E-4024/2021

I 1. Mál þetta, sem dómtekið var 5. maí 2022, er höfðað 23. ágúst 2021 af A, [...], [...], gegn íslenska ríkinu.

2. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi greiði honum 15.115.250 krónur, auk vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 7.000.000 króna frá [...] 2019 til 1. september 2019, en af 7.331.185 krónum frá þeim degi til 1. október 2019, en af 7.548.749 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2019, en af 7.727.251 krónu frá þeim degi til 1. desember 2019, en af 8.043.138 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2020, en af 8.420.181 krónu frá þeim degi til [...] 2020, en af 8.797.224 krónum frá þeim degi til 1. mars 2020, en af 9.174.267 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2020, en af 9.551.310 krónum frá þeim degi til 1. maí 2020, en af 9.928.353 krónum frá þeim degi til 1. júní 2020, en af 10.305.396 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2020, en af 10.682.439 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2020, en af 11.059.482 krónum frá þeim degi til 1. september 2020, en af 11.436.525 krónum frá þeim degi til 1. október 2020, en af 11.813.568 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2020, en af 12.139.313 krónum frá þeim degi til 1. desember 2020, en af 12.516.356 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2021, en af 12.893.399 krónum frá þeim degi til [...] 2021, en af 13.253.540 krónum frá þeim degi til 1. mars 2021, en af 13.613.381 krónu frá þeim degi til 1. apríl 2021, en af 13.973.822 krónum frá þeim degi til 1. maí 2021, en af 14.333.963 krónum frá þeim degi til 1. júní 2021, en af 14.694.104 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2021, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 15.115.250 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum 10.305.396 krónur, auk vaxta skv. áðurgreindri 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 7.000.000 króna frá [...] 2019 til 1. september 2019, en af 7.331.185 krónum frá þeim degi til 1. október 2019, en af 7.548.749 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2019, en af 7.727.251 krónu frá þeim degi til 1. desember 2019, en af 8.043.138 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2020, en af 8.420.181 krónu frá þeim degi til [...] 2020, en af 8.797.224 krónum frá þeim degi til 1. mars 2020, en af 9.174.267 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2020, en af 9.551.310 krónum frá þeim degi til 1. maí 2020, en af 9.928.353 krónum frá þeim degi til 1. júní 2020, en af 10.305.396 krónum frá þeim degi til 19. febrúar 2021, enmeð dráttarvöxtum skv. fyrrnefndri 1. mgr. 6. gr. laganna af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags.

Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar auk virðisaukaskatts.

3. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og greiðslu málskostnaðar, en til vara að dómkröfur hans verði lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla.

II

Málsatvik

4. Hinn 16. janúar 2019 voru lagðar fram tvær kröfur til Héraðsdóms Reykjaness þar sem annars vegar var farið fram á að fjarskiptafyrirtækjum yrði gert skylt að veita Lögreglustjóranum á Suðurnesjum nánar tilteknar fjarskiptaupplýsingar tengdar símtækjum og símanúmerum sem stefnandi hefði haft umráð yfir frá tilteknum tíma og hins vegar að sama lögreglustjóra yrði veitt heimild til eins mánaðar til að hlusta á og hljóðrita símtöl og samtöl við talhólf, sem og nema SMS- sendingar, úr og í símtækjum í umráðum stefnanda. Var vísað til þess að rannsókn stæði yfir á innflutningi á hættulegum ávana- og fíkniefnum, sem tilkynning hefði bori stum að stefnandi stæði fyrir, og varðaði við ákvæði laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 173. gr. a í almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Einnig að til rannsóknar væri kæra eiginkonu stefnanda vegna brota hans gegn henni. Féllst Héraðsdómur Reykjaness á kröfur þessar með úrskurðum uppkveðnum sama dag.

5. Stefnandi var handtekinn [...] 2019 og sama dag var farið fram á að hann yrði úrskurðaður í gæsluvarðhald vegna ætlaðra brota gegn XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, m. a. 194. gr., 206. gr., 227. gr. a og 218. gr. b. Var vísað til þess að stefnandi væri til rannsóknar vegna meintra kynferðis- og ofbeldis brota, auk brota tengdum vændi og mansali, ogað brotin beindust að eiginkonu hans sem hefði lagt fram kæru. Væri nauðsynlegt vegna rannsóknarhagsmuna að stefnandi sætti gæsluvarðhaldi og einangrun.

6. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann dag var stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til [...]. s. m. og skyldi hann sæta einangrun á meðan á því stæði. Sama dag og gæsluvarðhaldið skyldi renna út var kveðinn upp nýr úrskurður í Héraðsdómi Reykjaness og var gæsluvarðhald og einangrun á meðan á því stóð framlengt til [...]. s. m. Þann dag var enn kveðinn upp úrskurður Héraðsdóms Reykjaness þar sem gæsluvarðhald og einangrun stefnanda var framlengt til [...]2019. Sá úrskurður var felldur úr gildi með úrskurði Landsréttar [...] 2019 og var eftirfarandi tekið fram í niðurstöðu hans: „Af gögnum málsins má ráða að rannsókn þess hafi miðað vel. Lögreglan hefur lagt hald á fjölmarga muni í eigu varnaraðila. Varnaraðili hefur heimilað rannsakendum að skoða tölvu sína og síma. Lögreglan hefur tekið fjölmargar skýrslur af brotaþola, vitnum og varnaraðila. Að virtum þeim upplýsingum sem liggja fyrir um stöðu málsins verður ekki talið að sóknaraðili hafi fært fram fullnægjandi rökfyrir þvíað varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi vegna rannsóknarhagsmuna.“

7. Sama dag og stefnandi var handtekinn heimilaði hann og var viðstaddur leit sem fór fram á dvalarstað hans á heimili foreldra hans, heimili því sem hann hafði haldið með eiginkonu sinni, sem og í bifreið hans. Í tengslum við handtöku stefnanda og húsleitir var lagt hald á fjölda muna, einkum farsíma, tölvur og tölvubúnað ýmsan. Stefnandi heimilaði lögreglu einnig afritun aðgangs samfélagsmiðla og tölvupósts og veitti samþykki sitt til þess að aflað yrði upplýsinga um bankareikninga hans og bankaviðskipti í þágu málsrannsóknar.

8. Sama dag fóru lögreglumenn jafnframt á vinnustað stefnanda og segir í „Greinargerð rannsakara – húsleit hjá X “að yfirmanni stefnanda hafi að hans ósk verið tilkynnt um handtökuna og að yfirmaðurinn hefði í kjölfarið sýnt lögreglumönnum starfsaðstöðu stefnanda. Segir svo að ekki hafi verið að sjá neinar hirslur eða annað sem stefnandi hefði aðgang að á vinnustaðnum og hefði leit því ekki farið fram. Loks var tekið fram að stefnandi hefði undirritað heimild til rannsóknar á innra vefsvæði hans hjá fyrirtækinu og væri hún fyrirhuguð.

9. Krafa um húsleit á vinnustað stefnanda, dags. 21. janúar 2019, var samþykkt sama dag af Héraðsdómi Reykjaness og tók heimildin til leitar í læstum hirslum og rafrænum gögnum stefnanda hjá vinnuveitanda hans.

10. Í tengslum við rannsókn lögreglu var óskað eftir geðrannsókn á stefnanda sem samþykkti hana og var af Héraðsdómi Reykjaness dómkvaddur matsmaður í því skyni 15. febrúar 2019.

11. Þáverandi eiginkona stefnanda, meintur brotaþoli eins og áður er fram komið, lést í [...].

12. Með bréfi embættis héraðssaksóknara, dags. 15. júní 2020, var stefnanda tilkynnt að mál hans hefði verið fellt niður. Var vísað til þess að farið hefði verið yfir gögn málsins og teldist rannsókn nægilega lokið að því er varðaði meint brot gegn 1. mgr. 194. gr., 1. mgr. 218. gr. b og 227. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og væri þessi þáttur málsins felldur niður með hliðsjón af rannsóknargögnum, sbr. 145. gr. og d-lið 3. mgr. 146. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá var tekið fram að hvað varðaði meint brot gegn 3. og 6. mgr. 206 gr. almennra hegningarlaga teldist rannsókn ekki að fullu lokið en að ekki yrði séð að frekari rannsókn myndi varpa ljósi á málið og var rannsókn því hætt á þessum hluta málsins með vísan til 4. mgr. 52. gr. áðurgreindra laga nr. 88/2008.

13. Stefnandi gerði með bréfi til stefnda, dags. 19. janúar 2021, kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu vegna þeirra rannsóknar- og þvingunaraðgerða sem hann hafði sætt, en henni var hafnað af hálfu stefnda með bréfi, dags. 4. mars 2021. Í kjölfarið höfðaði stefnandi mál þetta, eins og að framan greinir.

14. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu fyrir dómi, auk þess sem B, ráðgjafi hjá ráðningarfyrirtækinu Y, gaf skýrslu sem vitni.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

15. Stefnandi bendir á að hann hafi þurft að þola óvenju umfangsmiklar rannsóknaraðgerðir og þvingunarráðstafanir sem hafi verið umfram tilefni í ljósi þess að stefnandi hafi verið samstarfsfús á meðan á rannsókn stóð. B yggistefnandiá því að lagaskilyrði hafi skort til allra þeirra rannsóknaraðgerða sem honum hafi verið gert að þola og þær verið ólögmætar. Í umfangsmiklum gögnum málsins sé ekkert að finna sem renni stoðum undir sakarefni málsins og réttlæti þær rannsóknaraðgerðir sem stefnanda hafi verið gert að þola heldur þvert á móti. Rannsókn málsins hafi dregist úr hófi, en því hafi lokið með niðurfellingu þess með bréfi héraðssaksóknara, dags 15. júní 2020. Afleiðingar aðgerða lögreglu hafi orðið langt umfram það tjón sem almennt hljótist af slíkum aðgerðum, en stefnandi hafi misst vinnu vegna aðgerða lögreglu á starfstöð hans og hafi rannsóknin og eðli sakarefnisins spurst út meðal samstarfsfélaga, auk annarra í starfsgrein stefnanda, svo og meðal fjölskyldu og vina. Stefnandi hafi af þessum sökum orðið fyrir bæði fjártjóni og miska og reisi hann kröfur sínar á hlutlægri bótareglu 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en auk þess á almennum reglum skaðabótaréttar, einkum sakarreglunni og reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Sam-kvæmt nefndri lagagrein eigi maður rétt til bóta hafi mál hans verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi, án þess að hafa verið talinn ósakhæfur, enda hafi viðkomandi orðið fyrir tjóni vegna þeirra aðgerða sem fjallað er um í IX.– XIV. kafla greindra laga, sbr. 2. mgr. 246. gr. laganna. Mál stefnanda hafi verið fellt niður en áður hafi honum verið gert að þola haldlagningu muna, leit og geðrannsókn, símhlustun og öflun fjarskiptagagna, sem og handtöku, auk þess að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun. Grundvöllur bótakröfu stefnanda sé skýr en skv. 5. mgr. 246. gr. sömu laga séu greiddar bætur fyrir bæði fjártjón og miska.

Stefnandi telji ekkert tilefni til að fella niður eða lækka bætur til hans með vísan til 2. mgr. nefndrar 246. gr. Styðji enda ekkert í gögnum sakamálsins að stefnandi hafi stuðlað að þeim aðgerðum sem honum var gert að þola við rannsókn málsins, eða sýnt af sér háttsemi sem verði metin honum til eigin sakar. Stefnandi hafi verið samstarfsfús, heimilað leitir og gefið upp notandanöfn og lykilorð. Umfang aðgerða hafi verið slíkt að ósanngjarnt væri að fella niður eða skerða bætur.

16. Vísað sé til 2. og 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum og starfs-menn lögreglu hafi með saknæmum og ólögmætum hætti vikið frá þeim reglum sem gildi um rannsóknir sakamála og brotið á réttindum stefnanda sem sakbornings í málinu. Lagaskilyrði hafi skort til þess að beita þeim rannsóknaraðgerðum sem ráðist var í og af gögnum sakamáls-ins verði ekki ráðið á hvaða grundvelli rökstuddur grunur lögreglu hafi hvílt. Hún hafi hins vegar, með hliðsjón af því að stefnandi hafi verið samstarfsfús, gengið lengra við rannsókn málsins en þörf hafi verið á, rétt eins og gögnin sýni. Þá hafi rannsókn málsins dregist úr hófi. 17. O rsakatengsl séu milli tjóns stefnanda og aðgerða lögreglu sem stefndi beri ábyrgð á skv. XXXIX. kafla laga um meðferð sakamála, sbr. og 1. mgr. 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, sbr. 4. gr. laganna. Gera verði strangar kröfur til lögreglu um að hún starfi eftir settum lögum og verklagsreglum við rannsókn sakamála, enda séu þar undir hagsmunir og réttindi sakborninga sem njóti verndar samkvæmt lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála, stjórnarskránni og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Brottrekstur stefnanda úr starfi hafi orsakast af aðgerðum lögreglu. Húsleit hafi farið fram á vinnustað stefnanda á almennum vinnutíma og fyrir allra augum, en auk þess hafi yfirmenn haft vitneskju um handtöku hans og gæsluvarðhald. Grundvöll hafi skort fyrir húsleitinni og framkvæmd hennar verið ólögmæt. Lögregla hafi getað haldlagt muni og aflað gagna af vinnustað stefnanda með vægari hætti, til að mynda með því að óskaeftir munum og gögnum eða með því að gera húsleit utan vinnutíma. Lögregla hafi þannig ekki gætt meðalhófs. Í öllu falli hafi stefnandi leitt nægar líkur að því að brottrekstur hans úr starfi og tekjutap sem af því hafi leitt orsakist af fyrrgreindum aðgerðum lögreglu. Leiði það til þess að sönnunarbyrði um annað hvíli á stefnda.

18. Dómkröfur stefnanda samanstandi af miskabótakröfu og kröfu um skaðabætur vegna fjártjóns.

19. R annsóknaraðgerðir og þvingunarráðstafanir séu til þess fallnar að valda mönnum sem aðgerðir beinast að tjóni í formi miska. Hér hafi verið um að ræða umfangsmiklar og íþyngjandi aðgerðir og þá sérstaklega 14 daga einangrunarvist stefnanda í gæsluvarðhaldi. Húsleitir á heimili foreldra stefnanda og á vinnustað hafi verið honum þungbærar og valdið honum missi orðspors og æru. Lögregla hafi haldlagt og rannsakaði mikið magn rafrænna gagna sem hafi haft að geyma upplýsingar um viðkvæm og persónuleg málefni. Ó lögmæti aðgerða lögreglu hafi aukið á miska stefnanda sem hafi þurft að sækja sér læknis- og sálfræðiaðstoð vegna andlegra veikinda sem rekja megi til þeirra aðgerða sem honum var gert að þola. Með þetta í huga sé miskabótakrafa stefnanda í bæði aðal- og varakröfu 7.000.000 króna og sé krafist vaxta frá þeim degi er stefnandi var handtekinn.

20. Stefnandi taki fram að hann hafi um árabil starfað sem [...], sé fær á sínu sviði og hafi verið eftirsóknarverður starfskraftur í þeim geira. Þegar rannsókn sakamálsins hófst hafi stefnandi v er ið vel liðinn og verðmætur starfsmaður.

21. Kröfu um skaðabætur úr hendi stefnda vegna fjártjóns byggi stefnandi á því að hann hafi orðið fyrir tekjutapi vegna rannsóknar sakamálsins og framgöngu lögreglu á vinnustað hans.

Stefnandi vísi til skattframtala um tekjur sínar en taki fram að hann hafi verið í veikindaleyfi stóran hluta ársins 2018 og þá þegið sjúkradagpeninga. Framan af á því ári hafi hann verið í leyfi, snúið aftur í október 2018 en svo farið í leyfi að nýju vegna [...] í desember s. á. Þegar stefnandi hafi losnað úr gæsluvarðhaldi hafi ekki verið óskað eftir nærveru hans á vinnustaðnum. Honum hafi verið boðið að koma aftur til starfa með vinnuframlagi að heiman á verulega skertum kjörum en svo verið sagt upp [...]. Hann hafi fengið greidd laun út uppsagnarfest, en verið tekjulaus síðan í [...].

22. Aðalkrafa byggistá því að stefndi beri skaðabótaábyrgð á atvinnumissi og tekjutapi stefnanda frá því að uppsagnarfrestur rann út í september 2019 til júlí 2021, en stefna í málinu sé birt í ágúst 2021. Krafan byggist á því að mánaðarlaun stefnanda á tímabilinu hefðu a. m. k átt að vera 602.665 krónur, en krafan ekki sé tekið mið af launaþróun á tímabilinu. Miðað sé við útborguð laun, þ. e. eftir staðgreiðslu skatta og annarra greiðslna í lífeyrissjóði og til stéttarfélaga. Atvinnuleysisbætur sem stefnandi hafi þegið séu dregnar frá þeim launa-greiðslum sem stefnandi leggi til grundvallar að hann hefði fengið á tímabilinu. Alls nemi aðalkrafa vegna launataps 8.115.250 krónum. Til einföldunar sé krafist dráttarvaxta af allri stefnufjárhæðinni frá 1. júlí 2021 til greiðsludags. Varakrafa stefnanda vegna fjártjóns byggistá sömu forsendum og aðalkrafan, að öðru leyti en því að tímabil atvinnumissis og tekjutaps miði st við rannsóknartíma málsins. Eins og í aðalkröfu miðist upphaf varakröfu við þann dag er uppsagnarfresti stefnanda lauk 1. september 2019 en lok við þaðþegar rannsókn málsins var felld niður og nemi varakrafan 3.305.396 krónum. Í varakröfu sé dráttarvaxta krafist frá 19. febrúar 2021 til greiðsludags, en bótakrafa hafi verið birt fyrir stefnda 19. janúar 2021.

23. Ómögulegt hafi verið fyrir stefnanda að takmarka tjón sitt með öðrum hætti en að þiggja atvinnuleysisbætur og skýrist það af eðli sakarefnisins og þeirra umfangsmiklu aðgerða sem stefnanda var gert að þola, auk þess sem rannsókn málsins hafi spurst út. Stefnanda hafi því verið gert ómögulegt að finna sér annað starf á tímabili rannsóknarinnar. Þá hafi dráttur á rannsókn málsins verið óhóflegur og réttlæti það kröfu stefnanda.

IV

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

24. Stefndi mótmælir því að aðgerðir lögreglu gagnvart stefnanda hafi verið ólögmætar og að lagaskilyrði hafi skort. Þ essi málsástæða stefnanda sé raunar svo verulega vanreifuð að vart verði á henni byggt. Stefnandi hafi verið beittur umfangsmiklum þvingunarráðstöfunum í þágu rannsóknar máls en í stefnu sé hvergi gerð grein fyrir því hverjar þeirra hafi verið ólögmætar og þá að hvaða leyti, né heldur hafi þessi málsástæða verið rökstudd með öðrum hætti. Þá sé órökstudd sú málsástæða stefnanda að rannsókn málsins hafi dregist fram úr hófi eða að hvaða leyti aðgerðir lögreglu hafi verið óvenjulegar. Stefndi mótmæli því að svo sé. Rannsókn málsins hafi verið mikil umfangs og gangur hennar eðlilegur miðað við það. Allar aðgerðir lögreglu við rannsókn á svo alvarlegum kæruatriðum sem lágu fyrir gegn stefnanda hafi verið eðlilegar. Þótt málið hafi verið fellt niður breyti það engu um nauðsyn eða lögmæti þeirra þvingunarráðstafana sem gripið hafi verið til. Öll skilyrði laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hafi verið uppfyllt fyrir þeim aðgerðum sem stefnandi hafi verið beittur. V ið rann-sókn málsins hafi fyllilega verið verið gætt að öllum skráðum og óskráðum reglum sem lögreglu beri að gæta að við athafnir sínar. Um bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda verði því ekki byggt á almennu skaðabótareglunni og reglunni um vinnuveitendaábyrgð, enda sé skilyrðinu um að meint tjón stefnanda megi rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi starfsmanna stefnda ekki fullnægt. Á stefnanda hvíli að sanna hið gagnstæða.

25. R annsókn á máli stefnanda hafi verið felld niður og að því leyti séu uppfyllt skilyrði 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 til skaðabóta. Sýknukrafa stefnda byggist á því að stefnandi hafi sjálfur með verulegum hætti valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á, sbr. 2. málsl. 2. mgr. nefndrar 246. gr., og beri því að fella niður bætur til hans.

26. Stefnandi hafi stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á með ýmsum hætti. Við gæsluvarðhaldskröfu [...] 2019 hafi stefnandi lýst því yfir að hann starfaði sem [...] og hefði ekki [...]þekkingu umfram það sem almennt væri. Lögregla hafi hins vegar fengið staðfest frá vinnustað stefnanda að hann starfaði þar sem [...], m. a. við [...]. Stefnandi hafi ekki verið samstarfsfús hvað varðaði aðgang að samfélagsmiðlareikningum sínum, þ. e. Facebookog Snapchat, þar sem hann hafi í upphafi gefið lögreglu upp rangt aðgangsorð, en töluvert magn upplýsinga er vörðuðu rannsókn málsins hafi fundist á Facebook- aðgöngum stefnanda. Þá hafi stefnandi í byrjun rannsóknarinnar ekki viljað kannast við eða ræða vændi eiginkonu sinnar. Þegar samskipti á Facebook á milli stefnanda og þáverandi eiginkonu hans hafi verið greind og borin undir hann hafi orðið ljóst að vitneskja um og þátttaka stefnanda í vændi eiginkonu hans hefði verið mun meiri en hann hefði gefið uppi í upphafi. Hann hafi í nokkur skipti tekið ljósmyndir af eiginkonu sinni sem notaðar hafi verið í vændisauglýsingar, hann hafi verið stjórnandi Facebook- síðu sem eiginkona hans hafi notað til að auglýsa sig á, auk þess að aka henni til viðskiptavina og sækja og panta hótelherbergi og íbúðir fyrir vændissölu hennar. Loks verði að líta til þess að þrátt fyrir neitun stefnanda í upphafi rannsóknar hafi hann notið einhverra tekna af vændinu.

27. S tefnandi hafi legið undir grun, m. a. um brot gegn 3. og 6. m gr. 206. gr. almennra hegningar-laga nr. 19/1940, þ. e. að hafa haft atvinnu eða viðurværi af vændi eiginkonu sinnar og að hafa stuðlað með ginningum, hvatningum eða milligöngu að því að hún hefði samræði eða önnur kynferðismök gegn greiðslu og hafa haft af því tekjur. Meintur brotaþoli, eiginkona stefnanda, hafi hins vegar látist áður en rannsókn þessa þáttar málsins lauk og hafi frekari rannsókn því ekki verið talin líkleg til að varpa frekar ljósi á málið og verið hætt með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008. Rannsóknargögn beri þó með sér að stefnandi hafi frekar hvatt eiginkonu sína til að stunda vændi en að letja hana og að hann hafi, sameiginlega með henni, notið fjárhagslegs ávinnings af því. Með þeirri háttsemi sinni hafi stefnandi, óháð saknæmi athafnanna, stuðlað að þeim þvingunaraðgerðum sem hann hafi mátt þola af hálfu lögreglu vegna rannsóknar málsins.

28. Stefndi krefjist jafnframt sýknu af kröfu stefnanda um bætur vegna fjártjóns hvort sem hún byggi stá almennu skaðabótareglunni eða hinni hlutlægu bótareglu 246. gr. laganr. 88/2008.

29. Stefndi mótmæli því sem ósönnuðu að stefnandi hafi verið rekinn úr starfi sínu af engum öðrum sökum en vegna aðgerða lögreglu. Formleg húsleit á vinnustað stefnanda hafi ekki farið fram þar sem stefnandi hafi ekki verið með neina fasta aðstöðu þar. Tveir óeinkennisklæddir lögreglumenn hafi farið á staðinn og hafi yfirmanni stefnanda, að hans beiðni, verið tilkynnt um handtöku hans. Yfirmaðurinn hafi þá sýnt lögreglumönnunum starfsaðstöðu starfsmanna og stuttu síðar hafi þeir farið af vettvangi án þess að formleg húsleit færi fram eða tölvubúnaður yrði haldlagður. Meðalhófs hafi verið gætt.

30. Stefndi mótmæli því að aðstæður í þessu máli séu með þeim hætti að leitt geti til öfugrar sönnunarbyrði. Algengt sé og eðli máls samkvæmt að við rannsókn sakamála fái einstaklingur stöðu sakbornings og að beita þurfi íþyngjandi rannsóknaraðgerðum til að upplýsa málið. Bóta-ábyrgð stefnda vegna þess tjóns sem af þessu hljótist geti ekki tekið til ákvarðana vinnu-veitenda sakborninga í kjölfarið. Stefnandi beri, eins og hver annar tjónþoli, sönnunarbyrði um að tjón hafi orðið og að það megi rekja til háttsemi stefnda.

31. S tefnandi hafi ekki sýnt fram á orsakatengsl milli rannsóknar málsins og uppsagnar hans. Þá sé uppsögnin ekki sennileg afleiðing af rannsókn málsins. Loks byggi stefndi á því að stefnanda hafi ekki tekist sönnun um að rannsókn málsins hafi í reynd valdið því að honum hafi verið ómögulegt að finna sér annað starf. Skilyrði bótaskyldu séu því ekki uppfyllt og því beri að sýkna stefnda af fjártjónskröfu stefnanda.

32. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda um sýknu sé þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega.

33. M iskabótakrafa stefnanda sé ekki í neinu samræmi við dæmdar miskabætur í sambærilegum málum. Hafi hannekki lagt fram nein gögn sem styðji kröfu hans um svo háar miskabætur, en hann beri sönnunarbyrði um að tilefni sé til að greiða hærri miskabætur en leiða megi af dómaframkvæmd. Því sé hafnað að aðgerðir lögreglu hafi verið ólögmætar og að meint ólögmæti aðgerðanna sé til þess fallið að auka á miska stefnanda eða skuli leiða til hærri miskabóta en ella. Fyrir því beri stefnandi einnig sönnunarbyrði.

34. Fjárhæð fjártjónskröfu stefnanda sé jafnframt mótmælt sem ósannaðri og órökstuddri. Jafnvel þótt fallist væri á það með stefnanda að hann gæti átt bótarétt á hendur stefnda vegna tekjutaps séu engar forsendur til að dæma honum bætur sem miði st við laun í svo langan tíma sem krafist sé. Eigi það bæði við um aðal- og varakröfu stefnanda. L aunþegar megi almennt búast við því að breytingar geti orðið á starfsumhverfi þeirra og þar með á störfum þeirra, verkefnum og launakjörum. Launþegi, sem ráðinn hafi verið ótímabundið með gagnkvæmum uppsagnar-fresti, geti því ekki gengið út frá því að starf hans verði óbreytt í svo langan tíma sem fjártjóns kröfur stefnanda taka til. Þá sé ósannað með öllu að stefnandi hefði getað eða viljað halda starfi sínu út þennan tíma eða að hann hefði haft til þess starfshæfni. Honum hefði t. d. getað verið sagt upp vegna annarra ástæðna en rannsóknarinnar eða hann hætt af sjálfsdáðum án þess að hafa fengið annað starf.

35. Í kröfugerð stefnanda sé ekki fjallað um það með hvaða hætti stefnandi hafi leitast við að takmarka tjón sitt, svo sem með því að sækjast eftir störfum við hæfi, en sú skylda hvíli á stefnanda samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins. Engin gögn hafi verið lögð fram til stuðnings fullyrðingum um að hann hafi ekki fengið starf við hæfi vegna rannsóknar málsins. Stefndi hafiþví ekki axlað þá sönnunarbyrði sem á honum hvíli að þessu leyti.

36. Þá sé á það bent að stefnandi hafi sjálfur stuðlað að aðgerðum lögreglu, eins og áður greini. Komi þaðtil lækkunar við ákvörðun bótafjárhæðar, bæði hvað varði fjártjón og miska.

V Niðurstaða

37. Í máli þessu er krafist miskabóta vegna þvingunarráðstafana og rannsóknaraðgerða sem stefnandi mátti þola, auk þess sem krafist er bóta vegna fjártjóns sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna atvinnumissis í kjölfar aðgerðanna. Stefndi hefur mótmælt því að hann beri ábyrgð á slíku fjártjóni en um miskabætur er óumdeilt að 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála eigi við, en þar er kveðið á um að maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta skv. 2. mgr., m. a. ef mál hans hefur verið fellt niður, svo sem mál stefnanda var. Stefnanda og stefnda greinir hins vegar á um hvort fella megi niður miskabætur til stefnanda eða lækka þar sem hann hafi stuðlað að þeim aðgerðum, sbr. 2. mgr. nefndrar 246. gr. Að auki vísar stefnandi til sakar lögreglu og vinnuveitandaábyrgðar stefnda en hann hafnar því að sök hafi verið fyrir hendi.

38. Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta skv. 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. sömu greinar er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi, en að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans er reist á. Samkvæmt 5. mgr. 246. gr. verður bæði fjártjón og miski bættur. Lagagreinin mælir fyrir um hlutlæga ábyrgð að uppfylltum þeim skilyrðum sem þar eru greind og skiptir þá ekki máli hvort aðgerðir þær sem bætur eru sóttar fyrir á grundvelli lagagreinarinnar voru, eins og stefnandi heldur fram, ó lögmætar, eða hvort lagaskilyrði skorti fyrir þeim, sbr. hér til hliðsjónar dóm Landsréttar í máli nr. 404/2019.

Bótagrundvöllur 246. gr. laga nr. 88/2008

39. Eins og fram kemur í lýsingu málavaxta mátti stefnandi þola haldlagningu muna samkvæmt IX. kafla laga nr. 88/2008, auk þess að sæta leit og líkamsrannsókn samkvæmt X. kafla, símhlustun o. fl. samkvæmt XI. kafla, handtöku samkvæmt XIII. kafla og loks gæsluvarðhaldi samkvæmt XIV. kafla. Mál hans var fellt niður 15. júní 2020 og eru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 246. gr. um bætur skv. 2. mgr. vegna nefndra þvingunarráðstafana. Aðila greinir þó á um hvort leit hafi farið fram á vinnustað stefnanda. Undirbúningur húsleitar á vinnustað stefnanda fór fram, eins og sjá má af greinargerð rannsakara, dags. 16. s. m., þar sem fram kemur að lögreglan telji nauðsynlegt að fá heimild til leitar þar. Krafa um húsleit, dags. 21. s. m., vísar til þeirrar greinargerðar og var kveðinn upp úrskurður Héraðsdóms Reykjaness sama dag þess efnis að leita mætti á vinnustað stefnanda og tæki heimildin til leitar í læstum hirslum og rafrænum gögnum stefnanda hjá fyrirtækinu. Svo sem áður greinir fóru lögreglumenn á vinnustað stefnanda [...] 2019, áður en leit var heimiluð með úrskurði, en því er lýst í greinargerð rannsakara um „húsleit hjá X “að yfirmanni stefnanda hafi verið tilkynnt um handtöku hans og hafi yfirmaðurinn sýnt lögreglumönnum starfsaðstöðu stefnanda. Leit hafi hins vegar ekki farið fram þar sem ekki hefði verið að finna neinar hirslur eða annað sem stefnandi hefði aðgang að. Lögreglumennirnir fóru þannig á vinnustað stefnanda til leitar og verður að telja hana hafa hafist með samþykki vinnuveitanda hans skv. 1. mgr. 75. gr., sbr. og 2. mgr. 74. gr., laga nr. 88/2008, þótt hún hafi ekki verið fullframin af þeirri ástæðu að ekki var að finna neitt andlag leitar á staðnum, enda hafði stefnandi verið frá vinnu um nokkurn tíma. Þá heimilaði áðurgreindur úrskurður leit í rafrænum gögnum stefnanda hjá fyrirtækinu og í nefndri greinargerð rannsakara kemur fram að fyrir lá að þau gögn yrðu afrituð og rannsökuð. Verður þannig lagt til grundvallar að leit hafi farið fram á vinnustað stefnanda og á hann rétt til óskertra bóta vegna þeirrar aðgerðar, rétt eins og annarra þeirra sem fram koma í málavaxtalýsingu, á hlutlægum bótagrundvelli 1. mgr., sbr. 2. mgr.,246. gr. laga nr. 88/2008 nema hann hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum í skilningi seinni málsl. nefndrar 2. mgr. Að mati stefnda gerði hann það með því að kannast ekki við vændi eiginkonu sinnar við upphaf rannsóknar og með því að villa fyrir um [...] sína, auk þess að veita ekki undanbragðalaust allar upplýsingar um aðgang að samfélagsmiðlum.

40. Við fyrstu skýrslutöku af stefnanda 17. janúar 2019 neitaði hann þeim sakargift umsem á hann voru bornar og neytti með því réttar síns skv. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008. Verður hann ekki talinn af þeim einum sökum hafa valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann mátti þola, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. Z og áðurgreindan dóm Landsréttar í máli nr. Ö. Í skýrslutökunni var stefnandi spurður að hvaða leyti hann og þáverandi eiginkona hans hefðu komið að vændi og voru svör hans svohljóðandi: „ég vil ekkert svara þessu, þetta finnst mér bara vera, ég neita að svara þessu“. Og þegar hann var spurður hví hann vildi ekki svara sagði hann „þetta finnst mér bara ekki vera svaravert“ en vildi svo koma því að að þau hefðu stundað svokallaðan „swing- lífstíl“ frá ársbyrjun 2013 og fram á fyrri hluta árs 2018. Verður ekki séð að þessi framburður hafi verið til þess fallinn að valda eða stuðla að aðgerðum lögreglu, svo sem gæsluvarðhaldi, en aðrar upphafsaðgerðir, svo sem leit, haldlagning og öflun fjarskiptaupplýsinga, höfðu að mestu leyti þegar farið fram á grundvelli samþykkis stefnanda eða dómsúrskurða, sbr. hér til hliðsjónar dóma Landsréttar í málum nr.804/2018 og 808/2018. 41. Í kröfu um áframhaldandi gæsluvarðhald, dags. [...] 2019, segir að þegar kærði hafi verið yfirheyrður 17. s. m. hafi hann tekið sérstaklega fram að hann væri ekki sérfræðingur í [...] heldur væri hann menntaður [...] og ynni sem slíkur. Þetta er þó ekki að finna í þeim gögnum sem liggja fyrir dómnum um skýrslutöku af stefnanda hjá lögreglu 17. janúar 2019. Er nánar skýrt í greinargerð stefnda að stefnandi hafi lýst þessu yfir fyrir dómi þegar gæsluvarðhaldskrafa var tekin fyrir, en stefndi hefur ekki gert neinn frekari reka að því aðleggja fram gögn eða færa fram sönnun um þettaað öðru leyti, sem þó stendur honum nær. Af því verður hann að bera halla og verður að telja ósannað að stefnandi hafi haldið þessu fram. Má í þessu sambandi benda á að enn fremur segir í kröfunni [...] 2019 að skýrsla hafi verið tekin af stefnanda aftur fyrr þann dag. Í endurriti vegna þeirrar skýrslutöku kemur fram að stefnandi var spurður að því hvað hann starfaði við og upplýsti hann um að hann væri [...] og að í starfi hans fælist [...]. Þá athugast að í „[g]reinargerð rannsakara – beiðni um úrskurð –húsleit“, dags. 16. janúar 2019, kemur fram að stefnandi starfi sem [...] og að þar sem hann hafi yfirgripsmikla [...]þekkingu verði að teljast líklegt að hann eyði gögnum hafi hann tækifæri til áður en lögreglan framkvæmi umbeðnar leitir og haldlagningar. Miðuðust rannsóknaraðgerðir lögreglu sem beindust að stefnanda því við það frá upphafi að hann hefði [...]þekkingu umfram það sem gengur og gerist.

42. Fyrir dóminum liggur skjal þar sem stefnandi heimilar lögreglu afritun aðgangs samfélags-miðla og tölvupósts og er þar handritað notandanafn og lykilorð að Facebook, tölvupósti og Instagram, auk notandanafns að Snapchat. Heldur stefndi því fram að stefnandi hafi í upphafi gefið lögreglu upp rangt aðgangsorð að samfélagsmiðlareikningum sínum, þ. e. Facebookog Snapchat. Því til stuðnings vísar stefndi í greinargerð sinni án nánari tilgreiningar til dómskjals sem inniheldur framburðarskýrslur stefnanda fyrir lögreglu 17., 21., 29. og 30. janúar 2019 og er dómskjalið meira en 50 blaðsíður að lengd. Á nokkrum stöðum í skýrslum vegna framburðar stefnanda 21., 29. og 30. janúar 2019 er vikið að aðgangi að samfélagsmiðlum, skýjum, tölvupósti o. fl., sem stefnandi vísar iðulega til að hafi verið á vegum brotaþola, eiginkonu sinnar, og hann hafi ekki aðgang að. Í skýrslu 29. janúar 2019 er hins vegar fjallað um gerviaðgang sem stefnandi tekur fram samkvæmt skýrslunni að brotaþoli hafi notað og er tilgreint netfang og lykilorð sem stefnandi lét í té við yfirheyrsluna. Þá er í skýrslu 30. janúar greint frá því að stefnanda hafi verið kynnt samskipti hans og brotaþola á Facebook Messenger og voru m. a. borin undir hann samskipti um téðan gerviaðgang sem mátti ráða af að stefnandi hefði sett upp í síma sem tilheyrði brotaþola og sett þar upp samfélagsmiðlana Snapchat og Facebook Messenger. Í skýrslunni kemur fram að þegar stefnandi var spurður út í þetta sagði hann að hann hefði verið að láta brotaþola vita að hann væri með símann ef hún þyrfti að ná í hann. Ekkert af þessu eða annað í nefndu dómskjali rennir styrkum stoðum undir þá staðhæfingu stefnda að stefnandi hafi gefið lögreglu upp rangar upplýsingar um aðgang að samfélagsmiðlum þótt vera kunni að þær hafi verið ófullkomnar varðandi aðra samfélagsmiðla en þá sem hans persónulegi aðgangur laut að. Verður enda ekki séð að stefnandi hafi verið inntur eftir öðrum og meiri upplýsingum en um hans eigin aðgang að samfélagsmiðlum.

43. Í 1. mgr. 246. gr. eru þau tvö skilyrði sett fyrir hlutlægri ábyrgð að þvingunarúrræðum hafi verið beitt en mál síðar fellt niður eða sakborningur sýknaður af þeirri refsiverðu háttsemi sem honum var gefin að sök og leiddi til rannsóknar lögreglu. Ástæður niðurfellingar eða sýknu geta hér ekki komið til álita enda væri þá dóminum ætlað að endurmeta hvort sá sem sækirb ætur hafi í raun gerst sekur um slíka háttsemi. Verður í þessu sambandi vísað til dóms Landsréttar í máli nr. 589/2018 þar sem áréttað er að réttur til bóta skv. 246. gr. verði ekki skertur þótt fullt tilefni hafi verið til aðgerða. Er því haldlaust fyrir stefnda að vísa til þess að stefnandi hafi stuðlað að þeim þvingunarúrræðum sem hann mátti þola með því að hvetja fremur en letja eiginkonu sína til vændis og njóta fjárhagslegs ávinnings af því.

44. Samkvæmt því sem rakið hefur verið verður ekki fallist á með stefnda að lækka beri bætur til stefnanda á grundvelli 1. mgr., sbr. 2. mgr., 246. gr. laga nr. 88/2008 þar sem hann hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann varð fyrir.

Sök sem bótagrundvöllur

45. Stefnandi hefur einnig vísað til sakar lögreglu sem hann telur fela st í því að ekki verði ráðið á hverju rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi hafi hvílt, auk þess sem gengið hafi verið lengra en þörf hafi knúið á um og rannsókn málsins dregist úr hófi.

46. Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 52/2019 á maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi ekki einvörðungu rétt á bótum á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008, heldur getur hann einnig átt slíkan rétt eftir almennu sakarreglunni. Í dómnum er þó einnig skýrlega tekið fram að skilyrði þess að slíkri ábyrgð verði komið fram séu ekki einungis að lögreglumenn eða handhafar ákæruvalds hafi valdið sökuðum manni tjóni sem rakið verði til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem stefndi beri ábyrgð á heldur einnig að XXXIX. kafli laga nr. 88/2008 um bætur eigi ekki við. Í þeim kafla er að finna títtnefnda 246. gr. laganna sem vísar til bóta vegna aðgerða sem fram fara á grundvelli IX.– XIV. sömu laga. Almenna sakarreglan á því ekki við þegar bætur eru ákvarðaðar fyrir tjón á grundvelli ákvæða 246. gr. laga nr. 88/2008 heldur verður sú saknæma og ólögmæta háttsemi sem stefnandi heldur fram að sé fyrir hendi og stefndi beri ábyrgð á að hafa valdið einhverjum miska öðrum en þeim sem hlutlægum ábyrgðarreglum 246. gr. er ætlað að bæta. Getur þar verið um að ræða miska vegna aðgerða sem falla ekki undir ákvæði IX.– XIV. kafla laga nr. 88/2008, auk þess sem ólögmæt framkvæmd aðgerða sem falla þar undir getur eftir atvikum valdið miska öðrum en þeim sem aðgerðirnar sjálfar valda, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 345/2016. Í þessu sambandi verður þó að benda á að lögregla og handhafar ákæruvalds njóta að lögum verulegs sjálfstæðis við ákvörðun um rannsókn og höfðun refsimáls, sbr. III. og VII. kafla laga nr. 88/2008, og eins og tiltekið er í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 52/2019 sætir mat þeirra þar um ekki endurskoðun dómstóla. Að því virtu verður að miða við að umfram gildissvið 246. gr. laga nr. 88/2008 sé bótaábyrgð almennt ekki fyrir hendi á grundvelli sakarreglunnar nema í algjörum undantekningartilvikum.

47. Eins og áður hefur verið rakið á stefnandi rétt til fullra bóta óháð því hvort tilefni var til þeirra ráðstafana sem hann sækir bætur fyrir. Hefur þannig litla þýðingu að skoða sérstaklega hvort rökstuddur grunur hafi verið fyrir hendi nema bersýnilegt sé að svo hafi ekki verið og áskilnaður um sök uppfylltur vegna þess. Í máli þessu var stefnandi kærður af þáverandi eiginkonu sinni fyrir alvarleg brot, m. a. fyrir að hafa gert hana út sem vændiskonu og haft af því hagnað, og eins og lýst er í greinargerð rannsakara frá 16. janúar 2019 voru gögn í símtækjum, m. a. skilaboð frá honum, sem virtust renna stoðum undir þá ásökun. Í gæsluvarðhaldskröfu, dags. [...]. s. m., kemur og fram að lögregla hafi fundið efni í snjalltækjum hennar sem styðji frásögn hennar af meintum brotum stefnanda gegn henni sem auk vændis hafi falist í kynferðis- og ofbeldisbrotum. Þá komfram í beiðnum um símhlustun og símaupplýsingar, einnig frá 16. janúar 2019, að tilkynning hefði borist um að stefnandi stæði í innflutningi á fíkniefnum og var vísað til þess að í snjalltækjum eiginkonu hans væri aðfinna myndir af fíkniefnum og hlutum þeim tengdum, svo og til þess að stefnandi hefði verið tekinn undir áhrifum efna á bíl um þremur mánuðum fyrr. Að teknu tilliti til svigrúms lögreglu þegar kemur að rannsókn mála verður að leggja til grundvallar að rökstuddur grunur hafi legið til grundvallar þeim umfangsmiklu rannsóknaraðgerðum sem fram fóru. Að sama skapi naut lögregla verulegs sjálfstæðis við að marka umfang aðgerðanna og þeirra þvingunarráðstafana sem stefnandi var beittur, sbr. það sem áður segir um dóm Hæstaréttar í máli nr. 52/2019. Við mat á því hvort eðlilegs hófs hafi verið gætt verður að líta til þess að stefnandi var sakaður um fjölda brota sem harðar refsingar, eða allt að 16 ára fangelsisvist, gátu legið við. M iðað við þann rökstudda grun sem var fyrir hendi og í ljósi sérþekkingar stefnanda á [...] var forsvaranlegt það mat lögreglu að ástæða væri til að ætla að finna mætti gögn honum til stuðnings í farsímum, tölvum og tölvutengdum munum sem leita þyrfti að og leggja hald á, svo og að ætla að stefnandi myndi koma slíkum gögnum undan gengi hann laus. Að teknu tilliti til alvarleika, umfangs og eðlis þeirra brota sem stefnandi var grunaður um verður því ekki talið að farið hafi verið fram úr meðalhófi með þeim aðgerðum og þvingunarráðstöfunum sem hann mátti þola. Skal að auki á það bent að þær fóru flestar fram með skýlausu samþykki hans, m. a. geðrannsókn sú sem á honum var gerð í kjölfar dómkvaðningar matsmanns í þinghaldi Héraðsdóms Reykjaness þar sem stefnandi naut aðstoðar lögmanns, en voru ella framkvæmdar á grundvelli úrskurða sama dómstóls. Þá skal tekið fram hvað varðar húsleit á vinnustað stefnanda að engin ástæða er til að draga í efa þá fullyrðingu stefnda að óeinkennisklæddir lögreglumenn hafi átt í hlut og verður að auki lagt til grundvallar, eins og lýst er ígreinargerð rannsakara frá 17. janúar 2019, að stefnandi hafi óskað eftir að yfirmaður hans yrði upplýstur um handtökuna, en slík ósk var eðlileg þegar litið er til þess að stefnandi átti að snúa aftur til vinnu þennan sama dag eftir veikindaleyfi.

48. Stefnandi var handtekinn [...] 2019 og hafði stöðu grunaðs manns þar til mál hans var fellt niður [...] 2020, eða í um eitt ár og fimm mánuði. Krefst hann bóta þar sem um óhæfilegan drátt hafi verið að ræða á málinu. Eins og áður er komið fram fór fram umfangsmikil haldlagning muna hjá stefnanda og rannsókn á þeim. Í samantekt um skýrslutöku af stefnanda 30. janúar 2019 kemur fram að honum hafi verið kynnt að lögreglan væri búin að fara yfir mikið af rafrænum gögnum hjá honum og að samskipti hans við eiginkonu hans og brotaþola á Facebook- Messenger vektu athygli. Kemur fram í samantektinni að samtalið sé á PDF- formi og að það sé yfir 11.000 blaðsíður á lengd. Gögn málsins voru því mjög umfangsmikil en þarna eru ótalin önnur gögn sem lögreglan aflaði. Í ljósi þessa umfangs, svo og þess markmiðs rannsóknar að upplýsa mál svo að unnt sé að taka ákvörðun um saksókn á eins traustum grundvelli og kostur er, sbr. fyrrnefnda dóma Landsréttar í málum nr. 804/2018 og 808/2018, verður ekki talið að málið hafi dregist úr hófi hjá lögreglu og ákæruvaldinu. Þá var andlát þáverandi eiginkonu stefnanda ekki til þess fallið að einfalda rannsókn málsins.

49. Að framangreindu virtu verður ekki fallist á með stefnanda að til bótaskyldu stefnda geti komið á grundvelli sakar lögreglu og vinnuveitendaábyrgðar umfram hlutlægan bótagrundvöll 246. gr. laga nr. 88/2008.

Miski og fjártjón

50. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi rétt á óskertum bótum á grundvelli 1. mgr., sbr. 2. mgr., 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna þeirra aðgerða sem hann sætti, þ. e. haldlagningar muna samkvæmt IX. kafla laganna, leitar og líkamsrannsóknar samkvæmt X. kafla, símhlustunar o. fl. samkvæmt XI. kafla, handtöku samkvæmt XIII. kafla og loks gæsluvarðhalds samkvæmt XIV. kafla. Hefur stefnandi uppi kröfur um bætur fyrir miska og skaðabætur vegna fjártjóns með vísan til 5. mgr. nefndrar 246. gr.

51. Miskabótakrafa stefnanda er 7.000.000 króna og vísar hann um aukinn miska m. a. til meints ólögmætis aðgerða lögreglu, en dómurinn hefur þegar hafnað því að svo hafi verið. Þá voru, eins og áður er fjallað um, réttmætar ástæður fyrir þeirri umfangsmiklu haldlagningu muna og rannsókn þeirra sem fram fór í kjölfar húsleita. Stefnandi vísar enn fremur til tjóns á æru og orðspors missi og að húsleitir á heimili foreldra hans og vinnustað hafi verið honum þungbærar. Á þeim tíma sem um ræðir var dvalarstaður stefnanda á heimili foreldra hans og að virtu eðli brotanna og því að ætla mátti að rafræn gögn mætti finna þeim til stuðnings var eðlilegt að leit færi fram á þessum stöðum og hefur þegar verið fjallað um það að aðgerðirnar hafi ekki farið úr hófi fram. Að því sögðu eru lögregluaðgerðir eins og þær sem stefnandi sætti til þess fallnar að valda miska og þá ekki síst þegar kemur að æru og orðspori. Þó verður að telja ósannað að það hafi verið umfram það sem almennt gerist við slíkar aðgerðir og ber stefndi ekki ábyrgð á því umtali sem kann að hafa skapast af því tilefni þegar aðgerðirnar voru í samræmi við meðalhóf, sbr. hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 11/2016, auk þess sem stefnandi hefur ekki lagt fram nein gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni að fjallað hafi verið um rannsókn málsins í fjölmiðlum. Loks hefur stefnandi bent á um miska sinn að hann hafi þurft að sækja sér læknis- og sálfræðiaðstoð í kjölfar aðgerðanna. Í því sambandi er rétt að benda á að stefnandi lýsti því í skýrslutöku hjá lögreglu 21. janúar 2019 að hann hefði strítt við „svolítið mikla meðvirkni og kvíða“ og og væri að leita sér aðstoðar vegna meðvirkni hjá sálfræðingi. Hefði hann dottið úr vinnu út af kvíða í byrjun árs 2018. Stefnandi hefur lagt fram upplýsingar um tímabókanir hjá sálfræðingi sem bera með sér að sá fyrsti sem gögn eru lögð fram um var bókaður 11. janúar 2019, en það er áður en stefnandi var handtekinn og sætti öðrum aðgerðum af hálfu lögreglu. Loks liggur fyrir rannsóknarskýrsla, dags. 14. október 2019, þar sem vísað er til geðrannsóknar sem gerð var á stefnanda og eftirfarandi tekið fram um ályktun geðlæknisins sems á umhana: „Draga má þá ályktun að sving lífstíllinn hafi valdið A verulegri streitu. Í upphafi vændisins hafi þeim báðum þótt það vera spennandi en með tímanum hafi honum fundist það fara að verða þrúgandi og erfitt. Álag og streita í sambandi þeirra varð sífellt meiri og endaði á því að A varð óvinnufær.“ Verður því að telja ósannað að stefnandi hafi sérstaklega þurft að leita sér sálfræðiaðstoðar vegna aðgerðanna eða að afleiðingar þeirra hafi verið honum sérstaklega þungbærar og hefur stefnandi ekki lagt fram frekari gögn, svo sem vottorð sálfræðings, þar um. Við heildarmat á miska verður að líta til þess að þungbært er að sæta rannsókn lögreglu og þola þvingunaraðgerðir vegna þess og í tilfelli stefnanda vegur þungt að auk annarra aðgerða var hann í haldi lögreglu frá morgni [...] 2019 og sat í gæsluvarðhaldi og einangrun frá þeim degi þar til gæsluvarðhaldsúrskurður Héraðsdóms Reykjaness var felldur úr gildi með úrskurði Landsréttar kveðnum upp [...]. s. m. Að teknu tillititil þessa og þegar horft er til dómaframkvæmdar þykja miskabætur hæfilega ákveðnar að álitum 1.500.000 krónur og bera þær vexti frá [...] 2019 í samræmi við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og dráttarvexti frá 1. júlí 2021 í samræmi við kröfugerð stefnanda í aðalkröfu.

52. Kröfu sína um skaðabætur vegna fjártjóns reisir stefnandi á því að brottrekstur hans úr starfi hafi orsakast af aðgerðum lögreglu og að hann hafi orðið fyrir tekjutapi af þeim sökum, en samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar hvílir sönnunarbyrði um þessi atriði á honum.

53. Stefnandi bar fyrir dómi að þegar hann hefði losnað úr gæsluvarðhaldi hefði hann verið beðinn að vera í launuðu leyfi þar til eitthvað kæmi út úr rannsókn málsins og hefði hann orðið við því. Í lok apríl hefði honum verið boðið að snúa aftur til vinnu hægt og rólega og þá jafnvel með vinnu að heiman, en á mun lægri launum en hann hefði áður þegið. Stefnandi hefði ekki fallist á það, enda fundist það mjög niðurlægjandi, og verið sagt upp.

54. Fyrir dóminum liggja tölvupóstsamskipti stefnanda við forstjóra þess fyrirtækis sem hann starfaði hjá. Segir eftirfarandi í svari forstjórans til stefnanda: „Eftir allt sem hafði gengið á og fjarveru þína frá vinnu, þá er ég sammála C í þeirri nálgun að bjóða þér aðkoma aftur til starfa á öðrum kjörum en þú varst ráðinn á í upphafi, enda ekki forsendur fyrir því að gera sömu kröfur til þín á þessum tímapunkti, eins og í byrjun. Mér skilst að þið hafið rætt það ykkar í milli að þú gætir ekki komið inn af fullum afköstum og þyrftir smá aðlögunartíma. Þetta endurspeglaðist í því tilboði sem C bauð þér.“ Síðar í tölvupósti forstjórans segir: „Ég sé hins vegar ekki forsendur fyrir því að breyta því sem orðið er og þar sem þú varst ekki tilbúinn að samþykkja breytingar á kjörum, var ekkert annað í stöðunni en að slíta ráðningarsambandinu við þig.“

55. Greindur tölvupóstur styður að hluta frásögn stefnanda um aðdraganda starfsloka hans en af efni hans verður þó ekki ráðið að rannsóknaraðgerðir lögreglu hafi verið orsök uppsagnar hans. V ísað er til alls sem gengið hafi á og fjarveru stefnanda frá vinnu, en fyrir liggur að stefnandi var ekki við vinnu lungann úr árinu 2018 af orsökum ótengdum aðgerðum lögreglu sem hófust í janúar 2019. Þá bera tilvísanir til samtals stefnanda og yfirmanns hans ekki með sér að stefnanda hafi einhliða verið gerðir neinir afarkostir heldur benda þær frekar til þess að þeir hafi verið sammála um að stefnandi þyrfti aðlögunartíma. Loks er óumdeilt að það var stefnandi sem á endanum sætti sig ekki viðb reytt kjörogvarráðningarsambandi við hann slitið í kjölfarið. Hefur stefnanda því ekki lánast að sanna orsakatengsl milli rannsóknaraðgerða lögreglu og atvinnumissis síns, sbr. hér til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málumnr. 818/2013 og 269/2000.

56. Stefnandi bar enn fremur fyrir dómi að hann hefði verið eftirsóttur starfsmaður í fjölda ára og að jafnan hefði verið leitað til hans með atvinnutilboð, en hann byggi yfir afmarkaðri þekkingu sem lítill hópur hefði. Í kjölfar starfsloka hefði hann leitað til ráðgjafarþjónustu sem hefði talið erfitt fyrir hann að fá starf á meðan hann hefði réttarstöðu sakborning s. Hefði hann sótt um störf en ekki fengið þótt hann hefði alla burði í þau. Hann hefði þegið atvinnuleysisbætur og verið í virkri atvinnuleit í um tvö ár en svo fengið vinnu á sínu sviði. Vitnið B, ráðgjafi hjá ráðningarþjónustunni Y, staðfesti að stefnandi hefði leitað til sín í ársbyrjun 2020 og þá verið í atvinnuleit, en að vitnið hefði talið vonlaust fyrir hann að fá vinnu hjá fyrirtæki á [...]sviði þar sem þau væru með kerfi sem ekki mætti vinna við nema með hreint sakavottorð. Á því verður ekki byggt enda kom ráðgjafinn fyrir dóm sem vitni en ekki sérfræðingur. Vitnið lýsti því að stefnandi hefði þó farið í eitt viðtal sem vitnið hefði hlutast til um og bar vitnið að hefði stefnandi komist áfram í því ráðningarferli hefði hann talið sér skylt að upplýsa viðkomandi atvinnurekanda um stöðu mála. Til þess hefði þó ekki komið þar sem stefnandi hefði ekki komist lengra í ferlinu. Stefnandivarþvíútilokaður frá frekari þátt töku í ráðningarferlinu áður en kom að því að vitnið teldi sér skylt að upplýsa væntanlegan vinnuveitanda um stöðu mála. Er því allsendis óvíst að sú staða hafi haft nokkuð með það að gera að stefnandi var ekki ráðinn.

57. Þar sem stefnanda hefur ekki tekist að sýna fram á orsakatengsl milli þess fjártjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir og þeirra aðgerða lögreglu sem eru grundvöllur miskabóta hans verður skaðabótakröfu hans hafnað.

58. Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi, dags. 24. ágúst 2021. Er því ekki tilefni til að dæma málskostnað milli aðila, en allur málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. þóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef V-kk-ef G-kk-ef. Að teknu tilliti til umfangs málsins þykir sú þóknun hæfilega ákveðin 1.500.000 krónur, sem samkvæmt dómvenju er ákveðin án virðisaukaskatts.

59. Af hálfu stefnanda flutti málið Ó-kk-nf V-kk-nf G-kk-nf lögmaður og af hálfu stefnda flutti málið Á-kvk-nf S-kvk-nf S-kvk-nf lögmaður.

60. N-kvk-nf M-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 4. janúar 2022.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 1.500.000 krónur með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá [...] 2019 til 1. júlí 2021 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. þóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef V-kk-ef G-kk-ef, 1.500.000 krónur.