Y-6/2006

Mál þetta var þingfest 31. maí 2006 og tekið til úrskurðar 28. nóvember sl.

Sóknaraðili er E, [...] en varnaraðili er K, [...].

Sóknaraðili krefst þess að ógilt verði aðfarargerð nr. [...] sem fram fór hjá sýslumanninum í Keflavík 25. apríl 2006 í fasteigninni [...]. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila.

Varnaraðili krefst þess að ógildingarkröfu sóknaraðila verði hafnað og að framangreind aðfarargerð á hendur sóknaraðila verði staðfest. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar.

I.

Í málinu er deilt um sjálfskuldarábyrgð sóknaraðila á skuldabréfi og hvort varnaraðili hafi brotið rétt á sóknaraðila með því að sniðganga reglur þær sem fram koma í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem gildi tók 1. nóvember 2001 en að þessu samkomulagi stóðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda.

Málavextir eru nánar þeir að þann 24. nóvember 2003 tókst sóknaraðili á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfi er sambýlismaður hennar, M, var aðalskuldari að. Skuldabréfið var að fjárhæð 1.165.000 krónur og var sóknaraðili eini sjálfskuldarábyrgðarmaðurinn. Lánið skyldi greiða upp á átta árum með mánaðarlegum afborgunum. Í texta bréfsins kemur fram að sóknaraðili á þess kost að haka við reit ef hún óskar eftir, eða óskar ekki eftir, að útgefandi verði greiðslumetinn. Er einnig gert ráð fyrir því að sjálfskuldarábyrgðarmaður setji upphafsstafi sína við slíka merkingu. Engin slík áritun fór fram af hálfu sóknaraðila. Þá er í skilmálum bréfsins, 7. tl., sagt að allir undirritaðir sjálfskuldarábyrgðarmenn hafi kynnt sér fræðslurit bankans um ábyrgðir.

Með bréfi 6. desember 2004 óskaði sóknaraðili eftir því við varnaraðila að ábyrgð hennar samkvæmt skuldabréfinu yrði felld niður þar sem ekki hafi verið gætt að þeim reglum er fram komi í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Varnaraðili féllst ekki á þessi sjónarmið sóknaraðila og svo fór að skuldabréfið fór í vanskil. Greiðsluáskorun var gefin út 24. ágúst 2005 og birt 1. september 2005. Aðfararbeiðni er dagsett 14. febrúar 2006 og fór aðför fram 25. apríl 2006. Við aðför mótmælti sóknaraðili að gerðin næði fram að ganga en á það var ekki fallist af hálfu varnaraðila og sýslumanns. Var gert fjárnám í fasteigninni [...]. Fram hefur komið í málinu að á þeim tíma er sóknaraðili tók á sig sjálfskuldarábyrgð á fyrrgreindu skuldabréfi var sambýlismaður hennar, M, á vanskilaskrá. Hafði verið gert árangurslaust fjárnám hjá honum 19. janúar 1993, 28. apríl 1993, 8. desember 1995 og 15. maí 1997. Þá hafði verið árituð stefna á hendur honum 27. janúar 1999 og gert árangurslaust fjárnám 22. febrúar 1999. Stefnur höfðu verið áritaðar á hendur honum 8. mars 1999, 6. desember 2000 og 9. maí 2001. Þá hafði verið gert árangurslaust fjárnám hjá M 25. september 2003.

Fram hefur komið í málinu að M stofnaði tékkareikning 22. febrúar 2002 í útibúi varnaraðila í Hafnarfirði. Þann 1. mars 2002 tókst sóknaraðili á hendur sjálfskuldarábyrgð á umræddum tékkareikningi fyrir allt að 1.000.000 krónum ásamt kostnaði og dráttarvöxtum. Þann 7. júní 2002 var sóknaraðila veitt almennt umboð til úttekta af umræddum tékkareikningi. Og eins og áður sagði tókst sóknaraðili á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfi þann 24. nóvember 2003 að höfuðstól 1.165.000 krónur sem sambúðarmaður hennar, M, var útgefandi að. Upphæð umrædds skuldabréfs var greidd inn á framangreindan tékkareikning en þá stóð tékkareikningurinn í skuld að fjárhæð 1.107.900 krónur.

Í skýrslu sinni fyrir dómi sagði sóknaraðili að hún væri matreiðslukona og hafi verið í sambúð með M í 28 ár og stæði sú sambúð enn. Hún sagðist hafa séð um heimilishald en ekki komið nálægt fjármálum þeirra. Hafi sambýlismaður hennar alfarið séð um fjármálin en hún um heimilið. Hún kvaðst hafa vitað þegar hún undirritaði skuldabréfið að andvirði þess hafi átt að renna til greiðslu á yfirdráttarskuld á tékkareikningnum. Hún kvaðst hins vegar aldrei hafa notað þennan tékkareikning þó hún hafi haft heimild til þess. Skuldabréfið hafi hún undirritað heima í eldhúsi og hafi M komið með bréfið til hennar. Henni hafi því ekki verið kynnt fræðslurit bankans um ábyrgðir og ekkert vitað af reglum í því sambandi.

II.

Sóknaraðili telur að varnaraðili hafi brotið samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem gildi tók 1. nóvember 2001. Markmiðið með samkomulaginu sé að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans, sbr. 1. gr. samkomulagsins. Með samkomulaginu hafi aðilar samkomulagsins sett meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum. Markmiðið sé að ábyrgðarmenn geri sér ljósa grein fyrir þeirri áhættu sem fylgir því að undirgangast ábyrgðir. Sóknaraðili telur að varnaraðili sem sérfræðingur í bankaviðskiptum hafi ekki sýnt af sér nægilega vönduð vinnubrögð sem ætlast megi til af honum.

Málatilbúnaður sóknaraðila byggist fyrst og fremst á því að varnaraðili hafi brotið rétt á sóknaraðila með því að upplýsa hana ekki um tilvist fyrrgreinds samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Það sé brot á 1. mgr. 9. gr. samkomulagsins. Sóknaraðili hafi því ekki haft vitneskju um rétt sinn og því verið grandlaus um þær skuldbindingar er hún hafi gengist undir.

Þá segir í 1. mgr. 3. gr samkomulagsins að sé skuldaábyrgð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo sé ekki gert. Þrátt fyrir þetta sé fjármálafyrirtæki, samkvæmt 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins, skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuld nemi meira en 1.000.000 krónum. Þó sé hjónum eða fólki í óvígðri sambúð heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldum til greiðslumats vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars. Samkvæmt þessu beri fjármálstofnun að greiðslumeta útgefanda skuldabréfs hafi ábyrgðarmaður ekki sjálfur sannanlega hafnað mati á greiðslugetu. Þetta hafi varnaraðili ekki gert og með því brotið grundvallarreglu fyrirgreinds samkomulags.

Í þessu sambandi verði að líta til þess að sóknaraðili hafi ekki verið upplýst um þá gríðarlega slæmu fjárhagslegu stöðu sem sambýlismaður hennar hafi verið í. Einsýnt hafi verið að hann hafi ekki haft tök á því að standa við skuldbindingar sínar. Sóknaraðili hefði því ekki gengist í ábyrgð fyrir hann hefði hún vitað um þessa slæmu stöðu. Með vísan til framangreinds hafi það enn fremur verið óheiðarlegt af varnaraðila að byggja á ábyrgðarskuldbindingunni í ljósi þeirra upplýsinga sem hann hafi búið yfir en látið undir höfuð leggjast að upplýsa sóknaraðila um. Ábyrgðarskuldbindingin sé því ógildanleg og ætti að víkja henni til hliðar með vísan til 3. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Sóknaraðili bendir á að hún hafi aldrei komið í útibú varnaraðila í Hafnarfirði og aldrei hafi verið haft samband við hana af starfsmönnum útibúsins. Hún hafi því hvorki vitað um áðurnefndar reglur um ábyrgðir né slæma fjárhagslega stöðu sambýlismanns síns.

Sóknaraðili styður málatilbúnað sinn ennfremur við reglur um brostnar forsendur og hún hafi mátt treysta því að varnaraðili færi að samkomulaginu í einu og öllu og hún gæti byggt á reglum þess líkt og um þriðja manns loforð væri að ræða.

Þá byggir sóknaraðili ennfremur á því að varnaraðili hafi brotið viðskiptavenju því lánastofnun sé skylt að greiðslumeta aðalskuldara ef lánsfjárhæð fer yfir 1.000.000 krónur. Með vísan 36. gr. samningalaga sé ábyrgðin því ógild einvörðungu með vísan til þessa.

Þá hafi varnaraðili ekki tilkynnt sóknaraðila um vanskil M líkt og varnaraðili hafi skuldbundið sig til að gera, sbr. 1. mgr. 5. gr. samkomulagsins.

Varnaraðili vísar til þess að sóknaraðili hafi verið í ábyrgð á umræddum tékkareikningi fyrir allt að 1.000.000 krónum ásamt kostnaði og dráttarvöxtum. Tékkareikningurinn hafi verið í skuld og með skuldabréfinu hafi varnaraðili í raun verið að samþykkja skuldbreytingu á yfirdrættinum. Þessi ráðstöfun hafi því verið til hagsbóta fyrir sóknaraðila jafnt sem sambýlismann hennar. Telur varnaraðili að sóknaraðila hafi mátt vera þetta ljóst því ætla verði að sambúðaraðilar þekki til fjárhagsstöðu hvors annars. Með útgáfu umrædds skuldabréfs hafi í raun verið gerð tilraun til að koma nýrri skipan á fjármál þeirra.

Varnaraðili hafnar því að 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins eigi við í tilviki aðila en þar segir að upplýsa eigi ábyrgðarmann ef verja eigi meira en helmingi lánsfjárhæðar til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki. Í því tilviki sem hér um ræðir hafi andvirði skuldabréfsins verið ráðstafað til greiðslu á skuld beggja skuldara sem hafi verið sóknaraðili og sambýlismaður hennar.

Varðandi þá málsástæðu sóknaraðila að hún hafi ekki verið upplýst um fyrrgreint samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgðar vísar varnaraðili til 7. tl. skuldabréfsins þar sem fram komi að með undirskrift sinni hafi ábyrgðarmaður kynnt sér fræðslurit varnaraðila um ábyrgðir.

Hvað varðar þá skyldu fjármálstofnunar að greiðslumeta greiðanda telur varnaraðili að þau ákvæði samkomulagsins eigi ekki við um þá lánveitingu sem hér um ræðir. Það sé vegna þess að sóknaraðili hafi þá þegar verið orðinn skuldari á þeim tékkareikningi sem skuldabréfið hafi verið notað til að greiða upp og sóknaraðili því að greiða sína eigin skuld með því að takast á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfinu.

Þá bendir varnaraðili á að ofangreint samkomulag sé aðeins samkomulag en ekki lög eða reglur. Þá hafnar varnaraðili því að það geti talist ósanngjarnt af honum að innheimta skuldabréfið þar sem það hafi í raun og veru verið skuldbreyting sóknaraðila til hagsbóta.

III.

Fram hefur komið í málinu að sambýlismaður sóknaraðila, M, stofnaði tékkareikning hjá varnaraðila 22. febrúar 2002. Hann hafði þá verið á vanskilaskrá mörg undanfarin ár og alls hafði fimm sinnum verið gert hjá honum árangurslaust fjárnám á árunum 1993 til 1999. Stuttu eftir stofnun tékkareikningsins, eða 1. mars 2002, tókst sóknaraðili á hendur sjálfskuldarábyrgð á þeim reikning fyrir allt að 1.000.000 krónum ásamt kostnaði og dráttarvöxtum. Ekki hefur komið fram að greiðslumat hafi farið fram á greiðslugetu M við þetta tækifæri eins og skylt var þó samkvæmt reglum þeim sem fram koma í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samband íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökin og stjórnvöld stóðu að og gildi tók 1. nóvember 2001. Þann 7. júní 2002 var sóknaraðila veitt almennt umboð til úttekta af umræddum tékkareikningi en hún heldur því fram að hún hafi aldrei nýtt sér þá heimild og hefur því ekki verið mótmælt af hálfu varnaraðila.

Þann 24. nóvember 2003 tókst sóknaraðili á hendur sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfaláni er M tók hjá varnaraðila að fjárhæð 1.165.000 krónur og er óumdeilt að andvirðið rann beint til greiðslu yfirdráttarskuldar á áðurnefndum tékkareikningi sem þá stóð í 1.107.900 króna skuld.

Varnir varnaraðila byggjast fyrst og fremst á því að sóknaraðili hafi í raun verið meðskuldari á tékkareikningnum og því mátt vera ljós staða mála. Með útgáfu skuldabréfsins hafi varnaraðili verið að skuldbreyta yfirdráttarláni sambýlisfólksins til hagsbóta fyrir þau bæði. Sóknaraðili hefði eins getað verið útgefandi skuldabréfsins og sambýlismaður hennar ábyrgðarmaður.

M var eigandi tékkareikningsins og útgefandi skuldbréfsins. Sóknaraðili gekkst í ábyrgð á þessum skuldbindingum hans og er ekki unnt að líta á hana sem meðskuldara M eins og varnaraðili heldur fram heldur verður einvörðungu litið á hana sem ábyrgðarmann. Tékkareikningurinn var undanfari skuldabréfsins og skuldabréfalánið beinlínis veitt til þess að greiða upp yfirdráttarskuld á tékkareikningnum. Það er álit dómsins að líta verði á framangreind viðskipti sem eina heild með tilliti til reglna þeirra er fram koma í áðurnefndu samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.

Fram kemur í áðurnefndu samkomulagi að markmið samkomulagsins er að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingu hans. Ekki verður séð að varnaraðili hafi haft þetta markmið samkomulagsins að leiðarljósi í málinu. Skuldari var ekki greiðslumetinn þegar sóknaraðili undirritaði sjálfskuldarábyrgð vegna tékkareikningsins þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins þar sem segir að í tilvikum sem þessum eigi fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því að svo verði ekki gert. Í 3. mgr. sömu greinar segir að fjármálafyrirtæki sé skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns nemur meira en 1.000.000 króna.

Þá var skuldari ekki heldur greiðslumetinn þegar sóknaraðili undirgekkst sjálfskuldarábyrgð vegna skuldabréfsins. Hvíldi sú skylda ótvírætt á varnaraðila samkvæmt 2. mgr. 4. gr. samkomulagsins en þar segir að ef ráðgert sé að verja meira en helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki, skuli ábyrgðarmaður staðfesta skriflega að honum hafi verið kynnt slík ráðagerð.

Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að varnaraðili hafi sýnt fram á að ábyrgðarskuldbindingar sóknaraðila sem um ræðir í málinu falli fyrir utan gildissvið þess samkomulags sem varnaraðili stóð að um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.

Að öllu framangreindu virtu verður litið svo á að varnaraðila hafi borið skylda til að meta greiðslugetu skuldara, bæði varðandi ábyrgð sóknaraðila á tékkareikningi og skuldabréfaláni, og gera henni eftir atvikum grein fyrir greiðslumatinu. Sérstaklega var varnaraðila skylt að viðhafa svo vönduð vinnubrögð þar sem skuldari hafði átt við greiðsluerfiðleika að etja undanfarin ár en varnaraðili bjó yfir þeim upplýsingum. Varnaraðili þykir eiga að bera hallann af því að veita skuldabréfalánið án þess að viðhafa þau vönduðu vinnubrögð sem fram koma í áðurnefndu samkomulagi og hér að framan er lýst. Krafa sóknaraðila um ógildingu á umræddri aðfarargerð er því tekin til greina með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986.

Eftir þessari niðurstöðu málsins verður varnaraðili úrskurðaður til að greiða sóknaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur

G-kk-nf A-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

ÚRSKURÐARORÐ

Aðfarargerð nr. [...], sem framkvæmd var hjá sýslumanninum í Keflavík 25. ágúst 2006, er felld úr gildi.

Varnaraðili, K., greiði sóknaraðila E 150.000 krónur í málskostnað.

G-kk-nf A-kk-nf