E-2700/2012

Mál þetta, sem var dómtekið 26. mars sl., var höfðað 25. júlí 2012.

Stefnandi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11 í Reykjavík.

Stefndi er K-x-x G-x-x S-x-x, The Dower House, Royden Hall Road, East Peckham, Bretlandi.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 1.098.988.260 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar.

Af hálfu stefnda var sótt þing við þingfestingu málsins 6. september 2012 og lögð fram greinargerð í þinghaldi 15. nóvember sama ár. Mætt var af hálfu stefnda við 14 þinghöld í málinu, en undir rekstri málsins var m.a. úrskurðað um framlagningu gagna og frestun málsins. Í þinghaldi 26. mars sl., þegar aðalmeðferð málsins átti að fara fram, féll niður þingsókn af hálfu stefnda. Stefnandi lagði fram sókn í málinu og var málið dómtekið sama dag. Verður mál þetta því dæmt eftir framkomnum kröfum og gögnum með tilliti til þess, sem hefur komið fram af hálfu stefnda, sbr. ákvæði 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

I

Kröfu stefnanda má rekja til umfangsmikilla lánveitinga Landsbanka Íslands hf. til félagsins Icon ehf. á árunum 2006 og 2007. Á þessu tímabili veitti bankinn félaginu þrjú stór lán; með lánssamningi, dags. 31. mars 2006, að fjárhæð 5.123.000.000 krónur, með lánssamningi, dags. 5. júlí 2007, að fjárhæð 120.150.000 krónur og með lánssamningi, dags. 30. mars 2007, að fjárhæð 10.100.000 evrur. Skuld samkvæmt lánssamningnum frá 5. júlí 2007 hefur verið gerð upp, en eftir stendur skuld við stefnanda á grundvelli lánssamninganna frá 31. mars 2006 (lánssamningur nr. 4785) og frá 30. mars 2007 (lánssamningur nr. 7432).

Lánssamningur nr. 4785 var undirritaður 31. mars 2006 og var lánið að fjárhæð 5.123.000.000 krónur. Lánstíminn var þrjú ár og skuldbatt skuldari sig til þess að greiða lánið að fullu með einni afborgun í lok lánstímans 21. mars 2009. Vexti skyldi þó greiða á tólf mánaða fresti út lánstímann. Skilyrði fyrir útborgun lánsins var að bankanum bærist skrifleg beiðni um útborgun, sbr. viðauka 1 við lánssamninginn, og barst bankanum slík beiðni 31. mars 2006. Var lánið þá greitt út samkvæmt beiðninni og ákvæðum samningsins. Með viðauka við umræddan samning, dags. 27. mars 2007, gerðu aðilar breytingar á efni lánssamningsins, sem fólust m.a. í því að lánstími breyttist þannig að lánið bæri að greiða að fullu með greiðslu höfuðstóls, auk áfallinna vaxta, í lok lánstímans 21. mars 2009. Vexti bar þó að greiða á 12 mánaða fresti út lánstímann, í fyrsta sinn 21. mars 2008. Vextir skyldu reiknast frá 21. mars 2007. Með viðauka við lánssamninginn, dags. 7. maí 2008, gerðu aðilar enn breytingar á efni lánssamningsins, m.a. þannig að lánið bar að greiða að fullu með einni greiðslu höfuðstóls auk áfallinna vaxta í lok lánstímans sem færður var til 23. mars 2009.

Lánssamningur nr. 7432 var undirritaður 30. mars 2007 og var lánið að fjárhæð 10.100.000 evrur. Lánstíminn skyldi vera þrjú ár og skyldi lánið endurgreitt að fullu með einni afborgun í lok lánstímans 6. október 2009. Vexti átti að greiða á tólf mánaða fresti út lánstímann, í fyrsta sinn 6. október 2007. Skilyrði fyrir útborgun umrædds láns var að stefnanda bærist skrifleg beiðni um útborgun, sbr. viðauka 1 við lánssamninginn. Bankanum barst slík beiðni 30. mars 2007 og var lánið þá greitt út skv. beiðninni og ákvæðum samningsins.

Samkvæmt hlutafélagaskrá tók Materia Invest ehf. yfir öll réttindi og skyldur Icon ehf. samkvæmt fyrrgreindum lánssamningum með samrunaáætlun sem staðfest var á hluthafafundi félaganna 25. september 2007.

Engar greiðslur hafa verið inntar af hendi til stefnanda eða forvera hans vegna lánssamningsins nr. 4785. Stendur skuld félagsins við stefnanda samkvæmt samningnum nú í 5.123.000.000 króna, auk áfallinna vaxta og kostnaðar. Materia Invest ehf. hefur innt af hendi nokkrar afborganir samkvæmt lánssamningi nr. 7432, en skuld félagsins við stefnanda stendur nú í u.þ.b. 400.000.000 króna.

Stefndi situr í stjórn Materia Invest ehf. en sat áður í stjórn Icon ehf. Með ábyrgðaryfirlýsingu nr. 9317, dags. 15. janúar 2008, gekkst hann í sjálfskuldarábyrgð fyrir skilvísum og skaðlausum greiðslum á skuldum Materia Invest ehf. við Landsbanka Íslands hf. samkvæmt áðurnefndum þremur lánssamningum. Ábyrgðaryfirlýsing stefnda var að hámarksfjárhæð 776.000.000 króna þegar hún var undirrituð og skyldi upphæðin taka breytingum í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Á þeim tíma er ritað var undir ábyrgðaryfirlýsinguna, þ.e. í janúar 2008, var vísitala neysluverðs 281,1 stig. Við útgáfu stefnu, í júlímánuði 2012, var vísitala neysluverðs til verðtryggingar 398,1 stig. Framreiknuð heildarupphæð ábyrgðarskuldbindingar stefnda samkvæmt umræddri ábyrgðaryfirlýsingu er því reiknuð þannig: 776.000.000 króna x 398,1 / 281,1 = 1.098.988.260 krónur sem er stefnufjárhæð máls þessa.

Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Í framhaldi af því var stofnaður Nýi Landsbanki Íslands hf. sem nú ber heiti stefnanda. Tók hann við ýmsum réttindum og skyldum eldri bankans, en þar á meðal voru kröfur á grundvelli lánssamninganna við Icon ehf. og síðar Materia Invest ehf., sem og ábyrgðarkrafan á hendur stefnda.

II

Stefnandi byggir kröfu sína á hendur stefnda á ábyrgðaryfirlýsingu hans, dags. 15. janúar 2008, vegna peningalána til Materia Invest ehf. Þegar stefndi hafi undirritað ábyrgðaryfirlýsinguna hafi komist á samningur milli stefnanda og stefnda um að stefndi myndi ábyrgjast greiðslur á skuldbindingum Icon ehf., síðar Materia Invest ehf., fyrir allt að 776 milljónir króna, auk vísitöluhækkunar. Þrátt fyrir að gjalddagar þeirra lána, sem stefndi hafi ábyrgst greiðslu á, séu komnir hafi skuldari þeirra ekki fullnægt greiðsluskyldu sinni og því vanefnt skuldbindingar sínar. Við þær aðstæður sé kröfuhafa heimilt, á grundvelli almennra reglna samninga- og kröfuréttar, m.a. almennra réttarreglna um ábyrgðir, að ganga að ábyrgðarmönnum skuldbindingarinnar. Öll skilyrði til innheimtu ábyrgðarinnar, sem sé sjálfskuldarábyrgð, séu því til staðar.

Stefndi hafi atvinnu af fjármálastarfsemi og hafi setið í stjórn Icon ehf. á þeim tíma er umræddir lánssamningar hafi verið gerðir. Hann hafi tekið þátt í starfsemi félagsins og samkvæmt hlutafélagaskrá verið meðal þeirra sem hafi farið með prókúruumboð í þágu félagsins. Ábyrgðaryfirlýsing sú sem stefndi hafi skrifað undir í janúar 2008 hafi verið skýr og ótvíræð. Stefnda, sem sérfræðingi í viðskiptum á umræddu sviði, hafi mátt vera ljósar afleiðingar þess að félagið stæði ekki við skuldbindingar sínar gagnvart bankanum. Gera megi auknar kröfu til stefnda sem stjórnarmanns um að hann sé meðvitaður um stöðu þeirra lána sem fyrirtækið hafi tekið og þá sér í lagi þeirra lána sem hann hafi sjálfur gengist í sjálfskuldaraábyrgð fyrir. Þegar vanskil hafi orðið á umræddum lánum hafi Icon ehf. og síðar Materia Invest ehf. ítrekað verið tilkynnt um þau. Stefnda hafi því ekki getað dulist að umrædd lán væru í vanskilum. Þá liggi fyrir að stefndi sé sérfræðingur á sviði viðskipta, enda sé hann þekktur víða um heim fyrir umsvifamikil viðskipti. Þannig hafi hann til að mynda áður átt margar af þekktustu tískuvöruverslunum heims, s.s. Woolworths, Marks and Spencer, Moss Bros, Debenhams, Booker, French Connection, Mulberry, Ghost, Karen Millen, Oasis, Principles og Warehouse, auk þess sem hann hafi um tíma verið fjórði stærsti hluthafinn í Kaupþingi banka. Hann geti af þeim sökum ekki borið fyrir sig fákunnáttu á sviði viðskipta.

Stefndi sé samkvæmt hlutafélagaskrá eigandi um 20,5% hlutar í Materia Invest ehf. Þá sé hann framkvæmdastjóri fyrirtækisins Elit Realisation í Bretlandi, en það fyrirtæki sé eigandi um 12,8% hlutar í Materia Invest ehf. Stefndi hafi því haft persónulega hagsmuni af rekstri umrædds félags, þ.m.t. fjárfestingum þeim sem félagið hafi ráðist í á grundvelli framangreindra lánssamninga. Því megi vera ljóst að umræddir lánssamningar hafi verið gerðir í ágóðaskyni fyrir stefnda, sem hluthafa og stjórnarmanns í Icon ehf., síðar Materia Invest ehf.

Stefnandi vísi til lánssamninganna milli Icon ehf. og stefnanda, auk viðauka og ábyrgðaryfirlýsingar. Lánin hafi verið veitt í gildistíð eldri fyrningarlaga nr. 14/1905 og fyrnist kröfur samkvæmt þeim á tíu árum. Umrædd ábyrgðaryfirlýsing stefnda falli undir gildissvið laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sbr. 28. gr. laganna, en ábyrgðir sem gefnar séu út í gildistíð þeirra laga fyrnist á sama tíma og aðalkrafan sem þær tryggi. Af þeim sökum teljist krafa stefnanda á hendur stefnda ófyrnd.

Þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir hafi skuld Materia Invest ehf. við stefnanda ekki fengist greidd og hafi hann því höfðað dómsmál þetta til innheimtu fjárkröfu sinnar á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar stefnda. Heildarskuld Materia Invest ehf. við stefnanda nemi meira en fimm og hálfum milljarði króna og sé því mun hærri en heildarupphæð sjálfskuldaraábyrgðar stefnda. Í því ljósi, og að teknu tilliti til vanskila Materia Invest ehf., sé ljóst að öll skilyrði þess að krefjast heildarupphæðar sjálfskuldaraábyrgðarinnar séu uppfyllt og sé þess því krafist í máli þessu að stefndi greiði stefnanda sem nemi heildarupphæð sjálfskuldaraábyrgðarinnar, eða alls 1.098.988.260 krónur.

Stefnandi vísi til meginreglna samningaréttar, m.a. um skuldbindingargildi samninga, og meginreglna kröfuréttar, m.a. um efndir in natura. Stefnandi krefjist dráttarvaxta af stefnufjárhæð frá og með birtingu stefnu, en þá teljist málið höfðað samkvæmt 93. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dráttarvaxtakrafan eigi sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1998 um virðisaukaskatt. Um varnarþing sé vísað til 16. gr. lánssamnings nr. 4785 og 16. gr. lánssamnings nr. 7432, auk ótvíræðs orðalags umræddrar ábyrgðaryfirlýsingar nr. 9317, sbr. 3. mgr. 42. gr., sbr. 43. gr., laga nr. 91/1991. Í lánssamningum stefnanda við Icon ehf., síðar Materia Invest ehf., og ábyrgðaryfirlýsingu stefnda sé samið um að mál vegna samninganna megi höfða fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Þá byggi stefnandi einnig á 35. gr. laga nr. 91/1991. Stefnda hafi borið að efna ábyrgðaryfirlýsingu sína á lögheimili stefnanda, sem sé í Reykjavík. Byggist það á þeirri meginreglu kröfuréttar að greiðslustaður skuldbindinga sé hjá kröfuhafa. Sú réttarregla gildi um lögskipti stefnda og stefnanda.

III

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að ábyrgð hans sé ógild, eða verði ellegar vikið til hliðar, með vísan til 30., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga svo og óskráðra meginreglna samningaréttar.

Greinargerð stefnda telur 30 blaðsíður. Þar er í ítarlegu máli gerð grein fyrir aðdraganda ábyrgðaryfirlýsingarinnar og stöðu Landsbanka Íslands hf. á þeim tíma sem ábyrgðaryfirlýsingin var undirrituð. Þá er gerð grein fyrir stöðu íslensku bankanna seinni hluta árs 2007 og í ársbyrjun 2008 eins og stefndi telur hana nú blasa við sér. Fram kemur að stefndi telji að viðsemjandi hans hafi búið yfir mikilsverðum upplýsingum um stöðu bankans og FL Group hf. sem hefðu orðið þess valdandi að ekki hefði orðið af undirritun ábyrgðaryfirlýsingarinnar ef honum hefði verið gerð grein fyrir því. Honum og markaðnum í heild hafi verið skýrt rangt frá stöðu íslensku bankanna og FL Group hf. þegar hann hafi verið fenginn til að undirrita ábyrgðaryfirlýsinguna.

Stefndi, sem sé breskur ríkisborgari, hafi um árabil starfað við fyrirtækja- og verslunarrekstur og sé þekktur fjárfestir á ýmsum sviðum. Hann hafi tekið þátt í fjárfestingum á Íslandi á fyrsta áratug þessarar aldar. Hann hafi stofnað félagið Icon ehf. í samstarfi við Þ-kk-þf J-kk-þf og M-kk-þf Á-kk-þf og síðar Materia Invest ehf. Stefndi hafi setið í stjórn beggja félaganna. Félögin hafi verið sameinuð undir nafni Materia Invest ehf. árið 2007. Stefndi hafi verið skráður fyrir 20,5% hlutafjár í Materia Invest ehf. og félag í hans eigu fyrir 12,6%. Stefndi hafi því alls farið með 33,3% hlutafjárins. Materia Invest ehf. hafi nú verið tekið til gjaldþrotaskipta.

Við mat á því hvort 30., 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 eða óskráðar reglur samningaréttar eigi við verði að líta til allra atvika við samningsgerðina. Stefndi telji það aðalatriði að hann hafi verið beittur miklum þrýstingi til þess að undirrita ábyrgðina. Látið hafi verið líta út fyrir að með því að samþykkja ábyrgðina væri stefnandi að gera stefnda sérstakan greiða með því að hjálpa Materia Invest ehf. í gegnum erfiðleika er tengdust sérstökum aðstæðum á hlutabréfamarkaði. Stefnandi hafi fullvissað stefnda um að endurskipulagning á FL Group hf., sem stefnandi hafi haft forystu um, myndi hjálpa félaginu í gegnum tímabundna erfiðleika og að gengi hlutabréfa félagsins myndi brátt hækka og þá yrði ábyrgðin felld niður. Því væri um tímabundna ráðstöfun að ræða til þess að stefnandi uppfyllti þau skilyrði sem honum hafi borið að gera sem lánastofnun. Á sama tíma hafi bankinn búið yfir margvíslegum og mjög mikilvægum upplýsingum um að staða íslenska bankakerfisins, sem aftur hafi haft bein áhrif á gengi hlutabréfa í FL Group hf., hafi verið miklu alvarlegri og kerfisáhætta mun meiri en stefndi hafi getað gert sér grein fyrir. Materia Invest hf. hafi sett stefnanda að handveði hlutabréf í FL Group hf. Stefndi hafi verið fullvissaður um að bankinn hafi staðið að endurskipulagningunni og yrði áfram bakhjarl FL Group hf. Stefndi hafi ekki haft aðgang að sömu upplýsingum og stefnandi. Að því leyti hafi verið stórkostlegur aðstöðumunur með aðilum. Þá hafi komið í ljós að bankinn hafi leynt markaðinn og eftirlitsstofnanir mikilsverðum upplýsingum um eigin stöðu og starfshætti. Ef þessar upplýsingar hefðu verið aðgengilegar fyrir stefnda hefði ekki komið til álita að undirrita þær ábyrgðir sem hann hafi gert. Hann hafi einfaldlega verið blekktur af starfsmönnum stefnanda.

Augljóst sé að staða Landsbanka Íslands hf. hafi verið gríðarlega erfið síðla hausts 2007, sem og kerfisáhætta íslensku bankanna og íslenska fjármálakerfisins í heild. Bein og óbein áhætta Landsbanka Íslands hf. á Glitni banka hf. hafi verið sérstaklega mikil. Landsbanki Íslands hf. hafi enga burði haft til þess að mæta fjárhagslegum áföllum, eins og nánar sé lýst í greinargerð stefnda. Framganga bankans á sama tíma hafi ekki verið í takti til þessa aðstöðu bankans, né heldur upplýsingagjöf til markaðarins.

Endurskipulagning FL Group hf. og úrvinnsla gagnvart stórum hluthöfum hafi verið gerð á forsendum viðskiptabankanna og þá sérstaklega Landsbanka Íslands hf., sem hafi átt stærstu hagsmunina. Í því ferli hafi stefndi ekki haft upplýsingar um skuldastöður einstakra hluthafa gagnvart viðskiptabönkunum. Landsbanki Íslands hf. hafi verið, eða hafi átt að vera, í aðstöðu til þess að átta sig á þeirri heildarmynd sem nánar sé gerð grein fyrir í greinargerð. Sérfræðingum bankans hafi verið, eða hafi mátt vera, ljós gríðarlega alvarleg staða hans og að endurskipulagning FL Group hf. í desember 2007, sem og öll takmörkun á framboði hlutabréfi í félaginu, hafi verið lífsspursmál fyrir hann. Þegar þarna hafi verið komið sögu hafi bankinn ekki verið í aðstöðu til að gera veðköll og fylgja þeim eftir með fullnustuaðgerðum, þar sem slíkt hefði hitt bankann sjálfan fyrir vegna tilheyrandi áhrifa á eigið fé. Sem dæmi hefðu Icesave reikningar bankans, sem á þeim tíma hafi verið litið á sem styrkleikamerki bankans, verið í uppnámi.

Stefndi, sem sé útlendingur búsettur í London, hvorki tali né skilji íslensku. Hann hafi enga möguleika haft á því að vita hvað væri að gerast í bankakerfinu og innsta hring Landsbanka Íslands hf. Hann hafi ekki verið í aðstöðu til að átta sig á hvernig komið hafi verið fyrir bankanum og öðrum viðskiptabönkum er hann hafi undirritað ábyrgðaryfirlýsinguna í janúar 2008. Honum hafi ekki verið kunnugt um áhættu þeirra vegna hluthafa FL Group hf. Bankinn hafi haft allt frumkvæði að gerð ábyrgðaryfirlýsingarinnar. Hún hafi verið undirrituð að kröfu bankans, án þess að á móti hafi komið lánafyrirgreiðsla bankans. Látið hafi verið í veðri vaka að yfirlýsingin væri forsenda þess að ekki yrði ráðist í fullnustuaðgerðir, sem hafi þó verið algerlega óraunhæfar með tilliti til hagsmuna bankans, eins og fyrir honum hafi verið komið. Aðkoma viðskiptabankanna að endurskipulagningu FL Group hf. hafi skapað falskar væntingar stefnda um stuðning þeirra við FL Group hf. og Materia Invest ehf. sem hluthafa. Landsbanka Íslands hf. hafi hins vegar verið ljóst að áhættan af undirritun ábyrgðaryfirlýsingarinnar væri önnur og meiri en stefndi hafi getað gert sér grein fyrir og að endurskipulagningin hefði ekkert með hagsmuni Materia Invest ehf. að gera.

Samkvæmt 30. gr. laga nr. 7/1936 skuldbindi löggerningur eigi þann mann, sem gerði hann, ef hann var fenginn til þess með svikum, og sá maður, sem við löggerningnum tók, beitti sjálfur svikunum eða hann vissi eða mátti vita, að gerningurinn var gerður fyrir svik annars manns. Með svikum sé átt við þegar maður með ólögmætum hætti og gegn betri vitund annað hvort gefi rangar upplýsingar eða leyni atriðum er máli skipti, með þeim ásetningi að fá með því annan aðila til að stofna til löggernings. Almennt sé viðurkennt að minna þurfi að koma til þannig að talið verði að löggerningur hafi komist á fyrir svik í samningarétti heldur en í refsirétti, enda huglæg skilyrði ólík. Stefndi telji að þetta ákvæði eigi við um ábyrgðaryfirlýsinguna. Bankinn hafi haft aðrar og meiri upplýsingar um atriði sem hafi verið til þess fallin að hafa veruleg áhrif er stefndi hafi gengist undir ábyrgðina. Stefndi hafi ekki verið upplýstur um þessi atvik og ekki haft aðgang að upplýsingunum.

Í 33. gr. laga nr. 7/1936 segi að löggerning, sem ella mundi talinn gildur, geti sá maður, er við honum tók, eigi borið fyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að hann hafi haft vitneskju um. Regla þessa ákvæðis sé víðtækara en í 30. gr., en hún sé talin hafa mikilvægt gildi sem leiðbeiningarregla, þ.e. nokkurs konar stefnuyfirlýsing löggjafans um að gæta skuli að heiðarleika í viðskiptum. Orðalagið „yrði talið óheiðarlegt“ sýni að ekki sé skilyrði að viðkomandi hafi þegar sýnt af sér neitt óheiðarlegt athæfi við stofnun löggerningsins heldur sé átt við að það myndi verða talið óheiðarlegt, ef hann vildi byggja rétt á löggerningnum. Stefndi telji að ákvæðið eigi við um ábyrgðina, einkum og sér í lagi þegar litið sé til þess að atvik eftir að ábyrgðarlýsingin hafi verið veitt hafi nánast í öllum atriðum verið í takti við þá miklu áhættu sem fyrir hendi hafi verið við undirritunina. Gengi hlutabréfa í FL Group hf. hafi lækkað nær stöðugt, sem og gengi hlutabréfa í bönkunum sjálfum. Þá hafi bankarnir fallið hver af öðrum fyrstu dagana í október 2008 og hafi þannig leysts úr læðingi kerfisáhættan sem hafi verið fyrir hendi löngu áður.

Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 megi víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Hið sama eigi við um aðra löggerninga. Samkvæmt 2. mgr. skuli við mat skv. 1. mgr. líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Þessi regla feli í sér enn víðtækari heimild til ógildingar löggerninga heldur en reglurnar í 30. og 33. gr. laganna. Stefndi telji að öll framangreind rök leiði einnig til þess að ógilda beri ábyrgðaryfirlýsinguna með vísan til 36. gr. Sérstök áhersla sé lögð á að ábyrgðin hafi verið hárrar fjárhæðar, án þess að gagnaðili hafi veitt samsvarandi verðmæti á móti, en talið hafi verið að minna þurfi að koma til að ábyrgð einstaklings verði ógilt með dómi, heldur en þegar gagnkvæmir löggerningar séu annars vegar. Þá hafi staða samningsaðila verið mjög ólík. Annars vegar hafi verið um að ræða Landsbanka Íslands hf., einn af þremur stóru viðskiptabönkunum, sem hafi haft yfir að ráða her sérfræðinga, m.a. við áhættustýringu og greiningu, sem hafi búið yfir meiri upplýsingum en stefndi. Hins vegar sé stefndi útlendingur með takmarkaða þekkingu á íslensku viðskiptalífi. Stefndi hafi því reitt sig á ráðleggingar starfsmanna bankans. Síðar hafi komið í ljós að þeir hafi leynt upplýsingum sem hefðu haft afgerandi áhrif á gerðir hans.

Landsbanki Íslands hf. hafi lánað Materia Invest ehf. fjárhæðir einkum til fjárfestinga í hlutabréfum í FL Group hf. Lánin hafi verið tryggð með veði í hlutabréfum FL Group hf. Hlutabréfin hafi verið uppistaðan í eignasafni Materia Invest ehf. Gengi hlutabréfa hinna veðsettu bréfa hafi haldist í kringum 30 fyrri hluta ársins 2007, en þegar líða hafi tekið á haustið hafi þau fallið í verði og verið í kringum 15 í árslok 2007. Stefndi hafi verið, sem einn eigenda Materia Invest ehf., í takmörkuðum samskiptum við stjórnendur bankans vegna málefna FL Group hf. Hann hafi hins vegar verið í miklum samskiptum við forstjóra Landsbankans í London, einkum vegna fjárfestinga hans í öðrum heimsálfum. Þau samskipti hafi öll verið með ágætum. Stefndi hafi treyst starfsmönnum bankans þegar þeir hafi hamrað á traustri stöðu bankans og FL Group hf. í kjölfar endurskipulagningar bankans. Þá hafi frábær árangur bankans verið tíundaður með stofnun svokallaðra Icesave innlánsreikninga í Bretlandi. Síðar hafi komið í ljós að þessi innlán hafi verið nýtt til að kaupa eigin hluti í bankanum sjálfum.

Úr hafi orðið að stefndi hafi undirritað umrædda ábyrgð og hafi hún verið hugsuð sem tímabundin ráðstöfun eða þar til hlutabréfin í FL Group hf. myndu hækka aftur, sem starfsmenn bankans hafi fullyrt. Ábyrgðin hafi verið samin af starfsmönnum bankans í London. Stefndi hafi einungis undirritað ábyrgðaryfirlýsinguna þar sem hann hafi treyst viðsemjendum sínum. Þegar stefndi hafi ritað undir ábyrgðaryfirlýsinguna hafi gengi hlutabréfa í FL Group hf. verið 11,16 og verðmæti þeirra því 5.005.124.841 króna. Lánin hafi á sama tíma staðið í rúmlega 6 milljörðum. Stefndi hefði aldrei undirgengist ábyrgðina hefði hann vitað af slæmri stöðu íslenska bankakerfisins og FL Group hf.

Þegar FL Group hf. hafi fengið greiðslustöðvun í júní 2008 hafi verið ljóst að hlutabréf í félaginu yrðu einskis virði. Stefndi hafi átt mikið undir góðum samskiptum við bankans. Það hafi verið trú hans og viðsemjenda hans innan bankans að farsæl lausn fyndist á meðferð ábyrgðaryfirlýsingarinnar og að ekki þyrfti að koma að því að gengið yrði að stefnda persónulega. Stefndi hafi því fallist á að leggja fram viðbótartryggingu í formi veðsetingar fasteignar í London. Dómsmál sé rekið vegna þeirra viðskipta í London. Þá reki stefnandi dómsmál gegn fyrrverandi stjórnendum og stjórnarmönnum Landsbanka Íslands hf. og endurskoðunarfyrirtækinu PricewaterhouseCoopers.

IV

Eftir að þingsókn féll niður af hálfu stefnda lagði stefnandi fram skriflega sókn í málinu, sbr. 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991. Þar kemur fram að hann telji tilurð ábyrgðarskuldbindingarinnar, fjárhæð og skuldbindingargildi óumdeild, að undanskildum þeim þremur málsástæðum sem stefndi reisi málatilbúnað sinn á, þ.e. að ábyrgðaryfirlýsingin sé ógild eða ógildanleg á grundvelli 30., 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936.

Stefnandi telji þau gögn sem stefndi hafi lagt fram ekki sönnunargögn í skilningi laga nr. 91/1991 og niðurstaða verði því ekki byggð á þeim. Allar málsástæður stefnda á grundvelli 30., 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 séu því ósannaðar og verði þegar af þeirri ástæðu að fallast á kröfur stefnanda.

Þá sé bent á að dómstólar hafi almennt hafnað því að almennar tilvísanir til óheiðarlegrar starfsemi í aðdraganda bankahrunsins teljist ógildingarástæða. Verði hins vegar talinn einhver fótur fyrir fullyrðingum stefnda telji stefnandi útilokað að finna eitthver samhengi á milli lýsingar stefnda á málsatvikum og að ógilda beri ábyrgðina í málinu.

Gögnin sem stefndi vísi til lýsi stöðu stefnanda í aðdraganda bankahrunsins, en segi ekkert til um þær skuldbindingar sem stefndi hafi gengist í ábyrgð fyrir. Staða stefnanda geti ekki skipt nokkru fyrir niðurstöðu málsins. Því sé ekki haldið fram að staða Materia Invest ehf. hafi verið með einhverjum öðrum hætti en stefndi hafi mátt ætla þegar ábyrgðin hafi verið veitt. Þar af leiðandi geti málsástæður stefnda ekki haft nokkur áhrif á niðurstöðu málsins.

Engin skilyrði séu til að beita 30., 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936. Ábyrgð stefnda hafi verið í hans eigin þágu, en hann hafi verið eigandi Materia Invest ehf. sem hafi verið stór eigandi FL Group hf. og m.a. átt fulltrúa í stjórn. FL Group hf. hafi verið stór eigandi í Glitni banka hf. þar sem sami maður hafi verið stjórnarformaður. Viðskiptaveldi stefnda á Íslandi hafi því verið byggt upp í kringum eignarhlut hans í Materia Invest ehf. Stefndi hafi verið stjórnarmaður í Materia Invest ehf. og því mátt þekkja fjárhag félagsins í þaula, sbr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Stefndi hafi því verið í aðstöðu til þess að fylgjast með rekstri félagsins og þeim áhættuþáttum sem helst gæti reynt á, þ.m.t. stöðu FL Group hf. og Glitnis banka hf. Stefndi hafi því verið í kjörstöðu til að meta stöðu íslensks viðskiptalífs í janúar 2008 þegar ábyrgðin hafi verið veitt. Enginn aðstöðumunur hafi verið á aðilum.

Það sé útilokað og ósannað að stefndi hafi verið beittur svikum eða blekkingum þegar ábyrgðin hafi verið veitt í janúar 2008. Ekki sé því hægt að beita 30. gr. laga nr. 7/1936 í málinu.

Einnig sé útilokað að það verði talið óheiðarlegt á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936 að stefnandi beri fyrir sig ábyrgðina. Þeir fjármunir sem Materia Invest ehf. hafi fengið að láni hafi verið nýttir í þágu félagsins og eigenda. Persónuleg ábyrgð stefnda sé einungis á litlum hluta af heildarskuldum félagsins. Stefndi hefði hins vegar sjálfur notið alls ágóða af rekstri félagsins ef vel hefði gengið.

Varðandi 36. gr. laga nr. 7/1936 bendi stefndi í fyrsta lagi á að því sé almennt hafnað að beita reglunni þegar aðilar taki á sig áhættu með samningum. Í þessu máli hafi Materia Invest ehf. fengið lán til hlutabréfakaupa. Stefndi hafi gengist í ábyrgð fyrir hluta af láninu svo ekki kæmi til gjaldfellingar þess. Stefnda hafi verið áhættan af hlutabréfaviðskiptunum fullljós. Hann hefði notið alls ágóða af þeim ef vel hefði gengið. Stefnandi eða forveri hans hafi ekki getað ábyrgst að hlutabréf Materia Invest ehf. myndu bara hækka eftir að ábyrgðin hafi verið veitt. Það dugi stefnda því ekki að bera fyrir sig að það hafi verið ósanngjarnt að veita ábyrgðina. Í öðru lagi sé 36. gr. almennt ekki beitt þegar aðilar búi yfir sérfræðiþekkingu á því sviði sem hér um ræði. Óhætt sé að fullyrða að stefndi sé sérfræðingur í alþjóðlegum viðskiptum. Honum dugi því ekki að bera fyrir sig að ábyrgð hans á skuldum einkahlutafélags, sem hann eigi sjálfur og sé stofnað í því skyni að stunda fjárfestingar, sé ósanngjörn. Í þriðja lagi hafi ekki verið aðstöðumunur á aðilum og í fjórða lagi sé ósannað að stefndi hafi verið þvingaður til þess að undirrita ábyrgðina eða hann hafi gert það gegn vilja sínum. Þá verði í fimmta lagi ekki séð að stefndi hafi nokkurn tíma gert athugasemdir við tilurð og efni ábyrgðarinnar fyrr en í þessu máli.

Samkvæmt framangreindu telji stefnandi að fallast beri á kröfur hans samkvæmt stefnu og varnir í greinargerð stefnda breyti þar engu um.

V

Mál þetta er risið af sjálfskuldarábyrgð sem stefndi gaf út til Landsbanka Íslands hf. þann 15. janúar 2008 til tryggingar á nánar tilgreindum skuldum Materia Invest ehf. við bankann. Eins og fram hefur komið féll þingsókn af hálfu stefnda niður í þinghaldi 26. mars sl. Í samræmi við 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 var stefnanda gefinn kostur á að svara vörnum stefndu með skriflegri sókn og málið í kjölfarið dómtekið. Samkvæmt framangreindu ákvæði ber að dæma málið eftir framkomnum kröfum, gögnum og sókn stefnanda með tilliti til þess sem hefur komið fram af hálfu stefnda.

Fjárhæð kröfu stefnanda og grundvöllur er óumdeildur í málinu. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að ábyrgðaryfirlýsing hans sé ógild eða ógildanleg á grundvelli 30., 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi telur að stefnandi hafi búið yfir margvíslegum upplýsingum um stöðu bankanna og FL Group hf., sem hann hafi leynt sig, markaðnum og eftirlitsaðilum. Hefði hann haft þessar upplýsingar hefði ekki komið til álita að gangast undir framangreinda ábyrgðarskuldbindingu. Hann hafi því verið blekktur til þess að skrifa undir og beittur miklum þrýstingi.

Samkvæmt 30. gr. laga nr. 7/1936 skuldbindur löggerningur ekki þann sem hann gerði ef hann var fenginn til þess með svikum og sá maður sem við löggerningnum tók beitti sjálfur svikunum eða hann vissi eða mátti vita að gerningurinn var gerður fyrir svik annars manns. Stefndi telur svik stefnanda hafa falist í því að hann hafi haft aðrar og meiri upplýsingar, sem hann hafi ekki gefið honum, um atriði sem hafi verið til þess fallin að hafa veruleg áhrif á ákvörðun um ábyrgðina. Samkvæmt 33. gr. sömu laga getur sá sem tók við löggerningi, sem ella mundi talinn gildur, ekki borið það fyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem voru fyrir hendi þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að hann hafi haft vitneskju um. Stefndi byggir á því að ákvæðið eigi við um ábyrgðina, einkum þegar litið sé til þess að atvik eftir að ábyrgðarlýsingin hafi verið veitt hafi verið í takti við þá miklu áhættu sem fyrir hendi hafi verið við undirritunina. Samkvæmt 36. gr. laganna má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Stefndi byggir á því að sömu rök og varðandi fyrrgreind lagaákvæði eigi að leiða til þess að beita eigi 36. gr. Þá bendir hann á að ábyrgðin hafi verið hárrar fjárhæðar, án þess að samsvarandi verðmæti hafi komið á móti og staða samningsaðila hafi verið verið mjög ólík.

Til stuðnings framangreindum málsástæðum hefur stefnandi lagt fram kafla úr rannsóknarskýrslu Alþingis, skýrslu Lynx Advokatfirma og gögn úr máli slitastjórnar Landsbanka Íslands gegn PricewaterhouseCoopers. Er þessum gögnum ætlað að sýna að stefnandi hafi haft frekari upplýsingar um áhættu stefnda af ábyrgðarskuldbindingunni en stefndi hafði. Framlagning framangreindra gagna getur ekki leyst stefnda undan því að þurfa að færa fram fullnægjandi sönnun fyrir staðhæfingum sínum eftir þeim leiðum sem lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála bjóða. Getur það sem fram kemur í þessum gögnum ekki talist sanna staðhæfingar stefnda um atvik við samningsgerðina.

Ekkert liggur fyrir um það í málinu að starfsmenn stefnanda hafi leynt stefnda upplýsingum sem þeir höfðu undir höndum og gátu haft þýðingu við þá ákvörðun hans að gangast undir sjálfskuldarábyrgð. Verður því ekki fallist á að um svik, sbr. 30. gr. laga nr. 7/1936, hafi verið að ræða.

Stefndi var á framangreindum tíma þekktur fjárfestir á ýmsum sviðum og tók þátt í fjárfestingum hér á landi. Hann var hluthafi og stjórnarmaður í Materia Invest ehf., sem átti hlut í FL Group hf. og mann í stjórn. Hann hafði því þekkingu á viðskiptum og mátti vita um áhættu af verðbréfaviðskiptum og hvað fælist í því að gangast undir ábyrgðina. Hlutabréf í FL Group hf. voru ein helsta eign Materia Invest ehf. Þegar hlutabréf í FL Group hf. lækkuðu í verði undir lok ársins 2007 veitti stefndi, sem var hluthafi og stjórnarmaður í Materia Invest ehf., ábyrgðaryfirlýsinguna til þess að bæta tryggingarstöðuna vegna skulda Materia Invest ehf. og koma í veg fyrir að gengið yrði að veðum í hlutabréfum FL Group hf. Af gögnum málsins verður ekki séð að stefndi hafi verið beittur nokkurs konar þrýstingi eða blekkingum til þess að skrifa undir ábyrgðaryfirlýsinguna. Þá verður ekki fallist á að almenn þróun efnahagsmála geti leitt til þess að víkja beri skuldbindingu stefnda til hliðar samkvæmt 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 og þykir ekkert hafa komið fram í málinu sem geti leitt til þess að það teljist óheiðarlegt eða ósanngjarnt af stefnanda að bera ábyrgðaryfirlýsinguna fyrir sig.

Af framangreindu leiðir að hafnað verður að ógilda ábyrgðaryfirlýsingu stefnda á grundvelli 30., 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936. Verður krafa stefnanda því tekin til greina eins og hún er fram sett.

Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 3.000.000 króna.

B-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, K-x-x G-x-x S-x-x, greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 1.098.988.260 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júlí 2012 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 3.000.000 króna í málskostnað.