E-863/2009

Mál þetta, sem dómtekið var 12. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 3. september sl.

Stefnandi er H-kk-nf S-kk-nf, kt. 000000-0000, Hólagötu 16, Vestmannaeyjum.

Stefndi er G-kk-nf Þ-kk-nf, kt. 000000-0000, Brimhólabraut 8, Vestmannaeyjum.

Dómkröfur stefnanda eru þær að staðfest verði að komist hafi á bindandi kaupsamningur um bátinn Ingu VE 74, skipaskrárnúmer 6382 og að stefnda verði með dómi gert skylt að afhenda bátinn og að gefa út afsal til stefnanda gegn greiðslu kaupverðs að fjárhæð 2.100.000 krónur, allt í samræmi við samþykkt kauptilboð, dags. 22. apríl 2009. Þá er krafist málskostnaðar í samræmi við tímaskýrslu.

Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins.

Málavextir.

Stefnandi lýsir málavöxtum svo að hann hafi frétt af því eftir áramót 2009 að skipið Inga VE 74 væri til sölu, en um er að ræða 4,33 tonna trillu sem smíðuð var árið 1981 og er stefndi þinglýstur eigandi samkvæmt aðalskipaskrá. Hafi stefndi komist að því 17. apríl sama ár að báturinn væri formlega kominn í sölu hjá G-kk-þgf H-kk-þgf fasteigna- og skipasala. Stefnandi segist hafa skoðað bátinn og daginn eftir hafi hann farið heim til stefnda, rætt við hann um möguleg kaup á honum og hafi verið ákveðið að stefnandi skoðaði bátinn ítarlegar 20. apríl sama ár. Stefnandi segist hafa skoðað bátinn gaumgæfilega þann dag með stefnda og tekið ljósmyndir af bátnum og fylgifé hans. Stefnandi segist hafa gert stefnda kauptilboð í bátinn síðar um daginn en stefndi hefði viljað fá meira fyrir hann. Hefði stefnandi þá boðið það verð sem stefndi hefði viljað fyrir bátinn, eða 2.100.000 krónur, þar af hafi 100.000 krónur verið fyrir kerru. Hafi þessar viðræður átt sér stað heima hjá stefnda og hafi eiginkona stefnda verið viðstödd. Stefnandi gerði stefnda skriflegt kauptilboð 22. apríl sama ár og kemur þar fram að tilboðsverð sé 2.100.000 krónur sem staðgreiðist við undirritun samnings. Miðist tilboðið við bátinn með veiðileyfi, haffærniskírteini, öllum búnaði sem um borð sé ásamt kerru. Afhendingardagur er sagður 1. maí en hægt sé að semja um annað óski seljandi þess. Tilboðið er sagt standa til kl. 15.00 miðvikudaginn 22. apríl 2009. Stefndi áritaði tilboðið um samþykki en miðar við afhendingu 1. júní sama ár. Stefnandi samþykkti þennan afhendingardag með áritun sinni. Ofangreindur G-kk-nf undirritar tilboðið sem vitundarvottur. Hvorki kemur fram í tilboðinu hvenær það er gert né hvenær það er undirritað um samþykki.

Þegar ganga átti frá kaupsamningi kom í ljós að stefndi hugðist ekki efna samning aðila og skýrir stefndi ástæðu þess með þeim hætti að hann hafi árið 2008 verið mikið veikur og legið mikið á sjúkrahúsi. Hafi þessi veikindi reynt mikið á hann bæði líkamlega og andlega og hafi hann þá farið að huga að því að selja bátinn. Stefndi mun hafa farið til G-kk-ef H-kk-ef og beðið hann að setja bátinn í sölumeðferð en kveðst ekki mun hvað þeim hafi farið á milli. Fyrir liggur að hvorki var gert söluyfirlit né söluumboð. Stefndi kannaðist þó við að hafa rætt við stefnanda en kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað þeim hafi farið á milli. Stefndi kannaðist við undirritun sína undir tilboðið en kveðst hafa sagt við skipasalann að hann gæti skrifað undir þetta en hann væri hættur við að selja. Þegar stefndi hafi fengið drög að kaupsamningi í hendur hafi hann strax orðið ósáttur við þau, m.a. upptalningu á fylgifé. Því er haldið fram í greinargerð að það fyrsta sem eiginkona stefnda hafi vitað um kaupin hafi verið þegar stefndi hafi komið heim með samningsdrögin í byrjun maí og hafi hún þá hvorki viljað skrifa undir kaupsamninginn né hafi hún viljað að stefndi gerði það. Stefnandi mun hafa átt í nokkrum viðræðum við son stefnda um lausn málsins en þær reyndust árangurslausar.

Stefndi hefur lagt fram læknisvottorð E-kk-ef E. J-kk-ef læknis, dags. 4. september 2009 og kemur þar fram að stefndi hafi allt árið 2008 og fram á veturinn 2009 verið töluvert mikið veikur og þurft að dvelja á sjúkrahúsi alllengi. Veikindin hafi reynt mjög á hann líkamlega sem andlega. Hann sé nú að braggast andlega og styrkjast líkamlega.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi byggir á því að stefndi hafi samþykkt kauptilboð stefnanda með undirritun sinni á það í viðurvist fasteigna- og skipasala og hafi þannig komist á bindandi samningur milli aðila. Stefndi hafi ekki sinnt áskorun um efndir á samningnum en stefndi hafi síðar upplýst að hann teldi sig ekki bundinn af kauptilboðinu og myndi því ekki afhenda bátinn. Stefnandi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnda að þrýst hafi verið á hann að skrifa undir kauptilboðið.

Stefnandi byggir kröfur sínar á reglum samninga- og kröfuréttar um loforð, efndir og skuldbindingargildi samninga. Krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því í fyrsta lagi að ekki séu uppfyllt skilyrði IX. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993 um skriflegt samþykki maka fyrir afhendingu á eign sem ætluð sé til persónulegra nota fyrir hinn makann eða fyrir sameiginlegan rekstur þeirra. Stefndi hafi oftast róið á bátnum en eiginkona hans hafi einnig farið með honum til sjós þrátt fyrir að það hafi verið í minna mæli í seinni tíð en áður. Um sameiginlegan atvinnurekstur þeirra hafi verið að ræða, stefndi hafi sótt sjóinn en eiginkona hans séð um reksturinn í landi, komið reikningum til bókara vegna virðisaukaskattskila, skattaframtals og ársreikninga. Báturinn hafi verið talinn fram sem eign á sameiginlegu skattframtali þeirra hjóna allt frá kaupdegi og vegna útgerðarinnar hafi verið gerð sérstök rekstrarskýrsla sem skilað hafi verið með sameiginlegu skattframtali þeirra. Þá hafi þeim sem vildu vita verið ljóst að stefndi gekk ekki heill til skógar og því hafi verið eðlilegt að gera sérstakar kröfur til þess að maki væri látinn samþykkja söluna.

Í öðru lagi er byggt á því að ýmsar lögbundnar formreglur hafi verið brotnar af skipasala þeim sem komið hafi að málum. Ekki hafi verið gert söluumboð eða skriflegur samningur áður en báturinn hafi verið tekinn í sölu eins og skylt sé samkvæmt 9. gr. laga nr. 99/2004. Ekki hafi verið gert söluyfirlit og skipasalinn hafi væntanlega ekki skoðað bátinn, en mjög strangar reglur gildi um skoðun og öflun upplýsinga vegna söluyfirlits. Stefndi telur að með hliðsjón af stöðu hans, veikinda og aldurs sé ljóst að eðlilegrar leiðbeiningarskyldu og hlutleysis hafi ekki verið gætt. Þar sem annar samningsaðila sé rúmlega 82 ára og gangi augljóslega ekki heill til skógar beri að gera ríkar kröfur um að vandað sé sérstaklega til verka. Hafi 15. gr. laganna verið brotin þar sem stefnda hafi ekki verið liðsinnt og réttra hagsmuna hans gætt og hafi honum verið settir óeðlilegir og ósanngjarnir kostir í samningnum. Ef þessara formreglna hefði verið gætt og samþykki maka fengið fyrir sölunni væri ágreiningur ekki fyrir hendi, en eiginkona stefnda heldur því fram að skipasalinn hafi aldrei rætt við hana um söluna á bátnum. Þá hefði ekki risið ágreiningur um fylgifé bátsins hefði ítarlegt söluyfirlit verið gert. Stefndi telur þessi brot á lögum nr. 99/2004 hljóta að leiða til þess að stefndi geti ekki talist bundinn af undirritun sinni. Telji stefnandi sig verða fyrir tjóni af þeim sökum beri skipasalinn ábyrgð, en hann sé með starfsábyrgðartryggingu.

Í þriðja lagi er byggt á því að víkja beri samningnum til hliðar með vísan til III. kafla, einkum 36. gr. laga nr. 7/1936, en samkvæmt þeirri lagagrein megi víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við þetta mat skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Stefndi telur ljóst að þessi skilyrði séu uppfyllt, enda augljóst að samningurinn sé mjög ósanngjarn, en verð bátsins sé um 50% undir eðlilegu markaðsvirði. Þá sé tilboðið ódagsett og ekki gert lögbundið söluyfirlit sem hefði tryggt að enginn ágreiningur hefði orðið um fylgifé. Þá vísar stefndi til stöðu samningsaðila, annars vegar sé um að ræða ungan vel menntaðan mann en hins vegar 82 ára gamlan veikan mann. Þá hafi atvik við samningsgerðina verið með þeim hætti að lögbundin formskilyrði og eðlilegir viðskiptahættir hafi verið brotnir. Stefndi hafi verið beittur þrýstingi og ekki talið sig vera að skrifa á skuldbindandi skjal. Sé það andstætt viðskiptavenju og siðareglum að bera tilboðið fyrir sig. Að því er varðar atvik sem síðar hafi komið til bendir stefndi á breytingu sem orðið hafi á lögum um stjórn fiskveiða fljótlega eftir undirritun tilboðsins og hafi svokallaðar strandveiðar þá verið settar á. Hafi verðmæti bátsins því aukist til muna og hefði verið eðlilegt að stefnda hefði verið leiðbeint sérstaklega hvaða áhrif væntanleg lagabreyting gæti haft á verðmæti bátsins.

Stefndi vísar til meginreglna kröfuréttar, kauparéttar, fasteignakauparéttar og samningaréttar. Vísað er til laga nr. 7/1936, einkum III. kafla laganna, laga nr. 99/2004, laga nr. 115/1985 og laga nr. 31/1993. Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 130. og 131. gr.

Niðurstaða.

Ekki er um það deilt í máli þessu að stefndi samþykkti tilboð er stefnandi gerði honum í umræddan bát. Það er meginregla í samningarétti að við samþykki tilboðs kemst á samningur milli aðila. Við undirritun stefnda komst á skuldbindandi samningur sem stefnda ber að efna í samræmi við efni hans. Stefndi hefur hins vegar haldið því fram að samningurinn sé ekki skuldbindandi gagnvart honum og ber því við í fyrsta lagi að stefnda hafi verið óheimilt að ráðstafa bátnum með þessum hætti án samþykkis maka, enda sé báturinn notaður við sameiginlegan rekstur þeirra. Í öðru lagi er á því byggt að skipasali sem komið hafi að málum hafi ekki farið eftir formbundnum reglum sem gildi um sölu báta af þeirri stærð sem hér um ræðir, þ.e.a.s. hvorki hafi verið útbúið söluyfirlit né söluumboð. Í þriðja lagi er byggt á því að aðstæður hafi verið þannig að víkja beri samningnum til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Að mati stefnda séu þessi skilyrði uppfyllt, enda sé verð bátsins um 50% undir eðlilegu markaðsvirði. Þá er byggt á stöðu samningsaðila, annars vegar sé um að ræða ungan vel menntaðan mann en hins vegar 82 ára gamlan veikan mann. Stefndi hafi verið beittur þrýstingi og ekki talið sig vera að skrifa á skuldbindandi skjal. Sé það andstætt viðskiptavenju og siðareglum að bera tilboðið fyrir sig. Þá er á því byggt að stefnda hafi ekki verið gerð grein fyrir hugsanlegum áhrifum þá ósettra laga um stjórn fiskveiða að því er varðar strandveiðar.

G-kk-nf H-kk-nf, fasteigna- og skipasali, skýrði svo frá fyrir dómi að stefndi hefði leitað til sín og tjáð sér að hann þyrfti að selja bátinn. Hann staðfesti að söluyfirlit hefði ekki verið gert og þá hefði hann ekki fengið skriflegt söluumboð frá stefnda. Hann kvað stefnda hafa skilið að bindandi kaupsamningur væri kominn á þegar hann hafi skrifað undir tilboðið. Honum virtist stefndi vera við sæmilega heilsu en hann hafi nokkrum sinnum afboðað komu sína vegna slappleika en hann hafi virst vera vel með á nótunum í almennu spjalli á kaffistofunni. Hann kannaðist ekki við að stefndi hefði verið beittur þrýstingi.

V-kvk-nf H-kvk-nf E-kvk-nf, eiginkona stefnda, skýrði svo frá fyrir dómi að stefnandi hefði komið tvívegis á heimili þeirra hjóna og hefði henni verið kunnugt um að hann hafði hug á því að kaupa bátinn. Hún kvaðst ekki hafa tekið þátt í viðræðum þeirra en kvaðst hafa gefið stefnanda upplýsingar um kostnað vegna trygginga af bátnum. Hún kvaðst ekki hafa upplýst stefnanda um andlegt ástand stefnda en taldi að hann hefði mátt sjá hvernig komið var fyrir honum. Þá kvaðst hún ekki hafa tjáð honum að um sameiginlegan atvinnurekstur þeirra væri að ræða og taldi hún að hann hefði átt að vita það.

Stefndi byggir á því í máli þessu að veikindi hans hafi verið þess eðlis að hann hafi ekki gert sér grein fyrir gjörðum sínum og hafi stefnda mátt vera það ljóst og eigi það að leiða til þess að salan á bátnum sé ógild og því ekki skuldbindandi fyrir hann. Þessi málsástæða virðist tengjast öðrum málsástæðum stefnda og þykir rétt að leysa fyrst úr henni. Stefndi hefur lagt fram læknisvottorð og kemur þar fram að hann hafi verið töluvert mikið veikur allt árið 2008 og fram á veturinn 2009 og hafi hann þurft að dvelja alllengi á sjúkrahúsi. Hafi þessi veikindi reynt mjög á hann líkamlega sem andlega. Engin önnur gögn hafa verið lögð fram um heilsu stefnda og læknir sá sem gaf vottorðið kom ekki fyrir dóm. Stefnandi skoðaði bátinn í fylgd stefnda og heldur því fram að honum hafi ekki verið kunnugt um heilsubrest stefnda að þessu leyti. Þá hefur eiginkona stefnda upplýst að hún hafi ekki skýrt stefnanda frá ástandi stefnda þegar þeir ræddu um kaupin á bátnum á heimili þeirra en talið að stefnanda hafi mátt vera ljóst hvernig komi væri fyrir honum. Að mati dómsins er því ósannað að andlegri heilsu stefnda hafi á þeim tíma sem samningurinn var gerður verið þannig háttað að hann hafi ekki gert sér grein fyrir gerðum sínum. Verður öllum málsástæðum stefnda sem byggja á þessum grunni því hafnað.

Þá verður leyst úr því hvort ákvæði IX. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993 leiði til þess að stefnda hafi verið heimilt að ráðstafa bátnum til stefnanda án samþykkis maka. Samkvæmt 58. gr. laganna er almenna reglan sú að maki hefur ráðstöfunarrétt yfir eign sinni og getur gert samning við aðra um hana nema sérstakar réttarreglur leiði til annars. Samkvæmt 61. gr. laganna er öðru hjóna óheimilt án skriflegs samþykkis hins að afhenda, veðsetja eða leigja innbú á sameiginlegu heimili þeirra eða annað lausafé sem ætlað er til persónulegra nota fyrir hinn makann eða börn þeirra eða fyrir sameiginlegan atvinnurekstur þeirra. Í 65. gr. laganna er mælt fyrir um ógildingu samninga sem ganga í berhögg við ákvæði 60.-62. gr. laganna og samkvæmt því lagaákvæði getur hitt hjóna fengið samningi hrundið með dómi hafi annað hjóna gert samning án samþykkis hins. Skýra verður þetta lagaákvæði svo að mál af þessu tagi verði aðeins höfðað af þeim maka sem telur á sig hallað og er ekki gert ráð fyrir því að sá maki sem stóð að hinum umdeilda löggerningi geti leitað ógildingar á eigin ráðstöfun. Verður þessari málsástæðu stefnda því þegar af þessari ástæðu hafnað og þarf því ekki að kanna hvort skilyrði 61. gr. laganna séu uppfyllt.

Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að skipasalinn hafi látið undir höfuð leggjast að útbúa söluyfirlit og söluumboð þegar hann tók bátinn til sölumeðferðar og eigi sú vanræksla hans að leiða til þess að stefndi sé óbundinn af undirritun sinni. Í II. kafla laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa er fjallað um réttarstöðu fasteignasala, störf þeirra og starfshætti. Samkvæmt 9. gr. laganna skal fasteignasali gera skriflegan samning við þann sem til hans leitar um milligöngu um kaup eða sölu eignar eða aðra þjónustu samkvæmt lögunum og í 10., 11. og 12. gr. laganna er fjallað um skyldu fasteignasalans til að gera söluyfirlit, efni þess og öflun upplýsinga af þeim sökum. Upplýst er í máli þessu að umræddur fasteignasali sinnti ekki skyldum sínum að þessu leyti. Samkvæmt 27. gr. laganna geta fasteignasalar orðið skaðabótaskyldir vegna tjóns sem þeir eða aðrir sem þeir bera ábyrgð á valda öðrum í störfum sínum af ásetningi eða gáleysi. Stefnandi gerði stefnda tilboð í bátinn á eigin áhættu þrátt fyrir að umrædd skjöl lægju ekki fyrir og freistar þess eins í þessu máli að fá stefnda til að efna gerðan samning. Skipasali sá sem stefndi leitaði til er ekki aðili máls þessa en stefndi á þess kost að beina kröfum að honum telji hann sig hafa orðið fyrir tjóni vegna starfa hans. Mál þetta snýst því einungis um það hvort stefnda beri að efna skyldur sínar gagnvart stefnanda samkvæmt samþykktu kauptilboði og ber því að hafna þeim vörnum stefnda sem lúta að því að samningurinn sé ógildur vegna hugsanlegrar vanrækslu skipasalans.

Að lokum byggir stefndi á því að 36. gr. laga nr. 7/1936 með síðari breytingum eigi við um aðstæður stefnda, en samkvæmt 1. mgr. þeirrar lagagreinar má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar skal við mat samkvæmt 1. mgr. líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Eins og að framan er rakið hefur þegar verið hafnað þeirri málsástæðu stefnda að andlegri heilsu hans á þeim tíma sem samningurinn var gerður hafi verið þannig háttað að hann hafi ekki gert sér grein fyrir gerðum sínum. Stefndi byggir einnig því að verð bátsins hafi verið mjög ósanngjarnt, eða um 50% undir eðlilegu markaðsvirði. Lögð hafa verið fram gögn í málinu sem sýna að uppsett verð bátsins var 2.000.000 krónur en stefndi samþykkti að selja hann á 2.100.000 krónur. Er þessi fullyrðing stefnda algjörlega ósönnuð og verður þessari málsástæðu því hafnað. Þá ber að hafna því að stefndi hafi þurft sérstaklega á aðstoð nákominna að halda við samningsgerðina en eins og áður er rakið var eiginkonu hans fullkunnugt um komu stefnanda á heimili þeirra og erindi hans þangað. Ekkert er fram komið sem styður þá fullyrðingu stefnda að hann hafi verið beittur þrýstingi til að samþykkja tilboðið og þá er ekkert hald í þeirri vörn hans að hann hafi talið að samþykki hans á kauptilboðinu væri ekki skuldbindandi. Að því er hugsanlega vanrækslu skipasalans varðar vísast til þess sem að ofan segir um það atriði og ber að hafna því að samningnum verði vikið til hliðar á þeim grundvelli.

Að því er varðar atvik er síðar komu til vísar stefndi til breytinga sem urðu á lögum um stjórn fiskveiða fljótlega eftir undirritun tilboðsins og heimiluðu svokallaðar strandveiðar. Fyrstu hugmyndir um strandveiðar munu hafa verið kynntar vorið 2009 og 25. maí það ár var lagt fram á Alþingi frumvarp um breytingu á lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða með síðari breytingum. Þann 18. júní sama ár voru lög nr. 66/2009 samþykkt en í bráðabirgðaákvæði þeirra voru strandveiðar heimilaðar og var ákvæðinu ætlað að gilda til loka fiskveiðiársins 2008/2009. Á grundvelli þeirrar reynslu sem fékkst af þessu fyrirkomulagi voru strandveiðar síðan lögfestar með lögum nr. 32/2010 frá 30. apríl sl. Stefndi byggir á því að eðlilegt hefði verið að honum hefði verið leiðbeint sérstaklega um hvaða áhrif það gæti haft á verðmæti bátsins. Stefndi hefur ekki lagt fram matsgerð til stuðnings þessum fullyrðingum sínum og þvert á móti benda gögn málsins til þess að við verðmat bátsins hafi einmitt verið tekið tillit til væntanlegra strandveiða. Verður þessari málsástæðu stefnda því einnig hafnað.

Samkvæmt framansögðu verður að telja að engin þau atvik séu fyrir hendi sem leiði til þess að samningur aðila sé ógildur og verður sýknukröfu stefnda því hafnað og fallist á dómkröfur stefnanda eins og nánar greinir í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.

H-kk-nf O. A-kk-nf dómstjóri kvað upp dóminn.

DÓMSORÐ:

Staðfest er að komist hafi á bindandi kaupsamningur um bátinn Ingu VE 74, skipaskrárnúmer 6382 og er stefnda, G-kk-þgf Þ-kk-þgf, skylt að afhenda bátinn og að gefa út afsal til stefnanda, H-kk-ef S-kk-ef, gegn greiðslu kaupverðs að fjárhæð 2.100.000 krónur, allt í samræmi við samþykkt kauptilboð, dags. 22. apríl 2009.

Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.

H-kk-nf O. A-kk-nf.