E-1832/2014

Mál þetta var þingfest 15. maí 2014 og dómtekið 12. nóvember 2014.

Stefnandi er K-kk-nf E-kk-nf W-kk-nf, kt. 000000-0000, Engihlíð 9, 105 Reykjavík.

Stefndi er handhafi veðskuldabréfs.

Stefnandi krefst þess að ógilt verði með dómi veðskuldabréf útgefið í Reykjavík hinn 2. júní 2007 af Hætti ehf., kt. 000000-0000, til heimilis að Suðurlandsbraut 12, Reykjavík, til K-kk-ef E-kk-ef W-kk-ef, kt. 000000-0000, Engihlíð 9, 105 Reykjavík, að fjárhæð 225.000.000 kr. með 10% ársvöxtum óverðtryggt, með gjalddaga höfuðstóls þann 1. desember 2010, tryggt með veði í öllum hlutum Hrossaræktarbúsins Fets ehf., kt. 000000-0000, Lækjarbraut 14, 851 Hellu, og stefnanda þar með heimilað að ráðstafa því sem skjalið hljóðar um eins og hann hefði skjalið undir höndum.

Af hálfu þrotabús Háttar ehf. er þess krafist að synjað verði um ógildingardóm vegna ofangreinds skjals.

I.

Þann 2. júní 2007 gaf Háttur ehf., til heimilis að Suðurlandsbraut 12, Reykjavík út skuldabréf til K-kk-ef E-kk-ef W-kk-ef, kt. 000000-0000, Engihlíð 9, 105 Reykjavík, að fjárhæð 225.000.000 kr. Kröfuhafi samkvæmt bréfinu var K-kk-nf E-kk-nf W-kk-nf. Var höfuðstóll skuldabréfsins á gjalddaga þann 1. desember 2010 en vextir skyldu greiddir 31. sama mánaðar 2010. Veðskuldabréfið var óverðtryggt og skyldi endurgreiðast að fullu með einni höfuðstólsafborgun á gjalddaga og einni vaxtagreiðslu á vaxtagjalddaga. Skyldu greiðast 10% ársvextir frá og með útborgunardegi lánsins. Greiðslufall varð á bréfinu þannig að það var ekki greitt á gjalddaga. Veðskuldabréfið var tryggt með öllum hlutum í Hrossaræktarbúinu Feti ehf., Lækjarbraut 14, 851 Hellu.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júlí 2012 var Háttur ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og J-kk-nf B-kk-nf hdl. skipaður skiptastjóri sama dag. Innköllun var birt í Lögbirtingablaði 7. ágúst 2012 og lauk kröfulýsingarfresti 7. október sama ár. Fundur til að fjalla um lýstar kröfur var haldinn 16. október 2012. Á þeim fundi lýsti stefnandi kröfum í búið, m.a. á grundvelli ofangreinds veðskuldabréfs, en skiptastjóri hafnaði kröfulýsingunni.

Þann 27. mars 2014 var gefin út réttarstefna sem birt var með mánaðar stefnufresti í Lögbirtingablaðinu. Í stefnunni kemur fram lýsing á veðskuldabréfinu auk þess sem segir að stefnandi kveðist hafa ritað undir veðskuldabréfið fyrir hönd Háttar ehf. Það hafi upphaflega verið í hans vörslu en hann hafi glatað frumriti bréfsins og það hafi ekki fundist þrátt fyrir umfangsmikla leit. Kvæðist stefnandi ekki kunna frekari skýringar á mögulegum afdrifum þess. Telji hann nú nauðsynlegt að ógilda skuldabréfið.

Við þingfestingu málsins tók skiptastjóri þrotabús Háttar ehf. til varna fyrir hönd búsins.

II.

Stefnandi byggir á því að hann sé réttur kröfuhafi samkvæmt bréfinu, enda hafi það verið gefið út á hans nafni og að hann hafi aldrei ráðstafað því. Hafi hann bæði haft heimild til að rita firma félagsins á þeim tíma og verið með prókúruumboð.

Um fyrirhuguð not ógildingardómsins kveðst stefnandi vísa til þess að skuldari bréfsins, Háttur ehf., hafi verið tekinn til gjaldþrotaskipta. Stefnandi hafi lýst kröfu á grundvelli bréfsins við gjaldþrotaskipti Háttar ehf. Skiptastjóri Háttar ehf. hafi hins vegar hafnað kröfunni, meðal annars á þeim grunni að ósannað sé að stefnandi sé raunverulega kröfuhafi á grundvelli bréfsins. Þá kveður stefnandi að skiptastjóri búsins hafi höfðað riftunarmál á hendur stefnanda til að rifta tilteknum greiðslum úr búinu, þar sem jafnframt sé byggt á þeirri málsástæðu að ósannað sé að stefnandi sé raunverulega kröfuhafi á grundvelli bréfsins. Kveður stefnandi að skiptastjóri hafi krafist þess að stefnandi sýni frumrit bréfsins til sönnunar því að hann sé raunverulega kröfuhafi á grundvelli þess. Kveður stefnandi því nauðsynlegt fyrir hann að fá ógildingardóm um bréfið, þannig að honum sé þar með heimilað að ráðstafa því sem skjalið hljóðar um eins og hann hefði skjalið undir höndum. Með því hafi stefnandi orðið við kröfum skiptastjóra Háttar ehf. eins og honum sé frekast unnt. Hyggst stefnandi nýta ógildingardóminn til að fylgja eftir kröfulýsingu sinni í þrotabú Háttar ehf. og krefjast greiðslu kröfunnar af hálfu búsins.

Um lagarök kveðst stefnandi vísa til 120. og 121. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi varnarþing í þessu máli og heimild til útgáfu ógildingarstefnunnar, svo og til c-liðar 1. mgr. 89. gr. sömu laga um birtingu.

III.

Af hálfu þrotabús Háttar ehf. er því haldið fram að skjal það sem stefnandi byggir kröfu sína á í þessu máli sé ekki skuldabréf samkvæmt þeim efnis- og formreglum sem gerðar eru til slíkra skjala og því sé kröfugerð sem á því byggir markleysa. Háttur ehf. hafi aldrei skuldað stefnda þá fjármuni sem tilgreindir eru í bréfinu, þar sem félagið hafi aldrei gengist við því að viðurkenna skuldina með undirritun réttbærra aðila samkvæmt þeim reglum sem gilda um viðskiptabréf.

Talið er að þrotabúið geti átt aðild að ógildingarmáli þessu, sbr. 4. tl. 121. gr. laga nr. 91/1991, enda mótmæli það ógildingu bréfsins. Slíkur dómur hefði veruleg áhrif á fjárhag búsins en það hafi þegar hafnað kröfu stefnanda og höfðað riftunarmál vegna viðskipta sem tengjast umræddu skjali. Hafi stefnandi gengið að öllum eignarhlutum í Hrossaræktarbúinu Feti ehf. á grundvelli yfirlýsingar þar sem hann beri fyrir sig rétt samkvæmt umræddu skjali, ásamt öðru skjali sem einnig hefur verið krafist ógildingar á.

Á það er bent af hálfu skuldabréfsins að skuldabréf sé skrifleg yfirlýsing, þar sem útgefandinn viðurkenni einhliða og skilyrðislaust skyldu sína til að inna af hendi ákveðna peningagreiðslu. Tilgangurinn með því að gera strangar kröfur um efni og form slíks skjals sé að auðvelda viðskipti, þannig að ekki fari á milli mála hvaða bréf teljist viðskiptabréf. Sé almennur vafi á því, eða valkvætt, hvernig ganga skuli frá slíku skjali, þá missi viðskiptabréfsreglurnar marks og geti ekki verið grundvöllur sérstakra viðskiptahátta, sem m.a. er kveðið á um í 17. kafla laga um einkamál nr. 91/1991.

Í því skjali sem mál þetta fjalli um segi að „efni bréfsins til staðfestingar undirriti skuldari bréfin í viðurvist tveggja vitundarvotta“. Engin undirritun sé á skjölunum þar sem Háttur ehf. viðurkenni greiðsluskyldu sína á 225.000.000 kr. að nafnvirði. Einu undirskriftirnar á skjalinu, í upprunalegri mynd, virðist vera undirskrift stefnanda þar sem hann samþykkir sem stjórnarmaður Hrossaræktarbúsins Fets ehf. að vera veðsali á bréfinu, þar sem settir eru að veði allir eignarhlutar í Hrossaræktarbúinu Feti ehf., svo og vottun G-kk-ef G-kk-ef hdl. á réttri dagsetningu, undirskrift og fjárræði, vegna þeirrar undirskriftar. Þessu til staðfestingar sé vísað til ljósrits af umræddu bréfi, frá Arion banka, en það ljósrit hafi bankinn fengið frá stefnanda. Á því sé engin undirskrift önnur en f.h. Hrossaræktarbúsins Fets ehf. Samkvæmt því ljósriti sem stefnandi hafi sent Héraðsdómi Reykjavíkur sé búið að bæta inn undirskrift hans sjálfs. Það sé því ljóst að G-kk-nf G-kk-nf hdl. hafi ekki vottað þá undirritun heldur einungis undirritun stefnanda f.h. Hrossaræktarbúsins Fets ehf., sem veðsala.

Samkvæmt framansögðu sé engin leið að átta sig á því hvernig skjal þetta hafi verið úr garði gert, allt eins geti verið að fleiri útgáfur séu til af því, eins og gögn bendi til. Að mati stefnda, beri þegar af þeirri ástæðu að hafna því að gefa út ógildingardóm vegna skjalsins.

Stefndi telur undirskrift stefnanda enga þýðingu hafa að lögum varðandi gildi bréfsins sem skuldabréfs og er í því sambandi vísað til 8. gr., 4. mgr. 9. gr. og 2. mgr. 14. gr. laga nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð. Í ákvæðum þessum er fjallað um hvernig undirskrift þurfi að vera úr garði gerð til þess að hún bindi hlutafélag að lögum. Þá er vísað til 28. gr. laganna um prókúruritun og 49. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.

Ofangreind skilyrði varðandi einhliða viðurkenningu á skyldu til greiðslu skuldabréfa og um efni og form undirritunar firma eða prókúru séu fortakslaus og verði því að draga þá ályktun að téð bréf teljist ekki skuldabréf samkvæmt íslenskum rétti. Einnig má geta þess að skjalið er ekki stimplað, eins og skylda var til skv. lögum 36/1978, nú 138/2013 lög um stimpilgjald. Rýri það enn trúverðugleika þess.

Ofangreint skjal geti því aldrei talist skuldabréf samkvæmt þeim reglum sem gilda að íslenskum rétti um slík skjöl, og þar af leiðandi geti það ekki orðið grundvöllur ógildingardóms samkvæmt 18. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Stefnandi hafi auk þess ekki lagt fram nein gögn um að fjármunir sem hann kveður Hátt ehf. skulda sér og hafi verið grundvöllur útgáfu þessa bréfs, hafi verið greiddir félaginu.

Um lagarök vísar stefndi til 4. og 5. tl. 121. gr. og 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála; 8. gr., 4.mgr. 9. gr., 2. mgr. 14. gr. og 28. gr. laga nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð; 49. gr. laga um nr. 138/1994 um einkahlutafélög og meginreglur laga varðandi viðskiptabréf.

Krafa stefnda um málskostnað er reist á 129.., 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991 um einkamál.

IV.

Niðurstaða

Í málinu gerir stefnandi kröfu til ógildingar veðskuldabréfs sem útgefið var 2. júní 2007 af Hætti ehf. til stefnanda. Veðskuldabréfið er að höfuðstól 225.000.000 króna sem bar vexti með einum gjalddaga, 1. desember 2010. Stefnandi ber að greiðslufall hafi orðið á bréfinu og að skuldin hafi ekki verið greidd á gjalddaga. Til tryggingar skaðlausri greiðslu skuldarinnar voru stefnanda settir að veði allir hlutir í hrossaræktarbúinu Feti ehf. sem var dótturfélag Háttar ehf. Stefnandi var eigandi allra hluta í báðum félögunum en eins og áður segir er Háttur ehf. nú í gjaldþrotaskiptum.

Í apríl 2014 var þingfest riftunarmál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sem þrotabú Háttar ehf. hefur höfðað gegn stefnanda máls þessa vegna ráðstöfunar á fjármunum Háttar ehf. til stefnda sem tengist veðskuldabréfi þessu. Af hálfu þrotabúsins er í því máli m.a. byggt á því að aldrei hafi með gildum hætti stofnast til skuldar Háttar ehf. við stefnanda samkvæmt fyrrgreindu skuldabréfi. Þau lögskipti sem þar búa að baki eru hins vegar ekki til úrlausnar í máli þessu.

Í máli þessu byggir stefnandi kröfugerð sína á því að frumrit umrædds veðskuldabréfs sé glatað. Því sé honum nauðsynlegt að fá ógildingardóm sem heimili honum ráðstöfunarrétt á veðskuldabréfinu eins og hann hefði það undir höndum, sbr. 1. mgr. 120. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefnandi hefur lagt fram skjal sem hann kveður endurrit þess skjals sem hér um ræðir. Samkvæmt því stendur nafn stefnanda ritað undir yfirlýsingu um að fyrirtækið sé skuldari samkvæmt veðskuldabréfinu og að öðru leyti samsvarar endurritið þeirri lýsingu á skuldabréfinu sem fram kemur í stefnunni.

Í 121. gr. fyrrgreindra laga er kveðið á um málsmeðferð í ógildingarmálum en þar segir í 1. mgr. að vilji maður höfða mál til ógildingar á skjali, skuli hann afhenda dómara stefnu til útgáfu og endurrit af skjalinu eða nákvæma lýsingu á efni þess. Í stefnunni skal greint frá því sem er vitað um afdrif skjalsins og rökstutt hvernig hlutaðeigandi telji til réttar samkvæmt því. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins synjar dómari um útgáfu stefnu telji hann skilyrði fyrir ógildingardómi ekki fyrir hendi. Þá segir í 3. mgr. ákvæðisins að dómari gefi út stefnu telji hann skilyrðum fyrir ógildingardómi fullnægt, en í henni skal skorað á hvern þann sem kann að hafa skjalið undir höndum að koma með það fyrir dóm við þingfestingu málsins, ella megi vænta að það verði ógilt með dómi. Stefnan skal birt einu sinni í Lögbirtingablaði. Í 4. mgr. ákvæðisins segir að ógildingardómur skuli kveðinn upp komi enginn fram með skjalið við þingfestingu máls og enginn mótmæli annars ógildingu þess, nema gallar á málatilbúnaði leiði til frávísunar máls. Sé vörnum haldið uppi skal mælt fyrir í dómi um ógildingu skjals eða synjum um ógildingardóm. Af ofangreindu er ljóst að hver sá er telur sig hafa hagsmuna að gæta getur mótmælt ógildingu skjals samkvæmt 120. gr. laga nr. 91/1991.

Í máli þessu hefur enginn gefið sig fram með frumrit skjalsins, en skiptastjóri þrotabús Háttar ehf. tók til varna fyrir hönd þess, og borið brigður á að stefnandi hafi átt kröfu gegn Hætti ehf. Þá er byggt á því að umrætt skjal sé ekki skuldabréf samkvæmt þeim efnis- og formreglum sem gildi um slík skjöl, enda sé prókúru stefnanda ekki getið. Jafnframt hefur hann lagt fram ljósrit skjals, sem hann segir stefnanda hafa afhent Arion banka, sem er sambærilegt við það skjal sem krafist er ógildingar á að öðru leyti en því að þar er ekki að finna nafnritun stefnanda sem skuldara undir skuldabréfið. Telur hann það benda til þess að það skjal sem stefnandi byggir á hafi verið undirritað síðar.

Varnir þrotabús Háttar ehf. lúta, eins og áður er lýst, hvorki að efnislýsingu í réttarstefnu né að því að réttra málsmeðferðarreglna hafi ekki verið gætt við útgáfu hennar. Jafnframt telur dómurinn að afrit veðskuldabréfs sem er í ósamræmi við afrit þess bréfs sem stefnandi lagði fram með stefnu sinni, veiti ekki nægar líkur fyrir því að til sé fullgilt frumrit sama efnis.

Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið verður fallist á kröfu stefnanda um ógildingu veðskuldabréfsins.

Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

S-kvk-nf H-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð:

Veðskuldabréf sem útgefið var í Reykjavík hinn 2. júní 2007 af Hætti ehf. til K-kk-ef E-kk-ef W-kk-ef, að fjárhæð 225.000.000 króna með 10% ársvöxtum óverðtryggt, með gjalddaga höfuðstóls þann 1. desember 2010, tryggt með veði í öllum hlutum Hrossaræktarbúsins Fets ehf., er ógilt.

Málskostnaður fellur niður.

S-kvk-nf H-kvk-nf