E-682/2009

Mál þetta, sem tekið var til dóms 4. nóvember, er höfðað með stefnu birtri 3. júní 2009.

Stefnendur eru H-kk-nf B-kk-nf, kt. 000000-0000 og S-kvk-nf A-kvk-nf, kt. 000000-0000, bæði til heimilis að Arabæ, Flóahreppi.

Stefndu eru R-kk-nf G-kk-nf E-kk-nf, kt. 000000-0000, S-kvk-nf H. G-kvk-nf, kt. 000000-0000, bæði til heimilis að Króki, Ásahreppi. Málið var upphaflega einnig höfðað gegn og Víði og sonum ehf., kt. 000000-0000, Hellishólum, Hvolsvelli, en með úrskurði upp kveðnum 30. nóvember 2009 var kröfum á hendur þeim vísað frá dómi. Með sama úrskurði var einnig vísað frá dómi þeirri aðalkröfu stefnenda að viðurkenndur yrði eignarréttur þeirra að 40% af jörðinni Króki, Ásahreppi, fastanúmer 165302, ásamt öllu því sem fylgir og fylgja ber. Þá var einnig vísað frá dómi kröfu þess efnis að viðurkenndur yrði ábúðarréttur stefnenda að jörðinni Króki. Til vara var þess krafist að stefndu, R-kk-nf og S-kvk-nf, greiði stefnendum 40.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Með framangreindum úrskurði var frávísun varakröfu hafnað og ákveðið að ákvörðun um málskostnað biði efnisdóms. Í máli þessu er því tekist á um framangreinda fjárkröfu og jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu sameiginlega.

Dómkröfur stefndu eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda en til vara er þess krafist að fjárkröfur verði lækkaðar. Þá krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnenda samkvæmt reikningum.

Málavextir.

Málsatvikum er svo lýst í stefnu að stefnendur hafi kynnst stefndu árið 1994 og hafi stefndu boðið stefnendum að eiga við sig samstarf og flytja á jörðina Krók, sem var í eigu stefndu. Hafi samstarf þeirra hafist árið 1995 og hafi stefnendur flutt frá Stokkseyri í lítinn kjallara á jörð stefndu. Hafi samstarfið falist í því að stefnendur hafi annast jörð stefndu og alla uppbyggingu á henni, þ.m.t. tamningarstöð fyrir hesta og rekstur hennar. Hafi stefndu fjármagnað verkið að mestu leyti. Stefndi R-kk-nf hafi vakið máls á því að stefnendur myndu eignast hlut í jörðinni á móti allri vinnunni og uppbyggingunni sem stefnendur hefðu starfað við. Hafi stefnda S-kvk-nf útbúið skjal 27. febrúar 2003, eftir leiðbeiningum lögmanns, sem bar yfirskriftina Yfirlýsing og er svohljóðandi: „Við undirrituð hjónin R-kk-nf G. E-kk-nf og S-kvk-nf H. G-kvk-nf ábúendur og eigendur að jörðinni Krók, Ásahrepp, 851 Hellu ánefnum H-kk-þgf B-kk-þgf og S-kvk-þgf A-kvk-þgf 40% af jörðinni Krók og rekstri hennar ásamt því sem fylgir og fylgja ber. Einig (svo) viljum við að þau hafi rétt til að halda áfram rekstri óhindrað svo lengi sem þau vilja eftir okkar dag. Það skal tekið fram að R-kk-nf og S-kvk-nf eru við fulla heilsu við gerð þessarar yfirlýsingar.“ Undir yfirlýsinguna rita stefndu R-kk-nf og S-kvk-nf ásamt þremur vitnum. Stefnendur halda því fram að með yfirlýsingunni hafi stefndu fullyrt að stefnendur væru örugg um að geta selt hluta jarðarinnar og gengið frá samstarfinu ef það myndi ekki ganga. Hafi stefnendur átt þetta skilið að sögn stefndu fyrir uppbyggingu, vinnuframlag og dugnað og að án stefnenda væri jörðin og reksturinn ekki það sem hann væri í dag, en stefnandi H-kk-nf hafi byggt reiðhöll á jörðinni ásamt tveimur smiðum og með hjálp vinafólks. Hafi hrossaræktarbúið Krókur verið orðið vel þekkt á Íslandi og erlendis fyrir tilstilli stefnenda. Hafi stefndu gert stefnendum ljóst að í kjölfar yfirlýsingarinnar yrðu þau að taka þátt í 40% af skuldum sem á jörðinni hvíldu og hafi stefnendur gert það.

Stefnendur hafi haft áhuga á að kaupa 60% hlut stefndu í jörðinni árin 2004-2007 en aldrei hafi orðið af kaupunum. Áðurgreindri yfirlýsingu hafi verið þinglýst á jörðina hjá sýslumanninum á Hvolsvelli 23. janúar 2007 en með dómsúrskurði í máli nr. T-1/2007 hafi þinglýsingarstjóra verið gert skylt að afmá þinglýsinguna á þeim grundvelli að skjalið uppfyllti ekki skilyrði þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Stefndu hafi afturkallað yfirlýsinguna og halda því fram að um arfleiðsluskrá hafi verið að ræða en ekki yfirlýsingu um eigendaskipti. Stefndu hafi selt alla jörðina til Vaðlaborga ehf. sem hafi verið kunnugt um ágreining aðila sem lýtur að eignarrétti að 40% hlut í jörðinni, en hið stefnda félag sé nú þinglýstur eigandi jarðarinnar.

Stefndu skýra svo frá í greinargerð að árið 2003 hafi stefndi R-kk-nf verið orðinn mjög þreyttur vegna mikils vinnuálags. Hafi stefnendur þá komið því á framfæri við stefndu að þau hafi óttast um stöðu sína á jörðinni ef stefndu féllu frá. Myndu börn stefndu þá erfa jörðina og stefnendur líklega rekin í burtu. Í kjölfar þess hafi stefnda S-kvk-nf sjálf og án aðstoðar lögmanns útbúið áðurgreint skjal en því hafi verið ætlað að veita stefnendum arfshlut eftir þeirra dag að jörðinni Króki og rekstri og hafi börn stefndu áritað skjalið því til staðfestu. Stefnendur hafi flutt af jörðinni í júní 2006 og hafi þá farið fram uppgjör milli aðila á sameiginlegum hrossum og þá hafi verið gengið frá eignarhaldi á tækjum. Hafi engar kröfur komið fram um eignartilkall til jarðarinnar af hálfu stefnenda. Stefndu hafi afturkallað yfirlýsingu sína 23. október 2006 og gefið það út að um arf eftir þau færi að lögum. Hafi þessari yfirlýsingu verið þinglýst 1. febrúar 2007.

Málsásástæður og lagarök stefnenda.

Stefnendur byggja á skjali því sem stefndu R-kk-nf og S-kvk-nf hafi undirritað og afhent stefnendum og hafi falið í sér endurgjald fyrir vinnu stefnenda við uppbyggingu jarðar stefndu og fyrir almenna umsjón yfir þeim verðmætum sem stefnendur hafi skapað stefndu til hagsbóta. Hafi stefnendum og stefndu verið fullljóst að við undirritun skjalsins hafi það verið tilgangur, markmið og vilji stefndu að afsala 40% eignarréttar jarðarinnar til stefnenda, enda gefi atvik við gerð yfirlýsingarinnar og atvik sem síðar hafi komið til það til kynna að efni hennar hafi í raun verið yfirfærsla eignarréttar frá stefndu til stefnenda. Stefnendur byggja á því að sögnin ánefna merki í raun að gefa eða ætla. Sé ljóst af könnun á notkun orðsins að í daglegri merkingu sé orðið oftar eða jafnoft notað í þeirri merkingu eins og í merkingunni að arfleiða. Stefnendur byggja á því að ekki geti verið um arfleiðslu að ræða þar sem skjalið hafi verið samið með fulltingi lögmanns, en skjalið uppfylli ekki formskilyrði 40.-42. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Hafi það verið vilji stefndu að gera erfðaskrá verði að ætla að þau hefðu tilkynnt lögmanni sínum það sem þá hefði útfært eða gefið réttar leiðbeiningar um formskilyrði slíkra skjala. Þá verði að líta til þess að afhending eignarinnar hafði farið fram auk þess sem stefndu hafi ávallt talað um eignarhlutann eins og stefnendur hefðu eignarrétt yfir honum, þ.e. þau gætu selt hann ef upp úr samstarfi aðila slitnaði. Þá hafi stefnendur greitt af lánum sem numið hafi eignarhluta þeirra í jörðinni. Afturköllun stefndu hafi ekki gildi, sbr. 7. gr. laga nr. 7/1936.

Stefnendur segjast byggja fjárhæð kröfu sinnar á 40% af því kaupverði sem stefndu hafi selt jörðina á til Víðis og sona ehf.

Stefnendur vísa til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og einnig til laga nr. 7/1936, erfðalaga nr. 8/1962 og meginreglna kröfuréttar. Stefnendur segja kröfur um vexti og dráttarvexti byggðar á IV. kafla (svo) vaxtalaga nr. 38/2001 og málskostnaðarkrafa er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991.

Málsásástæður og lagarök stefndu.

Stefndu byggja á því að með umræddu skjali, sem stefnda S-kvk-nf hafi sjálf útbúið án aðstoðar lögfræðings, hafi stefnendum verið veittur arfshlutur í tilgreindri fasteign eftir dag stefndu. Í því hafi ekki falist að eigninni væri afsalað heldur væri hún ánöfnuð, þ.e. eftir þeirra dag eða m.ö.o þau arfleidd að þessum eignarhlut. Hafi börn stefndu áritað skjalið því til staðfestu. Hafi verið augljóst að ekki væri um kaup- og/eða afsalsgerning að ræða og gæti skjalið aldrei talist gild eignarheimild, enda hefði þá verið gefið út afsal hinum til handa. Yfirlýsingin hafi verið afturkölluð 23. október 2006 og tekið fram að um arf eftir stefndu færi að lögum. Sé því ljóst að stefnendur hafi ekki þurft að árita skjalið, enda um afturköllun á yfirlýsingu um arfshlut að ræða.

Stefndu byggja á því að öllum hafi verið ljóst að ekki var um afsal að ræða heldur arfleiðslu. Sé ljóst að með sögninni að ánafna sé átt við að arfleiða. Sé þetta orð notað í þeim tilvikum þegar verið sé að arfleiða viðkomandi, hvort sem það sé gert í erfðaskrá eða í sérstakri yfirlýsingu. Geti skjalið því aldrei talist ráðstöfun á fasteign eða skapað einhver slík réttindi. Sé ekki unnt að þinglýsa slíku skjali frekar en t.d. erfðaskrá. Unnt sé að afturkalla bæði yfirlýsingu um erfðaskrá og ánefningu eða arfleiðslu. Skjalið hafi því ekki stofnað rétt eða veitt réttarvernd sem háð væri þinglýsingu, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 39/1978.

Stefndu telja fráleitt að verið sé að ráðstafa fasteign og benda á að í skjalinu sé ekkert mælt fyrir um tilhögun veðbanda, kvaða o.s.frv., en það sé nauðsynlegt væri um afsalsgerning eða ráðstöfun eignar að ræða, sbr. lög nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá hafi skort tilskilið samþykki stjórnvalda samkvæmt ákvæðum þágildandi jarðalaga. Skjalið hefði einungis getað veitt rétt við skipti á dánarbúi stefndu, hefðu þau fallið frá áður en yfirlýsing þeirra hafi verið afturkölluð, en þá hefðu stefnendur getað óskað eftir því að eignarhlutur í fasteigninni yrði lýstur þeirra er erfingjar hefðu lokið einkaskiptum. Hefði þá verið gefin út skiptagjörð eða skiptayfirlýsing sem tæk væri til þinglýsingar, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 39/1978.

Stefndu telja því ljóst að skjalið sjálft, efni þess og orðalag, tilurð þess og ákvæði styðji ekki kröfur stefnenda. Stefndu hafi ein verið eigendur jarðarinnar og greitt af henni öll gjöld og áhvílandi veðskuldir. Þau hafi talið jörðina fram sem eign sína og segja það rangt sem stefnendur haldi fram að þau hafi greitt af lánum sem numið hafi 40% af veðskuldum jarðarinnar. Krafa stefnenda sé í engu samræmi við fyrri háttsemi þeirra, þau hafi ekki greitt af áhvílandi lánum eða tekið við jörðinni, hvorki árið 2003 né síðar. Þau hafi gert tilboð í alla jörðina þegar hún hafi verið til sölumeðferðar í mars 2006 og þá hafi stefndu keypt af stefnendum íbúðarhúsnæði þeirra sem staðið hafi á afmarkaðri lóð að Króki hinn 20. júní 2006. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu stefnenda sem hafi í kjölfarið flutt burt af jörðinni. Hafi þá farið fram uppgjör á sameiginlegum hrossum auk þess sem þau hafi keypt tæki af stefndu án athugasemda af hálfu stefnenda. Stefnendur hafi aldrei komið að byggingu eða framkvæmdum á jörðinni og hafi allar endurbætur á jörð og mannvirkjum verið unnar á kostnað stefndu og félags í þeirra eigu. Stefndu hafi ætíð verið þinglýstir eigendur en á sínum tíma hafi þau viljað gera vel við stefnendur og tryggja þeim arfshlut við fráfall þeirra. Þau hafi fallið frá því og benda á að stefnandi H-kk-nf hafi verið launamaður hjá stefndu og notið ýmissa hlunninda sem ekki komi fram á skattframtölum.

Stefndu vísa til þeirrar meginreglu samningaréttar að túlka beri umrædda yfirlýsingu í samræmi við vilja yfirlýsingargjafa en hann sé skýr samkvæmt skjalinu sjálfu og háttsemi allra aðila.

Stefndu byggja einnig á því að öll hugsanleg réttindi stefnenda séu niður fallin sökum tómlætis af þeirra hálfu.

Stefndu hafna kröfu stefnenda um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar án allra nánari skýringa og segja augljóst að krafan byggi á röngum forsendum, enda hafi stefndu ekki selt jörðina til Víðis og sona ehf. Stefndu benda einnig á að mikill taprekstur hafi verið á jörðinni þann tíma sem hún hafi verið í eigu stefndu auk þess sem skuldir hafi verið miklar. Sé ekkert tillit tekið til þessa í kröfugerð. Vegna varakröfu um lækkun fjárkröfu benda stefndu á að taka beri tillit til þess að ógreiddir séu reikningar vegna tækja, úttekta og einkaneyslu stefnenda auk fleiri reikninga sem stefndu hafi greitt. Þá eigi stefnendur eftir að greiða fyrir sturtuvagn, logsuðutæki, rafsuðutæki og fleiri muni í eigu Suðutækni ehf.

Stefndu byggja á meginreglum samningaréttar sem og eigna- og fasteignakauparéttar, sbr. lög nr. 40/2002, einkum 7. gr. og II. kafla laganna. Þá er byggt á lögum nr. 39/1978, einkum 2., 3., 2. mgr. 6. gr., 2. mgr. 7., 24. og 25. gr. laganna og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá er byggt á jarðalögum nr. 65/1976, einkum 5., 6., 9. og 30. gr. laganna, sem og 10. og 54. gr. jarðalaga nr. 81/2004 sem og ábúðarlögum nr. 80/2004. Krafa um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991.

Niðurstaða.

Stefnendur í máli þessu gera þá kröfu að stefndu verið gert að greiða þeim 40.000.000 krónur ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Krafa stefnenda er reist á yfirlýsingu sem stefndu gáfu 27. febrúar 2003, en þar kemur fram að þau ánefna stefnendum 40% af jörðinni Króki og rekstri hennar ásamt því sem fylgir og fylgja ber. Þá kemur fram í yfirlýsingunni að það sé vilji stefndu að stefnendur hafi rétt til að halda áfram rekstri óhindrað svo lengi sem þau vilji eftir þeirra dag. Fram kemur í yfirlýsingunni að stefndu séu við fulla heilsu við gerð hennar og er hún undirrituð af stefndu og þremur vitnum, börnum stefndu.

Fjárkrafa stefnenda í máli þessu er á því byggð að stefndu hafi selt jörðina Krók til Víðis og sona ehf. og er fjárhæð kröfunnar miðuð við 40% af kaupverðinu. Ljóst er hins vegar af gögnum málsins að stefndu og Suðutækni ehf. seldu Vaðlaborgum ehf. jörðina 8. mars 2007 og þann 11. mars 2008 seldi það félag Víði og sonum ehf. jörðina og var afsal gefið út 4. september 2008.

Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvernig beri að skilja hina umdeildu yfirlýsingu. Stefnendur byggja á því að ekki geti verið um arfleiðslu að ræða heldur hafi það verið markmið og vilji stefndu að afsala 40% af eignarrétti jarðarinnar til stefnenda. Að þeirra mati merki sögnin að ánefna í yfirlýsingunni að gefa eða ætla og sé orðið oftar eða jafnoft notað í þeirri merkingu eins og í merkingunni að arfleiða.

Stefndu byggja hins vegar á því að um arfleiðslu hafi verið að ræða og hafi öllum sem að komu verið það ljóst. Hafi börn stefndu áritað gerninginn því til staðfestu en yfirlýsingin hafi síðar verið afturkölluð og fari því um arf eftir stefndu að lögum.

Stefnandi H-kk-nf skýrði svo frá fyrir dómi að tilgangurinn með umræddri yfirlýsingu hafi verið sá að tryggja stefnendum greiðslu fyrir vinnuframlag þeirra í þágu búsins ef eitthvað kæmi upp á, t.d. ef stefndu féllu frá. Hann kvaðst ekki hafa litið á skjalið sem afsalsgerning og ekki líta svo á að þau hafi fengið umræddan hlut jarðarinnar afhentan við undirritun yfirlýsingarinnar. Hann gat ekki svarað því hvort þau hefðu greitt 40% af áhvílandi veðskuldum á jörðinni.

Stefnda S-kvk-nf skýrði svo frá fyrir dómi að ætlunin með yfirlýsingunni hafi verið sú að gera stefnendur jafnsett þremur börnum stefndu ef þau féllu frá. Hún kvaðst sjálf hafa útbúið yfirlýsinguna og hafi börn þeirra vitað um þessar fyrirætlanir. Hún kvað stefnendur aldrei hafa greitt af veðskuldum sem á eigninni hvíldu. Hún kvað yfirlýsinguna hafa verið afturkallaða árið 2006 sökum þess m.a. að stefnendur voru farin af jörðinni og grundvöllur allrar samvinnu brostinn.

Börn stefndu, þau R-kk-nf, R-kvk-nf og R-kvk-nf staðfestu fyrir dómi þann skilning stefndu að um erfðayfirlýsingu hefði verið að ræða sem hefði átt að taka gildi við fráfall foreldra þeirra.

Stefnandi H-kk-nf hefur viðurkennt fyrir dómi að tilgangurinn með yfirlýsingunni hafi verið sá að tryggja stefnendum greiðslu fyrir vinnuframlag þeirra í þágu búsins ef eitthvað kæmi upp á, t.d. ef stefndu féllu frá. Hann bar einnig að hann hafi ekki litið á skjalið sem afsalsgerning og þá kvaðst hann ekki telja að þau hafi fengið umræddan hlut jarðarinnar afhentan við undirritun yfirlýsingarinnar. Fullyrt er í stefnu að stefnendur hafi tekið þátt í að greiða 40% af áhvílandi skuldum á jörðinni en fyrir dómi gat H-kk-nf ekki svarað því hvort svo hefði verið. Með vísan til 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 ber að leggja yfirlýsingar þessa stefnanda til grundvallar, enda verður að telja að hann hafi fyrir dómi viðurkennt atvik sem eru honum óhagstæð þegar tekið er tillit til málatilbúnaðar hans.

Þegar allt framanritað er virt og með hliðsjón af orðalagi yfirlýsingarinnar og framburði málsaðila og vitna fyrir dómi verður að telja nægilega fram komið að fyrir stefndu hafi vakað að veita stefnendum tiltekinn arfshlut í jörðinni að þeim látnum. Er því ósannað að stefnendur hafi með yfirlýsingu stefndu eignast hlut í jörðinni Króki og ber að hafna því að stefnendur eigi fjárkröfu á hendur stefndu vegna sölu þeirra á jörðinni.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

H-kk-nf O. A-kk-nf dómstjóri kvað upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings.

DÓMSORÐ:

Stefndu, R-kk-nf G-kk-nf E-kk-nf og S-kvk-nf H. G-kvk-nf, skulu vera sýkn af öllum kröfum stefnenda, H-kk-ef B-kk-ef og S-kvk-ef A-kvk-ef í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf O. A-kk-nf.