E-4250/2005

Mál þetta, sem dómtekið var 28. ágúst sl., er höfðað með stefnu birtri 15. júní 2005.

Stefnandi er Rannsóknarþjónustan Sýni ehf., Lynghálsi 9, Reykjavík.

Stefndi er íslenska ríkið.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 41.098.037 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. janúar 2005 til þingfestingardags en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Þá er krafist málskostnaðar.

Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnenda.

Þá er krafist málskostnaðar.

Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla.

Stefnandi krafðist þess upphaflega að stefndi yrði dæmdur til að greiða 56.070.060 krónur en við fyrirtöku málsins hinn 1. febrúar 2008 breytti stefnandi dómkröfum sínum í núverandi horf.

Þá krafðist stefndi upphaflega frávísunar en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum þann 29. janúar 2007.

MÁLSATVIK

Stefnandi máls þessa var stofnaður og tók til starfa þann 1. apríl 1993 með sameiningu rannsóknarstofu Sölusamtaka lagmetis og Rannsóknarþjónustunnar hf. Meginstarfsemi félagsins hefur frá upphafi verið í rekstri prófunarstofu í efna- og örverumælingum, einkum fyrir matvælaiðnað og fóðurframleiðslu. Auk þess hefur félagið selt þjónustu á sviði ráðgjafar og fræðslu í matvælaiðnaði.

Stefnandi hefur lengst af verið eini einkarekni aðilinn sem stundað hefur þessa prófunarstofustarfsemi hér á landi. Samkeppnisaðilar stefnanda á þessum markaði eru Rannsóknarstofnun fiskiðnarins, Rannsóknarstofnun landbúnaðarins, Umhverfisstofnun (áður Hollustuvernd ríkisins). Allar þessar stofnanir eru í eigu stefnda og reknar af honum. Í dag eru starfandi prófunarstofur ríkisins sem eru í verulegri samkeppni við stefnanda hjá Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins, Umhverfisstofnun og tilraunastöð Háskóla Íslands að Keldum.

Þegar stefnandi hóf starfsemi sína, seldu ofangreindar ríkisstofnanir, sem þá störfuðu, út þjónustumælingar, starfræktu jafnframt rannsóknarstarfsemi og stunduðu aðra lögbundna starfsemi. Á þeim tíma höfðu tekið gildi samkeppnislög nr. 8/1993 og segist stefnandi hafa gert ráð fyrir að tilgreindar ríkisstofnanir myndu haga samkeppnisrekstri sínum í samræmi við ákvæði laganna.

Þar sem stefnandi taldi að stofnanirnar brygðust ekki við nýju lagaumhverfi í samræmi við það stefnandi taldi rétt og skylt ákvað hann að beina erindi til samkeppnisyfirvalda.

Með bréfi dags. 8. júlí 1996 kvartaði stefnandi yfir samkeppnisstöðu sinni gagnvart Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins, Rannsóknarstofnun landbúnaðarins og Hollustuvernd og fengu þær efnismeðferð hjá samkeppnisyfirvöldum.

Samkeppnisráð tók ákvarðanir í tilefni þessara kvartana þann 7. maí 1997. Með ákvörðun samkeppnisráðs nr. 7/1997 mælti samkeppnisráð fyrir um fjárhagslegan aðskilnað milli efnagreiningadeildar Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins og annarra sviða stofnunarinnar frá 1. janúar 1998. Rannsóknarstofnun landbúnaðarins kærði ákvörðun þessa til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem staðfesti fjárhagslegan aðskilnað þó með breytingum á skilyrðum.

Með ákvörðun samkeppnisráðs nr. 8/1997 mælti samkeppnisráð fyrir um fjárhagslegan aðskilnað milli rannsóknarstofu Hollustuverndar ríkisins og annarra sviða stofnunarinnar frá 1. janúar 1998. Hollustuvernd kærði ákvörðunina ekki til áfrýjunarnefndar.

Með ákvörðun samkeppnisráðs nr. 13/1997 mælti samkeppnisráð fyrir um fjárhagslegan aðskilnað milli þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins og annarra sviða stofnunarinnar frá 1. janúar 1998. Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins kærði ákvörðunina ekki til áfrýjunarnefndar.

Tekur stefnandi fram að á þeim tíma hafi stærstur hluti prófunarreksturs stefnanda verið í samkeppni við Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins, en hún hafi á þessum tíma verið á langstærsti aðilinn á þessum markaði, áætlað um 50%.

Hinn fjárhagslegi aðskilnaður allra ofangreindra stofnana var skilgreindur í fimm töluliðum í ákvörðunarorðum samkeppnisráðs. Skilyrði í úrskurði nr. 13/1997 voru eftirfarandi:

1. Stofnuð verði sérstök eining um rekstur þjónustusviðs. Reikningshald sviðsins skal vera sjálfstætt. Reikningsskil skulu gerð í samræmi við meginreglur laga um ársreikninga og skulu þau liggja fyrir opinberlega með sambærilegum hætti og almennt gerist.

2. Gera skal sérstakan stofnefnahagsreikning. Skulu þær eignir sem teljast til þjónustusviðs metnar á markaðsverði ef þess er kostur en annars á endurkaupsverði að frádregnum hæfilegum afskriftum.

3. Með skuldum þjónustusviðs skulu teljast skuldbindingar sem tengjast starfsemi sviðsins.

4. Öll viðskipti milli þjónustusviðs og annarra sviða Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins skulu verðlögð á markaðsverði eins og um viðskipti milli óskyldra aðila væri að ræða. Ef markaðsverð liggur ekki fyrir skal miðað við kostnaðarverð að viðbættri hæfilegri álagningu.

5. Gjaldskrá skal standa undir rekstrarkostnaði þjónustusviðs auk hæfilegrar álagningar eins og um sjálfstæðan rekstur væri að ræða.

Í niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála vegna áfrýjunar Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins í máli nr. 7/1997 voru 1.-3. töluliður staðfestir, 5. tl. felldur úr gildi, 4. tl. var breytt þannig að forsendur þeirrar gjaldskrár sem byggt var á í viðskiptum við aðrar deildir stofnunarinnar skyldu koma fram í þeim reikningsskilum sem gerð yrðu samkvæmt lið 1.

Átti hinn fjárhagslegi aðskilnaður greindra stofnana að hafa farið fram hinn 24. febrúar 2008. Með bréfi dags. þann dag óskaði stefnandi eftir því við Samkeppnisstofnun að hún kannaði hvort Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hefði uppfyllt skilyrði greindrar ákvörðunar samkeppnisráðs. Af hálfu forsvarsmanna Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins var því lýst yfir með bréfi dags. 23. mars 1998 að skilyrði samkeppnisráðs hefðu verið uppfyllt.

Bréfi stefnanda var svarað með bréfi Samkeppnisstofnunar frá 30. apríl 1998. Mat stefnandi það svo að Samkeppnisstofnun teldi að ekki þyrfti að aðhafast neitt frekar.

Stefnandi sendi að nýju kvörtun til Samkeppnisstofnunar vegna þessara stofnana með bréfi dags. 5. febrúar 1999. Forsendur kvörtunarinnar voru þær að stefnandi taldi að túlka bæri ákvarðanir samkeppnisráðs þannig að fyrirmæli þau sem ríkisstofnunum voru settar ættu að vera að fullu komnar til framkvæmda hinn 1. janúar 1998, þannig að þá lægi fyrir stofnefnahagsreikningur sem gjaldskrár þeirra væru byggðar á.

Samkeppnisstofnun veitti stofnunum frest til 4. mars 1999 til þess að skila gögnum og greinargerð um fjárhagslegan aðskilnað samkeppnisreksturs frá annarri starfsemi þeirra.

Samkvæmt upplýsingum frá Samkeppnisstofnun fékk Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins ítrekaða fresti til þess að leggja fram umbeðin gögn. Með bréfi stefnanda dags. 11.ágúst 1999 var ítrekað að samkeppnisyfirvöld gripu til aðgerða gagnvart stofnuninni þar sem engar skýringar voru þá komnar.

Hinn 3. september 1999 bárust gögn frá Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins. Í kjölfarið var gerð krafa um að stofnunin léti Samkeppnisstofnun í té fyrir 14. október 1999 mat löggilts endurskoðanda á því hvort framkvæmd fjárhagslegs aðskilnaðar væri í samræmi við ákvörðun samkeppnisráðs nr. 13/1997.

Hinn 14. október 1999 var lagt fram bréf Ríkisendurskoðunar þar sem stofnunin lýsti því yfir að hún teldi að fjárhagslegur aðskilnaður hefði farið fram á þjónustusviði Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins með þeim hætti sem samkeppnisráð tók ákvörðun um.

Með bréfi Samkeppnisstofnunar dags. 19. október 1999 voru stefnanda send afrit af áliti ríkisendurskoðunar ásamt afriti af efnahags- og rekstrarreikningi þjónustusviðs vegna ársins 1998 og stofnefnahagsreikning þjónustusviðsins dags. 1.janúar 1998. Kom þar fram að Samkeppnisstofnun fengi ekki annað séð en fjárhagslegur aðskilnaður þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar væri í samræmi við ákvörðun samkeppnisráðs nr. 13/1997.

Stefnanda var gefinn kostur á að koma með athugasemdir og var þeim skilað hinn 19. nóvember 1999.

Með bréfi Samkeppnisstofnunar dags. 1. desember 1999 var tilkynnt að gagnaöflun

væri lokið og að málið yrði lagt fyrir samkeppnisráð.

Með ákvörðun dags. 21. febrúar 2000 í máli nr. 9/2000 komst samkeppnisráð að þeirri niðurstöðu að fjárhagslegur aðskilnaður þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnarins væri í samræmi við ákvörðun nr. 13/1997. Ákvörðun þessi var kærð til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem vísaði málinu að nýju til Samkeppnisstofnunar og samkeppnisráðs til frekari skoðunar og efnismeðferðar með úrskurði uppkveðnum þann 3. maí 2000.

Í niðurstöðu áfrýjunarnefndar var lagt fyrir Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð að framkvæma ítarlegri rannsókn á starfsemi og bókhaldsgögnum Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins í þeim tilgangi að sannreyna hvort fjárhagslegur aðskilnaður þjónustusviðs stofnunarinnar og annarra sviða hennar hafi í raun farið fram til samræmis við fyrirmæli samkeppnisráðs.

Samkeppnisstofnun aflaði í framhaldi af þessu greinargerðar frá Ríkisendurskoðun vegna endurskoðunar þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins og skýringa og sjónarmiða stofnunarinnar á mati á óefnislegum og efnislegum eignum í stofnefnahagsreikningi.

Eftir að athugasemdir stefnanda höfðu borist óskaði Samkeppnisstofnun eftir því með bréfi dags. 26. september 2000 að afhentur yrði ársreikningur þjónustusviðs fyrir árið 1999 ásamt umsögn Ríkisendurskoðunar.

Með bréfi Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins dags. 1. nóvember 2000 fylgdi ódagsettur ársreikningur þjónustusviðsins auk yfirlýsingar frá Ríkisendurskoðun þar sem fram kom það álit að skilyrði þau sem sett voru í ákvörðunarorðum samkeppnisráðs í ákvörðun nr. 13/1997 væru uppfyllt.

Með ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 34/2000 dags. 4. desember 2000 komst ráðið að þeirri niðurstöðu að nýju að framkvæmd fjárhagslegs aðskilnaðar þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins frá öðrum sviðum stofnunarinnar væri í samræmi við ákvörðun nr. 13/1997. Lagt var fyrir stofnunina að láta Samkeppnisstofnun árlega í té staðfestingu Ríkisendurskoðunar á því að framkvæmd hins fjárhagslega aðskilnaðar væri í samræmi við umrædd fyrirmæli.

Stefnandi kærði þessa niðurstöðu til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem kvað upp úrskurð í málinu nr. 2/2001. Samkvæmt úrskurðinum bar að útbúa upphafsefnahagsreikning þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins þannig að tekið væri sanngjarnt tillit til þeirra varanlegu verðmæta sem hefðu myndast við þróunar- og rannsóknarvinnu. Var Samkeppnisráði falið að meta viðbótar launakostnað þjónustusvið Rannsóknarstofnunar fiskiðnararins og gefa fyrirmæli um að hann yrði færður til gjalda í reikningi þjónustusviðsins. Þá var Samkeppnisráði falið að kanna réttmæti athugasemda stefnanda um hvort færslum kynni að vera ábótavant varðandi leigugreiðslur eða afskriftir af tækjum sem þjónustusviðið kynni að hafa afnot af hjá Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins. Að öðru leyti voru ákvörðunarorð samkeppnisráðs í máli nr. 34/200 staðfest. Úrskurður þessi var ekki borinn undir dómstóla.

Hinn 4. desember 2000 gaf samkeppnisráð út álit nr. 7/2000 vegna framkvæmdar fjárhagslegs aðskilnaðar rannsóknarstofu Hollustuverndar ríkisins.

Um gjaldskrá rannsóknarstofu Hollustuverndar ríkisins gilti 21. gr. laga nr. 7/1998. Var þar áskilið að upphæð endurgjalds fyrir þjónustu og verkefni stofnunarinnar skyldi taka mið af kostnaði við þjónustu og framkvæmd einstakra verkefna. Samkvæmt ákvæðinu mátti gjaldtaka ekki vera hærri en sem nam kostnaði.

Fram kom í álitinu að rannsóknarstofa Hollustuverndar hefði þá verið rekin með tapi næstu tvö ár þar á undan, þ.e. árin 1998 og 1999. Í álitinu kom fram að einkafyrirtæki, eins og stefnandi, þyrftu að haga sinni gjaldskrá þannig að hún stæði undir kostnaði auk arðgreiðslna til eigenda. Fyrrgreint lagaákvæði komi í veg fyrir eðlilega samkeppni á þeim markaði sem um ræði og fari gegn markmiðum samkeppnislaga, sbr. 1. gr. laganna.

Var því beint til umhverfisráðherra að hlutast til um nauðsynlegar lagabreytingar til þess að Hollustuvernd ríkisins væri unnt að fara eftir ákvörðun samkeppnisráðs nr. 8/1997.

Með bréfi dags. 27. febrúar 2001 óskaði stefnandi eftir því við Samkeppnisstofnun að hraðað yrði eins og kostur væri að framfylgja þeim fyrirmælum sem fram komu í niðurstöðu áfrýjunarnefndar. Jafnframt var óskað eftir að stefnanda yrði gefinn kostur á að koma að athugasemdum sínum við meðferð málsins.

Þar sem ekkert svar barst sendi stefnandi bréf að nýju hinn 2. apríl 2001 þar sem óskað var eftir upplýsingum stöðu mála. Að sögn stefnanda leiddi bréf þetta ekki til neinna viðbragða af hálfu Samkeppnisstofnunar og var enn á ný sent bréf hinn 3. október 2001 þar sem óskað var upplýsinga og skýringa. Þá var bent á að ekki yrði séð að niðurstaða áfrýjunarnefndar hefði leitt til neinna breytinga á gjaldskrá þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins. Framkvæmdastjóri stefnanda leitaði í framhaldi þessa beint til forstjóra Samkeppnisstofnunar með raf- og símbréfum.

Þann 9. janúar 2002 barst símbréf frá forstjóranum þar sem upplýst var að vinna við erindi stefnanda væri að hefjast að nýju og unnt yrði að upplýsa frekar um stöðu málsins í vikunni þar á eftir.

Að sögn stefnanda hafði Samkeppnisstofnun ekkert frekara samband vegna málsins og stefnanda var ekki kunnugt um að málið hefði fengið nokkra meðferð þar eða hjá samkeppnisráði eftir að úrskurður áfrýjunarnefndar nr. 2/2001 lá fyrir

Með bréfi stefnanda til fjármálaráðuneytisins dags. 5. febrúar 2003 voru hafðar uppi skaðabótakröfur á hendur íslenska ríkinu þar sem stefnandi taldi sig hafa orðið fyrir verulegu tjóni af ólögmætum samkeppnisháttum ríkisstofnana á prófunarstofumarkaði. Var tjón þar fyrir tímabilið 1. janúar 1988 til ársloka 2002 áætlað samtals kr. 35.000.000 auk lögfræðikostnaðar.

Með bréfi dags. 25. júní 2003 hafnaði fjármálaráðuneytið bótaskyldu eftir að hafa leitað umsagna Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins og Hollustuverndar ríkisins. Fram kom í bréfi ráðuneytisins að samkeppnisyfirvöld hefðu ekki tjáð sig um hvort Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hefði fylgt eftir úrskurði nr. 2/2001.

Með bréfi dags. 11. maí 2004 skoraði stefnandi á fjármálaráðuneytið að endurskoða afstöðu sína. Að sögn stefnanda var það gert meðal annars í ljósi þess að við meðferð fjáraukalaga ársins 2003 og fjárlaga 2004 komu fram og voru samþykktar tillögur um fjárveitingar til Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins vegna uppsafnaðs taps stofnunarinnar.

Í fjáraukalögum 2003 var lögð til og samþykkt fjárheimild til sjávarútvegsráðuneytisins. Var hún hækkuð um kr. 31,4 milljónir vegna uppsafnaðs halla á rekstri stofnunarinnar miðað við árslok 2003. Tekið var fram að til stæði að hætta rekstri þjónusturannsókna í starfsstöðvum stæðu gjaldskrártekjur ekki undir kostnaði við reksturinn. Við meðferð fjárlaga 2004 kom fram og var samþykkt tillaga í fjárlaganefnd um að auka fjárheimild sjávarútvegsráðuneytisins um 32,4 milljónir króna. Í nefndaráliti kom fram að unnið hafi verið að endurskipulagningu Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins vegna viðvarandi rekstrarerfiðleika stofnunarinnar. Stefnt hafi verið að því hætta þjónustumælingum sem væru í samkeppni við einkaaðila og farið hefðu fram í útibúunum á Ísafirði, Akureyri og í Vestmannaeyjum og draga úr þeim í Reykjavík. Þess í stað yrðu vísindarannsóknir í útibúum efldar. Gerð var tillaga um 32,4 milljóna króna hækkun til að koma þessum breytingum á. Þar af yrði 26 milljónum varið til að efla varanleg störf við vísindarannsóknir í útibúunum og 6,4 milljónum, til að greiða tímabundinn kostnað við breytingarnar.

Að mati stefnanda gat ekki annað í þessu falist en fjármunum þessum ætti að ráðstafa til þess að greiða uppsafnaðar skuldir og tap.

Með bréfi dags. 30. júní 2004 lýsti fjármálaráðuneytið að nýju þeirri skoðun sinni að bótaskylda væri ekki fyrir hendi. Fram kom að leitað hefði verið umsagnar frá Umhverfisstofnun og Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins en einungis hefðu borist umsögn frá hinni fyrrnefndu.

Þar sem fram hafði komið að Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hygðist hætta rekstri útibúa sinna á Akureyri, Ísafirði, Neskaupsstað og þátttöku í starfsemi í Vestmannaeyjum sendi stefnandi stofnuninni bréf hinn 10. mars 2004 þar sem óskað var eftir að stefnandi fengi tækifæri til að kaupa eða leigja hluta eða allan búnað. Með bréfi dags. 24. mars 2004 tilkynnti Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins að þjónustumælingum yrði hætt af hálfu þjónustusviðs hinn 1. maí 2004 í öllum útibúum nema á Neskaupsstað.

Fram kom að Rannsóknarsvið stofnunarinnar myndi taka yfir allan tækjabúnað. Tekið var fram að fyrirspurnir hefðu borist frá heimamönnum á Akureyri og á Ísafirði hvort unnt væri að greiða fyrir aðgangi að tækjum á viðkomandi stað.

Stefnandi kveður að eftir að Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hætti starfsemi sinni í tilgreindum útibúum hafi nýir aðilar tekið við starfseminni í óbreyttri mynd að því er virtist.

Með bréfi stefnanda dags. 20. júní 2004 til sjávarútvegsráðuneytisins var óskað upplýsinga m.a. um það af hverju stefnanda hafði ekki verið gefinn kostur á að kaupa eða leigja og jafnframt óskað eftir viðræðum við ráðuneytið um hugsanleg kaup eða leigu á þjónustumælingarekstri útibúsins á Neskaupsstað og í Reykjavík.

Svar barst frá ráðuneytinu þann 21. júlí 2004 þar sem upplýst var hvaða aðilar hefðu fengið tæki og aðstöðu á leigu og hvaða forsendur hafi verið fyrir leigufjárhæð.

Agar ehf. tók við rekstri á Ísafirði en Prómat ehf. á Akureyri. Ekki kom fram svar við fyrirspurn um það af hverju ekki hefði verið látið reyna á samninga við stefnanda en á hinn bóginn upplýst að ráðuneytið væri reiðbúið að taka upp viðræður um sölu eða leigu á útibúi á Neskaupsstað til stefnanda.

Með bréfi dags. 18. janúar 2005 leitaði stefnandi svars við því af hverju gengið hefði verið fram hjá honum varðandi útibú á Akureyri og Ísafirði. Jafnframt var lýst yfir að óskað væri eftir að samningaumleitunum vegna útibúsins á Neskaupsstað yrði komið af stað.

Með bréfi dags. 3. maí 2005 svaraði ráðuneytið erindinu á þá leið að ákveðið hefði verið að fresta að gera breytingar á rekstri Rannsóknarstofnunar fiskiðnarins.

Þar sem stefnandi hafði talið mögulegt að í samningaviðræðum um kaup eða leigu á tilgreindu útibúi, og hugsanlega á þjónustusviði í Reykjavík, yrði unnt að ljúka málum er lytu að tjóni sem stefnandi taldi sig hafa orðið fyrir vegna ólögmætra samkeppnishátta kveðst stefnandi hafa frestað málsókn um hríð.

Vegna breytinga á matvörumarkaði hér á landi kveður stefnandi þátt alifugla- og svínaeldisafurða orðinn mikilvægari í starfsemi prófunarstofa. Stefnandi kveðst um árabil hafa þjónustað framleiðendur í þessum iðnaði en tapað þeim að verulegu leyti á síðustu árum vegna tilboða um umtalsvert lægri verð frá Tilraunstöð Háskóla Íslands að Keldum. Af því verði ráðið að gjaldtaka þess aðila sé með sambærilegum hætti og annarra ríkisstofnana sem fjallað hafi verið um.

MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stofnanir íslenska ríkisins sem hafi selt þjónustumælingar í samkeppni við stefnanda hafi í raun allt frá gildistöku samkeppnislaga brotið gegn góðum viðskiptaháttum með því að samkeppnisrekstur hafi ekki verið fjárhagslega aðgreindur frá öðrum rekstri og lögbundnum verkefnum þessara stofnana sem hafi notið fjárveitinga á fjárlögum, og þannig hafi samkeppnisreksturinn í raun verið niðurgreiddur með ólögmætum hætti. Stefnandi hafi kvartað yfir samkeppnisstöðu sinni á árinu 1996 sem leitt hafi til þess að þær ríkisstofnanir sem þá voru í þjónustumælingum skyldu hafa komið á fjárhagslegum aðskilnaði þann 1. janúar 1988 með ákveðnum skilmálum.

Einungis sé krafist skaðabóta vegna tjóns stefnanda af ólögmætum samkeppnisháttum ríkisstofnana frá því ákvarðanir samkeppnisráðs um fjárhagslegan aðskilnað áttu að hafa komið til framkvæmda þann 1. janúar 1998 og nái bótatímabilið til ársloka 2004.

Af hálfu stefnanda er hvort tveggja byggt á því að ríkisstofnanir, og þá fyrst og fremst Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins og Umhverfisstofnun (áður Hollustuvernd), hafi með saknæmum og ólögmætum hætti í skilningi almennu skaðabótareglunnar brotið í bága við góða viðskiptahætti með því að prófunarstofurekstur þeirra, sem var í samkeppni við stefnanda, hafi í raun verið niðurgreiddur af annarri starfsemi þessara blönduðu ríkisstofnana og að stofnanirnar hafi ekki farið að fyrirmælum samkeppnisyfirvalda sem þær voru bundnar af.

Þá er einnig byggt á því að stefndi hafi stundað ólögmæta samkeppni með því að misnota sér markaðsráðandi stöðu sína enda beri að meta stofnanir ríkisins sem eina heild að þessu leyti.

Á því er byggt að ákvarðanir samkeppnisráðs nr. 8 og 13/1997 verði ekki túlkaðar á annan veg en þann að stofnefnahagsreikningur þjónustusviðanna hafi átt að liggja fyrir hinn 1. janúar 1998 og gjaldskrá á grundvelli þeirra, enda hafi stofnunum verið veittur nokkurra mánaða frestur til að ljúka fjárhagslegum aðskilnaði samkeppnisrekstursins frá annarri starfsemi.

Ekki verði annað séð en að fallist sé á að Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hafi brotið gegn ákvörðun samkeppnisráðs nr. 13/1987 í verulegum atriðum og að þau brot hafi að minnsta kosti staðið hluta þess tímabils sem kröfugerð stefnanda lúti að.

Ljóst sé að þróunar- og rannsóknarkostnaður sé mjög verulegur í starfsemi prófunarstofa, sérstaklega vegna faggildingar mælinga. Fyrir liggi að kostnaður Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins vegna þessa, sem til hafi verið fallinn fyrir 1. janúar 1998, hafi með engum hætti verið tekinn inn í stofnefnahagsreikning þjónustusviðsins og þar með ljóst að ekki hafi verið tekið tillit til hans við ákvarðanir um gjaldskrá.

Ekkert liggi fyrir um það enn í dag hvort og þá hvernig úr hafi verið bætt eftir úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 2/2001. Þá hafi þótt sýnt í niðurstöðu áfrýjunarnefndar að launakostnaður þjónustusviðs hafi verið vanmetinn auk þess sem óljóst hafi verið hvernig farið væri með kostnað vegna afnota þjónustusviðsins á tækjum og búnaði í eigu RF sem ekki hafi verið lagðar til þjónustusviðsins. Stefnanda sé ekki kunnugt með hvaða hætti hefur verið brugðist við að þessu leyti.

Stefnandi byggir á því að ef öll þau atriði sem tilgreind eru hér að framan hefðu verið meðhöndluð með réttum hætti þá hlyti það að hafa leitt til þess að gjaldskrá þjónustusviðs hefði orðið með hærri verðum en raun varð. Sú skylda hafi hvílt á þjónustusviði Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins að gjaldskrá þess frá 1. janúar 1998 stæði undir rekstrarkostnaði auk hæfilegrar álagningar.

Stefnandi heldur fram að rannsóknarsvið Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins, sem hafi verið stærsti kaupandi mælinga þjónustusviðsins, hafi ekki notið afsláttarkjara eins og aðrir viðskiptaaðilar sviðsins á almennum markaði. Þá liggi fyrir að rannsóknarsviðið hafi ekki leitað tilboða utan stofnunarinnar.

Stefnandi byggir á því að með þessu sé brotið gegn 4. tl. ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 13/1987 um verðlagningu þjónustu milli sviða.

Þrátt fyrir að gjöld hafi samkvæmt framangreindu verið vantalin hjá þjónustusviði Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins frá upphafi fjárhagslegs aðskilnaðar hinn 1. janúar 1998, þá hafi verið tap á rekstri þess samkvæmt rekstrarreikningi ársins 1998 að fjárhæð 4.981.325 krónur og samkvæmt rekstrarreikningi ársins 1999 754.587 krónur.

Í ársskýrslu vegna ársins 2000 komi fram að heildartap Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins hafi verið um 20 milljónir króna og að sértekjur hefðu minnkað um 12 milljónir en launakostnaður hafi vaxið um 10 milljónir króna. Bendi þetta til að rekstrarafkoma þjónustusviðsins hafi jafnvel verið enn verri en árin á undan.

Samkvæmt ársskýrslu 2001 komi fram í ávarpi forstjóra að rekstrarafkoma hafi verið neikvæð og framtíðarhorfur hafi verið dökkar. Engir reikningar hafi verið birtir í skýrslunni en heildarrekstrarafkoma hafi verið sögð neikvæð um kr. 18.000.000,00 þrátt fyrir að ríkisframlag hafi hækkað um kr. 20.000.000,00. Fram komi í skýrslunni að sértekjur hafi lækkað um kr. 16.000.000,00 frá fyrra ári en heildarlaunaliður verið óbreyttur.

Bendi þessar upplýsingar til þess að rekstrarafkoma þjónustusviðs hafi jafnvel verið enn verri en áður.

Fram komi í ávarpi forstjóra í ársskýrslu 2001 að horfur á árinu 2002 hafi verið slæmar. Gerð hafi verið breyting á gjaldskrá Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins í júní 2002 en þar áður á árinu 2000. Samkvæmt tilkynningu stofnunarinnar með hækkuninni árið 2002 hafi henni verið ætlað að mæta verðlagsbreytingum frá árinu 2000.

Af ársskýrslum Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins fyrir árið 2002-2003 megi ráða að verulegt tap hafi verið á starfseminni sem mætt hafi verið með auknum framlögum úr ríkissjóði.

Teknar hafi verið ákvarðanir um breytingar á starfsemi þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins vegna viðvarandi tapreksturs og þar meðal ákveðið að hætta starfsemi útibúa úti á landi og draga úr starfsemi þjónustusviðs í Reykjavík. Af þeirri ákvörðun og forsendum hennar verði ekki dregin önnur ályktun en sú að um árabil hafi tekjur þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins ekki staðið undir kostnaði.

Stefnandi kveðst ekki hafa sundurliðaðar rekstrarniðurstöður þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins nema fyrir rekstrarárin 1998 og 1999. Verulegt tap hafi verið bæði árin, samtals 5.906.168 krónur samkvæmt ársreikningi þjónustusviðsins fyrir árið 1999. Í þeirri niðurstöðu sé ekki að neinu leyti tekið tillit til þeirra athugasemda sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi gert við reikningsskilin með úrskurði í máli nr. 2/2001. Sé því ljóst að tap þjónustusviðsins hafi í raun verið verulega umfram tilgreindar fjárhæðir.

Í ársskýrslu HR fyrir árin 2000 og 2001 verði ekki séð með greinilegum hætti hvernig rekstrarafkoma rannsóknarstofu stofnunarinnar hafi verið en samkvæmt skýrslunni sé um að ræða verulega aukningu í sértekjum sem fyrst og fremst megi rekja til örverumælinga sem séu í samkeppni við stefnanda.

Fyrir liggi að allan þann tíma sem krafa stefnanda nái til og frá því Hollustuvernd ríkisins hafi verið skylt að framkvæma fjárhagslegan aðskilnað samkeppnisreksturs rannsóknarstofu stofnunarinnar og til dagsins í dag, hafi stofnunin, nú Umhverfisstofnun, verið bundin af lagaákvæðum um að gjaldtaka mætti ekki vera umfram kostnað.

Með áliti samkeppnisráðs nr. 7/2000 komi fram sú skoðun samkeppnisyfirvalda að 21. gr. laga nr. 7/1998, sem gjaldtaka rannsóknarstofu Hollustuverndar byggi á, fari í bága við markmið 1. gr. samkeppnislaga og komi í veg fyrir að stofnunin geti uppfyllt skilyrði samkeppnisyfirvalda sem stofnunin sé bundin af.

Samkeppnisráð hafi beint þeim tilmælum til umhverfisráðherra að hann hlutaðist til um að lögum yrði breytt á þann veg að rannsóknarstofa Hollustuverndar ríkisins gæti tekið sjálfstæðar ákvarðanir um gjaldskrá sína, enda yrði það að teljast forsenda þess að virk samkeppni gæti þrifist á þeim markaði sem rannsóknarstofan starfaði og henni væri mögulegt að fara að fyrirmælum samkeppnisráðs í ákvörðun nr. 8/1997.

Þrátt fyrir álit samkeppnisráðs hafi umhverfisráðherra ekki beitt sér fyrir breytingu á 21. gr. laga nr. 7/1998 og kveði hún enn á um að gjöld fyrir þjónustu megi ekki vera umfram kostnað.

Stefnandi byggir á því að Hollustuvernd ríkisins og síðar Umhverfisstofnun hafi stundað ólögmæta samkeppni gagnvart stefnanda allan tímann sem kröfugerð nær til.

Stefndi verði einnig að bera ábyrgð á lagafyrirmælum um tilgreinda stofnun sem fari í bága við samkeppnislög og leiði til óréttmætrar samkeppni á markaði.

Stefnandi byggir á því að þjónusta rannsóknarstofu Hollustuverndar ríkisins og síðar Umhverfisstofnunar hafi á öllu umræddu tímabili, eða að minnsta kosti að hluta, notið niðurgreiðslna frá lögbundinni starfsemi stofnunarinnar sem njóti framlaga úr ríkissjóði. Á því er byggt að í raun hafi ekki að fullu farið fram fjárhagslegur aðskilnaður rannsóknarstofunnar frá annarri starfsemi Umhverfisstofnunar. Því til stuðnings megi benda á mótframlög móðurstofnunarinnar til rannsóknarstofu vegna styrkja frá Rannís.

Þá bendir stefnandi á að rannsóknarstofa Umhverfisstofnunar veiti, og hafi um skeið veitt, fastan 30% afslátt til heilbrigðiseftirlits sveitarfélaganna. Rannsóknarstofan fái afsláttinn síðan endurgreiddan frá móðurstofnunni. Að mati stefnanda felist í þessu ólögmæt niðurgreiðsla sem hljóti að brjóta í bága við samkeppnislög.

Af hálfu stefnanda er því haldið fram að fram hafi komið við meðferð mála Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins og Umhverfisstofnunar (Hollustuverndar) fyrir samkeppnisyfirvöldum að stofnanirnar hafi alls ekki frá 1. janúar 1998 uppfyllt skilyrði ákvarðana samkeppnisráðs eins og skylt hafi verið. Felli það því ekki niður bótaskyldu þó önnur eða báðar stofnanir kunni einhvern tíma á tímabilinu að hafa bætt úr en að mati stefnanda liggi það ekki fyrir.

Framangreindar ríkisstofnanir ásamt stefnanda hafi lengst af því tímabili sem hér um ræðir verið þeir aðilar sem séu í samkeppni á íslenskum markaði í þjónustustarfsemi í efna- og örverumælingum.

Ljóst megi vera að til þess að stefnandi geti keppt á þeim markaði sem hér um ræði þá geti hann ekki haft gjaldskrá sína hærri en tilgreindar ríkisstofnanir. Í því sambandi megi geta þess að í markaðssetningu Rannsóknarstofu fiskiðnaðarins á þjónustustarfsemi sinni hafi verið lögð áhersla á það traust sem í því felist að um ríkisstofnun sé að ræða og hún sé óháð.

Þá sé til þess að horfa að blandaðar ríkisstofnanir eins og þær sem hér um ræði hafi möguleika á að afla sér dýrs tækjakosts á grundvelli ríkisframlaga og styrkja (Rannís) sem bæði sé unnt að nýta í rannsóknarstarfsemi og þjónustustarfsemi. Bent sé á að þetta hafi verið eitt þeirra atriða sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála taldi að óskýrt væri hvernig hafi verið meðhöndlað í uppgjöri Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins. Sérstaklega hafi verið tiltekið að hlutverk Byggingarsjóðs Rannís við styrkveitingar til beinnar eða óbeinnar uppbyggingar á samkeppnisrekstri umræddra stofnana væri óljóst.

Þrátt fyrir fyrirmæli samkeppnisyfirvalda og yfirburðastöðu ríkisins á umræddum samkeppnismarkaði hafi stefnandi þurft að sæta því um árabil að samkeppnisrekstur tilgreindra ríkisstofnana sé rekinn með verulegu tapi sem þýði að gjaldskrá þeirra hafi alls ekki staðið undir kostnaði af starfseminni og það þrátt fyrir að forsendur rekstraruppgjörs séu ekki í samræmi við fyrirmæli samkeppnisyfirvalda.

Fjarri lagi sé að gjaldskrá ríkisstofnana hafi getað skilað hæfilegri álagningu eins og kveðið hafi verið á um.

Stefnandi byggir á því að í þessu felist að samkeppnisrekstur tilgreindra ríkisstofnana njóti í raun ríkisstyrkja með því að stofnanirnar fjármagni tap á þeirri starfsemi með framlögum úr ríkissjóði. Í 14. gr. samkeppnislaga segi að gæta skuli að því að samkeppnisrekstur opinberra fyrirtækja sé ekki niðurgreiddur af einkaleyfis- eða verndaðri starfsemi. Þá brjóti þetta í bága við skilyrði 5 í ákvörðunum samkeppnisráðs.

Með vísan til þess sem að framan greinir telur stefnandi að tilgreindar ríkisstofnanir hafi ástundað óréttmæta viðskiptahætti gagnvart sér, brotið gegn ákvörðunum samkeppnisyfirvalda og samkeppnislögum.

Í því sambandi megi einnig líta til þess að ríkið sé í raun markaðsráðandi aðili á þeim samkeppnismarkaði sem um ræði.

Stefnandi hafi leitast við að fá leiðréttingu sinna mála með atbeina samkeppnisyfirvalda. Tvisvar sinnum hafi stefnandi fengið hnekkt ákvörðunum samkeppnisráðs um þessi efni. Þrátt fyrir fyrirmæli úrskurði áfrýjunarnefndar og ítrekaðar beiðnir þar að lútandi hafi stefnanda ekki verið kynnt nein lokaniðurstaða samkeppnisyfirvalda vegna kvörtunar þeirrar sem hrinti málinu af stað. Á því er byggt að stefnda, íslenska ríkið, beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hafi leitt eða kunni að hafa leitt af málsmeðferð þeirri sem Samkeppnisstofnun og samkeppnisráð hafa viðhaft gagnvart stefnanda.

Stefnandi byggir á því að vegna ólögmætrar samkeppnisháttu ríkisstofnana hafi hann þurft, allan þann tíma sem kröfugerð nær til, að hafa gjaldskrá sína lægri en hún hefði þurft að vera og átt með réttu að geta verið, þannig að staðið væri undir rekstrarkostnaði, endurnýjun tækjabúnaðar, nauðsynlegri þróunarvinnu og ásættanlegum arði til hluthafa.

Viðvarandi tap hafi verið af reglulegri starfsemi stefnanda á árunum 1998 til og með 2004.

Sé nú svo komið samkvæmt ársreikningi stefnanda fyrir árið 2004 að eigið fé félagsins sé uppurið en tap félagsins hafi verið um 10% af veltu að meðaltali frá 1998.

Með hliðsjón af þessu, fyrirmælum samkeppnisráðs og afkomu samkeppnisreksturs þeirra ríkisstofnana sem hér um ræði sé á því byggt að stefnandi hafi átt að geta selt þjónustumælingar prófunarstofu sinnar að meðaltali á 20,0% hærra verði en hann hefur þurft að gera vegna ólögmætrar samkeppni tilgreindra ríkisstofnana. Í þessu felist að hefðu tilgreindar ríkisstofnanir ástundað lögmæta samkeppnishætti hefðu gjaldskrár stofnana ríkisins þurft að vera að meðaltali 20% hærri en þær voru á umræddu tímabili.

Af hálfu stefnanda er á því byggt að með því að samkeppni á markaði sé í lögmætu horfi megi vænta að lágmarki 10% framlegðar af rekstri.

Á þeim grundvelli setji stefnandi fram skaðabótakröfu á hendur íslenska ríkinu vegna áætlaðs tekjutaps vegna óréttmætra samkeppnishátta ríkisstofnana í rekstri prófunarstofa á sviði efna- og örverumælinga á tímabilinu frá 1. janúar 1998 til 31. desember 2004.

Því til stuðnings að gjaldtaka prófunarstofa í því samkeppnisumhverfi sem hér hafi ríkt megi benda á umfjöllun í fréttabréfi Samtaka íslenskra prófunarstofa frá í desember 2004 en þar segir að enn kvarti þó prófunarstofur yfir kostnaði við faggildingu og sé talið að gjaldskrá hjá faggiltum stofnunum þurfi að hækka um 25% til þess að mæta þeim kostnaði.

Prófunarstofa stefnanda sé faggilt svo og þær prófunarstofur ríkisstofnana sem hann hafi verið í samkeppni við.

Fjárhæð skaðabótakröfu sinnar styður stefnandi við matsgerð A-kk-ef F-kk-ef S-kk-ef og G-kk-ef S-kk-ef, dags. 29. janúar 2008.

Stefnandi byggir kröfur sínar á almennu skaðabótareglunni utan samninga.

Um ólögmæti og saknæmi vísar stefnandi til samkeppnislaga nr. 8/1993 sbr. sérstaklega 2. mgr. 14. gr. og 20. gr. Vaxtakröfur stefnanda byggjast á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sbr. sérstaklega 4. gr. og 6. gr.

Málskostnaðarkrafa er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991.

Stefndi vísar því alfarið á bug sem röngu og ósönnuðu að þjónustusvið Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins og Rannsóknarstofa Umhverfisstofnunar hafi ástundað óréttmæta viðskiptahætti gagnvart stefnanda eða brotið gegn ákvörðun samkeppnisyfirvalda og samkeppnislögum, þannig að varðað gæti skaðabótaskyldu að lögum.

Þeim sjónarmiðum stefnanda að skoða beri rannsóknarstofur á vegum ríkisins sem eina heild og markaðsráðandi sem slíkar vísar stefndi eindregið á bug. Slíkt fái ekki á nokkurn hátt staðist enda starfi þær á mismunandi lagagrundvelli og mismunandi gjaldskrár gildi um starfsemi þeirra. Að því marki sem starfsemi þeirra kunni að vera í samkeppnisrekstri geti verið fyrir hendi innbyrðis samkeppni milli þeirra þar sem þjónusta skarist. Staðhæfingum stefnanda um ríkisstyrki til annarra rannsóknarstofa á vegum ríkisins sem séu í samkeppnisrekstri vísar stefndi eindregið á bug sem röngum og ósönnuðum. Sá málatilbúnaður stefnanda að Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hafi markaðsráðandi stöðu sé villandi. Lengi vel hafi Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins verið eini aðilinn á Íslandi sem þjónustað hafi fiskiðnaðinn með efna- og örverumælingum. Verðlagning á fiskimjöli sé og hafi verið byggð á próteininnihaldi og mikilvægt að þessar mælingar væru gerðar á Íslandi af óháðum aðila. Miklar breytingar hafa hins vegar orðið í umhverfi og starfsemi Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins á undanförnum árum og hafi það leitt til þess að hlutur þjónustumælinga í starfseminni hafi minnkað stöðugt en helstu ástæður séu þær að verulegar breytingar hafi orðið á fyrirtækjum í fiskiðnaði sem hafi fækkað eftir sameiningar og þau stækkað. Aukið innra eftirlit fyrirtækjanna með breyttum kröfum leiði til þess að þær framkvæmi sjálfar mælingar á framleiðslunni. Þá hafi fleiri aðilar komið til sem sjái um og selji mælingar á þessu sviði, eins og t.d. stefnandi og síðar Agar ehf. og Promat ehf.

Varðandi Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins byggir stefndi á því að hinn 7. maí 1997 hafi Samkeppnisráð mælt fyrir um fjárhagslegan aðskilnað þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins með ákvörðun nr. 13/1997. Varðandi fyrsta lið ákvörðunarinnar hafi komið fram í bréfi ríkisendurskoðunar 14. október 1999 það álit hennar að Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hafi uppfyllt ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 13/1997 um fjárhagslegan aðskilnað þjónustusviðs. Ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 9/2000 staðfesti að framkvæmd fjárhagslegs aðskilnaðar þjónustusviðs frá öðrum sviðum stofnunarinnar hafi verið í samræmi við ákvörðun ráðsins nr. 13/1997. Með bréfi ríkisendurskoðunar 20. júní 2000 í kjölfar endurupptöku málsins hjá Samkeppnisráði, hafi komið fram það álit að skilyrði sem Samkeppnisráð hafi mælt fyrir um hafi verið uppfyllt. Í ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 34/2000 hafi það verið staðfest en þeim fyrirmælum beint til stofnunarinnar að láta Samkeppnisstofnun árlega í té staðfestingu ríkisendurskoðunar á því að framkvæmd hins fjárhagslega aðskilnaðar væri í samræmi við fyrirmæli Samkeppnisráðs. Í samræmi við það hafi Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins árlega sent Samkeppnisstofnun ársreikninga og staðfestingu ríkisendurskoðunar á framkvæmd um fjárhagslegan aðskilnað þjónustusviðs í samræmi við ákvörðun nr. 13/1997. Samkeppnisyfirvöld eigi fullnaðarmat á því hvort framkvæmd aðskilnaðar sé í samræmi við ákvörðun þeirra. Stefnandi hafi ekki hnekkt ákvörðun samkeppnisráðs nr. 34/2000 sem að mestu leyti hafi verið staðfest með úrskurði áfrýjunarnefndar nr. 2/2001, sbr. 55. og 56. gr. samkeppnislaga. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í málinu nr. 2/2001 frá 2. febrúar 2001 fallist áfrýjunarnefnd á rök Samkeppnisráðs fyrir því að færa tæki til eignar á efnahagsreikningi samkvæmt endurkaupsverði á frádregnum hæfilegum afskriftum, en að mati Samkeppnisráðs hafi markaðsverð þeirra ekki verið þekkt vegna aldurs og ástands tækjanna. Aðferð sú sem var beitt hafi verið eðlilegur grundvöllur verðákvörðunar og hún samrýmist einnig orðalagi ákvörðunarinnar. Þá hafi áfrýjunarnefnd einnig staðfest ákvörðun Samkeppnisráðs um meðferð svonefndrar viðskiptavildar. Áfrýjunarnefnd hafi talið útgjöld til faggildingar þess eðlis að þau ykju traust og væru líkleg til að auka tekjur til framtíðar. Hafi áfrýjunarnefndin talið rétt að tekið væri sanngjarnt tillit til þeirra verðmæta sem þannig hefðu myndast er stofnefnahagsreikningur var gerður. Áfrýjunarnefnd hafi talið að rétt væri að færa til gjalda hæfilegan viðbótarlaunakostnað vegna vinnustunda sem ekki nýttust við tekjuöflun á þjónustusviði en óljóst væri hvort svo hafi verið gert og fól hún Samkeppnisráði að meta þennan kostnað og gefa síðan fyrirmæli þar að lútandi. Áfrýjunarnefnd hafi hafnað þeim sjónarmiðum stefnanda að fyrirmæli í 5. tl. ákvörðunar nr. 13/1997 fælu í sér að óheimilt væri að gera rekstur þjónustusviðsins upp með tapi. Hins vegar yrði að gæta þess að samkeppnisrekstur væri ekki niðurgreiddur en ekki hafi verið talið að sú væri raunin þótt bókfært tap hafi orðið samkvæmt rekstrarreikningi á árinu 1998 og 1999, sem staðfesti niðurstöðu Samkeppnisráðs hvað þennan lið varðaði, þar á meðal um að láta skyldi Samkeppnisstofnun árlega í té staðfestingu ríkisendurskoðunar á því að framkvæmd hins fjárhagslega aðskilnaðar væri í samræmi við fyrirmæli Samkeppnisráðs. Þá hafi áfrýjunarnefnd falið Samkeppnisráði að kanna hvort færslum kynni að vera ábótavant varðandi leigugreiðslur eða afskriftir af tækjum.

Varðandi annan lið í ákvörðun nr. 13/1997 hafi verið gerður stofnefnahagsreikningur fyrir þjónustusviðið 1. janúar 1998. Leitað hafi verið álits hjá Ríkisendurskoðun um hvernig bæri að útbúa stofnefnahagsreikning um þróunar- og rannsóknarkostnað og það framkvæmt eftir ráðleggingum bestu manna þar um. Í framhaldi af úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 2/2001 hafi verið gerðar breytingar á stofnefnahagsreikningi í samræmi við hann og þær leiðréttingar komið fram í ársreikningi 2000. Í þeim breytingum hafi falist endurmat á launakostnaði við gæðakerfið og það hafi verið vinna sem náði yfir árið 1994 til 1997. Í bréfi ríkisendurskoðunar til Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins 19. júlí 2002 sé gerð grein fyrir verðmæti vegna þróunar- og rannsóknarvinnu í upphafsefnahagsreikningi þjónustusviðsins, að fjárhæð 4.154.000 krónur og gert sé ráð fyrir að afskrifa kerfið á 5 árum.

Varðandi þriðja lið í ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 13/1997 hafi í skýringum með ársreikningi ávallt verið taldar upp skuldir utan efnahags. Þá hafi öll viðskipti milli þjónustusviðs og annarra sviða Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins verið verðlögð á markaðsverði eins og um viðskipti milli óskyldra aðila hafi verið að ræða í samræmi við lið fjögur í ákvörðun Samkeppnisráðs. Laun starfsmanna sem hafi starfað á þjónustusviði gjaldfærist á því sviði og þar með launakostnaður sem ekki nýttist við tekjuöflun þjónustusviðs. Vinni starfsfólk eins sviðs í þágu annars sé launakostnaður ekki millifærður heldur séu gefnir út reikningar á viðkomandi svið sem keypti þjónustuna. Verðlagning viðskipta milli sviða sé með sama hætti og er milli óskyldra aðila. Athugasemdir stefnanda um að færslum gæti verið ábótavant varðandi leigugreiðslur eða afskriftir af tækjum, sem áfrýjunarnefnd fól Samkeppnisráði að kanna, hafi ekki átt rétt á sér. Þjónustusvið noti aðeins tæki sem séu skráð í eignaskrá þeirra. Ef til komi að mælingar þurfi úr tæki frá rannsóknarsviði þá sé sú mæling keypt á því sviði (vinna og mæling í tæki). Möguleikinn til að afla sér dýrs tækjakosts eða aðstöðu á grundvelli ríkisframlaga og styrkja (t.d. Rannís), sem bæði væri hægt að nýta í rannsókarstarfsemi og þjónustustarfsemi, sé ekki fyrir hendi, því þjónustusvið hafi t.d. ekki möguleika á að sækja um í tækjasjóð Rannís. Ný tæki á þjónustusviði hafi verið fjármögnuð með rekstrarleigu og séu það tvö tæki sem mæli prótein og fitu. Hafi það verið í fyrsta og eina sinn sem fengist hafi að endurnýja tækjabúnað með þessum hætti. Það sé ekki rétt sem stefnandi staðhæfi að Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins sé stærsti kaupandi þjónustusviðsins. Sértekjur utanhúss hafi að jafnaði verið 60% og nær 70% meðan sviðið var stærst. Þá sé heldur ekki rétt að rannsóknarsviði séu ekki veitt afsláttarkjör. Verkefnisstjórar hafi samið um afslátt af mælingum í krafti umsvifa og hagræðis, sem geti verið fyrir þjónustusvið að fá margar mælingar í lotu og geta samið um lengri afgreiðslufrest en gerist að jafnaði um utanhússþjónustu. Engar hömlur hafi verið settar á verkefnastjóra um að leita eftir mælingum annars staðar ef þær byðust á betri kjörum og með styttri afgreiðslutíma.

Í fimmta lið ákvörðunar Samkeppnisráðs nr. 13/1997 sé kveðið á um að gjaldskrá skuli standa undir rekstrarkostnaði þjónustusviðs auk hæfilegrar álagningar eins og að um sjálfstæðan rekstur væri að ræða. Frá setningu gjaldskrár nr. 257/1998 í maí 1998 hafi gjaldskránni verið breytt til hækkunar sex sinnum til ársloka 2004 sem hér segir: Um 13% frá 1. janúar 1999 (nr. 775/1998), um 5% 1. janúar 2000 (nr. 915/1999), um 15% frá 10. júní 2002 (nr. 392/2002), 2% frá 1. janúar 2003 (nr. 37/2003) og um 15% frá 1. apríl 2003 (nr. 197/2003) en á árinu 2004 hafi gilt gjaldskrá nr. 87/2004 er fól í sér 3% hækkun frá 1. janúar 2004. Hækkun gjaldskrár hafi ekki verið óeðlilega lítil samanborið við verðlagshækkanir innanlands. Þá hafi gjaldskráin fyrir einstakar mælingar verið borin saman við aðrar gjaldskrár á Norðurlöndum í sambærilegum mælingum. Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hafi m.a. verið í samkeppni við erlenda aðila sem framkvæmi samskonar mælingar og þjónustu.

Rekstrarniðurstaða hafi verið neikvæð frá 1998. Áætlanir um tekjur hafi ekki gengið eftir af ýmsum ástæðum, svo sem vegna aflabrests. Hlutur þjónustumælinga hafi minnkað stöðugt, m.a. vegna aukinna mælinga fyrirtækjanna sjálfra og vegna samkeppni við aðrar prófunarstofur, þ.á m. stefnanda. Gjaldskrárhækkanir hafi ekki verið nægjanlegar til að reksturinn stæði undir sér. Öll árin hafi verið unnið að því að finna lausn á því vandamáli að vera með rekstur á fimm starfsstöðum á landinu sem ekki standi undir kostnaði. Allan tímann hafi verið reynt að draga úr kostnaði bæði í starfsmannahaldi og aðföngum til að rétta reksturinn af en ekki hefur verið unnt að taka lán eða auka hlutafé eins og einkarekstur hafi tök á. Hafi stefnandi, samkvæmt framlögðum ársreikningum sínum, ástundað lántökur í ríkum mæli sem m.a. hefur leitt til þess að tap hafi orðið á rekstri hans sum ár, en ekki öll, sem sýnist að öllu leyti að rekja til fjármagnsgjalda.

Það hafi verið yfirlýst stefna Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins undanfarin ár að draga sig sem mest út úr þeirri þjónustu sem aðrir geti veitt en án þess að draga úr gæðum og geta áfram komið til móts við einstakar óskir ýmissa viðskiptavina um mælingar hjá opinberri, faggildri og óháðri rannsóknarstofu. Til að halda faggildingu fyrir mælingar sé nauðsynlegt að halda úti ákveðnum lágmarksfjölda mælinga á hverju ári. Mikilvægt sé og að tryggja að þjónusta, eins og veitt er á þjónustusviði Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins, sé til í landinu. Framanaf hafi einungis verið einn aðili fyrir utan Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins sem veitt hafi þessa þjónustu, þ.e. stefnandi, en þar hafi ekki verið framkvæmdar allar þær mælingar sem þjónustusvið hafi boðið uppá.

Markaðssetning á þjónustusviði hafi verið í algjöru lágmaki. Þjónustusvið hafi verið fyrsta íslenska prófunarstofan sem fékk faggildingu. Um hafi verið að ræða brautryðjandastarf sem hafi komið öllum öðrum til hagsbóta en margt í þeirri vinnu hafi lagt grunn að vinnu annarra aðila er á eftir komu. Starfsfólk þjónustusviðs hafi ævinlega verið reiðubúið til samstarfs, til að miðla af reynslu sinni og veita ráðleggingar sem að gagni mættu koma fyrir alla þá sem á eftir fóru í gegnum faggildingarferilinn, þar á meðal stefnanda.

Staðhæfingar stefnanda, um að fjárheimildir sem fengust í fjáraukalögum 2003 væru tilkomnar vegna rekstrarhalla þjónustusviðs, fái ekki staðist. Tilvitnanir stefnanda til talna í ársskýrslum áranna 2000 og 2001 og ummæla forstjóra séu villandi enda sé þar fjallað um stofnunina í heild og starfsemi hennar en ekki þjónustusvið eingöngu, og því ekki hægt að setja þessar tölur fram sem tölur um rekstur þjónustusviðs. Í tengslum við breytingar sem unnið hafi verið að á Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hafi verið stefnt að því að styrkja vísindastarfsemi í útibúum stofnunarinnar til hagsbóta fyrir íslenskan iðnað og byggðina í landinu. Það yrði gert með því að leggja starfsemi niður á þjónustusviði á Ísafirði, Akureyri og Vestmannaeyjum, en taka í þess stað á þessum stöðum upp metnaðarfullt starf í rannsóknum í nánum tengslum við fiskiðnaðinn. Til að koma þessum breytingum í kring, m.a. til að standa undir uppgjöri launagreiðslna við fyrrverandi starfsfólk og til þess að styrkja undirbúning vísindastarfseminnar, hafi þurft fjármagn sem ekki hafi verið unnt að taka af rekstrarfé stofnunarinnar og fé verið veitt til á fjárlögum. Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hafi síðan hætt að annast þjónustumælingar á Ísafirði, Vestmannaeyjum og á Akureyri 1. maí 2004. Rannsóknarsvið hafi tekið við tækjabúnaði sem nothæfur hafi verið á Akureyri og Ísafirði en í Vestmannaeyjum hafi útibúið leigt aðstöðu og tæki hjá sjálfseignarfélagi Rannsóknarstofu Vestmannaeyja. Ljóst hafi verið að með uppbyggingu á vísindastarfsemi hafi þurft að hafa aðgang að öllum almennum búnaði og það hafi því aldrei verið ætlun Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins að selja eða losa sig við tæki sem til voru á þessum stöðum. Öll tæki sem höfðu verið í eign og notkun þjónustusviðs hafi verið seld til nota við rannsóknarsvið.

Frá upphafi hafi stjórnendur kappkostað að fara í einu og öllu eftir ákvörðunum samkeppnisyfirvalda. Samvinnu og ráðlegginga hafi verið leitað hjá Samkeppnisstofnun og ríkisendurskoðun. Ársreikningar ásamt staðfestingu ríkisendurskoðunar á því að framkvæmd fjárhagslegs aðskilnaðar sé í samræmi við ákvörðun nr. 13/1997, sbr. ákvörðun nr. 34/2000 og úrskurð nr. 2/2001, hafi verið sendir Samkeppnisstofnun og hafi samkeppnisyfirvöld ekki gert athugasemdir við framkvæmd hans eftir það. Fái ekki á nokkurn hátt staðist staðhæfingar stefnanda um óréttmæta viðskiptahætti eða brot gegn ákvörðunum samkeppnisyfirvalda og samkeppnislögum.

Varðandi Rannsóknarstofu Umhverfisstofnunar (áður Hollustuverndar ríkisins) byggir stefndi á því að hinn 25. mars 1997 hafi Samkeppnisráð, með ákvörðun nr. 8/1997, ákveðið að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað milli rannsóknarstofu og annarra sviða Hollustuverndar frá og með 1. janúar 1998. Í samræmi við þá ákvörðun hafi fjárhagur rannsóknarstofunnar verið fjárhagslega aðskilinn frá öðrum rekstri stofnunarinnar frá og með 1. janúar 1998 og stofnunin notið ráðgjafar ríkisbókhalds og leiðbeiningar Ríkisendurskoðunar í því sambandi.

Með 2. og 3. mgr. 18. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir hafi verið kveðið á um að starfsemi stofnunarinnar, sem sé í samkeppnisrekstri, skyldi fjárhagslega aðgreind frá annarri starfsemi hennar og falli undir það m.a. sala á þjónustu, ráðgjöf, rannsóknum og prófunum og hvers konar eftirlitsstarfsemi sem þar kunni að vera stunduð. Með lögunum hafi hins vegar verið felld niður sú lagaskylda að Hollustuvernd ræki rannsóknarstofu og hafi það leitt til þess að mati Hollustuverndar að ákvæði 21. gr. fæli í sér þjónustugjöld vegna laga- og reglugerðarbundinna verkefna, en hafi ekki gilt um setningu gjaldskrár rannsóknarstofunnar vegna sölu á þjónustu í samkeppnisrekstri á einkaréttarlegum grundvelli. Hafi rannsóknarstofan á þeim grundvelli frá árinu 2000 hækkað gjaldskrá einhliða án afskipta ráðuneytisins þar sem tekið sé tillit til hæfilegrar álagningar, sbr. 5. tl. ákvörðunar nr. 8/1997, og birt hana á heimasíðu sinni. Hafi í raun verið tekið undir þau sjónarmið um túlkun á 21. gr. laganna í áliti Samkeppnisráðs nr. 7/2000, þó það hafi beint þeim tilmælum til ráðherra að hlutast til um breytingu á orðalagi 21. gr. laganna, til að taka af allan vafa um að rannsóknarstofan gæti tekið sjálfstæðar ákvarðanir um gjaldskrá sína.

Helstu skýringar á rekstrartapi á árunum 1998 og 1999 hafi verið mikil hækkun launakostnaðar og mikil vinna vegna lokaundirbúnings faggildingar og aðkeyptrar þjónustu vegna faggildingar úttekta. Á árinu 1996 hafi verið farið fram á 30 – 35% hækkun á gjaldskrá rannsóknarstofunnar, fyrst og fremst vegna mikils kostnaðar við fyrirhugaða faggildingu en leyfi hins vegar aðeins fengist fyrir 15% hækkun. Strax eftir að rekstraruppgjör hafi legið fyrir 1998, í marsmánuði 1999, hafi verið farið fram á heimild til gjaldskrárhækkunar en ný gjaldskrá ekki tekið gildi fyrr en 1. febrúar 2000, sem leitt hafi til þess að áframhaldandi tap varð á rekstri rannsóknarstofunnar á árinu 1999. Hækkun gjaldskrárinnar þann 1. febrúar 2000 og aftur í mars 2001 hafi snúið dæminu við og tryggt rekstrarhagnað. Gjaldskrá hafi hækkað um 45% frá því fjárhagslegur aðskilnaður hafi tekið gildi. Hafi rannsóknarstofan greitt niður rekstrartap á árinu 1998 og 1999 ásamt fjármagnskostnaði og hafi hún eftir það verið rekin með hagnaði og sé fjárhagsstaðan í góðu jafnvægi.

Þjónusta rannsóknarstofunnar við lögbundin verkefni, eða verkefni sem ekki séu í samkeppnisrekstri, hafi eingöngu verið veitt samkvæmt árlegum þjónustusamningi við Umhverfisstofnun þar sem samið sé um greiðslur á kostnaðarverði fyrir einstök verkefni. Sama sé að segja um aðkeypta þjónustu frá Umhverfisstofnun (leigu á tækjum, skrifstofuþjónustu, síma o.fl.) sem tryggi að prófunarstofurekstur rannsóknarstofunnar sem sé í samkeppni geti ekki verið niðurgreiddur af annarri þjónustustarfsemi. Flest rannsóknarverkefni sem rannsóknarstofan hafi tekið þátt í séu gerð sem þjónustuverkefni fyrir utanaðkomandi aðila. Greiðslur vegna þátttöku í rannsóknarverkefnum hafi aldrei gert meira en að standa undir þeim kostnaði sem rannsóknarstofan hafi haft af verkefninu.

Sú fullyrðing að rannsóknarstofan veiti 30% afslátt til heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga, sem stofnunin endurgreiði og feli í sér ólögmæta niðurgreiðslu, standist ekki. Í áliti samkeppnisráðs nr. 7/2000 sé ekki fundið að þeirri tilhögun og hafi stefnandi ekki leitast við að fá þeirri ákvörðun að neinu leyti hnekkt, sbr. 55. og 56. gr. samkeppnislaga. Umhverfisstofnun sé nauðsynlegt að hafa aðgang að ýmsum rannsóknarniðurstöðum heilbrigðisnefnda, meðal annars vegna samskipta við alþjóðastofnanir. Rannsóknarstofan sé faggildur skoðunaraðili og sem slíkur geti hún einungis afhent rannsóknarniðurstöðu til þess aðila sem greiði fyrir sýni. Á þeim grundvelli greiði Umhverfisstofnun hluta kostnaðar við tilteknar mælingar og fái fyrir það aðgang að rannsóknarniðurstöðunum sem stofnuninni séu nauðsynlegar til að rækja lögmætt hlutverk sitt.

Öllum skilyrðum Samkeppnisráðs um fjárhagslegan aðskilnað hafi verið fullnægt af hálfu stofnunarinnar strax frá upphafi. Rekstrarreikningar rannsóknarstofunnar ásamt stofnefnahagsreikningi, efnahagsreikningi, útistandandi kröfum og greinargerð framkvæmdastjóra rannsóknarstofunnar hafi verið send Samkeppnisstofnun, Ríkisendurskoðun og umhverfisráðuneytinu á hverju ári. Hafi samkeppnisyfirvöld ekki gert athugasemdir við framkvæmd hans. Fái þannig ekki á nokkurn hátt staðist staðhæfingar stefnanda um óréttmæta viðskiptahætti eða um brot gegn ákvörðunum samkeppnisyfirvalda eða samkeppnislögum.

Staðhæfingum stefnanda, um að samkeppnisyfirvöld hafi með málsmeðferð sinni valdið honum tjóni, vísar stefndi eindregið á bug sem röngum og ósönnuðum. Þá fáist heldur ekki séð að stefnandi geti talist aðili að því eftirliti sem Samkeppnisstofnun hafði með Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins í kjölfar afgreiðslu áfrýjunarnefndar Samkeppnisráðs nr. 2/2001 og ákvörðunar Samkeppnisráðs nr. 7/2000 hvað varði Rannsóknarstofu Umhverfisstofnunar.

Með öllu sé ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni er varða kunni bótaskyldu að lögum. Krafa stefnanda sé vanreifuð og óljós. Með öllu sé ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna sölu framangreindra prófunarstofa á mælingum og þaðan af síður sé sannað að sú sala hafi brotið gegn samkeppnislögum eða að stofnanirnar hafi valdið stefnanda tjóni með ólögmætum og saknæmum hætti. Sá málatilbúnaður stefnanda að hann hafi þurft að hafa sína gjaldskrá 20% lægri en rétt væri sæti furðu. Það leiði af samkeppni að allir keppi um verkefni og reyni því að bjóða uppá sem hagstæðast verð. Ekkert liggi fyrir um hver hafi verið álagning stefnanda. Stefnandi hafi ekki lagt fram gjaldskrá sína og sé ekki vitað til þess að stefnandi hafi birt hana. Gjaldskrár fyrir einstakar mælingar segi heldur ekki allt um tekjumöguleika rannsóknarstofa. Tegund verkefna skipti mestu máli og sú hagræðing sem hægt sé að ná fram. Stór verkefni feli oft í sér verulegan afslátt frá gjaldskránni og því endurspeglist tekjumöguleikar rannsóknarstofa oft mun frekar af þeim tilboðum sem þær geri í verkefni og þeim afsláttarkjörum sem þær treysti sér til að bjóða uppá. Sé með öllu ósannað að álagning samkvæmt gjaldskrá hans hafi þurft að vera óeðlilega lág. Varakröfu sína um lækkun á stefnukröfum byggir stefndi á öllum sömu sjónarmiðum og varðandi aðalkröfu.

NIÐURSTAÐA

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stofnanir ríkisins, sem hafi selt þjónustumælingar í samkeppni við stefnanda allt frá gildistöku samkeppnislaga, hafi brotið gegn góðum viðskiptaháttum með því að samkeppnisrekstur hafi ekki verið fjárhagslega aðgreindur frá öðrum rekstri og lögbundnum verkefnum þessara stofnana sem nutu fjárveitinga á fjárlögum. Þannig hafi samkeppnisreksturinn í raun verið niðurgreiddur með ólögmætum hætti. Í þessu sambandi eru tilteknar stofnanir, Rannsóknarstofa landbúnaðarins, Hollustuvernd ríkisins (nú Umhverfisstofnun) og Rannsóknarstofa fiskiðnaðarins nefndar. Við meðferð málsins var ekki á því byggt að Rannsóknarstofa landbúnaðarins hefði brotið gegn stefnanda.

Óumdeilt er í máli þessu að samkeppni ríkti á milli Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins, Hollustuverndar ríkisins og Rannsóknaþjónustunnar Sýni ehf. á ákveðnum þjónustusviðum, rekstrarárin 1998 til 2004. Samkeppni þessara fyrirtækja varðar bæði gæði þjónustunnar og verðlagningu. Engu að síður má ætla að kaupendur þjónustu þessara stofnanna sem rekin er í samkeppni leitist við að halda kostnaði í lágmarki með því að kaupa samkynja þjónustu þar sem hún er boðin gegn lægsta verði. M.ö.o. er verðteygni þessarar þjónustu lítil. Gjaldskrá samkeppnisaðila á þeim sviðum þar sem þeir bjóða sömu þjónustu (rannsóknir) skiptir því miklu máli í samkeppni um viðskiptavini. Eins og fram hefur komið úrskurðaði Samkeppnisráð að framangreindar stofnanir ættu að skilja fjárhagslega á milli þeirra starfsemi sem er í samkeppni og þeirrar starfsemi sem er það ekki í reikningum sínum. Skilyrðin voru tiltekin í 5 liðum og samkvæmt 5. tl. ákvörðunar Samkeppnisráðs nr. 8/1997 og 13/1997 skal gjaldskrá standa undir rekstrarkostnaði þjónustusviða auk hæfilegrar álagningar eins og um sjálfstæðan rekstur væri að ræða.

Það er mat dómsins að Hollustuvernd ríkisins hafi ekki, í skilningi almennu skaðabótareglunnar, brotið góða viðskiptahætti með saknæmum og ólögmætum hætti með því að prófunarrekstur stefnda, sem var í samkeppni við stefnanda, hafi í raun verið niðurgreiddur af annarri starfsemi þessarar blönduðu ríkisstofnunar á árabilinu 1998 til 2004. Jafnframt telur dómurinn að Hollustuvernd ríkisins hafi í öllum meginatriðum farið að ákvörðun samkeppnisráðs nr. 8/1997 og lagað rekstur sinn að henni svo fljótt sem kostur var. Rannsóknarstofa Hollustuverndar var rekin með tapi rekstrarárin 1998 og 1999 en með hagnaði frá þeim tíma. Rannsóknarstofan hefur samkvæmt gögnum málsins greitt niður rekstrartap áranna 1998 og 1999 og er fjárhagsstaðan í jafnvægi. Það er því ljóst að gjaldskrá Hollustuverndar ríkisins stendur undir kostnaði við að veita þjónustu í samkeppni við einkaaðila á tímabilinu 1998 til 2004.

Með ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 13/1997 mælti ráðið fyrir um fjárhagslegan aðskilnað milli þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins og annarra sviða stofnunarinnar frá 1. janúar 1998 svo sem nánar greinir í ákvörðunarorði. Hinn fjárhagslegi aðskilnaður var skilgreindur í fimm töluliðum:

1. Stofnuð verði sérstök eining um rekstur þjónustusviðs. Reikningshald sviðsins skal vera sjálfstætt. Reikningsskil skulu gerð í samræmi við meginreglur laga um ársreikninga og skulu þau liggja fyrir opinberlega með sambærilegum hætti og almennt gerist.

2. Gera skal sérstakan stofnefnahagsreikning. Skulu þær eignir sem teljast til þjónustusviðs metnar á markaðsverði ef þess er kostur en annars á endurkaupsverði að frádregnum hæfilegum afskriftum.

3. Með skuldum þjónustusviðs skulu teljast skuldbindingar sem tengjast starfsemi sviðsins.

4. Öll viðskipti milli þjónustusviðs og annarra sviða Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins skulu verðlögð á markaðsverði eins og um viðskipti milli óskyldra aðila væri að ræða. Ef markaðsverð liggur ekki fyrir skal miðað við kostnaðarverð að viðbættri hæfilegri álagningu.

5. Gjaldskrá skal standa undir rekstrarkostnaði þjónustusviðs auk hæfilegrar álagningar eins og um sjálfstæðan rekstur væri að ræða.

Sé litið til tímabilsins 1998 til 2003 í heild þá er það mat dómsins að þjónustusvið Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins hafi ekki uppfyllt tvo af framangreindum liðum í ákvörðun samkeppnisráðs nr. 13/1997.

Í fyrsta lagi ber að líta til úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 2/2001 frá 2. febrúar 2001 en þar segir:

,,Upphafsefnahagsreikning þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins ber að útbúa þannig að tekið sé sanngjarnt tillit til þeirra varanlegu verðmæta sem hafa myndast við þróunar- og rannsóknarvinnu.

Samkeppnisráði er falið að meta viðbótar launakostnað þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins og gefa fyrirmæli um að hann verði færður til gjalda í reikningi þjónustusviðsins.

Samkeppnisráði er falið að kanna réttmæti athugasemda áfrýjanda um hvort færslum kunni að vera ábótavant varðandi leigugreiðslur eða afskriftir af tækjum sem þjónustusviðið kann að hafa haft afnot af hjá Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins.

Að öðru leyti eru ákvörðunarorð samkeppnisráðs nr. 34/2000 frá 4. desember 2000 staðfest.“

Framangreindur úrskurður ber með sér að Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins fór ekki að ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 13/1997 hvað varðar frágang á stofnefnahagsreikningi hinn 1. janúar 1998 fyrir þjónustusvið Rannsóknarstofnunnar fiskiðnarins. Í kjölfar úrskurðar áfrýjunarnefndar var stofnefnahagsreikningi stofnunarinnar breytt og komu þær leiðréttingar í ársreikningi 2000. Gjaldskrá Rannsóknarstofnunnar fiskiðnaðarins var því ekki byggð á réttum forsendum á rekstrarárunum 1998 og 1999 enda ekki tekið að fullu tillit til þeirra varanlegu verðmæta sem höfðu myndast við þróunar- og rannsóknarvinnu við ákvörðun gjaldskrár. Að mati dómsins var brotið gegn 2. tl. ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 13/1997 um gerð stofnefnahagsreiknings þar sem eignir skyldu metnar á markaðsverði eða endurkaupsverði. Í gögnum málsins eru ársreikningar þjónustusviðs og ársreikningar Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins fyrir árin 1998 – 2003. Þar kemur fram að rekstrartap stofnunarinnar árið 1998 fyrir fjármagnsliði nam 3,9 milljónum króna og á árinu 1999 var hagnaður fyrir fjármagnsliði 1,6 milljónir króna. Hér vantar þá afskriftir til gjalda vegna viðbótarstofnkostnaðar, sbr. fyrrgreindan úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 2/2001.

Í kjölfar leiðréttinga, sem byggðar voru á nefndum úrskurði, jókst tap af rekstri þjónustusviðs Rannsóknarnefndar fiskiðnaðarins verulega. Árið 2000 nam rekstrartap (tap fyrir fjármagnsliði) þjónustusviðs 7,2 milljónum króna, árið 2001 nam rekstrartap þjónustusviðs 4 milljónum króna, árið 2002 nam rekstrartap þjónustusviðs 29,2 milljónum króna og árið 2003 nam rekstrartap þjónustusviðsins 27,8 milljónum króna.

Í öðru lagi liggur fyrir að þjónustusvið Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins var rekið með tapi öll árin 1998 til og með 2003. Samtals nam tap þjónustusviðsins 108,7 milljónum króna á þessu tímabili. Eru þá fjármagnsliðir með taldir. Ekki liggja fyrir upplýsingar um rekstrarniðurstöðu þjónustusviðs fyrir árið 2004.

Fjármögnun á tapi þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins var í gegnum viðskiptareikning við móðurfélagið, Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins. Viðskiptareikningur þjónustusviðsins í árslok 1998 nam 8,8 milljónum króna en í árslok 2003 nam skuld við móðurfélagið 111,3 milljónum króna og uppsafnað tap (neikvætt eigið fé) þjónustusviðsins nam 93,7 milljónum króna í árslok 2003.

Af framangreindum fjárhæðum úr rekstri og efnahag þjónustusviðs Rannsóknarstofu fiskiðnaðarins á árunum 1998 til 2003 má ljóst vera að gjaldskrá þjónustusviðsins tryggði ekki að tekjur sviðsins stæðu undir rekstrarkostnaði á framangreindu tímabili. Rekstur þjónustusviðsins skilaði því ekki hæfilegri álagningu eins og um sjálfstæðan rekstur væri að ræða á því tímabili sem til skoðunar er. Samkvæmt þessu telur dómurinn að á tímabilinu frá 1998 hafi verið brotið gegn 5. tl. ákvörðunar Samkeppnisráðs nr. 13/1997 sem kveður á um að gjaldskrá þjónustusviðsins skuli standa undir rekstrarkostnaði þjónustusviðs auk hæfilegrar álagningar eins og um sjálfstæðan rekstur væri að ræða.

Að mati dómsins er skýrt orsakasamband milli gjaldskrár Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins og möguleika stefnanda til að hækka eigin gjaldskrá enda leita viðskiptavinir að hagkvæmasta verði á markaði fyrir samkynja þjónustu. Gjaldskrá Rannsóknarstofu fiskiðnaðarins hefur því að mati dómsins verið ákvarðandi um verð á þeim rannsóknum sem boðnar voru í samkeppni á tímabilinu og þannig haft áhrif á möguleika stefnanda til að hækka eigin gjaldskrá. Allt tímabilið var tap af rekstri þjónustusviðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins og um verulegt tap að ræða síðari hluta tímabilsins (rekstrarárin 2002 og 2003) sem er skýr vísbending um að gjaldskrá stofnunarinnar hafi ekki staðið undir kostnaði af starfseminni. Tap þjónustusviðsins á tímabilinu 1998 til 2003 var fjármagnað í gegnum viðskiptareikning móðurfélagsins. Í ljósi viðvarandi rekstrartaps hefði þjónustusviði Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins reynst erfitt að fjármagna sig með auknu eigin fé og lánsfé og því óvíst að rekstrinum hefði verið haldið úti ef ekki hefði notið við fjármögnunar í gegnum móðurfélagið. Það er því mat dómsins að of lág gjaldskrá stefnda á umræddu tímabili hafi valdið stefnanda tjóni sem stefndi ber ábyrgð á.

Stefnandi hefur lagt fram matsgerð dómkvaddra matsmanna þar sem fram koma tölur úr efnahags- og rekstrarreikningi stefnanda. Í matsgerðinni, sem ekki hefur verið hnekkt, er á því byggt að 75% af starfsemi stefnanda hafi verið í samkeppni sem hér er fjallað um.

Við ákvörðun skaðabóta verður að líta til þess að rekstur stefnanda er háður rekstraráhættu eins og hver annar rekstur á samkeppnismarkaði. Þrátt fyrir að almennar arðsemiskröfur eigenda séu á bilinu 15% – 20%, þegar horft er til framtíðar, verða rekstraraðilar í samkeppnisumhverfi iðulega að sætta sig við lægri arðsemi í rekstri þegar horft er til raunarðsemi liðins tíma. Það er mat dómsins að hæfilegt sé að miða skaðabætur við að rekstur stefnanda, sem var í samkeppni við rekstur stefnda, hefði skilað 2% hagnaði af tekjum á tímabilinu 1998 til 2004 og að arðsemi eigin fjár hefði verið á bilinu 5,5% til 6,0% á tímabilinu.

Með vísan til framangreindra forsendna telur dómurinn skaðabætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 17.800.000 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði.

Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað og er þá ekki litið til virðisaukaskatts.

DÓMSORÐ

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda 17.800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. janúar 2005 til dómsuppsögudags en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað

Dómþingi slitið.

A-x-x V. M-kk-nf.

H-kk-nf A-kk-nf.

Á-kk-nf H-kk-nf Ó-kk-nf.