E-3046/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 2. maí 2018, er höfðað af stefnanda, Landsbankanum hf., kt. [...], Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu birtri 28. september 2016 á hendur stefnda, Þ-kk-þgf H-kk-þgf, kt. [...], [...],[...].

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 478.839.900 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 6. október 2012 til greiðsludags en til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 387.672.755 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 6. október 2012 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum málskostnað að viðbættum 24% virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Stefndi krefst í báðum tilvikum málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda.

I

Málsatvik

Stefndi og Landsbanki Íslands hf., kt. 540291-2259, gerðu 9. mars 2007 með sér lánssamning nr. 7198 um fjölmyntalán til tveggja ára að jafnvirði 320.000.000 króna í eftirtöldum myntum og hlutföllum: CHF 30,0%, JPY 30,0%, EUR 20,0% og USD 20%. Samkvæmt ákvæðum samningsins skyldi lánstíminn vera tvö ár og lánið greiðast að fullu með einni greiðslu í lok lánstímans 1. mars 2009, auk áfallinna vaxta. Þá skyldu vextir leggjast við höfuðstól lánsins á tólf mánaða fresti út lánstímann, fyrst 1. mars 2008 og mynda þar með nýjan höfuðstól, sbr. grein 2.1 í lánssamningnum. Vextir skyldu vera breytilegir vextir jafnháir LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 2,00% vaxtaálags, sbr. grein 3.1 í samningnum. Vextir skyldu reiknast frá útborgunardegi lánsins og greiðast eftir á á gjalddögum, sbr. grein 2.1. Vextirnir skyldu greiðast með einni greiðslu áfallinna vaxta í lok lánstímans 1. mars 2009. Þá skyldu vextir leggjast við höfuðstól lánsins á tólf mánaða fresti út lánstímann, fyrst 1. mars 2008, og mynda þar með nýjan höfuðstól, sbr. grein 3.3. Stæði lántaki ekki skil á greiðslu vaxta eða afborgunar á gjalddaga skyldi hann greiða dráttarvexti af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags. Um dráttarvexti skyldi fara samkvæmt ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Bankinn skyldi hafa um það val hvort krafist væri dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða af skuldinni breyttri í íslenskar krónur, sbr. gr. 6.1 í samningnum. Kæmi til vanefnda af hálfu lántaka á skyldum hans samkvæmt samningnum skuldbatt lántaki sig til að greiða bankanum, auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2011, allan kostnað sem bankinn myndi leggja út í vegna vanefndanna, málsóknar eða annarra réttargjalda, lögmannsþóknunar eða annars er bankanum bæri að greiða, svo og annan lögfræðilegan kostnað vegna innheimtu málsins, sbr. grein 2.5.

Skilyrði fyrir útborgun lánsins var m.a. að stefnanda bærist skrifleg beiðni um útborgun, sbr. grein 1.2 og viðauka I við lánssamninginn. Fram kemur í stefnu málsins að bankanum hafi borist slík beiðni 9. mars 2007. Í samræmi við beiðnina og ákvæði samningsins hafi 319.027.200 krónur verið greiddar út 16. mars 2007 en þá hafi verið búið að draga frá lántökugjald og kostnað, sbr. greinar 5.1 og 5.2 í samningnum. Fram kemur í greinargerð stefnda að hann hafi óskað eftir að lánið yrði greitt út 14. mars 2007 inn á bankareikning nr. 0111-26-002228 í eigu lántaka. Lánið hafi ekki verið greitt inn á reikning stefnda heldur inn á reikning í eigu Landsbanka Íslands hf. nr. 0111-26-974900 þann 16. mars 2007.

Samkvæmt 7. gr. var það einnig skilyrði fyrir útborgun að lántaki afhenti tryggingarskjöl sem nánar var vísað til í 9. gr. samningsins. Þar sagði að lántaki setti bankanum að handveði til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra lánshluta hlutabréf að nafnvirði 30.000.000 króna í Straumi Burðarás Fjárfestingarbanka hf. með útgáfu handveðsyfirlýsingar nr. 0106-63-8387. Mun handveðsyfirlýsingin hafa verið undirrituð 9. mars 2007, sama dag og stefndi ritaði undir lánssamninginn. Fram kemur í greinargerð stefnda að á þeim tíma hafi stefndi engin hlutabréf átt í Straumi Burðarás og með því að bankinn hafi gert að skilyrði að bréfin yrðu veðsett fyrirfram til tryggingar láninu hafi stefndi verið kominn í þá stöðu gagnvart bankanum að geta ekki hætt við viðskiptin.

Áður en lánssamningurinn var undirritaður, eða þann 2. mars 2007, lagði stefndi 800.000.000 króna inn á reikning hjá bankanum nr. 2228 sem merktur var einkabankaþjónusta. Sama dag voru keypt peningabréf í peningamarkaðssjóði Landsbanka Íslands hf. að nafnverði 31.859.609 á genginu 25,016 eða að verðmæti 797.000.000 króna. Stefndi gerði samning um vörslureikning nr. 58154 hjá bankanum 14. mars 2007. Fram kemur í greinargerð stefnda að þann 16. mars 2007 hafi peningabréf í eigu stefnda í peningamarkaðssjóði Landsbanka Íslands hf. verið seld fyrir 324.669.809 krónur, að frádregnum fjármagnstekjuskatti 324.509.400 krónur. Sama dag hafi 324.509.400 krónur verið lagðar inn á reikning stefnda nr. 0111-26-2228. Landsbanki Íslands hafi hins vegar lagt andvirði lánsins samkvæmt lánssamningnum inn á reikning bankans nr. 974900 þann 16. mars 2007. Þann sama dag hafi bankinn greitt 643.536.600 krónur inn á reikning hjá Straumi Burðarás fjárfestingarbanka hf.

Í bréfi stefnanda til stefnda 12. september 2011 kom fram að í desember 2010 hefði Alþingi samþykkt breytingar á lögum nr. 38/2001 sem kváðu á um endurútreikning lána með ólögmætri gengistryggingu. Þá var stefndi í bréfinu upplýstur um að það væri mat Landsbankans hf. að lán samkvæmt lánssamningi nr. 7198 kvæði á um slíka gengistryggingu. Í samræmi við ákvæði laganna hefðu eftirstöðvar lánsins verið „endurútreiknaðar“ miðað við lægstu óverðtryggðu vexti sem Seðlabanki Íslands birti sbr. 10. gr. sömu laga. Eftirstöðvar lánsins fyrir endurútreikning næmu 833.498.039 krónum en 488.882.477 krónum eftir endurútreikning. Þá sagði í bréfinu að endurútreikningur lánsins miðaðist við 9. september 2011 í samræmi við 18. gr. áðurnefndra laga.

Í bréfi stefnanda til stefnda 26. maí 2014 kom fram að með dómum í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012 hefði Hæstiréttur m.a. komist að þeirri niðurstöðu að vegna þeirra gengistryggðu lána sem þar var fjallað um ætti endurútreikningur lánanna að taka mið af greiddum vöxtum samkvæmt fullnaðarkvittunum fyrir þann tíma sem lánin hefðu verið í skilum. Eitt af þeim skilyrðum sem Hæstiréttur hefði vísað til í dómafordæmum sínum væri að ákveðin festa, með tilliti til endurgreiðslna í samræmi við upphaflega skilmála lánsins, hefði verið á endurgreiðslum á láninu. Væri það mat bankans að í tilviki láns stefnda hefði ekki verið komin næg festa á endurgreiðslur af láninu til að réttlæta frekari leiðréttingar, með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 337/2013.

Stefnda var send innheimtuviðvörun 30. október 2014 og innheimtubréf 14. nóvember 2014. Þar kom fram að lánið hefði verið gjaldfellt og gjalddagi þess væri 9. september 2011. Næmi skuldin að höfuðstól 488.882.477 krónum en að heildarfjárhæð 733.251.360 krónum að teknu tilliti til dráttavaxta, innheimtuþóknunar og virðisaukaskatts. Krafa stefnanda mun ekki hafa verið greidd og höfðar hann því mál þetta.

Hvað varðar aðild Landsbankans hf. tekur stefnandi fram að Fjármálaeftirlitið hafi, með heimild í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tekið þá ákvörðun 9. október 2008 að ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, til Nýja Landsbanka Íslands hf., kt. 471008-0280, nú Landsbankinn hf., kt. 471008-0280.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er krafa hans á hendur stefnda byggð á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga, skuldbindingargildi samninga og efndaskyldu loforða. Enginn vafi leiki á því að stefnda var veitt lán og að stefnda beri að standa stefnanda skil á greiðslu skuldar sinnar samkvæmt þeim lánssamningi. Ljóst sé að stefndi hafi notað andvirði lánsins til að greiða upp annað lán frá Straumi Burðarás (svokallað brúarlán) sem hafi verið stefnanda óviðkomandi. Um endurfjármögnun hafi því verið að ræða. Stefndi hafi í staðinn fyrir það lán fengið andvirði hlutabréfa í sinn hlut. Lán stefnda hafi verið endurreiknað að teknu tilliti til fyrirmæla í lögum nr. 38/2001 og um það hafi stefnda verið tilkynnt með bréfum 12. september 2011 og 26. maí 2014. Skuldin hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og því sé nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Um samninginn gildi íslensk lög og skuli reka mál vegna ágreinings um réttindi og skyldur aðila fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. grein 15.1 í samningnum. Engin atvik í málinu geti leitt til þess að ástæða sé til að víkja skuldbindingu stefnda til hliðar.

Stefnandi kveður elsta ógreidda gjalddaga lánsins vera 9. september 2011. Lánið hafi þá fallið í gjalddaga þar sem lánstíminn var liðinn. Eftirstöðvar lánsins er það gjaldféll 9. september 2011 hafi verið 488.882.477 krónur sem hafi verið upphafleg stefnufjárhæð málsins en stefnandi kveðst hafa gert breytingar á kröfugerð sinni.

Aðalkrafa stefnanda miðist nú við að stefndi greiði honum 478.839.900 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. október 2012, en þá fjárhæð hafi stefnandi lækkað undir rekstri málsins úr 488.882.477 krónum. Til vara geri stefnandi þá kröfu að stefndi greiði honum 387.672.755 krónur ásamt dráttarvöxtum eins og í aðalkröfu greini. Stefnandi skýrir breytta kröfugerð sína með þeim hætti að í greinargerð stefnda sé á því byggt að innlausnarvirði á Samson-skuldabréfum skuli færast sem innborgun inn á lánssamning aðila nr. 7198 þann 9. október 2008 en ekki 12. febrúar 2010, þegar stefnandi hafi ráðstafað fjárhæðinni inn á lánið. Nánar sé á því byggt að önnur niðurstaða leiði til „óréttmætar auðgunar stefnanda“. Með breyttri kröfugerð hafi stefnandi fallist á kröfu stefnda að þessu leyti, þannig að miðað sé við að innlausnarvirði skuldabréfanna hafi farið inn á lánssamninginn 9. október 2008.

Mismunur á aðal- og varakröfu stefnanda liggi í því að í aðalkröfu sé lánið endurreiknað að teknu tilliti til vaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 18. gr. sömu laga, fram til þess dags er endurútreikningurinn fór fram 9. september 2011. Vísar stefnandi nánar til framlagðs endurútreiknings hvað þetta varðar. Að teknu tilliti til innborgunar miðað við 9. október 2008, eins og áður var greint frá, og vaxta samkvæmt áðursögðu sé endurútreiknuð staða lánssamningsins 478.839.900 krónur þann 9. september 2011. Á því sé byggt að rétt sé, að teknu tilliti til dómaframkvæmdar, að framreikna vangreiddar eftirstöðvar lánsins með tilvitnuðum vöxtum til þess dags er endurútreikningur fór fram líkt og gert sé í stefnu. Slík vaxtakrafa geti ekki talist fyrnd, sbr. bráðabirgðaákvæði XIV við lög nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010. Bendir stefnandi á að enda sé ekki byggt á fyrningu af hálfu stefnda.

Í varakröfu sé lánið framreiknað að teknu tilliti til vaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 18. gr. sömu laga, fram til lokagjalddaga lánsins 1. mars 2009. Vísi stefnandi nánar til framlagðs endurútreiknings hvað þetta varðar. Að teknu tilliti til innborgunar miðað við 9. október 2008, eins og áður var greint frá, og vaxta samkvæmt áðursögðu sé rétt endurútreiknuð staða lánssamningsins miðað við þessar forsendur 387.672.755 krónur þann 1. mars 2009. Endurútreikningi stefnda sé þannig hafnað enda komi forsendur hans ekki fram og því sé ómögulegt að átta sig á því í hverju mismunurinn sé fólginn.

Stefnandi kveður dráttarvexti eldri en fjögurra ára vera fyrnda, sbr. 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda og 3. gr. og 2. málslið 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Til einföldunar, og til hagsbóta fyrir skuldara, sé því miðað við að upphafstími ófyrndra dráttarvaxta sé fjórum árum fyrir þingfestingardag í stað þess að miða við stefnubirtingardag. Því sé krafist dráttarvaxta frá 6. október 2012, en mál þetta hafi verið þingfest 6. október 2016.

Með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 kveðst stefnandi mótmæla málavaxtalýsingu stefnda og öllum þeim málsástæðum sem hafðar séu uppi af hálfu stefnda í greinargerð hans til dómsins til grundvallar kröfu um sýknu eða lækkun kröfugerðar. Að öðru leyti tekur stefnandi fram að velflestar málsástæður stefnda hafi þegar fengið efnislega umfjöllun í dómi Hæstaréttar í máli nr. 489/2016 og þeim verið hafnað. Stefnandi kveður ljóst að stefndi hafi sjálfur keypt bréf í Straumi í febrúar 2007 áður en hann leitaði til stefnanda. Stefndi hafi því sjálfur haft frumkvæði að kaupunum. Þegar hafi verið búið að ganga frá kaupum hans á bréfunum þegar leitað hafi verið til bankans um lánafyrirgreiðslu vegna kaupanna. Vísar stefnandi til þess að fram komi í gögnum málsins sú lýsing stefnda sjálfs að hann hafi leitað til stefnanda í febrúar/mars 2007 „um ráðgjöf vegna fyrirætlana sinna um að kaupa hlutabréf í Straumi Burðarási“. Vísar stefnandi auk þess til framburðar stefnda sjálfs í áðurnefndu máli um að áhugi hans væri „eiginlega sprottinn af því að B-kk-nf var sem sagt, átti mikið í Straumi og ég vildi svona teika hann“. Fullyrðingar stefnda um að bankinn hafi átt frumkvæði að kaupunum séu því rangar og fái ekki staðist.

Um einstök viðskipti hafi því verið að ræða þar sem óskað hafi verið eftir láni til að fjármagna kaup sem þegar höfðu átt sér stað fyrir milligöngu Straums. Þannig komi fram í gögnum um lánaafgreiðslu fyrirtækjasviðs: „Þ-kk-nf H-kk-nf hefur gengið frá kaupum á 30 m.kr. að nafnvirð í Straumi-Burðarás. Kaupin fóru fram á genginu 21,2 og fjármagnaði Straumur kaupin tímabundið þar til Þ-kk-nf gengi frá lengri tíma fjármögnun á bréfunum. Nú óskar Þ-kk-nf eftir því að Landsbankinn veiti honum 50% fjármögnun vegna kaupanna eða 320 m.kr.“

Málatilbúnaður stefnda byggi því í heild á þeirri röngu forsendu að bankinn hafi átt frumkvæði að kaupunum og það þrátt fyrir að Hæstiréttur hafi þegar tekið afstöðu til þessara sjónarmiða í dómi sínum í máli nr. 489/2016 og hafnað þeim.

Þá sé því alfarið hafnað að skort hafi á leiðbeiningar af hálfu bankans þegar stefnandi leitaði þangað um fjárfestingar. Þessi sjónarmið stefnda hafi þegar fengið umfjöllun Hæstaréttar, þar sem fjallað er um þessi sömu viðskipti, og þar sé því slegið föstu að stefnda hafi átt að vera ljóst að hann væri að eiga áhættusöm viðskipti. Taldi Hæstiréttur stefnanda ekki hafa gerst brotlegan við ákvæði 4. og 5. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 og 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálaviðskipti. Engu máli skipti þó í þeim dómi sé fjallað um skaðabótaskyldu stefnanda.

Sama megi segja um sjónarmið stefnda um að bankinn hafi brotið gegn þeirri skyldu sinni að afla sér upplýsinga um þekkingu og reynslu stefnda af fjármála- og verðbréfaviðskiptum. Þessu hafi Hæstiréttur þegar hafnað í áðurnefndum dómi sínum.

Hvað varði þau sjónarmið að stefndi hafi ekki verið upplýstur um að þóknun vegna kaupa á bréfum í Straumi væri „falin í verði“ tekur stefnandi fram að um þetta hafi Hæstiréttur einnig fjallað. Um framvirkt gengi hafi verið að ræða þar sem taka hafi þurft tillit til lánafyrirgreiðslu og þóknunar Straums vegna viðskiptanna. Þótti stefndi hafa fyrirgert rétti sínum að þessu leyti fyrir tómlætis sakir með því að hafa ekki gert athugasemdir við þetta atriði fyrr en árið 2014, en viðskiptin höfðu farið fram í mars 2007. Stefnda hafi auk þess verið fullkunnugt um þóknun Straums. Hann hafi undirritað lánssamning til greiðslu á skuld sinni við Straum og því hafi verið um endurfjármögnun að ræða. Tómlæti hans hafi verið algjört.

Þá kveður stefnandi sjónarmið stefnda um að bankinn hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 121/1994 um neytendalán ekki eiga við. Lögin taki til lánasamninga sem lánveitendur geri við neytendur í atvinnuskyni, sbr. 1. gr. laganna. Neytandi, samkvæmt skilgreiningu 4 gr. sömu laga, sé einstaklingur sem eigi lánsviðskipti sem lögin nái til, enda séu þau ekki gerð í atvinnuskyni af hans hálfu. Stefnandi kveðst telja ljóst að lán að upphæð 320.000.000 króna, eins og um sé deilt í máli þessu, teljist til lánsviðskipta í atvinnuskyni. Auk þess séu öll skilyrði 6. gr. laganna uppfyllt. Ekki sé nauðsynlegt að tilgreina LIBOR-vexti á lántökudegi en um þá hafi verið vísað til vaxtatöflu. Þá sé lánið eingreiðslulán þar sem um einn gjalddaga hafi verið að ræða og greiðsluáætlun hafi því enga þýðingu í þessu sambandi. Þá hafi vextir af hverri mynt verið tilgreindir í kaupnótu, auk lántökukostnaðar. Þá sé tómlæti stefnda hvað þetta varðar algert. Hann beri ekki fyrir sig ákvæði laga um neytendalán fyrr en með framlagðri greinargerð í máli þessu 8. desember 2016.

Þar að auki sé þessi málsástæða þýðingarlaus því sett hafi verið lög um það hvernig beri að endurreikna gengistryggð lán. Ætluð brot á lögum um neytendalán hafi því enga réttarverkan sem þýðingu geti haft í málinu heldur hafi þau aðeins leitt til bótaábyrgðar, sbr. 15. gr. þeirra „enda hafi neytandi mátt ætla að lánskjör hans væru hagstæðari en þau síðar reyndust vera“. Stefndi byggi ekki á því enda hafi hann ekki uppi bótakröfu í málinu.

Þá sé það fjarstæða að halda því fram að ógilda beri lánssamninginn eða breyta honum með tilvísun til 36. gr. samningalaga. Engar ógildingarástæður séu til staðar. Lánið hafi verið notað til að greiða upp annað lán sem stefndi hafði tekið hjá Straumi. Engan veginn sé hægt að líta svo á að um óréttmæta auðgun af hálfu stefnanda sé að ræða. Þá geti sanngirnismat 36. gr. samningalaga ekki leitt til þess að skuldbindingu stefnda verði ýtt til hliðar auk þess sem ekki sé hægt að horfa fram hjá tómlæti stefnda.

Þá hafi það enga þýðingu í málinu að lánsumsókn stefnda liggi ekki fyrir þegar óumdeilt sé að undirritaður hafi verið lánssamningur milli aðila og ljóst hvert efni hans er. Enginn vafi sé um hver afgreiðsla lánanefndar fyrirtækjasviðs hafi verið og að lánveiting til stefnda hafi verið samþykkt af lánanefnd bankans.

Þá geti það ekki varðað ógildi samningsins að vextir séu tilgreindir LIBOR en ekki tilgreint nánar hverjir þeir séu. Sami háttur sé hafður á í öllum málum sem varði gengistryggð lán. Sérregla hafi verið sett um það hvernig reikna beri vexti af gengistryggðum lánum, sbr. 18. gr. laga nr. 38/2001.

Hvað varði þau sjónarmið stefnda að hann hafi með veðsetningu bréfanna verið sviptur ráðstöfunarrétti þeirra fyrirfram tekur stefnandi fram að það hafi verið eðlileg ráðstöfun af hálfu bankans að taka veð í bréfunum til tryggingar skuldbindingu stefnda samkvæmt lánssamningnum. Lán án tryggingar hefði á hinn bóginn verið óeðlileg ráðstöfun. Þá hafi þegar verið um þetta fjallað í dómi Hæstaréttar í máli nr. 489/2016. Stefndi hafi sjálfur kosið að setja tryggingu fyrir skuldum sínum í stað þess að gengið yrði að veðsettum eignum hans.

Þá hafnar stefnandi því að gera hafi þurft greiðslumat eða greiðsluáætlun. Ljóst sé að stefndi hafi verið greiðslufær og þá hafi ekki verið ástæða til að gera greiðsluáætlun enda aðeins um einn gjalddaga að ræða. Þetta geti ekki leitt til ógildingar samningsins.

Hvað varði þau sjónarmið stefnda að bankinn hafi ekki upplýst um áhættu af láni í erlendri mynt hafi þegar verið fjallað um þau í máli nr. 489/2016. Stefnda sem öllum öðrum hafi átt að vera ljós áhætta af því að taka lán í erlendri mynt.

Þá sé málatilbúnaður stefnda um stöðu aðila og yfirburðastöðu bankans þýðingarlaus og sá sami og í áðurnefndu dómsmáli. Stefndi hafi þegar verið búinn að taka lán hjá Straumi til kaupa á bréfum í félaginu. Hann hafi undirritað lánssamning til greiðslu á skuld sinni við Straum og því hafi verið um endurfjármögnun að ræða.

Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 3. mgr. 5. gr., 1. mgr. 6 gr. laganna. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing kveðst stefnandi vísa til 3. mgr. 42. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en í lánssamningi aðila, gr. 15.1, sé samið um að mál vegna samningsins skuli höfða fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Um aðild stefnanda vísast til 100. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og áðurnefndrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins.

III

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi tekur í upphafi fram að í stefnu geri stefnandi grein fyrir aðild Landsbankans hf. að málinu. Stefndi byggi á því að varnir sem byggðar séu á ógildi samninga sem stefnandi fékk framselda frá forvera sínum, Landsbanka Íslands hf., skuli hafðar uppi í innheimtumáli stefnanda á grundvelli slíkra löggerninga. Um það sé vísað til dóma Hæstaréttar í máli nr. 191/2011 og í máli nr. 192/2011. Stefnandi verði því að hlíta slíkum vörnum í máli þessu.

Stefndi byggir á því að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að bera lánssamning aðila fyrir sig og því beri að sýkna hann í máli þessu. Byggir stefndi á því að skort hafi á leiðbeiningar til stefnda þegar hann leitaði til bankans um fjárfestingar. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki skuli fjármálafyrirtæki starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Í því felist að á Landsbanka Íslands hf. hafi hvílt rík leiðbeiningarskylda gagnvart stefnda þegar hann leitaði til bankans um ráðgjöf varðandi ávöxtun fjármuna sinna. Í greinargerð með frumvarpi til 19. gr. laga nr. 161/2002 segi að við skýringu á því hvað felist í hugtökunum eðlilegir og heilbrigðir viðskiptahættir og venjur verði bæði litið til fyrirmæla sem leiði af settum lögum, t.d. 11. gr. tilskipunar 93/22/EB um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta, og almennrar og viðtekinnar venju í fjármálastarfsemi eða einstökum undirgreinum hennar.

Í 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti segi að fjármálafyrirtæki skuli starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum með trúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi. Í greinargerð með frumvarpi til laganna komi fram um 4. gr. að ákvæðið sé innleiðing á 11. gr. tilskipunar nr. 93/22/EBE um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta. Síðan segi í frumvarpinu að önnur ákvæði kaflans, II. kafla um réttindi og skyldur, séu til nánari skýringar á því hvað felist í góðri viðskiptavenju.

Í samræmi við framangreint sé á því byggt að við skýringu á því hvað felist í eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum og venjum á fjármálamarkaði, samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002, beri að líta til ákvæða II. kafla laga nr. 33/2003 sem fjalli um réttindi og skyldur. Stefnandi hafi í viðskiptum sínum við stefnda hvorki komið fram gagnvart honum með trúverðugleika fjármálamarkaðarins eða hagsmuni stefnda að leiðarljósi né í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti, sbr. 19. gr. laga nr. 161/2002 og 4. gr. laga nr. 33/2003. Stefnandi hafi brotið gegn þeirri skyldu að afla sér upplýsinga um þekkingu og reynslu stefnda á fjármála- og verðbréfaviðskiptum og um markmið stefnda með fyrirhugaðri fjárfestingu og einnig með því að hafa ekki upplýst stefnda um að þóknun vegna kaupa í hlutabréfum í Straumi Burðarás hafi verið falin í verði hlutabréfanna, sbr. 5. gr. laga nr. 33/2003. Þessar skyldur séu nánar tíundaðar í greinargerð með síðastnefnda ákvæðinu.

Þá sé byggt á því að við gerð lánssamningsins hafi Landsbanki Íslands hf. vanrækt þær skyldur sínar að veita stefnda upplýsingar samkvæmt fyrirmælum 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að hafa uppfyllt skyldur sínar samkvæmt framangreindum lagaákvæðum gagnvart stefnda. Byggt sé á því að brot stefnanda gagnvart stefnda séu slík að víkja beri til hliðar ákvæðum lánssamnings nr. 7198 í heild sinni þar sem ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að bera samninginn fyrir sig á grundvelli 36. gr., sbr. 36. gr. a-c í lögum nr. 7/1936.

Hvað varði efni samningsins taki stefndi fram að lánssamningurinn hafi kveðið á um að bankinn lánaði stefnda fjölmyntalán að jafnvirði 320.000.000 íslenskra króna sem bundið hafi verið gengi erlendra gjaldmiðla. Lánið hafi verið veitt til kaupa á hlutabréfum í Straumi Burðarás fjárfestingarbanka. Um hafi verið að ræða verulega áhættu fyrir stefnda sem almennan neytanda þar sem áhætta hafi verið fólgin í þróun gengis íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Auk þess hafi veruleg áhætta falist í breytingum á markaðsgengi hlutabréfa í Straumi Burðarás fjárfestingarbanka.

Um mjög háa fjárhæð hafi verið að ræða og lán til neytanda sem aldrei hafði verið í viðskiptum við Landsbanka Íslands hf. Bankinn hafi mátt ganga út frá því að stefndi hefði enga reynslu af gjaldeyris- og verðbréfaviðskiptum. Engin gögn liggi fyrir, þrátt fyrir áskoranir þar um, þess efnis að starfsmenn bankans hafi kynnt sér þekkingu og reynslu stefnda þegar lánið var veitt. Þá liggi engin gögn fyrir um að bankinn hafi kynnt fyrir stefnda þá áhættu sem hann var að taka. Byggt sé á því að bankanum hafi verið skylt í samræmi við góða, eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti að veita stefnda upplýsingar og aðvörun þar sem athygli hans væri vakin á þeirri áhættu sem hann væri að taka, þannig að hann gæti tekið upplýsta ákvörðun, þ.e. metið hvort rétt væri af honum að taka lánið.

Umsókn stefnda um lán hjá Landsbanka Íslands hf. hafi ekki verið afhent, þrátt fyrir ítrekaðar óskir þar um, né heldur afgreiðsla lánanefndar á lánsumsókn hans. Hafa beri í huga að um sé að ræða um þrjú hundruð og tuttugu milljóna króna lán til einstaklings sem hafði aldrei áður verið í viðskiptum við bankann.

Þá hafi skilmálar lánssamningsins verið samdir einhliða af Landsbanka Íslands hf. Í lánssamningnum séu flókin ákvæði um vaxtakjör á láninu. Engin leið hafi verið fyrir stefnda sem neytanda, sem hafði aldrei átt slík viðskipti áður, að átta sig á hvaða vexti eða vaxtaprósentu hann ætti að greiða bankanum af láninu.

Í 3. kafla lánssamningsins sé vísað til þess að greiða skuli vexti af láninu sem skuli vera breytilegir vextir, jafnháir LIBOR-vöxtum, í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni. Ekki sé tilgreint í lánssamningnum hverjir vextirnir séu á því tímamarki sem samningurinn er gerður heldur sé vísað til vaxta á millimarkaði í London eins og þeir séu auglýstir kl. 11:00 að staðartíma í London á BBA-síðu Reuters eða sambærilegra vaxta eins og þeir birtist á síðu 3750 á Dow Jones Telerate-skjá tveimur virkum dögum fyrir hvert vaxtatímabil. Komi viðkomandi gjaldmiðill ekki almennt fram í vaxtatöflu BBA, skuli vextir taka mið af öðrum vöxtum á millibankamarkaði eða gjaldmiðlaskiptamarkaði sem bankinn gefi upp hverju sinni. Í lánssamningnum séu ekki frekari upplýsingar um vexti eða vaxtabreytingar á láninu.

Í 7. kafla lánssamningsins hafi verið sett sem skilyrði fyrir útborgun lánsins að stefndi afhenti bankanum tryggingaskjöl sem getið væri um í 9. kafla lánssamningsins. Í 9. kafla komi fram að stefndi hafi sett bankanum að handveði hlutabréf í Straumi Burðarás fjárfestingarbanka að nafnvirði 30.000.000 króna með útgáfu handveðsyfirlýsingar nr. 0106-63-8387. Þar með hafi Landsbanki Íslands hf. fyrir fram svipt stefnda ráðstöfunarrétti yfir hlutabréfunum á meðan lánið hafi verið ógreitt. Stefndi hafi þá verið kominn í þá stöðu gagnvart bankanum, einungis stuttu eftir að hann leitaði þar fyrst ráðgjafar, að hann skuldaði bankanum stórfé og á sama tíma hafi bankinn átt eignarrétt í formi veðréttar á þeim hlutabréfum sem stefnda hafi verið ætlað að kaupa.

Hvað varði atvik við samningsgerð tekur stefndi fram að þegar hann hafi leitað ráðgjafar hjá Landsbanka Íslands hf. í byrjun mars 2007 hafi hann aldrei áður átt viðskipti við bankann. Landsbanki Íslands hf. hafi því ekki þekkt stefnda sem viðskiptamann. Engin gögn liggi fyrir um að bankinn hafi leitað upplýsinga hjá stefnda um reynslu hans eða þekkingu á gjaldeyris- og verðbréfaviðskiptum eða að bankinn hafi veitt stefnda þannig fjármálaráðgjöf að hann hefði getað tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun.

Samkvæmt 5. gr. þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán skuli lánssamningur gerður skriflega og fela í sér upplýsingar þær sem tilgreindar séu í 6. og 8. gr. laganna. Samkvæmt 6. gr. laganna sé lánveitanda skylt að gefa neytanda upplýsingar um tiltekin atriði sem talin séu upp í töluliðum 1–9. Bankanum hafi því verið skylt að veita stefnda upplýsingar í fyrsta lagi um höfuðstól, þ.e. lánsfjárhæð án nokkurs kostnaðar, í öðru lagi um fjárhæð útborgunar, þ.e. höfuðstól að frádregnum lánskostnaði, í þriðja lagi um vexti, í fjórða lagi um heildarlántökukostnað í krónum, útreiknaðan samkvæmt 7. gr., í fimmta lagi um árlega hlutfallstölu kostnaðar, þ.e. heildarlántökukostnað lýst sem árlegri prósentu af upphæð höfuðstóls og reiknaðri út samkvæmt 10.–12. gr., og í sjötta lagi um heildarupphæð þá sem greiða skyldi, þ.e. samtölu höfuðstóls, vaxta og lántökukostnaðar, auk upplýsinga samkvæmt töluliðum 7– 9.

Ekki hafi farið fram greiðslumat hjá stefnda til könnunar á greiðslugetu hans vegna endurgreiðslu á láninu. Ítrekar stefndi að um óvenjuhátt lán sé að ræða til einstaklings sem Landsbanka Íslands hf. hafi verið ljóst að hefði enga reynslu né þekkingu á fjármálagerningum og var nýr í viðskiptum við bankann.

Stefndi hafi ekki fengið afhenta neina greiðsluáætlun við gerð lánssamningsins. Þá hafi honum ekki verið látnar í té upplýsingar sem bankanum hafi verið skylt að gefa samkvæmt 6. gr. laga nr. 121/2004, þar sem fram kæmu m.a. upplýsingar um heildarlántökukostnað sem reikna skyldi samkvæmt 7. gr. laganna, árleg hlutfallstala kostnaðar og heildarupphæð sem greiða ætti, þ.e. samtala höfuðstóls, vaxta og lánskostnaðar á láninu.

Samkvæmt 3. tölulið 6. gr. laga nr. 121/1994 sé lánveitanda skylt að gefa neytanda upplýsingar um vexti af láni. Í lánssamningnum séu flókin ákvæði um vaxtakjör, þar sem vaxtafótar eða vaxtaprósentu sé ekki getið, heldur vísað til vaxta eins og þeir séu auglýstir á ákveðnum tíma á BBA-síðu Reuters eða sambærilegra vaxta eins og þeir birtist á síðu 3750 á Dow Jones Telerate-skjá. Síðan segi að komi viðkomandi gjaldmiðill ekki almennt fram í vaxtatöflu BBA skuli vextir taka mið af öðrum vöxtum á millibankamarkaði eða gjaldmiðlaskiptamarkaði sem bankinn gefi upp hverju sinni. Byggt sé á því að Landsbanki Íslands hf. hafi með þessum vaxtaskilmálum brotið gegn skyldu sinni til að veita stefnda upplýsingar um vexti af láninu samkvæmt 3. tölulið 6. gr. laga nr. 121/1994. Þá hafi bankinn ekki greint stefnda frá vöxtum á láninu eins og þeir voru þegar ritað var undir lánssamninginn, né með hvaða hætti vextirnir væru breytilegir og við hvaða aðstæður þeir kynnu að breytast, sbr. 9. gr. laga nr. 121/1994.

Í lánssamningnum hafi verið kveðið á um að lánið væri fjölmyntalán í íslenskum krónum sem bundið væri við gengi erlendra gjaldmiðla. Byggt sé á því að láni í íslenskum krónum sem bundið sé við gengi erlendra gjaldmiðla fylgi augljóslega töluverð áhætta, þar sem gengi íslensku krónunnar geti ekki verið fyrirsjáanlegt. Reynslan sýni að gengi íslensku krónunnar hafi alltaf verið óstöðugt miðað við gengi helstu erlendu gjaldmiðla. Við undirritun lánssamningsins hafi stefndi ekki verið varaður við þessari áhættu. Byggt sé á því bankanum hafi verið skylt samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002 um eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti, sbr. einnig 5. gr. laga nr. 33/2003, að vara stefnda við þeirri áhættu sem fólst í því að taka lán sem bundið væri við gengi erlendra gjaldmiðla og jafnframt að ráða stefnda frá því að taka lánið.

Hvað varði stöðu samningsaðila tekur stefndi fram að stefndi sé einstaklingur sem við gerð lánssamningsins hafi enga þekkingu eða reynslu haft af fjármálagerningum. Stefndi hafi starfað sem matreiðslumaður auk þess sem hann hafi rekið búskap á jörðinni Vatnsenda. Í febrúar 2007 hafi hann fengið greiddar bætur frá Kópavogsbæ vegna eignarnáms. Stefndi hafi aldrei áður haft svo mikla fjármuni undir höndum. Bankanum hafi mátt vera ljóst að við þessar aðstæður hefði stefndi verið í mikilli þörf fyrir eðlilega og heilbrigða fjármálaráðgjöf af hálfu bankans en ekki spákaupmennsku.

Landsbanki Íslands hf. hafi á hinn bóginn verið fjármálastofnun sem starfaði í skjóli opinbers starfsleyfis. Bankinn hafi verið í yfirburðastöðu gagnvart stefnda og haft yfir að ráða starfsmönnum með sérþekkingu á lánastarfsemi. Byggt sé á því að á bankanum hafi hvílt skylda til að viðhafa vönduð vinnubrögð gagnvart stefnda við lánveitinguna. Byggt sé á því að samkvæmt sjónarmiðum um neytendavernd sé sanngjarnt og rétt að ríkar skyldur hvíli á bankanum um skyldu til aðgæslu og vandvirkni í samskiptum við viðskiptavini sína. Bent sé á að stefndi hafi verið nýr í viðskiptum við bankann og bankinn hafi ekki þekkt til stefnda sem viðskiptavinar.

Til viðbótar því sem að framan er getið sé byggt á því að Landsbanki Íslands hf. hafi með framgöngu sinni gagngert unnið gegn hagsmunum stefnda. Með því að fjármálaráðgjöf bankans hafi falist í því að stefndi tæki lán til hlutabréfakaupa í Straumi Burðarás í stað þess að nota þá fjármuni til kaupanna sem stefndi hafði lagt inn í bankann hafi Landsbanki Íslands hf. leitast við að auðga sjálfan sig með því að fá greidda vexti, auk gengistryggingar samkvæmt lánssamningnum. Telur stefndi að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefnanda að bera lánssamninginn fyrir sig. Áréttað sé að mikill aðstöðumunur hafi verið með Landsbanka Íslands hf. og stefnda, sem hafði reitt sig á ráð og ráðvendni starfsmanna bankans.

Við gerð skattframtals stefnda gjaldárið 2008, vegna ársins 2007, hafi skuldir stefnda hjá Landsbanka Íslands hf. ekki verið forskráðar á skattframtal hans, en á þessum tíma hafi slík forskráning upplýsinga á skattframtöl verið hafin. Þá hafi stefndi ekki fengið sendar neinar upplýsingar eftir öðrum leiðum um skuldir hans hjá Landsbanka Íslands hf. Á skattframtali 2010 vegna ársins 2009 og síðari ár hafi stefndi sett fram athugasemdir um að gerður væri fyrirvari um réttmæti skulda hans við Landsbanka Íslands hf. og að stefndi hefði gert athugasemdir við bankann um þær kröfur sem gerðar væru á hendur honum af hálfu stefnanda.

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu sé á því byggt að dómkrafa stefnanda í stefnu sé ekki rétt og krefjist stefndi þess að krafan lækki í 387.478.219 krónur. Ekki sé gerð athugasemd um upphafsdag dráttarvaxta.

Byggt sé á því að útreikningar stefnanda við endurreikning á lánssamningi nr. 7198 hafi hvorki verið í samræmi við skilmála samningsins né í samræmi við ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Samkvæmt lánssamningi stefnda og Landsbanka Íslands hf. hafi lánið verið veitt til tveggja ára og hafi átt að endurgreiða það allt ásamt vöxtum með einni afborgun þann 1. mars 2009.

Í bréfi stefnanda til stefnda 12. september 2011 vísi stefnandi til breytinga á lögum nr. 38/2001 sem samþykktar voru af Alþingi í desember 2010. Í bréfinu tilkynni stefnandi að eftirstöðvar lánsins hafi verið endurútreiknaðar miðað við lægstu óverðtryggðu vexti sem Seðlabanki Íslands birti samkvæmt 10. gr. áðurnefndra laga. Fram komi í bréfinu að eftirstöðvar lánsins fyrir endurútreikning nemi 833.498.039 krónum en eftir endurútreikning 488.822.477 krónum. Endurútreikningur lánsins hafi farið fram 9. september 2011. Þá segi í bréfinu að ekki sé þörf á því að gera skriflegan viðauka við lánið þar sem breytingarnar hafi verið gerðar í samræmi við ákvæði vaxtalaga. Með bréfi stefnanda hafi ekki fylgt forsendur útreikninganna. Við skoðun útreikninga stefnanda komi á hinn bóginn í ljós að stefnandi hafi höfuðstólsfært reiknaða vexti frá útborgun lánsins 16. mars 2007 á 12 mánaða fresti allt til 9. september 2011 er endurútreikningurinn hafi farið fram. Uppreiknuð óverðtryggð skuld stefnda hafi þá numið 540.229.908 krónum og eftirstöðvar lánsins nemi, að frádreginni uppreiknaðri heildargreiðslu inn á lánið þann 12. febrúar 2010, 488.882.477 krónum.

Samkvæmt skilmálum lánssamningsins hafi lánstíminn verið tvö ár og hafi borið að greiða lánið upp, þ.e. afborgun og vexti, með einni greiðslu í lok lánstímans þann 1. mars 2009. Vextir skyldu leggjast við höfuðstól lánsins á 12 mánaða fresti út lánstímann, fyrst 1. mars 2008, og mynda þar með nýjan höfuðstól lánsins. Byggt sé á því að skilmálar lánssamningsins standi nema breyting sé gerð á þeim af hálfu beggja samningsaðila. Stefnandi geti ekki einhliða breytt skilmálum lánsins og ekki sé að finna heimild í vaxtalögum nr. 38/2001 um breytingar á samningsákvæðum um gjalddaga lánssamninga.

Stefndi byggi á því að þar sem stefnandi hafi talið að lánssamningur nr. 7198 kvæði á um ólögmæta gengistryggingu hafi borið að endurreikna vexti á láninu samkvæmt 1. málslið 4. gr., sbr. 1. mgr. 18. gr., laga nr. 38/2001, í samræmi við skilmála lánssamningsins. Vextir reiknist þannig frá útborgunardegi lánsins þann 16. mars 2007, leggist við höfuðstól lánsins á 12 mánaða fresti, fyrst þann 1. mars 2008, allt til loka lánstímans þann 1. mars 2009.

Fjármunir þeir sem greiddir hafi verið inn á lánssamninginn séu til komnir vegna innlausnar Landsbanka Íslands hf. á Samson-skuldabréfum stefnda 6. október 2008. Hafi innlausnarfjárhæðin, 52.319.167 krónur, verið lögð inn á óveðsettan reikning í eigu stefnda sama dag. Tveimur dögum síðar, eða 8. október 2008, hafi fjármagnstekjuskattur að fjárhæð 231.917 krónur verið dreginn frá innlausnarfjárhæðinni.

Þann 9. október 2008 hafi stefnandi greitt fjárhæðina, 52.087.250, krónur inn á reikning í eigu bankans nr. 0111-26-974900. Hafi bankinn legið með peningana til 12. febrúar 2010 er þeim var ráðstafað að hluta upp í ógreiddan yfirdrátt á reikningi stefnda nr. 0111-26-2228 og að hluta upp í lánssamning nr. 7198. Af hálfu stefnda sé byggt á því að innborgun að fjárhæð 46.386.428 krónur eigi að færast sem innborgun inn á lánssamninginn nr. 7198 miðað við 9. október 2008, enda leiði önnur niðurstaða til óréttmætrar auðgunar stefnanda.

Höfuðstóll lánsins hafi því eftir endurreikning lánsins verið 387.478.219 krónur sem reiknist svo:

Stefndi kveðst í málinu vísa til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr., sbr. 36. gr. a til 36. gr. c, til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr., til laga nr. 33/2003 um verðbréfafyrirtæki, einkum 4. og 5. gr., til laga um neytendalán nr. 121/1994, einkum 5., 6., 7. og 9. gr., til ákvæða vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 4. og 18. gr., og til laga nr. 91/1991. Um málskostnaðarkröfu sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV

Niðurstaða

Í máli þessu krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum eftirstöðvar lánssamnings um fjölmyntalán sem stefndi og Landsbanki Íslands hf. gerðu með sér 9. mars 2007. Hefur efni samningsins þegar verið lýst og gerð grein fyrir einstökum ákvæðum hans. Fyrir liggur að samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf., kt. [...], ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf. kt. [...], nú Landsbankinn hf., kt. [...], sem er stefnandi máls þessa.

Jafnframt liggur fyrir að lánið var endurreiknað í kjölfar dóma Hæstaréttar á þessu sviði 9. september 2011 og að lánið er í vanskilum frá þeim tíma. Í málinu krefst stefndi aðallega sýknu og byggir á því að samningnum beri að víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 þar sem ósanngjarnt væri af hálfu stefnanda og andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Til vara krefst hann lækkunar á skuldbindingum sínum á grundvelli sjónarmiða um vaxtaútreikning og meðferð innborgunar inn á lánið. Hafa sjónarmið aðila og útreikningar ítarlega verið raktir hér framar. Fallast verður á það með stefnda að honum sé kleift að hafa uppi varnir, sem byggðar séu á ógildi samnings sem stefnandi fékk framseldan frá forvera sínum Landsbanka Íslands hf., í innheimtumáli stefnanda á grundvelli slíkra löggerninga.

Stefnandi hefur að nokkru fallist á sjónarmið stefnda sem fram koma í greinargerð hans hvað varðar meðferð innborgunar inn á lánssamning aðila 9. október 2008 í stað 12. febrúar 2010 vegna innlausnar á skuldabréfum stefnda í félaginu Samson. Breytti hann kröfugerð sinni í samræmi við það með bókun sem lögð var fram í þinghaldi 10. mars 2017. Leiðir þetta til lækkunar höfuðstóls kröfu stefnanda. Þá hefur hann einnig sett fram varakröfu í málinu þar sem tekið er tillit til sjónarmiða stefnda hvað varðar tímabil vaxtaútreiknings.

Að þessu sögðu tekur dómurinn fram að fyrir liggur að stefnandi höfðaði mál á hendur stefnda 20. mars 2014 og krafði hann um greiðslu vegna yfirdráttar á þremur myntveltureikningum sem stofnaðir höfðu verið árið 2007. Stefndi hafði uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar í málinu sem byggðist á því að hann hefði orðið fyrir fjártjóni af völdum starfsmanna Landsbanka Íslands hf. vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi þeirra frá því að hann stofnaði til viðskipta við bankann í mars 2007 og fram að hruni bankans í október 2008, og ætti því rétt á skaðabótum eftir almennum reglum. Byggði stefndi á því að starfsmenn bankans hefðu að eigin frumkvæði keypt í hans nafni hlutabréf í Straumi Burðarás en stefndi hefði verið fákunnandi um slík viðskipti. Ráðgjöf bankans hefði brugðist og verið í andstöðu við reglur laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti sem þá voru í gildi. Dómur í því máli var kveðinn upp í Hæstarétti 30. mars 2017, í máli nr. 489/2016. Í dóminum staðfesti rétturinn m.a. þá niðurstöðu héraðsdóms að stefnandi hefði ekki bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnda í þeim lögskiptum sem um ræddi en af því leiddi að ekki stofnaðist til kröfu af hálfu stefnda sem unnt var að skuldajafna við kröfu bankans.

Í áðurnefndu dómsmáli var fjallað um sömu atvik og til umfjöllunar eru í þessu máli og varðar grundvöllur beggja málanna því sömu viðskipti og sömu ráðstafanir af hálfu bankans. Þá hafði stefndi að meginstefnu uppi sömu málsástæður og í máli því sem hér er til umfjöllunar og þegar hefur verið lýst. Niðurstaðan í máli nr. 489/2016 verður ekki skilin á annan veg en þann að rétturinn hafi ekki fallist á að starfsmenn Landsbanka Íslands hf. hafi átt frumkvæði að kaupum stefnda á bréfum í Straumi eða beint fjárfestingu hans í þá átt með ráðgjöf eða öðrum hætti. Af gögnum málsins yrði ekki annað ráðið en að stefndi hefði verið búinn að gera upp hug sinn um þessi kaup áður en hann leitaði til bankans. Þá var það niðurstaða dómsins að ekki hefði hvílt skylda á bankanum til að gera skriflegan samning við stefnda um eignastýringu, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2003 sem þá giltu, þar sem stefndi leitaði til bankans vegna einstakra, fyrir fram ákveðinna viðskipta. Þá var af hálfu dómsins vísað til samnings um vörslureikning frá 14. mars 2007, sem einnig liggur fyrir í máli þessu, þar sem fram koma viðvaranir af hálfu bankans um að viðskiptavinur geri sér grein fyrir að verðbréfaviðskipti geti verið mjög áhættusöm og að viðskiptavini beri að afla sér ráðgjafar sérfræðings hafi hann takmarkaða þekkingu á fjárfestingum. Átti stefnda að vera ljóst að hann var að eiga áhættusöm viðskipti. Þá er sérstaklega tekið fram að starfsmönnum Landsbanka Íslands hf. hafi ekki getað verið ljóst á þessum tíma að hlutbréf í Straumi yrðu verðlaus síðar. Jafnframt er tekið fram að stefndi hafi kosið að setja tryggingu fyrir skuldum sínum við Landsbanka Íslands hf. í stað þess að gengið yrði að veðsettum eignum hans. Var því hafnað að brotið hefði verið gegn ákvæði 4. og 5. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti o.fl. og 19. gr. laga nr. 161/2002. Hvað varðar þau sjónarmið að stefndi hafi ekki verið upplýstur um að þóknun vegna kaupa á bréfum í Straumi væri „falin í verði“ tekur dómurinn fram að um þetta hafi Hæstiréttur einnig fjallað. Um framvirkt gengi hafi verið að ræða þar sem taka hafi þurft tillit til lánafyrirgreiðslu og þóknunar Straums vegna viðskiptanna. Þótti stefndi hafa fyrirgert rétti sínum að þessu leyti fyrir tómlætis sakir með því að hafa ekki gert athugasemdir við þetta atriði fyrr en árið 2014, en viðskipti hefðu farið fram í mars 2007. Samkvæmt framansögðu verður því ekki fram hjá því litið að dómkröfur og málsástæður stefnda fyrir sýknu í máli því sem hér er til umfjöllunar hafa þegar hlotið efnislega umfjöllun í áðurnefndum dómi Hæstaréttar.

Í fyrrnefndu máli nr. 489/2016 er um málsatvik gengið út frá því að stefndi hafi leitað til Straums Burðaráss fjárfestingarbanka hf. í febrúar 2007 til kaupa á hlutabréfum í félaginu og að Straumur hafi fjármagnað kaupin tímabundið áður en stefndi leitaði til Landsbanka Íslands hf. um fjármögnun á kaupunum. Þann 2. mars 2007 lagði stefndi 800.000.000 króna inn á reikning hjá forvera stefnanda, Landsbanka Íslands hf. Sama dag voru 797.000.000 millifærðar á reikning sem bar heitið einkabankaþjónusta og samdægurs keypt peningabréf í peningamarkaðssjóði Landsbanka Íslands hf. fyrir alla fjárhæðina. Þá kemur fram í gögnum málsins að hlutabréf í Straumi voru keypt 16. mars 2007 og var nafnverð þeirra 30.000.000 króna en markaðsverð 643.536.600 krónur. Stefndi fjármagnaði þessi kaup með sölu peningabréfa sinn hjá Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 324.509.400 krónur en einnig með því að taka lán hjá Landsbanka Íslands hf. 9. mars 2007 í erlendum myntum að fjárhæð 320.000.000 króna, sem ágreiningur í máli þessu lýtur að. Til tryggingar skuld sinni samkvæmt láninu setti stefndi Landsbanka Íslands hf. að handveði öll nýkeypt hlutabréf í Straumi með sérstakri yfirlýsingu sama dag. Ekkert er fram komið í máli þessu sem hnekkir þessu eða getur leitt til þess að atvik verði talin hafa verið með öðrum hætti en hér að framan er lýst. Hefur því áðurnefndur dómur fullt sönnunargildi um þessi atriði, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, og hafa ekki verið færðar sönnur á annað. Þykir þar engu breyta þótt í dómi Hæstaréttar í máli nr. 489/2016 reyni á skaðabótaábyrgð stefnanda. Ljóst er að sömu atvik liggja til grundvallar í báðum málunum.

Stefndi hefur í máli þessu byggt á því að víkja eigi skuldbindingum hans samkvæmt lánssamningnum til hliðar á grundvelli 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 og að öll þau atriði sem líta bera til samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar séu uppfyllt í málinu. Með hliðsjón af því sem áður er fram komið er ljóst að um viðskipti með mikla fjármuni var að ræða. Þá kröfu verður að gera til stefnda að við slíkar aðstæður sýndi hann eðlilega aðgæslu þegar kom að því að gæta fjárhagslegra hagsmuna sinna. Þá hefur það þýðingu að ekki verður annað ráðið en að um endurfjármögnun hafi verið að ræða vegna kaupa á hlutabréfum sem Straumur Burðarás hafði fjármagnað til bráðabirgða. Þá verður ekki fram hjá því horft að stefndi hreyfði engum athugasemdum gagnvart stefnanda vegna viðskipta sinna við bankann fyrr en á árinu 2016, eða tæpum tíu árum eftir að þau áttu sér stað.

Þá þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á að brotið hafi verið gegn ákvæðum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán í umræddum viðskiptum. Verður ekki betur séð en að ákvæði 6. gr. laganna hafi verið uppfyllt. Er til þess að líta að um eingreiðslulán var að ræða með einum gjalddaga. Því gat greiðsluáætlun ekki skipt sköpum fyrir stefnda. Einnig bendir dómurinn á að í lánaafgreiðslu fyrirtækjasviðs 5. mars 2007 komi fram að stefndi hafi verið talinn mjög eignasterkur viðskiptavinur. Verður því ekki talið að greiðslumat hafi á þeim tíma haft nokkra þýðingu fyrir viðskipti aðila.

Þá voru vextir af hverri mynt og lántökukostnaður skýrlega tilgreindur í kaupnótu. Dómurinn tekur fram að með 18. gr. laga nr. 38/2001 hafi verið sett sérregla sem tekur til þeirra tilvika þar sem ákvæði um vexti telst ógilt. Í samræmi við almennar lögskýringarreglur geta hvorki ákvæði laga nr. 121/1994 né þær ógildingarreglur um neytendasamninga sem fram koma í 36. gr. a til 36. gr. d í lögum nr. 7/1936 gengið framar þessu ákvæði. Þá bendir dómurinn á að ætluð brot gegn lögum nr. 121/1994 geta aðeins leitt til bótaábyrgðar sbr. 15. gr. þeirra enda hafi neytandi mátt ætla að lánskjör hans væru hagstæðari en þau síðar reyndust vera. Ekki verður séð að stefndi byggi á því enda hefur hann ekki uppi bótakröfu í málinu. Er sjónarmiðum stefnda hvað þetta varðar hafnað.

Eftir framansögðu telur dómurinn greiðsluskyldu stefnanda samkvæmt ákvæðum samningsins og endurútreikningi hans samkvæmt lögum nr. 38/2001 óumdeilanlega vera fyrir hendi. Hefur stefndi ekki sýnt fram á að í viðskiptum aðila hafi verið brotið gegn ákvæðum laga nr. 33/2003 sem þá giltu um verðbréfaviðskipti eða ákvæðum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán þannig að ákvæðum 36. gr. laga nr. 7/1936., sbr. 36. gr. a til 36. gr. c í sömu lögum, verði beitt í málinu.

Eins og fram er komið gerði stefnandi breytingu á kröfugerð sinni undir rekstri málsins og í breyttri mynd setur hann hana fram sem aðal- og varakröfu, en höfuðstóll kröfu stefnanda hefur í báðum tilvikum verið lækkaður eins og þegar er fram komið. Mismunur á aðal- og varakröfu stefnanda liggur í því að í aðalkröfu er lánið endurreiknað að teknu tilliti til vaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 18. gr. sömu laga, fram til þess dags er endurútreikningurinn fór fram 9. september 2011, en í varakröfu er lánið framreiknað að teknu tilliti til vaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 18. gr. sömu laga, fram til lokagjalddaga lánsins 1. mars 2009. Telur dómurinn þá framsetningu sem felst í varakröfu stefnanda í samræmi við skilmála samningsins hvað vaxtareikning varðar en aðra niðurstöðu bersýnilega óhagfellda stefnda og ákvæði laga nr. 38/2001 standi þeirri niðurstöðu ekki í vegi. Vextir reiknist þannig frá útborgunardegi lánsins þann 16. mars 2007 og leggist við höfuðstól þess á 12 mánaða fresti, fyrst þann 1. mars 2008 allt til loka lánstímans þann 1. mars 2009. Fellst dómurinn því á varakröfu stefnanda eins og nánar greinir í dómsorði. Þykir stefndi ekki hafa hnekkt útreikningum stefnanda.

Með vísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 2. janúar 2018.

D Ó M s o r ð:

Stefndi, Þ-kk-nf H-kk-nf, greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 387.672.755 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. október 2012 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf G-kvk-nf (sign.)