E-4210/2014

Þetta mál, sem var tekið til dóms 27. júní 2016, er höfðað af Landsbankanum hf., kt. 471008-0280, Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu birtri 8. október 2014 á hendur G-kk-þgf S-kk-þgf G-kk-þgf, kt. [...], og G-kvk-þgf S-kvk-þgf, kt. [...], báðum til heimilis að Arnartanga 36, Mosfellsbæ.

Stefnandi krefst þess að honum verði með dómi heimilað að fá gert fjárnám inn í veðrétt sem hann eigi í eignarhlutum stefndu í fasteigninni að Arnartanga 36, með fastanúmerið 208-2690, Mosfellsbæ, ásamt tilheyrandi hlutdeild í eignarlóð og öllu því, sem eigninni fylgir og fylgja ber, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 101-63-033016, gefnu út 10. ágúst 2005, að fjárhæð 5.000.000 kr., verðtryggðu samkvæmt vísitölu neysluverðs þá 242,7 stig, til tryggingar skuldum Örís ehf., kt. [...], við stefnanda, samkvæmt skuldabréfi nr. 101-74-109229, fyrir samtals 8.997.863 kr.

Stefnandi krefst einnig málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti úr hendi stefndu.

Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda.

Til vara krefjast þau þess að lækkuð verði verulega sú fjárhæð sem stefnanda verði heimilt að fá gert fjárnám fyrir inn í veðrétt sem hann eigi í eignarhlutum stefndu í fasteigninni að Arnartanga 36, með fastanúmerið 208-2690, Mosfellsbæ.

Stefndu krefjast jafnframt málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda og virðisaukaskatts á málskostnað.

Málsatvik

Málsatvik eru að mestu óumdeild. Félagið N.W. Land ehf., kt. [...], gaf Landsbanka Íslands hf. út tryggingarbréf nr. 101-63-033016, 10. ágúst 2005. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra skuldbindinga félagsins við bankann var honum sett að veði eignin að Arnartanga 36, með fastanúmerið 208-2690, Mosfellsbæ. Bréfið veitir allsherjarveð og því skyldi eignin tryggja allar skuldir og fjárskuldbindingar útgefanda bréfsins við undirritun eða síðar hvort sem þær væru eða yrðu samkvæmt víxlum, yfirdrætti á tékkareikningum, hvers konar ábyrgðum og hverskonar skuldum við bankann, allt að fjárhæð 5.000.000 kr., verðtryggt samkvæmt vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitöluna 242,7 við undirritun. Við útgáfu bréfsins voru stefndu, G-kk-nf S-kk-nf G-kk-nf og G-kvk-nf S-kvk-nf, þinglýstir eigendur eignarinnar að Arnartanga. Þau rituðu samþykki sitt fyrir veðsetningunni undir tryggingabréfið og það var afhent til þinglýsingar sama dag, 10. ágúst 2005.

Bú N.W. Lands ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 2006. Engar eignir fundust í búinu og skiptum lauk 18. janúar 2007, skv. 155. gr. laga nr. 21/1991 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur. Höfuðstóll þeirrar fjárkröfu sem Landsbankinn lýsti í bú félagsins nam 6.937.878 krónum.

Kveðinn var upp dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur 2. október 2006 í máli nr. E-3881/2006, Landsbanki Íslands hf. gegn N.W. Landi ehf., D-kk-þgf P-kk-þgf G-kk-þgf, fyrirsvarsmanni félagsins og G-kk-þgf S-kk-þgf G-kk-þgf og G-kvk-þgf S-kvk-þgf. Málið var þingfest og dómtekið 27. júní 2006. Með dóminum var hinu stefnda félagi gert að greiða bankanum skuld að fjárhæð 6.937.878 krónur, með dráttarvöxtum frá 9. maí 2006 til greiðsludags. Einnig var staðfestur þinglýstur veðréttur Landsbankans í fasteign stefndu G-kk-ef og G-kvk-ef að Arnartanga 36, Mosfellsbæ, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 101-63-33016, sem er sama tryggingarbréf og liggur nú til grundvallar málshöfðun stefnanda.

Samkvæmt yfirliti yfir stöðu kröfu stefnanda á hendur G-kk-þgf og G-kvk-þgf vegna skuldar N.W. Lands ehf. var svo komið 15. janúar 2009 að næsta skref var „Fyrirtaka nauðungarsölubeiðni“ á grundvelli tryggingarbréfsins. Eignin var þó ekki seld nauðungarsölu heldur var samið svo um með viðauka við tryggingarbréfið, dags. 14. apríl 2009, að það skyldi framvegis einungis standa til tryggingar öllum skuldum og skuldbindingum Öríss ehf. við stefnanda í stað N.W. Lands ehf. Í viðaukanum er tekið fram að útgefandi bréfsins, N.W. Land ehf., hafi verið úrskurðaður gjaldþrota 27. september 2006 og að skiptum sé lokið.

Samkvæmt viðaukanum skyldi tryggingarbréfið standa til tryggingar á öllum skuldum Öríss ehf. við Landsbankann, sem þá hét NBI hf., í hvaða formi sem þær væru, á hvaða tíma sem var og í hvaða gjaldmiðli sem var. Stefndu G-kk-nf og G-kvk-nf undirrituðu viðaukann og samþykktu að fasteign þeirra væri áfram sett bankanum að veði samkvæmt tryggingarbréfinu. Bréfið og viðaukinn voru afhent Sýslumanninum í Reykjavík til þinglýsingar 14. maí 2009. Með viðaukanum var hvorki breytt fjárhæð tryggingarbréfsins né grunnvísitölu þess.

Sama dag og viðaukinn við tryggingabréfið var gerður, 14. apríl 2009, gaf fyrirtækið Örís ehf., kt. [...], stefnanda út skuldabréf nr. 101-74-109229 og tók þannig lán hjá stefnanda að fjárhæð 8.300.000 kr. Skuldabréfið var óverðtryggt með breytilegum vöxtum og jöfnum afborgunum. Lánstími var 2 ár og bar að endurgreiða lánið með 24 afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 1. maí 2009. Lánið bar kjörvexti skv. kjörvaxtaflokki 1. Við undirritun voru þeir 20,95, auk vaxtaálags 0,75% eða samtals 21,70% ársvextir við undirritun. Vextir, sem skyldu vera breytilegir ársvextir eins og þeir væru ákveðnir á hverjum tíma af bankanum, skyldu reiknast frá útborgunardegi lánsins og greiðast eftir á, á sömu gjalddögum og afborganir. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins var lánveitanda heimilt að gjaldfella skuldina fyrirvaralaust og án sérstakrar uppsagnar yrði dráttur á greiðslu afborgana, vaxta og/eða vísitöluálags af skuldabréfinu. Tekið var fram að fyrir gjaldfallinni fjárhæð mætti gera aðför hjá útgefanda til fullnustu skuldar án undangengins dóms eða réttarsáttar, skv. 7. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989, um aðför.

Lánið greiddist ekki því áður en lánstími skuldabréfsins var liðinn var bú skuldarans, Öríss ehf., tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2010. Skuld samkvæmt skuldabréfinu féll þá öll í gjalddaga, sbr. 99. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991. Stefnandi lýsti kröfum skv. 111. gr. laganna í þrotabúið, samtals að fjárhæð 9.004.088 kr. Staða skuldarinnar nam 8.997.863 á úrskurðardegi sem er sama fjárhæð og stefnandi miðar við í dómkröfum.

Skiptastjóri gerði ekki athugasemdir við kröfur stefnanda. Engar eignir voru í búinu og lauk skiptum 3. september 2010, skv. 155. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur.

Uppreiknuð staða tryggingarbréfsins 24. september 2014 hafi verið 8.695.921 kr. og verði auk þess krafist dráttarvaxta eitt ár aftur í tímann frá nauðungarsölubeiðni, sbr. c-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997, um samningsveð.

Stefndu voru send yfirlit ábyrgða vegna skulda Öríss ehf. 1. janúar 2011, 1. janúar 2012, 5. janúar 2013, 31. desember 2013 og 3. janúar 2015 en innheimtubréf var ekki sent fyrr en 1. september 2014.

Málið var höfðað með birtingu stefnu 8. október 2014. Stefndu lögðu fram greinargerð til varnar 13. janúar 2015. Þegar málið hafði tvisvar verið tekið fyrir á dómþingi hóf þáverandi lögmaður þeirra störf hjá stefnanda. Stefndu höfðu útvegað sér nýjan lögmann í febrúar 2016.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að krafa hans á hendur Örís ehf. samkvæmt skuldabréfi nr. 101-74-109229 njóti veðréttar í fasteign stefndu á grundvelli tryggingarbréfs nr. 101-63-033016. Örís ehf. sé skuldari samkvæmt skuldabréfinu en ekki sé unnt að höfða mál gegn þrotabúinu, skv. 116. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi hafi ekki tryggt sér aðfararhæfa kröfu á hendur Örís ehf. áður en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Stefnanda sé því nauðsynlegt að fá dóm sem heimili honum að fá gert fjárnám í fasteign stefndu að því marki sem veðtryggingin taki til dómkröfu samkvæmt ákvæðum tryggingarbréfsins sem hvílir á eignarhluta stefndu að Arnartanga 36, með fastanúmerið 208-2690, Mosfellsbæ. Tryggingarbréfið veiti allsherjarveðrétt og því sé ekki unnt að fara beint í aðför samkvæmt 1. gr. laga nr. 90/1989 eða beiðast nauðungarsölu samkvæmt 6. gr. laga nr. 90/1991 á grundvelli þess.

Stefnandi byggir jafnframt á fordæmum Hæstaréttar í dómasafni 1943, bls. 4, og í málum nr. 235/1997 og nr. 90/1999, um fullnustu á veðrétti þegar málavextir eru eins og í þessu máli. Stefnandi vísar enn fremur til dóms Hæstaréttar 27. janúar 2011 í máli nr. 313/2010, m.a. að því er varðar kröfugerð.

Aðild Landsbankans hf. skýrist af því að Fjármálaeftirlitið (FME) ákvað, 9. október 2008, með heimild í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., að ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. sem nú heitir Landsbankinn hf., kt. [...].

Stefnandi byggir kröfu sína á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og fullnustu á veðrétti kröfueiganda. Hann vísar til laga um samningsveð, nr. 75/1997, einkum 3. mgr. 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 9. gr. og 15.-20. gr. Hann vísar einnig til laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991. Gjalddagi fjárkröfunnar styðjist við meginreglu 99. gr. sömu laga. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því sé honum nauðsynlegt að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnda. Um varnarþing vísast til 32. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Samaðild stefndu styðjist við 18. gr. sömu laga. Um aðild stefnanda vísast til 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu telja að sýkna beri þau af kröfu stefnanda eða til vara að lækka eigi dómkröfu hans verulega vegna þess hvernig staðið var að þeim skuldaraskiptum sem fólust í gerð viðauka við tryggingarbréfið 14. apríl 2009 og vegna síðari atvika.

Stefndu byggja á því að stefnandi hafi vanrækt verulega skyldur sínar samkvæmt lögum um ábyrgðarmenn, nr. 32/2009, við gerð viðauka við tryggingarbréfið 14. apríl 2009 vegna þess að hvorki hafi verið metin greiðslugeta nýs skuldara að láni sem tryggingarbréfið átti að tryggja, né ábyrgðarmanna tryggingarbréfsins sjálfs samkvæmt 4. gr. laganna.

Stefndu byggja á því að um gerð viðaukans gildi ákvæði laga nr. 32/2009. Stefndu séu ábyrgðarmenn í skilningi 2. mgr. 2. gr. laganna. Viðaukinn hafi breytt því að tryggingarbréfið stæði til tryggingar skuldum N.W. Land ehf. í að það stæði til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum nýs aðila, Öríss ehf. Þegar viðaukinn var gerður hafi verið stofnað til nýrrar ábyrgðar. Stefnanda hafi því borið að gæta að skyldum sínum samkvæmt 4. og 5. gr. laga um ábyrgðarmenn, þar á meðal að leggja mat á greiðslugetu nýs skuldara.

Stefndu séu alls ótengd rekstri félaganna N.W. Lands ehf. og Öríss ehf. og hafi hvorki starfað fyrir félögin, setið í stjórnum þeirra, átt hlut í félögunum né haft nokkra vitneskju um rekstur eða fjárhagsstöðu þeirra. Einu tengsl þeirra við þessi félög séu að sonur þeirra og barnabörn hafi komið að rekstri þeirra. Sú ábyrgð sem fólst í viðaukanum við tryggingarbréfið hafi ekki með neinu móti verið í þeirra þágu eða þeim til fjárhagslegs ávinnings á neinn hátt.

Staðan hafi því verið sú að eina skuldbinding N.W. Lands ehf. við stefnanda hafi verið samkvæmt skuldabréfi sem þá var í vanskilum. Viðaukinn hafi verið gerður samhliða því að skuld N.W. Lands ehf. var gerð upp í fullnaðaruppgjöri þess félags við stefnanda með skuldabréfi sem Örís ehf. gaf út en Örís ehf. hafi haft frekari skuldbindingar við stefnanda.

Með viðaukanum hafi verið veitt allsherjarveð fyrir skuldum nýs félags, Öríss ehf. Ábyrgðin takmarkaðist því ekki lengur við ákveðna skuld heldur hafi hún einnig tekið til allra annarra skuldbindinga Öríss ehf., meðal annars þeirra sem gátu komið til síðar. Með þessu hafi ábyrgðin aukist en vanskil Öríss ehf., og sá dráttur sem orðið hafi á innheimtu stefnanda, muni valda stefndu verulegu fjárhagstjóni nái dómkröfur stefnanda fram að ganga.

Stefndu benda einnig á að viðaukinn sé gerður í apríl 2009 til fullnaðaruppgjörs á öllum skuldum N.W. Lands ehf. við stefnanda en bú N.W. Lands ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta í september 2006.

Málið sé höfðað með birtingu stefnu 8. október 2014. Sá rúmlega fimm ára dráttur sem hafi orðið á innheimtu skulda Öríss ehf. við stefnanda sé alls ekki skýrður og muni valda stefndu verulegum óþægindum og tjóni nái dómkröfur stefnanda fram að ganga enda sé fjárhæð tryggingarbréfsins bundin vísitölu neysluverðs til verðtryggingar ásamt því að taka til dráttarvaxta, vaxtavaxta, verðbóta, lögbundins vanskilaálags, kostnaðar við kröfugerð, innheimtu- og málskostnaðar, kostnaðar af fjárnámsgerð og frekari fullnustugerðum, annars kostnaðar sem af vanskilum kann að leiða, og aukagreiðslna. Stefndu hefðu á hverjum tíma getað greitt þá fjárhæð sem þau höfðu gengist í ábyrgð fyrir en með þeirri ákvörðun stefnanda að færa ábyrgðina yfir á aðila sem gat ekki staðið við skuldbindingar sínar sé fyrirsjáanlegt að stefndu verði fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni nái dómkröfur stefnanda fram að ganga. Rétt sé að hafa í huga að viðaukinn hafi ekki verið gerður að frumkvæði stefndu eða að ósk þeirra. Framangreint sýni að stefnandi hafi alfarið vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 32/2009.

Hvað sem öðru líði sé óútskýrður sá dráttur sem varð á að stefnandi hæfist handa við fullnustu kröfu sinnar á hendur stefndu. Skuldabréfið sem Örís ehf. gaf út virðist hafa farið í vanskil frá fyrsta gjalddaga í maí 2009 en skuldabréfið hafi verið til tveggja ára með lokagjalddaga í apríl árið 2011. Það sé ekki fyrr en með innheimtubréfi í september 2014, rúmum fimm árum frá vanskilum, sem stefndu séu krafin greiðslu. Þess beri einnig að geta að fram hafi farið árangurslaust fjárnám hjá Örís ehf. 3. nóvember 2009 og skiptum á búi félagsins hafi lokið 3. september 2010. Stefnandi krefjist þess að tryggingarbréfið sé uppreiknað að fullu þrátt fyrir að hann hafi engar tilraunir gert til að innheimta skuldina á hendur stefndu í þau rúmu fimm ár frá því að skuldabréfið sem tryggingarbréfið tryggir fór í vanskil þar til innheimtubréf var sent. Þessu til viðbótar hafi stefnandi allt frá árinu 2011 sent stefndu yfirlit yfir stöðu ábyrgða um áramót, þar sem fram kemur að vanskil væru engin. Þetta hafi stefnandi gert þrátt fyrir að skuldin samkvæmt skuldabréfinu hafi fallið í gjalddaga við töku bús Öríss ehf. til gjaldþrotaskipta í febrúar 2010. Með þessu hafi stefnandi sýnt af sér stórkostlegt tómlæti við heimtu kröfunnar og bakað stefndu tjón nái dómkröfur stefnanda fram að ganga.

Allt ofangreint sýni að stefnandi hafi ekki talið sig eiga neina kröfu á hendur stefndu vegna skulda Öríss ehf. Jafnframt verði að telja að stefnandi hafi hagað sér þannig að það væri ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að hann fengi fullar efndir kröfu sinnar eins og hann krefst ásamt því að telja verði að háttsemi hans hafi ekki verið í samræmi við heilbrigða og eðlilega viðskiptahætti fjármálafyrirtækis. Atvik málsins réttlæti því að beitt verði 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Rétt sé að víkja þeim samningi sem byggir á umræddu tryggingarbréfi til hliðar í heild sinni og að bréfinu verði aflýst, enda blasi við að stefnandi hafi vanrækt með öllu skyldur sínar samkvæmt lögum um ábyrgðarmenn, nr. 32/2009, ásamt því að hafa sýnt stórkostlegt tómlæti við innheimtu kröfunnar. Verði ekki fallist á að sýkna stefndu af kröfum stefnanda og víkja samningnum til hliðar í heild sinni beri að fallast á þá varakröfu stefndu að fjárhæð veðkröfu verði lækkuð verulega.

Á dómþingi 10. mars 2016 óskuðu stefndu eftir að fá að koma að, til stuðnings kröfu sinni um sýknu, tveimur málsástæðum til viðbótar. Annars vegar byggja þau á því að þau hafi gerst ábyrgðarmenn að skuld við Landsbanka Íslands hf. samkvæmt tryggingarbréfi nr. 101-63-33016. Skuldin, sem ábyrgðin laut að, hafi öll verið gjaldkræf 18. febrúar 2010. Fjórum árum síðar, 18. febrúar 2014, hafi þessi ábyrgðarskuldbinding stefndu fyrnst samkvæmt 3. tölulið 3. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda.

Hins vegar vildu þau fá að byggja á því til viðbótar að það sé forsenda veðréttar stefnanda í fasteign þeirra samkvæmt tryggingabréfi nr. 101-63-33016 að krafa samkvæmt skuldabréfi nr. 101-74-109229 hafi verið virk eða gild þegar málið var höfðað. Sú krafa hafi verið fallin niður löngu áður en málið var höfðað. Hún hafi fallið niður við lok gjaldþrotaskipta Öríss ehf., 3. september 2010, en í síðasta lagi hafi hún fallið niður sökum fyrningar í lok árs 2012, þ.e. tveimur árum eftir gildistöku laga nr. 142/2010, 28. desember 2010.

Stefndu styðja kröfur sínar við meginreglur samninga- og kröfuréttar, lög um ábyrgðarmenn, nr. 32/2009, lög um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, og 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þau vísa til 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991, sbr. lög nr. 142/2010, laga um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007, 7. gr. og 2. mgr. 25. gr., og laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, nr. 14/1905. Krafa þeirra um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Þar eð stefndu séu ekki virðisaukaskattsskyld sé þeim nauðsynlegt að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda.

Niðurstaða

Stefnandi höfðar þetta mál til þess að fá gefna út aðfararheimild, þ.e. dóm sem veitir honum heimild til að fá gert fjárnám í fasteign stefndu. Kröfuna byggir stefnandi á því að stefndu hafi sett honum eign sína að veði til að tryggja greiðslu láns. Þar eð möguleikar stefnanda til að fá skuldarann til að greiða lánið séu uppurnir verði að ganga að veðinu sem stefndu veittu. Þar eð veðsamningurinn við stefndu veiti stefnanda svonefnt allsherjarveð nýtist honum hvorki 1. gr. laga nr. 90/1989, um aðför, né 6. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu, til frekari fullnustugerða.

Það er óumdeilt að tryggingarbréf nr. 101-63-33016 var í ágúst 2005 sett til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum upphaflegs útgefanda, N.W. Lands ehf., við Landsbanka Íslands hf. Með viðauka í apríl 2009 var bréfinu breytt á þá leið að það stæði eingöngu til tryggingar skuldum Öríss ehf. við NBI hf. (Landsbankann) sem þá hafði tekið við réttindum Landsbanka Íslands samkvæmt tryggingarbréfinu. Enn fremur er óumdeilt að skuldin fékkst ekki greidd svo og að stefndu eru þinglýstir eigendur þeirrar eignar sem með tryggingarbréfinu var sett stefnanda að veði til tryggingar greiðslu lánsins.

Stefndu færa ýmis rök fyrir því að réttarsamband þeirra við stefnanda, sem stofnaðist þegar þau rituðu undir tryggingarbréfið, sé ekki lengur fyrir hendi.

Stefndu byggja kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að stefnandi hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, þegar sú breyting var gerð á tryggingarbréfinu, 14. apríl 2009, að það stóð ekki lengur til tryggingar skuldum félagsins N.W. Lands ehf., sem varð gjaldþrota í janúar 2007, heldur stóð frá og með 14. apríl 2009 til tryggingar skuldum Öríss ehf. við stefnanda.

Ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009 er orðað þannig:

Með ábyrgðarmanni er átt við einstakling sem gengst persónulega í ábyrgð eða veðsetur tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans.

Fallist er á það með stefndu, í ljósi skilgreiningar á hugtakinu ábyrgðarmaður í 2. mgr. 2. gr., að réttarstaða þeirra sem veðsala falli undir ákvæði laganna, eigi lögin yfirhöfuð við um atvik þessa máls.

Í 4. gr. laganna er mælt fyrir um hvernig standa beri að því að stofna til nýs ábyrgðarsamnings og er þar meðal annars tilgreind sú skylda lánveitanda að meta greiðslugetu skuldara sem ábyrgðarmaður, í skilningi laganna, gengst í ábyrgð fyrir.

Að mati dómsins var ekki stofnað til nýs veðsamnings milli stefnanda og stefndu þegar efni tryggingarbréfsins var breytt með viðauka 14. apríl 2009. Réttarsambandið þeirra á milli rofnaði ekki þótt veðsamningurinn, tryggingarbréfið, tryggði frá og með þeim degi lán annars lántaka en hins upphaflega. Höfuðstóll fjárhæðarinnar sem fasteign stefndu tryggði var óbreyttur 5.000.000 kr., svo og vísitalan sem hann var tengdur við, vísitala neysluverðs 242,7 stig.

Í tryggingarbréfinu segir að

til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum félagsins við Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, nú eða síðar, á hvaða tíma sem er og í hvaða formi sem er; hvort sem þær eru skv. víxlum, lánssamningum, skuldabréfum, yfirdrætti á tékkareikningi, hvers konar ábyrgðum og ábyrgðarskuldbindingum (þar með töldum ábyrgðum, er bankinn hefir tekist eða kann að takast á hendur félagsins vegna), og í hvaða gjaldmiðli sem er, allt að fjárhæð kr. 5.000.000 ... auk dráttarvaxta, vaxtavaxta, verðbóta, lögbundinna vanskilaálaga, kostnaðar við kröfugerð, innheimtu- og málskostnaðar, kostnaðar af fjárnámsgerð og frekari fullnustugerðum, annars kostnaðar sem af vanskilum kann að leiða, og aukagreiðslna svo sem útlagðra tryggingariðgjalda vegna hins veðsetta, er Landsbanka Íslands hf. hér með veðsett neðangreind fasteign, með nánar tilgreindum veðrétti og uppfærslurétti, eins og að neðan getur. Ofangreind fjárhæð skal bundin vísitölu neysluverðs til verðtryggingar miðað við grunnvísitöluna 242,7 og taka breytingum í samræmi við breytingar á vísitölu neysluverðs miðað við þá grunnvísitölu.

Þessi skilmáli og allir aðrir skilmálar bréfsins áttu við þegar tryggingarbréfið tryggði skuld N.W. Lands ehf. við stefnanda og einnig eftir að tryggingarbréfið tryggði skuld Öríss ehf. við stefnanda. Skuldbinding stefndu, í réttarsambandi þeirra við stefnanda á grundvelli veðsamningsins, breyttist því ekki með gerð viðaukans þótt sú fjárhæð sem nýr skuldari tók að láni hjá stefnanda hækkaði nokkuð.

Tryggingarbréfið, sem er grundvöllur kröfu stefnanda á hendur stefndu, var gefið út 10. ágúst 2005, tæplega fjórum árum áður en lög nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, tóku gildi, 4. apríl 2009. Þar eð ekki var stofnað til nýs veðsamnings með gerð viðaukans þykja þau fyrirmæli 4. gr. laganna, að lánveitandi skuli meta hæfi lántaka til þess að standa í skilum, ekki eiga við um atvik þessa máls.

Stefndu verða því ekki sýknuð með þeim rökum að stefnandi hafi vanrækt að meta greiðslugetu félagsins Öríss ehf. áður en viðaukinn var gerður. Stefnanda var ekki heldur skylt að meta greiðslugetu veðsalanna, skv. 3. mgr. 4. gr. laganna, enda reiddi hann sig ekki á greiðslugetu þeirra því hann hafði tryggt sér óbeinan eignarrétt yfir fasteign þeirra og þannig tryggt greiðslu skuldarinnar.

Stefndu kveðast ekki tengjast félögunum N.W. Landi ehf. og Örís ehf. Þau lýsa því þó sjálf í greinargerð að afkomendur þeirra hafi setið í stjórnum og komið að rekstri félaganna. Af fram lögðum gögnum verður ekki annað séð en að stefndi G-kk-nf hafi setið í stjórn Öríss ehf. frá því í desember 2008 og hafi því setið í stjórn félagsins þegar viðaukinn var gerður.

Stefndu byggja einnig á því að þau hafi ekki notið neins fjárhagslegs ávinnings af gerð viðaukans. Eins og fram er komið höfðaði stefnandi mál á hendur N.W. Landi ehf., fyrirsvarsmanni félagsins og stefndu í júní 2006 vegna vanefnda félagsins á láni sem það tók hjá stefnda. Með dómi 2. október sama ár var N.W. Land ehf. dæmt til að greiða stefnanda 6.937.878 kr. og staðfestur var veðréttur stefnanda í fasteign stefndu á grundvelli tryggingarbréfs nr. 101-63-33016. Félagið N.W. Land ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 27. september 2006 og skiptum lauk 18. janúar 2007 án þess að nokkuð fengist upp í lýstar kröfur. Fullnustugerðir stefnanda á hendur stefndu vegna þessa dóms stóðu þannig um miðjan janúar 2009 að til stóð að selja eign stefndu nauðungarsölu.

Til þess að fasteign stefndu yrði ekki seld við nauðungarsölu var brugðið á það ráð að félagið Örís ehf. tæki lán til þess að gera upp skuld N.W. Lands ehf. við stefnanda en á meðan það greiddi af láninu stæði eign stefndu stefnanda til tryggingar. Því verður ekki annað séð en þau hafi haft mikilla hagsmuna að gæta af því að stefnandi veitti Örís ehf. lánið. Gerð viðaukans var þeim því til verulegra hagsbóta.

Eins og áður er getið tók nýr lögmaður við málinu fyrir hönd stefndu á dómþingi 11. febrúar 2016. Á dómþingi 10. mars sama ár lagði hann fram nýjar málsástæður fyrir kröfu stefndu um sýknu. Lögmaður stefnanda mótmælti þeim sem of seint fram komnum. Stefndu hafna því enda hafi þau á sama tíma fallið frá málsástæðu um sýknu sem byggði á því að tryggingarbréfið tryggði ekki lengur skuld Öríss ehf. heldur annars félags. Þegar ljóst hafi verið, af gögnum sem stefnandi lagði fram, að sú málsástæða sem þau hefðu í upphafi byggt á vegna óskýrrar skjalagerðar stefnanda, ætti ekki við, væri ekki of seint að koma að nýjum málsástæðum sem væru rökréttar eins og málið horfði þá við og hefðu þá fyrst haft gildi. Þar fyrir utan hefði ákvæði í eldri lögum um meðferð einkamála, nr. 85/1936, sambærilegt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, verið lögfest til þess að koma böndum á lögmenn sem léku það að tefja mál með sífellt nýjum málsástæðum. Það eigi ekki við hér því þessar málsástæður hafi ekki valdið neinum töfum á meðferð málsins. Því sé engan veginn hægt að hafna því að þær komist að.

Það kann stundum að vera vafamál hvenær tilefni verður til að halda fram málsástæðu. Sú málsástæða sem haldið var fram í upphafi, en stefndu féllu frá þegar nýr lögmaður hafði tekið við málinu, kom þó ekki í veg fyrir að að stefndu byggðu á fleiri málsástæðum fyrir sýknu í greinargerð sinni. Því er ekki fallist á að ekki hefði verið tilefni til þess að tefla þessum málsástæðum fram fyrr. Jafnvel þótt hinar nýju málsástæður kæmust að telur dómurinn að þær geti ekki haft nein áhrif á réttarsambandið milli stefnanda og stefndu.

Annars vegar vildu stefndu til viðbótar fá að byggja á því að þau hafi gerst ábyrgðarmenn að skuld við Landsbanka Íslands hf. samkvæmt tryggingarbréfi nr. 101-63-33016. Skuldin, sem þau hafi ábyrgst, hafi öll verið gjaldkræf 18. febrúar 2010, samkvæmt 99. gr. laga nr. 21/1991, því þá hafi bú skuldarans verið tekið til gjaldþrotaskipta. Fjórum árum síðar, 18. febrúar 2014, hafi þessi ábyrgðarskuldbinding stefndu fyrnst samkvæmt 4. tölulið 3. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda.

Eins og margoft hefur komið fram veittu stefndu stefnanda veð í fasteign þeirra með því að undirrita tryggingarbréfið. Þar með voru þau orðin veðsalar sem höfðu veitt stefnanda takmörkuð eignarréttindi yfir fasteigninni. Veðrétturinn tekur þó aðeins til tiltekins verðmætis eignarinnar en ekki alls verðmætis hennar.

Ábyrgðarmaður er sá sem er persónulega skuldbundinn til að greiða kröfu og ber óskipta ábyrgð á greiðslu hennar með aðalskuldara. Við undirritun ábyrgðarskuldbindingar eignast kröfuhafinn, stefnandi, ekki nein réttindi yfir tilteknum eignum ábyrgðarmannsins. Það réttarsamband sem stofnaðist milli stefnanda og stefndu þegar þau rituðu undir tryggingarbréfið er ekki eins og réttarsamband kröfuhafa og ábyrgðarmanns enda hafa þau, með því að rita undir tryggingarbréfið, ekki tekið á sig persónulega skuldbindingu til þess að greiða kröfu stefnanda á hendur Örís ehf. Þau buðu eign sína fram sem tryggingu. Þeim er hins vegar frjálst að losa veðréttindi stefnanda af fasteign þeirra með því að greiða honum þá fjárhæð sem samsvarar verðmæti þess veðréttar sem stefnandi á í fasteigninni, kjósi þau það.

Þar eð þau tryggingarréttindi sem stefndu veittu stefnanda með því að undirrita tryggingarbréfið eru ekki persónuleg greiðsluábyrgð eru þau ekki ábyrgðarmenn í skilningi 4. töluliðar 3. gr. laga nr. 14/2005, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, og verða ekki sýknuð með þeim rökum að ábyrgð þeirra sé fyrnd.

Hins vegar byggja stefndu á því til viðbótar að það sé forsenda fyrir veðrétti stefnanda í fasteign þeirra samkvæmt tryggingabréfi nr. 101-63-33016 að krafa samkvæmt skuldabréfi nr. 101-74-109229 hafi verið virk eða gild þegar málið var höfðað. Sú krafa hafi verið fallin niður löngu áður en málið var höfðað. Krafan hafi fallið niður við lok gjaldþrotaskipta Öríss ehf. 3. september 2010, og ef ekki þá, hafi hún í síðasta lagi fallið niður sökum fyrningar í lok árs 2012, þ.e. tveimur árum eftir gildistöku laga nr. 142/2010, 28. desember 2010, en með þeim lögum hafi fyrningarfrestur allra krafna, sem ekki fáist greiddar við gjaldþrotaskipti, verið styttur í tvö ár.

Þegar félag er tekið til gjaldþrotaskipta, sem lýkur með því að ekkert fæst upp í lýstar kröfur, er félagið, skuldarinn, ekki lengur til en skuldir þess eru eftir sem áður ógreiddar.

Reglur 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 hafa aldrei átt við um félög sem eru tekin til gjaldþrotaskipta heldur eingöngu einstaklinga. Það sýna athugasemdir í greinargerð með 165. gr. í frumvarpi til laga nr. 21/1991. Þær breytingar sem gerðar voru á 2. mgr. 165. gr. með 1. gr. laga nr. 142/2010 breyttu því ekki og hafa því ekki þýðingu í þessu máli.

Enda þótt kröfuréttur sem stefnandi átti á hendur Örís ehf. sé fallinn niður vegna gjaldþrots þess félags breytir það ekki því að skuldin er ógreidd og veðréttur sem stefnandi eignaðist í fasteign stefndu til tryggingar henni fyrnist ekki, sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 14/1905 svo og 27. gr. laga nr. 150/2007.

Stefndu verða því ekki sýknuð á grundvelli þessarar málsástæðu sinnar.

Í fræðum er þess sjónarmiðs getið að veðtrygging þriðja manns sem grundvallast á allsherjarveði, eins og stefndu veittu með því að undirrita tryggingarbréfið sem hér er til skoðunar, takmarkist við ófyrndar kröfur veðhafa á hendur skuldara.

Þótt félag sé gjaldþrota fyrnist skuld sem það hefur stofnað til samkvæmt þeim lögum um fyrningu sem giltu þegar hún var stofnuð. Örís ehf. tók lán hjá stefnanda með því að gefa út skuldabréf 14. apríl 2009. Þá giltu lög um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007, sem tóku gildi 1. janúar 2008. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. þeirra laga fyrnist sú krafa sem stefnandi eignaðist þegar lánið var veitt á tíu árum. Fyrningarfrestur hefst á gjalddaga kröfu, sbr. 2. gr. laga nr. 150/2007. Fyrsta afborgun af láninu féll í gjalddaga 1. maí 2009 án greiðslu en það var allt gjaldfellt 18. febrúar 2010. Skuld samkvæmt skuldabréfinu fyrnist því ekki fyrr en 18. febrúar 2020.

Stefndu byggja loks á því að stefnandi hafi dregið óeðlilega að halda kröfu sinni á hendur þeim til haga. Þegar í maí 2009 hafi orðið vanskil á skuldabréfinu sem Örís ehf. gaf út í apríl 2009. Árangurslaust fjárnám hafi verið gert hjá félaginu 3. nóvember 2009 og bú félagsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 18. febrúar 2010 og þá hafi öll skuld Öríss ehf. samkvæmt skuldabréfinu fallið í gjalddaga. Skiptum hafi lokið 3. september sama ár, án þess að nokkuð fengist upp í lýstar kröfur. Fjórum árum síðar, 1. september 2014, hafi stefnandi sent stefndu innheimtubréf og boðið þeim að semja um greiðslu þeirrar fjárhæðar sem samsvaraði veðréttinum sem stefnandi átti í fasteign þeirra. Þau yfirlit sem stefnandi hafi sent stefndu hver áramót í millitíðinni hafi verið efnislega röng því þar hafi staðið að skuldabréfið væri í skilum.

Tryggingarbréfið sé verðtryggt og á það reiknist dráttarvextir, vaxtavextir og alls kyns kostnaður. Allur þessi dráttur stefnanda á því að halda kröfu sinni á hendur stefndu til haga hafi aukið fjárhagslega skuldbindingu þeirra við hann, þeim að ósekju. Slíkur dráttur á að ganga eftir fullnustu kröfunnar samrýmist ekki heilbrigðum og eðlilegum viðskiptaháttum og því sé fyllilega eðlilegt á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 að víkja tryggingarbréfinu til hliðar í heild eða í það minnsta að hluta til þannig að sú fjárkrafa sem veðréttur hans tekur til lækki.

Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig.

Stefndu gat ekki verið ókunnugt að bú Öríss ehf. hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta enda sýna fram lögð gögn að stefndi G-kk-nf sat í stjórn félagsins frá og með desember 2008 og þeim mátti því vera ljóst að yfirlitin sem þeim bárust um hver áramót væru efnislega röng.

Dómurinn fellst á það með stefndu að stefnandi hafi dregið óeðlilega lengi að halda rétti sínum á hendur þeim til haga. Hins vegar verður ekki séð að það eitt komi verr niður á þeim en ef hann hefði hafist handa eigi síðar en ári eftir að lán Öríss ehf. við stefnanda var allt fallið í gjalddaga.

Tryggingarbréfið er verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs. Hún er almennur mælikvarði fyrir breytingar á verðlagi. Eins og vísitala neysluverðs hefur hækkað hefur vísitala íbúðaverðs einnig hækkað frá því í september 2010 þegar bú Öríss ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta. Hvort einhver ósanngjarn munur hefur verið á þróun þessara tveggja verðlagsmælikvarða liggur ekki fyrir. Stefndu hafa því ekki sýnt fram á að stefnandi eignist, með því að krefjast dóms um fjárnámsheimild árið 2014 eða síðar, hærra hlutfall í verðmæti fasteignar þeirra en nam því hlutfalli af verðmæti eignarinnar sem þau voru reiðubúin að setja honum að veði í ágúst 2005 og aftur í apríl 2009 og það sé þeim því, vegna vísitölutengingar fjárhæðarinnar sem bréfið tryggir, mun þungbærara að hann krefjist fullnustu veðkröfunnar síðar frekar en fyrr.

Samkvæmt b-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997, um samningsveð, má kröfuhafi sem krefst nauðungarsölu reikna sér vexti af skuld sem hafa fallið í gjalddaga á einu ári áður en beiðni um nauðungarsölu veðsettrar eignar er sett fram. Stefndu gátu varla gert ráð fyrir að stefnandi gengi harðar fram í fullnustunni en að hann krefðist þess að fá gefna út aðfararheimild með dómi og nauðungarsölu í framhaldi af því á skemmri tíma en ári frá því að skuldin féll öll í gjalddaga, 18. febrúar 2009. Að mati dómsins er eðlilegt að stefnandi biði með fullnustuaðgerðir þar til gjaldþrotaskiptum á búi Öríss ehf. væri lokið, 3. september 2009, til þess að vita hvort hann fengi eitthvað upp í kröfu sína við þau.

Að mati dómsins verður ekki séð að það að stefnandi hófst svo seint handa við fullnustugerðir valdi stefndu meira tjóni vegna þeirra dráttarvaxta sem reikna má á veðtryggða fjárhæð við nauðungarsölu en þótt hann hefði hafist handa nokkrum mánuðum eftir að útséð var um að fjárkrafan fengist greidd að einhverju leyti við skipti á búi Öríss ehf.

Kostnaður af fullnustugerðum, svo sem kostnaður vegna fjárnáms og uppboðs, veðbókarvottorð og þess háttar, er óháður því hvort fullnustan fer fram svo fljótt sem verða má eða nokkrum árum síðar.

Dómurinn fær því ekki séð að dráttur stefnanda á því að krefjast fullnustu kröfu sinnar á hendur stefndu valdi þeim umtalsvert meiri fjárútlátum en þau hefðu hvort eð er orðið fyrir hefði fullnustan farið fram eigi síðar en ári eftir að skuldin féll í gjalddaga.

Stefndu hafa ekki bent á neina tiltekna þætti í veðkröfu stefnanda sem þeim séu sérstaklega óhagstæðir nú en hefðu ekki verið það hefði stefnandi stefnt þeim og krafist dóms um aðfararheimild mun fyrr og nauðungarsölubeiðni verið sett fram ári eftir að skuld Öríss ehf. féll öll í gjalddaga en hraðar gátu þau varla gert ráð fyrir að stefnandi gengi fram.

Þegar horft er bæði til þátta sem geta breyst við tafir á innheimtu svo og þátta sem falla til burtséð frá því hvenær fullnustan fer fram, fær dómurinn ekki séð að það sé ósanngjarnt af stefnanda eða andstætt góðri viðskiptavenju að hann beri tryggingarbréfið fyrir sig eða að rétt sé að breyta efni þess vegna dráttar á fullnustu veðkröfunnar.

Eins og áður segir er það mat dómsins að stefnandi hafi ekki þurft að fylgja lögum nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, og því verður heimild 36. gr. laga nr. 7/1936 ekki heldur beitt vegna þeirrar málsástæðu stefndu að það hafi hann vanrækt.

Dómurinn hefur því hafnað öllum þeim málsástæðum sem stefndu færðu fyrir kröfu sinni um sýknu og varakröfu, um lækkun veðkröfu.

Með vísan til þessarar niðurstöðu, 1. mgr. 130. gr. og 2. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefndu til þess að greiða stefnanda óskipt málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur og hefur, við ákvörðun fjárhæðarinnar, verið tekið tillit til skyldu stefnanda til þess að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun.

I-kvk-nf L-kvk-nf, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.

D Ó M s o r ð

Stefnanda, Landsbankanum hf., er heimilt að fá gert fjárnám inn í veðrétt sem hann á í eignarhluta stefndu, G-kk-ef S-kk-ef G-kk-ef og G-kvk-ef S-kvk-ef, í fasteigninni að Arnartanga 36, með fastanúmerið 208-2690, Mosfellsbæ, ásamt tilheyrandi hlutdeild í eignarlóð og öllu því, sem eigninni fylgir og fylgja ber, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 101-63-033016, gefnu út 10. ágúst 2005, að fjárhæð 5.000.000 kr., verðtryggðu samkvæmt vísitölu neysluverðs þá 242,7 stig, til tryggingar skuldum Öríss ehf., kt. [...], við stefnanda, samkvæmt skuldabréfi nr. 101-74-109229, fyrir samtals 8.997.863 kr.

Stefndu greiði stefnanda óskipt 600.000 kr. í málskostnað.

I-kvk-nf L-kvk-nf