S-120/2015

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð miðvikudaginn 18. maí, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Norðurlandi eystra, út gefinni 6. október 2015, á hendur X,

„fyrir brot gegn lögreglulögum með því að hafa ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu með því að hafa, sem flugstjóri þyrlu með skráningarnúmerið ..-..., sem var í umráðum ferðaþjónustufyrirtækisins A, lent og hleypt farþegum út úr þyrlunni, innan svæðis er lögreglustjórarnir á Húsavík og Seyðisfirði höfðu lokað fyrir allri umferð, ótímabundið frá 19. ágúst 2014 vegna hættuástands, eldgoss í Holuhrauni og yfirvofandi flóðavár úr Dyngjujökli, í eftirtalin skipti:

1. Þann 2. september 2014, þegar flogið var með farþega inn yfir svæði sem lokað hafði verið allri umferð á jörðu, þyrlunni lent og farþegum hleypt út.

2. Þann 4. september 2014, þegar flogið var með farþega inn á svæði sem lokað hafði verið allri umferð á jörðu, þyrlunni lent og bæði farið sjálfur út úr þyrlunni og hleypt farþegum út.

3. Þann 5. október 2014, þegar flogið var inn yfir svæði sem lokað hafði verið allri umferð á jörðu, þyrlunni lent um 18 km austan við eldgíginn og farþegum hleypt út.

Teljast brot þessi varða við 19. gr., sbr. 41. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfi. Allur sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, þar á meðal málsvarnarlaun verjanda.

Málavextir

Óumdeilt er í málinu að ákærði hafi viðhaft þá háttsemi sem honum er gefin að sök, það er að segja að hann hafi, á þeim tíma sem í ákæru greinir, lent þyrlu á umræddu svæði og hleypt út farþegum og í einu tilviki farið sjálfur út. Hann byggir hins vegar á því að hann hafi aldrei fengið upplýsingar eða fyrirmæli um að flug væri bannað innan ákveðins svæðis vegna eldgoss í Holuhrauni og flóðavár úr Dyngjujökli.

Í málinu liggur tölvubréf, sem starfsmaður almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra sendi lögreglu hinn 3. nóvember 2014, vegna fyrirspurnar lögreglu við rannsókn málsins. Þar segir meðal annars: „Lokunarkort Vegagerðarinnar, sem birtist á vefsíðu þeirra, sem gilti frá 2. september 2014 var látið gilda sem opinber tilvísun um lokunarsvæðið (enda var hugur almannavarna og löggæslu væntanlega mest tengd áhyggjum af umferð á jörðu niðri þar sem hættan var álitin mest). Þetta lokunarsvæði gilti þar til nýtt kort var gefið út 17.10. sl. ásamt nýjum aðgangsreglum.“ Þá segir að „engar skriflegar heildarreglur“ hafi verið gefnar út í upphafi „en aðgangsreglum miðlað“ til dæmis á vefsíðu almannavarna og til fjölmiðla, „auk þess sem eyðublöð á íslensku og ensku fyrir aðgangsleyfi tilgreindu reglur og tilmæli“. Aðgangur hafi aðeins verið veittur vísindamönnum og fjölmiðlum. Þá segir í tölvubréfinu að fyrir liggi upplýsingar frá Vatnajökulsþjóðgarði um að leyfi hans þurfi til lendingar loftfara innan þjóðgarðsins.

Í málinu liggur kort Vegagerðarinnar nr. 31 og er skráð á kortið að það gildi frá 2. september 2014. Er þar stórt svæði norðan Vatnajökuls skyggt og stendur á kortinu því til skýringar: „Þar til annað verður auglýst er allur akstur innan skyggðra svæða bannaður vegna flóðahættu sem gæti skapast við hugsanlegt eldgos í norðanverðum Vatnajökli, en Almannavarnir hafa lýst yfir hættustigi á þessu svæði (almannavarnir.is).“ Jafnframt er birtur texti sama efnis á ensku.

Hinn 3. september 2014 gaf almannavarnadeild ríkislögreglustjóra út svohljóðandi tilkynningu: „Lögreglustjórinn á Húsavík hefur ákveðið í ljósi aukins óróa á gosstöðvunum í dag að loka fyrir alla frekari umferð inn á svæðið norðan Vatnajökuls. Fjölmiðlar og vísindamenn hafa til þessa haft takmarkaðan aðgang að svæðinu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Á meðan þessi óvissa varir er ekki talið rétt að hleypa fleirum inn á svæðið. Jafnframt hefur verið sett upp innri lokun á veg F910 við Vaðöldu. Þessi ákvörðun verður endurskoðuð um leið og nýjar upplýsingar berast.“

Hinn 4. september 2014 gaf almannavarnadeildin út nýja tilkynningu: „Í gær var ákveðið að rýma svæðið næst gosstöðvunum og setja upp innri lokun þar við. Þetta var gert vegna mikils óróa, sem kom fram á mælum og ekki var hægt að staðsetja eða útskýra með vissu. Óróinn gekk niður í gærkvöldi og hefur ekki orðið vart aftur í sama mæli og í gær. Lögreglustjórinn á Húsavík, í samvinnu við almannavarnadeild ríkislögreglustjóra, hefur ákveðið að aflétta innri lokun og munu vísindamenn og fjölmiðlar á svæðinu geta farið aftur að gosstöðvunum. Þetta er gert með þeim fyrirvara að það gæti komið til þess að rýma aftur ef aðstæður breytast. Sem fyrr á þessi aðgangsheimild einungis við um vísindamenn og fjölmiðlafólk.“

Hinn 5. september gaf almannavarnadeildin enn út tilkynningu. Sagði þar að í ljósi upplýsinga um að opnazt hefði ný gossprunga hefði lögreglustjórinn á Húsavík „ákveðið að loka fyrir alla frekari umferð inn á svæðið norðan Vatnajökuls. Fjölmiðlar og vísindamenn hafa til þessa haft takmarkaðan aðgang að svæðinu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Á meðan þessi óvissa varir er ekki talið rétt að hleypa fleirum inn á svæðið. Jafnframt hefur verið sett upp innri lokun á vegi 910 við Vaðöldu. Þessi ákvörðun verður endurskoðuð um leið og nýjar upplýsingar berast.“

Hinn 7. september gaf almannavarnadeildin út nýja tilkynningu. Þar sagði meðal annars: „Lögreglustjórinn á Húsavík í samráði við ríkislögreglustjóra hefur ákveðið að aflétta tímabundnum takmörkunum á aðgangi vísindamanna og fjölmiðla, sem hafa sérstök leyfi almannavarna til að fara inn á lokaða svæðið norðan Vatnajökuls. Almannavarnir ítreka þó að lokanir á svæðinu norðan Vatnajökuls við gosstöðvarnar eru enn í gildi gagnvart annarri umferð og er strangt tekið á því sjáist til ferða óviðkomandi innan bannsvæðisins.“

Hinn 12. september gaf almannavarnadeildin út nýja tilkynningu. Þar sagði: „Allt frá því jarðhræringarnar fyrir norðan Vatnajökul hófust um miðjan ágúst síðastliðinn hefur hættan á flóðum vegna eldgosa undir jökli verið yfirvofandi. Ákveðið var að loka svæðinu norðan jökulsins vegna þessarar hættu. Eftir að eldgosið í Holuhrauni hófst hafa eiturgufur og aðrar hættur við gosstöðvarnar verið almannavarnayfirvöldum áhyggjuefni. Bráð lífshætta getur stafað af eiturgasi og ekki er óhætt að nálgast svæðið án gasmæla og gasgríma, einnig gera sífelldar staðbundnar breytingar á vindátt aðstæður þar mjög hættulegar. Svæðið allt er mjög óstöðugt. Til að byrja með fengu vísindamenn sérstakt leyfi almannavarnayfirvalda til að fara um svæðið til rannsókna og gagnaöflunar. Einnig hefur fréttamönnum frá fjölmiðlum verið heimilað að fara inn á svæðið gegn sérstöku leyfi almannavarna háð ákveðnum skilyrðum. Aðrir hafa ekki fengið leyfi til að fara inn á lokaða svæðið. Lögreglan er með gæslu á svæðinu og notast hún við breytta jeppa við gæsluna. Þeir sem hafa farið inn á svæðið án heimildar hafa hlotið fjársektir auk þess að sæta kæru.“

Skýrslur fyrir dómi

Ákærði sagðist hafa farið þær ferðir sem raktar eru í ákæru. Í þeirri fyrstu hefði hann verið með jarðvísindamann, í annarri með fjölmiðlamenn en í þeirri þriðju með ferðafólk. Kvaðst hann hafa talið jarðvísindamanninn og fjölmiðlamennina hafa heimild til að fara um hið lokaða svæði, en ekki hafa kannað það sérstaklega.

Ákærði kvaðst hafa lent á svæðinu eftir að sett hefði verið bann við ferðum þar og kvaðst hafa kynnt sér hvar mörk svæðisins væru. Hann hefði kynnt sér tilkynningar sem almannavarnir hefðu sent frá sér. Í upphafi hefði flugbann verið á svæðinu en því svo verið aflétt með svokallaðri „NOTAM“-tilkynningu, og „þar með töldum við okkur vera í rétti til að fljúga þarna“. Vísaði ákærði til þess að ferðabann hefði verið rökstutt með flóðahættu sem þar væri, og slíkt ætti ekki við um þá sem kæmu og færu á þyrlu. Ákærði sagði að tilkynningar um flugbann og lendingarbann kæmu til flugmanna með „NOTAM“-tilkynningum frá Isavia ohf., en ekkert slíkt hefði komið á þessum tíma. Sagði ákærði flugmenn byggja á slíkum tilkynningum við mat á því hvar mætti fljúga og hvar ekki. Ákærði kvaðst aldrei hafa heyrt, á þeim tíma sem mál þetta tekur til, að lendingabann væri í gildi á svæðinu.

Ákærði sagði að um borð í þyrlunni hefðu verið gasgrímur fyrir alla. Þá hefðu gasmælar verið með og þeir athugaðir eftir aðstæðum. Hann hefði haft í huga mögulega hættu af gasi og gætt þess að lenda vindmegin við gosstöðvarnar og fara ekki of nálægt þeim. Í fyrstu tveimur ferðunum hafi lending og athugun á staðnum verið hluti af tilgangi ferðarinnar en í þriðju ferðinni hefði ákærði ákveðið lendinguna þegar þar að hefði komið. Í öllum tilvikum hefði endanleg ákvörðun þó verið tekin á staðnum, með tilliti til aðstæðna. Lokaákvörðun væri ætíð flugstjórans eins. Ekki hefði verið sérstaklega greitt fyrir lendinguna. Ákærði hefði verið starfsmaður en ekki eigandi þess fyrirtækis sem gert hefði út þyrluna.

Vitnið B, sem var yfirmaður almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra á þeim tíma er ákæra tekur til, sagði ákvörðun um lokun svæðisins hafa verið tekin á grunni heimildar í almannavarnalögum í framhaldi af hættumati vísindamanna, en hætta hefði bæði verið talin á gosi undir jökli sem valdið gæti sprengigosi, öskufalli og flóði, og gosi utan jökuls sem valdið gætti hættu vegna hraunstraums, en einnig hefði verið talin hætta vegna gass. Ákvörðun um lokun hefði verið tekin í ágúst og gilt fram yfir goslok í marz 2015. Hefði öll umferð verið bönnuð um svæðið, bæði fótgangandi manna sem og á hvers kyns farartæki. Bannið hafi verið tilkynnt á heimasíðu almannavarna, á „facebook“ og „twitter“ og sent öllum fjölmiðlum. Allar leiðir hefðu verið nýttar til að koma upplýsingunum á framfæri. Forsvarsmenn Stjórnartíðinda og Lögbirtingablaðs hefðu aðspurðir sagt að ekki væri hlutverk sitt að birta slíkt.

Vitnið sagði að þeim sem hefðu fengið leyfi til fara inn á svæðið, þar á meðal vísindamönnum, hefði verið gert að tilkynna um ferðir sínar á svæðið og af því.

Þá gáfu skýrslu D lögregluþjónn og E en ekki þykir ástæða til rekja þær sérstaklega.

Niðurstaða

Í málinu er óumdeilt að ákærði hafi farið þær ferðir sem tilgreindar eru í ákæru og telst það sannað.

Fyrir dómi lýsti vitnið B að svæðinu norðan af Vatnajökli hefði verið lokað í ágúst og sú lokun staðið fram að goslokum. Þótt ekki liggi fyrir í málinu gögn er sýni upphaflega ákvörðun um lokun verður skýrlega ráðið af tilkynningu almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra, sem send var út 3. september, að fyrir þann tíma hafi gilt lokun, sem veittar hafi verið takmarkaðar undantekningar frá. Ákærði dregur ekki í efa í málinu að lögreglustjóri hafi í raun tilkynnt um lokun svæðisins. Þykir óhætt að miða við að á þeim tíma sem máli skiptir hér hafi öll umferð á svæðinu, nema gegn sérstakri undanþágu, verið bönnuð samkvæmt ákvörðun lögreglustjóra. Þá þykir ljóst að þetta bann hafi verið kynnt opinberlega, svo sem með ítrekuðum tilkynningum almannavarnadeildar ríkislögreglustjóra.

Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að bann lögreglustjóra hafi ekki verið réttilega sett. Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. laga nr. 82/2008 um almannavarnir er lögreglustjóra heimilt á hættustundu að banna dvöl og umferð á ákveðnum svæðum og í því skyni girða þau af eða hindra á annan hátt umferð um þau. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er öllum skylt að hlíta slíku banni lögreglustjóra.

Ákærði byggir á því að hann hafi engar formlegar tilkynningar fengið frá Isavia ohf. um lokun svæðisins, svonefndar NOTAM-tilkynningar. Hafi hann því litið svo á að umferðarbann á svæðinu tæki ekki til þyrluflugmanna og vísar jafnframt til þess að þeir sem koma og fara á þyrlu séu ekki í flóðahættu.

Þegar ákærði lenti þyrlu sinni á svæðinu og hleypti farþegum út og fór í að minnsta kosti einu tilviki út sjálfur, gilti þar bann lögreglustjóra við allri umferð, sem ekki hefði fengið sérstaka undanþágu. Því banni var öllum skylt að hlíta. Þótt Isavia ohf. muni ekki hafa sent ákærða sérstaka NOTAM-tilkynningu um þetta á þeim tíma gerir það ekki að verkum að ákærða hafi ekki verið skylt að hlíta réttilega settu banni við allri umferð á svæðinu. Hafi lögreglustjóri bannað alla umferð á tilteknu svæði er öllum skylt að hlíta því banni, óháð því hvernig þeir kæmu á svæðið. Er engum heimilt að fara gegn banninu með því að lenda á svæðinu á loftfari svo lengi sem Isavia ohf. hafi ekki tilkynnt þeim sérstaklega um bannið. Þótt töluvert sé til í þeim sjónarmiðum ákærða að sá, sem á svæðinu hefur yfir nothæfri þyrlu að ráða, sé í mun minni flóðahættu en sá sem þarf að treysta á bifreið, breytir það ekki þeirri staðreynd að á svæðinu gilti bann lögreglustjóra við allri umferð og því banni bar öllum að hlíta. Átti þar enginn sjálfdæmi um nauðsyn bannsins. Hefur ákærði með háttsemi sinni óhlýðnast lögmætum fyrirmælum lögreglustjóra og þannig brotið gegn 19. sbr. 41. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 eins og honum er gefið að sök í ákæru.

Ákærði hefur ekki reynt að breiða yfir háttsemi sína eða vitneskju um tilkynningar almannavarnayfirvalda. Hann var einungis starfsmaður þess fyrirtækis er bauð upp á þyrluflug á svæðið og hefur ekki komið fram að hann hafi haft persónulegan ávinning af því að öðru leyti. Þá hefur ekkert komið fram um að brotið hafi haft alvarlegar afleiðingar. Ákærði hefur ekki sakaferil sem máli skiptir við úrlausn málsins. Þegar á allt er horft verður ákærði dæmdur til greiðslu 200.000 króna sektar í ríkissjóð en fjórtán daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna.

Ákærða verður gert að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, J-kk-ef Á-kk-ef hrl., 756.400 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum, og útlagðan kostnað verjandans 53.713 krónur, en annan sakarkostnað leiddi ekki af málinu. Gætt var 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008.

Af hálfu ákæruvaldsins fór með málið A-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf ftr.

Þ-kk-nf D-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Ákærði, X, greiði 200.000 króna sekt í ríkissjóð en fjórtán daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna.

Ákærði greiði 756.400 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, J-kk-ef Á-kk-ef hrl., og 53.713 króna útlagðan kostnað verjandans.