E-5/2013

Mál þetta, sem er einkarefsimál, var höfðað 20. desember 2012 og dómtekið 9. september 2013.

Stefnandi er E-kk-nf E-kk-nf, Baugakór 9, Kópavogi.

Stefnda er I-kvk-nf L-kvk-nf H-kvk-nf, Einbúablá 12, Egilsstöðum.

Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

Í fyrsta lagi, að eftirfarandi ærumeiðandi aðdróttanir sem stefnda viðhafði um stefnanda á Facebook, 22. nóvember 2012, kl. 17:01, verði dæmdar dauðar og ómerkar, sbr. 235. gr., sbr. 1. mgr. 241. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940: „mögulega stelpunar [sic] sem g-x-x nauðgaði, biðjast afsökunar að dreifa blaði þar sem nauðgari þinn er að segja að þú sért að ljúga út um allan skólann þinn.“

Í öðru lagi, að stefnda verði dæmd til refsingar fyrir að hafa gegn betri vitund viðhaft og birt opinberlega ofangreindar ærumeiðandi aðdróttanir um stefnanda á Facebook, 22. nóvember 2012, kl. 17:01, en brot stefndu telst varða við 235. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 236. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. tl. 1. mgr. 242. gr. sömu laga.

Í þriðja lagi, að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna, með vöxtum skv. 1. ml. 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 22. nóvember 2012 til 15. febrúar 2013, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga.

Í fjórða lagi, að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda 150.000 krónur, til þess að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu í einu dagblaði, sbr. 2. mgr. 241. gr. laga nr. 19/1940.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefnda krefst þess að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þá er krafist málskostnaðar.

Við upphaf aðalmeðferðar málsins leiðrétti lögmaður stefnanda orðrétta tilvitnun í fyrsta lið kröfugerðarinnar í stefnu til samræmis við ummælin eins og þau koma fyrir í framlagðri útprentun af samskiptamiðli.

Mál þetta var fyrst flutt og dómtekið 30. maí 2013, en endurflutt og dómtekið að nýju 9. september s.á., í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þar sem ekki hafði tekist að leggja dóm á málið innan lögbundins frests.

I

Helstu málsatvik eru þau að fimmtudaginn 22. nóvember 2012 birtist viðtal við stefnanda í Monitor, fylgiriti Morgunblaðsins, þar sem stefnandi ræddi m.a. opinskátt um upplifun sína af því að hafa verið kærður fyrir kynferðisbrot og sætt lögreglurannsókn vegna þess. Lá þá fyrir að ríkissaksóknari hafði fellt niður bæði kærumálin með bréfum, dags. 15. júní og 15. nóvember 2012, þar sem það sem fram hafði komið við rannsókn málanna þótti ekki nægilegt eða líklegt til sakfellis, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála.

Sama dag og viðtalið birtist var stofnað til umræðna á samskiptamiðlinum Facebook, hér eftir Fésbók, með yfirskriftinni „G-kk-nf af forsíðunni – krefjum M-x-x um afsökunarbeiðni“. Var þar birtingu viðtalsins mótmælt og skorað á ritstjóra Monitor að biðjast afsökunar á henni. Allnokkrar umræður spunnust á samskiptamiðlinum og er óumdeilt að síðar þennan sama dag, eða klukkan 17:01, birti stefnda þar færslu með ummælum sem tekin eru orðrétt upp hér að framan í kafla um dómkröfur stefnanda.

Með bréfi, dags. 28. nóvember 2012, bauð lögmaður stefnanda stefndu að ljúka málinu með því að draga ummælin opinberlega til baka, ásamt afsökunarbeiðni og með greiðslu miskabóta. Var henni veittur frestur til 29. s.m. kl. 14:00 til að verða við þeim kröfum. Kveður stefnda bréf þetta hafa borist sér 29. s.m. Stefnandi kveður stefndu hafa kosið að láta það ógert að svara bréfinu og því sé málssóknin honum nauðsynleg.

Í greinargerð stefndu er málsatvikum nánar lýst svo að 1. desember 2011 hafi náin vinkona stefndu kært stefnanda og unnustu hans fyrir kynferðisbrot sem átt hafi sér stað aðfaranótt 25. nóvember 2011, en því máli hafi lokið með niðurfellingu ríkissaksóknara 15. júní 2012. Er atvikum þess kærumáls nánar lýst í greinargerðinni en ekki eru efni til að rekja þau hér.

Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnandi og stefnda skýrslu, en auk þeirra gáfu skýrslu sem vitni H-kk-nf F-kk-nf R-kk-nf, faðir stefndu, og B-kvk-nf G-kvk-nf sálfræðingur. Að skýrslum fyrir dómi verður vikið eftir því sem þörf er á í niðurstöðukafla þessa dóms.

II

Málsaðild og málsgrundvelli er lýst svo í stefnu að stefnda hafi viðhaft ummælin á samskiptamiðlinum Fésbók. Fésbók sé ekki fjölmiðill og sakarefnið falli því utan við lög nr. 38/2011, um fjölmiðla, sbr. 1. mgr. 3. gr. og 13. tl. 1. mgr. 2. gr. laganna. Um sakarefnið gildi því almennar reglur refsi- og skaðabótaréttarins, þ.e. ákvæði XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og almennar skaðabótareglur, s.s. sakarreglan og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Stefnandi hafi höfðað einkarefsimál þetta á hendur stefndu á grundvelli lagaheimildar í 3. tl. 1. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli stefndu séu viðhöfð undir nafninu „I-kvk-nf L-kvk-nf“ og auðkennd með mynd af viðkomandi. Það sé óumdeilt að umrædd I-kvk-nf L-kvk-nf sé stefnda í máli þessu, I-kvk-nf L-kvk-nf H-kvk-nf. Málssókn þessari sé því réttilega beint að stefndu.

Hvað varði málsaðild sóknarmegin þá sé ummælunum beint að „G-x-x“. Stefnandi sé þekktur undir nafninu G-kk-nf og kallaður því nafni. Því sé hafið yfir allan vafa að með ummælunum sé átt við stefnanda. Vettvangur og samhengi hlutanna styðji þessa niðurstöðu, en ummælin hafi verið birt á Fésbókarsíðu sem stofnuð hafi verið til höfuðs stefnanda með yfirskriftinni „G-x-x af forsíðunni – krefjum M-x-x um afsökunarbeiðni“, ásamt því sem birt hafi verið mynd af stefnanda. Stefnandi sé því réttur aðili að málssókn þessari sóknarmegin.

Fyrir kröfu sinni um ómerkingu ummæla kveðst stefnandi byggja á því að stefnda hafi vegið með alvarlegum hætti að æru hans með fyrrgreindum ummælum á Fésbók, en þar fullyrði stefnda að stefnandi hafi nauðgað stelpum og að hann sé nauðgari.

Hér sé um alvarlega ásökun að ræða þess efnis að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi og brotið gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, en allt að 16 ára fangelsi liggi við brotinu. Við mat á alvarleika ummælanna beri að hafa í huga að með ummælunum hafi stefnda fullyrt að stefnandi hafi oftar en einu sinni gerst sekur um nauðgun. Stefnda geri engan fyrirvara við ummælin þrátt fyrir vitneskju um niðurfellingu áðurgreindra sakamála. Aðalatriðið hjá stefndu sé því að úthrópa stefnanda opinberlega sem nauðgara. Sannleikurinn sé aukaatriði. Stefnandi sé einfaldlega nauðgari sem hafi oftar en einu sinni gerst sekur um kynferðisbrot og nauðgað stelpum í fleirtölu. Hér birtist dómstóll götunnar í sinni verstu mynd. Stefnda telji sig þess umkomna að sakfella stefnanda fyrir nauðgun. Aftakan fari fram án dóms og laga.

Ummæli stefndu séu ærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga. Því beri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Hin umstefndu ummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefnanda. Hagsmunir stefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir.

Þess sé jafnframt krafist að stefnda verði dæmd til refsingar fyrir hinar ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda sem stefnda hafi viðhaft á Fésbók 22. nóvember 2012, klukkan 17:01, sem lýst sé í fyrsta lið dómkrafna stefnanda. Ummælin séu refsiverð og varði við 235. gr. almennra hegningarlaga, enda innihaldi þau ærumeiðandi aðdróttanir þar sem stefnanda sé gefin að sök refsiverð háttsemi sem eigi ekki við rök að styðjast.

Þá hafi ummælin verið viðhöfð, birt og borin út opinberlega gegn betri vitund, sbr. 1. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga. Að viðhafa ummælin á Fésbók teljist óumdeilanlega opinber birting. Jafnframt verði að telja það hafið yfir skynsamlegan vafa að stefnda hafi vitað að ríkissaksóknari hafi verið búinn að fella niður áðurnefnd sakamál. Stefnda hafi hins vegar látið sér það í léttu rúmi liggja og viðhaft ummælin engu að síður. Brotið hafi þannig verið framið af ásetningi og brotavilji stefndu einbeittur. Það beri að virða stefndu til refsiþyngingar.

Stefnandi byggi á því að stefnda hafi vegið með alvarlegum hætti að æru hans. Með því hafi stefnda framið ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda sem hún beri skaðabótaábyrgð á, enda um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða sem bæði séu rangar og birtar og bornar út opinberlega gegn betri vitund stefndu. Fjárhæð miskabótakröfu stefnanda taki mið af alvarleika aðdróttana stefndu, sem og því að aðdróttanirnar séu bornar út gegn betri vitund. Stefnda hafi meitt æru stefnanda af ásetningi. Miskabótakrafa stefnanda sé því hófleg.

Einnig sé ljóst að virðing stefnanda hafi beðið hnekki, sem og æra hans og persóna. Réttur stefnanda til æruverndar njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og XXV. kafla almennra hegningarlaga.

Krafa stefnanda um miskabætur sé byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttarreglum, sem ætlað sé að vernda æru stefnanda, s.s. 235. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga. Öll skilyrði séu uppfyllt til þess að dæma stefnanda háar miskabætur úr hendi stefndu.

Krafa stefnanda um að stefnda verði dæmd til þess að greiða honum 150.000 krónur til þess að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu í einu dagblaði sé reist á 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Aðdróttanir stefndu í garð stefnanda séu alvarlegar og nauðsynlegt sé fyrir stefnanda að rétta hlut sinn með því að tryggja víðtæka birtingu dóms í málinu með auglýsingu í fjölmiðli. Öll lagaskilyrði séu uppfyllt til þess að dæma stefnanda birtingarkostnað.

Hvað varðar tjáningarfrelsi stefndu kveðst stefnandi vísa til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en það falli utan marka stjórnarskrárvarins tjáningarfrelsis þegar brotið sé gegn réttindum eða mannorði annarra manna.

Stefnandi sé þekktur á Íslandi. Hann hafi haldið úti vefsíðu, gefið út bækur, geisladiska, mynddiska og leikið í kvikmyndum. Þá hafi stefnandi verið með eigin sjónvarpsþátt þar sem hann hafi brugðið sér í hlutverk persónunnar G-kk-ef, sem sé sköpunarverk stefnanda. Persónan G-x-x sé ólíkindatól og eigi það til að misbjóða fólki og valda hneykslan. Á stundum hafi stefnandi í gervi hennar farið yfir strikið og út fyrir velsæmismörk. Það hafi gerst í nóvember 2007 þegar stefnandi, undir merkjum svonefndrar „fréttastofu Gillz“, hafi birt umfjöllun á Netinu undir yfirskriftinni: „Þorir meðan aðrir þegja“. Með ummælum um nafngreinda aðila sem stefnandi hafi, í orðastað persónunnar G-kk-ef, sett fram umrætt sinn, hafi hann farið yfir strikið. Höfundi og leikanda persónunnar G-kk-ef, stefnanda máls þessa, hafi strax orðið þetta ljóst og hafi hann beðist afsökunar á ummælunum og birtingu þeirra. Samhliða hafi hann fjarlægt umfjöllunina af Netinu og viðurkennt að hann hefði gert alvarleg mistök.

Þessi ummæli stefnanda í gervi persónunnar G-kk-ef frá árinu 2007 hafi síðan oft og iðulega verið rifjuð upp og haldið á lofti, þrátt fyrir þá afsökunarbeiðni og yfirbót stefnanda sem hann hafi þegar gripið til eftir að honum hafði orðið á að setja þau fram. Við slíka upprifjun gleymist iðulega, eða sé a.m.k. látið ógetið, að stefnandi hafi ítrekað beðist afsökunar á ummælunum, dregið þau til baka og fjarlægt ummælin af Netinu. Aldrei hafi stefnandi þó sett fyrir sig að ítreka afsökunarbeiðni og eftirsjá sína, en það hafi hann nú síðast gert í umræddu viðtali í Monitor, 22. nóvember 2012.

Stefnanda sé ljóst að hann sé þekktur einstaklingur og einkum þá vegna persónunnar G-kk-ef sem sé sköpunarverk stefnanda. Stefnanda sé einnig ljóst að þess vegna þurfi stefnandi að þola meiri og hvassari umfjöllun en aðrir. Stefnandi eigi hins vegar stjórnarskrárvarinn rétt til æruverndar. Þar vakni sú spurning hvar mörkin milli tjáningarfrelsis þeirra sem tjá sig opinberlega um stefnanda og æruverndar stefnanda liggi .

Að mati stefnanda séu þessi mörk skýr og ljóst að ummælin sem hér sé stefnt vegna gangi langt út fyrir nokkuð sem stefnanda verði gert að þola vegna tjáningarfrelsis annarra. Ummæli stefndu sem feli í sér ásakanir um alvarlega refsiverða háttsemi, sem jafnframt sé svívirðileg að mati almennings, séu hvað sem öðru líði refsiverðar og ærumeiðandi aðdróttanir sem stefnandi þurfi ekki að þola að beint sé að honum. Þetta eigi enn frekar við séu ummælin birt og borin út opinberlega gegn betri vitund, eins og raunin sé hér.

Af öllu framansögðu sé ljóst að réttur stefnanda til æruverndar gangi framar tjáningarfrelsi stefndu eins og hér hátti til. Því beri að taka dómkröfur stefnanda til greina, ómerkja ummælin og dæma stefndu til refsingar og greiðslu miskabóta.

Um kröfu um vexti og dráttarvexti á dómkröfur sé vísað til IV. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, en krafa um vexti byggist á 1. málsl. 4. gr. laganna, sbr. 8. gr. sömu laga, þar sem segi að skaðabótakröfur beri vexti frá þeim degi sem hið bótaskylda atvik átti sér stað, í því tilviki sem hér um ræði frá birtingu ummæla stefndu á Fésbók, 22. nóvember 2012. Hvað varði kröfu um dráttarvexti sé byggt á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga, þar sem segi að skaðabótakröfur beri dráttarvexti þegar liðinn sé mánuður frá þeim degi sem kröfuhafi lagði fram upplýsingar til að meta tjón og fjárhæð bóta. Í því tilviki sem hér um ræði sé miðað við þingfestingardag stefnu, 15. janúar 2013, og sé því krafist dráttarvaxta frá 15. febrúar 2013 til greiðsludags.

Um lagarök kveðst stefnandi vísa til 235., 1. og 2. mgr. 236., 1. og 2. mgr. 241. gr. og 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig sé vísað til 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá sé vísað til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra skaðabótareglna, s.s. sakarreglunnar. Krafa stefnanda um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu sé, eins og fyrr sagði, byggð á lögum nr. 38/2001. Krafa um málskostnað sé reist á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og sé þess krafist að dæmdur málskostnaður beri 25,5% virðisaukaskatt. Um varnarþing og málsaðild sé einnig vísað til laga nr. 91/1991.

III

Í greinargerð stefndu er kröfum og málatilbúnaði stefnanda mótmælt í heild sinni. Verði fallist á að málssókninni sé réttilega beint að stefndu, telji hún ekki með nokkru móti unnt að líta svo á að hún hafi viðhaft ærumeiðandi aðdróttanir um stefnanda. Leiði það m.a. af efni athugasemdarinnar sjálfrar, að hverjum henni hafi verið beint, hvenær og undir hvaða formerkjum hún hafi verið sett fram, svo og af almennum reglum um vernd tjáningarfrelsisins, að sýkna verði hana af öllum kröfum stefnanda.

Stefnda kveðst í fyrsta lagi byggja á því að sýkna verði hana á grundvelli aðildarskorts. Stefnda fallist á að ákvæði laga nr. 38/2011, um fjölmiðla, eigi ekki við um Fésbók. Telji stefnda því að beita verði ákvæðum laga nr. 56/1957, um prentrétt, með lögjöfnun við úrlausn máls þessa. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 3. gr. laganna skuli útgefandi rits og eftir atvikum ritstjóri þess nafngreina sig. Stefnda hafi ritað athugasemd sína undir heitinu I-kvk-nf L-kvk-nf, en fullt nafn hennar sé hins vegar I-kvk-nf L-kvk-nf H-kvk-nf. Þar sem athugasemdin hafi ekki verið sett fram undir fullu nafni stefndu verði stefnandi að beina kröfum sínum að útgefanda, eða eftir atvikum ritstjóra, umræddrar Fésbókarsíðu sem athugasemdin hafi birst á, en hann beri refsi- og bótaábyrgð á efni síðunnar samkvæmt lögjöfnun frá 13. gr. laga nr. 57/1956. Málssókn þessari sé því ranglega beint að stefndu og verði þá þegar á grundvelli aðildarskorts að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í málinu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Þá kveðst stefnda byggja á því að hinni umþrættu athugasemd hafi ekki verið beint að stefnanda sjálfum heldur fyrirbrigðinu „Gillz“. Eins og fram komi í stefnu bregði stefnandi sér stundum í hlutverk persónunnar G-kk-ef, sem sé sköpunarverk stefnanda og ólíkindatól, sem eigi það til að misbjóða fólki og valda hneykslan og hafi stefnandi í gervi hennar á stundum farið yfir strikið og út fyrir velsæmismörk.

Samkvæmt þessum málatilbúnaði sé umræddur G-kk-nf hugverk stefnanda, þ.e. tilbúinn karakter sem ekki fyrirfinnist í raunveruleikanum. Geti stefnandi ekki haft uppi kröfur á hendur stefndu um ómerkingu, refsingu og miskabætur vegna ummæla sem hún, samkvæmt málatilbúnaði stefnanda sjálfs, hafi viðhaft um þetta svonefnda sköpunarverk hans eða persónu sem hann kveðist leika annað slagið. Geti æra stefnanda ekki meiðst vegna meintra aðdróttana stefndu um persónu sem hann hafi leikið, fremur en t.d. æra annars þjóðþekkts skemmtikrafts, Þ-kk-ef S-kk-ef (L-kvk-nf), vegna ummæla um E-kk-þf F-kk-þf, sem sé þekkt persóna sem sá síðarnefndi hafi leikið. Telji stefnda að sú staðreynd að hin umþrættu ummæli snúi að hugarfóstri stefnanda en ekki honum sjálfum leiði þá þegar til þess að sýkna verði hana af öllum kröfum stefnanda í málinu, eins og málatilbúnaði hans sé háttað.

Stefnda byggi jafnframt á því að hinni umþrættu athugasemd hafi verið beint til nafngreinds manns sem spurst hafi fyrir um það á áðurnefndri Fésbókarsíðu hverja ritstjóri blaðsins ætti að biðja afsökunar. Þeirri fyrirspurn hafi stefnda svarað með nefndri athugasemd. Hafi hinni umþrættu athugasemd því hvorki verið beint að stefnanda né persónu, sem hann kveðist leika. Leiði þetta að mati stefndu jafnframt til sýknu.

Verði talið að athugasemdin fjalli um stefnanda persónulega vísi stefnda til þess að ekkert hafi komið fram í hinni umþrættu athugasemd sem hún telji ekki satt og rétt. Eins og fyrr sé rakið hafi náin vinkona stefndu kært stefnanda og unnustu hans fyrir nauðgun á heimili þeirra. Hafi m.a. verið um þetta fjallað í hinu umdeilda tölublaði Monitor, þar sem stefnandi hafi borið af sér sakir. Hafi stefnda ítrekað hlustað á einlæga og afskaplega trúverðuga frásögn vinkonu sinnar af háttsemi, framkomu og framgöngu stefnanda umrætt sinn, þ. á m. um að stefnandi hafi nauðgað sér. Telji stefnda ekkert tilefni til að efast um trúverðugleika þeirrar frásagnar eða sannleiksgildi hennar.

Stefnda ítreki að það eitt að ríkissaksóknari hafi, gegn eindreginni neitun stefnanda, talið það sem fram hafi komið við rannsókn lögreglu í tilefni af kæru vinkonu stefndu ekki vera nægilegt eða líklegt til sakfellis, þýði ekki að frásögn vinkonu stefndu sé röng eða ósönn. Hafi sú niðurstaða hvorki getað haft áhrif á mat stefndu á trúverðugleika eða sannleiksgildi frásagnarinnar né heft tjáningarfrelsi stefndu um gerðir stefnanda samkvæmt þeirri einlægu frásögn. Sé því sérstaklega mótmælt að stefnda hafi látið frá sér umþrætta athugasemd gegn betri vitund eins og ítrekað sé fullyrt í málatilbúnaði stefnanda. Leiði framangreint að mati stefndu til þess að sýkna verði hana af öllum kröfum stefnanda.

Við meðferð málsins verði að hafa í huga að stefnandi, sem kveðist vera „þekktur einstaklingur“, lifi og nærist sem skemmtikraftur á opinberri umfjöllun um sig, persónu sína og þau fyrirbrigði sem hann kveðist leika að staðaldri. Hafi hann að einhverju leyti haft framfæri sitt af þáttagerð og framkomu í fjölmiðlum eins og nánar sé lýst í stefnu. Stefnandi hafi sjálfur haft allt frumkvæði að opinberri umfjöllun um kæru vinkonu stefndu á hendur sér fyrir nauðgun. Hafi hann og ítrekað vakið máls á kærunni og hafi birt eigi færri en fimm yfirlýsingar í fjölmiðlum um gang málsins, þ.e. 2. desember 2011 og 25. janúar, 22. júní, 3. júlí og 13. nóvember 2012. Hafi hann í þeim efnum farið mikinn og ítrekað haft uppi aðdróttanir um að nefnd vinkona stefndu hafi gerst sek um rangar sakargiftir og auk þess reynt að kúga af honum fé með aðstoð handrukkara. Sé helst að skilja á greindum yfirlýsingum að stefnandi telji að um hafi verið að ræða einhvers konar aðför hóps eða hópa manna á hendur sér. Stefnandi hafi m.a. kært greinda vinkonu stefndu til lögreglu fyrir rangar sakargiftir.

Stefnandi sé opinber persóna og hafi ítrekað sóst eftir opinberri umfjöllun um málefni sín, þ. á m. um nefnda nauðgunarkæru. Njóti hann þar með minni æruverndar en ella. Verði hann að þola að aðrir kjósi sömuleiðis að ræða umrædd mál opinberlega, m.a. á Netinu. Hafi hann ekki getað vænst annars en að þátttakendur í opinberri umræðu fjölluðu jafnframt um þá nauðgunarkæru, þ. á m. þeir sem stæðu vinkonu stefndu næst, einkum í ljósi þeirra harkalegu og óforskömmuðu athugasemda og ásakana, m.a. um refsiverða háttsemi, sem hann hafi sett fram á hendur henni. Þá hljóti stefnanda að hafa verið ljóst að í kjölfar viðtalsins um þessi efni í Monitor, þar sem hann hafi brigslað vinkonu stefndu m.a. berum orðum um rangar sakargiftir, mætti vænta viðbragða af hálfu annarra eða eins og haft sé réttilega eftir stefnanda í margnefndu viðtali: „Ef maður kemur sér í kastljósið þá verður maður að sætta sig við það að umfjöllunin er ekki alltaf sólskin og sleikipinnar.“

Athugasemd stefndu hafi fallið í opinberri umræðu sem risið hafi í tilefni af framangreindu viðtali við stefnanda og hafi verið liður í almennri umræðu. Hafi stefndu verið rétt, einkum í ljósi aðdróttana stefnanda í garð vinkonu stefndu um rangar sakargiftir, að svara því til sem hún vissi sannast og réttast samkvæmt frásögn vinkonu sinnar. Hafi og ekkert tilefni verið fyrir stefndu til að efast um trúverðugleika þeirrar frásagnar eins og fyrr sé rakið og hafi henni verið frjálst að draga þær ályktanir sem hún hafi kosið af þeirri frásögn. Að sama skapi hafi aðrir, m.a. með lestri viðtals við stefnanda og athugasemda og umræðu á viðkomandi Fésbókarsíðu, getað mótað sér sjálfstæða skoðun á því hvort gildisdómur stefndu ætti við rök að styðjast. Dæmi orð hennar sig og sjálf gagnvart þeim sem ekki hafi verið sama sinnis og hún.

Þegar framangreint sé haft í huga geti hin umþrættu ummæli ekki talist ærumeiðandi aðdróttanir í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga.

Við úrlausn málsins verði jafnframt að hafa í huga að tjáningarfrelsi stefndu sé varið af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hafi lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994. Hafi stefndu því verið frjálst að fylgja þeirri sannfæringu sinni og skoðun að frásögn vinkonu hennar um að stefnandi hefði nauðgað sér væri rétt og láta þá skoðun í ljósi.

Í ljósi atvika máls og tilurðar hinna umþrættu ummæla verði að telja að stefndu hafi í ljósi framangreindra ákvæða verið heimilt að svara á nefndri Fésbókarsíðu með þeim hætti sem hún hafi gert. Verði því ennfremur af þessari ástæðu að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda.

Eins og fyrr sé rakið kjósi stefnandi í málatilbúnaði sínum að gera greinarmun á sjálfum sér og svonefndu sköpunarverki sínu. Skökku skjóti við að fyrirbrigði það er stefnandi kveðist leika, svonefnt Gillz, sé síður en svo barnanna best þegar komi að ummælum og aðdróttunum um aðra einstaklinga. Þannig sé beinlínis viðurkennt í stefnu að stefnandi hafi í þessu gervi sínu viðhaft óviðurkvæmileg ummæli um nafngreinda einstaklinga.

Af hálfu stefndu er enn fremur vísað til þess að við þingfestingu málsins hafi stefnandi lagt fram „fréttir“ frá svokallaðri fréttastofu Gillz, sem muni hafa birst á opinni vefsíðu á Netinu, þar sem stefnandi, sem nefndur karakter, fari hamförum í niðrandi ummælum sínum um konur. Er í greinargerð stefndu vitnað beint til ýmissa ummæla sem ekki þykja efni til að rekja hér, en af þeim kveður stefnda ljóst að hið svonefnda „sköpunarverk“ stefnanda sem nefnt sé G-kk-nf hafi farið niðurlægjandi og ærumeiðandi orðum um konur, þ. á m. nokkrar sem hann hafi nafngreint sérstaklega. Megi skilja hinar svokölluðu „fréttir“ svo að vilji þeirra til þeirra kynferðislegu athafna sem þar sé lýst skipti litlu. Hafi framangreint „sköpunarverk“ stefnanda því jafnan safnað glóðum elds að höfði sér og sem hafi svo sem vænta mátti kallað fram sterk viðbrögð af hálfu fólks, sem m.a. hafi birst á sama vettvangi, þ.e. á Netinu. Verði stefnandi því einnig af þessum sökum að þola sambærileg ummæli um þetta „sköpunarverk“ sitt og eftir atvikum sjálfan sig að því leyti sem hann kunni að samsama sig því. Verði því jafnframt af þessari ástæðu að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í málinu.

Eins og fyrr sé rakið hafi athugasemd stefndu byggst á einlægri og trúverðugri frásögn vinkonu hennar um að stefnandi hafi nauðgað henni. Verði talið að stefndu hafi þrátt fyrir það verið óheimilt að láta í ljós skoðun sína þar um verði að telja að stefnda hafi í athugasemdinni brigslað eða sakað stefnanda um að hafa nauðgað vinkonu sinni. Í athugasemdinni hafi því ekki falist ærumeiðandi aðdróttanir í skilningi 236. gr. [sic] almennra hegningarlaga, svo sem allur málatilbúnaður stefnanda miðist við. Þar sem mál stefnanda sé samkvæmt þessu byggt á röngum grundvelli verði að sýkna stefndu af öllum kröfum hans. Brigsl kunni að varða mann refsingu þótt hann segi satt, sbr. 237. gr. almennra hegningarlaga. Það sé þó háð því að ekki hafi verið nokkurt tilefni fyrir brigslunum. Eins og fyrr sé rakið hafi hins vegar verið fullt tilefni fyrir stefndu til að bregða stefnanda brigslum með þeim hætti sem gert hafi verið. Vísar stefnda þar um til fyrri umfjöllunar.

Jafnvel þótt litið yrði svo á að í athugasemd stefndu kunni að hafa falist aðdróttun sem teldist virðingu stefnanda til hnekkis, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga, sé því bæði mótmælt að unnt sé að líta svo á að stefnda hafi haft uppi slíka aðdróttun gegn betri vitund, sbr. 1. mgr. 236. gr., og opinberlega í skilningi 2. mgr. 236. gr. sömu laga.

Í stefnu sé því ranglega haldið fram að með athugasemd stefndu hafi hún fullyrt að stefnandi hafi ítrekað gerst sekur um nauðgun. Stefnda hafi engar slíkar athugasemdir haft uppi, auk þess sem athugasemd hennar hafi einungis lotið að kynferðisbroti gagnvart einni stúlku, þ.e. vinkonu stefndu. Í athugasemd stefndu sé rætt um „stelpunar“. Stafsetningarvilla í athugasemdinni geri það að verkum að unnt sé með góðum vilja að lesa hana með tvennum hætti. Sú merking sem stefnandi hafi kosið að lesa úr athugasemdinni og byggi á í málatilbúnaði sínum sé hins vegar röng. Af framhaldi athugasemdarinnar, þar sem notuð sé 2. persóna eintala, verði hins vegar ráðið að stefnda telji ritstjóra Monitor eiga að biðja stelpuna afsökunar. Sé það og til samræmis við það að umþrætt viðtal hafi eingöngu snúist að þessu leyti um kæru vinkonu stefndu á hendur stefnanda, en ekki um mögulegar aðrar kærur.

Með vísan til þeirra sjónarmiða sem rakin séu að framan sé þess krafist að hafnað verði kröfu um ómerkingu ummæla. Telji stefnda athugasemd sína í ljósi atvika ekki hafa falið í sér ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda.

Stefnda kveðst krefjast sýknu af refsikröfu stefnanda, óháð því hvort ummæli hennar verði ómerkt eða ekki. Vísar stefnda þar m.a. til fyrri umfjöllunar þess efnis að ekki hafi verið um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða heldur brigsl. Verði stefnda hins vegar ekki dæmd fyrir þau eins og málatilbúnaði stefnanda sé háttað.

Verði þrátt fyrir framangreint fallist á að athugasemd stefndu hafi að einhverju leyti eða öllu falið í sér ærumeiðandi aðdróttun, sé þess krafist að refsing stefndu verði felld niður. Sé þá einkum til þess að líta að stefnda, sem aldrei hafi áður gerst sek um refsiverða háttsemi, hafi verið nýorðin 19 ára er hún skrifaði nefnda athugasemd í því skyni að grípa til varna fyrir vinkonu sína, sem kært hafi stefnanda fyrir nauðgun og sem stefnandi hafi ítrekað sakað opinberlega um refsiverða háttsemi. Hafi stefnandi m.a. í nefndu viðtali í Monitor 22. nóvember 2012 sakað vinkonu stefndu berum orðum um rangar sakargiftir. Hafi viðtalið valdið stefndu, öðrum nákomnum vinkonu hennar og fjölmörgu fólki þeim ótengdu, mikilli reiði og geðshræringu. Hafi hin umþrætta athugasemd verið skrifuð undir þeim kringumstæðum og verði að meta hana í því ljósi.

Samkvæmt framangreindu sé fullt tilefni til að nýta heimild 239. gr. almennra hegningarlaga til að fella niður refsingu stefndu, enda hafi stefnandi bæði sýnt af sér ótilhlýðilegt hátterni og goldið líku líkt með ærumeiðandi ummælum um vinkonu stefndu. Enn fremur verði að hafa til hliðsjónar ákvæði 1.-8. tölul. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, og þá einkum 4. og 7. tölul., stefndu til málsbóta, svo og 4. tölul. 74. gr. og 75. gr. laganna. Að því frágengnu séu öll efni til að fresta ákvörðun refsingar stefndu skilorðsbundið, sbr. a-lið 1. mgr. 57. gr. laganna.

Krafa stefnanda um miskabætur styðjist við 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þar segi m.a. að heimilt sé að láta þann sem ábyrgð beri á ólögmætri meingerð gegn æru annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert hafi verið við. Verði talið að athugasemd stefndu hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn æru stefnanda persónulega, en ekki hugverki hans, og að stefnda beri fébótaábyrgð á því, sé á því byggt af hennar hálfu að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir einhverjum miska vegna þessa.

Stefnda telji samkvæmt framansögðu ekkert tilefni til að henni verði gert að bæta stefnanda ætlaðan miska vegna athugasemdar sinnar. Sé þá til þess að líta að stefnandi, sem m.a. hafi starfað við fjölmiðla, hafi sjálfur átt allt frumkvæði að því að ræða opinberlega um nauðgunarkæru vinkonu stefndu á hendur sér með ekki færri en fimm yfirlýsingum til fjölmiðla og í greindu viðtali við Monitor. Hafi hann því sjálfur vakið mesta athygli á því að hann hafi verið kærður fyrir nauðgun og ítrekað komið því á framfæri á opinberum vettvangi. Sú opinbera umræða sé því einkum og sér í lagi sprottin af athöfnum stefnanda sjálfs. Hafi hann orðið fyrir miska af þessum sökum sé fyrst og fremst við stefnanda sjálfan að sakast. Athugasemd stefndu um „stelpuna[…] sem g-x-x nauðgaði“ og „nauðgari“ bæti því engu við þann ætlaða miska.

Að teknu tilliti til framangreinds, stöðu stefnanda, frumkvæðis hans og þátttöku í opinberri umræðu um kæru á hendur honum fyrir nauðgun, sé ekki unnt að líta svo á að athugasemd stefndu hafi haft slík áhrif á æru og persónu stefnanda að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga til að dæma stefnanda miskabætur úr hendi stefndu. Verði því að sýkna hana af kröfu stefnanda þar að lútandi.

Í öllu falli sé fullt tilefni til að fella niður bótaábyrgð stefndu með vísan til ákvæða 1. mgr. 24. gr. skaðabótalaga. Yrði það stefndu, sem sé eignalaus framhaldsskólanemi, afskaplega þungbært ef bótaábyrgð yrði felld á hana, einkum í ljósi tilgangs hennar með athugasemd sinni og þeirra óvenjulegu aðstæðna sem uppi séu í málinu. Verði hér m.a. að hafa í huga að stefnandi hafi ítrekað sakað nefnda vinkonu stefndu um refsiverða háttsemi, bæði tilraun til fjárkúgunar og rangar sakargiftir, þ. á m. í greindu viðtali sem hafi verið tilefni að stofnun Fésbókarsíðu þeirrar er stefnda hafi komið athugasemd sinni á framfæri.

Stefnda telji engar forsendur fyrir því að henni verði gert að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í einu dagblaði eins og stefnandi krefjist á grundvelli 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Sé þá til þess að líta að það ákvæði eigi eingöngu við þegar um ærumeiðandi aðdróttanir sé að ræða en ekki brigsl.

Jafnframt sé bent á að stefnandi starfi að einhverju leyti við fjölmiðla. Hafi honum reynst auðvelt að koma á framfæri fimm yfirlýsingum sínum þess efnis að hann hafi verið kærður fyrir nauðgun, auk frétta um málshöfðun á hendur stefndu og fleirum. Eigi það að vera stefnanda hægt um vik að fá umfjöllun um forsendur og niðurstöður væntanlegs dóms, kjósi hann svo. Sé og til þess að líta í þeim efnum að stefnandi kveðist vera „þekktur einstaklingur“ sem væntanlega ætti að auka áhuga fjölmiðla á umfjöllun um dóm í máli hans á hendur stefndu. Séu því engin efni til að nýta heimild 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga og dæma stefnanda umkrafða fjárhæð til að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu.

Stefnda kveðst mótmæla sérstaklega kröfu stefnanda um málskostnað.

Um lagarök kveðst stefnda vísa til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, varðandi aðildarskort. Vísað sé til ákvæða 3. og 13. gr. laga nr. 56/1957, um prentrétt, með lögjöfnun. Mál sitt styðji stefnda jafnframt við ákvæði 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá vísi stefnda til ákvæða 234.-242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 máli sínu til stuðnings, svo og til 1. mgr. 70. gr., 4. tölul. 74. gr. og 75. gr. sömu laga. Jafnframt sé vísað til 1. mgr. 24. gr. og 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991, en um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísist til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

IV

Við munnlegan málflutning var því hreyft af hálfu stefndu að kröfugerð stefnanda sé haldin slíkum ágöllum að rétt kunni að vera að vísa málinu frá dómi ex officio. Bendir stefnda á að í kröfugerð stefnanda sé málsástæðum blandað saman við dómkröfur, þar sem í fyrsta lið sé höfð uppi krafa um ómerkingu „ærumeiðandi aðdróttana“ og í öðrum lið sé þess krafist að stefnda verði dæmd til refsingar „fyrir að hafa gegn betri vitund viðhaft og birt opinberlega“ sömu „ærumeiðandi aðdróttanir“. Dómkröfurnar séu því óskýrar og þannig orðaðar að ófært sé að taka þær beint upp í dómsorð. Aðrir liðir kröfugerðarinnar standi í slíku samhengi við fyrstu tvo liðina að óhjákvæmilegt sé að vísa málinu frá í heild, verði á framangreind sjónarmið fallist.

Mál þetta er einkarefsimál og bar því nauðsyn til þess að í málatilbúnaði stefnanda kæmi skýrt fram á hvaða grundvelli krafist sé refsingar vegna nefndra ummæla. Þótt fallast megi á að ekki hafi borið nauðsyn til þess að sú tilgreining kæmi fram í dómkröfukafla stefnunnar þá eru dómkröfur stefnanda skýrar um það að hvaða ummælum þær lúta, enda er þeim lýst orðrétt í fyrsta lið þeirra, sem og hvar og hvenær þau birtust á samskiptamiðlinum Fésbók. Verður ekki séð að sá háttur sem hafður er á framsetningu dómkrafna stefnanda hafi á nokkurn hátt torveldað stefndu að halda uppi vörnum í málinu. Þykja ekki efni til þess að vísa málinu frá dómi án kröfu af framangreindum sökum.

Krafa stefndu um sýknu á grundvelli aðildarskorts er tvíþætt og byggist annars vegar á því að stefnu sé ekki réttilega að henni beint en hins vegar á því að stefnandi sé ekki réttur aðili að málinu.

Fyrri málsástæðuna styður stefnda þeim rökum að beita verði ákvæðum 3. og 13. gr. laga nr. 56/1957, um prentrétt, með lögjöfnun við úrlausn málsins. Þar sem stefnda hafi ekki ritað ummæli sín undir fullu nafni verði stefnandi að beina kröfum sínum að útgefanda eða eftir atvikum ritstjóra umræddrar Fésbókarsíðu.

Er ummæli stefndu féllu höfðu tekið gildi lög nr. 38/2011, um fjölmiðla, sem málsaðilar byggja réttilega á að eigi ekki við um Fésbók, en með þeim lögum var fellt brott ákvæði 15. gr. laga nr. 56/1957 er hafði að geyma reglur um sérstaka ábyrgðarröð. Jafnvel þótt fallist yrði á að beita mætti þeim ákvæðum laga sem nr. 56/1957 sem stefnandi vísar til með lögjöfnun, útiloka þau ákvæði ekki ábyrgð stefndu í þessu máli. Þegar af þeirri ástæðu verður að hafna kröfu stefndu um sýknu á grundvelli aðildarskorts hennar. Óumdeilt er að stefnda birti á viðkomandi Fésbókarsíðu þau ummæli sem kröfugerð stefnanda lýtur að. Getur hún því samkvæmt almennum reglum borið refsi- og bótaábyrgð á þeim ummælum.

Krafa stefndu um sýknu á grundvelli aðildarskorts stefnanda er byggð á því að samkvæmt málatilbúnaði stefnanda sjálfs hafi ummæli hennar beinst að leikinni persónu, „G-x-x“, en ekki að stefnanda sjálfum. Stefnda staðfesti við skýrslugjöf fyrir dómi að hin umþrættu ummæli hennar hafi verið sett fram í tilefni af lögreglurannsókn sem stefnandi hafði sætt vegna gruns um kynferðisbrot gegn vinkonu hennar og í tilefni af viðtalinu við stefnanda sem birtist í Monitor. Verður að skilja framburð stefndu svo að hún viðurkenni að ummælin vísi til stefnanda. Málsástæða þessi er því haldlaus og verður henni hafnað.

Verður þá að fjalla um þá meginmálsástæðu stefnanda fyrir dómkröfum hans að í ummælum stefndu hafi falist alvarleg ásökun þess efnis að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi, sem ekki eigi við rök að styðjast. Byggir stefnandi á því að ummæli stefndu, sem tekin eru upp orðrétt í kröfugerð stefnanda hér að framan, feli í sér ærumeiðandi aðdróttun í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem vegi gegn rétti hans til friðhelgis einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Krafa stefndu um sýknu af öllum kröfum stefnanda er aftur á móti á því byggð að réttur hennar til tjáningar um málefnið sé varinn af ákvæðum 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um skoðana- og tjáningarfrelsi. Er því í máli þessu tekist á um mörk þessara mannréttinda málsaðila og hvort þeirra gangi framar þegar þau rekist á, eins og atvikum þessa máls er háttað. Fela þau ákvæði almennra hegningarlaga sem stefnandi vísar til í sér skorður við tjáningarfrelsi, sem settar hafa verið af tilliti til friðhelgi einkalífs, eins og heimilt er skv. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar.

Eins og rakið er í kafla um málsástæður stefndu byggir hún á því að ummælin hafi falið í sér gildisdóm, en að því frágengnu að um hafi verið að ræða staðhæfingu um staðreynd sem ekki sé hægt að ætlast til þess að stefnda færi sönnur á. Byggir stefnda einkum á því að ummælin hafi verið sönn og rétt samkvæmt bestu vitneskju hennar og vísar þar til þess að hún hafi ítrekað hlustað á einlæga og trúverðuga frásögn vinkonu sinnar. Hefur hún því til stuðnings lagt fram ýmis gögn sem aflað var við þá lögreglurannsókn sem fram fór á hendur stefnanda í tilefni af kæru vinkonunnar. Byggir stefnda á því að niðurfelling málsins hjá ríkissaksóknara hafi ekki getað heft tjáningarfrelsi hennar.

Við skýrslugjöf stefndu fyrir dómi kom fram að hún teldi stefnanda hafa gerst sekan um nauðgun og að með ummælunum hafi hún tjáð þá skoðun sína. Orðrétt sagði hún m.a. fyrir dómi: „Hann nauðgaði vinkonu minni [...], það var það sem hún sagði mér og það sem ég trúi“. Kvaðst hún standa við ummæli sín og ekki iðrast þeirra, þótt hún hafi eftir á að hyggja viljað hafa tekið öðruvísi til orða til að forðast málaferli. Tók hún fram, vegna misritunar í texta ummælanna, að ummælin hafi einungis beinst að því að stefnandi hafi nauðgað einni stúlku, þ.e. vinkonu stefndu, en ekki fleiri stúlkum.

Við mat um það hvort gangi framar, eins og atvikum málsins er háttað, réttur stefndu til frjálsrar tjáningar eða réttur stefnanda til æruverndar, verður að virða ummæli stefndu eins og þau komu fyrir á umræddri Fésbókarsíðu. Eins og ummælin eru orðuð verður ekki á þá málsástæðu stefndu fallist að um gildisdóm hafi verið að ræða, heldur fólu þau í sér afdráttarlausa og fyrirvaralausa staðhæfingu um að „gillz“, m.ö.o. stefnandi, hafi „nauðgað“ stúlku og sé „nauðgari“. Nauðgun er refsiverð samkvæmt 194. gr. almennra hegningarlaga og telst meðal alvarlegustu brota á þeim lögum og jafnframt til þeirra svívirðilegustu að almenningsáliti, eins og stefnandi bendir á. Staðhæfingar um sekt fyrir refsivert brot eru meðal þess sem ótvírætt hefur verið talið til ærumeiðandi aðdróttana í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga. Þótt fyrir liggi að stefnandi hafi sætt lögreglurannsókn vegna gruns um kynferðisbrot gegn vinkonu stefndu, liggur jafnframt fyrir að ríkissaksóknari hafði fellt niður það mál á þeim tíma sem viðtalið við stefnanda í Monitor birtist, sem varð tilefni umræðna á nefndum samskiptamiðli. Lá því fyrir að ekki yrði gefin út ákæra á hendur stefnanda vegna kærunnar. Var stefndu fullkunnugt um niðurfellingu málsins er hún lét ummæli sín falla, eins og hún staðfesti fyrir dómi. Gat hún því ekki talist í góðri trú um réttmæti ummæla sinna, hvað sem leið sannfæringu hennar um sekt stefnanda.

Óumdeilt er að stefnandi hefur á undanförnum árum haft sig í frammi opinberlega á vettvangi dægurmála. Lögreglurannsókn á hendur honum og framganga hans í fjölmiðlum í kjölfar þeirrar rannsóknar gat því eðlilega vakið athygli og áhuga almennings. Stefnda byggir á því að ummæli þau sem hún lét falla hafi verið liður í almennri umræðu, þar sem vernd tjáningarfrelsis sé rík.

Ljóst er af framlögðum gögnum að á nefndri Fésbókarsíðu, sem stofnað var til í því skyni að mótmæla birtingu viðtals sem stefnandi veitti og birtist í Monitor, fylgiriti Morgunblaðsins, spunnust töluverðar umræður, vítt og breitt, sem að einhverju leyti snerust um persónu stefnanda og þær sakargiftir á hendur honum sem verið höfðu til rannsóknar og meðferðar hjá lögreglu og ákæruvaldi. Ummæli stefndu fólu, eins og fyrr sagði, í sér staðhæfingu um sekt stefnanda af kynferðisbroti, þótt þau lytu jafnframt að öðru, þ.e. því að ritstjóri blaðsins ætti að biðjast afsökunar á birtingu viðtalsins. Gat umræða um sekt stefnanda eða sakleysi, eftir að fyrir lá að ákæra yrði ekki gefin út, ekki talist framlag til nauðsynlegrar þjóðfélagslegrar umræðu. Vógu ummælin ekki aðeins að friðhelgi einkalífs stefnanda heldur í reynd einnig að rétti hans til að teljast saklaus uns sekt hans hefði verið sönnuð, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans. Við þær aðstæður standa ekki rök til að gera tjáningarfrelsi stefndu hærra undir höfði en réttindum stefnanda, með því að slaka á kröfum til þess að hún færi sönnur fyrir sannleiksgildi ummæla sinna. Þótt stefnda hafi fyrir dómi gert nokkra tilraun til þess að styðja ummælin gögnum hefur sú sönnun ekki tekist.

Stefnda byggir m.a. á því að ummælin hafi verið látin falla sem svar við spurningu nafngreinds manns um það hvern eða hverja ritstjóri Monitor ætti að biðjast afsökunar og að ummælum hennar hafi þannig ekki verið „beint að“ stefnanda eða persónu sem hann lék, heldur að þeim manni sem hafði uppi fyrirspurnina. Sú málsástæða er haldlaus, enda þarf ærumeiðandi aðdróttun ekki að vera sett fram beint við þann sem hún fjallar um.

Stefnda byggir jafnframt á því að ummæli hennar geti ekki talist ærumeiðandi aðdróttanir í ljósi þess að stefnandi hafi sjálfur haft allt frumkvæði að opinberri umfjöllun um þá lögreglurannsókn sem hann sætti og farið mikinn í yfirlýsingum til fjölmiðla, m.a. ítrekað haft uppi aðdróttanir í garð kærandans, vinkonu stefndu, um að hún hafi gerst sek um rangar sakargiftir og auk þess reynt að kúga af honum fé með aðstoð handrukkara. Verður að skilja þennan málatilbúnað stefndu svo að byggt sé á ólögfestum réttarreglum um orðhefnd. Vísar stefnda í þessu sambandi til framlagðra fréttatilkynninga stefnanda og viðtals við hann í Monitor, en hefur ekki leitast við að benda á einstök ummæli sem þar komi fram og rökstyðja hvernig stefnandi hafi þar farið yfir strikið. Við mat á þessari málsástæðu stefndu verður að líta til þess tjáningarfrelsis sem stefnandi nýtur. Eins og gögn þessa máls liggja fyrir verður ekki á það fallist að sjónarmið um orðhefnd geti alfarið leyst stefndu undan ábyrgð á ummælum sínum. Verður því ekki fallist á kröfu stefndu um sýknu af öllum kröfum stefnanda á þessum grundvelli.

Á því er jafnframt byggt af hálfu stefndu að stefnandi verði í ljósi óviðurkvæmilegra ummæla, sem hann viðurkenni sjálfur að hafa viðhaft um nafngreinda einstaklinga, að þola sambærileg ummæli um sjálfan sig. Er í þessu sambandi vísað til gagna sem stefnandi lagði sjálfur fram í málinu og sýna ummæli sem hann mun hafa viðhaft opinberlega á árinu 2007. Jafnvel þótt eitthvað kynni að vera hæft í því að stefnandi þurfi vegna framgöngu sinnar á opinberum vettvangi að þola harkalegri umfjöllun um persónu sína en gengur og gerist, getur það, eins og á stóð, á engan hátt réttlætt það að stefnda dróttaði að honum um sekt af alvarlegum refsiverðum verknaði.

Að öllu framanrituðu virtu er það niðurstaða dómsins að framangreind ummæli stefndu, sem hún lét falla opinberlega á samskiptamiðlinum Fésbók og fólu í sér afdráttarlausa fullyrðingu um að stefnandi hafi gerst sekur um nauðgun, hafi verið úr hófi fram og farið út fyrir mörk þess tjáningarfrelsis sem stefnda nýtur. Fólu ummæli stefndu í sér ærumeiðandi aðdróttun í garð stefnanda í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga, en ekki brigsl í skilningi 237. gr. sömu laga eins og byggt er á af hálfu stefndu. Ummælin voru óviðurkvæmileg og verða þau að kröfu stefnanda ómerkt í heild sinni, með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, enda hefur því ekki verið sérstaklega mótmælt af hálfu stefndu að ómerkja beri ummælin í heild, sé á annað borð fallist á kröfu um ómerkingu.

Í máli þessu hefur stefnandi enn fremur uppi kröfu um að stefnda verði dæmd til refsingar. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefnda hafi með ummælum sínum brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga, en auk þeirrar lagagreinar vísar stefnandi jafnframt til 1. og 2. tölul. 236. gr. sömu laga. Eins og atvikum málsins er háttað og ætla verður að þau hafi horft við stefndu verður ekki fallist á að síðarnefnd lagaákvæði eigi við. Varðar brot stefndu því einvörðungu við 235. gr. almennra hegningarlaga.

Þau ummæli sem um ræðir voru látin falla 22. nóvember 2012 og var mál þetta höfðað 20. desember sama ár. Stendur ákvæði 1. mgr. 29. gr. almennra hegningarlaga um málshöfðunarfrest því ekki í vegi þess að refsikrafa stefnanda verði tekin til greina. Þá verður að telja saknæmisskilyrði uppfyllt og hefur öðru raunar ekki verið borið við af hálfu stefndu.

Af hálfu stefndu er þess krafist að refsing hennar verði felld niður með vísan til 239. gr., sbr. einnig 4. tl. 74. gr., almennra hegningarlaga, þar sem stefnandi hafi sýnt af sér ótilhlýðilegt hátterni með ærumeiðandi ummælum um vinkonu stefndu. Eins og fyrr sagði hefur stefnda ekki gert fullnægjandi grein fyrir því hvaða ummæli stefnanda um þá stúlku hafi farið út fyrir mörk þess tjáningarfrelsis sem hann nýtur. Verður ekki á það fallist að efni standi til þess að fella alfarið niður refsingu stefndu á grundvelli nefndra lagaákvæða. Ekki þykja heldur næg efni til að fella refsingu stefndu alfarið niður með vísan til 75. gr. sömu laga.

Brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga varða sektum eða fangelsi allt að einu ári. Stefnda var á 20. aldursári er hún lét ummælin falla. Ekki er vitað til þess að hún hafi áður gerst sek um refsiverða háttsemi.

Við ákvörðun refsingar stefndu verður til þess litið að ummælin voru alvarlegs eðlis og birtust opinberlega fyrir ótilgreindum hópi fólks, en jafnframt til þess að einungis var um ein ummæli að ræða sem féllu í hafsjó þeirrar umræðu sem fram fór á samskiptamiðlinum í tilefni af birtingu viðtals við stefnanda í Monitor. Liggur ekkert fyrir um það hve víðtæka útbreiðslu ummælin hlutu, annað en það sem ráðið verður af framlögðum gögnum um fjölda þáttakenda í umræðunni á samskiptamiðlinum. Til mildunar horfir að ekki verður dregið í efa að stefnda hafi, er hún birti ummælin, lagt trúnað á frásögn vinkonu sinnar og að henni hafi bæði verið mikið niðri fyrir og einkum gengið það til að taka upp hanskann fyrir vinkonu sína. Þykir refsing stefndu með hliðsjón af öllu framanrituðu og 3., 6. og 7. tl. 1. mgr. 70. gr., 75. gr. og 239. gr. almennra hegningarlaga, hæfilega ákveðin 30.000 króna sekt, sem greiðist í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá dómsuppsögu, en ella sæti stefnda fangelsi í fjóra daga.

Með framangreindum ummælum sem stefnda lét falla opinberlega og sem fólu í sér ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga, gerðist hún sek um ólögmæta meingerð gegn æru og persónu hans. Eru því uppfyllt skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til að dæma stefndu til að greiða stefnanda miskabætur. Stefnda hefur ekki leitast við að sýna fram á það með gögnum að skilyrði séu til að fella niður bótaábyrgð hennar eða lækka bótafjárhæð með vísan til 24. gr. sömu laga. Við ákvörðun fjárhæðar miskabóta er hins vegar til þess litið að hlutur stefnanda er að nokkru leyti réttur með forsendum dóms þessa. Þótt ummæli stefndu hafi verið alvarlegs eðlis er á það fallist að þau hafi ekki bætt miklu við þann miska sem stefnandi hafði þegar orðið fyrir við opinbera umfjöllun um það kærumál sem varð tilefni ummælanna og er til þess litið að stefnandi tók sjálfur þátt í umfjöllun fjölmiðla. Þá er til þess litið sem áður var rakið um útbreiðslu ummælanna. Loks verður að leggja til grundvallar staðhæfingu stefndu um að hún hafi fjarlægt ummælin af samskiptamiðlinum, sem studd er framlögðum útskriftum af umræðum á nefndri Fésbókarsíðu. Þykja miskabætur til stefnanda að öllu framanrituðu virtu hæfilega ákveðnar að fjárhæð 100.000 krónur.

Stefnandi krefst vaxta og dráttarvaxta af dæmdum miskabótum. Misræmi er milli lagatilvísana í dómkröfu stefnanda og kafla stefnunnar um málsástæður fyrir vaxtakröfum. Vaxtakröfum stefnanda og upphafstíma þeirra hefur ekki verið sérstaklega mótmælt og engar málsástæður settar fram í tilefni af nefndu misræmi. Eru ekki efni til annars en að fallast á kröfur stefnanda, með vísan til 1. mgr. 8. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, eins og nánar greinir í dómsorði.

Krafa stefnanda um að stefnda greiði honum 150.000 krónur til að standa straum af birtingu forsendna og niðurstöðu dóms þessa í einu dagblaði styðst við heimildarákvæði 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, en stefnandi hefur í engu leitast við að útskýra hvernig sú fjárhæð er fundin og er hún engum gögnum studd, svo sem verðskrám fjölmiðla. Dæmi eru þó um að kröfur af þessu tagi hafi verið dæmdar að álitum og þykja því ekki næg efni til að vísa henni frá dómi af framangreindum sökum. Eins og hér stendur á, sérstaklega í ljósi þess að ekki þykir sýnt að útbreiðslu ummæla stefndu á nefndum samskiptamiðli megi jafna til birtingar í fjölmiðli, þykja ekki efni til að beita nefndri lagaheimild. Verður stefnda því sýknuð af framangreindri kröfu stefnanda.

Með hliðsjón af úrslitum málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn að fjárhæð 800.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til ferðakostnaðar lögmanns stefnanda og skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Ummælin „mögulega stelpunar [sic] sem g-x-x nauðgaði, biðjast afsökunar að dreifa blaði þar sem nauðgari þinn er að segja að þú sért að ljúga út um allan skólann þinn“, sem stefnda, I-kvk-nf L-kvk-nf H-kvk-nf, viðhafði um stefnanda, E-kk-þf E-kk-þf, á samskiptamiðlinum Fésbók (e. Facebook) 22. nóvember 2012 kl. 17:01, eru ómerkt.

Stefnda greiði 30.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fjögurra daga fangelsi.

Stefnda greiði stefnanda miskabætur að fjárhæð 100.000 krónur, með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 22. nóvember 2012 til 15. febrúar 2013, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, sbr. sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga.

Stefnda er sýkn af kröfu stefnanda um greiðslu 150.000 króna til að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu í einu dagblaði.

Stefnda greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf B-kvk-nf