E-362/2013

Mál þetta var höfðað 31. janúar 2013 og dómtekið 10. febrúar 2014.

Stefnandi er K-kk-nf Á-kk-nf, Sandvägen 49, 194 63 Upplands Väsby, Svíþjóð.

Stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19, 105 Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að ógilt verði með dómi samþykki hans og undirritun um að veita sjálfskuldarábyrgð á námslokaláni nr. 0326-74-203168, sem tekið var hjá Kaupþingi banka hf., nú stefnda, þann 5. mars 2008.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, að viðbættu álagi samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati réttarins.

I.

Málavextir

Málavextir eru þeir að þann 5. mars 2008, gaf sonur stefnanda, G-kk-nf K-kk-nf, út skuldabréf til Kaupþings banka hf., forvera stefnanda. Um var að ræða svonefnt „Námslokalán“, verðtryggt með breytilegum vöxtum og með sjálfskuldarábyrgð. Fjárhæð lánsins var 3.000.000 króna og lánstíminn tiltekinn sjö ár. Stefnandi ritaði nafn sitt á skjalið sem sjálfskuldarábyrgðarmaður.

Yfirlýsing ábyrgðarmanns vegna lánsins er dagsett næsta dag, eða þann 6. mars 2008, og undirrituð af stefnanda. Þar er merkt við reit sem staðfestir að andvirði alls lánsins verði varið til greiðslu eldri skuldbindinga.

Áður en til lánveitingarinnar kom hafði sonurinn gengist undir greiðslumat hjá bankanum, dagsett 13. febrúar 2008. Þar er að finna m.a. sundurliðum á tekjum sonarins og greiðslubyrði á mánuði. Fram kemur að ráðstöfunartekjur nemi 158.500 krónum og áætluð greiðslugeta án skulda væri 27.976 krónur á mánuði. Áætluð greiðslubyrði væntanlegra lána er sögð 26.875 krónur. Áætluð greiðslugeta með skuldum er sögð nema 1.101 krónu. Við þennan lið er vísað til staðlaðrar skýringar þess efnis að neikvæð (-) niðurstaða merki að greiðandi geti ekki efnt fjárskuldbindingar sínar. Nettó eignarstaða greiðslumatsins var sögð vera -3.000.000 króna. Þar er merkt við staðlaða skýringu um að neikvæð (-) niðurstaða merki að greiðandi skuldi meira en eignum hans nemur.

Í stöðluðum texta segir að greiðslumatið miðist við núverandi fjárhagsstöðu greiðanda og sé samkvæmt henni áætlun um greiðslugetu skuldara en ýmislegt, þá ófyrirséð, geti valdið breytingum til hins betra eða verra á því. Þá er á það bent að upplýsingar um skuldir og fjárhagsstöðu skuldara séu að hluta frá honum komnar og forsendur mats á greiðslugetu hans á hans ábyrgð. Þá segir: „Greiðandi og ábyrgðarmenn hafa fengið, kynnt sér og skilið þetta mat á greiðslugetu greiðanda og samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sig. Þeir hafa einnig kynnt sér fræðslurit Kaupþings fyrir ábyrgðarmenn.“

Í málinu liggur einnig fyrir skjal sem ber heitið „Reiknivél-neytendalán“ sömuleiðis dagsett 13. febrúar 2008, sem undirritað er af syni stefnanda. Þar kemur fram sundurliðun kostnaðar vegna umrædds láns, vaxtagreiðslur og upphæð afborgana. Samkvæmt því nam fyrsta afborgun 27.996 krónum en afborgun 2-5, 27.100 krónum. Þessir fyrstu gjalddagar voru einvörðungu greiðslur á vöxtum og kostnaði. Greiðslur á síðustu gjalddögum lánsins, þ.e. greiðslur 56-60 sem greiðast skyldu í árslok 2012 og byrjun árs 2013, voru hins vegar um og yfir 85.000 krónur.

Eftir að stefnandi hafði skrifað undir skjölin kom í ljós að þessi útreikningur var ekki réttur þar sem lánstíminn var til sjö ára, þ.e. til ársins 2015. Því var gerður nýr útreikningur „Reiknivél-Neytendalán“ dagsettur 14. mars 2008. Samkvæmt því lækkaði fyrsta afborgun, þ.e. 14. mars 2008, niður í 225 krónur en afborganir 2-5 voru óbreyttar 27.100 krónur. Þá færðust síðustu fimm afborganirnar til í samræmi við lengri lánstíma og skyldu greiðast 14. október 2014 til 14. febrúar 2015. Námu nú þessar síðustu greiðslur um og yfir 52.000 krónum.

Skuldabréfið var keypt af Kaupþingi banka 27. mars 2008 en í október 2008 tók stefndi yfir réttindi og skyldur Kaupþings banka hf. samkvæmt bréfinu í kjölfar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins.

Þann 14. apríl 2010 urðu vanskil hjá greiðanda og hóf stefndi innheimtuaðgerðir í kjölfarið að undangengnum áskorunum um greiðslu.

Með bréfi stefnanda, dags. 21. febrúar 2012, til stefnda var þess krafist að sjálfskuldarábyrgð stefnanda á nefndu skuldabréfi yrði felld niður. Því hafnaði stefndi með bréfi dags. 23. mars 2012. Í framhaldi af því var málinu vísað til úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, sem úrskurðaði þann 16. nóvember 2012 að sjálfskuldarábyrgð stefnanda á námslokaláninu væri ógild.

Með bréfi, dags. 6. desember 2012, tilkynnti stefndi stefnanda að hann sætti sig ekki við úrskurð nefndarinnar og að hann myndi ekki fella sjálfskuldarábyrgð stefnanda úr gildi nema að undangengnum dómi.

II.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína aðallega á því að niðurstöður greiðslumats frá 13. febrúar 2008, hafi ekki verið réttar. Samkvæmt greiðslumatinu sé greiðslugeta skuldara á mánuði jákvæð um 1.101 krónu eftir að tekið er tillit til greiðslubyrði vegna skuldabréfsins. Það sé því augljóst að skuldari hafi þegar við fyrstu afborgun, sem aðeins tók til kostnaðar og vaxta, verið á mörkum þess að standast greiðslumat. Eftir að afborgunin bættist við hvern gjalddaga hafi skuldarinn engan veginn staðist greiðslumatið og niðurstaða þess því réttilega átt að vera neikvæð.

Stefnandi telur að þar sem stefndi hafi ekki kynnt honum að skuldari kæmi ekki til með að geta staðið við skuldbindingar sínar skv. skuldabréfinu hafi hann brugðist skyldum sínum samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sem undirritað var af samtökum banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, þ. á m. Kaupþings banka hf., nú stefnda. Vísar stefnandi til 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins sem kveði á um að tryggja skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangist í sjálfskuldarábyrgð. Jafnframt að ef niðurstaða greiðslumats bendir til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar, en ábyrgðarmaður óski engu að síður eftir því að lán verði veitt, skuli hann staðfesta það skriflega. Umrædd regla samkomulagsins hafi verið skýrð í dómi Hæstaréttar, í máli nr. 169/2012, á þann hátt að sérstök skylda hvíli á fjármálafyrirtæki til þess að vekja athygli á þeirri staðreynd að skuldari hafi ekki staðist greiðslumat og að það feli í sér verulega aukna áhættu fyrir ábyrgðarmann. Þá bendir stefnandi jafnframt á að meginmarkmið samkomulags um notkun ábyrgða sé að ábyrgðarmenn geti metið hlutlægt áhættu af því að gangast í ábyrgð á skuldum einstaklinga áður en þeir samþykki að veita hana.

Stefndi verði að bera hallann af því að alls óvíst sé hvort stefnandi hefði gengist í ábyrgð fyrir viðkomandi skuldara hefði hann fengið þær upplýsingar, um fjárhagsstöðu hans, sem bar að veita honum.

Óumdeilt sé að athygli stefnanda hafi ekki verið vakin á því að skuldari myndi ekki geta staðið undir greiðslubyrði skuldabréfsins til lengri tíma. Þá telji stefnandi útlokað að forveri stefnda hafi verið í góðri trú er hann kynnti stefnanda jákvæða niðurstöðu greiðslumats, sem hefði með réttu átt að vera neikvæð. Staðlaðir fyrirvarar við niðurstöðu greiðslumats geti ekki haggað því. Þá bendir stefnandi á að forveri stefnda hafi verið stórt fjármálafyrirtæki sem starfaði á grundvelli opinbers leyfis og að ríkar kröfur hafi mátt gera um sérfræðiþekkingu og vönduð vinnubrögð sem leiða má bæði af óskráðum reglum og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.

Stefnandi byggir einnig á því að stefndi hafi ekki uppfyllt skilyrði 4. gr. samkomulagsins um að ábyrgðarmaður staðfesti skriflega að honum hafi verið kynnt að ráðgert hafi verið að verja meira en helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki. Framlögð gögn í málinu sýni að eftir þessu hafi ekki verið farið og yfirlýsing ábyrgðarmanns/veðsala, þar sem fyrst komi fram að öllu láninu verði varið til greiðslu eldri skuldbindinga, sé dagsett þann 6. mars 2008, þ.e.a.s. degi eftir að námslokalánið hafi verið undirritað af hálfu aðalskuldara og ábyrgðarmanns.

Í ljósi alls þessa beri að ógilda með dómi samþykki stefnanda og undirritun um að veita sjálfskuldarábyrgð á námslokaláninu með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Kröfu sinni til stuðnings vísar stefnandi til ákvæða samkomulags frá 1. nóvember 2001, um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, einkum 1., 2., 3., og 4. gr., 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Þá vísar stefnandi einnig til 19. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Auk þessa vísar stefnandi til hliðsjónar til laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.

Um varnarþing vísast til V. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Þess sé krafist sérstaklega, með vísan til 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda álag á dæmdan málskostnað. Þessu til stuðnings vísist til þess að stefndi hafi kosið að fara ekki eftir einróma niðurstöðu úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki þar sem leyst hafi verið úr ágreiningi málsaðila. Þetta hafi verið gert þrátt fyrir að að stefnda sé skylt, samkvæmt 19. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, að eiga aðild að nefndinni og að úrskurðarnefndin sé sá vettvangur sem viðskiptamönnum stefnda er bent sérstaklega á að skjóta ágreiningsmálum við stefnda til. Stefnandi byggir á því að ef einhvern tíma komi til greina að beita álagi á málskostnað samkvæmt ákvæði 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 þá sé það í tilvikum sem þessum þar sem hunsuð sé skýr og samhljóða niðurstaða úrskurðarnefndar sem falið er að leysa úr réttarágreiningi málsaðila.

III.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi bendir á að sonurinn hafi verið að ljúka námi og verið í vandræðum með yfirdráttarheimild sem hann skuldaði Kaupþingi banka hf. Bestu lánakjör Kaupþings banka hf. á þessum tíma hafi verið á svokölluðum „námslokalánum“. Stefnandi hafi sjálfur viljað taka lán fyrir yfirdráttarheimildinni með sömu kjörum og námslokalán en fengið þær upplýsingar að sá möguleiki væri ekki til staðar. Stefnandi hafi þá leitað til Landsbanka Íslands, sem var þá viðskiptabanki hans, til að fá betri lánakjör sem ekki fengust. Niðurstaðan hafi því orðið sú að sonurinn tæki námslokalán hjá Kaupþingi banka hf. en stefnandi myndi ganga í ábyrgð fyrir hann.

Þann 13. febrúar 2008 hafi lánaskjöl verið útbúin, neytendalánsútreikningur gerður, greiðslumat framkvæmt og útbúin yfirlýsing ábyrgðarmanns. Skjölin hafi verið afhent syninum til að senda stefnanda, sem var búsettur erlendis. Eins og skjölin beri með sér hafi stefnandi undirritað þau 5. og 6. mars 2008, og sent til Íslands á ný.

Þegar skjölin bárust til baka hafi komið í ljós að neytendalánsútreikningurinn, dags. 13. febrúar 2008, var ekki rétt gerður þar sem hann miðaði við að lánstíminn væri 60 mánuðir. Samkvæmt ákvæðum námslokalánsins var það veitt til sjö ára og gjalddagi fyrstu afborgunar 14. mars 2010, þ.e. fyrstu 24 mánuðina voru einungis greiddir vaxtagjalddagar. Því var gerður nýr neytendalánsútreikningur dags. 18. mars 2008, sem sonurinn undirritaði.

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að rétt hafi verið staðið að greiðslumati dagsettu 13. febrúar 2008. Í neytendalánsútreikningi dags. 18. mars 2008 komi fram að mánaðarleg fjárhæð vaxtagreiðslu sé 26.875 krónur sem sé í fullu samræmi við áætlun í greiðslumati dags. 13. febrúar 2008. Þá sé neytendalánsútreikningur, dags. 13. febrúar 2008, einnig í samræmi við greiðslumat þrátt fyrir að fyrsti gjalddagi þar sé 896 krónum hærri en vaxtagjalddagar eftir þann tíma sem skýrist af lengra vaxtatímabili. Vaxtagjalddagar skv. neytendalánsútreikningi séu 26.875 krónur mánaðarlega, þ.e. í samræmi við áætlun í greiðslumati dags. 13. febrúar 2008. Stefndi mótmælir því af þeim sökum þeim fullyrðingum stefnanda að greiðslumatið hafi verið rangt unnið.

Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að það leiði til ógildingar ábyrgðar hans að ekki hafi komið fram á greiðslumati að einungis yrðu greiddir vaxtagjalddagar fyrstu tvö árin. Greiðslumatinu hafi verið ætlað að endurspegla fjárhagsstöðu greiðanda á þeim tíma og komi það skýrt fram í greiðslumatinu sjálfu. Í matinu segi enn fremur að um sé að ræða áætlun um greiðslugetu greiðanda. Ýmisleg ófyrirséð atvik geti valdið því að greiðslugeta greiðanda breytist til hins betra eða verra frá því sem áætlað er í greiðslumati og getur stefndi ekki borið ábyrgð á breytingum á fjárhag greiðanda. Greiðslumatið frá 13. febrúar 2008 hafi endurspeglað stöðuna þegar það var gert. Það að lán bar vaxtagjalddaga fyrstu tvö árin, geri það ekki að verkum að lagðar séu auknar skyldur á stefnda við framkvæmd greiðslumats þannig að stefnda bæri að áætla hver fjárhagsleg staða sonar stefnanda yrði að tveimur árum liðnum enda slíkt illframkvæmanlegt. Sonurinn hafi verið að útskrifast úr námi og því allar líkur á því að tekjur hans myndu breytast til batnaðar á næstu árum eftir útskrift. Þá sé lánaskjalið sjálft, þ.e. námslokalán, einfalt og auðskilið. Stefnanda hafi þannig átt að vera kunnugt um að lánið bæri einungis vaxtagjalddaga fyrstu tvö árin, enda komi það skýrt fram í lánaskjalinu sjálfu. Þá hafi stefnanda einnig átt að vera ljóst að greiðslumatið, sbr. skýran texta þess, endurspeglaði fjárhagsstöðuna á þeim tíma sem það var gert. Stefnandi beri því hallann af því að hafa ekki kynnt sér nægjanlega efni þeirra skjala sem hann undirritaði. Stefndi mótmælir öðrum skilningi stefnanda málsins sem fram kemur í stefnu sem órökstuddum og ósönnuðum. Algengt sé að námslokalán beri einungis vaxtagjalddaga fyrstu eitt til tvö árin eftir útskrift námsmanna þar sem tekjur þeirra séu líklegar til að aukast að þeim tíma liðnum. Markmiðið með námslokaláni sé að veita námsmönnum ákveðið svigrúm til þess.

Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu sem ósannaðri að stefnandi hefði ekki gengið í ábyrgð vegna námslokalánsins ef honum hefði verið kynnt greiðslumat með áætlaðri greiðslugetu með skuldum,, þ.e. miðað við að neytendalánsútreikningur, dags. 13. febrúar 2008, hefði verið réttur. Stefndi byggir sýknukröfu sína í öðru lagi á því að ákvæðum samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða á skuldum einstaklinga hafi að öllu leyti verið fylgt. Í 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins segi að sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu, beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Enn fremur að fjármálafyrirtæki sé skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns fyrir skuldum viðkomandi skuldara nemi meira en 1.000.000 króna. Farið hafi verið að þeim viðmiðum sem mælt sé fyrir um í 2. mgr. 3. gr. um framkvæmd greiðslumats en engin reglugerð hafi verið sett um nákvæma framkvæmd þess. Greiðslumatið hafi verið í fullu samræmi við reglur og venjur sem voru í gildi á þessum tíma um framkvæmd greiðslumats.

Í 1. mgr. 4. gr. samkomulagsins segi að fjármálafyrirtækjum beri að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent eru ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í 2. mgr. segi að með undirritun lánsumsóknar, eða annarra gagna sem fyllt eru út í tengslum við afgreiðsluna, staðfesti ábyrgðarmaður að hann hafi kynnt sér upplýsingabækling um ábyrgðir. Stefnandi hafi fengið afhentan upplýsingabækling um ábyrgðir og hafi hann staðfest það með undirritun sinni á lánaskjalið.

Stefnandi hafi staðfest það skriflega að honum hefði verið kynnt greiðslumatið frá 13. febrúar sl. sbr. 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Vilji hans hafi því staðið til að ganga í umrædda ábyrgð. Stefndi vísar til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi loforða í þessu sambandi. Stefndi telur að skilyrði samkomulagsins hafi einnig verið fullnægt að þessu leyti.

Í 2. ml. 2. mgr. 4. gr. samkomulagsins segir, að ef ráðgert sé að verja meira en helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá fjármálafyrirtæki, skuli ábyrgðarmaður staðfesta það skriflega að honum hafi verið kynnt um þær ráðagerðir. Stefnandi hafi fengið lánaskjöl, upplýsingabækling og önnur gögn send til sín í pósti þar sem hann var búsettur erlendis. Stefnandi hafi undirritað yfirlýsingu ábyrgðarmanna, greiðslumatið og lánaskjalið á sama tíma og sent skjölin til stefnda. Stefndi geti ekki gefið skýringu á því hvers vegna skjölin eru ekki dagsett sama daginn enda telur stefndi það ekki skipta máli hér þar sem lánið var ekki greitt út fyrr en 27. mars 2008, eftir að skjölin höfðu borist honum undirrituð. Í yfirlýsingu ábyrgðarmanna komi skýrt fram að öllu láninu verði varið til greiðslu eldri skuldbindinga og því sé þetta skilyrði samkomulagsins uppfyllt.

Stefndi hafni því alfarið að ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig ábyrgðina. Stefnandi hafi samþykkt af fúsum og frjálsum vilja að gerast ábyrgðarmaður á námslokaláni sonar síns. Greiðslumatið og lánaskjölin hafi legið fyrir og hafði stefnandi haft fullan möguleika á að kynna sér þau gögn. Farið hafi verið eftir gildandi lögum og venjum á fjármálamarkaði og framkvæmdin hafi verið í samræmi við 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefndi mótmælir því að ekki hafi verið um vönduð vinnubrögð að ræða við útgáfu lánsins. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 169/2012 eigi ekki við í máli þessu enda aðstæður þar allt aðrar.

Stefndi mótmælir því að dæmt verði sérstakt álag á málskostnað sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem skilyrði greinarinnar eiga ekki við í máli þessu. Dómar Hæstaréttar hafa ítrekað gengið þvert á niðurstöðu úrskurða úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki og er stefndi í fullum rétti að hafna því að fara eftir úrskurði telji hann úrskurðinn rangan og hafa fordæmisgildi, sbr. 2. mgr. 12. gr. samþykktar fyrir úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki.

Stefndi mótmælir tilvísun stefnanda í lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn en þau lög höfðu ekki tekið gildi þegar stefnandi gekkst í ábyrgð þá sem ágreiningur þessa máls snýst um.

Varðandi lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir fjárskuldbindinga, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem og meginreglna samningaréttarins um tillitsskyldu samningsaðila. Stefndi vísar einnig til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001.

Varðandi kröfu stefnda um málskostnað vísar stefndi m.a. til ákvæða laga nr. 91/1991, einkum og sér í lagi 129. gr. og 130. gr. þeirra. Um kröfu stefnda um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísast til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnanda.

IV.

Niðurstaða

Aðila málsins greinir á um hvort rétt hafi verið staðið að greiðslumati af hálfu forvera stefnda, Kaupþings banka hf., þann 13. febrúar 2008. Af hálfu stefnanda er á því byggt að greiðslumatið hafi ekki gefið rétta mynd af fjárhagsstöðu sonar hans þar sem það sýndi að sonurinn hefði staðist matið þegar hann í raun hafi ekki getað efnt fjárskuldbindingar sínar. Af þeim sökum beri að ógilda samþykkt hans og undirritun um að veita sjálfskuldarábyrgð á umdeildu námslokaláni hjá Kaupþingi banka hf. þann 5. mars 2008. Stefndi telur á hinn bóginn greiðslumatið hafa verið rétt unnið, miðað við þær forsendur sem gengið hafi verið út frá við gerð þess, og að stefnandi sé því bundinn við ábyrgð sína á láninu.

Við flutning málsins fyrir dómi byggði lögmaður stefnda kröfu sína um sýknu á þeirri málsástæðu að fyrir væri að fara tómlæti stefnanda við að halda kröfu sinni fram. Lögmaður stefnanda mótmælti þeirri málsástæðu sem of seint fram kominni. Á þetta fellst dómurinn með vísan til 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Eins og fram hefur komið vann Kaupþing banki hf. greiðslumatið og útbjó skjöl til að veita syni stefnanda námslokalánið. Af hálfu stefnda er því haldið fram að í kjölfarið hafi sonurinn fengið afhent lánaskjöl, upplýsingabækling og önnur gögn til að senda stefnanda sem bjó erlendis. Skjölin hafi síðan borist bankanum undirrituð.

Aðilum ber ekki saman um aðdraganda lántökunnar en stefndi heldur því fram að stefnandi hafi leitað leiða til að taka lánið sjálfur og greiða með því yfirdráttarskuld sonarins. Staðfesti vitnið M-kvk-nf R-kvk-nf þessa aðkomu stefnanda að málinu en hún kom að lánveitingunni á sínum tíma. Kvaðst vitnið m.a. hafa átt samskipti við stefnanda með tölvuskeytum vegna málsins en engin gögn finnist nú um þetta hjá stefnda. Vitnið kvaðst hafa upplýst soninn um efni skjalanna þegar hann undirritaði þau, m.a. um þátt föður hans. Hann hafi að því búnu séð um að koma gögnunum til stefnanda sem bjó erlendis. Nokkur bið hafi því orðið á því að þau bærust bankanum aftur. Ekki mundi vitnið hvort fræðslurit Kaupþings fyrir ábyrgðarmenn hefði fylgt gögnunum.

Í aðilaskýrslu sinni fyrir dóminum andmælti stefnandi því að hann hefði sjálfur ætlað að taka lánið og kvað það alltaf hafa staðið til að sonurinn tæki lánið sjálfur og stæði skil á því. Honum hafi verið kunnugt um greiðsluerfiðleika sonar síns og að hann hafi þurft lán til að greiða eldri skuldbindingar. Hann minntist þess ekki að hafa verið erlendis á þessum tíma og taldi líklegt að hann hefði verið í Reykjavík þegar hann ritaði nafn sitt á skjölin eins og fram komi á þeim. Þá kvaðst hann hvorki minnast þess að hafa skoðað skjölin áður en hann undirritaði þau né að fræðslurit bankans fyrir ábyrgðarmenn hafi verið meðal gagnanna. Stefnandi kvaðst hafa haft samband við bankann þegar lánið var komið í innheimtu á hendur honum og rætt möguleika sína í stöðunni, m.a. lánveitingu. Sonur stefnanda kom ekki fyrir dóminn.

Eins og fram kemur í málavöxtum var áætluð greiðslugeta samkvæmt greiðslumatinu 1.101 króna. Þessi niðurstaða er byggð á skjali bankans með lánsútreikningi „Reiknivél-Neytendalán“ dagsettu 13. febrúar 2008. Þar er lánstími sagður 60 mánuðir. Við fyrstu greiðslu, þann 14. mars 2008, eru vextir 27.771 króna auk kostnaðar 225 krónur eða samtals 27.996 krónur. Fram kemur að greiðslur nr. 2-5, sem einnig eru vextir og kostnaður nemi 27.100 krónum mánaðarlega til 14. júlí 2008. Fimm síðustu mánaðarlegu greiðslurnar, þ.e. nr. 56-60 frá 14. október 2012 til og með 14. febrúar 2013 voru um og yfir 85.000 krónum.

Óumdeilt er að gerður var nýr lánsútreikningur, dagsettur 18. mars 2008, enda sá fyrri ekki réttur miðað við lánstímann og var hann á hinu nýja skjali réttilega tilgreindur 84 mánuðir. Samkvæmt því skyldu síðustu greiðslur, þann 14. október 2014 til 14. febrúar 2015, nema um 52.000 krónum. Undir þessa útreikninga ritaði sonurinn og fulltrúi bankans. Í umræddum skjölum kemur hvergi fram að þann 14. mars 2010 bætist afborganir við vexti.

Hvað svo sem þessari leiðréttingu líður þá er ljóst að í báðum tilvikum var sonur stefnanda á mörkum þess að standast greiðslumat á meðan hann greiddi aðeins vexti af láninu. Eftir að afborganir lánsins bættust við 14. mars 2010 stóðst hann ekki matið og niðurstaða þess var því neikvæð. Af hálfu stefnda er því haldið fram að þrátt fyrir þessa leiðréttingu hafi greiðslumatið frá 13. febrúar 2008 verið rétt unnið miðað við greiðslugetu sonarins þegar matið fór fram.

Ekkert liggur fyrir í málinu um að stefnandi hafi haft undir höndum lánsútreikning bankans frá 13. febrúar 2008 þegar hann ritaði nafn sitt sem ábyrðamaður að námslokaláni sonarins 5. mars 2008. Í skjalinu „Námslokalán“ kemur fram að fjöldi afborgana séu 60 sem gæti verið skýring á því að útreikningur bankans varð ekki réttur eins og áður sagði. Þá segir einnig að gjalddagi fyrstu afborgunar sé 14. mars 2010. Hins vegar kemur fram á öðrum stað í skjalinu undir vaxtagjalddagar „24x1 fyrst 14.03.2008“ og á það að tákna fyrsta greiðsludag eftir að vaxtagreiðslum lýkur. Var efni skjalsins því engan veginn nægilega skýrt hvað þetta varðar.

Undirritun stefnanda um samþykki sitt sem sjálfskuldarábyrgðarmanns á námslokalánið er dagsett 5. mars 2008 og yfirlýsing ábyrgðarmanns þann 6. mars 2008. Eins og rakið hefur verið ritaði stefnandi undir ábyrgðaryfirlýsinguna þar sem hakað er við setninguna „öllu láninu verður varið til greiðslu eldri skuldbindinga“. Engu breytir í því efni þótt dagsetning skuldbindingarinnar sé önnur en á skuldabréfinu. Þótt óupplýst sé hvort stefnandi hafi haft þau samtímis undir höndum verður það þó að teljast líklegt í ljósi framburðar M-kvk-ef R-kvk-ef um frágang gagna. Verður því ekki fallist á með stefnanda að stefndi hafi ekki uppfyllt skilyrði 4. gr. samkomulagsins um að ábyrgðarmaður staðfesti skriflega að honum hafi verið kynnt ráðagerð um að verja tilteknum hluta lánsfjár til að endurgreiða önnur lán.

Samkvæmt 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, dagsettu 1. nóvember 2001, bar bankanum að gefa út upplýsingabækling um persónulegar ábyrgðir o.fl. og dreifa honum með skjölum sem afhent voru stefnanda. Með samkomulaginu voru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum en markmið þess samkvæmt 1. gr. var að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar væru miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Í 2. málslið 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins segir, að ef niðurstaða greiðslumats bendir til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar, en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður, skuli hann staðfesta það skriflega. Ágreiningslaust er með aðilum að samkomulag þetta gildi í lögskiptum þeirra.

Í umræddu samkomulagi er ekki að finna reglur um hvernig greiðslumat skuli framkvæmt. Ljóst er þó að tilgangur þess er að gera ábyrgðarmanni kleift að átta sig á því hvort hann eigi að takast á herðar þá skuldbindingu sem í viðkomandi láni felst.

Eins og áður hefur verið rakið var áætluð greiðslugeta sonar stefnanda, þegar tekið var tillit til greiðslubyrði væntanlegra lána, jákvæð um 1.101 krónu. Að mati dómsins benti það þegar til þess að greiðanda gæti reynst erfitt að efna skuldbindingar sínar sjálfur. Þegar matið fór fram lá hins vegar fyrir sú staðreynd að greiðslubyrði hans þyngdist verulega þann 14. mars 2010 þegar 50.000 króna afborgun bættist við á mánuði. Í greiðslumatinu sjálfu er ekkert sem gefur þessa staðreynd til kynna. Að mati dómsins hefði verið eðlilegt og í samræmi við 2. málslið 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins, að skýrt kæmi fram í greiðslumatinu að áætluð greiðslubyrði „væntanlegra lána“ breyttist umræddan dag ekki síst vegna sérstöðu námslokalánsins. Má fallast á það með stefnanda að niðurstaða greiðslumatsins hafi eins og á stóð í raun verið neikvæð og með réttu hefði stefnandi átt að staðfesta sérstaklega með undirskrift sinni að hann óskaði þess að syni hans yrði engu að síður veitt lánið í samræmi við 2. málslið 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 169/2012 felur ákvæðið í sér skyldu til að vekja athygli á þeirri staðreynd að viðkomandi hafi ekki staðist greiðslumat sem þýddi verulega aukna áhættu við að taka á sig ábyrgð.

Aðspurður fyrir dómi kvað stefnandi ljóst að enda þótt hann hefði samþykkt að taka á sig ábyrgð á láninu þá hafi áhætta hans í þeim efnum skipti máli. Þar sem matið hafi verið jákvætt upp á 1.101 krónu hafi hann tekið áhættuna. Öðru máli hefði gegnt ef þetta hefði skipt þúsundum króna.

Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið er það mat dómsins að niðurstaða greiðslumatsins frá 13. febrúar 2008 hafi verið villandi um veigamikið atriði og skuldabréfið sjálft ekki nægilega skýrt svo að telja megi að stefnandi hafi mátt gera sér grein fyrir tengingu þess við greiðslumatið. Verður stefndi að bera hallann af því að óvíst er hvort stefnandi hefði veitt sjálfskuldarábyrgðina ef upplýsingar þær sem hann hafði sannanlega undir höndum hefðu verið með öðrum hætti.

Stefnandi reisir kröfu sína um ógildingu á 36. gr. laga nr. 7/1936 sem er þess efnis að víkja megi samningi til hliðar eða að hluta eða breyta honum ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samninginn fyrir sig. Beri við mat samkvæmt 1. mgr. að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til.

Eins og áður hefur komið fram var greiðslumatið villandi um veigamikið atriði og mátti forvera stefnda vera það ljóst en matið var grundvöllur umræddrar lánveitingar. Þá var lánasamningurinn sjálfur ekki nægilega skýr. Leggja verður áherslu á að um var að ræða fjármálafyrirtæki sem gera verður ríkar kröfur til um sérþekkingu og vönduð vinnubrögð eins og dómafordæmi Hæstaréttar hafa sýnt þar sem tekið er á sambærilegum álitaefnum.

Þegar tekið er tillit til þessara atriða sem hér að framan hafa verið rakin og þau metin með hliðsjón af 2. mgr. 36. gr. laga nr. 36/1936 verður að telja að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda samkvæmt 1. mgr. sömu greinar að bera lánasamninginn fyrir sig gagnvart stefnanda. Ber því að taka til greina kröfur stefnanda um að víkja honum til hliðar.

Miðað við þessi málsúrslit ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilegur 480.000 krónur en við þá ákvörðun er ekki tekið tillit til kostnaðar stefnanda vegna þeirrar vinnu sem til féll vegna kvörtunar til úrskuðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki en sá kostnaður telst ekki til málskostnaðar samkvæmt 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Fallist er á með stefnda að ekki séu skilyrði til greiðslu álags á málflutningsþóknun eins og hér stendur á.

S-kvk-nf H-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð:

Samþykki stefnanda og undirritun um að veita sjálfskuldarábyrgð á námslokaláni nr. 0326-74-203168, sem tekið var hjá Kaupþingi banka hf., nú stefnda Arion banka hf., þann 5. mars 2008, er ógilt.

Stefndi greiði stefnanda K-kk-þgf Á-kk-þgf 480.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf H-kvk-nf (sign.)