E-1762/2020

D Ó M U R

Héraðsdóms Reykjavíkur, þriðjudaginn 8. desember 2020, í máli nr. E1762/2020:

B-kk-nf Æ-kk-nf S-kk-nf

(L-kvk-nf V-kvk-nf J-kvk-nf lögmaður) gegn íslenska ríkinu

(E-kk-nf K-kk-nf H-kk-nf ríkislögmaður)

Þetta mál, sem var tekið til dóms 19. nóvember 2020, höfðar B-kk-nf Æ-kk-nf S-kk-nf, kt. [...], Löngubrekku 39, Kópavogi, með stefnu birtri 4. mars 2020, á hendur íslenska ríkinu.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða honum 14.290.349 krónur ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þingfestingardegi til greiðsludags.

Hann krefst þess jafnframt að stefndi greiði honum 1.000.000 króna í miskabætur auk dráttarvaxta, skv. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þingfestingardegi til greiðsludags.

Að auki krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað.

Til vara krefst hann stórfelldrar lækkunar á fjárkröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður.

Málsatvik

Þetta mál reis eftir að stefnanda var sagt upp störfum hjá Hafrannsóknastofnun. Ágreiningurinn stendur einkum um þrennt. Í fyrsta lagi hvort stefnandi eigi rétt til launa fyrir 100% starfshlutfall á 12 mánaða uppsagnarfresti. Í öðru lagi hvort hann eigi rétt til miskabóta vegna uppsagnarinnar. Í þriðja lagi hvort hann eigi rétt á biðlaunum vegna þess að starf hans hafi í raun verið lagt niður.

Stefnandi réði sig til Hafrannsóknastofnunar árið 1981 að loknu námi í fiskifræði og allan starfsferil sinn sem fiskifræðingur vann hann þar. Á 38 ára tímabili gegndi hann margvíslegum störfum, sat meðal annars í stjórn stofnunarinnar, var sviðstjóri á veiðiráðgjafarsviði um árabil og tók þátt í margvíslegu alþjóðlegu samstarfi. 2

Við breytingar sem urðu árið 2016 ákvað hann að sækjast ekki eftir starfi stjórnanda hjá stofnuninni og fór að vinna í teymi með öðrum við fiski rannsóknir.

Um mitt ár 2016 var starfsemi Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar sameinuð en nafn Hafrannsóknastofnunar hélt sér. Nýr forstjóri og nýr mannauðsstjóri tóku til starfa á sama tíma. Mannauðsstjórinn lagði að sviðstjórum að taka sérhvern starfsmann á þeirra sviði í árlegt starfsmannasamtal. Brýnt var fyrir sviðstjórum að ræða það við þá starfsmenn sem voru orðnir 65 ára hvort þeir gætu hugsað sér að minnka starfshlutfall sitt og nýta sér rétt sinn til lífeyris á móti skertum launatekjum.

Í ársbyrjun 2019 ræddi yfirmaður stefnanda, sviðstjóri, það við hann hvort hann gæti hugsað sér að minnka starfshlutfall sitt í ljósi þess að það styttist í að hann færi á eftirlaun. Jafnframt mun fulltrúi lífeyrissjóðs ríkisstarfsmanna hafa komið í stofnunina og kynnt starfsmönnum hvað væri í boði ef þeir skertu vinnuframlag sitt og hvað tæki við að starfi loknu.

Að sögn sviðstjórans höfðu fjórir starfsmenn á sviðinu náð þessum aldri. Tveir hefðu ekki haft áhuga á að minnka starfshlutfall sitt en tveir hefðu viljað hugsa málið, stefnandi og annar til. Stefnandi og sviðstjórinn hefðu nokkrum sinnum rætt kosti og galla þess fyrir stefnanda að minnka starfshlutfallið og að lokum hafi orðið úr að stefnandi sló til.

Af þessum sökum gerðu stefnandi og stofnunin með sér samkomulag um breytt starfshlutfall 12. mars 2019. Texta þess mótuðu stefnandi og yfirmaður hans í sameiningu en forstjórinn ritaði undir það fyrir hönd stofnunarinnar. Í samkomulaginu fólst að frá og með 1. maí 2019 yrði starfshlutfall stefnanda 49,9% í stað 100%. Samkomulagið skyldi renna út 1. ágúst 2021 án uppsagnar, enda færi stefnandi, sem verður sjötugur 2. ágúst 2021, þá á eftirlaun. Í samkomulaginu voru helstu verkefni stefnanda tilgreind og að vinnutími væri sveigjanlegur til dæmis vegna þess að hann færi í rannsóknarleiðangra.

Skipt var um starfsmannastjóra hjá stofnuninni í mars 2019 og kom þá í það starf maður sem hafði áður verið fjármálastjóri hjá stofnuninni. Að hans sögn leit út fyrir það í lok árs 2018 og byrjun árs 2019 að skera þyrfti niður í rekstri stofnunarinnar og jafnvel fækka starfsmönnum vegna skertra fjárframlaga. Stofnunin hafi skömmu síðar fengið viðbótarfé frá ráðuneytinu og hafi verið tilkynnt á starfsmannafundi að uppsagnir stæðu ekki lengur til. Í september þegar ný fjárlög hafi legið fyrir hafi stjórnendur á ný þurft að velta fyrir sér niðurskurðaraðgerðum. Á þeim tíma hafi uppsagnir aftur komið til umræðu sem einn af þeim þáttum sem grípa þyrfti til.

Í máli hans og sviðstjórans, yfirmanns stefnanda, kom fram að í framkvæmdastjórn stofnunarinnar, þar sem þeir sátu báðir, hefði ekki verið einhugur um það hvaða úrræðum skyldi helst beita við að hagræða í rekstrinum en margt fleira hefði komið til greina en að segja upp fólki. 3

Rúmum átta mánuðum eftir að stefnandi og Hafrannsóknastofnun gerðu samkomulagið, 21. nóvember 2019, var stefnanda, ásamt fleiri starfsmönnum stofnunarinnar, afhent uppsagnarbréf þar sem honum var „sagt upp störfum með 12 mánaða fyrirvara miðað við næstu mánaðamót í samræmi við ákvæði ráðningarsamnings og 43. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldu starfsmanna ríkisins. Starfslok þín eru 21. nóvember“. Í bréfinu var honum bent á rétt sinn til frekari rökstuðnings fyrir uppsögninni. Strax í kjölfarið var lokað fyrir tölvuaðgang og tölvupóstfang stefnanda og honum gert að yfirgefa starfsstöð samdægurs.

Uppsögnin kom stefnanda í opna skjöldu þar eð hann hafði átta mánuðum áður gert áðurnefnt samkomulag um skert starfshlutfall. Hann sendi forstjóranum tölvuskeyti 3. desember 2019 og óskaði eftir því að fá rökstuðning fyrir uppsögn sinni. Daginn eftir barst honum það svar að samkvæmt nýsamþykktum fjárlögum og fjármálaáætlun þyrfti Hafrannsóknastofnun að hagræða í rekstri sínum. Því miður hefði ekki verið hjá því komist að fækka störfum á stofnuninni. Stefnanda hafi því verið sagt upp vegna hagræðingar. Honum var síðan óskað velfarnaðar og þökkuð störf í þágu hafrannsókna.

Stefnandi sendi forstjóranum bréf, dags. 6. desember 2019, og mótmælti því að nokkurt hagræði fælist í því að segja honum upp starfi. Jafnframt vakti hann athygli á því að gert hefði verið tímabundið samkomulag um minnkað starfshlutfall og teldi hann sig eiga rétt á launum út samningstímabilið. Hann gagnrýndi að við uppsögn sína hefði ekki verið gætt meðalhófs og krafðist þess að honum yrðu greidd laun fyrir 100% starfshlutfall til 1. ágúst 2021.

Forstjóri Hafrannsóknastofnunar svaraði þessu bréfi með tölvuskeyti 17. desember 2019 þar sem kom fram að samkomulag um breytt starfshlutfall hefði ekki annað og meira gildi en ráðningarsamningur almennt. Kröfum stefnanda um frekari greiðslu en á uppsagnarfresti skv. bréfinu 21. nóvember 2019 væri því hafnað.

Stefnandi taldi sig ekki fá svar við því hvaða hagræðing hefði falist í því að segja honum upp starfi og leitaði til lögmanns vegna málsins. Lögmaður hans sendi Hafrannsóknastofnun bréf, dags. 15. janúar 2020, þar sem hann tilkynnti að stefnandi liti svo á að tímabundnu samkomulagi um minnkað starfshlutfall hefði verið rift með uppsögn hans þar eð forsendur stefnanda fyrir því að gera samkomulagið væru brostnar. Í bréfinu var krafist 100% launa í 12 mánuði vegna uppsagnar auk bóta í 12 mánuði vegna niðurlagningar á stöðu, sbr. bráðabirgðaákvæði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.

Forstjóri Hafrannsóknastofnunar svaraði með bréfi, dags. 21. janúar 2020, þar sem hafnað var öllum kröfum stefnanda um frekari greiðslur en um gat í uppsagnarbréfi til hans. 4

Nokkrir þeirra starfsmanna stofnunarinnar sem var sagt upp á sama tíma og stefnanda, leituðu til Félags íslenskra náttúrufræðinga. Í bréfi Hafrannsóknastofnunar til félagsins 7. janúar 2020 kom fram að stofnunin glímdi við rekstrarvanda og vantaði um 150.000.000 kr. til að hún gæti staðið undir útgjöldum. Til þess að ná endum saman hefði orðið að hagræða. Stofnunin hefði talið að ekki yrði hjá því komist að fækka starfsfólki enda næmi launakostnaður um 60% af heildarútgjöldum. Við niðurskurðinn hafi verið farin sú leið að spara í yfirstjórn og stoðþjónustu, sem kallaði á breytingu á skipulagi stofnunarinnar. Fagsviðum hafi verið fækkað úr fimm í fjögur og stoðsviðum úr fjórum í tvö og fólki í framkvæmdastjórn stofnunarinnar hafi verið fækkað að sama skapi. Stöður sviðsstjóra uppsjávarsviðs og umhverfissviðs hafi verið lagðar niður og þeim sem gegnt hefðu þeim stöðum boðnar sérfræðistöður við stofnunina, sem þeir hafi ekki þegið og hafi sjálfir sagt upp störfum hjá stofnuninni. Þessi hagræðing hafi ekki nægt og því hafi reynst nauðsynlegt að skera niður í rannsóknarhluta stofnunarinnar. Starfsmönnum sem unnu að tilteknum rannsóknum hafi ekki verið hægt að segja upp. Í svari vegna uppsagnar stefnanda var tekið fram að starf hans hefði breyst mikið og minnkað eftir að hann fór í hálft starfshlutfall. Verkefni sem hann hafi sinnt dreifist á þá starfsmenn sem eftir séu eða verði ekki sinnt.

Stefnandi telur sér nauðsynlegt að höfða þetta mál þar eð svar forstjóra stofnunarinnar 21. janúar 2020 sýni að ekki eigi að virða rétt stefnanda til réttra launa og bóta vegna niðurlagningar á stöðu hans hjá stofnuninni. Stefndi telur einboðið að taka til varna og krefjast sýknu af kröfum stefnanda því kröfur stefnanda um laun fyrir 100% starf í uppsagnarfresti auk biðlauna njóti ekki lögverndar.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að uppsögn hans hafi verið ólögmæt og brotið gegn ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins svo og ákvæðum stjórnsýslulaga og meginreglum stjórnsýsluréttar. Því beri að dæma honum full laun í uppsagnarfresti í tólf mánuði auk bóta í aðra tólf mánuði vegna niðurlagningar á starfi hans. Stefnandi krefjist einnig miskabóta vegna þess hvernig Hafrannsóknastofnun stóð að uppsögn hans og starfslokum.

Uppsögn ólögmæt og brýtur gegn ákvæðum laga nr. 70/1996

Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því á uppsögnin hafi ekki verið í samræmi við skilyrði 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í uppsagnarbréfinu hafi uppsögn hans verið rökstudd með vísan til ákvæða ráðningarsamnings og 43. gr. laganna. Í 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 segi að vinnuveitanda sé skylt að fylgja málsmeðferð 21. gr. við uppsögn starfsmanna nema ástæður uppsagnar 5 varði starfsmanninn ekki persónulega, svo sem þegar starfsmönnum sé fækkað vegna hagræðingar í rekstri stofnunar.

Eitt af því sem komi sérstaklega til skoðunar í þessu sambandi sé hvort sá rökstuðningur sem viðkomandi hafi fengið fyrir uppsögninni sé efnislega réttur og uppfylli þær lagakröfur sem séu gerðar til rökstuðnings stjórnvaldsákvörðunar. Í tölvuskeyti, sem forstjóri sendi stefnanda 4. desember 2019, skýri hann vissulega uppsögn stefnanda með því að Hafrannsóknastofnun hafi þurft að hagræða í rekstri sínum og að honum hafi verið sagt upp störfum vegna þeirrar hagræðingar. Ekki liggi þó fyrir nein gögn þar sem mat sé lagt á þann sparnað sem sé fyrirhugaður með því að leggja niður starf stefnanda.

Stefnandi hafi skömmu fyrir uppsögnina farið úr 100% stöðugildi í 49,9%, tímabundið til 1. ágúst 2021 þegar hann ráðgerði að hætta vegna aldurs og fara á full eftirlaun. Með því að segja upp ráðningarsamningi stefnanda hafi stofnunin rift því samkomulagi og í stað þess að sinna hálfu starfi fram í ágúst 2021 eigi stefnandi rétt til 100% launa í uppsagnarfresti, í tólf mánuði, auk biðlauna í aðra tólf mánuði, þ.e. launagreiðslur frá 1. desember 2019 til 30. nóvember 2021.

Hafrannsóknastofnun hafi ekki sýnt fram á samhengi milli þess að starf stefnanda hafi verið lagt niður og þeirrar röksemdar að hagræða hafi þurft í starfsemi stofnunarinnar. Stofnunin hafi ekki lagt fram nein gögn sem styðji það að stefnanda hafi verið sagt upp í hagræðingarskyni eða að rannsókn hafi farið fram á þeirri hagræðingu sem hafi hlotist af uppsögn hans.

Sé ekki sýnt fram á hagræðingu af uppsögn stefnanda megi ætla að ástæður uppsagnarinnar verði raktar til persónu hans eða frammistöðu. Hafi svo verið hafi stofnuninni borið að fylgja reglum 21. gr. laga nr. 70/1996 þannig að veita hefði átt stefnanda kost á að tjá sig um uppsögnina áður og veita honum jafnframt áminningu sem undanfara uppsagnar. Stofnuninni hafi því ekki verið heimilt að grípa til einfaldari málsmeðferðar, þar eð stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tók gildi, nema fyrir því hafi legið málefnalegar ástæður um að niðurlagning á starfi stefnanda hafi leitt til raunverulegrar hagræðingar fyrir stofnunina.

Hafrannsóknastofnun hafi ekki sýnt fram á það með neinu móti að fullnægjandi grundvöllur hafi verið fyrir þeirri ákvörðun að leggja stöðu stefnanda niður. Rökstuðningur forstjóra um uppsögn vegna hagræðingar hafi verið með öllu ófullnægjandi því sú fullyrðing hafi verið sett fram án nokkurra frekari skýringa. Þegar ríkisstofnun ákveði hvaða einstaklingum skuli segja upp á grundvelli hagræðingar beri henni að gæta að því að valið byggi á málefnalegum sjónarmiðum sem taki mið af þeim opinberu hagsmunum sem viðkomandi stofnun beri að vinna að. Það hafi ekki verið gert í tilfelli stefnanda og því sé uppsögn hans ólögmæt. 6

Riftun á samkomulagi frá 12. mars 2019

Með því að segja upp ráðningarsamningi stefnanda 21. nóvember 2019 hafi Hafrannsóknastofnun rift samkomulagi við stefnanda um skert starfshlutfall og byggi stefnandi kröfu sína um skaðabætur einnig á þeim grundvelli.

Stefnandi hafi 12. mars 2019 gert tímabundið samkomulag við Hafrannsóknastofnun um lækkað starfshlutfall, 49,9%, frá 1. maí 2019 til 1. ágúst 2021 þegar hann færi á eftirlaun. Þetta hafi verið gert vegna sparnaðarkröfu sem stofnunin leitaðist við að uppfylla.

Með uppsögn stefnanda hafi forsendur hans fyrir samkomulagi um skert vinnuframlag brostið og því eigi hann rétt til fullra launa í uppsagnarfresti. Stefnandi hafi unnið hjá Hafrannsóknastofnun í áratugi í 100% starfshlutfalli. Lækkun á því að frumkvæði forstjóra sjö mánuðum áður en stefnanda var sagt upp geti ekki réttlætt sparnað stofnunar með skertum launum til stefnanda í uppsagnarfresti.

Hafi það verið ætlun stofnunarinnar að nýta sér hollustu stefnanda í bráðum fjóra áratugi til þess að spara við hann laun í uppsagnarfresti á þennan hátt gangi það gegn meginreglum stjórnsýsluréttar og góðu siðferði ásamt því að grafa undan því réttaröryggi sem opinberum starfsmönnum sé tryggt með lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.

Brotið gegn ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglum stjórnsýsluréttar Sú ákvörðun að segja stefnanda upp störfum hafi verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Því takmarkist vald forstjóra samkvæmt 43. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins af ákvæðum stjórnsýslulaga. Ákvarðanir um uppsögn opinberra starfsmanna þurfi einnig að samrýmast almennum óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins eftir því sem við eigi.

Stefnandi telji Hafrannsóknastofnun hafa brotið gegn málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar þegar ákvörðun um uppsögn hans var tekin. Ákvörðunin hafi ekki verið byggð á traustum og málefnalegum grunni um hagræðingu hjá stofnuninni. Þegar ákvarðanir séu íþyngjandi, eins og uppsagnir séu tvímælalaust, séu gerðar ríkar kröfur til lögmætis þeirra og að fylgt sé þeim reglum stjórnsýsluréttar sem við eiga, svo sem reglu um meðalhóf, rannsóknarreglunni, andmælarétti og rétti stefnanda til rökstuðnings fyrir ákvörðun stjórnvalds.

Rökstuðningur fyrir ákvörðun

Í 2. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 komi fram að rökstyðja skuli uppsögn skriflega, óski starfsmaður þess. Ekkert segi nánar um innihald slíks rökstuðnings þannig að hann ráðist af ákvæðum stjórnsýslulaga. Í svari forstjóra komi ekkert fram um það 7 af hverju ákveðið var að láta hagræðingu í rekstri stofnunarinnar bitna á starfi stefnanda. Líta verði svo á að skylt hafi verið að gera grein fyrir þeim meginsjónarmiðum sem lágu til grundvallar vali forstjóra að þessu leyti svo og helstu málsatvikum sem höfðu þýðingu í því sambandi. Með hliðsjón af framangreindu verði ekki talið að í tölvuskeyti forstjóra, 4. desember 2019, hafi falist rökstuðningur sem fullnægði kröfum 1. og 2. mgr. 22. gr. stjórnsýslulaga.

Rannsóknarreglan

Engin gögn eða svör forstjóra beri það með sér að þær aðgerðir sem beindust að stefnanda hafi verið rannsakaðar á fullnægjandi hátt. Hafrannsóknastofnun hafi því ekki gætt að rannsóknarskyldu sinni í málinu, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, þar eð málið hafi ekki verið upplýst áður en forstjórinn ákvað að segja stefnanda upp störfum.

Meðalhófsreglan

Samkvæmt meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga skuli stjórnvald því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verði ekki náð með öðru og vægara móti. Þá skuli þess gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn beri til. Stefnandi hafi unnið allan sinn starfsaldur hjá Hafrannsóknastofnun og hafi í störfum sínum aflað sér mikillar starfsreynslu og þekkingar á störfum og verkefnum stofnunarinnar sem, frá sjónarhóli þeirra almannahagsmuna sem rekstur stofnunarinnar byggist á, sé verðmætt að nýta áfram þótt breytingar verði á þeim verkefnum sem stefnandi hafi sinnt. Stofnuninni hafi því borið að sýna fram á að ekki hefði verið hægt að beita vægari úrræðum gagnvart stefnanda svo markmiði um hagræðingu yrði náð. Þetta hafi stofnunin ekki sýnt fram á.

Andmælaréttur

Samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga skuli aðili máls eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður en ákvörðun sé tekin nema slíkt sé augljóslega óþarft eða afstaða hans liggi fyrir. Eina takmörkunin á þessum andmælarétti sé þegar starfsmanni sé sagt upp samkvæmt 44. gr. laga nr. 70/1996 vegna hagræðingar í rekstri stofnunar.

Andmælaréttur sé þó slík grundvallarregla í stjórnsýslurétti að skýra þurfi allar lögfestar takmarkanir á honum þröngt. Það þýði að stjórnvald verði að sýna ótvírætt fram á að raunveruleg hagræðing fyrir stofnunina felist í því að segja starfsmanninum upp, svo og að ekki hefði verið hægt að beita vægari úrræðum til þess að ná sama markmiði.

Bráðabirgðaákvæði laga nr. 70/1996 um bótarétt vegna niðurlagningar á stöðu Stefnandi hafi hafið störf hjá Hafrannsóknastofnun árið 1981, fyrir gildistöku 8 nýrra laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í nýju lögunum, sem tóku gildi 1996, hafi verið lögfest ákvæði til bráðabirgða sem taki til þeirra starfsmanna sem voru ráðnir í þjónustu ríkisins í tíð eldri laga. Í 5. mgr. ákvæðisins sé fjallað um bótarétt þeirra starfsmanna við niðurlagningu á stöðu, svokallaðan biðlaunarétt eins og hann hafi verið nefndur í tíð eldri laga og komi til viðbótar uppsagnarrétti samkvæmt ráðningarsamningi skv. 43. gr. laga nr. 70/1996. Samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu eigi starfsmaður sem hafi verið skipaður eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna og hafi áður fallið undir lög nr. 38/1954, rétt til bóta eða biðlauna sem nemi launum í 12 mánuði, hafi hann verið í þjónustu ríkisins lengur en 15 ár svo sem eigi við um stefnanda.

Stefnandi hafi starfað hjá stofnuninni í 38 ár og eigi því rétt til biðlauna sem nemi launum í 12 mánuði til viðbótar við óbreytt laun í uppsagnarfresti. Samkvæmt fordæmi Hæstaréttar í máli nr. 223/1999 skerðist sá réttur ekki af öðru en launum fyrir annað starf á sama tímabili. Í þessum dómi sé sérstaklega vísað til þess að eldri fordæmi Hæstaréttar um biðlaunarétt hafi misst gildi sitt með gildistöku laga nr. 70/1996 þar eð inntak bótaréttarins samkvæmt nýjum lögum sé ekki að öllu leyti hið sama og biðlaunaréttarins í tíð fyrri laga. Nú sé berum orðum tekið fram í lögunum að biðlaun séu bætur. Sá réttur takmarkist af því einu hvort starfsmaður njóti launa í öðru starfi á tímabilinu. Af því leiði að laun stefnanda í uppsagnarfresti takmarki ekki rétt hans til bóta vegna niðurlagningar á stöðu sem svari til launa í 12 mánuði til viðbótar.

Í ljósi alls ofangreinds og ólögmætrar uppsagnar á ráðningarsamningi stefnanda, krefjist stefnandi skaðabóta frá stefnda sem svari til fullra launa í uppsagnarfresti í alls 12 mánuði. Auk þess krefjist hann bóta á grundvelli 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996 sem nemi fullum launum í aðra 12 mánuði. Ofan á þessar greiðslur reiknist orlof í 12 mánuði, 13,04%, í samræmi við ákvæði 4.1.2, orlofsuppbót, sbr. ákvæði 4.2 og desemberuppbót, sbr. ákvæði 1.7 í kjarasamningi Félags íslenskra náttúrufræðinga (FÍN) við íslenska ríkið.

Krafa um miskabætur

Stefnandi krefjist einnig miskabóta. Hann reisi miskabótakröfu sína á því að hann hafi orðið fyrir miklu áfalli og miska í kjölfar uppsagnar á ráðningarsamningi sínum. Þær aðferðir sem forstjóri Hafrannsóknastofnunar beitti við uppsögnina með því að loka fyrir tölvupóstfang og allan tölvuaðgang stefnanda samdægurs, gera honum að yfirgefa starfstöð án þess að fá tækifæri til þess að kveðja samstarfsfólk sitt, suma hverja sem hann hafði unnið með í áratugi hefðu valdið honum miska.

Stefnandi hafi gengt ábyrgðarstöðum hjá Hafrannsóknastofnun í áratugi, meðal annars verið í yfirstjórn stofnunarinnar og gegnt stöðu sviðstjóra Veiðiráðgjafarsviðs árin 20042016. Hann hafi einnig verið fulltrúi Íslands í ráðgjafarnefnd Alþjóðahaf9 rannsóknaráðsins á sama tímabili. Stefnandi upplifi uppsögn á ráðningarsamningi sínum og hvernig var að henni staðið sem gróflega hafi verið vegið að æru hans, bæði faglega og félagslega, og brot á meginreglum stjórnsýsluréttar um meðalhóf við framkvæmd ákvarðana.

Stefnanda hafi verið vísað af vinnustað strax í kjölfar uppsagnar eins og hann hefði á einhvern hátt brotið af sér í starfi og ætti skilið fyrirvaralausa brottvikningu. Þessi aðgerð hafi verið í algeru ósamræmi við þau skilaboð sem forstjóri hafi gefið með því að undirrita tímabundið samkomulag við stefnanda vorið 2019.

Þessi aðferð falli ekki undir almennar reglur við uppsagnir starfsmanna ríkisstofnana. Það sé ekki venjan að þær fari fram á þennan hátt og því hefði forstjóra borið að réttlæta það sérstaklega gagnvart stefnanda að ákveðið hefði verið að grípa til svo íþyngjandi aðgerða að vísa starfsmanni af vinnustaðnum þegar eftir afhendingu tilkynningar um starfslok. Uppsögn á ráðningarsamningi stefnanda hafi því valdið stefnanda miklu áfalli og hafi vanlíðan hans í kjölfar hennar verið mun meiri en eðlilegt geti talist. Koma hefði mátt í veg fyrir slík eftirköst hefði betur verið staðið að málum. Í ljósi alls þess sem að ofan greinir fer stefnandi fram á 1.000.000 króna í miskabætur.

Sundurliðun á heildarkröfu stefnanda

Við útreikning á fjárkröfu stefnanda hafi verið tekið tillit til launagreiðslna sem stefndi hafi greitt stefnanda frá desember 2019 og út nóvember 2020.

Laun í uppsagnarfresti

01.12. 2019 – 30.11. 2020

(725.714*12)

8.708.568 kr.

Orlofs og desemberuppbót ´19 og ´20

51.000+94.000

145.000 kr.

Samanlögð laun í uppsagnarfresti

8.853.568 kr.

Að frádregnum launum a) samkvæmt staðgreiðsluyfirliti 3.831.370 kr. b) samkvæmt launaseðli í des. 2019

362.131 kr. c) samkvæmt launaseðli í nóv. 2020

380.661 kr.

Samanlagður frádráttur

4.574.162 kr.

Fjárkrafa um laun í uppsagnarfresti

4.279.406 kr.

Bætur vegna niðurlagningar starfs

01.12. 2020 – 30.11. 2021

(725.714*12)

8.708.568 kr.

Orlof (á laun í 12 mánuði)

(13,04%)

1.154.375 kr.

Orlofsuppbót 2021

52.000 kr.

Desemberuppbót 2021

96.000 kr. 10

Fjárkrafa vegna niðurlagningar starfs

10.010.943 kr.

Samanlögð krafa um laun og skaðab.

14.290.349 kr.

Miskabætur

1.000.000 kr.

Samtals vangoldin laun og bætur

15.209.349 kr.

Krafa stefnanda um dráttarvexti á kröfuna byggist á 4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og reiknist því frá þeim degi þegar málið er þingfest í héraði.

Krafa um málskostnað byggist á 130. og 131. gr. laga um meðferð einkamála en stefndi hafi synjað stefnanda um bætur á grundvelli laga og fordæma Hæstaréttar umfram rétt stefnanda til launa í uppsagnarfresti. Því sé stefnanda sú ein leið fær að höfða mál fyrir dómstólum til heimtu á réttmætri kröfu úr hendi stefnda.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra skaðabótasjónarmiða í vinnurétti. Hann vísar enn fremur til laga um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna nr. 70/1996, einkum 43. og 44. gr. ásamt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, svo og stjórnsýslulaga nr. 13/1993, einkum 10., 12., 13. og 22. gr. ásamt meginreglum stjórnsýsluréttar. Miskabótakrafa stefnanda byggist aðallega á blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað byggist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

Málsástæður og lagarök stefnda

Brot á málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar bótaréttur stefnanda Stefndi vísar fyrst til þess að samkvæmt 43. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 hafi forstöðumaður stofnunar rétt til þess að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir sé mælt í ráðningarsamningi. Í lögum eða samningum sé þó ekki tæmandi talið hvenær heimilt sé að taka slíka ákvörðun heldur sé hún matskennd í hvert sinn. Ákvörðun um uppsögn verði ævinlega að byggja á lögum og málefnalegum sjónarmiðum.

Samkvæmt niðurlagi 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 geti áform um sparnað í rekstri ríkisstofnunar verið málefnaleg og lögmæt forsenda fyrir ákvörðun um uppsögn starfsmanna. Áður en starfsmanni sé sagt upp á þeim grundvelli verði þó að halda þannig á málum að ákvörðunin standist kröfur stjórnsýslulaga um málsmeðferð, svo sem um undirbúning, rannsókn og rökstuðning. Þegar það sé niðurstaðan að fækkun starfsfólks sé nauðsynlegur liður í því að ná fram hagræðingu í rekstri stofnunar þurfi forstöðumaður hennar að ákveða hverjum eigi að segja upp, miðað við þær forsendur sem liggi til grundvallar fyrra mati. Í starfsmannalögum séu ekki leiðbein11 ingar um það hvað skuli ráða vali forstöðumannsins í þessu tilliti og því ráði mat hans niðurstöðunni hverju sinni. Við það mat njóti hann svigrúms við val á þeim málefnalegu sjónarmiðum sem hann hyggist leggja til grundvallar niðurstöðu sinni. Matið verði jafnframt að taka mið af hagsmunum þeirrar stofnunar sem um ræðir. Almennt sé viðurkennt að við matið megi horfa til sjónarmiða um hæfni starfsmanna, starfsreynslu þeirra og þekkingu á starfssviði stofnunarinnar. Þá hafi það verið talið málefnalegt að horfa til frammistöðu þeirra í starfi og fjárhagslegrar stöðu verkefna. Þetta sé ekki tæmandi talning á þeim sjónarmiðum sem horfa megi til.

Tilgangur alls þessa sé að afla nægjanlegra upplýsinga um allar þær aðstæður og atvik sem hafi þýðingu til þess að taka megi upplýsta ákvörðun og tryggja að meðalhófs sé gætt. Síðast en ekki síst verði að liggja fyrir skráð gögn og upplýsingar sem geti varpað ljósi á grundvöll einstakra ákvarðana. Í skriflegum rökstuðningi fyrir uppsögn vegna hagræðingar verði að gera grein fyrir því á hvaða atriðum sú afstaða byggðist að meginstefnu til. Ekki hafi verið talið skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar vegna hagræðingar áður en hún taki gildi enda sé það forstöðumaður sem beri ábyrgð á því að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunarinnar sé í samræmi við fjárlög og að fjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt, sbr. 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996.

Í þessu máli liggi ekki fyrir skráð gögn og upplýsingar sem geti varpað ljósi á grundvöll þeirrar ákvörðunar að segja stefnanda upp starfi. Stefndi geti því ekki axlað nauðsynlega sönnunarbyrði um þann þátt málsins. Stefnandi ætti því rétt á bótum ef annað kæmi ekki til.

Fjártjón

Þegar þannig standi á að ekki liggi fyrir skráðar upplýsingar um hvaða sjónarmið hafi legið til grundvallar því mati að segja beri ríkisstarfsmanni upp í hagræðingarskyni, eins og í tilviki stefnanda, sé dómaframkvæmd nokkuð skýr. Við mat á fjártjóni hafi dómstólar meðal annars horft til aldurs bótakrefjanda, menntunar, launatekna, atvinnumöguleika og atvika að öðru leyti, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í máli nr. 637/2017 og máli nr. 172/2014.

Þeim starfsmönnum ríkisins, sem tilheyri Adeild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins eins og stefnanda, sé heimilt að hefja töku lífeyris við 67 ára aldur. Stefnandi hafi náð þeim aldri þegar hann óskaði eftir breytingu á ráðningarsamningi sínum.

Í 3. tölulið greinar 17.1.1 í kjarasamningi Félags íslenskra náttúrufræðinga og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs segi að uppsagnarfrestur eftir að minnsta kosti 10 ára samfellt starf sé sex mánuðir þegar starfsmaður hafi náð 63 ára að aldri. Þar eð stefnandi hafi verið orðinn 68 ára þegar atvik málsins urðu hafi hann notið svo langs uppsagnarfests. Eins og uppsagnarbréf beri með sér hafi stefnanda verið sagt upp með tólf 12 mánaða fyrirvara, þ.e.a.s. sex mánuðum umfram það sem kveðið sé á um í kjarasamningi. Að því virtu hafi stefnandi fengið greidd laun í sex mánuði umfram kjarasamnings og ráðningarsamningsbundin réttindi sín. Sú fjárhæð sem stefnandi hafi þannig fengið greidda umfram skyldu jafngildi launum í sex mánuði. Það sé í takti við þær bætur sem álykta megi að dómstólar leggi til grundvallar niðurstöðu um bætur að álitum vegna ágalla á framkvæmd uppsagnar en á þeim grundvelli séu bætur dæmdar í tilvikum sem þessum. Stefnandi hafi fengið allt tjón sitt bætt og því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum hans. Að sama skapi eigi stefnandi ekki kröfu til greiðslu orlofs frá og með 1. júní 2020 og sé kröfu hans þar að lútandi mótmælt sem rangri.

Miskabætur

Samkvæmt dómaframkvæmd stofnist réttur til miskabóta þegar það liggi fyrir að ekki hafi verið gætt réttra málsmeðferðarreglna við framkvæmd uppsagnar. Stefnanda hafi verið boðnar miskabætur á þessum grundvelli, sem hann hafi hafnað.

Stefndi mótmæli hins vegar miskabótakröfu stefnanda, sem byggist á því að með uppsögninni hafi verið vegið faglega og félagslega að æru hans. Kröfunni sé mótmælt sem rangri og ósannaðri enda styðji ekkert í framlögðum gögnum þá fullyrðingu stefnanda að uppsögnin, og hvernig að henni var staðið, hafi vegið að æru hans. Fjárhæð kröfunnar er mótmælt sérstaklega. Stefnandi færi ekki nein rök fyrir því hvernig fjárhæðin er fundin og engin sönnun færð fram um það að miski stefnanda nemi 1.000.000 króna. Verði fallist á miskabótakröfuna gegn mótmælum stefnda er krafist verulegar lækkunar á henni.

Laun í uppsagnarfresti

Stefnandi eigi ekki lögvarinn rétt til frekari launa í uppsagnarfresti enda hafi honum þegar verið greidd laun umfram réttindi hans. Engin lagaskylda eða samningsskylda hvíli á stefnda til frekari launagreiðslna í uppsagnarfresti. Fjárhæð kröfunnar sé sérstaklega mótmælt sem rangri.

Aðilar hafi gert með sér samkomulag um breytt starfshlutfall stefnanda sem skyldi gilda til 1. ágúst 2021, daginn áður en stefnandi verður 70 ára en þá verði honum skylt að láta af starfi. Samkomulagið hafi ekki takmarkað rétt málsaðila til þess að grípa til uppsagnar, stæðu rök til þess, á grundvelli lagaheimildar og ákvæða í kjarasamningi. Í samkomulaginu hafi ekki falist ígildi óuppsegjanlegs samningssambands samningsaðila. Gögn málsins gefi það ekki til kynna að samkomulagið hafi verið gert að frumkvæði Hafrannsóknastofnunar. Órökstuddri fullyrðingu stefnanda um það er mótmælt sem rangri og ósannaðri. Það sé þó mat stefnda að ekki skipti máli í þessu sambandi hvor aðila hafði frumkvæði að gerð samkomulagsins, enda óumdeilt að það var gert með vilja beggja aðila. Engir fyrirvarar séu við samkomulagið, svo 13 sem um það að kæmi til uppsagnar félli samningurinn úr gildi og/eða að laun á uppsagnarfresti skyldu vera í samræmi við fyrra starfshlutfall. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á eða lagt fram nein gögn sem sýni fram á að samkomulagið hafi átt að hafa annað gildi ef til uppsagnar kæmi. Því beri að miða laun í uppsagnarfresti við það starfshlutfall sem stefnandi gegndi þegar uppsögn tók gildi 1. desember 2019 og sex mánaða uppsagnarfest samkvæmt kjarasamningi.

Skuldajöfnuður samkvæmt heimild 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991

Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda telur hann eðlilegt að laun umfram kjarasamningsbundinn sex mánaða uppsagnarrétt stefnanda verði dregin frá dómkröfum hans, 2.172.756 kr. (362.131 kr. x 6 mánuðir) auk 577.187 kr. orlofs (13,04%) á laun í 6 mánuði (1.154.375/2). Alls 2.749.943 kr. Fjárkrafa stefnda uppfylli skilyrði 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þar eð krafa hans verði rakin til sama atviks eða aðstöðu og krafa stefnanda.

Biðlaun

Stefndi hafnar því alfarið að stefnandi eigi lögvarða kröfu til greiðslu biðlauna. Samkvæmt hljóðan orða 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis í lögum nr. 70/1996 eigi það ákvæði eingöngu við þegar starf sé lagt niður. Ekkert í gögnum málsins gefi til kynna að starf stefnanda hafi verið lagt niður heldur hafi honum verið sagt upp störfum vegna hagræðingar í rekstri. Í bréfi S-kk-ef M-kk-ef J-kk-ef til starfsmanna 12. desember 2019 sé gerður skýr greinarmunur á niðurlagningu starfa og uppsagna. Í því sé hvergi haldið fram að starf stefnanda hafi verið lagt niður. Þvert á móti sé þar áréttað að stefnanda hafi verið sagt upp starfi.

Þau störf sem stefnandi vann fram að uppsögn hafi verið unnin í teymi sem rannsaki uppsjávarstofna. Verkefnin sem stefnandi vann að séu áfram unnin af öðrum starfsmönnum stofnunarinnar sem sinntu þeim með stefnanda áður en til uppsagnarinnar kom. Enginn túnfiskur hafi veiðst í íslenskri lögsögu síðan 2017. Þar af leiðandi hafi engin gögn þar að lútandi borist Hafrannsóknastofnun og engar rannsóknaráætlanir er varði túnfisk verið gerðar hjá stofnuninni fyrir árin 2019 og 2020. Slíkar breytingar í lífríki sjávar jafngildi ekki niðurlagningu stöðu.

Í uppsagnarbréfi og rökstuðningi til stefnanda komi einnig skýrt fram að honum hafi verið sagt upp vegna hagræðingar en ekki á grundvelli niðurlagningar starfs. Á framangreindum grundvelli sé það afstaða stefnda að málsástæða stefnanda um biðlaunarétt sem nemi föstum launum í 12 mánuði sé röng og því beri að sýkna stefnda af þeirri kröfu.

Stefndi mótmælir fjárhæð biðlaunakröfunnar sérstaklega. Verði talið að stefnandi eigi lögvarinn rétt til biðlauna, eigi hann ekki kröfu nema til 1. ágúst 2021, en þá 14 hafi ráðningarsambandið runnið sitt skeið. Þá eigi stefnandi ekki rétt til hærri kröfu en sem nemi 362.131 krónu fyrir hvern mánuð sem meintur réttur hans taki til. Stefnandi eigi ekki rétt til greiðslu orlofs á biðlaun, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 283/1988.

Þar eð kjarasamningsbundnum sex mánaða uppsagnarfresti stefnanda ljúki 30. maí 2020 eigi hann hvorki rétt til greiðslu orlofs né desemberuppbótar fyrir árið 2021, né desemberuppbótar fyrir árið 2020. Kröfugerð stefnanda þar að lútandi er mótmælt sem rangri.

Stefndi vísar til áðurgreindra laga og réttarheimilda er varða sýknukröfu, varakröfu um lækkun og skuldajöfnuð. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Niðurstaða

Eins og komið er fram reis þetta mál í kjölfar þess að stefnanda var sagt upp störfum hjá Hafrannsóknastofnun. Ágreiningurinn stendur einkum um þrennt. Í fyrsta lagi hvort hann eigi rétt til launa fyrir 100% starfshlutfall á 12 mánaða uppsagnarfresti. Í öðru lagi hvort hann eigi rétt til miskabóta vegna uppsagnarinnar og í þriðja lagi hvort hann eigi rétt á biðlaunum vegna þess að starf hans hafi í raun verið lagt niður.

Biðlaun

Stefnandi lítur svo á að þegar honum var sagt upp störfum hafi starf hans verið lagt niður. Þá málsástæðu virðist hann einkum byggja á setningu í bréfi sem forstjórinn ritaði 22. janúar 2020 og rökstuddi hvers vegna hann teldi að nauðsynlegt hefði verið að segja upp nokkrum starfsmönnum til þess að ná fram nægjanlegum sparnaði í rekstri stofnunarinnar. Í lok bréfsins segir að stefnandi hafi verið einn þeirra sem unnu að rannsóknum. Starf hans hefði breyst mikið og minnkað umtalsvert eftir að hann fór í hálft starf. Svo segir að önnur verkefni sem stefnandi sinnti dreifist á þá starfsmenn sem eftir eru „eða verður ekki sinnt“. Í skýrslu sinni fyrir dómi bar forstjórinn að verkefni stefnanda hefðu dreifst á aðra starfsmenn í því teymi sem stefnandi var í nema túnfiskrannsóknir, það sé verkefni sem „situr og bíður“.

Yfirmaður stefnanda, sviðstjóri sem einnig hætti störfum hjá stofnuninni sama dag og stefnandi, kom fyrir dóminn. Hann bar að viðfangsefnin sem stefnandi sinnti hefðu verið þess eðlis að þau hefðu ekki horfið. Ljóst væri að einhverjum hefði verið falið að takast á við þau. Vitni, sem hafði verið í framkvæmdastjórn Hafrannsóknastofnunar, lengst af sem fjármálastjóri en mannauðsstjóri frá því mars 2019 þar til hann hætti störfum sama dag og stefnandi, kvaðst telja að það hefði verið óheimilt að segja stefnanda upp störfum. Nær hefði verið að leggja starf hans niður. 15

Tvö vitni, sem voru bæði í framkvæmdastjórn stofnunarinnar og hættu störfum á sama tíma og stefnandi, þar af annað yfirmaður hans, hafa borið að þau telji að starf hans hafi ekki verið lagt niður. Það eina handfasta sem stefnandi hefur lagt fram til stuðnings þeirri málsástæðu að starf hans hafi verið lagt niður eru þau ummæli í bréfi forstjórans að þeim verkefnum stefnanda sem ekki dreifist á aðra starfsmenn verði ekki sinnt. Þegar framburður þessara tilteknu vitna bendir ekki til þess að starfið hafi verið lagt niður og ekki verður af neinum gögnum ráðið að það hafi verið gert, telur dómurinn að líta verði svo á að þessi málsástæða stefnanda sé ósönnuð. Af þeim sökum verður að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um biðlaun í tólf mánuði.

Laun á uppsagnarfresti

Tímabundið samkomulag

Stefnandi byggir á því að samkomulagið sem hann gerði við Hafrannsóknastofnun 27. mars 2019 sé tímabundinn ráðningarsamningur og af þeim sökum megi ekki segja því upp. Í texta samkomulagsins er ekki samið um nein önnur kjör en vinnutíma stefnanda, sem var sveigjanlegur innan 49,9% vinnuskyldunnar. Í samkomulaginu eru einnig tilgreind þau viðfangsefni sem stefnandi skyldi fást við miðað við skertan vinnutíma. Það kom fram í skýrslu stefnanda að hann hefði lagt áherslu á, þegar hann og sviðstjórinn sömdu efni samkomulagsins, að í því fælist ekki nein skerðing á réttindum sem hann hefði áunnið sér. Þau réttindi eru þó ekki tekin þar fram.

Þar eð ekki eru tilgreind önnur kjör í samkomulaginu en vinnutími telur dómurinn ekki koma til greina að líta svo á að með því hafi upphaflegur ráðningarsamningur stefnanda við stofnunina verið leiddur til lykta og að í samkomulaginu felist nýr ráðningarsamningur sem varir í rúm tvö ár, frá 1. maí 2019 til 1. ágúst 2021. Þess í stað telur dómurinn að líta verði á samkomulagið sem viðauka við ótímabundinn ráðningarsamning stefnanda við Hafrannsóknastofnun sem heimili honum að minnka starfshlutfall sitt. Þar eð dómurinn fellst ekki á að með samkomulaginu hafi upphaflegt ótímabundið ráðningarsamband stefnanda við stofnunina verið rofið og nýtt tímabundið ráðningarsamband tekið við, fellst dómurinn ekki heldur á að það hafi yfirhöfuð verið óheimilt að segja upp ráðningarsambandi stefnanda við Hafrannsóknastofnun.

Málsaðilar eru sammála um það að við undirbúning uppsagnar stefnanda hefði margt mátt betur fara. Dómurinn telur að skilja verði varnir stefnda þannig að hann telji sig ekki geta mótmælt því að uppsögnin hafi verið ólögmæt. Af þeim sökum telur dómurinn ekki þörf á að þræða sig í gegnum allar þær málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar sem stefnandi rekur til stuðnings því að uppsögnin hafi verið haldin veigamiklum annmörkum og ólögmæt af þeim sökum. 16

Brostnar forsendur fyrir samkomulagi um skert starfshlutfall Stefnandi byggir á því að samkomulaginu um skert starfshlutfall hafi verið rift þegar honum var sagt upp störfum. Það hafi verið forsenda hans fyrir því að skerða starfshlutfall sitt síðustu rúm tvö ár sín í starfi að honum yrði ekki sagt upp störfum. Hann hefði aldrei farið í hlutastarf nema vegna þeirra kringumstæðna sem hefðu skapast hjá stofnuninni og hann hefði viljað taka tillit til bágrar fjárhagsstöðu hennar.

Stefnandi bar að í upphaflegum drögum sem hann og sviðstjórinn mótuðu í sameiningu hafi staðið að samkomulagið væri óuppsegjanlegt af beggja hálfu. Þáverandi mannauðsstjóri hafi þó sannfært hann um að slík setning væri óþörf og því hafi hún verið tekin út.

Dómurinn telur ósannað að stefnandi hafi verið beittur þrýstingi til að minnka starfshlutfall sitt. Það kom ótvírætt fram hjá vitnum að þeim sem voru orðnir 65 ára hefði verið boðið að minnka starfshlutfall sitt vegna þess að þeir ættu rétt á eftirlaunum sem vægju upp skerðingu launanna. Þetta hefði einungis verið boð og ekki hefði verið þrýst á þá sem hefðu ekki haft áhuga á að minnka starfshlutfall sitt.

Ósagt skal látið hvort ríkisstarfsmaður geti yfirhöfuð gert það að skilyrði fyrir því að hann lækki starfshlutfall sitt, á þeim grundvelli að hann hafi náð lífeyrisaldri, að honum verði ekki sagt upp störfum áður en hann verður sjötugur. Það er hins vegar forsenda þess að hann geti borið þannig skilyrði fyrir sig að viðsemjandanum, forstjóra ríkisstofnunarinnar, hafi verið ljóst að þetta skilyrði væri ákvörðunarástæða starfsmannsins fyrir því að lækka starfshlutfallið. Fyrir dómi var forstjórinn ekki inntur eftir því hvort honum hefði verið þetta skilyrði stefnanda kunnugt. Þar fyrir utan kom hann ekkert að gerð samkomulagsins um skert starfshlutfall stefnanda, að því frátöldu að rita undir það þegar stefnandi og sviðstjóri hans höfðu náð samkomulagi um efni þess. Ekkert liggur fyrir um að forstjóranum hafi verið kunnugt um að þetta væri ákvörðunarástæða stefnanda og dómurinn telur að honum hafi ekki heldur mátt vera kunnugt um hana þegar hann ritaði undir samkomulagið við stefnanda. Af þessum sökum fellst dómurinn ekki á að þegar ráðningarsambandi stefnanda við Hafrannsóknastofnun var sagt upp hafi samkomulagi um skert starfshlutfall verið rift og líta beri svo á að stefnandi hafi verið ráðinn í 100% starfshlutfalli þegar honum var sagt upp störfum.

Stefnandi á því ekki rétt á launum í uppsagnarfresti eins og hann hefði verið í fullri vinnu þegar honum var sagt upp störfum. Honum hefur hins vegar verið greiddur 12 mánaða uppsagnarfrestur fyrir 49,9% starf.

Skaðabætur

Vegna þess verulega ágalla sem var á undirbúningi uppsagnar á ráðningarsam17 bandi stefnanda við Hafrannsóknastofnun, og ólögmætis uppsagnarinnar af þeim sökum, á stefnandi hins vegar rétt á skaðabótum. Stefndi hefur fallist á þetta en lítur þó svo á að skaðabæturnar hafi verið byggðar inn í uppsögnina, ef svo má segja, með því að stefnandi hafi fengið greiddan 12 mánaða uppsagnarfrest sem sé sex mánuðum lengri uppsagnarfrestur en hann hafi átt rétt til samkvæmt kjarasamningi. Að mati dómsins getur þessi langi uppsagnarfrestur samkvæmt uppsagnarbréfi ekki skert rétt stefnanda til skaðabóta vegna ólögmætrar uppsagnar. Forstjóri stofnunarinnar bar að það hefðu ekki verið mistök að segja stefnanda upp með 12 mánaða uppsagnarfresti heldur hefði hann viljað hafa uppsagnarfrestinn svona langan meðal annars vegna langs starfsaldurs stefnanda og samúðar með honum. Forstjóranum var í lófa lagið að segja ráðningarsambandi við stefnanda upp með þeim fresti sem kjarasamningar bjóða. Hann ákvað hins vegar að hafa uppsagnarfrestinn lengri og við þann uppsagnarfrest er stefndi bundinn.

Í dómaframkvæmd hafa skaðabætur verið ákveðnar að álitum og hefur oft verið miðað við laun starfsmanns næstliðna fimm til sex mánuði áður en ráðningarsambandi við hann var sagt upp. Eins og hér stendur á þykir dóminum rétt að miða við átta mánuði, þ.e.a.s. það tímabil sem eftir lifir frá því að uppsagnarfresti stefnanda lauk 30. nóvember 2020 og þar til hann nær sjötugsaldri 2. ágúst 2021. Samkvæmt staðgreiðsluskrá hafa brúttólaun stefnanda á mánuði í hálfu starfi numið 380.000 kr. Bætur hans þykja því hæfilega ákveðnar 3.000.000 kr.

Miskabætur

Eins og áður greinir mótmælir stefndi því ekki að sú ákvörðun Hafrannsóknastofnunar að segja stefnanda upp störfum hafi verið haldin verulegum annmarka. Borið var undir forstjórann að með uppsögn stefnanda hefði einungis sparast brotabrot af þeirri fjárhæð sem stofnuninni var gert að spara. Hann taldi engu að síður rök fyrir uppsögninni því „margt smátt geri eitt stórt“.

Þann dag sem stefnanda og tíu öðrum samstarfsmönnum hans var sagt upp störfum hjá stofnuninni var haldinn starfsmannafundur þar sem greint var frá því að aðstoðarforstjóra stofnunarinnar hefði verið sagt upp störfum svo og þremur sviðstjórum. Fram kom að til stæði að segja fleiri starfsmönnum upp síðar þennan dag og yrði hringt í þá eftir fundinn. Að sögn stefnanda var þetta áfall fyrir alla og hafi allir beðið í ofvæni eftir því hvort hringt yrði í þá. Hringt var í stefnanda og hann boðaður á skrifstofu forstjóra. Þar sátu andspænis honum forstjóri og tveir nýráðnir starfsmenn stofnunarinnar. Uppsagnarbréfið lá á borðinu undirritað af forstjóranum. Þar stóð að starfslok stefnanda hjá stofnuninni væru þennan dag, 21. nóvember 2019. Hann spurði hvort hann ætti að yfirgefa vinnustaðinn þegar í stað. Þegar því var játað ritaði hann undir bréfið og fór út í fússi án þess að gefa forstjóranum færi á að tjá sig. Hann 18 kvaðst ekki hafa getað trúað því að eftir 38 ára starf hjá stofnuninni yrði honum sagt upp, hvað þá á þennan hátt. Fyrstu klukkustundina eftir uppsagnirnar hefði starfsfólkið verið í nokkru uppnámi á göngum stofnunarinnar að ræða saman. Hann hefði þá yfirgefið staðinn en komið við daginn eftir til þess að ná í persónulegar eigur sínar og hafi eftir það ekki stigið fæti þar inn fyrir dyr.

Forstjórinn bar að við undirbúning uppsagnanna hefði stofnunin leitað ráðgjafar hjá Kjara og mannauðssýslu ríkisins, lögmanni í vinnurétti og sjálfstætt starfandi ráðgjafa. Eitt hefði verið látið ganga yfir alla starfsmennina þannig að formið á öllum uppsögnunum hefði verið eins. Það fyrirkomulag uppsagnar að óska ekki eftir neinu framlagi starfsmanna eftir að þeim hefði verið afhent uppsagnarbréf, svo og að loka aðgangi þeirra að tölvupósti og rjúfa allt samband þeirra við stofnunina hefði byggst á þessari ráðgjöf. Talið væri að fólk, sem hefði verið sagt upp, væri ekki góðir starfsmenn og auk þess væri hvorki á það né vinnustaðinn leggjandi að krefjast vinnuframlags þess eftir uppsögnina.

Öllum sem hefðu misst starf sitt hefði verið boðin ráðgjöf við að gera ferilskrá og hjálp við að leita sér að öðru starfi. Síma hefðu menn haft út uppsagnarfrestinn en ekki aðgang að tölvupósti. Það liggi í hlutarins eðli að það sé erfitt að segja upp fólki og reynt hafi verið að gera það á eins mennskan hátt og kostur hefði verið.

Eins og áður greinir hafði stefnandi unnið hér um bil alla starfsævi sína á stofnuninni, hátt í fjóra áratugi. Hann hafði þar á ofan verið í yfirstjórn stofnunarinnar og hafði verið falið að gegna trúnaðarstörfum fyrir hana bæði hérlendis og erlendis. Hann hafði unnið að ýmsum framförum, bæði fyrir skipstjórnarmenn og stjórnvöld til þess að bæta stjórnun fiskveiða, og að ýmsum framförum við að bæta starf stofnunarinnar. Þegar menn hafa lagt alla sína faglegu hugsun, hugkvæmni og færni til framþróunar faglegra markmiða og lagalegu skyldna sömu stofnunarinnar nánast í fjóra áratugi eru starfið og vinnustaðurinn, eðli málsins samkvæmt, orðin hluti af sjálfsmynd manns. Taugar til vinnustaðarins og samstarfsfólksins hljóta að sama skapi að vera sterkar.

Dómurinn telur að uppsögn sem er haldin verulegum annmarka og er grundvölluð á röksemdinni „margt smátt gerir eitt stórt“ valdi starfsmanni, sem hefur sýnt vinnustað sínum sambærilega hollustu og stefnandi, ekki einvörðungu skaðabótaskyldu tjóni heldur sé með henni jafnframt vegið að æru hans og persónu.

Dómurinn telur ekki að þeir sem hafi ákveðið hvaða starfsmenn yrðu að hætta störfum hjá stofnuninni hafi haft þann beinharða ásetning að meiða æru eða persónu nokkurs manns. Dómurinn telur hins vegar að þeir hafi ekki látið sig það neinu varða hvort svo yrði. Það verði því að virða þeim það til verulegs gáleysis að hafa ekki undirbúið ákvörðun sína á þann hátt sem lög og stjórnsýslureglur bjóða. Því séu upp19 fyllt skilyrði bliðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 til þess að greiða stefnanda miskabætur.

Þegar stefnanda var sagt upp lifðu eftir 20 mánuðir af starfstíma hans hjá stofnuninni en fyrir lá að hann hafði hugsað sér að vinna svo lengi sem lög leyfðu honum. Það var því augljóst að aðstoð sem stofnunin veitti öðrum sem hafði verið sagt upp nýttist honum ekki og gat ekki mildað höggið fyrir hann.

Þegar mönnum hefur verið sagt upp störfum á ólögmætan hátt hefur fjárhæð miskabóta um langa hríð verið talin hæfileg 500.000 kr. Stefnandi hefur ekkert lagt fram um þau alvarlegu eftirköst sem miskabótakrafa hans byggist meðal annars á. Dómurinn telur því að stefnandi hafi ekki sannað að fjárhæð miskabóta eigi að vera hærri en samkvæmt dómvenju.

Stefndi mótmælir ekki upphafsdegi dráttarvaxtakröfu stefnanda og því verður fallist á þá dráttarvexti sem hann krefst.

Það er því niðurstaða dómsins að starf stefnanda hafi ekki verið lagt niður svo og að samkomulagi um skert starfshlutfall hafi ekki verið rift þegar honum var sagt upp störfum þannig að hann eigi ekki rétt til frekari launagreiðslna á uppsagnarfresti en hann hefur þegar fengið. Það er hins vegar mat dómsins að þar eð uppsögnin hafi verið ólögmæt eigi stefnandi rétt til hvoru tveggja skaða og miskabóta. Jafnframt er fallist á þá dráttarvexti sem stefnandi krefst.

Með vísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir, að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun, hæfilega ákveðinn 1.800.000 kr.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, B-kk-þgf Æ-kk-þgf S-kk-þgf, samtals 3.500.000 kr. með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þingfestingardegi, 12. mars 2020, til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 1.800.000 kr. í málskostnað.

I-kvk-nf L-kvk-nf

Rétt endurrit staðfestir

Héraðsdómur Reykjavíkur 8. desember 2020 19  fyllt skilyrði bliðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 til þess að greiða stefnanda miskabætur.

Þegar stefnanda var sagt upp lifðu eftir 20 mánuðir af starfstíma hans hjá stofnuninni en fyrir lá að hann hafði hugsað sér að vinna svo lengi sem lög leyfðu honum. Það var því augljóst að aðstoð sem stofnunin veitti öðrum sem hafði verið sagt upp nýttist honum ekki og gat ekki mildað höggið fyrir hann.

Þegar mönnum hefur verið sagt upp störfum á ólögmætan hátt hefur fjárhæð miskabóta um langa hríð verið talin hæfileg 500.000 kr. Stefnandi hefur ekkert lagt fram um þau alvarlegu eftirköst sem miskabótakrafa hans byggist meðal annars á. Dómurinn telur því að stefnandi hafi ekki sannað að fjárhæð miskabóta eigi að vera hærri en samkvæmt dómvenju.

Stefndi mótmælir ekki upphafsdegi dráttarvaxtakröfu stefnanda og því verður fallist á þá dráttarvexti sem hann krefst.

Það er því niðurstaða dómsins að starf stefnanda hafi ekki verið lagt niður svo og að samkomulagi um skert starfshlutfall hafi ekki verið rift þegar honum var sagt upp störfum þannig að hann eigi ekki rétt til frekari launagreiðslna á uppsagnarfresti en hann hefur þegar fengið. Það er hins vegar mat dómsins að þar eð uppsögnin hafi verið ólögmæt eigi stefnandi rétt til hvoru tveggja skaða og miskabóta. Jafnframt er fallist á þá dráttarvexti sem stefnandi krefst.

Með vísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir, að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun, hæfilega ákveðinn 1.800.000 kr.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, B-kk-þgf Æ-kk-þgf S-kk-þgf, samtals 3.500.000 kr. með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þingfestingardegi, 12. mars 2020, til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 1.800.000 kr. í málskostnað.

I-kvk-nf L-kvk-nf

Rétt endurrit staðfestir

Héraðsdómur Reykjavíkur 8. desember 2020