E-1904/2012

Mál þetta var höfðað 29. maí 2012 og dómtekið þann 23. apríl 2013.

Stefnandi er A-x-x M-x-x L-x-x, Fálkagötu 17, Reykjavík, en stefndi er íslenska ríkið.

Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 1.200.000 ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. vaxtalaga frá 1. júlí 2012 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að honum verði gert að greiða mun lægri fjárhæð en stefnandi krefst. Stefndi krefst þess jafnframt að málskostnaður verði felldur niður.

I.

Málsatvik

Upphaf máls þessa má rekja til aðfaranætur 31. janúar 2010, er K-x-x W-x-x N-x-x, pólskur ríkisborgari, var stöðvaður við komu til landsins af tollgæslunni í flugstöð L-kk-ef E-kk-ef. Leitað var í farangri hans og fannst áfengisflaska í gjafaumbúðum með 870 ml af vökva sem síðar reyndist innihalda 354 gr. af amfetamínbasa. Frásögn K-x-x um aðdraganda ferðar hans frá Póllandi til Íslands, sem hann kvað vera sína fyrstu ferð, þótti afar grunsamleg og allt benti til þess að hann ætti sér vitorðsmenn.

Ákæra var gefin út á hendur honum þann 19. apríl 2010 fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og gekk dómur í málinu 5. maí 2010 þar sem hann hlaut 12 mánaða óskilorðsbundinn fangelsisdóm.

Við leit á K-x-x umrætt sinn fannst bréfmiði en á honum stóð nafnið J-x-x, heimilisfangið Vesturgata 30 og símanúmerið (00)354 841 8802. Gaf hann þær skýringar að hann hefði fengið þau fyrirmæli að hringja í símanúmerið við komu til landsins en það væri hjá manni sem ætti að fá umrædda flösku. Myndi viðkomandi sækja hann á flugvöllinn. Þessi maður, sem talaði pólsku, hefði hringt í hann skömmu eftir lendingu og bað hann um að hringja í sig þegar hann væri kominn út úr flugstöðinni. Rannsókn lögreglu leiddi í ljós að hringt hefði verið úr ofangreindu númeri, sem reyndist vera óskráð, í pólskt símanúmer K-kk-ef.

Rannsókn lögreglu á símagögnum leiddi í ljós að símtækið sem notaði númerið 841 8802 reyndist vera óskráð „frelsisnúmer.“ Símtækið hafði áður verið notað með símkorti með númeri sem skráð var á T-kvk-þf Ö-kvk-þf S-kvk-þf. Skýrsla var tekin af henni þann 4. mars 2010 en hún kvað stefnanda, sem hún nafngreindi, hafi lánað henni símtækið. Á þeim tíma hafi hann verið í sambandi við systur hennar. Símtækinu hafi verið skilað þegar sambandi stefnanda og systur hennar lauk. Þá kvað hún stefnanda hafa notað símanúmerið 8418802.

Þann 22. mars 2010 var tekin skýrsla af W-x-x J-x-x M-x-x en símagögn báru með sér að hringt hefði verið tvisvar sinnum í símanúmer hans úr númerinu 8418802, annars vegar í desember 2009 og hins vegar í janúar 2010. Þá hafði númerið 8418802 verið vistað í síma hans. W-x-x kvaðst ekki vita hver ætti númerið og gaf engar upplýsingar er komu að gagni.

Í kjölfarið hóf lögregla leit að stefnanda og lýsti að endingu eftir honum. Hann var handtekinn og færður til yfirheyrslu þann 15. mars 2010 vegna gruns um aðild að fíkniefnainnflutningi. Eftir að upplýsingar bárust um nafn konu að nafni E-x-x, sem kynnti sig sem kærustu stefnanda, var haldið að heimili hennar að Berjavöllum 4, Hafnarfirði og upplýsti hún að þar væri dvalarstaður hans en hann væri meðleigjandi hennar. Leitað var í íbúðinni og í bifreiðum sem hún kvað stefnanda hafa til umráða og var m.a. lagt hald á fimm farsíma og fimm farsímakort sem tengjast ekki þessu máli. Þá fannst m.a. 300.000 kr. í reiðufé og kannabisefni sem E-x-x kvaðst eiga.

Við yfirheyrslu stefnanda þann 15. mars 2010 í kjölfar handtöku hans neitaði hann að eiga aðild að fíkniefnainnflutningi. Spurður um símanúmerið 8418802 kvað hann það „kannski vera númerið hans“ en hann myndi það ekki. Hann gat ekki gefið skýringar á því hvers vegna hringt var úr símtæki sem rakið var til hans í síma K-kk-ef. Hann ætti marga síma sem hann keypti og seldi þá stundum.

Skýrsla var tekin af T-kvk-þgf Ý-kvk-þgf S-kvk-þgf, systur T-kvk-ef A-kvk-ef, þann 16. mars 2010. Kvað hún sambandi hennar við stefnanda hafa lokið 25. september 2009. Þau hafi búið saman að Berjavöllum en hún hafi verið skráð fyrir íbúðinni. Hafi hún skilað símtæki sem systir hennar hafði fengið að láni hjá honum á milli jóla og nýárs 2009-2010. Hún kvaðst ekki kannast við númerið 8418802 og nefndi annað númer sem stefnandi hafi notað.

Skýrsla var tekin af E-x-x E-x-x E-x-x þennan sama dag en aðspurð um símanúmerið kvaðst hún ekki muna hvort það hefði verið í eigu stefnanda. Hún ítrekaði að allt sem hefði fundist við húsleit á heimili hennar væri hennar eign en ekki stefnanda. Þá kvaðst hún vera skráð fyrir íbúðinni af hagkvæmnisástæðum en stefnandi hefði búið hjá henni í sex mánuði og greitt hluta leigu. Aðspurð kvað hún þau „stundum sofa saman“. Hún kvaðst ekki vita hvort stefnandi væri í vinnu og hefði sjálf aflað peninganna sem fundust við húsleit.

Þennan dag lagði lögregla einnig fram kröfu um gæsluvarðhald á grundvelli a- og b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og á því byggt að stefnandi væri undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing lægi við. Þá væri hann erlendur ríkisborgari og ekkert benti til þess að hann hefði tengsl við landið. Var talin hætta á því að hann kynni að reyna að koma sér undan saksókn hér á landi gengi hann laus. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar nr. 173/2010 þann 18. mars 2010.

Þann 20. apríl 2010 var stefnanda tilkynnt sú ákvörðun ríkissaksóknara að fella mál hans niður þar sem það sem fram var komið var ekki talið nægilegt eða líklegt til sakfellis, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008.

Stefnandi sætti gæsluvarðhaldi frá 16. mars til 23. mars 2010 og var þann tíma í einangrun.

II.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að hvorki hafi verið grundvöllur fyrir handtöku né gæsluvarðhaldi stefnanda og vísar í því sambandi til bréfs ríkissaksóknara, dags. 20. apríl, þar sem mál á hendur stefnanda hafi réttilega verið látið niður falla.

Í bréfi lögreglustjórans á Suðurnesjum, dags. 22. febrúar 2011, hafi verið tekið fram að við handtöku hafi stefnandi verið erfiður og neitað að gefa upp heimilisfang og aðrar persónuupplýsingar. Það geti ekki talist óeðlilegt að sakborningur neiti að tjá sig nema að viðstöddum verjanda enda sé það réttur hans og ekki hægt að nota gegn honum. Hafi sakborningur verið í öllu samvinnuþýður við framhald málsins þegar verjandi hans var viðstaddur.

Rök lögreglustjórans fyrir gæsluvarðhaldi séu þau að það hafi verið algjörlega nauðsynlegt að stefnandi sætti gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna svo unnt væri að sannreyna framburð hans og upplýsa málið. Vísi lögreglustjóri sérstaklega til þess að tiltekið símanúmer hafi verið í símtæki sem stefnandi útilokaði ekki að hann væri eigandi að. Þá sé vísað til tenginga númersins við síma aðilans sem hafi flutt efnin inn. Enn fremur hafi sá sem flutt hafði inn efnin rætt símleiðis við aðilann sem hann átti að afhenda efnin, eftir að hann lenti á Íslandi. Þessum rökum lögreglustjórans sé alfarið hafnað enda hafi ekkert verið til staðar sem tengdi stefnanda við umrætt símanúmer eða að hann hefði verið með það númer. Hafi hann einnig skýrt frá því að hann væri stundum að kaupa og selja síma. Engin tengsl hafi verið við þann aðila sem stóð að innflutningi efnanna og engin rök til þess a halda stefnanda í gæsluvarðhaldi.

Þvingunarráðstafanir þær sem heimilaðar séu í lögum nr. 88/2008 feli í sér skerðingu á mikilvægum réttindum manna, þar á meðal persónufrelsi, friðhelgi einkalífs og heimilis og eignarrétt sem að öðru jöfnu njóti ríkrar réttarverndar að lögum.

Gæsluvarðhald sé þvingunarráðstöfun sem skerði með afgerandi hætti persónufrelsi manna og hafi verið litið á sem þá þvingunarráðstöfun sem að jafnaði gangi lengst í þá átt að skerða réttindi manna. Af þessum sökum verði að gera ríkar kröfur til þess að skilyrði gæsluvarðhalds séu uppfyllt auk þess sem ákvæði um heimild til að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald verði að vera skýrt þröngt.

Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sé algert frumskilyrði gæsluvarðhalds að fram sé kominn rökstuddur grunur um að viðkomandi hafi framið verknað sem fangelsisrefsing sé lögð við. Svipað ákvæði sé að finna í c-lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í samræmi við það sem þegar hafi verið sagt um þvingunarráðstafanir verði að skýra skilyrðið um rökstuddan grun þröngt. Þar sem aðstæður séu oft þannig að skjótrar ákvörðunar sé þörf, m.a. vegna réttinda sakbornings sjálfs, auk þess sem rannsókn sé oftast ekki lokið þegar gerð sé krafa um gæsluvarðhald sé ef til vill ekki hægt að gera kröfu um að grunur styðjist við óyggjandi rök. Hins vegar verði þó að skýra orðalagið þannig að bann sé lagt við því að maður sé hnepptur í gæsluvarðhald ef ekkert, sem hönd sé á festandi og hafi komið fram í málinu, bendi til þess að hann hafi framið afbrot.

Stefnandi byggir á því að sérstakt skilyrði gæsluvarðhalds um hættu á að rannsókn yrði torvelduð, hafi ekki verið uppfyllt. Ekkert við rannsókn eða í gögnum málsins hafi gefið ástæðu til að ætla að stefnandi hafi torveldað rannsókn málsins. Eini tilgangur gæsluvarðhaldsins hafi því virst vera sá að tryggja aðgang lögreglu að kæranda til frekari skýrslutöku. Slíkt samræmist ekki tilgangi gæsluvarðhalds samkvæmt lögum. Ekki sé því hægt að sjá hvaða möguleika stefnandi hafi átt að hafa haft á því að spilla rannsókn máls á meintum innflutningi þegar liðnar hafi verið sex vikur frá því að rannsókn málsins hófst.

Þá sé ekki með neinu móti unnt að halda því fram að stefnandi hafi á nokkurn hátt stuðlað að handtöku eða gæsluvarðhaldsvist þar sem framburður hans hafi ávallt verið skýr og afdráttarlaus um atriði málsins.

Samkvæmt 3. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008 komi fram að ákærendur skuli vinna að því að hið sanna og rétta komi í ljós og gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og sektar. Þeim beri jafnframt að hraða meðferð mála eftir því sem kostur sé. Viðleitni lögreglu hafi virst eingöngu lúta að sekt stefnanda en ekki að hið sanna yrði leitt í ljós.

Þá byggir stefnandi á því að lengd vistunartímans hafi verið of langur, sbr. 2. mgr. 97. laga nr. 88/2008 þar sem komi fram að gæsluvarðhald skuli ekki vara lengur en nauðsyn krefji. Skuli sá sem hafi krafist gæsluvarðhalds láta sakborning lausan jafnskjótt og ástæður til gæslu séu ekki lengur fyrir hendi. Telja verði fullvíst að stefnandi hafi átt að vera frjáls ferða sinna frá upphafi þar sem gögn málsins hafi ekki á nokkrum tímapunkti sýnt fram á refsiverðan verknað af hans hálfu.

Samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar skuli sá sem hafi verið sviptur frelsi að ósekju eiga rétt á skaðabótum. Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 komi fram skilyrði þess að dæma megi bætur. Með því að fella málið niður verði að telja skilyrði um bætur uppfyllt. Í 2. ml. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 komi fram sú undantekningarregla að fella megi niður bætur eða lækka þær hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á. Stefnandi telji að túlka beri ákvæðið þröngt, í ljósi ákvæðis 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Sé sú túlkun í samræmi við 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.

Auk framangreinds eigi ákvæði b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 við, en þar segi m.a. að að heimilt sé að láta þann sem af ásetningi eða stórkostulegu gáleysi beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu manns, greiða miskabætur til þess sem misgert sé við. Bótakrafa byggist á þeim miska sem stefnandi varð fyrir vegna gæsluvarðhaldsvistarinnar. Miski stefnanda felist í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna rannsóknarinnar og frelsissviptingar. Eðli sínu samkvæmt sé frelsissvipting sem þessi alvarleg skerðing á mannréttindum auk þess sem hún sé mikil andleg þrekraun fyrir þann sem fyrir henni verði. Stefnandi hafi sætt einangrun í gæsluvarðhaldsvistinni. Hann hafi því haft áhyggjur af ættingjum og ástvinum sínum og átt við andlega vanlíðan og svefnleysi að stríða.

Miskabótakrafa stefnanda miðist við 150.000 kr. fyrir hvern dag í einangrun, samtals 1.200.000 kr. Krafist sé dráttarvaxta frá 1. júlí 2012 þegar mánuður er liðinn frá því að mál þetta var þingfest en miðað er við að á þingfestingardegi hafi stefndi sannarlega fengið vitneskju um kröfuna, sbr. lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Framangreindar kröfur séu byggðar á ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr., lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála, einkum 3. mgr. 18. gr., 1. og 2. mgr. 95. gr., 2. mgr. 97. gr. og 1. og 2. mgr. 228. gr. Þá sé byggt á ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, einkum c-lið 1. mgr. 5. gr. og 6. gr. og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 einkum b-lið 26. gr.

Um gjalddaga bótakröfu og dráttarvexti vísast til 6. gr. og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafa um málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr. 19/1991. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir þeim skatti. Um varnarþing vísast til 3. tl. 33. gr. laga nr. 91/1991.

III.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir því að mál stefnanda uppfylli skilyrði um bótarétt samkvæmt 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í 2. mgr. 228. gr. laganna sé heimilað að dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna séu skilyrði 1. mgr. fyrir hendi. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

Skilyrði bótaréttar XXI. kafla laga nr. 19/1991, sem hafi fallið úr gildi við gildistöku laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, hafi í dómaframkvæmd, verið skýrð með hliðsjón af ákvæðum 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu á þann veg að sá sem sæta þurfi gæsluvarðhaldi án þess að hafa sannanlega unnið til frelsisskerðingar, njóti bótaréttar, nema hann hafi sjálfur valdið eða stuðlað að því að til aðgerða var gripið gagnvart honum eða þeim viðhaldið. Telji stefndi að þessi sjónarmið eigi við að breyttu breytanda um bætur samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008, þannig að þessi ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmálans veiti ekki ríkari bótarétt en bótareglur sakamálalaganna tiltaki.

Við yfirheyrslur hafi stefnandi neitað að svara mikilvægum spurningum og hafi verið ónákvæmur í framburði um önnur atriði. Sú hegðun hans hafi ýtt undir og stutt þær grunsemdir lögreglu að stefnandi ætti aðild að innflutningi amfetamínvökvans. Telji stefndi að stefnandi hafi með þessari háttsemi sjálfur stuðlað að þeim aðgerðum sem hann krefjist bóta fyrir og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum hans.

Stefndi mótmæli því sem röngu, órökstuddu og ósönnuðu að handtaka stefnanda hafi verið að ósekju. Rökstuddur grunur var fyrir hendi um að alvarlegt brot, sem varðaði fangelsisrefsingu, hefði verið framið og stefnandi hefði átt þar hlut að máli. Lögreglu hafi því verið rétt að handtaka stefnanda til að tryggja návist hans og koma í veg fyrir að hann spillti sakargögnum. Skilyrði 1. mgr. 90. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 hafi því verið fyrir hendi.

Þá telji stefndi að fullt tilefni hafi verið til gæsluvarðhalds stefnanda á grundvelli rannsóknarhagsmuna, samkvæmt a-lið 1. mgr. 95. gr., að virtu því alvarlega sakarefni sem lögreglan stóð frammi fyrir. Héraðsdómur hafi talið þau skilyrði vera fyrir hendi og hafi sú niðurstaða verið staðfest af Hæstarétti Íslands. Þeim dómi hafi ekki verið hnekkt.

Því sé mótmælt sem röngu og ósönnuðu að lengd vistunartíma stefnanda í gæsluvarðhaldi hafi verið of langur. Rannsókn lögreglu hafi leitt í ljós að símtæki það sem notað hafi verið með símkorti með símanúmerinu 841-8802 hafði verið í vörslum stefnanda þegar hringt var í K. Stefnandi hafi við yfirheyrslu hvorki játað því né neitað að eiga þetta símanúmer eins og fram komi í rannsóknargögnum lögreglu. Þeirri málsástæðu stefnanda, að hann hafi ekki kannast við að eiga símanúmerið, sé því mótmælt sem rangri.

Lögregla hafði ekki haft ráðrúm til að taka framburðarskýrslur af öllum þeim vitnum sem að málinu komu. Þær vitnaskýrslur sem hafi verið teknar á meðan stefnandi sat í gæsluvarðhaldinu hafi ekki samræmst skýrslu stefnanda. Skýrslur þáverandi sambýliskonu hans hafi í öllum aðalatriðum verið á skjön við framburð stefnanda. Vitnaskýrslur fyrrverandi sambýliskonu stefnanda og systur hennar hafi tengt stefnanda við áðurnefnt símanúmer og hafi þeim borið saman um að stefnandi hefði fengið áðurnefnt símtæki afhent. Það sé því rangt sem haldið sé fram í stefnu að ekkert hafi tengt stefnanda við umrætt símanúmer eða að hann hafi haft umræddan síma undir höndum.

Framburður stefnanda við handtöku og síðari yfirheyrslu hafi verið ótrúverðugur. Þeirri málsástæðu stefnanda, að framburður hans hafi ávallt verið skýr og afdráttarlaus um atriði málsins, sé því mótmælt sem rangri. Þá sé því einnig mótmælt sem röngu að sakborningur geti neitað að segja á sér deili við lögreglu sé lögmaður hans ekki viðstaddur. Samkvæmt 5. mgr. 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, sé lögreglu heimilt að krefjast þess að maður segi til nafns síns, kennitölu og heimilisfangs og sýni skilríki því til sönnunar.

Lögregla hafi hafið leit að stefnanda þann 4. mars 2010, en hún hafi ekki borið árangur þar sem hann var hvergi skráður til heimilis. Lögregla hafi því þurft að lýsa eftir honum. Aðspurður kvað stefnandi það hafa verið of mikið vesen fyrir sig að skrá sig til heimilis hér á landi og hafi ekki gefið lögreglu haldbæra skýringu á því hvers vegna fyrrverandi og þáverandi sambýliskonur hans hefðu verið skráðar sem leigutakar íbúðarinnar þar sem hann átti heima. Lögregla hafi metið það svo að hætta væri á að stefnandi leyndist eða færi úr landi áður en botn fengist í meinta aðild hans að innflutningi amfetamínvökvans. Þá hafi ekki verið séð að stefnandi hafi gert sérstaka kröfu þess efnis að gæsluvarðhaldsúrskurði héraðsdóms yrði markaður skemmri tími í kæru til Hæstaréttar.

Stefnandi styðji bótakröfu sína m.a. þeirra málsástæðu að ekkert við rannsókn eða í gögnum málsins hafi gefið ástæðu til að ætla að stefnandi gæti torveldað rannsóknina og því hafi ekki verið fullnægt því sérstaka skilyrði gæsluvarðhalds um hættuna á að rannsókn yrði torvelduð. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu sem rangri, órökstuddri og ósannaðri. Það sé velkunn staðreynd að oftar en ekki koma fleiri en einn einstaklingur að innflutningi fíkniefna eins og þeim sem stefnandi var grunaður um aðild að. Við þær aðstæður hafi allar forsendur verið til þess að ætla að stefnandi væri þess umkominn að vara hugsanlega vitorðsmenn við því að lögregla væri komin á sporið um leið og stefnanda voru kynntar grunsemdir lögreglu. Þar með hefði hann hugsanlega torveldað rannsókn málsins. Hugtaksskilyrðum 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 hafi því tvímælalaust verið fullnægt. Þá hafi legið fyrir, og sé óumdeilt, að stefnandi hafi verið borinn sökum við rannsókn sakamáls og að rannsókn á aðild hans að málinu hafi verið felld niður. Stefndi fái því ekki séð að bótakrafa stefnanda, sem byggð sé á þessari málsástæðu, njóti sérstaks bótaréttar umfram þess réttar sem kveðið sé á um í 1. mgr. sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.

Stefndi líti svo á að handtaka stefnanda og eftirfarandi gæsluvarðhald hafi verið lögmætt og í samræmi við réttarframkvæmd hér á landi og mótmæli því sem röngu og ósönnuðu að gæsluvarðahald stefnanda hafi verið ólögmætt og því markaður óþarflega langur tími. Verður ekki séð að lögregla hafi getað staðið að málum með öðrum hætti og fullkomlega eðlilegt að stefnandi væri í haldi á meðan rannsókn málsins hafi farið fram, enda óljóst hvort og þá hvaða þátt stefnandi hafi átt í innflutningi amfetamínvökvans til landsins, en rökstuddur grunur hafi verið uppi um þátt hans í málinu. Hafi því verið nauðsynlegt að tryggja nærveru hans og að hann gæti ekki torveldað rannsókn málsins.

Því sé sérstaklega mótmælt sem röngu að í bréfi ríkissaksóknara komi fram að enginn grundvöllur hafi verið fyrir handtöku né gæsluvarðhaldi stefnanda. Enga slíka yfirlýsingu sé að finna í bréfinu.

Þá sé tilvísun stefnanda til 3. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008 mótmælt sem rangri og órökstuddri. Staðhæfing stefnanda um að rannsókn lögreglu hafi ekki lotið að því að leiða sannleikann í ljós, heldur einungis að atriðum sem snúið hafi að sekt stefnanda sé enn fremur mótmælt sem rangri og ósannaðri. Það liggi fyrir í gögnum málsins að ákæruvaldið hafi talið að ekki yrði séð að frekari rannsókn yrði til að upplýsa málið. Ríkissaksóknari hafi talið að þau rannsóknargögn sem lægju fyrir væru ekki nægjanleg eða líkleg til sakfellis og því hafi málið verið fellt niður. Úrvinnsla máls stefnanda hafi verið algerlega með hefðbundnu sniði. Máli stefnanda hafi verið hraðað sem kostur var og hafi liðið rétt rúmur mánuður frá handtöku hans þar til mál hans var fellt niður.

Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda geri hann þær kröfur að bætur verði lækkaðar verulega. Stefnandi krefjist miskabóta að fjárhæð 1.200.000 kr. en krafan og sundurliðun hennar sé með öllu órökstudd. Stefndi mótmæli fjárhæð kröfunnar sérstaklega, enda sé hún í miklu ósamræmi við dómvenju á þessu sviði og það ósamræmi sé í engu rökstutt né útskýrt hvers vegna bætur til stefnanda ættu að vera miklu hærri en bætur í sambærilegum málum.

Stefndi telji að bótaskilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu ekki fyrir hendi. Engri saknæmri hegðun starfsmanna stefnda hafi verið til að dreifa, heldur hafi þeir verið að sinna lögboðnum starfsskyldum sínum í góðri trú. Í því sambandi breyti engu að rannsókn málsins hafi ekki leitt til ákæru og/eða sakfellingar á hendur stefnanda.

Ekki verði séð að sýnt hafi verið fram á að stefnandi hafi mátt þola mannorðsmissi, andlega þjáningu og miska vegna lögmætra aðgerða lögreglu í því skyni að upplýsa alvarleg brot. Málsástæðu stefnanda þessa efnis sé mótmælt sem ósannaðri.

IV.

Niðurstaða

Stefnandi málsins krefst skaðabóta vegna handtöku og gæsluvarðhalds sem honum var gert að sæta í tengslum við rannsókn lögreglu á innflutningi á fíkniefnum. Áður eru raktar lyktir málsins gagnvart þeim aðila sem stóð að innflutningnum en angi þess máls var rannsókn á meintri aðild stefnanda að innflutningnum. Kveðst stefnandi hafa sætt þvingunarráðstöfunum af hálfu lögreglu að ósekju frá 15. mars til 23. mars 2010 en þær fólust í handtöku og gæsluvarðhaldi í kjölfarið sem hafi staðið í sjö daga.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta skv. 2. mgr. ákvæðisins hafi mál hans verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi. Dæma má sakborningi bætur vegna tjóns sem hann hefur orðið fyrir vegna þvingunarráðstafana skv. IX.-XIV. kafla laganna ef skilyrði eru fyrir hendi enda hafi sakborningur ekki valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á skv. 2. mgr. ákvæðisins.

Stefnandi byggir á því að túlka beri ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar þröngt en það kveði á um að sá sem sviptur hafi verið frelsi að ósekju eigi rétt til skaðabóta. Mál stefnanda hafi verið fellt niður af ríkissaksóknara þann 20. apríl 2010 og sé þar með skilyrði bóta fullnægt. Dómurinn fellst á það með stefnda að þó ljóst sé að bótaréttur sé fyrir hendi sé ekki þar með sagt að stefndi sé bótaskyldur. Mat á því er háð því hvort stefnandi hafi stuðlað að aðgerðum þeim sem hann var látinn sæta. Má í þessu sambandi vísa til dóms Hæstaréttar í máli nr. 175/2000 og 429/2012 en þar kemur fram að fyrrgreint ákvæði stjórnarskrárinnar beri að túlka með hliðsjón af almennum reglum skaðabótarréttar, þar á meðal um eigin sök.

Eins og rakið hefur verið rannsakaði lögregla brot gegn 1. mgr. 173. gr. a almennra hegningarlaga þar sem rökstuddur grunur var um skipulagðan verknað með aðkomu vitorðsmanns á Íslandi. Rökstuddur grunur var um að stefnandi væri sá maður. Féllst héraðsdómur Reykjaness og síðar Hæstiréttur á það mat lögreglu að rannsóknarhagsmunir krefðust þess að stefnandi sætti gæsluvarðhaldi en ástæða var til að ætla að ellegar gæti hann torveldað rannsókn málsins, svo sem með því að hafa áhrif á meðseka eða vitni eða með því að reyna að komast úr landi, sbr. a- og b- lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.

Þegar litið er til þess hve framburður stefnanda var óskýr um mikilvæg atriði og að ósamræmi var á milli framburðar hans og vitnisins T-kvk-ef A-kvk-ef verður að fallast á það með stefnda að full ástæða hafi verið fyrir handtöku og eftirfarandi gæsluvarðhaldi stefnanda. Þessi atriði, svo og sú staðreynd að öll „umgjörð“ stefnanda, svo sem fjárráð, var laus í reipunum, voru til þess fallin að styrkja grunsemdir lögreglu um að hann tengdist því máli sem var til rannsóknar.

Þá er það mat dómsins með vísan til sömu atriða að stefnandi hafi stuðlað að þeim aðgerðum sem leiddu til þess að hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald þriðjudaginn 16. mars 2010. Í þessu sambandi skiptir engu máli þó að stefnandi hafi fyrst verið yfirheyrður sex vikum eftir handtöku K-kk-ef enda tókst lögreglu ekki að hafa upp á honum fyrr.

Eftir að skýrsla var tekin af T-kvk-þgf Ý-kvk-þgf og E-x-x þann 16. mars 2010, en óumdeilt er að skýrslurnar voru teknar eftir að stefnandi var úrskurðaður í gæsluvarðhaldið, verður ekki séð að aflað hafi verið frekari gagna innan þess tíma er gæsluvarðhaldinu var markað. Stefnandi var til að mynda ekki yfirheyrður að nýju. Þann 24. mars 2010 var sakborningurinn K-kk-nf yfirheyrður en þá var hann spurður hvort hann kannaðist við nafn stefnanda en hann kvað svo ekki vera. Hann bar ekki kennsl á rödd hans sem hann hlustaði á af hljóðupptöku og kvað röddina hafa hljómað „eldri“.

Það er mat dómsins að ætla verði lögreglu ákveðið svigrúm innan gæsluvarðhaldstíma til að yfirheyra vitni, sannreyna framburði þeirra og leggja mat á þau gögn sem aflað hefur verið, í þessu tilviki vegna meintrar aðildar stefnanda að fíkniefnamáli sem hafði verið í rannsókn lögreglu frá 31. janúar 2010. Gæsluvarðhald skal þó aldrei standa lengur en þörf krefur og skal láta sakborning lausan jafnskjótt og ástæður til gæsluvarðhaldsins eru ekki lengur fyrir hendi, sbr. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008. Eftir að skýrslur höfðu verið teknar af vitnum bar lögreglu að endurmeta hvort skilyrði væru til þess að halda stefnanda áfram í gæsluvarðhaldi. Eins og áður segir var krafa lögreglu um gæsluvarðhald einnig byggð á b-lið ákvæðisins. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins sem útilokaði beitingu vægara úrræðis, það er farbanns, eftir skýrslutökur vitna 16. mars 2010, til þess að ná sömu markmiðum. Er það því mat dómsins að stefnandi hafi sætt gæsluvarðhaldi lengur en efni stóðu til og má ganga út frá því að rétt hefði verið að láta stefnanda lausan þann 17. mars 2010.

Að mati dómsins er ekkert í gögnum málsins sem styður þá málsástæðu stefnanda að lögregla hafi ekki gætt 3. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008 við rannsókn málsins heldur aðeins litið til þeirra atriða er lutu að sekt hans. Fallast ber á það með stefnda að fullyrðing þessi sé ósönnuð og að hún eigi sér ekki stoð í gögnum málsins.

Stefnandi byggir miskabótakröfu sína einnig á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ákvæðið kveður á um að heimilt sé að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur. Engin gögn hafa verið lögð fram þessu til stuðnings. Verður því ekki séð að skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt þannig að stefnanda verði dæmdar miskabætur á grundvelli þess.

Með vísan til þess sem áður hefur verið rakið er það mat dómsins að stefnandi hafi ekki stuðlað að því gæsluvarðhaldi sem hann var látinn sæta frá 17. mars til 23. mars 2010 og á hann því rétt á bótum samkvæmt 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sem þykja hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Ber að greiða þá fjárhæð með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda A-x-x M-x-x L-x-x, 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2012 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 650.000 krónur, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, greiðist úr ríkissjóði.

S-kvk-nf H-kvk-nf, settur héraðsdómari, kvað upp dóm þennan.