E-6256/2020

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 26. janúar sl., var höfðað með stefnu, birtri 25. september 2020, af stefnanda, Frigus II ehf., [...], á hendur stefndu, Lindarhvoli ehf. og íslenska ríkinu, bæði til húsa að [...].

Stefnandi gerir í málinu eftirfarandi dómkröfur:

Aðallega að stefndu, Lindarhvoll ehf. og íslenska ríkið, verði dæmd til þess að greiða stefnanda óskipt 651.192.377 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. apríl 2019 til þess dags er mánuður er liðinn frá birtingu stefnu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Til vara að viðurkennt verði að stefnandi eigi skaðabótakröfu á hendur stefndu óskipt sem nemi missi hagnaðar sem stefnandi hefði notið ef tekið hefði verið tilboði Kviku banka hf., dags. 14. október 2016, í hlutafé í Klakka ehf. og nauðasamnings-kröfu á hendur Klakka ehf., hvort tveggja í eigu stefnda íslenska ríkisins, í söluferli sem hófst með auglýsingu stefnda Lindarhvols ehf. 29. september 2016.

Til þrautavara að viðurkennt verði að stefnandi eigi skaðabótakröfu á hendur stefndu óskipt sem nemi missi hagnaðar sem Kvika banki hf. hefði notið ef tekið hefði verið tilboði bankans, dags. 14. október 2016, í hlutafé í Klakka ehf. og nauða-samningskröfu á hendur Klakka ehf., hvort tveggja í eigu stefnda íslenska ríkisins, í söluferli sem hófst með auglýsingu stefnda Lindarhvols ehf. 29. september 2016.

Stefnandi krefst í öllum tilvikum málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu. Þá áréttar stefnandi enn fremur sérstaka kröfu sína um álag á tildæmdan málskostnað.

Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara lækkunar á þeim.

Þá krefjast stefndu hvor um sig málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Ágreiningsefni og málsatvik

Í máli þessu er ágreiningur á milli málsaðila um lögmæti framkvæmdar stefnda Lindarhvols ehf. (Lindarhvoll) á sölu á hlutafé í Klakka ehf. (Klakki) sem og á hlut í nauðasamningskröfu á hendur Klakka, fyrir hönd stefnda íslenska ríkisins (ríkið), sem átti sér stað eftir að leitað var tilboða er berast áttu eigi síðar en kl. 16 þann 14. október 2016. En stefnandi, Frigus II ehf. (Frigus II), byggir hér á því að félagið hafi orðið fyrir tjóni vegna hagnaðarmissis sem hlotist hafi af því að tilboði Kviku banka hf. (Kvika), sem komið hafi fram fyrir hönd stefnanda, hafi þá ekki verið tekið, heldur öðru og lakara tilboði.

Tildrög eru annars þau að með setningu laga nr. 60/2015 um stöðugleikaskatt og breytingum á bráðabirgðaákvæði III í þágildandi lögum nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands (SÍ), með lögum nr. 59/2015, sem var hluti af áætlun um losun fjármagnshafta á Íslandi, var heimilað að slitabú fallinna fjármálafyrirtækja gætu afhent stöðugleika-framlag í stað greiðslu stöðugleikaskatts. Á grunni samninga við níu slitabú fallinna fjármálafyrirtækja veitti SÍ stöðugleikaeignunum viðtöku, en verðmætin sem þá námu alls 384 milljörðum króna að bókfærðu virði runnu í ríkissjóð. Stöðugleikaframlögin samanstóðu annars af margs konar fjárhagslegum verðmætum, þ. m. t. kröfuréttindum, fjármálagerningum, skráðum og óskráðum, eignarhlutum í félögum o. fl.

Með lögum nr. 24/2016, frá 17. mars 2016, um breytingar á bráðabirgðaákvæði III í lögum nr. 36/2001 um SÍ, sem tóku gildi 4. apríl 2016, þá veitti Alþingi fjármála-og efnahagsráðherra (ráðherra) heimild til að stofna einkahlutafélag í eigu ríkissjóðs er hefði þann tilgang að annast um umsýslu stöðugleikaeigna, annarra en eignarhlutar ríkisins í Íslandsbanka hf., og fullnusta þær og selja eftir því sem við ætti á grundvelli sérstaks samnings er gerður skyldi á milli félagsins og ráðherra um verkefni félagsins og starfshætti. Í ákvæðinu sagði m. a. að við umsýslu, fullnustu og sölu verðmæta skyldi félagið leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni og tekið fram að með hagkvæmni væri átt við að leitað skyldi hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignir. Þá skyldi Ríkisendurskoðun hafa eftirlit með framkvæmd samningsins og var gert ráð fyrir því að félagið hefði lokið störfum eigi síðar en 31. desember 2018.

Stefndi Lindarhvoll ehf. var í kjölfarið stofnaður, 15. apríl 2016, til þess að sinna ofangreindu hlutverki og skyldi það félag undirbúa sölu eða aðra ráðstöfun eigna ríkis-sjóðs sem mótteknar væru, leita tilboða, meta tilboð, hafa umsjón með samningavið-ræðum og annast samningsgerð því tengdu. Sala og ráðstöfun skyldi eiga sér stað að undangengnu opnu tilboðsferli. Skipaði ráðherra félaginu þriggja manna stjórn og tvo til vara. Í stjórn voru skipuð Þ-kk-nf A-kk-nf er varð formaður, þá skrifstofustjóri í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og staðgengill ráðuneytisstjóra, Á-kvk-nf Ó-kvk-nf, þá prófessor við lagadeild Háskóla Íslands og nú dómari við Hæstarétt, og H-kk-nf C.

B-kk-nf, þá framkvæmdastjóri eignasafns SÍ en nú framkvæmdastjóri fjármála-stöðugleikasviðs SÍ. Þá sat varamaður í stjórninni, E-x-x F-kvk-nf, sérfræð-ingur í fjármála- og efnahagsráðuneytinu, jafnan fundi stjórnarinnar sem slík.

Settar voru starfsreglur stjórnar og reglur um umsýslu, fullnustu og sölu eigna samþykktar á stjórnarfundi Lindarhvols 28. apríl 2016. Þá voru félaginu einnig settar siðareglur, en þar kom m. a. fram í gr. 1.3. að tilgangur væri að stuðla að því að auka trúverðugleika og óhlutdrægni við meðferð og afgreiðslu mála. Þá skyldi stjórn, sbr. gr. 6.2., sinna störfum sínum og samskiptum við viðskiptamenn og aðra hagsmuna-aðila þannig að væri öðrum til fyrirmyndar og eftirbreytni. Í reglum félagsins um umsýslu, fullnustu og sölu eigna kom m. a. fram í gr. 1.4. að markmiðið með þeim væri það að tryggja gagnsæi, hlutlægni, jafnræði, hagkvæmni og auka trúverðugleika við ákvarðanatöku félagsins við sölu eigna með það að leiðarljósi að gæta jafnræðis allra bjóðenda. Þá sagði þar í gr. 3.4. að sala og önnur ráðstöfun eigna skyldi eiga sér stað að undangengnu opnu tilboðsferli, þar sem gætt skyldi gagnsæis og jafnræðis bjóðenda. En samkvæmt gr. 3.6. í reglunum þá skyldu allir sem uppfylltu málefnaleg skilyrði hafa kost á að bjóða í einstakar eignir og tryggja skyldi að nauðsynlegar upplýsingar um söluferlið væru aðgengilegar fyrir alla mögulega bjóðendur.

Sama dag, 28. apríl 2016, gerði Lindarhvoll jafnframt verktakasamning við lögmannsstofuna Íslög ehf. (Íslög) um framkvæmdastjórn og lögfræðiþjónustu. Annar eigenda Íslaga er S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf lögmaður, en hann var þá einnig stjórnarmaður í Klakka fyrir hönd íslenska ríkisins og hafði verið frá 10. febrúar 2016. Þann 29. apríl 2016 var síðan gerður samningur á milli ráðherra f. h. ríkissjóðs og Lindarhvols. Komu þar fram sambærileg sjónarmið og að framan voru rakin í reglum Lindarhvols um umsýslu, fullnustu og sölu eigna, um að Lindarhvoll myndi hámarka verðmæti eignanna gagnvart ríkissjóði og lágmarka eins og kostur væri kostnað við umsýslu eigna. Skyldi félagið jafnframt flýta sölu stöðugleikaeigna og endurheimtum eins og kostur væri og við umsýslu, fullnustu og sölu eignanna skyldi, samkvæmt samningnum, leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni, sbr. fyrirmæli 4. mgr. framangreinds bráðabirgðaákvæðis í lögum, og voru þessi viðmið þannig nánar skilgreind í samningnum. En drög að þessum samningi Lindarhvols og ráðherra f. h. íslenska ríkisins lágu fyrir við þinglega meðferð laga nr. 24/2016.

Á meðal fjárhagslegra verðmæta sem stefnda Lindarhvoli var falin umsýsla og ráðstöfun á voru verðmæti tengd nauðasamningi félagsins Klakka er Kaupþing ehf. hafði framselt til íslenska ríkisins á grunni stöðugleikasamnings þess aðila. En Klakki, sem áður hét Exista hf., hafði gert nauðasamning við kröfuhafa sína, sem staðfestur var samkvæmt 60. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o. fl., 17. október 2010. Í nauðasamningnum var kröfuhöfum boðin greiðsla krafna sinna með því að breyta 10% þeirra í hluti í félaginu og breyta skilmálum eftirstöðva krafnanna þannig að þær lytu skilmálum sem fram koma í skuldaskjali sem telst vera óaðskiljanlegur hluti nauðasamningsins. Í skuldaskjalinu er mælt fyrir um að Klakki greiði kröfuhöfum afborganir af skuld jafnharðan og fjármunir myndast hjá félaginu vegna eignasölu eða annarra atvika, en ekki var um fyrir fram ákveðna gjalddaga að ræða. Kröfurnar voru flokkaðar í tiltekna flokka (A, B, C, D, E og F), eftir uppruna þeirra, og stóðu tilteknar eignir að baki ákveðnum flokkum, líkt og nánar er tilgreint í nauðasamningnum. Verð-mæti krafna var þannig mismunandi eftir því í hvaða flokk kröfur féllu samkvæmt nauðasamningnum. Tilgangur Klakka eftir samþykkt nauðasamningsins var bundinn við það að koma öllum eigum félagsins í verð og nota þá fjármuni til að endurgreiða kröfuhöfum í samræmi við efni nauðasamningsins. En á meðal eigna Exista hf., þegar nauðasamningurinn var gerður, voru eignarhlutir í Lýsingu hf., Skiptum hf. og VÍS hf. Samkvæmt skuldaskjalinu var gert ráð fyrir því að öllum eignasölum yrði lokið á árinu 2020 og að öllum útistandandi skuldum yrði þá breytt í hlutafé. Samkvæmt nauðasamningnum er framsal krafna heimilt að því gefnu að samsvarandi hlutafjár-eign væri þá einnig framseld. En þegar Kaupþing ehf. framseldi umrædd fjárhagsleg verðmæti í Klakka til ríkisins, þá hafði Klakki þegar selt stærstan hluta eigna sinna og greitt kröfuhöfum jafnóðum samkvæmt ákvæðum nauðasamningsins. Fjármála-fyrirtækið Lýsing hf. (síðar Lykill hf.) var þó enn í fullri eigu Klakka þegar hér umrædd sala í Klakka átti sér stað.

Fyrir liggur að 6. september 2016 auglýsti Glitnir Hold Co ehf. nauðasamnings-kröfur í Klakka til sölu á heimasíðu sinni en félagið hafði með stöðugleikasamningi við SÍ framselt til íslenska ríkisins allar endurheimtur í íslenskum krónum af þessari tilteknu eign. Um var að ræða kröfur í flokkum A og C og hlutafé sem endurspeglaði 11,6% alls hlutafjár í Klakka. Voru áhugasamir kaupendur beðnir um að senda tilboð með tölvupósti á netfang Glitnis Hold Co ehf. fyrir kl. 12:00 þann 12. september 2016.

Fjögur tilboð bárust Glitni Hold Co ehf. í þennan hlut í Klakka og var tilboði frá BLM fjárfestingum ehf. (BLM) og Burlington Loan Management Ltd. (Burlington) síðan tekið, en Frigus ehf., sem var þá eigandi alls hlutafjár í stefnanda, gerði einnig tilboð í þessu söluferli. Eftir að kaup þessi höfðu gengið í gegn átti Burlington samtals 57% af hlutafé í Klakka en við það stofnaðist yfirtökuskylda þess félags samkvæmt samþykktum félagsins. Þann 30. september 2016 sendu síðan BLM og Burlington sameiginlegt yfirtökutilboð til allra hluthafa í Klakka en þau voru þá stærsti eigandi hlutafjár og krafna samkvæmt nauðasamningnum. Forstjóri Klakka var þá M-kk-nf S-kk-nf T-kk-nf, en hann var þá einnig stjórnarformaður Lykils hf. (áður Lýsing hf.), sem var veigamesta eign Klakka, og var hann einnig eini stjórnarmaður BLM, en stærsti lánveitandi Lykils hf. var Burlington, sem átti svo alla hluti í BLM.

Nauðasamningskröfur í Klakka og sambærileg verðmæti í Glitni Hold Co ehf. og Gamla Byr eignarhaldsfélagi ehf. voru síðan boðin til sölu af stefnda Lindarhvoli í sameiginlegu söluferli með auglýsingu sem birtist 29. september 2016 á heimasíðu Lindarhvols en var einnig birt í Fréttablaðinu. Fram kom í auglýsingunni að söluferlið væri opið öllum áhugasömum fjárfestum gegn undirritun þeirra á trúnaðaryfirlýsingu og skilmálabréf. Skuldbindandi tilboðum skyldi skila fyrir kl. 16:00 föstudaginn 14. október 2016. Þeim aðilum sem óskuðu frekari upplýsinga um söluferlið var svo bent á að senda tölvupóst á netfangið soluferli@lindarhvolleignir. is. Engar takmarkanir voru annars settar við því hverjir mættu bjóða í verðmætin né aðrir skilmálar en þeir að gera yrði tilboð í hverja eign í heild en ekki að hluta. Fram komí auglýsingunni að áhugasömum aðilum væri boðið að skila inn skuldbindandi tilboðum með sérstaklega tilgreindum fyrirvörum. Var áhugasömum aðilum einnig boðið að fá stutta kynningu ásamt frekari upplýsingum um söluferlið. Var í kynningunni vísað á vefsíðu Klakka varðandi nánari upplýsingar um söluhlutinn. Þá var tekið þar fram að þar sem seljandi hefði eignast hið selda í tengslum við uppgjör á stöðugleikaframlagi þá myndi seljandi hvorki samþykkja skaðleysisyfirlýsingar né veita ábyrgðaryfirlýsingar vegna hins selda. Þá kom fram að seljandi myndi hvorki veita seljandalán né greiðslufresti og að gert væri ráð fyrir því að kaupverðið yrði greitt með reiðufé við afhendingu hins selda. Að öðru leyti var áhugasömum kaupendum frjálst að haga tilboðum með þeim hætti og skilmálum er þeim þóknaðist. Áskilið var í kynningu að öll samskipti yrðu rafræn.

Stefnandi leggur áherslu á það í málinu að samskipti Kviku, sem stefnandi byggir á að hafi komið fram fyrir sína hönd í söluferlinu, við Lindarhvol hafi verið afar erfið.

Þann 10. október 2016 óskaði Kvika eftir stuttri kynningu ásamt frekari upplýs-ingum um söluferlið í Klakka frá Lindarhvoli. Degi síðar bárust í tölvupósti þær upplýsingar að um væri að ræða hlutafé í Klakka að nafnvirði 5.000.000.000 króna og nauðasamningskröfur að fjárhæð 36.046.902.455 krónur – „Tranche F“. Þá að seljandi myndi hvorki veita seljandalán né greiðslufrest við söluna og að seljandi gerði ráð fyrir að kaupverðið væri „greitt með reiðufé við afhendingu hins selda“.

Þann 12. október 2016 óskaði Kvika síðan eftir yfirliti um skilmála sölunnar. Í svarpósti sama dag sagði: „Í upplýsingum sem þegar hafa verið sendar er gert ráð fyrir staðgreiðslu í reiðufé við afhendingu hlutar, engir fyrirvarar um fjármögnun, greiðslu-frest eða seljandalán. M. ö. o. er einfaldlega óskað eftir verðtilboði, en óhjákvæmilegt er að í kjölfarið þurfa aðilar að setjast niður og ganga frá lausum endum.“

Þann 13. október 2016 óskaði Kvika síðan eftir þeirri trúnaðaryfirlýsingu og því skilmálabréfi sem vísað hafi verið til í tilkynningu Lindarhvols um söluferlið, ásamt með frekari upplýsingum. Í svarpósti kom fram að ekki væri gert ráð fyrir trúnaðar-yfirlýsingu eða skilmálabréfi á þessu stigi máls. Fyrirspurnum um frekari upplýsingar um nauðasamningskröfuna 13. og 14. október 2016 var svarað þannig að um væri að ræða nauðasamningskröfu sem W-x-x héldi utan um. Í kjölfar frekari eftirfylgni bárust þau svör að krafan væri ekki samkvæmt rafrænt skráðu skuldabréfi heldur væri um að ræða svokallað „Composition Debt Agreement“, en hvorki afrit þess samnings né upplýsingar um skilmála hans hafi fylgt með. Þá hafi ekki verið veittar upplýsingar um heildarskuldir Klakka eða um fjárhags- og eignastöðu þess og engir ársreikningar né árshlutareikningar hafi verið afhentir í ferlinu, en ársreikningar Klakka hafi þó átt að verða opinberir eigi síðar en 31. ágúst 2016 samkvæmt skilmálum nauðasamnings fyrir félagið. Engar fjárhagsupplýsingar um stöðu Klakka hafi því verið afhentar.

Stefnandi leggur jafnframt áherslu á það að ítrekaðar tilraunir Kviku til þess að fá upplýsingar með því að hringja í símanúmer sem gefið hafi verið upp á vefsíðu Lindarhvols hafi ekki borið árangur. Þá hafi tölvupósti þar sem óskað hafi verið eftir að hringt yrði til baka verið svarað 14. október kl. 15:45 eða 15 mínútum fyrir lok tilboðsfrestsins með þeim skilaboðum að öll samskipti ættu að fara fram í gegnum tölvupóst. Símanúmerið á heimasíðu stefnda Lindarhvols sé í eigu Íslaga og sama gildi um lénið Lindarhvoll eignir. is. En annar eigenda Íslaga sé sem fyrr segir S-kk-nf G-kk-nf er hafi tekið við tilboðum og símtölum og tölvupósti verið beint til hans.

Stefnandi vísar þá til þess að 14. október 2016 hafi fyrrgreint samningssamband Kviku og stefnanda verið skjalfest með undirritun samnings þeirra um milligöngu um viðskipti. Samningurinn kveði á um það að Kvika skyldi í eigin nafni, en fyrir hönd stefnanda, senda tilboð í hlutafé í Klakka og nauðasamningskröfu á hendur félaginu. Verkefni Kviku hafi verið að senda inn tilboð en ekki falið í sér ráðgjöf um verð eða annað. Í samningnum hafi verið mælt fyrir um að yrði tilboð Kviku samþykkt myndi stefnandi ganga inn í tilboðið, sbr. gr. 2.2., eða, yrði það ekki unnt, þá skyldi stefnandi kaupa hið selda af Kviku á sama tíma og Kvika tæki við hinu selda af seljanda, Lindar-hvoli, með sömu skilmálum og giltu um kaup Kviku á hinu selda, sbr. gr. 2.3.

Af hálfu stefnanda er sem fyrr segir vísað til þess að 12. október 2016 hafi Kvika fengið þær upplýsingar að ekki yrðu veittir greiðslufrestir við framangreinda sölu, engin seljandalán yrðu veitt og að kaupverðið yrði að greiða við afhendingu, en upplýsingagjöf í aðdraganda sölunnar hafi verið afar takmörkuð. Þannig hafi Kvika fyrst óskað eftir upplýsingum um hið selda 10. október 2016 og þá fengið einblöðung 11. október 2016 sem hafi haft að geyma afar takmarkaðar upplýsingar um hið selda. Fór svo að þrjú boð bárust innan tilgreinds frests í umræddan eignarhlut og kröfur í Klakka. Þann 14. október 2016 kl. 15:54 sendi Kvika tilboð að fjárhæð 500.950.431 króna í skuldakröfur og eignarhluti í Klakka og var móttaka þess staðfest mínútu síðar. Klukkan 15:55 sama dag sendi BLM inn tilboð undirritað af M-kk-þgf S-kk-þgf T-kk-þgf að fjárhæð 505.000.161 króna, sem var því að nafnvirði 0,9% hærra en tilboð Kviku. Klukkan 15:59 barst loks tilboð Ásaflatar ehf. (Ásaflöt) að fjárhæð 502.000.000 króna, 0,2% hærra að nafnvirði en tilboð Kviku. J-kk-nf Ö-kk-nf G-kk-nf, fjármálastjóri Klakka og eini stjórnarmaður Ásaflatar, ritaði undir tilboð Ásaflatar, er var vottað af M-kk-þgf S-kk-þgf T-kk-þgf, sem var þá jafnframt tilboðsgjafi fyrir hönd BLM. En á meðal óbeinna eigenda Ásaflatar hafi þá m. a. verið þáverandi stjórnendur hjá Klakka, M-kk-nf S-kk-nf T-kk-nf og J-kk-nf Ö-kk-nf G-kk-nf.

Hæsta tilboðið í krónum talið var því frá BLM, 505.000.161 króna, næsthæsta frá Ásaflöt, 502.000.000 króna, en það þriðja hæsta frá Kviku, 500.950.431 króna. Öll þrjú tilboðin gerðu ráð fyrir að greiðsla kaupverðs færi fram við afhendingu hins selda. Tilboð Kviku var það eina er byggði á því að afhending hins selda færi fram innan viss dags, 1. desember 2016. En hin tilboðin tilgreindu bæði fyrirvara um samþykki Fjármálaeftirlitsins (FME) fyrir kaupum, sbr. 40. gr., sbr. 3. tl. 1. mgr. 1. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, þá með hliðsjón af því að umrædd viðskipti með hluti í Klakka fælu þá einnig í sér óbein viðskipti með virkan eignarhlut í Lykli.

Skömmu eftir að tilboðsfresturinn rann út kl. 16:00, 14. október 2016, barst öllum hluthöfum í Klakka svo einnig nýtt og uppfært yfirtökutilboð frá Burlington og BLM. Nýja yfirtökutilboðið endurspeglaði tilboð BLM í hlut ríkissjóðs, og var hærra en fyrra yfirtökutilboð er þessir aðilar höfðu gert hluthöfum Klakka, 30. september 2016. Kvika sendi þá stuttu síðar stefnda Lindarhvoli annað tilboð, sem var einnig hærra en fyrra tilboð bankans, en þar sem þetta síðara tilboð Kviku barst eftir auglýstan tilboðsfrest, eða kl. 16:27, var ekki tekið tillit til þessa síðara tilboðs í söluferlinu.

Síðar sama dags óskaði Kvika eftir upplýsingum um hversu mörg tilboð hefðu borist í hluti í Klakka og tengdar kröfur og hvenær mætti vænta niðurstöðu um hvort tilboði þeirra yrði tekið. Fyrirspurnin var svo ítrekuð í tölvupóstum 17. október, 19. október og 20. október 2016. Svar Lindarhvols barst 20. október 2016, þar sem fram kom að stjórn félagsins væri með framlögð tilboð samkvæmt opnu söluferli á eignar-hlutum og tengdum kröfum í Glitni Hold Co ehf., Klakka og Gamla Byr eignarhaldsfélagi ehf. í vinnslu og skoðun. Ákvörðun ætti að liggja fyrir innan skamms og yrði tilkynnt öllum bjóðendum samtímis svo að fulls jafnræðis væri gætt. Þann 15. október 2016 sendi S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf tölvupóst á stjórnarmenn í Lindarhvoli og greindi þeim þá frá framkomnum tilboðum sem borist höfðu. Þann 16. október 2016 sendi S-kk-nf Þ-kk-nf svo annan póst til stjórnarmannanna þar sem sagði m. a.: „Með vísan til tilboðanna þá myndi ég leggja til eftirfarandi verklag og næstu skref [...] Klakki ehf. Samþykkja hæsta tilboðið sem barst fyrir tilboðsfrest og var frá BLM fjárfestingar ehf. og óska eftir að þeir sendi framsalsgögnin. [...] Væri gott að heyra frá ykkur hvað þið leggið til og hvort þið séuð sammála ofangreindu. Síðan er líka spurning hvort þið viljið hittast og funda til að fara yfir stöðuna og þá meta næstu skref o. s. frv. eða hvort þið viljið tækla með tölvupósti eða með öðrum hætti.“

Þann 17. og 18. október 2016 sendi Kvika síðan tvö bréf til stjórnar Lindarhvols þar sem sjónarmið Kviku um söluferlið á skuldakröfum og eignarhlutum í Klakka voru rakin. Var þar m. a. vísað tilþessað misbrestur hafi orðið á að fullnægjandi upp-lýsingar væru veittar um söluferlið og hið selda, auk þess sem áréttað var að tilboð Kviku væri hagstæðast miðað við núvirðingu tilboðanna. Óskað var eftir afstöðu stjórnarinnar til þess hvort hið opna söluferli á eignarhlutum og kröfum þeim tengdum hefði verið í samræmi við annars vegar innri reglur Lindarhvols og hins vegar þær meginreglur stjórnsýsluréttar og góða stjórnsýsluhætti sem félaginu bæri að viðhafa í störfum sínum. Þá sagði orðrétt í bréfinu, dags. 17. október 2016: „Hafi Lindarhvoli borist tilboð í eignir Lindarhvols í Klakka á því gengi sem yfirtökutilboð BLM miðast nú við er áréttað að þótt yfirtökutilboðið sé lítillega hærra en tilboð Kviku, er yfirtöku-tilboðið háð fyrirvörum um samþykki stjórnvalda. Reikna má með að það taki mánuði og jafnvel allt að heilu ári að uppfylla þá fyrirvara. Sé miðað við núvirðingu tilboð-anna og staðgreiðsluverð, líkt og ber að gera samkvæmt 4. gr. reglnanna, er tilboð Kviku því hagstæðara. Í þessu samhengi er áréttað að samkvæmt upplýsingum sem bárust frá Lindarhvoli með tölvupósti dags. 12. október 2016 er gert ráð fyrir að kaup-verð verði staðgreitt án fyrirvara „í reiðufé við afhendingu hlutar“.“

Þann 18. október 2016 sendi lögmaður stefnanda tölvupóst til stjórnarformanns Lindarhvols þar sem gerðar voru sundurliðaðar athugasemdir við söluferlið og þess farið á leit að farið yrði yfir þær áður en ákvörðun um söluna yrði tekin. En með tölvupóstinum fylgdi grein sem birst hafði á fréttavef DV fyrr þann sama dag þar sem fram kom að bræðurnir Á-kk-nf og L-kk-nf G-kk-nf væru að bítast um eignarhlut ríkisins í Klakka við BLM. Ekkert svar hafi borist frá stjórn eða stjórnarformanni Lindarhvols, hvorki við bréfunum né tölvupóstinum. En sama dag, 18. október 2016, var málið tekið fyrir á stjórnarfundi í Lindarhvoli og var þá ákveðið að fresta ákvörðun um það hvaða tilboði skyldi tekið til næsta fundar í stjórn félagsins.

Þann 19. október 2016 útbjó S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf svo minnisblað til stjórnar Lindarhvols þar sem farið var yfir söluferlið og athugasemdir Kviku. Ekki var þar hins vegar farið yfir athugasemdir sem lögmaður stefnanda hafði sent 18. október 2016. Í lið 4.2. í minnisblaðinu sagði að í kynningu Lindarhvols kæmi skýrt fram að um væri að ræða nauðasamningskröfu á ákveðinni fjárhæð og sérstaklega tilgreint að um „Trance F“ væri að ræða. Þá að útskýrt hafi verið með skýrum hætti í svörum í tölvupóstum frá Lindarhvoli til Kviku um hvers konar kröfu væri að ræða og að engar athugasemdir hafi verið gerðar við þær útskýringar af hálfu Kviku né með neinum hætti óskað frekari skýringa eða upplýsinga. Í lið 8.1. kom fram að söluferlið á hlutum og kröfum á hendur Glitni Hold Co ehf., Klakka ehf. og Gamla Byr eignarhaldsfélags ehf. hafi verið eins einfalt og skýrt og mögulegt hafi verið og ekki háð öðrum skilyrðum en þeim að hugsanlegir bjóðendur þyrftu að skila inn tilboðum sínum.

Þann 20. október 2016 var sú ákvörðun tekin á stjórnarfundi í Lindarhvoli að fela S-kk-þgf Þ-kk-þgf G-kk-þgf að upplýsa BLM um „að gengið yrði til samningaviðræðna við félagið um kaupin [á Klakka] á grundvelli framlagðs skuldbindandi tilboðs þess með fyrirvara um endanlega skjalagerð“. Jafnframt var honum þá falið að tilkynna öðrum bjóðendum að þeir hefðu ekki átt hagkvæmasta tilboðið og því yrði ekki gengið til samninga við þá. Stjórn Lindarhvols ákvað þannig að taka tilboði hæstbjóðanda, BLM, í krónum talið að nafnvirði og ganga til samninga við það félag um kaupin. Við ákvörðun stjórnar lágu sem fyrr segir fyrir athugasemdir frá Kviku, sem sendar höfðu verið stjórn Lindarhvols, sem og athugasemdir sem V-kk-nf S-kk-nf lögmaður hafði sent stjórnarformanni stefnda Lindarhvols fyrir hönd „ótilgreinds viðskiptavinar“. Tók stjórn stefnda Lindarhvols til skoðunar umræddar athugasemdir sem gerðar voruog varð niðurstaða stjórnarinnar eftir þá yfirferð sú að söluferlið hefði að fullu og öllu leyti farið fram eftir þeim reglum sem um sölu eigna í umsýslu félagsins giltu.

Þann 24. október 2016 barst fyrirtækjaskrá RSK síðan úrsögn þeirra S-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef og H-kk-ef C. B-kk-ef úr stjórn Klakka, en H-kk-nf var varamaður S-kk-ef Þ-kk-ef í stjórn Klakka sem og stjórnarmaður í Lindarhvoli. Þann 25. október 2016 birtist síðan frétt á dv. isum kaup BLM á umræddum eignarhlut ríkisins.

Þann 1. nóvember 2016 var síðan undirritaður kaupsamningur á milli BLM og Lindarhvols, f. h. ríkisins, vegna umrædds eignarhlutar og krafna í Klakka, þar sem fram kom að greiðsla kaupverðsins skyldi fara fram við afhendingu hins selda, sem fara skyldi fram að fenginni staðfestingu FME á hæfi kaupanda, sbr. 40. gr. laga nr. 161/2002. Sú staðfesting gekk eftir og afhending á kröfunni og greiðsla fór í kjölfarið fram 3. febrúar 2017. Stefndi Lindarhvoll lauk síðan þeim verkefnum er félaginu voru falin í byrjun árs 2018 og var samningur þess við ríkið felldur niður 7. febrúar 2018.

Ellefu dögum áður en undirritun kaupsamningsins átti sér stað, eða 20. október 2016, barst FME svipað erindi og stjórnarformanni Lindarhvols hafði áður verið sent 18. október 2016 með umkvörtunum um ýmislegt í söluferlinu. Sendi FME bréf til fjármála- og efnahagsráðuneytisins sama dag þar sem vakin var athygli á erindinu og það sagt nafnlaust. Það telji stefnandi þó ekki rétt enda verið sent FME af lögmanni stefnanda. Ráðuneytinu hafi borist þetta bréf FME 21. október 2016 en það hafi hins vegar dregið það fram til 1. nóvember 2016 að senda erindið til Lindarhvols. Í bréfi ráðuneytisins sagði að þess væri óskað að Lindarhvoll tæki afstöðu til þess er fram kæmi í erindinu og upplýsti ráðuneytið um hana. Engin afstaða virðist hins vegar hafa verið tekin til þessa erindis áður en kaupsamningurinn var síðan undirritaður.

Þann 7. nóvember 2016 sendi svo Kvika stjórn Lindarhvols bréf þar sem óskað var eftir upplýsingum um fjárhæðir sem borist hefðu í hverju tilboði og fyrirvara og aðra skilmála hvers tilboðs fyrir sig. Þá óskaði Kvika eftir rökstuðningi fyrir því að tilboði Kviku hefði ekki verið tekið. Þá óskaði Kvika eftir upplýsingum um það hvort fjallað hefði verið um síðara tilboð Kviku og hver afstaða stjórnar Lindarhvols hefði verið til þess, m. t. t. þess að samkvæmt upplýsingum Kviku þá hefði það tilboð verið hæsta boð í umræddar skuldakröfur og hlutafé í Klakka. Þá ítrekaði Kvika fyrra bréf til stjórnar Lindarhvols, dags.18. október 2016, en svör hafi aldrei borist vegna þessa.

Þann 11. nóvember 2016 tilkynnti Lindarhvoll síðan á heimasíðu félagsins um niðurstöðu í opnu söluferli vegna hlutanna í Glitni Hold Co ehf., Klakka ehf. og Gamla Byr eignarhaldsfélagi ehf. Þar hafi komið fram að þrjú skuldbindandi tilboð hefðu borist í Klakka og tengdar kröfur fyrir lok tilboðsfrests og að hæsta tilboði sem barst fyrir lok tilboðsfrests frá BLM hefði verið tekið. Í samræmi við skilmála söluferlisins og innri reglur Lindarhvols hefði verið gengið frá samningum við hæstbjóðanda um kaupin á grunni framlagðs skuldbindandi tilboðs með lögbundnum fyrirvörum.

Stjórn Lindarhvols kom þá á framfæri athugasemdum á heimasíðu sinni þann 14. nóvember 2016 vegna umfjöllunar fjölmiðla um sölu á umræddum hlut og tengdum kröfum ríkisins í Klakka en þar komu fyrst fram upplýsingar um fjárhæðir tilboðanna. Jafnframt kom fram að stjórn Lindarhvols teldi söluferlið hafa farið að öllu leyti fram í samræmi við þær verklagsreglur sem henni hafi verið gert að starfa eftir.

Þann 16. nóvember 2016 birti stjórn Klakka síðan árshlutauppgjör félagsins. Þar kom fram að 603.000.000 króna hagnaður hefði verið á fyrstu sex mánuðum ársins 2016. Uppgjörið hafi verið birt í framhaldi af gagnrýni á það að lögbundnir skilafrestir félagsins á ársreikningum til ríkisskattstjóra hefðu ítrekað verið brotnir og að brotið væri gegn ákvæðum nauðasamnings félagsins um upplýsingaskyldu til kröfuhafa. En uppgjörið hafi samkvæmt nauðasamningi félagsins átt að birta kröfuhöfum eigi síðar en 31. ágúst 2016. En með bréfi til Klakka, dags. 19. júní 2018, hafi stefnandi óskað eftir upplýsingum um það hvenær uppgjör Klakka og dótturfélaga hefði legið fyrir á árinu 2016. Samkvæmt svari í tölvupósti frá forstjóra Klakka, þann 15. ágúst 2018, þá hafi árshlutauppgjör móðurfélagsins Klakka verið tilbúið 13. október 2016, eða degi áður en fyrrgreindur tilboðsfrestur rann út. En einnig lágu fyrir á þeim degi árshluta-uppgjör dótturfélaga Klakka. Uppgjörið hafi sýnt fram á mun betri afkomu en stefn-a ndi hafi gert ráð fyrir og betri en aðrir en stjórnendur Klakka hafi haft upplýsingar um. Árshlutareikningur móðurfélagsins hafi sem fyrr segir sýnt 603.000.000 króna hagnað eða sama og endanlegur samstæðureikningur félagsins. Þannig hafi forstjóri Klakka, er einnig var fyrirsvarsmaður hæstbjóðanda í umræddu söluferli, vitað um þessa góðu afkomu þegar hann hafi sent áðurnefnt tilboð inn. Sama hafi gilt um J-kk-þf Ö-kk-þf G-kk-þf er hafi verið fyrirsvarsmaður hins bjóðandans, þ. e. Á-hk-nf.

Þann 17. nóvember 2016 hafi Lindarhvoll síðan loks svarað áðurnefndu erindi fjármála- og efnahagsráðuneytisins, dags. 1. nóvember 2016. Vekur stefnandi máls á því að í lok þess svarbréfs komi fram beiðni um að erindi lögmanns stefnanda, sem óskað hafði verið eftir af FME að afstaða yrði tekin til, yrði „afmáð úr málaskrá ráðu-neytisins“ þar sem efni þess væri með þeim hætti „að varðað [gæti] við lög“.

Þann 24. nóvember 2016 fór lögmaður stefnanda þess á leit við Lindarhvol að félagið veitti honum aðgang að öllum gögnum sem vörðuðu söluna á nauðasamnings-kröfum og hlutum í Klakka. Þar sem ekki hafi verið orðið við beiðninni hafi því máli verið beint til úrskurðarnefndar um upplýsingamál, sem hafi kveðið upp úrskurð 15. mars 2018 í máli nr. 727/2018. Var þar fallist á kröfur stefnanda um afhendingu afrita af gögnum í tengslum við söluferlið. Með bréfi, dags 24. apríl 2018, óskaði stefnandi enn fremur eftir aðgangi að útreikningum á tilboðunum sem vísað var til í fundargerð stjórnar Lindarhvols, 18. október 2016. Í svari Lindarhvols, dags. 11. júní 2018, sagði: „Engin frekari gögn eru fyrirliggjandi hjá félaginu [um þessa útreikninga] en þegar hafa verið afhent.“ En Lindarhvoll hafi aldrei afhent stefnanda útreikninga.

Eftir þetta hafi stefnandi staðið í miklum bréfaskiptum við Lindarhvol allt fram að málshöfðun þessari, til þess að freista þess að fá frekari gögn, en með litlum árangri.

Þann 14. desember 2016 kvartaði stefnandi svo til umboðsmanns Alþingis vegna málsmeðferðar og stjórnarhátta Lindarhvols í tengslum við sölu á eignarhluta ríkisins í Klakka. Í kjölfarið, eða 30. desember 2016, ritaði umboðsmaður bréf til fjármála- og efnahagsráðuneytisins og fór þá fram á svör við vissum spurningum. Endanleg afstaða umboðsmanns til málsins kom svo fram í bréfi til stefnanda, dags. 21. desember 2018. Varð afstaða umboðsmanns sú að Alþingi hefði ákveðið að fela annarri eftirlitsstofnun á vegum þingsins eftirlit með framkvæmd samnings Lindarhvols við ríkið, þ. e. Ríkis-endurskoðun. Þá sagði að eftirlit með þeim atriðum í starfi Lindarhvols sem ekki væri beint fjallað um í samningnum hlyti að vera samofið eftirliti með framkvæmd samn-ingsins. Varð það því niðurstaða umboðsmanns að ekki væri tilefni til þess að hann fjallaði frekar um þau atriði í starfi Lindarhvols sem kvörtun stefnanda laut að.

Þann 16. desember 2016 óskaði stefnandi síðan eftir úttekt Ríkisendurskoðunar á starfsemi Lindarhvols með vísan til laga nr. 46/2016 um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga, sbr. einnig áðurnefnd lög um breytingu á lögum um SÍ. Tilefnið var það mat stefnanda að málsmeðferð Lindarhvols í tengslum við söluna hafi verið ámælisverð, útboðsreglur verið virtar að vettugi og brotið hafi verið gegn lögum og góðum stjórnsýsluháttum. S-kk-nf Þ-kk-nf, þá settur ríkisendurskoðandi, hafi unnið greinargerð um málið, 27. júlí 2018, sem stefnandi hafi ekki fengið aðgang að, en um það leyti tók S-kk-nf E-kk-nf Þ-kk-nf ríkisendurskoðandi við málinu og skilaði Alþingi niðurstöðu í apríl 2020.

Samkvæmt skýrslunni frá því í apríl 2020 hafi Ríkisendurskoðun m. a. sérstaklega kannað söluferli verðmæta tengdum Klakka vegna athugasemda sem stefnandi hafði gert. Niðurstaða Ríkisendurskoðunar í skýrslu hennar er í megindráttum sú að eðlilega hefði verið að sölunni staðið og framkvæmd hennar verið í samræmi við það sem almennt tíðkaðist við sölu sem þessa, að eignin hefði verið seld hæstbjóðanda í opnu söluferli lögum samkvæmt, salan verið í samræmi við markmið stefnda Lindarhvols, gildandi reglur og skilyrði sem lög nr. 24/2016 og samningur félagsins við fjármála-og efnahagsráðherra hafi kveðið á um. Stefnandi kveðst vera ósáttur við þá efnislegu niðurstöðu Ríkisendurskoðunar eins og rakið er í minnisblaði sem tekið var saman samkvæmt beiðni sem fram kom á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis 11. júní 2020 en áður hafði stefnandi sent nefndinni samantekt 25. maí 2020.

Stefnandi óskaði eftir því við H-kk-þf S-kk-þf, doktor í stærðfræði, að hann mæti tjón stefnanda sem ákvörðun Lindarhvols um að hafna tilboði stefnanda í kröfur og eignarhlut ríkisins í Klakka hafi valdið stefnanda í formi missis hagnaðar. H-kk-nf skilaði fyrirliggjandi álitsgerð 13. maí 2019 en niðurstaða hans var að tjónið reiknaðist 651.192.377 krónur miðað við 30. apríl 2019. Þá liggur nú fyrir í málinu matsgerð dómkvadds matsmanns H-kk-ef I-kk-ef frá ágúst 2021 um ætlað tjón stefnanda.

Þann 21. september 2020 gaf Kvika síðan út fyrirliggjandi skjal um staðfestingu á því að stefnandi ætti í öllu falli allar kröfur og réttindi sem kynnu að hafa stofnast á hendur Lindarhvoli, íslenska ríkinu og/eða öðrum í tengslum við umrætt söluferli. Vísar stefnandi til þess að í þessu skjali séu tekin af öll tvímæli um það að ef talið yrði að einhverjar kröfur eða réttindi tengd söluferlinu tilheyrðu Kviku væru þau framseld til stefnanda. En eftir að umrædd sala átti sér stað liggur þannig fyrir að stefnandi og raunar einnig Kvika líta svo á að bankinn hafi í umræddu söluferli komið fram f. h. stefnanda, Frigusar II, með því að stefnandi hafi fengið Kviku til að senda inn umrætt tilboð fyrir sig, sbr. samning stefnanda við bankann þar að lútandi, dags. 14. október 2016. En verði ekki fallist á að það samkomulag teljist nógu afdráttarlaust um þau efni þá hafi Kvika nú í öllu falli framselt öll kröfuréttindi sín á stefndu í máli þessu vegna söluferlisins til stefnanda og markast fyrirliggjandi kröfugerð stefnanda af því.

Stefnandi vísar þá til þess að hann hafi enn ekki fengið hlut sinn réttan þrátt fyrir umkvartanir og beri því nauðsyn til málshöfðunar á hendur stefndu, en stefndu vísa til þess að kröfur stefnanda séu tilhæfulausar og krefjast sýknu, en til vara lækkunar.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi unir ekki framangreindum ráðstöfunum og hefur margt við söluferlið að athuga. En tilboð það sem Kvika hafi sett fram af hálfu stefnanda hafi í reynd verið hagstæðasta boðið, annars vegar þar sem hin tilboðin tvö hljóti að teljast ógild og hins vegar vegna núvirðisútreiknings. En stefnandi telji að við söluferlið hafi BLM m. a. verið veitt seljandalán þar sem kaupverðið hafi ekki þurft að greiða fyrr en samþykki FME hafi loks legið fyrir. Þá hafi vaxtaákvæði verið bætt við kaupverðið er ekki hafi verið að finna í kauptilboði BLM. Þá telji stefnandi að stjórn og aðrir fyrirsvarsmenn Lindarhvols hafi við söluferlið og með því að ganga til samninga við BLM í framhaldi brotið með margvíslegum hætti gegn reglum sem gilt hafi um Lindarhvol sem og gegn reglum útboðs- og stjórnsýsluréttar um gagnsæi og jafnræði bjóðenda. En þau meintu brot hafi stuðlað að því að boði Kviku, f. h. stefnanda, hafi ekki verið tekið. Stefnandi hafi af þeim sökum orðið fyrir fjártjóni sem megi rekja til þeirra meintu brota og á því fjártjóni beri stefndu óskipta skaðabótaábyrgð. Þá hafi stefnanda ekki orðið ljóst fyrr en um einu og hálfu ári eftir söluferlið að það hefði verið Ásaflöt sem hefði verið þriðji aðilinn sem lagt hafi fram tilboð í söluferlinu en þurft hafi úrskurð frá úrskurðarnefnd um upplýsingamál frá 15. mars 2018 til að knýja þær upplýsingar fram. Á sama tíma hafi stefnanda orðið ljóst nákvæmt inntak og skilmálar tilboða BLM og Ásaflatar, þ. m. t. um vaxtaákvæði. Þessir aðilar hafi veitt mikla viðspyrnu við því að tilboð þeirra yrðu afhent og andmælt því gagnvart úrskurðarnefndinni að gert yrði opinskátt um þau.

Stefnandi krefjist aðallega skaðabóta vegna missis hagnaðar. Stefnandi telji að Lindarhvoli hafi borið að taka tilboði Kviku er sett hafi verið fram af hálfu stefnanda. Það hafi þó ekki gengið eftir heldur hafi hlutur ríkisins í Klakka, sem og kröfuréttindi, verið seldur til BLM. Vegna þess hafi stefnandi orðið fyrir tjóni í formi glataðs hagnaðar. Taka hafi átt tilboði Kviku þar sem tilboð BLM og Ásaflatar hafi innihaldið fyrirvara sem ekki hafi verið heimilt samkvæmt skilmálum söluferlisins. Þá hafi BLM verið veitt seljandalán er einnig hafi farið gegn skilmálum söluferlisins. Þá hafi tilboð Kviku í reynd verið hagstæðasta tilboðið óháð gildi tilboða BLM og Ásaflatar. Þá hafi margvísleg brot Lindarhvols á efnis- og málsmeðferðarreglum við söluferlið orðið til þess að tilboð Kviku hafi ekki orðið fyrir valinu. Lindarhvoll beri sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða íljósi ofangreindra brota. Ríkið beri og ábyrgð á verklagi Lindarhvols í söluferlinu. En til vara og þrautavara krefjist stefnandi viðurkenningar á því að hann eigi skaðabótakröfu á hendur stefndu vegna missis hagnaðar.

Um hafi verið að ræða opið söluferli á hlut ríkissjóðs í Klakka og kröfuréttindum og leggja hafi átt áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni samkvæmt þeim lögum er legið hafi til grundvallar. Hafi þetta leitt af ákvæðum laga nr. 24/2016, en einnig af 45. gr. laga nr. 123/2015 um opinber fjármál, þar sem segi að við sölu, leigu og aðra ráðstöfun ríkiseigna, og eigna sem þurfi að kaupa eða leigja vegna þarfa ríkisins, skuli leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni. Jafnframt skuli gætt að samkeppnissjónarmiðum við slíka ráðstöfun eftir því sem við geti átt.

Söluferlið hafi verið fjarri því að vera í lögmætu horfi, en hver og ein málsástæða stefnanda eða fleiri saman eigi að leiða til þess að taka beri kröfur stefnanda til greina. Í fyrsta lagi telji stefnandi að hann hafi í raun átt hagstæðasta tilboðið. Þá hafi tilboð BLM og Ásaflatar verið skilyrt og þau þannig ekki verið í samræmi við skilmála söluferlisins. Því hafi stjórn Lindarhvols borið að taka tilboði stefnanda.

Í öðru lagi þá hafi efnis- og málsmeðferðarreglur verið brotnar í útboðsferlinu. Jafnræði aðila hafi verið virt að vettugi þar sem bjóðendur hafi búið yfir mismiklum upplýsingum um hið selda, auk þess sem litlar sem engar upplýsingar hafi verið veittar um hið selda, þ. e. aðeins efnisrýr einblöðungur. Skilmálar söluferlisins hafi verið óskýrir, auk þess sem bjóðendum hafi verið settir mismunandi skilmálar. Forsendum tilboðs BLM hafi verið breytt eftir lok tilboðsfrests. Reglur um hæfi hafi verið brotnar.

Ósannað sé að stjórn Lindarhvols hafi lagt sjálfstætt mat á framkomin tilboð og virði þeirra. Gagnsæi hafi verið virt að vettugi þar sem ekki hafi með nokkru móti verið tryggt að ekki væri hægt að skoða tilboðin fyrir lok tilboðsfrests, sér í lagi í ljósi tengsla ráðgjafa Lindarhvols við vissa bjóðendur, þar á meðal endanlegan kaupanda.

Stefnandi krefjist þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum óskipt 651.192.377 krónur, með vöxtum og dráttarvöxtum. Nemi sú fjárhæð tjóni stefnanda vegna missis hagnaðar sem stefndu séu sameiginlega ábyrg fyrir gagnvart stefnanda á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar, stjórnsýsluréttar og útboðsréttar, sbr. og til hliðsjónar 2. mgr. 119. gr. laga nr. 120/2016 um opinber innkaup.

Stefnandi hafi átt eina gilda tilboðið í söluferlinu sem og einnig það hagstæðasta. Hagstæðasta tilboð í eignarhlut ríkissjóðs í Klakka og kröfuréttindin hafi ekki verið valið. Þó að tilboð BLM og Ásaflatar hafi verið hærri að nafnvirði en tilboð Kviku, f. h. stefnanda, leiði fyrirvarar er hafi verið á tilboðum þeirra til þess að tilboð Kviku hafi í raun verið hagstæðasta tilboðið miðað við staðgreiðsluverð, auk þess sem tilboð BLM og Ásaflatar hafi ekki verið í samræmi við skilmála útboðsins og Lindarhvoll því með réttu ekki mátt taka þeim tilboðum. Bæði tilboð BLM og Ásaflatar hafi því verið ógild og því borið að líta fram hjá þeim en stefnandi hafi átt eina gilda tilboðið.

Þrjú tilboð hafi borist í hið selda fyrir lok frests, þ. e. boð Kviku, f. h. stefnanda, 500.950.431 króna, boð BLM, 505.000.161 króna og boð Ásaflatar, 502.000.000 króna. Tilboðið sem sent hafi verið af hálfu stefnanda hafi verið án fyrirvara og skyldi kaupverðið staðgreitt við afhendingu hins selda, þ. e. við undirritun kaupsamnings. Tilboð BLM og Ásaflatar hafi hins vegar verið með fyrirvara um samþykki FME um að tilboðsgjafar færu með virkan eignarhlut í Klakka. Í tilboðum BLM og Ásaflatar hafi verið gert ráð fyrir að greiðsla og afhending færi fram þegar fyrirvaranum hefði verið aflétt. Í auglýsingu og í samskiptum Kviku við Lindarhvol hafi komið skýrt fram að engir fyrirvarar skyldu vera á tilboðunum sem og að hvorki yrðu veitt seljandalán né greiðslufrestur við söluna. Fallist hafi þó verið á fyrirvara BLM og því auk þess veitt seljandalán fyrir hinu selda á meðan tilboð BLM hafi verið til afgreiðslu hjá FME. Tilboð BLM og Ásaflatar hafi því verið ógild. Þegar af þeirri ástæðu hafi tilboð Kviku, f. h. stefnanda, verið hagstæðast enda eina gilda tilboðið og borið að taka því.

En jafnvel þótt ofangreind tilboð teljist hafa verið gild þá hafi tilboð Kviku, f. h. stefnanda, samt verið hagstæðast en með því sé átt við það tilboð sem sé hagkvæmast. Við mat á því hafi borið að miða við staðgreiðsluverð og því hefði átt að meta tilboðin í heild sinni m. t. t. fjárhæða og greiðsluskilmála. Einkum hefði þurft að meta áhrif fyrirvara um hvenær kaupverð yrði greitt enda um verulegar fjárhæðir að ræða.

Ef staðgreiðsluvirði tilboða hefði verið metið hefði það mat aðeins getað byggt á upplýsingum sem legið hafi fyrir þegar ákvörðun hafi verið tekin um hvaða tilboði skyldi taka. Við matið hefðu tveir þættir haft áhrif: Annars vegar lengd greiðslufrests er leitt hafi af fyrirvara um samþykki FME, en hins vegar viðeigandi vextir til núvirð-ingar. Þá hefði verið eðlilegt að leggja mat á líkindi þess að fyrirvörum yrði aflétt.

Framsal hlutafjár og krafna í Klakka þurfi að tilkynna til félagsins og umboðs-manns þess, sem sé Wilmington Trust Limited, og taki framsalið ekki gildi fyrr en umboðsmaður hafi samþykkt það. Það ferli geti tekið um viku, svo rétt sé að gera ráð fyrir að afhending og greiðsla hefði getað farið fram í síðasta lagi 28. október 2016.

Tilboð Kviku, f. h. stefnanda, hafi verið án fyrirvara og gert ráð fyrir greiðslu svo fljótt sem verða vildi. Staðgreiðsluvirði tilboðs stefnanda frá 28. október 2016 hafi því verið jafnt tilboðsfjárhæð eða 500.950.431 króna. Í tilboðum BLM og Ásaflatar hafi hins vegar falist greiðslufrestur þar til fyrirvara um að samþykki FME yrði aflétt. Því hefði þurft að meta þar lengd greiðslufrests og vexti til núvirðingar. Dr. H-kk-nf S-kk-nf hafi að beiðni stefnanda framkvæmt samanburð á tilboðunum, dags 2. júlí 2018. Niðurstaða hans hafi verið sú að tilboð Kviku, f. h. stefnanda, að teknu tilliti til núvirðingar, væri hagstæðast og sé byggt á því að samkvæmt 3. mgr. 42. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki hafi FME sextíu virka daga til að meta hvort það telji þann sem hyggist eignast eða auka við virkan eignarhlut hæfan til að fara með hlutinn. Gera megi ráð fyrir að það taki um tvær til þrjár vikur að útbúa tilkynningu til FME, auk þess sem gera þurfi ráð fyrir einni til tveimur vikum fyrir samþykki umboðsmanns Klakka fyrir framsalinu. Því hefði mátt gera ráð fyrir að greiðslufrestur hefði verið til 3. febrúar 2017, en greiðslufrestur BLM hafi í raun orðið sá. Þá segi í matinu: „Rétt er að taka fram að fjölmörg dæmi eru um að samþykktarferli FME fyrir virkum eignarhlut hafi tekið mun lengri tíma og verður að líta á þetta mat sem varfærið mat á lengd frestsins.“ En fyrir liggi að 3. febrúar 2017 hafi hið selda verið raunveru-lega framselt til BLM og kaupverðið þá verið greitt ásamt eftir á umsömdum vöxtum.

Hvað varði vexti til núvirðingar þá verði að líta til þess að söluandvirðið skyldi greiðast inn á stöðugleikareikning ríkissjóðs hjá SÍ. Þar sem kaupverðið hefði því bor-ið vexti hans frá greiðslu sé rétt að miða við þá vexti við mat á staðgreiðsluvirði tilboð-anna. Vextir stöðugleikareikningsins séu jafnir vöxtum viðskiptareikninga lánastofn-ana hjá SÍ á hverjum tíma. Hinn 14. október 2016 hafi þeir vextir verið 5%. Nærtækast hafi því verið að gera ráð fyrir óbreyttum vöxtum og miða við 5% vexti. Miðað við þær forsendur, er dr. H-kk-nf telji varfærnislegar, sé niðurstaðan eftirfarandi:

Tilboðsgjafi Fjárhæð Núvirði (ex- ante) Núvirði (ex- post)

Frigus II ehf. 500.950.431 500.950.431 500.950.431

BLM fjárfestingar ehf. 505.000.161 498.335.333 498.985.467

Ásaflöt ehf. 502.000.000 495.374.767 496.023.898

Ef stefndi Lindarhvoll hefði metið staðgreiðsluvirði tilboða, sem borið hafi, þá hefði verið ljóst að boð Kviku, f. h. stefnanda, hefði verið það hagkvæmasta.

Í fundargerð stjórnar Lindarhvols, 18. október 2016, segi að stjórnin hafi farið yfir útreikninga allra tilboða með hliðsjón af þeim þáttum sem komið hafi fram í fram-lögðum tilboðum. Lindarhvoll hafi ekki getað afhent þessa útreikninga þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir. Af bréfi Lindarhvols 11. júní 2018 megi leiða að Lindarhvoll eigi enga slíka útreikninga og hafi aldrei átt.

Í kaupsamningi BLM og Lindarhvols, dags. 1. nóvember 2016, sé í gr. 3.2. mælt fyrir um að kaupverðið skuli bera vexti eftir að 20 virkir dagar séu liðnir frá undirritun samningsins og þar til greiðsla fari fram. Ákvæði um vexti hafi hvorki verið í tilboði BLM né í útboðsskilmálum. Við samanburð tilboða sé því ekki hægt að taka mið af áhrifum þess. Vaxtaákvæðinu hafi verið bætt við eftir að stjórn Lindarhvols hafi verið bent á að tilboð BLM væri ekki hagstæðasta boð miðað við staðgreiðsluverð. Með þessari breytingu, annars vegar að bjóða upp á seljandalán og hins vegar að breyta skilmálum þannig að tilboðið bæri vexti, beri að skoða tilboðið sem nýtt og fram komið eftir lok tilboðsfrests, er valdi þá þegar því að horfa beri fram hjá því. Séu skilmálar kaupanna þar með orðnir andstæðir skilmálum sem lagðir hafi verið til grundvallar í auglýsingu 29. september 2016 og valdi þá sjálfstætt því að horfa verði fram hjá tilboði BLM. Stefnandi hafi engin gögn fengið um tilurð þess að vaxta-ákvæðið hafi komið inn í endanlegan kaupsamning, hvorki samskipti, staðfestingar, upplýsingar né annað. Fáist best séð af bréfi Lindarhvols, dags. 11. júní 2018, 6. tl., að engin slík gögn séu til.

Því sé ljóst að tilboð Kviku, f. h. stefnanda, hafi verið hagstæðasta boðið miðað við þau viðmið sem leggja beri til grundvallar við mat á verðmæti tilboða og hefði því átt að verða fyrir valinu. Með því að taka ekki hagstæðasta tilboði, þ. e. frá stefnanda, hafi verið brotið gegn skilmálum söluferlisins, reglum bráðabirgðaákvæðis III í lögum nr. 36/2001, ákvæðum samnings um umsýslu, fullnustu og sölu stöðugleikaframlags-eigna á milli fjármála- og efnahagsráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs og Lindarhvols ehf., dags. 29. apríl 2016, og þeim meginreglum sem gildi um ráðstöfun ríkiseigna.

Í frumvarpi því er orðið hafi að lögum nr. 24/2016 sé fjallað um samning ráðherra um störf félagsins. Þar segi að í samningnum skuli ítarlega fjallað um hvernig gætt verði að hagkvæmni við sölu og meðferð verðmæta. Þá segi í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis að við meðferð málsins fyrir nefndinni hafi komið fram að mat á því hvað teljist vera hæsta verð sé ávallt miðað við staðgreiðslu. Í samræmi við það segi í 5. mgr. 2. gr. samnings ráðherra við Lindarhvol: „Við um-sýslu, fullnustu og sölu eignanna skal leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignirnar. Mat á því hvað hvað [...] telst vera hæsta verð í þessi [...] sambandi miðast ávallt við staðgreiðsluverð.“

Tilboð Kviku hafi því verið hagstæðast í söluferlinu. Því valdi hvort tveggja að hin tilboðin tvö hafi verið ógild en einnig að séu tilboðin núvirðisreiknuð komi í ljós að tilboð Kviku hafi verið hagstæðast, jafnvel þótt hin tilboðin tvö teldust vera gild. Af þeim ástæðum verði að taka bótakröfu stefnanda til greina er nemi þeim hagnaði er stefnandi hafi farið á mis við þá tilboði Kviku, f. h. stefnanda, hafi ekki verið tekið. Til viðbótar við framangreint hafi umrætt söluferli verið ólögmætt þar sem ýmsar efnis- og málsmeðferðarreglur sem legið hafi til grundvallar því hafi verið brotnar.

Upphaflega hafi verið tekið fram í frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 24/2016 að stjórnsýslulög giltu ekki um ákvarðanir félagsins sem annast hafi átt um umsýslu, fullnustu og sölu tiltekinna eigna ríkissjóðs og síðar hafi orðið Lindarhvoll. Sá málsliður hafi hins vegar verið felldur brott með breytingartillögu meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis, en í nefndaráliti segi: „Meiri hlutinn áréttar að ákvæði stjórnsýslulaga og upplýsingalaga skuli lögð til grundvallar starfsemi félagsins eftir því sem við á og mælt er fyrir um í hlutaðeigandi lögum.“ Byggir stefnandi með vísan til þessa á því að ákvörðun um sölu á eignarhluta ríkissjóðs í Klakka, og kröfuréttindum, hafi verið stjórnvaldsákvörðun og að stjórnsýslulög hafi gilt fullum fetum umbæði málsmeðferð við ákvarðanatöku og efnislegt inntak hennar.

Lindarhvoll hafi þá sett sér sérstakar siðareglur og starfsreglur er vísi almennum orðum í ýmsar reglur stjórnsýsluréttarins, svo sem um jafnræði og hlutlægni. Þá hafi fjármála- og efnahagsráðuneytið gert sérstakan starfssamning við Lindarhvol þar sem sé ákvæði um sérstakt hæfi stjórnar og starfsmanna Lindarhvols en það sé efnislega til samræmis við 3. gr. stjórnsýslulaga. Fyrir utan eignarhaldið á Lindarhvoli styðji framangreint enn frekar þau ummæli sem komið hafi fram í áðurgreindu nefndaráliti að um Lindarhvol skyldu gilda ákvæði stjórnsýslulaga eins og við hafi átt.

Ef talið verði hins vegar að ekki hafi verið um að ræða stjórnvaldsákvörðun sé ljóst að mati stefnanda að meginreglur stjórnsýsluréttar hafi engu að síður gilt í öllum meginatriðum um málsmeðferðina enda hafi Lindarhvoll sinnt lögbundinni stjórn-sýslu ríkisins og leiðir í reynd í meginatriðum til sömu niðurstöðu og ef stjórnsýslulög væru talin gilda fullum fetum. Með lögum nr. 24/2016 hafi ráðherra verið heimilað að stofna einkahlutafélag er hafi haft þann tilgang að annast um umsýslu tiltekinna eigna ríkissjóðs, fullnusta þær og eftir atvikum selja þær eignir. Félagið hafi verið stofnað undir nafninu Lindarhvoll. Í lögunum hafi verið kveðið á um að ráðherra skyldi gera samning við félagið um verkefni þess og starfshætti. Í samningi þeim sem gerður hafi verið sé m. a. fjallað um áherslur ríkisins sem eiganda þeirra eigna sem félagið hafi umsýslu með og sérstakt hæfi stjórnar- og starfsmanna félagsins og þá að Ríkisendur-skoðun hefði eftirlit með starfsemi félagsins og framkvæmd samningsins. Lindarhvoli hafi þannig verið falið að fara með stjórnsýslu ríkisins varðandi meðferð og ráðstöfun tiltekinna eigna í samræmi við lagaheimild þar að lútandi og samning við ráðherra.

Félagið hafi því farið með stjórnsýslu sem einkaaðili sem annars hefði verið á hendi fjármála- og efnahagsráðherra og ráðuneytis hans. Ekki sé hægt að fallast á að það fyrirkomulag að félag sé stofnað um umsýslu ríkisins leiði til lakari réttarverndar borgaranna en ella væri til staðar nema slíkt komi þá skýrt fram í viðkomandi lögum.

Í bráðabirgðaákvæði III í lögum nr. 36/2001 komi fram að félagið, Lindarhvoll, skuli við umsýslu, fullnustu og sölu verðmæta samkvæmt 2. málslið 1. mgr. leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni. Í samningi ráðherra við Lindar-hvol séu framangreind atriði útfærð með nánari hætti er fyrr segir. Þá sé einnig í 3. gr. samningsins kveðið á um sérstakt hæfi stjórnar- og starfsmanna félagsins, en þau skilyrði sem þar sé að finna séu efnislega samhljóða ákvæði 3. gr. stjórnsýslulaga.

Um allt söluferlið skyldu því gilda reglur um jafnræði, hlutlægni, gagnsæi, hag-kvæmni og hæfi, óháð því hvort grundvöllur sé talinn stjórnsýslulög nr. 37/1993, lög nr. 36/2001, sbr. lög nr. 24/2016, samningur ráðherra við Lindarhvol eða almennar meginreglur. Til hliðsjónar megi og líta til meginreglna laga nr. 123/2015 um opinber fjármál, sbr. einkum 45. gr., og meginreglna laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða. Megi einnig benda á athugasemdir forstjóra Ríkiskaupa í frétt Morgunblaðsins 12. nóvember 2016 undir fyrirsögninni „Gengið á svig við meginreglur við sölu ríkis-eignar“ um að þó að ekki sé skylt að notast við lög um opinber innkaup við sölu ríkis-eigna séu þau sá vettvangur er notast hafi verið við þar sem finna megi þá formfestu og það stranga verklag sem tryggi gagnsæi og jafnræði á milli bjóðenda í ríkiseignir.

Söluferlið hafi brotið í bága við jafnræðisreglu, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga, 4. mgr. ákvæðis III til bráðabirgða í lögum nr. 36/2001, 2. gr. samnings ráðherra og Lindarhvols og meginreglu útboðs- og stjórnsýsluréttar. Ekki hafi t. d. verið gætt að jafnræði milli bjóðenda hvað varði upplýsingar um hið selda, s. s. fjárhagsupplýsingar. Í 7. mgr. 2. gr. samnings ráðherra og Lindarhvols ehf. sé fjallað um það hvernig tryggja skyldi jafnræði. Þar segi: „Jafnræði skal tryggja með því að skilyrði við sölu eða ráðstöfun séu fá, skýr og öllum ljós. Allir sem uppfylla málefnaleg skilyrði skulu hafi [...] kost á því að bjóða í einstakar eignir og tryggja skal að nauðsynlegar upplýsingar um söluferlið séu aðgengilegar fyrir alla mögulega bjóðendur.“

Þetta sé í samræmi við almennar reglur um útboð. Allir mögulegir bjóðendur hafi þannig átt að hafa jafnan aðgang að nauðsynlegum upplýsingum til þess að geta boðið í það sem selja hafi átt. Í jafnræðisreglunni felist m. a. það að gæta skuli að því að ekki sé til staðar upplýsingamisvægi á milli mögulegra bjóðenda. Það þýðir að tryggja beri bjóðendum jafnan aðgang að upplýsingum í sérhverju tilliti.

Á heimasíðu stefnda Lindarhvols hafi verið afar takmarkaðar upplýsingar um hið selda og söluferlið. Þá hafi sá einblöðungur sem Kvika hafi fengið sendan þegar óskað hafi verið eftir kynningu og upplýsingum um söluferlið heldur ekki verið efnismikill og engar fjárhagsupplýsingar verið veittar. Kvika hafi ítrekað óskað eftir upplýsingum um skilmála kröfunnar sem tengd hafi verið eignarhlutum í Klakka en án árangurs. Það eina sem sagt hafi verið í tölvupóstum Lindarhvols til Kviku sé að um væri að ræða nauðsamningskröfu sem „haldið er utan um af Wilmington“ samkvæmt svo-kölluðum „Composition Debt Agreement“. Þrátt fyrir það virðist ekki vera um að ræða samningskröfu samkvæmt lögum um gjaldþrotaskipti, heldur almenna fjárkröfu á grundvelli samningsins „Composition Debt Agreement“. Efni þess samnings og skilmálar hafi hvergi komið fram í þeim gögnum sem fjárfestar hafi haft aðgang að í söluferlinu, og upplýsingar hafi heldur ekki verið veittar þrátt fyrir fyrirspurnir Kviku. Augljóst sé að upplýsingar um þetta hafi verið til þess fallnar að hafa umtalsverð áhrif á tilboðsverð. Verði að telja að skortur á þeim hafi gert útboðsgrundvöll svo óljósan að ekki verði við unað. Jafnframt hafi þetta skapað hættu á upplýsingamisvægi er felist í þeim tengslum Klakka og tveggja annarra bjóðenda sem vikið verði hér frekar að.

Hið selda hafi verið auglýst til sölu án þess að árshlutauppgjör Klakka hafi legið fyrir en það hafi samkvæmt nauðasamningi Klakka átt að liggja fyrir í lok ágúst 2016. Það hafi síðan verið kynnt 16. nóvember 2016, þ. e. eftir að tilboðsfrestur hafi verið útrunninn og salan farið fram. Árshlutauppgjör Klakka hafi þó verið tilbúið degi áður en tilboðsfrestur hafi runnið út, auk þess sem uppgjör dótturfélaga hafi jafnframt legið fyrir hjá stjórnendum Klakka. Eðlilega hafi forstjóri Klakka, sem einnig hafi verið eini stjórnarmaður BLM, haft vitneskju um stöðu Klakka. Sama eigi við um eina stjórnarmann Ásaflatar, er ritað hafi undir tilboð þess félags, en sá hafi verið fjármála-stjóri Klakka. Það sé því augljóst að verulegt upplýsingamisvægi á milli bjóðenda hafi verið til staðar. Þeir aðilar sem starfað hafi hjá Klakka hafi gjörþekkt rekstur félagsins og haft aðgang að uppgjörum þess, en þeir M-kk-nf S-x-x T-kk-nf og J-kk-nf Ö-kk-nf G-kk-nf hafi verið daglegir stjórnendur félagsins sem forstjóri og fjármála-stjóri. Það sé því fjarri sanni að allir bjóðendur hafi setið við sama borð í söluferlinu.

Við upphaf söluferlisins hafi stefnandi talið að gætt yrði að jöfnum aðgangi þátt-takenda að upplýsingum, þar sem auglýst hafi verið að skilyrði fyrir þátttöku í sölu-ferlinu væri undirritun trúnaðaryfirlýsingar og skilmálabréfs. Hafi það gefið til kynna að þátttakendum yrðu afhent gögn sem almennt ríkir trúnaður um á borð við fjárhags-upplýsingar og aðrar nauðsynlegar upplýsingar um hið selda. Engar slíkar upplýsingar hafi hins vegar verið veittar, aðeins einblöðungur með takmörkuðum upplýsingum.

Lindarhvoli hafi borið að gæta jafnræðis á meðal tilboðsgjafa. En ráðgjafa þess, S-kk-þgf Þ-kk-þgf G-kk-þgf lögmanni, sem jafnframt hafi verið stjórnarmaður í Klakka, hafi verið fullkunnugt um að fyrirliggjandi væru þýðingarmiklar óbirtar fjárhagsupplýsingar um félagið. Þannig hafi S-kk-nf Þ-kk-nf jafnframt haft vitneskju um skilmála nauðasamningskröfunnar og að árshlutauppgjör Klakka hafi átt að liggja fyrir eigi síðar en 31. ágúst 2016, sbr. nauðasamning Klakka. Þá hafi hann vitað að BLM, sem stýrt sé af forstjóra Klakka, væri að reyna að auka hlut sinn í Klakka, en fyrir hafi leg iðað BLM hafi þá áður gert Lindarhvoli yfirtökutilboð í hlut Lindarhvols í Klakka þann 30. september 2016 að fjárhæð 428.000.000 króna.

Stjórn Lindarhvols beri ábyrgð á því að upplýsingamisvægi hafi verið til staðar um framangreind atriði. Þrátt fyrir það hafi ekkert verið gert til þess að reyna að bæta úr þeim annmarka og því verið brotið alvarlega gegn jafnræði bjóðenda í söluferlinu.

Vísist hér til hliðsjónar til 46. gr. laga nr. 120/2016 um opinber innkaup en af því ákvæði megi leiða þá reglu að opinber aðili sem haldi útboð skuli gera ráðstafanir til að tryggja að allir bjóðendur sitji við sama borð hvað varði upplýsingagjöf. Þannig skuli grípa til ráðstafana til að láta öðrum bjóðendum í té upplýsingar er einn bjóðenda kunni að hafa umfram hina. Þessi regla sé liður í jafnræðisreglu útboðsréttar, sem og stjórnsýsluréttar, en gegn þessari reglu hafi verið brotið alvarlega í máli þessu.

Á því sé byggt að hefði stefnandi haft umræddar grundvallarupplýsingar undir höndum hefði mat hans á verðmæti hins selda hækkað um 57.000.000 króna.

En í 4. mgr. bráðabirgðaákvæðis III í lögum nr. 36/2001, sbr. lög nr. 24/2016, segi m. a. að við sölu verðmæta samkvæmt 2. málsl. 1. mgr. skuli félagið, sem annast skyldi um sölu ríkiseigna, leggja áherslu á hagkvæmni, og að með hagkvæmni sé átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignirnar. Þrátt fyrir framangreint sé heimilt að setja bjóðendum tiltekin málefnaleg skilyrði, t. d. varðandi fjárhagslegt hæfi eða önnur sambærileg skilyrði, sbr. 11. mgr. 2. gr. samnings ráðherra og Lindarhvols. Í samningnum segi síðan að séu slík skilyrði sett skuli það gert með gagnsæjum hætti „þannig að forsendur þeirra séu augljósar og hafnar yfir vafa“.

Kvika óskaði eftir kynningu og frekari upplýsingum um söluferlið í tölvupósti 10. október 2016. Einblöðungur hafi borist með afar takmörkuðum upplýsingum. Einungis hafi verið eytt þremur orðum, tveimur tölum og bókstafnum F í að lýsa hinu selda. Þá hafi komið fram að seljandi myndi hvorki veita seljandalán né greiðslufrest og að gert væri ráð fyrir greiðslu með reiðufé við afhendingu hins selda. Kvika hafi óskað eftir frekari upplýsingum tveimur dögum síðar. Í svarpósti sem borist hafi sama dags hafi sagt að gert væri ráð fyrir staðgreiðslu í reiðufé við afhendingu og „engir fyrirvarar um fjármögnun, greiðslufrest eða seljandalán“. Þó segi að óhjákvæmilegt sé að aðilar þurfi að „setjast niður og ganga frá lausum endum“ í kjölfarið. Ljóst sé að nánast útilokað hafi verið fyrir fjárfesta að átta sig á verðmæti hins selda og skýri e. t. v. það að af á þriðja tug aðila sem sýnt hafi sölunni áhuga hafi aðeins þrír sent inn tilboð.

Eftir að Lindarhvoll hafi ákveðið að ganga til samninga við BLM hafi verið birt frétt á heimasíðu þess, 14. nóvember 2016, undir fyrirsögninni „Athugasemdir frá stjórn Lindarhvols ehf. vegna fréttaflutnings“. Þar hafi verið fjallað um sölu á hlutnum í Klakka og m. a. sagt orðrétt: „Öllum áhugasömum fjárfestum var boðið að senda inn skuldbindandi tilboð á því formi og með þeim fyrirvörum sem hentaði hverjum og einum fjárfesti. Söluferlið var eins opið, einfalt og skýrt og mögulegt er í slíku ferli.

Það var ekki háð öðrum skilyrðum en þeim að áhugasamir bjóðendur skiluðu inn tilboðum sínum með rafrænum hætti fyrir kl. 16.00, föstudaginn 14. október 2016.“

Ekki þurfi að hafa mörg orð um að óljóst sé hvaða skilmálar hafi gilt í raun og Lindarhvoll orðið margsaga um það. Hafi t. d. sagt í auglýsingu á hinu selda, 29. september 2016, að fjárfestar er óskuðu eftir að taka þátt í söluferlinu skyldu undirrita „trúnaðar yfirlýsingu og skilmálabréf“. Kvika hafi beðið um þau gögn í tölvupósti, 13. október 2016, þ. e. trúnaðaryfirlýsingu og skilmála bréfið, en fengið þau svör að „ekki [væri] gert ráð fyrir trúnaðaryfirlýsingu og/eða skilmálabréfi á þessu stigi málsins“.

Tilgangur reglna um gagnsæi og jafnræði sé m. a. að tilboð verði samanburðarhæf. Þurfi því að liggja fyrir nægar upplýsingar og nógu skýrir skilmálar til að bjóðendur geti útbúið tilboð er hægt sé að bera saman. Því markmiði verði ekki náð ef bjóðendum séu settir ólíkir skilmálar. Í upplýsingablaði hafi sagt að seljandi myndi hvorki veita seljandalán né greiðslufrest og gert væri ráð fyrir greiðslu með reiðufé við afhendingu hins selda. En í tölvupósti sem Kvika hafi fengið í kjölfar fyrirspurnar um frekari upplýsingar hafi hins vegar sagt að gert væri ráð fyrir „staðgreiðslu með reiðufé“ og að „engir fyrirvarar um fjármögnun, greiðslufrest eða seljandalán“ yrðu veittir.

Ekkert annað liggi fyrir en að stefnanda hafi einum verið settir þeir skilmálar sem fram hafi komið í tölvupósti Lindarhvols til stefnanda. Með því hafi stefnanda verið settir skilmálar sem öðrum hafi ekki verið settir og þar með verið brotið á grófan hátt gegn jafnræði bjóðenda. Afleiðingar þessa séu auðséðar, enda tilboð Kviku, fyrir hönd stefnanda, eina tilboðið í söluferlinu er ekki hafi verið háð fyrirvörum. Framangreindir annmarkar á ferlinu hafi því raunverulega haft efnisleg áhrif á tilboðsgerð bjóðenda.

Það sé meginregla útboðsréttar, er leiði einnig af almennum reglum um jafnræði og gagnsæi, að bjóðendur megi ekki breyta tilboðum eftir að þau hafi verið opnuð. Miði reglan að því að tryggja jafnræði enda feli eftir á breytingar í sér hættu á mismunun. En í kaupsamningi BLM og Lindarhvols, 1. nóvember 2016, sé ákvæði um að kaupverðið skuli bera vexti eftir að 20 virkir dagar séu liðnir frá undirritun samningsins og þar til greiðsla fari fram. Í tilboði BLM sé hins vegar ekkert ákvæði um að tilboðsverð skuli bera vexti. Ekki sé kveðið á um slíkt í skilmálum söluferlisins. Þar sé þess þvert á móti einungis getið að tilboðsverð verði greitt við afhendingu hins selda og stefnanda tjáð að seljandalán verði ekki veitt. Með því að vaxtaákvæði hafi verið bætt við tilboð BLM hafi jafnræði bjóðenda verið raskað enda hafi stefnanda ekki verið veitt færi á að breyta þannig tilboði sínu og hækka það með sama hætti.

Stefnandi hafi gert annað tilboð eftir lok frests að fjárhæð 510.000.000 króna. Samkvæmt fundargerð stjórnar Lindarhvols hafi það ekki komið til skoðunar þar sem það hafi verið sent eftir að tilboðsfrestur hafi verið liðinn. Kaupsamningur BLM, sem hafi innihaldið ákvæði um greiðslu vaxta, hefði í raun átt að skoðast með sama hætti sem nýtt tilboð. Með því að gera kaupsamning með breyttum forsendum kauptilboðs hafi verið brotið gróflega gegn meginreglu um jafnræði bjóðenda. Hafi mátt breyta tilboði eftir tilboðsfrest hafi Lindarhvoli borið að taka umræddu síðara tilboði Kviku.

Í söluferlinu hafi reglur um hæfi verið brotnar. Hafi S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf lögmaður, er komið hafi fram fyrir hönd Lindarhvols í söluferlinu, verið vanhæfur til að koma að málinu þar sem hann hafi verið stjórnarmaður í Klakka. Byggi stefnandi á því að S-kk-nf Þ-kk-nf hafi haldið tilboði eins bjóðanda, BLM, að stjórn Lindarhvols og lagt til að því yrði tekið, en með þessari aðkomu hafi jafnræði bjóðenda verið raskað.

Í 9. mgr. 2. gr. samnings ráðherra og Lindarhvols segi að hlutlægni skuli tryggja m. a. með því að „gengið sé rækilega úr skugga um að uppfylltar séu hæfisreglur til þeirra sem fjalla um einstök mál [...]“. Þá segi í 10. mgr. ákvæðisins að félaginu sé heimilt að semja við þriðja aðila um þjónustu við sölu á tilteknum eignum eða eign a-flokkum „enda sé tryggt að gætt sé meginreglum [sic.] laganna um gegnsæi [sic.], hlutlægni, jafnræðis [sic.] og hagkvæmni [...]“. Í 3. gr. samningsins sé svo að finna reglur um sérstakt hæfi stjórnar- og starfsmanna Lindarhvols, en að breyttu breytanda sé um að ræða sömu efnisreglur og séu í 3. gr. stjórnsýslulaga. Í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis segi: „Varðandi hlutlægni telur nefndin að ganga þurfi rækilega úr skugga um að uppfylltar séu hæfiskröfur til þeirra sem fjalla um einstök mál.“ Af framangreindu sé ljóst að hæfisreglur hafi gilt um þá aðila er fjallað hafi um einstök mál Lindarhvols varðandi ráðstöfun eigna ríkissjóðs. Virðist óumdeilt að framangreindar reglur um sérstakt hæfi hafi einnig gilt um utanað-komandi ráðgjafa Lindarhvols, en í svarbréfi fjármála- og efnahagsráðuneytisins til umboðsmanns Alþings, dags. 14. september 2018, komi fram að ráðuneytið taki undir með umboðsmanni að „II. kafli stjórnsýslulaga um sérstakt hæfi gildi um aðkomu ráðuneytisins að ráðstöfun umræddra eigna og þá einnig um hæfi þeirra einkaaðila og starfsmanna þeirra sem koma fram fyrir hönd ráðuneytisins í því efni“.

S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf sé einn eiganda lögmannsstofunnar Íslaga og hafi verið helsti ráðgjafi stefnda Lindarhvols í söluferlinu. Lindarhvoll hafi gert verksamning við Íslög, dags. 28. apríl 2016, er tekið hafi til kaupa á þjónustu „á sviði framkvæmda-stjórnar og lögfræðiþjónustu“. Samningurinn hafi upphaflega verið tímabundinn til þriggja mánaða. Eftir ítrekaðar fyrirspurnir stefnanda um frekari samning hafi verið upplýst að samningurinn hafi verið framlengdur að því er virðist óformlega þar til verkefnum Lindarhvols væri lokið. En á grunni samningsins virðist S-kk-nf hafa starfað sem e. k. framkvæmdastjóri félagsins og sinnt öllum daglegum rekstri þess. Íslög hafi tekið við þeim tilboðum er borist hafa og símtölum og tölvupóstum verið beint til stofunnar. Íslög eigi þá einnig lén Lindarhvols sem og símanúmer félagsins.

Á þessum tíma hafi S-kk-nf Þ-kk-nf verið stjórnarmaður í Klakka. Forstjóri Klakka hafi þá verið M-kk-nf S-kk-nf T-kk-nf, er hafi einnig verið stjórnarformaður Lykils hf. (áður Lýsing hf.), sem hafi verið veigamesta eign Klakka, og hann jafnframt verið eini stjórnarmaður BLM. BLM hafi verið móðurfélag Klakka og M-kk-nf og S-kk-nf því verið í hagsmunatengslum. Stærsti lánveitandi Lykils hf. á þessum tíma hafi verið Burlington er eigi alla hluti í BLM. Þá hafi fjármálastjóri Klakka verið eini stjórnarmaður Ásaflatar. Vegna tengsla S-kk-ef, sem stjórnarmanns í Klakka, við forsvarsmenn félaganna BLM og Ásaflatar hafi hann verið vanhæfur til að koma að söluferlinu, sbr. 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga, sbr. og 5. tl. 1. mgr. 3. gr. samnings ráðherra og Lindarhvols. Ekki fáist þá betur séð en að hann hafi haldið tilboði BLM að stjórn Lindarhvols sem hafi svo tekið því í kjölfarið. Með þessu hafi verið brotið gegn hæfisreglum sem gilda hafi átt í söluferlinu og sem hafi svo haft áhrif á söluna. Þá telji stefnandi það vera ósannað að stjórn Lindarhvols haft lagt sjálfstætt mat á framkomin tilboð og virði þeirra. En í tilefni af kvörtun stefnanda til umboðsmanns Alþingis hafi umboðsmaður ritað fjármála- og efnahagsráðuneytinu erindi, dags 12. júní 2018, þar sem umboðsmaðurinn óskaði eftir upplýsingum og skýringum um tiltekin atriði. Hafi umboðsmaður þá m. a. óskað eftir nánari upplýsingum um aðkomu lögmannsins S-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef að sölu á eignarhlutum og kröfum í Klakka.

Í svari ráðuneytisins, dags. 14. september 2018, segi að S-kk-nf Þ-kk-nf hafi sem starfsmaður Íslaga sinnt lögfræðilegri ráðgjöf í tengslum við rekstur Lindarhvols og að m. a. hafi ráðgjöf falist í „mótt[ö]k[u] tilboða og utanumhald[i]“. Þá segir að stjórn Lindarhvols hafi alfarið annast allar ákvarðanir varðandi söluferlið og sölu umræddra eigna í samræmi við samning félagsins við ráðuneytið. Í því hafi falist að „undirbúa sölu, leita tilboða, meta þau og samþykkja“. Lögmenn Íslaga hafi samkvæmt því hvorki haft ákvörðunarvald né tillögurétt í tengslum við sölu eignanna, „enda þótt þeir hafi miðlað afstöðu sinni til þess hvernig ákvæði laga og samningsins við ráðuneytið, m. a. um jafnræði og hámörkun verðmæta, kynni að horfa við innkomnum tilboðum“.

Þessi lýsing ráðuneytisins sé á skjön við raunveruleikann, en þann 15. október 2016 hafi S-kk-nf Þ-kk-nf sent tölvupóst sem borið hafi heitið „Opið söluferli Klakki ehf. - Niðurstaða“. Viðtakendur tölvupóstsins hafi verið stjórn Lindarhvols, þau Þ-kk-nf A-kk-nf, H-kk-nf C. B-kk-nf og Á-kvk-nf Ó-kvk-nf, auk E-kvk-ef F-kvk-ef. Í póstinum komi fram að tilboðsfrestur í opnu söluferli Klakka hafi runnið út kl. 16:00 föstudaginn 14. október 2016. Þá segi að tilboð hafi borist frá Kviku, Ásaflöt og BLM og að tilboðin séu meðfylgjandi sem fylgiskjöl. Svo segir: „Þar sem BLM fjárfestingar ehf. voru með yfirtökutilboð í gangi vegna kaupa þeirra á hluta Glitnis Holdco í Klakka um daginn sem var lægra en ofangreint tilboð þeirra í okkar hlut þá breyttu þeir yfirtökutilboði sínu til hækkunar í samræmi við ofangreint tilboð í okkar hlut og senda [sic.] það út til hluthafa kl. 15:58 eða þremur mínútum eftir að þeir afhentu mér ofangreint tilboð sitt og tveimur mínútum fyrir tilboðsfrestinn okkar. Þar sem Kvika banki hf. hefur fengið vitneskju um ofangreint og sáu [sic.] þá tilboð BLM fjárfestingar [sic.] ehf. þá sendu þeir nýtt tilboð sem barst með tölvupósti kl. 16:27 eða eftir tilboðsfrest og hef ég ekki staðfest móttöku á því tilboði og var fjárhæð þess ISK 510.000.000.“

Það sem sé athyglisverðast við þennan póst sé að af honum fáist ekki betur séð en að fulltrúi frá BLM hafi afhent S-kk-þgf Þ-kk-þgf tilboð í eigin persónu, sbr. orðalagið „afhentu mér“. Sé það verklag þvert á samskipti Lindarhvols við stefnanda þar sem segi að öll samskipti þyrftu að fara um netfangið soluferli@lindarhvolleignir. is, sbr. t. d. tölvupóst Lindarhvols frá 14. október 2016.

Næsta dag, 16. október 2016, hafi S-kk-nf Þ-kk-nf sent annan póst á þessa sömu aðila. Titill póstsins hafi verið „Opið söluferli -tillaga að næstu skrefum“. Þar segi S-kk-nf að eftir skoðun á tilboðum hafi hann verið að velta fyrir sér næstu skrefum. Þá segir: „Með vísan til tilboðanna þá myndi ég leggja til eftirfarandi verklag og næst [sic.] skref:

• [...]

• Klakki ehf. o Samþykkja hæsta tilboðið sem barst fyrir tilboðsfrest og var frá BLM fjárfestingar [sic.] ehf. og óska eftir að þeir sendi framsalsgögnin.

• [...]

Væri gott að heyra frá ykkur hvað þið leggið til og hvort þið séuð sammála ofangreindu. Síðan er líka spurning hvort þið viljið hittast og funda til að fara yfir stöðuna og þá meta næstu skref o. s. frv. eða hvort þið viljið tækla með tölvupósti eða með öðrum hætti.“

Þetta sé þvert á svar ráðuneytisins um að S-kk-nf hafi hvorki haft ákvörðunarvald né tillögurétt í tengslum við sölu eignanna. S-kk-nf hafi beinlínis haldið tilboði BLM að stjórn Lindarhvols og lagt til að því yrði tekið. Sé því ljóst að hann hafi talið sig þess umkominn að leggja til við stjórn hvaða tilboði skyldi tekið og jafnframt megi segja að hann hafi talið samþykki stjórnar nánast formsatriði. Þá hafi hann einnig leyft sér að velta því fyrir sér sem möguleika að stjórnin þyrfti ekki að funda til að fara yfir málið eða hvort nægjanlegt væri að „tækla með tölvupósti eða með öðrum hætti“. Með þessu hafi verið freklega gengið gegn málsmeðferðarreglum er gilt hafi um ákvarðanir í tengslum við töku tilboða og þar með gegn reglum um jafnræði bjóðenda. Þá hafi S-kk-nf haldið því fram að tilboð BLM hafi verið „hæsta tilboðið“ án þess að rökstyðja það frekar eða sýna útreikninga því til stuðnings, auk þess sem hann hafi ekki getið sérstaklega um að tilboð BLM væri háð fyrirvara um samþykki FME, en að tilboð Kviku, f. h. stefnanda, miðaðist við staðgreiðslu við undirritun kaupsamnings, en hann hafi þó nefnt þetta síðasta atriði í tölvupósti til stjórnarinnar deginum áður.

Að svo miklu leyti sem stjórnsýslulög eigi við um Lindarhvol, hvort heldur beint eða þá þær meginreglur sem að baki þeim liggi, þá fari þessi úrlausn um tilboðin gegn meginreglu 10. gr. stjórnsýslulaga um rannsóknarskyldu, þ. m. t. að rannsaka nánar virði tilboðanna miðað við staðgreiðslu. Þá fari málsmeðferðin gegn grunnreglum 22. gr. stjórnsýslulaga sem leggi á þær skyldur að rökstyðja skuli ákvarðanir og þegar um matskennda ákvörðun sé að ræða beri að greina frá þeim meginsjónarmiðum sem hafi verið ráðandi við matið. Ekki verði séð að nokkur eiginleg athugun hafi farið fram á tilboðunum eða á virði þeirra. Þá hafi stefnandi engan rökstuðning fengið fyrir ákvörðun Lindarhvols þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir um útskýringar og upplýsingar.

Eftir ítrekaðar gagnabeiðnir og kærur til úrskurðarnefndar um upplýsingamál hafi einu fundargerðir stjórnar Lindarhvols um málefni Klakka sem afhentar voru verið frá 18. og 20. október 2016. Í fundargerðinni 18. október 2016 segi m. a.: „[f]arið var yfir útreikninga allra tilboða með hliðsjón af þeim þáttum sem komu fram í framlögðum [sic.] tilboðum.“ En engir útreikningar liggi hins vegar fyrir sem áður hafi verið rakið.

Í gagnabeiðni stefnanda, dags. 11. september 2018, hafi verið ítrekuð beiðni um afhendingu allra fundargerða stjórnar Lindarhvols frá stofnun félagsins 27. apríl 2016 til loka árs 2016, þar sem salan á eignarhlut í Klakka hafi verið tekin fyrir hjá stjórn, og öllum bréfum og öðrum gögnum er til væru hjá félaginu og lytu að umræddri kröfu sem til sölu hefði verið. Fram komi í bréfinu að það fái ekki staðist að stjórnin hafi ekki haft neina aðkomu að sölunni fyrr en 18. október 2016 og að ekkert hafi verið rætt á fundum stjórnar um þetta málefni fyrir þann tíma. Beiðninni hafi verið svarað 5. október 2018 á þá leið að öll gögn hafi þegar verið afhent sem óskað hafi verið eftir. Í gagnabeiðni stefnanda frá 11. október 2018 hafi m. a. verið óskað eftir upplýsingum um dagsetningar allra funda stjórnar Lindarhvols frá stofnun þess 27. apríl 2016 og til loka árs 2016. Í tölvupósti frá Lindarhvoli, ellefu mánuðum síðar, 8. september 2019, hafi komið fram dagsetningar alls sextán stjórnarfunda á árinu 2016. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá maí 2020 segi hins vegar að hún hafi haft undir höndum sex fundargerðir þar sem málefni Klakka hafi verið til umfjöllunar hjá stjórn Lindarhvols.

Stefnandi hafi ítrekað farið fram á að fá afhentar þær fundargerðir frá Lindarhvoli þar sem sala á hlutafé og kröfum er varði Klakka hafi verið til umfjöllunar. Hafi stefnandi þurft að leita á náðir úrskurðarnefndar um upplýsingamál er hafi úrskurðað stefnanda í vil. Þann 15. september 2020 hafi Lindarhvoll loks sent bréf til stefnanda þar sem finna hafi mátt útdrætti úr einum sex fundargerðum stjórnar Lindarhvols til viðbótar þar sem mál sem vörðuðu Klakka hafi verið til umfjöllunar. Fundargerðirnar sjálfar hafi hins vegar ekki verið afhentar þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þar að lútandi. Þá sé stefnanda kunnugt um það að um söluna og eftirmál hennar hafi verið fjallað á fleiri fundum í stjórn Lindarhvols en þeim sem greinir í bréfinu 15. september 2020.

Í þeim útdráttum sem birst hafi í bréfinu 15. september 2020 komi m. a. fram að stjórn Lindarhvols hafi a. m. k. í þrígang tekið ákvörðun um söluferli á hlutum í Klakka án þess þó að hluturinn væri auglýstur. Einnig komi fram á stjórnarfundi 30. júní 2016 að hlutir Klakka skyldu settir í sölumeðferð „þegar samkomulagi við [...] vegna annars máls væri lokið [...]“. Stefnandi ætlar að þarna sé verið að vísa til samningaviðræðna B-x-x við SÍ um gjaldeyrisútboð og losun hafta á hlut í Klakka. Ef svo er, sé það vísbending um að stjórn og/eða ráðgjafi Lindarhvols hafi verið í beinum samskiptum við endanlegan kaupanda í söluferlinu löngu áður en söluferlið hafi verið auglýst og virðist vera ástæða þess að ítrekað hafi verið frestað að auglýsa hlutinn til sölu. Samband Lindarhvols annars vegar og BLM og Ásaflatar hins vegar kristallist enn fremur í því að starfsmenn Klakka hafi keypt Ásaflöt sem skúffufélag af Logos lögmannsþjónustu 18. ágúst 2016, eða beint í kjölfar þess að ákveðið hafi verið á fundi í Lindarhvoli 4. ágúst 2016 að hlutur í Klakka skyldi auglýstur til sölu í „ágúst/ september 2016“. Á fundi í stjórn Lindarhvols, 31. ágúst 2016, hafi svo endanlega verið ákveðið að auglýsing á söluferlinu skyldi birt 29. september 2016. Kaup á Ásaflöt hafi því átt sér því stað sex vikum áður en söluauglýsingin hafi verið birt í fjölmiðlum 29. september 2016. Gögn sýni því að ákvörðun um sölu hafi verið tekin í kjölfar tölvupósta S-kk-ef til stjórnar Lindarhvols 15. og 16. október 2016. Engin gögn, önnur en fundargerðir Lindarhvols, séu til um að sjálfstætt mat hafi farið fram á tilboðum. Framangreint verklag hafi falið í sér alvarlega annmarka á málsmeðferð.

Í söluferlinu hafi verið brotið gegn reglum um gagnsæi. Sé byggt á sömu sjónar-miðum og um brot á jafnræðisreglu, enda eigi þau við um brot á gagnsæi að breyttu breytanda. Í 8. mgr. 2. gr. samnings ráðherra og Lindarhvols sé fjallað um hvernig tryggja skuli gagnsæi. Þar segi: „Gegnsæi [sic.] skal tryggja með því að allt ferli við sölu og ráðstöfun félagsins á eignum sé skýrt og ljóst og að ávallt liggi fyrir á hverju einstakar ákvarðanir séu byggðar. Standi tvær eða fleiri leiðir til boða varðandi sölu eða ráðstöfun á eignum skal kappkosta að velja þá leið sem er gagnsærri.“

Tekið hafi verið við tilboðum í gegnum tölvupóst en móttaka þeirra verið á hendi Íslaga. Ekki hafi verið dulkóðun eða viðlíka til að tryggja að tilboð væru ekki opnuð fyrr en eftir að tilboðsfrestur rann út. Tilboð Kviku hafi verið sent 14. október 2016 kl. 15:54 og móttaka þess verið staðfest mínútu síðar. Kl. 15:55 hafi BLM sent tilboð og kl. 16:03 uppfært yfirtökutilboð sitt. Með síðarnefnda tilboðinu hafi yfirtökutilboð frá 30. september 2016 verið hækkað um tæp 18%, eða rúmar 77.000.000 króna, á aðeins tveimur vikum. Þar með hafi það orðið 0,9% hærra en tilboð Kviku. Þá hafi Ásaflöt sent inn tilboð kl. 15:59 sem hafi verið um 1.000.000 króna hærra en tilboð Kviku. Munur tilboðanna sé einungis 0,2%. Athygli veki að forstjóri Klakka hafi vottað tilboð Ásaflatar sem sé lægra en þá þegar innsent tilboð BLM er hann hafi sjálfur undirritað.

Þá hafi þess ekki verið gætt, svo sem leiðir af meginreglum útboðsréttar, að öll tilboð yrðu opnuð samtímis í votta viðurvist. Um ákveðna grundvallarreglu sé að ræða sem eigi að tryggja jafnræði og koma í veg fyrir tortryggni. Þannig þurfi framkvæmd á útboðsferli, sér í lagi á vegum hins opinbera, að bera með sér að allir sitji í reynd við sama borð og eigi hlutlægt séð sömu möguleika í útboði.

Brotið hafi því verið gegn reglum um gagnsæi við söluferlið. Það hafi leitt til þess að réttum reglum um jafnræði aðila hafi ekki verið sinnt og heldur ekki reglum um hlutlægni er hafi borið að viðhafa. Það eigi að vera ljóst á grunni hlutlægra upplýsinga hvernig tilboð eigi að vera úr garði gerð og hvernig þau verði metin. Þá verði að vera mögulegt að rökstyðja ákvörðun um að taka tilboði með vísan til hlutlægra upplýsinga og viðmiða. Þar sem forsendur fyrir vali á tilboði hafi ekki legið fyrir með nákvæmum hætti og auk þess verið misvísandi hafi tilboð bjóðenda ekki orðið samanburðarhæf.

Framkvæmd söluferlisins í heild hafi verið stórkostlega ábótavant enda brotið gegn flestöllum reglum er hafi átt að gilda. Söluferlið í heild sinni hafi því verið haldið alvarlegum annmörkum og sé með öllu ólögmætt. Framangreindar brotalamir á máls-meðferð, einkum brot gegn jafnræði bjóðenda, eigi sjálfkrafa að valda því að líta hafi átt fram hjá tilboðum BLM og Ásaflatar í söluferlinu, enda hafi þessir aðilar búið yfir lykilupplýsingum um hið selda sem stefnandi eða Kvika hafi ekki búið yfir, þ. e. um hagnað er sjá hafi mátt í ársreikningum er þessir bjóðendur hafi haft undir höndum við tilboðsgerð en ekki verið birtir fyrr en eftir að söluferlinu hafi verið lokið, þ. e. 16. nóvember 2016. Hafi þannig verið brotið með alvarlegum hætti gegn grundvallarreglu um jafnræði sem leiði til þess að horfa verði fram hjá þessum tilboðum. Af því leiði þá að tilboð Kviku, fyrir hönd stefnanda, hafi verið eina tilboðið sem unnt sé að horfa til í söluferlinu. Aðrir annmarkar á söluferlinu leiði að mati stefnanda til hinnar sömu niðurstöðu og af þeim ástæðum beri að taka skaðabótakröfu stefnanda til greina.

Þá sé, óháð hér framangreindu, fyrir að fara skýrum vísbendingum um það að ef stefnandi hefði haft umræddar grundvallarupplýsingar undir höndum hefði mat á verðmæti hins selda hækkað um 57.000.000 króna, sbr. fyrirliggjandi yfirlitsskjal. Af því hefði leitt að hann hefði þá gert hærra tilboð en hann gerði, sem aftur hefði þá leitt til þess að stefnandi hefði þá átt hæsta tilboðið í söluferlinu, sem hefði þá verið tekið. Tilboð stefnanda hefði þá að líkindum verið 530.000.000 króna, sbr. yfirlitsskjalið.

Þá sé ljóst að þær alvarlegu brotalamir er hér hafi verið raktar á söluferlinu hafi haft þær afleiðingar að aðstæður og möguleikar stefnanda til að setja fram og fá réttmæta meðferð tilboðs síns hafi verið stórlega skertir og nær með öllu sniðgengnir. Rétt málsmeðferð hefði leitt til þess að stefnandi hefði getað fengið tilboði sínu framgengt sem hagstæðasta tilboði, teljist hann ekki hafa átt hagstæðasta tilboð þegar af framangreindum ástæðum. Þegar þetta alvarlegum brotum á málsmeðferð hafi verið slegið föstu verði að snúa sönnunarbyrði við á þann veg að stefndu beri þá sönnunarbyrði fyrir því að réttmæt málsmeðferð hefði leitt til sömu efnisniðurstöðu. Þá sönnunarbyrði hafi stefndu ekki og geti ekki axlað eins og atvik máls þessa séu vaxin og þegar af þessum ástæðum verði að taka skaðabótakröfu stefnanda til greina.

Öll hér framangreind sjónarmið, hvert og eitt, en ekki síður séu þau tekin saman í heild sinni, eigi að valda því að taka beri skaðabótakröfu stefnanda til greina.

Aðild til sóknar í málinu sé á hendi stefnanda. Byggi sú aðild annars vegar á því að Kvika hafi í eigin nafni, en fyrir hönd stefnanda, gert tilboð í hið selda, 14. október 2016, á grundvelli samnings Kviku og stefnanda, dagsett sama dag. Í samningnum hafi m. a. verið mælt fyrir um að yrði tilboð Kviku samþykkt myndi stefnandi ganga inn í tilboðið, sbr. gr. 2.2., eða, yrði það ekki unnt, þá skyldi stefnandi kaupa hið selda af Kviku á sama tíma og Kvika tæki við hinu selda af seljanda, Lindarhvoli, með sömu skilmálum og gilt hefðu um kaup Kviku á hinu selda, sbr. gr. 2.3. Af þessu sé ljóst að stefnandi skyldi bera alla fjárhagslega áhættu af þessum kaupum, þ. m. t. af hagnaði og tapi. Sé þetta og í samræmi við staðfestingu Kviku, dags. 21. september 2020. Þá hafi stefnandi frá árinu 2016 verið í beinum samskiptum við Lindarhvol, úrskurðarnefnd um upplýsingamál, settan ríkisendurskoðanda, ráðuneytið og Alþingi vegna málsins. Verði ekki fallist á framangreint helgist aðild stefnanda til sóknar af framsali Kviku til stefnanda, dags. 21. september 2020, á öllum kröfum er Kvika teljist eiga á stefndu vegna söluferlisins. Hafi framsalið verið gert til fyllsta öryggis ef vafi léki á því að stefnandi gæti verið eigandi skaðabótakröfu sem orðin sé til vegna söluferlisins.

Hvort sem stefnandi teljist hafa átt umrædda skaðabótakröfu sjálfur frá upphafi, eða Kvika sem tilboðsgjafi, og þá 21. september 2020 framselt kröfuna til stefnanda, sé skaðabótakröfunni beint að stefndu Lindarhvoli og ríkinu sameiginlega. Byggt sé á því að þessir stefndu beri óskipta skaðabótaábyrgð í málinu gagnvart stefnanda.

Fyrir liggi að Lindarhvoll hafi annast um söluferlið á grundvelli 2. mgr. 1. gr. laga nr. 24/2016 og samnings við ríkið. Söluferlið hafi verið auglýst á vegum Lindarhvols 29. september 2016 og að tilboð skyldu send til þess. Fyrirspurnum hafi verið svarað úr netfangi á vegum þess aðila og sá aðili tilgreindur sem „tilboðshafi“ eða „seljandi“ í tilboðum sem send hafi verið inn. Þá hafi verið fundað um tilboðin á vettvangi þess, ákvörðun tekin þar um hvaða tilboði skyldi tekið og niðurstaðan auglýst af þeim aðila. Öll þau atriði hljóti að valda að stefndi, Lindarhvoll, sé réttur aðili til varnar í málinu og beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda af þeim ástæðum sem að framan séu raktar.

Stefnandi höfði málið einnig á hendur ríkinu og krefjist þess að það verði dæmt óskipt til greiðslu skaðabóta ásamt með Lindarhvoli. Fyrir liggi að ríkið hafi stofnað Lindarhvol, skipað stjórn þess og framkvæmdastjórn, hafi annast eftirlit með því í gegnum Ríkisendurskoðun og falið því visst verkefni að annast um umsýslu, fullnustu og sölu á stöðugleikaeignum. Þrátt fyrir það hafi ríkið borið ábyrgð á því að reglur er um söluferlið giltu og framkvæmd sú sem viðhöfð yrði væri í samræmi við lög og reglur enda verið að selja eignir ríkissjóðs. Ríkið hafi þannig borið ábyrgð á að verklag í þessu einkahlutafélagi, sem það hafi stofnað og sé í 100% eigu þess, væri samkvæmt lögum og viðurkenndum reglum. En út af því hafi brugðið í verulegum atriðum. Hafi þannig ógildu tilboði verið tekið, og ekki því hagstæðasta, en stefnandi átt eina gilda tilboðið og hagstæðasta. Þá hafi verið brotið gegn efnis- og málsmeðferðarreglum í söluferlinu. Á því beri ríkið skaðabótaábyrgð enda hafi því borið að tryggja að reglum þeim er giltu væri fylgt og geti ekki skorast undan ábyrgð með að fela einkahlutafélagi framkvæmd fyrir sína hönd, hvort sem sé með samningi, líkt og hér, eða öðrum hætti. Vísist hér m. a. til sjónarmiða í dómi Hæstaréttar frá 23. mars 2000 í máli nr. 407/1999 og bréfs umboðsmanns Alþingis til ráðherra, dags. 30. desember 2016, en í því segi:„Af framangreindu verður ráðið að þau fjárhagslegu verðmæti sem Seðlabankinn tekur á móti samkvæmt ákvæði til bráðabirgða III við lög nr. 36/2001 séu eignir ríkissjóðs og fjármála- og efnahagsráðherra fari með þær fyrir hönd íslenska ríkisins. Þær eignir sem Lindarhvoll ehf. selji hafi ekki verið færðar yfir í félagið á þann hátt að það sé eigandi þeirra. Félagið fari samkvæmt samningi við ráðherra með umboð fyrir umsýslu, fullnustu og sölu þeirra eftir því sem við á.“

Sé því ljóst að Lindarhvoll hafi farið með umsýslu, fullnustu og sölu eigna ríkisins á grunni umboðs er sótt hafi stoð í lög. Ríkið beri á þeim grunni sem umbjóðandi, til viðbótar við það er að framan greinir, ábyrgð, þ. m. t. skaðabótaábyrgð, á verklagi og ákvörðunum umboðsmannsins, Lindarhvols. En um rök fyrir kröfum á hendur ríkinu vísist annars til röksemda hér fyrir kröfum á hendur Lindarhvoli að breyttu breytanda. Aðalkrafa stefnanda sé að stefndu verði gert að greiða honum óskipt 651.192.377 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 30. apríl 2019 til þess dags er mánuður sé liðinn frá birtingu stefnu, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags, sbr. 9. gr. sömu laga. Byggi sú krafa á þeim missi hagnaðar er stefnandi hafi orðið fyrir við þá ákvörðun Lindarhvols að hafna tilboði Kviku, f. h. stefnanda, í eignarhluta og kröfu ríkissjóðs í Klakka.

Til þess að meta það tjón er ákvörðun Lindarhvols um að hafna tilboði stefnanda í kröfur og eignarhlut ríkisins í Klakka hafi valdið stefnanda í formi missis hagnaðar hafi verið óskað eftir álitsgerð frá dr. H-kk-þgf S-kk-þgf dósent. Leggi stefnandi álitsgerð þessa, dags. 13. maí 2019, til grundvallar kröfum sínum.

Útreikningur á kröfu stefnanda á tjóni vegna missis hagnaðar miði annars vegar við hvaða hagnað stefnandi hefði haft af fjárfestingu í kröfum og hlutafé Klakka á tímabilinu 14. október 2016 til 31. mars 2019 og hins vegar hvaða hagnað félagið hefði haft af því að leggja andvirði fjárfestingarinnar inn á innlánsreikning banka yfir sama tímabil. Við mat á hagnaði af fjárfestingunni sé byggt á greiðsluflæði af kröfunum á matstímabili og markaðsvirði í lok þess. Krafa stefnanda nemi mismun á hagnaði af fjárfestingunni og þeim vöxtum sem félagið hefði ella fengið af jafnhárri innstæðu í banka. Tillit sé tekið til greiðslna af kröfum Klakka með því að gera ráð fyrir að jafnháar fjárhæðir hefðu verið teknar út af innstæðureikningnum á þeim dögum sem greiðslur af kröfunum hafi borist. Þannig fáist samanburður við hagnað af samanburðarfjárfestingu er hefði skilað sama greiðsluflæði á matstímabilinu.

Þeir vextir sem lagðir séu til grundvallar vaxtaútreikningi af innstæðu séu vextir á innstæðureikningum lánastofnana í SÍ er séu sambærilegir vöxtum á innstæðum á innlánsreikningnum banka er séu yfir 100.000.000 króna og bundnar í skamman tíma.

Kröfur á Klakka séu í sex flokkum, flokkum A, B, C, D, E og F, en hlutafé Klakka sé í einum flokki. Allir flokkar krafna séu jafnsettir og eigi sömu kröfu til greiðslna frá félaginu utan að flokkur C eigi rétt á 75% af öllum greiðslum sem berist félaginu vegna eignarhlutar þess í dótturfélaginu Lykli hf. (áður Lýsing hf.) en 25% þeirra skuli dreift jafnt á alla kröfuhafa, þar á meðal flokk C. Nafnverð hlutafjár sé 28.142.000 króna. Viss hluti nafnverðs hlutafjár fylgi hverri krónu að nafnverði af kröfum og ekki sé hægt að selja kröfur á félagið án þess að selja samsvarandi nafnverð hlutafjár með.

Hið umdeilda söluferli hafi farið fram 14. október 2016. Um hafi verið að ræða sölu á hlutafé í Klakka að nafnvirði 5.000.000.000 krónur og nauðasamningskröfu á Klakka í flokki F að nafnvirði 36.046.902.455 krónur er var um 18% af heildarkröfum á Klakka. Tilboð Kviku, f. h. stefnanda, hafi verið að fjárhæð 500.950.431 króna.

Yfirlit yfir greiðslur frá sölu Lindarhvols og höfuðstól krafnanna eftir hverja greiðslu megi sjá í framlagðri álitsgerð. Alls hafi BLM endurheimt 427.912.240 krónur af kaupverðinu á tímabilinu 14. október 2016 til 24. október 2018. Á þeim tímapunkti hafi BLM enn þá átt 35.600.000.000 króna kröfu á Klakka, sem að mati dr. H-kk-ef hafi þá verið að verðmæti rétt tæpar 748.000.000 króna.

Stefnandi hafi gert nokkur tilboð í kröfur á Klakka haustið 2018 og a. m. k. ein viðskipti hafi átt sér stað á þeim tíma. Yfirlit yfir þekkt tilboð og viðskipti með kröfur á Klakka megi finna í álitsgerðinni. Félag á vegum stefnanda, Korkur ehf., hafi selt kröfur á hendur Klakka 29. apríl 2019 og verðið í þeim viðskiptum þá verið 2,1% af kröfufjárhæð. Það samsvari því að markaðsvirði eftirstæðrar kröfu BLM hafi verið 747.998.795 krónur 30. apríl 2019. Það verð sé síðasta þekkta viðskiptaverð stefnanda með kröfur á Klakka og því besta mat á markaðsvirði krafnanna við mat á þeim hagnaði sem stefnandi hefði haft ef tilboði hans hefði verið tekið. Hefði tilboð Kviku, f. h. stefnanda, orðið fyrir valinu og stefnandi keypt kröfur og hlutafé í Klakka í söluferlinu þá hefði félagið greitt 500.950.431 krónu fyrir 28. október 2016 og fengið afborganir af kröfum alls 427.912.240 króna á tímabilinu 15. desember 2016 til 24. október 2018. Markaðsvirði krafnanna og hlutafjár 30. apríl 2019 hafi verið 747.998.795 krónur. Hagnaður stefnanda af viðskiptunum, til loka mars 2019, hefði því numið 674.960.604 krónum (þ. e. 747.998.795 + 427.912.240 – 500.950.431).

Þar sem tilboð Kviku, f. h. stefnanda, hafi ekki orðið fyrir valinu hafi stefnandi getað notið hagnaðar af þeim fjármunum er ella hefði verið varið til kaupa á kröfunum. Tjón stefnanda vegna missis hagnaðar nemi því ekki öllum þeim hagnaði sem félagið hefði haft af fjárfestingunni heldur þurfi að draga frá þann hagnað sem ella fáist af samsvarandi fjárhæð er kalla megi fórnarkostnað fjármagns. Hér sé lagt til grundvallar að samanburðarfjárfestingin sé innstæða á bankareikningi. Til viðmiðunar sé miðað við vexti á innstæðureikningum lánastofnana hjá SÍ er notaðir séu til viðmiðunar fyrir innstæðu á almennum bankareikningum. Vextir af samanburðarfjárfestingunni nemi 23.768.227 krónum á tímabilinu 14. október 2016 til 30. apríl 2019, en útreikningur á vöxtum sé settur fram í töflu í viðauka I við álitsgerð. Vextir séu reiknaðir flatir miðað við dagavenju Act/360 innan mánaðar og leggist við höfuðstól í lok hvers mánaðar.

Með vísan til framangreinds nemi tjón stefnanda, í formi missis hagnaðar vegna ákvörðunar Lindarhvols um að hafna tilboði Kviku, f. h. stefnanda, í kröfur og eignarhlut ríkisins í Klakka, mismun á þeim hagnaði sem félagið hefði haft af fjárfestingunni, 674.960.604 krónum, og þeim vaxtatekjum sem félagið hefði getað fengið af jafnhárri innstæðu á bankareikningi, 23.768.227 krónum. Höfuðstóll tjóns stefnanda nemi því 651.192.337 krónum miðað við 30. apríl 2019.

Verði ekki fallist á að stefnanda hafi tekist að sýna fram á nákvæma fjárhæð tjóns síns sé til vara krafist viðurkenningar á því að stefnandi eigi skaðabótakröfu á hendur stefndu vegna missis hagnaðar sem stefnandi hefði notið ef ekki hefði verið ákveðið að hafna tilboði Kviku er sett hafi verið fram af hálfu stefnanda í eignarhluta ríkissjóðs í Klakka og nauðasamningskröfu á hendur félaginu. En samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 sé heimilt að höfða mál til viðurkenningardóms um kröfu hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsam-bands. Hafi ákvæðið verið skýrt svo að sá sem höfði mál til viðurkenningar á skaða-bótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Hvað viðurkenningarkröfu stefnanda varði sé byggt á öllum sömu sjónarmiðum og rakin séu að framan. Stefnandi hafi orðið fyrir tjóni við það að tilboði í eignarhlut ríkissjóðs í Klakka hafi ekki verið tekið. Tjón stefnanda felist í þeim hagnaðarmissi sem honum hafi verið valdið. Telji stefnandi sýnt fram á að hann eigi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um viðurkenningarkröfu sína verði ekki fallist á fjárkröfu stefnanda.

Þrautavarakrafa miðist við það að litið verði svo á að Kvika, en ekki stefnandi, hafi sem tilboðsgjafi í söluferlinu sem hafi hafist 29. september 2016 eignast umrædda skaðabótakröfu á hendur stefndu en síðan framselt hana til stefnanda með framsali 21. september 2020. En að öðru leyti vísist um rökstuðning til þess sem að framan greinir. Vísað sé til laga nr. 24/2016 um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001, með síðari breytingum (stöðugleikaframlag), meginreglna um jafnræði, hag-kvæmni, gagnsæi og hlutlægni er gildi við sölu ríkiseigna, til stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglna stjórnsýsluréttar og meginreglna útboðsréttar og skaðabóta-réttar, og til hliðsjónar laga nr. 120/2016 um opinber innkaup. Krafa um málskostnað byggi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, en um aðild vísist til 19. gr. og um varnarþing til 1. og 3. mgr. þeirra laga.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu mótmæli öllum kröfum stefnanda, enda hafi þær enga lagastoð, séu með öllu ósannaðar, feli í sér innbyrðis ósamræmi og eigi sér enga stoð í gögnum. Þá sé málatilbúnaður það óskýr og vanreifaður að geti ekki verið grundvöllur dómkröfu.

Við mat á kröfum stefnanda skipti hér grundvallarmáli að stefnandi hafi ekki gert tilboð í nauðsamningskröfu Klakka og að tilboð Kviku, sem stefnandi byggi kröfur sínar á, hafi verið lægst þeirra tilboða er hafi borist en ekki verið hagstæðast líkt og stefnandi haldi fram. Stefndu hafi því engin skylda borið til að taka tilboði Kviku.

Stefndi ríkið byggi sýknukröfu sína aðallega á aðildarskorti. Að lögum sé enginn grundvöllur að þeirri samsömun stefndu sem stefnandi byggi málatilbúnað sinn á og stefndi ríkið geti ekki borið skaðabótaábyrgð á starfsemi einkahlutafélags, óháð því hvort það sé í eigu ríkisins. Engu skipti um aðild ríkisins að málatilbúnaður stefnanda snúi að sölu eignar sem hafi verið í eigu þess enda hafi það með samningi falið Lindarhvoli að annast umsýslu, fullnustu og sölu eignarinnar. Lindarhvoll hafi haft forræði á söluferli umræddra eigna og haft heimildir til þess að taka ákvarðanir er vörðuðu þær. Ríkið geti enga ábyrgð borið á skuldbindingum Lindarhvols enda þar um að ræða einkahlutafélag með takmarkaða ábyrgð í samræmi við meginreglur félagaréttar, sbr. lög um einkahlutafélög nr. 138/1994, og verið stofnað á grundvelli þeirra fyrirmæla sem fram hafi komið í bráðabirgðaákvæði III í lögum nr. 36/2001.

Af stefnu verði ekki ráðið hvernig ætluð ábyrgð ríkisins samrýmist 2. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994. Ekki stoði að víkja sér undan áskilnaði ákvæðisins um aukið saknæmi með því að vísa einungis til þess að ríkið hafi sem eigandi umræddra stöðug-leikaeigna borið ábyrgð á því að þær reglur sem um söluferlið hafi gilt og sú fram-kvæmd er viðhöfð hafi verið væri í samræmi við lög og reglur. Stefnandi rökstyðji þá aðild ríkisins á grunni „sjónarmiða sem komi fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 407/1999“. Sé því hafnað enda fáist ekki séð hvernig sá dómur geti verið grundvöllur fyrir aðild ríkisins enda hafi í því máli ekki verið deilt um aðild ríkisins.

Þar sem málsóknin á hendur stefnda ríkinu sé bæði þarflaus og vanreifuð ætti að vísa kröfum á hendur því frá dómi án kröfu en til vara að sýkna það á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Verði hins vegar talið að stefndi ríkið eigi aðild að máli þessu byggir það hér á öllum hinum sömu málsástæðum fyrir sýknukröfu sinni í málinu og stefndi Lindarhvoll gerir hér að breyttu breytanda.

Stefndu krefjist þá sýknu á þeim grunni að stefnandi eigi ekki og geti jafnframt ekki með dómi fengið viðurkennda skaðabótakröfu á hendur stefndu vegna umrædds söluferlis enda hafi stefnandi ekki átt neina aðild að því söluferli sem kröfugerð hans beinist hér að. Beri því að sýkna stefndu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Óumdeilt sé að stefnandi hafi ekki skilað inn tilboði í söluferlinu. Geti stefnandi því ekki átt nokkur réttindi er tengist því söluferli sem hann hafi ekki verið aðili að. Tilboð Kviku hafi hvorki verið lagt fram f. h. stefnanda né ótilgreinds viðskiptavinar heldur í eigin nafni bankans. Hvers vegna stefnandi og bankinn hafi kosið að haga málum með þeim hætti sem nú hafi verið upplýst um og leyna þannig meintri aðkomu stefnanda í tilboðsferlinu sé óljóst, sér í lagi þegar haft sé í huga að söluferlið hafi verið opið öllum áhugasömum fjárfestum. Leynilegur baksamningur stefnanda og Kviku, er stefnandi haldi fram að hafi verið „færður í letur“ 14. október 2016, veiti honum hvorki réttindi né stöðu gagnvart stefndu. Sama gildi um nýlega staðfestingu Kviku á „eign kröfu á hendur Lindarhvoli ehf.“ sem stefnandi hafi lagt fram í málinu.

Stefnandi og Kvika hafi kosið að leyna aðkomu stefnanda á grunni baksamnings sem kunni að hafa gildi í lögskiptum þessara tveggja aðila en þýðing samningsins gagnvart stefndu hafi verið til málamynda og geti stefnandi því ekki reist stefnukröfur málsins á honum. Hið sama gildi síðan einnig um ætlað framsal Kviku til stefnanda.

Verði á það fallist að stefnandi geti byggt kröfur sínar á framsali Kviku sé þó ljóst að stefnandi hafi þá ekki fengið framseldar aðrar kröfur en bankinn hafi getað átt. Meint bótaábyrgð taki eðli máls samkvæmt til þess hver sé mótaðili viðskipta hverju sinni. Þannig hafi m. a. áhrif hvort viðkomandi starfi í samræmi við gildandi lög, þ. m. t. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um að fjármálafyrirtæki skuli starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Fyrir liggi að í umræddum viðskiptum hafi verið tekin upplýst ákvörðun af hálfu Kviku um að leyna meintri aðkomu félagsins Frigusar II ehf. að tilboðinu enda ekki að sjá að tilgangur samnings þeirra sé annar en að leyna aðkomu stefnanda. Sé vandséð hvernig það fari saman við fyrrnefnt lagaákvæði sem fjármálafyrirtækjum sé skylt að starfa eftir.

Samkvæmt leynilegum baksamningi Kviku og stefnanda, er nú hafi verið upplýst um, hafi verkefni bankans verið að senda tilboð í eigin nafni „en fól ekki í sér ráðgjöf um verð eða annað“. Veki undrun að starfsmenn bankans hafi yfirhöfuð talið þörf á að spyrjast fyrir um eignina hafi þeir ekki átt að veita neina ráðgjöf um verð eða annað heldur bara senda tilboð í eigin nafni eftir forskrift stefnanda. Í baksamningnum og síðari staðfestingu sé Kviku svo tryggt algert skaðleysi á öllu tjóni og því ljóst að fjárhagslegir hagsmunir bankans hafi takmarkast við umsamda þóknun sem kveðið sé á um í baksamningnum, þ. e. að fjárhæð 5.000.000 króna, en þó aðeins ef tilboðinu yrði tekið. Bankinn geti hvorki framselt aðra né meiri hagsmuni en þá er hann kunni að hafa átt. Kvika hafi aldrei ætlað sér að hagnast umfram þá þóknun sem áskilin hafi verið í samningnum og geti bankinn því hvorki krafist bóta eða viðurkenningar á bótaskyldu vegna missis hagnaðar né framselt slíka kröfu til stefnanda. Stefnandi eigi því ekki þá hagsmuni sem kröfugerð hans byggi á og beri því að sýkna stefndu.

Málatilbúnaði stefnanda um meinta bótaábyrgð stefndu sé einnig alfarið hafnað. Ekkert styðji við að stefndu hafi brotið gegn lögvörðum hagsmunum stefnanda, hvað þá valdið stefnanda tjóni með saknæmri og ólögmætri háttsemi er uppfylli skilyrði skaðabótaréttar. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að tjóni sé til að dreifa og sé meint tjón hans vegna hagnaðarmissis allskostar ósannað. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á orsakatengsl milli hinnar meintu saknæmu háttsemi og þess að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna missis hagnaðar, hvað þá að uppfyllt séu skilyrði um sennilega afleiðingu.

Af þeim upplýsingum sem nú liggi fyrir um tilboðsgerðina sé ljóst að bæði Kvika og stefnandi hafi verið í vondri trú þegar tilboðin hafi verið lögð fram við söluferlið. Fari það gegn öllum meginreglum bótaréttar að viðurkenna bótakröfu þá svo hátti til.

Stefnandi virðist byggja málatilbúnað sinn, a. m. k. að hluta til, á atriðum sem snúi að fyrirsvarsmönnum Klakka, framkvæmdastjóra og fjármálastjóra þess, sem að mati stefnanda hafi með einhverjum hætti brotið trúnaðarskyldur samkvæmt ákvæðum hlutafélagalaga og/eða brotið gegn nauðasamningi félagsins eða samþykktum þess. Stefndu geti enga ábyrgð borið á athöfnum eða athafnaleysi þeirra enda beri stefndu með engum hætti ábyrgð að lögum á fyrirsvarsmönnum Klakka. Ríkissjóður Íslands hafi aðeins verið almennur kröfuhafi og hluthafi í Klakka og verði stefnandi, telji hann að fyrirsvarsmenn eða starfsmenn Klakka hafi brotið gegn réttindum hans svo ábyrgð varði, þá að beina slíkum kröfum sínum að þeim aðilum, en ekki að stefndu.

Tilgangur og verkefni stefnda Lindarhvols hafi verið ákveðið með lögum nr. 24/2016 og í samningi milli félagsins og ráðherra um verkefni félagsins og starfshætti. Þar segi að við umsýslu, fullnustu og sölu verðmæta skyldi félagið leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni. En í samningi félagsins og ráðherra hafi jafnframt verið tekið fram að með hagkvæmni væri átt við að leitað væri hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignirnar að undangengnu opnu tilboðsferli þar sem gætt væri gagnsæis og jafnræðis bjóðenda og sérstaklega hafi verið tekið fram að mat á því hvað teldist hæsta verð skyldi ávallt miðast við staðgreiðsluverð. Samkvæmt samningnum skyldi félagið taka hæsta tilboði í hverri sölu, enda væri það yfir því lágmarksverði er félagið hefði sett sér fyrir fram. Þessar upplýsingar hafi verið birtar og aðgengilegar öllum á heimasíðu Lindarhvols. Öll tilboðin sem borist hafi í nauðasamningskröfur Klakka hafi gert ráð fyrir staðgreiðslu við afhendingu og hafi hæsta tilboði verið tekið. Þeim málatilbúnaði að við mat á staðgreiðsluverði hafi borið að horfa á núvirt greiðsluflæði eða „staðgreiðsluvirði“ sé hafnað enda í engu samræmi við staðreyndir.

Framkvæmd við sölu á nauðasamningskröfu Klakka hafi að fullu og öllu verið í samræmi við þær reglur sem hafi gilt um starfsemi stefnda Lindarhvols og félaginu borið að fylgja. Félagið hafi undirbúið sölu eignarinnar, leitað tilboða, tilboð verið metin og hæsta tilboð síðan samþykkt. Ráðstöfunin hafi átt sér stað að undangengnu opnu tilboðsferli þar sem gætt hafi verið gagnsæis og jafnræðis bjóðenda.

Um hafi verið að ræða einfalt, skýrt og opið söluferli þar sem öllum áhugasömum fjárfestum hafi verið gefinn kostur á að gera tilboð með þeim hætti sem þeir sjálfir óskuðu og með þeim fyrirvörum sem hverjum hugnaðist. Eina krafan sem gerð hafi verið hafi verið sú að fjárfestar skiluðu skuldbindandi tilboðum fyrir tilgreindan tíma með rafrænum hætti á tilgreint tölvupóstfang. Engin athugasemd hafi verið gerð við fyrirkomulag sölunnar og þrír aðilar hafi skilað inn tilboðum fyrir tilgreindan frest. Ljóst virðist að fjárfestar er gert hafi tilboðí umrædda eign hafi metið verðmætið með afar sambærilegum hætti enda lítill verðmunur á þeim þremur tilboðum er borist hafi. Lindarhvoll hafi ekki búið yfir öðrum upplýsingum um fjárhagsstöðu Klakka en hafi verið öllum hluthöfum og kröfuhöfum í Klakka aðgengilegar og þá þar á meðal fyrirsvarsmönnum stefnanda. Engin opinber gögn hafi legið fyrir um hvert ætti að vera söluverð umræddra verðmæta annað en að stefndi hafi eins og allir aðrir hluthafar í Klakka, þ. á m félög og aðilar tengdir stefnanda, móttekið yfirtökutilboð Burlington, 30. september 2016, í kjölfar kaupa þess á kröfum og hlutafé í eigu Glitnis Hold Co.

Þrjú tilboð hafi borist fyrir lok tilboðsfrests og tilboði hæstbjóðanda verið tekið. Öll tilboðin hafi gert ráð fyrir greiðslu kaupverðs við afhendingu hins selda. Tilboðin hafi því öll verið samhljóða hvað það varði. Í tilboði Kviku hafi þó komið fram að tilboðið byggði á því að hið selda yrði afhent eigi síðar en 1. desember 2016. Tilboð Kviku hafi því ekki verið án fyrirvara eins og stefnandi haldi þó fram í málinu.

Í öðrum tilboðum en frá Kviku hafi verið vísað til þess lögákveðna fyrirvara sem kveðið sé á um í 40. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, þar sem fram komi það fortakslausa skilyrði að sala aðila á virkum eignarhlut, eins og hér hafi átt við, geti ekki komið til framkvæmda fyrr en FME hafi metið viðkomandi fyrirhugaðan eiganda hæfan til að fara með slíkan eignarhlut eða tímafrestir eftirlitsins séu liðnir. Lagaákvæðinu hafi verið breytt í núverandi horf með 12. gr. laga nr. 57/2015 og í greinargerð með frumvarpi til þeirra laga hafi sérstaklega verið tilgreint að verið væri að hnykkja á þeirri „grunnreglu laganna að kaup aðila á virkum eignarhlut gangi fyrst í gegn þegar Fjármálaeftirlitið hefur metið hann hæfan til að fara með slíkan eignarhlut [...] eða þegar tímafrestur er liðinn lögum samkvæmt“. Í málatilbúnaði stefnanda verði ekki séð hvort byggt sé á því að hvorki stefnandi né Kvika hafi verið bundin við þessi fyrirmæli laganna um fjármálafyrirtæki og að viðskiptin bæði gætu og ættu að ganga í gegn 1. desember 2016 óháð því eða hvort stefnandi einfaldlega byggi kröfur sínar á því að hann hygðist brjóta gegn framangreindum lagaáskilnaði og að stefnda hafi borið skylda til að brjóta gegn fyrirmælum laganna, en hvorugt gangi bersýnilega upp. Engin gögn liggi fyrir um hvort og þá hvenær Kvika, fjármálafyrirtæki með starfsleyfi samkvæmt lögum nr. 161/2002, hafi tilkynnt FME um áform sín um kaup á umræddum eignarhlut í Klakka, líkt og áskilið sé í 1. málsl. 1. mgr. 40. gr. fyrrgreindra laga um fjármálafyrirtæki, hvað þá heldur um það að stefnandi hafi gert neitt slíkt.

Hagstæðasta tilboð í nauðasamningskröfu Klakka hafi verið tilboð BLM sem hafi verið tekið. Einfaldur samanburður á fjárhæð leiði þá staðreynd í ljós. Hugleiðingum stefnanda um hvernig eigi að meta framkomin tilboð sé hafnað enda eigi þær sér enga stoð í lögum, reglum né sjónarmiðum um að hámarka virði eigna. Hafnað sé jafnframt einhliða útreikningi stefnanda og framlögðum gögnum sem hafi ekkert sönnunargildi.

Þá niðurstaða um að taka tilboði hæstbjóðanda hafi legið fyrir hafi verið gengið til samninga við viðkomandi um kaupin. Í kaupsamningi hafi komið fram að kaupverð yrði greitt við afhendingu hins selda sem færi fram að uppfylltum ófrávíkjanlegum skilyrðum 40. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá hafi verið ákvæði í samningnum um að umsamið kaupverð bæri vexti til greiðsludags. Samningurinn hafi einnig kveðið á um meðhöndlun allra greiðslna frá Klakka frá undirritun kaup-samningsins til afhendingar. Um sé að ræða hefðbundin og eðlileg ákvæði þegar endanlegur kaupsamningur sé útfærður eftir að tilboð hafi verið samþykkt. Hafi Kvika verið upplýst um það að slíkur háttur yrði á ferlinu og engar athugasemdir borist frá bankanum um fyrirkomulagið í tilboðsferlinu áður en hann hafi skilað inn tilboði sínu.

Telji stefndu að söluferlið hafi að fullu og öllu leyti verið í samræmi við reglur og skilyrði er stefndi Lindarhvoll hafi starfað eftir. Ríkisendurskoðandi, sem hafi haft eftirlit með allri starfsemi stefnda Lindarhvols, hafi þá sérstaklega tekið til skoðunar ráðstöfun á umræddum verðmætum í Klakka og niðurstaða þeirrar athugunar orðið sú að eðlilega hafi verið staðið að sölunni og framkvæmd söluferlisins verið í samræmi við það sem almennt tíðkaðist við sölu sem þessa. Eignin hafi verið seld hæstbjóðanda í opnu söluferli lögum samkvæmt og salan verið í samræmi við markmið stefnda Lindarhvols, gildandi lög og reglur, sem og samning Lindarhvols við ráðherra.

Telji stefndu með vísan til framangreinds að hafna beri öllum kröfum stefnanda.

Stefnandi byggi á því að tilboð BLM og Ásaflatar hafi verið ógild og því hafi Lindarhvoli borið að horfa fram hjá þeim. Byggi stefnandi á því að þessi tilboð hafi verið með fyrirvara um samþykki FME fyrir því að tilboðsgjafar færu með virkan eignarhlut í Klakka og þau því verið skilyrt er ekki hafi verið í samræmi við skilmála.

Málatilbúnaður stefnanda um að önnur tilboð hafi verið skilyrt í bága við skilmála söluferlisins og að tilboð Kviku hafi verið eina „gilda“ tilboðið sé haldlaus og rangur. Ekkert í gögnum málsins styðji slíkan málatilbúnað og megi í fyrsta lagi benda á að í upplýsingum um söluferlið séu engir skilmálar um að ekki hafi mátt gera fyrirvara um samþykki FME og sé auk þess um lögákveðið skilyrði að ræða. Í öðru lagi sé beinlínis tekið fram í auglýsingu um söluferlið að áhugasömum bjóðendum sé boðið að skila skuldbindandi tilboðum með sérstaklega tilgreindum fyrirvörum. Í þriðja lagi hafi ekkert komið fram í samskiptum stefnda Lindarhvols og Kviku um að engir fyrirvarar skyldu vera á tilboðunum. Fullyrðingar stefnanda um að það hafi komið skýrt fram í skilmálum söluferlisins að engir fyrirvarar skyldu vera á tilboðum séu því rangar.

Lagaáskilnaður um samþykki FME samkvæmt 40. gr. laga nr. 161/2002 hafi gilt um alla þásem gert hafi tilboð í umrædda eign. Í raun hefði verið óþarft fyrir aðila að geta þessa sérstaklega enda ljóst að ekki hafi getað orðið af afhendingu hins selda fyrr en að fenginni staðfestingu FME samkvæmt fyrirmælum 40. gr. laga 161/2002. Rík skylda hvíli auk þess á Kviku er hafi gert tilboðið í eigin nafni að haga starfsemi sinni í samræmi við lög og þá horft sé til þess að bankinn sé fjármálafyrirtæki í skilningi laga nr. 161/2002 og beri að þekkja til hlítar þær reglur er liggi honum til grundvallar.

Þá sé bent á það að tilboð Kviku hafi verið skilyrt við það að afhending hins selda færi fram eigi síðar en 1. desember 2016. Því hafi tilboð Kviku verið eina tilboðið sem hafi verið háð eiginlegum fyrirvara sem ekki hafi leitt af beinni lagaskyldu og það þá því verið ógilt ef beitt væri sömu röksemdum og stefnandi geri í málatilbúnaði sínum.

Stefnandi byggi á því að tilboð Kviku hafi verið hagstæðast, enda hafi stefnda Lindarhvoli borið að horfa til annars vegar þess greiðslufrests sem leitt hafi af fyrirvara um samþykki FME og hins vegar til viðeigandi vaxta til núvirðingar. Byggi stefnandi á einhliða útreikningi sem hann hafi aflað sér um samanburð á tilboðunum. En þessum málatilbúnaði stefnanda sé hafnað sem bæði röngum og ósönnuðum.

Í samningi stefnda Lindarhvols og ráðherra hafi sérstaklega verið tekið fram að við mat á hvað teldist hæsta tilboðsverð skyldi ávallt miðað við staðgreiðsluverð. Öll tilboð er hafi borist í nauðasamningskröfur Klakka hafi gert ráð fyrir staðgreiðslu við afhendingu, eins og skilmálar söluferlisins hafi byggt á, og hafi hæsta tilboðinu síðan verið tekið. Engin rök leiði til þeirrar niðurstöðu að með „staðgreiðsluverð“ sé átt við það að umsamið kaupverð skuli núvirt til einhvers hugsanlegs greiðsludags.

Stefnandi haldi því framað við mat á „hagkvæmni tilboða“ skuli taka tillit til þess að tilboð Kviku hafi falið í sér afhendingu og greiðslu í síðasta lagi 28. október 2016. Því sé hafnað sem röngu þar sem greiðslan hafi verið háð afhendingu hins selda sem aldrei hafi getað komið til framkvæmda fyrr en við samþykki FME. Þar að auki hafi tilboðið verið bundið því einhliða skilyrði Kviku að hið selda yrði afhent eigi síðar en 1. desember 2016. Í málatilbúnaði stefnanda sé því hins vegar í engu sinnt að útskýra hvernig Kvika eða stefnandi ætluðu sér að framkvæma viðskiptin 1. desember 2016, óháð samþykki FME og þá í bága við lög. Verði stefnandi að bera allan halla af því.

Samþykki FME fyrir kaupum BLM hafi verið veitt mörgum vikum eftir það tímamark sem Kvika hafi gert að skilyrði í tilboði sínu um afhendingu hins selda og þá jafnframt um greiðslu kaupverðs. Því liggi fyrir að tilboð Kviku hefði fallið niður enda háð því skilyrði að nauðasamningskrafan yrði afhent eigi síðar en 1. desember 2016. Sé í það minnsta augljóst að engin greiðsla hefði átt sér stað af hálfu Kviku ef hið selda hefði ekki verið afhent samhliða.

Stefndu mótmæli forsendum þess útreiknings er stefnandi byggi á og hafni því að slíkt einhliða mat stefnanda geti haft nokkurt sönnunargildi í málinu. Útreikningurinn sé auk þess haldinn það miklum annmarka að á honum verði ekki byggt. Þannig sé ekki tekið tillit til þess vafa hvenær greiðsla Kviku færi fram, enda hafi tilboð Kviku gert ráð fyrir greiðslu við afhendingu hins selda. Tilboðið hafi því verið háð sama undirliggjandi fyrirvara og þeim er fram hafi komið í tilboðum BLM og Ásaflatar. Einhliða fram settir útreikningar stefnanda byggi því á forsendum sem standist ekki.

Stefnandi byggi á því að BLM hafi verið veitt seljandalán sem hafi verið í ósamræmi við skilmála sölunnar, er leiða eigi til þess að tilboð Kviku hafi verið eina gilda tilboðið. Þessum málatilbúnaði sé hafnað sem röngum.

Vaxtaákvæði það sem finna hafi mátt í kaupsamningi aðila sé bæði venjubundið og eðlilegt. Sé því hafnað sem röngu að um hafi verið að ræða „seljandalán“, líkt og stefnandi haldi fram. Seljandalán feli eðli máls samkvæmt í sér að seljandi láni fyrir kaupunum, þannig að eignarhlutur sé afhentur og greitt sé að öllu eða einhverju leyti með láni frá seljanda til kaupanda. Það að kaupandi greiði vexti þar til lögbundið samþykki FME liggi fyrir sé eðlilegt og í samræmi við það sem tíðkist við sölu eigna á markaði og feli ekki í sér að um seljandalán sé að ræða. Jafnframt feli slíkt vaxtaákvæði með engum hætti í sér að fyrra tilboði aðila hafi verið breytt eins og stefnandi haldi fram. Sé því einsýnt að hafna beri þessum málatilbúnaði stefnanda.

Farið hafi verið að öllu leyti eftir efnis- og málsmeðferðarreglum við söluferlið. En stefnandi byggi á að ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi gilt um málsmeðferð við ákvarðanatöku og efnislegt inntak ákvörðunar stefnda Lindarhvols um sölu á verðmætunum í Klakka. Þá byggi stefnandi á því að lög um opinber innkaup nr. 120/2016 og lög um framkvæmd útboða nr. 65/1993, eða meginreglur þeirra, eigi við um söluferlið. Stefndu hafni því að stefnandi geti byggt kröfur sínar á þessum lögum.

Ákvörðun stefnda Lindarhvols um sölu á nauðasamningskröfu Klakka hafi ekki falið í sér stjórnvaldsákvörðun. Ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 gildi einungis þegar teknar séu stjórnvaldsákvarðanir, sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna, en ekki um einka-réttarlegar ákvarðanir, að undanskildum reglum II. kafla laganna um sérstakt hæfi, sbr. 3. gr. samnings Lindarhvols við ráðherra. Sé sú niðurstaða í samræmi við niður-stöðu umboðsmanns Alþingis í bréfi hans til stefnanda sem liggi fyrir í málinu.

Hvorki lög um opinber innkaup nr. 120/2016 né lög um framkvæmd útboða nr. 65/1993 eigi við um þá ráðstöfun verðmæta er hér um ræðir og geti stefnandi ekki byggt rétt sinn á ákvæðum eða meginreglum þeirra laga. Lögum þessum sé eingöngu ætlað að setja almennar reglur um innkaup, þ. e. útgjöld, en ekki um sölu eða aðra ráðstöfun verðmæta, þ. e. tekjur. Þau lög eigi því við um allt aðra aðstöðu en sé hér.

Í þessu máli hafi ekki verið um að ræða útboð í skilningi útboðsréttar. Tilvísanir stefnanda til útboðs eða útboðsréttar eigi því ekki við og ekki sé unnt að lögjafna, gagnálykta, skýra eða með nokkrum hætti beita þeim reglum sem gildi um útboð samkvæmt framangreindum lögum um þá ráðstöfun eigna er hér um ræðir. Þó verði ekki hjá því komist að benda á að það myndi aldrei standast neinar útboðsreglur eða lög að gert væri tilboð f. h. annars bjóðanda, hvers tilvist væri leynt í tilboðinu. Slík tilboð myndu teljast ógild ef leysa ætti úr málinuá grundvelli útboðsréttar.

Stefnandi byggi á að stefndi Lindarhvoll hafi brotið gegn jafnræðisreglu þar sem verulegt upplýsingamisvægi hafi verið milli bjóðenda. Sé þeim málatilbúnaði hafnað. Í 7. mgr. 2. gr. samnings ráðherra og Lindarhvols segi að jafnræði skuli tryggt þannig að allir geti gert tilboð og að nauðsynlegar upplýsingar um söluferlið séu aðgengilegar fyrir alla mögulega bjóðendur. Upplýsingagjöfin snúi að söluferlinu en ekki hinu selda eins og stefnandi ætli. Það að áhugasamir fjárfestar búi yfir mismiklum upplýsingum eða þekkingu á hinu selda teljist ekki vera brot seljanda á jafnræði. Seljandi hafi engar upplýsingar veitt um hið selda. Lindarhvoll hafi afhent öllum áhugasömum bjóðendum sömu upplýsingar og þá engum bjóðanda fjárhagsupplýsingar heldur vísað til opinberra upplýsinga um hið selda. Með því að áskilja að öll samskipti yrðu rafræn hafi auk þess verið tryggður rekjanleiki þeirra upplýsinga er veittar hafi verið.

Tilvísun stefnanda til 46. gr. laga um opinber innkaup nr. 120/2016 sé haldlaus. Auk þess að þau lög eigi hér ekki við þá eigi það ákvæði einungis við um þá aðstöðu þegar fyrirtæki hafi beinlínis veitt ráðgjöf eða komið að undirbúningi innkaupa. Í opinberum útboðsrétti megi hins vegar ekki útiloka fyrirtæki frá útboði þótt það hafi betri upplýsingar en aðrir bjóðendur, svo lengi sem það hafi komist yfir slíkar betri upplýsingar með lögmætum hætti og án hjálpar kaupanda.

Þá komi skýrt kom fram í söluferlinu að seljandi hafi eignast hið selda í tengslum við uppgjör á stöðugleikaframlagi og myndi hvorki samþykkja skaðleysisyfirlýsingar né veita ábyrgðaryfirlýsingar vegna sölunnar. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu Kviku um skort á upplýsingum um hið selda áður en bankinn hafi skilað inn tilboði sínu. Öllum fyrirspurnum Kviku hafi verið skilmerkilega svarað, eins og þar sem óskað hafi verið upplýsinga um frest til að greiða kaupverð, hvenær afstaða yrði tekin til tilboða og hversu lengi tilboð bankans ætti að gilda.

Þá liggi fyrir að Lindarhvoll hafi ekki haft aðgang að neinum frekari upplýsingum um eða frá Klakka en stefnandi, hvorki fjárhagslegum né öðrum upplýsingum. Stefn-andi og fyrirsvarsmenn þess hafi því að lágmarki búið yfir sömu upplýsingum sem hluthafar í Klakka. Eigendur stefnanda og fyrirtæki þeim tengd hafi verið kröfuhafar og hluthafar í Klakka og þannig haft sama aðgang að og rétt á upplýsingum sem hluthafar eins og stefndu, sbr. lista yfir hluthafa Klakka 2015 og 2016. Að svo litlu hafi munað á þeim tilboðum sem borist hafi bendi ekki til annars en að bjóðendur hafi allir metið eignirnar og verðmæti krafna með mjög sambærilegum hætti.

Það liggi fyrir að fyrirsvarsmenn stefnanda og tengd félög hafi verið stjórnendur og stærstu eigendur Klakka (sem þá hét Exista hf.) fram til ársins 2010. Fáir ef nokkrir aðrir hafi þekkt hið selda betur en þessir aðilar og sé málatilbúnaður stefnanda um skort á upplýsingum og „upplýsingamisvægi“ því fráleitur og vísvitandi rangur. Bent sé á að eignir Klakka hafi verið þær hinar sömu og á þeim tíma er umræddir eigendur og stjórnendur stefnanda hafi stjórnað Klakka og dótturfélögum þess.

Stefnandi haldi því einnig fram að stefndi Lindarhvoll hafi brotið gegn reglum um gagnsæi við söluferlið, og þar með jafnræði, þar sem tilboðin hafi verið send með tölvupósti og ekki verið opnuð ásama tíma í votta viðurvist. Slíkum málatilbúnaði sé hafnað sem bæði röngum og ósönnuðum. Auk þess sé áréttað að Kvika hafi engar athugasemdir gert við þá venjubundnu framkvæmd að tilboðin skyldu vera send inn með rafrænum hætti áður en bankinn hafi skilað inn tilboði sínu.

Stefndu fái ekki séð hvernig hin meintu brot á málsmeðferðarreglum, er stefnandi tíni til, hafi valdið því að tilboði Kviku hafi ekki verið tekið eða eigi að leiða til þess að borið hafi að taka því. Tilboð Kviku hafi einfaldlega verið lægst af þeim þremur sem borist hafi. Engin skylda hafi hvílt á Lindarhvoli, hvorki í lögum, samningi við ráðherra né öðru regluverki er félagið hafi starfað eftir, um að opna tölvupósta með tilboðum í votta viðurvist. Sú krafa leiði ekki af meginreglum útboðsréttar er stefnandi haldi ranglega fram. Framkvæmdin sem hér um ræðir sé venjubundið fyrirkomulag í sambærilegum söluferlum. Skýrt komi fram í auglýsingu og í gögnum söluferlisins að gerð hafi verið sú krafa að tilboð yrðu send með rafrænum hætti og því ekki opnuð í votta viðurvist. Þá hafi verið óskað eftir því að allar fyrirspurnir yrðu sendar með sama hætti. Með því hafi verið tryggður rekjanleiki allra veittra upplýsinga og innsendra tilboða. Með þessu hafi verið gætt fulls gagnsæis og jafnræði bjóðenda þannig tryggt.

Kvika hafi enga athugasemd gert við söluferlið áður en bankinn hafi skilað inn tilboðum sínum með rafrænum hætti. Stefnandi hafi ekki tekið þátt í tilboðsferlinu, en þar sem Kvika hafi engar athugasemdir gert við fyrirkomulagið sé stefnandi bundinn við það. Öllum fyrirspurnum Kviku hafi verið svarað og skýrt tekið fram að öll samskipti ættu að eiga sér stað með rafrænum hætti. Kvika hafi haft fullan skilning á söluferlinu, skilmálum sem það hafi byggt á og haft fullnægjandi upplýsingar um eignina enda síðan gert tilboð á grundvelli fyrirliggjandi gagna og án athugasemda.

Stefnandi byggi á því að í söluferlinu hafi reglur um hæfi verið brotnar og að slíkt brot hafi haft áhrif á jafnræði bjóðenda. Þeim málatilbúnaði sé hafnað sem röngum og ósönnuðum. Stjórn Lindarhvols hafi borið fulla ábyrgð á allri starfsemi félagsins og tekið allar ákvarðanir vegna umsýslu stöðugleikaeigna á grunni samnings við ráðherra og þar með um ráðstöfun nauðasamningskröfu Klakka. En með því að leyna fyrir stjórn Lindarhvols hverjir hefðu gert baksamning við Kviku við tilboðsgerðina hefði hugsanlega getað skapast sú aðstaða að stjórnin hefði ekki getað gætt að hæfi sínu við sölu eignarhlutarins og sýni alvarleika leyndarhyggju er stefnandi beri einn ábyrgð á.

Stjórn stefnda Lindarhvols hafi lögum samkvæmt verið skipuð sérfræðingum sem hafi haft mikla þekkingu á og reynslu af sambærilegum verkefnum og hér um ræðir. Eitt af grundvallarmarkmiðum með samningi fjármála- og efnahagsráðuneytisins og Lindarhvols hafi verið að gætt væri að hæfi stjórnarmanna við alla ákvarðanatöku. Hafi stefnandi engin haldbær sönnunargögn lagt fram sem styðji þann málatilbúnað að hæfisreglum hafi ekki verið fylgt við ákvarðanatöku í máli þessu.

Stefndu hafni þá málatilbúnaði stefnanda um meint hagsmunatengsl lögmanns Lindarhvols og brot á hæfisreglum honum tengt. Fyrir liggi að meðal stöðugleikaeigna sem framseldar hafi verið ríkissjóði hafi verið eignarhlutir í félögum af ýmsum toga. Umsýsla með slíkum eignum felist m. a. í því að tilnefna fulltrúa til stjórnarsetu, eins og skýrt hafi verið kveðið á um í samningnum við ráðherra. Lögmaður Lindarhvols hafi setið í stjórn Klakka vegna starfa sinna fyrir Lindarhvol og samkvæmt beiðni stjórnar félagsins og því verið sjálfstæður bæði gagnvart forstjóra og fjármálastjóra Klakka. Því hafi umræddur aðili engar trúnaðar- eða hollustuskyldur haft gagnvart þessum einstaklingum og hvað þá því félagi sem hafi verið með hæsta tilboðið.

Málatilbúnaður stefnanda virðist að hluta til snúa að því að framkvæmdastjóri og fjármálastjóri Klakka hafi brotið gegn starfs- eða trúnaðarskyldum gagnvart félaginu. Á því geti stefndu ekki borið ábyrgð og slíkum kröfum því ranglega beint að stefndu.

Stefnandi hafi ekki fært sönnur á málatilbúnað sinn um hin meintu brot stefnda Lindarhvols á þeim reglum sem félaginu hafi borið að fara eftir í söluferlinu. Þess þá heldur hafi hann ekki fært sönnur á eða skýrt hvernig hin meintu brot hafi leitt til þess að tilboði Kviku hafi ekki verið tekið. Liggi fyrir að um sömu efnisniðurstöðu hefði verið að ræða og beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða en ekki stefndu.

Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni né fullnægt þeim skilyrðum sakarreglu að sýna fram á orsakatengsl milli meintrar bótaskyldrar háttsemi og meints tjóns eða að tjón sé þá sennileg afleiðing hinnar meintu bótaskyldu háttsemi.

Enginn lögmætur grundvöllur sé fyrir kröfum stefnanda. Tilboð Kviku hafi ekki verið lagt fram f. h. stefnanda og hann því ekki orðið fyrir tjóni. Einhliða útreikningum stefnanda á tjóni og málatilbúnaði í heild sé hafnað sem röngum og ósönnuðum. Engin gögn liggi fyrir um meint tjón stefnanda annað en hugleiðingar í ýmsum útfærslum sem hann hafi aflað einhliða. Slík gögn hafi ekkert sönnunargildi og á slíkum gögnum verði ekki byggt. Aðalkrafa stefnanda sé sú að stefndu greiði stefnanda 651.192.377 krónur ásamt vöxtum. Byggi sú krafa stefnanda á þeim meinta hagnaðarmissi sem hann telji sig hafa orðið fyrir við þá ákvörðun að tilboði Kviku hafi ekki verið tekið.

Stefndu telji sönnunargildi þessara útreikninga ekkert, þeir séu byggðir á röngum forsendum og að röngu mati hafi verið beitt við útreikning á meintum missi hagnaðar.

Þannig byggi matið á forsendum sem ekki hafi legið fyrir þegar umrædd tilboð hafi verið gerð í október 2016, heldur á upplýsingum og gögnum sem síðar hafi komið til. Um sé að ræða verðmæti í Klakka þar sem ýmis utanaðkomandi atriði hafi áhrif á virði umræddrar eignar, m. a. möguleikar félagsins til að greiða kröfuhöfum sínum fjármuni með eignasölu. Stefndu telji ótækt að miða útreikning á meintum missi hagn-aðar við síðar fengnar upplýsingar. Sé til marks um það hve fráleitur málatilbúnaður stefnanda sé að bótakröfurnar nemi hærri fjárhæð en söluverðmæti eignarinnar.

Að meint fjárhagslegt tjón stefnanda sé ósannað leiði þegar til þess að sýkna verði stefndu af öllum kröfum hans þar sem því ófrávíkjanlega skilyrði skaðabótaábyrgðar samkvæmt sakarreglunni að sýnt sé fram á raunverulegt tjón sé hér ekki fullnægt.

Við mat á meintu tjóni þurfi að horfa til þess hvort stefnandi hefði getað eignast hið selda. Tilboð Kviku hafi verið lægsta tilboðið í söluferlinu, stefnandi hafi hvorki sýnt fram á annað né að stefnda hafi borið að ganga að því. Ekkert liggi heldur fyrir um greiðsluvilja eða greiðslugetu stefnanda. Sé m. a. vísað til ársreikninga stefnanda þar sem fram komi að bókfært eigið fé stefnanda í lok árs 2016 nemi 354.000 krónum.

Þá liggi engin gögn fyrir sem sýni fram á eða veiti löglíkur á að stefnandi hefði verið metinn hæfur af FME. Hafi viðskiptin með hluti í Klakka, að ætla verður, falið í sér óbein viðskipti með virkan eignarhlut í Lykli hf. (áður Lýsing hf.) í skilningi 3. tl. 1. mgr. 1. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. En í 40. gr. laganna komi fram að aðili sem hyggist eignast virkan eignarhlut í fjármálafyrirtæki skuli tilkynna FME fyrir fram um áform sín og kaup geti ekki komið til framkvæmda fyrr en FME hafi tilkynnt viðkomandi að hann teljist hæfur til að fara með hlutinn eða tímafrestir eftirlitsins til að tilkynna viðkomandi að hann teljist ekki hæfur séu liðnir. Ekkert liggi fyrir um hvort Kvika, fjármálafyrirtæki með starfsleyfi samkvæmt lögum nr. 161/2002, hafi tilkynnt FME um áform sín eins og skylt sé samkvæmt 40. gr. laganna né liggi neitt fyrir um að stefnandi hafi tilkynnt FMEum þau áform sem „færð voru í letur“ í leynilegum baksamningi stefnanda og bankans. Telji stefnandi sig eiga kröfu vegna missis hagnaðar af kaupum á eigninni sé það eitt af grundvallarskilyrðum þess að halda uppi slíkri kröfu að sýna fram á að viðskiptin hefðu farið fram og þar með að FME hefði metið stefnanda hæfan til að fara með virkan eignarhlut, m. t. t. heilbrigðs og trausts reksturs Lýsingar hf., sbr. 42. gr. a laga nr. 161/2002. Það hafi stefnandi ekki gert og því beri að sýkna stefndu.

Þá hafi stefnandi hvorki sýnt fram á orsakasamband á milli meintrar háttsemi stefndu og meints missis hagnaðar hans né að meintur missir hagnaðar sé sennileg afleiðing af meintri háttsemi stefndu. Skaðabótaábyrgð taki einungis til þeirra afleið-inga sem bótaskyldur aðili hafi séð eða mátt sjá fyrir þegar hann hafi viðhaft hina meintu bótaskyldu háttsemi og sé útilokað í þessu máli að sjá fyrir að meintur hagnaður af þessari tilteknu eign yrði sá sem stefnandi byggi nú á. Hér verði auk þess að taka tillit til tómlætis stefnanda sem verði að bera hallann af því að hafa ekki haft uppi bótakröfur sínar fyrr en að liðnum nær fjórum árum frá meintum tjónsatvikum. Málatilbúnaður stefnanda um meintan missi hagnaðar sé svo fjarstæðukenndur að geti ekki verið grundvöllur fyrir greiðslu bóta eða viðurkenningu á skaðabótakröfu. Stefnandi hafi búið svo um hnúta, í samráði við Kviku, að leyna aðkomu sinni með öllu að tilboðsferlinu. Geti hann ekki samhliða notið þess að litið verði fram hjá því við mat á orsakasamhengi og sennilegum afleiðingum þegar litið sé til umræddra viðskipta. Sé á því byggt að við slíkar aðstæður hafi í raun ekki stofnast lögvarin krafa.

Af hálfu stefndu sé loks bent á það að stefnandi máls þessa, Frigus II, hafi á eng-um tíma verið aðili að umræddu söluferli, en tilboð Kviku hafi hvorki verið gert fyrir hönd stefnanda né ótilgreinds viðskiptavinar. Þvert á móti hafi bankinn gert umrætt tilboð í eigin nafni. Þótt stefndu leggi þannig áherslu á að stefnandi hafi á engum tíma verið aðili að söluferli umræddra verðmæta í Klakka telji þeir þó nauðsynlegt að benda á að eigendur og fyrirsvarsmenn stefnanda hafi verið stærstu hluthafar og stjórnendur í Klakka (þá Exista hf.) fyrir samþykkt nauðasamnings félagsins. Þessir sömu aðilar hafi haustið 2016 átt umtalsvert af nauðasamningskröfum á Klakka í gegnum tengd félög og hafi t. a. m. í september 2016 höfðað dómsmál gegn Klakka sem m. a. hafi byggt á því að félagið hefði brotið gegn ákvæðum nauðasamnings félagsins við kröfuhafa þess, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 24. apríl 2017 í máli nr. E-2874/2016. Fyrirsvarsmaður stefnanda, S-kk-nf V-kk-nf, hafi verið forstjóri Klakka, er þá hét Exista hf., þar til kröfuhafar félagsins hafi yfirtekið það árið 2010. Af málatilbúnaði og framlögðum gögnum stefnanda megi sjá að Á-kk-nf og L-kk-nf G-kk-nf, sem verið hafi stærstu eigendur Exista hf., áður en kröfuhafar hafi tekið yfir félagið, hafi jafnframt verið endanlegir eigendur stefnanda. Á árinu 2016 hafi félög í eigu þessara aðila átt kröfur og hlutafé í Klakka en samkvæmt ársreikningi Klakka fyrir rekstrarárið 2016 hafi bæði S-kk-nf V-kk-nf og Rask ehf. verið á lista yfir 10 stærstu hluthafa Klakka. Ljóst megi vera að fáir ef einhverjir hafi haft meiri þekkingu á félaginu og undirliggjandi eignum þess en fyrirsvarsmenn stefnanda. En þar fyrir utan verði ekki litið fram hjá því að Kvika sé fjármálafyrirtæki, sem búi yfir yfirburðasérfræðiþekkingu á markaði og rekstri félaga, auk þess sem stefndu vísi til þess að bankinn hafi fengið svör við öllum þeim fyrirspurnum sem hann hafi beint að stefndu. Telji stefndu engan grundvöll vera fyrir kröfum stefnanda og krefjist sýknu.

Fari svo ólíklega að komist verði að þeirri niðurstöðu að stefnandi kunni að hafa átt gilda kröfu á hendur stefndu vegna söluferlis nauðasamningskrafna byggi stefndu á því að slík krafa sé í öllu falli niður fallin vegna verulegs tómlætis stefnanda. Hafi stefnandi talið sig eiga einhverja kröfu á hendur stefndu vegna söluferlisins hafi honum verið í lófa lagið að gera þá kröfu þegar í stað eða í það minnsta í kjölfar þess að stefndi Lindarhvoll hafi framselt eignina til hæstbjóðanda í febrúar 2017. Verði því að telja að stefnandi hafi tapað ætluðum rétti sínum vegna verulegs tómlætis.

Fallist dómurinn með einhverjum hætti á að stefndu beri bótaábyrgð á meintu tjóni stefnanda, þá krefjist stefndu til vara verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda og byggi þá á öllum sömu málsástæðum og í aðalkröfu. Ítrekað sé að stefnandi hafi hvorki sýnt fram á tjón sitt né fjárhæð þess. Sé kröfugerð og útreikningi stefnanda á meintu tjóni sínu mótmælt í heild sem órökstuddu, röngu og ósönnuðu.

Vaxta- og dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt í heild sinni og þess krafist að dráttarvextir miðist við dómsuppsögu verði einhverjar kröfur stefnanda á annað borð teknar til greina enda engin lagaskilyrði til að reikna hvorki vexti né dráttarvexti fyrr.

Stefndu telji ekki skilyrði til þess að taka varakröfur stefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu til greina. Áskilnaður 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni hafi í fjölmörgum dómum Hæstaréttar verið skýrður á þann veg að sá sem höfði mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Stefnandi geti ekki sýnt fram á eða gert líklegt að hann hafi orðið fyrir tjóni né fullnægt öðrum skilyrðum sakarreglunnar og leiði þá til sýknu.

Byggt sé á ákvæðum þágildandi laga nr. 36/2001, sbr. lög nr. 24/2016, ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meginreglum skaðabótaréttar, einkum sakarreglunni, lög-um nr. 91/1991, einkum 2. mgr. 16. gr. og 2. mgr. 25. gr. og ákvæðum laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Vísað sé til 1. gr. laga nr. 65/1993 um framkvæmd útboða og 4. gr. laga nr. 120/2016 um opinber innkaup. Stefndi íslenska ríkið byggi auk þess á ákvæðum laga nr. 138/1994, einkum 2. mgr. 108. gr. Krafa um málskostnað sé einkum reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 en einnig sé þá vísað til 131. gr.

Niðurstaða

Stefnandi geri rí málinu bótakröfur í þremur liðum á hendur stefndu vegna missis hagnaðar sem hann telur sig hafa orðið fyrir í trássi við lög í tengslum við framangreint söluferli á umræddu hlutafé og nauðasamningskröfum í Klakka haustið 2016. Gerir stefnandi í málinu aðalkröfu um skaðabætur að framangreindri fjárhæð, auk vaxta og dráttarvaxta, þá varakröfu um viðurkenningu á bótaskyldu vegna missis hagnaðar er hann hafi farið á mis við sökum þess að ekki hafi verið tekið tilboði Kviku banka hf. í umræddu söluferli og loks þrautavarakröfu sem tekur mið af hagnaðarmissi Kviku vegna söluferlisins, en Kvika var sá aðili er setti umrætt tilboð fram gagnvart stefndu. Af hálfu stefndu er aðallega krafist sýknu, en til vara lækkunar á kröfum stefnanda.

Varðandi málsástæður aðila þá byggja stefndu varnir sínar í málinu í fyrsta lagi á aðildarskorti er leiðir til sýknu verði á það fallist, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, en í máli þessu er af hálfu stefndu bæði byggt á aðildarskorti til sóknar og til varnar.

Varðandi aðild til sóknar telur dómurinn ljóst að fallast verði á með stefndu að ekki teljist hafa verið sýnt fram á það í málinu að stefnandi, Frigus II, geti ótvírætt talist hafa átt möguleg réttindi eða skyldur á hendur stefndu vegna umrædds söluferlis, fram til þess að Kvika banki hf. framselur þau réttindi sín til stefnanda með samningi 21. september 2020. Er þá fyrst til þess að líta að það er Kvika sem setur fram tilboð í umræddu söluferli, þann 14. október 2016, en stefnanda er þar að engu getið og er tilboðið ekki sett fram fyrir hönd stefnanda. Þá verður ekki séð að baksamningur, dags. 14. október 2016, á milli Kviku og stefnanda geti veitt stefnanda sjálfstæð rétt-indi eða réttarstöðu gagnvart stefndu í tengslum við framkvæmd söluferlisins sem stefnandi átti þannig enga formlega aðild að. Er þá einnig til þess að líta að slík mögu-leg réttindi stefnanda samkvæmt umræddum samningi hans og Kviku, dags. 14. október 2016, virðast virkjast gagnvart Kviku við það skilyrði að kauptilboði Kviku í söluferlinu yrði tekið, sem síðan aldrei raungerðist, og því getur stefnandi ótvírætt ekki gengið inn í möguleg réttindi Kviku vegna þess samnings að séð verður. Eins og stefnandi rökstyður hér kröfugerð sína verður því þegar af þessum ástæðum að sýkna báða stefndu af aðalkröfu sem og af varakröfu stefnanda í máli þessu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, þ. e. sökum aðildarskorts til sóknar um þær tilteknu kröfur. Kemur því einungis þrautavarakrafa stefnanda hér til frekari álita í málinu, þar sem sú krafa byggir á gildu framsali mögulegra kröfuréttinda vegna söluferlisins frá Kviku og til stefnanda, sbr. samning stefnanda og Kviku í þá veru frá 21. september 2020.

Varðandi aðild til varnar er af hálfu annars stefnda, íslenska ríkisins, byggt á því að sá aðili geti ekki talist réttur aðili til varnar í málinu þar sem allt söluferlið hafi alfarið verið framkvæmt af og á ábyrgð stefnda Lindarhvols ehf., sbr. framangreind lög og samninga í þá veru, sbr. einkum bráðabirgðaákvæði III í lögum nr. 36/2001 um SÍ og samning Lindarhvols við fjármála- og efnahagsráðherra um umsýslu, fullnustu og sölu stöðuleikaframlagseigna frá 29. apríl 2016. Af hálfu dómsins er hér fallist á með stefnanda að stefndi Lindarhvoll verði, þrátt fyrir að vera einkahlutafélag, að teljast hafa framkvæmt umrætt söluferli alfarið í umboði eiganda hins selda, þ. e. íslenska ríkisins, en ljóst má telja að umrædd sala ráðstafaði réttindum og skyldum ríkisins, sbr. enn fremur röksemdir í þessa veru í fyrirliggjandi erindi umboðsmanns Alþingis í máli nr. 9146/2016 frá 30. desember 2016. Er stefnda íslenska ríkinu því að mati dómsins hér réttilega stefnt til varnar ásamt með stefnda Lindarhvoli ehf.

Skal þá vikið að öðrum málsástæðum stefnanda og stefndu um þrautavarakröfu stefnanda sem varða söluferlið og framkvæmd þess m. t. t. ætlaðrar bótaskyldu stefndu.

Stefnandi byggir þá hér á því að viðurkenna beri óskipt skaðabótaskyldu stefndu gagnvart stefnanda vegna ætlaðs hagnaðarmissis Kviku þar sem að Kvika hafi í reynd átt hagstæðasta tilboðið í umræddu söluferli og hafi því borið að taka því tilboði, sbr. eftirfarandi áskilnað í 4. mgr. bráðabirgðaákvæðis III í lögum nr. 36/2001 um SÍ: „Við umsýslu, fullnustu og sölu verðmæta skv. 2. málsl. 1. mgr. skal félagið [þ. e. hér Lindarhvoll ehf.] leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignirnar.“

Byggir stefnandi þetta mat sitt á því að tvö önnur framkomin tilboð hafi ýmist átt að metast sem ógild í söluferlinu, þar sem þau hafi farið á svig við setta skilmála þess, eða þá að þau hafi í öllu falli í reynd verið óhagstæðari m. t. t. núvirðingar tilboðanna. Telur stefnandi að líta hafi átt fram hjá hinum tilboðunum tveimur þar sem þau hafi í trássi við skilmála falið í sér óheimila fyrirvara um staðfestingu Fjármálaeftirlitsins (FME) auk þess sem samþykktum kaupanda hafi svo verið veitt óheimilt seljandalán.

Hvað varðar álitaefni um gildi umræddra tilboða telur dómurinn að fallast verði á með stefndu að sýnt þyki að undir öllum kringumstæðum hafi við umrædda sölu þurft að gera ráð fyrir lögbundinni málsmeðferð af hálfu FME, sbr. VI. kafla laga nr. 161/2002, og getur því ekki haft hér þýðingu að Kvika hafi ekki getið um slíkt í sínu tilboði, enda er mat á stöðu Kviku í því tilliti með öllu óljóst eins og málið liggur hér fyrir og hvað þá heldur ef reynt hefði síðan á aðkomu stefnanda að kaupunum, en fyrir liggur að kaup á hinu selda fólu a. m. k. í sér óbein viðskipti með virkan eignarhlut í fjármálafyrirtæki. Verður því ekki séð að árétting á þessum lögbundna fyrirvara í öðrum framkomnum tilboðum, og þar á meðal því tilboði er var svo tekið af hálfu stefndu, hafi falið í sér fyrirvara í trássi við söluskilmála. Felur þetta þá einnig í sér að sjónarmið stefnanda um núvirðingu tilboðanna miðað við einhvern tiltekinn afhend-ingardag virðast missa marks þar sem söluferlið tók samkvæmt skilmálum mið af staðgreiðslu kaupverðs við afhendingu hins selda sem miðað við framangreint hlaut þá einnig að taka mið af könnun FME. Ekkert liggur fyrir í málinu sem veitti skýrar vísbendingar um að þeirri könnun hefði lokið á tilteknu tímamarki eða þá fyrr í tilviki Kviku eða stefnanda. Verður því ekki fallist á þau sjónarmið af hálfu stefnanda að umrætt tilboð Kviku hafi talist vera það hagstæðasta, sökum þess að önnur tilboð hafi farið í bága við skilmála, eða sökum þess að sýnt þyki fram á að forsendur núvirðis-útreiknings stefnanda eigi við, en telja verður alls óljóst hvaða meðferð kaup Kviku hefðu fengið í þessu tilliti. Fellst dómurinn því á það með stefndu að sú ákvörðun stjórnar Lindarhvols að miða aðeins við nafnvirði tilboða verði að teljast hafa verið málefnaleg og eðlileg nálgun og þar reyndist tilboð Kviku einfaldlega vera lægra en hæsta tilboðið frá BLM er var síðan tekið. Eftir á samkomulag stefnda Lindarhvols við BLM um greiðslu vaxta getur þá að mati dómsins ekki talist fela í sér breytingu á tilboði þess aðila þótt telja verði annmarka að ekki hafi verið getið sérstaklega um slíkt fyrirkomulag í söluskilmálum. Þetta hefur þó að mati dómsins ekki verulega þýðingu, ekki fremur en sjónarmið stefnanda um greiðslufrest eða seljandalán, enda verður að ætla að slík úrvinnsla í kaupsamningi eftir á hefði staðið til boða sérhverjum bjóðanda sem átti hæsta tilboðið að nafnvirði.

Í ljósi framangreinds telur dómurinn þvíekki hafa verið sýnt fram á að borið hafi að líta fram hjá öðrum tilboðum en frá Kviku og þar á meðal því tilboði er tekið var né heldur að núvirðisútreikningur er stefnandi viðhafi um tilboð Kviku geti átt við og leiði í ljós að tilboð Kviku hafi verið hagstæðara en hin tilboðin er gerð voru.

Hvað varðar þá frekari álitaefni í tengslum við framkvæmd söluferlisins liggur fyrir að um starfsemi Lindarhvols ehf., sem falið var að annast um söluferli umræddra eigna ríkisins, giltu tilteknar reglur í því tilliti, þ. e. þá einkum í fyrrgreindu bráða-birgðaákvæði III í lögum nr. 36/2001, eins og því hafði þá verið breytt fram til ársins 2016, og gerði m. a. ráð fyrir að umrætt félag er ætti að sjá um umsýslu, fullnustu og sölu verðmæta, þ. e. stöðugleikaeigna, skyldi við þann starfa leggja áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni, en með hagkvæmni væri átt við að leitað væri hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignirnar, sbr. samning Lindarhvols við ráðherra um umsýslu umræddra stöðugleikaeigna. Þau sjónarmið endurspeglast þá í öðrum framangreindum reglum er um starfsemina giltu og samningi við ráðherra.

Eins og rakið er að framansögðu byggir stefnandi á því að í umræddu söluferli hafi stefndi Lindarhvoll farið á svig við umrædd lög og reglur, þá einkum m. t. t. fyrr-greinds áskilnaðar um jafnræði og gagnsæi. Jafnframt hafi þá verið farið á svig við fleiri lög og reglur sem stefnandi vísar til að hafi hér einnig þýðingu, á borð við stjórn-sýslulög og sjónarmið sem endurspeglist að mati stefnanda í útboðsrétti og við opinber innkaup og hafi hér þýðingu. En stefnandi virðist telja að stjórn Lindarhvols, með fulltingi ráðgjafa sinna hjá Íslögum, hafi hagað umræddu söluferli þannig í bága við umrædd lög, reglur og sjónarmið að leitt hafi til þess að Kvika hafi staðið höllum fæti í söluferlinu, sem svo aftur hafi leitt til þess að bankinn hafi orðið af kaupum á umræddum hlut og nauðasamningskröfu í Klakka með tilheyrandi missi hagnaðar. En á því beri stefndu skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda er eigi nú þær kröfur á stefndu.

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að umræddir annmarkar hafi m. a. falist í því að Lindarhvoll hafi ekki brugðist við þeirri stöðu að mögulegir kaupendur hefðu ólíkt aðgengi að fjárhagsupplýsingum um það sem selja átti, litlar sem engar upplýsingar hafi verið látnar í té í söluferlinu, söluskilmálar verið óskýrir og misvísandi, farið á svig við hæfisreglur, stjórn ekki lagt fullnægjandi mat á framkomin tilboð, og framkvæmdin ófullnægjandi, sem farið hafi á svig við reglur um jafnræði og gagnsæi. Víkur stefnandi þá hér sérstaklega að aðkomu Íslaga og S-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef. Telur stefnandi að um sé að ræða brot þess eðlis af hálfu stefnda Lindarhvols að hafi haft afgerandi áhrif á stöðu bjóðenda og að beita beri öfugri sönnunarbyrði um það.

Hvað varðar þá sjónarmið stefnanda um að stefndi Lindarhvoll hafi í söluferlinu farið svo í bága við lögmæltan áskilnað um jafnræði bjóðenda og gagnsæi að varði bótaskyldu verður fyrst til þess að taka að um er að ræða almennar og matskenndar vísireglur í lögum, sbr. 4. mgr. bráðabirgðaákvæðis III í lögum nr. 36/2001, sem veittu framkvæmdaraðila, hér stefnda Lindarhvoli ehf., að mati dómsins, ríkt svigrúm við val á mögulegum leiðum og aðferðum við umrædda umsýslu innan þessara marka. Felur það í sér að til þess að bótaskylda stofnist á þessum grunni þarf að vera sýnt fram á það, að mati dómsins, að farið hafi verið þannig á svig við beinar verknaðar-skyldur í þeim lögum og reglum sem giltu um umrætt söluferli, að ótvírætt sé að tilteknum bjóðendum hafi þannig í reynd beinlínis verið mismunað í söluferlinu eða þá á þeim brotið þannig að leiða megi þá líkur að því að það hafi orðið þeim til tjóns.

Eins og rakið er í gögnum málsins liggur fyrir að stjórn Lindarhvols, er naut enn fremur í ferlinu upp að vissu marki ráðgjafar lögmannsstofunnar Íslaga, hafi markað sér þá stefnu í söluferlinu að best félli að umræddum markmiðum laganna að hafa opið söluferli án tilgreindra skilyrða þar sem Lindarhvoll myndi útvega bjóðendum upplýsingar um söluferlið en aðeins takmarkaðar grunnupplýsingar um hið selda, þ. e. um umrætt hlutafé í Klakka ehf. og hlut í nauðasamningskröfu á hendur því félagi. En stjórnarmenn Lindarhvols virðist hafa litið þannig á að þau hafi sjálf haft takmarkaðar fjárhagsupplýsingar eins og flestir aðrir umsöluandlagið, nema þá m. t. t. nýlegrar sölu annars aðila á hlut í Klakka og hafi þau verðviðmið því verið höfð til hliðsjónar, en rík áhersla virðist einnig hafa verið lögð á hagkvæmni þess að losa fjármagn sem fyrst.

Sú nálgun stefnda Lindarhvols að leitast ekki við að afla eða koma á framfæri fjárhagslegum upplýsingum um hlutinn í Klakka, til þess að kynna hann frekar fyrir bjóðendum, virðist vera í samræmi við ákvæði í grein 3.10. í samningi Lindarhvols við ráðherra í þá veru að þar sem umræddar eignir séu tilkomnar vegna fullnustu og skuldaskila geti félagið með engu móti fullnægt upplýsingaskyldu sinni eins og ella væri. Vissulega kann að vera áhorfsmál hvort stefndi Lindarhvoll hefði þó ekki átt að reyna að afla og koma frekari upplýsingum á framfæri og þá jafnframt með hliðsjón af því að vissir bjóðendur kynnu að búa yfir meiri upplýsingum en aðrir um stöðu hins selda á sölutímanum, og þá einkum þáverandi stjórnendur Klakka sem sýnt þykir að höfðu aðgang að haldbetri upplýsingum um fjárhagsstöðu félagsins en aðrir. Að mati dómsins verður þó ekki fallist á það með stefnanda að sýnt hafi verið fram á það að slík bein verknaðarskylda hafi hvílt á Lindarhvoli að ganga lengra í því að afla upp-lýsinga um söluandlagið í Klakka og dreifa þeim upplýsingum til bjóðenda. Er þá einnig til þess að líta að ekki verður séð að Lindarhvoll hafi fyrir söluna haft meiri eða betri upplýsingar en aðrir hluthafar í Klakka og það getur a. m. k. heldur ekki talist vera á ábyrgð stefndu að Klakki hafi ekki látið tímanlega í té árshlutauppgjör félagsins. Þykir því ekki hafa verið sýnt fram á það í málinu af hálfu stefnanda að fyrirliggjandi upplýsingamisvægi sem af þessu leiddi um hið selda hafi verið á ábyrgð stefndu.

Að því sögðu getur dómurinn ekki fallist á það með stefnanda að sú nálgun sem stjórn Lindarhvols virðist hafa ákveðið að viðhafa í umræddu útboði, að veita ekki frekari fjárhagslegar upplýsingar um hið selda en gert var, hafi sannarlega falið í sér brot gegn áskildum lagasjónarmiðum um jafnræði og gagnsæi, þannig að fæli í sér mismunun gagnvart bjóðendum, sem eðli máls samkvæmt kunnu svo að standa misvel að vígi um þekkingu og jafnvel aðstöðu hvað varðar hið selda. Þykir því í öllu falli ekki hafa verið sýnt fram á annað en að allir bjóðendur hafi a. m. k. formlega séð sætt sömu meðferð af hálfu stefnda Lindarhvols í söluferlinu hvað þetta varðar. Þá verður heldur ekki talið hafa verið sýnt fram á það að þessi nálgun um takmarkaða veitingu upplýsinga um hið selda geti talist hafa verið óforsvaranleg af hálfu þessa stefnda.

Hvað varðar málsmeðferðina í tengslum við umrætt söluferli að öðru leyti telur dómurinn að fallast verði á það með stefndu að stjórnsýslulög nr. 37/1993 hafi sem slík ekki gilt um söluferlið eða þá almennt um störf stefnda Lindarhvols ehf. Ekki hefur að mati dómsins verið sýnt fram á að um eiginlegar stjórnvaldsákvarðanir hafi verið að ræða hvað varðar sölumeðferðina eða söluna sem slíka, en í 3. gr. samnings stefnda Lindarhvols við ráðherra, 29. apríl 2016, eru þó ákvæði um sérstakt hæfi stjórnarmanna og starfsmanna Lindarhvols er giltu um störf þeirra í þágu félagsins. Þá er enn fremur fallist á það með stefndu að ekki hafi verið sýnt fram á það að önnur sett lög sem stefnandi vísar hér sérstaklega til eigi heldur beinlínis við um söluferlið, svo sem lög um opinber innkaup nr. 120/2016 eða þá lög um framkvæmd útboða nr. 65/1993. Hins vegar má fallast á með stefnanda að 4. mgr. bráðabirgðaákvæðis III í lögum nr. 36/2001 um SÍ og ákvæði í siðareglum Lindarhvols ehf., starfsreglum stjórnar Lindarhvols ehf., reglum Lindarhvols ehf. um umsýslu, fullnustu og sölu eigna og loks í samningi Lindarhvols við ráðherra um umsýslu, fullnustu og sölu stöðuleikaframlagseigna, feli almennt í sér áskilnað í anda vandaðra stjórnsýsluhátta, þá með sérstaka áherslu á gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni í störfum þess.

Af hálfu stefnanda er í þessu sambandi m. a. fundið að framkvæmdinni við söluna, sem Íslög ehf. héldu utan um í tengslum við söluferlið, sbr. verksamning stefnda Lindarhvols við það félag, svo sem ýmislegt í sambandi við samhengi atburða, og þá t. d. það hversu erfitt hafi verið að eiga samskipti við lögmannsstofuna, og sérstaklega framgöngu S-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef lögmanns, sem jafnframt hafi á þessum tíma átt sæti í stjórn Klakka ehf. En stefnandi vekur sérstaklega máls á því að fyrirsvarsmaður félagsins BLM, sem S-kk-nf Þ-kk-nf mælti síðan með tilboði frá í söluferlinu, hafi jafnframt verið framkvæmdastjóri hjá Klakka, og telur stefnandi S-kk-þf Þ-kk-þf hafa með framgöngu sinni farið á svig við reglur fyrir Lindarhvol ehf. um sérstakt hæfi, sbr. 5. tl. 1. mgr. 3. gr. í samningi Lindarhvols við ráðherra, sem um þetta gildir. Þá telur stefnandi að S-kk-nf Þ-kk-nf hafi haft óeðlileg afskipti af ákvörðunum Lindarhvols í söluferlinu með því að halda fram tilboði BLM við stjórn Lindarhvols. Þá byggir stefnandi á því að framkvæmd söluferlisins með rafrænum samskiptum þar sem ekki hafi verið tryggt að tilboð yrðu opnuð á sama tíma hafi verið óforsvaranleg, auk þess sem að framan greinir um tregðu í samskiptum við öflun upplýsinga og það sem stefnandi telur vera misvísandi upplýsingar af hálfu stefnda Lindarhvols í ferlinu.

Að mati dómsins verður ekki staðhæft að sýnt hafi verið fram á nein hagsmuna-tengsl S-kk-ef Þ-kk-ef við fyrirsvarsmenn BLM eða við aðra aðila í umræddu söluferli. Fyrir dómi báru vitni umræddir fyrirsvarsmenn og S-kk-nf sjálfur og kváðust þá aðeins þekkjast lítillega í gegnum störf sín en að öðru leyti ekki. Að mati dómsins þykir því ekki hafa verið sýnt fram á það að farið hafi verið á svig við reglur um sérstakt hæfi. Þá báru vitni stjórnarmenn í Lindarhvoli og bar almennt saman um að stjórnin hefði lagt sjálfstætt mat á framkomin tilboð í söluferlinu og hún síðan tekið ákvörðun út frá því viðmiði að taka einfaldlega hæsta tilboðinu sem hafi verið talið hagkvæmast. Þótt ekki liggi fyrir útreikningar stjórnar liggur fyrir sá vitnisburður stjórnarmanna að tilboðin hafi þótt vera sambærileg og að rétt hafi þótt að taka því hæsta að nafnvirði. Þykir ekki sýnt að þessi afstaða eða nálgun geti talist ótæk eða í bága við þau framan-greindu lög og reglur sem taka bar mið af, um að taka bæri hagstæðasta tilboðinu.

Þá telur dómurinn að hvorki sé unnt að finna sérstaklega að því ferli sem stefndi Lindarhvoll ákvað að viðhafa með rafrænum samskiptum í söluferlinu sem átti að taka jafnt til allra né að sýnt þyki að það fyrirkomulag hafi farið í bága við lög og reglur. Enn fremur getur dómurinn ekki fallist á það með stefnanda að sýnt þyki vera fram á að Kviku hafi verið veittar misvísandi eða ófullnægjandi upplýsingar um umrætt söluferli sem sannanlega hafi orðið til tjóns fyrir þann aðila eins og málið liggur fyrir.

Þá telur dómurinn vert að árétta að í skýrslu Ríkisendurskoðunar til Alþingis frá apríl árið 2020 kemur m. a. efnislega fram, um umrædda sölu á eignarhlut og nauða-samningskröfum í Klakka, að eðlilega virðist hafa verið staðið að sölunni, m. t. t. settra markmiða og tíðkanlegrar framkvæmdar, og hæsta tilboði tekið, en engar athugasemdir hafi borist um söluna fyrr en eftir að tilboðsfresturinn rann út. Þá hafi söluandvirðið verið mun hærra en yfirtökuvirði eignarinnar sem hafi verið ásett viðmið. Séu því hvorki gerðar athugasemdir við söluaðferð né söluverð eignarinnar í ítarlegri úttekt af hálfu þeirrar stofnunar er hefur óumdeilt umrætt eftirlit með höndum. Í ljósi framangreinds þykir loks rétt að árétta það að vangaveltur um að mögulega hefði verið unnt að selja umrædd verðmæti á enn hærra verði en gert var geta að mati dómsins ekki talist hafa sérstaka þýðingu í þessu máli og telur dómurinn framkomin sjónarmið og vitnisburði um slíkt því vera úrlausn þessa tiltekna máls óviðkomandi.

Með hliðsjón af öllu hér framangreindu telur dómurinn vera nægilega sýnt fram á að enginn grundvöllur liggi fyrir um sannanlega annmarka á umræddu söluferli sem hafi falið í sér þess háttar brot á verknaðarskyldum eða þá mismunun gagnvart Kviku banka hf. að leitt geti til viðurkenningar á bótaskyldu stefndu í málinu. Ber af þeim ástæðum að sýkna stefndu einnig af þrautavarakröfu stefnanda í málinu.

Að öllu hér framangreindu virtu verður ekki séð að aðrar tilgreindar málsástæður málsaðila geti við svo búið haft sérstaka þýðingu við úrlausn málsins eða þá að þær geti leitt til annarrar niðurstöðu í því, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.

Að öllu framangreindu virtu verður því niðurstaða dómsins að sýkna beri stefndu, Lindarhvol ehf. og íslenska ríkið, af dómkröfum stefnanda, Frigusar II ehf. í málinu. Eins og málið er vaxið þykir þó rétt að málskostnaður verði látinn falla niður.

Málið flutti fyrir stefnanda A-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf lögmaður, en fyrir hönd stefndu flutti málið S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf lögmaður.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn sem dómsformaður ásamt með K-kvk-þgf K-kvk-þgf héraðsdómara og G-kk-þgf H-kk-þgf hagfræðingi. Það athugist að dómsuppsaga hefur dregist, bæði vegna umfangs málsins og embættisanna dómsformanns, en gætt var í því sambandi áskilnaðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Dómsorð :

Stefndu, Lindarhvoll ehf. og íslenska ríkið, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Frigusar II ehf., í máli þessu.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf

K-kvk-nf K-kvk-nf

G-kk-nf H-kk-nf