E-2061/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 31. janúar sl., er höfðað með stefnu þingfestri 28. júní sl. af Lánasjóði íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík gegn G-kvk-þgf E-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, Jöklafold 43, Reykjavík og H-kvk-þgf R-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, Framnesvegi 27, Reykjavík.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndu verði dæmdar til að greiða stefnanda sameiginlega 3.237.271 krónu, ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá 18. ágúst 2014 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 100.000 krónur, 4. febrúar 2015. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndu krefjast aðallega sýknu en til vara að stefnukrafan verði lækkuð verulega. Þá krefjast stefndu greiðslu málskostnaðar.

I

Málsatvik eru að mestu óumdeild. K, systir stefndu og dóttir Ó, tók þrívegis námslán hjá stefnanda. Fyrst vegna dansnáms hennar á árabilinu 1989 til 1992 og var Ó umboðsmaður hennar gagnvart stefnanda og gekkst jafnframt í sjálfskuldarábyrgð á námslánum þessum. Ó ritaði undir fjögur af fimm skuldabréfum fyrir hönd lántaka og á öll skuldabréfin sem sjálfskuldarábyrgðaraðili. Ó lést 14. janúar 2002. Erfingjar hans fengu leyfi sýslumannsins í Reykjavík til einkaskipta á dánarbúinu 6. febrúar 2002 og tókust þá á hendur sjálfskuldarábyrgð, allir fyrir einn og einn fyrir alla, á skuldbindingum dánarbúsins. Einkaskiptum lauk 12. desember 2002.

Um námslán þessi fór eftir lögum nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki og voru skuldabréfin auðkennd með bókstafnum T. Samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 72/1982 skyldu endurgreiðslur námslána hefjast þremur árum eftir námslok en stjórn stefnanda skyldi skilgreina nánar hvað telja bæri námslok. Nám sem fjármagnað var með þessum námslánum stundaði K í London frá árinu 1988 til 1990 og í Frakklandi frá árinu 1990 til 1992. K hélt áfram í námi og 2 júní 1993 ritaði Ó undir nýtt námslánaskuldabréf fyrir hönd K. Um var að ræða svokallað R-lán sem fékk númerið R-006788. Gekkst Ó einnig í sjálfskuldarábyrgð fyrir því láni upp að fjárhæð 500.000 krónur. Vegna kröfu stefnanda um frekari ábyrgðir ritaði Ó undir viðbótarsjálfskuldarábyrgð fyrir 700.000 krónum 24. september 1993. Nám sem fjármagnað var með þessu námsláni stundaði K í Rotterdam í Hollandi. Þar sem námsferill K vegna náms sem fjármagnað var með námslánum samkvæmt fimm T-skuldabréfum og svo R-lánaskuldabréfinu féll saman í tíma voru námslok vegna beggja námslánanna ákvörðuð þau sömu eða 30. júní 1993. Stefnandi kveður það ætíð gert þegar um samfellt nám sé að ræða þó um sitt hvort námslánið sé að ræða. Um námslán sem veitt voru gegn R-skuldabréfinu og sjálfskuldarábyrgð Ó fór eftir lögum nr. 21/1992. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 21/1992 var mælt fyrir um að þeir námsmenn sem tækju námslán samkvæmt lögunum og skulduðu jafnframt námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 skyldu fyrst greiða lán samkvæmt lögum nr. 21/1992. Þessi regla var áréttuð með 25. gr. reglugerðar nr. 210/1993 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sem samþykkt var af menntamálaráðherra 21. maí 1993.

Í samræmi við fyrirmæli laga 18. gr., sbr. 4. mgr. 7. gr., laga nr. 21/1992 hófst endurgreiðsla R-lánsins 1. mars 1996 og var lánið í skilum fram til 1. mars 2007. Sá gjalddagi féll í vanskil og var lánið sent í lögfræðiinnheimtu í framhaldi af því. K var lengi vel búsett á Spáni og kveður stefnandi erfiðlega hafa gengið að ná á hana. Hún flutti um tíma heim til Íslands og var gert árangurslaust fjárnám hjá henni, 13. janúar 2010. Í kjölfarið var námslánið sett á svokallaða kröfuvakt þar sem innheimtan þótti fullreynd og talin árangurslaus af stefnanda. Stefnandi lýsir því að á þessum árum hafi ekki verið unnt að ljúka fjárnámsgerð nema boðun skuldara til fjárnámsfyrirtöku tækist og skuldari mætti til gerðarinnar. Þegar stefnandi hafði gert árangurslaust fjárnám hjá aðalskuldara námslánsins var innheimta þess láns sett á svokallaða kröfuvakt sem stefnandi kveður fela í sér að réttarfarslegri innheimtu lánsins sé lokið og innheimtan talin fullreynd. Af því leiði að innheimta lána sem hafi verið í bið vegna forgangs R-lána, samkvæmt fyrirmælum 18. gr. laga nr. 21/1992, hefst. Stefnandi lýsir því að innheimta námslána K, sem henni voru veitt samkvæmt heimild í lögum nr. 72/1982, hafi byrjað strax í kjölfar þess að innheimtu R-lánsins lauk. Fyrsta afborgun T-skuldabréfanna (S-lánsins) var reiknuð og krafin 1. mars 2011. Stefnandi kveður þessa framkvæmd byggja á áratuga stjórnsýsluframkvæmd hjá stefnanda. Vanskil urðu einnig á næstu gjalddögum og var krafan gjaldfelld með sérstakri tilkynningu til aðalskuldara 30. október 2012.

Stefnandi kveður mál þetta vera höfðað til innheimtu á námslánaskuld samkvæmt lögum nr. 72/1982. Erfingjum Ó hafi verið boðið að koma námsláninu í skil, en í því hafi falist að stefndu hafi verið boðið að greiða gjaldfallnar afborganir án vaxta og kostnaðar. Þriðja námslánið sem K tók hjá stefnanda var veitt vegna námsáranna 2004 og 2005 en stefndu bera ekki ábyrgð á þeirri námslánaskuld. Er það ekki til umfjöllunar í máli þessu.

Við aðalmeðferð málsins gáfu stefndu aðilaskýrslu fyrir dóminum.

II

Stefnandi kveður kröfu sína vera tilkomna vegna námslána sem K tók hjá stefnanda. Til skuldarinnar hafi verið stofnað með útgáfu fimm skuldabréfa á árunum 1989 til 1991, en númer þeirra og upphafleg fjárhæð sé þessi: T-119054, 547.372 krónur, T-167853, 56.988 krónur, T-169835, 77.580 krónur, T-172347, 243.044 krónur og T-189265, 248.197 krónur. Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna skyldi lánsfjárhæðin vera verðtryggð og verðtryggingin miðuð við breytingar á lánskjaravísitölu. Skyldi verðtryggingin reiknast frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að lánið væri tekið eða einstakir hlutar þess greiddir út til fyrsta dags þess mánaðar sem greiðsla færi fram. Að námi loknu hafi veitt námslán verið sameinuð og gefið nýtt sameiginlegt númer, S-941575. Upphafleg fjárhæð hinna sameinuðu lána hafi verið reiknuð þannig að fjárhæð hvers skuldabréfs hafi verið uppreiknuð miðað við grunnvísitölu skuldabréfanna til lánskjaravísitölu þess mánaðar er lánið hafi verið sameinað 15. febrúar 1994 og hún þá verið 3343 stig. Sú vísitala myndi grunnvísitölu við útreikning á kröfu stefnanda á skuldabréfunum öllum undir númerinu S-941575. Ó hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð til tryggingar skilvísri greiðslu á öllum skuldabréfunum, að viðbættum verðtryggingum og svo þeim kostnaði sem vanskil lántakanda kynnu að valda. Ó hafi látist 14. janúar 2002 og erfingjar hans fengið leyfi sýslumannsins til einkaskipta 6. febrúar 2002. Hafi þeir þá tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð, allir fyrir einn og einn fyrir alla, á skuldbindingum dánarbúsins. Einkaskiptum hafi lokið 12. desember 2002. Stefnanda hafi ekki verið tilkynnt að dánarbúið væri skipt einkaskiptum. Samkvæmt skilmálum skuldabréfanna skyldi lánið allt gjaldfallið án uppsagnar stæði lántakandi ekki í skilum með greiðslu afborgana. Til hagsbóta fyrir aðalskuldara og ábyrgðarmenn hafi námslánið þó ekki verið gjaldfellt fyrr en 30. október 2012.

Stefnufjárhæðin sundurliðist þannig:

Gjalddagi: Fjárhæð:

01.03.2011 64.151 króna

01.03.2012 67.502 krónur

01.09.2012 14.287 krónur

gjaldf. eftirst. 30.10.2012 3.091.331 króna

samtals 3.237.271 króna

Stefna á hendur K hafi verið árituð í Héraðsdómi Reykjavíkur 30. október 2013. Árangurslaust fjárnám hafi verið gert hjá henni 25. mars 2014. K hafi greitt 100.000 krónur inn á skuld sína við stefnanda 4. febrúar 2015. Hafi innborguninni verið ráðstafað fyrst til greiðslu vaxta og áfallins kostnaðar vegna skuldar hennar við stefnanda, en að þeim liðum frágengnum til lækkunar á höfuðstól kröfunnar. Með innheimtuviðvörun, 18. júlí 2014, hafi stefndu verið tilkynnt um kröfu stefnanda. Hafi þeim verið boðið að koma námsláninu í skil með því að greiða gjaldfallnar afborganir án vaxta og kostnaðar. Dráttarvaxta sé krafist frá 18. ágúst 2014.

Byggt sé á því að Ó hafi með áritun sinni á skuldabréfin tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánanna í samræmi við skilmála skuldabréfanna. Á því sé byggt að Ó hafi komið fram sem umboðsmaður K og honum hafi verið kunnugt um fyrirmæli 18. gr. laga nr. 21/1992, um forgang innheimtu námsláns samkvæmt þeim lögum gagnvart innheimtu námslána samkvæmt lögum nr. 72/1982, sem hann hafi einnig verið í ábyrgð fyrir. Ábyrgð Ó á námslánum K samkvæmt námslánum sem veitt hafi verið á grundvelli laga nr. 72/1982 hafi gilt í 40 ár frá því endurgreiðslur skyldu hefjast. Ábyrgð Ó á námslánum K samkvæmt lögum nr. 21/1992 hafi verið ótímabundin. Engu breytti því fyrir Ó, eða þá sem síðar hafi tekið við skuldbindingum hans, hvort námslánið yrði innheimt fyrst, og megi færa fyrir því rök að það hafi verið stefndu til hagsbóta að innheimtu R-lánsins hafi verið veittur forgangur. Þannig hafi R-lánið borið vexti og greiðst að auki hraðar niður, þar sem endurgreiðsluhlutfall R-lánsins hafi verið hærra en samkvæmt T-skuldabréfunum. Sá dráttur sem orðið hafi á innheimtu S-lánsins hafi í engu verið meiri en Ó hafi mátt búast við þegar hann gekkst í ábyrgðina, m.a. vegna fyrirmæla 18. gr. laga nr. 21/1992, sbr. einnig 25. gr. reglugerðar nr. 210/1993. Þá hafa engar breytingar orðið á fjárhag aðalskuldara sem leitt hafi til þess að sá tími sem innheimta R-lánsins hafi tekið hafi rýrt endurkröfumöguleika stefndu á hendur aðalskuldara. Það hafi frekar verið í þágu stefndu að látið hafi verið reyna á innheimtanleika R-lánaskuldar aðalskuldarans en að innheimta R-lánið strax við fyrstu vanskil gagnvart stefndu og síðan samtímis hefja innheimtu T-skuldabréfanna og gjaldfella þau einnig vegna vanskila.

Byggt sé á því að með umsókn stefndu um leyfi til einkaskipta á dánarbúi Ó, sem samþykkt hafi verið 6. febrúar 2002, hafi stefndu tekið á sig sjálfskuldarábyrgð á skuldbindingum dánarbús Ó, sbr. 5. tölul. 28. gr. laga nr. 20/1991. Á því sé byggt að sjálfskuldarábyrgð stefndu á skuldbindingum dánarbúsins standi áfram eftir lok einkaskipta á dánarbúinu óháð því hvort stefndu hafi verið kunnugt um skuldbindingar dánarbúsins eða ekki, sbr. 97. gr. sömu laga. Á því sé byggt að sjálfskuldarábyrgð stefndu sé lögbundin, sbr. fyrrgreind lagaákvæði, og feli í sér skilyrðislaust þriðjamanns loforð til handa stefnanda um að greiða honum ábyrgðarskuldbindingu Ó. Krafa um dráttarvexti byggi á því að 18.júlí 2014 hafi stefndu verið sent bréf og boðið að koma námsláninu í skil án vaxta og kostnaðar. Einnig hafi þeim verið tilkynnt um að lánið hafi verið gjaldfellt. Stefndu hafi ekki boðið fram greiðslu af sinni hálfu og sé stefnanda því rétt að krefjast vaxta í síðasta lagi frá 18. ágúst 2014. Vísi stefnandi til fordæma Hæstaréttar í málum nr. 229/2015 og nr. 196/2015. Mál vegna sama sakarefnis hafi áður verið höfðað með birtingu stefnu á hendur stefndu, H-kvk-þgf, 24. febrúar 2015 og á hendur stefndu, G-kvk-þgf, 27. febrúar 2015. Hafi málið verið þingfest 19. maí 2015 og síðan fellt niður á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, 10. desember 2015. Þar sem málið hafi verið fellt niður án þess að dómur gengi um kröfuna og mál þetta höfðað innan 6 mánaða frá niðurfellingu málsins fyrir dómi sé krafa stefnanda ófyrnd, sbr. 11. gr. laga nr. 14/1905, sbr. núgildandi 22. gr. laga nr. 150/2007.

Stefnandi vísar til meginreglu kröfuréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og um ábyrgðarskuldbindingar. Þá vísar stefnandi til laga nr. 20/1991, einkum til 28. gr. og 97. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til laga nr. 72/1982, laga nr. 21/1992, laga nr. 91/1991 og laga nr. 38/2001. Einnig til reglugerðar nr. 210/1993 um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Þá vísar stefnandi til fordæma Hæstaréttar í málum nr. 229/2015 og nr. 196/2015. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt styðst við lög nr. 50/1988.

III

Stefndu kveða aðalkröfu um sýknu í málinu byggja á þremur málsástæðum. Í fyrsta lagi að krafa stefnanda sé fyrnd. Í annan stað að stefnandi hafi brotið svo gegn lögum um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 að víkja beri ábyrgðinni til hliðar. Í þriðja lagi sé það bersýnilega ósanngjarnt fyrir stefnanda að bera ábyrgðina fyrir sig samkvæmt 36. gr. samningalaga nr. 7/1936.

Líkt og fram hafi komið hafi vanskil hins svokallaða R-láns varað síðan 1. mars 2007 er það fyrst hafi farið í vanskil. Ábyrgðarmaðurinn Ó hafi einnig verið í ábyrgð fyrir því láni og ætla verði að sömu sjónarmið um ábyrgð stefndu gildi um það. Þrátt fyrir að vera kunnugt um ábyrgð stefndu á R-láninu hafi það verið innheimt án ábyrgðar þeirra og stefnandi gert fjárnám vegna þess hjá aðalskuldara 13. janúar 2010. Stefnandi hafi leyft R-láninu að vera í vanskilum frá 1. mars 2007 til 1. mars 2010 eða í þrjú ár án þess að aðhafast nokkuð til innheimtu þess gagnvart stefndu, eða tilkynna stefndu að þau væru í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslum af því. Sú töf sé verulega aðfinnsluverð gagnvart stefndu og þurfi að hafa í huga beina aðfararheimild í því samhengi sem geri það að verkum að innheimtan hafi getað gengið hratt fyrir sig. Ekki fyrr en ári síðar, eða 1. mars 2011, hafi stefnandi ákveðið hjá sjálfum sér að draga úr skúffu sinni S-lánið á hendur sömu aðilum og hefja innheimtu á því. Sé því láni nú stefnt í þessu máli. Að framangreindu virtu blasi ákveðnar spurningar við. Í fyrsta lagi hvenær stefnanda hafi borið að hefja innheimtu á S-láninu, sér í lagi í ljósi vanskila og innheimtuaðgerða vegna R-lánsins. Og í öðru lagi hvenær telja megi að S-lánið hafi orðið gjaldkræft í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda en þau gildi um ábyrgð stefndu sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007.

Í samræmi við dóm Hæstaréttar í máli nr. 242/2010 verði ekki hjá því komist að líta svo á að er fyrstu vanskil urðu á R-láni K-x-ef hafi skuldin gjaldfallið í heild sinni. Samskonar ákvæði séu í R- og S-skuldabréfum þessa máls, þar sem fram komi að standi lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana sé lánið gjaldfellt án sérstakrar uppsagnar. Stefndu telji að á þeim tímapunkti sem R-lán hafi verið gjaldfallið, við vanskil 1. mars 2007, teljist S-lánið sem nú sé stefnt gjaldkræft í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 og 2. gr. laga nr. 150/2007, enda sami skuldari og sömu ábyrgðarmenn á því láni og það skyldi innheimta í beinu framhaldi af R-láninu í samræmi við 18. gr. laga nr. 21/1992. Í stefnu gefi stefnandi þær skýringar á drætti sem orðið hafi frá 2007 til 2011 að erfiðlega hafi gengið að ná í aðalskuldara, K, til að gera hjá henni fjárnám. Ekki verði séð að slíkt geti orðið til þess að skapa stefnanda betri rétt gagnvart ábyrgðarmönnum og verði stefnandi að bera hallann af þeim tíma sem innheimtan hafi tekið hann. Hafa beri einnig í huga þá meginreglu fyrningarlaga að upphaf fyrningarfrests sé óháð athöfnum eða athafnaleysi kröfuhafa. Það séu engin lagafyrirmæli til um að stefnanda beri að ljúka innheimtu R-lánsins áður en hann taki til við að innheimta S-lánið. Þvert á móti verði bréfin ekki aðskilin á þann hátt sem stefnandi haldi fram. Í 18. gr. laga nr. 21/1992 sé gert ráð fyrir því að innheimta á láni, sem orðið hafi að víkja vegna forgangsáhrifa ákvæðisins, hefjist strax. Séu lánin því nátengd hvað varði innheimtu þeirra og þar af leiðandi fyrsta mögulega tíma um gjaldkræfni.

Í frumvarpi að núverandi lögum, um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007, komi fram um mikilvægi þess að kröfuhafi teljist ekki einráður um það hvenær hann hefji innheimtu skulda og að líta beri huglægt til þess tíma er hann gat í fyrsta lagi krafist efnda. Telji stefndu að athugasemdir með frumvarpinu eigi sér hliðstæðu í þessu máli, aðallega þá um að líta beri til fyrsta tíma sem stefnandi hafi getað krafist efnda á S-láninu og að stefnandi ráði ekki sjálfur hvenær efndatími sé kominn, heldur leiði það af atvikum málsins. Það sé ljóst og viðurkennt í stefnu málsins að innheimta S-lánsins hafi beinlínis hafist vegna vanskila R-lánsins. Sé þannig viðurkennt að S-lánið hafi orðið gjaldkræft árið 2007. Engin rök eða lagafyrirmæli standi til þess að heimila stefnanda að eyða svo löngum tíma í innheimtu og skilja þar með S-lánið eftir í óvissu allan þann tíma og taka það upp að hentugleika og ákvarða því gjalddaga. Skilja verði málatilbúnað stefnanda á þann hátt að hann a.m.k. fallist að hluta á sjónarmið stefndu vegna fyrningar. Í stefnu sé reynt að réttlæta innheimtudráttinn til að varna fyrningunni. Sjónarmiðum sem þar komi fram sé harðlega mótmælt. Sá dráttur á innheimtu sem sé staðreynd í málinu sé mun meiri en eðlilegt geti talist. Þá sé það á engan hátt til hagsbóta fyrir stefndu að láta reyna á innheimtanleika R-lánaskuldar aðalskuldara í heil 5 ár, svo sem stefnandi miði við. Þessi ummæli stefnanda verði ekki skilin á annan veg en að stefnandi telji sér hafi verið heimilt að hefja innheimtu S-lánsins fyrr, og þá væntanlega árið 2007, en vegna þess að hann hafi talið það vera til hagsbóta fyrir stefndu hafi hann látið hjá líða að gera það. Þessu mótmæli stefndu. Vísi stefndu í áðurgreind sjónarmið úr frumvarpi fyrningarlaga um fyrsta tímamark til að krefjast efnda og þá staðreynd að stefnandi hafi ekki sjálfræði með það hvenær lán hans teljist gjaldkræft.

Líkt og komið hafi fram hafi R-lánið fallið í gjalddaga við vanskil árið 2007 og því til hagsbóta fyrir stefndu að hefja innheimtu S-láns á hendur sömu aðilum samhliða eða án tafa, enda verði það þá gjaldkræft. Ummæli stefnanda um að R-lánið hafi verið sett á kröfuvakt, sem skýring á seinkun innheimtunnar, telji stefndu marklaus. Kröfuvakt sé ekki lagalegt úrræði innheimtuaðila til að krefjast efnda á kröfu og sé því ekkert annað en frekari töf á innheimtuaðgerðum. Krafa stefnanda á hendur stefndu fari eftir lögum 14/1905, enda stofnað til ábyrgðanna í tíð þeirra laga sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007. Samkvæmt því hafi krafa stefnanda á hendur stefndu sem ábyrgðarmönnum fyrnst á 4 árum frá því hún varð gjaldkræf, sbr. 4. tl. 3. gr. laga 14/1905. Samkvæmt ákvæði 3. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 fyrnist kröfur sem lögtaksrétt hafi á 4 árum frá því þær urðu gjaldkræfar. Í framlögðum skuldabréfum komi fram að kröfur stefnanda njóti lögtaksréttar, sbr. þau þau ákvæði bréfanna að endurgreiðslukröfur séu lögtakskræfar ef um vanskil sé að ræða, sbr. 3. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905, svo og 3. mgr. 9. gr. laga nr. 72/1982. Vísi stefndu þessu til stuðnings til dóms Hæstaréttar í máli nr. 242/2010. Kröfur stefnanda séu því fyrndar síðan 1. mars 2011, hvort sem horft sé til 3. tl eða 4. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Þó svo ekki yrði fallist á að 1. mars 2007 marki þann tíma sem S-lánið hafi fyrst orðið gjaldkræft yrði það aldrei seinna en þann dag sem stefnandi hafi gert árangurslaust fjárnám á hendur aðalskuldara, 13. janúar 2010, enda ólíðandi að sitja með hendur í skauti sér með ábyrgðarlán, án nokkurra aðgerða gegn stefndu, í rúm 4 ár. Með sömu lagarökum og að ofan væri þá ábyrgð stefndu fyrnd miðað við 13. janúar 2014, en mál þetta hafi verið fyrst höfðað með stefnum birtum, 24. febrúar 2015, á hendur stefndu H-kvk-þgf og 27. febrúar s.á. á hendur stefndu G-kvk-þgf. Af framangreindu virtu beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda.

Nokkuð hafi þegar verið fjallað um framferði stefnanda gagnvart innheimtu lána sinna, bæði R-lánsins og S-lánsins. Stefnandi sé opinber stofnun og megi því ætlast til þess að vinnubrögð hans séu fyrirsjáanleg og farið sé eftir lögum í starfseminni, enda þröngar skorður settar m.a. í stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Tilgangur með setningu laga um ábyrgðamenn nr. 32/2009 hafi fyrst og fremst verið að efla rétt ábyrgðarmanna og auka á skyldur þeirra sem nutu slíkra ábyrgðarskuldbindingar. Samkvæmt 2. gr. laganna hafi þótt sérstök ástæða til að tiltaka að stefnandi þessa máls yrði í starfsemi sinni felldur undir gildissvið laganna og sé því bundinn af ákvæðum þeirra. Í 1. og 2. mgr. 7. gr. laganna komi fram að lánveitandi, í þessu tilfelli stefnandi, skuli senda ábyrgðarmanni svo fljótt sem kostur sé ýmsar nauðsynlegar upplýsingar, svo sem um vanefndir lántaka, ef veð eða tryggingar séu ekki lengur tiltækar, um andlát lántaka og upplýsingar um stöðu láns sem ábyrgð standi fyrir og yfirlit um ábyrgðarskuldbindingar. Upplýsingagjöf þessi sé til þess að halda ábyrgðarmönnum upplýstum um skuldbindingar sínar, stöðu þeirra og líkur til þess að þeir verði gerðir ábyrgir fyrir greiðslu þeirra. Með þessari upplýsingagjöf sé mun auðveldara fyrir ábyrgðarmenn að meta fjárhagslega stöðu sína og taka eigin fjárfestingaákvarðanir í samræmi við það. Þannig hafi stefnanda borið að senda stefndu tilkynningar um að þeir væru í ábyrgð fyrir lánum hjá sér, yfirlit yfir þau lán sem ábyrgð þeirra var fyrir o.s.frv. Frá því lögin tóku gildi hafi stefndu ekki nokkru sinni fengið slíkar tilkynningar frá stefnanda.

Líkt og áður hafi komið fram sé ábyrgð sú sem reynt sé að sækja í máli þessu runnin frá einkaskiptum í dánarbúi. Við einkaskiptin hafi stefndu orðið ábyrgðarmenn samkvæmt lögum nr. 32/2009 með réttindum sem því fylgdu. Vegna þess hvernig ábyrgðin sé tilkomin hafi það fremur þjónað hagsmunum stefndu að farið yrði að reglum um ábyrgðarmenn. Í máli þessu hafi stefnandi ekki sinnt skyldum sínum í neinu. Frá því lög um ábyrgðarmenn tóku gildi 15. maí 2009 og þar til stefndu voru send innheimtubréf 18. júlí 2014, hafi liðið 5 ár og 2 mánuðir. Hvernig sem á það sé litið sé sá tími verulegur í skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Stefndu hafi lagt traust á að þær væru ekki í skuldbindandi ábyrgðum er þær hafi tekið ýmsar mikilvægar ákvarðanir í lífi sínu frá árinu 2009. Til að mynda um fjárfestingar í eigin húsnæði, fjárfestingar sem ekki hefðu komið til hefði stefnandi sinnt skyldum sínum gagnvart ábyrgðamannalögum. Greiðsluskylda á grundvelli ábyrgðarinnar myndi þannig valda stefndu báðum verulegu tjóni sem næmi stefnukröfu málsins, sbr. þau skilyrði um beitingu 7. gr. laganna sem komi fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 229/2015. Vanræksla þessi taki hvort eð er heldur til þess tíma sem stefnandi hafi látið undir höfuð leggjast að rækta lagaskyldur sínar, eða 5 ár og 2 mánuði, eða almennt vegna þess áreiðanleika sem þessi vanræksla hafi skapað hjá stefndu. Stefndu vísi til þeirra sjónarmiða sem fram hafi komið við kynningu frumvarps til laga um nr. 32/2009 og afstöðu frummælanda og flutningsmanns um frumvarpið á Alþingi. Stefndu telji það óumdeilanlegt að í máli þessu hafi stefnandi svo gróflega brotið gegn skyldum sínum, og samkvæmt tilgangi laganna eigi stefndu að geta treyst á fagleg vinnubrögð stefnanda, að það beri að fella ábyrgð niður í heild sinni, samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009.

Stefndu reisi að lokum kröfu sína um sýknu á 36. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt því ákvæði megi víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það sé talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á því hvort skilyrði séu til þess að víkja samningi til hliðar skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar komu til. Við mat á þessari málsástæðu telji stefndu að líta þurfi heildstætt á málavexti og þau sjónarmið sem áður hafi verið reifuð undir liðum hér að framan sem forsendur fyrir sýknu. Er þar átt við þá staðreynd að þær hafi ekki vitað um þær skuldir sem þær tóku við á grundvelli einkaskipta á dánarbúi föður síns. Þær hafi því ekki átt von á því að um frekari skuldir væri að ræða. Sá tími sem hafi liðið án innheimtuaðgerða stefnanda og það tómlæti stefnanda, sem sýnt hafi verið fram á, hafi komið þeim sérlega illa, m.t.t. þeirra skuldbindinga sem þær hafi tekist á hendur án vitneskju um skuldina við stefnanda. Stefndu séu ekki löglærðar eða sérfræðingar í útlánum og ábyrgðaskuldbindingum. Stefnandi hafi verið í yfirburðastöðu gagnvart þeim og í lófa lagið að sinna lagaskyldum sínum. Að öllu framangreindu virtu verði að telja að ósanngjarnt sé fyrir stefnanda, í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, að bera ábyrgðina fyrir sig og eigi þar af leiðandi að sýkna stefndu í málinu.

Stefndu mótmæli þeirri fullyrðingu í stefnu að þeim hafi verið gefinn kostur á að koma námsláni K í skil. Í svokallaðri innheimtuviðvörun komi fram að skuldin sundurliðist með tilgreindum hætti, en námslánin hafi öll verið gjaldfelld vegna vanskila 30. október 2012. Þá sé tilgreint að skuldin nemi samtals 3.238.463 krónum. Stefndu sé því næst boðið sem ábyrgðarmönnum að koma láninu í skil. Þetta verði ekki skilið öðruvísi en svo að þeim standi til boða að koma hinni gjaldföllnu skuld í skil og greiða þar með upp gjaldfallið lán. Samrýmist slík innheimta ekki 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Í tilvitnaðri lagagrein komi fram að ábyrgðamenn verði ekki krafðir um greiðslur á dráttarvöxtum eða öðrum innheimtukostnaði lántaka sem falli til eftir gjalddaga nema liðnar séu tvær vikur frá því að ábyrgðarmanni var sannanlega gefinn kostur á að greiða gjaldfallna afborgun. Stefndu haldi því fram að þeim hafi aldrei verið boðið að greiða gjaldfallnar afborganir af hinu umkrafða láni. Einungis að þeim hafi verið boðið að koma gjaldfallinni skuld í skil. Af þessu leiði að verði stefndu dæmdar til greiðslu einhverrar fjárhæðar, þá verði þær ekki dæmdar til greiðslu málskostnaðar, nema að því marki sem lög nr. 95/2008 sbr. reglugerð nr. 37/2009 leyfi, og ekki verði reiknaðir dráttarvextir fyrr en eftir dómsuppsögu í málinu.

Stefndu vísa til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009, laga um skipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991, laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007, laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905, laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki, laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna nr. 21/1992 og reglugerð nr. 478/2011 um Lánasjóð íslenskra námsmanna með áorðnum breytingum, laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, innheimtulaga nr. 95/2008 og reglugerðar um hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar nr. 37/2009. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

IV.

Stefnandi hefur höfðað mál þetta á hendur stefndu vegna námslána sem K tók hjá stefnanda. Ó, faðir stefndu, ritaði undir skuldabréf vegna námslánanna sem sjálfskuldarábyrgðaraðili. Ó lést 14. janúar 2002 og fengu erfingjar hans, þ. á m. stefndu, leyfi til einkaskipta á búinu. Lauk skiptum 12. desember 2002. Í málinu er ekki ágreiningur um tilurð fjárskuldbindingar stefndu eða fjárhæðir. Varnir stefndu byggja aðallega á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Að því frágengnu að stefnandi hafi brotið svo gegn lögum um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 að skuldin sé niður fallin. Að síðustu reisa stefndu varnir sínar á 36. gr. laga nr. 7/1936.

Til námslána þeirra sem mál þetta snýst um var stofnað á árunum 1989 til 1992. Var um að ræða svokölluð T-námslán, sem veitt voru á grundvelli laga nr. 72/1982. Með vísan til 28. gr. laga nr. 150/2007 fer um fyrningu greiðslna á grundvelli þessara námslána eftir eldri lögum um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Samkvæmt skilmálum þeirra fimm samhljóða skuldabréfa er mynda lánsfjárhæðina skyldu endurgreiðslur vera lögtakskræfar. Með vísan til 3. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 fyrnast kröfur þessar á 4 árum.

K tók að auki námslán hjá stefnanda á grundvelli síðari settra laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna, nr. 21/1992. Í því tilviki var um að ræða svokölluð R-námslán. Markmið með setningu laga nr. 21/1992, svo sem því er lýst í athugasemdum með frumvarpi til laganna, var fyrst og fremst að treysta fjárhagslega stöðu lánasjóðsins til frambúðar og draga úr þeirri byrði sem ríkissjóður hefði af sjóðnum. Lánin yrðu dýrari en áður og greiðast upp fyrr en áður enda yrði framtíð sjóðsins ekki tryggð með öðrum hætti án aukinna ríkisframlaga. Fram kemur að ljóst þætti að gildandi námslánakerfi sem byggðist á lögum nr. 72/1982 gæti ekki til frambúðar tryggt Lánasjóði íslenskra námsmanna það ráðstöfunarfé sem hann þyrfti til að geta gegnt hlutverki sínu.

Í 18. gr. laga nr. 21/1992 er mælt fyrir um að samspil endurgreiðslu námslána samkvæmt eldri lögum um lánasjóðinn og þeirra yngri. Ákvæði þetta sætti breytingum með lögum nr. 140/2006 þó svo markmið með ákvæðinu væri áfram það sama. Í 18. gr., svo sem henni var breytt, er mælt fyrir um í 2. mgr. að ef lánþegi skuldar námslán sem var úthlutað á árunum 1992 til 2004, svokallað R-lán, og jafnframt námslán samkvæmt lögum nr. 72/1982 eða eldri lögum skuli hann fyrst endurgreiða að fullu R-lánið. Greiðslur af eldri námsskuldum frestist þar til R-lánið sé að fullu greitt. Í áliti menntamálanefndar með frumvarpi til laga nr. 140/2006 er áréttuð sú ætlun að námsmenn ljúki við að endurgreiða fyrst svokölluð R-lán áður en endurgreiðsla á öðrum lánaflokkum hefjist.

Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 telst fyrningarfrestur frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Er um að ræða raunverulegan gjalddaga kröfunnar. Gjalddagi kröfu myndar því upphaf fyrningarfrestsins. Hver gjalddagi kröfu er fer síðan eftir efni kröfunnar, sem getur verið komið fyrir með ýmsum hætti. Þannig kann að vera kveðið á um slíkan gjalddaga í samningi eða í lögum. Við það hefur verið miðað að sé samið um breyttan gjalddaga á skuld myndi fyrningarfrestur kröfunnar teljast frá hinum nýja gjalddaga.

Með vísan til ákvæða 18. gr. laga nr. 21/1992 verður ekki hjá því komist að miða við að gjalddagi T-námslána K hafi fyrst orðið við lok endurgreiðslu hins svokallaða R-láns. Óumdeilt er að vanskil urðu á greiðslu R-námslána K 1. mars 2007 en lánið var þá ekki að fullu greitt. Var ekkert greitt af því láni eftir þau vanskil. Árangurslaust fjárnám var gert hjá K vegna R-námslánsins 13. janúar 2010. Í framhaldi af því gjaldfelldi stefnandi T-námslánið og tók til við að innheimta það lán. Var það í samræmi við reglur áðurnefndrar 18. gr. laga nr. 21/1992. Var K krafin um greiðslu þess námsláns 1. mars 2011. Var stefna vegna þeirra námslána árituð í héraðsdómi 30. október 2013 og árangurslaust fjárnám gert 25. mars 2014. Stefndu var síðan tilkynnt um kröfu stefnanda með innheimtuaðvörun 18. júlí 2014. Mál þetta var síðan höfðað með stefnu birtri 24. og 27. febrúar 2015. Málið var fellt niður á dómþingi og höfðað á ný innan 6 mánaða frá niðurfellingu málsins. Með hliðsjón af þessu hefur stefnandi haldið kröfu sinni til laga og verður ekki fallist á sýknu stefndu á grundvelli fyrningar.

Í annan stað byggja stefndu sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi brotið svo gegn lögum um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 að ábyrgð stefndu sé niður fallin samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 skal lánveitandi senda ábyrgðarmanni skriflega tilkynningu um vanefndir lántaka, svo fljótt sem kostur er, ef veð eða aðrar tryggingar eru ekki lengur tiltækar, um andlát lántaka eða að bú hans sé tekið til gjaldþrotaskipta, auk þess sem lántaki skal eftir hver áramót senda lántaka tilkynningu með upplýsingum um stöðu láns sem ábyrgð stendur fyrir og yfirlit yfir ábyrgðir. Samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis skal ábyrgðarmaður vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu, samkvæmt 1. mgr. og ef vanrækslan er veruleg skal ábyrgð niður falla. Samkvæmt 12. gr. laganna taka þau til ábyrgða sem stofnað hefur verið til fyrir gildistöku þeirra, með undantekningum sem ekki eiga við í þessu máli.

Frá gildistöku laga nr. 32/2009 liggja ekki frammi önnur gögn í máli þessu um að stefndu hafi verið tilkynnt um skuld K við stefnanda, vegna hinna umþrættu námslána, en bréf stefnanda frá 18. júlí 2014. Var þeim í bréfinu gerð grein fyrir árangurslausum innheimtutilraunum og fjárnámi við heimtu kröfunnar. Þá var þeim gerð grein fyrir því að Ó hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð til tryggingar skilvísri greiðslu lánanna. Stefndu hafi við andlát Ó og lok einkaskipta á dánarbúinu tekist á hendur ábyrgð á námslánum K. Var skuldin sundurliðuð og skorað á stefndu að koma láninu í skil. Samkvæmt þessu hefur stefnandi vanrækt skyldur sínar samkvæmt áðurnefndri 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 196/2015 verður hins vegar ekki litið svo á að hér sé um verulega vanrækslu að ræða sem leiða eigi til þess að ábyrgð stefndu falli niður. Verða stefndu því ekki sýknaðar á þessum grundvelli.

Þá reisa stefndu varnir sínar á því að sýkna eigi þær af kröfu stefnanda á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 þar sem ósanngjarnt sé fyrir stefnanda að bera ábyrgðina fyrir sig. Vísa stefndu til þess að stefnandi hafi sýnt af sér vanrækslu og tómlæti varðandi innheimtu kröfunnar gagnvart stefndu og að aðstæður séu allar breyttar hjá stefndu. Hefði þeim verið ábyrgðin ljós fyrr hefðu þær ekki ráðist í fjárfestingar sem þær hafi ráðist í. Að því er þessar varnir stefndu varðar er til þess að líta að stefndu lýstu því í aðilaskýrslu fyrir dóminum að eignir hafi verið í dánarbúi Ó við skiptin. Hafi þær báðar fengið arf í sinn hlut. Fram kom að arfurinn hafi að minnsta kosti numið fjárskuldbindingu stefnanda í málinu. Með hliðsjón af því hafa stefndu ekki leitt í ljós að skilyrði séu fyrir beitingu 36. gr. laga nr. 7/1939 þannig að rétt sé að víkja samningi til hliðar.

Að síðustu krefjast stefndu lækkunar á dómkröfum stefnanda. Er vísað til þess að stefnandi hafi boðið stefndu að koma láni K í skil. Það yrði ekki skilið á annan hátt en að þeim hafi staðið til boða að greiða hið gjaldfallna lán. Slík innheimta samrýmist ekki 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 þar sem fram komi að ábyrgðarmenn verði ekki krafðir um greiðslu á dráttarvöxtum eða öðrum innheimtukostnaði lántaka sem til félli eftir gjalddaga nema liðnar væru tvær vikur frá því ábyrgðarmanni hafi sannanlega verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallna afborgun. Það hafi þeim ekki verið boðið. Svo sem fyrr greinir var stefndu sent bréf 18. júlí 2014 þar sem til þeirra var beint að greiða skuldina eða hafa samband við innheimtuaðila um uppgjör, en í bréfinu sagði að ábyrgðarmanni væri heimilt að koma láni í skil. Í því felst að greiða gjaldfallnar afborganir, sbr. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Verður krafa stefnanda því ekki lækkuð á þessum grundvelli.

Stefndu var með bréfi 18. júlí 2014 boðið að koma námsláni K í skil. Stefndu sinntu því í engu. Verða dráttarvextir miðaðir við þann tíma, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, svo sem stefnandi hefur gert kröfu um.

Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Mál þetta flutti af hálfu stefnanda S-kk-nf Á-kk-nf Þ-kk-nf hæstaréttarlögmaður en af hálfu stefndu P-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf héraðsdómslögmaður.

Dóm þennan kveður upp S-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

Dómsorð:

Stefndu, G-kvk-nf E-kvk-nf Ó-kvk-nf og H-kvk-nf R-kvk-nf Ó-kvk-nf, greiði stefnanda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, sameiginlega 3.237.271 krónu, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá 18. ágúst 2014 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 100.000 krónur 4. febrúar 2015.

Málskostnaður fellur niður.

S-kk-nf S-kk-nf