E-2874/2016

D Ó M U R

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 13. september 2016 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 10. apríl sl. Stefnandi er Rask ehf., Lágmúla 7, Reykjavík. Stefndi er Klakki ehf., Ármúla 1, Reykjavík. Þá er Seðlabanka Íslands, Kalkofnsvegi 1, Reykjavík, stefnt til réttargæslu.

Endanlegar kröfur stefnanda eru þær, aðallega, að stefndi greiði stefnanda 926.896.940 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 802.926.397 krónum frá 1. apríl 2015 til 21. desember þess árs, af 821.953.486 krónum frá þeim degi til 29. janúar 2016, af 869.452.512 krónum frá þeim degi til 18. mars þess árs, af 913.294.141 krónu frá þeim degi til 19. apríl þess árs, en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun stefnda 4. október 2016 að fjárhæð 960.556.962 krónur. Til vara er þess krafist að stefndi greiði stefnda 33.127.172 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. október 2016 til greiðsludags.

Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar krafna stefnanda. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Réttargæslustefndi hefur ekki látið málið til sín taka.

Helstu ágreiningsefni

Eins og málið liggur endanlega fyrir snýst megin ágreiningur aðila um hvort stefnda hafi borið að greiða stefnanda, sem er íslenskt einkahlutafélag í eigu félags skráð á Bresku Jómfrúareyjum, greiðslur samkvæmt nauðasamningi stefnda, sem svara til höfuðstóls aðalkröfu stefnanda, við þær aðstæður að réttargæslustefndi hafði tilkynnt um þá afstöðu sína að greiðslurnar kynnu að fela í sér brot á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, með síðari breytingum, og hafið rannsókn á þeim grundvelli. Svo sem nánar greinir síðar greiddi stefndi stefnanda 960.556.962 krónur eftir að málið var höfðað, eða 4. október 2016, eftir að fyrir lá breytt afstaða réttargæslustefnda til heimildar stefnda til að inna greiðsluna af hendi til stefnanda. Varakrafa stefnanda, sem sett var fram í þinghaldi 9. febrúar sl., byggist hins vegar á því að greiðslan 4. október 2016 hafi ekki falið í sér fullar efndir kröfu hans þar sem stefnda hafi borið að ávaxta kröfu stefnanda í íslenskum krónum í stað fleiri mynta og eigi þar af leiðandi að standa stefnanda skil á svonefndum neikvæðum gengismun.

Ekki er deilt um atvik málsins . Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að gera sérstaka grein fyrir tölulegri sundurliðun kröfu stefnanda.

Yfirlit málsatvika

Stefndi, sem áður hét Exista hf., gerði nauðasamning við lánardrottna sína, sem staðfestur var samkvæmt 60. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. 17. október 2010. Samkvæmt nauðasamningnum var kröfuhöfum stefnda boðin greiðsla krafna sinna með því að breyta 10% þeirra í hluti í félaginu og breyta skilmálum eftirstöðva krafnanna þannig að þær lúti skilmálum sem fram koma í skuldaskjali sem telst óaðskiljanlegur hluti nauðasamningsins. Í skuldaskjalinu er mælt fyrir um að stefndi greiði kröfuhöfum afborganir af skuld jafnharðan og fjármunir myndast hjá félaginu vegna eignasölu eða annarra atvika, en ekki er um fyrir fram ákveðna gjalddaga að ræða. Í grein 5.5 skuldaskjalsins er kveðið sérstaklega á um meðferð krafna og útgreiðslur með hliðsjón af þeim gjaldeyrishöftum sem í gildi eru á Íslandi á hverjum tíma. Í a-lið greinarinnar kemur efnislega fram að við þær aðstæður að reglur réttargæslustefnda komi í veg fyrir greiðslu til kröfuhafa skuli ráðstafa henni á fjárvörslureikning hjá réttargæslustefnda og megi engar fjárhæðir greiða kröfuhafanum eða leysa af fjárvörslureikningi nema stefndi hafi aflað tilskilins samþykkis og/eða undanþágu réttargæslustefnda. Skal stefndi leitast við að afla slíks samþykkis og/eða undanþágu til þess að geta innt af hendi greiðslur til kröfuhafa að því gefnu að félagið þurfi ekki að höfða mál vegna þess, sbr. (b) lið gr. 5.5. Í viðauka nr. 9 við skuldaskjalið er kveðið nánar á um greiðslur stefnda á vörslureikninga réttargæslustefnda svo og þá vexti sem greiðslur bera á vörslureikningi. Segir þar að við greiðslu af fjárvörslureikningi réttargæslustefnda til kröfuhafa skuli taka mið af sanngjarnri nálgun vaxta sem fjárréttindi hafi safnað á þeim tíma sem þau voru varðveitt á vörslureikningi.

Ekki er um það deilt að framsal krafna samkvæmt nauðasamningnum er heimilt að því gefnu að samsvarandi hlutafjáreign sé einnig framseld. Hefur sérstakur umboðsaðili kröfuhafa, Wilmington Trust Limited, meðal annars það hlutverk að hafa umsjón með framsali krafna, sbr. 15. kafla skuldaskjalsins. Er stefnda þannig skylt að skrá framsal þegar W-x-x hefur sent staðfestingu þar að lútandi. Samkvæmt gögnum málsins keypti móðurfélag stefnanda, Basway Corp., skráð á Bresku Jómfrúareyjum, í fimm tilvikum kröfur á hendur stefnda samkvæmt skuldaskjalinu, og samsvarandi hlutafé í félaginu, af erlendum kröfuhöfum á tímabilinu frá október 2013 til ársloka 2014. Í stefnu er því lýst að Basway Corp. hafi meðal annars lánað þessi réttindi dótturfélagi sínu, stefnanda, með þremur tegundarákveðnum lánum sem öll voru til endurgreiðslu 1. júní 2024. Samkvæmt lánssamningunum er meginskylda stefnanda í lok lánstímans að skila sömu réttindum til lánveitanda, þ.e. hlutafé og kröfum gegn stefnda. Samkvæmt stefnu lánaði Basway Corp. stefnanda kröfur að nafnvirði 4.730.5858.141 krónu, hlutafé að nafnvirði 645.503.629 krónur og áunna vörslufjárinneign að fjárhæð 651.205.629 krónur. Var þetta gert með þremur lánssamningnum 3. júní 2014, 17. september 2014 og 2. janúar 2015. Aðeins þriðja lánið mun hafa tekið til vörslufjárinneignar.

Stefnandi útskýrir tildrög umrædds framsals þannig að við nauðasamning stefnda hafi tilvísun til reglna um gjaldeyrismál, sbr. reglur 370/2010, ekki falið í sér teljandi takmörkun þar sem greiðslur samningskrafna samkvæmt nauðasamningi voru undanskildar banni við fjármagnshreyfingum á milli landa. Þessi staða hafi verið óbreytt fram til setningar laga nr. 17/2012 sem felldu á brott 4. tölulið 3. mgr. 13. gr. b laga nr. 87/1992 með síðari breytingum. Með þessum breytingum hafi stefnda orðið óheimilt að inna greiðslur af hendi til erlendra kröfuhafa. Verður ráðið af stefnu að framsal Basway Corp. hafi verið gert í þeim tilgangi að fé yrði greitt út af vörslufjárreikningi hjá réttargæslustefnda þannig að hlutaðeigandi kröfuhafi fengi þar með ráðstöfunarheimild yfir fénu og tækifæri til að ávaxta það. Basway Corp. hafi með þessum hætti verið tilbúið til að binda fé sitt hér á landi ólíkt flestum erlendum kröfuhöfum.

Í greinargerð stefnda er því lýst að um mitt ár 2014 hafi stefndi fengið í hendur framsalsskírteini frá Wilmington um framsal krafna Basway Corp. til stefnanda samkvæmt tilkynningu 9. júní 2014. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð stefnda var þetta í fyrsta skipti sem slík krafa var framseld frá erlendum aðila til innlends aðila. Með tölvuskeyti 2. júlí 2014 gerði stefndi réttargæslustefnda viðvart um framsalið. Þá sagði að í ljósi framsalsins og þess að framsalshafi væri innlendur aðili „munum við, í samræmi við skilmála nauðasamningsins, greiða framsalshafa rúmlega kr. 191 milljónir hinn 7. júlí næstkomandi“. Með bréfi réttargæslustefnda 3. júlí 2014 var óskað eftir frekari upplýsingum um framsalið og þá aðila sem ættu í hlut. Stefndi svaraði erindi réttargæslustefnda samdægurs. Af hálfu réttargæslustefnda var stefnda hins vegar ekki sent bréf með formlegri afstöðu bankans til fyrirhugaðrar greiðslu. Stefndi innti því greiðsluna af hendi til stefnanda 7. júlí 2014 ásamt áföllnum vöxtum svo sem áður hafði verið boðað.

Stefnda barst á ný tilkynning um framsal Basway Corp. til stefnanda 1. október 2014 samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð hans, en framsalið sjálft er dagsett 17. september þess árs. Upplýsti stefndi réttargæslustefnda um þessa tilkynningu með tölvuskeyti 6. október 2014 svo og þá fyrirætlun að greiða fjárhæðina til stefnanda innan ákveðins frests. Erindinu var ekki svarað af réttargæslustefnda innan frestsins en í tölvuskeyti réttargæslustefnda 10. október 2014 var hvatt til „sérstakrar varkárni“ í þeim tilvikum þar sem kröfuhafaskipti hefðu átt sér stað milli innlendra og erlendra aðila, þar sem slíkar fjármagnshreyfingar á milli landa væru óheimilar án sérstakrar undanþágu frá lögum um gjaldeyrismál. Stefndi innti engu að síður greiðsluna af hendi til stefnanda 14. október 2014 og vísaði til þess gagnvart réttargæslustefnda að hann hefði ekki vald til þess að skera úr um lögmæti framsals krafna samkvæmt nauðasamningnum. Greiðsla var jafnframt innt af hendi til stefnanda 25. nóvember 2014 á grundvelli undangenginnar tilkynningar til réttargæslustefnda.

Sakarefni málsins lýtur að fyrirhugaðri greiðslu samkvæmt þriðju og síðustu tilkynningunni sem stefnda barst vegna framsals frá Basway til stefnanda sem dagsett er 2. janúar 2015. Stefndi upplýsti réttargæslustefnda um þessa tilkynningu með tölvuskeyti 26. janúar 2015, þar sem greint var frá framseljanda og framsalshafa. Stefnda bárust jafnframt sérstakar greinargerðir vegna framsalsins og voru þær sendar réttargæslustefnda. Þar kom fram að framsalið til stefnanda grundvallaðist á svonefndu tegundarákveðnu láni til endurgreiðslu 1. júní 2024. Bæri lántaka þannig að skila lánveitanda sömu eða sambærilegri eign á gjalddaga. Lýsti stefndi þeirri fyrirætlun sinni að greiða stefnanda fjárhæðina sem um ræddi fyrir lok 30. janúar 2015.

Í greinargerð stefnda segir að honum hafi borist tölvuskeyti starfsmanns réttargæslustefnda 28. janúar 2015 sem af mátti ráða að af hálfu réttargæslustefnda væru áðurgreind framsöl talin ólögleg og að réttargæslustefndi hygðist taka málið til rannsóknar. Hinn sama dag er dagsett tilkynning réttargæslustefnda sem liggur fyrir í málinu um ætlað brot Basway Corp., stefnanda og stefnda gegn lögum um gjaldeyrismál. Hinn 2. febrúar 2015 tilkynnti réttargæslustefndi stefnanda um upphaf rannsóknar vegna lánasamninganna þriggja milli stefnanda og Basway. Að svo komnu máli ákvað stefndi að inna ekki af hendi þá greiðslu sem hann hafði boðað að yrði greidd stefnanda 30. janúar 2015.

Stefnandi krafði stefnda um greiðslu 27. febrúar 2015 og taldi að í afstöðu réttargæslustefnda hefði ekki falist neitt bann við greiðslunni. Stefndi brást við þessu erindi stefnanda með því að óska eftir formlegri afstöðu réttargæslustefnda til fyrirhugaðra útgreiðslna með bréfi 5. mars 2015 þar sem óskað var leiðbeininga með vísan til 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þennan sama dag var stefnanda tilkynnt um þá niðurstöðu rannsóknar réttargæslustefnda að framsal krafnanna hefði brotið í bága við ákvæði laga um gjaldeyrismál.

Hinn 6. mars 2015 tilkynnti stefndi lögmanni stefnanda um beiðni sína til réttargæslustefnda. Kom fram í bréfinu að þar til afstaða réttargæslustefnda lægi fyrir væri litið svo á „að raunverulegur vafi sé uppi um lögmæti greiðslu til umbjóðanda þíns og Klakka sé heimilt, með vísan til 5. gr. [skuldaskjalsins], sbr. og gr. 13.1. og 13.2., að halda eftir greiðslu, þar til þeim vafa hefur verið útrýmt“. Réttargæslustefndi svaraði beiðni stefnda um leiðbeiningar 10. mars 2015 og sagði þar meðal annars: „Að öllu framangreindu virtu er ljóst að afstaða Seðlabankans til framangreindra fyrirspurna yðar, f.h. Klakka ehf., er sú að framsal á kröfum samkvæmt nauðasamningi frá erlendum aðila til innlends aðila með láni innan samstæðu gangi gegn ákvæðum laga nr. 87/1992, um gjaldeyrismál, og að Klakka ehf. sé óheimilt að greiða fjármuni á reikning í eigu innlends aðila sem eignast hefur kröfu með ólögmætum hætti, enda getur innlendur aðili ekki byggt rétt á slíku framsali. Af því leiðir að erlendi aðilinn er enn réttmætur eigandi kröfunnar.“

Hinn 13. mars 2015 tilkynnti réttargæslustefndi stefnda að tekið hefði verið til rannsóknar meint brot hans á lögum um gjaldeyrismál vegna útgreiðslna á grundvelli nauðasamningsins. Hinn 5. júní 2015 tilkynnti réttargæslustefndi stefnda um frumniðurstöður rannsóknar. Í bréfi réttargæslustefnda kom enn fram að réttargæslustefndi teldi kröfuframsal Basway Corp. til stefnanda ólögmætt og teldist fyrrnefnda félagið því eftir sem áður réttmætur eigandi krafnanna. Var því jafnframt lýst að með greiðslum stefnda til stefnanda hefði stefndi brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 13. gr. b laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál.

Hinn 5. júní 2015 sendi lögmaður stefnanda stefnda innheimtubréf vegna kröfu sinnar. Með bréfi 18. júní 2015 upplýsti stefndi stefnanda um að ætluð brot væru enn til rannsóknar hjá réttargæslustefnda og áréttaði þá afstöðu að ekki væri unnt að inna af hendi greiðslu til stefnanda þar sem vafi væri uppi um lögmæti slíkra greiðslna. Jafnfram mótmælti stefndi afstöðu réttargæslustefnda í athugasemdum sínum við frumniðurstöður rannsóknar hans. Með tölvuskeyti 20. ágúst 2015 upplýsti lögmaður stefnanda um fyrirhugaða málshöfðun á hendur stefnda til innheimtu fjármuna úr nauðasamningi stefnda. Stefndi svaraði erindinu 25. ágúst 2015 og vísað þar enn á ný til afstöðu réttargæslustefnda.

Hinn 14. mars 2016 sendi réttargæslustefndi stefnanda sáttarboð vegna rannsóknar á meintum brotum hans á lögum um gjaldeyrismál. Sáttarboðið hljóðaði uppá greiðslu stefnanda á 36.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs og var bundið því skilyrði að framsal Basway Corp. á nauðasamningskröfum til stefnanda yrði leiðrétt með þeim hætti að Basway yrði formlega gerður eigandi umræddra nauðasamningskrafna. Stefnandi gekk ekki að sáttarboði réttargæslustefnda sem tók síðar ákvörðun um að leggja stjórnvaldssekt á stefnanda 19. ágúst 2016.

Með bréfi 15. mars 2016 tilkynnti réttargæslustefndi stefnda um niðurfellingu máls á hendur honum. Í erindinu kemur fram að andmæli stefnda hafi verið metin trúverðug og sök hafi ekki sannast í málinu án þess að vikið sé sérstaklega að lögmæti áðurgreindra framsala Basway Corp. til stefnanda. Stefndi óskaði að nýju eftir leiðbeiningum réttargæslustefnda með vísan til 7. gr. stjórnsýslulaga vegna kröfu stefnanda um greiðslu samkvæmt nauðasamningnum með bréfi 30. maí 2016. Með erindi 11. ágúst 2016 ítrekaði stefnandi kröfu sína á hendur stefnda og vísaði þar til bréfs réttargæslustefnda þar sem fram kæmi að stefnandi hefði við framsalið frá Basway Corp. orðið eigandi umræddra nauðasamningskrafna. Hinn 19. ágúst 2016 tók réttargæslustefndi stjórnvaldsákvörðun um álagningu stjórnvaldssektar á hendur stefnanda, svo sem áður greinir, að fjárhæð 75.000.000 króna. Var ákvörðunin byggð á því að framsal nauðasamningskrafna frá Basway til stefnanda hefði brotið í bága við lög um gjaldeyrismál. Var tekið fram að brotin hefðu verið endurtekin, varðað háum fjárhæðum og virst hafa verið framkvæmd með það að markmiði að sniðganga gildandi takmarkanir á fjármagnshreyfingum á milli landa.

Hinn 22. ágúst 2016 upplýsti stefndi stefnanda um að ekki væri unnt að verða við áskorun um greiðslu vegna afstöðu réttargæslustefnda, en ekkert svar hafði þá borist frá bankanum við beiðni stefnda um leiðbeiningar 30. maí 2016. Eftir eftirrekstur stefnda barst tölvuskeyti frá réttargæslustefnda 9. september 2016 þar sem fram kom að beiðni stefnda um greiðslu til stefnanda væri enn í vinnslu hjá réttargæslustefnda og yrði svarað innan tíðar. Hinn 13. september 2016 höfðaði stefnandi mál þetta, svo sem áður greinir. Degi síðar kveður stefndi sér hafa borist bréf réttargæslustefnda dagsett 28. september 2016 þar sem beiðni hans um leiðbeiningar var svarað. Í bréfinu segir meðal annars: „Líkt og fyrr segir eru fjármagnshreyfingar á milli landa takmarkaðar af ákvæðum laga nr. 87/1992, um gjaldeyrismál. Umbjóðandi yðar, Klakki ehf., og kröfuhafar félagsins, Rask ehf. [...], eru því innlendir aðilar skv. 1. mgr. 1. gr. sömu laga, og eru því fjármagnshreyfingar á milli þeirra einungis takmarkaðar ef þær fara yfir landamæri, þ.e. til eða frá Íslandi. Af framansögðu er ljóst að takmarkanir laganna á fjármagnshreyfingum á milli landa standa ekki í vegi fyrir útgreiðslum frá Klakka ehf., vegna nauðasamnings félagsins, að því marki sem félögin eigi rétt til slíkra greiðslna á grundvelli nauðasamningsins, þau séu raunverulegir eigendur krafnanna og beri fjárhagslega áhættu af eignarhaldi þeirra, fari fjármagnshreyfingin ekki yfir landamæri.“

Stefndi upplýsti stefnanda 29. september 2016 um breytta afstöðu réttargæslustefnda og óskaði eftir staðfestingu á því að stefndi væri raunverulegur eigandi krafnanna og bæri fjárhagslega áhættu af eignarhaldi þeirra. Staðfesting stefnanda á framangreindu barst stefnda 30. september 2016. Innti stefndi af hendi greiðslu til stefnanda að fjárhæð 960.556.962 krónur 4. október 2016 að fengnum upplýsingum um bankareikninga stefnanda, meðal annars gjaldeyrisreikninga.

Engar munnlegar skýrslur voru gefnar við aðalmeðferð málsins.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi reisir kröfu sína í fyrsta lagi á því að með áðurlýstu framsali Basway Corp. til stefnanda hafi hann orðið réttur eigandi þeirra fjárrréttinda sem hér um ræði og það verið viðurkennt af stefnda. Réttargæslustefndi hafi aldrei borið brigður á gildi lánanna og í reynd staðfest að líta beri á stefnanda sem eiganda fjárréttindanna gegn stefnda. Stefnandi sé innlendur aðili í skilningi laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál með síðari breytingum. Eigi hann því skilyrðislausan rétt til að fá greidda þá vörslufjárinneign sem hann hafi öðlast rétt til samkvæmt framsalinu svo og síðari afborganir sem færðar voru á vörslufjárreikning. Vísar stefnandi til þess að í lögum nr. 87/1992 séu engin ákvæði sem banni slíka greiðslu til innlendra aðila. Álitamál um lögmæti þeirra ráðstafana sem krafan byggist á breyti hér engu. Stefnandi vísar til þess að kröfuréttindi hans njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og verði hann ekki sviptur tilkalli til þeirra án skýrrar lagaheimildar og því aðeins að almenningsþörf krefji og þá gegn fullum bótum. Ekkert bendi til þess að lögum nr. 87/1992 sé ætlað að leiða til ógildis löggerninga með fyrrgreindum afleiðingum.

Stefnandi byggir málatilbúnað sinn einnig á því að engin raunveruleg álitamál hafi verið uppi um lögmæti þeirra ráðstafana sem hann byggi kröfu sína gegn stefnda á. Þannig hafi lánin frá Basway Corp. til stefnanda verið lögmæt andstætt því sem réttargæslustefndi hafi talið í upphafi. Hann vísar til þess að orðalag 13. gr. g laga nr. 87/1992, með síðari breytingum, bendi til þess að lán innan samstæðu séu heimil án þess að nokkrum frekari skilyrðum þurfi að vera fullnægt. Í annan stað bendi orðalag fyrsta töluliðar 3. mgr. 13. gr. b ekki til annars en að viðskipti Basway Corp. við stefnanda hafi uppfyllt skilyrði ákvæðisins. Varðandi síðara atriði er sérstaklega bent á að umrædd lán hafi verið tegundarákveðin og því sé vafasamt að líta svo á að lánin hafi verið „veitt í erlendum gjaldeyri“ eða réttindin gegn stefnda teljist „greiðslufyrirmæli“. Sé talið að réttindin séu greiðslufyrirmæli hljóti þau að vera fyrirmæli til stefnda um greiðslu á íslenskum krónum og hafi þá verið fullnægt skilyrðum laga til greiðslu til stefnanda. Stefnandi vísar hér einnig til meginreglna íslensks réttar um samningsfrelsi svo og reglu 40. gr. EES-samningsins um frjálsa fjármagnsflutninga, sbr. lög nr. 2/1993. Við munnlegan flutning málsins vísaði stefnandi til þess að nú lægi fyrir að réttargæslustefndi hefði horfið frá fyrri afstöðu sinni og í reynd viðurkennt að fyrri afstaða hans hefði ekki verið samrýmanleg lögum.

Verði ekki fallist á framangreindar málsástæður telur stefnandi að álíta beri ógild ákvæði skuldaskjals stefnda um vörslufjárvarðveislu greiðslna. Telur stefnandi að ákvæðin, ef talin eru gild, feli í sér ólögmæta mismunun milli kröfuhafa því að þau leiði þá til þess að ákveðnir kröfuhafar veiti meiri eftirgjöf skulda en aðrir þar sem þeir fái greiðslu í öðru og verðminna formi. Verði því að telja ákvæðin andstæð 3. og 5. mgr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá er einnig vísað til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Stefnandi telur samkvæmt öllu framangreindu að stefnda hafi verið heimilt og skylt að inna greiðslu af hendi frá 1. apríl 2015 þegar liðinn var rúmur mánuður frá áskorun um greiðslu dagsettri 27. febrúar þess árs. Sé krafa um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 miðuð við þetta. Af þessu leiði einnig að krafa um dráttarvexti vegna síðari greiðslna sé miðuð við þá daga sem stefndi greiddi fé inn á vörslureikning hjá réttargæslustefnda í stað þess að greiða þá stefnanda.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að stefnandi hafi aldrei átt skilyrðislausan rétt til greiðslu, svo sem hann haldi fram. Hann vísar til ákvæða áðurlýsts nauðasamnings um meðferð krafna og skilyrði fyrir greiðslu. Í kjölfar framsals vegna þeirra fjárréttinda sem um sé deilt hafi komið upp sú staða að réttargæslustefndi hafi varað stefnda við útgreiðslum. Í framhaldinu hafi réttargæslustefndi tekið af öll tvímæli um það að frekari greiðslur til stefnanda á grundvelli krafnanna væru ólögmætar. Enn fremur hafi réttargæslustefndi lýst því yfir gagnvart stefnda að erlendi aðilinn Basway væri í raun réttmætur eigandi umræddra krafna. Stefnda hafi því verið heimilt að halda eftir greiðslu samkvæmt gr. 5.5 skuldaskjalsins, sbr. viðauka 9, og ráðstafa þeim inn á vörslureikning í samræmi við fyrirmæli umrædds ákvæðis, sbr. og gr. 13.1 og 13.2. Það sé óumdeilt að bæði stefndi og stefnandi hafi reynt að knýja fram endanlega afstöðu réttargæslustefnda til þeirra álitaefna sem upp komu og þegar hún lá fyrir hafi stefndi greitt umrædda kröfu til stefnanda að fullu án ástæðulauss dráttar. Sú túlkun á nauðasamningi stefnda, sem felist í kröfugerð stefnanda, þ.e. að stefnda hafi borið að inna af hendi greiðslur í blóra við skýlaus fyrirmæli nauðasamningsins og ákvarðanir og afstöðu stjórnvalda, sé augljóslega ótæk og eigi sér enga stoð í lögum. Stefndi bendir hér á að slíkt gæfi mögulega tilefni til ógildingar nauðasamningsins samkvæmt 62. gr. laga um gjaldþrotaskipti, með ófyrirséðu tjóni fyrir kröfuhafa félagsins. Stefnda telur þannig að kröfugerð stefnanda gangi að auki gegn lögum um gjaldþrotaskipti og þeim meginreglum sem þau byggja á.

Þótt einhverra hluta vegna verði fallist á að stefnandi hafi átt „skilyrðislausan rétt“ til umkrafðra greiðslna úr hendi stefnda telur stefndi engu að síður að það hafi verið lögmæt ráðstöfun að halda eftir greiðslum. Enda liggi fyrir að réttargæslustefndi, sem hafi eftirlit með framkvæmd laga um gjaldeyrismál, hafi lýst því yfir gagnvart stefnda að framsöl nauðasamningskrafna frá Basway til stefnanda væru ólögmæt, að erlendi aðilinn Basway væri réttmætur eigandi krafnanna og að greiðslur á grundvelli þeirra til stefnanda væru ólögmætar. Þegar mál þetta hafi verið höfðað hafi jafnframt legið fyrir stjórnvaldsákvörðun réttargæslustefnda þar sem lögð var stórfelld fjársekt á stefnanda vegna hins ólögmæta framsals. Telur stefndi að það sé lögmæt ráðstöfun að fylgja ákvörðunum, leiðbeiningum og fyrirmælum eftirlitsstjórnvaldsins og að á stefnda hafi hvílt slík hlýðnisskylda, bæði lögum samkvæmt og samkvæmt fyrirmælum nauðasamningsins. Stefndi áréttar að umkrafðar greiðslur voru inntar af hendi án ástæðulauss dráttar í kjölfar þess að réttargæslustefndi veitti umbeðnar staðfestingar og leiðbeiningar til stefnda.

Stefndi vísar einnig til þess að fyrir liggi stjórnvaldsákvörðun réttargæslustefnda þar sem komist sé að þeirri niðurstöðu að þau framsöl sem dómkrafa stefnanda grundvallast á, hafi brotið í bága við lög um gjaldeyrismál. Umrædd ákvörðun hafi réttaráhrif samkvæmt 16. gr. c laga um gjaldeyrismál og henni hafi ekki verið hnekkt. Þá vísar hann til þess að nauðasamningur hans hafi verið staðfestur af dómstólum og samkvæmt 62. gr. laga nr. 21/1991 sé þeim sem eiga samningskröfu mögulegt að krefjast þess fyrir dómi að nauðasamningur verði ógiltur ef hann hefur ekki verið efndur að fullu. Þetta hafi ekki verið gert og sé því engin lagaheimild fyrir kröfugerð stefnanda að þessu leyti. Þessu til viðbótar séu þær röksemdir stefnanda, að ákvæði nauðasamningsins í gr. 5.5 og viðauka 9 skuldaskjalsins leiði til ólögmætrar mismununar, haldlausar með öllu. Þótt umrædd ákvæði væru einhverra hluta vegna álitin ógild sé engu að síður ljóst að stefnda hafði ekki frekari heimildir til þess að framkvæma fjármagnshreyfingar sem færu í bága við lög um gjaldeyrismál, leiðbeiningar, ákvarðanir og fyrirmæli eftirlitsstjórnvalda.

Með vísan til framangreinds telur stefndi að útilokað sé að líta svo á að samið hafi verið fyrir fram um gjalddaga eða að greiðslukrafa stefnanda hafi verið sett fram með réttu, sbr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Sá hluti kröfugerðarinnar sem lúti að dráttarvöxtum sé að auki vanreifaður. Þegar af þeirri ástæðu verði að hafna dráttarvaxtakröfu stefnanda. Enginn vafi leiki því á að stefnda hafi verið heimilt að halda eftir umræddum greiðslum í ljósi atvika málsins og alls þess sem að framan er rakið. Stefnda vísar í því skyni jafnframt til 7. gr. laga nr. 38/2001. Ákvæðið eigi við ef greiðsla fer ekki fram vegna þess að skuldari haldi af lögmætum ástæðum eftir greiðslu eða hluta hennar. Með hliðsjón af þessu og þeirri staðreynd að stefndi innti af hendi greiðslu án ástæðulauss dráttar eftir að niðurstaða réttargæslustefnda lá fyrir, verði að hafna dráttarvaxtakröfu stefnanda.

Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að reifa sjónarmið stefnda fyrir varakröfu um lækkun.

Niðurstaða

Að mati dómsins bar áðurgreint skuldaskjal, sem er hluti nauðasamnings stefnda sem staðfestur var með úrskurði héraðsdóms 10. október 2010, skýrlega með sér að greiðslur til kröfuhafa væru háðar gildandi lögum og reglum um gjaldeyrismál á hverjum tíma. Til samræmis við þetta var gert ráð fyrir því í a-lið greinar 5.5 skuldaskjalsins að almennt mætti ekki greiða kröfuhafa fjárhæðir eða leysa af fjárvörslureikningi réttargæslustefnda nema aflað hefði verið tilskilins samþykkis og/eða undanþágu réttargæslustefnda. Þá var kveðið á um það í b-lið greinarinnar að stefndi skyldi eftir fremsta megni reyna að sækja um og afla tilskilins leyfis samþykkis og/eða undanþágu réttargæslustefnda til að leysa fjárhæðir af fjárvörslureikningi eða inna af hendi greiðslur til kröfuhafa. Var hér vísað til tiltekinna almennra takmarkana við meðferð kröfuréttinda sem leiddu af lögum og almennt verður að telja samrýmanlegar stjórnskipulegri vernd eignaréttinda án bóta samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995.

Líkt og áður greinir sendi stefndi réttargæslustefnda tölvubréf 26. janúar 2015 og upplýsti hann um framsal nauðasamningskröfu Basway Corp. til stefnanda svo og þá fyrirætlun sína að standa síðarnefnda félaginu skil á greiðslu, sem varðveitt hefði verið á vörslureikningi hjá réttargæslustefnda, hinn 30. sama mánaðar, enda væri um að ræða greiðslu til innlends aðila. Gerði stefndi þetta þrátt fyrir að réttargæslustefndi hefði í tölvubréfi til stefnda 10. október 2014, vegna sambærilegrar greiðslu, hvatt stefnda til „sérstakrar varkárni í þeim tilvikum þar sem kröfuhafaskipti hafa átt sér stað milli innlendra og erlendra aðila“ án þess þó að taka skýra afstöðu til lögmætis þeirra lögskipta sem þar var um að ræða. Var því ljóst að af hálfu stefnda var fullur vilji til að inna af hendi umrædda greiðslu svo fremi sem það væri heimilt samkvæmt gildandi lögum og þá um leið þeim nauðasamningi sem greiðslukrafa stefnanda byggðist á.

Af hálfu réttargæslustefnda var brugðist við fyrrgreindu erindi stefnda með því að hefja rannsókn á ætluðum brotum Basway Corp., stefnanda og stefnda, svo og tveggja annarra félaga, gegn 13. gr. g laga nr. 87/1992, sbr. 3. gr. laga nr. 127/2011. Samkvæmt tilkynningu réttargæslustefnda 28. janúar 2015 náði rannsókn réttargæslustefnda bæði til greiðslna sem þegar höfðu farið fram og þeirrar greiðslu sem stefndi hafði í hyggju að inna af hendi og stærstur hluti málsins lýtur að. Í tilkynningu réttargæslustefnda um upphaf rannsóknar til stefnanda 2. febrúar 2015, svo og í sambærilegri tilkynningu til stefnda 13. mars 2015, var ítrekað að brot gegn þeim reglum sem hér um ræddi gætu varðað stjórnvaldssektum eða refsingu samkvæmt nánari ákvæðum laga nr. 87/1992 með síðari breytingum.

Samkvæmt framangreindu leit réttargæslustefndi, sem er falin framkvæmd og eftirlit með lögum nr. 87/1992, svo á að rökstuddur grunur væri um að fyrirhuguð greiðsla stefnda til stefnanda fæli í sér brot gegn gildandi lögum um gjaldeyrismál og gæti varðað annað hvort refsingu eða refsikenndum viðurlögum samkvæmt lögunum. Ákvörðun réttargæslustefnda um að hefja rannsókn byggðist á heimildum sem honum eru fengnar með lögum og var mat hans á þeim réttarreglum, sem hér var um að ræða, ekki svo haldlaust að afstaða hans gæti verið að vettugi virðandi. Er þá einnig horft til þess að takmarkanir á fjármagnsflutningum á borð við þá sem fjallað er um í 13. gr. g laga nr. 87/1992 hafa, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, verið taldar samrýmanlegar 40. gr. samningsins um Evrópska efnhagsvæðið samkvæmt samnefndum lögum, sbr. til hliðsjónar dóm EFTA-dómstólsins 14. desember 2011 í máli nr. E-3/11.

Að þessu virtu var stefnda ókleift að inna téða greiðslu af hendi án fyrirsjáanlegrar hættu á því að rannsókn réttargæslustefnda myndi lykta með ákvörðun um brot hans gegn umræddum reglum og þá um leið þeim nauðasamningi sem honum bar að starfa eftir. Í ljósi rannsóknar réttargæslustefnda og þeirrar afstöðu sem lá rannsókninni til grundvallar er einnig ljóst að greiðsla stefnda til stefnanda við þessar aðstæður hefði falið í sér háttsemi í berri andstöðu við markmið opinbers gjaldeyriseftirlits og raunar einnig þá meginreglu íslensks réttar að enginn geti komið sér hjá að hlýða yfirvaldsboði í bráð með því að bera á það brigður og skjóta því til dóms, sbr. 2. málslið 60. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Mátti þannig við því búast að greiðsla stefnda við þessar aðstæður yrði talin alvarlegt brot andstætt því sem átti við um fyrri greiðslur sem inntar höfðu verið af hendi án formlegra athugasemda réttargæslustefnda. Hins vegar bera gögn málsins með sér að stefndi hafi ítrekað gert það sem í hans valdi stóð til þess að andmæla afstöðu réttargæslustefnda og kalla fram breytta afstöðu hans þannig að honum væri unnt að inna af hendi umkrafðar greiðslur.

Að mati dómsins getur það ekki haggað þessari niðurstöðu þótt réttargæslustefndi hafi að lokum breytt afstöðu sinni til heimildar stefnda til að inna greiðslur af hendi til stefnanda eftir að stefndi hafði enn á ný óskað eftir leiðbeiningum réttargæslustefnda um þetta efni með bréfi 30. maí 2016. Með sama hætti hefði það ekki þýðingu um skyldu stefnda á umræddu tímabili þótt dómurinn kæmist nú að þeirri niðurstöðu að upphafleg afstaða réttargæslustefnda til lögmætis fyrirhugaðrar greiðslu hefði ekki verið í samræmi við lög eða stefnanda í reynd verið greiðslan heimil frá öndverðu. Þá telur dómurinn að stefnandi hafi engin haldbær rök fært fyrir því að stefnda hafi, við umræddar aðstæður, allt að einu verið skylt að inna greiðsluna af hendi með vísan til ákvæða laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eða ógildingarreglna samningaréttar, svo sem á er byggt í stefnu.

Að öllu virtu verður áðurlýstum aðstæðum stefnda því jafnað til þess að honum hafi verið ómögulegt að efna skyldu sína gagnvart stefnanda vegna ytri óviðráðanlegra atvika. Samkvæmt meginreglum kröfuréttar varð efndaskylda stefnda því ekki virk fyrr en téðum ómöguleika hafði verið aflétt eða þegar breytt afstaða réttargæslustefnda til heimildar stefnda lá fyrir, sbr. bréf réttargæslustefnda 28. september 2016. Ekki er um það deilt að stefndi innti greiðsluna af hendi, að viðbættum vöxtum sem fjárhæðin hafði borið á vörslureikningi hjá réttargæslustefnda, í beinu framhaldi af því að honum varð kunnugt um breytta afstöðu réttargæslustefnda. Á stefnandi því ekki rétt til dráttarvaxta samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu vegna greiðsludráttar stefnda, svo sem endanlegur málatilbúnaður hans gerir ráð fyrir og þarf þá ekki sérstaka afstöðu til þess hvort 7. gr. laganna eigi hér við. Svo sem áður greinir liggur fyrir að stefndi greiddi stefnanda 960.556.962 krónur hinn 4. október 2016 og er það hærri fjárhæð en nemur höfuðstóli stefnukröfu. Samkvæmt þessu verður að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda.

Stefnandi setti fram varakröfu sína með bókun í þinghaldi 9. febrúar. sl. og var kröfunni þá mótmælt af stefnda með vísan til þess að hún væri of seint fram komin og fæli í sér nýjar málsástæður. Samkvæmt því sem fram kemur í bókun stefnanda, og nánar var gert grein fyrir við munnlegan flutning málsins, byggist krafan á því að stefnda hafi borið að varðveita fé stefnanda eingöngu í íslenskum krónum en ekki í fleiri myntum. Eigi stefnandi því rétt á greiðslu umræddrar fjárhæðar í íslenskum krónum að viðbættum vöxtum á vörslureikningum hjá réttargæslustefnda og eigi ekki bera tap af neikvæðri þróun á gengi erlendra gjaldmiðla gagnvart krónu á þeim tíma sem féð hafi verið geymt á vörslureikningi. Af hálfu stefnda er hins vegar vísað til þess að samþykkt hafi verið á hluthafafundi stefnda að varðveita fé kröfuhafa í bæði íslenskum krónum og erlendum myntum, en í stefnu kemur fram að stefnandi hafi notið atkvæðisréttar á aðalfundum stefnda. Um þessi atriði liggja þó engin nánari gögn fyrir í málinu og litla sem enga reifun er að finna í stefnu og greinargerð.

Að mati dómsins verður að horfa til þess að málið var höfðað á þeim grundvelli að skylda stefnda til fyrstu greiðslu hefði stofnast eigi síðar en 1. apríl 2015 og hefði stefnda þá borið þegar í stað að greiða stefnanda kröfuna í stað þess að varðveita fé hans á vörslureikningi hjá réttargæslustefnda. Varakrafa stefnanda byggist hins vegar á því að varðveisla stefnda á fé hans, meðal annars því sem greiða hafi átt umræddan dag, hafi verið í ósamræmi við skyldu stefnda samkvæmt nauðasamningi, sbr. einkum nánari ákvæði viðauka nr. 9 við skuldaskjal nauðasamnings, sem leitt hafi til þess að stefndi hafi ekki að fullu efnt skyldu sína með greiðslunni 4. október 2016. Þótt á það verði fallist með stefnanda að varakrafa hans hafi komið fram um leið og tilefni var til, sbr. meginreglu 5. mgr. 101. gr. 91/1991, byggist krafan engu að síður á ólíkum grundvelli samanborið við aðalkröfu stefnanda, meðal annars með þeim afleiðingum að stefndi hefur ekki átt þess nægjanlega kost að taka rökstudda afstöðu til kröfunnar í greinargerð sinni. Raskar krafan því svo grundvelli málsins að varðar sjálfkrafa frávísun hennar.

Af hálfu stefnanda er vísað til þess um ákvörðun málskostnaðar að líta beri til þess að stefndi leysti af hendi meginskyldu sína eftir að málið var höfðað. Líkt og áður hefur verið rakið fólst ekki í greiðslu stefnda 4. október 2016 neins konar viðurkenning á stefnukröfu eða þeim málsástæðum sem lágu henni til grundvallar heldur kom greiðslan til vegna breyttrar afstöðu réttargæslustefnda sem stefndi hafði ekkert forræði yfir. Er því ekki uppi sú staða sem um ræðir í síðari málslið 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þannig að efni séu til þess að fella niður málskostnað. Að þessu athuguðu og með hliðsjón af úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.500.000 krónur að teknu tilliti til umfangs málsins svo og þess að fyrir dóminum er rekið annað samkynja mál. Hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun fjárhæðar málskostnaðar.

Af hálfu stefnanda flutti málið R-kk-nf P-kk-nf hrl.

Af hálfu stefnda flutti málið Þ-kk-nf S. J-kk-nf hdl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Klakki ehf., er sýkn af aðalkröfu stefnanda, Rasks ehf.

Varakröfu stefnanda er vísað frá dómi.

Stefnandi greiði stefnda 1.500.000 krónur í málskostnað.

S-kk-nf M-kk-nf