E-625/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 11. nóvember sl., höfðaði stefnandi, G-kvk-nf Ó-kvk-nf, til heimilis að Mávabraut 8a, Reykjanesbæ, hinn 5. maí 2014, gegn stefnda, Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík.

Kröfur stefnanda í málinu eru þessar:

1) Að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar lánssamnings frá 11. apríl 2007, milli Sparisjóðsins í Keflavík og stefnanda, hafi 7. febrúar 2011 verið 13.119.923 krónur.

2) Að stefnda verði með dómi gert skylt að endurútreikna lánssamning frá 11. apríl 2007 milli Sparisjóðsins í Keflavík og stefnanda þannig að stefnandi verði ekki krafinn um frekari greiðslur en þegar voru greiddar 7. febrúar 2011, vegna gjalddaganna frá og með 1. maí 2007 til og með 7. febrúar 2011.

3) Að stefnda verði með dómi gert skylt að fullnægja endurútreikningsskyldu í dómkröfu tvö að viðlögðum 24.000 króna dagsektum er renni til stefnanda og verði fullnægingarfrestur skyldunnar 14 dagar frá uppkvaðningu dóms.

4) Að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi greiði honum málskostnað að skaðlausu.

I

A

Í apríl 2007 leitaði stefnandi til Sparisjóðsins í Keflavík og óskaði eftir láni til að fjármagna kaup á fasteigninni Mávabraut 8a, Reykjanesbæ, þar sem heimili stefnanda er nú. Samningur um lán til handa stefnanda var undirritaður 11. apríl 2007. Stefnandi fékk lánsfjárhæðina útborgaða 13. sama mánaðar. Samkvæmt kvittun, dagsettri þann dag, var lánsfjarhæðin greidd stefnanda í íslenskum krónum, en 13.867.479 krónur voru lagðar inn á ráðstöfunarreikning stefnanda. Í kvittuninni kemur og fram að lánið sé fjölmyntalán og höfuðstóll þess í þremur myntum, 7.600.000 JPY, þ.e. japönskum jenum, 47.400 EUR, þ.e. evrum og 103.300 CHF, þ.e. svissneskum frönkum, og vextir Libor + 3,0%. Fyrsti gjalddagi lánsins var 1. maí 2007.

Stefnandi greiddi bæði afborgarnir af höfuðstól og vexti vegna lánsins frá 2. maí 2007 til 6. október 2008. Í október 2008 þyngdist greiðslubyrði stefnanda af láninu talsvert og óskaði hún því eftir frystingu lánsins. Á það var fallist og frá 6. nóvember 2008 til 7. febrúar 2011 greiddi stefnandi einungis vexti af láninu. Á því tímabili hækkaði höfuðstóll lánsins um tæpar tuttugu milljónir króna, í íslenskum krónum talið.

Í kjölfar dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010 og 153/2010, uppkveðnum 16. júní 2010, sem og dóms réttarins 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, var lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu breytt með lögum nr. 151/2010. Tilgangur laganna var „... fyrst og fremst að gæta jafnræðis meðal einstaklinga sem tekið hafa lán í erlendri mynt eða lán sem tengjast erlendri mynt með einum eða öðrum hætti.“ Á grundvelli bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001 bar stefnda að endurreikna öll fasteignalán einstaklinga óháð því hvort lánin væru gengistryggð eða í erlendri mynt. Var lán stefnanda endurreiknað 1. júlí 2011. Við endurútreikning lækkaði lán stefnanda, í íslenskum krónum talið, úr 34.159.342 krónum í 16.999.727 krónur. Hóf stefnandi að greiða aftur af láninu 1. ágúst 2011 og greiddi hún eftirleiðis bæði af höfuðstól lánsins og vexti. Mánaðarlegar greiðslur stefnanda af láninu hafa verið á bilinu frá 130.000 til 140.000 krónur eftir að stefnandi tók að greiða aftur af láninu eftir endurreikning og hefur hún ávallt staðið í skilum.

Með bréfi 26. mars 2013 tilkynnti stefndi stefnanda að bankinn hygðist ekki endurútreikna lán hennar frekar þar sem stefndi teldi að lánið væri ekki gengistryggt heldur í erlendri mynt. Þessu hefur stefnandi ekki viljað una og höfðaði hún því mál þetta 5. maí 2014 samkvæmt áðursögðu.

B

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 var öllum eignum Sparisjóðsins í Keflavík ráðstafað til SpKef sparisjóðs, nema þeim sem sérstaklega voru undanskildar. Þá var einnig tilteknum skuldum Sparisjóðsins í Keflavík ráðstafað til SpKef sparisjóðs.

Hinn 5. mars 2011 tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um að afturkalla starfsleyfi SpKef sparisjóðs frá og með 7. sama mánaðar, en þann sama dag tæki stefndi, sem þá hét NBI hf., við rekstri, eignum og skuldum sparisjóðsins.

Í samræmi við framangreindar ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins tók stefndi við réttindum og skyldum lánveitanda samkvæmt hinum umdeilda lánssamningi.

II

Lánssamningurinn frá 11. apríl 2007 ber yfirskriftina „Lánasamningur í erlendri mynt“. Samningurinn er ein blaðsíða með níu málsgreinum og haus. Í hausnum kemur fram að lánið sé til þrjátíu ára með 360 gjalddögum og fyrsta gjalddaga afborgunar og vaxta 1. maí 2007. Vextir eru sagðir LIBOR-vextir + 3,0% álag.

Í samningnum segir síðan, sbr. 1. málsgrein, að lántakar „... viðurkenni að skulda SPARISJÓÐNUM Í KEFLAVÍK ... eða þeim, sem hann vísar til JPY 7.600.000,00 – Sjömilljónirogsexhundruðþúsund japönsk yen - CHF 103.300,00 – Eitthundraðogþrjúþúsundogþrjúhundurð svissneskir frankar – EUR 47.400,00 – Fjörutíuogsjöþúsundogfjögurhundruð evrur eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum, miðað við sölugengi japanskra yena, svissneskra franka og evra í íslenskum sparisjóðum á gjalddaga eða greiðsludegi, því sem hærra reynist.“ Í sömu málsgrein kemur fram að fjárhæðin sé endurlánað erlent lánsfé, sem greiðast skuli að fullu á þrjátíu árum með jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti. Kveðið er á um að vextir reiknist frá útgáfudegi og greiðist á sama tíma og afborganir.

Í 2. málsgrein samningsins er fjallað um vexti af láninu, en þar segir að greiða skuli eins mánaðar LIBOR-vexti af láninu, auk 3,0% fasts vaxtaálags.

Í 7. málsgrein samningsins kemur fram að lántakar veiti lánveitanda heimild til að skuldfæra viðskiptareikning þeirra hjá lánveitanda fyrir afborgunum, vöxtum og innheimtukostnaði á gjalddögum. Þar segir enn fremur að dragist greiðslan fram yfir gjalddaga sé lánveitanda heimilt að láta gengistryggingu haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags.

Í 8. málsgrein samningsins er fjallað um skyldu lántakenda til greiðslu dráttar- og vaxtavaxta, komi til vanefnda á lánssamningnum. Þar segir meðal annars að haldist „... gengistrygging á gjaldfallinni fjárhæð eftir gjalddaga, skal greiða dráttarvexti í samræmi við vaxtalög.“

Í 9. málsgrein samningsins er meðal annars tekið fram að mál vegna skuldarinnar megi reka fyrir Héraðsdómi Reykjaness á grundvelli 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Einnig er þar fjallað um heimilar fullnustuaðgerðir og tekið fram að sé skuldin gjaldfallin megi „... selja veðið nauðungarsölu“.

III

Stefnandi kveðst byggja allar dómkröfur sínar á því að í lánssamningi Sparisjóðsins í Keflavík og stefnanda frá 11. apríl 2007 hafi falist lán í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við ófrávíkjanleg ákvæði 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Stefnandi bendir á að tilgreining lánsfjárhæðarinnar í lánssamningnum sé afar óskýr, sbr. eftirfarandi samningsákvæði: „Sjö milljónir og sex hundruð þúsund japönsk jen ... eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum miðað við sölugengi japanskra yena, svissneskra franka og evra í íslenskum sparisjóðum á gjalddaga eða greiðsludegi, því sem hærra reynist.“ Stefnandi telji ljóst að valið hafi verið að lána íslenskar krónur sem bundnar hafi verið sölugengi erlendu myntanna, uppreiknaðar á hverjum gjalddaga afborgana og vaxta. Þetta sýni öll framkvæmd lánsins, jafnframt því sem aðrar greinar samningsins séu þessu til staðfestingar, sbr. 7. og 8. gr. lánasamningsins en þar segi meðal annars: „Dragist greiðsla fram yfir gjalddaga, er skuldareiganda heimilt að láta gengistryggingu haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags.“ ... „Haldist gengistrygging á gjaldfallinni fjárhæð eftir gjalddaga skal greiða dráttarvexti í samræmi við vaxtalög“. Tilvitnuð samningsákvæði sýni að áliti stefnanda að lánssamningurinn hafi gert ráð fyrir því að lánaðar væru íslenskar krónur, tengdar gengi þeirra mynta sem tilgreindar hafi verið í upphafi samningsins. Bendir stefnandi á að allir sambærilegir lánssamningar frá forvera stefnda hafi verið framkvæmdir með sama hætti.

Áðurnefndan óskýrleika í tilgreiningu myntar samningsins segir stefnandi eiga að leiða til þess að skoða eigi lánssamninginn heildstætt, sbr. nýlega dóma Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. E-1605/2013 og E-822/2013. Bendir stefnandi á að þegar lánið sé skoðað heildstætt komi í ljós að um gengistryggt lán sé að ræða, sem hafi hækkað upp úr öllu valdi vegnar veikrar stöðu íslensku krónunnar gegn hinum erlendu myntum. Hækkun lánsins komi skýrlega fram á framlögðum dómskjölum er sýni afborganir af láninu og endurútreikning þess. Komi þar fram að höfuðstóll lánsins hafi hækkað úr 14.007.555 krónum í 34.159.342 krónur. Hann hafi þannig meira en tvöfaldast.

Stefnandi telur framangreint sýna að lán hennar hafi verið bundið erlendum myntum með ólögmætum hætti samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Af þeim sökum eigi að horfa framhjá þeim búningi sem Sparisjóðurinn í Keflavík hafi klætt lánið í, en sá búningur hafi falist í því að skýra samninginn lánasamning í erlendri mynt og segja lánið endurlánað erlent lánsfé, sem bera skyldi LIBOR vexti. Ekkert af þessum atriðum sé hins vegar í samræmi við raunveruleikann.

Varðandi heiti lánssamningsins bendir stefnandi á að hún sé neytandi sem talið hafi sig vera að gera samning um íslenskt lánsfé, tengt gengi hinna erlendu mynta. Þá sé ljóst að stefnandi hafi sóst eftir láni í íslenskum krónum til að kaupa fasteignina Mávabraut 8a, sem sé fasteign á íslenskum fasteignamarkaði.

Stefnandi bendir einnig á að engar erlendar myntir hafi skipt um hendur og að báðir aðilar hafi uppfyllt aðalskyldur sínar með greiðslu íslenskra króna. Stefndi með útborgun lánsins og stefnandi með greiðslum af láninu. Heiti lánsins geti því ekki verið ákvarðandi um það hvort telja eigi það erlent eða íslenskt heldur verði að horfa til þess hvaða gjaldmiðill hafi í raun skipt um hendur, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 391/2013.

Orðin „endurlánað erlent lánsfé“ í 1. málsgrein lánssamningsins segir stefnandi vera merkingarlaus þar sem Sparisjóðurinn í Keflavík hafi engar erlendar myntir keypt þegar hann lánaði stefnendum umrædda fjármuni, enda liggi engin kaupnóta fyrir í málinu. Í þessu sambandi bendir stefnandi og á að óljóst sé hvaðan útborgunargengi lánsins hafi verið fengið.

Hvað LIBOR-vexti varðar vísar stefnandi til þess að þeir séu engin staðfesting á því að um erlent lán hafi verið að ræða, enda hafi LIBOR-vextirnir einungis verið reiknaðir ofan á upphæðir í hinum erlendu myntum áður en þær voru margfaldaðar með gengi íslenskrar krónu á móti myntunum. Hið sama eigi við um gengistryggingu höfuðstólsins. Af útreikningsaðferð stefnda megi glögglega sjá að lánið hafi í raun verið gengistryggt.

Þá bendir stefnandi á að það hafi aldrei komið til álita að lán hennar yrði greitt út í hinum erlendu myntum. Stefnandi hafi ætlað að nota lánið til fjárfestinga í íslenskri fasteign þar sem aðeins íslenskar krónur hafi komið til greina sem greiðslueyrir. Þá hafi stefnandi ekki haft neinar tekjur í erlendum gjaldmiðlum. Hún hafi því aldrei getað greitt af láninu í annarri mynt en íslenskum krónum.

Stefnandi vísar enn fremur til þess að lánsskjalið sé óskýrt um fleiri hluti en tilgreiningu lánsfjárhæðarinnar. Sé skjalið raunar haldið svo miklum annmörkum að furðu sæti að notast hafi verið við það í lánsviðskiptum. Sem dæmi um galla á skjalinu megi nefna að í 9. mgr. samningsins sé fjallað um nauðungarsölu „veðs“ án þess að veð sé tilgreint. Þá sé tilvísun til 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem alls ekki eigi við þar sem skjalið sé lánssamningur en ekki skuldabréf.

Stefnandi segir að rétt geti verið að veita tilgreiningu fjárhæðar í skuldabréfi höfuðvægi þar sem um viðskiptabréf sé að ræða sem innihalda eigi tæmandi lýsingu á þeim réttindum og skyldum sem bréfið feli í sér. Stefnandi telji þetta aftur á móti ekki eiga við um lánssamninga þar sem ein af meginreglum samningaréttar sé sú að fremur skuli horfa til efnis lánssamnings en forms hans. Hæstiréttur Íslands hafi bent á þessa sérstöðu skuldabréfa í máli réttarins nr. 715/2012.

Jafnframt verði til þess að líta að stefnandi sé neytandi sem átt hafi í viðskiptum við sérfrótt fjármálafyrirtæki sem tjáð hafi stefnanda að hún væri að gera lánssamning um íslenskar krónur. Ítrekar stefnandi að tilgangur lántöku hennar hafi verið fjárfesting í fasteign á íslenskum fasteignamarkaði en erlendir gjaldmiðlar hefðu aldrei gagnast henni í þeim viðskiptum.

Að endingu bendir stefnandi á að það stangist á við jafnræðisreglu stjórnarskrár að láta óskýra tilgreiningu fjárhæðar í lánssamningi hafa þau áhrif að ekki séu leiðrétt með dómi lán aðila sem séu efnislega eins og lán þeirra sem dæmd hafi verið ólögmæt.

Dómkröfur 1 og 2 segir stefnandi byggjast á því að stefndi geti ekki krafið hana um viðbótarvexti fyrir liðna tíð. Eftirstöðvar samningsins samkvæmt endurútreikningum stefnda 1. júlí 2011 séu því rangar. Reglan um fullnaðarkvittanir eigi við um atvik máls, enda séu öll skilyrði hennar uppfyllt. Stefnda beri samkvæmt dómkröfu 2 að leiðrétta lán stefnanda samkvæmt réttum eftirstöðvum í dómkröfu 1.

Stefnandi bendir á að fyrsta skilyrði reglunnar um fullnaðarkvittanir sé að skuldari hafi verið í góðri trú um lögmæti skuldbindingar sinnar. Þetta skilyrði sé uppfyllt í málinu, enda hafi gengistrygging ekki verið dæmd ólögmæt fyrr en 16. júní 2010. Ekki verði gerð sú krafa til stefnanda að þekkja rétta skýringu vaxtalaga fyrir þann tíma. Þá hafi stefndi tekið við greiðslum stefnanda samkvæmt greiðslutilkynningum án nokkurs fyrirvara.

Annað skilyrði reglunnar um fullnaðarkvittanir sé að mikill aðstöðumunur hafi verið milli kröfuhafa og skuldara. Það skilyrði sé óumdeilanlega uppfyllt í málinu, enda sé stefnandi neytandi sem tekið hafi lán hjá sérfróðri fjármálastofnun.

Þriðja skilyrði reglunnar sé að það þurfi að standa kröfuhafa nær að bera þann vaxtamun sem leitt hafi af ólögmætri gengistryggingu. Svo sú staða verði talin vera uppi þurfi að vera komin festa á framkvæmd samningsins milli aðila, jafnframt því sem vaxtamunurinn þurfi að vera umtalsverður. Þessi skilyrði séu uppfyllt í málinu, enda hafi 46 greiðslur þegar verið greiddar af láninu við endurreikning þess. Stefnandi hafi því haft réttmætar væntingar til þess að þeir greiðsluseðlar, sem henni hafi verið sendir, væru réttir. Þá sé það stefndi sem verði að bera hallann af því að hafa ekki endurreiknað lán stefnanda fyrr en mörgum mánuðum eftir gildistöku laga nr. 151/2010.

Þá telur stefnandi vaxtamuninn, sem í viðbótarkröfu stefnda felist, vera umtalsverðan, hvort sem horft sé til upphaflegs höfuðstóls lánsins eða til greiddra vaxta. Stefnandi hafi fengið fullnaðarkvittanir fyrir afborgunum sínum af höfuðstól og vöxtum og því skuli draga greiddar afborganir þeirra af höfuðstól af upphaflegum höfuðstól, sem þannig myndi réttar eftirstöðvar lánsins 21. febrúar 2011. Sá höfuðstóll sé 13.119.923 krónur, sbr. eftir atvikum dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 464/2012.

Stefnandi bendir á að þar sem leggja hefði átt annan og lægri höfuðstól til grundvallar innheimtu á láninu eftir endurútreikning sé skuld hennar við stefnda mun lægri en stefndi freisti nú innheimtu á. Þá muni viðurkenning dómkröfu 1, sbr. dómkröfu 2, valda því að stefnda verði skylt að endurútreikna lánssamning stefnanda þannig að skuld hennar við stefnda sé önnur og lægri en nú sé. Stefnandi hafi því beina fjárhagslega hagsmuni, og þ.a.l. lögvarða hagsmuni, af viðurkenningarkröfu sinni.

Um upphæð viðbótarkröfunnar bendir stefnandi á að lánið sé lán með jöfnum höfuðstólsafborgunum, rétt eins og það sem til umfjöllunar hafi verið í máli nr. 464/2012. Því megi nota þá aðferð sem þar hafi verið stuðst við til þess að komast að því hvort um umtalsverða viðbótarkröfu sé að ræða. Í því máli hafi verið talið að 28% viðbótarkrafa væri umtalsverð. Í máli þessu sé viðbótarkrafan tæplega 26% af upprunalegum höfuðstól og því verði að telja, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 464/2012 og síðari dóma réttarins, að viðbótarkrafa stefnda sé umtalsverð. Viðbótarkrafan sé svo há og íþyngjandi að það brjóti gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar að gera stefnanda að greiða hana, enda felist í því að greiðslur stefnanda af láninu séu með afturvirkum hætti teknar upp á grundvelli laga nr. 151/2010.

Til stuðnings viðurkenningarkröfu sinni samkvæmt dómkröfu 2 vísar stefnandi til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómkrafan sé stefnanda nauðsynleg til að ná fram þeim rétti sem felist í viðurkenningu á réttum eftirstöðvum lánsins samkvæmt dómkröfu númer 1. Um fordæmi fyrir kröfugerðinni vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 268/2002. Dómkrafa 3 byggist einnig á tilvitnuðu ákvæði laga um meðferð einkamála. Sú krafa sé nauðsynleg til þess að stefnandi nái fram rétti sínum samkvæmt dómkröfum 1 og 2. Um fordæmi fyrir kröfugerðinni vísar stefnandi til síðastnefnds dóms Hæstaréttar.

Allar dómkröfur sínar styðji stefnandi enn fremur þeirri málsástæðu að ósanngjarnt sé af stefnda í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að krefja stefnanda um efndir án frekari leiðréttinga. Ósanngirni lánsins sé augljós þegar hækkun þess frá lántöku sé skoðuð, og það þrátt fyrir mjög háar og skilvísar afborganir af láninu. Lánið hafi hækkað úr rúmum 14 milljónum króna í rúmar 34 milljónir króna áður en það hafi verið endurreiknað niður í ríflega 13 milljónir króna. Það hljóti að teljast ósanngjarnt í skilningi tilvitnaðrar lagagreinar að láta einstakling bera framangreinda hækkun á fasteignarláni sínu, láni sem sé grundvöllur þess að hún hafi þak yfir höfuðið.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010. Stefnandi vísar einnig til laga nr. 7/1936 um umboð, samningsgerð og ógilda löggerninga, sem og meginreglna samninga, kröfu- og neytendaréttar. Þá segir stefnandi kröfur sínar einnig byggjast á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um heimild til að hafa uppi viðurkenningarkröfu vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. þeirra laga. Að lokum vísar stefnandi til laga nr. 33/1944 um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og meginreglna eignaréttar.

IV

Stefndi segir það rétt hjá stefnanda að bankinn sé réttur aðili að ágreiningi þessa máls. Stefndi mótmælir hins vegar öllum kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda.

Kröfur sínar í málinu kveður stefndi á því reistar að umþrættur lánssamningur frá 11. apríl 2007 sé lán í erlendri mynt og því falli samningurinn utan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/001 um vexti og verðtryggingu. Þessa afstöðu segir stefndi byggjast á dómaframkvæmd Hæstaréttar, sem margsinnis hafi leyst úr því hvort skuldabréf eða lánssamningar með sambærilegum skilmálum og sá lánssamningur sem hér sé um deilt, sé lán í erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Af dómafordæmum Hæstaréttar í svokölluðum gengistryggingarmálum telji stefndi einsýnt að hið umþrætta lán sé lögmætt erlent lán og af þeim sökum eigi stefnandi engan frekari rétt á hendur stefnda. Stefndi leggur ríka áherslu á að endurútreikningur sem framkvæmdur hafi verið á lánssamningnum 1. júlí 2011 hafi farið fram á grundvelli lagaskyldu bankans, sbr. bráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 38/2001. Af þeim sökum hafi engin viðurkenning falist í endurútreikningnum af hálfu stefnda á því að samningurinn væri gengistryggður.

Stefndi vísar til þess að við úrlausn á því hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum hafi Hæstiréttur fyrst og fremst litið til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggi til grundvallar skuldbindingunni. Við matið hafi rétturinn þannig litið til nokkurra atriða, svo sem heitis viðkomandi löggernings, tilgreiningu lánsfjárhæðar, vaxta og skilmálabreytinga. Við matið hafi þó einkum skipt máli hvernig sjálf skuldbindingin sé tilgreind í slíkum gerningum.

Samninginn frá 11. apríl 2007 segir stefndi bera öll einkenni þess að vera samningur í erlendri mynt. Í samningnum komi skýrt fram, ofarlega í hægra horni hans, fyrirsögnin „Lánasamningur í erlendri mynt“. Fyrir neðan fyrirsögnina komi síðan dálkar þar sem efni og greiðslutilhögun samningsins séu tilgreind. Skuldari samningsins sé sagður vera stefnandi. Þá komi fram að lánstíminn sé 30 ár og gjalddagar 360. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta sé tilgreindur 1. maí 2007. Þá komi fram að mynt samningsins sé JPY/CHF, þ.e. japönsk jen og svissneskir frankar. Vextir séu enn fremur tilgreindir sem Libor + 3% vaxtaálag. Að lokum komi fram að ráðstöfunarreikningur sé 1191-26-..., en skuldfærslureikningur 1191-26-.... Fyrir neðan umrædda dálka segi síðan orðrétt: „... viðurkenni að skulda SPARISJÓÐNUM Í KEFLAVÍK ... eða þeim, sem hann vísar til JPY 7.600.000,00 – Sjömilljónirogsexhundruðþúsund japönsk yen - CHF 103.300,00 – Eitthundraðogþrjúþúsundogþrjúhundurð svissneskir frankar – EUR 47.400,00 – Fjörutíuogsjöþúsundogfjögurhundruð evrur eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum, miðað við sölugengi japanskra yena, svissneskra franka og evra í íslenskum sparisjóðum á gjalddaga eða greiðsludegi, því sem hærra reynist. Fjárhæð þessa, sem er endurlánað erlent lánsfé, skal endurgreiða að fullu á 30 árum, með jöfnum afborgunum á 1 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 10.5.2006. Fyrsti gjalddagi er vaxtagjalddagi. Vextir reiknast frá útgáfudegi og greiðast á 1 mánaða fresti í fyrsta sinn þann 10.05.2007.“

Samkvæmt framangreindu sé ljóst að eina tilgreining lánsfjárhæðar í lánssamningnum sé í japönskum jenum, svissneskum frönkum og evrum. Hvergi í samningnum sé vikið að fjárhæð skuldarinnar í íslenskum krónum. Stefndi hafni þeim fullyrðingum stefnanda að tilgreining lánsfjárhæðarinnar sé með einhverjum hætti óskýr í samningnum. Hún verði að mati stefnda varla mikið skýrari, enda bæði tilgreind í tölustöfum og bókstöfum í hinum erlendu myntum.

Í samningnum segi síðan að vextir af skuldinni „... skulu vera 1 mánaða LIBOR vextir eins og þeir eru ákveðnir á framangreindum myntum á alþjóðlegum fjármagnsmarkaði og til viðbótar fast vaxtaálag 3,00%.“ Samkvæmt þessu hafi skuldbinding stefnenda ekki falist í greiðslu vaxta í íslenskum krónum. Ef svo hefði verið hefði skuldbinding stefnenda að grunni til byggst á REIBOR vöxtum, sem byggi að grunni til á stýrivöxtum Seðlabanka Íslands, og vextirnir orðið umtalsvert hærri en þeir hafi verið í raun.

Stefndi segir um þetta efni liggja fyrir afdráttarlausa dóma Hæstaréttar og vísar bankinn í því sambandi meðal annars til dóms réttarins í máli nr. 50/2012, Hótel Stykkishólmur gegn Arion banka hf. Lánssamningur sá sem um hafi verið deilt í því máli hafi verið mjög sambærilegur þeim sem hér sé um deilt. Vísar stefndi enn fremur til dóms Hæstaréttar í máli nr. 520/2011, Íslandsbanki hf. gegn GB-Miðlun ehf. Niðurstaða réttarins hafi verið sú að skuldbindingin væri í erlendri mynt þar sem fjárhæð hennar væri skýrt tilgreind í erlendum gjaldmiðlum.

Af framangreindu leiði að engin þörf sé á því að skoða frekar framkvæmd láns stefnanda. Framkvæmdin komi einungis til skoðunar í þeim tilvikum sem skýring á texta lánssamnings, þar sem skuldbindingu lántaka sé lýst, taki ekki af skarið um það hvort hún sé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Það hafi því enga þýðingu fyrir úrlausn málsins hvernig ráðgert hafi verið í samningi að skyldur aðila yrðu efndar og hvernig efndir þeirra hafi í raun orðið. Mótmælir stefndi sérstaklega tilvísun stefnanda til dóms Hæstaréttar frá 21. nóvember 2013, í máli nr. 391/2013, að þessu leyti, en í málinu hafi skuldbinding lántaka einungis verið tilgreind í íslenskum krónum. Hvergi hafi verið um hana getið í erlendum gjaldmiðlum, heldur aðeins hlutfalli þeirra. Umræddur dómur hafi því ekkert fordæmisgildi í máli þessu.

Stefndi segir stefnanda vísa til 7. og 8. gr. hins umþrætta lánssamnings, til stuðnings kröfum sínum, en þar komi fyrir orðið „gengistrygging“. Nefnd ákvæði lánssamningsins kveður bankinn fjalla um útreikning dráttarvaxta við vanefndir. Stefndi bendir á að reginmunur sé á framangreindu orðalagi lánssamningsins um gengistryggingu, sem virðist hafa verið í samningnum fyrir mistök, og ákvæðum þeirra samninga sem fjallað hafi verið um í dómum Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. E-1605/2013 og E-822/2013. Framangreint orðalag í nefndum ákvæðum lánssamningsins komi með engu móti heim og saman við efni samningsins að öðru leyti. Stefndi hafni því að þetta atriði geti ráðið úrslitum um niðurstöðu málsins, enda beri lánssamningurinn það með sér að öllu öðru leyti að vera um lán í erlendri mynt. Ekki verði horft fram hjá afdráttarlausu orðalagi lánssamningsins þar sem skuldbinding stefnenda sé tilgreind í japönskum jenum, svissneskum frönkum og evrum.

Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnanda um að útborgunargengi lánsins JPY 0,5535, CHF 54,21 og EUR 88,63 geti hvorki verið gengi útgreiðsludags né undirritunardags lánsins. Stefndi bendir á að dómskjal það sem stefnandi vísi til í þessu sambandi hafi að geyma gengisskráningu Seðlabanka Íslands en ekki gengisskráningu Sparisjóðsins í Keflavík. Skjalið hafi því ekkert sönnunargildi um hvaða gengi skyldi nota við umreikning höfuðstóls lánsins í íslenskar krónur. Svo sem fram komi á kaupnótu lánsins hafi lánið verið keypt inn í kerfi Sparisjóðsins í Keflavík með höfuðstólinn 7.600.000 JPY, 47.400 EUR og 103.300 CHF og af honum síðan verið innheimt 76.000 JPY, 474 EUR og 1.033 CHF í lántökugjald. Þessar fjárhæðir hafi því næst verið reiknaðar yfir í íslenskar krónur og við það fengist fjárhæðin 13.867.479 krónur, sem lögð hafi verið inn á reikning stefnanda.

Stefndi kveðst jafnframt mótmæla fráleitum bollaleggingum stefnanda um að framlagðar greiðslukvittanir gefi til kynna að lánið hafi verið gengistryggt. Greiðslukvittanirnar sýni einfaldlega að afborgun höfuðstóls og greiðsla vaxta hverju sinni hafi byggst á því að höfuðstóll lánsins var í japönskum jenum, evrum og svissneskum frönkum og séu útreikningar stefnda í samræmi við það. Þar sem stefnandi hafi óskað eftir að nota íslenskar krónur hafi þurft að reikna hversu mörg japönsk jen, evrur og svissneska franka stefnandi þyrfti að kaupa hverju sinni og sýni greiðslukvittanir því gengið og íslenska fjárhæð.

Stefndi segir enga þýðingu hafa við úrlausn máls þessa að um sé að ræða lánssamning en ekki skuldabréf. Af dómafordæmum Hæstaréttar, þar sem skorið hafi verið úr um sambærilegan ágreining, hafi verið litið til sömu sjónarmiða hvort sem viðkomandi skuldaskjal hafi verið lánssamningur eða skuldabréf, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar í málum nr. 551/2011, Drómi hf. gegn A-kk-þgf H-kk-þgf J-kk-þgf, nr. 50/2012, Hótel Stykkishólmur ehf. gegn Arion banka hf. og nr. 3/2012, Arion banki hf. gegn Hætti ehf. Í öllum málunum hafi verið deilt um skuld samkvæmt lánssamningum. Við mat á því hvort skuldbindingar lántaka samkvæmt þeim væru í íslenskum krónum eða erlendum myntum hafi rétturinn bæði litið til forms og meginefnis samninganna. Þar hafi vegið þyngst tilgreining í samningunum á skuldbindingu lántaka.

Þá kveðst stefndi hafna þeirri málsástæðu stefnanda að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 715/2012, Samvirkni ehf. gegn Byggðastofnun, hafi ekki haft höfuðvægi hvernig aðilar hafi efnt skyldur sínar þar sem um skuldabréf hafi verið að ræða og ályktun stefnenda að því eigi að vera öfugt farið í því máli sem hér sé til umfjöllunar. Í nefndu máli hafi skuldbinding aðila verið tilgreind með skýrum hætti í skuldabréfinu í japönskum jenum og því hafi ekki skipt máli hvernig aðilar efndu skyldur sínar samkvæmt samningnum. Sú niðurstaða sé í samræmi við önnur dómafordæmi Hæstaréttar og það sama eigi við í þessu máli.

Stefndi hafni einnig þeirri málsástæðu stefnanda að það stangist á einhvern hátt við jafnræðisreglu stjórnarskrár að dæma lán hennar lögmætt erlent lán. Lán stefnanda sé lán í erlendum myntum og íslensk lög heimili að veita lán í öðrum myntum en íslenskum krónum. Með sömu rökum hafni stefndi enn fremur þeirri málsástæðu stefnanda að það sé ósanngjarnt af stefnda að krefja stefndu um efndir lánssamningsins samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Samkvæmt öllu framansögðu segir stefndi ótvírætt að hið umþrætta lán hafi verið lögmætt erlent lán. Ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eigi því ekki við í málinu. Af þeirri niðurstöðu leiði að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu.

Fari svo ólíklega að dómurinn fallist á það með stefnanda að lán hennar sé gengistryggt íslenskt lán segir stefndi á því byggt af hálfu bankans að endurútreikningur stefnanda eins og hann birtist í stefnu sé rangur. Á því sé byggt af hálfu stefnda að staða umþrætts lánssamnings hafi 1. júlí 2011 verið 13.397.628 krónur. Í endurútreikningi stefnda sé stuðst við fullnaðarkvittanir til 7. febrúar 2011 en sá dagur hafi verið seinasti greiddi gjalddagi fyrir endurútreikning sem framkvæmdur hafi verið 1. júlí 2011. Eftirstöðvar lánsins 7. febrúar 2011 hafi numið 13.119.923 krónum, en að teknu tilliti til vaxta í skilningi 4. gr. laga nr. 38/2001 hafi eftirstöðvarnar 1. júlí 2011 numið 13.397.628 krónum.

Í öllum tilvikum mótmælir stefndi kröfu stefnanda um vexti og dráttarvexti, þ.m.t. upphafstíma vaxtanna.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um frelsi til samninga, skuldbindingargildi loforða og efndaskyldu krafna.

V

Óumdeilt er að stefndi er réttur aðili að máli þessu til varnar, sbr. ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins frá 22. apríl 2010 og 5. mars 2011.

Ágreiningur málsaðila snýst fyrst og fremst um það grundvallaratriði hvort lánssamningur stefnanda og Sparisjóðsins í Keflavík frá 11. apríl 2007, en stefndi er nú gagnaðili stefnanda að samningnum samkvæmt áðursögðu, feli í sér lán í erlendum gjaldmiðlum eða í íslenskum krónum sem bundið sé gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti, sbr. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Svo sem rakið er í forsendum dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010, uppkveðnum 16. júní 2010, fer skuldbinding í erlendum gjaldmiðlum ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt ákvæðunum er hins vegar óheimilt að binda lán eða annars konar skuldbindingu í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, svo sem sérstaklega er tekið fram í athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laganna. Af orðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðið að við úrlausn á því hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin er tilgreind í þeim.

Samkvæmt framansögðu ber fyrirsögn lánssamningsins frá 11. apríl 2007 með sér að um sé að ræða skuldbindingu í erlendum myntum. Er skuldbindingin þar nákvæmlega tilgreind í japönskum jenum, svissneskum frönkum og evrum, þótt jafnframt sé vísað til jafnvirðis lánsfjárhæðarinnar í íslenskum krónum. Þá eru vextir samkvæmt lánssamningnum til samræmis við það að um erlent lán sé að ræða, en vextir samkvæmt samningnum eru LIBOR-vextir, auk 3% álags. Enn fremur er þess getið í lánssamningnum að um endurlánað erlent lánsfé sé að ræða.

Eins og reifað er í kafla III hér að framan er af hálfu stefnanda á því byggt að tiltekin ákvæði í 7. og 8. málsgrein lánssamningsins bendi til þess að um ólögmætt gengistryggt lán sé að ræða. Ekki verður hins vegar á það fallist með stefnanda að þau ákvæði geti hnekkt hinni skýru tilgreiningu lánsfjárhæðarinnar í erlendri mynt í lánssamningum sem áður var lýst. Þá geta þeir augljósu ágallar á lánssamningnum sem stefnandi hefur vísað til, og varða umfjöllun um nauðungarsölu veðs og ákvæði 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, heldur engu breytt í þessu sambandi.

Af dómafordæmum Hæstaréttar, sbr. til dæmis dóm réttarins í máli nr. 524/2011, þykir mega draga þá ályktun að í þeim tilvikum sem tilgreining láns í erlendum myntum er eins skýr og ótvíræð og hún er í þeim lánssamningi sem hér um ræðir geti það að útgreiðsla og endurgreiðsla láns fari fram í íslenskum krónum ekki skipt máli við úrlausn á því álitaefni hvort um sé að ræða lán í erlendum gjaldmiðli eða í íslenskum krónum sem bundið sé gengi erlends gjaldmiðils með ólögmætum hætti.

Með vísan til þess sem að framan er rakið, sérstaklega með skírskotun til þess að heiti lánssamningsins bar með sér að um væri að ræða skuldbindingu í erlendum myntum og enn frekar að hún var þar nákvæmlega tilgreind í erlendum gjaldmiðlum, þ.e. japönskum jenum, svissneskum frönkum og evrum, þykir verða að fallast á það með stefnda að skuld stefnanda hafi verið ákveðin í þeim gjaldmiðlum en ekki í íslenskum krónum, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar í máli nr. 551/2011, uppkveðnum 23. nóvember 2011, og máli nr. 25/2014, sem kveðinn var upp 5. júní 2014. Ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eiga því ekki við í málinu.

Ekki verður annað ráðið af dómafordæmum Hæstaréttar, þar sem skorið hefur verið úr sambærilegum ágreiningi og uppi er í máli þessu, en að litið hafi verið til sömu sjónarmiða hvort sem viðkomandi skuldaskjal hefur verið lánssamningur eða skuldabréf, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar í málum nr. 551/2011, 50/2012 og 3/2012. Sú staðreynd að skuld stefnanda við stefnda grundvallast á lánssamningi en ekki skuldabréfi getur því engin áhrif haft við úrlausn málsins. Engin áhrif getur hér heldur haft, svo sem málið liggur fyrir dómnum, að stefnandi er neytandi en stefndi fjármálastofnun.

Samkvæmt framansögðu er lán stefnanda lán í erlendri mynt. Lánveiting í öðrum myntum en íslenskum krónum er heimil samkvæmt íslenskum lögum. Að því gættu verður ekki séð að það stangist á við jafnræðisreglu stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, að fallist verði á það með stefnda að lán stefnanda sé lögmætt lán í erlendri mynt. Með sömu rökum verður heldur ekki séð að ósanngjarnt geti talist af stefnda að krefja stefnanda um efndir lánssamningsins í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda hefur stefnandi ekki sýnt fram á að efni lánssamningsins sé að öðru leyti svo óvenjulegt eða íþyngjandi að skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 verði talið fullnægt. Þá telst, gegn andmælum stefnda, með öllu ósannað að stefnandi hafi tekið umrætt lán í erlendum myntum á grundvelli villandi eða rangra upplýsinga frá lánveitanda.

Af framangreindu leiðir að sýkna ber stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu.

Að ágreiningi aðila og atvikum máls virtum, og að teknu tilliti til áðurnefndra ágalla á lánssamningi aðila, en fyrir liggur að samningurinn var saminn af þeim aðila sem stefndi leiðir rétt sinn frá, þykir rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dóm þennan kveður upp K-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Landsbankinn hf., skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, G-kvk-ef Ó-kvk-ef, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

K-kk-nf H-kk-nf