E-664/2013

I.

Mál þetta, sem þingfest var 19. febrúar 2013 og dómtekið 14. mars sama ár, var höfðað af S-kk-þgf Ó-x-x K-kk-þgf, Grundargerði 6e, Akureyri, á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5. Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði með dómi réttur hans til skaðabóta úr slysatryggingu ökumanns skv. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 úr hendi stefnda vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í umferðarslysi 15. október 2009, er hann var ökumaður bifreiðarinnar ID-V02, sem var vátryggð af stefnda. Þá krefst hann þess að stefndi greiði honum málskostnað að skaðlausu, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál, samkvæmt málskostnaðarreikningi.

Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti eða samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst hann þess að hann verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna þess ætlaða tjóns sem stefnandi varð fyrir hinn 15. október 2009 og að málskostnaður verði látinn niður falla.

II.

Málavextir eru þeir að 15. október 2009 ók stefnandi bifreiðinni ID-V02, Skoda Fabia, eftir Ólafsfjarðarvegi, þegar hún valt og fór út af veginum, skammt norðan við svokallað Sauðanes, um 7,5 km norðan Dalvíkur. Samkvæmt lögregluskýrslu hafði bifreiðinni verið ekið norður aflíðandi brekku og farið austur af veginum og þar um 100 m með fram honum, áður en hún valt og hafnaði á hægri hliðinni, í um 17 m fjarlægð frá veginum. Vegfarandi kom að og tilkynnti slysið til lögreglu um kl. 7.34 um morguninn. Sagði hann stefnanda hafa verið fastan í bifreiðinni og meðvitundarlausan þegar hann kom að. Hafi stefnandi rankað við sér eftir nokkurn tíma og sagt að hann hefði verið á ferð um kl. 3.00 um nóttina. Var stefnandi losaður úr bifreiðinni og fluttur á Sjúkrahús Akureyrar til aðhlynningar. Var þar tekið úr honum bæði blóðsýni og þvagsýni til rannsóknar á hugsanlegu alkóhólmagni í blóði. Var blóðsýnið tekið kl. 9.00 um morguninn en þvagsýnið kl. 11.30. Leiddi rannsókn Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði í ljós að magn etanóls í blóði stefnanda væri 0,27‰ og með frávikum væri endanleg niðurstaða 0,21‰. Þá mældist etanól í þvagi hans 0,66‰, en með frávikum var endanleg niðurstaða 0,59‰.

Í framburðarskýrslu, sem tekin var af stefnanda hjá lögreglu þremur vikum eftir slysið, eða 4. nóvember 2009, kvaðst hann hafa lagt af stað í bifreiðinni um kl. rúmlega 2.00 um nóttina. Hafi hann keyrt út í Múla og snúið þar við. Er hann var á leiðinni heim aftur missti hann stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að hún lenti út af veginum. Sagði hann að mikill vindur hefði verið upp fjallið en svo hafi vindkviða komið niður fjallið og hann þá misst stjórn á bifreiðinni. Taldi stefnandi að útafaksturinn hefði átt sér stað um kl. 2.40. Hefði hann verið fastur inni í bifreiðinni. Er haft eftir stefnanda í læknisvottorði, dags. 5. júlí 2011, að hann telji sig hafa rotast fyrst á eftir en hann muni síðan eftir sér lengi vel í bifreiðinni. Hafi hann setið þar fastur í einhverjar klukkustundir áður en hann fannst. Aðspurður hjá lögreglu um áfengisneyslu kvaðst hann síðast hafa neytt bjórs fljótlega eftir hádegi daginn áður, eða um kl. 16.00, en hann vildi ekki gefa upp í hvaða magni. Hann hefði ekki verið drukkinn þegar hann lagði af stað og ekki fundið til áfengisáhrifa við aksturinn.

Af fyrirliggjandi læknisvottorðum má ráða að stefnandi hefur orðið fyrir nokkrum meiðslum við slysið, meðal annars hlotið sprungu í hálslið og stoðkerfisáverka á hálsi. Stefnandi tilkynnti slysið til stefnda og óskaði eftir afstöðu til bótaskyldu vegna afleiðinga þess. Með tölvupósti hin 23. ágúst 2010 hafnaði stefndi bótaskyldu á grundvelli 2. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, þar sem stefnandi hefði verið undir það miklum áhrifum áfengis við aksturinn að hann hefði ekki getað stjórnað ökutæki örugglega. Með því hefði hann sýnt af sér stórkostlegt gáleysi sem hefði valdið slysinu.

Stefnandi skaut framangreindri ákvörðun stefnda til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum með bréfi, dags. 30. ágúst 2010. Með ákvörðun sinni, dags. 12. október 2010, komst úrskurðarnefndin að þeirri niðurstöðu að greiðsluskylda úr vátryggingu væri ekki fyrir hendi.

Stefnandi féllst ekki á framangreinda afstöðu stefnda og höfðaði í kjölfarið mál þetta. Undir rekstri þess fór stefndi fram á að dómkvaddur yrði sérfróður matsmaður til að meta hvert líklegt vínandamagn hefði verið í blóði stefnanda er umferðarslysið varð. Var í því skyni dómkvaddur hinn 12. júní 2013 M-kk-nf J-kk-nf, prófessor emiritus, dr.med., á Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði Háskóla Íslands. Í matsgerð hans, dags. 29. ágúst 2013, kemur meðal annars eftirfarandi fram:

„Hlutfall milli áfengismagns í blóði og þvagi þegar mælingarnar áttu sér stað getur komið heim og saman við það að áfengisdrykkjan hafi farið fram fyrir kl. 02 og jafnvel enn fyrr. Þessi ályktun byggist á áfengismagni í blóði og þvagi og enn fremur á framburði ökumannsins. Styrkur áfengis í þvagi endurspeglar meðalstyrk áfengis í blóði frá síðustu þvaglátum. Styrkur áfengis í þvagi mældist 0,66‰ en það samsvarar um 0,53‰ í blóði. Þetta segir okkur að einhverjum klukkustundum fyrir sýnatökuna hafi áfengismagn í blóði verið verulega mikið hærra en þessar tölur sýna. Þetta styður svörin við spurningu 1.

Svör við spurningum í matsbeiðni:

Spurning 1

Af lýsingu atviksins í gögnum þeim sem fylgdu matsbeiðninni má telja líklegast að frásogi áfengis frá meltingarfærum ökumannsins hafi að mestu verið lokið þegar slysið varð. Ef svo var ekki gæti það hugsanlega haft lítilsháttar áhrif á áætlað áfengismagn kl. 03 en engin áhrif á áætlað magn kl. 04 og 05. Út frá þeim forsendum sem lýst hefur verið er áætlað áfengismagn í blóði eftirfarandi:

Klukkan 03:00 15. október 2009: á bilinu 0,99-1,77‰

Klukkan 04:00 15. október 2009: á bilinu 0,87-1,52‰

Klukkan 05:00 15. október 2009: á bilinu 0,75-1,27‰

[...]

Spurning 2

Við langvarandi áfengisneyslu myndast visst þol fyrir áhrifum þess á miðtaugakerfið en slík neysla hefur engin teljandi áhrif á hraða brotthvarfs áfengis úr blóði. [...]

Spurning 3

Ef líkamshiti fellur verulega mikið hægir á brotthvarfi áfengis úr blóði. Til þess að svo geti orðið þarf líkamshitinn að lækka það mikið að viðkomandi missir meðvitund (lækkun um 6-7°C eða meira). Tvennt sýnir að svo var ekki í þessu tilviki, vegfarandinn sem kom að slysinu gat rætt við ökumanninn og við komu á sjúkrahúsið mældist líkamshitinn 38°C.“

III.

Við aðalmeðferð málsins var tekin skýrsla af stefnanda máls þessa, auk þess sem teknar voru skýrslur af vitnunum V-kvk-þgf Ö-kvk-þgf B-kvk-þgf og M-kk-þgf J-kk-þgf, sem dómkvöddum matsmanni.

IV.

Stefnandi byggir á því að ekki séu fyrir hendi forsendur til að hafna bótaskyldu stefnda vegna slyssins enda liggi ekki fyrir lögfull sönnun þess að stefnandi hafi verið undir slíkum áhrifum áfengis þegar slysið varð að hann hafi verið ófær um að stýra ökutæki. Sé því reyndar hafnað að hann hafi verið undir áhrifum áfengis enda hefði hann ekki neytt áfengis frá deginum áður. Þá sé mótmælt þeirri tímasetningu á slysinu, sem stefndi virðist hafa miðað ákvörðun sína við, að það hafi líklega orðið um kl. 3.00 um nóttina. Enda þótt stefnandi hafi áætlað í skýrslu sinni hjá lögreglu að slysið hafi orðið um kl. 2.40, og að haft hafi verið eftir honum strax í kjölfarið að það hafi orðið milli kl. 3.00 til kl. 4.00 um nóttina, þá sé raunin sú að hann hafi misst meðvitund í slysinu og geti því ekki sagt til um það nákvæmlega hvenær það átti sér stað. Verði að telja ólíklegt miðað við aðstæður að stefnandi hafi legið svo lengi kyrr í bifreiðinni án þess að ofkælast. Þannig hafi hann einungis verið klæddur í stuttermabol og náttbuxur þegar slysið varð, kalt hafi verið í veðri og allar rúður í bifreiðinni verið mölbrotnar. Einsýnt sé að slysið hafi orðið talsvert síðar um nóttina.

Á því sé byggt að stefndi hafi ekki sýnt fram á að stórkostlegt gáleysi stefnanda hafi orsakað slysið heldur megi rekja orsök þess til mikillar vindhviðu sem hafi orðið þess valdandi að stefnandi ók út af veginum.

Stefnandi kveðst mótmæla þeim málsástæðum stefnda fyrir höfnun bótaskyldunnar, sem stefndi hafi fyrst vísað til í greinargerð sinni hér fyrir dómi, að stefnandi hafi ekið bifreiðinni án heimildar í greint sinn og að hann hefði ekið bifreiðinni þrátt fyrir að hafa þá verið sviptur ökuréttindum. Stefndi hafi hvorki borið þessu við í bréfi sínu til stefnanda, þar sem bótaskyldu var hafnað, né fyrir úrskurðarnefndinni. Vegna þessa tómlætis geti hann ekki borið þessu við nú, enda hafi honum borið að tilkynna stefnanda um þessa afstöðu sína án ástæðulauss dráttar eftir að félaginu hafi orðið kunnugt um þetta, sbr. 31. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.

Stefnandi hafi á umræddum tíma verið maki leigutaka bifreiðarinnar. Bifreiðin hafi verið geymd við heimilið og lyklar að henni jafnframt geymdir þar. Hafi stefnandi því mátt ætla að fyrir lægi samþykki leigutakans fyrir akstrinum. Skýra verði ákv. 1. gr. vátryggingarskilmálanna um slysatryggingu ökumanns til samræmis við ákv. 92. gr., sbr. 90. gr., umferðarlaga og vísi orðin „í algeru heimildarleysi“ í þessum lagaákvæðum ekki til tilvika þegar maki taki bifreið af heimili. Skipti engu máli í þessu sambandi þótt um bílaleigubíl hafi verið að ræða. Það sé meginregla íslensks réttar að ökumenn bifreiða séu tryggðir án þess að tryggingafélaginu sé tilkynnt sérstaklega um ökumanninn hverju sinni.

Á því sé byggt að ekki leiði sjálfkrafa til niðurfellingar bótaréttar stefnanda þótt hann hafi í greint sinn ekið bifreiðinni sviptur ökurétti. Skýra verði ákvæði 7. og 2. mgr. 8. gr. skilmála vátryggingarinnar með hliðsjón af 26. gr. laga nr. 30/2004, en þar komi fram sú meginregla í 1. ml. 1. gr. að félagið geti gert fyrirvara um vera laust úr ábyrgð í heild eða að hluta sé varúðarreglum ekki fylgt. Það skilyrði sé þó sett í 2. ml. að háttsemin sé hinum vátryggða saknæm og að orsakasamband sé milli brota hans á varúðarreglum og þess að vátryggingaratburður verði.

V.

Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á því að hann geti ekki undir nokkrum kringumstæðum orðið bótaskyldur vegna þess tjóns sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir við umferðarslysið 15. október 2009.

Sé í fyrsta lagi á því byggt að stefnandi hafi ekið bílaleigubifreiðinni í leyfisleysi. Í 1. gr. vátryggingarskilmálanna um slysatryggingu ökumanns, undir fyrirsögninni „Hverjir eru vátryggðir“, kemur skýrt fram að vátryggingartaki sé vátryggður svo og hver sá sem með samþykki hans noti ökutækið eða aki því. Umrædd bifreið hafi verið í eigu Höldurs ehf., eða Bílaleigu Akureyrar, sem verið hafi vátryggingartaki. Í leigusamningi um bifreiðina komi fram að leigutaki og ökumaður sé V-kvk-nf Ö-kvk-nf B-kvk-nf. Enginn annar sé tilgreindur sem ökumaður á leigusamningnum. Í skilmálum á bakhlið samningsins komi skýrt fram um skyldur leigutaka, nánar tiltekið undir 9. tl., að einungis þeir sem skráðir séu ökumenn á framhlið leigusamnings hafi leyfi til að aka ökutækinu. Stefnandi hafi í greint sinn ekið án þess að vera með ökuréttindi og í algjöru leyfisleysi. Hafi hann því ekki verið vátryggður þegar hann ók bifreiðinni.

Í öðru lagi liggi fyrir að stefnandi hafi ekki farið eftir skýrri varúðarreglu vátryggingarskilmála. Í 7. gr. þeirra, undir fyrirsögninni „Brot á varúðarreglum“, komi skýrt fram að ef vátryggður vanrækir að hlíta varúðarreglum, eða öðrum fyrirmælum í vátryggingarsamningi, megi fella niður ábyrgð félagsins. Í 2. mgr. 8. gr., undir fyrirsögninni „Skyldur vátryggðs gagnvart félaginu“, segir síðan: „Vátryggðum ber að gæta þess að hafa gild ökuréttindi við akstur ökutækisins.“

Þá sé í þriðja lagi ljóst að stefnandi hafi valdið slysinu af stórkostlegu gáleysi og þar með brotið gegn 6. gr. skilmála tryggingarinnar. Í ákvæðinu komi fram að við mat á því hvort háttsemi teljist fela í sér stórkostlegt gáleysi sé meðal annars litið til þess hvort vátryggður hafi talist geta stjórnað ökutæki örugglega eða verið óhæfur til þess samkvæmt ákvæðum umferðarlaga vegna undanfarandi neyslu áfengis, fíkniefna eða deyfandi lyfja. Ljóst sé að stefnandi hafi á margan hátt sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Hann hafi í greint sinni ekið bifreiðinni í leyfisleysi, bæði frá leigutaka hennar og eigandanum. Þá hafi hann ekið bifreiðinni umrætt sinn þrátt fyrir að hafa ítrekað verið dæmdur til sviptingar ökuréttinda, síðast hinn 9. september 2009 er hann hafi verið dæmdur í sex mánaða óskilorðsbundið fangelsi, auk þess sem ítrekuð hafi þá verið ævilöng svipting ökuréttinda hans. Loks sé hafið yfir vafa að stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis við aksturinn. Verulegar líkur séu á því að áfengismagn í blóði stefnanda hafi verið svo mikið er slysið varð, eða yfir 1,20‰, að hann hafi verið óhæfur til að stjórna ökutæki í skilningi 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Sé hins vegar miðað við að slysið hafi orðið síðar en kl. 3 um nóttina, eða kl. 4 eða 5, liggi fyrir að áfengismagn í blóði stefnandi hafi alla vega verið yfir 0,50‰, og að hann hafi því ekki getað stjórnað ökutæki örugglega í skilningi 2. mgr. 45. gr. sömu laga.

Samkvæmt framangreindu telji stefndi að orsök slyssins megi eingöngu rekja til áfengisáhrifa og stórkostlega gáleysislegrar hegðunar stefnanda sjálfs. Stefnandi hljóti að hafa sönnunarbyrði fyrir því að einhverjir aðrir þættir, eins og til dæmis vindhviða, hafi verið meginorsök slyssins. Fyrir liggi að nokkuð vindasamt hafi verið í greint sinn og að vindurinn hafi getað farið upp í um 24 m á sekúndu í mestu hviðunum. Þrátt fyrir það hafi aðstæður þó ekki verið þannig að Veðurstofa Íslands hafi talið ástæðu til að gefa út sérstaka viðvörun vegna þessa. Þá megi og benda á að vegna þessara aðstæðna hafi verið þeim mun mikilvægara fyrir stefnanda að vera allsgáður við aksturinn.

Fari svo að ekki verði fallist á sýknukröfu stefnda sé gerð varakrafa um að hann verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna eigin sakar stefnanda. Sé í því efni á því byggt að stefnandi beri í öllu falli ábyrgð á stærstum hluta tjóns síns vegna eigin sakar í umrætt sinn. Því til stuðnings vísi stefnandi til sömu málsástæðna og vísað hafi verið til vegna aðalkröfunnar um sýknu.

VI.

Niðurstaða

Stefnandi krefst þess í máli þessu að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr slysatryggingu ökumanns skv. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 úr hendi stefnda vegna líkamstjóns sem hann hafi orðið fyrir við akstur bifreiðarinnar ID-V02 í umræddu umferðarslysi. Liggur fyrir að um var að ræða bílaleigubifreið í eigu Hölds ehf., og að leigutaki bifreiðarinnar var á þeim tíma sambýliskona stefnanda, V-kvk-nf Ö-kvk-nf B-kvk-nf, samkvæmt leigusamningi, dags. 13. október 2009.

Stefndi styður kröfur sínar í fyrsta lagi við það að stefnandi hafi hvorki haft leyfi bílaleigunnar né þáverandi sambýliskonu sinnar til aksturs bifreiðarinnar ID-V02 í greint sinn og falli hann því ekki undir skilmála stefnda fyrir slysatryggingu ökumanns. Í 1 gr. skilmála slysatryggingarinnar kemur fram að vátryggingartaki sé vátryggður svo og hver sá sem með samþykki hans notar ökutækið eða ekur því. Samkvæmt 9. gr. framangreinds leigusamnings um bifreiðina hafa einungis þeir sem skráðir eru sem ökumenn á framhlið samningsins leyfi til að aka ökutækinu og liggur fyrir að leigutakinn V-kvk-nf Ö-kvk-nf er þar ein tilgreind. Hafði hún því ein heimild til aksturs hennar samkvæmt skilmálum leigusamningsins. Fram er og komið, með vitnisburði V-kvk-ef A-kvk-ef við aðalmeðferð málsins, að stefnandi ók bifreiðinni í greint sinn án hennar heimildar. Loks liggur fyrir að rúmlega mánuði áður en umrætt slys varð, eða með dómi hinn 9. september 2009, hafði stefnanda verið gert, í fjórða skipti frá 18 ára aldri, að sæta refsingu fyrir ölvunarakstur, og var þá einnig ítrekuð ævilöng ökuréttarsvipting hans.

Þegar til þess er litið að stefnandi hafði í greint sinn verið sviptur ökurétti verður ekki fallist á þá mótbáru stefnanda að um hafi verið að ræða einhvers konar ætlað samþykki, bæði af hálfu leigusalans og leigutakans, enda hljóta gild ökuréttindi að vera forsenda fyrir því að slíkt samþykki geti komið til álita. Kemur þannig fram í 1. gr. leigusamningsskilmálanna að lágmarksaldur ökumanns sé 20 ár og að viðkomandi þurfi að hafa haft ökuskírteini í minnst eitt ár.

Kemur þá til skoðunar sú mótbára stefnanda að stefndi geti ekki í máli þessu borið fyrir sig réttindaleysi stefnanda vegna tómlætis, sbr. 31. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, þar sem hann hafi hvorki borið því við í tölvupósti vegna höfnunar bótakröfunnar hinn 23. ágúst 2010 né við meðferð málsins hjá úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum. Verður ekki talið að ákvæði þetta eigi við um þá stöðu sem hér er uppi, að stefndi beri fyrir sig að stefnandi sé ekki vátryggður samkvæmt skilmálum slysatryggingar ökumanns, heldur nái það eingöngu til þess þegar vátryggjandi hyggst bera fyrir sig, gagnvart aðila sem fellur undir skilmála vátryggingarinnar, að hann sé laus undan ábyrgð samkvæmt reglum IV. kafla laga nr. 30/2004 eða að hann hafi rétt til að segja upp vátryggingunni.

Með hliðsjón af því sem að framan er rakið verður á það fallist með stefnda að stefnandi falli ekki undir skilmála vátryggingar ökumanns vegna bifreiðarinnar ID-V02, þar sem hann notaði bifreiðina í algeru heimildarleysi, sbr. 1. gr. skilmála slysatryggingarinnar og 92. gr., sbr. 90. gr., umferðarlaga. Ber því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfu stefnanda.

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 800.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.

Dóm þennan kveður upp Á-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari.

Dómsorð:

Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfu stefnanda, S-kk-ef Ó-kk-ef K-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.

Á-kk-nf M-kk-nf