E-7135/2010

Mál þetta, sem var dómtekið 11. nóvember sl., er höfðað 26. nóvember 2010 af I-kk-þgf G-kk-þgf, Hofgarði 23 á Seltjarnarnesi, gegn Fjármálaeftirlitinu, Suðurlandsbraut 32 í Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að ógilt verði ákvörðun stjórnar Fjármálaeftirlitsins um hæfi stefnanda, sem tilkynnt var honum 3. september 2010, með svohljóðandi ákvörðunarorðum: „Starfsferill I-kk-ef G-kk-ef, sem stjórnarformanns Íslenska lífeyrissjóðsins á árunum 2007 og 2008, er með þeim hætti að ekki er tryggt að hann geti gegnt stöðu sinni sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga á forsvaranlegan hátt. Samkvæmt því uppfyllir I-kk-nf G-kk-nf ekki hæfisskilyrði 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Með vísan til 4. mgr. 10. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, fer Fjármálaeftirlitið fram á að stjórn Lífeyrissjóðs verkfræðinga sjái til þess að I-kk-nf G-kk-nf gegni ekki stöðu framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins. Verði ekki orðið við þeirri kröfu innan tveggja vikna frá dagsetningu þessarar ákvörðunar, mun Fjármálaeftirlitið víkja honum einhliða frá störfum.“ Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins.

Stefndi krafðist þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Til vara krefst hann sýknu af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar að mati réttarins.

Með úrskurði, sem kveðinn var upp 16. maí sl., var frávísunarkröfu stefnda hafnað auk þess sem tekið var fram að ákvörðun málskostnaðar biði lokaniðurstöðu málsins.

II.

Málsatvik

Hinn 10. febrúar 2010 var stefnandi ráðinn framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga. Stefnda var tilkynnt um ráðningu hans 12. febrúar 2010. Í tilkynningunni var tekið fram að ráðningin tæki ekki gildi fyrr en stefndi samþykkti hana, en stefnandi myndi þó koma til starfa 20. febrúar 2010.

Með bréfi til stefnanda 11. maí 2010 gerði stefndi athugasemdir við ráðningu stefnanda í umrætt starf. Þar var vikið að því að stefndi hefði vísað athugun sinni á fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins á árinu 2008 til sérstaks saksóknara, en stefndi hafði setið í stjórn þess lífeyrissjóðs frá 1995 til 2009 og verið formaður stjórnarinnar frá árinu 2000. Í bréfinu kemur meðal annars fram að athugun stefnda hafi leitt í ljós að „svo virtist sem um væri að ræða víðtæk og kerfisbundin frávik frá ákvæðum 36. gr. laga nr. 129/1997 í innsendum skýrslum um sundurliðun fjárfestinga 31. mars og 30. júní 2008“. Þar er því haldið fram að fjárfestingar sjóðsins í fjármálagerningum nánar tilgreindra félaga umfram lagaheimild hafi numið um þremur milljörðum króna 31. mars 2008 og um tveimur milljörðum króna hinn 30. júní 2008. Enn fremur segir í bréfinu að lífeyrissjóðurinn hafi fengið fjölda viðvarana um að fjárfestingar hans væru umfram mörk 36. gr. laga nr. 129/1997. Kemur þar fram að það sé skoðun stefnda að stefnandi hafi, sem stjórnarformaður sjóðsins, vanrækt þær skyldur sínar að hafa viðunandi eftirlit með ráðstöfun eigna sjóðsins á árinu 2008. Hafi þessi vanræksla leitt til þess að fjárfestingar sjóðsins á fyrri hluta árs 2008 hafi í fjölmörgum tilvikum verið langt umfram lagaheimildir og orðið til þess að tjón sjóðfélaga við hrun viðskiptabankanna í október 2008 hefði orðið meira en ella hefði orðið. Í bréfinu var enn fremur talið að upplýsingagjöf stefnanda til stefnda hefði verið aðfinnsluverð. Þar var vísað til þess að á útfylltum spurningalista hefði í svari við spurningu nr. 13 ekki verið vikið að framangreindri rannsókn. Kom þar fram að röng upplýsingagjöf af þessu tagi gæti varðað við 146. gr. almennra hegningarlaga. Að auki var á það bent í bréfinu að til viðbótar við framangreint mál væri nú til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara mál er lyti að meðferð Íslenska lífeyrissjóðsins á fjármunum séreignardeildarinn Líf IV. Beindist sú athugun að breytingum sem höfðu verið gerðar á fjárfestingarstefnu séreignardeildarinnar. Fram kom í bréfinu að stefndi væri þeirrar skoðunar að draga mætti í efa að stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hefði haft lögmæta heimild til að ráðstafa fjármunum Líf IV með þeim hætti sem gert hafði verið. Í bréfi stefnda segir síðan orðrétt:

Með hliðsjón af því sem að framan greinir og með vísan til 2. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1998, gerir Fjármálaeftirlitið hér með athugasemd við ráðningu stjórnar Lífeyrissjóðs verkfræðinga á yður sem framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins. Fjármálaeftirlitið telur að ráðning yðar sé ekki til þess fallin að stuðla að heilbrigðum og eðlilegum viðskiptaháttum. Fjármálaeftirlitið telur að ráðning yðar sé ekki heldur til þess fallin að auka trúverðugleika á fjármálamarkaði og viðhalda trausti lífeyrissjóðakerfisins. Á hinn bóginn getur ráðning yðar orðið til þess að skaða orðspor Lífeyrissjóðs verkfræðinga og þannig veikja stöðu hans.

Fjármálaeftirlitið hefur af þessum sökum til skoðunar hvort beita eigi 4. mgr. 10. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, með hliðsjón af 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997, vegna ráðningar yðar sem framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga. Eftir að sjónarmið yðar hafa borist mun Fjármálaeftirlitið ákveða hvort tilefni sé til að kynna efni þessara athugasemda fyrir stjórn Lífeyrissjóðs verkfræðinga.

Óskað er eftir að sjónarmið yðar vegna þessa máls berist Fjármálaeftirlitinu við fyrsta hentugleika, en þó eigi síðar en kl. 12 á hádegi föstudaginn 21. maí nk.

Stefnandi svaraði ofangreindu bréfi með bréfi, dags. 20. maí 2010. Í svarbréfinu er í fyrstu vikið að 75. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar og talið að ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 87/1998 geti ekki verið grundvöllur fyrir svo íþyngjandi skerðingu á grundvallarmannréttindum sem boðað væri í bréfi stefnda. Þar kemur einnig fram að stefnandi telji sig fullnægja öllum hæfisskilyrðum og að ekkert í menntun, starfsreynslu eða starfsferli hans eigi að koma í veg fyrir að hann geti gegnt umræddu starfi á forsvaranlegan hátt. Einnig gerði stefnandi athugasemdir við málsmeðferð stefnda, þar sem hann taldi að afstaða hefði verið tekin til efnisatriða málsins án þess að honum hefði gefist færi á að tjá sig um þau.

Í svarbréfinu andmælti stefnandi einnig þeim athugasemdum sem stefndi hafði gert við störf hans í stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins. Varðandi þau atriði er lutu að fjárfestingum lífeyrissjóðsins umfram mörk 36. gr. laga nr. 129/1997 og skýrslugjöf sjóðsins til stefnda tók stefnandi fram að lífeyrissjóðurinn hefði verið með rekstrarsamning við Landsbanka Íslands hf. Hafi bankinn átt að annast allan daglegan rekstur sjóðsins. Meðal verkefna bankans hafi verið að miðla upplýsingum til opinberra aðila. Það hafi aftur á móti verið hlutverk stjórnar að móta fjárfestingastefnu sjóðsins og fylgjast með því að einstakir eignaflokkar væru innan vikmarka. Hafi stjórnin ekki tekið neinar ákvarðanir um kaup eða sölu einstakra verðbréfa og hún aldrei fengið inn á sitt borð skýrslur sem rekstraraðili sendi stefnda. Þá hafi stjórnin ekki fengið ábendingar eða athugasemdir frá innra eftirliti eignastýringarsviðs Landsbankans fyrr en eftir hrun. Hafi stjórn sjóðsins haft fulla ástæðu til að ætla að fjármálafyrirtæki eins og Landsbankinn og rekstrarfélag hans, Landsvaki, gætu sinnt umsömdum verkefnum fyrir sjóðinn af fagmennsku. Í svarbréfinu kemur einnig fram að þegar stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi verið upplýst um misræmi í skýrslugjöf sjóðsins í janúar 2009 hafi henni verið tjáð að um mistök hefði verið að ræða hjá starfsmanni Landsbankans, þar sem villa hefði verið í samlagningu í excel-skjali. Þá hafi einnig komið fram að sjóðstjóri hefði þegar í stað gripið til ráðstafana og selt umrædd verðbréf. Í svarbréfinu segir jafnframt að í einhverjum tilvikum hafi rekstraraðili og innri endurskoðun Landsbankans skýrt frá því á stjórnarfundum að sjóðurinn hefði tímabundið verið óverulega yfir mörkum hvað þetta varðar. Hafi þá ávallt komið fram að þetta hefði gerst vegna breytinga á gengi eða af öðrum ástæðum sem sjóðstjóri hefði ekki getað séð fyrir og hefði verið leiðrétt þegar í stað. Þá taldi stefnandi að miðað við fyrirliggjandi upplýsingar væri ekki hægt að draga þá ályktun að Íslenski lífeyrissjóðurinn kæmi verr út úr hruninu en aðrir lífeyrissjóðir. Um þetta atriði vísaði hann meðal annars til þess að gætt hefði verið meiri varúðar við endurmat á eignasafni lífeyrissjóðsins eftir hrun og gengið lengra við afskriftir en hjá öðrum sjóðum. Hefðu sumar af þessum varúðarafskriftum gengið til baka og það skýrði að verulegu leyti hvers vegna ávöxtun sjóðsins á árinu 2009 hefði verið góð.

Varðandi athugasemd stefnda við upplýsingagjöf stefnanda í tengslum við hæfismatið vísaði stefnandi til þess að hann hefði verið kallaður sem vitni til skýrslutöku vegna framangreindrar rannsóknar sérstaks saksóknara. Þar hefði komið fram að rannsóknin beindist ekki að stjórn sjóðsins heldur að rekstraraðila hans, þ.e. Landsbankanum. Hann hafi svarað umræddri spurningu á eyðublaðinu samkvæmt bestu vitund og skilningi sínum á spurningunni.

Í tilefni af athugasemdum stefnda um þá breytingu sem gerð hafði verið á fjárfestingarstefnu Líf IV rakti stefnandi í svarbréfinu aðdraganda breytingarinnar. Þar kemur fram að hann hafi haft frumkvæði að því að sjóðurinn byði upp á verðtryggða innlánsleið þar sem fjárfest hafi verið í innlánum hjá Landsbankanum. Athugasemdir hefðu komið fram um að þessi tilhögun fullnægði ekki kröfum laga nr. 129/1997, eins og þeim hafði verið breytt með lögum nr. 70/2004, þar sem kveðið væri á um að lífeyrissjóðum væri óheimilt að vera með meira en 25% af innlánum hjá sama aðila. Ákveðið hefði verið að bregðast við þessu þó að stefnandi hafi talið mögulegt að túlka reglurnar þannig að þessi krafa tæki aðeins til innlána sjóðsins í heild en ekki einstakra deilda. Stefnandi hefði þá látið athuga hvort sjóðurinn gæti fjárfest hjá öðrum innlánsstofnunum, en niðurstaðan orðið sú að upplýsingakerfi rekstraraðila hefði þá ekki verið í stakk búið til að annast það. Á þessum tíma hafi framboð á skuldabréfum með stuttan líftíma einnig verið mun meira en áður og óveruleg hætta á neikvæðri ávöxtun þeirra. Því hefði orðið úr að breyta fjárfestingastefnunni og kynna hana sem varfærna skuldabréfaleið þar sem sjóðstjóri hefði mikið svigrúm um hlutfall innlána. Stefnandi gerir grein fyrir því í svarbréfi sínu með hvaða hætti staðið hefði verið að kynningu á þessari breytingu og að hann hefði ekki orðið var við að athugasemdir kæmu fram við breytinguna fyrr en eftir hrun. Stefnandi telur í svarbréfinu að ekki verði annað séð en að staðið hafi verið með réttum hætti að þessari ákvörðun, enda hafi breytingin verið gerð til að uppfylla kröfur laga og eftirlitsaðila, auk þess sem samstarf hefði verið haft við stefnda um framkvæmdina. Þá kemur þar fram að hann hafi ekki vitað um rannsókn sérstaks saksóknara á þessu atriði fyrr en með bréfi stefnda. Hann hefði aldrei verið kallaður í skýrslutöku í tilefni af þessari rannsókn og taldi enga ástæðu til að ætla að hún myndi beinast að sér.

Í niðurlagi svarbréfsins kemur fram að stefnandi telji sig hafa starfað af heiðarleika og í samræmi við þær kröfur sem gerðar hafi verið til stjórnarmanna lífeyrissjóða. Ekkert hafi komið fram sem benti til þess að starfsferill hans gæfi tilefni til að ætla að hann gæti ekki sinnt framkvæmdastjórastöðu hjá Lífeyrissjóði verkfræðinga.

Með bréfi 27. maí 2010 óskaði stefnandi eftir aðgangi að nánar tilgreindum gögnum málsins sem og að stefndi aflaði upplýsinga um rannsókn sérstaks saksóknara á málefnum LÍF IV.

Stefndi ritaði stjórn Lífeyrissjóðs verkfræðinga bréf 27. maí 2010 þar sem óskað var eftir sjónarmiðum stjórnar sjóðsins í tilefni af athugun stefnda á hæfi stefnanda til að gegna því starfi sem hann hafði verið ráðinn til. Í svarbréfi stjórnarinnar 11. júní 2010 kemur fram að hún væri ekki í aðstöðu til að meta réttmæti athugasemda stefnda. Stefnandi myndi frá og með þessum degi hefja töku sumarorlofs og vænti stjórnin þess að niðurstaða um hæfi hans lægi fyrir áður en því lyki.

Með bréfi 25. júní 2010 hafnaði stefndi því að stefnandi fengi aðgang að þeim gögnum sem hann hafði óskað eftir. Synjunin var rökstudd með skírskotun til 3. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en gögnin tengdust málum sem væru til rannsóknar sérstaks saksóknara.

Stefnandi áréttaði beiðni sína um aðgang að gögnum með bréfi 2. júlí 2010 og krafðist þess að sú ákvörðun yrði tekin af þar til bærum aðila hjá stefnda. Erindinu var svarað með bréfi 9. júlí 2010 þar sem tekið var fram að fyrri ákvörðun stefnda stæði óhögguð um að ekki væri heimilt að afhenda umbeðin gögn. Hinn 15. júlí 2010 leitaði stefnandi til umboðsmanns Alþingis og kvartaði undan synjun stefnda á því að veita honum aðgang að gögnum málsins.

Með bréfi stefnda 3. september 2010 var sú ákvörðun sem um er deilt í málinu tilkynnt stefnanda. Bréfið var einnig sent Lífeyrissjóði verkfræðinga. Með bréfinu fylgdi ákvörðun sem tekin hafði verið á fundi stjórnar stefnda 31. ágúst 2010. Ákvörðunarorðin eru tekin upp orðrétt í dómkröfum stefnanda. Þar er skírskotað til starfsferils stefnanda hjá Íslenska lífeyrissjóðnum á árunum 2007 og 2008 og talið að hann hafi ekki verið með þeim hætti að tryggt væri að stefnandi gæti gegnt stöðu framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga á forsvaranlegan hátt. Því uppfyllti hann ekki hæfisskilyrði 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Með vísan til 4. mgr. 10. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi færi stefndi því fram á að stjórn Lífeyrissjóðs verkfræðinga sæi til þess að stefnandi gegndi ekki stöðu framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins. Yrði ekki orðið við því innan tveggja vikna frá dagsetningu ákvörðunarinnar myndi stefndi víkja honum einhliða frá störfum.

Í rökstuðningi fyrir þessari niðurstöðu er í ákvörðuninni í fyrstu gerð grein fyrir málavöxtum og málsmeðferð sem og lagalegum grundvelli ákvörðunarinnar. Því næst er vikið að þeim þremur atriðum sem athugun stefnda beindist að. Þar er í kafla III gerð grein fyrir athugun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, á þessum atriðum í þremur liðum. Í kafla IV er sjónarmiðum stefnanda um þessi atriði lýst. Í kafla V koma síðan fram niðurstöður stjórnar stefnda og forsendur þeirra.

Í kafla III í ákvörðuninni segir eftirfarandi um athugun stefnda á ráðstöfun eigna Íslenska lífeyrissjóðsins á árinu 2008 og á skýrsluskilum til stefnda um fjárfestingar sjóðsins:

Fjármálaeftirlitið hefur viðvarandi eftirlit með fjárfestingum lífeyrissjóða og byggir þar á skýrslum um sundurliðun fjárfestinga sem því berast með reglubundnum hætti. Fjármálaeftirlitið hafði séð ástæðu til að gera athugasemdir við að fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins væru komnar umfram lagaheimildir, m.a. með bréfi til sjóðsins, dags. 10. mars 2008, vegna stöðu fjárfestinga í árslok 2007 og bréfi, dags. 26. ágúst 2008, vegna stöðu fjárfestinga á öðrum ársfjórðungi 2008. Í nóvember 2008 hóf Fjármálaeftirlitið síðan heildarathugun á fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins og annarra lífeyrissjóða sem voru í rekstri Landsbanka Íslands. Fjármálaeftirlitið óskaði þá eftir öllum gögnum um eignastöðu lífeyrissjóðsins þann 31. mars og 30. júní 2008 og á grundvelli þeirra gagna endurreiknaði Fjármálaeftirlitið skýrslur um sundurliðun fjárfestinga Íslenska lífeyrissjóðsins fyrir fyrsta og annan ársfjórðung ársins 2008. Í ljósi kom að þær skýrslur um sundurliðun fjárfestinga sem lífeyrissjóðurinn hafði skilað fyrir þessi tvö tímabil til Fjármálaeftirlitsins voru í veigamiklum atriðum rangar. Voru Fjármálaeftirlitinu því gefnar rangar og villandi upplýsingar um raunverulega eignastöðu sjóðsins.

Þegar Fjármálaeftirlitið hafði endurreiknað umræddar skýrslur, kom í ljós að í heild hafði lífeyrissjóðurinn fjárfest umfram heimildir laga nr. 129/1997 í fjármálagerningum útgefnum af Landsbankanum sjálfum eða aðilum tengdum eigendum bankans og stórum viðskiptavinum bankans. Námu þessar fjárfestingar umfram lagaheimildir um 3 milljörðum króna þann 31. mars eða um 10% af eignum sjóðsins og um 2 milljörðum króna þann 30. júní. Lutu þessi meintu brot einkum að 3. mgr. 36. gr. um 10% hámark á fjárfestingum í óskráðum verðbréfum, 1. málslið 5. mgr. 36. gr. um að eign sjóðsins í verðbréfum útgefnum af sama aðila eða aðilum sem tilheyra sömu samstæðunni megi ekki vera meiri en 10% af hreinni eign sjóðsins og að 2. málslið 5. mgr. 36. gr. um að samanlögð eign lífeyrissjóðsins í verðbréfum útgefnum af sama aðila eða aðilum sem tilheyra sömu samstæðunni megi ekki nema hærra hlutfalli en 5% fyrir verðbréf skv. 9. tölul. 1. mgr.

Að lokinni rannsókn málsins, í febrúar 2009, vísaði Fjármálaeftirlitið málinu til sérstaks saksóknara, í samræmi við 1. mgr. 12. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Í kæru sinni taldi Fjármálaeftirlitið, með hliðsjón af því að fjárfestingatakmörkunum 36. gr. laga nr. 129/1997 er ætlað að tryggja áhættudreifingu lífeyrissjóðanna og verja eignir þeirra fyrir áföllum, að um væri að ræða alvarlegt brot á framangreindum ákvæðum 36. gr., sem gæti varðað við 55. gr. laganna. Fjármálaeftirlitið taldi einnig að röng skýrsluskil lífeyrissjóðsins gætu varðað við 146. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um rangar yfirlýsingar til opinbers stjórnvalds.

Í mars 2009 gerði sérstakur saksóknari húsleit á starfsstöðvum Íslenska lífeyrissjóðsins og Landsbankans til að leggja hald á gögn sem tengjast málinu. Á sama tíma skipaði fjármálaráðherra, að fengnum tillögum Fjármálaeftirlitsins, lífeyrissjóðunum umsjónaraðila í samræmi við X. kafla laga nr. 129/1997 og vék stjórn og framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins frá störfum.

Fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins var þannig háttað að tæplega 90% af eignum sjóðsins var varið til kaupa á hlutdeildarskírteinum í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum Landsvaka, sem er rekstrarfélag verðbréfasjóðs í eigu Landsbankans. Samanlagt voru rúmlega 92% af eignum lífeyrissjóðsins í sjóðum Landsvaka og sjóðum erlendra dótturfélaga Landsbankans. Verðbréfasjóðir Landsvaka fjárfestu mikið í fjármálagerningum útgefnum af móðurfélaginu, Landsbankanum, svo og í fjármálagerningum útgefnum af félögum tengdum eigendum bankans og stórum viðskiptavinum hans. Við þær aðstæður mátti stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins og þar með stjórnarformanni vera ljóst að sérstakrar aðgæslu væri þörf til að tryggja að eignir sjóðsins væru jafnan innan þeirra marka sem framangreind lagaákvæði kveða á um. Ekki verður þó séð af fundargerðum stjórnar Íslenska lífeyrissjóðsins á árinu 2008, að þær viðvaranir, sem fram komu í endurskoðunarskýrslum, skýrslum innri endurskoðunar eða skýrslum Vörslu- og viðskiptaumsjónar, hafi verið teknar til umræðu á stjórnarfundum þótt tilefni hafi verið til.

Í niðurstöðukafla ákvörðunarinnar er um þennan þátt vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 129/1997 beri stjórn lífeyrissjóðs ábyrgð á starfsemi sjóðsins og skuli hafa með höndum almennt eftirlit með rekstri, bókhaldi og ráðstöfun eigna sjóðsins. Þá er þar tekið fram að þó að heimilt sé að framselja tiltekin rekstrarleg verkefni hvíli ávallt sú skylda á stjórnarmönnum að hafa eftirlit með því að starfsemi og rekstur lífeyrissjóðs sé í samræmi við lög. Í ákvörðuninni er tekin afstaða til sjónarmiða stefnanda varðandi lagagrundvöll ákvörðunarinnar og málsmeðferð. Því næst er tekið fram að stefnandi hafi ekki gert athugasemdir við þá niðurstöðu að fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins hafi farið „langt út fyrir heimildir 36. gr. laga nr. 129/1997 á fyrri hluta árs 2008“. Þá er þar vísað til rekstararsamnings lífeyrissjóðsins og Landsbankans þar sem fram komi að rekstraraðili skuli láta stjórn sjóðsins í té þær upplýsingar sem hún óski eftir og að honum sé skylt að gera henni reglulega grein fyrir stöðu hans og láta í té upplýsingar sem séu nauðsynlegar til að fylgjast náið með fjárfestingum sjóðsins og þróun þeirra. Því næst segir orðrétt:

Fjármálaeftirlitið telur því að stjórn lífeyrissjóðsins hafi borið að lögum að hafa náið eftirlit með ráðstöfun eigna sjóðsins og haft öll úrræði til að sinna því eftirliti. Fjármálaeftirlitið lítur svo á að I-kk-nf G-kk-nf hafi ekki sinnt eftirlitsskyldu sinni sem stjórnarformaður Íslenska lífeyrissjóðsins, þegar hann lét hjá líða að fylgjast með ráðstöfun eigna sjóðsins á árinu 2008 og skýrslugjöf sjóðsins til Fjármálaeftirlitsins, eins og lögboðið er í 1. mgr. 29. gr. laga nr. 129/1997 og bregðast við með viðeigandi hætti þegar fjárfestingar sjóðsins voru langt umfram lagaheimildir.

Um athugun stefnda á þeirri breytingu sem varð árið 2007 á fjárfestingastefnu séreignarsparnaðarleiðarinnar Líf IV segir eftirfarandi í III. kafla ákvörðunarinnar:

Innan Líf IV var á þessum tíma séreignarsparnaður sem vistaður var á Lífeyrisbók Landsbankans, sem ýmist voru verðtryggðir eða óverðtryggðir innlánsreikningar. Þar sem umrædd breyting á fjárfestingastefnu var gerð til að verða við þeirri kröfu 5. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997, að lífeyrissjóði væri óheimilt að binda meira en 25% af hreinni eign sinni í innlánum sama banka eða sparisjóðs, átti lífeyrissjóðurinn annað hvort kost á að flytja þennan lífeyrissparnað til Landsbankans, þar sem umrædd takmörkun gilti ekki um viðskiptabanka, eða stofna innlánsreikninga í þremur öðrum innlánsstofnunum, þannig að aldrei yrði meira en 25% innstæðunnar á hverjum stað.

Fjárfestingastefna sú sem stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins mótaði gerði hins vegar ráð fyrir að eignir Líf IV yrðu að 80% varðveittar í skuldabréfum, aðallega með ábyrgð fjármálastofnana, en aðeins 20% í innlánum.

Í samræmi við framangreint sendi Íslenski lífeyrissjóðurinn út bréf til sjóðfélaga, dags. 21. maí 2007, þar sem lýst er að frá og með 1. júlí muni fjárfestingastefna Líf IV byggja á varfærinni skuldabréfaleið. Síðan segir: „Þá er heimilt að ávaxta allt að helming eignanna á innlánsreikningum.“ Í bréfinu er sjóðfélögum bent á að það sé engin þörf að aðhafast sérstaklega vegna þessa bréfs, en hafi þeir óskir um að ávaxta lífeyrissparnað sinn áfram á innlánsreikningi standi þeim til boða að flytja hann á Lífeyrisbók Landsbankans, en til þess þyrfti að gera samning við Landsbankann innan mánaðar frá útsendingu bréfsins.

Sú fjárfestingarstefna sem þarna hafði verið mótuð varð ekki langvinn, því aðeins fimm mánuðum síðar var búið að lækka stefnuna hvað innlán varðar niður í 10%. Í ársbyrjun 2008 var ekkert af eignum Líf IV eftir í innlánum, heldur voru allar eignir í skuldabréfum. Þar voru eignir sjum Lð mera samning við Landsbankann innan m nr. óðsdeildarinnar í fjármálagerningum útgefnum af Baugi og Högum, Samson eignarhaldsfélagi og FL Group hver um sig um 60% umfram lagaheimildir.

Sjóðfélagar sem áttu réttindi í Líf IV hafa gert athugasemdir við þessa fjárfestingarstefnu, eftir að ljóst var að séreignarsparnaður þeirra hafði tapast að verulegu leyti og sagt að þeir hafi ekki gefið leyfi fyrir þeim breytingum á samningum sem þar lágu að baki. Þær athugasemdir komu bæði fram á sjóðfélagafundi sem haldinn var 16. desember 2008 og í kvörtunum sem bárust Fjármálaeftirlitinu frá sjóðfélögum á árunum 2008 og 2009. Sumir hafa jafnframt borið því við að þeir hafi aldrei séð framangreint bréf, sem átti að tilkynna sjóðfélögum um umrædda breytingu.

Sjóðfélagar hafa kært meðferð þessara fjármuna Líf IV til sérstaks saksóknara og lýtur kæran að brotum á lögum um lífeyrissjóði og almennum hegningarlögum, m.a. á þeim grundvelli að ekki hafi verið leitað samþykkis sjóðfélaga. Sérstakur saksóknari vísaði málinu til Fjármálaeftirlitsins til frekari rannsóknar. Að lokinni rannsókn vísaði Fjármálaeftirlitið málinu að nýju til sérstaks saksóknara á grundvelli 1. mgr. 12. gr. laga nr. 87/1998. Talið var að stjórnendur Íslenska lífeyrissjóðsins hefðu brotið gegn 10. gr. laga nr. 129/1997, með því að breyta fjárfestingarstefnu séreignarsparnaðar Líf IV, án þess að leita fyrst staðfestingar fjármálaráðuneytisins. Jafnframt sé grunur um að stjórnendur Íslenska lífeyrissjóðsins hafi gerst sekir um umboðssvik, sem varðar við ákvæði 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að láta hjá líða að leita formlegs samþykkis eigenda séreignarsparnaðarins á þeim flutningi.

Í fyrrgreindum V. kafla ákvörðunarinnar, þar sem niðurstaða stjórnar stefnda er rakin, er vikið að þeirri athugasemd stefnanda að upplýsingakerfi rekstraraðila sjóðsins hafi ekki verið í stakk búið til að halda utan um skiptingu innlána Líf IV hjá mörgum innlánsstofnunum. Þar er talið að stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi borið að gera alvarlegar athugsemdir við framkvæmd Landsbankans á rekstrarsamningnum og að ástæða hafi verið til að upplýsa Fjármálaeftirlitið um þessar staðreyndir. Þá er á það bent að þegar stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi ákveðið að breyta fjárfestingarstefnu Líf IV í apríl 2007 vegna athugasemda frá innri endurskoðun Landsbankans hafi þrjú ár verið liðin frá því að lög nr. 80/2004 höfðu verið sett. Því teldi stefndi það ekki fullnægjandi rök að takmarkanir í upplýsingakerfum Landsbankans hefðu ráðið því að Íslenski lífeyrissjóðurinn ákvað „að standa ekki við þá samninga sem gerðir höfðu verið við sjóðfélaga“. Síðan segir eftirfarandi í niðurstöðukafla ákvörðunarinnar:

Fjármálaeftirlitið er ósammála þeirri staðhæfingu I-kk-ef að „rétt hafi verið staðið að ákvörðun um nýja fjárfestingarstefnu“ fyrir Líf IV. Í 10. gr. laga nr. 129/1997 segir að allar breytingar á reglum um séreignarsparnað skuli tilkynna fjármálaráðherra og þær öðlist ekki gildi fyrr en ráðherra hefur staðfest þær, að fenginni umsögn opinbers eftirlitsaðila. Stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins bar því að sjá til þess að óskað væri staðfestingar fjármálaráðherra á breytingum á reglum og samningseyðublöðum um séreignarsparnaðinn, áður en þær öðluðust gildi, en svo var ekki gert.

Í sama kafla er sú fullyrðing í andmælum stefnanda, að breytingin á fjárfestingarstefnunni hafi verið gerð eftir kröfu eftirlitsaðila, talin villandi hafi þar verið vísað til stefnda. Því næst er sú ályktun dregin að stefnandi hafi „sem stjórnarformaður lífeyrissjóðsins, vankrækt þá skyldu sína að hafa eftirlit með framkvæmd framangreindrar breytingar á fjárfestingarstefndu fyrir Líf IV“.

Varðandi ætlaða ranga upplýsingagjöf stefnanda til stefnda í tengslum við hæfismatið er í niðurstöðukafla ákvörðunarinnar tekið fram að spurning nr. 13 á eyðublaðinu hafi ekki lotið að því hvaða réttarstöðu viðkomandi hefði í rannsókninni. Var það mat stefnda að sú staðreynd að stefnandi hefði svarað spurningunni neitandi fæli í sér ranga upplýsingagjöf sem væri aðfinnsluverð.

Hinn 7. september 2010 gert samkomulag um starfslok stefnanda hjá Lífeyrissjóði verkfræðinga. Nokkur bréfaskipti áttu sér stað milli aðila eftir starfslok stefnanda, þar sem stefnandi óskaði eftir ýmsum gögnum, þ. á m. afriti af skýrslum Íslenska lífeyrissjóðsins um sundurliðun fjárfestinga 31. mars 2008 og 30. júní, sem og afrit af endurútreikningi stefnda á þessum fjárfestingum. Einnig óskaði hann upplýsinga um hvort nánar tilgreindir starfsmenn og ráðgjafar stefnda væru eða hefðu verið með lífeyrissparnað hjá Íslenska lífeyrissjóðnum og gögn er lutu að athugun stefnda á hæfi þessara aðila. Með bréfi stefnda 26. október 2010 var ekki talið að stefnandi ætti réttmæta kröfu um aðgang að gögnum um lífeyriseign viðkomandi aðila, sbr. 17. gr. stjórnsýslulaga. Þá var aðgangi hans að ofangreindum skýrslum og endurútreikningi stefnda hafnað með vísan til 3. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga.

Eins og fram hefur komið beindi stefnandi kvörtun til umboðsmanns Alþingis 15. júlí 2010 út af synjun stefnda um að veita honum aðgang að öllum gögnum málsins. Hinn 15. mars 2011 gaf umboðsmaður Alþingis álit sitt á þessu atriði. Í áliti umboðsmanns er komist að þeirri niðurstöðu að ef skjöl og önnur gögn sem tilheyra sakamáli eru notuð í öðrum stjórnsýslumálum, sem ekki eru andlag sakamálarannsóknar, eigi undantekning 3. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga á upplýsingarétti aðila máls ekki við. Fjármálaeftirlitið hafi einvörðungu reist synjun sína á þessari undantekningu. Þá lægi fyrir að umrætt mál, þ.e. athugun á almennu hæfi stefnanda, væri ekki sakamál í skilningi ákvæðisins. Því hefði synjunin ekki byggst á réttum lagagrundvelli. Ekki skipti máli í því sambandi þótt einhver gögn í máli stefnanda hefðu jafnframt tilheyrt öðrum málum sem höfðu verið kærð til lögreglu eða áframsend saksóknara. Enn fremur var bent á að þótt gagn kunni að liggja fyrir við rannsókn sakamáls í skilningi 3. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga leiði það ekki sjálfkrafa til þess að undanþága 17. gr. stjórnsýslulaga eigi við um sama gagn sem liggi fyrir í almennu stjórnsýslumáli. Einungis hefði verið unnt að hafna aðgangi að gögnum málsins með vísan til hagsmuna er tengdust rannsókn sakamáls „á grundvelli tilviksbundins hagsmunamats“ þar sem komist hefði verið að þeirri niðurstöðu að hagsmunir aðila málsins af því að notfæra sér vitneskju úr viðkomandi gögnum ættu að víkja fyrir mun ríkari almanna- eða einkahagsmunum, sbr. 17. gr. stjórnsýslulaga. Því var komist að þeirri niðurstöðu að synjun stefnda um að veita stefnanda aðgang að gögnum með bréfum 25. júní og 9. júlí 2010 hefði ekki byggst á réttum lagagrundvelli. Umboðsmaður beindi því þeim tilmælum til stefnda að taka erindi stefnanda til afgreiðslu að nýju ef beiðni um það kæmi frá stefnanda og leysti þá úr málinu í samræmi við framangreind sjónarmið.

Undir rekstri málsins var lagt fram tölvuskeyti, dags. 7. október 2011, frá embætti sérstaks saksóknara. Þar kemur fram að rannsókn, sem hafi hafist með kæru stefnda 26. febrúar 2009 á fjárfestingum tiltekinna lífeyrissjóða, þ. á m. Íslenska lífeyrissjóðsins, umfram heimildir og ætluð röng skýrsluskil til stefnda, hafi verið hætt. Þar er enn fremur upplýst að rannsókn sérstaks saksóknara í tengslum við breytingar á fjárfestingarstefnu Líf IV hafi verið hætt 5. apríl 2011.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi reisir kröfur sínar á því að ákvörðun stefnda um hæfi hans byggi ekki á lögmætum grundvelli. Engin efnisskilyrði hafi verið eða séu fyrir hendi sem réttlæti slíkt inngrip í aflahæfi og orðspor stefnanda. Auk þess beri að ógilda ákvörðunina vegna verulegra ágalla á málsmeðferð stefnda. Stefnandi telur að um verulega íþyngjandi ákvörðun hafi verið að ræða gagnvart stefnanda, sem hafi beinst að fjárhagslegum hagsmunum hans og varði stjórnarskrávarin réttindi.

Stefnandi kveðst meðal annars byggja kröfu sína á ákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi. Vísar hann til þess að allar takmarkanir á þessum stjórnarskrárvarða rétti verði að byggjast á skýrum og gildum lagaheimildum. Þá verði takmarkanir á atvinnufrelsinu að byggjast á málefnalegum rökum og meðalhófi sem hann telur að hafi ekki verið til staðar í þessu máli. Þá sé atvinnufrelsi nátengt persónu og æru manna. Stjórnvöld verði því að virða grundvallarreglur 70. gr. og 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þá kveðst stefnandi einnig byggja á því að aflahæfi hans njóti verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar. Að mati stefnanda hafi ákvörðun stefnda brotið í bága við stjórnaskrárvarin réttindi hans um atvinnufrelsi, æruvernd og réttláta málsmeðferð.

Stefnandi byggir á því að verulegir annmarkar hafi verið á beitingu stefnda á 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 við mat á starfsferli hans. Þannig hafi skort tilfinnanlega að heildstætt mat hefði verið lagt á starfsferil stefnanda. Jafnframt hafi engin tilraun verið gerð til að sýna fram á hvernig þeir ágallar, sem stefndi telji vera á starfsferli stefnanda, séu líklegir til þess að koma í veg fyrir að hann geti sinnt starfi sínu á forsvaranlegan hátt. Stefndi telur að hvort tveggja sé lágmarkskrafa þegar stjórnvald hyggst skerða jafn mikilvæg réttindi einstaklings og aflahæfi og æru.

Að mati stefnanda byggir stefndi ákvörðun sína enn fremur á ófullnægjandi lagagrundvelli. Stefndi vísi oft til óljóss „fit and proper mælikvarða“ sem ekki sé vitað hver sé eða hver hafi sett. Ekki sé ljóst hvert sé efni eða takmörk þessa mælikvarða eða hvaða gildi hann hafi að íslenskum lögum. Þá byggir stefnandi á því að stefnda hafi verið óheimilt að beita slíkum mælikvarða án þess að gefa honum kost á því að tjá sig um tilvist, efni og beitingu hans.

Stefnandi kveðst enn fremur byggja á því að ákvörðun stefnda hafi verið reist á eigin ásökunum hans í garð stefnanda án þess að tilefni hafi verið fyrir hendi til að hafa þær uppi. Engar þeirra ávirðinga, sem stefndi hafi borið fram, hafi verið staðfestar af dómstól eða öðrum óháðum aðila.

Stefnandi mótmælir réttmæti þeirra ásakana sem ákvörðun stefnda var reist á. Í stefnu gerir hann verulegar athugasemdir við þessar ásakanir lið fyrir lið.

Athugsemdir hans beinast í fyrsta lagi að ásökunum stefnda um brot á eftirlitsskyldu stjórnarmanna Íslenska lífeyrissjóðsins. Þar gerir hann í fyrstu athugasemd við að enga umfjöllun sé að finna af hálfu stefnda um inntak eftirlitsskyldu stjórnarmanna í lífeyrissjóðum eða hvernig framkvæmd stjórna lífeyrissjóða sé almennt háttað í svipuðum tilvikum eða hvað stefnanda hefði borið að gera. Kveður hann ákvörðun stefnda vera reista á einhliða ályktunum af rannsókn hans sjálfs og kæru til sérstaks saksóknara um brot á fjárfestingaviðmiðum 36. gr. laga nr. 129/1997. Stefnandi telur að ýmsar rangfærslur komi fram í málatilbúnaði stefnda sem ekki standist skoðun, en Landsbanki Íslands hafi gert athugasemdir við útreikninga og framgöngu stefnda vegna málsins. Stefnandi telur að stefndi hafi í framhaldi af kæru sinni gengið fram af meira kappi en forsjá. Það komi glöggt fram í tillögum hans til fjármálaráðherra um að skipa tilsjónarmann með þeim fimm lífeyrissjóðum sem hafi verið í vörslu Landsbankans skv. 46. gr. laga nr. 129/1997, samanber athugasemdir umboðsmanns Alþingis vegna kvörtunar varðandi Eftirlaunasjóð FÍA í máli nr. 5642/2009. Að mati stefnanda eigi sömu sjónarmið við um Íslenska lífeyrissjóðinn og komu fram hjá umboðsmanni Alþingis.

Stefnandi byggir á því að skipulag, eftirlit og framkvæmd stjórnar Íslenska lífeyrissjóðsins hafi verið fyllilega í samræmi við kröfur laga og til fyrirmyndar meðal lífeyrissjóða. Stjórn lífeyrissjóðsins hafi sinnt fullkomlega stefnumótunar- og eftirlitshlutverki sínu eins og lög mæli fyrir um. Þannig hafi stjórnin séð til þess að rekstur sjóðsins væri í góðu horfi og að viðeigandi eftirlitskerfi væru til staðar. Á fundum stjórnar hafi reglulega verið fjallað um rekstur sjóðsins, eftirlit og þróun eignasafna hans, eins og sjá megi af fundargerðum.

Sérstakur rekstrarsamningur hafi verið við Landsbanka Íslands um daglegan rekstur Íslenska lífeyrissjóðsins þar sem m.a. hafi verið kveðið á um upplýsingagjöf til stjórnar og opinberra aðila. Samningurinn hefði verið í gildi frá árinu 2003 og hefði verið sendur til stefnda án þess að athugasemdir væru gerðar. Stjórn lífeyrissjóðsins hafi sett sjóðnum fjárfestingarstefnu um fjárfestingabil í einstökum eignaflokkum, eins og lög mæli fyrir um. Stjórnin hafi ekki komið að ákvörðunum um einstakar fjárfestingar, eins og sjá megi af 7. gr. verklagsreglna um verðbréfaviðskipti fyrir lífeyrissjóðinn, stjórn hans og starfsmenn. Fjárfest hafi verið í sjóðum til þess að tryggja sem besta áhættudreifingu og seljanleika eigna, enda hlutdeildarskírteini mun auðseljanlegri en hlutabréf og skuldabréf. Einstakar fjárfestingar hafi verið ákveðnar af sjóðsstjóra í samræmi við fjárfestingarstefnu. Þar sem fjárfest hafi verið í hlutdeildaskírteinum hafi sjóðsstjórar lífeyrissjóðanna ekki vitað á hverjum tíma vegna „kínamúra“ hvernig undirliggjandi eignir sjóðanna skiptust á einstaka útgefendur verðbréfa. Til að vega upp á móti þessu hafi verið komið upp sérstöku innra eftirliti á eignastýringasviði rekstraraðila.

Stefnandi telur að óvíða hafi verið jafn umfangsmikið eftirlitskerfi með fjárfestingum lífeyrissjóða. Þannig hafi fjárfestingar sjóðsins lotið þreföldu eftirliti innan bankans, eins og m.a. sé lýst í skýrslu innri endurskoðanda frá mars 2008 vegna undangengins starfsárs. Innra eftirlit eignastýringasviðs rekstraraðila hafi fylgst með því að undirliggjandi eignir einstakra útgefenda í deildum lífeyrissjóða með rekstrarsamning við bankann færu ekki umfram tilskilin mörk í fjárfestingarstefnu. Starfsmenn verðbréfa- og viðskiptaumsjónar rekstraraðila hafi gert úttekt á því sama og sent skýrslur til stefnda á þriggja mánaða fresti. Að síðustu hafi innra eftirlit bankans fylgst með starfsemi rekstraraðilans og framkvæmd hans á samningnum við lífeyrissjóðinn. Þessu til viðbótar hafi sjóðurinn verið undir eftirliti ytri endurskoðanda.

Stefnandi byggir á því að stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi stöðugt unnið að því að auka eftirlit og upplýsingagjöf með fjárhagsstöðu og fjárfestingum lífeyrissjóðsins. Þannig hafi frá miðju ári 2007 verið framkvæmd mánaðarleg afstemming á sjóðnum og á árinu 2008 tekin upp könnuð ársfjórðungsuppgjör. Ekki sé vitað til þess að aðrir lífeyrissjóðir hafi viðhaft slíkt. Að mati stefnanda staðfesti skýrslur innri og ytri endurskoðenda fyrir starfsárin 2006 og 2007 að eftirlitskerfi lífeyrissjóðsins hafi verið talin í góðu lagi og athugasemdir hafi verið óverulegar.

Stefnandi byggir á því að árangur Íslenska lífeyrissjóðsins hafi verið góður í stjórnartíð hans. Ávöxtun hafi verið góð, bæði á almennan mælikvarða og í samanburði við helstu viðmiðunaraðila, eins og gögn sýni.

Stefnandi byggir á því að stjórn sjóðsins hafi sýnt fyrirhyggju og frumkvæði með því að taka markviss skref í að minnka áhættu í fárfestingum sjóðsins. Þannig hafi nánast öll hlutabréf sjóðsins verið seld á árinu 2007 og byrjun árs 2008. Jafnframt hafi sjóðurinn sagt upp samningum um gjaldmiðlavarnir í maí 2008 sem hafi leitt til þess að sjóðurinn hafi ekki átt neinar óuppgerðar kröfur að þessu leyti við bankahrunið, ólíkt nær öllum öðrum lífeyrissjóðum. Stjórnin hafi sýnt frumkvæði við að kalla eftir úrbótum frá rekstraraðila í ýmsu sem hafi tengst umgjörð sjóðsins.

Stefnandi telur að stjórn lífeyrissjóðsins hafi sýnt fagmennsku og festu með gerð varúðarfærslna vegna allra óvissra eigna við lok reikningsársins 2008. Það hafi verið gert þó að sjóðurinn myndi af þeim sökum sýna verri ávöxtun á árinu en margir aðrir sjóðir sem ekki hafi gengið eins langt í þessu efni. Þetta hafi skilað sjóðfélögum auknum ábata á árunum 2009 og 2010 m.a. vegna þess að greiðslur hafi fengist fyrir eignir sem hefðu verið færðar niður. Stefnandi vísar til fleiri atriða sem hann telur vera til marks um ábyrgan rekstur sjóðsins, þar á meðal að stjórn hans hafi gert kröfu á Landsbankann um bætur vegna mögulegs tjóns af völdum mistaka við gerð skýrslu um sundurliðun fjárfestinga.

Að mati stefnanda er sú framsetning stefnda villandi að það sé einsdæmi að lífeyris-, verðbréfa- og fjárfestingasjóðir fari umfram þau fjárfestingamörk sem sett séu í lögum. Þetta telur stefnandi að gerist oft og eigi sér eðlilegar skýringar, s.s. mikinn vöxt í sjóðum og breytingar á verðmæti einstakra fjárfestinga, t.d. vegna verðbreytinga á mörkuðum eða gengisbreytinga. Þannig hafi löggjöf sérstaklega verið breytt til að mæta aðstæðum þar sem lífeyrissjóðir hafi gerst „brotlegir“ við 36. gr. laga 129/1997 án nokkurra aðgerða, sbr. lög nr. 171/2008.

Stefnandi byggir á því að almenna reglan hafi verið sú að þegar sjóðir hafi farið umfram fjárfestingamörk laga hafi þeim verið gefið tækifæri til að leiðrétta stöðu sína, m.a. með hliðsjón af hagsmunum sjóðfélaga, eins og gögn beri vott um. Ágætt dæmi um þessa framkvæmd megi sjá af athugasemdum stefnda við Íslenska lífeyrissjóðinn vegna fjárfestinga umfram mörk 36. gr. laga nr. 129/1997, dagsettum 10. mars 2008 og 26. ágúst 2008. Í báðum tilvikum hafi sjóðnum verið gefið tækifæri til þess að bregðast við og aðlaga fjárfestingar sínar, en þó með tilliti til hagsmuna sjóðfélaga. Sjóðurinn hafi lagfært stöðu sína miðað við bestu vitneskju, auk þess að upplýsa stefnda um ástæður frávikanna og þær ráðstafanir sem gripið hefði verið til í því skyni að draga úr líkum á því að slíkt endurtæki sig. Fyrra bréf stefnda og viðbrögð við því hafi verið kynnt fyrir stjórn sjóðsins í mars 2008 en það síðara ekki fyrr en eftir bankahrun.

Að mati stefnanda byggja aðgerðir stefnda á því að frávik í fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins þann 31. mars 2008 og 30. júní 2008 hafi ekki verið hefðbundin og skiljanleg frávik frá fjárfestingaviðmiðum 36. gr. laga nr. 129/1997. Stefndi sé þeirrar skoðunar að um stórfellt misræmi sé að ræða, sem hafi falið í sér kerfisbundið, vísvitandi og gróft brot á fjárfestingarreglum í því skyni að hygla Landsbanka Íslands og þáverandi stærstu eigendum hans. Afleiðingin hafi verið meira tjón sjóðfélaga en annars hefði orðið.

Stefnandi telur að þetta standist ekki skoðun. Landsbankinn hafi gert athugasemdir við þennan málflutning stefnda og útreikninga hans. Stefnandi gerir einnig athugasemdir við útreikninga þessa, enda hafi hann forsendur til þess eftir að honum hafi borist gögn frá Landsbanka Íslands.

Stefnandi byggir á því að engin gögn bendi til þess að samsæri hafi verið um að fara vísvitandi og með leynd umfram fjárfestingaviðmið 36. gr. laga nr. 129/1997. Einnig sé ljóst að frávikin hafi átt sér stað í færri tilvikum og í minna mæli en stefndi haldi fram. Jafnframt sé það rangt hjá stefnda að frávikin hafi einkum snúið að Landsbankanum eða stærsta eiganda hans því langstærsti hluti þeirra varði skuldabréf Kaupþings banka sem hafi verið að stórum hluta í erlendri mynt. Þannig telji Kaupþing banki 72% af umfangi frávika í fjárfestingu miðað við útreikninga stefnda frá 9. desember 2008.

Stefnandi telur ljóst að fullyrðingar stefnda um frávik í fjárfestingum í Baugi Group hf., Högum hf., FL Group hf. og Landsbanka Íslands hf. eigi ekki við rök að styðjast. Varðandi Atorku Group hf. og Avion Group hf. sé í báðum tilvikum um minni háttar frávik að ræða í einu tilviki fyrir allar sjóðsdeildirnar. Ekki væri um frávik að ræða varðandi síðara félagið ef miðað væri við raunstöðu sjóðsins á sama tíma og skýrslan um sundurliðun fjárfestinga hafi verið gerð.

Að mati stefnanda sé um lítil frávik að ræða varðandi Samson ehf. en frávikin varðandi Kaupþing banka hf. séu þó nokkur. Það telur stefnandi að skýrist m.a. af því að það félag hafi verið stærsti útgefandi fjármálagerninga á eftir ríkissjóði og Íbúðalánasjóði, auk þess sem undirliggjandi fjármálagerningar félagsins hafi að stórum hluta verið í erlendri mynt og hafi því hækkað í verði eftir því sem krónan hafi fallið á árinu 2008.

Stefnandi byggir á því að fullyrðingar stefnda um fjárfestingar sjóðsins umfram lagaheimildir og áhrif þeirra séu verulega orðum auknar. Þannig sé því haldið fram í ákvörðun stefnda að fjárfestingar umfram lagaheimildir hafi numið þremur milljörðum króna þann 31. mars 2008 eða um 10% af eignum sjóðsins og um tveimur milljörðum króna þann 30. júní 2008. Miðað við leiðréttar skýrslur Landsbankans til stefnda í janúar 2009 hafi þessi fjárhæð verið 2,1 milljarður króna miðað við 31. mars 2008 eða 7% af hreinni eign um áramót en 1,8 milljarðar króna eða 5,8% af raunstærð sjóðsins á sama tíma. Miðað við sömu forsendur hafi fjárhæð frávikanna miðað við 30. júní 2008 numið samtals 332 milljónum króna eða 1,12% af hreinni eign síðasta kannaðs uppgjörs en aðeins 195 milljónum króna eða 0,58% af raunstærð sjóðsins á sama tíma. Þessu til viðbótar telur stefnandi að allar fullyrðingar um að tap Íslenska lífeyrissjóðsins hafi verið meira en annarra lífeyrissjóða við bankahrunið vegna umræddra frávika séu ekki studdar neinum gögnum og rangar að mati stefnanda. Upplýsingar um ávöxtun sjóðsins á síðustu árum styðji það.

Stefnandi byggir enn fremur á því að skýrslur, sem hafi verið skilað í lok mars og lok júní 2008, hafi ekki verið réttar vegna mannlegra mistaka hjá Landsbanka Íslands, rekstraraðila sjóðsins. Samlagningarskjal sem hafi verið notað hjá Landsbankanum (Vörslu- og viðskiptaumsjón) á þessum tíma hafi haft að geyma þá villu að telja ekki með hlutabréf í eigu þeirra sjóða sem fjárfest hafði verið í. Þetta telur stefnandi að hafi leitt til þess að sjóðsstjóri á eignastýringarsviði hafi haft rangar forsendur við fjárfestingarákvarðanir. Að mati stefnanda hafi umrædd villa, sem hafi orðið vegna mannlegra mistaka hjá rekstraraðila, leitt til viðbragða langt umfram meðalhóf.

Að mati stefnanda verði stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins ekki kennt um umrædda villu eða að hafa ekki brugðist við villu við útreikninga rekstraraðila á árinu 2008, enda hafi hún ekki vitað af henni fyrr en 14. janúar 2009. Villan hefði sloppið í gegnum hið þrefalda eftirlitskerfi sem hafi verið til staðar hjá rekstraraðila sjóðsins. Stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi ekki séð um daglegan rekstur eða reiknað einstakar fjárfestingaskýrslur, enda hafi hún ekki haft neinar forsendur til þess. Skýr ákvæði hafi verið um það í samningi við rekstraraðila að upplýsa stjórn sjóðsins um þróun á fjárfestingum sjóðsins og öll frávik. Í þeim tilvikum þegar upplýsingar hafi borist um að farið hefði verið út fyrir viðmiðunarákvæði laga um fjárfestingar hafi ástæður þess verið kannaðar og brugðist við á viðeigandi hátt. Stjórn sjóðsins hafi ekki haft neinar forsendur til þess að verða villunnar vör og það hefði ekki nokkur stjórn í öðrum lífeyrissjóði orðið við sömu aðstæður.

Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ekki lagt fram nein gögn er sýni fram á að stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins, eða stefnandi, hafi haft ástæðu til þess að sýna sérstaka aðgæslu vegna fjárfestinga sjóðsins umfram almennar skyldur að lögum. Stefnandi telur að stjórn lífeyrissjóðsins hafi mátt treysta því að eftirlitsskipulag vegna fjárfestinga sjóðsins og umbætur varðandi fjárhagslega upplýsingagjöf væru til þess fallnar að lágmarka áhættu af því að fjárfestingar færu umfram mörk 36. gr. laga nr. 129/1997 og að hættan á slíku væri síst meiri en gengur og gerist í lífeyrissjóðum almennt. Stefnandi tekur sérstaklega fram að stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi á fundi sínum 11. mars 2009 mótmælti harðlega efni minnisblaðs frá nafngreindum starfsmanni rekstraraðila sjóðsins, sem hafi verið dagsett 27. febrúar 2009, en minnisblaðið hafi verið skrifað í þeim tilgangi að hafna bótaábyrgð vegna rangrar skýrslugerðar Vörslu- og viðskiptaumsjónar Landsbanka Íslands.

Stefnandi telur að stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi sinnt stefnumótunar- og eftirlitsskyldu sinni samkvæmt lögum ekki á nokkurn hátt lakar en aðrir lífeyrissjóðir landsins.

Í öðru lagi gerir stefnandi athugasemd við þá ályktun stefnda að hann hafi gefið ranga yfirlýsingu í svörum sínum við spurningalista stefnda. Stefnandi heldur því fram að það standist ekki lagarök eða meðalhóf að byggja hina umdeildu ákvörðun á því að stefnandi hafi veitt rangar upplýsingar þegar hann svaraði umræddum spurningalista þann 25. febrúar 2010. Stefnandi bendir á að hann hafði áður, eða í októbermánuði 2009, fyllt út sama spurningalista vegna kjörs síns sem varamaður í stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins. Áður hefði stefnandi verið kallaður til skýrslutöku sem vitni í umræddu máli þar sem fram hefði komið að málið beindist að rekstraraðila sjóðsins, þ.e. Landsbankanum. Af þeim sökum hafi stefnandi svarað þessari spurningu neitandi, en getið þess í svari sínu þá að rannsókn stæði yfir á rekstraraðila þess sjóðs sem stjórnarsetan varðaði.

Stefnandi byggir á því að þegar hann hafi svarað spurningalistanum í febrúar 2010 hafi hann engu leynt um tengsl sín við Íslenska lífeyrissjóðinn. Þetta megi glöggt sjá af svörum stefnanda við spurningum á spurningalistanum (þ.e. spurningum 9 og 19) og starfsferilsskrá. Stefnandi hafi einnig réttilega talið að rannsókn sérstaks saksóknara vegna fjárfestinga lífeyrissjóða í vörslum Landsbankans beindist ekki að sér eða Íslenska lífeyrissjóðnum heldur rekstraraðilanum, þ.e. Landsbankanum. Hann hafi ekki séð sérstaka ástæðu til að geta þess að rannsókn stæði yfir á þessum þriðja aðila enda hafi þær upplýsingar verið stefnda vel kunnar.

Að framansögðu telur stefnandi ljóst að engu hafi verið leynt og þær upplýsingar sem um hafi verið að ræða hafi verið stefnda vel kunnugar. Hefði stefndi verið í einhverjum vafa eða talið ástæðu til að leita skýringa telur stefnandi að honum hefði verið það í lófa lagið. Beiting refsikenndra viðurlaga eins og atvinnumissis á þessum forsendum standist enga skoðun að mati stefnanda.

Í þriðja lagi telur stefnandi að sú fullyrðing stefnda standist ekki lagarök að ranglega hafi verið staðið að breytingu á fjárfestingarstefnu sparnaðarleiðarinnar Líf IV á árinu 2007 og þannig brotið gegn 10. gr. laga nr. 129/1997 eða ákvæðum hegningarlaga. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi aldrei við málarekstur gagnvart stefnanda hreyft því sjónarmiði að brotið hafi verið gegn 10. gr. laga nr. 129/1997 þar sem ekki hafi verið leitað staðfestingar fjármálaráðuneytisins á fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðsins. Jafnframt hafi stefnanda verið neitað um gögn vegna málatilbúnaðar stefnda um kæru nokkurra sjóðfélaga til sérstaks saksóknara og afstöðu stefnda vegna þessa. Í báðum tilvikum telur stefnandi að um skýrt brot á andmælarétti hafi verið að ræða. Þessu til viðbótar hafi stefndi með ákvörðun sinni ákveðið að taka sér bæði ákæru- og dómsvald og beitt stefnanda refsikenndum viðurlögum á grundvelli málsástæðna, sem hann hafi aldrei fengið að tjá sig um, og á grundvelli gagna, sem hann hafi aldrei séð.

Stefnandi byggir enn fremur á því að breyta hafi þurft fjárfestingarstefnu Líf IV vegna breytinga á lögum nr. 129/1997, þar sem kveðið hafi verið á um 25% hámark á fjárfestingum lífeyrissparnaðar í innlánum einstakra fjármálafyrirtækja. Upphaflega hafi Íslenski lífeyrissjóðurinn talið að þetta miðaðist við lífeyrissjóðinn í heild sinni, en eftir samráð við starfsmann stefnda og ábendingu frá endurskoðanda sjóðsins hafi niðurstaðan orðið sú að þetta tæki til hverrar sjóðsdeildar. Fram til þess tíma hafi Líf IV fjárfest eingöngu í innlánum hjá Landsbankanum.

Stefnandi byggir á því að við endurskoðun fjárfestingarstefnunnar hafi verið litið til bestu kosta fyrir sjóðfélaga með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Eftir töluverða skoðun hafi það orðið niðurstaðan að varfærin skuldabréfaleið teldist ákjósanlegust og hafi það verið rökstutt ítarlega eins og málsgögn beri með sér. Hjá Frjálsa lífeyrissjóðnum hafi verið gerð sambærileg breyting í árslok 2005 á lífeyrissparnaðarleiðinni Frjálsi 3, sem áður hefði verið að öllu leyti í innlánum hjá Kaupþingi banka hf. Stefnandi tekur fram að upplýsingakerfi og takmarkanir þeirra hafi verið aukaatriði við þessa ákvörðun, en umfjöllun um það í bréfi stefnanda til stefndu þann 20. maí 2010 hafi verið sett fram til að svara tilteknum fullyrðingum úr bréfi stefnda þann 11. maí 2010.

Stefnandi telur að vel hafi verið staðið að kynningu á breyttri fjárfestingarstefnu Líf IV. Breytingin hafi verið tilkynnt stefnda með bréfi þann 22. maí 2007, en með því hafi fjárfestingarstefnan fylgt ásamt minnisblaði um forsendur breytingarinnar og röksemdum fyrir því að ekki þyrfti að gera sérstakan viðauka við samning við sjóðfélaga vegna þess. Engar athugasemdir hafi borist frá stefnda vegna þessa. Jafnframt hafi breytingin verið tilkynnt sérstaklega til sjóðfélaga sem voru með lífeyrissparnað í Líf IV með bréfi þann 21. maí 2007. Þá hafi sjóðfélagar í Líf IV verið upplýstir um fjárfestingarstefnuna í bréfi þann 5. október 2007, þegar upplýst hafi verið um inneign og ávöxtun. Upplýsingar um fjárfestingarstefnuna hafi einnig verið að finna á heimasíðu Íslenska lífeyrissjóðsins og í fréttabréfi Verðbréfa og lífeyrisþjónustu Landsbankans, 2. tbl. 2007.

Stefnandi vísar enn fremur til þess að stjórn lífeyrissjóðsins hafi 25. október 2007 samþykkt nýja fjárfestingarstefnu fyrir árið 2008 og sent til stefnda en engar athugasemdir hafi borist vegna hennar. Fjallað hafi verið um fjárfestingarstefnu þessarar sjóðdeildar í ársskýrslu sjóðsins fyrir árið 2007 sem lögð hafi verið fram á ársfundi þann 19. maí 2008, en skýrslan hafi einnig verið aðgengileg á netinu.

Stefnandi byggir á því að engar athugasemdir hafi komið fram varðandi fjárfestingarstefnu Líf IV eða breytingar á henni fyrr en eftir bankahrunið. Þá hafi verið ljóst að ríkisvaldið hafði tryggt innlán að fullu en tap orðið á skuldabréfaeign. Þær breytingar hafi gjörbreytt forsendum flestra fjárfestingaáætlana lífeyrissjóða.

Stefnandi byggir á því að engin ákvæði laga kveði á um að fjárfestingarstefna lífeyrissjóða þurfi samþykki fjármálaráðherra. Í 10. gr. laga nr. 129/1997 segi efnislega að þeir lífeyrissjóðir sem bjóði upp á viðbótatryggingavernd skuli fá staðfestingu fjármálaráðherra á reglum sínum og breytingum á þeim. Árleg fjárfestingarstefna einstakra lífeyrissjóðsdeilda teljist ekki til reglna viðkomandi sjóða sem þurfi efnislega aðkomu fjármálaráðherra. Í 9. gr. laga nr. 129/1997 sé kveðið á um kröfur til samninga um viðbótarlífeyrissparnað, en þar sé ekki kveðið á um sérstaka staðfestingu ráðuneytisins á einstökum samningsformum. Stjórnir lífeyrissjóða hafi þá skyldu samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997 að móta fjárfestingarstefnu, en hún feli í sér markmið stjórnenda lífeyrissjóðs varðandi eignasamsetningu hans. Fjárfestingarstefnuna þurfi að endurskoða árlega og beri að senda hana til stefnda, sem getur sett nánari reglur um form, efni og skil hennar, sbr. 37. gr. laganna. Hvorki í 36. eða 37. gr. laga nr. 129/1997 sé gerð krafa um að fjárfestingarstefnan þurfi samþykki opinberra aðila. Það hafi ekki verið fyrr en með reglugerð nr. 916/2009 um fjárfestingarstefnu og úttekt á ávöxtun lífeyrissjóða og vörsluaðila séreignarsparnaðar að gerð hafi verið sú krafa að fjárfestingarstefna skuli hljóta samþykki stefnda. Þannig sé ljóst að umræddar reglur geri ekki ráð fyrir neinni aðkomu fjármálaráðuneytisins að gerð fjárfestingarstefnu og telur stefnandi að engum manni hafi fram til þessa dottið í hug að telja breytingar á fjárfestingarstefnu til breytinga á reglum um viðbótarsparnað, enda hafi framkvæmdin verið í samræmi við það. Lífeyrissjóðir hafi ekki leitað eftir staðfestingu fjármálaráðuneytisins á breytingum á fjárfestingarstefnum sjóðsdeilda sinna.

Stefnandi byggir á því að í lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum sé sú skylda lögð á stjórn lífeyrissjóðs að móta og endurskoða a.m.k. árlega fjárfestingarstefnu lífeyrissjóðs. Hins vegar sé hvergi kveðið á um að sjóðfélagar einstakra lífeyrissjóða þurfi að samþykkja sérstaklega fjárfestingarstefnu þeirra. Engar kröfur hafi verið gerðar af hálfu stjórnvalda um slíkt. Þess háttar kröfu sé því ekki unnt að leiða af lagaskyldu og heldur ekki af samningsskyldu nema samningar kveði ótvírætt á um slíka aðkomu. Í tilviki Íslenska lífeyrissjóðsins hafi ekki verið um slíkt að ræða. Í sumum samningsformum hafi verið getið um hver fjárfestingarstefna einstakra deilda sjóðsins væri á hverju tíma. Telur stefnandi ljóst að sú stefna hafi getað tekið breytingum í samræmi við ákvæði laga, enda hafi verið vísað til samþykkta sjóðsins sem kveði á um það að stjórn skuli setja fjárfestingarstefnu. Engin lagarök standi til þess að fjármálaráðherra hafi þurft að samþykkja samningsform, enda falli þau ekki undir 10. gr. laga nr. 129/1997 frekar en fjárfestingarstefna.

Stefnandi byggir á því að fullyrðingar stefnda um að sjóðfélagar hafi verið fluttir á milli Landsbankans og Íslenska lífeyrissjóðsins séu rangar, enda hafi engin gögn verið lögð fram um að slíkur „flutningur“ hafi átt sér stað. Einnig sé vísað til yfirlýsingar Landsbankans vegna þessa.

Stefnandi byggir einnig á því að framkvæmd Íslenska lífeyrissjóðsins við breytingu á fjárfestingarstefnu Líf IV hafi verið sú sama og almennt hafi tíðkast hjá lífeyrissjóðum landsins. Stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins og stefnandi hafi því farið í einu og öllu að lögum og því sem almennt hafi tíðkast við umrædda breytingu.

Stefnandi byggir enn fremur á því að verulegir ágallar hafi verið á málsmeðferð stefnda sem leiða eigi til ógildingar ákvörðunarinnar.

Stefnandi vísar til þess að í gögnum málsins komi fram að G-kk-nf Þ. A-kk-nf, forstjóri stefnda, hafi sjálfur talið að hann væri vanhæfur í hæfismáli því sem stefndi hafi rekið gegn stefnanda. Að mati stefnanda sé ljóst að það vanhæfi geti einungis verið tilkomið vegna 6. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi byggir á því að G-kk-nf Þ. A-kk-nf, sem fyrrverandi starfsmaður Landsbankans, eigi lífeyrissparnað í Íslenska lífeyrissjóðnum og hafi þar af leiðandi ekki getað litið hlutlægt á mál stefnanda. Engu að síður hafi starfsmenn stefnda farið með málið og ekki hafi verið skipaður sérstakur setuforstjóri í máli stefnanda. Að mati stefnanda hafi allir starfsmenn stefnda verið vanhæfir til meðferðar málsins með vísan til sjónarmiða um undirmannavanhæfi, sbr. 5. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi telur mikilvægt að hlutlægni stjórnvaldsins sé hafin yfir allan vafa.

Stefnandi byggir enn fremur á því að sá starfsmaður stefnda sem hafi farið með mál hans, Ó-kk-nf E. F-kk-nf, hafi ekki getað fjallað um málið af þeirri hlutlægni sem krafist er skv. 6. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Skýrist það af því að sami starfsmaður hafi einnig farið með þau tvö mál sem tengjast rekstri Íslenska lífeyrissjóðsins og stofnunin hafi sent til frekari meðferðar hjá sérstökum saksóknara.

Stefnandi byggir einnig á því að stefndi hafi ekki kannað á fullnægjandi hátt mögulegt vanhæfi þeirra stjórnarmanna, starfsmanna og ráðgjafa sem að málinu hafi komið. Um 21.000 sjóðfélagar hafi verið í Íslenska lífeyrissjóðnum og telur stefnandi allar líkur á því að einhver þessara aðila eða nánir venslamenn þeirra hafi verið sjóðfélagar. Þannig telur stefnandi verulegar líkur á því að einhverjir viðkomandi aðila hafi ekki getað litið hlutlægt á mál hans. Stefnandi hafi farið fram á það að stefndi upplýsti hann um hvernig staðið hefði verið að könnun á hæfi 14 nafngreindra aðila en ekki hafi verið upplýst um það. Gerir stefnandi kröfu um að gögn verði lögð fyrir dóminn sem upplýsi um þetta atriði. Verði svo ekki gert sé rétt að stefndi beri hallann af því að hafa ekki gætt að hæfisreglum á fullnægjandi hátt.

Stefandi byggir einnig á því að stefndi hafi ítrekað brotið gegn andmælarétti hans samkvæmt stjórnsýslulögum og þar með einnig gegn grundvallarreglunni um réttláta málsmeðferð. Stefnanda hafi verið neitað um aðgang að gögnum málsins þrátt fyrir ítrekaðar óskir þar um. Þannig hafi stefnanda verið fyrirmunað að gæta réttinda sinna á fullnægjandi hátt og setja fram ítarleg og rökstudd andmæli með tilvísan til gagna. Þessu til viðbótar telur stefnandi ljóst að ákvörðun stefnda hafi byggst á málsástæðum og gögnum sem aldrei hafi verið kynnt fyrir stefnanda eða honum gefinn kostur á að tjá sig um. Þetta sjáist glöggt ef borið sé saman bréf stefnda til stefnanda 11. maí 2010 við minnisblað starfsmanns stefnda til stjórnarinnar 12. júlí 2010 og við ákvörðun stefnda þann 3. september 2010.

Stefnandi telur að stefndi hafi í raun verið búinn að taka ákvörðun þegar honum barst bréf stefnda þann 11. maí 2010. Að mati stefnanda var með þessu móti brotið gegn rannsóknar- og andmælareglu og hlutverkabundnum valdmörkum innan stofnunarinnar. Stefnandi telur að þessi mótaða afstaða stefnda komi einnig fram í öðrum gögnum málsins.

Stefnandi byggir einnig á því að stefndi hafi brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga með takmarkaðri gagnaöflun. Þetta komi t.a.m. fram í skorti á því að stefndi kannaði og aflaði sér heildstæðra upplýsinga um starfsferil stefnanda sem verði að telja nauðsynlegt til að meta hæfi á hlutlægan hátt, skv. 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997. Það sama megi segja um áhugaleysi stefnda á því að veita stefnanda fullnægjandi andmælarétt en veruleg tengsl séu á milli andmæla- og rannsóknarreglu.

Að mati stefnanda hafi áherslan við rannsókn málsins einkum miðað að því að finna röksemdir gegn stefnanda úr málum sem stefndi hafi sjálfur beint til meðferðar hjá sérstökum saksóknara og tengist Íslenska lífeyrissjóðnum. Hins vegar hafi ekki farið fram sjálfstæð rannsókn á viðkomandi gögnum, réttmæti þeirra, ferli innan Landsbankans og aðstöðu stefnanda. Stefnandi telur að stefndi hafi í raun ekki framkvæmt sjálfstæða gagnaöflun og rannsókn vegna hæfis stefnanda. Dæmi um skort á hlutlægri rannsókn og fyrir fram mótaðri afstöðu séu umræður í stjórn stefnda sem snúist eingöngu um aðferðir til þess að undirbyggja niðurstöðu sem sé stefnanda í óhag, en ekki að taka upplýsta og réttláta ákvörðun um hæfi hans. Annað dæmi séu þau einhliða gögn sem stjórn stefnda hafi reist ákvörðun sína á, samanber áðurnefnt minnisblað dagsett 12. júlí 2010.

Stefnandi byggir jafnframt á því að stefndi virðist ekki hafa kannað gögn sem sýni fram á vandaða framkvæmd á störfum stjórnar Íslenska lífeyrissjóðsins og skipulagi sjóðsins. Þessu til viðbótar hafi engin tilraun verið gerð til þess að bera saman störf stjórnar Íslenska lífeyrissjóðsins og starfsemi stjórna lífeyrissjóða almennt. Jafnframt telur stefnandi að stefndi geri enga tilraun til að afla ganga eða færa rök fyrir því á hvern hátt starfsferill stefnanda hefði átt að koma í veg fyrir að hann myndi geta gegnt starfi sínu á forsvaranlegan hátt.

Stefnandi byggir einnig á því að heildstætt mat á starfsferli stefnanda eða atvikum málsins hafi ekki gefið tilefni til þeirra aðgerða sem stefndi greip til gagnvart stefnanda. Ákvörðun stefnda hafi því farið í bága við meðalhófsreglu stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar.

Stefnandi kveðst reisa dómkröfur sínar um ógildi stjórnvaldsákvörðunar Fjármálaeftirlitsins á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, einkum 70. og 75. gr.; mannréttindasáttmála Evrópu, einkum 6. gr. hans, sbr. lög um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994; stjórnsýslulögum nr. 37/1993, einkum 3. og 10. til 15. gr. laganna; lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, einkum ákvæði 9., 10., 29., 31., 36 og. 37. gr. laganna og að lokum á ákvæðum laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, einkum 4. mgr. 10. gr. laganna.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi vísar til þess að samkvæmt lögmætisreglu stjórnsýsluréttar verði stjórnvaldsákvarðanir að vera í samræmi við lög og reistar á viðhlítandi lagagrundvelli. Telur hann að hin umdeilda ákvörðun hafi verið reist á lögmætum grundvelli. Ekki sé að finna neina þá annmarka á ákvörðuninni sem leitt geti til ógildingar hennar. Hún hafi verið unnin á eðlilegan og málefnalegan hátt og gætt hafi verið formreglna stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Því telur stefndi að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda.

Stefndi tekur fram að í 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 séu m.a. gerðar þær kröfur til framkvæmdastjóra lífeyrissjóða að menntun, starfsreynsla og starfsferill hans sé með þeim hætti að tryggt sé að hann geti gegnt stöðu sinni á forsvaranlegan hátt. Um hæfi hans að öðru leyti fari samkvæmt 1. mgr. sömu greinar, þar sem kveðið sé á um nánar tilgreind hæfisskilyrði sem stefnandi hafi fullnægt.

Stefndi telur augljóst af orðalagi 6. mgr. 31. gr. að gert sé ráð fyrir því að lagt sé huglægt mat á hvort starfsferill framkvæmdastjóra sé með þeim hætti að forsvaranlegt teljist, ólíkt því mati sem fram fari samkvæmt 1. mgr., sem byggi á hlutrænum grundvelli. Þetta komi skýrlega fram í greinargerð með frumvarpi til laga sem síðar hafi orðið að lögum nr. 56/2000 þar sem ákvæði 6. mgr. 31. gr. hafi verið sett inn í lífeyrissjóðalögin. Þar segi að efnislega sé ákvæðið samhljóða því sem gildi um bankastjóra og sparisjóðsstjóra samkvæmt lögum um viðskiptabanka og sparisjóði. Um sé að ræða svokallaðan „fit and proper-mælikvarða“ sem beitt sé á öllum sviðum fjármagnsmarkaðar og að eðlilegt þætti að gera sömu kröfur í þessum efnum til framkvæmdastjóra lífeyrissjóða og almennt gildi um framkvæmdastjóra annarra fjármálastofnana. Stefndi telur að lögskýringargögn sem fylgdu lögum nr. 113/1996 og lögum nr. 43/1993 beri að sama brunni. Huglægu mati á nefndum mælikvarða sé beitt.

Stefndi kveðst hafa stuðst við þennan mælikvarða við meðferð á máli stefnanda og við ákvörðunartöku í því. Mælikvarðinn sé ekki einhlítur, en í reglum breska fjármálaeftirlitsins (FSA) sé hann útfærður meðal annars með því að miða við eitt eða fleiri af eftirtöldum atriðum:

Hvort viðkomandi einstaklingur hafi verið viðfangsefni rannsóknar eftirlitsaðila eða annarrar eftirlitsstofnunar eða stjórnvalds, eða yfirheyrður í tilefni slíkrar rannsóknar,

• hvort höfðað hafi verið mál á hendur viðkomandi einstaklingi vegna mála sem lúti að brotum á lögum eða að kunnugt sé um rannsókn sem gæti leitt til slíkra aðgerða,

• hvort viðkomandi einstaklingur hafi brotið gegn kröfum eða reglum eftirlitsstjórnavalda,

• hvort réttmætar kvartanir hafi beinst gegn viðkomandi einstaklingi vegna eftirlitsskyldrar starfsemi,

• hvort viðkomandi hafi verið stjórnandi eða aðili að stjórnun fyrirtækis sem orðið hefur ógjaldfært eða gjaldþrota á meðan viðkomandi hafði tengsl við fyrirtækið,

• hvort viðkomandi hafi verið rekinn úr starfi eða honum hafi verið vikið frá eða óskað eftir að hann viki úr starfi eða trúnaðarstöðu sem hann hefur gegnt,

• hvort viðkomandi, eða félag sem hann hefur verið tengdur, hafi sætt rannsókn, verið refsað, hlotið vítur eða rekstur þess stöðvaður af eftirlitsstjórnvaldi eða dómstól,

• hvort viðkomandi einstaklingur hafi verið heiðarlegur og sannsögull í öllum samskiptum sínum við eftirlitsstjórnvöld og hvort hann hafi sýnt vilja til að hlíta kröfum og reglum um eftirlit og fara eftir fyrirmælum laga og reglna.

Stefndi kveður að við málsmeðferðina hafi einnig verið hafðar til hliðsjónar reglur Alþjóðasamtaka eftirlitsaðila á verðbréfamarkaði (IOSCO) varðandi þann skilning sem almennt sé lagður í hugtakið „fit and proper“ á alþjóðlegum fjármálamarkaði. Þá komi jafnframt til skoðunar atriði eins og hvort viðkomandi hafi valdið tjóni með störfum sínum eða með ákvörðunum sem hann hafi átt þátt í, hvort viðkomandi hafi gefið rangar upplýsingar um starfsemi eftirlitsskylds aðila sem hann hafi starfað hjá, hvort viðkomandi hafi gefið Fjármálaeftirlitinu eða öðrum opinberum aðilum rangar eða villandi upplýsingar um sjálfan sig og hvort um geti verið að ræða viðvarandi hagsmunaárekstra í starfi vegna núverandi eða fyrrverandi tengsla viðkomandi við fjármálastofnanir eða aðra viðskiptaaðila.

Stefndi heldur því fram að hið huglæga mat sitt hafi þannig byggst á velþekktum og alþjóðlega viðurkenndum sjónarmiðum sem leggja beri til grundvallar mati af þessu tagi. Stefndi kveður stefnanda ekki hafa náð máli andspænis þessum viðmiðum sem hafi á málefnalegan hátt leitt til ákvörðunar stjórnar stefnda sem hafi verið tilkynnt þann 3. september 2010.

Af þessum sökum mótmælir stefndi málsástæðu stefnanda, þess efnis að ákvörðun stefnda sé ekki reist á lögmætum lagagrundvelli, sem rangri órökstuddri og ósannaðri. Að mati stefnda fari fjarri að óljóst sé hvert sé efni eða takmörk „fit and proper“ mælikvarða, enda vísi löggjafinn til hans í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 56/2000 sem alþekkts mælikvarða á fjármálamarkaði.

Stefndi kveður ákvörðun sína ekki hafa brotið gegn 75. gr. stjórnarskrár um atvinnufrelsi. Þá mótmælir hann sem röngu og órökstuddu að ákvörðun stefnda brjóti gegn stjórnarskrárvörðum réttindum stefnanda um æruvernd og réttláta málsmeðferð.

Stefndi kveður atvinnufrelsi manna tryggt með 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Því frelsi megi þó setja skorður að tveimur skilyrðum uppfylltum, þ.e. að þær skorður séu settar með lögum og að almannahagsmunir krefjist þess. Jafnan hafi verið litið svo á að uppfylla þurfi bæði þessi skilyrði. Það sé almennt viðurkennt að löggjafanum sé heimilt að setja atvinnufrelsi manna slíkar skorður. Kveður hann 31. gr. laga nr. 129/1997 geyma fjölmörg atriði sem lúti að slíkum skorðum er varði hæfisskilyrði manna til setu í stjórnum lífeyrissjóða eða til að gegna þar starfi framkvæmdastjóra og að 6. mgr. 31. gr. sé þar á meðal.

Stefndi vísar til þess að ákvörðun sín hafi varðað hæfi manns til að gegna starfi framkvæmdastjóra í lífeyrissjóði sem taki við skyldubundnum framlögum sjóðfélaga á grundvelli 3. mgr. 1. gr. laga nr. 129/1997. Lífeyrissjóður verkfræðinga sé sjóður sem veiti viðtöku skyldubundnum framlögum tæplega 4 þúsund sjóðfélaga skv. 1. mgr. 20. gr. laganna og varðveiti eignir að upphæð um 33 milljarðar króna, til að standa undir þeim skuldbindingum til greiðslu lífeyris sem sjóðfélagar hafi áunnið sér. Ekki leiki því vafi á að gríðarlega þýðingarmiklir almannahagsmunir krefjist þess að settar séu skorður við möguleikum manns til að gegna stöðu framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins. Allan vafa um hæfi beri að skýra að teknu tilliti til þessara almannahagsmuna.

Stefndi vísar enn fremur til þess að samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 129/1997 beri stjórn lífeyrissjóðs ábyrgð á að starfsemi sjóðsins sé í samræmi við þau lög, reglugerðir settar samkvæmt þeim og samþykktir sjóðsins. Þetta sé áréttað í grein 4.4 í samþykktum Íslenska lífeyrissjóðsins. Í 1. mgr. 29. gr. laganna sé kveðið á um hlutverk og skyldur stjórnarmanna og tekið fram að stjórn lífeyrissjóðs skuli hafa með höndum almennt eftirlit með rekstri, bókhaldi og ráðstöfun eigna sjóðsins.

Stefndi tekur fram að í löggjöf um félög á fjármálamarkaði sé almennt lögð rík áhersla á eftirlitsskyldu stjórnarmanna félaga. Enn fremur sé almennt gerð rík krafa til stjórnarmanna félaga um að þeir hafi þekkingu á þeim rekstri sem félagið sinni og hafi vitneskju um reksturinn og þær ráðstafanir sem miklu skipti í rekstrinum. Stjórnarmönnum sé almennt ekki talið unnt að bera fyrir sig ókunnugleika um rekstur félags eða þá löggjöf og reglur sem um reksturinn gildi til að firra sig ábyrgð. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi setið í stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins í 14 ár tilnefndur af Landsbanka Íslands hf. Þar af hafi hann verið formaður stjórnarinnar í 9 ár, eða allt þar til fjármálaráðherra hafi ákveðið að setja stjórnina af í mars 2009. Hann hafi samtímis verið einn af stjórnendum Landsbanka Íslands hf., sem hafi verið rekstraraðili sjóðsins, og átt sæti í fjárfestingarráði eignastýringarsviðs Landsbankans, sem forstöðumaður einkabankasviðs bankans.

Stefndi bendir á að í umfjöllun um mál stefnanda hafi ítrekað verið fjallað um inntak eftirlitsskyldu stjórnarmanna í forsendum fyrir ákvörðun stefnda, samanber bréf stefnda til stefnanda, dags. 11. maí 2010, minnisblað til stjórnar stefnda, dags. 12. júlí 2010, og ákvörðun stjórnar stefnda, dags. 31. ágúst 2010. Stefndi telur að það, að stefnandi velkist í vafa um í hverju lögfest eftirlitsskylda hans hafi verið fólgin öll þau ár sem hann hafi setið í stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins, eins og stefndi telur að ráða megi af málatilbúnaði hans, styðji réttmæti ákvörðunar stefnda. Stefndi kveðst byggja á þessu sem sjálfstæðri sýknuástæðu.

Stefndi kveðst mótmæla því sem röngu, órökstuddu og ósönnuðu að ákvörðun hans hafi byggst á eigin ásökunum í garð stefnanda. Fyrir liggi sú óumdeilda staðreynd að Íslenski lífeyrissjóðurinn hafi brotið skýr lagafyrirmæli 36. gr. laga nr. 129/1997, sem kveði á um takmarkanir á fjárfestingum lífeyrissjóða. Brotið hafi ekki verið „í tveimur nánar tilgreindum tilvikum“, eins og haldið sé fram í stefnu, heldur hafi verið um að ræða tvö tímabil, þ.e. fyrsta og annan ársfjórðung 2008 eins og nánar greini í ákvörðun stefnda. Því sé hér ekki um það að ræða að stefndi hafi látið geðþótta ráða ásökunum í garð stefnanda. Telur stefndi ljóst að stefnandi hafi ekki sinnt lögbundinni eftirlitsskyldu sinni sem stjórnarformaður lífeyrissjóðs skv. 29. gr. laga nr. 129/1997.

Af hálfu stefnda er því haldið fram að aðfinnslur Umboðsmanns Alþingis í bréfi, dags. 18. júní 2010 við stjórnsýslu fjármálaráðuneytisins hafi ekkert gildi í máli þessu. Þær lúti ekki að þeim málsatvikum í þessu máli sem snúi að ákvörðun um hæfi stefnanda til að gegna starfi framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga.

Stefndi tekur fram að hann geri ekki athugasemd við að lífeyrissjóðir útvisti verkefnum til annarra aðila. Sú staðreynd að rekstrarsamningur Íslenska lífeyrissjóðsins og Landsbankans, dags. 24. september 2003, hafi kveðið á um að bankinn ætti að sjá um skil á skýrslum til opinberra aðila, breyti hins vegar engu um lögákveðna ábyrgð stefnanda sem stjórnarformanns á starfsemi sjóðsins og ráðstöfun eigna hans. Það sé almenn regla í félaga- og fjármálarétti að stjórn félags geti ekki útvistað ábyrgð á þeim skyldum sem á henni hvíli, sbr. t.d. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði og 7. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Þá séu dómafordæmi fyrir því að stjórnendur félags geti ekki komið sér undan ábyrgð með því að fela öðrum að sinna framkvæmd á verkum sem stjórnendur beri ábyrgð á samkvæmt lögum.

Af hálfu stefnda er á það bent að í grein 2.10 í fyrrgreindum rekstrarsamningi sé sérstaklega tekið fram að rekstraraðili skuli láta stjórn sjóðsins í té þær upplýsingar sem hún óski eftir og í því formi sem óskað sé eftir innan þeirra tímamarka sem stjórn sjóðsins ákveði og telja megi eðlilegt. Að mati stefnda hafi stefnandi ekki sinnt eftirlitsskyldu sinni sem stjórnarformaður Íslenska lífeyrissjóðsins þegar hann hafi látið hjá líða að fylgjast með ráðstöfun eigna sjóðsins á árinu 2008.

Stefndi vísar til þess að fjárfestingarheimildir lífeyrissjóða séu ítarlega skilgreindar í 36. gr. laga nr. 129/1997. Í 7. tölul. 1. mgr. 36. gr. segi að lífeyrissjóðum sé heimilt að ávaxta fé sitt í hlutdeildarskírteinum eða hlutum verðbréfasjóða eða fjárfestingarsjóða, en verðbréfasafni að baki skírteinunum eða hlutunum skuli skipt á aðra töluliði þeirrar málsgreinar með tilliti til takmarkana í 2. til 6. mgr. Stefndi kveður ákvæði þetta fela í sér að þegar færðar séu skýrslur um sundurliðun fjárfestinga lífeyrissjóða sé ekki nægjanlegt að tilgreina hlutdeildarskírteini tiltekinna verðbréfa- eða fjárfestingarsjóða sem eign, heldur verði að horfa á undirliggjandi eignir í sjóðunum og sundurliða þær eftir því hvort um sé að ræða ríkisskuldabréf, skuldabréf sveitarfélaga, veðskuldabréf, innlán í bönkum, skuldabréf banka, hlutabréf o.s.frv. Þannig sundurliðað lúti eignasafn lífeyrissjóðsins þeim takmörkunum sem kveðið sé á um í 2. til 6. mgr. 36. gr.

Stefndi tekur fram að í 7. mgr. 36. gr. laganna sé sérstaklega tekið fram að þær takmarkanir sem kveðið sé á um í 3. til 6. mgr. 36. gr. skuli halda á hverjum tíma. Ekki sé því nægjanlegt að eignasafn lífeyrissjóðs sé innan takmarkana þegar skýrslum um sundurliðun fjárfestinga hans sé skilað til Fjármálaeftirlitsins, heldur geri ákvæðið kröfu um að þeir sem beri ábyrgð á eignastýringu sjóðsins hafi viðvarandi eftirlit með því hvernig samsetningu eignanna sé háttað. Liggi slíkar upplýsingar um undirliggjandi eignir verðbréfa- og fjárfestingarsjóða ekki fyrir að jafnaði, telur stefndi að lífeyrissjóðurinn geti ekki staðið undir lagaskyldu sinni að þessu leyti og því ætti honum að vera óheimilt að fjárfesta í slíkum verðbréfasjóðum.

Stefndi telur að hafi staðreyndin verið sú, sem stefnandi haldi fram, að sjóðsstjóri Íslenska lífeyrissjóðsins hafi aðeins haft upplýsingar um stöðu undirliggjandi eigna í sjóðum Landsvaka, þegar skýrslur hafi borist sjóðstjóra frá vörslu- og viðskiptaumsjón Landsbankans eða þegar ábendingar hafi borist honum frá innra eftirliti eignarstýringarsviðs, hafi sjóðsstjóri ekki uppfyllt skyldur sínar samkvæmt lögum. Hafi stefnanda, sem stjórnarformanni lífeyrissjóðsins, verið kunnugt um þetta ástand verði að telja það honum til vanrækslu, sérstaklega í ljósi þess að meirihluti eigna sjóðsins hafi verið vistaður í sjóðum Landsvaka. Hafi honum ekki verið kunnugt um það hafi hann líka orðið ber að því að vanrækja eftirlitskyldu sína.

Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu að „kínamúrar“ milli Landsbanka Íslands, sem rekstraraðila Íslenska lífeyrissjóðsins, og dótturfélags hans, Landsvaka, hafi komið í veg fyrir að stefnandi sem stjórnarformaður lífeyrissjóðsins hafi getað sinnt lögboðinni eftirlitsskyldu sinni. Slíkir „kínamúrar“ geti aldrei komið í veg fyrir ábyrgð stjórnar á ráðstöfun eigna lífeyrissjóðs. Hafi slíkir múrar verið til staðar hafi það verið á ábyrgð stefnanda að sjá til þess að rekstrarsamningi Landsbankans og lífeyrissjóðsins yrði framfylgt með þeim hætti að ekki yrði fjárfest í slíkum verðbréfa- og fjárfestingarsjóðum. Hafi þeir staðið eftirliti fyrir þrifum telur stefndi að fjárfestingar af þessu tagi hafi einfaldlega ekki verið tækur kostur. Það hafi stefnanda sem stjórnarformanni lífeyrissjóðs mátt vera ljóst. Skylda stefnanda til eftirlits með fjárreiðum Íslenska lífeyrissjóðsins hafi verið sérstaklega brýn, enda sé í stefnu að finna viðurkenningu hans á því að honum hafi verið ljósir framangreindir veikleikar í starfsemi sjóðsins. Á honum hafi hvílt frumkvæðisskylda í þessum efnum sem hann hafi brugðist.

Af hálfu stefnda er vísað til þess að í stefnu hafi stefnandi viðurkennt að honum hafi verið kunnugt um brot á 36. gr. laga nr. 129/1997 í þeim skýrslum sem hafi verið sendar stefnda á árinu 2008. Þá sé óumdeilt að stefnandi hafi aldrei andmælt þeirri niðurstöðu stefnda að fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins hafi farið langt út fyrir heimildir 36. gr. laga nr. 129/1997 á fyrri hluta árs 2008, en honum hafi borið að gæta þess að það gerðist ekki.

Stefndi telur að stefnanda hafi mátt vera ljóst hvað hafi falist í útreikningum stefnda, sem hafi verið sendir lífeyrissjóðnum með ósk um skýringar, þann 19. desember 2008. Afrit bréfsins hafi verið sent stefnanda sem þáverandi stjórnarformanni Íslenska lífeyrissjóðsins og í bréfinu hafi verið sérstaklega tekið fram að excel-skjöl með útreikningunum væru send í tölvupósti til framkvæmdastjóra sjóðsins. Stefnandi hafi því að mati stefnda haft öll tök á að kynna sér efni þessara útreikninga frá upphafi hefði hann óskað eftir því og í raun hafi honum borið skylda til að gera það á þeim tíma sem hann hafi gegnt stöðu stjórnarformanns lífeyrissjóðsins. Staðhæfingar stefnanda um að brotin hafi verið færri eða verið í minna mæli en stefndi haldi fram, telur stefndi að skipti engu máli, enda sé óumdeilt að þau liggi fyrir.

Óumdeilt sé að stærstu frávikin frá lögum, sem fram hafi komið í skýrslum um sundurliðun fjárfestinga á fyrstu tveimur ársfjórðungum ársins 2008, hafi varðað fjármálagerninga útgefna af Kaupþingi banka. Stefndi telur að þessi staðreynd hafi ekki getað leynst stefnanda, sem stjórnarformanni Íslenska lífeyrissjóðsins, og átt að gefa honum tilefni til sérstaks aðhalds. Það hafi blasað við að nánast allir hagsmunir lífeyrissjóðsins voru tengdir kaupum á fjármálagerningum frá einum aðila.

Af hálfu stefnda er þeirri málsástæðu stefnanda mótmælt sem rangri, ósannaðri og í raun þýðingarlausri að mikil frávik fjárfestinga Íslenska lífeyrissjóðsins frá takmörkunum 36. gr. laga nr. 129/1997 megi skýra með stærð Kaupþings banka sem útgefanda fjármálagerninga og gengisbreytingum þeirra eigna. Að mati stefnda sé staðreyndin sú að Íslenski lífeyrissjóðurinn hafi brotið gegn 36. gr. laga nr. 129/1997 og á þeim brotum beri stefnandi meðal annarra ábyrgð.

Stefndi vísar til þess að hrein raunávöxtun Íslenska lífeyrissjóðsins hafi verið neikvæð um 31,2% árið 2008 og vísar þar til skýrslu stefnda um fjárhagsstöðu lífeyrissjóða fyrir árið 2008. Samtryggingardeild Íslenska lífeyrissjóðsins hafi tapaði þannig nærri þriðjungi eigna sinna á því ári. Á árinu 2008 hafi vegið meðaltal neikvæðrar raunávöxtunar samtryggingardeilda lífeyrissjóða verið 21,45%. Því hafi tjón samtryggingardeildar Íslenska lífeyrissjóðsins verið langt umfram það meðaltal. Af þessum sökum telur stefndi réttmætt að halda því fram að tjón Íslenska lífeyrissjóðsins hafi verið meira en annarra sjóða við bankahrunið, bæði hvað varði samtryggingardeild og séreignardeildir.

Stefndi telur að það sem skipti máli í þessu sambandi við mat stefnda á hæfi stefnanda sé að tap Íslenska lífeyrissjóðsins hafi augljóslega verið meira en annarra lífeyrissjóða í kjölfar bankahrunsins. Það hafi meðal annars stafað af fjárfestingum umfram lagaheimildir. Telur stefndi að þessar staðhæfingar séu studdar viðhlítandi gögnum. Jafnframt beri ávöxtun Íslenska lífeyrissjóðsins eftir bankahrun þess glöggt merki að mati stefnda, að ávöxtun hans sé með því versta sem þekkist meðal lífeyrissjóða ef litið sé til síðustu fimm ára, bæði hjá samtryggingar- og séreignardeildum. Þessi lélega ávöxtun hafi m.a. stafað af óeðlilega miklum fjárfestingum í fjármálagerningum bankastofnana og eigenda þeirra umfram lagaheimildir, en af þeim fjármálagerningum hafi orðið mest tjón. Allan þann tíma hafi stefnandi setið í stóli formanns stjórnar sjóðsins.

Varðandi svör stefnanda við spurningum á spurningalista stefnda í tengslum hæfismatið tekur stefndi fram að sérstaklega hafi verið vakin athygli á að greinargóðar upplýsingar myndu flýta fyrir hæfismati en að röng eða ófullnægjandi upplýsingagjöf gæti varðað við lög. Í 13. lið spurningalistans hafi verið spurt hvort stjórnandi sætti opinberri rannsókn eða hvort slík rannsókn hefði beinst að stjórnanda eða félagi sem hann hefði haft stjórnunartengsl við svo sem vegna eignarhalds, stjórnarsetu eða stjórnendahlutverks. Í svari stefnanda við þessum lið hafi einfaldlega staðið: Nei.

Stefndi telur að ekki sé unnt að misskilja umrædda spurningu og að það sé hreinn fyrirsláttur hjá stefnanda að bera því við að stefnda hafi verið kunnugt um einhverjar tilteknar upplýsingar og því hafi ekki verið ástæða til að geta þeirra. Í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi sé stefnda veitt heimild til að óska upplýsinga á þann hátt og svo oft sem stefndi telur þörf á. Það liggi í hlutarins eðli að það sé forsenda þessa ákvæðis að þær upplýsingar sem látnar séu af hendi séu réttar og gefnar eftir bestu vitund. Við munnlegan málflutning var tekið fram af hálfu stefnda að þetta atriði hefði ekki vegið þungt við ákvörðunartöku stefnda.

Varðandi athugasemdir stefnanda um málsmeðferð tekur stefndi fram að stefnandi hafi fengið tækifæri til að tjá sig um öll þau atriði sem hafi legið til grundvallar ákvörðun stefnda og mótmælir því sem röngu og órökstuddu að stefnandi hafi ekki fengið tækifæri til þess. Sú aðferð stefnda að upplýsa stefnanda um efnisatriði þeirra gagna sem hafi verið notuð við ákvörðun án þess að veita aðgang að gögnunum sjálfum, hafi verið talin tæk eða leiði að minnsta kosti ekki til ógildingar þeirrar ákvörðunar sem tekin hafi verið. Takmörkun á aðgangi hafi auk þess verið reist á lagafyrirmælum 3. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga og synjun embættis sérstaks saksóknara.

Stefndi bendir á að í ákvörðuninni hafi verið tekið fram að niðurstaðan byggðist á mati á hæfi stefnanda. Niðurstaðan hafi ekki verið reist á því hvort stefnandi bæri hugsanlega refsiábyrgð í þeim málum sem væru til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara, heldur hvort athafnir eða athafnaleysi hans í fyrri störfum fælu í sér slíkar ávirðingar að ekki væri rétt, með tilliti til hagsmuna Lífeyrissjóðs verkfræðinga eða almennings, að hann gegndi stöðu framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins, sbr. 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997. Í bréfi til stefnanda, dags. 11. maí 2010, hafi verið greint með ítarlegum hætti í hverju þær athafnir/athafnaleysi fólust. Af bréfi stefnanda til stefnda, dags. 20. maí 2010, sé ljóst að stefnandi hafi getað nýtt andmælarétt sinn hvað þessi atriði varðar. Aðgangur að umræddum gögnum hafi því ekki verið nauðsynlegur til að koma að andmælum varðandi ákvörðun stefnda.

Af hálfu stefnda er talið að gögn málsins gefi til kynna að Íslenski lífeyrissjóðurinn, þar sem stefnandi hafi gegnt starfi stjórnarformanns, hafi brotið lög er sjóðurinn hafi fjárfest umfram lagaheimildir á fyrri hluta árs 2008 og sjóðfélagar Íslenska lífeyrissjóðsins orðið fyrir verulegu tjóni af þeim sökum. Gögn málins sýni enn fremur ótvírætt að lífeyrissjóðurinn hafi skilað röngum og villandi skýrslum til stefnda sem hafi gefið ranga mynd af samsetningu eigna hans. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi gefið rangar upplýsingar til stefnda um rannsókn á hendur félagi sem hann hafi haft stjórnunartengsl við og að stefnandi hafi samþykkt breytingu á ráðstöfun fjármuna séreignardeildarinnar Líf IV án samráðs við þá sem hafi átt réttindi í sjóðnum. Gögn málsins sýni að þær breytingar hafi verið gerðar á grundvelli villandi upplýsinga til rétthafa og að þær ráðstafanir hafi leitt til umtalsverðs tjóns þeirra. Jafnframt liggi ótvírætt fyrir að stefndi hafi ekki sinnt skyldu sinni til eftirlits með ráðstöfun eigna sjóðsins eins og honum hafi borið samkvæmt lögum.

Með vísan til þessa mótmælir stefndi því sem röngu, órökstuddu og ósönnuðu að ákvörðun hans hafi byggst á málsástæðum sem stefnandi hafi aldrei fengið að tjá sig um og hins vegar á grundvelli gagna sem hann hafi aldrei séð.

Stefndi tekur fram að þegar stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi ákveðið að breyta fjárfestingarstefnu Líf IV í apríl 2007 vegna athugasemda frá innri endurskoðun Landsbankans hafi þrjú ár verið liðin frá setningu laga nr. 70/2004 um breytingu á lögum nr. 129/1997. Í lögunum hafi lífeyrissjóðum verið gefinn aðlögunartími fram til 1. janúar 2006. Stefndi telur það hafa verið alvarlega vanrækslu af hálfu stefnanda að hafa ekki séð til þess að lífeyrissjóðurinn væri í stakk búinn til að mæta þeim kröfum sem gerðar hafi verið með lögum.

Stefndi telur að margt bendi til þess að það hafi verið hagsmunir Landsbankans fremur en sjóðfélaga sem hafi ráðið ferðinni um breytingu á fjárfestingastefnu á Líf IV, eins og ráða megi af svarbréfi stefnanda til stefnda, dags. 20 maí 2010. Þar komi fram að upplýsingakerfið, sem rekstraraðili Íslenska lífeyrissjóðsins hafi notað við eignastýringu ,hafi ekki verið í stakk búið til að annast verkefnið. Þá hafi stefnanda verið kunnugt um að rekstraraðili hefði lengi átt í vandræðum með tölvukerfi þau sem hafi annast eignastýringu og bókhald sjóðsins.

Stefndi telur að í málatilbúnaði sínum rugli stefnandi saman ólíkum hlutum er hann fjalli um að hvergi sé kveðið á um að sjóðfélagar einstakra lífeyrisjóða þurfi að samþykkja sérstaklega fjárfestingarstefnu þeirra. Stefnandi vísi í þessum efnum til samningsforma sem notuð hafi verið hjá Íslenska lífeyrissjóðnum. Þessi samningsform eigi sér samsvörun við iðgjöld vegna skyldutryggingar lífeyrisréttinda sem greidd séu til samtryggingardeilda lífeyrissjóða skv. 2. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og hins vegar við frjálsan séreignarsparnað sem launamönnum er heimilt að gera sérstaka samninga um við vörsluaðila lífeyrissparnaðar skv. 8. gr. sömu laga. Þessi ruglingur telur stefndi að staðfesti að komist hafi verið að hárréttri niðurstöðu um að synja bæri stefnanda um samþykki sem framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs verkfræðinga.

Stefndi telur að engir gallar séu á ákvörðun hans eða málsmeðferð sem leitt geti til þess að ákvörðun hans verði talin ógild eða ógildaleg.

Stefndi tekur fram að þegar forstjóri stefnda hafi byrjað í starfi hjá stefnda hafi hann tekið þá ákvörðun að taka ekki þátt í umfjöllun og meðferð neinna mála sem hafi tengst Landsbanka Íslands á einhvern hátt. Stefnanda hafi verið tilkynnt um það með bréfi, dags. 26. október 2010. Ákvörðun forstjórans kveði stefndi að sé komin til af því að hann hafi starfað um nokkurra ára skeið hjá bankanum og metið það sjálfur sem svo að eðlilegast væri að hann tæki ekki þátt í málum sem tengdust bankanum óháð því hvort hann væri vanhæfur í raun í skilningi stjórnsýslulaga.

Starfsmenn stefnda hafi því að hans mati ekki verið vanhæfir til meðferðar máls stefnanda, skv. 5. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Af athugasemdum við 3. gr. frumvarps þess er varð að stjórnsýslulögum megi ráða að starfsmenn forstjóra stefnda verði samkvæmt 5. tölul. 1. mgr. ákvæðisins eingöngu vanhæfir ef forstjórinn eigi verulegra og persónulegra hagsmuna að gæta í málinu. Það sé ljóst að forstjóri stefnda hafi ekki neinna persónulegra hagsmuna að gæta í máli því sem hér sé til umfjöllunar enda hafi stefnandi ekki gert neinn reka að því að reyna að rökstyðja það. Undirmenn forstjóra stefnda hafi ekki verið vanhæfir til að fjalla um og taka ákvörðun í máli stefnanda.

Þá mótmælir stefndi sem rangri, órökstuddri og ósannaðri þeirri málsástæðu stefnanda, að starfsmaður stefnda hafi verið vanhæfur til að koma að málinu vegna hinnar matskenndu hæfisreglu í 6. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga, á þeim grunni að hann hafi einnig komið að tveimur málum sem tengdust rekstri Íslenska lífeyrissjóðsins og hafi sætt rannsókn hjá sérstökum saksóknara. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að starfsmaður stefnda hafi átt einstaklegra hagsmuna að gæta af úrlausn málsins eða að ómálefnaleg sjónarmið hans hafi haft áhrif á ákvörðun í máli stefnanda. Slík sönnun liggi að mati stefnda ekki fyrir í málinu, enda engum slíkum fyrir að fara.

Þá hafnar stefndi því að það leiði til vanhæfis þó að svo kunni að vera að einhverjir starfsmenn stefnda eða nánir vandamenn þeirra hafi greitt í Íslenska lífeyrissjóðinn. Hvort tveggja sé að ekkert slíkt liggi fyrir og að slíkt varði alls ekki vanhæfi í máli af þessu tagi.

Stefndi mótmælir því að ítrekað hafi verið brotið gegn andmælarétti stefnanda samkvæmt stjórnsýslulögum. Stefnandi hafi fengið öll gögn málsins afhent og hafi verið gefið tækifæri til að tjá sig um þau. Þau gögn sem hafnað hafi verið að afhenda stefnanda hafi verið gögn sem höfðu verið lögð fram í tveimur málum sem þá voru til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara. Forræði þeirra mála hafi ekki verið á hendi stefnda heldur lögregluyfirvalda.

Stefndi tekur enn fremur fram að stefnandi hafi ekki fært fyrir því nein haldbær rök að stefndi hafi í raun verið búinn að taka ákvörðun þegar honum hafi borist bréf stefnda þann 11. maí 2010. Engum slíkum ómálefnalegum sjónarmiðum hafi verið til að dreifa.

Af hálfu stefnda er vísað til þess að samkvæmt 4. mgr. 10. gr. laga nr. 87/1998 geti stefndi krafist þess að viðkomandi láti af störfum, ýmist tímabundið eða til frambúðar, ef stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri eftirlitsskylds aðila uppfyllir ekki hæfisskilyrði þeirra sérlaga sem um starfsemina gilda. Í máli þessu hafi stjórn stefnda komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi ekki uppfyllt hæfisskilyrði laga nr. 129/1997 þar sem starfsferill hans hefði verið með þeim hætti að fyrirséð væri að hann gæti ekki gegnt stöðu sinni á forsvaranlegan hátt. Ekki hafi verið um að ræða atriði sem stefnandi hafi getað bætt úr, svo sem ef t.d. talið hefði verið að menntun hans væri ábótavant. Það hafi því verið ljóst að tímabundin frávikning myndi ekki þjóna neinum tilgangi. Þess vegna telur stefndi að meðalhófs hafi verið gætt. Í ljósi þess að stjórn Lífeyrissjóðs verkfræðinga hafi ráðið stefnanda með fyrirvara um samþykki stefnda og hafi ekki sagt stefnanda upp störfum, heldur kosið að bíða eftir ákvörðun stefnda, þá telur stefndi að engin önnur og vægari úrræði hafi staðið stefnda til boða þegar það hafi legið fyrir að stefnandi hafi ekki verið talinn uppfylla hæfisskilyrðin.

Stefndi telur gögn málsins bera með sér að allt hafi verið gert af hálfu starfsmanna stefnda til að vanda málsmeðferð í málinu. Vinnubrögð starfsmanna stefnda hafi verið í fullu samræmi við viðeigandi lagaheimildir.

Í greinargerð stefnda er í tilefni af áskorun í stefnu um framlagningu tiltekinna gagna tekið fram að stefndi muni ekki leggja þau fram vegna þess að þau séu ekki til. Til þess að geta orðið við áskorun stefnanda telur stefndi að hann hefði þurft að búa gögnin til og samræmist slík gagnaframleiðsla ekki meginreglum réttarfars og eigi sér ekki stoð í 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Um lagarök vísar stefndi til áðurgreindra laga. Þá tekur hann fram að krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Forsendur og niðurstaða

1. Almennt um lagagrundvöll ákvörðunarinnar og sérstakt hæfi starfsmanna stefnda

Í máli þessu er deilt um hvort lagalegir annmarkar hafi verið á ákvörðun stefnda frá 31. ágúst 2010, um hæfi stefnanda samkvæmt 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, þannig að fallast beri á kröfu stefnanda um að hún verði felld úr gildi.

Stefndi fer með eftirlit með starfsemi lífeyrissjóða, sbr. 10. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Í 4. mgr. 10. gr. sömu laga segir að ef stjórnarmenn eða framkvæmdastjórar eftirlitsskyldra aðila uppfylla ekki hæfisskilyrði þeirra sérlaga sem um starfsemi þeirra gilda geti Fjármálaeftirlitið krafist þess að viðkomandi láti af störfum, ýmist tímabundið eða til frambúðar. Ef þessum kröfum er ekki sinnt innan hæfilegra tímamarka er kveðið á um það í greininni að stefndi geti einhliða vikið viðkomandi frá störfum. Ákvörðun stefnda í málinu var reist á þessari lagaheimild, sem veitti stefnda vald til að taka ráðningu stefnanda til athugunar með tilliti til hæfisreglna 31. gr. laga nr. 129/1997, og meta hvort stefnandi fullnægði kröfum ákvæðisins, þ. á m. þeim kröfum sem koma fram í 6. mgr. ákvæðisins. Á þeim tíma sem ákvörðunin var tekin sagði í 6. mgr. 31. gr. laganna, sbr. 5. gr. laga nr. 56/2000, að menntun, starfsreynsla og starfsferill framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs skyldi vera með þeim hætti að tryggt væri að hann gæti gegnt stöðu sinni á forsvaranlegan hátt.

Eins og rakið hefur verið var ákvörðun stefnda reist á því að starfsferill stefnanda hjá Íslenska lífeyrissjóðnum hefði verið með þeim hætti að ekki væri tryggt að hann gæti gegnt starfi framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga á forsvaranlegan hátt. Þar vísaði stefndi til þriggja atriða sem vörðuðu starfsemi Íslenska lífeyrissjóðsins. Fyrsta atriðið laut að skorti á eftirliti með því að fjárfestingar lífeyrissjóðsins á árinu 2008 hefðu verið innan þeirra marka sem kveðið væri á um í 36. gr. laga nr. 129/1997. Annað atriðið varðaði breytingar á fjárfestingarstefnu fyrir lífeyrissparnaðarleiðina Líf IV. Að lokum fann stefndi að því að stefnandi hefði svarað neitandi spurningu nr. 13 á spurningalista stefnda í tengslum við hæfismatið.

Stefnandi telur að forsendur þessara þriggja ávirðinga á hendur honum séu á ýmsan hátt efnislega rangar eða reistar á rangri lagatúlkun eins og nánar er rakið í kafla III hér að framan. Stefnandi telur einnig að ýmsir almennir annmarkar séu á mati stefnda er liggi ákvörðun hans til grundvallar. Þannig telur hann að á það hafi skort að heildstætt mat hafi verið lagt á starfsferil hans. Enn fremur finnur stefnandi að því að stefndi hafi byggt matið á óljósum mælikvarða, svonefndum „fit and proper mælikvarða“, sem ekki liggi fyrir hvaða gildi hafi að íslenskum rétti. Þá telur stefnandi að með ákvörðuninni hafi verið brotið gegn stjórnarskrárvernduðum réttindum hans, sbr. einkum 75. gr. stjórnarskrárinnar sem og 70. gr., 71. gr. og 72. gr. hennar. Þá finnur stefnandi að því að stefndi hafi reist mat sitt á eigin ásökunum í garð stefnanda án þess að þær hafi verið staðfestar af dómstól eða öðrum, óháðum aðila.

Samkvæmt 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 er stefnda falið að meta í hverju tilviki, meðal annars út frá upplýsingum, sem aflað hefur verið eða liggja fyrir um starfsferil viðkomandi, hvort tryggt sé að hann geti gegnt starfi framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs á forsvaranlegan hátt. Við þetta mat er stefndi bundinn af almennum meginreglum stjórnsýsluréttar, þ. á m. reglu þess efnis að matið verði að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum. Í athugasemdum í frumvarpi því er varð að lögum nr. 56/2000 kemur fram að ákvæðið sem þá var lögfest, og varð að umræddri 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997, væri efnislega samhljóða því sem gilti um bankastjóra og sparisjóðsstjóra samkvæmt þágildandi lögum um viðskiptabanka og sparisjóði. Um væri að ræða „svokallaðan „fit and proper-mælikvarða“ sem beitt er á öllum sviðum fjármagnsmarkaðar“. Kom þar fram að eðlilegt þætti að sömu kröfur væru gerðar í þessum efnum til framkvæmdastjóra lífeyrissjóða og almennt giltu um framkvæmdastjóra annarra fjármálastofnana.

Framangreint hæfisskilyrði banka- og sparisjóðsstjóra var fyrst lögfest með 38. gr. laga nr. 43/1993 um viðskiptabanka og sparisjóði. Í athugasemdum í frumvarpi því sem varð að þeim lögum sagði að í þessu ákvæði væri gerð krafa um að starfsferill, óháð menntun eða starfsreynslu, væri með þeim hætti að réttlætanlegt væri að viðkomandi gegndi stöðu bankastjóra eða sparisjóðsstjóra. Ekki væri „unnt að gefa tæmandi talningu á gildissviði ákvæðisins að þessu leyti“. Ákvæðið væri ekki „bundið við að brotið hafi verið gegn lögum eða að viðkomandi hafi hlotið dóm fyrir umrædda háttsemi“. Lægi áherslan á því „hvort ferill viðkomandi eða fyrri störf séu með þeim hætti að rýrt hafi álit hans þannig að ekki sé rétt, með tilliti til hagsmuna stofnunarinnar eða almennings, að hann gegni þessum ábyrgðarstörfum“. Því næst er tekið fram að almennt „yrði að vera um alvarlegar ávirðingar að ræða“.

Þessi ummæli í lögskýringargögnum gefa til kynna að við mat á hæfi framkvæmdastjóra lífeyrisssjóðs geti stefndi reist niðurstöðu sína á einstökum ávirðingum, sem talið er að rýrt hafi álit viðkomandi í þeim mæli að hann geti ekki gengt starfi sínu með forsvaranlegum hætti, óháð því hvort starfsferill hans sé flekklaus að öðru leyti. Þá gefa framangreind ummæli til kynna að stefndi megi líta til almennra mælikvarða sem kenndir eru við „fit and proper“ í erlendum rétti á þessu sviði. Að þessu leyti eru ekki rök til að fallast á málsástæður stefnanda er tengjast þessum atriðum. Eftir sem áður verður að ætla að til að einstök ávirðing geti haft áhrif á hæfi viðkomandi samkvæmt 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 verði hún að vera alvarleg, eins og vikið er að í lögskýringargögnum, og því verði að meta hana heildstætt, þ. á m. út frá þýðingu hennar og hugsanlegum afleiðingum sem og ábyrgð viðkomandi.

Eins og fyrr greinir hefur stefndi lögbundið eftirlit með starfsemi lífeyrissjóða og annarra fjármálastofnana. Dómurinn telur því einsýnt að stefndi geti við mat á hæfi framkvæmdastjóra lífeyrissjóða meðal annars litið til mála sem stefndi hefur haft afskipti af og snerta starfsferil viðkomandi, þó að niðurstaða í þeim málum hafi ekki fengið staðfestingu dómstóls eða annars aðila. Ekki er því hald í röksemdum stefnanda er lúta að þessu atriði.

Starfsemi og rekstur lífeyrissjóða tengist mikilvægum almannahagsmunum auk þess að skipta miklu um fjárhagslega hagsmuni sjóðfélaga til langs tíma. Því er mikilvægt að hlúð sé að ávöxtun iðgjalda í rekstri lífeyrissjóða sem og skyldum og réttindum sjóðfélaga. Löggjafinn hefur metið það svo að til að ná megi þessum markmiðum nægi ekki að setja starfsemi sjóðanna almennan ramma með löggjöf heldur verði einnig að tryggja að þeir sem annist rekstur þeirra séu starfinu vaxnir. Í því efni hefur stefnda meðal annars verið falið að meta hvort verðandi framkvæmdastjórar í lífeyrissjóðum fullnægi þeim lágmarkskröfum sem til þeirra eru gerðar. Við það mat ber stefnda meðal annars að skoða hvort upp hafi komið atvik á starfsferli viðkomandi sem rýri álit hans þannig að telja verði að hann geti ekki gegnt starfinu á forsvaranlegan hátt. Neikvæð niðurstaða stefnda að þessu leyti leiðir til þess að kostir viðkomandi til að nýta aflhæfi sitt skerðast, en það felur í sér skerðingu á atvinnufrelsi hans. Í ljósi þeirra almennu sjónarmiða og markmiða, sem liggja til grundvallar slíkri skerðingu og vísað var til hér að framan, ber hins vegar að fallast á að almannahagsmunir krefjist hennar. Af þessum sökum telur dómurinn ekki efni til að fallast á að mat stefnda, á grundvelli þessa lögbundna hlutverks, brjóti í bága við 75. gr. stjórnarskrárinnar. Þá verður ekki fallist á að það gangi gegn 70. gr., 71. gr. eða 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Eins og rakið hefur verið komst stefndi að þeirri niðurstöðu að ekki væri tryggt að stefnandi gæti gegnt starfinu á forsvaranlegan hátt í ljósi þeirra ávirðinga sem þar koma fram. Í þessu fólst mat á grundvelli fyrirmæla 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997. Útskýrt var í ákvörðuninni á hvaða sjónarmiðum þetta mat var reist með því að þar var gerð grein fyrir þeim ávirðingum sem talið var að rýrðu álit hans svo verulega að hann uppfyllti ekki hæfisskilyrði ákvæðisins. Ekki verður talið að sú skylda hafi hvílt á stefnda að skýra nánar í ákvörðuninni hvernig þessar ávirðingar væru líklegar til að koma í veg fyrir að stefnandi gæti sinnt starfinu.

Stefnandi reisir kröfu sína um ógildingu ákvörðunarinnar meðal annars á reglum II. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um sérstakt hæfi. Óumdeilt er að forstjóri stefnda tók ekki þátt í undirbúningi, meðferð eða úrlausn málsins, en hann vék af fundum stjórnar stefnda þegar það kom til umfjöllunar á þeim vettvangi. Ekki verður þó séð að ákvörðun um hæfi stefnanda til að gegna starfi framkvæmdastjóra í lífeyrissjóði varði sérstaklega hagsmuni forstjóra stefnda, enda þótt matið sé reist á starfsferli stefnanda hjá Íslenska lífeyrissjóðnum. Engu breytir í því efni þó að forstjórinn og sambúðarkona hans séu eða hafi verið sjóðfélagar í þeim lífeyrissjóði. Liggur ekkert fyrir um að aðrir starfsmenn stefnda, sem önnuðust undirbúning ákvörðunarinnar, hafi af þessum sökum eða vegna eigin lífeyrissjóðsaðildar verið vanhæfir til að taka þátt í meðferð málsins á grundvelli 5. tölul. 1. mgr. 3. gr. eða eftir atvikum á grundvelli 6. tölul. sömu málsgreinar stjórnsýslulaga.

Stefnandi telur að einnig hafi verið brotið gegn vanhæfisreglum stjórnsýslulaga með því að sami starfsmaður stefnda hafi farið með málið og hafi fjallað um þau tvö mál sem send hafi verið sérstökum saksóknara og tengjast rekstri Íslenska lífeyrissjóðsins. Almennt hefur ekki verið litið svo á að það valdi vanhæfi starfsmanns þó að hann hafi tekið afstöðu til máls í starfi sínu þar sem reynir á sömu atvik. Ekkert liggur fyrir um að viðkomandi starfsmaður hafi orðið ber að óvild í garð stefnanda við rannsókn stefnda á fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins eða öðrum atriðum er tengjast rekstri hans þannig að unnt sé að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa, sbr. 6. tölul. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga. Þá liggur ekkert fyrir um aðrar aðstæður hafi verið fyrir hendi sem hafi verið fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans, annarra starfsmanna eða stjórnarmanna stefnda í efa með réttu. Samkvæmt framansögðu er ekki efni til að fallast á kröfu stefnanda á framangreindum grundvelli.

Eins og fyrr greinir gerir stefnandi ýmsar efnislegar og lagalegar athugasemdir við þær forsendur sem stefndi reisti ákvörðun sína á. Eins og fram hefur komið byggðist hún á þrenns konar ávirðingum í garð stefnanda. Samkvæmt 60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar eiga dómstólar úrskurðarvald meðal annars um það hvort stjórnvaldsákvörðun stefnda sé reist á réttum og lögmætum forsendum. Í næstu þremur köflum verður vikið að mati dómsins á þessum atriðum.

2. Svar stefnanda við spurningu nr. 13 á spurningalista stefnda

Við munnlegan málflutning kom fram af hálfu stefnda að sú niðurstaða að stefnandi hefði gefið rangar upplýsingar með því að svara spurningu nr. 13 á spurningalista stefnda neitandi, hafi ekki verið ráðandi þáttur við töku hinnar umdeildu ákvörðunar. Þetta verður ekki með ótvíræðum hætti ráðið af ákvörðuninni eða öðrum gögnum málsins. Þá er ekki unnt að útiloka að þessi forsenda hafi haft einhverja þýðingu við heildarmat stefnda á hæfi stefnanda. Því verður hér fjallað um sjónarmið stefnanda er að þessu lúta.

Í spurningu nr. 13 á spurningalista var óskað svara við því hvort viðkomandi sætti „opinberri rannsókn“ eða hvort „slík rannsókn“ hefði „beinst að“ honum eða félagi sem hann hefði „haft stjórnunartengsl við svo sem vegna eignarhalds, stjórnarsetu eða stjórnendahlutverks“. Í ákvörðun stefnda var það talið aðfinnsluvert að stefnandi minntist ekki á þá rannsókn sem þá stóð yfir hjá sérstökum saksóknara á fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk.

Dómurinn telur að skilja eigi spurninguna þannig að óskað sé svara við því hvort stefnandi hafi vitneskju um að við rannsókn sakamáls hafi grunur beinst að því að hann hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi eða hvort, við þess háttar rannsókn, hefðu vaknað grunsemdir um að slík háttsemi hefði átt sér stað hjá félagi, sem hann hafi verið í framangreindum stjórnunartengslum við. Orðalagið að opinber rannsókn hafi „beinst að“ viðkomandi einstaklingi eða félagi rennir hins vegar ekki stoðum undir að stefnandi hafi þurft að gera grein fyrir því að hann hafi, sem stjórnarformaður Íslenska lífeyrissjóðsins, gefið skýrslu hjá sérstökum saksóknara sem vitni í tilefni af rannsókn á því hvort refsiverð háttsemi hefði átt sér stað hjá rekstraraðila sjóðsins. Stefnandi hefur frá öndverðu gert grein fyrir því, meðal annars í bréfi til stefnda 20. maí 2010, að umrædd rannsókn hafi, samkvæmt því sem fram hafi komið við skýrslutökuna, beinst að rekstraraðilanum en ekki lífeyrissjóðnum. Þessu hefur ekki verið hnekkt af hálfu stefnda. Samkvæmt framansögðu er fallist á það með stefnanda að þessi aðfinnsla í ákvörðun stefnda frá 31. ágúst 2010 hafi ekki átt við rök að styðjast.

3. Athugasemdir við breytingu á fjárfestingarstefnu Líf IV

Íslenski lífeyrissjóðurinn var rekinn í aðskildum deildum eftir sparnaðarleiðum. Sparnaðarleiðunum var skipt í Líf I, Líf II, Líf III, Líf IV og Sameign. Eins og fram hefur komið var hin umdeilda ákvörðun meðal annars reist á aðfinnslum er lutu að vinnubrögðum stjórnar Íslenska lífeyrissjóðsins þegar ákveðið var árið 2007 að flytja eignir sparnaðarleiðarinnar Líf IV af innlánsreikningum yfir í verðbréf. Um forsendur þessara athugasemda er vísað til ákvörðunar stefnda sem rakin er í kafla II hér að framan.

Á þeim tíma sem umrædd breyting var gerð á fjárfestingarstefnu sparnaðarleiðarinnar sagði í lögum nr. 129/1997 að í samþykktum lífeyrissjóðs skyldi kveðið á um hvort fé í vörslu sjóðsins væri varðveitt sem ein heild eða í fjárhagslega aðskildum deildum og hvernig fé sjóðsins skyldi ávaxtað, sbr. 6. tölul. 2. mgr. 27. gr. laganna. Þá sagði í 28. gr. laganna, sbr. 3 gr. laga nr. 56/2000, að allar breytingar á samþykktum lífeyrissjóðs skyldu tilkynntar fjármálaráðherra og að þær öðluðust ekki gildi fyrr en ráðherra hefði staðfest að þær fullnægðu ákvæðum laganna og ákvæðum gildandi samþykkta fyrir lífeyrissjóðinn að fenginni umsögn Fjármálaeftirlitsins. Í málinu liggur fyrir bréf fjármálaráðuneytisins 27. júlí 2006, þar sem tilkynnt var um staðfestingu á breytingum á samþykktum Íslenska lífeyrissjóðsins, dags. 30. mars 2006. Með bréfinu fylgdi staðfest eintak af samþykktunum, en þar er í 7. gr. fjallað með almennum hætti um fjárfestingarstefnu sjóðsins og heimild til að skipta honum upp í deildir með mismunandi fjárfestingarstefnu. Efnislega var þar vísað til fyrirmæla 36. gr. laga nr. 129/1997 um fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða auk þess sem mælt var fyrir um heimild stjórnar sjóðsins til að skipta honum upp í deildir.

Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 129/1997 sagði á þessum tíma að stjórn lífeyrissjóðs skyldi móta fjárfestingarstefnu og ávaxta fé sjóðsins með hliðsjón af þeim kjörum sem væru best boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Þá kom þar fram að stjórn lífeyrissjóðs gæti mótað sérstaka fjárfestingarstefnu fyrir hverja deild í deildaskiptum sjóði. Í 2. mgr. 37. gr. laganna var kveðið á um að lífeyrissjóðir skyldu senda upplýsingar um fjárfestingarstefnu sína fyrir komandi ár til stefnda, Fjármálaeftirlitsins, eigi síðar en 1. desember ár hvert. Í málinu liggur fyrir bréf fyrrum framkvæmdastjóra Íslenska lífeyrissjóðsins, dags. 22. maí 2007, ásamt fylgigögnum þar sem stefnda var gerð var grein fyrir þeirri breytingu sem stjórn sjóðsins hafði samþykkt á fjárfestingarstefnu Líf IV. Ekki liggur fyrir að stefndi hafi gert athugasemd við efni þeirrar tilkynningar eða forsendur breytingarinnar.

Þegar litið er til 7. gr. fyrrgreindra samþykkta Íslenska lífeyrissjóðsins er ljóst að breyting á fjárfestingarstefnu fyrir einstaka deild sjóðsins kallaði ekki á breytingu á samþykktum sjóðsins. Ekki verður heldur leitt af fyrirmælum laga nr. 129/1997 að leita hafi þurft staðfestingar fjármálaráðuneytisins á breytingum sem gera varð á samningseyðublöðum í tengslum við breytta fjárfestingarstefnu. Þvert á móti er í 36. gr. laganna miðað við að stjórn lífeyrissjóðs ákveði fjárfestingarstefnu fyrir hverja deild og tilkynni stefnda um hana árlega. Að þessu leyti telur dómurinn að aðfinnsla stefnda, er laut að því að ekki hefði verið leitað staðfestingar fjármálaráðuneytisins í tilefni af fyrirhugaðri breytingu á fjárfestingastefnu fyrir Líf IV, eigi ekki við rök að styðjast.

Með fyrrgreindu bréfi framkvæmdastjóra Íslenska lífeyrissjóðsins til stefnda, dags. 22. maí 2007, fylgdi minnisblað um aðdraganda áðurnefndrar breytingar á fjárfestingarstefnu Líf IV. Þar var enn fremur lýst áformum um kynningu á breytingunni auk þess sem færð voru rök fyrir því að ekki þyrfti að gera „sérstakan viðauka við samninginn um lífeyrissparnað“. Um þetta atriði var vísað til þess að um breytingu væri að ræða „sem leiðir af lögum“ og yrði því að ætla „lífeyrissjóðnum nokkurt svigrúm til að breyta ávöxtunarleið án þess að gera“ slíkan viðauka. Enn fremur var vísað til „almennra sjónarmiða“ og 3. og 10. lið í viðauka við samning um lífeyrissparnað sem og til liðar 1.7 í samþykktum Íslenska lífeyrissjóðsins. Í umræddum 3. lið kom fram að Íslenski lífeyrissjóðurinn ávaxtaði „iðgjald réttahafa í samræmi við ákvæði samnings aðila um lífeyrissparnað eða viðauka við samninginn“. Í lið 10 sagði: „Að öðru leyti vísast í samþykktir Íslenska lífeyrissjóðsins“. Í lið 1.7 í samþykktunum sagði að stjórn lífeyrissjóðsins mótaði fjárfestingarstefnu sjóðsins.

Í málinu liggur einnig fyrir sýnishorn samnings við sjóðfélaga frá því fyrir breytingu á fjárfestingarstefnu Líf IV. Þar var boðið upp á tvo valkosti um ávöxtunarleið, annars vegar að allt iðgjaldið færi á svonefnda Lífsbraut, sem fól í sér að iðgjaldið færðist sjálfkrafa milli ávöxtunarleiða eftir aldri, og hins vegar að viðkomandi veldi sér tiltekna ávöxtunarleið sem hann merkti við. Þar var unnt að merkja við Líf IV og henni lýst þannig: „Lífeyrisbók, verðtryggður innlánsreikningur - 61 árs og eldri.“

Með bréfi framkvæmdastjórans, dags. 22. maí 2007, fylgdi einnig lýsing á hinni breyttu fjárfestingarstefnu eins og stjórnin samþykkti hana. Þar eru færð rök fyrir öryggi þeirrar fjárfestingarleiðar, sem fyrir valinu varð, á grundvelli svonefnds framfallsútreiknings. Samkvæmt lýsingunni fól stefnan í sér að fjárfest yrði að jafnaði 80% í skuldabréfum, að hámarki 100% og að lágmarki 100%, ýmist með ábyrgð ríkissjóðs eða bréfum útgefnum af fjármálastofnunum, sveitarfélögum eða öðrum aðilum, og 20% í innlánum, að hámarki 50% og að lágmarki 0%.

Einnig hefur verið lagt fram í málinu bréf, dags. 21. maí 2007, sem ber með sér að senda átti sjóðfélögum Íslenska lífeyrissjóðsins, en þar er athygli vakin á breytingunni. Þar kemur fram að frá og með 1. júlí 2007 muni fjárfestingarstefna leiðar Líf IV byggjast á „varfærinni skuldabréfaleið“. Einungis yrði fjárfest í innlendum skuldabréfum traustra útgefenda. Áhersla yrði lögð á bréf með stuttum binditíma sem hefðu þann eiginleika að sveiflast lítið í verði. Þá væri heimilt að ávaxta allt að helming eignanna á innlánsreikningum. Markmið fjárfestingarstefnunnar væri að ná jafnri og góðri ávöxtun og væru „hverfandi líkur á neikvæðri nafnávöxtun“. Í bréfinu segir síðan orðrétt: „Fjárfestingastefna Líf IV mun breytast 1. júlí n.k. Það er því engin þörf fyrir þig að aðhafast sérstaklega vegna þessa bréfs. Ef þú hefur hins vegar óskir um að ávaxta lífeyrissparnað þinn áfram á innlánsreikningi stendur þér til boða að flytja hann á Lífeyrisbók Landsbankans. Til þess þarf að gera samning við Landsbankann um lífeyrissparnað á Lífeyrisbók Landsbankans og fylla út beiðni um flutning lífeyrissparnaðarins fyrir 20. júní n.k. Kjósir þú að flytja lífeyrissparnað þinn yfir á lífeyrisbók getur þú gengið frá nýjum samningi og fyllt út flutningsbeiðni í næsta útibúi Landsbankans. Eins getur þú haft samband við okkur og við sendum þér nýtt samningsform og flutningsbeiðni til undirritunar.“ Ekki liggur annað fyrir í málinu en að þetta bréf hafi verið sent á skráð heimili allra sjóðfélaga sem hlut áttu að máli. Breytingin var einnig kynnt á öðrum vettvangi, t.d. í 2. tbl. Fréttabréfs Verðbréfa- og lífeyrisþjónustu Landsbankans, en þar kemur fram að þeir sjóðfélagar sem fylgdu svonefndri Lífsbraut, sem áður er getið, myndu fylgja breyttri fjárfestingarstefnu þegar þeir flyttust yfir í Líf IV. Ef menn kysu hins vegar að hafa sparnað sinn á lífeyrisbók gætu þeir beðið um slíkan flutning þegar þar að kæmi.

Í árlegri tilkynningu Íslenska lífeyrissjóðsins til stefnda fyrir árið 2008 var fjárfestingarstefnu fyrir Líf IV lýst. Af þeirri tilkynningu mátti ráða að sú breyting hafði verið gerð á fjárfestingarstefnu leiðarinnar að nú væri stefnt að því að fjárfesta 10% í erlendum skuldabréfum en á móti var stefnan um fjárfestingar í innlánum lækkuð úr 20% í 10%.

Ekkert liggur fyrir um að stefndi, sem hefur eftirlit með því að starfsemi lífeyrissjóða samrýmist lögum, hafi gert athugasemd við þá framkvæmd, sem lýst var í bréfi framkvæmdastjóra Íslenska lífeyrissjóðsins 22. maí 2007, eða við lýsingu á fjárfestingarstefnu Líf IV fyrir árið 2008. Eins og þegar hefur verið vikið að mæla lög nr. 129/1997 fyrir um að stjórn lífeyrissjóða ákveði fjárfestingarstefnu þeirra, sbr. 1. mgr. 36. gr. laganna, innan þeirra takmarka sem greinin kveður á um. Í 1. mgr. 37. gr. er enn fremur miðað við að fjárfestingarstefna lífeyrissjóða geti tekið breytingum milli ára, en eins og fram hefur komið er þar mælt fyrir um að þeim beri að gera stefnda árlega grein fyrir henni. Í lögunum virðist því ekki miðað við að fjárfestingarstefna mismunandi sparnaðarleiða eigi að vera andlag samninga milli viðkomandi lífeyrissjóðs og sjóðfélaga.

Ljóst er að Íslenski lífeyrissjóðurinn varð að laga fjárfestingarstefnu sparnaðarleiðarinnar Líf IV að fyrirmælum laga nr. 70/2004, er tóku gildi 1. janúar 2006, þar sem lífeyrissjóðnum var ekki lengur heimilt að binda meira en 25% af hreinni eign sjóðsins í innlánum sama banka eða sparisjóðs. Lífeyrissjóðurinn ákvað að bregðast við þessu, ekki með því að hafa eignirnar inni á innlánsreikningum hjá a.m.k. fjórum mismunandi innlánsstofnunum, heldur með fyrrgreindri skuldabréfaleið. Ekki verður séð að lög hafi sett skorður við því að unnt væri að bregðast við þeim aðstæðum sem uppi voru með því að taka upp þessa nýju fjárfestingarstefnu að því tilskildu að hún væri reist á viðhlítandi mati á áhættu og þess gætt að við ávöxtun réttindanna væri fylgt fyrirmælum 36. gr. laga nr. 129/1997 og eftir atvikum öðrum lagafyrirmælum.

Í ákvörðun stefnda er talið að það séu ekki fullnægjandi rök fyrir því „standa ekki við þá samninga sem gerðir höfðu verið við sjóðfélaga“ að upplýsingakerfi Landsbankans hafi ekki ráðið við að halda utan um skiptingu innlána Líf IV hjá mörgum innlánsstofnunum. Þar er vísað til þess að langur aðlögunartími hafi verið gefinn til að laga fjárfestingarstefnuna að fyrrgreindri lagabreytingu. Samkvæmt þessari athugasemd virðist stjórn stefnda telja að í ljósi ákvæða á samningseyðublöðum, sem sjóðfélagar höfðu fyllt út og áður er lýst, hafi átt að halda áfram að leggja réttindin inn á innlánsreikninga og dreifa þeim á fleiri innlánsstofnanir þannig að þau færu hvergi yfir 25% af hreinni eign sjóðfélaga í Líf IV eða flytja réttindin inn á lífeyrisbók í viðskiptabanka, en ekki að fara fyrrgreinda skuldabréfaleið.

Eins og að framan greinir telur dómurinn að þessi ályktun verði ekki leidd af fyrirmælum laga nr. 129/1997. Þá hafa að mati dómsins ekki verið færð viðhlítandi rök fyrir því af hálfu stefnda að með þessum aðgerðum lífeyrissjóðsins hafi lífeyrissjóðurinn ekki staðið við samninga sem gerðir höfðu verið við sjóðfélaga. Því til stuðnings er áréttað að lög nr. 129/1997 mæla fyrir um að stjórn lífeyrissjóða ákveði fjárfestingarstefnu þeirra, en að hún þurfi ekki að vera andlag samninga milli viðkomandi lífeyrissjóðs og sjóðfélaga. Þá er til þess að líta að umrædd breyting var kynnt fyrir sjóðfélögum áður en hún tók gildi og þeim bent á að unnt væri að halda áfram að ráðstafa iðgjöldum inn á reikning hjá Landsbankanum í stað þess að fara hina nýju leið. Veldu sjóðfélagar síðari kostinn varð að færa réttindin frá Íslenska lífeyrissjóðnum. Sjóðfélögum var því gefinn kostur á að velja hvort réttindi þeirra yrðu ávöxtuð samkvæmt þessari nýju leið eða hvort þau skyldu lögð inn á innlánsreikning eins og verið hafði. Því virðist hafa verið leitað samþykkis sjóðfélaga fyrir hinni breyttu stefnu þó að aðeins hafi verið ætlast til að þeir brygðust við ef þeir vildu halda áfram að ávaxta réttindi sín á innlánsreikningi.

Eins og fram hefur komið var umrædd breyting á fjárfestingarstefnu Líf IV kærð til sérstaks saksóknara. Samkvæmt því sem fram hefur komið í máli þessu voru hvorki stefnandi né aðrir stjórnarmenn eða starfsmenn Íslenska lífeyrissjóðsins kallaðir til skýrslutöku í tilefni af rannsókn málsins. Rannsókninni var hætt 5. apríl sl.

4. Athugasemdir um fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk

Ákvörðun stefnda var jafnframt reist á því að fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins hefðu farið „langt út fyrri heimildir 36. gr. laga nr. 129/1997 á fyrri hluta árs 2008“, eins og segir í niðurstöðukafla ákvörðunarinnar, og að stjórn sjóðsins hefði vanrækt að hafa eftirlit með þessum fjárfestingum. Um þessi frávik er í ákvörðuninni nánar vísað til kafla III i) í henni. Þar var því haldið fram að fjárfestingar umfram lagaheimildir hafi numið þremur milljörðum króna 31. mars 2008, eða um 10% af eignum sjóðsins, og um tveimur milljörðum króna 30. júní 2008. Í ákvörðuninni eru ekki veittar nánari tölulegar upplýsingar um þessar fjárfestingar lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk. Rétt er að rekja hér í stórum dráttum lagalegar forsendur þessara athugasemda og þær upplýsingar sem lagðar hafa verið fyrir dóminn er lúta að þessum þætti málsins.

Í 36. gr. laga nr. 129/1997 er mælt fyrir um með hvaða hætti lífeyrissjóði er heimilt að ávaxta fé sitt. Þar er í 7. tölul. 1. mgr. greinarinnar meðal annars veitt heimild til að ávaxta fé lífeyrissjóðs með kaupum á hlutdeildarskírteinum eða hlutum í verðbréfasjóðum eða fjárfestingasjóðum. Í þeim tilvikum er þó áskilið að verbréfasafnið, sem liggi þar að baki, sé skipt á aðra töluliði málsgreinarinnar með tilliti til takmarkana í 2. til 6. mgr. ákvæðisins. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins er sú almenna regla sett að verðbréf, sem lífeyrissjóði er heimilt að fjárfesta í, hafi skráð kaup- og sölugengi á skipulegum markaði. Í 3. mgr. ákvæðisins er þó veitt heimild til að fjárfesta fyrir allt að 10% af hreinni eign sjóðsins í nánar tilgreindum verðbréfum sem ekki eru skráð á skipulegum markaði, en ákveðin skilyrði sett fyrir slíkum fjárfestingum. Í 5. mgr. ákvæðisins er enn fremur sett ákveðið hámark á fjárfestingar lífeyrissjóða í verðbréfum sem eru útgefin af sama aðila eða aðilum sem tilheyra sömu samstæðunni. Slíkar fjárfestingar mega ekki vera meira en 10% af hreinni eign sjóðsins, nema um sé að ræða verðbréf samkvæmt 9. tölul. 1. mgr., sem eru önnur verðbréf en þau sem tilgreind eru í öðrum töluliðum málsgreinarinnar, en fjárfestingar í slíkum verðbréfum sama aðila mega ekki vera meiri en 5% af hreinni eign sjóðsins. Samkvæmt 7. mgr. 36. gr. er með hreinni eign átt við eign lífeyrissjóðs til greiðslu lífeyris samkvæmt síðasta uppgjöri sem hefur verið kannað eða endurskoðað af endurskoðanda.

Fyrir liggur að Íslenski lífeyrissjóðurinn gerði rekstrarsamning við Landsbankann, dags. 24. september 2003, þar sem sá síðarnefndi tók að sér daglegan rekstur sjóðsins, meðal annars fjárfestingu og ávöxtun eigna sjóðsins. Meðal verkefna bankans var að annast miðlun upplýsinga til opinberra aðila lögum samkvæmt. Samkvæmt grein 2.10 í samningnum var rekstraraðila skylt að gera stjórn sjóðsins reglulega grein fyrir stöðu hans og leggja fyrir hana þær upplýsingar sem henni voru nauðsynlegar til að fylgjast náið með fjárfestingum sjóðsins og þróun þeirra. Endurskoðunardeild rekstraraðila var enn fremur falið að annast innra eftirlit með rekstri sjóðsins, sbr. grein 2.14.

Af gögnum málsins má ráða að ársfjórðungslega hafi verið teknar saman skýrslur um sundurliðun fjárfestinga Íslenska lífeyrissjóðsins og þeim skilað til stefnda til athugunar. Þessar skýrslur voru unnar af starfsmönnum rekstraraðila sjóðsins.

Með bréfi stefnda 10. mars 2008, sem sent var stefnanda, var tilkynnt að stefndi hefði lokið við að fara yfir sundurliðun á fjárfestingum sjóðsins á fjórða ársfjórðungi 2007. Efni bréfsins gefur til kynna að skýrslan taki mið af stöðu fjárfestinga sjóðsins í árslok það ár. Í bréfinu er bent á að við fyrstu athugun virtist sem fjárfestingar í óskráðum bréfum í öllum deildum sjóðsins væru þá yfir leyfilegum mörkum. Samkvæmt bréfinu hafi þessar fjárfestingar verið mest 17% en minnst 12% af hreinni eign sjóðsins en eins og fram hefur komið máttu þær ekki vera meiri en 10% af hreinni eign hans. Óskað var eftir því að skýringar yrðu veittar á því að sjóðurinn virtist hafa farið fram úr þessum heimildum og til hvaða aðgerða yrði gripið til að koma fjárfestingunum í löglegt horf með tilliti til hagsmuna sjóðfélaga.

Með bréfi framkvæmdastjóra og sjóðstjóra Íslenska lífeyrissjóðsins, dags. 27. mars 2008, til stefnda var sú skýring gefin á framangreindum fjárfestingum í óskráðum bréfum umfram leyfileg mörk að sjóðurinn hefði stækkað mjög ört undanfarin ár og misseri. Hefðu eignir sjóðsins á árinu 2007 aukist um 32%. Þetta hefði valdið nokkrum vandkvæðum við stýringu fjárfestinga þar sem lögboðin mörk í einstökum flokkum tækju mið af eignum sjóðsins 31. desember 2006. Því hefði verið erfitt að halda einstökum eignaflokkum innan lögboðinna marka. Til að bæta úr þessu yrði gerð áætlun um að framkvæma kannað uppgjör ársfjórðungslega til viðbótar við endurskoðað uppgjör. Því til viðbótar yrði farið í viðræður við Landsvaka, sem væri rekstraraðili þeirra sjóða sem stór hluti eigna lífeyrissjóðsins væri fjárfestur í, um möguleika á því að draga úr vægi óskráðra bréfa í þeim verðbréfa- og fjárfestingasjóðum Landsvaka sem lífeyrissjóðurinn fjárfesti í. Áhersla yrði lögð á að ná þessu hlutfalli niður fyrir 10% hámark helst fyrir 31. mars nk.

Í málinu liggur einnig fyrir bréf stefnda 26. ágúst 2008 um athugun stofnunarinnar á fjárfestingum sjóðsins vegna annars ársfjórðungs 2008. Bréfið ber með sér að þar er miðað við stöðu fjárfestinga hans 30. júní 2008. Bent var á að fjárfestingar sameignardeildar, Líf II og Líf III í óskráðum verðbréfum virtust á þessu tímamarki vera yfir fyrrgreindu 10% hámarki. Í bréfi framkvæmdastjóra lífeyrissjóðsins 5. september 2008 var þetta rakið til tilfallandi hækkunar á hlutfalli óskráðra eigna í fjárfestinga- og verðbréfasjóðum sem lífeyrissjóðurinn fjárfesti í. Þá hefðu deildir sjóðsins vaxið mjög hratt og óskráðar fjárfestingar hækkað vegna gengisáhrifa á sama tíma og aðrar skráðar eignir hefðu lækkað. Þá var í bréfinu lýst aðgerðum sem gripið yrði til svo hlutfallið kæmist í lögmætt horf.

Gögn málsins bera með sér að stefndi hafi tekið þessi atriði til nánari athugunar í nóvember 2008. Stefndi gerði grein fyrir þeirri athugun í bréfi til NBI hf., dags. 9. desember 2008, en bankinn hafði þá tekið við starfsemi Landsbanka Íslands hf. sem rekstraraðili Íslenska lífeyrissjóðsins og nokkurra annarra lífeyrissjóða. Þar var tekið fram að við endurútreikning á skýrslum um stöðu fjárfestinga þessara sjóða 31. mars og 30. júní 2008 hefðu komið í ljós umtalsverð frávik frá innsendum skýrslum Landsbankans. Var því haldið fram að um væri að ræða víðtæk og kerfisbundin frávik frá leyfilegum mörkum 36. gr. laga nr. 129/1997. Sagði í bréfinu að svo virtist sem þessi frávik tengdust í nær öllum tilvikum „verðbréfum fáeinna fyrirtækja, það er Landsbankans sjálfs og eignarhaldsfélags hans, Samson, svo og Kaupþingi, Baugi, Högum og FL Group“. Óskaði stefndi eftir sjónarmiðum bankans um þessi atriði.

Með tölvuskeyti 19. desember 2008 virðast útreikningar að baki þessari niðurstöðu stefnda hafa verið sendir framkvæmdastjóra Íslenska lífeyrissjóðsins. Í framhaldinu urðu nokkur bréfaskipti milli NBI hf., stefnda og Íslenska lífeyrissjóðsins. Af hálfu bankans kom fram sú skýring á misræmi milli skýrslna að kerfisvilla hefði verið í excel-forriti sem notað hefði verið við að vinna skýrslur til stefnda. Þessi villa hefði valdið því að hlutabréfaeign í undirliggjandi sjóðum, sem lífeyrissjóðirnir fjárfestu í, hefði ekki verið tekin með í samtölu eigna gagnvart einstökum útgefendum. Einnig voru gerðar athugasemdir við hlutfall fjárfestinga í óskráðum bréfum samkvæmt útreikningi stefnda. Kom fram af hálfu bankans að þegar hefði verið gripið til aðgerða og til þess að leiðrétta vinnubrögð og ferla við gerð skýrslna til stefnda.

Í bréfi Íslenska lífeyrissjóðsins 9. janúar 2009 til stefnda, sem liggur fyrir í málinu, voru settar fram leiðréttar tölur um hlutfall fjárfestinga umfram leyfileg mörk. Bent var á að í útreikningum stefnda hefði einungis verið tekið tillit til hreinnar verðbréfaeignar í sjóðunum sjálfum auk eigna í undirliggjandi sjóðum. Í útreikningum bankans, sem lífeyrissjóðurinn virðist byggja á í bréfinu, væri hins vegar tekið tillit til „afleiðusamninga og skulda undirliggjandi sjóða, t.a.m. óuppgerðum viðskiptum og ógreiddri umsýslu sjóðanna, hvort sem um er að ræða beinar skuldir lífeyrissjóðsins sjálfs eða þegar horft er í gegnum undirliggjandi sjóði“. Því væru forsendur útreikninga bankans og stefnda ekki þær sömu og var talið að það skýrði mismunandi niðurstöðu.

Upplýsingar úr upphaflegum skýrslum Íslenska lífeyrissjóðsins til stefnda um fjárfestingar sjóðsins umfram leyfileg mörk liggja fyrir í gögnum málsins, einkum dskj. nr. 85, sem er samantekt á þessum tölum. Úttekt stefnda, sem fylgdi bréfi stofnunarinnar 9. desember 2008 til NBI hf., liggur einnig fyrir í málinu. Samkvæmt þessum gögnum var hlutfall fjárfestinga einstakra deilda Íslenska lífeyrissjóðsins 31. mars 2008 og 30. júní 2008 af hreinni eign sömu deilda miðað við stöðu þeirra 31. desember 2007 og 31. mars 2008 sem hér segir:

Líf I

Líf II

Líf III

Líf IV

Samtryggingarsjóður

Samkvæmt ársreikningi 2007 og könnuðum uppgjörum endurskoðenda 31. mars 2008 var hrein eign Lífs I 31. desember 2007 11.664.800.436 krónur, en staða deilda sjóðsins 31. mars 2008 var metin út frá því uppgjöri. Hrein eign sömu deildar var 12.417.569.831 króna 31. mars 2008, en mat á stöðu deilda sjóðsins 30. júní 2008 tók mið af því uppgjöri. Hrein eign Lífs II var 7.488.081.897 krónur 31. desember 2007 en 7.776.751.431 króna 31. mars 2008. Hrein eign Lífs III var 5.197.014.354 krónur 31. desember 2007 en 5.379.720.164 krónur 31. mars 2008. Hrein eign Lífs IV var 2.973.377.724 krónur 31. desember 2007 og 3.139.261.419 krónur 31. mars 2008. Að lokum var hrein eign sameignardeildar lífeyrissjóðsins 2.421.865.497 krónur 31. desember 2007 en 2.574.699.943 krónur 31. mars 2008.

Af hálfu stefnanda virðist á því byggt í stefnu að leiðréttar skýrslur um fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk séu réttar. Verður að ætla að staðhæfingar hans um umfang þeirra séu reistar á þeim forsendum, en hann heldur því fram að í heild hafi þessar umframfjárfestingar numið 2,1 milljarði króna 31. mars 2008, sem hafi verið 7% af hreinni eign sjóðsins 31. desember 2007, og 332 milljónir króna 30. júní 2008 eða 1,12% af hreinni eign sjóðsins miðað við síðasta kannaða uppgjör hans 31. mars 2008. Í málatilbúnaði stefnda hefur þessu ekki verið mótmælt, en fram kemur í greinargerð hans að sjónarmið stefnanda, um að brotin hafi verið færri og ekki eins umfangsmikil og stefndi hafi haldið fram, skipti engu máli, enda sé óumdeilt að þau liggi fyrir. Eins og fyrr greinir var á því byggt í ákvörðun stefnda að umframfjárfestingarnar hafi numið 3 milljörðum króna 31. mars 2008 og um 2 milljörðum króna þann 30. júní 2008. Þegar sú ákvörðun var tekin lágu hinar leiðréttu skýrslur fyrir stefnda án þess að séð verði að afstaða hafi verið tekin til þeirra upplýsinga sem þar komu fram.

Ljóst er af því sem að framan er rakið að fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðsins í einstökum útgefendum á fyrri hluta ársins 2008 fóru yfir leyfileg mörk samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997. Þó að tekið sé mið af leiðréttum skýrslum um fjárfestingar þessar má fallast á með stefnda að 31. mars 2008 hafi fjárfestingar sjóðsins í Kaupþingi farið „langt út fyrir“ heimildir 36. gr. laga nr. 129/1997 í öllum deildum sjóðsins, sem og fjárfestingar í Baugi og Samson fyrir Líf III og í Baugi, Samson og FL-Group fyrir Líf IV. ﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽ll munur er fram þau nema rið verulega umfram þau voru fimm Hins vegar blasir nokkuð ólík mynd við þegar fjárfestingar umfram leyfileg mörk 30. júní 2008 eru skoðaðar eftir því hvort útreikningar stefnda frá 9. desember 2008 eða leiðréttar skýrslur frá Íslenska lífeyrissjóðnum eru lagðar til grundvallar. Ekki verður séð að samkvæmt leiðréttum skýrslum sjóðsins hafi hann farið „langt út fyrir“ lögbundnar heimildir í fjárfestingum sínum í einstökum útgefendum 30. júní 2008, nema ef til vill í fjárfestingum í Samson fyrir Líf IV. Samkvæmt útreikningum stefnda 9. desember 2008 virðast fjárfestingar lífeyrissjóðsins 30. júní 2008 hins vegar hafa verið verulega yfir þessum mörkum, t.d. í Landsbanka, Baugi og Samson fyrir Líf III, í Landsbanka og Samson fyrir Líf IV og í Baugi fyrir samtryggingarsjóðinn. Þegar litið er til fjárfestinga sjóðsins í óskráðum bréfum er enn fremur ljóst að mikill munur er á niðurstöðu útreiknings stefnda frá 9. desember 2008 og leiðréttum skýrslum af hálfu Íslenska lífeyrissjóðsins, hvort sem tekið er mið af stöðunni 31. mars 2008 eða 30. júní sama ár. Samkvæmt leiðréttu útreikningunum voru þær í öllum tilvikum undir leyfilegum mörkum en ávallt yfir þeim samkvæmt útreikningum stefnda, og þá jafnan verulega yfir þeim.

Hvað sem líður þessum mun á framlögðum útreikningum á fjárfestingum lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk telur dómurinn að sú ályktun stefnda sé rétt að þess hafi ekki verið nægjanlega gætt við rekstur sjóðsins á fyrri hluta ársins 2008 að fjárfestingar hans hverju sinni samrýmdust þeim mörkum sem koma fram í 36. gr. laga nr. 129/1997. Eins og stefndi vísar til í ákvörðun sinni hvíldi sú skylda á stjórn lífeyrissjóðsins að hafa eftirlit með því að ráðstöfun eigna sjóðsins samrýmdist fyrrgreindum lagafyrirmælum, sbr. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 129/1997. Samningur sjóðsins við Landsbanka Íslands hf. breytti engu um ábyrgð stjórnarinnar á því að þessu eftirliti væri sinnt. Samkvæmt grein 2.10 í rekstrarsamningi þessara aðila 24. september 2003 gat stjórn sjóðsins krafist þess að fá þær upplýsingar frá bankanum sem þörf var á, auk þess sem honum bar að gera stjórninni reglulega grein fyrir stöðu sjóðsins og leggja fyrir hana þær upplýsingar sem voru nauðsynlegar til að „fylgjast náið með fjárfestingum sjóðsins og þróun þeirra“. Svonefndir „kínamúrar“ virðast því ekki hafa átt að koma í veg fyrir að stjórnin fengi nauðsynlegar upplýsingar til að fylgjast með því að fjárfestingar sjóðsins væru innan leyfilegra marka. Þá verður ekki fram hjá því litið að samkvæmt endurskoðunarskýrslu ytri endurskoðanda 12. apríl 2007 fyrir rekstrarárið 2006 og 31. mars 2008 fyrir rekstrarárið 2007 voru gerðar athugasemdir við að fjárfestingar sjóðsins bæði rekstrarárin hefðu að ýmsu leyti farið fram úr leyfilegum mörkum samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997. Áréttað var í báðum skýrslunum að nauðsynlegt væri að eftirlitskerfi sjóðsins og sjóðstjóri fylgdust náið með þessum viðmiðunum og að brugðist yrði hratt við þegar sjóðurinn færi yfir þessi mörk. Þó var tekið fram að erfitt gæti verið fyrir lífeyrissjóð sem „vex svo hratt“ að gæta þess að vera innan leyfilegra takmarka. Einnig var gerð athugasemd við fjárfestingar sjóðsins umfram leyfileg mörk í skýrslu innri endurskoðunar Landsbanka Íslands hf. frá mars 2008 fyrir rekstrarárið 2007. Af framlögðum fundargerðum stjórnar Íslenska lífeyrissjóðsins verður ekki séð að fjallað hafi verið sérstaklega um fjárfestingar sjóðsins umfram leyfileg mörk, eða hvernig koma mætti í veg fyrir þær, fyrr en í byrjun árs 2009, þegar gerð var grein fyrir bréfi stefnda 9. desember 2008. Þegar á framangreint er litið virðist sem stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi brugðist fyrrgreindri eftirlitsskyldu sinni með fjárfestingum sjóðsins á fyrri hluta ársins 2008, eins og lagt er til grundvallar í hinni umdeildu ákvörðun stefnda.

Tilgangur þess að setja fjárfestingarstefnu lífeyrissjóða ákveðin mörk samkvæmt 36. gr. sömu laga er að stuðla að því að lífeyrissjóðir nái sem bestri ávöxtun á fé sjóðfélaga sinna og að áhættunni sé dreift með eðlilegum hætti. Í því ljósi verður almennt að telja mikilvægt að lífeyrissjóðir haldi sig innan þeirra marka sem kveðið er á um í 36. gr. laganna og að stjórnir þeirra sjái til þess að fylgst sé með því að fjárfestingar þeirra séu á hverjum tíma í samræmi við þessi lagafyrirmæli. Leggja verður þann skilning í málatilbúnað stefnda að jafnvel þó að upplýsingar úr leiðréttum skýrslum lífeyrissjóðsins um fjárfestingar hans á fyrri hluta ársins 2008 séu lagðar til grundvallar liggi fyrir að vanræksla stjórnar sjóðsins við að hafa eftirlit með því að fjárfestingar hans færu ekki yfir leyfileg mörk hafi verið svo alvarleg að unnt hafi verið að líta til þess við mat á almennu hæfi stefnanda. Dómurinn telur í sjálfu sér ekki ástæðu til að draga í efa að sú afstaða stefnda sé reist á lögmætum forsendum.

5. Málsmeðferð við töku ákvörðunarinnar

Stefnandi byggir enn fremur á því að stefndi hafi brotið gegn málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttar við undirbúning ákvörðunarinnar, eins og rakið er í kafla III.1 hér að framan. Þegar hefur verið vikið að málsástæðum hans er lúta að hæfi einstakra starfsmanna og stjórnarmanna stefnda, sbr. umfjöllun í kafla IV.1. Að öðru leyti vísar stefnandi til þess að við meðferð málsins hafi stefndi virt andmælarétt hans samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að vettugi, einkum þar sem hann hafi ekki fengið aðgang að gögnum málsins og því verið fyrirmunað að gæta réttinda sinna á fullnægjandi hátt. Einnig telur stefnandi að í raun hafi verið búið að taka ákvörðun í málinu áður en stefnandi fékk í hendur andmælabréfið, dags. 11. maí 2010. Enn fremur hafi rannsókn málsins af hálfu stefnda verið ófullnægjandi og ekki uppfyllt þá kröfu sem komi fram í 10. gr. stjórnsýslulaga.

Í málinu liggur fyrir að stjórn stefnda tók ákvörðun 31. ágúst 2010 sem um er deilt í málinu að loknum undirbúningi starfsmanna stefnda. Ekki liggur annað fyrir en að stjórnin hafi tekið sjálfstæða afstöðu til þeirra ávirðinga, sem höfðu verið reifaðar í bréfi stefnda 11. maí 2010, og metið þýðingu þeirra í ljósi hæfisreglu 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997, meðal annars að teknu tilliti til andmæla stefnanda. Því er ósannað að búið hafi verið að taka endanlega afstöðu í málinu áður en stefnanda hafði gefist færi á að tjá sig um efni þess og málið gat talist upplýst.

Eins og fram hefur komið leitaði stefnandi eftir því með bréfi til stefnda 27. maí 2010 að fá aðgang að öllum þeim gögnum sem að mati stefnda gæfu tilefni til að draga hæfi hans í efa vegna setu hans í stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins. Þar var bent á að stefnandi hefði takmarkaðan aðgang að gögnum er varði lífeyrissjóðinn, en nauðsynlegt væri að hann fengi aðgang að umbeðnum gögnum til þess að hann gæti komið á framfæri sjónarmiðum sínum á fullnægjandi hátt. Þessu erindi var svarað með bréfi stefnda 25. júní 2010. Þar var stefnda ekki talið heimilt að afhenda gögnin með vísan til 3. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þessi afstaða var áréttuð með bréfi stefnda 9. júlí 2010.

Ákvörðun stjórnar stefnda 31. ágúst 2010, sem var tilkynnt stefnanda með bréfi 3. september 2010, var ákvörðun um rétt og skyldu hans í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi átti því sem aðili að málinu að njóta þeirra réttinda við meðferð málsins sem ákvæði laganna kveða á um. Samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga á aðili máls rétt á því að kynna sér skjöl og önnur gögn er málið varða. Tilgangur þessa er að tryggja að viðkomandi geti tjáð sig með fullnægjandi hætti um málið áður en ákvörðun er tekin í því, sbr. andmælareglu 13. gr. sömu laga. Mælt er fyrir um ákveðnar undantekningar frá aðgangi aðila að gögnum máls í stjórnsýslulögum. Eigi þær við og sé þeim beitt getur það leitt til takmörkunar á andmælarétti hans, sbr. 13. gr. laganna. Þannig segir meðal annars í 3. mgr. 15. gr. laganna, sbr. 234. gr. laga nr. 88/2008, að ákvæði greinarinnar taki ekki til rannsóknar sakamáls eða meðferðar þess að öðru leyti. Þó geti sakborningur og brotaþoli krafist þess að fá að kynna sér gögn málsins eftir að það hefur verið fellt niður eða því lokið með öðrum hætti, eins og þar kemur fram.

Áður er rakið að stefnanda hafi verið gefinn kostur á að tjá sig um þau atriði sem rakin voru í bréfi stefnda, dags. 11. maí 2010. Stefndi byggir á því að með bréfi þessu hafi kröfu 13. gr. stjórnsýslulaga verið fullnægt, enda hafi þar verið fjallað með ítarlegum hættu um þær ávirðingar sem talið var að leiddu til þess að draga mætti almennt hæfi stefnanda samkvæmt 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 í efa. Á það má fallast að bréf þetta hafi gefið stefnanda nokkuð góða mynd af þeim ávirðingum sem til athugunar voru og lagalegum forsendum fyrir mati stefnda á almennu hæfi stefnanda. Eftir sem áður gaf bréfið ekki að öllu leyti skýra mynd af því á hvaða upplýsingum einstakar ályktanir voru reistar. Sem dæmi má nefna að þar var vísað til endurútreiknings stefnda á fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins og því haldið fram að upphaflegar skýrslur, sem sendar höfðu verið stefnda, hefðu verið „gróflega rangfærðar“. Í heild hefði lífeyrissjóðurinn „offjárfest í fjármálagerningum“ sem gefnir voru út af Landsbankanum, félögum tengdum eigendum hans og stórum viðskiptavinum hans og hafi þær fjárfestingar umfram lagaheimildir numið um þremur milljörðum króna þann 31. mars 2008 eða um 10% af eignum sjóðsins og um tveimur milljörðum króna þann 30. júní sama ár. Enginn heildstæður útreikningur á fjárfestingum lífeyrissjóðsins fylgdi með bréfinu og af lestri þess varð í raun ekki ráðið hvort þær ályktanir sem þar komu fram væru reistar á leiðréttum skýrslum frá lífeyrissjóðnum eða á útreikningum stefnda sem birtust í bréfi til NBI hf. 9. desember 2008.

Samkvæmt því sem fram hefur komið undir rekstri málsins virðast staðhæfingar í framangreindu bréfi stefnda um fjárfestingar Íslenska lífeyrissjóðinn umfram leyfileg mörk hafa byggst á athugun og útreikningi stefnda er leiddi til þess að stofnunin lagði fram kæru til sérstaks saksóknara vegna þeirra. Gögn er lutu að þeirri athugun, sem og leiðréttar skýrslur Íslenska lífeyrissjóðsins um fjárfestingar þessar, sem höfðu verið sendar stefnda í janúar 2009, vörðuðu mál stefnanda á þann hátt að þau féllu undir 1. málsl. 1. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga. Þegar hæfi stefnanda var til athugunar hjá stefnda virðist stefnandi ekki hafa verið í aðstöðu til að leita upplýsinga hjá Íslenska lífeyrissjóðnum til að ganga úr skugga um að þessar staðhæfingar, meðal annars um umfang fjárfestinga sjóðsins umfram lagaheimildir, væru réttar. Af þeim sökum beindi hann beiðni sinni að stefnda sem bar stjórnsýslulega ábyrgð á því að stefnandi nyti þeirra réttinda við meðferð málsins sem stjórnsýslulög mæla fyrir um og að málið væri nægjanlega upplýst. Fyrir dómi hefur stefnandi véfengt staðhæfingar stefnanda er lúta að fyrrgreindu atriði í ákvörðun stefnda og reisir það á athugasemdum og leiðréttum skýrslum lífeyrissjóðsins og rekstraraðila hans til stefnda eins og að framan greinir. Af stefnu og öðrum gögnum málsins má ráða að stefnandi hafi ekki fengið aðgang að þessum upplýsingum hjá rekstraraðila sjóðsins fyrr en eftir að ákvörðun stefnda hafði verið tekin.

Mál stefnanda hjá stefnda var ekki sakamál, heldur laut að hæfi stefnanda til að gegna starfi framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs. Þó að gögn sem vörðuðu málið kunni einnig að hafa legið fyrir í rannsókn á sakamáli leiðir það ekki til þess að fyrrgreint ákvæði 3. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga hafi átt við gagnvart stefnanda. Því var synjun stefnda um að veita honum aðgang að gögnum í máli hans, sbr. bréf stofnunarinnar 25. júní og 9. júlí 2010, ekki reist á réttum lagagrundvelli. Ekki verður ráðið af gögnum málsins að fram hafi farið mat á hagsmunum stefnanda af því að fá aðgang að einstökum gögnum er vörðuðu mál hans andspænis þeim hagsmunum er tengdust því að halda þeim gögnum leyndum vegna rannsóknarhagsmuna, sbr. 17. gr. stjórnsýslulaga. Þá er ekki byggt á því af hálfu stefnda að ákvæði þetta hafi átt við. Ákvörðun stefnda var tekin eftir að stefnandi hafði tekið við starfi framkvæmdastjóra Lífeyrissjóðs verkfræðinga, en upplýst er að hann hafi verið ráðinn í starfið eftir að hafa verið metinn hæfastur umsækjenda um það af stjórn lífeyrissjóðsins. Hin umdeilda ákvörðun var því íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun er varðaði mikilvæga hagsmuni stefnanda. Eins og málið liggur fyrir dóminum verður ekki séð að synjun um aðgang stefnanda að gögnum er vörðuðu mál hans, þ. á m. um aðgang að gögnum er lutu að útreikningi stefnda á umfangi fjárfestinga Íslenska lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk og leiðréttar skýrslur lífeyrissjóðsins til stefnda, hafi verið lögmæt. Málsmeðferð stefnda braut því gegn rétti stefnanda samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga. Þar sem efni bréfs stefnda, dags. 11. maí 2010, veitti ekki að öllu leyti skýra mynd af því á hvaða upplýsingum einstakar ályktanir voru reistar, verður enn fremur að líta svo á að með því að hafna því að stefnandi fengi aðgang að gögnum málsins hafi hann ekki fengið að njóta fulls andmælaréttar samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga.

6. Ógildingarkrafa stefnanda

Í máli þessu hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að umfjöllun í ákvörðun stefnda um ófullnægjandi upplýsingagjöf stefnanda við hæfismatið hafi ekki átt við rök að styðjast. Þá er það niðurstaða dómsins að gagnrýni í ákvörðuninni, er laut að breytingum á fjárfestingarstefnu fyrir Líf IV árið 2007, hafi ekki verið réttmæt eða samrýmst fyrirmælum laga nr. 129/1997. Það er því afstaða dómsins að stefnda hafi ekki verið unnt að reisa íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun sína um almennt hæfi stefnanda á tveimur ávirðingum af þeim þremur sem ákvörðunin byggðist á. Af málatilbúnaði stefnda má ráða að hann telji þriðju ávirðinguna, er laut að fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk á árinu 2008, hafa vegið þyngst, og við munnlegan málflutning var því haldið fram að þessi ávirðing hefði verið nægjanleg forsenda fyrir hinni umdeildu niðurstöðu um hæfi stefnanda.

Í kafla IV.4 var fallist á að niðurstaða stefnda, um að stjórn Íslenska lífeyrissjóðsins hafi sýnt alvarlega vanrækslu við eftirlit með því að fjárfestingar sjóðsins væru innan leyfilegra marka samkvæmt 36. gr. laga nr. 129/1997, sé reist á lögmætum forsendum, jafnvel þó að leiðréttar skýrslur lífeyrissjóðsins um umfang þeirra séu lagðar til grundvallar. Á hinn bóginn verður að hafa í huga að ákvörðunin var reist á lagaheimild sem veitti stefnda umtalsvert mat um þýðingu einstakra ávirðinga með tilliti til almenns hæfis viðkomandi. Í ákvörðuninni eða öðrum gögnum málsins er ekki að finna neinar vísbendingar um að fyrrgreind ávirðing, er laut að fjárfestingum lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk, hafi ein átt að veita hinni íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun næga stoð án tillits til annarra forsendna hennar. Þá háttar svo til að annmarkar voru á málsmeðferð stefnda sem lutu meðal annars að athugun hans á þeim þætti málsins er beindist að fjárfestingum Íslenska lífeyrissjóðsins umfram leyfileg mörk. Þessir annmarkar leiddu til þess að stefnandi naut ekki andmælaréttar til fulls, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Slíkir annmarkar á meðferð máls leiða almennt til þess að íþyngjandi ákvörðun af því tagi sem hér um ræðir telst ógildanleg. Að mati dómsins liggur ekki fyrir að þessi ákvörðun hefði orðið eins að efni til ef stefnandi hefði fengið aðgang að þeim gögnum sem hann átti rétt á og hann fengið viðhlítandi tækifæri til að tjá sig um efni málsins. Í því sambandi má meðal annars benda á að ekki liggur fyrir að leiðréttar skýrslur frá Íslenska lífeyrissjóðnum frá 9. janúar 2009 hafi verið lagðar fyrir stjórn stefnda áður en hún tók afstöðu í málinu. Í minnisblaði starfsmanns stefnda til stjórnarinnar og öðrum gögnum málsins virðist hafa verið stuðst við sömu tölulegu forsendurnar og birst höfðu með bréfi til NBI hf. 9. desember 2008 án þess að minnst væri á fyrrgreindar leiðréttingar lífeyrissjóðsins. Hefði stefnandi fengið aðgang að þessum gögnum hefði það getað haft áhrif á athugasemdir hans og ekki er útilokað að mat stjórnarinnar á þessu atriði hefði orðið annað en raunin varð. Með hliðsjón af þessu og með vísan til þess sem að framan greinir verður fallist á kröfu stefnanda um að hin umdeilda ákvörðun stefnda verði felld úr gildi.

Samkvæmt þessari niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað. Bæði gagnaframlagning og skýrslutökur í málinu voru nokkuð umfangsmeiri af hálfu stefnanda en efni stóðu til. Tekið er tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar sem í ljósi meðferðar málsins fyrir dómi og umfangi þess að öðru leyti þykir hæfilega ákveðin 1.300.000 krónur.

Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Aðilar og dómari töldu hins vegar ekki þörf á því að málið yrði flutt að nýju.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Felld er úr gildi ákvörðun stefnda, Fjármálaeftirlitsins, frá 31. ágúst 2010, sem tilkynnt var stefnanda, I-kk-þgf G-kk-þgf, 3. september 2010, og laut að því að stefnandi uppfyllti ekki hæfisskilyrði 6. mgr. 31. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða.

Stefndi greiði stefnanda 1.300.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf.