E-966/2016

Mál þetta sem dómtekið var 10. nóvember 2017 var höfðað 18. mars 2016 af db. Á-kk-ef M. V-kk-ef, Bræðraborgarstíg 7, Reykjavík, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík.

Kröfur aðila

Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi veðsetning skuldabréfs nr. 1101-74-120910, upphaflega útgefnu 13. júlí 2005 að fjárhæð 19.000.000 króna af I-kvk-þgf Á-kvk-þgf til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, á fasteignina Bræðraborgarstígur 7, Reykjavík, fnr. 222-7616. Jafnframt sé þess krafist að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfi nr. 1101-74-120910 af fasteigninni Bræðraborgarstíg 7, Reykjavík, fnr. 222-7616. Þá sé þess einnig krafist að felldur verði úr gildi samningur um lánsveð á milli Byrs hf. og Á-kk-ef M. V-kk-ef, dags. 15. apríl 2011.

Til vara krefst stefnandi þess að veðsetning skuldabréfs nr. 1101-74-120910 uppphaflega útgefnu, 13. júlí 2005, að fjárhæð 19.000.000 króna, af I-kvk-þgf Á-kvk-þgf til Sparisjóðs Hafnarfjarðar, á fasteignina Bræðraborgarstígur 7, Reykjavík, fnr. 222-7616, verði felld úr gildi að því leyti sem samþykkið sé umfram 15.500.000 krónur. Jafnframt sé þess krafist til vara að samningur stefnanda um lánsveð á milli Byrs hf. og Á-kk-ef M. V-kk-ef, dags. 15. apríl 2011, verði felldur úr gildi að því leyti sem samþykkið sé umfram 17.800.266 krónur.

Þá sé krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verði fram í málinu eða að mati réttarins.

Af hálfu stefnda er krafist sýknu af dómkröfum stefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi stefnanda.

Atvik máls

Þann 13. júlí 2005 gaf I-kvk-nf Á-kvk-nf út skuldabréf til Sparisjóðs Hafnarfjarðar til tryggingar fasteignaveðláni að fjárhæð 19.000.000 króna. Var lánið tryggt með 5. veðrétti og uppfærslurétti í íbúð lántaka að Andrésbrunni 7 í Reykjavík. Fékk skuldabréfið auðkennisnúmerið 1101-74-120910. Með veðleyfi útgefnu 12. apríl 2007 heimilaði stjórn Hlaðbúðar ehf. I-kvk-þgf að veðsetja íbúð í eigu félagsins á 3. hæð í fasteigninni Bræðraborgarstígur 7, með 1. veðrétti til tryggingar nýju láni sem hún hyggðist taka hjá Byr sparisjóði að fjárhæð 19.000.000 króna. Er fjárhæðin handskrifuð á veðleyfið en fjárhæðin 15.500.000, sem hafði verið vélrituð á veðleyfið, yfirstrikuð. Er veðleyfið undirritað af stjórn Hlaðbúðar ehf. f.h. félagsins þ.á.m. af ömmu og alnöfnu veðleyfishafa. Veðleyfið var móttekið til þingslýsingar, 24. maí 2007. Sama dag undirritaði veðleyfishafinn, I-kvk-nf Á-kvk-nf, yfirlýsingu um veðsetningu og veðbandslausn vegna veðskjals nr. 1101-74-120910, þar sem fram kemur að veðskjalið verði flutt af fasteigninni Andrésbrunnur 7, yfir á framangreinda íbúð Hlaðbúðar ehf. í fasteigninni Bræðraborgarstígur 7. Þann 24. nóvember 2007 keypti faðir framangreinds veðleyfishafa, Á-kk-nf M-kk-nf V-kk-nf, tvær íbúðir í fasteigninni Bræðraborgarstígur 7 þ. á m. íbúðina, sem veðsett hafði verið samkvæmt veðleyfinu frá 12. apríl 2007, til tryggingar skuld skv. skuldabréfi nr. 1101-74-120910. Þann 15. apríl 2011 sömdu Byr hf., sem þá hafði tekið yfir réttindi og skyldur Sparisjóðs Hafnarfjarðar, og I-kvk-nf Á-kvk-nf um skilmálabreytingu samkvæmt skuldabréfi nr. 1101-74-120910. Fól breytingin í sér að gjaldfallnar afborganir, verðbætur, gjaldfallnir vextir og kostnaður voru lagðar við höfuðstól, sem eftir breytinguna var 21.819.681 króna. Sama dag og skilmálabreytingin var undirituð, undirritaði Á-kk-nf svonefndan samning um lánsveð sem innihélt m.a. yfirlýsingu um greiðslumat vegna I-kvk-ef og að hann hefði kynnnt sé niðurstöður matsins og sætt sig við þær. Á-kk-nf M. V-kk-nf lést 15. ágúst 2015. Þann 14. október s.á. fengu erfingjar hans heimild til þess að skipta dánarbúi hans einkaskiptum. Með bréfi 1. desember 2015 til Íslandsbanka hf., sem þá hafði sameinast Byr hf., krafðist dánarbúið þess að framangreindri veðsetningu á fasteigninni Bræðraborgarstígur 7 yrði aflýst m.a. með vísan til þess að samþykki hefði skort fyrir veðsetningunni. Með bréfi Íslandsbanka hf., 9. desember 2015, var kröfunni hafnað.

Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda

Stefnandi byggir á því að samþykki hafi skort fyrir upphaflegri veðsetningu fasteignarinnar Bræðraborgarstígur 7 til tryggingar skuldabréfi nr. 1101-74-120910. Í fyrsta lagi sé skjalið „Yfirlýsing um veðsetningu og veðbandslausn“, dags. 24. maí 2007, án undirritunar þinglýstra eigenda. Á þeim tíma hafi fasteignin verið í eigu Hlaðbúðar ehf., sem verið hafi félag nokkurra fjölskyldumeðlima, og hafi enginn þeirra ritað á yfirlýsinguna. Þá hafi heldur ekki verið ritað undir yfirlýsinguna fyrir þeirra hönd eða skv. umboði eða veðleyfi. Í öðru lagi hafi verið farið út fyrir veðleyfi það sem þáverandi eigendur fasteignarinnar hafi heimilað. Sú heimild, sem eigendur Hlaðbúðar ehf. hafi veitt skv. skjali dags. 12. apríl 2007, til handa I-kvk-þgf Á-kvk-þgf, hafi ekki falið í sér leyfi til að veðsetja fasteignina til tryggingar þegar útgefnu láni að fjárhæð 19.000.000 króna. Hafi heimildin náð til þess að veðsetja fasteignina til tryggingar „nýju láni“ sem hún „hyggst taka“ hjá Byr að upphæð kr. „15.500.000“. Raunin hafi orðið sú að I-kvk-nf hafi ekki tekið nýtt lán að fjárhæð 15.500.000 króna heldur hafi hún veðsett fasteignina til tryggingar eldra láni sem hún hafði tekið þann 13. júlí 2005. Þar að auki hafi heimild stjórnar aðeins verið til tryggingar láni að fjárhæð 15.500.000 króna en einhver hafi handskrifað fjárhæðina 19.000.000 króna og strikað yfir fyrrgreindra fjárhæð. Liggi því fyrir að heimildin sem I-kvk-nf hafi fengið hafi ekki falið í sér heimild til þeirrar veðsetningar sem síðar hafi orðið að veruleika þar sem fasteignin hafi verið veðsett til tryggingar eldra láni sem þar að auki hafi verið að hærri fjárhæð. Hafi því ekki legið fyrir samþykki þáverandi eiganda fyrir því að fasteignin yrði veðsett. Hafi lánveitandi þar af leiðandi, sem starfað hafi sem fjármálafyrirtæki skv. lögum nr. 161/2002, samþykkt veðsetningu á fasteigninni án þess að heimild stæði til þess. Í þessu felist að samþykki hafi ekki verið til staðar og veiti önnur gögn heldur ekki vísbendingu um að sú hafi verið ætlunin. Veiting veðs í fasteign til tryggingar þegar veittu láni sé mun ótryggari ráðstöfun fyrir veðsala heldur en til tryggingar nýju láni sem sé þá til aukinnar eignamyndunar. Sé þetta almennt viðurkennt í fræðiskrifum um kröfuábyrgð og einnig hafi sérstaklega verið tekið fram í samkomulagi um notkun ábyrgða frá 1. nóvember 2001 að ábyrgðarmanni ætti að vera kynnt það sérstaklega ef láni væri ráðstafað að meiri hluta til uppgreiðslu eldri lána, en stefndi hafi verið skuldbundinn til að fylgja þeim reglum sem þar hafi verið að finna. Í framangreindri háttsemi lánveitanda, að fara svo út fyrir þá heimild sem veitt hafi verið, hafi falist brot gegn þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002, sem hljóðað hafi svo að fjármálafyrirtæki skyldi starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Jafnframt hafi ekki verið fylgt meginreglum samningaréttar um stofnunarhætti löggerninga, þar sem samþykki hafi skort. Jafnframt sé byggt á 24. og 25. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1979. Í 24. gr. komi fram að nú hvíli skjal á löggerningi og verði það þá ekki fært í fasteignabók, ef útgefanda þess brestur þinglýsta heimild til að ráðstafa eign á þann veg, er í skjali greini, eða ef hann skorti skriflegt samþykki þess, er slíkrar heimildar njóti. Samkvæmt 25. gr. þinglýsingalaga hafi sá þinglýsta eignarheimild sem þinglýsingabók nefni eiganda á hverjum tíma. Liggi fyrir að enginn hafi ritað undir sem þinglýstur eigandi á skjalið „Yfirlýsing um veðsetningu og veðbandslausn“, dags. 24. maí 2007, hvorki þinglýstur eigandi eða einhver fyrir hans hönd eða samkvæmt umboði. Við svo búið liggi fyrir að samþykki skorti. Þegar á það sé litið til viðbótar að sú skriflega heimild sem stjórn Hlaðbúðar ehf. hafi skrifað undir þann 12. apríl 2007 hafi skýrlega verið einskorðuð við nýtt lán og að lægri fjárhæð sé óumflýjanlegt að komast að annarri niðurstöðu en að samþykki hafi aldrei legið fyrir til þeirrar veðsetningar sem svo orðið hafi að veruleika. Hafi þáverandi eigendur fasteignarinnar verið óupplýstir um að veðleyfi þeirra hafi verið notað með framangreindum hætti. Hafi til að mynda verið gert ráð fyrir því þegar Á-kk-nf M. V-kk-nf hafi keypt fasteignina skv. kaupsamningi og afsali dags. 24. nóvember 2007 að áhvílandi væri á eigninni „lán við Byr sparisjóð útgefið í apríl 2007, upphaflega kr. 15.500.000“. Af þeim sökum að ekki hafi legið fyrir gilt samþykki þáverandi eigenda fasteignarinnar þá sé gerð krafa um að veðsetning skuldabréfsins yfir á fasteignina Bræðraborgarstígur 7 sé felld úr gildi, en skjölin „Yfirlýsing um veðsentingu og veðbandslausn vegna veðskjals nr. 1101-74-120910“ og „Veðleyfi“ hafi verið móttekið til þinglýsingar, 24. maí 2007. Hafi skjalinu fyrir mistök sýslumanns verið þinglýst án athugasemda þrátt fyrir að skilyrði 1. mgr. 24. gr. þinglýsingalaga hafi ekki verið uppfyllt þar sem skort hafi skriflegt samþykki þess er heimild hafði til ráðstöfunar eignarinnar. Sé af framangreindum ástæðum jafnframt gerð krafa um að stefnda beri að aflýsa skuldabréfinu af eigninni. Byggt sé á meginreglum samningaréttar hvað þetta varði en í meginreglunni um samningsfrelsi felist að aðili hafi frelsi um efni löggernings. Þá felist í heimildinni frá 12. apríl 2007 ekki gilt loforð sem geti stofnað þann rétt sem orðið hafi að veruleika, þ.e. veðsetning eldra og hærra láns. Í meginreglum samningaréttar felist að samþykki þurfi að liggja fyrir til að löggerningur stofnist. Ef af verði, að stefndi beri ekki skyldu til afmáningar skuldabréfsins á þeim grundvelli að samþykki hafi ekki legið fyrir, þá sé krafist ógildingar á því „samþykki“. Forveri stefnda hafi verið skuldbundinn til þess að fara að samkomulagi um notkun ábyrgða, dags. 1. nóvember 2001. Samkvæmt 1. gr. samkomulagsins komi fram að aðilar að samkomulaginu séu sammála um gildi þeirrar stefnu að draga úr vægi ábyrgða en birtingarmynd þess sé m.a. sú að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. komi fram sú regla að sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að greiðslumeta greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Þar að auki komi fram í 3. mgr. 3. gr. að ef ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meira en 1.000.000 króna, þá sé skilyrðislaus skylda til greiðslumats á skuldara. Í 4. gr. samkomulagsins hafi verið mælt fyrir um upplýsingaskyldu fjármálafyrirtækis. Komi þar fram að fjármálafyrirtæki beri að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í bæklingunum komi m.a. fram hvaða skyldur felist í ábyrgðinni, heimild ábyrgðarmanns til að segja henni upp o.s.frv. Þá hafi verið mælt fyrir um það í 2. mgr. 4. gr. samkomulagsins að ef ráðgert væri að verja meiru en helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki skuli ábyrgðarmaður staðfesta skriflega að honum hafi verið kynnt um þær ráðagerðir. Þá komi fram í 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangi í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Einnig að ef niðurstaða greiðslumats bendi til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óski eftir að lán verði engu að síður veitt skuli hann staðfesta það skriflega. Forveri stefnda hafi verið skuldbundinn til þess að fara að framangreindum reglum gagnvart þáverandi eiganda fasteignarinnar, Hlaðbúð ehf., en ekki farið að neinum þeirra. Hvorki hafi farið fram mat á greiðslugetu skuldarans og ekki heldur nein upplýsingagjöf til eiganda fasteignarinnar. Hlaðbúð ehf. hafi verið félag í eigu nokkurra einstaklinga og telji stefnandi að framangreindar reglur gildi fullum fetum þrátt fyrir að um félag sé að ræða. Þrátt fyrir að ekki yrði talið að samkomulagið ætti beinlínis við þar sem að eigandi fasteignarinnar hafi verið félag þá sé byggt á því að forveri stefnda hafi samt borið framangreindar skyldur um að greiðslumeta lántakann og upplýsa ábyrgðarmann. Þá skyldu hafi stefndi borið á grundvelli skráðra og óskráðra reglna, þ. á m. 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti sem mælt hafi svo fyrir að fjármálafyrirtæki bæri að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum, með trúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi, og þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Hafi slíkt raunar verið beinlínis staðfest í dómum Hæstaréttar, t.d. í málum nr. 611/2013 og nr. 127/2013. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 630/2013 komi fram með afar skýrum hætti að skylda fjármálfyrirtækis til greiðslumats í tilefni ábyrgðarmanns sé ekki aðeins byggð á ákvæðum samkomulagsins:

„Eins og hér hefur verið rakið bar stefnda eftir fortaklausri reglu í 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins 1. nóvember 2001 að meta greiðslugetu skuldara áður en áfrýjandi setti eignir sínar að veði fyrir verulegum skuldum hans. Verður stefndi að bera hallann af því að hafa ekki viðhaft þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið gerði ráð fyrir, enda er að öðrum kosti vandséð að náð verði því meginmarkmiði samkomulagsins að þeir sem veittu tryggingu fyrir fjárskuldbindingum annarra gerðu sér grein fyrir þeirri áhættu sem þeir tækjust á herðar með slíkri ráðstöfun. Þessar ríku kröfur sem gera verður til stefnda sem fjármálafyrirtækis verða ekki aðeins leiddar af samkomulaginu heldur einnig skráðum og óskráðum reglum, meðal annars 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en á þessum tíma hljóðaði sú grein þannig að slík fyrirtæki skyldu starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði.”

Forvera stefnda, sem starfað hafi sem fjármálafyrirtæki, hafi borið að viðhafa vönduð vinnubrögð og gera hafi mátt ríkar kröfur til þess í ljósi sérfræðiþekkingar. Eins og fram komi í dómi Hæsaréttar í máli nr. 169/2012 þá leiði þessar kröfur um vönduð vinnubrögð bæði af „skráðum og óskráðum reglum og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 og 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003.“ Þá hafi forvera stefnda borið skylda til greiðslumats á grundvelli meginreglna samningaréttar um tillitsskyldu við samningsgerð (trúnaðarskyldan) sem og á grundvelli meginreglna kröfuréttar um kröfuábyrgðir. Skyldu forvera stefnda leiði þar að auki af ákvæðum laga nr. 57/2005 um óréttmæta viðskiptahætti en skv. þágildandi 5. gr. laganna hafi verið óheimilt að hafast nokkuð það að sem bryti í bága við góða viðskiptahætti í atvinnustarfsemi eins og þeir væru tíðkaðir eða eitthvað það sem óhæfilegt væri gagnvart hagsmunum neytenda. Einnig hafi framangreinda skyldu verið að finna í 8. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi þar sem fram hafi komið að starfsemi eftirlitsskyldra aðila fjármálaeftirlitsins skyldi fara að heilbrigðum og eðlilegum viðskiptaháttum. Það sé á áhættu stefnda að láta hjá líða að meta greiðslugetu skuldarans og upplýsa ábyrgðarmenn og eftir atvikum gera þáverandi eigendum ljóst hvort niðurstaða slíks mats benti til að skuldarinn gæti staðið undir skuldbindingum sínum. Byggt sé á því að stefndi verði að bera hallann af þeirri ákvörðun að krefjast veðs til tryggingar eldri skuld án þess að viðhöfð væru þau vönduðu vinnubrögð að meta greiðslugetu skuldarans og upplýsa ábyrgðarmenn, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 4/2013. Þá verði stefndi að bera hallann af þeirri óvissu, hvort lántakinn hefði staðist slíkt mat. Með því að þáverandi lánveitandi hafi látið undir höfuð leggjast að gera greiðslumat á I-kvk-þgf Á-kvk-þgf og fullnægja ekki skyldum sínum um upplýsingagjöf gagnvart stefnanda og með því að leggja til grundvallar veðsetningu á fasteign án þess að ritað hafi verið undir samþykki þinglýsts eiganda og því að farið var út fyrir heimild/umboð þar að lútandi, þá verði að telja það ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðsetninguna. Skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga séu því uppfyllt. Er Á-kk-nf M. V-kk-nf hafi keypt fasteignina þá hafi hann tekið við réttindum og skyldum þáverandi eiganda Hlaðbúðar ehf. Á þeim tíma þegar hann hafi keypt fasteignina þá hafi hann talið, eins og aðrir eigendur Hlaðbúðar ehf., að fasteignin hefði verið sett að veði til tryggingar láni „við BYR sparisjóð útgefið í apríl 2007, upphaflega kr. 15.500.000“. Varðandi efni samningsins þá hafi þáverandi eigandi fasteignarinnar ekki einu sinni fengið að sjá efni þess lánssamnings sem veðsetninguna varðaði. Þá hafi skuldabréfið verið útbúið þann 13. júlí 2005 og þáverandi eigandi þar af leiðandi í engri aðstöðu til að geta haft eitthvað með þann löngu gerða lánssamning að segja. Með veðleyfinu, dags. 12. apríl 2007 hafi þáverandi eigandi fasteignarinnar veitt heimild til að veðsetja fasteignina til tryggingar nýju láni sem átti hafi að vera lægra að fjárhæð heldur en veðsetningin sem orðið hafi að veruleika. Þá hafi lánveitandi ekki verið í neinum samskiptum við þáverandi eigendur fasteignarinnar og þáverandi eigendur ekki einu sinni ritað á yfirlýsinguna um nýja veðsetningu. Jafnframt verði á það að líta að með veðleyfi þáverandi eiganda, eins og það hafi orðið að veruleika, hafi fasteign verið sett að veði til tryggingar þegar veittu láni frá forvera stefnda. Með því hafi það eina gerst að hið þegar veitt lán hafi verið með öllu tryggt og því verið forvera stefnda til hagsbóta. Því enn fremur til stuðnings þá hafi forveri stefnda ekki einu sinni haft gilt veðleyfi á þessum tíma í fasteigninni Andrésarbrunni 7, fasteign lántakans, þar sem samþykki skuldara, I-kvk-ef Á-kvk-ef, sé hvergi fyrir að finna. Staða aðila sé með þeim hætti að þáverandi eigandi, Hlaðbúð ehf., hafi verið eignarhaldsfélag um fasteign og hafi félagið verið í eigu nokkurra einstaklinga. Hafi félagið eða þeir einstaklingar sem að baki því stóðu ekki haft neina sérstaka þekkingu eða reynslu á löggerningum sem þessum eða þekkingu á lánamálum eða bankamálum. Hins vegar hafi forveri stefnda verið fjármálafyrirtæki, sem starfað hafi eftir lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og haft starfsmenn sem haft hafi sérfræðiþekkingu á slíkum málum. Hafi því aðstöðumunur á milli aðila verið mikill. Varðandi þau atvik sem síðar hafi komið til sé á það að líta að lántakinn hafi lent í erfiðleikum með greiðslur af láninu. Eigendur fasteignarinnar hafi ekki vitað af því að fasteignin hafði verið sett að veði til tryggingar þegar veittu láni sem verið hafi hærra að fjárhæð. Þann 15. apríl 2011 hafi þáverandi eigandi fasteignarinnar, Á-kk-nf M. V-kk-nf, þá 69 ára gamall, verið látinn rita undir svokallaðan „Samning um lánsveð“ þar sem fram komi að BYR hafi greiðslumetið lántakann, I-kvk-þf Á-kvk-þf. Á því sé byggt að slíkt mat hafi aldrei farið fram. Fái það raunar staðfestingu í skjalinu sjálfu, þar sem segi: „Byr tekur fram að greiðslumat tekur einvörðungu til könnunar á fjármálum greiðanda hjá Byr og uppflettingar í opinberri vanskilaskrá. Aðrar upplýsingar um fjárhagslega stöðu skuldara hefur Byr ekki undir höndum“. Á það beri að líta að þegar þetta hafi verið gert hafi lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn þegar tekið gildi. Samkvæmt 4. gr. laganna hafi sú skylda verið lögð á lánveitanda að meta hæfi lántaka, þegar ábyrgðarmaður gengist í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Í 5. gr. laganna hafi komið fram að fyrir gerð ábyrgðarsamnings skyldi lánveitandi upplýsa ábyrgðarmann skriflega um þá áhættu sem ábyrgð væri samfara. Liggi fyrir að Byr hafi gerst brotlegt við framangreind ákvæði laganna þar sem hvorki hafi farið fram mat á greiðslugetu eða Á-kk-nf verið upplýstur með fyllilegum hætti um þau atriði sem tiltekin séu í 5. gr. laganna. Eins og fram komi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 376/2013 þá gegni greiðslumat mikilvægu hlutverki. „Þótt eðlilegt sé að reisa það á upplýsingum og gögnum frá þeim sem tekur lánið getur fjármálafyrirtæki ekki látið sér í léttu rúmi liggja hvaða upplýsingar eru notaðar og hvaða gagna er aflað. Fjármálafyrirtæki hefur sjálfstæðar skyldur gagnvart þeim, sem gengst í ábyrgð eða veitir veð til tryggingar láninu, til þess að tilgreina réttar upplýsingar í greiðslumati sé þess nokkur kostur og afla nauðsynlegra gagna til þess að matið gefi sem besta mynd af ætlaðri greiðslugetu lántakans”. Það að leggja til grundvallar upplýsingar um fjármál skuldara hjá viðkomandi fjármálastofnun, í þessu tilviki Byr, geti á engan hátt falið í sér fullnægjandi greiðslumat, þannig að skyldu 4. gr. ábl. sé fullnægt. Sé gerð krafa um ógildingu þessa samnings um lánsveð dags. 15. apríl 2011 með vísan til framangreindra sjónarmiða með stoð í 36. gr. smnl. Það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samþykki Á-kk-ef M. V-kk-ef fyrir sig. Hafi samþykki þetta þar að auki verið veitt á rangri og brostinni forsendu Á-kk-ef sem talið hafi að gilt veðleyfi hvíldi á fasteign sinni. Þar sem það veð sem hvílt hafi á fasteigninni sé ógilt eigi hið sama við um undirritun hans á samning þennan, sbr. 36. gr. smnl. Þar að auki þá sé samningur þessi um lánsveð gerður á sama degi og lánveitandi, Byr hf., hafi samþykkt skilmálabreytingu á láninu en samþykki Byrs hafi verið háð þeirri forsendu að Á-kk-nf myndi rita undir framangreindan „samning um lánsveð“.

Stefnandi byggi kröfu sína á meginreglum samningaréttar um samþykki, þ. á m. meginreglunni um samningsfrelsi, ákvæðum Samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998, einkum 1., 2., 3., 4. og 8. gr., samkomulags frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, einkum 1., 2., 3., og 4. gr., laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum þágildandi 19. gr., þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, einkum 4. gr. og 6. gr, lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, lögum nr. 2/1995 um hlutafélög, einkum 68. gr., lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 30., 33. gr., 36. gr. og 38. gr., sem og lögfestum og ólögfestum meginreglum samningaréttar og kröfuréttar, þ. á m. meginreglunni um tillitsskyldu í samningssamabndi sem og meginreglum um kröfuábyrgðir. Þá sé byggt á dómafordæmum Hæstaréttar, sér í lagi Hrd. 3/2003, Hrd. 630/2013, Hrd. 169/2012, Hrd. 376/2013, 169/2012. Kröfu um málskostnað byggi varnaraðili á 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að auki sé vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda

Stefndi byggir á því að stefnandi máls þessa eigi ekki aðild að neinum hugsanlegum ágreiningi við stefnda um veðsetningu fasteignarinnar Bræðraborgarstíg 7 í Reykjavík. Hann hafi ekki verið þinglýstur eigandi eignarinnar þegar til veðsetningarinnar hafi verið stofnað með útgáfu veðleyfisins á dómskjali nr. 4 hinn 12. apríl 2007. Eigandi eignarinnar þá og útgefandi veðleyfisins hafi verið einkahlutafélagið Hlaðbúð ehf. Ef einhverra formsatriða hafi ekki verið gætt við veðsetninguna sem valdið gæti ógildi hennar, verði það félag að sækja þá kröfu. Stefnandi eigi ekki þá hagsmuni sem þar yrði um teflt.

Hlaðbúð ehf. hafi aldrei borið brigður á lögmæti veðsetningarinnar. Sjö mánuðum eftir að veðsetningin hafi átti sér stað hafi félagið selt stefnanda eignina. Umrætt veð hafi þá hvílt þá á eigninni og verði að leggja til grundvallar að eftirstöðvar þess hafi komið til frádráttar við greiðslu kaupverðsins. Með því hafi félagið að sjálfsögðu staðfest að veðið hvíldi á eigninni í samræmi við hið útgefna veðleyfi. Stefnandi fari ekki með umboð Hlaðbúðar ehf. og geri kröfur sínar ekki í nafni þess félags eða fyrir þess hönd. Hann geti því ekki gert kröfu um það fyrir dómi að veðsetningin sem fram hafi farið á grundvelli veðleyfis félagsins verði ógilt. Stefnandi geri eingöngu kröfu um að veðsetningin sem slík verði ógilt. Hann geri ekki kröfu um breytingu eða lækkun á hinni áhvílandi veðskuld. Þar sem hann eigi ekki aðild að hugsanlegum ágreiningi um upphaflega stofnun veðsins í fasteigninni, hljóti þegar af þeirri ástæðu að verða að sýkna stefnda af kröfum stefnanda, beinlínis á grundvelli ákvæða 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Síðari tíma atvik hafi ekki gert veðsetninguna ógilda. Í fyrirliggjandi kaupsamningi komi fram að veðbókarvottorð fyrir eignina, dagsett sama dag og samningurinn, hafi legið frammi við samningsgerðina. Stefnandi geti því ekki borið fyrir sig að hann hafi ekki vitað af því að eignin sem hann var að kaupa hafi verið veðsett. Hann hafi einnig gert sér fyllilega grein fyrir upphaflegri höfuðstólsfjárhæð veðskuldarinnar, þar sem hún sé skýrlega tekin fram á veðbókarvottorðinu. Stefndi hafi ekki verið aðili að þeirri samningsgerð er stefnandi hafi eignast hina veðsettu fasteign. Enginn á hans vegum hafi komið að þeim samningi. Stefndi verði því ekki gerður ábyrgur fyrir því að röng fjárhæð veðskuldarinnar hafi verið tilgreind í kaupsamningnum. Stefnandi hafi hins vegar setið beggja vegna borðsins þar sem hann hafi verið stjórnarmaður og einn eigenda félagsins sem selt hafi honum eignina. Engum hafi því betur verið ljóst en honum hvaða skuldir hvíldu á eigninni þegar hann hafi keypt hana. Kaupsamningurinn beri það skýrlega með sér að stefnandi hafi keypt eignina með áhvílandi veðskuld. Hann hafi engan fyrirvara gert eða áskilnað vegna þessa. Verði samningurinn ekki skilinn öðruvísi en svo að stefnandi hafi verið samþykkur því að skuldin hvíldi áfram á eigninni. Hafi hann á þeirri stundu talið að veðsamningurinn væri ógildur eða seljanda óviðkomandi, þá hafi honum borið að gera athugasemdir við samninginn. Ekkert sé komið fram um að stefnandi hafi krafist þess af seljanda hann annaðist um afléttingu veðskuldarinnar af fasteign sinni. Það staðfesti að lánið hafi hvílt á eigninni með vitund og vilja beggja aðila. Burtséð frá framansögðu þá hafni stefndi því alfarið að veðsetningu fasteignarinnar Bræðraborgarstígs 7 hafi á nokkurn hátt verið ábótavant eða að hún hafi farið gegn fyrirmælum laga eða samninga. Allir hluthafar félagsins hafi undirritað veðleyfið. Stefnandi hafi sjálfur fært inn leiðréttinguna í 19 milljónir króna og sett stafi sína við. Veðsetningin sé því í fullkomnu samræmi við vitund og vilja stefnanda. Veðskuldabréfinu hafi verið þinglýst á eignina á grundvelli þessa veðleyfis. Hvorki þá né síðar hafi komið fram athugasemd við þá ákvörðun sýslumanns af hálfu hluthafa félagsins, en þeim hafi verið fullkunnugt um veð-setninguna eins og að framan sé rakið. Þeir hafi allir verið við samningsgerðina þegar eignin hafi verið seld stefnanda og undirritað samninginn sem beinlínis hafi vísað til veðskuldarinnar auk þess sem veðbókarvottorð hafi legið frammi eins og fyrr sé rakið.

Ekki hafi verið þörf neinna áritana af hálfu veðsalans á skuldabréfið sjálft. Það sé algeng framkvæmd við gerð veðsamninga að veðleyfi séu í sjálfstæðum lög-gerningum. Einkum eigi þetta við þegar um lánsveð sé að ræða. Ekkert tilefni og engin skylda hafi verið til að meta greiðslugetu skuldarans, þegar til veðsamningsins hafi verið stofnað. Samkomulagið um notkun persónuábyrgða sem stefnandi vísi til hafi einungis átt við þegar einstaklingur ábyrgðist efndir skuldbindinga annars einstaklings en ekki þegar félag ábyrgðist skuldbindingu einstaklings eða þegar einstaklingur gekkst í ábyrgð fyrir félag. Sú málsástæða stefnanda að ákvæði samkomulagsins hafi gilt um þessa veðsetningu vegna þess að félagið sem í hlut átti hafi verið í eigu einstaklinga sé fráleit. Yfirgnæfandi meirihluti allra félaga hér á landi sé í eigu einstaklinga. Fullyrðing stefnanda, ef rétt reyndist, myndi leiða til þess að lánveitendur hefðu þurft að vega og meta hvert félag fyrir sig út frá því hvort eigendahópurinn væri þess eðlis að ábyrgð þess teldist vera ábyrgð einstaklings í skilningi samkomulagsins eða ekki. Þetta sé auðvitað alveg fráleitt og eigi sér ekki stoð í ákvæðum samkomulagsins og enn síður í dómaframkvæmd. Fyrirliggjandi samningur hafi ekki stofnað til þess veðsamnings sem krafist sé ógildingar á. Sá samningur hafi verið stofnaður fjórum árum áður með útgáfu veðleyfisins frá 12. apríl 2007. Form eða efni samningsins 15. apríl 2011 geti því ekki haft nein áhrif á gildi veðsamningsins. Í raun telji stefndi að ekki hafi verið þörf á því að meta greiðslugetu skuldarans í þessu tilviki þar sem einungis hafi verið um breytingu á eldri láns-samningi að ræða auk þess sem breytingin hafi verið skuldaranum og þar með veðsalanum til hagsbóta. Hann hafi ekki íþyngt veðsalanum. Þvert á móti. Á samningnum um skilmálabreytingu frá 15. apríl 2011 megi sjá að nokkur vanskil hafi verið orðin á greiðslu afborgana af láninu og dráttarvextir farnir að hlaðast upp. Yfir hafi vofað að lánveitandi myndi leita fullnustu í veðinu til uppgjörs á kröfunni. Athygli veki að vextir af láninu hafi ekki hækkað þrátt fyrir uppsöfnuð vanskil og ekkert gjald hafi verið tekið af skuldara vegna þessarar breytingar. Þrátt fyrir allt hafi greiðslugeta skuldarans verið metin eins og fram komi á skilmálabreytingunni frá 15. apríl 2011. Á sama skjali staðfesti stefnandi að stefndi hefði veitt honum allar þær upplýsingar og ráðgjöf sem honum hafi verið uppálagt að gera samkvæmt ákvæðum 5. og 6. gr. laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009. Jafnvel þótt talið yrði að einhver misbrestur hafi orðið á framkvæmd við skuldbreytinguna eða gerð samningsins um lánsveð frá 15. apríl 2011, geti það, hvað sem öðru líði, ekki raskað gildi veðsetningarinnar sem slíkrar. Yrði það niðurstaðan að matið á greiðslugetu skuldarans, sem framkvæmt hafi verið í apríl 2011, hafi verið ófullnægjandi á einhvern hátt, geti það ekki haft önnur áhrif en þau að gera skuldbreytinguna sjálfa óskuldbindandi fyrir stefnanda þ.e. ef hann teldi það þjóna hagsmunum sínum að fá hana ógilta. Engin slík krafa sé hins vegar höfð uppi í málinu. Kröfugerð stefnanda einskorðist við að veðsetningin sem stofnað hafi verið til í apríl 2007 verði ógilt. Sú krafa geti ekki byggst á málsástæðum sem lúti að atvikum sem gerst hafi fjórum árum síðar. Athygli veki að stefnandi hafi áritað umrædda skilmálabreytingu um samþykki sitt við henni. Á þessu skjali komi fram að skuldin hafi þá staðið í tæpum 22 milljónum króna. Hann hafi einnig undirritað skuldbreytinguna frá 15. apríl 2011 en í henni sé skýrt tekið fram að um sé að ræða lán, sem gefið hafi verið út 13. júlí 2005 og sem upphaflega hafði verið að fjárhæð 19.000.000 króna. Hvort tveggja staðfesti enn og aftur að stefnanda hafi verið fullkunnugt um skuldina, sem hvílt hafi á fasteign hans og um fjárhæð hennar. Jafnframt staðfesti þetta að stefnandi hafi ekki verið í neinni villu um að veðlánið hafi ekki verið nýtt lán, gefið út í apríl 2007, eins og sagt hafi í kaupsamningi hans, heldur eldra lán sem hafði verið flutt á eignina. Stefnandi hafi aldrei gert neinn fyrirvara eða athugasemdir við fjárhæðina eða annað sem lútið hafi að veðkröfunni. Stefndi hafni öllum öðrum málsástæðum og rökum sem stefnandi tiltaki í stefnu sem röngum og tilhæfulausum. Það sé beinlínis rangt og órökstutt að stefndi hafi vikið frá fyrirmælum 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki við veitingu veðlánsins eða veðsetningu fasteignarinnar, sem stefnandi hafi eignast síðar. Það hafi ekkert verið í gerðum stefnda sem verið hafi andstætt eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum. Stefndi hafi ekki átt frumkvæði að lánveitingunni og enn síður að veðflutningnum yfir á Bræðraborgarstíg. Sá flutningur hafi verið að beiðni skuldarans. Veðleyfið frá 12. apríl 2007 hafi ekki verið unnið af stefnda heldur hafi það verið samið af lögmanni veðsalans. Það hafi verið undirritað á skrifstofu hans og vottað af honum. Það hafi síðan verið stefnandi sjálfur, stjórnarmaður félagsins, sem breytt hafi fjárhæð leyfisins og sett upphafsstafi sína við þá breytingu. Stefndi hafi enga ástæðu haft til að draga í efa að það væri vilji hluthafa Hlaðbúðar ehf. að veita það veðleyfi sem skjalið sagðist veita. Aldrei hafi komið fram að breytingin á fjárhæð leyfisins væri í andstöðu við vilja einhverra hluthafa félagsins, en þeir hafi vitað af henni í síðasta lagi þegar gengið hafi verið frá kaupsamningnum við stefnanda. Engum skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé fullnægt í máli þessu til að réttlæta það að ógilda veðsamning stefnda og Hlaðbúðar ehf. Jafnvel þótt litið yrði framhjá augljósum aðildarskorti stefnanda að þeirri kröfugerð sem höfð sé uppi í málinu, sé ljóst að krafa hans um ógildi samningsins gæti aldrei náð fram að ganga. Sú fullyrðing stefnanda að veiting veðs í fasteign til tryggingar þegar útgefnum lánssamningi sé áhættusamari heldur en ef hún væri fyrir nýju láni, sé algerlega órökstudd. Þetta séu staðlausir stafir og sé engin leið að átta sig á því hvernig stefnandi hyggist rökstyðja þessa fullyrðingu sína. Afstaðan til þessarar málsástæðu skipti ekki máli við úrlausn þessa máls en engu að síður sé rétt að halda því til haga að stefndi hafni þessu sem alröngu. Áhættan við veitingu veðleyfis í fasteign ráðist af skuldaranum sem í hlut eigi, fjárhæð skuldarinnar, greiðslubyrði og öðru þess háttar en ekki af því hvort um gamalt eða nýtt lán sé að ræða.

Stefndi styðji kröfur sínar við almennar reglur kröfuréttarins um loforð og stofnun skuldbindinga. Hann vísi einnig til ákvæða laga nr. 32/2009 um ábyrgðar-menn, einkum 4.- 6. gr. laganna. Um aðild stefnanda vísi stefndi til ákvæða 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Forsendur og niðurstaða

Í máli þessi greinir aðila á um gildi veðsetningar á íbúð í fasteigninni Bræðraborgarstígur 7 í Reykjavík samkvæmt veðleyfi útgefnu af Hlaðbúð ehf., 12. apríl 2007 og yfirlýsingu um veðsetningu og veðbandslausn frá 24. maí 2007, til tryggingar greiðslu samkvæmt skuldabréfi nr. 1101-74-120910, útgefnu 13. júlí 2005 af I-kvk-þgf Á-kvk-þgf.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að samþykki hafi skort fyrir upphaflegri veðsetningu fasteignarinnar til tryggingar skuldabréfinu. Í fyrsta lagi sé „Yfirlýsing um veðsetningu og veðbandslausn“, án undirritunar þinglýstra eigenda. Á þeim tíma hafi fasteignin verið í eigu Hlaðbúðar ehf., sem verið hafi félag nokkurra fjölskyldumeðlima, og hafi enginn þeirra ritað á yfirlýsinguna. Þá hafi heldur ekki verið ritað undir yfirlýsinguna fyrir þeirra hönd eða skv. umboði eða veðleyfi. Í öðru lagi hafi verið farið út fyrir veðleyfi það sem þáverandi eigendur fasteignarinnar hafi heimilað. Sú heimild, sem eigendur Hlaðbúðar ehf. hafi veitt samkvæmt veðleyfinu frá 12. apríl 2007, til handa I-kvk-þgf Á-kvk-þgf, hafi ekki falið í sér leyfi til að veðsetja fasteignina til tryggingar þegar útgefnu láni að fjárhæð 19.000.000 króna heldur hafi leyfið náð til þess að veðsetja fasteignina til tryggingar „nýju láni“ sem hún „hyggst taka“ hjá Byr að upphæð kr. „15.500.000“. Raunin hafi orðið sú að I-kvk-nf hafi ekki tekið nýtt lán að fjárhæð 15.500.000 krónur heldur hafi hún veðsett fasteignina til tryggingar eldra láni, sem hún hafi tekið 13. júlí 2005. Þar að auki hafi heimild stjórnar Hlaðbúðar ehf. aðeins verið til tryggingar láni að fjárhæð 15.500.000 krónur en einhver hafi handskrifað fjárhæðina 19.000.000 króna og strikað yfir fyrrgreindra fjárhæð. Liggi því fyrir að heimildin sem I-kvk-nf hafi fengið hafi ekki falið í sér heimild til þeirrar veðsetningar sem síðar hafi orðið að veruleika.

Af hálfu stefnda er hvað framangreindar málsástæður stefnanda varðar á því byggt að stefnandi eigi ekki aðild að neinum hugsanlegum ágreiningi við stefnda um veðsetningu fasteignarinnar Bræðraborgarstígur 7 í Reykjavík. Hann hafi ekki verið þinglýstur eigandi eignarinnar, þegar til veðsetningarinnar hafi verið stofnað með útgáfu veðleyfisins, 12. apríl 2007. Eigandi eignarinnar þá og útgefandi veðleyfisins hafi verið einkahlutafélagið Hlaðbúð ehf. Ef einhverra formsatriða hafi ekki verið gætt við veðsetninguna, sem valdið gæti ógildi hennar, verði það félag að sækja þá kröfu. Stefnandi eigi ekki þá hagsmuni sem þar yrði um teflt. Hlaðbúð ehf. hafi aldrei borið brigður á lögmæti veðsetningarinnar. Sjö mánuðum eftir að veðsetningin hafi átti sér stað hafi félagið selt stefnanda eignina. Umrætt veð hafi þá hvílt á eigninni og verði að leggja til grundvallar að eftirstöðvar þess hafi komið til frádráttar við greiðslu kaup-verðsins. Með því hafi félagið að sjálfsögðu staðfest að veðið hvíldi á eigninni í samræmi við hið útgefna veðleyfi. Stefnandi fari ekki með umboð Hlaðbúðar ehf. og geri kröfur sínar ekki í nafni þess félags eða fyrir þess hönd. Hann geti því ekki gert kröfu um það fyrir dómi að veðsetningin, sem fram hafi farið á grundvelli veðleyfis félagsins verði ógilt. Þar sem hann eigi ekki aðild að hugsanlegum ágreiningi um upphaflega stofnun veðsins í fasteigninni, hljóti þegar af þeirri ástæðu að verða að sýkna stefnda af kröfum stefnanda með vísan til 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefnandi hefur höfðað mál þetta tl ógildingar á veðsetningu íbúðar í fasteigninni Bræðraborgarstígur 7 til tryggingar skuldabréfi útgefnu 13. júlí 2005 af I-kvk-þgf Á-kvk-þgf til Sparisjóðs Hafnarfjarðar. Bréfið var upphaflega tryggt með veði í fasteign skuldara að Andrésbrunni 7 í Reykjavík en veðið síðar fært yfir á Bræðraborgarstíg 7. Fyrir liggur að síðarnefnda eignin var, þegar til veðsetningarinnar var stofnað, í eigu Hlaðbúðar ehf. og að félagið veitti leyfi til veðsetningarinnar með veðleyfi útgefnu 14. apríl 2007, mótteknu til þinglýsingar 24. maí. Stefnandi var ekki aðili að framangreindum löggerningi og getur því ekki byggt sjálfstæðan og beinan rétt á efni hans. Þá hefur hann ekki lagt fram framsal á þeirri kröfu sem hann gerir í máli þessu frá veðsalanum, Hlaðbúð ehf., eða umboð frá félaginu til að hafa uppi í málinu kröfur byggðar á veðleyfinu frá 12. apríl 2007. Verður því að hafna framangreindum málsástæðum stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sama á við um þá málsástæðu stefnanda að ógilda beri veðsetninguna vegna skorts á greiðslumati.

Auk framangreindra málsástæðna byggir stefnandi á því að þann 15. apríl 2011 hafi þáverandi eigandi íbúðarinnar að Bræðraborgarstíg 7, Á-kk-nf M. V-kk-nf, þá 69 ára að aldri, verið látinn rita undir svokallaðan „Samning um lánsveð“ þar sem fram komi að BYR sparisjóður hafi greiðslumetið lántakann, I-kvk-þf Á-kvk-þf. Á því sé byggt að slíkt mat hafi aldrei farið fram. Fái það raunar staðfestingu í skjalinu sjálfu, þar sem segi: „Byr tekur fram að greiðslumat tekur einvörðungu til könnunar á fjármálum greiðanda hjá Byr og uppflettingar í opinberri vanskilaskrá. Aðrar upplýsingar um fjárhagslega stöðu skuldara hefur Byr ekki undir höndum“. Á það beri að líta að þegar þetta hafi verið gert hafi lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn tekið gildi. Samkvæmt 4. gr. laganna hafi sú skylda verið lögð á lánveitanda að meta hæfi lántaka, þegar ábyrgðarmaður gengist í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Í 5. gr. laganna hafi komið fram að fyrir gerð ábyrgðarsamnings skyldi lánveitandi upplýsa ábyrgðarmann skriflega um þá áhættu sem ábyrgð væri samfara. Liggi fyrir að Byr hafi gerst brotlegt við framangreind ákvæði laganna þar sem hvorki hafi farið fram mat á greiðslugetu eða Á-kk-nf M. V-kk-nf verið upplýstur nægilega um þau atriði sem tiltekin séu í 5. gr. laganna. Það að leggja til grundvallar upplýsingar um fjármál skuldara hjá viðkomandi fjármálastofnun, í þessu tilviki Byr, geti á engan hátt falið í sér fullnægjandi greiðslumat, þannig að skyldu 4. gr. laga nr. 32/2009 sé fullnægt. Sé gerð krafa um ógildingu samningsins um lánsveð frá 15. apríl 2011 með vísan til framangreindra sjónarmiða og með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936. Það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera samþykki Á-kk-ef M. V-kk-ef fyrir sig. Hafi samþykki þetta þar að auki verið veitt á rangri og brostinni forsendu Á-kk-ef, sem talið hafi að gilt veðleyfi hvíldi á fasteign sinni. Þar sem það veð sem hvílt hafi á fasteigninni sé ógilt eigi hið sama við um undirritun hans á samning þennan, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þar að auki sé samningur þessi um lánsveð gerður á sama degi og lánveitandinn, Byr hf., hafi samþykkt skilmála-breytingu á láninu en samþykki Byrs hafi verið háð þeirri forsendu að Á-kk-nf myndi rita undir framangreindan „samning um lánsveð“.

Af hálfu stefnda er hvað framangreindar málsástæður stefnanda varðar á því byggt að fyrirliggjandi samningur um lánsveð frá 15. apríl 2011 hafi ekki stofnað til þess veðsamnings sem krafist sé ógildingar á. Sá samningur hafi verið stofnaður fjórum árum áður með útgáfu veðleyfisins frá 12. apríl 2007. Form eða efni samningsins frá 15. apríl 2011 geti því ekki haft nein áhrif á gildi veðsamningsins. Í raun telji stefndi að ekki hafi verið þörf á því að meta greiðslugetu skuldarans í þessu tilviki þar sem einungis hafi verið um breytingu á eldri lánssamningi að ræða auk þess sem breytingin hafi verið skuldaranum og þar með veðsalanum til hagsbóta. Hann hafi ekki íþyngt veðsalanum heldur þvert á móti. Á fyrirliggjandi skilmálabreytingu frá 15. apríl 2011 megi sjá að nokkur vanskil hafi verið orðin á greiðslu afborgana af láninu og dráttarvextir farnir að hlaðast upp. Yfir hafi vofað að lánveitandi myndi leita fullnustu í veðinu til uppgjörs á kröfunni. Athygli veki að vextir af láninu hafi ekki hækkað þrátt fyrir uppsöfnuð vanskil og ekkert gjald hafi verið tekið af skuldara vegna þessarar breytingar. Þrátt fyrir allt hafi greiðslugeta skuldarans verið metin eins og fram komi á samningnum um lánsveð og eins komi þar fram, staðfest af stefnanda, að stefndi hafi veitt honum allar þær upplýsingar og ráðgjöf sem honum hafi verið uppálagt að gera samkvæmt ákvæðum 5. og 6. gr. laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009. Jafnvel þótt talið yrði að einhver misbrestur hafi orðið á framkvæmd við skuldbreytinguna eða gerð samningsins geti það, hvað sem öðru líði, ekki raskað gildi veðsetningarinnar sem slíkrar. Yrði það niðurstaðan að matið á greiðslugetu skuldarans, sem framkvæmt hafi verið í apríl 2011, hafi verið ófullnægjandi á einhvern hátt, geti það ekki haft önnur áhrif en þau að gera skuldbreytinguna sjálfa óskuldbindandi fyrir stefnanda þ.e. ef hann teldi það þjóna hagsmunum sínum að fá hana ógilta. Engin slík krafa sé hins vegar höfð uppi í málinu. Kröfugerð stefnanda einskorðist við að veðsetningin, sem stofnað hafi verið til í apríl 2007, verði ógilt. Stefnandi hafi áritað skuldbreytinguna frá 15. apríl 2011 um samþykki sitt við henni. Á þessu skjali komi fram að skuldin hafi þá staðið í tæpum 22 milljónum króna. Hann hafi einnig undirritað skilmálabreytinguna, sem undirituð hafi verið sama dag, en í henni sé skýrt tekið fram að um sé að ræða lán sem gefið hafi verið út 13. júlí 2005 og sem upphaflega hafði verið að fjárhæð 19.000.000 króna. Hvort tveggja staðfesti enn og aftur að stefnanda hafi verið fullkunnugt um skuldina, sem hvílt hafi á fasteign hans og um fjárhæð hennar. Jafnframt staðfesti þetta að stefnandi hafi ekki verið í neinni villu um það að veðlánið hafi ekki verið nýtt lán, gefið út í apríl 2007, eins og sagt hafi í kaupsamningi hans, heldur eldra lán, sem hafði verið flutt á eignina. Stefnandi hafi aldrei gert neinn fyrirvara eða athugasemdir við fjárhæðina eða annað sem lotið hafi að veðkröfunni.

Samkvæmt gögnum málsins keypti Á-kk-nf M. V-kk-nf íbúðina að Bræðraborgarstíg 7 af Hlaðbúð ehf., 14. nóvember 2007. Lánið sem dóttir hans, I-kvk-nf, hafði tekið hjá Sparisjóði Hafnafjarðar, 13. júlí 2005, hvíldi þá á eigninni, sbr. það sem áður er rakið um veðleyfi Hlaðbúðar ehf. frá 12. apríl 2007 og yfirlýsingu um veðsetningu og veðbandslausn frá 24. maí 2007. Er veðsetningarinnar sérstaklega getið í kaupsamningnum frá 14. nóvember. Skilmálabreytingin frá 15. apríl 2011 fól í sér að gjaldfallnar afborganir auk áfallinna vaxta og kostnaðar samkvæmt skuldabréfi nr. 1101-74-120910, voru látin mynda nýjan höfuðstól m.v. 7. apríl 2011 en að öðru leyti voru skilmálar skuldabréfsins óbreyttir. Á-kk-nf M. V-kk-nf undirritaði skilmálana og staðfesti að hann hefði kynnt sér efni skjalsins og upphafleg skuldaskjöl. Þá staðfesti hann að hann gerði sér grein fyrir í hverju ábyrgð hans sem eiganda hinnar veðsettu eignar væri fólgin jafnframt því sem hann samþykkti efni skilmálanna með vísan til viðfests samnings um lánsveð. Auk þess að undirrita umræddan samning um lánsveð sem þinglýstur eigandi, undirritaði Á-kk-nf sérstaka yfirlýsingu á lánsveðssamninginn um greiðslumat. Í henni segir að Byr hafi metið getu I-kvk-ef Á-kvk-ef til að standa við fjárhagskuldbindingar sínar og byggi greiðslumatið á gögnum sem Byr hafi aflað sér og eða skuldari látið í té. Niðurstaða matsins sé byggð á upplýsingum um famfærslukostnað og önnur föst útgjöld, meðaltekjur heimilis og greiðslubyrði lána. Framfærslukostnaður og önnur föst útgjöld miðist að lágmarki við fjárhæðir sem gefnar séu út af Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna. Beri Byr ekki ábyrgð á greiðslumatinu, ef skuldari hafi veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar um fjárhag sinn. Þá feli jákvæð niðurstaða greiðslumats ekki í sér tryggingu fyrir því að skuldari efni skyldur sínar. Í Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem undiritað var 1. nóvember 2001og stefndi er aðili að, segir í 2. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 2. gr. að fjármálafyrirtæki sé óheimilt að breyta skilmálum láns nema með samþykki ábyrgðarmanns eða einstaklings sem gefið hefur leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings. Framangreindar áritanir Á-kk-ef M. V-kk-ef á skilmálabreytinguna og lánsveðssamninginn frá 15. apríl 2011 verður að túlka sem samþykki fyrir skilmálabreytingunni í merkingu samkomulagsins frá 1. nóvember 2001. Verður ekki fallist á það með stefnanda að skyldur stefnda í þessum efnum hafi náð lengra en að afla umrædds samþykkis veðsala.

Stefnandi hefur til stuðnings kröfu sinni um ógildingu lánsveðssamningsins frá 15. apríl 2011 vísað til 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá hefur hann ennfremur stutt kröfu sína með vísan til sjónarmiða um rangar og brostnar forsendur.

Á stefnanda hvílir sönnunarbyrði fyrir því að ógilda beri umrædda skuldbindingu stefnanda á grundvelli framangreindra ógildingarreglna. Af hálfu stefnanda hafa ekki gegn andmælum stefnda verið færðar sönnur á að ákvæði umrædds lánsveðssamnings feli í sér hvað hann varði, ósanngjarna samningsskilmála eða skilmála sem séu andstæðir góðri viðskiptavenju. Þá hefur stefnandi ekki fært sönnur á að víkja beri ákvæðum samningsins til hliðar vegna sjónarmiða um brostnar eða rangar forsendur, sbr. 32. gr. laga nr. 7/1936.

Með vísan til alls framangreinds verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Með vísan til þeirrar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað og telst hann hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, Íslandsbanki hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, db. Á-kk-ef M. V-kk-ef, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 1.000.000 króna í málskostnað.

Þ-kk-nf S. G-kk-nf