S-45/2022

1 Mál þetta, sem dómtekið var 25. október sl., höfðaði lögreglustjórinn á Norðurlandi eystra með ákæru, dagsettri 11. mars sl., á hendur „A-kk-þgf M-kk-þgf R-kk-þgf, kt. [...], [...], Akureyri fyrir endurtekin brot á friðhelgi (umsáturseinelti) og brot á nálgunarbanni. Brotin beindust að fyrrverandi unnustu og sambýliskonu ákærða Y, kt. [...] og áttu sér stað með eftirtöldum hætti:

I. Umsáturseinelti (316- 2021- 7091)

Með því að hafa endurtekið hótað, elt, fylgst með og sett sig í samband við ofangreinda fyrrverandi unnustu og sambýliskonu sína frá byrjun júlí 2021 eftir að hún lokaði á öll samskipti við hann og fram í miðjan september 2021, setið fyrir henni, komið að heimili hennar að [...], Akureyri og á vinnustað hennar veitingastaðnum [...] á Akureyri, kíkt á glugga á heimilinu og stöðugt reynt að hafa samband við hana í síma eða öðrum fjarskiptamiðlum og haldið þessari hegðun áfram þrátt fyrir að hann hefði verið settur í nálgunarbann við hana með ákvörðun lögreglustjóra frá 27. júlí 2021 í sex mánuði.

Telst þetta varða við 232. gr. a, almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum.

II. Brot gegn nálgunarbanni

a. (316- 2021- 8926).

Með því að hafa 30. júlí 2021, sett próteinbar inn í hurðaopnarann á bifreið í eigu brotaþola sem stóð á bílastæði vestan við [...] á Akureyri, meðan brotaþoli var í vinnunni.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. b. (316- 2021- 8927)

Með því að hafa 1. ágúst 2021, sent tvo tölvupósta á tölvupóstfang brotaþola [...].

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. c. (316- 2021- 8928)

Með því að hafa 2. ágúst 2021, sent tölvupóst á ofangreint tölvupóstfang brotaþola, þar sem hann játar henni ást sína.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. d. (316- 2021- 8932)

Með því að hafa 4. ágúst 2021, sent brotaþola rós, með miða sem á stóð “vegna þín vil ég vera betri maður”.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. e. (316- 2021- 8933)

Með því að hafa 5. ágúst 2021, sent þrjá tölvupósta á ofangreint tölvupóstfang brotaþola.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. f. (316- 2021- 8940)

Með því að hafa 18. ágúst 2021, sent einn tölvupóst á ofangreint tölvupóstfang brotaþola.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. g. (316- 2021- 8942)

Með því að hafa 19. ágúst 2021, sent einn tölvupóst á ofangreint tölvupóstfang brotaþola.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. h. (316- 2021- 8951)

Með því að hafa 27. ágúst 2021, hringt í brotaþola.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. i. (316- 2021- 8952)

Með því að hafa 29. ágúst 2021, sent brotaþola fjóra tölvupóst á tölvupóstfang brotaþola, þar sem hann var að deila með henni myndefni og reyna að ná sambandi við hana með textaskilaboðum.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum j. (316- 2021- 9546)

Með því að hafa 13. september 2021, sent brotaþola SMS skilaboð úr óþekktu símtæki en í skilaboðunum var henni sagt að lesa tölvupóstinn sinn.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. k. (316- 2021- 9540)

Með því að hafa 14. september 2021, nálgast brotaþola á veitingastaðnum DJ grill að Strandgötu 11 á Akureyri og gefið sig á tal við hana.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum. l. (316- 2021- 9547)

Með því að hafa síðar sama dag 14. september, sent brotaþola reiking[svo] upp á 1.003.160 krónur í heimabanka hennar.

Telst þetta varða við 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum.

Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Við aðalmeðferð málsins féll ákæruvaldið frá saksókn vegna liða i – l í öðrum kafla ákærunnar (brot gegn nálgunarbanni), en heimfærir umrædda háttsemi eftir sem áður undir fyrsta kafla ákæru (umsáturseinelti).

Afstaða og kröfur ákærða

2 Ákærði neitar sök og krefst aðallega frávísunar, en til vara sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins og til þrautavara vægustu refsingar sem lög leyfa, sem verði skilorðsbundin að öllu leyti. Þá krefst verjandi ákærða hæfilegra málsvarnarlauna, sem greidd verði úr ríkissjóði.

Málsatvik og sönnunarfærsla

3 Samkvæmt greinargerð rannsakanda tilkynnti brotaþoli, Y, umsáturseinelti af hálfu fyrrverandi kærasta síns, ákærða í máli þessu, þann 23. júlí 2021, og óskaði eftir að lögreglustjóri legði nálgunarbann á ákærða. Ákærði léti hana ekki í friði, áreitti hana stöðugt í gegnum síma og fylgdist með henni. Þessi háttsemi hafi staðið frá því þau hafi slitið samvistum um tveimur árum áður. Ákærði hafi hangið í og við heimili brotaþola, elt hana þegar hún hafi farið í vinnu eða sinnt öðrum daglegum athöfnum. Ákærði hafi tekið mikil reiðiköst gagnvart brotaþola og m. a. komið að heimili hennar og öskrað meiðyrði inn um glugga og bréfalúgu. Lögreglustjórinn á Norðurlandi eystra tók ákvörðun um nálgunarbann ákærða gagnvart brotaþola með ákvörðun 23. júlí 2021, sem birt var ákærða 27. júlí 2021. Skyldi nálgunarbannið vara í sex mánuði. Kemur fram að ákærði hafi gengist við því að háttsemi sín gagnvart brotaþola væri honum ekki sæmandi og hann hafi lofað að láta af henni. Við aðalmeðferð málsins kom fram að ákærði hafi skömmu síðar óskað eftir að ákvörðun lögreglustjórans yrði borin undir héraðsdóm, en munnlegt samkomulag hafi orðið á milli ákærða og lögreglustjórans um að nálgunarbannið myndi einungis vara í einn mánuð ef ákærði yrði til friðs gagnvart brotaþola. Á grundvelli þess hafi ákærði afturkallað ósk sína um að ákvörðunin yrði borin undir héraðsdóm.

4 Í skýrslu rannsakanda kemur fram að ákærði hafi við skýrslutöku lögreglu 15. desember 2021 gengist við þeim brotum á nálgunarbanni sem undir hann hafi verið borin.

5 Í upplýsingaskýrslu vegna rannsóknar á farsíma brotaþola kemur fram að mikið af smáskilaboðum hafi farið á milli ákærða og brotaþola á tímabilinu 30. júní til 6. júlí 2021, en þann dag hafi samskiptin farið að snúast um ósætti vegna fjármála og sambandsslita. Brotaþoli hafi óskað eftir friði, sem ákærði hafi ekki virt, sem hafi endað með því að brotaþoli hafi lokað á öll samskipti þann dag. Fram til 22. júlí hafi ákærði sent brotaþola samtals 220 tölvupósta eftir að hún hafi beðið hann um frið. Póstarnir varði flestir ósætti vegna fjármála og að sambandinu sé lokið. Sumir póstanna séu orðljótir og innihaldi hótanir. Ljósmyndaskýrsla (skjáskot) af viðkomandi samskiptum fylgdi skýrslunni.

Skýrslur fyrir dómi

6 Verður nú gerð grein fyrir skýrslum fyrir dómi að því marki sem þýðingu hefur.

7 Ákærði bar fyrir dómi að samband hans við brotaþola hafi staðið frá 2014 til júlí 2021. Þau hafi búið saman í einhvern tíma á þessu tímabili, en hann muni ekki hvenær það hafi verið, enda sé hann ekki með gott minni. Sambandið hafi verið stormasamt. Þau hafi farið saman suður í júlí 2021 og gist á hóteli í Kópavogi og dvalið þar sem par. Skömmu síðar hafi sambandi þeirra endanlega lokið vegna deilumála, en hann muni ekki nákvæmlega hvernig það hafi gerst. Deilumálin hafi snúið að peningum vegna fasteignar sem ákærði hafi átt, en brotaþoli talið sig eiga tilkall til söluandvirðis eignarinnar og viljað fá peninga frá ákærða. Þessa eign hafi ákærði keypt og brotaþoli búið þar með honum, en bróðir ákærða hafi lánað fyrir útborgun í eigninni.

8 Ákærði kannaðist ekki við að hafa áreitt brotaþola, en bar því við að þetta tímabil sé allt í þoku í höfði hans. Hann hafi verið ósáttur við nálgunarbann sem lagt hafi verið á hann og viljað fá það borið undir dóm, en það hafi aldrei verið gert. Lögmaður hans hafi tjáð honum að bannið myndi renna út eftir mánuð frá því það var sett á, en það hafi verið á grundvelli samkomulags við lögregluna.

9 Ákærði neitaði sök hvað varðar öll ákæruatriði og bar því ýmist við að þau hafi ekki gerst eða að hann muni ekki eftir að þau hafi gerst. Vildi hann lítið tjá sig um þessi atriði. Hvað varðar ákæruefni í k-lið II. kafla ákæru, kvaðst ákærði hafa verið á veitingastaðnum DJ Grill að fá sér að borða þegar hann hafi séð brotaþola þar inni er hann var að ná sér í gos. H ann hafi heilsað henni, en ekki ætlað sér að ræða við hana. Á þessum tíma hafi hann talið nálgunarbannið vera runnið út í samræmi við orð lögreglunnar, en þarna hafi verið liðinn rúmur mánuður frá því bannið hafi verið lagt á.

10 Aðspurður um samantekt lögreglu á skýrslutöku yfir ákærða, þar sem hann játaði þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru, kvaðst ákærði ekki muna eftir að hafa sagt þetta og kvaðst ekki muna eftir skýrslutökunni.

11 Y, brotaþoli, kvað strax í upphafi kynna hennar og ákærða hafa borið á mikilli afbrýðisemi af hans hálfu og hann viðhaft ljót orð í sinn garð. Samband þeirra hafi engu að síður þróast þannig að þau hafi farið að búa saman. Þau hafi fengið lán hjá bróður ákærða til að kaupa hús. Ákærði hafi hins vegar viljað meina að lánið hafi verið til hans eins, en ekki þeirra beggja. Hann ætti því húsið einn. Hann hafi notað þetta vald til að beita hana andlegu ofbeldi og ógnað henni með því að geta gert hana heimilislausa. Þau hafi flutt í sundur árið 2018, en hún flutt aftur inn 2019. Árið 2020 hafi hún flutt aftur út. Þetta hafi almennt gengið þannig að hann hafi viljað að hún færi, en komið svo alltaf á eftir henni og viljað fá hana til baka. Þau hafi ákveðið að vera vinir og standa saman þar til húsið myndi seljast, sem hafi verið í júlí 2021. Eftir það hafi allt „orðið brjálað“. Hún hafi ekki viljað eiga nein samskipti við ákærða eftir að hann hafi sagt að hún fengi ekkert út úr sölu hússins. Hún hafi lokað á öll samskipti við ákærða í byrjun júlí 2021. Kvað brotaþoli þau enn deila um lánið frá bróður ákærða, en dómsmál væri rekið fyrir héraðsdómi um meinta skuld ákærða við brotaþola vegna uppgjörs sölu fasteignarinnar.

12 Varðandi háttsemi sem lýst er í ákæru kvaðst brotaþoli staðfesta allt það sem þar er lýst, að öðru leyti en því að hún viti ekki hvort ákærði hafi komið á vinnustað hennar, [...], en hann hafi hringt þangað. Ákærði hafi reynt öll ráð til að hafa samskipti við sig, þrátt fyrir að hún hafi verið búin að loka á hann. Í þessum samskiptum hafi hann lýst eftirsjá og beðist afsökunar, en það sé mynstur sem hafi einkennt samband þeirra. Hann hafi rekið hana burt og verið illur, en síðan ætíð beðist afsökunar og lofað bót og betrun.

13 Kvað brotaþoli ákærða ekki hafa reynt að nálgast sig eftir atvikið á DJ Grill 14. september 2021. Hann hafi ekki reynt að nálgast hana eftir að nálgunarbannið rann út.

14 Brotaþoli lýsti því að hafa upplifað óöryggi og hræðslu vegna háttsemi ákærða í hennar garð.

15 Aðspurð um helgardvöl þeirra á hóteli í Kópavogi í júlí 2021, kvaðst brotaþoli ekki muna nákvæmlega eftir ferðinni, en þau hafi gist nokkrum sinnum á umræddu hóteli. Þau hafi oft verið að reyna að vera vinir og enda sambandið í góðu. Véfengdi brotaþoli ekki að ferðin hafi átt sér stað í júlí 2021.

16 A, nágranni brotaþola og lögreglumaður kom fyrir dóminn og skýrði frá því að hann ætti heima í sama fjölbýlishúsi og brotaþoli, [...], Akureyri. Hann hafi veitt því eftirtekt 17. júlí 2021, er hann hafi verið að sinna þar garðverkum um kl. 17, að ákærði héldi til fyrir utan húsið í u. þ. b. tvær mínútur og hafi síðan gengið eftir hlið hússins og horft inn um herbergisglugga og eldhúsglugga hjá brotaþola. Hann hafi svo haldið til baka að inngangi hússins, bankað og beðið fyrir utan í 5 til 10 mínútur, en haldið að því búnu á brott. Vitnið hafi ekki þekkt ákærða á þessum tíma, en skráð niður númerið á bíl ákærða þar sem honum hafi þótt atferlið einkennilegt.

17 Kvaðst vitnið einnig hafa séð bíl ákærða ekið að [...] 19. júlí 2021.

18 Þann 21. eða 22. júlí kl. 19:17 hafi hann aftur séð bíl ákærða ekið að [...] og lagt við hús númer [...], en þaðan hafi verið gott útsýni að íbúð brotaþola, en vitninu hafi virst ákærði horfa þangað. Ákærði hafi síðan ekið að [...], lagt bílnum þar við hús nr. [...] og gengið inn í bakgarð að [...] og [...], þaðan sem hann hafi einnig séð inn í íbúð brotaþola. Hann hafi verið flóttalegur og beygt sig niður og falið á bak við tré þannig að síður sæist til hans, en hafi horfið á braut þegar fólk hafi komið gangandi í átt að honum. Vitnið hafi látið lögregluna vita og höfð hafi verið afskipti af ákærða við verslunina [...] í nágrenninu, en á þessum tíma hafi vitnið verið búið að fá upplýsingar um að ákærði væri til rannsóknar vegna umsáturseineltis gagnvart brotaþola.

19 Vitnið kvaðst ekki hafa verið við störf í umrædd skipti, en honum hafi þótt eðlilegt að fylgjast með og punkta hjá sér upplýsingar um atferli ákærða, sem hafi verið óeðlilegt. Hann hafi tekið ljósmyndir og hreyfimyndir af ákærða er hann hafi verið á vappi í kringum húsið 22. júlí 2021 og vistað í kerfi lögreglunnar. Þá hafi hann ritað skýrslu um málið, að beiðni rannsakanda.

Niðurstaða

Um formhlið

20 Ákærði gerir aðallega þá kröfu að málinu verði vísað frá dómi. Byggir hann kröfuna á því að ætlaðri refsiverðri háttsemi sé ekki lýst nægilega skilmerkilega í I. kafla ákæru, sbr. c-lið 1. mgr. 152 gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, einkum þar sem í verknaðarlýsingu sé ekki vísað með nákvæmum hætti til tiltekinna tímasettra atvika sem ákært sé fyrir. Því hafi honum verið örðugt um vik að taka til varna.

21 Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa fyrirmæli c-liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 verið skýrð svo að lýsing á þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök í ákæru verði að vera svo skilmerkileg og greinargóð að hann geti ráðið af henni hvaða háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerst brotlegur við. Mega ekki vera slík tvímæli um hverjar sakargiftir eru að ákærða verði með réttu talið torvelt að taka afstöðu til þeirra og halda uppi vörnum. Samkvæmt þessu verður ákæran að leggja viðhlítandi grundvöll að saksókninni svo að dómur verði lagður á málið í samræmi við hana, enda verður ákærði ekki dæmdur fyrir aðra hegðun en þá sem í ákæru greinir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008.

22 Kröfur sem gerðar verða til skýrleika ákæru ráðast nánar af atvikum máls og eðli brots. Í sumum tilvikum er þannig unnt að greina nákvæmlega í ákæru hvar, hvenær og hvernig ætlað brot ákærða er talið hafa verið framið en í öðrum er þess ekki kostur, eins og þegar refsiverð háttsemi er álitin hafa verið fólgin í mörgum hliðstæðum athöfnum yfir langt tímabil. Þegar tekin er afstaða til þess hvort vísa beri máli frá dómi sökum ófullnægjandi verknaðarlýsingar í ákæru verður þó, eins og áður segir, alltaf að miða við hvort þar sé gerð nægilega glögg grein fyrir sakargiftum svo að ákærða sé fært að taka afstöðu til þeirra og halda uppi viðhlítandi vörnum.

23 Í fyrsta kafla ákæru er ákærða gefið að sök umsáturseinelti gagnvart brotaþola með því að hafa endurtekið hótað, elt, fylgst með og sett sig í samband við hana frá byrjun júlí 2021 eftir að hún lokaði á öll samskipti við hann og fram í miðjan september 2021, setið fyrir henni, komið að heimili hennar og kíkt á glugga, komið á vinnustað hennar og stöðugt reynt að hafa samband við hana í síma eða öðrum fjarskiptamiðlum og haldið háttseminni áfram eftir að hafa verið settur í nálgunarbann með ákvörðun lögreglustjóra frá 27. júlí 2021. Er háttsemi ákærða skilmerkilega færð til refsiákvæða.

24 Hvað varðar meint umsáturseinelti ákærða eftir að nálgunarbann var lagt á fer ekki á milli mála til hvaða atvika er verið að vísa, enda eru þau sundurliðuð með nákvæmum hætti í II. kafla ákæru. Þrátt fyrir að ekki sé vísað með eins nákvæmum hætti til atvika á tímabilinu áður en ákærði sætti nálgunarbanni, þykir að virtri framangreindri lýsingu í ákæru, tímabils sem tilgreint er að háttsemin hafi átt sér stað á, og í ljósi atvika málsins og rannsóknargagna ekki fara á milli mála fyrir hvaða háttsemi ákært er að öðru leyti. Þykir sakargiftum á hendur ákærða því vera lýst nægilega skilmerkilega til þess að hann hafi getað tekið afstöðu til þeirra og haldið uppi vörnum. Verknaðarlýsing ákæru fullnægir þar með skilyrðum c-liðar 1. mgr.152. gr. laga nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 27. október 2005 í máli nr. 152/2005 og 1. október 2014 í máli nr. 630/2014 og dóm Landsréttar í máli nr. 539/2021. Í samræmi við það verður frávísunarkröfu ákærða hafnað.

Um efnishlið

I. kafli ákæru – Umsáturseinelti

25 Ákærða er gefið að sök umsáturseinelti gagnvart brotaþola með háttsemi þeirri sem vísað er til í fyrsta kafla ákæru. Ákærði neitar sök.

26 Fyrir liggur samkvæmt framburði bæði ákærða og brotaþola að samband þeirra hafi verið stormasamt nánast alla tíð og þau verið í „haltu mér – slepptu mér“ sambandi frá því samvistarslit urðu 2019 og fram í byrjun júlí 2021. Ber þeim saman um að brotaþoli hafi lokað fyrir samskipti við ákærða eftir að ágreiningur magnaðist á milli þeirra vegna uppgjörs söluandvirðis fasteignar sem þau höfðu búið í, en deildu um hvort ákærði hafi átt einn eða þau saman. Samkvæmt gögnum málsins var þetta 6. júlí 2021. Ákærði bar fyrir dómi að nokkrum dögum áður hafi þau dvalið saman á hóteli í Kópavogi, eins og áður greinir.

27 Í framburði fyrir lögreglu 23. júlí 2021 bar ákærði að hann hafi stuttu eftir hóteldvölina rekist á brotaþola á göngu í Hafnarstræti á Akureyri með vinkonu sinni og heilsað henni, en hún hafi hundsað kveðju hans. Honum hafi sárnað þetta og í framhaldinu farið að setja sig í samband við brotaþola og krefja hana skýringa. Þetta hafi hann gert ítrekað og í óþökk brotaþola. Þá gekkst hann við því að hafa farið óboðinn að heimili brotaþola dag hvern síðan, hringt ítrekað í hana og sent henni fjölda skilaboða með smáskilaboðum og tölvupósti. Greiðslukröfur sem hann hafi sent brotaþola hafi verið tilkomnar vegna húsgagnakaupa og fasteignagjalda sem hann hafi greitt meðan á sambúð þeirra hafi staðið. Kvaðst ákærði hafa leitað sér hjálpar og að hann áttaði sig á að þessi hegðun væri óeðlileg og honum ekki sæmandi og féllst á að samskipti við brotaþola vegna fjárskipta yrðu í höndum lögfræðinga. Framangreindur framburður ákærða fyrir lögreglu, sem tekinn var upp í hljóði og mynd, samræmist trúverðugu dómvætti brotaþola, gögnum málsins um skilaboðasendingar ákærða til brotaþola og trúverðugu dómvætti A um ferðir og háttsemi ákærða utan við heimili brotaþola. Ákærði gaf engar skýringar á breyttum framburði sínum fyrir dómi, en gat þess að minni sitt væri lélegt og þessi tími í lífi hans allur í þoku. Gegn framangreindum framburðum og gögnum málsins er breyttur framburður ákærða haldlaus. Telst hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi viðhaft þá háttsemi er í I. kafla ákæru greinir, að undanskilinni heimsókn á vinnustað brotaþola, en brotaþoli bar fyrir dómi að henni væri ekki kunnugt um að ákærði hafi komið á vinnustað hennar. Um háttsemi ákærða samkvæmt öðrum kafla ákæru, sem ákæruvaldið heimfærir einnig undir umsáturseinelti, verður fjallað síðarí þessum kafla og einnig undir umfjöllun um annan kafla ákæru.

28 Kemur þá til skoðunar hvort háttsemi ákærða verði heimfærð undir umsáturseinelti í skilningi 232. gr. a hgl.

29 Í ákvæðinu segir að hver sem endurtekið hótar, eltir, fylgist með, setur sig í samband við eða með öðrum sambærilegum hætti situr um annan mann og háttsemin er til þess fallin að valda hræðslu eða kvíða skuli sæta sektum eða fangelsi allt að 4 árum. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 5/2021, sem lögfestu ákvæði 232. gr. a hgl, segirm. a.

„Refsiákvæði af þessu tagi er í góðu samræmi við markmið Istanbúl- samnings um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum og heimilisofbeldi, og kemur til viðbótar ákvæðum um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Í ljósi þessa, sem og þess að algengara er að umsáturseinelti beinist gegn konum en körlum, er frumvarpið til þess fallið að auka refsivernd kvenna og stuðlar þannig að auknu jafnrétti kynjanna.... Umsáturseinelti er hægt að hafa í frammi með ólíkum aðferðum sem seint verða tæmandi taldar. Í ákvæðinu eru þær algengustu taldar upp en orðin „eða með sambærilegum hætti“ eiga að tryggja að aðrar aðferðir sem beitt er og eru til þess fallnar að valda öðrum hræðslu eða kvíða falli undir ákvæðið. Aðferð sem beitt er við umsáturseinelti þarf ekki að fela í sér sjálfstæðan refsiverðan verknað heldur getur hegðun sem ein og sér er ekki refsiverð orðið það ef hún er endurtekin.“

„... Istanbúl- samningurinn var samþykktur á vettvangi Evrópuráðsins 11. mars 2011 og undirritaður af íslenskum stjórnvöldum sama dag. Hann var síðan fullgiltur af Íslands hálfu 26. apríl 2018.

Í opinberri íslenskri þýðingu hljóðar ákvæði 34. gr. samningsins um umsáturseinelti (e. stalking) svo: „Samningsaðilar skulu gera nauðsynlegar ráðstafanir, með lagasetningu eða öðrum hætti, til að tryggja að ásetningsverknaður, sem felst í ógnandi hegðun gagnvart öðrum einstaklingi og veldur ótta hjá honum um eigið öryggi, sé lýstur refsiverður.“

Í íslenskri útgáfu samningsins er enska orðið „stalking“ þýtt sem „umsáturseinelti“. Orðið „umsáturseinelti“ hefur fest sig í sessi á síðastliðnum árum og þykir nokkuð lýsandi fyrir þann verknað að „sitja um“ manneskju í óþökk hennar og valda þannig hræðslu eða kvíða. Getur „umsátrið“ gengið svo langt að manneskja sem það beinist að upplifi ógn og skelfingu sem skerða lífsgæði hennar. Áður var orðið „eltihrellir“ notað um hegðun af þessu tagi en það er í eðli sínu þrengra og takmarkaðra en orðið „umsáturseinelti“.

Til þess að treysta enn frekar vernd kvenna og barna hér á landi þykir mikilvægt að lögfesta sérstakt refsiákvæði um umsáturseinelti. Slíkt ákvæði kæmi til viðbótar ákvæðum um nálgunarbann og brottvísun af heimili, sbr. lög nr. 85/2011. Ákvæði um nálgunarbann þykja ekki veita þolendum ofbeldis nægilega vernd fyrir síendurteknum f riðhelgisbrotum eða ofsóknum. Nálgunarbann er ekki refsing heldur ráðstöfun sem takmarkar athafnafrelsi þess sem það er lagt á. Brot gegn nálgunarbanni er aftur á móti sjálfstætt refsivert brot samkvæmt 1. mgr. 232. gr. almennra hegningarlaga, nr.

19/1940, sem getur varðað sektum eða fangelsi allt að 1 ári en fangelsi allt 2 árum ef brot er stórfellt eða ítrekað.

Háttsemin getur falist í því að fylgja eftir eða elta annan mann ítrekað, koma á samskiptum eða sambandi við annan mann í óþökk hans eða með því að láta annan mann vita að fylgst sé með honum. Í þessu felst t. d. að mæta í eigin persónu á vinnustað annars manns eða stað þar sem hann stundar íþróttir eða nám eða sinnir áhugamálum sínum eða fylgja honum eftir í netheimum, svo sem á spjallborðum eða netsamfélags miðlum. Þá getur umsáturseinelti falist í að skemma eigur manns, skilja eftir ummerki um nálægð á persónulegum eignum hans eða jafnvel gæludýri. Í þeim tilvikum gæti háttsemin einnig átt undir ákvæði 257. gr. almennra hegningarlaga um eignaspjöll....

Þá er rétt að víkja sérstaklega að tengslum hins nýja ákvæðis við 233. gr. almennra hegningarlaga en samkvæmt því ákvæði getur það varðað þann sektum eða fangelsi sem hefur í frammi hótun um að fremja refsiverðan verknað, og hótunin er til þess fallin að vekja hjá öðrum manni ótta um líf, heilbrigði eða velferð sína eða annarra. Ljóst er að verknaðarlýsing ákvæðanna skarast að nokkru og að endurteknar hótanir um refsiverðan verknað geta fallið að þeim báðum. Þegar svo stendur á er gert ráð fyrir að hið nýja ákvæði tæmi sök gagnvart 233. gr.

Hið nýja ákvæði er í samræmi við ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, og mannréttindasáttmála Evrópu sem mæla fyrir um að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, sbr. 1. mgr. 71. gr. laga nr.33/1944.“30 Af hálfu ákærða hefur því verið borið við að sambandi hans við brotaþola hafi ekki endanlega verið lokið fyrr en í byrjun júlí 2021. Brotaþoli hafi skyndilega lokað á samskipti við ákærða, en að hans mati hafi ýmis mál verið órædd, bæði uppgjör fjármála vegna sölu fasteignar og sambandsslitin sjálf, en veita verði eðlilegt svigrúm og umþóttunartíma þegar svo stendur á. Tilraunir til samskipta við þær aðstæður verði ekki felldar undir umsáturseinelti. Að mati dómsins g ekkháttsemi ákærða gagnvart brotaþola, eftir að hún óskaði eftir að hann léti hana í friði, lengra en svo að hún verði felld undir háttsemi sem talin verður innan eðlilegra marka með vísan til þess að ákærði hafi verið að ná áttum eftir sambandsslit þeirra. Eins og fram kemur í greinargerð með lögunum þá var það ætlun löggjafans að auka vernd þolenda fyrir síendurteknum friðhelgisbrotum eða ofsóknum, sem fælust í því að „sitja um mann eskju“ í óþökk hennar og valda henni þannig hræðslu eða kvíða. Eru tekin af tvímæli um að hugtakið umsáturseinelti hafi víðtækari merkingu en orðið „eltihrellir“. Háttsemin geti falist í að koma á samskiptum eða sambandi við annan mann í óþökk hans eða með því að láta annan mann vita að fylgst sé með honum eða skilja eftir ummerki um nálægð á persónulegum eignum hans. Alla framangreinda háttsemi viðhafði ákærði gagnvart brotaþola. Ef fallist yrði á skilning ákærða myndi það draga úr þeirri vernd þolenda sem löggjafinn stefndi að með framangreindri lagasetningu.

31 Eins og rakið var að framan þarf aðferð sem beitt er við umsáturseinelti ekki að fela í sér sjálfstæðan refsiverðan verknað heldur getur hegðun sem ein og sér er ekki refsiverð orðið það ef hún er endurtekin. Óþarft er að rekja hér þann fjöldaskilaboða sem ákærði sendi brotaþola eftir að hún óskaði eftir friði, en sem dæmi má nefna skilaboð 6. júlí:„ Komdu með fokking miða, eða ég næ í hann. Svo máttu endilega blokka mig allstaðar.“; 8. júlí: „ Farðu að hafa bréfið á þer því ég næ aldrei á þér, Gott að hafa það í töskunni. Ég sendi 2 flotta menn í þetta (sama hvar þú ert) til að ná í þetta. Best væri fyrir þig að hafa samband við mig sem fyrst, þá meina eg nuna, svo þú þú lendir ekki í leiðinlegri uppákomu sem sannarlega á eftir að eiga sér stað ef ég heyri ekki í þér næstu mínútur“ Síðar sama dag „... Ef það fer ekki heyrast fljótlega frá þér, þá verður farið í einhverja skemmtilega uppákomur hvar sem er. Mér gæti ekki verið meira sama þó það sé í vinunni eða á opinberum stöðum. Þú gengur ekki frá svona málum að gera mann að fífli.... Þú skalt hafa samband við mig því það er ekki bara einhver sem gefur þét 700 þús og fær ekki þakkir fyrir hja þér segir mér að þú sért tussa.... Ég myndi í þínum sporum fara hafa samband svo þú losnir við óþarfa vesen.“ Brotaþoli svarar 8. júlí „Þetta eru hótanir sem ég kem til með að sýna lögreglunni ef þú hefur ekki vit á að hætta að senda mér!“og 10. júlí „Þvílíkar ritgerðir og viðbjóður sem þú ert að senda mér... hver heldurðu að vilja lifa við svona frá þér? Ég er ekki að gefa skít í þig vegna þess að húsið er selt heldur vegna þess hvernig þú kemur fram við mig.... Farðu að virða það sem þú hefur verið beðinn um! Ég er í mörg ár búin að biðja þig um að láta mig vera þegar þú byrjar í svona kasti.... Þú getur skellt hurðum og gargað fyrir utan gluggana heima hjá þér framvegis. Hér búa líka tveir lögreglumenn í blokkinni sem vita að þú ert óvelkominn til mín vegna óæskilegrar hegðunar í minn garð. Ég vil þakka þér allt gott og allar góðu stundirnar sem við höfum átt saman í gegnum þetta tímabil og vona að þú eigir bjarta framtíð án mín því ég á augljóslega enga samleið með þér.“ Næstu ellefu daga sendir ákærði fjölda skilaboða, m. a. „Þetta fer allaleið. Bara ef þú hefðir notað á þér heilann. Förum svo að fá okkur hvítt saman og kikka á stemninguna“, „Myndi í þínum sporum taka stóran sveig þegar þú sérð mig í fjarlægð. Þetta er rétt að byrja“, „Sleppur ekki svo létt, drullar á mann þegar þu færð þitt. Sem þér var gefið„, „Þetta er ekki búið. Ég geri það sem gera þarf við rassasleikju eins og þig“, „Ég þekki menn sem þurfa nokkra þúsundkalla til að vera sáttir. Í þínu tilfelli hika ég ekki.“, „... Hafðu lögguna nálægt, maður veit ekkert hvað maður er að gera á nóttunni“, „En þetta er ekki hægt. Annað hvort er læst eða þú nennir ekki að svara“, „Maður verður að hefna sín. Þannig eru reglurnar“, „Svo þegar svona hegðun sem maður fær í staðinn, þá áttu held ég ekki von á góðu. Talaðu því þetta verður verra“

32 Á sama tíma fylgdist ákærði endurtekið með brotaþola, sat um heimili hennar og kíkti þar á gluggaog knúði dyra og reyndi að hafa samband við hana í síma, eins og rakið er í málsgrein 27 hér að framan. Ákærði virti að vettugi skýra ósk brotaþola um frið og lét sér ekki segjast eftir að nálgunarbann var lagt á hann, heldur hélt áreitinu áfram, eins og rakið er hér síðar í umfjöllun um II. kafla ákærunnar, þrátt fyrir að samskipti hans þá hafi fyrst og fremst lotið að ástarjátningum og fyrirgefningarbeiðnum. Verður háttsemi ákærða samkvæmt ákæruliðum a – h, i og l í öðrum kafla ákæru talin hluti af umsátursástandi því sem ákærði viðhafði gagnvart brotaþola.

33 Ákærð agat ekki dulist að háttsemi hans sem rakin hefur verið hér að framan væri í óþökk brotaþola og til þess fallin að raska friðhelgi hennar og valda henni ótta og kvíða. Skilyrði 232. gr. aum ásetning er því uppfyllt. Fer ekki á milli mála að þegar háttsemi ákærða er metin heildstætt uppfyllir hún öll þau skilyrði sem tilgreind eru í ákvæðinu, og nánar skýrð í greinargerð eins og að framan er rakið. Er háttsemi ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru og verður hann sakfelldur í samræmi við það.

II. kafli ákæru – Brot gegn nálgunarbanni

34 Samkvæmt gögnum málsins var ákærða gert að sæta nálgunarbanni í sex mánuði gagnvart brotaþola með ákvörðun lögreglustjórans á Norðurlandi eystra sem birt var ákærða 27. júlí 2021. Eins og getið var að framan féll ákæruvaldið frá saksókn vegna liða i – l í öðrum kafla ákærunnar (brot gegn nálgunarbanni), en heimfærir umrædda háttsemi eftir sem áður undir fyrsta kafla ákæru (umsáturseinelti). Í liðum a – hí öðrum kafla ákæru er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn nálgunarbanni, sbr. 1. mgr. 232. gr. hgl.

35 Ákærði hefur neitað sök fyrir dómi og kannaðist ekki við háttsemi þá sem tilgreind er í ákæru. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 13. desember 2021, sem tekin var upp í hljóði og mynd, játaði ákærði hins vegar að hafa viðhaft þá háttsemi sem tilgreind er í a – l lið annars kafla ákæru, en skýrði það svo að hann hafi verið pirraður og reiður og ekki búinn að meðtaka það sem hafi verið í gangi. Margt hafi verið órætt að hans mati. Hann hafi eingöngu viljað ná tali af brotaþola til að ræða málin. Ákærði hefur enga skýringu gefið á breyttum framburði fyrir dómi og er hann ótrúverðugur og haldlaus með öllu. Hvað varðar ákæruliði b- c og e - g, þá liggja fyrir afrit af umræddum skilaboðum í málinu og bera þau með sér að stafa frá ákærða. Afrit af símtalaskrá liggur fyrir vegna liðar h, sem sýnir að hringt var úr númeri ákærða í brotaþola. Með framburði ákærða fyrir lögreglu sem samræmist framangreindum gögnum telst sannað að ákærði hafi brotið nálgunarbann gagnvart brotaþola með háttsemi sinni samkvæmt framangreindum ákæruliðum b – c, e – h. Þó að annarra gagna njóti ekki við hvað varðar ákæruliði a og d, þykir með játningu ákærða fyrir lögreglu, sem samræmist öðru atferli hans í málinu, sannað að hann hafi skilið eftir próteinbar samkvæmt ákærulið a og sent brotaþola rós samkvæmt ákærulið d. Með ákvörðun lögreglustjóra um nálgunarbann var ákærða bannað að nálgast brotaþola eða hafa samskipti við hana í síma, tölvu, á samskiptamiðlum eða annan hátt gegn vilja hennar. Er ótvírætt að framangreind háttsemi ákærða samkvæmt ákæruliðum a - h braut gegn nálgunarbanninu. Er háttsemi ákærða rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru og verður ákærði sakfelldur í samræmi við það.

36 Þrátt fyrir að ákæruvaldið hafi fallið frá ákæru fyrir brot á nálgunarbanni vegna ákæruliða i – l, telur ákæruvaldið umrædda háttsemi engu að síður hluta af umsáturseinelti ákærða gagnvart brotaþola samkvæmt fyrsta kafla ákæru. Verður því tekið til úrlausnar hér hvort umrædd háttsemi teljist sönnuð. Eins og um ákæruliði a – h, þá kannaðist ákærði við háttsemi samkvæmt ákæruliðum i, k og l í skýrslu sinni fyrir lögreglu, þó hann hafi ekki kannast við það í ótrúverðugum framburði sínum fyrir dómi. Fyrir liggja gögn um háttsemi ákærða samkvæmt liðum i og l, sem samræmast játningu hans fyrir lögreglu. Telst háttsemin sönnuð með framburði ákærða fyrir lögreglu og framangreindum gögnum. Fól háttsemin í sér framhald á umsáturshegðun hans gagnvart brotaþola. Ákærði kannaðist hins vegar ekki við það fyrir lögreglu að hafa sent brotaþola skilaboð úr óþekktu númeri samkvæmt ákærulið j og telst ósannað að ákærði hafi verið þar að verki. Hvað ákærulið kvarðar, þá kveðst ákærði hafa verið að fá sér að borða á umræddum veitingastað, en fyrir tilviljun hafi brotaþoli einnig verið stödd þar. Hann hafi kastað á hana kveðju en ekki rætt við hana að öðru leyti. Gegn neitun ákærða verður ekki talið sannað aðvera ákærða á veitingastaðnum í umrætt sinn og kveðja hans til brotaþola hafi verið hluti af umsáturseinelti hans gagnvart brotaþola, en á þessum tíma stóð ákærði í þeirri trú að nálgunarbann hans gagnvart brotaþola væri runnið út og honum því frjálst að heilsa henni.

Ákvörðun viðurlaga og sakarkostnaðar

37 Ákærði er fæddur [...]. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður sætt refsingu. Hefur hann nú verið fundinn sekur um brot gegn 232. gr. a hgl. sem varðar sektum eða fangelsi allt að 4 árum og brot gegn 232. gr. hgl. sem varðar sektum eða fangelsi allt að 1 ári. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að háttsemi ákærða virðist fyrst og fremst hafa verið tilraun til að fá viðbrögð og ræða málin við brotaþola, sem hann taldi hafa sýnt sér ósanngirni og fálæti, en ekki háttsemi drýgð af illfýsi. Þá er litið til þess að ákærði lét af háttsemi sinni eftir afskipti lögreglu af honum 14. september 2021. Eiga hér við 5., 7. og 8. tl. 1. mgr. 70. gr. hgl. Á móti kemur til þyngingar að háttsemi ákærða beindist að einstaklingi sem var honum nákominn, en tengslin eru til þess fallin að auka á alvarleika hennar, sbr. 3. mgr. 70. gr. hgl. Að teknu tilliti til framangreinds og hreins sakaferils ákærða þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði, sem verði bundin skilorði eins og í dómsorði greinir.

38 Eftir málsúrslitum verður ákærða gert að greiða sakarkostnað málsins, þ. e. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, V-kk-ef H. V-kk-ef lögmanns, og þóknun J-kvk-ef Ó-kk-ef A-kvk-ef, tilnefnds réttargæslumanns brotaþola á rannsóknarstigi, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti í dómsorði.

Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið E-kk-nf Þ-kk-nf, aðstoðarsaksóknari.

H-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Ákærði, A-kk-nf M-kk-nf R-kk-nf, sæti fangelsi í tvo mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu þessa dóms haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærði greiði sakarkostnað málsins, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns V-kk-ef H. V-kk-ef lögmanns, 558.000 krónu rauk 5 2.940 króna ferðakostnaðar, og þóknun J-kvk-ef Ó-kvk-ef A-kvk-ef, tilnefnds réttargæslumanns brotaþola á rannsóknarstigi,160.425 krónur.