E-3137/2014

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 4. júní sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Þ-kk-þgf H-kk-þgf, Skagabraut 20, Gerðahreppi, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 2. september 2014.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði að lánssamningur í erlendri mynt, dagsettur 4. apríl 2006, milli stefnanda og Sparisjóðs Keflavíkur, sé bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefnandi krefst aðallega viðurkenningar á því að eftirstöðvar lánssamnings milli stefnanda og stefnda, sem gerður var hinn 4. apríl 2006, hafi, hinn 5. maí 2014, verið að fjárhæð 4.167.484 krónur, en til vara að viðurkennt verði að eftirstöðvar lánasamnings milli stefnanda og stefnda, sem gerður var hinn 4. apríl 2006, hafi, hinn 7. febrúar 2011, verið að fjárhæð 5.685.234 krónur. Stefnandi krefst og málskostnaðar úr hendi stefnda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

II

Málavextir eru þeir, að hinn 4. apríl 2006, gerðu stefnandi og Sparisjóður Keflavíkur með sér samning sem ber yfirskriftina „lánasamningur í erlendri mynt“. Fjárhæð lánsins nam 5.350.000 japönskum jenum og 59.500 svissneskum frönkum og var lánstíminn ákveðinn 40 ár með jöfnum 480 mánaðarlegum afborgunum. Fyrsta afborgun skyldi vera 5. maí 2006 og vextir reiknast frá útgáfudegi og greiðast á sama tíma og afborganir.

Samkvæmt lánssamningnum skyldu vextir af skuldinni vera eins mánaða LIBOR-vextir, eins og þeir voru ákveðnir á framangreindum myntum á alþjóðlegum fjármagnsmarkaði og til viðbótar 2% vaxtaálag. Vextir skyldu vera breytilegir og ákveðast síðan fyrir fram miðað við skráða LIBOR-vexti, samkvæmt framansögðu, kl. 10:00 GMT tveimur virkum dögum fyrir upphaf næsta vaxtatímabils.

Lántaki veitti skuldareiganda heimild til að skuldfæra viðskiptareikning sinn hjá Sparisjóði Keflavíkur, sem var í íslenskum krónum, fyrir afborgunum og vöxtum og innheimtukostnaði af láninu, á gjalddögum. Í lánasamningnum er kveðið á um að fari svo að greiðsla dragist fram yfir gjalddaga, sé skuldareiganda heimilt að láta gengistrygginguna haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags.

Einnig er kveðið á um það í samningi aðila að verði vanefndir á samningnum beri að greiða dráttarvexti af skuldinni í samræmi við vaxtalög. Vaxtavextir skyldu reiknaðir á 12 mánaða fresti. Þá kemur einnig fram í samningnum að ef gengistrygging á gjaldfallinni fjárhæð helst eftir gjalddaga, skuli greiða dráttarvexti í samræmi við vaxtalög.

Kvittun var gefin út fyrir lánveitingunni, þar sem segir í yfirskrift: „FJÖLMYNTALÁN í JPY/CHF“. Seljandi er sagður stefnandi og vextir tilgreindir LIBOR-vextir + 2%. Myntin sé japönsk jen á genginu 0,6175 og svissneskir frankar á genginu 56,32. Þá er höfuðstóll lánsins sem og lántökugjald tilgreint í hinum erlendu myntum og jafnframt í íslenskum krónum. Fjárhæðin í íslenskum krónum, 6.588.118 krónur, var sögð lögð inn á ráðstöfunarreikning stefnanda, í íslenskum krónum, hjá fyrirtækjasviði sparisjóðsins.

Tvær skilmálabreytingar voru gerðar og þær jafnframt ritaðar á baksíðu lánasamningsins. Sú fyrri er dagsett 4. nóvember 2008, þar sem fjöldi gjalddaga eftir breytingu er sagður 450 og að næstu sex gjalddagar verði vaxtagjalddagar og næsti gjalddagi verði 5. nóvember 2008. Lánssamningurinn skyldi að öðru leyti vera óbreyttur.

Síðari skilmálabreytingin er dagsett 27. júlí 2010 og var þá fjöldi gjalddaga eftir þá breytingu 429. Fastar greiðslur að fjárhæð 32.000 íslenskar krónur skyldu inntar af hendi á hverjum gjalddaga, í átta skipti, og væru þær innborganir. Næsti gjalddagi yrði 5. ágúst 2010 og næsti gjalddagi afborgana og vaxta yrði 5. apríl 2011.

Á bakhlið lánssamningsins kemur og fram að samningnum hafi verið myntbreytt í íslenskar krónur 28. mars 2011.

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hinn 22. apríl 2010, var öllum eignum Sparisjóðs Keflavíkur ráðstafað til SpKef sparisjóðs, nema þeim sem sérstaklega voru undanskildar.

Hinn 5. mars 2011 tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um að afturkalla starfsleyfi SpKef sparisjóðs frá og með 7. mars 2011, og ráðstafa eignum og skuldum sparisjóðsins til NBI hf. Í samræmi við framangreindar ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins tók stefndi við réttindum og skyldum lánveitanda samkvæmt lánssamningnum.

Í kjölfar dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010, sem og dóms Hæstaréttar frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, var lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, breytt með lögum nr. 151/2010. Tilgangur laganna var „fyrst og fremst að gæta jafnræðis meðal einstaklinga sem tekið hafa lán í erlendri mynt eða lán sem tengjast erlendri mynt með einum eða öðrum hætti“. Á grundvelli bráðabirgðarákvæðis X í lögum nr. 38/2001, bar stefnda að endurreikna öll fasteignalán einstaklinga óháð því hvort lánin væru gengistryggð eða erlend lán og því var lán stefnanda endurreiknað 25. febrúar 2011. Í tilefni af því var stefnanda sent yfirlit lánssamningsins, þar sem tilgreint var að staða lánsins væri fyrir uppreikning 13.586.664 íslenskar krónur, en eftir uppreikning 9.530.157 krónur. Þar kom fram að gert væri ráð fyrir að útlánið væri eingreiðslulán með uppgjörsdegi 26. febrúar 2011 og að lægstu óverðtryggðu útlánavextir Seðlabanka Íslands, eins og þeir væru hverju sinni, væru notaðir við vaxtaútreikning.

Óumdeilt er að stefnandi hefur staðið í skilum með greiðslu af láninu fram til febrúar 2011 er greiðslur af því voru frystar næstu sex mánuði.

Með bréfi, dagsettu 26. mars 2013, tilkynnti stefndi að bankinn hygðist ekki endurútreikna lán stefnanda frekar, þar sem bankinn teldi að lánið væri ekki gengistryggt heldur í erlendri mynt.

Hinn 14. mars 2014 sendi stefnandi stefnda bréf, og krafðist þess að umrætt lán yrði endurútreiknað eins og bráðabirgðarákvæði X í lögum nr. 38/2001, geri ráð fyrir. Þá krafðist stefnandi þess að lán hans félli undir skilgreininguna ólögmætt gengistryggt lán.

III

Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því, að skuldbinding samkvæmt lánasamningnum frá 4. apríl 2006 hafi verið lánsfé í íslenskum krónum, sbr. VI. kafla vaxtalaga, og sé hún þannig bundin við gengi erlendra gjaldmiðla en ekki lánsfé í erlendri mynt. Um hinn umdeilda lánssamning gildi þau sjónarmið sem fram komi í niðurstöðu Hæstaréttar í málum nr. 92/2010, 153/2010 og 471/2010.

Stefnandi vísar til dómafordæma varðandi skilgreiningu á gengistryggðu láni, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 386/2012. Jafnframt vísar hann varðandi útreikning á láninu til Hæstaréttardóms í máli nr. 464/2010, þar sem fallist hafi verið á að afborganir kæmu að fullu til frádráttar höfuðstól lánsfjárhæðar, sem hvorki bæri gengistryggingu né annars konar verðbætur og að fjárhæð greiddra vaxta hefði engin áhrif þar á, enda teldust þeir að fullu greiddir.

Engu skipti þótt þess sé getið í umræddum lánssamningi, að um sé að ræða lán í erlendum myntum, heldur verði að horfa til inntaks samningsins og ýmissa atvika. Útborgun lánsins sé í íslenskum krónum, samkvæmt útborgunarseðil lánsins. Afborganir og vextir hafi verið greiddir stefnda í íslenskum krónum til sem hafi verið umreiknaðar í hvert skipti eftir gengi hinna erlendu mynta.

Framangreind tilhögun stefnda á útborgun og endurgreiðslu lánsins sýni ótvírætt að skuldbinding samkvæmt lánssamningnum varði lánsfé í íslenskum krónum.

Umdeilanleg og óljós ákvæði lánasamnings beri að skýra stefnanda í hag enda ákvæðin samin einhliða af stefnda.

Stefnandi telur að umræddur lánasamningur, sem sé bundinn við gengi erlendra gjaldmiðla, brjóti í bága við 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001.

Samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 eigi að fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Vextir af láninu á hverjum tíma skuli því vera jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum á almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Samkvæmt þessari niðurstöðu hafi lánveitanda verið óheimilt að innheimta greiðslur miðað við gengistryggingu og jafnframt hafi lántaki getað krafist endurgreiðslu af því sem næmi ofgreiðslu af láninu. Sama eigi við í máli þessu. Stefnda hafi verið óheimilt að innheimta greiðslu miðað við gengistryggingu. Með vísan til 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, krefjist stefnandi endurgreiðslu á því sem sé ofgreitt þannig að það gangi upp í höfuðstól lánsins.

Stefnandi mótmælir gildi skilmálabreytinga, dagsettum 4. nóvember 2008 og 23. júlí 2010, sem og viðaukalánssamningi í erlendum myntum, dagsettum 28. mars 2011. Þar sé ekki um ný skuldabréf að ræða heldur einhliða tilbúin skjöl af hálfu stefnda. Stefnandi telur stefnda hafa nýtt sér yfirburðastöðu sína samtímis fákunnáttu stefnanda til að fá hann til að undirrita skilmálabreytingar og viðauka lánasamnings í erlendum myntum. Stefnandi bendir á 31., 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, máli sínu til stuðnings og telur sig ekki bundinn af umræddum skilmálabreytingum og viðauka, þeir hafi ekki gildi. Lánasamningur frá 4. apríl 2006 sé grundvallarskjal í málinu.

Telji dómurinn skilmálabreytingar og viðauka lánasamnings vera gild skjöl, hafi stefnandi engu að síður farið að reiknireglum Seðlabanka Íslands, samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, fyrir tímabilið frá 7. febrúar 2011 til 1. júní 2014. Þannig hafi stefnandi vaxtareiknað lánið samkvæmt vaxtastuðlum, sem endurspegli meðaltalsvexti fyrir framangreint tímabil með því að reikna eftirstöðvar lánsins á lægstu óverðtryggðu vöxtum Seðlabanka Íslands, með tilliti til uppfærslu vaxta á 12 mánaða fresti, eins og vaxtalög skipi fyrir og dómur Hæstaréttar í máli nr. 464/2012, segi til um.

Stefnandi telur að hver einasta afborgun hans af höfuðstól og vöxtum lánsins, sem hafi verið móttekin athugasemdalaust, hafi falið í sér fullnaðargreiðslu af hans hálfu. Hann verði ekki endurkrafinn um hana. Um þetta vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 600/2011, sem kveði á um þá undantekningarreglu að fullnaðarkvittun geti valdið því, að kröfuhafi, að vissum skilyrðum uppfylltum, glati frekari kröfu á skuldara.

Aðilar lánasamningsins hafi gengið út frá því að afborganir stefnanda fælu í sér fullar og réttar efndir samningsins og að hann yrði ekki endurkrafinn um þær. Samkvæmt endurútreikningi stefnda á skuld stefnanda, eftir greiðslu afborgunar og vaxta hinn 5. maí 2014, hafi hún numið 8.824.300 krónum, en hefði átt að vera 4.167.484 krónur, miðað við það að stefnandi hefði greitt 87 af 480 afborgunum. Endurútreikningur stefnda, Landsbankans, hafi falið í sér viðbótarkröfu um vexti fyrir liðinn tíma, sem svari til mismunar á þessum tveimur fjárhæðum, 8.824.300 krónum og 4.167.484 krónum, eða 4.656.816 krónum, og sé óheimill og ólögmætur og í bága við vaxtalögin. Umrædd fjárhæð, 4.656.816 krónur, sé viðbótarkrafa stefnda um vexti fyrir liðna tíð, sem teljist umtalsverð, þegar litið sé á upphaflega lánsfjárhæð 6.654.665 krónur. Fyrir liggi samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 að uppgjör aðila verði einungis leiðrétt til framtíðar með vísan til greiðslutilkynninga og fyrirvaralausrar móttöku á greiðslum stefnanda í samræmi við greiðslukvittanir. Þá eigi stefndi að bera þann vaxtamun sem orðið hafi af hinni ólögmætu gengistryggingu.

Horfa beri til þess að aðstöðumunur hafi verið með aðilum lánssamningsins. Stefnandi sé einstaklingur sem hafi ekki búið yfir nokkurri sérþekkingu á fjármálastarfsemi. Aðstöðumunurinn sé augljós, sbr. dóm Hæstaréttar þar um. Það standi stefnda nær að bera þann vaxtamun, sem hlotist hafi af hinni ólögmætu gengistryggingu.

Sömu sjónarmið eigi við um afborganir af lánssamningnum og afborganir af skuldbréfum með lögjöfnun frá þeim reglum, sem gildi um viðskiptabréf. Meginreglan sé sú að hafi kröfuhafi samkvæmt skuldabréfi gefið út fyrirvaralausa kvittun fyrir afborgun eigi kröfuhafi ekki frekari rétt til greiðslna þótt greiðsla hafi reynst of lág. Skilyrði 32. gr. laga nr. 7/1936, eigi ekki við í þessu máli. Stefnandi hafi hvorki vitað né mátt vita að efni kvittana vegna hins umdeilda láns, hafi verið byggt á röngum forsendum eða mistökum stefnda. Stefnandi hafi talið kvittanir fyrir greiðslu hans hafa verið fullnaðarkvittanir hvers gjalddaga og stefndi hafi aldrei gert athugasemdir við greiðslur hans.

Hin nýja aðferðarfræði stefnda, Landsbankans hf., við endurútreikning lánasamningsins hinn 27. júlí 2011 hafi falist í því að hann teldi sig fara að lögum nr. 38/2001 og breytingarlögum nr. 151/2010. Niðurstaða hans hafi verið sú að lánasamningur aðila hafi verið að fjárhæð 14.098.332 krónur fyrir uppreikning en eftir hann 9.701.450 krónur. Þessum endurútreikningi stefnda sé mótmælt sem röngum og ógildum.

Samkvæmt greiðslutilkynningu hinn 26. júlí 2011 hafi Landsbankinn hf. tilkynnt um afborgun höfuðstóls, vaxta og greiðslugjalds, til greiðslu hinn 5. ágúst 2011, án þess að tilgreina hinar erlendu myntir, sem lánið hafi upphaflega verið miðað við. Síðan hafi verið skuldfært af reikningi stefnanda á hverjum gjalddaga eftir það. Stefnandi mótmælir þessum útreikningi Landsbankans og telur hann rangan. Stefnandi telur að höfuðstóll lánsins hafi ekki verið endurútreiknaður í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar í framangreindum málum. Jafnframt mótmælir stefnandi vöxtum sem of háum og ólögmætum. Vaxtafótur eftir endurútreikning stefnda hinn 26. júlí 2011, að fjárhæð 9.701.450 krónur, sé of hár og ranglega reiknaður. Vaxtaútreikningur stefnda fari í bága við 4., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, og sé reiknað af röngum vaxtafæti.

Þótt hið umdeilda lán hafi verið ólöglegt og miða beri vexti við aðrar forsendur breyti það því ekki að þær greiðslur, sem þegar hafi verið inntar af hendi á grunni ólögmætra ákvæða í lánasamningi, séu fullnaðargreiðslur og um þær verði stefnandi ekki krafinn að nýju.

Stefnandi byggir og á þeirri almennu reglu kröfuréttar um lok kröfuréttinda og efndir kröfu, þar sem fullnaðarkvittun hafi þá réttarverkun að kröfuhafi eigi ekki frekari kröfu á hendur skuldara.

Útreikningur aðalkröfu stefnanda byggi á því sem fram komi í niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 464/2012, sem sé á þann veg að þær afborganir sem stefnandi hafi greitt af höfuðstól lánsins séu að fullu efndar og skuli dragast frá upphaflegum höfuðstól láns.

Samkvæmt tímabilinu frá lántöku til 7. febrúar 2011, sé tekið mið af umræddum dómi Hæstaréttar í máli nr. 464/2012, þar sem kveðið sé á um að afborgunarhluti hverrar raungreiðslu á greiðsludegi samkvæmt lánssamningi komi til lækkunar á ógengistryggðum höfuðstól hverju sinni. Við útreikninginn sé höfuðstóllinn færður yfir í íslenskar krónur miðað við gengi gjaldmiðla á útgreiðsludegi láns frá stefnda til stefnanda. Til frádráttar komi allar greiðslu samkvæmt fullnaðarkvittun lántaka, sem flokkist sem afborgunarhluti eða höfuðstólsgreiðslur. Ekki sé horft til þess hvað stefnandi hafi greitt stefnda í vexti á framangreindu tímabili.

Við útreikning á framangreindu tímabili sé höfuðstóll reiknaður frá 7. febrúar 2011 til 1. júní 2014 og miðað sé við vexti Seðlabanka Íslands. Miðað sé við lægstu vexti Seðlabanka Íslands á almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum á hverjum tíma, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001. Til frádráttar komi allar innborganir stefnda eftir 7. febrúar 2011, vaxtareiknaðar miðað við sömu forsendur.

Í útreikningum á lægstu óverðtryggðu vöxtum Seðlabanka Íslands á tímabilinu frá 7. febrúar 2011 til 1. júní 2014 notist stefnandi við svokallaða vaxtastuðla til að reikna áfallna vexti á höfuðstól og innborganir lánsins frá síðasta greiðsludegi til 1. júní 2014. Vaxtastuðlar endurspegli meðaltalsvexti yfir tímabil, sem reiknað sé á lægstu óverðtryggðu vöxtum Seðlabanka Íslands og taki útreikningurinn á vaxtastuðlinum tillit til uppfærslu þeirra vaxta á 12 mánaða fresti, líkt og lög um vexti og verðtryggingu geri ráð fyrir. Þetta sé gert til að einfalda framsetningu á útreikningunum. Samkvæmt lánasamningnum hafi átt að greiða lánið að fullu með 480 jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti. Fyrir liggi að greiðsla hverrar afborgunar gegn útgáfu kvittunar hafi falið í sér endalok þeirrar kröfu. Stefnandi hafi nú þegar greitt 87 afborganir af láninu, samkvæmt kvittunum. Samkvæmt útgefnum greiðslukvittunum og yfirliti yfir greiðslur á hinu erlenda láni hafi stefnandi þegar greitt 4.989.441 krónu í höfuðstól og vexti af láninu, þ.e. núvirði á greiðslum frá 6. apríl 2006 til 5. maí 2014.

Aðalkrafna sé þannig fundin að höfuðstóll að fjárhæð 5.685.234 krónur sé vaxtareiknaður frá 7. febrúar 2011 til 1. júní 2014, og hafi þá verið, með vöxtum, 6.922.139 krónur. Til frádráttar komi framreiknaðar innborganir frá 5. ágúst 2011 til 5. maí 2014, að fjárhæð 2.754.655 krónur. Mismunurinn sé 4.167.484 krónur, sem krafist sé viðurkenningar á í aðalkröfu.

Stefnandi byggir útreikning dómkröfu sinnar í varakröfu á því að hann hafi greitt af láninu frá 5. maí 2006 til 7. febrúar 2011, í afborganir samtals 969.431 krónu, fyrir utan vexti. Með vísan til dóma Hæstaréttar í málunum nr. 471/2010 og 464/2012, skuli greiðslur hans af láninu koma til frádráttar frá upphaflegri lánsfjárhæð áður en vextir samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. vaxtalaga séu lagðir við lánsfjárhæðina.

Samkvæmt útgefnum kvittunum og innborgunaryfirliti hafi stefnandi þegar greitt 969.431 krónu í afborganir af höfuðstól lánsins frá upphafi lántökunnar, 5. maí 2006, til 7. febrúar 2011. Af því leiði að eftir standi af höfuðstól lánsins 5.685.234 krónur, sem sé staða lánsins sem krafist sé viðurkenningar á í varakröfu.

Samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 464/2012 sé fallist á að leggja saman greiddar afborganir af höfuðstól frá upphafi lánstíma til ákveðins tíma og draga þá fjárhæð frá upphaflegri lánsfjárhæð án þess að horfa til þess hvað lántaki hafi greitt í vexti á umræddu tímabili.

Stefnandi byggir, bæði aðalkröfu og varakröfu, jafnframt á ákvæði 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sem kveði á um endurgreiðslu til skuldara vegna ólögmætra vaxta.

Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Einnig vísar stefnandi til lögfestra og ólögfestra reglna um viðskiptabréf, sbr. t.d. tilskipun um áritun afborgana á skuldabréf nr. 9/1978.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

IV

Stefndi byggir kröfu sína á því, að umþrættur lánssamningur sé um lán í erlendri mynt og falli því utan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þessi afstað sé byggð á dómaframkvæmd Hæstaréttar, sem hafi margsinnis leyst úr því hvort skuldabréf eða lánssamningar með sambærilegum skilmálum og sá lánssamningur sem hér sé deilt um, sé lán í erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Umþrætt lán sé lögmætt erlent lán og af þeim sökum eigi stefnandi engan frekari rétt á hendur stefnda. Stefndi leggur ríka áherslu á að sá endurútreikningur sem framkvæmdur hafi verið á lánssamningnum hinn 1. júlí 2011 hafi verið á grundvelli lagaskyldu bankans, sbr. bráðabirgðarákvæði X í lögum nr. 38/2001, og því felist ekki í honum nein viðurkenning á því að samningurinn sé gengistryggður.

Við úrlausn á því hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum hafi Hæstiréttur fyrst og fremst litið til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggi til grundvallar skuldbindingunni. Við þetta mat hafi rétturinn þannig litið til nokkurra atriða, svo sem heitis viðkomandi löggernings, tilgreiningar lánsfjárhæðar, vaxta og skilmálabreytinga. Við þetta mat hafi þó einkum skipt máli hvernig sjálf skuldbindingin sé tilgreind í gerningnum sjálfum.

Umdeildur samningur beri öll einkenni þess að vera samningur í erlendri mynt. Í samningnum komi skýrt fram ofarlega í hægra horni hans fyrirsögnin „Lánssamningur í erlendri mynt“. Fyrir neðan fyrirsögnina komi svo dálkar þar sem efni og greiðslutilhögun samningsins sé tilgreind. Segi þar að skuldari samningsins sé Þ-kk-nf H-x-x. Þá komi fram að lánstíminn sé 40 ár og gjalddagar séu 480, en fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta sé tilgreindur 5. maí 2006. Þá komi fram að mynt samningsins sé JPY/CHF. Vextir séu enn fremur tilgreindir sem LIBOR auk 2% vaxtaálags. Að lokum komi fram að ráðstöfunarreikningur sé nr. [...], en skuldfærslureikningur sé [...]. Fyrir neðan umrædda dálka segi svo orðrétt: „Viðurkennir hér með að skulda SPARISJÓÐNUM Í KEFLAVÍK, kt. 000000-0000 eða þeim, sem hann vísar til

JPY 5.350.000,00 - Fimmmilljónirþjúhundruðfimmtíuþúsund japönsk jen -

CHF 59.500,00 – Fimmtíuogníuþúsundog fimmhundruð svissneskir frankar –

eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum, miðað við sölugengi japanskra yena og sissneskra franka í íslenskum sparisjóðum á gjalddaga og greiðsludegi, því sem hærra reynist. Fjárhæð þessa, sem er endurlánað erlent lánsfé, skal endurgreiða að fullu á 40 árum, með jöfnum afborgunum á 1 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 05.05.2006. Fyrsti gjalddagi er vaxtagjalddagi. Vextir reiknast frá útgáfudegi og greiðast á sama tíma og afborganir.“

Samkvæmt framangreindu sé ljóst að eina tilgreining lánsfjárhæðar í lánssamningnum sé í japönskum jenum og svissneskum frönkum, en hvergi í samningnum sé vikið að fjárhæð skuldarinnar í íslenskum krónum. Stefndi hafnar þeim fullyrðingum stefnanda að ákvæði samningsins séu með einhverjum hætti óskýr enda, verði tilgreining höfuðstóls lánsins vart mikið skýrari þar sem fjárhæðin sé bæði tilgreind í tölustöfum og bókstöfum í erlendri mynt.

Í samningnum segi svo að vextir af skuldinni „skuli vera 1 mánaðar LIBOR vextir eins og þeir séu ákveðnir á framangreindum myntum á alþjóðlegum fjármagnsmarkaði og til viðbótar fast vaxtaálag 2,00“. Skuldbinding stefnanda hafi samkvæmt þessu ekki falist í greiðslu vaxta í íslenskum krónum. Ef svo hefði verið hefði skuldbinding stefnanda að grunni til byggst á REIBOR-vöxtum, sem byggi að grunni til á stýrivöxtum Seðlabanka Íslands, og vextirnir orðið umtalsvert hærri en þeir hafi orðið í raun.

Skilmálabreytingar, dagsettar 4. nóvember 2008 og 23. júlí 2010, sem og viðaukar við lánssamning í erlendum myntum, dagsettur 28. mars 2011, sýni svo ekki verði um villst að lánssamningur aðila, dagsettur 4. apríl 2006, hafi í reynd verði samningur um lánveitingu í erlendri mynt.

Í skilmálabreytingunni 4. nóvember 2008 komi skýrt fram að um sé að ræða breytingu á greiðsluskilmálum „lánssamnings í erlendri mynt“ og þá séu fjárhæðir samningsins einnig tilgreindar í erlendri mynt.

Í skilmálabreytingunni 23. júlí 2010 sé upphaflegur höfuðstóll lánsins tilgreindur í erlendri mynt sem og eftirstöðvarnar hinn 22. júlí 2010, en í skilmálabreytingunni segi um þetta orðrétt: „Þann 22. júlí 2010 eru eftirstöðvar höfuðstóls samningsins auk áfallinna vaxta

JPY 4.851.104,00, CHF 53.948,08.“

Í viðauka lánssamnings í erlendum myntum, dagsettum 28. mars 2011, sé höfuðstóll lánsins tilgreindur í erlendri mynt. Á grundvelli laga nr. 151/2010 hafi höfuðstóll lánsins hins vegar verið færður yfir í íslenskar krónur.

Af framangreindu megi því vera ljóst að öll helstu gögn málsins, þ.e. lánssamningurinn sjálfur, breytingar og viðbætur á honum, beri með sér að um hafi verið að ræða lán í erlendri mynt.

Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnanda í stefnu um að hann hafi „nýtt sér yfirburðarstöðu sína samtímis fákunnáttu stefnanda til að fá hann til að undirrita skilmálabreytingar og viðauka lánssamnings í erlendum myntum“. Fráleitt sé að stefndi hafi með einhverjum hætti vélað stefnanda til að rita undir viðauka eða skilmálabreytingar. Stefnandi hafi að sjálfsögðu ritað undir umrædd skjöl af fúsum og frjálsum vilja og líkt og í öllum öðrum samningssamböndum gildi meginreglur samningaréttar um samningsfrelsi og skuldbindingargildi samninga. Málsástæður stefnanda sem byggðar séu á 31., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936, séu með öllu órökstuddar og því fullkomlega haldlausar.

Stefndi byggir á því að fyrir liggi mjög afdráttarlaus dómur Hæstaréttar í máli nr. 50/2012, um sams konar álitaefni og deilt sé um í þessu máli. Í því máli hafi verið deilt um lánssamning Sparisjóðs Mýrasýslu sem hafi verið mjög sambærilegur þeim samningi sem hér sé deilt um. Á forsíðu þess samnings hafi verið tekið fram að um væri að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum og síðar í inngangi samningsins að lánið væri til 10 ára að fjárhæð jafnvirði 720.000 svissneskra franka og 62.000.000 japanskra jena. Í málinu hafi legið fyrir að lánið hefði verið greitt út inn á íslenskan tékkareikning og þá hafi afborganir af láninu einnig verið inntar af hendi í íslenskum krónum. Stefndi vísar og til dóms Hæstaréttar í máli nr. 520/2011. Í samræmi við framangreint þurfi ekki að skoða frekar framkvæmd lánveitingarinnar, en það komi einungis til skoðunar í þeim tilvikum þar sem skýring á texta lánssamnings, þar sem skuldbindingu lántaka sé lýst, taki ekki af skarið um það hvort hún sé í íslenskum krónum eða erlendum myntum. Hefur það því enga þýðingu við úrlausn málsins hvernig ráðgert hafi verið í samningi að skyldur aðilanna yrðu efndar og hvernig staðið hafi verið að þeim efndum í raun.

Við aðalmeðferð málsins lýsti lögmaður stefnda því yfir að ekki væru gerðar athugasemdir við útreikning dómkrafna stefnanda, ef talið yrði að umdeilt lán væri í íslenskum krónum bundið ólögmætri gengistryggingu.

Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar.

Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

V

Í máli þessu greinir aðila á um hvort framangreindur lánssamningur, dagsettur 4. apríl 2006, sem upphaflega var gerður milli Sparisjóðsins í Keflavík og stefnanda, sé skuld í erlendum myntum eða hvort um sé að ræða skuld í íslenskum krónum sem bundin sé með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Eins og greinir í forsendum dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 fer skuldbinding í erlendum gjaldmiðlum ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt þeim er hins vegar óheimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Af orðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðið að við úrlausn á því, hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum, verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernig sjálf skuldbindinginn er tilgreind í þeim.

Umdeildum lánssamningi hefur verið lýst hér að framan og eins og þar greinir bar fyrirsögn lánssamningsins, sem mál þetta varðar, með sér að um væri að ræða skuldbindingu í erlendum myntum. Enn fremur var skuldbindingin þar nákvæmlega tilgreind í japönskum jenum og svissneskum frönkum eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum, án þess að fjárhæðin í íslenskum krónum væri þar tilgreind. Engin breyting varð á tilgreiningu skuldarinnar að þessu leyti þegar skilmálum lánssamningsins var síðar breytt, og er sú málsástæða stefnanda um að stefnandi hafi nýtt sér fákunnáttu hans við undirritun skilmálabreytinganna með öllu órökstudd, enda breyttu þær ekki eðli skuldbindingarinnar.

Með skírskotun til þess að heiti lánssamningsins bar með sér að um væri að ræða skuldbindingu í erlendum myntum, og enn frekar að þar var hún nákvæmlega tilgreind í þeim tveimur gjaldmiðlum sem að framan greinir, verður að telja að í lánssamningi þeim sem hér um ræðir felist skuldbinding í erlendum myntum, sem ekki sé í andstöðu við reglur laga nr. 38/2001, sbr. fyrrgreinda dóma Hæstaréttar. Samkvæmt því verður að hafna aðalkröfu stefnanda um að viðurkennt verði að lánssamningurinn feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum, sem verðtryggður sé þannig að fjárhæð hans sé bundin við gengi erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við 13., sbr. 14. gr., laga nr. 38/2001.

Stefnandi gerir og kröfu um að viðurkennt verði að eftirstöðvar lánssamningsins frá 4. apríl 2006 hafi þann 5. maí 2014 verið 4.167.484 krónur, en til vara að eftirstöðvar samningsins hafi hinn 7. febrúar 2011 verið að fjárhæð 5.685.234 krónur. Þessa kröfu sína byggir stefnandi eingöngu á því að umdeildur lánssamningur hafi verið gerður í íslenskum krónum og því hafi endurreikningur stefnda á láninu, í samræmi við ákvæði X í lögum nr. 38/2001, ekki verið réttur. Með því að þegar hefur verið hafnað þeirri kröfu stefnanda að umþrætt lán hafi verið í íslenskum krónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti, verður, eins og stefnandi hagar málatilbúnaði sínum, þegar af þeim sökum að hafna þessum kröfum stefnanda.

Með hliðsjón af úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Þ-kk-ef H-kk-ef, í máli þessu.

Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf