E-265/2013

Mál þetta, sem dómtekið var 25. júní sl., er höfðað af X, á hendur Z.

Dómkröfur stefnanda eru:

Að kveðið verði á um með dómi að lögheimili barnanna A, og B, verði flutt til stefnanda og skráð hjá honum.

Að stefndu verði gert að greiða stefnanda meðlag með hvoru barni um sig, eins og það er ákveðið af Tryggingastofnun ríkisins, frá uppkvaðningu dóms til fullnaðs átján ára aldurs þeirra.

Að dómarinn kveði á um umgengni í samræmi við undirritað samkomulag aðila.

Að stefndu verði gert að greiða kostnað vegna ferða barnanna í umgengni, en til vara að aðilar greiði kostnað til jafns.

Að lokum krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt tímaskýrslu, að viðbættum virðisaukaskatti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Dómkröfur stefndu eru að hún verði sýknuð af kröfum stefnanda um breytingu á lögheimili barnanna og um greiðslu meðlags.

Þá gerir stefnda þá kröfu að dómari ákveði umgengni barnanna í samræmi við samning aðila frá 2. september 2011, sbr. dskj. nr. 6, með þeirri breytingu þó að stefnandi skuli tilkynna stefndu eigi síðar en 15. ágúst hvert ár hvaða helgar viðkomandi vetrar börnin skuli fara til hans í reglulega umgengni.

Þá gerir stefnda þá kröfu að kveðið verði á um að stefnandi beri kostnaðinn af ferðum barnanna í umgengni.

Loks krefst stefnda þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar auk virðisaukaskatts samkvæmt framlögðum reikningi eða að mati dómsins eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

I.

Samkvæmt þeim gögnum sem málsaðilar hafa lagt fram eru helstu málsatvik þau, að kynni tókust með þeim í Þ... fyrri hluta árs 2003. Liggur fyrir að stefnandi hefur allt frá æsku búið í Þ..., og á hann þar náin ættmenni. Stefnda hafði aftur á móti um margra ára skeið verið búsett á Norðurlandi og á hún þar náin ættmenni. Stefnda fluttist til Þ... árið 2001 með þáverandi sambúðarmanni sínum til sex ára, en upp úr sambúðinni slitnaði árið 2002. Verður ráðið að við upphaf kynna málsaðila hafi þau bæði átt við erfiðleika að stríða og m.a. af þeim sökum tekið inn þunglyndislyf að læknisráði.

Samkvæmt gögnum hófu málsaðilar sambúð í leiguíbúð í byrjun árs 2004, en stefnda var þá vanfær af þeirra fyrsta barni. Um svipað leyti réð stefnandi sig til afgreiðslustarfa á bensín- og olíustöð hjá N hf., og hann starfar þar enn, en er nú stöðvarstjóri. Á sama tíma var stefnda við svipuð störf í borginni og var hún það allt þar til aðilar eignuðust börn sín, eldra barnið, B, í júlí 2004 en yngra barnið, A, í september árið eftir. Eftir fæðingarorlof hóf stefnda störf að nýju en hætti atvinnuþátttöku vegna líkamlegra og andlegra veikinda á árinu 2006. Á árunum 2003 til 2010 leitaði stefnda sér aðstoðar vegna veikinda sinna, m.a. vegna gigtar og verkja, skjaldkirtilssjúkdóms, hormónaójafnvægis og kvíða, og hún tók vegna þessa inn viðeigandi lyf, en var að auki í endurhæfingu hjá iðjuþjálfa og í reglulegum samtölum hjá sálfræðingi og félagsráðgjafa. Óumdeilt er að stefnandi neytti kannabisefna á sambúðarárum málsaðila.

Samkvæmt gögnum keyptu málsaðilar þriggja herbergja íbúð, 78 m², árið 2005. Eftir sambúðarslitin, í desember 2010, keypti stefnandi eignarhluta stefndu og býr hann þar nú einn. Þann 3. janúar 2011 fluttist stefnda með nefnd börn til Æ og hefur hún búið þeim heimili í leiguíbúð, en börnin hafa að undanförnu gengið í hverfisskóla.

Í kjölfar sambúðarslitanna höfðaði stefnandi forsjármál á hendur stefndu og krafðist forsjár beggja barnanna. Liggur fyrir að hann reisti málatilbúnað sinn m.a. á vangetu stefndu til að setja börnunum mörk og þá helst varðandi viðveru þeirra í skóla, en einnig vísaði hann til fyrrnefndra veikinda hennar. Málið var rekið fyrir Héraðsdómi ..., sbr. mál nr. E-7301/2010, en undir rekstri þess var dómkvaddur sem matsmaður, þann 23. mars 2011, C sálfræðingur, til að leggja mat á tiltekin atriði er vörðuðu m.a. hæfi aðila. Í málatilbúnaði sínum vísa aðilar ítrekað til þessarar matsgerðar C, en hún er ítarleg og er dagsett 25. júlí 2011, sbr. dskj. nr. 6.

Samhliða nefndum málarekstri á árinu 2011 sendi stefnandi barnaverndartilkynningu til Barnaverndar ..., þar sem hann lýsti áhyggjum sínum af aðbúnaði barnanna á heimili stefndu. Í nefndri matsgerð C sálfræðings er vikið að afdrifum þessarar tilkynningar hjá Barnaverndarnefnd og segir þar um: „Við könnun máls kemur fram, samkvæmt dagnótum starfsmanna, að mikið sé um seinkomur barnanna (í skóla), en að öðru leyti voru ekki gerðar athugasemdir við aðstæður þeirra. Samkvæmt meðferðaráætlun mun barnaverndarnefnd sækja um PMT uppeldisráðgjöf og stuðning fyrir Z sem mun ná yfir tuttugu til þrjátíu vikur. Að auki muni nefndin fylgjast með mætingum barnanna í grunnskólanum, en um er að ræða gagnvirkt samkomulag.“

Það var niðurstaðan í matsgjörð C sálfræðings að aðilar máls væru báðir hæfir til að fara með forsjá barna sinna. Segir um stefnanda í matsgjörðinni að hann hafi allar forsendur til þess að sinna þörfum barna sinna, en sá fyrirvari er þó hafður á, að hann neyti ekki kannabisefna. Er til þess vísað að stefnda hafi haldið neyslu stefnanda fram og að ekki hafi í raun verið ágreiningur um það, heldur hversu mikil neysla stefnanda hafi verið. Um forsjárhæfni stefndu segir í mati C að hún sé fær um að annast börn sín þrátt fyrir að hún eigi við fjölþættan vanda að etja. Þar er getið um kvíða og þunglyndi, auk áðurnefndra sjúkdóma. Þá er jafnframt til þess vísað að stefnda hafi tekið þátt í endurhæfingarúrræði hjá Janus endurhæfingu og að umsögn hafi verið mjög jákvæð í hennar garð. C segir í matsgerðinni að ekki verði ráðið af hegðun barna aðila hjá hvoru foreldri þau ættu fremur að vera, en hann lætur það álit í ljós að afar óheppilegt sé að þau fái ekki að alast upp saman.

Samkvæmt gögnum málsins tókst með málsaðilum, þann 2. september 2011, í framangreindu dómsmáli sáttagjörð um nánar tilgreind atriði, en tiltekið er að gildistími hennar sé eitt ár. Í fyrsta lið sáttarinnar segir að forsjá barna þeirra sé sameiginleg, en að lögheimili þeirra verði skráð hjá stefndu á Æ. Til grundvallar sáttinni tiltaka málsaðilar síðan fjögur skilyrði:

„a. Fjarvistir barnanna og seinkomur frá skóla verði ekki óeðlilega metnar. Skal Barnaverndarnefnd [Æ] og skólayfirvöld vera bær til þess að meta slíkt.

b. Að móðir undirgangist PMT námskeið og sinni því þannig að árangur verði merkjanlegur. Skal umsjónarmaður námskeiðsins vera bær til þess að meta árangur af slíku.

c. Að móðir sinni virkri atvinnuleit og eða sæki endurhæfingar- og uppbyggingarúrræði sem henni eru boðin þannig að árangri skili. Skal móðir upplýsa um að hún sæki slíkt og heimila að veittar séu upplýsingar af fagaðilum um árangur af því. Rétt er að taka fram að aðeins er heimilt að upplýsingar séu veittar um árangur en ekki um tilhögun eða eðli hvers úrræðis sem sótt er. Upplýsingar um atvinnuleit, endurhæfingar- og uppbyggingarúrræði skal fyrst veita að liðnum mánuði frá undirritun samkomulags þessa en síðan á 3ja mánaða fresti eftir það eða í kjölfar athugasemda þar til bærra aðila skv. a- og b- lið.

d. Faðir skili eiturefnaprófi á 2ja mánaða fresti. Hinu fyrsta skal skilað 1. nóvember 2011.“

Í nefndri sáttagjörð frá árinu 2011 eru auk ofangreindra skilyrða ítarleg ákvæði um umgengni barna við stefnanda. Segir að lágmarksumgengni hans við börnin skuli vera einu sinni í mánuði frá fimmtudegi til mánudagskvölds, en einnig í vetrarfríum og eigi skemur en fimm vikur í sumarleyfum. Í þriðja lið sáttarinnar er tekið fram að standi stefnda ekki við fyrrgreind skilyrði sem áður er getið um flytjist lögheimili barnanna og dvalarstaður til stefnanda án sérstakrar málshöfðunar, en að undangenginni umsögn barnaverndarnefndar og skólayfirvalda.

Samkvæmt gögnum höfðaði stefnandi forsjármál á hendur stefndu hinn 1. október 2012. Til grundvallar málshöfðuninni virðist hafa verið það mat stefnanda að stefnda hefði ekki staðið við efni áðurrakinnar sáttar, en dómkröfur hans voru sambærilegar og um er að ræða í því máli sem hér er til umfjöllunar. Stefnda andmælti dómkröfum stefnanda, en krafðist jafnframt frávísunar málsins. Var fallist á frávísunarkröfuna með úrskurði héraðsdóms þann 14. janúar 2013 þar sem meginkrafa stefnanda var talin ódómhæf samkvæmt þágildandi ákvæðum barnalaga nr. 76, 2003. Stefnandi höfðaði mál það sem hér er til úrlausnar í framhaldi af þessari niðurstöðu, en nú m.a. með vísan til breytingarákvæða á barnalögum, sbr. lög nr. 61. 2012.

II.

Við þingfestingu og undir rekstri máls hafa aðilar lagt fram allnokkur gögn. Liggja þannig fyrir vottorð og umsagnir skólastjóra og kennara í ...skóla, m.a. um ástundun barnanna B og A skólaárin 2011/2012, 2012/2013 og 2013/2014, svo og tölvupóstsamskipti stefnanda og lögmanns hans við starfsmenn ...skóla og starfsmenn barna- og félagsþjónustu. Einnig liggja fyrir gögn frá Fjölskyldudeild Æ, þ. á m. skýrsla sálfræðings vegna námserfiðleika drengsins A, en hún er dagsett 26. júní 2013. Þá liggja fyrir gögn frá Fjölskyldudeildinni vegna fyrrnefnds barnaverndarmáls, m.a. samantekt, sem dagsett er 16. október 2013, en einnig dagálafærslur og ákvarðanir teymisfunda vegna barnanna og gögn um samráðsfundi o.fl. á tímabilinu frá 27. nóvember 2013 til 23. janúar 2014.

Samkvæmt gögnum hefur Barnaverndarnefnd ... haft málefni barnanna, B og A, til meðferðar allt frá árinu 2011. Liggur fyrir að nefndin og stefnda gerðu áætlanir fyrir börnin samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002. Tilefni þessara afskipta virðist í upphafi hafa verið fyrrnefnd tilkynning stefnanda um aðbúnað barnanna hjá stefndu og ástundun þeirra í skólastarfi. Síðar fjallar nefndin einnig um hlutverk og þátttöku stefndu í þeirri meðferð sem henni stóð til boða, m.a. PMT-meðferð, sem er foreldranámskeið, en fram kemur að markmiðið hafi verið að bæta fyrrnefnda þætti með stuðningi og ráðgjöf. Umræddar áætlanir voru gerðar fyrir tímabilin 19. febrúar til 19. júní 2013 og 12. september til 12. desember sama ár. Fram kemur að um síðir hafi félagsmálayfirvöld talið að úrræðin hafi ekki tekist sem skyldi og hafi stefndu þá verið boðin tímabundin tilsjón með heimili hennar, í byrjun skólaárs 2013/2014, frá klukkan sjö til níu á morgnana, sbr. dskj. nr. 55 og 72.

Fram kemur að við gerð nefndra barnaverndaráætlana hafi stefnda m.a. fallist á að um mál hennar og barnanna yrði fjallað á samráðsfundum með skóla-, heilbrigðis- og félagsmálaþjónustu. Samkvæmt gögnum var á teymisfundi, sem haldinn var 18. september 2013, m.a. vikið að árangri þeirra úrræða sem í boði höfðu verið á heimili stefndu áður en fyrrnefnd tilsjón kom að heimilinu. Segir þar m.a.: „Mál systkinanna var tekið á dagskrá að beiðni barnaverndarnefndar. Áframhaldandi seinkomur eru hjá börnunum, haustið nú fer heldur lakar af stað en í fyrra. Nemendaverndarráðið dregur í efa að A sé vansæll í skólanum og það geti verið orsök þess að móður gengur illa að koma honum af stað. Að mati ráðsins er hann glaður í skólanum og tengist kennara sínum vel. Fram kom í ráðinu að börnin séu nú óþrifalegri en áður. Þá hafði það komið fyrir að móðir fékk leyfi fyrir börnin þar sem hún hefði fundið nyt í hári B. Við skoðun hjá hjúkrunarfræðingi kom ekkert slíkt í ljós en að sögn hjúkrunarfræðings var hár telpunnar mjög óhreint og ljóst að það hafði ekki verið greitt (eða kembt) lengi.“

Samkvæmt vottorði Tryggingastofnunar ríkisins, dagsettu 20. nóvember 2013, er stefnda með 75% örorkumat vegna líkamlegra og andlegra veikinda. Var það síðast úrskurðað 27. júlí 2012, en gildistími matsins er til 30. september 2015.

Samkvæmt gögnum var stefnda í endurhæfingu hjá Starfsendurhæfingu Norðurlands frá 2. febrúar til 28. mars 2012. Í gögnum segir að um hafi verið að ræða mikinn stuðning og fjölþætta ráðgjöf, m.a. frá félags-, heilsu-, iðju-, starfs- og næringarráðgjafa, en einnig hjá lækni og sálfræðingi. Að auki hafi verið um að ræða markvissa meðferð, þjálfun og leiðsögn frá sjúkraþjálfurum og þá bæði í einstaklingsmeðferð á stofu og í hópþjálfun. Meðferð þessi stóð yfir í átta vikur frá klukkan 08:00 til u.þ.b. 12:00 - 13:00. Samkvæmt vottorði sjúkraþjálfa var stefnda áður í sjúkraþjálfun, frá 14. nóvember 2011 til 25. janúar 2012, en meðferðinni lauk vegna fyrrnefndrar endurhæfingar hjá Starfsendurhæfingu Norðurlands.

Samkvæmt vottorði Fjölskyldudeildar Æ sótti stefnda svonefnda PMT-foreldrameðferð hjá félagsráðgjafa frá lokum septembermánaðar 2012 til maí 2013, sem fólst í vikulegum viðtölum. Tekið er fram að nokkuð hafi verið um að tímar féllu niður vegna veikinda stefndu eða annarra orsaka. Segir að af þeim sökum hafi meðferðartíminn verið nokkuð langur, en viðtölin engu að síður verið tuttugu og fimm, sem hafi verið innan venjulegra marka. Að tilhlutan Fjölskyldudeildarinnar var D sálfræðingur tilnefndur talsmaður systkinanna B og A, en af því tilefni liggur fyrir skýrsla um starf hennar, sem er dagsett 5. mars 2014.

III.

Stefnandi vísar í málsástæðukafla stefnu m.a. til ofannefndra gagna og staðhæfir að stefnda hafi brotið gegn áðurröktu samkomulagi aðila frá 2. september 2011. Staðhæfir hann m.a. að mætingar barna hans í skóla hafi verið nærri fallgildi, en byggir að auki á því að gögnin sýni að drengurinn A fái ekki nægilega örvun og standi höllum fæti í lestri.

Í stefnu, líkt og við flutning máls, staðhæfir stefnandi að skólayfirvöld í ...skóla hafi ekki, a.m.k. framan af, viljað láta í ljós álit sitt á skólagöngu barnanna, en hann byggir á því að stefnda sé ekki í stakk búin til að sinna þörfum barnanna svo að fullnægjandi sé og að reynt hafi verið til þrautar að því leyti. Af þessum sökum heimti hagsmunir barnanna að breyting verði gerð á og þá þannig að hann taki við meginuppeldishlutverkinu og að lögheimili barnanna verði flutt til hans.

Stefnandi staðhæfir að Barnavernd ... hafi, líkt og skólayfirvöld, framan af neitað að aðstoða hann við að fylgja fyrrnefndu samkomulagi aðila eftir. Þá staðhæfir hann að stefnda hafi ekki staðið við efni sáttarinnar, ólíkt honum, en hann hafi m.a. farið á tveggja mánaða fresti í eiturefnapróf, líkt og gögn málsins beri með sér, sbr. dskj. nr. 8. Stefnandi bendir á að hann hafi gert stefndu viðvart um að vilji hans stæði til þess að flytja lögheimili barnanna á heimili hans, þar sem hún hafi ekki getað staðið við ákvæði sáttarinnar og hafi hann í því viðfangi áréttað að ekki væri þörf á sérstöku forsjármáli af þeim sökum. Stefnandi byggir m.a. á því að stefnda hafi engar upplýsingar veitt um framgang sinn og áréttar að mætingarskýrslur skólayfirvalda sýni að auki lélega mætingu barnanna. Vegna þessa hafi hann óskað eftir liðsinni sýslumannsins á Æ og eftir atvikum barnaverndarnefndar til þess að gæta hagsmuna barnanna en án árangurs. Hann hafi loks höfðað mál í lok árs 2012, en staðfestir að því máli hafi verið vísað frá dómi vegna formgalla þann 14. janúar 2013.

Stefnandi byggir á því að hann hafi fylgst vel með framgangi barna sinna í skóla í heimabyggð stefndu og þannig fengið upplýsingar um að drengurinn A stæði höllum fæti og væri að dragast aftur úr öðrum börnum námslega. Hann hafi brugðist við og leitað liðsinnis skólastjórnar ...skóla og farið fram á aukna aðstoð fyrir drenginn og að lokum komið því til leiðar að svo varð. Hann staðhæfir að stefnda hafi á engan hátt gert slíkar kröfur til skólayfirvalda. Stefnandi staðhæfir jafnframt að hann hafi haft samband við barnaverndarnefnd og gert henni grein fyrir óviðunandi skólasókn drengsins og þ. á m. 40 seinkomum en að auki upplýst um að drengurinn hefði margsinnis verið skráður veikur og í leyfi. Þá hafi stefnandi komið þeim skilaboðum til nefndarinnar, að stefnda hefði hafnað boði hans um að lögheimili drengsins yrði fært á heimili hans, m.a. í sáttameðferð aðila á árinu 2013.

Stefnandi byggir á því að aðbúnaður barna hans og skólaganga hafi verið óviðunandi í byrjun skólaársins 2013/2014, en að auki hafi hann ekki fengið fullnægjandi upplýsingar hjá stefndu, m.a. um lyfjagjöf dótturinnar B er hún hafi komið til hans í umgengni. Þá byggir stefnandi á því að bæði börnin hafi lýst vilja til að búa á heimili hans til frambúðar og segir að það sé affarasælast þegar til lengri tíma sé litið, enda sé fullreynt með það að stefnda geti sinnt skyldum sínum gagnvart börnunum. Stefnandi byggir á því að hagsmunir barnanna þoli ekki frekari óvissu en þegar sé orðin.

Stefnandi byggir kröfu sína um breytingu lögheimilis enn fremur á því að hann sé betur til þess fallinn að tryggja stöðugleika í lífi barnanna og til að veita þeim tækifæri til vaxtar og þroska. Hann muni m.a. virða umgengnisrétt þeirra við stefndu og rækta samband þeirra við hana. Stefnandi áréttar að aðilar hafi gert með sér samkomulag um tiltekið fyrirkomulag sem stefnda hafi ekki staðið við og að núverandi staða mála sé börnunum skaðleg.

Um lagarök vísar stefnandi til 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003, sem og 13. gr. breytingarlaga nr. 61, 2002.

Að því er meðlag varðar gerir stefnandi þá kröfu að samhliða breytingu á lögheimili verði stefndu gert að greiða einfalt meðlag með hvoru barni. Kröfuna rökstyður hann með því að ef lögheimili barnanna færist yfir til hans taki hann við hinum virku forsjárskyldum. Um lagarök vísar hann til 5. mgr. 34. gr. barnalaga.

Stefnandi gerir kröfu um að dómari kveði á um umgengni, en leggur til að hún verði lík því sem samkomulag aðila hafi hljóðað um í áðurnefndri sáttargjörð frá 2. september 2011. Staðhæfir hann að góð reynsla sé af þeim hluta sáttarinnar, en um lagarök vísar hann til fyrrnefndrar 5. mgr. 34. gr. barnalaganna.

Stefnandi staðhæfir að hann einn hafi borið kostnað af ferðum barnanna til og frá í umgengni til þessa. Hann byggir á því að nauðsynlegt sé að dómari kveði á um að stefnda ein beri kostnað vegna ferða barnanna, en til vara geri hann þá kröfu að aðilar greiði þennan kostnað til jafns. Um lagarök vísar stefnandi einnig til 5. mgr. 34. gr. barnalaganna.

Stefnandi krefst þess að lokum að stefndu verði gert að greiða málskostnað líkt og málið sé eigi gjafsóknarmál, en þar um vísar hann til 1. mgr. 38. gr. barnalaganna. Þá krefst hann virðisaukaskatts á málflutningsþóknun, sbr. ákvæði einkamálalaga nr. 91, 1991 og laga um virðisaukaskatt nr. 50, 1988.

Stefnda byggir kröfu sína um sýknu á því að það sé börnunum ótvírætt fyrir bestu að þau búi áfram hjá henni, sbr. ákvæði 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003, og mæli allt með því að búseta barnanna haldist óbreytt.

Stefnda byggir á því að fyrir liggi að hún sé vel hæf til að annast börnin, líkt og fram hafi komið í fyrrnefndri matsgerð C sálfræðings frá árinu 2011, en því til viðbótar komi fram í gögnum frá meðferðaraðilum hennar að uppeldisráðgjöf til hennar hafi skilað sér ágætlega, líkt og tölvupóstur frá félagsráðgjafa Fjölskyldudeildar Æ frá 14. maí 2013 staðfesti.

Stefnda byggir og á því að tengsl hennar við börnin séu mjög náin, heilbrigð og innileg. Hún byggir jafnframt á því að það geti verið erfitt fyrir börnin að flytja aftur á fyrra heimili sitt, til stefnanda, og bendir á að þau þurfi þá að skipta um skóla.

Stefnda vísar til þess að á liðnum árum hafi stefnandi höfðað þrjú dómsmál gegn henni og staðhæfir að málaferlin hafi á neikvæðan hátt markað samskipti hennar og stefnanda, en jafnframt haft neikvæð áhrif á börn þeirra.

Stefnda segir að gögn málsins bendi til þess að umönnun hennar og heimilishagir hafi að undanförnu ekki verið hnökralausir, en þar komi ýmislegt fram um að í öðru hafi gengið vel og nefnir í því sambandi tómstundir og fimleika barnanna.

Stefnda byggir á því að vitnisburðir um skólagöngu barnanna B og A veturinn 2013/2014 hafi verið með ágætum. Fyrir liggi hins vegar að drengurinn A eigi erfitt með nám, sbr. þroskamat hans frá vori 2013, en þar hafi það verið niðurstaðan að vandi hans liggi einkum í því að hann sé mjög hægfara. Stefnda bendir á að kennarar drengsins þekki vel þessi vandkvæði og því sé verið að vinna sérstaklega í hans málum líkt og fram komi í bréfi skólastjóra ...skóla um skólagöngu og sérkennslu, sem dagsett sé 18. nóvember 2013. Hún bendir á að drengurinn sé glaðlegur og standi vel að vígi félagslega þrátt fyrir námsörðugleikana. Vegna þess sé það álit stefndu að affarasælast sé að drengurinn skipti ekki um skóla, líkt og verði nái kröfur stefnanda í þessu máli fram að ganga.

Stefnda bendir á að í tölvubréfi nefnds skólastjóra frá 13. nóvember 2012 sé ekki fjallað um heimanám drengsins en í þess stað sé þess getið að samstarf við stefndu hafi verið með ágætum. Byggir hún á því að þetta sýni fram á að hún sé hæf til að takast á við vanda drengsins og bendir á í því efni, að í sama bréfi sé tekið fram að systir drengsins, B, skili heimanámi sínu ávallt á réttum tíma og að ekkert sé hægt að setja út á heimalestur hennar. Í þessu samhengi vísar stefnda einnig til áðurnefndrar sálfræði- og álitsgerðar C, þar sem m.a. komi fram að drengnum líði vel í skólanum og sé þar jafnan glaður og ræðinn. Telur stefnda að af þessu megi ráða að námsörðugleikar drengsins virðist ekki draga úr gleði hans eða bitna á honum félagslega.

Stefnda áréttar fyrrnefnda umsögn skólastjóra um stúlkuna B hvað varðar heimanám hennar. Byggir stefnda jafnframt á því að fram komi í gögnum málsins að stúlkan sé ávallt glöð og sé sátt og sæl í núverandi skóla. Hún sé ófeimin og ræðin og sækist eftir aðstoð annarra eftir þörfum. Hún sé þannig vel gerð og virðist kát og í góðu jafnvægi. Stefnda bendir jafnframt á að í vitnisburði stúlkunnar vorið 2013 hafi hún fengið A og B í öllum greinum, en þar sé og tekið fram að hún sé dugleg og vandvirk, sjálfstæð í vinnubrögðum og gangi vel um, en sé að auki kurteis og glaðleg.

Stefnda bendir á að bæði börnin stundi fimleika sem þau hafi ánægju af. Sé drengurinn einkar efnilegur og æfi með sér eldri drengjum. Þá eigi börnin vini, en einkum sé A vinmargur.

Stefnda staðhæfir að stefnandi byggi málarekstur sinn fyrst og fremst á því að börnin séu stundum of sein fyrir í fyrstu kennslustundir að morgni dags. Stefnda byggir á því að þegar á heildina sé litið sé ljóst að börnunum líði vel, sbr. það sem hér að framan var rakið. Þá hafi hún reynt að bæta úr mætingarvanda barnanna, en þar um vísar hún til gagna málsins og þá ekki síst það að hún hafi þegið aðstoð annarra, þ. á m. tilsjónarmanns. Stefnda byggir á því að þessi sérstaki vandi sé þó ekki svo alvarlegur að tilefni sé til slíkrar röskunar á högum barnanna sem flutningur frá Æ til Þ og skólaskipti séu. Við flutning var af hálfu stefndu vísað til þess að stefnandi hefði sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða. Þá áréttaði hún að börn hennar væru glöð og ánægð, enda sé þeim vel sinnt af stefndu við núverandi aðstæður. Stefnda byggir á því að það sé börnunum ótvírætt fyrir bestu að búseta og skólaganga haldist óbreytt og því beri að sýkna hana af kröfum stefnanda, sbr. fyrrnefnd ákvæði 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003.

Stefnda byggir á því að ef börnin hafi lögheimili hjá henni beri stefnanda að greiða með þeim meðlag, sbr. ákvæði IX. kafla barnalaga nr. 76, 2003. Hún krefjist því sýknu af þeirri kröfu stefnanda.

Stefnda tekur undir þá kröfu stefnanda að dómari ákveði að umgengni barnanna verði í samræmi við sáttargjörðina frá 2. september 2011, en þó með þeirri breytingu að aðilar semji um umgengni hvers vetrar fyrir 15. ágúst ár hvert. Að því leyti bendir hún á að ítrekað hafi komið upp sú staða að stefnandi hafi látið vita með mjög skömmum fyrirvara hvenær hann vilji taka börnin til sín, en með því hafi hann raskað áætlunum stefndu og barnanna sjálfra. Vegna þessa hafi skapast óþarfa togstreita sem æskilegt sé að komast hjá. Þá telur stefnda það mun betra fyrirkomulag fyrir börnin að þau viti með nokkrum fyrirvara hvenær umgengni eigi að fara fram, en það myndi veita þeim öryggi. Stefnda byggir á því að hún hafi ítrekað en árangurslaust rætt þetta vandamál við stefnanda. Þá bendir hún á að kennarar drengsins A hafi óskað eftir því að fá upplýsingar um umgengni til lengri tíma. Vegna þessa alls telur stefnda mikilvægt að umgengnin liggi fyrir í tíma, en að þá verði m.a. höfð hliðsjón af skóladagatali að því er varðar helgarfrí og vetrarfrí þannig að m.a. samfella haldist í skólastarfi.

Stefnda krefst þess að ákveðið verði að stefnandi beri kostnað af umgengninni, sbr. meginreglu 2. mgr. 47. gr. barnalaga nr. 76, 2003. Að þessu leyti vísaði stefnda við flutning málsins einnig til fjárhagsstöðu sinnar sem öryrkja.

Kröfu um málskostnað byggir stefnda á 129. og 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, og þá líkt og málið væri ekki gjafsóknarmál. Þá krefst stefnda virðisaukaskatts á málskostnað, sbr. lög nr. 50, 1988.

IV.

Auk fyrrnefndra vottorða og bréfa fagaðila var á dómþingi þann 22. febrúar sl., að ósk stefndu, og með hliðsjón af dómkröfum málsaðila, dómkvaddur sem hæfur og óvilhallur matsmaður E sálfræðingur til að meta hæfi aðila. Að því leyti var sérstaklega vísað til þeirra atriða sem talin eru upp í ellefu liðum í athugasemdum við 34. gr. í frumvarpi til barnalaga nr. 76, 2003. Af hálfu málsaðila var tekið fram að matsmaður ætti að líta til áðurnefndrar matsgerðar C sálfræðings frá árinu 2011, m.a. að því er varðaði prófanir á persónuleika málsaðila og greind. Þá var því jafnframt beint til matsmannsins að hann skoðaði tengsl barnanna við hvort annað, hagsmuni þeirra af því að búa á sama stað, og vilja þeirra, eftir því sem aldur leyfði, og að hann léti loks í ljós álit sitt á því hjá hvorum málsaðila væri betra að börnin yrðu búsett í framtíðinni.

Matsskýrsla matsmannsins er dagsett 3. apríl 2014, en með skýrslu hans fylgdi fyrrnefnd skýrsla talsmanns barnanna til Barnaverndar ..., sem dagsett er 5. mars sama ár.

Í matsskýrslu hins dómkvadda matsmanns er að nokkru rakin forsaga þessa máls, með líkum hætti og hér að framan hefur verið lýst. Þá er í skýrslunni gerð grein fyrir tilhögun matsvinnunnar og þar á meðal að matsmaður hafi á tímabilinu frá 3. til 19. mars sl. rætt einslega við aðila á heimilum þeirra, einnig að viðstöddum börnum þeirra. Fram kemur að matsmaðurinn hafi m.a. skilið eftir matslista, en þar sem stefnda hafi ekki skilað sínum lista hafi hann afráðið að láta stefnanda ekki fylla út slíkan matslista. Í matsgerðinni kemur m.a. fram að matsmaðurinn hafi rætt við skólafólk, þ. á m. umsjónarkennara og hjúkrunarfræðing, en einnig að hann hafi átt samræður við starfsmenn barnaverndar á Æ.

Í matsskýrslunni eru rakin viðtöl matsmanns við málsaðila, en einnig er þar lýst heimilishaldi þeirra og nánari högum. Segir um stefnanda m.a. að hann búi einn og sé reglusamur, heilsuhraustur, reyki hálfan pakka af sígarettum á dag og neyti áfengis mjög sjaldan. Fram kemur að hann sé stöðvarstjóri N í Þ og hafi gert ráðstafanir hjá vinnuveitanda fari mál svo að hann taki við börnum aðila á heimili sitt.

Um stefndu segir m.a. að hún sé öryrki og séu ástæður þess margvíslegar. Hún sé þannig með hryggskekkju, ónýtt hné, liðagigt, vefjagigt, þunglyndi og ofsakvíða. Í framhaldi af því eru talin ein fimmtán lyf sem stefnandi taki vegna þessa sjúkleika, en þess er getið að ýmsar aukaverkanir séu af lyfjatökunni, svo sem munnþurrkur, þreyta og orkuleysi, en að auki sofi hún mjög illa og sé því þreytt allan daginn. Tekið er fram að aukaverkanirnar séu einnig þær að hún sé haldin þunglyndi og kvíða, en jafnframt er áréttað hún hafi átt við andlega vanheilsu að stríða fyrir töku sumra lyfjanna og því sé ekki vitað hvað sé beinlínis tengt lyfjatökunni og hvað ekki.

Matsmaður greinir frá viðtali sínu við stúlkuna B, en fram kemur að hún hafi þá verið í fjórða bekk í ...skóla á Æ. Fram kemur að stúlkunni hafi liðið vel í skólanum, en þar stundi hún jafnframt fimleika og kórsöng. Í matsskýrslunni er greint frá niðurstöðum stúlkunnar á svonefndum matslista B-x-x, og segir þar um: „..............“

Matsmaðurinn greinir einnig frá viðtali sínu við drenginn A, en þar kemur fram að hann sé ófeiminn og ræðinn og sé í þriðja bekk í ...skóla og æfi fimleika. Tekið er fram að drengurinn hafi gott ímyndunarafl og segi sögur, en niðurstaða hans samkvæmt fyrrnefndum matslista B-x-x er sem hér segir: „..................................“

Í matsskýrslu er greint frá fundi matsmannsins með skólastjóra, umsjónarkennara A og sálfræðingi í ...skóla á Æ, en einnig símaviðtali hans við umsjónarkennara stúlkunnar B.

Greint er frá umsögnum nefndra starfsmanna um drenginn A. Um líðan drengsins er haft eftir starfsmönnunum að hann sé alltaf rosalega þreyttur og hefði það áhrif á hann. Hann vinni lítið og illa í tímum, hafi lítið úthald og sé annars hugar. Hafi það verið álitið að það væri vegna hinnar miklu þreytu drengsins. Greint er frá því að kennarar drengsins hafi haft verulegar áhyggjur af námslegri stöðu drengsins, hafi þeir nefnt að lítið utanumhald væri með heimanámi hans. Haft er eftir kennurum að drengurinn hafi sýnt litlar framfarir og að honum hefði farið aftur í lestri frá síðasta vori og fram á haustið. Á hinn bóginn er haft eftir kennurunum að drengurinn hafi ekki sýnt merki depurðar og að hann hafi átt góð samskipti við önnur börn, eigi auk þess vini í bekknum, að hann sé góður strákur og lendi sjaldan í árekstrum. Tekið er fram að drengurinn komi vel nestaður í skólann, hann borði í mötuneyti skólans en sé matvandur og hafi kennarar velt því fyrir sér hvort hann fái næga næringu. Greint er frá því að drengurinn sjúkdómsgreini sig og hefði t.d. sagt að hann gæti ekki lesið því að hann væri með augnbólgur. Hann væri sjúkdómavæddur í hugsun og hefði sagt að kannski þyrfti hann að fara að taka svefnlyf. Þá er tekið fram að drengurinn hafi ekki getað tekið þátt í skólahlaupi og hefði borið því við að hann væri haltur, en að systir hans B hefði heldur ekki getað tekið þátt í hlaupinu þar sem henni hefði verið illt í maga. Greint er frá því að drengurinn hafi frjótt ímyndunarafl og segi mikið af sögum. Tekið er fram að drengurinn sá lágvaxinn miðað við jafnaldra sína og af þeim sökum sé fylgst vel með honum af hjúkrunarfræðingi. Hann skeri sig ekki úr varðandi fatnað, sé hreinn og snyrtilegur til fara. Um skólavist drengsins og ástundun segir nánar í matsskýrslunni: „Mætingar voru í molum í langan tíma, hann var mikið frá vegna veikinda og voru bæði börnin skráð veik. Mætingar hafa lagast eftir að tilsjón kom inn á heimilið og aðstoðar móður við að koma börnunum af stað í skólann. Ef tilsjón kemur ekki mætir hann of seint. ... Fram kom að móðir A bæri því við að honum liði illa í skólanum og væri lítið hrósað. Kennari segir að ekkert bendi til þess að A sé ósáttur í skólanum. Það sé ekki annað að sjá en að honum líði vel. Drengurinn tjáir föður að hann sé lagður í einelti í .....skóla. Skoðun fór fram í skólanum, tengslakönnun var lögð fyrir, en engar vísbendingar voru um einelti, hvorki frá honum, öðrum nemendum né kennurum. Hann kvarti aldrei í skólanum, eigi þar vini sem hann leiki við eftir skóla. En kennarinn hefur áhyggjur af þreytu drengsins og stöðu hans í náminu. Hann sé orðinn á eftir í námi, heimanámi hans sé oft illa sinnt og dregið hafi verið úr heimanámi drengsins. Foreldrar hans bendi hvort á annað, að sinna ekki heimanámi drengsins. Fram kom að faðir væri áhugasamur um nám barnanna, hann hringdi oft í skólafólkið, hefði sótt um meiri stuðning fyrir drenginn og haft frumkvæði að því að biðja um aðstoð fyrir A. Móðir hefði lítið frumkvæði sýnt varðandi stuðning fyrir A, en nýverið hefði hún farið að sýna frumkvæði. ... Móðir var á foreldranámskeiði PMT. Engar sýnilegar framfarir urðu hjá henni eftir námskeiðið að mati skólafólks. Framfarir eru hins vegar sýnilegar hjá móður eftir að tilsjónin kom inn á heimilið á morgnana. Fram kom að í vetur hefði tvisvar sinnum verið fundur með Barnavernd, skólafólki og móður, en móðir hefði ekki mætt á fundina.“

Í matsskýrslunni er greint frá niðurstöðu gátlista sem tveir kennarar drengsins gerðu um hann þar sem eftirfarandi kvarðar voru hafði til hliðsjónar: Tilfinningavandi, kvíði, líkamleg einkenni, athyglisbrestur/ofvirkni, andstöðu/mótþróahegðun og hegðunarröskun. Um niðurstöður gátlistanna segir í skýrslunni:

„...........................................................“

Matsmaðurinn greinir í matsskýrslu sinni frá viðtali við umsjónarkennara stúlkunnar B. Er haft eftir kennaranum að stúlkan sé ekki félagslega sterk, og sæki ekki í félagsskap, en segi að sér leiðist ekki og vilji vera ein. Fram kemur að B eigi enga vinkonu í bekknum og sæki heldur ekki í stelpurnar, en þær bjóði henni að vera með en hún dragi sig út úr hópnum. Hún sé því oft í sínum eigin heimi og detti út, sé dul á líðan sína, gefi lítið af sér, og í byrjun árs 2014 hafi hún farið að sýna barnalega hegðun. Fram kemur að stúlkan sé lítil og nett og skeri sig úr vegna smæðar sinnar. Tekið er fram að hún sé alltaf klædd eftir veðri og engar athugasemdir séu varðandi fatnað hennar. Þá sé hún vel nestuð í skólann og borði í mötuneytinu, en sé matgrönn. Tekið er fram að stúlkan kvarti mikið um verki, henni sé illt í maganum, megi ekki borða þetta og hitt eða sé ekki svöng. Fram kemur að stúlkan sé með mjólkuróþol en borði samt grjónagraut og makkarónugraut í skólanum. Fram kemur í viðtali matsmannsins við kennarann að fjarvistir hafi verið miklar hjá stúlkunni þar til aðstoð hafi komið inn á heimili hennar en þá hafi mætingar orðið mun betri en áður. Fram kemur að stúlkan standi ágætlega námslega, hún sé ekki á eftir í námi, en það hái henni hversu hæg hún sé til vinnu. Tekið er fram að hún biðji aldrei um aðstoð og tali ekkert yfir bekknum. Ef umræður séu í bekknum þá rétti hún einstaka sinnum upp hönd og tali og sé þá ófeimin. Hún geti alveg lesið fyrir framan allan bekkinn og hafi henni farið mikið fram í lestri á skömmum tíma. Lestrinum hafi og verið sinnt vel í skólanum og hafi stúlkan sýnt lestrinum áhuga. Hún klári hins vegar mjög sjaldan verkefni og sé erfitt að láta hana fara heim með verkefni því að þau klárist heldur ekki þar, hún skili ekki heimanámi á réttum tíma. Tekið er fram að kennarinn hafi haft áhyggjur af því að þessi hægu vinnubrögð muni hafa áhrif til framtíðar og hún muni hugsanlega dragast aftur úr í námi. Í skólanum sé B hæg og róleg og fari ekkert fyrir henni og sé hætta á að hún gleymist. Félagslega sé stúlkan ekki sterk, en stundum komi hún ósnyrtileg í skólann, sé illa greidd með flókið hár sem sé skítugt. Hafi kennarar rætt þetta við stefndu og hafi þetta ástand lagast eftir það.

Í matsskýrslunni er greint frá niðurstöðu gátlista kennara stúlkunnar og þá með hliðsjón af fyrrnefndum kvörðum. Í niðurstöðum þar um segir nánar:

„......................................................“

Í matsskýrslunni er greint frá því að matsmaðurinn hafi rætt við skólahjúkrunarfræðing ...skóla. Segir að í viðtalinu hafi komið fram að mál umræddra barna hafi reglulega verið tekið fyrir á nemendaverndarfundi og að stefnda hafi ávallt brugðist skjótt við tilmælum sem þaðan hafi komið. Þá segir frá því að skólahjúkrunarfræðingurinn hafi haft afskipti af börnunum vegna lúsar og njálgs, en einnig vegna þátta sem vörðuðu þrifnað og þreytu barnanna. ........... Um efni viðtalsins segir einnig í skýrslunni: „Stúlkan er illa hirt í skólanum, hún er með sítt hár sem oft er óhreint og ógreitt. Bakslag kom í þroska stúlkunnar í vetur, henni leið illa og fór að sjúga fingur, en hefur ekki opnað sig um líðan sína. Að mati hjúkrunarfræðings skera börnin sig ekki úr varðandi klæðaburð, a.m.k. þegar hún hefur hitt þau. Aðalvandi barnanna er slök mæting í skóla, þau koma seint og eru oft veik. Drengurinn er mjög þreyttur og getur illa sinnt náminu vegna þreytu sinnar. A skreytir sannleikann, býr til sögur og gerir sér oft ekki grein fyrir því hvað er satt og ekki satt. Það er mat hjúkrunarfræðingsins að móðir geti ekki sinnt hlutverki sínu án aðstoðar, hún efist ekki um að móðir sé góð við börnin en hún þurfi aðstoð við að halda reglu, koma þeim í svefn og sinna náminu.“

Þá er í matsskýrslunni greint frá fundi matsmannsins með forstöðumanni og félagsráðgjafa barnaverndar Fjölskyldudeildar Æ. Segir um það sem þar kom fram í skýrslunni:

„Ýmis merki hafi verið um vanrækslu, s.s. slök skólaganga og aðstæður heima við, og vægari aðgerðir Barnaverndarnefndar hafi ekki dugað. Síðasta úrræði, tilsjón á heimilið, sé mikið inngrip og eigi að hjálpa móður við að koma reglu á líf barnanna, að hún geti séð um börnin og heimilishald sjálf. Í vor verði metið hvort hún hafi getu til að sjá um þetta sjálf. Þetta verði metið út frá hagsmunum barnanna. Fram kom á fundinum að barnaverndarlög gæfu kost á því að barnaverndarnefnd úrskurðaði að börn væru tekin af heimili, væri um mikla vanrækslu að ræða. Ef barnaverndarnefnd mæti það svo að börnin þyrftu að fara af heimilinu væri faðirinn fyrsti kosturinn.

Tilsjónarkona kemur til Z fimm daga vikunnar, ..., og er hjá henni um morguninn frá kl. sjö til níu. Tilsjón á heimilið var úrræði vegna slakrar mætingar í skóla og aðstæðna heima við. Áhyggjur voru af mætingu barnanna í skóla, þau voru oft fjarverandi, veik eða mættu seint. Móðir átti erfitt með að koma börnunum fram úr og láta þau klæða sig. Einnig voru áhyggjur af sinnuleysi móður og óþrifnaði. Eftir að tilsjón kom urðu miklar breytingar á börnunum, þau komu sér fram úr, klæddu sig sjálf og mæting í skóla hafði lagast. Upp úr síðustu áramótum fór að ganga betur í skólanum, lítið um fjarvistir og seinkomur. Tvo daga í mánuði kemur ekki tilsjónarkonan, þá gengur móður verr að koma börnunum í skólann. Þetta er tímabundin aðstoð barnaverndar og er hugsuð út vorönn 2014. Fram kom að ekki stæði til að Barnavernd útvegaði einhvern til langtíma að koma börnunum í skólann og ekki væri tímabært að meta hvað Z gæti sjálf gert fyrr en eftir að þessari þjónustu lyki. Z fékk uppeldisráðgjöf PMT á vegum barnaverndar. Z var samvinnufús og þakklát en óvíst um árangurinn. Barnavernd er ekki sátt við hvað stuðningsaðgerðir Barnaverndar hafa skilað litlum árangri. Börnunum var skipaður talsmaður sem liður í könnun máls. Skýrsla talsmanns dagsett 5. mars 2014 er meðfylgjandi. Fram kom að Z væri á bið eftir félagslegu húsnæði á vegum Félagsþjónustunnar. Einnig kom fram að hún hefði verið virk i atvinnuleit og sótt um ýmis störf en núna væri hún á örorkubótum.

Varðandi kynferðislega hegðun barnanna er enginn grunur um að þau hafi verið beitt kynferðisofbeldi. ................... Getgátur eru um að stúlkan hafi séð eitthvað í sjónvarpi eða tölvu, sem vekur spurningar um aðgengi barnanna að klámefni og eftirlit með sjónvarps- og tölvunotkun þeirra.“

Í lokakafla matsskýrslu hins dómkvadda matsmanns, samantekt og niðurstöðum, er vísað til ofangreindra atriða, en í framhaldi af því er fjallað um þær spurningar sem fyrir matsmanninn voru lagðar. Rétt þykir að rekja efni skýrslunnar þar um.

Um tengsl barnanna við hvort annað og hagsmuni þeirra af því að búa á sama stað og vilja barnanna þar um segir m.a.:

„Systkinin eru náin, lítill aldursmunur er á þeim og þau leika sér vel saman. Þau rífast stundum sem eðlilegt er hjá systkinum. Mikilvægt er að þau fái að alast upp saman. Afstaða barnanna um það hvar þau vilja búa hefur komið skýrt fram, bæði í viðtölum við matsmann og þegar talsmaður þeirra ræddi við þau. Í viðtölum matsmanns kom fram að þau vildu vera hjá báðum foreldrum sínum jafnt, en A kýs þó frekar að búa hjá föður sínum geti þau ekki verið jafnt hjá þeim. Þau vilja að stutt sé á milli heimila, þau séu í sama skólahverfi og búi í Þ. Þessi afstaða þeirra kom líka fram þegar rætt var við þau í sáttameðferð á sl. ári. Í meðfylgjandi skýrslu talsmanns frá 5. mars 2014 segir í lokaorðum: „B og A greindu bæði frá því að vilja geta verið meira til skiptis hjá foreldrum sínum og nefndu viku og viku í senn á heimilum þeirra. Þó sagðist A helst af öllu vilja að foreldrar hans myndu aftur búa saman því þannig gæti hann verið hjá þeim báðum. Ef það fyrirkomulag, að vera jafnt hjá foreldrum, gengi ekki sagðist B vilja óbreyttan ráðahag, þ.e. að hún byggi hjá móður en færi reglulega í heimsóknir á heimili föður. A var hins vegar afgerandi þegar hann sagðist heldur vilja búa á heimili föður í Þ og koma reglulega í heimsóknir á heimili móður.“

Og um álitaefnið segir matsmaðurinn nánar:

„Hagsmunir barnanna eru þeir að foreldrarnir búi í sama sveitarfélagi svo að börnin geti notið stuðnings þeirra beggja þannig að réttur þeirra til viðunandi uppeldis og umönnunar verði tryggður. Mikilvægt er að foreldrar hafi innsæi í þarfir barna sinna og geti sett þær ofar sínum. Þegar móðir flutti til Æ, tók börnin úr umhverfi sem þau þekktu og burt frá föður, setti hún sínar þarfir ofar þörfum barna sinna. Börnin þurfa á báðum foreldrum sínum að halda og eru vel tengd þeim báðum. Fram hefur komið að vilji barnanna væri sá að búa í Þ og að stutt væri á milli heimila foreldranna. Þetta fyrirkomulag að foreldrar búi hvort í sínu bæjarfélaginu er íþyngjandi fyrir börnin, löng ferðalög, langt á milli heimila og skertur tími með föður. Við skilnað þurfa foreldrar að setja þarfir barna sinna ofar sínum eigin þörfum og ætlast er til að þeir lagi sig að þörfum barna sinna. Börnin velja ekki skilnaðinn og mikilvægt er að foreldrar sjái til þess að sem minnst röskun verði á högum barna sinna við skilnað.“

Að því er varðar það álitaefni hjá hvorum málsaðila væri betra að börnin yrðu búsett vísar matsmaðurinn til fyrrnefndrar matsgerðar C sálfræðings frá árinu 2011 um að stefnandi hefði allar forsendur til að sinna þörfum barna sinna sé hann ekki í neyslu fíkniefna og að Z sé fær um að annast börn sín, en að hún glímdi þó við fjölþættan heilsuvanda. Að þessu sögðu segir matsmaður að ekkert bendi til að stefnandi sé í neyslu í dag, og bendir á að hann hafi að eigin frumkvæði óskað eftir fíkniefnaleit í þvagi á heilsugæslustöð, sem hafi reynst neikvæð fyrir því sem mælt var. Þá getur hann þess að stefnandi sé með hreint sakavottorð. Um stefndu segir matsmaður að fyrir liggi að hún sé öryrki vegna heilsuvanda.

Matsmaður tekur fram að til að kanna betur styrkleika og veikleika málsaðila hafi hann skoðað foreldrahæfni þeirra út frá sex lykilatriðum, þ.e.: a) ástrík tengsl, b) vernd og öryggi, c) líkamleg umönnun og atlæti, d) örvun og hvatning, e) félagslegur og tilfinningalegur stuðningur og f) foreldrar sem fyrirmynd.

Um fyrsta atriðið, ástrík tengsl, segir matsmaður að ekki sé annað að sjá en að báðir foreldrar hafi tengst börnum sínum góðum geðtengslum, þau hafi sinnt þörfum þeirra vel fyrstu æviárin og að þau hafi myndað öryggistengsl. Hann tekur fram að fyrstu æviár barnanna hafi aðilar verið í sambúð og bæði sinnt börnunum. Stefnda hafi verið langan tíma með börnunum í fæðingarorlofi, en stefnandi þá verið útivinnandi. Hann segir að báðir aðilar eigi auðvelt með að sýna börnum sínum ást og hlýju og að þau taki því vel og séu hlý á móti. Ástrík tengsl séu þannig við báða málsaðila.

Að því er varðar annan þáttinn, vernd og öryggi, segir matsmaður að aðilar leggi báðir áherslu á stöðugleika, en þau séu í öruggu húsnæði og búi bæði ein og hafi ekki verið í sambúð frá skilnaði. Hann tekur fram að báðir aðilar hafi svipuð tengslanet, stefnda hafi móður sína og systur á Æ, en stefnandi systur sína í Þ. Þá sé á heimilum beggja hugsað út frá öryggi barnanna, umhverfið sé barnvænt, öruggt leiksvæði og skóli í göngufæri í báðum tilfellum.

Að því er varðar kynferðislega hegðun barnanna, sem upp hafi komið í ferli málsins, segir í matsskýrslunni að enginn grunur sé um að þau hafi verið beitt kynferðisofbeldi að mati Barnaverndar Æ. Þá sé ekki grunur um saknæmt athæfi og hafi málinu ekki verið vísað í Barnahús, en síðan segir í skýrslunni:

„Getgátur hafa verið um að stúlkan (Z) hafi séð kynferðislegt efni í sjónvarpi eða tölvu, sem vekur spurningar um aðgengi barnanna að klámefni og eftirlit með sjónvarps- og tölvunotkun þeirra. Faðir er með eina borðtölvu í almennu rými í stofunni hjá sér. Þar getur hann fylgst með því hvað börnin eru að horfa á. Hann telur sig mjög passasaman á að þau komist ekki í fullorðinsefni eða séu að spila tölvuleiki sem henti ekki aldri þeirra. Hjá móður virðist vera minna eftirlit með tölvunotkun barnanna, hún er með fartölvu og viðurkennir sjálf að vera mikið í tölvunni. Nýverið gaf hún börnunum hvoru sína spjaldtölvuna, sem gerir það erfiðara að fylgjast með tölvunotkun þeirra. Ekkert kom fram sem staðfestir hvaðan þessi þekking stúlkunnar er komin.“

Að því er varðar velferð barnanna tiltekur matsmaður að hún byggist á því að þau fái fæði, klæði, húsaskjól, læknisaðstoð og eftirlit, en einnig athygli og umhyggju og jákvæða skólavist. Um þessi atriði segir nánar í skýrslu matsmannsins:

„Að mati barnaverndar hefur móðir sýnt ýmis merki vanrækslu, skólagöngu barnanna er ekki nægilega vel sinnt og vægari aðgerðir Barnaverndar hafa ekki dugað. Vanræksla er hegðunarmynstur en ekki einn atburður og er endurtekinn misbrestur við að sinna velferð barnanna. Vanræksla móður snýr aðallega að skólanum, seinkomur, veikindi og slök skil á heimavinnu. Erfiðleikar móður að koma börnunum í skólann eru ekki nýjar af nálinni. Í fyrri matsgerð (skýrslu C sálfræðings frá 2011) kemur fram að þegar börnin voru í leikskólanum í Þ þar sem B byrjaði árið 2006 og A 2007 „hafi móðir tjáð starfsmönnum að hún ætti við þunglyndi og fælni að stríða og hún ætti því oft erfitt með að koma börnunum á fætur á morgnana og stundum kæmi fyrir að hún hefði þau heima, sér til selskaps“. Þegar móður var bent á að betra væri fyrir börnin að þau kæmu á réttum tíma hafi mætingar lagast í stuttan tíma, en síðan farið í sama farið. Í viðtali við starfsfólk leikskólans ..... á Æ ... kom fram að A kæmi gjarnan seinna en önnur börn, nokkuð hefði verið um veikindi og að A hefði verið frá ef systir hans hefði verið veik. Fram kemur að móðir bregðist vel við tilmælum kennara um mætingu, en allt fari í sama horf eftir einhvern tíma. Í viðtali við kennara B í ...skóla þar sem hún byrjaði í janúar 2011 kom fram að þrisvar sinnum á vorönn 2011 hefðu verið gerðar athugasemdir við móður vegna seinkomu stúlkunnar. Samstarf við móður var gott að mati kennara og brást hún við ábendingum með jákvæðum hætti. Enn fremur segir (í matsskýrslu C): „Þá þykir matsmanni ljóst að seinkoma telpunnar í skólann sé fyrst og fremst vegna framgöngu móður, þ.e. að hún vakni ekki nógu snemma til að telpan komi á réttum tíma í skólann, þegar við á. Samkvæmt móður líður henni (móður) illa á morgnana sökum kvíðakasta, sem hún hefur barist við allt frá því að hún var barn, sé hún þreytt og illa sofin, auk þess sem lyf, m.a. við kvíða geri hana slappa.“ „Það er ofboðslega erfitt að koma henni á fætur á morgnana,“ hafði matsmaður eftir móður. Þremur árum síðar er sami vandinn enn til staðar, fjarvistir barnanna í skóla, seinkomur og erfiðleikar móður að sinna þessu. Barnavernd .... hefur stutt móður en er ekki sátt við hvað stuðningsaðgerðir Barnaverndar hafa skilað litlum árangri. Gera má því skóna að vandamál móður séu það djúpstæð að þau hindri hana í að ná viðunandi árangri í foreldrahlutverkinu og gildir þá einu stuðningur fjölskyldu, félagsmálayfirvalda og góður vilji hennar sjálfrar. Ef skólagöngu barna er ekki nægilega sinnt, ítrekaðar fjarvistir eru, má búast við að árangur barna í skóla verði lélegri en ella, grunnfærni þroskist ekki og hugsanlega detti börnin úr skóla áður en grunnskólanámi er lokið.“

Um þriðja þáttinn, líkamleg umönnun og atlæti, þar sem undir falla húsnæði, mataræði, þrifnaður, fatnaður, heilsuvernd og efnahagur, segir í skýrslu matsmannsins að aðilar séu svipaðir, en heimili beggja hafi verið ósnyrtileg, húsgögn fábrotin og mikil óreiða. Á heimili stefnanda hafi verið þungt loft og megn reykingalykt, en hann reyki á svölum sem hafi verið aflokað með gleri. Tekið er fram að aðilar séu báðir efnalitlir, en standi í skilum, hún með húsaleiguna og hann með afborganir af húsnæðislánum sínum. Þau séu bæði útsjónarsöm og fái notuð föt á börnin og annað sem til þurfi. Tekið er fram að stefnandi sé í vinnu með ágætar tekjur en sé með þungar greiðslur á lánum, barnameðlögum og ferðakostnaði barna milli staða. Stefnda sé aftur á móti á örorkubótum, fái tvöfalt meðlag með báðum börnunum og barnabætur.

Um fjórða þáttinn, örvun og hvatningu, segir í skýrslunni m.a. að þegar foreldrar glími við þunglyndi eða forsjárhæfi þeirra sé skert vegna fíkniefnaneyslu, komi fram vanhæfni í foreldrahlutverkinu. Síðan segir: „Vangeta móður til að sinna skólanámi barnanna og veita þeim reglu og aga varð til þess að afskipti barnaverndarnefndar hófust. Uppeldishættir foreldranna eru ólíkir. Móðir fellur undir það sem kallast eftirlátir foreldrar. Hún er eftirgefanleg, er með frjálslegt uppeldi, er með fáar reglur, á erfitt með að fylgja þeim eftir, en sýnir börnunum hlýju. Uppeldishættir föður falla undir það sem kallað er leiðandi foreldrar. Hann setur börnunum greinileg mörk um hvað væri tilhlýðilegt og hvað ekki og notar til þess skýringar. Hann sýnir líka börnunum hlýju. Ef börn fá of mikið frjálsræði og óskýrar leiðbeiningar kunna þau að eiga erfitt með að setja sér mörk og greina hvað sé viðeigandi og hvað ekki.“

Að því er varðar félagslegan og tilfinningalegan stuðning segir í matsskýrslunni að ekki sé annað að sjá en að báðir aðilar sinni þessum hlutum vel. Þau lesi fyrir börnin, geri ýmislegt með þeim, en börnin séu afslöppuð og óþvinguð í návist þeirra beggja. Þá segir í skýrslunni að báðir aðilar hafi verið hlýlegir við börnin og hafi sýnt þeim tilfinningalega nánd.

Að því er varðar sjötta þáttinn, um foreldra sem fyrirmynd, segir í matsskýrslunni að báðir aðilar séu góð fyrirmynd að mörgu leyti. Þannig temji þau sér kurteisi, leggi sig fram um að kenna börnunum mannasiði, vera kurteis og koma heiðarlega og vel fram við aðra. Og hafi þetta tekist vel. Að því leyti hafi stefnandi vísað til þess að hann sé reglusamur og stundi vel vinnu sína, hann sé grannur og heilsuhraustur, en reyki, en geti sýnt börnunum kærleika og ást. Hið sama hafi komið fram hjá stefndu, hún geti sýnt börnunum kærleika og ást en geri sér grein fyrir að hún sé ekki góð fyrirmynd varðandi hreinlæti á heimilinu, en hún sé hins vegar reglusöm. Matsmaðurinn segir að veikleikar séu í lífsstíl stefndu, en hún glími við mikla ofþyngd, sé ekki heilsuhraust, virðist óskipulögð í heimilishaldi, eigi í erfiðleikum með félagsleg samskipti og hætti til að einangra sig. Fyrir dómi sagði stefnda í aðilaskýrslu að hún hefði nýverið tekið upp reykingar, en í mjög takmörkuðum mæli.

Lokaorðin í matsskýrslunni eru sem hér segir:

„Samkvæmt ofangreindu er niðurstaða matsmanns sú að það sé börnunum fyrir bestu að njóta liðsinnis beggja foreldra til jafns, það séu hagsmunir barnanna að foreldar búi í sama skólahverfi og umgengni sé jöfn. Á þann hátt geta foreldrarnir á sem bestan hátt stutt bæði við bakið á börnunum sínum, sem þau bera mikinn kærleika til og réttur þeirra til viðunandi uppeldis og umönnunar verði tryggður.

Næst besti kosturinn er sá að börnin verði með lögheimili hjá föður og fari í reglulega umgengni til móður.“

V.

Með heimild í 1. mgr. 43. gr. barnalaga nr. 76, 2003 ákvað dómsformaður ásamt hinum sérfróðu meðdómendum að gefa börnum aðila, B og A, kost á að tjá sig um álitaefni þessa máls. Viðtölin við börnin fóru fram fyrri hluta dags 25. júní sl., í þægilegu umhverfi á starfsstofu annars meðdómandans í heimabyggð barnanna, og var rætt við þau sitt í hvoru lagi. Börnin komu í fylgd foreldra sinna.

VI.

Við meðferð málsins fyrir dómi gáfu málsaðilar aðilaskýrslur. Auk þess gáfu vitnaskýrslur náin ættmenni þeirra, þær F, G og H. Þá gáfu vitnaskýrslur I kennari, J umsjónarkennari, K umsjónarkennari, L, forstöðumaður Barnaverndarnefndar ....., M, sérfræðingur hjá Fjölskyldudeild Æ, D, sálfræðingur og talsmaður barnanna, og loks E, sálfræðingur og dómkvaddur matsmaður.

Í máli þessu deila málsaðilar aðallega um lögheimili barnanna A, sem er rétt níu ára, og B, sem er tíu ára, en aðilar fara sameiginlega með forsjá þeirra. Að auki er ágreiningur um meðlagsgreiðslur og umgengni, svo og um kostnaðarskiptingu.

Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003 skal í dómi ákveða hvernig lögheimili verði háttað eftir því sem barni er fyrir bestu. Skal í dómum líta m.a. til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldna þeirra til að tryggja rétt barns til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barns hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Er hér um grundvallaratriði barnaréttar að ræða.

Framangreindu lagaákvæði var breytt á Alþingi með lögum nr. 61, 2012, en samkvæmt 1. mgr. 37. gr. tóku þau gildi 1. janúar 2013.

Í máli þessu liggur fyrir að aðilar slitu sjö ára sambúð sinni um áramótin 2010/2011, en börn þeirra voru þá á sjötta og sjöunda ári. Fram að sambúðarslitunum hafði fjölskyldan búið í eigin íbúð í Þ um nokkurra ára skeið, en þar höfðu börnin m.a. hafið skólagöngu í leik- og grunnskólum. Eftir sambúðarslitin hélt stefnandi áfram búsetu sinni í íbúðinni, og keypti hann síðar hlut stefndu í eigninni. Við sambúðarslitin flutti stefnda með börnin til Æ og hefur hún æ síðan haft búsetu í leiguíbúð í ...hverfi, en þar hafa börnin og gengið í leik- og grunnskóla.

Hér fyrir dómi hafa aðilar í aðilaskýrslum lýst atvikum frá sínum sjónarhóli og þá ekki síst um samskiptin þeirra í millum. Ber þeim saman um að síðustu misseri sambúðar þeirra hafi einkennst af vanlíðan, og hafi hún m.a. markast af andlegum og líkamlegum veikindum stefndu, en einnig hafi þar komið til kannabisreykingar stefnanda, a.m.k. að einhverju leyti. Í þessu viðfangi er til þess að líta að við úrlausn einkamála hafa staðhæfingar aðila um atvik almennt ekki sönnunargildi fyrir dómi nema um sé að ræða atriði sem honum er óhagstætt, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 90, 1991 um meðferð einkamála. Við úrlausn um sönnun atvika verður í máli þessu því að taka afstöðu til þess hvort staðhæfingar aðila hafi nægilega stoð í sönnunargögnum, sem aflað hefur verið, en að því er varðar sönnunargildi vitnisburðar verður m.a. að hafa í huga afstöðu vitna, t.d. til aðila. Að öðru leyti verður skorið úr ágreiningi í máli þessu eftir mati á þeim gögnum, sem lögð hafa verið fyrir dóminn samkvæmt almennum reglum VI. kafla laga nr. 91, 1991.

Eins og fyrr segir hafa málsaðilar farið sameiginlega með forsjá barna sinna eftir sambúðarslitin. Fyrir liggur að stefnandi sendi barnaverndartilkynningu til Barnaverndarnefndar ... í ársbyrjun 2011, en þar lýsti hann áhyggjum sínum vegna aðbúnaðar barnanna á heimili stefndu, en einnig um seinkomur þeirra í skóla. Af gögnum verður ráðið að félagsmálayfirvöld á Æ hafi, auk skólayfirvalda, m.a. vegna þessa haft málefni barnanna til meðferðar. Þá liggur fyrir að stefnandi höfðaði forsjármál á hendur stefndu í byrjun árs 2011, og að undir rekstri þess var aflað matsgerðar sérfróðs matsmanns, C sálfræðings, um málsaðila. Í matsgerðinni var það niðurstaða nefnds matsmanns að báðir aðilar væru hæfir til að fara með forsjá barnanna, að uppfylltum ákveðnum forsendum. Málaferlum þessum lauk með dómsátt aðila þann 2. september 2011. Verður ráðið að til grundvallar sáttinni hafi m.a. verið fyrrgreind niðurstaða C sálfræðings, en sáttin er í sex liðum, eins og hér að framan hefur verið rakið. Í fyrsta lið sáttarinnar segir að forsjá barnanna sé sameiginleg með aðilum, en að lögheimili þeirra sé hjá móður, þ.e. stefndu. Í öðrum tölulið er vísað til atriða sem aðilar tiltaka sem lykilforsendur, en þar er m.a. vikið að skólagöngu barnanna og ástundun, en einnig að styrktarnámskeiðum stefndu og heilbrigðu líferni stefnanda. Þá eru í sáttinni tíunduð tiltekin skilyrði sem aðilar heita að efna.

Í því máli sem hér er til umfjöllunar liggur fyrir skýrsla sérfróðs dómkvadds matsmanns, E sálfræðings, og er þar m.a. ítarlega fjallað um forsjárhæfni aðila. Við úrlausn málsins verður matsskýrslan lögð til grundvallar að öllu verulegu, en henni hefur ekki verið hnekkt með yfirmatsgerð. Að auki verður litið til annarra framlagðra gagna, og þar á meðal fyrrnefndrar matsskýrslu C sálfræðings, sem aðilar hafa í málatilbúnaði sínum vísað sérstaklega til. Þá verður til þess horft að málsaðilar virðast á síðustu árum hafa gengist við veikleikum sínum og m.a. leitað sér viðeigandi aðstoðar og þá ekki síst stefnda. Samkvæmt matsskýrslu E, sem er í samræmi við önnur gögn, virðist stefnandi einnig hafa snúið við blaðinu, en hann virðist t.d. alfarið hafa haldið sig frá fíkniefnum um margra missera skeið.

Samkvæmt matsskýrslu E sálfræðings og vætti hennar fyrir dómi, sem þykir hafa stoð í öðrum gögnum málsins, en einnig í vætti kennara, er stúlkan B hlédræg í viðmóti, og leikur hún sér sjaldan við aðrar stúlkur í bekknum sínum. Af gögnum verður ráðið að hægst hafi á henni í námi að undanförnu og hefur hún af þeim sökum dregist aftur úr öðrum nemendum. Verður að áliti dómsins af þessu ráðið að stúlkunni muni gagnast aukin hvatning og styrkt utanumhald. Í þessu viðfangi er til þess að líta að samkvæmt gátlista kennara mældist stúlkan á klínískum mörkum athyglisbrests. Að áliti dómsins verður af þessu ráðið að mikilvægt sé að vandi hennar verði greindur nánar.

Drengurinn A virðist samkvæmt áðurröktum gögnum misþroska. Er vinnslugeta hans undir neðri mörkum meðalgetu miðað við jafnaldra, enn fremur er orðskilningur hans slakur. Á hinn bóginn er málfar hans almennt ágætt og skynhugsun/eðlisgreind góð. Námsárangur drengsins er slakur, einkum í lestri og hefur honum heldur farið aftur að undanförnu. Í vætti kennara koma fram áhyggjur af því að fjarvistir tefji drenginn við námið. Að áliti sérfróðra aðila er nauðsynlegt að drengurinn fái frekari greiningu, áframhaldandi stuðning við nám, að regluleg samvinna sé á milli heimilis hans og skóla og að hann hafi þétt utanumhald frá heimili með heimanámi sínu.

Samkvæmt framlögðum gögnum hafa á undanförnum árum verið óeðlilega miklar fjarvistir barnanna, A og B, frá skólastarfi vegna veikinda. Að auki hefur verið skráður fjöldi seinkoma þeirra á fyrstu tímum skólastarfsins á morgnana. Verður ráðið af gögnum að það hafi ekki verið fyrr en barnavernd lagði til tilsjónarmann með heimili stefndu í byrjun skólaárs 2013/2014 sem mætingar barnanna í skólann tóku framförum. Þrátt fyrir þetta virðist hafa gengið erfiðlega að fá stefndu til að framfylgja einfaldri áætlun við að halda heimili fyrir börnin. Að áliti dómsins er greinilegt að ýmsu er ábótavant í getu hennar í þeim efnum.

Samkvæmt áðurnefndri sáttagjörð aðila frá 2. september 2011 var eitt af þeim skilyrðum sem þar voru sett það að stefnda bætti sig í uppeldishlutverkinu. Liggur fyrir að auk víðtækrar endurhæfingar sem stefndu hefur verið boðið upp á, sótti hún langt foreldranámskeið (PMT). Fyrir dómi kom fram að erfiðlega hafi gengið að veita stefndu þessa þjálfun m.a. vegna veikinda hennar og slakrar mætingar og hafi árangur að auki ekki verið sem skyldi. Samkvæmt vætti starfsmanna skólans er það áhyggjuefni hvað fyrrnefndir veikindadagar barnanna í skólanum eru margir, en að auki kom fram í vætti þeirra að börnin eru bæði mjög sjúkdómamiðuð og upptekin af veikindum langt umfram það sem venjulegt er.

Samkvæmt gögnum eru bæði börnin, B og A, tengd málsaðilum sterkum tilfinningaböndum og vilja þau helst vera hjá þeim báðum. Að mati dómsins er ástríki málsaðila gagnvart börnunum staðfest í tveimur sálfræðilegum álitsgerðum. Það sem einkum skilur aðilana að er geta þeirra til að setja mörk með skýrum reglum og fylgja þeim eftir, líkt og skýrlega kemur fram í áðurrakinni matsskýrslu E sálfræðings. Þannig er stefndu lýst sem eftirgefanlegu foreldri en stefnanda sem leiðandi í uppeldisháttum. Tíðar seinkomur barnanna í skólann taldi C sálfræðingur, í hinni fyrri matsgerð, stafa af framgöngu stefndu sem hafi átt erfitt með að vakna, en að áliti matsmannsins E er það dæmi um afleiðingar eftirgefanleika stefndu, sem enn eru til staðar.

Fyrir liggur að stuðningur barnaverndarnefndar við stefndu hefur borið nokkurn árangur að því er varðar mætingar barnanna í skólann, en þá aðeins þegar tilsjónarmaður mætir á heimilið á morgnana. Samkvæmt vætti sérfróðra starfsmanna félagsþjónustu er ekki að sjá að verndar- og varnaraðgerðir barnaverndarnefndar hafi skilað árangri að öðru leyti. Það er álit hins dómkvadda matsmanns, E sálfræðings, að vandi stefndu sé svo djúpstæður að stuðningur annarra og raunvilji hennar sjálfrar nægi ekki til breytinga og að hún geti ekki veitt nægilegt utanumhald og reglufestu með lífsháttum barna sinna. Að mati dómsins er að þessum gögnum virtum það niðurstaðan að stefnda hafi ákveðna skerðingu á forsjárhæfni.

Fyrir liggur í málinu að á síðustu fjórum árum hafa börn aðila haft lögheimili hjá stefndu og hefur hún þannig verið aðalumönnunaraðili þeirra. Af gögnum verður ráðið að stefnandi hafi reynt eftir fremsta megni að fylgjast með börnunum og veita þeim aðstoð. Að mati dómsins gefa leiðandi uppeldishættir stefnanda tilefni til að ætla að hann muni halda betur utan um daglegt líf barnanna og koma þeim í farsælli farveg en stefndu hefur tekist miðað við liðnar og núverandi aðstæður hennar. Að mati dómsins er þetta afar brýnt eins og hér á stendur, og þá ekki síst þar sem hvort barn um sig býr við nokkurn vanda sem virðist vaxandi og takast þarf á við sem fyrst.

Að öllu framangreindu virtu og í ljósi grundvallarreglu barnaréttar um að þarfir og hagsmunir barns ráði því, en ekki hagsmunir foreldranna, hvar það hefur búsetu og lögheimili er það niðurstaða dómsins, að það þjóni framtíðarhagsmunum beggja barnanna, B og A, betur að þau hafi fasta búsetu á heimili stefnanda og eigi þar lögheimili. Verður því að hafna dómkröfum stefndu að þessu leyti svo sem hún hefur krafist.

Skal stefnda í ljósi ofangreindrar niðurstöðu greiða einfalt meðlag með börnunum, eins og það er ákveðið af Tryggingastofnun ríkisins, til fullnaðs átján ára aldurs barnanna.

Af hálfu málsaðila er gerð krafa um að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar, en báðir hafa þeir að því leyti í öllum aðalatriðum þó vísað til fyrrnefndrar sáttar sem tókst með þeim þann 2. september 2011. Eins og áður er rakið er tengslamyndun barnanna, hvors um sig, við foreldra sína heilbrigð og djúpstæð, en báðir málsaðilar hafa komið að umönnun þeirra frá fæðingu. Það var niðurstaða hins dómkvadda matsmanns að börnin eigi að hafa gott og jafnt samband við foreldra sína eins og aðstæður leyfa. Að mati dómsins er mikilvægt að börn njóti góðrar umgengni við það foreldri sem það býr ekki hjá. Búseta aðila gerir umgengni hins vegar örðuga hér því að löng leið er milli heimilanna og börnin eru enn tiltölulega ung að árum. Verður af þessum sökum reglubundin umgengni miðuð við eina helgi í mánuði eins og nánar greinir í dómsorði. Þar kunna aðilar að finna annan flöt síðar meir. Mikilvægt er að umrædd helgarumgengni taki mið af hefðbundnum skóladegi, en falli reglubundin skólaleyfi innan vetrar saman við helgarumgengnina skal umgengnin lengjast sem því nemur. Umgengnin um páska, jól og áramót fer eins og í dómsorði greinir. Þá verður ákveðið að í sumarleyfum verði börnin í fimm samstæðar vikur hjá stefndu og skulu þær ákveðnar eftir ósk hennar geri hún stefnanda þær kunnar með sannanlegum hætti fyrir 1. apríl ár hvert. Ákvæði um umgengni um hátíðar og í sumarleyfi upphefja ákvæði um reglulega umgengni.

Líkt og atvikum er háttað er það niðurstaða dómsins að kostnað vegna umgengninnar greiði aðilar að jöfnu.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991 þykir rétt eftir atvikum að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Aðilar fengu báðir gjafsókn í málinu.

Málskostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans, þykir hæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur og hefur þá ekki verið lagður á virðisaukaskattur. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 tekur dómurinn ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar stefnanda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 470/2011.

Málskostnaður stefndu, sem er þóknun lögmanns hennar, þykir hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna og greiðist úr ríkissjóði. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 tekur dómurinn ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar.

Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991.

Dóm þennan kveða upp Ó-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari, dr. R-kk-nf H-kk-nf A-kk-nf sálfræðingur og dr. S-kvk-nf S-kvk-nf sálfræðingur.

D Ó M S O R Ð:

Lögheimili barnanna A og B skulu vera hjá stefnanda, X.

Stefnda, Z, greiði einfalt meðlag með hvoru barni til átján ára aldurs frá dómsuppsögudegi.

Regluleg umgengni skal vera sem hér segir:

Börnin, A og B, skulu dvelja hjá stefndu fjórðu hverja helgi frá klukkan 16:00 á föstudegi til klukkan 19:00 á sunnudegi. Falli skólaleyfi saman við umgengnishelgi lengist umgengni þá helgi og skal standa frá klukkan 16:00 síðasta dag fyrir leyfi til klukkan 19:00 síðasta leyfisdag. Nú fellur skólaleyfi saman við helgi, þar sem umgengni skal að óbreyttu ekki fara fram, og skulu börnin þá allt að einu vera hjá stefndu um þá helgi, en næsta reglulega umgengni eftir hana falla niður. Skilyrði þess er að stefnda óski eftir þessu við stefnanda með sannanlegum hætti eigi síðar en þremur vikum fyrir þá helgi sem hún óskar umgengninnar.

Börnin skulu njóta umgengni við stefndu önnur hver jól, frá 23. desember til 28. desember og önnur hver áramót frá 28. desember til 2. janúar. Skulu börnin dvelja hjá stefndu jólin 2014, en um áramótin hjá stefnanda, en jólin 2015 hjá stefnanda og svo koll af kolli.

Börnin skulu njóta umgengni við málsaðila aðra hverja páska, í fyrsta skiptið, árið 2015, skal það vera hjá stefnanda, en árið 2016 hjá stefndu og svo koll af kolli.

Börnin skulu njóta sumarumgengni við stefndu í fimm vikur samfellt og á sama hátt í fimm vikur við stefnanda. Skal dagsetning samvistarskipta ákveðin fyrir 1. apríl 2015, en náist ekki samkomulag fyrir 10. apríl það ár hafi stefnda sjálfdæmi þar um, en stefnandi næst ef ekki verður samkomulag og þannig koll af kolli. Regluleg umgengni fellur niður meðan á sumarumgengni stendur.

Kostnaður vegna umgengninnar greiði aðilar að jöfnu.

Áfrýjun frestar ekki framkvæmd dóms þessa.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef hdl., 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Gjafsóknarkostnaður stefndu, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, A-kvk-ef S-kvk-ef hrl., 1.000.000 króna, greiðist úr ríkissjóði.