E-1452/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 16. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík, á hendur E-kk-þgf P-kk-þgf, Stekkjarseli 7, Reykjavík, með stefnu birtri 23. mars 2011.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 3.000.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 3.000.000 kr. frá 15. desember 2010 til greiðsludags. Einnig er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins en til vara að krafa stefnanda verði stórlega lækkuð.

Málavextir

Málavextir eru þeir að þann 26. október 2006 stofnaði Hellur og jörð ehf. tékkareikning nr. 6510 við útibú Landsbanka Íslands hf. að Álfabakka 10, Reykjavík. Með sjálfskuldarábyrgð nr. 0115-63-151299, dags. 4. mars 2008, tókst stefndi á hendur sjálfskuldarábyrgð gagnvart Landsbanka Íslands hf. vegna yfirdráttarheimildar á reikningnum að fjárhæð allt að 3.000.000 kr. auk vaxta og innheimtukostnaðar. Þann 30. júlí 2010 voru innstæðulausar færslur á reikningnum 3.166.924 kr. og var þá reikningnum lokað. Hellur og jörð ehf., eigandi reikningsins, var úrskurðað gjaldþrota þann 14. maí 2010 og verður því ekki stefnt. Af hálfu stefnanda var stefnda sent bréf, dags. 15. nóvember 2010, þar sem hann var krafinn um greiðslu skuldarinnar.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að hvað varðar aðild NBI hf. að málinu að Fjármálaeftirlitið hafi, með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tekið þá ákvörðun að ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, til Nýja Landsbanka Íslands hf., kt. 471008-0280 (nú NBI hf., kt. 471008-0280), hafi verið dagsett þann 9. október 2008.

Stefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 einkum, 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda.

Stefndi segir málið virðast vera tilkomið af þeirri ástæðu að stefndi undirritaði ábyrgðaryfirlýsingu í formi loforðs, þann 4. apríl 2008, sem var beint til Landsbanka Íslands hf.

Ábyrgðaryfirlýsingin kveði á um óskipta sjálfskuldarábyrgð stefnda til tryggingar láns í formi yfirdráttar sem hlutafélagið Landsbanki Íslands veitti einkahlutafélaginu Hellur og Jörð, sem nú hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta.

Á þeim tíma sem ábyrgðaryfirlýsingin hafi verið gerð hafi allir bankar Íslands, þar á meðal Landsbanki Íslands hf., verið afar viljugir til þjónustu við viðskiptavini og gerðu hvað sem var til að keppast um hylli og draga til sín nýja viðskiptavini. Bæði stefndi og einkahlutafélagið hafi átt auðgengt í viðskipti við hvern þann banka sem ákjósanlegastur taldist.

Það hafi verið ákvörðunarástæða stefnda fyrir því að undirrita ábyrgðaryfirlýsinguna að Landsbanki Íslands hf. var loforðsmóttakandinn. Skipti það stefnda miklu máli vegna stefnu félagsins í atvinnumálum, fjármögnunarmöguleika, fjárfestingar, afstöðu til viðskiptavinarins, þjónustu, liðleika, styrkja til lista og menningar, þátttöku í atvinnulífinu, auk fleiri atriða sem gerðu það að verkum að líkur reikningseiganda til að standa við skuldbindingar sínar jukust til muna.

Samningafrelsi

Íslensku samningalögin nr. 7/1936 byggja á meginreglunni um samningafrelsi þó svo að hvergi sé beinum orðum kveðið á um slíkt frelsi í lögunum. Samningafrelsi sé grundvallarregla samningaréttar. Í því felist aðallega að aðili ræður hvort hann vill ganga til samninga, við hvern sé samið og um hvað. Það þýði að aðili ráði því hvort hann gefi loforð, gagnvart hverjum það sé skuldbindandi og hvert sé efnislegt inntak loforðsins sé.

Efni yfirlýsingar

Orðrétt segir í ábyrgðaryfirlýsingunni: ,,Með sjálfskuldarábyrgð þessari skuldbindur ábyrgðaraðili sig persónulega til að tryggja Landsbanka Íslands hf. efndir á skuldbindingum reikningseiganda.“

Þar segir einnig í 4. tölulið skilmálanna: ,,Ábyrgðin stendur óhögguð þótt reikningseiganda verði úthlutað nýju reikningsnúmeri ef reikningurinn kemur að öllu leyti í stað fyrri reiknings, hvort sem reikningurinn er í sama útibúi eða öðru útibúi bankans“.

Ómögulegt sé að ætlast til þess að stefndi hafi getað skilið yfirlýsinguna, bæði samkvæmt almennum textaskilningi og upplifun aðila á efnisinntaki yfirlýsingarinnar, öðruvísi en svo að hún væri aðeins skuldbindandi gagnvart Landsbanka Íslands hf. Hvergi sé talað um að ábyrgðaraðili gæti þurft að sæta framsali til annars lögaðila, né að ábyrgðin væri skuldbindandi gagnvart öðrum lögaðila og hafi það verið ein helsta ákvörðunarástæða stefnda fyrir því að takast á hendur svo víðtæka ábyrgð.

Jafnvel þótt NBI hf. notist við vörumerki Landsbanka Íslands hf. sé um tvo gjörólíka lögaðila að ræða og verði þeir ekki lögfræðilega lagðir að jöfnu.

Eignarréttindi og afturvirkni laga

Stefndi byggir á því að samningafrelsi og þeir samningar sem gerðir hafa verið séu andlag eignarréttinda aðila sem varin séu af 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Ábyrgðaryfirlýsingin hafi verið nafngreind, henni beint til Landsbanka Íslands hf. og hafi því aðeins gildi gagnvart Landsbanka Íslands hf. Gildi hér einu að stefnandi, sem er annað félag og annar lögaðili, ætli að breyta nafni sínu í Landsbanki Íslands hf. samkvæmt nýjustu fréttum. Ábyrgðaryfirlýsing sú sem hér um ræðir sé svo víðtæk og persónuleg að hana verði að túlka þröngt.

Stefndi byggir á því að bankareikningar séu almennt ekki framseljanlegir og geti hvorki talist eðlilegt né sanngjarnt að stefndi ætti að hafa haft það í huga við undirritun ábyrgðaryfirlýsingarinnar að hann ætti eftir að þurfa að þola framsal hennar. Framsal til gjörólíks lögaðila með allt aðrar stefnu, verri þjónustu og allt önnur viðhorf til viðskiptavinarins og viðskiptalífsins, sem gerði það að verkum að möguleikar reikningseigandans, sem stundaði verktakastarfsemi, til að standa við skuldbindingar sínar versnuðu til muna. Framsal til lögaðila sem stefndi hefði aldrei valið að hafa bankaviðskipti við og hefði því síður beint ábyrgðaryfirlýsingu til.

Eignarréttindi stefnda verði ekki skert án bóta með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf, sbr. dóm Hæstaréttar nr. 274/2010, þar sem Hæstiréttur dæmir að andlag eignarréttinda, þar í formi kröfuréttinda, verði ekki skert með slíkum hætti. S-kk-nf L-kk-nf (2006 bls. 29-30) segir: „...ætla má að það sé almennt viðhorf, að rangt sé að hrófla við þeim gerningum sem voru í samræmi við lög þegar þeir voru gerðir og engar vísbendingar voru um að breyting yrði.“ G-kk-nf G-kk-nf bendir einnig á að: „lög frá lagasetningarvaldi skuli vera skýr og skiljanleg, gerð kunnug með opinberri birtingu og þau skulu gilda eftirleiðis, fram í tímann og ekki aftur í tímann. Afturvirk lög geta ekki eðli sínu samkvæmt haft áhrif á breytni manna, þar sem þau voru ekki til á tíma breytninnar“. Af því megi draga þá ályktun að dómstólar og fræðimenn séu sammála því að lög eigi að horfa fram á við en ekki aftur (l. Lex prospicit, non praeterita).

Allt að einu hafi stefnda verið heimilt að ráða því hverjum hann væri skuldbundinn og sé það því augljóst að ábyrgðaryfirlýsingin, sem sérstaklega hafi verið beint til Landsbanka Íslands hf., sé aðeins skuldbindandi fyrir stefnda gagnvart þeim sem henni var beint til, Landsbanka Íslands hf.

Lögmætisreglan

Í þeim undantekningartilvikum þar sem lög gætu, með afturvirkum hætti, breytt efni yfirlýsinga og samninga gerða fyrir gildistöku laganna, þyrfti að vera til staðar skýr og ótvíræð lagaheimild studd af sannanlegum málefnalegum sjónarmiðum. Slíkri lagaheimild sé ekki að dreifa.

Birting

Ef slíkri lagaheimild væri til að dreifa þyrfti Landsbanki Íslands hf., með lögjöfnun frá lögum nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands, að birta tvær auglýsingar þess efnis í Lögbirtingablaðinu með hæfilegum fyrirvara og millibili. Slíkri birtingu hafi ekki verið að dreifa.

Hagsmunir NBI

Stefndi byggir á því að NBI hf. hafi ekki sýnt fram á með sannanlegum hætti að Landsbanka Íslands hf. hafi verið greitt fyrir yfirdráttarheimildina, af því leiði að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir neinu fjárhagslegu tjóni og hafi ekki sýnt fram á að hann eigi neinna lögvarinna hagsmuna að gæta í þessu máli.

Hafi NBI hf. greitt fyrir yfirdráttinn og geti sýnt fram á það með sannanlegum hætti, þá hafi hann slitið yfirdráttarheimildina undan ábyrgðinni og skilið hana eftir í Landsbanka Íslands hf. þegar hann keypti hana.

Þegar NBI hf. ákvað að hafa opinn yfirdráttarreikning fyrir Hellur og Jörð ehf., var honum eða hefði honum mátt vera ljóst að krefjast þyrfti persónulegrar ábyrgðaryfirlýsingar vegna yfirdráttarheimildarinnar, enda sé það venja hjá stefnanda að krefjast ábyrgðaryfirlýsingar í formi loforðs, sem sé sérstaklega beint til NBI hf., vegna slíkra lána.

Líta beri til þess að stefnandi, sem sé sérfróður á sínu sviði, lét viðskipti ganga fram án þess að láta á það reyna eða falast eftir persónulegri ábyrgð sem væri beint til hans, en þess átti hann fullan kost, enda hafi stefndi aldrei gefið í skyn að ábyrgðin væri gild gagnvart NBI hf. Verður stefnandi með skírskotun til dóms Hæstaréttar nr. 266/1992, hvað það varðar, að bera hallann af eigin tómlæti.

Rök stefnanda um aðild

Stefnandi vísi til þess að Fjármálaeftirlitið hafi, með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tekið þá ákvörðun að ráðstafa eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf., síðar NBI hf.

Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 125/2008 segir um 5. gr. ,,Ljóst er að úrræðum þessum verður aðeins beitt við afar sérstakar aðstæður og einkum þegar hætta er á að erfiðleikar fjármálafyrirtækis kunni að hafa víðtæk áhrif á rekstur og afkomu annarra fjármálafyrirtækja (smitáhrif)“. Hvorki NBI hf., né FME hafi sýnt fram á það með sönnunum að nauðsynlegt hafi verið að grípa til þeirra úrræða að flytja viðskiptareikning umrædds einkahlutafélags yfir í nýtt félag. Ekki liggi heldur fyrir nein sönnun þess að slík aðgerð mundi hafa eða hafi forðað frekara tjóni. Engin sönnun sé fyrir því að hefði reikningurinn, ásamt yfirdráttarheimild, ekki verið fluttur yfir mundi það hafa haft víðtæk áhrif á rekstur og afkomu annarra fjármálafyrirtækja. Enda sé framsal svo víðtæks ákvörðunarvalds í eðlilegri stjórnskipan í það minnsta hæpið, ef ekki ólögmætt.

Allt að einu, frá félagaréttarlegu sjónarmiði, beri háttsemi FME og stefnanda með sér blæ af saknæmri og ólögmætri háttsemi þar sem eignir séu færðar yfir í ný félög án þess að fullt verð komi fyrir og skuldir skildar eftir í brunarústum eldri félaga.

Þegar um yfirtöku félags í heild sé að ræða gætu nafngreindar ábyrgðaryfirlýsingar eftir atvikum haft gildi gagnvart nýja félaginu. Þar taki yfirtökufélagið yfir öll réttindi og allar skyldur yfirtekna félagsins eins og þau væri eitt hið sama. Hér hafi hentugar eignir hins vegar verið færðar yfir í nýtt félag og óhentugar skuldir og skyldur skildar eftir í hinu gamla, til tjóns fyrir það. Það sé andstætt meginreglum félagaréttar þar sem þá væri hægt að færa allar eignir með ,,góðum“ ábyrgðum yfir í nýtt félag og skilja hinar með verri ábyrgðum eftir í því gamla. Eldra félagið var ennþá til eftir að eignir voru færðar á milli og því verði nafngreindar ábyrgðaryfirlýsingar sem hafi aðeins verið beint til eldra félags og almennt ekki framseljanlegar, eftir í félaginu. Stefnandi gæti átt kröfu á hendur því félagi ef hann telur að ábyrgð ætti að fylgja því sem flutt var yfir en ekki á hendur stefnda.

Að öllu þessu virtu skuldbindur ábyrgðaryfirlýsing stefnda ekki gagnvart stefnanda og skal stefndi því vera dæmdur sýkn saka.

36. gr. samningalaga

Til vara krefst stefndi þess að yfirlýsingin verði dæmd ógild á grundvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 vegna þess að ákvörðunarástæður séu brostnar og það sé bersýnilega ósanngjarnt að yfirlýsingin gildi þar sem hún hafi allt aðra merkingu og önnur réttaráhrif en hún hafði þegar hún var undirrituð vegna atvika sem síðar komu til og ekki megi með sanngirni ætlast til að stefndi hefði í huga þegar yfirlýsingin var undirrituð.

Stefndi vísar aðallega til meginreglu fjármuna- og samningaréttar um samningafrelsi, stjórnarskrár lýðveldisins nr. 33/1944, einkum 72. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, samningalaganna nr. 7/1936 og meginreglna félagaréttar.

Niðurstaða

Óumdeilt er að stefndi gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir úttektum Hellna og Jarðar ehf. á tékkareikningi félagsins hjá Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir að sú krafa sem krafist er greiðslu á og ábyrgðinni var ætlað að tryggja hefur ekki verið greidd.

Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á aðildarskorti stefnanda og telur að ábyrgðarskuldbindingunni hafi verið beint til Landsbanka Íslands hf. en ekki stefnanda.

Ekki er um það deilt að sjálfskuldaábyrgðinni var upphaflega beint til Landsbanka Íslands hf. Í málinu hefur verið lögð fram ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 9. október 2008, um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til stefnanda. Segir þar í 1. gr. ákvörðunarinnar að öllum eignum Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, hverju nafni sem þær nefnast, svo sem fasteignum lausafé, reiðufé, eignarhlutum í öðrum félögum og kröfuréttindum sé ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf., kt. 471008-0280, þegar í stað. Í 2. gr. segir að Nýi Landsbanki Íslands hf. taki jafnframt við öllum tryggingarréttindum Landsbanka Íslands hf., þ.m.t. öllum veðréttindum, ábyrgðum og öðrum sambærilegum réttindum sem tengjast kröfum bankans. Sú ákvörðun var tekin með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl.

Úr sambærilegu álitaefni var leyst með dómi Hæstaréttar í máli nr. 567/2011. Af hálfu stefnda hafa ekki verið lögð fram haldbær rök til að vikið verði frá því fordæmi sem sett var með þeim dómi Hæstaréttar. Samkvæmt því og með vísan til ofangreinds dóms telur dómari að krafa sú sem hér er deilt um sé eign stefnanda og hann réttur aðili málsins.

Til vara krefst stefndi þess að yfirlýsingin verði dæmd ógild á grundvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 þar sem ákvörðunarástæður fyrir útgáfu hennar séu brostnar og bersýnilega ósanngjarnt sé að yfirlýsingin gildi þar sem hún hafi allt aðra merkingu og önnur réttaráhrif en hún hafði þegar hún var undirrituð, vegna atvika sem síðar komu til og ekki megi með sanngirni ætlast til þess að stefndi hefði í huga þegar yfirlýsingin var undirrituð.

Samkvæmt ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef talið yrði ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við það mat skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Engin efnisleg breyting varð á skyldum stefnda þegar stefnandi tók við kröfunni frá Landsbanki Íslands hf. Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að stefndi hafi á þeim tíma þegar hann tókst á hendur ábyrgðina eða síðar byggt á þeim forsendum sem tilgreindar hafa verið við meðferð málsins gagnvart stefnanda eða forvera hans, Landsbanka Íslands hf. Á þeim hafi fyrst verið byggt við dómsmeðferð málsins. Að mati dómara er ekki um forsendubrest að ræða. Þróun efnahagsmála eftir bankahrunið veldur því ekki að unnt sé að ógilda yfirlýsingu stefnda um sjálfskuldarábyrgð. Hvorki efni yfirlýsingarinnar, atvik við samningsgerðina né heldur síðar tilkomin atvik gefa tilefni til þess að víkja eigi yfirlýsingunni til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.

Stefnandi hefur lagt fram yfirlit yfir úttektir á umræddum tékkareikningi og hefur þeim ekki verið mótmælt af hálfu stefnda.

Með hliðsjón af ofangreindu ber að fallast á þá kröfu stefnanda eins og hún er sett fram með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði.

Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 300.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, E-kk-nf P-kk-nf, greiði stefnanda, NBI hf., 3.000.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. desember 2010 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf E-kvk-nf K-kvk-nf