E-4972/2014

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfur stefnda og varastefnda 4. maí 2015, var höfðað 28. nóvember 2014, af hálfu A, [...] aðallega á hendur Sjúkratryggingum Íslands, Laugavegi 144 í Reykjavík, en til vara á hendur íslenska ríkinu, til greiðslu bóta.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að aðallega stefndi, en til vara varastefndi, verði dæmdir til þess að greiða stefnanda 5.980.326 krónur með 4,5% vöxtum af 2.126.442 krónum frá 7. maí 2003 til 18. nóvember 2005, en þá af 5.980.326 krónum frá þeim degi til 11. desember 2014, en þá með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, ásamt virðisaukaskatti, samkvæmt málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins.

Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi hvað hann varði og til vara krefst hann sýknu af kröfum stefnanda og í báðum tilvikum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Af hálfu varastefnda eru gerðar þær dómkröfur aðallega að málinu verði vísað frá dómi. Til vara er þess krafist að varastefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins. Til þrautavara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla.

Aðalkröfur stefnda og varastefnda um frávísun eru hér til úrlausnar. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfunum verði hafnað. Þá krefjast allir málsaðilar málskostnaðar að mati dómsins í þessum þætti málsins, stefndi og varastefndi úr hendi stefnanda, en stefnandi krefst málskostnaðar óskipt úr þeirra hendi.

Málsatvik

Samkvæmt gögnum málsins eru málsatvik þau að stefnandi óskaði eftir endurnýjun lyfseðils á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja 7. maí 2003, en hún tók þá lyfið thyroxin natrium við skjaldkirtilssjúkdómi. Fyrir mistök ávísaði læknir stefnanda sama dag öðru lyfi, fenytoin, sem notað mun vera við flogaveiki, og tók stefnandi lyfið í 5-6 vikur þar til mistökin komu í ljós.

Stefnandi, sem glímt hefur við heilsubrest, óskaði 13. júní 2014 eftir dómkvaðningu matsmanna til þess að skoða og meta orsakatengsl heilsubrests hennar og rangrar lyfjagjafar 7. maí 2003 og væru þau fyrir hendi var óskað mats á afleiðingum hennar, á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993. Matsþolar voru stefndi og varastefndi.

Stefndi fékk upplýsingar um atvik málsins með matsbeiðni sem fylgdi tölvupósti frá lögmanni stefnanda 30. júní 2014. Deildarstjóri slysa- og sjúkratryggingadeildar stefnda svaraði þeim pósti með tölvupósti 4. júlí 2014 og upplýsti að málið hefði ekki verið tilkynnt til stofnunarinnar, auk þess mætti gera ráð fyrir því, samkvæmt því sem fram kæmi í matsbeiðninni, að krafa á hendur stefnda vegna málsins væri fyrnd. Þessi sjónarmið ítrekaði lögmaður stefnda í tölvupósti til Héraðsdóms Reykjavíkur, stefnanda og varastefnda 16. júlí 2014 og tók fram að stefndi gerði því hvorki athugasemdir við tillögu að matsmönnum né tilhögun matsmálsins að öðru leyti.

Í matsgerð dómkvaddra matsmanna 22. nóvember 2014 telja þeir orsakatengsl vera milli heilsubrests stefnanda, sem m.a. felist í skjaldkirtilsvandamálum og andlegum afleiðingum, og hinnar röngu lyfjagjafar. Mátu þeir tímabundið atvinnutjón og þjáningatímabil stefnanda og töldu þeir heilsufar hennar orðið stöðugt í skilningi skaðabótalaga þann 18. nóvember 2005. Varanlegan miska mátu matsmenn 20 stig og varanlega örorku 20%.

Lögmaður stefnanda hafði óskað eftir því við ríkislögmann 29. apríl 2013 að embættið myndi ekki bera fyrir sig fyrningu vegna bótakröfu stefnanda. Lýsti ríkislögmaður því yfir með bréfi sama dag að embættið myndi ekki bera fyrir sig fyrningu næstu sex mánuði og var slík yfirlýsing endurnýjuð þrisvar sinnum, síðast með gildistíma til 1. desember 2014. Yfirlýsingarnar, sem gefnar eru án viðurkenningar á bótaskyldu, taka ekki til fyrningar vaxtakrafna og gilda aðeins um bótakröfu stefnanda að því marki sem slík krafa kunni að hafa verið ófyrnd 29. apríl 2013. Málið var höfðað 28. nóvember 2014 og fór munnlegur málflutningur um frávísunarkröfur stefnda og varastefnda fram 4. maí sl.

Málsástæður og lagarök stefnanda fyrir stefnukröfum

Í stefnu er vísað til bréfs X læknis, dags. 28. ágúst 2006, þar sem hann viðurkenni mistök sín og til matsgerðar frá 22. nóvember 2014, sem staðfesti afleiðingar mistakanna fyrir stefnanda og orsakatengsl. Telji stefnandi einsýnt að hún eigi bótakröfu á hendur stefnda, Sjúkratryggingum Íslands, og byggi þá kröfu á lögum nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Samkvæmt 1. gr. laganna eigi sjúklingar sem verði fyrir líkamlegu eða geðrænu tjóni hér á landi í tengslum við rannsókn eða sjúkdómsmeðferð á sjúkrahúsi, heilsugæslustöð eða annarri heilbrigðisstofnun, rétt til bóta. Ljóst sé að mistökin hafi orðið á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og taki lögin því til tilviks stefnanda. Þá sé stofnunin hinn bótaskyldi aðili í skilningi 9. gr. laganna.

Í 3. mgr. 3. gr. laganna sé tjón, sem verði vegna eiginleika lyfs, undanþegið gildissviði laganna. Undantekningin nái þó ekki til tilviks stefnanda og komi það skýrt fram í sérstökum athugasemdum með umræddri grein í frumvarpi til laganna. Þar segi að undantekningin nái ekki til tjóns sem verði vegna þess að læknir gefi röng eða ófullnægjandi fyrirmæli um töku lyfja eða starfsfólki verði á mistök við lyfjagjöf. Sjúklingur eigi rétt á að fá bætur fyrir tjón af þessum orsökum.

Samkvæmt því sé einsýnt að stefnandi eigi rétt til bóta úr hendi stefnda á grundvelli 1. tölul. 1. mgr. 2. gr. laganna, enda hafi X sannanlega ávísað röngu lyfi til stefnanda og séu þau mistök viðurkennd af hans hálfu.

Í stefnu er gerð grein fyrir sundurliðun og útreikningi bótakröfunnar, á hendur stefnda annars vegar og varastefnda hins vegar, með vísun til niðurstöðu matsgerðar og með vísun til ákvæða skaðabótalaga, nr. 50/1993, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu.

Varakröfu sína á hendur íslenska ríkinu byggi stefnandi á sakarreglunni, nánar tiltekið á því að X læknir hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi þegar hann hafi skrifað upp á flogaveikilyf í stað skjaldkirtilslyfs og þau mistök hafi hann viðurkennt. Að mati stefnanda séu því öll skilyrði sakarreglunnar fyrir hendi og blasi því við að varastefndi beri ábyrgð á mistökum læknisins á grundvelli meginreglu skaðabótaréttarins um vinnuveitandaábyrgð.

Meginreglan um fyrningu skaðabótakrafna utan samninga sé sú að þær fyrnist á tíu árum, sbr. þágildandi 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Með bréfi ríkislögmanns, dags. 29. apríl 2013, hafi embættið lýst því yfir að það myndi ekki bera fyrir sig fyrningu næstu sex mánuði frá dagsetningu bréfsins. Sams konar yfirlýsingar hafi ríkislögmaður gefið í bréfum 18. september 2013, 3. desember s.á. og 28. maí 2014, en í síðast nefnda bréfinu hafi frestur verið veittur til 1. desember s.á. Í ljósi þessara yfirlýsinga sé ljóst að krafa stefnanda á hendur varastefnda hafi verið ófyrnd við höfðun málsins.

Stefnandi beini kröfum sínum aðallega að Sjúkratryggingum Íslands en til vara að íslenska ríkinu. Um þá tilhögun aðildar vísi stefnandi til 2. mgr. 19. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt því ákvæði sé heimilt að haga málsókn þannig að stefnandi krefjist aðallega dóms á hendur einum gagnaðila, en krefjist síðan dóms á hendur öðrum að þeim fyrsta frágengnum. Stefnandi hagi málatilbúnaði sínum með þessum hætti til þess að komast hjá því að höfða nýtt dómsmál verði stefndi sýknaður, enda liggi fyrir að kröfu stefnanda á hendur báðum aðilum sé að rekja til sama atviks, þ.e. mistaka X læknis þann 7. maí 2003.

Stefnandi styðji kröfur sínar við skaðbótalög nr. 50/1993, lög nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu og meginreglur skaðabótaréttar, einkum sakarregluna og regluna um vinnuveitendaábyrgð. Þá vísi stefnandi til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og laga um virðisaukaskatt, nr. 50/1988.

Málsástæður og lagarök stefnda og varastefnda

Stefndi byggi kröfu sína um frávísun málsins á 1. mgr. 100. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og 1. mgr. 24. gr. sömu laga. Mál stefnanda hafi ekki áður verið til umfjöllunar hjá stefnda og dómstólar færu út fyrir valdsvið sitt ef dæmt yrði um kröfu stefnanda á hendur stefnda, sem lögum samkvæmt sé falin málsmeðferð, gagnaöflun og ákvarðanataka í máli um sjúklingatryggingu samkvæmt lögum nr. 111/2000. Dómstólar hafi ekki heimild til að taka ákvarðanir í málum sem ekki hafi verið til lögbundinnar meðferðar og ákvarðanatöku af hálfu framkvæmdavaldsins samkvæmt 2. gr., sbr. 60. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefndi telji vald dómstóla vegna lögbundinna verkefna framkvæmdavaldsins einskorðað við að kanna lögmæti ákvarðana og hvort réttra málsmeðferðarreglna hafi verið gætt, svo og hvort ákvörðun brjóti gegn jafnræðissjónarmiðum í stjórnsýslu- og stjórnskipunarrétti.

Stefnandi hafi ekki gert kröfu um bætur frá stefnda samkvæmt lögum nr. 111/2000 fyrr en með stefnu í máli þessu. Stefnda séu markaðar skýrar málsmeðferðarreglur í málum sem falli undir gildissvið laganna, bæði í þeim lögum og í stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Stefnda sé falið að taka ákvarðanir um bótaskyldu og bótafjárhæð samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 111/2000. Umsóknir um bætur á grundvelli laganna taki að jafnaði nokkuð langan tíma í úrvinnslu, enda sé um mjög sérhæfðan málaflokk að ræða, þar sem miklir hagsmunir séu í húfi fyrir tjónþola. Öflun gagna frá tjónþola og meðferðaraðilum geti verið tímafrek og jafnframt þurfi iðulega sérhæfða þekkingu bæði lögfræðilega og læknisfræðilega til að taka ákvörðun um bótaskyldu og bótafjárhæð. Komist dómurinn að efnislegri niðurstöðu um bótaskyldu stefnda og bótafjárhæð í málinu sé ljóst að rannsóknarskyldur, jafnræðissjónarmið og lögbundið hlutverk stefnda samkvæmt lögum nr. 111/2000 séu fyrir borð borin. Með því færu dómstólar yfir á valdsvið framkvæmdavaldsins í bága við þrískiptingu ríkisvaldsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Dómstólum sé því ófært að verða við málatilbúnaði stefnanda að því er stefnda varði.

Varastefndi byggi frávísunarkröfu sína á því að ekki séu lögð fram gögn eða tekin afstaða til liða sem koma eigi til frádráttar kröfu stefnanda á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. einkum 4. mgr. 5. gr. laganna. Nauðsynlegt sé að taka afstöðu til þess þegar í stefnu og leggja eftir atvikum fram gögn um það og upplýsingar, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 762/2014. Þá sé stefna málsins ekki nægjanlega skýr um það hvers eðlis tjón stefnanda nákvæmlega sé, heldur hafi hún að geyma langar orðréttar tilvísanir í matsgerð.

Samkvæmt 7. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu verði skaðabótakrafa ekki gerð á hendur neinum sem bótaskyldur sé samkvæmt reglum skaðabótaréttar nema tjón hafi ekki fengist að fullu bætt samkvæmt 5. gr. laganna og þá einungis um það sem á vanti. Fjárkrafa á hendur varastefnda sé því ekki lögvarin krafa, nema að því marki sem tjón verði ekki bætt á grundvelli laganna.

Sýknukrafa stefnda byggi á því að samkvæmt þeim gögnum sem fyrir liggi virðist krafa stefnanda um bætur á grundvelli laga nr. 111/2000 vera fyrnd, en um bótaskyldu stefnda gildi fyrningarákvæði 19. gr. laganna. Sé miðað við þær dagsetningar sem stefnandi leggi til grundvallar hafi meira en tíu ár verið liðin frá meintum mistökum þar til stefndi hafi fyrst fengið vitneskju um málið. Stefndu hafi ekki fengið málið til meðferðar í samræmi við lög um sjúklingatryggingu og hafi því ekki haft umboð til að afla gagna í málinu, en umboð sé veitt með undirritun umsóknar um bætur úr sjúklingatryggingu. Málið hafi því hvorki fengið efnislega umfjöllun af hálfu stefnda á stjórnsýslustigi, né hafi stefndi fengið tækifæri til að uppfylla rannsóknarskyldur sínar í samræmi við lög um sjúklingatryggingu eða stjórnsýslulög.

Varastefndi byggi sýknukröfu sína á því að ekki hafi verið um saknæma háttsemi starfsmanns að ræða heldur mistök. Þá sé byggt á því að mjög ólíklegt sé að röng lyfjagjöf um skamman tíma hafi verið eina orsök fósturláts hjá stefnanda eða gífurlegs heilsubrests sem lýst sé í stefnu og sé þessi þáttur ofmetinn í matsgerð og í stefnu. Stefnanda hafi borið að kynna sér lyfið þegar hún hafi fengið það í hendur, m.a. varðandi aukaverkanir og hugsanleg áhrif á fóstur. Því sé einnig á því byggt að rekja verði ætlað tjón til eigin sakar stefnanda hafi hún ekki kynnt sér lyfið. Þá byggi varastefndi á því að hafi stefnandi átt bótarétt samkvæmt ákvæðum laga nr. 111/2000, hafi henni borið að sækja þann rétt áður en hann félli niður fyrir fyrningu.

Kröfu um lækkun styður varastefndi við það að orsakasamband sé ósannað þannig að lækka beri bætur þar sem að í fyrsta lagi sé ólíklegt að mistök við ávísun lyfs hafi verið svo stór orsakaþáttur sem haldið sé fram. Í öðru lagi vegna eigin sakar stefnanda og í þriðja lagi að virtum liðum eða greiðslum sem ættu að koma kröfu til frádráttar.

Málsástæður stefnanda fyrir kröfu sinni um að frávísunarkröfum stefnda og varastefnda verði hafnað.

Við munnlegan málflutning um frávísunarkröfur stefnda og varastefnda var þess af hálfu stefnanda krafist að kröfum þeirra yrði hafnað og að málið fengi efnismeðferð. Um sé að ræða viðurkennd læknamistök og fyrir liggi matsgerð um orsakatengsl og afleiðingar mistakanna.

Stefndi hefði tekið afstöðu til málsins með ummælum í tölvupósti 4. júlí 2014 um að málið væri fyrnt. Tilgangslaust hefði verið fyrir stefnanda að sækja um bætur til stefnda, sem lýst hefði þeirri afstöðu að krafan væri fyrnd. Því félli það undir valdsvið dómstóla að dæma um bótakröfuna. Dómstóll geti á grundvelli 70. gr. stjórnarskrár dæmt um réttindi sjúklinga án aðkomu Sjúkratrygginga Íslands. Lög um sjúklingatryggingu hafi verið sett til að auka bótarétt sjúklinga og gera þeim auðveldara að ná fram rétti sínum. Hvergi sé minnst á það í lögunum að tæma þurfi stjórnsýsluleið áður en mál sé höfðað, en það þyrfti að koma þar fram ef takmarka ætti aðgang borgara að dómstólum.

Röksemdir varastefnda um að vísa eigi málinu frá, þar sem ekki sé gerð grein fyrir frádráttarliðum í stefnu og tilvísun til dóms Hæstaréttar í máli nr. 762/2014, eigi ekki við í málinu þar sem stefnandi telji sig ekki eiga rétt á hendur þriðja aðila vegna þessa tjóns, sem komið gæti til frádráttar. Sönnunarbyrði um slíka frádráttarliði hvíli á bótagreiðanda en ekki stefnanda, svo sem ráða megi af niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 471/2005.

Niðurstaða

Dómstólar eru almennt ekki bærir til að taka efnislega ákvörðun um þau málefni sem eiga undir stjórnvöld samkvæmt þeirri grundvallarreglu um þrískiptingu ríkisvaldsins sem fram kemur í 2. gr. stjórnarskrár, nr. 33/1944. Af 60. gr. stjórnarskrárinnar leiðir að dómstólar eru bærir til að fjalla um lögmæti stjórnvaldsákvarðana og málsmeðferð.

Stefnandi reisir málshöfðun sína á hendur Sjúkratryggingum Íslands á lögum um sjúklingatryggingu nr. 111/2000 og er kröfugerðin á því einu byggð að á grundvelli þeirra laga eigi stefnandi fjárkröfu á hendur stefnda vegna læknamistaka, en krafan er reiknuð samkvæmt matsgerð um afleiðingar þeirra mistaka. Málið er ekki höfðað til ógildingar á stjórnvaldsákvörðun og í stefnu er ekki vikið að þeirri málsástæðu, sem stefnandi hafði uppi í munnlegum vörnum sínum gegn frávísunarkröfum í málinu, að í ábendingu stefnda um fyrningarreglur í tölvupósti 4. júlí 2014 hafi falist synjun, sem stefnandi krefjist nú ógildingar á. Sú málsástæða er jafnframt haldlaus, þar sem umræddur tölvupóstur verður ekki skilinn með þeim hætti að í honum sé tekin stjórnvaldsákvörðun um bótarétt stefnanda á grundvelli laganna.

Með lögum um sjúklingatryggingu er stefnda falið að taka ákvarðanir um bótaskyldu og bótafjárhæð samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laganna að undangenginni málsmeðferð í samræmi við 1. mgr. 15. gr. Í þeirri málsmeðferð felst m.a. gagnaöflun sem stofnunin fær heimild umsækjanda til þegar sótt er um bætur á grundvelli laganna. Ákvarðanir stofnunarinnar má kæra til úrskurðanefndar almannatrygginga samkvæmt 16. gr. laganna, en einnig eiga umsækjendur þess kost, ef erindi þeirra er synjað, að láta á það reyna fyrir dómi hvort slík synjun eigi sér lagastoð, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 747/2014. Í því máli hafði íslenska ríkinu verið stefnt til viðurkenningar á bótaskyldu að fenginni synjun stefnda um bótaskyldu á grundvelli laga um sjúklingatryggingu, en kæruleið til úrskurðarnefndar var ekki nýtt. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að 7. gr. laganna stæði slíkri málshöfðun ekki í vegi, en bótakrefjandi nyti þá ekki þess hagræðis að reka mál sitt áfram á grundvelli laga um sjúklingatryggingu. Bætur á grundvelli þessara laga verða ekki ákveðnar án þess að stefndi taki í upphafi ákvörðun um bótaskyldu og bótafjárhæð og því verður ekki dæmt um kröfu stefnanda á hendur stefnda á grundvelli laga um sjúklingatryggingu án þess að stefndi hafi fyrst fjallað um málið í samræmi við fyrirmæli laganna. Með þeirri tilhögun er ekki brotið gegn rétti umsækjanda samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar til úrlausnar dómstóla um réttindi sín og skyldur svo sem stefnandi heldur fram, enda er í framhaldinu heimilt að bera niðurstöðu stefnda undir dómstóla svo sem fram kemur í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar. Verður að þessu virtu að vísa kröfu stefnanda á hendur stefnda frá dómi.

Samkvæmt útskýringum stefnanda á tilhögun aðildar í stefnu er sýkna stefnda í málinu forsenda kröfugerðar stefnanda á hendur varastefnda, en í stefnu segir að verði stefndi sýknaður, þá komi þessi tilhögun í veg fyrir að það þurfi að höfða nýtt mál á hendur varastefnda. Samræmist þetta því að samkvæmt 7. gr. laga um sjúklingatryggingu verður skaðabótakrafa ekki gerð á hendur neinum sem er skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar nema tjón hafi ekki fengist að fullu bætt samkvæmt 5. gr. laganna og þá einungis um það sem á vantar. Af þessu leiðir að ekki er unnt að dæma um fjárkröfu á hendur varastefnda á grundvelli reglna skaðabótaréttar án þess að fyrst sé leyst úr spurningum um bótaskyldu og um bótafjárhæð samkvæmt lögum um sjúklingatryggingu, en sú ákvörðun er falin stefnda með lögunum svo sem fram er komið. Í ljósi fyrrgreindrar niðurstöðu um kröfur stefnanda á hendur stefnda eru að svo stöddu ekki lagaskilyrði fyrir hendi til að dæma um fjárkröfuna á hendur varastefnda í máli þessu og verður þegar af þeirri ástæðu einnig að vísa kröfum stefnanda á hendur varastefnda frá dómi.

Að framangreindu virtu verður sakarefnið eins og það liggur fyrir dóminum talið undanskilið lögsögu dómstóla og ber því samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, að vísa málinu frá dómi.

Eftir atvikum þykir, þrátt fyrir þá niðurstöðu, rétt að málskostnaður falli niður.

Úrskurð þennan kveður upp K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari.

Ú r s k u r ð a r o r ð

Máli þessu er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

K-kvk-nf K-kvk-nf