X-73/2013

Máli þessu, sem er ágreiningsmál við slitameðferð varnaraðila, var beint til dómsins með bréfi slitastjórnar varnaraðila 3. maí 2013 og var það þingfest 16. sama mánaðar. Um lagagrundvöll vísaði slitastjórn til 171. gr., sbr. 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málið var tekið til úrskurðar 25. nóvember sl. Sóknaraðili er Bliki ehf., Glerárgötu 24, Akureyri, en varnaraðili er Glitnir hf., Sóltúni 26, Reykjavík.

Sóknaraðili krefst þess í málinu að krafa hans að fjárhæð 117.296.781 króna verði samþykkt við slit varnaraðila ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. mars 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að úrskurðað verði að krafan verði tekin á kröfuskrá varnaraðila sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.

Þá krefst hann þess að „viðurkenndur verði réttur sóknaraðila til að skuldajafna kröfu sinni við fjárkröfur Íslandsbanka hf. [kt.] á hendur sóknaraðila samkvæmt lánasamningi milli Íslandsbanka og sóknaraðila dags. 1. október 2013 að fjárhæð CHF 3.000.000 og (+) JPY 512.000.000 og (+) EUR 3.330.000; hvers andvirði var ráðstafað til að greiða upp skuld sóknaraðila við Íslandsbanka samkvæmt lánasamningi dags. 2. mars 2010, að fjárhæð CHF 7.230.052,35 og JPY 626.279.634,67; en andvirði þess samnings var notað til endurfjármögnunar á lánum nr. 311685 og nr. 311686, samkvæmt lánssamningi sóknaraðila við varnaraðila dags. 1. mars 2008 að jafnvirði fjárhæð allt að ISK. 900.000.000; en Íslandsbanki tók yfir þann samning með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda varnaraðila til Íslandsbanka 14. október 2008; en sá samningur var til endurfjármögnunar lána nr. 305891 og 305892, samkvæmt lánssamningi sóknaraðila við varnaraðila dags. 8. febrúar 2005 að jafnvirði fjárhæð kr. 750.000.000.“

Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila um skuldajöfnuð verði vísað frá dómi en kröfum hans verði að öðru leyti hafnað. Til vara krefst hann þess að dráttarvaxtakröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar.

Kröfugerð sóknaraðila tók nokkrum breytingum undir rekstri málsins en nánari grein verður gerð fyrir því hér síðar.

I

Eins og fyrr er getið er varnaraðili fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Fyrir liggur að samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í varnaraðila, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Hinn 15. október 2008 var Nýi Glitnir banki hf. (nú Íslandsbanki hf.) stofnaður um innlenda bankastarfsemi varnaraðila í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um að færa hluta af starfsemi varnaraðila til nýs banka sem stofnaður hafði verið og var að fullu í eigu íslenska ríkisins. Tekið var m.a. fram í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins að yfirfærsla krafna til hins nýja banka raskaði ekki rétti kröfuhafa til að nýta skuldajafnaðarheimild 100. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðila var veitt heimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember 2008 sem standa átti til 13. febrúar 2009. Var greiðslustöðvunin framlengd hinn 19. febrúar 2009 til 13. nóvember 2009. Áður en sá tími var á enda, 12. maí 2009, var varnaraðila skipuð slitastjórn samkvæmt ákvæðum 4. tl. ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009, um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Samkvæmt lögum nr. 44/2009, en viðkomandi lagareglur er nú að finna í XII. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, gilda í meginatriðum reglur laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. um slitameðferð fjármálafyrirtækja, þ.á m. um meðferð krafna á hendur slíku fyrirtæki. Slitastjórn varnaraðila gaf út innköllun til skuldheimtumanna varnaraðila, 25. maí 2009, og birtist hún fyrst í Lögbirtingarblaðinu, 26. maí 2009. Kröfulýsingarfrestur var ákveðinn sex mánuðir og lauk honum því 26. nóvember 2009.

Þann 11. september 2012 ritaði lögmaður sóknaraðila bréf til slitastjórnar varnaraðila þar sem hann krafðist endurútreiknings láns upphaflega að fjárhæð 750.000.000 krónur sem samið hefði verið um 8. febrúar 2005 en greitt upp 3. mars 2008. Var vísað til þess í bréfinu að sóknaraðili teldi að lánssamningurinn frá 8. febrúar 2005 hefði falið í sér ólögmæta gengistryggingu og að uppgreiðslufjárhæð hafi því verið mun hærri en lögmætt hefði verið. Var þess krafist í bréfinu að slitastjórn varnaraðila lýsti því yfir að umrætt lán hafi verið háð ólögmætum ákvæðum um gengistryggingu og endurreikni lánið og tilkynni sóknaraðila um niðurstöðu þess útreiknings. Slitastjórn svaraði með bréfi 18. sama mánaðar þar sem kröfunni var hafnað og hún talin fallin niður vegna vanlýsingar þar sem hún hefði borist eftir lok kröfulýsingarfrests. Var um þetta vísað til 118. gr. laga nr. 21/1991. Var skorað í bréfinu á sóknaraðila, væri hann ósammála niðurstöðu bréfsins, að gera grein fyrir þeirri afstöðu sinni hið fyrsta og í síðasta lagi tíu dögum eftir móttöku bréfsins. Með tölvubréfi lögmanns sóknaraðila 20. sama mánaðar kom fram að höfnunarbréf slitastjórnar byggði á misskilningi. Sóknaraðili hafi ekki verið að gera fjárkröfu á hendur varnaraðila heldur leggja fram beiðni um endurútreikning láns vegna ólögmætis þess. Ekki standi til að gera fjárkröfu á hendur varnaraðila heldur skuldajafna á móti skuldum við Íslandsbanka.

Með bréfi 9. nóvember 2012 lýsti sóknaraðili kröfu að fjárhæð 243.340.158 krónur en fjárhæðin greindist í höfuðstól að fjárhæð 117.296.781 króna og kröfu um dráttarvexti frá 3. mars 2008 til 2. nóvember 2012 að fjárhæð 126.043.158 krónur. Að auki var gerð krafa um áfallandi dráttarvexti. Laut krafan að ætlaðri ofgreiðslu framangreinds láns, sbr. fyrra bréf. Um höfuðstól kröfunnar var vísað til útreiknings KPMG, sem sagður var leiddur af vaxtareglum sem leiða mætti af dómi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011, en niðurstaða þess dóms hefði fengið staðfestingu í dómi réttarins í máli nr. 464/2012. Um rétthæð kröfunnar við slitameðferðina var þess aðallega krafist að hún teldist sértökukrafa samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, til vara að hún teldist búskrafa, skv. 110. gr. laganna, en að því frágengnu forgangskrafa skv. 112. gr. þeirra en að því frágengnu almenn krafa skv. 113. gr. laganna.

Fram kemur í greinargerð varnaraðila að þar sem afstaða slitstjórnar til kröfu sóknaraðila hafi þegar legið fyrir þegar kröfulýsing 9. nóvember 2012 hafi borist hafi sú afstaða verið látin gilda. Fyrir liggur að haldinn var fundur til að jafna ágreining með aðilum 19. febrúar 2013. Í fundargerð fundarins kemur fram að að sóknaraðili geri fjárkröfu að framangreindri fjárhæð og krefjist þess einnig að umrætt lán verði endurútreiknað. Bókað er að slitastjórn viðurkenni ekki kröfuna þar sem kröfulýsing sé of seint fram komin og uppfylli ekki skilyrði 118. gr. laga nr. 21/1991. Hafi krafan því ekki verið færð á kröfuskrá varnaraðila. Bókað er m.a. um að lögmaður sóknaraðila telji kröfuna ekki of seint fram komna og hafi vísað til málsástæðna í kröfulýsingu til stuðnings kröfum sínum. Í kröfulýsingu byggir sóknaraðili á 4., 5. og 6. töluliður 1. mgr. 118. gr. laga nr. 21/1991 í rökstuðningi sínum fyrir því að krafa hans sé ekki of seint fram komin. Þar sem ekki náðist að jafna ágreining á fundinum var ákveðið að vísa málinu til úrlausnar dómsins.

Með bréfi slitastjórnar til dómsins 3. maí 2013 var vísað til dómsins ágreiningi aðila um það hvort framangreind krafa skuli tekin á kröfuskrá við slitameðferð varnaraðila eða teljast niður fallin vegna vanlýsingar. Þá er einnig til úrlausnar, hafi krafan ekki fallið niður af framangreindri orsök, hvort krafan eigi rétt á sér.

Í greinargerð sóknaraðila sem lögð var fram á dómþingi 6. júní 2013 gerði hann eftirfarandi kröfur:

„1. Þess er krafist að úrskurðað verði að lánssamningur sóknaraðila, Blika hf. við varnaraðila, Glitni hf. (áður Íslandsbanka hf.) frá 8. febrúar 2005, að fjárhæð kr. 750.000.000 sé lánssamningur í íslenskum krónum háður ólögmætum og óskuldbindandi ákvæðum um gengistryggingu miðað við gengi erlendra gjaldmiðla.

2. Þess er krafist að úrskurðað verði að sóknaraðili hafi ofgreitt varnaraðila vegna ofangreinds lánssamnings kr. 117.296.781,-

3. Þess er krafist að úrskurðað verði að varnaraðili skuli samþykkja kröfu sóknaraðila að fjárhæð kr. 117.296.781,- auk dráttarvaxta frá 3. mars 2008 til greiðsludags samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001.

4. Þess er krafist að úrskurðað verði að krafa sóknaraðila skuli tekin á kröfuskrá varnaraðila sem sértökukrafa, samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en til vara sem forgangskrafa samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991, til þrautavara sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 en til þrautaþrautavara sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.“

Að auki gerði sóknaraðili kröfu um málskostnað.

Við upphaf aðalmeðferðar breytti sóknaraðili kröfugerð sinni í það horf sem sjá má hér að framan þar sem kröfur aðila eru raktar.

Málvextir eru og þeir að sóknaraðili gerði lánssamning við varnaraðila 8. febrúar 2005. Lánssamningurinn mun hafa verið veittur til þriggja ára og var tilgreint á forsíðu að hann væri í erlendum myntum og/eða íslenskum krónum. Samningurinn var sagður samtals að jafnvirði 750.000.000 krónur.

Samkvæmt 2. gr. lánssamningsins skyldi sóknaraðili endurgreiða lánið með einni greiðslu þann 1. mars 2008 í þeim gjaldmiðlum sem lánasamningur hafi staðið saman af. Í 3. gr. samningsins sé að finna ákvæði um vexti, vaxtabreytingu og greiðslu vaxta. Kemur þar m.a. fram að vextir af láni í erlendri myntum öðrum en evrum skyldu bera vexti sem væru 12 mánaða LIBOR vextir eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni að viðbættu vaxtaálagi 1,25%. Vextir skyldu síðan greiddir á 12 mánaða fresti en í fyrsta sinn þann 2. júní 2005.

Í beiðni sóknaraðila um útborgun láns dags 7. febrúar 2005 í viðauka 1 með lánasamningi kemur fram að sóknaraðila óskar eftir því að lánið verði greitt út þannig að 50% sé greitt í svissneskum frönkum og 50% í japönskum jenum. Fengu lánin lánsnúmerin 305891 og 305892 hjá varnaraðila.

Gerður var nýr lánasamningur og hið fyrra lán gert upp 2. mars. 2008. Það lán fluttist yfir til Nýja Glitnis banka hf. (síðar Íslandsbanka hf.) með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008. Umrætt lán var greitt upp með nýju láni 2010. Því láni var skilmálabreytt á árunum 2012 og 2013 en síðan greitt upp með nýjum lánssamningi sóknaraðila og Íslandsbanka hf. 1. október 2013. Gögn varðandi síðastnefndan samning voru fyrst lögð fram í upphafi munnlegs málflutnings.

II

Í greinargerð sinni vísar sóknaraðili um málatilbúnað sinn til kröfulýsingar og er því nauðsynlegt að gera nokkra grein fyrir efni hennar. Er þar gerð grein fyrir því að fjárhæð höfuðstóls kröfunnar sé 117.296.781 króna og að krafist sé dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. mars 2008 en það sé sá dagur þegar lánasamningur aðila frá 8. febrúar 2005 hafi verið greiddur upp. Lánið hafi verið greitt upp með útborgun lánasamnings frá varnaraðila dags. 1. mars 2008. Framangreind höfuðstólskrafa er sögð byggð á útreikningi KPMG m.v. vaxtareglur sem leiddar verði af nánar greindum dómum Hæstaréttar.

Umrætt lán hafi verið fengið og því ráðstafað í samræmi við 5. mgr. 1. gr. samnings aðila dags. 8. febrúar 2005, samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum og gögnum. Lánið hafi greinst í tvo leggi vegna gengisviðmiðs, nr. 305891 og 305892.

Lán þetta hafi verið greitt upp með nýjum lánssamningi dags. 1. mars 2008, upphaflega að fjárhæð 900.000.000 kr. Sá samningur hafi verið yfirtekinn af Íslandsbanka samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um stofnun nýs banka til að taka yfir rekstur varnaraðila. Sóknaraðili telji að lánssamningurinn frá 8. febrúar 2005, hafi verið ólögmætt gengislán og hafi því uppgreiðslustaða þess verið mun hærri en réttmætt og löglegt hafi verið að miða við. Hafi til að mynda verið sérgreint á kvittunum að sóknaraðili greiddi annarsvegar um 29.000.000 krónur vegna „verðb/gengisálag“ og hins vegar um 88.000.000 krónur eða samtals um 117.000.000 krónur. Lánið hafi verið greitt upp með 898.251.756 krónum og greiðsla framkvæmd 4. mars 2008.

Umþrættur lánssamningur hafi verið um lán til þriggja ára að jafnvirði 750.000.000 krónur í „erlendum myntum og/eða íslenskum krónum“. Lánið hafi verið greitt út til lántaka í íslenskum krónum, en hafi verið gengistryggt miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Skyldi láninu varið til að greiða upp skammtímalán sem veitt hafi verið til lántaka, sbr. liður xi í 10. gr. lánssamnings. Fyrirvaralausar kvittanir við greiðslu lánsins og vaxta tilgreini gengi viðmiðunargjaldmiðils sem „Grunnverðtryggingu“. Hafi varnaraðili áskilið sér vexti í samræmi við ákvæði (a) liðar 3. gr., þ.e. svonefnda LIBOR vexti og hafi gefið út fyrirvaralausar kvittanir fyrir greiðslu þeirra.

Í 4. gr. lánasamningsins hafi verið heimild til að breyta myntsamsetningu lánsins þannig að eftirstöðvar lánsins „miðist við aðra erlenda mynt“, en vitanlega þurfi hvorki viðmiðunarmynt né grunnverðtryggingu í erlendu láni.

Lán þetta hafi sem fyrr segi verið greitt að fullu á gjalddaga með íslenskum krónum. Aðalskyldur lántaka og lánveitanda hafi þannig verið að inna sínar greiðslur af hendi í íslenskum krónum og hafi það verið gert. Með vísan til fordæma Hæstaréttar í málum nr. 92 og 153 frá 2010 og máls nr. 155/2011 (Motormax) og fleiri dóma, telji sóknaraðili umræddan lánasamning feli í sér íslenskt lán sem háð sé ólögmætum ákvæðum um gengisviðmið, sem sóknaraðili sé óbundinn af. Kröfugerð málsins byggi m.a. á dómafordæmum Hæstaréttar í málunum nr. 600/2011 og 464/2012.

Þá kveður sóknaraðili í kröfulýsingu sinni að með vísan til ofanritaðs geri hann kröfu um að ofangreint lán hans verði endurreiknað og það sem ofgreitt kunni að vera verði endurgreitt sóknaraðila. Sé þess þannig krafist að varnaraðili sem sé í slitameðferð, lýsi því yfir að lánið sé háð ólögmætum ákvæðum um gengistryggingu og samþykki endurútreikning samkvæmt ofanlýstri kröfu og endurgreiði fjárhæðina. Eftir því hafi verið óskað að varnaraðili annaðist endurútreikning samningsins, en því hafi verið hafnað með bréfi varnaraðila 18. september 2012. Liggi því til grundvallar kröfunni endurútreikningur lánsins sem gerður hafi verið af KPMG ehf., endurskoðun á Íslandi.

Hagsmunir sóknaraðila af þessum endurútreikningi liggi í því að félagið telji sig eiga kröfu á hendur varnaraðila vegna ofgreiðslu. Ekki hafi verið hægt að gera kröfuna fyrr, þar sem dómafordæmi um ólögmæti gengistryggðra lána hafi ekki legið fyrir fyrr en eftir að kröfulýsingarfresti hafi lokið, en fyrstu svokölluðu gengislánadómarnir hafi ekki gengið fyrr en 16. júní 2010 í Hæstarétti. Enn séu ekki öll kurl komin til grafar um þau mál almennt og ekki liggi fyrir dómur um samning sóknaraðila. Telji sóknaraðili að 4. og einkum 5. töluliður 1. mgr. 118. gr. laga nr. 21/1991, eigi fullum fetum við um kröfulýsingu þessa og heimilt og skylt sé að hleypa kröfunni að við slit varnaraðila. Sama gildi um 6. tl. 1. mgr. 118. gr. laganna, sbr. 143. gr. sömu laga, með því að krafa hafi stofnast á hendur búinu við það að „dómafordæmi haf[i] leitt til þess að krafa þessi [sé] orðin til.“

Sóknaraðili skuldi enn Íslandsbanka (áður Nýja Glitni banka) kröfur samkvæmt lánssamningi, sem eigi rót að rekja til þessarar lánveitingar á árinu 2005. Sóknaraðili telji sig eiga þess kost að skuldajafna endurútreikningsfjárhæð lánssamnings á móti skuldum í Íslandsbanka komi til þess að krafan verði ekki viðurkennd eða greidd til sóknaraðila af varnaraðila. Sé sérstakur áskilnaður gerður um það.

Þá sé til þess að líta að ekki hafi verið tilefni fyrr en nú að lýsa þessari kröfu þar sem rétt nýlega liggi fyrir afstaða Íslandsbanka hf. um að koma ekki til móts við sóknaraðila vegna þeirra lánasamninga sem í gildi séu milli sóknaraðila og Íslandsbanka hf. og samnings sem lokið sé milli sömu aðila, en í því felist að ekki sé fallist á að lækka kröfur Íslandsbanka vegna þess sem ofgreitt hafi verið vegna samningsins frá 2005 og krafa þessi sé sprottin af. Þá hafi Íslandsbanki hf. hafnað að taka tillit til skuldajafnaðarkrafna sem hafa megi uppi samkvæmt ákvörðun FME gegn Íslandsbanka hf. vegna krafna sem rétt hefði verið að nota til skuldajafnaðar, ef ekki hefði komið til aðilaskipta vegna yfirtöku varnaraðila. Kröfur sóknaraðila á hendur Íslandsbanka hf. og varnaraðila séu allar af sömu rót runnar og verði raktar til sama löggernings í öndverðu. Sóknaraðili byggi á, 100. gr. laga nr. 21/1991, sem og almennum reglum kröfuréttarins um skuldajöfnuð, þar með talið skuldajöfnuð samrættra krafna og reglum um að framsalshafi öðlist ekki betri rétt á hendur kröfuhafa en framseljandi hafi átt. Byggi sóknaraðili ennfremur á 13. tl. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins dags. 14. október 2008, um ráðstöfun eigna og skulda varnaraðila til Nýja Glitnis banka (nú Íslandsbanka hf.). Sé þá horft til þess að varnaraðili hafi framselt kröfu sína á hendur sóknaraðila til Íslandsbanka hf.

Með kröfulýsingu þessari sé aukin og endurbætt kröfulýsing frá 11. september 2012. Afstaða slitastjórnar hafi birst í bréfi 18. september 2012 þar sem kröfunni hafi verið hafnað og áréttað að ef kröfuhafi væri ósammála afstöðu slitastjórnar, þá væri þess vænst að komið yrði að sjónarmiðum um það eigi síðar en 10 dögum frá móttöku bréfsins. Tölvupóstur hafi þegar verið sendur til lögmanns slitastjórnar 20. september 2012. Með þeim pósti hafi verið mótmælt afstöðu slitastjórnar sem birst hafi í bréfi hennar 18. september 2012 og þess farið á leit að slitastjórn endurskoðaði afstöðu sína, en boðaði ella til sáttafundar um kröfuna. Engin viðbrögð hafi komið við þeirri beiðni. Sé því kröfulýsing send aftur, aukin og endurbætt. Verði varnaraðili ekki við kröfunni um að greiða sóknaraðila umkrafða fjármuni áskilji sóknaraðili sér rétt til málshöfðunar þar um, ellegar muni sóknaraðili eftir atvikum krefjast þess að kröfur Íslandsbanka hf. á hendur honum verði lækkaðar sem nemi kröfu hans sem hér sé sett fram, með skuldajöfnuði við kröfur Íslandsbanka á hendur honum. sbr. 13. tl. fyrrnefndrar ákvörðunar FME frá 14. október 2008. Sé sóknaraðila áskilinn réttur til að fara hverja þá leið sem félagið kjósi helst við að ná fram rétti sínum.

Ekki þykir ástæða til að rekja hér röksemdir sem fallið hefur verið frá varðandi stöðu kröfu í skuldaröð í ljósi breytinga á kröfugerð sóknaraðila.

Í kröfulýsingu sóknaraðila er m.a. sérstaklega áskilinn réttur til að skuldajafna kröfunni við kröfur Íslandsbanka hf. á hendur sóknaraðila.

Í greinargerð sinni til dómsins vísar sóknaraðili til þess að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurð um hvert og eitt atriði kröfugerðar sinnar. Í því sambandi vísi hann sérstaklega til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 um skuldajafnaðarrétt sinn gagnvart Íslandsbanka hf. Kveðst sóknaraðili hafa greitt upp lánssamning frá febrúar 2005 í mars 2008. Sá lánssamningur hafi með fyrrnefndri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins verið fluttur til Nýja Glitnis banka hf. (nú Íslandsbanka hf.) Sá lánssamningur hafi svo enn verið greiddur upp með lánssamningi á árinu 2010. Fjárhæð samningsins frá 2008 hafi tekið mið af því hvert reiknað uppgreiðsluverðmæti samningsins frá 2005 hafi verið talið, en það hafi verið 117.296.781 krónu hærra en lögmætt hafi verið að krefja sóknaraðila um. Lánssamningurinn frá febrúar 2005 sé að mati sóknaraðila ólögmætur gengislánasamningur og grundvallist kröfugerð málsins á því. Hann hafi hækkað verulega á gildistíma sínum vegna ákvæða um gengisviðmið. Hann hafi svo verið greiddur með enn nýjum lánssamningi árið 2010 sem verið hafi enn hærri vegna gengismunar. Sá samningur sé ógreiddur enn og telji sóknaraðili þann samning ennfremur háðan ógildum og óskuldbindandi ákvæðum um gengisviðmið.

Sóknaraðili kveðst byggja á því að líta eigi á lánssamninga hans við varnaraðila og síðar Íslandsbanka hf. (Nýja Glitni banka hf.) sem einn lánssamning sem hafi verið skilmálabreytt, þó látið hafi verið heita svo að nýir samningar hafi verið gerðir árin 2008 og 2010.

Kröfufjárhæðin sem byggt sé á styðjist við útreikning KPMG en varnaraðili hafi ekki látið í té neinn útreikning sem hreki kröfugerð sóknaraðila. Verði við það að miða að kröfugerðin sé því studd áreiðanlegum gögnum. Sérstaklega sé áskilinn réttur til að leggja fram ítarlegri gögn og rökstuðning fyrir útreikningi kröfugerðar.

Að því er varði ólögmæti lánasamningsins frá febrúar 2005 þá byggi sóknaraðili á því að samningurinn sé um lán í íslenskum krónum sem óheimilt sé skv. ákvæðum laga nr. 38/2001 að gengistryggja með þeim hætti sem gert sé. Skapi það grundvöll undir fjárhæð kröfugerðar sóknaraðila.

Helstu atriði sem sóknaraðili byggi á um ólögmæti gengisviðmiðunar í lánssamningnum séu í fyrsta lagi að samningurinn sé um lán í íslenskum krónum en hvergi sé getið um fjárhæðir í erlendum myntum. Í öðru lagi að af forsíða samningsins sé óljós um hvort lánið sé íslenskt eða erlent, en önnur atvik skýri til hlítar að lánið sé í íslenskum krónum. Í þriðja lagi að í 4. gr. samningsins sé myntbreytingarheimild, sem vísi skírlega til þess að hin íslenska lánsfjárhæð sé miðuð við gengi erlendra gjaldmiðla (verðtryggð) og það sé ólögmætt. Í fjórða lagi að tryggingaandlag samningsins séu verðmæti sem metin séu til verðs í íslenskum krónum, sbr. 6. gr. Í fimmta lagi að útborgunarbeiðni lánsins sé á eyðublaði sem varnaraðili hafi útbúið og tilgreini fjárhæð lánsins aðeins í íslenskum krónum en engar upplýsingar sem gefi til kynna að um erlent lán sé að tefla. Í sjötta lagi að á dómskjölum 8 til 10 komi fram að lánið sé í íslenskum krónum og sé verðtryggt miðað við gengi erlendra gjaldmiðla. Í sjöunda lagi að lánið hafi verið greitt upp með íslenskum krónum sem hafi verið andvirði lánssamnings frá mars 2008.

Sóknaraðili vísar að lokum til greinargerðar sinnar um annað en þar hafi verið reifað til kröfulýsingar sinnar.

Í kröfulýsingu vísaði sóknaraðili til stuðnings kröfum sínum til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu um bann við gengistryggingu fjárskuldbindinga og einnig um dráttarvexti, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Þá kveðst hann vísa til almennra reglna kröfuréttarins, þá helst um endurgreiðslu ofgreidds fjár, skuldajöfnuð og reglna um fullnaðarkvittun fyrir greiðslu vaxta og afborgana. Þá vísi sóknaraðili til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 sem réttarheimildar.

III

Varnaraðili kveðst í greinargerð sinni mótmæla öllum málsástæðum og lagarökum sóknaraðila sem röngum og/eða ósönnuðum. Krafa sóknaraðila byggi á því að uppgreiðsla á lánssamningi hafi farið fram með ólögmætum hætti og að sóknaraðili hafi ofgreitt varnaraðila vegna uppgreiðslu lánaskuldbindingar sinnar. Varnaraðili telji ósannað að krafa sóknaraðila sé byggð á ólögmætum lánasamningi og telji hann þvert a móti löglegan eins og nánar verði gerð grein fyrir. Þá telji varnaraðili að kröfugerð og málatilbúnaður sóknaraðila sé með þeim hætti að öllum dómkröfum hans beri að hafna. Við munnlegan málflutning bókaði varnaraðili um mótmæli sín við breytingu á dómkröfum sóknaraðila og vísun sóknaraðila til nýrra málsástæðna. Taldi hann að nýjar kröfur sóknaraðila er lytu að viðurkenningu á skuldajafnaðarrétti ættu ekki að fá að komast að þar sem þær teldust of seint fram komnar og bæri því að vísa þeim frá dómi. Þá mótmælti hann einnig framlagningu nýrra gagna við upphaf aðalmeðferðar.

Í greinargerð vísar varnaraðili til þess að samkvæmt 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, gildi við slit fjármálafyrirtækis almennt sömu reglur og við gjaldþrotaskipti um kröfur á hendur því. Í 4. mgr. 102. gr. segi að ákvæði XVIII. kafla og 5. þáttar laga um gjaldþrotaskipti ofl. gildi um meðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki við slit þess, þar á meðal um áhrif þess að kröfu sé ekki lýst. Sú meginregla komi fram í 1. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 að sá sem vilji halda uppi kröfu á hendur þrotabúi verði að lýsa henni fyrir skiptastjóra. Samkvæmt 118. gr. sömu laga falli krafa niður gagnvart búinu, ef henni sé ekki lýst fyrir skiptastjóra áður en kröfulýsingarfresti ljúki, nema að undantekningarákvæði sömu greinar eigi við.

Varnaraðili telji að hafna beri kröfunni vegna vanlýsingar, enda hafi kröfulýsingarfrestur í slitameðferð varnaraðila runnið út þann 26. nóvember 2009. Sóknaraðili hafi ekki lýst endanlegri kröfu sinni fyrr en 9. nóvember 2012. Varnaraðili telji málsástæður sóknaraðila sem styðja eigi kröfu sóknaraðila ákaflega torskyldar, enda sé hvergi vísað til þess í greinargerð sóknaraðila á hvaða undantekningarákvæði 118. gr. sé byggt. Sá ágreiningur sem sendur hafi verið héraðsdómi snúi fyrst og fremst að því hvort að krafa sóknaraðila teljist vanlýst skv. 118. gr. Sóknaraðili hafi ekki lagt fram sönnun þess efnis að undantekningarákvæð 118. gr. eigi við og að krafa hans eigi að komast á kröfuskrá varnaraðila. Varnaraðili telji því einsýnt að kröfunni skuli hafna sem vanlýstri.

Varnaraðili kveðst sérstaklega benda á að slitastjórn varnaraðila hafi ekki sent héraðsdómi til úrlausnar ágreining um skuldajafnaðarrétt, sbr. ný krafa sóknaraðili við upphaf aðalmeðferðar. Varnaraðili bendi á að í kröfulýsingu og greinargerð sóknaraðila séu ekki hafðar uppi málsástæður sem lúti að því að skilyrði ákvæðis 100. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt sbr. 3. tl. 118. gr. laganna. Röksemdir í þessa vera sem fyrst hafi komið fram við munnlegan málflutning séu of seint fram komnar, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Þá hafi krafa um viðurkenningu á skuldajafnaðarrétti fyrst komið fram við upphaf aðalmeðferðar, auk þess sem við munnlegan flutning málsins hafi verið hafðar uppi málsástæður sem þessu tengist gegn mótmælum varnaraðila. Kvaðst varnaraðili við munnlegan málflutning benda á að slík framkvæmd fari gegn 177. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 80. gr., 5. mgr. 101. gr. og 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991.

Sóknaraðili krefjist þess að varnaraðili samþykki kröfu sóknaraðila að fjárhæð 117.296.781 auk dráttarvaxta frá 3. mars 2008 til greiðsludags samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Varnaraðili kveðst telja að þessi krafa sé sú krafa sem deilt sé um í málinu, enda hafi varnaraðili ekki sent annan ágreining til héraðsdóms en þann er lúti að því hvort krafan eigi að komast á kröfuskrá varnaraðila eða ekki. Varnaraðili telji hins vegar að kröfunni sé vanlýst, ekki sé sýnt fram á ætlaða ofgreiðslu og að ekki hafi verið gerð tilraun til þess í kröfulýsingu eða greinargerð að sýna fram á að undantekningarákvæði 3. tl. 118. gr. laga nr. 21/1991 eigi við, sem sé eina undantekningarákvæðið sem sóknaraðili hafi byggt á við munnlegan flutning málsins. Ljóst sé því að kröfunni sé vanlýst sbr. fjölda Hæstaréttardóma, enda hafi krafan borist að loknum kröfulýsingarfresti án þess að sýnt hafi verið fram á að undantekningarákvæði 118. gr. laga nr. 21/1991 eigi við um kröfulýsinguna.

Ekki sé að mati varnaraðila ágreiningur um að ef krafan á annað borð komist að þá teljist hún almenn krafa skv. 113. gr. laga nr. 21/1991.

Varnaraðili kveðst telja að hafna beri öllum dómkröfum sóknaraðila þar sem engar málsástæður séu lagðar fram til stuðnings dómkröfunum. Vísað sé til kröfulýsingar um „málatilbúnað“ sóknaraðila. Varnaraðili telji þessa uppsetningu fara gegn 80. gr. laga nr. 91/1991 og að slík tilvísun fái ekki staðist, enda verði að greina frá málsástæðum og öðrum atvikum svo samhengi málsástæðna verði ljóst. Varnaraðili fái ekki séð með hvað hætti málatilbúnaður kröfulýsingar sóknaraðila fari saman við málatilbúnað greinargerðar sóknaraðila.

Eini tilgangur greinargerðar sóknaraðila virðist vera sá að sýna fram á að sóknaraðili hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins og sé þar átt við að dæma þurfi um ólögmæti lánasamningsins til að sóknaraðili geti komið að skuldajafnaðarkröfu gagnvart Íslandsbanka hf.

Varnaraðili telji hinsvegar að sá ágreiningur sem sendur hafi verið héraðsdómi lúti einungis að því að að fá úrlausn dómsins um það hvort að viðurkenna beri lýsta kröfu sóknaraðila. Skv. 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 sé skiptastjóra skylt að leita eftir því hvort að kröfuhafi sem lýst hefur kröfu uni afstöðu til kröfunnar. Í lagagreininni sé um það fjallað að ef kröfuhafi uni ekki afstöðu og skýringum skiptastjóra á afstöðunni þá sé heimilt að leita atbeina héraðsóms um afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar kröfu. Eina krafan sem höfð hafi verið uppi í kröfulýsingu lúti að lýstri fjárhæð sem nemi 117.296.781 krónu ásamt dráttarvöxtum. Það sé sá ágreiningur sem mál þetta lúti að en ekki síðar tilkomnar dómkröfur sóknaraðila.

Varnaraðili telji að ef talið verður sannað að krafa sóknaraðila byggist á ólöglegum lánasamningi og að fallist verði á rök sóknaraðila um að umþrætt krafa hafi verið ofgreidd þann 2. mars 2008 eins og haldið sé fram af hálfu sóknaraðila þá reyni á það hvort að krafa fjárkrafa sóknaraðila eigi að komast að í málinu.

Sóknaraðili byggir á því að krafa hans skuli samþykkt sem almenn krafa skv. 113. gr. laga nr. 21/1991. Í greinargerð sinni vísaði varnaraðili til þess að hann telji að líklega eigi sóknaraðili þá við að ákvæði 3. tl. 118. gr. laga nr. 21/1991 sé uppfyllt. Að krafan sé tæk til skuldajöfnunar við lán sóknaraðila hjá Íslandsbanka hf. án frekari rökstuðnings, enda hafi Hæstiréttur þegar staðfest að sé ekki um skuldajöfnunarrétt að ræða þá teljist krafan vanlýst sbr. Hæstaréttardóm nr. 226/2012 sem og fjölda annarra dóma.

Rétt sé að kröfuhafi geti nýtt sér rétt til skuldajöfnunar eftir að kröfulýsingarfresti sé lokið ef skilyrðum laga nr. 21/1991 um skuldajöfnuð sé fullnægt. Í 100. gr. laganna komi fram skilyrði skuldajöfnunar við gjaldþrot, en þar segi orðrétt: „Hver sá, sem skuldar þrotabúinu, getur dregið það frá sem hann á hjá því hvernig sem skuld og gagnkröfu er varið ef lánardrottinn hefur eignast kröfuna áður en þrír mánuðir voru til frestdags, hvorki vitað né mátt vita að þrotamaðurinn átti ekki fyrir skuldum og ekki fengið kröfuna til að skuldajafna, enda hafi krafa þrotabúsins á hendur honum orðið til fyrir frestdag.“

Ljóst sé að mati varnaraðila að málatilbúnaður sóknaraðila sé um margt þversagnakenndur. Þannig sé því haldið fram á sama tíma að krafa sóknaraðila hafi stofnast í fyrsta lagi þann 16. júní 2010 með dómum Hæstaréttar, en í aðra höndina að skilyrði 100. gr. laga nr. 21/1991 eigi við um ágreining aðila. Þannig felist í málatilbúnaði sóknaraðila að skilyrðum 100. gr. sé ekki fullnægt, enda hafi krafa sóknaraðila þá stofnast löngu eftir frestdag.

Varnaraðili telji hins vegar að krafa sóknaraðila geti ekki miðast við neinn annan dag en 2. mars 2008. Hins vegar gegni öðru máli um kröfu þrotamanns á hendur kröfuhafa. Þannig liggi fyrir að lánasamningur sá sem fluttist frá varnaraðila til Nýja Glitnis banka hf. sé uppgerður. Nýr lánasamningur hafi þannig verið gerður af hálfu sóknaraðila og þegar af þeim sökum eigi 100. gr. laga nr. 21/1991 ekki við. Engri kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila sé til að dreifa eða lánasamningi sem flust hafi frá varnaraðila til Nýja Glitnis Banka hf. Þannig eigi ákvörðun Fjármálaráðuneytisins frá 14. október 2008 ekki við í málinu. Þegar af þessum sökum sé ákvæði 100. gr. laga nr. 21/1991 ekki uppfyllt og þar af leiðandi eigi 3. tl. 118. gr. laganna ekki við í málinu. Kröfunni sé því vanlýst og komist hún því ekki á kröfuskrá varnaraðila sbr. 1. mgr. 118. gr. laga nr. 21/1991.

Varnaraðili telji að 100. gr. laga nr. 21/1991 geti auk þessa ekki komið til álita þar sem krafa sóknaraðila sé fyrnd skv. reglum kröfuréttar. Þannig séu yfir fjögur ár liðin frá því að ætluð krafa sóknaraðila eigi að hafa stofnast, þ.e. þann 3. mars 2008. Samkvæmt almennum fyrningarreglum fyrnist kröfur á fjórum árum. Að mati varnaraðila hafi krafa sóknaraðila því fyrnst gagnvart varnaraðila 3. mars 2012. Krafa sóknaraðila hafi hins vegar ekki borist fyrr en þann 11. september 2012. Vísist til 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttar hvað þetta varði. Krafan sé af þessum sökum niður fallin.

Varnaraðili vísi einnig til tómlætissjónarmiða, en ljóst sé að sóknaraðili hafi ekki lýst kröfunni fyrr en rúmlega tveimur árum eftir dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010, sem sóknaraðili byggi meðal annars á.

Varnaraðili telur að verði ekki fallist á þau sjónarmið varnaraðila sem að ofan hafa verið rakin, verði ávallt að líta til þess að umþrætt krafa grundvallist á lögmætum lánasamningi í erlendri mynt og eigi því ekki rétt á sér.

Sóknaraðili byggi kröfugerð sína á því að krafa sín sé tilkomin vegna uppgreiðslu og þá ofgreiðslu á lánasamningi sem hafi með ólöglegum hætti verið gengistryggður og að hann eigi af þeim sökum endurkröfurétt vegna ofgreiðslu við uppgjör lánsins á gjalddaga 1. mars 2008.

Varnaraðili kveðst hafna því alfarið að lánsskuldbinding samkvæmt lánasamningi frá 8. febrúar 2005 hafi verið lán í íslenskum krónum með gengistryggingu. Um hafi verið að ræða erlent lán. Sönnunarbyrði um ætlað ólögmæti hvíli alfarið á sóknaraðila. Við mat á því hvort lán teljist ólögmætt gengistryggt lán verði að huga að nokkrum þáttum þar sem vaxtalögin taki ekki nákvæmlega fram hvaða lán teljist ólögmæt auk þess sem ljóst sé að niðurstöður Hæstaréttar séu mismunandi eftir því hvaða lán um ræði. Varnaraðili telji að eftirfarandi atriði skipti mestu máli og skýri það að ekki sé um að ræða ólögmætt gengistryggt lán. Lánasamningurinn beri nafnið, „Lán í erlendum gjaldmiðlum og/eða íslenskum krónum“. Þetta bendi til þess að annað hvort taki aðilinn lán í íslenskum krónum eða erlendri mynt. Nánar sé síðan tekið fram að um sé að ræða lán að jafnvirði 750.000.000 króna í erlendum myntum og/eða íslenskum krónum eftir þeim skilmálum sem komi fram í samningnum. Í 2. gr. lánasamningsins komi fram að endurgreiða beri lánasamning í þeim gjaldmiðli sem lánssamningur samanstandi af. Í 3. gr. lánasamningsins komi fram skylda lántaka til greiðslu vaxta af láninu. Samkvæmt greininni lofi sóknaraðili að greiða varnaraðila LIBOR vexti af láninu fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni að viðbættu vaxtaálagi 1,25%. Skyldi vaxtatímabilið vera 12 mánuðir. Þar komi jafnframt fram í lið c í 3. gr. að lánshluti í íslenskum krónum skuli bera 12-mánaða REIBOR-vexti eins og þeir séu skráðir af Seðlabanka Íslands. Greiðslukvittanir vaxtagreiðslna beri með sér að vextir hafi verið reiknaðir í erlendu myntinni. Vextirnir séu LIBOR-vextir svissneskra franka og Japanskra jena eins og þeir hafi verið á tímabilinu og ákveðið hafi verið í lánasamningnum skv. ákvæði 3.a. Það leiði ekki til þess að lánið sé ólögmætt erlend lán þó að sóknaraðili hafi síðan valið að greiða vaxtaafborganir með því að skuldafæra reikninga sína í íslenskum krónum. Ljóst sé af kvittunum vegna uppgreiðslu lánsins sem lagðar hafi verið fram af sóknaraðila að honum hafi borið að greiða í erlendum myntum lánsins. Það leiði ekki til þess að lán sé ólöglegt erlent lán þó fjárhæðir séu gefnar upp í íslenskum krónum á greiðslukvittunum eða að tekið sé fram hver sé grunnverðtrygging og núgildandi verðtrygging eins og sóknaraðili haldi fram. Kvittanirnar beri jafnframt með sér hverjar erlendu fjárhæðirnar séu sem sóknaraðila hafi borið að greiða. Ljóst sé að sóknaraðili hafi endurgreitt höfuðstól lánsins í þeim gjaldmiðlum sem lánaðir hafi verið og sé það í samræmi við ákvæði 2 í lánasamningnum. Greidd hafi verið 642.612.766,35 japönsk jen og 7.538.248,94 svissneskir frankar. Hafi lánið verið gert upp með nýjum erlendum lánasamningi sem lagður hafi verið inná gjaldeyrisreikning sóknaraðila þann 2. mars 2008.

Varnaraðili taki fram að enda þótt lánsfjárhæðin hafi verið greidd út í íslenskum krónum og vaxtagreiðslur greiddar í íslenskum krónum þá fái það ekki breytt þeirri niðurstöðu, að því er umþrætt lánsskjal varði, að lánsskuldbindingin sé að sönnu í erlendri mynt. Einkum og sér í lagi þar sem ljóst sé að sóknaraðili hafi endurgreitt lánið í þeim erlendu myntum sem samið hafi verið um að greiddar yrðu skv. 2. gr. lánasamningsins. Telji varnaraðili að í fyrirliggjandi máli sé alveg skýrt samkvæmt ákvæði samningsins og tengdum skjölum, að lánsskuldbindingin sé í erlendri mynt. Því sé engin þörf á að horfa til annarra atriða. Að þessu leyti sé skýr greinarmunur á fyrirliggjandi máli annars vegar og þeim Hæstaréttardómum sem sóknaraðili vísi til, þar sem vafi hafi leikið á um þetta atriði.

Varnaraðili bendi jafnframt á að enda þótt lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum helgist það af þeirri ástæðu að sóknaraðili hafi sjáanlega viljað nýta sér lánsfjárhæðina í íslenskum krónum. Ekkert hefði verið því til fyrirstöðu að greiða lánsfjárhæðina út í hinum erlendu myntum hefði sóknaraðili farið þess á leit. Varnaraðili telji það hins vegar með öllu útilokað og í andstöðu við viðurkennd sjónarmið um samningsfrelsi að leggja þá skyldu á lánveitanda að greiða „fýsískt“ út fjármunina í hinni erlendu mynt, eða inn á gjaldeyrissreikning, til þess að um lánsskuldbindingu í erlendri mynt geti verið að ræða. Í þessu sambandi verði og að horfa til þess að niðurstaðan í fjárhagslegu tilliti sé sú sama, hvort heldur fyrir lánveitanda eða lántaka, þ.e. án tillits til þess hvort andvirði fjárhæðarinnar hafi verið lagt inn á reikning í íslenskum krónum eða ekki. Varnaraðili telji það með öllu útilokuð, að líta megi framhjá efni lánssamnings nánast að öllu leyti á þeim grundvelli einum að lántaki hafi ekki fengið tiltekinn gjaldmiðil í sína vörslu, heldur hafi skipt honum með aðstoð lánveitenda þegar í stað. Sömu sjónarmið eigi að mati varnaraðila við um greiðslu vaxta að breyttu breytanda.

Þá sé það meginregla í íslenskum rétti að menn hafi frelsi til að bindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljist gildir nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum. Varnaraðili telji það því engum vafa undirorpið að lánið sé ekki gengistryggt íslenskt lán og því ekki sambærilegt þeim lánasamningum sem fjallað sé um í þeim málum sem að sóknaraðili hafi vísað til í kröfulýsingu og greinargerð sinni, þ.e. dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012. Varnaraðili telji þannig að krafa sóknaraðila falli í annan flokk en þann sem hin ólöglegu gengistryggðu lán falli í. Varnaraðili telji að umræddir Hæstaréttardómar staðfesti ekki að lánasamningur sóknaraðila sem deilt sé um í máli þessu sé ólögmætur. Í dómum Hæstaréttar nr. 600/2010 (Borgarbyggð gegn Arion banka hf.) og 464/2012 (S-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf og M-x-x E-x-x M-x-x P-x-x gegn Frjálsa fjárfestingabankanum) hafi ekki verið ágreiningur milli aðila um efni lánasamninga, þ.e. hvort þeir væru ólögmæt erlend lán, heldur einungis ágreiningur um hvort heimilt væri að reikna seðlabankavexti skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af ólögmætum gengistryggðum lánum frá samningsdegi. Hæstiréttur hafi komist að þeirri niðurstöðu í þeim málum að slíkt hafi verið óheimilt enda hafi legið fyrir fullnaðarkvittanir fyrir greiðslu hvers gjalddaga fyrir sig.

Sóknaraðili vísi jafnframt til dóma Hæstaréttar nr. 92/2010, 153/2010 og 155/2011. Varnaraðili mótmæli að þau lán sem þar sé deilt um séu sambærileg láni sóknaraðila. Í Hæstaréttardómum nr. 92/2010 og 153/2010 komi skýrlega fram í báðum samningum að samningarnir væru gengistryggðir. Sé því ekki um að ræða sambærilegan lánasamning og þann sem hér sé deilt um.

Í Hæstaréttardómi nr. 155/2011 (Landsbankinn hf. gegn þrotabúi Motormax ehf.) hafi verið um að ræða lán að fjárhæð ISK 150.000.000, svokallað fjölmyntalán, í ákveðnum myntum sem tilgreindar hafi verið í lánasamningi. Jafnframt hafi komið fram í samningnum að lántaki óskaði eftir að tékkareikningur hans í íslenskum krónum yrði skuldfærður fyrir afborgunum lánsins. Lántaki hafi síðan skrifað útborgunarbeiðni og hafi þar óskað eftir að lánið yrði greitt inná tékkareikning hans í íslenskum krónum. Í greiðslutilkynningu til félagsins fyrir hvern gjalldaga hafi fjárhæð vaxta og afborgana verið tilgreind í erlendum myntum. Landsbankinn hafi þó tekið við greiðslum í íslenskum krónum úr hendi Mótormax ehf. Hæstiréttur hafi hér komist að þeirri niðurstöðu að um væri að ræða lán í íslenskum krónum þar sem hvergi hafi verið getið um fjárhæð þeirra erlendu gjaldmiðla eða jafngildi þeirra í öðrum gjaldmiðlum. Telji varnaraðili ljóst að ekki sé um sambærilegan lánasamning að ræða og fjallað hafi verið um í Hæstaréttardómi 155/2011. Ljóst sé að lántaki í því máli hafi óskað eftir því að fá fjármunina greidda til sín í íslenskun krónum auk þess sem fram komi í þeim lánasamningi að afborganir skyldu greiddar af tékkareikningi í íslenskum krónum. Hér sé aftur á móti ljóst að lántaki hafi óskað eftir láni í erlendum myntum. Hafi hann síðan endurgreitt lánið í samræmi við ákvæði lánasamningsins í erlendri mynt sbr. ákvæði 2. í lánasamningnum. Skipti ekki máli þó sóknaraðili hafi fengið lánið greitt út í íslenskum krónum eða að hann hafi endurgreitt vaxtagreiðslur af íslenskum bankareikningi sínum.

Í dómi Hæstaréttar nr. 524/2011 (Þ-kk-nf H-kk-nf og M-kvk-nf B-kvk-nf gegn Íslandsbanka) segi Hæstiréttur að við úrlausn þess hvort um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum sé að ræða eða ólögmætt gengistryggt lán í íslenskum krónum sé fyrst að líta til heitis skuldabréfsins. Í öðru lagi að lánsfjárhæðin sé samkvæmt orðalagi skuldabréfsins fyrst tilgreind í þremur erlendum gjaldmiðlum, svissneskum frönkum, japönskum yenum og evrum, og síðan jafnvirði lánsins í íslenskum krónum. Í þriðja lagi séu vextir samkvæmt skuldabréfinu, til samræmis við að um erlent lán sé að ræða, tilgreindir Libor og Euriborvextir.

Lánssamningurinn sem deilt sé um í þessu máli uppfylli öll ofangreind skilyrði. Lánssamningurinn beri heitið lán í erlendum gjaldmiðlum og/eða íslenskum krónum óverðtryggt. Lánsfjárhæðin sé að jafnvirði fjárhæð kr. 750.000.000 í erlendum myntum og/eða íslenskum krónum. Sóknaraðili velji síðan í útborgunarbeiðni sinni að fá lánið greitt út í japönskum jenum og svissneskum frönkum. Vextir lánasamningsins séu ákvarðaðir eftir mynt skuldabréfsins í samræmi við ákvæði 3. gr. og lánið sé endurgreitt í þeirri mynt sem það hafi verið veitt í á gjalddaga þess.

Af öllu framangreindu leiði ljóslega, að mati varnaraðila, að enda þótt lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum og sóknaraðili greitt vaxtagreiðslur af íslenskum bankareikningum sínum, fái það ekki breytt þeirri niðurstöðu, að því er umþrætt lánsskjal varði, að lánsskuldbindingin sé að sönnu í erlendri mynt og að sóknaraðili hafi greitt lánið upp með því að greiða af gjaldeyrisreikningum sínum. Með öðrum orðum sé í fyrirliggjandi máli alveg skýrt, sbr. ákvæði lánssamningsins sjálfs, endurgreiðslumynt og tengd skjöl, sbr. einnig skýran samningsvilja aðila, að lánsskuldbindingin sé í erlendri mynt og því standi engin nauðsyn til þess að horfa til annarra atriða. Varnaraðili telji að öllu framansögðu að staðfesta beri höfnun kröfu sóknaraðila, enda sé krafan ekki til staðar og ósönnuð með öllu.

Varnaraðili telji að krafa sóknaraðila geti ekki borið dráttarvexti fyrr en mánuði eftir að krafan hafi verið lögð fram. Fyrir liggi að sú dagsetning sem fyrst sé hægt að dráttarvaxtareikna kröfu sóknaraðila sé því 9. desember 2012. Vísist um þetta atriði til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Varnaraðili far því fram á lækkun dómkrafna sóknaraðila. Kom fram við munnlegan málflutning að af hálfu varnaraðila væru ekki bornar brigður á höfuðstólsfjárhæð kröfu sóknaraðila en varnaraðili hafnaði alfarið vaxtakröfunni, enda um eftirstæða kröfu að ræða sem ekki yrði beitt til skuldajafnaðar.

Varnaraðili kveðst vísa til laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og meginreglna gjaldþrotaskiptaréttar um jafnræði kröfuhafa og hraða málsmeðferð. Þá vísi hann til laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda sem og til meginreglna kröfuréttar. Kröfu um málskostnað byggi varnaraðili á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt sé byggð á lögum nr. 50/1988.

IV

Mál þetta er ágreiningsmál við slitameðferð varnaraðila. Í samræmi við ákvæði 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki gilda við slit fjármálafyrirtækis ákvæði XVIII kafla og 5. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., þar á meðal um áhrif þess að kröfu sé ekki lýst. Fjallar XVIII kafli tilvitnaðra laga um meðferð krafna á hendur þrotabúi og telur greinar 116 til 121, en 5. þáttur laganna fjallar um meðferð mála fyrir dómi.

Í 117. gr. er því lýst hvernig kröfulýsing skuli gerð úr garði og kemur þar m.a. fram að hún skuli vera skrifleg og að í henni skuli kröfur tilgreindar svo skýrt sem verða megi, svo sem fjárhæð kröfu og vaxta í krónum og hverrar stöðu sé krafist að hún njóti í skuldaröð eða um afhendingu tiltekins hlutar eða ákvörðun á tilgreindum réttindum á hendur þrotabúinu o.s.frv. en fleiri atriði eru talin upp í lagaákvæðinu sem óþarft er að telja upp. Þá greinir að í kröfulýsingu skuli ennfremur greina þær málsástæður sem kröfuhafi byggi rétt sinn gagnvart þrotabúinu á, svo og önnur atvik sem þurfi að greina samhengis vegna. Í þessu samhengi þykir rétt að geta ákvæðis 1. mgr. 177. gr. laganna, sem er ein þeirra lagagreina fjallar um meðferð ágreiningsmála fyrir dómi, segir að dómari skuli gefa sóknaraðila máls kost á að leggja fram greinargerð þar sem komi fram til fullnaðar hverjar kröfur hann hafi uppi og á hverju þær séu byggðar. Varnaraðili hefur að sama skapi rétt á að leggja fram greinargerð af sinni hálfu.

Í 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991 kemur fram að ef annað leiði ekki af ákvæðum laganna gildi almennar reglur um meðferð einkamála í héraði um meðferð mála fyrir dómi samkvæmt umræddum kafla laganna. Af þessu leiðir m.a. að málatilbúnaður aðila þarf, að framkominni greinargerð, að standast sömu kröfur um skýrleika sem eiga við um stefnu í einkamáli og getið er um í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í d. lið þess lagaákvæðis er kveðið á um að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða megi dómkröfur stefnanda, svo sem fjárhæð kröfu í krónum, bætur fyrir tiltekið skaðaverk án fjárhæðar ef enn er óvíst um hana, vexti ef því er að skipta, viðurkenningu á tilteknum réttindum, ákvörðun á eða lausn undan tiltekinni skyldu, refsingu fyrir tilgreind orð eða athafnir, ómerkingu tiltekinna ummæla, málskostnað o.s.frv. Í e. lið ákvæðisins er jafnframt kveðið á um að tilgreina skuli í stefnu svo glöggt sem verða megi málsástæður sem stefnandi byggi málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þurfi að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skuli vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið sé. Í f. lið er kveðið á um að í stefnu skuli greina svo skýrt sem verða megi tilvísun til helstu lagaákvæða eða réttarreglna sem stefnandi byggi málatilbúnað sinn á. Í framangreindum reglum felst að stefnandi máls, hér sóknaraðili, skal marka máli sínu skýran farveg strax í upphafi og getur almennt ekki síðar aukið við kröfur sínar eða byggt á nýjum málsástæðum nema til andsvara við málsástæðum gagnaðila síns, sbr. t.d. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 þar sem kveðið er á um að málsástæður og mótmæli skuli koma fram jafnskjótt og tilefni verði til en að öðrum kosti megi ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðili samþykki eða aðili hafi þarfnast leiðbeininga dómara en ekki fengið þær. Í 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 greinir að dómari megi ekki fara út fyrir kröfur aðila í dómi sínum eða úrskurði nema um atriði sé að ræða sem honum beri að gæta af sjálfsdáðum. Kröfu sem ekki komi fram í stefnu skuli vísa frá dómi nema stefndi hafi samþykkt að hún kæmist að án þess. Sama sé um hækkun kröfu eða aðrar breytingar stefnda í óhag. Í 2. mgr. sama lagaákvæðis kemur fram að dómari megi ekki byggja niðurstöðu sína á málsástæðu eða mótmælum sem hefðu mátt koma fram en gerðu það ekki við meðferð málsins.

Málatilbúnaður sóknaraðila sem ítarlega er rakinn hér að framan verður að mati dómsins ekki skilinn svo að sóknaraðili hafi í kröfulýsingu sinni eða í greinargerð sett fram dómkröfu um viðurkenningu á rétti sóknaraðila til að skuldajafna kröfu sinni við nánar greinda kröfu Íslandsbanka hf. þannig að það fullnægi skýrleikakröfu ákvæðis e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 sem fyrr er rakið. Varnaraðili hefur ekki samþykkt framangreinda breytingu á dómkröfum sóknaraðila og krafist frávísunar kröfunnar. Með vísan til 3. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. sömu laga og einnig með vísan til 2. ml. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 verður framangreindum kröfum sóknaraðila, sem fyrst komu fram við munnlegan flutning málsins, vísað frá dómi.

Í máli þessu liggur fyrir eins og að framan er nánar rakið að sóknaraðili máls þessa beindi fyrst erindi til slitastjórnar varnaraðila varðandi kröfu sína 11. september 2012 og lýsti henni loks 9. nóvember sama ár. Kröfulýsingarfresti lauk hins vegar 26. nóvember 2009.

Í 1. mgr. 118. gr. laga nr. 21/1991 segir að ef kröfu á hendur þrotabúi er ekki lýst fyrir skiptastjóra áður en kröfulýsingarfresti ljúki og ekki sé unnt að framfylgja kröfunni gagnvart búinu samkvæmt 116. gr. laganna þá falli krafan niður. Frá þessu eru gerðar sex undantekningar í lagagreininni. Við munnlegan flutning málsins byggði sóknaraðili á því að undantekning 3. tl. ákvæðisins ætti við en lýsti því jafnframt yfir að því væri ekki lengur haldið fram, sem komið hafi fram í kröfulýsingu, að við gætu átt undantekningar samkvæmt 4., 5. eða 6. lið.

Á sóknaraðila málsins hvílir að færa fram fyrir því röksemdir og eftir atvikum að leggja fram sönnunargögn því til staðfestingar að við eigi einhver sú undantekning sem talin er upp í nefndri 118. gr. laga nr. 21/1991 en ella teldist krafa hans niður fallin vegna vanlýsingar sbr. 1. ml. ákvæðisins.

Eins og fyrr segir byggði sóknaraðili á því við munnlegan málflutning að 3. tl. 1. mgr. 118. gr. ætti við og því ætti krafa hans að komast að. Í nefndum 3. tl. felst að krafa falli ekki niður við lok kröfulýsingarfrests ef henni er haldið uppi til skuldajafnaðar við kröfu þrotabúsins að fullnægðum skilyrðum 100. gr. laganna. Í 1. mgr. síðastefnds lagaákvæðis segir að hver sá sem skuldi þrotabúi geti dregið það frá sem hann eigi hjá því , hvernig sem skuld og gagnkröfu sé varið, ef lánardrottinn hafi eignast kröfuna áður en þrír mánuðir hafi verið til frestdags, hvorki vitað né mátt vita að þrotamaðurinn hafi þá ekki átt fyrir skuldum og ekki fengið kröfuna til að skuldajafna, enda hafi krafa þrotabúsins á hendur honum orðið til fyrir frestdag.

Málatilbúnaður sóknaraðila eins og hann birtist í kröfulýsingu og greinargerð hans er ítarlega rakinn í kafla II hér að framan. Þrátt fyrir að vissulega sé fjallað um í kröfulýsingu og greinargerð sóknaraðila að hann hyggist freista þess að nota kröfu sína til skuldajafnaðar við kröfur Íslandsbanka hf. er hvergi í þessum skjölum vísað til 3. tl. 1. mgr. 118. gr. því til stuðnings. Þá verður ekki séð að sóknaraðili hafi haft uppi, fyrr en við munnlegan málflutning, röksemdir sem lotið hafi að því hvernig áskilnaði framangreinds ákvæðis og þá einnig skilyrðum 100. gr. laga nr. 21/1991 um skuldajöfnuð sé nákvæmlega fullnægt. Verður að fallast á með varnaraðila að málatilbúnaður sóknaraðila sé verulega óljós um þessi atriði og skortir mjög á að gerð sé fullnægjandi grein fyrir málsástæðum og lagarökum þannig að ráða megi af því hvernig fullnægt sé áskilnaði fyrrnefndra lagaákvæða. Er fallist á með varnaraðila að málatilbúnaður sóknaraðila sé vanreifaður að þessu leiti og tilraunir til að bæta úr þegar kom að munnlegum flutningi málsins með breyttri kröfugerð og nýjum málsástæðum séu of seint fram komnar og ekki verði með réttu byggt á þeim röksemdum, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 sem áður var vitnað til.

Fyrir liggur í málinu að á árinu 2010 var lán það sem fluttist yfir til Nýja Glitnis banka (nú Íslandsbanka hf.) greitt upp með nýju láni. Sóknaraðili kveðst byggja á því í málinu að því er þetta varðar að líta beri á röð lánasamninga sem hann gerði frá árinu 2005 til ársins 2013 fyrst við varnaraðila og síðan við Íslandsbanka hf. sem skilmálabreytingar á því láni sem hann upphaflega fékk. Að mati dómsins er þessi málsástæða vanreifuð og á skortir að hún hafi verið studd nægilega með vísan í staðreyndir málsins eða viðeigandi lagreglur. Verður því að fallast á með varnaraðila að ekki hafi verið sýnt fram á annað í málinu en að sú krafa sem varnaraðili átti á hendur sóknaraðila og fluttist yfir til Nýja Glitnis banka hf. (nú Íslandsbanka hf.) hafi verið greidd upp á árinu 2010. Krafan sé því ekki lengur fyrir hendi og komi þegar af þeirri ástæðu ekki til greina að beita skuldajöfnuði gagnvart henni. Áskilnaði 3. tl. 1. mgr. 118. gr. laga nr. 21/1991 um að kröfunni sem lýst var megi beita til skuldajafnaðar á grundvelli 100. gr. laganna er þegar af framangreindum ástæðum ekki fullnægt. Verður þegar af þeim ástæðum sem að framan eru raktar að fallast á með varnaraðila að ætluð krafa sóknaraðila sé fallin niður fyrir vanlýsingu.

Með hliðsjón af málsúrslitum verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 877.500 krónur með hliðsjón af umfangi málsins og að teknu tilliti til virðisaukaskatts og kostnaðar vegna greiðslu þingfestingargjalds.

Af hálfu sóknaraðila flutti málið Ó-kk-nf R-kk-nf Ó-kk-nf hrl.

Af hálfu varnaraðila flutti málið H-kk-nf P-kk-nf M-kk-nf hdl.

H-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Vísað er frá dómi kröfum sóknaraðila Blika ehf. um að viðurkenndur verði réttur hans til að skuldajafna kröfu sinni við nánar tilgreindar fjárkröfur Íslandsbanka hf.

Hafnað er kröfu sóknaraðila um að viðurkennd verði og tekin á kröfuskrá, sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., fjárkrafa hans að fjárhæð 117.296.781 króna, ásamt nánar greindum dráttarvöxtum, sem hann lýsti við slitameðferð varnaraðila, Glitnis hf.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 877.500 krónur í málskostnað.

H-kk-nf B-kk-nf