E-228/2009

Mál þetta, sem dómtekið var þann 6. nóvember sl., hefur A, kt. 000000-0000, ..., Akureyri, höfðað hér fyrir dómi vegna ólögráða dóttur sinnar, B-x-þgf, 000000-0000, til heimilis að sama stað, gegn íslenska ríkinu, kt. 000000-0000, Arnarhvoli við Lindargötu, Reykjavík, með stefnu birtri 27. mars sl., til heimtu miskabóta, auk vaxta og málskostnaðar.

Dómkröfur:

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni, vegna ólögráða dóttur hennar, B, kr. 1.200.000, auk vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001 frá 14. ágúst 2008 til 10. janúar 2009 en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða honum málskostnað samkvæmt mati réttarins.

I.

Samkvæmt stefnu og öðrum gögnum var stúlkan B, sem fædd er árið 1994, á heimili sínu fimmtudagskvöldið 14. ágúst 2008 er henni barst símhringing frá piltinum C. Var erindi hans að bjóða A í ökuferð og er hún þáði boðið sammæltust þau um að hittast hjá Líkamsræktarstöðinni Bjargi, sem er skammt frá heimili hennar. Er B kom að Bjargi var C þar fyrir í rauðri fólksbifreið, en ökumaðurinn, pilturinn D, sem fæddur er árið 1991, og hún þekkti lítillega, bar að hann hefði fengið bifreiðina lánaða hjá kunningja sínum. Verður ráðið að fljótlega hafi komið til tals með ungmennunum að þau færu í golf inn í Eyjafjörð og er það hafði verið afráðið komu þau við í ...lundi á leið sinni suður úr bænum, en þar kom í bifreiðina E, 27 ára. Er staðhæft að B hafi ekkert þekkt til E, en óumdeilt er að hann spilaði við D golf í um það bil tvær klukkustundir á golfvelli í Eyjafjarðarsveit, skammt sunnan Akureyrarkaupstaðar. Að því loknu fóru þau öll í bifreiðina á ný og ók D í framhaldi af því áleiðis til Akureyrar.

Samkvæmt frumskýrslu X lögreglumanns barst lögreglunni á Akureyri tilkynning umrætt kvöld frá eiganda fyrrnefndrar fólksbifreiðar um henni hefði verið stolið. Liggur fyrir að eigandinn greindi lögreglunni frá því að um kl. 19:10 hefði hann séð til tveggja krúnurakaðra aðila í hermannabuxum aka á bifreiðinni við Líkamsræktarstöðina Bjarg, og þeir hafi þá verið á leið suður Austursíðu. Samkvæmt gögnum hóf fjögurra manna vakt lögreglu þegar leit að bifreiðinni, og kl. 22:23 veitti nefndur lögreglumaður, sem þá var einn að störfum, henni athygli austan við Leirubrú, skammt sunnan Akureyrar. Var bifreiðinni þá ekið í átt að bænum. Hóf lögreglumaðurinn þegar eftirför og gaf ökumanninum, D, merki um að stöðva bifreiðina, sem hann sinnti þegar. Segir frá því í skýrslunni að í framhaldi af þessu, kl. 22:24, hafi D, ásamt farþegunum B, C og E, verið „ kynnt að þau væru handtekin grunuð um að hafa stolið bifreiðinni, jafnframt því var þeim kynnt réttarstaða þeirra“, en því næst hafi lögreglumaðurinn tekið kveikjuláslykla bifreiðarinnar í sínar vörslur og fært ökumanninn yfir í lögreglubifreiðina. Þá hafi hann kallað eftir liðsauka og er hann barst, m.a. með komu Y, sem þá var lögreglunemi, hafi B, líkt og samferðafólk hennar, verið sett í handjárn, en síðan hafi þau verið færð á lögreglustöðina á Akureyri.

Í nefndri lögregluskýrslu er frá því greint að ökumaðurinn D hafi aðspurður viðurkennt að hafa stolið umræddri fólksbifreið, en að pilturinn C hafi borið af sér allar sakir, líkt og E. Er m.a. haft eftir E í skýrslunni að hann hafi aðeins verið farþegi, en hafi verið að spila golf og eigi því golfsett í bifreiðinni. Er þess getið að þessi síðustu orð hefðu hlotið stuðning er við leit í bifreiðinni, að viðstöddum eiganda hennar, hefði fundist golfsett. Í skýrslunni er skráð frásögn B um tildrög þess að hún fór í umrædda bifreið þetta kvöld og er hún í samræmi við það sem hér að framan var rakið. Í sérstakri handtökuskýrslu segir um framburð stúlkunnar, að hann hafi verið greinargóður, að málfar hennar hafi verið skýrt, að jafnvægi hafi verið stöðugt og að sjáöldur hafi verið eðlileg.

Í frumskýrslu lögreglu er skráð að vegna rannsóknarhagsmuna hafi hin handteknu ,,öll verið vistuð í fangageymslu lögreglu“ Segir frá því í gögnum að vistunartími B í fangaklefa nr. 9 hafi hafist kl. 22:55, og að nefndur lögreglumaður hafi tekið ákvörðun þar um. Við dómsyfirheyrslu bar lögreglumaðurinn hins vegar að þessa tilgreindu ákvörðun hafi hann tekið í samráði við vakthafandi varðstjóra. Um ástæðu handtöku B segir í lögregluskýrslunni, að það hafi verið gert; ,,Til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot“. Áréttað er að stúlkunni hafi verið kynnt tilefni nefndrar ráðstöfunar svo og réttur hennar til að fá tilnefndan verjanda. Skráð er að B hafi ekki óskað eftir aðstoðinni, en fram kemur í gögnum að lögregla hafi haft samband við föður hennar kl. 23:24 umrætt kvöld.

Samkvæmt lögregluskýrslu dagsettri 18. ágúst 2008 ræddi lögreglufulltrúi við B og foreldra hennar daginn eftir, þ.e. föstudaginn 15. ágúst, kl. 11:00. Segir í skýrslunni að um óformlegt viðtal hafi verið að ræða þar sem stúlkan hafi verið undir lögaldri. Er tekið fram að viðstaddur hafi verið fulltrúi barnaverndarnefndar Eyjafjarðar. Í skýrslunni er rakin frásögn B af málsatvikum, en hún er í öllum meginatriðum samhljóða því sem hér að framan var rakið. Segir og frá því að B hafi neitað allri vitneskju um þjófnað á bifreiðinni, og borið að hún hafi fyrst vitað sannleikann í því efni eftir að lögreglan stöðvaði akstur ökumannsins á Leiruvegi. Haft er eftir B að hún hafi nánast ekkert verið í sambandi við þá aðila sem með henni voru í bifreiðinni vikurnar þar á undan og af þeim sökum hafi hún og enga vitneskju haft um gjörðir þeirra. Niðurlagsorð lögreglufulltrúans í skýrslunni eru þau, að í ljósi frásagnar B sé ekki ástæða til, eftir að málsatvik hafi verið skoðuð og önnur mál verið rannsökuð, að gruna hana um aðild að neinum afbrotum. Lokaorð skýrslunnar eru að B virðist ekki tengjast öðrum afbrotum sem átt hafi sér stað á Akureyri vikurnar þar á undan og fyrrnefndir aðilar séu grunaðir um að hafa framið ásamt öðrum.

Samkvæmt gögnum ritaði lögmaður stefnanda lögreglustjóranum á Akureyri bréf þann 27. ágúst 2008, en þar leitar hann eftir skýringum á handtöku B umrætt kvöld og síðar vistun hennar í fangaklefa í meira en tólf klukkustundir. Af hálfu lögmannsins var einnig og með rökstuddu bréfi, dagsettu 9. desember það sama ár, sem sent var ríkislögmanni, krafist skaðabóta fyrir ólögmæta handtöku og frelsisskerðingu stúlkunnar. Um rökstuðning var m.a. vísað til áðurrakinna lögregluskýrslna, en einnig til bréfs Z sálfræðings, dagsetts 14. nóvember 2008, þar sem greint er frá því að stúlkan hefði í kjölfar nefnds atburðar farið í fimm sálfræðiviðtöl vegna vanlíðunar.

Með bréfi lögreglustjóra/sýslumanns, dagsettu 9. október 2008, var fyrrnefndu erindi lögmanns stefnanda svarað og m.a. til þess vísað að B hefði verið farþegi í bifreið þar sem ökumaður hefði verið grunaður um fjölda afbrota. Hún hefði verið handtekin vegna rannsóknarhagsmuna, en til grundvallar hefði legið 97. gr. laga nr. 19, 1991. Tekið er og fram að með hliðsjón af mannafla og öðrum verkefnum hefði rannsókn málsins verið hraðað eins og kostur var og hefði undir morgun þann 15. ágúst nefnt ár fleiri aðilar verið handteknir, sem m.a. hefðu játað aðild sína að öðrum afbrotum. Hefði þá og einnig síðar komið í ljós að B hefði engan hlut átt að þessum afbrotamálum. Vegna skaðabótakröfunnar áréttaði lögreglustjórinn efni þessa bréfs í öðru bréfi, dagsettu 16. janúar sl., en staðhæfði jafnframt að stúlkan hefði verið látin laus úr haldi lögreglu um leið og rannsóknarþörf var ekki lengur fyrir hendi.

Með bréfi ríkislögmanns dagsettu 29. janúar sl. var skaðabótakröfu lögmanns stefnanda hafnað með vísan til þess að handtökuskilyrði hefðu verið lögmæt, tilefnið hefði verið nægilegt og handtakan og eftirfarandi vistun hefði verið framkvæmd á eðlilegan hátt og innan eðlilegs tíma. Var um frekari rökstuðning m.a. vísað til fyrrgreindra bréfa lögreglustjóra.

II.

Málsástæður stefnanda og lagarök.

Stefnandi byggir bótakröfu sína á 176. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð opinberra mála. Er á því byggt að lögmæt skilyrði hafi brostið til þess að handtaka stúlkuna B og að meðalhófs hafi ekki verið gætt.

Stefnandi vísar til þess að í bréfi sýslumannsins á Akureyri, dagsettu 9. október 2008, komi fram sú afstaða að handtaka B hafi haft stoð 97. gr. laga nr. 19, 1991 og að lögreglan hafi metið það svo að ef farþegar í umræddri bifreið yrðu látnir lausir gæti það spillt rannsókn málsins.

Af hálfu stefnanda er vísað til þess að í nefndri lagagrein sé lögreglu fengin heimild til að handtaka mann ef rökstuddur grunur er um að hann hafi framið brot sem sætt geti ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Sé og áskilið að brot geti sætt ákæru. Stefnandi bendir á að samkvæmt 14. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 verði menn sakhæfir 15 ára og verði ekki gefin út ákæra á hendur manni fyrir brot sem hann hefur framið fyrir þann aldur. Er á því byggt að af orðalagi nefndrar 1. mgr. 97. gr. verði ráðið að ákvæðinu skuli ekki beitt til að handtaka þá sem séu ósakhæfir fyrir aldurs sakir enda sé ljóst að rannsókn máls geti ekki leitt til þess að ákæra verði gefin út á hendur viðkomandi. Bendir stefnandi á að B hafi aðeins verið 14 ára þegar atvik máls þessa gerðust og hafi því, aldurs vegna, ekki getað framið brot sem sætt gæti ákæru samkvæmt 14. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Skilyrði margnefndrar 1. mgr. 97. gr. um að hún hafi verið grunuð um brot sem sætt gæti ákæru hafi því ekki verið uppfyllt.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19, 1991 um rökstuddan grun. Bendir stefnandi á að B hafi verið farþegi í stolinni bifreið en að ekkert hafi bent til þess að hún hafi tekið þátt í stuldi hennar. Vísar stefnandi til þess að er eigandi bifreiðarinnar hafi tilkynnt um stuldinn hafi hann sagst hafa séð tvo menn, krúnurakaða, en jafnframt lýst klæðnaði þeirra. Ökumaður bifreiðarinnar, fyrrnefndur D, hafi strax á handtökuvettvangi játað að hafa stolið bifreiðinni og því hafi mátt telja að málið væri upplýst. Enn fremur hafi B skýrt frá því á vettvangi að C vinur hennar hafi boðið henni á rúntinn og hún því enga hugmynd haft um að bifreiðinni hafi verið stolið fyrr en við handtökuna. Vegna þessa hafi ekkert verið fram komið í málinu sem benti til þess að B hefði tekið þátt í bílstuldinum. Loks hafi upphafstilkynning eiganda bifreiðarinnar stutt frásögn hennar um að fyrrnefndir aðilar hafi náð í hana á bifreiðinni.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að brotið hafi verið gegn 1. mgr. 101. gr. laga nr. 19, 1991. Hafi það verið gert bæði með því að handtaka B á vettvangi en þó sérstaklega með því að vista hana í fangaklefa svo lengi sem raun varð á og yfir nótt. Stefnandi heldur því fram að sérstök ástæða hafi verið til aðgætni og vandaðra vinnubragða þegar um svo unga einstaklinga hafi verið að ræða. Ekki verði heldur séð að nokkur ástæða hafi verið til þess að færa B í handjárn og fráleitt að lögreglunni geti hafa stafað ógn af henni óhandjárnaðri. Hún hafi verið 14 ára gömul, lítil, grönn og hrædd og ekki undir áhrifum áfengis eða lyfja og hafi heldur aldrei komið við sögu lögreglu. Er á því byggt að með vistun stúlkunnar í fangaklefa hafi verið brotið mjög alvarlega gegn henni. Á lögreglustöð hafi engin skýrsla verið tekin af henni, en hún verið vistuð í fangaklefa í 12 klukkustundir, yfir nótt, en hún hafi verið dauðhrædd allan tímann. Engar haldbærar skýringar liggi heldur fyrir um af hverju B hafi ekki verið yfirheyrð strax um kvöldið. Hafi þó verið sérstakar ástæður fyrir lögreglu til að hraða skýrslutöku vegna ungs aldurs hennar til að komast mætti hjá vistun hennar í fangaklefa. Hún hafi heldur ekki verið yfirheyrð snemma morguns heldur hafi verið beðið með það þar til komið var fram undir hádegi næsta dag. Og þá hafi ekki verið um eiginlega skýrslutöku að ræða heldur hafi hún aðeins í óformlegu viðtali endurtekið framburð sinn frá kvöldinu áður. Hún hafi heldur ekkert verið spurð frekar út í nefnt mál né önnur mál. Telur stefnandi að þessi framgangsmáti styðji það ótvírætt að ekkert tilefni hafi verið til að handtaka stúlkuna og halda henni umrædda nótt. Áréttað er að ökumaður bifreiðarinnar hafi játað brot sitt strax á vettvangi. Málið hafi því verið upplýst og það hafi síðan endað með því að hann einn hafi verið ákærður og dæmdur fyrir verknaðinn, sbr. dóm Héraðsdóms Norðurlands eystra í máli nr. S-235/2008.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að stúlkan B hafi verið dauðhrædd þegar ofangreind atvik gerðust, en hún hafi verið tekin af lögreglu og færð í handjárn vegna atvika sem hún hafi ekkert tengst. Hún hafi verið færð á lögreglustöð og vistuð í fangaklefa, en þar hafi hún hríðskolfið af hræðslu, grátið og kastað upp og þurft á umönnun fangavarða að halda af þeim sökum. Og þrátt fyrir að mönnum hafi verið kunnugt um ástand stúlkunnar og aldur hafi henni verið haldið alla nóttina án tilefnis. Í kjölfar þessarar lífsreynslu hafi hún upplifað mikinn kvíða og hræðslu sem lýst hafi sér í minnkandi matarlyst, ógleði, svita í lófum, mikilli þreytu, pirringi og grátþörf. Er um þetta vísað til framlagðs vottorðs Z, sálfræðings hjá skólateymi fjölskyldudeildar Akureyrarbæjar. Til viðbótar þessu er af hálfu stefnanda vísað til þeirrar frásagnar móður stúlkunnar, að hún hafi enn ekki jafnað sig, en haldi sig mest heima við þar eð hún óttist mjög að lenda aftur í svipuðum aðstæðum sem hún geti síðar ekki haft áhrif á.

Af hálfu stefnanda er byggt á því, með vísan til alls framangreinds, að lögreglan hafi brotið alvarlega gegn B og valdið henni með því andlegu tjóni. Því sé í máli þessu gerð krafa um kr. 1.200.000 í miskabætur samkvæmt 176. gr. laga nr. 19, 1991. Varðandi vaxtakröfu er vísað til 8. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001, og gerð krafa um vexti frá 14. ágúst sl. er handtakan fór fram, til 10. janúar 2009, en krafist er dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Er um upphafstíma dráttarvaxta vísað til 9. gr. vaxtalaganna og fyrrnefnds kröfubréfs frá 9. desember 2009.

Málskostnaðarkrafa stefnanda er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50, 1988.

Málsástæður stefnda og lagarök.

Af hálfu stefnda er á því byggt að fullt tilefni hafi verið til handtökuaðgerða umrætt kvöld gagnvart stúlkunni B, og að lögmæt skilyrði slíkra aðgerða hafi verið fyrir hendi. Nefndar handtökuaðgerðir hafi og verið forsvaranlegar og í samræmi við tilefnið. Að auki hafi verið beitt viðurkenndum starfsaðferðum og lögreglutökum.

Stefndi byggir á því að ekkert hafi komið fram í málinu er bendi til þess að B hafi verið höfð lengur í haldi lögreglu en þörf hafi verið á. Vistun stúlkunnar hafi miðast við nauðsynlega rannsókn málsins og hafi henni verið sleppt um leið og lögreglan taldi að málið væri nægjanlega upplýst. Byggir stefndi á því að þvingunarúrræði þau, sem beitt hafi verið gagnvart B hafi verið í fullu samræmi við ákvæði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19, 1991.

Samkvæmt framansögðu líti stefndi svo á að handtaka B hafi verið lögmæt eins og á stóð og í samræmi við réttarframkvæmd hér á landi. Því sé handtakan ekki bótaskyld á grundvelli XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991, líkt og stefnandi haldi fram.

Af hálfu stefnda er þeirri fullyrðingu stefnanda mótmælt að ungur aldur B hafi ekki heimilað stefnda að handtaka hana og vista síðar í fangaklefa. Er á það bent að B hafi verið í bíl með öðrum ungmennum, sem sannanlega hafi verið stolið. Aðkomu hennar að brotinu hafi þurft að rannsaka og því hafi ungur aldur hennar engu máli skipt. Rannsóknarhagsmunir hafi leitt til handtöku og vistunar hennar. Rannsóknin hafi verið innt af hendi aðfaranótt 15. ágúst 2008, en þau vinnubrögð hafi leitt til þess að stúlkunni hafi verið sleppt úr haldi þá um morguninn.

Af hálfu stefnda er þeirri málsástæðu stefnanda mótmælt að ólögmætt hafi verið að handjárna hana við umrædda handtöku vegna ákvæða 1. mgr. 101. gr. laga nr. 19, 1991.

Að áliti stefnda ræðst niðurstaða málsins um bótaskyldu af túlkun á 176. gr. laga nr. 19, 1991, sbr. 175. gr. sömu laga. Þannig þurfi að leggja mat á hvort skilyrði a- og b- liða 176. gr. séu fyrir hendi, en 175. gr. laganna sé varla hægt að túlka sem sjálfstæða bótareglu. Ákvæði síðarnefndu greinarinnar sé almennt ákvæði fyrir öll bótaákvæði XXI. kafla nefndra laga og fjalli fyrst og fremst um það að dómari megi taka bótakröfu til greina og á sama hátt fella hana niður og lækka ef sakborningur hafi stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á. Enginn hlutlægur mælikvarði sé gefinn til ákvörðunar bóta og það að rannsókn máls leiði ekki til ákæru ráði ekki úrslitum um bótaskyldu. Þvert á móti ráðist bótagrundvöllurinn af skilyrðum 176. gr. og eftir atvikum af hinni almennu skaðabótareglu. Síðan þurfi að taka afstöðu til hins almenna ákvæðis 175. gr. þar sem dæma megi bætur og/eða fella þær niður eða lækka, t.d. á grundvelli eigin sakar krefjanda, sbr. að öðru leyti aðrar almennar reglur skaðabótaréttarins. Allt sé þetta háð eins konar sanngirnismati dómenda á aðstæðum viðkomandi máls.

Stefndi bendir á að ákvæði 175. gr., 176. gr. og 177. gr. laga nr. 19, 1991 hafi verið skýrð svo af dómstólum, að þar séu tæmandi taldar þær aðgerðir sem leitt geti til bótaskyldu stefnda á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu. Jafnframt þurfi þó að vera fullnægt öðrum skilyrðum, sem greinir í 176. gr. laganna, og þeim skilyrðum, sem tilgreind séu í 175. gr. Ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar með áorðnum breytingum hafi verið skýrð svo að þau veiti ekki ríkari bótarétt en reglur XXI. kafla laga nr. 19, 1991. Þó geti bótakröfur verið reistar á almennum reglum skaðabótaréttar ef þær teljast eiga við.

Segir stefndi að af framangreindu leiði að ekki séu forsendur til að dæma stefnanda bætur á grundvelli 175. og 176. gr. laga nr. 19, 1991. Í því efni áréttar stefndi það álit sitt að skilyrði handtöku og tilefni hennar hafi augljóslega verið fyrir hendi og að lögreglan hafi á engan hátt farið út fyrir þann ramma sem 97. gr. nefndra laga setji henni, sbr. og bótaákvæði XXI. kafla sömu laga. Að áliti stefnda geti bótaskylda gagnvart stefnanda því ekki hafa verið fyrir hendi.

Að öllu framangreindu virtu telur stefndi að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda.

III.

Fyrir dómi gáfu aðilaskýrslur mæðgurnar A og B. Vitnaskýrslur gáfu X, lögreglumaður, Y, lögreglukona og S, fyrrverandi fangavörður.

Undir rekstri málsins var af hálfu stefnda hafnað þeirri áskorun stefnanda að leggja fram rannsóknarskýrslur og önnur gögn um rannsókn lögreglu aðfaranótt 15. ágúst 2008.

IV.

Í máli þessu krefst stefnandi miskabóta á grundvelli 176. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála, sbr. VI kafla til bráðbirgða, laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Er krafan tilkomin vegna lögregluaðgerða er vörðuðu 14 ára dóttur stefnanda, B, í ágústmánuði 2008.

Atvik máls eru í aðalatriðum óumdeild, en fyrir liggur að lögregla hafði afskipti af B fimmtudagskvöldið 14. ágúst 2008, en hún var þá farþegi í fólksbifreið, sem fyrr um daginn hafði verið tekin ófrjálsri hendi. Vegna þessa var akstur ökumanns bifreiðarinnar, en hann var 17 ára, stöðvaður við bæjarmörk Akureyrarbæjar, og var hann í beinu framhaldi af því færður yfir í lögreglubifreið. Farþegum, sem voru auk stúlkunnar piltur á sama reki og hún og 27 ára karlmaður, var samkvæmt lögregluskýrslu tilkynnt um tilefni afskiptanna. Er liðsauki lögreglu barst var B, líkt og aðrir farþegar, sett í handjárn og flutt á lögreglustöð. Í handtökuskýrslu er ástandi B og viðmóti að nokkru lýst. Verður ekki annað ráðið af skýrslunni og öðrum gögnum en að hún hafi svarað spurningum lögreglumanna skilmerkilega á vettvangi og á lögreglustöð og almennt verið kurteis í allri framkomu. Er það líka í samræmi við vitnisburð lögreglumanna og fangavarðar fyrir dómi sem lýstu hegðan hennar. Var B vistuð í fangaklefa lögreglustöðvarinnar, en nokkru síðar var föður hennar gert viðvart um hvernig málum væri háttað. Fyrir dómi bar sá lögreglumaður sem ritaði frum- og handtökuskýrslu í málinu að ástæða vistunar stúlkunnar hefði verið fyrrnefndur nytjastuldur bifreiðar og að einhverju leyti ósamræmi í frásögn hinna handteknu. Að áliti dómsins verður að leggja þennan framburð til grundvallar.

Ágreiningslaust er að B var vistuð í fangaklefa lögreglustöðvarinnar á Akureyri frá kl. 22:55 umrætt fimmtudagskvöld, 14. ágúst 2008, og allt til kl. 11:00 föstudaginn 15. ágúst nefnt ár. Var hún leyst úr haldi lögreglu eftir að hún hafði skýrt í óformlegu viðtali hjá lögreglufulltrúa frá atvikum máls, en þar virðist hún í aðalatriðum hafa endurtekið frásögn sína frá kvöldinu áður. Viðstaddir viðtalið voru foreldrar hennar og fulltrúi barnaverndarnefndar, sem þá hafði verið tilkvaddur, sbr. ákvæði 4. mgr. 69. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála, sem þá giltu, sbr. og 2. mgr. 18. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002.

Það er markmið lögreglurannsóknar, sbr. 67. gr. laga 19, 1991, sbr. nú 1. mgr. 53. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála, að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar, svo sem að afla gagna til undirbúnings málsmeðferð fyrir dómi. Er þessu hlutverki lögreglu einnig m.a. lýst í 1. gr. lögreglulaga nr. 90, 1996. Vegna starfa sinna er lögreglu að uppfylltum skilyrðum heimilt að grípa til þeirra þvingunarráðstafana sem lýst er í X. - XII. kafla laga nr. 19, 1991. Eru þar á meðal m.a. handtaka, leit, gæsluvarðhald og skyldar ráðstafanir.

Samkvæmt íslenskri löggjöf er sakhæfisaldurinn 15 ára, sbr. 14. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Verður einstaklingi því ekki refsað fyrir verknað sem hann hefur framið fyrir þann aldur.

Fyrrnefndum þvingunarráðstöfunum er í undantekningartilvikum heimilt að beita gagnvart ósakhæfum börnum og ungmennum leiki t.d. grunur á að þau hafi gerst sek um refsiverða háttsemi. Ber í þeim tilvikum að gæta ýtrustu varfærni.

Að ofangreindu virtu og með hliðsjón af ákvæðum 15. og 18. gr. lögreglulaga nr. 90, 1996 og 2. mgr. 18. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002 þykir, með vísan til lýstra aðstæðna á vettvangi við bæjarmörk Akureyrarkaupstaðar, lögreglu hafa verið heimilt að færa stúlkuna B ásamt öðrum í umræddri bifreið á lögreglustöð. Í ljósi áðurrakinna framburða um framkomu og viðmót stúlkunnar þykja aftur á móti ekki hafa verið leidd nægjanleg rök af hálfu stefnda, um nauðsyn þess eða réttlætingu, til þess að hún yrði við þessar aðstæður sett í handjárn. Er í því efni m.a. litið til ungs aldurs hennar, ákvæða 1. mgr. 101. gr. laga nr. 19, 1991 og III. kafla lögreglulaganna. Verður með hliðsjón af þessu og röksemdum stefnanda fallist á að stefnandi eigi fyrir hönd dóttur sinnar rétt á nokkrum bótum vegna þessa samkvæmt ákvæðum b- liðar 176. gr. laga nr. 19, 1991.

Sú grundvallarregla er skýr samkvæmt íslenskum rétti, sbr. verndarákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1994, sbr. 5. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995, að ósakhæf börn og ungmenni verða ekki látin sæta hefðbundinni frelsisskerðingu í þágu opinberrar rannsóknar á refsiverðri háttsemi.

Í ljósi ofangreindra lagaákvæða og atvika allra bar lögreglu að áliti dómsins skylda til, vildi hún fylgja rannsókn sinni eftir, að fara eftir ótvíræðum ákvæðum barnaverndarlaga nr. 80, 2002, m.a. 12. og 18. gr. Bar lögreglu þannig að tilkynna barnaverndarnefnd um málavexti og kalla til fulltrúa hennar ef nauðsynlegt var talið að grípa yrði til frekari úrræða gagnvart stúlkunni.

B var vistuð af lögreglu í fangaklefa í rúmar 12 klukkustundir, en hún var 14 ára er atvik þessi gerðust. Með hliðsjón af því sem hér að framan var rakið var, að áliti dómsins, þar um að ræða ólögmæta frelsissviptingu og verður fallist á röksemdir stefnanda um bætur henni til handa vegna þessa. sbr. a- lið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 19, 1991.

Í ljósi niðurstöðu dómsins um að lögmæt skilyrði hafi skort til lýstra lögregluaðgerða á stefnandi sem höfðar mál þetta fyrir hönd dóttur sinnar, rétt til miskabóta. Þykja þær í ljósi alvarleika málsins, og þá aðallega vegna vistunar B í fangaklefa, en einnig með hliðsjón af framlögðu vottorði sálfræðings um líðan stúlkunnar vegna þeirra atburða sem hér um ræðir, hæfilega ákveðnar 300.000 krónur, með vöxtum eins og í dómsorði greinir.

Stefnanda var veitt gjafsókn vegna rekstrar málsins fyrir héraðsdómi með gjafsóknarleyfi, útgefnu 3. apríl 2009. Af hálfu stefnanda hefur ekki verið lagt fram málskostnaðaryfirlit eða vinnuskýrsla lögmanns. Var sá kostnaður lagður í mat dómsins.

Allur gjafsóknarkostnaður skal greiðast úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, A-kvk-ef S-kvk-ef héraðsdómslögmanns, sem þykir, m.a. með hliðsjón af umfangi málsins, hæfilega ákveðin 479.325 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.

Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991, en dómsuppkvaðning tafðist nokkuð vegna embættisanna dómara við árslok.

Dóm þennan kveður upp Ó-kk-nf Ó-kk-nf, héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda A, vegna ófjárraða dóttur hennar, B, 300.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001 frá 14. ágúst 2008 til 10. janúar 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, A-kvk-ef S-kvk-ef héraðsdómslögmanns, 479.325 krónur.