E-226/2014

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð miðvikudaginn 18. nóvember, er höfðað af J-kk-þgf J. J-kk-þgf, Chaguanas, Trinidad og Tóbagó og Þ-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, Álftahólum 4, Reykjavík, á hendur Á-kk-þgf S-kk-þgf, Ferjuvaði 7, Reykjavík, E-kk-þgf A-kk-þgf, 79 Munroe St., Belmiont, Bandaríkjunum, J-x-x J-x-x, Regeberget 12, Stavanger, Noregi, J-kvk-þgf G-kvk-þgf A-kvk-þgf, Asperholen 111, Sandnes, Noregi, J-kk-þgf Þ-kk-þgf A-kk-þgf, Víðilundi 16c, Akureyri og R-kvk-þgf Þ-kvk-þgf A-kvk-þgf, Regeberget 12, Stavanger, Noregi. Stefna var birt 19. apríl, 28. apríl, 29. apríl og 3. maí 2014. Málið var þingfest 25. september 2014.

Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þær „að afsal frá 21. júlí 1958 um jörðina Djúpilækur 1/3, nú Djúpilækur II, verði ógilt með dómi.“ Þá krefjast stefnendur þess að stefndu verði gert að greiða sér málskostnað in solidum og með tilliti til virðisaukaskatts.

Stefndi J-x-x J-x-x hefur ekki látið málið til sín taka. Önnur stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi þeirra in solidum að viðbættum virðisaukaskatti. Verður vísað til þeirra sem stefndu, í dómi þessum.

Í stefnu segir að stefndi J-x-x J-x-x hafi áður borið nafnið Þ-kk-nf J. J-kk-nf.

Kröfu stefndu um að stefnendum yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar var hafnað með úrskurði 10. nóvember 2014.

Málavextir

Mál þetta varðar fasteignina Djúpalæk II í Langanesbyggð, áður Skeggjastaðahreppi. Jörðin var í eigu Þ-kk-ef E-kk-ef er hann lézt árið 1955. Þ-kk-nf og kona hans, J-kvk-nf J-kvk-nf, eignuðust fimm börn sem upp komust, A-kk-þf, A-kk-nf, K-kvk-þf, S-kvk-þf og stefnandann Þ-kvk-þf. Er hún ein þeirra á lífi. Stefnandinn J-kk-nf og stefndi J-kk-nf eru synir K-kvk-ef. Stefndi Á-kk-nf er ekkill S-kvk-ef. Önnur stefndu eru börn A-kk-ef. A-kk-nf eignaðist ekki niðja.

J-kvk-nf J-kvk-nf lifði mann sinn. Í stefnu segir að við andlát hans „erfði J-kvk-nf eignarhluta hans í hjúskapareignum og sat í óskiptu búi“ og í greinargerð stefndu segir að J-kvk-nf hafi setið í óskiptu búi.

Í þinglýsingarregistri sýslumannsins í Norður-Múlasýslu, þar sem eign Þ-kk-ef E-kk-ef í Djúpalæk var skráð, segir í athugasemd: „Ekkja Þ-kk-ef, J-kvk-nf J-kvk-nf hefur setið í óskiptu búi.“

Í málinu liggur myndbréf vélritaðs skjals. Segir þar að skjalið sé afsal „fyrir 1/3 hluta gamla Djúpalæks, sem nú heitir Djúpilækur II.“ Texti skjalsins er þessi:

„Ég, J-kvk-nf J-kvk-nf, Djúpalæk, Skeggjastaðahreppi, Norður-Múlasýslu, sel hér með og afsala sonum mínum, þeim A-kk-þgf og A-kk-þgf Þ-kk-þgf, Djúpalæk, 1/3 – einn þriðja – hluta jarðarinnar Djúpalæk, með öllum gögnum og gæðum, sem jarðarhlutanum fylgja, fyrir kr. 34.000.00 – þrjátíu og fjögur þúsund krónur - .

Kaupverðið greiðist með skuldabréfi, sem kaupendur hafa gefið út til seljanda að upphæð kr. 34.000.00.

Dætur seljanda þær K-kvk-nf Þ-kvk-nf, Skipasundi 42, Reykjavík, S-kvk-nf Þ-kvk-nf, Djúpalæk og Þ-kvk-nf Þ-kvk-nf, Djúpalæk, eiga í arf eftir föður sinn kr. 3.000.00 hver af kaupverðinu. Mun seljandi greiða þeim þeirra arfahlut, jafnóðum og kaupendur greiða niður skuldabréfið.

Seljandi afhendir kaupendum umráð hins selda eignarhluta við undirskrift þessa samnings.

Eignin selst í því ástandi, sem hún nú er í, og hafa kaupendur kynnt sér það.

Til staðfestu nöfn seljanda og kaupenda.

Djúpalæk, 21/7 1958 J-kvk-nf J-kvk-nf

Vitundarvottar:

Á-kk-nf Á-kk-nf

S-kk-nf E-kk-nf

A-kk-nf Þ-kk-nf

A-kk-nf Þ-kk-nf

Vitundarvottar:

Á-kk-nf Á-kk-nf

S-kk-nf E-kk-nf

Við undirritaðar samþykkjum ofanritaðan samning:

S-kvk-nf Þ-x-x. K-kvk-nf Þ-x-x. Þ-kvk-nf Þ-kk-ef“

Efst á skjalið er vélritað: „Frumrit stimplað með kr. 680.-“ Þá er á skjalinu stimpill sýslumanns Norður-Múlasýslu og stimpill þar sem handritað er í að móttekið hafi verið á nánar greindum tíma hinn 28. ágúst 1958 og lesið á manntalsþingi Skeggjastaðahrepps 1958. Lagt í bók LII 350.

Þar sem nafn J-kvk-ef J-kvk-ef er fyrst ritað í skjalinu er föðurnafn hennar ritað „J-kvk-nf“ en því er breytt með því að stafirnir „as“ eru ritaðir fyrir ofan og tengt við nafnið með línu.

J-kvk-nf J-kvk-nf lézt hinn 19. ágúst 1972. Í málinu er tölvubréf sýslumannsembættisins í Reykjavík, skráð sent 15. september 2014, þar sem segir að dánarbú hennar hafi verið lýst eignalaust.

K-kvk-nf Þ-kvk-nf lézt hinn 13. marz 1992. Í málinu liggur afrit beiðni eiginmanns hennar um leyfi til setu í óskiptu búi, dags. 19. maí 1992. Eru í beiðninni taldar upp helztu eignir búsins og eru það tvær nánar greindar fasteignir í Reykjavík, bifreið, húsgögn og hlutabréf. Djúpalækjar II er ekki getið í beiðninni. Á beiðnina rita synir þeirra hjóna undir sem samþykkir samerfingjar, annar þeirra stefnandi J-kk-nf, hinn stefndi Þ-kk-nf sem nú ber nafnið J-x-x J-x-x.

A-kk-nf Þ-kk-nf lézt ókvæntur og barnlaus hinn 12. október 1998. Í erfðafjárskýrslu, dags. 10. nóvember sama ár, eru talin upp „Jörð: Djúpilækur 2, Skeggjastaðahreppi“ og „Einbýli: Djúpilækur 2“. Er texti þessi handskrifaður. Þá er handskrifað fyrir framan hvort tveggja, en með öðru bleki, „1/2“ og undir textann ritað „sbr. veðbókarvottorð“. Jafnframt er með síðara blekinu fasteignamatsverð hvors tveggja lækkað um helming. Undir erfðafjárskýrsluna rita sem erfingjar A-kk-nf Þ-kk-nf, S-kvk-nf Þ-kvk-nf, stefnandi Þ-kvk-nf Þ-kvk-nf, stefnandi J-kk-nf J. J-kk-nf og stefndi er nú ber nafnið J-x-x J-x-x.

Í málinu liggur skiptayfirlýsing dánarbús A-kk-ef Þ-kk-ef og er hún dagsett 25. nóvember 1998, móttekin til þinglýsingar daginn eftir og innfærð 30. nóvember 1998. Þar segir að í hlut erfingja hafi komið „fasteign búsins ½ jörðin Djúpilækur II í Skeggjastaðahreppi“, þannig að A-kk-nf, S-kvk-nf og Þ-kvk-nf Þ-hk-nf hafi hvert um sig hlotið 25% en þeir J-kk-nf og Þ-kk-nf J-kk-nf 12,5% hvor. Undir yfirlýsinguna rita sem erfingjar öll ofantalin.

Samkvæmt tilkynningu Fasteignamats ríkisins um fasteignamat og brunabótamat 31. desember 2004 voru skráðir eigendur Djúpalækjar II þau A-kk-nf Þ-kk-nf, stefndi Á-kk-nf og stefnandi Þ-kvk-nf með 25% hlut hvert og þeir stefndi nú J-x-x J-x-x og stefnandi J-kk-nf með 12,5% hlut hvor.

Í málinu liggur bréf Fasteignamats ríkisins til A-kk-ef Þ-kk-ef, stefnda Á-kk-ef og stefnanda Þ-kvk-ef, dags. 11. september 2007. Segir þar að við „samræmingu þinglýsingabóka sýslumanns og fasteignaskrár Fasteignamats ríkisins í Landskrá fasteigna [hafi komið] í ljós að misræmi var í skráningu á eiganda fasteignarinnar Djúpilækur II. Í samræmi við 4. mgr. 21. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna [sé] tilkynnt að skráningu eignarinnar [hafi] verið breytt í samræmi við þinglýstar heimildir. Skráning fasteignarinnar [sé] eins og fram [komi] á meðfylgjandi matsvottorði.“

Samkvæmt matsvottorðinu, sem einnig er dagsett 11. september 2007, eru eigendur Djúpalækjar II þá A-kk-nf Þ-kk-nf með 62,5% hlut, stefndi Á-kk-nf og stefnandi Þ-kvk-nf með 12,5% hlut hvort og stefndi nú J-x-x J-x-x og stefnandi J-kk-nf með 6,25% hlut hvor.

Hinn 5. júní 2008 skrifaði þáverandi lögmaður stefnandans Þ-kvk-ef sýslumanninum á Húsavík bréf og óskaði skýringa á breytingum sem orðið hefðu „á síðasta hausti á eignarhlut hennar og annarra meðeigenda í fasteigninni Djúpilækur 2“. Er í bréfi lögmannsins haft eftir stefnandanum að við það er jörðin hafi flutzt milli sýsluembætta hafi skjöl vegna hennar farið frá Seyðisfirði til Húsavíkur. Þá hafi komið í ljós skjal, kallað afsal, þar sem móðir hennar hafi selt bræðrum hennar tveimur eignarhlut sinn í jörðinni. Þetta skjal hafi stefnandinn aldrei séð áður. Þá segir í bréfinu: „Þetta gerist á árinu 1958. Ekkert mun hafa verið gert með skjal þetta að því er varðar eignabreytingar og telur Þ-kvk-nf að við andlát móður sinnar, eða á árinu 1962, hafi skipti farið fram þannig að hvert barnanna, sem voru fimm, hafi verið skráð fyrir eigninni að 20% hluta til og þannig hafi þau alla tíð talið eignarhluta sína fram til skatts.“ Þá segir að „hið meinta afsal“ sé ekki undirritað af neinum og sé engu líkara en að skjalið hafi „verið lagt inn hjá sýslumanni en það ekki fengið þinglýsingu vegna undirskriftarleysis, og styðst sú getgáta við það að aldrei fór fram opinber breyting á skráðum eigendum fyrr en þá við það að [móðirin] fellur frá fjórum árum síðar og eigninni þá skipt jafnt á milli barnanna. Ef þetta er rétt tilgáta er þess óskað að sýslumannsembættið breyti eignahlutföllum eigenda til fyrri vegar. Ef ekki, þá óskast skýring á því hvernig óundirritað skjal getur 50 árum síðar raskað eignahlutföllum sem staðið hafa í nær jafnlangan tíma.“ Þessu bréfi svarar sýslumaður hinn 9. júní 2008. Í svarbréfi hans segir meðal annars: „Lausblaðaregistur þinglýsingabókar sýslumannsembættisins á Seyðisfirði varðandi jörðina er í mínum höndum og fylgir ljósrit þess. Samkvæmt því er ekki annað að sjá en að þinglýsing afsals J-kvk-ef J-kvk-ef til A-kk-ef og A-kk-ef Þ-kk-ef hafi farið fram svo sem registrið ber með sér. [...] Í veðmálaregistrinu kemur og fram að þinglýst eignarheimild umbjóðanda yðar, sem er 25% í helmingi jarðarinnar, er skiptayfirlýsing eftir A-kk-þf Þ-kk-þf. Þau gögn sem fyrir liggja bera ekki með sér að sýnilegar villur hafi átt sér stað þegar skjöl tilheyrandi eign þessari voru færð inn í þinglýsingarhluta Landsskrár fasteigna þvert á móti verður ekki betur séð en að samræmi sé milli hans og lausblaðaregisturs þess sem að framan getur. Þar sem ekki verður heldur annað séð en að skráning eignarheimilda varðandi jörðina Djúpalæk II í Langanesbyggð í þinglýsingahluta Landsskrár fasteigna sé í samræmi við þinglýst skjöl verður ekki gerð breyting á henni eins og málið liggur fyrir nú.“

Í málinu liggur skjal sem nefnt er yfirlýsing „vegna afsals fyrir 1/3 hluta Djúpalæks II, Skeggjastaðahreppi, Norður-Múlasýslu.“ Texti skjalsins er þessi, með leturbreytingum sem þar eru: „Undirritaðir lögmenn, J-kk-nf S-kk-nf H-kk-nf hdl. og B-kvk-nf J-kvk-nf hdl. voru stödd að heimili Á-kk-ef Á-kk-ef, Tjarnarlundi 13e, Akureyri, í dag 27. september 2013. Tilefnið var að fá Á-kk-þf Á-kk-þf til að staðfesta að hann hefði ásamt S-kk-þgf E-kk-þgf verið vitundarvottur að því þegar gefið var út afsal fyrir ofangreindri jörð í eigu J-kvk-ef J-kvk-ef [svo] til sona hennar A-kk-ef og A-kk-ef Þ-kk-ef. Afsalið er dagsett 21.07.1958 og undirritað vélrænt af öllum aðilum, þ.e. enginn ritaði undir afsalið með eigin hendi, hvorki aðilar að gerningnum né vitundarvottar, sem þó eru tilgreindir sem Á-kk-nf Á-kk-nf og S-kk-nf E-kk-nf. Afsal þetta var kynnt munnlega fyrir Á-kk-þgf Á-kk-þgf að heimili hans svo sem áður greinir, en Á-kk-nf er blindur. Á-kk-þgf virtist koma mjög á óvart þessi gerningur og sagðist ekki hrökkva minni til þess að hafa verið vitundarvottur að afsali sem þessu vegna greindrar jarðar. Á-kk-nf bar að hafi hann eða S-kk-nf E-kk-nf ritað undir afsal þetta á sínum tíma hlyti það að vera rétt, en þegar honum var greint frá því að enginn aðila eða vitundarvotta hefði skrifað með eigin hendi undir skjalið, vildi hann ekki staðfesta að hann hefði verið vitundarvottur að þessum gerningi og sagðist í raun ekki muna til þess að gerningur sem þessi hafi nokkurn tíman [svo] verið uppi á borðinu við hann. Þá bar Á-kk-nf að hann teldi efni afsalsins ólíklegt, þ.e. að jörðinni væri aðeins afsalað til sona eiganda, en dætranna eigi. Á-kk-nf staðfestir hvorki að afsalið sé rétt né að hann hafi verið vitundarvottur að gerningnum.“ Undir yfirlýsinguna rita J-kk-nf S-kk-nf E-kk-nf hdl. og B-kvk-nf J-kvk-nf hdl.

Málsástæður og lagarök stefnenda

Stefnendur segja að jörðin Djúpilækur II hafi verið í eigu hjónanna Þ-kk-ef E-kk-ef og J-kvk-ef J-kvk-ef en við andlát Þ-kk-ef árið 1955 hafi J-kvk-nf erft eignarhluta hans í hjúskapareignum þeirra og setið í óskiptu búi. Erfingjar hjónanna hafi aldrei rætt þetta fyrirkomulag og því hafi stefnendur aldrei haft ástæðu til að ætla annað en að jörðin Djúpilækur II hafi komið erfingjum þeirra hjóna til jafnra skipta. Erfingjarnir séu börn þeirra, A-kk-nf, A-kk-nf, K-kvk-nf, S-kvk-nf og Þ-kvk-nf Þ-kvk-nf. Þ-kvk-nf sé ein þeirra enn á lífi. Stefnandinn J-kk-nf sé sonur K-kvk-ef.

Stefnendur segja að allt fram til ársins 2007 hafi þeir litið svo á að öll jörðin Djúpilækur II hafi komið til skipta samkvæmt erfðalögum þannig að erfingjar hafi allir fengið jafna arfshluta af henni allri eins og hún hafi verið í tíð móður þeirra, J-kvk-ef J-kvk-ef. Taka stefnendur fram að J-kvk-nf hafi ekki leitað samþykki barna sinna til að afsala eigum búsins.

Stefnendur segja að þegar að A-kk-nf Þ-kk-nf hafi fallið frá árið 1998 hafi verið gerð erfðafjárskýrsla. Við gerð skýrslunnar hafi ekki mátt ráða annað en að öll jörðin Djúpilækur II væri til skipta. Sé erfðafjárskýrslan dagsett 10. nóvember 1998 og undirrituð af eftirlifandi systkinum, A-kk-þgf, S-kvk-þgf og Þ-kvk-þgf og þeim J-kk-þgf og Þ-kk-þgf J-kk-þgf, sonum K-kvk-ef, hinn sama dag. Beri skjalið með sér að við undirritun hafi verið gengið út frá því að öll jörðin Djúpilækur II hafi komið til skipta ásamt einbýlinu þar. Segja stefnendur að svo virðist sem erfingjar hafi gengizt við arfi í þeirri trú að arfshluti þeirra í jörðinni Djúpilækur II væri jafn. Veki sérstaka athygli, að eftir undirritun þeirra hafi sýslumaðurinn í Reykjavík bókað breytingu á arfshluta þannig að hlutur hvers og eins hafi lækkað. Hafi breytingin verið sú að í stað allrar jarðarinnar Djúpilækur II, ásamt gögnum og gæðum, hafi verið „innfært að 25% af einungis helmingi jarðarinnar“ hafi verið til arfs. Engin breyting hafi verið gerð í skattskýrslum stefnenda í kjölfar þessa og ekki heldur í skráningu til fasteignamats ríkisins. Við andlát S-kvk-ef Þ-kvk-ef hafi stefnendur ekki verið meðal erfingja heldur stefndi Á-kk-nf S-kk-nf, eiginmaður hennar. Hafi stefnendur því ekki getað vitað um neinar breytingar sem þá kunni að hafa átt sér stað.

Stefnendur segja að á þessum tíma hafi fjögur af fimm börnum hjónanna á Djúpalæk II verið fallin frá. Árið 2007 hafi stefnendum borizt bréf frá Fasteignamati ríkisins þar sem tilkynnt hafi verið um breytingar á eignarhluta á jörðinni vegna samræmingar þinglýsingarbóka og fasteignaskrár fasteignamatsins. Við nánari eftirgrennslan hafi komið í ljós að um afrit afsals frá árinu 1958 hafi verið að ræða þar sem fram komi að J-kvk-nf J-kvk-nf hafi afsalað sonum sínum, A-kk-þgf og A-kk-þgf, jörðinni Djúpalæk II. Beri afrit afsalsins með sér að afsala hafi átt jörðinni gegn greiðslu 34.000 króna sem skyldi vera í formi skuldabréfs. Þessar upplýsingar hafi verið stefnendum reiðarslag enda hafi þeir alla tíð gengið út frá því að jörðin væri í jöfnum eignarhluta allra barna Þ-kk-ef og J-kvk-ef. Þegar þetta afrit hafi verið komið fram hafi stefnandi Þ-kvk-nf tekið að kanna réttarstöðu sína og falið nafngreindum hæstaréttarlögmanni að gæta hagsmuna sinna. Lögmaðurinn hafi ritað sýslumanninum á Húsavík bréf, dagsett 5. júní 2008, og óskað eftir að skráningu í fasteignamati yrði breytt til fyrra horfs en ella „skýringa á því hvernig skjalið geti fengið gildi.“ Sýslumaður hafi svarað með bréfi hinn 9. júní, „lýst tilurð breytinganna“ og getið sér þess til að vegna flutnings milli embætta hafi skráning á afsali farið fram hjá sýslumanni.

Stefnendur segja að engin þeirra sem nefnd eru í skjalinu hafi ritað undir það, hvorki seljandi, kaupendur né vottar. Þá skrifi systurnar S-kvk-nf, K-kvk-nf og Þ-kvk-nf ekki undir skjalið. Athygli veki að afsalið beri með sér skilyrði fyrir undirritun samningsins en í fjórðu málsgrein hans sé kveðið á um að seljandi afhendi kaupendum umráð hins selda eignarhluta við undirskrift samningsins. Þetta efnisskilyrði sé ekki uppfyllt enda hafi stefndu, eða bræðurnir A-kk-nf og A-kk-nf, aldrei tekið við jörðinni „í samræmi við meginreglu eigna- og fjármunaréttar hvað varðar kostnað og arð.“ Bendi því ekkert til þess að afsalið hafi verið gefið út með lögmætum hætti.

Stefnendur segjast vekja athygli á því að frumrit afsalsins hafi ekki komið í leitirnar heldur sé byggt á eintaki sem orðið hafi eftir hjá sýslumanni við þinglýsingu. Í slíkum tilvikum verði ekki hjá því komizt að gera þá kröfu að afritið sem haldið sé eftir fyrir þinglýsingarbók sé efnislega að öllu leyti alveg eins og frumritið, að efnisskilyrði þess séu uppfyllt á afritinu sem og frumritinu. Þá segir í stefnu að stefnandinn Þ-kvk-nf fullyrði að „önnur efnisatriði hafi ekki verið uppfyllt, s.s. útgáfa skuldabréfs og greiðslur af því til systranna S-kvk-ef, K-kvk-ef og Þ-kvk-ef.“ Stefnendur segja að í bréfi sýslumanns á Húsavík sé fullyrt að ekki sé fortakslaus skylda hér á landi að undirrita þinglýsingarskjöl en engin dæmi um það séu nefnd. Þá sé ekki rökstutt frekar að í þeim tilvikum þar sem undirritun sé efnisatriði sé afrit ekki haft nákvæmlega eins og frumritið, það er undirritað. Stefnendur hafni þessu og segjast telja að með þessu sé lögmætur eignarréttur þeirra skertur án lögmætrar heimildar.

Þá segja stefnendur að nauðsynlegt sé að „taka til umfjöllunar þátt vitnisins Á-kk-ef Á-kk-ef“ sem skráður sé annar votta afsalsins. Í yfirlýsingu sem hann hafi gefið „í skýrslutöku“ hinn 27. september 2013 hafi Á-kk-nf staðfest að sér sé með öllu ókunnugt um afsal þetta og að yfir höfuð hafi nokkurt afsal verið gert. Sé hann viss um að fyrst hvorki undirritun hans né S-kk-ef E-kk-ef séu á afsalinu hafi hvorugur þeirra verið beðinn um að votta afsalið. Þá telji hann afar ólíklegt að J-kvk-nf J-kvk-nf hefði gert slíkan gjörning án ráðslags við systurnar S-kvk-þf, K-kvk-þf og stefnandann Þ-kvk-þf.

Stefnendur vísa til bréfaskipta þáverandi lögmanns síns og nafngreinds lögmanns erfingja A-kk-ef Þ-kk-ef. Í bréfi þess lögmanns, dags. 23. júní 2010, komi fram sjónarmið um það hve seint athugasemdir hafi borizt frá Þ-kvk-þgf og erfingjum systra hennar við afsalinu og eignarhaldi jarðarinnar. Sé þar byggt á tómlætissjónarmiðum og að vegna þeirra sé krafa um ógildingu afsalsins og að kaupin gangi til baka ótæk. Þá sé vikið að reglum hefðarréttar. Stefnendur segja að slík sjónarmið séu ekki gild í málinu þar sem hefðarreglur gildi ekki um það sem fengið sé úr lögmætum umráðum annars manns.

Stefnendur segjast telja að með því að stefndu byggi rétt sinn á réttaráhrifum afsalsins skerði þau eignarrétt stefnenda. Þá segjast stefnendur telja að „hvorki stefndu né kaupendur“ hafi tekið við umráðum samkvæmt afsalinu í skilningi eignarréttar og fjármunaréttar.

Stefnendur segjast telja að með því að selja eign búsins hafi J-kvk-nf J-kvk-nf, móðir og amma stefnenda, skipt búi sem hún hafi ekki haft heimild til.

Stefnendur segjast miða kröfur sínar við meginreglu eignaréttar sem og 72. gr. stjórnarskrár Íslands og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Þá segjast stefnendur byggja á meginreglum erfða- og kröfuréttar sem og lögum nr. 46/1905 um hefð og meginreglum hefðarréttar. Málskostnaðarkrafa þeirra sé byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 en krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði á lögum nr. 50/1988. Vegna varnarþings sé vísað til 34. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 42. gr. sömu laga.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu segja að við andlát Þ-kk-ef E-kk-ef árið 1955 hafi jörðinni Djúpalæk II ekki verið skipt jafnt milli allra erfingja þeirra hjóna, svo sem fullyrt sé í stefnu, heldur hafi ekkja hans J-kvk-nf J-kvk-nf setið í óskiptu búi. Synir hjónanna hafi hinsvegar tekið við búrekstri á jörðinni svo sem venja hafi verið.

Árið 1958 hafi J-kvk-nf afsalað sonum sínum, A-kk-þgf og A-kk-þgf, þriðjungi Djúpalækjarjarðarinnar, allri jörðinni Djúpalæk II, með öllum gögnum og gæðum sem jarðarhlutanum hafi fylgt, með afsali dagsettu 21. júlí það ár. Endurgjaldið hafi verið í formi skuldabréfs að fjárhæð 34.000 krónur, útgefnu af þeim bræðrum til móður þeirra. Af kaupverðinu skyldu þó 3.000 krónur koma í hlut hverrar systranna, S-kvk-ef, K-kvk-ef og Þ-kvk-ef. Afsalið hafi verið þinglesið á Skeggjastaðamanntalsþingi sama ár og eignarhald á jörðinni skráð opinberlega til samræmis við þessa ráðstöfun. Standist því ekki að stefnendur hafi getað litið svo á, allt til ársins 2007, að jörðin hafi öll verið í jafnri eigu erfingja Þ-kk-ef og J-kvk-ef. Stefndu segja að við andlát J-kvk-ef 1972 hafi hún verið búsett í Reykjavík. Samkvæmt gögnum sem varðveitt séu hjá sýslumanninum í Reykjavík hafi dánarbú hennar verið lýst eignalaust. Ekki verði ályktað annað en að gengið hafi verið frá skiptum búsins með þeim hætti fyrir atbeina og með samþykki allra erfingja hennar.

Stefndu segja að A-kk-nf Þ-kk-nf hafi fallið frá árið 1998, ókvæntur og barnlaus. Ranglega sé fullyrt í stefnu að ekki hafi annað mátt ráða af erfðafjárskýrslu eftir hann en að öll jörðin Djúpilækur II hafi verið til skipta. Jörðin hafi aldrei getað komið öll til skipta eftir A-kk-þf þar sem hann hafi aðeins átt helming hennar. Sé enda tilgreint í erfðafjárskýrslunni að til skipta sé hálf jörðin Djúpilækur II. Sé skýrslan undirrituð af öllum erfingjum A-kk-ef, þar á meðal stefnendum þessa máls. Í skiptayfirlýsingu erfingjanna, dagsettri 25. nóvember 1998, sem einnig sé undirrituð af stefnendum og erfingjum öllum komi einnig fram að A-kk-nf hafi átt hálfa jörðina Djúpalæk II. Í kjölfar skiptanna hafi þessi helmingshluti A-kk-ef verið skráður eign erfingja hans í viðeigandi hlutföllum. Eftir það hafi A-kk-nf átt 62,5% í jörðinni, eftirlifandi systur hans tvær átt 12,5% hvor og synir K-kvk-ef, sem látizt hafi árið 1992, hafi hvor um sig átt 6,25%.

Stefndu segja að árið 2007 hafi upplýsingar um Djúpalækjarjörðina í fasteignamati og þinglýsingarbókum verið samræmdar svo sem gert hafi verið um land allt. Við þá athugun hafi verið gerð sú leiðrétting að eignarhlutfall hvers og eins eiganda Djúpalækjar II, eins og þau hafi verið skráð í fasteignamati, hafi verið færð til samræmis við skráningu í þinglýsingarbók. Hafi eigendum jarðarinnar verið tilkynnt um þetta í september 2007. Í júní 2008 hafi lögmaður stefnandans Þ-kvk-ef ritað sýslumanninum á Húsavík og fullyrt að Þ-kvk-nf hafi ávallt talið sig vera eiganda fimmtungs jarðarinnar eftir skipti sem fram hafi farið árið 1962 eftir andlát J-kvk-ef. Það geti hinsvegar ekki staðizt þar sem J-kvk-nf hafi látizt 1972, 14 árum eftir gerð afsalsins. Hafi sýslumaður bent á í svari sínu, og það réttilega, að engar breytingar hafi verið gerðar á skráðu eignarhaldi jarðarinnar í þinglýsingarbókum. Þar hafi sýslumaður fært rök fyrir því að ekki væri rétt að afsalinu hefði verið vísað frá þinglýsingu á sínum tíma. Ekki væri annað að sjá en skjalið hafi verið innfært strax 1958 og því þinglýst.

Stefndu segja að árið 2010 hafi lögmaður stefnanda Þ-kvk-ef leitað eftir einhverskonar sanngirnissamkomulagi við erfingja A-kk-ef, sem þá hafi verið látinn, um að breyta eignarhaldi jarðarinnar til samræmis við hugmyndir stefnanda Þ-kvk-ef en þeirri málaleitan hafi verið hafnað enda hafi engin rök staðið til þess að verða við henni. Fjórum árum síðar hafi stefnendur höfðað mál þetta og gert þá kröfu að afsal, sem stefnendur byggi á að hafi hugsanlega aldrei verið gert, verði ógilt. Hafni stefndu þessari kröfu alfarið.

Stefndu segjast byggja sýknukröfu sína á því að engin atvik séu fyrir hendi sem leiða eigi til ógildingar þess afsals er þau leiði af eignarheimildir sínar að eignarhlutum í Djúpalæk II. Sé ógildingarkrafa stefnenda byggð á rangfærslum og misskilningi bæði um staðreyndir og réttarreglur.

Stefndu segja að stefnendur krefjist þess að afsalið frá 1958 verði ógilt með dómi. Í þeirri kröfu felist óhjákvæmilega viðurkenning á því að afsalið hafi verið gert því ekki verði ógiltur sá gerningur sem aldrei hafi verið gerður. Þá hafi engin áhrif á gildi afsalsins hvort greitt hafi verið fyrir það sem afsalað var. Því verði að líta svo á að málatilbúnaður stefnenda sé alfarið byggður á því að afsalið hafi verið haldið einhverjum þeim annmörkum sem gera það að verkum að ógilda beri það. Miðað við kröfugerð stefnenda hljóti að vera ágreiningslaust að gerningurinn hafi sannarlega verið gerður á sínum tíma. Stefndu segja að stefnendur byggi á því að J-kvk-nf J-kvk-nf hafi setið í óskiptu búi eftir lát Þ-kk-ef E-kk-ef. Segjast stefndu byggja á því sama. Seta J-kvk-ef í búinu hafi átt sér stoð í lögum nr. 20/1923 um skyldur og réttindi hjóna en samkvæmt 77. gr. þeirra hafi það hjóna, er lengur lifði, getað setið í óskiptu búi með samþykki fjárráða erfingja. Í þinglýsingarregistri sé heimildarinnar sérstaklega getið. Beri stefnendur sönnunarbyrði af því að sú heimild hafi ekki verið til staðar. Í búsetunni hafi falizt að J-kvk-nf hafi haft eignarráð yfir fjármunum búsins sbr. 66. gr. laganna. Hafi henni því verið frjálst að ráðstafa eignum búsins með löggerningum inter vivos með sama hætti og þeim er sitji í óskiptu búi nú sé heimilt. Í skjóli þeirrar heimildar hafi hún með afsali dagsettu 21. júlí 1958 selt sonum sínum A-kk-þgf og A-kk-þgf jörðina Djúpalæk II, sem hafi verið meðal eigna búsins. Til þess hafi hún ekki þurft sérstaka heimild barna sinna. Afsalinu hafi verið þinglýst sem eignarheimild bræðranna að jörðinni og það móttekið til þinglýsingar á manntalsþingi Skeggjastaðahrepps hinn 28. ágúst 1958. Fyrirliggjandi skjal beri með sér að frumritið hafi verið stimplað og áritað um þinglýsinguna. Eins og fram kom í bréfi sýslumanns til lögmanns stefnanda Þ-kvk-ef sé ekki skilyrðislaus krafa um að það eintak, sem eftir verður hjá sýslumanni við þinglýsingu, sé undirritað frumrit skjals. Slíks hafi ekki verið krafizt á þeim tíma sem skjalinu hafi verið þinglýst. Á þeim tíma hafi verið mjög algengt að aðeins yrði eftir prentað endurrit skjals með áritun sýslumanns um þinglýsingu enda ljósritunartæknin ekki komin til sögunnar. Megi fullyrða að til dæmis stór hluti eignarheimilda í málum er varði mörk þjóðlendna og eignarlands byggi á slíkum prentuðum afritum skjala og hafi gildi þeirra verið óumdeilt. Stefndu segjast vísa til þinglýsingarregisturs fyrir Djúpalæk II. Sé þar innfært að ekkja Þ-kk-ef, J-kvk-nf J-kvk-nf, hafi setið í óskiptu búi. Einnig sé þar innfært afsal hennar til A-kk-ef og A-kk-ef, „þinglesið 1959“. Ekki þurfi því að deila um að eignin hafi verið skráð opinberlega í helmingseigu A-kk-ef og A-kk-ef frá þeim tíma, hvað sem líði fullyrðingum stefnenda um huglæga afstöðu sína. Þá beri registrið með sér að hinn 30. nóvember 1998 hafi verið þinglýst á eignina skiptayfirlýsingu í dánarbú A-kk-ef Þ-kk-ef vegna hans hluta í jörðinni og loks hinn 22. júní 2004, skiptayfirlýsingu í dánarbú S-kvk-ef Þ-kvk-ef vegna hluta hennar í jörðinni sem hún hafi erft eftir A-kk-þf. Í registrinu sé hinsvegar hvergi getið um að hlutur í jörðinni hafi komið til skipta eftir K-kvk-þf Þ-kvk-þf, sem látizt hafi árið 1992 eða mann hennar J-kk-þf J. J-kk-þf sem látist hafi árið 2000. Sé fullyrðing stefnandans J-kk-ef rétt um huglæga afstöðu hans um jafnan hlut systkinanna í jörðinni megi ljóst vera að hann hafi þá talið móður sína eiga hlut í jörðinni sem koma hafi átt til skipta eftir hana. Svo hafi hins vegar ekki verið og sé þess hvergi getið í gögnum um eignir dánarbús K-kvk-ef, sem stefnandinn J-kk-nf hafi undirritað, að hún hafi átt hlut í jörðinni.

Stefndu segja að í registrinu séu raktar þinglýstar heimildir um jörðina Djúpalæk II frá 1934 til 2004. Samkvæmt þeim hafi bræðurnir A-kk-nf og A-kk-nf Þ-kk-nf eignazt jörðina með afsali árið 1958. Þeir sem nú séu þinglesnir eigendur jarðarinnar leiði allir rétt sinn frá þeim sem erfingjar, bæði stefnendur og stefndu. Séu þessar skráningar í fullu samræmi við það sem stefndu haldi fram og svari því ótvírætt hvernig eignarhaldi á jörðinni hafi verið háttað á þessu tímabili, enda geymi þinglesnar heimildir upplýsingar um slíkt. Hins vegar verði ekki byggt á skráningu Fasteignamats ríkisins eins og þær kunni að hafa verið á tímabilinu enda hafi þar ekki verið um skráningu eignarheimilda að ræða heldur ýmissa tölulegra upplýsinga um fasteignir, svo sem til álagningar fasteignagjalda. Hafi Fasteignamatið mjög oft gert þessar skrár einhliða og engin trygging verið fyrir því að sú skráning væri rétt enda sé beinlínis kveðið á um það í 22. gr. laga nr. 6/2001 að eigandi fasteignar sé sá sem hafi þinglýsta eignarheimild hverju sinni. Aldrei hafi verið litið á skráningu í fasteignaskrá sem eignarheimild. Það hafi verið fyrst með lögum 6/2001 sem kveðið hafi verið á um að fasteignaskrá skyldi geyma réttar upplýsingar um þinglýstar eignarheimildir og hafi skráin þá verið samkeyrð við þinglýsingarbækur. Muni veruleg brögð hafa verið að því að upplýsingar fasteignamats um eigendur fasteigna hafi verið rangar og þær þá leiðréttar til samræmis við þinglýstar heimildir. Sé því alfarið hafnað að skráning hjá Fasteignamati ríkisins hafi þýðingu í máli þessu og verði enginn réttur á henni byggður.

Stefndu segja að hvergi sjái þess stað að jörðin Djúpilækur II hafi eftir andlát J-kvk-ef J-kvk-ef fallið til allra erfingja hennar og Þ-kk-ef E-kk-ef eins og stefnendur virðist telja. Liggi raunar fyrir að samkvæmt upplýsingum frá sýslumanni hafi bú J-kvk-ef verð talið eignalaust og skiptum í því lokið án frekari meðferðar. Hafi stefnandanum Þ-kvk-þgf átt að vera kunnugt um þetta og verði hún að bera hallann af því að hafa ekki andmælt þessum búskiptum hafi hún talið þau fara gegn betri rétti sínum. Segjast stefndu gera ráð fyrir að hún hafi þvert á móti samþykkt þau skiptalok.

Stefndu segja að stefnendur byggi á því að erfðafjárskýrsla í dánarbúi A-kk-ef Þ-kk-ef styðji málatilbúnað stefnenda og að við gerð skýrslunnar hafi ekki mátt annað ráða en að jörðin Djúpilækur II væri öll til skipta. Telji stefndu þetta undarlegt. Jörðin hafi aldrei verið öll til skipta eftir A-kk-þf. Hefði jörðin verið í jafnri eigu allra erfingja, eins og stefnendur haldi fram, hefði aðeins 20% komið til skipta eftir A-kk-þf en ekki jörðin öll. Sé erfðafjárskýrslan skoðuð komi í ljós að á hana hafi verið færð sem eign dánarbúsins jörðin Djúpilækur II. Hvort sem það hafi verið gert strax eftir útfyllingu erfðafjárskýrslunnar eða við meðferð hjá sýslumanni síðar hafi skýrslan verið leiðrétt með vísan til veðbókarvottorðs til samræmis við þá staðreynd að A-kk-nf hafi aðeins verið eigandi hálfrar jarðarinnar samkvæmt þinglesinni eignarheimild, þess afsals sem ógildingar sér krafizt á í málinu. Á skiptayfirlýsingu til þinglýsinga sem fylgi erfðafjárskýrslunni sé réttilega gerð grein fyrir því að um sé að ræða hálfa jörðina og að hluti erfingja í þeim helmingi sé annars vegar 25% og hins vegar 12,5%. Að teknu tilliti til þess að tilgreindur arfshlutur hafi verið helmingur jarðarinnar hafi hlutur stefnandans Þ-kvk-ef orðið 12,5% í allri jörðinni og hlutur stefnandans J-kk-ef 6,25% og sé skráning eignarhluta þeirra nú í samræmi við það.

Stefndu segja augljóst að ef að eignarhlutur A-kk-ef í jörðinni hefði verið 20%, eins og stefnendur telji að átt hafi að vera, hefði arfshlutur Þ-kvk-ef í jörðinni átt að vera 4% en ekki 12,5%. Þetta misræmi hefði henni mátt vera ljóst þegar hún hafi undirritað skjöl um búskipti A-kk-ef í nóvember 1998 en þó hafi hún engar athugasemdir gert. Standist því engan veginn, sem haldið sé fram í stefnu, að allt fram til ársins 2007 hafi stefnendur haft ástæðu til að ætla að jörðinni hafi verið skipt í réttum erfðahlutföllum milli fimm erfingja Þ-kk-ef og J-kvk-ef og segjast stefndu mótmæla því. Engar breytingar hafi verið færðar í þinglýsingabók eftir skipti dánarbús K-kvk-ef 1992 en annar stefnenda málsins sé sonur hennar.

Stefndu segja að stefnendur geri mikið úr því að ekki séu undirskriftir á hinu þinglesna eftirriti afsalsins frá 21. júlí 1958. Það sé á misskilningi byggt. Skjal það sem varðveitt sé í þinglýsingabókum sé greinilega eftirrit af frumriti sem hafi verið til staðar við þinglýsinguna enda áritað á eftirritið að frumritið sé stimplað með krónur 680. Þegar umræddu skjali hafi verið þinglýst hafi verið í gildi lög nr. 30/1928 um þinglýsing skjala og aflýsing. Hafi þar sagt í 5. gr. að sá sem skjali vildi fá þinglýst skyldi afhenda það í tveimur samhljóða frumritum eða frumriti og eftirriti. Skyldi rita á að minnsta kosti annað frumritið eða eftirritið á haldgóðan pappír sem að dómsmálaráðherra hafi löggilt til þess. Í 6. gr. hafi svo verið kveðið á að við móttöku skjals til þinglýsingar skyldi sannreyna að eintök skjalsins væru samhljóða. Í ákvæðum þessum felist að það eintak sem ritað sé á löggiltan pappír og geymt sé sem þinglýsing í vörzlum dómara, nú þinglýsingastjóra, geti ýmist verið samrit með sömu undirskriftum og frumritið eða eftirrit þar sem allar undirskriftir séu vélritaðar eða handritaðar í eftirritun. Hátti þannig til um afsal þessa máls að þar sé um vélritað eftirrit að ræða en í áritun sýslumanns um þinglýsingu á það eftirrit felist staðfesting hans á því að frumrit skjalsins hafi verið til staðar við þinglýsinguna, frumritið hafi verið undirritað af þeim sem fram komu í eftirritinu og eftirritið hafi verið samhljóða frumritinu, að öðrum kosti hefði skjalið ekki verið þinglesið. Stefnendur beri sönnunarbyrði um annað. Af sjálfu leiði að frumrit þurfi að bera undirskriftir aðila enda þurfi vottar að staðfesta þær. Eftirrit séu í raun uppskrift eða endurskrift skjals sem gerð sé eftir á, gjarnan að aðilum fjarstöddum, og séu þá nöfn þeirra sem undirrita frumritið vélrituð í endurritinu, oft auðkennd með orðinu sign sem tákni að það sé undirskrift viðkomandi á frumritinu en ekki sé skylt að hafa slíka auðkenningu. Ástæða þess að skjalið sem innfært hafi verið í veðmálabækur hafi ekki verið undirritað sé mjög líklega sú að það eintak hafi samkvæmt lögum þurft að vera á löggiltan skjalapappír og slíkan pappír hafi almennt ekki verið að finna á sveitaheimilum. Þegar þannig hafi háttað til hafi sýslumaður tekið við skjali og gert af því endurrit á löggiltan pappír sem fært hafi verið í þinglýsingabækur. Því sé hér líklegast að sýslumaður hafi tekið við skjalinu á manntalsþingi á Skeggjastöðum í Skeggjastaðahreppi en þinglýst því síðar á sýsluskrifstofu Norður-Múlasýslu á Seyðisfirði. Ljósritunartækni hafi þá ekki verið komin til sögunnar og sýslumaður ekki átt annan kost en að láta vélrita eftirrit skjalsins á löggiltan pappír. Hafi þessi háttur verið í samræmi við þinglýsingalög og rýri í engu sönnunargildi skjalsins um eignarhald bræðranna og eftirkomanda þeirra að jörðinni þótt það sé ekki einnig undirritað. Sé umrætt afsal fullgilt heimildarskjal og sé þinglesið eftirrit fullnægjandi sönnun fyrir tilvist þess. Til sé mikill fjöldi sambærilegra skjala í þinglýsingabókum um eignarheimildir. Hafi þessi skjöl ekki verið talin fölsuð fram til þessa heldur hafi þvert á móti verið byggt á þeim, meðal annars í fjölda mála sem varði úrlausn mála um mörk þjóðlendna og eignarlanda þar sem skjölin hafi verið í samræmi við lög þess tíma.

Stefndu segja að stefnendur hafi reynt að rýra trúverðugleika afsalsins með því að „bera það undir Á-kk-þf nokkurn Á-kk-þf“, en skjalið beri með sér að maður með því nafni hafi vottað það. Segjast stefndu gera athugasemdir við þetta og yfirlýsingu um sjónarmið Á-kk-ef. Yfirlýsing er liggi í málinu sé ekki yfirlýsing Á-kk-ef sjálfs heldur tveggja héraðsdómslögmanna sem hvorugur þekki til málsins. Hafi þeir útbúið skjalið að beiðni lögmanns stefnenda. Augljóst sé að lögmennirnir þekki ekkert til málsins og í skjalinu greini að það varði afsal fyrir 1/3 hluta jarðarinnar Djúpalækjar II, sem ekki sé rétt. Nefndur Á-kk-nf riti ekki sjálfur undir skjalið heldur sé það einhliða gefið út af lögmönnunum sem verið hafi á vegum stefnenda. Hafi skjalið því ekkert sönnunargildi. Þá beri yfirlýsing lögmannanna það með sér að þeir misskilji þinglýsingareglur og haldi því fram að engir hafi undirritað skjalið eigin hendi. Sæti furðu að lögmennirnir átti sig ekki á að það skjal sem þeir hafi í höndunum sé eftirrit frumskjals sem hafi verið undirritað enda hefði skjalinu ella ekki verið þinglýst. Samkvæmt yfirlýsingunni hafi lögmennirnir tjáð Á-kk-þgf að hann hafi ekki undirritað afsalið, en það sé beinlínis rangt, hafi hann á annað borð verið vottur á skjalinu. Virðist lögmennirnir hafa lagt málið þannig fyrir Á-kk-þf, sem sé blindur, að skjalið hafi aðeins verið til vélritað. Samkvæmt yfirlýsingunni hafi Á-kk-nf kveðið það líklega rétt að hann hafi vottað afsalið, en honum hafi þá verið ranglega sagt að skjalið hafi aðeins verið vélritað en ekki undirritað. Sé þetta og annað er lúti að yfirlýsingunni verulega aðfinnsluvert og sé skjalinu mótmælt sem efnislega röngu og þýðingarlausu fyrir málið. Því til viðbótar bendi stefndu á að ekki liggi fyrir að umræddur Á-kk-nf Á-kk-nf sé sá sem vottað hafi skjalið enda hafi fleiri menn á þessum slóðum borið sama nafn, þar á meðal tveir í Vopnafirði. Þar sem undirritun vottsins sé ekki á eftirritinu verði ekki úr því skorið um hvaða mann hafi verið að ræða og einnig af þeirri ástæðu sé yfirlýsingin þýðingarlaus. Þá sé skjalið einhliða samið en ekki yfirlýsing Á-kk-ef sjálfs, hann undirriti ekki yfirlýsinguna, og ljóst sé að staðreyndum hafi verið hagrætt. Sönnunargildi skjalsins sé ekkert.

Stefndu segja að stefnendur segi að byggi stefndu rétt á afsalinu skerði þeir eignarrétt stefnenda, en engin frekari grein sé gerð fyrir þessari staðhæfingu og sé henni mótmælt sem órökstuddri og þýðingarlausri. Stefndu E-kk-nf, J-kk-nf, J-kvk-nf og R-kvk-nf A-hk-nf leiði rétt sinn fyrir arftöku frá arfláta sem stuðzt hafi við þinglesna eignarheimild og stefndi Á-kk-nf S-kk-nf hafi hlotið arf eftir látna eiginkonu sína, S-kvk-þf, sem eignazt hafi sinn hlut í jörðinni fyrir arf eftir bróður sinn, A-kk-nf.

Stefndu segja að stefnendur byggi einnig á því að hvorki stefndu né stefnendur hafi tekið við umráðum samkvæmt afsalinu í skilningi eignarréttar og fjármunaréttar. Sé erfitt að átta sig á hvað átt sé við með þessu en svo virðist sem stefnendur telji að „efnisskilyrði“ afsalsins um að seljandi afhenti kaupendum umráð hins selda eignarhluta við undirskrift samningsins hafi ekki verið uppfyllt af því að bræðurnir hafi aldrei tekið við jörðinni í samræmi við meginreglu eigna- og fjármunaréttar hvað varði kostnað og arð. Engin nánari grein sé gerð fyrir þessari staðhæfingu og sé ekki ljóst við hvað sé átt enda liggi engin gögn fyrir um arðskil, skiptingu kostnaðar, eða nokkuð annað sem stutt gæti þessa málsástæðu. Þó liggi fyrir að eigninni hafi verið þinglýst sem eign bræðranna A-kk-ef og A-kk-ef fyrir meira en hálfri öld og ekkert annað liggi fyrir en að þeir hafi talið hana fram sem sína eign og greitt af henni skatta og skyldur alla tíð. Þá hafi þeir búið á Djúpalæk II og rekið þar bú með móður sinni, J-kvk-þgf. Vandséð er því hvernig hægt sé að halda því fram að eignaumráð hafi ekki farið fram. Í stefnu sé þess í engu getið hvað skorti á um að þeir bræður hafi tekið við eignaumráðum jarðarinnar. Sé þessari málsástæðu stefnenda því mótmælt.

Stefndu segja að stefnendur haldi því fram að með því að selja eign búsins hafi J-kvk-nf J-kvk-nf skipt búi sem hún hafi ekki haft heimild til. Stefndu segja að hér misskilji stefnendur réttarreglur. J-kvk-nf hafi setið í óskiptu búi og því haft fullt forræði á eignum þess. Sala jarðarinnar hafi rúmazt innan þeirrar ráðstöfunarheimildar sem hún hafi haft og í raun aðeins verið um eignabreytingu að ræða. Liggi hvorki fyrir að um undirverð hafi verið að ræða né að kaupin hafi ekki verið innt af hendi og jafnvel þó að svo hafi verið séu löngu liðnir frestir til að rifta búsetuleyfi J-kvk-ef og fjárkrafa um hugsanlega vangreitt kaupverð fyrnd. Þá sé rétt að geta þess að ákvæði í afsali um hlutdeild erfingja í kaupverðinu og rétt þeirra til arfs hafi verið umfram skyldu og hafi mögulegar vanefndir á því engin áhrif á gildi afsalsins.

Stefndu segjast byggja á því að allar mögulegar kröfur stefnenda er varði jörðina séu fallnar niður fyrir tómlæti. Hugtakið tómlætið merki aðgerðaleysi kröfuhafa eða annars eiganda réttinda, það er þegar hann láti hjá líða að halda rétti sínum til haga í tæka tíð. Aðgerðarleysi við að halda rétti sínum til haga án afsakana eða ástæðna leiði til þess að kröfuhafi eða eigandi réttinda glati rétti sínum til að halda kröfu sinni fram. Fyrir liggi að jörðin Djúpilækur II hafi opinberlega verið skráður í helmingseigu bræðranna A-kk-ef og A-kk-ef frá árinu 1958. Stefnendum hafi mátt vera þetta ljóst. Árið 1998 hafi stefnendum mátt vera fyllilega ljóst að Djúpilækur II hafi að engu leyti verið skráð eign þeirra heldur verið eign A-kk-ef og A-kk-ef til helminga, en þrátt fyrir það hafi stefnendur ekkert gert. Þá segjast stefndu byggja á því að stefnendur hafi fengið bréf þar sem þeim hafi verið gefinn kostur á að gera athugasemdir við fyrirhugaða leiðréttingu fasteignabókar að koma að gögnum en það virðist þeir ekki hafa gert. Dómsmál til ógildingar afsalsins sé nú höfðað 54 árum eftir að afsalið hafi verið gefið út og skráð opinberlega og 14 árum eftir að stefnandanum Þ-kvk-þgf hafi örugglega verið sannanlega kunnugt um að hún var ekki þinglýstur eigandi jarðarinnar og 22 árum eftir að stefnandanum J-kk-þgf hafi verið kunnugt um slíkt. Sé hér því slíkt tómlæti stefnenda að ræða að þeir hafi glatað öllum meintum rétti til að halda til haga kröfum um ógildingu afsalsins frá 1958.

Stefndu segja að fyrir liggi endurrit afsals í málinu sem og gögnum um að afsalið hafi verið fært inn í þinglýsingabækur samkvæmt undirrituðu frumriti. Þá liggi fyrir að A-kk-nf og A-kk-nf hafi farið með jörðina Djúpalæk II sem sína eign frá 1958 án athugasemda af hálfu annarra. Einu gögnin, sem til séu um að stefnendur geti mögulega átt eignarhlut í jörðinni, sé skráning Fasteignamats ríkisins, sem fyrir liggi að oft sé röng og einhliða skráð. Sé ekki litið svo á að hún sé áreiðanleg eða gildi um eignarheimildir enda sé oft ekki vitað hvaðan gögn um eignarheimildir Fasteignamats séu fengin. Ljóst megi vera að því fari fjarri að stefnendur hafi sýnt fram á að þeir geti leitt eignarrétt að jörðinni Djúpalæk II eða eigi kröfu um ógildingu afsals frá 1958, því beri að hafna kröfum þeirra í málinu.

Stefndu segjast vísa til laga nr. 20/1923, þinglýsingalaga nr. 30/1928 til meginreglna samninga og kröfuréttar og laga um fyrningu kröfuréttar nr. 150/2007 og eldri laga um sama efni. Vegna málskostnaðarkröfu vísi þau til 129. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

Árið 1958, þegar dagsett er það skjal, sem nefnt er afsal og sagt frá J-kvk-þgf J-kvk-þgf, giltu lög nr. 30/1928 um þinglýsing skjala og aflýsing. Samkvæmt 5. gr. laganna skyldi sá sem vildi fá skjali þinglýst afhenda það í tveimur samhljóða frumritum eða í frumriti og eftirriti. Átti að minnsta kosti annað frumritið eða eftirritið að vera ritað á haldgóðan pappír sem dómsmálaráðherra löggilti. Í 6. gr. laganna sagði svo að þegar dómara væri afhent skjal til þinglýsingar bæri honum að sannreyna að bæði eintök skjalsins væru samhljóða, en á þessum tíma var þinglýsing dómsathöfn. Að þessu leyti voru þágildandi þinglýsingareglur í meginatriðum efnislega samhljóða gildandi reglum, sbr. 1. mgr. 5. gr. og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 39/1978. Má um þetta atriði vísa til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 615/2013.

Skjalinu hefur verið lýst. Ber það með sér að hafa verið þinglýst og fært í bók og skráð er á það að frumrit hafi verið stimplað með nánar greindri fjárhæð. Fær þinglýsing sem þessi hæglega komið heim og saman við reglur þágildandi laga nr. 30/1928. Hefur ekki verið sýnt fram á í málinu að þinglýsingadómari hafi ekki sannreynt að skjal það sem þinglýst var, og ber aðeins vélritaðar en ekki handritaðar undirskriftir, væri samhljóða frumriti. Verður að líta svo á, þar til annað er sannað, að þinglýsing skjalsins hafi farið fram í samræmi við gildandi lög.

Ekki hefur verið sýnt fram á í málinu að J-kvk-þgf, sem sat í óskiptu búi, hefði ekki verið heimilt að selja jörðina eða að hún hefði þurft samþykki barna sinna til slíks. Í margumræddu skjali segir að kaupverðið greiðist með skuldabréfi sem gefið hafi verið út. Því hefur ekki verið hnekkt og ekki verið sýnt fram á að ekki hafi verið greitt af slíku bréfi. Jafnvel þótt svo væri ylli það ekki sjálfkrafa ógildi afsalsins.

Ekki hefur verið sýnt fram á að bræðurnir A-kk-nf og A-kk-nf hafi ekki tekið við umráðum jarðarinnar.

Stefnendur hafa lagt fram yfirlýsingu tveggja lögmanna um fund sem lögmennirnir hafi átt með Á-kk-þgf Á-kk-þgf. Í yfirlýsingunni segja lögmennirnir að umrætt afsal hafi verið „undirritað vélrænt af öllum aðilum“ og taka fram að enginn hafi ritað undir það eigin hendi. Lögmennirnir staðfestu yfirlýsingu sína fyrir dómi. Fundur lögmannanna og Á-kk-ef mun hafa farið fram á vegum stefnenda og stefndu hvergi komið nærri. Á-kk-nf gaf ekki skýrslu fyrir dómi. Það sem eftir Á-kk-þgf er haft í yfirlýsingunni sannar ekkert um gildi þess afsals sem stefnendur vilja fá dæmt ógilt.

J-kvk-nf J-kvk-nf sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn. Hafi Djúpalækjarjörðin ekki horfið úr eigu búsins fyrir andlát hennar hefði hún verið í eigu hins óskipta bús við andlát J-kvk-ef. Samkvæmt gögnum málsins var bú hennar lýst eignalaust. Ekkert hefur komið fram sem hnekkir því.

A-kk-nf Þ-kk-nf lézt árið 1998. Í skiptayfirlýsingu segir að til skipta eftir hann hafi komið hálf jörðin Djúpilækur II. Báðir stefnendur rita undir skiptayfirlýsinguna en stefnandinn Þ-kvk-nf sagði fyrir dómi að hún hefði ekki lesið yfirlýsinguna áður en hún hefði skrifað undir hana. Stefnandinn J-kk-nf sagði fyrir dómi að hann hefði ekki talið sig eiga hagsmuna að gæta og hefði ekki séð „ástæðu til þess að vera að lesa á þessi skjöl með einhverju stækkunargleri“. Yfirlýsingin er stutt, auðskilin og skýr um það atriði að A-kk-nf hafi við andlátið átt jörðina að hálfu.

Skráning hjá Fasteignamati ríkisins haggar ekki þinglýstum eignarheimildum sem ganga í aðra átt.

Með vísan til framanritaðs hefur ekki verið sýnt fram á í málinu að þinglýsing margumrædds skjals hafi verið andstæð lögum eða annað sem gera ætti það að verkum að það skuli ógilt. Það sem fyrir liggur um dánarbú annars vegar J-kvk-ef J-kvk-ef og hins vegar sonar hennar A-kk-ef Þ-kk-ef styður að Djúpalækjarjörðin hafi að öllu leyti farið úr hinu óskipta búi og að hálfu leyti til A-kk-ef. Bar skiptayfirlýsing vegna dánarbús A-kk-ef berlega með sér að hann hefði við andlátið átt jörðina að hálfu og virðast allir sem eigin hagsmuna hafa átt að gæta hafa ritað undir hana.

Þegar á allt framanritað er horft verður að sýkna stefndu af kröfum stefnenda. Samkvæmt þeim úrslitum verður stefnendum in solidum gert að greiða þeim stefndu sem tóku til varna málskostnað, 350.000 krónur til hvers. Við ákvörðun málskostnaðar var litið til skyldu stefndu til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Af hálfu stefnenda fór G-kk-nf K-x-x B-kk-nf hdl. með málið. Af hálfu stefndu fór G-kk-nf I-kk-nf J-kk-nf hrl. með málið. Þ-kk-nf D-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndu, Á-kk-nf S-kk-nf, E-kk-nf A-kk-nf, J-x-x J-x-x, J-kvk-nf G. A-kvk-nf, J-kk-nf Þ-kk-nf A-kk-nf og R-kvk-nf Þ-kvk-nf A-kvk-nf eru sýkn af kröfum stefnenda, J-kk-ef J-kk-ef J-kk-ef og Þ-kvk-ef Þ-kvk-ef, í málinu.

Stefnendur greiði in solidum stefndu Á-kk-þgf, E-kk-þgf, J-kvk-þgf, J-kk-þgf Þ-kk-þgf og R-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, 350.000 krónur í málskostnað hverju.