E-1906/2010

Mál þetta, sem dómtekið var 11. júlí sl., er höfðað 25. júní 2010.

Stefnandi er Kaupþing banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík.

Stefndi er H-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf, Straumsölum 6, Kópavogi.

Stefnandi krefst þess að rift verði ráðstöfun Kaupþings banka hf. frá 25. september 2008, um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamnings aðila númer 7238, dagsettum 11. mars 2008.

Að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda aðallega 7.507.129 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. september 2008 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi greiði stefnanda 6.256.543 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. september 2008 til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að krafa stefnanda verði stórlega lækkuð. Þá krefst stefndi málskostnaðar.

I

A.

Stefnandi kveður málið lúta að riftanleika þeirrar ráðstöfunar Kaupþings banka hf. að fella niður persónulega ábyrgð stefnda samkvæmt lánssamningi vegna hlutabréfakaupa stefnda í Kaupþingi banka hf. Stefndi hafi verið starfsmaður í viðskiptastjórnunardeild bankans. Hinn 11. mars 2008 hafi stefndi skrifað undir lánssamning númer 7238 við Kaupþing um erlent lán í svissneskum frönkum að jafnvirði 5.695.749 króna og skyldi lánið bundið við myntina CHF. Lánið skyldi endurgreitt með einni greiðslu 15. maí 2010 í þeim gjaldmiðli sem lánið hafi samanstaðið af. Vextir skyldu vera LIBOR að viðbættu 2.95% álagi og skyldu þeir reiknast frá útborgunardegi lánsins 11. mars 2008, í fyrsta sinn 15. maí 2009. Hvert vaxtatímabil skyldi vera 12 mánuðir. Lánið hafi verið veitt til kaupa stefnda á hlutabréfum í Kaupþingi en sama dag og lánssamningur hafi verið undirritaður hafi stefndi keypt 9.000 hluti í bankanum sbr. handveðsyfirlýsingu sama dag.

Á fundi í stjórn Kaupþings dagana 25. og 26. september 2008 hafi verið rædd greinargerð frá starfskjaranefnd Kaupþings. Í henni komi meðal annars fram að starfskjaranefndin hefði áhyggjur af því að ýmsir háttsettir stjórnendur innan bankans ættu í verulegum fjárhagsörðugleikum vegna lækkunar á virði hlutabréfa í bankanum. Nefndin hafi talið að bæta yrði úr þessu ástandi. Tryggja yrði að lykilstarfsmenn gætu einbeitt sér að starfsemi bankans á erfiðistímum. Á grundvelli tillagna starfskjaranefndar hafi stjórn bankans ákveðið að fela H-kk-þgf M-kk-þgf S-kk-þgf, framkvæmdastjóra Kaupþings samstæðunnar, að fella niður persónulega ábyrgð starfsmanna í tengslum við hlutafjárkaup þeirra í bankanum með það að leiðarljósi að tryggja að þeim yrði kleift að einbeita sér að störfum sínum í þágu bankans. Ábyrgð starfsmanna skyldi þannig takmörkuð við þau hlutabréf sem sett höfðu verið að veði til tryggingar lánsskuldbindingum. Hinn 25. september 2008 hafi Kaupþing gefið út yfirlýsingu til stefnda um að hann hefði ákveðið að krefja hann ekki um persónulega ábyrgð hans vegna kaupa á hlutabréfum í Kaupþingi. Ábyrgð hans hafi því takmarkast við þau hlutabréf í bankanum sem hafi verið sett að veði til tryggingar lánsskuldbindingum hans. Hafi stefndi staðfest yfirlýsinguna með undirritun sinni. Litlu síðar, eða 9. október 2008, hafi Kaupþingi verið skipuð skilanefnd af hálfu Fjármálaeftirlitsins í samræmi við lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. einnig 5. gr. svonefndra neyðarlaga nr. 125/2008. Hafi stjórn Kaupþings farið þess á leit við Fjármálaeftirlitið að það tæki yfir vald hluthafafundar í bankanum og að stjórn bankans segði jafnframt af sér í heild sinni.

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Kaupþings til Nýja Kaupþings banka hf. (nú Arion banki hf.), dagsettri 21. október 2008, hafi öllum eignum Kaupþings, þar með talið kröfuréttindum, verið ráðstafað til Arion banka hf. Í samræmi við þetta hafi lánssamningur Kaupþings og stefnda verið framseldur til Arion banka hf. Mat þeirra í stofnefnahagsreikningi Arion banka hf., sem útbúinn hafi verið af Fjármálaeftirlitinu, hafi verið 0 krónur, sbr. yfirlýsingu PricewaterhouseCoopers hf. dagsetta 4. maí 2010. Helgist það mat eðli málsins samkvæmt af því að engin persónuleg ábyrgð hafi lengur verið til staðar vegna lánveitinganna og lánin eingöngu tryggð með veði í hlutabréfum í Kaupþingi sem voru án vafa einskis virði.

Þann 25. maí 2009 hafi Kaupþingi verið skipuð slitastjórn af Héraðsdómi Reykjavíkur á grundvelli laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. einnig lög nr. 44/2009 um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Hafi Kaupþingi áður verið veitt heimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember 2008 samkvæmt ákvæðum 2. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og sérreglum um slíka heimild fjármálafyrirtækja í lögum um fjármálafyrirtæki, sbr. 2. gr. og 4. gr. laga nr. 129/2008. Hafi sú greiðslustöðvun síðar verið framlengd tvisvar. Í 4. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, sé kveðið á um að ef ekki sé sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu megi krefjast riftunar á ráðstöfunum þess eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti. Fyrir liggur að eignir stefnanda duga hvergi nærri til að efna skuldbindingar hans að fullu og er stefnanda því heimilt að krefjast riftunar ráðstafana eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana þrotamanns samkvæmt lögum um gjaldþrotaskipti. Frestdagur í skilningi laga um gjaldþrotaskipti sé 15. nóvember 2008, sbr. ákvæði III til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009 um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki.

Þar sem stefnandi telji að eftirgjöf hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda samkvæmt áður greindum lánssamningi hafi verið ólögmæt hafi stefnandi rift ráðstöfuninni, aðallega á grundvelli 131. gr., en til vara á grundvelli 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti, sbr. bréf stefnanda til stefnda dagsett 17. maí 2010. Hafi stefndi samfara riftuninni verið krafinn um endurgreiðslu þeirrar auðgunar (og til vara skaðabóta að sömu fjárhæð) sem stefnandi telji að stefndi hafi haft af ráðstöfuninni auk áfallinna vaxta, eða alls kr. 7.507.130. Hafi stefnda verið gefinn kostur á að greiða skuldina við stefnanda en að öðrum kosti að leggja fram viðeigandi tryggingar og semja um greiðslukjör. Þar sem stefndi hafi ekki orðið við framangreindu sé málshöfðun þessi óhjákvæmileg.

B.

Stefndi kveðst mótmæla lýsingu stefnanda á málsatvikum í stefnu þar sem hún geti hvorki talist hlutlaus né óumdeild. Við mat á málavöxtum sé nauðsynlegt að hafa í huga, svo sem fram komi í stefnu, að allar eignir stefnanda hafi verið framseldar til Nýja Kaupþings banka hf. (nú Arion banka hf.) með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008, þ.m.t. krafa samkvæmt lánssamningi stefnanda og stefnda. Því liggi alls ekki fyrir hver aðild stefnanda sé að máli þessu eða hvaða hagsmuni hann hafi af því hvort persónuleg ábyrgð fylgi láni í eigu annars lögaðila.

Stefndi kveður málavexti þá að hann hafi hafið störf hjá Búnaðarbankanum árið 1999. Hann hafi orðið forstöðumaður hugbúnaðardeildar Kaupþings banka hf. í september 2005 og verið til ársins 2008 en þá orðið viðskiptastjóri Analytical Banking og gegnt því starfi þangað til að bankinn féll og honum hafi verið sagt upp störfum. Með tilkynningu frá H-kk-þgf M-kk-þgf S-kk-þgf bankastjóra Kaupþings banka hf., sem send hafi verið í tölvupósti 16. nóvember 2005 hafi starfsmönnum bankans verið tilkynnt um að stjórn bankans hefði ákveðið að veita öllum fastráðnum starfsmönnum kauprétt að hlutum í bankanum. Í tilkynningunni komi fram að öllum starfsmönnum bankans muni á grundvelli kaupréttaráætlunar bankans bjóðast að eignast 1.000 til 3.000 hluti í bankanum og skyldi verð hvers hlutar vera 600 krónur. Gerður skyldi kaupréttarsamningur við hvern starfsmann til þriggja ára þar sem heimilt væri að nýta þriðjung kaupréttarins á hverju ári á tímabilinu 20. janúar til 20. febrúar ár hvert í fyrsta sinn árið 2007. Enn fremur hafi verið tekið fram í tilkynningunni að ákveðnum starfsmönnum bankans hafi verið veittur kaupréttur að fleiri hlutum en samkvæmt fyrrgreindri kaupréttaráætlun en á hærra verði. Tekið hafi verið fram að tilgangur kaupréttarsamninganna væri að tengja saman hag starfsfólks og hluthafa með beinum hætti. Auk þess sem það hafi samræmst markmiðum stjórnar bankans að starfsmenn væru jafnframt hluthafar í honum. Það að stefnda hafi verið boðinn viðbótar kaupréttur hafi verið talið eftirsóknarvert á þeim tíma og átti að vera „bónus“ fyrir hann en ekki kostnaður fyrir þá sem fengu slíkt boð.

Á grundvelli fyrrgreindrar kaupréttaráætlunar hafi stefndi og bankinn gert kaupréttarsamning dagsettan 15. nóvember 2005 þar sem stefnda hafi boðist að kaupa í þremur skömmtum 3000 hluti í fyrsta sinn árið 2007. Enn fremur hafi stefndi verið í þeim hópi starfsmanna sem hafi boðist að kaupa fleiri hluti og því verið gerður við hann annar kaupréttarsamningur, dagsettur 16. nóvember 2005, um samtals 12.000 hluti þar sem honum hafi verið heimilt að kaupa þriðjung, 4.000 hluti, á ári í fyrsta sinn 2007 og þá á 600 krónur á hlut, en síðan á 630 krónur árið 2008 og á 660 krónur 2009. Rétt sé í þessu samhengi að benda á að kaup stefnda á hlutum í bankanum hafi alfarið verið eftir kaupréttaráætlun bankans en hann hafi ekki óskað eftir því að kaupa bréf umfram það sem honum hafi staðið til boða samkvæmt þeirri áætlun eða stöðu hans sem forstöðumanns innan bankans, sem hafi verið ástæðan fyrir samningi um auka 12.000 hluti.

Í byrjun árs 2007 hafi starfsmönnum, sem áttu kauprétt sem heimilt hafi verið að innleysa samkvæmt samningum frá nóvember 2005, verið sendur tölvupóstur þar sem þeim hafi verið tilkynnt um heimild til innlausnar kaupréttarins. Stefndi hafi verið í þessum hópi. Í tilkynningunni hafi komið fram að starfsmenn gætu fengið lán fyrir hlutabréfakaupunum. Í þeim tilvikum væri starfsmaður skuldbundinn til að eiga bréfin þar til lánið væri uppgreitt. Stefndi hafi sem fyrr greini verið í hópi þeirra starfsmanna sem hafi gert kaupréttarsamning í nóvember 2005 og því varð kaupréttur hans samkvæmt ofangreindum kaupréttarsamningum virkur árið 2007. Þannig hafi honum verið heimilt að kaupa 1.000 hluti á 600 krónur á hlut samkvæmt samningi frá 15. nóvember 2005 en 4.000 hluti á 600 krónur á hlut samkvæmt samningi dagsettum 16. nóvember sama ár. Stefndi hafi einungis nýtt sér rétt sinn að hluta árið 2007, en það ár hafi hann keypti 1.000 hluti í bankanum, en keypt þess í stað 9.000 hluti árið 2008. Þetta hafi hann gert þrátt fyrir það umrót sem hafi verið á fjármálamarkaði á þeim tíma og hafi það sýnt trú hans á félaginu. Til að fjármagna kaup á 9.000 hlutum hafi stefndi tekið lán hjá bankanum, sbr. lánssamning númer 340-35-7238, sem skyldi endurgreitt 15. maí 2010.

Á tímabilinu frá því stefndi hafi keypt bréfin og þar til bankinn féll höfðu bréf hans lækkað niður fyrir 120% veðþekju, sem hafi verið það sem bankinn hafi miðað við samkvæmt lánssamningum. Á þessum tíma hafi stefnda verið tilkynnt bæði munnlega og í tölvupósti að þrátt fyrir þetta þá hafi verið ákveðið að kalla ekki eftir frekari tryggingum með veðkalli samkvæmt ákvæðum handveðssamningsins. Ljóst sé að hefði bankinn á þessum tíma gert veðkall í þau bréf sem ætlað hafi verið að tryggja lánssamninginn hefði stefndi átt rúmlega umfram skuld samkvæmt fyrrgreindu láni. Þar sem stefndi hafi verið framkvæmdastjóri í bankanum hafi hann haft stöðu innherja og var hins vegar bundinn af reglum bankans og ákvæðum lánssamningsins og gat því ekki selt bréfin á þeim tíma án heimildar bankans.

Eftir þetta og fram eftir árinu 2008 hafi ítrekað borist tilkynningar frá stjórnendum bankans um gott gengi hans. Til að mynda hafi I-kk-nf H-kk-nf sent tölvupóst í apríl 2008 undir fyrirsögninni góður árangur. Þar segir meðal annars: „Það hefur verið hart að okkur sótt og látlaus umræða verið í fjölmiðlum, bæði hér heima og erlendis. Sú umræða hefur oft verið æði brotakennd og í einhverjum tilfellum beinlínis röng. Staðreyndin er sú að bankinn okkar hefur aldrei verið sterkari en einmitt nú. Verkefni okkar er að sannfæra aðra um styrk okkar og stöðu.“ Að mati stefnda hafi þetta meðal annars verið gert til þess að róa starfsmenn enda hafi bankinn ekki heimilað að starfsmenn seldu bréf sín. Í september 2008 hafi umrót á fjármálamarkaði verið orðið mjög mikið meðal annars eftir fall bandaríska bankans Lehman Brother's. Áhyggjur stefnda, sem og annarra starfsmanna, hafi verið orðnar miklar af láni hans vegna hlutabréfakaupa samkvæmt kaupréttarsamningum. Hann hafi hins vegar verið bundinn af reglum bankans og ákvæðum varðandi nýtingu kaupréttar um bann við sölu á bréfunum. Þann 25. september 2008 hafi stefnda verið tilkynnt af bankanum að fallið hafi verið frá persónulegri ábyrgð hans á láni vegna hlutabréfakaupa. Rétt sé að taka fram að verðmæti 10.000 hluta í bankanum, sem samsvari hlutabréfaeign hans á þeim tímapunkti hafi verið 7.550.000 krónur. Af þeim sökum hafi stefndi haft réttmætar væntingar til þess að hann væri laus úr persónulegri ábyrgð. Það hafi því komið stefnda verulega á óvart þegar honum hafi borist bréf dagsett 17. maí 2010 þar sem honum hafi verið tilkynnt um að þrotabú bankans hafi ákveðið að rifta niðurfellingu á persónulegri ábyrgð hans á lánssamningi númer 340-35-7238.

C.

Við aðalmeðferð málsins gáfu eftirtaldir skýrslur fyrir dómi: Stefndi, H-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf, H-kk-nf M-kk-nf S-kk-nf fyrrverandi forstjóri Kaupþings banka, Ó-kk-nf J-kk-nf, S-kk-þgf H-kk-nf B-kk-nf, H-kk-nf S-kk-nf, Á-kk-nf T-kk-nf, G-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf, G-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf, E-kk-nf Þ-kk-nf T-kk-nf og V-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf endurskoðandi.

Stefndi greindi frá því hann hefði hafið störf í Búnaðarbanka Íslands árið 1999 sem forritari. Árið 2005 varð stefndi forstöðumaður hugbúnaðarsviðs og 2007 viðskiptastjóri á upplýsinga- og tæknisviði þar til hann hætti störfum. Yfirmaður stefnda á hugbúnaðarsviði var Ó-kk-nf J-kk-nf. Stefndi bar að hann hefði ekkert haft með viðskipti með hlutabréf að gera, heldur eingöngu vefsmíði eða almenna forritun. Stefndi kvaðst ekki hafa neina sérþekkingu á hlutabréfunum. Fram kom hjá stefnda að honum hafi verið boðið að kaupa hlutabréf í bankanum og hefði keypt alls 10.000 hluti. Boðið hafi verið lán á móti hlutabréfakaupunum sem engar áhyggjur þyrfti að hafa af eða persónulegri ábyrgð á greiðslu lánsins. Stefndi kvaðst hafa litið svo á að óheimilt væri að selja bréfin. Litið hafi verið svo á að starfsmenn ættu að eiga bréfin. Yrði verðmæti hlutabréfa lægra en lánið yrði um veðkall að ræða. Um það væri ákvæði í samningi hans. Við lækkun á verðmæti bréfa 2008 kvaðst stefndi hafa í byrjun sumars rætt við yfirmann sinn, Ó-kk-þf J-kk-þf, um áhyggjur sínar af því að ekki væri komið veðkall til hans. Hafi Ó-kk-nf sagt stefnda að hann þyrfti ekki að hafa neinar áhyggjur. Samkvæmt þeim upplýsingum sem hann hefði frá sínum yfirmönnum yrði ekki gengið að starfsmönnum með greiðslu slíkra lána. Stefndi kvaðst ekki hafa reynt að selja bréfin, en farið til Madridar í leyfi í sex mánuði. Stefndi kvaðst hafa talið að staða bankans væri góð. Það hafi verið mat hans út frá þeim verkefnum sem hann var að vinna að á þessum tíma. Hann kvaðst aðspurður hafa keypt hlutabréf áður, fyrst um 2000, og tapað á því. Stefndi kvaðst hafa gert sér grein fyrir áhættu sem væri af því að kaupa hlutabréf. Stefndi kannaðist við það að ekki kæmi fram í kaupréttaráætlun bankans, sem hann hefði lesið, að starfsmönum væri tryggt skaðleysi af hlutabréfakaupum. Þá kom fram hjá stefnda að í tengslum við kaup hans á hlutabréfunum hefði hvorki verið farið yfir greiðslugetu hans né áhættu af slíkum hlutabréfakaupum fyrir hann.

Vitnið H-kk-nf M-kk-nf S-kk-nf, fyrrverandi forstjóri Kaupþings banka hf. greindi frá því að starfskjarastefna bankans, sem samþykkt var á hluthafafundi bankans, hefði í grófum dráttum gengið út á að tryggja að hagsmunir starfsmanna, bankans og hluthafa færu saman. Slík stefna hafi verið þekkt á þessum tíma og verið að erlendri fyrirmynd. Samkvæmt stefnunni máttu starfsmenn eiga 10% hlut í bankanum og að bankinn myndi koma að fjármögnun á þeim bréfum. Gengið hafi verið út frá því að starfmenn nytu skaðleysis vegna hlutabréfakaupa, þannig að yrði lækkun á verði hlutabréfanna myndu starfsmenn bankans ekki skaðast af því. Sú breyting sem gerð var 2005 átti rót að rekja til breyttra alþjóðlegra reiknisskilastaðla og í kjölfar þessa hafi söluréttur starfsmanna á hlutabréfum þeirra verið afnuminn. Þrátt fyrir það var sama stefna í gildi alveg þar til bankinn féll. Við afnám söluréttar hafi átt að tryggja skaðleysi starfsmanna enda hafi það verið inntak starfskjarastefnunnar. Þá hafi einnig verið gert ráð fyrir því að bankinn gæti gert veðkall og gengið að bréfunum og selt þau. Það hafi hins vegar ekki verið gert. Á árinu 2008 hafi bréfin byrjað að lækka þannig að lánin urðu hærri en verðmæti bréfanna. Þá hafi verið leitað leiða til að taka á málinu. Í endurskoðunarskýrslu 2007 hafi verið tekið fram að bankinn hafi ákveðið að ganga ekki að bréfunum. Vitnið kvaðst hafa vitað af áhyggjum starfsmanna vegna þessa og ekki hafi verið ólíklegt að starfsmenn bankans hafi skilið stöðuna þannig að skaðleysi þeirra yrði tryggt. Hugmynd með kerfinu hafi verið að hlutabréfaeign starfsmanna í bankanum væri langtímaeign. Vitnið bar að sölubann hefði verið virkt og að gengið hafi verið út frá því að bréfin yrðu ekki seld nema með leyfi bankans og þá vegna sérstakra persónulegra aðstæðna viðkomandi starfsmanna. Vitnið vissi ekki til þess að einhver starfsmaður hafi selt án heimildar 2008 en vissi af því síðar. Þá vissi vitnið ekki til þess að einhverjum starfsmanni hefði verið bannað að selja. Vitnið kvaðst ekki hafa komið að ákvörðun um að fella niður persónulega ábyrgð starfsmanna þar sem vitnið hafi vikið af fundi. Vitnið taldi þetta hafa verið viðskiptalega ákvörðun bankans. Miklir óvissutímar hafi verið í gangi á þessum tíma og ekki vel séð, hvorki af hluthöfum eða eftirlitsaðilum, að starfsmenn færu að selja bréf í stórum stíl. Slíkt hefði án vafa valdið áhlaupi á bankann. Staða bankans hafi verið sterk á þeim tíma sem ákvörðun um niðurfellinguna hafi verið tekin. Bankinn hafi staðið vel og unnið var að því að koma honum í gegnum ólgusjó erfiðleika. Þá var verið að ljúka yfirtöku á Spron og opna útibú á nýjum mörkuðum. Vitnið kvaðst hafa selt sín eigin bréf í bankanum til einkahlutafélags með leyfi stjórnar bankans, Fjármálaeftirlitsins og með ströngum skilyrðum. Það hafi ýmsir lykilstarfsmenn einnig gert. Í upphafi hafi Fjármálaeftirlitið ekki leyft slíka sölu vegna tregðu á eftirliti með viðskiptum starfsmanna.

Vitnið Ó-kk-nf J-kk-nf, framkvæmdastjóri upplýsinga- og tæknisviðs Kaupþings banka hf., bar fyrir dómi að allir lykilstarfsmenn hafi verið með svonefnda kaupréttaráætlun sem unnt var að innleysa á mismunandi tímum. Mælst hafi verið til þess að starfsmenn keyptu hlutabréf í bankanum sem lánaði fyrir kaupunum og ef „eitthvað gerðist“ myndi bankinn framkvæma veðkall og innleysa bréfin. Sölubann á bréfunum gilti fyrir alla lykilstarfsmenn á starfssviði vitnisins. Sala væri óheimil nema með samþykki regluvarðar, en slík heimild yrði ekki veitt lykilstarfsmönnum. Þegar bréfin hafi lækkað niður fyrir 120% veðþekju kvaðst vitnið hafa rætt við starfsmannastjóra bankans sem hafi fullvissað vitnið um að ekki yrði gengið að starfsmönnum. Vitnið bar að stefndi hefði rætt við sig rétt áður en stefndi fór til Madrid og kvaðst hafa sagt honum, eftir viðtal við starfsmannastjóra, að stefndi þyrfti ekki að hafa áhyggjur af því að gengið yrði að honum persónulega eða annarra trygginga krafist. Vitnið kvaðst ekki hafa litið svo á að þeir væru persónulega ábyrgir fyrir greiðslu lána til hlutafjárkaupa, það hafi verið skilaboðin frá starfsmannastjóra og yfirstjórn bankans. Vitnið bar að honum hafi ekki verið kunnugt um að stefndi hafi reynt að selja hlutabréf sín, enda hefði það verði andstætt vilja bankans og raskað þeirra stöðu sem starfsmanna.

Vitnið S-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf starfsmannastjóri Kaupþings banka hf. kvaðst hafa gegnt því starfi frá haustmánuðum 2003 og fram í mars 2009. Vitnið kvað inntak starfsmannastefnu bankans hafa verið að starfsfólk ætti að eiga hlut í bankanum til langs tíma gegn lánum. Um var að ræða hvatakerfi til að halda í starfsfólk sem átti að vera skaðlaust af þessum kaupum. Vitnið leit svo á að sölubann hefði verið í gildi á hlutum starfsmanna í bankanum. Það væri ekki einhliða ákvörðun starfsmanns að selja bréf í bankanum sem lánað hefði verið fyrir. Vitnið bar að það hefði margsinnis rætt við yfirmenn sína um neikvæða stöðu starfsmanna gagnvart lánum þegar veðþekja hafi verið komin undir 120% á haustmánuðum 2007. Veðstaðan var orðin neikvæð hjá mörgum starfsmönnum. Rætt var hvernig bankinn ætlaði að tryggja skaðleysi starfsmanna. Viðbrögðin kvað vitnið hafa verið á þá lund að verið væri að vinna að lausn málsins. Vitnið kvaðst hafa litið á það sem skyldu sína að koma skilaboðum starfsmanna til yfirmanna bankans enda var staðan orðin slík að hún hafi verið farin að trufla starfsmenn. Vitnið kannaðist aðspurt við að hafa rætt þessi mál mörgum sinnum við Ó-kk-þf J-kk-þf og fullvissað hann eins og aðra starfsmenn um að verið væri að vinna í málinu. Finna hafi átt nýtt kaupréttarkerfi til að taka við af eldra kerfi. Vitnið kvað það hafa verið almennan skilning starfsmanna að þeir væru skaðlausir af kaupum á hlutum í félaginu í þeim skilningi að þeir bæru ekki persónulega ábyrgð á lánum vegna hlutafjárkaupa. Það hafi verið það sem „okkur var sagt.“ Vitnið taldi það hafa verið hagsmuni bankans að gera ekki veðkall og að banna sölu bréfanna.

Vitnið H-kk-nf S-kk-nf kvaðst hafa hafið störf árið 1988 hjá lögfræðideild bankans, en orðið framkvæmdastjóri lögfræðisviðs bankans 2002. Vitnið greindi frá því að hugmyndir að aðkomu starfsmanna að eignarhaldi bankans væru mjög gamlar. Það þótti vera eitthvað sem í stjórnum félaga skipti máli og um þetta voru skrifaðir leiðarar og bækur og lögum var breytt til þess að auðvelda aðkomu starfsmanna að eignarhaldi í fyrirtækjum þannig að þetta var í umræðunni strax við skráningu bankans. Vitnið kvaðst muna eftir því að það hafi komið að því að skoða möguleika á því að starfsmenn stofnuðu félög utan um þessa eign. Það hafi ekki verið hægt vegna þess að það var óheimilt að starfsmenn fjármálafyrirtækja ættu bréf í óskráðum félögun og Fjármálaeftirlitið var ekki tilbúið til þess á þeim tíma að minnsta kosti að líta svo á að jafnvel þó að undirliggjandi bréf væru skráð þá væri félagið sjálft engu að síður óskráð. Vitnið bar að útfærsla á kaupréttarfyrirkomulagi hafi verið skoðuð sérstaklega á árinu 2003 og sat vitnið einhverja fundi hjá Fjármálaeftirlitinu þar sem þetta var rætt og farið yfir það að áhugi væri á því að tryggja skaðleysi starfsmanna vegna þessara kaupa og voru ræddar útfærslur á því eins og útgáfa á sölurétti og farið yfir það með Fjármálaeftirlitinu. Á árinu 2004 voru þessar tillögur sem höfðu verið kynntar lagðar fyrir aðalfundinn og þar var gert ráð fyrir því að starfsmenn eignuðust allt að 9% af heildarhlutafé félagsins. Þeir fengu lán til kaupanna og áttu að eiga bréfin til langs tíma og þeir væru varðir fyrir tjóni með því að það væri gefinn út söluréttur sem þeir gætu þá nýtt sér og tryggt skaðleysi sitt með þeim hætti.

Aðspurður um það hvort niðurfelling söluréttar 2005 hafi átt að fela í sér einhverja raunverulega breytingu á starfskjarastefnu bankans t.d. varðandi skaðleysi bar vitnið að svo hafi ekki verið. Reglur hafi breyst í upphafi árs 2005 um útreikning á eigin fé og síðan í september á sama ári hafði verið rætt um að gera breytingar á þessu fyrirkomulagi til þess að mæta því að þessi bréf mundu ekki dragast frá eigin fé. Vitnið kvaðst hafa skrifað minnispunkta fyrir stjórn bankans fyrir þennan fund í september og þar hafi verið velt upp ýmsum hugmyndum um það hvernig ætti að tryggja skaðleysi starfsmanna. Það yrði væntanlega að breyta þessu fyrirkomulagi sem var og þá var vitnið með hugmyndir um það sem hafði verið í umræðunni þá að stofna félög eða einhvern sérstakan sjóð utan um þetta en stjórnin tók þetta síðan fyrir á fundinum og bókaði um það og ræddi að hvaða útfærsla sem yrði valin þá yrði skaðleysi áfram tryggt óbreytt.

Vitnið kvaðst ekki hafa komið að ákvörðun um niðurfellingu söluréttar, ekki öðruvísi en þetta var rætt á fundinum og að ákveðnar hugsanlegar breytingar væru í aðsigi og stjórn bankans bókaði á fundinum um það að hvað sem yrði gert að þá yrði áfram tryggt skaðleysi starfsmannanna. Fyrir lá að það yrði væntanlega felldur niður sölurétturinn. Vitninu var kynnt það eins og öðrum starfsmönnum. Í breytingunni fólst fyrst og fremst að sölurétturinn var felldur niður og tekið upp nýtt fyrirkomulag sem gerði ráð fyrir því og að tryggja skaðleysi starfsmanna þannig að bréfin yrðu seld ef verðmæti þeirra lækkaði niður fyrir fyrirfram ákveðin viðmiðunarmörk. Vitnið taldi aðspurt um ástæður þess að bréfin hafi ekki verið seld þegar þau hafi farið niður fyrir tilgreind mörk, að menn hafi áttað sig á því þegar þessi staða kom upp að þessi útfærsla sem þarna var valin var alls ekki heppileg fyrir bankann. Í fyrsta lagi var gert ráð fyrir því í upphafi að starfsmenn ættu bréfin til langs tíma, þeir væru varðir fyrir skaðleysi eða skaðleysi þeirra væri tryggt með sölurétti sem gerði þeim kleift að eiga bréfin til langs tíma. Þarna var allt í einu komið kerfi sem beinlínis gerði ráð fyrir því að bréfin yrðu seld um leið og verð þeirra færi að lækka. Það var engan veginn tilgangurinn með kerfinu þannig að mönnum var það ljóst að það varð einfaldlega að gera einhverjar breytingar á þessu þarna strax í upphafi árs 2008. Vitnið bar að almennt hafi gilt þær reglur um veðköll í bankanum að þegar að veðstaðan hafi farið niður fyrir fyrirfram ákveðin mörk þá hafi bréfin verið tekin og seld. Taldi vitnið þá reglu til í reglubók bankans og ekki vita betur en henni hafi verið fylgt gagnvart öðrum en starfsmönnum.

Vitnið bar að sölubann hefði gilt í bankanum og að langflestir virtu það sölubann að fullu og öllu leyti en síðan kom auðvitað upp þessi staða að menn fara að hafa áhyggjur af málunum hjá sér og fara þá að spyrja bíddu hvað ætli þið að gera hvað á að gera og svörin eru ja hérna þetta verður selt þið þurfið ekki að hafa áhyggjur af þessu þannig að vitnið hélt að í langflestum tilvikum hafi það einfaldlega róað starfsmennina þeir hafi ekkert endilega verið að þrýsta á um sölu þegar þeir eru búnir að fá svarið um það að það ætti ekki að ganga að þeim en vitnið þekkti ekki nákvæmlega öll samskipti um það. Vel geti verið að einhver hafi krafist sölu, en vitnið þekkti það ekki.

Aðspurt um það hvaða hagsmuni var verið að verja með ákvörðun um að fella niður persónulega ábyrgð starfsmanna þann 25. september 2008, taldi vitnið engan vafa vera á því að bankinn hafi verið að verja þá hagsmuni að það mundi ekki fara að eiga sér stað stórfelld sala á bréfum sem skipti máli fyrir bankann að starfsmenn séu ekki þeir fyrstu sem fara að selja ef að illa árar í bankanum. Það hafi alls ekki verið tilgangurinn með kerfinu. Vitnið greindi frá því að það hefði verið statt á stjórnarfundinum 2008 þar sem mjög rækilega hafi verið farið yfir til að mynda lausafjárstöðu bankans sem var stóra málið á þessum tíma og þar hafi menn verið tiltölulega sáttir við stöðuna og eins og farið yfir stærstu lánveitingar og vissulega þó að það væru blikur á lofti þá hafi menn verið tiltölulega sáttir við lánastöðuna á þessum tíma. Ekkert hafi gefið til kynna að bankinn væri ekki greiðslufær.

Vitnið Á-kk-nf T-kk-nf kvaðst hafa verið í stjórn Kaupþings banka hf. frá 2003 og þar til bankinn hafi verið tekinn yfir í október 2008 og jafnframt þá á þeim tíma í starfskjaranefnd sem hafi verið undirnefnd stjórnar samkvæmt lögum og formaður þeirrar nefndar á þessu tímabili. Vitnið bar að starfskjarastefnan hefði aðallega komið fram á aðalfundum 2004 þá hafi hún verið lögð fram og hún útskýrð í nokkuð ítarlegu máli af vitninu. Stefnan hafi gengið út á það að bankinn hafi talið það heppilegt að starfsmenn bankans, að minnsta kosti lykilstarfsmenn, keyptu hlutabréf í bankanum þannig að hagsmunir þeirra og gengi bankans sem kæmi fram í gengi bréfanna í bankanum, en bankinn hafi verið á almennum markaði, að það héldist í hendur og til þess að gera starfsmönnum þetta kleift þá hafi bankinn ákveðið að veita starfsmönnunum lán til þessara kaupa og hafi þeir átt að njóta hagstæðra kjara. Samþykkt hafi verið á aðalfundinum 2004 að starfsmenn gætu átt samtals allt að 9% af hlutabréfum í bankanum og hafi þá jafnframt verið reiknað með því að þetta væri langtíma fjárfesting af hálfu starfsmanna. Bankinn hafi ekki verið að fara í þetta til þess að starfsmenn gætu verið að kaupa og selja bréf sín í bankanum að vild. Þetta hafi verið svona eins konar lífeyrissjóður fyrir starfsmenn ef vel tækist til þá áttu þeir að geta hagnast töluvert þ.e.a.s. ef gengi bréfanna hefði hækkað meira heldur en kostnaður þeirra af lánunum og vöxtum af þeim á þeim tíma sem þeir unnu í bankanum. Rætt hafi verið um það og útskýrt að starfsmenn ættu ekki að vera í fjárhagslegri áhættu á sama tíma og að bankinn vildi að þeir myndu njóta hagnaðar ef vel gengi þá taldi bankinn það óásættanlegt af sinni hálfu og líka óásættanlegt fyrir starfsmennina að þeir væru að taka fjárhagslega áhættu og í því skyni hafi verið settar reglur um það að bankinn myndi kaupa af þeim bréf ef þau færu lækkandi. Tekið hafi verið veð í bréfunum og í upphafi hafi verið söluréttur á bréfunum og bankinn skyldugur til þess að kaupa. Það hafi verið útskýrt þannig að bankinn vildi ekki að starfsmenn væru í fjárhagslegu fjárhættuspili með hlutabréf sín. Útfærsla starfskjarastefnunnar hafi alfarið verið í höndum bankans og bankastjórnarinnar þ.e.a.s. yfirmanna bankans sem hafi farið með málið og þá aðallega forstjóri bankans.

Vitnið greindi frá því að hugsunin hefði verið að starfsmenn hafi ekki átt að selja bréfin meðan þeir voru starfsmenn í bankanum. Starfsmönnum hafi út af reglum Fjármálaeftirlitsins verið óheimilt nema á ákveðnum tímabilum að selja bréfin, þ.e.a.s. rétt eftir að árshlutareikningar höfðu verið birtir eða ársreikningar en það var ekki bara þetta sem starfsmennirnir þurftu að hlíta það var sem sagt ætlast til þess að þeir héldu sínum bréfum meðan þeir ynnu í bankanum og síðan væri það gert upp þegar þeir létu af störfum. Þá greindi vitnið frá því að lækkun hlutabréfa í bankanum á almennum markaði hafi verið rædd á aðalfundi í febrúar eða snemma á árinu 2008 en þá höfðu borist til nefndarmanna áhyggjur af þessu og að þetta væri ekki alveg nógu gott að gengi bréfanna færi lækkandi þannig að starfsmennirnir gætu hugsanlega lent í vandræðum. Jafnframt hafi verið fullyrt af hálfu forstjóra og starfsmanna bankans eða yfirstjórnar bankans að það væri verið að taka á þessum hlutum en það hafi alltaf verið í huga nefndarinnar þá hafi þetta alltaf verið þannig að ef illa færi þá gerðist nú ekkert annað heldur en það að bankinn myndi hirða þessi bréf og gera upp lánin. Lagt hafi verið upp með að starfsmenn ættu að vera skaðlausir.

Vitnið kvað lausafjárstöðu bankans 25. september 2008 hafa verið mjög góða. Það hafi verið tveggja daga vinnufundur í London og á honum hafi alveg sérstaklega verið farið yfir lausafjárstöðu bankans, stærstu skuldbindingar o.s.frv., stærstu lánin í löngu máli og með miklum skýrslum og óhætt sé að segja að stjórn bankans hafi verið mjög ánægð að sjá hversu vel hafði til tekist að lengja í lausafjárdæminu þ.e.a.s. þurfa alltaf að fjölga þeim dögum sem bankinn gat haldið áfram starfsemi án þess að þurfa að fá einhverja fyrirgreiðslu. Hafi stjórnin litið svo á að bankinn væri greiðslufær 25. september 2008. Um aðdragandann að þeirri ákvörðun stjórnar að fella niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna á lánum vegna hlutabréfakaupa sagði vitnið að það hafi komið til umræðu í stjórninni og einhverjar áhyggjur verið af þessari stöðu og jafnframt það að það væri verið að taka á þessum málum eins og það var orðað. Á þessum dögum þegar fundurinn var eða rétt áður þá barst það til nefndarinnar að staðan á þessum lánum væri orðin slík að það sé eins og það var orðað að ýmsir væru komnir undir og vitninu var sýndur listi yfir stöðuna á einstökum lánum og það hafi verið alveg augljóst að það voru sumir hreinlega komnir undir þ.e.a.s. í núll eða mínus núll og bankinn hafi greinilega ekki gengið að bréfunum og losað þannig starfsmennina við sín lán og hirt bréfin og selt þau þannig að staðan hafi verið orðin sú þarna að miðað við þennan lista þá voru starfsmenn ýmsir í skuld og þetta var hreinlega kynnt þannig að bankinn hafi ekki staðið við sitt og hirt bréfin af lykilstarfsmönnum og af þeirri ástæðu, þótt það hafi ekki verið rætt við stjórnina, þá er alveg gjörsamlega ómögulegt að miðað við stöðuna eins og hún var í fjármálaheiminum þá að lykilstarfsmenn í stærsta bankanum á Íslandi færu umvörpum að selja bréfin sín eða þau væru hirt af þeim. Bankinn yrði gjörsamlega óstarfhæfur og það var líka mjög slæmt fyrir markaðinn þannig að þessi yfirlýsing af hálfu okkar nefndarmanna var raunverulega ekkert annað heldur en staðfesting á því að starfsmennirnir væru ekkert í persónulegum ábyrgðum. Það væri bara bankans hann hefði spilað þetta eins og hann gerði og það væri bara hans mál en ekki starfsmannanna og þó nokkuð löngu áður þá hafði komið fram beiðni frá forstjóra bankans H-kk-þgf M-kk-þgf um að hann fengi heimild stjórnar til að setja sín bréf inn í félag með takmarkaðri ábyrgð. Vitnið kvaðst hafa líklega 2006 talað við stjórnarmenn um það og borið það síðan upp á stjórnarfundi og hafi allir stjórnarmenn verið því sammála. Þá kvað vitnið ekkert samhengi vera á milli niðurfellingar ábyrgðar hjá stefnda upp á um það bil sjö milljónir og þess að bankinn hafi orðið ógreiðslufær.

Vitnið G-kk-nf P-kk-nf P-kk-nf kvaðst hafa setið í stjórn bankans frá 2001 til 2008. Vitnið lýsti starfskjarastefnu bankans. Vitnið greindi frá því að sú stefna hafði verið mörkuð að tvinna saman hagsmuni starfsmanna og bankans. Það hafi verið gert í því formi að veita starfsmönnum kauprétt á hlutabréfum í bankanum. Fram undir áramótin 2003-2004 hafi verið um hóflega kauprétti að ræða en eftir sameiningu Búnaðarbanka og Kaupþings var lögð fyrir stjórnina tillaga að hækkun kaupréttar. Í sölurétti bréfa fólst að starfsmenn gátu selt aftur og að bankinn var skyldugur að kaupa bréfin á því verði sem miðað var við í samningnum. Vitnið kvað, auk gagnrýni á kerfið, að breyttar uppgjörsreglur varðandi eigið fé bankans hafa leitt til þess að söluréttur bréfa hafi verið afnuminn, en tryggja hafi átt skaðleysi starfsmanna með öðrum hætti. Þá var gert ráð fyrir hefðbundnum kaupum sem bankinn lánaði fyrir. Virði hlutabréfa átti ávallt að vera að lágmarki 120% af eftirstöðvum skuldarinnar og þá var samið við einhverja starfsmenn um takmarkaða ábyrgð, 10% sjálfskuldarábyrgð á greiðslu skuldarinnar. Vitnið rak ekki minni til að stjórnin hefði markað stefnu um bann við sölu bréfa í bankanum en hins vegar var ljóst að litið var á að með kaupum á hlutabréfum væri verið að stofna til langtímasambands og að ekki væri vel séð að starfsmenn seldu bréfin. Þrátt fyrir lækkun á virði bréfa voru bréfin ekki tekin og seld. Vitnið bar að stjórnin hafi litið svo á að bankinn væri gjaldfær. Vitnið kvað ekki aðspurt að niðurfelling ábyrgðar stefnda á þeim fjármunum sem hann sé krafinn um hafi ekki skipt sköpum um það hvort bankinn féll eða ekki.

Vitnið G-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf framkvæmdastjóri áhættustýringar Arion banka hf. greindi frá því að hann hefði komið að samningaviðræðum um kaup Arion banka á lánasöfnum Kaupþings banka hf. Vitnið kvaðst hafa séð skjal PricewaterhouseCoopers um yfirfærslu á útlánum hjá Kaupþingi banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf. Vitnið gat ekki fullyrt að það hefði séð upplýsingar um aðrar tegundir útlána en starfsmannalána sem væru tilgreind í skjalinu. Vitnið bar að engin einstaklingslánasöfn hefðu verið flutt yfir til Nýja Kaupþings banka á 100% af fjárhæð lánanna. Lánasöfn einstaklinga hafi farið í eitt safn og voru færð yfir á 70% af heildarverðmæti lánanna. Við það er miðað að slíkt safn sé metið sem heild en ekki hvert einstakt lán.

Vitnið E-kk-nf Þ-kk-nf T-kk-nf aðstoðarframkvæmdastjóri á fjármálasviði Arion banka kvaðst hafa haft með að gera uppgjör bankans. Vitnið kvaðst hafa komið að samningaviðræðum um kaup Arion banka á lánasöfnum Kaupþings banka hf. Vitnið kvaðst þekkja skjal með upplýsingum um yfirfærslu á útlánum og taldi skjalið til hjá Arion banka með upplýsingum um allar tegundir útlána með hlutfallstölu vegna yfirfærslunnar. Vitnið bar að engin lánasöfn einstaklinga hafi verið flutt yfir á 100% af höfuðstólsfjárhæð lána. Hlutfallstalan hafi verið misjöfn og nefndi vitnið að húsnæðislán hefðu verið flutt yfir á um 80% en þau hafi verið verðmætustu lánin. Um önnur lán væri ekki hægt að segja til um, en ekki væri möguleiki að Arion banki hefði tekið ótryggð lán yfir á 100% Vitnið gat ekki svarað því á hvaða hlutfallstölu samningur stefnda í málinu hefði verið fluttur í Nýja Kaupþing banka. Vitnið bar að samningar einstaklinga hefðu verði fluttir yfir sem söfn en ekki samkvæmt mati á hverjum samningi fyrir sig. Vitnið gat ekki svarað því á hvaða verði lánssamningur stefnda í málinu hefði verið fluttur yfir til Nýja Kaupþings banka. Vitnið fullyrti að bankinn hefði verið greiðslufær 25. september 2008.

Vitnið V-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf endurskoðandi hjá PricewaterhouseCoopers greindi frá því fyrir dómi að fyrirtækið hefði við rannsókn á lánum til starfsmanna Kaupþings banka hf. ekki rekist á nein gögn um að starfsmönnum hafi verið neitað að selja hlutabréf sín í bankanum. Einu dæmin um það hafi var þegar regluvörður hafi neitað slíkri sölu eða vegna reglna um innherjaviðskipti. Hann kvað framlagt minnisblað dagsett 1. desember 2010 um lán til starfsmanna Kaupþings banka vegna hlutabréfakaupa hafa verið unnið af fyrirtækinu á hans ábyrgð. Staðfesti vitnið fyrir dómi að upplýsingar sem þar kæmu fram væru réttar. Unnin hefði verið ítarlegri samantekt um sölu starfsmanna á hlutabréfum, einnig til hlutafélaga. Vitnið kvað þessa vinnu vera nánari greiningu sem ákveðið hefði verið að fara í að beiðni Slitastjórnar bankans. Vitnið kvað skoðunina hafi leitt í ljós 107 sölutilvik hjá 48 starfsmönnum sem seldu hlutabréf í bankanum. Þá bar vitnið að ekki hafi verið kannaðar ástæður að baki einstökum sölum og ekki hvaða starfsmenn sem seldu hefðu verið hættir. Vitnið gat ekki svarað því hvort 42 starfsmenn Kaupþings banka hf. hafi selt í tenglum við starfslok þeirra, en taldi að ef sölubann hefði gilt þá hefði enginn starfsmaður selt veðsetta hluti sína í bankanum. Enn fremur greindi vitnið frá því að fyrirtækið hefði unnið tiltekna vinnu fyrir Fjármálaeftirlitið varðandi yfirfærslu á útlánum hjá Kaupþingi banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf. Misjafnt hafi verið á hvaða verði lánasöfn voru færð milli bankanna. Samkvæmt mati Fjármálaeftirlitsins við gerð skiptireiknings sem fyrirtækið aðstoðaði við var sett sérstakt mat á öll lánasöfnin og síðan ákveðinn flatur niðurskurður á lánasöfnin, misjafnt eftir lánum. Vitnið bar að yfirdráttarlán hafi ekki verið sett í sérstakan lánaflokk, heldur flokkuð eftir útibúum. Ekki sé fjarri að nálega 30% niðurfærsla hafi verið sett á þessi lán. Vitnið vildi þó árétta að það vissi ekki hvað hefði gerst endanlega við samninga Arion banka við gamla Kaupþing banka um verðgildi safnanna. Vitnið greindi frá því aðspurt að smærri lán hefðu ekki verið metin sérstaklega en lán í útibúi 690 (starfsmannalán) hefðu verið metin í einni tölu.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveður aðild til sóknar í málinu byggða á 4. mgr. 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þar sem kveðið sé á um að ef ekki sé sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu megi krefjast riftunar á ráðstöfunum þess eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti. Enda þótt lánssamningur sá, sem hin persónuleg ábyrgð stefnda hafi lotið að, hafi verið framseldur Nýja Kaupþing banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins standi slíkt ekki í vegi fyrir því að stefnandi krefjist riftunar umræddra ráðstafana enda sé verið að endurheimta verðmæti, sem Kaupþing banki hf. hafði gefið eftir, fyrir framsal kröfuréttindanna til Arion banka hf. Stefnandi og kröfuhafar hans hafi þannig orðið fyrir verðmætamissi sem stefnandi vilji endurheimta með málshöfðun þessari. Á því sé byggt að lánssamningur stefnda við Kaupþing banka hf. hafi 25. september 2008 verið eign bankans. Þann sama dag hafi verðmæti hans verið rýrt með því að fella niður persónulega ábyrgð lántakanda. Þannig hafi sú rýrnun átt sér stað á þeim tíma sem bankinn hafi átt lánssamninginn. Sú staðreynd að lánið hafi eftir það verið flutt yfir til Nýja Kaupþings banka hf. með ákvörðun FME frá 21. október 2008, breyti ekki þeirri staðreynd að niðurfelling ábyrgðarinnar hafi þá átt sér stað. Því sé krafan um endurgreiðslu á auðgun stefnda eign stefnanda.

Stefnandi kveðst aðallega byggja á því að eftirgjöf hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda sé gjöf sem sé riftanleg á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. megi krefjast riftunar á gjafagerningi hafi gjöfin verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Umþrætt niðurfelling, og þar með gjafagerningur að mati stefnanda, hafi átt sér stað 25. september 2008. Frestdagur sé 15. nóvember 2008. Gjöfin hafi þannig verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag í skilningi tilvitnaðs ákvæðis.

Gjafahugtak 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti sé talið hafa þrjú meginskilyrði: (i) að gjöfin rýri eignir skuldara; (ii) að gjöfin leiði til auðgunar móttakanda og (iii) að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa. Stefnandi telji öll þessi skilyrði uppfyllt. Að því er varði fyrst talda skilyrðið þá telji stefnandi óumdeilt að það skilyrði teljist uppfyllt. Stefnandi bendi í þessu sambandi á að niðurfærsla hinnar persónulegu ábyrgðar hafi falið í sér eftirgjöf kröfuréttinda af hálfu stefnanda, en eftirgjöf kröfuréttinda geti meðal annars talist til gjafagernings í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Af ráðstöfuninni hafi leitt að stefnandi hafi ekki lengur átt lögvarða fjárkröfu á hendur stefnda á grundvelli lánssamnings. Ráðstöfunin hafi þegar af þessum ástæðum leitt til rýrnunar á eignum stefnanda. Að því er varði annað skilyrðið, um auðgun móttakanda, þá telji stefnandi að það skilyrði sé jafnframt uppfyllt. Niðurfelling hinnar persónulegu ábyrgðar hafi leitt til þess að stefndi sé laus undan persónulegri greiðsluskyldu og njóti um leið fjármuna sem hafi að öðrum kosti runnið til stefnanda og um leið kröfuhafa hans. Af framangreindu sé ljóst að ráðstöfunin hafi leitt til auðgunar stefnda, enda hafi tilgangur ráðstöfunarinnar beinlínis verið að fella niður persónulegar skuldbindingar stefnda. Að því er varði þriðja skilyrðið, þ.e. að gjafatilgangi sé til að dreifa, þá telji stefnandi jafnframt ljóst að þetta skilyrði sé uppfyllt. Að mati stefnanda verði ekki séð að ráðstöfunin hafi haft annan tilgang en að ívilna stefnda, ásamt öðrum starfsmönnum, og létta af þeim fjárhagslegum byrðum á kostnað bankans þannig að þeir gætu einbeitt sér að störfum sínum í þágu bankans á erfiðleikatímum. Hafi stefndi og aðrir starfsmenn verið leystir undan persónulegri greiðsluábyrgð á kostnað stefnanda og kröfuhafa hans. Ákvörðun bankans hafi verið tekin þegar fyrirsvarsmönnum hafi verið, eða mátti hafa verið ljóst, að tekið hafi verið að fjara undan fjárhag bankans eða a.m.k. hætt hafi verið við að svo yrði í ljósi þess ástands sem þá hafi ríkt í bankakerfinu, en stefnanda hafi verið skipuð skilanefnd einungis rúmum tveimur vikum eftir að ráðstöfunin hafi átt sér stað. Með vísan til framangreinds telji stefnandi að um sé að ræða gjöf í skilningi 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl, enda hafi umrædd ákvörðun bankans hvorki byggst á viðskiptalegum forsendum né samningsbundinni skyldu hans.

Verði ekki fallist á að ráðstöfunin sé riftanleg á grundvelli 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. byggi stefnandi til vara á því að hún sé riftanleg á grundvelli almennu riftunarreglunnar í 141. gr. sömu laga. Samkvæmt ákvæðinu megi krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Samkvæmt 141. gr. sé það þannig skilyrði riftunar að ráðstöfun hafi verið (i) ótilhlýðileg, (ii) hin ótilhlýðilega ráðstöfun falli í einn hinna þriggja flokka sem taldir séu upp í ákvæðinu, (iii) skuldari hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar og (iv) sá sem hafði hag af ráðstöfuninni hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærnina og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Stefnandi telji öll þessi skilyrði uppfyllt.

Stefnandi kveður ráðstöfunina hafa verið ótilhlýðilega þar sem með henni hafi verið felld niður kröfuréttindi í eigu stefnanda gagnvart stefnda án þess að nokkuð endurgjald kæmi fyrir. Ekki verði séð að niðurfelling persónulegrar ábyrgðar stefnda, svo og annarra starfsmanna bankans, hafi verið framkvæmd með hagsmuni stefnanda eða önnur málefnaleg sjónarmið að leiðarljósi heldur gagngert til þess að ívilna starfsmönnum í þeirri stöðu sem upp hafi verið komin. Ráðstöfunin sé óvenjuleg og framkvæmd á miklu erfiðleikatímabili í starfsemi bankans og hafi fyrirsvarsmönnum bankans, sem tóku ákvörðun um ráðstöfunina, mátt vera það ljóst. Af þessu leiði að eftirgjöf kröfuréttindanna geti ekki talist tilhlýðileg ráðstöfun eins og á hafi staðið. Þá telji stefnandi ljóst að hin ótilhlýðilega ráðstöfun hafi leitt til þess að eignir stefnanda, hér kröfuréttindi, hafi ekki getað orðið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Niðurfelling hinnar persónulegu ábyrgðar stefnda hafi leitt til þess að stefndi hafi losnað undan persónulegri greiðsluskyldu. Með því hafi stefnandi og kröfuhafar hans orðið fyrir tjóni sem því nemi, enda ljóst að eftir það hafi ekki verið unnt að ganga að stefnda persónulega um greiðslu skuldarinnar. Í ljósi alls framangreinds telji stefnandi að niðurfelling persónulegrar ábyrgðar stefnda hafi með ótilhlýðilegum hætti leitt til þess að eignir stefnanda urðu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991.

Stefnandi kveðst jafnframt byggja á því að stefnandi hafi verið ógjaldfær á tímamarki ráðstöfunarinnar í skilningi 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Nánar tiltekið sé á því byggt að fjárhagsstaða stefnanda á tímamarki ráðstöfunarinnar 25. september 2008 hafi verið orðin slík að hann hafi í raun ekki verið fær um að greiða skuldir sem féllu í gjalddaga í fyrirsjáanlegri framtíð og ekki hafi verið líklegt að úr rættist. Sé þannig á því byggt að á þessu tímamarki hafi í raun að óbreyttu verið ljóst, eða því sem næst, að fyrirsjáanlegt greiðsluþrot hafi blasað við stefnanda eins og síðar hafi komið á daginn. Þannig hafi stefnandi verið greiðsluþrota skömmu síðar og fyrir frestdag í skilningi laga um gjaldþrotaskipti, en stefnanda hafi verið skipuð skilanefnd einungis rúmum tveimur vikum eftir að ráðstöfunin hafi átt sér stað. Stefnandi byggi jafnframt á því að stefndi hafi vitað, eða í öllu falli mátt vita, um ógjaldfærni stefnanda á tímamarki ráðstöfunarinnar og þær aðstæður sem hafi leitt til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Stefnandi bendi á að grandsemiskilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 sé fullnægt ef móttakanda hafi átt að gruna að skuldari væri ógjaldfær. Í ljósi þess sé á því byggt að stefndi, stöðu sinnar vegna sem starfsmaður í viðskiptastjórnunardeild Kaupþings, hafi vitað eða mátt vita að stefnandi væri ógjaldfær í skilningi 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti og jafnframt um þær aðstæður sem leitt hafi til þess að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg.

Þá kveðst stefnandi vísa til þess að í 1. mgr. 142. gr. laga um gjaldþrotaskipti sé kveðið á um að fari riftun fram með stoð í 131.-138. gr. laganna skuli sá sem hag hafi af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu, hér stefnanda, fé sem svari til þess sem greiðsla þrotamanns hafi orðið honum að notum, en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemi tjóni þrotabús. Af þessu leiði jafnframt að sé fallist á riftun umþrættrar ráðstöfunar á grundvelli 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti, svo sem stefnandi krefjist, eigi stefnandi rétt á að krefja stefnda um endurgreiðslu þeirrar auðgunar sem leiddi af ráðstöfuninni. Stefnandi byggi á því að auðgun stefnda svari til hinnar persónulegu ábyrgðar sem var felld niður. Ef ekki hefði komið til niðurfellingar persónulegrar ábyrgðar stefnda á láni gagnvart stefnanda, hefði stefnandi getað krafið stefnda persónulega um greiðslu eftirstöðva lánsins. Með umræddri ákvörðun bankans hafi sá möguleiki stefnanda verið felldur niður og hafi það leitt til samsvarandi auðgunar stefnda. Tjón stefnanda svari jafnframt til þeirrar auðgunar stefnda.

Aðalkrafa stefnanda svari til uppgreiðsluverðmætis lánssamnings númer 7238 þann 25. september 2008 sem hafi numið 7.507.129 krónum. Samtals sé krafa stefnanda 7.507.129 krónur sem gefin hafi verið eftir með ákvörðun stjórnar Kaupþings banka hf. Fjárhæðin sé byggð á samantekt PricewaterhouseCoopers dagsettri 25. mars 2010. Í þinghaldi 10. janúar 2011 lagði stefnandi fram varakröfu til lækkunar og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.256.543 krónur auk dráttarvaxta. Krafan sé byggð á útreikningi PricewaterhouseCoopers og því, ef lánssamningur aðila yrði talinn fela í sér skuldbindingu í íslenskum krónum með óheimilli viðmiðun við gengi erlendra gjaldmiðla, miðist vaxtaútreikningur lánssamnings við óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 471/2010. Að öðru leyti byggist varakrafan á sömu málsástæðum og byggt sé á í aðalkröfu.

Stefnandi kveðst vísa til þess að verði riftun ekki viðurkennd á grundvelli 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., en þess í stað á grundvelli 141. gr. laganna, þá eigi stefnandi skaðabótakröfu á hendur stefnda eftir almennum reglum, sbr. 3. mgr. 142. gr. laganna. Stefnandi byggi á því að tjón stefnanda, í skilningi skaðabótareglna, sé hið sama og samkvæmt auðgunarkröfu stefnanda, sbr. það sem rakið hafi verið. Sé þannig á því byggt að niðurfelling hinnar persónulegu ábyrgðar hafi leitt til þess að stefnandi (og þar með kröfuhafar hans) hafi ekki fengið notið þeirra kröfuréttinda á hendur stefnda sem þau hefðu ellegar átt á grundvelli lánssamnings stefnanda og stefnda. Tjón stefnanda svari til fjárhæðar hinna niðurföllnu kröfuréttinda. Sé jafnframt krafist dráttarvaxta frá sama tímamarki og í auðgunarkröfu en til vara frá dagsetningu riftunarbréfs stefnanda. Af framansögðu leiði að fjár- og dráttarvaxtakrafa stefnanda, bæði að því er varði auðgunar- og skaðabótakröfu, sé hin sama.

Hvað varðar lagarök vísar stefnandi einkum til 131., 141. og 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum, sbr. meðal annars lög nr. 44/2009. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi kveðst mótmæla öllum kröfum og málsástæðum stefnanda og byggja sýknukröfu sína aðallega á aðildarskorti. Fyrir liggi að kröfuréttindi stefnanda hafi verið flutt til Nýja Kaupþings banka hf. (nú Arion banka hf.) með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008, þar með talin lán samkvæmt lánssamningi við stefnda nr. 340-35-7238. Þannig hafi Arion banki hf. einn hagsmuni af því að hin persónulega ábyrgð sé fyrir hendi á fyrrgreindum lánssamningi, en fráleitt stefnandi. Stefndi byggir á því að öll réttindi samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi hafi verið flutt yfir til Nýja Kaupþings banka hf. (nú Arion banka hf.) og því hafi sá banki einn hagsmuni af því að lánssamningurinn sé endurgreiddur. Stefndi byggi á því að þegar krafa samkvæmt lánssamningi hafi verið flutt yfir til Nýja Kaupþings banka hf., hafi stefnandi hvorki verið tekinn til gjaldþrotaskipta né fengið heimild til nauðasamninga. Því hafi á þeim tímapunkti ekki verið skilyrði til að beita riftunarreglum gjaldþrotalaga. Enn fremur liggi fyrir að jafnvel þó að slík skilyrði hefðu legið fyrir hefði Nýi Kaupþing banki hf. aldrei getað byggt á þeim reglum, þar sem bú þess félags hafi ekki verið undir gjaldþrotaskiptum og vegna þess að riftunarreglur gjaldþrotaskiptalaga séu sérreglur sem eigi einungis við bú gjaldþrota félaga.

Ekkert sé fram komið í málinu um að krafa samkvæmt lánssamningnum hafi verið framseld til baka til stefnanda og því ekki að sjá á hverju stefnandi byggi aðild sína í máli þessu. Skýringar stefnanda á aðild sinni að málinu fá ekki staðist. Fyrir liggi að riftunarreglur gjaldþrotalaga gangi út á það að endurheimta verðmæti þannig að hið gjaldþrota félag verði eins sett við gjaldþrot eins og hin riftanlega ráðstöfun hefði ekki átt sér stað. Fyrir liggi að hefðu persónulegar ábyrgðir starfsfólks ekki verið felldar niður 25. september 2008, hefði það engu breytt fyrir stefnanda þar sem eftir sem áður hefðu kröfuréttindi hans verið framseld til Nýja Kaupþings banka hf., sbr. fyrrgreinda ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Því verði ekki séð á hvaða heimildum stefnandi byggi aðild sína í máli þessu og því alfarið rangt sem haldið sé fram í stefnu að stefnandi hafi orðið fyrir „verðmætamissi.“ Stefndi kveðst byggja á því að ekki sé hægt að slíta úr samhengi fyrrgreindan lánssamning og hina meintu persónulegu ábyrgð. Fyrir liggi að sé hin persónulega ábyrgð enn til staðar þá sé hún til tryggingar á efndum kröfu samkvæmt lánssamningnum. Því sé algjörlega óskiljanlegt hvers vegna stefnandi kjósi að höfða mál þetta með þeim hætti sem hann geri, enda alveg ljóst að Arion banki hf. sé í dag eigandi kröfu samkvæmt lánssamningum en ekki stefnandi. Stefndi skilji í raun ekki þá málsástæðu stefnanda að lánssamningarnir hafi verið eign hans 25. september 2008 og því hafi hann orðið fyrir verðmætamissi við niðurfellingu stjórnar stefnanda á persónulegri ábyrgð stefnda þrátt fyrir að lánssamningarnir séu eign Arion banka hf. í dag. Eigi stefnandi við það að hann hefði fengið hærra verð fyrir samningana í uppgjöri við Arion banka hf., hefði persónulega ábyrgðin verið til staðar þá, þá liggi ekkert fyrir um það á hvaða verði sá banki hefði keypt samningana af stefnanda. Fyrir liggi að lánasöfn sem flutt hafi verið milli bankanna hafi verið seld með verulegum afslætti og því sé deginum ljósara að stefnandi hefði aldrei fengið stefnufjárhæð málsins að fullu og því ekki að sjá hvert raunverulegt tjón hans hafi verið.

Stefndi kveðst mótmæla riftun á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 sem rangri og ólögmætri. Jafnframt mótmæli stefndi því, að jafnvel þó gengið yrði út frá því að riftunin væri lögmæt, þá sé hafið yfir vafa að endurgreiðsluskylda hafi ekki stofnast samkvæmt 142. gr. laganna. Þá mótmæli stefndi því að 141. gr. og 143. gr. laganna geti átt við. Stefndi byggi á því að ekki fái staðist að eftirgjöf persónulegrar ábyrgðar á skuld á fyrrgreindum lánssamningi teljist gjöf í skilningi 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Að mati stefnda geti ekki verið um gjöf að ræða þegar gagngjald komi fyrir, því tilgangur ráðstöfunarinnar samkvæmt ákvæðinu þurfi að vera að gefa. Með því að létta af stefnda persónulegri ábyrgð á þeim tímapunkti sem það hafi verið gert hafi hagsmunir stefnanda, sem nú sé þrotabú, verið hafðir að leiðarljósi en ekki stefnda, en stefnandi hafi verið að tryggja að stefndi seldi ekki bréf sín í bankanum. Fyrir liggi að hagsmunir stefnanda hafi staðið til þess að starfsmenn bankans seldu ekki bréf sín á árinu 2008. Slíkt hefði getað valdið verðfalli bréfanna og jafnvel valdið áhlaupi á bankann. Þá sé ljóst að verðmæti bréfa stefnda 25. september 2008 hafi numið 7.550.000 krónum miðað við skráð gengi bankans þann dag. Hefði ekki komið til niðurfellingar á persónulegri ábyrgð stefnda hefði hann getað selt bréf sín í bankanum, sem þó hefði gert það að verkum að stefndi hefði verið brotlegur við reglur bankans og haft þær afleiðingar að hann hefði misst starf sitt. Þannig liggi fyrir að gjafatilgangur 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. sé ekki til staðar.

Með ofangreint í huga sé af og frá að sú ákvörðun stjórnar bankans að gefa eftir persónulega ábyrgð stefnda á lánssamningum að höfuðstólsfjárhæð á bilinu 6-7,5 milljónir króna hafi rýrt eignir bankans, sem sé eitt af hinum hlutlægu skilyrðum 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Alkunna sé að efnahagur bankans hafi við þrot numið um 6000 milljörðum. Hafið sé yfir vafa að eftirgjöf á persónulegri ábyrgð stefnda hafi ekki rýrt eignir bankans, sem nokkru hafi numið, heldur hafi ákvörðunin þvert á móti varið bankann gegn tjóni. Því sé ljóst að ef stefndi og aðrir starfsmenn bankans hefðu á þeim tímapunkti selt bréf sín í bankanum hefði það valdið bankanum tjóni. Það að síðari atburðir hafi valdið því að ráðstöfunin reyndist vera til hagsbóta fyrir stefnda skipti engu máli í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Því á þeim tíma sem ráðstöfunin hafi átt sér stað hafi hún ekki rýrt eignir bankans eða leitt til eignaaukningar stefnda og hún hafi verið gerð í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að stefndi seldi bréf sín, sem hefði valdið bankanum tjóni á þeim tíma sem ráðstöfunin hafi verið gerð. Af þessum sökum telji stefndi ljóst að hafna eigi kröfu um riftun og endurgreiðslu þar sem skilyrði riftunar í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki til staðar svo riftun og endurgreiðsla nái fram að ganga. Jafnvel þó komist yrði að þeirri niðurstöðu að ráðstöfunin væri talin riftanleg í skilningi 131. gr. laganna þá mótmæli stefndi því að honum beri greiðsluskylda gagnvart búinu. Stefndi byggi á því að möguleg endurgreiðsla gagnvart þrotabúinu yrði metin út frá 142. gr. laga nr. 21/1991. Út frá ákvæðinu telji stefndi að endurgreiðslukrafa yrði metin með hliðsjón af meintri auðgun hans af ráðstöfuninni. Svo sem fram komi í áliti V-kk-ef M-kk-ef M-kk-ef prófessors, sem Arion banki hf. hafi aflað, verði auðgun starfsmanns í skilningi greinarinnar skýrð sem nettóávinningur hans af ráðstöfuninni. En samkvæmt því sem fram komi í áliti V-kk-ef sé nettóávinningur mismunur á því sem riftunarþoli hagnist og því gagngjaldi sem hann inni af hendi. Stefndi telji að heildarkrafa bankans geti því aldrei numið meiru en sem nemi mismuni á stöðu lánsins 25. september 2008 og virði bréfanna þann sama dag.

Stefndi kveðst byggja á því að lánssamningar þeir sem mál þetta lúti að séu lán í íslenskum krónum sem séu vísitölutryggð með gengi erlendra gjaldmiðla. Með dómum Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010 hafi gengistrygging slíkra samninga verið dæmd ólögmæt, þar sem hún hafi verið talin í andstöðu við VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 471/2010 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að í þeim tilfellum sem samningar væru í andstöðu við ákvæði VI. kafla fyrrgreindra laga eigi að miða vexti við lægstu vexti á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og Seðlabankinn birtir samkvæmt 10. gr. laga nr. 38/2001. Séu lánssamningar þeir sem mál þetta lúti að reiknaðir á þessum grundvelli liggi fyrir að hæsta mögulega krafa stefnanda yrði 6.210.028 krónur. Útreikningar lánssamninganna miðist við að lánsfjárhæð þeirra hafi verið óverðtryggð en ekki gengistryggð og að vextir hafi verið reiknaðir út frá lægstu almennum vöxtum Seðlabanka Íslands, en staða lána 25. september 2008, miðað við almenna vexti Seðlabanka Íslands sé útlistuð í eftirfarandi töflu:

Fyrsti dálkur töflunnar hafi að geyma númer lánssamnings, annar dálkur þá mynt sem verið sé að reikna samningana út frá, þriðji dálkur innihaldi nafnvirði samninga, fjórði dálkur stöðu lánssamninganna 25. september 2008, miðað við að lánsfjárhæðir samninganna hafi verið óverðtryggðar og vextir sem greiða átti hafi verið samkvæmt lægstu almennum vöxtum Seðlabanka Íslands festir á upphafsdegi vaxtatímabils, fimmti dálkur innihaldi það sem greitt hafi verið af samningunum í íslenskum krónum og að síðustu innihaldi sjötti dálkur mismun á því sem hafi átt að greiða og því sem greitt hafi verið. Þetta leggi grunn að stöðu lánssamninganna miðað við 25. september 2008 út frá forsendum um að lánsfjárhæðir hafi verið óverðtryggðar og að miðað hafi verið við lægstu óverðtryggðu almennu vexti Seðlabanka Íslands.

Útreikningur fari þannig fram að vextir samkvæmt lægstu almennum vöxtum Seðlabanka Íslands séu festir á upphafsdegi vaxtatímabils og reiknaðir af höfuðstól lánssamninganna miðað við lengd vaxtatímabils. Staða lánssamnings sé því nafnverð ásamt áföllnum vöxtum af nafnverði lánssamninga 25. september 2008. Nánar tiltekið sé staða lánssamninga stefnda miðað við óverðtryggða vexti reiknuð með eftirfarandi hætti:

Með vísan til útreikninga hér að ofan liggi fyrir að heildarskuld samkvæmt hinum umdeildu lánssamningum sé því í mesta lagi 6.210.028 krónur. Sé dregið frá þeirri fjárhæð verðmæti hlutabréfa stefnda 25. september 2008 liggi fyrir að verðmæti bréfa stefnda, borið saman við skuldir samkvæmt fyrrgreindum lánssamningum, sé jákvætt um sem nemi 1.339.972 krónum.

Jafnvel þó gengið yrði út frá því að fyrrgreindir lánssamningar væru erlend lán þá liggi fyrir að meintur nettóávinningur stefnda nemi aldrei meiru en sem svari mismun á skuld samkvæmt lánssamningunum og verðmæti bréfa stefnda. Stefndi vísi til þess að ljóst sé að verðmæti bréfa hans í bankanum hafi 25. september 2008 numið 7.550.000 krónum (10.000x755). Þannig byggi stefndi á því að þrátt fyrir að lánssamningur stefnda við stefnanda verði talinn erlent lán en ekki íslenskt gengistryggt lán eigi stefnandi ekki kröfu á stefnda þar sem verðmæti hlutabréfa hans hafi numið hærri fjárhæð en krafa stefnanda á hann 25. september 2008. Með fyrrgreindum rökum mótmæli stefndi endurgreiðslukröfu stefnanda bæði að fjárhæð og efni. Þá mótmæli stefndi því að 141. gr. laga nr. 21/1991 geti átt við. Stefnandi hafi ekki á nokkurn hátt leitast við að sýna fram á að skilyrði lagaákvæðisins séu til staðar. Í því samhengi bendi stefndi á að það fái ekki staðist að hann hafi vitað um ógjaldfærni bankans í september 2008, ógjaldfærni hafi verið til staðar á þeim tíma eða sú ráðstöfun að gefa eftir skuld að fjárhæð 6-7,5 milljónir króna hafi valdið því að bankinn hafi orðið ógjaldfær. Hafi stefndi verið í Madrid frá júlí 2008 og þar til bankinn féll og að honum hafi verið sagt upp störfum og því sé enn ljósara að hann hafi ekki getað haft upplýsingar um stöðu bankans þegar hin persónulega ábyrgð hafi verið felld niður. Þá leyfi stefndi sér að mótmæla því sérstaklega, sem haldið sé fram í stefnu, að niðurfellingin hafi ekki verið framkvæmd með hagsmuni stefnanda að leiðarljósi og málefnaleg sjónarmið hafi ekki legið henni til grundvallar. Stefndi vísi til áður rakinna sjónarmiða þessum mótmælum sínum til staðfestingar. Þá mótmæli stefndi jafnframt tilvísun stefnanda til 141. gr. laganna með vísan til þess að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni. Vísi stefndi til áðurgreindra sjónarmiða varðandi aðild og að krafa stefnanda geti aldrei verið hærri en sem nemi stöðu lánsins og verðmæti bréfanna.

Verði talið að riftun nái fram að ganga á grundvelli gjaldþrotaskiptalaga og stefndi hafi auðgast vegna hinnar riftanlegu ráðstöfunar kveðst stefndi byggja á því að stórlega eigi að lækka kröfuna. Vísi stefndi til þess að meta þurfi inn í meinta auðgun hans þau fjárhagslegu verðmæti sem hafi falist í því gagngjaldi hans að selja ekki bréf sín í bankanum. En forsenda eftirgjafarinnar hafi verið sú að starfsmenn hafi ekki selt hlutabréf sín. Stefndi vísi aftur til þess að fyrir liggi að verðmæti bréfa hans í bankanum hafi 25. september 2008 verið 7.550.000 krónur. Stefndi byggi á því að ef lánssamningur stefnda við stefnanda verði talinn erlent lán en ekki íslenskt gengistryggt lán sé verðmæti bréfa stefnanda hærra sem nemi 42.871 krónu. Reynist hins vegar um gengistryggt lán að ræða sé alveg ljóst að verðmæti bréfanna hafi verið 1.339.972 krónum hærra en skuld samkvæmt lánssamningunum. Stefndi telji að það fái ekki staðist ef ekkert tillit sé tekið til verðmæti hlutabréfaeignar stefnda þegar niðurfelling á persónulegri ábyrgð hans hafi átt sér stað. Stefndi telji að slíkt væri bersýnilega ósanngjarnt gagnvart honum.

Jafnframt bendi stefndi á að ekkert liggi fyrir í málinu um á hvaða verði Arion banki hf. hafi keypt önnur lánasöfn af stefnanda þar sem hlutabréf hafi verið trygging ásamt persónulegri ábyrgð annarra en starfsmanna bankans. Í því samhengi bendi stefndi á að í upplýsingum um yfirfærslu útlána í útibúi Kaupþings banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf. sé einungis tilgreindur lykill númer 690, sem sé lykill vegna starfsmannalána. Þar komi fram að þau hafi verið færð á milli bankanna á 0% en ekki komi fram á hvaða verði önnur lánasöfn sem tilgreind séu í fyrrgreindu dómskjali hafi verið metin við yfirfærslu milli bankanna. Stefndi kveðst skora á stefnanda að leggja fram upplýsingar um önnur lánasöfn sem tilgreind séu í skjalinu, en svo virðist sem þeim upplýsingum hafi verið eytt úr því skjali sem lagt hafi verið fram. Með vísan til 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála fullyrði stefndi að skjalið muni sýna að lánasöfn þau sem tilgreind séu í fyrrgreindu skjali hafi ekki verið færð á milli bankanna á 100% af fjárhæð kröfunnar heldur í mesta lagi á bilinu 20-40% af fjárhæð krafna. Hafi önnur sambærileg lánasöfn verið færð á milli bankanna á sem nemi broti af heildarkröfu lánanna verði ekki séð hvers vegna stefnandi eigi rétt á að fá 100% af kröfunni úr hendi stefnda. Af þeim sökum sé beinlínis rangt að halda því fram að stefnandi hafi farið á mis við stefnufjárhæð málsins þegar fyrir liggi að hann hafi selt aðrar kröfur á undirverði í uppgjöri á milli bankanna.

Stefndi byggi jafnframt á því að verði talið að skilyrði riftunar samkvæmt 131. gr. laga nr. 21/1991 eigi við í málinu séu öll skilyrði til að beita 145. gr. laganna og fella niður kröfu á hendur honum. Enn sé bent á að stefndi hafi verið grandlaus um ógjaldfærni bankans, en hann hafi verið erlendis frá júlí fram yfir hrun 2008. Hann hafi því enga aðkomu haft að ráðstöfuninni, hann hafi ekki getað ekki selt bréf sín til þess að verjast kröfunni og hann hafi þegar greitt skatt af kaupréttinum við innlausn hans. Enn fremur hafi stefndi ekki hagnast af umræddum hlutabréfakaupum heldur þvert á móti borið stórfelldan skaða. Allt séu þetta atriði sem stefndi telji að valdi því að fella eigi niður kröfu á hendur honum með vísan til 145. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

IV

Niðurstaða

Í þinghaldi 16. febrúar 2011 lagði stefndi fram bókun um nýja málsástæðu og kvaðst byggja á því að kaup hans á hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. teljist til verðbréfaviðskipta og hafi stefnanda borið að veita honum greinargóðar upplýsingar um áhættu af viðskiptunum. Þá hafi stefnandi veitt honum lán á röngum forsendum um að áhætta hans takmarkaðist við veðsett hlutabréf og hafi stefnda allt fram að falli bankans verið talin trú um að hann væri ekki persónulega ábyrgur fyrir skuld samkvæmt lánssamningi aðila. Arðgreiðslur myndu fara mjög langt með að standa undir endurgreiðslu. Byggði stefndi þannig á því að atvik við samningsgerðina, staða aðila og efni lánssamnings og upplýsingar til stefnda og forsenda hans um að hann væri ekki í persónulegri ábyrgð að ósanngjarnt sé af stefnanda að bera samninginn fyrir sig að því leyti að leita fullnustu í öðru en veðsettum hlutum og arði af þeim. Stefnandi mótmælti sjónarmiðum stefnda sem of seint framkomnum, með vísan til laga um meðferð einkamála og áréttaði þau mótmæli við munnlegan flutning málsins.

Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðili samþykki eða aðili hefur þarfnast leiðbeininga dómara en ekki fengið þær. Hygðist stefndi byggja kröfur sínar í málinu að einhverju leyti á því að ósanngjarnt væri að bera lánssamninginn fyrir sig og leita fullnustu í öðru en veðsettum hlutum þá bar honum að setja fram þá málsástæðu þegar í greinargerð, sbr. 1. málslið 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, enda verður ekki með nokkru móti talið að tilefni til að koma fram með málsástæðuna hafi fyrst gefist eftir höfðun málsins. Verður því ekki á málsástæðunni byggt gegn framkomnum andmælum stefnanda. Sama á við um þá málsástæðu stefnda að hann sé ekki persónulega ábyrgur fyrir skuld samkvæmt lánssamningi aðila vegna loforðs um skaðleysi af hlutafjárkaupunum.

Í máli þessu krefst stefnandi þess að rift verði með dómi ráðstöfun Kaupþings banka hf. frá 25. september 2008 um að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamnings númer 7238, dagsettum 11. mars 2008. Samkvæmt samningi þessum tók stefndi að láni hjá stefnanda jafnvirði 5.695.749 króna til að fjármagna hlutafjárkaup og heimilaði stefndi bankanum að ráðstafa láninu til greiðslu og uppgjörs hlutafjárkaupa samkvæmt tilteknum forsendum sem eru hluti samningsins. Um var að ræða lán í svissneskum frönkum, sem skyldi endurgreiða með einni greiðslu 15. maí 2010 í þeim gjaldmiðli. Við undirritun lánssamningsins keypti stefndi 9.000 hluti í bankanum sem hann setti að handveði til tryggingar greiðslu skuldar samkvæmt lánssamningnum. Þá var svo umsamið milli aðila að stefnda væri óheimilt, meðan skuldbindingar þær sem veðandlagið á að tryggja eru ekki að fullu greiddar, að ráðstafa veðandlaginu án skriflegs leyfis veðhafa, enda gangi andvirðið til lækkunar á þeim skuldbindingum sem veðandlagið á að tryggja.

Samkvæmt tilkynningu frá bankastjóra Kaupþings banka hf., H-kk-þgf M-kk-þgf S-kk-þgf, dagsettri 16. nóvember 2005, var fastráðnum starfsmönnum veitt heimild til kaupréttar að hlutum í bankanum. Tilgangur með þessu boði var sagður vera að tengja saman hag starfsfólks og hluthafa með beinum hætti. Þá var það talið samræmast markmiðum stjórnar bankans að starfsmenn væru jafnframt hluthafar. Á fundi stjórnar stefnanda 28. september 2005 var samþykkt stefna um hlutabréfakaup svonefndra lykilstarfsmanna. Skyldi framkvæmdin vera í samræmi við almenna starfskjarastefnu bankans eins og hún hafði verið ákveðin af launanefnd. Tekið var fram að kaupin skuli fjármögnuð með lánum frá bankanum. Þá var einnig tekið fram að stjórnin óski eftir því að hugað yrði að ráðstöfunum til að takmarka áhættu lykilstarfsmanna vegna hugsanlegrar lækkunar hlutabréfaverðs.

Fyrir liggur að stefndi gerði tvo kaupréttarsamninga við stefnanda, dagsetta 15. og 16. nóvember 2005, báða um kaup stefnda á tilteknum fjölda hluta í bankanum á tilgreindu gengi. Fyrir dómi greindi stefndi frá því að hann hefði ákveðið að taka boði stefnanda um kaupréttarsamninga. Boðið hafi verið lán á móti hlutabréfakaupum sem engar áhyggjur þyrfti að hafa af eða persónulegri ábyrgð á greiðslu lánsins. Stefndi kvaðst hafa litið svo á að starfsmenn ættu að eiga bréfin og óheimilt væri að selja þau. Yrði verðmæti hlutabréfa lægra en lánið yrði um veðkall að ræða. Um það væri ákvæði í samningi hans. Stefndi kvaðst ekki hafa reynt að selja bréfin. Þá kom fram hjá stefnda að hann hefði áður keypt hlutabréf í félögum og tapað á þeim viðskiptum.

Í greinargerð frá Starfskjaranefnd stefnanda til stjórnar, dagsettri í september 2008 er lýst áhyggjum nefndarinnar af því að ýmsir háttsettir stjórnunarstarfsmenn í bankanum eigi í alvarlegum fjárhagserfiðleikum vegna verðfalls á hlutabréfum. Lýsir nefndin þeirri skoðun sinni að taka ætti skref til úrbóta og að megináhersla bankans ætti að vera á að lykilstarfsmenn hans geti einbeitt sér að sóknarfærum bankans á erfiðum tímum. Á fundi stjórnar stefnanda dagana 25. og 26. september 2008 var greinargerð starfskjaranefndar til umfjöllunar. Var ákveðið að veita H-kk-þgf M-kk-þgf S-kk-þgf forstjóra bankans heimild til að fella niður og ljúka persónulegri ábyrgð starfsmanna í tengslum við lán starfsmanna til hlutafjárkaupa í Kaupþingi. Var það gert til að gera starfsmönnunum kleift að einbeita sér að störfum sínum í bankanum. Samkvæmt skriflegri yfirlýsingu H-kk-ef M-kk-ef, dagsettri 25. september 2008, er staðfest að Kaupþing banki hf. hefði ákveðið að fullnusta ekki persónulega ábyrgð stefnda vegna lána til hlutafjárkaupa í stefnanda. Tekið er fram að ábyrgð stefnda takmarkaðist við hlutabréf sem sett höfðu verið að veði. Krefst stefnandi þess, auk riftunar þessarar ráðstöfunar, aðallega á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að stefndi greiði stefnanda það fé sem svarar til þess sem greiðsla hefur orðið honum að notum, sbr. 1. mgr. 142. gr. laganna.

Krafa stefnda um sýknu er meðal annars byggð á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Byggt er á því að kröfuréttindi stefnanda hafi verið flutt til Nýja Kaupþings banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008, þar með talið lán samkvæmt lánssamningi við stefnda og því hafi sá banki, nú Arion banki, einn hagsmuni af því að hin persónulega ábyrgð stefnda sé fyrir hendi en ekki stefnanda.

Fyrir liggur að lánssamningur aðila málsins var framseldur til Arion banka en mat hans í stofnefnahagsreikningi Nýja Kaupþings banka hf., sem útbúinn var af Fjármálaeftirlitinu, var 0 krónur vegna þess að persónuleg ábyrgð var ekki lengur til staðar. Í yfirlýsingu PricewaterhouseCoopers, dagsettri 4. maí 2010, sem V-kk-nf R-kk-nf G-kk-nf, löggiltur endurskoðandi, staðfesti fyrir dómi, kemur hins vegar fram að bókfært verð starfsmannalána sé 55.360.430.370 krónur. Bar vitnið V-kk-nf R-kk-nf fyrir dómi að einstakir lánssamningar starfsmanna hefðu ekki verið metnir sérstaklega en það væri þó unnt. Hefðu lán til smærri aðila verið metin sem heild eða lánasafn og hefðu lán til starfsmanna vegna hlutafjárkaupa í bankanum einnig verið metin þannig.

Stefnandi byggir aðild sína að máli þessu á 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009. Þar segir að við slit fjármálafyrirtækis ráðstafi slitastjórn hagsmunum þess eftir sömu reglum og gilda um bústjórn skiptastjóra við gjaldþrotaskipti. Sé ekki sýnt að eignir fjármálafyrirtækis muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu megi krefjast riftunar eftir sömu reglum og gildi um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Gilda þá öll ákvæði XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. við slitameðferðina með sama hætti og við gjaldþrotaskipti.

Kaupþingi banka hf. var skipuð slitastjórn á grundvelli laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki 25. maí 2009. Aðdragandi að því var að Fjármálaeftirlitið tók yfir vald hluthafafundar bankans og vék félagsstjórn frá störfum. Var þetta gert á grundvelli auglýsingar 9. október 2008. Jafnframt skipaði Fjármálaeftirlitið skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar félagsins samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög í samræmi við 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Var skilanefnd gert að fara með öll málefni bankans, þar á meðal að hafa umsjón með allri meðferð eigna bankans og annast rekstur hans. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Kaupþings banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf., dagsettri 21. október 2008 var öllum eignum stefnanda, hverju nafni sem nefnast, ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf., þar með töldum kröfuréttindum. Þann 30. júní 2009 var líst eftir kröfum í stefnanda með fresti til 31. desember 2009.

Með ákvæði III til bráðabirgða með lögum nr. 44/2009 um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 er kveðið á um að frestdagur í skilningi laga um gjaldþrotaskipti sé 15. nóvember 2008, þegar lög nr. 129/2008 um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki tóku gildi. Samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. lög nr. 44/2002, 7. gr., skal höfða mál til að koma fram riftun áður en tvö ár eru liðin frá því að skiptastjóri átti þess kost að gera riftunarkröfuna. Slíkur frestur byrjar þó aldrei að líða fyrr en við lok kröfulýsingarfrests. Samkvæmt framangreindu eru uppfyllt skilyrði nefndra laga um fresti til málshöfðunar, en stefnandi höfðaði mál þetta 25. júní 2010.

Ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. hafa það markmið að endurheimta verðmæti sem glatast í aðdraganda gjaldþrots. Þann 25. september 2008 var umþrættur lánssamningur aðila málsins eign stefnanda sem freistar þess með málssókn þessari að endurheimta þau sömu verðmæti og stefnandi gaf eftir með umdeildri ákvörðun sinni. Að þessu gættu verður ekki talið að framsal kröfuréttinda til Nýja Kaupþings banka hf., með áðurnefndri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 sem átti sér stað eftir að réttindin voru gefin eftir, standi því í vegi að stefnandi beini kröfum að stefnda í málinu, þar á meðal kröfu um endurgreiðslu auðgunar af umdeildri ákvörðun stjórnar stefnanda. Verður samkvæmt þessu að hafna kröfu stefnda um sýknu af kröfum stefnanda á grundvelli aðildarskorts.

Riftunarkrafa stefnanda er aðallega á því byggð að eftirgjöf persónulegrar ábyrgðar sé gjöf og því riftanleg á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Því hefur stefndi mótmælt og telur slíka riftun ólögmæta. Hafi gjafatilgangur tilvitnaðar greinar ekki verið til staðar.

Fyrir liggur að samkvæmt lánssamningi stefnanda og stefnda var ábyrgð stefnda sjálfs á því að greiða skuldina til baka á tilgreindum tíma ekki takmörkuð að neinu leyti. Engin gögn málsins renna nokkrum stoðum undir það. Þá liggur einnig fyrir að stefnda var heimilt að selja hlutabréf sín í bankanum fengi hann til þess skriflega heimild stefnanda. Ekki liggur fyrir að stefndi hafi leitað eftir slíkri söluheimild. Fyrir dómi kvaðst stefndi ekki hafa óskað eftir heimild til sölu bréfanna. Samkvæmt framlögðu yfirliti PricewaterhouseCoopers um stöðu lánssamnings stefnda við stefnanda 25. september 2008 miðað við skráð gengi á viðkomandi gjaldmiðli nam uppgreiðsluverðmæti lánsins 7.507.129 krónum, eða 6.256.543 krónum, eftir því hvort miðað er við aðal- eða varakröfu stefnanda. Bar stefndi persónulega ábyrgð á greiðslu skuldar samkvæmt lánssamningnum, en með yfirlýsingu forstjóra stefnanda, dagsettri 25. september 2008, var sú ábyrgð felld niður. Fallist er á það að eign stefnanda hafi við það rýrnað sem nemur uppgreiðsluverðmæti lánsins og enn fremur að stefndi hafi að sama skapi auðgast um þá fjárhæð.

Að mati dómsins verður ekki fram hjá því litið að ákvörðun stjórnar stefnanda um niðurfellingu ábyrgðar stefnda á greiðslu skuldar samkvæmt lánssamningi aðila var ráðstöfun sem hafði þann eina tilgang að létta fjárhagslegum byrðum af stefnda á kostnað stefnanda vegna kaupa á hlutum í stefnanda án þess að fyrir því væri nokkur samningsskuldbinding. Eftirgjöf persónulegrar ábyrgðar samkvæmt yfirlýsingu fyrrverandi forstjóra Kaupþings banka hf. frá 25. september 2008 fellur að mati dómsins innan gjafahugtaks 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og er riftanleg ráðstöfun. Samkvæmt þessu er fallist á að uppfyllt séu skilyrði 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til að taka til greina kröfu stefnanda um að rift verði með dómi þeirri ráðstöfun Kaupþings banka hf. að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á greiðslu lánssamnings, sem dagsettur er 11. mars 2008, eins og greinir í dómsorði.

Stefnandi gerir þá kröfu, með vísan til 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamanns hefur orðið honum að notum við niðurfellingu hinnar persónulegu ábyrgðar. Stefndi hefur andmælt þeirri kröfu og vísar til þess að meta þurfi inn í hina meintu auðgun þau fjárhagslegu verðmæti sem fólust í því gagngjaldi hans að selja ekki bréf sín í bankanum, en verðmæti þeirra 25. september 2008 hafi verið 7.550.000 krónur. Hafi forsenda eftirgjafarinnar verið sú að starfsmenn seldu ekki hlutabréf sín.

Samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. skal sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins. Fram er komið að fjárkrafa stefnanda á hendur stefnda 25. september 2008 nemur 7.507.129 krónum, eða 6.256.543 krónum, eftir því hvort miðað er við aðal- eða varakröfu stefnanda.

Í þinghaldi málsins 10. janúar 2011 lagði stefnandi fram varakröfu til lækkunar á fyrri dómkröfu, byggða á útreikningi PricewaterhouseCoopers, yrði lánssamningur aðila talinn fela í sér skuldbindingu í íslenskum krónum með viðmiðun við gengi erlendra gjaldmiðla. Stefndi tók að láni hjá stefnanda 5.695.749 íslenskar krónur sem voru tryggðar gengi svissneskra franka. Um það vitna skýr ákvæði lánssamnings aðila frá 11. mars 2008. Felur samningurinn þannig í sér skuldbindingu í íslenskum krónum, en miðar fjárhæðir við gengi svissneskra franka, sbr. 2. gr. um lánsfjárhæð, útborgun og endurgreiðslu, svo og vexti. Slík gengistrygging er andstæð ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 153/2010. Hefur stefnandi reiknað varakröfu í málinu til lækkunar á þessum grundvelli og vaxtahæð samkvæmt fordæmi Hæstaréttar í málinu nr. 471/2010 og hefur stefndi ekki andmælt þeim útreikningi sérstaklega. Samkvæmt varakröfu stefnanda nam uppgreiðsluverðmæti láns númer 7238 25. september 2008, 6.256.543 krónum.

Dómurinn fellst á að fjárhæðin 6.256.543 krónur hefði orðið stefnda að notum ef ekki hefði verið tekin ákvörðun um niðurfellingu persónulegrar ábyrgðar stefnda á greiðslu skuldarinnar, þ.e. sú ráðstöfun sem nú hefur verið rift. Af hálfu stefnda er þess krafist að til frádráttar komi frá fjárhæðinni virði hlutabréfa hans 25. september 2008. Telur stefndi að heildarkrafa stefnanda geti aldrei numið hærri fjárhæð en nemur þeim mismun. Leggur stefndi fram í málinu eigið verðbréfayfirlit, sem prentað var út 14. maí 2011. Verður stefndi ekki talinn hafa með því einu sýnt fram á raunverulegt verðmæti bréfanna þannig að unnt sé að taka til greina sjónarmið hans og kröfur að þessu leyti. Þá er ekki fallist á það með stefnda að sú staðreynd að hann seldi ekki hlutabréf sín í bankanum geti falið í sér gagngjald sem komi til frádráttar. Stefnda var heimilt að selja bréfin en gerði ekki og leitaði ekki eftir heimild til þess. Hann var því eigandi bréfanna 25. september 2008.

Fjárkrafa stefnanda, sem miðuð er við óskerta ábyrgð stefnda á greiðslu skuldar samkvæmt lánssamningi númer 7238, svarar til tjóns þrotabúsins, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., í þessu tilviki fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Ekki þykja nein efni vera til að lækka kröfu stefnanda eða fella hana niður samkvæmt heimild í 145. gr. laganna, eins og stefndi hefur krafist. Engin gögn málsins styðja sjónarmið stefnda eða kröfur um beitingu heimildarinnar.

Samkvæmt öllu framangreindu verður stefndi dæmdur til að endurgreiða stefnanda 6.256.543 krónur. Stefnandi gerir kröfu um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. september 2008 til greiðsludags, með vísan til dómvenju Hæstaréttar Íslands þess efnis að riftunarkröfur beri dráttarvexti frá þeim degi að hin riftanlega ráðstöfun fór fram. Á það verður ekki fallist eins og á stendur. Með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu þykir rétt að stefndi greiði stefnanda dráttarvexti á framangreinda fjárhæð frá 25. júní 2010, þegar mál þetta var höfðað.

Með vísan til atvika málsins þykir rétt að hvor aðila fyrir sig beri sinn kostnað af málinu.

Dóm þennan kveður upp J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari sem falin var meðferð málsins 21. febrúar 2011.

Dómsorð:

Rift er þeirri ráðstöfun stefnanda, Kaupþings banka hf., frá 25. september 2008, að fella niður persónulega ábyrgð stefnda, H-kk-ef B-kk-ef H-kk-ef, á greiðslu lánssamnings aðila númer 7238, dagsettum 11. mars 2008.

Stefndi greiði stefnanda 6.256.543 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júní 2010 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

J-kk-nf H-kk-nf