E-665/2015

I.

Mál þetta var höfðað þann 24. febrúar 2015 og dómtekið þann 9. mars 2016. Stefnendur eru N-x-x J-x-x, til heimilis að Engjaseli 87, Reykjavík, S-x-x V-x-x og R-x-x B-x-x, báðir til heimilis að Krosseyrarvegi 4, Hafnarfirði, en stefndi er íslenska ríkið.

Stefnandi N-x-x J-x-x gerir þá kröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða 1.600.000 kr., með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá því að mánuður er liðinn frá þingfestingu málsins til greiðsludags.

Stefnandi S-x-x V-x-x gerir þá kröfu að að stefndi verði dæmdur til að greiða 1.200.000 kr., með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá því að mánuður er liðinn frá þingfestingu málsins til greiðsludags.

Stefnandi R-x-x B-x-x gerir þá kröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða 1.200.000 kr., með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá því að mánuður er liðinn frá þingfestingu málsins til greiðsludags.

Þá krefjast stefnendur, hver um sig, málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda.

Stefndi krefst þess að dómkröfur stefnenda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

II.

Atvik málsins eru að mestu óumdeild. Þau eru í aðalatriðum þannig að stefnendur voru handteknir í íbúð í Hafnarfirði kl. 4.05 að morgni 1. ágúst 2013, vegna gruns um að stefnandi, N-x-x J-x-x, hefði framið kynferðisbrot gagnvart konu sem var gestkomandi í íbúð hans. Voru stefnendur allir fluttir á lögreglustöð og færðir í fangaklefa. Tekið var blóð- og þvagsýni úr stefnanda, N-x-x, auk þess sem líkamsrannsókn var gerð á honum. Var N-x-x yfirheyrður af lögreglu frá 11.40 til 12.30 og að því loknu látinn laus. Samkvæmt því var hann handtekinn og sviptur frelsi í 8 klst. og 26 mínútur. N-x-x heimilaði að húsleit færi fram í íbúð hans.

S-x-x V-x-x var sleppt úr haldi kl. 9.21 og R-x-x B-x-x kl. 9.36. Engar lögregluskýrslur voru teknar af þeim. Var S-x-x því handtekinn í 5 klst. og 16 mínútur og R-x-x í 5 klst. og 31 mínútu.

Þegar stefnendur komu á lögreglustöð rituðu þeir allir undir skjal á rússnesku þar sem fram koma upplýsingar handa handteknum mönnum.

Stefnendum var tilkynnt, með bréfi, dags. 26. ágúst 2013, að rannsókn málsins hefði verið hætt þar sem ekki hefði verið talinn grundvöllur fyrir áframhaldandi rannsókn. Með bréfi til ríkislögmanns, dags. 19. febrúar 2014, óskaði lögmaður stefnenda eftir afstöðu embættisins til bótaskyldu íslenska ríkisins vegna málsins. Í svari ríkislögmanns, dags. 9. apríl 2014, segir að handtaka stefnenda hafi verið lögmæt og nauðsynleg í ljósi þeirra upplýsinga sem hafi legið fyrir og að frelsissviptingin hafi staðið yfir í skamman tíma. Því telji ríkislögmaður bótaskyldu á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar ekki koma til álita. Hins vegar ættu stefnendur rétt á bótum samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þar sem ljóst væri að skerðingarheimildir ákvæðisins ættu ekki við í málinu. Var stefnendum, S-x-x V-x-x og R-x-x B-x-x, boðnar hvorum um sig 100.000 krónur í bætur, en stefnanda N-x-x J-x-x 150.000 krónur, auk kostnaðar vegna lögmannsþjónustu þeirra.

Í skýrslu lögreglu, dags. 1. ágúst 2013, segir að við rannsókn á kynferðisbroti hafi legið fyrir upplýsingar um að brot hefði verið fram að Krosseyrarvegi 4, og að þar væri hugsanlegur gerandi, auk vitna. Kemur fram í skýrslunni að brotaþoli hafi bent á stefnanda N-x-x sem geranda. Við komu lögreglu í íbúðina hafi stefnendum verið kynnt að erindi lögreglu væri að rannsaka kynferðisbrot sem talið var að átt hefði sér stað í íbúðinni. Hafi allir á vettvangi verið handteknir í þágu rannsóknar málsins og þeim kynnt réttarstaða þeirra kl. 4.05. Hafi stefnendur R-x-x og S-x-x verið fluttir á lögreglustöð við Hverfisgötu þar sem þeir voru vistaðir í fangaklefa. Eftir rannsókn á vettvangi var N-x-x einnig fluttur á lögreglustöð. Var þar tekið úr honum blóð og þvagsýni.

Í „skýrslu rannsakara“, sem einnig er dags. 1. ágúst 2013, er lýst aðdraganda málsins. Kemur fram í skýrslunni að lögregla hafi rætt við stefnendur á ensku þegar rætt var við þá á vettvangi og að þeim hafi verið tilkynnt að þeir væru allir handteknir vegna rannsóknar málsins. Þeim hafi verið gerð grein fyrir réttarstöðu sinni, þeir þyrftu ekki að tjá sig um sakarefnið og að þeir ættu rétt á að fá verjanda. Kemur einnig fram í skýrslunni að stefnendur hafi skilið það sem fram fór, en lögregla hafi ekki talið ráðlegt að ræða meira við þá um málið vegna tungumálaerfiðleika. Þá kemur fram að farið hafi verið með alla á lögreglustöðina við Hverfisgötu. Stefnandi N-x-x hafi farið í réttarlæknisfræðilega rannsókn og að henni hafi lokið kl. 07.00.

Stefnendur gáfu skýrslu fyrir dóminum. Stefnendur S-x-x V-x-x og R-x-x B-x-x báru fyrir dóminum að þeir hefðu verið beðnir um að koma með á lögreglustöð vegna málsins en lögregla hafi ekki tekið fram að þeir væru handteknir vegna málsins. Það hafi því komið þeim í opna skjöldu þegar þeir voru færðir í fangaklefa við komu á lögreglustöð. Einnig gáfu skýrslu fyrir dóminum lögreglumennirnir, B-kk-nf B-kk-nf, A-kk-nf S-kk-nf og B-kk-nf F-kk-nf G-kk-nf. Báru þeir fyrir dóminum að stefnendum hefði verið kynnt réttarstaða þeirra sem handtekinna manna þegar þeir voru færðir úr íbúðinni á lögreglustöð.

III.

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnenda

Stefnendur telja að aðgerðir lögreglunnar hafi ekki verið í samræmi við lög og reglur og að lögreglan sé af þeim sökum bótaskyld vegna þess miskatjóns sem hún hafi valdið stefnendum með aðgerðum sínum.

Stefnendur telja að skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 hafi ekki verið uppfyllt gagnvart þeim og stefndi því bótaskyldur gagnvart hverjum og einum stefnenda. Lögreglunni beri við meðferð og rannsókn mála að gæta meðalhófs, sbr. meginreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. einnig meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt ákvæðinu skuli þeir sem rannsaki mál gæta þess að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski en óhjákvæmilegt er eftir því sem á stendur. Ekki megi beita sakborning eða aðra harðræði umfram það sem lög heimili og nauðsynlegt sé til að vinna bug á mótþróa þeirra gegn lögmætum aðgerðum eða á annan hátt að beita þá ólögmætri þvingun í orði eða verki, svo sem með hótunum. Svipaða meðalhófsreglu sé að finna í 2. málsl. 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Stefnendur telji að lögreglan hafi ekki gætt meðalhófs við rannsókn málsins. Engin rök hafi réttlætt handtöku þeirra og hafi þeim því verið íþyngt að nauðsynjalausu.

Þá verði að gera þá kröfu að valið sé vægasta raunhæfa úrræðið. Handtaka stefnenda á grundvelli framburðar drukkins einstaklings geti varla falið í sér sönnun á nauðsyn slíkrar skerðingar sem handtaka er og þaðan af síður á skerðingu eins og þeirri sem N-x-x þurfti að þola.

N-x-x mótmælir því að 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 réttlæti það að framburður drukkinnar konu geti haft það í för með sér að hann sé handtekinn, þess krafist að framkvæmd sé húsleit heima hjá honum, hann beðinn um að gangast undir réttarlæknisfræðilega rannsókn og svo látinn laus rúmum átta klukkustundum síðar án þess að sá aðili sem kom málinu af stað hafi nokkurn tímann lagt fram formlega kæru á hendur honum. Hann hafi allan tímann verið samvinnufús við lögregluna og verið staðfastur í vitnisburði sínum. Þá hafi vegsummerki í íbúð hans ekki gefið til kynna að þar ætti sér að jafnaði stað drykkjuskapur eða önnur óregla. Þvert á móti hafi framkoma hins meinta brotaþola frá fyrstu stundu átt að gefa lögreglunni þær vísbendingar, að fara vægar í sakirnar gagnvart öllum stefnendum.

Stefnendurnir S-x-x og R-x-x telja að ekki verði séð á hvaða forsendum hægt sé að réttlæta handtöku á þeim þegar augljóslega hefði verið hægt að beita vægari úrræðum gegn þeim. Þeir telja að lögreglan hefði auðveldlega getað tekið skýrslur af þeim á dvalarstað þeirra og látið svo þar við sitja eða mögulega meinað þeim í kjölfarið aðgang að húsnæðinu þar til rannsókn lyki. Það hafi ekki verið gert heldur hafi þeir þess í stað verið handteknir samstundis ásamt hinum meinta brotamanni N-x-x og svo færðir beint í fangageymslur.

Þá telja stefnendur að lögreglan hafi ekki gætt hófs í beitingu þess úrræðis sem valið var. Að minnsta kosti hefði að því er varðar þá S-x-x og R-x-x mátt gera þá lágmarkskröfu að þeim yrði sleppt þegar rannsókn á vettvangi lauk. Þeim hafi hins vegar ekki verið sleppt úr fangaklefum sínum fyrr en tveimur og hálfri klukkustund síðar. Í þessu sambandi benda stefnendur sérstaklega á 2. málsl. 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, þar sem segir að bann við beitingu ólögmæts harðræðis og þvingana nái ekki eingöngu til sakbornings, heldur einnig til annarra manna sem þurfi að hafa afskipti af við rannsókn mála.

Stefnendur telja að áðurgreindar aðgerðir lögreglunnar hafi einnig falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart frelsi, friði, persónu og æru þeirra, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Aðgerðirnar hafi verið bein árás á æru þeirra og friðhelgi. Afleiðingar aðgerða lögreglunnar hafi m.a. verið þær að stefnendur voru litnir hornauga af nágrönnum sínum, vinnufélögum og fleirum lengi á eftir og að einhverju leyti sé það enn þannig. Aðgerðirnar hafi spurst fljótt út og stefnendur í kjölfarið verið sakfelldir af dómstól götunnar. Stefnendur hafi alla tíð verið fyrirmyndaborgar á Íslandi, séð fyrir sér sjálfir og ekki verið til vandræða á neinn hátt. Því hafi aðgerðir lögreglunnar mikil áhrif á líf þeirra. Við það geti þeir ekki sætt sig, vilji því leita réttar síns, ekki síst til að rétta við æru sína. Þá hafi stefnendur einnig áhyggjur af því að aðgerðirnar og afleiðingar þeirra muni hugsanlega geta haft neikvæð áhrif á fyrirhugaðar umsóknir þeirra um íslenskan ríkisborgararétt. Þá hafi stefnendur einnig áhyggjur af því að vera, óafvitandi, komnir á skrár íslenskra (og ef til vill erlendra) yfirvalda yfir grunaða kynferðisafbrotamenn. Þrátt fyrir að vita ekki fyrir víst um tilvist slíkra skráa sé ótti þeirra sannarlega raunverulegur.

Stefnendur reisa bótakröfur sínar á þeim miska sem þeir hafi orðið fyrir vegna aðgerða lögreglunnar. Miski þeirra felist í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna aðgerðanna.

Með vísan til 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 telja stefnendur að íslenska ríkið beri bótaábyrgð á ólögmætri frelsissviptingu og þeim aðgerðum sem í kjölfarið fylgdu, sbr. einnig 6. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Aðgerðir lögreglu hafi verið allt í senn ólögmætar, meiðandi og þar að auki gengið allt of langt.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi vísar til ákvæða 2. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 þar sem segi að lögregla skuli hvenær sem þess er þörf hefja rannsókn út af vitneskju eða grun um að refsivert brot hafi verið framið, hvort sem henni hefur borist kæra eða ekki. Lögreglu hafi verið tilkynnt um að brotið hefði verið kynferðislega gegn konu sem þannig var ástatt um að hún hafi ekki getað spornað við verknaðinum sökum ölvunarástands. Hafi því verið um mjög alvarlegar sakir að ræða, þar sem grunur hafi verið um brot gegn 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Konan kvaðst hafa sofnað ölvunarsvefni en vaknað upp við það að maður, stefnandi N-x-x J-x-x, hafi verið að hafa við hana samfarir. Tveir aðrir menn, stefnendurnir S-x-x og R-x-x, hafi verið á vettvangi á sama tíma og taldi konan að þeir hefðu ekki átt aðild að brotinu. Sökum ölvunarástands konunnar hafi hvorki hún, að eigin sögn, né lögreglan hins vegar getað útilokað að brotið hefði verið frekar gegn henni áður en hún vaknaði. Fyrstu aðgerðir lögreglu hafi því verið í samræmi við eðli máls og aðstæður á vettvangi og fyllilega lögmætar. Ölvunarástand konunnar og gloppótt minni vegna þess hafi gert það að verkum að enn ríkari ástæða hafi verið til að handtaka alla þá sem voru á vettvangi í því skyni að tryggja návist þeirra og koma í veg fyrir að sönnunargögnum yrði spillt. Sé þetta í samræmi við 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 og því ljóst að um lögmætar aðgerðir hafi verið að ræða.

Stefndi telur að frelsissviptingu stefnenda hafi verið markaður eins skammur tími og unnt var og á þeim tíma sem hún stóð hafi rannsókn lögreglu verið í fullum gangi. Tæknideild lögreglunnar hafi rannsakað vettvang og rætt við meintan brotaþola, eftir að hún hafði gengist undir skoðun á Neyðarmóttöku, til að fá nánari upplýsingar um atvik. Þegar ljóst var að ekki þótti ástæða til að láta stefnendur, S-x-x V-x-x og R-x-x B-x-x, gangast undir réttarlæknisfræðilega líkamsrannsókn, hafi þeim verið sleppt úr haldi lögreglu eða eftir rúmlega 5 klukkustundir. Stefnanda N-x-x J-x-x hafi verið haldið í rúmlega 8 klukkustundir, en látinn laus eftir að hafa gengist undir réttarlæknisfræðilega líkamsrannsókn og skýrslutöku. Þá telur stefndi rétt að árétta að stefnandi N-x-x heimilaði lögreglu leit í herbergi sínu og samþykkti að gangast undir réttarfræðilega líkamsrannsókn. Því séu skilyrði 74. og 77. gr. laga nr. 88/2008 uppfyllt, sbr. 1. mgr. 75. gr. og 2. mgr. 78. gr. sömu laga.

Stefndi telur að þegar alvarleg mál af þessum toga komi upp verði að ætla lögreglu ákveðið svigrúm til að framkvæma fyrstu rannsóknir sem nauðsynlegar geti talist. Annars sé hætta á sakarspjöllum, afli lögregla ekki allra þeirra gagna sem nauðsynleg kunna að vera fyrir rannsókn málsins, til að unnt verði að ákveða með framhald málsins, eftir atvikum hvort gefa skuli út ákæru eða fella mál niður. Þótt meintur brotaþoli hafi svo ákveðið að fylgja málinu ekki frekar eftir, þá hafi lögregla ekki vitað það við fyrstu rannsóknaraðgerðir. Lögreglu hafi því borið að vanda rannsóknina eins og mögulegt hafi verið með því að tryggja vettvang og afla allra gagna sem unnt hafi verið að afla. Hafnar stefndi því, að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 eða 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Enn fjarlægari séu vangaveltur stefnenda um að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þær reglur komi ekki til álita í dómsmáli þessu.

Samkvæmt framansögðu telji stefndi að handtaka allra stefnenda hafi verið lögmæt og nauðsynleg í ljósi þeirra upplýsinga sem lágu fyrir á þeim tíma sem frelsissvipting þeirra fór fram og að hún hafi ekki staðið lengur en nauðsynlegt hafi verið. Að mati stefnda hafi því ekki verið um það að ræða að aðgerðir lögreglu hafi falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart frelsi, friði, persónu eða æru stefnenda skv. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Er bótaskyldu á þeim grundvelli alfarið hafnað samkvæmt framansögðu, enda hafi ekki átt sér stað nein saknæm eða ólögmæt háttsemi af hálfu stefnda.

Hins vegar hefur verið fallist á það af hálfu stefnda að stefnendur eigi rétt á bótum á grundvelli 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sem er hlutlæg bótaregla. Bætur samkvæmt þessari reglu megi lækka eða fella niður skv. 2. mgr. ákvæðisins, ef viðkomandi hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Af hálfu stefnda sé byggt á því að þessar skerðingarheimildir eigi ekki við í máli stefnenda. Sé því fallist á bótaskyldu samkvæmt hinni hlutlægu bótareglu 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Beri við ákvörðun bóta samkvæmt hlutlægu bótareglunni að taka mið af þeim tíma sem stefnendur máttu sæta frelsissviptingu, en bótakröfum í stefnu er mótmælt sem allt of háum og í engu samræmi við dómafordæmi.

IV.

Niðurstaða

Stefnendur í máli þessu krefjast miskabóta vegna ólögmætrar handtöku í kjölfar tilkynningar sem borist hafði til lögreglu um að kynferðisbrot hefði verið framið í íbúð stefnenda. Eru kröfur þeirrar byggðar á 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Einnig vísar stefnandi til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Ákvæði um heimild til handtöku eru í XIII. kafla laga nr. 88/2008. Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. sömu laga er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi hans eða annarra, ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laganna er m.a. heimilt að leita í húsum sakbornings í því skyni að handtaka hann og rannsaka andlag brots. Skilyrði þess að unnt sé að framkvæma húsleit er að rökstuddur grunur leiki á að framið hafi verið brot sem sætt geti ákæru og sakborningur hafi verið þar að verki, enda séu augljósir rannsóknarhagsmunir í húfi. Það er enn fremur skilyrði húsleitar samkvæmt 2. mgr. að rannsókn beinist að broti sem varðað getur fangelsisrefsingu að lögum. Þá er mælir 1. mgr. 77. gr. sömu laga fyrir um heimild til töku blóð- og þvagsýnis og annarra lífsýna úr sakborningi í þágu rannsóknar enda leiki rökstuddur grunur á að hann hafi framið brot sem varðað getur fangelsisrefsingu að lögum.

Í 228. gr. laga nr. 88/2008, er mælt fyrir um skilyrði skaðabóta. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar, er heimilt að dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. greinarinnar eru fyrir hendi, þ.e. ef maður hefur verið borinn sökum í sakamáli en mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann hafi verið talinn ósakhæfur. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. greinarinnar má dæma bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi, en eftir síðari málslið málsgreinarinnar má þó fella þær niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Ekki eru sett frekari skilyrði fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008 og skiptir ekki máli í því sambandi hvort lögmæt skilyrði hafi brostið til aðgerða sem haft hafa í för með sér tjón eða ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til að grípa til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 147/2015,

Máli stefnenda lauk sem áður segir með bréfi, dags. 26. ágúst 2013, án þess að ákæra væri gefin út og var það því fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Fram er komið að ástæður þess að stefnendur voru handteknir og húsleit framkvæmd voru þær að lögregla hafði fengið tilkynningu um kynferðisbrot sem átt hefði sér stað gagnvart konu í íbúð stefnenda í Hafnarfirði. Samkvæmt vistunarskýrslu lögreglu voru stefnendur allir handteknir kl. 4.05 að morgni 1. ágúst 2013.

Í framhaldi af handtöku stefnanda, N-x-x J-x-x, var, með samþykki hans og að honum viðstöddum, gerð leit í íbúð hans, auk þess sem hann gekkst undir réttarlæknisfræðilega líkamsrannsókn og skýrslutöku. Var hann látinn laus kl. 12.30.

Stefnandi, S-x-x V-x-x, var látinn laus kl. 9.21 og stefnandi, R-x-x B-x-x, kl. 9.36 sama dag. Engar skýrslur voru teknar af þeim S-x-x og R-x-x.

Stefnendur telja að stefndi beri bótaábyrgð vegna frelsissviptingar þeirra og að aðgerðir lögreglu gagnvart þeim hafi verið allt í senn ólögmætar, meiðandi og gengið allt of langt gagnvart þeim. Telja stefnendur að aðgerðir lögreglunnar hafi falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart frelsi, friði, persónu og æru þeirra, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Stefndi hefur fallist á að stefnendur eigi rétt átt á bótum á grundvelli hlutlægu bótareglunnar í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, en hefur mótmælt bótakröfum allra stefnenda sem of háum. Krefst stefndi verulegrar lækkunar þeirra. Telur stefndi að fullt tilefni hafi verið til handtöku allra stefnenda og handtaka uppfyllt öll skilyrði laga, þ. á m. reglur um meðalhóf. Því beri að hafna kröfum stefnenda um bætur á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en dæma þeim hæfilegar bætur á grundvelli hlutlægu bótareglunnar í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Við aðalmeðferð málsins héldu stefnendur, R-x-x og S-x-x, að þeim hefði ekki verið kynnt réttarstaða þeirra sem handtekinna manna áður en þeir voru færðir á lögreglustöð. Stangast framburður þeirra að þessu leyti á við það sem fram kemur í greinargerð þeirra og þær skýrslur lögreglu sem liggja fyrir í málinu, auk þess sem lögreglumenn báru fyrir dóminum að þeim hefði verið kynnt réttarstaðan áður en þeir voru færðir á lögreglustöð. Á hinn bóginn er óumdeilt að þeim hafi verið kynnt réttarstaðan við komu þeirra á lögreglustöð, en samkvæmt gögnum málsins rituðu stefnendur við komu á lögreglustöð undir skjal á rússnesku þar sem fram koma upplýsingar handa þeim sem hafa verið handteknir. Telur dómurinn því að stefnendur R-x-x og S-x-x haft haft réttarstöðu sakborninga, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 88/008 þegar þeir voru færðir í fangaklefa.

Þegar atvik málsins eru virt, eins og þau horfðu við þeim sem með rannsókn málsins fóru á þeim tíma sem handtökurnar fóru fram, verður að líta svo á að aðgerðir lögreglu hafi verið eðlilegar og lögmætar. Verður ekki fallist á með stefnendum að handtaka þeirra, leit í herbergi stefnanda N-x-x og réttarlæknisfræðileg líkamsrannsókn sem gerð var á N-x-x eins og framkvæmd þessa var háttað, hafi ekki verið í samræmi við greindar reglur laga nr. 88/2008, þegar litið er til þess að lögregla hafði fengið tilkynningu um að ætlað kynferðisbrot hefði verið framið í íbúð þeirri sem stefnendur dvöldu í. Verður því ekki fallist á að lögregla hafi brotið gegn meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 eða 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Þá á meðalshófsregla stjórnsýslulaga ekki við hér.

Fyrir liggur að stefnendur voru allir handteknir í tengslum við rannsókn lögreglu á ætluðu kynferðisbroti. Aðeins var tekin skýrsla af N-x-x vegna málsins auk þess sem hann gekkst undir réttarlæknisfræðilega líkamsrannsókn. Þann 26. ágúst 2012 tilkynnti lögregla stefnendum að rannsókn málsins hefði verið hætt þar sem ekki væri talinn frekari grundvöllur til áframhaldandi rannsóknar, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Eiga stefnendur því, með vísan til 1. málsl. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, rétt á miskabótum vegna handtökunnar. Þá beri stefnanda N-x-x réttur til miskabóta á grundvelli fyrrgreinds ákvæðis vegna áðurgreindra rannsóknaraðgerða, en með líkamsrannsókninni var brotið gegn friðhelgi stefnanda, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar.

Samkvæmt framansögðu ber því að bæta stefnendum þann miska sem telja má að þeir hafi hlotið vegna aðgerða lögreglu, enda verður hvorki litið svo á þeir hafi valdið né stuðlað að þessum aðgerðum lögreglu, sbr. síðari málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Dómurinn telur að 26. gr. skaðabótalaga komi ekki til álita eins og mál þetta liggi fyrir.

Að virtum atvikum málsins þykja bætur til stefnanda N-x-x J-x-x hæfilega ákveðnar 350.000 krónur sem bera vexti eins og í dómsorði greinir. Þá þykja bætur til þeirra S-x-x V-x-x og R-x-x B-x-x hæfilega ákveðnar 250.000 krónur sem bera vexti eins og í dómsorði greinir. Ber stefnda að greiða hverjum stefnenda greindar fjárhæðir með með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 26. mars 2015 til greiðsludags. Við ákvörðun bótafjárhæða er litið til alvarleika þeirra brota sem stefnendur voru sakaðir um.

Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 600.000 krónur.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ:

Stefndi, íslenska ríkið, ber að greiða stefnanda, N-x-x J-x-x, 350.000 krónur, stefnanda, S-x-x V-x-x, 250.000 krónur og stefnanda, R-x-x B-x-x, 250.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. mars 2015 til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, G-kk-ef N-kk-ef G-kk-ef hdl., 600.000 krónur.

R-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)