S-336/2015

Ár 2016, föstudaginn 4. mars, er á dómþingi héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af P-kk-þgf G-kk-þgf, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 336/2015: Ákæruvaldið (H-kvk-nf G-kvk-nf aðstoðarsaksóknari) gegn P-kvk-þgf Ó-kvk-þgf H-kvk-þgf (B-kk-nf J-kk-nf hrl.), sem tekið var til dóms að aflokinni aðalmeðferð hinn 25. febrúar sl.

Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 2. júní sl. á hendur ákærðu, P-kvk-þgf Ó-kvk-þgf H-kvk-þgf, kt. [...], sem er til heimilis á Elkjærsvej 20, 8450 Hammel, Favrskog í Danmörku, „fyrir fjársvik með því að hafa, á tímabilinu október 2000 til nóvember 2010, með blekkingum fengið Tryggingastofnun ríkisins til að greiða samtals kr. 14.291.539 í ellilífeyri, tekjutryggingu, uppbót lífeyris vegna umönnunarkostnaðar og tengdar lífeyrisgreiðslur til [...], kt. [...], sem lést þann 24. september 2000, með því að skila skattframtali til skattyfirvalda vegna tekjuáranna 2000 til 2009 fyrir A og greina stofnuninni eigi frá andláti hennar og með þeim hætti viðhaldið greiðslum lífeyrisréttinda sem A hafði þegið áður en hún lést. Lífeyrisgreiðslur á nefndu tímabili, sem samtals námu kr. 12.772.684 að frádregnum sköttum og opinberum gjöldum, voru greiddar í upphafi hvers mánaðar inn á bankareikning A í Landsbanka Íslands (áður NBI hf.), nr. [...] en ákærða, sem var með prókúru á reikninginn, tók fjármunina út með reglubundnum hætti og nýtti í eigin þágu. Heildarfjárhæð greiðsla í formi lífeyrisréttinda og fjárhæðir greiddar á bankareikning A, sem ákærða fékk með framangreindum blekkingunum sundurliðast svo eftir árum:

Telst þetta varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.

Af hálfu Tryggingastofnunar ríkisins er þess krafist að ákærða endurgreiði stofnuninni kr. 12.772.684. Krafa er auk þess gerð um greiðslu vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 01.10.2000 til 01.07.2001 og greiðslu vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 01.07.2001 þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar. Þá er einnig krafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. , sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af allri fjárhæðinni að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags.“

Málavextir

Upphaf málsins er kæra Tryggingastofnunar til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsett 10. janúar 2011 á hendur ákærðu í máli þessu og manni hennar, B fyrir tryggingasvik. Kæra þessi er svohljóðandi:

„Tryggingastofnun ríkisins óskar eftir því að fram fari opinber rannsókn á ætluðum hegningarlagabrotum P-kvk-ef Ó-kvk-ef H-kvk-ef kt. [...] og B, kt. [...] með lögheimili að Skólavörðustíg 20, 101 Reykjavík, nú búsett að Elkjærsvej 20, 8450 Hammel, Favrskov, Danmörku, á ætluðum fjársvikum þeirra. Leiði rannsókn í ljós að fleiri tengist málinu, beinist kæra einnig að þeim.

Kærðu eru grunuð um að hafa svikið fé út hjá Tryggingastofnun með því að leyna upplýsingum um andlát A, kt. [...], síðast skráðri til heimilis að [...], í því skyni að viðhalda greiðslu Tryggingastofnunar á ellilífeyri og uppbót vegna umönnunarkostnaðar inn á reikning A, sem þau virðast hafa nýtt í eigin þágu í um 10 ára skeið. A lést í Minnesota í Bandaríkjunum þann 24. september 2000, en aðilar skiluðu inn skattframtölum í hennar nafni frá andláti hennar allt til ársins 2010.

A var því skráð lifandi í þjóðskrá og skattframtali var skilað þannig að það leit út fyrir að hún væri lifandi frá árinu 2000-2010. Frá dánardegi hefur stofnunin því í góðri trú ranglega greitt kr. 14.142.481 vegna hennar.

Starfsmaður Tryggingastofnunar talaði við P-kvk-þf í síma þann 12. nóvember sl. og fullyrti P-kvk-nf að A byggi hjá dóttur sinni í Bandaríkjunum og væri við góða heilsu. A væri væntanleg til Danmerkur um jólin, þar sem þau P-kvk-nf og B dóttursonur A eru búsett og myndi að öllum líkindum flytja þangað. P-kvk-nf gat ekki gefið starfsmanninum upplýsingar um heimilisfang A. Seinna þennan sama dag, fann starfsmaður Tryggingastofnunar upplýsingar um andlát A í gagnagrunnunum Minnesota Historical Society og ancestry.com, en þeir geyma skrá yfir alla látna einstaklinga í Minnesota. Kom þá í ljós að A lést þann 24.09.2000, skráð þar [...].

Málavextir

A, hefur fengið greiddan ellilífeyri frá Tryggingastofnun frá árinu 1982. Frá því á árinu 1997 hefur Tryggingastofnun lagt ellilífeyri A inn á reikning hennar í Landsbanka Íslands, aðalbanka, [...]. A fékk greiðslur sem gengu til P-kvk-ef vegna umönnunar A frá árinu 1999 til 2008. Í læknisvottorði vegna umönnunarmatsins kom fram, að A væri með sykursýki, sé illa áttuð, rati ekkert og komist ekki út úr húsi. Þar kom ennfremur fram, að P-kvk-nf Ó-kvk-nf sem gift er dóttursyni A, er sjúkraliði að mennt og muni hún annast A, m.a. með því að sprauta hana með insúlíni. Á árinu 2008 stöðvaði Tryggingastofnun greiðslu uppbótar vegna umönnunarkostnaðar hjá A þar sem framvísa þyrfti nýju læknisvottorði til að viðhalda greiðslum. Hvorki barst umsókn um áframhaldandi greiðslur, né læknisvottorð. Skattframtöl vegna A hafa verið gerð allt fram á þetta ár og á grundvelli þeirra hefur ellilífeyrir verið greiddur.

Búseta A

Tryggingastofnun hefur upplýsingar um að búseta A í þjóðskrá sé ekki rétt skv. gögnum m.a. umsóknum hennar. Má þar nefna að A kvaðst búa í [...] á árinu 1982 þegar hún sótti um ellilífeyri. Einnig er að finna tilkynningu um flutning hennar í Garðabæ 1. ágúst 1985. Þar var hún skráð hjá dóttur sinni [...], kt. [...], sem býr núna að [...], Garðabæ.

Þjóðskrá hefur að geyma rafrænar upplýsingar um búsetu A á Íslandi frá árinu 1993. Samkvæmt þjóðskrá hefur A verið búsett hér á landi óslitið frá árinu 1993 fyrir utan eitt ár frá 1997-1998, en þá var hún skráð í Danmörku ásamt P-kvk-þgf og B. Hjá Tryggingastofnun leikur hins vegar grunur á að A hafi ekki verið búsett á Íslandi frá árinu 1949 til dánardægurs 24. september 2000. Ekki er dregið í efa að A hafi heimsótt ættmenni sín hér á landi fram undir andlát. Er það m.a. byggt á opinberum frásögnum, m.a. viðtali við dótturson hennar B sem birtist í Morgunblaðinu 13. október 1996.

Í viðtalinu gengur hún undir nafninu „[...]“. Þar greinir B frá því að „[...]“ hafi flutt til Bandaríkjanna á árinu 1949. Fyrirsögnin er: „Sagnauppsprettan A-kk-nf og rangan á Döflaeyjufyndninni“. B hefur gengið undir nafninu „A-kk-nf“ og Djöflaeyjan er byggð á fjölskyldusögu A. A missti son sinn D í flugslysi hér á landi á árinu 1964. Í minningargrein um son hennar kemur fram, að móðir hans A hafi komið frá Bandaríkjunum til þess að fylgja syni sínum til grafar. Á árinu 1979 dó E móðir A. Undir dánartilkynningu í blöðum ritar hún nafn sitt A [...].

Aðdragandi að rannsókn málsins

Tryggingastofnun sendi A uppgjörsbréf í janúar 2010 á lögheimili hennar, að [...], 101 Reykjavík. Þar eru skráð með lögheimili P-kvk-nf Ó-kvk-nf H-kvk-nf og B. Bréfið var endursent og hófst þá frekari skoðun stofnunarinnar þar sem ekki virtist allt með felldu m.a. lék grunur á að hún byggi ekki hér á landi. Upplýsingar lágu þá fyrir um tengsl A og P-kvk-ef og B, en sem fyrr segir er hann barnabarn A.

Samkvæmt upplýsingum sem starfsmaður Tryggingastofnunar aflaði hjá Búseta, sem er eigandi íbúða á [...], fluttu P-kvk-nf og B til Danmerkur í maí 2010. Samkvæmt upplýsingum RSK var P-kvk-nf með launatekjur á Íslandi í maí 2010, en ekkert eftir það.

Áður hefur komið fram að haft var símasamband við P-kvk-þf 12. nóvember sl. sem greindi frá ágætri heilsu A. Ennfremur að þann sama dag komu í ljós upplýsingar um dánardag A þann 24. september 2000, látin í Minnesota undir nafninu [...], búsett í Bandaríkjunum.

Utanríkisráðuneytið óskaði að beiðni Tryggingastofnunar, eftir afriti af dánarvottorði frá yfirvöldum í Minnesota og barst það þann 4. janúar 2011. Dánarvottorðið staðfestir að dánardagur A hafi verið 24. september 2000.

Niðurstaða

Tryggingastofnun telur að ofangreindir aðilar hafi einn eða með fleirum, vísvitandi og í fjárhagslegu skyni leynt upplýsingum um andlát A með því að skila inn skattframtölum eftir lát hennar til þess að viðhalda greiðslum ellilífeyris og uppbótar vegna umönnunarkostnaðar og nýtt greiðslurnar í eigin þágu. Kærðu eru talin bera ábyrgð á rangri skráningu A í þjóðskrá sem leiddi til þess að hún hélt rétti til greiðslu bóta hjá Tryggingastofnun.

Kærðu hafa sýnt einbeittan brotavilja, með því að skila inn opinberum gögnum í nafni látinnar ættmóður í því skyni að hagnast á því fjárhagslega. Telur Tryggingastofnun að kærðu hafi með þessu svikið út hjá stofnuninni kr. 14.142.481.

Niðurlag

Með vísan til framangreinds, er þess óskað að fram fari rannsókn á ætluðum hegningarlagabrotum ofangreindra aðila og hugsanlega öðrum sem kunna að tengjast málinu, sem ætla má að varði við XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, einkum 248. gr.

Tryggingastofnun krefst þess, staðfesti rannsókn grun stofnunarinnar, að höfðað verði opinbert mál á hendur kærðu og þeim verði refsað lögum samkvæmt.

Verði opinbert mál höfðað á hendur kærðu, öðru þeirra eða báðum, eða þeim aðilum öðrum sem tengjast málinu, áskilur Tryggingastofnun sér rétt til að koma að endurgreiðslukröfu í málinu.

Tryggingastofnun er að sjálfsögðu reiðubúin að veita alla þá aðstoð sem rannsóknaraðilar telja þörf á í þágu rannsóknar málsins.“

Meðal gagna málsins er staðfest vottorð F heilsugæslulæknis, dagsett 9. ágúst 1999. Kemur þar fram að tilefnið sé beiðni ættingja A um umönnunarbætur vegna hennar. Þá segir þar að hún sé orðin mjög gleymin og þurfi aðstoð við flesta hluti, þótt hún sé vel rólfær. Viti hún ekki hvaða dagur sé, rati ekki og geti ekki farið út úr húsi. Hún sé haldin sykursýki og hafi þurft að leggja hana inn á spítala til þess að koma blóðsykrinum í lag en hann hafi verið kominn í mikið ólag. Þurfi að sprauta hana tvisvar á sólarhring og blóðsykurinn þurfi að mæla reglulega. Allt þetta annist eiginkona barnabarns A, P-kvk-nf H-kvk-nf, en A dveljist hjá þeim hjónunum. Þá er í málinu bréf Tryggingastofnunar til A 11. ágúst 1999 þar sem tilkynnt er að samþykkt hafi verið að greiða henni mánaðarlega lífeyrisuppbót, 20.195 krónur, vegna umönnunarkostnaðar.

Í málinu er ljósrit af umsókn um sparireikning í nafni A sem undirrituð er af ákærðu, svo og af heimild til ákærðu til þess að taka út af reikningnum, sem undirrituð er með nafni A, hvort tveggja dagsett 6. ágúst 1999.

Í málinu hefur farið fram lögreglurannsókn á því hvaða póstföng A, öðru nafni [...], hafi haft í Bandaríkjunum og hvort hún hafi notað póstfangið: [...] eða [...], Minnesota, eins og ákærða sagði í lögregluskýrslu 2011. Í rannsókninni kom fram að haft var samband við G, dóttur A, sem upplýsti að móðir hennar hefði fengið póst sendan á heimilisfang hennar, [...], Bemidji, MN 56601. Þá hafi þessi dóttir hennar ekki kannast við að peningar hefðu borist móður hennar í pósti. Þá var FBI-lögreglan í Bandaríkjunum fengin til þess að kanna hvort A hefði haft póstfangið (bæði númerin) sem ákærða gaf upp en sú könnun leiddi í ljós að svo hefði ekki verið. Loks leiddi könnunin í ljós að póstfang þetta hefði einungis verið í notkun á árunum 1989 til 1991.

Lögregla rannsakaði einnig gjaldeyriskaup ákærðu á tímabilinu september 2000 til febrúar 2011 hjá Landsbankanum, Íslandsbanka og Arion-banka. Kom þá fram að engin gjaldeyriskaup af Landsbankanum voru af hálfu ákærðu eða manns hennar árið 2000, ein kaup á árinu 2001, ein árið 2002 engin tímabilið 2003 fram á mitt ár 2004 en frá og með því til 2011 einungis fern kaup á dollurum fyrir samtals 494.772 krónur. Í einhverjum tilvikum hafi ekki fundist gögn eldri en frá 2004. Engin gjaldeyriskaup hafi verið hjá Arion-banka á þessu tímabili. Í Íslandsbanka kom í ljós að engin viðskipti voru þar skráð á kennitölu ákærðu en að gjaldeyrisviðskipti manns hennar voru vegna lífeyrisgreiðslna til hans frá Danmörku.

Bankaviðskipti ákærðu og manns hennar sættu nokkurri rannsókn hjá lögreglu. Kom þá í ljós að ekki var um að ræða innborganir á reikninga ákærðu og manns hennar nema á einn reikning hennar í Landsbankanum frá febrúar 2005 til september 2010. Voru þessar innborganir bornar saman við úttektir af reikningi A. Voru þær yfirleitt snemma í hverjum mánuði, fáum dögum eftir að svipuð fjárhæð var tekin var út af reikningi A. Athygli vekur að í eitt skipti, að morgni 14. september 2009, voru í Landsbankanum í Austurstræti teknar út 435.000 krónur af reikningi A en tæpum hálftíma síðar eru keyptar 15.000 danskar krónur í útibúi bankans á Laugavegi fyrir 310.875 krónur og samtímis lagðar inn á reikning ákærðu 124.125 krónur, eða samtals 435.000 krónur.

Meðferð málsins fyrir dómi

Ákærða neitar sök. Fyrir dómi hefur hún kannast við að hafa tekið fé það sem um ræðir í málinu út af bankareikningi A í þeirri trú að A væri á lífi. Kveðst hún svo hafa sent megnið af því til hennar til Minnesota í Bandaríkjunum þar sem hún hafi álitið hana eiga heima á tímabilinu sem um ræðir. Sumu af fénu, litlum hluta, eftir því sem er á henni að skilja, hafi hún varið í eigin þágu. Þá segist hún hafa talið fram til skatts fyrir A árin 2001 til 2010, eftir að A hafði beðið hana um það, líklega á árinu 1999. Hafi það verið lítið verk þar sem nauðsynlegar upplýsingar hafi verið forskráðar á framtalsblöðum og svo á heimasíðu A hjá skattinum sem hún hafði aðgang að. Þá kveðst hún hafa tekið að sér að sjá um önnur fjármál A að beiðni hennar, en fram að því segir hún dóttur A hafa séð um þau fyrir hana. Ákærða segir að A heitin, sem var amma B manns hennar, hafi dvalist mikið hjá þeim hjónum lengri eða skemmri tíma alla þeirra hjúskapartíð, síðast á árinu 1999, að hún ætlar. Hafi hún komið án þess að gera boð á undan sér og svo farið jafn skyndilega eftir einhvern tíma. Hún kannast við að lögheimili A hafi verið skráð hjá þeim B, frá 1. október 1997 til 10. desember 2010, ýmist í Danmörku eða hér á landi. Kveður hún póst til A, mest frá Tryggingastofnun, hafa borist til þeirra á þessum tíma. Framan af hafi honum verið safnað saman og hann svo framsendur henni á heimilisfang sem hún hafði gefið þeim upp til þess að senda henni peningana. Svo hafi verið hætt að framsenda henni póstinn af einhverjum ástæðum. Hún kvaðst aldrei hafa grennslast fyrir um það hvort peningarnir komust í hendur A. Hafi þau B fyrst frétt af andláti hennar árið 2011 og kveðst hún þá ekki hafa heyrt frá henni frá því á árinu 1999, áður en hún fór af landi brott. Síðustu fréttir af henni hefði hún svo haft frá manni sínum í ágúst 2000 eftir að hann hafði heimsótt hana í Ameríku. Samkvæmt þeim fréttum hefði A þá verið nokkuð hress eftir einhverja dvöl á spítala og verið eins og hún átti að sér en þó með sykursýki sem hafi verið ástæða spítalavistarinnar. Kveðst hún ekki hafa beðið mann sinn áður að kanna hvort A hefði fengið peningasendingarnar.

Um heilsufar A þegar hún dvaldi hjá þeim hjónunum síðast segir ákærða að hún hafi verið eins og hún átti að sér að vera en að vísu hafi hún verið með sykursýki. Hún kannast við að hafa farið með A til F læknis eftir að hafa sótt hana til dóttur hennar þar sem hún hafði dvalið. Undir ákærðu er borið það sem segir í læknisvottorðinu um andlegt heilsufar A. Kveðst hún ekki telja að þar sé ástandi hennar rétt lýst og hafi hún verið eins og hún átti að sér að vera, gengið um allt og farið út í búð. Hún kannast þó við að A hafi verið gleymin en ekki þó svo að hún þjáðist sérstaklega af minnisleysi. Segir hún A hafa farið eina síns liðs til Bandaríkjanna 1999 og kveðst hún ekki hafa heyrt annað en að hún hafi komið fram þar ytra.

Ákærða segist hafa stofnað reikning fyrir A fyrir lífeyrisgreiðslurnar að beiðni hennar og til þess að tryggja að hún fengi hann í hendur en á því hefði orðið misbrestur áður en hún kom til þeirra hjóna. Þegar A fór frá þeim til útlanda hafi hún beðið um að henni yrðu sendir þangað peningar sem kæmu inn á reikninginn og gefið upp „adressu“ þar. Hafi þetta verið „P.O. Box-adressa“ í Minnesota sem hún tiltekur. Kveðst ákærða í byrjun hafa sent henni peninga mánaðarlega í dollurum en svo hafi sendingarnar orðið stopular með árunum. Kveður ákærða þau hafa verið með gjaldeyrisreikning, líklega í Íslandsbanka, sem hún lagði dollarana inn á þegar sendingarnar fóru að verða stopulli, um tveimur eða þremur árum eftir að A fór. Stundum hafi hún keypt gjaldeyri um leið og hún tók út af reikningi A en ekki alltaf. Stundum hafi hún farið að morgni dags í banka, eftir næturvakt, og tekið út af reikningi A og farið með reiðufé heim til sín. Svo fór hún kannski seinna um daginn eða næsta dag og keypti dollara fyrir það. Ekki muni hún hvort hún gerði þetta reglulega eða hvort hún safnaði þessu fé upp og skipti því í dollara en eflaust hafi það verið með ýmsu móti. Undir ákærðu er borið það sem komið hefur fram í lögreglurannsókninni um póstfang A í Bandaríkjunum og peningasendingar þangað. Segir ákærða að þetta sé póstfangið sem A hafi látið hana fá til þess að senda henni póst. Hún segist hafa gáð að þessu í sínum pappírum og þar hafi hún fundið „[...]“ o.s.frv. Kveðst hún ekki geta skýrt framburð G um peningasendingarnar. Stendur hún við framburð sinn um þetta. Ákærða segir að auk póstsendinganna hafi þau hjón stundum farið til Bandaríkjanna í erindum sínum og hún þá notað tækifærið og sent þaðan peninga til A sem hún hafi tekið „út af korti“ sínu. Hafi A viljað fá reiðufé þar sem hún hafi ekki verið með bankabók þar ytra. Ekki muni hún hvers konar kortareikningur var notaður í þessu skyni. Ekki hafi þau haft samband við A í þessum ferðum.

Undir ákærðu er borið það sem hún sagði við lögreglurannsóknina að A hefði beðið um að peningarnir yrðu sendir á sérstakt póstfang til þess að G kæmist ekki yfir þá. Kveðst hún ekki geta skýrt misræmi á milli þessa framburðar og þess að hún gefur nú í dóminum upp póstfang G og segist hafa sent peningana á það.

Varðandi það sem upplýst hafi verið í rannsókn lögreglu á gjaldeyrisviðskiptum hennar gefur ákærða upp númerið á gjaldeyrisreikningnum.  Ítrekar hún að á þeim tíma sem málið varðar hafi þau hjónin farið til Bandaríkjanna, einu sinni til tvisvar á ári, og þá verið tekinn þar út gjaldeyrir af korti og sendur A.

Varðandi rannsóknina á bankaviðskiptum þeirra B, sem getið er hér að ofan, sérstaklega innborganir á hennar reikning, segist ákærða ekki muna hvort þær tengist úttektum af reikningi A. Spurð um tekjur á þessum tíma segir hún mann sinn stundum hafa selt myndir. Þá segist hún oft hafa unnið aukavaktir en kannast aðspurð við að fyrir þær hafi ekki verið greitt í reiðufé. Hún kveðst ekki geta útilokað að þessar innborganir tengist úttektum af reikningi A. Þá kannast hún við að hafa í tveimur tilvikum, sem finna má stað í málsgögnunum, greitt skuldir með fé af reikningi A en segist hafa litið svo á að hún hafi haft heimild til þess. Um úttektina 14. september 2009 á 435.000 krónum og ráðstöfun þess fjár segir ákærða aðspurð að engin sérstök ástæða hafi verið fyrir því að hún fór svona að, eftir því sem hana minni og hafi hún ekki ætlað með þessu að dylja samhengið á milli úttektarinnar og innlagnarinnar. Kveðst hún ekki geta skýrt það. Hún kannast við að hafa lagt hluta fjárins inn á eigin reikning en dönsku krónurnar hafi tengst því að númersplötum hafði verið stolið af bílnum hennar þar ytra.

Ákærða kannast við að hafa talað við starfsmann Tryggingastofnunar sem hringdi til hennar í október 2010 til að spyrjast fyrir um A. Hafi hún sagt starfsmanninum að A væri í Bandaríkjunum hjá dóttur sinni og mikið á ferðalögum. Gæti hún allt eins komið í heimsókn fyrir jólin. Væri A hress en nokkuð þjáð af sykursýki. Ákærða segir það ekki hafa hvarflað að sér þá að grennslast fyrir um A og aldrei hafi það hvarflað að sér annað en að hún væri á lífi allan þennan tíma og hún því tekið út af bankareikningi hennar í 11 ár og talið fram fyrir hana í 10 ár. Kveðst hún hafa treyst á það að Tryggingastofnun eða þjóðskrá myndu tilkynna henni um andlát A. Þá segir hún að í sambandi við tryggingabætur manns hennar frá Danmörku hafi alltaf komið lífsvottorð um A. Hafi henni ekki fundist einkennilegt að hún skyldi ekki heyra frá A allan þennan tíma enda hefði A áður stundum komið til þeirra tvisvar eða þrisvar á ári en í annan tíma hefði hún komið eftir 10 ár og svo aftur eftir 5 ár. Hún segir þau hjónin ekki hafa rætt sín á milli um fjármál ömmu hans enda hafi hann verið í fíkniefnaneyslu á þessum árum. Ákærða kveðst ekki geta skýrt misræmi á milli framburðar hennar nú um símtalið við starfsmann Tryggingastofnunar og þess sem haft er eftir henni í lögregluyfirheyrslu 2011, að hún vissi ekki af hverju hún hefði sagt að A væri væntanleg um jólin og hlyti það að vera einhvers konar „væmni“ af sinni hálfu.

H, starfsmaður Tryggingastofnunar, hefur skýrt frá því að hún hafi hringt í ákærðu til þess að forvitnast um A eftir að endursendur póstur fór að berast til stofnunarinnar og að í ljós kom að hún var ekki í Danmörku. Gæti þetta hafa verið í nóvember 2010, eins og fram er komið í málinu. Hafi ákærða sagt að A ferðaðist mikið á milli barna sinna og sagt að hún ætti von á henni um jólin. Er vitnið rækilega spurt um þetta atriði og telur hún sig muna að ákærða hafi komist svona að orði. Kveðst hún hafa spurt um heimilisfang A í Bandaríkjunum, þar sem hún var sögð dveljast, en ákærða hafi ekki getað gefið það upp. Hún segir að skattframtal lífeyrisþega sé skilyrði fyrir því að bætur fáist greiddar.

Vitnið I segir ákærðu og mann hennar vera vinafólk sitt. Hafi hann umgengist þau bæði í Danmörku og hér á landi. Hafi honum verið kunnugt um A, ömmu B, og kveðst hafa hitt hana einu sinni. S-x-x minni að hafa heyrt B segja að nú væri amma hans dáin þegar vitnið var í heimsókn hjá honum. Ekki muni hann hvenær þetta var en telur að það hafi verið áður en hann flutti til Danmerkur sem hafi verið á árinu 2008.

Sambýlismaður ákærðu, B, hefur skýrt frá því að honum hafi verið alls ókunnugt um lífeyrisgreiðslur og tengdar greiðslur til A eða um meðferð ákærðu á því fé. Þá hafi honum verið ókunnugt um gerð skattframtala fyrir A. Hafi hann ekki frétt af þessu fyrr en það var orðið að blaðamáli, líklega 2011. Þá fyrst hafi hann frétt að A væri dáin. Hann segist síðast hafa hitt A sumarið 1999 hér á landi, en þá var hún að koma af spítala vegna sykursýkisáfalls. Hafi orðið úr að hún dveldi hjá þeim P-kvk-þgf og hún orðið „eldhress á mettíma“. Undir hann er borið læknisvottorðið í málinu. Hann segir að A hafi verið vel áttuð, „hrein og tær“ og hress og kát á þessum tíma þótt hún hafi kannski ekki verið áttuð á stað og stund meðan hún var í sykursýkisáfallinu. Hafi hún ekki þurft aðra umönnun en þá að fá lyfin sín. Hann kveðst aðspurður hafa farið til Bandaríkjanna sumarið 2000 ásamt dóttur sinni. Hafi þau komið við hjá A en hún þá verið á spítala. Hann tekur fram í því sambandi að A hafi átt það til að þykjast vera með slæmsku en getur þess að þau ákærða hefðu farið með hana í „allsherjar rannsókn“ á spítala í Danmörku 1997 og þá komið í ljós að hún væri við fulla heilsu. Sé það rangt hjá G að A hafi verið mjög lasin á þessum tíma, þótt ástandið á henni hafi verið upp og ofan. Hafi ekkert bent til þess að hún væri dauðvona. Ekkert hafi komið fram í þessari heimsókn um að A fengi senda peninga. Eftir þetta hafi hann ekki verið í neinu sambandi við A. Hann tekur fram í þessu sambandi að A hafi átt það til að „skjóta upp kollinum“ eftir 5 til 10 ára sambandsleysi. Hafi ekki hvarflað að honum annað en að amma hans væri á lífi þangað til hann frétti lát hennar, enda enga tilkynningu fengið um það fram að því. Segir hann A hafa haft ánægju af ferðalögum og getað ferðast ein um allt, t.d. skipt um flugvélar án nokkurra vandræða á ferðum sínum. Hann segist ekki hafa rætt við önnur skyldmenni vestan hafs í þessari ferð enda sé reynsla hans sú af því fólki að það sé til lítils. Hann segir það alrangt hjá I að andlát A hafi borið á góma í samtali þeirra tveggja. Kveðst hann ekki hafa verið í svo nánu sambandi við I að hann ræddi við hann um fjölskyldumál sín og væri I síðastur manna sem hann myndi ræða um slíkt við. Hafi þeir að vísu spilað badminton saman reglulega um skeið og I hitt A einu sinni er hann ók henni út á flugvöll árið 1997. Hann sér í dóminum umboðið til ákærðu til þess að taka út fé af reikningi hennar og kveðst ekki sjá annað en að það sé undirritað með hendi A heitinnar.

Vitnið segir að eftir að málið varð að blaðamáli hafi P-kvk-nf sagt honum að hún hefði tekið að sér, að beiðni A og dóttur hennar, að sjá um þessi mál fyrir hana. Hefði hún séð um að kaupa dollara og senda til A í Minnesota. Hann kveðst ekki hafa orðið var við að mikið magn reiðufjár væri á heimili þeirra ákærðu á þeim tíma sem um ræðir. Sjálfur hafi hann haft gjaldeyrisreikning, í SPRON að hann minni, en hann hafi aldrei sent A peninga. Vitnið tekur fram að hann hafi á þessum tíma verið háður verkjalyfjum, hálf minnislaus, og ekki fylgst með fjármálum ákærðu.

F læknir hefur skýrt frá því að hann muni eftir því að A kom til hans á heilsugæslustöðina. Hann muni þó ekki hvort einhver var með henni þá en ákærða, sem vann við hjúkrunarstörf, hafi oftast komið með A eða jafnvel alltaf. Heilsufar A hafi verið slæmt á þessum tíma og minnir hann að hann hafi haft undir höndum læknabréf frá Landspítalanum um það en þar hefði konan dvalið um skeið um sumarið. Minni hann að vottorðið sé að hluta byggt á því bréfi. Ekki muni hann hvort rugl hafi verið á A í þessu viðtali en hann minni að hún hafi lítið sagt. Hann minni að A hafi verið snaggaraleg í fasi og nokkuð vel til höfð, grannvaxin.

J, tengdafaðir ákærðu, hefur greint frá því að hann hafi ekki vitað um tryggingabætur til A. Hann muni ekki hvenær hann frétti að hún væri látin og hann hafi ekki vitað það fyrr en hann frétti af málinu og einhver óvandabundinn hafi sagt honum það. Hann segir þau ákærðu og son hans hafa komið í heimsókn til sín fyrir um tveimur árum síðan en ekki muni hann hvort þau hafi heimsótt hann á þeim tíma sem málið varðar. Ekki muni hann til þess að andlát A hafi borið á góma milli hans og þeirra feðga en B hafi einhvern tíma sagt að „kellingin væri dauð“. Ekki muni hann hvenær það var en sennilega hafi það verið áður en málið kom í blöðunum og ekki í tengslum við málið. Um það sem haft er eftir honum hjá lögreglu í nóvember 2011, að þeir feðgar hefðu frétt af andláti hennar einhvern tím á árunum 2001 til 2002 segir hann aðspurður að það geti vel verið að hann hafi sagt þetta en hann muni það ekki. Hann segir son sinn hafa sagt sér að móðir hans hefði þvingað ákærðu til þess að láta skrá A til heimilis hjá þeim og að senda tryggingabæturnar til hennar vestra. Hafi þetta verið áður en A dó.

G, dóttir A heitinnar, hefur greint frá því að hún hafi ekki vitað til þess að móðir hennar hafi fengið tryggingabætur eða peninga frá Íslandi, hvorki meðan hún var á lífi né eftir það og engan póst frá Íslandi meðan þær bjuggu saman. Segir hún slíkt ekki hafa getað farið fram hjá sér. Vitnið segir A hafa fengið lítils háttar tryggingabætur í Bandaríkjunum en ekki hafa haft úr öðru að spila. Kveðst vitnið hafa séð um fjármál A. Hún segir heimilisfang þeirra mæðgna árið 1999 hafa verið [...], Bemidji, Minnesota. Sé þetta úti í sveit og þær því verið með sveitapóstkassa með húsnúmerinu. Gamla póstfangið hafi verið [...], Bemidji, Minnesota 56601. Sé þetta sami staður og núverandi heimilisfang og ekki hafi annað breyst en að sveitarfélagið hafi nefnt þennan sveitaveg öðru nafni, þ. e. [...] og húsið fengið númer. Póstur hafi hins vegar haldið áfram að berast þótt hann væri stílaður á gamla heimilisfangið. Póstfangið [...] eða [...] kveðst hún hins vegar ekki kannast við. Hún segir A ekki hafa á þeim tíma sem um ræðir getað sjálf sótt sinn póst. Hún kveðst ekki hafa kannað það eftir að málið kom upp hvort einhver póstur lægi þar, stílaður á A.

Vitnið kveðst ekki hafa vitað til þess að ákærða hefði heimild til þess að taka út af bankareikningi A né að hún ætti bankareikning hér á landi. Þá hafi hún ekki vitað að ákærða hefði talið fram til skatts fyrir hana. Hún segir móður sína hafa búið hjá sér frá 1990 en hún geti hins vegar hafa farið í heimsókn til ákærðu og manns hennar á Íslandi. Ekki muni hún hvenær A fór síðast til Íslands. Aðspurð segir hún það geta hafa verið sumarið 1999. Á þessum tíma hafi A ekki verið mjög hraust. Hún segist ekki hafa haft samband við móður sína meðan hún var á Íslandi og ekki hafa vitað að hún hefði leitað læknis í þeirri ferð. Hún hafi hins vegar verið veik þegar hún kom heim aftur, enda með veikt hjarta. Hún segir aðspurð að B hafi heimsótt þær mæðgur í ágúst 2000. Þá hafi hún verið á gjörgæsludeild spítalans í Bemidji, Minnesota. Hafi hún verið að nokkru leyti með meðvitund. B hafi tekið af henni myndband þar á deildinni. Hafi hún þá átt stutt eftir ólifað, dáið 24. september. Ekki hafi verið rætt við lækna um heilsu A í viðurvist hans. Undir vitnið er borið það sem B hefur sagt að A hafi verið hress og eðlileg þegar hann hitti hana í síðasta sinn. Segir hún þetta ekki vera rétt því A hafi þá verið mjög veik og B hafi verið ljóst að hún átti þá skammt eftir ólifað og kveðst hún hafa beðið B um að koma ekki vegna þess hve veik A hafi verið. Hafi þau hjón þá verið í Memphis og hún sagt þetta við ákærðu í síma. Hafi hún sagt ákærðu að A væri mjög veik og í gjörgæslu. Hún kveðst ekki hafa talað við B eða ákærðu eftir að A dó og ekkert samband haft við þau eftir þetta. Aftur á móti hafi hún samdægurs hringt í eldri systur sína, móður B, og sagt henni frá andlátinu. Muni hún þá hafa átt heima í [...] í Garðabæ.

Niðurstaða

Ákærða hefur viðurkennt að hafa látið Tryggingastofnun ríkisins leggja lífeyrisgreiðslurnar, sem ætlaðar voru A og ákært er út af, inn á reikning A í Landsbankanum sem ákærða réð yfir. Þá hefur hún viðurkennt að hafa talið fram til skatts í nafni A vegna tekjuáranna 2000-2009. Jafnframt liggur fyrir að af þessum greiðslum Tryggingastofnunar gat ekki orðið nema talið væri fram til skatts fyrir hana. Ákærða neitar sök og ber því við að hún hafi allan þennan tíma ekki vitað að A væri látin. Þessi viðbára ákærðu er með miklum ólíkindum fyrir það eitt að A átti heimili hjá dóttur sinni, móðursystur eiginmanns ákærðu, og að þau ákærða létu sér annt um A, eins og fram er komið í málinu. Þá er þess að gæta að ákærða taldi fram til skatts fyrir hana hér á landi, gerði sér sannanlega ómak vegna lífeyrisgreiðslnanna og segist jafnframt hafa sent lífeyrinn til hennar. Enn fremur er þess að gæta að engar vísbendingar eru í málinu um það að ákærða hafi keypt gjaldeyri og sent til A eins og hún hefur greint frá. Er framburður hennar um þau umsvif í sjálfu sér mjög ótrúlegur. Verður að öllu leyti að hafna viðbárum ákærðu í málinu og slá því föstu að hún hafi með blekkingum látið Tryggingastofnun ríkisins greiða féð inn á bankareikning A þótt henni væri kunnugt um að hún væri látin. Telst ákærða með þessu hafa brotið gegn 248. gr. almennra hegningarlaga.

Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður

Ákærða hefur ekki áður gerst sek um refsivert brot. Þykir refsing hennar hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Þegar þess er gætt að verulegur dráttur hefur orðið á rannsókn málsins þykir rétt að fresta refsingu þessari og ákveða að hún falli niður að liðnum þremur árum frá dómsuppsögu að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.

Að kröfu Tryggingastofnunar ríkisins ber að dæma ákærðu til þess að greiða 12.772.684 krónur í skaðabætur ásamt almennum vöxtum samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 1. nóvember 2010 til 30. júlí 2015 en frá því með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna til greiðsludags.

Dæma ber ákærðu til þess að greiða verjanda sínum, B-kk-þgf J-kk-þgf hrl. 1.4452.660 krónur í málsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti.

Þá ber að dæma að ákærða greiði annan kostnað af málinu, 116.509 krónur.

DÓMSORÐ:

Ákærða, P-kvk-nf Ó-kvk-nf H-kvk-nf, sæti fangelsi í 18 mánuði. Refsingunni er frestað og fellur hún niður að liðnum þremur árum frá dómsuppsögu að telja, haldi ákærða almennt skilorð.

Ákærða greiði Tryggingastofnun ríkisins 12.772.684 krónur í skaðabætur ásamt almennum vöxtum frá 1. nóvember 2010 til 30. júlí 2015 en frá því með dráttarvöxtum til greiðsludags.

Ákærða greiði verjanda sínum, B-kk-þgf J-kk-þgf hrl. 1.445.660 krónur í málsvarnarlaun og greiði 116.509 krónur í annan sakarkostnað.

P-kk-nf G-kk-nf