E-5950/2006

Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 9. október 2006 og dómtekið 21. febrúar sl. Stefnandi er T-kk-nf S-kk-nf, Fremristekk 1, Reykjavík. Stefndi er fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu 1.444.274 króna með 4,5% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 239.500 krónum frá 20. febrúar 2004 til 12. mars 2004, en af 944.274 krónum frá þeim degi til 4. maí 2005 og með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Við aðalmeðferð málsins féll stefnandi frá kröfu um að ákvörðun bótanefndar, samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota í máli nr. 56/2005 yrði felld úr gildi. Jafnframt breytti stefnandi kröfugerð sinni til samræmis við athugasemdir stefnda um útreikning þjáningarbóta og varanlegs miska. Er því ekki lengur uppi tölulegur ágreiningur um þessa liði í kröfu stefnanda.

I

Málsatvik

Málsatvik eru þau að eftir klukkan eitt, föstudaginn 20. febrúar 2004, var stefnandi á leið frá skemmtistaðnum Glaumbar í Tryggvagötu ásamt þremur vinum sínum. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda fyrir dómi var talsvert af fólki fyrir utan skemmtistaðinn. Stefnandi, sem hafði neytt áfengis, bar fyrir dómi að hann hefði lent í handalögmálum við mann fyrir utan staðinn og þeim lyktað með því að hann hafi slegið manninn niður. Því næst hafi hann litið til hægri í átt að skemmtistaðnum Gauki á Stöng og þá séð hvar þrír til fjórir menn voru að sparka í félaga stefnanda sem var liggjandi. Hann hafi hlaupið þangað og byrjað á því að ýta mönnum burtu og draga frá. Einn mannanna hafi hlaupið í burtu í átt að Hafnarstræti og stefnandi elt hann en ekki náð. Á leið til baka hafi hann mætt enn einum mannanna, hafi þeir tekist á og stefnandi haft hann undir. Stefnandi hafi þá verið tekinn föstu hálstaki, líklega af manninum sem hann elti og náði ekki. Hann hafi barist um en ekki náð að losa sig. Hafi hann líklega verið bitinn í eyrað meðan á þessu stóð, en stefnandi sá ekki manninn sem hélt honum.

K-kk-nf P-kk-nf R-kk-nf, sem var með stefnanda í umrætt sinn, kom fyrir dóminn sem vitni. Hann kvaðst hafa verið mjög ölvaður og lítt muna eftir atburðum. Hann kvaðst þó muna eftir því að hafa komið að stefnanda þar sem annar maður hélt honum í hálstaki. Sá maður hafi ekki sleppt stefnanda fyrr en K-kk-nf hafi barið á honum. Síðar hafi hann tekið eftir því að stefnandi var blóðugur um eyrað, en vitnið gat ekki fullyrt hvort það var strax eftir að hann hafði losnað úr hálstakinu eða síðar þegar lögregla var komin á staðinn.

Í málinu liggur fyrir skýrsla lögreglunnar sem kom á staðinn klukkan 1.43. Kemur þar fram að einn maður, fyrrnefndur félagi stefnanda, hafi legið í götunni við afturenda bifreiðar og virst meðvitundarlítill og með áverka á andliti. Hann hafi engar upplýsingar getað gefið um atvik og verið fluttur á sjúkrahús. Þarna hafi einnig verið stefnandi og hafi hann orðið fyrir því að missa hluta úr hægra eyra. Hafi hann bent ákveðið á nafngreindan mann. Stefnandi hafi verið eitthvað ölvaður og æstur til að byrja með og verið fluttur á sjúkrahús til aðhlynningar með lögreglubifreið.

Í málinu liggur fyrir skýrsla lögreglunnar af þeim manni sem stefnandi benti á sem árásarmann sinn. Í skýrslunni kemur fram að maðurinn hafi verið að ganga frá Glaumbar, en af einhverjum ástæðum misst meðvitund, og næst vitað af sér þar sem hann rankaði við sér við innganginn að skemmtistaðnum Gauki að Stöng. Áður hafi hann þó fundið fyrir spörkum í höfuðið. Þegar hann hafi komist til meðvitundar hafi hann séð stefnanda sem hafði verið bitinn í eyrað. Hann hafi haft á tilfinningunni að ráðist hefði verið á sig og beðið lögreglumenn um að stöðva stefnanda, sem þeir hafi gert. Fyrir lögreglu neitaði maðurinn því alfarið að hafa bitið í eyra stefnanda.

Í málinu liggur enn fremur fyrir skýrsla lögreglunnar af enn öðrum nafngreindum manni sem kvaðst hafa komið út af skemmtistaðnum Glaumbar og þá séð „manninn sem seinna var bitinn í eyrað“ vera að sparka ítrekað í höfuðið á liggjandi manni. Hann hafi þá tekið manninn læst höndunum á honum saman og ýtt honum upp að veggnum við Glaumbar og sagt honum að róa sig. Maðurinn hafi hins vegar náð að losa sig og ætt aftur inn í þvöguna. Fyrir lögreglu bar mætti að hann hafi síðan gengið í áttina að G-kk-þgf á S-kvk-þgf og séð hvar maður lá fyrir aftan bíl. Hann hafi reynt að hlúa að þessum manni en lögregla komið skömmu síðar. Þegar lögregla var komið hafi hann tekið eftir því að maðurinn sem hann hafði áður haldið hafði verið bitinn í eyrað. Hann hafi síðar tekið eftir manni, sem vinni sem dyravörður á skemmtistaðnum Dubliners, og sýnst hann vera blóðugur um munninn. Er í skýrslu lögreglunnar að finna nánari lýsingu skýrslugjafans á þeim manni sem hann taldi sig hafa séð.

Samkvæmt læknisvottorði leitaði stefnandi á slysadeild 20. febrúar 2004 klukkan 2.01 í fylgd lögreglu eftir handalögmál. Í vottorðinu kemur fram að við skoðun hafi komið í ljós að stykki, sem náði um það bil frá miðri eyrnablöðkunni upp á við um 3,5 sm, var farið úr hægri eyrnablöðku. Röndin hafi verið farin af blöðkunni auk húðar og parts af brjóski.

Með bréfi 7. desember 2004 var stefnanda tilkynnt að lögregla hefði hætt rannsókn málsins með vísan til 1. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þar sem ekki hefði verið leitt í ljós hver þarna hefði verið að verki. Með bréfi 20. sama mánaðar gaf fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík nánari rökstuðning fyrir ákvörðuninni. Kemur fram í bréfinu að enginn þeirra manna sem hafi orðið vitni að atburðinum hafi séð hver beit í eyra stefnanda og atvikið hafi ekki sést á eftirlitsmyndavélum. Að öðru leyti þykir ekki ástæða til að rekja bréfið sérstaklega.

Með matsgerð J-kk-ef V-kk-ef 8. mars 2005 var stefnandi metinn með 3% varanlega örorku og 3% varanlegan miska. Þá var hann talinn eiga rétt á þjáningarbótum án rúmlegu í 21 dag og bótum fyrir tímabundið atvinnutjón í eina viku.

Stefnandi krafði bótanefnd, samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota um bætur, með bréfi 4. apríl 2005. Bótanefndin hafnaði umsókn stefnanda með ákvörðun 17. maí 2005 í máli nr. 56/2005 og vísaði til þess að ekki hefði verið leitt í ljós að stefnandi hefði orðið fyrir tjóni vegna brots á hegningarlögum.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Þá kom fyrir dóminn sem vitni framangreindur K-kk-nf P-kk-nf R-kk-nf. Í aðilaskýrslu stefnanda kom fram að hann hefði undirgengist lýtaaðgerð á eyranu og hefði húð verið grædd í eyrað. Stefnandi lýsti því að þrátt fyrir aðgerðina liti eyrað ekki eðlilega út og fyndist honum fólk horfa mjög á eyrað. Þá væri hann mjög kulsækinn á eyranu. Að öðru leyti er ekki ástæða til að rekja framburð aðila og vitnis frekar en þegar hefur verið gert.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Krafa stefnanda byggist á því að stefnda beri að greiða honum bætur úr ríkissjóði á grundvelli laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Stefnandi telur að rökstuðningi bótanefndar samkvæmt lögunum hafi verið áfátt og hafnar niðurstöðu nefndarinnar. Skýrt komi fram í gögnum málsins að stefnandi hafi lent í áflogum 20. febrúar 2004 en vegna fjölda einstaklinga hafi verið erfitt að greina hver gerði hvað. Lögreglan hafi komið á vettvang og farið með stefnanda á slysadeild. Í læknisvottorði komi skýrt fram að stefnandi hafi verið bitinn í eyrað af manni. Ljóst sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni í áflogunum. Það að bíta í eyrað á manneskju sé, líkt og að berja annan mann, brot á hegningarlögum. Bein tenging sé á milli áfloganna og tjóns stefnanda. Ásamt þessu verði að líta til þess að ekki sé möguleiki á að stefnandi hafi hlotið áverkana á annan hátt, enda engar líkur á að hann hafi sjálfur veitt sér áverkana eða að um óhapp hafi verið að ræða. Af framangreindu sé ljóst að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni vegna refsiverðrar háttsemi sem fellur undir 218. gr. hegningarlaga. Bótaskilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995, sbr. 9. gr. laganna, sé þannig fullnægt og beri því að greiða stefnanda hámarksbætur samkvæmt lögunum.

Dómkrafa stefnanda er sundurliðuð með svofelldum hætti:

a) Þjáningabætur kr. 21.420.-

(21 dagur án rúmlegu x 1020 krónur)

b) Varanlegur miski 3% skv. 4. gr. skaðabótalaga kr. 174.330.-

(3% x 5.811.000 krónur)

c) Varanleg örorka 3% skv. 5. til 8. gr. skaðabótalaga kr. 704.774.-

(3% x 1.656.500 krónur x 14,182. Miðað er við lágmarkslaun skv. skaðabótalögum)

d) Tímabundið tekjutap

(Ein vika 100% óvinnufærni miðað við laun skv. stgr. kr. 43.750.-

yfirliti 2005)

e) Bætur skv. 26. grein skaðabótalaga kr. 500.000.-

Samtals kr. 1.444.274.-

Samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 beri bætur fyrir varanlega örorku 4,5% vexti frá upphafsdegi metinnar örorku en bætur fyrir þjáningar, tímabundið tekjutap og varanlegan miska beri bætur frá slysdegi. Þá sé gerð krafa um dráttarvexti þegar liðinn var mánuður frá því að stefnandi sannanlega krafði stefnda um bætur.

III

Málsástæður og lagarök stefnda

Af hálfu stefnda er fallist á að það athæfi að bíta hluta af eyra manns falli undir verknaðarlýsingu 218. gr. hegningarlaga og að því leyti sé uppfyllt skilyrði 1. gr. laga nr. 69/1995. Því er heldur ekki mótmælt að greiðsluskylda sé fyrir hendi þótt ekki sé upplýst um hver sé tjónvaldur, sbr. 9. gr. laganna. Hins vegar telur stefndi að stefnandi hafi fyrirgert bótarétti sínum með háttsemi sinni og því beri að sýkna stefnda.

Stefndi vísar til atvika málsins. Telur hann ljóst að áverki sá sem stefnandi hlaut hafi ekki verið tilkominn í sjálfsvörn hans við tilefnislausri árás. Af lýsingu stefnanda sjálfs í lögregluskýrslu sé ljóst að stefnandi hafi tekið virkan þátt í áflogum og hvergi dregið af sér. Hafi m.a. þurft að stía honum frá manni sem hann hafði slegið í götuna. Þá hafi stefnandi skömmu áður en hann var bitinn í eyrað snúið aftur í áflogin. Þegar tjónsatvikið hafi gerst hafi stefnandi haft félaga tjónvaldsins undir í götunni og greinilega ekki verið á því að láta þar við sitja og sleppa honum. Samkvæmt frásögn stefnanda sjálfs hafi hann hlotið áverkann þegar ætlaður tjónvaldur kom félaga sínum til hjálpar og tók hann hálstaki til að losa félaga sinn frá stefnanda. Verði ekki annað séð en að stefnandi hafi sjálfur átt upptökin að þeim átökum sem leiddu til þess að hann fékk áverkann. Um sé að ræða áhættutöku og stórfellda eigin sök stefnanda. Stefndi vísar til 8. gr. laga nr. 69/1995 til stuðnings þessari málsástæðu.

Varakröfu sína styður stefndi í fyrsta lagi þeim rökum að tímabil þjáningarbóta sé of langt miðað við fyrirliggjandi upplýsingar um vinnufærni stefnanda eftir atvikið. Hins vegar eru ekki gerðar athugasemdir við útreikning bóta vegna varanlegs miska, varanlegrar örorku og tímabundins atvinnutjóns. Kröfu stefnanda um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er mótmælt með vísan til sömu sjónarmiða og áður greinir um aðalkröfu stefnda. Þá telur stefndi að í öllu falli bæri að lækka miskabætur verulega frá því sem stefnandi krefst. Beri því að sýkna af kröfu um miskabætur samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 69/1995.

IV

Niðurstaða

Með vísan til dóms Hæstaréttar 10. febrúar 2005 í máli nr. 354/2004 og dóms réttarins 12. maí sama árs í máli nr. 494/2004 er stefnanda heimilt að beina kröfu um greiðslu bóta, samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, að íslenska ríkinu. Með vísan til þessara fordæma Hæstaréttar kemur því ekki til frekari skoðunar hvort dómurinn hafi vald til að mæla milliliðalaust fyrir um greiðslu bóta samkvæmt lögum nr. 69/1995 úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 svo og 70. gr. stjórnarskrárinnar eins og henni var breytt með 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Þá athugast að úrskurður bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 í máli nr. 56/2005 kemur ekki með neinum hætti til skoðunar í máli þessu, eins og endanlegri kröfugerð stefnanda og málatilbúnaði hans að öðru leyti er háttað.

Gögnum málsins ber saman um að stefnandi hafi komið út af öldurhúsinu „Glaumbar“ nokkru eftir klukkan eitt föstudaginn 20. febrúar 2004 og þá lent í áflogum við aðra menn. Er ágreiningslaust að fyrir þessi átök var stefnandi með bæði eyru sín heil. Samkvæmt lögregluskýrslu kom lögregla á vettvang kl. 1.43 og hafði stefnandi þá orðið fyrir því að missa hluta af hægra eyra. Verður því að telja sannað að stefnandi hafi hlotið umræddan áverka á eyra í þeim slagsmálum sem brutust út fyrir framan umrætt öldurhús í umrætt sinn. Með hliðsjón af gögnum málsins er jafnframt vafalaust að áverkinn kom þannig til að stefnandi var bitinn í eyrað af manni sem hlýtur að hafa staðið fyrir aftan hann. Eins og málið liggur fyrir er því ljóst að áverki stefnanda hlýtur að hafa komið til vegna háttsemi sem að öllum líkindum fellur undir verknaðarlýsingu 1. mgr. 218. gr. hegningarlaga, en ella undir verknaðarlýsingu 219. gr. hegningarlaga.

Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafi sjálfur átt upptök að þeim slagsmálum sem brutust út í umrætt sinn. Hann hafi síðan tekið virkan þátt í slagsmálunum og hvergi dregið af sér. Skömmu áður en hann hafi verið bitinn í eyrað hafi hann haft félaga ætlaðs tjónvalds undir í götunni og greinilega ekki verið á því að láta þar við sitja og sleppa honum. Samkvæmt frásögn stefnanda sjálfs hafi félagi mannsins tekið stefnanda hálstaki til að losa félaga sinn frá honum og líklega bitið í eyrað á honum í framhaldi af því.

Jafnvel þótt fallist yrði á framangreindar málsástæðu stefnda telur dómari ljóst að bit úr eyra stefnanda í umrætt sinn var utan marka leyfilegrar neyðarvarnar samkvæmt 12. gr. hegningarlaga. Var verknaðurinn einnig þess eðlis að hann gat ekki verið refsilaus samkvæmt 3. mgr. 218. gr. b hegningarlaga. Er því fullnægt skilyrði 1. gr. laga nr. 69/1995 um að umræddur áverki stefnanda hafi komið til vegna brots á hegningarlögum. Í 9. gr. laga nr. 69/1995 segir að greiða skuli tjónþola bætur þótt ekki sé vitað hver tjónvaldur er, hann sé ósakhæfur eða finnist ekki. Gildir því einu þótt ekki sé upplýst hver olli tjóni stefnanda. Kemur þá til skoðunar hvort lækka beri bætur til stefnanda vegna eigin sakar stefnanda eða áhættutöku, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 69/1995.

Það er álit dómara að með hegðun sinni í umrætt sinn hafi stefnandi sett sjálfan sig í hættu á að verða fyrir höggum, spörkum og pústrum og þar með meiðslum sem slíkum átökum fylgja. Horfa verður til þess að mjög er einstaklingsbundið og í raun ófyrirsjáanlegt hvaða aðferðum menn beita í götuslagsmálum, eins og þeim sem stefnandi tók þátt í. Þótt þannig sé ekki algengt að menn bíti hver annan í áflogum, verður slík afleiðing ekki talin algerlega ófyrirsjáanleg eða fjarlæg, ekki síst þegar ölvun er áberandi. Samkvæmt þessu verður tjón stefnanda að hluta til rakið til óforsvaranlegrar hegðunar hans sjálfs. Verður hann af þessum sökum látinn bera einn þriðja hluta tjóns síns sjálfur, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 65/1995. Reglur um áhættutöku eiga hins vegar ekki við um þau atvik sem hér um ræðir og háttsemi stefnanda þeim tengdum. Kemur því ekki til greina að bætur til stefnanda falli niður á þeim grundvelli.

Samkvæmt matsgerð J-kk-ef V-kk-ef læknis 8. mars 2005 var stefnandi „nokkra daga frá vinnu“ eftir að hann hlaut áverkann, en tímabundið atvinnutjón var talið nema einni viku. Í matsgerðinni er ekki að finna rökstuðning fyrir því hvers vegna stefnandi er talinn eiga rétt til bóta fyrir þjáningar án rúmlegu í þrjár vikur eftir slysið eða allt þar til heilsufar hans var orðið stöðugt. Að virtum gögnum málsins og andmælum stefnda verður stefnandi aðeins talinn eiga rétt til þjáningarbóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 2. gr. laga nr. 37/1999, í eina viku. Samkvæmt þessu nema þjáningarbætur í heild 7.140 krónum og sæta þær lækkun í samræmi við sakarskiptingu.

Af hálfu stefnda er útreikningi bóta fyrir varanlegan miska, varanlega örorku og tímabundið tekjutap ekki mótmælt. Við munnlegan málflutning málsins innti dómari lögmann stefnda sérstaklega eftir afstöðu hans til þeirrar niðurstöðu J-kk-ef V-kk-ef læknis að stefnandi hefði orðið fyrir 3% varanlegri örorku vegna umrædds áverka á hægra eyra. Var þá haft í huga að stefnandi lýsti því fyrir dómi að hann hefði ekki orðið fyrir neinu tekjutapi vegna áverkans og ekki verður ráðið af gögnum málsins að umræddur áverki muni hafa þýðingu við tekjuöflun stefnanda sem stundar nú verslunarstörf. Af hálfu stefnda var áréttað að hann gerði ekki athugasemd við niðurstöðu læknisins um varanlega örorku. Með vísan til 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 verður krafa stefnanda því tekin til greina um varanleg miska, varanlega örorku og tímabundið tekjutap í samræmi við skiptingu sakar.

Með hliðsjón af atvikum málsins, einkum hegðun stefnanda í aðdraganda tjónsatburðarins, telur dómari engin efni til að dæma stefnanda frekari miskabætur en leiða af 4. gr. skaðabótalaga, sbr. 3. gr. laga nr. 37/1999. Er kröfu stefnanda um bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga því hafnað.

Í málinu gerir stefnandi ekki kröfu vegna lögmannskostnaðar fyrir bótanefnd samkvæmt lögum nr. 69/1995. Slíkur kostnaður telst ekki hluti málskostnaðar samkvæmt gagnályktun frá 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 og verður því ekki dæmdur.

Samkvæmt framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda tvo þriðju hluta tjóns hans eða 619.996 krónur. Með vísan til 16. gr. skaðabótalaga, sbr. 12. gr. laga nr. 37/1999, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 4,5% vexti af 150.147 krónum frá 20. febrúar 2004 til 8. mars 2005 og með sömu vöxtum af 619.996 krónum frá þeim degi. Með vísan til 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verða dráttarvextir dæmdir frá 4. maí 2005.

Stefnandi fékk útgefið leyfi til gjafsóknar við meðferð málsins fyrir héraði 11. september 2006. Lögmaður stefnanda hefur ekki lagt fram tímaskýrslu í málinu en miðar þóknun sína við hagsmuni málsins. Að teknu tilliti til grunngjalds lögmannsins og tildæmdrar fjárhæðar þykir þóknun hans hæfilega ákveðin 273.900 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ágreiningslaust er að útlagður kostnaður stefnanda nemi 74.000 krónur en þar á meðal er matskostnaður. Samtals nemur gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem greiðist úr ríkissjóði, því 347.900 krónum.

Með hliðsjón af því að stefnandi nýtur gjafsóknar við meðferð málsins eru ekki efni til að dæma stefnda sérstaklega til greiðslu málskostnaðar.

Af hálfu stefnanda flutti málið B-kvk-nf G-kvk-nf hdl.

Af hálfu stefnda flutti málið G-kvk-nf M-kvk-nf Á-kvk-nf hrl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, T-kk-þgf S-kk-þgf, 619.996 krónur með 4,5% vöxtum af 150.147 krónum frá 20. febrúar 2004 til 8. mars 2005 og með sömu vöxtum af 619.996 krónum frá þeim degi til 4. maí 2005, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 347.900 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, B-kvk-ef G-kvk-ef hdl., að fjárhæð 273.900 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

S-kk-nf M-kk-nf