Q-1/2018

I.

1. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 7. maí sl., er komið til dómsins vegna kröfubréfs G-kvk-ef B-kvk-ef B-kvk-ef, lögmanns og skiptastjóra, dags. 6. mars 2018, sbr. ákvæði 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti dánarbúa o.fl. Tilefnið var ágreiningur málsaðila við opinber skipti á dánarbúi I, kt. […], sem andaðist á árinu […], en hún hafði setið í óskiptu búi, eftir eiginmann sinn J, sem andast hafði á árinu […], en þau voru síðast til heimilis að […] í […].

Erfingjar dánarbúsins eru eftirlifandi börn hinna látnu og svo erfingjar einnar dóttur sem skipta með sér einum hluta og er því um níu hluta að ræða.

Sóknaraðili er A, kt. […], […], […].

Varnaraðilar eru B, kt. […], […], […], C, kt. […], […], […], D, kt. 1803524579, […], […], E, kt. […], […], […], F, kt. […], […], […], […], […], G, kt. […], […], […], og H, kt. […], […], […].

2. Með nefndu bréfi skiptatjóra er vísað til þess að á skiptafundum hafi komið upp margvíslegur ágreiningur með málsaðilum, en endanlega hafi hann varðað: a) gildi erfðaskrár, dags. 27. október 2006, svo og viðauka hennar, dags. 31. janúar 2007, að því er varðar íbúðarhúsið að […] og þá til handa varnaraðilanum […], b) ábúðarrétt sóknaraðila á jörðinni […] frá árinu […] eða frá síðari tíma til vara og þá á grundvelli ábúðarréttar, c) eignarhald sóknaraðila á bústofni á […], en til vara að um sameign sé að ræða með dánarbúinu, d) endurbætur á mannvirkjum á […] eftir árið […], en til vara að um sameign sé að ræða með dánarbúinu, e) greiðslu launa til handa sóknaraðila verði ekki fallist á kröfur hans samkvæmt liðum b, c og d, f) útlagningarrétt málsaðila á fasteigninni […] á grundvelli 2. mgr. 36. gr. laga nr. 20/1991.

Fram kemur í nefndu bréfi og framlögðum gögnum að skiptastjórinn hafi á skiptafundum 5. febrúar 2017 og 6. mars 2018 endanlega hafnað öllum kröfum málsaðila vegna ofangreindra álitaefna.

II.

1. Sóknaraðili gerir í máli þessu svohljóðandi kröfur: a) Um gildi erfðaskrár. Að ákvörðun skiptastjóra á skiptafundi, dags. 6. mars 2018, varðandi erfðaskrá verði staðfest og dómur staðfesti þannig:

Að erfðaskrá, dags. 27. október 2006, með viðauka dags. 31. janúar 2007, sé ógild, og hafi enga þýðingu við skipti á óskiptu búi I og J. b) Ábúðarréttindi sóknaraðila. Að ákvörðun skiptastjóra á skiptafundi, dags. 6. mars 2018, varðandi réttindi hans um ábúð, bústofn og endurbætur á mannvirkjum á […] verði hnekkt og dómur staðfesti:

Aðallega að viðurkennt verði að sóknaraðilinn A hafi ábúðarrétt á jörðinni […], frá árinu […], eða frá síðara tímamarki til vara. c) Að viðurkennt verði að sóknaraðili sé eigandi bústofns á […]. d) Til vara krefst sóknaraðili viðurkenningar á því að bústofn á […] og að endurbætur á mannvirkjum á jörðinni eftir árið […] teljist sameign hans og dánarbús I.

Sóknaraðili krefst þess að um eignarhlutföll hans gagnvart dánarbúinu á mannvirkjum fari eftir mati þar sem að vinnuþáttur og önnur framlög hans, s.s. notkun tækja, aðkeyptrar vinnu og efnis koma til mats á efnislegum verðmætum mannvirkja á […] samkvæmt matsreglum 41. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004.

Um eignarhlutföll sóknaraðila gagnvart dánarbúinu á bústofni fari eftir hlutfallslegum framlögum hans og dánarbúsins í búrekstri á hverju ári vegna gripa sem fæddir eru eftir árið […]. e) Til þrautavara krefst sóknaraðili réttar til launa úr dánarbúi I, frá 1. janúar 2008 til 31. desember 2015. Laun hans taki mið af lágmarkslaunum samkvæmt kjarasamningum Starfsgreinasambands Íslands og Bændasamtaka Íslands á hverjum tíma miðað við stöðu hans sem bústjóra, 100% starf og 8 klst. vinnu alla daga ársins. Höfuðstóll kröfunnar miðist við 36.622.356 krónur, að teknu tilliti til frádráttar vegna húsnæðiskosnaðar samkvæmt sömu kjarasamningum. Þá dragist frá fjárhæðinni launagreiðslur sem sóknaraðila hafi sannanlega verið greiddar, enda verði sýnt fram á þær. f) Útlagningarréttur sóknaraðila: Að ákvörðun skiptastjóra á skiptafundi, dags. 6. mars 2018, varðandi útlagningarrétt sóknaraðila verði hnekkt og dómur staðfesti: Viðurkenndur er forgangsréttur, sóknaraðila til þess að leysa til sín jörðina […], sbr. ákvæði 2. mgr. 36. gr. laga nr. 20/1991.

Útlagningarréttur varnaraðila: Að ákvörðun skiptastjóra á skiptafundi, dags. 6. mars 2018, varðandi útlagningarrétt varnaraðila verði staðfest og dómur staðfesti að varnaraðilar eigi ekki útlagningarrétt á fasteignum dánarbúsins.

Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar að mati dómsins.

2. Varnaraðilar gera í málinu svohljóðandi kröfur: a) Að viðurkennt verði með dómi að erfðaskrár I frá 27. október 2006 (dskj. 28) og 31. janúar 2007 (dskj. 29) séu gildar og verði lagðar til grundvallar við skipti dánarbúsins. Til vara krefjast þeir að viðurkennt verði með dómi að erfðaskrárnar verði lagðar til grundvallar við skiptin og jafnframt að varnaraðilanum E verði lögð út jörðin […] gegn því að hann greiði dánarbúinu það sem upp á kann að vanta að jörðin rúmist innan arfleiðsluheimildar I. b) Að staðfest verði sú niðurstaða skiptastjóra að hafna beri kröfu sóknaraðila um að hann eigi rétt til ábúðar á […]. c) Að staðfest verði sú niðurstaða skiptastjóra að hafna beri kröfu sóknaraðila um að hann teljist vera eigandi bústofns á […]. d) Að staðfest verði sú niðurstaða skiptastjóra að hafna beri kröfu sóknaraðila um að viðurkennt sé að hann sé sameigandi með dánarbúinu að bústofni á jörðinni […] og endurbótum á mannvirkjum hennar sem framkvæmdar hafi verið frá árinu […]. e) Að staðfest verði sú niðurstaða skiptastjóra að hafna beri kröfu sóknaraðila um að hann eigi rétt til launa frá dánarbúinu. f) Að viðurkennt verði með dómi og lagt til grundvallar við skiptin, að varnaraðilar eigi rétt til útlagningar jarðanna […] og […].

Að staðfest verði sú niðurstaða skiptastjóra að hafna beri kröfu sóknaraðila um að honum verði lögð út fasteignin […].

Loks krefjast varnaraðilar málskosnaðar úr hendi sóknaraðila.

III.

Málavextir.

1. Málsaðilar eru börn fyrrverandi jarðeigenda og bænda á […], ásamt hjábýlinu […], í […], þeirra J, kt. […], og I, kt. […].

2. Með gjafaafsali, dags. 27. ágúst 1996, gaf J konu sinni I fasteignina […]. Afsalið er undirritað af þeim báðum og vottað á sýsluskrifstofunni á Eskifirði af tveimur þáverandi starfsmönnum skrifstofunnar. Í afsalinu kemur fram að eignin skuli vera séreign I.

Af hálfu sóknaraðila er vísað til þess að skiptastjóri hafi staðfest að ekki hafi verið skráður kaupmáli milli þeirra hjóna.

Í nefndu afsali er gjöfin nánar tilgreind sem íbúðarhúsið á jörðinni […] ásamt skemmu og „landspildu umhverfis húsin“ sem nánar er tiltekin. Þá segir að enginn framleiðsluréttur búfjárafurða fylgi eignarhlutanum.

3. Sóknaraðili vísar til þess að í kjölfar veikinda og síðar andláts J, á árinu […], hafi hann starfað einn á […] við búskap, en allt frá árinu […] hafi hann verið þeirra systkinanna sem aðallega hafi komið að búrekstrinum. Frá hinu fyrrnefnda ári hafi hann og einn haft búsetu í íbúðarhúsi jarðarinnar, en einnig hafi hann verið þar með skráð lögheimili.

4. Ágreiningslaust er að ekkja J og móðir málsaðila, I, sat um árabili í óskiptu búi, en hún bjó og átti lögheimili síðustu æviárin að […], en hina allra síðustu mánuði ævinnar var hún á dvalarheimilinu í […], en hún andaðist hinn […].

5. Sóknaraðili áréttar að hann hafi einn annast og starfað við búskapinn á […] frá árinu […] og hafi sá rekstur verið grundvöllurinn að því að I, móðir málsaðila, hafi fengið beingreiðslur vegna ásetnings og framleiðslu búfjárafurða í sauðfjár og nautgriparækt.

Sóknaraðili staðhæfir að hann hafi ekki fengið laun greidd frá hinu óskipta búi, þó svo að í landbúnaðarskýrslum sem skilað hafi verið kunni að vera vísað til slíkra greiðslna til hans. Sóknaraðili bendir á að í skattframtölum móður hans, I, hafi verið vísað til greiðslna til hans, en þá sem hlutdeildar í rekstri.

6. Varnaraðilar vísa til þess að samkvæmt framlögðum gögnum hafi verulegar greiðslur runnið frá I til sóknaraðila, A, á nefndum búskaparárum. Hafi Skrifstofuþjónusta Austurlands tekið slíkar færslur saman og hafi hún fundið slíkar úttektir, en samtala þeirra hafi verið 49.188.947 krónur, og þá allt frá árinu 2002 og fram að andláti I. Hafi verið um að ræða m.a. færslur af viðskiptareikningum hjá Kaupfélagi […], Kaupfélagi […] og af bankareikningum.

7. Varnaraðilar vísa til þess að með gerð erfðaskrár þann 27. október 2006 hafi I afráðið að áðurnefndar húseignir að […], þ.e. íbúðarhús og skemma, en einnig nefnd landspilda, sbr. gjafaafsalið frá 27. ágúst 1996, skyldi renna til varnaraðilans E. Með öðrum erfðagerningi, dags. 31. janúar 2007, hafi svo I afráðið að innbú nefndrar húseignar skyldi einnig renna til sama varnaraðila. Varnaraðilar benda á að I heitin hafi rætt þessar ráðstafanir við málsaðila og fleiri og hafi hún þannig lýst þeim vilja sínum að nefndur varnaraðili fengi umræddar eignir sökum þess að íbúðarhúsið á nágrannajörðinni […] hafi verið ónýtt og óíbúðarhæft, en þar hafi varnaraðilinn stundað búrekstur sinn.

Varnaraðilar benda á að skömmu áður en faðir málsaðila, J, andaðist á árinu […] hafi hann flutt ásamt móður þeirra, I, í íbúðarhúsið í […]. Og eftir að J féll frá hafi varnaraðilinn E haft búsetu með I í íbúðarhúsinu og aðstoðað hana við rekstur heimilis, ásamt því að sinna ýmsum verkum á […], og þá samhliða því að hann hafi rekið fyrrnefnt bú á […].

8. Sóknaraðili, A, bendir á að hann hafi markað (merkt) nýja gripi í bústofninum á […] með eigin marki. Þá hafi hann á árinu 2004 verið skráður sem búfjáreigandi sauðfjár í Fjárvís. Og frá árinu 2005 hafi hann verið skráður sem búfjáreigandi sauðfjár og nautgripa hjá Bændasamtökum/Mast.

9. Óumdeilt er í máli þessu að engir skriflegir samningar liggja fyrir milli sóknaraðilans, A, og I um búreksturinn á […].

10. Sóknaraðili vísar til þess að í upphafi hafi afraksturinn af búskapnum á […] runnið til I, þ.e. bæði innlegg og beingreiðslur, að frátöldum nýjum gripum bústofnsins, sem markaðir höfðu verið marki hans. Þá hafi það síðar tíðkast að innlegg búsins hafi verið lagt inn á reikning sóknaraðila, en þá hafi líka allir gripir bústofnsins verið fæddir, þ.e. eftir árið 1998.

Sóknaraðili staðhæfir að beingreiðslur hafi alltaf verið greiddar til I, enda fylgi sá réttur jörðinni […]. Þó hafi hann keypt á árinu 2008 121 ærgildi í beingreiðslurétt í sauðfé, sem hafi síðan verið sérskráð sem hans eign. Greiðslur samkvæmt þessum réttindum hafi hafist á árinu 2009, en það ár hafi þær numið 608.192 krónum. Sóknaraðili staðhæfir að ekki sér ágreiningur um að þessi beingreiðsluréttur tilheyri honum, og vísar hann til þess að það hafi verið afráðið á skiptafundi. Sóknaraðili staðhæfir og að óumdeilt sé að beingreiðslurétturinn sé að öðru leyti eign dánarbúsins.

11. Sóknaraðili bendir á að á árinu 2009 hafi hann farið á námskeið vegna gæðastýringar í sauðfjárrækt og að frá því ári hafi […] uppfyllt skilyrði til greiðslna vegna gæðastýringar í sauðfjárrækt. Sóknaraðili hafi verið aðili að gæðastýringunni og hafi greiðslur vegna þessa á árinu 2009 numið 645.103 krónum.

12. Sóknaraðili vísar til þess að hann hafi lagt fram hluta af eigin skattframtölum og þá til þess að upplýsa um stofns til útreiknings tekjuskatts, en þar komi m.a. eftirfarandi fram:

Á árinu 2006, var tekjuskattsstofn kr. 144.524,. (dskj. 8) Engar greiðslur frá I.

Á árinu 2007, var tekjuskattsstofn kr. 725.431,. (dskj. 9) Engar tekjur frá I.

Á árinu 2008, var tekjuskattsstofn kr. 94.004,. (dskj. 10) Engar frá I.

13. Sóknaraðili bendir sérstaklega á að á árinu 2009 hafi tekjuskattsstofn hans samkvæmt framlögðu skattframtali verið 1.522.306 krónur (dskj. 11), en að þar af hafi 1.503.366 krónur verið skráðar vegna hlutdeildar í búrekstrinum með I. Sóknaraðili staðhæfir að þrátt fyrir þetta hafi í raun ekki átt sér stað neinar greiðslur til hans heldur hafi nefnd skráning á skattframtalinu verið með þessum hætti gerð vegna upplýsinga frá skattayfirvöldum úr framtali I. Hann staðhæfir að það sama hafi átt við á árunum 20102012.

Sóknaraðili tíundar í málavaxtalýsingu hin næstu ár þannig:

Á árinu 2010, var tekjuskattsstofn kr. 1.663.902, þar af 1.595.150, skráðar vegna hlutdeildar í rekstri með I. (dskj. 12) Sambærileg staða og vegna ársins 2009, þ.e. engar greiðslur fóru fram til sóknaraðila.

Á árinu 2011 var tekjuskattsstofn kr. 1.746.662,, þar af 1.602.321, vegna hlutdeildar í rekstri með I. (dskj. 13) Greiðslur fóru ekki fram frá búi I til sóknaraðila, þrátt fyrir skráninguna.

Á árinu 2012 var tekjuskattsstofn kr. 1.047.902, þar af 914.269, skráð vegna hlutdeildar í landbúnaðarskýrslu I. (dskj. 14) Greiðslur fóru ekki fram frá búi I til sóknaraðila, þrátt fyrir skráninguna.)

Á árinu 2013 var tekjuskattsstofn kr. 1.954.803. (dskj. 15) Það ár var landbúnaðarframtali skilað af sóknaraðila, en ekki vísað til hlutdeildar í rekstri I. Tekjur eru að meginstofni til vegna reiknaðs endurgjalds og hreinna tekna af búrekstri sóknaraðila.

Á árinu 2014 var tekjuskattsstofn kr. 3.001.401. (dskj. 16) Landbúnaðarframtali skilað af sóknaraðila.

Sóknaraðili bendir á að skattframtöl I vegna áranna 20132015, þ.e. vegna tekjuáranna 201214, liggi fyrir á dskj. 1719, en hann lýsir þeim m.a. þannig:

Í skattaframtali I, landbúnaðarframtali, frá 2013, er allur hagnaður búrekstrar á […] skráður sem hreinar tekjur A vegna hlutdeildar hans í rekstri. (Framtalið fylgdi með skiptabeiðni til héraðsdóms) Hlutdeild hans í rekstri er samkvæmt því 100%. Sambærilegt fyrirkomulag tíðkaðist aftur til tekjuársins 2009, …

Sóknaraðili segir í málavaxtalýsingu sinni að hann telji nauðsynlegt að eldri landbúnaðarframtala I verði aflað og bendir á að á meðan landbúnaðarframtal hafi verið gert á nafni I hafi reikningar og viðskipti sem hann hafi staðið fyrir verið færð inn á framtal og í bókhald hennar.

14. Sóknaraðili staðhæfir að frá árinu 2009 hafi I fengið greiddar 2025 milljónir króna vegna ofannefnds beingreiðsluréttar, og þá vegna búskapar og vinnu hans. Þar um vísar hann m.a. til yfirlits MAST, dags. 2.11.2016, yfir beingreiðslur, dskj. nr. 20. Sóknaraðili staðhæfir að forsenda þessara greiðslna hafi verið ásetningur búfjár og búrekstur hans og liggi þannig ekki annað fyrir en að bú I hafi notið góðs af framlagi hans, en jafnframt hafi ekki nokkrar ráðstafanir verið gerðar til þess að hnekkja fyrrnefndri skráningu hans á bústofni hjá MAST eða varðandi breytingu á því hvert afurðirnar voru innlagðar.

Sóknaraðili bendir á að hann hafi að þessu leyti sett fram meginsjónarmið sín í bréfi, dags. 17. nóvember 2015, sbr. dskj. 21, en jafnframt vísar hann til eigin bréfs, dags. 30. janúar 2017, og þá um nánari atvik málsins, sbr. dskj. 22.

15. Sóknaraðili vísar til þess að við störf skiptastjóra hafa nokkur ágreiningsefni verið sett niður. Þá vísar hann til þess að ágreiningslaust virðist vera að hann sé eigandi véla og tækja sem keypt hafa verið að […] hin síðustu árin, en að dánarbúið eigi á móti hin eldri tæki.

Sóknaraðili staðhæfir að hinn fyrrgreindi og sérskráði beingreiðsluréttur hans sé óumdeildur.

16. Sóknaraðili staðhæfir að við störf nefnds skiptastjóra hafi komið fram upplýsingar um færslur fjármuna til hluta erfingja sem orkað hafi tvímælis í ljósi þess að I hafi setið í óskiptu búi. Hann bendir á að slík tilvik geti skipt máli að því er varðar eignastöðu bús og forsendur til útlagningar eigna, sbr. að því leyti bókun hans á skiptafundi þann 1. febrúar 2016, sbr. dskj. 23.

Sóknaraðili staðhæfir að í samræmi við ofangreint liggi fyrir upplýsingar um að varnaraðilinn E skuldi dánarbúinu töluverðar fjárhæðir og/eða hafi fengið gjafir. Sóknaraðili bendir sérstaklega á í þessu sambandi að I hafi keypt dráttarvélina […] á árinu […], en að vélin hafi verið notuð til búskapar hjá nefndum varnaraðila á jörðinni […] í […], án nokkurra fjárhagslegra hagsbóta fyrir hið óskipta bú I, sbr. skattframtal ásamt eignaskrá og landbúnaðarframtal frá árinu 2010, vegna tekjuársins 2009, sbr. dskj. 24. Þá hafi nefnd dráttarvél verið seld nefndum varnaraðila á árinu 2014, sbr. eignaskrá skattframtals 2015, dskj. 25, bls. 5, en kaupverðið hafi verið tilgreint 5.000.000, en engar upplýsingar liggi fyrir um hverjum það hafi verið greitt eða hvort það hafi verið greitt.

IV

Málsástæður sóknaraðila.

1. Krafa vegna erfðaskrár.

Sóknaraðili tekur undir sjónarmið skiptastjóra, sbr. skiptafund dags. 6. mars 2018, og vísar til þess að í kröfu hans felist m.a. að áðurrakin erfðaskrá verði ekki talin gild að hluta, heldur skuli hún talin ógild með öllu.

Sóknaraðili byggir á því að fasteignin […] og aðrar eignir sem erfðaskráin og viðauki hennar vísa til séu hjúskapareignir í samræmi við ákvæði hjúskaparlaga nr. 31/1993, einkum 55. gr., en í lagagreininni sé með tæmandi hætti talið hvernig séreignir hjóna geta myndast.

Sóknaraðili byggir á því að gjafaafsalið frá 27. ágúst 1996 geti ekki að lögum gert eignina […]að séreign I. Og í ljósi þessa verði við mat á nefndri erfðaskrá að kanna hvort I hafi farið út fyrir heimild sína til arfleiðslu með erfðaskrá og viðauka við hana, sbr. 20. gr. erfðalaga nr. 8/1962, en þar segir:

Maki, sem situr í óskiptu búi, getur aðeins ráðið yfir sínum hluta úr búinu með erfðaskrá. Honum er heimilt að ráðstafa einstökum munum innan þessara eignarmarka, ef það gengur ekki í berhögg við fyrirmæli hins látna maka samkvæmt 2. mgr. 36. gr.

Stefnandi byggir á því að einnig beri að líta til ákvæða 2. mgr. 19. gr. erfðalaga, þar sem segir:

Nú fara skipti fram eftir lát beggja hjóna, og fellur þá niður lögmæltur erfðaréttur hins langlífara eftir hið skammlífara. Nú er skipt eftir lát beggja hjóna, og leitt er í ljós, að enginn á tilkall til arfs eftir það hjóna, sem fyrr lést, og renna eignir bús þá til erfingja þess, er síðar féll frá. Ef engir erfingjar þess, er síðar féll frá, eru á lífi, hverfa eignir bús með sama hætti til erfingja þess hjóna, er fyrr lést.

Sóknaraðili byggir á því að í ljósi framangreinds verði að líta til þess hvort eignir, sem ráðstafað hafi verið með erfðaskránni og viðauka hennar, hafi farið fram úr 1/6 af heildareignum hins óskipta bús.

Sóknaraðili byggir á því að ætla verði að fasteignin […] hafi meira verðgildi en sem nemur 1/6 hluta af eignum hins óskipta bús. Því til stuðnings bendir hann á verðmat, dags. 14.12.2016, sem skiptastjóri hafi aflað, sbr. dskj. 27, en þar sé verðmat […] talið vera 10 milljónir af samtals 45 milljóna króna sameiginlegu verðmati […] og […].

Sóknaraðili lætur þess getið að hann telji forsendur verðmatsins vegna […] ekki réttar, enda hafi þar ekki verið tekið tillit til mannvirkja/framkvæmda sem hann eigi á […].

Sóknaraðili byggir á því, sbr. síðar, að ráðstöfun […], sem taki til meira en 1/6 hluta eigna hins óskipta bús, sé andstæð 35. gr. erfðalaganna um takmörkun á arfleiðsluheimild þar sem niðjar eru lögerfingjar. Í ljósi þessa geti erfðaskráin ekki komið til framkvæmda, en hún sé og rengjanleg að því er varði fasteignina […] í heild.

Sóknaraðili byggir á því að framangreind staða fasteignarinnar […] sem hjúskapareignar feli jafnframt í sér að I hafi byggt efni nefndrar erfðaskrár svo og viðauka hennar á rangri forsendu. Sóknaraðili bendir á að í erfðaskránni vísi arfleifandinn til gjafaafsalsins frá 27. ágúst 1996. Þannig sé þar vísað til þeirrar forsendu að eignin hafi verið séreign hennar. Sú forsenda hafi hins vegar verið röng og því sé erfðaskráin véfengjanleg í heild. Sóknaraðili byggir á því að óvíst sé hvort I hafi viljað ráðstafa eigninni hefði hún gert sér ljóst að um hjúskapareign væri að ræða.

Sóknaraðili bendir á að það veki sérstaka athygli að í afsalinu frá 27. ágúst 1996 sé vísað til íbúðarhússins á […], skemmu og landspildu, með sérstakri lýsingu landamerkja. Ekki sé fjallað um beingreiðslurétt sem hafi verið skráð á […] en nýtt með […]. Sóknaraðili byggir á því að gjafaafsalið vísi þannig ekki til þessa réttar, heldur fylgi hann […], sem […] hafi upphaflega verið stofnað úr, en um nánari skráningu beingreiðsluréttar vísar hann til bréfs MAST, dags. 4.11.2015, á dskj. 30.

2. Ábúðarréttur og önnur réttindi sóknaraðila.

Sóknaraðili mótmælir afstöðu skiptastjóra til krafna hans um ábúðarrétt, stofnun sameignar eða um launakröfur hans til þrautavara. Hann staðhæfir að í afstöðu skiptastjóra felst að sóknaraðili standi eftir allslaus eftir 20 ára ástundun búskapar á […].

Sóknaraðili bendir á að ábúð merki í ábúðarlögum nr. 80/2004 afnotarétt af jörð eða jarðarhluta til búrekstrar eða annars atvinnurekstrar á sviði landbúnaðar með réttindum og skyldum samkvæmt lögunum. Sóknaraðili byggir á því að hann hafi einmitt haft slík afnot af […].

Sóknaraðili byggir á og áréttar að frá árinu 2004 hafi bústofninn á […] verið skráður eign hans hjá MAST og/eða í fjárbókhaldi. Þá hafi nýir gripir í bústofninum verið markaðir hans marki, enda hafi þar verið um að ræða afrakstur vinnu og fjárfestingar hans. Sóknaraðili áréttar að hann hafi ekki fengið greidd laun frá búinu frá því að hann tók við rekstri þess á árinu […]. Ásetningur hans, þ.e. búfé, sem hafi verið skráð sem eign hans, hafi og verið grundvöllurinn að því að I, sem eigandi jarðarinnar […], hafi fengið til sín fyrrnefndar beingreiðslur.

Sóknaraðili byggir á því að hann hafi staðið fyrir endurbyggingum og viðhaldi fasteigna á […]. Um hafi verið að ræða nauðsynlegar úrbætur og án þeirra hefði ekki verið hægt að viðhalda búvöruframleiðslu á […]. Hann staðhæfir að framkvæmdirnar hafi verið sem hér segir:

• Endurbætur á kálfahúsi/hlöðu. Byggt nýtt frá grunni, 2008. (108 fm. Skráð sem votheysgryfja)

• Endurbætur á fjósi og mjólkurhúsi fá árunum 20022004. (sóknaraðili keypti það sjálfur)

• Endurbætur á litla fjósi, sem fóru fram á árinu 2000. (m.a. skipt um allar innréttingar)

• Endurbætur á íbúðarhúsi hafa verið unnar jafnt og þétt.

• Steyptar hafa verið plötur í fjárhúskjallara, nautahús, verkfærageymslu, fjárhúshlöðu og fjárhúskjallara í svokölluðum,, […]“.

• Allt viðhald á girðingum og ræktun á […].

Ofangreindu til sönnunar vísar sóknaraðili til framlagðra mynda og þá m.a. varðandi ástand kálfahúss/hlöðu, einnig fjóss, mjólkurhúss, litla fjóss fyrir og við framkvæmdir, en einnig vettvangsferðar dómsins við aðalmeðferð máls þessa. Auk þessara framkvæmda hafi hann keypt búvélar vegna nauðsynlegs búrekstrar á jörðinni.

Sóknaraðili vísar til þess að frá ársbyrjun 2009 hafi hann haft 121,2 ærgildi sem sérskráðan beingreiðslurétt, sem hann hafi keypt, en af þeim sökum fái hann viðeigandi greiðslur. Hann vísar til fyrri umfjöllunar um eignarhald á nefndum beingreiðslurétti, en bendir jafnframt á að í verðmati á […] hafi hann ekki réttilega verið talinn með sem réttindi sem fylgi jörðinni.

Sóknaraðili bendir á að frá árinu 2009 hafi verið skráð á tekjusíðu skattframtals hans hlutdeild í rekstri í búrekstrinum á […], en með því hafi verið vísað til tekna hans af beingreiðslurétti og annarra tekna. Samkvæmt upplýsingum frá bókhaldara sóknaraðila hafi ástæðan fyrir þessari skráningu verið sú að í skattframtali I hafi verið skráð að hann ætti hlutdeild í rekstri hennar, og að þannig hafi tekjustofn sóknaraðila á árunum 20092012 verið skráður rétt um 11,5 milljónir króna. Af hálfu sóknaraðila er vísað til þess að nefnd skráning hafi verið gerð fyrir tilstuðlan I, en engar greiðslur hafi þó runnið til hans, og því hafi skattkort hans (skattaafsláttur) verið nýtt í persónulega þágu I til aukningar ráðstöfunarfjár.

Sóknaraðili bendir á að í landbúnaðarframtali I fyrir árið 2013 vegna tekjuársins 2012 komi fram að hreinn hagnaður rekstrar hafi verið 914.269 krónur. Hafi sú fjárhæð öll verið skráð sem tekjuskattsstofn sóknaraðila, sem hreinar tekjur hans, sbr. færslu á sundurliðunarblaði í reit 4400. Þar hafi þannig sama fjárhæð verið færð sem hlutdeild sóknaraðila, þ.e. 100% af hagnaði. Sama fyrirkomulag hafi verið í framtölum áranna 2009, 2010 og 2011.

Sóknaraðili byggir á því að með því að I hafi í landbúnaðarframtölum sínum, a.m.k. frá árinu 2009, skráð 100% af hagnaði rekstrarins sem hlutdeild hans í búrekstrinum, felist í því viðurkenning á stöðu hans sem ábúanda. Í öllu falli felist í þessu viðurkenning á hlutdeild hans í rekstri. Að öðrum kosti hefði borið að reikna honum laun og greiða honum þau lögum samkvæmt. Sóknaraðili byggir á því að verði ekki með réttu talið að hann hafi haft aðild að búrekstri á […] og þá stöðu sem ábúandi sé sýnt að fjölmargar reglur vinnuréttar hafi verið brotnar á honum.

Sóknaraðili bendir á að verði fallist á kröfu hans um viðurkenningu á ábúðarrétti komi til uppgjörs á viðhaldi og eignaaukningu ábúanda eftir reglum ábúðarlaga og þurfi ekki að setja fram sérstaka kröfu vegna slíks, sbr. einkum ákvæði 41. gr. ábúðarlaga um mat á eignum og endurbótum ábúanda.

Sóknaraðili byggir á því að á árunum 2010 og 2011 hafi átt sér stað samskipti milli hans og I, og þá um stöðu hans, sbr. framlagt bréf nafngreinds lögmanns I, dags. 24. mars 2011, (dskj. 41). Og þar hafi m.a. verið tekið svo til orða:

I segir fullan vilja til þess að A sé rekstraraðili að búinu og fái innkomu af því eins og verið hefur og óskar hún eftir hans hugmyndum og nánari útlistun á því hvernig best verði að því staðið.

Sóknaraðili byggir á því að í ofannefndu bréfi komi fram grundvallarmisskilningur um réttarstöðu óskipts bús I, og þá um að hann hafi ekki getað átt bústofn, endurbætur og annan afrakstur af vinnu sinni frá árinu 1998. Sóknaraðili bendir á að með bréfi lögmannsstofu sem gætt hafi hagsmuna hans í nefndum samskiptum, dags. 8. apríl 2011, hafi verið skorað á I að leiðrétta skráningu eigna og fjalla um framtíð búrekstursins á […], sbr. dskj. 42. Sóknaraðili staðhæfir að þrátt fyrir greind samskipti hafi ekki verið gengið frá máli þessu með formlegum hætti og byggir hann á því að af því megi álykta að jarðareigandinn hafi unað vel við lýstar aðstæður og þá þannig að hann hafi verið með búrekstur á […]jörðinni og haft tekjur af þeim rekstri og að þeir fjármunir rynnu með réttu til hans, a.m.k. að einhverju marki.

Sóknaraðili vísar til þess að frá árinu 2013 hafi greiðslur vegna mjólkurafurða búsins verið lagðar inn hjá honum og hafi það komið fram í landbúnaðarframtali. Tekjur af beingreiðslurétti hafi hins vegar runnið til I, en aftur á móti hafi sóknaraðili greitt lögákveðið búnaðargjald, sbr. lög nr. 84/1997. Hið sama hafa gilt vegna ársins 2014, en þá hafi og greiðslur vegna sauðfjárafurða einnig verið lagðar inn hjá sóknaraðila, og hann þá áfram verið greiðandi búnaðargjaldsins.

Sóknaraðili byggir á því að verði litið svo á að I hafi með samskiptum sínum, eða með öðru formi sem talist hafi ígildi samnings, staðið í vegi fyrir því að sóknaraðili nyti stöðu sem ábúandi, eigandi búfjár eða rétthafi annarra réttinda vegna vinnu og fjárframlaga sinna, þá beri að líta fram hjá slíku, með vísan til 31. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936. Sóknaraðili byggir á því að ljóst megi vera að hann hafi verið háður I, í ljósi vinnuframlags hans, sem ekki hafi verið greitt fyrir, en hann hafi vegna aðstæðna sinna og eigin búfjárhalds ekki getað horfið frá rekstrinum á […].

3. Um eignarhald á bústofni.

Sóknaraðili hafnar niðurstöðu skiptastjóra varðandi eignarhald á bústofni og telur rökstuðninginn að baki þeirrar ákvörðunar ekki standast.

Sóknaraðili byggir á því að allur bústofn á […] sé í hans eigu. Eignarhaldið hvíli m.a. á skrám MAST. Sóknaraðili bendir á að frá árinu 2005 hafi hann verið skráður búfjáreigandi hjá MAST, sbr. skrár frá 20052015, á dskj. 31. Nákvæmar upplýsingar um fjölda fjár og nautgripa komi fram á skýrslunum, sbr. haustskýrslu dagsetta 25.2.2015, þ.e. lokasíðu á dskj. 31, en hann sé þar skráður eigandi 26 nautgripa og 252 sauðkinda.

Sóknaraðili vekur athygli á því að í skattframtölum i, á árunum 2013, 2014 og 2015, sé bústofn á […] talinn upp sem hennar eign. Sérstaklega bendir hann á að sami fjöldi gripa sé talinn upp vegna allra áranna, en að það sé ekki í samræmi við skráðan bústofn hjá Matvælastofnun.

Sóknaraðili vísar til þess að fyrir árið 1998 hafi hann átt nokkrar kindur á […], en hann byggir á því að hluti nefnds bústofns sé beinlínis afkomendur þessa sauðfjár. Þannig hafi frá nefndu ári bústofn í raun verið endurnýjaður með vinnu og búrekstri hans og nýir gripir orðið eign hans. Bústofninn beri fjármörk og merki sóknaraðila, en þar um vísar hann til Landsmarkaskrár varðandi upplýsingar um búfjármark hans, sbr. dskj. 32. Skorar sóknaraðili á varnaraðila að upplýsa um hvort greind málsatvik séu dregin í efa.

Sóknaraðili vísar til áðurrakinnar málavaxtalýsingar og áréttar að hann hafi staðið fyrir búrekstri á […] frá árinu […], en hafi ekki fengið launagreiðslur fyrir þá vinnu. Sóknaraðili byggir á því að hann hafi á grundvelli vinnu sinnar og annarra framlaga til búrekstrarins orðið eigandi að nýjum gripum í hjörðinni. Frá árinu 2004 hafi hann þannig verið skráður eigandi alls sauðfjár í fjárbókhaldi. Þessu til staðfefstu bendir hann á útprentun af númerum gripa í bústofninum og þá úr forritinu Fjárvís og úr nautgriparæktarforritinu Huppu frá árinu 2017, en þar komi m.a. fram að elstu gripirnir í hjörðinni séu frá árinu 2008. Þar komi og fram færslur um keypta gripi.

Að því er varðar eignarhald á nýjum gripum vísar sóknaraðili til meginreglna eignarréttar um viðskeytingu og smíði, sem hann segir að feli m.a. í sér að framleiðsla feli í sér stofnun eignarréttar á nýjum gripum. Sóknaraðili áréttar og byggir á því að hann hafi ekki fengið greiðslur fyrir vinnu sína og önnur framlög, en því hafi afraksturinn orðið eign hans.

Sóknaraðili vísar máli sínu til stuðnings til 64. gr. laga um afréttarmálefni, fjallskil o.fl. nr. 6/1986, um að mark helgi markeiganda eignarrétt nema sannist að annar eigi, en hann áréttar að allt sauðfé á […] sé markað hans marki.

Sóknaraðili byggir á því að I, og e.t.v. aðrir ráðgjafar hennar, hafi misskilið þýðingu þess að hún sat í óskiptu búi skv. 12. gr. erfðalaga nr. 8/1962, sbr. skyldu til að viðhalda eignum búsins, sbr. 17. gr. Sú staða feli heldur ekki í sér að eignarhald bústofns og staða búrekstrar á jörðinni hafi verið óbreytanleg. Sóknaraðili bendir á að í megindráttum hafi fjárstjórn I verið góð, enda megi ljóst vera að með búrekstri sóknaraðila hafi henni verið tryggðar verulegar tekjur án vinnuframlags. Sóknaraðili staðhæfir að frá árinu 2009 hafi I t.a.m. fengið greiddar um 25 milljónir vegna beingreiðslna af búrekstri hans.

Sóknaraðili bendir á að á árinu 2014 hafi hann keypt 8 nautgripi frá […] í […], sbr. dskj. 36. Á árinu 2015 hafi hann einnig keypt 5 nautgripi frá […] í […], sbr. dskj. 37. Þá hafi hann keypt kýr og fleiri nautgripi fyrir þennan tíma, líkt og reikningar á nafni hans beri með sér.

Sóknaraðili byggir á 16. kapítula Kaupabálks Jónsbókar, þar sem m.a. kemur fram: Nú selr maðr kýr á leigu eða annat búfé, þá skal sá ábyrgjast at öllu er hefir, nema við bráðasótt ok lungnasótt, kelfing eða lambburð, aldri eða lýstr reið. En þó at alla ábyrgð skili þeim á hendr er leigir, þá skal þat eigi haldast. Engi skal kú eða annat kvikfé leiga lengr en lifir, nema hann drepi sjálfr.

Sóknaraðili byggir á því að að því marki sem hann hafi tekið við bústofni hins óskipta bús I á árinu 1998 og hafi síðan starfað við búreksturinn kauplaust og nær einn, keypt vélar, lagað framlög til búsins, þá teljist það andstætt hinni fornu lagareglu að nýir gripir í bústofninum séu eign óskipts bús I. Hann byggir á því að nefnd lagaregla eigi við þar sem engar sönnur séu um að hann hafi verið launamaður hjá I í búrekstrinum á […].

Sóknaraðili byggir á ákvæðum hefðarlaga nr. 46/1905, einkum 1. gr. Vísar hann til þess að einstakir gripir bústofns á […], sem óbornir hafi verið á árinu 1998, hafa verið í vörslum hans. Hann geti því unnið á þeim eignarrétt fyrir hefð í ljósi lagareglna, enda hafi honum ekki verið falin umsjón þeirra gripa sem launamaður. Jafnframt vísar sóknaraðili til 5. gr. hefðarlaganna, um að núlifandi gripir að […] séu arður af eldri gripum, og verði honum ekki gert að skila þeim arði.

Sóknaraðili vísar að lokum til sjónarmiða um að það falli undir óréttmæta auðgun verði það niðurstaðan að dánarbú I sé eigandi að bústofninum á […], en að því leyti áréttar hann ofangreind sjónarmið, þ. á m. að með því móti hafi dánarbúið eignast arð af svo til endurgjaldslausri vinnu hans allt frá árinu […].

4. Varakrafa um réttindi sóknaraðila og stofnun sameignar.

Sóknaraðili vísar til þess að verði ekki fallist á kröfu hans um ábúðarrétt og/eða eignarhald á bústofni hafi hann uppi þá varakröfu að viðurkennt verði að stofnast hafi til sameignar hans og dánarbúsins. Í því tilfelli geri hann ráð fyrir að á síðari stigum megi afla matsgerðar um nákvæma hlutdeild og verðmæti sameignarhluta hans.

Sóknaraðili byggir nefnda kröfu á meginreglum um sameign, þ.e. að með stofnun og byggingu nýrra eigna/verðmæta á […] eða viðhaldi eignarinnar, allt frá árinu 1998, beri að líta til framlags hans. Hann hafi í raun ráðstafað allri starfsgetu sinni í 365 daga á ári í um 20 ár til búrekstrar á […]. Jafnframt hafi hann ráðstafað tekjum frá því að hann vann utan búsins, til búrekstrarins, m.a. til uppbyggingar og viðhalds mannvirkja.

Um beitingu meginreglna um stofnun sameignar vísar sóknaraðili m.a. til dómaframkvæmdar um eignamyndun í sambúð, en einnig vísar hann til lagasjónarmiða um félagsbú, sbr. 25. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Bendir hann á að félagsbú sé í raun sérstakt sameignarform í búskap, en þar um vísar hann einnig m.a. til afstöðu I, sem fram hafi komið í áðurnefndum skattframtölum hennar.

Sóknaraðili vísar um ofangreint til meginreglna eignarréttar um viðskeytingu og smíði, enda hafi ný mannvirki og nýir gripir í bústofninum orðið til vegna vinnu og fjárframlags hans og því beri honum eignarréttindi á þeim eignum í samræmi við það.

Loks vísar sóknaraðili varðandi varakröfu og henni til stuðnings til meginreglna um óréttmæta auðgun og þá í ljósi vinnu og fjárframlaga hans og þá varðandi eignastöðu hins óskipta bús I. Hann hafi þar ekki notið nokkurra réttinda sem launamaður. Því beri að leggja til grundvallar að fjárverðmæti sem hann hafi í raun tapað teljist eign hans.

Sóknaraðili vísar til þess að viðurkenningarkrafa hans hvíli á því að hlutfallsleg skipting eigna í mannvirkjum og bústofni verði ákveðin af matsmanni. Viðurkenningarkrafan hvílir hins vegar á því að forsendur þeirrar matsvinnu verði staðfestar með dómi.

5. Þrautavarakrafa um réttindi sóknaraðila – launakrafa.

Sóknaraðili byggir á því að verði ekki fallist á ofangreindar kröfur hans verði staða hans ekki metin öðruvísi en svo að hann hafi verið bústjóri á […]búinu. Höfnun skiptastjóra á fyrrnefndum kröfum hafi fyrst gefið sóknaraðila tilefni til þess að setja fram kröfu um greiðslu launa. Og að því er varði sjónarmið um fyrningu vísar sóknaraðili til 10. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007, sem tekið hafi gildi 1. janúar 2008. Sóknaraðili hafi þannig ekki haft tilefni til þess að setja fram launakröfu sína eða að álíta sig launamann á […], en að því leyti áréttar hann að hann sé skráður eigandi bústofns á jörðinni, en einnig hafi hann keypt vélar, ráðstafað vinnutíma sínum og tekjum af vinnu utan bús, til uppbyggingar á jörðinni.

Sóknaraðili vísar til þess að launakrafa hans taki yfir lengra tímabil, og þá frá árinu 2008, og nái hún allt til 31. desember 2015, en frá því tíma hafi sóknaraðili haft stöðu sem sjálfstæður rekstraraðili með samkomulagi við skiptastjóra dánarbúsins.

Um nánari rökstuðning fyrir launakröfunni vísar sóknaraðili til þess að á […] hafi um árabil verið rekið mjólkurbú, en það hafi þýtt að hann hafi innt vinnu sína af hendi 365 daga ársins. Að auki sé rekið sauðfjárbú á jörðinni, sem kallað hafi á verulegt vinnuframlag á ákveðnum árstímum.

Í ljósi ofangreinds beri sóknaraðila sem launamanni að fá greidd lögbundin lágmarkskjör í samræmi við íslensk lög og kjarasamninga. Hann rökstyður og sundurliðar nefnda kröfugerð nánar og segir: Byggt er á kjarasamningum Starfsgreinasambands Íslands og Bændasamtaka Íslands, sem eru opinberir. Lagðir eru fram samningar frá 1. maí 200830. nóvember 2010, sbr. dskj. 43, og samning frá 1. júní 2011 til 21. janúar 2014, dskj. 44. Miðað er við 10. launaflokk í launatöflu og hæsta launaþrep í ljósi starfsaldurs. Miðað er við 8 klst. vinnudag, alla daga ársins. Dagvinnukaup á virkum dögum, ella yfirvinna eða eftir atvikum stórhátíðarkaup. Ekki er miðað við frítökurétt, sem mætir þá tilfallandi frídögum ef einhverjir hafa verið. Orlof er reiknað 13,04%. Tekið er tillit til þess hvort frídagar og stórhátíðardagar lenda á helgum eða virkum dögum. Ekki er tekið tillit til launatengdra gjalda. Krafa er ekki dráttarvaxtareiknuð. Þá er varðandi frádrátt vegna húsnæðis miðað við 760 kr/dag, sbr. kjarasamning. Sundurliðun kröfu eftir árum kemur fram á dskj. 45. Samtals kröfufjárhæð er kr. 39.118.956,. Frá þeirri fjárhæð dragast kr. 2.496.600, vegna húsnæðiskostnaðar. Samtals krafa er því kr. 36.622.356,. Jafnframt dragast frá launagreiðslur sem A hafa sannanlega verið greiddar, enda verði gerð grein fyrir slíku af hálfu varnaraðila með gögnum.

Sóknaraðili vísar til vara til lagasjónarmiða samkvæmt eldri dómaframkvæmd um réttarstöðu við sambúðarslit, þar sem dæmd hafi verið svokölluð ráðskonulaun. Og eins og í slíkum málum bendir hann á að hann hafi unnið að uppbyggingu eigna og við verðmætasköpun hvað sem liðið hafi formlegri skráningu á eignarhaldi umþrættra eigna. Á grundvelli vinnuframlaga og annarra framlaga til búrekstrarins á […] verði þannig að ákvaðra fjárhæð launagreiðslna honum til handa. Slík launaákvörðun geti og verið að álitum enda innan marka kröfugerðar.

6. Útlagningarréttur sóknaraðila og varnaraðila.

Sóknaðili krefst viðurkenningar á forgangsrétti til þess að leysa til sín jörðina […], sbr. ákvæði 1. og 2. mgr. 36. gr. laga nr. 20/1991, og því beri að hnekkja áðurlýstri ákvörðun skiptastjóra þar um.

Sóknaraðili bendir á að hann hafi átt lögheimili á nefndu lögbýli og hafi svo verið alla hans ævi. Á þeim tíma hafi hann og ætíð uppfyllt skilyrði lögheimilislaga fyrir lögheimilisskráningu, þ.e. um raunverulega búsetu á jörðinni. Þá hafi hann einn haft með höndum búskap á jörðinni allt frá árinu […]. Hann hafi því augljósan forgangsrétt gagnvart öðrum erfingjum til útlagningar, með vísan til allra gagna málsins.

Þá byggir sóknaraðili á því að þessu geti ekki verið öfugt farið og byggir hann aðallega á því að varnaraðilar geti ekki með réttu átt útlagningarrétt í ljósi forgangs hans samkvæmt áðurnefndri lagagrein, 1. mgr. 36. gr. laga nr. 20/1991. Til vara vísar sóknaraðili til sjónarmiða skiptastjóra um höfnun á útlagningarrétti varnaraðilum til handa, en fyrir liggi að skilyrði til slíks séu ekki uppfyllt, og að auki sé kröfugerð varnaraðila um þetta atriði óútskýrð og ósamræmanleg, en virðist helst byggjast á því að fyrrgreind erfðaskrá vegna […]eigna og spildu haldi gildi sínu, en jafnframt að þeir til samans eigi útlagningarrétt á sömu eign.

Undir rekstri málsins var af hálfu sóknaraðila skorað á varnaraðila að leggja fram upplýsingar um greiðslur I til sóknaraðila frá árinu […], sem geta talist endurgjald fyrir vinnu hans. Jafnframt var af hans hálfu skorað á varnaraðila að upplýsa um hvort þeir dragi í efa að allt sauðfé á […] sé markað með fjármarki/mörkum hans og loks var af hans hálfu skorað á varnaraðila að upplýsa um hvort einhver þeirra hefði tekið við greiðslum frá I í október 2013, að fjárhæð kr. 1.436.000,, 1.079.000, og 4.000.000, eða hluta þeirra fjármuna, sbr. fundargerð skiptafundar frá 1. febrúar 2016, á dskj. 23.

Um lagarök vísar sóknaraðili til laga um skipti á dánarbúum nr. 20/1991, en einnig vísar hann til ábúðarlaga nr. 80/2004, einkum 9. gr., og til laga um hefð nr. 46/1905. Þá vísar hann til meginreglna eignarréttar, s.s. um stofnun eignarréttar, um viðskeytingu og smíði og reglna um stofnun sameignar. Loks vísar hann til meginreglna vinnuréttar og kröfuréttar um rétt til endurgjalds fyrir vinnu, s.s. 7. gr. laga nr. 80/1938 og um ólögmæta auðgun. Um málskosnað vísar hann til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

V.

Málsástæður varnaraðila.

1. Krafa vegna erfðaskrár.

Varnaraðilar viðurkenna í málatilbúnaði sínum að ekki liggi fyrir gögn um að gengið hafi verið með réttum hætti frá því að fasteignin […] yrði á sínum tíma séreign I, enda liggi ekkert fyrir um að gengið hafi verið lögformlega frá gerð kaupmála um eignina.

Varnaraðilar byggja á hinn bóginn á því að leggja beri til grundvallar að áðurraktar erfðaskrár I séu gildar og því beri að miða við þær við dánarbússkiptin. Þeir árétta að erfðaskrárnar hafi verið bókaðar í gerðabók sýslumanns og vottaðar af fulltrúa hans sem lögbókanda. Þær séu þannig formlega rétt gerðar og öllum formskilyrðum sem gilt hafi um erfðaskrár hafi verið fullnægt. Þá beri einnig að leggja til grundvallar að I hafi verið hæf til að standa að gerð erfðagernings, enda liggi ekki annað fyrir en að hún hafi haft alla burði til að skilja þýðingu slíkrar ráðstöfunar og standa að henni.

Varnaraðilar vísa til þess að sóknaraðili virðist byggja kröfur sínar varðandi erfðaskrárnar á því að með gerningunum hafi I farið út fyrir arfleiðsluheimild sína. Hún hafi ráðstafað með erfðaskránum stærri hluta af eignunum en henni hafi verið heimilt samkvæmt 35. gr. erfðalaganna.

Varnaraðilar andmæla þessum skilningi og túlkun og byggja á því að ekki liggi fyrir í þeim gögnum sem skiptastjóri hafi kynnt varnaraðilum né í framlögðum gögnum tölulegar upplýsingar um heildareignir búsins á þeim tíma sem erfðaskrárnar voru gerðar, þ.e. veturinn 20067. Varnaraðilar byggja á því að við gerð nefndra gerninga hafi andlög þau sem ráðstafað hafi verið með erfðaskránum verið innan þeirra marka að vera 1/6 af heildarverðmætum í sameiginlegu búi I og J. Ekkert liggur fyrir um annað og verði því að leggja þetta til grundvallar. Á sama hátt verði að leggja til grundvallar að I hafi talið að þannig væri þessu háttað.

Varnaraðilar vísa til þess að þó svo að atvik kunni mögulega að hafa þróast þannig á þeim árum sem liðið hafa frá gerð erfðaskránna, að verðmæti þeirra eigna sem erfðaskrárnar taka til sé nú orðið meira en svo að rúmist innan arfleiðsluheimildarinnar, þá valdi það ekki því að arfleiðslugerningana beri að virða að vettugi. Til slíks standa engin lagaákvæði og slík túlkun fari algerlega í bága við allar meginreglur og sjónarmið í erfðarétti.

Varnaraðilar vísa til þess að ekki liggur fyrir við skiptin frumvarp að skiptagerð og því sé enn óljóst og umdeilt hverjar eignir tilheyri búinu. Töluleg samantekt liggi þannig ekki fyrir og hafi slík skjöl ekki verið lögð fram. Þó liggi fyrir matsgerð löggilts fasteignasala á líklegu verðmæti jarðeignanna […] og […]. Varnaraðilar benda á að skiptastjóri hafi bókað um afstöðu sína til þessa atriðis á skiptafundi, dags.

5. febrúar 2018: „Af verðmötum á fasteignum þá sé líklega leitt í ljós að I heitin hafi farið út fyrir ráðstöfunarrétt sinn á 1/6 af eignum búsins“. Varnaraðilar vísa til þess að hér séu forsendur skiptastjórans ekki afdráttarlausar heldur hafi hann orð um líklega niðurstöðu. Varnaraðilar benda á að frá nefndum fundi hafi komið fram frá báðum málsaðilum ábendingar um innheimtanlegar kröfur og þannig mögulegar frekari eignir í búinu en skiptastjóri hafi byggt niðurstöðu og líkindamat sitt á. Byggja þeir á því að því sé ósannað að með erfðaskránum hafi verið farið út fyrir arfleiðsluheimildir og því séu ekki forsendur í málinu til þess að takast á um þetta tölulega. Þannig liggi ekki fyrir eignalisti með fjárhæðum miðað við andlátsdag I og því síður miðað við dagsetningu skiptagerðar.

Varnaraðilar vísa til þess að sóknaraðili virðist byggja kröfur sínar um ógildi erfðaskránna á því að I hafi verið í einhverri villu um arfleiðsluheimild sína. Þeir byggja á því að fyrir þessari röksemdafærslu sé ekki öðru teflt fram en því að í áðurnefndu gjafaafsali segir að […] skuli vera séreign I. Hins vegar hafi ekki verið gengið frá nefndu afsali með lögmæltum hætti, þ.e. að þetta yrði séreign, en af þeim sökum verði að leggja til grundvallar að öllum hlutaðeigandi hafi verið ljóst að svo hafi ekki verið. Varnaraðilar halda því enn fremur fram að þó svo að e.t.v. megi telja að þarna hafi komið fram vísbending um að við gerð gjafaafsalsins á árinu 1996 hafi staðið til að gera umrædda eign að séreign, þá sé ekkert sem bendi til þess að I hafi ekki verið það fullljóst áratug síðar, þegar hún gerði erfðagerningana, að ekki væri um séreign að ræða. Ekkert komi fram í þeim skjölum um að svo sé. Benda varnaraðilar á að I hafi a.m.k. tvisvar átt fund með sýslumannsfulltrúa vegna þessara gjörninga og því hljóti hún að hafa verið vel upplýst um réttarstöðu sína.

Varnaraðilar benda á ofangreindu til viðbótar, þ.e. við ofangreindar hugleiðingar um hvað fyrir I hafi vakað, að þá sé til þess að líta að hún hafi haft möguleika á því að skipta hinu óskipta búi J, en með því móti hafi hún sjálf getað tekið lögboðinn arf eftir hann og þannig aukið möguleika sína til þess að ráðstafa arfi fram hjá skylduerfingjum. Að þessu gættu verði að telja enn fjarstæðukenndara að byggja andmæli gegn gildi erfðagerninganna á því að I hafi verið í villu um ráðstöfunarheimildir sínar.

Varnaraðilar byggja á því að hér eigi að ráð úrslitum hver vilji I hafi verið með erfðaskránum. Vilji I hafi verið alveg skýr um að varnaraðilinn E fengi […] og ástæðan að baki þeim vilja liggi einnig fyrir, þ.e.a.s. að hún hafi talið að hann þyrfti á þessu að halda þar sem íbúðarhúsið á […] hafi verið ónýtt. Vegna þessa alls séu ekki uppi þær aðstæður sem vísað sé til í 38. gr. erfðalaganna, að erfðaskrákvæði starfi af misskilningi arfleiðanda og að rangar hugmyndir hans hafi ráðið úrslitum um efni erfðaskrárinnar og hún skuli því ógild. Þvert á móti ber hér að gagnálykta frá téðu lagaákvæði. Vilji I hafi verið skýr, hún hafi viljað hygla E að þessu leyti. Verði ekki séð að neinu hefði breytt um þann vilja hvort hún hafi ætlað að ráðstöfunin rúmaðist að öllu leyti innan arfleiðsluheimildar sinnar samkvæmt 35. gr. erfðalaganna. Varnaraðilar byggja á því að í rauninni hafi alls enginn misskilningur verið á ferðinni þegar nefndir erfðagerningar voru gerðir, en árétta enn fremur að þá hafi eignastaða búsins verið með þeim hætti að ráðstöfunin hafi rúmast innan marka 35. gr. erfðalaganna.

Varnaraðilar byggja á því að við túlkun á erfðagerningunum beri að horfa til þess hvert markmið þeirra hafi verið, sbr. það sem þeir hafi rakið hér að ofan. Þeir benda og á að samkvæmt skýrri meginreglu í erfðarétti beri að skýra erfðaskrá út frá vilja arfleiðanda. Jafnframt sé það meginregla erfðaréttar að skýra beri erfðaskrá þannig að hún haldi gildi sínu og sé framkvæmanleg eins og frekast sé unnt. Því gengi það í berhögg við markmið I með arfleiðslunni ef fallist yrði á kröfu sóknaraðila í máli þessu varðandi nefnda erfðagerninga.

Að því er varðar varkröfu sína um greint deiluatriði vísa varnaraðilar til þess að fari svo að við dánarbússkiptin komi í ljós, þ.e. þegar allar tölur séu komnar fram, að I hafi farið út fyrir afleiðsluheimild sína samkvæmt 35. gr. erfðalaganna, haldi erfðaskrárnar engu að síður gildi sínu og sú eign sem þar hafi verið ráðstafað verði lögð út til varnaraðilans E en þá gegn því að hann greiði dánarbúinu þá fjárhæð sem muni um, og þá milli annars vegar þess sem I hafi verið heimilt að ráðstafa með erfðaskrá og hins vegar verðmætis nefndra eigna. Varnaraðilar vísa til þess að varakrafa þeirra að þessu leyti sé í raun studd sömu röksemdum og þegar hafa verið raktar til stuðnings aðalkröfunni. Auk þess byggja varnaraðilar á því að ákvæði erfðaskrárinnar gefi varnaraðilanum E rétt til að krefjast útlagningar nefndrar eignar, enda eigi slíkt sér stoð í meginreglum skiptaréttar, sbr. ákvæði skiptalaga nr. 20 frá 1991, einkum 2. mgr. 36. gr.

2. Krafan um ábúðarrétt sóknaraðila og önnur réttindi.

Varnaraðilar vísa til þess að um ábúð gildi ábúðarlög nr. 80 frá 2004, en samkvæmt þeim sé skylt að gera samning um ábúð milli landeiganda og ábúanda. Slíkur samningur hafi aldrei verið gerður í máli þessu. Þeir benda á að auk þess gildi um réttarsambandið milli jarðeiganda og ábúanda ýmis ákvæði sem ekki eigi við um stöðu sóknaraðila á […]. Í því sambandi benda varnaraðilar á ákvæði nefndra laga um að semja eigi um greiðslu afgjalds fyrir ábúðina, en slíku sé ekki til að dreifa í máli þessu, enda hafi sóknaraðili engar slíkar greiðslur innt af hendi til I. Þeir benda einnig á að samkvæmt lögunum beri að kalla til úttektarmenn við upphaf ábúðar, en slíku hafi ekki verið að heilsa í þessu máli. Þá sé það tiltekið í nefndum lögum að ábúanda beri að reka búskap á jörð. Varnaraðilar byggja á því að fyrir liggi í þessu máli að búskapurinn á […] hafi verið rekinn af I og að því leyti sem það hefur verið gert af sóknaraðila hafi það verið án vitundar og samþykkis hennar.

Varnaraðilar byggja á því og þá í ljósi ofangreinds að staða sóknaraðila á […] hafi alls ekki uppfyllt þau megineinkenni sem til staðar þurfi að vera til að unnt sé að tala um ábúð.

Varnaraðilar andmæla öndverðum málatilbúnaði sóknaraðila algerlega, bæði lýsingu á málavöxtum og eins lagarökum og málsástæðum.

Varnaraðilar byggja á því að allar endurbætur á húsum og mannvirkjum á […] hafi verið gerðar á kostnað I þó svo að þær hafi etv. að einhverju leyti verið gerðar með vinnuframlagi sóknaraðila, en þar hafi þá einnig fleiri aðilar komið að verki.

Varnaraðilar benda á að samkvæmt 14. gr. gildandi ábúðarlaga þurfi ábúandi fyrirfram að afla skriflegs samþykkis landeiganda fyrir framkvæmdum, en slíku hafi ekki verið til að dreifa í tilfelli sóknaraðila. Varnaraðilar byggja á því að þetta atriði sé því til staðfestu um að sóknaraðili hafi ekki haft stöðu ábúanda en að auki fyrirgeri vanræksla sem þessi algerlega rétti hans til að krefjast endurgjalds vegna framkvæmda hans.

Varnaraðilar byggja á því að I, en einnig þeir, hafi ekki haft vitneskju um annað en að hún ætti allan bústofninn á […] og þær breytingar sem þar kunni að hafa orðið á hafi þannig ekki verið með vitund eða samþykki þeirra.

Varðandi launagreiðslur og kröfur sóknaraðila tengdar þeim staðhæfa varnaraðilar að sóknaraðili hafi í raun fengið umtalsverðar greiðslur frá I. Sóknaraðili hafi á hinn bóginn algerlega neitað því að nokkuð af því yrði gefið upp á sig, en þar um vísa þeir til verka nafngreinds bókhaldara I. Af þessum sökum hafi verið brugðið á það ráð að gefa upp á sóknaraðila, og þá sem arð, þann rekstrarafgang sem hafi orðið á búrekstri I og þá þannig að ekki færðist hagnaður á I og skerti ellilaun hennar, enda í öllum tilvikum um það að ræða að greiðslur til sóknaraðila hafi náð a.m.k. þeim fjárhæðum sem þannig hafi verið gefnar upp.

Varnaraðilar vísa til þess að svokallaðar beingreiðslur hafi runnið til I, og byggja þeir á því að það bendi ekki til ábúðarstöðu sóknaraðila.

Varnaraðilar benda jafnframt á að fleiri en sóknaraðili hafi komið að búrekstrinum á […], t.d. vegna smalamennsku og heyskapar. Þar hafi m.a. komið við sögu varnaraðilinn E. Í ljósi þess mótmæla varnaraðilar því sem röngu og ósönnuðu að sóknaraðili hafi einn staðið að þessum búskap.

Varnaraðilar benda loks á að í samningum við skiptastjóra um að sóknaraðili annaðist búið á […] meðan skiptin stæðu yfir hafi ekkert komið fram um að hann hefði ábúðarrétt eða að hann hafi litið þannig á stöðu sína.

3. Krafan um eignarhald á bústofni.

Varnaraðilar andmæla því að sóknaraðili sé eigandi bústofns á […]. Þeir byggja m.a. á því að engin gögn liggi fyrir um að sóknaraðili hafi keypt eða fengið afsalað frá I þeim bústofni sem hún átti á búinu. Og því síður að greiðsla hafi komið fyrir slíkt. Varnaraðilar byggja á því að skráning hjá MAST, sem ekki liggur fyrir hvernig sé til komin, hafi ekki neina grundvallarþýðingu í þessu sambandi og þá ekki heldur hvernig gripirnir hafi verið markaðir eða númeraðir, enda hafi sóknaraðili getað gert slíkt án vitundar I og varnaraðila.

Varnaraðilar byggja á því, að því leyti sem keyptir hafi verið nýjir gripir, að greiðslur vegna slíkra viðskipta hafi verið sóttar í sjóði I.

Varnaraðilar andmæla sérstaklega því að sóknaraðili hafi getað stofnað til eignarhalds fyrir hefð þar sem skilyrði fyrir slíku hafi ekki verið fyrir hendi, t.d. hafi ekki verið um að ræða að þeir eða aðrir hafi verið í góðri trú um eignarhald sóknaraðila á bústofninum.

4. Varakrafa um réttindi sóknaraðila og stofnun sameignar og um endurbætur.

Varnaraðilar fallast ekki á að stofnast hafi sameign um bústofn og endurbætur á mannvirkjum og byggja þeir á því að engin lagaskilyrði séu til þess, en að auki sé ósannað hvað sóknaraðili hafi lagt til í þeim efnum, en af þeim sökum hafi þeir skorað á hann að leggja fram greiðslustaðfestingar vegna slíkra þátta.

Varnaraðilar mótmæla og tilvísun sóknaraðila til sjónarmiða um stofnun sérstakrar sameignar, og um félagsbú, enda eigi þau ekki við í málinu, en hið sama gildi um önnur lagarök sóknaraðila.

Varnaraðilar benda á að nefndar kröfur sóknaraðila séu settar fram sem viðurkenningarkröfur, og byggja þeir á því að slíkt sé ekki heimilt nema að í ljós sé leitt að sameign hafi stofnast, en það hafi ekki verið gert.

5. Nánar um launakröfu sóknaraðila.

Varnaraðilar byggja á því að engin lagarök standi til slíkrar kröfu sóknaraðila og er henni því mótmælt. Varnaraðilar árétta að sóknaraðili hafi í gegnum árin fengið talsverð fjárframlög frá I, sbr. að því leyti framlagða úttekt Skrifstofuþjónustu Austurlands. Varnaraðilar árétta enn fremur að sóknaraðili hafi ekki gefið upp slíkar greiðslur til skatts, en hann hafi í raun bannað I og bókhaldara hennar að gera slíkt. Þeir byggja og á því að ekkert liggi fyrir um að I og sóknaraðili hafi talið eitthvað vera ógreitt þeirra í millum og þá vegna ætlaðs vinnuframlags hans.

Varnaraðilar byggja á því að sjónarmið um óvígða sambúð eigi ekki við.

Varnaraðilar andmæla öllum fjárhæðum sem sóknaraðili hafi tiltekið og forsendum þeim tengdum sem óviðeigandi og tilhæfulausum.

Varnaraðilar andmæla og nefndri kröfu sem of seint fram kominni, en hún hafi ekki verið kynnt skiptastjóra fyrr en talsvert hafi verið liðið á málsmeðferðina, og þá hafi hún heldur ekki verið sett fram sem sjálfstæð krafa heldur sem einhvers konar vararöksemd ef ekki yrði fallist á eignarhald sóknaraðila á eignum búsins. Því beri krafan talsverðan málamyndakeim og bendi ekkert til þess að sóknaraðili hafi litið svo á að hann ætti inni ógreitt endurgjald fyrir vinnuframlag í þágu búsins.

6. Útlagningarréttur sóknaraðila og varnaraðila.

Varnaraðilar benda á að þeir séu sameiginlegir lögerfingjar að 7/9 hlutum dánarbúsins. Og þrátt fyrir að ekki liggi fyrir frumvarp að útlagningu eða fjárhagslegt uppgjör eigna og skulda búsins byggja þeir á því að býsna ljóst verði að teljast að jarðeignin […] rúmist innan arfshluta þeirra. Að því leyti séu skilyrði 36. gr. skiptalaganna fyrir útlagningu uppfyllt.

Varnaraðilar vísa til þess að þeir hafi allir alist upp á […], en að auki hafi sumir þeirra búið þar langt fram á fullorðinsárin. Þeir byggja á því að tengsl þessi renni stoðum undir rétt þeirra til útlagningar. Að því er varðar rétt varnaraðilans E til útlagningar […] vísa þeir til þess sem fjallað hafi verið undir lið 1 hér að framan.

Varnaraðilar vísa til alls framangreinds og þar með að sóknaraðili sé einn af níu börnum arfláta. Því nemi arfshluti hans í búinu einungis 1/9 parti af þeim eignum sem ekki hafi verið ráðstafað með erfðaskrá. Og þrátt fyrir að frumvarp að úthlutunargerð liggi ekki fyrir og ekki heldur endanleg fjárhagsleg samantekt skiptastjóra á eignum og skuldum búsins, telja þeir engu að síður ljóst af öllum gögnum málsins að eignin […], sem sóknaraðili haldi fram að leggja beri honum út, sé mjög verulega verðmætari en sem nemur arfstilkalli hans. Standa því engin lagaleg rök til þess að hann fái þessu framgengt.

Varnaraðilar andmæla rökstuðningi og túlkun sóknaraðila og þá með vísan hans til 1. og 2. mgr. 36. gr. skiptalaganna. Vísa þeir til þess að lagagreinin mæli líkt og skiptarétturinn fyrir um það að erfingi eigi ekki rétt á að leysa til sín eign sem sé margfalt meira virði en arfstilkall viðkomandi. Varnaraðilar andmæla því einnig að sóknaraðili hafi einhver slík tengsl við jörðina umfram aðra erfingja og þá þannig að slíkt geti réttlætt kröfu um útlagningu. Loks staðhæfa varnaraðilar að þó svo að sóknaraðila gæfist kostur á að kaupa samerfingja sína út úr þeirri fasteign sem hér um ræðir hafi hann ekki sýnt fram á að hafa til þess fjárhagslega burði og því efist þeir um að það sé raunin.

Undir rekstri málsins skoruðu varnaraðilar á sóknaraðila að leggja fram eignarhlið skattframtala sinna á árunum 20052015 svo og greiðslustaðfestingar vegna kaupa á fullvirðisrétti og gripum.

Um nánari lagarök og þá varðandi eigin málskostnaðarkröfu vísa varnaraðilar til 129. og 130. gr. laga nr. 91 frá 1991 um meðferð einkamála, sbr. XVII. kafla laga nr. 20 frá 1991. Þá benda þeir á að krafa þeirra um virðisaukaskatt styðjist við lög um virðisaukaskatt nr. 50 frá 1988, enda séu þeir ekki virðisaukaskattsskyldir.

VI.

Niðurstaða.

1. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur málsaðilarnir A, G, C, H og E. Einnig gáfu vitnaskýrslur K bóndi, L bókari, M vélvirki, N bóndi, O lögmaður, P bókari, R, fyrrverandi skrifstofustjóri, S, fyrrverandi landbúnaðarráðunautur, T, U, lögmaður og skiptastjóri, og V.

2. Mál þetta varðar ágreining málsaðila við opinber skipti á dánarbúi móður þeirra, I, kt. […], sem andaðist á árinu […]. I hafði um árabil setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, J bónda, sem andast hafði á árinu […]. Arfleifendur voru síðast til heimilis á nýbýlinu […], sem stofnað var út úr lögbýlinu […] í […], en þar höfðu þau verið með búrekstur um árabil.

Erfingjar dánarbúsins eru eftirlifandi börn hinna látnu og svo erfingjar einnar dóttur sem skipta með sér einum hluta og er því um níu hluta að ræða.

3. Sóknaraðili byggir m.a. á því að hann hafi öðlast ábúðarrétt á lögbýlinu […], og því beri að taka mið af því við hin opinberu skipti og krefst hann viðurkenningar á þessum rétti. Varnaraðilar andmæla röksemdum sóknaraðila.

Ekki liggur fyrir skriflegur gjörningur um ábúð sóknaraðila og ber hann sönnunarbyrðina fyrir því að slíkur leigusamningur hafi komist á, líkt og hann heldur fram, og þá við I, eftir að afráðið hafði verið að hún sæti í óskiptu búi eftir lát eiginmanns síns, J, á árinu […].

Í máli þessu er ekki um það deilt að sóknaraðili hefur alla sína tíð verið heimilisfastur og með lögheimili á nefndu lögbýli. Þar hefur hann sinnt landbúnaðarstörfum, en einnig verið, fyrr á árum, með eigið skepnuhald. Samkvæmt gögnum hefur sóknaraðili haft mjög óverulegar launatekjur utan heimilis síns.

Sóknaraðili byggir á því að hann hafi í raun tekið við rekstri […] eftir lát föður málsaðila á árinu […]. Óumdeilt er að sóknaraðili hefur vart þegið greiðslur sem launamaður vegna þessa búrekstrar.

Í aðila og vitnaskýrslum kom það m.a. fram að systkini sóknaraðila höfðu nær öll sinnt bústörfum fram eftir ævi á […], en þá helst varnaraðilarnir G og F. Þá er einnig óumdeilt að varnaraðilinn E tók um árabil mikinn þátt í búrekstri foreldra sinna og að hann hélt því áfram eftir að I hafði tekið við búsforráðum með setu í hinu óskipta búi, en þá einkum vegna fjallskila og við heyannir. Þá hélt E heimili með I síðustu æviár hennar í einbýlishúsinu að […], sem er í túnfæti […].

Á […] hefur um árabil verið rekinn blandaður búskapur, með sauðfé og kúm. Búreksturinn er ekki ýkja stór í sniðum, en ráðið verður af gögum að síðustu áratugina hafi þar verið á húsi um 711 kýr, auk ungviðis. Þá virðist sauðfé hafi verið um og innan við 250. Virði þessa bústofns samkvæmt skattframtali ársins 2015 var rétt um 3.500.000 krónur.

Ágreiningslaust er að dánarbú þessa máls er eigandi nefndra jarða, […] og […], og er einnig handhafi beingreiðsluréttar, að öllu verulegu, og þá samkvæmt greiðslumarki, í sauðfé og mjólk.

Af gögnum verður ráðið að sóknaraðili hafi frá árinu 2004 verið skráður fyrir öllum bústofninum á […] hjá Matvælastofnun. Óumdeilt er að sóknaraðili keypti eftir þetta og þá samkvæmt framlögðum skilríkjum nokkra nautgripi.

Samkvæmt gögnum keypt sóknaraðili að auki, á árinu 2008, 121 ærgildi í beingreiðslurétti í sauðfé, og að sá réttur hafi þá strax verið sérskráður sem hans eign. Einnig liggur fyrir að sóknaraðili hefur allt frá árinu 2009 verið með gæðastýrða sauðfjárframleiðslu. Á grundvelli þessa hefur hann og tekið við sérstökum álagsgreiðslum úr ríkissjóði til samræmis við samning um starfsskilyrði sauðfjárræktar frá árinu 2007.

Samkvæmt skattframtölum sóknaraðila, sem er í samræmi við skattframtöl I frá árunum 20092012, var hann skráður með hlutdeild í búrekstrinum á […] og […]. Þá er í skattframtölum sóknaraðila frá árunum 2014 og 2015 tiltekið svonefnt reiknað endurgjald af eigin atvinnurekstri og þá fyrir „ræktun mjólkurkúa.“ Er þetta í samræmi við fullyrðingar sóknaraðila um að hann hafi frá árinu 2013 fengið greiðslur vegna mjólkurafurða, en að tekjur af beingreiðslurétti hafi hins vegar farið til I heitinnar. Hið sama hafi gilt um sauðfjárafurðir.

Af framlögðum landbúnaðarskýrslum, sem fylgdu skattframölum, liggur að mati dómsins fyrir í máli þessu að I heitin hafi verið skráð fyrir bústofni og mestum kvótanum og að hún hafi í samræmi við það fengið nær allar beingreiðslur og a.m.k. framan af einnig afurðatekjur búsins inn á sinn reikning. Gögn málsins bera hins vegar með sér að einstakir gripir hafi verið á nafni sóknaraðila og að I hafi enn fremur jöfnum höndum lagt fjármuni inn á reikning hans. Er þetta í samræmi við skýrslur sóknaraðila og vitna, þ.e. að sóknaraðili hafi þegar frá leið annast allar helstu útréttingar við búreksturinn á […]. Að auki liggur það fyrir að búvélar hafi jafnan verið skráðar á landbúnaðar og skattskýrslur I þó svo að ekki sé deilt um að sóknaraðili hafi í nokkrum tilvikum keypt slík landbúnaðartæki fyrir eigin reikning.

Af gögnum verður ráðið að nokkrar endurbætur hafi farið fram á húsakosti […] á liðnum árum, en að einnig hafi þar verið reist nýtt gripahús. Óumdeilt er að sóknaraðili sótti um og fékk byggingarleyfið, en það er dagsett 12. janúar 2009. Samkvæmt gögnum runnu um svipað leyti talsverðir fjármunir af reikningum I til sóknaraðila, en sá háttur virðist almennt hafa tíðkast vegna búrekstursins á […].

Af hálfu sóknaraðila hefur við meðferð máls þessa ítrekað verið skorað á varnaraðila að leggja fram fullnægjandi bókhaldsgögn, en án árangurs.

Í 2. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004 er ábúandi skilgreindur sem einstaklingur sem hefur afnotarétt af jörð með réttindum og skyldum samkvæmt lögunum. Þá merkir ábúð samkvæmt lögunum afnotaréttur af jörð eða jarðarhluta til búrekstrar eða annars atvinnurekstrar á sviði landbúnaðar.

Að virtum gögnum verður ráðið að sóknaraðili hafi a.m.k. frá því í byrjun þessarar aldar í raun verið aðalrekstraraðili […]. Verður það m.a. ráðið af ofangreindu, en ekki síður áðurröktu bréfi lögmanns I, sem dagsett er 24. mars 2011, þar sem segir: I segir fullan vilja til þess að A sé rekstraraðili að búinu og fái innkomu af því eins og verið hefur og óskar hún eftir hans hugmyndum og nánari útlistun á því hvernig best verði að því staðið. Og eins og fyrr var rakið var sóknaraðili einnig með eigin búpening og fékk af honum afurðagreiðslur. Þá er ómótmælt að sóknaraðili var í samræmi við þágildandi lög nr. 84/1997 gjaldskyldur fyrir búnaðargjaldi sem búvöruframleiðandi, og var þar um að ræða rekstrarkostnað samkvæmt 31. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignaskatt. Loks þykir ekkert markvert hafa komið fram um að sérstaklega hafi verið amast við búsetu eða lögheimili sóknaraðila á lögbýlinu, en ekki er deilt um að nokkur stirðleiki hafi verið með aðilum, en einnig að einhverju leyti millum sóknaraðila og I heitinnar […].

Þegar ofangreint er virt í heild verður að áliti dómsins að líta svo á að I og sóknaraðilinn A hafi a.m.k. að nokkru staðið saman að búvöruframleiðslu á nefndu lögbýli og að um hafi verið að ræða ígildi félagsbús með þeim. Að þessu virtu verður fallist á með sóknaraðila að hann hafi verið með ábúð og haft stöðu ábúanda á lögbýlinu eins og atvikum var háttað þrátt fyrir að vanrækt hafi verið að gera við hann byggingarbréf, sbr. til hliðsjónar ákvæði 9. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004, og þá með þeim skyldum og réttindum sem lögin kveða skýrt á um að öðru leyti.

Samkvæmt þessu er það niðurstaðan að sóknaraðili hafi ábúðarrétt á jörðinni […].

Sóknaraðili byggir á því að viðurkenna beri hann sem eiganda alls bústofns á […] og þá í ljósi aðstæðna og skráningar í opinberum skjölum eða samkvæmt merkingum, ellegar og til vara að áhöfnin teljist vera sameign hans og dánarbús I.

Varnaraðilar andmæla röksemdum sóknaraðila að þessu leyti og vísa m.a. til afstöðu skiptastjóra.

Sóknaraðili hefur lagt fram skilríki um eigin kaup á nautgripum eftir að hann varð ábúandi samkvæmt ofangreindri niðurstöðu. Einnig verður ráðið, eins og áður er fram komið, að hann hafi áður en það gerðist haft með höndum takmarkað skepnuhald.

Að mati dómsins verður til þess að líta að sóknaraðili er samkvæmt ofangreindri niðurstöðu leigutaki og á samkvæmt meginreglum leiguréttar að skila „samsvarandi áhöfn“ og hann tók við, að tölu, magni eða gæðum. Af þessu leiðir eðli máls samkvæmt að sóknaraðila er heimilt að farga einstökum skepnum úr áhöfninni gegn því að fylla í skarðið, en ekki verður talið að hann geti byggt á tilvitnuðu ákvæði Jónsbókar, hefðarrétti eða reglunum um viðskeyti og smíði.

Í ljósi nefnds ábúðarréttar, en einnig að virtum ákv æðum 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum ofl., en einnig sökum þess að krafa sóknaraðila er að áliti dómsins ekki nægjanlega afmörkuð, þykir verða að vísa henni frá dómi.

Varnaraðilar krefjast þess að viðurkennt verði að erfðaskrár I frá 27. október 2006 og 31. janúar 2007 séu gildar og verði lagðar til grundvallar við skipti dánarbúsins. Til vara krefjast þeir þess að viðurkennt verði að erfðaskrárnar verði lagðar til grundvallar við skiptin og jafnframt að varnaraðilanum E verði lögð út jörðin […] gegn því að hann greiði dánarbúinu það sem upp á kann að vanta að jörðin rúmist innan arfleiðsluheimildar I.

Sóknaraðili andmælir gildi þessara gerninga og tekur hann að því leyti undir afstöðu skiptastjóra.

Þá krefjast málsaðilar, hvor um sig, útlagningar á fasteignum dánarbúsins og þá á grundvelli 2. mgr. 36. gr. laga nr. 20/1991.

Að mati dómsins er sannaður vilji I til að tryggja nefndum varnaraðila, E, umrædda húseign. Gerningar þessir eru hins vegar að álitum dómsins ógildir þar sem arfleifandinn sat í óskiptu búi og að skiptum var ekki lokið. Er því ekki unnt að fallast á þessar kröfur varnaraðila og verður þeim hafnað, en um útlagningarréttinn að öðru leyti vísast til þess sem hér að neðan segir.

Í 2. mgr. 36. gr. laga nr. 21/1991 um skipti dánarbúa o.fl. segir að krefjist fleiri erfingjar en einn að fá sömu eign lagða sér út gangi maki alltaf fyrir öðrum erfingjum, en ella ræður hlutkesti. Verði talið að eignin hafi sérstakt gildi fyrir tiltekinn erfingja öðrum fremur skuli hann þó ganga fyrir um útlagningu, en eigi það við um fleiri erfingja en einn skal hlutkesti milli þeirra ráða.

Þá er til þess að líta að samkvæmt 1. mgr. 110. gr. sömu laga segir að eftir því sem ráðið sé hverjar eignir komi til skipta, hvorum aðila þær tilheyri og hvert verðmæti þeirra verði talið við skiptin, svo og til hverra skulda verði tekið tillit og með hvaða hætti, skuli skiptastjóri gefa hvorum aðila fyrir sig kost á því á skiptafundi að fá eignir lagðar sér út eftir ákvæðum 2.4. mgr. hafi aðilarnir ekki þegar komið sér saman um annað. Eftir því sem skiptastjóri telji skilyrðum þessarar greinar fullnægt til að verða við kröfum um það skal hann leggja aðilunum út eignir þegar í stað til frjálsrar ráðstöfunar þótt enn sé óvíst um eignir og skuldir að öðru leyti, enda þyki sýnt að hvorugur aðilinn fái meira í sinn hlut með þessum hætti en hann muni eiga rétt á að endingu.

Eins og áður er fram komið hefur skiptastjóri þegar leitað eftir mati um verðgildi eigna dánarbúsins, en fyrir liggur að bæði sóknaraðili og varnaraðilar hafa haft uppi athugasemdir við það mat. Málsaðilum gefst enn kostur á að hafa uppi athugasemdir, en einnig að bregðast við til að hnika málum í réttan farveg og þá eftir atvikum í samræmi við 17.

23. gr. laga nr. 21/1991

, sbr. 3. mgr. 105. gr. Þá liggur fyrir, eins og málum er nú komið, að til mats getur komið og þá samkvæmt ákvæðum og reglum 41. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004.

Að þessu virtu, og þar sem enn liggur ekki endanlega fyrir hvernig skiptum milli aðila verður hagað að öðru leyti og því eftir atvikum ekki unnt að ákvarða þá peningafjárhæð sem t.d. varnaraðilinn E þyrfti að greiða í milli, telst ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 110. gr. laga nr. 20/1991 til að fjalla að svo komnu um kröfu málsaðila um útlagningu jarðanna […] og […], eða einstakra hluta þeirra. Verður þeirri kröfu málsaðila því vísað sjálfkrafa frá dómi.

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður að mati dómsins ekki talið að aðrar fram komnar röksemdir eða málsástæður hafi við svo búið þýðingu í málinu eða geti leitt hér til annarrar niðurstöðu að svo stöddu, sbr. e lið 1. mgr. 114. gr. laga nr.

91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. nr. 20/1991.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður í málinu.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 fyrir uppsögu úrskurðarins.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Krafa sóknaraðila, A, um ábúðarrétt á jörðinni […] og þá allt frá árinu 2004 er viðurkennd.

Kröfu sóknaraðila um að hann sé eigandi alls bústofns á […] eða að bústofninn sé í sameign hans og dánarbús I er vísað frá dómi.

Kröfu varnaraðila B, C, D, E, F, G og H um að erfðaskrár I frá 27. október 2006 og 31. janúar 2007 séu gildar og verði lagðar til grundvallar við skipti dánarbúsins er hafnað.

Kröfu varnaraðila um að nefndar erfðaskrár verði lagðar til grundvallar við skiptin og jafnframt að varnaraðilanum E verði lögð út jörðin […] gegn því að hann greiði dánarbúinu það sem upp á kann að vanta að jörðin rúmist innan arfleiðsluheimildar I er vísað frá dómi.

Kröfum málsaðila um útlagningu eigna er að öðru leyti vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður. peningafjárhæð sem t.d. varnaraðilinn E þyrfti að greiða í milli, telst ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 110. gr. laga nr. 20/1991 til að fjalla að svo komnu um kröfu málsaðila um útlagningu jarðanna […] og […], eða einstakra hluta þeirra. Verður þeirri kröfu málsaðila því vísað sjálfkrafa frá dómi.

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður að mati dómsins ekki talið að aðrar fram komnar röksemdir eða málsástæður hafi við svo búið þýðingu í málinu eða geti leitt hér til annarrar niðurstöðu að svo stöddu, sbr. e lið 1. mgr. 114. gr. laga nr.

91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. nr. 20/1991.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður í málinu.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 fyrir uppsögu úrskurðarins.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf kveður upp úrskurð þennan.

Krafa sóknaraðila, A, um ábúðarrétt á jörðinni […] og þá allt frá árinu 2004 er viðurkennd.

Kröfu sóknaraðila um að hann sé eigandi alls bústofns á […] eða að bústofninn sé í sameign hans og dánarbús I er vísað frá dómi.

Kröfu varnaraðila B, C, D, E, F, G og H um að erfðaskrár I frá 27. október 2006 og 31. janúar 2007 séu gildar og verði lagðar til grundvallar við skipti dánarbúsins er hafnað.

Kröfu varnaraðila um að nefndar erfðaskrár verði lagðar til grundvallar við skiptin og jafnframt að varnaraðilanum E verði lögð út jörðin […] gegn því að hann greiði dánarbúinu það sem upp á kann að vanta að jörðin rúmist innan arfleiðsluheimildar I er vísað frá dómi.

Kröfum málsaðila um útlagningu eigna er að öðru leyti vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.