E-1605/2011

Mál þetta, sem var dómtekið 5. desember sl., er höfðað 1. apríl 2011 af H-kk-þgf P-kk-þgf, Markarflöt 9 í Garðabæ, gegn Hraðbraut ehf., Faxafeni 10 í Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.760.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. apríl 2011 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar samkvæmt mati réttarins ásamt virðisaukaskatti.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins hvernig sem málið fer.

II.

Málsatvik

Stefnandi starfaði við kennslu hjá Menntaskólanum Hraðbraut. Stefndi er rekstraraðili skólans, en samkvæmt þjónustusamningi hans við menntamálaráðuneytið 10. maí 2007 tók stefndi að sér að annast kennslu á framhaldsskólastigi til stúdentsprófs á tveimur árum, sbr. 41. gr. laga nr. 80/1996 um framhaldsskóla og 30. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins.

Með ráðningarsamningi, dags. 17. janúar 2007, var stefnandi ráðinn til starfa hjá stefnda „sem framkvæmdastjóri kennslu í náttúrufræði, líffræði og tengdra námsgreina“, en verkefnum stefnanda var nánar lýst í samningnum. Ráðning hans tók gildi frá og með 1. janúar 2007 og var uppsagnarfrestur af beggja hálfu þrír mánuðir. Kveðið var á um það í samningnum að uppsögn skyldi vera skrifleg. Í 4. gr. ráðningarsamningsins sagði að iðgjöld í lífeyrissjóð skyldu greidd til Lífeyrissjóðs verslunarmanna og að um orlof, veikindi „og önnur atriði er varða réttindi og skyldur“ færi eftir „samningum aðila vinnumarkaðarins og Samtaka atvinnulífsins“.

Af gögnum málsins og skýrslum, sem gefnar hafa verið fyrir dómi, verður ráðið að á árunum 2009 og 2010 hafi mikið verið rætt um það meðal kennara skólans hvort þeir ættu að ganga í Kennarasamband Íslands (KÍ), en ekki var í gildi kjarasamningur milli stefnda og stéttarfélagsins. Í stefnu er því haldið fram að stefnandi hafi verið í óformlegu forsvari fyrir þeim hópi kennara sem vildi að þeir yrðu félagsmenn í KÍ og að þeir nytu sambærilegra starfskjara og mælt væri fyrir um í kjarasamningi þess við fjármálaráðherra. Ekki er um það deilt að skólameistari og fyrirsvarsmaður stefnda, Ó-kk-nf H. J-kk-nf, hafi talið það andstætt hagsmunum skólans, eins og gögn málsins bera með sér og hann staðfesti í skýrslu sinni fyrir dómi. Í greinargerð stefnda kemur fram að félagið eigi aðild að Samtökum atvinnulífsins. Hafi skólameistari bent á að ef kennarar gengju í eitt af aðildarfélögum Bandalags háskólamanna (BHM), t.d. Fræðagarð, yrði skólinn bundinn af kjarasamningi þess og Samtaka atvinnulífsins.

Hinn 18. mars 2010 var stefnda sagt upp störfum við skólann með því að skólameistari afhenti honum uppsagnarbréf. Í því kom fram að stefnanda væri sagt upp störfum sem „kennara/leiðbeinanda“ við skólann og að uppsagnarfrestur væri þrír mánuðir frá og með næstu mánaðamótum. Aðilum ber saman um að stefnanda hafi, þegar uppsagnarbréfið var afhent, verið gerð munnlega grein fyrir því að ástæða uppsagnarinnar væri að hann væri ekki með kennsluréttindi. Í stefnu kemur fram að skólameistari hafi einnig tekið fram að menntamálaráðuneytið beitti skólann þrýstingi í þessa veru. Af hálfu stefnda er því jafnframt haldið fram að við uppsögnina hafi skólameistari tekið fram að stefnandi hefði ekki sýnt vilja til að afla sér kennsluréttinda.

Nokkur bréfaskipti áttu sér stað eftir þetta, þar sem leitað var frekari skýringa af hálfu stefnanda á ástæðu uppsagnarinnar, en stefnandi taldi ótrúverðuga þá ástæðu sem gefin hafði verið. Með bréfi lögmanns KÍ 22. júní 2010 var þessi beiðni um rökstuðning áréttuð auk þess sem þar kom fram sú afstaða að um ólögmæta uppsögn hefði verið að ræða sem leiddi til skaðabótaábyrgðar stefnda. Með bréfi 7. júlí 2010 var krafist skaðabóta fyrir hönd stefnanda vegna uppsagnarinnar er námu launum í fjóra mánuði. Með tölvuskeyti lögmanns stefnda 9. júlí 2010 var því mótmælt að uppsögn stefnanda og annars kennara við skólann tengdist umræðu meðal kennara um aðild að KÍ og var bótaskyldu hafnað. Kom þar fram að skólinn hefði ekki sett sig upp á móti aðild þeirra að KÍ eða öðrum stéttarfélögum og „því engar forsendur fyrir vangaveltum um að skólinn hafi sagt upp tveimur kennurum til að koma í veg fyrir aðild þeirra að KÍ“. Skólinn hafi hins vegar hafnað því að undirrita inntökubeiðnir kennaranna með röksemdum sem tíundaðar hefðu verið í bréfi 21. maí 2010. Þetta bréf liggur fyrir í málinu. Þar kemur fram að Menntaskólinn Hraðbraut telji starfsmönnum sínum frjálst að eiga aðild að stéttarfélagi. Með undirritun á umsóknareyðublað fyrir aðild kennara að KÍ hefði skólinn hins vegar skuldbundið sig til að virða kjarasamninga KÍ, en þar hafi væntanlega verið átt við kjarasamning félagsins við fjármálaráðherra. Enn fremur hefði stefndi með undirritun á eyðublaðið skuldbundið sig til að greiða ýmis gjöld samkvæmt þeim samningi. Af bréfinu má ráða að þetta hafi stefndi ekki getað fellt sig við og því hafi fyrirsvarsmaður hans neitað að skrifa undir umsóknareyðublöðin. Það ætti þó ekki að koma í veg fyrir aðild kennara að KÍ enda þyrfti ekki atbeina vinnuveitanda til þess.

Í stefnu kemur fram að þar sem stefnandi telji uppsögn sína ólögmæta og hún hafi valdið honum tjóni sé málsóknin óhjákvæmileg.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er á því byggt að fyrirvaralaus uppsögn hans hafi verið ólögmæt, saknæm og valdið stefnanda tjóni sem stefndi beri ábyrgð á.

Stefnandi byggir á því að hin raunverulega ástæða uppsagnar hans hafi ekki verið skortur á kennsluréttindum og að sú skýring sé fyrirsláttur. Ástæða uppsagnarinnar hafi þvert á móti verið vilji hans til þess að hann og aðrir kennarar við skólann yrðu félagsaðilar í KÍ og nytu jafnframt áþekkra kjara og gilda samkvæmt miðlægum kjarasamningi. Þessa afstöðu reisir stefnandi á nokkrum atriðum:

Í fyrsta lagi hafi afstaða skólastjórans ætíð verið sú að hagsmunum kennara og skólans væri betur borgið utan KÍ. Stefnandi hafi verið stefnda óþægur ljár í þúfu í ljósi einbeitts vilja hans til að hann og aðrir kennarar fengju að vera félagsmenn í KÍ og njóta sambærilegra starfskjara og samkvæmt hinum miðlæga kjarasamningi.

Í öðru lagi telur stefnandi tímasetningu uppsagnarinnar renna ótvíræðum stoðum undir það mat stefnanda að ástæða uppsagnarinnar hafi verið sú sem hann telur. Sama dag og stefnanda hafi verið sagt upp störfum hafði verið ákveðinn fundur, þ. á m. með skólastjóra, þar sem félagsaðild kennara að KÍ og starfskjör þeirra hafi átt að vera til umræðu. Þessu fundur hafi verið ákveðinn klukkan fjögur deginum áður. Um klukkan fimm þann dag hafi skólastjórinn sent stefnanda tölvubréf þar sem hann hafi tjáð stefnanda að hann vildi hitta hann fyrir fundinn næsta dag. Þá hafi skólastjórinn hringt heim til hans sama kvöld og ítrekað mikilvægi þess að þeir hittust fyrir fundinn. Um klukkan hálftvö á fimmtudeginum, eða skömmu fyrir kennarafundinn, hafi skólastjórinn afhent stefnanda uppsagnarbréfið. Aðdragandinn hafi verið enginn, þ.e. skólastjórinn hafði ekki gefið stefnanda neitt tilefni til að ætla að honum yrði sagt upp störfum.

Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að uppgefin ástæða uppsagnarinnar, þ.e. að stefnandi væri ekki með kennsluréttindi og að þetta væri vegna þrýstings frá menntamálaráðuneytinu, sé ekki trúverðug. Um það vísar stefnandi annars vegar til þess að öðrum kennurum við skólann, sem hafi verið í sömu stöðu og stefnandi, hafi ekki verið sagt upp störfum. Þegar af þeirri ástæðu telur stefnandi að tilefni sé til að draga þessa ástæðu í efa sem hina raunverulegu ástæðu uppsagnarinnar. Hins vegar vísar stefnandi til þess að ekkert í lögum standi því í vegi að stefnandi starfi sem kennari þótt hann hafi ekki kennsluréttindi. Þá kannist menntamálaráðuneytið ekki við að hafa þrýst á skólann.

Stefnandi telur sig, með vísan til ofangreindra atriða, hafa leitt nægar líkur að því að ástæða uppsagnar hans hafi verið sú sem hann byggir á. Hann telur enn fremur að það sé stefnda að færa sönnur fyrir því að uppsögnin hafi ekki helgast af þessum ástæðum, ekki síst í ljósi þess að öðrum starfsmönnum, sem eins hafi verið ástatt um, hafi ekki verið sagt upp störfum hjá stefnda, svo og í ljósi tímasetningar og aðdraganda uppsagnarinnar.

Stefnandi byggir á því að uppsögnin hafi eins og á stóð verið ólögmæt. Hann vísar til þess að staða stefnanda að lögum sé ekki sambærileg stöðu starfsmanna á almennum vinnumarkaði hvað varði réttindi við uppsögn. Enda þótt stefndi sé að sönnu einkaaðili þá hafi hann með höndum almannastarfsemi sem sé jafnframt í eðli sínu opinbers réttar eðlis. Þá sé hann rekinn fyrir opinbert fé. Starfsemi stefnda lúti lögum um framhaldsskóla nr. 92/2008, en þau lög hafi leyst af hólmi lög nr. 80/1996 um framhaldsskóla, auk reglugerðar nr. 426/2010 um viðurkenningu einkaskóla á framhaldsskólastigi, sem hafi verið sett með stoð í fyrrnefndum lögum, sbr. einnig eldri reglugerð nr. 108/1999 um sama efni. Um starfsemi stefnda gildi jafnframt lög nr. 87/2008 um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, sbr. einnig reglugerð nr. 872/2009 um inntak menntunar leik-, grunn- og framhaldsskólakennara, en hún sé sett með stoð í 8. gr. fyrrnefndra laga. Stefnandi vísi hér einnig til þess að samkvæmt c-lið 5. gr. reglugerðar um viðurkenningu einkaskóla á framhaldsskólastigi nr. 426/2010 sé skilyrði þess að einkaskóli geti hlotið viðurkenningu að „laun og önnur starfskjör starfsfólks séu ekki lakari en stéttarfélög og viðsemjendur þeirra semja um í kjarasamningum í þeirri starfsgrein sem samningurinn tekur til ...“ Sömu niðurstöðu leiði af lögum nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. 1. gr. laganna.

Stefnandi kveðst byggja á því að sú réttarvernd sem ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og grundvallarreglur stjórnsýsluréttar tryggja kennurum sé órjúfanlegur hluti af samningsbundnum kjörum kennara samkvæmt miðlægum kjarasamningi KÍ við fjármálaráðherra. Þessi réttarvernd feli í sér að þegar opinberum starfsmanni, hér kennara, sé sagt upp störfum skuli það gert með ákveðnum hætti. Af þessu leiði að mati stefnanda að hann hafi átt að njóta sambærilegrar réttarverndar að þessu leyti og opinber starfsmaður, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 og fyrrgreindan kjarasamning KÍ við fjármálaráðherra. Uppsögnin hafi því ekki mátt byggjast á ómálefnalegum sjónarmiðum. Sú ástæða sem stefnandi telur að uppsögnin hafi verið reist á, sbr. umfjöllun hér að framan, hafi verið ómálefnaleg. Því sé uppsögnin ólögmæt.

Af hálfu stefnanda er því haldið fram að þó að komist yrði að þeirri niðurstöðu að uppsagnarréttur stefnda eigi að öllu leyti að ráðast af almennum reglum vinnuréttar breyti það ekki því að uppsögn á þeim grunni sem hér um ræði feli í sér ólögmæta meingerð í skilningi 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Því teljist hún ólögmæt. Uppsögnin eigi sem fyrr greinir rætur að rekja til vilja hans til að vera félagsmaður í stéttarfélagi þeirrar fagstéttar sem hann tilheyri og kjarabaráttu samhliða. Þessi vilji stefnanda og barátta fyrir sambærilegum kjörum og kennarar njóti samkvæmt hinum miðlæga kjarasamningi hafi verið varin af mannréttindaákvæðum stjórnarskrár, sbr. meðal annars 73. gr. stjórnarskrár um tjáningarfrelsi og 74. gr. stjórnarskrár um félagafrelsi, svo og undirstöðurökum þeirra ákvæða. Stefnandi vísar hér jafnframt til 4. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, sem og til undirstöðuraka þess ákvæðis, að atvinnurekendum sé óheimilt að reyna að hafa áhrif á afstöðu verkamanna og afskipti af stéttar- eða stjórnmálafélögum eða vinnudeilum með uppsögn úr vinnu eða hótunum um slíka uppsögn.

Þar sem stefnandi telur að uppsögnin hafi af þessum sökum verið ólögmæt telur stefnandi sig eiga rétt á skaðabótum vegna fjártjóns úr hendi stefnda vegna uppsagnarinnar. Verði bótaábyrgð stefnda bæði reist á sakargrundvelli sem og á almennri reglu um vinnuveitendaábyrgð vegna háttsemi skólastjóra stefnda. Telur stefnandi skaðabætur vegna fjártjóns hæfilega ákvarðaðar 1.260.000 krónur, eða sem svari fjögurra mánaða launum stefnanda hjá stefnda. Í því sambandi bendir stefnandi á að hann hafi verið atvinnulaus frá því að uppsögnin hafi tekið gildi.

Með vísan til þess sem að framan greinir telur stefnandi að uppsögn hans hafi einnig falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnanda, sem skapi honum rétt til miskabóta úr hendi stefnda samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Af hálfu stefnanda sé krafist miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur, sem hann telur hæfilega ákvarðaðar, en fyrirvaralaus uppsögn stefnanda hafi eðli málsins samkvæmt verið honum mjög þungbær. Telur stefnandi að bótaábyrgð stefnda verði bæði reist á sakargrundvelli sem og á almennri reglu um vinnuveitendaábyrgð vegna háttsemi skólastjóra stefnda.

Stefnandi telur sig því eiga rétt á skaðabótum, samtals að fjárhæð 2.760.000 krónur, vegna fjártjóns hans og miska. Þá krefjist hann dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags.

Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. einkum 73. og 74. gr., stjórnsýslulaga nr. 37/1993 auk meginreglna stjórnsýsluréttar. Jafnframt vísar hann til laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, laga um framhaldsskóla nr. 92/2008, sbr. lög nr. 80/1996 um framhaldsskóla, reglugerðar nr. 426/2010 um viðurkenningu einkaskóla á framhaldsskólastigi, settrar með stoð í fyrrnefndum lögum, sbr. einnig eldri reglugerð nr. 108/1999 um sama efni. Þá vísar hann til laga nr. 87/2008 um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, sbr. einnig reglugerð nr. 872/2009 um inntak menntunar leik-, grunn- og framhaldsskólakennara, sem sett er með stoð í 8. gr. fyrrnefndra laga. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um upphafstíma dráttarvaxta vísar hann til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Sýknukröfu sína byggir stefndi á því að uppsögn stefnanda hafi hvorki brotið gegn lögum né kjarasamningi sem stefndi sé bundinn af.

Af hálfu stefnda er því haldið fram að ástæða uppsagnarinnar hafi verið að stefnandi hafi ekki haft kennsluréttindi. Stefndi bendir á að rétt til kennslustarfa við framhaldsskóla hafi sá einn sem uppfylli skilyrði 5. gr. laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, nr. 87/2008. Þar sem stefnandi hafi ekki haft kennsluréttindi hafi hann ekki uppfyllt skilyrði 13. gr. þeirra laga til fastráðningar við framhaldsskóla. Hann hafi heldur ekki haft undanþágu samkvæmt 19. gr. sömu laga, en slík undanþága sé aðeins veitt til tímabundinnar ráðningar eitt ár í senn að öðrum skilyrðum uppfylltum. Stefnda hafi því borið að segja upp ótímabundnum ráðningarsamningi stefnanda sem hafi brotið í bága við fyrrgreind ákvæði. Þá hafi stefnandi einn kennara stefnda ekki sýnt neinn vilja til að afla sér kennsluréttinda þrátt fyrir að skólastjóri hafi oft beðið hann um að fara í kennslufræðinám. Aðrir, sem eins hafi verið ástatt um, hafi farið í það nám eða gert ráðstafanir til þess.

Stefndi vísar til þess að á skólasamningafundi, sem skólastjóri stefnda hafi átt með fulltrúum menntamálaráðuneytisins 3. nóvember 2009, hafi komið fram að ofangreindum lagaákvæðum yrði fylgt eftir. Þá vísar stefndi einnig um þetta atriði til bréfs ráðuneytisins til stefnda frá 28. apríl 2011.

Af hálfu stefnda er því haldið fram að tímasetning uppsagnarinnar hafi ráðist af því að uppsögn hans hefði tekið gildi og hann lokið störfum fyrir upphaf næsta skólaárs svo unnt yrði að fá réttindakennara til starfa að undangenginni auglýsingu. Þá hafi skólastjóri stefnda verið á förum til dvalar erlendis.

Stefndi mótmælir því að önnur og ólögmæt sjónarmið hafi legið að baki uppsögn stefnanda eins og byggt sé á í stefnu. Beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir þeirri fullyrðingu sinni.

Stefndi telur að málflutningur stefnanda um lagalega stöðu stefnanda í samanburði við réttarstöðu starfsmanna á almennum vinnumarkaði órökstudda. Sama eigi við um fullyrðingar stefnanda um að kennarar stefnda hafi ekki notið áþekkra réttinda og aðrir kennarar njóti samkvæmt svonefndum miðlægum kjarasamningi, en þar kveður stefndi að átt sé við kjarasamning KÍ og ríkisins. Stefndi telur enn fremur að það sé óljóst á hverju bótakrafan sé reist. Miskabótakrafan sé á hinn bóginn byggð á því að brotið hafi verið gegn ótilgreindum mannréttindaákvæðum stjórnarskrár auk 74. gr. stjórnarskrár og 4. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur, nr. 80/1938.

Varðandi lagalega stöðu stefnda vísar hann til þess að stefndi sé einkahlutafélag og skólinn sé einkaskóli. Um starfsmannamál skólans, þar með talið uppsagnir starfsmanna, fari því eftir þeim reglum sem gildi á almennum vinnumarkaði.

Stefndi vísar enn fremur til þess að samkvæmt 12. gr. laga nr. 92/2008 um framhaldsskóla sé heimilt að veita einkaskólum viðurkenningu til kennslu á framhaldsskólastigi. Þar sé einnig kveðið á um að skóli, sem hlotið hafi viðurkenningu, hafi sjálfdæmi um starfsemi sína að öðru leyti en því sem kveðið sé á um í lögunum, reglum eða öðrum stjórnvaldsfyrirmælum, sem sett séu á grundvelli laganna. Slíkur skóli skuli leitast við að leysa úr málum er varði réttindi og skyldur nemenda í samræmi við lög og góða stjórnsýsluhætti. Lögin hafi á hinn bóginn ekki að geyma nein fyrirmæli um kjör starfsmanna. Sama eigi við um reglugerð nr. 108/1999 um viðurkenningu einkaskóla á framhaldsskólastigi en sú reglugerð hafi verið í gildi við uppsögn stefnanda. Ákvæði reglugerðar nr. 426/2010 frá 11. maí 2010 um sama efni, sem vísað sé til í stefnu, eigi því ekki við um ágreiningsefni þessa máls. Þá verði ekki séð að skilyrði c-liðar 5. gr. þeirrar reglugerðar eigi sér lagastoð. Stefndi bendir þó á að yfirlýsing skólastjóra stefnda, um að kjör kennara stefnda séu ekki lakari en í almennum kjarasamningum kennara, hafi verið tekin gild, sbr. viðurkenningu menntamálaráðuneytisins, dags. 28. apríl 2011.

Með vísan til framangreinds byggir stefndi á því að hann starfi á sviði einkaréttar og að ákvarðanir félagsins um ráðningu og uppsögn starfsmanna séu því einkaréttarlegs eðlis en ekki ákvarðanir í merkingu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Af 1. og 2. tölul. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins verður ráðið að starfsmenn slíkra félaga falli ekki undir gildissvið laganna. Einu gildi þótt slíkt félag hafi með höndum almannastarfsemi eða að starfsemin sé rekin fyrir opinbert fé. Forsenda þess að um réttindi og skyldur starfsmanna slíks félags fari eftir meginreglum laga nr. 70/1996 sé að samið sé um slíkt, eins og vikið sé að í athugasemdum við frumvarp til laganna. Eins og fram kemur í stefnu hafi enginn kjarasamningur verið í gildi milli KÍ og stefnda. Í ráðningarsamningi stefnanda sé hins vegar kveðið á um að uppsagnarfrestur af beggja hálfu skyldi vera þrír mánuðir og að uppsögn skyldi vera skrifleg. Stefndi mótmælir þess vegna því að ákvæði stjórnsýslulaga, grundvallarreglur stjórnsýsluréttar og ákvæði laga nr. 70/1996 eigi við um starfskjör stefnanda. Stefnda hafi því verið frjálst að segja stefnanda upp störfum með þeim hætti sem gert hafi verið og því teljist uppsögn hans lögmæt.

Stefndi mótmælir því að umræða innan kennarahópsins um aðild að Kennarasambandi Íslands, hafi á nokkurn hátt tengst uppsögn stefnanda. Þótt skólameistari hafi hræðst KÍ vegna fyrri reynslu hafi legið fyrir að hann ætlaði ekki að hindra fólk í að sækja í stéttarfélag og ekki að banna neinum að ganga í KÍ ef vilji fólks stæði til þess. Stefndi tekur hins vegar fram að ekki sé þörf á að leita samþykkis vinnuveitanda fyrir aðild starfsmanns að stéttarfélagi. Umsóknarbeiðni sem starfsmenn hafi afhent skólameistara með ósk um áritun hafi hins vegar falið í sér skuldbindingu um að „virða kjarasamninga og samningsumboð Kennarasambands Íslands“ og þar sé væntanlega átt við kjarasamning KÍ og ríkisins. Stefndi byggir á því að í félagafrelsi starfsmanna felist ekki að þeir geti krafist þess að kjarasamningur KÍ við ríkið verði frá sama tíma bindandi fyrir stefnda og að starfsmenn geti með því einhliða breytt persónubundnum ráðningarkjörum sínum. Skólastjóra stefnda hafi því verið rétt að hafna því að undirrita umsóknareyðublað KÍ.

Stefndi tekur fram að hann sé bundinn af lögum nr. 55/1980 eins og önnur fyrirtæki á almennum vinnumarkaði. Samkvæmt 1. gr. þeirra laga skuli laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, vera lágmarkskjör óháð kyni, þjóðerni eða ráðningartíma fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því er samningurinn taki til. Lögin vísi til almennra kjarasamninga sem samtök vinnuveitenda geri við stéttarfélög. Samningar eins tiltekins vinnuveitanda séu hins vegar ekki skuldbindandi fyrir aðra vinnuveitendur og á það einnig við um kjarasamninga sem ríkið geri á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Stefndi sé því óbundinn af kjarasamningi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkisins við KÍ vegna framhaldsskólakennara. KÍ hafi ekki gert kjarasamning við Samtök atvinnulífsins eða önnur samtök skóla. Því sé enginn gildur almennur kjarasamningur fyrir framhaldsskólakennara. Af þessum sökum telur stefndi að kröfur stefnanda verði ekki reistar á lögum nr. 55/1980.

Stefndi mótmælir því enn fremur að stefnandi hafi verið í fyrirsvari fyrir hópi kennara sem hafi viljað ganga í KÍ. Það hafi ekki verið skilningur skólameistara og gefi framlögð fundargerð frá fundi í kennarafélaginu 16. febrúar 2010 slíkt ekki til kynna. Þá mótmælir stefndi því sem röngu að uppsögn annars kennara við skólann tengist þessu máli eða umræðu um inngöngu kennara í KÍ á nokkurn hátt. Stefndi mótmælir enn fremur því sem röngu og ósönnuðu að á kennarafundi 17. mars 2010 hafi fleiri uppsögnum verið hótað, eins og haldið sé fram í stefnu. Ekkert slíkt komi heldur fram í fundargerð fundarins. Þá vekur stefndi athygli á því að framlagðar fundargerðir frá kennara- og starfsmannafundum hafi að geyma einhliða frásögn viðkomandi fundarritara.

Með vísan til þess sem að framan greinir mótmælir stefndi miskabótakröfu stefnanda. Engar lagalegar forsendur séu til að dæma stefnanda miskabætur með vísan til 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og því beri að sýkna stefnda af þeirri kröfu. Þá sé upphæð miskabótakröfunnar mótmælt þar sem hún sé í engu samræmi við fyrirliggjandi dómaframkvæmd. Stefndi mótmælir einnig fjárhæð bótakröfu stefnanda sem of hárri. Samkvæmt venju geti slíkar bætur aldrei orðið hærri en sem samsvari þriggja mánaða launum að frádregnum tekjum og öðrum greiðslum sem stefnandi hafi haft á tímabilinu.

Um lagarök vísar stefndi fyrst og fremst til laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, nr. 87/2008, laga um framhaldsskóla nr. 92/2008, reglugerðar nr. 108/1999 um viðurkenningu einkaskóla á framhaldsskólastigi og síðari reglugerð um sama efni nr. 426/2010. Einnig vísar stefndi til 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, laga um stéttarfélög og vinnudeilur, nr. 80/1938 , og laga um starfskjör launafólks, nr. 55/1980, svo og til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 129. og 130. gr.

IV.

Forsendur og niðurstaða

Stefndi, sem er einkahlutafélag, rekur skóla á framhaldsskólastigi samkvæmt heimild í III. kafla laga nr. 92/2008 um framhaldsskóla. Eins og fram kemur í 2. málsl. 2. mgr. 12. gr. laganna hefur stefndi sjálfdæmi um starfsemi sína að öðru leyti en því sem kveðið er á um í lögunum eða reglum og öðrum stjórnvaldsfyrirmælum sem sett eru á grundvelli laganna. Stefndi er ekki stjórnvald, þó að félagið hafi undirgengist ákveðna skyldu til að virða réttindi og skyldur nemenda samkvæmt lögum og góðum stjórnsýsluháttum, sbr. 4. mgr. 12. gr. sömu laga. Ráðning og uppsögn starfsmanna stefnda geta af þessari ástæðu ekki talist til stjórnarathafna er falli undir gildissvið stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eða óskráðra reglna stjórnsýsluréttar. Breytir engu í því efni þó að stefndi hafi á grundvelli þjónustusamnings við menntamálaráðuneytið notið greiðslna úr ríkissjóði. Þá falla slíkar ákvarðanir stefnda utan gildissviðs laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna, sbr. 1. tölul. 2. mgr. 2. gr. laganna.

Stefnandi telur að hann hafi, þrátt fyrir það sem að framan greinir, átt að njóta þeirrar réttarverndar sem leiðir af stjórnsýslulögum og almennum reglum stjórnsýsluréttar, þar sem hún sé órjúfanlegur hluti af samningsbundnum kjörum kennara samkvæmt kjarasamningi Kennarasambands Íslands við fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Þessi málsástæða er á því reist að umræddur kjarasamningur hafi átt að taka til starfskjara stefnanda, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda.

Hluti umrædds kjarasamnings hefur verið lagður fram í málinu. Hvergi er þar vikið að stjórnsýslulögum eða almennum reglum stjórnsýsluréttar og ekkert sem bendir til þess að þar hafi verið samið á þann veg að lagareglur, er taka til uppsagna ríkisstarfsmanna og miða að því að tryggja réttaröryggi þeirra, geti haft víðtækara gildissvið en leiðir af löggjöf hverju sinni. Í kjarasamningnum er heldur ekki fjallað um það hvernig standa beri að uppsögn ráðningarsamnings. Þegar af þeirri ástæðu getur umræddur kjarasamningur ekki haft þau réttaráhrif sem stefnandi telur að leiði af honum. Í málinu hafa aðilar ekki vísað til annars kjarasamnings er hafi átt að taka til starfskjara stefnanda. Samkvæmt framansögðu verður að hafna þessari málsástæðu stefnanda.

Af þessu leiðir að um uppsögn stefnanda fór eftir ráðningarsamningi og almennum reglum vinnuréttar. Í ráðningarsamningi stefnanda segir að uppsagnarfrestur af beggja hálfu skuli vera þrír mánuðir og að uppsögn skuli vera skrifleg. Að öðru leyti er þar ekki lýst hvernig standa beri að uppsögn samningsins. Ráðningarsamningurinn veitti því stefnda rétt til að segja upp samningnum með skriflegum hætti og með umsömdum fyrirvara af þeim ástæðum sem ekki fóru í bága við lagafyrirmæli á sviði vinnuréttar.

Stefnandi telur að uppsögnin hafi verið reist á ólögmætum ástæðum og vísar í því sambandi meðal annars til 4. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, þar sem lagt er bann við því að reynt sé að hafa áhrif á stjórnmálaskoðanir starfsmanna, afstöðu þeirra og afskipti af stéttar- eða stjórnmálafélögum eða vinnudeilum m.a. með uppsögn úr vinnu eða hótunum um slíka uppsögn. Enn fremur skírskotar stefnandi til 73. gr. stjórnarskrárinnar um skoðana- og tjáningarfrelsi sem og félagafrelsisákvæðis 74. gr. stjórnarskrárinnar. Þá hafi ákvörðunin falið í sér ólögmæta meingerð í skilningi 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Reisir stefnandi þennan málatilbúnað sinn í öllum tilvikum á því að raunveruleg ástæða uppsagnarinnar hafi verið barátta stefnanda í þágu aðildar kennara hjá stefnda að Kennarasambandi Íslands.

Eins og fram hefur komið er óumdeilt að skólameistari hafi greint stefnanda munnlega frá því við uppsögnina að ástæða ákvörðunarinnar væri að stefnandi væri ekki með kennsluréttindi. Fyrirsvarsmaður stefnda kom fyrir dóminn og áréttaði að stefnanda hefði verið sagt upp vegna þess að hann hefði ekki verið með kennsluréttindi og ekki sýnt vilja til að afla sér þeirra. Af hans hálfu er því mótmælt að aðrar ástæður hafi legið uppsögninni til grundvallar.

Samkvæmt 5. gr. laga nr. 87/2008 um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla hafa þeir einir rétt til að nota starfsheitið framhaldsskólakennari og starfa við framhaldsskóla sem til þess hafa leyfi ráðherra. Þessi lög taka jafnt til opinberra framhaldsskóla og annarra skóla á framhaldsskólastigi. Til þess að verða ráðinn til kennslu í framhaldsskóla skal umsækjandi hafa öðlast þetta leyfi, sbr. 1. mgr. 13. gr. sömu laga. Til að fá slíkt leyfi verður viðkomandi að hafa lokið tiltekinni menntun, sbr. 2. mgr. 5. gr. og 8. gr. laganna. Óumdeilt er að stefnandi hefur ekki tilskilið leyfi samkvæmt fyrrgreindum lagafyrirmælum til að verða ráðinn til starfa sem kennari við framhaldsskóla.

Í 2. mgr. 19. gr. laga nr. 87/2008 er áréttað að óheimilt sé að ráða aðra en þá sem uppfylla ákvæði laganna til kennslu við framhaldsskóla. Frá þessu banni er þó heimilt að víkja samkvæmt 3. mgr. sömu greinar. Þar segir að ef enginn sækir um auglýst kennslustarf, sem fullnægir ákvæðum laganna, þrátt fyrir endurtekna auglýsingu, þá geti skólameistari sótt um heimild til undanþágunefndar framhaldsskóla um að lausráða tiltekinn starfsmann til kennslustarfa til bráðabirgða, þó aldrei lengur en til eins árs. Ótímabundin ráðning stefnanda til kennslustarfa hjá hinu stefnda félagi, sem auk þess var án heimildar undanþágunefndar framhaldsskóla, stangaðist augljóslega á við þessi lagafyrirmæli.

Af hálfu stefnda hefur verið lögð fram fundargerð svonefnds skólasamningsfundar sem haldinn var 3. nóvember 2009. Fundinn sátu þrír fulltrúar mennta- og menningarmálaráðuneytisins ásamt Ó-kk-þgf H. J-kk-þgf skólameistara og er fundargerðin undirrituð af einum fulltrúa ráðuneytisins. Í henni kemur fram að flestir kennarar við Menntaskólann Hraðbraut séu með réttindi, en þó séu nokkrir sem ekki hafi verið sótt um undanþágu fyrir. Þá segir þar að fyrrgreindum lagaákvæðum um hæfi kennara á framhaldsskólastigi yrði fylgt eftir, þó að ekki hafi þar verið vikið að því með hvaða hætti það yrði gert. Samkvæmt þessu er í ljós leitt að réttindamál kennara við skólann hafi komið til umræðu milli ráðuneytisins og skólastjóra áður en stefnanda var sagt upp störfum.

Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því að ólögmætar ástæður hafi legið uppsögninni til grundvallar eins og hann heldur fram. Hér hefur verið rakið að ótímabundin ráðning stefnanda til kennslustarfa við skólann hafi stangast á við fyrirmæli laga nr. 87/2008. Eins og atvikum er háttað verður ekki séð að tímasetning uppsagnarinnar eða afstaða skólameistara til aðildar kennara skólans að Kennarasambandi Íslands veiti ályktun stefnanda um ástæðu uppsagnarinnar næga stoð. Ekki liggja heldur fyrir nægar upplýsingar til að unnt sé að draga ályktun um hvort aðrir starfsmenn, sem störfuðu við kennslu í skólanum, hafi verið í sambærilegri stöðu og stefnandi með tilliti til kennsluréttinda. Við aðalmeðferð málsins gáfu nokkrir einstaklingar skýrslu, þ. á m. fyrrverandi aðstoðarskólastjóri hjá stefnda. Ekki varð af skýrslu hennar, eða annarra vitna, ráðið að skólameistari hafi greint þeim frá því að aðrar ástæður en skortur á kennsluréttindum hefðu legið uppsögninni til grundvallar. Gegn andmælum stefnda, og með vísan til þess sem að framan greinir, telur dómurinn að ekki hafi verið sýnt fram á að uppsögnin eigi rætur að rekja til baráttu hans í þágu aðildar kennara skólans að Kennarasambandi Íslands.

Samkvæmt framansögðu hafa ekki verið færðar sönnur á að ólögmætar ástæður hafi legið til grundvallar uppsögn stefnanda, sbr. meginreglu 4. gr. laga nr. 80/1938 og fyrrgreind mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar, eða að uppsögnin hafi falið í sér ólögmæta meingerð í garð stefnanda, sbr. 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Því ber að sýkna stefnda að öllum kröfum stefnanda.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Hraðbraut ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, H-kk-ef P-kk-ef.

Stefnandi greiði stefnda 450.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf