E-1121/2018

Mál þetta, sem dómtekið var 4. apríl 2019, höfðaði Lánasjóður íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík, hinn 26. mars 2018, gegn A, [...], [...].

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 3.018.236 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 10. nóvember 2016 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu, að skaðlausu.

Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda, en til vara að stefnukrafa verði lækkuð. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en til vara að málskostnaður verði felldur niður.

I

Málsatvik

Helstu málsatvik eru óumdeild, eins og þeim er lýst í stefnu. Krafa stefnanda á hendur stefndu er vegna sjálfskuldarábyrgðar sem hún gekkst í fyrir son sinn, B, vegna námslána sem hann tók hjá stefnanda á árunum 2005 og 2009, með útgáfu tveggja skuldabréfa, nr. [...], og nr. [...]. Upphaflega laut dómkrafan að þremur skuldabréfum, en stefnandi féll frá kröfu samkvæmt þriðja skuldabréfinu, útgefnu 2010, við upphaf aðalmeðferðar.

Samkvæmt ákvæðum skuldabréfanna veitti lántakandi lánveitanda (stefnanda) heimild til að færa fjárhæð heildarskuldarinnar miðað við þágildandi vísitölu neysluverðs inn á skuldabréfið við námslok sem stjórn stefnanda ákvæði. Lánin skyldu vera verðtryggð miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs og bera breytilega vexti sem aldrei yrðu hærri en 3% ársvextir af höfuðstól skuldarinnar, en stefnandi kveður ársvexti nú vera 1%, sbr. 8. gr. reglugerðar nr. 478/2011.

Fyrra skuldabréfið, [...], útgefið 29. nóvember 2005, er að fjárhæð 741.736 krónur, miðað við grunnvísitölu 255,2 stig. Með áritun sinni á það skuldabréf tókst stefnda á hendur sjálfskuldarábyrgð til tryggingar á skilvísri og skaðlausri greiðslu á höfuðstól námslánsins, allt að 6.500.000 krónur ásamt vöxtum, verðbótum, dráttarvöxtum og öllum kostnaði, ef vanskil yrðu. Skyldi höfuðstóll sjálfskuldarábyrgðarfjárhæðarinnar breytast í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu 240,7 stig. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins skyldi sjálfskuldarábyrgðin gilda jafnt þótt greiðslufrestur yrði veittur á láninu einu sinni eða oftar, uns skuldin væri að fullu greidd.

Síðara skuldabréfið, nr. [...], útgefið 22. janúar 2009, er að fjárhæð 1.535.819 krónur, miðað við grunnvísitölu 411,5 stig. Með áritun sinni á það skuldabréf tókst stefnda, með sömu skilmálum og fyrr greinir, á hendur sjálfskuldarábyrgð fyrir allt að 7.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 300,3 stig.

Stefnandi tekur fram að skólaárið 2012 hafi B fengið afgreitt námslán undir lánsnúmerinu [...] sem hann reyndist ekki eiga rétt á samkvæmt reglum stefnanda. Honum hafi verið gefinn kostur á að endurgreiða hið ofgreidda námslán með staðgreiðslu eða gera upp með sérstöku skuldabréfi. Áskorunum stefnanda um endurgreiðslu hins ofgreidda láns hafi ekki verið sinnt og hafi skuldabréfi nr. [...] þá verið lokað og námslok skráð 29. júní 2013, sbr. grein 5.7 í úthlutunarreglum stefnanda. Hafi B jafnframt verið ákvörðuð aukaafborgun af námsláninu vegna hins ofgreidda námsláns að fjárhæð 43.222 krónur, með gjalddaga 2. september 2013.

Stefnandi kveður fyrsta reglulega gjalddaga af námslánum B hafa átt að vera í mars 2016, eða á þriðja ári frá námslokum. Áður en til þess kom að reglulegur gjalddagi yrði myndaður hafi bú B verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 13. janúar 2016. Samkvæmt 99. gr. laga nr. 21/1992 um gjaldþrotaskipti o.fl. falli allar kröfur á hendur þrotabúi sjálfkrafa í gjalddaga við uppkvaðningu úrskurðar um að bú sé tekið til gjaldþrotaskipta án tillits til þess sem áður kann að hafa verið umsamið eða ákveðið með öðrum hætti. Samkvæmt þessu hafi námslán B skv. skuldabréfum nr. [...] og nr. [...] fallið í gjalddaga á lögbundnum gjaldfellingardegi þann 13. janúar 2016. Eftirstöðvar námslánanna á gjaldfellingardegi hafi verið:

Námslán nr. [...] þann 13.01.2016, 1.374.632 krónur

Námslán nr. [...] þann 13.01.2016, 1.643.604 krónur

Eða alls 3.018.236 krónur, sem sé endanleg stefnufjárhæð þessa máls.

Með bréfum, dags. 10. október 2016, hafi stefndu verið tilkynnt um gjaldþrot lánþegans B og kröfur stefnanda á hendur stefndu. Í bréfunum hafi verið lagt fyrir stefndu að hafa samband við stefnanda til þess að fá frekari upplýsingar um kröfurnar og til þess að semja um þær, en búast mætti við að kröfurnar yrðu sendar í innheimtu yrði ekki haft samband innan 14 daga frá dagsetningu bréfanna.

Stefnandi kveður skuld þessa ekki hafa verið greidda þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé honum því nauðsyn að fá dóm fyrir kröfu sinni.

Stefnda kveðst ekki gera athugasemdir við framangreinda málsatvikalýsingu stefnanda en bætir því við að hún hafi verið 69 ára að aldri þegar stofnað var til ábyrgðarinnar á fyrra skuldabréfinu árið 2005 og á 73. aldursári þegar ábyrgðin á síðara skuldabréfinu var undirrituð í janúar 2009. Hún hafi ekki verið upplýst um greiðslugetu sonar síns við undirritun skuldabréfanna. Enn síður hafi henni verið ráðið frá því að takast á hendur ábyrgð fyrir hann eða hún verið upplýst að frekara leyti um inntak ábyrgðanna.

Á árinu 2012 hafi verið orðið ljóst að staða stefndu væri orðin svo slæm að ekki væri líklegt að hún gæti unnið úr henni á eigin spýtur. Í kjölfarið hafi hún leitað til embættis umboðsmanns skuldara. Það ferli hafi verið leitt til lykta með samningi um greiðsluaðlögun, dags. 13. nóvember 2012, samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Í forsendum samningsins sé greiðslugeta stefndu metin neikvæð um 26.107 krónur á mánuði. Samningurinn hafi þá kveðið á um að stefnda skyldi selja fasteign sína og skyldi söluverð hennar ganga upp í kröfur veðhafa á hendur henni. Allir veðhafar að frátöldum Íbúðalánasjóði hafi samþykkt eftirgjöf á þeim kröfum sem ekki fengjust greiddar af söluandvirðinu. Samkvæmt lið 6.4 í samningnum hafi það verið metið raunhæfur kostur í ljósi aðstöðu stefndu að fella niður 100% af samningskröfum við lok samningstímans.

Samningurinn hafi tekið gildi og runnið sitt skeið. Hafi samningskröfurnar verið felldar niður að loknu samningstímabilinu. Nú sé stefnda á sínu 82. aldursári og búi í húsnæði fyrir eldri borgara í [...]. Hún sé ekki á vinnumarkaði og hafi verið ófær um það um langt árabil vegna örorku.

II

Málsástæður stefnanda

Stefnandi kveður kröfuna tilkomna vegna sjálfskuldarábyrgðar stefndu á framangreindum tveimur skuldabréfum B.

Gjaldfelld fjárhæð eftirstöðva skuldabréfs nr. [...] á lögbundnum gjaldfellingardegi m.v. greiðsluvísitölu 429,4, þann 13. janúar 2016, hafi numið 1.374.632 krónum. Gjaldfelldur höfuðstóll reiknist svo: Höfuðstóll skuldabréfs 741.736 krónur * vísitala í janúar 2016 (429,4)/grunnvísitölu skuldabréfsins (255,2) eða 1.248.046 krónur, auk 1% vaxta frá 26. [sic] júní 2013 til 13. janúar 2016, 126.586 krónur eða samtals 1.374.632 krónur.

Gjaldfelld fjárhæð eftirstöðva skuldabréfs nr. [...] á lögbundnum gjaldfellingardegi, m.v. greiðsluvísitölu 429,4, þann 13. janúar 2016, hafi numið 1.643.604 krónum. Gjaldfelldur höfuðstóll reiknist svo: Höfuðstóll skuldabréfs 1.535.819 krónur * vísitala í janúar 2016 (429,4) /grunnvísitölu skuldabréfsins (411,5 stig) eða 1.602.626 krónur, auk 1% vaxta frá 26. júní 2013 til 13. janúar 2016, 40.978 krónur eða samtals 1.643.604 krónur.

Samanlögð gjaldfelld fjárhæð allra framangreindra skuldabréfa á gjaldfellingardegi sé 3.018.236 krónur og sé dráttarvaxta krafist frá 10. nóvember 2016, eða mánuði eftir að stefndu var tilkynnt um gjaldþrot aðalskuldara B.

Byggt sé á því að með áritun sinni á skuldabréf nr. [...] og nr. [...] hafi stefnda tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu námslánanna og þar með lofað stefnanda skilyrðislausri greiðslu skuldarinnar í samræmi við skilmála skuldabréfanna.

Skiptum á búi B hafi lokið þann 27. apríl 2016 án þess að greiðst hefði upp í kröfu stefnanda og sé því nauðsynlegt að höfða mál þetta.

Um lagarök sé vísað til meginreglu kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga og til meginreglna kröfuréttar um ábyrgðarloforð og skuldbindingargildi þeirra. Þá vísi stefnandi til laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, reglugerðar nr. 602/1997 og reglugerðar nr. 478/2011, laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísist til ákvæða bréfsins sjálfs og 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt styðjist við lög nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar.

III

Málsástæður stefndu

Aðalkrafa – sýkna

Enda þótt skuldabréfin tvö og ábyrgðarskuldbindingar stefndu hafi verið undirritaðar fyrir gildistöku laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn kveðst stefnda byggja á því að sambærileg sjónarmið eigi við um ábyrgð hennar á skuldabréfi [...] sem undirritað hafi verið 22. janúar 2009. Frumvarp það er varð að lögum um ábyrgðarmenn hafi þá verið lagt fyrir þingið og hafi umræðan um ábyrgð lánastofnana gagnvart ábyrgðarmönnum verið hávær í samfélaginu. Stefnanda hafi þannig mátt vera fullljóst að breytingar á lögum væru væntanlegar þar sem m.a. tilteknar meginreglur á lánamarkaði, sem festar höfðu verið á blað með samkomulagi um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 1998 og endurnýjaðar árið 2001, yrðu lögfestar. Þessi afstaða löggjafans, að festa ætti þessar almennu leikreglur á markaði eða meginreglur í lög, og sú staðreynd að stefnandi er stjórnvald, leiði til þeirrar niðurstöðu að stefnanda hafi borið að gæta að því að réttur og staða ábyrgðarmanna hjá sjóðnum væri ekki lakari en réttur og staða þeirra hjá viðskiptabönkum, sparisjóðum eða öðrum aðilum á lánamarkaði. Á þeim grunni sé ábyrgð stefndu á skuldabréfi [...] ógild.

Skuldabréfið nr. [...], sem undirritað hafi verið 21. nóvember 2005, sé haldið sömu annmörkum og vikið hafi verið að hér að framan. Þó að stefnandi hafi ekki verið aðili að samkomulaginu um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 1998 og samkomulaginu um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sé á því byggt að samkomulagið hafi verið í svo víðtækum notum á markaði að það hafi verið bindandi fyrir stefnanda á grundvelli venju og hafi jafnframt falið í sér skjalfestingu á meginreglu sem verndar einstaklinga gegn sterkari samningsaðila við lántöku. Því sé ábyrgð samkvæmt skuldabréfi nr. [...] ógild.

Þá sé jafnframt á því byggt að ógilda beri ábyrgð stefndu á skuldabréfunum á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnda sé á sínu 82. aldursári og búi í félagslegu leiguhúsnæði. Hún hafi farið í gegnum greiðsluaðlögun á grundvelli laga nr. 101/2010 og eigi engar eignir aðrar en verulega hóflegt innbú. Samkvæmt samningi hennar um greiðsluaðlögun hafi greiðslugeta hennar af skuldbindingum sínum verið neikvæð um rúmlega 26.000 krónur á mánuði. Þar komi jafnframt fram að aðstæður hennar séu ekki líklegar til að breytast, sem þær hafi ekki gert og hafi í raun versnað. Andlegri og líkamlegri heilsu stefndu hafi hrakað verulega síðastliðin ár. Allar innheimtuaðgerðir á grundvelli ábyrgðanna gagnvart stefndu muni hafa íþyngjandi áhrif á andlega og líkamlega heilsu hennar.

Sjálfskuldaraábyrgðir stefndu hafi ekki fallið undir samning um greiðsluaðlögun þar sem þær hafi ekki verið komnar til og falli undir g-lið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 101/2010. Þrátt fyrir það og með vísan til aðstæðna stefndu og alls framanritaðs þá sé ósanngjarnt af stefnanda að bera ábyrgðina samkvæmt skuldabréfunum fyrir sig.

Varakrafa – lækkun bóta

Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu þá sé þess krafist til vara að stefnukröfur verði lækkaðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 með vísan til sömu raka og fyrir sýknukröfu.

IV

Niðurstaða

Enginn ágreiningur er um það í málinu að stefnandi átti ekki aðild að samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá árinu 2001 eða fyrirrennara þess, samkomulagi frá 1998, milli fjármálastofnana og stjórnvalda, sem vikið er að í kafla III hér að framan, enda hefur því verið slegið föstu í dómaframkvæmd. Þá er ljóst að lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn höfðu ekki tekið gildi er stefnda undirritaði ábyrgðaryfirlýsingar sínar í nóvember 2005 og í janúar 2009.

Stefnda byggir þó á því að stefnanda hafi mátt vera það ljóst, er hún undirritaði síðari ábyrgðaryfirlýsinguna, snemma árs 2009, að í það stefndi að reglur um stöðu og réttindi ábyrgðarmanna eins og þær sem er að finna í samkomulögunum yrðu lögfestar. Af þeim sökum hafi stefnanda verið rétt að fylgja þeim reglum. Þá byggir stefnda á því að stefnandi hafi verið bundinn af því að fylgja reglum samkomulaganna á grundvelli venju. Á hvorugt verður fallist. Í fyrsta lagi hvílir það á þeim sem ber fyrir sig venju að leiða tilvist og efni hennar í ljós, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en það hefur stefnda ekki leitast við að gera að neinu marki í þessu máli og ekki lánast slík sönnun. Þá verður ekki á það fallist að þjóðfélagsumræða um stöðu ábyrgðarmanna og vitneskja um að lagafrumvarp er síðar varð að lögum nr. 32/2009 lægi fyrir Alþingi haggi því sem ítrekað hefur verið slegið föstu í dómaframkvæmd, að stefnandi var ekki aðili að og þar með ekki bundinn af framangreindum samkomulögum. Verður ekki fallist á framangreindar málsástæður stefndu.

Þá byggir stefnda á því að ósanngjarnt sé að stefnandi beri fyrir sig ábyrgðarskuldbindingar hennar og krefst hún þess að þeim verði vikið til hliðar, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Sú krafa er samkvæmt greinargerð einkum reist á háum aldri hennar, veikindum og bágri fjárhagsstöðu, þ.e. atvikum í seinni tíð. Við munnlegan málflutning var einnig byggt á því að atvik hefðu verið með þeim hætti í öndverðu að leiða ætti til þess að rétt væri að víkja ábyrgðarskuldbindingu hennar til hliðar. Var því ekki andmælt sem of seint fram komnu. Vísaði lögmaður stefndu í því efni meðal annars til þess að fjárhagsstaða stefndu hefði verið það slæm í upphafi að hún hefði aldrei getað verið borgunarmaður fyrir skuldbindingum sínum. Stefnda hefur þó engin gögn lagt fram um fjárhagsstöðu sína á þeim tíma er hún gekkst undir sjálfskuldarábyrgð fyrir námslánum sonar síns, árin 2005 og 2009. Þá var byggt á röksemdum um að stefnandi hefði ekki fylgt ákvæðum samkomulaganna frá 1998 og 2001, en því hefur þegar verið svarað hér að framan og verður með vísan til þess sem þar greinir ekki fallist á að þær röksemdir veiti stoð fyrir því að ósanngjarnt sé að stefnandi beri fyrir sig ábyrgðirnar. Einnig var vísað til aðstöðumunar stefndu og stefnanda, en í því einu og sér felst ekki ósanngirni, nema sýnt þyki að aðstöðumunurinn hafi verið misnotaður. Telst það ósannað.

Hvað varðar síðar tilkomin atvik hefur stefnda lagt fram samning um greiðsluaðlögun sem samþykktur var 13. nóvember 2012, ásamt skattframtölum 2017 og 2018 og greiðsluáætlun frá Tryggingastofnun vegna lífeyrisgreiðslna fyrir árið 2018, sem styðja staðhæfingar hennar um eignaleysi og lágar tekjur. Þá hefur hún lagt fram læknisvottorð, þar sem fram kemur að áhyggjur og áreiti sem fylgi skulda- og innheimtumálum kunni að hafa slæm áhrif á heilsu hennar.

Ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 felur í sér frávik frá þeirri meginreglu almenns kröfu- og samningaréttar að samningar skuli standa og ber því að beita af varfærni. Við mat á því hvort framangreind atvik, hár aldur, veikindi og bág fjárhagsstaða stefndu, eigi að leiða til þess að ábyrgðarskuldbindingum hennar verði vikið til hliðar með vísan til þess ákvæðis er rétt að líta til þess að samkvæmt ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 78/2009 um breytingu á lögum nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna skal stjórn sjóðsins við innheimtu á hendur ábyrgðarmönnum námslána vera bundin af þeim reglum sem fram koma í III. kafla laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009, eftir því sem við á. Til III. kafla laganna heyrir 8. gr., þar sem kveðið er á um að ekki verði gerð aðför í fasteign þar sem ábyrgðarmaður býr eða fjölskylda hans ef krafa á rót sína að rekja til persónulegrar ábyrgðar. Þar er jafnframt kveðið á um að lánveitandi geti ekki krafist gjaldþrotaskipta á búi ábyrgðarmanns ef krafa hans á rót sína að rekja til persónulegrar ábyrgðar, nema hann geri sennilegt að um sviksamlegt undanskot eigna ábyrgðarmanns hafi verið að ræða. Til þessa ákvæðis var vísað í bréfi stjórnar sjóðsins til lögmanns stefndu, dags. 27. ágúst 2018, þar sem beiðni hennar um niðurfellingu sjálfskuldarábyrgðar hennar var synjað. Stefnda er svo gott sem eignalaus, samkvæmt framlögðum skattframtölum. Er því vandséð að um íþyngjandi innheimtuaðgerðir verði að ræða af hálfu stefnanda, jafnvel þótt krafan verði dæmd.

Að öllu framanrituðu og atvikum málsins heildstætt virtum er það mat dómsins að ekki hafi verið leidd í ljós atvik sem geri það að verkum að ósanngjarnt geti talist eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi haldi fram kröfu sinni á hendur stefndu á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar hennar á umræddum námslánum. Verður málsástæðu stefndu sem byggist á 36. gr. laga nr. 7/1936 því hafnað.

Samkvæmt framanrituðu, og þar sem öllum málsástæðum stefndu hefur verið hafnað, verður hún dæmd til að greiða stefnanda endanlega stefnufjárhæð með dráttarvöxtum eins og krafist er, en enginn ágreiningur er í málinu um fjárhæð dómkröfunnar eða dráttarvaxtakröfu.

Eins og atvikum er háttað þykir rétt að málskostnaður falli niður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefnda nýtur gjafsóknar í málinu, samkvæmt gjafsóknarleyfi útgefnu 4. júní 2018. Samkvæmt 1. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 greiðist málskostnaður gjafsóknarhafa úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefndu, B-kk-ef Ó-kk-ef. Þóknun lögmannsins þykir hæfilega ákveðin eins og í dómsorði greinir, eftir efni og umfangi málsins og með hliðsjón af tímayfirliti lögmannsins. Samkvæmt dómvenju er gjafsóknarþóknun ákveðin án tillits til virðisaukaskatts.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en dómsuppsaga dróst vegna embættisanna dómara og helgidaga.

Dómsorð:

Stefnda, A, greiði stefnanda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, 3.018.236 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 10. nóvember 2016 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefndu, B-kk-ef Ó-kk-ef, 750.000 krónur.

H-kvk-nf B-kvk-nf