E-2558/2018

I.

Dómkröfur o.fl.:

Mál þetta var höfðað 4. september 2018 og dómtekið 10. maí 2019. Stefnandi er A, [..., ...]. Stefndi er íslenska ríkið, Stjórnarráðinu við Lækjargötu, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 10.500.000 krónur, auk skaðabótavaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. júní 2017 til 11. febrúar 2018 og dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.

Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 11. desember 2018, var stefnanda veitt gjafsókn samkvæmt 1. mgr. 248. gr., sbr. 246. gr., laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála vegna reksturs málsins fyrir héraðsdómi, sbr. þó 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

II.

Málsatvik:

Að kvöldi miðvikudagsins 7. júní 2017 var lögregla o.fl. send að [..., ...] eftir að tilkynning barst um líkamsárás. Stuttu síðar barst tilkynning um að endurlífgun væri byrjuð á staðnum. Þegar lögregla kom þangað lá brotaþoli, B, á jörðinni og án lífsmarka. Lögreglu- og sjúkraflutningamenn tóku þegar til við að reyna endurlífgun o.fl. Þá var stefnandi handtekinn á staðnum ásamt C og D. Þrír aðrir, E, F og G, voru handteknir á svipuðum tíma í bifreið á leið frá staðnum. Fengu hin handteknu öll réttarstöðu sakbornings. Brotaþoli lést síðar um kvöldið á sjúkrahúsi.

Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu fór með rannsókn málsins. Við rannsóknina var leitast við að varpa ljósi á umrædd atvik á [...] og hvað varð þess valdandi að brotaþoli lést og hvort honum hefði verið veitt fullnægjandi neyðaraðstoð áður en lögregla og sjúkralið komu á staðinn. Rannsóknin tók einnig til þess að fá víðara sjónarhorn á málsatvik og aðdraganda þeirra, meðal annars hvert tilefni þess var að sakborningar fóru á staðinn, tengsl þeirra, undangengin samskipti, mögulega verkaskiptingu o.fl. Í málinu lá fljótlega fyrir að fólkið virtist hafa komið að heimili brotaþola á tveimur bifreiðum án þess að gera boð á undan sér. Þá lá fyrir þegar í upphafi að til átaka hafði komið á staðnum og voru sjónarvottar að þeim, auk þess sem hringt var á Neyðarlínu á sama tíma og atvik áttu sér stað þar sem kallað var eftir aðstoð o.fl. Lágu þannig fyrir hljóðupptökur af þeim samskiptum sem voru til þess fallnar að skýra hvað gerðist, meðal annars lýsingar á atvikum í rauntíma. Í meginatriðum voru átökin tvíþætt og fékkst betri mynd á þau eftir því sem leið á rannsóknina, meðal annars út frá skýrslutökum, bráðabirgðaniðurstöðum réttarmeinafræðings o.fl. Annars vegar áttu sér stað átök í fyrstu á hlaðinu við húsið milli eins eða fleiri sakborninga sem urðu til þess að fyrrgreindir sexmenningar hröðuðu sér á brott samhliða því að brotaþoli skemmdi aðra bifreiðina sem þau voru á með barefli. Hins vegar urðu svo átök stuttu síðar, á heimreiðinni neðan við [...], þar sem brotaþoli, í framhaldi af fyrrgreindum átökum, nálgaðist bifreiðar fólksins með járnstöng í hendi, eftir að þær höfðu verið stöðvaðar. Það leiddi til þess að stefnandi fór á móti brotaþola og C á eftir honum og var brotaþola stuttu eftir það haldið á jörðinni o.fl. Í framhaldi komst hann í alvarlegt ástand sem versnaði og leiddi til dauða. Eftir því sem leið á rannsóknina færðist áherslan á það að varpa ljósi á hin síðari átök á heimreiðinni, þar með talið verknaðarþætti stefnanda og C hvors um sig, en sá hluti atvikanna var talinn standa í mestu samhengi við dauða brotaþola.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2017, í máli nr. R-177/2017, var stefnanda, að kröfu lögreglustjóra, gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun í gæsluvarðhaldi til 23. sama mánaðar á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Stefnandi mótmælti gæsluvarðhaldskröfunni en til vara krafðist hann þess að gæsluvarðhaldi yrði markaður skemmri tími. Rannsóknarhagsmunir lágu til grundvallar gæsluvarðhaldinu og einangruninni. Í úrskurði héraðsdóms var meðal annars tekið fram að rannsóknin væri á frumstigi og taka þyrfti skýrslur af vitnum og sakborningum. Samkvæmt greinargerð lögreglu, sem vísað var til í úrskurðinum, var framburður sakborninga talinn vera í miklu ósamræmi við framburð vitna og rannsóknargögn. Þá var tekið fram að lögregla þyrfti að gera frekari rannsóknir á dánarorsök brotaþola og leita upplýsinga um símasamskipti kærðu. Aðstæður væru þannig að stefnandi gæti torveldað rannsókn málsins, svo sem með því að hafa áhrif á samseka eða vitni eða koma undan gögnum, fengi hann að ganga laus. Stefnandi tók sér kærufrest en úrskurðurinn var ekki kærður til Hæstaréttar Íslands. Til viðbótar einangrun var stefnandi, samkvæmt ákvörðun lögreglustjóra, látinn sæta takmörkunum í gæsluvarðhaldinu samkvæmt c-, d- og e-liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, sbr. bókun í þingbók.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2017, í máli nr. R-210/2017, var stefnanda, að kröfu lögreglustjóra, gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 21. júlí sama ár, en í stað rannsóknarhagsmuna var gæsluvarðhaldið reist á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 þar sem það var talið nauðsynlegt vegna almannahagsmuna. Stefnandi mótmælti gæsluvarðhaldinu. Í úrskurðinum var meðal annars tekið fram að stefnandi lægi undir rökstuddum grun um alvarlegt brot sem gæti varðað tíu ára eða lengra fangelsi. Af málsgögnum mætti ráða að hlutur stefnanda hefði líkast til verið minni en meðkærða, C, en atlagan gæti þó flokkast undir samverknað þeirra beggja eða að stefnandi væri hlutdeildarmaður. Tekið var fram að stefnandi hefði játað við yfirheyrslur að hafa haldið brotaþola niðri á jörðinni og höndum hans fyrir aftan bak þangað til meðkærði tók við, eins og stefnandi hefði orðað það í skýrslu. Einnig mætti ráða að stefnandi hefði ekkert aðhafst á meðan meðkærði réðst á brotaþola. Þá væri vitnisburður um að stefnandi hefði jafnvel hvatt meðkærða áfram við verknaðinn. Í þingbók var skráð að samkvæmt ákvörðun lögreglustjóra yrði gæsluvarðhaldið frá þeim degi án takmarkana samkvæmt 1. mgr. 99. gr. sömu laga.

Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar með skriflegri og rökstuddri kæru 26. júní 2017. Með dómi réttarins 27. sama mánaðar, í máli nr. 410/2017, var úrskurðurinn felldur úr gildi. Lagði Hæstiréttur til grundvallar að rannsóknargögn málsins styddu það ekki að stefnandi væri undir sterkum rökstuddum grun um meint brot gegn 211. gr. eða 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að því virtu væri frumskilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ekki fullnægt. Nánar tiltekið var vísað til fyrrgreindrar atburðarásar, að stefnandi hefði tekið járnrör af brotaþola þegar hann nálgaðist hann og C en við það hefði brotaþoli fallið á jörðina. C hefði haldið brotaþola hálstaki í margar mínútur og slegið hann ítrekað í andlitið. Þessu til viðbótar var vísað til niðurstöðu réttarkrufningar þar sem fram kæmi að þvinguð frambeygð staða brotaþola í langan tíma hefði leitt til mikillar minnkunar á öndunargetu, sem að lokum hefði leitt til stöðutengdrar köfnunar og andláts hans. Þá kæmi fram í niðurstöðunni að við þessar kringumstæður væri hægt að líta á hálstakið sem aðalþáttinn í andláti brotaþola. Að fenginni þessari niðurstöðu var stefnandi látinn laus úr gæsluvarðhaldi sama dag.

Stefnandi gaf þrjár skýrslur hjá lögreglu á meðan hann sætti handtöku og gæsluvarðhaldi, nánar tiltekið aðfaranótt 8. júní 2017 og dagana 14. og 22. sama mánaðar. Því til viðbótar gaf stefnandi skýrslu 8. ágúst sama ár. Á meðan stefnandi sætti gæsluvarðhaldi neitaði hann lögreglu um heimild til að rannsaka og afrita innihald snjallsíma í hans eigu. Lögregla þurfti því að leita til dómstóla til að afla þeirrar heimildar og verður ráðið af gögnum að niðurstaða þeirrar rannsóknar hafi legið fyrir eigi síðar en 20. júní 2017. Þar kom meðal annars í ljós mynd- og hljóðupptaka, þar sem stefnandi virtist vera að taka upp, þar sem brotaþoli lá liggjandi meðvitundarlaus og blóðugur á jörðinni og þá heyrðist einnig rödd stefnanda með ummælunum þetta kemur fyrir þegar þú ógnar okkur með vopnum. Enn fremur fundust fimm smáskilaboð í símtækinu milli C og stefnanda 7. júní 2017 þar sem þeir virtust mæla sér mót hjá brotaþola. Rannsókn lögreglu tók einnig til skýrslutaka af öðrum sakborningum, sem einnig sættu gæsluvarðhaldi, mismargra af hverjum þeirra, á tímabili frá 7. júní 2017 til 26. júlí sama ár, auk skýrslutaka af helstu vitnum á tímabili frá 7. til 20. júní 2017. Því til viðbótar fór fram rannsókn á vettvangi og haldlögðum sakargögnum og réttarlæknisfræðileg rannsókn á dauða brotaþola. Skýrsla réttarmeinafræðings í endanlegri mynd var dagsett 26. júní 2017, en þó var þar tekið fram að um væri að ræða bráðabirgðaskýrslu með fyrirvara um endurtúlkun yrðu breytingar á niðurstöðum rannsóknar.

Rannsókninni lauk að mestu 1. ágúst 2017, þegar gögn málsins voru send til ákæruvaldsins með greinargerð lögreglustjóra, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjóra um rannsókn og niðurstöðu málsins var tekið fram að sakarefnið hefði tekið til ætlaðs manndráps eða stórfelldrar líkamsárásar C og stefnanda, auk aðkomu annarra sakborninga að þeim atvikum. Reifaðir voru framburðir allra sakborninga, auk framburða vitna, meðal annars vitnanna H, I, J, K og L. Þá var gerð grein fyrir rannsókn á vettvangi, haldlagningu og úrvinnslu sakargagna, niðurstöðum réttarkrufningar o.fl. Í greinargerðinni kom meðal annars fram að ekki hefði verið fullt samræmi í framburði sakborninga og vitna við upphaf rannsóknar um málsatvik. Það hefði hins vegar skýrst þegar leið á rannsóknina með frekari skýrslutökum, gagnaöflun, úrvinnslu gagna o.fl. Að því er varðaði atvikin á heimreiðinni, eftir að C tók við með því að halda brotaþola o.fl., þá var stefnandi talinn hafa verið nálægur og fylgst með en ekki aðhafst sérstaklega. Hann hefði þó að einhverju leyti vikið frá og sótt vatn en komið til baka stuttu síðar og meðal annars tekið atvik upp í hljóði og mynd með upptökubúnaði í snjallsíma þar sem brotaþoli lá meðvitundarlaus á jörðinni. Því til viðbótar hefði hann talað á niðrandi hátt til brotaþola, eins og heyrðist í upptökunni. Svipað hefði komið fram í annarri upptöku varðandi C í tengslum við símtal hans til Neyðarlínu. Þá var tekið fram að stefnandi hefði fyrst greint frá fyrrgreindri mynd- og hljóðupptöku í síma sínum þegar haldlagt myndefni úr þeim síma var borið undir hann við þriðju skýrslutöku 22. júní 2017. Að mati lögreglu hefði sú upptaka og önnur svipuð gögn fremur bent til þess að stefnandi og C hefðu verið að draga úr lýsingum á eigin háttsemi. Niðurstaða réttarkrufningar hefði verið á þá leið að dauða brotaþola mætti rekja til nokkurra samverkandi þátta, einkum líkamlegs ástands brotaþola og þess að þrengt var að öndunarvegi hans og líkami hans hafi ekki getað jafnað álag sem var á brotaþola og rekja mátti til atvika sem leiddu til þess að honum var haldið á jörðinni. Meginniðurstaða rannsóknarinnar um atvikin á heimreiðinni var á þá leið að fyrrgreindur C og stefnandi voru umrætt kvöld taldir hafa veist með ofbeldi að brotaþola. Stefnandi hefði gert það með því að fella hann niður á jörðina, setja hann niður á magann og halda honum liggjandi á jörðinni með hendur reigðar fyrir aftan bak uns C tók við með því að setjast ofan á brotaþola, halda höndum hans áfram fyrir aftan bak og halda honum í hálstaki og jafnframt slá hann ítrekað í andlitið. Atlagan var talin hafa staðið yfir í sjö til tíu mínútur og valdið mikilli minnkun á öndunarhæfni brotaþola sem leiddi til stöðukæfingar og dauða. Því til viðbótar var talið að stefnandi hefði staðið nálægt C á meðan hann veittist að brotaþola með framangreindum hætti og stefnandi hefði með því veitt liðsinni og verið ógn gagnvart öðrum sem voru nálægir á staðnum og ekki treystu sér til að koma brotaþola til hjálpar. Jafnframt var talið að neyðaraðstoð C og stefnanda hefði verið ófullnægjandi eftir að ljóst varð um ástand brotaþola. Framangreind rannsóknarniðurstaða var í meginatriðum reist á því sem fram kom við skýrslutökur af sakborningum og vitnum, sem voru á vettvangi, auk haldlagðs mynd- og hljóðefnis, og síðast en ekki síst niðurstöðu réttarmeinafræðings.

Með ákæru héraðssaksóknara 31. ágúst 2017 var sakamál höfðað á hendur C fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þar sem honum var gefin að sök stórfelld líkamsárás sem leiddi til dauða fyrrgreinds brotaþola með því að hann hefði haldið báðum höndum brotaþola fyrir aftan bak, þar sem hann lá á maganum á jörðinni, farið klofvega yfir bak hans og notað líkamsþunga sinn til að halda honum föstum, og tekið hann hálstaki og slegið hann ítrekað í andlit og höfuð með krepptum hnefa með þeim afleiðingum að hann hlaut margs konar yfirborðsáverka á höfði o.fl. sem nánar var lýst í ákæru. Því til viðbótar var því haldið fram að brotaþoli hefði látið lífið af völdum mikillar minnkunar á öndunarhæfni sem hefði valdið banvænni stöðukæfingu sem rekja mætti til margra nánar tilgreindra þátta varðandi hann sjálfan, hálstaks- og líkamsstöðu sem honum var haldið í o.fl. Háttsemin var í ákæru talin varða við 2. mgr. 218. gr. laga nr. 19/1940. Málinu gagnvart C lauk endanlega með dómi Landsréttar 19. október 2018, í máli nr. 152/2018, þar sem meðal annars var staðfest niðurstaða héraðsdóms frá 18. desember 2017 um sakfellingu samkvæmt ákæru og refsingu.

Með ákvörðun héraðssaksóknara 1. september 2017 var málið hins vegar fellt niður gagnvart stefnanda og öðrum sakborningum með vísan til 145. gr. laga nr. 88/2008, þar sem málið var ekki talið nægilegt eða líklegt til sakfellis um ætlaðan þátt þeirra í meintri líkamsárás né heldur að þeir hefðu vanrækt hjálparskyldu svo gæti varðað við 221. gr. laga nr. 19/1940. Þá var sú ákvörðun staðfest 20. nóvember 2017 með afstöðu ríkissaksóknara til kæru á grundvelli 2. mgr. 147. gr. laga nr. 88/2008. Til stuðnings þeirri niðurstöðu var meðal annars byggt á því að rannsókn málsins hefði leitt í ljós fyrrgreinda verknaðarþætti vegna atvikanna á heimreiðinni, annars vegar varðandi stefnanda og hins vegar varðandi C. Þá hefði ekki verið sýnt fram á ásetning stefnanda til líkamsárásarinnar á heimreiðinni með fyrrgreindum afleiðingum, svo unnt væri að virða það sem samverknað eða hlutdeild í broti C. Vitnið I hefði lýst því skilmerkilega í tveimur skýrslum hvernig C hefði beitt brotaþola ofbeldi án liðsinnis stefnanda. Vitnið hefði haft góða yfirsýn yfir vettvanginn og fylgst vel með öllum atvikum, allt frá því að hann sá brotaþola koma niður brekkuna með járnstöng í höndunum og þar til C hóf að hnoða brotaþola. Vitnin J og L hefðu hins vegar ekki gefið jafnskýran framburð um þessi atvik. Einnig var lagt til grundvallar að stefnandi hefði hringt eftir neyðaraðstoð þegar ljóst varð um alvarlegt ástand brotaþola. Þessu til viðbótar var vísað til röksemda fyrrgreinds dóms Hæstaréttar frá 27. júní 2017 um sönnunarstöðu málsins gagnvart stefnanda þegar gæsluvarðhald sem hann sætti á grundvelli almannahagsmuna var fellt úr gildi.

Með bréfi til ríkislögmanns 12. janúar 2018, ásamt fylgigögnum, beindi stefnandi bótakröfu að íslenska ríkinu vegna gæsluvarðhalds. Með bréfinu var krafist miskabóta, sömu fjárhæðar og stefnukrafa í máli þessu, auk dráttarvaxta og málskostnaðar. Þá var óskað svars innan þrjátíu daga frá dagsetningu bréfsins. Með svarbréfi ríkislögmanns 17. sama mánaðar var upplýst að bótakrafan hefði verið send til umsagnar og að henni fenginni yrði tekin afstaða til kröfunnar. Aðilar hafa ekki náð saman um réttmæti bótakröfunnar, en um ágreining þeirra greinir nánar í málsástæðum og lagarökum.

III.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda:

Stefnandi reisir bótakröfu sína á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna handtöku og gæsluvarðhalds í tuttugu og einn dag og einangrun í jafnlangan tíma. Stefnandi byggir á því að stefndi sé skaðabótaskyldur vegna tjóns stefnanda þar sem ekki hafi verið færðar sönnur á þá meintu háttsemi sem honum hafi verið gefin að sök enda hafi mál hans verið fellt niður hjá ákæruvaldinu. Stefnandi tekur fram að hann hafi ávallt haldið fram sakleysi sínu. Að því virtu megi vera ljóst að gæsluvarðhaldsvistin hafi verið að ósekju. Stefnandi tekur fram að honum hafi verið gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi á tímabili frá 7. júní 2017 til 27. sama mánaðar. Hann byggir á því að hann hafi á engan hátt með framburði sínum eða háttsemi stuðlað að gæsluvarðhaldinu og tilhögun þess. Framburður hans hafi allan tímann verið skýr og afdráttarlaus og í samræmi við framburði vitna og annarra sakborninga, að frátöldum sakborningnum C sem síðar hlaut dóm vegna málsins.

Stefnandi tekur fram að hann hafi við meðferð sakamálsins lýst umræddum atvikum og hvernig komið hafi til átaka. Í þeirri lýsingu hafi frá upphafi komið fram hvernig brotaþoli veittist að honum og öðrum sem komu á staðinn. Stefnandi hafi talið rétt að keyra burtu frá staðnum þegar brotaþoli gekk upp að honum og öðru fólki með kústskaft á lofti. Fólkið hafi keyrt í burtu frá staðnum á tveimur bifreiðum en stansað stuttu síðar. Þetta hafi það gert vegna C sem vildi hringja á lögreglu vegna skemmda sem orðið höfðu á bifreið hans. Brotaþoli hafi þá komið æðandi að þeim frá bæjarhlaðinu með járnstöng í hendi og verið mjög æstur. Stefnandi hafi þá gengið á móti brotaþola, afvopnað hann, sett hann niður á jörðina og haldið honum þar í tökum uns C tók við. Stefnandi hafi margsinnis útskýrt við skýrslugjöf, að eftir að C tók við sem að framan greinir þá hafi hann vikið frá og ekki fylgst með því hvað C gerði og hann því ekki haft vitneskju um það. Þá hafi framburður stefnanda um þetta samrýmst framburðum vitna. Eina aðkoma stefnanda að dauða brotaþola hafi, eins og áður greini, verið að afvopna hann og yfirbuga. Framburður hans um þetta hafi verið óbreyttur frá fyrstu skýrslutöku. Hið sama hafi komið fram síðar, í skýrslu hans fyrir dómi við aðalmeðferð sakamálsins gagnvart C. Að þessu virtu sé fráleitt að halda því fram að stefnandi hafi með einhverjum hætti stuðlað að því gæsluvarðhaldi sem honum var gert að sæta.

Stefnandi tekur fram að með málshöfðuninni krefjist hann þess að viðurkennd verði bótaskylda stefnda vegna ólögmætrar gæsluvarðhaldsvistar og einangrunar og að stefndi verði dæmdur til að greiða honum bætur vegna miska. Fyrir liggi að fallið hafi verið frá sakargiftum á hendur honum sem voru tilefni gæsluvarðhaldsins. Að því virtu sé farið fram á bætur vegna miska í samræmi við 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Handtaka og innilokun feli í sér afar íþyngjandi skerðingu á frelsi þess sem því sætir. Samkvæmt fyrrgreindum lagaákvæðum eigi maður rétt á skaðabótum fyrir fjárhagslegt tjón og miska vegna aðgerða samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna, þar með talið vegna gæsluvarðhalds sem beinist gegn sakborningi að ósekju vegna þess að þær sakargiftir sem á hann hafi verið bornar reynast ekki vera réttar eða sönnur ekki verið færðar á þær. Þá komi aðeins til álita að lækka bætur eða fella þær niður hafi sakborningur sjálfur valdið eða stuðlað að því að til aðgerða var gripið gagnvart honum eða þeim viðhaldið, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laganna. Því sé hins vegar ekki til að dreifa í tilviki stefnanda. Stefnandi byggir meðal annars á því að skaðabótaábyrgð stefnda sé að þessu leyti ótvírætt fyrir hendi, og þá með hlutlægum hætti, þar sem stefnandi hafi ekki verið ákærður fyrir þær sakir sem leiddu til gæsluvarðhaldsins.

Stefnandi tekur fram að í samræmi við það sem þegar hafi verið reifað um þvingunarráðstafanir, þá verði að skýra skilyrði fyrir sterkum rökstuddum grun þröngt. Byggir stefnandi á því að það skilyrði hafi ekki verið uppfyllt í máli hans. Stefnandi telur afar hæpið og að það fáist ekki samrýmst grundvallarhugsun um réttarríki að hann hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald, hvað þá í svo langan tíma sem raun var á. Á fyrstu dögum rannsóknar hafi strax legið fyrir að stefnandi var ekki sekur um þá háttsemi sem lá til grundvallar gæsluvarðhaldinu. Framburður hans hafi verið skýr og í samræmi við frásagnir vitna og annarra sakborninga. Stefnandi hafi því þurft að sæta því að sitja saklaus í gæsluvarðhaldi í 21 dag svo leiddi til mikils miska fyrir hann.

Stefnandi tekur fram að honum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi frá 8. til 23. júní 2017 á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-177/2017. Þá hafi honum með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. sama mánaðar, í máli nr. R-210/2017, verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. sömu lagagreinar uns Hæstiréttur felldi þann úrskurð úr gildi með dómi uppkveðnum 27. júní 2017, í máli nr. 410/2017. Samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laganna megi aðeins úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef sterkur rökstuddur grunur er uppi um að hann hafi framið afbrot sem að lögum geti varðað tíu ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt til verndar almannahagsmunum. Stefnandi tekur fram að í öllu falli sé fráleitt að hann hafi sjálfur getað stuðlað að þeim hluta gæsluvarðhaldsins sem byggður var á almannahagsmunum. Skorti því augljóslega lagaskilyrði til þess að telja bótaskyldu fallna niður á þeim grundvelli að stefnandi hafi sjálfur stuðlað að þeim hluta gæsluvarðhaldsins sem byggðist á almannahagsmunum.

Stefnandi reisir mál sitt á því að bótakrafan taki til þess miska sem hann hafi orðið fyrir vegna gæsluvarðhaldsvistarinnar. Miskinn felist aðallega í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna framangreindrar rannsóknar, frelsissviptingar og málaferla. Eðli sínu samkvæmt sé frelsissvipting sem þessi alvarleg skerðing á mannréttindum, auk þess sem hún sé mikil andleg þrekraun fyrir hvern þann sem fyrir henni verði. Stefnanda hafi þar að auki verið haldið í einangrun allan gæsluvarðhaldstímann, en það hafi valdið honum mikilli andlegri vanlíðan. Ekki þurfi að rökstyðja miskabótakröfu hans frekar eða styðja hana vottorðum sérfræðinga. Í löggjöf og dómaframkvæmd sé gengið út frá því að löglíkur standi til þess að sá sem sætir gæsluvarðhaldi verði fyrir tjóni vegna slíkra ráðstafana og þá sérstaklega ef það er að ósekju. Að framangreindu virtu byggir stefnandi á því að hann hafi orðið fyrir miklu tilfinningalegu tjóni vegna fyrrgreinds gæsluvarðhalds og einangrunar. Tjónið sé fyrst og fremst ófjárhagslegt vegna miska og hneisu. Einangrunarvistin hafi verið sérstaklega þungbær fyrir hann. Þá skipti ekki síður máli að gæsluvarðhald vari í eins stuttan tíma og unnt sé, sbr. meðalhófsreglu sakamálaréttarfars. Gæsluvarðhald sé þeim mun þungbærara fyrir þann sem því sæti, sem og aðstandendur hans, sem það vari lengur. Þessu til frekari stuðnings vísar stefnandi til 3. og 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995, og b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Stefnandi tekur fram að miskabótakrafa hans miðist við 500.000 krónur fyrir hvern dag í einangrun og gæsluvarðhaldi, eða samtals 10.500.000 krónur. Um vexti og dráttarvexti vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 38/2001. Í því sambandi tekur stefnandi fram að vexti samkvæmt 8. gr. laganna beri að reikna frá tjónsdegi, sem var 7. júní 2017. Þá beri að reikna dráttarvexti 30 dögum eftir dagsetningu kröfubréfs til ríkislögmanns, sem var 12. janúar 2018. Um málflutningsþóknun vísar stefnandi til gjaldskrár lögmanns hans og málskostnaðaryfirlits. Því til viðbótar tekur stefnandi fram að hann njóti gjafsóknar.

Um lagarök að öðru leyti vísar stefnandi til 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og XXXIX. kafla laga nr. 88/2008, einkum 1. og 4. mgr. 246. gr. og 248. gr. þeirra laga. Þá vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttarins, sbr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Um málskostnað og varnarþing vísar stefnandi til 32. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda:

Varðandi aðalkröfu stefnda um sýknu, þá tekur hann fram að hann mótmæli öllum málatilbúnaði og kröfum stefnanda. Telur stefndi að ekkert sé komið fram í málinu sem styðji málatilbúnað stefnanda. Stefndi tekur fram að engin matsgerð eða önnur gögn hafi verið lögð fram sem styðji fullyrðingu stefnanda um að hann hafi orðið fyrir vanlíðan, þjáningum og óþægindum vegna rannsóknaraðgerða lögreglu, gæsluvarðhalds og einangrunar. Að því virtu sé dómkrafan ósönnuð og því beri að sýkna stefnda. Stefndi vísar því einnig á bug að stefnandi hafi orðið fyrir mannorðsmissi vegna umræddrar rannsóknar og frelsissviptingar. Engin gögn liggi fyrir í málinu því til stuðnings og telur stefndi að þær málsástæður séu vanreifaðar með öllu. Þá mótmælir stefndi því sérstaklega, sem fram kemur í stefnu, að það hafi legið skýrt fyrir á fyrstu dögum rannsóknarinnar að stefnandi hefði ekki verið sekur um þá háttsemi sem lá til grundvallar gæsluvarðhaldi. Fullyrðing stefnanda um þetta sé röng og gögn málsins styðji það. Í þessu sambandi tekur stefndi fram að framburður stefnanda hafi verið í ósamræmi við framburði annarra vitna og rannsóknargögn. Þá hafi stefnandi ekki heimilað lögreglu að nálgast gögn í síma hans og hann meðal annars ekki greint frá myndupptöku sem hann tók á vettvangi og fannst síðar í síma hans. Þessu til viðbótar verði ekki litið fram hjá því að stefnandi hafi ekkert gert til að koma brotaþola til aðstoðar á vettvangi.

Stefndi tekur fram að þegar lögreglu var fyrst tilkynnt um málið hafi komið fram að sjö menn væru að ráðast á brotaþola og að þeir væru á tveimur bifreiðum. Vitni á staðnum hafi lýst upphafi árásarinnar með þeim hætti að fimm til sex karlmenn hefðu staðið yfir brotaþola og veist að honum með ýtingum, höggum og spörkum. Að því virtu hafi legið fyrir að stefnandi hefði tekið virkan þátt í árás á brotaþola. Þá liggi einnig fyrir að bifreið var ekið utan í og/eða yfir fót brotaþola. Við upphaf rannsóknarinnar hafi grunur lögreglu því beinst að öllum þeim mönnum sem voru á staðnum þegar átökin áttu sér stað. Af þeim ástæðum hafi ekki annað verið forsvaranlegt en að handtaka þá alla í upphafi, þar á meðal stefnanda, þar sem rökstuddur grunur var uppi um að þau hefðu öll tekið þátt í því að skipuleggja ferð að [...] í óljósum tilgangi sem leiddi til þess að brotaþoli lést. Hlutdeild hvers og eins hinna handteknu hafi ekki legið fyrir en rannsaka hafi þurft þátt þeirra allra. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi verið á brotavettvangi, auk þess sem framburður hans hafi bæði verið rangur og óljós í upphafi. Stefndi byggir þess vegna á því að leggja verði til grundvallar að umrædda handtöku og gæsluvarðhald megi rekja til ákvarðana sem stefnandi tók sjálfur þvingunarlaust og á eigin ábyrgð. Íslenskur réttur og þar með ákvæði 246. gr. laga nr. 88/2008 byggi á þeirri meginreglu að þeir sem sæti þvingunaraðgerðum beri ábyrgð á athöfnum sínum. Þetta leiði til þess að ekki verði fjallað um bótakröfu stefnanda án þess að taka tillit til aðdraganda og þáttar hans í henni enda byggi hann á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna skaðabótaskyldrar háttsemi stefnda í tengslum við umræddar þvingunarráðstafanir.

Stefndi vísar til 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 þar sem meðal annars sé kveðið á um að hlutverk lögreglu sé að gæta almannaöryggis og halda uppi lögum og reglu, að leitast við að tryggja réttaröryggi borgaranna og að vinna að uppljóstrun brota. Stefndi tekur fram að þetta leiði til þess að þegar uppi sé rökstuddur grunur um að alvarleg refsiverð háttsemi hafi átt sér stað með aðkomu nafngreindra manna, þá verði lögregla að ganga út frá réttmæti slíkra ábendinga í aðgerðum sínum. Annað viðhorf lögreglu geti haft margháttaða almannahættu í för með sér. Á þessum grunni hafi löggjafinn lagt ýmsar skyldur á lögreglu við rannsókn og meðferð sakamála, sbr. meðal annars handtökuheimild samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Í því sambandi vísar stefndi til þess að frumskilyrðið sé að rökstuddur grunur sé uppi um að maður hafi framið refsivert brot. Það hafi átt við um stefnanda. Frásögn hans við frumyfirheyrslu hafi verið afar óskýr og hann ekki virst láta allt uppi. Þá hafi stefnandi verið á vettvangi þegar lögregla kom á staðinn, auk þess sem vitni hafi borið um að hann hefði verið í átökum við brotaþola. Einnig hafi legið fyrir að fatnaður hans var blóðugur. Að þessu virtu hafi handtakan verið í þágu rannsóknar málsins. Þá vísar stefndi í þessu samhengi til úrskurðar héraðsdóms varðandi gæsluvarðhald stefnanda. Í úrskurðinum hafi meðal annars verið lagt til grundvallar að framburður stefnanda væri í miklu ósamræmi við framburð vitna og rannsóknargögn.

Stefndi byggir á því að handtaka stefnanda hafi verið nauðsynleg til að tryggja návist hans og til þess að koma í veg fyrir að sönnunargögnum væri spillt vegna áframhaldandi rannsóknar málsins. Á þeim tíma hafi ekki verið búið að afla allra tiltækra sönnunargagna, þar á meðal skýrslna af öðrum eða stefnanda sjálfum. Í því sambandi verði að hafa í huga að fjöldi manns var talinn hafa getað verið að verki og málsatvik hafi verið afar óljós. Tilefni og réttmæti handtökunnar hafi því verið fyrir hendi, sbr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Þessu til viðbótar bendir stefndi á að ekki þurfi að liggja ljóst fyrir, þegar maður er handtekinn, hvað nákvæmlega það sé sem hann hafi gerst sekur um, né heldur þurfi að liggja ljóst fyrir hver þáttur hans sé í því broti sem er til rannsóknar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 370/2004.

Stefndi vísar til skilyrða 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þeim verði að liggja fyrir tvenns konar skilyrði svo réttur til bóta sé uppfylltur, annars vegar að mál hafi verið fellt niður eða sýknað hafi verið í dómsmáli og hins vegar að hið bótaskylda tjón verði rakið til einhverra af þeim þvingunaraðgerðum sem lögreglu er heimilt að grípa til á grundvelli ákvæða í IX.–XVI. kafla laga nr. 88/2008. Stefndi telur að skilyrði 1. mgr. 246. gr. laganna sé uppfyllt þar sem mál stefnanda hafi verið fellt niður gagnvart honum. Að því virtu komi aðeins til skoðunar hvort ákvæði 2. málsl. 2. mgr. sömu lagagreinar eigi við um lækkun eða niðurfellingu bóta til stefnanda vegna aðgerða hans sjálfs, svo sem stefndi haldi fram. Í þessu sambandi verði að hafa í huga hversu alvarlegt brotið var og að miklu hafi varðað fyrir framhald málsins hvernig skýringum stefnanda og framferði hans að öðru leyti var háttað. Stefnanda hafi við þessar aðstæður mátt vera ljóst mikilvægi þess að skýra undanbragðalaust og greinilega frá öllum atriðum varðandi málsatvik og með þeim hætti að lögreglu væri unnt að afla staðfestingar á því að rétt væri greint frá. Þá eigi sú meginregla sakamálaréttarfars ekki við í þessu sambandi að sakborningi sé óskylt að svara spurningum um refsiverða háttsemi sem honum er gefin að sök, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 175/2000 og 457/2009.

Stefndi byggir á því, eins og rakið hefur verið, að full ástæða hafi verið til aðgerða lögreglu við rannsókn málsins. Rökstuddur grunur hafi legið fyrir um að stefnandi væri gerandi. Þá hafi hann sjálfur stuðlað að aðgerðum lögreglu. Allar aðstæður sem voru uppi í umrætt skipti hafi kallað á aðgerðir lögreglu í þágu rannsóknarinnar. Hið sama leiði af ákvörðunum og hegðun stefnanda sjálfs og óljósum skýringum hans við skýrslutöku, einkum varðandi það hvernig stefnandi lýsti atvikum máls í upphafi og aðdraganda þeirra. Vitni hafi lýst upphafi árásarinnar á þann hátt að fimm til sex karlmenn hefðu staðið yfir brotaþola og veist að honum með ýtingum, höggum og spörkum. Það hafi bent til virkrar þátttöku stefnanda í árásinni. Þessu til viðbótar hafi stefnandi tekið upp myndband og sent sem skilaboð í gegnum samfélagsmiðil á meðan árásin stóð yfir. Á upptökunni megi heyra ummæli stefnanda um að svona fari fyrir mönnum sem ráðist að honum. Í kæru á gæsluvarðhaldsúrskurði stefnanda komi fram þær skýringar hans að ummælin hafi verið tilraun til misheppnaðrar fyndni af hans hálfu. Stefndi bendir hins vegar á að upptakan hafi legið fyrir við rannsókn málsins og hún gefið lögreglu tilefni til þess að ætla að aðild stefnanda kynni að vera meiri en hún var. Þá byggir stefndi á því að með því að senda slík skilaboð af vettvangi hafi stefnandi sjálfur stuðlað að aðgerðum lögreglu gegn sér.

Stefndi leggur áherslu á að stefnandi hafi hafnað því að lögregla fengi að skoða síma hans til þess að staðfesta tiltekin atriði. Lögregla hafi því þurft að fá úrskurð dómara til þess að rannsaka símann. Fyrrgreind upptaka hafi fundist við þá rannsókn. Einnig liggi fyrir að stefnandi hafi við skýrslutöku 22. júní 2017 þurft að ráðfæra sig við verjanda þegar honum var ljóst að lögregla hafði aflað upptökunnar. Hann hafi þá jafnframt tekið fram að hann hefði verið að bíða eftir að hún kæmi fram við rannsókn málsins. Að þessu virtu tekur stefndi fram að það liggi fyrir að stefnandi hafi verið ósamvinnufús í garð lögreglu við rannsókn málsins. Þessu til viðbótar vísar stefndi til þess að stefnandi hafi við skýrslutökur játað að hafa haldið brotaþola niðri á jörðinni og haldið höndum hans fyrir aftan bak uns annar aðili tók við, sá hinn sami og síðar hlaut dóm fyrir verknaðinn. Þá hafi stefnandi ekki aðhafst á neinn hátt á meðan ráðist var að brotaþola og hann jafnvel hvatt menn áfram til þeirra verka samkvæmt vætti vitna. Stefnandi hafi því verið einn þeirra sem var í átökum við brotaþola og hann hafi látið hjá líða að koma honum til aðstoðar þrátt fyrir að hann væri alblóðugur og í augljósum lífsháska. Framburður stefnanda hafi ekki verið í samræmi við upptökur af símtölum og myndböndum sem voru meðal rannsóknargagna. Hið sama eigi við um framburð vitna í málinu. Stefndi bendir á að við fyrstu skýrslutöku af stefnanda 8. júní 2017 hafi hann virst lítið vita um málið. Þá hafi hann gefið óljósar skýringar á þeirri atburðarás sem átti sér stað. Við skýrslutöku 14. sama mánaðar hafi stefnandi gefið örlítið betri lýsingar og skýringar á atvikum á vettvangi, án þess þó að vilja greina frá neinu í smáatriðum. Stefnandi hafi borið því við að hann hefði ekkert heyrt og lítið séð af atvikum á vettvangi. Að mati stefnda séu slíkar skýringar afar ótrúverðugar miðað við málsatvik.

Að öllu framangreindu virtu og með því að líta til háttsemi stefnanda í heild sinni þá byggir stefndi á því að það hafi verið forsvaranlegt, í ljósi atvika og aðstæðna, að handtaka og vista stefnanda í gæsluvarðhaldi allan þann tíma sem hann var látinn sæta þeim þvingunarráðstöfunum. Þær hafi verið nauðsynlegar og í samræmi við áskilnað laga og með þeim hafi ekki verið brotið gegn meðalhófsreglu. Önnur og vægari úrræði hafi ekki dugað til, eins og á stóð, til að varna því að rannsóknarhagsmunir færu forgörðum eða spilltust. Einnig verði að hafa í huga að lögregla þurfti að koma í veg fyrir að stefnandi gæti sammælst við aðra hugsanlega sakborninga. Þá hafi ekkert komið fram í málinu um að handtakan hafi verið framkvæmd á óþarflega harkalegan, særandi eða móðgandi hátt. Stefnandi hafi sjálfur valdið þeim aðgerðum lögreglu sem gripið var til og því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda með vísan til 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Framferði hans við rannsókn málsins verði að skoða í heild en hann hafi með því stuðlað að öllum þeim aðgerðum sem að honum beindust. Stefndi byggir á því að ekki hafi verið sýnt fram á neina sök stefnda í málinu og því geti ekki legið fyrir bótaskylda á grundvelli almennra skaðabótareglna. Þá beri að túlka 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal eigin sök, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 175/2000 og 601/2012. Þessu til viðbótar tekur stefndi fram að stefnandi hafi ekki sýnt fram á eða sannað með gögnum eða öðrum hætti að hann hafi orðið fyrir vanlíðan, þjáningum eða óþægindum vegna rannsóknar málsins og frelsissviptingar. Tjón stefnanda sé því alls ósannað, sem einnig leiði til sýknu stefnda.

Varðandi varakröfu um lækkun dómkrafna þá tekur stefndi fram að hann byggi á sömu málsástæðum og sjónarmiðum og liggi til grundvallar aðalkröfu. Telur stefndi að sýnt hafi verið fram á að stefnandi hafi án vafa valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Það geti leitt til þess að hún verði lækkuð, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Stefndi byggir á því að bótakrafa stefnanda sé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd í sambærilegum málum, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 61/2015 og 11/2016. Þá verði að taka mið af því við ákvörðun bótafjárhæðar að stefnandi var staddur á vettvangi þar sem átök áttu sér stað og leiddu til dauða manns og að stefnandi hafi verið grunaður um að hafa átt hlutdeild í þeim átökum. Af framangreindu sé ljóst að allar aðgerðir lögreglu hafi miðast við það að um væri að ræða hættulegan einstakling og því hafi verið full ástæða til að grípa til þvingunarúrræða gagnvart stefnanda.

Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991.

IV.

Niðurstöður:

Í 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. gr. laga nr. 17/2018, er kveðið á um að maður sem borinn er sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar, ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Samkvæmt 1. málsl. 2. mgr. 246. gr. laganna skal dæma bætur vegna aðgerða á grundvelli IX.–XIV. kafla téðra laga ef skilyrði 1. mgr. 246. gr. laganna eru fyrir hendi. Sömu bótareglur voru í gildi á þeim tíma þegar umræddar þvingunarráðstafanir gagnvart stefnanda áttu sér stað, sbr. 228. gr. fyrrgreindra laga áður en þeim var breytt. Af þessu leiðir að bætur vegna sakamáls verða ákveðnar á hlutlægum grundvelli og skiptir þá ekki máli þótt fullt tilefni hafi verið til ráðstafana gagnvart sakborningi eins og málið horfði við lögreglu þegar gripið var til aðgerða. Þó er sá fyrirvari settur í 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laganna að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Af framangreindu leiðir að úrlausn þess hvort stefnandi hafi fyrirgert rétti þeim til bóta sem mælt er fyrir um í 1. málsl. 2. mgr. 246. gr. téðra laga, eða hvort bætur skuli sæta lækkun, veltur á því hvort stefnandi hafi í skilningi 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem bótakröfur hans eru reistar á. Er í þessu sambandi til þess að líta að ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995 og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, ber að túlka, eins og rakið er í dómi Hæstaréttar Íslands frá 12. október 2000, í máli nr. 175/2000, með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal eigin sök.

Stefnandi var handtekinn að kvöldi miðvikudagsins 7. júní 2017. Handtakan var reist á 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Þá var handtökunni viðhaldið eftir að hann gaf skýrslu hjá lögreglu aðfaranótt 8. sama mánaðar uns hann var færður fyrir dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur síðdegis sama dag. Með úrskurði héraðsdóms sama dag var stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun í gæsluvarðhaldi til föstudagsins 23. júní 2017 á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008. Þá var stefnanda með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 frá 23. júní 2017 uns Hæstiréttur felldi gæsluvarðhaldið úr gildi með dómi uppkveðnum 27. sama mánaðar. Hið síðara gæsluvarðhald var samkvæmt gögnum málsins án takmarkana samkvæmt 99. gr. laga nr. 88/2008 og hefur stefnandi að því virtu við aðalmeðferð málsins leiðrétt staðhæfingar um hið gagnstæða sem fram koma í stefnu. Með framangreindum þvingunarráðstöfunum var skertur réttur stefnanda til persónufrelsis sem almennt er varinn af 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá er ágreiningslaust að þvingunarráðstafanirnar falla undir bótaskyldu samkvæmt 1. málsl. 2. mgr., sbr. 1. mgr., 246. gr. laga nr. 88/2008. Einnig liggur fyrir og er ágreiningslaust að sú ákvörðun ríkissaksóknara 20. nóvember 2017 að staðfesta ákvörðun héraðssaksóknara frá 1. september sama ár um niðurfellingu málsins gagnvart stefnanda o.fl. var lokaákvörðun í skilningi 1. mgr. 246. gr. sömu laga.

Við mat á bótaskyldu vegna framangreindra þvingunarráðstafana og skilyrðum samkvæmt 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 verður að taka tillit til þess hvernig atvik horfðu við lögreglu og hvernig staðan á rannsókninni var á þeim tíma þegar stefnandi var beittur þvingunarráðstöfunum. Jafnframt þarf að meta hvernig afstaða eða skýringar stefnanda til málsins birtist rannsakendum í rauntíma með hliðsjón af öðrum rannsóknargögnum. Þá þarf samhliða að taka tillit til alvarleika sakarefnisins og skyldna lögreglu varðandi rannsókn málsins, sbr. 1. og 2. mgr. 52. gr., 53. gr. og 1. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008 og c-lið 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1996. Í þessu sambandi þarf sérstaklega að líta til meðalhófsreglunnar, en af henni leiðir að lögreglu bar skylda til að gæta vel að framvindu rannsóknarinnar á meðan stefnandi sætti þvingunarráðstöfunum og því hvort þörf væri á þeim og að þær stæðu ekki lengur yfir en nauðsyn bæri til. Þessu til viðbótar þarf að taka mið af skyldum stefnanda sem sakbornings á meðan rannsóknin stóð yfir, meðal annars sannleiksskyldu, sbr. 3. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008.

Í máli þessu liggur fyrir að þegar lögregla handtók stefnanda höfðu atvik nýlega átt sér stað og voru þá ríkir rannsóknarhagsmunir uppi. Eins og málið horfði við í upphafi var ljóst að atvikin voru alvarleg og gátu leitt til refsiábyrgðar og bar lögreglu skylda til að taka þau til rannsóknar. Brotaþoli var með áverka og var hann á tímabili án lífsmarka og lést síðar sama kvöld. Fyrir liggur að stefnandi var ásamt fleira fólki nálægur brotaþola þegar lögregla kom á staðinn. Einnig lá fyrir að stefnandi hafði komið þangað í fylgd með öðrum sem grunaðir voru um aðild að meintum brotum. Þá var fatnaður hans blóðugur og ekki lá fyllilega fyrir í upphafi hvað gerðist eða hver þáttur hvers og eins var í því sambandi. Samkvæmt gögnum málsins var fyrsti framburður stefnanda aðfaranótt 8. júní 2017 ekki nægjanlega skýr, einkum varðandi ætlaða verknaðarþætti annarra sakborninga, meðal annars um upphaf átaka við heimili brotaþola en einnig varðandi þann hluta atvika síðar á heimreiðinni að hann hefði vikið frá C og hversu langan tíma það tók. Þá var framburður hans einnig óskýr um símanotkun o.fl. Við þessar aðstæður var lögreglu rétt og skylt að handtaka og viðhalda handtöku stefnanda uns hann var færður fyrir dómara, sbr. 1. mgr. 90. gr. og 1. málsl. 94. gr. laga nr. 88/2008. Verður að leggja til grundvallar að undangengin aðkoma stefnanda að málinu, sem felldi á hann grun og leiddi til þess að hann var handtekinn, sem og fyrrgreind skýrslugjöf hans, hafi verið af þeim toga að hann hafi sjálfur stuðlað að handtökunni í upphafi og því að henni var viðhaldið uns hann var færður fyrir dómara daginn eftir. Ber því að fella niður bætur til hans vegna handtökunnar.

Ríkir rannsóknarhagsmunir lágu til grundvallar því þegar stefnanda var gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun á frumstigi rannsóknar, sbr. framangreint varðandi handtökuna og úrskurð héraðsdóms 8. júní 2017. Við mat á bótaskyldu stefnda vegna gæsluvarðhaldsins og framkvæmdar þess verður að taka mið af framangreindum óskýrleika við upphaf rannsóknarinnar og framvindu hennar eftir að úrskurður héraðsdóms var kveðinn upp. Þrátt fyrir að skýrslur af stefnanda beri með sér að framburður hans hafi verið stöðugur frá upphafi um að það hefði ekki verið hann sem hefði veist að brotaþola á heimreiðinni á meðan honum var haldið föstum á jörðinni af C, þá var framburður hans hins vegar á margan hátt óskýr um önnur atriði og þá ekki síst við byrjun rannsóknar, sbr. framburð hans 8. júní 2017. Þessu til viðbótar var frá upphafi til loka rannsóknar nokkur eyða í framburði stefnanda um það hvort C gerði eitthvað við brotaþola á meðan hann hélt honum liggjandi á jörðinni á heimreiðinni, og þá hvað, og jafnframt hvort og hvernig stefnandi tengdist því. Stefnandi bar því við að hann hefði ekki verið að fylgjast með því og að hann hefði vikið frá að hluta. Hér var um að ræða lykilatriði í atburðarásinni með tilliti til þeirra alvarlegu afleiðinga sem urðu hjá brotaþola. Þá bera fyrirliggjandi málsgögn með sér að rannsókn lögreglu hafi mjög hverfst um þetta og meint samspil verknaðarþátta stefnanda og C í þessu sambandi.

Að virtri fyrrgreindri greinargerð lögreglustjóra til ákæruvaldsins, meðal annars um samantektir á skýrslum af helstu vitnum, H, I, J, K og L, auk samantekta á skýrslum sakborninganna D, E, F og G, verður ráðið að lögregla hafi á tímabili frá 8. til 20. júní 2017 að mestu verið búin að ná utan um þennan þátt málsins með skýrslutökum af framangreindu fólki. Nánar tiltekið var skýrslutökum af sakborningunum D, E, F og G lokið á tímabilinu frá 13. til 15. júní 2017 og voru þau samkvæmt fyrrgreindri greinargerð látin laus úr gæsluvarðhaldi 16. sama mánaðar. Þá fóru fram skýrslutökur af framangreindum lykilvitnum dagana 7. og 8. júní 2017 og 19. og 20. sama mánaðar. Samantektir á framburðum þeirra eru hins vegar ekki sundurgreindar um það hvað kom fram við hinar fyrri skýrslutökur og hvað við hinar síðari í þeim tilvikum þegar vitnin gáfu tvívegis skýrslur. Stefndi verður látinn bera hallann af því og verður því að leggja til grundvallar að allt hið helsta hafi verið komið fram hjá vitnunum við hinar fyrri skýrslur. Samkvæmt framangreindum framburðum lá því nægjanlega skýrt fyrir, að minnsta kosti dagana 14. og 15. júní 2017, að það var C sem einn veittist að brotaþola á jörðinni með höggum, hálstaki o.fl. Í endurriti af skýrslutöku stefnanda 22. júní 2017 kemur meðal annars fram að það var mat lögreglu að ekki væri þörf á því að bera framburði vitna undir stefnanda þar sem ekkert í framburði þeirra stangaðist á við framburð hans. Þá verður ráðið af endurriti af skýrslu stefnanda 14. júní 2017 að bráðabirgðaútgáfa af skýrslu eða niðurstöðu réttarmeinafræðings hafi að einhverju leyti legið fyrir við þá skýrslutöku. Því til stuðnings verður einnig litið til þess að í endurriti af skýrslu stefnanda 22. júní 2017 kemur fram að áður hafi verið búið að kynna honum niðurstöður bráðabirgðakrufningar eða meginatriði þeirra niðurstaða og hlýtur þar að vera átt við skýrslutökuna frá 14. sama mánaðar. Gögn málsins eru hins vegar óskýr hvað þetta varðar og verður stefndi látinn bera hallann af því.

Þegar litið er til framburðar stefnanda um fyrrgreind lykilatriði í atburðarásinni á heimreiðinni, sem hefur verið stöðugur frá upphafi, eins og áður greinir, og lá í raun nægjanlega skýr fyrir eftir skýrslu hans 14. júní 2017, að teknu tilliti til annarra rannsóknargagna á sama tíma, sem ekki hefur verið hrakinn með framburðum annarra eða öðru sem kom fram við rannsóknina, þá verður ekki fallist á með stefnda að gæsluvarðhald sem stefnandi sætti á tímabili eftir skýrslutöku 14. júní 2017 til 23. sama mánaðar hafi á þeim tíma átt rétt á sér vegna rannsóknarhagsmuna, sbr. a-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, né heldur að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim hluta gæsluvarðhaldsins við rannsókn málsins svo leiði til brottfalls bóta. Hið sama á við um þá framkvæmd gæsluvarðhaldsins sem fólst í því að halda stefnanda sömu daga í einangrun o.fl. Hið gagnstæða á hins vegar við um gæsluvarðhald og einangrun stefnanda fram að þeim tíma, það er frá 8. júní 2017 og fram að skýrslutöku 14. sama mánaðar, sem telja verður að hann hafi sjálfur stuðlað að vegna fyrrgreinds óskýrleika í framburði, blóðs á fatnaði, virkrar þátttöku í atvikum o.fl. Þá liggur fyrir samkvæmt dómi Hæstaréttar 27. júní 2017, í máli nr. 410/2017, að gæsluvarðhald stefnanda á grundvelli almannahagsmuna, en lögreglustjóri lagði málið upp á þeim grunni, átti ekki rétt á sér frá því að úrskurður héraðsdóms var kveðinn upp 23. sama mánaðar uns það var fellt úr gildi með fyrrgreindum dómi. Ófrávíkjanlegt skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um sterkan rökstuddan grun, skorti frá öndverðu fyrir þeirri frelsissviptingu. Niðurstaða réttarmeinafræðings um orsakir fyrir dauða brotaþola lá í meginatriðum fyrir á báðum dómstigum við mat á skilyrðum þessa gæsluvarðhalds. Hið sama átti við um önnur rannsóknargögn málsins. Að þessu virtu verður með engu móti fallist á með stefnda að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim hluta gæsluvarðhaldsins svo leiði til brottfalls bóta og hefur stefndi ekki fært fram haldbær rök fyrir hinu gagnstæða.

Samkvæmt 5. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 skal bæta miska samkvæmt þeirri grein ef því er að skipta. Löglíkur eru fyrir því að sá sem sætir gæsluvarðhaldi og einangrun í gæsluvarðhaldi hafi orðið fyrir andlegri vanlíðan, óþægindum og álitshnekki vegna slíkra þvingunarráðstafana. Það er því niðurstaða dómsins að stefnandi eigi rétt til miskabóta vegna gæsluvarðhalds og einangrunar á tímabilinu frá 14. til 23. júní 2017, eins og áður greinir. Hið sama á við um gæsluvarðhald stefnanda, sem var án takmarkana, á tímabili frá 23. júní 2017, eftir uppkvaðningu fyrrgreinds úrskurðar héraðsdóms, uns það var fellt úr gildi með dómi Hæstaréttar 27. sama mánaðar. Gæsluvarðhald er mikið inngrip í persónufrelsi manns, og þá ekki síst þegar sá sem því sætir er látinn vera í einangrun á meðan það varir. Hins vegar liggur fyrir að hluti gæsluvarðhaldsins var án takmarkana, eins og áður greinir, og það því vægara inngrip í persónufrelsi stefnanda á meðan það stóð yfir. Þessu til viðbótar verður ekki fram hjá því litið að sú afstaða stefnanda sem birtist með því að heimila lögreglu ekki skoðun á snjallsíma hans svo leita þurfti til dómstóla eftir slíkri heimild var til þess fallin að draga upp þá mynd af ætlaðri sök stefnanda að hans þáttur væri meiri en reyndist vera, og þá ekki síður með hliðsjón af því hvað kom fram við rannsókn símans. Hið sama á við um það að hann skyldi ekki þegar í upphafi rannsóknar greina skilmerkilega frá tilvist upptökunnar og gefa á henni skýringar fyrr en við skýrslutökuna 22. júní 2017. Þá var búið að leggja hald á upptökuna o.fl. eftir rannsókn á snjallsímanum og var hún o.fl. borið undir hann við skýrslutökuna. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar að stefnandi hafi sjálfur að hluta stuðlað að gæsluvarðhaldinu og verður það virt til lækkunar á fjárhæð miskabóta. Eins og mál þetta er vaxið og með hliðsjón af fyrrgreindum röksemdum ákæruvaldsins fyrir niðurfellingu sakamálsins gagnvart stefnanda, þykir framganga hans við rannsókn sakamálsins og tengsl hans við sakarefni þess máls ekki gefa nægjanlegt tilefni til að lækka bætur til hans að öðru leyti. Að öllu framangreindu virtu og með hliðsjón dómi Landsréttar frá 22. febrúar 2019, í máli nr. 589/2018, teljast miskabætur til stefnanda hæfilega ákvarðaðar 1.800.000 krónur.

Samkvæmt framangreindu átti tjón stefnanda sér stað 14. júní 2017. Þá liggur fyrir að stefnandi beindi bótakröfu fyrst til embættis ríkislögmanns með kröfubréfi 12. janúar 2018. Afstaða til kröfunnar lá fyrst fyrir með greinargerð stefnda sem var lögð fram í þinghaldi 15. nóvember 2018, sbr. 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu virtu verður lagt til grundvallar að höfuðstóll framangreindra miskabóta beri vexti samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 frá 14. júní 2017 til 11. febrúar 2018, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Með hliðsjón af atvikum og niðurstöðu málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

Fyrir liggur að stefnandi nýtur gjafsóknar í máli þessu. Í málskostnaðaryfirliti stefnanda greinir að lögmaður hans hafi varið sextíu og sex tímum við meðferð málsins og að tímagjald lögmannsins sé 40.000 krónur án virðisaukaskatts. Sundurliðuð skráning á vinnustundum fylgdi ekki málskostnaðaryfirliti. Þá er framangreint tímagjald of hátt að mati dómsins að teknu tilliti til þess að um sé að ræða gjafsókn, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands frá 18. janúar 2018, í máli nr. 831/2017, þar sem mun lægra tímagjald var lagt til grundvallar við ákvörðun um þóknun til lögmanns aðila sem naut gjafsóknar. Að framangreindu virtu og með hliðsjón af eðli og umfangi málsins og rekstri þess fyrir dómi verður gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er vegna málflutningsþóknunar lögmanns hans, ákveðinn að álitum sem nánar greinir í dómsorði og skal sá kostnaður greiðast úr ríkissjóði samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991.

Af hálfu stefnanda flutti mál þetta S-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið F-kvk-nf R-kvk-nf Þ-kvk-nf lögmaður.

D-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 1.800.000 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júní 2017 til 11. febrúar 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, S-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef, 1.200.000 krónur.

D-kk-nf K-kk-nf (sign.)