S-413/2023

Mál þetta, sem dómtekið var 24. maí sl., er höfðað með ákæru, útgefinni af héraðs-saksóknara 19. janúar 2023, á hendur: „B-kvk-þgf B-kvk-þgf, kennitala [...], [...], Reykjavík, og S-kvk-þgf G-kvk-þgf, kennitala [...], [...], Reykjavík, fyrir eftirtalin brot framin í félagi gegn almennum hegningarlögum og [höfundalögum]:

I.

Hlutdeild í broti á hagsmunum almennings og hilmingu, en til vara fyrir hlutdeild í broti á hagsmunum almennings og nytjastuld, með því að hafa, laugardaginn 9. apríl 2022 fyrir utan [...]í Reykjavík, haft í vörslum sínum afsteypu af listaverki A listamanns: [...], sem einhverju áður, á óþekktum tíma, var fjarlægt af stalli sínum við [...], þrátt fyrir að ákærðu hafi verið ljóst að um þýfi var að ræða og þannig veitt liðsinni sitt til að viðhalda ólögmætu ástandi er skapaðist fyrir brotið og haldið listaverkinu ólöglega fyrir eigendum sínum og með þessu valdið þeim verulegum óþægindum og tjóni, en tilkynnt var um þjófnað á listaverkinu til lögreglu þann 7. apríl 2022.

Teljast brot ákærðu varða við 1. mgr. 177. gr., sbr. 4. mgr. 22. gr. og 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 82/1998 en til vara við 1. mgr. 177. gr., sbr. 4. mgr. 22. gr. og 2. mgr. 259. gr. sömu laga.

II.

Brot gegn [höfundalögum] með því að hafa fyrir laugardaginn 9. apríl 2022 og til þess dags notað umrætt listaverk A : [...]heimildarlaust í eigin þágu með því að hafa innlimað það í eigið listaverk: [...]og þannig breytt listaverki A og birt það með þeim hætti eða í því samhengi að það skerti höfundarheiður og höfundarsérkenni hans.

Teljast brot ákærðu varða við 2. mgr. 4. gr., sbr. 3. tl. 2. mgr. 54. gr. [höfundalaga] nr. 73/1972, ásamt síðari breytingum.

Þess er krafist að ákærðu verði dæmdar til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.

Einkaréttarkrafa:

Af hálfu B, kt. [...], fyrir hönd C - og D, kt. [...], er þess krafist að ákærðu verði gert að greiða kr. 1.501.825 í skaðabætur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 7. apríl fram til þingfestingu sakamáls þessa vegna þjófnaðar styttunnar, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þingfestingu málsins til greiðsludags. Til vara er þess krafist að dómurinn dæmi brotaþola bætur að álitum. Hvort sem fallist er á aðal- eða varakröfu þá krefst brotaþoli málskostnaðar í málinu auk virðisaukaskatts vegna réttargæslu lögmanns brotaþola vegna málsins.“

Með úrskurði héraðsdóms 12. maí sl. var fallist á þá kröfu ákæruvaldsins að ákærðu yrði gert að víkja úr dómsal á meðan meðákærða gæfi skýrslu sína við aðalmeðferð málsins.

I Af hálfu ákærðu var, með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, lögð fram greinargerð. Ákærðu krefjast þess aðallega að þær verði sýknaðar af ákæru en til vara að þær verði dæmdar til vægustu refsingar er lög leyfa. Þá er þess krafist að bótakröfu C - og D verði vísað frá dómi en ella að krafan verði lækkuð verulega. Loks er þess krafist að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, verði greiddur úr ríkissjóði, hver sem úrslit málsins verða. Ákærðu telja að forsendur séu til að vísa ákærunni frá af sjálfsdáðum (ex officio) vegna óskýrleika. Sýknukröfu sína byggja þær aðallega á því að ósannað sé að þær hafi brotið gegn þeim lagaákvæðum sem greinir í ákæru.

II

Málsatvik

Samkvæmt rannsóknargögnum hófst rannsókn málsins fimmtudaginn 7. apríl 2022, kl. 14:29, þegar lögreglu barst tilkynning vitnisins B um að bronsstytta af C sem staðsett hafði verið við [...] væri horfin. Um er að ræða afsteypu af styttu A af C og E, syni C. Upprunalega styttan var gerð fyrir heimssýninguna í New York árið [...]. Kvaðst B hafa fengið fyrirspurn frá fréttamanni sem spurðist fyrir um hvort styttan væri horfin. K-kk-nf sagði að hann hefði ekki vitað af þessu en fréttamaðurinn kvaðst hafa fengið upplýsingar frá leiðsögumanni sem átt hefði leið um [...]. Væri verðmæti styttunnar um 3.000.000 króna og hefði hún verið sett upp af C - og D árið 2000. Síðar sama dag hafði haft samband við lögreglu breskur leiðsögumaður sem kvaðst hafa ætlað að fara að styttunni 10. mars 2022 og þá hefði verið búið að taka hana en kvaðst hafa haldið að hún hefði verið í viðgerð þar til hann sá fréttir um hvarf styttunnar.

B lagði, f. h. C - og D, fram kæru vegna málsins 13. apríl 2022, fyrir þjófnað og eignaspjöll. Kvaðst hann vera meðlimur í hópnum. Sagði hann ákærðu hafa sagt opinberlega að þær hefðu tekið styttuna og sett hana í listaverk eftir þær fyrir framan [...]í Reykjavík. Sagði hann styttuna hafa verið setta upp árið 2000 og hefði hún verið tekin af stalli sínum en ekki væri vitað hvenær. Hún hefði svo birst í Reykjavík laugardaginn 9. apríl sl. í öðru listaverki eða gjörningi. Hefði styttan staðið á steinstöpli og verið fest ofan í stöpulinn með fjórum járnfestingum sem voru steyptar ofan í steininn. Miðað við ummerki á staðnum virðist sem teinarnir hefðu verið teknir sundur með slípirokk og styttan fjarlægð. Lægi þannig fyrir að tjón hefði orðið á festingunum og stöplinum. Kvaðst hann gera refsikröfu og áskilja sér rétt til að leggja fram bótakröfu síðar.

Þá liggur fyrir skýrsla um leit sem framkvæmd var í tunnu verkinu 16. maí 2022 í húsakynnum vélsmiðju að undangengnum úrskurði Landsréttar og ljósmyndir af leitinni. Segir í skýrslunni að tilgangur leitarinnar hefði verið að fjarlægja bronsstyttu af C úr tunnunni og var F vélvirkjameistari fenginn til verksins og voru ákærðu viðstaddar sem leitarþolar. Um framkvæmdina segir í skýrslunni:

Opnað var botnlok tunnuverksins og festingar voru slípaðar í burtu að innanverðu. Styttan var soðin föst á prófílum inni í tunnunni. Styttan var dregin út að neðanverðu en búið var að fóðra hliðarnar með steinull henni til verndar. Eftir að búið var að draga styttuna út var hún sett á borð og fóru leitarþolar ásamt mér yfir styttuna til að skoða mögulegar skemmdir. Engar skemmdir voru sýnilegar á styttunni sjálfri en ljóst að búið var að skera í sundur festingar að neðanverðu.

B veitti, ásamt starfsmanni [...], styttunni viðtöku og kvaðst hann ekki sjá skemmdir á styttunni.

Fyrir liggur áskorun sem ákærðu sendu til lögreglu 26. apríl 2022 ítilefni þess að skúlptúr þeirra sem hafði verið staðsettur fyrir framan [...] hafði verið tekinn niður af lögreglu. Segir í yfirlýsingunni: Okkur hefur verið tilkynnt að næsta skref lögreglunnar sé að aðskilja skúlptúrana tvo. Á meðan uppgjöri er ekki lok iðum hvað eigi að gera við þann menningararf sem kjarnast í styttunni „[...]“, þá teljum við með öllu óskynsamlegt að skilja verkin að. Þessi afsteypa skúlptúrsins „[...]“ er að svo stöddu best geymd í geimflauginni. Við skorum því á lögregluna að láta ekki verða af aðskilnaðnum heldur skila verkinu ósködduðum aftur á sinn stað fyrir framan Marshallhúsið.

Af hálfu ákærðu voru lögð fram frekari gögn, m. a. ferilskrár þeirra, og samantekt sem m. a. hefur að geyma dæmi um tímabundnar breytingar og innlimanir listamanna á verkum annarra listamanna, þ. á m. A. Þá liggja fyrir meðal málsgagna myndir af styttunni og af verki ákærðu.

II

Framburður ákærðu og vitna fyrir dómi Ákærðu tjáðu sig ekki um sakarefnið við aðalmeðferð málsins.

B kvaðst, ásamt tveimur öðrum, vera í C - og D sem hefði haft forgöngu um að reisa styttuna. Þau hefðu vígt styttuna, sem væri eftir A, árið 2000 og væri styttan búin að vera á sama stað síðan þá. Kvaðst hann hafa, 7. apríl 2022, fengið símtal frá blaðamanni sem hefði spurt hann hvort hann vissi hvort það væri búið að stela styttunni. Blaðamaðurinn kvaðst hafa frétt þetta frá leiðsögumanni sem þennan dag hefði farið með hóp á [...]. Sá hefði einnig komið þangað skömmu áður og styttan þá verið á sínum stað. Vitnið kvaðst hafa hringt í kunningja sinn sem hefði farið á [...]og reyndist vera búið að fjarlægja styttuna og hefðu undirstöður hennar verið sagaðar í sundur.

Vitnið sagði að síðan hefðu liðið tveir dagar þangað til hann hefði fengið símtal frá G, safnstjóra [...], sem hefði verið mjög miður sín og sagt að við afhjúpun á verki fyrir framan [...] hefði stolna styttan komið í ljós inni í öðru listaverki. Sagði hún að þetta væri ekki í samstarfi við stjórn eða sýningarstjóra [...]og ekki það sem viðkomandi listamenn hefðu lagt upp með að yrði gert. Hún hefði spurt hvort eigendur styttunnar vildu að hún reyndi að finna lausn á málinu þannig að vel færi. Vitnið kvaðst hafa samþykkt það og talað um að ekki yrði gert mál úr þessu ef verkinu yrði skilað. Þau hefðu átt nokkur samtöl fram að 13. apríl, að hann minnti. Ljóst hefði verið að listakonurnar sem voru með verkið undir höndum hefðu ekki verið tilbúnar til að skila þýfinu. Kvaðst hann hafa skilið G þannig að enginn vilji hefði verið til samstarfs hjá þeim. Vissi hannekki hvort það hefði verið rætt milli G og þeirra að skila verkinu að sýningunni lokinni.

Kvaðst vitnið í framhaldi af þessu hafa leitað til lögreglu. Geti hann ekki fullyrt hvenær hann hefði séð styttuna síðast áður en hún hvarf. Miðað við sárin á stöplinum sem hefðu verið orðin ryðguð hefði verið mjög stutt síðan hún hvarf, kannski 2– 5 dagar. Viti hann ekki hver hefði tekið styttuna og einungis heyrt sögusagnir. Sagði vitnið að ýmsir aðilar hefðu haft samband við hann vegna málsins. Dóttir A hefði m. a. hringt í hann og verið miður sín yfir því að þetta hefði gerst og einnig hefði hún verið ósátt við að faðir hennar hefði verið sakaður um að hafa verið rasískur listamaður. Hún sagði að ef listasaga hans væri skoðuð sæist að hann hefði alltaf verið að upphefja íslenskar konur og einnig hefði hann verið mjög upptekinn af Íslendingasögunum. Vitnið sagði að íslenska ríkið hefði fengið A til að gera styttuna til að fara með á heimssýningu í New York. C - og D hefði m. a. farið með afsteypu af styttunni til páfa árið [...]. Kvaðst hann telja að afsteypa af þessari styttu væri á fimm stöðum, víða um heiminn. Þá sagði vitnið að siðferði hefði verið annað þegar styttan hefði verið gerð en í dag og hefði þá ekki verið talið óeðlilegt að tala um hvítan einstakling en það væri fáránlegt að tala um þetta sem rasískt verk.

Spurður hvers vegna styttunni hefði verið fundinn staður þarna sagði vitnið að hópurinn hefðu verið að heiðra minningu C sem var [...]og í raun fyrsta konan sem talað var mikið um í Íslendingasögunum. Væri einstakt að henni hefðu verið gerð þessi skil í sögunni þar sem aðallega hefði þar verið skrifað um karla. Hún hefði ferðast um heiminn, m. a. til Grænlands og Ameríku, og gengið síðan til Rómar á fund páfa. Samkvæmt sögunni hefði hún fæðst á [...] en endað ævi sína í [...]. Þau hefðu fengið heimild landeiganda til að setja styttuna upp á [...]. Einnig hefðu þau fengið leyfi eiganda höfundaréttar og Listasafns Íslands sem þau hefðu keypt styttuna af. Vitnið svaraði því játandi að þetta væri opinbert minnismerki og ætlað til almenningsnota og skrauts. Þetta væri afmarkaður áningarstaður um 150 metrum frá veginum og væri opinn öllum.

Vitnið sagði að meðlimir hópsins hefðu orðið fyrir miklum óþægindum vegna stuldar styttunnar. Mikill tími hefði farið í málið og það vakið mikla athygli. Hefði því farið mikill tími í t. d. samskipti við blaðamenn og opinbera aðila eins og Héraðsdóm Vesturlands og lögreglu vegna framlagningar gagna. Einnig hefði þurft að sækja styttuna á [...]og fara nokkrum sinnum á [...]til að koma styttunni upp aftur en sjóða þurfti nýjar festingar á og fleira. Fjárhagslegt tjón felist m. a. í akstri. Verði styttan aldrei í lagi og muni hún bera ör eftir að hafa verið tekin niður. Ekki væru sjáanlegar skemmdir á styttunni sjálfri en á undirstöðunum sem hún var fest við. Þannig hefði útlagður kostnaður verið töluverður. Þau hefðu sett styttuna upp til að heiðra minningu C og í því hefði alls ekki falist neinn rasískur tilgangur. Nafn verksins yrði varla notað á það í dag og sjálf noti þau [...] þegar þau þýði nafn styttunnar á ensku. Vitnið kvaðst hafa sótt styttuna í vélsmiðjuna eftir að búið var að taka verk ákærðu í sundur. Kvaðst hann vera bæjarstjóri í [...] en að þessu máli kæmi hann sem einstaklingur sem væri í C - og D. Krafa [...] varði kostnað vegna aksturs við að sækja styttuna en verkstjóri hjá bænum hefði farið með honum að sækja hana. Hefði bærinn gert reikning fyrir akstri og vinnu starfsmannsins. Vitnið kvaðst hafa lagt fram reikninga og gögn til að sanna eignarhald hópsins á styttunni og kostnað við að koma henni upp á sínum tíma sem hann minnir að hafa verið 3– 4 milljónir króna. Kaupsamningur sem lagður hafi verið fram varði hins vegar ekki þessa styttu heldur þá sem keypt var 2011 og myndi hann ekki hvert hefði verið verð styttunnar sem hefði verið keypt árið 2000. Vitninu voru sýndar myndir af styttunni og festingum hennar eftir að hún hafði verið losuð úr tunnunni. Benti hann á silfurlitaðan boga undir styttunni og bolta og sagði að þar sæist sárið þar sem sagað hefði verið þegar styttan var tekin af stöplinum. Sá sem bætti við stóru svörtu járnstykki undir styttuna hefði soðið það við þennan boga til að koma styttunni inn í listaverkið og festa við tunnuna. Það hefði þurft að fjarlægja þetta allt. Staðfesti vitnið að H hefði verið í hópnum ásamt honum og séð um tiltekin samskipti sem sjá megi í framlögðum gögnum, t. d. við [...]. Hvað varðar miskabætur þá finnist honum eðlilegt að hann og aðrir sem hefðu staðið í því að endurheimta styttuna bæru ekki tjón vegna þjófnaðarins. Þau hefðu sannarlega orðið fyrir miska auk kostnaðar og þeim finnist eðlilegt að miskabætur verði dæmdar.

F vélvirkjameistari sagði að hann og samstarfsmenn hans hefðu verið fengnir til að frelsa styttuna úr tunnunni að beiðni lögreglu. Þeir hefði skorið festingar úr botninum og tekið styttuna út. Hefði þetta verið gert í samráði við ákærðu sem voru viðstaddar og framkvæmt þannig að öruggt væri að ekkert yrði skemmt. Þau hefðu velt þessu aðeins fyrir sér og síðan ákveðið hvernig þetta yrði gert. Styttan hefði verið inni í olíutunnu og soðnar festingar í tunnuna. Þeir hefðu skorið festingarnar í sundur með slípirokk og dregið styttuna út. Sagði vitnið að festingar hefðu verið undir styttunni og hefðu þær verið skornar í sundur og notaðar þegar soðin var á hana festing til að festa hana í tunnunni, þrír rafsuðupunktar í lok sem var punktað undir. Vitnið sagði það gæti hafa tekið um tvær mínútur að skera styttuna lausa og taka hana út. Mestur tíminn hefði farið í að undirbúa þetta, t. d. staðsetja styttuna rétt og klæða með ull í kringum hana. Fyrst hefði verið rætt um að skera verkið úr tunnunni en ákærðu hefðu þá bent á þá leið að taka verkið niður úr tunnunni. Þær hefðu getað lýst því hvernig verkið hefði verið fest. Sagði vitnið að þeir hefðu einungis skorið á festingar við tunnuna.

Lögreglumaður nr. [...] kvaðst hafa séð um leitaraðgerð í vélsmiðjunni þar sem styttan var fjarlægð úr verkinu að ákærðu viðstöddum. Staðfesti vitnið leitarskýrslu sem hann ritaði vegna málsins og að hafa unnið skýrslu með ljósmyndum sem teknar voru við leitina. Reyndur vélvirkjameistari hefði framkvæmt þetta og þeir áður skoðað verkið og rætt um hvernig best væri að bera sig að til að hvorugt verkið myndi skemmast. Einnig hefðu ákærðu haft skoðanir á þessu og veitt þeim leiðbeiningar og sýnt þeim hvernig þær hefðu gert þetta. Það hefði verið augljóst að það hefði verið búið að skera á festingar sem voru á neðanverðri styttunni og ljóst að hún hafði verið fjarlægð af öðrum stað. Var vitninu sýnd mynd af festingum á neðanverðri styttunni sem var tekin eftir að styttan hafði verið tekin út úr tunnunni. Sagði vitnið að silfurlituðu festingarnar hefðu verið festingar styttunnar og hefðu þær verið slípaðar eða sagaðar í sundur. Svörtu festingarnar hefðu verið notaðar til að stífa styttuna af inni í tunnunni.

III

Niðurstaða

Ákærðu eru í máli þessu ákærðar fyrir brot, framin í félagi, gegn almennum hegningarlögum og höfundalögum, eins og nánar er rakið í ákæru. Ákærðu neita sök.

Sönnunarbyrði um sekt ákærðu og atvik sem telja má þeim í óhag hvílir á ákæru-valdinu og metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, sbr. 108. og 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt 111. gr. sömu laga skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi.

Verkið sem tekið var af stalli sínum er afsteypa af styttu A, [...]. Fyrir liggur að lögregla fékk 7. apríl 2022 upplýsingar um að styttan væri horfin af stalli sínum á [...]. Tveimur dögum síðar, þann 9. apríl, komu fram upplýsingar um að styttan hefði verið sett inn í listaverk sem staðsett væri fyrir framan [...]. Samkvæmt þeim gögnum sem liggja fyrir hefur ekki verið upplýst hvenær verkið var tekið eða hver tók það af stalli sínum. Óumdeilt er að listaverkið sem sett var upp fyrir framan [...] var gert af báðum ákærðu. Byggja ákærðu á því að verk þeirra sem styttunni var komið fyrir í hafi saman-staðið af annars vegar geimflaug, skotpalli og skilti úr brotajárni og hins vegar af brons-afsteypu af styttunni.

Af hálfu ákærðu voru lögð fram gögn um nám þeirra og starfsferil sem lista-manna. Má af þeim ráða að ferill ákærðu B-kvk-ef sem listamanns spannar hátt í 20 ár og ákærðu S-kvk-ef um 15 ár og hafa þær tekið þátt í fjölda viðburða og sýninga.

Í 1. gr. höfundalaga nr. 73/1972 kemur fram sú meginregla að höfundur að listaverki eigi eignarrétt að því með þeim takmörkunum sem greinir í lögunum. Fellur sú afsteypa sem mál þetta varðar undir 2. gr. laganna. Í greinargerð sem fylgdi 54. gr. í frumvarpi því sem varð að höfundalögum segir að verk þau sem njóti verndar að höfundalögum séu ólíkamleg og fari því ekki forgörðum þótt brotið sé gegn ákvæðum laganna. Verkin séu að vísu eignarrétti háð en hér gegni öðru máli en um brot gegn eignarrétti á líkamlegum munum. Aftur á móti séu eintök, sem gerð séu af verkum höfunda, svo sem bækur, málverk, hljómplötur o. s. frv., líkamlegir hlutir, sem m. a. njóti refsiverndar eftir 26. og 27. kafla almennra hegningarlaga. Með brotum á ákvæðum höfundalaga sé annaðhvort skertur möguleiki höfundar til fjárhagslegra nytja af verkum sínum, er skylt eigi við venjuleg atvinnuréttindi, eða raskað sé rétti þeirra til að njóta heiðurs af verkunum, og eigi það skylt við æruréttindi. Þá er bent á það í greinargerðinni að brot gegn ákvæðum 4. gr. gæti jafnhliða verið brot á æruréttindum og þá refsivert eftir 25. kafla almennra hegningarlaga.

Ákærðu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi vegna óskýrleika ákæru. Samkvæmt c-lið 1. mgr. 152. gr. laga um meðferð sakamála skal greina í ákæru svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu, og loks heimfærslu þess til laga. Í dómaframkvæmd hafa þessi fyrirmæli verið skýrð svo að lýsing á háttsemi, sem ákærða er gefin að sök í ákæru, verði að vera svo greinargóð og skýr að hann geti ráðið af henni um hvaða háttsemi hann er sakaður og við hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerst brotlegur. Mega ekki vera slík tvímæli um hverjar sakargiftir eru að með réttu verði ákærða talið torvelt að taka afstöðu til þeirra og halda uppi vörnum. Verður ákæra að vera svo skýr að dómara sé kleift af henni einni að gera sér grein fyrir því um hvað ákærði er sakaður og hvernig sú háttsemi verði talin refsiverð. Ákæran verður þannig að leggja viðhlítandi grundvöll að saksókn. Verður ekki á það fallist með ákærðu að ákæran sé óskýr og í andstöðu við framangreint eða að uppsetning hennar valdi því að ákærðu eigi erfitt með að taka til varna. Né heldur eru forsendur til að vísa málinu frá dómi vegna þess að rannsókn málsins hafi einungis beinst að meintu broti gegn 177. gr. almennra hegningarlaga.

Ákærðu eru í I. kafla ákæru aðallega ákærðar fyrir hlutdeild í broti á hagsmunum almennings og hylmingu og er sú háttsemi talin varða við 1. mgr. 177. gr., sbr. 4. mgr. 22. gr. og 1. mgr. 254. gr., almennra hegningarlaga. Samkvæmt 1. mgr.177. gr. skal hver sem tekur í burtu, ónýtir eða skemmir opinber minnismerki eða hluti, sem ætlaðir eru til almennings nota eða skrauts eða hluti, sem teljast til opinberra safna eða eru sérstaklega friðaðir, sæta fangelsi allt að þremur árum eða sektum ef málsbætur eru.

Samkvæmt 2. tölulið 3. mgr. 2. gr. höfundalaga nr. 73/1972 telst verk aðgengilegt almenningi þegar eintök af því eru sýnd opinberlega. Fyrir liggur að almenningur hafði aðgengi að styttunni þar sem hún var staðsett á [...]. Styttan var sett upp í því skyni, samkvæmt framburði vitnisins B, að heiðra minningu C. Telst vera um opinbert minnismerki eða mun að ræða í skilningi 177. gr. almennra hegningarlaga. Ekki liggur fyrir hver tók verkið af stalli sínum eða hvernig það atvikaðist að það komst í vörslur ákærðu. Fyrir liggur að ákærðu eru listamenn og máttu þær á grundvelli menntunar sinnar og reynslu hafa fulla vitneskju um það hvers konar mun þær voru með í höndunum enda notfærðu þær sér þá staðreynd að um þekkt listaverk var að ræða þegar þær nýttu það sem hluta af eigin verki.

Eins og að framan er rakið er ekkert fram komið sem bendir til aðkomu ákærðu að töku styttunnar af stalli sínum. Engu að síður er ljóst að styttan var tekin þaðan í óleyfi. Ákærðu eru ákærðar fyrir eftirfarandi hlutdeild í broti gegn 177. gr., sbr. 4. mgr. 22. gr., almennra hegningarlaga. Í 4. mgr. 22. gr. laganna segir að sé brot fullframið skuli sá sem veitir brotamanni sjálfum eða öðrum liðsinni til þess að halda við ólögmætu ástandi er skapast hefur fyrir brotið eða nýtur hagnaðar af því sæta refsingu eftir ákvæðum þeirrar greinar enda taki önnur ákvæði laga ekki til verknaðar hans. Þá segir í 254. gr. almennra hegningarlaga að ef maður heldur, án þess að verknaður hans varði við ákvæði 244., 245. eða 247.– 252. gr., ólöglega fyrir eigandanum hlut eða öðru verðmæti, sem aflað hefur verið á þann hátt er í þeim greinum segir, tekur þátt í ávinningnum af slíku broti, aðstoðar annan mann til þess að halda slíkum ávinningi eða stuðlar að því á annan hátt að halda við ólöglegum afleiðingum brotsins skuli honum refsað með allt að fjögurra ára fangelsi. Þrátt fyrir að andlag verknaðar ákærðu hafi verið opinbert minnismerki er einnig um að ræða fjárhagslegt verðmæti. Tekur 1. mgr. 177. gr. til þeirrar háttsemi að taka í burtu, ónýta og skemma opinber minnismerki og fleira en tekur ekki til þeirrar tileinkunar sem felst í þjófnaðarbroti. Er alls óvíst hvað vakti fyrir þeim sem fjarlægði verkið af stöplinum. Þá hefur ekki verið staðfest hvort ákærðu hafa vitað, m. a. í gegnum fjölmiðla, þegar þær settu verkið upp hvaðan styttan væri komin eða hvenær þeim bárust þær upplýsingar. Er þannig vafi um að ákærðu hafi búið yfir vitneskju um það hvaðan styttan var tekin fyrr en lögregla kom að málinu. Verða ákærðu að njóta þess vafa og verða þær því sýknaðar af broti gegn 177. gr., sbr. 4. mgr. 22. gr., almennra hegningarlaga.

Þrátt fyrir framangreint er það mat dómsins að ákærðu hafi hlotið, í ljósi mennt-unar sinnar og reynslu, að vera ljóst verðmæti styttunnar og í meginatriðum hvaða reglur gildi um verkið hvað varðar eignar- og höfundarétt. Auk þess sem áður hefur verið rakið um vitneskju þeirra um verkið var þeim einnig sýnilegt á styttunni að skorið hafði verið á festingar hennar, sem benti til þess að styttan hefði verið sett á stall. Hlaut þeim að vera ljóst að styttunnar hefði verið aflað með háttsemi sem gæti m. a. verið heimfærð undir 244. gr. almennra hegningarlaga, sannaðist sök á viðkomandi, og að þær væru með hlut undir höndum sem hefði fjárhagslegt verðmæti og þær nýtt sér hann í eigin þágu.

Óumdeilt er að styttan var inni í verki ákærðu fyrir framan [...]9. apríl 2022. Þar var hún aflokuð inni í tunnu/geimflaug sem ákærðu byggja á að hafi verið þeirra verk. Eignarréttur er friðhelgur samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar og getur listsköpun ákærðu ekki réttlætt frávik þar frá. Telur dómurinn að það sé hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hafi verið ljóst að styttan væri þýfi og að hún væri háð eignar- og höfundarétti einhvers og að hún hefði komist í þeirra vörslur á ólögmætan hátt. Hafi þær mátt vita að þeim var óheimilt að halda styttunni og nýta hana í eigin þágu. Verður að telja í ljósi alls framangreinds að skilyrði 254. gr. séu uppfyllt um að ákærðu hafi haldið styttunni ólöglega fyrir eigendum hennar og einnig að þær hafi með því valdið þeim verulegum óþægindum og tjóni og verða ákærðu því sakfelldar fyrir brot gegn lagaákvæðinu. Í ljós þessarar niðurstöðu kemur ekki til skoðunar varakrafa ákæruvaldsins um að háttsemi ákærðu verði heimfærð undir 259. gr. sömu laga.

Ákærðu eru í II. kafla ákærunnar ákærðar fyrir brot gegn 2. mgr. 4. gr., sbr. 3. tölulið 2. mgr. 54. gr., höfundalaga nr. 73/1972. Í 4. gr. laganna er fjallað um sæmdarrétt og í 2. mgr. lagaákvæðisins segir að óheimilt sé að breyta verki höfundar eða birta það með þeim hætti eða í því samhengi að skert geti höfundarheiður hans eða höfundar-sérkenni. Samkvæmt 3. tölulið 2. mgr. 54. gr. laganna varðar brot gegn 2. mgr. 4. gr. þeirra sektum eða fangelsi í allt að tvö ár. Ákæra fyrir brot gegn höfundalögum er ekki háð kæru þess sem misgert er við.

Ákærðu byggja á því að í ákæru sé því ekki nægilega lýst á hvern hátt brotið hafi verið gegn sæmdarrétti höfundar styttunnar. Í ákæru er því lýst að verkið hafi verið innlimað í verk ákærðu, því breytt og það birt með þeim hætti eða í því samhengi að það hafi skert höfundarheiður eða höfundarsérkenni höfundar. Er það mat dómsins að meintu broti ákærðu sé nægilega lýst í ákæru hvað þetta varðar. Í málflutningi byggði ákæruvaldið m. a. á því að staðsetning styttunnar hefði verið óviðeigandi og vanvirðing við höfund, samhengið annað en höfundur ætlaði og þær staðreyndir sem liggja fyrir um verkið en ætlun hans hefði verið sú að heiðra minningu C.

Við mat á því hvort brotið hafi verið gegn 2. mgr. 4. gr. höfundalaga getur reynt á ýmsa þætti, t. d. aðstæður við birtingu, umhverfi verksins, afstöðu þess gagnvart öðrum verkum eða tengsl við þau. Óumdeilt er að styttan var sett inn í listaverk ákærðu og að hvorki lá fyrir heimild eiganda höfundaréttar né eiganda verksins til að nýta það á þennan hátt. Þá liggur einungis fyrir að styttan hafi verið í verki ákærðu 9. apríl 2022 en ekkert liggur fyrir um hvar hún var frá því að hún var tekin af stalli sínum og fram til þess tíma. Telst verk ákærðu hafa verið birt 9. apríl 2022. Ákærðu byggja varnir sínar m. a. á því að ætlun þeirra hafi verið sú að verkið yrði tímabundið. Engu að síður óskuðu þær eftir því í yfirlýsingu sem að framan er rakin að verkin yrðu ekki aðskilin í ótiltekinn tíma. Jafnvel þótt litið væri á verk ákærðu sem tímabundið breytir það ekki eðli háttsemi þeirra með hliðsjón af ákæruefninu. Telur dómurinn að með því að setja styttu A inn í verk sitt og festa þessa tvo muni saman hafi þær ótvírætt breytt verki hans. Við mat á háttsemi ákærðu lítur dómurinn hins vegar sérstaklega til þess að þær breytingar sem gerðar voru á verkinu voru ekki óafturkræfar og það var á engan hátt skrumskælt. Verkið var sett í nýtt samhengi en því ekki umbreytt og til varð ný túlkun á því.

Eðli máls samkvæmt verður ekki leitað til höfundar við mat á því hvort vegið hafi verið að sæmdarrétti hans. Við mat á háttsemi ákærðu lítur dómurinn til þeirra gagna sem fyrir liggja en telur að ekki séu forsendur til að byggja á þeim ummælum sem höfð voru eftir ákærðu í fjölmiðlum um verkið eða þeim skýringum sem fram komu síðar. Verður af framlögðum gögnum ráðið að nafnið á verki ákærðu hafi tekið mið af nafni því sem A gaf sínu verki. Felur verk ákærðu þannig í sér beina tilvísun í verk A með nafninu, aukþess sem styttan var innlimuð í það, þó þannig að einungis lítill hluti hennar var sýnilegur um gat á tunnunni/geimflauginni. Yfirtaka er hluti af samtímalist og horfir dómurinn til þess við mat á háttsemi ákærðu. Er það mat dómsins að gagnrýni ákærðu varði verk A, höggmyndina, inntak hennar og hugmyndalegt samhengi en staðhæfi ekkert um skoðanir hans. Verk A tengist þeirri orðræðu sem var uppi í Bandaríkjunum þegar verkið var samið. Má ætla að verk ákærðu hafi verið ádeila á þann tíðaranda en að með því sé ekki vegið að æru listamannsins. Metur dómurinn það svo að ekki séu forsendur til að draga víðtækari ályktun en hér að framan er gert af háttsemi ákærðu. Skynsamlegan vafa um sekt ákærðu ber að skýra þeim í hag. Samkvæmt framangreindu er það mat dómsins að ósannað sé að ákæruvaldið hafi sýnt fram á að ákærðu hafi brotið gegn höfundarheiðri eða höfundarsérkennum höfundar með háttsemi sinni og verða þær því sýknaðar af broti gegn 2. mgr. 4. gr., sbr. 3. tölulið 2. mgr., 54. gr. höfundalaga.

Sérálit sérfróðs meðdómanda Ó-kk-ef K-kk-ef varðandi I. kafla ákæru Er meðdómandinn ósammála þeirri niðurstöðu meirihluta dómsins að sakfella ákærðu fyrir hylmingu, sbr. 254. gr. almennra hegningarlaga með eftirfarandi röksemdum: Í listaverkinu [...]eftir ákærðu var hluti verksins afsteypa af höggmynd A[...]frá árinu [...]. Þannig var afsteypan af höggmynd A sett inn í nýtt samhengi og þar með fékk hún nýja merkingu eða inntak. Í stærra samhengi tengist listaverk ákærðu þeim listrænu gjörningum sem hafa verið áberandi í alþjóðlegri samtímalist og fjalla um afnýlenduvæðingu. Slík „ yfirtökulist“ eða yfirtaka mynda/listaverka hefur um langt skeið verið mikilvægur þáttur í nýrri merkingarsköpun í list samtímans, bæði sem tjáningarform listamanna og einnig í sýningagerð safna. Það er ljóst að afsteypa af höggmyndinni [...] eftir A var sett inn í nýtt samhengi án heimildar höfundaréttarhafa. Um slíkt heimildarleysi hefur Myndstef sett ákveðnar reglur og sektarákvæði og gætir Myndstef hagsmuna höfundaréttarhafa. Varðandi ákæru vegna hlutdeildar í broti á hagsmunum almennings og hylmingu hefur rannsókn málsins ekki upplýst hver eða hverjir tóku höggmynd A af stallinum á [...]. Rannsókn málsins hefur heldur ekki staðfest að ákærðu hafi vitað, þegar þær settu upp verk sitt, að afsteypan af höggmynd A-x-x af[...]eða hvenær þær fengu upplýsingar um það.

Mikilvægt er að hafa í huga að verkið var aðeins sýnt á lóð [...], listamennirnir fengu ekki greiðslu fyrir verk sitt og það var ekki birt ljósmynd af því í sýningarskrá eða það fjölfaldað með öðrum hætti. Þannig var enginn fjárhagslegur ávinningur af sýningu eða birtingu verksins. Listamennirnir fóru ekki leynt með afsteypuna af verki A því í kynningu á listaverkinu[...]var lögð á það sérstök áhersla að hluti verksins væri afsteypa af verki A, [...].

Með hliðsjón af þessum staðreyndum málsins berað sýkna ákærðu afbroti vegna hylmingar vegna þess að ekki hefur verið sannað með ótvíræðum hætti að þær hafi brotið gegn þeim lagaákvæðum sem greint er frá í ákæru.

IV

Ákærða B-kvk-nf er fædd í [...]. Samkvæmt framlögðu sakavottorði, dags. 19. janúar 2023, var hún dæmd til greiðslu sektar með dómi þýsks dómstóls [...]2014 en sá dómur hefur ekki áhrif við ákvörðun refsingar nú.

Ákærða S-kvk-nf er fædd í [...]. Samkvæmt framlögðu sakavottorði, dags. 19. janúar 2023, hefur hún ekki verið dæmd til refsingar.

Við ákvörðun refsingar ákærðu verður litið til þess, til þyngingar, að samkvæmt framlögðum gögnum olli háttsemi ákærðu eigendum styttunnar tjóni og óþægindum, sbr. 1. og 2. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Lítur dómurinn þó einnig til þess, ákærðu til málsbóta, að hvatir þeirra voru að vissu leyti jákvæðar þar sem verkið var unnið sem hluti af listsköpun þeirra og, að því er virðist, með það fyrir augum að vekja athygli á hugsunarhætti á þeim tíma þegar verkið var unnið. Vegur það hins vegar ekki þungt við ákvörðun refsingar þegar brotið er gegn hagsmunum annarra á þeirri vegferð.

Með hliðsjón af framangreindu og sakarefni málsins þykir refsing beggja ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga, skilorðsbundið, eins og í dómsorði greinir.

Af hálfu brotaþola, C - og D, er þess krafist að ákærðu verði gert að greiða 1.501.825 krónur í skaðabætur. Er krafan sundurliðuð í tjón vegna vinnu á vegum meðlima hópsins að fjárhæð 300.000 krónur, útlagðan kostnað samkvæmt framlögðum reikningum að fjárhæð samtals 201.825 krónur og miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna. Liggja ekki fyrir fullnægjandi upplýsingar um vinnu meðlima hópsins, þ. e. nöfn þeirra sem störfin inntu af hendi, tímafjölda og verkefni. Fyrir liggja reikningar [...]samtals að fjárhæð 201.825 krónur. Ekki hafa verið lögð fram gögn til staðfestingar á því að brotaþoli hafi greitt þá fjárhæð eða hvernig hann annars hafi orðið fyrir tjóni sem því samsvarar. Þá byggist krafa um miskabætur annars vegar á almennum reglum skaðabótaréttarins og hins vegar 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972. Miskabætur á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttarins verða einungis dæmdar einstaklingum. Að auki skortir á að sýnt hafi verið fram á miska. Samkvæmt 2. mgr. 56. gr. höfundalaga verða höfundi og listflytjanda dæmdar miskabætur úr hendi þess sem raskað hefur rétti þeirra með ólögmætri háttsemi. Þá verða einungis höfundi eða öðrum rétthafa í skilningi þeirra laga dæmdar miskabætur á grundvelli 3. mgr. lagaákvæðisins. Fellur brotaþoli ekki undir skilgreiningu laganna á framangreindum hugtökum auk þess sem dómurinn telur ósannað að ákærðu hafi brotið gegn höfundalögum. Með vísan til framangreinds er það mat dómsins að bótakrafa brotaþola sé vanreifuð og verður henni vísað frá dómi.

Ákærðu B-kvk-nf og S-kvk-nf greiði óskipt 1/3 hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Ó-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef lögmanns, sem alls eru ákveðin 2.800.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, en 2 /3 hlutar greiðist úr ríkissjóði. Þá greiði ákærðu óskipt 292.905 krónur í annan sakarkostnað.

Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið A-kvk-nf G-kvk-nf A-kvk-nf aðstoðar-saksóknari.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt B-kvk-þgf I-kvk-þgf héraðsdómara og sérfróðum meðdómsmanni, Ó-kk-þgf K-kk-þgf, doktor í listasögu.

Við uppkvaðningu dómsins er gætt ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga um meðferð sakamála.

DÓMSORÐ:

Ákærða, B-kvk-nf B-kvk-nf, sæti fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Ákærða, S-kvk-nf G-kvk-nf, sæti fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Einkaréttarkröfu C - og D er vísað frá dómi.

Ákærðu greiði óskipt 1/3 hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Ó-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef lögmanns, 2.800.000 krónur, en 2/3 hlutar greiðist úr ríkissjóði, og óskipt 292.905 krónur í annan sakarkostnað.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf (sign)

B-kvk-nf I-kvk-nf (sign)

Ó-kk-nf K-kk-nf (sign)