E-2113/2017

Mál þetta, sem dómtekið var 2. maí sl., var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri þann 27. júní 2017 af Ásum, frístundabyggð, Efstasundi 46, 104 Reykjavík, á hendur Einn á móti X ehf., Hraunbæ 56, 110 Reykjavík.

I.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 15.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 31.12.2015 og til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðaryfirliti sem lagt verður fram ef til flutnings málsins kemur, en ella samkvæmt mati dómsins.

Stefndi gerir þær dómkröfur að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað honum að skaðlausu.

Gagnstefna var þingfest í málinu 5. september 2017. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 19. janúar sl. var tekin til greina frávísunarkrafa gagnstefnda í gagnsök og dómkröfum gagnstefnanda í gagnsök vísað frá dómi.

II.

Málsatvik

Stefnandi er félag eigenda frístundalóða/húsa í Ásum, frístundabyggð á svokölluðu efra svæði í landi Fells, Bláskógabyggð, landnr. 167086. Félagið mun hafa verið stofnað árið 2009, í samræmi við fyrirmæli laga um frístundabyggð og leigu lóða undir frístundahús, nr. 75/2008. Samkvæmt 17. gr. laganna er umráðamönnum lóða undir frístundahús skylt að hafa með sér félagsskap um sameiginlega hagsmuni, nema í ákveðnum undantekningartilvikum, sem ekki voru talin eiga við um aðalstefnanda. Innan Ása, frístundabyggðar, eru skipulagðar 15 lóðir. Hús hefur verið byggt á 10 lóðum, en fimm eru óbyggðar, þar á meðal lóð stefnda, Skógarás 14, fastanr. 234-6310. Félag um alla frístundabyggð í landi Fells mun hafa verið stofnað árið 2006 og bar það heitið Fell, frístundabyggð. Tveimur til þremur árum síðar mun meirihluti eigenda jarða ofan þjóðvegar hafa ákveðið að kljúfa sig út úr félaginu með stofnun stefnanda.

Jörðinni Felli fylgir 350 hektara land fyrir innan Ásahverfið og mun þinglýstur eigandi jarðarinnar Fells, Selmúli ehf,. hafa lagt veg um jörðina og jafnframt sett upp ristarhlið við þjóðveg, sem enn er til staðar. Selmúli ehf. mun hafa byrjað að selja lóðir út úr jörðinni árið 1997.

Í 6. gr. samþykkta stefnanda er mælt fyrir um að boða skuli félagsfundi bréflega eða með rafpósti með hálfs mánaðar fyrirvara ef stjórn ákveður eða fimm félagsmenn óska þess. Hinn 13. ágúst 2014 boðaði stjórn félagsins til félagsfundar með rafpósti til allra félagsmanna og skyldi fundurinn fara fram 15 dögum síðar, hinn 28. ágúst 2014. Í fundarboði var fundarefnið sagt vera „Ákvörðun um hlið við þjóðveg“. Í nánari skýringum í fundarboðinu kom fram, að á liðnum aðalfundi félagsins hefði verið rætt um að leita eftir tilboði í hlið, opnanlegt með GSM-síma og/eða fjarstýringu. Aflað hefði verið tveggja tilboða og væri kostnaður áætlaður um 20.000 kr. á hverja lóð.

Stefndi svaraði fundarboðinu, hinn 18. ágúst 2014 og sendi svarið til allra á póstlistanum. Þar kom fram að stefndi teldi að slíkar íþyngjandi ákvarðanir væru ekki ásættanlegar. Hvorki í afsali hans fyrir lóðinni né deiliskipulagi svæðisins væri minnst á slíkar takmarkanir á aðkomuveginum inn á svæðið.

Fundurinn var haldinn á auglýstum tíma og mættu þangað allir atkvæðisbærir aðilar. Á fundinum ítrekaði stefndi andstöðu sína við uppsetningu hliðsins og taldi felast í þessu skert aðgengi að eign sinni, auk þess sem þetta væri málefni sem heyrði undir eiganda jarðarinnar Fells. Fór svo að fundurinn samþykkti tillöguna með þrettán atkvæðum en tveir greiddu atkvæði á móti tillögunni.

Þann 4. október 2014 barst Selmúla ehf., þinglýstum eiganda jarðarinnar Fells, í hvers landi Ásabyggð er, bréf frá stefnanda þar sem tilkynnt var um uppsetningu fjarstýrðs hliðs við þjóðveginn. Eigandi vegarins og eigendur lóða fengju aðgang að hliðinu ef þeir óskuðu þess. Þann 16. október 2014 barst stefnanda bréf frá stjórn Selmúla ehf. þar sem fram kemur að eigendur jarðarinnar Fells, sem væri eigandi vegarins, myndu ekki una því að aðgengi þeirra af stórum hluta jarðarinnar yrði skert með þessum hætti. Ef hlið yrði sett upp í óþökk eigenda jarðarinnar yrði það fjarlægt á kostnað þeirra sem stæðu fyrir því.

Þann 20. janúar 2015 sendi lögmaður Selmúla ehf. bréf til stefnanda þar sem fram kemur að stefnanda sé óheimil uppsetning á hliði á aðkomuveginum nema með samþykki allra sumarbústaðaeigenda/lóðareigenda og landeiganda.

Haldinn var aðalfundur í stefnanda hinn 8. september 2015. Þar var á ný fjallað um uppsetningu hliðs við þjóðveg og ákveðið að sérstakt framkvæmdagjald vegna þessa yrði 15.000 kr.- sem öllum félagsmönnum bæri að greiða. Allir félagsmenn stefnanda greiddu umrætt gjald, nema stefndi. Innheimtan var ítrekuð við stefnda án árangurs. Formleg innheimtuáskorun var send út hinn 15. október 2015, án þess að stefndi brygðist við. Var honum þá tjáð að málið myndi fara í frekara innheimtuferli.

Hinn 9. apríl 2016 var lokið við að setja hliðið upp. Skömmu síðar voru unnin skemmdarverk á hliðinu, það var sagað og brotið niður og kærði stefnandi þann verknað til lögreglu. Lögregla taldi að ekki væri tilefni til opinberrar rannsóknar en Ríkissaksóknari felldi þá ákvörðun úr gildi síðar.

Með bréfi, dags. 15. apríl 2016, beindi stefndi erindi til kærunefndar húsamála og var þá ákveðið að bíða með frekari innheimtu á hendur honum. Í kæru sinni gerði stefndi þá kröfu að viðurkennt yrði að stefnanda væri óheimilt að loka aðkomuvegi að frístundabyggðinni með hliðinu, að stefnanda yrði gert skylt að fjarlægja hliðið, að viðurkennt yrði að ákvörðun stefnanda um að setja upp hliðið hefði verið ólögmæt og að stefnanda yrði gert skylt að afhenda fundargerð frá félagsfundinum hinn 28. ágúst 2014.

Niðurstaða kærunefndar húsamála í kærumálinu, sem var nr. 13/2016, var sú að það væri ekki á valdsviði nefndarinnar að taka afstöðu til kröfu stefnda um viðurkenningu á því að stefnanda væri óheimilt að setja upp hliðið á þeim stað sem gert var og var þeirri kröfu vísað frá nefndinni, sem og kröfu hans um afhendingu fundargerðarinnar. Kröfum kæranda var að öðru leyti hafnað og jafnframt úrskurðað að ákvörðun stefnda um uppsetningu hliðsins hefði verið lögmæt. Nefndin úrskurðaði að stefnda væri skylt að taka þátt í sameiginlegum kostnaði við kaup og uppsetningu á hliðinu. Í framhaldi af þessu stóð til hjá stefnanda að halda innheimtu gjaldsins áfram.

Stefnandi lokaði hliðinu aftur með nýrri slá í nóvember 2016. Selmúli ehf. kærði lokunina strax til lögreglu og einnig stefndi skömmu síðar. Lögregla taldi ekki tilefni til opinberrar rannsóknar vegna lokunar vegarins og var sú niðurstaða kærð til Ríkissaksóknara sem staðfesti niðurstöðu lögreglustjóra þann 21. mars 2017.

Í janúar 2017 lagði Selmúli ehf. fram beiðni hjá sýslumanninum á Suðurlandi um að lagt yrði lögbann á notkun hliðsins. Beiðnin var tekin fyrir hinn 10. febrúar 2017 og var kröfu landeigandans um lögbann hafnað þann dag. Selmúli ehf bar synjun sýslumanns undir Héraðsdóm Suðurlands sem einnig hafnaði kröfum Selmúla ehf. með úrskurði þar um hinn 27. október 2017.

Hinn 5. maí 2017, sendi gjaldkeri aðalstefnanda áskorun til aðalstefnda um að greiða gjaldið og upplýsti að hann væri sá eini sem það hefði ekki gert. Yrði gjaldið ekki greitt, færi málið til meðferðar hjá lögmanni. Erindinu svaraði fyrirsvarsmaður stefnda með tölvupósti, hinn 15. maí 2017 þar sem kemur fram að stefndi muni ekki greiða gjaldið og muni taka til varna verði reynt að innheimta það. Fyrirsvarsmaðurinn kvaðst líta svo á að stefnda væri óskylt að vera í félaginu, þrátt fyrir fyrirmæli laga og lýsti því yfir að stefndi væri ekki lengur félagsmaður í félaginu.

Hinn 29. maí 2017 sendi lögmaður stefnanda innheimtubréf til stefnda og skoraði á hann að greiða kröfuna, ella gæti komið til málshöfðunar. Erindinu var ekki svarað og gjaldið er ógreitt.

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að stefnda beri að greiða umþrætta kröfu. Stefnandi falli undir lög nr. 75/2008 og samkvæmt þeim lögum sé umráðamönnum lóða undir frístundahús í frístundabyggð, sem falli undir lögin, skylt að hafa með sér félagsskap um sameiginlega hagsmuni sína. Á vettvangi þess félagsskapar skuli taka ákvarðanir um sameiginleg málefni félagsmanna. Hlutverk slíks félags sé skilgreint í 19. gr. laganna og þar komi fram þeir sameiginlegu hagsmunir sem félagi í frístundabyggð er ætlað að taka ákvarðanir um, en upptalningin sé þó ekki tæmandi. Meðal þess sem þar segi er að félagið skuli taka ákvarðanir um lagningu og viðhald vega, uppsetningu og rekstur öryggiskerfa og almennar samskipta- og umgengisreglur innan frístundabyggðar. Á grundvelli þessa lagaákvæðis hafi félagið tekið ákvörðun um að setja upp aðgangsstýrt hlið á aðkomuvegi, til að takmarka umferð óviðkomandi inn á svæðið og verja betur eigur félagsmanna fyrir t.d. innbrotum og skemmdarverkum.

Fjallað sé um um ákvarðanatöku í félagi frístundabyggðar í 22. gr. laganna. Segi í 3. mgr. 22. gr. laganna, að afl atkvæða ráði úrslitum mála annarra en þeirra sem fjallað sé um í 4. og 5. mgr. Í 4. mgr. greinarinnar komi fram, að hafi þeirrar tillögu verið getið í fundarboði að greidd skuli atkvæði um hvort ráðast eigi í framkvæmdir eða stofna til kostnaðar sem leiði til útgjalda sem séu umfram venjulegan rekstrarkostnað félagsins, skuli sú tillaga talin samþykkt hljóti hún samþykki minnst 2/3 hluta greiddra atkvæða og minnst þriðjungur félagsmanna sæki fundinn.

Í fundarboði fyrir félagsfund í ágúst 2014 hafi verið getið um þá tillögu að setja öryggishliðið upp. Fundinn hafi sótt allir félagsmenn stefnanda og hafi tillagan verið samþykkt þar með nær öllum greiddum atkvæðum. Ákvörðunin um þá framkvæmd, að ráðast í uppsetningu öryggishliðs, hafi því verið löglega undirbúin og framkvæmd. Þetta hafi raunar verið staðfest með úrskurði kærunefndar húsamála, sem hafi komist að þeirri niðurstöðu, líkt og að framan greini, að ákvörðun stefnanda hafi að öllu leyti verið lögmæt og að stefnda hafi borið að taka þátt í kostnaði við framkvæmdina, hvort sem litið yrði á framkvæmdina og kostnaðinn við hana sem umfram venjulegan rekstrarkostnað félagsins eða ekki.

Stefndi hafi engar málefnalegar skýringar gefið á því af hverju hann hafi ekki greitt kostnaðinn, sem honum sé skylt samkvæmt lögum að greiða. Í síðustu samskiptum sínum hafi hann byggt á því að ákvæði laga, nr. 75/2008, um að félagsmönnum væri skylt að hafa með sér félag um sameiginlega hagsmuni, stangaðist á við félagafrelsi það sem mælt væri fyrir um í 74. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944. Stefnanda virðist sem svo að stefndi byggi á því að engan megi undir nokkrum kringumstæðum skylda til þess að vera í félagi. Það sé rangt. Mjög veigamiklar ástæður mæli með því að félagsmenn innan frístundabyggðar hafi með sér félagsskap, svipaðar þeim sem búi að baki skylduaðild í húsfélögum og t.d. veiðifélögum, þ.e.a.s. að til staðar séu hagsmunir sem teljist hagsmunir allra á tilteknu svæði og ákvarðanataka um þá hagsmuni verði að vera á vettvangi þar sem allir þeir, sem eiga hagsmuna að gæta, verði að koma að málum eða a.m.k. fá tækifæri til þess. Þetta eigi við bæði gagnvart félagsmönnum sjálfum og gagnvart þiðja aðila. Félagi í frístundabyggð sé ekki ætlað annað hlutverk en að taka ákvarðanir um mál sem lúti að sameiginlegum hagsmunum þeirra sem eigi eignir á viðkomandi svæði og gangi ekki lengra en nauðsynlegt er.

Framangreind skuld hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir og áskoranir stefnanda á stefnda þar um, meðal annars með innheimtubréfum. Stefnanda sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu kröfunnar og krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kröfuna.

Um lagarök vísi stefnandi til laga nr. 75/2008 varðandi skyldu stefnda til að greiða kröfuna. Stefnandi vísi einnig til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. lagastoð í VI. og VII. kafla nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sbr. einkum 51. gr. laganna sem fjalli um úrræði seljanda vegna vanefnda kaupanda. Grunn dráttarvaxtakröfu styðji stefnandi við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum. Um upphafstíma dráttarvaxta vísi stefnandi til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, en upphafstími dráttarvaxta sé miðaður við gjalddaga reikningsins.

Þá styðjist krafa um málskostnað við 129. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísist til 33. laga nr. 91/1991.

III.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi telur að lokun vegar án samþykkis hans sem lóðareiganda og án samþykkis eiganda jarðarinnar, sem vegurinn liggur um, sé ólögmæt aðgerð og brjóti gegn lögvörðum rétti hans sem eiganda fasteignar. Hann hafi samkvæmt samningi við landeiganda átt að fá óheftan umferðarrétt að eignarlandi sínu en stefnandi hafi með vafasömum hætti komið upp hindrunum á eina veginum að lóðinni. Hliðlokunin skerði því heimildir stefnda til nýtingar og ráðstöfunar á lóð hans.

Stefndi bendir á að eigandi Fells sé eigandi aðkomuvegarins og veghaldari samkvæmt vegalögum. Samkvæmt III. kafla vegalaga nr. 80/2007, skiptist vegir í fjóra flokka, þ.e. þjóðvegi, sveitarfélagsvegi, almenna stíga og einkavegi. Aðkomuvegurinn frá Biskupstungnabraut sé einkavegur skv. 11. gr. vegalaga nr. 80/2007. Eigandi F-hk-ef hafi lagt veginn og sett upp rimlahliðið sem sé á afleggjaranum. Aðkomuvegurinn sé í beinni eigu hans og sé sá eignarréttur varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar og vegalögum. Samkvæmt 2 mgr. 13. gr. vegalaga hafi eigendur einkavega veghald þeirra. Samkvæmt 12. gr. vegalaga beri veghaldari ábyrgð á veghaldi vegar. Við veghaldið skuli gæta umferðaröryggis og að umferð eigi greiða og góða leið um vegi að teknu tilliti til umhverfis-, náttúru-, og minjaverndar í samræmi við kröfur sem leiði af gildandi lögum á hverjum tíma.

Stefndi láti eins og hann sé eigandi vegarins en rétt sé að benda á að í afsölum lóðanna segir að engin önnur réttindi eða hlunnindi fylgi lóðunum. Stefnandi eigi því ekki beina eignarhlutdeild í aðkomuveginum og fari þar af leiðandi ekki með forræði yfir veginum. Lóðareigendur í Ásum frístundabyggð, eigi hins vegar umferðarrétt um veginn. Auk þess beri þeim skylda skv. lögum um frístundabyggð að greiða sameiginlegan kostnað vegna viðhalds o.fl. Stefndi hafi tekið þátt í þeim kostnaði en hafni algerlega þátttöku í kostnaði við ólögmæta aðgerð. Það myndi skjóta skökku við að með myndun frístundabyggðar um tiltekna landskika innan afmarkaðs svæðis hafi myndast aukin réttindi umfram þinglýsta eignarheimild þeirra, hvað þá réttindi til íþyngjandi ákvörðunartöku sem feli í sér að meina eigendum vegarins og öðrum lóðarhöfum umferðarrétt og annað aðgengi að landareignum sínum. Ljóst sé að slík íþyngjandi ákvarðanataka brjóti gegn meginreglum eignarréttar og að hún felist ekki í lögum um frístundabyggð og sé því ólögmæt.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi enga heimild til að setja niður umþrætt öryggishlið og það brjóti gegn meginreglum eignaréttar. Í athugasemdum við lagafrumvarp um vegalög sé tiltekið um 11. gr., en ákvæðið fjallar um einkavegi: ,,Ekki er talin þörf á þeim sérreglum sem þar má finna um samskipti meðeigenda og rétthafa einkavegar. Er gert ráð fyrir því að um það fari alfarið eftir almennum reglum eignaréttarins um réttarstöðu sameigenda að eign og nánar eftir því hvernig þeir skipa réttindum sínum innbyrðis með löggerningum. Eigandi einkavegar hefur heimild til að loka honum fyrir almennri umferð. [...] Loks má geta þess að eigandi einkavegar getur þurft að sæta því að aðrir hafi umferðarrétt um veginn skv. venju, hefð eða löggerningum.“ Jafnframt megi gagnálykta úr frá athugasemdum við lagafrumvarpið, þ.e. að aðilar sem eigi ekki aðkomuveg, megi ekki loka honum fyrir almennri umferð. Sú heimild sé eingöngu fyrir eigendur einkavegarins. Hafi aðilar ekki gert samninga sem veiti lóðarhafa aukinn rétt umfram umferðarrétt sinn sé ekki heimild í lögum nr. 75/2008 fyrir umþrættri uppsetningu hliðsins og því ólögmæta ástandi sem lokunin hafi leitt af sér. Með vísan til alls framangreinds sé ljóst að ástandið,sem leiði af uppsetningu hliðsins af hálfu stefnanda, sem eigi engin eignarréttindi á svæðinu þar sem hliðið var uppsett, brjóti gegn lögvörðum réttindum lóðareiganda um afnot af landinu og umferðarrétti um land jarðarinnar Fells. Með uppsetningu stefnanda á hliðinu, hafi hann komið á ólögmætu ástandi á svæði sem hann eigi engin réttindi yfir. Frístundabyggðin sé langt frá þjóðvegi nr. 35 eins og reyndar sjáist á ljósmyndum og uppdrætti þar sem frístundabyggð er aðskilin frá þjóðvegi og liggur vegur þangað um land Fells sem stefnandi hafi engan ráðstöfunarrétt yfir. Kærur til lögreglu um uppsetningu hliðsins hafi ekki komið í veg fyrir að stefnandi hafi haldið áfram með framkvæmdir. Honum eigi að vera fullljós sú skerðing á eignarrétti sem hann hafi valdið með framkvæmdunum sínum og ásetningur stefnanda og stjórnenda hans sé því skýr. Þeir hafi tekið sér vald sem þeir hafi ekki og með takmörkunum á heimild stefnda til að nýta eign sína hafi þeir gerst brotlegir við 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefndi telur að lagaákvæði, sem séu til þess fallin að skerða stjórnarskrárvernduð réttindi, séu ógild og dómstólar skuli þau að engu hafa. Stefnandi telji sig hafa heimild í 19. gr. laga nr. 75/2008 til framkvæmdanna. Lagagreinin eins og stefnandi túlki hana, með víðtækri heimild til skerðingar á eignarrétti, sé andstæð eignarréttarákvæðum 72. gr. Stjórnarskrárinnar og verði henni ekki beitt við ákvörðun um skyldu stefnda til greiðslu á kostnaði við löglausar framkvæmdir. Veghindrunin rúmist ekki innan lýsingar 19. gr. laga nr. 75/2008 á hlutverki félags um frístundahús. Sérstaklega verði að hafa í huga að heimildin er þröng þegar gengið er á stjórnarskrárvarinn rétt, sbr. túlkanir á svipuðum lögum, t.d. um lax- og silungsveiði. Sé hægt að tryggja öryggi með fyrirferðarminni aðgerðum skuli velja þann kost. Ekkert hafi komið fram sem hafi gefið tilefni til svona róttækra aðgerða. Ekki sé vitað til þess að þjófnaðir hafi verið framdir í húsunum eða eignir skemmdar. Öryggiskerfi einstakra húseigenda veiti mun meira öryggi og skerði ekki réttindi annara. Lóðareigendur, sem ekki eigi mannvirki eða aðrar eignir á lóðinni hafi enga ástæðu til að óttast innbrot eða þjófnað og ættu þar af leiðandi ekki að vera skyldugir til að bera kostnað af slíku. Inngangsorð 19. gr. laga nr. 75/2008 séu mikilvæg en þar segir: “Sé ekki á annan veg samið er hlutverk félags …”. Stefndi líti svo á að samningar landeiganda við lóðarkaupendur hafi verið á þann veg að landeigandinn væri eigandi vegarins en lóðarhafarnir fengju umferðarrétt gegn því að annast viðhald á sínu svæði enda þyrfti landeigandinn að hafa veginn til að geta farið vítt og breytt um jörðina. Þetta svæði hafi sérstöðu að því leyti að það er ekki aflukt með sérvegi í eigu þeirra.

Stefndi líti svo á að frístundafélagið geti ekki tekið ákvörðun um lokun vegar nema með samþykki allra sem hafa umferðarrétt um veginn. Samkvæmt 5. tl. 19. gr. laganna nái heimild félagsins til þess að taka ákvörðun um uppsetningu og rekstur öryggiskerfa. Ákvæðið sé með vöktunarkerfi í huga en ekki vegalokanir. Lokun vegar sé skerðing á eignarrétti og ef horft sé til svipaðra laga t.d. laga um fjöleignarhús þá þurfi samþykki allra til skerðingar á séreign eða hefta nýtingu hennar. Stefnandi sé eignalaust félag og eigi ekki að standa í fjárfrekum aðgerðum eða baka félagsmönnum skuldir. Engu að síður taki stjórnarmenn þess víðtækar fjárhagsáhættur með vafasömum aðgerðum og gætu orðið persónulega ábyrgir fyrir þeim. Samkvæmt ársreikningum Ása frístundabyggðar hafi félagið lagt til viðhalds vega frá stofnun þess kr. 363.250,-. Á sama tíma hafi sveitarfélagið Bláskógabyggð lagt til sömu upphæð. Þrátt fyrir það hafi sveitarfélagið heldur ekki áunnið sér rétt til að fara með veghaldið og forræði vegarins. Viðhald leiði ekki til eignarhalds á vegi. Grunneignarrétturinn og fjárfesting í vegaruppbyggingu hverfi ekki til þess sem notar hann nema skýr ákvæði séu um það í samningi.

Samkvæmt 13 gr. vegalaga nr. 80/2007 hafi eigandi vegarins, þ.e. Selmúli ehf. veghald vegarins sem um ræðir. Þegar Selmúli ehf. seldi stefnanda lóðina Skógarás 14 árið 2003, fylgdi vegur að lóðarmörkum eins og tilgreint sé í afsali. Hvorki hafi verið til staðar kvaðir um takmörkun á umferðarrétti þegar salan átti sér stað né síðar. Eigandi vegarins hafi margoft beinlínis bannað frístundafélaginu að setja upp lokað hlið á veginum.

Í greinargerð, sem fylgdi frumvarpi til núgildandi vegalaga, komi fram um 11. gr. að ekki sé talin þörf á þeim sérreglum, sem var að finna í eldri lögum um samskipti meðeigenda og rétthafa einkavegar. Gert sé ráð fyrir því að um það fari alfarið eftir almennum reglum einkaréttarins um réttarstöðu sameigenda að eign og nánar eftir því hvernig þeir skipa réttindum sínum innbyrðis með löggerningum. Einnig segi að eigandi einkavegar geti þurft að sæta því að aðrir hafi umferðarrétt um veginn samkvæmt venju, hefð eða löggerningum. Þá segi um 55. gr. að þar sé kveðið á um heimild landeiganda til að gera girðingu yfir veg á eigin landi, þó með þeirri skyldu að hafa hlið á girðingu sem ekki megi læsa eða hindra umferð á annan hátt nema með leyfi sveitarstjórnar. Hvorki eigandi vegarins né frístundafélag geti sett upp lokað hlið í andstöðu við einstakan lóðareiganda.

Í úrskurði Kærunefndar húsamála í máli nr. 13/2016 dags. 15. nóvember 2016 sé komist að þeirri niðurstöðu að ákvörðun stefnanda um uppsetningu hliðs hafi verið tekin á lögmætan hátt og af þeim sökum beri stefnda að taka þátt í kostnaði vegna uppsetningu hliðsins. Þessi niðurstaða sé nokkuð í andstöðu við aðra niðurstöðu kærunefndarinnar sem telur ágreining stefnanda og landeiganda um uppsetningu hliðs og aðgengi að vegi ekki falla undir lög 75/2008.

Sem fordæmi til samanburðar vísar gagnstefnandi til dóms Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. E-336/2011 frá 3. júlí 2012, sem sé af sama toga en þar hafði sumarhúsaeigandi sett hlið á sameiginlega aðkeyrslu og boðið öðrum að fá lykil. Í nefndu máli sé lögð þung áhersla á rétt hvers sumarhúsaeiganda til fulls og óhindraðra afnota- og umferðarréttar að lóð hans. Það bendi til þess að sá réttur verði ekki af honum tekinn með meirihlutaákvörðun félagsskapar gegn andmælum hans.

Stefnandi byggir á því að ákvörðun á félagsfundi um lokun vegar hafi verið heimildarlaus og andstæð félagafrelsisákvæðum stjórnlaga. Með lögum nr. 75/2008 er lóðarhöfum í frístundabyggð gert skylt að vera aðilar að slíku félagi. Með vísan til Mannréttindasáttmála Evrópu og stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, verði að teljast afar hæpið að krefjast þess að einstakir félagsmenn taki þátt í kostnaði við vísvitandi ólögmætar framkvæmdir á vegum félagsins sem teljist eignarspjöll og varði refsingum samkvæmt hegningarlögum. Stefnandi eigi þá við þegar rafsoðnar voru undirstöður á ristarhlið og plægður niður rafstrengur án vitundar og í óþökk eigenda landsins og ristarhliðsins.

Stefndi telur að samþykki allra eigenda lóða þurfi til að skerða aðgang að þeim. Sá skilningur fái stuðning í samþykkt sveitastjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps þann 20. ágúst 2014 þar sem fyrri ávörðun varðandi hlið hafi verið breytt. Í því máli hafi ekki verið samkomulag á milli landeigenda um hlið við aðkomu á tilteknu svæði og féllst sveitarfélagið ekki á að hlið væri á svæðinu fyrr en samkomulag allra landeigenda hefði náðst um staðsetningu þess. Af þessu sjáist að sveitarfélagið geri samþykki allra að skilyrði. Það komi heim og saman við þá meginreglu að óskiptri sameign verði ekki ráðstafað nema með samþykki allra sem og skorður settar við notkun hennar. Hinn óbeini eignarréttur sem felist í umferðarrétti njóti því eignaverndar.

Um lagarök vísi stefndi til vegalaga nr. 80/2007, einkum 11., 12. og 13. gr. IV kafla laganna og 53. og 55 gr. X. kafla laganna. Þá sé vísað til 72. gr. og 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og einnig til 11. gr. og 1. gr. 1. viðauka Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

V.

Niðurstaða

Mál þetta er höfðað til innheimtu sérstaks framkvæmdagjalds, sem lagt var á félagsmenn stefnanda í tengslum við uppsetningu á fjarstýrðu öryggishliði á aðkomuvegi frístundabyggðarinnar Ása í Bláskógarbyggð. Í málinu er deilt um skyldu stefnda til að greiða umrætt gjald.

Í málinu liggur fyrir að haldinn var félagsfundur í stefnanda hinn 28. ágúst 2014. Boðað var til fundarins með tveggja vikna fyrirvara í samræmi við samþykktir stefnanda og lög 75/2008. Fyrrgreind lög gera ráð fyrir því að boðað sé til aðalfunda og annarra félagsfunda með ábyrgðarbréfi en fyrir liggur í málinu að stefnandi notaði tölvupóst til þess. Hins vegar er óumdeilt að stefndi fékk umrætt fundarboð og að fyrirsvarsmaður hans mætti til fundarins og greiddi þar atkvæði. Samkvæmt fyrirliggjandi fundargerð, dags. 28. ágúst 2014, var mætt á fundinn fyrir hönd allra annarra félagsmanna stefnanda og þar með allra atkvæða í stefnanda. Í ljósi þess að tekið var fram í fyrrgreindu fundarboði að efni fundarins yrði „ákvörðun um hlið við þjóðveg“, ásamt því að tilgreindur var áætlaður kostnaður við að reisa slíkt hlið, verður að telja að fundarboðunin hafi tekist og verið í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru í 4. mgr. 22. gr. laga nr. 75/2008.

Á fundinum fór fram atkvæðagreiðsla þar sem þrettán félagsmenn greiddu atkvæði með tillögu um að reisa hlið en tveir voru á móti. Við flutning málsins gaf fyrirsvarsmaður stefnda munnlega aðilaskýrslu þar sem fram kom að einungis hefði verið um óformlega skoðunarkönnun að ræða en ekki eiginlega atkvæðagreiðslu um löglega framkomna tillögu. Þá hafi fundargerð verið ófullkomin og ýmsum annmörkum háð. Ekki verður fallist á þetta með stefnda. Gögn málsins bera með sér að fyrirsvarsmaður stefnda hafi verið viðstaddur aðalfund stefnanda, sem haldinn var í maí það sama ár. Samkvæmt fundargerð aðalfundarins, dags. 31. maí 2014, var stjórnamanni stefnanda falið að leita tilboða í fjarstýrt hlið við aðkomuveg að byggðinni. Í kjölfarið var svo boðað til fundar eins og að framan er greint. Verður því að telja að stefnda hafi ekki getað dulist að til stæði að taka ákvörðun um að reisa hlið. Þá eru ekki gerðar sérstakar kröfur um form fundargerða og stefndi hefur ekki lagt fram nein gögn sem styðja framangreindar fullyrðingar um að ekki hafi verið um löglega kosningu að ræða.

Þá liggur fyrir í málinu álit kærunefndar húsamála nr. 13/2016, frá 15. nóvember 2016, sem stefndi leitaði eftir vegna framangreindrar ákvörðunar. Niðurstaða nefndarinnar var sú að ákörðunin hafi verið tekin á lögmætan hátt og því beri álitsbeiðanda, stefnda í máli þessu, að taka þátt í sameiginlegum kostnaði. Stefndi hefur ekki gert sér sérstaklega far um að hnekkja því áliti með málatilbúnaði sínum og ekki verður annað séð en að hin umdeilda ákvörðun hafi verið undirbúin og tekin í samræmi við það sem lög nr. 75/2008 og samþykktir stefnanda bjóða.

Þá byggir stefndi einnig á þeirri málsástæðu að með skylduaðild að stefnanda sé brotið gegn stjórnarskrárvörðum rétti hans til að standa utan félaga og ákvörðun um að reisa hliðið hafi því verið andstæð félagafrelsisákvæðum stjórnlaga. Í 1. mgr. 17. gr. laga nr. 75/2008 er kveðið á um skyldu umráðamanna lóða undir frístundahús til að hafa með sér félagsskap um sameiginlega hagsmuni, utan vissra untantekningartilvika sem verða ekki talin eiga við um stefnanda. Stefndi er umráðamaður einnar af fimmtán skipulögðum lóðum í Ásabyggð og hefur því skylduaðild að stefnanda samkvæmt fyrrgreindum lögum. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 72/2008 er fjallað um sjónarmið varðandi skylduaðild að félögum í frístundabyggð. Segir þar að við samningu laganna hafi verið litið til þess að í íslenskum lögum séu nokkur dæmi um skyldu til stofnunar og aðildar í félögum, svo sem í lögum um fjöleignarhús nr. 26/1994 og lögum um lax-og silungsveiði nr. 61/2006. Meginregla 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar sé sú að engan megi skylda til aðildar að félagi. Sú undantekning sé þó gerð í í 2. máls. 2. mgr. 74. gr. að með lögum megi kveða á um skyldu til aðildar að félagi ef það er nauðsynlegt svo félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Í athugasemdum með 12. gr. frumvarps þess sem varð að stjórnarskipunarlögum, nr. 97/1995, segir að við ákveðnar aðstæður geti tengsl á milli hagsmuna manna orðið svo náin að nauðsynlegt þyki að leggja skyldu á þá til að vernda hagsmuni hvers annars með því að standa að sameiginlegu félagi í því skyni. Mál þetta ekki höfðað til að fá sérstaklega úr því skorið hvort lög nr. 75/2008 brjóti gegn félagafrelsisákvæðum stjórnlaga, líkt og umgjörð málsins og málatilbúnaður aðila bera með sér. Í málinu liggur jafnframt fyrir að stefndi hefur ávallt staðið skil á félagsgjöldum til stefnanda þrátt fyrir að vera mótfallinn skylduaðildinni. Hefur stefndi ekki leitast við að skýra frekar málatilbúnað sinn að þessu leyti og verður því ekki byggt á þessari málsástæðu stefnda.

Meginmálsástæða stefnda er sú að þegar umrætt hlið hafi verið reist, hafi eina veginum að lóð hans verið lokað og í því felist ólögmæt skerðing á eignarréttindum hans sem varin eru af stjórnarskrá. Með ákvörðun um lokun vegarins, án samþykkis stefnda og Selmúla ehf., hafi stefnandi því tekið sér vald til sem hann hafi ekki og brotið gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar. Því verði stefndi ekki skyldaður til að taka þátt í kostnaði við slíka framkvæmd.

Félögum í frístundabyggð er með lögum falið að m.a. taka ákvarðanir um uppsetningu og rekstur öryggiskerfa á svæði sem er afmarkað undir frístundabyggðina, enda sé ekki á annan veg samið, skv. 19. gr. laganna. Verður ákvæðið ekki skilið á annan veg en að slíkar ákvarðanir séu almennt á forræði félaga í frístundabyggð nema sérstaklega hafi verið samið um annað eða það leiði af ákvæðum samninga. Þá hafa ekki verið lögð fram nein gögn í máli þessu sem túlka megi á þann veg. Ber þá að líta til þess hvort að hliðið skerði möguleika stefnda og annarra til að nýta eignir sínar með slíkum hætti að rétt sé að víkja frá ákvæðum laga, en samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna segir að þau séu ófrávíkjanleg nema annað sé tekið fram eða leiði af eðli máls.

Við flutning málsins fyrir dómi gáfu skýrslu fyrirsvarsmenn stefnda og stefnanda, auk tveggja vitna, stjórnarmanna í Selmúla ehf. Við munnlega skýrslugjöf fyrisvarsmanns stefnda kom fram að honum hafi ekki verið bönnuð umferð í gegnum hliðið en það skipti þó ekki máli þar sem hann komist ekki í gegnum það. Hann hafi fimm sinnum gert sér ferð að frístundabyggðinni Ásum eftir að hliðið var sett upp en sláin hafi verið niðri í öll skiptin. Hann hafi beðið eftir því að opnað væri fyrir sér en það hafi ekki verið gert. Þá viti hann ekki hvaða símanúmer þurfi að hringja í til að opna hliðið. Hann kannist við að hafa séð númerið áður en hliðið var sett upp og viti af því í gögnum málsins en hafi hins vegar ekki litið á það. Kvað hann hvorki stefnda, hann sjálfan, né eiginkonu sína, sem sé annar eigandi stefnda, eiga farsíma eða hafa nokkruntíman verið skráð fyrir farsímanúmeri. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa haft samband við stjórn stefnanda og komið því á framfæri að hann hafi ekki aðgengi að farsíma og óskað eftir að honum verði gert kleyft að komast inn um hliðið með öðrum hætti. Þá sé hliðið þannig úr garði gert að sjálfvirkur búnaður eigi að opna hliðið þegar fara á út af svæðinu. Búnaðurinn virki hins vegar ekki sem skyldi svo að menn eiga á hættu að læsast inni á svæðinu.

Í framburði fyrirsvarsmanns stefnda kom fram að sjálfvirkur búnaður hafi einu sinni bilað fyrst eftir að hliðið hafi verið sett upp en gert hafi verið við hann og það ekki gerst aftur. Búnaðurinn virki þannig að keyrt er yfir spólu í veginum þegar hliðið er nálgast að innanverðu og þá opnist hliðið. Þá kveðst fyrirsvarsmaður stefnanda hafa sent öllum umráðamönnum lóða innan hverfisins, sem og stjórnarmönnum Selmúla ehf., tölvupóst svo að tryggt væri að umráðamenn lóða og allir sem þeir óskuðu eftir að hefðu aðgang að svæðinu væru skráðir í opnunarbúnað hliðsins. Þá væru einnig skráðir þeir sem stefnandi taldi nauðsynlegt að hefðu aðgang að svæðinu, svo sem þá sem þjónustuðu svæðið, auk lögreglu, sjúkrabíla og annarra. Aðspurður kvaðst fyrirsvarsmaður stefnanda aldrei hafa tjáð fyrisvarsmanni stefnda eða eiginkonu hans að þau mættu ekki fara um hliðið. Símanúmer fyrirsvarsmanns stefnda væri skráð í opnunarbúnað hliðsins en hann vissi ekki til þess að fyrirsvarsmaður stefnda hafi reynt eða prufað að fara í gegnum hliðið. Hið umrædda símanúmer, sem hringja þurfi í til að opna hliðið, hafi verið sent í tölvupósti til allra félagsmanna og sé þar að auki límt á hliðið með límiða. Þá hafi öllum félagsmönnum stefnanda verið boðið að kaupa sérstaka fjarstýringu til að opna hliðið ef þeir kysu það frekar. Taldi fyrisvarsmaður stefnanda víst að fyrirsvarsmaður stefnda vissi að slíkar fjarstýringar væru í boði. Fyrirsvarsmaður stefnda hafi hins vegar ekki falast eftir slíkri fjarstýringu. Þá vissi fyrirsvarsmaður stefnanda ekki til þess að stjórnarmenn eða eigendur Selmúla ehf., hefðu reynt að nota hliðið. Þeim hafi verið sendur tölvupóstur og boðið að fá símanúmer sín skráð í hliðið en þeir hafi ekki leitast eftir því. Að hans vitneskju hafi eigendur og stjórnarmenn Selmúla ehf. einu sinni farið inn á svæðið eftir að hliðið var sett upp en þá hafi stjórnarmaður í Selmúla ehf. sent sér tölvupóst og beðið um að hliðið yrði opnað fyrir þeim. Það hafi gengið eftir.

Einnig báru vitni tveir stjórnarmenn í Selmúla ehf. Báru þeir báðir á þann veg að hliðið hafi verið sett upp í algerri óþökk félagsins og sem stæði sjálft í málaferlum við stefnanda vegna sama máls. Af framburði vitnanna má ráða að stjórnarmönnum og eigendum félagsins hafi verið boðið að skrá númer sín í opnunarbúnað hliðsins eða kaupa fjarstýringu að hliðinu. Þeir hafi hins vegar ekki viljað nýta sér þann kost og þannig viðurkenna réttmæti hliðisins. Neituðu vitnin að svara því hvort þeir eða aðrir á vegum Selmúla ehf. hafi farið inn á svæði frístundabyggðarinnar eftir að hliðið var sett upp.

Af öllu því sem fram er komið þykir með öllu ljóst að umrætt hlið var ekki sett upp í þeim tilgangi að meina stefnda aðgengi að lóð sinni eða tálma að neinu leyti. Skýrslur gefnar fyrir dómi við munnlegan flutning málsins og gögn þess bera með sér að stefnda hafi frá upphafi staðið til boða að nýta sér þann tækjakost sem í boði er. Sú veghindrun, sem í hliðinu felst, er ekki meiri en svo að nægjanlegt er að hringja úr farsíma eða nota fjarstýringu til að opna hliðið. Stefndi getur með lítilli fyrirhöfn komist inn á svæðið ef hann svo kýs og þá hefur honum aldrei verið bönnuð för í gegnum hliðið. Þá geta umráðamenn lóða kosið að veita hverjum sem þeir kjósa aðgengi í gegnum hliðið, ýmist með því að hringja sjálfir í hlið, láta skrá símanúmer viðkomandi í opnunarbúnað hliðsins eða með fjarstýringu. Því verður ekki talið að um viðlíka tálmun sé að ræða og í máli Héraðsdóms Suðurland frá 3. júlí 2012, nr. E-336/2011, sem stefndi byggir meðal annars á í málatilbúnaði sínum. Í því máli deildu landeigendur um eignarhald vegar. Í því skyni að hindra umferð stefnanda málsins á ákveðnu svæði, hafði stefndi reist stólpa við veginn áður en komið var að bílastæði stefnanda, strengt keðju á milli og læst með hengilás án þess að bjóða stefnanda lykla að lásnum. Í því máli var stefndi talinn hafa hindrað afnota- og umferðarrétt stefnanda málsins um veg að sumarhúsi sínu. Ekki verður fallist á með stefnda að dómur í málinu E-336/2001 sé fordæmisgefandi í máli þessu þar sem aðstæður og atvik eru ekki með sama móti.

Félag í frístundabyggð er meðal annars vettvangur umráðamanna lóða til að taka ákvarðanir um sameiginleg málefni byggðarinnar, þar á meðal rekstur öryggiskerfa. Stefnandi er félag eigenda og umráðamanna lóða innan frístundabyggðarinnar Ása og tók mikill meirihluti þeirra sameiginlega ákvörðun um að reisa hliðið með það markmið að takmarka umferð óviðkomandi um svæðið. Sem félagsmanni í stefnanda og umráðamanni lóðar inni á svæði frístundabyggðarinnar er stefnda og öðrum á hans vegum frjáls umferð um hliðið, ef hann svo kýs. Verður því hvorki talið að ákvörðun stefnanda um að reisa hlið hafi gengið lengra en nauðsynlegt er, né falið í sér slíka skerðingu á eignarréttindum stefnda að hún hafi verið ólögmæt að efni til. Þá verður álagning framkvæmdagjaldsins ekki talin íþyngjandi fyrir stefnda.

Stefndi hefur einnig byggt á því að Selmúli ehf. fari með veghald vegarins sem hliðið var reist á í skilningi vegalaga nr.80/2007. Fram hefur komið að Selmúli ehf. lagði veginn á sínum tima og að honum hafi ekki verið afsalað til eigenda lóða innan frístundabyggðarinnar. Umráðamenn lóða hafa þó í gegnum stefnanda greitt fyrir og séð um allt viðhald á veginum frá stofnun stefnanda, án nokkurrar aðkomu Selmúla ehf. Mál þetta er hins vegar ekki höfðað til að skera úr slíkum deilum, er fyrir hendi kunna að vera, enda á Selmúli ehf. ekki aðild að máli þessu. Verður þessu málsástæða stefnda því ekki tekin til greina.

Samkvæmt framangreindu var ákvörðun stefnanda um að reisa hlið tekin með lögmætum hætti og stefnda því skylt að greiða sinn hluta kostnaðar sem hlotist hefur af ákvörðuninni, sb. 2. mgr. 21. gr. laga nr. 75/2008.

Dómsorð:

Stefndi, Einn á móti X ehf., greiði stefnanda, Ásum, frístundabyggð, 15.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 31.12.2015 og til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 650.000 kr. í málskostnað.

Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf