E-2730/2020

Mál þetta, sem var dómtekið 18. nóvember 2021, var höfðað 28. apríl 2020.

Stefnandi er A, [...,...].

Stefndu eru Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3 í Reykjavík, B, [...,...].

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda sameiginlega 12.394.155 krónur með 4,5% vöxtum frá 30. september 2018 til 31. ágúst 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 19. september 2019 að fjárhæð 5.426.546 króna. Loks er krafist málskostnaðar sameiginlega úr hendi stefndu eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Endanlegar dómkröfur stefndu eru aðallega þær að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda en til vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar.

Eins og áður segir var málið höfðað 28. apríl 2020, en stefnandi jók síðar við dómkröfur sínar með framhaldsstefnu sem lögð var fram í þinghaldi 24. mars 2021.

I

Málsatvik eru að meginstefnu ágreiningslaus. Stefnandi var farþegi í bifreiðinni X hinn 2. apríl 2018 þegar ekið var á hana af bifreiðinni Y, sem ekið var af stefnda B. Óumdeilt er að stefnandi varð við áreksturinn fyrir tjóni sem fellur undir ábyrgðartryggingu síðastnefndrar bifreiðar hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. T jón stefnanda var metið af J-kk-þgf V-kk-þgf lækni og H-kk-þgf I-kk-þgf G-kk-þgf lögfræðingi með álitsgerð, dags. 8. júlí 2019. Tímabundin óvinnufærni var metin 100% frá 2. apríl 2018 til 30. september 2018, en hin síðastnefnda dagsetning var talin stöðugleikapunktur. Veikindi í skilningi 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 voru talin hafa staðið yfir á sama tímabili, þ. e. í 181 dag, allt án rúmlegu. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. laga nr. 50/1993 var metinn 12 stig og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. sömu laga metin 12%. Aðilar eru ásáttir um að leggja þessar niðurstöður til grundvallar og var það gert við greiðslu bóta af hálfu stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. 19. september 2019.

Ágreiningur málsaðila varðar einungis það við hvaða árslaun skuli miðað við útreikning bóta til stefnanda vegna varanlegrar örorku. Í þeim efnum byggir stefnandi á því að tekjur hans tekjuárin 2015, 2016 og fyrri hluta árs 2017 gefi ekki rétta mynd af framtíðartekjum hans. Þessum skilningi hafna stefndu og því hefur stefnandi höfðað mál þetta.

Stefnandi fluttist til Íslands árið 2009 og starfaði með hléum við almenn verkamannastörf. Árið 2015 hóf stefnandi meiraprófsnám og lauk því námi 25. september 2015. Hann hlaut ökuréttindi B 10. desember 2015, ökuréttindi C 4. febrúar 2016, ökuréttindi CE 22. febrúar 2016 og ökuréttindi D 22. mars 2016.

Ágreiningslaust er að stefnandi varð fyrir umferðarslysi í apríl 2016 eftir að hafa sofnað undir stýri, en þýðing þess slyss er nánar rakin hér á eftir.

Í göngudeildarnótu H-kk-ef S-kk-ef Þ-kk-ef, læknis á göngudeild taugasjúkdóma á Landspítala, dags. 30. maí 2016, er greint frá því að stefnandi sé greindur með „flogaveiki, ótilgreind, G40.9+“. Fram kemur að þetta sé „klár ábending fyrir akstursbanni“. Ágreiningslaust er að í kjölfarið var stefnanda gert sæta akstursbanni í fimm ár. Stefnandi tók þá til þess ráðs að kaupa bónstöð. Samkvæmt stefnu fóru þau kaup fram í júní 2016 en fyrir dómi lýsti stefnandi því síðar að þetta hefði verið í ágúst eða september 2016.

Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 31. júlí 2019, hafði stefnandi uppi kröfu um bætur úr hendi stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. vegna fyrrgreinds umferðarslyss 30. september 2018. Var íþeim efnum miðað við niðurstöður álitsgerðar J-kk-ef V-kk-ef og H-kk-ef I-kk-ef G-kk-ef, sem áður eru raktar. Kröfufjárhæð miðaðist þá við tiltekin laun stefnanda vegna starfa á bónstöð hans.

Undir rekstri málsins aflaði stefnandi vottorðs J-kk-ef T-kk-ef H-kk-ef læknis á Læknavaktinni ehf., dags. 18. desember 2020. Fram kemur að farið hafi verið yfir sjúkrasögu stefnanda og skoðun framkvæmd. Ekkert komi fram sem hindri að stefnandi hafi ökuleyfi og meirapróf. Hann þurfi ekki gleraugu við akstur.

Í framhaldinu jók stefnandi við dómkröfur sínar með höfðun framhaldssakar, eins og áður er getið. Miðar hann kröfur sínar nú við þær tekjur sem hann byggir á að hann hefði getað haft af akstri bifreiða, eins og nánar er rakið hér á eftir.

Lögmaður stefnanda sendi lækninum J-kk-þgf T-kk-þgf H-kk-þgf tölvubréf 17. maí 2021 þar sem sérstaklega er vikið að áðurnefndu vottorði H-kk-ef S-kk-ef Þ-kk-ef. Svarar J-kk-nf T-kk-nf með tölvubréfi samdægurs og ítrekar að stefnandi hafi ekki haft og hafi ekki greininguna flogaveiki. Því standi fyrra vottorð læknisins, dags. 18. desember 2020.

Undir rekstri málsins aflaði stefnandi vottorðs Ö-kvk-ef B. Ó-kvk-ef taugalæknis, dags. 31. ágúst 2021. Þar segir að greininguna flogaveiki, ótilgreind G46.9 hafi stefnandi fengið á göngudeild taugalækninga Landspítala af deildarlækni í sérnámsstöðu í kjölfar umferðaróhapps 16. apríl 2016. Haft er eftir stefnanda um aðdraganda slyssins að hann hafi ekki sofið í 16 tíma og verið þreyttur á heimleið úr vinnu. Hafi hann sofnað undir stýri og ekið á umferðarljós. Heilarit hafi verið tekið 25. apríl 2016 og það rit hafi verið eðlilegt. Fram kemur að stefnandi hafi hvorki fyrir né eftir óhappið 2016 fengið eitt einasta flog. Líklegast hafi hann fengið þá greiningu á sínum tíma þar sem erfitt sé að útiloka þann fræðilega möguleika að hann hafi fengið flog og þess vegna lent í umferðarslysinu. Hins vegar sé grunurinn það lítill að stefnandi hafi hvorki verið settur á lyf við flogaveiki né boðaður í endurkomu á göngudeild taugalækninga til að fylgja greiningunni eftir. Út frá heilsusögu stefnanda fyrir og eftir slysið, lýsingu hans sjálfs á slysinu og loks að því virtu að hann hafi aldrei fengið eitt einasta flog fyrir eða eftir umferðaróhappið sé það faglegt álit læknisins að stefnandi séekki með sjúkdóminn flogaveiki.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu fyrir dómi.

II

Stefnandi byggir á því að tekjur hans tekjuárin 2015, 2016 og fyrri hluta árs 2017 gefi ekki rétta mynd af framtíðartekjum hans. Upphaflega byggði stefnandi á því að hann hefði starfað við að aka hópferðabifreiðum til ársins 2015. Þá hefði hann skyndilega fengið flog og verið meinað að aka slíkum bifreiðum í fimm ár. Hann hefði því misst vinnuna og ekki notið nokkurra launa árið 2015. Síðar óskaði stefnandi eftir því að leiðrétta þessar upplýsingar og kvaðst hafa aflað sér aukinna ökuréttinda árið 2015 og 2016 og starfað fyrstu mánuði ársins 2016 sem atvinnubílstjóri. Því starfi hafi hann þurft að hætta eftir að hafa lent í slysi í apríl 2016 er hann sofnaði undir stýri. Í júní 2016 hafi hann keypt bónstöð með tilheyrandi stofnkostnaði þannig að ekki hafi verið unnt að greiða honum laun þrátt fyrir vinnuframlag. Þau lágmarkslaun sem stefndu vilji miða við gefi ekki rétta mynd af framtíðartekjum hans. Báðum skilyrðum 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 sé fullnægt í málinu. Aðstæður stefnanda teljist þannig óvenjulegar og auk þess sé ljóst að annar mælikvarði teldist réttari við mat á framtíðartekjum hans.

Stefnandi sé með meirapróf og miða beri árslaunaviðmið því við meðallaun bílstjóra vöru- og flutningabifreiða frá árinu 2018. Enda þótt stefnandi setji ekki fram varakröfu þá byggir hann á því að verði ekki fallist á fyrrgreinda málsástæðu þá beri til vara að líta til meðallauna karlkyns bílstjóra frá árinu 2018, til þrautavara beri að líta til meðallauna bílstjóra langferða- og áætlunarbifreiða, til þrautaþrautavara beri að líta til meðalatvinnutekna bílstjóra einka-, leigu-, og sendibifreiða. Verði ekki fallist á þetta skuli til þrautaþrautaþrautavara líta til meðallauna verkafólks á árinu 2018 þar sem stefnandi hefði starfað samfleytt í tvö ár á bónstöð fyrir slysdag, en í öllu falli verði til þrautaþrautaþrautaþrautavaraað miða við meðaltal rauntekna stefnanda frá ágúst 2017 til nóvember 2017 og svo frá mars og apríl 2018, en stefnandi hefði verið í fríi í Kanada í desember 2017 til og með febrúar 2018. Allt rúmist þetta innan fjárhæðar þeirrar endanlegu dómkröfu sem hann tefli fram í málinu, enda þótt hann setji ekki fram varakröfur með formlegum hætti í kröfugerð sinni.

III

Stefndu hafna málatilbúnaði stefnanda og byggja á því að ákvæði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 feli í sér undantekningu frá meginreglu 1. mgr. 7. gr. og beri því að skýra þröngt. Skilyrðum fyrri beitingu 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 sé ekki fullnægt í málinu í málinu. Þannig séu ekki fyrir hendi óvenjulegar aðstæður. Stefnandi hafi fengið brjósklos árið 2012, lent í tveimur umferðarslysum sama ár, einu umferðarslysi árið 2013, einu umferðarslysi árið 2015 og einu umferðarslysi árið 2016. Tekjuárin 2017 og 2018 séu ekki sönnun þess að tekjuárin 2015 og 2016 hafi verið óvenjuleg. Hvað varði tekjur stefnanda af bónstöð þá hafi hann ekki sýnt fram á að hann myndi hafa mun meiri tekjur í framtíðinni sem eigandi og framkvæmdastjóri hennar.

Auk þess liggi ekki fyrir að annar og réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur sé fyrir hendi. Launagreiðslur stefnanda hafi aldrei náð lágmarkslaunum samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Hann hafi komið hingað til lands árið 2009, tali ekki íslensku og búi aðeins að grunnskólamenntun. Á slysdegi hafi ekkert bent til þess að hann myndi mennta sig frekar eða læra íslensku í skóla í þeirri von að geta aflað hærri tekna.

Launaseðlar á völdu tímabili úr eigin fyrirtæki stefnanda hafi takmarkað gildi og geti ekki talist sönnun fyrir launum sem stefnandi hefði notið ef slysið hefði ekki átt sér stað. Þriggja mánaða frí stefnanda í Kanada sé til marks um stopula atvinnuþátttöku hans.

Umferðarslysið 2. apríl 2018 hafi engin áhrif haft á val stefnanda á starfsvettvangi eftir flog hans í apríl 2016. Hann hafi þegar markað sér annan starfsvettvang 2. apríl 2018 sem eigandi, rekstraraðili og starfsmaður bónstöðvar.

Stefnandi hafi aldrei starfað eða þegið laun sem bílstjóri vöru- eða flutningabifreiðar og ekki hafi verið leiddar neinar líkur að því að það hefði orðið hans starfsvettvangur í framtíðinni. Tilvísun stefnanda til meðallauna karlkyns bílstjóra frá árinu 2018 eigi ekki heldur við, enda sé þar á ferð yfirmælikvarði yfir öll möguleg bílstjórastörf á landinu. Tilvísun til meðalatvinnutekna bílstjóra langferða- og áætlunarbifreiða eigi ekki heldur við. Samkvæmt skattframtali vegna tekjuársins 2016 hafi laun stefnanda frá Ö numið samtals 274.185 krónum. Alfarið beri að hafna því að á þessum örstutta tíma hafi stefnandi markað sér starfsvettvang til framtíðar. Sömu rök eigi við um tilvísun stefnanda til meðalatvinnutekna bílstjóra einka-, leigu- og sendibifreiða.

Hvað varakröfu stefnda varði þá mótmæli hann sérstaklega upphafstíma dráttarvaxta.

IV

Ágreiningslaust er að stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. bar að greiða stefnanda bætur á grundvelli lögboðinnar ábyrgðartryggingar í kjölfar slyss stefnanda 2. apríl 2018. Málsaðilar eru jafnframt sammála um að leggja til grundvallar niðurstöðu fyrrgreindrar álitsgerðar J-kk-ef V-kk-ef rog H-kk-ef I-kk-ef G-kk-ef, dags. 8. júlí 2019, við mat á umfangi tjóns stefnanda. Aftur á móti deila aðilar um það hvaða tekjur skuli leggja til grundvallar við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku.

Meginregla laga nr. 50/1993 að þessu leyti birtist í 1. mgr. 7. gr. laganna. Þar er fjallað um það hvaða laun skuli lögð til grundvallar ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku. Í þeim efnum skuli miðað við meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Í 2. mgr. 7. gr. laganna kemur fram sú undantekningarregla að árslaun skuli þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður séufyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Í 3. mgr. 7. gr. sömu laga er loks sett fram sú regla að þrátt fyrir ákvæði 1. og 2. mgr. 7. gr. skuli ekki miða við lægri árslaun en í nánar tilgreindri töflu.

Stefndu byggja, eins og áður segir, á því að uppgjör bóta til stefnanda skuli ráðast af fyrrnefndri meginreglu 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Ágreiningslaust er að sé viðmið 1. mgr. 7. gr. lagt til grundvallar leiðir slíkt til niðurstöðu undir lágmarksviðmiði 3. mgr. þannig að hið síðarnefnda ákvæði ætti við í málinu. Við það miðaði bótagreiðsla stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. til stefnanda 19. september 2019.

Stefnandi ber aftur á móti fyrir sig ákvæði 2. mgr. 7. gr. laganna og byggir á því að aðstæður sínar teljist óvenjulegar auk þess sem ljóst sé að annar mælikvarði teldist réttari við mat á framtíðartekjum hans. Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum fyrir beitingu ákvæðisins sé fullnægt. Fallast má á það með stefnanda að aðstæður hans árin þrjú fyrir slysdag teljist óvenjulegar í skilningi ákvæðisins. Þannig hafði hann lent í slysi í apríl 2016, sætt akstursbanni í kjölfarið og þurft að skipta um starfsvettvang. Stefnandi festi þá kaup á bónstöð en ekki verður séð að hann hafi fyrir þann tíma sinnt sjálfstæðum atvinnurekstri. Eftir stendur það álitaefni hvort hærra árslaunaviðmið en það sem beitt var við uppgjör stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. gagnvart stefnanda teljist betri mælikvarði á framtíðartekjur stefnanda. Í þeim efnum byggir stefnandi fyrst og fremst á sjónarmiðum um að hann hafi aflað sér aukinna ökuréttinda og ætlað sér að starfa sem atvinnubílstjóri. Í öllu falli hafi hann starfað við eigin bónstöð og ekki getað greitt sér eðlileg laun þegar reksturinn var að fara af stað. Því sé rétt að líta til meðallauna verkafólks árið 2018 eða a. m-x-x. til meðalrauntekna stefnanda á tilteknu tímabili meðan á rekstrinum stóð.

Stefnandi fluttist til Íslands árið 2009 og var 28 ára á slysdegi. Hann talar ekki íslensku og hefur ekki leitast við að hnekkja staðhæfingu stefndu um að hann hafi einungis lokið grunnskólanámi í heimalandi sínu. Nokkurs ósamræmis gætir í upplýsingum frá stefnanda um atvinnusögu hans. Þannig kemur fram í stefnu að hann hafi starfað við það að aka hópbifreiðum fram til ársins 2015, en þá hafi hann fengið flog og verið meinað að aka hópbifreiðum í fimm ár. Í álitsgerð J-kk-ef V-kk-ef og H-kk-ef I-kk-ef G-kk-ef, dags. 8. júlí 2019, er byggt á því að stefnandi hafi starfað við almenn verkamannastörf frá árinu 2009. Lengst af hafi hann starfað við akstur stórra bifreiða, en eftir að hafa fengið flogakast hafi hann þurft að hætta slíkum störfum. Af framangreindu hefði mátt ætla að stefnandi hefði starfað lengi vel sem atvinnubílstjóri. Með bókun í þinghaldi 1. október 2020 óskaði stefnandi eftir því að koma á framfæri þeirri leiðréttingu að hann hefði hafið ökunám til öflunar aukinna ökuréttinda um mitt ár 2015 og síðan starfað hjá Ö „fyrstu mánuði ársins 2016“, þ. e. fram til þess að stefnandi sofnaði undir stýri í apríl 2016, sem síðar leiddi til akstursbanns hans, eins og áður er rakið. Enn var byggt á þessu við höfðun framhaldssakar í málinu. Var þá ljóst að ekki var lengur byggt á því af hálfu stefnanda að um aðra starfsreynslu af akstri stórra bifreiða væri að ræða. Þegar fyrirliggjandi skattframtal stefnanda vegna tekjuársins 2016 er virt kemur í ljós að þar eru taldar fram tekjur frá Ö að fjárhæð einungis 274.185 krónur. Hann hefur raunar ekki lagt fram ráðningarsamning, launaseðla eða nánari upplýsingar um það starf. Hann virðist því einungis hafa starfað fáeina daga sem atvinnubílstjóri á árinu 2016 og ekkert liggur fyrir í málinu um aðra starfsreynslu hans af sambærilegum störfum. Þannig hafði stefnandi rekið bónstöð í um tvö ár á slysdegi 2. apríl 2018. Að öllu framangreindu virtu kemur ekki til greina, hvað sem líður fyrrgreindu akstursbanni vegna ætlaðrar flogaveiki stefnanda, að fallist verði á það með honum að meðaltekjur atvinnubílstjóra þeirra mismunandi bifreiða sem stefnandi vísar til í málatilbúnaði sínum verði lagðar til grundvallar í málinu.

Eins og áður segir byggir stefnandi á því til vara að líta beri til meðallauna verkafólks á árinu 2018 þar sem stefnandi hefði starfað samfleytt í tvö ár á eigin bónstöð fyrir slysdag, en verði ekki fallist á það þá beri í öllu falli að miða við meðaltal rauntekna stefnanda frá ágúst 2017 til nóvember 2017 og svo frá mars og apríl 2018. Tekjuárin 2015 til 2018 séu enda ekki eðlileg. Í þeim efnum vísar stefnandi einkum til uppreiknaðra launa vegna tekjuáranna 2011 og 2012, en þá starfaði stefnandi við almenn verkamannastörf. Stefnandi hefur aftur á móti ekki lagt fram upplýsingar um tekjur sínar vegna tekjuáranna 2013 og 2014, sem standa þó nær slysdegi í tíma og gætu haft þýðingu ef meta ætti með heildstæðum hætti tekjusögu stefnanda árin fyrir slys hans, ekki síst þar sem stefndu hafa frá öndverðu byggt á því að atvinnuþátttaka stefnanda hafi verið stopul fyrir slysið og vísuðu þá einnig til þess að gögn vegna umræddra tekjuára lægju ekki fyrir. Aðspurður fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa verið á atvinnuleysisbótum þau tvö ár en þá hefði hann jafnframt sinnt börnum sínum. Þá bera gögn málsins með sér að stefnandi var ekki við störf á árinu 2015, en naut þess í stað félagslegrar aðstoðar frá Reykjavíkurborg. Auk þess verður ekki fram hjá því litið að stefnandi var 28 ára á slysdegi í apríl 2018 og verður stöðu hans því ekki jafnað til ungmennis eða námsmanns. Stöðugleikapunktur stefnanda í kjölfar umrædds slyss í apríl 2018 var talinn 30. september 2018, en samkvæmt skattframtali vegna tekjuársins 2019 hlaut stefnandi engar launatekjur eða starfstengdar greiðslur það ár. Árið 2020 vann stefnandi almenn verkamannastörf og hlaut þá launagreiðslur að fjárhæð 4.200.000 krónur auk ökutækjastyrks.

Eins og áður segir ber stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því að skilyrðum fyrir beitingu 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 sé fullnægt. Að öllu framangreindu virtu telst stefnandi ekki hafa fært sönnur á að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur stefnanda í skilningi ákvæðisins. Stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. var því heimilt að miða uppgjör til stefnanda við 3. mgr. 7. gr. sömu laga, enda getur það ákvæði tekið til þeirra, sem stunda sjálfstæðan rekstur, svo sem átti við um stefnanda þegar hann rak umrædda bónstöð, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12. febrúar 2004 í máli nr. 328/2003. Ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, dags. 6. janúar 2020, og er gjafsóknin takmörkuð við réttargjöld og þóknun lögmanns við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, eins og nánar greinir í dómsorði, en sú þóknun er í samræmi við dómvenju ákveðin án tillits til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið G-kk-nf J-kk-nf lögmaður.

Af hálfu stefndu flutti málið Ó-kk-nf L-kk-nf E-kk-nf lögmaður.

A-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og B, eru sýknir af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, G-kk-ef J-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 1.100.000 krónur.

A-kk-nf H-kk-nf