000 króna. Í dóminum var litið til þess að viðkomandi sætti ekki einangrun samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Landsréttar nr. 700/2020 voru bætur vegna 215 daga frelsissviptingar 10.990.000 krónur. Ef þessum bótafjárhæðum er deilt á dagafjölda eru miskabætur ríflega 22.300 krónurfyrir hvern dag í Hrd. nr. 48/2022 og 51.100 krónur fyrir hvern dag í máli L-x-x. nr. 700/2020. Bæði þessi mál lúta að frelsissviptingu sem stóð yfir í langan tíma, ólíkt því sem er í þessu máli þar sem einangrunarvistin var tiltölulega skammvinn að minnsta kosti ef miðað er við dagafjöldann í þessum tveimur dómum. 23. Í dómi Landsréttar nr. 700/2020 er vísað til þess að þegar litið sé til dómafram-kvæmdar verði að álykta að miskabætur á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna hvers konar aðgerða á grundvelli IX.- XIV. kafla laganna séu almennt metnar að álitum í einu lagi. Lengd frelsissviptingar skiptir þá miklu um ákvörðun bóta án þess að séð verði að afstaða sé tekin til fjárhæðar miska fyrir hvern dag og sú fjárhæð margfölduð með dagafjölda, sbr. dóma Landsréttar í málum nr. 589/2018, nr. 882/2018 og nr. 883/2018 og jafnframt dóma Hæstaréttar í málum nr. 345/2016 og nr. 11/2016. Sé litið til dæmdra bótafjárhæða í einstökum málum og þeim deilt niður á hvern dag í varðhaldi að ósekju virðist þó mega álykta af dómaframkvæmd að stutt frelsissvipting leiði til hlutfallslega hærri miskabóta en lengra varðhald og að einangrun í varðhaldi sé til þess fallin að vera sakborningi sérstaklega þungbær og auka enn á miska hans.

24. Þegar horft er til þeirra sjónarmiða sem hér hafa verið rakin, einkum þó að einangrun-in stóð yfir í skamman tíma og að stefnandi sat í gæsluvarðhaldi án takmarkana þegar ákveðið var að hann ætti að sæta einangrun, verða miskabætur til stefnanda ákveðnar 750.000 krónur með vöxtum í samræmi við kröfugerð stefnanda eins og í dómsorði greinir, enda hefur henni ekki verið mótmælt af hálfu stefnda.

25. Með hliðsjón af atvikum öllum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda máls-kostnað sem telst hæfilega ákveðinn 600.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

26. Af hálfu stefnanda flutti málið Ó-kk-nf V-kk-nf G-kk-nf lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið E-kvk-nf H-kvk-nf lögmaður. H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Málinu var úthlutað til dómara 31. janúar sl.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 750.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá [...]. janúar 2020 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.

H-kk-nf S-kk-nf