E-3344/2010

Mál þetta, sem höfðað var 5. apríl 2010, var dómtekið 4. febrúar sl.

Stefnandi er Liebherr Werk Biberach GmbH, H-kk-nf Strasse 45, Biberach, Þýskalandi.

Stefndi er Samskip hf., kt. 440986-1539, Kjalarvogi 7-15, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru:

I. Að stefnda verði gert skylt með dómi að afhenda stefnanda til frjálsrar ráðstöfunar þrjá byggingarkrana, af gerðinni Tower crane 22 HM, complete, vörunúmer 934238401, með pöntunarnúmerum LE20178, LE20326 og LE20327 ásamt öllum fylgihlutum, sem stefndi hefur í vörslum sínum, að viðlögðum 300.000,00 krónum (þrjúhundruð þúsund krónur) í dagsektir sem það dregst að afhenda stefnanda kranana, umfram 15 daga frá dómsuppsögu.

II. Að stefndi greiði stefnanda málskostnað í samræmi við hagsmuni málsins, vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu samkvæmt mati dómsins.

Stefndi krefst þess að verða sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að stefnda verði gert skylt að afhenda þá krana sem dómkrafa stefnanda tekur til gegn greiðslu á 59.567.774 kr. til stefnda. Til þrautavara krefst stefndi þess að stefnda verði gert skylt að afhenda þá krana sem dómkrafa stefnanda tekur til gegn greiðslu á 19.102.408 kr. til stefnda.

Í öllum tilvikum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.

I

Stefnandi er þýskt fyrirtæki sem sérhæfir sig í framleiðslu byggingarkrana auk varahluta og aukahluta fyrir þá. Með samningi, dags. 12. desember 2003, gerðist Merkúr hf. umboðsaðili stefnanda á Íslandi. Átti Merkúr hf. m.a. að selja vörur stefnanda og leigja þær út. Mest ehf. varð til við sameiningu Merkúr hf. og Steypustöðvarinnar ehf. á árinu 2006 og gekk hið nýja félag inn í áðurnefndan samning.

Þann 29. mars 2006 undirrituðu stefndi og Mest ehf. flutningssamkomulag til tveggja ára. Með samkomulaginu, sem var endurnýjun á eldra samkomulagi, tók stefndi m.a. að sér alhliða flutningsþjónustu á öllum innflutningi Mest ehf. Þann 28. apríl 2008 var samkomulagið framlengt til 31. desember 2010. Í gr. 4.0. kemur fram að um allan flutning, þar sem stefndi sér um flutning farms með útgáfu farmskírteinis (frambréfs) í eigin nafni, gildi almennir flutningsskilmálar sem fram koma í farmbréfum/farmskírteinum stefnda eins og þeir eru á hverjum tíma, nema um annað sé samið, og ákvæði siglingalaga nr. 34/1985. Tekið er fram að almennir flutningsskilmálar stefnda séu hluti samkomulagsins. Þá er í samkomlaginu kveðið á um afslætti og greiðslukjör til handa Mest ehf. og heimild stefnda til að fara fram á tryggingar fyrir ógreiddum flutningsgjöldum.

Afhending vara, sem Mest ehf. keypti af stefnanda, var FCA, free carrier, þannig að varan var afhent tilbúin til tollafgreiðslu í hendur flutningsaðila sem kaupandi tilgreindi. Kaupandi greiddi flutningskostnað. Stefnandi gaf út reikningana um leið og afhending átti sér stað eða varan var send af stað, en vaxtalaus greiðslufrestur á þeim var að jafnaði 30 dagar. Allar vörurnar voru seldar með eignarréttarfyrirvara.

Á árunum 2007 og 2008 pantaði Mest ehf. fimm krana hjá stefnanda. Þar á meðal voru kranarnir þrír sem mál þetta snýst um og eru af gerðinni Tower crane 22 HM, complete, vörunúmer 934238401, með pöntunarnúmerum LE20178, LE20326 og LE20327 ásamt öllum fylgihlutum. Voru í kjölfarið gefnir út reikningar vegna viðskiptanna þar sem tilgreindir eru þeir fylgihlutir sem keyptir voru og krafa er gerð um afhendingu á í máli þessu. Vanskil urðu á greiðslu reikninganna.

Á fundi 18. júní 2008 var gert samkomulag um riftun kaupsamninga vegna krananna og að þeir skyldu sendir til baka til Biberach. Með tölvupósti, 6. júlí 2008, var stefnanda tilkynnt að ekki væri hægt að senda kranana til baka þar sem að þrír þeirra væru í geymslu á hafnarsvæði stefnda sem neitaði að afhenda þá sökum skulda Mest ehf. við stefnda. Stefndi byggði neitunina á samningsbundnum haldsrétti samkvæmt 16. gr. (iii) flutningsskilmála félagsins en þar kemur m.a. fram að farmflytjandi eigi haldsrétt/veðrétt í vörum og öllum skjölum sem þær varða fyrir öllum greiðslum/gjöldum/upphæðum sem farmflytjandi á rétt á samkvæmt samningnum og fyrir öllum gjaldföllnum skuldum viðskiptamanns gagnvart farmflytjanda samkvæmt öðrum samningum hvort sem þeir tengjast flutningi á vöru eða ekki.

Með samkomulagi 16. júlí 2008 sömdu stefndi og Mest ehf. um uppgjör skulda. Í samkomulaginu kemur fram að ekki sé ágreiningur um haldsrétt stefnda. Í samkomulaginu er vörum í vörslum stefnda skipt upp í þrennt, a. framleiðsluvörur, b. sérpantanir og c. lagervöru. Til lagervöru töldust m.a. kranarnir þrír sem fluttir höfðu verið til landsins á grundvelli flutningssamkomulagsins milli stefnda og Mest og á grundvelli sjófarmbréfa og skilmála þeirra, venju samkvæmt, eitt fyrir hvern þeirra:

1. Sjófarmbréf nr. AKRRTMREY8W00971, dags. 26.3.2008.

2. Sjófarmbréf nr. AKRRTMREY8W01006, dags. 26.3.2008.

3. Sjófarmbréf nr. HVARTMREY8W00711, dags. 4.4.2008.

Í c-lið 3. gr. samkomulagsins um uppgjör skulda kemur fram að Mest ehf. muni leggja sig fram um að finna kaupanda að vörusendingum sem flokkaðar eru sem lagervara. Finnist kaupandi muni stefndi afhenda Mest ehf. umræddar vörusendingar gegn framvísun sölureiknings sem staðfestir andvirði hennar samhliða greiðslu Mest ehf. til stefnda sem nemur jafnvirði söluverðs hverrar vörusendingar fyrir sig.

Með símskeyti afhentu 21. júlí 2008 rifti stefnandi kaupsamningum um kranana.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, upp kveðnum 30. júlí 2008, var bú Tækja, tóla og byggingavara ehf., (áður Mest ehf.) tekið til gjaldþrotaskipta.

Þar sem stefnandi taldi sig eiga kranana hóf hann viðræður við stefnda um að kranarnir yrðu afhentir, en stefndi neitaði afhendingu nema stefnandi greiddi stefnda kaupverð krananna.

Stefndi sendi greiðsluáskorun til skiptastjóra þann 1. ágúst 2008 þar sem skorað var á þrotabúið að greiða gjaldfallin farm/flutnings- og geymslugjöld, með vöxtum, samtals að fjárhæð 130.572.175 kr.

Með bréfi dags. 27. ágúst 2008 lýsti skiptastjóri yfir riftun á „handveðrétti“ stefnda fyrir öllum eldri skuldum félagsins. Stefndi mótmælti riftuninni með bréfi dags. 1. september 2008.

Stefndi lýsti kröfu í þrotabúið 2. september 2008 að því marki sem krafan fengist ekki greidd á grundvelli samningsbundins haldsréttar.

Af hálfu skiptastjóra var riftunarmáli ekki fylgt innan 6 mánaða í samræmi við ákvæði 148. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 og kemur riftun því ekki til álita gagnvart stefnda.

Stefnandi lýsti sértökukröfu í búið með bréfi dags. 3 október 2008. Skiptastjóri hafnaði kröfunni með bréfi 22. október 2008. Stefnandi mótmælti afstöðu skiptastjóra með bréfi 28. október 2008 og ítrekaði afstöðu sína á skiptafundum. Með vísan til 120. gr., sbr. 171. gr. gjaldþrotaskiptalaga beindi skiptastjóri ágreiningnum til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur.

Ágreiningur var um kröfu stefnda á skiptafundi í þrotabúinu þann 28.7.2009. Kröfulýsing stefnda í þrotabúið var dregin til baka þar sem fyrir liggur að ekkert muni koma til greiðslu upp í almennar kröfur.

Viðræður stefnanda og stefnda héldu áfram, en án árangurs. Þar sem ágreiningur var einnig uppi við þrotabúið var talið rétt að leysa þann ágreining fyrst.

Þann 3. desember 2009, var svo kveðinn upp í Héraðsdómi Reykjavíkur úrskurður þar sem krafa stefnanda um afhendingu krananna þriggja úr þrotabúi Tækja, tóla og byggingavara ehf., var tekin til greina.

Þar sem kranarnir voru ekki í vörslum búsins heldur stefnda, gat þrotabúið ekki uppfyllt skyldu sína um afhendingu þeirra.

Í kjölfarið var þess krafist að stefndi afhenti kranana en hann hefur ekki orðið við þeirri kröfu.

II

Stefnandi hafnar því alfarið að 16. gr. (iii) farmskírteina stefnda eigi við um atvik máls. Um sé að ræða einhliða viðskiptaskilmála sem stefndi setji gagnvart þeim sem semur um flutning við stefnda. Stefnandi eigi enga aðild að umræddum samningi. Mest ehf. hafi tekið við krönunum erlendis og samið um flutning við stefnda.

Stefnandi byggir á að stefndi hafi engan rétt til þess að semja um haldsrétt eða veðrétt í eignum þriðja manns en úrskurður Héraðsdóms staðfesti að stefnandi eigi kranana. Öfug regla myndi þýða að sendandi vöru til Íslands, sem væri ógreidd og því enn eign sendanda, yrði að kanna heildarskuldastöðu þess sem tæki við vörunni erlendis og flytti hana heim, að öðrum kosti myndi stefndi hirða hana upp í hvaða skuld flutningsbeiðanda sem honum sýndist. Eða gera eins og stefndi, krefjast þess að eigandinn keypti vöruna til baka á fullu verði. Stefnandi mótmæli þessu og vísi til þess að stjórnarskrárvörðum eignarrétti hans að krönunum, sbr. 72. gr. stjórnarskrár Íslands, verði ekki útrýmt með meintum óbeinum eignarrétti stefnda samkvæmt samningi við þriðja mann.

Stefnandi byggir einnig á að skilmálum stefnda megi víkja til hliðar á grundvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, enda augljóst að stefndi sé með ólögmætum aðgerðum að reyna að auðgast með því að hagnýta sér það að stefndi heldur miklum verðmætum í eigu stefnanda. Stefndi reyni þannig að fá stefnanda til þess að greiða helst heildarverðmæti krananna en til vara stærsta hluta þess upp í kröfur sem stefndi á gagnvart þriðja manni.

Stefndi beri fulla sönnunarbyrði fyrir því að hann eigi lögvarða kröfu til þess að halda krönunum. Telji stefndi sig eiga rétt til einhvers konar greiðslu verði hann að sýna fram á hver sé fjárhæð hennar og sundurliða en það hafi stefndi ekki gert.

Stefnandi vísar um afhendingarskyldu stefnda til 72. gr. stjórnarskrár Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 um friðhelgi eignarréttarins og meginreglu samninga- og kröfuréttar um að kröfuhafi geti ekki svipt þriðja mann eigum sínum vegna skulda ótengds kröfuhafa án löglegs samnings eða ábyrgðarskuldbindingar. Þá vísar stefnandi sérstaklega til reglna um ólögmæta auðgun og ósanngjarnra einhliða viðskiptaskilmála stefnda, sbr. samningalög nr. 7/1936.

III

1. Sýkna, þar sem stefnandi er ekki eigandi krananna - aðildarskortur:

Af hálfu stefnda er byggt á því að úrskurðurinn frá 3. desember 2009, í máli nr. X-2/2009: Liebherr Werk Biberach GmbH gegn þrotabúi Tækja, tóla og byggingavara ehf. (Mest ehf.) þar sem krafa stefnanda um afhendingu krananna úr þrotabúinu var viðurkennd, sé rangur.

Samkvæmt 36. laga nr. 75/1997 um samningsveð stofnist ekki söluveð (eignarréttarfyrirvari) í hlutum sem ætlaðir séu til endursölu þótt kaupverð þeirra hafi ekki verið greitt.

Úrskurðurinn byggi á því að ekkert hafi komið fram sem sýni ótvírætt að kranarnir hafi verið ætlaðir til endursölu. Stefndi fullyrði hins vegar að kranarnir hafi verið ætlaðir til endursölu og vísar í því sambandi m.a. til samkomulags stefnda og Mest ehf., dags. 16. júlí 2008, þar sem skýrt komi fram að Mest ehf. ætlaði að selja kranana, sbr. c-lið 3. gr. samkomulagsins.

Einnig sé vísað til afstöðu þrotabúsins til kröfu stefnanda sem fram komi í úrskurðinum, þar sem því sé alfarið mótmælt að stefnandi sé eigandi krananna á grundvelli eignaréttarfyrirvara í umboðssölusamningi. Þá sé sérstaklega tekið undir að söluskilmálar stefnanda uppfylli augljóslega ekki 38. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð.

Eignarréttarfyrirvari skv. umboðsölusamningi, 12. desember 2003, eða almennum söluskilmálum sem gerðir voru við fyrri umboðsaðila, Merkúr ehf., og einhliða áritun stefnanda á reikning, uppfylli augljóslega ekki skilyrði laga um stofnun samningsveðs. Að auki komi ekkert fram í gögnum málsins um að Mest ehf. hafi verið kynntur samningurinn eða efni hans áður en viðskiptin áttu sér stað. Einhliða ákvæði í almennum sölu- og sendingarskilmálum stefnanda nægi einfaldlega ekki til að eignarréttarfyrirvari stofnist.

Stefnandi hafi ekki tilgreint hverja sölu í söluveðssamningi heldur hafi verið vísað til almennra söluskilmála. Þá sé því alfarið hafnað að svissneskur réttur hafi gilt í viðskiptum aðila. Einnig að yfirlýsing um riftun hafi haft eitthvert gildi. Ekki hafi verið um að ræða verulega vanefnd né hafi verið uppfyllt skilyrði 4. mgr. 54. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, né skilyrði 2. mgr. 93. gr. gjaldþrotalaga. Um kröfu stefnanda hafi átt að fara eftir lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 og hafi Mest ehf. réttilega hafnað kröfu um afhendingu á grundvelli 109. gr. laganna. Með vísan til þessa fullyrði stefndi að úrskurðurinn sé rangur.

Af öllu þessu leiði að réttur stefnanda til krananna hefur ekki stofnast að lögum og því sé ekki unnt að taka kröfu stefnanda um afhendingu krananna til greina. Stefnandi eigi þannig ekki aðild að kröfu um afhendingu krananna og beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda vegna aðildarskorts á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 19/1991.

Þá sé kröfu stefnanda um afhendingu svokallaðra „fylgihluta“ einnig alfarið hafnað á sama grundvelli og enn fremur bent á að í úrskurðinum sé krananna einungis getið en ekki fylgihluta (vara- eða aukahlutir).

Kranarnir hafi verið fluttir til landsins skv. viðskiptaskilmálum INCOTERMS 2000. Samkvæmt fyrirmælum stefnanda hafi verið um að ræða svokallaða FCA skilmála, þ.e. free carrier, sem þýði að kaupandinn, Mest ehf., fékk umráð yfir krönunum um leið og stefnandi lét þá af hendi við flutningsaðilann. Afsalaði stefnandi sér þannig krönunum til Mest ehf. og voru þeir komnir á áhættu Mest ehf. frá og með þeim tíma.

Samkvæmt skýrum ákvæðum sjófarmbréfa, Sea Way Bill, bar stefnda að afhenda skráðum móttakanda kranana. Stefnandi hefði getað notað Original Bill of Lading, ef hann hefði ætlað að tryggja sér greiðslu fyrir kranana áður en þeir yrðu afhentir Mest ehf. eins og venja er.

Af hálfu stefnda er því einnig haldið fram að Mest ehf. hafi verið búið að ráðstafa krönunum með óafturkræfum hætti til stefnda með samkomulagi dags. 16. júlí 2008.

Stefnandi eigi samkvæmt framanröktu ekki lögvarða kröfu til afhendingar krananna.

2. Sýkna á grundvelli haldsréttar

Verði ekki fallist á sýknu vegna aðildarskorts krefst stefndi sýknu á grundvelli samningsbundins haldsréttar.

Stefndi hafi annast alla flutningaþjónustu fyrir Mest (nú þrotabús Tækja, tóla og byggingarvara ehf.), sbr. ákvæði flutningssamkomulags dags. 28. apríl 2008. Í 4. gr. samkomulagsins, sem ber yfirskriftina flutningsskilmálar, segi að stefndi gefi út farmskírteini í eigin nafni. Um allan flutning sem stefndi sjái um með útgáfu farmskírteinis í eigin nafni gildi almennir flutningsskilmálar eins og þeir séu á hverjum tíma, nema um annað sé samið, og ákvæði siglingalaga nr. 34/1985.

Almennir flutningsskilmálar stefnda séu hluti flutningssamkomulags stefnda og Mest ehf. frá 28. apríl 2008. Haldsréttarákvæði flutningsskilmálanna sé að finna í 16 gr. (iii) skilmálanna sem ber yfirskriftina áunnin flutningsgjöld o.s.frv., haldsréttur/veðréttur. Ákvæðið er svohljóðandi: Farmflytjandi á haldsrétt/veðrétt í vörunum og öllum skjölum sem þær varða fyrir öllum greiðslum/gjöldum/upphæðum sem farmflytjandi á rétt á samkvæmt samningi þessum og fyrir öllum gjaldföllnum skuldum viðskiptamanns gagnvart farmflytjanda samkvæmt öðrum samningum hvort sem þeir tengjast flutningi á vörum eða ekki og fyrir framlagi til niðurjöfnunar sjótjóna án tillits til hver á rétt til þess og vegna kostnaðar við að innheimta þessar fjárhæðir og hefur í þessum tilgangi heimild til að selja þær á opinberu uppboði eða með einkaréttarlegum samningi án þess að tilkynna viðskiptamanni um það. Ef ekki tekst með sölu farms að ná fyrir gjaldföllnum greiðslum og kostnaði og útgjöldum, sem stofnað hefur verið til, skal farmhafi hafa rétt til að fá dæmdan mismuninn frá farmhafa.

Með vísan til 16 gr. (iii) eigi stefndi því haldsrétt, fyrir öllum skuldum Mest ehf., í öllum vörum á athafnasvæði hans sem fluttar voru til landsins á grundvelli flutningssamkomulags stefnda og Mest ehf.

Haldsréttur stefnda eigi styrka stoð í 62., 63. og 66. gr. siglingalaga nr. 34/1985.

Af hálfu stefnda sé ítrekað að haldsrétturinn taki til allra útistandandi krafna Mest ehf. við stefnda, en ekki einungis til krafna er tengjast flutningi og varðveislu á krönunum sjálfum. Stefndi eigi þannig haldsrétt í krönunum óháð því hvort til kröfunnar var stofnað í tengslum við innflutning krananna. Eftirstöðvar skuldar Mest ehf. við stefnda námu þann 31. maí 2010 59.567.774 kr.

Eins og fram komi á farmskírteinum vegna umræddra krana sé stefnandi skráður sem farmsendandi (shipper/exporter) en skráður móttakandi er Mest ehf. Í 1. gr. flutningsskilmála komi fram að „viðskiptamaður“ er hver fyrir sig og sameiginlega, sendandi, móttakandi, viðtakandi, handhafi farmskírteinisins, hver sem á vöruna eða á rétt til eignarhalds á henni eða farmskírteininu, svo og hver sá er starfar sem starfs- eða umboðsmaður eða á annan hátt í þágu slíks aðila. Stefnandi sé þannig aðili að samningum stefnda og Mest ehf. og gildi skilmálar félagsins með sama hætti gagnvart honum. Af því leiði að stefnandi sé bundinn við alla skilmála þess samnings, þar með talda fyrrgreinda skilmála um haldsrétt stefnda.

Samkvæmt 91. gr. siglingalaga sé skylt að gefa út farmskírteini fyrir vöru sem komin er í skip með þeim flutningsskilmálum sem venjulegir eru í sams konar siglingum. Um eðli og innihald farmskírteinis sé nánar mælt fyrir í 101. til 117. gr. laganna. Samkvæmt 110. gr. sé farmskírteini grundvöllur réttarstöðu farmflytjanda og viðtakanda farms sín á milli um flutning og afhendingu vörunnar. Engar takmarkanir sé að finna í siglingalögum á innihaldi haldsréttarákvæða í flutningsskilmálum.

Haldsréttur stofnist við útgáfu farmbréfs sem gefið sé út þegar vara er afhent stefnda til flutnings. Haldsréttur stefnda sé skilmerkilega tilgreindur í farmbréfum og sé réttur til afhendingar vöru háður þeim fyrirvara sem og öðrum skilmálum sem ritaðir séu á farmbréf.

Með vísan til þessa sé þess krafist að kröfu stefnanda um afhendingu krananna verði alfarið hafnað þar sem þeir standi til trygginga skulda Mest ehf. við stefnda sem séu hærri en verðmæti krananna.

Því sé enn fremur mótmælt að flutningsskilmálar stefnda standist ekki samanburð við 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 gagnvart stefnanda. Af hálfu stefnda er á því byggt að 36. gr. verði ekki beitt um viðskiptasamband af þessu tagi. Ákvæðinu sé einkum ætlað að taka til tilvika þar sem verulegur munur sé á stöðu aðila við samningsgerð en því sé ekki fyrir að fara í þessu tilviki. Er þessi skilgreining á haldsrétti og skilmálum stefnda, í samræmi við tryggingar alþjóðlegra skipafélaga, um heim allan, fyrir greiðslum fyrir flutning sem eru fólgnar í rétti til að halda vöru þar til greiðsla hefur fengist fyrir þjónustuna. Er því alfarið mótmælt að það geti talist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri fyrir sig umrædd ákvæði í flutningaskilmálum.

Skilmálar af því tagi sem hér ræðir séu almennir hér á landi og hjá stærstu skipafélögum heims. Í þessu samhengi verði að hafa í huga að stefnandi er ekki neytandi heldur sérfræðingur í alþjóðlegum viðskiptum. Stefnandi sé þannig einn af stærstu framleiðendum véla og tækja til notkunar í byggingariðnaði þ.m.t. byggingakrana í heiminum og sé með viðskiptamenn og þjónustustöðvar um allan heim og sé honum eða a.m.k. megi honum eða mátti vera fyllilega ljóst hvað felst í haldsréttarákvæðum farmskírteina sem eru eins um allan heim. Af því leiði að sú krafa verði óhjákvæmilega gerð til stefnanda að hann kynni sér vel skilmála um flutning á vöru sem hann semji um og lánshæfi viðskiptavina. Stefnandi hafi því óumdeilanlega verið grandsamur um tilvist og umfang haldsréttarins. Myndi stefnandi hagnast óeðlilega á kostnað stefnda ef krafa hans um afhendingu krananna yrði tekin til greina þar sem verðmætaaukning hafi átt sér stað með flutningi krananna til landsins. Stefndi hafi ekki með nokkrum hætti verið að hagnast á því fyrirkomulagi sem hér ræðir og sé skuld Mest ehf. einungis tilkomin vegna framkvæmdar flutningssamkomulags aðila og voru þeir fjármunir sem Mest ehf. hafði til ráðstöfunar eftir að hafa móttekið viðkomandi vöru hærri sem nam þessum gjöldum.

Samkvæmt samningi stefnda og Mest ehf. hafi umfang haldsréttarins tekið mið af því að flutningsgjöld voru greidd skv. mánaðarlegum reikningum en ekki af hverri vörusendingu fyrir sig um leið og hún var leyst út. Vörusendingar á athafnasvæði stefnda hafi þannig á hverjum tíma staðið til tryggingar greiðslum Mest ehf. Þetta sé almennt fyrirkomulag í viðskiptum á grundvelli flutningssamkomulags við stærri viðskiptamenn stefnda og hafi mikið hagræði í för með sér og með þessu móti sé tryggt að vöruflæði haldist stöðugt og stefndi þurfi ekki að grípa til haldsréttar við afhendingu einstaka vörusendingar.

Enginn ágreiningur hafi verið með stefnda, Mest og viðskiptabanka Mest, Glitni, um að haldsréttur stefnda tæki til allra skulda Mest hvort sem þær tengdust flutningi viðkomandi vöru eða ekki og að allar vörur á athafnasvæði stæðu til tryggingar skuldinni á hverjum tíma.

Stefndi hafi afhent Mest vörur á grundvelli ákvæða flutningssamkomulags þeirra í trausti þess að haldsréttarákvæði í farmskírteinum héldu.

Fullkomlega eðlilegt sé að haldsréttur taki til allra viðskiptaskulda, með þeim hætti sem kveðið sé á um í 16. gr. (iii) en ekki einungis skulda vegna þeirra tilteknu vara sem leystar séu út hverju sinni. Stefndi geti á þeim grundvelli haldið krönunum, þar til allar gjaldfallnar skuldir, séu að fullu greiddar.

3. Varakrafa stefnda

Varakrafa stefnda byggir á að stefnda verði einungis gert skylt að afhenda kranana gegn greiðslu eftirstöðvar skuldar Mest við stefnda sem nam þann 31. maí 2010 59.567.774 kr.

Af hálfu stefnda sé ítrekað að haldsrétturinn taki til allra útistandandi krafna Mest við stefnda en ekki einungis til krafna er tengjast flutningi og varðveislu á krönunum sjálfum, sbr. ákvæði flutningssamkomulags stefnda og Mest, dags. 28. 4. 2004, og flutningsskilmála félagsins.

4. Þrautavarakrafa stefnda

Þrautavarakrafa stefnda byggir á að stefnda verði gert að afhenda kranana gegn greiðslu flutningskostnaðar og áfallins geymslukostnaðar vegna umræddra krana sem nam þann 1. maí 2010 19.102.407,59 kr.

Stefndi mótmælir því að haldsréttarákvæði stefnda í flutningsskilmálum og fyrrnefndum ákvæðum siglingalaga nr. 34/1985 stangist á við 72. gr. Stjórnarskrár Íslands. Um rökstuðning fyrir því sé vísað til þess sem áður hafi verið rakið. Í því samhengi sé vakin athygli á því að verið væri að þurrka út óbein eignarréttindi stefnda sem felist í lögbundnum og samningsbundnum haldsrétti.

Stefndi krefst frávísunar á kröfu stefnanda um dagsektir vegna vanreifunar þar sem í stefnu sé á engan hátt gerð grein fyrir því á hvaða réttarheimild sú krafa sé byggð eða hvernig sú fjárhæð sem krafist sé greiðslu á sé fundin út. Stefndi mótmæli því að heimild sé til staðar til þess að leggja á dagsektir og jafnframt mótmæli stefndi fjárhæð fari svo að dómur telji að heimild sé til að krefjast dagsekta.

Stefndi vísar til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar stefndi til laga um samningsveð nr. 75/1997, sérstaklega 35. og 36. sbr. 38. gr. laganna. Einnig til siglingalaga nr. 34/1985, sérstaklega 62., 63., 66., 91., 101.-107., 110. og 118. gr. laganna og almennra reglna kröfuréttar um haldsrétt. Jafnframt er vísað til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um sýknu vegna aðildarskorts. Þá er einnig vísað til laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 og laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, einkum 54. gr. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur upp kveðnum 3. desember 2009 í málinu nr. X-2/2009: Liebherr Werk Biberach GmbH gegn þrotabúi Tækja, tóla og byggingavara ehf. var tekin til greina krafa sóknaraðila, stefnanda í máli þessu, um afhendingu krana þeirra er mál þetta snýst um úr þrotabúi Tækja, tóla og byggingavara ehf. (áður Mest ehf.).

Eftir uppkvaðningu úrskurðarins kom í ljós að umræddir kranar voru ekki í vörslum þrotabúsins heldur stefnda. Stefnandi höfðar mál þetta til að stefnda verði gert með dómi að afhenda kranana.

Stefnandi byggir kröfu sína í málinu aðallega á því að hann hafi selt umrædda krana með eignarréttarfyrirvara og hann sé því eigandi þeirra.

Stefndi byggir hins vegar aðallega á því að umræddur úrskurður sé rangur. Kranarnir hafi verið ætlaðir til endursölu og því hafi ekki stofnast í þeim söluveð (eignarréttarfyrirvari) þótt kaupverð þeirra hafi ekki verið greitt, sbr. 36. gr. laga nr. 75/1997.

Í forsendum téðs úrskurðar kemur fram að telja verði að eignarréttarfyrirvari sá sem gerður hafi verið í upphafi og svo ítrekaður á reikningum hafi verið gildur gagnvart fyrirtækinu, þ.e. Mest ehf. Ekkert hafi komið fram sem sýni ótvírætt að átt hafi að selja kranana áfram, en leggja verði sönnunarbyrðina um þetta á varnaraðila. Krafa sóknaraðila um afhendingu krananna verði því tekin til greina.

Niðurstaða úrskurðarins um gildi eignarréttarfyrirvarans er forsenda fyrir niðurstöðu hans um að taka beri kröfu um afhendingu krananna til greina. Með úrskurðinum er því tekin efnisleg afstaða til gildis eignarréttarfyrirvara stefnanda. Verður því ágreiningur um eignarréttarfyrirvarann ekki borinn undir dóminn á ný, sbr. 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Samkvæmt því kemur ekki til álita að sýkna stefnda vegna aðildarskorts stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 19/1991.

Þá byggir stefndi á því að honum beri ekki að afhenda kranana þar sem hann eigi haldsrétt í þeim fyrir öllum skuldum Mest ehf. við sig.

Fyrir liggur að stefndi gerði flutningssamning við Mest ehf. 28. apríl 2008. Samkvæmt 4.1 gr. samningsins skyldu gilda um allan flutning, sem stefndi sæi um með útgáfu farmskírteinis í eigin nafni, almennir flutningsskilmálar sem fram koma í farmbréfum/farmskírteinum stefnda eins og þeir séu á hverjum tíma, nema um annað sé samið og ákvæði siglingalaga nr. 34/1985. Almennir flutningsskilmálar séu hluti samkomulagsins og hafi hann heimild til að breyta skilmálunum og teljist þeir þannig breyttir hluti af samningnum. Þeir flutningsskilmálar sem hér er vísað til eru prentaðir á öll farmskírteini sem stefndi gefur úr.

Það ákvæði flutningsskilmálanna sem aðilar deila um er að finna í 16 gr. (iii) sem ber yfirskriftina áunnin flutningsgjöld o.s.frv., haldsréttur/veðréttur.

Stefndi byggir á því að hann eigi með vísan til tilvitnaðrar 16. gr. samningsbundinn haldsrétt fyrir öllum skuldum Mest ehf. í krönunum. Þá vísar stefndi til þess að haldsréttur stefnda eigi styrka stoð í 62., 63. og 66. gr. siglingalaga nr. 34/1985.

Stefnandi er ekki aðili að umræddu flutningssamkomulagi, sem er grundvöllur réttarstöðu stefnda og Mest ehf. um flutning og afhendingu vara, né tilvitnaðra flutningsskilmála.

Þá er ekki fallist á það með stefnda að samkomulag stefnda og Mest ehf. frá 16. júlí 2008 um uppgjör skulda þar sem fram kemur að ekki sé ágreiningur um haldsrétt stefnda, hafi þýðingu við úrlausn máls þessa.

Í 62. gr. siglingalaga er kveðið á um það að sá sem tekur við farmi skuldbindi sig til þess að greiða farmgjöld og aðrar kröfur sem farmflytjandi geti krafist greiðslu á samkvæmt farmskírteini eða öðru skjali sem segi fyrir um flutning farms. Samkvæmt 63. gr. siglingalaga er farmflytjanda ekki skylt að láta farm af hendi fyrr en viðtakandi greiðir eða greiðir á geymslureikning fé það sem honum ber að greiða eftir 62. gr. og aðrar kröfur sem á vöru hvíla. Samkvæmt 66. gr. siglingalaga er farmflytjanda heimilt þegar vara er látin til varðveislu að fá selt svo mikið af henni sem þarf til lúkningar kröfum sem á henni hvíla við nauðungarsölu án þess að þörf sé undangenginnar áskorunar tileiganda hennar.

Í umræddum ákvæðum er kveðið á um haldsrétt farmflytjanda í farmi og heimild til að selja hann til lúkningar kröfum sem á henni hvíla. Í ákvæðinu er vísað til farmskírteina og krafna sem farmflytjandi getur krafist greiðslu á samkvæmt þeim.

Almennt er viðurkennt að haldsréttur sem stofnast í eign til tryggingar endurgjaldi fyrir þjónustu sem hefur í för með sér verðmætaaukningu á eigninni eða stuðlar að varðveislu gangi framar veðrétti sem áður hefur verið stofnað til. Verður því að telja að kröfur varnaraðila sem til eru komnar vegna endurgjalds fyrir flutning og geymslu á krönunum séu tryggðar með haldsrétti í þeim og að sá tryggingarréttur stefnda gangi fyrir eignarréttarfyrirvara stefnanda.

Hins vegar verður ekki talið að hinn víðtæki haldsréttur sem stefndi áskildi sér í krönunum í umræddu flutningssamkomulagi og flutningsskilmálum, þ.e. að haldsrétturinn næði til allra skulda Mest ehf., sé skuldbindandi fyrir stefnanda, þegar af þeirri ástæðu að stefnandi átti enga aðild að samningum varðandi hann.

Með hliðsjón af framangreindu verður stefndi dæmdur til að afhenda stefnanda hina umstefndu krana gegn greiðslu á 19.102.408 kr., sem samkvæmt gögnum málsins er flutningskostnaður og áfallinn geymslukostnaður til stefnda og hefur ekki verið vefengdur með haldbærum rökum.

Hins vegar þykir krafa stefnanda um að stefnda verði jafnframt gert skylt að afhenda honum alla fylgihluti með krönunum sem stefndi hefur í vörslum sínum svo vanreifuð að ekki verði hjá því komist að vísa henni frá dómi.

Ekki verður talið að síðari málsliður 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 veiti heimild til að ákveða dagsektir þegar skyldan er háð fyrirvara um gagngjald sem ekki hefur verið innt af hendi þegar dómur er upp kveðinn. Þegar af þessari ástæðu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda um dagsektir.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Þ-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

Dómsorð:

Stefnda, Samskipum hf., er skylt að afhenda stefnanda, Liebherr Werk Biberach GmbH, þrjá byggingarkrana, af gerðinni Tower crane 22 HM, complete, vörunúmer 934238401, með pöntunarnúmerum LE20178, LE20326 og LE20327, gegn greiðslu á 19.102.408 kr.

Kröfu um afhendingu fylgihluta með krönunum er vísað frá dómi.

Stefndi er sýknaður af kröfu stefnanda um dagsektir.

Málskostnaður fellur niður.

Þ-kvk-nf E-kvk-nf