E-3152/2017

Mál þetta, sem var dómtekið 13. apríl 2018, var höfðað 4. október 2017 af Ö-kvk-þgf B-kvk-þgf, [..], gegn íslenska ríkinu, [...].

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 1.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. desember 2016 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I

Tildrög máls þessa eru að 22. desember 2016 fór stefnandi með flugi til London ásamt syni sínum og lenti á Heathrow-flugvelli um hádegisbil þann dag. Hún var á leið í heimsókn til systur sinnar sem býr í Bretlandi og hugðist fljúga aftur til Íslands 28. sama mánaðar. Við vegabréfaskoðun á flugvellinum tjáði landamæravörður stefnanda að vegabréf hennar hefði verið tilkynnt sem stolið til Interpol. Stefnandi útskýrði að hún hefði ekki komið slíkri tilkynningu á framfæri og að um misskilning hlyti að vera að ræða. Henni var gert að fara afsíðis með landamæraverði og nokkru síðar var henni afhent bréf þess efnis að lagt hefði verið hald á vegabréf hennar þar sem það hefði verið tilkynnt sem glatað eða stolið. Fram kom í bréfinu að stefnandi skyldi hafa samband við sendiráð sitt til að fá upplýsingar um öflun nýs vegabréfs. Stefnandi kveðst hafa fengið að halda sína leið á milli klukkan 15:30 og 16:00, en för hennar hafi samkvæmt því verið stöðvuð af landamæravörðum í tvær til þrjár klukkustundir.

Fyrir liggur að klukkan 15:33 sama dag barst alþjóðadeild ríkislögreglustjóra tölvuskeyti frá starfsmanni Þjóðskrár Íslands þar sem þess var óskað að strax yrði haft samband við vegabréfadeild stofnunarinnar. Ráðið verður af gögnum málsins að starfsmaður Þjóðskrár hafi þá fengið upplýsingar frá sendiráði Íslands í Bretlandi þess efnis að lagt hefði verið hald á vegabréf stefnanda þar sem það hefði verið skráð sem glatað eða stolið. Við athugun alþjóðadeildar ríkislögreglustjóra kom í ljós að mistök hefðu verið gerð við skráningu glataðra og stolinna vegabréfa í gagnagrunn Interpol 16. desember 2016. Þann dag voru 23 vegabréf skráð handvirkt af starfsmanni alþjóðadeildar í gagnagrunninn á grundvelli tilkynninga til Þjóðskrár um að þau hefðu ýmist glatast eða verið stolið. Fyrir mistök mun rangt raðnúmer tiltekins vegabréfs hafa verið skráð og leiddi það til þess að vegabréf stefnanda var skráð sem glatað eða stolið. Starfsmaður alþjóðadeildar ríkislögreglustjóra staðfesti þetta við starfsmann Þjóðskrár símleiðis. Þá hafði lögreglufulltrúi við embættið samband við starfsmann sendiráðs Íslands í Bretlandi til að staðfesta að vegabréf stefnanda væri gilt og að hún væri rétthafi þess vegabréfs sem fyrir mistök hefði verið skráð í gagnagrunn Interpol. Einnig var upplýst að skráningin yrði afturkölluð hið fyrsta. Staðfesting um gildi vegabréfsins var jafnframt send með tölvupósti klukkan 16:03 frá ríkislögreglustjóra til sendiráðsins og starfsmanns Icelandair í Bretlandi sem hafði komið að málinu.

Í kjölfar þess að stefnandi kom heim til systur sinnar kveðst hún hafa haft samband við starfsmann sendiráðsins. Hafi henni verið tjáð að hún þyrfti að fara í sendiráðið daginn eftir þar sem því yrði lokað frá 24. til 29. desember. Þá þyrfti hún að fara í myndatöku ef þörf yrði á útgáfu vegabréfs til bráðabirgða. Þegar stefnandi hafði aftur samband við starfsmann sendiráðsins degi síðar var henni gerð grein fyrir þeim mistökum sem höfðu orðið. Þá fékk hún fyrrgreint tölvuskeyti frá ríkislögreglustjóra framsent klukkan 9:26 þann dag. Það reyndist ekki þörf á útgáfu vegabréfs til bráðabirgða og fékk stefnandi leiðbeiningar frá sendiráðinu um að fullnægjandi væri að sýna ljósrit af vegabréfinu og tiltekin önnur gögn sem hún hafði undir höndum á flugvellinum við heimför. Stefnandi komst vandkvæðalaust með flugi frá London til Keflavíkur 28. desember 2016. Hún hafði samband við Þjóðskrá í janúar 2017 og var henni boðið nýtt vegabréf án endurgjalds.

Stefnandi fékk ekki afsökunarbeiðni eða frekari útskýringar frá ríkislögreglustjóra vegna þessa atviks. Með bréfi til ríkislögreglustjóra 24. mars 2017 krafðist hún greiðslu miskabóta á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Erindið var framsent ríkislögmanni sem hafnaði kröfunni með bréfi 29. júní 2016.

II

Málsástæður stefnanda

Stefnandi byggir á því að hún eigi rétt til miskabóta úr hendi stefnda. Krafan er byggð á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, ákvæðum XXXVII. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og almennum reglum skaðabótaréttar.

Vísað er til þess að verklagi starfsmanna ríkislögreglustjóra við skráningu á glötuðum og stolnum vegabréfum í gagnagrunn Interpol sé verulega áfátt og ekki gætt nægilegrar aðgæslu við skráninguna. Þannig virðist ekki sannreynt, svo sem með samlestri eða öðrum hætti, að skráðar upplýsingar séu réttar áður en þær séu sendar í gagnagrunninn. Þó að rangur innsláttur tölu geti talist einfalt gáleysi á sumum sviðum verði að meta það sem stórfellt gáleysi í þessu tilviki. Gera verði kröfu til sérstaklega vandaðra vinnubragða hjá starfsmönnum ríkislögreglustjóra, enda megi þeim vera ljóst hversu alvarlegar afleiðingar mistök við skráningu sem þessa geti haft. Sönnunarbyrði um það hvort verklagsreglur séu fullnægjandi og hvort þeim hafi verið fylgt hvíli á stefnda. Vinnubrögðin hafi verið verulega ámælisverð og sé um stórfellt gáleysi í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga að ræða.

Stefnandi tekur fram að jólafrí hennar hafi verið eyðilagt að hluta vegna þessara mistaka. Hún hafi verið svipt frelsi sínu í nokkrar klukkustundir og vegabréf hennar verið gert upptækt, auk þess sem það hafi tekið tíma að tryggja að hún kæmist heim til Íslands á ný. Megi að öllu leyti rekja þær ólögmætu aðgerðir sem stefnandi hafi sætt til mistaka ríkislögreglustjóra sem hafi fyrirskipað að hver sá sem notaði umrætt vegabréf skyldi sviptur frelsi sínu og vegabréfið gert upptækt. Byggt er á því að stefnandi hafi verið grunuð um refsivert athæfi sem hafi falist í því að stela vegabréfi og jafnvel falsa það, en slíkt varði refsingu samkvæmt almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Beri að horfa til IX. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, einkum 68. gr., þar sem vegabréf stefnanda hafi verið gert upptækt af breskum landamæravörðum að kröfu íslenskra stjórnvalda vegna gruns um að stefnandi hefði aflað þess með refsiverðum hætti. Hafi enginn fótur reynst fyrir umræddum aðgerðum sem áttu rætur að rekja til mistaka starfsmanns ríkislögreglustjóra. Á þessum grunni eigi stefnandi rétt á miskabótum samkvæmt 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Hafi atvikið haft djúpstæð áhrif á andlega líðan stefnanda sem hafi mátt þola verulegt áfall. Henni hafi fundist hún niðurlægð fyrir allra augum og að litið væri á hana sem glæpamann. Þá hafi hún upplifað streitu við frelsissviptinguna og allan þann tíma sem hún var erlendis, auk þess sem hún kvíði nú ferðalögum til útlanda. Jafnframt hafi stjórnarskrárvarinn réttur stefnanda til friðhelgi einkalífs verið skertur með ólögmætum og saknæmum hætti af ríkislögreglustjóra.

Málsástæður stefnda

Stefndi byggir á því að miskabótakrafa stefnanda eigi sér ekki lagastoð. Bótakrafan geti ekki sótt stoð í almennar reglur skaðabótaréttar þar sem ófjárhagslegt tjón verði ekki bætt nema á grundvelli lagaheimildar. Þá geti hvorki hlutlæg bótaregla þágildandi ákvæðis 228. gr. laga nr. 88/2008 né b-liður 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga átt við. Óumdeilt sé að villa við talnaáslátt hafi orðið við skráningu alþjóðadeildar ríkislögreglustjóra á glötuðum eða stolnum vegabréfum í gagnagrunn Interpol. Þegar þau hafi uppgötvast hafi starfsmenn stefnda strax brugðist við í þeim tilgangi að leiðrétta mistökin og aðstoða stefnanda. Því er mótmælt að stefnandi hafi verið grunuð um refsivert athæfi, enda beri gögn málsins með sér að enginn grunur hafi leikið á því að stefnandi hefði brotið gegn lögum. Hafi engin sakamálarannsókn átt sér stað, en slíkt sé ófrávíkjanlegt bótaskilyrði 2. mgr., sbr. 5. mgr. 228. gr., laga nr. 88/2008. Þá falli mistök við skráningu á glötuðu vegabréfi ekki undir þær rannsóknaraðgerðir sem séu bótaskyldar samkvæmt greininni og geti bótareglan ekki átt við um atvikið. Þeirri málsástæðu stefnanda að hún hafi verið svipt frelsi í nokkrar klukkustundir af breskum landamæravörðum er mótmælt, sem og að ríkislögreglustjóri hafi gefið út fyrirskipun um að hver sem notaði vegabréfið skyldi sviptur frelsi og að vegabréfið skyldi gera upptækt. Fyrir liggi að breskir landamæraverðir hafi lagt hald á vegabréf stefnanda og hafi starfsmenn stefnda ekki átt aðkomu að því. Þá hafi stefnanda verið hleypt inn í Bretland þrátt fyrir haldlagningu vegabréfsins. Telji stefnandi sig hafa verið órétti beitta af breskum landamæravörðum beri henni að beina bótakröfu sinni að breska ríkinu en ekki stefnda.

Byggt er á því að þau mistök sem urðu við skráningu númers vegabréfa í gagnagrunn Interpol falli undir lægsta stig gáleysis viðkomandi starfsmanns. Skorti því á það aukna saknæmi sem sé grundvöllur bótaskyldu samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Þá hafi einungis verið skráð raðnúmer vegabréfs og útgáfuland en engar persónuupplýsingar og skorti því alfarið á að villan hafi með einhverjum hætti beinst að persónu stefnanda. Geti krafa stefnanda því ekki átt sér stoð í fyrrgreindu ákvæði skaðabótalaga.

Stefndi mótmælir jafnframt fjárhæð miskabótakröfu stefnanda og krefst lækkunar hennar þar sem hún sé órökstudd, ósönnuð og úr öllum takti við dómafordæmi í sambærilegum málum.

III

Niðurstaða

Stefnandi krefst miskabóta úr hendi stefnda og reisir þá kröfu á þágildandi ákvæði 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennum skaðabótareglum. Krafan verður rakin til þess að 22. desember 2016 var stefnandi stöðvuð af landamæravörðum á flugvelli í London og vegabréf hennar gert upptækt. Óumdeilt er að ástæða þessa er sú að starfsmaður alþjóðadeildar ríkislögreglustjóra gerði mistök við skráningu glataðra og stolinna vegabréfa í gagnagrunn Interpol tæpri viku áður. Raðnúmer tiltekins vegabréfs, sem tilkynnt hafði verið stolið eða glatað, var ekki rétt skráð í gagnagrunninn og var vegabréf stefnanda því ranglega skráð í gagnagrunninn. Stefndi hefur ekki upplýst nánar hvaða verklag er viðhaft við skráningu vegabréfa í umræddan gagnagrunn. Fyrir liggur að breskir landamæraverðir heimiluðu stefnanda að halda áfram för sinni nokkrum klukkustundum síðar.

Stefnandi reisir miskabótakröfu sína í fyrsta lagi á hlutlægri bótareglu 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, en regluna er nú að finna í 1. og 2. mgr. 246. gr. laganna, sbr. lög nr. 17/2018. Samkvæmt ákvæðinu skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna hafi mál manns, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann sé ósakhæfur. Ekkert liggur fyrir í málinu sem bendir til þess að stefnandi hafi verið borin sökum um refsiverða háttsemi, líkt og hún byggir á. Þvert á móti leiddi eftirgrennslan Þjóðskrár og ríkislögreglustjóra til þess að fyrrgreind mistök við skráningu komu strax í ljós og var upplýsingum þess efnis komið á framfæri nokkrum klukkustundum eftir að för stefnanda hafði verið stöðvuð af breskum landamæravörðum. Þegar af þeirri ástæðu getur krafa stefnanda ekki stuðst við þennan lagagrunn.

Stefnandi hefur í öðru lagi reist kröfu sína um miskabætur á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt því ákvæði er heimilt að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Í athugasemdum í greinargerð sem fylgdi frumvarpi því sem varð að skaðabótalögum segir að í skilyrðinu um ólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun sé að ræða. Þá segir að gáleysi myndi þurfa að vera verulegt til þess að tjónsatvik yrði talið ólögmæt meingerð. Af réttarframkvæmd verður ráðið að lægsta stig gáleysis uppfylli ekki kröfu ákvæðisins um ólögmæta meingerð, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar frá 3. mars 2016 í máli nr. 475/2015, 13. maí 2015 í máli nr. 678/2014 og 20. október 2011 í máli nr. 706/2010. Gögn málsins renna ekki stoðum undir þann málatilbúnað stefnanda að íslensk stjórnvöld hafi krafist þess að hún yrði svipt frelsi sínu eða að vegabréf hennar yrði haldlagt og gert upptækt. Líkt og áður greinir leiddu mistök starfsmanns ríkislögreglustjóra til þess að stefnandi var stöðvuð af breskum landamæravörðum sem tóku ákvörðun um að gera vegabréf hennar upptækt. Það kemur því til skoðunar hvort þau mistök, sem leiddu bersýnilega til óþæginda fyrir stefnanda, geti talist ólögmæt meingerð gegn henni í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Að mati dómsins uppfylla þau mistök starfsmanns ríkislögreglustjóra sem fólust í röngum innslætti tölu við skráningu í gagnagrunn Interpol ekki þá auknu saknæmiskröfu sem gerður er áskilnaður um þegar dæma á miskabætur samkvæmt ákvæðinu. Verður bótaábyrgð þegar af þeirri ástæðu ekki felld á stefnda á þeim grunni.

Stefnandi hefur í þriðja lagi reist kröfu sína á almennum reglum skaðabótaréttar, en ekki reifað nánar röksemdir að baki þeim bótagrundvelli. Ekki er heimilt að dæma miskabætur nema á grundvelli heimildar í settum lögum og verður krafa stefnanda því ekki heldur reist á þessum grunni.

Samkvæmt framangreindu verður að sýkna stefnda af miskabótakröfu stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Ö-kvk-ef B-kvk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

Á-kvk-nf R-kvk-nf (sign.)