E-3768/2008

Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 2. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A kt. 0000000000, Reykjavik, með stefnu birtri 7. maí 2008, á hendur íslenzka ríkinu.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda miskabætur, að fjárhæð kr. 2.500.000 með dráttarvöxtum frá birtingu stefnu til greiðsludags. Til vara er krafizt annarrar lægri fjárhæðar að mati dóms. Krafizt er málskostnaðar að skaðlausu auk virðisaukaskatts að mati dómsins, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara gerir stefndi þær kröfur, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður verði felldur niður.

II

Málavextir

Málavextir eru þeir, að lögreglan á Selfossi fékk upplýsingar frá ónafngreindum heimildarmanni um, að til stæði að leggja eld að fasteigninni nr. 3 við Hafnargötu á Stokkseyri, þar sem eigandi hússins, S-kk-nf M-kk-nf, gæti ekki staðið í skilum á afborgunum af áhvílandi skuldum á húsnæðinu og hygðist þannig ná tryggingabótum úr brunatryggingu hússins. Greindi heimildarmaðurinn frá því, að sá, sem myndi kveikja í húsinu væri maður að nafni A-kk-nf, en milli hans og eiganda hússins væru mikil tengsl, m.a. fjárhagsleg.

Kveður stefndi upplýsingar þær, sem lögreglu bárust, hafa verið mjög nákvæmar, og hafi lögregla aflað frekari upplýsinga um húsnæðið, sem taldar voru styðja frásögn heimildarmannsins.

Rannsókn lögreglu leiddi til þess, að með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands, uppkveðnum 6. janúar 2004, var að kröfu sýslumannsins á Selfossi heimilað að hlusta á og taka upp símtöl og skilaboð í talhólf í síma A-kk-ef og aðra síma, sem hann kynni að hafa umráð yfir, auk þess sem heimilað var að skrá númer í símasamskiptum, taka upp SMS-skilaboð, sem send voru úr eða bárust í símtæki hans. Í kjölfarið var sími B hleraður og kom m.a. fram við hlerunina, að líkur væru á, að til skarar yrði látið skríða hinn 29. janúar. Kveður stefndi umrætt samtal hafa stutt mjög grun um, að til stæði að kveikt yrði í.

Að kvöldi þessa dags, 29. janúar 2004, vöktuðu lögreglumenn umrætt hús. Tæpum hálftíma fyrir miðnætti þetta kvöld sást bifreiðinni OD-670 ekið Gaulverjabæjarveg og inn í Stokkseyri úr vesturátt. Eftir leiðina í gegnum bæinn var henni ekið inn á stórt malarplan milli Hafnargötu 3 og félagsheimilisins Gimli. Ökumaður bifreiðarinnar var A, stefnandi máls þessa, og farþegi fyrrnefndur A-kk-nf Þ-kk-nf.

Stefndi kveður lögreglu hafa séð mann ganga fyrir húshornið á Hafnargötu 3 og inn um dyr á vesturenda þess. Nokkrum mínútum síðar hafi hann komið aftur út, lokað dyrunum á eftir sér og farið suður fyrir húsið. Hafi lögreglumenn þá hlaupið á staðinn. Þegar þeir komu fyrir húshornið hafi þeir séð þeir bifreiðina OD-670 standa milli hússins og gáms, sem þar var. Bifreiðin hafi verið í gangi, en ljóslaus. Hafi tveir menn verið í henni og annar þeirra A-kk-nf, sem hafði farið inn í húsið. Hafi hann verið klæddur dökkri úlpu, húfu og með hvíta hanska á höndum. Lögreglumenn hafi opnað dyr bifreiðarinnar, skipað mönnunum að fara út og hafi þeir hlýtt því. Hafi þeir verið færðir í handjárn og kynnt, að þeir væru handteknir vegna gruns um tilraun til íkveikju. Handtakan hafi farið fram með venjubundnum hætti við þessar aðstæður og hún hvorki framkvæmd á særandi eða móðgandi hátt, né með nokkru harðræði.

Stefndi kveður lögreglumanninn hafa fundið reykjarlykt frá húsinu, þegar verið var að færa A-kk-þf í handjárn, og hafi hann þá gert ráðstafanir til að fá slökkvilið á staðinn. Hafi A-kk-nf þá sagt, að ekki þyrfti að kalla til slökkvilið þar sem einungis væri kveikt á kertum, sem þyrfti að slökkva á, ella gæti kviknað í húsinu. Samkvæmt lögregluskýrslu um þessa framvindu mála hafi föt A-kk-ef, ekki síst hanzkarnir, lyktað sterklega af olíu.

Stefnandi hafi verið færður inn í lögreglubifreið ásamt A-kk-þgf og húsið síðan kannað nánar. Sterk olíulykt hafi verið innandyra og hafi mátt sjá blauta pappakassa í stæðu. Stór olíubrúsi hafi verið efst í stæðunni og hafi olían virzt koma frá honum. Þá hafi olía verið um gólfið. Hafi aðstæður verið þannig á þessu tímamarki, að tvö, nánast útbrunnin kerti, hafi verið á kæliborði, ofan á gulri dulu, og logað á þeim. Einnig hafi plastbakkar verið upp við kertin. Hafi lögreglumenn talið ljóst, að ekki myndi löng stund líða, þar til kertin brynnu upp og eldurinn bærist í duluna og plastílátin, sem og kassastæðuna, sem þarna var. Eftir að lögregla hafði ljósmyndað logandi kertin og slökkt á þeim, hafi útkall slökkviliðs verið afturkallað.

Stefnandi hafi verið handtekinn og færður á lögreglustöð í fangageymslu. Hafi síðan verið tekin af honum skýrsla daginn eftir, þann 30. janúar 2004. Krafizt hafi verið gæzluvarðhalds yfir stefnanda fyrir Héraðsdómi Suðurlands og hafi hann verið úrskurðaður í gæzluvarðhald til mánudagsins 4. febrúar 2004, og hafi hann verið látinn laus úr gæzlu þann dag.

Stefndi kveður handjárn hafa verið notuð við handtöku mannanna tveggja til að tryggja návist þeirra og öryggi á vettvangi. Sú ráðstöfun sé alvanaleg við aðstæður sem þessar. Engu harðræði hafi verið beitt við handtökuna. Rannsókn málsins gaf ekki tilefni til ákæru á hendur stefnanda.

Stefnandi kveður málsatvik hafa verið þau, að umræddan dag hafi hann fallizt á beiðni kunningja síns, A-kk-ef Þ-kk-ef, um að aka honum í bifreið sinni austur á Stokkseyri. Hafi ekkert sérstakt erindi með ferðinni verið tilgreint, en hann hefði vitað, að A-kk-nf hefði haft umsjón með húsi þar fyrir austan. A-kk-nf hafi skýrt svo frá fyrir dómi, að erindi sitt austur hefði verið að freista þess að ná til baka byggingarefni, sem nafngreindur íbúi á Stokkseyri hefði stolið úr húsinu Hafnargötu 3. Að kvöldi hins 29. janúar 2004 hafi stefnandi síðan ekið með farþega sinn úr Reykjavík austur á Stokkseyri, þar sem ekið var um götur kauptúnsins, m.a. framhjá húsi áðurnefnds íbúa, en staðnæmzt við húsið Hafnargötu 3 („gamla kaupfélagið“). Húsið hafi þá verið að nokkru í umsjá A-kk-ef, enda hafi verið geymdar í húsinu ýmsar byggingavörur í eigu A-kk-ef og húseigandans, S-kk-ef M-kk-ef.

Stefnandi kveðst hafa lagt bifreiðinni á bílastæði aftan við húsið Hafnargötu 3 og hafi farþeginn A-kk-nf farið út úr bifreiðinni og inn í húsið, þar sem hann hafi dvalið skamma stund. Þegar hann kom aftur út og settist inn í bifreiðina á ný hafi lögreglumenn borið að í sömu svifum, dregið mennina út úr bifreiðinni með þjósti og fyrirgangi og handtekið. Hafi stefnandi verið færður í handjárn, með hendur fyrir aftan bak, og þannig færður í lögreglubifreið og fluttur járnaður á Selfoss.

Lögregla viðurkenni, að hafa ekki kannað aðstæður í húsinu, áður en varðstaðan um það hófst umrætt kvöld og áður en stefnanda og A-kk-nf bar að. Hafi A-kk-nf borið fyrir dómi, að logað hefði á kertunum, þegar hann kom inn í húsið. Jafnframt sé ljóst, að unglingar hafi gert sig þar heimakomna, eins og m.a. hafi komið fram við vitnaleiðslur fyrir Héraðsdómi Suðurlands.

Fyrir dómi hafi stefnandi skýrt svo frá, að þeim A-kk-þgf hefði ekki farið neitt annað sérstakt á milli, eftir að A-kk-nf kom inn í bílinn á ný, enda „lögreglan komin þarna með látum og hamagangi“, eins og stefnandi hafi orðað það fyrir dóminum.

Við handtökuna og eftir hana hafi stefnanda verið sýnt óþarft harðræði og hann lítillækkaður. Á vettvangi hafi lögreglumenn dregið hann með offorsi út úr bifreiðinni og járnað á höndum fyrir aftan bak án nokkurs sýnilegs tilefnis og mótþróalaust af hans hálfu. Hafi hann verið færður þannig í lögreglubifreið, látinn sitja þar þannig járnaður á meðan lögreglan athafnaði sig á vettvangi og fluttur þannig á lögreglustöðina á Selfossi og ekki verið leystur úr járnum fyrr en í fangaklefa.

Að tilhlutan lögreglu hafi G-kk-nf G-kk-nf verið dómkvaddur 9. maí 2006 til að meta, hvort meint íkveikja hefði getað valdið eldsvoða, sem hefði haft í för með sér almannahættu, bersýnilegan lífsháska annarra manna eða augljósa hættu á yfirgripsmikilli eyðingu á eigum annarra manna. Niðurstaða matsmannsins hafi verið neikvæð að öðru leyti en því, að hann hafi talið, að almannahætta hefði verið til staðar, en sú ályktun hafi byggzt á röngum skilningi á hugtakinu almannahætta, eins og fram hafi komið í skýrslu hans fyrir dómi. Matsgerðin hafi því leitt í ljós, að ekki hafi verið grundvöllur fyrir ákæru. Á sama hátt telji stefnandi, að þegar við handtöku hefði lögreglu átt að vera ljóst, að hvorki hafi verið grundvöllur fyrir þeirri handtöku né gæzluvarðhaldi.

Hinn 6. marz 2007 hafi ríkissaksóknari gefið út ákæru á hendur A-kk-þgf Þ-kk-þgf og S-kk-þgf M-kk-þgf fyrir tilraun og hlutdeild að tilraun til íkveikju, sem haft hefði í för með sér almannahættu og eignatjón. Í ákæruskjali hafi þetta verið talið varða við 1. mgr. 164. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 1911940, sbr. 22. gr. sömu laga að er varðar háttsemi ákærða S-kk-ef og hafi þess verið krafizt, að báðir ákærðu yrðu dæmdir til refsingar. Með dómi uppkveðnum í Héraðsdómi Suðurlands hinn 7. sept. 2007 voru þeir báðir sýknaðir af öllum kröfum ákæruvaldsins. Stefnandi sætti hins vegar aldrei ákæru. Ríkissaksóknari hafi tilkynnt lögmanni stefnanda með bréfi, dags. 8. nóv. 2007, að málið hefði verið fellt niður gagnvart stefnanda hinn 6.3. 2007, en farizt hefði fyrir að tilkynna honum þau málalok.

III

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að aðgerðir lögreglunnar hafi farið í bága við lög og valdið stefnanda miska og fjártjóni. Kveðst stefnandi byggja bótarétt sinn á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sé um að ræða ólögmæta handtöku, fangavist og yfirheyrslur, gæzluvarðhald og haldlagningu auk annarra óþæginda.

Stefnandi kveður lögreglu hafa sýnt sér óþarft harðræði við handtöku og flutning á lögreglustöð á Selfossi. Engin ástæða hafi verið til að krefjast gæzluvarðhalds. Hann hafi strax við fyrstu yfirheyrslu skýrt hreinskilnislega og greiðlega frá atvikum og sínum högum, og þá þegar hafi átt að koma í ljós, að hann hafi í engu verið hlutdeildarmaður að ætluðum ásetningi eða broti farþega síns. Sá framburður hafi einnig verið studdur framburði A-kk-ef. Lögregla hafi hlerað símtöl A-kk-ef um langt skeið, áður en kom að handtöku, og í símtölum A-kk-ef hafi hann hvergi komið við þessa sögu, nema þegar A-kk-nf bað um flutninginn austur. Stefnandi sé og hafi verið 75% öryrki, þegar atvik þessi gerðust, og aðgerðir lögreglu hafi því haft enn verri áhrif á hann en ella, andlega og líkamlega. Hann hafi verið í góðri sambúð með konu og annazt með henni börn hennar, en handtakan og gæzluvarðhaldið hafi haft þau áhrif, að upp úr sambandinu slitnaði. Hann hafi misst samband við börnin, orðið húsnæðislaus og hneigzt, vegna andlegs áfalls, til óhóflegrar áfengisdrykkju, sem hann hafi síðar þurft að leita sér meðferðar við. Sé ekki enn séð fyrir endann á afleiðingum alls þessa. Stefnandi hafi, fyrir tilstilli lögreglunnar á Selfossi, þurft að þola og liggja undir röngum fréttaflutningi í fjölmiðlum.

Rannsókn lögreglu hafi að mörgu leyti verið áfátt. Stærstu mistökin voru væntanlega verið þau, að lögreglan hafi látið hjá líða að kanna aðstæður í húsinu, áður en A-kk-nf Þ-kk-nf fór inn í það. Fyrirsát lögreglu hafi, samkvæmt lögregluskýrslum, hafizt kl. 22.30. Lögregla kveði A-kk-þf hafa farið inn í húsið kl. 23.41 og komið út kl. 23.46. Stefnandi fullyrði, að ekkert hefði orðið af handtöku og eftirfarandi aðgerðum, ef lögregla hefði séð, að kveikt hefði á kertum í húsinu, áður en þeir A-kk-nf komu á vettvang. Slík handvömm lögreglu hafi því kostað stefnanda heilsuleysi, þjáningu, útgjöld og annað óhagræði. Lögregla hafi ekki farið að ákvæðum um 31. gr. oml. nr. 19/1991. Seinagangur í meðferð málsins sé í andstöðu við grundvallarreglur 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 133. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála um málshraða.

Kröfu sína um skaðabætur byggi stefnandi á XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, einkum 176. gr. laganna, sbr. 175. gr., og almennum reglum skaðabótaréttar, einkum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Jafnframt styðji hann kröfu sína m.a. við 67. gr. og 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, sbr. 5. og 8. gr. laga nr. 97/1995 og 5.gr., 6. gr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Stefnandi telji ljóst, að skilyrði ákvæða 175. gr. og a- og b- liðar 176. gr. laga um meðferð opinberra mála séu uppfyllt. Stefnandi hafi saklaus verið beittur þvingunaraðgerðum af sýslumanninum á Selfossi, sem og gæzluvarðhaldi, án þess að fullnægjandi rök að lögum hafi staðið til slíkrar aðgerðar. Sú staðreynd, að ákæruvaldið hafi ekki gefið út ákæru á hendur honum, staðfesti þá niðurstöðu. Ekki hafi verið gætt ákvæða 101. gr. oml. við handtöku stefnanda. Þá telji stefnandi, að lögregla hafi ekki gætt meðalhófs í aðgerðum sínum. Rannsókn málsins hafi dregizt úr hófi og ekki verið hirt um að tilkynna stefnanda, að mál gegn honum væri látið niður falla, fyrr en lögmaður hans leitaði eftir því sjálfur. Þannig hafi hann ástæðulaust verið látinn svífa á milli vonar og ótta um margra ára skeið. Handjárn hafi verið notuð á stefnanda umfram nauðsyn og of lengi á sársaukafullan hátt, sbr. til hliðjónar 3. mgr. 30. gr. þágildandi laga nr. 48/1988. Lögreglan hafi gengið lengra í þessu efni en nauðsyn hafi borið til, sbr., m.a. meginreglu stjórnsýsluréttar um meðalhóf, og einnig til hliðsjónar niðurlagsákvæði 40. gr. Evrópsku fangelsisreglnanna, og í ljósi allra atvika hafi hún hagað sér á ómálefnalegan hátt. Vísað sé og til reglna um meðferð handtekinna manna.

Stefnandi hafi á engan hátt verið valdur að, eða stuðlað að því, að hann sætti þeim aðgerðum, sem lögreglan hafi beitt hann, og sem hann telji vera óforsvaranlegar.

Miskabótakrafa stefnanda sé að fjárhæð kr. 2.500.000, eða önnur, lægri fjárhæð til vara.

Dráttarvextir af kröfu stefnanda reiknist frá birtingu stefnu.

Um bótaábyrgð stefnda vísi stefnandi til almennra sjónarmiða um húsbóndaábyrgð. Kröfuna um dráttarvexti styðji stefnandi við III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað vísist til ákvæða í XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og laga og nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsky1dur. Varnarþing sé heimilisvarnarþing stefnda.

Málsástæður stefndu

Stefndi kveðst mótmæla því, að grundvöllur sé til greiðslu skaðabóta eftir ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Byggi stefndi á því, að aðgerðir lögreglu og gæzluvarðhald, sem stefnandi hafi sætt, hafi verið lögmætar ráðstafanir í þágu rannsóknar málsins, sbr. 97. gr. og 103. gr. nefndra laga. Stefndi mótmæli því einnig, að skilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu uppfyllt. Hvergi hafi verið til að dreifa ólögmætri meingerð gegn friði, æru eða persónu stefnanda.

Stefndi leggi áherzlu á, að hin upphaflega ábending um, að til stæði að bera eld að húsinu, hafi átt við rök að styðjast. Aðstæður allar og á vettvangi umrædda nótt hafi óhjákvæmilega vakið þann rökstudda grun, að mennirnir, og þar með stefnandi, ættu hlut að máli. Þótt rannsókn málsins hafi ekki beinzt að stefnanda í upphafi, þegar símhleranir áttu sér stað, liggi engu að síður fyrir, að hann var á vettvangi með A-kk-þgf Þ-kk-þgf. Rökstuddur grunur hafi því hlotið að beinast að stefnanda einnig og að hann væri a.m.k. hlutdeildarmaður í brotum þeim, sem A-kk-nf var síðar ákærður fyrir. Enn sé til að taka, að stefnandi hafi viðurkennt að hafa ekið A-kk-þgf austur fyrir fjall. Handtakan hafi því verið fullkomlega lögmæt og réttlætanleg og réttmætt að óska eftir, að hann sætti gæzluvarðhaldi. Mótmæli stefndi því, að handtakan hafi verið framkvæmd á særandi, meiðandi eða móðgandi hátt. Hvergi sé komið fram, að stefnandi hafi verið þrifinn úr bifreiðinni, heldur hafi honum, ásamt félaga sínum, verið skipað að stíga út, sem þeir hafi og gert. Að öllu leyti hafi verið gætt ákvæða 101. gr. laga nr. 19/1991.

Frá upphafi hafi verið ljóst, að málið væri yfirgripsmikið og teygði anga sína víða.

Eigandi hússins og hinir handteknu, þ.á.m. stefnandi, hafi allir verið úrskurðaðir í gæzluvarðhald. Hafi gæsluvarðhald yfir stefnanda verið staðfest með dómi Hæstaréttar til 4. febrúar 2008, en ekki hafi verið krafizt framlengingar þess, og hafi hann verið látinn laus sama dag.

Af framangreindu sé ljóst, að mati stefnda, að rökstuddur grunur hafi verið fyrir hendi, þegar stefnandi var handtekinn og skilyrði til gæzluvarðhalds, eins og Hæstiréttur hafi staðfest. Ljóst sé, að mati stefnda, að rökstuddur grunur hafi hlotið að beinast að stefnanda ásamt öðrum og veruleg hætta á, að hann gæti torveldað rannsókn málsins, meðal annars með því að hafa samband við aðra, sem kynnu að tengjast broti því, sem til rannsóknar var. Skilyrði gæzluvarðhaldsins hafi því verið fyrir hendi samkvæmt a-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Þá hafi gæzluvarðhaldinu alls ekki verið markaður of langur tími, að mati stefnda.

Ranglega sé fullyrt í stefnu, að lögregla hafi um langt skeið hlerað símtöl A-kk-ef Þ-kk-ef. Hið rétta sé, að lögreglu hafi fyrst borizt upplýsingar um ráðagerðir A-kk-ef þess efnis, að hann myndi kveikja í Hafnargötu 31, þann 6. janúar 2004, dskj. nr. 13, þremur vikum fyrir íkveikjuna.

Í stefnu sé því ranglega haldið fram, að niðurstaða matsmanns, G-kk-ef G-kk-ef, um almannahættu hafi byggzt á röngum skilningi hans á hugtakinu almannahætta. Á þetta hafi aldrei reynt í dómsmálinu, þar sem ákærðu hafi verið sýknaðir af þeirri ástæðu, að ekki hafi verið talið sannað, að þeir hefðu verið að verki. Hafi því ekki verið þörf á að taka afstöðu til matsgerðarinnar.

Því sé haldið fram af stefnanda, að honum hafi ekki verið ljóst fyrr en í nóvember 2007, að hann yrði ekki ákærður í málinu. Þetta standist ekki, að mati stefnda, því að stefnandi hafi gefið skýrslu sem vitni fyrir dómi við meðferð málsins hinn 23. júlí sama ár, og a.m.k. þá verið kunnugt um, að hann yrði ekki ákærður í málinu. Þá sé bent á, að stefnandi hafi haft verjanda, en hvorugur þeirra hafi gert reka að því að fá upplýsingar um, hvort stefnandi yrði ákærður. Stefndi telji því, að þótt dregizt hafi að tilkynna stefnanda um niðurstöðu rannsóknar gagnvart honum, hafi honum og verjanda hans mátt vera ljóst, að hann yrði ekki ákærður.

Stefndi mótmæli því, að ekkert hefði orðið úr handtöku, ef lögregla hefði séð, að kveikt hefði verið á kertum inni í húsinu, áður en þeir A-kk-nf komu á vettvang. Ekkert liggi fyrir um það, eða sé það sannað, að kveikt hafi verið á kertum innandyra, þegar þeir félagar komu á vettvang. Hins vegar hafi verið á það bent í dóminum, að þar sem lögregla kannaði ekki aðstæður, áður en vöktunin hófst, hafi ekki verið loku fyrir það skotið, að aðrir en ákærðu hafi átt hlut að máli. Á hinn bóginn komi fram, að útskýringar A-kk-ef á því, af hverju hann hefði ekki slökkt kertin innan um alla olíuna, hlytu að teljast ótrúverðugar, eins og vikið sé að í dóminum. Að sama skapi hafi skýrslur stefnanda ekki verið sannfærandi um tilefni ferðarinnar, þar sem hann ók A-kk-þgf.

Stefndi mótmæli því, að gæzluvarðhaldið yfir stefnanda, eða aðrar aðgerðir, hafi haft þau áhrif, sem vikið sé að í stefnu. Þótt handtaka og gæzluvarðhald sé þvingunarúrræði og að sama skapi íþyngjandi frelsisskerðing, verði að gera kröfu um haldbæra sönnun, eftir atvikum gögn eða matsgerð, hafi það haft svo alvarlegar afleiðingar, sem nefndar séu í stefnu. Gæzluvarðhaldið hafi aðeins varað í fáa daga og engin sönnun komin fram um þær afleiðingar, sem stefnandi haldi fram. Á engan hátt sé sannað, að aðgerðirnar hafi komið fjölskylduböndum hans í uppnám eða leitt hann til áfengisneyzlu.

Meðan á gæzluvarðhaldinu stóð, hafi framgangur rannsóknar verið eðlilegur og tíminn nýttur til gagnaöflunar og skýrslna af stefnanda og öðrum, þ.á.m. öðrum sakborningum. Stefnandi hafi verið í einangrun, en með aðgang að fjölmiðlum. Stefndi mótmæli því, að fréttir hafi verið sagðar af stefnanda í fjölmiðlum fyrir tilstilli lögreglunnar.

Með vísan til framanritaðs byggi stefndi á því, að ekki séu uppfyllt skilyrði 175. gr. eða 176. gr. laga nr. 19/1991. Lögmæt skilyrði og nægjanleg tilefni hafi verið til allra þeirra aðgerða, sem stefnandi hafi sætt, og meðalhófs gætt. Því sé mótmælt, að handjárn hafi verið notuð of lengi eða á sársaukafullan hátt.

Stefndi mótmæli því, að kröfur stefnanda sæki stoð í 67. gr. og 71. gr. stjórnarskrár eða þau ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu, sem vitnað sé til í stefnu. Þá telji stefndi tilvitnað ákvæði Evrópsku fangelsisreglnanna ekki styðja kröfur stefnanda. Stefndi mótmæli því, að bótakröfur stefnanda eigi stoð í almennum skaðabótareglum eða reglum um húsbóndaábyrgð. Þar sem stefndi telji skilyrði 175. gr. laga nr. 19/1991 ekki uppfyllt, sé það einnig dómsins að ákveða, hvort niðurlagsákvæði 1. mgr. standi bótarétti stefnanda einnig í vegi.

Verði ekki á sýknukröfu fallizt, sé umkröfðum bótum mótmælt sem allt of háum og í engu samræmi við dómaframkvæmd, þegar fallizt hafi verið á bætur.

Af hálfu stefnda sé kröfum um dráttarvexti mótmælt, einkum upphafstíma þeirra. Sé bent á, að dráttarvaxtakrafa sé vanreifuð og ekki dómtæk.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Forsendur og niðurstaða

Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar, auk stefnanda, S-kk-nf A-kk-nf H-kk-nf læknir, A-kk-nf Þ-kk-nf, J-kk-nf H-kk-nf H-kk-nf, rannsóknarlögreglumaður, G-kk-nf H-kk-nf, lögfræðingur, E-kk-nf K-kk-nf, lögreglufulltrúi, G-kk-nf Ö-kk-nf T-kk-nf lögreglumaður og Ó-kk-nf S-kk-nf hrl.

Stefnandi byggir á því, að aðgerðir lögreglu hafi farið í bága við lög og valdið stefnanda miska og fjártjóni.

Aðgerðir lögreglu byggðust á upplýsingum frá ónafngreindum heimildarmanni, sem lögregla taldi trúverðugar. Í kjölfarið fékk lögregla heimild til að hlusta síma A-kk-ef Þ-kk-ef, sem stefnandi ók til Stokkseyrar kvöldið 29. janúar 2004. Símhleranir lögreglu leiddu til þess, að ákveðið var að vakta umrætt hús á Stokkseyri að kvöldi 29. janúar 2004.

Endurrit af samtölum A-kk-ef Þ-kk-ef og þinglýsts eiganda hússins, S-kk-ef M-kk-ef, annars vegar frá 19. janúar 2004 og hins vegar frá 29. janúar 2004, liggja fyrir í málinu. Í fyrra símtalinu kemur glögglega fram, að S-kk-nf er í verulegum fjárhagsvandræðum og má leiða að því líkur, að vandamál hans tengist húsinu á Stokkseyri. Þá ber samtalið með sér, að A-kk-nf telur varhugavert að ræða þessi mál í síma. Í síðara símtalinu kemur glöggt fram, að einhver aðgerð er fyrirhuguð um kvöldið, og með hliðsjón af þeim upplýsingum lögreglu um fyrirhugaða íkveikju, má skilja þær samræður svo, að verið sé að tala um kjöraðstæður fyrir íkveikju, sbr. eftirfarandi samræður:

A-kk-nf: … ég reikna með að þetta skeði í kvöld.

S-kk-nf: Ja, ég er að fara yfir heiðina, það er helvítis strekkingur á mér.

A-kk-nf: Ég veit það, þetta er alveg …

S-kk-nf: Alveg rétti strekkingurinn sko.

A-kk-nf: Þetta er ákjósanlegt núna.

S-kk-nf: Alveg hreint.

A-kk-nf: Það var alveg logn í gær, sko.

…

S-kk-nf: Það er náttúrulega sko já, já ég er alveg að deyja bara.

A-kk-nf: Ha

S-kk-nf: Ég er að deyja bara út af þessu.

A-kk-nf: Já, ekki gera það.

S-kk-nf: Nei, en ég launa þér þetta rosalega vel.

A-kk-nf: Ekkert mál.

S-kk-nf: Alveg, þú átt bara, þú átt mig allan á eftir.

Spurður fyrir dómi, hvað átt væri við þegar hann sagðist í framangreindu símtali „reikna með að þetta skeði í kvöld“, kvaðst A-kk-nf hafa ætlað að fara og hitta mann á Stokkseyri, sem hefði verið að taka efni, verkfæri og annað dót í eigu vitnisins út úr húsinu, og hefði hann ætlað að reyna að endurheimta eitthvað af því. Þegar hann ók fram hjá húsi þess manns hefðu öll ljós í því húsi slokknað, og því hefði hann ekki farið þangað.

Spurður fyrir dómi um erindi sitt til Stokkseyrar þetta kvöld svaraði hann, að hann hefði bara viljað athuga með húsið, þar sem hann hefði haft í hyggju að kaupa húsið og gera það upp, en það hefði verið mikið um innbrot í húsið.

Í gögnum málsins kemur fram, að stefnandi, A, hefði verið tregur til að aka A-kk-þgf til Stokkseyrar umrætt kvöld, en A-kk-nf hefði marghringt í hann fyrr um daginn til að fá hann til þess.

Fram kemur í gögnum málsins, að þegar stefnandi ók A-kk-þgf til Stokkseyrar umrætt kvöld, var bifreiðinni lagt, að beiðni A-kk-ef, bak við húsið að Hafnargötu 3, í skjóli milli gáms og húss.

A-kk-nf brá sér inn í húsið, var nokkrar mínútur í burtu, kom síðan aftur og settist inn í bifreiðina hjá stefnanda.

Hjá lögreglu hinn 3. febrúar 2004 bar A-kk-nf, að þegar hann kom aftur inn í bifreiðina hefði hann sagt við stefnanda eitthvað í þá áttina, að það væri eldur þarna og hugsanlega einnig logandi kerti. Hann hefði ætlað að ráðfæra sig við stefnanda, þegar þeir voru handteknir, um hvað þeir ættu að gera, þar sem honum hefði fundizt eins og eldur væri að slokkna á tveimur kertum, sem hann hefði séð þarna inni, en honum hefði ekki fundizt eins og það væri að kvikna í, og hafi hann því verið að hugsa um, hvort þeir ættu að hafa samband og tilkynna um atvikið eða hvort þeir ættu að slökkva á kertunum sjálfir,.

Fyrir dómi bar A-kk-nf, þegar hann var inntur eftir því, hvort honum hefði ekki komið til hugar að slökkva á kertunum, að hann hefði verið að hugsa um að tala fyrst við lögregluna, þar sem stanzlaust hefði verið brotizt inn í húsið.

Stefnandi skýrði hins vegar svo frá hjá lögreglu hinn 30. janúar 2004, að A-kk-nf hefði setzt inn í bifreiðina og sagt honum, að hann gæti ekið af stað áleiðis til Reykjavíkur, þar sem hann, þ.e. A-kk-nf, „væri búinn að redda þessu“.

Þegar lögregla kannaði húsið, eftir að hafa handtekið stefnanda og A-kk-þf, komu í ljós tvö logandi kerti nær útbrunnin, á kæliborði, ofan á gulri dulu. Sterk olíulykt var innandyra og olíublautir pappakassar í stæðu, auk þess sem olía var á gólfi. Stafaði að mati lögreglu veruleg íkveikjuhætta frá kertunum miðað við þær aðstæður, sem voru á staðnum.

Enda þótt lögreglu hafi láðst að kanna aðstæður á staðnum, áður en A-kk-nf kom í húsið, þannig að lögfull sönnun var m.a. af þeim sökum ekki talin liggja fyrir í máli ákæruvaldsins á hendur A-kk-þgf um, að hann hefði kveikt í kertunum með íkveikju í huga, þykir framburður hans um málsatvik með ólíkindum. Skýringar A-kk-ef á innihaldi símtalanna, sem hleruð voru, erindi sínu til Stokkseyrar, hinum logandi kertum, sem hann kvað hafa verið í húsinu og viðbrögðum sínum við þeim, eru ekki trúverðugar að mati dómsins og stangast m.a. á við framburð stefnanda hjá lögreglu, sem greinir hér að framan.

Samkvæmt framansögðu verður að fallast á með stefnda, að nauðsynlegt hafi verið að handtaka stefnanda, ásamt A-kk-þgf Þ-kk-þgf, þar sem rökstuddur grunur var fyrir hendi um alvarlegt brot, sem stefnandi kynni að vera hlutdeildarmaður að. Stefnandi lýsti frá upphafi sakleysi sínu. Enda þótt fallast megi á, að framburður hans sé trúverðugur um aðkomu hans að málinu, voru aðstæður þær á vettvangi, að það blasti ekki við, að hann ætti ekki hlutdeild að ætluðu broti. Er því ekki fallizt á, að gæzluvarðhaldi hafi verið beitt án þess, að fullnægjandi rök hafi staðið til þeirrar aðgerðar.

Enda þótt rannsókn málsins hafi ekki leitt til ákæru á hendur stefnanda, felur það ekki í sér skilyrðislausan rétt stefnanda til miskabóta samkvæmt 175. gr. laga nr. 19/1991.

Dómurinn telur ósannað, að handtakan hafi verið harkaleg eða verið framkvæmd á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Þá er ósannað, að stefnandi hafi verið klæðalaus í um sólarhring eftir handtökuna og m.a. gefið skýrslu hjá lögreglu á nærbuxunum einum fata, en einungis er við framburð stefnanda að styðjast, hvað það varðar. Er þannig ekki fallizt á, að þær aðgerðir lögreglu, sem stefnandi tiltekur í stefnu, hafi farið í bága við lög. Þá er ósannað, að lögregla hafi ekki gætt meðalhófs í aðgerðum sínum. Þá er ósannað, gegn andmælum stefnda, að lögregla beri á einhvern ábyrgð á fjölmiðlaumfjöllun um málið.

Stefnandi byggir á því, að ekki hafi verið hirt um að tilkynna honum, að mál gegn honum hefði verið látið niður falla, fyrr en lögmaður hans leitaði eftir því sjálfur, og hafi hann því verið látinn svífa á milli vonar og ótta um margra ára skeið, en honum var tilkynnt um niðurfellingu málsins með bréfi, dags. 8. nóvember 2007.

Málið var fellt niður gagnvart stefnanda hinn 6. marz 2007, sama dag og ákæra var gefin út á hendur A-kk-þgf Þ-kk-þgf og S-kk-þgf M-kk-þgf. Liðu þannig 8 mánuðir frá því að málið var fellt niður, þar til stefnanda var tilkynnt um það. Áður en málið var fellt niður hafði það verið til rannsóknar hjá lögreglu í um 3 ár, en ekki verður séð af málatilbúnaði stefnanda, að krafa hans feli í sér bætur vegna dráttar á rannsókn málsins. Þá er ekki ljóst af málatilbúnaði stefnanda við hvaða lagaákvæði hann styður bótakröfu sína vegna þessa hluta kröfugerðarinnar.

Enda þótt fallast megi á með stefnanda, að 8 mánuðir séu nokkuð langur tími frá niðurfellingu þar til hann fékk tilkynningu um niðurfellinguna, verður að líta til þess, að stefnandi kom fyrir dóm sem vitni í máli ákæruvaldsins á hendur A-kk-þgf og S-kk-þgf, sem dómtekið var 23. júlí 2007, og mátti honum á þeim tíma vera ljóst, að málið hefði verið látið falla niður á hendur honum. Er því ekki fallizt á, að sá tími hafi verið svo óhóflegur, að baki bótaskyldu stefnda á grundvelli þeirra lagaákvæða, sem stefnandi vísar almennt til í málatilbúnaði sínum.

Samkvæmt öllu framansögðu er ekki fallizt á, að skilyrði til bóta samkvæmt 176. gr., sbr. 175. gr. l. nr. 19/1991, 26. gr. l. nr. 50/1993 eða öðrum þeim lagaákvæðum, sem stefnandi styður kröfur sínar við, ekki uppfyllt. Er miskabótakröfu stefnanda því hafnað.

Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði og þykir hæfilega ákveðinn kr. 280.000, en þá hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenzka ríkið er sýkn af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 280.000, greiðist úr ríkissjóði.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf