E-2294/2012

Mál þetta, sem tekið var til dóms eða úrskurðar 5. júní síðastliðinn, var höfðað 25. júní 2012 af SPB hf. (áður Sparisjóðabanki Íslands hf.), Borgartúni 25, Reykjavík á hendur Hafsbrún ehf., Arnórsstöðum neðri, Patreksfirði, til greiðslu skuldar samkvæmt lánasamningi. Fyrirsvarsmaður stefnda er H-kk-nf I-kk-nf, Klettagötu 10, Hafnarfirði.

Endanleg dómkrafa stefnanda er að stefnda verði gert að greiða honum 101.815.836 japönsk jen.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi.

Aðalkrafa stefnda er að málinu verði vísað frá dómi.

Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur verði lækkaðar verulega.

Stefndi krefst málskostnaðar samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðaryfirliti, en til vara er þess krafist að málskostnaður verði látinn niður falla.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Málavextir eru þeir að Sparisjóðabanka Íslands hf. barst beiðni um lánveitingu til stefnda Hafsbrúnar ehf. 21. október 2005 frá þáverandi viðskiptabanka stefnda, Sparisjóði Vestfirðinga. Lánveiting var samþykkt á lánanefndarfundi Sparisjóðabanka Íslands hf. 26. október 2005 á grundvelli erindis sem lagt var fyrir lánanefndina þar sem fram kemur að lánsfjárhæð sé allt að 56 milljónir króna og tegund sé erlent lán, japönsk jen. Sparisjóðabanki Íslands hf. og stefndi undirrituðu 4. nóvember 2005 lánssamning sem á forsíðu nefnist „Lánssamningur (Lán í erlendum gjaldmiðlum)“. Samkvæmt því sem greinir í samningnum lofaði stefnandi að lána stefnda „108.000.000 ***eitthundraðogáttamilljónir japanskra jena***“ og stefndi lofaði að taka sömu fjárhæð að láni. Í lánssamningnum eru bókstafirnir CHF prentaðir fyrir framan fjárhæðina en strikað hefur verið yfir þá og eftir stendur framangreindur texti um lánsfjárhæð. Til tryggingar láninu afhenti stefndi Sparisjóðabankanum tryggingarbréf útgefið af stefnda að fjárhæð 124.500.000 japönsk jen og tryggingarvíxilform útgefið af stefnda, með umboð til útfyllingar ef til vanskila kæmi að fjárhæð 124.500.000 japönsk jen. Lánið skyldi endurgreiðast á þremur árum með heimild til framlengingar að uppfylltum nánar tilteknum skilyrðum í samningnum.

Í viðauka 1 með lánssamningnum 4. nóvember 2005, sem ber heitið beiðni stefnda um útborgun láns, er vísað til lánssamnings um lán að fjárhæð 108.000.000 japanskra jena og þess óskað að lánið verði greitt út 9. nóvember 2005 á íslenskan krónureikning hans hjá Sparisjóði Vestfirðinga. Þar kemur fram að lánið óskist notað til að endurfjármagna eldri skuldir lántaka auk þess að fjármagna kaup á útgerðarfyrirtæki. Í „Kaupkvittun“ Sparisjóðabankans 9. nóvember 2005 kemur fram að vextir séu 1,91%, upphæð láns sé 108.000.000 japanskra jena, gengi sé 0,51260 og upphæð í íslenskum krónum sé 55.360.800 krónur. Frá lánsfjárhæð er dregið lántökugjald og gjald fyrir skjalagerð, sem bæði er tilgreint í japönskum jenum og íslenskum krónum og að niðurstaðan, fjárhæðin sem greidd var stefnda, sé 54.792.192 íslenskar krónur. Í skjalinu var áætlað greiðsluflæði lánsins tilgreint í japönskum jenum miðað við þágildandi greiðsluskilmála og vexti. Skyldi 1/20 lánsins, 5.400.000 japönsk jen, endurgreiðast 1. nóvember 2006 ásamt samningsvöxtum, 1/20 hluti, 5.400.000 japönsk jen, 1. nóvember 2007 ásamt vöxtum en eftirstöðvarnar 18/20 hlutar, 97.200.000 japönsk jen, skyldu greiðast 1. nóvember 2008 ásamt vöxtum.

Stefndi greiddi af láninu á fyrstu tveimur gjalddögum þess í samræmi við samninginn. Á greiðslukvittunum eru tilgreindar upphæðir afborgunar og vaxta í japönskum jenum, vaxtastig og gengi tilgreint og upphæðir þessara liða í íslenskum krónum, auk tilkynningar og greiðslugjalds 695 íslenskar krónur á hvorum gjalddaga. Greiðslurnar voru skuldfærðar af íslenskum krónureikningi stefnda, 4.350.926 krónur 1. nóvember 2006 og 4.161.528 krónur 1. nóvember 2007. Á greiðslukvittun 1. nóvember 2006 kemur fram að afborgun af láninu var 5.400.000 japönsk jen og vextir 2.050.301 japanskt jen, en vaxtastig var þá 1,914%. Þann 1. nóvember 2007 var afborgun 5.400.000 japönsk jen og vextir 2.569.418 japönsk jen en vaxtastig var þá 2,882%.

Með beiðni starfsmanns Sparisjóðs Vestfirðinga 27. október 2008 var óskað eftir framlengingu á láni stefnda samkvæmt samningnum að teknu tilliti til hækkaðs vaxtaálags og að einungis yrðu greiddir vextir á komandi lokagjalddaga 1. nóvember 2008. Sparisjóðabanki Íslands hf. féllst á þá beiðni og 4. nóvember 2008 voru skuldfærðar 3.499.793 íslenskar krónur af reikningi stefnda, sem samkvæmt greiðslukvittun þann dag er greiðsla á vöxtum að fjárhæð 2.847.874 japönsk jen, auk tilkynningar og greiðslugjalds sem var 610 íslenskar krónur. Sparisjóðabanki Íslands hf. lagði í framhaldinu til þær skilmálabreytingar að fresta greiðslu höfuðstóls til 1. júlí 2009 og að vaxtaálag yrði hækkað í 3,9%. Þá var lagt til að gerð yrði sú breyting á skilmálum lánsins að lánveitanda yrði heimilt að myntbreyta höfuðstól skuldarinnar í evrur þannig að í stað þess að miðast við jafnvirði íslenskra króna í japönskum jenum þá skyldi fjárhæð framvegis miðast við jafnvirði íslenskra króna í evrum. Jafnframt skyldi lánveitandi hafa heimild til að myntbreyta höfuðstóli skuldarinnar yfir í íslenskar krónur. Yrði sú heimild nýtt skyldi lántaki greiða af láninu verðtryggða kjörvexti skuldabréfalána. Stefndi hafnaði þessum skilmálabreytingum í febrúar 2009 og gaf í fréttaviðtali þá skýringu að hann sætti sig ekki við að stefnanda yrði gert kleift að myntbreyta láninu úr japönskum jenum í evrur eða í íslenskar krónur.

Fjármálaeftirlitið neytti 27. mars 2009 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5, gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar Sparisjóðabanka Íslands hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd. Stefnandi, SPB hf., tók í framhaldi af því meðal annars við umsjón með allri meðferð eigna bankans og er óumdeilt að þar á meðal sé krafa á hendur stefnda samkvæmt lánssamningnum frá 4. nóvember 2005.

Að undangengnum viðræðum málsaðila var undirritaður viðauki við lánssamninginn 13. júlí 2009 þar sem fram kemur að stefnandi fellst á þá frestun sem stefndi óskaði eftir á endurgreiðslu höfuðstóls láns, upphaflega að fjárhæð 108.000.000 japanskra jena, þannig að gjalddaga skuldarinnar yrði frestað um 12 mánuði frá upphaflegum gjalddaga, til 1. nóvember 2009, og vaxtaálag hækkað í 3,9% á LIBOR/EURIBOR-vexti. Í þessum skilmálabreytingum var engin heimild veitt til myntbreytingar á láninu, hvorki í evrur né íslenskar krónur, sem stefndi hafði hafnað. Lánið var eftir skilmálabreytinguna á gjalddaga hinn 1. nóvember 2009 en stefndi stóð ekki skil á greiðslunni. Hann hefur ekkert greitt af höfuðstól lánsins síðan 1. nóvember 2007 og ekki af áföllnum vöxtum síðan 4. nóvember 2008.

Stefnda var send tilkynning um vanskil 13. janúar 2010, ítrekun vegna þeirra vanskila 25. janúar s.á. og loks innheimtuviðvörun 4. mars s.á. og innheimtubréf þann 29. mars s.á. Krafan nam þá samkvæmt innheimtubréfinu 104.632.551 japönsku jeni, að teknu tilliti til áfallinna vaxta og dráttarvaxta miðað við stöðu lánsins 17. mars 2010. Þá var send aðfararbeiðni til Sýslumannsins á Patreksfiðri 18. júní 2010. Í kjölfar samskipta í því augnamiði að ná sáttum um greiðslu stefnda á skuldinni samkvæmt lánssamningnum féll stefnandi frá aðfararbeiðninni. Sættir hafa hins vegar ekki tekist. Málsaðilar deila ekki um skuldbindingargildi samningsins í sjálfu sér. Þetta mál er höfðað til innheimtu skuldarinnar.

Stefndi byggir varnir sínar í málinu meðal annars á því að hann hafi fengið lánið hjá Sparisjóðabankanum fyrir milligöngu viðskiptasparisjóðs síns. Hann hafi 19. janúar 2007 undirritað annan sambærilegan lánssamning við Sparisjóð Vestfirðinga, en Sparisjóðurinn var eftir sameiningu við Sparisjóðinn í Keflavík yfirtekinn af Landsbanka Íslands hf. í upphafi árs 2011. Með bréfi Landsbankans 5. október 2011 var stefnda tilkynnt að í kjölfar lagabreytingar í desember 2010 á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hefðu eftirstöðvar þess láns verið endurútreiknaðar miðað við lægstu óverðtryggðu vexti Seðlabankans. Stefndi sættir sig ekki við það að tvö eins lán, sem hann fékk fyrir tilstuðlan Sparisjóðs Vestfjarða hafi nú verið meðhöndluð á þennan mismunandi máta. Annað endurreiknað þar sem það teljist ólögmætt en þess freistað að innheimta hitt.

Ágreiningur aðila snýst um það að stefndi telur lánveitinguna hafa verið lán í íslenskum krónum sem hafi að geyma ákvæði um ólögmæta gengistryggingu, en ekki lán í erlendum myntum. Stefnandi fellst ekki á að lánssamningurinn sé ólögmætur að þessu leyti eða öðru og krefst efnda samkvæmt efni hans.

Krafa stefnda um frávísun málsins byggir að miklu leyti á málsástæðum sem varða einnig efni máls og því var með samþykki beggja málsaðila og stoð í 2. mgr. 100. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ákveðið að málið skyldi flutt munnlega og leyst úr kröfu um frávísun og efni máls í einu lagi. Við aðalmeðferð málsins fóru engar skýrslutökur af fyrirsvarsmönnum aðila eða vitnum fram.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína á ákvæðum lánssamnings sem stefndi hafi gengist undir og meginreglum samninga- og kröfuréttarins um skuldbindingargildi loforða.

Um sé að ræða gilt lán í erlendum gjaldmiðli en ekki lán í íslenskum krónum, sem bundið sé gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við ákvæði laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Í málavaxtalýsingu stefnanda er gerð grein fyrir efni lánssamnings og afborgunum stefnda af höfuðstól og vöxtum. Stöðu kröfu sinnar samkvæmt lánssamningnum sundurliði stefnandi miðað við 1. nóvember 2009 þannig:

Höfuðstóll 97.200.000 japönsk jen

Samningsvextir 4.615.836 japönsk jen

Samtals 101.815.836 japönsk jen

Stefnandi vísi til dómskjala sem hann hafi lagt fram með stefnunni þar sem fram komi innborganir sem greiddar hafi verið inn á lánið áður það hafi gjaldfallið, fjárhæð hverrar þeirra í japönskum jenum og ráðstöfun þeirra inn á höfuðstól lánsins og áfallna vexti. Í dómskjali sé einnig að finna sundurliðun á stöðu skuldarinnar hinn 1. nóvember 2009.

Eins og greini í forsendum dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 fari skuldbinding í erlendum gjaldmiðli ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt þeim sé hins vegar óheimilt að binda lán eða annars konar skuldbindingu í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, svo sem tekið sé fram í athugasemdum er fylgt hafi frumvarpi til laganna. Af orðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verði ráðið að við úrlausn á því, hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum, verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggi til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skipti einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin sé tilgreind í þeim, sbr. dóma Hæstaréttar 23. nóvember 2011 í málum nr. 551 og 552/2011, sbr. og dóm Hæstaréttar 3. nóvember 2011 í máli nr. 520/2011.

Stefnandi vísi hér jafnframt til dóms Hæstaréttar frá 7. júní 2012 í málinu nr. 524/2011. Í forsendum dómsins sé meðal annars að finna eftirfarandi lýsingu á skuldabréfi því sem um hafi verið þrætt í því máli: Við úrlausn þess hvort um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum er að ræða eða ólögmætt gengistryggt lán í íslenskum krónum er fyrst að líta til heitis skuldabréfsins en fyrirsögn þess er: „Skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum.“ Í öðru lagi að lánsfjárhæðin er samkvæmt orðalagi skuldabréfsins fyrst tilgreind í þremur erlendum gjaldmiðlum, svissneskum frönkum, japönskum yenum og evrum, og síðan jafnvirði lánsins í íslenskum krónum. Í þriðja lagi eru vextir samkvæmt skuldabréfinu til samræmis við að um erlent lán sé að ræða tilgreindir Libor og Euribor vextir. Í fjórða lagi er til skilmálabreytingarinnar að líta, en fyrirsögn hennar er: „Skilmálabreyting skuldabréfs í erlendum myntum/mynteiningum“ og er jafnvirðisfjárhæðar í íslenskum krónum þar ekki getið. Þegar framangreind atriði eru virt verður lagt til grundvallar að hér hafi verið tekið gilt lán í hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum. Nánar tiltekið hafi hinnar erlendu skuldbindingar skilmerkilega verið getið, ásamt öðru. Af forsendum dómsins megi ráða að framangreint atriði hafi haft verulega þýðingu um þá niðurstöðu dómsins.

Í þeim málum þar sem talið hafi verið að um lán í íslenskum krónum væri að ræða bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, sbr. mál frá 9. júní 2011 í máli nr. 145/2011 og dóma Hæstaréttar í málunum nr. 603 og 604/2010, hafi sérstaklega verið til þess vísað að hin erlenda lánsfjárhæð væri hvergi tilgreind. Sama gildi um þau lánsskjöl sem verið hafi til umfjöllunar í Hrd. nr. 30 og 31/2011, sem og í dómi Hæstaréttar frá 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 (Mótormax-málið).

Í fyrirliggjandi lánssamningi sem beri heitið „Lánssamningur (lán í erlendum gjaldmiðlum)“ sé skuldbindingin ákveðin í japönskum jenum (JPY) og lánsfjárhæðin tilgreind sem JPY 108.000.000 „***eitthundraðogáttamilljónir japanskra jena***“. Telji stefnandi þannig hafið yfir vafa að lánsskuldbinding sú, sem hér um ræði, sé í erlendri mynt. Í lánssamningnum sjálfum sé hvergi minnst á lánsskuldbindingu í íslenskum krónum og engin krónufjárhæð tilgreind. Þegar lánið hafi verið greitt út, sbr. viðauka I við lánssamninginn („beiðni um útborgun“) og kaupkvittun, hafi hin erlenda lánsfjárhæð verið sú sama og í lánssamningnum og gengi fjárhæðarinnar tilgreint. Þá hafi einnig verið sett fram áætlað greiðsluflæði lánsins miðað við „núverandi greiðsluskilmála og vexti“ og sé hún tiltekin í hinni lánuðu mynt, japönskum jenum. Sé framangreint einnig ótvírætt til marks um að lánveitingin sé í erlendri mynt. Þá sé erlenda lánsskuldbindingin ítrekuð í viðauka við lánssamning. Framangreint fái jafnframt stoð í öðrum ákvæðum lánssamningsins. Að þessu leyti sé umþrætt lánsskjal enn fremur í veigamiklum atriðum frábrugðið þeim sem um ræði í ofangreindum dómum, enda höfuðstóll hinnar erlendu lánsskuldbindingar tiltekinn og lánsfjárhæðin í grunninn í erlendri mynt, sbr. og þá sérstöku áherslu í forsendum framangreindra dóma um tilgreiningu erlendrar fjárhæðar. Séu áðurgreindir dómar Hæstaréttar þannig ekki fordæmi fyrir ólögmæti skuldbindingarinnar.

Enda þótt lánsfjárhæðin hafi verið greidd út í íslenskum krónum og greitt af láninu í íslenskum krónum fái það ekki breytt þeirri niðurstöðu að lánsskuldbindingin sé í erlendri mynt. Í þeim dómum er tilteknir séu hafi slíkur vafi verið á ferðinni um hvort lánsskuldbinding teldist vera í erlendri mynt eða í íslenskum krónum, en bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, í ljósi texta skuldaviðurkenninganna sjálfra og ekki síst þeirrar staðreyndar að lánsfjárhæð hafi í grunninn verið tiltekin í íslenskum krónum, að óhjákvæmilegt hafi verið að líta til annarra atriða til fyllingar eða túlkunar þeim, einkum greiðslu lánanna og afborgana og vaxta. Svo sé hins vegar ekki ástatt hér þar sem lánsskuldbindingin sjálf sé skýrlega tilgreind í erlendri mynt. Þessi skilningur hafi komið fram í dómum Hæstaréttar nr. 551 og 552/2011, og nr. 520/2011. Í dómi nr. 524/2011 frá 7. júní 2012 hafi það með sama hætti ekki haft áhrif á lögmæti samningsins að lánsfjárhæðin hafi verið greidd lántökum í íslenskum krónum inn á tilgreindan reikning þeirra, né heldur að mánaðarlegar afborganir af skuldabréfinu hafi verið greiddar bankanum með skuldfærslu af öðrum tilgreindum reikningi lántakenda í íslenskum krónum.

Önnur niðurstaða en framangreind fái heldur engan veginn staðist að mati stefnanda þar sem hún leiði til þeirrar sérkennilegu niðurstöðu að enda þótt lánsskuldbinding sem slík sé í erlendri mynt þá teljist lán allt að einu vera í íslenskum krónum vegna þess að lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum og stefndi hafi efnt skyldu sína í íslenskum krónum. Slík niðurstaða myndi þá til að mynda þýða að væri lánsskuldbinding tiltekin í íslenskum krónum en andvirði hennar greitt út og/eða til baka í erlendri mynt þá teldist lánið ekki vera lán í íslenskum krónum. Fái slík niðurstaða ljóslega ekki staðist.

Stefnandi bendi jafnframt á að enda þótt lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum þá helgist það af þeirri einföldu ástæðu að stefndi hafi sjáanlega viljað nýta sér lánsfjárhæðina í íslenskum krónum, sbr. tilgang lánsins eins og honum sé lýst í 2. mgr. 1. gr. lánssamningsins og útfylltri beiðni um útborgun á láninu, sbr. viðauka 1 við lánssamninginn. Ekkert hefði verið því til fyrirstöðu að greiða lánsfjárhæðina út í hinni erlendu mynt hefði stefndi farið þess á leit. Stefnandi telji það hins vegar með öllu fráleitt og í andstöðu við viðurkennd sjónarmið um samningsfrelsi, að leggja þá skyldu á lánveitanda að greiða „fýsískt“ út fjármunina í hinni erlendu mynt, eða á gjaldeyrissreikning, til þess að um lánsskuldbindingu í erlendri mynt geti verið að ræða. Enn síður geti gildi samnings verið háð því, að lánveitandi gangi gegn fyrirmælum lántaka um útborgun láns. Í þessu sambandi verði og að horfa til þess að niðurstaðan í fjárhagslegu tilliti sé sú sama þegar lánið hafi verið greitt út, hvort heldur fyrir lánveitanda eða lántaka. Sömu sjónarmið eigi við um greiðslu afborgana og vaxta að breyttu breytanda. Í öllu falli geti greiðsla lánsins og afborgana og vaxta aldrei leitt til þess að lánið teljist í íslenskum krónum þegar svo sé ástatt að lánsfjárhæðin og þar með lánsskuldbindingin sé í grunninn tiltekin í hinni erlendu mynt svo sem hér sé ástatt, sbr. og fyrrnefnda dóma Hæstaréttar nr. 520/2011, nr. 551/2011 nr. 552/2011 og nr. 524/2011.

Í dómum Hæstaréttar 23. nóvember 2011, í málum nr. 551 og 552/2011, sem og í máli nr. 524/2011 frá 7. júní 2012 hafi jafnframt verið vísað til heitis viðkomandi skuldaskjala til rökstuðnings niðurstöðu dómsins.

Af þessu leiði að enda þótt lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum og stefnandi hafi efnt sína skyldu í íslenskum krónum þá fái það ekki breytt þeirri niðurstöðu að lánsskuldbindingin sé að sönnu í erlendri mynt. Verði því þegar af þeim ástæðum að samþykkja alla kröfu stefnanda.

Stefndi hafi jafnframt óskað eftir því að lánið yrði í erlendri mynt og sé þannig fullt samræmi á milli vilja stefnda og lánsskjalsins (lánssamnings) í þessu tilliti. Lán í erlendum myntum hafi notið margfalt betri vaxtakjara á þeim tíma er lánveitingin hafi farið fram en lán í íslenskum krónum. Fari þannig ekki á milli mála að vilji stefnda hafi staðið til þess að skuldbinda sig í erlendri mynt. Af ársreikningum félagsins megi og sjá að stefndi hafi litið á lán SPB hf. sem lán í erlendum gjaldmiðli. Þar komi fram undir liðnum „Langtímaskuldbindingar“ að það greinist með ákveðnum hætti, þ.e. „Sparisj.bankinn erlent lán“. Þá sjáist jafnframt í málsskjölum að stefndi hafi verið með fleiri lán í erlendum gjaldmiðlum í sínum bókum. Í þessu samhengi beri jafnframt að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljist gildir nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum.

Stefnandi bendi á önnur ákvæði lánsskjalsins er staðfesti að um lánveitingu í erlendri mynt hafi verið að ræða, ekki síst tilgreiningu á vöxtum sem lántaka beri að greiða af láninu samkvæmt 3. gr. samningsins, sem og 12. gr. samningsins um vanskilavexti. Í dómi nr. 524/2012 frá 7. júní 2012 hafi sérstaklega verið til þessa horft, sbr. Í þriðja lagi eru vextir samkvæmt skuldabréfinu til samræmis við að um erlent lán sé að ræða tilgreindir Libor og Euriobor vextir. Þá sé jafnframt fyrirvari vegna endurfjármögnunar lánveitanda á erlendum myntum í 4. gr. og í 6. gr. samningsins sé lántaka veitt heimild til að breyta láninu úr þeim gjaldmiðli sem það er tekið í, yfir í aðra erlenda mynt. Þá sé jafnframt í 11. gr. heimild til handa lánveitanda að breyta láninu úr hinni erlendu lánsmynt yfir í íslenskar krónur komi til vanskila af hálfu lántaka, en slíkt hefði verið óþarfi ef lánið hefði frá upphafi verið í íslenskum krónum. Loks séu það tilgreindar sem breyttar forsendur fyrir lánveitingunni í 14. gr. ef lánveitandi getur ekki aflað lánsfjár erlendis á sambærilegum kjörum og gengið hafi verið út frá við gerð samningsins vegna óviðráðanlegra ytri atvika (force majeure).

Þá veiti 1. mgr. 16. gr. lánssamningsins stefnanda heimild til að skuldfæra viðskiptareikning stefnda hjá stefnanda fyrir afborgunum, vöxtum, gengismun, verðbótum, dráttarvöxtum og hvers konar kostnaði af láninu, þar með talið innheimtukostnaði, er greiðslur teljist fallnar í gjalddaga samkvæmt ákvæðum lánssamningsins. Ákvæði þetta tengist 7. og 8. mgr. 2. gr. lánssamningsins, en þar segi (7. mgr.): við greiðslu á lánshluta í erlendri mynt, þegar greitt er með viðkomandi mynt, skal lántaki greiða á gjalddaga afborgana og/eða vaxta, inn á gjaldeyrisreikninga sem lánveitandi tilgreinir hverju sinni. Í 8. mgr. sé lántaka veitt heimild til að kaupa gjaldeyri af lánveitanda vegna greiðslu afborgana, en þar segi greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur af lánshluta í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi lánveitanda á gjalddaga. Ákvæði 1. mgr. 16. gr. lánssamningsins sé með öðrum orðum nánari útfærsla á heimild stefnda til að kaupa gjaldeyri af stefnanda vegna greiðslna samkvæmt lánssamningnum. Veiti stefndi þar stefnanda heimild til að skuldfæra reikning í íslenskum krónum til að standa straum af gjaldeyrisviðskiptunum. Í greiðslukvittunum komi fjárhæð afborgunar skilmerkilega fram í japönskum jenum sem síðan sé umreiknuð í íslenskar krónur miðað við sölugengi stefnanda á japönskum jenum tilgreindan dag, sbr. 8. mgr. 2. gr. lánssamningsins. Fjárhæð kaupanna hafi síðan verið skuldfærð af tilgreindum reikningi stefnda hjá viðskiptabanka sínum, Sparisjóði Vestfirðinga, sem komið hafi greiðslunni til stefnanda. Í ákvæðinu sé jafnframt tilgreint að dragist greiðslan fram yfir gjalddaga er lánveitanda heimilt að láta gengistryggingu á gjaldfallinni fjárhæð haldast til greiðsludags. Framangreindur texti sé til að tryggja að stefnandi (lánveitandi) lendi ekki í gjaldeyrisáhættu færi svo að stefndi greiði ekki kaupverð gjaldeyris á gjalddaga, og lánveitandi hafi skuldbundið sig að selja þann gjaldeyri á gengi þess dags og hafi jafnvel keypt gjaldeyri til endursölu af þeim sökum. Slíkt greiðslufall af hálfu lántaka gæti komið til ef ekki væri innstæða á krónureikningi þegar skuldfæra ætti reikninginn vegna kaupa stefnda á gjaldeyri inn á lánið. Orðið „gengistrygging“ vísi því til gjaldeyrisvarna stefnanda vegna umsaminna gjaldeyrisviðskipta hans við stefnda samkvæmt ákvæðum lánssamningsins.

Í viðauka við lánssamninginn (skilmálabreytingu) hafi stefnandi fallist á frestun á endurgreiðslu höfuðstóls. Í skjalinu sé lánsfjárhæðin ítrekuð, þ.e. 108.000.000 japanskra jena. Þá komi skilmerkilega fram að vaxtaálag á LIBOR/EURIBOR-vexti eins og þeir séu skilgreindir í lánssamningnum skuli hækka. Málsaðilar hafi undirritað viðaukann 13. júlí 2009. Í máli Hæstaréttar nr. 524/2011 frá 7. júní 2012 sé vísað til heitis og orðalags í skilmálabreytingu milli aðila því til stuðnings að um lán í erlendum myntum sé að ræða. Sé sú forsenda sett fram til viðbótar við aðrar forsendur, þ.e. heiti lánaskjals, tilgreiningu á fjárhæð í erlendum myntum og þess að tilvísun til vaxtagrunns, þ.e. LIBOR og EURIBOR, beri skilmerkilega með sér að um lán í erlendum myntum sé að ræða. Aðrar skilmálabreytingar á umþrættum lánssamningi hafi ekki verið undirritaðar af aðilum þessa máls.

Ákvæði lánssamningsins varpi þannig til viðbótar við sjálfa lánsskuldbindinguna sem sé í erlendri mynt, hvert og eitt, og til samans, skýru ljósi á þá staðreynd að skuldbinding stefnda sé ekki í íslenskum krónum heldur japönskum jenum. Eigi það við enda þótt lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum og stefndi hafi efnt sína skyldu í íslenskum krónum. Orðalag í skilmálabreytingu þeirri er undirrituð hafi verið milli aðila máls þessa styðji það enn frekar. Ákvæði VI. kafla vaxtalaga hafi því ekki gilt um skuldbindinguna, lánsskuldbindingin sé að sönnu í erlendri mynt og framangreind ákvæði lánssamningsins styðji það ótvírætt.

Stefnandi vísi til ákvæða lánssamningsins svo og meginreglna samninga- og kröfuréttarins um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir fjárskuldbindinga.

Um málskostnað vísi stefnandi til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um varnarþing til 3. mgr. 42. gr. sömu laga, sbr. 4. mgr. 16. gr. lánasamnings.

Í stefnu krafðist stefnandi dráttarvaxta á stefnufjárhæð, en féll við meðferð málsins frá þeim kröfum og endanleg dómkrafa er um greiðslu 101.815.836 japanskra jena.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir dómkröfur sína á því að lánveitingin hafi verið í íslenskum krónum sem stefnda hafi verið gert að endurgreiða í íslenskum krónum með gengistryggingu við tiltekna erlenda gjaldmiðla. Lánið hafi því verið í andstöðu við ófrávíkjanleg ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 sem banni að skuldbinding í íslenskum krónum sé bundin við gengi erlendra gjaldmiðla og þar með sé lánið ólögmætt.

Stefnufjárhæð máls þessa sé óljós, en henni ætti að haga þannig að hún svari til upphaflegs höfuðstóls í íslenskum krónum, að teknu tilliti til vaxta og innborgana á lánið. Á því sé byggt að lánssamningurinn sé í íslenskum krónum bundinn við þann gjaldmiðil sem í samningnum sé tilgreindur. Stefnandi hafi kosið að búa málstað sinn í annan búning og hafi enga grein gert fyrir rétt reiknaðri kröfu sinni. Því sé óhjákvæmilegt að vísa máli þessu frá dómi af þeim sökum, enda geti stefndi á engan hátt áttað sig á því hvaða krónufjölda hann eigi að greiða stefnanda út frá kröfu hans.

Samkvæmt meginreglu fjármunaréttar og dómvenju beri að meta samninga út frá raunverulegu efni þeirra en ekki heiti þeirra. Sér í lagi sé heitið ekki í samræmi við efnisinntak samningsins. Meginskyldur beggja samningsaðila séu í íslenskum krónum. Lánið sé að auki tekið til að greiða upp skuldbindingar í íslenskum krónum. Stefnandi hafi verið meðvitaður um þessar forsendur þegar lánið hafi verið tekið.

Lánið hafi verið greitt til stefnda í íslenskum krónum inn á íslenskan krónureikning stefnda. Stefndi hafi aldrei átt gjaldeyrisreikning í þeim myntum sem tilgreindar séu í samningnum. Þá sé óumdeilt að greitt hafi verið af láninu í íslenskum krónum, inn á íslenskan krónureikning stefnanda. Þetta hafi ótvírætt þýðingu. Hvorugur málsaðila hafi haft erlenda mynt milli handa í viðskiptum þeirra á milli, stefnandi hafi ekki lánað stefnda erlenda mynt og ekki fengið endurgreidda erlenda mynt. Fjárhæð hinnar tilgreindu myntar til viðmiðunar í texta lánssamningsins hafi tekið mið af þeim íslenska krónufjölda sem stefndi hafi haft þörf fyrir. Vísist í þeim efnum til niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 3/2012 þar sem fjallað sé um fyrri niðurstöðu réttarins í svokölluðu Motomax máli (Hrd. 155/2011) með eftirfarandi orðum:

Líta verður svo á að í dómi í máli 155/2011 hafi sú vísun til erlendra gjaldmiðla ein og sér ekki verið talin nægileg til þess að lánið teldist vera í þeim og yrði því að gæta að því hvernig skyldur samningsaðila voru efndar. Þar háttaði svo til að efndir beggja aðila voru í íslenskum krónum.

Lánið hafi verið greitt í íslenskum krónum og tilgangur lánsins hafi verið að nota íslenskar krónur. Allar framlagðar greiðsluáskoranir málsins tilgreini fjárhæðina í íslenskum krónum þar sem eftirstöðvar séu tilgreindar í íslenskum krónum án þess að viðmiðunarmyntin komi nokkurs staðar fram. Sérstaklega sé þetta merkilegt þegar höfð sé til hliðsjónar 7. mgr. 2. gr. lánasamnings aðila sem tiltaki að stefndi skuli greiða lánið inn á þá gjaldeyrisreikninga sem lánveitandi tilgreinir hverju sinni. Sá reikningur sem svo sé tilgreindur sérstaklega í greiðsluáskorunum stefnanda sjálfs sé íslenskur krónureikningur. Vilji stefnanda hafi staðið til þess að fá samninginn greiddan í íslenskum krónum.

Því sé að auki mótmælt sem ósönnuðu að stefndi hafi nokkurn tíma keypt eða selt hinar erlendu myntir sem hann telji að skuldbinding samnings aðila hljóði upp á. Þau skjöl sem lögð hafi verið fram sanni ekki að erlendar myntir hafi í raun verið keyptar. Þær séu óundirritaðar og útbúnar einhliða af stefnanda án nokkurrar aðkomu stefnda. Jafnframt verði að telja óhjákvæmilegt, eigi stefndi að hafa keypt hinar erlendu myntir, að þær hafi á einhverju stigi verið lagðar inn á gjaldeyrisreikning í hans nafni. Hann hafi aldrei átt slíkan reikning enda enginn slíkur reikningur tilgreindur á framlögðum greiðslu- og/eða kaupkvittunum. Á því sé byggt af hálfu stefnda að í raun sé um málamyndagerninga að ræða sem að líkindum hafi ekki annan tilgang fyrir stefnanda en bókhaldslegan og að klæða viðskipti málsaðila í þann búning að um lán í erlendri mynt hafi verið að ræða. Í raun sé með þessum skjölum dregin dul á þá staðreynd að engin lántaka hafi farið fram í hinni erlendu mynt. Því hafi verið slegið föstu af hálfu dómstóla að í efnum sem þessum beri að horfa til raunverulegrar framkvæmdar samningsins við túlkun á því hvort hann sé gengistryggður. Þröng túlkun eingöngu byggð á orðalagi lánaákvæðis samningsins, stefnanda í hag, eigi ekki við rök að styðjast.

Greiðsluáskoranir stefnanda sjálfs slái raunverulegum skilningi hans föstum enda hafi stefnandi krafið stefnda í nokkrum þeirra um greiðslu í íslenskum krónum án þess að þar kæmi nokkuð fram um erlendar myntir eða meinta skuldbindingu í erlendum myntum. Sérstaklega sé skorað á stefnda í innheimtubréfi frá stefnanda sjálfum, að greiða inn á íslenskan krónureikning stefnanda. Í því bréfi sé hin erlenda viðmiðunarmynt ekki nefnd.

Ósannað sé að stefndi hafi sérstaklega óskað eftir því að fá lán í erlendum myntum. Það hafi verið ákvörðun stefnanda sem var fjármálastofnun. Stefndi hafi eingöngu leitað til viðskiptabanka síns, Sparisjóðs Vestfirðinga, um lánafyrirgreiðslu sem leitað hafi til samstarfsaðila síns, stefnanda, með beiðni um lán. Hvergi sé þar tekið fram að stefndi óski eftir því að lánið sé í erlendum myntum. Ósannað sé að stefndi hafi sérstaklega óskað eftir því. Sá tölvupóstur sem stefnandi vísi til, til sönnunar því, stafi ekki frá stefnda, heldur frá starfsmanni Sparisjóðs Vestfirðinga.

Við túlkun samningsins verði að taka mið af efni samningsins en ekki formi hans. Ekki sé hægt að fallast á að samningurinn sé óumdeilanlega í hinni erlendu mynt eingöngu út frá orðalagi 1. gr. samningsins þegar allt annað við samninginn og framkvæmd hans hnígi að gagnstæðri niðurstöðu. Nefnd 1. gr. samningsins feli í raun eingöngu í sér tilvísun, óskýra þó, til þeirrar myntar sem lánið hafi átt að miðast við enda komi beinlínis fram í samningnum og seinni viðaukum að heimilt sé að láta afborganir lánsins miðast við aðrar myntir. Sú heimild staðfesti að tilgreining á hinum erlendu myntum sé eingöngu reikniviðmið fyrir hinar íslensku krónur. Komi í þessu glöggt fram að hin erlenda mynt sé eingöngu til viðmiðunar um höfuðstól skuldarinnar. Í þessum efnum vísist meðal annars til athugasemda með lögum nr. 151/2010 sem breytt hafi ákvæðum laga nr. 38/2001. Stefnandi sé fjármálastofnun og hafi sérfræðiþekkingu á þessu sviði. Um sé að ræða samning sem saminn hafi verið einhliða af stefnanda. Það leiði af andskýringarreglu samningaréttar að allan vafa um efni og inntak samningsins beri því að túlka stefnda í hag. Stefnda hafi í raun aldrei boðist að fá lán í hinum erlendu myntum. Honum hafi eingöngu verið falið að velja við hvaða myntir hann vildi tengja endurgreiðslu sína í íslenskum krónum.

Ákvæði lánssamnings milli aðila og viðaukar við hann frá stefnanda, lánabeiðni og ákvörðun lánanefndar, beri það ljóslega með sér að um sé að ræða lán í íslenskum krónum gengistryggt miðað við gengi erlendra mynta. Komi þetta meðal annars fram í því að óljóst sé af orðalagi samningsins hvort ætlunin hafi verið að tengja samninginn við japönsk jen eða svissneska franka. Lesa þurfi fylgiskjöl samningsins til að ganga úr skugga um það. Önnur ákvæði samningsins beri með sér að um sé að ræða gengistryggða skuldbindingu í íslenskum krónum. Öllum málsástæðum stefnanda um að ákvæði samningsins eða framkvæmd hans sýni fram á annað sé mótmælt. Sem dæmi um ákvæði sem bendi til þess að um gengistryggðan samning í íslenskum krónum sé að ræða nefni stefndi eftirfarandi.

Í 2. gr. lánasamningsins komi fram að ef greiðsla höfuðstóls eða vaxta dragist fram yfir gjalddaga sé lánveitanda heimilt að láta gengistryggingu haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags. Stefnandi hafi samið lánssamninginn einhliða og texti skjalsins sé frá honum komin. Með þessum orðum samningsins taki stefnandi beinlínis fram að lánið sé gengistryggt. Það sé bundið við gengi erlendra mynta. Ljóst sé að engin þörf væri á þessu ákvæði ef skuldbinding stefnda samkvæmt samningnum væri sú að greiða stefnanda tiltekna fjárhæð japanskra jena eða annarrar myntar á gjalddaga eins og stefnandi haldi fram. Eina mögulega skýring þess að stefnandi teldi þörf á að hafa slíka heimild í samningnum væri sú að ætlun stefnanda hefði verið að endurgreiðsluskylda stefnda yrði í íslenskum krónum. Eftir-á-skýringum stefnanda á þessu ákvæði í stefnu sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Þar virðist stefnandi, í tilraunum sínum til að gera lítið úr þeirri staðfestingu sem í þessu ákvæði felist á efni samningsins, endurnefna greiðslur stefnda á gjalddaga, greiðslur af láninu, sem „kaupverð gjaldeyris“. Stefndi hafi engan gjaldeyri keypt þegar hann hafi greitt inn á lánið. Hann hafi einfaldlega greitt stefnanda þær íslensku krónur sem stefnandi hafi farið fram á inn á þann krónureikning sem stefnandi hafi tilgreint. Heimildir stefnanda til að reikna dráttarvexti á kröfuna beri það skýrt með sér að um sé að ræða lán í íslenskum krónum. Gagnstæðum skýringum í stefnu, að vaxtaákvæði samningsins feli í sér einhverja sönnun í þessum efnum, sé mótmælt sem röngum. Sérstaklega skuli vísað til 3. töluliðar 9. gr. samningsins í þessu samhengi er feli í sér ákvæði um vanskilavexti. Þar sé að finna heimild stefnanda til að reikna íslenska dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 komi til vanefnda. Jafnframt sé fjallað um „kröfur í íslenskum krónum“ í 2. tl. sömu greinar. Styrkist þetta enn fremur af 16. gr. samningsins þar sem stefnanda sé veitt heimild til að skuldfæra íslenskan krónureikning stefnda fyrir afborgunum af láninu. Tilvísun samningsins til LIBOR- og EURIBOR-vaxta í sama ákvæði leiði af því að samningurinn sé gengistryggður. Í raun sé það svo að aðalkrafa stefnanda í málinu feli í sér beina viðurkenningu á því að stefnandi telji fjárkröfuna í íslenskum krónum. Leiði þetta af orðum lánssamningsins. Í 6. gr. samningsins sé einnig að finna myntbreytingarheimild þar sem lántaka sé heimilað að óska eftir breytingu á myntsamsetningu lánsins þannig að það miðist við aðrar erlendar myntir. Í þessu ákvæði komi skýrt fram að lánið miðist við einhverja tiltekna mynt. Skuldbindingin sé ekki í þeirri mynt sem lesa megi, óljóst þó, úr 1. gr. lánssamningsins, heldur miðist hún við þá mynt og sé stefnda heimilt að láta hana miðast við aðrar myntir, heimilt að láta endurgreiðslu sína í íslenskum krónum miðast við gengi annarra mynta. Ógerningur sé að skilja þessa 6. gr. á annan veg. Engin þörf væri á þessu ákvæði ef skuldbindingin væri í raun í hinni erlendu mynt eins og stefnandi haldi fram. Hefði stefnandi lánað stefnda japönsk jen þyrfti ekki að fjalla sérstaklega um það að stefnda bæri að greiða hin lánuðu jen til baka. Ákvæði af þessu tagi sé ekki að finna í hefðbundnum íslenskum lánasamningum, að myntsamsetning slíkra lána geti miðast við aðrar myntir en hina raunverulegu lánsfjárhæð. Það blasi við að ákvæði að þessu tagi gangi eingöngu upp þegar hin eiginlega endurgreiðsla sé í einni mynt en miðist við einhverja aðra.

Bent sé á viðauka þann sem stefnandi hafi sent stefnda í janúar 2009. Þar geri stefnandi það að tillögu sinni að gera þær breytingar á skilmálum lánsins að í stað þess að samningurinn miðist við jafnvirði íslenskra króna í jenum, skuli hann miðast við jafnvirði íslenskra króna í evrum. Erfitt sé að sjá hvers vegna þörf væri á slíku ákvæði ef málatilbúnaður stefnanda ætti við einhver rök að styðjast. Slíkt ákvæði væri óþarft ef skuldbindingin samkvæmt samningnum væri í raun í hinni erlendu mynt. Slíkt ákvæði væri hins vegar fullkomlega skiljanlegt sé skuldbindingin í íslenskum krónum en miðuð við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla eins og raunin sé í þessu máli.

Heimild stefnanda í 16. gr. lánasamningsins leiði til sömu niðurstöðu, en þar sé stefnanda heimilað að draga vanefndir samningsins af íslenskum krónureikningi stefnda hjá stefnanda. Undirstriki það enn að skuldbindingin hafi verið í íslenskum krónum og stefnandi hafi aldrei búist við því að fá greiðslu af láninu í jenum.

Tiltekið sé í tryggingarbréfi að það standi til tryggingar skuldum stefnda hjá stefnanda, þar með talið „gengismunar/gengisálags“. Eina rökrétta skýringin fyrir því að nauðsynlegt teljist að tiltaka slíkan kostnað sérstaklega sé sú að lánið sé ekki í hinum erlendu myntum heldur í íslenskum krónum. Að öðrum kosti kæmi ekki til gengismunar. Líta verði til efnis samningsins í heild sinni við mat á meintu lögmæti hans. Ótækt verði að telja að upphafsákvæði samningsins og heiti hans, eitt og sér, nægi til að hann teljist í hinni erlendu mynt. Slíkt sé í þversögn við ákvæði sama samnings sem og framkvæmd hans af hálfu stefnanda sjálfs.

Landsbanki Íslands hafi þegar fallist á að annar lánssamningur feli í sér ólögmæta gengistryggingu og boðið stefnda upp á endurútreikning þess láns. Sá samningur sé fullkomlega samhljóða lánssamningi þessa máls. Stefnandi hafi tekið bæði lánin fyrir tilstuðlan Sparisjóðs Vestfjarða. Samstarfssamningur þess banka og stefnanda hafi leitt til þess að samningur þessa máls hafi verið gerður við stefnanda en ekki við Sparisjóð Vestfirðinga. Það hafi verið án óska stefnda og honum í raun óviðkomandi að lánssamningurinn hafi verið gerður við stefnanda. Stefnda hafi mátt vera sama hvaðan gott kæmi og látið það einu gilda að samstarfssamningur stefnanda og Sparisjóðs Vestfirðinga hafi leitt til þess að sá fyrrnefndi hafi annast lánafyrirgreiðslu til stefnda. Stefndi hafi treyst því og hafi mátt treysta því að þessi háttur á aðild kröfuhafa að lánssamningnum hefði engin áhrif á réttarstöðu hans. Telja verði fráleitt að tveir samhljóða samningar teknir fyrir fulltingi sömu bankastofnunar verði taldir fela í sér jafn mismunandi skuldbindingar og haldið sé fram af stefnanda í máli þessu. Slík niðurstaða sé í andstöðu við athugasemdir með frumvarpi laga nr. 125/2008.

Á því sé byggt að lánssamningurinn falli undir lög nr. 38/2001. Hæstiréttur hafi þegar komist að þeirri niðurstöðu í nokkrum dómum að óheimilt sé samkvæmt þeim lögum að miða endurgreiðslu lána við gengi erlendra gjaldmiðla. Þá sé á því byggt að athugasemdir í ársreikningi stefnda geti engin áhrif haft á efnistúlkun lánasamningsins. Í stefnu sé talinn upp fjöldi Hæstaréttardóma og langir hlutar teknir upp úr sumum þeirra. Virðist stefnandi byggja á því að þessir dómar hafi fordæmisgildi máli stefnanda til stuðnings. Því sé mótmælt fyrir margra hluta sakir. Meðal annars af þeirri ástæðu að enginn þessara dóma varði samningsákvæði og/eða atvik máls sem sambærileg séu við mál stefnanda og stefnda.

Stefnandi hafi með öllum sínum innheimtuaðgerðum og tilhögun lánsins sjálfur ráðstafað þessu sakarefni í verki öndvert við kröfugerð máls þessa sem kveði á um greiðslu í hinni erlendu mynt. Renni það enn frekari stoðum undir það að vísa beri málinu frá enda málatilbúnaður stefnanda í brýnni mótsögn við hans eigin framsetningu í samskiptum sínum við stefnda. Kröfugerð stefnanda sé því þannig að ótækt sé fyrir stefnda að verða við henni óbreyttri enda komi þar ekki fram hver endurgreiðsla stefnda í íslenskum krónum eigi að vera að teknu tilliti til vaxta og innborgana. Því beri að vísa kröfunni frá.

Það að krefja stefnda nú, í fyrsta skipti, eingöngu um greiðslu hinnar erlendu viðmiðunarmyntar án þess að tilgreina hinn íslenska krónufjölda eins og stefnandi hafi undantekningarlaust gert, geri það að verkum að örðugt sé fyrir stefnda að taka til varna og í raun ómögulegt.

Þá sé á því byggt, að jafnvel þótt fallist verði á að eðlilegt sé að krefja stefnda um greiðslu japanskra jena, þá leiði framsetning fjárkröfu stefnanda ein og sér til frávísunar. Í stefnu sé ófullnægjandi tilraun gerð til þess að útskýra hvernig höfuðstóll kröfunnar sé fenginn. Höfuðstóll samkvæmt stefnu sé talinn 101.815.836 japönsk jen. Samkvæmt lýsingu í stefnu sé hér um að ræða höfuðstól að fjárhæð 97.200.000 japönsk jen auk samningsvaxta að fjárhæð 4.615.836 japönsk jen án þess að skýrt sé nánar hvernig þeir samningsvextir séu fengnir eða á hvaða tímabili þeir hafi fallið til. Stefndi hafi samtals greitt 13.992.247 krónur inn á lánið. Ekki sé gerð tilraun til að ráðstafa nefndum innborgunum inn á höfuðstól lánsins eða útskýra hvernig þær leiði til þeirrar niðurstöðu sem gefi að líta í dómkröfu. Telja verði að tilvísun stefnanda til dómskjala sé ófullnægjandi í þessum efnum og hjálpi ekki. Jafnvel þótt í engu sé reynt að umbreyta stefnufjárhæð í íslenskar krónur. Sjáist það á því að nefnd dómskjöl beri með sér að samkvæmt uppsetningu stefnanda eigi stefndi að hafa greitt samtals 18.267.593 japönsk jen. Stefndi hafi reyndar aldrei greitt stefnanda japönsk jen, eingöngu íslenskar krónur. Hvað sem því líði verði að gera þá kröfu að tilgreint sé í stefnu á skiljanlegan hátt hvernig stefnufjárhæð sé fundinn, frá hvaða tíma samningsvextir séu reiknaðir og hvernig innborgunum hafi verið ráðstafað. Ekki nægi að vísa eingöngu til óljósra fylgiskjala í þeim efnum. Sé fjárkrafa málsins því svo vanreifuð að óhjákvæmilegt sé að vísa málinu frá dómi sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Á því sé byggt að gera verði þá kröfu til stefnanda að fjárkrafa hans sé sett fram með skýrum hætti í stefnu málsins þannig að enginn vafi sé á því hvernig hún er samsett. Að öðrum kosti sé stefnda í raun ómögulegt að taka til varna. Stefndi byggi á því að af þessum sökum sé dómkrafa stefnanda í raun svo óljós og vanreifuð að hún uppfylli ekki skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991. Beri því að vísa málinu frá. Jafnvel þó að dómurinn telji ekki forsendur til að vísa málinu frá þar sem ekki liggi fyrir útreikningur á raunverulegri fjárskuldbindingu stefnda sé krafist lækkunar kröfu stefnanda. Fyrir því séu færð sömu rök og sömu málsástæður og fyrir aðalkröfu um frávísun. Fallist dómurinn ekki á ólögmæti samningsins og ekki á frávísunarkröfu stefnda þar sem ekkert liggi fyrir í raun um fjárhæð skuldbindingar stefnda, sé byggt á því að bersýnilega ósanngjarnt sé að bera samninginn fyrir sig í þeirri mynd sem stefnandi geri. Víkja beri samningnum til hliðar í heild eða að hluta til samræmis við 36. gr. laga nr. 7/1936 enda virðist dómkrafan að lágmarki þrefaldur sá íslenski höfuðstóll sem stefndi hafi tekið að láni. Engar forsendur séu til að stefndi einn eigi að bera afleiðingar efnahagsþrenginga hérlendis sem leitt hafi til falls íslensku krónunnar í verðgildi gagnvart öðrum gjaldmiðlum. Slíkt sé bersýnilega ósanngjarnt. Í þessum efnum sé vert að geta þess að stefnandi virðist hafa, í texta sem saminn hafi verið af honum einhliða, sett inn varúðarákvæði sem virki eingöngu í eina átt, stefnanda til hagsbóta og varnar undir slíkum kringumstæðum án þess að nokkuð hafi verið gætt að hagsmunum stefnda í þeim efnum. Verði að telja slíkt óeðlilegt m.a. í ljósi þess augljósa aðstöðumunar sem sé á lánveitanda og lántaka við samningu skjala af þessu tagi. Stefndi vísi til laga nr. 38/2001 og laga nr. 121/1994 sem og laga nr. 91/1991. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Niðurstaða

Aðalkrafa stefnda um frávísun málsins byggist á því að lánveitingin hafi verið í íslenskum krónum, sem stefnda hafi verið gert að endurgreiða í íslenskum krónum með gengistryggingu við tiltekna erlenda gjaldmiðla. Byggt er á því að lánið sé ólögmætt og í andstöðu við ófrávíkjanleg ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 sem banni að skuldbinding í íslenskum krónum sé bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Stefnufjárhæð málsins sé óljós því stefnandi hafi enga grein gert fyrir rétt reiknaðri kröfu sinni og stefndi geti ekki áttað sig á því hvaða krónufjölda hann eigi að greiða stefnanda. Stefndi geti ekki orðið við kröfugerðinni þar sem ekki komi fram hver endurgreiðsla stefnda í íslenskum krónum eigi að vera að teknu tilliti til vaxta og innborgana og sé stefnda því í raun ómögulegt að taka til varna.

Við munnlegan flutning málsins mótmælti stefnandi þessum málsástæðum á þeim grundvelli að dómkrafan byggðist á gildri skuldbindingu í erlendri mynt og væri stefnufjárhæðin tilgreind í samræmi við það. Stefnandi átti þess ekki kost fyrr en við málflutning að koma að sjónarmiðum sínum vegna frávísunarkröfunnar, eins og rekstri málsins var hagað.

Skuldbinding í erlendum gjaldmiðli fer ekki gegn ákvæðum 13. gr. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, svo sem staðfest hefur verið í fjölmörgum nýlegum dómum Hæstaréttar. Óheimilt er hins vegar að binda lán eða annars konar skuldbindingu í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Þegar lagt er mat á það hvort um skuldbindingu í erlendum gjaldmiðli er að ræða eða skuldbindingu í íslenskum krónum sem tengd er með óheimilum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla þarf að athuga þann lánssamning sem um ræðir. Ber þá að líta til þeirra þátta sem tilgreindir eru í dómi Hæstaréttar frá 7. júní 2012 í máli nr. 524/2011. Þar er tiltekið að heiti skuldbindingar skipti máli, tilgreining lánsfjárhæðar, tilgreining vaxta og orðalag skilmálabreytingar. Í þeim lánssamningi sem mál þetta snýst um þykir ljóst að allir þessir þættir fullnægi þeim viðmiðum sem í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar eru talin þurfa að vera fyrir hendi til þess að slá því föstu að tekið hafi verið gilt lán í erlendum gjaldmiðli. Þannig er undirheiti lánssamningsins lán í erlendum gjaldmiðlum, lánsfjárhæðin er aðeins tilgreind í japönskum jenum, vextir eru tilgreindir LIBOR-/EURIBOR-vextir og skilmálabreytingin er viðauki við lánssamning þar sem vísað er til lánssamnings um japönsk jen og kveðið á um hækkun vaxtaálags miðað við LIBOR-/EURIBOR-vexti. Af fyrrgreindum dómi Hæstaréttar má ráða að það skipti ekki máli, þegar svo stendur á að tilgreining láns í erlendri mynt sé svo skýr og ótvíræð eins og hér um ræðir, þótt lán hafi verið greitt út í íslenskum krónum eða greitt hafi verið af því í íslenskum krónum. Þetta hefur verið staðfest í síðari dómum Hæstaréttar svo sem í dómi frá 2. maí 2013 í máli nr. 715/2012 og í dómum réttarins frá 16. maí 2013 í málum nr. 757/2012 og nr. 3/2013. Í dómi í máli nr. 715/2012 er og staðfest að aðdragandi þess að lán hafi verið veitt skipti heldur ekki máli í þessu sambandi.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2011, sem stefndi tilgreinir sérstaklega til stuðnings því að lánveitingin hafi verið í íslenskum krónum, var skuldbindingin í málinu með öðrum hætti en sá lánssamningur sem dómkrafa þessa máls er byggð á. Verður því ekki með vísun til þess dóms talið að lánssamningur stefnanda og stefnda sé bundinn ólögmætri gengistryggingu. Lán í erlendum gjaldmiðlum, eins og lánssamningur sá sem aðilar þessa máls gerðu með sér, falla ekki undir reglur um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum í VI. kafla vaxtalaga, nr. 38/2001. Málsástæður stefnda um að kröfur Landsbanka á hendur honum vegna annars sambærilegs láns hafi verið lækkaðar breyta engu um mat dómsins á þeim lánssamningi sem þetta mál tekur til.

Með vísun til framangreinds er hafnað þeim málsástæðum stefnda sem byggja á því að, vegna þess að lánið var tekið í þeim tilgangi að standa skil á greiðslum í íslenskum krónum, það hafi verið greitt út í íslenskum krónum og að því marki sem greitt hafi verið af því hafi það verið gert í íslenskum krónum og í einu innheimtubréfi sé aðeins krafist greiðslu í krónum, sé lánssamningurinn skuldbinding í íslenskum krónum sem verðtryggður sé þannig að fjárhæð samningsins sé bundin við gengi japansks jens í andstöðu við 13., sbr. 14. gr. vaxtalaga. Að framangreindu virtu telst samningurinn gild skuldbinding í erlendum gjaldmiðli, japönskum jenum, og verður dómkröfunni því ekki vísað frá af þeirri ástæðu að hún tilgreini ekki skuldina í íslenskum krónum.

Krafa stefnda um frávísun málsins styðst einnig við það að stefnukrafan sé svo óljós og vanreifuð að hún uppfylli ekki skilyrði 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 um skýrleika vegna þess að ekki sé í stefnu að finna útreikning á eftirstöðvum skuldarinnar, vöxtum og ráðstöfun innborgana. Stefnandi mótmælti þessum málsástæðum við munnlegan flutning málsins og vísaði til þess að í stefnu hafi verið gerð grein fyrir höfuðstól skuldarinnar, samningsvöxtum og eftirstöðvum, auk þess sem gerð hefði verið grein fyrir innborgunum stefnda.

Í stefnu málsins er krafan sundurliðuð þannig að gerð er grein fyrir eftirstöðvum höfuðstóls og samningsvöxtum, en dómkrafan er samtala þessara tveggja liða. Í málavaxtalýsingu er greinargóð lýsing á bakgrunni kröfunnar, greint er frá helstu atriðum lánssamningsins og skilmálabreytingar, sem gerð var með viðauka við hann 13. júlí 2009. Greint er frá því hvenær stefndi hafi greitt inn á skuldina afborganir og vexti. Í skýringum á sundurliðun dómkröfu í stefnu er einnig vísað til tilgreindra dómskjala sem lögð voru fram með stefnu við þingfestingu málsins og öll eru talin upp í meginmáli stefnunnar, þar sem nánar koma fram útreikningar á því hvernig innborgunum stefnda á skuldina var ráðstafað. Þar er einnig að finna útreikning á stöðu skuldarinnar 1. nóvember 2009. Stefnukrafan, sem er í japönskum jenum, er í fullu samræmi við allt það sem þar kemur fram. Þegar litið er til málatilbúnaðar stefnanda í heild eins og málið var lagt fyrir dóminn við þingfestingu þess verður ekki séð að skorti á skýrleika kröfugerðar að neinu leyti. Kröfugerð stefnanda er nægilega skýrt afmörkuð þannig að fullnægt sé skilyrðum d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 til þess að dómur verði á hana lagður. Þá eru málsástæður þær sem stefnandi byggir málssókn sína á og önnur atvik greind með nægjanlega glöggum hætti þannig að samhengi málsástæðna hans megi ljóst vera, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Af þessu leiðir að tilvitnað ákvæði laga nr. 91/1991 stendur því ekki í vegi að efnisdómur verði á það lagður hvort lög leiði til þess að dómkröfur stefnanda verði teknar til greina.

Frávísun málsins verður samkvæmt framansögðu ekki byggð á því að dómkrafa stefnanda sé óljós eða vanreifuð og er aðalkröfu stefnda um frávísun málsins hafnað. Að þeirri ákvörðun tekinni verður dómur lagður á sakarefnið.

Varakrafa stefnda er um verulega lækkun dómkrafna stefnanda án nánari tilgreiningar. Stefndi byggir kröfuna á því að víkja beri lánssamningnum til hliðar í heild eða að hluta, þar sem hann sé bersýnilega ósanngjarn og brjóti gegn 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá málsástæðu verður að telja til efnisvarna. Eins og málatilbúnaði stefnda er háttað sýnist á því byggt að samningnum verði vikið að hluta en ekki í heild, en sýknu er ekki krafist.

Krafa um ógildi samningsins að hluta er ekki útskýrð í málatilbúnaði stefnda, en hann byggir á því að dómkrafan virðist að lágmarki þrefaldur sá íslenski höfuðstóll sem stefndi hafi tekið að láni og engar forsendur séu til að stefndi eigi einn að bera afleiðingar efnahagsþrenginga sem leitt hafi til falls verðgildis íslensku krónunnar gagnvart öðrum gjaldmiðlum.

Það er meginregla íslensks réttar að menn hafi frelsi til að undirgangast skuldbindingar samkvæmt samningum sem þeir gera við aðra, svo fremi sem þeir brjóti ekki gegn gildandi lögum. Samkvæmt framansögðu telst lánssamningur stefnanda og stefnda lögmætur. Ekki liggur annað fyrir en að stefndi hafi gengið frjáls til samninga um að taka lán í erlendri mynt með þeim kjörum sem stóðu til boða, sem á þeim tíma voru honum hagfelldari en lántaka í íslenskum krónum. Stefndi óskaði sjálfur eftir því að honum yrði greitt út lánið í íslenskum krónum og varð stefnandi við þeirri beiðni. Stefndi, sem er útgerðarfyrirtæki, hefur ekki fært fyrir því haldbær rök að hann beri einn afleiðingar falls á verðgildi íslensku krónunnar, þótt honum verði gert að standa við þær skuldbindingar sem fólust í lánssamningnum. Sú skuldbinding felst í endurgreiðslu japanskra jena. Lántaka eru þó, í 2. gr. samningsins um endurgreiðslu, veittir tveir kostir, annars vegar greiðsla með viðkomandi mynt eða hins vegar með greiðslu í íslenskum krónum og er skilmálum greiðslu lýst fyrir hvort tilvik fyrir sig. Ekki verður annað séð en þessi ákvæði um val lántaka séu honum hagfelld með tilliti til gengisbreytinga. Framlögð gögn um rekstur stefnda bera með sér að hann hafi gengið til fleiri samninga um lántöku á erlendum gjaldmiðlum og verður með tilliti til umsvifa stefnda ekki merkt að hann hafi staðið höllum fæti við samningsgerðina. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að efni lánssamningsins sé með þeim hætti að það verði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig.

Að framangreindu virtu er því hafnað að víkja beri samningnum með vísun til samningalaga nr. 7/1936, í heild eða að hluta. Varakrafa stefnda um verulega lækkun dómkrafna er ekki studd neinum tölulegum gögnum eða öðrum málsástæðum en þeim sem hafnað hefur verið hér að framan. Er varakröfunni með vísun til framangreinds, hafnað.

Dómkrafa stefnanda er studd fullnægjandi gögnum um að stefndi hafi skuldbundið sig til greiðslu hennar með lánssamningi og viðauka við hann, sem hann hafi ekki gert. Verður því með vísun til ákvæða lánssamningsins og meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga fallist á dómkröfuna og stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 101.815.836 japönsk jen.

Í samræmi við úrslit málsins og með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur.

Dóminn kvað upp K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari sem tók við meðferð málsins 2. apríl 2013.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Hafsbrún ehf., greiði stefnanda, SPB hf., 101.815.836 japönsk jen.

Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.

K-kvk-nf K-kvk-nf

Rétt endurrit staðfestir,

Héraðsdómi Reykjavíkur, 3. júlí 2013

Gjald kr. 2,750,-

Greitt.