E-117/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 10. apríl sl., er höfðað af Lánasjóði íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík, á hendur J-kk-þgf S-kk-þgf Ó-kk-þgf og K-kvk-þgf S-kvk-þgf J-kvk-þgf, báðum til heimilis að Reynigrund 28, Akranesi, með stefnu birtri 22. júlí 2014. Sætir mál þetta flýtimeðferð eftir ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála samkvæmt ákvörðun dómsins.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að felldur verði úr gildi úrskurður málskotsnefndar Lánasjóðs íslenskra námsmanna, dags. 5. júní 2014, í málinu nr. L-50/2013, þar sem ákvarðanir stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna frá 3. júlí og 17. október 2013 voru felldar úr gildi og ábyrgð stefndu, J-kk-ef S-kk-ef Ó-kk-ef og K-kvk-ef S-kvk-ef J-kvk-ef, á námsláni Ó-kk-ef K-x-x J-kk-ef nr. G-118518 var felld niður.

Stefndu kröfðust þess í greinargerð sinni aðallega að málinu yrði vísað frá dómi en til vara kröfðust þau hvort fyrir sig sýknu af kröfum stefnanda, auk málskostnaðar úr hendi stefnanda. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 4. desember 2014 var fallist á aðalkröfu stefndu um frávísun málsins en með dómi Hæstaréttar hinn 7. janúar 2015 var sá úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir dóminn að taka málið til efnismeðferðar.

II.

Stefnandi er opinber stjórnsýslustofnun sem starfar eftir lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna nr. 21/1992 og hefur það hlutverk að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags, sbr. 1. gr. laganna. Sonur stefndu gaf út skuldabréf til stefnanda 6. apríl 2011 þar sem fjárhæð skuldarinnar, 13.592.349 krónur, virðist hafa verið færð inn við námslok og var hún bundin vísitölu neysluverðs. Stefndi J-kk-nf S-kk-nf tók á sig sjálfskuldarábyrgð á skuldinni með áritun á skuldabréfið, þar sem hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar var takmörkuð við 7.000.000 króna sem taka skyldi breytingum eftir vísitölu neysluverðs. Stefnda K-kvk-nf S-kvk-nf gekkst jafnframt í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldinni með undirritun sérstakrar yfirlýsingar þar um hinn 7. janúar 2012, þar sem hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar var einnig takmörkuð við 7.000.000 króna.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness uppkveðnum 11. október 2012 var bú sonar stefndu tekið til gjaldþrotaskipta. Með bréfum, dags. 10. janúar 2012, sendi stefnandi stefndu tilkynningar um gjaldþrot sonar þeirra og kom þar fram að hann stæði í skuld við stefnanda vegna námsláns sem stefndu hefðu tekið ábyrgð á og að kröfu yrði af þeim sökum beint að þeim. Var í bréfinu til stefnda J-kk-ef S-kk-ef tekið fram að fjárhæð ábyrgðar hans næmi 7.735.019 krónum en í bréfinu til stefndu K-kvk-ef S-kvk-ef að fjárhæð ábyrgðar hennar næmi 7.522.053 krónum og að krafa vegna námslánsins myndi beinast að henni, að því marki sem ekki fengist greitt úr þrotabúinu. Þá var stefndu boðið að hafa samband við stefnanda til að semja um kröfuna eða óska frekari upplýsinga en að öðrum kosti mætti búast við því að krafan yrði send til innheimtu hjá lögmannsstofu.

Með ódagsettu bréfi stefndu til stjórnar stefnanda fóru þau þess á leit að horfið yrði frá gjaldfellingu skuldabréfsins og að syni þeirra yrði gefinn kostur á að greiða skuld sína eftir ákvæðum þess. Stjórn stefnanda hafnaði þessu erindi stefndu með ákvörðun hinn 3. júlí 2013. Með bréfi, dags. 5. september s.á., fóru stefndu fram á það við stjórn stefnanda að ákvörðun þessi yrði endurupptekin. Féllst stjórnin á þá ósk með ákvörðun sinni hinn 17. október s.á. þar sem fyrri ákvörðun um að hafna erindinu var áréttuð. Stefndu kærðu þessa ákvörðun stjórnarinnar til málskotsnefndar skv. 5. gr. a laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sbr. 3. gr. laga nr. 67/1997. Málskotsnefnd kvað upp úrskurð í málinu 5. júní 2014, þar sem framangreind ákvörðun stjórnar stefnanda frá 17. október 2013 í máli stefndu var felld úr gildi. Er í forsendum úrskurðarins tekið fram að fallast beri á kröfur stefndu um niðurfellingu ábyrgðar þeirra með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Stjórn stefnanda óskaði í kjölfarið eftir því að réttaráhrifum úrskurðarins yrði frestað með erindi, dags. 13. júní 2014, með vísan í heimild í 3. mgr. 5. gr. a laga nr. 21/1992. Með úrskurði 26. júní s.m. féllst málskotsnefnd á að fresta réttaráhrifum úrskurðarins þar til niðurstaða dómstóla lægi fyrir, en frestunin var bundin því skilyrði að málið yrði borið undir dómstóla innan 30 daga og að óskað yrði eftir flýtimeðferð málsins.

Við aðalmeðferð málsins gáfu bæði stefndu skýrslu.

III.

Stefnandi vísar til þess að óumdeilt sé að stefndu hafi gengist undir sjálfskuldarábyrgð á námslánum sonar síns og staðfest það með undirritun sinni á skuldabréfið og viðbótarábyrgðina. Í nefndum skjölum segi orðrétt: „Ábyrgðarmaður hefur verið upplýstur um greiðslugetu lántaka o.fl. atriði skv. 5. gr. laga nr. 32/2009 og staðfest það með undirritun sinni á sérstaka yfirlýsingu þar að lútandi sem skoðast sem hluti þessa skuldabréfs.“ Í tilvitnaðri yfirlýsingu, sem stefndu hafi undirritað samhliða framangreindum skjölum, undir yfirskriftinni „Upplýsingar til ábyrgðarmanns skv. 5. gr. laga nr. 32/2009“ segi síðan: „LÍN hefur upplýst undirritaðan um greiðslusögu lántakanda í samræmi við 4. gr. laga nr. 32/2009 eins og fram kemur á meðfylgjandi fylgiskjali. Frekari upplýsingar um greiðslugetu lántakanda er ekki að fá. Vakin er athygli á því að umrætt lán mun ekki greiðast fyrr en 2 árum eftir að námi lýkur og þá verða aðstæður lántakanda aðrar en í dag, þ.á.m. greiðslugeta.“

Tilvitnað fylgiskjal hafi haft að geyma upplýsingar úr vanskilaskrá frá Creditinfo Lánstrausti hf. vegna lántakans. Fyrir liggi að lántakinn hafi ekki verið metinn lánshæfur samkvæmt reglum stjórnar stefnanda þar sem hann hafi verið á vanskilaskrá. Einnig liggi fyrir, og hafi verið stefndu alveg ljóst, að gert hefði verið árangurslaust fjárnám hjá lántakanum hinn 15. apríl 2010. Í öllu falli hafi stefndu mátt vera þetta ljóst, enda hefði að öðrum kosti ekki verið gerð krafa um yfirlýsingu þeirra um sjálfskuldarábyrgð, sbr. 5. mgr. 6. gr. laga um sjóðinn. Í þessu sambandi skuli bent á að úthlutunarreglur stefnanda, sem séu reglugerðarígildi, kveði skýrlega á um að námsmenn teljist ekki lánshæfir séu þeir á vanskilaskrá, í vanskilum við sjóðinn eða hafi bú þeirra verið tekið til gjaldþrotameðferðar. Þessar reglur séu settar af stjórn sjóðsins, staðfestar af ráðherra og birtar með auglýsingu í B-deild stjórnartíðinda (nr. 533/2010 og 640/2011) og sé að auki að finna á heimasíðu stefnanda.

Í úrskurði málskotsnefndarinnar séu þær forsendur lagðar til grundvallar að stefnandi hafi ekki uppfyllt þær kröfur sem lög um ábyrgðarmenn leggi á sjóðinn. Nánar tiltekið að stefnandi hafi ekki framkvæmd greiðslumat og jafnframt látið undir höfuð leggjast að kanna hagi stefndu og ráða þeim frá því að undirgangast ábyrgðina, sbr. 1.-3. mgr. 4. gr. laganna.

Í 1. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn segi orðrétt: „Lánveitandi skal meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Greiðslumat skal byggt á viðurkenndum viðmiðum. Ráðherra er heimilt að setja reglugerð um framkvæmd greiðslumats.“ Í frumvarpi því sem orðið hafi að lögum um ábyrgðarmenn segi orðrétt í athugasemdum við framangreint ákvæði: „Forsenda þess að lánveitandi geti rækt skyldur sínar gagnvart ábyrgðarmanni er að hann hafi lagt mat sitt á greiðslugetu lántaka. ... Flutningsmenn telja óþarft að slá föstum þeim viðmiðum sem leggja ber til grundvallar við greiðslumat enda getur framkvæmd í þeim efnum verið háð blæbrigðum meðal lánveitenda. Aðalatriðið er að matið sé forsvaranlegt og byggist á viðurkenndum viðmiðunum.“

Samkvæmt 5. mgr. 6. gr. laga um sjóðinn sé stefnanda skylt að meta hvort námsmenn sem sæki um lán séu lánshæfir samkvæmt reglum stjórnar sjóðsins. Í frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjóðinn nr. 78/2009, sem innleitt hafi orðalag ákvæðisins í lögin, segi svo: „Gengið er út frá því að námsmenn fái almennt námslán nema fyrir liggi upplýsingar sem benda til þess að námsmaður teljist ótraustur lántaki. Er stjórn sjóðsins þá heimilt að synja námsmanni um námslán. Námsmaður sem fær slíka synjun kann að eiga möguleika á námsláni gegn tryggingu í formi sjálfskuldarábyrgðar ábyrgðarmanns, veðrétti í fasteign eða bankaábyrgð.“

Í V. kafla úthlutunarreglna sjóðsins, Umsóknir og útborgun lána, nr. 533/2010 og nr. 640/2011, sé kveðið á um lánshæfismat, sbr. 5. mgr. 6. gr. laga um sjóðinn. Þar komi fram að skilyrði sem lánþegar þurfi m.a. að uppfylla til þess að teljist lánshæfir sem lántakendur hjá sjóðnum séu að þeir séu ekki á vanskilaskrá, ekki í vanskilum við sjóðinn þegar sótt sé um nýtt lán og að bú þeirra sé ekki til gjaldþrotameðferðar. Þessi skilyrði komi einnig fram að hluta í 7. gr. reglugerðar nr. 478/2011 um Lánasjóð íslenskra námsmanna.

Óumdeilt sé að stefnandi hafi framkvæmt lánshæfismat á lántakanum og hafi niðurstaða þess verið sú að hann teldist ekki lánshæfur þar sem hann væri á vanskilaskrá auk þess sem gert hefði verið hjá honum árangurslaust fjárnám. Með öðrum orðum þá hafi legið fyrir upplýsingar sem bent hafi til þess að lántakinn teldist ótraustur lántaki. Stefnandi telji einsýnt að hið lögákveðna lánshæfismat, sem stefnandi hafi framkvæmt skv. 5. mgr. 6. gr. laga um sjóðinn, leggist að jöfnu við mat á hæfi lántaka til að standa í skilum með lán skv. 1. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn. Þannig telji stefnandi rétt að skýra 1. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn svo að með viðurkenndum viðmiðunum sé vísað til sömu skilyrða og felist í lánshæfi samkvæmt lögum um sjóðinn. M.ö.o. þá teljist framkvæmd lögbundins lánshæfismats uppfylla skilyrði 1. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn.

Svo virðist sem málskotsnefndin leggi að jöfnu starfsemi stefnanda, Íbúðalánasjóðs, og viðskiptabanka í þessu sambandi, virði að vettugi félagslegt hlutverk stefnanda og leggi til grundvallar að ekkert greiðslumat hafi verið framkvæmt á lántakanum. Þessum sjónarmiðum stefnanda sé hafnað. Í fyrsta lagi sé ljóst að starfsemi stefnanda sé hvað þetta varði algerlega ósambærileg starfsemi framangreindra aðila. Þannig sé hlutverk stefnanda skýrt afmarkað í lögum og því augljóst að þær kröfur sem lög um ábyrgðarmenn setji á stefnanda verði að skoða í því samhengi. Hlutverk stefnanda sé að veita námsmönnum námslán, þ.e. lán til að standa straum af náms- og framfærslukostnaði, og þar með tryggja þeim sem falli undir lögin tækifæri til náms, án tillits til efnahags, sbr. 1. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 3. gr. laganna. Það leiði af eðli málsins að aðili sem þurfi lánsfé til framfærslu og sé í námi hafi takmarkaðar eða engar tekjur. Enda geri lögin ráð fyrir því að endurgreiðsla slíkra námslána hefjist ekki fyrr en að námi loknu, þegar viðkomandi lántaki hafi lokið námi og haft tækifæri til að fóta sig á vinnumarkaði og afla tekna. Þá sé endurgreiðsla námslána einnig háð tekjum og séu vextir af þeim niðurgreiddir. Þetta eigi ekki við um lán sem t.d. Íbúðalánasjóður eða viðskiptabankar veiti. Þá feli greiðslumat Íbúðalánasjóðs og viðskiptabanka í sér útreikning á greiðslugetu lántaka til þess að meta hvort hann geti staðið við greiðslur samkvæmt lánssamningi. Slíkt greiðslumat miði að því að meta hvort lántaki geti staðið við greiðslu fjárskuldbindingar samkvæmt lánssamningi á þeim tíma sem matið sé framkvæmt, sbr. til hliðsjónar 6. og 7. gr. reglugerðar um lánshæfis- og greiðslumat nr. 920/2013. Það gefi augaleið að útilokað sé að beita sömu viðmiðum í tilviki stefnanda, enda sé lánveitingum hans ætlað að standa straum af framfærslu- og námskostnaði lántakenda á meðan þeir séu í námi og hafi engar eða takmarkaðar tekjur. Það þurfi því vart að taka það fram að aðilar sem þiggi lán til framfærslu og séu í lánshæfu námi standist ekki hefðbundið greiðslumat, enda feli slíkt mat í sér útreikning á greiðslugetu sem m.a. byggist á opinberum neysluviðmiðunum og miði þá við þann tíma sem matið sé framkvæmt. Aðilar sem þurfi lán m.a. til eigin framfærslu standist ekki slíkt greiðslumat. Framkvæmd hefðbundins greiðslumats, svo sem tíðkist hjá Íbúðalánasjóði og viðskiptabönkum, sé því bersýnilega tilgangslaust.

Í öðru lagi liggi fyrir að stefnandi hafi framkvæmt lánshæfismat á lántakanum, þ.e. lagt mat á hæfi lántakans til að standa í skilum með námslánið, og þannig metið greiðslugetu hans. Það mat hafi byggst á upplýsingum sem hafi verið til þess fallnar að veita áreiðanlegar vísbendingar um líkindi þess hvort lántakinn gæti efnt lánssamninginn og á upplýsingum úr gagnagrunni um fjárhagsmálefni og lánstraust, sbr. til hliðsjónar 2. gr. reglugerðar um lánshæfis- og greiðslumat. Lántakinn hafi ekki staðist það mat en leggja verði til grundvallar að stefndu hafi verið, eða a.m.k. mátt vera, kunnugt um þá staðreynd. Í öllu falli hafi stefndu verið vel ljóst að gert hefði verið árangurslaust fjárnám hjá lántakanum.

Eftir standi þá hvort það lánshæfismat teljist byggjast á viðurkenndum viðmiðum og uppfylli skilyrði 1. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn. Stefnandi telji einsýnt að svo sé enda séu viðmiðin sett fram í úthlutunarreglum sjóðsins, sem ráðherra hafi staðfest og birtar hafi verið í B-deild Stjórnartíðinda, og komi að hluta fram í 7. gr. reglugerðar um Lánasjóð íslenskra námsmanna.

Varðandi meinta vanrækslu á upplýsingaskyldu bendi stefndu á að í 2. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn segi orðrétt: „Lánveitandi skal með skriflegum hætti ráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð ef greiðslumat bendir til þess að lántaki geti ekki efnt skuldbindingar sínar.“ Ljóst sé að ef námsmenn teljast ekki lánshæfir samkvæmt lögum og reglum sem um sjóðinn gildi séu þeir annaðhvort á vanskilaskrá, í vanskilum við sjóðinn eða í gjaldþrotameðferð. Þessar staðreyndir, til viðbótar því að viðkomandi sé að sækja um lán til framfærslu, bendi eindregið til þess að viðkomandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar á því tímamarki. Þannig megi öllum, sem tilnefndir séu sem ábyrgðarmenn fyrir námsmenn sem óskað hafi eftir námsláni hjá stefnanda, vera ljóst að viðkomandi námsmaður hafi ekki staðist lánshæfismat sjóðsins og geti ekki efnt skuldbindingar sínar á því tímamarki. Með öðrum orðum að viðkomandi teljist á því tímamarki ótraustur lántaki. Þetta sé í raun alveg skýrt, enda megi ábyrgðarmönnum á námslánum vera fullkomlega ljóst að lántaki þurfi á slíku láni að halda til að standa straum af náms- og framfærslukostnaði meðan á námi hans standi.

Með hliðsjón af þessu sé útilokað að skýra 2. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn með þeim hætti sem málskotsnefndin geri, enda myndi sú framkvæmd leiða af sér að þegar námsmenn stæðust ekki lögbundið lánshæfismat setti löggjafinn fram kröfu á stefnanda um að afla viðbótartrygginga, m.a. í formi sjálfskuldarábyrgða, en á sama tíma væri stefnanda það skylt samkvæmt lögum að ráða ábyrgðarmönnum frá því að veita trygginguna. Slík lögskýring sé ótæk. Stefnandi telji hins vegar rétt að ábyrgðarmönnum, líkt og stefndu, sé gerð grein fyrir því ef lántakar eru á vanskilaskrá, í vanskilum við sjóðinn eða í gjaldþrotameðferð og þeim bent á þá staðreynd að það sé greiðslugeta lántaka, á þeim tíma sem endurgreiðsla sé áætluð, sem skipti máli.

Sömu rök eigi og við um túlkun á 3. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn, að breyttu breytanda, enda liggi það fyrir að stefnandi hafi beitt sambærilegum viðmiðunum þegar hann hafi kannað hagi stefndu sem ábyrgðarmanna með vísan til úthlutunarreglna stefnanda, þ.e. hvort stefndu væru á vanskilaskrá, í vanskilum við sjóðinn eða til gjaldþrotameðferðar. Þá hafi stefndu staðfest með undirritun sinni að hafa verið upplýst m.a. um greiðslugetu lántakans og þau atriði sem greini í 4. og 5. gr. laga um ábyrgðarmenn.

Af öllu framangreindu telji stefnandi ljóst að sjóðurinn hafi í einu og öllu viðhaft þau vinnubrögð sem lög og reglur um sjóðinn og lög um ábyrgðarmenn áskilji þegar stefndu hafi veitt þær sjálfskuldarábyrgðir sem hér um ræði. Í öllu falli liggi a.m.k. fyrir að stefndu hafi verið kunnugt um að lántaki hafi ekki staðist lánshæfismat stefnanda og væri á vanskilaskrá og að þeim hafi verið veittar þær upplýsingar sem kveðið sé á um í 5. gr. laga um ábyrgðarmenn. Þá liggi að auki fyrir að stefndu hafi verið vel kunnugt um að gert hefði verið árangurslaust fjárnám hjá lántakanum hinn 15. apríl 2010. Þegar af þeirri ástæðu beri að fallast á kröfu stefnanda, enda sé enginn grundvöllur fyrir þeirri niðurstöðu málskotsnefndarinnar að beita 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936 til þess að fella niður ábyrgð stefndu.

Í úrskurði málskotsnefndarinnar sé tekið fram að það leiði ekki sjálfkrafa til þess að ábyrgðarsamningur verði ógiltur í heild eða að hluta að lánveitandi hafi við gerð hans brugðist skyldum sínum. Finna þurfi slíkri ógildingu stoð í reglum samningaréttar ef leysa eigi ábyrgðarmann undan skyldum sínum samkvæmt ábyrgðarsamningi. Stefnandi fallist á þessa forsendu málskotsnefndarinnar en telji rétt að taka fram að öll sönnunarbyrði fyrir því að um ógilda ábyrgðarskuldbindingu sé að ræða hvíli á stefndu. Þau hafi hins vegar í engu sýnt fram á að skilyrði til ógildingar skv. 36. gr. laga nr. 7/1936 séu uppfyllt. Í 1. mgr. þeirrar lagagreinar sé kveðið á um að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat þetta sé skv. 2. mgr. ákvæðisins skylt að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komi til. Þar sem stefnandi hafi í einu og öllu farið eftir lögum og reglum um sjóðinn og lögum um ábyrgðarmenn, þegar stefnda hafi veitt þá sjálfskuldarábyrgð sem hér um ræði, sé útilokað að fella niður ábyrgð hennar með vísan til tilvitnaðrar 36. gr.

Til viðbótar sé á það bent að þótt einhverra hluta vegna væri fallist á að stefnandi hafi að einhverju leyti ekki fylgt fyrirmælum nefndra laga og reglna þá liggi í öllu falli fyrir að stefndu hafi verið kunnugt um að lántaki hafi ekki staðist lánshæfismat stefnanda og væri á vanskilaskrá auk þess að þeim hafi verið veittar þær upplýsingar sem kveðið sé á um í 5. gr. laga um ábyrgðarmenn. Stefndu hafi jafnframt verið ljóst að lánið væri ætlað til framfærslu lántaka, en gert hefði verið árangurslaust fjárnám hjá lántakanum hinn 15. apríl 2010. Í kjölfarið hafi lántakinn ákveðið að mennta sig og fengið til þess námslán hjá stefnanda, en eins og stefndu hafi sjálf bent á hafi lánið verið veitt, í ljósi fjárhagslegrar stöðu lántakans, með því skilyrði að hann útvegaði tvo ábyrgðarmenn. Það sé því óumdeilt að stefndu hafi sjálfum verið ljós fjárhagsleg staða lántaka, sem og eigin staða, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 726/2012 frá 2. maí 2012. Þrátt fyrir þessar upplýsingar hafi stefndu ákveðið að undirgangast ábyrgðina. Af þessu verði ekki annað ráðið en að stefndu hefðu undirgengist ábyrgðina þótt lántakinn hefði, til viðbótar við að standast ekki lögbundið lánshæfismat stefnanda, ekki staðist greiðslumat að forskrift Íbúðalánasjóðs eða viðskiptabanka, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 116/2010 frá 21. október 2010.

Heildarmat á aðstæðum aðila, sem stefnandi telji að þurfi að fara fram við mat á því hvort skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 teljist uppfyllt, geti því ekki leitt til annarrar niðurstöðu en þeirrar að sjálfskuldarábyrgðir stefndu teljist gildar. Þegar af þeirri ástæðu beri að fallast á kröfu stefnanda, enda enginn grundvöllur fyrir þeirri niðurstöðu málskotsnefndarinnar að beita ákv. 36. gr. í því skyni að fella niður ábyrgð stefndu.

IV.

Stefndu gera saman og hvort um sig kröfu um sýknu í málinu. Ástæða þess að tekið sé sérstaklega fram að þau geri hvort um sig kröfu um sýknu í málinu sé sú að samningar og atvik að baki stofnunar á ábyrgð þeirra séu ekki hin sömu og því sé hugsanlegt að annað þeirra verði sýknað af kröfum stefnanda en ekki hitt, svo sem nánar verði rakið síðar. Áður en stefndu fari í gegnum málsástæður stefnanda telji þau tilefni til að fjalla um þá sönnunarstöðu sem uppi sé í málinu og hvar sönnunarbyrði liggi.

Mál þetta sé höfðað af stefnanda til þess að ógilda úrskurð málskotsnefndar frá 5. júní 2014. Um sé að ræða úrskurð æðra setts stjórnvalds sem sé að lögum falið að skera „úr um hvort úrskurðir stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna séu í samræmi við ákvæði laga og reglugerða“, eins og segi í 2. mgr. 5. gr. a í lögum nr. 21/1992. Geti málskotsnefndin „staðfest, breytt eða fellt úr gildi ákvarðanir stjórnar sjóðsins“.

Til þess að krafa stefnanda nái fram að ganga þurfi hann að sýna fram á að úrskurður málskotsnefndarinnar byggist ekki á lögum eða að málskotsnefndin hafi farið út fyrir heimildir sínar við úrlausn málsins. Fyrir réttmæti málsástæðna sinna hafi stefnandi sönnunarbyrði, með sama hætti og aðrir sem haldi því fram að ógilda beri úrskurð stjórnvalds. Stefnandi njóti engra sérreglna um sönnun að þessu leyti eða geti snúið sönnunarbyrði á hvolf, eins og ráða megi af stefnu að stefnandi leiti eftir. Stefndu telji einnig að stefnandi sé bundinn af niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar að því leyti sem hún byggist á matskenndum þáttum við beitingu laga, enda rúmist mat málskotsnefndarinnar innan þeirra lagaákvæða sem um ræði. Stefnanda dugi þannig ekki að halda því fram að hann sé ósammála mati stjórnvaldsins. Hann verði að sýna fram á að matið fari gegn lögum eða byggist á röngum atvikum. Allan vafa um það hvort stefnanda takist slík sönnun beri að túlka stefndu í vil.

Enda þótt málavextir séu að mestu óumdeildir sé þar á sú mikilvæga undantekning að stefndu hafni því að þau hafi fengið í hendur fylgiskjal með ábyrgðarskjölum, sem samkvæmt stefnu eigi að hafa geymt upplýsingar úr vanskilaskrá frá Creditinfo Lánstrausti hf. Stefndu hafi hins vegar almennt verið kunnugt um að fjárhagur sonar þeirra hafi verið í molum og talið að verktakastarfsemi hans hafi endað með persónulegu gjaldþroti hans. Þeim hafi einnig verið kunnugt um að vegna þeirrar „greiðslusögu“ hafi hann ekki uppfyllt reglur stefnanda um lánshæfi og því hafi verið leitað til þeirra um ábyrgð á námsláni hans. Stefndu hafi hins vegar ekki verið kunnugt um að enn stæðu yfir innheimtuaðgerðir gagnvart syni þeirra á árunum 2010 og 2011 og þeim hafi einnig verið ókunnugt um það hverjar væru heildarskuldir hans eða helstu kröfuhafar.

Ákvæði 4. gr. laga um ábyrgðarmenn, sem skiptist í þrjár málsgreinar, feli í sér skyldu lánveitanda til að leggja sjálfstætt mat á greiðslufallsáhættu gagnvart ábyrgðarmanni og kveði á um það hvernig honum beri að bregðast við ef niðurstaða mats lánveitanda bendir til þess að skuldin muni falla á ábyrgðarmann. Af málatilbúnaði stefnanda megi ráða að hann telji sig ekki þurfa að framkvæma mat í samræmi við ákvæði 1. mgr. 4. gr. þar sem ábyrgðarmanna sé aðeins krafist í þeim tilvikum sem lántaki teljist ekki lánshæfur. Vísi stefnandi til skilmála hans um lánshæfni í V. kafla úthlutunarreglna sjóðsins. Sé nefndur V. kafli skoðaður sjáist að ákvæði um lánshæfi sé í gr. 5.1.8 í úthlutunarreglum sjóðsins. Ákvæði þessarar greinar sé hins vegar breytt á milli úthlutunarreglna fyrir skólaárið 2010-2011 og úthlutunarreglna fyrir skólaárið 2011-2012. Í hinum eldri úthlutunarreglum séu skilyrði lánshæfis i) að vera ekki í vanskilum við stefnanda, ii) að vera ekki undir gjaldþrotaskiptum og iii) að teljast af öðrum ástæðum ekki bersýnilega ótryggur lántakandi. Í hinum yngri úthlutunarreglum séu skilyrði i) og ii) hin sömu en iii) skilyrðið hafi breyst þannig að þar segi að lántaki megi ekki vera á vanskilaskrá.

Stefnandi hafi upplýst að einu utanaðkomandi upplýsingarnar sem hann hafi aflað sér við mat á hæfi lántaka séu úr vanskilaskrá. Það liggi því fyrir, hvort tveggja samkvæmt upplýsingum stefnanda og miðað við þau gögn sem hann hafi aflað sér, að stefnandi framkvæmi ekki mat á hæfi lántaka eða líkum á því að skuldin muni falla á ábyrgðarmann. Hann fylgi þannig ekki ákvæðum 1. mgr. 4. gr., sem geri honum fyrirfram ómögulegt að efna skyldur sínar skv. 2. mgr. 4. gr.

Málsvörn stefnanda fyrir því að framkvæma hvorki mat á greiðsluhæfi né leggja mat á líkur á því að skuld falli á ábyrgðarmenn felist í því að reglur hans um lánshæfi séu jafngildi mats skv. 1. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn. Stefnandi fari ekki fram á ábyrgð nema lántaki sé ekki lánshæfur. Augljós galli við þessi rök stefnanda sé sá að mat stefnanda á lánshæfi feli ekki í sér neitt mat á líkum þess að skuld muni falla á ábyrgðarmann. Reyndar sé það svo að reglur stefnanda um lánshæfi feli ekki í sér neitt mat á greiðsluhæfi skuldara heldur byggist þær á formbundnum atvikum, s.s. að lántaki sé ekki í vanskilum við stefnanda þegar hann sæki um og sé hvorki undir gjaldþrotaskiptum né á vanskilaskrá. Augljóst megi vera að lántaki geti verið greiðsluhæfur þó svo að hann sé á vanskilaskrá, enda bregði vanskilaskrá aðeins ljósi á fortíðina en greiðslumat feli í sér skyldur til að leggja mat á framtíðina.

Stefndu telji að stefnanda gagnist lítt að telja að tilgangslaust sé fyrir hann að framkvæma það mat sem lög um ábyrgðarmenn kveði á um, með vísan til sérstöðu sinnar, enda hafi löggjafinn sérstaklega tiltekið í lögum um ábyrgðarmenn að þau skuli gilda um lánveitingar stefnanda, sbr. 1. mgr. 2. gr. laganna. Í öðru lagi sé í 1. mgr. 4. gr. engu slegið föstu varðandi það hvernig mat samkvæmt greininni sé framkvæmt, enda sé „framkvæmd í þeim efnum háð blæbrigðum lánveitanda“, eins og segi orðrétt í skýringum með ákvæðinu í greinargerð með því. Jafnframt segi þar að aðalatriðið sé að matið sé forsvaranlegt og byggist á viðurkenndum viðmiðunum. Í því felist að það sé lánveitandans að haga mati skv. 1. mgr. 4. gr. með þeim hætti sem falli að „blæbrigðum“ hans og tryggja að framkvæmd matsins sé forsvaranleg. Í því felist ekki að stefnandi hafi val um að sleppa matinu eða hunsa skyldur sínar.

Mat skv. 1. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn sé skylt að framkvæma í tengslum við samning um ábyrgð. Ákvæðið leggi skyldu á stefnanda til að hafa frumkvæði að og leggja sjálfstætt mat á áhættu ábyrgðarmanna, svo að hann geti uppfyllt skyldur sínar skv. 4. gr. Stefndu telji augljóst að mat það sem stefnanda hafi borið að framkvæma hefði átt að taka mið af hinu sérstaka eðli námslána. Hafi stefnanda borið að leggja mat á það í hverju áhætta lántaka fælist, þ.e. hvaða atvik gætu leitt til þess að skuld félli á ábyrgðarmann, og að lokinni þeirri greiningu að leggja mat á það hversu líklegt væri að sú áhætta gengi eftir. Niðurstöðu þessa mats hefði stefnanda svo borið að kynna væntanlegum ábyrgðarmanni og vara hann við að gangast í ábyrgð, stæðu líkur til þess að skuldin myndi falla á ábyrgðarmanninn. Þannig hefði stefnandi uppfyllt skyldur sínar.

Stefnandi vísi máli sínu til stuðnings til reglugerðar um lánshæfis- og greiðslumat nr. 920/2013. Þrátt fyrir að reglugerðin hafi ekki verið til staðar þegar stefndu hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð geti stefndu tekið undir að í reglugerðinni megi finna leiðbeiningar um það hvað séu forsvaranleg vinnubrögð og viðmið við mat skv. 1. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn. Vísi stefndu þar sérstaklega til 6. gr. reglugerðarinnar, en framkvæmd stefnanda þoli illa samanburð við þau viðmið um forsvaranlega framkvæmd sem þar komi fram.

Tilvísun stefnanda til ákvæðis í 7. gr. reglugerðarinnar, um að mat sé jákvætt ef það sýni að greiðandi geti staðið við skuldbindingar sínar á þeim tíma sem matið sé framkvæmt, feli ekki það í sér sem ætla megi að stefnandi haldi fram. Í ákvæði þessu felist ekki annað en hið sjálfsagða, að mat á greiðslugetu til framtíðar miðist við stöðu skuldara á matsdegi.

Stefndu taki því undir það mat málskotsnefndar að framkvæmd stefnanda, sem almennt virðist felast í því að prenta út upplýsingar úr vanskilaskrá og senda ábyrgðarmanni, með tilmælum um að undirrita upplýsingablað og endursenda, sé ófullnægjandi framkvæmd mats skv. 1. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn og að stefnanda hafi verið skylt að framkvæma sjálfstætt mat á því hver áhætta ábyrgðarmanna væri af því að takast á hendur þá ábyrgð sem um ræði.

Framkvæmd stefnanda sé einnig alls ófullnægjandi þar sem hann hvorki tryggi né hirði um að tryggja að ábyrgðarmenn fái í hendur útprentun úr vanskilaskrá eða skilji það sem fram komi í þeim upplýsingum. Samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 6. gr. laga um ábyrgðarmenn, og skilmálum stefnanda í upplýsingablaði, eigi greiðslumatið að vera hluti af ábyrgðarsamningi og hafi stefnanda borið að tryggja að það bærist til ábyrgðarmanna og varðveita eintak sem hluta af ábyrgðarsamningi.

Stefnandi haldi því fram að honum hafi ekki verið skylt að fylgja ákvæðum 2. mgr. 4. gr. laga um ábyrgðarmenn þar sem ábyrgðarmönnum megi almennt vera ljóst að lántaki muni ekki geta staðið við skuldbindingar sínar. Af málatilbúnaði stefnanda megi ráða að hann telji að í öllum tilvikum þegar hann geri samning við ábyrgðarmenn sé fyrir hendi skylda til að ráða þeim frá því að takast á hendur ábyrgð skv. 2. mgr. 4. gr. Hann hefði hins vegar valið að gera það ekki á þeim grundvelli að ábyrgðarmenn hefðu sjálfir átt að átta sig á því að óráðlegt væri fyrir þá að takast á hendur umrædda ábyrgð.

Í stefnu setji stefnandi fram þá afstöðu að það sé ótæk lögskýring að honum sé annars vegar gert skylt að afla viðbótartrygginga þegar lántaki sé ekki lánshæfur, sem m.a. geti falist í sjálfskuldarábyrgð þriðja manns, og hins vegar að vara ábyrgðarmann við áhættu af ábyrgðartöku eða vara hann við að gangast í ábyrgð, standi líkur til þess að ábyrgð muni falla á hann. Stefndu telji að í fyrrgreindri afstöðu stefnanda til skyldna sinna samkvæmt lögum um ábyrgðarmenn felist algert skeytingarleysi í garð hagsmuna ábyrgðarmanna og tilgangs laga um ábyrgðarmenn. Tilgangur laganna sé að tryggja með sem bestum hætti að ábyrgðarmenn þekki og skilji þá áhættu sem þeir séu að takast á hendur. Skylda til að greina þessa áhættu og upplýsa verðandi ábyrgðarmenn um hana hvíli á lánveitanda. Kjósi ábyrgðarmaður engu að síður, eftir að hafa verið upplýstur um áhættu sem ábyrgðartöku fylgi og eftir að hafa fengið aðvaranir af hálfu lánveitanda, að gangast í ábyrgð þá sé það upplýst niðurstaða þess sem ábyrgð takist á hendur. Afstaða stefnanda þess efnis að það vinni gegn hagsmunum hans og torveldi honum þá vinnu að afla ábyrgðarmanna að vara ábyrgðarmenn við áhættu af ábyrgðartöku sé nákvæmlega sú afstaða sem lögum um ábyrgðarmenn sé ætlað að uppræta.

Ef stefnandi hefði sinnt þeim skyldum sínum að leggja mat á fjárhagsstöðu lántakans, s.s. með því að afla upplýsinga um heildarstöðu skulda hans og hvers mætti vænta við innheimtu þeirra, hefðu ábyrgðarmenn átt kost á því að finna lausn með kröfuhöfum á þeirri hættu sem fælist í yfirvofandi gjaldþroti, ef þeir svo kysu, eða hafna því að gangast í ábyrgð ef afstaða kröfuhafa væri sú að undan gjaldþroti yrði ekki vikist.

Stefnandi segist hafa skoðað upplýsingar úr vanskilaskrá fyrir lántaka sem lið í að uppfylla upplýsingaskyldu sína. Ekki verði þó séð af lýsingum stefnanda sjálfs á eigin vinnubrögðum að hann lesi þessar upplýsingar eða leggi mat á það hvort þær beri með sér hættu á því að skuldin falli á verðandi ábyrgðarmenn. Í málinu liggi fyrir að þegar stefndi J-kk-nf S-kk-nf hafi gengist í ábyrgð í apríl 2011 hafi komið fram í vanskilaskrá að árangurslaust fjárnám hefði verið gert hjá lántaka tvívegis hinn 15. apríl 2010 vegna opinberra skulda sem sýslumaðurinn í Keflavík innheimti. Í því ljósi að megináhætta ábyrgðarmanna, að mati stefnanda sjálfs, sé sú að lántaki verði úrskurðaður gjaldþrota, þar sem þær aðstæður leiði til gjaldfellingar lánsins, hljóti það að teljast stórfelld vanræksla af stefnanda að leita ekki eftir nánari upplýsingum um fjárhagsstöðu lántaka eftir að hafa fengið í hendur vanskilayfirlit þar sem fram hafi komið að nýlega hefðu verið gerð árangurslaus fjárnám hjá honum. Með þær upplýsingar í höndunum hafi stefnanda borið að leggja mat á líkur fyrir því að lántaki yrði úrskurðaður gjaldþrota innan tíðar. Augljóst tilefni hafi verið til þess.

Staðan hafi svo verið enn alvarlegri í janúar 2012 er stefnda K-kvk-nf hafi tekist á hendur viðbótarábyrgð. Á þeim tíma hefði bæst við enn eitt árangurslaust fjárnám, frá 10. október 2011, nú vegna opinberra skulda sem sýslumaðurinn á Akranesi innheimti. Öll árangurslaus fjárnám sem gerð hafi verið hjá lántaka hafi verið vegna vanskila á opinberum gjöldum. Telja verði að vanræksla stefnanda hafi verið enn verri í janúar 2012, að athuga ekki stöðu opinberra skulda lántaka og hvort stefndi í gjaldþrot vegna þeirra. Tilefnið hafi verið augljóst og verði vart brýnna.

Framhaldið hafi síðan orðið það að sýslumaðurinn á Akranesi hafi gert að nýju árangurslaust fjárnám hjá lántaka hinn 19. júní 2012 og krafist í kjölfarið gjaldþrotaskipta á búi lántaka. Hann hafi síðan verið úrskurðaður gjaldþrota hinn 11. október 2012, aðeins 10 mánuðum eftir að stefnda K-kvk-nf hafi tekist á hendur ábyrgð á láni hans hjá stefnanda. Árið hafi svo verið rétt liðið þegar stefnandi hefði krafið hana um greiðslu á 7,5 milljónum króna á grundvelli ábyrgðar hennar.

Stefndu taki undir það mat málskotsnefndar að stefnandi hafi brotið gegn skyldum sínum og í raun ekkert mat framkvæmt á högum lántaka. Þá taki stefndu einnig undir það mat nefndarinnar á bls. 8 í úrskurði hennar að stefnandi hafi brotið gegn þeim skyldum sínum að vara ábyrgðarmenn við þeirri áhættu sem ábyrgðartöku þeirra fylgdi. Einnig sé tekið undir það með málskotsnefndinni að stefnandi hafi hagað orðum sínum, í skilmálum með upplýsingum skv. lögum um ábyrgðarmenn, með þeim hætti að dregið væri úr áhættu af lántökunni og ábyrgðarmenn beinlínis hvattir til að líta framhjá fjárhagserfiðleikum sem lántaki gæti átt við að stríða á þeirri stundu sem til ábyrgðar sé stofnað. Sé látið í veðri vaka að það sem skipti ábyrgðarmenn mestu sé sú staðreynd að afborganir af láninu muni ekki hefjast fyrr en tveimur árum eftir námslok og að „þá verða aðstæður lántaka aðrar en í dag þ.á m. greiðslugeta“.

Mótmælt sé þeirri málsástæðu stefnanda að ekki hafi verið skilyrði til þess að ógilda ábyrgðir stefndu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Einnig hafni stefndu þeim sjónarmiðum stefnanda að stefndu hafi sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði greinarinnar séu uppfyllt og að þeirri sönnunarbyrði hafi ekki verið fullnægt. Stefndu krefjist ekki ógildingar á grundvelli umrædds ákvæðis heldur snúist mál þetta um kröfu stefnanda um ógildingu á ákvörðun málskotsnefndar sem komist hafi að þeirri niðurstöðu að ógilda bæri ábyrgð stefndu á grundvelli tilvitnaðrar 36. gr. Sönnunarbyrði í málinu hljóti því að hvíla á stefnanda.

Stefnandi haldi því fram að ekki hafi verið fyrir hendi skilyrði til að málskotsnefnd ógilti ábyrgð stefndu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Til að sú krafa nái fram að ganga þurfi stefnandi að sýna fram á að forsendur málskotsnefndarinnar hafi verið rangar eða rúmist ekki innan þess mats sem ákv. 36. gr. sé reist á. Stefndu taki undir niðurstöðu og afstöðu málskotsnefndarinnar á bls. 9 og 10 í úrskurðinum, en hún sé í meginatriðum á eftirfarandi veg: Í fyrsta lagi verði stefnandi að bera hallann af því að hafa ekki viðhaft þau vönduðu vinnubrögð sem lög um ábyrgðarmenn mæli fyrir um. Í öðru lagi hafi stefnandi ekki framkvæmt mat í samræmi við fortakslaus ákvæði laga um ábyrgðarmenn. Þá hafi stefndu af þeirri ástæðu ekki gert sér grein fyrir þeirri áhættu sem falist hafi í því að gangast í sjálfskuldarábyrgð fyrir lántaka, en ótvíræð lagaskylda hafi hvílt á stefnanda til að upplýsa þau um þá áhættu með fullnægjandi hætti. Loks hafi verið aðstöðumunur á milli stefndu og stefnanda, þannig að stefnandi hafi haft yfirburðastöðu. Á framangreindum grundvelli hafi málskotsnefndin talið að ósanngjarnt hafi verið af stefnanda gagnvart stefndu að bera ábyrgðarsamninginn fyrir sig og því beri að ógilda hann með vísan til fyrrgreindrar 36. gr.

Til viðbótar þeim rökum sem málskotsnefndin setji fram sé á því byggt að stefnandi hafi haft sérstaka og brýna ástæðu til þess að kanna stöðu lántaka betur eftir að athugun hans á vanskilaskrá hafi leitt í ljós að nýlega hefðu verið gerð hjá honum árangurslaus fjárnám. Stefnanda hafi og borið að upplýsa stefndu með sannanlegum hætti um áhrif og áhættu þess að gerð hefðu verið árangurslaus fjárnám hjá lántaka, en hafi ekki getað treyst á það að stefndu gætu sjálf ráðið fram úr því hvað það þýddi út frá reglum gjaldþrotalaga eða að þau gerðu sér grein fyrir því að kæmi til gjaldþrots lántaka leiddi það til gjaldfellingar á skuldinni. Sé óumdeilt að stefnandi hafi ekki upplýst stefndu um þessa áhættu og í gögnum sem hann hafi útbúið sé hvergi að finna slíkar upplýsingar. Hafi stefnanda mátt vera ljóst að stefndu eða aðrir ábyrgðarmenn gætu ekki, út frá skilmálum stefnanda, gert sér grein fyrir þeirri áhættu sem því væri samfara kæmi til gjaldfellingar vegna gjaldþrots að skuldin myndi lenda fyrirvaralaust og af fullum þunga á ábyrgðarmönnum án þess að þeir ættu möguleika á að ganga inn í skuldina, eins og annars sé almenn regla, sbr. reglu í gr. 5.3.3 í úthlutunarreglum sjóðsins. Í tilgreindu ákvæði sé kveðið á um rétt ábyrgðarmanna til að ganga inn í rétt lántaka samkvæmt skuldabréfi og halda láni í skilum. Engar undantekningar á þessari reglu séu kynntar í útlánaskilmálum stefnanda og hvergi minnst þar á hina sérstöku áhættu sem upp hafi komið í máli stefndu.

Ljóst sé að mikil áhrif hafi haft á ákvörðun stefndu um að gangast í ábyrgð að fram hafi komið í upplýsingablaði stefnanda, sem sé hluti skilmála ábyrgða stefndu hjá stefnanda, að þau skyldu ekki hafa áhyggjur af stöðu lántakans þar sem endurgreiðsla lánsins hæfist ekki fyrr en tveimur árum eftir námslok.

Í málsvörn stefnanda sé á því byggt að stefndu hafi vitað af árangurslausum fjárnámum sem gerð hafi verið á árunum 2010 og 2011 og verið ljós fjárhagsstaða lántaka. Hvorugt sé rétt. Að auki þá búi stefndu ekki yfir þekkingu á gjaldþrotalögum til að geta sjálf lesið úr vanskilayfirliti hvaða áhættu það beri með sér eða að gjaldþrot hafi þau áhrif að lánið gjaldfalli sjálfkrafa.

V.

Niðurstaða

Eins og fyrr greinir lýtur kröfugerð stefnanda að því að felldur verði úr gildi úrskurður málskotsnefndar Lánasjóðs íslenskra námsmanna nr. L-50/2013, frá 5. júní 2014, þar sem felldar voru úr gildi ákvarðanir stjórnar stefnanda frá 3. júlí og 17. október 2013 og ábyrgð stefndu á námsláni sonar þeirra felld niður. Í forsendum úrskurðarins er vísað til þess að stefnandi hafi brugðist ríkum skyldum sem á sjóðnum hvíli, með því annars vegar að vanrækja að láta fara fram einstaklingsbundið greiðslumat á lántaka og hins vegar að upplýsa ábyrgðarmenn ekki skriflega um þá áhættu sem ábyrgð sé samfara áður en þau undirgengust sínar ábyrgðir. Þar sem stefnandi hafi að þessu leyti ekki farið eftir skýrum fyrirmælum laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009, og með tilliti til aðstöðumunar milli aðila og málsatvika að öðru leyti, taldi málskotsnefndin að ósanngjarnt væri af stefnanda gagnvart stefndu að bera þessar skuldbindingar þeirra fyrir sig. Bæri því með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að fallast á kröfur stefndu um niðurfellingu á ábyrgðum þeirra á lánunum.

Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna er stefnandi opinber stjórnsýslustofnun sem hefur það hlutverk að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags. Í 1. mgr. 3. gr. laganna kemur fram að miða skuli við að lán sem falli undir ákvæði laganna nægi hverjum námsmanni til að standa straum af náms- og framfærslukostnaði meðan á námi standi að teknu tilliti til fjölskyldustærðar hans. Þá segir í 5. mgr. 6. gr. laganna, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 78/2009, að námsmenn sem fái lán úr sjóðnum skuli undirrita skuldabréf við lántöku teljist þeir lánshæfir samkvæmt reglum stjórnar sjóðsins. Teljist námsmaður ekki lánshæfur geti hann lagt fram ábyrgðir sem sjóðurinn telji viðunandi, þar með talda sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu námsláns, auk vaxta og verðtryggingar þess, allt að tiltekinni fjárhæð. Í gr. 5.1.8 í úthlutunarreglum stefnanda er tiltekið að skilyrði þess að lánþegar teljist lánshæfir sem lántakendur hjá sjóðnum sé að þeir séu ekki á vanskilaskrá eða í vanskilum við sjóðinn þegar sótt sé um nýtt lán eða að bú þeirra hafi verið tekið til gjaldþrotameðferðar.

Skuldabréf þau er stefndu gengust í sjálfskuldarábyrgð fyrir voru gefin út á árunum 2011 og 2012. Kemur þar fram að ábyrgðarmaður hafi verið upplýstur um greiðslugetu lántaka o.fl. atriði skv. 5. gr. laga nr. 32/2009 og að hann staðfesti það með undirritun sinni á sérstaka yfirlýsingu þar að lútandi, sem skoðist sem hluti skuldabréfsins. Liggja slíkar yfirlýsingar frammi í málinu, undirritaðar af stefndu, og er yfirskrift þeirra: „Upplýsingar til ábyrgðarmanns skv. 5. gr. laga nr. 32/2009“. Kemur þar fram í 2. tl. að stefnandi hafi „upplýst ábyrgðarmann um greiðslusögu lántaka í samræmi við 4. gr. laga nr. 32/2009 eins og fram kemur á meðfylgjandi fylgiskjali. Frekari upplýsingar um greiðslugetu lántakanda er ekki að fá. Vakin er athygli á því að umrætt lán mun ekki greiðast fyrr en 2 árum eftir að námi lýkur og þá verða aðstæður lántakanda aðrar en í dag, þ.á.m. greiðslugeta“.

Fram kemur í 2. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn að lögin gildi um lánveitingar stofnana og fyrirtækja, þ. á m. stefnanda, þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Er í 1. gr. laganna tilgreint það markmið þeirra að setja reglur um ábyrgðir einstaklinga, draga úr vægi ábyrgða og að stuðla að því að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu lántaka og hans eigin tryggingar.

Í 1. mgr. tilvitnaðrar 4. gr. laga nr. 32/2009 kemur fram að lánveitandi skuli meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Skuli greiðslumat byggt á viðurkenndum viðmiðum. Þá segir í 2. mgr. að lánveitandi skuli með skriflegum hætti ráða ábyrgðarmanni frá því að gangast í ábyrgð ef greiðslumat bendir til þess að lántaki geti ekki efnt skuldbindingar sínar. Loks er kveðið á um það í 3. mgr. lagagreinarinnar að lánveitandi skuli ráða ábyrgðarmanni frá því að undirgangast ábyrgð ef aðstæður ábyrgðarmanns gefi tilefni til.

Fyrir liggur að stefnandi komst að þeirri niðurstöðu að lántaki uppfyllti ekki áðurgreind skilyrði fyrir lánshæfi í 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 og úthlutunarreglum sjóðsins þar sem hann væri á vanskilaskrá hjá Creditinfo Lánstrausti hf. Telur stefnandi að með slíku lánshæfismati hafi hann í raun fullnægt skyldu, sem á hann sé lögð í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009, til að leggja mat á hæfi lántaka til að standa í skilum með lán sem ábyrgð er fyrir, svonefnt greiðslumat. Verður af málatilbúnaði hans ráðið að ekkert hefðbundið greiðslumat á lántaka hafi farið fram, enda sé það í raun tilgangslaust þar sem fyrirfram sé ljóst að námsmenn standist ekki slíkt mat. Þá sé verið að lána námsmanni fyrir framfærslu á meðan á námi standi og að lögin um sjóðinn nr. 21/1992 geri ráð fyrir því að endurgreiðsla lánanna hefjist ekki fyrr en tveimur árum eftir að námi ljúki. Ekki verður fallist á þessa málsástæðu stefnanda. Með hliðsjón af skýru orðalagi tilvitnaðrar 1. mgr. 4. gr., og einnig með í huga framangreint markmið laganna að stuðla að því að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu lántaka og hans eigin tryggingar, bar stefnanda sem lánveitanda í skilningi laganna að leggja mat sitt á greiðslugetu lántaka með hliðsjón af viðurkenndum og hefðbundnum viðmiðum. Eru ekki efni til að raska því mati málskotsnefndar Lánasjóðs íslenskra námsmanna að stefnanda hafi borið hvað það varðar að horfa til þess greiðslumats sem framkvæmt er hjá Íbúðalánasjóði og viðskiptabönkunum, ásamt því að byggja á eigin gagnagrunni um lántökur og endurgreiðslur námslána, mati á umsókn lántaka og áætlun um lán til hans, auk hefðbundinna gagna um lántaka, s.s. skattskýrslna og greiðslusögu úr vanskilaskrám. Verður ekki talið að neinu breyti í þessu tilliti að umrædd lán séu veitt á félagslegum grunni og með niðurgreiddum kjörum, enda skiptir sú staðreynd ekki máli þegar reynir á ábyrgð ábyrgðarmanns vegna vanskila lántaka. Telja verður að á stefnanda hafi hvílt sérstaklega rík skylda til að vanda vel til mats á greiðslugetu lántaka og fjárhagslegum aðstæðum hans að öðru leyti með hliðsjón af þeim upplýsingum úr vanskilaskrá sem fyrir stefnanda lágu um að ári áður en stefndi J-kk-nf S-kk-nf gekkst undir ábyrgð sína hafði tvisvar verið gert árangurslaust fjárnám hjá lántaka vegna opinberra gjalda og tæpum þremur mánuðum fyrir ábyrgðarskuldbindingu stefndu K-kvk-ef S-kvk-ef hafði enn bæst við árangurslaust fjárnám á lántaka vegna slíkra gjalda.

Eins og fyrr segir bar stefnanda skv. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 að ráða stefndu sem ábyrgðarmönnum með skriflegum hætti frá því að gangast undir ábyrgðina benti greiðslumatið til þess að lántaki gæti ekki efnt skuldbindingar sínar. Þar sem slíkt mat var ekki framkvæmt í tengslum við ábyrgðarskuldbindingar stefndu skorti á að tilskildar forsendur væru fyrir hendi svo að þau gætu tekið upplýsta ákvörðun um hvort þau undirgengjust ábyrgð á skuldum lántakans. Við það bætist að ekkert liggur fyrir um að stefndu hafi skriflega verið ráðið frá því að undirgangast umræddar ábyrgðir. Var slík aðvörun þó sérstaklega brýn með hliðsjón af því að stefnandi hafði sjálfur talið lántakann ekki lánshæfan og einnig vegna þeirrar hættu sem augljóslega var til staðar á því að bú hans yrði innan skamms tekið til gjaldþrotaskipta vegna undangenginna árangurslausra fjárnámsgerða. Hefði þá og þurft að upplýsa stefndu vegna ábyrgða þeirra um afleiðingar þess yrði lántakinn úrskurðaður gjaldþrota. Var stefnanda í því efni ekki nægilegt að tilgreina í skjali því sem stefndu undirrituðu, samhliða undirritun sinni á umrædd skuldabréf vegna ábyrgðarinnar, að stefnandi hefði upplýst ábyrgðarmanninn „um greiðslusögu lántakanda í samræmi við 4. gr. laga nr. 32/2009 eins og fram kemur á meðfylgjandi fylgiskjali“. Liggur enda ekkert fyrir um það í málinu hvers efnis þær upplýsingar voru eða hvort þær hafi borist stefndu, en hvorugt þeirra kannaðist við það fyrir dómi að hafa fengið slíkt skjal eða að hafa verið um það kunnugt að gerð hefðu verið árangurslaus fjárnám hjá lántakanum þegar þau gengust undir ábyrgðirnar. Þá verður að telja að sú athugasemd sem fram kemur í niðurlagi bréfs stefnanda, um að vakin sé athygli á því að „þar sem endurgreiðsla á námsláninu hefst ekki fyrr en tveimur árum eftir námslok mun greiðslugeta námsmannsins verða önnur til framtíðar“, hafi síst verið til þess fallin að auka árvekni stefndu gagnvart þeirri áhættu sem augljóslega var fólgin í ábyrgðarskuldbindingu þeirra.

Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á því hvort skilyrði séu til þess að víkja samningi til hliðar skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar komu til. Samkvæmt því sem að framan hefur verið rakið hefur stefnandi ekki hnekkt þeirri staðhæfingu stefndu að þeim hafi hvorki verið kunnugt um að gerð hefðu verið árangurslaus fjárnám hjá syni þeirra, stuttu áður en þau undirgengust ábyrgð sína, né hver réttaráhrif þess gætu orðið með tilliti til hugsanlegs gjaldþrots hans og ábyrgðarskuldbindingar stefndu. Að þessu virtu, aðstöðumunar á milli aðila og með hliðsjón af vanrækslu stefnanda á að láta fara fram greiðslumat hjá lántakanum, kynna það fyrir stefndu með skriflegum hætti og eftir atvikum ráða þeim frá því að gangast í ábyrgð sína, sbr. 1.-3. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009, verður að fallast á það með stefndu að staðfesta beri þá niðurstöðu málskotsnefndar stefnanda að víkja beri til hliðar þeim ábyrgðum sem þau gengust undir vegna lána sonar síns hjá stefnanda, með vísan til tilvitnaðrar 36. gr. Verða stefndu því sýknuð af kröfu stefnanda.

Stefnandi greiði stefndu 900.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf M-kk-nf dómstjóri kveður upp dóm þennan, en hann tók við rekstri málsins er hann var skipaður dómstjóri hinn 1. mars 2015.

Dómsorð:

Stefndu, J-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf og K-kvk-nf S-kvk-nf J-kvk-nf, eru sýkn af kröfu stefnanda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna.

Stefnandi greiði stefndu 900.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf M-kk-nf