E-6286/2005

Mál þetta, sem dómtekið var 15. maí síðastliðinn, var höfðað 7. október 2005 af R-x-x I-x-x, sem bjó í Reykjanesbæ en býr nú í Nígeríu, á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að ógilt verði með dómi stjórnvaldsákvörðun dómsmálaráðuneytisins 31. ágúst 2005 um að staðfestur skuli úrskurður Útlendingastofnunar 18. mars sama ár um að synja beiðni stefnanda um hæli á Íslandi sem flóttamanni. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda auk virðisaukaskatts samkvæmt mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsókn 11. október sl.

Stefndi krefst sýknu af dómkröfu stefnanda auk málskostnaðar úr hans hendi samkvæmt mati dómsins.

Í úrskurði dómsins 11. nóvember sl. kemur fram að lögmaður stefnanda hefði undir rekstri málsins skýrt kröfugerð stefnanda í málinu þannig að í henni fælist krafa um að felldur yrði úr gildi í heild sinni úrskurður dómsmálaráðuneytisins en ekki aðeins sá hluti hans sem fæli í sér synjun um að veita stefnanda hæli á Íslandi sem flóttamanni og voru engar athugasemdir gerðar af hálfu stefnda varðandi þessa skýringu.

Í stefnu var þess jafnframt krafist að viðurkennt yrði með dómi að stefnandi ætti rétt á að fá réttarstöðu flóttamanns samkvæmt A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna og að honum skyldi veitt hæli sem slíkur á Íslandi, sbr. VII. kafla laga um útlendinga nr. 96/2002. Til vara var þess krafist að viðurkennt yrði með dómi að stefnandi ætti rétt á að fá dvalarleyfi á Íslandi af mannúðarástæðum, sbr. 2. mgr. 11. gr. sömu laga. Í greinargerð stefnda var þess krafist að þessum kröfum stefnanda yrði vísað frá dómi og var fallist á frávísunarkröfuna með dómi héraðsdóms 11. nóvember sl. sem staðfestur var af Hæstarétti 8. desember sl.

Málið sætir flýtimeðferð samkvæmt dómi Hæstaréttar 6. október 2005, en með dóminum var felldur úr gildi úrskurður héraðsdóms 28. september 2005 þar sem beiðni stefnanda um flýtimeðferð var hafnað.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Stefnandi kom til Íslands 29. september 2004 frá Svíþjóð. Hann var stöðvaður við vegabréfaeftirlit á Keflavíkurflugvelli og átti þá bókað far áfram til Bandaríkjanna. Hann kvaðst aðspurður vera á leið til Boston í heimsókn til vinar síns. Fram hefur komið að vegabréf, sem stefnandi framvísaði á Keflavíkurflugvelli, hafi ekki verið hans eigið vegabréf.

Í stefnu kemur fram að stefnandi sé frá Nígeríu og þar er því lýst að eftir komuna til Íslands hafi hann strax sótt um hæli hér á landi sem flóttamaður. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi ekki ætlað að óska eftir hæli hér þegar hann kom til landsins þótt mál hafi skipast þannig að hann hafi óskað eftir því í framhaldinu.

Útlendingastofnun synjaði stefnanda um hæli á Íslandi sem flóttamanni með úrskurði 18. mars 2005 og jafnframt að hann fengi dvalarleyfi af mannúðarástæðum á grundvelli 2. mgr. 11. gr. laga um útlendinga nr. 96/2002. Þá var stefnanda með úrskurðinum gert að fara af landinu svo fljótt sem verða mætti og honum bönnuð endurkoma til Íslands í þrjú ár. Þar segir og að hann verði skráður í Schengen-upplýsingakerfið frá dagsetningu brottvísunar og teldist hann eftir það tímamark óæskilegur á landsvæðum allra Schengen-ríkjanna í næstu þrjú ár frá þeirri skráningu. Dómsmálaráðuneytið staðfesti þessa niðurstöðu með úrskurði 31. ágúst 2005. Með úrskurði ráðuneytisins var einnig hafnað kröfu stefnanda um að réttaráhrifum úrskurðarins yrði frestað meðan málið yrði borið undir dómstóla.

Stefnandi vísaði til þess í stefnu að hann ætti von á barni með íslenskri konu, en í gögnum málsins kemur hins vegar fram að svo sé ekki lengur. Verður að líta svo á að ekki sé ágreiningur um þetta, enda ekki á því byggt af hálfu stefnanda að málsatvik í þeim efnum hafi þýðingu fyrir úrlausn málsins.

Í greinargerð stefnda, sem lögð var fram 25. október 2005, kemur fram að stefnandi hafði verið fluttur af landi brott 22. sama mánaðar. Í bréfi dómsmálaráðuneytisins, sem lagt var fram í sama þinghaldi, kemur fram að embætti ríkislögreglustjóra hefði séð um flutning stefnanda til Nígeríu umræddan dag.

Af hálfu stefnanda er talið að með úrskurðinum, sem stefnandi krefst ógildingar á, hafi verið komist að efnislega rangri niðurstöðu þar sem stefnandi hafi uppfyllt skilgreininguna, sem fram komi í lögum um útlendinga nr. 96/2002 og A-lið 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951, sbr. viðauka við samninginn frá 31. janúar 1967, og teljist því flóttamaður. Stefnda hafi verið skylt samkvæmt VII. kafla laga um útlendinga að veita honum hæli á Íslandi sem flóttamanni. Þá hafi jafnframt verið óheimilt að vísa stefnanda úr landi og senda hann til Nígeríu. Af hálfu stefnanda er í því sambandi vísað til 3. gr. samnings gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu nr. 19/1996 og 45. gr. laga um útlendinga, en stefnandi telji ljóst að hann eigi von á ofsóknum, pyntingum eða jafnvel dauða snúi hann aftur til Nígeríu.

Þessu er mótmælt af hálfu stefnda sem telur úrskurðinn að öllu leyti réttan. Mat ráðuneytisins á því að stefnandi teljist ekki flóttamaður sé byggt á málefnalegum rökum, en stefnandi falli ekki undir skilgreininguna sem fram komi í framangreindum réttarheimildum um það hverjir teljist flóttamenn. Í úrskurðinum sé tekin málefnaleg afstaða til fullyrðinga stefnanda um þjóðfélagslegt ástand í Nígeríu með vísan til ýmissa skýrslna sem stefnandi vísi sjálfur til og byggi á. Niðurstaða ráðuneytisins sé ítarlega rökstudd á málefnalegan hátt og í lögmætu formi. Engar forsendur séu því til að dómurinn felli úrskurðinn úr gildi.

Við munnlegan málflutning var því haldið fram af hálfu stefnanda að málið hafi ekki verið nægilega upplýst af hálfu dómsmálaráðuneytisins áður en úrskurðurinn var kveðinn upp í því. Af hálfu stefnda var þessari málsástæðu stefnanda mótmælt efnislega og sem of seint fram kominni.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi vísar til þess að hann sé nígerískur ríkisborgari, upphaflega frá þorpinu Ibele í Imofylki í suðausturhluta Nígeríu á Njaba-svæðinu, fæddur 2. janúar 1967. Hann sé kristinn og tilheyri Igbo-þjóðflokknum. Síðasta búseta hans í heimalandinu hafi verið í Lagosfylki í suðvesturhluta landsins. Stefnandi hafi nauðugur þurft að flýja heimaland sitt vegna ítrekaðs áreitis, ofbeldis og ofsókna af hálfu nígerísku lögreglunnar og ótta um eigið líf vegna aðgerða lögreglunnar gagnvart honum.

Í stefnu kemur fram að Nígería sé lýðveldi sem hafi hlotið sjálfstæði 1. október 1960. Árið 1999 hafi O-x-x O-x-x tekið við völdum í landinu eftir 16 ára herstjórn en mannréttindabrot séu þar tíð. Nígeríubúar séu nú um 133 milljónir og um 250 þjóðflokkar í landinu. Spilling þrífist þar og ofbeldisverk séu oft hvorki rannsökuð né dæmd, einkum þau sem framin séu af embættismönnum. Dæmi séu um fréttir af morðum, sem lögreglumenn hafi framið, og pyntingum í nágrenni heimahaga stefnanda sem ekki hafi verið refsað fyrir. Í vesturhluta Afríku, þ.á m. Nígeríu, sé mikið um ólöglegan vopnaburð. Einnig hafi borist fréttir af því að miklum fjölda fólks hafi verið gert að yfirgefa heimili sín í Lagos sem hafi verið síðasti dvalarstaður stefnanda í Nígeríu. Þegar kosningar hafi verið haldnar í landinu, eins og t.d. árið 2003, hafi fréttir borist af miklu ofbeldi þar. Mikið ofbeldi hafi meðal annars verið í tengslum við kosningarnar í Riversfylkinu í suðaustur Nígeríu án þess að lögregla hafi nokkuð aðhafst. Í sumum tilvikum hafi borist fregnir af því að lögreglan hafi myrt fólk í tengslum við kosningarnar, m.a. í Ubimini. Lögreglan hafi verið ásökuð um að vera í slagtogi með stjórnmálaflokki einum, sem sé til kjörs, og misnota vald sitt, m.a. með ofbeldi, þeim flokki í hag. Slíkar ásakanir hafi m.a. komið fram í Riverfylkinu. Human Rights Watch hafi skrifað sérstaka skýrslu um ofbeldi í Deltafylki, sem sé í nágrenni síðasta dvalarstaðar stefnanda og fylkisins sem hann sé upprunalega frá, þar sem fullyrt sé að á árinu 2003 hafi hundruð manna verið drepnir, m.a. af opinberum öryggissveitum, þúsundir manna hraktir frá heimilum sínum og hundruð eigna eyðilagðar. Því sé meðal annars lýst hvernig kveikt hafi verið í kirkju í Koko og börnum á aldrinum 6 til 17 ára hafi verið hent í eldinn þar sem þau hafi beðið bana. Í sumum tilvikum hafi verið erfitt að segja til um hversu margir hafi verið drepnir í ákveðnum tilvikum þar sem margir hafi flúið inn í skóginn til að forðast að vera drepnir. Einnig hafi átök á milli þjóðflokka í Deltafylki leitt til dauða margra. Af framlögðum gögnum sé ljóst að ástandið í Nígeríu sé hættulegt. Ofbeldi og spilling sé þar landlæg og daglegt brauð. Stefnandi telji að sín bíði ómannúðlegar refsingar og ofsóknir fyrir að hafa flúið heimaland sitt, verði honum gert að snúa þangað aftur.

Á undanförnum árum hafi stjórnvöld í Nígeríu ítrekað brotið gegn tjáningarfrelsi þegnanna. Human Rights Watch hafi m.a. skilað skýrslum um það þar sem fullyrt sé að nígerísk stjórnvöld beri ábyrgð á morðum, pyntingum og ofsóknum á hendur aðilum sem gagnrýni stjórnvöld landsins. Þessar ofsóknir hafi verið framkvæmdar af lögreglunni eða meðlimum nígerísku leyniþjónustunnar (State Security Service). Mótmælendur hafi verið skotnir, m.a. í L-x-x. Blaðamenn og leiðtogar mannréttindasamtaka hafi verið ofsóttir af lögreglu og gerðar hafi verið tilraunir til ritskoðunar af hálfu yfirvalda. Margir blaðamenn hafi verið pyntaðir. Meðlimir leyniþjónustunnar hafi ráðist inn á ritstjórnarskrifstofur blaðsins Insider Weekly 4. september 2004 í borginni Lagos og handtekið þar blaðamenn. Leyniþjónustumennirnir hafi fullyrt að þeir væru með þessu að framkvæma skipanir forseta landsins. Hafi blaðamenn verið krafðir um heimilisföng starfsfélaga sinna og hafi það orðið til þess að margir þeirra hafi neyðst til að fara í felur af ótta við ofsóknir lögreglunnar.

Í desember 2003 hafi Human Rights Watch gefið út skýrslu um brot gegn tjáningarfrelsi í Nígeríu, en þar sé mörgum slíkum grófum brotum yfirvalda lýst. Meðal annars megi þar nefna ofbeldi, handtökur að ósekju, morð og ofsóknir fyrir kosningarnar 2003 þar sem talið sé að a.m.k. 100 manns hafi verið drepnir. Á því ári hafi stjórnvöld hækkað olíuverð um 50% og hafi það orðið til þess að margir þegnanna hafi mótmælt harðlega á friðsaman hátt. Þau mótmæli hafi verið brotin á bak aftur með harðri hendi af hálfu lögreglunnar og hafi margir verið skotnir til bana eða barðir nánast til ólífis. Þeir blaðamenn er fjölluðu um mótmælin hafi orðið fyrir ofsóknum og ofbeldi og hafi jafnvel verið handteknir. Flestir hafi verið drepnir í Lagos, en þar hafi allt bent til þess að æðstu yfirmenn lögreglunnar hefðu gefið skipanir um að mótmælendur skyldu skotnir. Í sérstökum kafla skýrslunnar sé rakið ofbeldi og ofsóknir gegn blaðamönnum og brot gegn tjáningarfrelsi.

Í Nígeríu séu meira en 250 þjóðflokkar og þar hafi fjöldamörg samtök sjálfstæðissinna tiltekinna svæða eða fylkja sprottið upp. Í skýrslu Human Rights Watch frá 2003 sé m.a. fjallað sérstaklega um brot gegn tjáningarfrelsi og önnur mannréttindabrot stjórnvalda gegn meðlimum og stuðningsmönnum slíkra samtaka. Í skýrslunni sé sérstakur kafli helgaður hinum svokölluðu MASSOB-samtökum (Movement for the Actualization of the Sovereign State of Biafra) sem vilji sjálfstæði Biafra. Yfirvöld í Nígeríu telji stefnanda tengjast samtökunum eða styðja málstað þeirra. Samtökin hafi verið endurvakin árið 1999. Meðlimir samtakanna og stuðningsmenn þeirra hafi frá upphafi þurft að sæta ofsóknum nígerískra stjórnvalda og gildi hið sama um önnur svipuð samtök eins og t.d. OPC-samtökin (Oodua Peoples Congress). Forseti landsins hafi meira að segja gefið tilskipanir um að meðlimir OPC, sem neiti að gefa sig fram, skyldu skotnir á staðnum. Þessi fyrirmæli hafi hann gefið í sjónvarpsviðtali í nóvember 1999. Þá hafi nígeríska lögreglan ofsótt, frelsissvipt án tilefnis og myrt fólk að því er virðist fyrir þær sakir einar að vera meðlimir í slíkum samtökum sem þóknist ekki yfirvöldum. Human Rights Watch nefni að meðlimir MASSOB hafi verið handteknir, frelsissviptir og teknir af lífi af lögreglunni án dóms og laga.

Í skýrslu Human Rights Watch sé fjallað um mannréttindabrot gegn meðlimum MASSOB í Nígeríu sem m.a. hafi verið handteknir, frelsissviptir og drepnir af lögreglu allt frá stofnun samtakanna. MASSOB-samtökin séu ekki það stór né fjölmenn að þau geti í raun valdið nokkrum pólitískum þrýstingi á nígerísk stjórnvöld. Allt að einu séu meðlimir samtakanna ofsóttir af lögreglu samkvæmt skipunum frá stjórnvöldum. Hinn 29. mars 2003 hafi hópur meðlima MASSOB verið stöðvaður af lögreglu í Umulolo í Imofylki og hafi lögregla drepið marga þeirra. Í sömu skýrslu sé einnig fullyrt að hundruð meðlima MASSOB hafi frá árinu 1999 verið handteknir og frelsissviptir um lengri tíma án þess að koma nokkurn tíma fyrir dómara. Jafnvel hafi lögreglan hunsað skipanir nígerískra dómstóla um að láta slíka menn lausa úr haldi. Ekki aðeins yfirlýstir meðlimir slíkra samtaka verði fyrir ofsóknum af hálfu lögreglu heldur séu til fjöldamargar heimildir og skýrslur mannréttindasamtaka um ofsóknir nígerísku lögreglunnar á hendur þeim sem yfirvöld telji að geðþótta vera meðlimi í slíkum samtökum. Human Rights Watch reki í skýrslu sinni að mannréttindabrot gegn samtökum eins og OPC og MASSOB tíðkist bæði gegn raunverulegum meðlimum samtakanna og einnig þeim sem yfirvöld telji að séu meðlimir OPC eða MASSOB án staðfestingar. Í skýrslu Amnesty International sé einnig greint frá því að ekki aðeins meðlimir heldur einnig stuðningsmenn OPC og MASSOB hafi verið ofsóttir. Samkvæmt Human Rights Watch séu þeir aðilar ofsóttir af nígerískum stjórnvöldum sem stjórnvöld telji að gefi slíkum samtökum upplýsingar. Það sé því ljóst að stefnandi megi búast við áframhaldandi ofsóknum af hálfu yfirvalda þrátt fyrir að vera ekki opinber meðlimur í MASSOB heldur fyrir það eitt að yfirvöld telji hann meðlim eða stuðningsmann samtakanna. Yfirvöld hafi einnig ofsótt fólk sem hafi unnið sér það eitt til sakar að klæðast treyjum eða húfum með slagorðum sem styðji sjálfstæði Biafra (sem sé markmið MASSOB-samtakanna). Slíkt fólk eigi á hættu að vera ákært fyrir landráð.

Nígerísk stjórnvöld hafi ofsótt þá sem selji eða dreifi útgefnu efni, bókum eða bæklingum sem fjalli um og styðji málstað MASSOB. Jafnvel sölumenn dagblaða hafi verið handteknir af nígerísku leyniþjónustunni fyrir þær sakir einar að hafa slík blöð til sölu í búðum sínum eins og fram komi á fréttavef Africa Masterweb 13. febrúar 2005. Þannig sé ljóst að stefnandi megi búast við áframhaldandi ofsóknum af hálfu nígerískra stjórnvalda þar sem hann hafi haft slíkt útgefið efni í búð sinni. Þá virtist nafn búðarinnar hafa vakið athygli yfirvalda, en Biafra sé oft nefnt land hinnar rísandi sólar og bókabúð stefnanda nefnist Sunrise Christian Bookshop. Nafnið virtist hafa verið tilefni yfirvalda til að ofsækja stefnanda.

Yfirvöld hafi jafnframt leitað til ribbaldaflokka eins og hinna svokölluðu Bakassi Boys til að ofsækja pólitíska andstæðinga sína. Slíkir ribbaldaflokkar framkvæmi þá ofbeldisverk í skjóli verndar yfirvalda. Margir meðlimir MASSOB hafi verið drepnir af Bakassi B-x-x.

Stefnandi vísi m.a. til alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna, sbr. auglýsingu nr. 74/1955. Í 2. mgr. 1. gr. segi að flóttamaður sé hver sá sem utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að verða ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að sérstökum félagsmálaflokkum eða stjórnmálaskoðana og geti ekki eða vilji ekki, vegna slíks ótta, færa sér í nyt vernd þess lands; eða sá sem sé ríkisfangslaus og utan þess lands þar sem hann hafi áður haft reglulegt aðsetur og geti ekki eða vilji ekki, vegna slíks ótta, hverfa aftur þangað. Stefnandi uppfylli skilyrði til að teljast flóttamaður í skilningi laga og alþjóðasamninga. Hann þurfi ekki að vera fullgildur, yfirlýstur meðlimur í félagsmálaflokkum eða samtökum eins og MASSOB til að njóta verndar samkvæmt alþjóðasamningnum, heldur veiti samningurinn jafnframt vernd sé um ástæðuríkan ótta við ofsóknir vegna stjórnmálaskoðana að ræða, hvort sem um meðlim í félagasamtökunum sé að ræða eða ekki. Stefnandi hafi í skýrslum sínum, sem raktar séu í úrskurðum Útlendingastofnunar og dómsmálaráðuneytisins, lýst því að hann eigi á hættu að vera drepinn, misþyrmt, frelsissviptur eða ofsóttur á annan hátt snúi hann aftur til heimalands síns. Sýnt hafi verið fram á með framlögðum gögnum og rökum að stefnandi hafi raunverulega ástæðu til að óttast ofsóknir. Þá sé að auki vísað til 33. gr. samningsins þar sem lagt sé bann við því að senda flóttamann brott eða endursenda stefnanda til ríkis þar sem lífi hans eða frelsi sé ógnað vegna kynþáttar hans, þjóðernis, aðildar að sérstökum félagsmálaflokkum eða stjórnmálaskoðana. Að mati stefnanda beri ríkinu skylda til þess samkvæmt 34. gr. samningsins að greiða fyrir því að flóttamenn geti samlagast aðstæðum í landinu og öðlast þar þegnrétt. Stefnandi hafi sýnt fram á að hann hafi haft ástæðu til að óttast ofsóknir þegar hann flúði heimaland sitt og hafi enn ástæðu til að óttast ofsóknir og jafnvel dauða.

Ástandið í Nígeríu hafi frá árinu 2003 lítið sem ekkert breyst til batnaðar. Í því sambandi bendi stefnandi á viðurkenningu núverandi forseta Nígeríu á misþyrmingum, pyntingum og annars konar misnotkun á valdi svo og morðum af hálfu nígerísku lögreglunar og skýrslu Human Rights Watch frá júlí 2005 um morð og hrottafengna og ómannúðlega meðferð nígerísku lögreglunnar á almennum borgurum á götum úti og mönnum í haldi lögreglunnar.

Samkvæmt VII. kafla laga um útlendinga nr. 96/2002 beri að veita stefnanda hæli á Íslandi sem flóttamanni. Stefnandi vísi til 44. gr. laganna en hann falli greinilega undir skilyrði ákvæðisins að teljast flóttamaður í skilningi laganna. Í 45. gr. laganna sé lagt blátt bann við því að senda útlending til svæðis þar sem hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir sem geti leitt til þess að hann skuli teljast flóttamaður eða ef ekki sé tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis. Samsvarandi verndar skuli útlendingur njóta sem vegna svipaðra aðstæðna og greini í flóttamannahugtakinu (sbr. 44. gr. laganna) sé í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Stefnandi telji að með því að senda hann á brott væri þannig brotið gegn 45. gr. laganna.

Samkvæmt 46. gr. laganna eigi flóttamenn samkvæmt umsókn rétt á að fá hér hæli. Stefnandi uppfylli öll skilyrði laga og alþjóðasamninga til að teljast flóttamaður og sé óheimilt að synja honum um hæli hérlendis. Með því að synja honum um hæli sé brotið gegn lögum um útlendinga og gegn alþjóðlegum samningum sem Ísland hafi skuldbundið sig til að virða. Stefnandi vísi að auki til 2. mgr. 46. gr. laga um útlendinga og byggi á því að þar sem hann hafi dvalið á Íslandi í um það bil eitt ár hafi hann slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd.

Stefnandi vísi til samnings gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu nr. 19/1996. Samkvæmt 3. gr. samningsins skuli ekkert ríki vísa úr landi, endursenda eða framselja mann til annars ríkis ef veruleg ástæða sé til að ætla að hann eigi þar á hættu að sæta pyntingum. Þegar metið sé hvort slíkar ástæður séu fyrir hendi skuli þar til bær yfirvöld hafa hliðsjón af öllum atriðum sem máli skipti, þar á meðal, eftir því sem við á, hvort í ríki því sem um ræði viðgangist gróf, augljós eða stórfelld mannréttindabrot. Stefnandi telji ljóst að hann eigi von á ofsóknum, pyntingum og jafnvel dauða snúi hann aftur til Nígeríu. Aðstæður í Nígeríu séu þannig að gróf, augljós og stórfelld mannréttindabrot viðgangist þar. Með vísan til ofangreindrar lagagreinar telji stefnandi að stefnda sé óheimilt að vísa honum úr landi eða endursenda hann til Nígeríu.

Sönnunarbyrði varðandi það að ekki sé um að ræða hættu fyrir flóttamann verði hann sendur aftur til síns heimaríkis hvíli á aðildarríkjum að alþjóðasamningi um stöðu flóttamanna. Stefnandi vísi til dóms alríkisdómstóls Ástralíu (Federal Court of Australia) í máli SFGB v Minister for Immigration & Multicultural & Indigenous Affairs (fcafc 231, frá 24. október sl.). Stefnda þurfi að sýna fram á að stefnanda stafi ekki hætta af því að vera sendur til Nígeríu. Þessi dómur sé skýrt dæmi um það hvernig beri að túlka og framkvæma alþjóðasamning um stöðu flóttamanna en Ísland sé eins og Ástralía aðili að þeim samningi og skuli honum því beitt á sama hátt hér og í Ástralíu. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefnanda jafnframt vísað til þess að málið hafi ekki verið nægilega rannsakað og upplýst af hálfu ráðuneytisins áður en úrskurðurinn var kveðinn upp, sem krafist er að felldur verði úr gildi, og þess vegna hafi niðurstaða ráðuneytisins verið efnislega röng.

Alþjóðasamningar geri ekki þá kröfu að flóttamenn eða einstaklingar sem flýi heimaland sitt vegna ofbeldis eða ógnana, reyni til þrautar allar mögulegar leiðir innan heimalands síns áður en leitað sé hælis í öðru landi. Geti stefndi þannig ekki vísað til þess að stefnandi gæti flust til innan heimalands síns. Stefnandi hafi auk þess ekki átt kost á að flytja sig til innanlands til að forðast ofbeldi og ofsóknir. Það hefði hann þegar reynt. Sönnunarbyrði um það að stefnandi hafi getað flutt sig til innanlands til að forðast ofsóknir hvíli alfarið á stefnda en slík sönnun hafi ekki tekist.

Stefnandi hafi orðið fyrir ofsóknum og ofbeldi af hálfu nígerísku lögreglunnar en þær hafi verið og séu enn í dag skipulagðar, heimilaðar og fyrirskipaðar af yfirvöldum sem einnig beiti fyrir sig ribbaldahópum. Litlar sem engar endurbætur hafi orðið á mannréttindum eða borgaralegum réttindum eftir að O-x-x forseti hafi komst til valda í Nígeríu. Samkvæmt nýjustu skýrslum HRW séu enn stundaðar pyntingar, morð og ofsóknir af hálfu nígerísku lögreglunnar.

Stefnandi vísi til alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna, sbr. auglýsingu nr. 74/1955, einkum 2. mgr. 1. gr., 12. gr., 33. gr. og 34. gr., Evrópusamnings um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu nr. 19/1996, einkum 3. gr., og til laga um útlendinga nr. 96/2002, einkum VII. kafla, 44., 45., og 46. gr. Einnig sé vísað til reglugerðar um útlendinga nr. 53/2003, einkum XIII. kafla. Kröfu um málskostnað styðji stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en krafa um virðisaukaskatt sé byggð á lögum nr. 50/1988 með síðari breytingum þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn að tekið sé tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að úrskurður stefnda sé byggður á íslenskum lagafyrirmælum og ekki haldinn neinum þeim annmörkum sem leiða eigi til ógildingar ákvörðunarinnar. Úrskurðurinn sé unninn á eðlilegan hátt, gætt hafi verið formreglna stjórnsýslulaga og efnislega taki úrskurðurinn mið af ákvæðum laga nr. 96/2002, reglugerð nr. 53/2003 um útlendinga, alþjóðasamningi um stöðu flóttamanna frá 1951, ásamt viðauka frá 1967, Mannréttindasáttmála Evrópu og fleiru eins og lýst sé nánar í úrskurðinum. Fullyrðingum stefnanda um annað sé mótmælt.

Af málsástæðum stefnanda verði ekki séð að hann byggi ógildingarkröfu sína á ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Af þessu megi draga þá ályktun að ekki séu gerðar athugasemdir við form úrskurðarins og önnur þau atriði sem stjórnsýslulögin fjalli um. Stefndi sjái því ekki ástæðu til þess að fjalla nánar um stjórnsýslulögin í þessu sambandi og gangi út frá því að reglum stjórnsýslulaga hafi verið fylgt við málsmeðferðina og að eingöngu sé deilt um túlkun á þeim lagaákvæðum og alþjóðasamningum sem efnislega snerti mál stefnanda. Stefndi mótmæli því að sú málsástæða stefnanda komist að í málinu að málið hafi ekki verið nægilega upplýst af hálfu dómsmálaráðuneytsins en hún hafi fyrst komið fram við munnlegan málflutning og sé því of seint fram komin.

Stefndi telji óljóst hvers vegna stefnandi sótti upphaflega um hæli á Íslandi. Stefnandi hafi verið stöðvaður við vegabréfaeftirlit á Keflavíkurflugvelli, eftir komu frá Svíþjóð, og hafi þá átt bókað far áfram til Bandaríkjanna. Hann hafi sagst vera á leið til Boston til þess að heimsækja vin sinn en síðar hafi hann breytt þessum framburði sínum. Mat Útlendingastofnunar á sínum tíma hafi verið að stefnandi hafi ekki ætlað að sækja um hæli hér á landi sem flóttamaður og að hann hafi haft aðrar hugmyndir um ferðir sínar og endanlegan áfangastað. Áður en hann kom til Íslands hefði hann ferðast um mörg Evrópuríki og hefði getað óskað eftir hæli hvar sem var hefði hann talið sig þurfa á alþjóðlegri vernd að halda. Það hafi hann hins vegar ekki gert. Sú frumskylda sé lögð á hælisbeiðanda, í þessu tilviki á stefnanda, að hann leiti sér hælis í heimalandi en ef enginn griðastaður sé þar, að hann beri þá upp ósk um hæli í fyrsta landi sem hann komi til. Þetta hafi stefnandi alls ekki gert og að þessu leyti uppfylli hann ekki skilyrði c-liðar 1. mgr. 46. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Úrskurði Útlendingastofnunar og stefnda verði að skoða með öðru í þessu tiltekna samhengi.

Það sé mat stefnda að öll frásögn stefnanda á því hvers vegna hann flúði frá heimalandi sínu og hafi síðar komið til Íslands sé í öllum meginatriðum ósönn. Frásögn stefnanda sé ósannfærandi sem og málatilbúnaður hans að þessu leyti. Í úrskurðinum sé tekin málefnaleg afstaða til fullyrðinga stefnanda um þjóðfélagslegt ástand í Nígeríu með vísan til ýmissa skýrslna sem stefnandi vísi til og byggi á. Stefndi vísi til þessarar umfjöllunar í úrskurðinum og til þeirrar afstöðu sem þar sé tekin af hálfu stefnda.

Stefndi telji að stefnandi hafi ákveðið, eftir að hafa verið stöðvaður á Keflavíkurflugvelli, að leita hælis á Íslandi í leit að betra lífi en ekki til að forðast ofsóknir og áreiti stjórnvalda í Nígeríu. Í málatilbúnaði stefnanda sé aðallega vísað til atburða í Nígeríu á árinu 2003 sem hafi í sjálfu sér ekkert með hann sjálfan að gera. Ekkert í frásögn stefnanda styðji fullyrðingar hans um að hans bíði misþyrmingar, pyntingar eða dauði verði hann sendur til baka. Fjölmörg ríki sendi ríkisborgara Nígeríu til síns heima eftir að neikvæðir úrskurðir hafi fallið vegna umsókna um hæli. Engar fyrirliggjandi upplýsingar séu til um það að ríkisborgarar Nígeríu, sem sótt hafi um hæli á erlendri grund, megi eiga von á vansæmandi meðferð við heimkomu. Samkvæmt framangreindu uppfylli stefnandi ekki frumskilyrði 1. mgr. 44. gr. laga nr. 96/2002 um að teljast vera flóttamaður í skilningi A-liðar 1. gr. alþjóðasamnings um réttarstöðu flóttamanna frá 1951. Þar af leiðandi geti stefnandi ekki borið fyrir sig ákvæði 45. og 46. gr. útlendingalaga um vernd gegn ofsóknum og rétt til hælis hér á landi, en hann uppfylli ekki skilyrði laganna eins og þeim sé þar lýst. Túlkun ráðuneytisins á þessum lagaákvæðum sé augljóslega innan þess ramma sem lögin geri ráð fyrir. Niðurstöður í úrskurðinum séu auk þess ítarlega rökstuddar á málefnalegan hátt og í lögmætu formi. Dómstóll geti ekki breytt efnislegum niðurstöðum í úrskurðinum þar sem ekki sé ágreiningur í málinu um form úrskurðarins og efnislegar niðurstöður séu innan þess ramma sem stjórnvaldið hafi til að meta tilteknar aðstæður og efnisleg skilyrði. Engar forsendur séu því til að fallast á ógildingarkröfu stefnanda og sé því krafist sýknu af hálfu stefnda.

Niðurstaða

Stefnandi telur úrskurð dómsmálaráðuneytisins frá 31. ágúst 2005 ólögmætan en með honum var staðfestur úrskurður Útlendingastofnunar frá 18. mars 2005 þar sem beiðni stefnanda um hæli á Íslandi var synjað og ákveðið var að honum skyldi ekki veitt dvalarleyfi hér af mannúðarástæðum. Með úrskurðinum var stefnanda enn fremur vísað brott af Íslandi, honum bönnuð endurkoma til landsins í þrjú ár og ákveðið að hann yrði skráður í Schengen-upplýsingkerfið frá dagsetningu brottvísunar. Stefnandi telur að með úrskurði ráðuneytisins hafi verið komist að efnislega rangri niðurstöðu. Hann vísar í því sambandi til þess að honum hafi verið synjað um hæli og vísað brott af landinu þrátt fyrir að hann eigi að njóta réttarstöðu flóttamanns samkvæmt lögum og alþjóðlegum samningum eins og hér að framan er lýst. Stefnandi heldur því einnig fram að óheimilt hafi verið að vísa honum úr landi eða endursenda hann til Nígeríu og vísar í því sambandi til 45. gr. laga um útlendinga og 3. gr. samnings gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, sbr. auglýsingu nr. 19/1996. Stefnandi krefst þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi í heild sinni, eins og fram hefur komið og lýst hefur verið hér að framan.

Í gögnum málsins kemur fram að stefnandi sótti um hæli hér á landi 30. september 2004, en hann kom til Keflavíkur daginn áður frá Svíþjóð eins og rakið hefur verið. Um rétt stefnanda til að fá hér hæli fer samkvæmt lögum um útlendinga en í því sambandi skiptir máli hvort hann nýtur réttarstöðu flóttamanns. Í 1. mgr. 44. gr. laganna segir að flóttamaður samkvæmt lögunum teljist vera útlendingur sem falli undir ákvæði A-liðar 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951. Þar segir að orðið „flóttamaður“ eigi við um hvern þann mann sem sé utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta, þ.e. „well-founded fear“, við að verða ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar í sérstökum félagsmálaflokkum eða stjórnmálaskoðana og geti ekki eða vilji ekki, vegna slíks ótta, færa sér í nyt vernd þess lands. Samkvæmt 45. gr. laga um útlendinga má ekki senda útlending til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sem geti leitt til þess að hann skuli teljast flóttamaður, eða ef ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis. Samsvarandi verndar skal útlendingur njóta sem vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Í 3. gr. samnings gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu segir að ekkert aðildarríki skuli vísa úr landi, endursenda eða framselja mann til annars ríkis ef veruleg ástæða er til að ætla að hann eigi þar á hættu að sæta pyndingum.

Eins og hér að framan er rakið er því haldið fram af hálfu stefnanda að stefndi þurfi að sýna fram á að stefnanda stafi ekki hætta af því að vera sendur til Nígeríu og að ráðuneytinu hafi borið að upplýsa málið nægilega, sem það hafi ekki gert, áður en ákvörðun var tekin í því, en síðargreinda atriðið kom fyrst fram við munnlegan málflutning. Með vísan til þessa málatilbúnaðar stefnanda þykir rétt að tekin verði afstaða til þess hvort málið hafi verið nægilega upplýst af hálfu dómsmálaráðuneytisins þegar umræddur úrskurður var kveðinn upp. Mat ráðuneytisins á því hvort stefnanda hafi verið hætta búin í Nígeríu vegna ofsókna yfirvalda þar er byggt á gögnum sem vísað er til í úrskurðinum og frásögn stefnanda sjálfs af málsatvikum sem hann telur að sýni ótvírætt fram á að hann hafi haft ástæðuríkan ótta við að verða ofsóttur af yfirvöldum í Nígeríu. Þar er um að ræða skýrslur Human Rights Watch, Amnesty International og U.S. Department of State svo og blaðagreinar frá Nígeríu, en þessara gagna hafi stefnandi aflað, auk yngri skýrslu Human Rights Watch og skýrslu danska og breska útlendingaeftirlitsins um ástandið í Nígeríu sem vísað er til af hálfu dómsmálaráðuneytisins, meðal annars í bréfi þess til lögmanns stefnanda 12. júlí 2005, en þar er vísað til birtingar á heimasíðu dönsku Útlendingastofnunarinnar. Þegar litið er til upplýsinga, sem fram koma í þessum gögnum, og frásagnar stefnanda sjálfs af aðstæðum hans í Nígeríu verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að málið hafi ekki verið nægilega upplýst af hálfu dómsmálaráðuneytisins áður en leyst var úr því með hinum umdeilda úrskurði.

Í úrskurðinum er ekki fallist á að stefnandi hafi átt að njóta réttarstöðu flóttamanns þegar hann sótti um hæli hér, enda hafi aðstæður hans ekki verið með þeim hætti að hann falli undir þá skilgreiningu sem þar eigi við. Í úrskurðinum eru raktar upplýsingar sem stefnandi veitti um aðstæður sínar í Nígeríu, en hann hafi sagt stjórnvöld í Nígeríu hafa ofsótt þá sem selji eða dreifi útgefnu efni, bókum eða bæklingum, sem fjalli um og styðji málstað MASSOB, en stefnandi hafi haft slíkt efni í bókaverslun sinni. Einnig hafi komið fram að stefnandi teldi að svo virtist sem nafn verslunarinnar hafi vakið athygli yfirvalda og verið tilefni þeirra til að ofsækja stefnanda.

Samkvæmt úrskurðinum er mat ráðuneytisins á því hvort stefnandi teljist flóttamaður og falli undir skilgreininguna í alþjóðasamningnum um stöðu flóttamanna frá 1951 byggt á ítarlegum upplýsingum um aðstæður í Nígeríu og frásögn stefnanda af ástæðum fyrir ótta hans við ofsóknir yfirvalda þar. Í úrskurðinum kemur enn fremur fram að mat ráðuneytisins hafi verið að flest atvikin, sem stefnandi hafi vísað til, megi fella undir almennt eftirlit lögreglu, sem viðgangist í Nígeríu sem og annars staðar, en einu atvikin, sem stefnandi lýsi og mögulega mætti ætla sem áreiti, séu verulega ótrúverðug. Var niðurstaða ráðuneytisins sú, þegar virt hafði verið það sem fram hafði komið og rakið er í úrskurðinum, að stefnandi hefði ekki ástæðu til að óttast ofsóknir eða að honum stafaði hætta af því að fara aftur til Nígeríu. Einnig kemur fram í úrskurðinum að það sé mat ráðuneytisins að ekkert í frásögn stefnanda komi í veg fyrir að hann yrði sendur aftur til Nígeríu og að hans bíði ekki misþyrmingar, pyntingar eða dauði verði hann endursendur, eins og stefnandi hafi lýst.

Af úrskurði dómsmálaráðuneytisins verður ekki annað ráðið en að við úrlausn málsins hafi farið fram faglegt og hlutlaust mat á því, byggt á fullnægjandi upplýsingum og málefnalegum rökum, hvort stefnandi hafi haft raunverulegar ástæður til að óttast að verða ofsóttur í heimalandinu. Af úrskurðinum verður heldur ekki annað ráðið en að jafnræðis hafi verið gætt við matið og að það hafi farið fram innan þeirra valdmarka sem úrlausnarvald ráðuneytisins nær til samkvæmt lögum um útlendinga og skilgreiningum sem felast í samningnum um réttarstöðu flóttamanna. Að þessu virtu verður ekki fallist á að úrskurðurinn sé efnislega rangur eins og stefnandi heldur fram og verður því ekki fallist á kröfu stefnanda um að hann verði felldur úr gildi. Samkvæmt því ber að sýkna stefnda af kröfu stefnanda í málinu um ógildingu úrskurðarins.

Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 855.320 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, S-kvk-ef R-kvk-ef J-kvk-ef hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 800.000 krónur, en útlagður kostnaður er samtals 55.320 krónur.

Dóminn kvað upp S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari sem fékk málið til meðferðar 22. febrúar sl.

DÓMSORÐ:

Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, R-x-x I-x-x, í máli þessu.

Málskostnaður milli málsaðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 855.320 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, S-kvk-ef R-kvk-ef J-kvk-ef hdl., 800.000 krónur, og útlagður kostnaður, samtals 55.320 krónur.

S-kvk-nf I-kvk-nf