E-1572/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 20. febrúar 2015, var höfðað 23. apríl 2014 af hálfu A, [...] í Reykjavík á hendur íslenska ríkinu til greiðslu miskabóta vegna handtöku, gæsluvarðhaldsvistar og farbanns að ósekju.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.000.000 króna auk dráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001, frá þingfestingardegi til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Þess er krafist að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun.

Stefndi gerir þá kröfu aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins.

Til vara krefst stefndi þess að stefnufjárhæð verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Málsatvik

Þann 15. apríl 2012 voru þrír karlmenn, allir Y ríkisborgarar, handteknir grunaðir um stórfelldan innflutning á fíkniefnum til landsins. Einn þeirra var handtekinn við tollskoðun á alþjóðaflugvellinum í Keflavík en hinir tveir í leigubifreið á Bústaðavegi í Reykjavík. Í farangri þeirra fundust tæp níu kíló af amfetamíni. Framburður þeirra var á þann veg að þeir hafi fengið afhentar töskur í X í Y með þeim fyrirmælum að afhenda þær óþekktum manni við Grand Hótel í Reykjavík. Á leiðinni í leigubifreið frá Keflavíkurflugvelli og á Grand Hótel hafi þeim tveimur, sem í leigubifreiðinni voru, borist sms-skeyti með þeim fyrirmælum að þeir skyldu fara að [...] í Reykjavík. Lögregla hafði fengið upplýsingar um að leigubifreiðastjóri hafi ekið enn einum Y-ríkisborgaranum deginum áður að [...]. Sá hafði einnig verið að koma frá Keflavíkurflugvelli með eina tösku, beðið um akstur að Grand Hóteli en síðan fengið sms um að fara að [...], þar sem hann hafi farið inn í húsið með tösku meðferðis.

[...] er fjöleignarhús og var stefnandi búsettur þar á þessum tíma. Engir aðrir af uppruna Y en hann og fjölskylda hans voru skráðir til búsetu í húsinu. Samkvæmt því sem greinir í lögregluskýrslu lágu fyrir nýlegar upplýsingar sem taldar væru áreiðanlegar um að stefnandi stæði að innflutningi fíkniefna. Því hafi verið talið að hann væri sá sem að þessum innflutningi stæði miðað við tímasetningu og magn efna sem haldlögð hefðu verið.

Lögreglan kom að heimili stefnanda sama dag og fyrrgreindir Y ríkisborgarar voru handteknir og hitti þar fyrir eiginkonu stefnanda og þriggja ára gamla dóttur hans. Tjáði lögreglan eiginkonu stefnanda að eiginmanns hennar væri leitað vegna gruns um fíkniefnamisferli. Vildi lögreglan komast inn í íbúðina þeirra og tók af henni lykla að íbúðinni sem notaðir voru til að komast inn á stigaganginn. Lögreglan fór svo að íbúðinni og reynt var að nota lykil til að opna dyrnar hljóðlega en svo fór að lögreglan braut upp hurðina. Skömmu síðar kom stefnandi heim og var hann handtekinn og fluttur á lögreglustöðina við Hverfisgötu. Þá var eiginkona hans einnig handtekin og flutt í fangageymslur. Vinkona eiginkonu stefnanda varð eftir í íbúðinni ásamt þriggja ára gamalli dóttur þeirra og ellefu ára syni meðan lögreglan hélt áfram leit í íbúðinni. Ekkert saknæmt fannst við leit lögreglu. Taskan sem leigubifreiðarstjóri sagðist hafa séð farþega sinn fara með inn í stigaganginn að [...] daginn áður fannst ekki í íbúðinni og ekkert annað sem tengdi stefnanda við mál það sem til rannsóknar var. Við yfirheyrslu neitaði hann sök og kvaðst enga vitneskju hafa um málið.

Eftir að hafa verið vistaður í fangageymslu var stefnandi færður fyrir dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur þann 16. apríl 2012 sem úrskurðaði hann til gæsluvarðhaldsvistar allt til 23. apríl s.á. á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Krafa lögreglu studdist við það að stefnandi væri undir grun um að tengjast hópi Y ríkisborgara sem taldir væru standa fyrir innflutningi fíkniefna. Var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 18. apríl s.á. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 17. apríl s.á. var lögreglu veitt heimild til að fá allar upplýsingar um notkun símanúmera og símtækja sem stefnandi hafi átt eða haft í umráðum sínum frá og með 15. nóvember 2011 til og með 14. maí 2012.

Gæsluvarðhald stefnanda var með úrskurði héraðsdómara 23. apríl 2012 framlengt til 30. apríl s.á. og var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 25. apríl s.á. Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurðaði þessu næst um framlengingu gæsluvarðhaldsins þann 30. apríl 2012 allt til 14. maí s.á. Stefnandi kærði þá niðurstöðu til Hæstaréttar Íslands, sem felldi úrskurð héraðsdóms um framlengingu gæsluvarðhalds úr gildi þann 3. maí 2012 og gerði stefnanda að sæta þess í stað farbanni til 14. maí s.á. Ekki var farið fram á farbann eftir þann dag. Í dómi Hæstaréttar 3. maí 2012 kemur fram að af gögnum málsins verði ráðið að á þeim tíma sem liðinn sé frá síðasta dómi réttarins, sem var 25. apríl 2012, hafi rannsókn lögreglu ekki beinst sérstaklega að þætti stefnanda í ætlaðri refsiverðri háttsemi utan einnar skýrslu sem tekin hafi verið 27. apríl 2012. Stefnanda hafði verið gert að sæta einangrun allan þann tíma sem hann var í gæsluvarðhaldi.

Stefnandi neitaði allri aðild að málinu strax í fyrstu skýrslutöku og þar sem engin gögn eða frásagnir annarra kærðu tengdu stefnanda við málið var hann ekki einn af ákærðu í málinu. Verjanda stefnanda var tilkynnt með tölvupósti 8. apríl 2013 að rannsókn á hendur umbjóðanda hans vegna máls þessa hafi verið hætt, en fram að þeim tíma hafði hann réttarstöðu sakbornings.

Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins með aðstoð túlks.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggi á því að hann hafi saklaus verið handtekinn og látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 15. apríl 2012 til 3. maí 2012 og farbanni frá þeim tíma til 14. maí sama ár. Miskabótakrafa stefnanda í málinu sé reist á 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. einnig 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995. Stefnandi byggi á því að ekki hafi legið fyrir rökstuddur grunur um að hann hafi framið verknað sem fangelsisvist sé lögð við og þ.a.l. hafi ekki verið lögmæt skilyrði fyrir handtöku hans, gæsluvarðhaldi og farbanni. Af þeim sökum hafi stefnandi orðið fyrir stórfelldum miska af hálfu stefnda í málinu.

Í þessu sambandi vísi stefnandi til þess að hann hafi neitað sök frá upphafi. Þá hafi stefnandi með engu móti getað torveldað rannsóknina þar sem umrædd fíkniefni hefðu verið haldlögð og grunaðir í málinu allir verið handteknir, auk þess sem hann kunni engin deili á þessum mönnum. Þá beri lögregluskýrslur í málinu það með sér að aðrir hinna grunuðu í málinu hafi strax frá upphafi borið að stefnandi hafi ekkert haft með innflutning fíkniefnanna að gera. Stefnandi bendi á að hann hafi ávallt haldið fram sakleysi sínu og mótmælt kröfum lögreglu um gæsluvarðhaldsvist og hafi kært þá úrskurði til Hæstaréttar. Framburður hans hjá lögreglu hafi ekki gefið tilefni til að ætla að hann hefði eitthvað að fela og verði honum því ekki með nokkru móti kennt um þær þvingunaraðgerðir sem hann hafi mátt þola. Virðist sem eina tenging stefnanda við þessa fíkniefnarannsókn hafi verið búseta hans í [...], en þar búi samt sem áður 35 aðrir einstaklingar. Eina sökin sem hann hafi borið umfram aðra í fjölbýlishúsinu hafi verið sú að hann væri Y ríkisborgari.

Vart þurfi að fara um það mörgum orðum að stefnandi hafi orðið fyrir verulegum miska vegna þeirrar frelsissviptingar sem hann hafi þurft að þola vegna hinna tilhæfulausu sakargifta. Það sé erfitt að gera sér í hugarlund þá sálarangist sem einstaklingur þurfi að ganga í gegnum sem sitji saklaus í gæsluvarðhaldi og einangrun. Þá hafi stefnandi einnig orðið fyrir verulegum mannorðsmissi vegna málsins, enda hafi málið fengið umfjöllun í fjölmiðlum og nágrannar hans orðið vitni að lögregluaðgerð þar sem vopnað lið lögreglumanna hafi farið inn á heimili hans. Eftir aðgerðir lögreglu hafi enn gætt tortryggni í hans garð af hálfu nágranna hans og samferðarmanna og óttist stefnandi að þetta muni hafa áhrif á hann og fjölskyldu hans um ókomna tíð.

Þá bendi stefnandi á að hann hafi ekki fengið tilkynningu um að mál hans hafi verið fellt niður fyrr en 8. apríl 2013 og hafi hann því þurft að bíða í um það bil eitt ár frá því að hann hafi verið handtekinn þangað til að hann hafi fengið að vita að mál hans hefði verið fellt niður. Í millitíðinni hafi fallið dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur þar sem þrír aðilar hafi verið dæmdir til þungrar fangelsisrefsingar fyrir aðild að því máli sem handtaka stefnanda hafi tengst.

Stefnandi byggi á því að jafnvel þótt talið yrði að fullt tilefni hefði verið til framangreindra rannsóknaraðgerða, þegar ákvarðanir um þær hafi verið teknar, breyti það engu um bótarétt stefnanda. Bótaréttur stofnist þegar mál manns sem borinn sé sökum í sakamáli hafi verið fellt niður samkvæmt ákvæðum laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.

Þar sem skilyrði gæsluvarðhalds og síðar farbanns hafi ekki verið uppfyllt gagnvart stefnanda þá eigi hann rétt á bótum úr hendi stefnda, sbr. 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Undantekningu frá þessari hlutlægu bótareglu sé að finna í síðari málslið 2. mgr. sömu greinar þar sem fram komi að heimilt sé að fella niður eða lækka bætur ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem beitt hafi verið. Stefnandi byggi á því að þessa undantekningarreglu verði að skýra þröngri lögskýringu og eigi hún ekki við í málinu þar sem stefnandi hafi mótmælt því alfarið að hafa á nokkurn hátt stuðlað að framangreindum aðgerðum. Framburður hans hjá lögreglu hafi verið skýr og hann sýnt samstarfsvilja eftir bestu getu.

Stefnandi krefjist þess að honum verði dæmdar miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna úr hendi stefnda vegna hinna ólögmætu aðgerða og byggist krafan á þeim miska sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þvingunaraðgerða lögreglu. Miski stefnanda felist í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna framangreindrar rannsóknar ásamt frelsissviptingu. Fjárhæð kröfunnar eigi sér stoð í dómaframkvæmd um bætur vegna ólögmæts gæsluvarðhalds og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dómaframkvæmd á grundvelli hennar.

Til stuðnings bótakröfu sinni vísi stefnandi til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, þar sem fram komi að hafi maður verið sviptur frelsi sínu að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Einnig vísist til XXXVII. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, einkum ákvæðis 228. gr. laganna þar sem fram komi í 1. mgr. að maður sem borinn sé sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins ef mál hans er fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann væri talinn ósakhæfur. Þá vísi stefnandi til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu nr. 10/1979, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra skaðabótareglna. Krafa stefnanda um dráttarvexti sé reist á ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum. Um upphafsdag dráttarvaxta sé vísað til 9. gr. sömu laga. Málskostnaðarkrafa sé reist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt á málskostnað sé reist á ákvæðum laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um aðild sé vísað til 1. mgr. 230. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og um varnarþing sé vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök stefnda

Aðalkrafa:

Þær sakir sem stefnandi hafi verið grunaður um hafi verið alvarlegar og leitt í upphafi til gruns um brot gegn 2. mgr. 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en slíkt brot geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Rannsókn beri að haga í samræmi við eðli máls og alvarleika brots.

Ákvörðun hafi verið tekin um að framkvæma leit í íbúð stefnanda í kjölfar þess að tveir Y ríkisborgarar hafi verið handteknir í leigubifreið. Eiginkona stefnanda hafi ekki heimilað leit en með vísan til 2. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hafi hún verið framkvæmd engu að síður þar sem brýn hætta hafi verið talin á að bið eftir úrskurði dómara myndi valda sakarspjöllum. Vísi stefndi til X. kafla laga nr. 88/2008 og byggi á því að umrædd leit hafi verið heimil og lögmæt við þessar aðstæður.

Í þessu máli hafi verið nauðsynlegt að handtaka stefnanda þar sem rökstuddur grunur hafi leikið á um að hann hefði framið brot sem sætt gæti ákæru, enda hafi handtakan verið nauðsynleg til að tryggja návist hans og til að koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum. Skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 hafi því verið til staðar. Einnig sé vísað til XIII. kafla laga nr. 88/2008. Stefndi vísi varðandi gæsluvarðhald til 95. gr. laga nr. 88/2008, m.a. 1. mgr., en varðandi farbann til 100. gr. sömu laga, m.a. 1. mgr. Vegna beggja atriða sé einnig vísað til XIV. kafla laga nr. 88/2008 í heild en einnig til úrskurða og dóma dómstóla í málinu.

Í úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur og dómum Hæstaréttar Íslands í tengslum við gæsluvarðhald stefnanda hafi verið fallist á að á þeim tíma hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur um að stefnandi hafi í félagið við aðra brotið gegn 173. gr. a laga nr. 19/1940. Aðgerðir lögreglu hafi verið í samræmi við eðli, umfang og alvarleika þess meinta brots sem til rannsóknar hafi verið. Lögreglu verði að ætla ákveðið svigrúm til aðgerða á fyrstu stigum rannsókna meðan málsatvik liggi ekki ljós fyrir. Miklir rannsóknarhagsmunir hafi verið í húfi í upphafi rannsóknarinnar. Meðalhófs hafi verið gætt í hvívetna í öllum aðgerðum lögreglu og aðgerðir allar framkvæmdar að viðeigandi lagaskilyrðum uppfylltum.

Stefnandi haldi því fram að aðgerðir lögreglu hafi ekki verið samkvæmt lögum og reglum og íslenska ríkið sé því bótaskylt vegna miskatjóns sem lögregla hafi valdið honum með aðgerðum sínum. Kröfum stefnanda sé alfarið hafnað. Rannsókn á hendur stefnanda hafi verið felld niður með tilkynningu 8. apríl 2013.

Stefnandi byggi á því í stefnu að ekki hafi legið fyrir rökstuddur grunur um að hann hafi framið verknað sem fangelsisvist sé lögð við og þ.a.l. hafi ekki verið lögmæt skilyrði fyrir handtöku hans, gæsluvarðhaldi og farbanni og af þeim sökum hafi hann orðið fyrir stórfelldum miska af hálfu stefnda. Stefndi mótmæli þessum málsástæðum.

Því sé mótmælt að ekki hafi verið skilyrði til aðgerða lögreglu í málinu og á því byggt að aðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar og nægt tilefni til þeirra. Stefndi sé ósammála því, eins og málið hafi blasað við á byrjunarstigum þess, að stefnandi hafi með engu móti getað torveldað rannsókn málsins. Nauðsynlegt hafi verið að rannsaka málið.

Meintur mannorðsmissir sé ósannaður og sé mótmælt. Fullyrðingum stefnanda um að eftir aðgerðir lögreglu hafi enn gætt tortryggni í hans garð af hálfu nágranna og samferðamanna sé mótmælt sem ósönnuðum.

Stefndi mótmæli því að sá tími sem liðið hafi frá því að hann hafi verið laus úr farbanni þar til lögmaður hans hafi fengið bréf 8. apríl 2013 hafi verið óeðlilega langur. Ekki séu skilyrði til að dæma bætur vegna þessa. Stefndi mótmæli málsástæðu stefnanda um hlutlæga bótaábyrgð stefnda.

Stefnandi vísi til nokkurra bótareglna máli sínu til stuðnings, m.a. 67. gr. stjórnarskrár; XXXVII. kafla laga nr. 88/2008, einkum 228. gr., en einnig til ákvæða laga nr. 62/1994; alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sbr. auglýsingu nr. 10/1979; 26. gr. skaðabótalaga og til almennra skaðabótareglna. Stefndi mótmæli því að fullnægt sé skilyrðum framangreindra réttarheimilda fyrir bótakröfu stefnanda. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu sem bótakröfu hans viðkomi, m.a. um sök, tjón, ólögmæti o.fl. Þeim skilyrðum sé ekki fullnægt.

Byggt sé á því að rannsóknartími hafi verið eðlilegur og sé öðru mótmælt sem röngu. Byggt sé á því að stefnandi hafi ekki sætt þvingunarráðstöfunum lengur en nauðsyn hafi krafið. Stefndi telji ekki skilyrði til að dæma bætur í þessu máli og mótmæli öllum málsástæðum stefnanda.

Málskostnaðarkrafa sé reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Varakrafa:

Bótakrafa stefnanda sé ekki í samræmi við dómaframkvæmd, hún sé allt of há að mati stefnda og krafist sé verulegrar lækkunar hennar.

Stefndi byggi á því að lækka eigi bætur vegna eigin sakar stefnanda með vísan til 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, en stefnandi virðist ekki hafa verið samvinnuþýður við lögreglu í þinghaldi 27.4.2012.

Stefndi mótmæli því að stefnandi eigi rétt til dráttarvaxta frá þingfestingardegi. Ekki sé að sjá að stefnandi hafi haft uppi skaðabótakröfu fyrr en með stefnu í málinu. Verði dráttarvextir dæmdir ættu þeir fyrst að reiknast mánuði eftir að stefna var birt, verði fallist á þá kröfu stefnanda, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001.

Niðurstaða

Í máli þessu hefur stefnandi uppi bótakröfu vegna miska af völdum handtöku, gæsluvarðhaldsvistar og farbanns að ósekju. Vísast til kafla um málsatvik hér að framan um tilefnið. Byggir stefnandi aðallega á því að honum beri réttur til bóta með vísan til 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála og vísar til stuðnings bótakröfu sinni jafnframt m.a. til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, þar sem fram komi að hafi maður verið sviptur frelsi sínu að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. sakamálalaga á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann væri talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. segir að dæma skuli bætur vegna ráðstafana samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi, en ákvæði um heimild til handtöku, gæsluvarðhalds og farbanns er að finna í þeim köflum laganna. Þá segir þar að bætur megi fella niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á.

Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. sakamálalaga er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi hans eða annarra, ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Þegar atvik málsins eru virt, eins og þau horfðu við þeim sem með rannsókn málsins fóru á þeim tíma er stefnandi var handtekinn, þykir handtakan hafa verið í samræmi við rannsóknarhagsmuni eins og á stóð og lögreglu var samkvæmt 2. mgr. 75. gr. laga um meðferð sakamála einnig heimilt að framkvæma húsleit við þessar aðstæður. Þá er litið til þeirra upplýsinga sem lögregla taldi sig búa yfir um tengsl stefnanda við menn sem grunaðir væru um að standa að fíkniefnainnflutningi og þá staðreynd að stefnandi var þá búsettur í fjölbýlishúsinu sem hinir handteknu sakborningar voru á leið til.

Stefnandi styður kröfu sína um miskabætur við það að aðgerðir lögreglu hafi verið ólögmætar og byggist fjárkrafan á þeim miska sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þvingunaraðgerða lögreglu. Miski stefnanda felist í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna rannsóknar ásamt frelsissviptingu. Fjárhæð kröfunnar eigi sér stoð í dómaframkvæmd um bætur vegna ólögmæts gæsluvarðhalds, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dómaframkvæmdar á grundvelli hennar. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á það að rannsóknaraðilar hafi við rannsókn málsins sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi eða ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda, sem baki þeim bótaábyrgð á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Mál stefnanda var fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. sakamálalaga þegar lögmanni hans var tilkynnt með tölvupósti 8. apríl 2013 að rannsókn hefði verið hætt. Maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli á rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður samkvæmt 1. mgr. 228. gr. sakamálalaga, sem fyrr segir. Bæta skal fjártjón og miska ef því er að skipta samkvæmt 5. mgr. 228. gr. sakamálalaga. Stefnandi á rétt til bóta á þessum grundvelli. Réttur til skaðabóta vegna frelsissviptingar að ósekju er jafnframt tryggður í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Úrlausn þess hvort stefnandi hafi fyrirgert rétti þeim til bóta sem mælt er fyrir um í fyrri málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, eða hvort bætur skuli sæta lækkun, veltur á því hvort hann hafi í skilningi annars málsliðar 2. mgr. 228. gr. valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem bótakröfur hans eru reistar á. Af hálfu stefnda er á því byggt til stuðnings varakröfu um lækkun bóta á þessum grundvelli að stefnandi virðist ekki hafa verið samvinnuþýður við lögreglu 27. apríl 2012. Samkvæmt gögnum málsins fór þann dag fram skýrslutaka af stefnanda hjá lögreglu. Var það þriðja framburðarskýrslan sem af honum var tekin frá handtöku hans 15. apríl 2012, en hinar tvær voru teknar 16. apríl og 20. apríl s.á.

Til marks um skort á samvinnu telur stefndi vera það að stefnandi, eftir að hafa verið kynnt að honum væri óskylt að svara spurningum um þá refsiverðu hegðun sem honum var gefin að sök, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008, kvaðst ætla að nýta sér þann rétt sinn. Sagðist hann þegar hafa sagt það sem hann hefði haft að segja og hann yrði ekki tilbúinn til að svara spurningum fyrr en hann losnaði úr þessu gæsluvarðhaldi. Þrátt fyrir þessi svör stefnanda í upphafi skýrslutöku svaraði hann spurningum lögreglu við yfirheyrsluna ýmist með beinum svörum eða með vísun til þess sem hann hefði áður sagt. Ekki verður fallist á það með stefnda að með því að gefa til kynna að hann vildi nýta sér fyrrgreindan rétt sinn við upphaf skýrslutöku 27. apríl 2012 teljist stefnandi hafa stuðlað að eða valdið aðgerðum þeim sem bótakröfur hans eru reistar á. Þegar þarna var komið hafði lögregla ekki svo að séð verði rætt við hann í heila viku, en allan þann tíma hafði stefnandi setið í einangrunarvist í gæsluvarðhaldi. Eftir þetta þóttu ekki efni til að taka af stefnanda fleiri skýrslur meðan hann sat í gæsluvarðhaldi eða meðan hann sætti farbanni í framhaldi af því.

Þegar málið sem var tilefni rannsóknar lögreglu var sent ríkissaksóknara til ákvörðunar var þáttur stefnanda skilinn frá málinu og ætlunin var að lögreglustjóri annaðist afgreiðslu hans, samkvæmt því sem fram kemur í tölvupósti frá lögreglu til lögmanns stefnanda 12. júní 2012. Ekkert hefur komið fram í málinu um að upplýsingar lögreglu um meint tengsl stefnanda við fíkniefnainnflutning hafi átt við rök að styðjast. Eftir ítrekaðar beiðnir lögmanns stefnanda um upplýsingar um stöðuna á rannsókninni, var það staðfest með tölvupósti til lögmannsins 8. apríl 2013, tæpu ári eftir handtökuna, að rannsókn lögreglu á meintum brotum stefnanda hefði verið hætt.

Stefnandi sætti frelsissviptingu og gæsluvarðhaldi í einangrun, sem úrskurðað var um á grundvelli rannsóknarhagsmuna, samfellt frá handtöku 15. apríl 2012 til 3. maí s.á. Lögregla fór ítrekað fram á framlengingu á gæsluvarðhaldi og einangrun stefnanda á þeim grundvelli, þótt ekki verði séð að rannsókn lögreglu hafi beinst að honum að öðru leyti en því að kanna símnotkun hans og yfirheyra hann þrisvar sinnum. Stefnandi hélt því frá upphafi fram að hann hefði engin tengsl við þá menn sem handteknir höfðu verið vegna fíkniefnainnflutnings eða þau brot þeirra og þeir menn munu aldrei hafa við rannsókn eða meðferð málsins gefið til kynna að þeir tengdust stefnanda. Á fyrstu tveimur dögunum eftir handtöku hafði lögregla aflað úrskurðar um aðgang að upplýsingum um símnotkun stefnanda og yfirheyrt hann. Í ljósi þeirrar meginreglu 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar að maður skuli aldrei sæta gæsluvarðhaldi lengur en nauðsyn krefur bar lögreglu að flýta mati sínu á rannsóknargögnum eins og kostur var. Við rannsókn málsins á fyrstu dögunum er ekki að sjá að neitt hafi komið fram sem gæfi tilefni til þess að stefnandi sætti áframhaldandi frelsissviptingu. Þar sem rannsókn málsins virtist ekki beinast að stefnanda felldi Hæstiréttur þann 3. maí 2012 úr gildi síðasta úrskurð héraðsdóms um framlengingu gæsluvarðhalds og einangrun, en ákvað farbann til 14. maí s.á. Það er mat dómsins að lögreglu hefði mátt vera ljóst miklu fyrr að ekki væri tilefni til áframhaldandi gæsluvarðhalds stefnanda, enda beindist rannsókn málsins ekki að honum svo dögum skipti, utan einnar skýrslutöku svo sem greinir í dómi Hæstaréttar.

Stefnandi lýsti því fyrir dóminum að handtakan og gæsluvarðhaldið í einangrun í 18 daga hefði haft þau áhrif á hann að hann væri var um sig og forðaðist að fara út. Þessi reynsla hafi haft slæm áhrif á samband hans við börn sín og hefði fyllt son hans sem nú er 14 ára tortryggni í garð föður síns vegna þess að hann hefði setið í fangelsi. Viðmót nágranna þeirra hefði breyst og hefði það átt þátt í því að fjölskyldan flutti í annað húsnæði. Ekki þykir leika á því vafi að umræddar aðgerðir hafa valdið stefnanda miska.

Stefnandi gerir engar kröfur til miskabóta vegna húsleitar eða rannsóknar lögreglu á símagögnum, en krefst miskabóta vegna handtöku sinnar, gæsluvarðhalds og farbanns, að fjárhæð tvær milljónir króna. Stefndi telur fjárhæð kröfunnar ekki vera í samræmi við dómaframkvæmd, hún sé allt of há og krefst stefndi verulegrar lækkunar hennar.

Að öllu framangreindu virtu á stefnandi á grundvelli 1. mgr. 228. gr. sakamálalaga rétt til miskabóta svo sem hann krefst vegna handtöku, sem ekki verður talið að hann hafi sjálfur stuðlað að. Einnig vegna gæsluvarðhalds í einangrun að ósekju í 18 daga, auk farbanns sem hann sætti í 11 daga, sem er skerðing á ferðafrelsi í samtals 29 daga. Bætur vegna þess miska sem þessar aðgerðir ollu stefnanda, sem ekki gaf tilefni til þeirra eða átti á þeim sök sem leitt geti til lækkunar miskabóta, þykja með hliðsjón af dómaframkvæmd og atvikum öllum hæfilega ákveðnar 800.000 krónur.

Stefnandi hefur ekki krafist þess að dæmdar miskabætur beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, en hann krefst dráttarvaxta frá þingfestingardegi. Stefna þessa máls var birt stefnda 23. apríl 2014 en ekki verður séð af gögnum málsins að stefnandi hafi áður sent stefnda kröfubréf. Skaðabótakröfur bera dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem var þörf á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Dráttarvextir reiknast því á bæturnar samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. maí 2014 til greiðsludags.

Samkvæmt fyrirmælum 1. mgr. 230. gr. laga nr. 88/2008 hefur stefnanda með bréfi innanríkisráðuneytisins, 23. maí 2013, verið veitt gjafsókn til að reka þetta mál fyrir héraðsdómi. Ekki þykja því efni til að gera stefnda að greiða stefnanda málskostnað og verður hann felldur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn kostnaður vegna túlks fyrir dóminum, svo og málflutningsþóknun lögmanns hans, S-kvk-ef Y-kvk-ef Á-kvk-ef héraðsdómslögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 620.000 krónur. Við ákvörðun fjárhæðar þóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M s o r ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 800.000 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 23. maí 2014 til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 620.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

K-kvk-nf K-kvk-nf