E-701/2017

Mál þetta, sem var dómtekið 10. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, á hendur íslenska ríkinu, með stefnu birtri 28. febrúar 2017.

Endanleg dómkrafa stefnanda er að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 750.000 kr. ásamt almennum vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. sbr. 1. málslið 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. október 2016 til 2. apríl 2017, en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags.

Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til vara er krafist lækkunar á stefnukröfu og að málskostnaður verði felldur niður.

I

Samkvæmt lögregluskýrslu frá 1. október 2016 tilkynnti fjarskiptamiðstöð ríkislögreglustjóra að óskað væri eftir aðstoð lögreglunnar að [...] vegna mikillar kannabislyktar. Lögreglan hafi bankað upp á og B komið til dyra. Lögreglan kveður að B og stefnandi, sem einnig hafi verið í herberginu, hafi greinilega verið bæði undir áhrifum fíkniefna. Einnig hafi mátt sjá ætluð fíkniefni á borði inni í herberginu og mikinn kannabisreyk hafi lagt frá herberginu.

Samkvæmt lögregluskýrslunni var lagt hald á hin ætluðu fíkniefni og B og stefnanda tilkynnt að þau væru handtekin vegna vörslu fíkniefna. Þeim hafi verið tilkynnt á vettvangi kl. 16.45 að þau hefðu réttarstöðu handtekins manns og ættu rétt á aðstoð verjanda.

Í lögregluskýrslunni kemur fram að leitað hafi verið í herbergi B, með hans samþykki, en engin önnur efni fundist, einungis tæki og tól til fíkniefnaneyslu, auk þess sem tómar umbúðir af fíkniefnum hafi verið á víð og dreif um herbergið. Lagt var hald á hin ætluðu fíkniefni. Samkvæmt efnaskýrslu er liggur fyrir í málinu, var um að ræða tóbaksblandað kannabisefni sem vó 0,4 grömm. Fram kemur í frumskýrslu lögreglu að hvorki B né stefnandi hafi viljað kannast við að eiga hin ætluðu fíkniefni sem fundust í herberginu.

Stefnandi og B voru færð á lögreglustöðina við Hringbraut og vistuð í fangaklefa frá kl. 17.15. Samkvæmt lögregluskýrslu hafi þeim einnig verið kynnt réttarstaða þeirra með upplýsingablaði til handa handteknum mönnum. Stefnandi undirritaði ekki upplýsingablaðið og hakar lögreglumaður við að það hafi verið vegna ástands. Stefnandi mótmælir því að henni hafi verið kynntur réttur sinn sem og að ástand hennar hafi verið þannig að hún hafi ekki getað undirritað blaðið. Samkvæmt gögnum málsins var C tilnefnd verjandi stefnanda, með hennar vitund og vilja. Við skýrslutöku, sem fram fór kl. 21.33 og lauk kl. 21.53, neitaði stefnandi að hafa haft vitneskju um hin ætluðu fíkniefni og kvaðst ekki hafa séð nein fíkniefni. Við skýrslutöku, sem fram fór kl. 22.05 og lauk kl. 22.16, gekkst B við því að eiga umrædd fíkniefni og tók fram að stefnandi hefði ekki átt þátt í brotinu. Í kjölfarið, kl. 22.28, voru bæði stefnandi og B laus úr haldi lögreglu.

Með bréfi 1. nóvember 2016, var tilkynnt um niðurfellingu málsins gagnvart stefnanda á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008.

II

Krafa stefnanda byggist á því að hún hafi saklaus verið handtekin hinn 1. október 2016 og verið svipt frelsi sínu í a.m.k. sex klukkustundir. Krafan sé reist á 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem sé hlutlæg bótaregla. Einnig sé vísað til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995.

Um handtöku sé fjallað í XIII. kafla laga um meðferð sakamála. Í 1. mgr. 90. gr. komi fram að lögreglu sé rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi eða til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum.

Fyrir liggur að stefnandi var handtekin af lögreglu á heimili þáverandi unnusta síns 1. október 2016 kl. 16.45. Ekkert lá fyrir um sekt stefnanda á þeim tímapunkti. Hún var allsgáð og aðeins gestkomandi í íbúð unnusta síns. Þá hafði hún engin fíkniefni í vörslum sínum og enginn vitnisburður eða aðrar vísbendingar bentu til þess að hún kynni að hafa gert eitthvað sem varðað gæti við lög. Stefnandi telur skilyrði handtöku ekki hafa verið uppfyllt, enda rökstuddur grunur ekki fyrir hendi og ljóst að engin hætta var á að hún gæti spillt sönnunargögnum. Að mati stefnanda hefði verið unnt að boða hana til skýrslutöku án þess að til handtöku kæmi, hafi það á annað borð verið talið nauðsynlegt. Þrátt fyrir að komist yrði að þeirri niðurstöðu að skilyrði handtöku hafi verið uppfyllt í upphafi sé réttur stefnanda til bóta skýlaus samkvæmt sakamálalögum og sé skilyrðum 2. mgr. 228. gr. sml. fullnægt í þessum lið. Stefnandi eigi því rétt til bóta samkvæmt ákvæðinu. Fyrir tjón sem stefnandi varð fyrir vegna ólögmætrar handtöku og frelsissviptingar krefst hún 750.000 kr. í miskabætur.

Samkvæmt 5. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 skal bæði bæta fjártjón og miska. Í 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé fjallað um miskabætur. Handtaka einstaklings að ósekju hefur eðli málsins samkvæmt í för með sér miska fyrir þann sem slíkri meðferð þarf að sæta. Það þarf vart að fara um það mörgum orðum að stefnandi varð fyrir verulegum miska vegna handtökunnar. Þá fékk mikið á hana hið mikla offors sem fylgdi handtökunni, bæði gagnvart henni sjálfri en þó aðallega fyrrum unnusta síns.

III

Sýknukrafa stefnda byggist á því að handtaka stefnanda hafi verið heimil samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, að fullnægt hafi verið skilyrði laganna til handtöku og að ekki hafi verið gengið of langt við þá aðgerð. Á því sé byggt að handtakan hafi verið nauðsynleg til að koma í veg fyrir spillingu sönnunargagna vegna áframhaldandi rannsóknar málsins. B og fíkniefna sem sætt gat ákæru, en varsla og meðferð ávana- og fíkniefna sé refsiverð samkvæmt 2., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974.

Stefndi telur að stefnandi hafi ekki verið allsgáð eins og haldið sé fram í stefnu og sé vísað í rannsóknargögn málsins. Þá byggir stefndi á því að aðrar og vægari aðgerðir hafi ekki verið tækar, eins og á stóð, svo sem að ekki hefði verið unnt að boða stefnanda til skýrslutöku án þess að til handtöku kæmi. Verði að meta aðstæður eins og þær lágu fyrir við meðferð málsins þennan dag hjá lögreglu. Þannig hafi hvorki legið fyrir hve mikið magn af fíkniefnum var í herberginu né heldur hvort stefnandi hafi af ásetningi ellegar gáleysi haft þau í vörslu sinni eða á annan hátt haft þau undir höndum. Nauðsynlegt hafi því verið að taka framburðarskýrslu af stefnanda og B í kjölfarið til að upplýsa um þau atriði.

Óumdeilt sé í málinu að stefnandi var í umræddu herbergi ásamt fyrrum unnusta sínum þar sem fíkniefni fundust. Hvorugt þeirra gat gefið haldbærar skýringar á fíkniefnunum sem lögregla sá við upphaf afskipta. Eins og á stóð voru þau sem voru í herberginu, þ.e. B-x-x stefnandi, undir rökstuddum grun um brot, þ.e. vörslu og meðferð ávana- og fíkniefna, sem sætt gat ákæru, eins og fyrr segir.

Stefndi byggir á því að ætla verði lögreglu lágmarkstíma til að rannsaka mál og byggt sé á því að stefnandi hafi verið í haldi í eðlilegan tíma. Á því sé byggt að hald stefnanda hjá lögreglu þar til henni var sleppt hafi verið lögmætt í alla staði.

Þá sé á því byggt að eigin sök stefnanda sé svo veruleg að fella eigi niður bætur þar sem stefnandi hafi valdið og stuðlað að handtökunni. Í þessu sambandi vísar stefndi til þess að stefnandi segist hafa verið hjá Bí tvær klukkustundir og gat því ekki dulist að þar voru fíkniefni. Þá vísast til lýsingar lögreglu á aðstæðum í íbúðinni við komu lögreglu, m.a. að þar hefðu ávana- og fíkniefni verið meðhöndluð, og ástandi stefnanda og B. Með veru sinni í íbúðinni við þessar kringumstæður stuðlaði stefnandi að aðgerðum gegn sér og á því ekki rétt á bótum, sbr. 2. ml. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Stefndi hafnar því að skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga eða annarra réttarheimilda sem stefnandi vísar til sé fullnægt. Ekki sé fullnægt bótaskilyrðum 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Samkvæmt 2. ml. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 sé heimilt að lækka bætur ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Um lækkun vísar stefndi til þeirra sjónarmiða er fram koma um sýknukröfuna. Stefndi telur ekki skilyrði til að dæma vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 88/2008 sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 146 og 147/2015, en ekkert innheimtubréf liggur fyrir í málinu.

IV

Stefnandi gerir kröfur um greiðslu bóta vegna ætlaðrar ólögmætrar handtöku og vistunar í fangaklefa hinn 1. október 2016, en stefnandi telur að frelsissviptingin hafi varað í um sex klukkustundir. Kröfu sína styður stefnandi við 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.

Í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 segir að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta eftir 2. mgr. sömu lagagreinar, meðal annars ef mál hans hefur verið fellt niður. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. greinarinnar skal dæma bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi en eftir síðari málslið málsgreinarinnar má þó fella þær niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Ekki eru sett frekari skilyrði fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008.

Stefnandi var handtekin kl 16.45, vistuð í fangaklefa kl. 17.15 og látin laus kl. 22.28 um kvöldið. Var stefnandi því svipt frelsi í á sjöttu klukkustund. Stefnandi var handtekin ásamt fyrrverandi unnusta sínum, B, á heimili hans þar sem samkvæmt lögregluskýrslu var megn kannabislykt og hald lagt á fíkniefni, tól og tæki. Hvorki stefnandi né fyrrverandi unnusti hennar viðurkenndu vörslu og meðferð fíkniefnanna en varsla og meðferð fíkniefna er refsiverð samkvæmt 2. sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974.

Samkvæmt 90. gr. laga um meðferð sakamála er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi hans eða annarra ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum.

Samkvæmt lögregluskýrslu lagði mikinn kannabisreyk frá herberginu, B og stefnandi hafi greinilega verið undir áhrifum fíkniefna og sjá mátti fíkniefni á borði inni í herberginu. Í lögregluskýrslu er gerð var við komu á lögreglustöðina kemur fram að við handtöku stefnanda hafi sjáöldur verið útvíkkuð, jafnvægi verið stöðugt, framburður greinargóður og málfar skýrt. Stefnandi hefur neitað því að hafa notað fíkniefni og engin sönnun liggur fyrir um að stefnandi hafi verið undir áhrifum fíkniefna.

Á vettvangi kannaðist hvorki B né stefnandi við að vera eigandi þeirra fíkniefna er fundust á heimili B. Í skýrslutöku stefnanda um kvöldið kom meðal annars fram að hún neitaði því að fíkniefnaneysla hefði átt sér stað þegar hún kom til B. Jafnframt kom fram að hún hefði ekki séð nein fíkniefni, en samkvæmt lögregluskýrslunni lágu þau á borði þegar lögregluna bar að garði sem og að lögreglan hafi verið kölluð á staðinn vegna mikillar fíkniefnalyktar. Við skýrslutöku síðar um kvöldið viðkenndi B eignarhald sitt á efnunum. Hann kvað stefnanda ekki vera í neinu rugli og honum þætti leiðinlegt að hún hafi dregist inn í málið.

Þegar atvik málsins eru virt eins og þau horfðu við þeim sem með rannsókn málsins fóru á þeim tíma er stefnandi var handtekinn, verður að líta svo á að handtakan hafi verið eðlileg og lögmæt. Ekki er fallist á, eins og mál þetta lá fyrir lögreglu á þessum tíma, að unnt hefði verið að fara vægari leið til dæmis með því að boða stefnanda til yfirheyrslu seinna. Eins og að framan greinir var stefnanda tilkynnt með bréfi 1. nóvember 2016, um niðurfellingu málsins gagnvart henni og var vísað til 145. gr. laga nr. 88/2008. Var málið því fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt 2. ml. 3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 má fella niður bætur eða lækka þær ef bótakrefjandi hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Með vísan til þess að stefnandi var þar sem fíkniefni voru höfð um hönd og upplýsti ekki um eignarhald þeirra við handtökuna verður að líta svo á að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til bóta vegna handtökunnar.

Stefnandi var eins og áður segir handtekin og færð í fangaklefa kl. 17.15. Hún var hins vegar ekki yfirheyrð fyrr en kl. 21.33 og lauk yfirheyrslu kl. 21.53. Stefnandi er síðan látin laus kl. 22.28 eftir að B kveður, í skýrslutöku, að hann hafi verið eigandi efnanna og að hún hafi ekki haft vitneskju um málið. Telja verður að lögreglu hefði verið unnt að taka fyrr framburðarskýrslu af stefnanda en gert var. Er þá hvoru tveggja litið til ástands stefnanda er hún var færð á lögreglustöðina sem og umfang málsins. Hvorki liggur fyrir í málinu að nauðsyn hafi borið til þess að taka skýrslur af stefnanda og B hvort á eftir öðru né að ástand B hafi verið þannig að ekki hafi verið unnt að taka skýrslu af honum fyrr. Því verður að telja að bæta beri stefnanda þann miska sem hún hlaut vegna vistunarinnar í fangaklefanum. Það hafi valdið stefnanda miska og á hún því rétt á bótum sem þykja hæfilegar 300.000 kr., sem bera vexti eins og í dómsorði greinir.

Málskostnaður milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, 300.000 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. apríl 2017 til greiðsludags.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, S-kvk-ef Y-kvk-ef Á-kvk-ef hdl. 500.000 krónur.

S-kvk-nf G-kvk-nf