E-6510/2020

Þetta mál, sem var tekið til dóms 6. júlí 2 0 2 1, höfðar G, kt. [...], H - götu, L -sveitarfélagi, með stefnu birtri 30. september 2020 á henduríslenskaríkin u.

Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi sú ákvörðun bótanefndar skv. lögum nr. 69/1995 í máli nr. 2 60/2016 að hafna umsókn stefnanda um bætur úr ríkis-sjóði, á grundvelli dóms Landsréttar[...] 2019 í máli nr. [...].

Stefnandi krefst þess jafnframt að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.000.000 kr., auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. maí 2019 til greiðsludags.

Hún krefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og málið væri eigi gjaf-sóknarmál.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda svo og málskostnaðar úr hendi hennar.

T il vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.

Málavextir

Stefnandi er fædd árið 19[...] og ólst upp á Íslandi þar til hún var [...] ára. Hún fluttist árið [...] til A - lands með föður sínum, [...], móður sinni og systur. Samvistum föður og móður stefnanda lauk áramótin [...]. Þá hóf faðir hennar samband við a ðrakonu, [...]. Þau gengu í hjónaband stuttu síðar og í kjölfar þess fékk faðir stefnanda fulla forsjá yfir stefnanda og systur hennar. Árið [...] fluttist stefnandi aftur til Íslands ásamt föður sínum, stjúpmóður og systkinum, en faðir stefnanda og stjúpmóðir hennar höfðu í millitíðinni eignast börn saman. Fjölskyldan settist að á M - sveitarfélagi.

Þegar stefnandi var á [...] ári greindi hún frá langvarandi ofbeldi stjúpmóður sinnar. Stefnandi kom á lögreglustöð lögreglustjórans á [...] [...] 20[...], í fylgd þriggja vinkvenna sinna, og lýsti ofbeldi sem hún hafði búið við undanfarin 8– 9 ár, eða frá þ víað faðir hennar tók saman við stjúpmóður hennar. Í kjölfarið greindi yngri systir stefn-anda frá sambærilegu ofbeldi. Stjúpmóðir stefnanda var sakfelld fyrir brot gegn stjúp-dætrum sínum með dómi Héraðsdóms [...] [...] í máli nr. S[...].

Skömmu síðar greindi stefnandi einnig frá langvarandi kynferðisofbeldi föður síns er fjölskyldan bjó í A - landi. Yngri systir stefnanda greindi frá sambærilegu ofbeldi föður þeirra frá þeim tíma er þau bjuggu í A - landi. Á meðan málin voru til rannsóknar sendi skipaður fjárhaldsmaður stefnanda bótanefndskv. lögum nr. 69/1995 umsókn 25. nóvember 2016 um greiðslu bóta úr ríkissjóði og fékk krafan númerið 260/2016 hjá bótanefndinni.

Ákæra var gefin út á hendur föður stefnanda[...] 20[...]. M eð dómi Landsréttar[...] í máli nr.[...] var faðir stefnanda sakfelldur fyrir þau alvarlegu kynferðisbrot gegn dætrum sínum sem hann var ákærður fyrir, framin á árunum [...] í A - landi og B - landi.

Hann var jafnframt dæmdur til þess að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 3.500.000 kr. að viðbættum vöxtum og dráttarvöxtum.

Eftir að dómur Landsréttar var kveðinn upp höfðaði stefnandi einkamál á hendur stjúpmóður sinni til innheimtu skaða- og miskabóta vegna ofbeldis hennar. Undir rekstri málsins var aflað matsgerðar á varanlegum afleiðingum ofbeldisins fyrir stefn anda. Þ að var niðurstaða matsins að varanlegur miski stefnanda væri 20 stig og varanleg örorka 20%. Þessar afleiðingar voru raktar að hálfu leyti til ofbeldis föður stefn anda.

Þar eð faðir stefnanda er eignalaus fór lögmaður hennar, skömmu eftir að dóm-urinn var kveðinn upp, fram á það að miskabæturnar sem henni voru dæmdar í Lands-rétti yrðu greiddar úr ríkissjóði, sbr. lögnr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota.

Bótanefnd hafnaði greiðslu með ákvörðun 22. ágúst 2019 í máli nr. 260/2016. Í ákvörðuninni, sem stefnanda barst mánuði síðar, var vísað til þess að brotin hefðu verið framin utan íslenska ríkisins og gildissvið laga nr. 69/1995 væri afmarkað af íslenskri lögsögu, sbr. síðari málslið 1. mgr. 1. gr. laganna. Nefndin taldi ekki fært aðbeitaundantekningarheimildí 2. málslið 1. mgr. ákvæðisins.

Stefnandi getur ekki fallist á niðurstöðu nefndarinnar, enda telur hún framan-greind lög veita heimild til þess að greiða bætur úr ríkissjóði í tilfellum sem hennar. Stefnandi muni sitja uppi með tjón sitt óbætt standi ákvörðun bóta nefndar óhögguð. Hún sé því nauðbeygð til þess að höfða þetta mál til ógildingar á ákvörðun bóta-nefndar ogtil innheimtu bóta skv. lögum nr. 69/1995.

Máls ástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi krefst þess að ákvörðun bótanefndar í máli nr. 260/2016 verði felld úr gildi og að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 3.000.000 k r., auk dráttarvaxta eins og nánar greinir í dómkröfu. Kröfur stefnanda byggist á því að ekki hafi verið gætt að meginreglum stjórnsýsluréttar við ákvörðun bótanefndar. Þá byggist krafa stefnanda um greiðslu á því að skilyrði laga nr. 69/1995 séu uppfyllt og að ákvörðun bótanefndar sé bersýnilega röng og byggist á rangri túlkun laganna. Af þeim sök umberi að greiða henni bætur úr ríkissjóði skv. lögum nr. 69/1995.

Um ákvörðun bótanefndar í máli nr. 260/2016

Á kvörðun bótanefndar byggistá því að umsókn stefnanda uppfylli hvorki skil-yrði 1. mgr. 1. gr. laganna né 1. mgr. og 2. mgr. 6. gr. laganna. Með vísan til þessa virðist nefndin telja að önnur skilyrði laganna séu uppfyllt og muni umfjöllun stefn-anda taka mið af því.

Sú ákvörðun bótanefndar að hafna beiðni stefnanda um greiðslu bóta úr ríkis-sjóði byggi stsem fyrr segi í fyrsta lagiá því að skilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 séu ekki uppfyllt í máli hennar. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna greiði ríkissjóður bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningarlögum í samræmi við ákvæði laganna, enda hafi brotið verið framið innan íslenska ríkisins. Það sé óumdeilt að brot gegn stefnanda voru framin í A - landi. Það eitt og sér leiði hins vegar ekki til þess að skilyrði laganna teljist ekki uppfyllt. Seinni málsliður 1. mgr. 1. gr. veiti heim-ild til þess að víkja frá því skilyrði hvar brot þurfi að hafa verið framið. Í 2. málslið 1. mgr. komi framað í sérstökum tilvikum sé heimilt að greiða bætur fyrir tjón sem leiðir af broti sem framið var utan íslenska ríkisins, enda sé tjónþoli búsettur á Íslandi eða íslenskur ríkisborgari. Stefnandi sé íslenskur ríkisborgari og hafi verið frá fæðingu. Hún hafi búið hér á landi til [...] ára aldurs og flust hingað aftur árið [...] eftir átta ára búsetu í A - landi. Því sé ljóst að heimilt sé að greiða henni bætur teljist tilvik hennar sérstaks eðli sí skilningi ákvæðisins.

Í lögunum sé ekki kveðið nánar á um það í hvaða tilvikum sé heimilt að greiða bætur vegna brota sem voru framin utan íslenska ríkisins. N ánari útlistun sé þó í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögunum. Í sérstökum athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins segi að undir ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 1. gr. laganna geti meðal annars fallið tilvik þar sem brot sé framið um borð í íslensku skipi eða loftfari utan refsi l ögsöguríkja eðaí refsilögsögu annars ríkis, sbr. ákvæði 5. gr. almennra hegning-arlaga nr. 19/1940. Þarna sé sérstaklega vísað til tilvika sem falli undir 5. gr. almennra hegni ngarlaga. Í dómi Landsréttar nr. [...] sé vísað til þessa sama ákvæðis við heim-færslu brota föður stefnanda til íslenskra laga. Þar fyrir utan sét alning frumvarpsins á þeim tilvikum sem kunni að falla undir ákvæðið ekki tæmandi og veiti því svig rúm til mat sá sérstökum tilvikum.

Bótanefnd greini frá heimild 2. málslið ar 1. mgr. 1. gr. laganna í ákvörðun sinni og reki hluta af því sem fram komi í skýringum með frumvarpinu til stuðnings ákvörðun sinni. Bótanefnd minnist þó ekki á það að tilvik sem falli undir 5. gr. almennra hegningarlaga geti verið meðal þeirra tilvika sem teljist sérstök í skilningi ákvæðisins. Aðeins séu rakin þau sjónarmið að undir heimildina geti m. a. fallið hryðjuverk gegn íslenskum ríkisborgurum á erlendri grundu, sbr. 4. tölulið 6. gr. almennra hegningarlaga. Þá séí niðurlagi á kvörðunar greint frá því að ekki sé unnt að fella mál stefnanda undir 2. málslið 1. mgr. 1. gr. laganna „að öllu virtu“. Þetta orða-lag sé undarlegt í ljósi þess að bótanefnd virðist lítið sem ekkert hafa skoðað það hvort tilfelli stefnanda gæti fallið undir ákvæðið. Það virðist meira að segja fara fram hjá nefndinni að í frumvarpi sem varð að lögum nr. 69/1995 sé sérstaklega minnst á tilfelli sem falli undir ákvæði 5. gr. almennra hegningarlaga, en tilfelli stefnanda sé einmittþ ess eðlis.

Í öðru lagi virðist bótanefnd byggja niðurstöðu sína á 6. gr. laga nr. 69/1995. Þó að í niðurlagi ákvörðunarinnar komi aðeins fram að umsókn stefnanda sé hafnað vegna þess að ekki sé unnt að fella málið undir síðari málslið 1. mgr. 1. gr. laganna taki bótanefnd sérstaklega fram fyrr í ákvörðuninni að fyrir liggi „að umsóknin upp-fyllir hvorki skilyrði síðari málsliðar 1. mgr. 1. gr. laganna, né 1. mgr. og 2. mgr. 6. gr. þeirra.“

Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 séþað skilyrði fyrir greiðslu bóta að brot, sem tjón er rakið til, hafi án ástæðulauss dráttar verið kært til lögreglu og að tjón-þoli hafi gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns. Þá segi í 2. mgr. að umsókn um bætur skuli hafa borist bótanefnd innan tveggja ára frá því að brot var framið. Óumdeilt sé að tilfelli stefnanda uppfylli ekki þessi skilyrði þar eð kynferðis-brot föður stefnanda áttu sér stað á árunum [...], en stefnandi hafi fyrst greint lög r eglu frá brotunum árið 2016 og bótanefnd hafi borist umsókn um bætur 25. nóvember 2016. Bótanefnd virðist á hinn bóginn ekki hafa litið til 3. mgr. 6. gr. laganna þegar hún tók ákvörðunina.

Samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 sé heimilt að víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. ákvæðisins þegar veigamikil rök mæli með. Þessi heimild hafi komið inn í lögin með breytingalögum nr. 118/1999 sérstaklega með það í huga að styrkja réttar-stöðu barna sem þolenda afbrota og rýmka rétt þeirra til bóta skv. lögunum. Börn hafi oft ekki náð nægilegum þroska til þess að bregðast við brotum sem beinast gegn þeim og erfitt geti verið fyrir þau að kæra brotin af ýmsum ástæðum. Þess vegna eigi skil-yrði 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 illa við í mörgum tilfellum, t. d. þegar brotið sé kynferðislega gegn börnum. Í því frumvarpi sem varð að breytingalögum nr. 1 18/1999 sé sérstaklega tekið fram að þegar um sé að ræða kynferðisofbeldi gegn börnum mæli veigamikil rök jafnan með því að vikið verði frá skilyrðum 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1999. Af öllu framangreindu sé ljóst að heimild 3. mgr. 6. gr. hafi gagngert verið lögfest til þess að bregðast við tilfellum eins og þeim brotum sem faðir stefnanda beitti hana.

Bótanefnd vísi til þess í ákvörðun sinni að heimilt sé að víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 og segi jafnframt að nauðsynlegt sé að kanna hvort víkja megi frá þeim. Þrátt fyrir það virðist nefndin aldrei hafa kannað það og hún vísi ekkert frekar til 6. gr. laganna í ákvörðuninni. Þetta telji stefnandi sýna hversu ábóta-vant málsmeðferð nefndarinnar hafi verið. Ekki sé með nokkru móti hægt að sjá að nefndin hafi rannsakað hvort heimilt sé að víkja frá fyrrnefndum skilyrðum eða ekki. Stefnandi telji þessa rannsókn ekki hafa farið fram enda hvorki fjallað um 3. mgr. 6. gr. né rökstutt hvers vegna til felli stefnanda falli ekki u ndirákvæðið.

Með vísan til alls framangreinds telur stefnandi að ákvörðun bótanefndar beri þess skýr merki að rannsókn málsins hafi verið ábótavant, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Samkvæmt ákvæðinu skuli stjórnvald sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin. Stefnandi telji ákvörðun bótanefndar efnislega ranga og telji það skýra staf því að nefndinni hafi yfirsést í hvaða tilfellum heimilt sé að greiða bætur þegar brot séu framin utan íslenska ríkisins og í hvaða tilfellum 3. mgr. 6. gr. laganna eigi við. Rökstuðningur nefndarinnar séekki fullnægjandi, enda sé hvorki tekin afstaða til þess hvort tilfelli stefnanda geti fallið undir lögin í ljósi þess að brotin voru heimfærð til íslenskra laga í Landsrétti á grundvelli 5. gr. almennra hegn-inga rlaga né hvort 3. mgr. 6. gr. eigi við. Þó þessar reglur séu undantekningar beri bótanefnd að rannsaka málið nægjanlega áður enhún taki ákvörðun. Þetta hafi nefndin ekki gert, enda engin umfjöllun í ákvörðuninni um það hvort heimilt sé að greiða bætur á framangreindum grundvelli. Þá virðist ekki heldur neitt mat hafa farið fram á því hvort tilfelli stefnanda kunni að vera „sérstakt“ í skilningi laganna. Nefndin láti við það sitja að vísa til þess að ákvæðið sé undantekningarregla sem skýra beri þröngt og að „öllu virtu“geti tilfelli stefnanda ekki fallið undir ákvæðið.

Stefnandi byggi enn fremur á því að málsmeðferð b ótanefndarhafi brotið gegn andmælarétti stefnanda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Henni hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig efnislega um ákvörðun nefndarinnar áður en hún lá fyrir. Ákvörð-unin sé stefnanda í óhag og því hefði verið rétt að gefa henni kost á því að koma að frekari sjónarmiðum áður en ákvörðun var tekin. Hefði það verið gert, og stefnanda gefinn kostur á að kynna sér grundvöll ákvörðunarinnar sem nefndin hugðist takah efði stefnandi bent nefndinni á yfirsjón hennar varðandi tilvísun frumvarps að baki lögum nr. 69/1995 til 5. gr. almennra hegningarlaga. Þannig hefði verið unnt að upp-lýsa málið enn frekar og stuðla að því að niðurstaða þess yrði efnislega rétt.

Með vísan til alls framangreinds telur stefnandi ljóst að ákvörðun bótanefndar sé háð verulegum annmörkum og því beri að ógilda ákvörðunina með dómi.

Um fjárkröfu stefnanda

Stefnandi krefst þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 3.000.000 kr., auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð-tryggingu frá 17. maí 2019. Með dómi Landsréttar í máli nr. [...] hafi faðir stefnanda verið dæmdur til að greiða henni 3.500.000 kr. í miskabætur ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2008 til 13. mars 2017, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðslu dags. F járk rafa stefnanda, 3.000.000 kr., taki mið af hámarki þeirra bóta sem ríkissjóður greiðiskv. lögum nr. 69/1995, sbr. c-lið 2. mgr.7. gr. laganna. Krafa stefn-a nda um dráttarvexti byggist á því að ríkissjóður hafi með réttu átt að greiða hámark þeirra bóta sem kveðið sé á um í lögum nr. 69/1995 þegar stefnandi sendi kröfu þess efnis 17. apríl 2019. Þar eð krafan hafi ekki verið greidd byggi stefnandi á því að stefndi beri ábyrgð á greiðslu dráttarvaxta af kröfunni frá þeim degi þegar liðinn var mánuður frá því að stefnandi krafðist greiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Krafan byggi stað öðru leyti á þvíað ákvörðun bótanefndar í máli nr. 260/2016 sé bersýnilega röng að efni til og að tilfelli stefnanda uppfylli öll skilyrði laga nr. 69/1995 og því beri ekki aðeins að ógilda ákvörðun nefndarinnar, heldur jafnframt að greiða stefnanda bætur skv. lögum nr. 69/1995.

Ljóst sé, og staðfest með dómi Landsréttar, að stefnandi hafi hlotið tjón afb rotum föður síns. Þessi brot varði við almenn hegningarlög og faðir stefnanda ha f iverið dæmdur skv. íslenskum lögum fyrir brot sín auk þess sem stefnanda voru dæmdar miskabætur vegna sömu brota. Stefnandi byggi á því að tilvik sitt sé sérstaks eðlisskv. 2. málslið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 og því eigi hún rétt til greiðslu bóta úr ríkissjóði. Hún vísar til fyrri umfjöllunar hvað varðar skilyrði ákvæðisins og undan-tekningar frá því.

Stefnandi eigi engan kost á að fá bætur sínar greiddar með öðrum hætti. Faðir hennar sitji í fangelsi og eigi litlar sem engar eignir auk þess sem hún eigi ekki kost á að fá bætur greiddar frá A - landi. Með vísan til alls sem hafi verið rakið telji stefnandi að ekkert girði fyrir það að hún fái tjón sitt bætt úr ríkissjóði og raunar standi lög til þess að bótasjóður greiði henni dæmdar bætur. B rotin, sem tjón hennar v erði rak ið til, beini st gegn íslenskum ríkisborgara, séu framin af íslenskum ríkisborgara og nú ha f iverið sakfellt fyrir þessi brot skv. íslenskum lögum. Höfnun bótanefndar byggist ein-göngu á búsetu stefnanda í útlöndum um skamman tíma í æsku hennar. Stefnandi telji þetta brjóta gegn jafnræðissjónarmiðum, sbr. m. a. 65. gr. stjórnarskrárinnar og 2. gr. b a rnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, en í 2. mgr. síðarnefnda ákvæðisins komi m. a. fram að ekki skuli mismuna barni vegna stöðu eða athafna foreldra þess. Stefnandi telji synjun um greiðslu bóta enn fremur ganga þvert gegn þeim meginmarkmiðum laganr. 69/1995 að styrkja stöðu brotaþola. Þetta mark miðog lögin í heild eigi einmitt rætur að rekja til þess að það sé jafnan erfitt fyrir tjónþola að sækja bætur úr höndum tjónvalds vegna tjóns og miska sem leiði af brotum gegn almennum hegningarlögum.

Með vísan til alls framangreinds telur stefnandi að ákvörðun bótanefndar sé efnislega röng og að ekkert standi því í vegi að hún fái tjón sitt bætt úr ríkissjóði.

Ákvarðanir bótanefndar séu endanleg niðurstaða máls á stjórnsýslustigi og því sé stefnandi nauðbeygð til að höfða þetta mál. Málið sé höfðað á hendur íslenska ríkinu þar eð greiðslur skv. lögum nr. 69/1995 greiði stúr ríkissjóði og fjármálaráðherra sé í fyrirsvari. Krafa stefnanda á hendur stefnda um greiðslu dráttarvaxta byggist á því að stefndi beri ábyrgð á afgreiðslu bótanefndar á kröfu stefnanda. Með vísan til umfjöll-unar um málsmeðferð og niðurstöðu nefndarinnar telur stefnandi að stefnda beri að greiða dráttarvexti sem hafi fallið á höfuðstól fjárkröfu stefnanda vegna vinnubragða og niðurstöðu nefndarinnar.

T il stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, sérstaklega 1. mgr. 1. gr. og 3. mgr. 6. g r. laganna. Hún vísar jafnframt til skráðra og óskráðra reglna stjórnsýsluréttar um málsmeðferð bótanefndar, sbr. stjórnsýslulög nr. 37/1993, svo og til skráðra og óskráðra meginreglna um jafnræði og meginreglna barnaréttar, sbr. m. a. 65. gr. stjórn-a r skrárinnar og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Um val á varnarþingi vísast til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 og um aðild og fyrirsvar til 5. mgr. 17. gr. sömu laga. Þá vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamál aum málskostnað.

Málsástæður og lagarök stefnda

Aðalkrafa stefnda um sýknu af kröfum stefnanda Stefndi mótmælir málatilbúnaði stefnanda og málsástæðum í heild sinni og krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda. Stefndi vísar til þess að ríkissjóður greiði þolendum afbrota bætur á grundvelli laga nr. 69/1995, vegna tjóns sem hljótist af brotum á almennum hegningarlögum, enda sé brotið framið innan íslenskrar refsilög-sögu, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna. Í þeim tilvikum eigi brotaþoli lögvarða kröfu á hendur ríkissjóði um greiðslu bóta. Í sérstökum tilvikum sé heimilt að víkja frá því skilyrði að brotið hafi verið framið innan íslenskrar refsilögsögu, enda sé tjónþoli búsettur á Íslandi eða íslenskur ríkisborgari.

Ekki sé deilt um það að stefnandi hafi þolað alvarleg kynferðisbrot af hálfu föður síns og hlotið af þeim verulegt tjón. Brotin gegn henni hafi verið framin annarsvegar í A - landi, þar sem hún bjó á þeim tíma, og hins vegar á ferðalagi í B - landi.

Stefnandi hafi flust með foreldrum sínum til A - lands árið [...] og búið þar í átta á r. Af þeim sökum hafi umsókn hennar umbætur ekki uppfyllt skilyrði fyrri málsliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr.69/1995. V ið afgreiðslu bótanefndarinnar hafi því reyn tá það hvort umsóknin uppfyllti skilyrði síðari málsliðar 1. mgr. 1. gr. þeirra og hvort tilvikið geti talist sérstakt í skilningi laganna.

Engar leiðbeiningar séu í ákvæðinu sjálfu um hvað talist geti til „sérstakra til-vika“ í skilningi þess. Í athugasemdum við frumvarp sem varð að lögum nr. 69/1995 segi afdráttarlaust að síðari málsliður 1. mgr. 1. gr. laganna sé undantekning frá meg-inreglu laganna og í þeim tilvikum sem brot séekki framið innan íslenska ríkisins eigi tjónþoli ekki lögvarða kröfu á hendur ríkissjóði um greiðslu bóta. Hins vegar sé heim-ilt að greiða bætur í sérstöku m tilvikum. Áréttað sé að túlka skuli regluna þröngt. Í frumvarpinu séu nefnd dæmi þarsem til álita geti komið að beita reglunni. Rakið sé að hún geti átt við þegar brot er framið um borð í íslensku skipi eða loftfari eða utan refsilögsögu ríkja eða í refsilögsögu annars ríkis, sbr. 5. gr. og 4. tölulið 6. gr. almennra hegningarlaga.

Í 5. gr. almennra hegningarlaga, eins og hún var á þeim tíma sem brotin gegn s tefnandavoru framin, segi að refsa skuli íslenskum ríkisborgara eftir íslenskum hegn-inga rlögum vegna brots sem framið er erlendis og jafnframt innan refsilögsögu ríkis þar sem brotið er einnig refsivert. Í 4. tölulið 6. gr. almennra hegningarlaga segi að refsa skuli eftir íslenskum hegningarlögum fyrir brot gegn 2., 3., og 4. mgr. 165. gr. l a ganna semerframiðerlendis, óháð því hver framdi brotið.

Fyrir liggi að í síðari málslið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 sé matsregla sem túlka beri þröngri lögskýringu og til þess að greiðsla bóta komi til álita þurfi aðstæðurað vera sérstakar. Er það mat stefnda að ekkert við mál stefnanda geti talist svo sér-stakt að greiðsla bóta komi til álita.

Í málatilbúnaði stefnanda sé vikið að því að bótanefnd hafi ekki aðeins hafnað greiðslu bóta á þeim forsendum að umsóknin uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995, heldur að stefnanda hafi einnig verið synjað um greiðslu bóta þar e ðumsókn hennar uppfyllti ekki ákvæði 6. gr. þeirra. Stefndi hafnar þessu sem röngu og ósönnuðu. Bótanefnd hafi vísað til þess í ákvörðun sinni að umsókn stefnanda upp-fyllt i hvorki skilyrði 1. né 2. mgr. 6. gr. laganna. Hins vegar hafi þess verið getið í ákvörðun nefnda r innar að heimilt væri að víkja frá þessum skilyrðum ef veigamikil rök mæltu með því, sbr. 3. mgr. 6. gr.

Sú undanþága sem komi fram í 3. mgr. hafi verið lögfest með lögum nr.

118/1999 með það að markmiði að bæta réttarstöðu barna sem verði fyrir kyn ferðis-brotum og hafi ekki haft þroska, getu eða aðstæður til að gera uppvíst um brotin. N efndin hafi að jafnaði fallist á að beita ákvæðinu þegar börn séu þolendur afbrota og ekki sanngjarnt að ætlast til þess að þau uppfylli skilyrði 1. og 2. mgr. 6. gr. Það sé hins vegar háð því að önnur skilyrði laganna séu uppfyllt. Þar eð umsókn stefnanda hafi að mati bótanefndar augljóslega ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 1. gr. laganna hafi bótanefndin ekki talið þörf á að taka af stöðu til þess hvort rétt væri að beita undan-þáguákvæði 3. mgr.6. gr. eða fjalla nánar um skilyrði til þess.

Stefnandi byggi á því að bótanefnd hafi hvorki fylgt rannsóknarreglu stjórn-sýslulaga nr. 37/1993, sbr. 10. gr. þeirra, né veitt stefnanda rétt til að andmæla ákvörðun nefndarinnar, sbr. 13. gr. laganna. Stefndi mótmæli þessu sem röngu og órökstuddu.

Ljóst séað þau brot sem stefnandi þurfti að þola voru framin á erlendri grundu þar sem hún bjó í átta á r. Bótanefndin hafi litið svo á að málið væri að því leyti fylli -lega upplýst, enda hafði það farið í gegnum tvö dómstig og öll gögn málsins ljós.

Stefnandi hefði aðallega viljað nýta andmælaréttinn til þess að benda bóta-nefndinni á undantekningarheimildir laganna. Það hefði átt að þjóna þeim tilgangi aðupplýsa málið og stuðla að því að rétt ákvörðun yrði tekin. Á kvörðun bótanefndar-innar í máli stefnanda sýni að nefndin þekki vel bæði meginreglur og undantekningar-heimildir laga nr. 69/1995. Um undantekningar heimildirnar hafi verið fjallað sérstak-lega í ákvörðuninni og komist að þeirri niður stöðu að þær ættu ekki við. Mál stefn-anda hafi verið fullupplýst og henni kunnugt um öll þau gögn og upplýsingar sem ákvörðunin byggðist á. Því hafi ekki ver ið tilefni til þess að gefa stefnanda frekara tækifæri áað tjá sig um lyktir málsins.

Þá vísar stefndi til þess að samkvæmt stjórnsýslulögum sé jafnan hægt að fá ákvarðanir stjórnsýslunnar teknar til nýrrar meðferðar komi fram ný gögn eða upplýs-ingar, sbr. 24. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi hafi ekki óskað eftir slíkri endurupptöku.

Stefnandi byggi loks á því að með niðurstöðu sinni í máli nr. 260/2016 hafi bótanefndin brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og barnasáttmála Samein-uðu þjóðanna. Stefndi vísar þeirri málsástæðu á bug. Við meðferð mála innan stjórn-sýslunnar felist í jafnræðisreglunni að við úrlausn mála skuli stjórnvöld gæta sam-ræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Þá skuli aðilum ekki mismunað á nokkurn hátt á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða. Bótanefndin byggi ákvörðun sína í þessu máli á skýrum ákvæðum laga nr. 69/1995. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að nefndin hafi leyst úr sambærilegum málum á annanh á tten gert var í máli hennar.

Með vísan til alls framangreinds telur stefndi ljóst að skilyrði til greiðslu úr bótasjóði skv. lögum nr. 69/1995 séu ekki uppfyllt. Því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Varakrafa stefnda um lækkun á dómkröfum stefnanda Vegna fjárkröfu stefnanda vísar stefndi til þess að lög nr. 69/1995 hafi tekið gildi 1. janúar 1996. Við gildistöku þeirra hafi greiðsla miskabóta verið bundin við 600.000 kr., sbr. c-lið 2. mgr. 7. gr. þágildandi laga, og hafi svo verið allt til ársins 2012. Við gildistöku breytingalaga nr. 54/2012 hafi umrætt hámark á greiðslu miska-bótav er ið hækkað í 3.000.000 kr.

Lög nr. 54/2012 hafi tekið gildi 22. júní 2012. Þau brot sem krafa stefnanda byggist á hafi verið framin fyrir gildistöku þeirra. Krafa stefnanda á hendur dómfellda hafi því stofnast þegar misgjörðirnar voru framdar. Samkvæmt almennum lagaskila -reglum beri því að fara með kröfur hennar eftir þeim reglum sem giltu þegar til þeirra var stofnað. Því geti krafa stefnanda aldrei numið hærri fjárhæð en 600.000 kr., án vaxta, sbr. m. a. dóm Hæstaréttar í málinr.493/2017.

Niðurstaða

Með dómi Landsréttar í máli nr. [...] var faðir stefnanda sakfelldur fyrir kyn-ferðisbrot gegn henni og systur hennar. Stefnanda voru að auki dæmdar 3.500.000 kr. í miskabætur úr hendi föður síns. Vegna fjárhagsstöðu sinnar hefur hann ekki tök á að greiða henni þær. Hún sótti því um bætur úr ríkissjóði samkvæmt lögum nr. 69/1995. Bótanefnd, sem ber að taka ákvörðun um rétt til bóta skv. lögum nr. 69/1995, hafnaði umsókn stefnanda þar eð brotin sem faðir hennar var sakfelldur fyrir voru ekki framin hér á landi.

Það ákvæði laga nr. 69/1995, sem helst reynir á, 1. gr., orðast svo:

Ríkissjóður greiðir bætur vegna tjóns sem leiðir af broti á almennum hegningar-lögum í samræmi við ákvæði laga þessara, enda hafi brotið verið framið innan íslenska ríkisins. Í sérstökum tilvikum er heimilt að greiða bætur fyrir tjón sem leiðir af broti sem framið var utan íslenska ríkisins, enda sé tjónþoli búsettur á Íslandi eða íslenskur ríkisborgari.

Það er ágreiningsefni þessa máls hvort tilvik stefnanda telist sérstakt í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 1. gr. laganna.

Lögin ganga út frá því grundvallarviðmiði í 1. málslið 1. mgr. 1. gr. að brot sé framið hér á landi og verknaðurinn sé refsiverður samkvæmt tilteknum ákvæðum almennra hegningarlaga. Íslensk refsilögsaga þarf því að taka til verknaðarins til þess að réttur þolanda til bóta úr ríkissjóði stofnist. Samkvæmt 1. málslið skiptir ríkisfang geranda ekki máli né heldur ríkisfang þolanda. Það nægir að þeir hafi báðir verið á landi nu, eða innan íslenskrar refsilögsögu, á verknaðarstundu. Samkvæmt 2. tölulið 5. gr. laga nr. 69/1995 verða þeir þó að hafa dvalið hér eitthvað lengur en örfá a daga.

Í undantekningarheimildinni í 2. málslið 1. mgr. 1. gr. er það eina skilyrði sett til viðbótar við sérstakt tilvik að tjónþoli búi hér á landi eða sé íslenskur ríkisborgari.

Það erþ ví ekki gert að skilyrði að hvort tveggja sé uppfyllt samtímis.

Eins og fram er komið veitir frumvarp til laganr. 69/1995 ekki mikla leiðsögn um það hvað a þættir koma til skoðunar þegar metið er hvenær aðstæður teljast sér-sta kar í skilningi 2. málsliðar 1. mgr. 1. gr. Þar er þó tilgreint að undir þá undantekn-ingarhei mild gætu meðal annarra fallið tilvik þar sem brot er framið um borð í íslensku skipi eða loftfari utan refsilögsögu ríkja eða í refsilögsögu annars ríkis, sbr. ákvæði 5. gr. eða 4. tölulið 6. gr. almennra hegningarlaga. Að mati dómsins er þessi tilgreining ekki bundin við brot í loftfari eða skipi, eins og ætla mál af lestri ákvörð-unar bótanefndar ímáli nr. 260/2016. Orðalag í frumvarpinu sýnir þvert ám ótiað þeir brotavettv angar eru tilgreindir í dæmaskyni. Að mati dómsins getur t ilvísunfrumv arpsins til 5. gr. almennra hegningarlaga átt við þótt brot sé ekki framið í íslensku loftfari eða íslensku skipi.

Í dómi Landsréttar í máli nr. [...] er tekið fram að brot ákærða í A - landi og B -landi verði dæmd eftir íslenskum lögum, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 5. gr. almennra hegn-ingarlaga. Í 3. mgr. 5. gr. laganna sem vís ar til 2. töluliðar 1. mgr. 5. gr. eru tilgreind brot sem varða við þau lagaákvæði sem faðir stefnanda var sakfelldur fyrir. Íslenskir dómstólar hafa því, með heimild í lögum, fellt brotin gegn stefnanda undir refsilög-sögu sína og í raun farið með brotin eins og þau hefðu verið framin innan íslenska ríkisins, sbr. 1. málslið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995. Að mati dómsins er eðlilegt að réttur til bóta úr ríkissjóði, sé gerandi ógjaldfær, haldist í hendur við refsilögsögu ríkisins.

Í tilviki stefnanda bætist viðað bæði gerandi og þolandi eru ekki einungis íslenskir ríkisborgarar heldur hafa jafnframt fasta búsetu hér á landi og bjuggu hér um árabil áður en fjölskyldan fluttist til A - lands.

Undantekningarreglur eins og heimild 2. málsliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 ber vissulega að skýra þröngt. Samkvæmt orðum frumvarpsins er það hins vegar markmið laganna að styrkja stöðu brotaþola með því að ríkissjóður bæti tjón sem leiðir af broti gegn almennum hegningarlögum, ekki hvað síst ofbeldisbrotum og brotum gegn sjálfsákvörðunarrétti og frjálsræði einstaklinga. Þannig voru brot föður stefnanda gegn henni og íslenskir dómstólar hafa sakfellt hann fyrir. Samkvæmt lögum n r. 69/1995 eiga íslenskir ríkisborgarar og brotaþolar sem búa hér, sbr. t. d. 2. tölulið 5. gr. laganna, að njóta góðsaf þessu markmiði þeirra.

Þegar litið er til tilvísunar Landsréttar til 5. gr. almennra hegningarlaga, svo og markmiðs laganr. 69/199 5 og þess hverjum er ætlað að njóta góðs af því markmiði og jafnframt sterkra tengsla stefnandasemogföður hennarvið íslenska ríkið bæði í fortíð og nútíð telur dómurinn ekki vafa leika á því að tilvik stefnanda teljist sérstakt í skiln-ingi 2. málsliðar 1. mgr. 1. gr. laganna og rúmist innan undantekningarh ei mildar ákvæðisins.

Það er því mat dómsins að bótanefndinni hafi yfirsést málefnaleg sjónarmið sem leiða mátti af lögskýringargögnum þegar hún lagði mat á það hvort staðreyndir máls stefnanda féllu að margnefndri undantekningar heimild laga nr. 69/1995. Að mati dómsins er ákvörðun nefndarinnar í máli nr. 2 60/2016 af þessum sökum efnislega röng. Það telst verulegur annmarki á stjórnvaldsákvörðun og því verður að ógilda hana.

Dómurinn telur niðurstöðu bótanefndarinnar ekki byggja á því að umsókn stefnanda uppfylli ekki skilyrði 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 69/1995 og telur því ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort uppfyllt séu skilyrði 3. mgr. 6. gr. laganna.

Enda þótt það sé hlutverk dómstóla að taka afstöðu til þess hvort stjórnvöldum, þar á meðal bótanefnd skv. lögum nr. 69/1995, hafi orðið á þegar þau tóku stjórn-valdsákvörðun er það ekki hlutverk dómstóla að taka nýja ákvörðun. Það er hlutverk bótanefndar samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laga nr. 69/1995.

Af þessum sökum er vísað frá dómi þeirri kröfu stefnanda að stefndi verði dæmdur tilþessað greiða stefnanda 3.000.000 kr., auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. maí 2019 til greiðsludags.

Dómurinn hefur því fallist á hluta krafna stefnanda. Með vísan til þess og atvika málsins þykir rétt að hvor málsaðili um sig beri sinn kostnað af málinu.

Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, 28. apríl 2020, var stefnanda veitt gjafsókn til þess að reka þetta mál fyrir héraðsdómi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, A-kk-ef K-kk-ef V-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 5 0 0.000 krónur. Samkvæmt dómvenju í gjafsókn-armálumer virðisaukaskattur ekki meðtalinn í fjárhæðinni.

I-kvk-nf L-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð

Felld er úr gildi ákvörðun bótanefndar skv. lögum nr. 69/1995 í máli nr. 260/2016.

Vísað er frá dómi þeirri kröfu stefnan da að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.000.000 kr., auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. maí 2019 til greiðsludags.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, A-kk-ef K-kk-ef V-kk-ef, 5 0 0.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.