E-4332/2020

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð þess, þann 14. september sl., var höfðað með stefnu, birtri 29. júní 2020, af stefnanda, A, [...], Reykjavík, á hendur stefnda, Fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Arnarhvoli við Lindargötu, Reykjavík, vegna íslenska ríkisins.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmt til þess að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 750.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá a. janúar 2018 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að teknu tilliti til virðisaukaskatts og eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst stefndi þess að stefnukrafan verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Ágreiningsefni og málsatvik

Stefnandi lýsir málsatvikum svo, að um kvöldið þann a. janúar 2018 hafi gamall kunningi stefnanda, maður að nafni B, óvænt haft samband við hann og boðið honum að fá leigða X bifreið, en jafnframt tekið fram að stefnandi þyrfti ekki að hafa áhyggjur af greiðslu fyrir leiguna sem hann gæti borgað þegar hann hefði getu til. Á þessum tíma hafi stefnandi verið á erfiðum stað í lífi sínu og í mikilli neyslu fíkniefna og litist vel á það að fá afnot af ökutæki. Þegar stefnandi hafi tekið við bifreiðinni hafi annar maður verið með B í för sem stefnandi hafi ekki kannast við og kveðst aldrei hafa séð áður. Eftir að hafa tekið við bifreiðinni hafi stefndi svo ekið henni sem leið lá að N, lagt henni þar fyrir utan og sest þar að drykkju. Að kvöldi þess sama dags fann lögregla umrædda X - bifreið staðsetta fyrir utan áðurgreindan N, þar sem hún var kyrrstæð og mannlaus. Inni á N fannst fyrir stefnandi og var hann handtekinn í framhaldinu þar sem hann hafði kveikjuláslykla ökutækisins í sínum fórum. Liggur fyrir í handtökuskýrslu að stefnandi var handtekinn kl. 23.47 þann a. janúar 2018.

Stefnandi var í framhaldinu færður á lögreglustöðina þar sem hann var vistaður í fangaklefa og hann síðar yfirheyrður af lögreglu um klukkan 18.00 daginn eftir vegna málsins án þess að lögmaður væri viðstaddur. Stefnandi hafi þrátt fyrir þetta svarað öllum spurningum lögreglu án undanbragða og kveðst eftir fremstu getu hafa reynt að upplýsa málið, en þó þannig að hann hafi ekki getað sagt annað en að hann hefði fengið bifreiðina leigða af B, sem hann hafi nafngreint strax í þeim tilgangi að upplýsa málið. Hafi lögregla þá tjáð stefnanda að bifreiðinni hefði verið stolið af verkstæði í O ásamt tveimur öðrum bifreiðum. Stefnanda var þá sömuleiðis tjáð að til rannsóknar væri annað mál þar sem brotist hafði verið inn í húsnæði að M og þar hefðu umræddar bifreiðar sést á vettvangi. Frá M hefði verið stolið fimm haglabyssum og fleiri munum. Stefnandi þvertók fyrir að hafa verið viðriðinn þessi mál eða að hafa haft nokkra vitneskju um þau og hafi þá þegar upplýst að hann væri fyrst að heyra af þessu hjá lögreglu og hefði ekkert með málin að gera.

Stefnandi kveðst ávallt hafa verið kurteis og þægilegur í öllum tilsvörum og reynt að upplýsa málin eins og hann hafi getað þó svo að hann hafi neitað að hafa átt þátt í því að stela umræddum bifreiðum eða nokkra aðild að innbrotinu í M. Stefnandi hafi því engar þakkir kunnað B sem hafi lánað honum bifreiðina og hann því eftir fremsta megni reynt að vísa á B og hvar hann gæti verið að finna.

Einnig var handtekinn og yfirheyrður maður að nafni C en það er sá maður sem mun að eigin sögn hafa verið með téðum B þegar þeir hafi afhent stefnanda bifreiðina til umráða. C hafi tjáð lögreglu í skýrslutöku að B hafi sagt sér að hann hefði stolið þessum munum sem hafi verið í hans fórum síðustu daga en ekki viljað tjá sig um hjá hverjum hann hefði fengið bifreiðina, sbr. umfjöllun úr neðangreindri kröfu lögreglu um gæsluvarðhald dags d. janúar 2018:

„Hjá lögreglu bar kærði C um að hann hefði fengið bifreiðina hjá aðila sem hann vildi ekki nafngreina. Í sömu skýrslutöku bar hann um að hafa verið með B á bifreiðinni y allan daginn og sá aðili ætti þá muni sem í bifreiðinni voru. Hefði hann stolið mestum hluta þeirra síðustu daga “

Þrátt fyrir ofangreint og að stefnandi hafi haldið fram sakleysi sínu var gerð krafa um að hann sætti gæsluvarðhaldi og einangrun frá d. janúar 2018 til e. janúar 2018, kl. 16.00. Fallist var á þá kröfu lögreglu í úrskurði Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. R - [...]/2018. Var gæsluvarðhaldið grundvallað á 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 auk þess að stefnanda var einnig gert að sæta einangrun. Hafi stefnanda verið gert að sæta þessum ráðstöfunum þar sem mat lögreglustjóra hafi verið það að stefnandi væri undir rökstuddum grun um þjófnaðarbrot, sbr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og um heimildarlausa notkun á ökutæki, sbr. 259. gr. sömu laga. Stefnandi var áður handtekinn og vistaður gegn vilja sínum allt frá a. janúar 2018 eða í tæpan sólarhring áður en hann var færður fyrir dóm og krafa gerð um gæsluvarðhald og einangrun.

Þann b. janúar, eða fjórum dögum eftir að stefnandi var handtekinn, var honum sleppt úr gæsluvarðhaldi, þá að loknum frekari skýrslutökum af honum þar sem hann hafi áfram leitast við að upplýsa málið og rétta sinn hlut en í þeim tilgangi hafi hann m. a. heimilað lögreglu að afla símagagna og rannsaka staðsetningu símtækis síns. Þann c. apríl 2018 var málið síðan fellt niður, að því er varðaði þátt stefnanda í því.

Þann 5. júní 2019 sendi stefnandi kröfubréf á ríkislögmann og krafðist greiðslu miskabóta og lögmannskostnaðar. Ríkislögmaður hafnaði kröfunni með bréfi, dags. 3. desember 2019. Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi þann [...]. apríl 2020 og ítrekaði þá kröfur sínar um greiðslu bóta en því var sömuleiðis hafnað með bréfi Ríkislögmanns þann 22. júní 2020. Í framhaldinu hafi stefnandi séð sig knúinn til að höfða mál þetta.

Stefndi gerir vissar athugasemdir við framangreinda málavaxtalýsingu stefnanda. Vísar stefndi til þess að stefnandi hafi verið handtekinn a. janúar 2018 í tengslum við rannsókn á innbroti á verkstæði við O en lögreglu hafi borist tilkynning um innbrotið. Þar hafi lyklum að þremur bifreiðum verið stolið sem og bifreiðum sem hafi verið fyrir utan verkstæðið. Einnig hafi verið tilkynnt um innbrot í húsnæði við M en þaðan hafi skotvopnum verið stolið. Hafi einn aðili verið handtekinn sama dag vegna málsins og hann greint frá því að stefnandi væri á bifreiðinni x, sem einnig hafi verið stolið frá sama stað. Í lögregluskýrslu sama dags komi fram að lögregla hafi haft upplýsingar þess efnis að stefnandi væri á bifreiðinni x, sennilega einhvers staðar í [...]. Hafi fylgt sögunni að bifreiðin væri komin á skráningarnúmerið z að aftan en væri með enga plötu að framan. Komi fram í skýrslunni að bifreiðin hafi fundist kyrrstæð og mannlaus fyrir framan N. Hafi [...] lögregluvarðstjóri nr. [...] farið inn á barinn ásamt tveimur öðrum lögreglumönnum til að kanna hvort stefnandi væri þar en einn lögreglumannanna hafi þekkt hann í sjón. Hafi stefnandi fundist inni á salerni þar sem hann hafi aðspurður sagst heita D en lögreglumaður hafi staðfest að þarna væri stefnandi á ferðinni. Hafi hann verið áberandi ölvaður í hið minnsta eins og til orða sé tekið í skýrslunni.

Stefnandi hafi þá verið færður í handjárn vegna málsins og að lögreglubifreið [...]sem hafi verið þar fyrir utan. Við lögreglubifreiðina hafi stefnanda verið kynnt að hann væri handtekinn vegna rannsóknar máls og að hann væri grunaður um þjófnað og nytjastuld á bifreið. Öryggisleit hafi þá verið gerð á stefnanda og hafi þá fundist kveikjuláslykill að x í jakkavasa hans en verklegur hnífur í öðrum jakkavasa. Stefnanda hafi verið gerð grein fyrir því að hann þyrfti ekki að tjá sig um málið frekar en hann vildi en bæri þá að skýra satt og rétt frá. Þá hafi honum verði gerð grein fyrir því að hann gæti leitað aðstoðar verjanda á öllum stigum málsins. Þegar stefnandi hafi verið færður inn í lögreglubifreiðina hafi hann verið orðinn afar viðskotaillur og þegar hann hafi verið sestur þar inn, hafi hann snúið sér að lögreglumanni meðan hann hafi verið að reyna að rétta öryggisbelti yfir hann og sparkað fast til hans en höggið geigað og lent á innréttingu farþegahurðarinnar. Hafi stefnandi þá verið tekinn fastari tökum og lagður niður í sætið til að tryggja öryggi lögreglumanna. Hafi hann svo verið réttur upp og spenntur í öryggisbelti eftir að hafa lofað því að róa sig niður og haga sér vel. Stefnandi hafi þá verið fluttur af áhöfn á bíl [...] á lögreglustöðina við Hverfisgötu þar sem hann hafi síðan verið vistaður í fangageymslum vegna rannsóknar málsins. Stefnandi hafi verið æstur, ógnandi og ofbeldisfullur á leiðinni á Hverfisgötu og komi fram að [...] muni rita sér skýrslu um þann hluta málsins. Á lögreglustöðinni hafi síðan fundist ætluð fíkniefni og lyfseðilsskyld lyf í fórum stefnanda.

Í málinu liggi fyrir gæsluvarðhaldskrafa lögreglu. Þar komi meðal annars fram að lögregla hafi til rannsóknar mál er varði fyrrgreint innbrot á verkstæði í O. Þá hafi lögregla jafnfram haft til rannsóknar annað mál, nr. [...], þar sem brotist hafi verið inn að M, þar sem umræddar bifreiðar muni hafa sést. Í því innbroti hafi verið stolið samtals fimm haglabyssum ásamt með fleiri munum. Hafi lögregla talið, miðað við þær upplýsingar sem fyrir hafi legið, að stefnandi hafi átt aðild að því og að málin tengdust. Að mati lögreglustjóra hafi stefnandi því verið undir rökstuddum grun um brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðað geti fangelsisrefsingu allt að sex árum. Rannsókn málsins hafi þá verið metin á viðkvæmu stigi og því þótt brýnt að stefnanda yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun, svo hann hefði ekki tækifæri til að torvelda rannsókn, t. d. með því að koma undan munum eða hafa áhrif á aðra hugsanlega samverkamenn hans sem leitað væri.

Skýrsla hafi verið tekin af stefnanda d. janúar 2018, kl. 20.33. Hafi stefnandi þá m. a. greint frá því að á [...] hefði hann hitt vin sinn sem hefði boðið honum að koma með sér í „jobb“. Stefnandi hafi sagst hafa vitað að hann hefði með því átt við innbrotaleiðangur eða handrukkun. Hafi hann ekki sagst hafa áhuga á því. Á a hefði hann svo hitt þennan vin sinn aftur sem þá hefði boðið honum X bifreið til leigu. Sá hafi sagt við stefnanda að hafa ekki áhyggjur af greiðslunni, hann gæti borgað hana síðar. Vinurinn hefði jafnframt sagst hafa aðgang að nokkrum bílum. Hafi stefnandi sagst hafa grunað að þær bifreiðar sem vinur hans hefði aðgang að væru illa fengnar en hann hefði engu að síður tekið við X bílnum. Stefnandi hafi sagst ekkert vita um umrædd innbrot. Eftir skýrslutökuna hafi stefnandi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald til d. janúar 2018, kl. 16. Önnur skýrslutaka hafi farið fram b. janúar kl. 12.12 og lokið kl. 12.24. Hafi framburður stefnanda þá verið á sama veg og áður og hafi hann síðan verið leystur úr gæsluvarðhaldinu að þeirri skýrslutöku lokinni. Með bréfi frá lögreglustjóra, dags. c. apríl 2018, hafi stefnanda síðan verið tilkynnt að rannsókn máls hans hefði verið hætt að öðru leyti en því er varðaði vörslu fíkniefna.

Með hliðsjón af hér framangreindu þá geti stefndi ekki fallist á málavaxtalýsingu stefnanda eða að stefnandi eigi slíka bótakröfu í máli þessu sem hann geri kröfu um.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir bótakröfu sína á því að hann hafi að ósekju verið í haldi lögreglu frá a. til d. janúar 2018 og síðan áfram í gæsluvarðhaldi og þá í einangrun frá d. til b. janúar 2018. Frelsissvipting, samkvæmt lögum nr. 88/2008, sé alvarleg skerðing á mannréttindum, þ. m. t. persónufrelsi og friðhelgi heimilis, og sú þvingunarráðstöfun í þágu rannsóknar sakamáls sem almennt verði talin ganga lengst í þeim efnum.

Samkvæmt 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 eigi maður rétt á skaðabótum fyrir fjárhagslegt tjón og miska vegna aðgerða samkvæmt IX.- XIV. kafla laganna, þ. m. t. gæsluvarðhalds, er beinist gegn honum sem sakborningi, að ósekju, vegna þess að þær sakargiftir sem á hann hafi verið bornar reynist ekki réttar eða sönnun hafi ekki tekist um þær. Því aðeins komi til álita að lækka bætur eða fella þær niður hafi sakborningur sjálfur valdið eða stuðlað að því að til aðgerða hafi verið gripið gagnvart honum eða þeim viðhaldið, sbr. 2. málsl. 3. mgr. 246. gr. laganna. Slíku sé ekki til að dreifa í tilviki stefnanda enda ljóst frá upphafi að hann hafi leitast við það að upplýsa málið, meðal annars með því að benda á hver hefði afhent honum hina stolnu bifreið. Þá beri framburður ofangreinds C, sem einnig hafi verið settur í gæsluvarðhald, það með sér að það hafi verið ljóst strax í upphafi að stefnandi hafi enga aðild átt að málinu enda hafi þeir C og B afhent stefnanda bifreiðina löngu síðar.

Heimildir til frelsisskerðingar, án þess að áður hafi verið staðreynt hvort sakborningur hafi unnið til hennar, helgist einkum af hagsmunum þjóðfélagsins af því að upplýsa afbrot í því skyni að geta beitt refsingum lögum samkvæmt. Heimildir lögreglu til aðgerða samkvæmt X. og XIII. kafla laga nr. 88/2008 helgist af sömu ástæðum. Standi augljós rök til þess að maður, sem þurft hafi að sæta sviptingu á frelsi sínu og alvarlegri skerðingu á persónuréttindum sínum í þágu almannahagsmuna, geti átt rétt á bótum frá ríkinu ef niðurstaðan verður sú að rannsókn máls leiði ekki til málsóknar gegn honum. Í slíkum bótarétti felist einungis að sá sem eigi þá hagsmuni, sem krefjist frelsissviptingar og þvingunaraðgerða, þ. e. a. s. almenningur, greiði bætur til þess einstaklings sem hafi þurft að fórna frelsi sínu tímabundið í þágu þeirra.

Á því sé byggt að skaðabótaábyrgð stefnda sé hér ótvírætt fyrir hendi þar sem rannsókn lögreglu gagnvart stefnanda vegna ætlaðs brots hans hafi verið felld niður. En vegna þeirrar rannsóknar og þeirra rannsóknarhagsmuna sem taldir eru hafa verið fyrir hendi hafi stefnanda verið gert að sitja í gæsluvarðhaldi. Stefnandi hafi þannig verið í haldi lögreglu og hann setið í gæsluvarðhaldi og þá í einangrun á grundvelli rannsóknarhagsmuna frá a. janúar 2018 tilb. janúar sama ár. Á það sé bent samhengis vegna að orðalag ákvæðis 246. gr. laga um meðferð sakamála sé skýrt og afdráttarlaust um bótarétt en þar segi að „maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli á rétt til bóta skv. 1. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður...“ og í 2. mgr. segir:,, Dæma skal bætur vegna aðgerða skv. IX- XIV. kafla laga þessara ef skilyrði eru fyrir hendi.“

Vegna þessa, og sökum þess að bæði stefnandi og annar handtekinn maður, C, hafi gert lögreglu það ljóst að stefnandi hefði ekki átt neinn þátt í þjófnaði þeim er hann hafi verið grunaður um, þá sé það mat stefnanda að legið hafi fyrir strax á fyrsta degi rannsóknar lögreglu, að stefnandi hafi ekki verið sekur um þá háttsemi sem verið hafi grundvöllur fyrir gæsluvarðhaldi hans.

Stefnandi hafi mátt sæta því að sitja saklaus í gæsluvarðhaldi í fjóra daga en það hafi leitt til miska fyrir hann. Bótakrafa stefnanda byggi á þeim miska sem hann hafi orðið fyrir vegna gæsluvarðhaldsvistarinnar. Miski stefnanda felist í þjáningum og óþægindum vegna framangreindrar rannsóknar, frelsissviptingar og málaferla. Eðli sínu samkvæmt sé frelsissvipting sem þessi alvarleg skerðing á mannréttindum og mikil andleg þrekraun fyrir þann sem fyrir slíku verði. Stefnandi hafi sætt einangrun á gæsluvarðhaldstíma, heimsóknarbanni, bréfaskoðun og fjölmiðlabanni. Séu skilyrði til bóta því fyrir hendi enda hafi rannsókn málsins á hendur stefnanda verið hætt og málið fellt niður, sbr. 246. gr. laga nr. 88/2008, og hann hvorki valdið né stuðlað að þeim aðgerðum. Stefnandi hafi allt frá fyrstu yfirheyrslu verið fús til samvinnu og reynt að gefa sem ítarlegasta skýrslu um ferðir sínar og vitneskju um aðkomu annarra án þess að draga nokkuð undan. Þá beri að skýra skilyrði þvingunarráðstafana um sterkan grun þröngt ogsé því harðlega mótmælt að það hafi verið uppfyllt í málinu.

Stefnandi krefjist miskabóta að fjárhæð 750.000 króna vegna gæsluvarðhalds, einangrunar og rannsóknaraðgerða lögreglu. Sé þeim kröfum stillt verulega í hóf og séu til samræmis við dómaframkvæmd en krafist sé 250.000 króna fyrir hvern dag sem stefnandi hafi að ósekju verið látinn sæta gæsluvarðhaldi og einangrun, auk vaxta.

Vísar stefnandi til XXXIX. kafla laga nr. 88/2008, sér í lagi til 1., 2. og 3. mgr. 246. gr. laganna. Þá sé byggt á 95. og 2. mgr. 97. gr. sömu laga. Einnig sé byggt á 1.-4. mgr. 67. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944 en þar sé mælt fyrir um rétt borgara til verndar fyrir frelsissviptingu og 5 mgr. 67. gr. hennar þar sem mælt sé fyrir um bótarétt þeirra sem sæta þurfi gæsluvarðhaldi, án þess að hafa sannarlega til frelsisskerðingarinnar unnið. Sami réttur sé varinn í 5. gr. mannréttindasáttamála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Vísað sé til 1. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár um friðhelgi einkalífs og heimilis og 8. gr. MSE og persónuréttinda um rétt yfir eigin líkama. Þá sé og vísað til 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 6. gr. MSE um réttinn til þess að teljast saklaus þar til sekt hefur verið sönnuð. Um gjalddaga bótakröfu og dráttarvexti vísist til 6. gr., 8., 9. og 12 gr. laga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað sé byggð á 129. og 130. gr. laga nr.

91/1991 og ákvæðum XXI. kafla þeirra. Þá vísist til almennra reglna skaðabótaréttar og 26. gr. laga nr. 50/1993. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga nr. 19/1991. Varðandi kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísist til laga nr. 50/1988. Krafa um málskostnað sé gerð eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en gjafsókn liggi hér fyrir.

Málsástæður og lagarök stefnda

Því sé mótmælt að um ólögmætar aðgerðir lögreglu hafi verið að ræða. Stefnandi hafi verið handtekinn samkvæmt ábendingu um það að hann hefði eina af þeim þremur bifreiðum sem horfið hafi af verkstæðinu við O. Bifreiðin hafi svo fundist fyrir utan bar þar sem hann hafi verið staddur og lyklar að bifreiðinni fundist í fórum hans. Hann hafi reynt að villa á sér heimildir við handtöku og þá veist að lögreglu. Eðlilegt sé því að grunur hafi fallið á stefnanda um aðild að þeim innbrotum sem hafi verið til rannsóknar. Hafi því verið fyrir hendi rökstuddur grunur um þátttöku hans í broti sem fangelsisrefsing sé lögð við og hafi lagaskilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 til handtöku verið uppfyllt og sé sjónarmiðum stefnanda um annað mótmælt. Ekki hafi verið hægt að yfirheyra stefnanda strax vegna ölvunar og því verið réttmætt að vista hann í fangaklefa fram að skýrslutöku, sbr. 3. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o. fl. Rannsóknin hafi verið á frumstigi og ljóst að sakborningar væru fleiri en vitað hafi verið um. Hafi augljóslega verið mikil hætta á því að stefnandi gæti torveldað rannsóknina gengi hann laus og því verið talið nauðsynlegt að krefjast gæsluvarðhalds. Hafi héraðsdómur fallist á kröfu lögreglu og stefnandi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald til d. janúar 2018. Hafi aðgerðir lögreglu verið lögmætar og þær ekki gengið lengra en nauðsyn hafi borið til.

Stefndi mótmælir því að hann beri skaðabótaábyrgð samkvæmt réttarheimildum þeim sem stefnandi vísi hér til, m. a. ákvæðum stjórnarskrár, 246. gr. laga nr. 88/2008, mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), almennum reglum skaðabótaréttar og 26. gr. skaðabótalaga, en ekki sé fullnægt skilyrðum þeirra ákvæða að neinu leyti í málinu.

Í stefnu sé vikið að því að stefnandi hafi verið yfirheyrður af lögreglu um klukkan 18.00 daginn eftir handtöku hans vegna málsins án þess að lögmaður væri viðstaddur. Bendi stefndi þá á það að í lögregluskýrslu komi fram að stefnanda hafi verið gerð grein fyrir því að hann gæti leitað eftir aðstoð verjanda á öllum stigum málsins og að honum hafi verið kynnt að hann ætti rétt á verjanda. Þá komi þar sérstaklega fram að stefnandi hafi ekki gert neinar athugasemdir varðandi framkvæmd skýrslutökunnar. Hafi stefnanda verið tilkynnt í bréfi lögreglu, dags. c. apríl 2018, að rannsókn vegna máls [...], sem varðaði meint brot hans á lyfjalögum, hótanir um ofbeldi gagnvart lögreglu, nytjastuld og vörslu fíkniefna á tímabilinu [...]. desember 2017 til a. janúar 2018, hefði verið hætt og málið látið niður falla, að öðru leyti en því er varði vörslu fíkniefna, en sektargerð hafi verið gefin út í þeim þætti [...]. apríl 2018. Stefndi telji að þar sem málið hafi ekki allt verið fellt niður þá geti skilyrðum 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 fyrir bótum ekki verið fullnægt. Líta þurfi á allt málið sem eina heild og rannsókn hafi því ekki verið hætt eða málið látið niður falla að öllu leyti.

Stefndi telji að full ástæða hafi verið til þeirra þvingunarráðstafana sem gripið hafi verið til þar sem stefnandi hafi haft stolna bifreið til umráða og hann viðurkennt að hafa grunað að hún væri illa fengin. Þá hafi stefnandi verið undir áhrifum áfengis og á honum fundist fíkniefni. Stefnandi hafi reynt að villa á sér heimildir við handtöku og þá jafnframt veist að lögreglumanni. Verði talið að 246. gr. laga nr. 88/2008 eigi við um kröfu stefnanda sé á því byggt að fella eigi niður bætur þar sem stefnandi hafi með háttsemi sinni valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Ekki séu skilyrði til að greiða bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga eða öðrum réttarheimildum sem stefnandi vísi til.

Í stefnu sé ranglega á því byggt að stefnandi hafi mátt sitja í gæsluvarðhaldi í fjóra daga. Hann hafi verið handtekinn a. janúar 2018 rétt fyrir miðnætti en síðan verið úrskurðaður í gæsluvarðhald d. janúar 2018 kl. 23.35. Honum hafi verið sleppt úr gæsluvarðhaldi b. janúar sama ár kl. 12.24. Í stefnu sé krafa stefnanda útskýrð svo að krafist sé 250.000 króna fyrir hvern dag sem stefnandi hafi sætt gæsluvarðhaldi og einangrun, er ekki fái staðist. Stefnandi hafi verið í haldi lögreglu frá handtöku og til þess að honum hafi verið sleppt úr gæsluvarðhaldi, í rúman tvo og hálfan sólarhring.

Í stefnu segi einnig að miski stefnanda felist í þjáningum og óþægindum vegna framangreindrar rannsóknar, frelsissviptingar og málaferla. Bendi stefndi þá á að 246. gr. laga nr. 88/2008 taki til þvingunarráðstafana en ekki til rannsóknar og málaferla.

Stefndi byggi á því aðgerðir lögreglu í máli þessu hafi byggt á málefnalegum sjónarmiðum og þær verið að fullu í samræmi við gildar lagaheimildir og að stefnandi hafi eins og á stóð ekki verið lengur í haldi lögreglu en nauðsyn hafi borið til.

Varakröfu sína um lækkun styðji stefndi við þær sömu málsástæður og sjónarmið og fram komi í umfjöllun hér um aðalkröfu hans. Stefnukrafa sé allt of há og því gerð krafa um verulega lækkun hennar. Reikni stefnandi dagafjölda þvingunarráðstafana ekki rétt, en dagafjöldi séu rúmir 2,5 sólarhringar en ekki fjórir líkt og stefna byggi á.

Samkvæmt 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 sé heimilt að lækka bætur ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum er hann reisir kröfu sína á. Lækka eigi bætur þar sem stefnandi hafi valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Ekki séu hér heldur skilyrði til þess að dæma stefnanda bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga eða öðrum reglum skaðabótaréttar, þ. m. t. almennu skaðabótareglunni. Ef skilyrði þykja engu að síður vera til þess að dæma stefnanda bætur samkvæmt þeim ákvæðum sé byggt á því að lækka eigi þá kröfu hans verulega vegna eigin sakar hans og vísist þar um til almennra sjónarmiða í skaðabótarétti.

Niðurstaða

Stefnandi var handtekinn kl. 23.47 þann a. janúar 2018 á N. Þá liggur fyrir að stefnandi hafði komið þangað á X bifreiðinni x sem hann kvaðst hafa fengið lánaða hjá kunningja sínum áður sama dag en umræddri bifreið hafði skömmu áður verið stolið eftir innbrot. Ekki er í málinu deilt um lögmæti handtökunnar, eins og á stóð, en við þau afskipti lögreglu sagði stefnandi, sem þá var ölvaður, m. a. rangt til nafns og sýndi mótþróa við handtöku og flutning á lögreglustöð. Stefnandi var þá handtekinn og vistaður í fangaklefa uns unnt þótti að taka af honum skýrslu hjá lögreglu síðla að kvöldi d. janúar 2018 og í framhaldi var hann færður fyrir dómara og úrskurðaður í gæsluvarðhald kl. 23.35 það sama kvöld. Stefnandi sat svo í gæsluvarðhaldi og sætti einangrun þar til hann var látinn laus b. janúar 2018, kl. 12.24. Sætti stefnandi því gæsluvarðhaldi alls í um 37 klukkustundir. Þá liggur fyrir að með bréfi, dags. c. apríl 2018, var stefnanda svo tilkynnt um það að umrætt mál á hendur honum hefði verið látið niður falla, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008, nema hvað varðaði vörslu fíkniefna en þeim þætti málsins lauk með sektargerð eins og þar greinir.

Að öllu framangreindu virtu þá liggur fyrir að stefnandi sat í gæsluvarðhaldi og í einangrun alls í um 37 tíma vegna rökstudds gruns um brot sem síðar kom í ljós við rannsókn að ekki þótti sýnt að hann ætti aðild að og er þá átt við tvö framangreind innbrot og nytjastuld á bíl en umrædd varsla fíkniefna getur ekki orðið grundvöllur slíkra þvingunarráðstafana ein og sér. Þykir því ljóst að mati dómsins að stefnandi á hér, við svo búið, ótvíræðan rétt til bóta vegna gæsluvarðhalds í einangrun, samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, nema þær ástæður sem greinir í 2. málslið 2. mgr. sömu lagagreinar eigi við, það er að fella megi niður þær bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum er hann reisir kröfu sína á.

Eins og hér stendur á liggur fyrir að stefnandi hefur sjálfur gengist við því að hann hafi grunað að umrædd bifreið er hann hafði til umráða kynni að hafa verið illa fengin en hann hafi annars lítið spáð í það og enda þá verið á erfiðum stað í lífi sínu. Þá hefur stefnandi vísað til þess að hann hafi allt frá því að hann hafi komið í skýrslutöku hjá lögreglu sýnt fulla samvinnu þegar hann hafi byrjað að átta sig á samhengi málsins.

Að mati dómsins þá verður að líta svo á að framangreind háttsemi stefnanda, að hagnýta sér bifreið sem hann hafði grun um að væri illa fengin, hafi almennt verið til þess fallin að fella á hann grun um aðild að þeim brotum sem lágu gæsluvarðhaldi og einangrun til grundvallar, og hljóti hér að leiða til þess að skerða verði bætur til hans.

Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að stefnda beri að greiða stefnanda 200.000 krónur í bætur vegna framangreinds gæsluvarðhalds, sbr. 1. mgr., sbr. 2. málslið 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, en ekki verður séð að bætur á öðrum grundvelli komi hér til álita. Þá er fallist á vaxta og dráttarvaxtakröfu af þeirri fjárhæð. Með hliðsjón af öllu framangreindu þá verður að mati dómsins ekki talið að aðrar hér fram komnar röksemdir eða málsástæður hafi við svo búið sérstaka þýðingu í málinu eða geti leitt til annarrar niðurstöðu, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

Rétt þykir að málskostnaður á milli aðila falli niður, en allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, U-kk-ef A-kk-ef E-kk-ef, alls 873.000 krónur, m. t. t. virðisaukaskatts. Málið fluttu U-kk-nf Ö-kk-nf E-kk-nf lögmaður fyrir stefnanda, en Ó-kk-nf T-kk-nf lögmaður fyrir stefnda.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 200.000 krónur, ásamt með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá a. janúar 2018 til 4. október 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður, en allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, U-kk-ef A-kk-ef E-kk-ef, sem ákvarðast 873.000 krónur og er þá að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf(sign.)