E-47/2015

Mál þetta var höfðað 8. desember 2015 og dómtekið 14. desember 2016.

Stefnendur eru B-kk-nf F-kk-nf Þ-kk-nf og J-kvk-nf L-kvk-nf S-kvk-nf, Vogum á Höfðaströnd í Skagafirði.

Stefndu eru P-kk-nf R-kk-nf, Birkihlíð 35, Sauðárkróki, S-kk-nf P-kk-nf E-kk-nf, Ásvegi 29, Akureyri, E-kvk-nf E-kvk-nf, Hraunhólum 21, Garðabæ, Hofstorfan slf., Hofi á Höfðaströnd, fyrirsvarsmaður L-kvk-nf S-kvk-nf P-kvk-nf, Miðstræti 7, Reykjavík og S-kvk-nf J-kvk-nf Þ-kvk-nf, Sunnuhvoli, Hofsósi.

Dómkröfur stefnenda eru þær að viðurkennt verði með dómi að rétt landamerki milli jarðanna Voga/Þönglaskála, gagnvart spildu úr Hofi, (lnr. 214232) annarsvegar, og landi Hofs hinsvegar, séu eftir gamla sýsluveginum, sem lá nánast á sama stað og núverandi þjóðvegur liggur. Nánar tiltekið er þess krafist að merki jarðanna á hinu umþrætta svæði séu úr eftirtöldum punktum, sem munu vera hnitsettir eftir ISN93 staðsetningarsniði í WGS84 hnattstöðuviðmiði:

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu, annarra en S-kvk-ef J-kvk-ef, ,,in solidum“.

Stefndu P-kk-nf, S-kk-nf P-kk-nf, E-kvk-nf og Hofstorfan slf. krefjast sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi þeirra.

Stefnda S-kvk-nf J-kvk-nf heldur ekki uppi vörnum og gerir engar kröfur af sinni hálfu.

Hinn 17. maí 2016 úrskurðaði dómstjóri Héraðsdóms Norðurlands vestra sig vanhæfan til að fara með málið. Dómstólaráð fól undirrituðum dómara meðferð þess 27. sama mánaðar. Gögn málsins bárust 15. júní.

Gengið var á vettvang 18. október.

I

Stefnendur eiga Voga og ¾ hluta úr Þönglaskála á Höfðaströnd. Stefndu P-kk-nf, S-kk-nf P-kk-nf og E-kvk-nf eiga spildu úr landi Hofs á Höfðaströnd og stefnda Hofstorfan slf. er eigandi Hofs. Stefnda S-kvk-nf J-kvk-nf á óskipt hlunnindi í landi Þönglaskála/Voga og ¼ úr Þönglaskála.

Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir Þönglaskála frá 10. júní 1889 voru merki jarðarinnar að norðanverðu milli Þönglaskála og Bæjar úr miðju Æðarskeri beina stefnu í stóra þúfu upp á flóanum, þaðan upp í Tíðalág. Segir síðan að þá taki við Hofsland. Liggi merkin suður með Hofsskógi að vestan, til þess neðan við Engilbrektshóla, að þau beygist beint í vestur og ofan í Margróf og til sjávar norðan við Snekkunaust.

Fyrir liggja lýsingar úr skjalasafni Örnefnastofnunar á Hofi, skráðar af M-kk-þgf J-kk-þgf, eftir munnlegri frásögn H-kk-ef J-kk-ef á Hofi og handriti Á-kk-ef J-kk-ef á Hrauni (1936), og Þönglaskála, skráðar af J-kk-þgf Ó-kk-þgf 1971 eftir S-kk-þgf B-kk-þgf frá Þönglabakka, f. 1899. Í örnefnalýsingu Hofs er að finna lýsingu á merkjum í þá veru að Þönglaskálaland sé næst norðan við Hofsland. Merkin liggi yfir svonefndan Þönglaskálaflóa og um þau, ofan við flóann, sé Tíðalág. Hér um bil í norður frá Hofstúni séu Langhólar um merkin, séu það melhólar. Í lýsingu Þönglaskála er merkjum svo lýst að landamerki að norðan séu úr svokölluðu Æðarskeri, skammt frá landi, til austurs í svokallaða Tíðalág, sem sé grasgróið drag ofan við Þönglaskálaflóa og þaðan í hlaðna vörðu í svokölluðum skógarjaðri. Þaðan til suðurs í aðra vörðu í skógarjaðri, þaðan svo sjónhending í vestur og í svokallaða Gróf og í sjó fram.

J-kk-nf J-kk-nf eigandi Hofs á Höfðaströnd seldi P-kk-þgf E-kk-þgf bónda á Þrastastöðum spildu úr Hofslandi 18. júní 1922. Spilduna afmarkaði hann að vestan af ,,sýsluveginum.“ Þessi spilda er nú í eigu stefndu P-kk-ef, S-kk-ef P-kk-ef og E-kvk-ef.

Þann 26. júní 1927 seldi sami J-kk-nf J-kk-nf J-kk-þgf E-kk-þgf eignarjörð sína Þönglaskála. Segir í kaupsamningi að landamerki jarðarinnar skuli ákveðin þannig að hvað austurmerkin varði ráði ,,sýsluvegurinn á Hofsskógi“.

Þann 7. ágúst 1959 gerðu J-kk-nf Þ-kk-nf og Þ-kk-nf J-kk-nf landamerkjabréf vegna skipta á Þönglaskála. Lýstu þeir merkjum þannig að austan, að þau réðust af merkjunum milli Hofs og Þönglaskála, þ.e. Siglufjarðarvegi. Lýsti nýbýlanefnd merkjum með sama hætti í landamerkjabréfi sem hún gaf út vegna landskiptanna 18. júní 1962.

Með bréfi 23. nóvember 1962 heimilaði menntamálaráðherra Þ-kk-þgf J-kk-þgf að taka upp nafnið Vogar á nýbýli í landi Þönglaskála.

Ágreiningur í þessu máli snýst um vesturmörk spildunnar og Hofs við Þönglaskála og Voga. Telja stefnendur að sýsluvegur sá er J-kk-nf J-kk-nf vísaði til hafi verið vegur sem enn sést glöggt móta fyrir og lá rétt hjá þar sem nú er þjóðvegurinn á þeim kafla sem hér skiptir máli. Stefndu P-kk-nf, S-kk-nf P-kk-nf og E-kvk-nf telja að sýsluvegurinn hafi verið nokkru vestar, í vesturjaðri Hofsskógs. Benda þau á ógreinilegar götur þar. Stefnda Hofstorfan slf. er sammála stefnendum um legu sýsluvegarins, en telur að miða eigi við eldri merki samkvæmt landamerkjalýsingum.

II

Stefnendur kveðast byggja á þinglýstum landamerkjabréfum jarðanna Voga/Þönglaskála, einkum merkjalýsingu í kaupsamningnum frá 1927 og í afsali fyrir spildu úr landi Hofs árið 1922. Er byggt á því að þáverandi sýsluvegur hafi legið á nokkurn veginn sama stað og núverandi þjóðvegur.

Þá kveðast stefnendur vísa til merkjalýsinga í landskiptagerningum, kaupsamningum og afsölum og veðbandslausnum, varðandi þær eignir sem hér sé deilt um merki á milli. Einnig sé vísað til örnefnaskráa, eldri heimilda um merki og korta af svæðinu, m.a. svonefnds herforingjaráðskorts frá 1920 og uppdráttar af merkjum Voga frá 2015.

Stefnendur vísa til landamerkjabréfsins fyrir Voga frá 7. ágúst 1959, þar sem segir að Siglufjarðarvegur ráði merkjum. Engin gögn styðji það að sýsluvegurinn hafi verið mun vestar. Þegar J-kk-nf J-kk-nf hafi afsalað spildunni hafi hann kveðið á um að sýsluvegurinn réði vesturmerkjum hennar. Geti stefndu eigendur spildunnar ekki átt meiri rétt en J-kk-nf hafi afsalað. Þegar J-kk-nf hafi selt Þönglaskála hafi hann ákveðið að láta merkin ráðast af sýsluveginum. Þetta hafi honum verið heimilt, hvernig sem merkjum hafi áður verið háttað, þar sem hann hafi átt báðar jarðirnar, Þönglaskála og Hof. Hafi landamerkin verið óbreytt síðan og unnið sér hefð fyrir löngu.

Þá byggja stefnendur á því að eldri heimildir um merki á þrætusvæðinu fari ekki í bága við þinglýst merki.

Stefnendur kveðast vísa til laga um landamerki nr. 5/1882 og 41/1919, með síðari breytingum og meginreglna íslensks réttar um að halda beri gerða samninga. Þá vísa þau til þinglýsingarlaga nr. 39/1978, 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands um friðhelgi eignarréttar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu. Þá er vísað til laga nr. 46/1905 um hefð.

III

Stefnda Hofstorfan slf. er sammála stefnendum um það hvar sýsluvegurinn hafi legið þegar spildunni úr Hofi og Þönglaskála var afsalað. Sýknukröfu sína byggir stefnda á því að ekki sé rétt að miða merkin við sýsluveginn. Eigi stefnendur aðeins land austur að Hofsskógi, en síðan taki land stefndu við. Vísar stefnda um þetta til landamerkjabréfsins fyrir Þönglaskála frá 1889. Þá vísar stefnda til afsals fyrir Hofi frá árinu 1982, þar sem kemur fram að landamerki jarðarinnar séu eins og verið hafi samkvæmt landamerkjabréfi frá 1662, sem hafi verið þinglesið 19. maí 1882. Þá komi skýrt fram þegar J-kk-nf J-kk-nf seldi Þönglabakka að hann hafi selt þá jörð, en ekki hluta af Hofi. Landamerkjabréf sem hafi verið gerð þegar stofnað var til nýbýlisins Voga hafi ekki verið samþykkt af eigendum Hofs og séu ekki bindandi fyrir stefndu. Stefnda kveðst hafa verið í góðri trú um að landamerkin væru rétt, enda séu þau þannig ákveðin í landamerkjabók Skagafjarðar og séu í landamerkjagrunni Fasteignamats ríkisins. Þá sé byggt á því að eigendur Þönglaskála/Voga hafi aldrei gert athugasemdir við að miðað væri við þau merki, enda hafi þeir aldrei nýtt þennan hluta landsins, eða talið sig eiga hann.

Stefnda kveðst vísa til meginreglna eignarréttar og meginreglna um sönnun og sönnunarbyrði. Þá sé vísað til landamerkjalaga nr. 41/1919 og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Stefndu P-kk-nf, S-kk-nf P-kk-nf og E-kvk-nf byggja á því að sýsluvegurinn hafi legið við Þönglaskálaflóa vestan við Kötluhóla. Mótmæla þau því að sannað sé að hann hafi legið þar sem stefnendur byggja á, en af því beri stefnendur sönnunarbyrði.

Stefndu segja að heimildir um vegalagningu í Skagafirði bendi til þess að upp úr 1923 hafi vegamál verið í mikilli deiglu á svæðinu. Á árunum 1925-1929 hafi verið fullgerður 3,1 km kafli af Hofsósvegi. Árið 1930 hafi vegarkaflinn frá Hofsósi til Hjaltadalsárbrúar verið tekinn í tölu þjóðvega. Það hafi síðan ekki verið fyrr en árið 1934 sem vegurinn frá Hofsósi til Siglufjarðar hafi verið orðinn þjóðvegur. Kveðast stefndu mótmæla því harðlega að svokallað herforingjaráðskort sanni með nokkrum hætti staðsetningu sýsluvegarins árið 1922.

Stefndu kveða ummerki vegar vestan við Kötluhóla við Þönglaskálaflóa ennþá sjást í landslaginu. Það bendi til að hann hafi verið fjölfarinn og mikið notaður þegar hann hafi verið í notkun á fyrri hluta síðustu aldar. Árið 2007 hafi H-kk-nf Þ-kk-nf landfræðingur að meginstefnu til getað staðsett hann með því að skoða aðstæður í landslaginu. Þá hafi hann sést vel við vettvangsgöngu með sýslumanni árið 2012. Þ-kk-nf heitinn Þ-kk-nf á Þrastastöðum hafi borið um það fyrir dómi að vegurinn hafi verið þarna og einnig sé að finna yfirlýsingu S-kk-ef E-kk-ef í sömu veru.

Þá segja stefndu að landamerki samkvæmt dómkröfu stefnenda standist ekki ef borin séu saman merki annarra jarða neðan Siglufjarðarvegar. Liggi merki þeirra vestar en vegurinn. Beri að hafa slíka samræmisskýringu til hliðsjónar.

Tilvísun til merkjalýsingar Siglufjarðarvegar megi fyrst finna í svonefndu landamerkjabréfi frá 1959 vegna Þönglaskála. Bréfið sé einhliða og ekki samþykkt af eigendum nærliggjandi jarða. Geti stefnendur ekki byggt rétt á því þótt það hafi verið samþykkt af nýbýlanefnd Skagafjarðarsýslu.

Þá kveðast stefndu hafna því að stefnendur hafi áunnið sér þau merki sem byggt sé á með hefð. Séu skilyrði hefðar ekki uppfyllt. Þau hafi aldrei nýtt svæðið með nokkrum hætti og ekki girt á meintum merkjum. Þá kveðast stefndu ekki hafa sýnt af sér tómlæti, enda leiði tómlæti ekki til þess að eignarréttur verði talinn hafa fallið niður.

Stefndu vísa til meginreglna réttarfars, eignaréttar og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá kveðast þau byggja á ákvæðum landamerkjalaga nr. 41/1991, ákvæðum girðingarlaga og ákvæðum laga nr. 46/1905 um hefð.

V

Stefnandinn B-kk-nf og stefndi P-kk-nf gáfu aðilaskýrslur fyrir dómi. Þá gaf S-kk-nf E-kk-nf skýrslu vitnis.

Samkvæmt lögum nr. 25/1887 voru vegir á Íslandi aðalpóstvegir, sýsluvegir, fjallvegir og hreppavegir. Voru sýsluvegir þeir vegir sem lágu sýslna á milli og um hverja sýslu þar sem mest var þjóðbraut, svo sem vegir í kaupstaði og almenn fiskiver. Þeir voru undir umsjón sýslunefnda og yfirumsjón amtsráðs og kostaðir af ,,sýslufjelögunum“. Samkvæmt 10. gr. laganna átti hvert hreppsfélag að greiða ½ dagsverk fyrir hvern verkfæran mann í hreppnum, frá 20-60 ára, í hverri stöðu sem væri. Skyldu hreppstjórar á ári hverju fyrir lok marsmánaðar senda sýslumanni skrá yfir þá. Skyldi sýslumaður ákveða tillag hvers hrepps eftir skránni. Skyldi gjaldið tekið af sveitarsjóðnum og greitt sýslumanni á manntalsþingum. Samkvæmt 12. gr. skyldu sýsluvegir vera að minnsta kosti 5 álna breiðir, en að öðru leyti skyldi fara um viðhald og gjörð á þeim eftir sömu reglum og um aðalpóstvegi.

Samkvæmt þessu höfðu lög gilt um sýsluvegi, gerð þeirra og fjármögnun þeirra í 30 ár þegar J-kk-nf J-kk-nf á Hofi seldi Þönglaskála og kvað á um að ,,sýsluvegurinn á Hofsskógi“ réði merkjum. Átta árum fyrr ráðstafaði hann spildunni sem nú er í eigu stefndu P-kk-ef, S-kk-ef P-kk-ef og E-kvk-ef og kvað þá á um að ,,sýsluvegurinn“ afmarkaði hana að vestan.

Þ-kk-nf heitinn Þ-kk-nf á Þrastastöðum bar fyrir dómi 5. mars 2009, spurður um legu sýsluvegarins árið 1922, að þetta hefði náttúrulega verið reiðvegur, engir bílar hefðu verið komnir. Sér hefði verið sagt að vegurinn hefði legið fyrir neðan Kötluhóla, alveg niður undir Þönglaskálaflóa.

Þá liggur fyrir í málinu yfirlýsing S-kk-ef E-kk-ef, sonarsonar J-kk-ef E-kk-ef sem keypti Þönglaskála af J-kk-þgf J-kk-þgf. Segir hann að hann hafi sem drengur og unglingur gengið með E-kk-þgf föður sínum um land Þönglaskála og Voga og hafi faðir hans bent á vegslóða, ,,gamla sýsluveginn“ sem hann hafi sagt vera gömlu póstleiðina til Siglufjarðar og væri landamerki Þönglaskála og Voga að austan. Eftir að J-kk-nf F-kk-nf hafi keypt Hof hafi hann beðið E-kk-þf að ganga með sér á efri merki Þönglaskála og Voga. Hafi S-kk-nf slegist í förina. Hafi þeir gengið þessar gömlu götur, neðst í Hofsskógi, rétt ofar Þönglaskálaflóa. Hafi E-kk-nf sagt þær vera austurmerki lands Þönglaskála og Voga og faðir sinn hefði aldrei eignast land ofan þessa slóða.

Í málinu er einnig að finna minnispunkta H-kk-ef Þ-kk-ef landfræðings vegna afmörkunar spildunnar úr Hofslandi. Segir hann þar að lega sýsluvegarins sé ekki alveg ljós. Komi til greina tveir staðir, austari slóðin, sem hafi legið nálægt núverandi Siglufjarðarvegi, austan hans á kafla og vestan hans norður við Urriðalæk. Hefur H-kk-nf eftir A-kk-þgf Þ-kk-þgf fyrrverandi bónda á Litlubrekku og J-kk-þgf E-kk-þgf fyrrverandi kennara á Hofsósi að þeir telji þessa slóð vera hinn gamla sýsluveg og muni ekki eftir öðrum vegi þarna. Þ-kk-nf Þ-kk-nf telji hann hafa verið vestast í skóginum. Samkvæmt athugun á svæðinu megi telja víst að einhverjar götur liggi vestast í skóginum rétt austan Þönglaskálaflóa. Sú slóð sé ógreinileg á köflum og varla samhangandi alla leið. Einnig sé erfitt að greina hvar vað hafi verið á Urriðalæk. Verði því ekki fullyrt að fjölfarin leið hafi verið þarna.

Samkvæmt þessu eru heimildir um legu sýsluvegarins misvísandi. Vettvangsganga leiddi ekki annað í ljós en að fallast megi á lýsingu H-kk-ef Þ-kk-ef á þeim tveimur slóðum sem koma til greina. Var dómara útilokað að greina merki um einhvers konar vegagerð af mannavöldum á vestari slóðinni.

Þótt stefndu P-kk-nf, S-kk-nf P-kk-nf og E-kvk-nf hafi mótmælt sönnunargildi herforingjaráðskortsins sem var gefið út 1923 og sýnir veg þar sem stefnendur draga kröfulínu sína, hafa þau ekki hnekkt þeim sterku líkum sem dregnar verða af kortinu í þá veru að vegur hafi verið þarna þegar mælt var fyrir kortinu þremur árum fyrr. Verður sönnunargildi kortsins talið mikið. Af því leiðir að sá sýsluvegur á Hofsskógi, sem J-kk-nf J-kk-nf ákvað að réði merkjum var á þeim tíma þar sem nú sést greinilega gamall vegur. Verður á það fallist með stefnendum og stefndu Hofstorfunni slf. að þar hafi verið sýsluvegur sem hreppsfélög kostuðu, J-kk-nf gat um og stefnendur draga kröfulínu sína eftir.

Fallist verður á það með stefnendum að J-kk-þgf hafi verið heimilt, samhliða því sem hann seldi Þönglaskála, að breyta merkjum jarðarinnar gagnvart Hofi, þar sem hann átti þær báðar. Má gera því skóna að J-kk-nf hafi talið hentugast að vegurinn réði merkjum. Verða síðari eigendur Hofs að teljast bundnir af þessari ráðstöfun J-kk-ef, þrátt fyrir að landamerkjaskrám væri ekki breytt til samræmis. Verður því ekki fallist á kröfu Hofstorfunnar slf. um sýknu.

Samkvæmt framansögðu verða kröfur stefnenda teknar til greina.

Eftir þeim úrslitum verða stefndu dæmd til að greiða þeim málskostnað eins og greinir í dómsorði.

Dóminn kveður upp E-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

DÓMSORÐ:

Viðurkennt er að rétt landamerki milli jarðanna Voga/Þönglaskála, gagnvart spildu úr Hofi, (lnr. 214232) annarsvegar, og landi Hofs hinsvegar, séu eftir ,,gamla sýsluveginum“, nánar tiltekið úr eftirtöldum hnitpunktum:

Stefndu P-kk-nf R-kk-nf, S-kk-nf P-kk-nf E-kk-nf og E-kvk-nf E-kvk-nf greiði óskipt stefnendum, B-kk-þgf F-kk-þgf Þ-kk-þgf og J-kvk-þgf L-kvk-þgf S-kvk-þgf, í sameiningu 750.000 krónur í málskostnað.

Stefnda Hofstorfan slf. greiði stefnendum í sameiningu 750.000 krónur í málskostnað.

E-kk-nf S-kk-nf