E-5658/2021

I.

1. Mál þetta var þingfest 2. desember 2022 en tekið til dóms 31. ágúst 2022. Stefnandi er [A], [...]Reykjavík, en stefndi er íslenska ríkið.

2. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 4.350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 1.100.000 krónum frá 9. febrúar 2019, af 1.350.000 krónum frá 12. febrúar 2019 og af 4.350.000 krónum frá 28. apríl 2020 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaða- og miskabætur að álitum. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

3. Stefndi krefst verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá krefst stefndi aðallega málskostnaðar úr hendi stefnanda en til vara að málskostnaður verði felldur niður.

II.

Helstu málsatvik

4. Tildrög þessa máls má rekja til þvingunaraðgerða sem stefnandi var beitt vegna rannsóknar lögreglu og skattyfirvalda á starfsemi skemmtistaðarins [...] í Reykjavík. Sú rannsókn hófst í janúar 2019 vegna gruns um að forsvarsmenn og starfsmenn skemmtistaðarins hefðu gerst sekir um fjársvik, skjalafals, vændisstarfsemi og mansal auk brota gegn lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Staðurinn var rekinn af félaginu [...]ehf., en stefnandi og þáverandi eiginmaður hennar[...], voru skráð á meðal eigenda félagsins auk þess sem [...]var skráður sem einn af stjórnendum þess.

5. Aðfaranótt 9. febrúar 2019 fór fram húsleit í þágu rannsóknar málsins í húsnæði skemmtistaðarins í [...] á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur frá 8. febrúar 2019. Leitin hófst um kl. 5:30 og var stefnandi á meðal fimm starfsmanna staðarins sem voruhandteknir og í kjölfar þess vistaðir í fangageymslu í þágu rannsóknar málsins.

6. Samhliða rannsókn lögreglu hafði skattrannsóknarstjóri ríkisins einnig með höndum rannsókn á virðisaukaskatts skilum og staðgreiðsluskilum félagsins [...]ehf. sem beindist að þáverandi eiginmanni stefnanda. Vegna þeirrar rannsóknar gerði embættið húsleit í starfsstöð félagsins í [...] strax í kjölfar leitar lögreglu. Sömu nótt gerði embætti skattrannsóknarstjóra húsleit á heimili stefnanda og eiginmanns hennar að [...] á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur sama dag.

7. Við handtöku var stefnanda tilkynnt að hún nyti réttarstöðu sakbornings í máli tengdu rannsókn lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu á brotum gegn 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um fjársvik, 155. gr. um skjalafals, 206. gr. um að stuðla að vændisstarfsemi, 264. gr. um peningaþvætti og 227. gr. a um mansal. Jafnframt var henni tilkynnt að rannsóknin varðaði brot á lögum nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, lögum nr. 80/2016, um útlendinga, og lögum nr. 97/2002, um atvinnuréttindi útlendinga.

8. Samkvæmt skýrslu lögreglu um handtöku stefnanda var tilgangur hennar sá að koma í veg fyrir að sönnunargögnum yrði spillt. Af vistunarskýrslu lögreglu, þar sem fram kemur að stefnandi hafi verið skráð inn 5:30 og skráð út 20:50, verður ráðið að við handtökuna hafi stefnandi verið meði Phone- síma, úlpu, skartgripi, bíllykil, hálsmen, úr, lykla og svarta handtösku. Þá hafi hún verið með á sér 371.000 íslenskar krónur, 50 bandaríkjadollara, 190 evrur, 1450 mexíkóska pesa, 200 pólsk slot og 70 sænskar krónur, og segir í skýrslunni að umræddir fjármunir hafi verið haldlagðir.

9. Klukkan 19 að kvöldi laugardagsins 9. febrúar 2019 hafði lögregla samband við lögmann fyrir hönd stefnanda. Að lokinni skýrslugjöf var stefnandi látin laus úr haldi lögreglu, og var klukkan þá 20:50 að kvöldi laugardagsins 9. febrúar 2019.

10.12. febrúar 2019 gerði embætti skattrannsóknarstjóra leit í bankahólfi, sem stefnandi og þáverandi eiginmaður hennar höfðu umráð yfir, á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R- 94/2019.

11. Með bréfi til lögreglu 19. febrúar 2019 óskaði verjandi stefnanda eftir skýringum á handtöku hennar. Var þar og kvartað yfir þeim tíma sem leið frá því að stefnandi var handtekin uns hún fékk að hitta lögmann. Kemur þar og fram að verjandi hafi fyrstur manna upplýst aðstandendur stefnanda um handtökuna og að stefnandi væri í haldi lögreglu. Jafnframt segir í bréfinu að þetta hafi brotið gegn rétti hennar til að hafa samband við lögmann og nánustu aðstandendur í kjölfar handtöku, sbr. 2. mgr. 28. gr., sbr. 30. gr., laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá var óskað eftir gögnum sem aflað hefði verið í þágu rannsóknar málsins. Ekki liggja fyrir í gögnum málsins svör við þessu bréfi en stefnandi kveður bréfinu ekki hafa verið svarað.

12. Hinn 22. febrúar 2019 krafðist verjandi stefnanda þess í bréfi til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu að farið yrði í vettvangsferð á [...] til að skoða og skýra nánar aðstæður á staðnum vegna þess sem fram kom þegar tekin var skýrsla af starfsmönnum [...] fyrir héraðsdómi dagana 14. og 17. febrúar 2019. Þessu erindi var hafnað með tölvupósti aðstoðarsaksóknara, dags. 22. febrúar 2019.

13.28. apríl 2020 var gefin út ákæra á hendur stefnanda og skráðum eiganda [...]ehf. vegna brots á lögum um atvinnuréttindi útlendinga og lögum um útlendinga. Var hún í ákæru titluð sem „yfirmaður“ þeirra kvenna er gáfu skýrslu 14. og 17. febrúar 2019.

14. Mál vegna ákærunnar var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 1. júlí 2020. Í þinghaldinu neitaði stefnandi sök er hún var spurð um afstöðu til sakarefnisins. Stefnandi lagði fram greinargerð sér til varnar í þinghaldi vegna málsins 5. október 2020. Var rannsókn málsins þar gagnrýnd og á því byggt að ekkert í gögnum málsins gæfi til kynna refsiverða háttsemi stefnanda og að ákæran í málinu væri því tilhæfulaus. Í þinghaldi 23. nóvember 2020 var ákæran á hendur stefnanda afturkölluð og sakamálið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur fellt niður í kjölfarið.

15. Með bréfi 15. apríl 2021 féllst stefndi á bótaskyldu gagnvart stefnanda á grundvelli 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, vegna handtöku í 15 klukkustundir, og á grundvelli 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 og vegna húsleitar sem fram fór á heimili hennar þann 9. febrúar 2020. Öðrum liðum bótakröfu stefnanda, vegna húsleitar í bankahólfi og vegna útgáfu ákæru, var þar hafnað. Sáttaumleitanir milli málsaðila um bótaskyldu og bótafjárhæðir tókust ekki.

16. Við meðferð málsins fyrir dómi lýsti [...], fyrrverandi aðstoðarsaksóknari hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, því að hún hefði komið að meðferð málsins hjá lögreglu á sínum tíma. Aðspurð hvers vegna starfsstúlkur [...] voru ekki spurðar í skýrslutöku hjá lögreglu hvort þær hefðu haft atvinnuleyfi sagði [...]það hafa verið vegna þess að litið hefði verið á vitnin sem þolendur, eins og í öðrum málum þar sem grunur væri um mansal og vændisstarfsemi. Vitnið kvaðst ekki geta greint frá því hvers vegna ekki hefði aftur verið tekin skýrsla af stefnanda. Vitnið hefði talið ljóst af gögnum sakamálsins að starfsstúlkurnar hefðu ekki haft atvinnuleyfi enda hefðu legið fyrir upplýsingar frá Vinnumálastofnun um það. Þá kvað vitnið ekki hafa verið um það að ræða að hún sem ákærandi hefði sætt einhvers konar þrýstingi á að gefa út ákæru í málinu. Vitnið kvað stefnanda ekki hafa verið tekna aftur í skýrslutöku um þetta atriði þar sem kostur hefði gefist á að spyrja hana aftur um þetta við meðferð sakamálsins fyrir dómi. Hún kvað það ekki óvenjulegt að gögn sakamálsins hefðu haft að geyma upplýsingar um önnur mál en ákæruefnin sem slík.

17. Vitnið [...], sem þá var aðstoðarsaksóknari hjá lögreglustjóranum hjá höfuðborgarsvæðinu, kvaðst hafa fengið málinu úthlutað til meðferðar eftir að ákæra hafði verið gefin út. Hann hefði ekki haft neina aðkomu að málinu á fyrri stigum. Við yfirferð málsins og sönnunarstöðu þess hefði hann ekki talið málið líklegt til sakfellis. Í framhaldinu hefði hann leitað heimildar til að afturkalla ákæruna og hefði það verið auðsótt mál.

18. Vitnið [...] kvaðst þekkja til málsins en hún hefði aldrei farið yfir gögnin. Málið hefði verið til rannsóknar vegna gruns um að ólögleg starfsemi færi fram á [...], meðal annars vændisstarfsemi, og að þar væru starfsmenn sem ekki væru með atvinnuleyfi. Í starfi sínu kvaðst vitnið fara yfir öll ákæruskjöl, meðal annars hvort skilyrði fyrir útgáfu ákæru væru fyrir hendi og heimfærslu til refsiákvæða. [...], saksóknarinn sem var með málið, hefði upplýst hana um mótmæli lögmanns í máli stefnanda en með hliðsjón af ákvæðunum sem voru undir hefði hún talið að skilyrðifyrir útgáfu ákæru væru fyrir hendi. [...]hefði síðan tekið við málinu og hann hefði rætt við hana tvisvar um máliðí kjölfarið. Í síðara skiptið hefði [...] bent á að erfitt yrði að finna starfsmennina til að gefa skýrslu fyrir dómi og hefði [...] þá veitt heimild til að afturkalla ákæruna. [...] kvað alls engan þrýsting hafa verið á það innan embættisins að gefa út ákæru í málinu. Þá hafnaði hún því að útgáfa ákæru hefði verið tilhæfulaus.

III.

Málsástæður stefnanda og lagarök

Frelsissvipting

19. Stefnandi krefst miskabóta vegna frelsissviptingar sem hún sætti í kjölfar handtöku og fram yfir skýrslutöku 9. febrúar 2019, sbr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi byggir á því að frelsissviptingin hafi skert persónufrelsi hennar sem njóti verndar 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Handtakan hafi varað mun lengur en nauðsynlegt hafi verið, en stefnandi hafi ekki verið færð til skýrslutöku fyrr en um 14 klukkustundum eftir handtöku. Hafi hún þá verið orðin verulega þreytt, enda handtekin árla morguns og henni haldið án skýringa í fangaklefa í heilan dag. Engin skýring hafi verið gefin á þeim seinagangi. Auk þess hafi, án nokkurra skýringa, verið brotið gegn rétti hennar samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008 til að hafa samband við lögmann og nánustu aðstandendur á þeim tíma, þótt kallað hefði verið eftir skýringum þar að lútandi.

20. Stefnandi byggir enn fremur á því að meta beri frelsissviptingu hennar með hliðsjón af því að hún hafi verið sökuð um mörg og alvarleg brot sem teljist svívirðileg að almenningsáliti. Engin gögn, hvorki þá né síðar, hafi bent til þess að stefnandi hefði framið brot og allt bendi til þess að stefnandi hafi verið ákærð sökum þrýstings innan lögreglunnar á að ákæra einhvern tengdan málefnum [...]. Að auki hafi lögregla beitt óþarfa harðræði við handtöku, í andstöðu við áskilnað 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Það staðfesti framburðarskýrslur starfsmanna á [...]umrætt kvöld.

21. Vegna þessa krefst stefnandi miskabóta að fjárhæð 600.000 krónur. Stefnandi byggir á því að fjárhæð bóta skuli miðast við dómaframkvæmd og sérstakar aðstæður í málinu sem hafa skuli áhrif til hækkunar á fjárhæð bótakröfu. Krafa um dráttarvexti af framangreindri fjárhæð miðist við 9. febrúar 2019, þann dag sem stefnandi hafi verið handtekin, sbr. 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr., laga nr. 38/2001.

Húsleit og leit í bankahólfi

22. Stefnandi krefst einnig miskabóta vegna húsleitar á heimili hennar 9. febrúar 2019 á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008. Einnig krefst stefnandi miskabóta á grundvelli sömu greinar vegna leitar í bankahólfi hennar. Leitað hafi verið á heimili stefnanda og í eigum hennar og brjóti það gegn stjórnarskrárvörðum rétti hennar til friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.

23. Stefnandi krefst miskabóta að fjárhæð 250.000 krónur fyrir húsleitina og 250.000 krónur fyrir leitina í bankahólfi. Krafa um dráttarvexti af framangreindum fjárhæðum miðist við þá daga sem húsleit og leit í bankahólfi hafi farið fram, eða dagana 9. febrúar 2019 annars vegar og 12. febrúar 2019 hins vegar, sbr. 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr., laga nr. 38/2001.

Haldlagning

24. Stefnandi byggir á því að lagt hafi verið hald á i Phone- síma, auk úlpu, skartgripa, bíllykla, hálsmens, úrs, lykla, handtösku og reiðufjár sem samanstaðið hafi af 371.000 krónum, 50 bandaríkjadollurum, 190 evrum, 1450 mexíkóskum pesum, 200 pólskum slotum og 70 sænskum krónum. Vegna þessa krefst stefnandi miskabóta að fjárhæð 250.000 krónur. Engin skýring hafi verið veitt á því hvers vegna lagt hefði verið hald á þessa muni og þeim haldið mánuðum saman, eins og raun hafi borið vitni. Stefnandi byggir á því að skila hefði átt síma hennar um leið og búið hafi verið að afrita hann og að óþarft hafi verið að leggja hald á úlpu, skartgripi, bíllykla, hálsmen, úr, lykla og handtösku.

25. Stefnandi byggir á því að í haldlagningunni hafi falist skerðing á eignarrétti hennar, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Haldlagningin hafi hvorki byggs tá fullnægjandi gögnum né rökum um að stefnandi hefði framið þau meintu brot sem rannsókn málsins beindist að. Um bótakröfu sína vísar stefnandi til hlutlægrar bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Stefnandi byggir á því að tjón hennar felist í afnotamissi lausamuna og reiðufjár þann tíma sem haldlagningin hafi staðið yfir. Krafa stefnanda um dráttarvexti af framangreindri fjárhæð miði st við 9. febrúar 2019 eða þann dag sem haldlagningin fór fram, sbr. 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr., laga nr. 38/2001.

Miskabætur samkvæmtb - lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993

26. Stefnandi krefst miskabóta að fjárhæð 3.000.000 króna vegna þess að gefin hafi verið út ákæra á hendur henni sem hafi verið tilhæfulaus með öllu. Stefnandi byggir á því að meta beri kröfuna með hliðsjón af óhæfilegum drætti á meðferð málsins og alvarleika þess að gefa út tilhæfulausa ákæru án nokkurra gagna eða vitnisburðar henni til stuðnings eða annarrar haldbærrar ástæðu. Í því felist ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnanda, sbr. b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi byggir á því að þrýstingur hafi verið innan embættis lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu á það að gefa út ákæru í kjölfar viðamikillar lögregluaðgerðar á [...] sem hafi verið verulega kostnaðarsöm.

27. Stefnandi byggir á því að frá öndverðu hafi enginn fótur verið fyrir þeim alvarlegu brotum sem stefnanda hafi verið gefin að sök, hvorki þeim sem rannsókn málsins hafi beinst að í upphafi né þeim sem ákæra hafi tekið til. Í þessu sambandi áréttar stefnandi að í skýrslugjöf stefnanda í kjölfar handtöku, sem hafi verið eina skýrslan sem tekin hafi verið af stefnanda við rannsókn málsins, hafi hún verið spurð út í allt aðra hluti en þá sem ákært hafi verið fyrir á endanum. Stefnandi hafi ekki verið spurð út í hin meintu brot sem ákæra hafi tekið til í umræddri skýrslutöku og ekki verið boðuð til frekari skýrslugjafar. Engin skýring hafi verið gefin á þessu og fordæmalaust sé að ákæra fyrir atriði sem ekki hafi verið spurt um á rannsóknarstigi. Stefnandi byggir á því að rannsókn lögreglu hafi alfarið hreinsað hana af öllum þeim alvarlegu ásökunum sem meginþungi rannsóknarinnar hafi beinst að og skýrslutakan hafi miðast við, enda hafi ekki verið ákært fyrir þau meintu brot. Stefnandi byggir á því að ákvörðun saksóknara um að falla frá ákæru þegar komið hafi verið að munnlegum málflutningi renni stoðum undir þá málsástæðu stefnanda að rannsókn á ákæruliðum hafi einungis verið að nafninu til.

28. Stefnandi byggir á því að aðgerðir lögreglu gagnvart henni hafi verið til skammar í réttarríki. Lögregla hafi engan vilja sýnt til að rannsaka meintan brotavettvang og hafi hafnað kröfu verjanda stefnanda um vettvangsferð með dómara í sakamálinu. Stefnandi byggir á því að það hefði verið til mikillar einföldunar og skýringar vegna spurninga og lýsinga sem veittar hafi verið við skýrslugjöf í héraðsdómi.

29. Þá hafi ákæruvaldið litið fram hjá því að einfaldar skýringar hafi verið á samskiptum stefnanda við þá listamenn sem hafi starfað hverju sinni á [...] og hafi m. a. verið andlag skýrslutöku fyrir dómi. Stefnandi hafi talað sama tungumál og þeir og aðstoðað þá við húsnæðismál vegna komu þeirra til landsins. Við fyrirtöku málsins hjá héraðsdómi hafi saksóknari jafnframt greint frá því að hann hygðist ekki leiða nein vitni, til dæmis meinta brotaþola í málinu, sem sýni hversu vanhugsuð útgáfa ákærunnar hafi verið.

30. Stefnandi vísar til þess að lögmaður hennar hafi ítrekað óskað eftir skýringum hjá embætti saksóknara á ákærunni og freistað þess margoft að fá málið fellt niður en án árangurs. Engin svör hafi verið gefin af hálfu lögreglunnar þrátt fyrir að lögmaður stefnanda hefði bent á að efni ákæru væri haldlaust og styddist ekki við nein gögn. Málið hafi ekki verið fellt niður fyrr en nýr starfsmaður ákæruvaldsins hafi tekið við því skömmu fyrir aðalmeðferð þess og byggir stefnandi á því að sá starfsmaður hafi fallist á framangreindar röksemdir um efni ákæru með stefnanda. Hafi málið í framhaldinu verið fellt niður og saksókn gegn stefnanda sömuleiðis. Stefnandi byggir á því að umræddur starfsmaður ákæruvaldsins hafi ekki verið undir sömu pressu innanhúss um að halda málinu til streitu og sá sem gaf út ákæru málsins. Í þessu samhengi vísar stefnandi til þess að lögum samkvæmt skuli aldrei gefa út ákæru nema líkur á sakfelli séu meiri en minni. 31. Stefnandi byggir á því að allt framangreint beri með sér að lögregla hafi ekki gætt að fyrirmælum laga nr. 88/2008 við rannsóknina. Í þessu samhengi vísar stefnandi til 1. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 þar sem fram komi að markmið rannsóknar sé að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar. Í 2. mgr. sömu greinar komi fram að þeir sem rannsaki mál skuli vinna að því að hið sanna og rétta komi í ljós og gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og sektar. Enn fremur skuli samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008 rannsaka og afla allra tiltækra gagna um verknað þann sem um ræði og ætla megi að skipt geti máli. Þá skuli rannsaka hugarfar sakbornings og hvatir hans til brots, hvort hann hafi framið brot af ásetningi eða gáleysi, sbr. 3. mgr. 54. gr. laganna.

32. Með vísan til alls framangreinds byggir stefnandi jafnframt á því að ákæruvaldið hafi ekki gætt að hlutlægni við rannsókn málsins, sbr. 3. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008. Auk þess sem áður hefur verið rakið um rannsókn máls og útgáfu ákæru vísar stefnandi að þessu leyti til þess að litið hafi verið fram hjá öllum atriðum sem bent hafi til sakleysis hennar. Í því felist alvarleg og ólögmæt meingerð gegn friði, persónu og æru stefnanda í skilningi b-liðar 26. gr. laga nr. 50/1993.

33. Stefnandi byggir einnig á því að málsmeðferð hafi dregist fram úr hófi og þar með hafi verið brotið gegn rétti hennar til réttlátrar málsmeðferðar, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ekki hafi verið gætt að þeirri skyldu lögreglu og ákæruvalds að hraða meðferð mála eftir því sem kostur er, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 53. gr. og 2. málsl. 3. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008. Þannig vísar stefnandi til þess að hún hafi verið handtekin 9. febrúar 2019 og yfirheyrð í framhaldinu. Ákæra hafi ekki verið gefin út fyrr en 28. apríl 2020 eða rúmum 14 mánuðum eftir að rannsókn hófst. Þá hafi stefnandi ekki fengið úrlausn mála sinna fyrr en við afturköllun ákæru málsins 23. nóvember 2020. Hafi þá verið liðnir 21 mánuður og 14 dagar frá upphafi rannsóknar. Stefnandi hafi því haft réttarstöðu sakbornings í um tvö ár án þess að aflað hafi verið nokkurra gagna eða upplýsinga sem hafi leitt að því líkur að hún hefði framið þau brot sem ákært var fyrir. Ekkert hafi komið fram sem réttlæti þennan óhóflega drátt málsins. Þá byggir stefnandi á því að málsmeðferðartímann beri að meta henni til miska með hliðsjón af því að rannsókn á meintri saknæmri háttsemi hennar hafi aðeins verið að nafninu til og að útgáfa ákæru hafi verið augljós mistök sem ákæruvaldinu hafi ítrekað verið bent á. Líta verði svo á að það hafi verið ásetningur að valda stefndu miska.

34. Stefnandi byggir á því að stefndi beri bótaábyrgð á framangreindri háttsemi lögreglu og ákæruvalds sem hafi verið saknæm og ólögmæt á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar. Nánar tiltekið vísar stefnandi til reglna um nafnlaus og uppsöfnuð mistök í störfum lögreglu og ákæruvalds. Tjón stefnanda vegna þessa sé í senn bein orsök og sennileg afleiðing af mistökum fyrrnefndra aðila.

35. Krafa stefnanda um dráttarvexti miðast við það hvenær tjón og miski verður hverju sinni, en það er ýmist við handtöku (frelsissviptingu), húsleit og haldlagningu eigna þann 9. febrúar 2019, við leit í bankahólfi stefnanda 12. febrúar 2019 eða við útgáfudag tilhæfulausrar ákæru þann 28. apríl 2020, sbr. 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr., laga nr. 38/2001.

36. Til vara krefst stefnandi bóta að álitum úr hendi stefnda og vísar þeirri kröfu til stuðnings til framangreindra málsástæðna til stuðnings aðalkröfu.

Helstu málsástæður stefnda og lagarök

37. Stefndi fellst á bótaskyldu gagnvart stefnanda á grundvelli 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna handtöku í 15 klukkustundir og á grundvelli 3. mgr. 246. gr. sömu laga vegna húsleitar sem fram fór á heimili hennar 9. febrúar 2020. Stefndi byggir hins vegar á því að skilyrði bótaskyldu séu ekki uppfyllt um aðra þætti kröfu stefnanda og mótmælir öllum málsástæðum stefnanda þar að lútandi sem röngum, órökstuddum og ósönnuðum. 38. Stefndi vísar til þess að í dómaframkvæmd hafi lögmæti þvingunaraðgerða lögreglu ekki verið talið skipta máli við mat á bótaskyldu samkvæmt 246. gr. séu bótaskilyrðin í 1. mgr. 246. gr. fyrir hendi. Þannig hafi það ekki verið talið skipta máli hvort lögmæt skilyrði hafi brostið til aðgerða sem hafi haft í för með sér tjón eða ekki hafi verið nægilegt tilefni til að grípa til þeirra eða þær farið fram á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

39. Allt að einu byggir stefndi á því að þær aðgerðir sem gripið hafi verið til gagnvart stefnanda og krafist sé miskabóta fyrir hafi verið í samræmi við heimildir laga um meðferð sakamála og lögreglulaga. Stefnandi hafi legið undir rökstuddum grun um brot sem hafi getað sætt ákæru. Fullt tilefni hafi verið til aðgerðanna, en í þessu samhengi vísar stefndi til þess að á árunum 2015– 2018 hafi lögreglu borist mikill fjöldi kæra og tilkynninga frá viðskiptavinum [...] um meint fjársvik sem framin hafi verið inni á staðnum sem og mögulega vændisstarfsemi. Auk þess hafi framganga lögreglumanna verið í fullu samræmi við almennar verklagsreglur um framkvæmd lögreglustarfa, ákvæði laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og lögreglulaga nr. 90/1996. Sú staðreynd að fallið hafi verið frá ákæru á síðari stigum breyti engu um nauðsyn eða lögmæti þeirra þvingunarráðstafana sem gripið hafi verið til.

Bætur vegna handtöku og frelsissviptingar

40. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi samkvæmt handtökuskýrslu verið handtekin 9. febrúar 2019 kl. 5:30 og verið látin laus sama dag kl. 20:50. Þá beri vistunar skýrsla með sér að handtakan hafi farið fram í samræmi við 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 og hafi þjónað þeim tilgangi að koma í veg fyrir að sönnunargögnum yrði spillt. Samkvæmt handtökuskýrslu hafi stefnanda verið kynnt tilefni handtöku og hafi hún ekki óskað eftir tilnefningu verjanda. Ekki hafi verið bókað um að hún hafi sérstaklega óskað eftir að aðstandendur yrðu upplýstir um handtökuna.

41. Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu að í kjölfar handtökunnar hafi lögregla brotið gegn 2. mgr. 28. gr. laga nr. 88/2008 svo sem stefnandi heldur fram. Þá er því mótmælt að frelsissvipting stefnanda hafi staðið lengur en nauðsynlegt hafi verið. Stefnandi hafi verið ein fjölda grunaðra í umfangsmikilli sakamálarannsókn og eðlilegt að yfirheyrsla hafi ekki getað farið fram strax eftir handtöku. Skýrslutaka af stefnanda hafi farið fram innan eðlilegra tímamarka og hafi hún svo verið látin laus strax í kjölfarið.

42. Þá er því jafnframt mótmælt sem ósönnuðu að stefnandi hafi verið beitt harðræði við handtökuna eða að við framkvæmd handtökunnar hafi meðöðrum hætti ekki verið gætt meðalhófs.

43. Þrátt fyrir að fallist sé á bótaskyldu vegna handtöku krefst stefndi verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda vegna handtökunnar enda sé fjárhæð bótakröfunnar of há og í engu samræmi við dómaframkvæmd.

Bætur vegna húsleitar

44. Stefndi vísar til þess að húsleitin á heimili stefnanda og eiginmanns hennar að [...] hafi farið fram í tilefni af rannsókn embættis skattrannsóknarstjóra á meintum brotum eiginmanns hennar. Stefnandi hafi því ekki verið sakborningur í þeim málum skattrannsóknarstjóra sem hafi verið tilefni rannsóknarinnar. Stefndi fellst hins vegar á að hún eigi rétt á miskabótum vegna húsleitarinnar á heimili sínu á grundvelli 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 en krefst verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda undir þessum lið, enda sé fjárhæð bótakröfunnar of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd.

45. Stefndi vísar jafnframt til þess að húsleit í bankahólfi sem stefnandi krefjist bóta fyrir hafi verið gerð á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2019 í máli nr. R- 94/2019. Leitin hafi verið í samræmi við skilyrði 3. mgr. 74. gr. og 1. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008 og hafi heimildin samkvæmt úrskurðinum tekið til leitar í bankahólfi skráðu á nafn stefnanda sem hún hafi haft til umráða með eiginmanni sínum og leitin hafi verið vegna meintra brota hans en ekki hennar sjálfrar. Veittur hafi verið aðgangur til að leggja hald á skjalleg sönnunargögn, fjármuni og hvers kyns hluti er þar kynnu að vera geymdir, svo sem síma og tölvur, til að rannsaka innihald þeirra, flakkara, minnislykla og önnur sönnunargögn sem kynnu að vera geymd í bankahólfinu og væru tengd ætluðum sakarefnum.

46. Stefndi mótmælir því ekki að leit í bankahólfi geti verið bótaskyld á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 eins og aðrar þvingunaraðgerðir á grundvelli laganna. Hins vegar hafnar stefndi bótaskyldu vegna þessarar tilteknu leitar og krefst því sýknu af þessum lið í bótakröfu stefnanda. Stefndi fellst á að húsleit fylgi yfirleitt óhjákvæmilega röskun á friðhelgi einkalífs og heimilis og því eigi þolendur húsleitar á heimili sínu rétt til miskabóta á grundvelli 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Hinu sama verði hins vegar ekki haldið fram um leit í bankahólfi. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að umrætt bankahólf hafi verið með öllu tómt þegar leit í því hafi farið fram, svo sem gögn málsins beri með sér. Ekki hafi því verið um að ræða röskun á friðhelgi einkalífs eða heimilis með leitinni í bankahólfinu. Samkvæmt 3. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 eigi maður sem ekki hafi verið borinn sökum í sakamáli rétt til bóta hafi hann beðið tjón af þvingunaraðgerðum í tengslum við rannsókn sakamáls. Stefndi byggir þar af leiðandi á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hún hafi beðið tjón af leit í tómu bankahólfi sem skráð hafi verið á hennar nafn og hún og eiginmaður hennar hafi haft til umráða.

47. Yrði hins vegar fallist á það að umrædd leit í bankahófi sé í þessu tilviki bótaskyld þá er þeirri fjárhæð sem sett er fram í bótakröfu í stefnu vegna hennar mótmælt sem of hárri. Er því til vara krafist verulegrar lækkunar á kröfunni.

Bætur vegna haldlagningar

48. Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að allir þeir munir sem taldir hafi verið upp í vistunarskýrslu sem er á meðal gagna málsins hafi verið haldlagðir, svo sem stefnandi haldi fram. Ekkert í gögnum málsins styðji fullyrðingar stefnanda um að persónulegir munir, svo sem úlpa, skartgripir, bíllyklar o. fl., hafi verið haldlagðir. Þessir munir hafi hins vegar verið teknir af stefnanda fyrir vistun í fangaklefa í samræmi við ákvæði 3. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 og afhentir henni aftur að vistun lokinni.

49. Þeir fjármunir sem stefnandi hafi haft undir höndum við handtöku hafi hins vegar verið haldlagðir. Samkvæmt skýrslugjöf stefnanda hjá lögreglu hafi verið um uppgjör skemmtistaðarins [...] að [...] að ræða og því ekki fjármuni í hennar eigu. Stefnandi geti ekki átt bótakröfu vegna fjármuna sem ekki hafi verið hennar eign.

50. Stefndi fellst hins vegar á að stefnandi eigi rétt á miskabótum vegna haldlagningar á farsíma á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu í 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Fjárhæð bótakröfu stefnanda vegna haldlagningar mótmælir stefndi sem of hárri og krefst verulegrar lækkunar á henni.

Skilyrði b-liðar 26. gr. laga nr. 50/1993 ekki uppfyllt 51. Að því er varðar varakröfu stefnda um miskabætur á grundvelli b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna þvingunaraðgerða lögreglu vísar stefndi sýknukröfu sinni til stuðnings til allra framangreindra málsástæðna. Auk þeirra vísar stefndi til þess að öll skilyrði laga hafi verið uppfyllt hvað varðar þær þvingunarráðstafanir sem gripið hafi verið til og að framganga lögreglu hafi í engu farið gegn ákvæðum lögreglulaga eða laga um meðferð sakamála. Þá hafi í engu verið farið gegn öðrum skráðum eða óskráðum meðalhófsreglum. Aðgerðirnar hafi jafnframt verið í fullu samræmi við verklagsreglur lögreglu. Því sé skilyrði um saknæma og ólögmæta háttsemi starfsmanna stefnda eða stórfellt gáleysi þeirra ekki uppfyllt. Með sömu rökum er því mótmælt að aðgerðirnar hafi falið í sér ólögmæta frelsissviptingu samkvæmt 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi eigi ekki bótarétt á grundvelli þeirra ákvæða.

Krafa stefnanda um bætur fyrir tilhæfulausa útgáfu ákæru 52. Stefndi krefst sýknu af miskabótakröfu stefnanda vegna tilhæfulausrar útgáfu ákæru á grundvelli b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt. Stefndi byggir á því að stefnandi geti ekki átt bótarétt vegna útgáfu ákæru á hendur sér þrátt fyrir að mál á hendur henni hafi verið fellt niður á síðari stigum. Þá er málsástæðu stefnanda um að starfsmenn stefnda hafi haft ásetning til að brjóta á rétti stefnanda og valda henni miska mótmælt sem ósannaðri.

53. Bótaréttur stefnanda á grundvelli b-liðar 26. gr. skaðabótalaga geti einungis komið til ef sýnt hefur verið fram á saknæma háttsemi starfsmanna stefnda. Einfalt stig gáleysis nægi ekki til að bótaréttur samkvæmt ákvæðinu stofnist. Stefndi mótmælir því að starfsmenn stefnda hafi með útgáfu ákæru á hendur stefnanda sýnt af sér háttsemi sem geti talist saknæm.

54. Stefnandi hafi verið ákærð fyrir brot gegn lögum um atvinnuréttindi útlendinga og lögum um útlendinga. Fyrir hafi legið að hluti starfsmanna skemmtistaðarins að [...]hafi hvorki haft dvalar- né atvinnuleyfi. Þá hafi legið fyrir vitnisburðir um að umræddir starfsmenn hafi litið á stefnanda sem yfirmann sinn, auk þess sem hún hafi haft lykla að dvalarstað þeirra og haft milligöngu um að starfsmennirnir kæmu hingað til lands í gegnum rússneska umboðsskrifstofu. Skýrslutaka af stefnanda og umræddum starfsmönnum í málinu í upphafi rannsóknar málsins hafi rennt stoðum undir grun um brot.

55. Með hliðsjón af öllum gögnum málsins hafi það verið mat ákærandans sem hafði mál stefnanda til meðferðar við útgáfu ákæru að það sem fram værikomið væri nægilegt eða líklegt til sakfellis. Ákæra hafi því verið gefin út í samræmi við 145. gr. laga nr. 88/2008.

Hlutverk ákærenda sé að tryggja að þeir sem afbrot fremji verði beittir lögmæltum viðurlögum. Ákærendur skuli vera sjálfstæðir í störfum sínum og þeir taki ekki við fyrirmælum frá öðrum stjórnvöldum um meðferð ákæruvalds.

56. Stefndi byggir á því að umrætt sjálfstætt mat ákæruvaldsins, um að það sem fram hafi komið við rannsókn máls sé nægilegt eða líklegt til sakfellis, verði samkvæmt dómaframkvæmd ekki endurskoðað í bótamáli sem þessu. Slík niðurstaða myndi enda leiða til þess að taka þyrfti afstöðu í einkamáli þessu til þess hvort líklegt sé að stefnandi hefði verið sakfelld eða sýknuð í sakamáli.

57. Með vísan til sama sjálfstæðis ákærenda hafnar stefndi því að ákvörðun saksóknarans sem hafi tekið við máli stefnanda fyrir munnlegan málflutning um að falla frá ákærunni renni stoðum undir það að útgáfa ákærunnar hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn stefnanda. Sú ákvörðun að falla frá ákærunni hafi verið sjálfstæð ákvörðun þess ákæranda eftir að hafa lagt mat á gögn málsins. Ekki sé hægt að líta svo á að sú niðurstaða að falla frá ákærunni feli í sér viðurkenningu á bótaskyldu eða viðurkenningu á því að gögnin hafi ekki verið nægileg eða líkleg til sakfellis í upphafi. Að sama skapi leiði sýknudómur í sakamáli ekki til þess að líta beri á útgáfu ákæru sem tilhæfulausa.

58. Stefndi mótmælir því sömuleiðis að óhæfilegur dráttur hafi verið á meðferð málsins. Meðferðartími málsins hafi verið eðlilegur með tilliti til umfangs rannsóknarinnar.

59. Þá er því mótmælt sem ósönnuðu að lögregla hafi ekki við rannsókn málsins gætt að skyldum sínum samkvæmt 53.– 54. gr. laga nr. 88/2008 eða gætt að hlutlægniskyldu sinni skv. 3. mgr. 18. gr. sömu laga.

60. Með vísan til alls framangreinds byggir stefndi á því að stefnandi hafi hvorki sýnt fram á nokkuð það sem styðji fullyrðingar hennar um ásetning starfsmanna stefnda til að valda henni tjóni né að tjón hafi orðið vegna verulegs gáleysis þeirra.

Sérstök mótmæli stefnda við fullyrðingum í stefnu 61. Stefndi mótmælir því að umfjöllun fjölmiðla um rannsókn lögreglu á stefnanda hafi þýðingu við úrlausn þessa máls. Þar að auki geti stefndi ekki borið ábyrgð á umfjöllun fjölmiðla um einstök mál og í samræmi við dómafordæmi skuli slík umfjöllun ekki hafa áhrif á bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda.

62. Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að synir stefnanda hafi verið yfirheyrðir um ýmislegt tengt rannsókn lögreglu þegar hana bar að garði til að gera húsleit á heimili stefnanda. Um þetta verði að leggja til grundvallar niðurstöðu ríkissaksóknara frá 25. janúar 2021. Þá vísar stefnandi til þess að fullyrðingar þessu að lútandi hafi ekki áhrif á bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda og séu því þýðingarlausar fyrir mál þetta.

63. Þá mótmælir stefndi því sem röngu að hlutdrægni hafi gætt af hálfu lögreglu við rannsókn málsins í tengslum við ósk lögmanns stefnanda um vettvangsgöngu. Það hafi verið mat saksóknarans sem hafi farið með málið enda ekki gert ráð fyrir vettvangsgöngu á rannsóknarstigi í lögum nr. 88/2008 auk þess sem vettvangur hafi þá verið rannsakaður í þaula. Lögmaður stefnanda hafi því fengið bæði svar við ósk sinni um vettvangskönnun og rökstuðning fyrir afstöðu saksóknara. Stefndi byggir á því að fullyrðingar stefnanda um hið gagnstæða séu til merkis um hversu lítill grundvöllur sé fyrir ásökunum stefnanda á hendur ákæruvaldinu.

64. Stefndi mótmælir því að annarlegar hvatir hafi legið að baki rannsókn sakamáls og útgáfu ákæru á hendur stefnanda, svo sem stefnandi haldi fram í ýmsu samhengi. Stefndi byggir á því að um sé að ræða ósannaðan og órökstuddan áburð á embættismenn sem telja verði verulega ámælisvert að setja fram í stefnu í einkamáli svo sem hér hafi verið gert.

65. Stefndi vísar um málskostnaðarkröfu sína til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

66. Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi stefnda samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. sömu greinar er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinarinnar eru fyrir hendi. Í ákvæðinu segir jafnframt að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á en af hálfu stefnda er ekki byggt á því að atvik málsins séu með þeim hætti.

67. Að öðru leyti eru ekki sett frekari skilyrði fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmt XXXIX. kafla laga nr. 88/2008. Skiptir þá ekki máli hvort lögmæt skilyrði hefur brostið til aðgerða sem hafa haft í för með sér tjón eða ekki hefur verið nægilegt tilefni til að grípa til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt, sbr. dóma Hæstaréttar 3. mars 2016 í máli nr. 451/2015 og 8. mars 2018 í máli nr. 191/2017.

68. Af málatilbúnaði stefnanda og málflutningi hennar fyrir dómi má ráða að bótakrafa hennar á grundvelli 246. gr. nemi 600.000 krónum vegna handtöku og frelsissviptingar, 250.000 krónum vegna húsleitar á heimili og samsvarandi fjárhæð vegna leitar í bankahólfi. Stefndi fellst á bótaskyldu vegna þessara atriða en gerir ágreining um fjárhæð kröfunnar og telur hana of háa. Því er ekki haldið fram af hálfu stefnda að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hún reisir kröfu sína á þannig að lækka beri bætur af þeim sökum.

69. Stefnandi gerir auk þess kröfu um bætur vegna haldlagningar muna að fjárhæð 250.000 krónur. Kemur fram í stefnu að krafan sé tilkomin vegna afnotamissis lausafjármuna og reiðufjár þann tíma sem haldlagning stóð yfir „svo mánuðum skiptir“. Að því er varðar þennan lið fellst stefndi á að stefnandi eigi rétt á miskabótum vegna haldlagningar á farsíma á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu í 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Kröfu stefnanda um miskabætur vegna haldlagningar annarra muna er hins vegar hafnað þar sem persónulegir munir, svo sem úlpa, skartgripir, bíllyklar o. fl., hafi ekki verið haldlagðir heldur einungis teknir af stefnanda fyrir vistun í fangaklefa í samræmi við ákvæði 3. mgr. 93. gr. laga nr. 88/2008 og afhentir henni aftur að vistun lokinni. Fjármunir sem stefnandi hafi haft undir höndum við handtöku hafi hins vegar verið haldlagðir, enda hafi þar verið um að ræða uppgjör skemmtistaðarins að [...]og því ekki fjármuni í hennar eigu, eins og fram hafi komiðí skýrslugjöf hennar sjálfrar hjá lögreglu. 70. Fyrir liggur að sakamálið, sem hófst með handtöku stefnanda 9. febrúar 2019, var fellt niður í þinghaldi Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2020 með því að ákæra var felld niður. Á stefnandi því rétt til miskabóta á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna þvingunargerða lögreglu, eins og stefndi hefur fallist á. Með vísan til þess að frelsis svipting stefnanda stóð í yfir 15 klukkustundir teljast bætur til hennar hæfilega ákveðnar 150.000 kr. Þá þykir fjárhæð bóta til stefnanda vegna húsleitar á heimili stefnanda og í bankahólfi hæfilega ákveðin 50.000 kr. og er þá horft til dóms Landsréttar frá 17. desember 2021 í máli nr. 538/2020.

71. Að því er varðar kröfu stefnanda vegna haldlagningar þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á að aðrir munir hennar en farsími hennar hafi verið haldlagðir í kjölfar handtöku hennar 9. febrúar 2019. Í gögnum málsins er ekki annað komið fram en að aðrir munir sem teknir hafi verið af stefnanda við handtöku hafi verið haldlagðir fyrir utan fjármuni, en samkvæmt skýrslutöku stefnanda hjá lögreglu sama dag voru þeir ekki í eigu stefnanda heldur hluti af uppgjöri staðarins [...]. Stefndi hefur fallist á bótaskyldu sína vegna haldlagningar síma en í ljósi þeirra persónuupplýsinga sem almennt eru geymdar á slíkum tækjum verður að telja að hæfilegar bætur vegna þeirrar haldlagningar nemi 150.000 kr. Að því er varðar kröfu fyrir afnotamissi að öðru leyti hefur sú krafa ekki verið rökstudd frekar. Verður hún þar af leiðandi ekki tekin til greina.

72. Í samræmi við framangreint verður stefnda gert að greiða stefnanda samtals 350.000 kr. vegna þvingunaraðgerða lögreglu á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008. Af hálfu stefnda hefur 9. febrúar 2019 ekki verið sérstaklega mótmælt sem upphafsdegi dráttarvaxta samkvæmt lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Verða vextir því dæmdir í samræmi við kröfugerð stefnanda svo sem í dómsorði greinir.

73. Stefnandi byggir einnig á því að hún eigi á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 rétt til bóta vegna útgáfu ákæru sem hafi verið „tilhæfulaus með öllu“, og þar með falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnanda í skilningi ákvæðisins. Skilja verður málatilbúnað stefnanda að þessu leyti þannig að hún byggi á því að starfsmenn lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu hafi haldið áfram rannsókn og saksókn sakamálsins á hendur stefnanda án haldbærra gagna eða tilefnis. Í þessu samhengi vísar stefnandi jafnframt til óhóflegs dráttar á sakamálinu, sem hófst við handtöku stefnanda 9. febrúar 2019 og lauk með afturköllun ákæru og niðurfellingu héraðsdómsmálsins 23. nóvember 2020. Með því hafi verið brotið gegn rétti hennar til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi í skilningi 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

74. Maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi á ekki einvörðungu rétt á bótum á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu í 246. gr. laga nr. 88/2008, heldur getur hann einnig átt slíkan rétt eftir almennu sakarreglunni. Skilyrði þess að slíkri ábyrgð verði komið fram eru þó að lögreglumenn eða handhafar ákæruvalds hafi valdið sökuðum manni tjóni sem rakið verði til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem stefndi ber ábyrgð á og fellur ekki undir gildissvið XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 um bætur vegna sakamáls, sbr. dóm Hæstaréttar 6. mars 2019 í máli nr. 27/2018.

75. Samkvæmt 53. gr. laga nr. 88/2008 er markmið rannsóknar lögreglu að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferð fyrir dómi. Þeir sem rannsaka sakamál skulu vinna að því að hið sanna og rétta komi í ljós og gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og sektar. Þeim ber jafnframt að hraða meðferð mála eftir því sem kostur er. Samkvæmt 145. gr. sömu laga skal ákærandi, þegar hann hefur fengið gögn máls í hendur, ganga úr skugga um að rannsókn sé lokið. Að þeirri athugun lokinni ber honum annaðhvort að láta rannsaka málið betur, telji hann þess þörf, eða taka eftir atvikum ákvörðun um hvort sækja skuli mann til sakar samkvæmt 152. gr. laganna.

76. Af gögnum málsins verður ráðið að lögreglustjóri hafi sem handhafi ákæruvalds lagt það mat á mál stefnanda að nægar upplýsingar væru um sakarefnið til að taka ákvörðun um saksókn á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008 og gefiðút ákæru á hendur stefnanda fyrir þau brot á lögum um atvinnuréttindi útlendinga sem henni voru gefin að sök. Sú ákvörðun um meðferð valdheimilda ákæruvalds getur eðli sínu samkvæmt ekki sætt endurskoðun dómstóla við úrlausn máls. Verður þá að líta til þess að lögregla og handhafar ákæruvalds njóta að lögum verulegs sjálfstæðis við ákvörðun um rannsókn og höfðun refsimáls, sbr. III. og VII. kafla laga nr. 88/2008. Sætir mat þeirra um það ekki endurskoðun dómstóla, sbr. dóma Hæstaréttar frá 26. október 2011 í máli nr. 578/2011 og frá 25. maí 2020 í máli nr. 52/2019 og þá dóma sem þar er vitnað til.

77. Eins og fram er komið í málinu var gefin út ákæra á hendur stefnanda 28. apríl 2020. Ákæran var gefin út í kjölfar viðamikillar rannsóknar á starfsemi staðarins [...] þar sem tekin var skýrsla af stefnanda, auk fjölda vitna. Þrátt fyrir að gögn málsins beri ekki vott um stefnandi hafi verið spurð sérstaklega um meint brot á lögum um atvinnuréttindi útlendinga við rannsókn málsins og að að ákæra í málinu hafi síðar verið afturkölluð 23. nóvember 2020 þá verður ekki talið, að virtum gögnum málsins, að þessi eða önnur atvik málsins séu til merkis um að lögregla hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta hegðun eða að ákæruvaldið hafi ekki farið að lögum. Verður þá að hafa í huga að meðferð málsins var ekki lokið fyrir dómi en samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 verður dómur einungis reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi.

78. Að því er varðar þá málsástæðu stefnanda að henni hafi verið synjað um lögmannsaðstoð þá hefur stefnandi hvorki sýnt fram á að henni hafi verið synjað um lögmannsaðstoð né að það hafi valdið henni réttarspjöllum að vera án lögmanns, sbr. dóm Hæstaréttar frá 28. febrúar 2013 í máli nr. 534/2012. Verður því að synja bótakröfu hennar að því leyti sem hún byggist á þessari málsástæðu.

79. Með vísan til framangreinds verður ekki talið að rannsókn lögreglu og útgáfa ákæru hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda þannig að leiði til bótaskyldu stefnda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Þá verður ekki talið að slíkur dráttur hafi orðið á málinu að farið hafi í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár eða 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Er það því niðurstaða dómsins að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda að því er þennan lið kröfugerðar varðar.

80. Að virtum atvikum málsins er rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar vegna málarekstrarins samkvæmt gjafsóknarleyfi dagsettu 3. nóvember 2021 en samkvæmt leyfinu tekur það þó ekki til kostnaðar vegna annarra krafna en þeirra sem byggjast á 248. gr. laga nr. 88/2008. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, en í ljósi þessarar takmörkunar á gjafsóknarleyfi og þess að ágreiningur um bætur á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 lýtur einungis að fjárhæð bóta er þóknun lögmanns hennar, H-kk-ef Á-kk-ef A-kk-ef, hæfilega ákveðin 600.000 krónur. K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, [...], 350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 12. febrúar 2019 til greiðsludags. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin er þóknun lögmanns hennar, H-kk-ef Á-x-x b-kk-ef A-kk-ef, 600.000 krónur.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf