E-2752/2012

I

Mál þetta, sem var dómtekið 8. september sl., er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26 í Reykjavík, með stefnu birtri 20. júní 2012 á hendur aðalstefnda Western Asset Management Company, 385 East Colorado Boulevard, Pasadena, California 91101, Bandaríkjum Norður-Ameríku, og með stefnu birtri 26. júní 2012 á hendur varastefnda XL Bermuda Ltd., áður XL Re Ltd., Brian O'Hara House, One Bermudiana Road, Hamilton HM 08, Bermúdaeyjum.

Dómkröfur stefnanda eru í fyrsta lagi þær að rift verði ráðstöfun stefnanda til aðalstefnda, Western Asset Management Company, dags. 3. september 2008, að fjárhæð 545.037,37 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta, dags. 28. ágúst 2008.

Í öðru lagi krefst stefnandi þess að aðalstefndi greiði stefnanda 545.037,37 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 6. september 2012 til greiðsludags.

Í þriðja lagi krefst stefnandi þess að aðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.

Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu gerir stefnandi eftirfarandi kröfur í varaaðild:

Í fyrsta lagi að rift verði ráðstöfun stefnanda til varastefnda, XL Bermuda Ltd., dags. 3. september 2008, að fjárhæð 545.037,37 Bandaríkjadollarar, vegna viðskipta, dags. 28. ágúst 2008.

Í öðru lagi að varastefndi greiði stefnanda 545.037,37 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 6. september 2012 til greiðsludags.

Í þriðja lagi að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins.

Aðalstefndi krefst aðallega sýknu en til vara að kröfufjárhæð stefnanda verði lækkuð verulega. Í báðum tilvikum krefst aðalstefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Varastefndi krefst aðallega sýknu en til vara stórfelldrar lækkunar á kröfum stefnanda. Þá krefst varastefndi einnig málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins.

Í öndverðu fóru báðir stefndu fram á að málinu yrði vísað frá dómi. Þeirri kröfu var hrundið með úrskurði héraðsdóms 24. júní 2013. Að því loknu fór fram umfangsmikil gagnaöflun, einkum af hálfu stefndu. Þorri skjala er á enskri tungu og hefur gagnaöflun því kallað á mikla vinnu við þýðingar.

Við aðalmeðferð málsins upplýsti varastefndi að nafni félagsins hafi verið breytt og að það heiti nú XL Bermuda Ltd.

II

Atvik máls þessa eru þau að 19. júlí 2007 birti stefnandi útgáfulýsingu (e. Offering Circular) fyrir 10 milljarða Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Í útgáfulýsingunni eru umfangsmiklar upplýsingar um starfsemi og fjárhagsstöðu stefnanda. Þar eru einnig gefnar allítarlegar upplýsingar um fyrirhuguð skuldabréf og viðskipti með þau. Í upphafi þeirrar lýsingar kemur fram að hún feli í sér almenna skilmála þeirra skuldabréfa sem gefin verði út, en að sérstakir skilmálar hvers skuldabréfs muni koma fram í svonefndum verðviðaukum (e. Pricing Supplement). Segir þar að verðviðaukarnir skilgreini nánar hvaða almennu ákvæði útgáfulýsingarinnar gildi um skuldabréfin.

Meðal skuldabréfa sem heimilt var að gefa út á grundvelli útgáfulýsingarinnar voru svokölluð „Senior Notes“ sem í þýðingum löggiltra skjalaþýðenda eru kölluð forgangsskuldabréf. Í útgáfulýsingunni kemur einnig fram að slík skuldabréf verði gefin út samkvæmt sérstökum samningi um forgangsskuldabréfin (e. Senior Indenture) milli stefnanda sem útgefanda og Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA) sem vörsluaðila (e. Trustee). Í útgáfulýsingunni er jafnframt gert ráð fyrir því að DBTCA gegni hlutverki svonefnds umsjónaraðila greiðslna (e. Paying Agent), ásamt Fortis Banque Luxembourg S.A. samkvæmt samningi um umsjón greiðslna í Lúxemborg. Þar segir einnig að skuldabréf, sem verði í boði fyrir hæfa stofnanafjárfesta (e. Qualified Institutional Buyers) í Bandaríkjum Norður-Ameríku, í samræmi við þar gildandi löggjöf, verði í formi eins eða fleiri bandarískra allsherjarskuldabréfa (e. U.S. Global Notes). Utan Bandaríkja Norður-Ameríku skyldu slík bréf vera í formi alþjóðlegra allsherjarskuldabréfa (e. International Global Notes).

Í lýsingunni er gert ráð fyrir því að skuldabréfin verði í skráðu formi nema annað sé tekið fram í verðviðauka. Átti að leggja allsherjarskuldabréf, „sem standa fyrir skuldabréf í tilteknum flokki“, inn hjá vörsluaðila (e. custodian) The Depositary Trust Company (DTC), þar sem allsherjarskuldabréfið yrði varðveitt „í þágu þátttakenda í DTC“. Þá er þar tekið fram að unnt sé að framselja eignarhlutdeild í allsherjarskuldabréfum í samræmi við skilmála útgáfulýsingarinnar um rafræna eignaskráningu. Í þeim skilmálum er við það miðað að vörslufyrirtækið Depository Trust Company eða DTC sé „verðbréfavörsluaðili allsherjarskuldabréfanna“ (e. securities depositary for the Global Notes), en að þau verði gefin út sem „skráð verðbréf í nafni Cede & Co“ sem DTC hafi tilnefnt. Í útboðsskilmálunum eru nánari fyrirmæli um rafræna eignaskráningakerfið. Þar er vísað til þess að svonefndir beinir eða óbeinir þátttakendur í kerfinu haldi utan um eignarhlutdeildir viðskiptavina sinna.

Auk framangreindrar útgáfulýsingar liggur fyrir í málinu ítarlegur samningur milli stefnanda og DBTCA, dags. 12. apríl 2006, sem ber yfirskriftina Senior Indenture. Í þeim þýðingum sem liggja fyrir í málinu ber samningur þessi jafnan yfirskriftina skuldabréfasamningur, en aðalstefndi kallar hann rammasamning í greinargerð, en varastefndi fjárvörslusamning. Verður þýðing löggiltra skjalaþýðenda lögð til grundvallar í dóminum. Ganga verður út frá því að þessi samningur sé sá samningur sem vísað er til í útgáfulýsingunni. Þar er nánar kveðið á um lögskipti milli útgefanda skuldabréfanna og vörsluaðila sem og umsjónarmanns greiðslna.

Á grundvelli þessara gagna gaf stefnandi út verðviðauka 25. febrúar 2008 vegna samtals 900 milljóna Bandaríkjadollara forgagnsskuldabréfa, sem skyldu bera 7,625% vexti og var tilgreindur gjalddagi þeirra 28. febrúar 2015. Átti að greiða vexti tvisvar sinnum á ári, 28. febrúar og 28. ágúst ár hvert. Í verðviðaukanum var kveðið á um að skuldabréfin væru ekki innleysanleg (e. redeemd) að vali útgefanda fyrir tilgreinda gjalddaga nema af skattalegum ástæðum. Eigandi gæti þó krafist þess að útgefandi innleysti skuldabréfin að hluta eða að öllu leyti fyrir tilgreindan gjalddaga á svokölluðum valkvæðum endurgreiðsludögum, sem áttu að vera 28. ágúst 2010 og 28. febrúar 2013. Var endurgreiðsluverð þar sagt vera 86,901% af höfuðstól 28. ágúst 2010 og 92,368% af höfuðstól 28. febrúar 2013, en útboðsgengi bréfanna nam 83,746% af höfuðstólnum. Þessi skuldabréf bera alþjóðlega skráningarnúmerið ISIN nr. US48632FAE16 fyrir bandarísk allsherjarskuldabréf og ISIN nr. US48632GAE98 fyrir alþjóðleg skuldabréf. Í verðviðaukanum er DBTCA tilgreindur útreikningsaðili (e. Calculation Agent). Þá kemur þar fram að bréfin yrðu í fyrstu boðin út á 83,746% af höfuðstól.

Aðilar máls þessa virðast í ýmsum atriðum vera sammála um hlutverk og stöðu framangreindra aðila samkvæmt útgáfulýsingu og öðrum gögnum málsins. Þannig eru aðilar sammála um að við hverja útgáfuröð hafi stefnandi aðeins gefið út eitt skuldabréf á pappírsformi. Fyrrgreint fyrirtæki, DTC í New York, hafi tilnefnt Cede & Co. sem skráðan handhafa þess skuldabréfs. Eftir sem áður hafi DBTCA sem fjárvörsluaðili farið að stórum hluta með hlutverk Cede & Co. í samræmi við samning fyrirtækisins við útgefandann og útgáfulýsingu. Sem umsjónarmanni greiðslna og fjárvörsluaðila hafi DBTCA meðal annars verið falið að taka við greiðslum frá útgefanda og leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt skuldabréfunum. Eftir að skuldabréfin höfðu verið gefin út og skráð í rafrænt eignaskráningarkerfi DTC hafi miðlarar sem voru þátttakendur í kerfinu selt hluti í hverju bréfi. Kaupendur þessara hluta eru í gögnum málsins kallaðir „Beneficial Owners“ en það hugtak er ýmist þýtt sem raunverulegir eigendur eða hagsmunaeigendur í þeim þýðingum sem liggja fyrir. Ágreiningslaust er að þeir eru endanlegir móttakendur á greiðslu vaxta og höfuðstóls af hverju skuldabréfi í samræmi við eignarhlut sinn í því.

Í umfjöllun um rafrænt eignaskráningarkerfi í útgáfulýsingu kemur fram að fyrrgreint vörslufyrirtæki, DTC, geymi „í vörslum sínum verðbréf sem þátttakendur þess („þátttakendur“) leggja inn hjá DTC“. Þá annist DTC einnig greiðslujöfnun og uppgjör viðskipta þátttakenda sinna með bréfin með rafrænum eignaskráningum á reikningum þátttakenda. Þar segir enn fremur að beinir þátttakendur í DTC séu ákveðnir verðbréfamiðlarar, bankar, vörslufyrirtæki, greiðslujöfnunarfyrirtæki og ákveðnar aðrar stofnanir. Aðrir aðilar hefðu þó aðgang að kerfi DTC ef þeir gerðu upp viðskipti í gegnum beinan þátttakanda eða væru í vörslusambandi við slíkan aðila. Kveðið var á um að kaup allsherjarskuldabréfa eða allsherjarkvittana í gegnum kerfi DTC skyldu ávallt framkvæmd fyrir milligöngu beinna þátttakenda og væru allsherjarskuldabréfin og allsherjarkvittanirnar færðar þeim til eignar í skrám DTC. Hins vegar væri eignarhlutur „eiginlegs kaupanda“ þeirra skráður hjá viðkomandi beinum eða óbeinum þátttakanda. Var til þess ætlast að hagsmunaeigendur í allsherjarskuldabréfinu fengju staðfestingu um einstök viðskipti og yfirlit frá viðkomandi þátttakanda. Þá var þar kveðið á um að framsal eignarhluta í allsherjarskuldabréfinu skyldi fara fram með skráningu í bókum þeirra þátttakenda sem kæmu fram fyrir hönd hagsmunaeigandans.

Í útgáfulýsingunni segir að skuldabréfin og „vörslusamningar“ skuli túlkuð í samræmi við lög New York-ríkis að undanskildum ákvæðum „víkjandi vörslusamnings og víkjandi skuldabréfa og eiginfjárvörslusamnings og eiginfjárskuldabréfa um víkjandi rétthæð“, en þau ákvæði skyldu túlkuð í samræmi við íslensk lög. Undantekningar þessar ná samkvæmt framansögðu ekki að neinu leyti til svonefndra forgangsskuldabréfa (e. Senior Notes) og er því ljóst að lög New York-ríkis gilda um túlkun allra ákvæða um þau. Þetta er áréttað í framlögðum samningi milli stefnanda og DBTCA (e. Senior Indenture), en þar segir: „THIS INDENTURE AND THE NOTES SHALL BE GOVERNED BY AND CONSTRUED IN ACCORDANCE WITH THE LAWS OF THE STATE OF NEW YORK.“

Hlutdeild í skuldabréfi sem stefnandi hafði gefið út á þessum grundvelli gat gengið kaupum og sölum á markaði. Í útgáfulýsingunni eru ákvæði um endurkaup útgefanda á slíkum hlut. Þar segir orðrétt að hann geti „hvenær sem er keypt skuldabréf á hvaða verði eða verðum sem er á frjálsum markaði eða á annan hátt“ (e. The issuer may [...] at any time purchase Notes at any price or prices in the open market or otherwise). Sérstaklega er tekið fram að útgefandanum sé heimilt að eiga þau áfram, endurselja þau eða að eigin vali skila þeim inn til viðkomandi vörsluaðila til ógildingar (e. Notes so purchased may be held or resold or, at the discretion of the Issuer, surrendered to the applicable Trustee for cancellation).

Nánast samhljóða ákvæði er að finna í grein 10.9 í skuldabréfasamningi stefnanda við DBTCA frá 12. apríl 2006. Þar er einnig kveðið á um niðurfellingu eða ógildingu skuldabréfa í grein 3.9. Kemur þar fram að stefnanda sé heimilt hvenær sem er að afhenda aðalumsjónaraðila greiðslna skuldabréf til ógildingar, óháð því hvernig félagið hafi eignast það, og skulu slík bréf þá þegar í stað felld úr gildi „sem þannig eru afhent“.

Mál þetta lýtur að kaupum stefnanda á hlutdeild í skuldabréfaflokki með alþjóðlega auðkennisnúmerið ISIN nr. US48632FAE16, að nafnverði 650.000 Bandaríkjadollarar. Stefnandi hefur lagt fram skjal, sem hann nefnir kaupnótu og telur vera til marks um sölu aðalstefnda á umræddri hlutdeild, en heiti aðalstefnda er efst á nótunni. Þar fyrir neðan segir undir yfirskriftinni „Reikningur“ í íslenskri þýðingu: „Eignasafn 2204 / Heiti eignasafns / XL RE limited – US Total Return.“ Af kaupnótunni virðist mega ráða að stefnandi hafi 28. ágúst 2008 samið um kaup á hlutdeildinni fyrir 83,746% af nafnverði eða fyrir 544.349 Bandaríkjadollara. Við þá fjárhæð bættust áfallnir vextir að fjárhæð 23.904,38 Bandaríkjadollarar. Samtals nam umsamin greiðsla því 545.037,37 Bandaríkjadollurum. Fram kemur á kaupnótunni að uppgjörsdagur (e. settlement date) væri 3. september 2008.

Í málinu liggja einnig fyrir gögn frá 21. ágúst 2008 þar sem fram koma fyrirmæli um sölu á eignasöfnum varastefnda, þ. á m. á eignasafni 2204. Enn fremur eru í málinu tölvupóstsamskipti milli J-x-x Z-x-x, starfsmanns aðalstefnda, og E-kk-ef M. J-kk-ef, starfsmanns stefnanda, frá 26. ágúst 2008, þar sem aðalstefndi óskaði eftir kauptilboði í hagsmunaeignir í „Kaup 7.625 of 15“ að nafnverðsfjárhæð u.þ.b. fimm til sex milljónir Bandaríkjadollara. Starfsmaður stefnanda svaraði um hæl og gerði aðalstefnda kauptilboð er nam 83,746% af nafnvirði bréfanna. Í tölvuskeyti 28. ágúst 2008 samþykkti starfsmaður aðalstefnda söluna á þessu verði og kvaðst hafa 6,23 milljónir Bandaríkjadollara til ráðstöfunar. Starfsmaður stefnanda samþykkti það og var í kjölfarið samið um að viðskiptin yrðu gerð upp 3. september 2008. Í kjölfarið óskaði starfsmaður aðalstefnda eftir upplýsingum frá starfsmanni aðalstefnda um fjármögnun stefnanda þar sem einhverjir viðskiptamenn aðalstefnda hefðu óskað upplýsinga um það atriði. Starfsmaður stefnanda svaraði fyrirspurninni samdægurs. Staðfestingar liggja einnig fyrir í gögnum málsins á viðskiptum með þrenn eignasöfn, samtals að nafnverði 6,23 milljónir Bandaríkjadollara, þar á meðal á eignasafninu W2204 að fjárhæð 650.000 Bandaríkjadollarar. Af hálfu aðalstefnda er því haldið fram að uppgjör heildarviðskiptanna hafi farið fram á tilgreindum degi með þremur mismunandi millifærslum, enda seljendurnir þrír mismunandi aðilar. Í kjölfarið hafi varastefndi, eða Mellon Bank N.A. sem vörslubanki og aðili að DTC, verið tekinn af skrá DTC sem hagsmunaeigandi í allsherjarskuldabréfinu og peningar að fjárhæð 545.037,37 Bandaríkjadollarar millifærðir frá stefnanda yfir á reikning varastefnda. Fram kemur í stefnu og yfirlýsingu endurskoðanda stefnanda að í kjölfar viðskiptanna hafi skuldir stefnanda verið færðar niður um sem nam 650.000 Bandaríkjadollurum.

Eins og rakið er í stefnu sagði stjórn stefnanda af sér 8. október 2008. Daginn eftir neytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnanda og setja yfir hann skilanefnd. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 var stefnanda veitt heimild til greiðslustöðvunar sem var framlengd með úrskurði 13. nóvember 2009. Lögum nr. 161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009 sem tóku gildi 22. apríl 2009. Stefnanda var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 á grundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa 6. júlí 2009 og er frestdagur við slitameðferð stefnanda 15. nóvember 2008. Fram kemur í stefnu að við það sé miðað að upphafsdagur slitameðferðarinnar sé gildisdagur laga nr. 44/2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2010 lá fyrir dómsúrskurður um slitameðferð stefnanda.

Í mars 2012 höfðaði stefnandi mál á hendur aðalstefnda fyrir gjaldþrotarétti New York-ríkis í því skyni að afla gagna og upplýsinga um endurkaup stefnanda á hlutum í allsherjarskuldabréfi af aðalstefnda. Fallist var á kröfur stefnanda og aðalstefnda gert að afhenda stefnanda umbeðin gögn. Með bréfi 30. apríl 2012 sendi aðalstefndi stefnanda gögn um þau viðskipti sem félagið hafði tekið þátt í á umbeðnu tímabili. Í svarinu kemur meðal annars fram að aðalstefndi hafi komið fram fyrir hönd eiginlegra rétthafa skuldabréfanna í viðskiptunum. Þá gaf aðalstefndi upp viðskiptaskrár og netföng þeirra aðila sem hann kom fram fyrir hönd.

Í málinu liggur fyrir samningur, dags. 27. október 2005, milli aðalstefnda og XL Investment Management Ltd. fyrir hönd varastefnda. Með samningi þessum tók aðalstefndi að sér eignastýringu tiltekinna eignasafna varastefnda sem varðveitt voru á reikningum hjá Mellon Bank N.A.

III

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi rökstyður aðild sína að málinu með vísan til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Bendir hann á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að greiðsla sem hann innti af hendi til aðalstefnda hafi verið greidd fyrr en eðlilegt var, en slíkar greiðslur séu riftanlegar skv. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði sem tilgreind eru í ákvæðinu séu fyrir hendi.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Frestdagur við slitameðferð stefnanda sé 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína við aðalstefnda 3. september 2008 og þannig hafi greiðslan átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Leggur stefnandi áherslu á að það tímamark sem miða beri við samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 sé þegar afhending fjármuna fari fram.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Stefnandi tekur fram að aðalstefndi hafi verið rétthafi skuldabréfs í útgáfu stefnanda nr. US48632FAE16, en skuldabréfið hafi verið á gjalddaga 28. febrúar 2015. Stefnandi hafi greitt aðalstefnda skuld sína samkvæmt bréfinu að fullu 19. ágúst 2008. Aðalstefndi hafi þannig fengið kröfu sína samkvæmt skuldabréfinu greidda rúmlega sex og hálfu ári fyrir gjalddaga. Stefnandi byggir á því að skuld sem greidd sé fyrir gjalddaga teljist almennt hafa verið greidd fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Stefndi ítrekar enn fremur að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið. Stefnandi heldur því fram að ef ekki hefði komið til hinnar riftanlegu greiðslu hefði aðalstefndi aldrei fengið kröfu sína greidda á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta. Aðalstefndi hefði þess í stað eignast kröfu við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Bendir stefnandi á að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddar að fullu. Með því hafi stefnandi mismunað kröfuhöfum. Þannig hafi greiðsla stefnanda verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir aðalstefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Með því að rifta greiðslunni leitist stefnandi þannig við að skapa jafnræði milli kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda eftir muni aðalstefndi njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa.

Í þriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslan hafi verið eðlileg eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þessi liður greinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess sem hann leggur áherslu á að aðalstefndi beri sönnunarbyrðina um að hún eigi við.

Stefnandi tekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðsla „hafi virst venjuleg eftir atvikum“ geti mögulega átt við hafi greiðsla sem þessi, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjuleg í viðskiptum milli aðila. Uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda og aðalstefnda.

Af hálfu stefnanda er á það bent að jafnvel þótt hann hafi haft heimild til þess að kaupa skuldabréfið samkvæmt skilmálum þess þá breyti það því ekki að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi, um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. gjaldþrotalaga. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að semja sig undan riftunarreglunum.

Stefnandi tekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Að sjálfsögðu sé lögmætt að áskilja slíkan rétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa. Slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunarreglum gjaldþrotalaganna. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglum gjaldþrotalaganna þó að greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að öllu leyti. Ráðstöfun geti verið riftanleg á þeim grundvelli jafnvel þó að hún hafi ekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni.

Stefnandi bendir jafnframt á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfið eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuld stefnanda við aðalstefnda var greidd fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunni sjálfri og endurheimta í peningum hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa.

Stefnandi getur þess einnig að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga sé hlutlæg regla sem leiði til riftunar þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi verið lögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar.

Stefnandi telur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldarinnar sex og hálfu ári fyrir gjalddaga hafi ekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda hafi ekki tíðkast áður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi engin skylda hvílt á stefnanda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða bréfin fyrir gjalddaga þeirra. Það sé stefnda að sýna fram á að greiðsla skuldarinnar, sem óumdeilanlega hafi verið innt af hendi fyrir gjalddaga, sé þrátt fyrir allt venjuleg eftir atvikum.

Stefnandi kveður kröfu sína um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. gjaldþrotalaga. Stefnandi telur að greiðsla kröfunnar 19. ágúst 2008 hafi orðið til þess að stefndi hafi auðgast um sem nam 576.627,98 Bandaríkjadollurum. Stefndi hefði ekki fengið kröfuna greidda á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun stefnda. Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga séu því fyrir hendi.

Stefnandi tekur fram að samkvæmt skilmálum í útgáfulýsingu hafi stefnandi ekki átt að greiða höfuðstól og vexti beint til endanlegra rétthafa heldur til fjárvörsluaðila. Hafi fjárvörsluaðilinn síðan átt að greiða samsvarandi fjárhæðir til rétthafa. Fjárvörsluaðilinn hafi því verið milliliður við greiðslu höfuðstóls og vaxta. Jafnvel þó að litið yrði svo á að stefnandi og stefndi hafi þannig ekki verið í beinu skuldarsambandi breyti það því ekki að stefnandi hafi innt greiðsluna af hendi, sem krafist er að verði rift, beint til stefnda. Krafa samkvæmt skuldabréfinu hafi verið felld niður og stefnandi lækkað útistandandi skuldir sínar. Niðurstaðan hafi orðið sú að krafa sem stefndi hafi átt vegna skuldabréfanna hafi verið greidd. Hafi stefndi fengið greidda peninga beint frá stefnanda og því hafi hann óumdeilanlega haft hag af hinni riftanlegu ráðstöfun.

Stefnandi telur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldarinnar sex og hálfu ári fyrir gjalddaga hafi ekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda hafi ekki tíðkast áður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi engin skylda hvílt á stefnanda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða bréfin fyrir gjalddaga þeirra. Það sé stefnda að sýna fram á að greiðsla skuldarinnar, sem óumdeilanlega hafi verið innt af hendi fyrir gjalddaga, sé þrátt fyrir allt venjuleg eftir atvikum.

Stefnandi kveður kröfu sína um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. gjaldþrotalaga. Stefnandi telur að greiðsla kröfunnar hafi orðið til þess að stefndi hafi auðgast um sem nam 576.627,98 Bandaríkjadollurum. Stefndi hefði ekki fengið kröfuna greidda á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun stefnda. Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga séu því fyrir hendi.

Stefnandi minnir í þessu sambandi á að riftunarreglum gjaldþrotalaga sé ekki ætlað að ógilda samnings- eða skuldarsambönd aðila. Riftun samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga þurfi þannig ekki endilega að beinast að þeim sem hafi verið samningsaðili þrotamanns. Riftuninni sé beint að sjálfri greiðslunni burtséð frá því í hvaða formi hún hafi verið. Riftunin beinist að því að endurheimta greiðslu stefnanda sem óumdeilanlega hafi farið til stefnda, jafnvel þó að formlegt samningssamband hafi verið við fjárvörsluaðila.

Stefnandi tekur fram að þegar riftun fari fram með stoð í 131. til 138. gr. gjaldþrotalaga skuli sá sem hafði hag af hinni riftanlegu ráðstöfun greiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar, sbr. 142. gr. gjaldþrotalaga. Hafi hann fengið peninga greidda skipti notkun peninganna engu um kröfu þrotabúsins. Stefndi hafi verið móttakandi greiðslna frá stefnanda og því sé riftun og kröfu um endurgreiðslu réttilega beint að honum þangað til sýnt verði fram á annað.

Stefnandi krefst dráttarvaxta af allri fjárhæðinni frá og með þingfestingu málsins. Dráttarvaxtakrafan eigi sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

Um kröfu sína á hendur varastefnda vísar stefnandi til þess að samkvæmt 142. gr. gjaldþrotalaga segi að þegar riftun fari fram með stoð í 131. til 138. gr. laganna skuli sá sem hafði hag af hinni riftanlegu ráðstöfun greiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar. Aðalstefndi hafi verið móttakandi greiðslunnar frá stefnda og því sé kröfunni réttilega beint að honum þangað til sýnt verði fram á annað. Þar sem aðalstefndi hafi gert samning um fjárstýringu við varastefnda, XL Re Ltd., nú XL Bermuda Ltd., kunni að verða litið svo á að varastefndi hafi verið raunverulegur móttakandi greiðslunnar. Fari svo að aðalstefndi verði sýknaður sé varastefnda því stefnt til vara.

Stefnandi tekur fram að skilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 séu fyrir hendi og að kröfugerð, málsatvikalýsing, málsástæður og lagarök sem fram komi í stefnu eigi að öðru leyti við um varastefnda með sama hætti og um aðalstefnda. Varastefndi hafi þannig verið kröfuhafi stefnanda á grundvelli skuldabréfaútgáfu sem lýst hefur verið, en fengið kröfu sína greidda þegar stefnandi innti af hendi 576.627,98 Bandaríkjadollara hinn 19. ágúst 2008. Sú greiðsla sé riftanleg á grundvelli 134. gr. gjaldþrotalaga eins og rökstutt hafi verið.

2. Helstu málsástæður og lagarök aðalstefnda

Aðalstefndi reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Byggir hann á því að hann hafi einungis séð um eignastýringu fyrir hönd varastefnda á grundvelli eignastýringarsamnings frá 27. október 2005. Kveður hann skuldabréfið, eða hagsmunaeignina í allsherjarskuldabréfinu, hafa verið fært frá reikningi varastefnda í vörslubanka hans inn á vörslureikning stefnanda í Citibank, en þessir vörslubankar séu beinir aðilar að DTC-uppgjörskerfinu. Fjármunirnir, þ.e. kaupverðið, hafi verið millifærðir með sama hætti milli DTC-reikninga frá stefnanda til varastefnda. Þannig hafi verið gengið frá viðskiptunum beint í gegnum DTC. Aðalstefndi hafi hvorki tekið á móti greiðslu né eignum.

Aðalstefndi telur sig því eingöngu hafa komið að viðskiptunum sem umboðsmaður, en ekki sem samningsaðili. Hann geti því ekki verið réttur gagnaðili í riftunarmáli. Um það vísar aðalstefndi m.a. til dóms Hæstaréttar Íslands frá 27. september 2012 í málinu nr. 702/2011. Því verði að sýkna hann á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991

Að þessu frágengnu byggir aðalstefndi á því að viðskiptin hafi ekki falið í sér snemmbúna endurgreiðslu skuldabréfanna, líkt og stefnandi haldi fram, heldur hafi verið um að ræða einföld viðskipti með hagsmuni í allsherjarskuldabréfi á frjálsum markaði. Ekki hafi verið gerð tilraun til þess að sýna fram á að með greiðslunni hafi stefnandi endurgreitt skuld sína. Hafi stefnandi m.a. ekki lagt fram nein sönnunargögn um lög New York-ríkis sem þó gildi um skilmála bréfanna.

Aðalstefndi vísar í þessu sambandi til þess að alvanalegt sé að fjármálafyrirtæki geri tilboð og kaupi í skuldabréfum sem þau hafi sjálf gefið út. Slík viðskipti séu gerð á eftirmarkaði og séu algerlega aðskilin frá sjálfri útgáfu skuldabréfanna og afborgunum af þeim.

Í tilefni af málatilbúnaði stefnanda telur aðalstefndi mikilvægt að greina á milli samningsákvæða um innlausn (e. redemption), sem fjalli um einhliða heimild stefnanda til þess að innkalla og endurgreiða skuldabréf, og kaupa (e. purchase), þar sem tvíhliða samningar séu gerðir á markaði um sölu hagsmuna í allsherjarskuldabréfi, eins og raunin sé í máli þessu. Skilmálar skuldabréfanna geri skýran greinarmun á þessu tvennu. Vísar aðalstefndi í því sambandi til greina 10.1-10.8 og 10.10 í skuldabréfasamningnum (rammasamningnum). Enn fremur vísar aðalstefndi til hliðstæðra ákvæða í útgáfulýsingunni. Þá bendir hann á að það komi skýrt fram í verðviðaukanum að „útgefandi skuldabréfa getur ekki krafist innlausnar fyrir gjalddaga (nema til komi skattalegar ástæður)“. Á hinn bóginn hafi handhöfum (e. H-e-x) verið gert mögulegt að krefjast snemmbúinnar innlausnar skuldabréfanna á sérstaklega ákveðnum dögum og á fyrirframgefnu verði, en ekkert af þessu eigi við í því máli sem hér sé til skoðunar. Aðalstefndi vísar einnig til þess að í grein 10.9 í skuldabréfasamningnum, sem og á bls. 153 í útboðslýsingu, sé sérstaklega tekið fram að útgefandi geti hvenær sem er keypt skuldabréf á hvaða verði eða verðum sem er á opnum markaði eða með öðrum hætti. Þar komi einnig fram að skuldabréfum sem keypt séu með þessum hætti megi halda, þau megi endurselja eða, eftir ákvörðun útgefandans, afhenda viðeigandi fjárvörsluaðila til afskráningar.

Aðalstefndi byggir á því að ekkert af framangreindum ákvæðum um innlausn (e. redemption) geti átt við í þessu máli. Á hinn bóginn hafi ákvæðin um endurkaup (e. repurchase) skýrlega gilt um þetta mál. Í þessu samhengi vekur stefndi sérstaklega athygli á því að ef kaup stefnanda á hagsmunaeignum hefðu þær afleiðingar að hin undirliggjandi skuld félli sjálfkrafa niður, myndi slíkt leiða til þess að stefnanda yrði aldrei mögulegt að endurselja þær eins og kveðið sé á um í grein 10.9 í rammasamningnum og á bls. 153 í útboðslýsingunni. Slík túlkun myndi gera skilmála samningsins þýðingarlausa og því sé ekki unnt að fallast á hana.

Aðalstefndi bendir jafnframt á að engin gögn bendi til þess að stefnandi hafi keypt hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu í því skyni að halda þeim fyrir eigin reikning og síðar afskrá (e. cancel) þau í samræmi við grein 10.9 í skuldabréfasamningnum. Raunar liggi fyrir að heildarkröfu á grundvelli allsherjarskuldabréfsins hafi verið lýst við slitameðferð stefnanda af hálfu fjárvörsluaðilans (e. Trustee) og það sýni að skuldin hafi ekki verið afskráð. Allur höfuðstóllinn sé enn þá útistandandi.

Aðalstefndi kveður stefnanda ekki hafa sýnt fram á að (i) hin undirliggjandi skuld hafi verið milli stefnanda og stefnda, (ii) nokkur skuld hafi verið afskráð í samræmi við þá málsmeðferð sem kveðið var á um í skuldabréfunum eða (iii) nokkur skuld hafi verið sjálfkrafa afskráð með viðskiptunum.

Fallist dómurinn ekki á sýknukröfu aðalstefnda á grundvelli aðildarskorts, leggur aðalstefndi áherslu á að það sé grundvallarskilyrði riftunar samkvæmt lögum nr. 21/1991 að riftunarkröfu skuli beint að þeim aðila sem hagnaðist af þeirri ráðstöfun sem til skoðunar er. Aðalstefndi kveðst einungis hafa komið fram sem fjárfestingaráðgjafi og umboðsmaður fyrir hönd viðskiptamanna sinna. Hann hafi ekki átt í viðskiptum fyrir eigin reikning og hafi aldrei verið eigandi, handhafi eða vörsluaðili eignarinnar. Þá hafi hann aldrei tekið á móti neinni greiðslu í formi peninga í tengslum við viðskiptin. Samningssamband aðalstefnda við viðskiptamann sinn kveði á um að stefndi fái enga þóknun eða aðra greiðslu fyrir einstök viðskipti. Því grundvallarskilyrði riftunar, að ráðstöfun þrotamanns hafi verið stefnda til hagsbóta, sé því ekki fullnægt í málinu. Því verði að sýkna aðalstefnda af öllum kröfum stefnanda.

Stefndi byggir einnig á því að skilyrðum 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga sé ekki fullnægt. Telur hann í fyrsta lagi að greiðslan hafi ekki falið í sér greiðslu skuldar, enda hafi ekkert skuldarsamband verið milli stefnanda og stefnda á þeim tíma sem hin umþrætta greiðsla fór fram. Aðalstefndi telur stefnanda ekki hafa sýnt fram á að samband aðila hafi verið með þeim hætti og að ráðstöfunin hafi orðið til þess að hin undirliggjandi skuld hafi fallið niður. Áréttar hann í þessu sambandi að lög New York-ríkis hafi gilt um réttarsamband aðila. Hafi stefnandi ekki fjallað um málið út frá þeirri löggjöf, en með því telur aðalstefndi að stefnanda hafi mistekist að færa fram sönnun um að skuldarsamband hafi verið til staðar milli stefnanda og hagsmunaeigenda.

Aðalstefndi byggir á því að ekkert skuldarsamband hafi verið milli hans og stefnanda og raunar ekki heldur milli stefnanda og hagsmunaeigenda eins og varastefnda. Það helgist af uppbyggingu skuldabréfanna, en það hafi verið staðfest í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011, sem og af stefnanda sjálfum með því að samþykkja heildarkröfu fjárvörsluaðilans við slitameðferðina. Þetta eigi við hvort sem farið sé að lögum New York eða Íslands. Þar sem bréfin hafi ekki stofnað til skuldar stefnanda við stefnda geti viðskiptin ekki talist greiðsla slíkrar skuldar.

Aðalstefndi telur einnig að ekki sé grundvöllur að lögum New York fyrir því að kaup stefnanda geti talist endurgreiðsla, innlausn eða niðurfelling skuldar sem stofnast hafi til á grundvelli bréfanna (eða réttara sagt allsherjarskuldabréfsins). Samkvæmt lögum New York-ríkis sé ekki um neina sjálfkrafa afskráningu (e. cancellation) að ræða og sú staðreynd að útgefandinn geti keypt eigin skuldabréf, (eða eins og í þessu máli, hagsmunaeign í eigin allsherjarskuldabréfi), hafi engin áhrif á undirliggjandi skuld. Viðskiptin hafi því ekki falið í sér samruna réttar og skyldu á grundvelli skuldabréfs og þar með hafi skuldin ekki fallið niður. Stefndi bendir einnig á að stefnandi hafi ekki haldið því fram að slíkur samruni hafi orðið og verði slíku haldið fram af hálfu stefnanda er sú málsástæða of seint fram komin.

Aðalstefndi byggir einnig á því að greiðslan hafi ekki farið fram fyrr en eðlilegt var. Auk þess að vísa til framangreindra röksemda því til stuðnings að ekki hafi verið um greiðslu skuldar að ræða vísar aðalstefndi í þessu sambandi til þess að viðskiptin hafi einfaldlega falið í sér kaup á markaði í fullkomnu samræmi við skilmála útboðslýsingarinnar og skuldabréfasamningsins. Um staðgreiðslukaup hafi verið að ræða enda hafi uppgjör viðskiptanna falið í sér afhendingu gegn greiðslu í uppgjörskerfum DTC. Stefnandi hafi eingöngu komið fram sem fjárfestir í viðskiptunum, ekki sem skuldari. Því verði 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga ekki beitt í málinu. Þá sé ekki unnt að fallast á að kaupverðið hafi verið greitt of snemma í ljósi kringumstæðna. Þvert á móti hafi hafi verið tekið á móti greiðslu á umsömdum uppgjörsdegi. Sá uppgjörsdagur hafi verið óháður skilmálum bréfanna. Greiðslan hafi því ekki verið innt af hendi fyrir gjalddaga, heldur í samræmi við umsamda og hefðbundna framkvæmd og viðskiptalega hagsmuni.

Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að hin umþrætta greiðsla hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var byggir stefndi á því að greiðslan hafi verið eðlileg eftir atvikum, sbr. lokamálslið 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Því geti ekki komið til riftunar. Þessu til stuðnings leggur aðalstefndi áherslu á að greiðslur, sem inntar séu af hendi án þess að það sé fyrir áhrif frá aðsteðjandi fjárhagsvandræðum skuldara, teljist almennt venjulegar eftir atvikum. Ef talið verður annaðhvort að (i) Kaupþing hafi ekki átt í fjárhagsvandræðum á þeim tíma er greiðslan fór fram, eða (ii) jafnvel þótt slík vandræði hafi verið fyrir hendi, þá hafi þau ekki verið ástæða greiðslunnar, telur aðalstefndi að fallast verði á kröfu um sýknu. Aðalstefndi leggur einnig áherslu á að taka verði mið af því að mælikvarði lokamálsliðar 1. mgr. 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga vísi til þess hvort greiðsla hafi „virst“ eðlileg eftir atvikum. Ákvæðið vísi þannig til upplýsinga sem hafi verið fyrir hendi á þeim tíma er greiðslan fór fram.

Til stuðnings þessari málsástæðu vísar aðalstefndi meðal annars til þess að það sé hefðbundin framkvæmd á verðbréfamörkuðum að útgefendur skuldabréfa stundi viðskipti með eigin skuldabréf. Bendir hann á að aðilar hafi áður átt í sambærilegum viðskiptum. Tilgreinir hann í því sambandi fimm viðskipti með hluti í sama allsherjarskuldabréfi í apríl 2008 sem öll hafi farið fram á sama verði, 83,746% af nafnverði, en það sé sama verð og í þeim viðskiptum sem deilt sé um í þessu máli. Hafi verðið jafngilt útgáfuvirði bréfanna. Enn fremur hafi aðilar átt viðskipti með sömu skuldabréf þar sem stefnandi hafi verið seljandi bréfanna, en viðskiptamenn aðalstefnda verið kaupendur. Það sé því einsýnt að Kaupþing hafi að staðaldri tekið þátt í sambærilegum viðskiptum, bæði sem seljandi og kaupandi. Þetta sýni jafnframt að Kaupþing hafi ekki endilega afskráð skuldabréfin sem bankinn eignaðist.

Aðalstefndi telur framangreind viðskipti sýna að myndast hafi tiltekin framkvæmd eða viðskiptavenja milli stefnanda og stefnda um sambærileg viðskipti með sömu skuldabréf. Þar af leiðandi hafi aðalstefndi mátt treysta því að viðskipti þau sem hér séu til umfjöllunar væru venjuleg markaðshegðun stefnanda.

Aðalstefndi byggir einnig á því að eðli og skilmálar skuldabréfanna tiltaki sérstaklega að slík viðskipti með bréfin séu heimil. Þar af leiðandi hafi greiðslan verið eðlileg eftir atvikum. Um þetta vísar aðalstefndi til þess sem þegar hefur verið rakið.

Enn fremur vísar aðalstefndi til þess að oft kaupi útgefendur skuldabréfa eigin bréf og endurselji þau þriðja aðila innan skamms tíma. Í málinu liggi frammi gögn sem sýni að aðrir bankar á markaði hafi hagað sér með slíkum hætti. Tilgangur slíkra viðskipta sé ekki nauðsynlega að afskrá bréfin heldur að hagnast af endursölu þeirra. Útgefendur skuldabréfa eigi einnig í slíkum viðskiptum til að viðhalda verði á eigin skuldabréfum og laða fjárfesta að nýjum skuldabréfum. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á hvort hann hafi endurselt skuldabréfið. Hafi engin slík endursala farið fram hafi stefnandi ekki heldur sýnt fram á hvers vegna bréfin hafi ekki verið endurseld. Þannig telur stefndi að hin umþrætta greiðsla hafi verið venjulegur hluti af starfsemi fjármálafyrirtækis.

Aðalstefndi telur að Kaupþing hafi tekið þátt í viðskiptunum á grundvelli hreinna og réttmætra viðskiptahagsmuna. Jafnvel þótt tilgangurinn með viðskiptunum hafi ekki verið að endurselja eignina, heldur að afskrá skuldabréfin eða halda þeim fyrir eigin reikning bankans, verði að telja að hvort tveggja hefði verið fullkomlega venjulegt og réttmætt. Hefðu bréfin verið endurgreidd í heild sinni á lokagjalddaga, hefði Kaupþing þurft að endurgreiða nafnvirði höfuðstóls allsherjarskuldabréfsins að fullu auk áfallinna vaxta. Með því að kaupa hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu á markaðsverði sem hafi verið undir nafnvirði hafi Kaupþing getað lækkað endurgreiðslufjárhæðina, en þá sé gert ráð fyrir því að bréfin hafi í raun verið afskráð. Þar af leiðandi hafi endurkaup bréfanna verið fullkomlega rökrétt frá sjónarhóli Kaupþings.

Aðalstefndi leggur fram ýmis skjöl til sönnunar á því að venjulegt sé að bankar og aðrir útgefendur skuldabréfa stundi viðskipti með eigin skuldir. Bendir aðalstefndi á að Kaupþing hafi árið 2008 tekið þá afstöðu að kaup í eigin bréfum fyrir eigin reikning væri góður fjárstýringarkostur. Kaupþing hafi fjallað opinskátt um þessa stefnu sína svo sem sjá má á bls. 10 í afkomutilkynningu fyrir fyrsta ársfjórðung árið 2008. Þá vísar aðalstefndi einnig til þess að Kaupþing, Landsbanki og Glitnir hafi allir höfðað ýmis mál vegna endurkaupa á skuldabréfum árið 2008. Fjöldi þessara mála og fjárhæð dómkrafna sanni að íslenskir bankar og fjármálamarkaðurinn í heild hafi talið það fullkomlega eðlilegt fyrir banka að eiga viðskipti með eigin skuldir.

Aðalstefndi mótmælir þeirri staðhæfingu sem fram komi í stefnu að aðeins megi líta á fyrri viðskipti aðilanna sjálfra þegar meta skuli hvort viðskiptin hafi verið venjuleg. Þvert á móti verði að taka tillit til þess hvað almennt megi teljast venjubundið eða venjulegt á fjármálamarkaði.

Varðandi kaupverðið sem greitt hafi verið fyrir hagsmunaeignina bendir aðalstefndi á að það hafi verið umsamið milli aðila. Hafi það svarað til markaðsverðs skuldabréfanna á þessum tíma, eins og gögn málsins beri með sér. Það hafi verið jafnt útgáfuverði skuldabréfanna, þ.e. sama hlutfall af nafnverðinu og Kaupþing hafi fengið í sínar hendur þegar allsherjarskuldabréfið var gefið út í febrúar 2008, enda skuldabréfin gefin með afslætti („Original Issue Discount“) að fjárhæð 179.286.000 Bandaríkjadollarar svo sem fram komi í verðviðauka. Þá hafi skuldin verið hærri en kaupverðið.

Af hálfu aðalstefnda er jafnframt á því byggt að tiltækar upplýsingar um stöðu stefnanda í ágúst og september 2008 hafi ekki gefið til kynna að bankinn ætti við fjárhagserfiðleika að stríða. Þvert á móti hafi staða bankans virst sterk og íslensk stjórnvöld, svo og aðrir utanaðkomandi aðilar, staðfest það. Um þetta vísar aðalstefndi í fyrsta lagi til lánshæfismats alþjóðlegra matsfyrirtækja. Jafnframt hafi stefnandi gefið út skuldabréf og tekið önnur lán um það leyti er hin umdeilda greiðsla fór fram. Það sýni að stefnandi hafi verið í fullum rekstri sem alþjóðlegur banki og markaðsaðilar litið á hann sem hagkvæman fjárfestingarkost. Enn fremur vísar aðalstefndi til afkomutilkynningar 30. apríl 2008 og árshlutauppgjörs fyrir tímabilið 1. janúar til 30. júní 2008. Samkvæmt öllum hefðbundnum viðmiðum sem notuð séu á fjármálamörkuðum til að meta áhættu, hafi staða Kaupþings virst sterk og tiltölulega stöðug á fyrri helmingi ársins 2008. Ekkert hafi bent til þess að bankinn myndi lenda í alvarlegum fjárhagsvandræðum í október 2008.

Þá vísar aðalstefndi til þess að stefnandi hafi sjálfur fullvissað markaðinn og aðalstefnda sérstaklega um áframhaldandi sterka fjárhagslega stöðu sína. Til viðbótar við framangreindar fjárhagsupplýsingarnar hafi bankinn sent aðalstefnda sérstakar tilkynningar til að staðfesta góða frammistöðu bankans. Vísar aðalstefndi í þessu sambandi til dreifibréfs til fjárfesta frá 5. mars 2008, þar sem lögð sé áhersla á jákvæða þróun lausafjárstöðu, fjármögnunar o.fl. Þá hafi, í tölvupósti frá stefnanda til stefnda 29. ágúst 2008, verið gerð ítarleg grein fyrir því hvernig lausafjárstöðu bankans væri stjórnað. Af svarinu að dæma megi skýrlega ráða að lausafjárstaða hans hafi verið trygg. Þá vísar aðalstefndi til fréttabréfs til fjárfesta sem stefnandi hafi sent aðalstefnda 24. september 2008.

Aðalstefndi telur að greiðslan í framhaldi af viðskiptunum hafi einnig virst venjuleg eftir aðstæðum í ljósi þess að íslensk yfirvöld hafi fullvissað fjármálamarkaðinn ítrekað um að staða íslensku bankanna væri traust. Um þetta vísar aðalstefndi meðal annars til álagsprófs Fjármálaeftirlitsins 14. ágúst 2008, en niðurstaðan þar hafi orðið sú að eiginfjárstaða bankanna væri sterk og gæti þolað töluverð áföll. Þessi yfirlýsing hafi haft töluverð áhrif m.a. á skuldatryggingarálag íslensku bankanna. Skiptasamningur Seðlabanka Íslands og Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar, að fjárhæð 500.000.000 evra, sem gerður var um miðjan maí 2008, hafi einnig aukið tiltrú markaðarins á íslenska bankakerfinu.

Með vísan til alls framangreinds byggir stefndi á því að hin umdeilda greiðsla hafi virst venjuleg eftir atvikum, sbr. lokamálslið 134. gr. laga nr. 21/1991.

Í greinargerð aðalstefnda er einnig á því byggt að hvað sem framangreindu líður komi lög New York-ríkis í veg fyrir að unnt sé að fallast á kröfur stefnanda. Um það vísar stefnandi til n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Þar komi fram að löggerningur verði ekki ógiltur ef sá sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu leggur fram fullnægjandi sönnur um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna ógildingarreglu sem taki til tilviksins. Samkvæmt skilmálum skuldabréfaútgáfunnar gildi lög New York-ríkis um viðskipti með skuldabréfin. Þar sem reglur sem þar gildi heimili ekki riftun viðskipta af þessum toga, eins og nánar sé rökstutt í greinargerðinni, telur aðalstefndi að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda.

Aðalstefndi styður varakröfu sína um lækkun á kröfum stefnanda við það að stefnandi hafi ekki axlað sönnunarbyrði sína um fjárhæð kröfunnar. Bendir aðalstefndi á að hann hafi ekki notið ágóða af viðskiptunum eins og komið hafi fram. Þá hafi stefnandi heldur ekki sýnt fram á að hann hafi verið að stunda viðskipti fyrir eigin reikning, að hin umrædda greiðsla hafi verið að þeirri fjárhæð sem getið er, eða að greiðslan hafi valdið stefnanda tjóni. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein sönnunargögn um þær aðgerðir sem hann eigi að hafa gripið til í kjölfar viðskiptanna, þ.e. hvort stefnandi hafi endurselt bréfin, haldið þeim fyrir eigin reikning eða afskráð þau. Stefndi bendir á að það komi vel til greina að stefnandi hafi endurselt umræddar eignir eftir að hin umþrættu viðskipti áttu sér stað og sé þar af leiðandi í raun að krefjast tvígreiðslu. Á móti hafi stefndi lagt fram sönnunargögn er sýni að allur höfuðstóll allsherjarskuldabréfsins hafi verið útistandandi þegar slitameðferðin hófst. Það bendi til þess að stefnandi hafi endurselt skuldabréfin.

Aðalstefndi vísar einnig til þess að stefnandi hefði getað komið í veg fyrir tjón sitt með því að selja skuldabréfið. Það hafi verið á hans ábyrgð að halda bréfinu. Því sé ekkert orsakasamband milli hinna umþrættu viðskipta og hins ætlaða tjóns. Þá byggir aðalstefndi á því að stefnandi hafi ekkert gert til þess að takmarka tjón sitt.

Aðalstefndi vísar einnig til þess að hann hafi, fyrir hönd viðskiptamanna sinna, getað selt hvaða aðila á markaði sem er hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfinu án tillits til óska stefnanda. Því hafi sala til stefnanda ekki leitt til þess að varastefndi auðgaðist í skilningi 142. gr. gjaldþrotaskiptalaga.

Til viðbótar við allt ofangreint, vísar aðalstefndi einnig til 145. gr. gjaldþrotaskiptalaga til stuðnings kröfu sinni um að fjárhæð endurgreiðslukröfu stefnanda verði lækkuð. Önnur niðurstaða yrði afar ósanngjörn þar sem aðalstefndi yrði þá krafinn um greiðslu fjárhæðar sem hann hafi ekki notið neins ávinnings af. Enn fremur vísar stefndi til 146. gr. og byggir á því að allar eignir og fjármunir sem um ræðir hafi í öllu falli verið færðar til þriðja aðila (varastefnda sem seljanda skuldabréfanna) og því geti stefnandi ekki átt kröfu á hendur aðalstefnda.

Aðalstefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda. Ekki sé unnt að krefjast dráttarvaxta samkvæmt lögum nr. 38/2001 á fjárhæð í Bandaríkjadollurum. Þar að auki sé upphafsdegi dráttarvaxta mótmælt.

Aðalstefndi styður málskostnaðarkröfu sína við 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafan feli jafnframt í sér kröfu um virðisaukaskatt á grundvelli laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, þar sem stefndi stundi ekki virðisaukaskattskylda starfsemi hér á landi.

3. Helstu málsástæður og lagarök varastefnda

Varastefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Hann færir þau rök fyrir þeirri málsástæðu sinni að hvers kyns greiðslum vegna skuldar útgefandans hafi átt að beina að DBTCA. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 taki aðeins til uppgreiðslu skulda milli aðila í skuldarsambandi. Því beri að sýkna varastefnda vegna aðildarskorts.

Varastefndi byggir þessa málsástæðu einnig á því að greiðsla stefnanda hafi ekki leitt til skuldaniðurfellingar. Samkvæmt skilmálum skuldabréfasamningsins og reglum er gildi í New York-ríki hafi DBTCA þurft að fella skuldina niður eftir sérstöku ferli. Stefnandi hafi því átt að beina þessu máli að þeim aðila sem fellt hafi skuldina niður hafi slík niðurfelling í raun átt sér stað. Vararstefndi geri hins vegar ekki ágreining um að hann hafi verið móttakandi kaupverðsgreiðslunnar. Kveður hann aðalstefnda ekki hafa verið móttakanda greiðslunnar.

Að þessu frágengnu leggur varastefndi áherslu á að um viðskipti stefnanda og aðalstefnda hafi lög New York-ríkis gilt í samræmi við ákvæði þar um í skuldabréfasamningi stefnanda og DBTCA sem og í útgáfulýsingu. Bendir varastefndi sérstaklega á að í þessum gögnum sé fjallað berum orðum um endurkaup útgefanda á hlutdeildum sem og skuldarsamband aðila og skuldaniðurfellingar eftir endurkaup. Varastefndi vísar einnig í þessu sambandi til niðurstöðu Hæstaréttar í málinu nr. 398/2011.

Varastefndi bendir á að það sé stefnanda að sýna fram á efni þessa erlenda réttar, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Telur hann stefnanda ekki hafa sýnt fram á efni þess réttar. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna varastefnda af kröfum stefnanda, enda séu staðhæfingar stefnanda um ætlað, beint skuldarsamband aðilanna með öllu ósannaðar. Eins sé fyrir vikið ósannað að viðskiptin hafi falið í sér greiðslu skuldar fyrir gjalddaga og hún hafi fallið niður við greiðsluna.

Varastefndi telur að samkvæmt rétti New York-ríkis leiði viðskipti þessa máls ekki til niðurfellingar á skuld stefnanda við milligönguaðilann, DBTCA. Útgefanda sé heimilt að kaupa aftur eigin skuld hvenær sem er á frjálsum markaði, sbr. grein 10.9 í skuldabréfasamningi. Leggur varastefndi áherslu á að útgefandinn geti haldið slíkum hlutum, endurselt þá eða fellt niður. Hér sé því ekki um innköllun að ræða (e. redemption) á allri útgáfu á nafnverði, auk áfallandi vaxta, af þröngum fyrirframskilgreindum ástæðum. Samkvæmt grein 3.9 í sama samningi eigi niðurfelling sér einungis stað þegar hlutur er afhentur DBTCA til niðurfellingar. Endurkeyptir hlutir falli því ekki sjálfkrafa niður við endurkaup.

Varastefndi telur samkvæmt framansögðu að þegar afstaða sé tekin til þess hvort niðurfelling hafi átt sér stað skipti engu hvernig stefnandi hafi sjálfur fært endurkaupin til bókar hjá sér. Stefnandi þurfi þvert á móti að sýna fram á hvenær og hvort skuldin hafi verið felld niður af þriðja aðila. Minnir varastefndi á í því sambandi að samningsákvæði eru túlkuð samkvæmt orðanna hljóðan í New York-rétti.

Varastefndi bendir í þessu sambandi á að ef skuld félli sjálfkrafa niður við endurkaup þýddi það að ákvæðin um að sérstakra aðgerða væri þörf til niðurfellingar væru með öllu þýðingarlaus, sem og önnur ákvæði sem heimili útgefanda að eiga hlutinn áfram eða endurselja hann.

Samkvæmt framansögðu telur varastefndi ljóst að ekki hafi verið um hefðbundin skuldabréfakaup útgefanda að ræða samkvæmt íslenskum kröfurétti. Varastefndi hafi aldrei fengið einhliða, óskilorðsbundið loforð um greiðslu frá stefnanda, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011. Ef ekki er beint skuldarsamband milli aðila þessa máls þá geti ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við.

Varastefndi byggir á því að um tvö aðskilin skuldarsambönd hafi verið að ræða. Bendir hann á að niðurfelling á öðru skuldarsambandi leiði ekki til sjálfkrafa niðurfellingar á hinu, hvorki að íslenskum rétti né rétti New York. Ósannað sé að höfuðstóll skuldarinnar hafi lækkað eða fallið niður í kjölfar viðskiptanna. Hafi höfuðstóll allsherjarskuldabréfsins ekki verið lækkaður. Því til stuðnings að engin sjálfkrafa niðurfelling hafi átt sér stað vísar varastefndi til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar. Þá sé ósannað að stefnandi hafi óskað lækkunar á skuld eftir viðskiptin. Engu máli skiptir hvernig endurkaupin hafi verið færð til bókar hjá stefnanda sjálfum, enda um einhliða aðgerð hans að ræða sem ekki hafi átt sér stoð í ákvæðum útgáfulýsingar eða skuldabréfasamnings.

Varastefndi kveður viðskiptin ekki hafa verið hefðbundin skuldabréfakaup samkvæmt íslenskum lögum. Vísar hann m.a. til þess sem fram komi í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar um að hlutdeildareigendur hafi ekki fengið „einhliða og skilyrðislaust loforð um greiðslu“ frá stefnanda. Því hafi ekki verið um skuldabréf að ræða í skilningi íslensks réttar vegna hins margskipta skuldarsambands. Því telur varastefndi að 134. gr. laga nr. 21/1991 geti ekki átt við. Að sama skapi hafi dómar Hæstaréttar í málunum nr. 162/2010 og 163/2010 ekkert fordæmisgildi.

Varastefndi mótmælir málsástæðu stefnanda um að varastefndi hafi notið sérmeðferðar á kostnað annarra kröfuhafa. Í fyrsta lagi hafi varastefndi ekki verið kröfuhafi stefnanda. Í öðru lagi sýni fjöldi sambærilegra riftunarmála stefnanda, sem og Landsbankans og Glitnis, að um kaup á eignum var að ræða en ekki dulbúnar skuldauppgreiðslur til valdra kröfuhafa fyrir gjalddaga.

Varastefndi mótmælir því einnig sem röngu og ósönnuðu að greiðsla hafi átt sér stað fyrir gjalddaga. Kveður hann greiðsluna ekki hafa leitt þess að skuldin samkvæmt allsherjarskuldabréfinu féll niður. Þegar af þeirri ástæðu hafi ekki verið greitt fyrir gjalddaga. Gjalddagar skulda samkvæmt allsherjarskuldabréfinu séu þannig málinu óviðkomandi. Þá áréttar varastefndi að það hafi sérstaklega verið tekið fram í skilmálum útgáfunnar að útgefanda væri heimilt að kaupa hlutdeild í eigin skuldum án þess að það leiddi til niðurfellingar á skuld samkvæmt allsherjarskuldabréfinu. Útgefandi þyrfti sérstaklega að óska eftir niðurfellingu skuldar til að hún ætti sér stað.

Að þessu frágengnu reisir aðalstefndi sýknukröfu sína á því að viðskipti þessi hafi virst venjuleg eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Aðalstefndi vísar til fjölmargra atriða þessu til stuðnings. Fyrir það fyrsta leggur hann áherslu á að útgáfulýsing og fjárvörslusamningur hafi gert ráð fyrir að útgefandi gæti keypt hlutdeildir á frjálsum markaði, af hverjum sem er og á hvaða verði sem er. Þegar af þeirri ástæðu telur stefndi að viðskiptin hafi virst venjuleg. Aðalstefndi vísar einnig til þess að kaupverð hlutdeildanna hafi verið lægra en fjárhæð skuldar og því geti kröfuhafi ekki hafa vitað eða mátt vita að um greiðslu skuldar væri að ræða. Þá hafi skuldagreiðslur ekki átt að berast beint til hlutdeildareigenda og því hafi varastefnda ekki getað grunað að um væri að ræða uppgreiðslu á skuld.

Jafnframt hafi atvik verið öll afar venjuleg. Um hafi verið að ræða frjáls viðskipti á milli viljugra aðila á markaðsvirði sem samið hafi verið um á stuttum tíma. Kaupverðsgreiðslan hafi einungis numið rúmlegra hálfri milljón Bandaríkjadollara eða um 45 milljónum króna á gengi ágúst/septembermánaða ársins 2008. Þessi fjárhæð sé afar lág í samanburði við heildarviðskipti stefnanda vegna endurkaupa á sex mánaða tímabili á árinu 2008. Lítils háttar viðskipti af þessum toga hafi ekki getað vakið neina sérstaka eftirtekt. Þá bendir varastefndi á að leiðandi eignastýringarfyrirtæki hafi séð um söluna, en viðskiptin hafi virst venjuleg miðað við önnur viðskipti stefnanda við meðstefnda.

Varastefndi bendir og á að kaupin hafi verið lítill hluti af heildarupphæð útgáfunnar auk þess að vera lítill hluti af heildarendurkaupum stefnanda. Þá hafi þau verið lítill hluti af heildarveltu skuldabréfaviðskipta aðalstefnda, sem hafi numið 16 milljörðum Bandaríkjadollara á árinu 2008. Hafi heildarvelta miðlunar með skuldabréf Landsbankans, Glitnis og Kaupþings numið um 154 milljónum Bandaríkjadollara.

Til stuðnings því að viðskiptin hafi virst venjuleg eftir atvikum bendir aðalstefndi einnig á að endurkaup útgefanda á skuldabréfum séu mjög algeng á alþjóðlegum fjármálamörkuðum. Því til sönnunar hefur hann lagt fram ýmis gögn þar sem fjallað er um slík endurkaup. Aðalstefndi tekur fram að það geti verið mjög arðbært fyrir útgefanda að stunda slík viðskipti. Bendir hann á að það hafi einmitt verið mat stefnanda á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað að það væri hagstætt fyrir bankann að kaupa hlut í skuldabréfum sem hann hafði gefið út, sbr. fundargerð stjórnar stefnanda, dags. 25. til 26. september 2008. Þá hafi Deutsche Bank ráðlagt stefnanda að nota umtalsvert af lausu fé á árinu 2008 til að kaupa eigin skuldabréf, þar sem það væri bankanum hagfellt við erfiðar markaðsaðstæður.

Aðalstefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi virst gjaldfær þegar viðskiptin áttu sér stað. Kaupverðið hafi t.d. gefið eitt og sér til kynna að svo væri. Bendir stefndi m.a. á að í dag sé algengt kaupverð skuldabréfa á hendur stefnanda um 25 til 30% af nafnvirði. Í því felist væntingar um endurheimtur úr slitum bankans. Kaupverðið í hinum umdeildu viðskiptum hafi hins vegar verið lítillega undir nafnverði. Það gefi engan veginn til kynna að aðilar hafi talið bankann ógjaldfæran. Jafnframt hafi hættumerki um íslenska bankakerfið ekki verið orðin sýnileg fyrr en í lok september 2008 og vísar aðalstefndi um það til dómaframkvæmdar.

Þessu til stuðnings vísar aðalstefndi einnig til opinberra upplýsinga um fjárhagsstöðu stefnanda á þessum tíma. Ófært sé hins vegar að taka mið af innanhússskjölum bankans þegar afstaða sé tekin til þess hvort viðskipti hafi virst þriðja aðila venjuleg. Bæði ársreikningar stefnanda og ársfjórðungsreikningar hafi á tíma viðskiptanna staðfest gjaldfærni stefnanda. Hafi aðalstefndi enga ástæðu haft til að ætla annað en að upplýsingar um gjaldfærni bankans væru réttar. Bendir hann meðal annars á að samkvæmt afkomutilkynningu 31. júlí 2008 hafi hagnaður bankans eftir skatta numið 34,1 milljarði króna og tryggt lausafé numið 991 milljarði króna, sem hafi nægt til að greiða allar útistandandi skuldbindingar til meira en 360 daga. Því hafi ekki verið útlit fyrir ógjaldfærni stefnanda þegar viðskiptin áttu sér stað. Skuldatryggingarálag hafi gefið það sama til kynna, en marktæk hækkun hafi ekki orðið á álaginu fyrr en eftir tilraun til þjóðnýtingar Glitnis snemma í október 2008. Aðalstefndi vísar til fleiri gagna þessu til stuðnings, svo sem niðurstöðu álagsprófs Fjármálaeftirlitsins í ágúst 2008, auk þess sem stjórnmála- og embættismenn hafi lýst því ítrekað yfir að íslensku bankarnir væru gjaldfærir. Einnig hafi lánshæfiseinkunnir matsfyrirtækja gefið það sama til kynna.

Varastefndi bendir einnig á fjölda þeirra riftunarmála sem slitastjórnir stefnanda, Landsbankans og Glitnis hafi höfðað vegna endurkaupa á skuldabréfum eða hlutdeildum í allsherjarskuldabréfum. Nemi samanlögð höfuðstólsfjárhæð 50 riftunarmála stefnanda um 180 milljörðum króna. Þetta bendi til þess að hlutdeildir í allsherjarskuldabréfum hafi gengið kaupum og sölum milli aðila eins og gert hafi verið ráð fyrir í útgáfulýsingum, án þess að markmiðið með því hafi verið að hygla einhverjum. Þá hafi slitastjórn stefnanda talið að stefnandi hafi fyrst orðið ógjaldfær 25. september 2008, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 518/2011. Þá vísar varastefndi til yfirlýsinga stefnanda um eigin skuldabréfakaup árið 2008 þar sem fram hafi komið að í þeim viðskiptum fælust góð tækifæri. Að lokum vísar varastefndi til röksemda aðalstefnda um að viðskiptin hafi virst venjuleg eftir atvikum.

Aðalstefndi mótmælir jafnframt endurgreiðslukröfu stefnanda á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars á þeim grunni að upphæð þeirrar kröfu geti aldrei numið hærri fjárhæð en tjóni slitabúsins vegna viðskiptanna. Aðalstefndi telur stefnanda ekki hafa orðið fyrir neinu tjóni vegna þeirra. Aðalstefndi telur að íslensku bankarnir hafi allt eins getað hagnast á skuldabréfaendurkaupum, a.m.k. tímabundið, og vísar þá til þess að stefnandi hefði getað selt hina keyptu hluti á sambærilegu eða hærra verði eftir að viðskiptin áttu sér stað.

Varastefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi ekki sinnt skyldu sinni til þess að takmarka tjón sitt auk þess sem ekkert orsakasamhengi sé á milli kaupa stefnanda og hins ætlaða tjóns. Viðskiptin sjálf hafi ekki getað valdið stefnanda tjóni, heldur sú ákvörðun stefnanda að endurselja ekki hlutina. Þá teljist það ekki vera afleiðing viðskiptanna að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni löngu eftir að þau áttu sér stað.

Varastefndi bendir á að eigi viðskipti sér stað á markaðsvirði verði hvorki tjón hjá kaupanda né hagnaður hjá seljanda. Hann mótmælir því einnig að önnur skilyrði fyrir endurgreiðslu séu fyrir hendi, en aðalstefndi hafi hvorki vitað né mátt vita að viðskiptin væru riftanleg.

Varastefndi styður jafnframt sýknukröfu sína við sanngirnisreglu 145. gr. laga nr. 21/1991, enda væri það bersýnilega ósanngjarnt að láta hann bera fulla ábyrgð á viðskiptunum. Þau hafi verið í samræmi við yfirlýsta stefnu stefnanda um kaup á allsherjarskuldabréfum og sérstaklega gert ráð fyrir slíkum viðskiptum í bindandi skilmálum útgáfunnar. Þá hafi kaupandi haft allar upplýsingar um eigin fjárhagsstöðu og vitað allt um ástæður kaupanna. Jafnframt hafi verið um agnarsmáan hluta endurkaupa stefnanda.

Varastefndi styður þrautavarakröfu sína um lækkun einnig við 145. gr. laga nr. 21/1991 og vísar henni til stuðnings til sömu málsástæðna og að framan greinir.

Varastefndi mótmælir því einnig að krafa stefnanda geti borið dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Telur hann að erlendur réttur gildi um vexti, enda gildi erlendur réttur um beitingu þeirra samninga sem um ræði. Vísar varastefndi í þessu sambandi til 3. gr. og 12. gr. laga nr. 43/2000 og framangreindra málsástæðna og lagaraka. Af þessari ástæðu og með vísan til c-liðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga telur hann að erlend lög gildi að þessu leyti. Þá vísar hann einnig til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 9-12/2012 þessu til stuðnings. Að auki sé engin lagaheimild til að greiða íslenska dráttarvexti af kröfu sem gerð sé í erlendri mynt. Enn fremur mótmælir stefndi upphafsdegi dráttarvaxta. Kveður hann upphafsdag þeirra aldrei geta miðast við fyrra tímamark en dagsetningu dómsuppkvaðningar, enda hafi stefndi aldrei getað vitað að stefnandi ætti kröfu á hendur honum fyrr en þá.

Aðalstefndi styður málskostnaðarkröfu sína við 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV

Eins og rakið hefur verið greiddi stefnandi 545.037,37 Bandaríkjadollara með einni greiðslu sem ágreiningslaust er að fór fram 3. september 2008. Stefnandi hefur lagt fram svonefnda kaupnótu um þau viðskipti sem lágu að baki þessari greiðslu. Jafnframt liggja fyrir tölvuskeyti þar sem samið er um viðskiptin 28. ágúst 2008 milli starfsmanns aðalstefnda og stefnanda sem og tölvuskeyti sem staðfestir umrædd viðskipti. Af þessum gögnum má ráða að starfsmaður aðalstefnda hafi selt stefnanda hlutdeild í allsherjarskuldabréfi með auðkennisnúmerið ISIN nr. US4863FAE16 að nafnverði 650.000 Bandaríkjadollarar. Kaupverðið nam 544.349 Bandaríkjadollurum, en með áföllnum vöxtum er falla skyldu í hlut hlutdeildareiganda, samtals 688,37 Bandaríkjadollurum, nam fjárhæð kaupanna 545.037,37 Bandaríkjadollurum.

Stefnandi krefst riftunar á framangreindri greiðslu á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Ákvæði þetta gildir við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Fyrirmæli 134. gr. laga nr. 21/1991 eru í XX. kafla laganna sem fjallar um riftun ráðstafana þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Stefnandi byggir á því að greiðslan sem krafist er riftunar á hafi falið í sér greiðslu á skuld sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var.

Ágreiningur er uppi um hver sé réttur aðili að málinu til varnar. Stefnandi telur rétt að beina riftunar- og endurgreiðslukröfunni að aðalstefnda þar sem hann sé tilgreindur gagnaðili stefnanda á kaupnótu og öðrum gögnum málsins. Aðalstefndi kveðst hins vegar hafa komið fram í viðskiptunum sem umboðsmaður varastefnda á grundvelli eignastýringasamninga frá 27. október 2005 og hafi aðalstefndi aldrei tekið á móti hinni umdeildu greiðslu.

Samkvæmt framlögðum samningi frá 2005 tók aðalstefndi að sér að vera undirfjárfestingarstjóri fyrir varastefnda. Þar kemur fram að aðalstefndi skuli bera ábyrgð á fjárfestingum og endurfjárfestingum eigna sjóðsins í samræmi við fjárfestingarstefnu hans. Með samningnum fékk aðalstefndi meðal annars umboð til þess að fjárfesta í ýmsum eignum og selja þær fyrir reikning varastefnda. Gögn sem stefnandi hefur lagt fram um viðskiptin bera það með sér að aðalstefndi hafi átt í umræddum viðskiptum fyrir reikning varastefnda og samkvæmt fyrirmælum frá honum. Þar sem aðalstefndi kom þannig einungis fram í viðskiptunum sem milligönguaðili verður hann þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfum stefnanda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Eins og rakið hefur verið er unnt að krefjast riftunar á greiðslu skuldar sex mánuðum fyrir frestdag á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars ef hún er innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Frestdagur við slitin er eins og áður segir 15. nóvember 2008 og því ljóst að greiðslan sem um ræðir fór fram á síðustu sex mánuðum fyrir þann dag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt sé að líta svo á að með henni hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svo er hvort hún hafi virst venjuleg eftir atvikum.

Stefnandi var skuldari samkvæmt því allsherjarskuldabréfi sem hlutdeildin, er stefnandi keypti af varastefnda, tilheyrði. Ekki verður annað ráðið af framlögðum skjölum, sem lýst hefur verið í kafla II, en að eigandi hlutdeildar í allsherjarskuldabréfinu hafi því aðeins átt kröfu á hendur þátttakanda í DTC að stefnandi hafi áður innt af hendi greiðslu samkvæmt skuldabréfinu. Í lýsingu á rafrænu eignaskráningarkerfi í útgáfulýsingu segir til að mynda að útgefandi beri ábyrgð á greiðslu höfuðstóls og vaxta til DTC, en að DTC beri ábyrgð á „úthlutun slíkra greiðslna til beinna þátttakenda“ í hinu rafræna eignaskráningarkerfi og að þátttakendurnir beri síðan ábyrgð á „úthlutun“ (e. disbursement) greiðslnanna til raunverulegra eigenda. Þá segir í grein 3.10 í skuldabréfasamningnum milli stefnanda og DBTCA að ekkert í samningnum verði túlkað á þá leið að umsjónaraðila greiðslna beri skylda til að inna af hendi einhverja greiðslu til eiganda skuldabréfs áður en greiðsla hafi borist frá stefnanda. Samkvæmt framansögðu áttu greiðslur stefnanda á grunni allsherjarskuldabréfanna að renna til raunverulegra eigenda (e. Beneficial Owners) fyrir milligöngu fyrrgreindra aðila.

Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 tekur einungis til þess þegar skuld er greidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandi var í skuld á grundvelli allsherjarskuldabréfsins þegar hin umdeilda greiðsla var innt af hendi. Jafnframt verður að leggja til grundvallar að raunverulegir eigendur (e. Beneficial Owners) hafi hver fyrir sig átt hlutfallsleg kröfuréttindi um peningagreiðslu á hendur þeim aðila er hélt utan um viðkomandi eignarhluta í kerfum DTC að fenginni greiðslu útgefanda. Ekki er í 134. gr. laga nr. 21/1991 beinlínis áskilið að greiðsla á skuld sé innt af hendi til þess sem er samningsbundinn handhafi kröfunnar ef hún gengur í raun til lækkunar eða fullrar greiðslu á skuldinni. Skiptir þá ekki máli þó að samið hafi verið á þann veg að milligönguaðili eigi einn rétt á því að hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfs á hendur útgefanda. Fær dómurinn ekki séð að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011 breyti þessu.

Af dómafordæmum verður ráðið að ekki beri að skýra ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 svo þröngt að endurkaup útgefanda skuldabréfs á kröfu á hendur sér á grundvelli skuldabréfsins geti ekki falið í sér greiðslu skuldar, enda leiði kaupin til þess að skuld hans gagnvart kröfuhafa lækki eða falli niður. Þannig hefur í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 162/2010 og 163/2010, sem og í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013, verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla í tilefni af því að útgefandi kaupir kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum sé greiðsla á skuld í þessari merkingu, enda falli krafan þá niður þar sem réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á það jafnvel við þó að greiðslan sem slík sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun á skuldbindingu útgefandans.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið ræður það fyrst og fremst úrslitum um niðurstöðu málsins hvort greiðslan sem deilt er um hafi í raun gengið til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfi því sem áður er getið. Við úrlausn á því verður að taka mið af réttarstöðu útgefanda gagnvart handhafa skuldabréfsins sem og stöðu raunverulegra eigenda hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu samkvæmt fyrirmælum í fyrirliggjandi útgáfulýsingu og skuldabréfasamningi. Með því er verið að heimfæra raunverulegar aðstæður undir þau atriði sem þýðingu eiga að hafa samkvæmt fyrirmælum 134. gr. laga nr. 21/1991, en ekki að játa aðilum heimild til að semja sig frá riftunarreglum gjaldþrotalaga.

Í þessu sambandi verður ekki fram hjá því litið að sú greiðsla sem stefnandi innti af hendi var endurgjald fyrir hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfi sem Cede & Co. var skráður handhafi að, en DBTCA var fjárvörsluaðili þess fyrir hönd skráðs handhafa, eins og rakið er í útgáfulýsingu og skuldabréfasamningi. Fól greiðslan því ekki í sér efndir á skuldbindingu útgefanda allsherjarskuldabréfsins gagnvart handhafa þess. Einungis fjárvörsluaðili gat lýst kröfu á hendur útgefanda vegna skuldbindinga á grundvelli allsherjarskuldabréfsins, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 398/2011, en ekki einstakir hagsmunaeigendur. Í málinu liggur fyrir að DBTCA lýsti heildarkröfu vegna allsherjarskuldabréfsins við slit stefnanda, eins og öll krafan væri útistandandi. Gögn málsins bera með sér að slitastjórn stefnanda hafi samþykkt kröfuna að öðru leyti en því að hann féllst ekki á að tilgreind vaxtakrafa væri almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.

Í útgáfulýsingunni og skuldabréfasamningnum sem þar er vísað til voru ákvæði sem virðast samkvæmt efni sínu taka til endurkaupa útgefanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfum sem gefa átti út á grundvelli þeirra. Þar er vikið að réttaráhrifum slíkra viðskipta og því lýst að útgefandi geti í kjölfar þeirra ákveðið að eiga hlutdeildina áfram, selja hana eða skila henni inn til vörsluaðila allsherjarskuldabréfsins til ógildingar. Þá er því lýst í grein 3.9 í skuldabréfasamningi stefnanda og DBTCA að síðarnefnda aðilanum beri að fella úr gildi þau skuldabréf sem útgefandi afhendir honum til ógildingar.

Í samræmi við afdráttarlaus ákvæði í ofangreindum skjölum verður að taka mið af löggjöf New York-ríkis við túlkun þessara ákvæða. Þegar litið er til gagna sem lögð hafa verið fram um það efni verður að draga þá ályktun að þar gildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfur á grundvelli skuldabréfs falli niður við það eitt að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi. Fer það eftir ásetningi aðila að baki viðskiptunum hvort kröfuréttindin eigi að falla niður í kjölfar slíkra viðskipta. Þegar skýr ákvæði eru í skilmálum sem gilda um viðskiptin eru þau talin vera til marks um þann ásetning. Má um þetta vísa m.a. til álitsgerðar prófessors R-x-x M-x-x frá 2. október 2014 og álitsgerðar E-x-x W-x-x P-x-x LLP frá 23. apríl 2013. Sú ályktun er ekki í andstöðu við almennar reglur íslensks kröfuréttar enda ekkert því til fyrirstöðu að aðili skuldbindi sig á þann veg með samningi að vikið sé frá meginreglu kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna.

Í þessu ljósi og með vísan til framangreindra skilmála verður að leggja til grundvallar að með endurkaupum stefnanda á hlutdeild í umræddu allsherjarskuldabréfi hafi stefnandi eignast kröfu á hendur þátttakanda í DTC um greiðslu höfuðstóls og vaxta. Sú krafa fól í sér eign sem stefnandi gat ákveðið að eiga áfram eða selja hana öðrum, allt eftir eigin mati á því hvað honum þótti hagfellt. Greiðsla vegna endurkaupa á slíkri hlutdeild gat hins vegar ekki gengið til lækkunar á skuld útgefanda nema að hann færi sérstaklega fram á það við vörsluaðila. Það gerði stefnandi ekki í kjölfar endurkaupanna í september 2008 og því var allur höfuðstóll skuldabréfsins ógreiddur þegar mál þetta var höfðað.

Í málinu hefur stefnandi lagt fram bréf, dags. 18. september 2015, til DBTCA þar sem farið er fram á að hlutdeild í skuldabréfi með ISIN nr. US48632FAE16, sem stefnandi hafði eignast, samtals að nafnverði 8.035.000 Bandaríkjadollarar, verði ógilt og að útistandandi skuld verði lækkuð sem því nemur. Þessi beiðni breytir því ekki að greiðslan í september 2008 gekk ekki til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfinu sex mánuðum fyrir frestdag. Fyrirmæli 134. gr. laga nr. 21/1991 um greiðslu á skuld verður að skýra samkvæmt orðanna hljóðan. Heimild sem skuldari kýs að nota ekki til lækkunar á skuld í kjölfar endurkaupa á hlutdeild í skuldabréfi getur samkvæmt ákvæðinu ekki falið í sér greiðslu skuldar. Af framansögðu leiðir að skuld samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi var ekki greidd á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Því getur ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við í máli þessu.

Þessu til viðbótar telur dómurinn nægilega fram komið að greiðslan sem um ræðir hafi virst venjuleg eftir atvikum. Því til stuðnings er vísað til þess sem að framan greinir, að greiðslan fól einungis í sér endurgjald fyrir hagsmunaeign í tilteknu allsherjarskuldabréfi. Sérstaklega var gert ráð fyrir því í þeim skilmálum sem giltu um viðskiptin að hagsmunaeign af þessum toga væri framseljanleg og að útgefandi skuldabréfsins gæti keypt slíka eign á frjálsum markaði. Kaupverð þessarar hagsmunaeignar var jafnt útboðsverði, eða 83,746% af nafnverði. Ekkert er fram komið um að kaupverðið hafi verið óeðlilegt miðað við markaðsverð. Þá var ekkert sem gaf seljanda hagsmunaeignarinnar til kynna að stefnandi hygðist með viðskiptunum greiða skuld sína fyrr en eðlilegt var þannig að jafnræði kröfuhafa væri raskað. Þvert á móti höfðu viðskiptin á sér yfirbragð venjulegra staðgreiðsluviðskipta með fjármálagerning.

Í málinu liggja fyrir samtímagögn um að stefnandi hafi á árinu 2008 talið hagfellt að nýta laust fé bankans til endurkaupa á hlutdeildum í eigin skuldabréfaútgáfum. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi virðist stefnandi hafa talið sér heimilt að lækka skuldir í kjölfar slíkra endurkaupa og bókfæra muninn á endurkaupsverði og nafnverði sem hagnað. Slík ráðstöfun gat einnig stuðlað að því að skuldatryggingarálag á bankann lækkaði. Ákvörðun um slík endurkaup virðast því hafa byggst á ákveðnum, viðskiptalegum forsendum samkvæmt mati stjórnenda bankans á því hvernig best væri að bregðast við hættumerkjum sem meðal annars birtust í háu skuldatryggingarálagi.

Þess ber þó að geta að endurkaup af þessu tagi höfðu einnig tíðkast hjá bankanum árin 2005, 2006 og 2007, en þau fóru vaxandi milli ára. Þannig námu þau um 35 milljónum evra að nafnverði árið 2005, um 120 milljónum evra árið 2006 og um 170 milljónum evra árið 2007. Þegar bankinn féll í október 2008 hafði hann keypt eigin skuldabréf að nafnverði tæplega 400 milljónir evra á því ári. Á þessu fjögurra ára tímabili munu endurkaup af þessu tagi hafa farið fram í samtals 493 sjálfstæðum viðskiptum. Þar sem slík endurkaup höfðu tíðkast hjá stefnanda reglubundið og í þó nokkrum mæli fyrir árið 2008, án þess að séð verði að þau tengist fjárhagsvandræðum bankans, er alls ekki hægt að útiloka að viðskiptin sem hér um ræðir hefðu átt sér stað án tillits til þeirra hættumerkja sem uppi voru í rekstri stefnanda um það leyti sem greiðslan var innt af hendi. Þá verður ekki annað ráðið af framlögðum gögnum en að endurkaup skulda fjármálastofnana séu ekki óalgeng á alþjóðlegum fjármálamarkaði.

Leiða má líkur að því að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á árinu 2008 eigi rætur að rekja til erfiðleika í rekstri stefnanda og þverrandi tiltrúar á honum sem birtist meðal annars í háu skuldatryggingarálagi. Ekki liggur þó fyrir að seljandi hlutdeildarinnar og aðrir aðilar á fjármálamarkaði hafi á þeim tíma er viðskiptin fóru fram mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrot stefnanda væru yfirvofandi. Ýmsar opinberar upplýsingar um stöðu stefnanda á því ári gáfu annað til kynna, svo sem ársreikningur bankans fyrir árið 2007 og afkomutilkynning sem birt var 31. júlí 2008, auk þess sem Fjármálaeftirlitið hafði gefið út tilkynningar, síðast 14. ágúst 2008, um að allir íslensku bankarnir hefðu staðist álagspróf samkvæmt reglum nr. 530/2004. Þá bentu lánshæfiseinkunnir matsfyrirtækja til þess að lítil hætta væri á vanskilum stefnanda þegar umrædd viðskipti áttu sér stað.

Þegar litið er til framangreindra atriða og þau metin heildstætt telur dómurinn að greiðslan sem um ræðir hafi virst venjuleg eftir atvikum. Þetta, ásamt því að greiðslan gekk í raun ekki til lækkunar á skuld stefnanda samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi, leiðir til þess að stefnanda er ekki unnt að bera riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið ber að sýkna varastefnda, ásamt aðalstefnda, af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað sem þykir í ljósi útlagðs kostnaðar og umfangs málsins hæfilega ákveðinn fjórar milljónir króna til hvors stefndu um sig.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Aðalstefndi, Western Asset Management Company, og varastefndi, XL Bermunda Ltd., eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Stefnandi greiði aðal- og varastefnda hvorum um sig 4.000.000 króna í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)