E-5353/2006

Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 16. september 2006 og dómtekið 13. mars sl. Stefnandi er MP Fjárfestingarbanki hf., Skipholti 50d, Reykjavík. Stefndi er G-kk-nf S-kk-nf R-kk-nf, Miðtúni 42, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu 7.186.364 króna með dráttarvöxtum af 1.866.421 krónu frá 13. júní 2006 til 22. sama mánaðar og af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádeginni innborgun að fjárhæð 875.278 krónur 1. september 2006. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

I

Málsatvik

Mál þetta varðar fjóra svonefnda skiptasamninga sem stefndi gerði við stefnanda 12. apríl til 11. maí 2006. Þrír samninganna voru gjaldfelldir 13. júní 2006 með samþykki stefnda og sá fjórði gjaldfelldur 22. sama mánuði með einhliða ákvörðun stefnanda. Óumdeilt er að höfuðstóll skuldar stefnda samkvæmt umræddum samningunum, svo og að teknu tilliti til greiðslna sem stefnandi átti handveð í, er sá sem fram kemur í kröfugerð stefnanda.

Samkvæmt aðilaskýrslu stefnda hóf hann að gera umrædda skiptasamninga við stefnanda 15. febrúar 2005. Fólu samningarnir það í sér að stefnandi hafði milligöngu um tiltekin hlutabréfakaup fyrir stefnda auk þess að veita honum lán fyrir kaupunum í þrjá mánuði í senn með tilteknum vöxtum og þóknun. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð hafði stefndi á þessum tíma nær enga reynslu af verðbréfaviðskiptum. Þá er því lýst í greinargerð stefnda að hann sé ómenntaður, með ótraustan fjárhag, eigi engar eignir og búi hjá móður sinni. Hafi honum verið talin trú um það að auðgast mætti með skjótum hætti á verðbréfaviðskiptum.

Samkvæmt aðilaskýrslu stefnda tilkynnti hann starfsmönnum stefnanda í síma hvaða bréf hann óskaði eftir að kaupa, en gengið var frá skriflegum samningum nokkrum dögum síðar. Til tryggingar skuldbindingum sínum við stefnanda undirritaði stefndi handveðsyfirlýsingu 17. febrúar 2005 og setti stefnanda þrjár milljónir króna á bankareikningi að handveði. Samkvæmt handveðsyfirlýsingunni voru einnig öll rafrænt skráð verðbréf stefnda á tilteknum vörslureikningum sett að handveði sem og öll verðbréf sem stefnandi keypti á grundvelli lánsviðskipta, sbr. liði 2.3 og 2.4 í handveðsyfirlýsingu 17. febrúar 2005.

Samkvæmt framburðum vitnanna B-kk-ef M-kk-ef J-kk-ef og B-kk-ef E-kk-ef Þ-kk-ef, sem báðir störfuðu fyrir stefnanda, fóru viðskipti stefnda yfirleitt þannig fram að stefndi hafði samband við þá og hafði hugmyndir um hvaða bréf hann vildi kaupa. Í einhverjum tilvikum höfðu þó starfsmenn stefnanda samband við stefnda í því skyni að ræða hugsanleg hlutabréfakaup. Ágreiningslaust er að stefndi gerði alls 19 skiptasamninga við stefnanda á árinu 2005 og 17 slíka samninga á árinu 2006. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnda nam velta þessara samninga um 800 milljónum. Þá taldi stefndi sig hafa hagnast um 100 milljónir þegar best lét.

Samkvæmt skýrslum fyrir dómi varð verðlækkun á íslenska hlutabréfamarkaðinum í febrúar 2006 og kom hún illa niður á stefnda. Í framhaldi af þessu mun stefndi hafa leitast við að minnka tap sitt með gerð fleiri samninga, einkum með kaupum á hlutum í erlendum félögum. Svo sem fyrr greinir lýtur mál þetta aðeins að fjórum síðustu samningum stefnda, þ.e. samningum sem gerðir voru 12. apríl, 9. maí og 11. maí 2006, þar af tveir síðastgreinda daginn, og allir vörðuðu kaup á hlutum í erlendum félögum. Lán stefnanda til stefnda vegna kaupanna voru í bandarískum eða kanadískum dölum og voru vextir, að teknu tilliti til vaxtaálags á bilinu 7,2767 til 8,2719%. Samtals nam höfuðstóll lána stefnda hjá stefnanda vegna umræddra samninga 97.503.207. Í samningunum er vísað til handveðsyfirlýsingar stefnda. Kemur fram í stefnu að í samningunum sé vísað til rangs númers og dagsetningar handveðsyfirlýsingar stefnanda sem lögð hefur verið fram í málinu.

Samkvæmt stefnu var staða skiptasamninga stefnda orðin óhagstæð í byrjun júní 2006. Var þess óskað við stefnda að hann yki við tryggingar sínar hjá stefnanda, en ella yrði skiptasamningunum lokað. Í símtölum við stefnda 12. og 13. júní 2006 samþykkti stefndi að þremur skiptasamningum yrði lokað, en með lokun samnings var hlutabréfaeign samkvæmt samningi látinn mæta uppreiknaðri skuld þótt gildistími samninganna væri ekki liðinn. Var samningunum lokað 13. júní 2006.

Með bréfi 15. júní 2006 sendi stefnandi stefnda „lokaviðvörun“ vegna fjórða samningsins frá 9. maí 2006 sem stefndi hafði óskað eftir að yrði haldið opnum. Kom þar fram að neikvæður munur á eign og skuldbindingu gagnvart stefnanda næmi 4.947.561 krónu. Í bréfinu var vísað til ákvæðis í handveðsyfirlýsingu þess efnis að verðmæti tryggingar mætti ekki nema minna en 110% af heildarvirði skuldar, en ella skyldi án tafar greiða niður viðkomandi lán eða bæta við nýjum tryggingum svo jafnvægi næðist milli skuldbindingar við stefnanda og veðs. Þá sagði að verðmæti trygginga stefnda næmi 850.000 krónum og væri það undir framangreindu viðmiði. Var skorað á stefnda að bæta við tryggingum og/eða greiða niður lánið innan tveggja daga frá dagsetningu bréfsins, en að öðrum kosti yrði samningurinn gjaldfelldur.

Hinn 22. júní 2006 var síðastgreinda samningnum einnig lokað. Í stefnu er ítarlega lýst uppgjöri samninganna, þar á meðal hvernig hlutabréf og peningar sem stefndi átti handveð í var ráðstafað til greiðslu skulda stefnda. Með hliðsjón af því að ekki er ágreiningur um fjárhæð kröfu stefnanda er ekki ástæða til lýsa nánar uppgjöri samninganna eða innborgunum stefnda. Þá er ekki ástæða til að gera grein fyrir innheimtutilraunum stefnanda sem lýst er í stefnu.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefndi aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni B-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf, löggiltur verðbréfamiðlari og fyrrverandi starfsmaður stefnanda, og B-kk-nf E-kk-ef Þ-kk-nf, löggiltur verðbréfamiðlari og starfsmaður stefnanda. Ekki er ástæða til að rekja þessar skýrslur sérstaklega.

II

Málsástæður og lagarök aðila

Stefnandi vísar til framangreindra samninga og almennra reglna kröfu-, samninga- og fjármunaréttar um ábyrgð á fjárskuldbindingum. Einnig vísar hann til laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Stefnandi mótmælir því að starfsmenn hans hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt samningi aðila eða lögum nr. 33/2003. Sérstaklega mótmælir stefnandi því að honum hafi á einhverjum tíma verið skylt að loka samningum stefnda að eigin frumkvæði. Fullyrti lögmaður stefnanda í munnlegum málflutningi að umdeilanlegt sé hvort stefnanda hafi yfirhöfuð verið heimilt að loka einhliða síðasta skiptasamningi stefnda hinn 22. júní 2006, þar sem stefndi hefði ekki undirritað almenna viðskiptaskilmála stefnanda þar sem slík heimild stefnanda kæmi skýrt fram. Stefnandi mótmælir staðhæfingum stefnda um að hann sé reynslulítill af verðbréfaviðskiptum. Vísar hann þessu til stuðnings meðal annars til afrita af samtölum stefnda við starfsmenn stefnanda. Að lokum hafnar stefnandi því að 31. gr. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerningar geti átt við í málinu.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því í fyrsta lagi, að stefnanda hafi verið skylt að loka samningunum strax og séð varð að verðmæti eignar stefnda var orðið lægra en skuldbinding hans þannig að ganga þyrfti á tryggingar þær sem hann hafði sett. Telur stefndi að ef stefnandi hefði fylgt eigin reglum um tryggingar samkvæmt 5. gr. viðskiptaskilmála og rammasamnings vegna skiptasamninga þá hefði samningunum verið lokað mun fyrr og stefndi ekki orðið fyrir frekara tjóni en því að tapa þeim tryggingum sem hann hafði lagt fram. Þess í stað hafi stefnandi beðið þar til tap stefnda af skiptasamningunum fjórum var orðið 28.495.390 krónur. Biðin sé á ábyrgð stefnanda og beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Í öðru lagi byggir stefndi á því að stefnanda hafi borið að upplýsa hann um þá áhættu sem skiptasamningunum fylgdi og gera við hann rammasamning um viðskiptin. Stefnandi hafi hvorki aflað sér hvorki upplýsinga um reynslu stefnda og þekkingu hans á verðbréfaviðskiptum né um fjárhagsstöðu hans. Ekki hafi heldur legið fyrir upplýsingar um réttarúrræði stefnda ef ágreiningur risi á milli hans og stefnanda. Telur stefndi að stefnandi hafi ekki staðið að viðskiptunum í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum og ekki haft hagsmuni hans að leiðarljósi í viðskiptunum. Hafi stefnandi því brotið gegn ákvæðum 4., 5. og 7. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti með atferli sínu og áhættan af viðskiptunum verði því að vera á ábyrgð stefnanda. Ef stefnandi hefði sýnt aðgát í viðskiptunum með því að kanna fjárhagslegan bakgrunn stefnda, aðstæður hans að öðru leyti og þekkingu hans þá hefði stefnandi ekki átt að taka stefnda í jafn áhættusöm viðskipti og raun varð á. Hefði stefnandi sýnt af sér góða viðskiptahætti og fylgt venjum og reglum í verðbréfaviðskiptum hefði ekkert tjón orðið. Beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Í þriðja lagi byggir stefndi á því að samningar aðila séu ógildir vegna þess að stefnandi hafí aflað sér hagsmuna eða áskilið sér þá með því að nota sér fákunnáttu og léttúð stefnda. Séu samningarnir því ógildir með vísan til 31. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 1. gr. laga nr. 11/1986 um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga. Starfsmaður stefnanda hafi vitað eða átt að vita að stefndi hafði enga þekkingu á skiptasamningum, hann hafi látið undir höfuð leggjast að kynna stefnda þá áhættu sem skiptasamningunum fylgdu og aflað sér engra upplýsinga um fjárhagsstyrk stefnda. Þá starfsmaður stefnanda hafi hvatt stefnda til að taka sífellt meiri áhættu í viðskiptunum og nýtt sér þá stöðu að stefndi hafði hagnast af fyrstu samningunum sem hann gerði. Stefnandi hafi tekið háa vexti af samningunum og áskilið sér háa þóknun. Hafi hallað mjög á stefnda í viðskiptunum og eigi þetta að leiða til þess að samningar aðila verði dæmdir ógildir og stefndi verði sýknaður af kröfum stefhanda.

Að síðustu byggir stefndi á því að víkja eigi samningum aðila til hliðar í heild sinni á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, sbr. 1. gr. laga nr. 14/1995. Byggir stefndi á því að aðstæður samningsaðilanna hafí verið ójafnar við samningsgerðina, þar sem stefnandi hafí haft yfírburðaþekkingu á skiptasamningum en stefndi enga. Samningarnir hafi verið ívilnandi fyrir stefnanda vegna hárra vaxta og hárrar þóknunar, áhætta stefnanda lítil sem engin meðan stefnda hafi verið gert að setja tryggingar og taka á sig verulega áhættu. Þá hafí atvik eftir samningsgerð verið með þeim hætti að stefnanda hafí borið að loka samningunum mun fyrr og koma þannig í veg fyrir frekara tjón stefnda en missi þeirrar tryggingar sem hann hafí upphaflega sett samkvæmt handveðsyfírlýsingunni. Það sé því ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri samningana fyrir sig og því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

III

Niðurstaða

Í máli þessu er ágreiningslaust að stefndi gerði sjálfviljugur þá fjóra samninga við stefnanda sem áður er lýst og eru grundvöllur kröfu stefnanda. Umræddir samningar voru svokallaðir skiptasamningar, sbr. lið iii, 2. töluliðar 2. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Samkvæmt samningunum hafði stefnandi milligöngu um tiltekin hlutabréfakaup fyrir stefnda auk þess að veita honum lán með vöxtum fyrir kaupunum, í öllum tilvikum í erlendri mynt, og taka þóknun við lok samningstímans. Gildistími hvers og eins samnings var þrír mánuðir og var handveðsyfirlýsing stefnda til tryggingar efndum hans á samningunum. Samkvæmt handveðsyfirlýsingunni voru m.a. öll rafrænt skráð verðbréf stefnda á tilteknum vörslureikningum sett að handveði, sem og öll verðbréf sem stefnandi keypti á grundvelli lánsviðskipta, sbr. liði 2.3 og 2.4 í handveðsyfirlýsingu 17. febrúar 2005. Eins og áður greinir voru þrír samninganna gjaldfelldir 13. júní 2006 með samþykki stefnda og sá fjórði gjaldfelldur 22. sama mánaðar með einhliða ákvörðun stefnanda. Óumdeilt er að höfuðstóll skuldar stefnda samkvæmt umræddum samningunum er sá sem fram kemur í kröfugerð stefnanda.

Í málinu heldur stefndi því ekki fram að stefnandi hafi vanefnt samninga sína við sig með því að knýja á um gjaldfellingu þeirra áður en gildistími þeirra var liðinn samkvæmt efni þeirra. Þvert á móti er það ein meginmálsástæða stefnda að stefnanda hafi borið að, að eigin frumkvæði, að gjaldfella samningana áður en gildistími þeirra var liðinn í því skyni að verja hann tapi eða a.m.k. upplýsa stefnda um stöðu hans þannig að hann gæti sjálfur tekið ákvörðun um lokun samninganna. Að þessu leyti verður að skilja málatilbúnað stefnda þannig að hann telji að stefnandi hafi ekki fullnægt þeim skyldum sem leiddu af samningssambandi hans við stefnda í samræmi við gildandi lög og þannig orðið þess valdandi að stefndi tapaði því fé sem stefnandi krefji hann nú um í máli þessu. Hins vegar verður að skilja málatilbúnað stefnda á þá leið að þeir samningar sem stefndi gerði við stefnanda hafi verið ógildir að hluta eða í heild vegna þeirra ógildingarreglna samningaréttar sem hann vísar til svo sem áður greinir.

Viðskipti þau sem stefndi tókst á hendur með milligöngu og fjármögnun stefnanda eru í eðli sínu áhættusöm. Tók stefndi þannig ekki aðeins áhættuna af gengi þeirra hlutabréfa sem hann keypti, heldur varð gengi hlutabréfa að hækka umfram samningsbundna vexti og þóknun stefnanda, ef samningur átti að skila stefnda hagnaði. Samkvæmt upplýsingum stefnanda, sem ekki hefur verið mómælt sérstaklega af stefnda, gerði stefndi alls 36 skiptasamninga við stefnanda á árunum 2005 og 2006. Samkvæmt framburði stefnda sjálfs fyrir dómi nam velta viðskipta hans hjá stefnda allt að 800 milljónum króna og var hagnaður hans af umræddum skiptasamningum um 100 milljónir þegar best lét.

Að mati dómsins mátti stefnda, sem hefur ekki minni menntun eða andlega burði en gengur og gerist, vera vel ljóst að þeir samningar sem hann gerði við stefnanda fólu í sér verulega fjárhagslega áhættu. Styrkir það þessa niðurstöðu að í texta þeirra samninga sem stefndi undiritaði var að finna sérstaka yfirlýsingu þess efnis að viðskiptamaður hefði kynnt sér eðli skiptasamninga og notið ráðgjafar óháðra sérfræðinga. Dómari telur ósannað að það hefði haft einhverja þýðingu um viðskipti stefnda á árinu 2006 þótt stefnandi hefði aflað afdráttarlausari upplýsinga hjá stefnda um þekkingu hans og reynslu í verðbréfaviðskiptum og markmið hans með fyrirhugaðri fjárfestingu, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Hefur hugsanleg vanræksla starfsmanna stefnanda að þessu leyti því ekki þýðingu eins og málið liggur fyrir.

Í verðbréfaviðskiptum, eins og þeim sem stefndi átti við stefnanda, er það frumskylda eiganda verðbréfanna að fylgjast með verðbréfaeigninni og taka ákvarðanir um sölu þeirra með tilheyrandi uppgjöri skiptasamnings. Leiðir af þessu að það stóð stefnda næst að fylgjast með verðbréfaeign sinni og þar með skuldastöðu sinni gagnvart stefnanda. Að mati dómara er ekkert komið fram um að starfsmenn stefnanda hafi brugðist upplýsingaskyldu sinni gagnvart stefnda að því er varðar verðbreytingar á verðbréfum hans eða skuldastöðu hjá stefnda.

Dómari getur ekki fundið þess stoð í samningi aðila, stöðluðum samningsskilmálum stefnanda eða ófrávíkjanlegum reglum um verðbréfaviðskipti að starfsmönnum stefnanda hafi á einhverjum tíma verið skylt að gjaldfella samninga stefnda við stefnanda að eigin frumkvæði áður en gildistími þeirra var liðinn. Geta heimildir stefnanda til að krefjast aukinna trygginga fyrir viðskiptum og gjaldfellingar skiptasamninga við ákveðnar aðstæður ekki leitt til slíkrar skyldu stefnanda. Að öðru leyti telur dómari ekki að sýnt hafi verið fram á brot stefnanda gegn skyldum hans samkvæmt 4., 5. og 7. gr. laga nr. 33/2003 þannig að þýðingu hafi fyrir tap stefnda af skiptasamningum hjá stefnanda á árinu 2006. Samkvæmt öllu þessu verður ekki á það fallist að stefnandi hafi með framgöngu sinni í viðskiptum aðila bakað stefnda tjón þannig að hann beri ábyrgð á tapi stefnda á umtöluðum samningunum.

Í málinu er ekkert komið fram um að þau kjör, svo sem þóknun stefnanda og vextir, sem stefndi samdi um við stefnanda hafi verið óvenjuleg eða umfram það sem tíðkaðist. Þá er ósannað að starfsmaður stefnanda hafi „hvatt stefnda til að taka sífellt meiri áhættu í viðskiptunum og nýtt sér þá stöðu að stefndi hafði hagnast af fyrstu samningunum sem hann gerði“, svo sem haldið er fram í greinargerð. Samkvæmt þessu, svo og því sem áður greinir um stöðu stefnda, er ekkert komið fram í málinu sem gefur tilefni til þess að ætla að 31. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga geti átt við um samninga stefnda við stefnanda. Verður málsástæðum stefnda þar að lútandi hafnað.

Svo sem fyrr greinir er ekki tölulegur ágreiningur um kröfu stefnanda. Verður hún tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í dómsorði.

Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða málskostnað. Með hliðsjón af umfangi málsins ákveðst hann hæfilegur 350.000 krónur. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið Ó-kk-nf E-kk-nf hdl.

Af hálfu stefnda flutti málið B-kk-nf Þ-kk-nf hrl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, G-kk-nf S-kk-nf R-kk-nf, greiði stefnanda, MP Fjárfestingarbanka hf., 7.186.364 krónur með dráttarvöxtum af 1.866.421 krónu frá 13. júní 2006 til 22. sama mánaðar og af 7.186.364 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 875.278 krónum 1. september 2006.

Stefndi greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.

S-kk-nf M-kk-nf