E-4904/2005

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 22. mars sl., var höfðað fyrir dómþinginu af R-kvk-þgf Ö-kvk-þgf J-kvk-þgf, f.h. sonar síns K-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef, á hendur Tryggingastofnun ríkisins, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 29. júní 2005.

Dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða stefnanda 914.075 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2001 til greiðsludags og að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, fyrst hinn 1. júlí 2002, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001. Auk þess krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.

Dómkröfur stefnda voru þær aðallega, að hann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. Til vara krafðist stefndi þess að stefnukröfur yrðu stórlega lækkaðar og málskostnaður yrði í því tilviki látinn niður falla.

II

Stefnandi, K-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf, fæddist hinn 27. apríl 2000 með Downs heilkenni, sem staðfest var á nýburaskeiði með litningaprófi og var hann einnig með alvarlegan hjartagalla, Fallots tetralogia. Fór stefnandi í aðgerð vegna þess á fyrsta sólarhring eftir fæðingu. Drengurinn var oft lasinn á fyrsta aldursári og var mikið á lyfjum vegna þess. Allnokkrir erfiðleikar voru við fæðugjöf á fyrsta ári og raunar lengur. Drengurinn hefur frá því í september 2000 notið þjónustu Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins og fengið þroska- og sjúkraþjálfun.

Móðir stefnanda fékk ekki greiðslur í fæðingarorlofi, samkvæmt almannatryggingalögum, sbr. 2. mgr. 15. gr. lokamálslið 1. mgr. 16. gr. laga nr. 117/1993, þar sem hún átti rétt á launum í fæðingarorlofi frá launagreiðanda sínum í sex mánuði, samkvæmt kjarasamningi með framlengingu um einn mánuð vegna veikinda barns. Móðir stefnanda fékk samþykkta 15 daga framlengingu á fæðingarorlofi vegna sjúkrahúsdvalar stefnanda í beinu framhaldi af fæðingu og þriggja mánaða framlengingu vegna veikinda barns eða samtals 105 daga. Móðir stefnanda fékk greitt frá launagreiðanda sínum laun í fæðingarorlofi í 7 mánuði, þ.e. út nóvember 2000. Þá 75 daga sem eftir voru af samþykktri framlengingu vegna veikinda barns tímabilið desember 2000 til 13. febrúar 2001 gat hún fengið greiðslur í fæðingarorlofi samkvæmt almannatryggingalögum. Mánuðina desember 2000 og janúar 2001 fékk hún greitt fæðingarorlof samkvæmt almannatryggingalögum, fæðingarstyrk og fæðingardag-peninga, en að ósk hennar sjálfrar var síðustu 13 dögunum af framlengdu fæðingarorlofi, frá 1.-13. febrúar 2001, breytt í umönnunargreiðslur.

Hinn 10. júlí 2000 fór drengurinn í umönnunarmat. Þar kemur fram að ekki sé unnt að greiða umönnunargreiðslur á sama tíma og móðir sé í fæðingarorlofi. Í matinu segir að um sé að ræða barn sem þurfi meðferð í heimahúsi og sjúkrahúsi vegna hjartasjúkdóms og fötlunar. Drengurinn hafi verið úrskurðaður í 5. flokk umönnunarbóta sem veiti ekki rétt til umönnunargreiðslu heldur aðeins umönnunarkorts. Endurmat var ákveðið í apríl 2001.

Móðir stefnanda er hjúkrunarfræðingur að mennt og vann á Landspítala þegar hún gekk með drenginn. Hún fékk fæðingarorlofsgreiðslur frá vinnuveitanda sínum í samræmi við reglur þar að lútandi. Að auki voru henni ákveðnar fæðingarorlofsgreiðslur samkvæmt ákvæðum laga um almannatryggingar í 15 daga vegna samfelldrar sjúkrahúsdvalar barns eftir fæðingu og í þrjá mánuði vegna alvarlegs sjúkleika barns.

Í janúar 2001 var gerð aðgerð á drengnum vegna hjartagallans á barnaspítala í Boston, en ekki voru greiddar umönnunarbætur vegna þeirrar aðgerðar, þar sem móðir var enn í fæðingarorlofi.

Drengurinn fór aftur í umönnunarmat 22. mars 2001 og voru þá gerð tvö möt. Í fyrra matinu var hann úrskurðaður í 1. flokk umönnunargreiðslna, eða 100% umönnunargreiðslur fyrir tímabilið frá 1. febrúar til 30. apríl 2001 og í 2. flokk umönnunargreiðslna, sem er 85% umönnunargreiðslna, frá 1. maí 2001 til 30. apríl 2002. Endurmat var ákveðið í apríl 2002. Í matinu kemur fram að móðir stefnanda hafi óskað eftir því að umönnunargreiðslur yrðu fremur metnar en framlenging á fæðingarorlofi frá 1. febrúar 2001. Móðir stefnanda taldist þannig í fæðingarorlofi til 1. febrúar 2001 en þá tóku við umönnunargreiðslur. Móðir stefnanda afsalaði sér fæðingarorlofsgreiðslum frá stefnda í 3 mánuði og 15 daga. Ástæða þess kveður hún einkum hafa verið að mánaðarleg greiðsla í fæðingarorlofi frá stefnda hafi á þessum tíma numið 79.077 krónum, að frádregnum sköttum, en mánaðarleg umönnunargreiðsla hafi verið 73.546 krónur, en enginn skattur sé greiddur af umönnunarbótum.

Í síðara umönnunarmatinu frá 22. mars 2001 var drengurinn úrskurðaður í 3. flokk umönnunargreiðslna, eða 70% umönnunargreiðslna, frá 1. maí 2002 til 30. apríl 2006.

Samkvæmt greiningu Greiningar- og ráðgjafarstöðvarinnar gerðri á tímabilinu frá mars til maí 2002, er mælt með leikskólavistun með sérstuðningi, sjúkraþjálfun, talþjálfun og eftirliti barnalæknis.

Í dag fær móðir stefnanda greiddar umönnunarbætur með syni sínum samkvæmt flokki 3.

III

Stefnandi byggir kröfu sína á því, að í reglum þeim sem stefndi hafi sett um greiðslu umönnunarbóta felist brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 1. mgr. 65. gr. Sömuleiðis vísar stefnandi til 2. gr. Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna.

Í 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar segi að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Stefnandi telur að reglur þær sem stefndi hafi sett um fyrirkomulag umönnunargreiðslna og samspil umönnunargreiðslna og greiðslna í fæðingarorlofi standist ekki jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar.

Með greiðslum í fæðingarorlofi sé verið að gera foreldrum kleift að vera heima hjá barni sínu fyrstu mánuði ævi þess, enda talið að slík ráðstöfun sé heillavænlegust fyrir hið nýfædda barn og fyrir þjóðfélagið. Heimildir til framlengingar fæðingarorlofs vegna veikinda eða fötlunar barns, sem á þeim tíma sem móðir stefnanda var í fæðingarorlofi hafi byggt á ákvæðum 15. og 16. gr. almannatryggingalaga nr. 117/1993 eins og þeim var breytt með lögum nr. 51/1997, markist af sama sjónarmiði, þ.e. að best sé að foreldrar geti verið heima og sinnt fötluðu barni lengur en sem nemi hefðbundnu fæðingarorlofi. Mestu skipti þó hér að greiðslur í fæðingarorlofi séu áunnar bætur, réttur til þeirra skapist við þátttöku á vinnumarkaði.

Umönnunargreiðslur samkvæmt 4. gr. laga um félagslega aðstoð nr. 118/1993 með síðari breytingum og reglugerð um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna nr. 50/1997 með síðari breytingum séu bætur af allt öðrum toga. Greiðslunum sé ætlað að styðja foreldra ef andleg eða líkamleg fötlun barns hafi í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Með öðrum orðum umönnunargreiðslum sé ætlað að vera endurgjald fyrir viðbótarkostnað sem foreldrar andlega og líkamlega hamlaðra barna þurfi að bera vegna hömlunarinnar. Umönnunargreiðslur séu þannig greiðslur sem ekki séu skattskyldar.

Greiðslur í fæðingarorlofi og umönnunargreiðslur séu því alls óskyldar greiðslur, sem lúti mismunandi skilyrðum. Með því að setja reglur, sbr. reglugerð nr. 504/1997, sbr. breytingu á þeirri reglugerð nr. 229/2000, sem banni það að saman fari greiðslur í fæðingarorlofi og greiðsla umönnunarbóta, telur stefnandi að verið sé að mismuna foreldrum sem eignist langvarandi veik og fötluð börn með þeim hætti að þau geti ekki notið opinbers stuðnings fyrr en fæðingarorlofi lýkur. Með reglunum sé verið að tengja stuðning til þessara foreldra frá hinu opinbera, vegna þeirra tilfinnanlegu útgjalda og sérstöku umönnunar eða gæslu sem andleg eða líkamleg hömlun barnsins hefur í för með sér, við greiðslur í fæðingarorlofi sem séu bætur eða greiðslur af allt öðrum toga.

Reglur stefnda feli það í sér að framfærandi fatlaðs eða langveiks barns sem fái greiðslur í fæðingarorlofi þurfi annaðhvort að afsala sér rétti til þeirra áunnu greiðslna sem í fæðingarorlofsgreiðslum felist, til að geta fengið nauðsynlega opinbera aðstoð vegna þess kostnaðar sem fötlunin eða veikindi barnsins hafi í för með sér, eða að þola bótalaust, meðan á greiðslum í fæðingarorlofi stendur, þann viðbótakostnað sem leiði af fötlun eða veikindum barnsins. Foreldrar fatlaðra eða langveikra barna þurfi þannig að velja á milli þess að fá fullt fæðingarorlof til jafns við foreldra heilbrigðra barna eða opinberan stuðning, þ.e. umönnunargreiðslur, sem ætlað sé að bæta stöðu þeirra vegna veikinda eða fötlunar barna þeirra. Hvorutveggja standi þeim ekki til boða, sem sé brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar því að með reglum stefnda sitji foreldrar langveikra eða fatlaðra barna ekki við sama borð varðandi greiðslur í fæðingarorlofi, en njóti lakari réttinda.

Samningur sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins hafi verið fullgiltur fyrir Íslands hönd 28. nóvember 1992. Í 2. gr. sáttmálans sé jafnræðisregla sem almennt sé talin ein af fjórum grundvallarreglum samningsins. Sé þar m.a. sérstaklega tekið fram að hvert barn skuli njóta þeirra réttinda sem samningurinn kveði á um án tillits til t.d. aldurs og fötlunar en einnig aðstæðna foreldra. Í samningnum segi jafnframt í 2. mgr. 23. gr. að aðildarríki viðurkenni rétt fatlaðra barna til sérstakrar umönnunar og skuli stuðla að því að barni svo og þeim er um það annist verði veitt sú aðstoð sem sótt sé um og henti barninu og aðstæðum foreldra eða þess sem það annast.

Með fullgildingu Barnasáttmálans hafi verið viðurkennd þau réttindi sem í honum liggi og Íslendingar hafi skuldbundið sig til að fylgja og uppfylla. Vilji standi því til þess að tryggja öllum fötluðum börnum og þeim sem annist þau þá aðstoð sem sótt sé um. Þá tryggingu sé að finna í 4. gr. laga um félagslega aðstoð nr. 118/1993 sem segi að heimilt sé að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda langveikra og fatlaðra barna vegna þess kostnaðar sem fylgi veikindunum og fötluninni. Alkunna sé að heimildarákvæði af þessu tagi í almannatryggingalöggjöfinni feli í sér rétt fyrir þann sem uppfylli skilyrði ákvæðisins.

Með því að takmarka með reglugerð umönnunargreiðslur við það tímamark þegar fæðingarorlofsgreiðslum ljúki sé ekki einungis verið að mismuna foreldrum langveikra og fatlaðra barna heldur sé einnig brotinn réttur á viðkomandi barni. Í áðurgreindri jafnræðisreglu Barnasáttmálans sé sérstaklega tekið fram að ekki skuli mismuna börnum vegna aðstæðna foreldra. Með því að neita foreldrum í fæðingarorlofi um umönnunargreiðslur sé það einmitt gert. Börnin sjálf fái þá ekki notið þeirrar aðstoðar sem í umönnunargreiðslum felist vegna aldurs þeirra annars vegar og hins vegar vegna aðstæðna foreldra.

Til vara byggir stefnandi á þeirri málsástæðu að lagaheimild hafi brostið fyrir þeim reglum sem stefndi hafi sett um að ekki mættu fara saman greiðslur í fæðingarorlofi og umönnunargreiðslur. Ákvörðun stefnda byggist á 4. gr. reglugerðar nr. 504/1997 með síðari breytingum, sem sett sé með heimild í 4. gr. laga um félagslega aðstoð nr. 118/1993, með síðari breytingum. Hvorki þá né nú séu í 4. gr. laga um félagslega aðstoð ákvæði um það að umönnunargreiðslur skuli ekki greiða til foreldra sem einnig njóti greiðslna í fæðingarorlofi. Þvert á móti segi einvörðungu í 2. mgr. 4. gr. laganna að um framkvæmd ákvæðisins fari eftir reglugerð sem heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra setji að fengnum tillögum tryggingaráðs. Almennt skilyrði greiðslu umönnunarbóta sé í 1. mgr. 4. gr., þar sem stefnda sé veitt almenn heimild til að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna sem dveljist í heimahúsi eða á sjúkrahúsi ef andleg eða líkamleg hömlun barns hafi í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu.

Í máli þessu sé það staðfest í þremur umönnunarmötum gerðum af stefnda sjálfum að stefnandi hafi frá fæðingu þurft á að halda meðferð í heimahúsi og á sjúkrahúsi vegna hjartasjúkdóms og fötlunar. Skilyrðum umönnunargreiðslna eins og þeim sé lýst í 1. mgr. 4. gr. laga um félagslega aðstoð hafi því verið fullnægt, a.m.k. frá 1. maí 2000. Jafnframt liggi fyrir, að stefndi hafi talið í umönnunarmati frá 22. mars 2001, að á fyrsta tímabili samþykktra umönnunargreiðslna, frá 1. febrúar til 30. apríl 2001, skyldi greiða fullar umönnunarbætur. Af því mati verði ekki dregin önnur ályktun en sú að stefnandi hafi frá 1. maí 2000 til 31. janúar 2001 sömuleiðis fullnægt skilyrðum fyrir fullum umönnunarbótum, ef stefndi hefði talið reglur sínar heimila sér að greiða samtímis umönnunarbætur og bætur í fæðingarorlofi.

Ef ákvæði 4. gr. reglugerðar þeirrar sem stefndi byggi synjun sína á séu skoðuð nánar komi í ljós að samkvæmt 1. málslið 3. mgr. 4. gr. sé tímabil umönnunargreiðslna frá lokum greiðslna í fæðingarorlofi og til 18 ára aldurs. Í 2. málslið 3. mgr. 4. gr. segi að þegar réttur skapist til framlengingar á fæðingarorlofi sé foreldri heimilt að velja þær greiðslur sem hærri séu. Í 3. málslið 3. mgr. 4. gr. segi að heimilt sé að hefja greiðslur fyrr og lengja greiðslur til 20 ára aldurs vegna barna í foreldrahúsum með lífshættulegan sjúkdóm eða alvarlega fjölfötlun. Með 1. gr. reglugerðar nr. 229/2000 hafi tveimur nýjum málsgreinum verið bætt við 4. gr. Í nýrri 4. mgr. sé mælt fyrir um að enginn geti notið umönnunargreiðslna samtímis greiðslum í fæðingarorlofi vegna sama barns.

Samkvæmt þessu komi skýrt fram í 3. málslið 3. mgr. 4. gr. að stefnda sé heimilt að hefja greiðslur fyrr og lengja greiðslur til 20 ára aldurs. Af samhenginu verði ákvæðið ekki skilið með öðrum hætti en þeim að hér sé verið að heimila stefnda að ákveða að tímabil umönnunargreiðslna geti hafist áður en greiðslum í fæðingarorlofi sé lokið og að það geti staðið til 20 ára aldurs. Í málsliðnum komi fram skilyrðin fyrir því að þessari heimild verði beitt, þ.e. að um sé að ræða barn í foreldrahúsum með lífshættulegan sjúkdóm. Þessi heimild sé í fullu samræmi við það að lagaákvæðið sem reglugerðin hvíli á setji engin skilyrði fyrir greiðslu umönnunarbóta önnur en þau sem áður séu rakin. Þá sé þessi heimild í fullu samræmi við fyrri framkvæmd stefnda, en allt fram til ársins 1997 hafi farið saman greiðslur í fæðingarorlofi og umönnunargreiðslur frá þriggja mánaða aldri barns.

Breyting sem gerð hafi verið á 4. gr. með 1. gr. reglugerðar nr. 229/2000, þar sem mælt sé svo fyrir að enginn geti notið umönnunargreiðslna samtímis greiðslum í fæðingarorlofi vegna sama barns, stangist þannig á við skýra heimild í 3. mgr. sömu greinar, sem heimili að tímabil umönnunargreiðslna geti hafist áður en greiðslum í fæðingarorlofi ljúki. Auk þess verði ekki séð að þessi takmörkun eigi sér lagastoð í 4. gr. laga um félagslega aðstoð, eins og áður hafi verið nefnt.

Stefnandi telur að svo umfangsmikil skerðing á réttindum til opinbers stuðnings, sem hér um ræðir, vegna andlegrar eða líkamlegrar fötlunar barns, verði a.m.k. að styðjast við skýr lagaákvæði, ef sú mismunun sem í henni felist standist jafnræðisreglur. Í lögum um félagslega aðstoð séu engin ákvæði sem heimili þá skerðingu sem 4. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar, eins og henni var bætt inn í reglugerðina með 1. gr. reglugerðar nr. 229/2000, mæli fyrir um.

Vegna reglna stefnda hafi móðir stefnanda ekki fengið samtímis greiðslur í fæðingarorlofi og umönnunargreiðslur. Frá fæðingu stefnanda og fram til 1. febrúar 2001, hafi móðir stefnanda ekki notið opinbers stuðnings í formi umönnunargreiðslna vegna andlegrar og líkamlegrar hömlunar sonarins, sem staðfest sé í umönnunarmötum stefnda. Móðir stefnanda hafi vegna þessara reglna stefnda verið nauðbeygð til þess að afsala sér framlengingu á fæðingarorlofsgreiðslum og hefja móttöku umönnunargreiðslna frá 1. febrúar 2001. Fjárhagslegt tjón stefnanda vegna þessara reglna og þeirra skerðinga sem af þeim leiðir nemi stefnufjárhæðinni.

Stefnandi hefur sundurliðað kröfu sína með eftirgreindum hætti í stefnu:

Umönnunargreiðslur 1. maí til 31. ágúst 2000, 70.224 krónur á mánuði.

Umönnunargreiðslur 1. september til 31. desember 2000, 70.716 krónur á mánuði.

Umönnunargreiðslur í janúar 2001, 73.546 krónur á mánuði.

Greiðslur í fæðingarorlofi 1. febrúar til 15. maí 2001, 79.077 á mánuði (fæðingarstyrkur og fæðingardagpeningar).

Samtals sé þetta 914.075 krónur.

Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 2. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda.

Kröfu um vaxtavexti byggir stefnandi á 12. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 130. gr. þeirra laga.

Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vegna þjónustu sinnar. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnda.

IV

Stefndi byggir kröfu sína um sýknu aðallega á aðildarskorti stefnanda. Um greiðslur í fæðingarorlofi hafi við fæðingu stefnanda gilt ákvæði 15. og 16. gr. laga nr. 117/1993, um greiðslur í fæðingarorlofi í formi fæðingarstyrks og fæðingardagpeninga til foreldra í 6 mánuði. Þá hafi þeim verið heimilt að framlengja þessar greiðslur um allt að 3 mánuði, ef um hafi verið að ræða alvarlegan sjúkleika barns sem krefjist nánari umönnunar foreldris, og um þann dagafjölda sem barn dvelji á sjúkrahúsi fyrir fyrstu heimkomu. Samkvæmt lögunum sé ljóst að rétthafi greiðslnanna sé foreldri barnsins en ekki barnið sjálft. Sama gildir um umönnunargreiðslur samkvæmt 4. gr. laga nr. 118/1993, um félagslega aðstoð. Stefnandi sé því ekki rétthafi þeirra greiðslna sem hann krefji um í málinu og beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum í málinu vegna aðildarskorts stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því, að allar kröfur stefnanda séu fyrndar. Samkvæmt 2. mgr. 48. gr. laga nr. 117/1993, um almannatryggingar, skuli bætur, eins og þær sem stefnandi krefji um í málinu, aldrei úrskurðaðar lengra aftur í tímann en tvö ár. Samkvæmt lögum nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, fyrnist kröfur samkvæmt 2. tl. 3. gr. laganna á fjórum árum, þ.e. kröfur vegna lífeyris, forlagseyris, meðgjöf eða aðrar greiðslur er greiðast eiga með vissu millibili, og eru ekki afborgun af skuld. Fyrningarfrestur teljist frá þeim degi er krafa var gjaldkræf. Ljóst sé því að allar kröfur sem stefnandi hafi uppi í málinu séu nú fallnar niður fyrir fyrningu og síðasta greiðslan, sem stefnandi krefji um, sé vegna tímabilsins 1.-15. maí 2001, hafi því fyrnst eigi síðar en 31. maí 2005.

Stefndi mótmælir því, að lagaheimild hafi brostið til að setja reglur um að ekki megi fara saman greiðslur í fæðingarorlofi og umönnunargreiðslur.

Samkvæmt 4. gr. laga nr. 118/1993 um félagslega aðstoð sé Tryggingastofnun heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna sem dveljast í heimahúsi eða á sjúkrahúsi og/eða taka aukinn þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar ef andleg eða líkamleg hömlun barns hafi í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. skerði skóla- og leikskólaþjónusta ekki greiðslur en önnur dagleg, sértæk þjónusta og vistun utan heimilis skerði umönnunargreiðslur til framfærenda. Í 2. mgr. 1. gr. sé skýrt kveðið á um heimild ráðherra til að tengja greiðslur bóta samkvæmt lögunum við aðrar tekjur, þ. á m. aðrar bætur eftir því sem við á. Samkvæmt ákvæði 13. gr. laganna skuli ákvæði laga um almannatryggingar gilda um bætur félagslegrar aðstoðar eftir því sem við á, m.a. um kærurétt til úrskurðarnefndar almannatrygginga. Í 1. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 504/1997, um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna, séu umönnunargreiðslur skilgreindar sem mánaðarlegar greiðslur. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. sé tímabil umönnunargreiðslna frá lokum greiðslna í fæðingarorlofi til 16 ára aldurs. Stofnist réttur til framlengingar á greiðslum í fæðingarorlofi sé foreldri heimilt að velja þær greiðslur sem hærri séu og samkvæmt 4. mgr. 4. gr., sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 229/2000 geti enginn notið umönnunargreiðslna samtímis greiðslum í fæðingarorlofi vegna sama barns. Ákvæðið eigi sér lagastoð í 2. mgr. 1. gr. og 13. gr. laga um félagslega aðstoð, nr. 118/1993, sbr. og 2. mgr. 43. gr. laga nr. 117/1993, um almannatryggingar.

Í 2. mgr. 43. gr. laga um almannatryggingar, nr. 117/1993, komi fram sú meginregla laganna að enginn geti samtímis notið nema einnar tegundar greiddra bóta samkvæmt lögunum. Í 1. mgr. 30. gr. reglugerðar nr. 296/1998, um greiðslur í fæðingarorlofi, sé kveðið á um það að enginn geti notið greiðslna í fæðingarorlofi samtímis umönnunargreiðslu sama barns eða sömu fæðingar og ætti foreldrið rétt á fleiri en einni tegund greiðslna gæti það valið þær greiðslur sem hærri voru. Ákvæðið eigi sér skýra stoð í þeirri meginreglu 2. mgr. 43. gr. laga nr. 117/1993, um almannatryggingar, að enginn geti samtímis notið nema einnar tegundar bóta, sbr. 13. gr. laga nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, þar sem kveðið sé á um að ákvæði laga um almannatryggingar gildi um bætur félagslegrar aðstoðar eftir því sem við á. Í gildandi lögum um fæðingarorlof, nr. 95/2000, sem komið hafi til framkvæmda 1. janúar 2001, sé á sama hátt skýrlega kveðið á um það í 2. mgr. 33. gr. að foreldri sem njóti greiðslna í fæðingarorlofi eigi ekki rétt til umönnunargreiðslna samkvæmt lögum nr. 118/1993, um félagslega aðstoð.

Stefndi mótmælir staðhæfingu stefnanda um að ákvæði 4. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 50/1997, sbr. reglugerð nr. 229/2000, um að ekki fari saman greiðslur í fæðingarorlofi og umönnunargreiðslur, feli í sér brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 2. gr. Barnmasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Sú tilhögun feli ekki á nokkurn hátt í sér að langveikum eða fötluðum börnum eða framfærendum þeirra sé mismunað með ólögmætum hætti. Reglan nái jafnt til allra sem eins standi á um.

Sú staðhæfing stefnanda að réttur til greiðslna í fæðingarorlofi samkvæmt ákvæðum almannatryggingalaga, er í gildi hafi verið, sé áunninn réttur með þátttöku á vinnumarkaði sé ekki rétt hvað fæðingarstyrk varði. Ekki fái heldur staðist að greiðslur í fæðingarorlofi og umönnunargreiðslur séu alls óskildar greiðslur. Ljóst sé að með framlengingu fæðingarorlofs vegna veikinda barns sé sérstaklega komið til móts við þarfir foreldra þessara barna og þarfir barnanna gagngert vegna þeirra aðstæðna. Hvorar tveggja bæturnar feli í sér fjárhagslega aðstoð við framfærendur barna vegna umönnunar þeirra en séu ekki sérstakt endurgjald fyrir útlagðan viðbótarkostnað. Samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga um almannatryggingar njóti börn 16 ára og yngri sjúkratrygginga í samræmi við IV. kafla laganna. Þátttaka í auknum kostnaði geti þannig komið til viðbótar bæði fæðingarorlofsgreiðslum og umönnunargreiðslum til framfærenda. Skýrt sé kveðið á um heimild Tryggingastofnunar til að taka aukinn þátt í sjúkrakostnaði í 1. mgr. 4. gr. og um heimild til endurgreiðslu umtalsverðs kostnaðar við læknishjálp og lyf í 12. gr. laga nr. 118/1993, um félagslega aðstoð. Slík aðstoð geti m.a. verið fólgin í umönnunarkorti til lækkunar læknis- og lyfjakostnaðar með gildistíma frá fæðingu ef um meðfæddan sjúkdóm eða fötlun sé að ræða, sbr. 1. og 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 504/1997 um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna. Þannig fái ekki staðist að með ólögmætum hætti sé verið að mismuna foreldrum langveikra eða fatlaðra barna eða að börnunum sjálfum sé mismunað með ólögmætum hætti vegna aðstæðna foreldra.

Varakröfu sína byggir stefndi á því, að hann telur að krafa stefnanda varðandi tímabil fæðingarorlofs fái ekki staðist og mótmælir þeirri kröfu sem allt of hárri. Aðeins síðustu þrettán dögunum af framlengdu fæðingarorlofi, frá 1.-13. febrúar 2001, hafi verið breytt í umönnunargreiðslur og hafi fjárhæð fæðingarorlofs fyrir það tímabil verið 35.353 krónur. Í ljós hafi hins vegar komið að móðir stefnanda hafi ranglega fengið greitt fæðingarorlof í desember 2000 og janúar 2001, en á daginn hafi komið að móðir stefnanda hafi á þeim tíma notið launagreiðslna frá vinnuveitanda. Krefst stefndi þess að sú greiðsla, 158.006 krónur, komi til frádráttar kröfum stefnanda vegna fæðingarorlofs og eftirstöðvar til frádráttar kröfum stefnanda byggðum á umönnunargreiðslum, að fjárhæð 637.306 krónur, en ekki séu gerðar tölulegar athugsemdir við þann lið.

Stefndi mótmælir dráttarvaxtarkröfu frá 1. júlí 2001. Stefnandi hafi engan reka gert að því að krefja um meintar vangoldnar greiðslur fyrr en með stefnu í máli þessu og því sé dráttarvöxtum frá fyrri tíma en þingfestingu málsins mótmælt.

V

Málið höfðar R-kvk-nf A-kvk-nf J-kvk-nf, f.h. sonar síns, K-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef. Í stefnu gætir nokkurs ruglings um það hver sé raunverulegur stefnandi málsins, R-kvk-nf A-kvk-nf J-kvk-nf eða K-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf, en eins og málshöfðun er háttað er ljóst að stefnandinn er K-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf.

Krafa stefnanda í máli þessu er um greiðslu í fæðingarorlofi og umönnunargreiðslur og byggt á því að skilyrðum umönnunargreiðslna sé fullnægt, a.m.k. frá 1. maí 2000. Hafi stefnda verið óheimilt að synja um umönnunargreiðslur og byggja þá synjun á 4. gr. reglugerðar nr. 504/1997, með síðari breytingum, sem sett sé með heimild í 4. gr. laga nr. 118/1993, um félagslega aðstoð.

Samkvæmt 4. gr. fyrrgreindra laga um félagslega aðstoð, er Tryggingastofnun heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna. Af því er ljóst að framfærendur fatlaðra og langveikra barna eiga mögulegan rétt á umræddum umönnunargreiðslum. Af lagaákvæðinu er ljóst að stefnandi málsins getur ekki krafist greiðslu umönnunarbóta og er því ekki réttur aðili málsins, þar sem ágreiningur er um umönnunargreiðslur til framfærenda sem og greiðslur í fæðingarorlofi móður hans. Þegar af þeirri ástæðu að málið er ekki höfðað af réttum aðila ber, með vísan til 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

Stefnandi hefur fengið gjafsókn með leyfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 25. febrúar 2004. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, D-kvk-ef P-kvk-ef hrl., þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur og greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskattsskyldu.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, er sýkn af kröfum stefnanda, K-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans, D-kvk-ef P-kvk-ef hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf