E-37/2014

I

Mál þetta, sem dómtekið var 18. september sl., er höfðað af H-kk-þgf Á-kk-þgf G-kk-þgf, [...], [...], gegn J-kk-þgf G-kk-þgf, [...], [...], með stefnu birtri 27. mars 2014.

Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

1. Í fyrsta lagi að eftirfarandi ummæli, tilgreind í stafliðum a-d, verði dæmd dauð og ómerk:

a) Svofelld ummæli er birtust í fyrirsögn á vefnum www.bb.is 13. febrúar 2014:

H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ

b) Svofelld ummæli er birtust í frétt á vefnum www.bb.is 13. febrúar 2014:

H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ sem borgar stöðu hans við háskólann. Við litlu karlarnir erum að berjast við LÍÚ veldið og þá er kallaður fram á sjónarsviðið sérlegur lögfræðingur veldisins til að skera úr um málin.

c) Svofelld ummæli er birtust í frétt á vefnum www.bb.is 13. febrúar 2014:

Láta mann á launum hjá LÍÚ skrifa álit

d) Svofelld ummæli er látin voru falla í útvarpsþættinum „Í bítið“ á Bylgjunni 18. febrúar 2014:

...svo hafa þeir verið að biðja hina og þessa um lögfræðileg álit og þau eru eiginlega keypt, það svolítið skrýtið að H-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf starfsmaður LÍÚ upp í háskóla hann skuli hafa verið beðinn um að búa til álit fyrir atvinnuveganefnd.

2. Í öðru lagi að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.000.000 króna í miskabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. febrúar 2014 til 19. mars 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

3. Í þriðja lagi að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 200.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, það er forsendna og dómsorðs, í einu dagblaði og beri tildæmd fjárhæð dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags.

4. Loks, í fjórða lagi, krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, að viðbættum virðisaukaskatti.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda í málinu en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og aðeins teknar til greina að óverulegu leyti. Þá er bæði í aðal- og varakröfu gerð krafa um að stefnda verði tildæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi stefnanda að mati dómsins.

II

Málsatvik

Þann 6. apríl 2006 gerðu Landssamband íslenska útvegsmanna (LÍÚ) og Lagastofnun Háskóla Íslands með sér samning til þriggja ára, á grundvelli 3. mgr. 26. gr. laga um opinbera háskóla nr. 85/2008, um að LÍÚ greiddi Lagastofnun ákveðna fjárhæð á ári til að kosta rannsóknir innan Lagastofnunar. Í fyrirliggjandi samningi frá 4. maí 2009 var framangreindur samningur framlengdur og kemur þar fram að fjárhæð greiðslunnar frá LÍÚ sé 7,5 milljónir króna á ári. Í samningnum segir að Lagastofnun sé skylt að sjá til þess að fram fari lögfræðilegar rannsóknir á reglum um fiskveiðistjórnun og réttarstöðu þátttakenda í fiskveiðistjórnunarkerfum. Þá skal Lagastofnun ráða starfsfólk til að sinna rannsóknunum sem uppfyllir skilyrði til ráðningar í starf sérfræðings við stofnunina. Einnig kemur þar fram að þeim starfsmanni sem ráðinn er verði heimilt að nýta rannsóknir sem stofn í doktorsverkefni eða gera rannsóknirnar sem hluta af doktorsverkefni og að umsjónarmaður náms í auðlindarétti skuli hafa faglegt eftirlit með rannsóknarverkefninu og framvindu þess. Stefnandi var ráðinn í fyrrgreint starf sérfræðings og sinnti því starfi þar til í júlí 2012. Frá þeim tíma gegndi hann stöðu lektors í eignarétti við lagadeild Háskóla Íslands. Þeirri stöðu var hann í þar til í mars 2013 þegar hann hlaut framgang í stöðu dósents í eignarétti sem hann gegnir enn.

Í nóvember 2013 var lagt fram á Alþingi, af sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða (hlutdeildarsetning úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes, þingskjal 178–153. mál). Í kjölfar umsagna sem bárust til atvinnuveganefndar Alþingis vegna frumvarpsins óskaði nefndarsvið Alþingis eftir því við Lagastofnun að unnin yrði lögfræðileg álitsgerð um það hvort íslenska ríkið kynni að verða bótaskylt yrði frumvarpið óbreytt að lögum. Var stefnanda falið að vinna álitsgerðina sem lögð var fram 10. febrúar 2014, í nafni Lagastofnunar Háskóla Íslands. Í henni var m.a. komist að þeirri niðurstöðu að Alþingi gæti, án þess að til bótaskyldu íslenska ríkisins stofnaðist, sett þær reglur sem lagðar eru til í áðurnefndu lagafrumvarpi. Þá kemur fram í álitsgerðinni að stefnandi, sem sé dósent við lagadeild Háskóla Íslands, hafi unnið álitsgerðina fyrir hönd Lagastofnunar.

Samkvæmt greinargerð stefnda er hann einn af eigendum útgerðarfélagsins Birnis ehf., sem eigi og geri út tvö togskip til rækjuveiða, Gunnbjörn ÍS-302 og Valbjörn ÍS-307. Bæði skipin hafi verið gerð út til rækju- og bolfiskveiða um árabil og hafi allur rækjuafli skipanna farið til vinnslu hjá rækjuvinnslu Kampa ehf. á Ísafirði, en Birnir ehf. sé stærsti hluthafinn í Kampa ehf. Þá eigi Birnir ehf. og Kampi ehf., að jöfnu, útgerðarfélagið Sædísi ehf. sem eigi og reki frystitogarann Ísbjörn ÍS-304 en togaranum hafi verið haldið út til rækjuveiða á síðustu árum. Útgerðarfélagið Birnir hafi haustið 2007 haft forgöngu um að stofna Kampa ehf. til kaupa á eignum þrotabús rækjuvinnslu Miðfells ehf. á Ísafirði, er það félag varð gjaldþrota. Þá segir einnig í greinargerð stefnda að afdrif málsins í meðförum Alþingis hafi skipt gríðarlega miklu máli fyrir þau útgerðarfélög sem stefndi var í forsvari fyrir og að stefndi hafi unnið ötullega að hagsmunum þeirra útgerða sem hafa stundað úthafsveiðar á rækju á liðnum árum. Legið hafi ljóst fyrir að yrði frumvarpið óbreytt að lögum hefði það sennilega þau áhrif að þau útgerðarfélög sem stefndi var í forsvari fyrir yrðu að hætta rekstri.

Eftir að álitsgerð stefnanda var lögð fram á Alþingi fór fram umfjöllun um hana í fjölmiðlum og tók stefndi þátt í þeirri umræðu. Þann 13. febrúar 2014 birtist svohljóðandi frétt á fréttavefnum www.bb.is undir fyrirsögninni „H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ“ sem byggð var á viðtali við stefnda:

J-kk-nf G-kk-nf, stjórnarformaður Kampa ehf., á Ísafirði segir að H-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf, lögfræðingur hjá lagastofnun Háskólans, sé bullandi vanhæfur til að fjalla um frumvarp um rækjuveiðar. „H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ sem borgar stöðu hans við háskólann. Við litlu karlarnir erum að berjast við LÍÚ veldið og þá er kallaður fram á sjónarsviðið sérlegur lögfræðingur veldisins til að skera úr um málin. J-kk-nf G-kk-nf má ekki haga sér eins og dóni og láta mann á launum hjá LÍÚ skrifa álit,“ segir J-kk-nf. Samkvæmt álitsgerð H-kk-ef Á-kk-ef var ákvörðun J-kk-ef B-kk-ef um að gefa rækjuveiðar frjálsar ólögmæt og J-kk-nf G-kk-nf, formaður atvinnuveganefndar, tekur undir álitið.

J-kk-nf segir að 9. grein laga um fiskveiðistjórnun sé skýr, sé tegund sett inn í aflamark þá ber það að miðast við afla síðustu þriggja ára. „L-kvk-nf R-kvk-nf hefur tekið undir þetta og vinstrimennirnir. Hægrimennirnir virðast bara gera það sem LÍÚ vill.“ Hann segir að það verði ekki til að bæta þrönga stöðu rækjuiðnaðar ef kvótanum verði dreift á eitthvað á annað hundruð skip sem langfæst haldi til veiða.

Þá var rætt við stefnda í útvarpsþættinum „Í bítið“ á útvarpsstöðinni Bylgjunni 18. febrúar 2014. Samkvæmt framlagðri upptöku af samtalinu var stefndi spurður hvort hann væri ekki sáttur við rækjuveiðar í kvóta á ný og fór eftirfarandi samtal fram milli stefnda og starfsmanns Bylgjunnar (S):

Stefndi: Og svo hafa þeir verið að biðja hina og þess um lögfræðileg álit og þau eru eiginlega keypt. Það er svolítið skrýtið að H-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf starfsmaður LÍÚ uppi í Háskóla hann skuli vera beðinn um að búa til álit fyrir atvinnuveganefnd þegar að mörg álit liggja fyrir um að það sem að hann er að segja þarna sé bara rangt.

S: Uhum.

Stefndi: Við erum búin að vera að vinna eftir sko lögum núna í þrjú ár þar sem að J-kk-nf B-kk-nf ráðherra gaf þetta frjálst í lögunum um stjórnun fiskveiða segir að það eigi klárt mál að úthluta þessu til þeirra sem hafa verið að afla sér heimildar ef að það á að setja rækjuna til dæmis aftur í kvóta.

S: Uhum.

Stefndi: Ef það þarf að fara að takmarka veiðarnar.

S: Og hvað þýðir á mannamáli, hvað þýðir þetta þá núna?

Stefndi: Ja, núna ef að ráðherra nær sínu fram, þá úthlutar hann þessu á 110 skip og það eru kannski einhver 10 af þeim myndu vilja veiða.

S: Þannig að hin 100 eru bara ekkert að veiða rækjuna?

Stefndi: Eins og var í einhver 7, 8 ár þegar að mátti veiða 20 þúsund tonn af rækju og þaðan af meira en var bara veitt 1000. Grundvöllurinn að lögunum um stjórnun fiskveiða er að ráðherra á að stjórna því að nýting á aflaheimildum sé góð. Það var það sem J-kk-nf B-kk-nf var að gera þegar að hann gaf þetta frjálst. Þá var of lítið veitt. Við sem vorum þá að veiða höfðum veitt þá í einhver 6, 7 ár. Við gátum ekki orðið veitt vegna þess að við fengum ekki leigðan kvóta. Þeir lágu bara á honum. Þeir höfðu engan áhuga á þessu. Þeir sem eiga kvótann í rækjunni, gamla kvótann sem við köllum í dag...

S: Uhum.

Stefndi: ...það eru uppsjávarskipin sem eru ekkert útbúin í þetta, margfalt of dýr til að geta gert þetta.

S: En af hverju ættu menn að liggja á kvótanum ef þeir geta leigt hann?

Stefndi: Það var af því að þeir notuð hann í breytingar á þeim tíma. Þeir gátu látið hann yfir á trillu og tekið þorskinn af trillunni og veitt hann á sínu skipi.

S: Og hvað þýðir þetta fyrir þín fyrirtæki þá?

Stefndi: Við erum búnir að draga saman seglin síðan síðastliðið sumar um 50 manns.

S: Já.

Stefndi: Við erum búnir að leggja þrem skipum.

S: Já.

Stefndi: Og þannig er það hringinn í kringum landið. Það eru fullt af skipum sem væru á rækju núna næstu vikurnar ef að þetta væri komið á hreint. Við í lok febrúar í fyrra...

S: Uhum.

Stefndi: ...þá fannst okkur við vera komnir í hengingarólina. Þá var okkur sagt að það ætti að stoppa veiðar á miðju sumri.

S: Hefur þú sjálfur talað við ráðherra?

Stefndi: Elskan mín þrisvar, fjórum sinnum. Búin að fara með þetta tvisvar sinnum með þetta til atvinnuveganefndar til J-kk-ef G-kk-ef og þessara manna og reyna að skýra þessi mál fyrir þeim.

S: Og segja þá að menn séu að ganga erinda einhverra klíku í samfélaginu eða hvað?

Stefndi: Það leiðir af sjálfu sér.

S: Það leiðir...

Stefndi: Þeir sem stjórna LÍÚ þeir eiga þennan 70% pakka sem ráðherra vill endilega láta þá fá aftur.

S: Já.

Stefndi: Og það eru þeir sem biðja um þetta álit. Við erum í LÍÚ líka en stjórn LÍÚ vinnur bara með hluta af liðinu sínu.

Með bréfi, sem lögmaður stefnanda ritaði til stefnda vegna málsins og dagsett er 19. febrúar 2014, segir að í ummælum sem stefndi hafi látið falla um stefnanda megi finna fullyrðingar sem séu úr lausu lofti gripnar, m.a. staðhæfingar um að stefnandi sé á launum hjá LÍÚ og sé af þeim sökum vanhæfur til að gefa álit á lögfræðilegum álitaefnum. Bauð stefnandi stefnda að ná sátt í málinu með afsökunarbeiðni og greiðslu miskabóta. Því bréfi svaraði stefndi með bréfi dagsettu 25. febrúar 2014 þar sem stefndi „biðst innilega afsökunar á að hafa farið með rangt mál í umfjöllun um álitsgerð H-kk-ef Á-kk-ef G-kk-ef um stjórn fiskveiða í fjölmiðlum.“ Í bréfinu kemur einnig fram að stefndi hafi óskað eftir því að þess yrði getið hjá viðkomandi fréttamiðlum í umfjöllun um málið, ef mögulegt væri.

Fréttavefurinn www.bb.is birti 19. febrúar 2014 afsökunarbeiðni þar sem hann baðst var afsökunar á missögnum varðandi stöðu stefnanda í fréttum 13. og 14. febrúar 2014.

Stefnandi og stefndi gáfu aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins.

III

Málsástæður og lagarök stefnanda

Aðild stefnda

Stefnandi byggir á því að stefndi hafi látið hafa eftir sér hin ærumeiðandi ummæli í eigin nafni og hafi ekki mótmælt því að ummæli á vefsíðunni www.bb.is hafi verið rétt eftir honum höfð. Um ábyrgð stefnda á hinum ærumeiðandi ummælum vísi stefnandi til a-liðar 1. mgr. 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011. Með hliðsjón af framangreindu og heimilisfesti stefnda hér á landi, telji stefnandi einsýnt að máli þessu sé réttilega beint að stefnda.

Ærumeiðingar og krafa um ómerkingu ummæla

Stefnandi telur umfjöllun stefnda hafa verið ærumeiðandi, til þess fallna að valda honum álitshnekki og fela í sér brot á ákvæðum XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefnandi byggir á því að ummælin: „H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ“ feli í sér staðhæfingu um staðreyndir þar sem stefndi fullyrðir að stefnandi sé á launum hjá LÍÚ. Ummælin séu móðgandi og meiðandi fyrir stefnanda, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga, og feli í sér aðdróttun, sbr. 235. gr. sömu laga. Einnig telur stefnandi að með ummælunum sem tilgreind eru í b-lið haldi stefndi aðdróttunum sínum áfram. Með þeim ítreki stefndi að stefnandi sé á launum hjá LÍÚ og fullyrði að stefnandi sé „sérlegur lögfræðingur veldisins“. Sé því um að ræða aðdróttun um tengsl stefnanda við LÍÚ sem er til þess fallin að vera starfsheiðri hans til mikils hnekkis. Ummælin séu móðgandi og meiðandi fyrir stefnanda, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga, og feli í sér aðdróttun, sbr. 235. gr. sömu laga. Þá telur stefnandi að með ummælunum „Láta mann á launum hjá LÍÚ skrifa álit“ setji stefndi enn fram órökstudda og ósanna staðhæfingu um að stefnandi sé á launum hjá LÍÚ. Ummælin séu móðgandi og meiðandi fyrir stefnanda, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga, og feli í sér aðdróttun, sbr. 235. gr. sömu laga. Loks telur stefnandi að með ummælunum „...svo hafa þeir verið að biðja hina og þessa um lögfræðileg álit og þau eru eiginlega keypt, það svolítið skrýtið að H-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf starfsmaður LÍÚ upp í háskóla hann skuli hafa verið beðinn um að búa til álit fyrir atvinnuveganefnd“ sé stefndi, auk þess að ítreka aðdróttun sína þess efnis að stefnandi sé á launum hjá LÍÚ með því að kalla hann „starfsmann LÍÚ upp í háskóla“ að halda því fram grímulaust að mat stefnanda á fræðilegum álitaefnum fáist keypt. Ummælin séu móðgandi og meiðandi fyrir stefnanda, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga, og feli í sér aðdróttun, sbr. 235. gr. sömu laga.

Um ummæli í heild og kröfu um ómerkingu þeirra

Stefnandi telur að ummæli stefnda eigi ekki við rök að styðjast. Ummælin séu röng, enda sé stefnandi ekki og hafi aldrei verið á launum hjá LÍÚ. Stefnandi telur öll framangreind ummæli fela í sér ærumeiðandi móðgun og aðdróttun sem varði við 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli þessi beri að túlka heildstætt og með hliðsjón af afdráttarlausri staðhæfingu stefnda í a-lið sem var sett fram í fyrirsögn fréttarinnar. Samkvæmt framangreindum ákvæðum nýtur stefnandi æruverndar fyrir meiðandi og traustspillandi ummælum eins og þeim sem höfð voru eftir stefnda í umræddri frétt.

Stefnandi byggir á því að þau lúti öll að sömu atriðum, að stefnandi sé á launum hjá LÍÚ og hafi slík tengsl við samtökin að það hafi áhrif á fræðistörf hans. Þá hafi stefndi haldið því fram að lögfræðilegt álit stefnanda sé keypt og dróttar að stefnanda að niðurstöður í fræðiskrifum hans séu föl fyrir fé. Stefnandi telur þessi ummæli ganga svo langt að þau geti ekki talist vera almenn umræða um trúverðugleika Háskóla Íslands og stefnanda. Þegar ummæli stefnda eru skoðuð sést að þau eru beinlínis röng og sett fram með þeim hætti að villandi er fyrir þann sem les ummælin. Viðkomandi ummæli eigi ekki erindi í opinbera umræðu um stjórn fiskveiða og þjóni ekki hagsmunum almennings heldur séu til þess fallin að villa um fyrir lesendum og sverta mannorð stefnanda. Með ummælum sínum hafi stefndi staðhæft með röngum forsendum að stefnandi sé ekki hæfur til að fjalla um málefni er varða fiskveiðistjórnun í starfi sínu. Með þessum ósönnu fullyrðingum telur stefnandi stefnda hafa dróttað að sér nokkru sem sé til þess er fallið að vera starfsheiðri hans til mikils hnekkis.

Stefnandi bendir á að ummælin séu öll ósönn og aðdróttun þess efnis að stefnandi sé á launum hjá LÍÚ. Þau séu til þess fallin að skaða orðspor og fræðilegan heiður hans. Með þessum ummælum hafi stefndi brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda sem njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins nr. 33/1944, sem og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 62/1994. Hugtakið einkalíf í skilningi framangreindra ákvæða sé víðtækt og feli m.a. í sér vernd fyrir árásum á æru og mannorð. Þá ber að geta þess að stefnandi telst sem fræðimaður á sviði fiskveiðistjórnunar, ekki opinber persóna, sem þurfi að þola í auknum mæli að gengið sé á friðhelgi einkalífs hans.

Að mati stefnanda verði að skoða ummælin út frá áhrifum þeirra og þýðingu fyrir stefnanda með hliðsjón af starfi hans. Þannig ber að hafa í huga að stefnandi er starfsmaður Háskóla Íslands og hafi um árabil starfað sem fræðimaður með sérþekkingu á sviði auðlinda og fiskveiðistjórnunar. Það orðspor sem stefnandi hefur áunnið sér með störfum sínum er honum bersýnilega mjög mikilvægt, enda sé það grundvöllur stöðu hans sem dósents og forsenda þess að til hans sé leitað sem sérfræðings á þessu sviði. Ummælin séu því til þess fallin að kasta rýrð á störf stefnanda sem fræðimanns og grafa undan því fræðilega orðspori sem hann hefur aflað sér.

Þá vísar stefnandi til þess að staðhæfingar stefnda séu rangar. Stefnandi er ekki á launum hjá LÍÚ og hafi stefndi raunar viðurkennt að um rangfærslu sé að ræða. Eins og að framan er rakið fela ummæli stefnda í sér alvarlegar aðdróttanir og ærumeiðingar um stefnanda. Ekki sé um gildisdóma að ræða heldur staðhæfingar um staðreyndir, svo sem að stefnandi sé á launum hjá LÍÚ og geti af þeim ástæðum ekki sinnt starfi sínu sem fræðimaður án þess að hagsmunaaðilar hafi áhrif á þau störf. Ekki sé um að ræða mat stefnda eða skoðun hans. Umfjöllun stefnda er sett fram ítrekað með nokkurra daga millibili sem sannindi.

Stefnandi telur að jafnvel þótt fallist yrði á það að um gildisdóma sé að ræða, sé ljóst að ummælin eru engu að síður ærumeiðandi, enda eru þau óþarflega móðgandi og meiðandi. Stefndi var ekki í góðri trú um réttmæti ummæla sinna. Honum var í lófa lagið að kanna réttmæti þeirra betur áður en hann lét ummælin falla ítrekað í fjölmiðlum, enda eru upplýsingar um störf stefnanda aðgengileg, t.d. á internetinu. Það hafi stefndi ekki gert heldur kosið að setja ummælin fram sem staðhæfingu og fella þannig harðan og sérlega óvæginn áfellisdóm yfir stefnanda á vefsíðunni www.bb.is og í útvarpsþætti með mikla dreifingu. Stefnandi telur sig ekki þurfa að þola að vera rægður með þessum hætti í áberandi umfjöllun. Ummælin falli utan við rétt manna til að láta í ljós skoðanir sínar og hefur stefndi með umfjöllun sinni farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns, sem tryggt er með 73. gr. stjórnarskrárinnar, og um leið brotið á friðhelgi einkalífs stefnanda. Tjáningarfrelsinu séu settar skorður með lögbundnum takmörkunum í 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga til að tryggja að tjáningarfrelsi verði ekki skálkaskjól til að hafa uppi tilhæfulaus og ósönn ummæli sem vega að æru og mannorði manna.

Loks bendir stefnandi á að stefndi hafi aldrei átt samskipti við hann og aldrei borið umræddar fullyrðingar undir hann en fullt tilefni hefði verið til þess miðað við alvarleika þeirra ásakana sem stefndi setti fram. Geti stefndi því ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi ummæla sinna.

Með vísan til alls framangreinds ítreki stefnandi að öll ummæli stefnda feli í sér brot gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga og krefst stefnandi ómerkingar allra ummæla sem tilgreind eru í dómkröfum, enda standi heimild til þess í 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

Miskabætur

Stefnandi byggir á því að stefndi beri miskabótaábyrgð gagnvart honum á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem ummæli stefnda séu ólögmæt meingerð gegn persónu stefnanda. Stefndi beri ábyrgð á ummælunum samkvæmt 51. gr. laga um fjölmiðla. Ummæli stefnda hafi þegar valdið stefnanda umtalsverðum ama og skaða. Þau séu til þess fallin að varpa rýrð á orðspor stefnanda og minnka vonir hans um árangursríkan feril sem fræðimanns á sviði löggjafar um stjórn fiskveiða. Þá telur stefnandi að æra hans og virðing hafi beðið hnekki við umrædd ummæli og með þeim sé ráðist gegn persónu hans. Um alvarleika ummælanna er einnig vísað til þeirrar ítarlegu umfjöllunar sem að framan er rakin og hafa verður í huga við mat á miskabótum.

Hvað varðar mat á miskabótum vísar stefnandi að auki til grunnraka að baki 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga sem og grunnraka stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 71. gr. laga nr. 33/1944, þar sem fram kemur að allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Einnig verði að líta til þeirra neikvæðu áhrifa sem umfjöllun stefnda hafi haft á atvinnu stefnanda. Sem fyrr er rakið er stefnanda mikilvægt í fræðistörfum sínum að njóta sérstaklega mikils trausts í samfélaginu, en með umfjöllun sinni hafi stefndi vegið harkalega að því trausti. Þá verði, við ákvörðun miskabóta, að hafa í huga að þær skuli fela í sér varnaðaráhrif gegn frekari ásetningsbrotum af hálfu stefnda af þessu tagi. Er miskabótakrafa stefnanda, að fjárhæð 2.000.000 króna því síst of há í ljósi allra atvika málsins.

Birting dóms

Stefnandi byggir kröfu um kostnað vegna birtingar dóms á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Í ljósi þess að um alvarleg meiðyrði og aðdróttanir var að ræða er stefnanda nauðsynlegt að kynna ómerkingardóminn rækilega. Sá kostnaður geti aldrei hlaupið á lægri fjárhæð en 200.000 krónur. Því sé krafist kostnaðar miðað við birtingu í einu dagblaði og litið til kostnaðar við ódýrustu heilsíðuauglýsingu í Morgunblaðinu en ellegar er þess krafist að dómari dæmi stefnanda kostnað vegna birtingar dóms að mati dómsins.

Varðandi lagarök vísar stefnandi til ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940, aðallega XXV. kafla um ærumeiðingar og brot á friðhelgi einkalífs, sérstaklega 234., 235. og 241. gr. Þá er einnig vísað til 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Um aðild stefnda vísast til laga um fjölmiðla nr. 38/2011, aðallega 51. gr. Einnig er vísað til almennra reglna skaðabótaréttar og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um miskabætur. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, aðallega IV. kafla, sbr. einkum 6. gr., 1. mgr. 8. gr. og 9. gr. laganna. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. sömu laga. Krafan um virðisaukaskatt á málskostnað styðst við lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988 en stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og verður því af skaðleysisástæðum að gera kröfu um virðisaukaskatt úr hendi stefnda.

IV

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda í málinu og byggir kröfu sína einkum á því að hann hafi í skjóli tjáningarfrelsis, sem varið er af ákvæðum stjórnarskrárinnar og Mannréttindasáttmála Evrópu, mátt tjá skoðun sína á álitsgerð stefnanda með hliðsjón af tengslum stefnanda og Háskóla Íslands við LÍÚ, en þessi tengsl hafi undanfarin ár verið mikið til umfjöllunar í fjölmiðlum og í þjóðfélaginu almennt. Þá telji stefndi að ummæli hans hafi á engan hátt verið ærumeiðandi, þar sem þau hafi hvorki verið móðgandi né falið í sér aðdróttanir í garð stefnanda af neinu tagi.

Krafa um ómerkingu tiltekinna ummæla stefnda

Stefndi bendir á að tjáningarfrelsið sé varið af 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 19. gr. alþjóðasamnings Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Undantekningu frá meginreglunni um tjáningarfrelsi beri samkvæmt almennum og viðurkenndum lögskýringarsjónarmiðum að túlka mjög þröngt, enda sé tjáningarfrelsið eitt af hornsteinum lýðræðis og í því séu fólgin mikilsverð mannréttindi. Ákvæði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sem hafi að geyma undantekningarákvæði frá meginreglunni, beri því að túlka mjög þröngt.

Þá vísar stefndi til þess, að því er varðar kröfu stefnanda um ómerkingu þeirra tilteknu ummæla, sem tilgreind eru í stefnu, að hafa verði í huga þá staðreynd að mál þetta eigi sér talsvert dýpri rætur en rakið er í stefnu málsins og verði ekki slitið úr samhengi við forsögu málsins. Málið sé í raun sprottið af áralangri opinberri umfjöllun og umræðu hér á landi um tengsl Háskóla Íslands og einstakra stofnana hans og starfsmanna við hin ýmsu hagsmunasamtök í þjóðfélaginu. Í því sambandi hafi umfjöllunin einkum beinst að trúverðugleika Háskóla Íslands, sem æðstu menntastofnunar landsins, með hliðsjón af þeim beinu fjárhagslegu tengslum sem skólinn og einstakar stofnanir hans hafi átt við stóra hagsmunaaðila í þjóðfélaginu, þ.á m. LÍÚ, m.a. með kostun á störfum sérfræðinga, þar á meðal starfi stefnanda á sínum tíma. Þessi umfjöllun hafi bæði verið almenn, opinber og víðtæk í samfélaginu og hafi a.m.k. hingað til verið talin eiga erindi til almennings. Þessi umræða hafi m.a. ratað inn á Alþingi, þar sem mennta- og menningarmálaráðherra hafi ítrekað verið spurður um kostun á stöðum fræðimanna í háskólum landsins. Þessa staðreynd, svo og þá staðreynd að stefnandi starfaði um sex ára skeið, þ.e. á árunum 2006-2012, sem sérfræðingur hjá Lagastofnun Háskóla Íslands í stöðu sem var alfarið kostuð af LÍÚ, ber að hafa í huga þegar lagt er mat á þau ummæli sem stefndi viðhafði um stefnanda og álitsgerð hans við blaðamann Bæjarins besta og á Bylgjunni. Stefndi bendir í þessu sambandi einnig á, að þegar stefnandi var á sínum tíma ráðinn í fyrrgreint starf hjá Háskóla Íslands var ráðning hans, svo og títtnefndir samningar LÍÚ og Lagastofnunar, kynnt ítarlega í fjölmiðlum. Ráðning stefnanda þótti fréttnæm, m.a. þar sem skiptar skoðanir voru uppi um hvort eðlilegt væri að hagsmunasamtök, eins og LÍÚ, kostuðu slíka stöðu, ekki hvað síst í ljósi þess ágreinings sem hefur verið hér á landi til margra ára um fiskveiðistjórnunarkerfið. Þegar síðari samningur LÍÚ og Lagastofnunar HÍ rann sitt skeið á enda í maí 2012 var það hins vegar ekki sérstakt umfjöllunarefni í fjölmiðlum. Þegar stefndi lét fyrrgreind ummæli falla við blaðamann Bæjarins besta og á Bylgjunni var honum með öllu ókunnugt um að áðurnefndur samningur hefði ekki verið endurnýjaður á árinu 2012 eða að stefnandi væri ekki lengur í fyrrgreindri stöðu sérfræðings hjá Lagastofnun. Stefnda var hins vegar kunnugt um að stefnandi starfaði innan Háskóla Íslands svo og að Alþingi hefði leitað til Lagastofnunar eftir álitsgerð sem hefði verið unnin af stefnanda. Álitsgerðin kom því stefnda fyrir sjónir með nákvæmlega sama hætti og þær fjölmörgu álitsgerðir sem stefnandi hafði áður unnið fyrir stjórnvöld sem sérfræðingur Lagastofnunar og snéru að frumvörpum á sviði sjávarútvegsmála og öðrum álitamálum á því sviði.

Stefndi bendir á að tilgangur hans með ummælum sínum um álitsgerð stefnanda hafi einfaldlega verið sá að vekja athygli á vægi álitsgerðarinnar með hliðsjón af þeim tengslum sem stefnandi hefur haft við LÍÚ þar sem hann hafði til margra ára verið í stöðu sérfræðings við Háskóla Íslands sem kostuð var af samtökunum. Stefnandi hafi unnið fyrrgreinda álitsgerð fyrir Lagastofnun með nákvæmlega sama hætti og hann gerði áður, þ.e. meðan hann var í þeirri stöðu innan háskólans sem kostuð var af LÍU, en á þeim tíma vann stefnandi álitsgerðir sem snéru m.a. að fiskveiðistjórnunarkerfinu og mögulegum breytingum á því. Þrátt fyrir að stefndi hafi tekið til orða eins og hann gerði megi ekki slíta ummæli hans úr samhengi, heldur verði að skoða þau m.a. í ljósi forsögunnar, fyrri og núverandi stöðu stefnanda og þeirra deilna sem hafi verið uppi um fyrrgreint lagafrumvarp. Þá verði einnig að skoða ummæli stefnda í ljósi þess að honum var það ljóst að stefnandi var ekki launþegi LÍÚ í þrengsta skilningi þess orðs heldur taldi hann að stefnandi væri enn í þeirri stöðu innan Háskólans sem hann gegndi til margra ára og var kostuð af LÍU og virtist enn, a.m.k. að einhverju leyti, vera sérfræðingur hjá Lagastofnun. Stefndi hafi verið í góðri trú um að stefnandi væri enn í þessari stöðu þegar hann vann álitsgerðina.

Stefndi telur, hvað varðar þau tilteknu ummæli sem stefnandi krefst ómerkingar á, að vandséð sé að í þeim felist ærumeiðingar. Ummælin séu hvorki móðgandi né felist í þeim aðdróttun í skilningi 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Fyrir það fyrsta sé fyrirsögnin á fréttinni á vefsíðunni www.bb.is 13. febrúar 2014; „H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍU“ slitin úr samhengi og gefi á engan hátt rétta mynd af þeim ummælum sem höfð voru eftir stefnda í fréttinni. Eins og sjá megi í fréttinni sjálfri sagði stefndi orðrétt: „H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ sem borgar stöðu hans við háskólan“. Það hafi hins vegar verið ákvörðun blaðamanns www.bb.is að taka hluta af ummælum stefnda og gera þau að fyrirsögn fréttarinnar. Stefndi geti ekki með nokkru móti borið ábyrgð á slíkri framsetningu þar sem ummælin séu slitin úr samhengi. Stefndi viðhafði ekki fyrrgreind ummæli með þeim hætti sem þau eru sett fram í fyrirsögn fréttarinnar og því geti stefndi ekki borið ábyrgð á slíkri framsetningu. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um ómerkingu ummælanna, enda eru þau ekki rétt eftir honum höfð. Þá sé einnig til þess að líta að blaðamaður og ábyrgðarmaður www.bb.is hafi nú þegar beðist afsökunar á þeim rangfærslum sem voru í fréttinni.

Stefndi byggir á því að varðandi þau ummæli sem tilgreind eru í b- til d-lið í dómkröfum stefnanda verði að líta til ummælanna í heild sinni. Þar komi fram að LÍÚ borgi stöðu stefnanda við Háskóla Íslands og vísi stefndi þannig til þess að stefnandi sé með þeim hætti á launum hjá samtökunum. Eins og rakið hefur verið hér að framan er stefndi með þessu að vísa til þeirrar staðreyndar að stefnandi var um árabil í stöðu innan háskólans sem kostuð var af LÍÚ. Stefnda var hins vegar ókunnugt um að breyting hefði orðið þar á. Ályktun stefnda sé því langt frá því að vera staðlaus þegar framangreint er haft í huga. Þá verði einnig að hafa í huga að þegar ummæli stefnda eru skoðuð nánar megi sjá að þau snúa fyrst og fremst að álitsgerð stefnanda og því álitaefni sem hún fjallaði um og var til umfjöllunar í fréttinni, þ.e. þann ágreining sem uppi var varðandi frumvarp sjávarútvegsráðherra um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða. Ummælin snéru í raun ekki að stefnanda persónulega heldur að hæfi hans til að vinna óháða álitsgerð um málið fyrir atvinnuveganefnd Alþingis. Því sé vandséð með hvaða hætti þessi ummæli hafi verið móðgandi eða meiðandi í garð stefnanda. Þegar greinargerð með frumvarpi að almennum hegningarlögunum nr. 19/1940 er skoðuð svo og álit fræðimanna, m.a. í bók G-kk-ef T-kk-ef; Fjölmæli, megi sjá að frumskilyrði þess að um ærumeiðandi móðgun geti verið að ræða, sé að ummælin lýsi lítilsvirðingu eða einhvers konar óvirðingu. Ummælin verði auk þess að almannadómi að lýsa óvirðingu eða fyrirlitningu, en slíku sé ekki fyrir að fara hér. Það séu fyrst og fremst tengsl stefnanda sem starfsmanns Háskóla Íslands og LÍÚ sem eru til umfjöllunar vegna fyrirliggjandi álitsgerðar stefnanda um mál sem mikill ágreiningur var um og varðaði félög stefnda mjög miklu. Þá hafa fræðimenn einnig talið, að með aðdróttunum í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga sé fyrst og fremst verið að vísa til ásakana um refsivert athæfi, ósiðlegar athafnir eða eiginleika sem séu ærumeiðandi þótt athöfnin sjálf sé ekki refsiverð eða ólögmæt. Þessu sé heldur ekki fyrir að fara í tilviki stefnda þegar ummæli hans eru virt í heild sinni. Þá er að mati stefnda ekki undir nokkrum kringumstæðum eðlilegt að slíta ummæli hans gjörsamlega úr samhengi eins og gert er í stefnu málsins. Líta verði til ummælanna í heild sinni, tilgangs þeirra, þess sem á undan var gengið svo og þeirrar þjóðfélagsumræðu sem þau eru sprottin úr, m.a. um tengsl hagsmunaaðila við Háskóla Íslands, tengsl stefnanda við það starf sem kostað var af LÍÚ og þann mikla ágreining sem var uppi um frumvarpið varðandi veiðar á úthafsrækju. Þegar lagt er mat á sannleiksgildi ummælanna, m.a. hvort ummælin eigi sér einhverja stoð, þá verði einfaldlega ekki horft framhjá þeirri mikilvægu staðreynd að stefnandi var í sex ár í stöðu sérfræðings hjá Lagastofnun Háskóla Íslands sem kostuð var af LÍÚ og virðist að einhverju leyti enn vera sérfræðingur hjá stofnuninni.

Þá telur stefndi jafnframt að líta beri á fyrrgreind ummæli hans sem gildisdóm og ályktun hans í þá veru að stefnandi væri vegna tengsla sinna við LÍÚ ekki hæfur til að gefa álitsgerð um það álitaefni sem var uppi, en óumdeilt sé að stórir aðilar innan samtakanna höfðu verulegra hagsmuna að gæta varðandi afdrif þess lagafrumvarps sem vísað var til í fréttinni. Gildisdómur og ályktun stefnda varðandi tengsl stefnanda við LÍU voru, eins og áður hefur komið fram, sett fram í góðri trú og áttu rót sína að rekja m.a. til þeirrar þjóðfélagsumræðu og umfjöllunar í fjölmiðlum til margra ára um tengsl hagsmunaaðila eins og LÍÚ við Háskóla Íslands og einstakar stofnanir og starfsmenn hans. Mannréttindadómstóll Evrópu og Hæstiréttur hafa í dómum sínum komist að þeirri niðurstöðu að líta beri á gildisdóma með allt öðrum hætti en ummæli sem fela í sér rangar staðhæfingar sem geti talist móðgandi eða falið í sér aðdróttun.

Stefndi bendir einnig á að hann hafi ekki haft ásetning til þess að skýra rangt frá varðandi núverandi stöðu stefnanda innan Háskóla Íslands. Hér yrði því aldrei talið um annað en gáleysi að ræða af hans hálfu.

Loks telur stefndi að hann hafi með bréfi sínu til lögmanns stefnanda 25. febrúar 2014, þar sem hann baðst afsökunar á að hafa farið með rangt mál í umfjöllun sinni um álitsgerð stefnanda, leiðrétt með fullnægjandi hætti þær rangfærslur sem fram komu í ummælunum. Stefndi hafi jafnframt óskað eftir því við Bæjarins besta og Bylgjuna að þetta yrði leiðrétt, ef mögulegt væri. Bæjarins besta hafði þá þegar birt afsökunarbeiðni á fréttavef sínum www.bb.is þar sem rangfærslur í frétt blaðsins frá 13. febrúar sl. voru leiðréttar. Ummælin hafi þegar verið leiðrétt á www.bb.is., þ.e. á sama stað og þau birtust á sínum tíma og höfðu verið leiðrétt áður en stefnandi tók ákvörðun um að stefna í málinu.

Miskabótakrafa stefnanda

Stefndi krefst sýknu af miskabótakröfu stefnanda og byggir á því að skilyrðum 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 sé ekki fullnægt, sbr. það sem rakið er hér að framan varðandi fyrrgreind ummæli stefnda. Því til viðbótar bendi stefndi á að saknæmisskilyrðum lagagreinarinnar sé ekki fullnægt því að samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði er gerður áskilnaður um ásetning eða stórfellt gáleysi til að hægt sé að dæma viðkomandi til greiðsla miskabóta og það skilyrði sé ekki uppfyllt í málinu. Fyrir liggur að stefndi var í góðri trú um að stefnandi væri enn í þeirri stöðu hjá Háskóla Íslands sem kostuð var af LÍU og hann hafði gegnt í sex ár. Það geti aldrei verið annað en gáleysi af hálfu stefnda að ganga ekki úr skugga um hvort og þá að hve miklu leyti stefnandi hefði flutt sig til í starfi innan Háskólans í ljósi þess að hann skilaði álitsgerðinni fyrir hönd Lagastofnunar sem var sú stofnun sem stefnandi starfaði hjá í sex ár og virðist að einhverju leyti enn starfa sem sérfræðingur hjá stofnuninni. Fráleitt sé að halda því fram að um ásetning eða stórfellt gáleysi sé að ræða af hálfu stefnda.

Auk framangreinds bendi stefndi á að ekki verði séð að ummæli stefnda vegi með einhverjum hætti að æru eða mannorði stefnanda umfram þá almennu umræðu sem hafi verið um tengsl hans við LÍU vegna þeirrar stöðu sem hann gegndi innan Háskóla Íslands og kostuð var af LÍU. Fullyrðingar stefnanda sjálfs um að ummæli stefnda hafi valdið honum umtalsverðum ama og skaða séu með öllu órökstuddar svo og staðhæfingar hans um að ummælin kasti rýrð á orðspor hans og minnki vonir hans um árangursríkan feril sem fræðimanns á sviði löggjafar um stjórn fiskveiða. Ekki hafi verið sýnt fram á að ummæli stefnda hafi haft neikvæð áhrif á atvinnu stefnanda eða fræðistörf hans umfram það sem fram hafi komið í opinberri umfjöllun í fjölmiðlum um tengsl LÍÚ við það starf sem stefnandi hafði með höndum á sínum tíma innan háskólans. Til vara krefst stefndi lækkunar á miskabótakröfunni, enda hafi stefnandi engin gögn né haldbær rök fært fram til sönnunar á miska sínum. Fjárhæð miskabótakröfu stefnanda sé auk þess ekki í nokkru samræmi við dómafordæmi í málum af svipuðum toga.

Birting dóms

Stefndi bendir á að krafa stefnanda um kostnað vegna birtingar dóms byggist á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga en forsenda þess að hægt sé að fallast á slíka kröfu sé sú að stefndi hafi gerst sekur um ærumeiðandi aðdróttun gagnvart stefnanda. Með vísan til alls þess sem rakið hefur verið verði ekki séð að ummæli stefnda hafi undir nokkrum kringumstæðum falið í sér ærumeiðandi aðdróttun í garð stefnanda og því telji stefndi engin rök standa til þess að fallast á fyrrgreindra kröfu. Ef hins vegar svo ólíklega vildi til að fallist yrði að einhverju leyti á fyrrgreinda kröfu telur stefndi að krafan sé alltof há og eigi kostnaður að taka mið af kostaði við birtingu á leiðréttingu ummæla í sömu fréttamiðlum og ummælin birtust, þ.e. á www.bb.is og á Bylgjunni. Krafan er hvað fjárhæð varðar langt umfram það sem eðlilegt geti talist og auk þess með öllu órökstudd.

Þá krefst stefndi þess til vara, verði ekki fallist á aðalkröfu hans um sýknu, að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og ekki teknar til greina nema að óverulegu leyti. Vísar stefndi til sömu röksemda og málsástæðna og fram koma vegna sýknukröfu að breyttu breytanda. Sérstaklega er vísað til umfjöllunar varðandi ummæli sem tilgreind eru í a-lið í dómkröfum stefnanda. Þá er vísað til þess að fjárhæð miskabótakröfu stefnanda sé ekki í nokkrum tengslum við raunveruleikann né dómafordæmi í ærumeiðingarmálum. Þá er auk þess bent á að dómkrafa stefnanda varðandi kostnað við birtingu dóms sé með öllu órökstudd og ekki sé með nokkru móti hægt að vísa almennt til auglýsingaverðs í Morgunblaðinu kröfunni til stuðnings.

Varðandi lagarök þá vísar stefndi til 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu í C-deild Stjórnartíðinda nr. 10/1979. Þá vísar stefndi til 234., 235. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 svo og til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Varðandi málskostnaðarkröfu stefnda vísar hann til 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

V

Niðurstaða

Í stefnu er þess krafist að neðangreind ummæli sem birtust á fréttavefnum www.bb.is 13. febrúar 2014 verði dæmd dauð og ómerk:

a) H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ

b) H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ sem borgar stöðu hans við háskólann. Við litlu karlarnir erum að berjast við LÍÚ veldið og þá er kallaður fram á sjónarsviðið sérlegur lögfræðingur veldisins til að skera úr um málin.

c) Láta mann á launum hjá LÍÚ skrifa álit

Þá er þess einnig krafist í stefnu að neðangreind ummæli sem látin voru falla í útvarpsþættinum „Í bítið“ á Bylgjunni 18. febrúar 2014 verði dæmd dauð og ómerk:

d) ...svo hafa þeir verið að biðja hina og þessa um lögfræðileg álit og þau eru eiginlega keypt, það svolítið skrýtið að H-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf starfsmaður LÍÚ upp í háskóla hann skuli hafa verið beðinn um að búa til álit fyrir atvinnuveganefnd.

Samkvæmt a-lið 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011 ber einstaklingur refsi- og fébótaábyrgð á ummælum sem eru réttilega eftir honum höfð, enda hafi hann samþykkt miðlun þeirra og sé annaðhvort heimilisfastur hér á landi eða lúti íslenskri lögsögu á öðrum grundvelli. Óumdeilt er að þau ummæli sem tilgreind eru í stefnu stafa frá stefnda að því undanskildu að stefndi telur að þau ummæli sem tilgreind eru í a-lið og voru fyrirsögn fréttar á www.bb.is 13. febrúar 2014 séu slitin úr samhengi og það hafi verið ákvörðun blaðamanns að gera þau að fyrirsögn fréttarinnar. Að teknu tilliti til þess er framangreint ákvæði ekki talið standa í vegi fyrir ábyrgð stefnda á ummælunum að öðrum skilyrðum uppfylltum.

Þá er óumdeilt að Lagastofnun samdi við Landssamband íslenskra útvegsmanna (LÍÚ) árið 2006 um að LÍÚ greiddi Lagastofnun ákveðna fjárhæð á ári gegn því að Lagastofnun léti framkvæma lögfræðilegar rannsóknir á sviði fiskveiðistjórnunar. Þannig hafi Lagastofnun fjármagnað stöðu sérfræðings við stofnunina, upphaflega til þriggja ára en samningurinn hafi síðan verið framlengdur um þrjú ár. Stefnandi var ráðinn í þá stöðu og er óumdeilt að hann fékk laun sín greidd beint frá Lagastofnun þegar hann gegndi stöðunni.

Fyrir liggur að í kjölfar bréfs frá lögmanni stefnanda 19. febrúar 2014 sendi stefndi lögmanni stefnanda bréf þar sem hann bað stefnanda afsökunar á því að hafa farið með rangt mál í umfjöllun um álitsgerðina og að hann hafi óskað eftir því að þess yrði getið hjá viðkomandi fjölmiðlum ef mögulegt væri. Sagði stefndi í framburði sínum fyrir dómi að það sem hafi verið rangt væri staða stefnanda en ekki tengsl hans við LÍÚ.

Í 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 segir að hver sem meiðir æru annars manns með móðgun í orðum eða athöfnum og hver, sem ber slíkt út, skuli sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári. Þá segir í 235. gr. laganna að ef maður dróttar að öðrum manni einhverju því, sem verða myndi virðingu hans til hnekkis, eða ber slíka aðdróttun út, þá varðar það sektum eða fangelsi allt að einu ári. Samkvæmt 241. gr. sömu laga má í meiðyrðamáli dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefst þess, sem misgert var við. Þá má samkvæmt ákvæðinu dæma þann, sem sekur reynist um ærumeiðandi aðdróttun, til þess að greiða þeim, sem misgert var við, ef hann krefst þess, hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms, atriðisorða hans eða forsendna jafnframt, eftir því sem ástæða þykir til, í opinberu blaði eða riti, einu eða fleiri.

Stefnandi telur að í þeim orðum sem tilgreind eru í a- til d-lið í stefnu felist ærumeiðandi móðgun og aðdróttun er varði við framangreind ákvæði. Ummælin beri að túlka heildstætt með hliðsjón af afdráttarlausri staðhæfingu stefnda sem tilgreind er í a-lið og sett var fram í fyrirsögn fréttarinnar. Þá byggir stefnandi kröfur sínar á því að ummælin eigi ekki erindi í opinbera umræðu um stjórn fiskveiða og þjóni ekki hagsmunum almennings heldur séu til þess fallin að villa um fyrir lesendum og sverta mannorð stefnanda. Stefnandi telur að stefndi hafi með ummælum sínum brotið gegn friðhelgi einkalífs er njóti verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar sem og Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.

Stefnandi lýsti því í framburði sínum fyrir dómi að hann starfaði nú sem dósent við lagadeild Háskóla Íslands. Vegna sérþekkingar hans á lögum um stjórn fiskveiða hafi verið leitað til hans af forstöðumanni Lagastofnunar og þess óskað að hann ynni, að beiðni nefndarsviðs Alþingis, lögfræðilega álitsgerð um það hvort fyrirliggjandi frumvarp til laga um breytingu á lögum stjórn fiskveiða bryti í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar. Stefnandi vann álitsgerðina og er hún dagsett 10. febrúar 2014. Stefnandi sagði álitsgerðina jafnframt hafa verið yfirfarna a.m.k. af forstöðumanni Lagastofnunar. Þá kom fram í framburði hans að í þeim álitsgerðum sem hann hafi ritað varðandi stjórn fiskveiða, er hann starfaði sem sérfræðingur hjá Lagastofnun, hafi almennt verið getið um tengsl hans við LÍÚ. Sjálfur hafi hann þó ekki talið ástæðu til þess þar sem hann hafi litið á sig sem starfsmann háskólans. Þá taldi hann orðræðu stefnda í fjölmiðlum vegna málsins hafa verið mjög ósanngjarna. Stefndi hafi ekki fjallað efnislega um málefnið auk þess sem hann hafi með orðum sínum rýrt trúverðugleika stefnanda og traust háskólans. Ummælin hafi valdið því að stefnandi eigi erfiðara með að koma fram á opinberum vettvangi á faglegum forsendum og að aðilar veigri sér við að leita til hans. Þá hafi ummælin valdið óþægindum fyrir hann persónulega og fyrir starfsferil hans.

Stefndi byggir á því að það sé frumskilyrði þess að um ærumeiðandi móðgun geti verið að ræða að ummælin lýsi lítilsvirðingu eða einhvers konar óvirðingu auk þess sem þau verði að almannarómi að lýsa óvirðingu eða fyrirlitningu. Þá telur hann að með aðdróttun í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga sé fyrst og fremst verið að vísa til ásakana um refsivert athæfi, ósiðlegar athafnir eða eiginleika sem séu ærumeiðandi þótt athöfnin sjálf sé ekki refsiverð eða ólögmæt. Þetta eigi ekki við í máli þessum. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína má því að hann hafi í skjóli tjáningarfrelsis, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, mátt láta í ljós skoðun sína á álitsgerð stefnanda með hliðsjón af tengslum hans og Háskóla Íslands við LÍÚ. Allar undantekningar frá meginreglunni um tjáningarfrelsi beri að skýra þröngt. Einnig byggir hann sýknukröfu sína á því að ummæli hans hafi á engan hátt verið ærumeiðandi. Loks byggir stefndi á því að líta beri á ummæli hans sem gildisdóm og ályktun hans væri sú að stefnandi væri vegna tengsla ekki hæfur til að gefa álit sitt. Ályktunin hafi verið sett fram í góðri trú og átt rót sína að rekja til þjóðfélagsumræðu og umfjöllunar í fjölmiðlum til margra ára um tengsl hagsmunaaðila við Háskóla Íslands og einstakar stofnanir og starfsmenn skólans. Stefndi byggir á því að hann hafi talið að stefndi væri enn í stöðu sérfræðings hjá Lagastofnun þegar hann ritaði álitsgerðina í ársbyrjun 2014 en stefnandi hafi meðan hann gegndi þeirri stöðu oft skrifað álitsgerðir um álitaefni tengd lögum um stjórn fiskveiða en legið hafi fyrir að álitsgerðin var unnin á vegum Lagastofnunar. Stefndi sagði í framburði sínum fyrir dómi að þar sem stefnandi hafi verið búinn að vinna í 6 ár á launum frá LÍÚ hljóti hann að vera tengdur samtökunum að einhverju leyti og því gæti álit hans ekki haft það vægi sem ætlunin hafi verið.

Dómurinn telur að tjáningarfrelsi séu mikilvæg grundvallarréttindi sem vernduð eru af stjórnarskránni og verða takmarkanir á því að eiga sér örugga stoð í settum lögum og þeim alþjóðlegu skuldbindingum um mannréttindi sem Ísland hefur gengist undir. Verður að skýra ákvæði 234., 235. og 241. gr. almennra hegningarlaga með hliðsjón af þessu.

Fyrir liggur að ummæli stefnda féllu í kjölfar þess að álit stefnanda var birt. Af framburði stefnda fyrir dómi má ráða að hann hafði ríka hagsmuni af þeirri afstöðu sem fram kom í álitsgerðinni þar sem hann taldi sig hafa heimildir fyrir því að stjórnvöld ætluðu að byggja á henni og vísaði til ummæla J-kk-ef G-kk-ef, formanns atvinnuveganefndar, hvað þetta varðar. Af fréttinni sem byggð var á viðtali við stefnda og birtist á www.bb.is 13. febrúar 2014 og viðtalinu við stefnda í útvarpsþættinum „Í bítið“ 18. febrúar 2014, má ráða að stefndi setti ummæli sín fram sem þátttakandi í umræðu um það frumvarp sem fram var komið til breytinga á lögum um stjórn fiskveiða og þá álitsgerð er stefnandi ritaði vegna þess. Með vísan til þess að ummæli stefnda beindust að ákveðnum einstaklingi, stefnanda, og ákveðinni álitsgerð hans sem stefndi taldi sig hafa mikla hagsmuni af hafnar dómurinn þeirri málsástæðu stefnda að ummæli hans hafi verið hluti af almennri umræðu um kostun á stöðum í háskólum.

Stefndi byggir á því að með orðum sínum hafi hann ekki átt við launþega í þrengsta skilningi þess orðs heldur að stefnandi væri í stöðu innan lagadeildar sem kostuð er af LÍÚ. Þá hafi stefnandi, þegar álitið kom út, verið tilgreindur sem sérfræðingur hjá Lagastofnun á vefsíðu stofnunarinnar. Stefndi um það í framburði sínum fyrir dómi að hann hafi kynnt sér álitið með því að láta lögfræðing fara yfir það og kynna fyrir sér helstu atriðin. Í álitsgerðinni kemur fram að stefnandi sé dósent við lagadeild Háskóla Íslands og hann hafi unnið að álitsgerðinni fyrir hönd Lagastofnunar. Skoðun stefnda á álitinu byggist á því að stefnandi hafi, þegar hann ritaði það, verið í ákveðnum tengslum við LÍÚ. Þrátt fyrir það vanrækti stefndi að kynna sér stöðu stefnanda áður en hann tjáði sig um álitið. Ekki stoðar fyrir stefnda að bera því við að starfslok stefnanda í stöðu sérfræðings hjá Lagastofnun hafi ekki verið auglýst með sama hætti og ráðning hans. Stefndi var beinlínis að tjá sig um ákveðið skjal, álitsgerðina, og í henni koma fram réttar upplýsingar um stöðu stefnanda. Verður því ekki talið að stefndi hafi verið í góðri trú hvað þetta varðar.

Í a-lið stefnu er þess krafist að orðin „H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ“ verði dæmd dauð og ómerk. Fyrir liggur að þau orð sem þar eru tilgreind voru fyrirsögn þeirrar fréttar sem þau orð sem tilgreind eru í b- og c-lið eru tekin úr og birtist á www.bb.is en óumdeilt er að stefndi lét þau orð falla. Engin gögn liggja fyrir um að stefnandi hafi verið á launum hjá LÍÚ. Eins og rakið er hér að framan var stefnandi starfsmaður lagadeildar þegar hann skrifaði álitið að beiðni forstöðumanns Lagastofnunar. Þá liggur fyrir að álitið var ritað að beiðni Alþingis og ekkert hefur fram komið sem bendir til þess að Lagastofnun eða stefnandi hafi fengið einhverjar greiðslur frá LÍÚ vegna vinnunnar. Þegar ummæli stefnda féllu var liðið rúmlega eitt og hálft ár frá því að stefnandi hætti að starfa sem sérfræðingur í framangreindri stöðu. Fyrirsögnin er því röng. Þá er hún slitin úr samhengi við það sem fram kemur í fréttinni en ekki er hægt að skilja framhald setningarinnar í fréttinni sjálfri, „...sem borgar stöðu hans í háskólanum“, öðruvísi en svo að þar sé nánari skýring á fyrri hluta setningarinnar sem tekin var upp í fyrirsögn fréttarinnar. Þessi viðbót gerir það að verkum að setningin í heild sinni í texta fréttarinnar er annars efnis en fyrirsögnin. Þá hefur vefmiðillinn www.bb.is birt afsökunarbeiðni fyrir að hafa ranglega tilgreint stöðu stefnanda. Af hálfu stefnanda hefur þeirri staðhæfingu stefnda, að fyrirsögnin hafi verið ákveðin af blaðamanni án aðkomu stefnda, ekki verið mótmælt. Með hliðsjón af framangreindu er það niðurstaða dómsins að stefndi beri ekki ábyrgð á ummælum sem fram koma í a-lið. Er stefndi þegar af þeirri ástæðu sýknaður af öllum kröfum stefnanda hvað varðar a-lið stefnunnar.

Eins og hér að framan er rakið eru staðhæfingar stefnda, sem koma fram í þeim ummælum sem tilgreind eru í b- til d-lið um að stefnandi hafi verið á launum hjá LÍÚ þegar hann skrifaði álitið, rangar og telur dómurinn þær vera rangar staðhæfingar um staðreyndir. Vegna þess geta þau sem slík ekki verið heimil tjáning eða átt erindi til almennings. Við mat á því hvort þau ummæli verði talin ærumeiðandi móðgun eða aðdróttun verður að skoða þau í samhengi við annað sem fram kom í viðtölunum við hann. Stefndi byggir á því að tilgangur hans með ummælum sínum hafi verið að vekja athygli á vægi álitsgerðarinnar vegna þeirra tengsla sem stefnandi hafi haft við LÍÚ þar sem hann hafi til margra ára verið í stöðu sem kostuð var af samtökunum og sú staða hafi gert honum kleift að fá þá stöðu sem hann gegnir í dag. Ummælin verði að skoða í ljósi þessarar forsögu. Eins og rakið hefur verið má af framburði stefnda fyrir dómi ráða að hann hafi verið ósáttur við framlagt frumvarp og hafi beitt sér til að fá því breytt. Augljóst er að stefndi hefur sem útgerðarmaður skipa, er stundað hafa rækjuveiðar, hagsmuni af lagasetningum er áhrif hafa á veiðiheimildir vegna rækjuveiða. Tekið er undir það með stefnda að tengsl þess sem ritar álitsgerð geta skipt máli og eðlilegt sé að vekja á þeim athygli. Sú umfjöllun verður hins vegar að vera á réttum forsendum og sett fram á viðeigandi hátt. Þá ber stefndi sönnunarbyrði fyrir ummælum sínum. Af hans hálfu hefur engin sönnun verið færð fram um að tengsl stefnanda við LÍÚ, á þeim tíma sem hann ritað álitið, hafi verið þess eðlis að líklegt væri að hann mundi hygla sjónarmiðum LÍÚ í álitinu.

Orðin „H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ sem borgar stöðu hans við háskólann“ í b-lið fela í sér ranga staðhæfingu um staðreynd. Þá segir í b-lið: „Við litlu karlarnir erum að berjast við LÍÚ veldið...“ Þessi ummæli varða ekki stefnanda samkvæmt orðanna hljóðan heldur stefnda og fleiri einstaklinga innan LÍÚ og verður stefnandi ekki talinn geta fengið ómerkt ummæli sem beinast að þeim. Seinasti hluti ummælana í b-lið „...og þá er kallaður fram á sjónarsviðið sérlegur lögfræðingur veldisins til að skera úr um málin“ verður að skoða í samhengi við það sem á undan er rakið og má af því ráða að þar eigi stefndi við stefnanda sem sérstakan lögfræðing LÍÚ sem skera eigi úr um málið. Af framburði stefnda fyrir dómi og af texta þeirrar fréttar sem vísað er til í b-lið er ljóst að stefndi, sem er félagi í LÍÚ, telur að stjórn félagsins gangi hagsmuna annarra félaga LÍÚ en hans og að stefnandi sé lögfræðingur þess hóps. Tilvitnuð orð í c-lið stefnu verður einnig að skoða í þessu samhengi en þau voru sett fram í sömu frétt og er þar ítrekað það sem fyrr var komið fram að laun stefnanda væru greidd af LÍÚ. Samkvæmt d-lið er krafist ómerkingar á ummælunum „...svo hafa þeir verið að biðja hina og þessa um lögfræðileg álit og þau eru eiginlega keypt, það svolítið skrýtið að H-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf starfsmaður LÍÚ upp í háskóla hann skuli hafa verið beðinn um að búa til álit fyrir atvinnuveganefnd.“ Fyrri hluti ummælanna varða ekki stefnanda beint samkvæmt orðanna hljóðan, sbr. „hina og þessa“. Verður stefnandi því ekki talinn geta fengið ómerkt þau ummæli þar sem þau beinast að ótilgreindum fjölda manna. Þau koma hins vegar til skoðunar þegar meta skal hvernig skilja beri seinni hluta ummælana. Stefndi notar hér, eins og í fyrri ummælum, ranga fullyrðingu um tengsl stefnanda við LÍÚ, auk þess sem ekki er hægt að skilja orð hans öðruvísi en svo af samhenginu að lögfræðileg álit stefnanda fáist keypt, það er að sá sem greiði fyrir álit ákveði niðurstöðu þess.

Dómurinn telur að ummæli stefnda sem rakin eru í b- til d-lið stefnu feli ekki í sér gildisdóma heldur staðhæfingar um tengsl og áhrif tengsla sem ekki sé sannað að hafi verið fyrir hendi. Ummælin eru ótvírætt sett þannig fram að sá sem á þau hlýddi eða las gat ekki annað en skilið þau svo að stefnandi hefði slík tengsl við hagsmunaaðila að heiðarleika og trúverðugleika hans mætti draga í efa hvað varðar vinnu hans við álitsgerðina og því mætti efast um niðurstöðu hans sem fræðimanns. Sem fræðimaður verður stefnandi ekki talinn vera opinber persóna hvað varðar störf hans á því sviði. Dómurinn telur að eins og ummælin eru sett fram verði að telja að það sé gert í því skyni að rýra gildi álitsgerðarinnar og þar með vega að stefnanda sem fræðimanni. Telur dómurinn að ummæli stefnda sem rakin eru í b- til d-lið stefnu, með þeim undantekningum sem fyrr voru raktar, séu meiðandi og móðgandi fyrir stefnanda, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk þess að fela í sér aðdróttun, sbr. 235. gr. sömu laga, og að með þeim hafi verið vegið svo að æru stefnanda að farið hafi verið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Eru ummælin, eins og nánar er rakið í dómsorði, hér með dæmd dauð og ómerk.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.000.000 króna í miskabætur og byggir þá kröfu sína á því að ummælin séu ólögmæt meingerð gegn persónu stefnda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Telja verður að stefndi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að setja fram þau ummæli sem tilgreind eru í b- til d-lið stefnu án þess að kynna sér grundvöll þeirra, þ.e. hvar stefnandi starfaði þá og hvort einhver tengsl væru milli hans og LÍÚ sem gætu haft áhrif á niðurstöðu stefnanda. Með hliðsjón af því sem hér að framan er rakið er það mat dómsins að í ummælunum felist ólögmæt meingerð gegn persónu og æru stefnanda sem sé til þess fallin að valda stefnanda miska. Ber stefndi því miskabótaábyrgð gagnvart stefnanda samkvæmt framangreindu lagaákvæði. Við ákvörðun miskabóta lítur dómurinn til þess að stefndi setti fram svipuð ummæli tvívegis í mismunandi fréttamiðlum og til eðlis ummælanna. Þykja miskabætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 300.000 krónur er beri vexti og dráttarvexti eins og greinir í dómsorði.

Stefnandi gerir þá kröfu, með vísan til 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 200.000 krónur til að kosta birtingu dóms í einu dagblaði. Telur stefnandi að í ljósi þess að um alvarleg meiðyrði og aðdróttanir er að ræða sé nauðsynlegt að kynna ómerkingardóm rækilega og geti sá kostnaður aldrei numið lægri fjárhæð en 200.000 krónum. Með vísan til þeirrar niðurstöðu dómsins að stefndi hafi haft uppi ærumeiðandi aðdróttun með ummælum sínum, sbr. 2. mgr. 241. gr., og í ljósi framangreindrar niðurstöðu um ómerkingu ummælanna verður stefndi dæmdur til að greiða kostnað við birtingu dómsins. Með vísan til þess að ummælin féllu annars vegar á vefmiðli héraðsfréttablaðs og hins vegar í útvarpsþætti með útbreiðslu á landsvísu þykir hæfilegt að birta dóm í opinberu blaði með útbreiðslu á landsvísu. Telst kostnaður vegna birtingar hæfilega ákveðinn 63.252 krónur. Þar sem kostnaður vegna birtingar dómsins er ekki kominn í gjalddaga eru ekki forsendur til að dæma dráttarvexti af kröfunni.

Með hliðsjón af niðurstöðu málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Til málskostnaðar telst þóknun lögmanns stefnanda, A-kk-ef K-kk-ef F-kk-ef hdl., 600.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts og ferðakostnaður stefnanda og lögmanns hans, samtals 60.600 krónur.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf dómstjóri kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Eftirfarandi ummæli, sem höfð voru eftir stefnda, J-kk-þgf G-kk-þgf, á fréttavefnum www.bb.is 13. febrúar 2014, eru dæmd dauð og ómerk:

„H-kk-nf Á-kk-nf er á launum hjá LÍÚ sem borgar stöðu hans við háskólann.“ „...og þá er kallaður fram á sjónarsviðið sérlegur lögfræðingur veldisins til að skera úr um málin.“

„Láta mann á launum hjá LÍÚ skrifa álit“

Eftirfarandi ummæli sem stefndi lét falla í útvarpsþættinum „Í bítið“ á Bylgjunni 18. febrúar 2014, eru dæmd dauð og ómerk:

„...það svolítið skrýtið að H-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf starfsmaður LÍÚ upp í háskóla hann skuli hafa verið beðinn um að búa til álit fyrir atvinnuveganefnd.“

Stefndi greiði stefnanda, H-kk-þgf Á-kk-þgf G-kk-þgf, 300.000 krónur í miskabætur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. febrúar 2014 til 2. maí 2014 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 63.252 krónur til að kosta birtingu dóms þessa í einu dagblaði.

Stefndi greiði stefnanda 660.600 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf