E-614/2006

Mál þetta, sem dómtekið var þann 30. maí 2007, hafa þinglýstir eigendur Keldunestorfu í Kelduhverfi, Norðurþingi, þeir:

J-kk-nf T-kk-nf H-kk-nf, kt. 000000-0000, Staðarbakka 26, 109 Reykjavík, H-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, kt. 000000-0000, Álftamýri 31, 108 Reykjavík, B-kvk-nf H-kvk-nf, kt. 000000-0000, Furugrund 56, Kópavogi, O-kvk-nf S-kvk-nf H-kvk-nf, kt. 000000-0000, Klapparstíg 3, 270 Mosfellsbæ, K-kvk-nf H-kvk-nf, kt. 000000-0000, Brekkubæ 3, 110 Reykjavík, L-kk-nf H-kk-nf, kt. 000000-0000, Dofraborgum 38, 112 Reykjavík, S-kk-nf S-kk-nf, kt. 000000-0000, Keldunesi 2, Kelduhverfi, Norðurþingi, B-kvk-nf S-kvk-nf, kt. 000000-0000, s.st., E-kk-nf Á-kk-nf, kt. 000000-0000, Reynihlíð 17, 105 Reykjavík, K-kvk-nf E-kvk-nf, kt. 000000-0000, Lindarbrekku Kelduhverfi, Norðurþingi, J-kk-nf G. S-kk-nf, kt. 000000-0000, Höfðabrekku, Kelduhverfi Norðurþingi, E-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf, 000000-0000, Skerjabraut 7, 170 Seltjarnarnesi, J-kk-nf H-kk-nf J-kk-nf, kt. 000000-0000, Garðarsbraut 36, Norðurþingi, H-kk-nf S-kk-nf, kt. 000000-0000, Heiðargerði 3, Norðurþingi og K-kvk-nf Á-kvk-nf, kt. 000000-0000, Vallholtsvegi 17, Norðurþingi,

höfðað hér fyrir dómi með stefnu birtri 3. desember 2006 á hendur Eyvindarstöðum ehf., kt. 000000-0000, Háagerði 7, Norðurþingi, þinglýsts eiganda Eyvindarstaða í nefndri Keldunestorfu.

Dómkröfur stefnenda eru þær að viðurkennt verði með dómi að í gildi sé samningur um landskipti jarða Keldunestorfunnar, sem að efni til sé í samræmi við framlagða landskiptagerð frá 2006 og að sá samningur sé bindandi fyrir stefnda, Eyvindarstaði ehf.

Stefnendur krefjast þess jafnframt að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og að stefnendum verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu.

Með auglýsingu Félagsmálaráðuneytisins nr. 249 frá 2006, sem birt var 20. mars 2006 var staðfest sameining Húsavíkurbæjar, Kelduneshrepps, Öxarfjarðarhrepps og Raufarhafnar í eitt sveitarfélag. Sameiningin tók gildi 10. júní sama ár og nefnist hið nýja sveitarfélag Norðurþing.

I.

Þau lögbýli sem tilheyra Keldunestorfu í Norðurþingi, áður Kelduneshreppi, eru Keldunes I, Keldunes II., Eyvindarholt, Eyvindarstaðir, Framnes, Lindarbrekka og Höfðabrekka.

Í stefnu er atvikum máls lýst á þann veg að þann 1. febrúar 2003 hafi eigendur eða fulltrúar nefndra lögbýla ásamt fulltrúa Landgræðslu ríkisins komið saman til fundar í Skúlagarði, þar í sveit. Hafi á fundinum verið samþykkt að fara í landskipti á Keldunestorfunni, enda lögfest skipti ekki farið fram þar áður. Eftir að leyfi til landskiptanna hafi fengist frá hreppsnefnd Kelduneshrepps, jarðanefnd Norður-Þingeyjarsýslu og landbúnaðarráðuneytinu hafi frekari gagna verið aflað, en þar á meðal hafi verið kort af landi torfunnar, þinglýstum landamerkjum hennar og aðliggjandi lögbýlum. Þessu næst hafi verið haldinn fundur með landeigendum Keldunestorfunnar, eigendum aðliggjandi lögbýla og fulltrúa Landgræðslu ríkisins í Skúlagarði þann 14. ágúst 2003. Á þeim fundi hafi verið farið yfir landamerkin og hafi ekki komið fram ágreiningur um þau nema í einu tilviki, þ.e. um legu landamerkjalínu milli Kelduness og Hóls norðan Tjarnarleitis. Svo vilji hins vegar til að hin umdeilda landspilda liggi innan landgræðslugirðingar og sé því þinglýst eign Landgræðslu ríkisins. Í stefnu er frá því greint að síðar hafi S-kk-nf Þ-kk-nf í Krossdal gert athugasemd við legu landamerkjalínu milli Keldunestorfunnar og Krossdals, frá Háu-Hraunvörðu í Byttuhól, en þar á milli hafi verið kennileitið Stóra-Varða, sem nú sé horfin. Nefndur S-kk-nf og G-kk-nf G. A-kk-nf í Lindarbrekku hafi hins vegar handsalað þann skilning á landamerkjunum að þau lægju frá nefndri Háu-Hraunvörðu í hornstaur í suðaustur horni svokallaðs Jóhannesarreits norðan þjóðvegarins og þaðan beina stefnu á Byttuhól.

Í stefnu er frá því greint að á fundinum í Skúlagarði í ágúst 2003 hafi verið samþykkt að skipa fyrrnefndan G-kk-þf G. A-kk-þf í Lindarbrekku ásamt G-kk-þgf H-kk-þgf á Fjöllum, sem fulltrúa sveitarfélagsins Kelduneshrepps og S-kk-þf S-kk-þf í Keldunesi í landskiptanefnd. Hafi G-kk-nf verið tilnefndur formaður nefndarinnar. Jafnframt hafi verið samþykkt að fá G-kk-þf H-kk-þf G-kk-þf, ráðunaut hjá Búgarði á Akureyri, til að taka GPS punkta við öll kennileiti sem liggi á landamerkjum Keldunestorfunnar og jafnframt við hornin á öllum túnum á torfunni. Fundurinn hafi falið J-kk-þgf G. S-kk-þgf í Höfðabrekku og S-kk-þgf Þ-kk-þgf í Krossdal að vera leiðsögumenn fyrir G-kk-þf H-kk-þf og vísa honum á öll kennileiti á landamerkjum torfunnar. Gengið hafi verið í umrætt verk á haustdögum 2003. Þá hafi landeigendur á Keldunestorfunni farið að raða saman þeim skikum sem samkvæmt hefð hafi tilheyrt hverri jörð fyrir sig. Jafnframt hefðu farið fram þreifingar varðandi samkomulag um hvernig lönd skyldu skiptast milli lögbýla.

Í stefnu er staðhæft að í starfi sínu hafi nefndir landskiptanefndarmenn verið sammála um tvo megin áherslupunkta. Í fyrsta lagi að hvert lögbýli skyldi halda þeim túnum sem eigendur þeirra hefðu ræktað og í öðru lagi að skipta skyldi landi Keldunestorfunnar í höfuðdráttum í þrjá hluta eftir verðmæti landsins. Hafi og verið ákveðið að hver jörð fengi landspildu í samræmi við eignarhlutfall innan hvers svæðis. Þannig hafi verið ákveðið að jarðirnar fengju jafna eignarhluta í Sandinum, jafna eignarhluta í „heimalöndum“ (á svæðinu er afmarkist af Litluá, Seyrulæknum og Skjálftavatni að norðan og línuveginum í suðri) og loks jafna hluta í heiðarlöndunum (landi sunnan línuvegar og að landamerkjum suður í heiði). Hafi tekið langan tíma að ná sameiginlegum skilningi eða sáttum um hvernig lendur hvers lögbýlis skyldu liggja. Að síðustu hafi aðeins verið eftir að ákveða mörk túnblettanna norðan þjóðvegar milli jarðanna Kelduness I, Kelduness II og Framness og einnig merkjalínuna milli Kelduness I og Höfðabrekku sunnan þjóðvegar suður á móts við Akurhóla. Lokasamningi um nefnd atriði hafi verið náð á ofanverðum vetri 2005 og hafi hann verið staðfestur á fundi þann 30. mars 2005 á skrifstofu áðurnefnds G-kk-ef H-kk-ef í Búgarði á Akureyri að viðstöddum eigendum viðkomandi lögbýla. Þá hafi hreppsnefnd Kelduneshrepps samþykkt landskiptin samhljóða á hreppsnefndarfundi þann 31. mars sama ár, með svofelldri bókun:

„11. mál. Landaskipti á Keldunestorfunni. Fyrir liggur tillaga að landaskiptum á Keldunestorfunni. Hreppsnefnd samþykkir tillöguna fyrir sitt leyti.“ .

Á fyrrnefndum fundi á Akureyri hafi G-kk-þgf H-kk-þgf verið falið að teikna upp endanleg landamerki jarðanna og hnitsetja samkvæmt nefndu samkomulagi, en jafnframt hafi verið afráðið að þegar sú gjörð væri tilbúin myndi landskiptagerðin formlega fara í farveg til endanlegrar staðfestingar hjá þar til bærum yfirvöldum.

Í stefnu segir að umrædd landskipti hafi byggst á samningi eigenda allra jarða Keldunestorfunnar, sbr. heimildarákvæði 16. gr. landskiptalaga nr. 46, 1941. Hins vegar hafi dregist að ljúka formhlið landskiptanna eftir lýsta fundi í Búgarði á Akureyri og hjá hreppsnefnd þáverandi Kelduneshrepps í marsmánuði 2005.

Í stefnu er frá því greint, að með afsali dagsettu 8. ágúst 2005 hafi þáverandi Kelduneshreppur selt sex einstaklingum jörð sína Eyvindarstaði, en hún er eins og áður er rakið hluti nefndrar Keldunestorfu. Segir í stefnu að hinir nýju eigendur hafi lýst þeirri afstöðu, að þeir teldu sig ekki bundna af fyrrnefndu samkomulagi frá 30. mars 2005 um landskipti og m.a. sent öðrum landeigendum á Keldunestorfunni bréf þar fram hafi komið athugasemdir af þeirra hálfu um að jörð þeirra hefði ekki fengið jafnan hlut að verðmætum út úr landskiptunum. Hafi þeir krafist þess að málið yrði tekið upp. Krafa hinna nýju eigenda Eyvindarstaða hafi verið rædd nokkrum sinnum, en allir eigendur utan nefndrar jarðar verið sammála um að ekki væru tilefni til að endurskoða landskiptin, enda hafi verið litið svo á að þeim hafi lokið þann 30. mars 2005. Hinar nýju kröfur hafi og falið í sér meiri háttar breytingar á því sem áður hafði verið ákveðið.

Í stefnu er vísað til þess að með afsali dagsettu 31. desember 2005 hafi á ný orðið eigendaskipti að Eyvindarstöðum, en með þeim gjörningi hafi hinir nýju eigendur jarðarinnar selt hana stefnda, einkahlutafélaginu Eyvindarstöðum ehf., en það félag sé í eigu sömu aðila og keyptu jörðina af Kelduneshreppi þann 8. ágúst 2005.

Við meðferð málsins er af hálfu stefnenda áréttað að formlegur frágangur landskiptanna eftir fundina í mars 2005 hefðu dregist úr hömlu. Á vordögum 2006 hafi fullnaðargögn legið fyrir og er í stefnu þar um m.a. vísað til framlagðra þriggja loftmynda í mælikvarðanum 1:8000, áritaðra af G-kk-þgf H-kk-þgf G-kk-þgf ráðunaut. Er um að ræða kort með svohljóðandi áletrun: ,,Uppdráttur og hnitsetning unninn samkvæmt samkomulagi landeiganda Keldunestorfu um landskiptin 30. mars 2005 ”. Uppdrátturinn er dagsettur 12. apríl 2006. Liggur fyrir að í beinu framhaldi af gerð uppdráttarins, hafi formaður landskiptanefndar G-kk-nf G. A-kk-nf á páskum 2006 ritað greinargerð um landskiptin, en hún samhljóða þeirri landskiptagerð sem stefnendur rituðu nafn sitt á þá um sumarið og hér á eftir verður rakin. Í niðurlagi nefndrar greinargerðar er minnst á áðurgreindar athugasemdir hinna nýju landeigenda að Eyvindarstöðum í byrjun september 2005, en í framhaldi af því áréttar formaðurinn þann skilning sinn að landskiptagjörningum hafi verið lokið með samkomulaginu þann 30. mars á Akureyri og síðan segir um greindar athugasemdir: ,, ...og hinum nýju eigendum hafi verið fullkunnugt um þann gjörning og þeir hafi því ekki átt að vera í neinum vafa um hvað þeir voru að bjóða í og kaupa. Eigendur allra lögbýlanna utan Eyvindarstaða hafa því hafnað ósk hinna nýju eigenda Eyvindarstaða um að taka landskiptasamninginn upp. Landskiptum Keldunestorfunnar er því lokið.”

Af hálfu stefnenda er vísað til framlagðrar ,,Landskiptagerðar Keldunestorfunnar.” Gerðin er ódagsett, en undirrituð í maí, júní og júlí 2006 af stefnendum máls þessa, ásamt vottum. Einnig rita þar á fulltrúi Landgræðslu ríkisins og eigendur og fulltrúar aðliggjandi jarða, þ.e. Hóls, Krossdals og Árdals, Laufáss, Austurgarðs I og II og Nýjabæjar og Arnarness. Þá ritar fyrir hönd jarðarinnar Áss nafngreindur þjóðgarðsvörður, fyrir hönd Umhverfisstofnunar, en gerir svofellda athugasemd: ,,Með fyrirvara um rétta landamerkjalínu milli Áss og annarra jarða”. Af gögnum verður ráðið að athugasemd þessi hafi verið gerð vegna bréfs sem nefndur aðili hafði ritað hinn 14. desember 2005 til formanns skiptanefndarinnar, G-kk-ef G. A-kk-ef, en afrit þess var m.a. sent til hreppsnefndar Kelduneshrepps. Í bréfinu er vísað til funda í Skúlagarði 10. og 11. desember 2004 vegna jarðaskipta Keldunestorfunnar, þar sem véfengd hafi verið landamerkilína torfunnar og jarðarinnar Áss, líkt og þau hefðu verið sýnd á korti. Verður ráðið að athugasemd þjóðgarðsvarðarins hafi sérstaklega varðað kennileitið Hólsnafir.

Á skiptagerðina ritar auk ofangreindra aðila, hinn 12. júní 2006, fyrrverandi hreppsnefndarmaður Kelduneshrepps G-kk-nf H-kk-nf: ,,vegna heiðarlanda hreppsins og sem fyrri eigandi Eyvindarstaða, sbr. staðfestingu hreppsnefndarfundar frá 31. mars 2005, þar sem staðfest var efni þess samnings sem liggur til grundvallar landskiptagerðarinnar en gerður var á þeim tíma þegar hreppurinn var enn eigandi Eyvindarstaða”.

Í landsskiptagerðinni er lýst aðdraganda að gerð hennar, líkt og hér að framan hefur verið rakið, en í framhaldi af því er fjallað um skiptingu einstakra landshluta, þ.e. á sandinum og á heima- og heiðarlöndum. Tekið er fram að utan skipta sé land innan landgræðslugirðingar. Er í gerðinni vísað til áðurgreinds uppdráttar G-kk-ef H-kk-ef frá 12. apríl 2006 og tekið fram að hann sýni skiptin og sé hluti hennar. Í gerðinni er einnig hnitskrá, samtals 130 merki, fyrir merkjalínur jarða Keldunestorfunar. Þá er þar vísað til uppdráttar frá 30. apríl 2005, en hann er ekki meðal gagna málsins.

Í lok skiptagerðarinnar er sérstaklega tekið fram að öll efnistaka svo og beiti- og fuglaveiðiréttur fylgi útskiptu landi, en að önnur hlunnindi svo sem veiðiréttur í Litluá og Skjálftavatni, vatnsréttindi og aðrar auðlindir verði eftir sem áður í óskiptri sameign og í sömu hlutföllum og verið hafi. Tekið er fram að umferðarréttur skuli vera tryggður, en einnig að aðgangur fótgangandi eftir vatns- og árbökkum skuli vera óhindraður.

Af hálfu stefnenda er vísað til þess að stefnda Eyvindarstaðir ehf., hafi ekki talið sig bundna af umræddum landskiptasamningi og hafi hann með beiðni dagsettri 2. júlí 2006 til sýslumannsins á Húsavík farið fram á að skipuð yrði landskiptanefnd til þess að skipta Keldunestorfunni. Hafi sýslumaður orðið við því erindi, en á fundi hinn 1. september 2006 hafi þrír tilkvaddir úttektarmenn ákveðið að fresta vinnu sinni og hvíla landskiptin þar til niðurstaða væri fengin fyrir dómi um ágreining málsaðila.

Stefnendur vísa til þess að vegna áðurrakinnar afstöðu núverandi eiganda Eyvindarstaða, stefnda, og neitunar hans að skrifa undir skiptin séu ekki skilyrði til þess að fá þau formlega staðfest og því hafi verið nauðsynlegt að höfða mál þetta og fá dóm fyrir því að stefnda sé bundið af samningnum og þar með aðili landskiptagerðarinnar.

Af hálfu stefnda eru gerðar athugasemdir við málavaxtalýsingu stefnenda. Í greinargerð stefnda er til þess vísað að þann 7. júlí 2005 hafi fasteignasalan Eignaþing á Húsavík auglýst fyrir hönd Kelduneshrepps jörðina Eyvindarstaði til sölu í auglýsingablaðinu Skránni á Húsvík. Hafi verið óskað eftir tilboðum ásamt hugmyndum um nýtingu jarðarinnar. Jörðin hafi á ný verið auglýst í sama miðli þann 14. júlí sama ár, en umsjón með söluferlinu af hálfu Eignaþings hafi haft B-kvk-nf S-kvk-nf, löggiltur fasteignasali. Sex tilboð hafi borist í jörðina, það hæsta hafi borist frá G-kk-þgf H-kk-þgf, S-kvk-þgf E-kvk-þgf, H-kk-þgf H-kk-þgf, M-kvk-þgf B-kvk-þgf, R-kk-þgf R-kk-þgf og M-kvk-þgf K-kvk-þgf. Hreppsnefnd Kelduneshrepps hafi á fundi sínum 2. ágúst 2005 samþykkt að ganga að tilboði þeirra.

Af hálfu stefnda er á það bent, að í samskiptum tilboðsgjafa við fasteignasöluna og oddvita Kelduneshrepps, K-kvk-þf E-kvk-þf, í aðdraganda ofannefndra kaupa hafi komið fram að unnið væri að landskiptum Keldunestorfunnar, sem Eyvindarstaðajörðin væri hluti af. Einnig hafi komið fram að þau skipti væru á vegum landeigenda sjálfra samkvæmt 16. gr. landskiptalaga nr. 46, 1941, en ekki á vegum skipaðrar skiptanefndar samkvæmt 4. gr. laganna. Landeigendum til aðstoðar hafi verið G-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf ráðunautur hjá Búnaðarsambandi Eyjafjarðar. Nefnd fasteignasala hafi haft undir höndum tillögu að landamerkjum milli jarða sunnan þjóðvegar, en í símtali hafi verið upplýst að ekki hefði verið búið að gera tillögu að skiptingu lands norðan þjóðvegar.

Ágreiningslaust er með aðilum að afsal hafi verið gefið út fyrir Eyvindarstaðajörðinni til greindra tilboðsgjafa, þ.e. forvera stefnda, þann 8. ágúst 2005, en þar kemur fyrir eftirfarandi lýsing á hinu selda:

„ ... Nánar tiltekið er hið selda 1/8 hluti af svonefndri Keldunestorfu sem er í óskiptu landi milli bæja í þeirri torfu ...“. Í afsalið er einnig skráð: „Kaupendum er kunnugt um fyrirhuguð landskipti jarða í Keldunestorfunni og hafa sérstaklega kynnt sér tillögu um skiptingu lands sunnan þjóðvegar.“

Af hálfu stefnda er staðhæft að fyrri hluta ágúst 2005 hafi einn nefndra kaupenda, G-kk-nf H-kk-nf, hitt að máli áðurnefndan G-kk-þf H-kk-þf ráðunaut á Akureyri og spurst fyrir um teikningu af tillögu til landskipta Keldunestorfu norðan þjóðvegar. Hafi nefndur G-kk-nf H-kk-nf borið að þær teikningar væru ekki tilbúnar, en þó sýnt teikningu þar sem Eyvindarstöðum hafi verið merkt land austast á Söndunum vestan Skjálftavatns, en haft á orði að hrókeringar yrðu á spildum.

Auk ofangreindra samskipta er af hálfu stefnda vísað til samskipta forvera hans við formann landskiptanefndar G-kk-þf G. A-kk-þf, en einnig við aðra landeigendur. Til að mynda hafi nefndur G-kk-nf H-kk-nf í tölvupósti til G-kk-ef H-kk-ef ráðunautar þann 9. ágúst 2005 andmælt ofangreindum hugmyndum um uppskiptingu lands. Hafi að því leyti verið vísað til þess að forsenda kauptilboðs og síðar undirskrift kaupsamnings og afsals fyrir Eyvindarstaðajörðinni hafi verið útivistarmöguleikar, og það að eignast land að Litluá og Skjálftavatni hafi aukið þá möguleika til muna og jafnframt verðmæti landsins. Fyrirliggjandi tillögur hafi gengið þvert gegn þessum forsendum, en þar hafi verið gert ráð fyrir að langstærstur hluti vatnsbakka lenti innan landamerkja Keldunesbæja og Framness, en að land Eyvindarstaða og Eyvindarstaðholts næði hvergi að vatni. Er staðhæft að umræddur ágreiningur hafi komið enn skýrar fram í samskiptum forsvarsmanna stefnda við nefndan G-kk-þf G. A-kk-þf, formann landskiptanefndar landeigenda, í lok ágúst og byrjun september 2005, en í kjölfarið hafi forsvarsmenn stefnda fyrst frétt af því að hreppsnefnd Kelduneshrepps hefði þann 31. mars 2005 fjallað um landskipti á Keldunestorfunni. Við nánari athugun stefnda hafi ekki legið fyrir við hvaða gögn hreppsnefndin studdist, er hún samþykkti fyrir sitt leyti tillögu að landsskiptum. Telur stefndi að það hafi ef til vill verið rissmynd af mögulegri uppskiptingu lands norðan þjóðvegar, sem nefndur G-kk-nf hafi lagt fyrir fyrirsvarsmenn stefnda í septembermánuði 2005.

Af hálfu stefnda er til þess vísað að í ársbyrjun 2006 hafi stjórn stefnda á fundi með sumum stefnendum rætt umrædd landskipti, en þá jafnframt sett skýrt fram það sjónarmið að landskiptunum væri ekki lokið, enda hafi landskiptagerð ekki verið undirrituð af öllum eigendum. Stefnendur hafi sett fram andstæð sjónarmið og vísað til samkomulags milli landeigenda á fyrrgreindum fundum hinn 30. og 31. mars 2005, en ennfremur til þess að Eyvindarstaðir hefðu alla tíð verið heiðarbýli og ætti því ekki rétt til lands að Skjálftavatni og Litluá. Er hér hafi verið komið sögu hafi verið talið líklegt að sættir tækjust með aðilum og þeir því átt í nokkrum tölvusamskiptum í mars, apríl og maí. Uppúr þeim viðræðum hafi slitnað þegar fram hafi komið í bréfi undirrituðu af margnefndum G-kk-þgf G. A-kk-þgf, dagsettu á páskum 2006, þess efnis að kaupendum Eyvindarstaða hafi við undirskrift kaupsamnings í ágústmánuði 2005 verið fullkunnugt um áður lýstan fund landeigenda með ráðunaut á Akureyri þann 30. mars svo og vitað af samþykki hreppsnefndar þann 31. mars 2005. Af hálfu stefnda hafi þessu verið andmælt og þau andmæli verið rökstudd með framlögðu tölvubréfi K-kvk-ef E-kvk-ef, þáverandi oddvita Kelduneshrepps og annars eiganda Lindarbrekku, en í þeim pósti hafi hún lýst því yfir, að um misskilning væri að ræða varðandi vitneskju kaupenda, en sá misskilningur komið til vegna persónulegra mistaka hennar, m.a. við upplýsingagjöf til áðurnefndrar fasteignasölu.

Af hálfu stefnda er staðhæft að fyrirsvarsmönnum hans hafi í júnímánuði 2006 borist til undirritunar „Landskiptagerð Keldunestorfunnar“. Um hafi verið að ræða umfangsmikla greinargerð með hnitskrá fyrir landskiptum og uppdrætti dagsettum 12. apríl 2006, er sýnt hafi uppskiptingu lands á loftmynd. Eðli málsins samkvæmt hafi stefndi ekki samþykkt gerðina með undirskrift sinni.

Til viðbótar framangreindu er af hálfu stefnda staðhæft að E-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf, eigandi „Gömlu Lindarbrekku„ hafi sent V-kk-þgf S-kk-þgf tölvupóst hinn 6. júlí 2006 og lýst því yfir að hann væri ósáttur við byggingaleyfi fyrir skemmubyggingu við íbúðarhúsið í Framnesi. Í skeytinu hafi m.a. komið fram eftirfarandi: „Nú er það svo að Keldunestorfan er enn óskipt, en verið er að reyna að skipta henni. Samkvæmt teikningum sem okkur bárust nýlega í hendur virðist sem að landareign okkar á gömlu Lindarbrekku og Framnesi liggi saman.“ Þá segi í sama tölvuskeyti: „Jafnframt vil ég benda byggingayfirvöldum á Húsavík að enn er Keldunestorfan óskipt.“ Formaður stjórnar stefnda hafi haft símasamband við nefndan E-kk-þf Á-kk-þf vegna þessa og hafi hann í símtali þeirra staðfest að hann hefði ekki séð tillögu að landskiptum fyrir Keldunestorfuna fyrr en sumarið 2006. Hann hafi því ekki verið þátttakandi í samkomulagi um landskipti í marsmánuði 2005 þrátt fyrir að vera eigandi að landi innan Keldunestorfunnar.

Af hálfu stefnda er staðhæft að þegar útséð hafi verið um samkomulag um sanngjarna skiptingu lands Keldunestorfunnar hafi verið ákveðið að óska eftir því við sýslumanninn á Húsavík að hann hlutaðist til um landskipti. Hafi það verið gert með bréfi stjórnarformanns stefnda til sýslumanns dagsettu 2. júlí 2006, en í bréfinu sé lýst þeim meginsjónarmiðum, að landskipti hafi aldrei komist á. Hafi vinna fyrri landeigenda að skiptunum einungis verið tillögur sem stefnda hafi ekki verið kunnugt um nema að hluta til er hann hafi eignast jörðina. Sú endanlega tillaga sem fyrir liggi af hálfu annarra landeigenda gangi á réttmætan eignarétt stefnda í óskiptu landi samkvæmt ákvæðum landskiptalaga. Hið stefnda félag fái samkvæmt þeim einungis um 70% þeirra landgæða sem því beri samkvæmt sanngjörnum skiptum og landslögum og út frá þeirri forsendu að jörðin Eyvindarstaðir sé 1/8 hluti Keldunestorfu. Það hlutfall þarfnist raunar nánari skoðunar þó það sé ekki hluti þessa máls. Sýslumaður hafi kvatt til landskiptanefnd þann 15. ágúst. Þann 1. september hafi hin nýja landskiptanefnd komið saman en ákveðið að fresta vinnu sinni þar til skorið hefði verið úr um ágreining eigenda um stöðu landskipta á Keldunestorfunni.

II.

Málsástæður og lagarök stefnenda.

Stefnendur byggja kröfu sína á þeirri málsástæðu að allir eigendur jarða Keldunestorfunnar hafi lokið landskiptum með samningi sín í milli á fundi þann 30. mars 2005 og að þau landskipti hafi síðan verið staðfest af hálfu Kelduneshrepps á hreppsnefndarfundi þann 31. mars 2005. Nefndur samningur hafi byggst á framlögðum loftmyndum sem landamerki hafi verið færð inn á, en hafi að öðru leyti verið munnlegur þar til hann hafi verið færður í formlega landskiptagerð á árinu 2006.

Af hálfu stefnenda er á því byggt að nefndur samningur hafi verið gerður með heimild í 16. gr. landskiptalaga nr. 46, 1941 og hafi allir aðilar samningsins, stefnendur málsins, verið sammála um efni hans líkt og landskiptagerðin beri með sér.

Af hálfu stefnenda er á því byggt að samningar séu jafn gildir hvort sem þeir séu munnlegir eða skriflegir, en í þessu tilviki sé samningurinn að hluta til skriflegur, sbr. áðurnefnt kort, en að hluta til hafi hann verið munnlegur.

Er á það bent að gildi munnlegra samninga ráðist fyrst og fremst af sönnun, sé efni þeirra dregið í efa. Í þessu máli liggi það fyrir að allir aðilar samningsins séu sammála um efni hans og því liggi fyrir lögfull sönnun um efni hans. Vegna þessa séu ekki skilyrði til þess nú að efast um skuldbindingargildi samningsins. Stefndi hafi heldur ekki vefengt gildi samningsins heldur haldið því fram að hann sé ekki bindandi fyrir jörðina Eyvindarstaði og því synjað um undirritun skiptagerðarinnar, en það hafi leitt til þess að ekki hafi verið skilyrði til að fá staðfestingu landbúnaðarráðuneytisins á skiptunum og ljúka hinum opinbera þætti landskiptanna formlega.

Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefndi hafi keypt Eyvindarstaði af Kelduneshreppi þann 8. ágúst 2005, eftir að hinum einkaréttarlega hluta landskiptanna lauk á fundi hinn 30. mars 2005 og á hreppsnefndarfundi hinn 31. mars 2005. Samkvæmt almennum reglum samninga- og kaupréttar leiði kaupandi rétt sinn frá seljanda og geti ekki eignast annan og betri rétt en hann hafði. Af þessum sökum hafi aðilaskipti að Eyvindarstöðum ekki áhrif á gildi landskiptanna. Hafi eitthvað verið óskýrt í þeim efnum í lögskiptum við sölu jarðarinnar sé það seljanda og kaupanda að leysa úr því sín á milli, enda snerti það ekki stefnendur með nokkrum hætti.

Stefnendur byggja á því að það hafi ekki áhrif á gildi samnings þessa um landskipti að hann hafi ekki verið staðfestur af landbúnaðaráðuneytinu. Samkvæmt athugasemdum með 18. gr. frumvarps til landskiptalaga nr. 46, 1941 ráðist ákvörðun um staðfestingu ekki af eignarhaldi heldur af sjónarmiðum um landbúnað. Muni afstaða ráðuneytisins koma í ljós þegar landskiptagerðin verður lögð fyrir það í kjölfar þess að leyst hefur verið úr með aðildina fyrir dómi.

Stefnendur byggja á því að stefndi hafi ekki rök fyrir synjun um aðild að landskiptagerðinni og óhjákvæmilegt sé að tekið verði mið af því við ákvörðun málskostnaðar, enda málshöfðun þessi nauðsynleg.

Varðandi lagarök vísa stefnendur til almennra reglna samninga- og kauparéttar. Ennfremur byggja þeir á 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991, en um varnarþing og málskostnað er vísað til 34. gr. og XXI. kafla sömu laga. Varðandi virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50, 1988.

Málsástæður og lagarök stefnda.

Kröfu um sýknu af kröfum stefnenda byggir hið stefnda félag á því, að landskiptum hafi ekki verið lokið á Keldunestorfu, í júlí 2005 þegar forverar stefnda keyptu jörðina Eyvindarstaði. Er í því sambandi vísað til þinglýsts afsals Kelduneshrepps dagsetts 8. ágúst 2005 til forvera stefnda. Af efni þess sé ljóst að forsvarmaður seljanda hafi ekki talið skipti komin á þegar afsalið var gefið út, en þar segi m.a.: „Nánar tiltekið er hið selda eign 1/8 hluti úr svonefndri Keldunestorfu sem er í óskiptu landi milli bæja í þeirri torfu ... “ Og einnig segi í afsalinu: „Kaupendum er kunnugt um fyrirhuguð landskipti jarða í Keldunestorfunni og hafa sérstaklega kynnt sér tillögu um skiptingu lands sunnan þjóðvegar“. Af hálfu seljanda, þáverandi Kelduneshrepps hafi K-kvk-nf E-kvk-nf undirritað afsalið, en hún hafi þá jafnframt verið eigandi Lindarbrekku, einnar af jörðunum í Keldunestorfunni. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við þessi gögn af hálfu kaupenda enda hafi þeir litið svo á að við kaupin gengju þau inni í þá vinnu sem hafi verið hafin vegna landskiptanna. Skýrt komi fram í afsalinu að ekki væru aðrar kvaðir á jörðinni en fram komi í skjalinu. Því sé þess krafist af hálfu stefnda að viðurkennt verði að framlögð landskiptagerð stefnenda ásamt uppdrætti dagsettum 12. apríl 2006 sé óskuldbindandi fyrir hann, enda geti skjalið ekki orðið löglegur grundvöllur að landskiptum á Keldunestorfu. Önnur niðurstaða myndi leiða til ólögmætrar eignaupptöku hjá stefnda en eignarétturinn sé varinn í 72. gr. stjórnarskrár og í 1. gr. samnings viðauka nr. 1 við Mannréttindadómstól Evrópu.

Af hálfu stefnda er á því byggt að með kaupunum á Eyvindarstöðum hafi forverar stefnda og síðar stefndi orðið aðilar að því landskiptamáli sem þá var í gangi. Slíkum einkalandskiptum verði ekki lokið nema með áritun allra jarðeigenda í nefndri torfu á landskiptagerð, sem síðar verði að hljóta samþykki lögmætra yfirvalda. Slík áritun hafi ekki legið fyrir af hálfu fyrri eiganda þegar nefnd kaup forvera stefnda fóru fram. Þá hafi ekki heldur legið fyrir skiptagerð undirrituð af öllum aðilum. Þvert á móti liggi það fyrir í málinu að hluti landeigenda hafi þá ekki vitað að vinna við landskiptin væri hafin.

Af hálfu stefnda er sérstaklega á því byggt að landskiptagerð verði að uppfylla ákveðin formskilyrði svo hún verði gild, sbr. 15. gr. landskiptalaga. Mótmælir stefnda sjónarmiðum stefnenda um að slík gerð geti verið munnleg svo sem haldið sé fram í stefnu. Kaupandi jarðar í óskiptu landi geti því ekki orðið bundinn við landskipti á jarðartorfu nema þeim hafi verið þinglýst áður en kaup komust á eða hann verið grandsamur um skiptin á annan hátt. Hvorugt eigi við í þessu máli.

Af hálfu stefnda er til þess vísað að ekki sé getið um það í framlögðum gögnum að hreppsnefnd Kelduneshrepps hafi séð neina landskiptagerð á fundi sínum þann 31. mars 2005. Af því dragi stefnda þá ályktun að hreppsnefndin hafi aðeins séð vinnugögn á fundi sínum, yfirlitsloftmynd þar sem búið hafi verið að rissa inná ófullgerða hugmynd að landamerkjalínum en enga skiptagerð með nánari skilmálum landskipta. Telur stefndi að með þessu hafi 15. gr. og 16. gr. landskiptalaga nr. 46, 1941 verið brotnar og lögformleg skipti aldrei komist á. Landskipti séu í eðli sínu nákvæmur gerningur og hreppsnefndin hafi því ekki haft forsendur til að samþykkja endanleg landskipti á fundi sínum. Samþykki hreppsnefndarinnar hafi eingöngu verið samþykki fyrir því að vinna tillöguna áfram „á þessum nótum“. Byggir stefnda á því að ákvörðun hreppsnefndar um samþykki á skiptalínum sé þannig ógild á grundvelli brots á stjórnsýslulögum, þar sem rannsóknareglan hafi verið þverbrotin. Að auki liggi ekki fyrir fundargerð um áðurnefndan fund landeigenda 30. mars 2005 og því aðeins við minni þeirra sem sátu fundinn að styðjast. Ljóst sé að ekki hafi fulltrúar allra landeigenda innan nefndrar torfu setið fundinn. Þá hafi forsvarsmönnum stefnda ekki verið kunnugt um þessa fundi fyrr en eftir að gengið hafði verið frá kaupunum. Stefndi hafi því verið í góðri trú um að hann gæti tekið þátt í þeirri vinnu sem ljúka þyrfti áður en unnt væri að ganga frá landskiptum. Hafi bæði orðalag í nefndu afsali fyrir Eyvindarstöðum frá 8. ágúst 2005 og áður rakinn tölvupóstur oddvitans K-kvk-ef E-kvk-ef frá 9. maí 2006 staðfest það að stefnda hafi ekki verið gerð grein fyrir því að hreppsnefndin hafi talið sig vera að samþykkja landskipti þann 31. mars sama ár.

Stefnda kveður einn eiganda gömlu Lindarbrekku, E-kk-þf G-kk-þf, ekki hafa séð margnefnda landskiptagerð fyrr en hann hafi verið beðinn að skrifa undir hana sumarið 2006. Er á því byggt af hálfu stefnda að skilmálar landskiptanna hafi verið breyttir frá því sem lögmaður stefnenda hafi staðhæft í bréfi sínu til stefnda 5. apríl 2006. Því telji stefnda sannað að það sé síðari tíma ákvörðun að fullt samkomulag allra landeigenda um landskipti hafi náðst á nefndum fundum 30. og 31. mars 2005. Stefnda bendir á að talsvert misræmi sé á milli þess uppdráttar, dagsetts 12. apríl 2006, er fylgdi landskiptagerð 2006 og óskað var eftir að stefnda samþykkti, og þeirrar rissmyndar sem G-kk-nf G. A-kk-nf kynnti forsvarsmönnum stefnda í september 2005. Þá mynd hafi hreppsnefnd verið með á fundi sínum þann 31. mars 2005. Bendir stefnda á að munurinn liggi í legu landamerkjalínu á sandinum vestur af Vestursandsvegi og þar með flatarmáli landskika. Það misræmi undirstriki að sú mynd sem sýnd hafi verið hreppsnefnd á margnefndum fundi í mars 2005 hafi aðeins verið vinnuskjal og langt frá því að vera fullnægjandi grunnur að landskiptum. Ljóst sé að sú mynd sem endanlega rataði í landskiptagerðina hafi verið unnin á árinu 2006, þ.e. löngu eftir að stefnda eignaðist jörðina og hafi hún verið gerð án samráðs við stefnda og í allnokkru ósamræmi við þá mynd sem hreppsnefndin samþykkti fyrir sitt leyti í marsmánuði 2005. Þegar af þessari ástæðu verði að sýkna stefnda af kröfum stefnenda.

Af hálfu stefnda er bent á að í nefndri landskiptagerð frá árinu 2006 sé sérstaklega tiltekið að efnistaka (sandur, möl og hraun), beitiréttur og fuglaveiðiréttur fylgi útskiptu landi. Það sé þvert á fyrri yfirlýsingar í bréfi lögmanns stefnenda til stefnda frá 5. apríl sama ár. Telur stefnda þetta sýna enn og aftur að skiptum hafi ekki verið lokið 31. mars 2005.

Stefnda bendir á að við undirritun landskiptagerðar sé undirskrift G-kk-ef H-kk-ef fyrir hönd Kelduneshrepps dagsett 12. júní 2006. Þá hafi Kelduneshreppur verið orðinn hluti nýs sveitarfélags, Norðurþings, og G-kk-nf þessi með öllu verið umboðslaus til að skrifa undir fyrir hönd sveitarfélagsins þar sem umboð fráfarandi sveitarstjórnar hafi runnið út þann 11. júní nefnt ár. Að auki sé undirskrift hreppsins fyrir hönd Eyvindarstaða á greindum tíma markleysa því jörðin hafi verið seld fyrirsvarsmönnum stefnda ári áður. Þetta sé því sjálfstæð sýknuástæða stefnda af kröfum stefnenda.

Af hálfu stefnda er á það bent að í landskiptagerðinni og uppdrætti dagsettum 12. apríl 2006, vanti hnitsetningu fjölmargra grundvallarpunkta. Til dæmis séu útmarkapunktar, sem skilgreindir séu í landamerkjabréfi, eins og Kerlingarhóll, Hermannshóll og Tjarnarleiti ekki hnitsettir. Kerlingarhóll og Hermannshóll séu allvel skilgreindir í landi sem grjóthrúgur á hæðum, en ekki sé skýrt hvar Tjarnarleiti sé talið vera. Sérstaklega vanti hnitsetningu tveggja landamerkjapunkta í línuvegi (sem þó liggi ekki að merktu landi Eyvindarstaða, þessir tveir punktar séu á milli punkta merktra 119 og 123). Þeir punktar verði hvorki nákvæmlega ákvarðaðir út frá samningnum né einkennum í landi. Samningurinn sé að þessu leyti óskýr og ófullnægjandi unninn en í 15. gr. landskiptalaga segi: „Í skiptagerðum skal lýsa merkjum þessum og afstöðu þeirra svo greinilega að ekki verði um villst.“ Að auki liggi ekki fyrir samkomulag um landamerki milli Áss, Hóls og Keldunesjarða, líkt og fram komi bæði í landskiptagerðinni og í stefnu málsins. Telur stefndi að reglum 9. gr. landskiptalaga nr. 46, 1941 hafi ekki verið fylgt. Þannig sé það ekki rétt sem fram komi í stefnu og landskiptagerðinni að umdeild landspilda sé alfarið innan þinglýstrar eignar Landgræðslu ríkisins, heldur sé nokkur hluti spildunnar utan hennar. Hversu mikill hluti umdeilds lands sé utan marka Landgræðslunnar ráðist af staðsetningu Tjarnarleitis og Hólsnafar en ljóst sé að flatarmál þess skipti hekturum af verðmætu landi.

Stefnda kveður B-kk-þf G-kk-þf, fyrrverandi oddvita Kelduneshrepps, hafa sagt R-kk-þgf R-kk-þgf, einum eigenda stefnda, þann 4. september 2006, að hann, þ.e. B-kk-nf, S-kk-nf S-kk-nf ráðunautur og þriðji maður hafi verið skipaðir í skiptanefnd til að skipta landi Keldunestorfu fyrir áratugum síðan. Þeir hafi hins vegar sagt sig frá starfanum þar sem landamerkjadeila hafi verið við Hól og því hafi ekki verið unnt að skipta löndum innan torfunnar fyrr en ljóst væri hvað væri innan hennar. Það mál sé enn óleyst og því ekki unnt að ganga frá skiptum fyrr en búið er að útkljá landamerkjadeiluna við Hól (og e.t.v. jörðina Ás). Telur stefnda þetta skýra að nokkru að margnefnd landskiptagerð frá árinu 2006 hafi verið undirrituð með fyrirvara fyrir hönd lögbýlisins Áss.

Af hálfu stefnda er áréttað að óvissa sé um landamerki jarðanna Áss, Hóls og Kelduness. Þar standi fyrst og fremst deilur um staðsetningu á svonefndri Hólsnöf eða Hólsnöfum en að auki séu illa skilgreind landamerki milli jarðanna úti á Sandi eða í Skjálftavatni. Um nefnd atriði vísar stefnda til landamerkjalýsinga jarðanna frá árunum 1887 og 1889 og kveður vera misræmi þar á. Eðlilegt og nauðsynlegt sé að skorið verði úr um landamerki nefndra jarða áður en landskipti Kelduness fari fram.

Á því er byggt af hálfu stefnda að landskiptagerðin sé í augljósu ósamræmi við 3. gr. landskiptalaga nr. 46, 1941 þar sem landi sé fyrst og fremst skipt eftir flatarmáli en ekki gæðum og verðmæti. Telur stefnda að Eyvindarstöðum séu aðeins ætluð um 70% af þeim verðmætum sem jörðinni beri. Einnig séu í 3. gr. ólöglegar takmarkanir á uppskiptingu hlunninda svo sem efnistöku og fuglaveiði. Þá brjóti gerðin gegn 10. gr. landskiptalaga er segi að land hverrar jarðar eða jarðarparts verði sem mest í samhengi og sé sem skipulegast. Það myndi henta stefnda betur að landið væri samfellt í austurhluta Keldunestorfunnar og auðvelt hefði átt að vera að koma því við í landskiptunum.

Þá er það sjálfstæð sýknuástæða af hálfu stefnda að uppdráttur landskipta hafi ekki verið staðfestur af skipulagsyfirvöldum, þ.e. Norðurþingi, og ekki hafi verið fjallað um landskiptin í sveitarstjórn Norðurþings. Í 30. gr. skipulags- og byggingalaga segi að óheimilt sé að skipta jörðum, löndum eða lóðum eða breyta landamerkjum án samþykkis sveitarstjórnar. Ekki liggi fyrir staðfesting landbúnaðarráðherra eins og áskilið sé í 13. gr. jarðarlaga nr. 81, 2004. Landskipti séu því ekki komin á, þau geti ekki komist á nema með samþykki stefnda eða með úrlausn matsnefndar samkvæmt landskiptalögum svo sem sýslumaður hafi nú skipað að ósk stefnda.

Stefnda byggir á því að félagið eða forverar þess hafi aldrei gengið frá landskiptum á Keldunestorfu og sé hún því að stærstum hluta enn óskipt land. Sá sem haldi öðru fram beri sönnunarbyrði fyrir því. Eðlilegt sé að meta vafa um gildi meintra landskipta frá 30. mars 2005 stefnda í vil, þar sem engin áhætta sé tekin með því að vísa málinu til skipaðrar matsnefndar samkvæmt 4. gr. landskiptalaga. Þar yrðu skiptin unnin á faglegum og lagalegum grunni. Stefnendur hafi því ekki lögmæta hagsmuni af því að stöðva framgang vinnu landskiptanefndar þeirrar sem sýslumaðurinn á Húsavík hafi nú skipað til að skipta Keldunestorfu.

Að lokum er á það bent af hálfu stefnda að í fyrri útgáfu „Land og fólk – byggðasaga Norður-Þingeyinga“ er út hafi komið 1985, sé skráð að Eyvindarholt og Eyvindarstaðir séu samanlagt þriðjungur Keldunestorfunnar. Í seinni útgáfu ritsins frá 2003 hafi hins vegar verið út frá því gengið að hvor jörð um sig hafi verið 1/8 af Keldunestorfunni. Í landskiptalögum segi að skipta skuli frá jarðamati frá 1861 þar sem því verði við komið. Þar sem í því jarðamati séu tvær eða fleiri hjáleigur metnar í einu lagi til dýrleika, en mat þeirra sé að finna í jarðamati J-kk-ef frá 1847, eigi að nota það. Telur stefnda að verði hvorugu þessu viðkomið skuli fara eftir fasteignabók frá 1922. Jarðamatið frá 1861 geri hins vegar ráð fyrir að Kelduneskot og Eyvindarstaðir séu helmingur af heildarjörðinni á móti Keldunesi, líkt og gert sé ráð fyrir í skiptatillögunni. Til þess er vísað að stefnda hafi undir höndum afrit úr fasteignabók frá 1922 þar sem fram komi að land Eyvindarstaða (sem nú skiptist jafnt á milli Eyvindarholts og Eyvindarstaða) sé 30,8% af verðmæti heildarlands Keldunestorfunnar, en ekki 25% eins og landskiptagerðin beri með sér. Því sé mikilvægt að landskiptanefnd kanni skiptagrundvöllinn til hlítar og nauðsynlegt að skiptin hljóti formlega meðferð samkvæmt landskiptalögum.

Varðandi lagarök vísar stefndi til ákvæða 72. gr. stjórnarskrár um friðhelgi eignarréttarins. Ákvæðið beri að skýra með hliðsjón af 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu. Ennfremur vísar stefndi til landskiptalaga nr. 46, 1941, einkum 2., 3., 4., 9., 10., 15. og 16. gr. Vísað er til meginreglna samninga- og kröfuréttar og 25. og 26. gr. þinglýsingalaga nr. 39, 1978 um rétt þinglýsts eiganda auk laga um landamerki nr. 41, 1919. Þá er vísað til stjórnsýslulaga einkum rannsóknarreglunnar og að lokum til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, einkum 2. mgr. 25. gr. og VI. kafla og XXI. kafla.

III.

Við aðalflutning gáfu aðilaskýrslur K-kvk-nf E-kvk-nf í Lindarbrekku og fyrrverandi oddviti Kelduneshrepps svo og eiginmaður hennar G-kk-nf G. A-kk-nf læknir, skógarbóndi og formaður áður nefndrar landskiptanefndar. Þá gaf aðilaskýrslu fyrirsvarsmaður stefnda G-kk-nf H-kk-nf. Vitnaskýrslur gáfur S-kk-nf V-kk-nf S-kk-nf, héraðsfulltrúi Landgræðslu ríkisins, G-kk-nf H-kk-nf, fyrrverandi hreppsnefndar- og skiptanefndarmaður í Kelduneshreppi, G-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf, ráðunautur hjá Búnaðarsambandi Eyjafjarðar og B-kvk-nf S-kvk-nf, héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali.

IV.

Í landskiptalögum nr. 46, 1941 er kveðið á um heimild sameiganda til slita á landi, þegar um er að ræða verðmæti sem er sameign fleiri býla.

Í máli því sem hér er til úrlausnar liggur fyrir að landeigendur á Keldunestorfu í Kelduhverfi afréðu að skipta landi í sameign sinni árið 2003. Á meðal landeigenda var sveitarfélagið Kelduneshreppur, sem var eigandi jarðarinnar Eyvindarstaða. Liggur fyrir að landeigendur torfunnar neyttu heimildar 16. gr. landskiptalaganna til að freista þess að skipta sjálfir landinu og nefndu þeir til starfans þriggja manna ráð, sem aftur leitaði ráðgjafar G-kk-ef H-kk-ef G-kk-ef ráðunautar.

Í máli þessu snýst ágreiningur um það hvort gilt samkomulag hafi náðst um landskipti Keldunestorfunnar í lok marsmánaðar 2005, um þýðingu þess og hvort stefndi sé af því bundinn.

Telja stefnendur sannað að umrætt samkomulag hafi komist á og að það hafi bindandi áhrif á stefnda, sem leiði rétt sinn frá seljanda jarðarinnar Eyvindarstaða, hreppsnefnd Kelduneshrepps. Af hálfu stefnda er andstætt þessu m.a. á því byggt að hann sé óbundinn af ætluðu samkomulagi þar sem það uppfylli ekki formskilyrði landskiptalaga nr. 46, 1941, en landskiptunum hafi heldur ekki verið lokið þegar stefndi keypti jörðina af sveitarfélaginu Kelduneshreppi í ágústmánuði 2005.

Ágreiningslaust er að greinargerð um skiptagerð Keldunestorfunnar lá fyrst fyrir af hálfu formanns skiptanefndar vorið 2006 ásamt hnitsettum uppdrætti G-kk-ef H-kk-ef ráðunautar, dagsettum 12. apríl það ár. Liggur og fyrir að eiginleg skiptagerð var í framhaldi af því undirrituð af þeim aðilum er töldust rétthafar alls lands torfunnar fyrir sölu Eyvindarstaða sumarið 2005, en einnig rituðu á gerðina fulltrúar og/eða forsvarsmenn aðliggjandi jarða. Af hálfu stefnda var skiptagerðinni hafnað.

Af frásögn vitnisins G-kk-ef H-kk-ef G-kk-ef ráðunautar fyrir dómi verður ráðið að hann hafi komið að starfi skiptanefndar landeigenda Keldunestorfunnar sumarið 2003. Var það hlutverk hans að gera útreikning á eignarhlutföllum einstakra jarða torfunnar og færa inn á loftmynd ytri landamerki hennar, en einnig milli einstakra jarða innan hennar, ásamt því að marka stærðir einstakra spildna og svæða samkvæmt tillögum landeigenda. Kvað vitnið það hafa verið ákvörðun landeigenda að landinu skyldi í aðalatriðum skipta eftir stærð en ekki gæðum. Fyrir dómi kvaðst vitnið ekki hafa haft vitneskju um að ágreiningur hefði verið um ytri landmerki torfunnar. Vitnið staðhæfði að eftir fund þann sem haldinn var á starfsstöð hans á Akureyri þann 30. mars 2005 hafi honum verið falið að gera endanlegan uppdrátt af Keldunestorfunni. Vísaði hann til þess að enginn ágreiningur hefði komið fram á fundinum varðandi einstakar markalínur, en þar hefðu verið fulltrúar allra landeigenda, en ekki eigendur minni spildna. Vitnið bar að sökum anna hafi hann fyrst lokið umræddu verki þann 12. apríl 2006, sbr. áritun á framlagðan uppdrátt.

Vitnið G-kk-nf H-kk-nf bar fyrir dómi að við upphaf landskiptanna hefði verið nokkur áherslumunur um ytri landamerki Keldunestorfunnar, m.a við austurmörk hennar, við svonefndar Hólsnafir. Ætlaði hann að þau atriði hefðu leyst með tímanum og merkin í raun verið ágreiningslaus árið 2005. Vitnið staðhæfði að á hreppsnefndarfundi þann 31. mars 2005 hefði legið fyrir tillaga sem falið hafi í sér endanleg landskipti torfunnar og þar með fyrir jörð hreppsins, Eyvindarstaði. Vísaði vitnið til þess að fyrir fundinum hafi m.a. legið kort af því landi er tilheyrði jörðinni, þ.e. austan/sunnan þjóðvegar, en einnig af útskiptum spildum á svonefndum söndum, ásamt útreikningum G-kk-ef H-kk-ef ráðunautar. Vitnið kvaðst hafa samþykkt efni áðurlýstrar tillögu og var vætti hans að því leyti samhljóða aðilaskýrslu K-kvk-ef E-kvk-ef, fyrrum oddvita Kelduneshrepps.

Fyrir dómi staðhæfði G-kk-nf G. A-kk-nf, formaður skiptanefndar, að fundir nefndarinnar hefðu verið margir, en eiginlegar fundargerðir hins vegar fáar. Verki nefndarinnar lýsti hann í aðalatriðum í samræmi við efni skiptagerðarinnar og staðfesti hann jafnframt efni hennar. Staðhæfði hann að auk ákvarðana um mörk ákveðinna túnreita í heimalöndum hafi G-kk-þgf H-kk-þgf ráðunaut hjá Búnaðarsambandi Eyjafjarðar verið falið á fundinum hinn 30.mars 2005 að setja á uppdrátt jafna skiptingu landspildna á sandinum milli lögbýla Keldunestorfunnar, í tiltekinni röð. Staðhæfði hann að nefnd atriði hefðu verið þau síðustu sem útaf stóðu fyrir endanlega landskiptagerð. Staðhæfði hann jafnframt að sá fyrirvari sem fulltrúi lögbýlisins Áss hefði haft upp varðandi ytri landamerki torfunnar, þ.e. við áðurnefndar Hólsnafir hafi varðað mjög lítið landsvæði og þær auk þess, að hans mati ekki verið í samræmi við fyrirliggjandi landamerkjabréf. Bar hann að af þessum sökum hafi ekki verið talin ástæða til að tefja skiptagerðina frekar.

Samkvæmt vitnisburði B-kvk-ef S-kvk-ef gekk sala jarðarinnar Eyvindarstaða hjá fasteignasölunni Eignaþingi tiltölulega hratt fyrir sig sumarið 2005. Af framburði nefnds vitnis, sem að því leyti er í samræmi við aðilaskýrslu fyrrum oddvita Kelduneshrepps K-kvk-ef E-kvk-ef fyrir dómi, verður ráðið að þar hafi m.a skipt máli fyrirhugaðar kosningar um tillögu að sameiningu sveitarfélagsins við nágrannasveitarfélög. Hafi og ekki verið gert eiginlegt söluyfirlit um eignina. Vitnið staðhæfði að við sölumeðferðina hafi fasteignasalan aðeins haft uppdrátt af hluta jarðarinnar svo og takmörkuð gögn og upplýsingar um gang nefndra landskipta. Hafi m.a. ekki legið fyrir upplýsingar um fundarsamþykkt hreppsnefndar Kelduneshrepps frá 31. mars 2005. Þá staðhæfði vitnið að á afsalsfundi hinn 8. ágúst nefnt ár hefði nefndur oddviti borið: ,,að það væri verið að vinna að landskiptum og að það væri fyrirhugað af fara í slík skipti”. Bar vitnið að vegna þess hefði það aldrei farið á milli mála í söluferlinu að verið var að höndla með óskipt land. Staðhæfði vitnið að það hafi einnig verið í samræmi við upplýsingar sem það hefði aflað hjá G-kk-þgf H-kk-þgf ráðunaut fyrir söluna. Vegna þess hafi sérstaklega verið tekið fram í afsalsgerningnum að landskipti væru fyrirhuguð.

Fyrir dómi staðfesti fyrrum oddviti K-kvk-nf E-kvk-nf nafnritun sína undir margnefnda bókun í fundargerð fyrrum hreppsnefndar Kelduneshrepps frá 31. mars 2005, en hún er eins og áður hefur verið rakið svohljóðandi:

,,Fyrir liggur tillaga að landsskiptum á Keldunestorfunni. Hreppsnefnd samþykkir tillöguna fyrir sitt leyti.

Ágreiningslaust er að K-kvk-nf E-kvk-nf ritaði fyrir hönd nefndrar hreppsnefndar undir afsalsgerð fyrir landi Eyvindarstaða hinn 8. ágúst sama ár, en þar er m.a svofelld lýsing á hinu selda:

,,Nánar tiltekið er hið selda 1/8 hluti úr svonefndri Keldunestorfu sem er í óskiptu landi milli bæja í þeirri torfu og telst 393 ha. Landamerki jarðarinnar eru samkvæmt landamerkjaskrá Keldunestorfu dags. 12. maí 1887, og breytinga á hlutföllum Eyvindastaðajarðanna 1954” Í afsalinu segir að undirskrift K-kvk-ef sé samkvæmt samþykkt hreppsnefndar frá 2. ágúst 2005, þ.e. nokkrum mánuðum eftir að stefnendur kveða samkomulag um landskipti hafa verið komið á. Um efni afsalsgerningsins og áðurnefndrar afgreiðslu hreppsnefndar hafði K-kvk-nf svofelld orð í skýrslu sinni fyrir dómi: ,, ...ég hnaut ekkert um þetta þegar ég var að skoða afsalið, í sjálfu sér er landið ekki orðið skipt fyrr en búið er að ganga formlega frá öllu, þess vegna fannst mér ekkert óeðlilegt og mér fannst þetta rétt í sjálfu sér.” Fyrir dómi staðfesti hún og áréttaði efni tölvupósts frá 9. maí 2006, þar sem staðhæft er að það hafi verið yfirsjón af hennar hálfu að greina forverum stefnda ekki frá nefndri bókun fyrrum hreppsnefndar Kelduneshrepps.

Í lögum nr. 46, 1941 eru sett tiltekin skilyrði fyrir hvernig standa skuli að landskiptum. Segir m. a. í 16. gr., 2. og 3 mgr., að við skipti skuli frá landamerkjum gengið þannig að þeim sé greinilega lýst, sbr. ákvæði 15. gr. Þar segir og að skrá skuli skiptin í skiptagerð, þar sem nákvæmlega sé lýst afstöðu lands þess, er hver um sig hlýtur við skiptin, takmörkun þess og réttindum öllum, er því fylgja. Og sé ekki skipt að tiltölu réttri, en einhver eigenda láti af hendi meira verðmæti í landeign eða réttindum innan sameignarinnar en hann fær á móti, er kveðið á um að líta skuli á það sem afsal eða selt, og breytist þá skattskyldur jarðanna eða jarðarpartanna samkvæmt því. Kveðið er á um í 9. gr. laganna að enginn ágreiningur megi vera um aðliggjandi landamerki nágrannajarða, og skulu landeigendur setja glögg merki tafarlaust. Í nefndri 16. gr. kemur og fram að í engu skuli slaka á formkröfunum þó svo að landeigendur fari þá leið að skipta landi sínu sjálfir og skuli þeir lýsa nákvæmlega afstöðu lands þess er hver hlýtur við skiptin. Í 1. mgr. 14. gr. laganna segir að skiptagerð skuli rita í bók sem sýslumaður löggildir, og í 2. mgr. greinarinnar er kveðið á um að skipatgerð skuli þinglýsa.

Þegar framangreint er virt verður fallist á með stefnda að stefnendur hafi a.m.k. ekki í hvívetna fylgt skilmerkjum landskiptalaganna um form og efni í verki sínu við nefnda skiptagerð. Fallist verður hins vegar á með stefnendum að slíkt atriði geti samkvæmt íslenskum rétti ekki eitt og sér verið gildisskilyrði fyrir slíkri gerð.

Af gögnum málsins verður helst ráðið að umræddur uppdráttur G-kk-ef H-kk-ef ráðunautar hafi verið það eina sem til var um landskiptin í lok marsmánaðar 2005. Í því sambandi er til þess að líta að samkvæmt áðurnefndri 15. gr. landskiptalaganna er ótvírætt að stefnendum hefði borið að setja tafarlaust glögg merki fyrir skiptunum. Liggur fyrir að það var ekki gert og samkvæmt vætti B-kvk-ef S-kvk-nf fékk hún við sölumeðferð Eyvindarstaðjarðarinnar sumarið 2005 aðeins kort eða uppdrátt af hluta Keldunestorfunnar. Í þessu viðfangi er til þess að líta að samkvæmt gögnum virðist heldur ekki hafa verið fullkomlega ljóst um austurmörk landamerkjalínu torfunnar, sbr. að því leyti athugsemd forsvarsmanns býlisins Áss á árinu 2006 er hin skriflega landskiptagerð loks lá fyrir, en áður hafði hann haft uppi samskonar athugasemdir í bréfi dagsettu í desember 2005. Eðli málsins samkvæmt er vart hægt að fullklára landskiptagerð lands þegar ytri mörk þess hafa ekki verið ákvörðuð. Þykja stefnendur verða að bera halla af ofangreindum atriðum. Og þegar efni margnefndrar bókunar hreppsnefndar fyrrum Kelduneshrepps frá 31. mars 2005 er virt með skýrslu fyrrum oddvita hreppsins, stefnandanum K-kvk-þgf E-kvk-þgf ásamt vitnisburði B-kvk-ef S-kvk-ef við afsalsgerð vegna Eyvindarstaða nokkrum mánuðum eftir að stefnendur kveða samkomulag um landskipti hafa verið komið á verður að mati dómsins fallist á þá málsástæðu stefnda að landskiptasamningur um Keldunestorfuna hafi ekki verið fullgerður í skilningi landskiptalaga nr. 46, 1941 við fyrrnefnda samþykkt hreppsnefndar þann 31. mars 2005. Ber því líkt og hér stendur á að sýkna hið stefnda félag af kröfum stefnenda.

Samkvæmt þessum úrslitum verða stefnendur dæmdir til að greiða stefnda óskipt 600.000 kr. upp í málskostnað og er þá virðisaukaskattur ekki meðtalinn.

Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991.

Dóm þennan kveður upp Ó-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð :

Hið stefnda félag, Eyvindarstaðir ehf., er sýknað af kröfum stefnenda J-kk-ef T-kk-ef H-kk-ef, H-kk-ef Þ-kk-ef H-kk-ef, B-kvk-ef H-kvk-ef, O-kvk-ef S-kvk-ef H-kvk-ef, K-kvk-ef H-kvk-ef, L-kk-ef H-kk-ef, S-kk-ef S-kk-ef, B-kvk-ef S-kvk-ef, E-kk-ef Á-kk-ef, K-kvk-ef E-kvk-ef, J-kk-ef G. S-kk-ef, E-kk-ef Á-kk-ef G-kk-ef, J-kk-ef H-kk-ef J-kk-ef, H-kk-ef S-kk-ef og K-kvk-ef Á-kvk-ef.

Stefnendur greiði stefnda óskipt 600.000 í málskostnað.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf