E-7833/2020

I.

1. Mál þetta, sem dómtekið var 28. febrúar 2022, er höfðað 17. nóvember 2020 af A, [...], [...], gegn TM tryggingum hf. og gegn B til vara.

2. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 205.439.297 krónur með 4,5% ársvöxtum af 10.966.250 krónum frá [...] 2015 til 21. ágúst 2016, en af 205.439.297 krónum frá þeim degi til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.550.662 krónum sem greiddar voru 22. mars 2016, 39.699.026 krónum sem greiddar voru 12. október 2017 og 17.963.778 krónum sem greiddar voru 21. apríl 2020. Til vara er þess krafist að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 149.219.018 krónur með 4,5% ársvöxtum af 10.966.250 krónum frá [...] 2015 til 21. ágúst 2016, en af 149.219.018 krónum frá þeim degi til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags með sömu greiðslum til frádráttar og greinir í aðalkröfu. Til þrautavara er þess krafist að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 65.705.823 krónur með 4,5% ársvöxtum af 8.705.265 krónum frá [...] 2015 til 21. ágúst 2016, en af 65.705.823 krónum frá þeim dagi til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.550.662 krónum sem greiddar voru 22. mars 2016 og 17.963.778 krónum sem greiddar voru 21. apríl 2020.

3. Verði aðalstefndi sýknaður af kröfum stefnanda gerir stefnandi, eins og staðfest var við aðalmeðferð málsins, á hendur B sömu kröfur aðallega, til vara og til þrautavara og beint er gegn aðalstefnda.

4. Við aðalmeðferð málsins gerði stefnandi þá þ rautaþrautavarakröfuá hendur báðum stefndu að aðalstefndi, og til vara varastefndi, verði dæmdur til að greiða stefnanda 27.491.438 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum af 3.115.927 frá [...]2015 til 21. ágúst 2016, en af 27.491.438 krónum frá þeim degi til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. greinar laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.550.662 krónum sem greiddar voru 22. mars 2016 og 17.963.778 krónum sem greiddar voru 21. apríl 2020.

5. Þá gerir stefnandi kröfu um málskostnað á hendur báðum stefndu. Hvað varðar aðalstefnda er krafist málskostnaðar eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

6. Stefndu krefjast þess aðallega að verða sýknaðir af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Til vara krefjast stefndu þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefjast stefndu þess að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað.

II.

Helstu málsatvik

7. Stefnandi var [...]2015 við störf í lest togara í eigu [...]., nú B., þegar slys varð með þeim hætti að færiband féll á bak stefnanda úr nokkurri hæð. Mun mesta höggið hafa komið á háls stefnanda hægra megin og yfir hægra herðablað. Varð hlé á vinnu stefnanda um borð en að lokinni frívakt hóf hann störf að nýju. Að veiðitúrnum loknum fór stefnandi í nokkra túra þar til hann leitaði 9. janúar 2016 til Læknavaktarinnar. Stefnandi fór á sjóinn aftur en 20. s. m. leitaði hann til trúnaðarlæknis útgerðarinnar og sótti ekki sjó eftir það.

8. Með beiðni, dags. 3. ágúst 2016, óskaði lögmaður stefnanda einhliða eftir því að M læknir og C lögfræðingur legðu mat á afleiðingar slyssins í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr.

50/1993. Niðurstöður þeirra lágu fyrir 16. nóvember 2016. Þar er því lýst að stefnandi hafi í kjölfar slyssins og þrátt fyrir mikla verki haldið áfram að vinna fram í lok janúar 2016. Hafi þá verið gerðar rannsóknir á hálsinum sem sýndu brjósklos í bilunum C5- C6 og C6- C7. Í fyrstu hafi verið ráðlögð hvíld en stefnanda versnað. Hafi verið gerð liðþófaaðgerð 21. mars 2016 á fyrrnefndum tveimur bilum og settir inn gervi liðþófar í bæði bilin. Eftir það hafi hafist sjúkraþjálfun sem enn sé í gangi. Var eftirfarandi ályktun dregin: „Uppá síðkastið hefur ekki verið um neinn bata að ræða og því stöðugleika náð. Matsmenn telja að einkenni þau sem hann hefur frá hálsi, hæg ra herðasvæði og hægra herðablaði séu afleiðingar slyssins og ekki komi neinar aðrir þættir við sögu.“ Reifað var að við mat á miska væri gengið út frá afleiðingum á „áverka á háls, hægra herðasvæði og hægra herðablaði“ og með hliðsjón af því að um tvö brjósklos væri að ræða var miski stefnanda metinn 25 stig, en brjósklos hefði „leitt til minnkandi krafts í handleggjum og skertra hreyfingar í báðum öxlum sérstaklega hægra megin“. Ekki hefði verið að vænta frekari bata hjá stefnanda eftir 21. ágúst 2016. Tímabundin óvinnufærni stefnanda teldist vera frá 1. febrúar 2016 til 21. ágúst s. á. og þjáningartímabil tæki til sama tíma. Þar af hefði einn dagur verið í rúmlegu. Varanleg örorka vegna slyssins var talin 60%. Því til stuðnings var vísað til þess að í kjölfar slyssins byggi stefnandi við orku- og þrekskerðingu sem stæði í beinu orsakasambandi við slysið sem væri til þess fallin að draga mjög verulega úr getu hans til að stunda krefjandi starf af hvaða tagi sem er. Líkamleg einkenni stefnanda kæmu í veg fyrir að hann gæti sinnt fyrri störfum nema að mjög litlu leyti og líklegt að hann væri með öllu óvinnufær til fyrri starfa. Starfsval hans yrði þröngt í framtíðinni vegna umrædds slyss. Líkamlegt ástand hans væri varanlegt og umrætt slys myndi því hafa áhrif á framtíðarvinnugetu hans. Með bréfi, dags. 17. nóvember 2016, krafðist stefnandi bóta úr hendi aðalstefnda með vísan til greindrar niðurstöðu.

9. Aðalstefndi synjaði kröfu stefnanda og í kjölfarið lagði hann fram kæru til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum sem komst að þeirri niðurstöðu 5. desember 2016 að orsakatengsl milli óhappsins og varanlegra einkenna stefnanda væru ósönnuð. Höfðaði stefnandi síðan mál til viðurkenningar á greiðsluskyldu félagsins úr slysatryggingu sjómanna vegna umrædds slyss. Undir rekstri dómsmálsins óskaði aðalstefndi eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til þess að meta afleiðingar slyssins [...]2015 og mun hafa orðið samkomulag um að dómkveðja D lækni og E lögmann. Í matsgerð þeirra, dags. 27. júlí 2017, kom fram að matsmenn teldu að áverki sá sem stefnandi hefði orðið fyrir gæti skýrt staðbundna verki og að áverkinn gæti valdið sjúkdómsástandi stefnanda og þeirri þróun einkenna sem lýst sé í matsgerð. Jafnframt kom fram að matsmenn teldu einkenni brjóskloss stefnanda og aðgerð vegna þess vera afleiðingu af slysinu sem hann hefði orðið fyrir [...] 2015. Heilsufar stefnanda hefði orðið stöðugt 21. ágúst 2016 en hann hefði verið óvinnufær fram að þeim tíma frá 19. janúar 2016. Væri það jafnfram tímabil þjáningabóta. Matsmenn mátu varanlegan miska 20 stig að teknu tilliti til tveggja brjósklosa í hálsi og aðgerðar sem af því leiddi, svo og til talsverðra einkenna stefnanda frá hálsi og herðasvæði hægra megin með talsvert skertum hálshreyfingum og talsvert miklum eymslum. Varanleg örorka stefnanda var talin 50%. Var m. a. vísað til þess að stefnandi hefði orðið fyrir varanlegri skerðingu á aflahæfi sínu vegna afleiðinga slyssins, hann væri óvinnufær til fyrri starfa og starfsval hans væri ekki einungis verulega takmarkað þar sem ha nn gæti ekki sinnt líkamlega erfiðum störfum heldur hefði hann einnig takmarkaða getu til að stunda skrifstofuvinnu eða aðra slíka vinnu vegna verkja í baki og í herðasvæði. Matsmenn teldu þó líklegt að hann gæti fundið og stundað hlutastarf við hæfi.

10. Aðalstefndi viðurkenndi hinn 28. september 2017 bótaskyldu úr tryggingunni vegna slyssins. Í kjölfarið voru stefnanda greiddar bætur 12. október 2017 í samræmi við niðurstöður hinna dómkvöddu matsmanna. Námu þjáningabætur 402.050 krónum, greiddar voru 2.137.000 krónur vegna varanlegs miska og 53.803.660 krónur vegna varanlegrar örorku. Því til frádráttar komu greiðslur Tryggingastofnunar ríkisins og lífeyrissjóðsgreiðslur samtals 17.223.199 krónur, sem og greiðsla Sjúkratrygginga Íslands að fjárhæð 1.457.700 krónur. Stefnanda voru enn fremur greiddi r vextir, auk innheimtuþóknunar og kostnaðar lögmanns. Í kvittun fyrir greiðslu bóta kom fram að um lokagreiðslu væri að ræða og að allar kröfur vegna málsins væru að fullu greiddar. Af hálfu stefnanda voru þó gerðir fyrirvarar sem lutu að frádrætti á réttindum úr lífeyrissjóðum, sbr. útreikninga tryggingastærðfræðings, að tímabundnu atvinnutjóni og var áskilinn réttur til að miða við staðgengilslaun, að varanlegri örorku þar sem stefnandi hefði verið að finna fyrir nýjum og auknum einkennum eftir slysið, og loks að ársvöxtum frá slys-degi. Sama dag voru stefnanda einnig greiddar bætur vegna tímabundins atvinnutjóns að fjárhæð 2.550.662 krónur, en frá þeim var dreginn skattur að fjár hæð 942.214 krónur. Var tekið við bótunum af hálfu stefnanda með fyrirvara um endanlegt mat á stöðugleikapunkti, eða þess tíma sem frekari bata væri ekki að vænta vegna afleiðinga slyssins.

11. Með matsbeiðni, dags. 28. maí 2019, fór stefnandi fram á dómkvaðningu nýrra matsmanna með vísan til þess að heilsa hans hefði versnað auk þess sem hann teldi fyrri matsgerð dómkvaddra matsmanna ekki gefa rétta mynd af raunverulegu ástandi hans. Í þinghaldi 27. september 2019 voru F taugalæknir og G prófessor dómkvaddir til að meta hvaða „læknisfræðilegu áverkum, andlegum og líkamlegum“ stefnandi hefði orðið fyrir í slysinu, hvort heilsufar hans hefði versnað frá matsgerð 27. júlí 2017, sem og hver varanlegur miski og varanleg örorka hans teldist vera vegna afleiðinga slyssins. Í matsgerð frá 13. mars 2020 var talið að fyrri einkenni stefnanda hefðu versnað og ný einkenni, einkum vaxandi dofi, ásamt breyttri mynd við taugaskoðun, einkum „nýtilkomin reflexasymmetria, með minnkuð taugaviðbrögð í hægri griplim“, vektu sterkan grun um að afgerandi breyting til hins verra hefði orðið á heilsufari stefnanda. Hann hefði að sönnu ekki leitað nægilega góðra leiða til að fá bót heilsufarsvandamála sinna, til dæmis hefði hann aukið magn verkjalyfja í stað þess að leita ráða hjá þeim sem gætu veitt honum svör við spurningum um heilsufar. Væri því enn talsverð óvissa um hver væri ástæða mikilla og versnandi einkenna stefnanda. Þrátt fyrir það væri að mati dómkvaddra matsmanna ótvírætt að verulegar og algerlega ófyrirsjáanlegar breytingar til hins verra hefðu orðið á heilsufari stefnanda. Að fenginni reynslu og sögu um þróun á þeim tíma sem liðið hefði frá fyrri matsgerð töldu matsmenn augljóst að heilsa stefnanda væri mun lakari en búast mætti við. Einkum væru það verri verkir, en einnig skert hreyfigeta og aukinn dofi sem gerðu það að verkum að matsmenn teldu miska stefnanda meiri en fyrri matsgerð hefði gefið til kynna. Var miski stefnanda metinn 25 stig. Þá var varanleg örorka hans metin 65%. Töldu matsmenn hann óhæfan til sjómennsku til frambúðar vegna afleiðinga slyssins, en þótt hann hefði ekki unnið nein störf í landi eftir slysið væri ólíklegt að hann hefði ekki neina starfsgetu þegar frá liði. Vísuðu matsmenn í þessu sambandi í dæmaskyni til léttari afgreiðslustarfa eða húsvarðarstarfa í hlutastarfi jafnvel þótt starfsgeta yrði skert. Töldu matsmenn í ljósi tjónstakmörkunarskyldu og sanngirniskröfu rétt að reikna með að stefnandi gæti unnið léttari störf, en ljóst væri að tekjur hans af störfum í landi yrðu alltaf mun lægri en af sjómennsku.

12. Aðalstefndi greiddi stefnanda bætur 21. apríl 2020 í samræmi við niðurstöður nýrrar mats-gerðar. Komu til greiðslu 570.450 krónur vegna varanlegs miska og 16.141.098 krónur vegna varanlegrar örorku, en dregnar voru frá 3.424.566 krónur vegna eingreiðsluverðmætis örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum. Stefnanda voru enn fremur greiddir vextir, auk innheimtu-þóknunar og kostnaðar lögmanns. Í kvittun fyrir greiðslu bóta kom fram að um lokagreiðslu væri að ræða og að allar kröfur vegna málsins væru að fullu greiddar, en af hálfu stefnanda var tekið við bótum með fyrirvörum sem koma fram í bréfi sama dag og bætur voru greiddar. Fyrirvararnir voru m. a. um mat á miska og um að stefnandi væri óvinnufær að fullu, en lutu þó aðallega að útreikningum og forsendum frádráttar aðalstefnda á grundvelli 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Kom fram í bréfinu að ekki bæri að draga frá þau réttindi sem launþegi skapaði sjálfur með greiðslu á 4% launa sinna til lífeyrissjóðs. Stefnandi hefði unnið fyrir þessum réttindum og mætti því ekki draga þau frá skaðabótakröfu frekar en bætur úr tryggingum sem hann hefði sjálfur keypt sér. Stefnandi fengi mun lægri ellilaun en ef hann hefði unnið áfram fyrir tekjum og greitt iðgjöld til lífeyrissjóða. Frádrátt skv. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga ætti að lækka hið minnsta um þetta „tap á innvinnslu ellilauna“.

13. Eftir uppgjör aðila aflaði stefnandi útreikninga tryggingastærðfræðingsins H samkvæmt nánar tilgreindum forsendum sem vörðuðu 11 þætti og lutu að atriðum varðandi örorkubætur og lífeyrisréttindi. Lágu útreikningarnir fyrir 15. október 2020.

III.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

14. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á þvíað hann hafi orðið fyrir bótaskyldu líkamstjóni í slysi við vinnu sína um borð í skipi, sbr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Hafi aðalstefndi viður-kennt bótaskyldu á grundvelli tryggingar sem útgerðin hafi verið með og eigi stefnandi rétt á bótum á grundvelli hennar, en samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Kröfur á hendur varastefnda byggi á sakarreglunni, sbr. og 171. gr. siglingalaga. Kröfur stefnanda lúta að bótum fyrir varanlegan miska, fyrir varanlega örorku, vegna tímabundins atvinnutjóns, auk bóta vegna tapaðra eftirlauna frá lífeyrissjóðum og styðjast þær við tölulega útreikninga og máls-ástæður er varða lögmæti bótauppgjörs.

15. Stefnandi byggi kröfur sínar um miskabætur á 4. gr. skaðabótalaga, en þær beri að miða við 25 stiga miska hans vegna afleiðinga slyssins og lánskjaratölu í mars 2020, sbr. 15. gr. nefndra laga, þegar miski hafi verið endanlega ákveðinn.

16. Bætur fyrir varanlega örorku byggi stefnandi á 5. gr. skaðabótalaga og á því að hann sé 100% óvinnufær vegna afleiðinga slyssins. Krafa hans sé miðuð við aldursstuðul samkvæmt útreikningum H tryggingastærðfræðings og árslaunaviðmið, enda séu hámarkslaun ekki bundin lánskjaravísitölu skv. 1. mgr. 15. gr. laganna. Af þeim sökum sé eðlilegt að miða við launavísitölu, líkt og gert sé við árslaun skv. 1. mgr. 7. gr. Hefði löggjafinn, við setningu breytingalaga nr. 37/1999, viljað binda hámarkslaun áfram við hækkun samkvæmt lánskjara-vísitölu hefði verið tekið fram í 1. mgr. 15. gr. skaðabótalaga að svo skyldi vera. Stefnandi telji ákvæðið skýrt um að það séu einungis bætur skv. 3. mgr. 7. gr. laganna sem hækki samkvæmt lánskjaravísitölu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 230/2009. Árslaun skv. 1. mgr. 7. gr. hækki hins vegar samkvæmt launavísitölu og það hafi árslaun skv. 2. mgr. lagaákvæðisins einnig gert í framkvæmd. Vinnugeta manna sé stjórnarskrárvarin réttindi, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 65. gr. hennar, eins og viðurkennt hafi verið af dómstólum. Löggjafanum sé því ekki heimilt að skerða rétt tjónþola, þ. á m. um hvernig eigi að ákveða bótafjárhæð, eða í öllu falli þurfi til þess skýra lagaheimild sem ekki sé til að dreifa hér.

17. Stefnandi hafi ekki unnið fyrir launum með vinnu frá slysinu, en tekjur tjónþola eftir slys sé helsti mælikvarði á varanlega örorku hans. Það samræmist ekki sjónarmiðum að baki 5. gr. skaðabótalaga að horfa til þess að stefnandi geti unnið léttari störf í framtíðinni, en að auki séu tekjur vegna slíkra starfa einungis fimmtungur af þeim tekjum sem stefnandi hafi haft sem sjómaður. Rökstuðningur í síðustu matsgerðinni sem gerð hafi verið sé að þessu leyti ekki í samræmi við þau matssjónarmið sem miða beri við. Verkir stefnanda skerði vinnugetu hans algerlega eins og fram komi í læknisvottorði I og uppfylli stefnandi öll skilyrði læknisfræðinnar um algera óvinnufærni. Tjónstakmörkunarskyldu stefnanda verði að skoða með hliðsjón af því. Þótt 10. gr. skaðabótalaga kveði á um að reisa verði kröfur um skaðabætur á sérfræðimati eða áliti örorkunefndar sé dómsvald um þessi atriði ekki framselt til matsmanna heldur verði að horfa til mannréttinda, þ. á m. 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 72. gr. hennar. Í 70. gr. stjórnar-skrárinnar felist að menn skuli almennt eiga rétt á að bera mál sín undir dómstóla, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 419/2000. Ákvæði í almennum lögum sem takmarki þann rétt verði að skýra með hliðsjón af því. Leiði af orðalagi stjórnarskrárákvæðisins að dómstólum hljóti að vera stjórnskipulega heimilt að taka efnislega afstöðu til kröfugerðar stefnanda. Sé enda um fjárhagslegt mat að ræða sem sé á færi löglærðra dómara. Til grundvallar kröfu stefnanda um bætur fyrir 100% varanlega örorku sé vísað til frjáls sönnunarmats dómara skv. 1. mgr. 44. greinar laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 374/2012 og nr. 608/2012.

18. Stefnandi hafi samkvæmt matsmönnum orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni frá 1. febrúar 2016 til 21. ágúst s. á. og hafi matinu ekki verið hnekkt. Ríki einhver óvissa um tekjur tjónþola eftir tjónsatburð verði venju samkvæmt að ákvarða bætur skv. 2. gr. skaðabótalaga með hliðsjón af tekjum hans áður en hann hafi orðið óvinnufær vegna tjónsatburðar. Sé vísað til dóms Hæsta-réttar í máli nr. 664/2010. Beri því að miða bætur til stefnanda við laun hans árið 2015 að viðbættu framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð, auk 10,17% orlofs. Til vara beri að byggja á árslaunaviðmiði skv. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, þ. e. launum stefnanda síðustu þrjú árin fyrir tjónsatburð. Verði stefndu að afsanna þessa bótakröfu stefnanda, svo sem með því að leggja fram yfirlit yfir svokölluð staðgengilslaun á viðkomandi togara, tilgreina viðkomandi staðgengil og þá veiðitúra sem skipið hafi farið á tímabilinu sem stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni. Þá sé bent á að stefnandi hefði getað unnið hjá annarri útgerð á meðan togari varast efnda hafi verið í viðgerð.

19. Stefnandi byggi á því að hann hafi ekki unnið fyrir launum fráþví slysið varð og vinni sér þar af leiðandi ekki inn réttindi til ellilífeyris, sbr. 1. gr. og 2. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. og 13. gr. og 14. gr. laganna. Hafi stefnandi af þessum sökum orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sem hann eigi rétt á að fá bætt sem annað fjártjón skv. 1. mgr. 1. greinar skaðabótalaga, sbr. 1. mgr. 5. greinar skaðabótalaga og reglu skaðabótaréttar um fullar bætur. Bendi stefnandi í þessum efnum á danska dómaframkvæmd, sbr. U.2019.425 og U.2013.3120 H. Ekki verði séð af forsendum frumvarps til breytingalaga nr. 37/1999 að í staðli núverandi 6. greinar skaðabótalaga sé gert ráð fyrir skerðingu ellilauna (eftirlauna), vegna engrar eða lakari innvinnslu lífeyrisréttinda vegna óvinnufærni fram að 67 ára aldri, eða fram að töku ellilífeyris. Byggi stefnandi á útreikningum tilgreinds tryggingastærðfræðings varðandi skerðingu ellilauna.

20. Stefnandi byggi á að sá frádráttur sem gerður hafi verið skv. 4. mgr. 5. greinar skaðabótalaga hafi ekki verið í samræmi við lög. Beri aðalstefndi í samræmi við dóm Hæstaréttar í máli nr. 113/2010 sönnunarbyrði fyrir því að beita megi frádrætti, en stefnandi telji það óheimilt m. a. þar sem ekki hafi komið fram á hvaða grundvelli útreikningar J tryggingastærðfræðings byggist.

21. Með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem ráðið hafi niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 10/2020 hafi aðalstefnda verið óheimilt að draga frá lífeyrissjóðsgreiðslur til lengri tíma en mat trúnaðarlæknis lífeyrissjóðsins hafi tekið til, en það hafi verið gert við uppgjör 12. október 2017 og og 21. apríl 2020. Mat trúnaðarlæknis hafi gilt til ágúst 2022 en við uppgjör hafi verið byggt á útreikningum tryggingastærðfræðingsins sem hafi miðað við greiðslu til 67 ára aldurs stefnanda.

22. Stefnandi byggi á að forsendur í greinargerð með 4. gr. í frumvarpi því sem orðið hafi að breytingalögum nr. 37/1999 séu rangar. Uppruni réttinda til örorkulífeyris séu þau vinnulaun, sem viðkomandi hafi unnið fyrir hörðum höndum og því hluti af þeim launakjörum sem viðkomandi launþega séu búin samkvæmt kjarasamningum, sbr. 2. gr. laga nr. 129/1997, sbr. og 2. mgr. 11. gr. laganna. Greiðslur frá lífeyrissjóðum séu ekki af félagslegum toga heldur hafi stefnandi keypt þessi réttindi með vinnu sinni sem hafi skapað framlag vinnuveitanda í iðgjaldinu til lífeyrissjóðsins. Því megi ekki draga þessi réttindi frá skaðabótakröfu frekar en bætur úr tryggingum sem tjónþoli hafi sjálfur keypt. Leiði það af meginreglu síðasta málsl. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga og þeim meginreglum sem það ákvæði byggir á. Vinnufærni stefnanda til öflunar lífeyrisréttinda hafi verið skert með því líkamstjóni sem hann hafi orðið fyrir í slysinu. Því megi ekki skerða bætur hans með því að draga þessi áunnu réttindi frá umkröfðum bótum fyrir skerðingu á vinnugetu og taka jafnframt ekki tillit til lægri ellilauna vegna líkamstjónsins, enda væri þá um tvöfalda skerðingu að ræða. Áunnin lífeyrisréttindi njóti verndar 72. greinar stjórnarskrárinnar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 368/1997, sbr. til hliðsjónar varðandi eignarrétt dóm réttarins í máli nr. 147/1994 og dóm Landsréttar í máli nr. 368/2020. Frádráttarákvæði 4. mgr. 5. greinar skaðabótalaga standist ekki nefnt stjórnarskrár-ákvæði og brjóti gegn lögmætisreglu og meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, sbr. dóm Hæsta-réttar í máli nr. 340/2011. Sé litið til hinna þriggja skilyrða eignarnáms, sbr. 72. gr. stjórnar-skrárinnar, þ. e. fulls verðs, lagaheimildar og almenningsþarfar, þá sé engin almenningsþörf fyrir hendi í þessu máli. Vátryggingafélög eigi ekki að hagnast á þeim réttindum sem tjónþolar vinni sér inn sem launþegar.

23. Varðandi frádráttarheimildir aðalstefnda byggi stefnandi loks á að honum verði því ekki gert að sæta frádrætti frá bótakröfu sinni skv. ákvæðum 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga að því marki sem tryggingin hafi verið fjármögnuð af stefnanda og samskipsmönnum hans, en fram komi á launaseðlum að þeir greiði kostnaðarhlut sjómanna vegna slysatryggingar. Brjóti slíkur frádráttur í bága við meginreglu 2. mgr. 172. gr. siglingalaga, enda sé tryggingin að hluta fjármögnuð af hinum vátryggðu skipverjum.

24. Dómkröfur á hendur aðalstefnda byggi stefnandi á þeirri meginreglu kröfuréttar að sá sem ekki hafi fengið fullar efndir kröfu sinnar geti krafist viðbótargreiðslna úr hendi skuldara. Skýrir fyrirvarar hafi verið gerðir við uppgjörið 12. október 2017 þess efnis að frádráttur samkvæmt útreikningum nefnds tryggingastærðfræðings ættu ekki rétt á sér, um réttmæti útreiknings aðalstefnda á tímabundnu tekjutjón stefnanda og um að varanleg örorka stefnanda væri meiri en metin hefði verið vegna nýrra einkenna á líkamstjóni hans. Enn fremur hafi verið gerður fyrirvari við uppgjörið 21. apríl 2020 um að frádráttur á grundvelli 4. mgr.5. greinar gæti ekki staðist, auk fyrirvara um mat á miska og varanlegri örorku. Loks hafi stefnandi lýst því yfir að hann treysti því að árslaunaviðmið aðalstefnda varðandi uppgjörið væri byggt á réttum forsend-um, en síðar hafi komið í ljós að uppgjör hafi verið byggt á hækkun hámarkslauna samkvæmt lánskjaravísitölu en ekki launavísitölu svo sem rétt hefði verið. Stefnandi hafi sannanlega mótmælt útreikningum þeim sem legið hafi frádrættinum að baki. Vátryggingafélög verði að fara að lögum, sbr. lög nr.100/2016 um vátryggingastarfsemi og lög nr. 161/2002 um fjármála-fyrirtæki, sbr. og 8. tl. 4. gr. reglugerðar nr. 673/2017 um eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti vátryggingafélaga. Sé einnig vísað til lögmætisreglu stjórnsýsluréttar.

25. Varakrafa stefnanda á hendur aðalstefnda styðjist við sömu rök og aðalkrafa hans að öðru leyti en því að miðað sé við 65% varanlega örorku í stað 100%. Sama eigi við um þrautavarakröfu stefnanda hvað varðar tímabundið atvinnutjón og tap á innvinnslu/ávinnslu ellilífeyris en krafa um bætur sé grundvölluð á 5 stiga hækkun á miska og 15% hækkun varanlegrar örorku og komi því ekki aðrar greiðslu til frádráttar en greiðslur 22. mars 2016 og 21. apríl 2020.

26. Verði aðalstefndi sýknaður að einhverju leyti byggi stefnandi á því að varastefndi, sem hafi við kaup á fyrri útgerð togarans tekið við skyldum hennar skv. IX kafla siglingalaga nr. 34/1985 og lögum nr. 35/1985 um sjómenn, beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda og hvíli á honum skylda til greiðslu þess sem upp á vanti til að stefnandi fái fullar bætur. Fallist dómurinn ekki á kröfu stefnanda í aðalaðild um bætur úr slysatryggingu beri varastefnda að greiða stefnanda þá kröfu sem hann geri í aðalaðild málsins og til vara mismun á heildarkröfu hans og þeirri kröfu sem fallist verði á í aðalaðild. Þannig fái stefnandi fullar bætur í samræmi við meginreglu skaðabótaréttar þar um. Greiðslur úr slysatryggingu stafi eingöngu frá aðalstefnda en ekki varastefnda og beinist krafa að greiðslu úr tryggingunni því einungis að þeim fyrri. Í skilmálum tryggingarinnar segir að bætur ákvarðist samkvæmt reglum skaðabótalaga, en það varði einungis útreikning bótanna. Úr hendi varastefnda sé krafa um bætur byggð á sakar-reglunni en slysið hafi orðið vegna vanbúnaðar útgerðarinnar við vinnuna og vegna gáleysis vinnufélaga hans.

27. Beri varastefndi samkvæmt reglum um vinnuveitendaábyrgð og 171. grein siglingalaga skaðabótaábyrgð á því líkamstjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir í vinnuslysinu. Vísi stefnandi til tilkynningar útgerðarinnar til Sjúkratrygginga Íslands. Færiband, sem notað hefði verið við vinnuna og fallið á stefnanda, hefði ekki verið tryggilega skorðað og fest í þeim öldugangi, sem þá hefði verið. Auk þess hafi samskipsmenn stefnanda og vinnufélagar ekki gætt þess nægilega vel við þessar aðstæður að færibandið félli ekki af kararbrúninni sem það hvíldi á. Færibandið hafi fallið af þeim krafti sem hreyfing skipsins hafi skapað og slengst á stefnanda í þeirri taug sem hafi átt að halda færibandinu. Um hafi verið að ræða stórhættulegar aðstæður sem séu á ábyrgð skipstjóra og þeirra vinnufélaga stefnanda sem vinnuveitandi þeirra beri ábyrgð á. Ástæður þess, að lausabandið hafi fallið á stefnanda séu þær að þeir hafi ekki gætt að sér, sem og staðsetning lausabandsins á háskalegum stað efst á kararöð og á brún eins karsins, ónógar festingar bandsins er veltingur var á skipinu, auk þeirrar staðreyndar að stefnandi hafi verið að vinna beint fyrir neðan bandið. Þannig liggi sökin fyrir. Miðað við þessar aðstæður hefði stefnandi ekki getað sloppið ómeiddur úr slysinu. Þá hafi engin rannsókn farið fram á slysinu eða orsökum þess í samræmi við 3. mgr. 221. greinar siglingalaga og grunnreglur vinnuréttar eða t. d. hjá þeirri rannsóknarnefnd sem tilgreind sé í 16. gr. laga nr. 18/2013. Liggi sönnunarbyrði um orsakir slyssins á vinnuveitanda stefnanda og hafi stefnandi engan þátt átt í að tjónið varð, sbr. 23. gr. aí skaðabótalögum.

28. Að öðru leyti byggi dómkröfur á hendur varastefnda á sömu málsástæðum og á hendur aðalstefnda eftir því sem við eigi, s. s. varðandi hámarkslaun, bætur vegna skerðingar á inn-vinnslu ellilauna og að frádráttur skv. 4. mgr. 5. greinar skaðabótalaga standist ekki stjórnar-skrárvarin réttindi stefnanda.

29. Stefnandi setti fram þrautaþrautavarakröfu á hendur báðum stefndu við aðalmeðferð málsins en með þeirri kröfu er ekki krafist bóta vegna taps á innvinnslu ellilífeyris og er gert ráð fyrir að bætur fyrir tímabundna örorku hafi verið greiddar að fullu. Bætur fyrir miska grundvallist á 5 stiga hækkun á miska, að teknu tilliti til síðustu matgerðarinnar, bætur fyrir varanlega örorku séu miðaðar við 15% hækkun og að um hækkun hámarkslauna fari samkvæmt launavísitölu.

IV.

Helstu málsástæður og lagarök stefndu

30. Stefndu byggja sýknukröfu þeirra á að tjón stefnanda sé að fullu bætt. Uppgjör bóta fari samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 og séu þar skýr fyrirmæli um hvernig reikna skuli skaðabætur til handa tjónþola.

31. Samkvæmt 2. gr. laganna skuli ákveða bætur fyrir atvinnutjón frá því að tjón hafi orðið þangað til tjónþoli geti hafið vinnu að nýju eða þar til heilsufar hans sé orðið stöðugt. Stefnandi hafi sótt sjó til 19. janúar 2016 og sé stöðugleikapunktur staðfestur af dómkvöddum matsmönnum 21. ágúst 2016. Stefnandi hafi fengið greidd staðgengilslaun frá útgerðinni vegna þessa tímabils og miðist þau við 62% sjósókn, sem hafi verið sjósókn stefnanda á árinu 2015. Hann hefði verið ráðinn til afleysinga og ekki haft fastan ráðningarsamning. Togarinn hafi farið í slipp 1. ágúst 2016 og skipverjar verið í launalausu leyfi þar til hann hafi aftur farið á veiðar 22. s. m. Launayfirlit stefnanda og launaseðlar staðgengla liggi fyrir og hafi verið greidd laun umrætt tímabil. Eftirstöðvar, ásamt vanreiknuðu orlofi, hafi verið greiddar af aðalstefnda. Bætur fyrir tímabundið atvinnutjón hafi numið samtals 6.225.945 krónum og hafi stefnandi ekki orðið fyrir neinu tekjutapi fram að stöðugleikapunkti.

32. Samkvæmt 3. gr. sömu laga skuli greiða þjáningabætur fyrir tímabilið frá því að tjón varð þar til heilsufar tjónþola sé orðið stöðugt. Þjáningabætur hafi verið að fullu greiddar 12. október 2017 í samræmi við tímabil þjáningabóta sem dómkvaddir matsmenn hafi talið frá 19. janúar 2016 að stöðugleikapunkti 21. ágúst s. á.

33. Í 4. gr. skaðabótalaga sé kveðið á um útreikning varanlegs miska. Stefnandi hafi verið [...]ára þegar hann slasaðist og eigi því rétt á hámarksútreikningi samkvæmt töflu í 2. mgr. lagagreinar-innar. Grunnvísitala skaðabótalaga sé 3282 sem sé lánskjaravísitala í júlí 1993. Lánskjara-vísitala 12. október 2017, þegar bætur hafi verið greiddar vegna 20% miska, hafi verið 8767 stig, en 9361 stig þegar bætur hafi verið greiddar 21. apríl 2020 vegna 5% viðbótarmiska. Hafi útreikningar miðast við þetta.

34. Í 5. gr. laganna sé kveðið á um útreikning skaðabóta fyrir varanlega örorku og í 6. gr. sé kveðið á um að bætur fyrir varanlega örorku skuli meta til fjárhæðar á grundvelli örorkustigs tjónþola skv. 5. gr., árslauna hans skv. 7. gr. og töflu, sem birt sé í lagagreininni, þannig að margfölduð séu saman örorkustig, árslaun og stuðull töflunnar í samræmi við aldur tjónþola á þeim tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Samkvæmt 4. mgr. 7. gr. nefndra laga skuli við útreikning á varanlegri örorku ekki miða við hærri árslaun en 4.500.000 kr. Tekjur stefnanda á því tímabili sem miða beri við hafi verið hærri en hámarkslaunaviðmiðið og reiknist því bætur fyrir varanlega örorku samkvæmt nefndri 4. mgr. 7. gr. Aldursstuðull stefnanda sé 9,1100. Bætur vegna 50% varanlegrar örorku samkvæmt fyrri matsgerð hafi verið greiddar 12. október 2017 og 21. apríl 2021 vegna 15% varanlegrar viðbótarörorku samkvæmt seinni matsgerð.

35. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skuli m. a. draga frá skaðabótakröfu bætur frá Tryggingastofnun (Sjúkratryggingum Íslands) og 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði. Skuli við útreikninginn miðað við 4,5% ársávöxtun. Jtryggingastærðfræðingur hafi reiknað eingreiðsluverðmætið samkvæmt fyrra örorkumatinu og hafi sú fjárhæð verið dregin frá við bótauppgjörið, sem og greiðslur frá Sjúkratryggingum Íslands. Viðbótarfrádráttur hafi einnig átt sér stað vegna eingreiðsluverðmætis eftir seinna örorkumatið.

36. Vextir hafi verið greiddir í samræmi við ákvæði 16. gr. títtnefnda laga, en auk þess hafi stefnanda verið greiddur útlagður kostnaður og innheimtuþóknun lögmanns hans.

37. Með vísan til alls framangreinds hafi stefndu greitt stefnanda fullar bætur samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og beri því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

38. Stefndu geri athugasemdir við kröfugerð stefnanda, bæði hvað varðar aðal- og varakröfu.

39. Aðalkrafa stefnanda um bæturfyrir varanlegan miska sé ekki rétt reiknuð, en af hans hálfu séu lögð saman miskastig samkvæmt báðum matsgerðum og samtalan framreiknuð frá grunnvísitölu 3282 til vísitölu marsmánaðar 2020, 9276 stig. Miskabætur samkvæmt fyrri matsgerðinni, 20 stig, hafi hins vegar verið greiddar 12. október 2017 og lánskjaravísitala til útreiknings þá verið 8615 stig. Aðalstefndi hafi því þegar greitt stefnanda fullar miskabætur.

40. Aðalkrafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku að fjárhæð 161.848.000 krónur byggist annars vegar á að hann sé 100% óvinnufær eftir slysið og hins vegar á að miða beri framreikning hámarkslauna við launavísitölu en ekki lánskjaravísitölu. Þetta sé í andstöðu við ákvæði skaðabótalaga og sé rétt að miða framreikning við lánskjaravísitölu.

41. Í 15. gr. skaðabótalaga sé tekið fram að fjárhæðir bóta, sem greindar séu í 3. gr., 1. mgr. 4. gr., 3. mgr. 7. gr. og 2. málsl. 1. mgr. 13. gr. breytist mánaðarlega í hlutfalli við breytingar sem verða á lánskjaravísitölu frá gildistöku laganna. Ekki sé vísað til 4. mgr. 7. gr. laganna og mætti halda því fram að bætur samkvæmt þeirri grein ættu ekki að framreiknast. Stefndu byggi þó ekki á þeirri lögskýringu en bendi á að í skaðabótalögum sem samþykkt hafi verið 1993 hafi verið kveðið á um hámarksbætur í 3. mgr. 7. gr. Þeirri lagagrein hafi verið breytt með 6. gr. laga nr. 37/1999. Þá hafi 1. og 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga tekið breytingum, ný 3. mgr. bæst við og eldri 3. mgr. orðið 4. mgr. Í greinargerð með frumvarpinu 1993 segi m. a. svo í kafla 4.7, Stöðlunbótafjá rhæða, verðbætur og vextir: „Eins og vikið er að í athugasemdum hér að framan eru fjárhæðir ýmissa bóta fastákveðnar í frumvarpinu, svo og lágmark bóta fyrir missi framfær-anda og hámarksárslaun sem miða skal örorkubætur o. fl. við. Allt eru þetta nýmæli og einnig það að fjárhæðir breytast eftir lánskjaravísitölu frá því að tjón varð og þar til bótafjárhæð er ákveðin. Bætur fyrir örorku breytast og í hlutfalli við breytingar á vísitölu, sjá nánar 15. gr. og athugasemdir við hana.“ Í 6.6. kafla frumvarpsins um áhrif verðbreytinga á bótakröfu segi m. a.: „Sama á við um aðrar fjárhæðir sem nefndar eru í frumvarpinu, þ. e. hæstu árslaun sem örorkubætur miðast við og lágmark bóta til maka fyrir missi framfæranda. Örorkubætur skal umreikna miðað við breytingar á lánskjaravísitölu frá því að tjón varð og þar til bótafjárhæð er ákveðin með samningi eða dómi, sjá nánar 15. gr.“ Í 15. gr. frumvarpsins segi m. a.: „Fjárhæðir bóta, sem greindar eru í 3. gr., 1. mgr. 4. gr., 3. mgr. 7. gr. og 2. málsl. 1. mgr. 13. gr., breytast mánaðarlega í hlutfalli við breytingar sem verða á lánskjaravísitölu frá gildistöku lag-anna.“Ekki hafi staðið til að breyta því ákvæði að hámarksbætur samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 verðbættust samkvæmt lánskjaravísitölu við það að ákvæðið hafi orðið að 4. mgr. 7. gr. með lögum nr. 37/1999. Um efni 15. gr. um verðbreytingar hafi verið fjallað af fræðimönnum sem telji að hámarkstekjuviðmið í 4. mgr. 7. gr. hafi átt að hækka í takt við vísitöluna. Um augljósa villu hafi verið að ræða, en ekki fari á milli mála að ætlunin hafi verið sú að hámarkslaun fylgdu breytingu á vísitölu, rétt eins og lágmarkslaunin í 3. mgr. 7. gr. sem 1. mgr. 15. gr. vísar til.

42. Stefnandi krefjist bóta fyrir 100% varanlega örorku, en í skaðabótalögum séu skýr ákvæði um hvernig reikna skuli bætur vegna varanlegrar örorku. Í 2. mgr. 5. gr. laganna sé kveðið á um rétt tjónþola á bótum fyrir varanlega örorku. Þegar tjón vegna örorku sé metið skuli líta til þeirra kosta sem tjónþoli eigi til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt sé að ætlast til að hann starfi við. Í 6. gr. sé m. a. kveðið á um að bætur fyrir varanlega örorku skuli meta til fjárhæðar á grundvelli örorkustigs tjónþola. Í 10. gr. segi að þegar fyrir liggi sérfræðilegt álit um örorku- og/eða miskastig tjónþola, eða þá læknisfræðilegu þætti skv. 2. og 3. gr. sem meta þurfi til þess að uppgjör bóta samkvæmt lögum þessum geti farið fram, geti hvor um sig, tjónþoli eða sá sem krafinn er bóta, borið álitið undir örorkunefnd. Örorkumat sem grundvöllur bótaútreiknings geti annars vegar verið unnið af sérfræðingum, t. d. dómkvöddum matsmönn-um, eða örorkunefnd. Önnur möt, s. s. eigið mat tjónþola eða lögmanns hans, koma ekki til álita við útreikning bóta. Aðalstefndi hafi greitt bætur fyrir varanlega örorku á grundvelli matsgerða dómkvaddra matsmanna, en þeim hafi stefnandi ekki hnekkt.

43. Engin ákvæði í skaðabótalögum styðji kröfu stefnanda um bætur vegna tapaðra eftirlauna/ellilauna frá lífeyrissjóðum, en umkrafin fjárhæð sé byggð á útreikningi tryggingastærðfræðings þar sem miðað sé við hámarkslaun framreiknuð með launavísitölu. Í athugasemdum með 4. gr. laga nr. 37/1999 sem hafi orðið að 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga segi m. a: „Margföldunarstuðull 5. gr. frumvarpsins er annars eðlis en í gildandi lögum og við það miðaður að tjónþoli fái að fullu bætt það tekjutap sem hann verður fyrir vegna varanlegrar örorku. Vegna þessa er lagt til að til frádráttar bótum komi greiðslur af félagslegum toga sem koma í hlut tjónþola vegna örorkunnar. Við frádráttinn þarf að huga að því að greiðslur séu sambærilegar með því að taka tillit til skattskyldu og greiðsluforms, áður en dregið er frá skattfrjálsum og afvöxtuðum bótum fyrir varanlega örorku.“

44. Til heildaratvinnutekna skv. 1. mgr. 7. gr. skuli telja með framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Þá segi í greinargerð með 6. gr. laga nr. 37/1999 sem breytt hafi 7. gr. skaðabótalaga að til „að taka af tvímæli er jafnframt kveðið á um að til „heildarvinnutekna“ skuli m. a. bæði telja framlag vinnuveitanda og launþega til lífeyrissjóðs“. Það sé því innbyggt í bætur vegna varan-legrar örorku að verið sé að bæta í formi eingreiðslu tjón sem felist í skerðingu launatekna og lífeyris.

45. Vegna slyssins fái stefnandi greiddan örorkulífeyri frá tveimur lífeyrissjóðum, K og L. Samkvæmt reglum K sé örorkulífeyrir greiddur til 67 ára aldurs. Eftir það breytist heiti greiðslunnar í ellilífeyri en greiðslan haldist óbreytt.

46. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabót alaga skuli m. a. draga frá skaðabótakröfu 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði og skuli við útreikninginn miðað við 4,5% ársafvöxtun. Í fyrri útreikningi J tryggingastærðfræðings hafi verið byggt á fyrra örorkumatinu og miðað við að stefnandi fengi fullar greiðslur frá lífeyrissjóðum þar til þrjú ár væru liðin frá upphafi örorku, en 50% eftir það út hefðbundna starfsævi. Í seinni útreikningi tryggingastærðfræðingsins hafi verið byggt á seinni matsgerðinni og við það miðað að stefnandi fengi fullan örorkulífeyri fram til endurmats í ágúst 2022, en 50% eftir það út starfsævina. Tekist hafi verið á um útreikning sama tryggingastærðfræðings í dómi Hæstaréttar í máli nr. 634/2014. Hafi dómurinn staðfest að rétt hefði verið að draga frá bótum áfrýjanda vegna slyssins 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, og sé vísað til niðurstöðu dómsins um þetta. Þá sé frádrátturinn stefnanda mjög hagfelldur þar sem reiknað sé með 50% greiðslum frá lífeyrissjóðum að loknu endurmati í ágúst 2022, en ekki 100% eins og stefnandi byggi mál sitt að öðru leyti á. Stefnandi hafi ekki hrakið útreikninga tryggingastærðfræðingsins.

47. Stefndu byggi á sömu málsástæðum og áður hvað varði útreikninga að baki varakröfum stefnanda á hendur aðalstefnda. Áréttað sé að stefndu hafi greitt bætur fyrir 5 stiga viðbótarmiska miðað við lánskjaravísitölu aprílmánaðar 2020, en stefnandi miði við mars-mánuð. Bætur hafi því numið 5185 krónum umfram það sem stefnandi fari fram á.

48. Hvað varði kröfur stefnanda á hendur varastefnda byggi stefndu á sömu málsástæðum og lagarökum og í aðalaðild og krefjist sýknu.

49. Komi til álita að greiða stefnanda frekari bætur eða telji dómurinn útreikninga stefndu við uppgjör bóta að einhverju leyti ekki rétta beri að hafa í huga að reikna beri kröfur stefnanda vegna vinnuslyssins sem hann hafi orðið fyrir [...]2015 út frá ákvæðum skaðabótalaga. Slíkir útreikningar sýni að tjónið sé þegar að fullu bætt. Í matsgerðum dómkvaddra matsmanna hafi ekki verið metið tímabundið atvinnutjón, enda ekki verið beðið um það. Stefnandi hafi verið matsbeiðandi í seinna tilvikinu. Miðað hafi verið við tímabilið frá því að sjósókn lauk 19. janúar 2016 til stöðugleikapunkts 21. ágúst 2016. Tímabundið atvinnutjón hafi verið gert upp og hafi bætur tekið mið af launum staðgengla umrætt tímabil og 62% sjósókn stefnanda á árinu 2015. Beri að hafna öllum kröfum um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón og lækka dómkröfur stefnanda sem því nemi. Þá beri samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga að draga frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns m. a. eingreiddar örorkubætur slysatrygginga samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga og 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði og skuli við útreikninginn miðað við 4,5% ársávöxtun. Komi þannig til frádráttar greiðslur frá Sjúkratryggingum Íslands og eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris.

V.

Niðurstaða

50. Í máli þessu krefst stefnandi bóta úr hendi stefndu vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í slysi við vinnu sína um borð í togara [...] 2015. Um rétt stefnanda til bóta fer skv. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985, en við uppgjör bóta ber að fara eftir ákvæðum skaðabótalaga nr.

50/1993 í samræmi við kjarasamning Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi og Samtaka atvinnulífsins annars vegar og Sjómannasambands Íslands hins vegar. Varastefndi hafði tryggt áhafnarmeðlimi togarans slysatryggingu sjómanna hjá aðalstefnda af þessum sökum. Réttur stefnanda til bóta á þessum forsendu mer óumdeildur, en aðila greinir á um hvort bótauppgjör hafi farið fram með réttum hætti. Hefur stefnandi uppi frekari fjárkröfur um bætur vegna varanlegs miska, vegna varanlegrar örorku, vegna tapaðrar ávinnslu ellilífeyris og vegna tímabundins atvinnutjóns, en stefndi telur bætur að fullu greiddar. Eins og fram kemur í málavaxtalýsingu tók stefnandi við bótum úr hendi aðalstefnda í tvígang og voru gerðir fyrirvarar, ýmist við fyrri eða seinni greiðsluna, um þau atriði sem um er deilt í máli þessu. Þá gerir stefnandi kröfur á hendur varastefnda á grundvelli sakarreglu skaðabótaréttar og vinnuveitendaábyrgðar, sbr. 171. gr. siglingalaga.

51. Ekki er ágreiningur milli aðila um að varanlegan miska beri að miða við 25 stig í samræmi við matsgerð dómkvaddra matsmanna, dags. 13. mars 2020, en stefnandi byggir á að reikna beri bætur vegna miska miðað við lánskjaravísitölu í mars 2020 þegar endanleg niðurstaða hafi legið fyrir um miskastig. Um miskabætur er fjallað í 4. gr. skaðabótalaga og skal miski metinn til stiga skv. 1. mgr. ákvæðisins. Fjárhæðir miskabóta skv. 1. mgr. 4. gr. laganna breytast mánaðarlega í hlutfalli við breytingar á lánskjaravísitölu frá gildistöku laganna, sbr. fyrirmæli þar um í 1. mgr. 15. gr. sömu laga. Eðli máls samkvæmt eru bætur reiknaðar út miðað við þær forsendur sem eru til staðar við greiðslu bóta. Aðalstefndi greiddi bætur í samræmi við matsgerð dómkvaddra matsmanna, dags. 27. júlí 2017, vegna 20 stiga miska. Fór greiðslan fram 12. október 2017 miðað við lánskjaravísitölu þess mánaðar. Viðbótarbætur vegna 5 stiga viðbótarmiska, í samræmi við matsgerðina frá 13. mars 2020, voru greiddar 21. apríl 2020 miðað við lánskjaravísitölu þess mánaðar. Bætur fyrir varanlegan miska hafa þannig verið að fullu greiddar í samræmi við ákvæði skaðabótalaga og það markmið þeirra að fullar bætur fáist vegna líkamstjóns. Hníga engin lagarök til annars, enda myndi nálgun stefnanda leiða tilþessað reiknaðar væru verðbætur á greiðslu sem þegar hefur verið innt af hendi og þannig leiða til auðgunar hans umfram fullar bætur.

52. Um bætur fyrir varanlega örorku fer eftir ákvæðum 5., 6. og 7. gr. skaðabótalaga. Örorkustig er ákvarðað skv. 5. gr. eins og áður segir, 6. gr. mælir fyrir um útreikning bóta og 7. gr. hvaða árslaun tjónþola beri að miða við. Krafa stefnanda um frekari bætur vegna þessa þáttar lúta að því að örorkustig hans sé 100%, að árslaun hans beri að framreikna miðað við launavísitölu, auk þess að lúta að frádrætti aðalstefnda frá bótafjárhæð og tölulegum útreikningi.

53. Um ágreining aðila um örorkustig stefnanda liggja fyrir ýmis sérfræðigögn sem nánar eru reifuð í málsatvikalýsingu. Liggja þannig fyrir tvær matsgerðir dómkvaddra matsmanna, álitsgerð sem stefnandi aflaði áður en til málshöfðunar kom og fjöldi læknisvottorða sem taka til heilsufars stefnanda, auk upplýsinga um starfsendurhæfingu stefnanda. Stefnandi byggir á því að örorka hans sé í raun 100% og vísar til þess að hann hafi ekki stundað vinnu frá slysinu, auk þess að skírskota til þess að starfsgeta hans sé algerlega skert eins og fram komi í læknisvottorði I frá 18. mars 2019. Stefndu byggja aftur á móti á því að bætur séu að fullu greiddar í samræmi við matsgerð dómkvaddra matsmanna frá 13. mars 2020 þar sem varanleg örorka stefnanda var metin 65%.

54. Í 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er kveðið á um frjálst sönnunarmat dómara og á það við í þessu máli líkt og endranær. Á grundvelli þeirrar meginreglu mun dómurinn, sem er skipaður sérfróðum meðdómsmanni á sviði taugalækninga, meta þau sérfræðigögn sem fyrir liggja í málinu. Við það mat verður að líta til þess að matsgerðir dómkvaddra matsmanna hafa almennt ríkt sönnunargildi, m. a. þar sem aðilar hafa þá báðir fengið að koma að sjónarmiðum sínum, en matsgerðirnar verða þó að uppfylla þær kröfur sem til þeirra eru gerðar, t. a. m. um rökstuðning.

55. Bætur fyrir varanlega örorku hafa verið gerðar upp við stefnanda, fyrst miðað við matsgerð dómkvaddra matsmanna frá árinu 2017 og síðan miðað við matsgerð dómkvaddra matsmanna frá mars 2020. Er sú síðari hagfelldust stefnanda af þeim mats- og álitsgerðum sem fyrir liggja. Stefnandi telur þó að miða eigi við 100% örorku, eins og áður segir, án þess að sú kröfugerð styðjist í nokkru við niðurstöður þeirra matsmanna sem lagt hafa mat á örorkustig hans. Telur stefnandi rökstuðning að því er varði starfsgetu hans í matsgerðinni frá 13. mars 2020 ekki vera í samræmi við sjónamið þau sem fram komi í greinargerð með 5. gr. í frumvarpi því sem orðið hafi að skaðabótalögum, en örorkustig tjónþola er metið í samræmi við fyrirmæli þeirrar greinar. Telur stefnandi jafnframt að tjónstakmörkunarskylda hans hljóti að miða við algjöra óvinnufærni.

56. Í fyrirliggjandi matsgerð, dags. 13. mars 2020, er 5. gr. skaðabótalaga reifuð og tekið fram að skv. 2. mgr. lagaákvæðisins beri að líta til þeirra kosta sem tjónþoli eigi til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt sé að hann starfi við. Enn fremur að af þessu leiði að tjónþola beri að takmarka tjón sitt svo sem með því að breyta um starf ef unnt er eða starfsaðferðir. Við mat á varanlegri örorku séu bornar saman annars vegar sú framvinda í atvinnuþátttöku tjónþola sem hefði átt sér stað hefði hann ekki orðið fyrir líkamstjóni og hins vegar sú framvinda sem orðin sé frá slysi fram að batahvörfum og frá því tímamarki og verði að líkindum í framtíðinni að því er atvinnuþátttöku varði að teknu tilliti til líkamstjóns. Vera megi að gera þurfi tilhliðranir við síðari atburðarásina ef sýnt þyki að tjónþoli hafi ekki sinnt skyldu sinni til að takmarka tjón sitt eins og honum sé skylt, sbr. 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Er svo rakið að matsmenn telji allar líkur á að stefnandi hefði starfað áfram til sjós en hann sé óhæfur til sjómennsku til frambúðar vegna afleiðinga slyssins. Vonleysi stefnanda um möguleg starfsáform veki athygli og virðist frumkvæðisleysi hans ekki í samræmi við færni hans og virkni. Þótt matsbeiðandi hafi ekki unnið nein störf í landi eftir slysið sé ólíklegt að hann hafi ekki neina starfsgetu þegar frá líði, þótt hún verði skert. Í ljósi tjónstakmörkunarskyldu og sanngirniskröfu telji dómkvaddir matsmenn rétt að reikna með að hann geti unnið léttari störf. Í dæmaskyni eru nefnd léttari afgreiðslustörf eða húsvarðarstörf í hlutastarfi.

57. Matsmenn staðfestu matsgerð sína fyrir dóminum og aðspurður bar F taugalæknir að létt störf hefðu verið tekin sem dæmi. Stefnandi byggi ekki við mikinn hálsmænuskaða heldur væri vandinn fólginn í verkjum. Ýmis eftirlitsstörf hefðu því verið talin koma til greina eða afgreiðslustörf, s. s. í veiðivöruverslunum, þar sem þekking stefnanda gæti nýst. Starfsgeta stefnanda, sem væri tiltölulega ungur að árum, væri skert, en ekki að fullu. Fyrir dóminum staðfesti I læknir vottorð sitt frá 18. mars 2019, en þar segir að stefnandi sé óvinnufær til allrar líkamlegrar vinnu. Kom fram hjá lækninum að stefnandi hefði komið til skoðunar og greiningar hjá honum að frumkvæði lögmanns hans. Vitnið taldi að um mænuþrengsli væri að ræða og bar að stefnandi hefði einnig leitað til sín nýlega á árinu 2022 og væri hann stirðari og aumari í hálshryggnum.

58. Að mati dómsins eru forsendur dómkvaddra matsmanna í matsgerð, dags. 13. mars 2020, í samræmi 5. gr. skaðabótalaga og þau sjónarmið sem þar liggja að baki. Stefnandi hefur ekki hnekkt því mati sem fram kemur í matsgerðinni með því t. d. að óska eftir yfirmati heldur vísar hann til annarra gagna málsins. Það er álit dómsins, sem skipaður er taugalækni sem sérfróðum meðdómanda, að gögn málsins styðji ekki að um 100% örorku sé að ræða. Þá verður í því samhengi ekki fram hjá því litið að þótt fyrir liggi að starfsendurhæfing sú sem þegar hefur farið fram hafi ekki komið stefnanda að því gagni sem að var stefnt þá kemur fram í fyrrgreindri matsgerð að stefnandi hafi ekki leitað nægilega góðra leiða til að fá bót heilsufarsvandamála sinna og sé því enn talsverð óvissa um hvað valdi miklum og versnandi einkennum hans. Að öllu virtu telur dómurinn niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um að varanleg örorka stefnanda sé 65% vegna afleiðinga slyssins ekki hafa verið hnekkt. Hefur stefnanda ekki tekist að sýna fram á að hún sé önnur og hærri, en um þá fullyrðingu ber hann sönnunarbyrði sem hann hefur ekki risið undir. Niðurstaða matsgerðar, dags. 13. mars 2020, var því réttilega lögð til grundvallar við uppgjör bóta miðað við 65% varanlega örorku stefnanda.

59. Samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga skal meta bætur fyrir varanlega örorku til fjárhæðar með því að margfalda saman örorkustig, árslaun og aldursstuðul töflu sem er að finna í lagaákvæðinu. Um árslaun er fjallað í 7. gr. nefndra laga og kemur sú meginregla fram í 1. mgr. að miða skuli við rauntekjur tjónþola, þ. e. meðalatvinnutekjur hans síðustu þrjú almanaksárin fyrir tjónsdag, og skal leiðrétta tekjurnar samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Undantekningar frá þessari reglu koma fram í síðari málsgreinum lagagreinarinnar, m. a. í 4. mgr. þar sem kveðið er á um að ekki skuli miða við hærri árslaun en 4.500.000 krónur.

Er ágreiningslaust milli aðila að miða skuli við hámarkslaun í samræmi við nefnda 4. mgr. 7. gr. en ágreiningur ríkir um hvort framreikna eigi þá fjárhæð miðað við lánskjaravísitölu eða launavísitölu.

60. Þegar skaðabótalög voru samþykkt voru fjárhæðir ýmissa bóta fastákveðnar, eins og segir í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að nefndum lögum. Var þá einnig gert ráð fyrir því að fjárhæðir, m. a. bætur fyrir örorku, breyttust eftir lánskjaravísitölu frá því að tjón hefði orðið og þar til bótafjárhæð væri ákveðin. Segir þannig í 1. mgr. 15. gr. að fjárhæðir bóta sem m. a. séu greindar í 3. mgr. 7. gr. breytist mánaðarlega í hlutfalli við breytingar sem verði á lánskjaravísitölu frá gildistöku laganna. Þá sagði í 2. málsl. 2. mgr. 15. gr. að bætur fyrir varan -lega örorku skyldi umreikna miðað við breytingar á lánskjaravísitölu frá því að tjón hefði orðið og þar til bótafjárhæð hefði verið ákveðin. Skaðabótalögunum hefur verið breytt nokkrum sinn-um í áranna rás, m. a. með lögum nr. 37/1999 sem fólu í sér ýmsar breytingar. Meðal þeirra var að við 7. gr. var skeytt nýrri málsgrein sem mælti fyrir um lágmarkslaunaviðmið við útreikning bóta fyrir varanlega örorku. Varð sú málsgrein að 3. mgr. 7. gr. en fyrri 3. mgr. varð að 4. mgr. lagaákvæðisins og var efnislega óbreytt. Þá voru þær breytingar gerðar á 1. mgr. 7. gr. að í stað þess að árslaun teldust vera heildarvinnutekjur tjónþola á síðastliðnum tólf mánuðum fyrir tjónsdag ætti eftirleiðis að miða við að við útreikning árslauna ætti að horfa til meðalatvinnutekna tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir tjónsdag, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Með lögum nr. 37/1999 var 2. málsl. 2. mgr. 15. gr. skaðabóta-laga jafnframt felldur úr gildi þar sem hann hafði ekki þýðingu eftir breytingar á 1. mgr. 7. gr., en áðurnefnd 1. mgr. 15. gr. hélst hins vegar óbreytt og vísar áfram til þess að fjárhæðir skv. 3. mgr. 7. gr. breytist í hlutfalli við lánskjaravísitölu. Þannig hefur frá upphafi verið gert ráð fyrir því í skaðabótalögum að þær fjárhæðir sem þar greinir breytist í takt við verðlag og segir í athugasemdum við 15. gr. í frumvarpi því sem varð að skaðabótalögum að eðlilegt þyki að miða við lánskjaravísitölu sem sé almennur mælikvarði sem farið sé eftir þegar verðtryggja skuli fjárskuldbindingar. Um breytingu þá sem gerð var á 1. mgr. 7. gr. má ráða af athugasemdum í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 37/1999 að þar liggi að baki ákveðin hagkvæmnis- og sanngirnissjónarmið. Enn fremur verður ráðið að vegna þeirrar hagkvæmni sem felst í því að miða við almanaksár verði tekjur færðar upp til verðlags þess dags sem metin varanleg örorka miðist við. Verður enda þannig komist næst því að miða við rauntekjur tjónþola. Þá kemur skýrlega fram í lögskýringargögnum að þrátt fyrir gagnrýni á ákvæði 4. mgr. 7. gr. skaðabótalaga um hámarkslaunaviðmið sé ekki gerð tillaga um breytingu þar á. Er með engu móti hægt að ráða af texta laga nr. 37/1993 eða lögskýringargögnum að baki þeim að ætlun löggjafans hafi verið sú að aðrar fjárhæðir en þær sem reiknast skv. 1. mgr. 7. gr. skuli breytast miðað við launavísitölu fremur en lánskjaravísitölu. Er því ekki hægt að túlka þögn 15. gr. um hvernig skuli farið með fjárhæð þá sem tilgreind er í 4. mgr. 7. gr. með þeim hætti að hana skuli uppreikna miðað við launavísitölu andstætt því, svo dæmi sé nefnt, sem gert er um lágmarkslaun 3. mgr. 7. gr. Þvert á móti er óslitin dómaframkvæmd fyrir því að hámarks-fjárhæð sé, rétt eins og fyrir gildistöku laga nr. 37/1999, uppreiknuð miðað við lánskjaravísitölu þótt í raun sé engu lagaákvæði lengur til að dreifa sem kveður á um að fjárhæðin skuli taka verðlagsbreytingum. Að framangreindu virtu verður fallist á með stefndu að réttilega hafi verið miðaðvið lánskjaravísitölu þegar bætur fyrir varanlega örorku voru gerðar upp við stefnanda. 61. Þá er um varanlega örorku gerður ágreiningur um það hvort frádráttur aðalstefnda á greiðslum úr lífeyrissjóðum frá slíkum bótum til stefnanda fái staðist, en aðalstefndi byggir frádráttinn á 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Málsgreininni var breytt með lögum nr. 37/1999 og var horfið frá því að greiðslur frá lífeyrissjóði drægjust ekki frá bótum fyrir varanlega örorku. Er rakið í athugasemdum með 4. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 37/1999 að í greinargerð með frumvarpi því sem orðið hefði að skaðabótalögum kæmi fram að margföldunarstuðull þeirra laga hefði öðrum þræði verið ákveðinn með hliðsjón af því að tjónþoli héldi óskertum rétti til bóta frá þriðja manni. Er síðan sérstaklega tekið fram að þessi sjónarmið eigi ekki viðþar sem að margföldunarstuðull 5. gr. frumvarpsins sé annars eðlis og við það miðaður að tjónþoli fái að fullu bætt það tekjutap sem hann verði fyrir vegna varanlegrar örorku. Vegna þessa sé lagt til að til frádráttar bótum komi greiðslur af félagslegum toga sem koma í hlut tjónþola vegna örorkunnar. Gerð sé tillaga um að frá bótum dragist 40% af verðmæti örorkulífeyris. Er síðan fjallað um eðli örorkulífeyris og tekið fram að samkvæmt lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða sé öllum launamönnum og þeim sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði. Vegna lagaskyldunnar megi færa fyrir því rök að réttur til örorkulífeyris sé annars eðlis en bótaréttur sem fæst úr frjálsum slysatryggingum og sé örorkulífeyrir vegna lagaskyld-unnar nær því að vera félagslegt úrræði. Loks kemur fram að áður en skaðabótalögin hefðu tekið gildi árið 1993 hefðu dómstólar haft verðmæti örorkulífeyris til hliðsjónar við ákvörðun bóta.

62. Ákvæði 4. mgr. 5. gr. er þannig fortakslaust um það að draga beri frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði, enda eru þær greiðslur af félagslegum toga í skilningi ákvæðisins þegar litið er til lögskýringargagna. Er þessi niðurstaða og studd óslitinni dómaframkvæmd síðan, sbr. t. d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 634/2014. Er það fyrirkomulag hvorki í andstöðu við reglur stjórnskipunarréttar né brýtur á mannréttindum stefnanda, svo sem hann heldur fram, enda eru reglur skaðabótalaga við það miðaðar að fullar bætur fáist fyrir það tekjutap sem tjónþoli verður fyrir, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 342/2008. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 10/2020 er reifuð frekar framkvæmd réttarins við frádrátt skv. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. dóma hans í málum í máli nr. 520/2002, nr. 119/2005, nr. 45/2012 og máli nr. 20/2013. Er dregin sú ályktun að „[þ]ótt upplýsingar um greiðslur sem tjónþoli naut á stöðugleikapunkti gefi að jafnaði vísbendingu um hvaða greiðslna hann megi vænta til framtíðar verða þær upplýsingar ekki einar og sér lagðar til grundvallar við ákvörðun um frádrátt“ heldur verið að byggja slíka ákvörðun samkvæmt framangreindum dómum og dómi réttarins í máli nr. 242/2011 „á heildarmati á því hvort og þá hvaða réttinda til greiðslna tjónþoli muni njóta í framtíðinni“. Enn fremur: „Til grundvallar framangreindu mati verður þannig að leggja allar upplýsingar sem fyrir liggja þegar það er gert og unnt er að draga af ályktanir um hvernig réttindi til slíkra greiðslna muni þróast í framtíðinni.“ Áður er rakið að uppgjör bóta hefur réttilega farið fram á þeim grundvelli að stefnandi búi við 65% varanlega örorku. Miðað við örorkustig stefnanda verður að telja töluverð líkindi fyrir því að endurmat lífeyrissjóða á örorku hans muni ekki breytast í svo miklum mæli að hann muni ekki njóta áfram greiðslna úr lífeyrissjóðum miðað við þá 50% örorku sem gert var ráð fyrir frádrætti á við bótauppgjör aðila. Styður málatilbúnaður stefnanda ekki aðra niðurstöðu en hann hefur sjálfur byggt á því að örorka hans sé 100%, enda hafi hann vegna afleiðinga slyssins ekki sinnt vinnu. Atvik máls þessa eru því ekki sambærileg við atvik þau sem lýst er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 10/2020 og verður ekki fallist á þá málsásástæðu stefnanda að einungis hafi verið heimilt að draga frá skaðabótakröfu hans 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði vegna þeirrar 100% örorku sem þegar hefði verið metin til ágústmánaðar 2022.

63. Þá er haldlaust fyrir stefnanda að vísa til þess að þar sem slysatrygging sjómanna sé að hluta fjármögnuð af sjómönnum sjálfum þurfi stefnandi ekki að sæta frádrætti frá bótakröfu sinni. Liggur enda ljóst fyrir að um kjarasamningsbundna slysatryggingu sjómanna er að ræða, sbr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985, og að bætur vegna varanlegrar örorku stefnda samkvæmt tryggingunni ákvarðast samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga sem m. a. mæla fyrir um frádrátt frá bótum, sbr. 4. mgr. 5. gr. laganna. Að framangreindu virtu var aðalstefnda heimill frádráttur frá skaðabótakröfu stefnanda í samræmi við nefnt lagaákvæði en eftir stendur að stefnandi efast um réttmæti þeirra útreikninga sem aðalstefndi leggur til grundvallar frádrættinum.

64. Fyrra bótauppgjör aðila vegna varanlegrar örorku stefnanda fór fram 12. október 2017 og voru þá dregnar frá bótaupphæðinni 17.223.199 krónur vegna eingreiðsluverðmætis bóta frá lífeyrissjóðum. Seinna uppgjör fór fram 20. apríl 2020 og voru þá dregnar frá til viðbótar 3.424.566 krónur vegna sama þáttar. Við uppgjör bóta miðaði aðalstefndi við fyrirliggjandi útreikninga tryggingastærðfræðings frá 18. september 2017 sem uppfærðir voru 5. apríl 2020. Í fyrri útreikningnum koma fram þær forsendur að óskað hafi verið eftir útreikningi miðað við að stefnandi fengi fullar greiðslur frá lífeyrissjóðum þar til þrjú ár væru liðin frá upphafi örorku, en 50% eftir það út hefðbundna starfsævi. Upplýsingar um bótafjárhæðir liggi fyrir í stað-greiðsluyfirliti ríkisskattstjóra, dags. 14. september 2017, og greiðsluyfirliti frá K lífeyrissjóði, dags. 12. s. m. Í seinni og uppfærðum útreikningum tryggingastærðfræðingsins kemur fram að í kjölfar nýrrar matsgerðar sé óskað eftir endurútreikningi miðað við að stefnandi fái fullan örorkulífeyri fram að endurmati í ágúst 2022, en 50% eftir það út starfsævina. Er vísað til sömu gagna og áður, auk matsgerðar dómkvaddra matsmanna frá 13. mars 2020 og mats læknis fyrir K lífeyrissjóð, dags. 19. ágúst 2019. Stefnandi hefur aflað útreikninga annars trygginga-stærðfræðings, dags. 15. október 2020, og byggir á þeim m. a. kröfur um að hámarkslaun framreiknist eftir launavísitölu og um að bæta beri tap stefnanda þar sem hann ávinni sér ekki lífeyrisréttindi. Hefur dómurinn að framan komist að niðurstöðu um þessi atriði. Hins vegar verður ekki séð að þeir útreikningar sem stefnandi aflaði lúti í nokkru að því hvernig frádráttur aðalstefnda fór fram þótt beiðni stefnanda um útreikning hafi fylgt útreikningar tryggingastærðfræðings aðalstefnda. Eru atvik að þessu leyti ólík atvikum þeim sem lýst er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 113/2010 og stefnandi vísar til. Einu mótmæli stefnanda við útreikningum tryggingastærðfræðings sem eiga sér stoð í þeim útreikningum sem aflað var af hans hálfu lúta að því hvaða aldursstuðul beri að miða við í uppgjöri aðila. Eins og áður segir eru margfölduð saman örorkustig, árslaun og aldursstuðull 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga til að finna fjárhæð bóta fyrir varanlega örorku. Aldursstuðullinn er í samræmi við aldur tjónþola á þeim tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Upphaf varanlegrar örorku stefnanda er stöðugleikadagur 21. ágúst 2016 og hafði hann þá náð 45 ára aldri og 225 dögum betur. Samkvæmt áðurgreindri töflu 1. mgr. 6. gr. er aldursstuðull við 45 ára aldur 9,265 en við 46 ára aldur lækkar hann í 9,014. Er tekið fram í 9. gr. skaðabótalaga, eins og henni var breytt með lögum nr. 37/1999, að töflugildin miði við upphaf aldursárs og að við útreikning bóta skuli reiknað með að margfeldisstuðull breytist hlutfallslega jafnt milli töflugilda. Í frumvarpi til laga nr. 37/1999 er tekið dæmi um hvernig slíkur útreikningur skuli framkvæmdur. Bætur voru gerðar upp við stefnanda miðað við aldursstuðul 9,110 og er það í samræmi við aldur hans á stöðugleikadegi og forsendur nefndrar 9. gr. skaðabótalaga. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að réttara sé að miða við aldursstuðul 9,112 og breyta því ekki útreikningar trygginga-stærðfræðings hans, en forsendur þeirra liggja ekki fyrir. Þar sem stefnandi hefur ekki vísað til neins haldbærs sem hnekkir réttmæti útreikninga aðalstefnda verður fallist á að rétt hafi verið að leggja þá til grundvallar við bótauppgjör aðila, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 634/2014.

65. Í aðal- og varakröfu gerir stefnandi sjálfstæða fjárkröfu sem byggir á því að þar sem hann vinni sér ekki inn fyrir launum tapi hann einnig réttindum til lífeyrisréttinda sem annars hefðu áunnist. Fjárkröfu sína byggir hann á útreikningum tryggingastærðfræðings. Eins og áður hefur komið fram eru bætur fyrir varanlega örorku metnar á grundvelli örorkustigs, árslauna og aldursstuðuls sem margfölduð eru saman í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga. Aldursstuðull 6. gr. laganna kom til sögunnar með lögum nr. 37/1999. Er ítarlega fjallað um stuðulinn í frumvarpi því sem varð að nefndum lögum og eins og áður er rakið segir m. a. í athugasemdum með því að margfeldisstuðull 6. gr. sé annars eðlis en áður hafi gilt og sé hann við það miðaður að tjónþoli fái að fullu bætt það tekjutap sem hann verði fyrir vegna varanlegrar örorku. Verður að líta svo á að þar undir falli einnig að bætt sé tap vegna réttinda þeirra sem tjónþoli hefði áunnið sér, enda er lífeyrisframlagi sérstaklega bætt við samkvæmt fyrirmælum í 1. mgr. 7. gr., ella væri ekki um það að ræða að tekjutap væri að fullu bætt. Hníga því ekki lagarök til þess að fallist verði á kröfur stefnanda í þessum þætti, en þær eiga sér ekki heldur stoð í dómaframkvæmd. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að örorkumat 15. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem stefnandi vísar til, er ekki sambærilegt við mat á grundvelli skaðabótalaga.

66. Af öllu framangreindu leiðir að aðalstefndi verður sýknaður af öllum kröfum stefnanda um frekari bætur vegna varanlegs miska, vegna varanlegrar örorku og vegna tapaðrar ávinnslu lífeyrisréttinda.

67. Stefnandi gerði fyrirvara vegna tímabundins atvinnutjóns þegar hann tók á móti bótum 12 október 2017 og í máli þessu gerir hann kröfu um að aðalstefndi greiði honum aðallega 8.140.000 krónur, en til vara 7.817.350 krónur. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn hvað tímabil óvinnufærni snertir á matsgerð tveggja matsmanna sem hann aflaði einhliða án aðkomu stefnda en samkvæmt þeirri matsgerð var stefnandi óvinnufær frá 1. febrúar 2016 til 21. ágúst sama ár er heilsufar stefnanda var metið stöðugt í skilningi 2. gr. skaðabótalaga. Tímabilið væri þannig sex mánuðir og 21 dagur.

68. Aðalkrafan er reist á því að horfa beri til árslauna stefnanda árið 2015 og deila þeim niður á þetta tilgreinda tímabil og bæta síðan við þá fjárhæð framlagi atvinnurekanda í lífeyrissjóð, auk 10,17% orlofs. Varakrafan er reist á því að beita eigi aðferð 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, finna beri þannig framreiknað meðaltal árslauna síðustu þriggja almanaksára og deila því á nefnt tímabil. Stefndi á hinn bóginn miðar greiðslur fyrir tímabundið tjón við laun sem stefnandi fékk greidd á tímabilinu og svo þar sem þeim sleppir, laun annarra háseta á viðkomandi togara sem staðgengilsviðmið. Laun stefnanda og hinna hásetanna endurspegla þær tekjur sem áhöfn skipsins fengu í sinn hlut vegna þeirra veiða sem skipið stundaði á þessu tímabili. Í því ljósi standa engin rök til þess að fallast á kröfur stefnanda hvað þetta varðar sem byggja á launum stefnanda á fyrri tímabilum þar sem eftirtekjan var allt önnur, enda veiðar fiskiskipa breytilegar frá einum tíma til annars meðal annars vegna aflabragða. Óþarft er og á ekkivið rök að styðjast að horfa til eldri tímabila þegar rauntölur liggja fyrir sem endurspegla tjón stefnanda. Verður nálgun stefnanda að aðal- og varakröfu hvað tímabundið tjón snertir því hafnað.

69. Eftir stendur að stefnandi hefur uppi hærri fjárkröfu en aðalstefndi hefur greitt með fleiri rökum en hvað launaviðmið snertir. Aðalstefndi hefur skilgreint óvinnufærnitímabil stefnanda þannig að það hafi hafist 20. janúar 2016, í kjölfar þess að stefnandi forfallaðist 19. janúar og það hafi staðið til 21. ágúst 2016 en byggir á hinn bóginn á að greiðsluskyldu hafi lokið 1. ágúst 2016 er umræddur togari fór í slipp og öll áhöfnin í launalaust leyfi. Þessi afmörkun stefnda á tímabili óvinnufærni er í samræmi við gögn málsins, að stefnandi hafi forfallast 20. janúar 2016 og síðan hafa málsaðilar lagt til grundvallar að heilsufar hans hafi verið orðið stöðugt 21. ágúst 2016 í skilningi 2. gr. skaðabótalaga í samræmi við niðurstöðu matsmanna. Aðalstefndi hefur greitt stefnanda bætur vegna þessara daga í janúar 2016 en byggt á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni í ágúst 2016 þar sem togari varastefnda hafi ekki verið við veiðar heldur í slipp og áhöfnin því í sumarfríi sem ekki sé greitt sérstaklega.

70. Samkvæmt fyrirliggjandi launaseðlum stefnanda og annarra háseta að áhöfninni eru orlofslaun greidd jafnharðan og orlofsréttur er áunninn, sbr. 7. gr. orlofslaga nr. 30/1987. Greiðslur stefndu vegna tímabundins tjóns hafa tekið mið af því þar sem þær hafa falið í sér greiðslu orlofs. Stefnandi hefur ekki gert athugasemd við þær greiðslur sem slíkar en hefur byggt á því að hann eigi allt að einu rétt til greiðslu launa vegna tímabilsins 1. ágúst til 21. ágúst 2016 með þeim rökum að hann hafi ekki verið fastráðinn skipverji heldur verið í afleysingum um borð og honum hefði því verið tækt að finna sér annað skipspláss þessa daga og aflað sér þannig tekna. Stefnandi hefur ekki stutt þessa staðhæfingu neinum gögnum. Til dæmis hefur hann ekki skírskotað til þess að hann hefði á þeim tíma sem hann vann sem afleysingamaður hjá stefnda haldið til veiða með öðrum skipum þegar hann hefði ekki komist með skipi stefnda til veiða. Stefnandi sem bótakrefjandi ber sönnunarbyrði þessa sem hann hefur ekki risið undir. Verður því fallist á að stefnda hafi verið rétt að miða við að stefnanda hafi ekki borið greiðsla vegna þessara daga í ágúst frekar en aðrir skipverjar viðkomandi togara.

71. Aðalstefndi hefur byggt á að tjón stefnanda sem bæta þurfi á þessu tímabili hafi numið 6.225.945 krónum auk 8% lífeyrissjóðsframlags en þar af hafi varastefndi greitt 4.010.036 krónur og því hafi aðalstefnda borið að greiða 2.215.909 krónur að meðtöldu 8% lífeyrisjóðsframlagi atvinnurekanda 334.753 krónur, samtals 2.550.662 krónur. Þá fjárhæð greiddi aðalstefndi 12. október 2017 að frádreginni staðgreiðslu skatta. Stefnandi dregur greiðslu þessa frá stefnukröfum sínum þótt hann miði raunar við að greiðsla hafi farið fram 22. mars 2016.

72. Varastefndi, sem þá hét [...], greiddi stefnanda full laun í forföllum fyrir tímabilið 20. janúar 2016 til 20. mars 2016 í samræmi við lögbundna skyldu 36. gr. sjómannalaga nr. 35 /1985, en samkvæmt lagaákvæðinu, sem einnig er skírskotað til í kjarasamningi Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi og Samtaka atvinnulífsins annars vegar og Sjómannasambands Íslands hins vegar, skal stefnandi eigi missa neins í af launum sínum í hverju sem þau eru greidd svo lengi sem hann er óvinnufær af framangreindum ástæðum, þó ekki lengur en tvo mánuði. Greiðslur þessar voru greiddar jafnharðan og uppgjör veiðiferða fór fram á þessu tímabili, samtals að fjárhæð 3.206.034 krónur samkvæmt fyrirliggjandi launaseðlum sem gefnir voru út til stefnanda. Þá var honum einnig greidd kauptrygging, í samræmi við 2. mgr. áðurnefndrar 36. gr. og ákvæði kjarasamninga, vegna þriggja mánaða, 21. mars til 18. júní 2016, en sú greiðsla var greidd í einu lagi 14. september 2016 að fjárhæð 773.493 krónur.

73. Fyrir liggja afrit launaseðla annarra háseta sem endurspegla hvaða launagreiðslur hafi verið greiddar þeim á tímabilinu 22. mars til og með 1. ágúst 2016 er umræddur togari varastefnda var tekinn í slipp. Þar með liggur fyrir upplýst hvaða launa stefnandi gat vænst á þessu tímabili, að teknu tilliti til greiðslu kauptryggingarinnar.

74. Við útreikning á tímabundnu tjóni var af hálfu aðalstefnda horft til þess að stefnandi hefði ekki verið fastur skipverji á viðkomandi togara heldur sinnt afleysingum. Í því ljósi var reiknað út hlut fall þess hversu margar af veiðiferðum skipsins stefnandi hefði farið árið 2015 og komist að þeirri niðurstöðu að hann hefði farið í 62% veiðiferða þess árs. Við útreikning tímabundins tjóns stefnanda var þetta hlutfall lagt til grundvallar vegna allra þeirra veiðiferða sem stefnandi varð af á tímabili óvinnufærni, líka þeirra veiðiferða sem hann fékk greiddar að fullu í samræmi við sjómannalög. Þessi aðferð varð til þess að aðalstefndi reiknaði út að eins konar inneign vegna ofgreiðslu hefði myndast sem hafi numið 38% af launagreiðslum til stefnanda vegna fyrstu tveggja mánaðanna er stefnandi naut lögbundins réttar til fullra launa. Þessi „inneign“ var svo látin koma til frádráttar rétti stefnanda til bóta vegna þeirra launa sem hann varð af á tímabili óvinnufærni.

75. Þessi framsetningarmáti aðalstefnda og frádráttur orkar mjög tvímælis gagnvart afdrátt arl aus-um rétti stefnanda til fullra launa fyrstu tvo mánuði forfalla samkvæmt 36. gr. sjómannalaga, eins og sá réttur hefur verið ítrekað verið skýrður af hálfu dómstóla, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í máli nr. 389/2010. Í tilefni af umfjöllun um þetta álitaefni við aðalmeðferð málsins var því lýst yfir af hálfu aðalstefnda að ef ranglega hefði verið gert upp við stefnanda hvað þetta atriði varðaði yrði að leiðrétta það, enda væri það ótvíræð afstaða aðalstefnda að gera ætti upp við stefnanda lögum samkvæmt.

76. Þegar horft er til lögbundinnar skyldu varastefnda til að greiða óskert laun fyrstu tvo mánuði forfalla stefnanda eru engar forsendur til að telja að tjón stefnanda hafi einungis numið 62% af þeim greiðslum með skírskotun til róðr arhlutfalls hans árið 2015. Rétt er að líta svo á að þessir tveir mánuðir séu fullbættir í samræmi við títtnefnda 36. gr. sjómannalaga og þær greiðslur komi ekki til frekari skoðunar. Það komi síðan í hlut aðalstefnda að bæta tímabundið tjón á tímabilinu 22. mars 2016 til 1. ágúst 2016. Í því tilfelli standa rök til að horfa til 62% hlutfalls, enda er upplýst í málinu að stefnandi var ekki fastráðinn háseti heldur afleysingamaður hjá varastefnda, en um það bar hann sjálfur m. a. á matsfundi með dómkvöddum matsmönnum. Stefnandi hefur ekki lagt fram nein gögn, s. s. yfirlit yfir lögskráningu hans, sem honum hefði þó verið í lófa lagið, til að hnekkja því að þetta viðmið um 62% róðrahlutfall eigi við rök að styðjast og verður það hlutfall því lagt til grundvallar.

77. Í ljósi alls framanritaðs, þ. á m. fyrrgreindrar málflutningsyfirlýsingar af hálfu aðalstefnda hvað þetta atriði varðar, liggur fyrir að tímabundið tjón stefnanda er óbætt er nemur þeirri fjárhæð sem dregin var frá uppgjörum hans vegna fyrstu tveggja mánaðanna, frá 20. janúar til 20. mars 2016, sem stefnandi var forfallaður, en aðalstefndi miðaði ranglega við að stefnandi ætti einungis rétt á launum sem næmi 62 % fullra launa fyrir þá mánuði. Sú fjárhæð er samtals 1.194.203 krónur, auk 8% lífeyrisframlags, samtals 1.289.739 krónur. Verður aðalstefndi dæmdur til að greiða þá fjárhæð með 4,5% ársvöxtum frá stöðugleikadegi 21. ágúst 2016 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

78. Eins og áður segir byggja kröfur stefnanda á hendur varastefnda á sakarreglunni og vinnu-veitendaábyrgð, sbr. 171. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Uppgjör bóta á þeim grundvelli fer einnig eftir reglum skaðabótalaga og hefur dómurinn hér að framan komist að niðurstöðu um hvernig bótauppgjöri aðalstefnda til stefnanda í máli þessu skuli háttað á þeim grundvelli. Þegar af þeirri ástæðu verður varastefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda, enda hefur enga þýðingu þótt varastefndi kynni að vera bótaskyldur á öðrum bótagrundvelli þegar litið er til þess að tjón stefnanda er að fullu bætt.

79. Rétt þykir að málskostnaður falli niður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt leyfi dómsmálaráðuneytisins frá 25. júní 2019 og greiðist því allur gjafsóknarkostnaður hans úr ríkissjóði skv. 1. mgr. 127. gr. fyrrgreindra laga, þ. m. t. þóknun lögmanns hans. Fyrir dóminum liggur málskostnaðar-reikningur lögmanns stefnanda sem verður að telja úr hófi þegar litið er til þess að stefndi hefur þegar greitt stefnanda 1.683.303 krónur og 349.074 krónur, eða samtals 2.032.377 krónur í innheimtuþóknun sem telst til málskostnaðar. Að því virtu og að teknu tilliti til umfangs máls-ins telst þóknun lögmanns stefnanda hæfilega ákveðin 5 00.000 krónur sem greiðist úr ríkissjóði.

80. Af hálfu stefnanda flutti málið S-kk-nf Þ-kk-nf lögmaður og af hálfu aðalstefnda og varastefnda flutti málið H-kk-nf B. K-kk-nf lögmaður.

81. N-kvk-nf M-kvk-nf dómsformaður kveður upp dóm þennan ásamt meðdómurunum B-kk-þgf L. B-kk-þgf héraðsdómara og Ó-kvk-þgf H. B-kvk-þgf taugalækni. Dómsformaður fékk málið til meðferðar 4. janúar 2022.

Dómsorð:

Aðalstefndi TM tryggingar hf. greiði stefnanda A 1.289.739 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 21. ágúst 2016 til 28. mars 2022, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Varastefndi B er sýknaðuraf kröfum stefnanda.

Gjafsóknarþóknun lögmanns stefnanda, S-kk-ef Þ-kk-ef, 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

N-kvk-nf M-kvk-nf

B-kk-nf L. B-kk-nf Ó-kvk-nf H. B-kvk-nf

--------------------- --------------------- ----------------------

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómi Reykjavíkur, 28. mars 2022