E-4605/2014

I.

Mál þetta var þingfest 20. nóvember 2014 og tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi 27. janúar 2016.

Stefnandi er K-kk-nf S-kk-nf I-kk-nf, Dalbraut 1 í Reykjavík. Stefnt er P-kk-þgf G-kk-þgf, Efstaleiti 12 í Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að eftirfarandi ummæli, sem birtust á vefmiðlinum Eyjunni (www.eyjan.pressan.is) þann 4. júlí 2014, verði dæmd dauð og ómerk:

„Það þarf að greiða skuldir flokksins, en þetta fer bara í einkaneyslu hjá þeim og þeir fara bara á HM í Brasilíu. Þeir eru ekki að borga skuldirnar. Það er ljóst miðað við þær upplýsingar sem fyrir liggja að þeir eru að nota þessa peninga í sína eigin þágu. Þeir settu þetta inn á einkareikning sinn.“

Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til refsingar vegna framangreindra ummæla. Stefnandi krefst þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 1.000.000 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 21. nóvember 2014 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 179.190 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 21. nóvember 2014 til greiðsludags, til að standa straum af kostnaði af birtingu dómsorðs máls þessa á vefsvæðinu www.eyjan.pressan.is. Stefnandi krefst þess jafnframt að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.

II.

Af gögnum málsins verður ráðið að tildrög þessa máls verði rakin til þess að stjórnmálaaflið Lýðveldisflokkurinn var stofnað 10. janúar 2010. Í umsókn flokksins til fyrirtækjaskrár kom fram að stefnandi væri formaður flokksins. Á árinu 2013 var samþykkt að flokkurinn myndi standa að framboði til Alþingiskosninga.

Með tilkynningu til fyrirtækjaskrár þann 25. mars 2013 var nafni flokksins breytt í Flokk heimilanna. Þann 7. júní 2013 barst fyrirtækjaskrá síðan tilkynning um breytta stjórn flokksins þar sem fram kom að stjórn flokksins hefði verið kosin þann 31. mars 2013. Stefndi var þar skráður formaður flokksins.

Með tölvupósti þann 22. júlí 2013 mótmælti einn stjórnarmanna flokksins, E-kk-nf V-kk-nf I-kk-nf, þessari breytingu á stjórn flokksins, enda væri hún ólögmæt og tilefnislaus með öllu. Með ákvörðun fyrirtækjaskrár þann 5. desember 2013 var talið að breytingin á stjórn flokksins hefði verið lögmæt og fallist á að breytinguna bæri að skrá í fyrirtækjaskrá.

Stefnandi og aðrir einstaklingar sem setið höfðu í stjórn flokksins töldu þessa ákvörðun fyrirtækjaskrár óviðunandi og skutu henni til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Með úrskurði ráðuneytisins 5. maí 2014 var kveðið á um að breytingin á stjórn flokksins hefði hvorki verið í samræmi við samþykktir flokksins né meginreglur félagaréttar. Taldi ráðuneytið að slíkir annmarkar væru á ákvörðun fyrirtækjaskrár frá 5. desember 2013 að hana skyldi fella úr gildi.

Í framhaldi af úrskurði ráðuneytisins þann 5. maí 2014 birtist frétt á fréttamiðlinum Eyjunni þann 4. júlí 2014 þar sem fjallað var um úrskurð ráðuneytisins. Í greininni er haft óbeint eftir stefnda að fjármagn sem Flokkur heimilanna átti að fá úr ríkissjóði í kjölfar Alþingiskosninganna 2013 hafi aldrei runnið til flokksins og að stefnandi, formaður Lýðveldisflokksins, sitji nú á fénu. Í greininni eru raktar deilur stefnanda og stefndu um ákvörðun fyrirtækjaskrár um hver teljist réttkjörin stjórn flokksins og í því sambandi fjallað um að flokkurinn eigi rétt á úthlutun úr ríkissjóði þar sem fylgi hans í Alþingiskosningum hafi verið yfir 2,5% marki. Er síðan haft orðrétt eftir stefnda:

„Það þarf að greiða skuldir flokksins, en þetta fer bara í einkaneyslu hjá þeim og þeir fara bara á HM í Brasilíu. Þeir eru ekki að borga skuldirnar. Það er ljóst miðað við þær upplýsingar sem fyrir liggja að þeir eru að nota þessa peninga í sína þágu. Þeir settu þetta inn á einkareikning sinn.“

Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 15. október 2014, var þess krafist að stefndi drægi ummæli sín til baka og bæðist afsökunar á sama vettvangi og upphafleg ummæli birtust. Þá var krafist miskabóta vegna ummælanna að fjárhæð 1.000.000 kr. Var stefnda veittur 10 daga frestur til að verða við þessum kröfum. Stefndi svaraði ekki bréfinu.

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur að þau ummæli sem dómkrafa hans um ómerkingu lýtur að beinist meðal annars að honum sem formanni flokksins og að í þeim hafi falist ærumeiðingar og aðdróttanir sem vegi að mannorði hans og borin hafi verið út gegn betri vitund opinberlega samanber ákvæði 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Stefnandi telur enn fremur að ummælin feli í sér brigsl um refsivert auðgunarbrot, sbr. 247. og 249. gr. almennra hegningarlaga (fjárdráttur og umboðssvik), þar sem með þeim sé honum gefið að sök að hafa eignað sér fjármuni Flokks heimilanna sem flokkurinn fékk úthlutað úr ríkissjóði samkvæmt lögum nr. 162/2006, um fjármál stjórnmálaflokka, og nota í eigin þágu. Sé ljóst að um grafalvarleg ummæli er að ræða sem stefnandi hefur lögvarða hagsmuni af að fá ómerkt. Stefnandi bendir á að efnislega sama aðdróttun hafi einnig birst á heimasíðu Útvarps Sögu sama dag, ásamt mynd af stefnanda en stefndi sé starfsmaður og stjórnarformaður þess fjölmiðils.

Um kröfu sína um ómerkingu ummælanna vísar stefnandi til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Stefnandi telur ummælin vera óviðurkvæmileg í skilningi ákvæðisins og að nauðsynlegt sé að ómerkja þau þar sem þau séu til þess fallin að vega alvarlega að æru stefnanda.

Stefnandi telur jafnframt að skilyrði séu til þess að stefndi verði látinn bera refsiábyrgð á ummælunum. Byggir stefnandi á því að skilyrði almennra hegningarlaga séu uppfyllt og styður kröfu sína um refsingu við 1. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga, enda hafi stefndi haft frammi aðdróttun gegn betri vitund og birt opinberlega. Til vara byggir stefnandi á því að 234. og 235. gr. laganna eigi við.

Kröfu sína um miskabætur styður stefnandi við b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísar stefnandi þá til þess að ummælin feli í sér ólögmæta meingerð gegn æru og persónu stefnanda. Ljóst sé að slík meingerð geti haft langvarandi áhrif á álit almennings á stefnanda til framtíðar og telur stefnandi kröfu hans um 1.000.000 kr. í miskabætur síst of lága með hliðsjón af ummælum stefnda.

Krafa stefnanda um greiðslu fjárhæðar til að kosta birtingu dóms á vefsvæði Eyjunnar byggist á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Stefnandi telur nauðsynlegt að fyrrnefnd ummæli verði ómerkt og að sú ómerking verði birt fyrir sama markhópi og las upphaflegu fréttina. Sú leið sé best tryggð með birtingu dómsins á vefsvæði Eyjunnar. Kostnaður við slíka birtingu sé, samkvæmt verðlista Eyjunnar um auglýsingapláss, 173.190 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti. Miðað sé við tveggja vikna birtingu, þ.e. 69.000 x 2 auk 25,5% virðisaukaskatts, en stefnandi bendir á að framangreind ummæli eru enn aðgengileg til skoðunar á vefsvæði Eyjunnar.

Þá er þess krafist að fjárkröfur þær sem gerðar eru í málinu beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá því að mánuður var liðinn frá birtingu kröfubréfs stefnanda þann 21. október 2014, sbr. 9. gr. laganna.

Loks er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Þess er krafist að við ákvörðun fjárhæðar málskostnaðar verði horft til þess að stefnandi greiðir virðisaukaskatt af lögmannsþóknun þeirri sem hann greiðir lögmanni sínum, sbr. ákvæði laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi hafnar því að ummælin sem birtust á vefmiðlinum Eyjunni þann 4. júlí 2014 hafi verið ærumeiðandi í garð stefnanda. Stefnandi sé hvergi nefndur á nafn í ummælunum, þótt honum sé frjálst að taka þau til sín, enda fór hluti framlagsins inn á reikning einkafyrirtækis hans.

Stefndi telur enn fremur að hann eigi að sýkna þar sem ummælin sem málatilbúnaður stefnanda lýtur að séu sönn og þess vegna ekki ærumeiðandi. Stefnandi og félagar hans hafi farið til Brasilíu, skuldir flokksins voru ekki greiddar og fjárframlög frá hinu opinbera voru lögð inn á einkareikning en ekki bankareikning flokksins. Sönn ummæli eru refsi- og vítalaus jafnvel þótt þau séu móðgandi og óþægileg í hugarheimi stefnanda.

Stefndi vísar enn fremur til þess að umræða um fjárframlög íslenska ríkisins til stjórnmálaflokka og hvernig þeim fjármunum er ráðstafað eigi erindi í opinni umræðu um mál sem varða almenning. Stefnandi telji sig vera formann stjórnmálaflokks og verður því að una þeirri gagnrýni sem beinist að störfum hans varðandi ráðstöfun á fjárframlögum úr ríkissjóði til flokksins.

Stefndi leggur þunga áherslu á grundvallarréttinn um tjáningarfrelsið sem varinn er af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Telur stefndi að krafa stefnanda sé í reynd krafa um að takmarka rétt stefnda til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir opinberlega. Stjórnarskráin heimili skerðingu tjáningarfrelsis en slíkar undanþágur þurfi að skýra þröngt og rökstyðja með sannfærandi hætti að undanþágan sé nauðsynleg og samræmist lýðræðishefðum. Stefnandi hafi vanrækt að rökstyðja hvers vegna takmarka eigi málfrelsi stefnda í þessu máli.

Á þessum forsendum mótmælir stefndi því að í framangreindum ummælum, sem birtust 4. júlí 2014 á vefmiðlinum Eyjunni, felist ærumeiðandi móðgun gagnvart stefnanda samkvæmt 234. gr. almennra hegningarlaga, eða ærumeiðandi aðdróttun eða aðdróttun sem höfð hafi verið í frammi gegn betri vitund samkvæmt 235. og 236. gr. sömu laga.

Stefndi hafnar því að sama aðdróttun og stefna málsins lýtur að hafi birst á heimasíðu Útvarps Sögu ásamt mynd af stefnanda. Stefndi telur að ummælin á heimasíðunni séu með öðrum hætti en ummælin, enda séu þau byggð á frásögn heimildarmanna. Sá sem samdi greinina hafði enga ástæðu til þess að draga í efa sannleiksgildi frásagnarinnar eða áreiðanleika heimildarmanna. Stefndi samdi ekki þessa frétt og ber enga ábyrgð á henni.

Stefndi krefst sýknu af refsikröfu stefnanda. Samkvæmt 18. gr. almennra hegningarlaga verði ekki refsað fyrir gáleysisbrot nema sérstök heimild sé til þess í lögunum. Refsing verður ekki lögð við verknaði nema hann sé framinn af ásetningi og sérstaka lagaheimild þurfi til þess að refsað verði fyrir gáleysisbrot. Stefndi taldi að hann færi með rétt mál þegar hann veitti samtal við fréttamann vefmiðilsins Eyjan.is þann 4. júlí 2014. Ásetningurinn var ávallt að greina satt og rétt frá enda hafi ekkert komið fram í gögnum málsins sem gefur tilefni til að ætla að frásögnin sé ekki sönn þar sem hún hafi verið staðfest af fyrrnefndum heimildarmönnum.

IV.

Stefnandi telur að þau ummæli stefnda, sem krafist er ómerkingar á, feli í sér ærumeiðandi móðgun og aðdróttun í skilningi 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þau beri því að ómerkja með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Hann segir ummælin ósönn og til þess fallin að sverta mannorð hans. Þá telur hann að ummælin hafi verið höfð frammi eða borin út gegn betri vitund, sbr. 236. almennra hegningarlaga. Telur stefnandi að brot stefnda á framangreindum ákvæðum eigi að varða hann greiðslu miskabóta og ómerkingu ummælanna samkvæmt 241. gr. almennra hegningarlaga, auk kostnaðar af birtingu dómsins.

Þegar litið er heildstætt til þeirrar greinar þar sem ummælin sem málatilbúnaður stefnanda beinist að eru höfð frammi verður ekki um villst að stefnandi er einn þeirra einstaklinga sem orðum stefnda er beint að. Þannig er stefnandi nafngreindur í greininni og nafn hans haft óbeint eftir stefnda. Í ljósi þessa verður að leggja til grundvallar að það liggi nægilega ljóst fyrir að ummælin beinist að stefnanda og hann hafi lögvarða hagsmuni af því að krefjast ómerkingar ummælanna sem og miskabóta.

Það leiðir hins vegar af tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar og efnislega sambærilegu ákvæði 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994, að ummæli af þessu tagi verða ekki dæmd ómerk og miskabætur ekki dæmdar á grundvelli sakar nema slíkt teljist nauðsynlegt til þess að vernda mannorð annarra og sé í samræmi við viðteknar lýðræðishefðir, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar tekin er afstaða til þess hvort sú skerðing á tjáningarfrelsi sem fólgin er í dómkröfu stefnanda fullnægi þeim áskilnaði að vera nauðsynleg og í samræmi við lýðræðishefðir verður að líta til atvika hvers máls fyrir sig. Í því sambandi er ekki nægilegt að horfa einungis til efnis ummælanna hverju sinni, heldur verður einnig að líta til samhengis þeirra og þess af hvaða tilefni þau voru sett fram.

Ljóst er að ummælin sem ágreiningur þessa máls snýst um voru látin falla í tengslum við þátttöku aðila í starfsemi stjórnmálasamtaka sem báðir áttu aðild að og innbyrðis deilur þeirra um hverjir væru réttkjörnir stjórnarmenn í sömu samtökum. Beindust ummæli stefnda raunar sérstaklega að því hvernig hann taldi hafa verið farið með þá fjármuni sem samtökunum féllu í skaut á grundvelli laga nr. 162/2006, um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra.

Frjáls skoðanaskipti hafa um langan aldur verið viðurkennd sem einn af undirstöðum lýðræðislegs þjóðfélags. Ekki verður hjá því litið að starfsemi stjórnmálasamtaka gegnir veigamiklu hlutverki að þessu leyti, enda mynda þau mikilvægan vettvang fyrir einstaklinga og hópa til að koma mismunandi viðhorfum á framfæri og gagnrýna önnur. Þessi sjónarmið hafa jafnframt í för með sér að þeir sem taka opinberlega þátt í starfi slíkra samtaka og taka að sér forystuhlutverk í þeim verða að vera reiðubúnir til að sæta því að um störf þeirra sé deilt.

Með hliðsjón af því sem að framan er rakið verður almennt að gæta varfærni í því að hefta pólitíska umræðu um stjórnarhætti í opinberum stjórnmálasamtökum með beitingu refsikenndra viðurlaga. Í lýðræðissamfélagi verður almennt að gera ráð fyrir því að borgararnir séu sjálfir færir um að taka málefnalega afstöðu til ummæla sem falla í pólitískum deilum og það sé ekki lýðræðisþróun til framdráttar ef þátttakendum í slíkri umræðu er veitt of ríkt svigrúm til að draga pólitíska andstæðinga sína til refsi- og skaðabótaábyrgðar fyrir einstök ummæli. Þessi sjónarmið, sem og sérstakt eðli mála af þeirri tegund sem hér um ræðir, sbr. þau ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem stefnandi vísar til, gera það að verkum að sönnunarbyrði um ætlaða sekt stefnda hvílir að öllu jöfnu á stefnanda, enda verður ekki séð að atvik þessa máls gefi sérstakt tilefni til annars.

Stefnandi hefur í máli þessu, í kjölfar áskorunar stefnda, lagt fram útskrift af reikningi Flokks heimilanna fyrir tímabilið 1. apríl 2013 til 31. desember 2013, og tímabilið 1. janúar til 31. desember 2014. Af þessum gögnum verður ráðið að 31. október 2013 hafi alls 1.500.000 kr. verið greiddar af reikningi flokksins inn á reikning Helstirnis ehf. í tveimur færslum, en félagið mun vera í eigu stefnanda og ekki hafa að skipa á öðrum starfsmönnum en honum sjálfum. Aðspurður fyrir dómi kvað stefnandi starfsemi félagsins vera fólgna í því að veita almenna rekstrarráðgjöf en stefnandi mun vera flugrekstrarfræðingur að mennt. Til sama félags voru síðan millifærðar 660.000 kr. 26. maí 2014 og 60.000 kr. 4. júní 2014.

Samkvæmt því að framan er rakið liggur fyrir að alls höfðu 2.220.000 runnið af reikningi Flokks heimilanna inn á reikning félags stefnanda þegar stefndi lét þau ummæli falla sem dómkröfur stefnanda í málinu lúta að. Þegar tilefni þessara greiðslna var borið undir stefnanda fyrir dómi bar hann að þær 1.500.000 kr. sem runnu inn á reikning Helstirnis ehf. 31. október 2013 hafi verið inntar af hendi vegna persónulegrar ráðgjafar hans sjálfs til félagsins vegna ágreiningsins sem gerður var um skráningu stjórnar flokksins í fyrirtækjaskrá. Bar stefnandi að Helstirni ehf. hefði greitt lögfræðikostnað sem til hefði fallið í því sambandi og hefði stærstur hluti greiðslunnar farið til þess að mæta þeim kostnaði en hluti greiðslunnar hefði komið í hlut stefnanda vegna tíma sem hann hefði sett í þetta verkefni og ráðgjafar í því sambandi. Aðspurður gat stefnandi þó ekki svarað hver lögfræðikostnaðurinn hefði verið né hversu stór hluti greiðslurnar frá Flokki heimilanna væru af veltu félagsins. Þá hefur stefnandi ekki lagt fram nein gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni að umræddum fjármunum hafi í reynd verið varið til greiðslu kostnaðar vegna lögfræðilegrar aðstoðar.

Af útskrift þeirri sem stefnandi hefur lagt fram í kjölfar áskorunar stefnda verður jafnframt ráðið að á tímabilinu 1. janúar til 4. júlí 2014 hafi 3.100.000 kr. verið greiddar til E-kk-ef V-kk-ef I-kk-ef, framkvæmdastjóra flokksins, en í framburði stefnanda og E-kk-ef fyrir dóminum kom fram að hafi verið um að ræða laun E-kk-ef sem framkvæmdastjóra flokksins árin 2013 og 2014 samkvæmt skriflegum ráðningarsamningi, dags. 30. apríl 2013.

Ljóst er því að bróðir stefnanda og félag sem virðist stofnað utan um einstaklingsrekstur stefnanda höfðu fengið alls 5.320.000 kr. greiddar úr sjóðum flokksins þegar stefndi lét hin umdeildu ummæli falla í samtali við vefmiðilinn Eyjuna 4. júlí 2014. Þótt greiðslur til framkvæmdastjóra flokksins hafi farið fram á grundvelli ráðningarsamnings verður ekki önnur ályktun dregin af vitnisburði hans fyrir dómi, sem og vitnisburði annarra vitna og gögnum málsins, en að starfsemi á vegum Flokks heimilanna hafi verið afar umsvifalítil í kjölfar Alþingiskosninganna 2013 og fram að þeim tíma sem stefndi viðhafði ummælin sem dómkröfur stefnanda lúta að.

Að því er snertir skuldastöðu Flokks heimilanna bar vitnið P-kvk-nf H-kvk-nf G-kvk-nf, sem skipaði efsta sæti á framboðslista Flokks heimilanna í Norðvesturkjördæmi fyrir Alþingiskosningar 2013, fyrir dómi að sér hefði ekki enn tekist að innheimta fjármuni sem hún teldi að Flokkur heimilanna skuldaði sér vegna útlagðs kostnaðar í tengslum við Alþingiskosningarnar 2013. Þá kom fram í vitnisburði H-kk-ef G-kk-ef, eins stofnenda Flokks heimilanna, að hann hefði átt í miklum erfiðleikum með að innheimta til baka lán sem hann veitti flokknum að fjárhæð 1.000.000 kr. í tengslum við framboð flokksins en það hefði fyrst tekist þegar hann leitaði sér lögmannsaðstoðar í tengslum við innheimtuna.

Þegar litið er til alls þess sem að framan er rakið verður að telja að stefndi hafi leitt nægar líkur að réttmæti þess að viðhafa þau ummæli sem stefndi hefur krafist ómerkingar á og liggja til grundvallar kröfu stefnanda um miskabætur. Verða í einkarefsimáli sem þessu ekki gerðar kröfur til þess að hann færi á þær frekari sönnur.

Í samræmi við framangreint verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessum úrslitum verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem telst hæfilega ákvarðaður 650.000 kr.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ:

Stefndi, P-kk-nf G-kk-nf, er sýkn af kröfum stefnanda K-kk-ef S-kk-ef I-kk-ef í málinu. Stefnandi skal greiða stefnda 650.000 í málskostnað.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf