E-1359/2016

Mál þetta er höfðað 27. apríl 2016 og dómtekið 25. nóvember 2016.

Stefnandi er X, [...], Reykjavík.

Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhváli, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda miskabætur að fjáræð 3.000.000 króna auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 27. maí 2016 til greiðsludags. Þá krefst stefndi málskostnaðar að mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti, án tillits til gjafsóknar.

Stefndi gerir aðallega þær kröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði verulega lækkaðar og málskostnaður felldur niður.

Málsatvik

Helstu málsatvik eru þau að á haustmánuðum 2013 réðst lögregla í nokkuð umfangsmiklar rannsóknaraðgerðir vegna grunsemda um að fyrirsvarsmaður og starfsmenn veitingastaðarins [...] við Lækjargötu í Reykjavík stæðu fyrir eða hefðu milligöngu um sölu vændis á staðnum. Í gögnum málsins kemur fram að lögregla hafi haft upplýsingar um að allt að tíu konur stunduðu vændi á staðnum. Föstudagskvöldið 25. október 2013 hafi sjö óeinkennisklæddir lögreglumenn farið á staðinn og hafi þeim öllum verið boðin kynlífsþjónusta gegn greiðslu, auk annarrar þjónustu, s.s. einkadans, sem felist í því að starfsstúlka staðarins dansi nakin fyrir viðskiptavininn. Um nóttina réðst lögregla í húsleit á staðnum og voru þeir sem þar voru að störfum handteknir. Stefnandi var meðal þeirra sem handteknir voru, en í handtökuskýrslu kemur fram að hann hafi staðið á bak við barborð og verið að afgreiða drykkjarföng. Þá hafi hann verið með tvær afrifur úr posa staðarins í buxnavasa. Í skýrslunni er haft eftir stefnanda að hann hafi ekki verið að vinna á staðnum, heldur hefði hann verið að aðstoða vin sinn, sem starfaði þar sem barþjónn.

Stefnandi var yfirheyrður af lögreglu morguninn eftir, eftir að hafa gist fangageymslu, og var honum kynnt að hann væri grunaður um brot gegn 206. gr. almennra hegningarlaga. Hann kvað kunningja sinn, B, vera barþjón á veitingastaðnum. Hann sjálfur hefði aldrei unnið á staðnum, en þegar mikið væri að gera hefði komið fyrir að hann aðstoðaði þennan vin sinn við að taka glös af borðum, vaska upp og stöku sinnum afgreiða bjór. Þessa nótt hefðu verið óvenjumargir gestir á staðnum, en síðar hefði komið í ljós að flestir þeirra hefðu verið lögreglumenn. Hann hefði aðstoðað B við að afgreiða bjór til viðskiptavina, en B tekið við greiðslum. Þá hefði hann sett í vasa sinn tvo greiðslukortastrimla, sem hann hefði séð liggja á borði, til að þeir færu ekki forgörðum. Hann hafnaði því alfarið að hafa átt aðild að vændisstarfsemi á staðnum.

Sama dag var ákærða, með úrskurði héraðsdóms, gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun til föstudagsins 8. nóvember, á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Með dómi Hæstaréttar 29. október var úrskurður héraðsdóms, um að stefnandi skyldi sæta gæsluvarðhaldi og einangrun, staðfestur, en því markaður skemmri tími, eða til föstudagsins 1. nóvember.

Stefnandi var yfirheyrður af lögreglu 30. október og kvaðst hann þá stundum hafa aðstoðað B þegar vantaði barþjóna og unnið viðvik fyrir eiganda staðarins, s.s. við viðgerðir og akstur, en hann hefði aldrei þegið greiðslu fyrir þá vinnu. Þann 1. nóvember var stefnandi yfirheyrður á ný og spurður nánar út í starfsemi staðarins, einkum samskipti viðskiptavina við starfsstúlkur. Sama dag krafðist lögregla þess fyrir héraðsdómi að gæsluvarðhaldsvist stefnanda yrði framlengd og kom fram í kröfunni að stefnandi hefði viðurkennt við skýrslutöku að hann ynni á veitingastaðnum, en það hefði verið launalaus vinna. Í þingbók kemur fram að stefnandi hafi ávarpað dóminn og kveðist vera í fullu starfi annars staðar. Hann hafi aldrei þegið laun á veitingastaðnum, en einungis verið að aðstoða meðkærða B. Með úrskurði dómsins var fallist á kröfu lögreglu og stefnanda gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi og einangrun á grundvelli rannsóknarhagsmuna til föstudagsins 8. nóvember. Með dómi Hæstaréttar 5. nóvember var úrskurður héraðsdóms hins vegar felldur úr gildi.

Með bréfi ríkissaksóknara, dagsettu 18. júní 2015, var stefnanda tilkynnt að mál vegna meints brots hans gegn 6. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga hefði verið fellt niður með vísan til 145. gr. laga um meðferð sakamála. Sama dag var fyrirsvarsmanni veitingastaðarins tilkynnt um niðurfellingu máls vegna meints brots hans gegn 3. og 6. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur lögreglu hafa farið offari með því að handtaka hann og krefjast þess að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Engin þörf hafi verið á svo róttækum aðgerðum. Hann hafi á vettvangi gert lögreglunni grein fyrir því hver hann væri og hvers vegna hann væri þarna staddur. Engar vísbendingar hafi verið um að hann hefði milligöngu um vændiskaup. Þó hafi margir lögreglumenn verið á staðnum til að sannreyna hvort vændiskaup ættu sér stað þar. Þrátt fyrir það hafi hann verið hafður í haldi í einangrun í 11 daga.

Stefnandi kveðst hafa liðið miklar andlegar kvalir á meðan á einangrunarvist stóð og leiti hugur hans enn til þessa atviks og dvalarinnar í gæsluvarðhaldinu. Aðgerðirnar hafi falið í sér verulegt inngrip í líf hans, enda hafi verið um langvarandi frelsisskerðingu að ræða. Telur stefnandi sig eiga rétt til bóta úr ríkissjóði vegna ólögmæts gæsluvarðhalds. Vera hans í fangelsi þennan tíma hafi raskað lífi hans og valdið honum miska. Gerir hann því þá dómkröfu að stefnda verði gert að greiða sér miskabætur að fjárhæð 3.000.000 króna. Stefnandi telur dómkröfu í hóf stillt með hliðsjón af málsatvikum og því að mál hans var fellt niður.

Við flutning málsins fyrir dóminum kom fram af hálfu stefnanda að hann byggði dómkröfur sínar á ákvæðum 1. mgr., sbr. 1. málsl. 2. mgr., 218. gr. laga nr. 88/2008. Þá vísar stefnandi jafnframt til 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, og 5. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi kveður allar þvingunaraðgerðir gagnvart stefnanda hafa byggst á lögmætum aðgerðum, staðfestum af dómstólum, uns Hæstiréttur hafnaði framlengingu á gæsluvarðhaldi stefnanda, sem að framan greinir. Stefnandi hafi breytt framburði sínum hjá lögreglu og hafi það verið til þess fallið að torvelda rannsókn málsins og þar með haft áhrif á tímalengd gæsluvarðhaldsins. Töluverður munur sé á framburði stefnanda frá 26. október 2013 og í þeirri skýrslu sem hann gaf 30. sama mánaðar. Í síðari skýrslunni hafi komið fram allt aðrar skýringar á veru hans á veitingastaðnum þar sem hann var handtekinn.

Stefndi lítur svo á að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann byggir kröfu sína á. Hann eigi því ekki rétt á bótum, sbr. ákvæði 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi hafi verið handtekinn í framhaldi af rannsókn lögreglu. Ljóst sé af lögregluskýrslum að aðstæður og framburður stefnanda og annarra hafi verið þannig að fullkomlega réttmætt hafi verið að handtaka hann. Uppfyllt hafi verið skilyrði ákvæða 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, enda hafi bæði héraðsdómur og Hæstiréttur fallist á gæsluvarðhald yfir stefnanda, þó að Hæstiréttur hafi síðan ekki fallist á framlengingu þess.

Engu breyti hér um að stefnandi vísi einnig til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár, laga nr. 33/1944, sbr. 1. mgr. 5. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, um að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum, enda beri að túlka þær reglur með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök. Í dómaframkvæmd hafi verið litið svo á að tilvitnuð lagaákvæði veiti ekki ríkari bótarétt en reglur laga nr. 88/2008.

Stefndi krefst þess til að vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og vísar í því sambandi til málsástæðna og lagaraka, sem að framan greinir. Stefndi telur miska vera ósannaðan og beri einnig að taka tillit til þess að stefnandi, með misvísandi framburði, hafi haft áhrif á að þvingunarráðstöfunum var beitt gagnvart honum. Þá sé fjárhæð dómkröfu stefnanda ekki í neinu samræmi við dómaframkvæmd í sambærilegum málum.

Niðurstaða

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna, ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Ekki eru sett frekari skilyrði fyrir hlutlægri bótaábyrgð samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008. Þessar reglur eru í samræmi við ákvæði 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, og 5. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem stefnandi byggir jafnframt á í málinu.

Eins og rakið hefur verið var stefnandi handtekinn, sbr. XIII. kafla laga nr. 88/2008, og úrskurðaður í gæsluvarðhald, sbr. XIV. kafla laganna, og sætti hann gæsluvarðhaldi í einangrun í 11 daga. Rannsókn málsins beindist að meintu broti stefnanda gegn 6. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga og lauk því með niðurfellingu saksóknar, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008. Ljóst er því að stefnandi á rétt á bótum vegna framangreindra rannsóknaraðgerða, nema því verði slegið föstu að hann hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Stefnandi var handtekinn aðfaranótt 26. október 2013 í viðamiklum aðgerðum lögreglu vegna gruns um vændisstarfsemi í tengslum við rekstur veitingastaðarins [...] og beindist rannsókn málsins að forsvarsmanni og starfsmönnum staðarins. Við handtöku kvaðst stefnandi ekki vera starfsmaður veitingastaðarins, heldur hefði hann verið að aðstoða félaga sinn, sem starfaði þarna sem barþjónn. Þetta áréttaði stefnandi við yfirheyrslur hjá lögreglu 26. og 30. október og jafnframt 1. nóvember við fyrirtöku fyrir dómi vegna kröfu um áframhaldandi gæsluvarðhald. Fram kom hjá stefnanda við yfirheyrslur að hann hefði verið staddur á staðnum þessa nótt og farið að aðstoða félaga sinn þar sem óvenjumiklar annir hefðu verið á barnum, en fyrir liggur að hópur óeinkennisklæddra lögreglumanna var þar við rannsóknarstörf. Hann gerði grein fyrir því við yfirheyrslu 26. október að hann kæmi oft á staðinn og ætti það til að aðstoða félaga sinn þegar mikið væri að gera. Við yfirheyrslu 30. október kom jafnframt fram hjá honum að hann hefði stundum unnið viðvik fyrir eiganda staðarins, án þess að þiggja greiðslu fyrir. Stefnandi neitaði því staðfastlega að tengjast vændisstarfsemi á veitingastaðnum og liggur fyrir að rannsókn lögreglu vegna meintra brota forsvarsmanns staðarins gegn 3. og 6. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga lauk með niðurfellingu saksóknar þar sem það sem fram var komið í málinu þótti ekki líklegt til sakfellis.

Að öllu framangreindu virtu þykir ekki hafa verið sýnt fram á að stefnandi hafi stuðlað að þeim rannsóknaraðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Þykir hann því eiga rétt til bóta úr hendi stefnda, samkvæmt 1. mgr., sbr. 1. málsl. 2. mgr., 228. gr. laga nr. 88/2008. Með hliðsjón af atvikum málsins þykja bætur hæfilega ákveðnar 800.000 krónur, með vöxtum sem í dómsorði greinir.

Málskostnaður milli aðila fellur niður, en gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði. Þóknun lögmanns hans er ákveðin með virðisaukaskatti 600.000 krónur.

R-kvk-nf H-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, B, 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 27. maí 2016 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, 600.000 krónur.

R-kvk-nf H-kvk-nf