Y-12/2012

I

Mál þetta var tekið til úrskurðar að lokunum munnlegum málflutningi þann 5. janúar sl. Sóknaraðili er G-kk-nf V. E-kk-nf, Lækjargötu 4, Reykjavík en varnaraðili er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík.

Dómkröfur sóknaraðila eru þær að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 13. ágúst 2012 um fjárnám í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni Lækjargötu 4, Reykjavík, fastanr. 200-2691. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila.

Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að staðfest verði ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 13. ágúst 2012 um fjárnám í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni Lækjargötu 4, Reykjavík, fastanr. 200-2691. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

II

Málavextir

Varnaraðili tók á árunum 2005 og 2007 lán hjá Glitni banka hf. til kaupa á fasteign að Lækjargötu 4 í Reykjavík. Af því tilefni gaf hann út þrjú skuldabréf, hið fyrsta 12. október 2005 að fjárhæð 18.400.000 krónur, annað sama dag að fjárhæð 4.600.000 krónur og hið þriðja 2. maí 2007 að fjárhæð 4.400.000 krónur. Í skuldabréfunum kemur fram að fjárhæðir þær sem teknar voru að láni skyldu breytast í réttu hlutfalli við breytingar á skráðri grunnvísitölu neysluverðs. Til tryggingar endurgreiðslu lánanna gaf varnaraðili út tvö tryggingarbréf með veði í fyrrgreindri fasteign, hið fyrra 17. október 2005 og hið seinna 2. maí 2007.

Varnaraðili tók við réttindum Glitnis banka hf. vegna framangreindra skuldabréfa og tryggingarbréfa á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins, dags. 14. október 2008, sbr. 100. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008.

Í málinu deila aðilar um lögmæti verðtryggingarákvæðis í skuldabréfinu frá 2. maí 2007. Umrætt skuldabréf ber yfirskriftina ,,Skuldabréf bundið vísitölu neysluverðs með vaxtaendurskoðunarákvæði“. Sóknaraðili viðurkennir þar að skulda Glitni banka hf. 4,4 milljónir króna sem skuli endurgreiða með 180 afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 1. júní 2007. Vextir eru 5,00% og reiknast frá kaupdegi. Í reitinn ,,Grunnvísitala“ er ritað 267,1. Í 1. gr. skuldabréfsins var svofellt ákvæði: „Höfuðstóll skuldarinnar breytist í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunnvísitölu samkvæmt ofanskráðu til fyrsta gjalddaga og síðan í hlutfalli við breytingar á vísitölunni milli síðari gjalddaga. Skal höfuðstóll skuldarinnar breytast á hverjum gjalddaga, áður en vextir og afborgun eru reiknuð út. Afborganir eru reiknaðar þannig, að á hverjum gjalddaga er verðbótum bætt við höfuðstól skuldarinnar og síðan er deilt í útkomuna með þeim fjölda gjalddaga, sem þá eru eftir, að meðtöldum þeim gjalddaga, sem er í það sinn.“

Með skuldabréfinu frá 2. maí 2007 fylgdi greiðsluáætlun sem var undirrituð af varnaraðila og fulltrúa sóknaraðila sama dag og skuldabréfið sjálft. Hún tilgreindi alla 180 gjalddaga skuldabréfsins og hverjar yrðu eftirstöðvar skuldarinnar hverju sinni, heildargreiðslu á hverjum gjalddaga og hvernig hún sundurliðaðist í afborganir, vexti og kostnað. Ekki var í greiðsluætluninni gert ráð fyrir að greiðslur af láninu myndu breytast í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs. Hins vegar var í greiðsluáætluninni svofellt ákvæði: „Athugið að áætlun þessi er byggð á núgildandi vísitölu og þeim vöxtum og verðskrám sem í gildi eru í Glitni banka hf. við gerð áætlunarinnar. Þeir þættir geta tekið breytingum í samræmi við ákvæði lánssamningsins. Ef lánsfjárhæð er breytileg og/eða lánstími óákveðinn er áætlunin byggð í dæmaskyni eingöngu á tilteknum upphæðum og eins árs lánstíma.“

Í skuldabréfinu frá 2. maí 2007 er ákvæði um heimild til að gjaldfella alla skuldina fyrirvaralaust við vanskil á greiðslu afborgana, vaxta og verðbóta. Þar segir einnig að þegar skuldin sé í gjalddaga fallin megi gera fjárnám til fullnustu hennar án undangengins dóms eða réttarsáttar samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Óumdeilt er að síðan um mitt ár 2009 hefur sóknaraðili ekki greitt af láninu. Hinn 15. mars 2010 undirritaði sóknaraðili skilmálabreytingu skuldabréfsins. Þar kemur fram að 1. ágúst 2009 hafi eftirstöðvar skuldarinnar verið 4.823.784 krónur. Samkvæmt beiðni sóknaraðila skuli eftirstöðvar lánsins, auk verðbóta og vaxta, endurgreiðast með 153 afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 1. mars 2011. Að kröfu sóknaraðila gerði sýslumaðurinn í Reykjavík 13. ágúst 2012 fjárnám í eignarhluta varnaraðila í fasteigninni að Lækjargötu 4 í Reykjavík á grundvelli fyrrgreindrar aðfararheimildar í skuldabréfinu. Við fjárnámið mótmælti varnaraðili framgangi gerðarinnar. Mótmælin voru á því reist að verðtryggingarákvæði skuldabréfsins væri ólögmætt og í andstöðu við 36. gr. og 36. gr. a til c laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. tilskipun ráðsins 93/13/EBE. Sýslumaður féllst ekki á mótmæli varnaraðila og að ábendingu sóknaraðila var gert fjárnám í fyrrgreindri fasteign 13. ágúst 2012. Sóknaraðili bar ákvörðun sýslumanns um aðfarargerðina undir héraðsdómara samkvæmt heimild í 92. gr. laga nr. 90/1989 og samþykkti sóknaraðili að það yrði gert þó svo að frestur til þess samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar væri liðinn. Frá 1. janúar sl. tilheyrir embætti sýslumannsins í Reykjavík embætti sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, sbr. reglugerð nr. 1151/2014.

Skýrslur fyrir dómi gáfu sóknaraðili og H-kvk-nf E-kvk-nf G-kvk-nf, starfmaður Hagstofu Íslands.

III

Ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins

Undir rekstri málsins var að beiðni sóknaraðila aflað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um túlkun á tilskipun ráðsins 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands frá 8. október 2013 skyldi leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á eftirfarandi í málinu:

1. Samrýmist það ákvæðum tilskipunar ráðsins 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum ef löggjöf í ríki sem aðild á að EES-samningnum heimilar að samningur neytanda og veitanda um lán til fjármögnunar fasteignakaupa hafi að geyma ákvæði þess efnis að greiðslur af láninu skuli verðtryggðar samkvæmt fyrirfram ákveðinni vísitölu?

2. Ef svarið við fyrstu spurningunni er á þann veg að verðtrygging greiðslna af láni sem tekið er til fjármögnunar fasteignakaupa sé samrýmanleg ákvæðum tilskipunar 93/13/EBE þá er í öðru lagi spurt hvort tilskipunin takmarki svigrúm viðkomandi samningsríkis til þess að ákveða með lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hvaða þættir skuli valda breytingum á hinni fyrirfram ákveðnu vísitölu og eftir hvaða aðferðum þær breytingar skuli mældar?

3. Ef svarið við annarri spurningunni er að tilskipun 93/13/EBE takmarki ekki það svigrúm samningsríkis sem nefnt er í þeirri spurningu þá er í þriðja lagi spurt hvort samningsskilmáli teljist hafa verið sérstaklega umsaminn í skilningi 1. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar þegar a) tekið er fram í skuldabréfi sem neytandi undirritar í tilefni lántöku að skuldbinding hans sé verðtryggð og tilgreint er í skuldabréfinu við hvaða grunnvísitölu verðbreytingar skuli miðast, b) skuldabréfinu fylgir yfirlit sem sýnir áætlaðar og sundurliðaðar greiðslur á gjalddögum lánsins og tekið er fram í yfirlitinu að áætlunin geti tekið breytingum í samræmi við verðtryggingarákvæði lánssamningsins, og c) neytandi og veitandi undirrita báðir greiðsluyfirlitið samtímis og samhliða því að neytandi undirritar skuldabréfið?

4. Telst aðferðin við útreikning verðbreytinga í lánssamningi um fjármögnun fasteignakaupa hafa verið útskýrð rækilega fyrir neytanda í skilningi d. liðar 2. gr. viðauka við tilskipun 93/13/EBE þegar atvik eru með þeim hætti sem nánar greinir í þriðju spurningunni?

5. Á ríki sem er aðili að EES-samningnum val milli þess við innleiðingu 1. mgr. 6. gr. tilskipunar 93/13/EBE, annars vegar að mæla svo fyrir í landsrétti að heimilt sé að lýsa óskuldbindandi fyrir neytanda óréttmæta skilmála í skilningi 1. mgr. 6. gr. tilskipunarinnar, eða hins vegar að mæla svo fyrir í landsrétti að slíkir skilmálar skuli ávallt vera óskuldbindandi fyrir neytandann?

Hið ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins var kveðið upp 28. ágúst sl. í málinu nr. E-27/13 og voru svör dómstólsins eftirfarandi.

1. Tilskipun 93/13/EBE leggur ekki almennt bann við skilmálum um verðtryggingu veðlána í samningum milli veitanda og neytanda. Það er landsdómstólsins að meta hvort umræddur skilmáli sé óréttmætur. Matið verður að taka mið af skýringu dómstólsins á hugtakinu ,,óréttmætur skilmáli“.

2. Tilskipun 93/13/EBE takmarkar ekki svigrúm EES-ríkis til þess að ákveða með lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hvaða þættir geti valdið breytingum á fyrirfram ákveðinni vísitölu, á borð við hina íslensku vísitölu neysluverðs, og eftir hvaða aðferðum þær breytingar skuli mældar að því gefnu að þeim sé lýst með skýrum hætti í samningnum.

3. Það er landsdómstólsins að taka afstöðu til þess hvort samið hafi verið sérstaklega um tiltekinn samningsskilmála í skilningi 3. gr. tilskipunar 93/13/EBE.

4. Það er landsdómstólsins að meta hvort samningsskilmála um verðtryggingu afborgana af láni til fjármögnunar á fasteignakaupum skuli teljast hafi verið lýst fyrir neytandanum með skýrum og skiljanlegum hætti. Slíkt mat verður að taka mið af nákvæmu orðalagi viðeigandi samningsskilmála og öllum öðrum aðstæðum, þar á meðal þeim sem vísað er til í a- og b-hluta þriðju spurningar landsdómstólsins, auk ákvæða landsréttar um verðtryggingu.

5. 1. mgr. 6. gr. tilskipunarinnar verður að túlka með þeim hætti að í þeim tilvikum þar sem landsdómstóll kemst að þeirri niðurstöðu að tiltekinn samningsskilmáli sé óréttmætur samkvæmt tilskipuninni beri þeim dómstól að tryggja að slíkur skilmáli sé óskuldbindandi fyrir neytandann að því gefnu að samningurinn geti haldið gildi sínu að öðru leyti án hins óréttmæta skilmála að því marki sem reglur landsréttar leyfa.

IV

1. Málsástæður og lagarök sóknaraðila

Sóknaraðili byggir kröfu sína á því að samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 36. gr. a til d, eins og þær greinar séu réttilega skýrðar til samræmis við tilskipun 93/13/EBE um óréttmæta skilmála í neytendasamningum, beri að víkja til hliðar verðtryggingarákvæðum þess skuldabréfs sem fjárnámið byggir á. Stór, en óviss, hluti fjárnámskröfunnar sé til kominn vegna umræddra verðtryggingarákvæða og því sé enginn grundvöllur fyrir fjárnáminu. Tilskipunin hafi verið innleidd í íslensk lög með lögum nr. 14/1995 sem bættu greinum 36 a til d við lög nr. 7/1936. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið skuli skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.

Sóknaraðili bendir á að þegar 36. gr. sbr. 36. gr. a og c laga nr. 7/1936 séu lesnar saman komi fram sú regla að samningum, m.a. samningsskilmálum, sem ekki hafi verið samið um sérstaklega, enda séu samningarnir liður í starfsemi annars aðilans, atvinnurekanda, en í meginatriðum ekki liður í starfsemi hins aðilans, neytanda, megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef talið yrði ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á því hvort það teljist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera slíkan samning eða samningsákvæði fyrir sig skuli líta til efnis samnings, m.a. skilmála í öðrum samningi sem hann tengist, stöðu samningsaðila, atvika við samningagerðina og atvika sem síðar komu til, nema hvað ekki verði litið til atvika er síðar komu til sé það neytanda í óhag. Samningur eða samningsákvæði teljist þó alltaf ósanngjarn(t) stríði hann eða það gegn góðum viðskiptaháttum og raski til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðila, neytanda í óhag. Þá felst í tilvísuðum greinum laga nr. 7/1936 að ef skilmála samnings er vikið til hliðar í heild eða að hluta, eða honum breytt, skuli samningurinn að kröfu neytanda gilda að öðru leyti án breytinga verði hann efndur án skilmálans. Loks felist í greinunum að sönnunarbyrðin fyrir því að samið hafi verið sérstaklega um samning og að hann falli ekki undir ofangreinda reglu hvíli á atvinnurekandanum.

Sóknaraðili byggir á því að þrátt fyrir að í orðalagi 36. gr., sbr. 36. gr. a til d laga nr. 7/1936, felist aðeins heimild til að víkja ósanngjörnum samningum til hliðar, þá felist í ákvæði 1. mgr. 6. gr. tilskipunarinnar að dómstólum sé skylt að víkja til hliðar óréttmætum samningum og samningsskilmálum ef framangreind lagaákvæði eru réttilega skýrð til samræmis við tilskipun 93/13/EBE.

Sóknaraðili heldur því fram að ákvæði um verðtryggingu í umræddu skuldabréfið sé óréttmætt í skilningi 1. mgr. 3. gr. tilskipunar 93/13/EBE. Ákvæðið falli undir l. lið 1. gr. viðauka við tilskipunina enda staðfesti d-liður 2. gr. viðaukans að vísitölubinding falli undir þann lið. Hins vegar eigi undanþága d-liðar 2. gr. viðaukans ekki við, þar sem aðferðin við útreikning verðbreytinga sé ekki útskýrð rækilega í umræddu skuldabréfi í skilningi ákvæðisins. Honum hafi því verið alls ókleift að gera sér í hugarlund hvernig vísitalan gæti þróast á lánstímanum. Þá hafi greiðsluáætlun sú sem hann hafi fengið við útgáfu skuldabréfsins ekki getað gefið neina raunhæfa mynd af því hvernig höfuðstóll skuldarinnar og afborganir myndu þróast. Skuldabréfið geti hins vegar að öðru leyti haldið gildi sínu án ákvæðis um verðtryggingu.

Sóknaraðili byggir á því, verði ekki talið að verðtryggingarákvæði skuldabréfsins falli undir 1. lið eða aðra liði 1. gr. viðauka við tilskipun 93/13/EBE, að ákvæðið sé engu að síður óréttmætt samkvæmt 1. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar sem slíkri, sbr. 1. mgr. 4. gr. hennar. Vísaði sóknaraðili til þess í munnlegum málflutningi að verðtryggingaákvæðið væri óréttmætt þar sem það fæli í sér skilmála sem færu í bága við kröfur tilskipunar 87/102/EBE um neytendalán eins og fram hafi komið í dómi EFTA-dómstólsins í máli nr. 27/2013 frá 24. nóvember 2014. Enn fremur mætti líta til laga nr. 121/1994 um neytendalán.

2. Málsástæður og lagarök varnaraðila

Af hálfu varnaraðila er á því byggt að verðtrygging sé heimiluð með skýrum hætti í lögum. Núgildandi ákvæði um verðtryggingu hafi verið lögfest á árinu 2001, er lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hafi tekið gildi. Þannig sé ljóst að þegar skuldabréf það, sem deilt er um í máli þessu, var gefið út á árinu 2007 hafi verið skýr heimild í lögum fyrir því að binda lánsfé við vísitölu neysluverðs. Sé sú heimild enn í fullu gildi og umrætt lán og vísitölubinding þess að öllu leyti því í samræmi við lög.

Varnaraðili byggir á því að lánið sé í samræmi við þágildandi ákvæði laga um neytendalán nr. 121/1994. Þannig komi höfuðstóll skuldarinnar skýrt fram í skuldabréfinu sjálfu og þar sé skýrlega tekið fram að höfuðstóllinn breytist í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunnvísitölu, en hún sé tilgreind 267,1 í skuldabréfinu. Þá sé í greiðsluáætlun greint frá því að útborguð fjárhæð sé 4.375.200 krónur, þ.e. höfuðstóll skuldarinnar að frádregnum lántökugjöldum, stimpilgjöldum, þinglýsingargjöldum og kostnaði við skjalagerð. Vextir séu tilgreindir 5% í skuldabréfinu og í greiðsluáætluninni. Í greiðsluáætluninni, þar sem m.a. sé getið um vexti og árlega hlutfallstölu kostnaðar, komi fram að áætlunin sé byggð á núgildandi vísitölu og þeim vöxtum og verðskrám sem í gildi séu í Glitni banka hf. við gerð áætlunarinnar. Þeir þættir geti tekið breytingum í samræmi við ákvæði lánssamnings. Ef lánsfjárhæð er breytileg og/eða lánstími óákveðinn sé áætlun byggð í dæmaskyni eingöngu á tilteknum upphæðum og eins árs lánstíma.

Varnaraðili vísar til þess að samningsfrelsi sé ein af meginstoðum samningaréttarins, en í henni felist að mönnum sé almennt heimilt að velja sér gagnaðila við samningsgerð, frjálst að velja efni löggerninga og ákveða hvort samningur skuli gerður yfirleitt. Önnur grunnregla samningaréttar sé að samninga skuli halda, en ljóst sé að traust og tiltrú í viðskiptalífinu byggi á því að þessi regla sé höfð í heiðri. Undantekningarreglur 36. gr. og 36. gr. a-d laga nr. 7/1936 beri að skýra þröngt. Það sé skilyrði fyrir því að samningsákvæðum verði vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. nefndra laga að ákvæði hans sé talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju. Ljóst sé að verðtrygging er heimil samkvæmt skýrum lagafyrirmælum. Þá sé ljóst að verðtrygging hafi verið notuð í lánasamningum í meira en 30 ár og geti því ekki talist andstæð viðskiptavenju. Sóknaraðili og varnaraðili hafi samið um það við töku lánsins að höfuðstóll skuldarinnar skyldi breytast í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunnvísitölu sem hafi verið 267,1. Með þessu hafi báðir aðilar tekið áhættu. Óumdeilt sé að vísitala neysluverðs hafi hækkað frá þeim tíma þegar skuldabréfið var gefið út. Það gefi hins vegar ekki rétta mynd af stöðunni að horfa einungis á vísitölu neysluverðs, heldur verði einnig að horfa til breytinga á vísitölu íbúðarhúsnæðis og launavísitölu. Þegar breytingar á framangreindum vísitölum séu skoðaðar sjáist að vísitala launakostnaðar og vísitala íbúðarhúsnæðis hafi einnig hækkað verulega á umræddu tímabili og hljóti það að draga úr áhrifum hækkunar vísitölu neysluverðs á neytendur.

Varnaraðili vísar til þess að í 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 komi fram að við mat á því hvað teljist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Efni fyrirliggjandi lánasamnings sé skýrt og að öllu leyti í samræmi við lög. Hvað varði stöðu samningsaðila þá sé nauðsynlegt að hafa í huga að sóknaraðili sé menntaður viðskiptafræðingur, sem hafi starfað hjá fjármálafyrirtækjum, m.a. við lánamál, í mörg ár. Þá sé hann virkur í viðskiptalífinu, sitji í fjölda stjórna og sé framkvæmdastjóri a.m.k. eins félags. Sóknaraðili ætti því að hafa góða þekkingu á því hvað felst í verðtryggingu og vera í góðri stöðu til að meta þá áhættu sem felst í því að taka verðtryggt lán. Ákvæði um verðtryggingu hafa verið í lögum um áratugaskeið. Mæli lög fyrir um að verðþróun skuli mæld á tiltölulega einfaldan hátt, með mælingum á verði almennra neysluvara sem eru hluti af algengum innkaupum hvers heimilis. Ættu flestir neytendur því að hafa skilning á þeim útreikningum sem verðtrygging sé grundvölluð á.

Varnaraðili vísar til þess að við gerð samningsins hafi að öllu leyti verið farið að ákvæðum laga um neytendalán og sóknaraðili fengið ítarlegar upplýsingar við lántökuna. Ljóst sé að engin hafi séð fyrir þá þróun sem hafi orðið á fjármálamörkuðum haustið 2008. Sviptingar á alþjóðlegum fjármálamörkuðum geti hins vegar með engu móti leitt til þess að sóknaraðili losni undan þeirri skyldu að greiða skuldir sínar við varnaraðila á grundvelli samningalaga, enda geti það almennt ekki talist óvenjulegt, ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju, að fjármálafyrirtæki eins og varnaraðili geri kröfu um að sóknaraðili eða aðrir viðskiptavinir greiði skuldir sem þeir hafa stofnað til.

Hvað varðar tilvísun sóknaraðila til tilskipunar 93/13/EBE þá byggði varnaraðili á því í munnlegum málflutningi að tilskipunin ætti ekki við í málinu. Samningsskilmálar um verðtryggingu í hinu umdeilda skuldabréfi endurspegluðu ákvæði íslenskra laga og reglna og féllu því utan gildissviðs tilskipunarinnar. Undanþága 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar tæki til samningsskilmála sem aðilar ættu val um hvort þeir tækju upp í samningi, en gætu að öðru leyti ekki samið sérstaklega um yrðu þeir fyrir valin, þar sem slíkir samningsskilmálar væru taldir endurspegla lög og bindandi stjórnvaldsfyrirmæli. Verði fallist á að tilskipunin gildi í málinu byggir varnaraðili á því að um sé að ræða svokallaða lágmarkstilskipun. Þau ákvæði tilskipunarinnar, sem sóknaraðili vísi til, hafi verið innleidd í íslenskan rétt með lögum nr. 14/1995. Innleiðingin hafi í meginatriðum falist í því að 36. gr. a-d var bætt við lög nr. 7/1936. Engin haldbær rök hafi komið fram um það að tilskipunin sé ekki réttilega innleidd. Í greinargerð með frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 14/1995 segi að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 séu um margt víðtækari en ákvæði tilskipunarinnar og veiti neytendum í raun meiri rétt en kveðið sé á um í tilskipuninni.

Varnaraðili hafnar því að útreikningur verðbreytinga hafi ekki verið útskýrður nægilega rækilega í samningi aðila. Í samningum komi skýrt fram að höfuðstóll skuldarinnar breytist í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunnvísitölu. Þá verði að líta til þess að verðtrygging hafi ekki sérstaklega verið sett saman fyrir þennan samning, enda heimili íslensk lög aðeins verðtryggingu lánsfjár ef grundvöllur verðtryggingarinnar sé vísitala neysluverðs. Vísitala neysluverðs sé reist á grunni sem Hagstofan ákveði í samræmi við niðurstöður neyslukönnunar á grundvelli fyrirmæla í lögum nr. 12/1995 um vísitölu neysluverðs. Ákvæði l. liðar 1. mgr. viðauka við tilskipun 93/13/EBE miðist við samninga þar sem aðilar semji sérstaklega um fyrirkomulag verðtryggingar.

Varnaraðili vísar til þess að viðauki við umrædda tilskipun sé til leiðbeiningar og ekki tæmandi. Ljóst sé af 3. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar að skráin leggi ekki fastákveðnar skyldur í þessu sambandi á aðildarríki EES-samningsins. Tilgreind dæmi þurfi þannig ekki alltaf að vera ósanngjörn og skilmálar, sem séu ekki tilgreindir, geti talist ósanngjarnir. Sóknaraðili geti því ekki byggt kröfur sínar á umræddum viðauka, enda sé hann aðeins til leiðbeiningar og hafi ekkert sjálfstætt gildi.

Varnaraðili mótmælir þeim kröfum sóknaraðila að ákvæði um vísitölu í lánasamningnum eigi að víkja til hliðar í heild sinni. Ljóst sé að binding lánsfjárhæðar við vísitölu neysluverðs valdi lántaka ekki tjóni ein og sér, heldur verði tjónið vegna skerðingar greiðslugetu þegar misgengi verði á milli þróunar launatekna og þeirra mælinga á verðþróun sem séu grundvöllur vísitölu neysluverðs. Það þurfi því að líta til breytinga á launavísitölunni samhliða breytingum á vísitölu neysluverðs. Einnig geti hækkandi fasteignaverð mildað áhrif sem hækkanir á vísitölu neysluverðs hafi. Því geta kröfur um fulla ógildingu vísitölubindingar aldrei átt rétt á sér. Þá verði einnig að líta til þess að vextir af vísitölutryggðum lánum séu talsvert lægri en af óverðtryggðum lánum og órjúfanleg tengsl á milli verðtryggingar og vaxtakjara. Því gætu sanngirnisrök aldrei leitt til þess að ákvæðum um vísitölu í skuldabréfinu yrði vikið til hliðar í heild og önnur ákvæði látin standa eftir.

V

1. Almennt um ágreining aðila

Ágreiningur málsins snýst um skuldbindingagildi verðtryggingarákvæðis í skuldabréfi sem sóknaraðili gaf út til forvera varnaraðila 2. maí 2007. Í II. kafla dóms þessa hefur skuldabréfinu og greiðsluáætlun sem því fylgdi verið lýst. Sóknaraðili telur að þar sem stór hluti kröfu varnaraðila samkvæmt skuldabréfinu sé til kominn vegna umrædds verðtryggingarákvæðis sé enginn grundvöllur fyrir fjárnámi sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni Lækjargötu 4, Reykjavík, hinn 13. ágúst 2012 til tryggingar kröfunni. Því krefst sóknaraðili þess að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumanns um fjárnámið.

Sóknaraðili byggir málatilbúnað sinn á því að á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með síðari breytingum, sbr. 36. gr. a til d sömu laga, eins og þær greinar séu skýrðar til samræmis við tilskipun 93/13/EBE um óréttmæta skilmála í neytendasamningum, beri að víkja til hliðar verðtryggingarákvæðum þess skuldabréfs sem fjárnámið byggir á. Ákvæði um verðtryggingu í hinu umdeilda skuldabréfi sé óréttmætt í skilningi 1. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar, sbr. l. lið 1. mgr. og d-lið 2. mgr. viðauka við tilskipunina. Varnaraðili grundvallar málatilbúnað sinn hins vegar á því að tilskipunin hafi verið réttilega innleidd í íslenskan rétt en ákvæði skuldabréfsins um verðtryggingu brjóti ekki gegn ofangreindum ákvæðum tilskipunarinnar. Í munnlegum málflutningi lagði varnaraðili áherslu á að hann teldi að tilskipunin ætti ekki við um verðtryggingaákvæði skuldabréfsins.

Undir rekstri málsins var að beiðni sóknaraðila aflað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um túlkun á tilskipun 93/13/EBE um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Hafa spurningar til EFTA-dómstólsins og svör hans við þeim áður verið rakin í kafla III.

2. Gildandi reglur um verðtryggingu lána

Ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sem veita lánveitanda heimildir til verðtryggingar eru ófrávíkjanleg, sbr. 2. gr. laganna. Í 13. gr. laganna er tekið fram að ákvæði laganna gildi um skuldbindingar sem varði sparifé og lánsfé í íslenskum krónum þar sem skuldari lofar að greiða peninga og þar sem umsamið eða áskilið er að greiðslurnar skuli verðtryggðar. Er tekið fram að með verðtryggingu samkvæmt ákvæðum kaflans sé átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu og fari um heimildir til verðtryggingar samkvæmt 14. gr. laganna nema lög kveði á um annað. Í þeirri grein er veitt almenn heimild til að „verðtryggja sparifé og lánsfé skv. 13. gr.“, enda sé grundvöllur verðtryggingarinnar vísitala neysluverðs sem Hagstofa Íslands reiknar samkvæmt lögum, sem um vísitöluna gilda, og birtir mánaðarlega í Lögbirtingablaði. Í 2. mgr. 14. gr. laganna kemur fram að einnig sé heimilt í lánssamningi að miða við hlutabréfavísitölu, innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæla breytingar á almennu verðlagi, en miða verður við að þar með séu heimildir til verðtryggingar í íslenskum lögum tæmandi taldar, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 92/2010.

Í lögum nr. 12/1995 um vísitölu neysluverðs er að finna nánari ákvæði um útreikning vísitölu neysluverðs. Í 2. gr. laganna kemur fram að Hagstofan framkvæmi neyslukönnun heimilisútgjalda. Að lokinni úrvinnslu könnunarinnar skal Hagstofan breyta grunni vísitölu neysluverðs í samræmi við niðurstöður hennar og annarra upplýsinga sem aflað er sérstaklega í þessu skyni. Hagstofan skal gera opinberlega grein fyrir könnun þessari og niðurstöðum hennar og hvernig þeim er beitt til myndunar nýs vísitölugrunns. Samkvæmt 3. gr. laganna, sbr. 1. gr. laga nr. 27/2007, skal vísitala neysluverðs reiknuð í mánuði hverjum miðað við verðlag í um það bil vikutíma um miðjan hvern mánuð. Heimilt er að safna verðupplýsingum yfir lengra tímabil ef verðlag vöru breytist ört. Ef ekki er unnt að miða við samtímaupplýsingar um verðlag eða verðbreytingar eða sé það ekki talið eiga við er Hagstofu Íslands heimilt að miða við meðaltal mánaðar eða mánaða eftir því sem við á. Vísitalan skal svo sem kostur er miðast við meðalverðlag í landinu samkvæmt því sem fram kemur í greininni.

Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laganna setur Seðlabanki Íslands nánari reglur um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Hefur það verið gert með reglum nr. 492/2001. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. reglnanna skal höfuðstóll verðtryggðs láns breytast í hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunnvísitölu til fyrsta gjalddaga og síðan í hlutfalli við breytingar á vísitölunni milli gjalddaga. Þá segir þar að höfuðstóll láns skuli breytast á hverjum gjalddaga áður en vextir og afborgun eru reiknuð út. Jafnframt er þar kveðið á um að grunnvísitala sé sú vísitala sem í gildi er þegar lán er veitt, nema samningur eða eðli máls leiði til annars.

Samkvæmt þessu er einungis heimilt að miða verðtryggingu láns við vísitölu neysluverðs sem Hagstofa Íslands reiknar samkvæmt lögum sem um vísitöluna gilda og birtir mánaðarlega í Lögbirtingablaði enda sé ekki ákveðið að miða við hlutabréfavísitölu samkvæmt 2. mgr. 14. gr. laganna. Ef samið er um að lán sé verðtryggt samkvæmt vísitölu neysluverðs er aðilum þannig óheimilt að semja frekar um grunn verðtryggingar og ræðst hann alfarið af téðum lögum, stjórnvaldsfyrirmælum settum samkvæmt þeim og ákvörðunum Hagstofu Íslands. Sú almenna tilhögun við framkvæmd verðtryggingar fjárskuldbindinga sem hér er lýst hefur í grundvallaratriðum verið við lýði allt frá setningu laga nr. 13/1979 um stjórn efnahagsmála o.fl. þótt verðtrygging fjárskuldbindinga hafi raunar einnig þekkst fyrir þann tíma.

3. Reglur um óréttmæta skilmála í neytendasamningum o.fl.

Samkvæmt framangreindu geta einstaklingar og lögaðilar nýtt sér samningsfrelsi sitt til þess að semja um verðtryggt lán og geta þeir jafnframt valið milli kosta við verðtryggingu sem eru taldir upp með tæmandi hætti í lögum. Er verðtrygging miðað við vísitölu neysluverðs einn slíkur kostur og í reynd sá sem hefur verið langalgengastur á almennum lánamarkaði um alllangt skeið. Að því gefnu að samningsaðilar hafi ákveðið að miða verðtryggingu lánssamnings að fullu við vísitölu neysluverðs er svigrúm þeirra til frekari samninga hins vegar óverulegt og takmarkast í reynd við hvaða grunnvísitölu skuli miða við.

Ákvæði 36. gr. a–d laga nr. 7/1936, sbr. lög nr. 14/1995, verður að skýra til samræmis við tilskipun 93/13/EBE um ósanngjarna skilmála í neytendasamningum sem þeim er ætlað að leiða í íslensk lög, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar gildir hún meðal annars ekki um samningsskilmála sem endurspegla lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Af aðfararorðum tilskipunarinnar verður ráðið að þessi takmörkun á gildissviði hennar grundvallist á því að ganga megi út frá því að lög og stjórnvaldsfyrirmæli, sem beint eða óbeint ráði til lykta skilmálum neytendasamninga, feli í sér sanngjarnt jafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðila og feli þar af leiðandi ekki í sér óréttmæta skilmála, sbr. einnig 70. mgr. dóms EFTA-dómstólsins 28. ágúst 2014 í máli nr. E-25/13. Er því talið ónauðsynlegt að tilskipunin nái til slíkra skilmála.

Í greinargerð varnaraðila er á því byggt að tilskipunin, eins og hún hefur verið leidd í íslenskan rétt, hafi ekki verið því til fyrirstöðu að áðurlýstur lánssamningur var bundinn verðtryggingu svo sem nánar hefur verið gerð grein fyrir. Í ljósi þessarar málsástæðu varnaraðila er það á forræði dómsins að taka afstöðu til þess hvort og að hvaða marki téðar reglur tilskipunarinnar, eins og þær hafa verið leiddar í íslensk lög, taki til sakarefnis málsins. Verður því ekki fallist á það með sóknaraðila að varnaraðila sé óheimilt að bera það fyrir sig að sakarefni málsins falli utan gildissviðs tilskipunarinnar.

Í samræmi við það sem áður hefur verið rakið um tilskipun 93/13/EBE verður sú almenna ályktun dregin af 2. mgr. 1. gr. hennar að hún eigi ekki við áðurlýstan lánssamning að því marki sem samningsaðilar höfðu ekki forræði á efni hans, sbr. einnig 68. mgr. fyrrgreinds dóms EFTA-dómstólsins í máli nr. E-25/13. Í þessu felst að tilskipunin getur átt við um þá ákvörðun aðila að lán skuli verðtryggt, hvaða lögákveðni kostur við verðtryggingu er valinn svo og hver skuli vera grunnvísitala samnings. Að þessum atriðum slepptum gátu samningsaðilar ekki haft frekari áhrif á verðbótaþátt samnings, svo sem grunn verðtryggingar eða nánari útreikning vísitölu samkvæmt ákvæðum laga nr. 12/1995 um vísitölu neysluverðs. Var því ekki um það að ræða að varnaraðili gæti nýtt sér yfirburðastöðu sína til þess að knýja fram ósanngjarna skilmála um þessi atriði sem réðust af lögum, stjórnvaldsfyrirmælum og nánari ákvörðunum opinberrar stofnunar um útreikning vísitölu, svo sem áður greinir.

Ákvæði fyrrnefndrar tilskipunar verða ekki skýrð á þá leið að verðtrygging lánssamninga teljist í eðli sínu ósanngjarn samningsskilmáli, sbr. einkum d-lið 2. hluta viðauka tilskipunarinnar sem dómurinn telur að líta beri til við nánari túlkun á efnisákvæðum hennar. Ákvörðun varnaraðila um að bjóða sóknaraðila verðtryggt lán í samræmi við nánari ákvæði laga var því, við þær aðstæður sem um ræðir í málinu, hvorki í eðli sínu andstæð góðum viðskiptaháttum né fól hún í sér ójafnvægi milli réttinda og skyldna varnaraðila í óhag. Er þannig ekkert komið fram sem styður að varnaraðili hafi nýtt sér það takmarkaða svigrúm sem hann hafði til samninga, og áður er lýst, til þess að ná fram efnislega ósanngjörnum samningsskilmálum. Verður því ekki á það fallist að skilmálum samningsins um verðtryggingu verði vikið til hliðar á þessum grundvelli með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. einkum 6. gr. laga nr. 11/1986, eða fyrrnefndra ákvæða 36. gr. a–d laga nr. 7/1936 eins og þeim var breytt með lögum nr. 14/1995.

Að því marki sem skilmálar lánssamnings aðila um verðtryggingu fjölluðu um nánari grundvöll og framkvæmd verðtryggingar í samræmi við lög og stjórnvaldsfyrirmæli féll samningurinn utan gildissviðs 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar og þar með einnig utan gildissviðs fyrrnefndra ákvæða laga nr. 7/1936, sbr. einnig 75. og 76. mgr. fyrrnefnds dóms EFTA-dómstólsins í máli nr. E-25/13. Geta téð ákvæði laga nr. 7/1936 því ekki leitt til ógildis skilmálanna að þessu leyti. Þá er það álit dómsins að ekkert sé komið fram í málinu sem styðji að lánssamningur aðila hafi að þessu leyti verið ósanngjarn í skilningi fyrrnefndrar 36. gr. laga nr. 7/1936 og er þá horft til þess sem áður er rakið að skilmálar lánssamningsins voru að þessu leyti ekki á forræði samningsaðila og réðust í reynd af lögum, stjórnvaldsfyrirmælum og ákvörðunum opinberrar stofnunar.

4. Uppfyllti varnaraðili upplýsingaskyldu sína samkvæmt lögum nr. 121/1994?

Á það verður fallist með sóknaraðila að fyrrgreind niðurstaða haggi því ekki að samningur aðila geti talist ósanngjarn samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 og ákvæðum 36. gr. a–d sömu laga, ef nægilega er fram komið að varnaraðili hafi vanrækt að veita sóknaraðila viðhlítandi upplýsingar um raunverulegt efni samningsins og, að því er varðar skilmála um verðtryggingu, rækilegar útskýringar á framkvæmd verðtryggingar, sbr. d-lið 2. hluta fyrrnefnds viðauka tilskipunar 93/13/EB. Gildir þá einu þótt slíkar upplýsingar hafi lotið að ófrávíkjanlegum lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum sem beint eða óbeint var vísað til í samningi aðila, sbr. til hliðsjónar 78. mgr. fyrrgreinds dóms EFTA-dómstólsins í máli nr. E-25/13 og 96. mgr. dóms EFTA-dómstólsins 24. nóvember 2014 í máli nr. E-27/13. Í síðarnefndum dómi komst dómstólinn m.a. að þeirri niðurstöðu að það samrýmdist ekki tilskipun 87/102/EBE um neytendalán að miðað væri við 0% verðbólgu við útreikning á heildarlántökukostnaði og árlegri hlutfallstölu kostnaðar ef þekkt verðbólgustig á lántökudegi væri ekki 0%.

Svo sem áður greinir kom skýrlega fram í heiti þess skuldabréfs sem sóknaraðili gaf út til varnaraðila að bréfið væri verðtryggt og bundið vísitölu neysluverðs. Jafnframt kom fram í bréfinu sú grunnvísitala sem miðað var við, hvenær höfuðstóll myndi í fyrsta sinn taka breytingum til samræmis við vísitölu og hvernig verðbótaútreikningur hefði áhrif á fjárhæð afborgana. Verður því ekki séð að varnaraðili hafi að þessu leyti veitt sóknaraðila ófullnægjandi upplýsingar um skilmála samningsins. Hins vegar hefur sóknaraðili lagt áherslu á að aðferðin við verðtryggingu hafi ekki verið rækilega útskýrð í samningi eða fylgigögnum. Við munnlegan flutning málsins vísaði sóknaraðili í þessu sambandi einkum til þess að sú greiðsluáætlun sem útbúin hefði verið af varnaraðila hefði verið ófullnægjandi með tilliti til fyrirmæla laga nr. 121/1994 um neytendalán, sem voru í gildi er sóknaraðili gaf út skuldabréfið, og samnefndrar tilskipunar 87/102/EBE með síðari breytingum. Að mati dómsins er hér um að ræða lagarök sem sóknaraðila er heimilt að færa fram til stuðnings þeirri málsástæðu að varnaraðili hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína þar sem aðferðin við útreikning verðbreytinga hafi ekki verið útskýrð rækilega. Verða mótmæli varnaraðila við málflutningi sóknaraðila að þessu leyti því ekki tekin til greina.

Í þeirri greiðsluáætlun, sem fylgdi áðurlýstu skuldabréfi, kom fram að áætlunin byggði á núgildandi vísitölu og þeim vöxtum og verðskrá sem í gildi væru hjá varnaraðila við gerð áætlunarinnar. Sagði jafnframt að þeir þættir gætu tekið breytingum í samræmi við ákvæði lánssamnings. Þá sagði að áætlunin væri hluti lánssamningsins og lántaki staðfesti að hafa móttekið og kynnt sér meðfylgjandi yfirlit yfir áætlaðar greiðslur, meðal annars greiðsluferil lánsins, fjárhæð afborgana, vexti og kostnað á hvern gjalddaga og eftirstöðvar eftir greiðslu hvers þeirra um sig. Í áætluninni komu því næst fram áætlaðar greiðslur á gjalddögum lánsins auk upplýsinga um eftirstöðvar, hlutfall afborgunar og vaxta svo og kostnaðar. Er ekki um það deilt að þessi áætlun tók ekki með neinum hætti tillit til þess að lánið var bundið verðtryggingu. Með því að vísa til þess að afborganir lánsins gætu tekið breytingum í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs var að mati dómsins fyrirsjáanlegt að greiðslur myndu í reynd verða hærri en gert væri ráð fyrir í áætluninni án þess að athygli sóknaraðila væri sérstaklega vakin á því með öðrum hætti en að árétta að áætlunin miðaðist við óbreytta vísitölu neysluverðs. Þá liggur fyrir að varnaraðili leitaðist ekki við að útskýra áhrif verðtryggingar samningsins á fjárhæð greiðslna eða höfuðstól með neinum öðrum hætti, svo sem með dæmum um áhrif verðbreytinga á höfuðstól og greiðslur.

Af 2. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994, sem og af 9. og 12. gr. sömu laga, verður dregin sú ályktun að skylda til að upplýsa lántaka um lántökukostnað komi ekki í veg fyrir að samið sé um það að kostnaðurinn sé breytilegur og þar af leiðandi óviss. Er því þannig lýst í 1. mgr. 12. gr. laganna hvaða áhrif verðtrygging og annar breytilegur kostnaður hefur á útreikning árlegrar hlutfallstölu kostnaðar. Þar segir að ef lánsamningur heimilar verðtryggingu eða breytingu á vöxtum eða öðrum gjöldum sem teljast hluti árlegrar hlutfallstölu kostnaðar, en ekki er unnt að meta hverju nemi á þeim tíma sem útreikningur er gerður, skuli reikna út árlega hlutfallstölu kostnaðar miðað við þá forsendu að verðlag, vextir og önnur gjöld verði óbreytt til loka lánstímans. Þó að verðtrygging lánssamnings leiði óhjákvæmilega til óvissu um hverjar verðbætur afborgana og vaxta kunni að verða, getur lánveitandi samkvæmt þessu ekki komist hjá því að reikna út hlutfallstölu kostnaðar að þessu leyti með vísan til þess að það sé ekki unnt, sbr. 2. málsliðar 2. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994.

Samkvæmt 4. gr. tilskipunar 87/102/EBE, sbr. tilskipun 90/88/EBE, skal í lánssamningi meðal annars koma fram yfirlýsing um árlega hlutfallstölu lánskostnaðar. Í e-lið 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar segir að með árlegri hlutfallstölu kostnaðar sé átt við heildarkostnað við neytendalán, lýst sem árlegri prósentu af upphæð láns þess sem veitt er og reiknuð út í samræmi við 1. gr. a. Samkvæmt d-lið 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar felur hugtakið heildarlánskostnaður í sér allan kostnað, að meðtöldum vöxtum og öðrum kostnaði, sem neytandinn þarf að greiða fyrir lánið. Í 6. mgr. 1. gr. a segir að þegar um sé að ræða lánssamninga, „sem í eru ákvæði er heimila breytingar á vaxtagjöldum og upphæð eða stigi annars kostnaðar er fellur undir árlega hlutfallstölu kostnaðar en ekki er unnt að meta hverju nemi á þeim tíma sem útreikningur er gerður, skal reikna út árlega hlutfallstölu kostnaðar á þeirri forsendu að vextir og annar kostnaður verði óbreytanlegur og gildi fram til loka lánssamnings“. Ákvæði 12. gr. laga nr. 121/1994, sem áður hefur verið lýst, á sér fyrirmynd í framangreindu ákvæði tilskipunarinnar.

Með hliðsjón af fyrrgreindu ákvæði 1. mgr. 12. gr. laga nr. 121/1994, svo og 6. mgr. 1. gr. a tilskipunar 87/102/EBE sama efnis, sbr. 1. gr. tilskipunar 90/88/EBE, verður samkvæmt þessu að leggja til grundvallar að verðbætur hafi fallið undir heildarlántökukostnað samkvæmt 1. mgr. 7. gr. þágildandi laga nr. 121/1994 og d-lið 2. mgr. 1. gr. tilskipunar 87/102/EBE. Er þetta í samræmi við það álit sem fram kemur í 90. til 92. mgr. í fyrrnefndum dómi EFTA-dómstólsins 24. nóvember 2014 í máli nr. E-27/13. Var varnaraðila því skylt að reikna út árlega hlutfallstölu kostnaðar miðað við þá forsendu að verðlag, vextir og önnur gjöld yrðu óbreytt til loka lánstímans, sbr. 1. mgr. 12. gr. laganna. Téð fyrirmæli laga nr. 121/1994 verður að skýra til samræmis við þau ákvæði tilskipunar 87/102/EBE og breytingatilskipana sem ákvæðinu var ætlað að leiða í íslensk lög, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Við úrlausn um efnislegt inntak reglna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið verður hins vegar að horfa til viðtekinna aðferða við skýringu, þ. á m. fordæma EFTA-dómstólsins.

Í fyrrgreindum dómi EFTA-dómstólsins er fjallað um túlkun framangreindra ákvæða neytendalánatilskipunarinnar. Þar er sú ályktun dregin að hugtakið „heildarlántökukostnaður“ feli í sér allan kostnað sem neytanda ber skylda til þess að greiða samkvæmt lánssamningnum, að meðtöldum vöxtum og kostnaði sem leiði af verðtryggingu höfuðstólsins. Eigi þessar upplýsingar að stuðla að gagnsæi á markaðnum, þar sem þær geri neytandanum kleift að bera saman mismunandi lánatilboð. Þá er þess getið í fyrrgreindum dómi að ákvæði 6. mgr. 1. gr. a í tilskipuninni geri ráð fyrir því að vaxtagjöld og annar kostnaður geti verið breytilegur. Sé á hinn bóginn gert ráð fyrir því við lántöku að verðbólgustig haldist í 0%, þegar raunveruleg verðbólga er töluvert hærri, gefi það ekki rétta mynd af þeim kostnaði sem leiði af verðtryggingu og þar með heildarlántökukostnaði í skilningi d-liðar 2. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar. Slík yfirlýsing veiti því ekki raunhæfa mynd af árlegri hlutfallstölu kostnaðar eins og hún sé skilgreind í e-lið 2. mgr. 1. gr. og a-lið 1. mgr. 1. gr. a í neytendalánatilskipuninni.

Að þessu virtu, svo og með hliðsjón af 3. gr. laga nr. 2/1993, verður að skýra 1. mgr. 12. gr. laga nr. 121/1994 á þá leið að við útreikning árlegrar hlutfallstölu hafi verið skylt að miða við að verðlagsþróun yrði óbreytt út lánstímann. Var það því ósamrýmanlegt þessari kröfu laga nr. 121/1994 að miða greiðsluáætlun sóknaraðila við að verðbólgustig yrði 0%, svo sem gert var.

Samkvæmt framangreindu er það niðurstaða dómsins að varnaraðili hafi ekki veitt sóknaraðila tilskildar upplýsingar um heildarlántökukostnað þegar sá síðarnefndi gaf út téð skuldabréf til varnaraðila. Á það verður hins vegar ekki fallist að af þessari vanrækslu leiði fyrirvaralaust að varnaraðila sé óheimilt að krefjast lántökukostnaðar sem byggist á verðbótaákvæði lánssamnings. Er þá horft til þess sem áður segir að lög nr. 121/1994 geri skýrlega ráð fyrir því að aðstæður kunni að vera með þeim hætti að árleg hlutfallstala kostnaðar byggist á áætlun með tilliti til breytilegra atriða sem ekki er hægt að meta með vissu á þeim tíma sem útreikningur er gerður, þ. á m. á verðtryggingu sbr. 2. mgr. 6. gr., 9 og 1. mgr. 12. gr. laganna.

Ekki er fjallað um það í tilskipun 87/102/EBE, eða síðari tilskipunum sem breyttu henni, hvaða afleiðingar það eigi að hafa þegar lánveitandi veitir ekki viðhlítandi upplýsingar um heildarlántökukostnað og árlega hlutfallstölu lánskostnaðar við gerð lánssamnings. Líkt og fram kemur í 94. mgr. í fyrrnefndum dómi EFTA-dómstólsins í máli nr. E-27/13 verður því að meta, að teknu tilliti til allra atvika málsins, hvaða afleiðingar vanræksla varnaraðila hafði á hagsmuni sóknaraðila og hvaða þýðingu hún eigi nú að hafa að lögum. Gilda um þetta atriði innlendar reglur svo framarlega sem sú vernd, sem neytendalánatilskipunin felur í sér, telst tryggð.

5. Réttaráhrif vanrækslu varnaraðila samkvæmt lögum nr. 121/1994

Svo sem áður greinir byggist málatilbúnaður sóknaraðila á því að ógildingarákvæði 36. gr. og 36. gr. a til d í lögum nr. 7/1936 eigi við um samning aðila. Er þannig ekki lagt til grundvallar að 14. gr. laga nr. 121/1994 eigi samkvæmt orðum sínum við um téðan lánssamning enda þótt í munnlegum málflutningi hafi verið vísað til þeirra sjónarmiða sem liggja að baki ákvæðum greinarinnar. Þá eru ekki færð að því rök að 15. gr. laga nr. 121/1994 kunni að eiga við en þar er mælt fyrir um að vanræksla lánveitanda að þessu leyti geti skapað honum bótaábyrgð, enda hafi neytandi mátt ætla að lánskjör væru hagstæðari en þau hafi síðar reynst vera.

Við mat á réttaráhrifum þess að varnaraðili vanrækti að veita sóknaraðila þær upplýsingar sem honum bar, svo sem með raunhæfri greiðsluáætlun, verður í upphafi að horfa til þess að ákvæði skuldbréfsins um verðtryggingu voru skýr og fortakslaus sem og alvanaleg á lánamarkaði. Gat sóknaraðila því ekki dulist að það lán sem hann tók hjá varnaraðila var verðtryggt og bundið vísitölu neysluverðs. Einnig lítur dómurinn til þess að jafnvel þótt fullnægjandi greiðsluáætlun hefði verið sett fram af hálfu varnaraðila hefði slík áætlun engu breytt um það að varnaraðila hefði allt að einu verið heimilt að krefja sóknaraðila um fullar verðbætur við þær aðstæður að vísitala hefði tekið breytingum umfram áætlunina. Þá hefur áður verið komist að þeirri niðurstöðu að téðir skilmálar gátu ekki talist efnislega ósanngjarnir í skilningi laga. Jafnframt er ekkert komið fram um að þeir hafi verið óeðlilegir með hliðsjón af þeim kjörum sem almennt tíðkuðust á lánamarkaði.

Í málinu hafa ekki verið lagðar fram nákvæmar upplýsingar um verðbreytingar á þeim tíma sem lánið var tekið. Við munnlegan flutning málsins voru þó leiddar að því líkur að tiltölulega litlar breytingar hefðu verið á vísitölu neysluverðs um það leyti sem lánið var tekið. Samkvæmt þessu hefði fullnægjandi greiðsluáætlun ekki gefið til kynna verulega hækkun lánsins vegna verðbóta. Er af þessum sökum vafasamt hvort og þá hvaða þýðingu greiðsluáætlun í lögmætu formi hefði í raun haft fyrir sóknaraðila þegar hann lagði mat á það hvort hann vildi taka téð lán hjá varnaraðila. Þá verður að líta til þess að varnaraðila mátti vera ljóst við töku lánsins að verðbreytingar kynnu að verða á lánstímanum og lánið kynni að taka breytingum samkvæmt hækkunum á vísitölu neysluverðs í samræmi við það, sbr. grunnrök 3. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994. Sóknaraðili hefur hins vegar enga tilraun gert til þess að sýna fram á það með útreikningum að lánið hafi í heild sinni hækkað verulega umfram það sem hann mátti vænta á grundvelli almennrar þekkingar sinnar.

Samkvæmt öllu framangreindu telur dómurinn ekki fram komið að framangreind vanræksla varnaraðila, á því að veita sóknaraðila fullnægjandi greiðsluáætlun þegar hann tók téð lán hjá varnaraðila, hafi haft slíkar afleiðingar fyrir hagsmuni sóknaraðila að geti leitt til ógildis verðbótaákvæðis lánssamnings aðila. Verður kröfu sóknaraðila því hafnað og staðfest ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um fjárnám að kröfu varnaraðila í eignarhluta sóknaraðila, svo sem nánar greinir í úrskurðarorði.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Við meðferð málsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.

Af hálfu sóknaraðila flutti málið E-kk-nf P-kk-nf T-kk-nf hdl.

Af hálfu varnaraðila flutti málið Á-kvk-nf Á-kvk-nf hdl.

K-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómara kveður upp úrskurð þennan ásamt S-kk-þgf M-kk-þgf héraðsdómara og Á-kk-þgf H-kk-þgf héraðsdómara.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Staðfest er ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um fjárnám í eignarhluta sóknaraðila, G-kk-ef E-kk-ef, í fasteigninni Lækjargötu 4, Reykjavík, fastanr. 200-2691, að kröfu varnaraðila, Íslandsbanka hf.

Málskostnaður fellur niður.

K-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)

S-kk-nf M-kk-nf (sign.)