E-6721/2019

Dómur

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 8. nóvember 2019 og dómtekið 1. september sl. Stefnandi er A […]. Stefndi er B […].

Stefnandi krefst þess að eftirfarandi ummæli, sem stefndi birti á Facebook 19. og 20. júlí 2019, verði dæmd dauð og ómerk:

1. Móðirin á við geðræn vandamál að stríða og hefur í votta viðurvist fengið ofsareiðköst sem gætu verið öðrum hættuleg, sérstaklega börnum.

2. Ég óttast að þessi brenglaða kona muni valda sini (sic) sínum (okkar) skaða, annað hvort með líkamlegu ofbeldi eða andlegu ofbeldi...

3. Hún er hættuleg fyrir börnin sín, heiftin er slík að saklaust barn getur ekki varist.

4. A er ofbeldismanneskja og það skulu allir fá að vita um.

Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða henni 1.500.000 krónur í miskabætur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. júlí 2019 til 1. september 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Enn fremur krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að birta forsendur og niðurstöðu dóms í málinu eigi síðar en 14 dögum eftir dómsuppsögu á Facebooksvæði sínu, að viðlögðum 25.000 króna dagsektum fyrir hvern dag sem líður umfram áðurgreindan frest, án þess að birting fari fram. Loks krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að miskabótakrafan verði lækkuð verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Stefndi lagði í öndverðu fram kröfu um frávísun málsins frá dómi, sbr. heimild í 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði dómsins 26. mars 2020.

I.

Stefndi er faðir fyrrum sambýlismanns stefnanda og afi barns hennar. Eftir að stefnandi og faðir barnsins slitu samvistum hafa þau áfram farið sameiginlega með forsjá barnsins sem er með lögheimili hjá stefnanda. Ágreiningur mun hafa risið milli foreldra um umgengni barnsins og föður þess. Þá hafa orðið átök í samskiptum stefnanda og fjölskyldu stefnda sem m.a. má sjá af því að óskað var aðstoðar lögreglu 2. október 2013 á heimili stefnda þar sem stefndi kveður stefnanda hafa ruðst óboðna inn á heimilið, verið með háreisti fyrir utan það og barið á hurð þannig að á sá. Stefnandi ber að hún hafi viljað ná í barn sitt en enginn hafi komið til dyra þótt augljóst hafi verið að eiginkona stefnda væri heima við. Atvikið var kært til lögreglu en hún lét rannsóknina niður falla og staðfesti ríkissaksóknari þá ákvörðun.

Atvik í aðdraganda þeirra ummæla sem deilt er um munu vera þau að faðir barnsins hugðist fara með það í frí til útlanda ásamt stefnda og fleirum úr fjölskyldu sinni. Daginn fyrir brottför upplýsti stefnandi hins vegar föður barnsins um að hún heimilaði honum ekki að fara með barnið úr landi. Fór fjölskyldan því í fríið en barnið varð eftir hjá stefnanda. Stefndi kveður stefnanda ítrekað hafa komið í veg fyrir eða torveldað að barnið kæmist í frí erlendis með föður sínum og föðurfjölskyldu.

Þegar stefndi heyrði af framangreindri afstöðu stefnanda til utanferðar barnsins sendi hann henni einkaskilaboð á Messenger, föstudaginn 19. júní 2019 kl. 21:51 Í skilaboðunum sagði stefndi meðal annars um stefnanda að hún væri fyrirlitlegasta manneskja sem hann hefði kynnst og hún ætti við geðræn vandamál að stríða. Jafnframt segir svo í skilaboðunum: „... ég verð frá og með þessum degi svarinn óvinur þinn og mun gera þér allt til bölvunar sem hugast getur.“

Innan við klukkustund síðar, eða klukkan 22:30 sama dag, birti stefndi færslu á Facebooksíðu sinni þar sem hann sagði að alvarlegt mál hefði komið upp innan fjölskyldunnar þar sem 11 ára drengur, sem búið hefði verið að skipuleggja ferð fyrir með fjölskyldu sinni hefði verið kyrrsettur af móður sinni á grundvelli órökstuddra ásakana. Þá sagði jafnframt „Móðirin á við geðræn vandamál að stríða og hefur í votta viðurvist fengið ofsareiðiköst sem gætu verið öðrum hættuleg, sérstaklega börnum. Þetta er sorglegt, en ég mun reyna að nýta þann tíma sem við getum haft til að létta þessum yndislega dreng lifið. Bölvun sé móðurinni sem lætur það bitna á syninum, þó að hún geti ekki staðið í lappirnar.“ Krafist er ómerkingar á hluta þessara ummæla sbr. 1. kröfulið í stefnu. Önnur ummæli sem krafist er ómerkingar á lét stefndi falla á umræðuþræði tengdum þessari færslu.

Með kröfubréfi, dags. 1. ágúst 2019, gaf stefnandi stefnda kost á málalokum utan réttar. Í bréfinu er þess krafist að hann dragi umdeild ummæli til baka, viðurkenni að þau séu röng og biðji stefnanda opinberlega afsökunar. Ekki var höfð uppi krafa um miskabætur eða málskostnað en upplýst að kæmi til málshöfðunar yrðu ýtrustu kröfur gerðar á hendur stefnda.

Stefndi svaraði kröfubréfinu með tölvupósti, dags. 5. ágúst 2019. Þar kvað stefndi að Facebook hefði í samráði við hann fellt niður ummæli í lið 4 í kröfugerð stefnanda, enda hefði stefnandi verið nafngreind í þeim. Baðst hann velvirðingar á þeim mistökum. Að öðru leyti hafnaði hann því að draga ummælin til baka. Þá voru í tölvupóstinum rakin fjölmörg atvik sem stefndi kvað styðja fullyrðingar sínar um að stefnandi væri ekki í andlegu jafnvægi og tálmaði umgengi barnsins við föður.

Mál þetta var höfðað í kjölfar framangreindra viðbragða stefnda. Aðilar gáfu skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og auk þeirra gáfu skýrslu vitnin D, eiginkona stefnda, og C, sonur stefnda. Framburður þeirra verður rakinn í niðurstöðukafla dómsins eftir því sem tilefni er til.

II.

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndi beri ábyrgð á hinum umstefndu ummælum í töluliðum 1–4 í dómkröfu í stefnu á grundvelli almennra reglna. þ.e. ákvæða XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum í 235., 236. og 241. gr. laganna. Málsaðild sóknarmegin sé óumdeild að mati stefnanda. Öllum hinum umstefndu ummælum sé beint að henni og stefndi nafngreini hana ítrekað.

Með hinum umstefndu ummælum sem stefndi viðhafði, birti og dreifði á Facebooksvæði sínu sé stefnanda gefin að sök margs konar refsiverð og siðferðislega ámælisverð háttsemi sem eigi sér enga stoð í raunveruleikanum. Horfa beri á hin umstefndu ummæli í samhengi. Þá beri að horfa til þess að stefndi hafi meitt æru stefnanda af ásetningi. Þá gerir stefnandi grein fyrir kröfum sínum varðandi einstök ummæli með eftirfarandi hætti.

„Móðirin á við geðræn vandamál að stríða og hefur í votta viðurvist fengið ofsareiðiköst sem gætu verið öðrum hættuleg, sérstaklega börnum.“

Í fyrsta lagi fullyrði stefndi að stefnandi eigi við geðræn vandamál að stríða og hún sé hættuleg, sérstaklega börnum. Af samhenginu við ummælin í tölulið 2 og 3 í dómkröfukafla í stefnu sé ljóst að hér eigi stefndi við börn stefnanda og að þeim stafi hætta af henni. Ummælin feli í sér ásökun um refsiverða og siðferðislega ámælisverða háttsemi sem varði allt að fimm ára fangelsi samkvæmt 98. gr. og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. einnig 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hvað ummæli stefnda um geðheilbrigði stefnanda áhræri þá drótti stefndi með þeim að geðheilbrigði stefnanda og vísi þannig til stefnanda á ósæmilegan og vanvirðandi hátt. Sambærileg ummæli hafi áður verið ómerkt af íslenskum dómstólum.

„Ég óttast að þessi brenglaða kona muni valda sini (sic) sínum (okkar) skaða, annað hvort með líkamlegu ofbeldi eða andlegu ofbeldi...“

Í öðru lagi haldi stefndi því fram að stefnandi sé brengluð og segist óttast að hún muni valda syni sínum skaða með andlegu eða líkamlegu ofbeldi. Hér drótti stefndi á nýjan leik að geðheilsu stefnanda og ýi að því að stefnandi muni valda syni sínum skaða með líkamlegu eða andlegu ofbeldi. Eins og áður beri að horfa á þessi ummæli í samhengi við önnur ærumeiðandi ummæli sem stefndi hafi látið falla um stefnanda og sé að finna í tölulið 1, 3 og 4 í dómkröfukafla í stefnu. Um frekari rökstuðning fyrir ómerkingu ummælanna vísast til umfjöllunar um ummælin í 1. tölulið dómkröfunnar.

„Hún er hættuleg fyrir börnin sín, heiftin er slík að saklaust barn getur ekki varist.“

Í þriðja lagi fullyrði stefndi að stefnandi sé hættuleg börnum sínum og drótti þannig með alvarlegum hætti að æru stefnanda. Ummælin beri eins og áður að skoða í samhengi við önnur ummæli sem stefnt sé út af, sbr. 1., 2., og 4. tölulið dómkröfunnar. Ummælin verði ekki skilin með öðrum hætti en þeim að stefnandi sé hættuleg ofbeldismanneskja og börnum hennar stafi hætta af henni. Að mati stefnanda sé ekki hægt að ásaka móður um alvarlegri hluti. Þá varði háttsemin sem stefndi vísi til við 98. og 1. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga og 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga ef sök sannast og varði þá allt að fimm ára fangelsi.

„A er ofbeldismanneskja og það skulu allir fá að vita um.“

Í fjórða lagi þá nafngreini stefndi stefnanda og segi fullum fetum að stefnandi sé ofbeldismanneskja og það skuli allir fá að vita. Enn á ný sé sá ásetningur stefnda að meiða æru stefnanda skýr og ótvíræður. Þá sé sé sá ásetningur hans að ummælin fari í sem mesta dreifingu ljós og auki það enn á alvarleika háttsemi stefnda. Ummælin beri sem áður að meta með hliðsjón af öðrum ummælum sem stefndi hafi látið falla um stefnanda, sbr. töluliði 1–3 í dómkröfunni. Af ummælunum sé meðal annars ljóst að samkvæmt stefnda sé stefnandi ofbeldismanneskja sem myndi ekki hika við að beita börn og aðra ofbeldi. Ummælin feli í sér ærumeiðandi aðdróttun í garð stefnanda.

Af framansögðu sé ljóst að öll hin umstefndu ummæli, í töluliðum 1–4 í dómkröfukafla í stefnu, feli í sér ásökun um refsiverða og siðferðislega ámælisverða háttsemi sem sé ósönnuð með öllu. Stefnandi eigi ekki að baki sakaferil og hafi aldrei beitt neinn ofbeldi. Þá sé stefnandi hvorki brengluð né með geðsjúkdóm. Ummælin séu því með öllu ósönn. Öll ummæli stefnda séu ærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. gr. og 1. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Hin umstefndu ummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefnanda. Hagsmunir stefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir.

Stefnandi byggir miskabótakröfu sína á því að stefndi hafi með alvarlegum hætti vegið að æru hennar með framangreindum ummælunum. Með því hafi stefndi framið ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda sem hann beri skaðabótaábyrgð á, enda sé um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða sem bæði séu rangar og bornar út og birtar opinberlega gegn betri vitund. Það sé ljóst að virðing stefnanda hafi beðið hnekki, sem og æra hennar og persóna. Réttur stefnanda til æruverndar og friðhelgi einkalífs njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummæli stefnda hafa valdið stefnanda hugarangri enda séu þau til þess fallin og sett fram í þeim tilgangi að lítillækka stefnanda í augum annarra.

Eftir að ummælin féllu hafi stefnandi átt erfitt með svefn og fari minna út á meðal fólks en áður.

Miskabótakrafan sé byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttarreglum, sem ætlað sé að vernda æru stefnanda, sbr. 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Birting og dreifing ærumeiðandi ummæla sé sjálfstætt brot samkvæmt 2. mgr. 236. gr. laga nr. 19/1940. Stefnandi eigi því rétt á háum miskabótum úr hendi stefnda. Við mat á fjárhæð miskabóta beri að horfa til þess að stefndi sé tengdur stefnanda fjölskylduböndum. Þá leiði það til hækkunar bóta að stefndi hafi meitt æru stefnanda af ásetningi. Stefnandi telji að miskinn sé hæfilega metinn 1.500.000 krónur.

Þess sé jafnframt krafist að stefndi birti forsendur og niðurstöðu dóms í málinu eigi síðar en 14 dögum eftir dómsuppsögu á Facebooksvæði sínu, að viðlögðum 25.000 króna dagsektum fyrir hvern dag sem líði umfram áðurgreindan frest, ef birting fer ekki fram.

Hvað varðar tjáningarfrelsi stefnda vísar stefnandi til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og byggir á því að það falli utan marka stjórnarskrárvarins tjáningarfrelsis þegar brotið sé gegn réttindum eða mannorði annarra manna. Af öllu framansögðu sé ljóst að réttur stefnanda til æruverndar gangi framar tjáningarfrelsi stefnda eins og hér hátti til og því beri því að taka dómkröfur stefnanda til greina.

Þess sé krafist að stefndi greiði stefnanda málskostnað og er sú krafa byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III.

Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda í heild sinni og hafnar því að um sé að ræða meiðyrði og að stefnandi geti ritstýrt persónulegri Facebooksíðu hans og skoðunum sem þar komi fram.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að umdeild ummæli séu vernduð af tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1940 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Engar þær kringumstæður liggi fyrir í máli þessu sem réttlæti takmarkanir á tjáningarfrelsi stefnda. Ákvæði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar eigi ekki við í málinu enda sé það ákvæði túlkað þröngt.

Einkum tvennt skipti máli í samhengi við tjáningarfrelsi stefnanda. Annars vegar sé það forsaga málsins, og sú staðreynd að stefnda sé heimilt að álykta um þá forsögu, sem hafi haft áhrif á hann og hans nánustu. Hins vegar sé sú staðreynd að stefnandi hafi ekki sýnt fram á nokkur áhrif þess að stefndi hafi ritað umdeild ummæli á Facebookvegg sinn. Af þessu leiði að ummælin njóti verndar og brjóti í engu gegn ætluðum réttindum stefnanda.

Hvað fyrra atriðið varði þá byggi stefndi á því að skoða þurfi ummælin í samhengi við hegðun stefnanda sjálfrar sem stefndi telji ámælisverða og hafa falið í sér atlögu að syni sínum og fjölskyldu hans. Ályktanir sem dregnar séu af háttsemi aðila njóti sérstakrar og aukinnar tjáningarfrelsisverndar, sbr. m.a. dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 19983/92 og dóm Hæstaréttar í máli nr. 321/2008, sérstaklega ef um er að ræða umfjöllun um siðferði. Öll skilyrði tjáningar gildisdóma séu uppfyllt í málinu. Þá sé gildisdómur stefnda ekki úr lausu lofti gripinn heldur sé hann byggður á háttsemi stefnanda sjálfrar og reynslu stefnda og afkomenda hans og séu rúmar heimildir til þess að draga ályktanir af siðferðislegum toga eins og hér eigi við. Fyrir liggi skýrt dómafordæmi þess efnis að ályktanir um ástæður og hugsanlegar fyrirætlanir eða hugsanlegan ásetning annarra teljist gildisdómur, sbr. dóm Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 64520/10, málsgrein 52. Ummælin njóti þannig aukinnar verndar.

Tilgangur og megininntak ummælanna hafi verið að lýsa skoðun stefnanda á aðstæðum innan fjölskyldunnar sem, eins og sjá megi af athugasemdunum, tengist þjóðfélagsumræðu um umgengnismál. Skoða beri ummælin í þessu samhengi. Við mat á ummælunum þurfi að auki að hafa í huga, hvað varði tilgang þeirra, að stefndi, sonur hans og fjölskylda öll hafi gengið í gegnum mikla sorg og erfiðleika vegna háttsemi stefnanda gagnvart barninu. Hafi þessi háttsemi stefnanda verið stefnda afar þungbær. Stefnda hafi verið heimilt að hafa og tjá skoðun sína um framkomu við afkomendur hans í þessu samhengi og enga nauðsyn beri til í lýðræðissamfélagi að hefta tjáningu hans þótt stefnandi kunni að hafa aðra skoðun á málinu, enda leiði einmitt af tjáningarfrelsinu að þeim báðum sé heimilt að hafa sína skoðun.

Stefndi byggir á því að við mat á því hvort ummæli teljist ærumeiðandi eður ei beri að líta til þess hvað utanaðkomandi þriðji aðili megi álykta af ummælunum. Í þessu tilfelli sé ummælin eingöngu að finna á Facebookvegg stefnda og hafi þau því ekki komist í neina almenna dreifingu, auk þess sem framsetning þeirra sé eins og að framan sé lýst. Stefndi byggir á því að utanaðkomandi einstaklingur sem lesi færsluna megi ekki álykta sem svo að stefnandi sé umrædd móðir eða að þar sé að finna ærumeiðingar í hennar garð.

Nafn stefnanda sé ekki að finna í Facebookfærslunni, en það hafi komið fram í skamma stund í einni af 36 athugasemdum við hana. Stefnandi byggi ekki á því að nokkur hafi lesið þá athugasemd og eða mátt álykta sem svo að um stefnanda væri að ræða og raunar hafi hún ekki rökstutt þetta atriði varðandi nein af ummælunum. Verði hún að bera hallann af því. Þá hvíli sú skylda á stefnanda að leiða líkur að og sanna orsakatengsl og tjón, en hún hafi hvorugt gert varðandi nein ummælanna.

Yrði fallist á ómerkingarkröfu stefnanda, hvað þá miskabótakröfu, væri gengið miklu lengra en nauðsyn beri til í lýðræðissamfélagi svo sem undantekningarheimildir frá tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrár og Mannréttindasáttmála Evrópu áskilja.

Stefndi mótmælir því alfarið að hann hafi sakað stefnanda um refsiverða háttsemi, enda sé um gildisdóma hans að ræða en ekki fullyrðingar um ætluð hegningarlagabrot. Almennir borgarar hafi túlkun á refsinæmi samkvæmt hegningarlögum eða öðrum lögum ekki í huga þegar ummæli séu látin falla. Hugtök eins og „ofbeldi“ séu talsvert víðtækari í nútímamáli en þröng skýring hegningarlaga, svo sem dæmi sýni. Þá fáist ekki séð hvernig það að stefndi telji stefnanda fá „ofsareiðiköst sem gætu verið hættuleg öðrum“, „óttist“ háttsemi hennar og önnur ummæli sem stefnt er vegna geti talist ásökun um refsiverða háttsemi eða með þeim sé dróttað að geðheilbrigði stefnanda.

Ummæli stefnda séu gildisdómur og feli í sér ályktanir stefnda af þeirri háttsemi sem hann hafi orðið vitni að og fyrirliggjandi gögn sýni að ekki séu úr lausu lofti gripin og eigi sér stoð í staðreyndum (e. factual basis), svo notað sé orðalag mannréttindadómstóls Evrópu. Stefndi hafi þannig verið í góðri trú þegar ummælin voru látin falla enda sé þetta einfaldlega skoðun hans.

Þá leggi stefndi áherslu á að ummæli í tölulið 4 hafi verið fjarlægð og því hafi stefnandi enga hagsmuni af ómerkingu þeirra. Auk þess hafi þessi ummæli, og þau í lið 2 og 3, fallið í athugsemd við færslu hans sem óvíst sé að nokkur hafi séð vegna þess hvernig framsetning umræðuþráða er á Facebook.

Takmörkun á tjáningu verði ávallt að skýra þröngt og því sé óheimilt að láta takmörkun á tjáningu grundvallast á neikvæðri túlkun einstakra orða, gagngert í því skyni að réttlæta téða takmörkun á tjáningarfrelsinu. Þvert á móti hljóti túlkun einstakra orða ávallt að vera á þann veg að tjáningarfrelsið njóti vafans. Um þetta liggi fyrir skýr dómafordæmi mannréttindadómstólsins, auk þess sem það sé í samræmi við þá reglu að óheimilt sé að skýra takmörkunarákvæði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar með útvíkkandi hætti.

Þá telur stefnandi að að líta beri til þeirrar vísireglu í tjáningarfrelsismálum að sá sem hafi, líkt og stefnandi, tamið sér að nota gífuryrði, m.a. í garð einstaklinga, verði sjálfur að þola harkalegri gagnrýni á sig en ella. Sömuleiðis byggir stefndi á þeirri vísireglu í tjáningarfrelsismálum að þegar ummæli séu sett fram til varnar öðrum, eins og hér eigi við, veiti það tjáningarfrelsinu aukið vægi andspænis friðhelgi einkalífs. Sé hér einkum vísað til þess að ummælin séu sett fram til varnar ólögráða barnabarni stefnda sem ítrekað upplifi afleiðingar umgengnisdeilu foreldra sinna á þann veg að honum sé meinað að fara í frí með föðurfjölskyldu sinni auk þess sem hann hafi orðið vitni að háttsemi móður sinnar sem hafi leitt til kæru afa hans og ömmu til lögreglu og nú þurft að horfa upp á ágreining aðila á opinberum vettvangi. Af háttsemi stefnanda sjálfrar leiði að hún geti ekki krafist þöggunar á skoðun stefnda á henni. Til þess standi engin þjóðfélagsleg nauðsyn.

Krafa stefnda um sýknu af kröfu stefnanda um miskabætur sé reist á sömu sjónarmiðum og að ofan eru rakin. Skilyrðum almennu sakarreglunnar eða 26. gr. skaðabótalaga sé ekki fullnægt auk þess sem ætlað tjón sé ósannað.

Þá er kröfu stefnanda um að stefnda verði gert að birta dóm á Facebooksíðu sinni sérstaklega mótmælt. Engin lagaheimild sé fyrir slíkri kröfu og stefndi byggir á því að hún sé andstæð 73. gr. stjórnarskrár. Hið sama eigi við um dagsektirnar, auk þess sem báðar kröfurnar séu vanreifaðar.

Loks mótmælir stefndi vaxta og dráttarvaxtakröfu stefnanda. Krafan geti í fyrsta lagi borið dráttarvexti frá þingfestingardegi, sbr. 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2007.

IV.

Í málinu er deilt um ummæli sem stefndi lét falla á Facebooksíðu sinni. Birting á efni á þeim vettvangi telst áreiðanlega opinber birting enda liggur fyrir að með því móti var efnið gert aðgengilegt á rafrænan hátt fyrir fjölda manna en samkvæmt framburði stefnda fyrir dómi á hann að minnst kosti 1000 vini á Facebook. Sjá til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 469/2011 og 214/2014. Skiptir í því efni ekki máli hvort ummælin séu sett fram sem stöðufærsla eða í athugasemdum á umræðuþræði tengdum slíkri færslu.

Þá liggur fyrir og er óumdeilt að tilefni umdeildra ummæla er átök í kringum umgengni barnsföður stefnanda og fyrrum sambýlismanns hennar við son þeirra, en stefndi er föðurafi barnsins. Umfjöllun um þá deilu er ekki hluti af umræðu um þjóðfélagsleg málefni heldur lýtur hún að einkamálefnum og deilum milli aðila málsins og annarra sem tengjast þeim. Slíkt málefni á ekkert erindi í opinbera umræðu enda hafði hvorki stefnandi né nokkur annar vakið máls á deilunum opinberlega eða um þær verið fjallað á annan hátt á opinberum vettvangi. Er því hafnað sjónarmiðum stefnda sem lúta að því að ummælin hafi verið liður í almennri þjóðfélagsumræðu.

Ekki er um það deilt að stefndi fjallaði um stefnanda í umdeildum ummælum og nafngreindi hana í einum þeirra. Þótt þau ummæli hafi verið fjarlægð fljótlega eftir birtingu verður nokkuð glögglega ráðið, af þeim upplýsingum sem fram koma að öðru leyti í stöðufærslu stefnanda og þeim ummælum sem hann og aðrir létu falla í athugasemdum við hana, að átt sé við stefnanda. Mátti hver sem las ummælin með lítilli fyrirhöfn átta sig á því um hvern var rætt. Er málsástæðum stefnda sem lúta að því að ekki sé unnt að tengja ummælin við stefnanda því hafnað.

Verður þá vikið að því hvort umdeild ummæli feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda skv. XXV. kafla almennra hegningarlaga. Við mat á því ber að líta til þess að friðhelgi einkalífs stefnanda nýtur verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og jafnframt að tjáningarfrelsi stefnda nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Réttindi beggja málsaðila eru meðal grundvallarmannréttinda sem menn njóta á grundvelli framangreindra réttarheimilda og í málum af því tagi sem hér er til úrlausnar vegast á andstæð sjónarmið um vernd réttinda hvors um sig. Þá ber við mat á umdeildum ummælum að líta til þess samhengis sem þau eru sett fram í, svo sem nánar verður gerð grein fyrir.

Í 1. lið kröfugerðar stefnanda er krafist ómerkingar á ummælunum: „Móðirin á við geðræn vandamál að stríða og hefur í votta viðurvist fengið ofsareiðköst sem gætu verið öðrum hættuleg, sérstaklega börnum.“ Ummæli þessi ein og sér mætti túlka á þann veg að stefndi telji stefnanda vanstillta í skapi og álykti sem svo að sú skaphöfn hennar kunni að vera hættuleg börnum, án þess að beinlínis sé staðhæft að um ofbeldi sé að ræða. Á hinn bóginn verður við mat á lögmæti þeirra að líta til annarra ummæla sem stefndi setti fram í athugasemdum við færslu sína. Þar staðhæfir hann að stefnandi sé brengluð, sbr. ummælin í 2. lið, heiftúðug, sbr. ummælin í 3. lið, og að hún sé ofbeldismanneskja, sbr. ummælin í 4. lið, sem aftur kallast á við það sem fram kemur í ummælunum í 2. lið þar sem segir að stefndi óttist að stefnandi muni valda syni sínum skaða, annaðhvort með líkamlegu eða andlegu ofbeldi. Fallist er á það með stefnanda að ummælin, virt í heild, feli í sér ærumeiðandi aðdróttun um geðheilsu hennar. Þá verður jafnframt fallist á að ummælin feli í sér aðdróttun þess efnis að stefnandi, vegna geðrænna vandamála sinna, beiti ofbeldi. Ummælin í heild sinni verða ekki skilin á annan hátt en þann að stefnandi sé ofbeldismanneskja og ofbeldi hennar beinist gegn börnum hennar, jafnvel þótt orðalag í 1. og 2. ummælunum séu sett fram með þeim fyrirvara að stefndi „óttist“ að stefnandi beiti ofbeldi eða að hún kunni að valda syni sínum skaða. Síðari tvenn ummælin fela beinlínis í sér staðhæfingu um að hún sé hættuleg og að hún sé ofbeldismanneskja og ber að skoða fyrri ummælin í því ljósi.

Sýknukrafa stefnda er m.a. á því reist að framangreind ummæli, virt í heild, séu gildisdómur en ekki staðhæfing um staðreynd. Byggir hann á því að hér séu á ferðinni ályktanir sem styðjist við háttsemi stefnanda og beri að skoða ummælin í ljósi háttsemi hennar á undangengum árum. Í því efni vísar hann til atviks sem átti sér stað 2. október 2013, sem lýst er í atvikalýsingu dómsins. Fyrir liggja gögn frá ríkissaksóknara þar sem fram kemur að stefndi og eiginkona hans hafi lagt fram kæru á hendur stefnanda vegna húsbrots og minni háttar eignaspjalla. Ríkissaksóknari staðfesti ákvörðun lögreglu um að hætta rannsókn, þar sem ósannaður var talinn ásetningur stefnanda til húsbrots og skortur var á sönnunargögnum um eignaspjöll. Í rökstuðningi ríkissaksóknara kemur jafnframt fram að kæruefnið varði að stofni til ágreining aðila vegna umgengnisréttar stefnanda og fyrrverandi maka hennar. Önnur gögn málsins, sem ætlað er að renna stoðum undir staðhæfingar stefnda um að ummæli hans byggist á ályktunum út frá háttsemi stefnanda, eru einhliða frásagnir hans sjálfs um ofbeldi af hennar hálfu. Vitni sem komu fyrir dóminn, sem voru eiginkona stefnda og sonur hans, sem jafnframt er barnsfaðir stefnanda, veittu ekki frekari vísbendingar um ofbeldi af hennar hálfu, jafnvel þótt ljóst megi vera af framburði þeirra og aðilanna sjálfra að samskipti þeirra og stefnanda hafa á köflum verið afar stirð. Þá er ósönnuð staðhæfing stefnda um að stefnandi hafi beitt hótunum um að banna barninu að fara í ferðalag með föður sínum í því skyni að þvinga hann til að draga til baka umgengnismál hjá sýslumanni.

Ekki er ástæða til að draga í efa að stefnandi og barnsfaðir hennar hafa átt í samskiptaerfiðleikum og ekki borið gæfu til að leysa farsællega úr ágreiningsefnum sem tengjast uppeldi sonar þeirra. Þar á meðal er óumdeilt að aðdragandi þess að stefndi lét umdeild ummæli falla er sá að stefnandi heimilaði ekki syni sínum að fara með föður sínum og föðurfjölskyldu í ferðalag erlendis og að hún upplýsti barnsföður sinn um það með skömmum fyrirvara. Á hinn bóginn, með hliðsjón af þeim skýringum sem hún sjálf gaf fyrir dómi á ástæðum þeirrar ákvörðunar sinnar, er engan veginn unnt að fallast á það með stefnda að sú háttsemi hennar hafi gefið stefnda tilefni til að draga ályktun um geðræna hagi hennar eða ofbeldishneigð.

Samkvæmt því sem að framan er rakið er því hafnað að unnt sé að líta á ummæli stefnda sem gildisdóm sem eigi sér stoð í staðreyndum máls eða gögnum sem veiti vísbendingu um sannleiksgildi slíkra staðhæfinga. Ummælin fela í sér aðdróttanir um að stefnandi sé andlega vanheil og beiti, eða sé líkleg til að beita, barn sitt ofbeldi. Ofbeldi gagnvart eigin barni er afar siðferðilega ámælisverð háttsemi og fer í bága við grundvallarréttindi barns og skyldur foreldra, sbr. 1. og 28. gr. barnalaga nr. 76/2003, auk þess sem ofbeldi gegn börnum er víða lýst refsivert, sbr. m.a. 98. og 1. mgr. 99 gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.

Þá varða ummælin viðkvæma einkahagi stefnanda sem eiga ekkert erindi á opinberan vettvang. Ummæli stefnda fólu því í sér ærumeiðandi aðdróttanir í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem voru bornar út opinberlega.

Með framangreindum rökstuðningi verður tekin til greina krafa stefnanda um ómerkingu ummæla í lið 1–3 í kröfugerð, sbr. 1. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hvað ummælin í 4. lið varðar liggur fyrir að þau voru fjarlægð af Facebook skömmu eftir að þau voru sett fram. Af framburði aðila fyrir dómi má ráða að það hafi verið gert í kjölfar þess að stefnandi tilkynnti um þau til umsjónarmanna Facebook, annaðhvort af stefnda sjálfum, að kröfu umsjónarmanna samskiptamiðilsins, eða af samskiptamiðlinum sjálfum. Þar sem ummælin hafa verið farlægð hefur það ekki sjálfstæða þýðingu að krefjast ómerkingar þeirra nú. Verður þeirri kröfu því hafnað.

Með umdeildum ummælum gekk stefndi lengra en tjáningarfrelsi hans heimilar honum og braut gegn rétti stefnanda til friðhelgi einkalífs og æruverndar. Sú háttsemi er til þess fallin að valda stefnanda miska. Þá verða skilaboðin sem stefndi sendi stefnanda örskömmu áður en hann lét ummælin falla ekki skilin á annan veg en þann að tilgangur þeirra hafi verið að skaða stefnanda. Vísast í því efni til þess að í skilaboðunum segir „... ég verð frá og með þessum degi svarinn óvinur þinn og mun gera þér allt til bölvunar sem hugsast getur“. Samkvæmt blið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ber honum að greiða stefnanda miskabætur. Við ákvörðun um fjárhæð miskabóta er tekið mið af því að ummælin sem ómerkt hafa verið voru sett fram á Facebooksíðu stefnda. Svo sem áður er rakið telst sá vettvangur opinber birting. Á hinn bóginn er útbreiðsla þeirra til muna minni en vænta má ef ummæli eru birt í fjölmiðli eða á öðrum vettvangi sem beint er til allra, óháð tengslum við aðila. Með hliðsjón af því, málavöxtum að öðru leyti og fordæmum dómstóla eru miskabætur hæfilega ákveðnar 250.000 krónur með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. júlí 2019 til 8. desember 2019 en þá var liðinn mánuður frá málshöfðun þessari og er dráttarvaxtakrafa tekin til greina frá þeim tíma, sbr. 9. gr. sömu laga.

Ekki eru lagaskilyrði til að taka til greina kröfu stefnanda um að stefnda verði gert að birta ummælin á Facebooksíðu sinni. Er þeirri kröfu hafnað.

Að virtri niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem er hæfilega ákveðinn 900.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.

V-kk-nf H. V-kk-nf lögmaður flutti málið fyrir stefnanda og S-kvk-nf I-kvk-nf G-kvk-nf lögmaður fyrir stefnda.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

Dómsorð:

Ómerkt eru eftirfarandi ummæli sem stefndi, B, birti á Facebooksíðu sinni 19. og 20. júlí 2019:

1. Móðirin á við geðræn vandamál að stríða og hefur í votta viðurvist fengið ofsareiðköst sem gætu verið öðrum hættuleg, sérstaklega börnum.

2. Ég óttast að þessi brenglaða kona muni valda sini (sic) sínum (okkar) skaða, annað hvort með líkamlegu ofbeldi eða andlegu ofbeldi...

3. Hún er hættuleg fyrir börnin sín, heiftin er slík að saklaust barn getur ekki varist.

Hafnað er kröfu stefnanda, A, á ómerkingu annarra ummæla sem og kröfu um að stefnda verði gert að birta niðurstöðu dóms á Facebooksíðu sinni.

Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í miskabætur með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. júlí 2019 til 8. desember sama ár en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda jafnframt 900.000 krónur í málskostnað.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf sem beint er til allra, óháð tengslum við aðila. Með hliðsjón af því, málavöxtum að öðru leyti og fordæmum dómstóla eru miskabætur hæfilega ákveðnar 250.000 krónur með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. júlí 2019 til 8. desember 2019 en þá var liðinn mánuður frá málshöfðun þessari og er dráttarvaxtakrafa tekin til greina frá þeim tíma, sbr. 9. gr. sömu laga.

Ekki eru lagaskilyrði til að taka til greina kröfu stefnanda um að stefnda verði gert að birta ummælin á Facebooksíðu sinni. Er þeirri kröfu hafnað.

Að virtri niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem er hæfilega ákveðinn 900.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.

V-kk-nf H. V-kk-nf lögmaður flutti málið fyrir stefnanda og S-kvk-nf I-kvk-nf G-kvk-nf lögmaður fyrir stefnda.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

Dómsorð:

Ómerkt eru eftirfarandi ummæli sem stefndi, B, birti á Facebooksíðu sinni 19. og 20. júlí 2019:

1. Móðirin á við geðræn vandamál að stríða og hefur í votta viðurvist fengið ofsareiðköst sem gætu verið öðrum hættuleg, sérstaklega börnum.

2. Ég óttast að þessi brenglaða kona muni valda sini (sic) sínum (okkar) skaða, annað hvort með líkamlegu ofbeldi eða andlegu ofbeldi...

3. Hún er hættuleg fyrir börnin sín, heiftin er slík að saklaust barn getur ekki varist.

Hafnað er kröfu stefnanda, A, á ómerkingu annarra ummæla sem og kröfu um að stefnda verði gert að birta niðurstöðu dóms á Facebooksíðu sinni.

Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í miskabætur með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. júlí 2019 til 8. desember sama ár en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda jafnframt 900.000 krónur í málskostnað.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf