E-750/2019

Mál þetta, sem tekið var til dóms 25. janúar 2021, að lokinni aðalmeðferð, er höfðað með stefnu, birtri 17. desember 2019.

Stefnendur eru D-kvk-nf K-kvk-nf, [...]og Ó-kk-nf E-kk-nf, [...].

Stefndu eru Vegagerðin, [...], Borgartúni 5- 7, Reykjavík, fyrirsvarsmaður B-kvk-nf Þ-kvk-nf, forstjóri[...]og íslenska ríkið, en vegna íslenska ríkisins er stefnt Á-kvk-þgf Ö-kvk-þgf S-kvk-þgf, dómsmálaráðherra, [...], og B-kk-þgf B-kk-þgf, fjármála- og efnahagsráðherra, [...]

Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndu Vegagerðinni og íslenska ríkinu verði gert að greiða þeim óskipt kr. 5.452.772 ásamt dráttarvöxtum af kr. 3.834.000 samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. nóvember 2018 en af kr. 5.452.772 frá 29. september til greiðsludags. Til vara er gerð krafa um að viðurkennt verði að stefndu beri að greiða stefnendum óskipt eignarnámsbætur fyrir jarðefni úr landi Torfastaða vegna endurbyggingar núverandi Reykjavegar á milli Biskupstungnabrautar og Laugavatnsvegar. Í öllum tilvikum gera stefnendur kröfu um að stefndu Vegagerðinni og íslenska ríkinu verði óskipt gert að greiða þeim málskostnað að skaðlausu samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati réttarins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi Vegagerðin krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Þá krefst stefndi þess að honum verði tildæmdur málskostnaður að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eða málskostnaðarreikningi.

Stefndi íslenska ríkið krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Þá er þess jafnframt krafist að stefnda verði tildæmdur málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnenda samkvæmt mati dómsins.

Við a ðalmeðferðvoru teknar skýrslur af matsmönnunum A og B.

Fyrir uppkvaðningu dóms var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Málavextir

Stefnendur eru eigendur jarðarinnar Torfastaða í Biskupstungum, en þeir keyptu jörðina af stefnda íslenska ríkinu.

Í afsali stefnenda fyrir eigninni, dags. 15. maí 1998, var eigninni afsalað með öllum mannvirkjum, svo sem húsum, ræktun, girðingum og öðru sem var í eigu stefnda íslenska ríkisins á jörðinni, ásamt öllum þeim gögnum og gæðum sem jörðinni fylgdu og bar að fylgja samkvæmt framangreindum lögum og nánar var greint frá í afsalinu. Svo segir orðrétt í afsalinu: „Námuréttindi og réttur til efnistöku, þ. m. t. sand- og malarnám, og vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþörf, ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta framangreind réttindi, eru undanskilin sölu þessari.“

Með bréfum stefnda Vegagerðarinnar til stefnenda, dags. 16. október 2014, var þeim kynnt fyrirhuguð endurbygging Reykjavegar nr. 355 frá Biskupstungnabraut að Laugavatnsvegi. Í bréfunum kemur fram að miðað væri við að undirbúningur við framkvæmdina myndi hefjast á árinu 2015 en henni ljúka eigi síðar en sumarið 2017. Með bréfi til stefnenda, dags. 31. mars 2015, óskaði stefndi Vegagerðin eftir að ganga til samninga við þá í tengslum við fyrirhugaðar framkvæmdir. Í bréfinu kemur fram að fyrirhugað sé að greiða bætur fyrir land undir veg og efnistöku. Í bréfinu kom fram að við mat á bótum fyrir land væri litið til samninga við landeigendur í sambærilegum málum og fyrirliggjandi upplýsinga um landverð á jörðum sem gengið hefðu kaupum og sölum. Lýsti stefndi Vegagerðin því í bréfinu að hún teldi hæfilegar bætur úr landi Torfastaða vera 650.000 kr fyrir hvern hektara og samkvæmt því myndu bætur nema 5.115.500 kr. fyrir 7,87 hektara úr landi Torfastaða en stefndi Vegagerðin teldi sig eiga 2,75 hektara af núverandi vegsvæði ásamt því að verið væri að skila 0,6 hektara landsvæði aftur til stefnenda.

Stefndi Vegagerðin sendi stefnendum annað bréf, dags. 29. janúar 2016, þar sem frekari upplýsingar voru veittar um fyrirhugaða efnistöku í landi Torfastaða, skeringar og frágang. Í bréfinu kom fram sú afstaða stefnda Vegagerðarinnar að námuréttindi og réttur til efnistöku umfram heimilis- og búrekstrar þarfir, ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta framangreind réttindi væri í eigu Ríkissjóðs Íslands. Efnistaka væri nánar tiltekið fyrirhuguð úr tveimur námum. Stefndi Vegagerðin sendi jafnframt bréf til Ríkiseigna, dags. 29. janúar 2016, þar sem framkvæmdin var kynnt og óskað eftir leyfi til efnistöku úr landi jarðarinnar Torfastaða.

Ekkert samkomulag náðist milli stefnenda og stefnda Vegagerðarinnar um þetta og fór svo að stefndi Vegagerðin sendi stefnendum bréf, dags. 11. apríl 2017, þar sem boðað var eignarnám vegna framkvæmdarinnar á 7,67 hektara spildu í landi Torfastaða, sbr. 37. gr. vegalaga. Stefndi Vegagerðin boðaði svo til eignarnáms með bréfi til stefnenda, dags. 27. apríl 2017, vegna tímabundinna afnota á spildu í landi Torfastaða. Stefnendur sendu bréf til Vegagerðarinnar, dags. 12. maí 2017, þar sem boðun eignarnáms í landi Torfastaða var mótmælt. Stefndi Vegagerðin tilkynnti stefnendum um eignarnám vegna framkvæmdanna með bréfi, dags. 27. júní 2017, en í tilkynningunni kom jafnframt fram að stefndi Vegagerðin hygðist taka malarefni í landi Torfastaða en alls væri áætlað að taka 89.000 rúmmetra af malarefni sem Ríkissjóður Íslands væri eigandi að. Jafnframt að stefndi Vegagerðin hygðist taka malarefni úr svonefndum Berjahóli alls 3.000 rúmmetra en Ríkissjóður Íslands væri jafnframt eigandi þess.

Stefndi Vegagerðin sendi matsbeiðni til Matsnefndar eignarnámsbóta, dags. 27. júní 2017, sbr. matsmál nr. 1/2016. Stefndi Vegagerðin og stefnendur skiluðu greinargerðum í matsmálinu. Í greinargerð stefnenda var þess m. a. krafist að stefnda Vegagerðinni yrði gert að greiða stefnendum bætur vegna efnisnotkunar og byggt jafnframt á því að boðið landverð væri ekki í samræmi við markaðsverð. Með úrskurði Matsnefndar eignarnámsbóta var því hafnað að stefndi Vegagerðin þyrfti að greiða fyrir malarefni, en hvað varðar landbætur taldi nefndin hæfilega metnar bætur fyrir hvern hektara lands vera 800.000 kr. Bætur vegna 7,67 hektara spildu nema því 6.136.000 krónum samkvæmt úrskurðinum. Þá voru úrskurðaðar 1.000.000 kr. í bætur fyrir rask. Bætur fyrir afnot á vegslóða að efnisnámu í landi Syðri- Reykja voru ákveðnar 200.000 kr. Bætur vegna óhagræðis af skiptingu lands vegna teningar við heimreið að Tjörn voru ákveðnar 500.000 kr. Stefnendur sendu bréf til Vegagerðarinnar, dags. 26. nóvember 2018 þar sem gerður var fyrirvari vegna greiðslu Vegagerðarinnar á grundvelli úrskurðar Matsnefndar eignarnámsbóta.

Eftir þetta höfðuðu stefnendur matsmál þar sem voru dómkvaddir tveir sjálfstæðir og óvilhallir matsmenn, A lögmaður og löggiltur fasteignasali og B dósent í náttúruauðlindahagfræði, til þess að svara þremur spurningum, sbr. matsmál nr. M-3/2019. Var matsgerð skilað í ágúst 2019 og var niðurstaða matsmanna eftirfarandi:

„ Hver er hlutdeild jarðefna matsbeiðenda í jarðefnum jarðarinnar miðað við rétt þeirra til heimilis- og búsþarfa?Matsbeiðendur keyptu jörðina af íslenska ríkinu og afsal þeirra fyrir henni er dags. 15. maí 1998. Eins og fram er komið segir m. a. í afa linu: „Námuréttindi og réttur til efnistöku, þ. m. t. sand- og malarnám, og vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþörf, ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta framangreind réttindi, eru undanskilin sölu þessari.“ Samkvæmt þessu er allavega ljóst að matsbeiðendur mega taka m. a. sand og möl á jörðinni til heimilisþarfa. Það er auðvitað mismunandi eftir því hvaða starfsemi er stunduð á hverri jörð hver þörfin er á jarðefnum til starfseminnar. Matsbeiðendur hafa skipulagt og selt á undanförnum árum lóðir í nágrenni Reykjavegar. Það er viðurkennt að á jörðum sé stundað annað og meira en hefðbundinn búskapur þ. e. sauðfjár- og mjólkurframleiðsla. Þá er það þekkt að megin starfsemin á mörgum jörðum í landinu er sala og leiga á lóðum fyrir frístundahús og þá ekki síst á Suður- og Vesturlandi. Á slíkum jörðum er töluverð nauðsyn á t. d. möl til vegagerðar, í grunna undir sumarhús og fleira sem tengist uppbyggingu og rekstri frístundahúsa. Matsbeiðendur hafa skipulagt frístundahúsabyggð á jörðinni og þjónusta eigendur frístundahúsa m. a. með því að leggja vegi og viðhalda þeim. Reyndar er frístundabyggðin sem komin er ekki stór en eflaust er hægt að stækka hana töluvert. Það verður aldrei fullyrt með nákvæmni hver sé þörf matsbeiðenda fyrir jarðefni til þeirrar starfsemi sem þeir stunda á jörðinni og þar með hver sé hlutdeild þeirra í jarðefnum jarðarinnar Torfastaða miðað við rétt þeirra til heimilis- og búsþarfa. Því verða matsmenn í raun að ákveða þetta að álitum með hliðsjón af þeirri starfsemi sem matsbeiðendur stunda á jörðinni Torfastöðum en matsmenn telja að nú sé ekki um umfangsmikla starfsemi að ræða sem krefjist efnistöku. En matsmenn leggja samt til grundvallar að sú starfsemi geti aukist í náinni framtíð. Telja matsmenn að hlutdeild matsbeiðenda í jarðefnum Torfastaða miðað við rétt þeirra til heimilis- og búsþarfa sé 20%.“

„ Hvert er verðmæti (kr./m 3) samtals 92.000 rúmmetra jarðefnis sem tekið er úr landi Torfastaða?Efni til vegagerðar er víða til staðar og ræðst virði þess af gæðum þess, staðbundnu framboði og flutningskostnaði. Í samningi Ríkiseigna við ÍAV frá 11. nóvember 2018 vegna efnistöku í Stapafellsnámu er miðað við 100 kr./m 3. Samkvæmt upplýsingum frá aðilum sem kaupa malarefni er algengt verð í námu 100- 150 kr. Það efni sem hér um ræðir er að stærstum hluta tekið á núverandi vegsvæði og þá aðallega úr skeringum eða skammt frá vegsvæðinu. Því er ekki um það að ræða að kaupandi eða seljandi efnisins þurfi að flytja það frá námusvæði að framkvæmdasvæði, sem er til verulegs hagræðis fyrir framkvæmdaaðila. Telja matsmenn með hliðsjón af ofangreindu að verð á hvern rúmmetra efnisins sé 125 kr. þannig að 92.000 rúmmetrar séu að verðmæti 11.500.000 - ellefu- milljónirogfimmhundruðþúsund-.“

„ Hvert er markaðsverð hvers hektara á hinu eignarnumda svæði? Stærsti hluti hins eignarnumda lands er á núverandi veghelgunarsvæði og því á áhrifasvæði núverandi vegar ef svo má segja. Því verður ekki mikil breyting á notkun landsins við fyrirhugaða endurbyggingu Reykjavegar. Hvort sem núverandi vegur yrði óbreyttur eða endurbyggður eins og fyrirhugað er yrði umrætt land aldrei selt undir sumarhúsalóðir og því getur verðmæti landsins ekki verið það sama og lands sem yrði selt sem slíkt. Hins vegar er á það að líta að eftir að Reykjavegur verður endurbyggður og lagður bundnu slitlagi má gera ráð fyrir því að umferð um hann muni aukast og verða hraðari með tilheyrandi óhagræði fyrir þá sem búa eða eiga frístundahús í nágrenni vegarins. Erlendar rannsóknir á áhrifum umferðarhraða og þunga á ónæði af vegum sýna að samhengi er milli þessara þátta og greiðsluvilja neytenda fyrir að forðast þá (sjá meðal annars G-x-x r-x-x, S-x-x og W-x-x 2002. Estimating the Benefits of Traffic Calming on through Routes: A Choice Experiment Approach. Journal of Transport Economics and Policy, Vol. 36, No. 2 (May, 2002), pp. 211- 231). Slíkt samhengi hefur bein áhrif á virði lands. Ætla má, á grundvelli fyrrnefndra erlendra rannsókna, að greiðsluvilji neytenda fyrir 20 d B lækkun hávaða frá vegum sé um 20.000 kr. á ári, sem samsvarar heildargreiðsluvilja á hvern þolanda upp á um 400.000 kr. Miðað við nálægð vegarins við þá frístundabyggð sem til staðar er í landi Torfastaða má því ætla að tjón eignarnámsþola sé nokkurt af þessum sökum. Þegar vegurinn hefur verið lagður bundnu slitlagi mun ryk frá honum hins vegar nær hverfa og kæmi það til minnkunar tjóns. Ekki liggur nákvæmlega fyrir hve stórt svæði né hve margar lóðir yrðu fyrir áhrifum. Því takmarka matsmenn mat á umfangi skaðans við hið eignarnumda svæði og miða við að viðbótartjón nemi 200.000 kr. á ha. Þar er tekið tillit til þess að vegurinn liggur að stærstum hluta utan frístundabyggðar. Með vísan til þessa telja matsmenn að markaðsverð hvers hektara á hinu eignarnumda svæði sé 1.000.000 - einmilljónkróna-.“

Á grundvelli matsgerðarinnar sendu stefnendur kröfubréf til stefnda Vegagerðarinnar, dags. 29. ágúst 2019, krafist var bóta vegna malarefnis og hins eignarnumda lands í samræmi við matsgerðina. Stefndi Vegagerðin hafnaði kröfu stefnenda með bréfi, dags. 16. september 2019 og var mál þetta höfðað eftir það.

Málsástæður og lagarök stefnenda

Stefnendur kveðast aðallega gera kröfu um að stefndu verði gert að greiða þeim óskipt 5.452.772 kr. ásamt dráttarvöxtum af 3.834.000 kr. samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. nóvember 2018 en af 5.452.772 kr. frá 29. september til greiðsludags. Stefnendur byggja á því að greiðsla að fjárhæð 6.136.000 kr. sem stefndi Vegagerðin innti af hendi fyrir landbætur, þ. e. bætur fyrir 7,67 hektara lands á grundvelli úrskurðar Matsnefndar eignanámsbóta í máli nr. 1/2016 hafi verið innborgun inn á eignarnámsbætur, sem stefnendum beri að fá greiddar með vísan til 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar enda hafi stefnendur gert fyrirvara vegna móttöku greiðslunnar. Krafa stefnenda um eignarnámsbætur sé í samræmi við fyrirmæli stjórnarskrárinnar um fullt verð, sbr. 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, og byggi á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna sem komi fram í matsgerðinni. Krafan sundurliðist með svofelldum hætti:

Bætur fyrir jarðefni.

Í fyrsta lagi sé gerð krafa um bætur fyrir jarðefni sem stefndi Vegagerðin hyggist nota til vegagerðarinnar úr landi jarðarinnar Torfastaða. Dómkvaddir matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu í matsgerðinni að hlutdeild stefnenda í jarðefnum í landi Torfastaða væri 20% miðað við rétt þeirra til heimilis- og búsþarfa. Stefndi Vegagerðin ætli að nýta 92.000 rúmmetra af efni á jörðinni Torfastöðum, þar af sé áætlað að taka 3.000 rúmmetra af jarðefni úr Berjahóli. Stefnendur hafna sjónarmiðum stefnda Vegagerðarinnar um að óvissa sé um hvort hann sé innan jarðarinnar Torfastaða. Byggjaf stefnendur á því að Berjahóll sé innan jarðarinnar en það sé girðing á hólnum sem skeri úr um mörkin. Stefnendur eigi því einnig að fá greitt fyrir hlutdeild í umræddum 3.000 rúmmetrum sem áætlað séað nýta úr honum og taki dómkrafan mið af því.

Þá vísa stefnendur til þess að stefndi Vegagerðin hafi hafnað að greiða bætur fyrir malarefni á þeim grundvelli að stefndi íslenska ríkið væri eigandi námuréttinda og réttar til efnistöku. Ríkiseignir hafi heimilað fyrir sitt leyti að efnistaka eigi sér stað í landi Torfastaða. Í úrskurði Matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 1/2016 hafi því jafnframt verið hafnað að Vegagerðin þyrfti að greiða eignarnámsbætur vegna efnistökunnar. Stefnendur kveðast hafna afstöðu stefnda Vegagerðarinnar og forsendum og niðurstöðum í framangreindum úrskurði.

Þá kveðast stefnendur byggja fjárhæð kröfu fyrir jarðefni á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna í matsgerðinni og gera rökstuðning hennar fyrir greiðsluskyldunni og fjárhæðinni að sínum, sbr. 16.1. og 16.2. mgr. í matsgerðinni.

Í afsali jarðarinnar vegna jarðarinnar Torfastaða frá 15. maí 1998 hafi námuréttindi og réttur til efnistöku, þ. m. t. sand- og malarnám, og vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþörf ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta framangreind réttindi, undanskilin sölunni. Almennt hafi verið litið svo á að til heimilisþarfa teljist þörf landeiganda til heimilis- og búrekstrar. Kveða stefnendur ljóst að í heimilis- og búsþörfum þeirra feli st ákveðinn réttur til efnistöku og námuréttar. Séu þessi réttindi því í óskiptri sameign stefnenda og íslenska ríkisins. Því eigi stefnendur hlutdeild í efninu á meðan sameigninni hafi ekki verið skipt. Stefnendur hafi látið skipuleggja frístundabyggð á svæðinu og sjái fram á notkun þess svæðis og stærra svæðis til framtíðar með þeim skyldum sem slíkum rekstri fylgi, m. a. gerð vega og annarra hluta. Ferðaþjónusta og frístundastarfsemi sé einn þáttur búskapar á jörðum í dag og falli undir rétt stefnenda til hagnýtingar umræddra hlunninda jarðarinnar, sbr. til hliðsjónar orðskýringu 2. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004 og 2. gr. jarðarlaga nr. 81/2004 þar sem landbúnaður sé skilgreindur með svofelldum hætti: „[H]vers konar vörslu, verndun, nýtingu og ræktun búfjár, ferskvatnsdýra, lands og auðlinda þess til atvinnu- og verðmætasköpunar, matvælaframleiðslu og þjónustu er tengist slíkri starfsemi.“ Þó svo að skiplögð frístundabyggð sé skammt á veg komin að Torfastöðum sé jörðin einkar vel fallin til slíkrar starfsemi. Réttur stefnenda sé því ríkur og verðmætur og feli í sér eign þeirra í skilningi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og beri þvíað greiða fullar bætur vegna efnistökunnar. Í matsgerðinni hafi verið komist að því að hlutdeild stefnenda væri 20% í jarðefninu og byggi dómkrafan á því.

Þá vísa stefnendur til þess að umrædd efnistaka komi í veg fyrir að stefndi Vegagerðin þurfi að sækja efni annað og séu gæði efnisins slík að hægt séað nota það í framkvæmdina en samkvæmt sýnatöku Vegagerðarinnar sé um að ræða betra efni til vegagerðar en fundist hafi í grenndinni sem geri skeringar nauðsynlegar og hagstæðar. Dómkvaddir matsmenn hafi komi stað þeirri niðurstöðu að verðmæti efnisins væri 125 kr. á rúmmetra þannig að 92.000 rúmmetrar séu að verðmæti 11.500.000 kr. og miðað við 20% hlutdeild stefnenda í efninu beri að greiða þeim 2.300.000 kr.

Landbætur.

Stefnendur kveðast gera kröfu um fullar bætur vegna eignarnáms á 7,67 hektara landi úr jörðinni Torfastöðum. Um séað ræða svæði undir endurbyggingu Reykjavegar sem tilheyri Torfastöðum. Heildarflatarmál svæðisins undir endurbyggingu vegarins sé 11,02 hektarar. Stefndi Vegagerðin hafi ekki talið þörf á eignarnámi á 2,75 hektara hluta þar sem hún væri löglegur eigandi 12 metra breiðs vegsvæðis núverandi vegar. Hluta núverandi vegar, 0,61 hektara, hafi stefndi Vegagerðin hins vegar skilað aftur til stefnenda. Hin eignarnumda landspilda sem um ræðir sé því 7,67 hektara land undir vegsvæði hins endurbyggða Reykjavegar. Dómkrafa stefnenda byggi á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna í matsgerðinni sem hafi komi stað þeirri niðurstöðu að verðmæti hvers hektara á hinu eignarnumda svæði væri 1.000.000 kr. Sé því gerð krafa um greiðslu 1.534.000 kr. sem séþað sem upp á vantar til þess að um geti verið að ræða fullar bætur í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar með tilliti til niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 1/2016.

Kveðast stefnendur að þeir hafi strax gert athugasemdir á fundi með stefnda Vegagerðinni 23. október 2015 við boðnar landbætur en stefndi Vegagerðin hafi upphaflega boðið eignarnámsbætur að fjárhæð 650.000 kr. á hektara og ekki talið ástæðu til þess að endurskoða þá fjárhæð síðar þrátt fyrir að stefnendur hafi lagt fram kaupsamning um sölu á lóð úr landi jarðarinnar og upplýsingar um almennar verðlagshækkanir og hækkanir á lóðaverði. Hafi stefndi Vegagerðin haldið því fram að boðið verð byggði á samningum við landeigendur í sambærilegum málum og eins fyrirliggjandi upplýsingum um landverð á jörðum sem gengið hefðu kaupum og sölum en hafi ekki lagt fram eða kynnt nein gögn um þetta stefnendum til staðfestingar. Þá hafi stefndi Vegagerðin talið að vegurinn hefði legið um jörð landeigenda um áratugaskeið og væri ekki ætlunin að færa til veglínuna nema á stuttum kafla með tilliti til umferðaröryggis. Að mati stefnda Vegagerðarinnar myndu framkvæmdir á Reykjavegi ekki hafa teljandi áhrif á framtíðarnotkun landsins í nánd við veginn. Stefndi Vegagerðin hafi talið að land í nánd við veg væri ekki sambærilegt að verðmæti og yrði ekki bætt með sama hætti og land sem henti til byggingar sumarhúsa. Landið væri fremur rýrt að gæðum og gróðursnautt. Þá yrði jafnframt að taka tillit til þeirrar hagsbótar sem stefnendum myndi hlotnast við eignarnámið, sbr. 3. mgr. 39. gr. vegalaga, þ. e. aðgengi að landi stefnenda og frístundabyggð í landi þeirra yrði betra en áður og að líklegt væri að verðmæti þess myndi aukast. Stefnendur hafi hafnað sjónarmiðum stefnda Vegagerðarinnar og boðnum landbótum og ekki talið þær í samræmi við raunverulegt markaðsverðmæti landsins.

Í niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 1/2016 hafi verið talið að hæfilega metnar bætur fyrir hvern hektara lands væru 800.000 kr., samtals fjárhæð 6.136.000 kr. fyrir 7,67 hektara lands, en í rökstuðningi nefndarinnar komi fram að hið metna land sé í um 100 metra hæð yfir sjávarmáli með samfelldum gróðri. Land þetta sé að mestu leyti beitarland en ekki sé ræktað land á vegsvæðinu. Ekki verði séð að lagning vegarins hafi neikvæð áhrif á sumarbústaðabyggð sem sé eða kunni að verða í nágrenninu. Komi þar til að vegurinn verði með jöfnum halla, með bundnu slitlagi og hljóðmengun frá umferð verði því minni og ryk frá veginum verði hverfandi. Stefnendur hafi ekki talið þær bætur sem Matsnefnd eignarnámsbóta hafi ákvarðað fela í sér fullar bætur í skilningi 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Í matsgerðinni sé komist að þeirri niðurstöðu að hæfilegar bætur fyrir hið eignarnumda land næmu 1.000.000 kr. á hvern hektara lands. Stefnendur taki undir rökstuðning í matsgerðinni og geri að sínum og byggi svo sem að framan greinir umkrafða fjárhæð fyrir landbætur á niðurstöðu hennar.

Í þessu samhengi benda stefn endur á að jörðin Torfastaðir sé vel staðsett. Svæðið sé eftirsótt af ferðamönnum og í næsta nágrenni sé að finna miklar náttúruperlur. Staðsetning landsins sé því mjög verðmæt. Frístundasvæði hafi verið skipulagt á Torfastöðum og sé þar um að ræða mjög fallegar og grónar frístundalóðir. Á landi jarðarinnar verði því reist frístundahús sem og eftir atvikum rekin þar önnur starfsemi tengd ferðamennsku enda landið til þess fallið. Allt land jarðarinnar sé fallegt og gróið. Framkvæmdin feli í sér aukið land undir vegstæði og gríðarlega röskun á fallegu og grónu landsvæði. Þá hafi átt sér stað hækkun lóðaverðs úr landinu. Við meðferð máls nr. 1/2016 fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta hafi stefnendur lagt fram þrjá nýlega kaupsamninga á lóðum úr landi Torfastaða. Samkvæmt þeim kaupsamningum nemi verð á hektara 4.700.000 kr. Þá hafi fasteignamat fyrir 2019 verið 2.580.000 kr. á hvern hektara lands. Með tilkomu hins nýja vegar muni umferð um veginn aukast til muna með tilheyrandi hávaða og mengun. Þá muni vegurinn liggja nær frístundabyggðinni og muni valda eigendum sumarbústaða á svæðinu miklu ónæði. Efnistaka á jörðinni feli einnig í sér sjónlýti.

Matskostnaður og kostnaður vegna lögmannsaðstoðar.

Stefnendur kveðast gera kröfur um að fá úr hendi stefndu skaðabætur sem nemi þeim kostnaði sem stefnendur hafi þurft að greiða dómkvöddum matsmönnum vegna vinnslu matsgerðarinnar og vegna lögmannsaðstoðar henni tengdri. Stefnendur hafi ekki talið sig hafa fengið greiddar fullar bætur frá stefndu samkvæmt áskilnaði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og hafi því ekki verið annað stætt en að fá dómkvadda matsmenn til þess að meta fullar bætur. Að öðrum kosti hefði fjármunum ekki verið varið í slíkan kostnað. Stefnendur byggja á því að stefndu beri að bæta þeim umræddan kostnað. Matskostnaður sé samtals 875.440 kr. samkvæmt reikningum matsmanna og kostnaður vegna lögmannsaðstoðar 743.332 kr.

Vaxtakrafa.

Stefnendur byggja á því að krafa vegna eignarnámsbóta vegna nýtingar jarðefna og eignarnáms á landi beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim tíma er úrskurður Matsnefndar eignarnámsbóta hafi verið kveðinn upp, eða 6. nóvember 2018. Krafa vegna matskostnaðar og kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar beri dráttarvexti frá 29. september 2019 eða mánuði eftir að stefndi Vegagerðin hafi verið krafin um greiðslu kostnaðarins, sbr. 3. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Varakrafa.

Verði aðalkrafa ekki tekin til greina gera stefnendur til vara kröfu um að viðurkennt verði að stefndu beri að greiða stefnendum óskipt eignarnámsbætur fyrir jarðefni úr landi Torfastaða vegna endurbyggingar Reykjavegar sem mál þetta lýtur að. Um rökstuðning fyrir greiðslu bótanna vísa stefnendur til framanritaðs og niðurstöðu dómkvaddra matsmanna.

Málskostnaðarkrafa.

Stefnendur kveðast í öllum tilvikum gera kröfu um að stefndu Vegagerðinni og íslenska ríkinu verði óskipt gert að greiða þeim málskostnað að skaðlausu samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati réttarins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Um lagarök vísa stefnendur einkum til 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. gr. 1. samningsviðauka Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og meginreglna eignarréttar, ábúðarlaga nr. 80/2004, jarðalaga nr. 81/2004 og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 34. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um málskostnaðarkröfu til XXI. kafla sömu laga.

Málsástæður og lagarök stefnda Vegagerðarinnar

Þessi stefndi kveður að aðalkrafa stefnenda byggist í fyrsta lagiá því að þeir eigi rétt á greiðslu fyrir meinta hlutdeild sína í jarðefnum á jörðinni Torfastöðum sem stefndi Vegagerðin hyggi st nýta til framkvæmda við Reykjaveg. Um þetta vísi stefnendur til matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna sem telji að hlutdeild stefnenda í jarðefnum Torfastaða sé 20%, en það sé mat að álitum. Telji matsmenn að verð á hvern rúmmetra efnisins sé 125 kr. og verð fyrir 92.000 rúmmetra sé því 11.500.000 kr. Krafa stefnenda vegna þessa sé því 2.300.000 kr., þ. e. 11.500 x 0,20%.

Stefndi byggir á því að krafa stefnenda standist ekki. Í afsali dags. 15. maí 1998 við sölu ríkisins (þáverandi Jarðardeildar landbúnaðarráðuneytisins) á jörðinni til stefnenda sé svohljóðandi ákvæði:

“Námuréttindi og réttur til efnistöku, þ. m. t. sand og malarnám, og vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþörf, ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta framangreind réttindi, eru undanskilin sölu þessari.”

Þannig hafi öll tvímæli verið tekin afum að réttindi til jarðefna fylgdu ekki með í sölunni til stefnenda. Þeir hafi þó mátt nýta þessi réttindi til heimilisþarfa. Hinir dómkvöddu matsmenn telji í matsgerð sinni hlutdeild stefnenda í jarðefnum jarðarinnar vera 20% miðað við rétt þeirra til heimilis- og búsþarfa. Það mat sé byggt á afar veikum grunni að mati stefnda, enda taki matsmennirnir það fram að þeirra hlutverk sé aðeins að svara matsspurningum eins og þær liggja fyrir í matsbeiðni og þeir taki ekki afstöðu til meints réttar matsbeiðanda til greiðslu fyrir jarðefni á jörðinni. Í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta sé tekið undir sjónarmið stefnda hvað þetta varðar og vísað í framangreint ákvæði í afsali þar sem jarðefni hafi verið undanskilin við sölu jarðarinnar til stefnenda. Síðan segi í matsgerðinni:

“Í afsalinu kemur fram að seljandi hélt eftir réttindum þeim sem hér er fjallað um og er því eigandi þeirra og eins og að framan greinir hefur handhafi þeirra réttinda heimilað eignarnema að nýta þau við vegagerð þá sem er tilefni þessa máls. Heimild til handa eignarnámsþola til hagnýtingar efnis til heimilisþarfa gefur því enga stoð að honum beri endurgjald, ráðstafi eigandi þeirra þeim svo sem hér hefur verið gert. Er því þessari kröfu eignarnámsþola hafnað.”

Vísar stefndi til þess að stefnendur haldi því fram að í rétti þeirra til að fá jarðefni til heimilis- og búþarfa felist að þeir eigi efnisréttindin í óskiptri sameign með íslenska ríkinu. Stefndi byggir hins vegar á því að samningur aðila beri þetta ekki með sér. Þvert á móti sé hann skýr um það að ríkið hafi haldið eftir öllum efnisréttindum en að stefnendur megi nýta efni til búsþarfa. Fráleitt séað halda því fram að efnisrétturinn sé í sameign aðila. Það að ríkið hafi haldið eftir námu- og efnisréttinum og leyft eignarnámsþolum að nýta efni til heimilisþarfa hafi eðli máls samkvæmt aldrei getað falið í sér stofnun sameignar. Í sameign feli stað tveir eða fleiri aðilar eigi tiltekin réttindi saman. Stefnendur geti aldrei átt hlutdeild í þeim réttindum sem undanskilin hafi veriðvið sölu jarðarinnar. Sönnunarbyrði um að til sameignar hafi stofnast hvíli á þeim sem heldur slíku fram. Stefnendum hafi ekki tekist að sýna fram á það.

Þá byggir stefndi á því að stefnendur hafi fyrst í undanfara eignarnámsmálsins, vegna framkvæmda við Reykjaveg, látið uppi þann skilning sinn að þeir teldu sig eiga réttindi til jarðefna á jörðinni í óskiptri sameign með íslenska ríkinu. Þannig hafi þeir t. d. hvorki boðið ríkinu greiðslur vegna þeirra jarðefna sem þeir hafi notað sjálfir frá því að þeir hafi keypt jörðina né látið af hendi upplýsingar hversu mikið af jarðefnum þeir hafi notað. Tómlæti þeirra sé því algert að þessu leyti. Fari svo ólíklega að dómurinn fallist á kröfu þeirra um greiðslur fyrir jarðefnin, hlyti að sama skapi að þurfa að draga frá greiðslur til ríkisins vegna þess efnis sem stefnendur hafi notað fram að þessu. Öðru vísi væri ekki um samkvæmni að ræða. Krafan sé því vanreifuð að þessu leyti og verði þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af henni eða að öðrum kosti að vísa kröfunni frá dómi þó ekki sé gerð krafa um það. Sé kröfugerðin þannig fram sett í ósamræmi við þær kröfur sem gerðar séuí d - og e-lið 1. mgr. 80 gr. laga nr. 91/1991.

Kveður stefndi að samkvæmt matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé ekki um að ræða umfangsmikla starfsemi á Torfastöðum sem krefst efnistöku. Matsmenn leggi samt til grundvallar mati sínu að sú starfsemi getið aukist í náinni framtíð. Stefndi mótmælir þessari nálgun hinna dómkvöddu matsmanna og telur hana ekki standast, enda liggi ekkert fyrir um hver þróun búskapar verður á jörðinni í framtíðinni. Þetta kveðuir stefndi að geri matið enn ótrúverðugra. Í því sambandi beri að hafa í huga að stefnendur eigi aðeins rétt á að fá tjón sitt bætt. Hugleiðingar stefnenda og hinna dómkvöddu matsmanna um þá starfsemi sem kannski gæti orðið á jörðinni í framtíðinni, skipti engu máli í þessu sambandi og geti aldrei orðið grundvöllur bóta. Það breyti heldur ekki þeirri staðreynd að ríkið hafi haldið eftir réttindum til efnistöku við sölu jarðarinnar.

Þ á byggir stefndi á því að mestur hluti þess efnis sem hann notar til framkvæmdanna sé úr skeringum innan hins eignarnumda svæðis til þess að valda sem minnstu raski við framkvæmdina. Fyrir það efni greiðist ekki sérstaklega, sbr. áralöng dómaframkæmd þess efnis. Það eigi þó ekki við svæði milli stöðva 1900 og 2150 á Torfastaðaheiði, þar sem nauðsynlegt sé að fara út fyrir 20 metra mörk frá miðlínu vegarins. Sá réttur til efnistöku séá hendi ríkisins, en um séað ræða gamalt námasvæði sem notað hafi verið sem tippur hin síðari ár. Það magn efnis sem stefnendur gera kröfu um að fá bætt, standist því engan veginn.

Allt leiði þetta til þess að sýkna beri stefnda af kröfu um bætur fyrir efni úr jörðinni.

Þá kveður stefndi að aðalkrafa stefnenda byggist í öðru lagiá því að þeir eigi rétt á hærri bótum fyrir hið eignarnumda land en matsnefnd eignarnámbóta úrskurðaði þeim. Byggi þeir kröfu sína á mati hinna dómkvöddu matsmanna sem hafi talið hæfilegar bætur fyrir hvern hektara lands vera 1000.000 kr. í stað 800.000 kr. sem matsnefnd eignarnámsbóta hafi talið hæfilegar bætur í úrskurði sínum. Þarna muni 200.000 kr. á hvern hektara og krafa stefnenda vegna þessa sé því 1.534.000 kr., en stefndi hafi áður greitt þeim 6.136.000 kr. í samræmi við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta.

Kveður stefndi að í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta komi fram að nefndin hafi litið til þess hvert sé söluverðmæti þess lands sem tekið var eignarnámi og litið til gagna sem nefndinni hafi verið tiltæk og úrskurða nefndarinnar í sambærilegum málum. Þá komi fram að landið sé að mestu leyti beitarland og að ekki sé ræktað land á svæðinu. Telji nefndin að ekki verði séð að lagning vegarins hafi neikvæð áhrif á sumarhúsabyggð sem er eða kann að verða í nágrenninu. Komi þar til að vegurinn verði með jöfnum halla, með bundnu slitlagi og hljóðmengun frá umferð því minni og ryk frá veginum hverfandi.

Þannig sé í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta lagt heildstætt mat á áhrif framkvæmdanna á veginn og verðmæti landsins. Í matsgerð hinna dómkvöddum matsmanna komi hins vegar hvergi fram á hvaða gögnum þeir byggi heildarmat sitt á landinu. Hafi þeir hækkað bætur um 200.000 kr. pr/ha eingöngu á þeim grunni að umferð um veginn muni trúlega aukast og verða hraðari með tilheyrandi ónæði fyrir þá sem þar búa. Þannig hafi ekki farið fram neitt heildarmat á verðmæti landsins og áhrifum framkvæmdanna á nágrennið í matsgerð þeirra. Þetta dragi mjög úr trúverðugleika matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna.

Stefndi kveðst engan veginn geta fallist á aðferðafræði hinna dómkvöddu matsmanna og tekur undir með matsnefnd eignarnámsbóta að kostir vegalagningarinnar munni vega mun meira en gallar hennar. Vegabætur ættu að gera svæðið eftirsóknarverðara til búsetu í framtíðinni vegna betra aðgengis og samgangna.

Að mati stefnda stenst mat hinna dómkvöddu matsmanna á áhrifum nýs og endurbyggðs Reykjavegar á hávaða ekki. Forsendur þeirra séu rangar og í engu samræmi við þær reglur sem gildi um mælingar á hávaða frá umferð á Íslandi. Í þeirri rannsókn sem hinir dómkvöddu matsmenn vísi til í matsgerð sinni, sé hljóðstig mælt í skamman tíma og þátttakendum boðið að hlusta á það. Í reglugerð 724/2008 um hávaða sé miðað við svokallað jafngildishljóðstig en í 3. gr. reglugerðarinnar séþað skilgreint þannig:

“Vegið meðaltals hljóðstig, táknað Leq, sem samsvarar sömu hljóðorku á mælitímanum og hinn raunverulegi breytilegi hávaði. Ef jafngildishljóðstigið er mælt í db(A), er það táknað LAeq.”

Kveður stefndi að við útreikning á umferðarhávaða samkvæmt íslenskum reglum séu settar inn í reikniforrit margar breytur til að lýsa því ástandi sem reiknað er fyrir. Slíkir útreikningar miði að því að reyna að lýsa sem best vegnu meðaltali fyrir dæmigerðan sólarhring, þ. e. jafngildishljóðstig. Vísar stefndi um þetta til minnisblaðs C-kk-ef hjá stefnda dags. 12. febrúar 2020, og kveður stefndi C hafa langa reynslu af umfjöllun um hljóðvistarmál.

Kveður stefndi með öllu óraunhæft að bera saman jafngildishljóðstig fyrir sólarhring og mælt hljóðstig í skamman tíma eins og gert hafi verið í framangreindri rannsókn. Þá séá það að líta að hinir dómkvöddu matsmenn miði mat sitt á greiðsluvilja kaupanda lands út frá 20 db lækkun á hávaða sem sé tala sem sé erfitt að skilja. Vísar stefndi í því sambandi til skilgreiningar á “hljóði” á vef Umhverfisstofnunar, þar sem seg im. a.:

“Mælieining fyrir hljóð er desi Bel (d B) sem er lógaritmískur skali, þannig að 3 ja d B hækkun á hljóðstigi jafngildir tvöföldun á styrkleika þess. Til þess að taka tillit til breytilegrar næmni mannseyrans fyrir mismunandi tíðni hljóðs, er við mælingar beitt ákveðinni síu og er þá talað um d B(A). Venjulegt samtal getur verið um 60 d B. Fari hávaði yfir ákveðin mörk getur hann farið að valda heyrnarskemmdum. Hættumörk eru talin vera við 80- 85 d B jafngildishljóðstig eða við styttri hljóðtoppa 120- 130 d B.”

Af þessu megi sjá að sú 20 db lækkun sem hinir dómkvöddu matsmenn miði við f ái vart staðist þar sem 3 ja d B hækkun á hljóðstigi jafngildi tvöföldun á styrkleika þess. Sú ályktun matsmanna að greiðsluvilji kaupanda lands sé um 20.000 kr. á ári fyrir 20 d B lækkun hávaða sem samsvari að þeirra mati heildargreiðsluvilja upp á 400.000 kr. á ári á hvern kaupanda, sé þeim mun fráleitari þegar litið sétil þessa. Þá sé engan veginn ljóst hvernig margföldunarstuðullinn 20 sé fundinn.

Kveður stefndi að skv. 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 724/2008 skuli við hönnun umferðarmannvirkja miðað við að hljóðstig verði undir mörkum í töflum I og II í viðauka með reglugerðinni. Skuli við breytingu á umferðaræð í byggð sem fyrir er, sem leitt getur til aukins hávaða, grípa til mótvægisaðgerða til þess að koma í veg fyrir að hljóðstig hækki ekki. Kveðst stefndi fara eftir þessum reglum. Um aðferðir við mat á hljóðstigi frá umferð vísar stefndi til viðauka II með reglugerð nr. 1000/2005 um kortlagningu hávaða og aðgerðaáætlanir.

Þá kveður stefndi að eins og fram komi í framangreindri skýrslu C sérfræðings hjá stefnda séu margar breytur sem hafi áhrif á hávaða frá umferð. Þar komi m. a. fram að, að öllu óbreyttu aukist hávaði frá umferð ökutækja ef hraði eykst úr 80 km/klst í 90 km/klst. Hins vegar lækki hávaði frá umferð ef lagt er bundið slitlag áveg og það jafnvel þótt hraði aukist. Þá komi fram í téðri skýrslu að þegar lagt er bundið slitlag á veg og rétt úr kröppum beygjum eins og í tilviki Reykjavegar, megi búast við jafnari ökuhraða sem dragi úr hávaða. Þá bendi C líka á þá staðreynd að vegurinn verði lækkaður milli vegstöðva 400 og 800 og verði þannig til “náttúrulegar hljóðmanir”sem dragi úr hávaða frá veginum. Í mati hinna dómkvöddu matsmanna hafi ekki verið tekið tillit til þessara atriða varðandi hljóðvistaráhrif vegarins. Þá verði heldur ekki séð að útreikningar þeirra séu á nokkurn hátt í samræmi við íslenskt regluverk. Af því leiði að matsgerð þeirra verðiekki lögð til grundvallar kröfugerð stefnenda hvað þetta varðar.

Þá byggir stefndi á að það sé verulegum takmörkunum háð að nýta landið vegna ákvæða vegalaga nr. 80/2007, sbr. 1. mgr. 32. laganna. Ekki verði litið framhjá þeirri staðreynd að gamla veginum hafi fylgt veghelgunarsvæði og framkvæmdirnar hafi óveruleg eða engin áhrif á það. Vegna þessa hefði t. d. aldrei komið til greina að byggja á hinu eignarnumda svæði. Það sé því afar hæpið að verðmæti þess lands sem tekið var eignarnámi sé 1.000.000 kr. pr/ha. E rfittséað ímynda sér að hægt væri að selja land svo nálægt veginum, en stefnendur hafi gert kröfur um 4.000.000 til 5.000.000 kr. fyrir hvern hektara eignarnumins lands í kröfugerð sinni fyrir matsnefnd eignarnámsbóta.

Kveður stefndi að allt framangreint leiði til þess að sýkna beri stefnda af þessum kröfulið.

Þá kveður stefndi að aðalkrafa stefnenda byggist í þriðja lagi á því að þeir eigi rétt á 875.440 kr. vegna kostnaðar við matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna og 743.332 kr. vegna þóknunar lögmanns þeirra.

Stefndi kveðst hafna kröfunni eins og hún er sett fram. Þóknun matsmanns séhluti málskostnaðar, sbr. e-liður 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og beri dráttarvexti eins og málskostnaður 15 dögum eftir uppkvaðningu dóms fái stefnendur dæmdan málskostnað sér til handa. Sama gildi um þann lögmannskostnað sem stefnendur kunni aðhafa haft af matsmálinu, sbr. g-liður 1. mgr. 129. gr laganna. Sú krafa eigi aðeins við fái stefnendur dæmdan málskostnað sér til handa, sbr. 1. mgr. 130. gr. laganna. Vísar stefndi í þessu sambandi til 3. ml. 11. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms þar sem kostnaður sá sem eignarnema ber að greiða eignarnámsþolum sé bundinn við rekstur matsmáls fyrir matsnefnd eignarnámsbóta. Stefnendur beri sjálfir áhættuna af því að matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna nýtist þeim í málinu og sé engan veginn sjálfgefið að þeir fái kostnað vegna matsmálsins greiddan úr hendi stefnda. Af framangreindu leiði að stefnendur eigi ekki rétt á greiðslum samkvæmt þessum kröfulið nema því aðeins að þeir vinni mál þetta fyrir dóminum.

Vegna varakröfu stefnenda um að viðurkennt verði að stefndu beri að greiða stefnendum óskipt eignarnámsbætur fyrir jarðefni úr landi Torfastaða, kveðst stefndi hafna henni og vísar í því efni til alls sem að ofan segir. Megin röksemdin sé sú að íslenska ríkið hafi undanskilið þessi réttindi við sölu jarðarinnar til stefnenda.

Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefndi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda íslenska ríkisins Stefndi, íslenska ríkið, mótmælir öllum kröfum og málsástæðum stefnenda, bæði í aðal- og varakröfu. Stefndi bendir á að þó ekki sé krafist frávísunar, séu dómkröfur og málatilbúnaður þess eðlis að rök séu fyrir því að vísa beri málinu frá ex officio.

Þessi stefndi kveðst vera eini eigandi jarðefna á jörðinni Torfastöðum.

Stefndi byggir á því að aðalkrafa stefnenda sé þríþætt.

Kveður stefndi að fyrsti hluti aðalkröfu stefnenda byggi á því að stefnendur telji sig eiga rétt á greiðslu fyrir meinta hlutdeild í jarðefnum sem Vegagerðin hyggst nýta til framkvæmda við Reykjaveg, á grundvelli meints sameignarréttar. Stefndi hafnar þessari málsástæðu alfarið. Stefndi byggir á því að eini eigandi jarðefna á jörðinni Torfastöðum sé íslenska ríkið. Þegar stefnendur hafi keypt jörðina af ríkinu, hafi verið samið um og skýrt tilgreint í 4. mgr. afsals að undanskilin sölunni væru námuréttindi og réttur til efnistöku, þ. m. t. sand og malarnám, og vatns- og jarðhitaréttindi. Samkvæmt ákvæðinu hafi stefnendur fengið rétt til efnistöku auk vatns- og jarðhitaréttinda til heimilisþarfa. Af framangreindu megi ráða að eini eigandi malarréttinda á jörðinni sé stefndi, íslenska ríkið.

Stefndi kveður að ekki geti verið nokkur vafi um að stefnendur eigi engin lögvarin réttindi eða lögvarða kröfu að þessu leyti sem ætti að leiða til frávísunar þessa hluta málsins ex officio sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Stefndi kveður að í málinu sé ekki deilt um nýtingarrétt stefnenda til efnistöku til heimilisþarfa, sem stefndi mótmæli ekki, heldur sé því haldið fram að stefnendur séu sameigendur að þessum eignarrétti stefnda, sem hafi verið skýrt undanskilinn við sölu jarðarinnar.

Stefndi telur að malarréttindi eigenda fyrrverandi ríkisjarða og síðari eigenda þeirra séu takmörkuð við heimilis- og búsþarfir þeirra, sem þeim sé heimilt að nýta sér án sérstakrar greiðslu. Þetta sé í samræmi við 40. gr. núgildandi jarðalaga nr. 81/2004 og 3. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976 um sölu ríkisjarða til ábúenda, sem hafi verið í gildi þegar stefnendur hafi keypt jörðina af ríkinu.

Kveður stefndi að samkvæmt síðarnefnda ákvæðinu hafiekki aðeins verið heimilt heldur skylt að undanskilja við sölu ríkisjarða námaréttindi og rétt til efnistöku, svo og vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþörf. Þegar ný jarðalög nr. 81/2004 hafi verið sett hafi staðið til að breyta þessu ákvæði þannig að það yrði skylt að undanskilja þessi réttindi við sölu allra ríkisjarða á n tillits til þess hvort þær væru seldar ábúendum eða öðrum, svo sem lögskýringargögn beri með sér. Hafi verið fallið frá því í meðförum þingsins að það væri skylda að undanskilja þessi réttindi en ráðherra í staðinn heimilað að undanskilja þessi réttindi við sölu ríkisjarða. Efni núgildandi 40. gr. jarðalaga hljóði því svo:

„ Réttindi undanskilin sölu.

Við sölu ríkisjarða er ráðherra heimilt að undanskilja jarðefni, rétt til efnistöku umfram búsþarfir og einnig öll vatns- og jarðhitaréttindi.“

Kveður stefndi að reynt hafi á skýringu sambærilegs ákvæðis í afsali í dómi Hæstaréttar í máli nr. 372/2005 frá 2. mars 2006. Þar hafi verið viðurkennt að ríkið væri eigandi að öllum námum og námaréttindum, þar með töldum sandi, möl og grjóti, samkvæmt afsali, þar sem námur og námu réttindi hafi verið undanskilin við sölu jarðarinnar. Ekki hafi veriðum neina sameign að ræða eða hlutdeild eigenda jarðarinnar í þessum eignarréttindum. Eigendum jarðarinnar hafi því verið óheimil hvers konar ráðstöfun á námum og námuréttindum í landi jarðarinnar.

Þá kveðst stefndi benda á óáfrýjaðan dóm Héraðsdóms Norðurlands eystra frá 21. desember 2011 í máli nr. E- 354/2010. Þar hafi verið deilt um rétt jarðareiganda til að selja þriðja aðila möl úr landinu, en slík réttindi hafi verið undanskilin við söluna frá ríkinu. Í dóminum hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að með því að taka jarðefni, eða heimila töku jarðefnis, til sölu til annarra aðila utan heimilisins, væri komið út fyrir það sem kalla mætti heimilisþarfir. Síðan segir í dóminum:„Í ljósi þess, að ríkið seldi aldrei frá sér, til neins sem stefnandi leiðir rétt sinn af, námurétt eða rétt til efnistöku umfram heimilisþarfir, verður ekki talið að stefnandi hafi öðlazt slíkan rétt.“

Stefndi kveður að þær aðstæður sem hér er fjallað um séumeð öllu sambærilegar þeim sem dæmt hafi veriðum í þessum tveimur dómum. Réttarstaðan sé algjörlega skýr. Íslenska ríkið fari eitt með þau eignarréttindi sem undanskilin hafi verið við söluna á jörðinni Torfastöðum en stefnendum sé heimilt án greiðslu, að nýta þau réttindi til heimilisnota.

Stefndi kveður að sala landeigenda, sem hafi nýtingarrétt til töku á möl til heimilisþarfa úr malarnámu í eign ríkisins, til þriðja aðila, geti ekki talist vera til heimilisafnota landeigenda. Í samræmi við almenna lögskýringu sé umrædd undanþága túlkuð þröngt. Hugtakið heimilisþarfir verði aðeins túlkað svo að um sé að ræða t. d. efnistöku til eðlilegs viðhalds á jörðinni og t. d. jarðhita til upphitunar á íbúðarhúsi og útihúsa sem eru notuð til landbúnaðar. Uppbygging vega vegna sumarhúsabyggðar eða upphitun vegna starfsemi hótels eða sumarhúsahverfis falli þar af leiðandi utan ákvæðisins um jarðhitanotkun til búsþarfa. Þannig hafi því verið hafnað að heimilt sé að geyma eða safna saman árlegum skammti af heimilisnotum.

Kveður stefndi að við túlkun á umræddu afsalsákvæði megi einnig hafa hliðsjón af 11. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004. Í ákvæðinu sé fjallað um réttindi sem undanskilin eru leiguliðaafnotum við byggingu jarðar. Þar segi að undanskilin leiguliðaafnotum séu vatns- og jarðhitaréttindi, þ. m. t. jarðhiti, námur, byggingarefni, svo sem sand- og malarnámur og önnur jarðefni sem ekki geta talist til venjulegra leiguliðaafnota af jörð. Í greininni komi einnig fram að ábúandi eigi rétt á vatni til áveitu og heimilisrafstöðvar og til upphitunar á mannvirkjum jarðar, þ. m. t. gróðurhúsum til eigin atvinnurekstrar. Ábúandi hafi og rétt til sölu rafmagns inn á viðkomandi dreifikerfi, allt að 2 MW, og rétt til byggingarefnis til búsþarfa.

Stefndi telur að skilja eigi orðið heimilisþarfir á þann veg að með því sé átt við þau not sem flokka má undir rekstur bús á viðkomandi jörð til atvinnurekstrar í landbúnaði. Hins vegar telur stefndi að umfang þeirrar starfsemi sem stunda á sé sérstakt athugunarefni í hverju tilviki og sé háð skoðun á því hvort starfsemin sé það stór í sniðum að hún flokkist ekki undir heimilisþarfir og sé því undanskilin. Kveður stefndi að hvers konar sala á möl, raforku eða vatnsréttindum til nota á jörðinni eða til dreifikerfis, líkt og getið séum í 11. gr. ábúðarlaga, og sé heimil þeim sem eru leiguliðar, geti ekki flokkast undir heimilisnot landeigenda, enda orkan og mölin þá ekki lengur í eigu landeiganda. Í þess stað sé orkan og mölin þá eign ríkisins og landeigandi sé ótengdur aðili. Stefndi telur því að miða verði við það að öll sala stefnenda á t. d. möl og öðrum jarðefnum sé óheimil, en nýting stefnenda á möl o. þ. h. til heimilisreksturs á jörðinni sé heimil upp að tilteknu marki, sem sé sérstakt skoðunaratriði í hverju tilviki fyrir sig.

Þá bendir stefndi á að sá nýtingarréttur sem ábúandi ríkisjarðar hafi haft samkvæmt ábúðarlögum sé í raun framlengdur gagnvart hagnýtingu malar-, vatns- og jarðhitaréttinda til heimilis- og búsþarfa. Þannig sé tryggt að staða kaupanda ríkisjarðar sé ekki verri en staða sem ábúanda samkvæmt byggingarbréfi á sömu jörð. Þarna séþ. a. l. um takmarkaðan nýtingarrétt að ræða en ekki eignarrétt. Eftir söluna úr ríkiseigu sé fyrrverandi ábúanda, nú eiganda, þó ekki lengur heimilt að selja rafmagn inn á dreifikerfi, sbr. efni 40. gr. jarðalaga.

Stefndi kveðst taka undir og vísa til þess að matsnefnd eignarnámsbóta hafi fjallað um það í úrskurði sínum nr. 1/2016 frá 6. nóvember 2018, hvað umrædd 4. mgr. afsalsins felur í sér en þar segi m. a. í niðurstöðu:

„Í afsalinu kemur fram að seljandi hélt eftir réttindum þeim sem hér er fjallað um og er því eigandi þeirra og eins og að framan greinir hefur handhafi þeirra réttinda heimilað eignarnema að nýta þau við vegagerð þá sem er tilefni máls þessa. Heimild til handa eignarnámsþola til hagnýtingar efnis til heimilisþarfa gefur því enga stoð að honum beri endurgjald, ráðstafi eigandi þeirra þeim svo sem hér hefur verið gert. Er því þessari kröfu eignarnámsþola hafnað.“

Stefndi benda jafnframt á eftirfarandi hvað varðar matsgerð þá sem stefnendur hafa lagt fram. Í upphafi niðurstöðu matsgerðar á bls. 5 segi m. a.: Matsmenn taka ekki afstöðu til ágreinings aðila að neinu leyti t. d. hvað varðar meintan rétt matsbeiðanda til greiðslu fyrir jarðefni á jörðinni. Byggir stefndi á því að matsmenn hafi því ekki tekið afstöðu til ágreinings málsaðila hvað varðar meintan rétt matsbeiðanda til greiðslu fyrir jarðefni á jörðinni. Kveður stefndi að áþetta atriði séekki minnst á af hálfu stefnenda í stefnu, sem feli í sér að krafan sé fullkomlega vanreifuð samkvæmt e. og f. liðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Þá kveður stefndi að rýmkun matsmanna á 4. mgr. afsalsins á þá leið að telja að uppbygging og rekstur frístundahúsa falli undir hugtakið „heimilisþörf“, sé óskiljanleg. Rekstur frístundarhúsabyggðar teljist ekki til landbúnaðar. Hins vegar sé ákvæðið skilið svo að t. d. sauðfjár- og mjólkurframleiðsla teljist undir hefðbundnar heimilis- og búþarfir. Ekkert hafi komið fram um að þetta sé síðasta malarnáma jarðarinnar og því eigi ábúendur áfram möguleika á að sækja sér jarðefni til heimilisnota. Að áliti stefnda eiga stefnendur því ekkert tilkall til greiðslu vegna jarðefnanotkunar vegna vegagerðar á vegum stefnda Vegagerðarinnar.

Stefndi vekur á því athygli að því sé ekki haldið fram í málinu af hálfu stefndu[sic.] að stefndi Vegagerðin hafi nýtt alla möl sem til sé á jörðinni með þeim hætti að ekkert standi eftir fyrir stefnendur til heimilisnota, enda sé ekki svo. N ægilegt magn sétil heimilisnota fyrir stefnendur þrátt fyrir efnistökuna sem stefndi, sem eigandi, ha f iheimilað stefnda Vegagerðinni. Því sé krafa stefnenda fullkomlega óskiljanleg, þeir hafi fullan aðgang til þeirrar efnistöku sem þeir þurfi til heimilisnota, en geri kröfu um að fá greiddan hluta af efninu sem séí einkaeigu stefnda. Krafa stefnenda styðjist þannig ekki við þann samning sem gerður hafi verið við jarðarkaupin, ekki við þágildandi eða núgildandi lagaákvæði, ekki við lögskýringargögn eða dómafordæmi og fari gegn úrskurði mats nefndar eignarnámsbóta. Ekki standi því rök til annars en að sýkna stefnda. Þá kveður stefndi að annar hluti aðalkröfu stefnenda byggi á því að þeir eigi rétt á eignarnámsbótum samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem hafi talið hæfilegar bætur fyrir hvern hektara lands sem tekinn var eignarnámi kr. 1.000.000. Matsnefnd eignarnámsbóta hafi áður úrskurðað að stefnendur ættu rétt á kr. 800.000.-fyrir hvern hektara. Stefndi íslenska ríkið kveður að eins og málið liggi fyrir sé ljóst að stefndi hafi ekki og geti ekki átt aðild að þeim hluta málsins sem varðar eignarnám og bætur vegna þess. Í aðdraganda eignarnámsins, fyrir matsnefnd eignarnámsbóta og matsgerð sem stefnendur hafi óskað eftir, hafi stefnendur enga kröfu gert á hendur stefnda sem hvergi hafi verið aðili máls og þ. a. l. ekki getað tekið til varna á þeim stigum. Stefndi geti ekki talist vera aðili að þessum hluta málsins heldur aðeins stefndi Vegagerðin. Verði því að sýkna stefnda af þessum hluta kröfunnar á grundvelli aðildarskorts samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Verði hins vegar ekki fallist á sýknukröfuna á grundvelli aðildarskorts kveðst stefndi íslenska ríkið byggja sýknukröfu á sömu málsástæðum og lagarökum og stefndi Vegagerðin, sem tíundaðar séuí greinargerð Vegagerðarinnar og vísar stefndi til hennar.

Þá kveður stefndi að þriðji hluti aðalkröfu stefnenda stafi frá eignarnámsbótakröfunni. Kveður stefndi að stefnendur rökstyðji ekki þennan hluta kröfunnar með neinum málsástæðum og bendi hvorki á lagaákvæði né dómafordæmi til stuðnings kröfunni, sem sé því vanreifuð sbr. e. og f. liði 80. gr. laga nr. 91/1991 sem leiði til frávísunar. Þar fyrir utan eigi það sama við um þennan hluta dómkröfunnar og kröfu vegna hækkunar á eignarnámsbótum að stefndi séekki aðili að þeim hluta málsins. Beri því að sýkna stefnda af þessum hluta kröfunnar á grundvelli aðildarskorts.

Verði hins vegar ekki fallist á sýknu vegna aðildarskorts kveðst stefndi byggja sýknukröfu á því að það að gera kröfu um greiðslu þessara liða málskostnaðar sem skaðabóta standi stekki með vísan til 129. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveður að í raun ætti að vísa þessum hluta dómkröfunnar frá dómi ex officio. Stefndi telur að samkvæmt 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 teljist til málskostnaðar: a. kostnaður af flutningi máls og e. þóknun matsmanns o. fl. Séþað hluti af málskostnaðarákvörðun í þessu dómsmáli og ráði staf niðurstöðu málsins, hvort stefnendur geti hugsanlega átt rétt á greiðslu vegna matskostnaðar og vinnu við málið. Að öðru leyti vísar stefndi til greinargerðar stefnda Vegagerðarinnar og tekur undir það sem þar kemur fram.

Vegna varakröfu stefnenda kveðst stefndi hafna henni með vísan til sömu málsástæðna og lagaraka og vegna aðalkröfu.

Kveður stefndi að stefnendur eigi hvorki malarefnið eða hluta þess malarefnis sem er á jörðinni. Því síður séum að ræða sameign í réttindunum, en þau séu í einkaeigu stefnda íslenska ríkisins. Um sé að ræða nýtingarrétt stefnenda á malarefni vegna heimilisþarfa og þeirra landbúnaðarstarfa sem eiga sér stað á jörðinni. Tilgangurinn með ákvæðinu séað gera stöðu eigenda ekki lakari en hafi verið þegar eigendur voru ábúendur á jörðinni. Stefnendur eigi því ekki tilkall til þeirra verðmæta sem felast í mölinni sem stefndi hafi heimilað stefnda Vegagerðinni að nota við vegagerðina. Bendir stefndi sérstaklega á að matsmenn taki fram í matsgerð sinni að þeir taki ekki afstöðu til ágreinings aðila að neinu leyti, t. d. hvað varðar meintan rétt matsbeiðenda til greiðslu fyrir jarðefni á jörðinni. Krafa stefnenda um hlutdeild í verðmæti efnistökunnar fái því hvorki stuðning frá matsmönnum í matsgerð né matsnefnd eignarnámsbóta.

Stefndi kveður því að stefnendur eigi ekkert tilkall til greiðslu vegna jarðefnanotkunar vegna vegagerðarinnar. Kröfum stefnenda um hærri eignarnámsbætur en þegar hafa verið greiddar og skaðabætur vegna mats- og lögmannskostnaðar sé mótmælt. Telur stefndi að sýkna beri hannaf öllum kröfum stefnenda.

Krafa stefnda um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Forsendur og niðurstaða

Eins og að ofan greinir er aðalkrafa stefnenda sú að stefndu verði gert að greiða þeim óskipt kr. 5.452.772 ásamt dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómkröfum.

Aðalkrafa stefnenda er í raun þríþætt. Í fyrsta lagi snýr hún að bótum fyrir jarðefni sem stefndi Vegagerðin hyggst nota til vegagerðarinnar úr landi Torfastaða, jörð stefnenda. Í öðru lagi snýr hún að því að fá hærri bætur fyrir hið eignarnumda land en voru ákvarðaðar með úrskurði Matsnefndar eignarnámsbóta, svo að munar kr. 200.000 per hvern hektara. Í þriðja lagi er krafan byggð á þeim kostnaði sem stefnendur kveðast hafa haft af matsmálinu, þ. e. þóknun hinna dómkvöddu matsmanna og lögmannskostnaður vegna þess.

Varakrafa stefnenda snýr hins vegar að því að fá viðurkennt að stefndu beri að greiða stefnendum óskipt eignarnámsbætur fyrir jarðefni úr landi Torfastaða, en þar er um sama jarðefni og fyrsti þáttur í aðalkröfu stefnenda snýst um.

Krafa stefnenda um bætur fyrir jarðefni byggir á því að jarðefnið, þ. m. t. sandur og möl, sé í sameign stefnda íslenska ríkisins og stefnenda, en stefnendur meta hlutdeild sína í þeirri sameign, á grundvelli heimilisnota, 20 af hundraði efnistökunnar. Byggja stefnendur hér á afsali sínu og kveða að afsalið mæli í raun fyrir um þessa sameign.

Eins og áður greinir segir í afsali stefnenda að eigninni sé afsalað með öllum mannvirkjum, svo sem húsum, ræktun, girðingum og öðru sem var í eigu stefnda íslenska ríkisins á jörðinni, ásamt öllum þeim gögnum og gæðum sem jörðinni fylgdu og bar að fylgja samkvæmt framangreindum lögum og nánar var greint frá í afsalinu. Svo segir orðrétt í afsalinu: „Námuréttindi og réttur til efnistöku, þ. m. t. sand- og malarnám, og vatns- og jarðhitaréttindi umfram heimilisþörf, ásamt nauðsynlegri aðstöðu til að hagnýta framangreind réttindi, eru undanskilin sölu þessari.“

Þannig var öll jörðin seld stefnendum, með öllum gögnum sínum og gæðum og öllu sem fylgdi og fylgja bar, nema það sem var undan sölunni skilið með berum orðum. Þannig fylgdu með sölunni engin námuréttindi og réttur til efnistöku, þ. m. t. sand- og malarnám, og ekki heldur vatns- og jarðhitaréttindi, nema að því marki sem var til heimilisþarfa. Þá var nauðsynleg aðstaða til hag nýtingar umræddra réttinda jafnframt undanskilin sölunni. Það er mat dómsins að með þessum tilvitnuðu orðum hafi verið um það samið að stefnendur ættu engan rétt til námuréttinda, eða rétt til efnistöku, nema að því marki sem talist geti verið til heimilisþarfa. Þannig eru réttindi stefnenda til efnistöku og nýtingar á sand- og malarnámi, sem og til nýtingar á vatns- og jarðhitaréttindum aðeins bundin við það sem talist geti til heimilisþarfa, en það hlýtur að vera matskennt í hverju tilfelli fyrir sig. Verður ekki séð að annan rétt geti stefnendur átt til þessara gæða. Er ekki unnt að fallast á að með stefnendum að með þessu hafi stofnast einhvers konar sameign með stefnda íslenska ríkinu um þessi gæði. Samkvæmt afsalinu, sem er í raun samningur milli stefnenda og stefnda íslenska ríkisins, er hinn síðarnefndi einn eigandi allra þessara gæða, að því undanskildu að stefnendum er heimilt að nýta gæði þessi til heimilisþarfa. Getur það hins vegar ekki leitt til þess að stefnendum beri hlutdeild í verðmæti þess efnis sem stefndi, íslenska ríkið, heimilar stefnda Vegagerðinni að taka og nýta til umræddra framkvæmda. Stefndi íslenska ríkið hefur óskoraðan ráðstöfunarrétt á efnistökunni, ekki síst í því ljósi að ekkert hefur komið fram um að hin fyrirhugaða efnistaka skerði eða rýri þann rétt sem stefnendur hafa samkvæmt afsalinu til efnistöku til heimilisþarfa og getur því réttur stefnenda til efnistöku til heimilisþarfa ekki skerst við hina fyrirhuguðu efnistöku. Þannig er ekki unnt að fallast á þann hluta aðalkröfu stefnenda sem lýtur að bótum fyrir jarðefni.

Annar hluti aðalkröfu stefnenda lýtur að bótum fyrir land, en stefnendur byggja þennan hluta kröfu sinnar á matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem hafa metið sannvirði hvers hektara af hinu eignarnumda landi á 1.000.000 kr. í stað 800.000 kr. eins og varð niðurstaðan hjá Matsnefnd eignarnámsbóta. Krafa þessi beinist að báðum stefndu. Í málinu liggur það hins vegar fyrir að stefndi íslenska ríkið átti enga aðild að eignarnáminu og kom ekkert að því ferli og átti heldur enga aðild að máli því sem rekið var fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta og lauk með framangreindum úrskurði nefndarinnar. Er því ekki unnt að telja að stefndi íslenska ríkið geti verið aðili til varnar vegna þessa kröfuliðar og ber því þegar af þeirri ástæðu að sýkna þennan stefnda af honum vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Stefndi Vegagerðin hefur mótmælt matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna og telur hana ekki standast. Að mati dómsins eru þessi mótmæli þó ekki studd málsástæðum, röksemdum eða gögnum sem nægi til að hnekkja mati hinna dómkvöddu matsmanna, en hér ber sérstaklega að nefna að sérfræðileg skýrsla C starfsmanns stefnda Vegagerðarinnar getur ekki nægt til að hnekkja matsgerðinni, enda aflaði stefndi hennar einhliða og verður henni ekki ljáð vægi líkt og um yfirmatsgerð væri að ræða. Verður því fallist á þennan lið aðalkröfu stefnenda að því er varðar stefnda Vegagerðina.

Þriðji hluti aðalkröfu stefnenda lýtur að því að fá bætt úr hendi stefndu þann kostnað sem stefnendur hafi þurft að bera vegna öflunar matsgerðar, þ. e. bæði vegna þóknunar matsmanna og vegna lögfræðikostnaðar við öflun matsgerðarinnar. Byggja stefnendur á því að öðru vísi geti þeir ekki fengið fullt verð fyrir eign sína, sem tekin hafi verið eignarnámi, sbr. 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Á þettaverður ekki fallist. Um það eru skýr fyrirmæli í 129. gr. laga nr. 91/1991 hvað telst til málskostnaðar og fellur þessi umkrafði kostnaður undir það ákvæði. Verður þessum lið aðalkröfu stefnenda hafnað.

Dráttarvaxtakrafa stefnenda miðar við uppkvaðningu úrskurðar Matsnefndar eignarnámsbóta 6. nóvember 2018, en ekki kemur annað fram en að bæturnar séu gjaldkræfar frá þeim degi, en ekki eru af hálfu stefnda Vegagerðarinnar hafðar uppi sérstakar málsástæður eða mótmæli vegna dráttarvaxtakröfunnar og verður fallist á hana gagnvart þessum stefnda. Á hinn bóginn verða ekki dráttarvextir lagðir á stefnda íslenska ríkið, enda ekki verið lögð á hann greiðsluskylda skv. því sem að framan greinir.

Varakrafa stefnenda er um það að verði aðalkrafa ekki tekin til greina þá verði viðurkennt að stefndu beri að greiða stefnendum óskipt eignarnámsbætur fyrir jarðefni úr Torfastaða. Fyrir liggur að fallist hefur verið á aðalkröfu stefnenda að hluta til. Þá hefur þegar verið tekin afstaða til þess að stefnendur eiga ekki jarðefnið sem tekið er úr landi þeirra, en að framan var því lýst að eigandi efnisins er stefndi íslenska ríkið, en ekki stefnendur. Þá hefur jafnframt komið fram að stefndi íslenska ríkið getur ekki átt aðild að því er varðar eignarnámið og eignarnámsbætur. Verða því báðir stefndu sýknaðir af varakröfu stefnenda.

Eins og að framan er lýst verður stefndi íslenska ríkið sýknað af öllum kröfum stefnenda í málinu, en allt að einu þykir rétt að málskostnaður milli stefnenda og þessa stefnda falli niður.

Stefndi Vegagerðin verður dæmd til að greiða stefnendum hluta af aðalkröfu stefnenda, samtals kr.1.534.000 með dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.

Stefndi Vegagerðin hefur þannig verið dæmd til að greiða stefnendum hluta af aðalkröfu og snýr sá hluti að því að bætur vegna hins eignarnumda lands verði hækkaðar sem nemur kr. 1.534.000. Um er að ræða bætur vegna skerðingar á eignarrétti stefnenda, sem varinn er af 72. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segir að enginn verði skikkaður til að láta af hendi eign sína nema að uppfylltum tilteknum skilyrðum, þ. m. t. að fullt verð komi fyrir. Vegna þessa er óhjákvæmilegt annað en að dæma stefnda Vegagerðina til að greiða málskostnað stefnenda að fullu, en annars yrði áskilnaður 72. gr. stjórnarskrárinnar um fullt verð meðöllu þýðingarlaus.

S-kk-nf G. G-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi Vegagerðin greiði stefnendum, D-kvk-þgf K-kvk-þgf og Ó-kk-þgf E-kk-þgf, kr. 1.534.000 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. nóvember 2018 til greiðsludags.

Stefndi Vegagerðin greiði stefnendum kr. 4.389.953 í málskostnað.

Stefndi íslenska ríkið skal vera sýkn af öllum kröfum stefnenda.

Málskostnaður milli stefnenda og stefnda íslenska ríkisins fellur niður.

S-kk-nf G. G-kk-nf