E-760/2012

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 25. maí sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, á hendur T-kk-þgf R-kk-þgf V-kk-þgf, Fagrabæ 14, Reykjavík, og H-kvk-þgf T-kvk-þgf, með stefnu birtri 13. febrúar 2012.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 17.500.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, frá 31. mars 2009 til greiðsludags. Auk þess greiði stefndi, T-kk-nf R-kk-nf V-kk-nf, stefnanda 5.464.358 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 31. mars 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Dómkröfur stefndu, H-kvk-ef T-kvk-ef, eru þær að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til þess að greiða henni málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti.

Ekki var sótt þing af hálfu stefnda, T-kk-ef R-kk-ef V-kk-þgf.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp.

II

Málavextir eru þeir, að 29. nóvember 2006 stofnaði stefndi, T-kk-nf R-kk-nf V-kk-nf, tékkareikning nr. 201272 við útibú stefnanda að Suðurlandsbraut 30, Reykjavík. T-kk-nf fékk heimild til yfirdráttar á reikninginn, en sú heimild féll niður 20. febrúar 2009. Hinn 31. mars 2009 námu innistæðulausar færslur á reikningnum 22.964.358 krónum og var reikningnum þá lokað.

Hinn 28. febrúar 2008 undirritaði stefnda, H-kvk-nf T-kvk-nf, yfirlýsingu um að taka á sig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu skuldar allt að 17.500.000 krónum ásamt vöxtum og kostnaði vegna reikningsins. Þegar sjálfskuldarábyrgðin var undirrituð var staðan á reikningnum neikvæð um þá fjárhæð.

Stefnandi byggir á því að skuld þessi hafi ekki fengist greidd. Stefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga.

Kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, byggir stefnandi á III. kafla laga nr. 38/2001, með síðari breytingum.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefndu.

III

Stefnda, H-kvk-nf T-kvk-nf, byggir kröfur sínar á því, að þegar hún hafi skrifað undir ábyrgðaryfirlýsinguna vegna yfirdráttar á tékkareikningi reikningseiganda, stefnda T-kk-ef, hafi hvorki verið framkvæmt greiðslumat, svo sem skylt hafi verið, þar sem ábyrgð hennar hafi numið meira en 1.000.000 króna. Þá hafi hún ekki verið upplýst um skuldastöðu stefnda/skuldara gagnvart stefnanda, né hafi stefndi undanskilið stefnanda frá skyldu til að framkvæma greiðslumat. Allt þetta leiði til þeirrar niðurstöðu að ógilda beri ábyrgð stefndu á yfirdráttarskuld reikningseiganda, meðstefnda T-kk-ef R-kk-ef V-kk-ef.

Samkvæmt skýru ákvæði 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem tekið hafi gildi 1. nóvember 2001 og stefnandi sé aðili að, sé fjármálafyrirtækum skylt að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Fjármálafyrirtæki sé þó ávallt skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meira en 1.000.000 króna, Þá komi fram í lokamálslið 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins að hjónum eða fólki í óvígðri sambúð sé heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldu til greiðslumats, vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars. Ekkert liggi fyrir í málinu um að stefnda hafi undanskilið stefnanda frá skyldu til greiðslumats á grundvelli þess að þau væru í óvígðri sambúð, en það hafi hún ekki gert. Verði því að miða við að greiðslumat hafi ekki farið fram.

Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins hvíli sú skylda á fjármálastofnunum að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangi í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendi til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar, en ábyrgðarmaður óski eftir að lán verði veitt engu að síður, skuli hann staðfesta það skriflega. Byggir stefnda á því, að ekki hafi verið framkvæmt mat á greiðslugetu lántaka í samræmi við framangreint og hafi stefnda því ekki getað kynnt sér niðurstöðu mats á greiðslugetu reikningseiganda áður en hún hafi undirgengist ábyrgðina. Verði stefnandi að bera hallann af því að slíkt greiðslumat hafi ekki farið fram áður en stefnda hafi gengist í ábyrgð fyrir skuldinni.

Stefnda byggir á því að hún hafi aldrei óskað eftir því að greiðslugeta reikningseiganda yrði ekki metin. Vísar hún í því sambandi til ábyrgðaryfirlýsingarinnar sjálfrar, sem beri þetta með sér, en ekki sé hakað við reit sem sýni fram á þetta. Frágangur skuldaskjala hafi tekið skamman tíma og stefnda hafi aðeins verið beðin um að skrifa nafn sitt undir. Henni hafi aldrei verið kynntur upplýsingabæklingur um ábyrgðir eða yfirhöfuð samkomulagið frá 1. nóvember 2001.

Stefnda byggir einnig á því, að engin gögn liggi fyrir um að hún hafi undanskilið stefnanda frá skyldu til greiðslumats á grundvelli sambúðar stefndu og meðstefnda, greiðanda lánsins. Um þetta hafi stefnda aldrei verið spurð heldur aðeins beðin um að undirrita ábyrgðaryfirlýsinguna. Hafi stefnanda sérstaklega borið að tryggja sér sönnun um þetta með hliðsjón af því að þegar ábyrgðin hafi verið veitt hafi yfirdráttur á tékkareikningnum numið 17.500.000 krónum og reikningseigandi verið í ábyrgðum gagnvart bankanum vegna fyrirtækjareksturs. Hafi stefnanda hlotið að vera ljóst, þegar hér hafi verið komið sögu, að fjárhagur reikningseiganda var verulega slæmur. Hafi stefnanda borið enn ríkari skyldur við þessar aðstæður , að láta fara fram greiðslumat í samræmi við ákvæði samkomulagsins frá 1. nóvember 2001.

Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga hafi stefnanda verið skylt að meta greiðslugetu reikningseiganda og skuldara. Það hafi ekki verið gert og stefnandi ekki undanskilinn ábyrgð. Verði stefnandi að bera hallann af því að slíkt greiðslumat fór ekki fram og eins því að ekki liggi fyrir hvort stefnda hefði eftir sem áður gengist í ábyrgð fyrir skuldara eftir að hafa kynnt sér mat á greiðslugetu hans. Ekkert í orðalagi ábyrgðaryfirlýsingarinnar sjálfrar bendi til þess að stefnda hefði undirgengist ábyrgðina, þótt skuldari hefði ekki staðist greiðslumat.

Einnig byggir stefnda á því, að upplýsingagjöf hafi ekki verið sinnt í samræmi við 5. gr. samkomulagsins frá 1. nóvember 2001, um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Beri stefnandi hallann af þessu. Stefnda hafi afar takmarkaða reynslu af fjármálagerningum og hafi stefnanda borið að sýna ýtrustu varfærni í tengslum við ábyrgðaryfirlýsinguna enda það fyrst og frest hagsmunir bankans að fá slíka ábyrgðaryfirlýsingu vegna yfirdráttarins, sem þá þegar hafi verið kominn í um 17.500.000 króna.

Stefnda byggir á því að sönnunarbyrði í máli þessu hvíli alfarið á stefnanda en stefnandi sé sérfræðingur á því sviði, sem aðilar hafi verið að semja á og því beri að túlka allan vafa og óskýrleika í samningsgerð stefnanda í óhag. Byggir stefnda á því, að sönnunarbyrði hvíli á stefnanda um að réttrar aðferðar samkvæmt samkomulaginu frá 1. nóvember 2001 hafi verið gætt, enda hafi stefnandi skuldbundið sig með því að fylgja þeim aðferðum sem honum hafi verið skylt að viðhafa. Tekið sé fram í 1. gr. samkomulagsins að markmið þess sé að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingu hans. Samkomulagið feli í sér meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum þar sem t.d. skuldaábyrgð sé sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Ekki skipti máli í þessu sambandi að stefnda og greiðandi/reikningseigandi hafi verið í sambúð. Hefði stefnandi farið að settum reglum og mat á greiðslugetu skuldara hefði legið fyrir hefði stefnanda mátt vera ljóst að niðurstaða greiðslumatsins væri líkleg til að hafa áhrif á ákvörðun stefndu um að gangast í ábyrgð en á þessum tíma hafi skuldari verið í fyrirtækjarekstri og í persónulegum ábyrgðum vegna þess. Greiðslumat, þar sem fram hefði komið greinargott yfirlit yfir fjárhagsstöðu skuldara hefði gagnast stefndu best við mat á þeirri fjárhagslegu áhættu sem fælist í því að gangast í ábyrgð. Sú staðreynd að greiðslumat hafi ekki verið framkvæmt og ekkert liggi fyrir um að stefnda hafi leyst stefnanda undan þeirri skyldu sé á ábyrgð stefnanda og verði hann að bera hallann af því aðgerðarleysi. Samkomulagið frá 1. nóvember 2001 hafi verið gert til verndar viðskiptavinum banka og verði að gera þá kröfu til þeirra að þeir framfylgi þeim reglum sem þeir hafi sjálfir samþykkt að vinna eftir.

Um lagastoð fyrir kröfu sinni um sýknu vísar stefnda til 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Telur stefnda, að ábyrgðaryfirlýsingu hennar megi ógilda með vísan til ákvæðisins, enda sé það bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefnanda að bera hana fyrir sig, þar sem reglum um notkun ábyrgða hafi ekki verið fylgt eftir. Eðlileg niðurstaða sé því að víkja sjálfskuldarábyrgðinni til hliðar og sýkna hana að öllu leyti. Stefnda vísar kröfum sínum til stuðnings einnig til reglna um brostnar forsendur, þar sem ljóst sé að mat á greiðslugetu hefði ráðið miklu um afstöðu hennar til þess hvort hún hefði átt að gangast undir ábyrgð á skuldum meðstefnda. Stefnda vísar einnig til dómafordæma Hæstaréttar í málunum nr. 16/2007 og 116/2010, og til úrskurða Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki í máli nr. 66/2011 frá 9. desember 2011.

Um lagarök vísar stefnda til meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn, laga nr. 121/1994, um neytendalán og laga nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Þá vísar stefnda til tilskipunar nr. 93/13/EBE frá 5. apríl 1993. Stefnda vísar og til samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 1. nóvember 2001 og gildandi viðskiptavenja.

Kröfu um málskostnað byggir stefnda á 129.gr., sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnda á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en stefnda sé ekki virðisaukaskattsskyld og því beri henni nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnanda.

IV

Í máli þessu krefur stefnandi stefndu um greiðslu yfirdráttarskuldar á reikningi í eigu stefnda, T-kk-ef R-kk-ef V-kk-ef, sem stefnda, H-kvk-nf T-kvk-nf, er sjálfskuldarábyrgðar-maður að.

Stefndi, T-kk-nf R-kk-nf V-kk-nf, hefur hvorki sótt né látið sækja þing og er honum þó löglega stefnt. Verður því eftir 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að dæma málið eftir framlögðum skjölum og skilríkjum og þar sem þau eru í samræmi við dómkröfur stefnanda verða kröfur hans á hendur stefnda, T-kk-þgf R-kk-þgf, teknar til greina að öllu leyti.

Ágreiningur máls þessa lýtur að gildi ábyrgðaryfirlýsingar, sem stefnda, H-kvk-nf T-kvk-nf, gekkst undir sem sjálfskuldarábyrgðarmaður á áðurgreindum tékkareikningi, hinn 28. febrúar 2008. Fyrir liggur að á þeim tíma var reikningurinn yfirdreginn um 17.500.000 krónur, og hljóðar sjálfskuldarábyrgð hennar á þá fjárhæð, ásamt vöxtum og kostnaði. Byggir stefnda á því, að víkja beri ábyrgðinni til hliðar, þar sem ekki hafi verið farið að reglum Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.

Ekki er um það deilt í málinu að stefndi er aðili að samkomulagi Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja fyrir hönd aðildarfélaga sinna, Sambands íslenskra sparisjóða, fyrir hönd sparisjóða, og Neytendasamtakanna og viðskiptaráðherra, af hálfu stjórnvalda, er tók gildi 1. nóvember 2001. Samkvæmt 2. gr. samkomulagsins nær það til sjálfskuldarábyrgða á yfirdráttarheimildum á tékkareikningum. Tekur samkomulagið því til sjálfskuldarábyrgðar þeirrar sem um er deilt í málinu.

Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins, bar stefnanda að láta fara fram mat á greiðslugetu greiðanda, ef ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nam meira en 1.000.000 króna. Þó er hjónum eða fólki í óvígðri sambúð heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldu til greiðslumats, vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars.

Stefndu eru sambúðarfólk og hefði því stefnda, H-kvk-nf, getað undanskilið stefnanda frá þeirri skyldu að láta fara fram greiðslumat á greiðslugetu sambúðarmanns síns, stefnda T-kk-ef R-kk-ef.

Óumdeilt er að ekki fór fram sérstakt greiðslumat á greiðslugetu stefnda, T-kk-ef R-kk-ef, og stefndu H-kvk-þgf var ljóst að skuldin á tékkareikningnum nam 17.500.000 krónum, er hún gekkst í ábyrgðina.

Samkvæmt framlagðri sjálfskuldarábyrgð skrifar stefnda, H-kvk-nf T-kvk-nf, undir svohljóðandi yfirlýsingu: „Við undirritaðir sjálfskuldarábyrgðaraðilar höfum kynnt okkur efni ábyrgðaryfirlýsingarinnar og upplýsingabækling bankans um sjálfskuldarábyrgð. Jafnframt hafa okkur verið kynntar reglur um gerð greiðslumats hjá reikningseiganda, allt í samræmi við „Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“, sem Glitnir banki hf. er aðili að.

Ekki er óskað eftir því að greiðslugeta reikningseiganda sé metin.

Greiðslugeta reikningseiganda hefur verið metin og með hans samþykki hafa undirritaðir sjálfskuldarábyrgðaraðilar kynnt sér það greiðslumat.

Athuga ber að samkvæmt ofangreindu samkomulagi er ávallt skylt að meta greiðslugetu reikningseiganda þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi reikningseiganda (einstaklings) nemur hærri fjárhæð en kr. 1.000.000,-. Þó er hjónum eða fólki í óvígðri sambúð heimilt að leysa fjármálafyrirtæki undan skyldu til greiðslumats vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars.“

Þó svo að ekki hafi verið krossað sérstaklega í reit fyrir framan aðra hvora setninguna „ekki er óskað eftir því að greiðslugeta reikningseiganda sé metin“, eða „greiðslugeta reikningseiganda hefur verið metin og með hans samþykki hafa undirritaðir sjálfskuldarábyrgðaraðilar kynnt sér það greiðslumat“, verður að líta svo á að með undirskrift sinni hafi stefnda, H-kvk-nf T-kvk-nf, tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á tékkareikningi sambúðarmanns síns og þar með undanskilið stefnanda þeirri skyldu að láta fara fram sérstakt greiðslumat á greiðslugetu hans. Eru því ekki skilyrði til þess að víkja til hliðar umræddri sjálfskuldarábyrgð með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með áorðnum breytingum. Samkvæmt framansögðu verður krafa stefnanda á hendur stefndu því tekin til greina með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefndu in solidum til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndu, T-kk-nf R-kk-nf V-kk-nf og H-kvk-nf T-kvk-nf, greiði in solidum stefnanda Íslandsbanka hf., 17.500.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 31. mars 2009 til greiðsludags. Auk þess greiði stefndi, T-kk-nf R-kk-nf V-kk-nf, stefnanda 5.464.358 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 31. mars 2009 til greiðsludags.

Stefndu greiði in solidum stefnanda 300.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf