E-1880/2016

Mál þetta höfðaði Lánasjóður íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík, með stefnu birtri 24. maí 2016 á hendur A og B. Við aðalmeðferð féll stefnandi frá kröfum á hendur stefnda A. Málið var dómtekið 13. mars sl.

Stefnandi krefst þess að stefndi B verði dæmdur til að greiða 3.722.552 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. nóvember 2014 til greiðsludags. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnda. Hann krefst þess að málskostnaður falli niður gagnvart stefnda A.

Stefndi B krefst sýknu og málskostnaðar. Til vara krefst hann lækkunar stefnukröfu. Stefndi A krefst málskostnaðar.

Krafa stefnanda er um endurgreiðslu námslána sem stefndi A tók á árunum 1994 til 1996, en þá var skráð í bókum stefnanda að námi hans væri lokið. Stefndi A gaf út tvö skuldabréf, nr. 9883, dags. 11. maí 1994, og síðar bréf nr. 2598, dags. 4. janúar 1996. Er krafist greiðslu á skuld samkvæmt fyrrnefnda bréfinu í þessu máli. C tókst á hendur sjálfskuldarábyrgð á báðum skuldabréfunum. Hún lést 28. apríl 2015 og situr eiginmaður hennar, stefndi B, í óskiptu búi.

Umsóknum stefnda A um námslán er lýst ítarlega í stefnu. Fram kemur að hann hafi tekið námslán tvisvar sinnum og því gefið út tvö skuldabréf. Hið fyrra 11. maí 1994 eins og áður segir og er í málinu einungis krafist greiðslu þessa skuldabréfs. Fyrra lánið var vegna náms í bifreiðasmíði, hið síðara vegna náms í bifvélavirkjun.

Stefnandi segir að skuldabréf nr. 2598 hafi verið í vanskilum frá 1. september 2001. Stefndi A hafi greitt fyrstu afborgun á gjalddaga 1. mars 2001. Eftir það hafi ekki verið greitt neitt af skuldinni. Reynt var fjárnám hjá stefnda A og C 12. apríl 2007. Gerðirnar urðu árangurslausar. Fjórum árum síðar, í árslok 2011 lýsti lögmannsstofa, sem innheimti fyrir stefnanda, þeirri skoðun að frekari innheimta væri tilgangslaus.

Stefndi A sótti um greiðsluaðlögun hjá umboðsmanni skuldara, sbr. lög nr. 101/2010. Ekki kemur fram í gögnum málsins hvenær stefndi sótti um greiðsluaðlögun þessa en hann afturkallaði beiðnina 12. nóvember 2012.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að C hafi gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir láni til sonar hennar, stefnda A. Þá er byggt á því að C hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna þess að innheimta skuldabréfs nr. 9883 hafi beðið meðan þess var freistað að innheimta hitt skuldabréfið. Fjárhagsstaða A hafi ekki versnað á þeim tíma sem greiðslufrestur hafi verið veittur.

Stefnandi byggir á því að sjálfskuldarábyrgðin sé tryggingarréttindi sem séu vernduð af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Því geti ábyrgðin ekki fallið niður samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 nema sýnt sé fram á að stefnandi hafi valdið ábyrgðarmanni meira tjóni en unnt væri að bæta samkvæmt 2. og 4. mgr. 7. gr. laganna. Stefnandi byggir á því að ábyrgðarmanni hafi verið sendar tilkynningar um vanskil og um gjaldfellingu skuldabréfs nr. 9883. Ábyrgðarmaður hafi ekki boðið fram greiðslu á gjaldföllnum afborgunum.

Stefnandi mótmælir því að krafan sé fyrnd. Hann byggir á því að fyrsti gjalddagi skuldabréfs nr. 9883 hafi verið 1. mars 2013. Höfðað hafi verið mál út af skuldinni í maí og júní 2014. Það mál hafi verið fellt niður, en þetta mál höfðað innan sex mánaða frá þeirri niðurfellingu. Miðar stefnandi gjalddagann við það að stefndi A hafi verið í greiðsluskjóli, sem hafi verið afturkallað í nóvember 2012.

Stefnandi vísar til 23. gr. reglugerðar nr. 219/1993, en samkvæmt því ákvæði skuli einungis innheimta eitt skuldabréf í einu. Árleg endurgreiðsla sé ákveðin samkvæmt 21. og 22. gr. reglugerðarinnar, sbr. 8. gr. laga nr. 21/1992. Sú regla hafi gilt að lán vegna síðara náms skyldi víkja fyrir láni vegna fyrra náms. Þar sem áður skráður námsferill stefnda A með láni nr. 2598 hafi verið hagnýttur fyrir síðara nám hans, hafi innheimta á þeirri skuld hafist, en innheimta á skuld samkvæmt bréfi nr. 9883 vikið.

Stefnandi vísar til þess að í árslok 2011 hafi lögmannsstofa sem innheimti fyrir stefnanda tilkynnt, að frekari innheimta væri tilgangslaus. Áður muni stefndi A hafa sótt til umboðsmanns skuldara um tímabundna frestun greiðslna samkvæmt lögum nr. 101/2010. Hann hafi afturkallað þá beiðni sína 12. nóvember 2012.

Byggt er á því að stefndi B hafi tekið á sig ábyrgð á öllum skuldum C heitinnar er honum var veitt leyfi til setu í óskiptu búi. Þá er byggt á því að stefnda hafi orðið kunnugt um skuldina við stefnda og ábyrgðina eigi síðar en þann 22. september 2015, við fyrirtöku fyrra málsins, en þá hafi því verið lýst yfir fyrir dómi um að hann hygðist halda uppi vörnum.

Málsástæður og lagarök stefnda B

Stefndi byggir í fyrsta lagi á því að málsástæður sem ekki voru hafðar uppi í fyrra máli út af sömu skuld séu of seint fram komnar. Stefnandi hafi höfðað mál á hendur báðum stefndu í maí 2014, en málið hafi verið fellt niður. Stefndi telur að af meginreglu 5. mgr. 101. gr. eml. leiði, að frekari málsástæður en hafðar voru uppi í fyrra málinu verði ekki hafðar uppi nú. Stefnandi geti ekki byggt málatilbúnað sinn á málsatvikum, málsástæðum eða lagarökum sem honum hafi láðst að hafa uppi í fyrra málinu. Það væri einnig í andstöðu við grundvallarreglu 45. gr. einkamálalaga, en yfirlýsing fyrir dómi sem feli í sér ráðstöfun á sakarefni, bindi aðila eftir reglum um gildi loforða. Stefndi vísar hér einnig til 50. gr. laganna.

Stefndi byggir á því að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir fyrningu. Hann segir að bæði skuldabréfin hafi verið gefin út áður en núgildandi lög um fyrningu nr. 150/2007 tóku gildi. Krafa stefnanda hafi verið lögtakskræf samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 21/1992 og því fyrnst á fjórum árum samkvæmt 3. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905.

Stefndi byggir á því að krafa stefnanda samkvæmt skuldabréfi nr. 9883 hafi gjaldfallið 1. september 2001, er lántakinn greiddi ekki afborgun sem gjaldféll þann dag. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins falli það allt í gjalddaga án sérstakrar uppsagnar, sé ekki staðið í skilum.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi gert mistök með því að innheimta fyrst yngra skuldabréfið nr. 2598. Honum hafi borið að innheimta fyrst eldra bréfið. Hann sé hins vegar bundinn af þessum mistökum og því verði að líta svo á að öll skuldin samkvæmt bréfi nr. 9883 hafi fallið í gjalddaga 1. september 2001. Krafan hafi því fallið niður fyrir fyrningu 1. september 2005.

Stefndi byggir á því að í stefnu og í framlagðri greiðsluáskorun, dags. 1. mars 2005, segi að skuldabréf nr. 2598 hafi verið gjaldfellt 1. desember 2005. Sú krafa hafi því fallið niður fyrir fyrningu 1. desember 2008.

Stefndi byggir jafnframt á reglum um fyrningu skuldabréfa, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905. Tíu ára fyrningarfrestur væri einnig liðinn.

Stefndi byggir á því að gjaldfellingarákvæði skuldabréfsins hafi ekki einungis þýðingu fyrir kröfuhafa, heldur einnig ábyrgðarmann. Krafa á hendur ábyrgðarmanni fyrnist á fjórum árum samkvæmt 4. mgr. 3. gr. laga nr.14/1905. Fyrningarfrestur hafi byrjað að líða 1. september 2001 og því hafi krafan fallið niður 1. september 2005.

Verði ekki fallist á að krafan hafi fyrnst 1. september 2005 byggir stefndi á því að stefnandi hafi sjálfur gjaldfellt skuldina 1. desember 2004 og hún því fallið niður 1. desember 2008. Hann hafi birt stefnda greiðsluáskorun og krafist aðfarar. Slík gjaldfelling sé óafturkræf.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti um innheimtu kröfu sinnar og hún því fallið niður. Engar tilraunir hafi verið gerðar til að innheimta skuldabréf nr. 9883 frá 1. september 2001 til 1. mars 2013, að undanskilinni aðför sem stefnandi hafi krafist hjá stefnda A og C í apríl 2007. Hafi þá verið krafist fjárnáms vegna beggja skuldabréfanna. Um sex árum síðar hafi stefnandi byrjað að krefja um greiðslur samkvæmt skuldabréfi nr. 9883. Því hafi stefnandi með tómlæti sínu glatað rétti til að krefja um greiðslur samkvæmt skuldabréfunum.

Stefndi B byggir á því að hann beri ekki ábyrgð á skuldabréfi nr. 9883. Hann segir að samkvæmt skilmálum bréfsins hafi stefnandi átt að fá nýjan ábyrgðarmann, þegar C lést. Í skuldabréfinu segi: Látist ábyrgðarmaður eða hann fullnægir ekki lengur þeim skilyrðum sem sjóðurinn setur, getur LÍN krafist þess að lántakandi fái nýjan ábyrgðarmann í hans stað.“

Stefndi byggir á því að stefnanda beri að ástunda vandaða viðskiptahætti. Þá beri honum samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga að rannsaka mál áður en þau eru leidd til lykta. Í því felist m.a. skylda til að kanna greiðslugetu lántaka. Þá beri stefnandi leiðbeiningarskyldu gagnvart ábyrgðarmanni samkvæmt 7. gr. laganna.

Stefndi byggir á því að stefnanda hafi borið að kanna greiðslugetu lántakans. Þetta sé meginregla sem hafi verið staðfest með samkomulagi um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998 og sé í samræmi við meginreglur stjórnsýsluréttar um rannsóknarskyldu. Þá hafi stefnandi ekki veitt C neinar upplýsingar vegna sjálfskuldarábyrgðar hennar. Byggir stefndi hér á 36. gr. og 36. gr. a-d samningalaga nr. 7/1936.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi vanrækt tilkynningarskyldu sína samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009. Samkvæmt 2. mgr. skuli ábyrgðarmaður vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda. Bendir stefndi á að samkvæmt 12. gr. laganna gildi 7. gr. um ábyrgðir sem stofnað var til fyrir gildistöku laganna. Telur stefndi að vanræksla stefnanda á tilkynningarskyldunni hafi verið veruleg og því eigi ábyrgð hans að falla niður.

Við aðalmeðferð málsins byggði stefndi á því að 23. gr. reglugerðar nr. 210/1993 hefði ekki haft lagastoð. Stefnandi byggir eins og áður segir á þessari reglu um að einungis skuli innheimt eitt skuldabréf í einu.

Verði ekki fallist á sýknukröfu krefst stefndi lækkunar stefnukröfu. Hann vísar hér til allra framangreindra málsástæðna. Þá byggir hann á því að ekki sé skýrt hvernig afborgun stefnda A að fjárhæð 59.900 krónur hafi verið ráðstafað inn á höfuðstól, vexti eða verðbætur. Þá vísar hann til skyldu stefnanda til að gefa ábyrgðarmanni sannanlega kost á að greiða gjaldfallnar afborganir án dráttarvaxta og innheimtukostnaðar.

Krafa stefnda A um málskostnað

Eins og áður segir féll stefnandi frá kröfum á hendur stefnda A við upphaf aðalmeðferðar. Stefndi krefst málskostnaðar og vísar sérstaklega til 2. mgr., sbr. c-lið 1. mgr., 105. gr. einkamálalaga.

Niðurstaða

Stefnandi innheimti skuld samkvæmt einu skuldabréfi fyrst, bréfi nr. 2598. Þessi tilhögun var í samræmi við fyrirmæli í 23. gr. þágildandi reglugerðar nr. 210/1993. Þessi regla um tilhögun innheimtu var ekki í andstöðu við reglur laga nr. 21/1992, en meginreglan var og er sú að greidd er föst afborgun á hverju ári og önnur sem er reiknuð sem hlutfall af tekjum. Regla 23. gr. fjallaði því í raun aðeins um það inn á hvaða skuldabréf hver afborgun skyldi færð.

Stefnandi gjaldfelldi skuld samkvæmt bréfi nr. 2598 í desember 2004. Reynt var fjárnám hjá stefnda A og ábyrgðarmanni á árinu 2007 en gerðunum lauk án árangurs. Stefnandi hóf ekki innheimtu síðara skuldabréfsins fyrr en 2013. Af lögum nr. 21/1992 verður ekki annað ráðið en að námslán skuli innheimt í einu lagi, þótt t.d. af 18. gr. laganna megi draga þá ályktun að afborganir skuli ganga inn á skuldabréf í ákveðinni röð, sbr. og áðurnefnda 23. gr. eldri reglugerðar nr. 210/1993. Ekki er nauðsynlegt að leysa úr því hér hvort heimilt hafi verið að gjaldfella einungis hluta námslánaskuldar stefnda A. En hafi það verið réttmætt bar honum þegar að greiða þá skuld að fullu og lögbundna afborgun samkvæmt 8. gr. laga nr. 21/1992 strax árið eftir. Sú afborgun hefði átt að bókast sem afborgun af skuldabréfi nr. 9883. Stefndi var hins vegar ekki krafinn um þessa greiðslu. Þessi frestun á afborgun var ekki heimil. Hún getur því ekki haft áhrif á skuldbindingu ábyrgðarmanns.

Krafan á hendur ábyrgðarmanni fyrnist á fjórum árum samkvæmt 4. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Krafa stefnanda var ekki lögtakskræf í skilningi 3. tl., þótt heimilt hafi verið að gera fjárnám fyrir henni án undangengins dóms eða sáttar.

Fyrningu var slitið gagnvart ábyrgðarmanni með stefnubirtingu þann 17. maí 2014. Reikna verður fyrningarfrest allrar kröfunnar gagnvart ábyrgðarmanni hér frá lögbundnum gjalddaga 1. mars 2005, þegar ekki var krafið um greiðslu. Þann dag varð krafan gjaldkræf í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905. Ekki er upplýst hvenær stefndi A sótti um greiðsluaðlögun en lög um greiðsluaðlögun einstaklinga tóku fyrst gildi 1. ágúst 2010. Krafan á hendur ábyrgðarmanninum var fyrnd þegar þann 2. mars 2009, sbr. tilvitnað ákvæði laga nr. 14/1905. Verður að sýkna stefnda B af kröfum stefnanda.

Stefnanda verður gert að greiða stefnda B málskostnað. Taka ber tillit til þess að sami lögmaður undirbjó málsvörn fyrir báða stefndu í einu lagi, til þess að kröfu stefnda um frávísun var hafnað og til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Verður stefnanda gert að greiða stefnda B 600.000 krónur í málskostnað.

Stefndi féll frá kröfum á hendur stefnda A er bú hans hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta og hann lýst kröfu í búið. Málskostnaður gagnvart stefnda A skal falla niður.

J-kk-nf F-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð

Stefndi, B, er sýknaður af kröfum stefnanda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna.

Stefnandi greiði stefnda B 600.000 krónur í málskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður.

J-kk-nf F-kk-nf