E-3218/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 23. ágúst sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 28. júní 2011.

Stefnandi er Ístak hf., Engjateigi 7, Reykjavík, en stefndi er Isavia ohf., Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

Aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 89.416.832 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 17.010.534 krónum frá 31. október 2009 til 1. júlí 2010 og frá þeim degi af 89.416.832 krónum til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 31. október 2009 en síðan árlega þann dag.

Varakröfur:

Fyrsta varakrafa stefnanda er að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 51.254.375 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 17.010.534 krónum frá 31. október 2009 til 1. júlí 2010 og frá þeim degi af 51.254.375 krónum til greiðsludags. Krafist er að dráttarvextir skuli leggjast við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 31. október 2009, en síðan árlega þann dag.

Önnur varakrafa stefnanda er að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 47.619.769 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 17.010.534 krónum frá 31. október 2009 til 1. júlí 2010 og frá þeim degi af 47.619.769 krónum til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 31. október 2009 en síðan árlega þann dag.

Þriðja varakrafa stefnanda er að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 23.393.199 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 17.010.534 krónum frá 31. október 2009 til 1. júlí 2010 og frá þeim degi af 3.393.199 krónum til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 31. október 2009, en síðan árlega þann dag.

Fjórða varakrafa stefnanda er að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 20.264.334 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. júlí 2010 til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 1. júlí 2010 en síðan árlega þann dag.

Fimmta varakrafa stefnanda er að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.838.102 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. júlí 2010 til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 1. júlí 2010 en síðan árlega þann dag.

Þá krefst stefnandi þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi.

Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi.

I.

Stefnandi lýsir helstu málavöxtum þannig, að hinn 29. apríl 2008 hafi málsaðilar gert með sér verksamning um verkið ,,Akureyrarflugvöllur, lenging flugbrautar – jarðvinna“. Nánar tiltekið hafi verkið falist í jarðvegsskiptum í suðurenda brautar, styrkingu axla með fram eldri flugbraut og að koma fyrir búnaði sem tilgreindur er frekar í verksamningnum. Í apríl 2008 hafi stefnanda verið tilkynnt um að tilboði stefnanda hefði verið tekið og hafi verksamningur verið undirritaður í framhaldi af því. Útboðs- og samningsskilmálar hafi verið gefnir út í febrúar 2008 en tilboð opnuð hinn 8. apríl 2008. Um opið útboð hafi verið að ræða og hafi stefnandi lokið við að vinna tilboð sitt í verkið í byrjun aprílmánaðar 2008

Samkvæmt útboðs- og samningsskilmálum hafi íslenskur staðall, ÍST 30:2003, verið hluti af útboðsgögnum og þar með verksamningi aðila með þeim frávikum, sem tilgreind séu í kafla 0.3.6, Frávik frá stöðlum.

Verkið skyldi verðbætast samkvæmt gr. 0.5.6, Verðlagsgrundvöllur í útboðs- og samningsskilmálum sem hljóði þannig:

„Þeir verkhlutar sem vinna skal á árinu 2008 eru á föstu verðlagi og verðbætast ekki. Þeir verkhlutar sem eiga að vinnast á árinu 2009 verðbætast samkvæmt vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss – liður 1.1. gröftur og fylling og skal miða við gildandi vísitölu á opnunardegi.“

Heildarfjárhæð samnings samkvæmt tilboði hafi numið 471.903.175 krónum, sem nemi 85% af kostnaðaráætlun stefnda að fjárhæð 554.853.000 krónur.

Eftir að verksamningur var undirritaður, hafi orðið miklar almennar verðhækkanir og strax á verkfundi nr. 4, hinn 25. júní 2008, hafi verið rætt um verðhækkanir, sem og á verkfundi nr. 5 hinn 9. júlí 2008. Hafi stefnandi farið fram á að verðhækkanir yrðu bættar þar sem ekki væri sanngjarnt að verktaki yrði látinn bera svo háar ófyrirséðar hækkanir sem þá höfðu orðið. Hafi stefnandi bent á fordæmi Vegagerðarinnar máli sínu til stuðnings. Hinn 12. september 2008 hafi stefnandi sent bréf til stefnda og óskað eftir því að verkið yrði verðbætt á sambærilegan hátt og Vegagerðin hefði gert í óverðbættum samningum. Hafi verið vísað til þess að vísitala byggingarkostnaðar væri samkvæmt samningi notuð til að verðbæta samninginn eftir áramót (þ.e. áramótin 2008/2009) og því væri eðlilegt að nota þá vísitölu við verðbótareikninga árið 2008. Hafi stefnandi farið fram á að verkið yrði verðbætt með áðurnefndri vísitölu en að frá þeim verðbótum myndu dragast 3% verðhækkanir á ársgrundvelli, sem stefnandi hefði mátt ætla að yrðu og voru innreiknaðar í tilboð stefnanda.

Með bréfi, dagsettu 23. október 2008, hafnaði stefndi því að verkið yrði jafnframt verðbætt á árinu 2008. Að því er varðaði tilvísun til fordæmis Vegagerðarinnar vísaði stefndi til þess að ákvörðun Vegagerðarinnar væri ekki fordæmisgefandi fyrir verkið þar sem hún gilti um verk þar sem tilboð voru opnuð fyrir 1. apríl 2008 en tilboð í það verk, sem bréf stefnanda varðaði, hefðu hins vegar verið opnuð hinn 8. apríl 2008.

Hinn 17. nóvember 2009 hafi Verkís hf., sem sá um eftirlit með verkinu, sent stefnanda tölvupóst og óskað eftir því að stefnandi gæfi út kreditreikning vegna meintra ofgreiddra verðbóta að fjárhæð 17.477.394 krónur. Hafi verið vísað til þess að við útreikning á verðbótum hefði verið notuð vísitala byggingarkostnaðar en að nota hefði átt „vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss – liður 1.1. gröftur og fylling“. Þessi beiðni hafi komið stefnanda á óvart, enda hefði stefnandi talið að notast ætti við hina opinberu vísitölu og sent reikninga miðað við þá vísitölu til stefnda, sem greiddir hafi verið athugasemdalaust.

Í kjölfar þessarar nýju túlkunar stefnda á verksamningi aðila hafi hann neitað að greiða reikning nr. 27365 að fjárhæð 17.010.534 krónur sem sé vegna vinnu stefnanda samkvæmt verksamningi í ágúst 2009. Stefnanda sé því nauðugur sá kostur einn, m.a. vegna þessarar nýju túlkunar stefnda á verksamningnum, að höfða mál til greiðslu á þessum reikningi.

Hinn 18. nóvember 2009 hafi stefnandi sent stefnda tölvupóst og farið fram á að ýmis mál yrðu kláruð, enda gæti stefnandi ekki unað við þá afgreiðslu sem hann hefði fengið, m.a. vegna verðbótakröfunnar. Hafi verið vísað í fyrri samskipti og þess krafist að verkið yrði að fullu verðbætt. Þá var tiltekið að stefnandi hefði talið að miða ætti við hina opinberu vísitölu byggingarkostnaðar og því hefði hann verðbætt reikninga með þeim hætti. Þessir reikningar hefðu allir verið samþykktir af stefnda en nú hefði samþykkið verið dregið til baka og vísað til óþekktrar eða lítt þekktrar vísitölu, sem ekki hefði verið skilgreind í samningsgögnum. Einnig hafi stefnandi tiltekið að Vegagerðarvísitalan kæmist næst því að mæla raunverulegar verðbreytingar fyrir jarðvinnuverk af þessari gerð. Hafi stefnandi krafist þess að allt verkið yrði verðbætt samkvæmt henni.

Hinn 10. desember 2009 hafi aðilar átt fund um útistandandi kröfur og þá hafi verið ákveðið að stefnandi kæmi með lausn að ágreiningsmálum, öðrum en vegna verðbótakröfu stefnanda. Hafi sú tillaga verið gerð með tölvupósti stefnanda til stefnda 15. janúar 2010. Hinn 25. janúar 2010 sendi stefndi tölvupóst til stefnanda og samþykkti tilteknar kröfur.

Með bréfi, dagsettu 1. júní 2010, ítrekaði stefnandi að hann hafnaði kröfu stefnda um endurgreiðslu á þegar greiddum verðbótum. Þá var gerð krafa á hendur stefnda um leiðréttingu á samningsfjárhæð vegna verksins þar sem forsendur væru brostnar fyrir því annars vegar að verðbæta verkið ekki á árinu 2008 og hins vegar að miða við vísitölu byggingarkostnaðar vegna ársins 2009.

Samkvæmt fréttatilkynningu Hagstofu Íslands frá 21. apríl 2009, lækkaði byggingarvísitala, reiknuð um miðjan apríl 2009, um 3,4% frá fyrri mánuði, þar af hafi vísitalan lækkað um 3,1% beinlínis vegna áhrifa laga nr. 10/2009.

II.

Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að hann eigi rétt á greiðslu á reikningi nr. 27365 að fjárhæð 17.010.534 krónur. Hann eigi rétt á því að fá greitt fyrir vinnu, sem hann hafi unnið fyrir stefnda á grundvelli verksamnings aðila og að samningsfjárhæðin verði leiðrétt á þann hátt að verkið allt verðbætist samkvæmt vísitölu Vegagerðarinnar, að teknu tilliti til 3% verðhækkana á ársgrundvelli sem stefnandi hafi reiknað inn í tilboð sitt vegna ársins 2008. Byggir stefnandi á eftirfarandi málsástæðum:

1. Byggt er á því að verksamningur stefnda og stefnanda kveði á um að verkið eigi að verðbætast á árinu 2009 eftir vísitölu byggingarkostnaðar sem Hagstofa Íslands reiknar út og birtir samkvæmt lögum um vísitölu byggingarkostnaðar nr. 42/1987. Stefnandi hafi verið í góðri trú um að í grein 0.5.6 í útboðs- og samningsskilmálum sé vísað í vísitölu byggingarkostnaðar sem Hagstofa Íslands reiknar út og birtir samkvæmt lögum um vísitölu byggingarkostnaðar nr. 42/1987.

Stefnandi byggir á því að hann hafi mátt ganga út frá því að í útboðs- og samningsskilmálum væri átt við vísitölu byggingarkostnaðar, enda ekki að finna nein ákvæði í skilmálunum sem skilgreini frekar vísitöluna, sem vísað er til í gr. 0.5.6 í útboðs- og samningsskilmálum, hvað þá að hún sé skilgreind þannig að átt sé við þá vísitölu, sem stefndi segir nú að miða hafi átt við. Hafi stefnandi því talið ljóst að átt væri við hina lögbundnu vísitölu. Eins og stefnandi skilji fullyrðingar stefnda nú, hafi hins vegar verið átt við sérstaka vísitölu sem Nýsköpunarmiðstöð Íslands reiknaði út samkvæmt svonefndu RB-kostnaðarkerfi. Stefnandi bendir á að sú vísitala sé ekki opinber vísitala og lítt þekkt og sé stefnanda ekki kunnugt um að hún hafi verið notuð í öðrum samningum. Ef miða hefði átt við sérstaka vísitölu, aðra en hina opinberu vísitölu byggingarkostnaðar, sem einhver annar en Hagstofa Íslands reiknar út, hefði stefndi átt að gera grein fyrir því á skýran og ótvíræðan hátt í útboðs- og samningsskilmálum og tilgreina þá hver væri „gildandi vísitala“ á opnunardegi. Það hafi stefndi ekki gert og verði því að bera hallann af óskýrleika í útboðs- og samningsskilmálum, sem samdir séu einhliða af stefnda og honum til hagsbóta.

Einnig er byggt á því að stefndi hafi skilið grein 0.5.6 í útboðs- og samningsskilmálum eins og stefnandi, þ.e. að miða ætti við hina lögboðnu vísitölu sem Hagstofa Íslands reiknar út. Þannig hafi stefnandi sent bréf til stefnda 12. september 2008, þar sem gerð hafi verið krafa um að nota vísitölu byggingarkostnaðar til að verðbæta árið 2008 eins og árið 2009. Í svarbréfi stefnda, dagsettu 23. október 2008, sé kröfu stefnanda um að verðbæta verkið jafnframt á árinu 2008 hafnað en engin mótmæli eða athugasemdir komi þar fram um að verkið yrði verðbætt í samræmi við vísitölu byggingarkostnaðar á árinu 2009. Af þessu sé ljóst, að stefndi hafi í raun haft sama skilning og stefnandi á útboðs- og samningsskilmálum, allt þar til eftirlit hafi komið öðrum skilningi á framfæri í verklok í framhaldi af því að stefnandi gerði kröfur um að verkið yrði jafnframt verðbætt á árinu 2008. Þá bendir stefnandi á að reikningar, sem stefnandi sendi vegna vinnu á árinu 2009, hafi verið verðbættir miðað við vísitölu byggingarkostnaðar og hafi þeir verið samþykktir og greiddir athugasemdalaust og án fyrirvara. Verði ekki annað séð en að krafa stefnda um endurgreiðslu meintra ofgreiddra verðbóta sé ný túlkun stefnda á útboðsgögnum, í framhaldi af kröfu stefnanda um að verkið verði verðbætt fyrir árið 2008.

Jafnframt er byggt á því að stefnandi hafi verið í góðri trú um að miða ætti við hina lögboðnu vísitölu sem Hagstofa Íslands reiknar út. Þá byggir stefnandi á því að stefndi hafi sýnt af sér tómlæti með því greiða reikninga frá stefnanda athugasemdalaust og því geti stefndi ekki síðar krafist þess að miða eigi við aðra vísitölu þegar verkinu sé lokið.

2. Byggt er á því að forsendur fyrir verðákvæðum í verksamningi aðila hafi brostið. Með því sé átt við að bæði forsendur fyrir einingaverðum hafi brostið sem og forsendur fyrir ákvæðum um verðbætur.

Stefnandi vísar til þess að samkvæmt íslenskum rétti þurfi að uppfylla þrjú skilyrði til viðurkenningar á forsendubresti. Í fyrsta lagi sé það skilyrði að forsendan hafi verið veruleg og ákvörðunarástæða fyrir samningsgerðinni, þannig að samningsaðili hefði ekki stofnað til samningsins ef hann hefði séð fyrir eða mátt sjá fyrir þær aðstæður sem breyttust eftir samningsgerðina. Í öðru lagi að gagnaðila í samningi hafi mátt vera ljóst að þessi forsenda var ákvörðunarástæða fyrir samningsaðila og jafnframt að hún var veruleg. Í þriðja lagi sé það skilyrði að viðurkenning á forsendubresti leiði ekki til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir gagnaðila í samningi. Þannig verði það að teljast sanngjarnt eftir hlutlægu mati á öllum aðstæðum að láta forsendubrestinn hafa þau áhrif að samningsaðilinn þurfi ekki að bera kostnaðarauka sem verði á verki sem leiða má af forsendubrestinum.

Öll þessi skilyrði séu hér uppfyllt. Í fyrsta lagi hefði stefnandi aldrei boðið það verð í verkið sem varð að samningsverði, ef hann hefði vitað af því að þróun verðlags og gengis á árinu 2008 hefði orðið eins og reyndin varð en stefnandi hafi miðað við að verðlag myndi hækka um 3%. Hafi Seðlabanki Íslands spáð því að verðbólga yrði 4,9% á ársgrundvelli á fyrsta ársfjórðungi ársins 2008 en færi síðan lækkandi þegar líða tæki á árið og yrði komin í 3,1% á fjórða ársfjórðungi. Reyndin hafi hins vegar orðið sú að 28. mars 2008 hafi 12 mánaða vísitala neysluverðs mælst 8,7% og í desember sama ár hafi 12 mánaða verðbólga mælst 18,1%. Þá hafi vísitala byggingarkostnaðar hinn 19. mars 2008 mælst 9,2% á ársgrundvelli. Stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir að hún færi aftur lækkandi þar sem meginástæða hækkunarinnar hafi m.a. verið nýir kjarasamningar. Vísitala byggingarkostnaðar hafi hins vegar haldið áfram að hækka. Þannig hafi hún hækkað um rúm 24% frá mars 2008 til desember 2008 en það sé langt umfram spár. Þá hafi gengi íslensku krónunnar lækkað verulega á árinu 2008. Gengisvísitalan hafi verið 155,5 stig hinn 31. mars 2008 en 216,3 stig hinn 31. desember 2008 og hafi íslenska krónan því veikst um rúm 39% á þessu tímabili. Sölugengi evru hafi hinn 31. mars 2008 verið 121,62 krónur en verið 170,44 krónur 31. desember sama ár, þ.e. veiking um rúm 40%. Ljóst sé að gengisfall íslensku krónunnar hafi orðið miklu meira en sérfræðingar spáðu fyrir um og þá hafi heimsmarkaðsverð á olíu hækkað um 35% á árinu 2008 en þessar miklu hækkanir á olíuverði hafi verið ófyrirsjáanlegar. Þá hafi vísitala Vegagerðarinnar á tímabilinu mars 2008 til desember 2008 hækkað um 34,4% en sú vísitala mæli sambærileg verk og hér um ræðir og sé sérsniðin að slíkum verkum. Megi af framangreindu sjá að forsendur séu brostnar fyrir því að verðbæta ekki verkið árið 2008.

Í öðru lagi séu forsendur brostnar fyrir því að verðbæta verkið einungis í samræmi við vísitölu byggingarkostnaðar á árinu 2009 þar sem sú vísitala endurspegli ekki raunverulegar hækkanir á árinu 2009. Bendir stefnandi á að vísitala Vegagerðarinnar mæli sams konar verk og hér um ræðir en frá apríl 2008 til september 2009 og hafi hún hækkað um 40,9% en á sama tíma hafi vísitala byggingarkostnaðar einungis hækkað um 18,5%. Þá sé byggt á því að þó að komist yrði að því að miða ætti við undirvísitölu vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss – lið 1.1. gröft og fyllingu, sem Nýsköpunarmiðstöð Íslands reiknaði út, sé á því byggt að ekki sé heldur hægt að miða við hana á grundvelli brostinna forsendna. Vísitala byggingarhluta fjölbýlishúss – liður 1.1. gröftur og fylling mæli ekki þær hækkanir sem urðu frá því stefnandi sendi inn tilboð sitt í apríl 2008 og fram í ágúst 2009 en á þeim tíma hafi hún einungis hækkað um 13,77%. Sú hækkun sé ekki í neinu samræmi við aðrar vísitölur en það hafi að sjálfsögðu verið forsenda fyrir tilboði stefnanda að vísitala sú, sem miðað væri við, mældi raunverulega verðlagsþróun og væri að minnsta kosti í samræmi við aðrar vísitölur. Stefnandi byggir á því að vísitala byggingarhluta fjölbýlishúss – liður 1.1. gröftur og fylling sé úrelt og ónothæf en hún miðist við úrelt tæki, sem ekki séu lengur í notkun, og þá sé miðað við tunnu sem mælieiningu en magn sé ekki reiknað út frá tunnum lengur.

Í þriðja lagi hafi það verið forsenda fyrir því verði sem stefnandi bauð að stjórnvöld myndu ekki breyta lögum sem hefði áhrif á útreikning vísitölunnar, án þess þó að kostnaður stefnanda við verkið lækkaði, sbr. breytingu á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Samkvæmt fréttatilkynningu frá Hagstofu Íslands hafi þessi lagabreyting haft þau áhrif að vísitala byggingarkostnaðar lækkaði um 3,1%. Hefði stefnandi ekki boðið það verð í verkið, sem varð að samningsverði, ef hann hefði vitað af því að þróun gengis yrði eins og raunin varð, að verðbætur á árinu 2009 miðuðust við vísitölu sem endurspeglaði ekki raunhækkanir og að stjórnvöld myndu taka ákvörðun um að breyta lögum um virðisaukaskatt, sem áhrif hefði á útreikning vísitölunnar, án þess þó að kostnaður stefnanda við verkið lækkaði. Þær verðlagsforsendur, sem stefnandi hafi lagt til grundvallar við tilboðsgerð sína, hafi ekki miðast við það að íslenska krónan myndi hrynja, né að lögum um virðisaukaskatt yrði breytt og að vísitalan endurspeglaði ekki raunhækkanir. Stefnda megi vera það ljóst að verðlagsforsendur, sem lágu að baki útreikningum á tilboði stefnanda, voru ákvörðunarástæða í tilboðsgerðinni. Öllum hljóti að vera ljóst að fyrirtæki geri ekki tilboð í verk ef fyrirsjáanlegt er að þau muni tapa á verkinu.

Þá verði ekki séð að það leiði til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir stefnda ef samningsverðið verður leiðrétt. Hefði stefndi sjálfur séð um verkið, hefði áhættan af breyttum forsendum við kostnaðarútreikninga lent á fyrirtækinu. Það að verktaki sé fenginn til að sjá um verkið, ætti ekki að hafa áhrif á það hvor samningsaðili beri áhættu af breyttum forsendum við kostnaðarútreikninga verksins, enda sé ósanngjarnt að verktaki taki áhættu af svo ófyrirséðum atvikum og hér hafa orðið í efnahagsmálum og lögum. Að öðrum kosti hagnist stefndi óeðlilega á breyttum forsendum, á kostnað verktaka sem engra hagsmuna hafi að gæta af mannvirkinu og njóti engra tekna af því, ólíkt eiganda þess. Niðurstaða um viðurkenningu á forsendubresti í þessu máli myndi því leiða til þess að samningur yrði færður í það horf sem aðilar hafi mátt gera ráð fyrir í upphafi. Skilyrði samningaréttar um forsendubrest fyrir samningsverði séu uppfyllt í þessu máli og þegar af þeirri ástæðu eigi stefnandi réttmæta og lögvarða kröfu á hendur Flugstoðum um breytingu á samningsfjárhæð.

3. Stefnandi byggir kröfur sínar jafnframt á því að hann eigi rétt á leiðréttingu á samningsfjárhæð í verksamningnum við stefnda á grundvelli greinar 31.12 í ÍST 30:2003 sem sé svohljóðandi:

„Báðir aðilar geta krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum er hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“

Í grein þessari séu sett þrjú skilyrði fyrir því að aðili verksamnings, sem ÍST 30:2003 gildi um, geti krafist breytinga á samningsfjárhæð. Í fyrsta lagi þurfi breytingar að hafa átt sér stað á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum, í öðru lagi verði breytingarnar að hafa haft áhrif á kostnað og í þriðja lagi þurfi aðstaðan að vera sú að reglur um verðbreytingar í samningi endurspegli ekki þær kostnaðarbreytingar sem verða vegna breytinganna.

Að því er varði fyrsta skilyrðið, vísar stefnandi til þess að með lögum nr. 10/2009 hafi lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, verið breytt á þann veg sem áður er lýst. Hafi þessi breyting beinlínis haft þau áhrif að vísitala byggingarkostnaðar lækkaði um 3,1% og þ.m.t. á undirvístölu byggingarhluta fjölbýlishúss sem Nýsköpunarmiðstöð Íslands reikni út. Sé þetta skilyrði fyrir beitingu greinar 31.12 því uppfyllt. Stefnandi vísar jafnframt í framlagðar matsgerðir máli sínu til stuðnings.

Þá liggi fyrir að lagabreytingarnar hafi haft áhrif á vísitölu byggingarkostnaðar til lækkunar um 3,1% og þ.m.t. vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss sem Nýsköpunarmiðstöð Íslands reikni út en undirliður hennar 1.1 gröftur og fylling – „Útseld vinna verkamanna“ hafi lækkað frá apríl 2008 til maí 2008 um 9,8%. Breytingin hafi ekki áhrif á framkvæmdakostnað stefnanda í verkum þessum en hún hafi aftur á móti orðið til þess að endurgjald það, sem stefnandi gat krafist samkvæmt verksamningum sínum við stefnda, lækkaði sem nam lækkun vísitölunnar þar sem endurgjaldið skyldi taka breytingum í samræmi við vísitölu byggingarkostnaðar. Hafa verði í huga að endurgjald stefnanda sé kostnaður stefnda. Af þessari lagabreytingu hafi leitt að þó að kostnaður stefnanda hafi ekki hækkað, hafi kostnaður stefnda við verkið hins vegar lækkað um 3,1%. Því sé ljóst að breytingarnar höfðu áhrif á kostnað í skilningi greinar 31.12 í ÍST 30, enda sé ekki áskilið í greininni að breytingar á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á kostnað verktaka sérstaklega, heldur einungis kostnað, án nánari tilgreiningar.

Megi jafnframt hafa í huga að vísitala byggingarkostnaðar mæli kostnað við byggingu ákveðinnar tegundar íbúðarhúsnæðis og ljóst sé að lagabreytingin hafi haft í för með sér að kostnaður við byggingu þessa fjölbýlishúss lækkaði um 3,1%. Því sé jafnframt ljóst að breytingarnar hafi haft áhrif á kostnað í skilningi greinar 31.12, enda sé ekki áskilið í greininni að breytingar á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum hafi haft áhrif á kostnað annaðhvort verktaka eða verkkaupa, heldur bara kostnað, án frekari tilgreiningar.

Loks hljóti tilgangur greinar 31.12 að vera sá að verja það endurgjald, sem verktaki geti krafist úr hendi verkkaupa, eða það endurgjald sem verkkaupi þurfi að inna af hendi til verktaka, komi upp óvæntar breytingar á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum sem samningsaðilar sáu ekki fyrir við samningsgerðina og sömdu því ekki um í samningi hvernig fara bæri með. Í kjölfar þeirra breytinga, sem urðu með lögum nr. 10/2009, hafi það endurgjald lækkað, sem stefnandi gat krafist samkvæmt verksamningnum við stefnda, án þess að framkvæmdakostnaður stefnanda við verkið lækkaði að sama skapi. Því hafi sá ávinningur, sem stefnandi gerði ráð fyrir að hafa af verksamningum sínum við stefnda, rýrnað beinlínis vegna áhrifa lagabreytinga um leið og kostnaður stefnda hafi lækkað. Telja verði að grein 31.12 hafi einmitt verið ætlað að koma í veg fyrir slíkar óvæntar afleiðingar lagabreytinga. Séu því uppfyllt skilyrði greinar 31.12 um að lagabreytingar verði að hafa haft áhrif á kostnað.

Fyrir liggi að ákvæði í verksamningum aðila endurspegli ekki þær kostnaðarbreytingar sem af breytingarlögunum leiddi. Telja verði að í þessum seinasta lið greinar 31.12 felist að ef breytingar á lögum, sem hafa áhrif á kostnað, verði bættar innan verksamnings, geti hvorugur samningsaðila krafist breytinga á samningsfjárhæð samkvæmt grein 31.12. Í þessu tilviki sé hins vegar ljóst að breytingar á lögum höfðu og hafa þau áhrif að stefnandi geti einungis krafist lægra endurgjalds en ef breytingarnar hefðu ekki komið til, án þess að framkvæmdakostnaður hans lækki að sama skapi. Stefnandi telji því að öll skilyrði fyrir beitingu greinar 31.12 í máli þessu séu uppfyllt.

4. Stefnandi byggir kröfur sína jafnframt á 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. l. nr. 11/1986. Til viðbótar við allt framangreint leiði það af ákvæðinu að taka beri kröfu stefnanda til greina en ákvæðið heimili að verðlagsákvæði í samningi verði breytt ef það teldist ósanngjarnt að bera það fyrir sig. Vísar stefnandi til óvæntrar breytingar á aðstæðum, sérstaklega varðandi verðlagsþróun, til þeirra áhrifa sem hrun íslensks efnahagslífs hafi haft og þess að stefnandi sé ekki sérfræðingur í að spá fyrir um efnahagsmál, þ.m.t. þróun verðlags, en hann hafi mátt gera ráð fyrir því að þróun þess yrði með eðlilegum hætti. Þannig sé ósanngjarnt að láta stefnanda bera alla áhættuna af þeim afleiðingum sem hrun íslensks efnahagslífs hafi haft. Þegar stefnandi sendi inn tilboð sitt hafi ekki verið hægt að sjá fyrir þær miklu breytingar sem urðu á verðlagi. Þá hafi stefndi fengið til eignar mannvirki sem var miklu dýrara en verksamningurinn gerði ráð fyrir. Loks byggir stefnandi á því að líta verði til þess að stefnandi mátti ekki búast við að breytingar á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hefðu þær afleiðingar að endurgjald stefnanda samkvæmt verksamningi breyttist til lækkunar með jafnafgerandi og skyndilegum hætti og raunin varð. Hafi þessi breyting verið gerð án þess að stefnandi fengi nokkuð að gert.

5. Stefnandi byggir á því að við skýringu á útboðsgögnum verði að líta til þess að stefndi samdi útboðsgögnin einhliða og að stefnandi hafi ekki átt annan kost en að gangast undir þá skilmála ef hann vildi á annað borð eiga þess kost að hljóta verkið. Geri verktakinn breytingar, t.d. á verðbótaákvæði, í tilboði sínu eigi hann á hættu að tilboði hans verði vísað frá á grundvelli 12. og/eða 16. gr. laga um framkvæmd útboða nr. 65/1993. Verktakinn hafi mjög takmarkaða möguleika til þess að krefjast breytinga á samningsgögnum sér í hag. Allan óskýrleika og vafa um innihald útboðsgagna verði því að skýra stefnanda í hag. Hefði stefndi m.a. átt þess kost að ákveða að grein 31.12 í ÍST 30:2003 skyldi ekki gilda um útboðið, hefði hann talið að ákvæðið ætti ekki rétt á sér í þessum samningum en það hafi hann ekki gert. Þessi sjónarmið beri að hafa í huga þegar metið sé, hvort forsendubrestur hafi orðið eða við skoðun á því hvort sanngjarnt geti talist að leiðrétta samningsfjárhæð.

6. Stefnandi byggir á því að þegar verkkaupi ákveði að vísitölubinda samningsfjárhæðina, eins og stefndi hafi gert varðandi árið 2009, sé verkkaupi með því að taka ákvörðun um að endurgjaldið fyrir verkið skuli gera verktakann skaðlausan af afleiðingum verðbólgu. Stefnandi byggir því á því að stefndi hafi vitað að forsendan fyrir tilboði stefnanda væri að vísitalan, sem verðbætt væri eftir, endurspeglaði raunverulegar hækkanir á verðlagi og endurspeglaði verðhækkanir í samræmi við aðrar vísitölur. Þannig hafi stefndi haft réttmætar væntingar til þess að vísitalan, sem miðað væri við, endurspeglaði raunverulegar verðlagshækkanir.

7. Þá bendir stefnandi á að vísitala sú sem Vegagerðin reiknar út gefi mun réttari mynd af þróun verðlags á tímabilinu en hún reikni út þróun verðlags í sambærilegum verkum. Vegagerðin heyri undir sama ráðuneyti og stefndi og því byggi stefnandi á því að hann eigi rétt á að fá verk sitt verðbætt með sambærilegum hætti og þeir aðilar, sem gerðu samninga við Vegagerðina og vísar stefnandi í því sambandi til hinnar almennu jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Sé eðlilegt og sanngjarnt að miða við vísitölu Vegagerðarinnar. Bendir stefnandi á að þau rök stefnda fyrir synjun sinni á að verðbæta verkið á árinu 2008, um að ákvörðun Vegagerðarinnar væri ekki fordæmisgefandi þar sem ákvörðunin miðaði við verk þar sem tilboð voru opnuð fyrir 1. apríl 2008, eigi ekki lengur við þar sem Vegagerðin hafi verðbætt verk sem opnuð voru eftir 1. apríl 2008. Þá hafi Vegagerðin verðbætt verk umfram það sem samið hefur verið um, t.d. í Héðinsfjarðargöngum þar sem verktaka hafi verið sérstaklega bætt vegna gengishruns íslensku krónunnar umfram verðbótavísitölu.

Aðalkrafa stefnanda byggist á því að samningsfjárhæðin verði leiðrétt á þann hátt að þeir verkhlutar sem unnir voru á árinu 2008 verðbætist samkvæmt vísitölu Vegagerðarinnar, að teknu tilliti til 3% verðhækkana á ársgrundvelli, sem stefnandi reiknaði inn í tilboð sitt, og að verkhlutar sem unnir voru á árinu 2009 verðbætist jafnframt samkvæmt sömu vísitölu.

Stefnandi telur eðlilegt og sanngjarnt að miðað verði við vísitölu Vegagerðarinnar. Verði að horfa til raunverulegra kostnaðarhækkana við verkið en sú vísitala sem opinberir aðilar reikni og endurspegli raunhækkanir í verkinu sé vísitala Vegagerðarinnar. Hún mæli nákvæmlega eins verk og hér um ræðir, þ.e. í stærri jarðvinnuverkefnum, en jarðvinnuhluti vísitölu byggingarkostnaðar mæli hins vegar smærri verk. Þá byggi Vegagerðarvísitalan á raunkostnaði Vegagerðarinnar í sams konar verkum og hér um ræðir. Þegar af þessari ástæðu feli það í sér sanngjarna niðurstöðu fyrir báða samningsaðila að verkið verði verðbætt í samræmi við þá vísitölu.

Þá byggist krafan jafnframt á kröfu um greiðslu verklauna fyrir ágúst 2009, sbr. reikning nr. 27365. Er gerð krafa um að dráttarvextir vegna ógreiddra verklauna reiknist frá gjalddaga reikningsins 31. október 2009, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu, og vegna leiðréttingar á samningsfjárhæð frá 1. júlí 2010 en þá hafi mánuður verið liðinn frá því stefnandi krafði stefnda um leiðréttingu á samningsfjárhæð, sbr. 3 mgr. 5. gr. laga um 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

A. Reikningur nr. 27365 ásamt verðbótum (skv.

vísitölu byggingarkostnaðar) kr. 17.010.534

B. Verðbætur fyrir árið 2008 (miðað við

vísitölu Vegagerðarinnar – 3% á

ársgrundvelli) kr. 38.386.265

C. Verðbætur fyrir árið 2009 (miðað við

vísitölu Vegagerðarinnar) kr. 79.083.201

D. Til frádráttar áður innheimtar verðbætur

og verðbætur á reikningi nr. 27365 kr. 45.063.168

Samtals krafa kr. 89.416.832

Fyrsta varakrafa

Í fyrstu varakröfu er þess krafist að samningsfjárhæðin verði leiðrétt á þann hátt að allt verkið verðbætist samkvæmt vísitölu byggingarkostnaðar, sem Hagstofa Íslands reiknar út, að teknu tilliti til þeirra breytinga sem breyting á lögum um virðisaukaskatt hafi haft á vísitöluna. Þá sé rétt að miða við vísitöluna í heild sinni en ekki undirvísitölur þar sem verkið hafi á árinu 2009 verið verðbætt í samræmi við þá vísitölu. Þá hafi málsaðilar verið sammála um að verkið skyldi verðbætast í samræmi við vísitölu byggingarkostnaðar á verktímanum.

Stefnandi byggir fyrstu varakröfu sína jafnframt á sömu málsástæðum og aðalkröfu sína eftir því sem við eigi. Um kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til umfjöllunar um aðalkröfu.

Sundurliðun á fyrstu varakröfu:

A. Reikningur nr. 27365 ásamt verðbótum

(skv. vísitölu byggingarkostnaðar) kr. 17.010.534

B. Verðbætur fyrir árið 2008 (miðað við

vísitölu byggingarkostnaðar – 3% á

ársgrundvelli) kr. 25.257.999

C. Verðbætur fyrir árið 2009 (miðað við

vísitölu byggingarkostnaðar að teknu

tilliti til þeirra áhrifa sem breyting á

lögum um virðisaukaskatt hafði á

vísitöluna) kr. 54.049.010

D. Til frádráttar áður innheimtar verðbætur

og verðbætur á reikningi nr. 27365 kr. 45.063.168

Samtals krafa kr. 51.254.375

Önnur varakrafa

Í annarri varakröfu er þess krafist að samningsfjárhæðin verði leiðrétt á þann hátt að allt verkið verðbætist samkvæmt undirvísitölu vísitölu byggingarkostnaðar 0.8 Vélavinna/akstur/uppfylling, sem Hagstofa Íslands reiknar út, að teknu tilliti til þeirra breytinga sem breyting á lögum um virðisaukaskatt hafði á vísitöluna. Sé bæði sanngjarnt og eðlilegt, ef ekki verði fallist á fyrstu varakröfu stefnanda, að miða við undirvísitölu byggingarkostnaðar 0.8 Vélavinna/akstur/uppfylling en hún mæli sambærilega verkhluta og um ræðir í verkinu. Í því sambandi bendir stefnandi jafnframt á að samkvæmt grein 0.5.6 í útboðs- og samningsskilmálum sé vísað til undirliðar vísitölunnar. Því sé eðlilegt að leiðrétta samningsfjárhæðina miðað við undirvísitölu vísitölu byggingarkostnaðar 0.8 Vélavinna/akstur/uppfylling.

Stefnandi byggir aðra varakröfu sína jafnframt á sömu málsástæðum og aðalkröfu sína eftir því sem við eigi. Um kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til umfjöllunar um aðalkröfu.

Sundurliðun á annarri varakröfu:

A. Reikningur nr. 27365 ásamt verðbótum

skv. vísitölu byggingarkostnaðar kr. 17.010.534

B. Verðbætur fyrir árið 2008 (miðað við

undirvísitölu vísitölu byggingarkostnaðar 0.8

Vélavinna/akstur/uppfylling– 3% á

ársgrundvelli) kr. 27.002.185

C. Verðbætur fyrir árið 2009 (miðað við

undirvísitölu vísitölu byggingarkostnaðar

0.8 Vélavinna/akstur/uppfylling að teknu

tilliti til þeirra áhrifa sem breyting á lögum

um virðisaukaskatt hafði á vísitöluna) kr. 48.670.218

D. Til frádráttar áður innheimtar verðbætur

og verðbætur á reikningi nr. 27365: kr. 45.063.168

Samtals krafa kr. 47.619.769

Þriðja varakrafa

Í þriðju varakröfu er þess krafist að verkið hafi átt að verðbætast á árinu 2009 miðað við vísitölu byggingarkostnaðar, sem Hagstofa Íslands reiknar, að teknu tilliti til þeirra breytinga sem breyting á lögum um virðisaukaskatt hafði á vísitöluna. Þannig beri stefnda að greiða reikning nr. 27365 að viðbættum verðbótum samkvæmt vísitölu byggingarkostnaðar en stefndi hafi greitt alla reikninga vegna verksins á árinu 2009 með verðbótum samkvæmt vísitölu byggingarkostnaðar nema þennan reikning.

Stefnandi byggir þriðju varakröfu sína jafnframt á sömu málsástæðum og aðalkröfu sína eftir því sem við eigi. Um kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til umfjöllunar um aðalkröfu.

Sundurliðun á þriðju varakröfu:

A. Reikningur nr. 27365 ásamt verðbótum (skv.

vísitölu byggingarkostnaðar) kr. 17.010.534

B. Áhrif laga um breytingu á lögum um

virðisaukaskatt á vístölu byggingarkostnaðar: kr. 6.382.665

Samtals krafa kr. 23.393.199

Fjórða varakrafa

Fjórða varakrafa lýtur að því að samningsfjárhæðin verði leiðrétt á þann hátt að verkið verðbætist á árinu 2008 samkvæmt vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss – liður 1.1 gröftur og fylling, sem Nýsköpunarmiðstöð Íslands reiknaði út, að teknu tilliti til þeirra breytinga sem breyting á lögum um virðisaukaskatt hafði á vísitöluna. Sé sanngjarnt og eðlilegt, ef fallist er á sjónarmið stefnda um að verkið hafi átt á árinu 2009 að verðbætast samkvæmt vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss – liður 1.1. gröftur og fylling, að verkið verðbætist jafnframt samkvæmt þeirri vísitölu á árinu 2008.

Stefnandi byggir fjórðu varakröfu sína jafnframt á sömu málsástæðum og aðalkröfu sína eftir því sem við eigi. Um kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til umfjöllunar um aðalkröfu.

Sundurliðun á fjórðu varakröfu

A. Reikningur nr. 27365 ásamt verðbótum (skv.

vísitölu byggingarkostnaðar kr. 17.010.534

B. Verðbætur fyrir árið 2008 (miðað við

undirvísitölu vísitölu byggingarhluta

fjölbýlishúss – liður 1.1 gröftur og

fylling – 3% á ársgrundvelli) kr. 18.132.078

C. Verðbætur fyrir árið 2009 (miðað við

undirvísitölu vísitölu byggingarhluta

fjölbýlishúss – liður 1.1. gröftur og

fylling að teknu tilliti til þeirra áhrifa sem

breyting á lögum um virðisaukaskatt hafði

á vísitöluna) kr. 30.184.890

D. Til frádráttar áður innheimtar verðbætur

og verðbætur á reikningi nr. 27365: kr. 45.063.168

Samtals krafa kr. 20.264.334

Fimmta varakrafa

Í fimmtu varakröfu krefst stefnandi þess að samningsfjárhæðin verði leiðrétt miðað við þau áhrif sem breyting á lögum um virðisaukaskatt hafði á vísitölur. Ljóst sé að lagabreytingin hafi bæði haft áhrif á vísitölu byggingarkostnaðar og vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss sem Nýsköpunarmiðstöð Íslands reiknaði út. Samkvæmt þeirri reikningsaðferð nemi krafan 1.838.102 krónum.

Stefnandi byggir fimmtu varakröfu sína jafnframt á sömu málsástæðum og aðalkröfu sína eftir því sem við eigi. Um kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til umfjöllunar um aðalkröfu.

Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Um greiðsluskyldu stefnda vísast til meginreglu samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og greiðsluskyldu á lögmætum peningakröfum en regla þessi fái m.a. lagastoð í 49. og 50. gr. laga um fasteignkaup nr. 40/2002, 51. gr. og 52. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 og samningalögum nr. 7/1936.

Vísað er í meginreglu laga um að reikningar og orðsendingar fyrir verk og þjónustu, sem samið hefur verið um, teljist réttir nema gagnaðili sanni að þeir séu rangir eða að efni og umfangi óréttmætir en regla þessi fái m.a. lagastoð í 47. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Vísað er til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um brostnar forsendur og einnig til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. l. nr. 11/1986. Loks vísar stefnandi til almennra reglna stjórnsýsluréttar, sbr. 1. mgr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla laga nr. 36/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum 1. og 3. mgr. 5. og 1. mgr. 6. gr. laganna, og 12. gr. þeirra, og málskostnaðarkröfu á 129. og 130 gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Jafnframt er vísað til ÍST 30:2003.

III.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að kröfugerð stefnanda sé óskýr, órökstudd og eigi sér ekki stoð í lögum. Grundvallarregla samninga- og kröfuréttar sé að samninga beri að efna eftir efni sínu og gerir stefndi þá kröfu að svo verði einnig varðandi umræddan verksamning málsaðila. Stefnandi hafi gert stefnda tilboð sem hafi verið samþykkt og í kjölfarið hafi verið gerður verksamningur sem stefndi hafi í einu og öllu efnt.

Tilboð stefnanda hafi verið nokkuð langt undir kostnaðaráætlun og bendi því ýmislegt til þess, að hann hafi vanmetið kostnaðarþætti, m.a. kostnað af fjármögnun verksins. Stefnandi geri ekki viðhlítandi grein fyrir kostnaðarútreikningum sínum og leiði það til þess að hann geti ekki krafist alls viðbótarkostnaðar, sem jafnframt sé vanreifaður, úr hendi stefnda.

Stefnandi virðist annars vegar krefjast greiðslu á reikningi nr. 27365 að fjárhæð 17.010.534 krónur vegna vinnu stefnanda í ágúst 2009 og hins vegar þess að samningsfjárhæð aðila verði ,,leiðrétt“ þannig að verkið verðbætist allt samkvæmt vísitölu Vegagerðarinnar, að teknu tilliti til 3% verðhækkana á ársgrundvelli. Snúist ágreiningur aðila ekki um umræddan reikning eða uppgjör verklauna, heldur:

- Í fyrsta lagi hvort stefnandi sé bundinn af verðbótaákvæðum samnings eða hvort hann hafi mátt skilja ákvæðin þannig að vísitala byggingarkostnaðar hafi átt að gilda um verðbætur:

- Í öðru lagi hvort forsendur samningsins um verðlagsgrundvöll hafi brostið eða beri að breyta þeim vegna utanaðkomandi atvika og miða þá við aðrar vísitölur en vísitölu samningsins eða vísitölu byggingarkostnaðar.

- Í þriðja lagi sé deilt um heimild stefnda til að halda eftir greiðslum sökum ofgreiðslu, sem tengist þó hinum fyrri tveimur liðum.

Stefndi mótmælir því sem segir í stefnu að verksamningur kveði á um að verkið eigi að verðbætast eftir vísitölu byggingarkostnaðar. Í gr. 0.5.6 í útboðs- og samningsskilmálunum sé skýrlega vísað til þess að verkið skuli á árinu 2009 verðbætast samkvæmt vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss – liður 1.1 gröftur og fylling en ekkert sé þar fjallað um vísitölu byggingarkostnaðar eða byggingarvísitölu, heldur sé tilgreind sérstök vísitala og sérstakur undirliður. Stefndi mótmælir harðlega fullyrðingu stefnanda um að hann hafi verið í góðri trú um að í gr. 0.5.6 í útboðs- og samningsskilmálum sé vísað í vísitölu byggingarkostnaðar, enda hefði stefnandi vart getað verið í góðri trú um allt annan skilning á ákvæðinu en skýrt og ótvírætt orðalag þess gefi efni til.

Í öðru lagi byggi stefnandi á því að þar sem umræddur verksamningur innihélt engin ákvæði, sem beinlínis skilgreindu vísitöluna frekar, hafi stefnandi mátt ganga út frá því að í útboðs- og samningsskilmálum væri átt við vísitölu byggingarkostnaðar. Þá haldi stefnandi því fram að umrædd vísitala sé ,,lítt þekkt“ og ,,sérstök“ þannig að stefndi hafi átt að gera grein fyrir henni. Þessum rökum mótmælir stefndi, enda sé skýrlega vísað til umræddrar vísitölu í samningi aðila, auk þess sem hún sé vel þekkt meðal sérfræðinga á þessu sviði. Stefnandi sé sjálfur sérfræðingur og hafi útboðs- og samningsskilmálar verið ljósir þegar hann gerði tilboð sitt í verkið. Hafi hann ekki þekkt til vísitölunnar, hafi honum borið að afla sér frekari upplýsinga.

Í þriðja lagi mótmælir stefndi því að hann hafi haft sama skilning og stefnandi á umræddri grein í samningi aðila en samningur aðila sé skýr um þá vísitölu sem notast hafi átt við og því skipti engu þótt stefndi hafi ekki áttað sig á röngum verðbótaútreikningum stefnanda, sem stefndi leiðrétti síðar. Slík mistök sé ekki unnt að túlka sem samþykki stefnda á annarri vísitölu. Stefndi hafi krafist greiðslu á ofgreiddum verðbótum þegar hann gerði sér grein fyrir mistökum stefnanda og hafi hann því ekki sýnt af sér tómlæti að þessu leyti.

Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um að samningsfjárhæðin verði ,,leiðrétt“ á þann hátt að verkið allt verðbætist samkvæmt svokallaðri vísitölu Vegagerðarinnar að teknu tilliti til 3% verðhækkana á ársgrundvelli sem stefnandi reiknaði inn í tilboð sitt vegna ársins 2008. Það sé grundvallarregla samninga- og kröfuréttar að samninga beri að efna eftir efni sínu. Ekki hafi verið sýnt fram á að víkja beri frá henni, hvað þá að vísitölur, sem ekki sé minnst á í samningi aðila, skuli gilda um uppgjör milli þeirra.

Stefndi bendir á að reglur um brostnar forsendur teljist almennt til ógildingarreglna samningaréttarins. Á grundvelli þeirra sé unnt að fella samninga úr gildi í heild eða að hluta, sé skilyrðum þeirra fullnægt hverju sinni, en reglunum verði almennt ekki beitt til þess að breyta samningsskilmálum að öðru leyti. Þegar af þessum sökum eigi ekki að fallast á að reglur um brostnar forsendur skuli leiða til þess að fallist verði á aðalkröfu stefnanda.

Í stefnu sé hvergi að finna umfjöllun um verksamninginn sjálfan og hvernig kostnaður stefnanda við að efna hann þróaðist miðað við áætlanir. Því skorti með öllu sundurliðun áætlaðs kostnaðar og raunkostnaðar verksins. Ekki komi fram hvernig tekist hafi til með verkið og hvort afkoma hafi orðið betri eða verri en efni stóðu til. Stefnandi telji forsendur fyrir einingaverðum hafi brostið en leggi þó enga reikninga fram sem sýni fram á tap hans.

Þá taki kröfugerð stefnanda á engan hátt mið af þeirri stöðu sem var uppi við tilboðsgerð. Þegar stefnandi lagði fram tilboð sitt hafi verið ólga í íslensku efnahagslífi og af þeim sökum hafi stefnanda mátt vera ljóst að verðbólga gat orðið töluvert hærri en verið hafði um árabil. Sé ósanngjarnt að láta stefnda bera hallann af því að þessi forsenda stefnanda hafi brostið, enda hefði stefndi aldrei samþykkt hana sem skilyrði fyrir samningsgerð, eins og ólögfestar reglur um brostnar forsendur gera ráð fyrir. Þó svo komist yrði að því að um forsendubrest hefði verið að ræða, eigi eftir að gera grein fyrir því til hvers sá forsendubrestur eigi að leiða.

Í stefnu segi að það leiði ekki til ósanngjarnrar niðurstöðu fyrir stefnda ef samningsverðið verði ,,leiðrétt“ og að ef stefndi hefði sjálfur séð um verkið hefði áhættan af breyttum forsendum við kostnaðarútreikninga lent á stefnda. Ef lægsta tilboð, sem stefndi hefði fengið, hefði verið 15-30% hærra megi fullyrða að stefndi hefði hafnað öllum tilboðum og ekki ráðist í framkvæmdina. Þá bendi stefndi á að annað tilboð hafi borist í umrætt verk, sem hafi verið litlu hærra en tilboð stefnanda, eða að fjárhæð 486.632.193 krónur. Sú upphæð, sem stefnandi krefjist í aðalkröfu, sé að stefndi greiði stefnanda 89.416.832 krónur, auk dráttarvaxta, eða u.þ.b. 18,9% af heildarfjárhæð samnings aðila, þ.e. af 471.903.175 krónum.

Heildarfjárhæð samnings aðila hafi verið 85% af kostnaðaráætlun stefnda sem hafi numið 554.853.000 krónum. Aðalkrafa stefnanda sé því einungis 3,9% hærri en kostnaðaráætlun stefnda gerði ráð fyrir. Enda þótt stefnandi hafi e.t.v. gert ráð fyrir því að verkið yrði honum ódýrara en raun bar vitni, beri stefndi enga ábyrgð á þeim mistökum stefnanda. Verktaki fái hagnað af verki og hann verði einnig að bera halla af verki fari aðstæður á þann veg. Einu frávikin frá því séu ef verkkaupi hefur orðið þess valdandi að verkkostnaður hafi hækkað eða óhagræði hafi orðið á verkframkvæmdinni en slíkt eigi ekki við í þessu tilviki. Ef atvikum málsins hefði verið öfugt farið, þannig að í stað verðbólgu hefði tímabilið einkennst af verðhjöðnun, megi spyrja hvort stefnandi hefði þá verið tilbúinn til þess að endurgreiða stefnda þann óvænta hagnað sem hefði orðið á verkinu.

Stefndi mótmælir beitingu 36. gr. samningalaga, enda sé reglan undantekningarregla frá meginreglunni um skuldbindingargildi samninga og af þeim sökum skuli reglunni beitt af varúð. Samningur aðila sé að efni til hefðbundinn verksamningur og hvorki óvenjulegur né ósanngjarn. Þá verði ekki séð að stefndi hafi verið í yfirburðastöðu við samningsgerð, enda séu báðir aðilar stór fyrirtæki á markaði hérlendis og hafi margsinnis komið að gerð tilboða í stærri og smærri verk. Því sé enginn greinarmunur á stöðu stefnanda og stefnda þegar litið sé til þekkingar þeirra á verksamningum og ætlaðri verðlagsþróun.

Varðandi atvik við samningsgerð, bendir stefndi á að við opnun tilboða í febrúar 2008 hafi verðbólga verið tæplega 6,8% og þegar ritað var undir samninginn í apríl 2008 hafi árleg verðbólga mælst 11,8% og engin teikn hafi verið á lofti um lækkun hennar.

Að því er varðar atvik eftir samningsgerð, telur stefndi að líkt og stefnandi bendi sjálfur á hafi sviptingar þær, sem urðu á íslensku efnahagslífi á umræddu tímabili, verið ófyrirsjáanlegar. Hvorugur málsaðili sé sérfræðingur í að spá fyrir um efnahagsmál og geti stefnandi vart ætlast til þess að verktakar beri einir óskertan hlut frá borði. Áhættunni af verðlagsbreytingum hafi verið skipt og hún metin af beggja hálfu í því ljósi.

Stefnda sé ekki kunnugt um það hvort stefnandi hafi keypt sér sérstaka tryggingu eða gert framvirkan samning sem tryggði hann enn betur fyrir hugsanlegum verðhækkunum á verktíma. Hafi hann gert það, hafi hann að öllum líkindum sett þá fjárhæð inn í verðtilboð sitt. Hafi stefnandi hins vegar ekki gert slíkar ráðstafanir, verði hann að bera hallann af því. Stefnanda hafi, þegar í upphafi verks, verið í lófa lagið að tryggja sér kaup á efni á gengi þess tíma og stefnandi verði að bera hallann af því að hafa ekki sýnt af sér slíka fyrirhyggju.

Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu sem fram kemur í stefnu að stefndi hafi fengið til eignar mannvirki sem sé mun dýrara en verksamningur gerði ráð fyrir, enda sé þessi fullyrðing með öllu órökstudd. Þá byggir stefndi á því að 36. gr. samningalaga geti allt eins átt við í tilviki stefnda. Það væri bersýnilega ósanngjarnt og andstætt venju að breyta samningi í ljósi þeirra aðstæðna sem séu í þjóðfélaginu. Þær þrengingar, sem orðið hafi í íslensku efnahagslífi, hafi komið niður á allri þjóðinni, þ. á m. stefnda, enda hækki fjármagnskostnaður og tekjur minnki í slíku árferði. Ekkert sé fram komið sem bendi til annars en að samningur aðila hafi verið sanngjarn.

Loks bendir stefndi á að þrátt fyrir málsástæðu stefnanda um að beita fyrir sig 36. gr. samningalaga, hafi stefnandi ekki gripið á það ráð að rifta samningi á þeim grundvelli eða leita lausnar undan samningnum, heldur hafi hann haldið sig við verkið. Vísar stefndi að öðru leyti til þess sem áður er sagt um brostnar forsendur en að breyttu breytanda eigi það við um málsástæðuna um beitingu 36. gr. samningalaga.

Stefnandi byggi á því að stefndi hafi samið útboðsgögnin einhliða og stefnandi hafi átt einskis annars kost en að gangast undir þá skilmála, ef hann vildi á annað borð eiga þess kost að hljóta verkið. Stefnandi virðist því bera fyrir sig aðstöðumun en stefndi mótmælir þessari röksemd sem almennt þýðingarlausri. Stefnandi sé sérfræðingur á umræddu sviði og hafi því margsinnis komið að gerð tilboða í stærri og smærri verk. Verðbótaákvæðin séu skýr og stefnandi hafi kosið að gera tilboð á grundvelli þeirra. Ef stefnanda hugnaðist að hafa ákvæðin öðruvísi eða skildi þau ekki, hafi honum borið að spyrjast fyrir um réttan skilning eða gera ráð fyrir slíkri áhættu. Af þeim sökum sé ekki hægt að halda því fram að hann hafi verið í slæmri samningsaðstöðu við samningsgerð aðila.

Stefnandi haldi því fram að með því að ákveða að vísitölubinda samningsfjárhæðina, eins og stefndi gerði árið 2009, sé verkkaupi að taka ákvörðun um að endurgjaldið fyrir verkið skuli gera verktakann skaðlausan af afleiðingum verðbólgu. Svo virðist sem stefnandi gefi sér hér forsendur um vilja eða tilgang stefnda við samningu útboðsgagna, án þess þó að styðja slíka fullyrðingu neinum áþreifanlegum gögnum. Sú aðferð að verðbæta samninga sé aldrei nákvæm mæling á kostnaðarbreytingum í hverju verki, heldur umsamin nálgun þar sem deilt sé áhættu af verðlagsbreytingum með almennri skírskotun. Fráleitt sé að halda því fram að með því móti sé tryggt skaðleysi af kostnaðarbreytingum. Engin slík skuldbinding sé til. Þá hafi stefnandi engin gögn lagt fram um kostnaðarauka sinn af verðlagsbreytingum, hvorki rauntölur né áætlanir um kostnað sem stuðst hafi verið við í tilboðsútreikningum. Þessi málsástæða stefnanda byggi því á veikum grundvelli þar sem hún virðist að meginstefnu til byggjast á einhvers konar huglægum sanngirnisrökum stefnanda. Stefnandi virðist halda að verktakar skuli einir vera skaðlausir af áhrifum verðbólgu en stefndi mótmæli þessu viðhorfi.

Í stefnu sé byggt á því að samkvæmt gr. 31.12. í ÍST 30:2003 eigi stefnandi rétt á ,,leiðréttingu á samningsfjárhæð“ í verksamningum við stefnda. Umrædd grein fjalli um viðbótarkostnað vegna breytinga á lögum og reglum og því sé alfarið hafnað að hún eigi við eða skipti máli. Greinin eigi við þegar um breytingar á lögum og/eða stjórnvaldsfyrirmælum sé að ræða, sem hafi áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegli ekki. Ákvæðið eigi ekki við þegar breyting hafi áhrif á útreikning byggingarvísitölu. Lagasetningin hafi ekki haft áhrif á kostnað stefnanda. Breytingar á samningum séu undantekningar og verði því að skýra þröngt öll ákvæði sem heimili breytingar.

Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að eðlilegt sé að miða verðbætur á samningi aðila við aðra vísitölu en þá sem kemur fram í samningi aðila, þ.e. vísitölu Vegagerðarinnar. Engu skipti þótt Vegagerðin noti aðrar vísitölur í sínum verkum, enda sé hvergi vísað til hennar í samningi aðila. Þá hafi stefnandi enga ástæðu haft til þess að ætla að stefndi hygðist verðbæta samninginn með öðrum vísitölum þar sem stefndi hafi hafnað því í tölvupósti strax í október 2008 að samningur aðila yrði verðbættur samkvæmt vísitölu Vegagerðarinnar. Hafi stefnanda því snemma verið kunnugt um afstöðu stefnda að þessu leyti og hafi honum verið fær sá kostur að bregðast við. Stefnanda hafi borið skylda til að kynna sér þá vísitölu sem útboðslýsing stefnda bauð upp á. Hafi stefnandi talið að sú vísitala tryggði síður verðbólgu en aðrar vísitölur, hafi honum borið að innfella þá áhættu í hærri einingaverðum.

Stefndi tekur fram að ástæður þess að samið var um þessa vísitölu sé sú að jarðvinnuframkvæmdir við flugvöll séu mun líkari vinnu við gröft og fyllingu fjölbýlishúsa en byggingu þeirra. Umsamin vísitala sé bæði tilgreind í samningi aðila og endurspegli mun betur þá raunhækkun sem hafi orðið á aðföngum stefnanda en almenn byggingarvísitala.

Í stefnu vísi stefnandi til þess að forsendur hafi brostið fyrir vísitölunni af því að lagasetning hafi haft áhrif á hana. Þannig hafi ófyrirsjáanlegar breytingar orðið á lögum og stjórnvaldsfyrirmælum sem hafi valdið því að endurgjald stefnanda vegna verksins hefði breyst til lækkunar. Breytingin hafi verið gerð, án þess að stefnandi fengi nokkru um það ráðið. Stefndi hafnar því að lagabreytingin feli í sér að forsendur verðbótaútreiknings hafi brostið og það eitt að lagabreyting hafi áhrif á vísitöluna, feli ekki í sér slíkan forsendubrest. Þá sé með öllu ósönnuð sú fullyrðing að lagasetningin hafi haft áhrif á umsamda vísitölu til lækkunar. Framlögð gögn, sem reyndar séu órökstudd, leiði líkur að því að lagasetningin hafi haft þau áhrif á þá byggingarvísitölu, sem stefnandi telji rétt að nota eigi til að verðbæta samning aðila, en ekki á umsamda byggingarvísitölu.

Sú vísitala og þær verðbreytingaforsendur, sem séu í samningi aðila, séu í útboðsgögnum og stefnandi hafi ekki gert athugasemdir við þær á tilboðstíma. Stefndi bendir sérstaklega á að krafa stefnanda um hækkun einingarverðs hafi fyrst komið fram í stefnu, þótt þar sé ekki nánar tilgreint hvaða þáttum verksins sé krafist hækkunar á, né útlistað með gögnum hvernig stefnandi hafi beðið tjón vegna hækkana á aðföngum. Stefnandi sem verktaki (og yfirumsjónarmaður verksins) hafi borið ríka tilkynningarskyldu meðan á verki stóð samkvæmt almennum reglum og samningi aðila sem vísi til ÍST-30. Ef stefnandi átti í vanda með hækkandi kostnað við framkvæmd verksins hafi honum, í ljósi ríkrar tilkynningarskyldu, borið að láta stefnda vita um slíkt og biðja um að einingarverð yrðu tekin til endurskoðunar eða bjóða fram aðrar útfærslur eða lausnir. Verkkaupi verði að minnsta kosti að hafa val um það hvort hann greiði hærri fjárhæðir en umsamið var, breyti verkinu eða felli niður verkþætti.

Stefndi bendir á að sömu sjónarmið eigi við um heimild hans til að semja við stefnanda um aðra verðbótalausn en fram komi í útboðsgögnum og stefnandi ber fyrir sig við rökstuðning fyrir aðstöðumun að því leyti að honum hafi verið ómögulegt að bjóða aðra verðbótalausn en fram kemur í útboðsgögnum, vegna þess að hann hafi þá átt það á hættu að tilboði hans yrði vísað frá. Eftir að tilboð hafi verið opnuð, sé með vísan til jafnræðissjónarmiða óheimilt að breyta slíkum grundvallarþáttum í útboðslýsingu. Stefndi hefði mögulega getað skapað sér skaðabótaskyldu gagnvart öðrum aðilum, sem hefðu reynst vera með lægra tilboð en stefnandi, þar sem þeir hefðu ekki gert kröfu um aðrar verðbætur þar sem þeir tóku mið af efnahagsástandi þjóðfélagsins við gerð tilboðsins.

Stefnandi kveður framangreindar málsástæður eiga jöfnum höndum við um allar kröfur stefnanda. Sérstaklega er þó vísað til þess varðandi kröfur um breytingu á reglum um virðisaukaskatt að með öllu sé ósönnuð sú fullyrðing að umrædd lagasetning hafi haft áhrif á umsamda vísitölu til lækkunar.

Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda. Mikil óvissa sé uppi í málinu og verði stefndi ekki dæmdur til greiðslu dráttarvaxta af kröfum stefnanda meðan málið sé í því horfi, enda verði stefnandi sjálfur að bera ábyrgð á annmörkum á eigin málatilbúnaði með vísan til 7. gr. laga nr. 38/2001. Sé eðlilegt að dráttarvextir verði í fyrsta lagi dæmdir frá dómsuppsögudegi, sbr. 2. mgr. 9.gr. laga nr. 38/2001, fari svo að stefndi verði dæmdur greiðsluskyldur að einhverju leyti eða öllu.

Um lagarök vísar stefndi að öðru leyti til almennra reglna samningaréttar og reglna kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga. Stefndi hafi í öllu uppfyllt samning aðila og beri að standa við hann, sbr. meginregluna um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar stefndi til almennra reglna verktakaréttar. Málskostnaðarkrafa stefnda eigi sér stoð í 120. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

IV.

Eins og áður er rakið gerðu málsaðilar með sér verksamning 29. apríl 2008 þar sem stefnandi tók að sér verk sem fólst aðallega í jarðvegsskiptum vegna lengingar flugbrautar á flugvellinum á Akureyri. Óumdeilt er að verkið var unnið í samræmi við samninginn en stefnandi krefst í málinu greiðslu á reikningi vegna vinnu við verkið í ágúst 2009. Til viðbótar krefst hann þess að fjárhæð framangreinds verksamnings í heild verði leiðrétt. Stefndi krefst sýknu með þeim rökum að hann hafi nú þegar greitt allar umsamdar greiðslur vegna verksins og hafi í raun ofgreitt verðbætur. Teljist reikningurinn vegna vinnu í ágúst 2009 vera greiddur þar sem stefndi hafi ofgreitt verðbætur. Ágreiningur aðila lýtur að útreikningi á endurgjaldi vegna verksins með tilliti til verbótaákvæða og verðlagsgrundvallar. Þá snýr deila aðila einnig að því, hvort stefnda hafi verið heimilt að halda eftir greiðslu sökum ofgreiðslu, eins og stefndi byggir á. Af hálfu stefnda eru ekki gerðar athugasemdir við tölulegan útreikning stefnanda á dómkröfum sínum, að öðru leyti en því hvað varðar grundvöll þeirra.

Í 2. gr. verksamnings aðila segir að verkið skuli unnið í samræmi við samninginn sjálfan og nánar tilgreind gögn, þ.m.t. framlagða útboðs- og samningsskilmála. Í kafla 0.5 í útboðs- og samningsskilmálunum um greiðslur og verðlagsgrundvöll segir í grein 0.5.6 að þeir verkhlutar, sem eigi að vinnast á árinu 2009, verðbætist samkvæmt „vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss – liður 1.1 gröftur og fylling“ og skuli miða við gildandi vísitölu á opnunardegi. Stefnandi byggir á því að hann hafi verið í góðri trú um að í framangreindu ákvæði verksamnings málsaðila sé kveðið á um að verkið ætti að verðbætast á árinu 2009 eftir vísitölu byggingarkostnaðar, sem Hagstofa Íslands reiknar út og birtir samkvæmt lögum um vísitölu byggingarkostnaðar nr. 42/1987. Kom fram í skýrslu K-kk-ef K-kk-ef, framkvæmdastjóra stefnanda, hér fyrir dóminum að orðalag framangreinds ákvæðis myndu allir skilja sem hina almennu vísitölu sem Hagstofa Íslands birtir og hugsanlega einhverja undirvísitölu hennar.

Ekki verður á þetta fallist með stefnanda. Orðalag greinar 0.5.6 verður ekki talið óljóst og því verður ekki fallist á að þörf hafi verið nánari skýringar eða skilgreiningar á efni þess. Ákvæðið vísar eftir efni sínu í hina tilgreindu vísitölu, sem kölluð hefur verið RB-vísitala, og kemur fram í framlagðri matsgerð J-kk-ef M. P-kk-ef viðskiptafræðings að vísitalan er þekkt þótt hún hafi ekki verið jafnmikið notuð og sú vísitala byggingarkostnaðar sem stefnandi vísar til. Að þessu virtu og þegar litið er til þess að stefnandi hefur verið eitt stærsta verktakafyrirtæki landsins um árabil og býr að mikilli reynslu í samningsgerð á þessu sviði, verður ekki fallist á það með stefnanda að hann hafi mátt ætla að um einhverja aðra vísitölu væri að ræða en ákvæði 0.5.6 í samningi aðila sagði ótvírætt til um eftir efni sínu. Hafi allt að einu komið upp óvissa um það, hvaða vísitölu átt var við, hefði stefnanda verið í lófa lagið að leita svara við því hjá stefnda. Þá skiptir hér engu þótt skilmálar samningsins hafi verið samdir af stefnda, enda verður í ljósi framangreinds ekki fallist á að stefndi hafi að þessu leyti haft sterkari stöðu en stefnandi við samningsgerðina.

Stefnandi vísar til þess í stefnu að skilningur beggja aðila hafi í upphafi í raun verið sá sami á ákvæði 0.5.6 á þann veg að þar sé í raun vísað til hinnar lögboðnu byggingarvísitölu, sem Hagstofan birtir, enda hafi stefndi ekki gert athugasemdir við tilvísun stefnanda til þeirrar vísitölu í bréfi, dagsettu 12. september 2008, og þá hafi stefndi jafnframt greitt reikninga frá stefnanda vegna vinnu á árinu 2009, án athugasemda, þótt við útreikning þeirra hefði verið notast við þá vísitölu en ekki svonefnda RB-vísitölu. Stefndi mótmælir þessari ályktun stefnanda. Að því virtu, sem áður er rakið um skýra tilgreiningu í ákvæði 0.5.6 á þeirri vísitölu sem miða átti við, verður að fallast á það með stefnda að hér skipti engu þótt hann hafi ekki mótmælt sérstaklega tilvísun stefnanda til byggingarvísitölu Hagstofunnar í framangreindu bréfi stefnanda og verði ekki litið svo á, gegn mótmælum stefnda, að greiðsla stefnda á reikningum, sem byggja á útreikningi samkvæmt annarri vísitölu en í umsömdu verðbótaákvæði greinir, feli í sér samþykki hans á verðbótaútreikningi stefnanda. Með vísan til þess, sem áður er rakið um skýr ákvæði samnings aðila um það, hvaða vísitölu átti að nota við útreikning greiðslna samkvæmt samningnum, verður að líta svo á að greiðsla reikningsfjárhæða, sem byggðu á beitingu annarrar vísitölu, hafi verið mistök af hálfu stefnda, svo sem hann heldur fram. Við slíkar aðstæður getur stefnandi ekki unnið einhvers konar rétt á hendur stefnda. Kemur fram í gögnum málsins að eftirlitsaðili með verkinu, Verkís hf., gerði athugasemdir við það að stefnandi hefði við útreikning á reikningsfjárhæðum vegna verksins miðað við ranga vísitölu. Í ljósi alls framangreinds verður heldur ekki fallist á það með stefnanda að stefndi hafi sýnt af sér tómlæti með því að greiða umrædda reikninga án athugasemda.

Stefnandi byggir á því, að forsendur fyrir verðákvæðum í verksamningi aðila hafi brostið, bæði hvað varðar forsendur fyrir einingaverðum og forsendur fyrir verðbótaákvæðum. Jafnframt vísar hann til ákvæða 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Stefnandi kveðst aldrei myndi hafa boðið það verð í umrætt verk, sem hann gerði, hefði hann vitað af þeirri þróun verðlags sem varð á árinu 2008. Með hliðsjón af spám Seðlabanka Íslands um að verðbólga yrði 4,9% á fyrsta ársfjórðungi en myndi lækka allt niður í 3,1% á fjórða ársfjórðungi, hefði stefnandi miðað tilboð sitt við um það bil 3% hækkun. Er í stefnu rakið hvernig hækkunin varð mun meiri á árinu en spár höfðu sagt fyrir um. Að því er varðar verðbætur vegna ársins 2009, byggir stefnandi á því að forsendur hafi brostið fyrir því að verðbæta verkið einungis í samræmi við vísitölu byggingarkostnaðar þar sem sú vísitala endurspegli ekki raunverulegar hækkanir sem urðu á því ári. Vísitala Vegagerðarinnar mæli sams konar verk og um sé að tefla í þessu máli en hún hafi hækkað um 40,9% á tímabilinu frá því í apríl 2008 fram í september 2009 þegar vísitala byggingarkostnaðar hækkaði einungis um 18,5%. Þá séu einnig brostnar forsendur fyrir því að miða hér við undirvísitölu vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss – liður 1.1 gröftur og fylling sem hafi einungis hækkað um 13,77% frá því tilboð stefnanda var gert og fram í ágúst 2009. Það hafi verið forsenda stefnanda fyrir tilboði sínu og samningsgerð við stefnda að vísitala sú, sem miðað yrði við, mældi raunverulega verðlagsþróun og væri í samræmi við aðrar vísitölur.

Hér ber að líta til þess að reglur um brostnar forsendur teljast almennt til ógildingarreglna samningaréttarins og er á grundvelli þeirra unnt að fella samninga úr gildi í heild eða að hluta, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Þeim verður hins vegar að meginstefnu til ekki beitt í því skyni að breyta samningsskilmálum að öðru leyti. Þá verður að fallast á það með stefnda að þrátt fyrir að í stefnu og gögnum málsins sé að finna yfirlit yfir þróun bæði verðlags og gengis á umræddu tímabili, skorti töluvert á að stefnandi hafi með nægilega skýrum hætti gert grein fyrir því hvernig kostnaður stefnanda við að efna samning aðila þróaðist miðað við áætlanir. Verður m.a. ekki annað ráðið af framlögðu yfirliti úr bókhaldi stefnanda vegna verksins fyrir árin 2008 og 2009 en að á síðarnefndu ári hafi staðan verið jákvæð þótt hún hafi verið neikvæð á því fyrra. Að framangreindu virtu er ekki unnt að fallast á með stefnanda að kröfur hans verði reistar á reglum um brostnar forsendur.

Kemur næst til skoðunar hvort efni séu til þess, með vísan til ákvæða 36. gr. laga nr. 7/1936, að breyta samningi aðila þar sem það sé ósanngjarnt að bera hann fyrir sig. Samkvæmt íslenskum rétti ríkir samningsfrelsi og þá er það meginregla að gerða samninga beri að halda. Áður hefur verið tæpt á því að stefnandi hefur verið eitt stærsta verktakafyrirtæki landsins um árabil með mikla reynslu í samningsgerð á þessu sviði og er því ekki ástæða til að gera greinarmun á stöðu samningsaðilanna við samningsgerðina. Þá er óumdeilt að miklar breytingar urðu bæði á verðlagi og gengi íslensku krónunnar á árinu 2008 og að þær breytingar voru að miklu leyti ófyrirséðar þegar verksamningurinn var gerður, þótt fyrir liggi að verðbólga fór hækkandi frá því tilboð voru opnuð í febrúar 2008 og þar til ritað var undir samninginn í apríl sama ár.

Hins vegar hefur stefnandi ekki gert viðhlítandi grein fyrir því hvaða áhrif hinar ófyrirséðu breytingar höfðu á útgjöld hans vegna verksins og fjárhagslega stöðu þess að öðru leyti. Gögn málsins taka heldur ekki af tvímæli að þessu leyti en áður er rakið að af framlögðu yfirliti úr bókhaldi stefnanda vegna verksins verði ekki annað ráðið en að á árinu 2009 hafi staðan verið jákvæð þótt hún hafi verið neikvæð 2008. Þá er ekkert komið fram sem bendir til annars en að margnefndur verksamningur aðila hafi verið sanngjarn í garð beggja aðila í upphafi. Loks verður ekki fallist á það með stefnanda að með því að mæla fyrir um vísitölubindingu samningsfjárhæðarinnar, eins og stefndi hafi gert vegna ársins 2009, hafi verkkaupi tekið ákvörðun um að endurgjaldið fyrir verkið skyldi gera verktakann skaðlausan af afleiðingum verðbólgu. Ljóst er að samningurinn lagði ákveðna áhættu af verðlagsþróun og öðrum þáttum á báða aðila og verður að gera ráð fyrir að þeir, sem báðir teljast vera aðilar á þessum markaði, hafi gert sér góða grein fyrir því. Verður því að leggja til grundvallar að efni umrædds verksamnings hafi ekki verið ósanngjarnt í garð annars samningsaðilans þegar stefndi samþykkti tilboð stefnanda í verkið.

Loks verður hér að líta til þess að kveðið var á um það í útboðsgögnum, sem eru hluti samningsgagna, að engar verðbætur skyldu greiddar vegna ársins 2008 og að þeir verkhlutar, sem áttu að vinnast á árinu 2009, skyldu verðbætast samkvæmt vísitölu byggingarhluta fjölbýlishúss – liður 1.1 gröftur og fylling. Með ákvæðum þessum var samið um að stefnandi tæki þá áhættu af því að verðhækkanir á árinu 2008 yrðu meiri en hann hefði gert ráð fyrir við tilboðsgerð.

Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á það með stefnanda að sanngirnissjónarmiðum samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 verði beitt á þann veg sem hann gerir kröfu til.

Stefnandi byggir kröfur sínar jafnframt á því að hann eigi rétt á leiðréttingu á samningsfjárhæð í verksamningi aðila á grundvelli greinar 31.12 í íslenskum staðli ÍST30 vegna breytinga sem gerðar voru á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, með setningu laga nr. 10/2009. Með 2. gr. síðarnefndra laga var nýju bráðabirgðaákvæði bætt við fyrr greind lög sem fól í sér þá tímabundnu breytingu á 2. mgr. 42. gr. að í stað þess að endurgreidd yrðu 60% af virðisaukaskatti af vinnu, sem leyst væri af hendi á byggingarstað við byggingu íbúðarhúsnæðis, endurbætur á því eða viðhaldi, skyldi skatturinn endurgreiddur að fullu.

Í framangreindu ákvæði greinar 31.12 í íslenskum staðli ÍST30 kemur fram að báðir aðilar geti krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum sem hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki. Eftir efni ákvæðisins getur það eingöngu átt við þegar breyting á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hefur áhrif á kostnað. Hefur verið talið að með því sé átt við kostnað verktaka af því að leysa verk af hendi. Stefnandi hefur í málatilbúnaði sínum ekki gert grein fyrir því, hvernig tilkostnaður hans af verkinu breyttist vegna umræddrar lagasetningar. Þá segir í stefnu að lagabreytingin hafi „ekki [haft] áhrif á framkvæmdakostnað stefnanda í verkum þessum, en varð aftur á móti til þess að endurgjald það sem stefnandi gat krafist skv. verksamningum sínum við stefnda lækkaði sem nam lækkun vísitölunnar, þar sem endurgjaldið skyldi taka breytingum í samræmi við vísitölu byggingarkostnaðar. Í ljósi framangreinds verður því ekki byggt á tilgreindu ákvæði ÍST30 í máli þessu.

Loks byggir stefnandi á því að hann eigi á grundvelli jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 rétt á því að fá verk sitt verðbætt með sama hætti og þeir, sem gerðu óverðbætta samninga við Vegagerðina, enda heyri Vegagerðin undir sama ráðuneyti og stefndi. Í verksamningi málsaðila var sérstaklega samið um að verkhlutar ársins 2008 verðbættust ekki en að verkhlutar ársins 2009 yrðu verðbættir samkvæmt nánar tilgreindri vísitölu eins og áður er rakið. Ekki verður fallist á það með stefnanda að það megi leiða af jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar að stefnda beri að víkja frá umsömdum skilmálum og verðbæta umrætt verk með sama hætti og Vegagerðin kaus að gera í samningum sínum við aðra aðila. Um þetta var ekki samið í samningi aðila og þar er enga tilvísun til vísitölu Vegagerðarinnar að finna.

Að öllu framangreindu virtu er öllum málsástæðum stefnanda hafnað og er það því niðurstaða dómsins að ekki séu efni til að verða við kröfum hans um leiðréttingu á fjárhæð verksamnings aðila með þeim hætti sem hann hefur krafist í aðal- og varakröfum sínum. Stefndi hefur greitt alla reikninga stefnanda vegna verksins að undanskildum reikningi nr. 27365 vegna vinnu í ágúst 2009 að fjárhæð 17.010.534. Eins og áður er rakið var við útgáfu hinna greiddu reikninga ranglega notast við aðra vísitölu en um var samið í verksamningi aðila. Samkvæmt útreikningi stefnda, sem ekki hefur verið mótmælt sérstaklega, hefur stefnandi ofgreitt verðbætur sem nemur 17.477.394 krónum og verður við hann miðað. Er það því niðurstaða dómsins að krafa stefnanda vegna framangreinds reiknings sé að fullu greidd og að öllu framansögðu virtu ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Breytir engu um þá niðurstöðu þótt stefndi hafi ekki gert sérstaka kröfu um skuldajöfnuð.

Með vísan til meginreglu 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefnda 1.500.000 krónur í málskostnað.

A-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan sem dómsformaður ásamt meðdómsmönnunum S-kvk-þgf G-kvk-þgf, löggiltum endurskoðanda, og S-x-x P-kk-þgf verkfræðingi.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Isavia ohf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda,Ístaks hf., í máli þessu.

Stefnandi greiði stefnda 1.500.000 krónur í málskostnað.

A-kvk-nf E-kvk-nf

S-kvk-nf G-kvk-nf

S-kk-nf P-kk-nf