E-725/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 12. febrúar sl., höfðaði stefnandi, A-kvk-nf S-kvk-nf, Kríuási 3, Hafnarfirði, hinn 23. maí 2014, gegn stefnda, Rio Tinto Alcan á Íslandi hf., Straumsvík, Hafnarfirði, og réttargæslustefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir í vinnuslysi í Álverinu í Straumsvík 18. nóvember 2007. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefnandi gerir ekki sérstakar kröfur á hendur réttargæslustefnda.

Dómkröfur stefnda eru þær að félagið verði sýknað af kröfum stefnanda og því dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda.

Réttargæslustefnda gerir ekki sjálfstæðar dómkröfur í málinu, enda ekki gerðar kröfur á hendur félaginu af hálfu stefnanda. Réttargæslustefnda tekur hins vegar undir málsástæður og rök stefnda.

I

Mál þetta hefur stefnandi höfðað vegna vinnuslyss sem hún varð fyrir 18. nóvember 2007 við störf sín í álveri stefnda í Straumsvík. Málsaðila greinir í grundvallaratriðum á um atvik að slysinu. Þó er óumdeilt að skautskiptitæki sem stefnandi ók og áltökubifreið, sem ekið var af samstarfsmanni stefnanda eftir milligangi í átt að deigluverkstæði við enda gangsins, rákust á við ker nr. 1099 í álverinu. Hvernig það kom til greinir aðila á um. Er nánari lýsingu hvors málsaðila um sig á aðdraganda árekstursins að finna í köflum II og III hér á eftir í tengslum við reifun á málsástæðum þeirra og lagarökum.

Í málinu liggja frammi undirritaðar tilkynningar vegna hins umdeilda atviks til Vinnueftirlitsins, Sjúkratrygginga Íslands og til réttargæslustefnda, auk slysatilkynningar í öryggiskerfi stefnda, en allar hafa þessar tilkynningar að geyma lýsingu á málsatvikum. Greinir aðila á um gildi þessara skjala og hvort leggja beri það sem þar kemur fram til grundvallar við úrlausn málsins.

Stefnandi leitaði 12. desember 2007 til B-kk-ef H-kk-ef heila- og taugaskurðlæknis, sbr. framlagt vottorð frá 5. maí 2008. Í vottorði læknisins kemur fram að svo virðist sem stefnandi hafi fengið slæman hnykk á bak og tognað illa við áreksturinn. A-kk-nf Þ-kk-nf Ó-kk-nf, sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum, var af lögmanni stefnanda fenginn til þess að meta varanlegar afleiðingar vinnuslyssins á stefnanda og liggur örorkumat læknisins, dagsett 20. mars 2009, frammi í málinu. Í matinu kemur fram að við slysið hafi stefnandi hlotið „... hnykkáverka á líkamann ásamt miklum einkennum í mjóbaki ...“. Eftir slysið hafi stefnandi haft aukin mjóbaksóþægindi með leiðni út í mjaðmagrind og niður í vinstri ganglim. Mat læknirinn varanlega örorku stefnanda 8%. Sjö dögum áður en matsfundur fór fram hafði stefnandi lent í umferðarslysi og af þeim sökum taldi réttargæslustefnda að ekki hefði verið tímabært að meta ætlaðar afleiðingar vinnuslyssins á stefnanda. Þegar af þeirri ástæðu væri ekki hægt að leggja matsgerð A-kk-ef Þ-kk-ef Ó-kk-ef til grundvallar við mat á afleiðingum þess. Með beiðni 26. mars 2010 óskaði réttargæslustefnda síðan eftir því að H-kk-nf B-kk-nf bæklunarskurðlæknir og B-kk-nf G. M-kk-nf héraðsdómslögmaður mætu varanlegar afleiðingar slysanna tveggja. Í matsgerð þeirra, dagsettri 22. júní 2010, kemur meðal annars fram sú niðurstaða að varanleg læknisfræðilega örorka stefnanda vegna vinnuslyssins væri 6%. Tekið skal fram vegna umfjöllunarinnar hér að framan um slys stefnanda og afleiðingar þess að stefnda telur ósannað í málinu að stefnandi hafi orðið fyrir áverkum við umræddan árekstur ökutækjanna tveggja.

Stefnandi gerði kröfu í frjálsa ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda vegna vinnuslyssins með bréfi 27. mars 2008. Var krafan gerð á þeim grundvelli að ökumaður áltökubifreiðarinnar hefði sýnt af sér sök sem leitt hefði til þess að farartækin tvö rákust á. Þá var einnig vísað til þess í bréfinu að bakkflauta skautskiptitækisins, sem stefnandi hefði ekið umrætt sinn, hefði verið biluð. Með bréfi 28. maí 2008 hafnaði réttargæslustefnda bótaskyldu vegna vinnuslyss stefnanda með vísan til þess að samkvæmt upplýsingum frá stefnda hefði stefnandi við akstur skautskiptitækisins í umrætt sinn brotið gegn stöðvunarskyldu og í kjölfarið lent á áltökubifreiðinni. Vísaði réttargæslustefnda einnig til ummæla ökumanns áltökubifreiðarinnar þess efnis að farartæki hans hefði verið nánast stopp er stefnandi bakkaði á það.

Stefnandi skaut málinu til Tjónanefndar vátryggingafélaganna. Álit nefndarinnar lá fyrir 23. júlí 2008 og var niðurstaða hennar sú að réttargæslustefnda bæri ekki að bæta stefnanda tjón hennar vegna slyssins. Var meðal annars til þess vísað til stuðnings niðurstöðu nefndarinnar að af gögnum málsins yrði að telja ósannað að slysið yrði rakið til saknæmrar háttsemi starfsmanna stefnda (vátryggingartaka) eða annarra atvika eða aðstæðna sem stefnda yrði talið bera skaðabótaábyrgð á.

Að fengnu áliti Tjónanefndar vátryggingafélaganna ákvað stefnandi að vísa málinu til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, svo sem hún gerði með bréfi 31. júlí 2008. Með úrskurði 9. september 2008 komst nefndin að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið sýnt fram á greiðsluskyldu þeirrar vátryggingar sem um ræddi, þ.e. frjálsrar ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda.

Með tölvupósti 20. júní 2012 fór stefnandi fram á það við réttargæslustefnda að félagið endurskoðaði fyrri afstöðu sína. Til stuðnings því erindi vísaði stefnandi til gagna sem hún hefði ekki haft undir höndum á fyrri stigum málsins, þ.e. umferðarreglna stefnda og ljósmynda af vettvangi slyssins. Með tölvupósti 30. janúar 2013 tilkynnti réttargæslustefnda stefnanda með rökstuddum hætti að afstaða félagsins væri óbreytt. Þar sem stefnandi gat ekki sætt sig við þær málalyktir sendi hún Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum beiðni um endurupptöku máls á grundvelli 10. gr. samþykktar nr. 1090/2005. Hinn 16. apríl 2013 tilkynnti nefndin stefnanda að hún teldi að skilyrði fyrir endurupptöku væru ekki uppfyllt. Höfðaði stefnandi því mál þetta 23. maí 2014 samkvæmt áðursögðu.

II

Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að tjón sem hún hafi orðið fyrir vegna vinnuslyss 18. nóvember 2007 sé að fullu bótaskylt úr ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda, sem í gildi hafi verið á slysdegi.

Stefnandi segir ljóst að slys hennar megi rekja til saknæmrar háttsemi starfsmanns stefnda, þ.e. stjórnanda áltökubifreiðar sem ekið hafi verið á skautskiptitæki sem stefnandi ók. Starfsmaðurinn hafi sýnt af sér saknæma háttsemi, en háttsemi hans megi jafna til gáleysis, jafnvel stórkostlegs gáleysis. Ökumaður áltökubifreiðarinnar hafi ekki gætt nægjanlega að sér við akstur tækisins. Samkvæmt umferðarreglum stefnda hafi ökumanni áltökubifreiðarinnar verið óheimilt að aka framhjá stefnanda þar sem hún hafi verið að störfum á skautskiptitækinu. Óumdeilt verði að telja að ökumaður áltökubifreiðarinnar hafi brotið þessa reglu. Einnig sé ljóst að stefnandi geti ekki hafa ekið í bága við stöðvunarskyldu, svo sem réttargæslustefndi haldi fram, þar sem hún hafi verið að sinna störfum sínum þegar slysið varð. Stefnandi hafi einungis verið að rétta tækið af til að geta sinnt verkefninu. Þvert á móti sé ljóst samkvæmt framangreindri reglu í umferðarreglum stefnda að stefnandi hafi verið í fullum rétti og í forgangi við störf sín. Af þeim sökum hafi sú skylda hvílt á hinum ökumanninum að aka ekki framhjá stefnanda er hún var við störf. Ökumanni áltökubifreiðarinnar hafi því borið að víkja fyrir stefnanda.

Áréttað er af hálfu stefnanda að fyrrnefnd umferðarregla eigi við í málinu. Stefnandi byggi á því að hún hafi ekki verið á leið að keri heldur hafi vinna við kerið verið hafin. Um það vísi stefnandi einkum til þess að hún hafi verið búin að opna þekjuna og verið að stilla tækið af, til að rekast ekki í bita og þekju, áður en farið yrði yfir bilið að vagni við ker 1105. Jafnframt sé á því byggt af hálfu stefnanda að skýrlega komi fram í slysatilkynningu í öryggiskerfi stefnda, dagsettri 26. febrúar 2008, að skautskiptitæki hafi verið að byrja að skipta um skaut.

Af hálfu stefnanda sé einnig á því byggt að þekjan hafi verið biluð. Vegna bilunarinnar hafi hún opnast of mikið út á við. Af þeim sökum hafi stefnandi ekki getað keyrt beint að kerinu heldur hafi hún þurft að stoppa snögglega svo hún rækist ekki í þekjuna.

Enn fremur vísar stefnandi til þess að óumdeilt sé bakkflautan í skautskiptitæki stefnanda hafi verið biluð. Stefnandi hafi margsinnis verið búin að tilkynna stefnda um bilunina. Upplýsingar um það eigi að vera skráðar hjá stefnda. Þar sem stefnda hafi þótt tækið nothæft þrátt fyrir bilunina hafi það ekki verið forgangsmál að laga bakkflautuna. Í slysatilkynningu í öryggiskerfi stefnda og tilkynningu til Vinnueftirlits ríkisins komi fram að bakkflauta skautskiptibifreiðarinnar hafi ekki virkað er slysið varð og því beri að leggja til grundvallar að svo hafi verið. Hefði bakkflauta tækisins verið í lagi hefði ökumaður áltökubifreiðarinnar hugsanlega hægt á sér og áreksturinn ekki orðið. Tækið hafi því verið vanbúið að þessu leyti. Í báðum tilvikum hafi verið um saknæman vanbúnað að ræða sem átt hafi sinn þátt í því að slysið varð þótt meginorsök slyssins megi rekja til saknæmrar háttsemi og aðgæsluleysis þess starfsmanns stefnda sem ekið hafi áltökubifreiðinni umrætt sinn.

Loks sé á því byggt af hálfu stefnanda að skautskiptiljós hafi verið byrjað að loga nokkru áður en tækin skullu saman. Ljósið gefi til kynna að vinna í keri standi yfir. Ljósin séu vel sýnileg og hafi þau átt að blasa við ökumanni áltökubifreiðarinnar er hann kom upp rampinn.

Stefnandi bendir á að samkvæmt meginreglum laga nr. 46/1980 skuli atvinnurekandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að tæki sem starfsmönnum séu látin í té séu í góðu ásigkomulagi þannig að starfsmenn geti notað þau án þess að öryggi þeirra, sem og annarra starfsmanna, stafi hætta af. Í lögunum sé sérstaklega fjallað um skyldu atvinnurekenda til þess að tryggja að gætt sé fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustuhátta, sbr. 13. gr. Í VII. kafla laganna sé svo fjallað sérstaklega um vélar og tækjabúnað. Framangreind atriði, hvað vanbúnað varði, séu meðal margra annarra atriða í þessu máli sem Vinnueftirlitið hefði átt að skoða, hefði verið farið fram á lögbundna rannsókn á orsök slyssins af hálfu stefnda.

Stefnandi byggir á því að áltökubifreiðin hafi verið að koma upp rampinn og átt að sjá skautskiptitækið og skautskiptiljósin og hægja á sér til þess athuga hvort óhætt væri að keyra framhjá og áfram upp rampinn. Þetta hafi ökumaður áltökubifreiðarinnar ekki gert heldur hafi hann gefið í. Honum hafi því ekki gefist ráðrúm til þess að stöðva þegar hann hafi loks áttað sig á því að stefnandi hefði orðið að stöðva skautskiptitækið vegna þekjunnar. Í tilkynningum stefnda sé auk þess skýrt tekið fram að áltökubifreiðin hafi verið á það mikilli ferð að skautskiptitækið hafi hrikt til hliðar. Hvergi í tilkynningunum segi að stefnandi hafi bakkað í veg fyrir áltökubifreiðina.

Ljóst sé samkvæmt framlögðum gögnum að stefnandi hafi ekki verið að bakka yfir ganginn þegar slysið átti sér stað heldur hafi hún verið að staðsetja sig til að geta hafið skautskiptingu á hliðargangi í keri 1099. Telji stefnandi liggja fyrir að þegar slysið varð hafi þekjan verið að opnast og skautskiptiljós löngu komið á. Engum hafi því geta dulist, þar með talið ökumanni áltökubifreiðarinnar, að stefnandi var að vinna í kerinu.

Þá sé augljóst að stefnandi hafi ekki bakkað á áltökubifreiðina. Hefði svo verið hefði áltökubifreiðin ekki ætt áfram sjö metra áður en hún stöðvaði. Fyrir liggi að skautskiptitæki sé 17,5 tonn að þyngd og áltökubifreið 20 tonn, með tóma deiglu. Ef stefnandi hefði bakkað á áltökubifreiðina hefði það því orðið til þess að stöðva för áltökubifreiðarinnar með öllu.

Í ljósi framangreinds sé ljóst að ökumanni áltökubifreiðarinnar hafi samkvæmt reglum stefnda borið að velja aðra akstursleið inni í kerskálanum. Yfirlitsmyndir af svæðinu gefi góða mynd af því hvaða aðrar leiðir hefðu verið honum færar. Jafnvel þótt talið yrði að ómögulegt hafi verið að fara aðra leið hafi ökumanni áltökubifreiðarinnar borið að bíða eftir því að leiðin yrði greiðfær og hægja verulega á ökutækinu í ljósi þess að skautskiptitækið var við störf við kerið. Í stað þess að virða allt framangreint hafi ökumaðurinn hins vegar ekið á fullri ferð framhjá stefnanda með þeim afleiðingum að hann lenti utan í skautskiptitæki stefnanda. Ferðin á áltökubifreiðinni hafi verið svo mikil að margra tonna þungt skautskiptitækið hafi hrokkið til hliðar við höggið.

Stefnandi bendir á að ökumaður áltökubifreiðarinnar sé sjálfur vanur skautskiptir. Hann hafi því átt að vita nákvæmlega hvernig sú vinna færi fram og að það væri undir engum kringumstæðum í lagi að æða áfram með þeim hætti sem hann hafi gert, án þess að athuga aðstæður gaumgæfilega.

Í bréfi réttargæslustefnda, dagsettu 28. maí 2008, sé haft eftir ökumanni áltökubifreiðarinnar að tæki hans hafi verið nánast stopp þegar stefnandi hafi bakkað á það. Sú fullyrðing sé í algjöru ósamræmi við þau gögn sem frá stefnda sjálfum stafi. Stefnda geti ekki á seinni stigum málsins, þegar fram komi krafa í ábyrgðartryggingu, gjörbreytt þeirri atvikalýsingu sem fulltrúar félagsins hafi ritað strax eftir slysið og komi fram í öllum tilkynningum málsins. Því verði að telja hina nýju atvikalýsingu, sem afstaða réttargæslustefnda byggi á, með öllu ósannaða.

Stefnandi kveðst hvorki hafa brotið öryggisreglur né sýnt af sér aðra þá háttsemi sem jafna megi til eigin sakar. Óumdeilt sé í ljósi umferðarreglna stefnda að vinna stefnanda hafi verið þess eðlis að hún hafi verið í forgangi á svæðinu. Af þeim sökum hafi aðgæsluskylda hvílt á ökumanni áltökubifreiðarinnar, enda hafi stefnandi þurft að snúa baki í akstursleið hans þegar hún hafi sinnti vinnu sinni við kerið.

Af hálfu stefnanda er á það bent að hún hafi notað öryggisbelti í umrætt sinn, þó svo það hafi ekki verið skylda. Notkun öryggisbeltisins hafi bjargað stefnanda frá því að hendast út í hurð á tækinu við áreksturinn, enda höggið gríðarlega mikið. Stefnandi hafi því notað allan þann öryggisbúnað sem tiltækur hafi verið.

Stefnda beri sönnunarbyrðina fyrir þeim málatilbúnaði sínum að stefnandi hafi sjálf valdið slysinu með gáleysi. Það eina sem stefnda hafi fært fram til stuðnings staðhæfingum um eigin sök stefnanda sé síðari tíma lýsing félagsins á málsatvikum. Sú atvikalýsing sé hins vegar ekki í samræmi við gögn málsins. Allar fullyrðingar stefnda og réttargæslustefnda um meint brot stefnanda á umferðarreglum stefnda séu því ósannaðar. Þá hafi stefnda ekki hlutast til um að lögbundin rannsókn færi fram á slysinu þar sem óháður aðili, Vinnueftirlit ríkisins, tæki afstöðu til orsakaþátta slyssins. Engin sönnun liggi því fyrir um meinta eigin sök stefnanda eða brot hennar á fyrrnefndum reglum. Þar sem ekkert í gögnum málsins styðji fullyrðingar stefnda og réttargæslustefnda um að slysið megi rekja til saknæmrar háttsemi stefnanda krefjist hún þess að stefnda verði gert að bæta henni tjónið að fullu.

Stefnandi segir skýr orsakatengsl vera á milli varanlegs líkamstjóns hennar og saknæmrar háttsemi starfsmanns stefnda. Um það vísi stefnandi einkum til fyrirliggjandi læknisfræðilegra gagna, auk tveggja framlagðra matsgerða. Stefnda beri fulla ábyrgð á saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmannsins. Stefnda beri því skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda, sem skapi greiðsluskyldu úr ábyrgðartryggingu stefnda er í gildi hafi verið hjá réttargæslustefnda á slysdegi.

Málssókn sína og kröfugerð kveður stefnandi byggjast á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi hafi mikla hagsmuni af því að skorið verði úr um tilvist og efni kröfu hennar á hendur stefnda. Sýnt hafi verið fram á tjón stefnanda og hagsmuni með framlögðum læknisfræðilegum gögnum, þ.á m. tveimur matsgerðum um varanlegt líkamstjón stefnanda samkvæmt áðursögðu.

Hvað kröfu um málskostnað varðar vísar stefnandi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá styðjist krafa hennar um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Vísar stefnandi til þess að hún sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og henni beri því nauðsyn til þess að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefndu.

Um bótaábyrgð stefnda vísar stefnandi til laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, meginreglna vátryggingaréttar og íslensks skaðabótaréttar, svo og almennu sakarreglunnar. Stefnandi kveðst einnig reisa kröfur sínar á meginreglum um húsbóndaábyrgð vinnuveitanda vegna skaðaverka sem rekja megi til ásetnings eða gáleysis starfsmanna.

Almennt vísar stefnandi til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum sem og þeirra reglna og reglugerða er settar hafi verið á grundvelli laganna. Stefnandi vísar einnig til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, einkum I. kafla laganna. Um aðild málsins vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum ákvæði 16., 17. og 21. gr. laganna.

III

Stefnda segir í málinu gilda almennar sönnunarreglur skaðabótaréttar utan samninga. Af þeim reglum leiði að sönnunarbyrðin hvíli óskipt á stefnanda um að slys hennar megi rekja til atvika sem vátryggingartaki beri að lögum skaðabótaábyrgð á og þar með að bótaréttur hafi stofnast henni til handa úr ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda. Stefnandi beri einnig að öllu leyti sönnunarbyrðina fyrir því að hún hafi orðið fyrir tjóni, hvað hafi orsakað tjónið og umfang þess.

Kröfu um sýknu kveður stefnda byggjast á því að ósannað sé að umstefnt atvik hafi orðið af ástæðum sem stefnda beri sakarábyrgð á með þeim hætti sem stefnandi haldi fram og byggi kröfur sínar á. Þá sé einnig ósannað að um saknæman vanbúnað hafi verið að ræða að því leyti sem stefnandi haldi fram. Stefnda telji að atvik hafi í mikilvægum atriðum verið á allt annan hátt en stefnandi haldi fram. Því sé rangt að atvik málsins séu óumdeild, svo sem haldið sé fram í stefnu. Þvert á móti mótmæli stefnda lýsingu stefnanda á málsatvikum, að því leyti sem hún fari í bága við lýsingu stefnda, sem rangri og ósannaðri.

Stefnda kveðst hafna því alfarið að atvikalýsingar sem finna megi á framlögðum tilkynningum til Vinnueftirlitsins og Tryggingastofnunar ríkisins, slysatilkynningu úr öryggiskerfi stefnda og tilkynningu um vinnuslys til réttargæslustefnda lýsi hinu umdeilda atviki með réttum hætti og séu bindandi um það sem gerðist. Áréttar stefnda í því sambandi að samkvæmt framansögðu hvíli sönnunarbyrðin á stefnanda og að allan vafa um atvik beri að skýra henni í óhag. Stefnandi beri því hallan af skorti á sönnun um það sem gerðist. Við mat á tilvitnuðum gögnum verði ekki framhjá því litið að lýsing í tilkynningunum sé höfð eftir stefnanda eingöngu og ekki byggð á öðrum upplýsingum eða gögnum. Lýsinguna hafi stefnandi fyrst gefið þremur dögum eftir að atvik máls gerðust.

Af hálfu stefnda er því alfarið hafnað, sem haldið er fram í stefnu, að lýsing í fyrrnefndum tilkynningum sé að einhverju leyti bindandi við úrslausn máls þessa um málsatvik, enda hafi þau gögn eingöngu að geyma einhliða lýsingu stefnanda á atvikinu. Af eðli máls leiði að rangar lýsingar verði aldrei lagðar til grundvallar þegar sýnt sé fram á að atvik hafi verið með öðrum hætti. Gildir hér sú meginregla að einhliða lýsing stefnanda hafi ekki sönnunargildi um atvik nema að því leyti sem lýsingin er henni sjálfri í óhag. Framlögð aðilaskýrsla stefnanda hafi því ekki sönnunargildi í málinu umfram það.

Stefnda mótmælir málsástæðum stefnanda alfarið sem röngum og ósönnuðum. Stefnda telur ljóst af því sem upplýst sé um málsatvik að stefnandi eigi sjálf alla sök á því að umrætt atvik gerðist eða þá að atvikið megi rekja til óhappatilviljunar og/eða aðgæsluleysis stefnanda sjálfrar. Þá segir stefnda alls ósannað að bakkflauta skautskiptitækisins hafi verið biluð eða að í því hafi falist vanbúnaður í skilningi vinnuverndarlöggjafarinnar.

Stefnda vísar til þess að skautskiptitæki stefnanda og áltökubifreið samstarfsmanns hennar hafi, er atvik máls gerðust, verið ekið samhliða, annars vegar eftir hliðargangi og hins vegar miðgangi. Tækjunum hafi síðan báðum verið beygt inn á milligang. Stefnandi hafi því næst beygt yfir á hliðargang en ökumaður áltökubifreiðarinnar ekið áfram eftir milliganginum, enda hafi hann verið á leið að verkstæði sem sé við endann á þeim gangi.

Stefnda segir í gildi ákveðnar umferðarreglur í kerskála félagsins. Í grein 329.2 í reglunum segi að umferð þvert á kerskála (á milligangi) hafi forgang fram yfir umferð eftir kerskála (á hliðar- og miðgangi). Þessu til áréttingar séu stöðvunarskyldumerki við gatnamót. Samkvæmt því beri umferð á hliðar- og miðgangi að víkja fyrir umferð á milligangi. Stefnanda hafi því borið að víkja fyrir áltökubifreiðinni, um það séu umferðarreglurnar skýrar. Fullyrðing stefnanda um að áltökubifreiðin hafi komið á fullri ferð í veg fyrir skautskiptitækið standist þannig ekki og sé hreinlega röng. Hið rétta sé að áltökubifreiðinni hafi vissulega verið ekið eftir milliganginum á leið á verkstæði. Hins vegar hafi það verið stefnandi sem bakkaði skautskiptitækinu sínu af hliðargangi yfir á milligang og beint á áltökubifreiðina sem þar var í forgangsakstri. Í þessu sambandi telji stefnda rétt að vekja á því athygli að aksturshraði áltökubifreiðarinnar sé að hámarki um 10 km/klst. Því standist engan veginn fullyrðing stefnanda um að bifreiðin hafi komið á „fullri ferð“ eftir milliganginum.

Þá kveður stefnda það alrangt, sem stefnandi haldi fram, að áltökubifreiðin hafi þurft að komast framhjá skautskiptitækinu á leið eftir milliganginum. Hið rétta sé að áltökubifreiðin hafi þar verið í forgangsakstri og því hafi stefnandi átt að gæta að umferð á þeim gangi áður en hún bakkaði út á hann. Engu breyti um þá varúðarskyldu stefnanda hvort hún hafi ætlað sér að bakka yfir allan ganginn eða eingöngu inn á hann.

Af framansögðu megi ljóst vera að áltökubifreiðin hafi samkvæmt umferðarreglum í kerskála verið í fullum rétti. Stefnandi hafi verið með skautskiptitækið á hliðargangi, en umferð þar beri að víkja fyrir umferð á milligangi. Stefnanda hafi þannig borið að gæta að umferð á milligangi áður en hún bakkaði yfir á þann gang, ekki öfugt. Stefnanda hafi einnig borið að kanna hvort óhætt væri að bakka út á, eða eftir atvikum yfir, milliganginn þar sem umferð þar hafði skýran forgang fram yfir umferð á hliðargangi. Það að skautskiptitækið rakst í áltökubifreiðina hafi því augljóslega verið stefnanda sjálfri að kenna en verði á engan hátt rakið til saknæmrar háttsemi ökumanns áltökubifreiðarinnar. Bendir stefnda sérstaklega á að fyrir liggi í málinu lýsing ökumanns áltökubifreiðarinnar á því hvernig árekstur farartækjanna varð. Þá atvikalýsingu hafi hann skráð niður samdægurs. Ökumaður áltökubifreiðarinnar hafi einn staðið að þeirri tilkynningu þar sem stefnandi hafi neitað að standa að henni með honum. Hún hafi síðan sjálf tilkynnt atvikið þremur dögum síðar, svo sem áður var getið.

Stefnda segir Vinnueftirlitinu hafa verið send tilkynning um atvikið 21. nóvember 2007. Vinnueftirlitið hafi ekki talið ástæðu til þess að koma á staðinn. Réttargæslustefnda hafi síðan borist tilkynning um vinnuslys 6. mars 2008. Svo sem áður var rakið sé atvikinu þar lýst með orðum stefnanda eingöngu, svo sem sérstaklega sé tekið fram í tilkynningunni sjálfri.

Það eina saknæma sem fyrir liggi í málinu felist þannig í því að stefnandi sjálf hafi ekki gætt að sér. Aðgæsluleysi hennar hafi leitt til þess að árekstur varð. Af þeim sökum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Stefnda hafnar því sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi verið byrjuð að vinna við skautskipti í keri og að af þeim sökum hafi verið óheimilt að aka áltökubifreiðinni framhjá tækinu umrætt sinni. Í fyrsta lagi hafi áltökubifreiðin ekki ekið framhjá skautskiptitækinu heldur hafi tækinu verið bakkað á bifreiðina. Í öðru lagi gildi vissulega sú regla um umferð í kerskála, að óheimilt sé að aka framhjá vinnuvélum að störfum við ker, sbr. grein 329.5 í umferðarreglum stefnda. Atvik hafi hins vegar ekki verið með þeim hætti. Í tilvitnaðri grein sé nánar skilgreint hvað sé vinnuvél í þessu sambandi og er þar á meðal skautskiptitæki. Þá sé einnig skilgreint í greininni hvað er átt sé við með „að störfum við ker“. Meðal annars sé þar nefnt skautskiptitæki með „skaut í bjöllu eða verkfæri í keri“. Reglurnar kveði þannig á um að óheimilt sé að aka framhjá skautskiptitæki í þeim tilvikum. Ekki sé hins vegar lagt bann við því að aka framhjá skautskiptitæki við aðrar kringumstæður, til dæmis þegar verið sé að koma því fyrir við ker eða það sé á leið að skautvagni.

Stefnda byggi á því að stefnandi hafi ekki verið byrjuð vinnu við skautskipti þegar hún bakkaði út á milliganginn og á áltökubifreiðina. Allt eins megi ganga út frá því að stefnandi hafi verið á leið yfir ganginn að skautvagni, sem segja megi að sé upphafsaðgerð við skautskipti. Sjálf skautskiptin í kerinu hafi því ekki verið hafin þegar stefnandi bakkaði, enda megi ætla að þá hafi stefnanda ekki verið fært að bakka tækinu með þeim hætti sem hún gerði.

Stefnandi kveður engu geta breytt þótt skautskiptiljós hafi logað, svo sem stefnandi haldi fram. Þau ljós séu eingöngu til upplýsinga um að skautskipti geti hafist í keri en segi ekkert til um hvort skautskiptin hafi í raun hafist í kerinu.

Fullyrðing stefnanda þess efnis að hún hafi verið við störf við skautskipti í keri sé röng og sömuleiðis fullyrðing hennar um að áltökubifreiðinni hafi verið ekið framhjá skautskiptitækinu er það var að störfum við ker. Því megi í raun finna stoð í stefnu að vinna við skautskipti hafi ekki verið hafin í umrætt sinn, en þar komi meðal annars fram að stefnandi hafi verið að staðsetja sig á hliðargangi við ker til að geta hafið skautskipti. Þau orð verði ekki skilin á annan veg en þann að skautskipti hafi ekki verið byrjuð þegar stefnandi bakkaði tækinu. Á öðrum stað í stefnu sé því hins vegar haldið fram að skautskipti hafi verið hafin þegar stefnandi bakkaði á áltökubifreiðina. Hér sé því augljóst misræmi í frásögn stefnanda af atvikum. Einnig gefi auga leið að fullyrðing stefnanda um að skautskipti hafi verið hafin standist engan veginn. Ganga megi út frá því að stefnandi hafi hvorki verið með skaut í bjöllu né verkfæri í keri þegar hún bakkaði en það séu samkvæmt umferðarreglunum þau tilvik þegar óheimilt sé að aka framhjá skautskiptitæki að störfum við ker.

Stefnda bendir jafnframt á að bann við því að aka framhjá skautskiptitæki að störfum við ker eigi eingöngu við um akstur á þeim sama gangi og viðkomandi tæki sé að störfum á. Bannið eigi því fyrst og fremst við um akstur á miðgangi, enda sé eingöngu hægt að aka framhjá tæki við ker á þeim gangi þar sem hliðargangar séu of þröngir til að tvö tæki geti mæst. Ástæða akstursbannsins sé hætta á skammtengingu, þ.e. að rafstraumur hlaupi yfir ganginn og í tækin. Á milligangi sé þessi hætta ekki fyrir hendi og því heimilt að aka í báðar áttir samtímis eftir þeim gangi, óháð því hvernig vinnu við ker sé háttað á hliðar- og miðgangi.

Samkvæmt framansögðu sé því ljóst að akstur áltökubifreiðarinnar eftir milligangi hafi á engan hátt brotið gegn banni um akstur framhjá skautskiptitæki að vinnu við ker. Fullyrðing stefnanda í þá veru sé því augljóslega byggð á röngum forsendum. Það hafi því í raun engu breytt hvort stefnandi var byrjuð að vinna við skautskipti í kerinu, hvort hún var að staðsetja tækið við kerið eða hvort hún var á leið yfir ganginn að skautvagni. Í engu slíkra tilvika gætu umferðarreglur hafa verið brotnar af hálfu ökumanns áltökubifreiðarinnar. Hins vegar hafi stefnandi klárlega brotið gegn umferðarreglunum með því að bakka af hliðargangi út á milliganginn, án þess að gæta að umferð þar um.

Fullyrðingu stefnanda um bilun í þekju yfir keri kveðst stefnda mótmæla sem rangri og ósannaðri, enda sé hún engum gögnum studd. Þvert á móti liggi fyrir í málsgögnum að engin slík bilun hafi verið skráð á kerið umræddan dag eða dagana í kring. Þess fyrir utan fái stefnda ekki séð að slík bilun, teldist hún sönnuð, breytti neinu um áðurlýsta sök stefnanda sjálfrar á atvikinu. Þá sé málatilbúnaður stefnanda misvísandi um það hvaða áhrif hún telji þessa meintu bilun í þekju hafa haft á atvik. Í stefnu sé því annars vegar haldið fram að stefnandi hafi verið að rétta skautskiptitækið af til að rekast ekki í þekjuna og hins vegar að stefnandi hafi þurft að stöðva tækið snögglega til að rekast ekki í þekjuna, þar sem bilunin hafi valdið því að þekjan opnaðist of mikið út á við. Hér sé stefnandi greinilega að lýsa mismunandi aðstæðum. Málatilbúnaður hennar sé því að þessu leyti óljós og verði af þeim sökum ekki á honum byggt.

Í stefnu sé enn fremur til þess vísað að stefnandi hafi verið búin að opna þekjuna og verið að stilla skautskiptitækið af áður en hún ók tækinu yfir bilið að vagni við ker nr. 1105. Þessi lýsing geti ekki staðist, enda sé óheimilt að opna þekju áður en vinna við ker er hafin. Hafi stefnandi opnað þekjuna og síðan bakkað yfir milliganginn að skautvagninum sé ljóst að hún hafi með því brotið alvarlega gegn öryggisreglum stefnda. Í raun breyti engu um það hvar sök á þessu atviki liggi, hvort eitthvað af þessu sem stefnandi haldi fram verði lagt til grundvallar um það sem gerðist. Það sem máli skipti sé að stefnandi virti ekki umferðarreglur í kerskála sem varð til þess að hún ók á áltökubifreiðina.

Stefnda hafnar því einnig alfarið sem röngu og ósönnuðu að umrætt atvik verði að einhverju leyti rakið til vanbúnaðar og að brotið hafi verið gegn ákvæðum laga nr. 46/1980 með þeim hætti sem stefnandi haldi fram, þ.e. að bakkflauta skautskiptitækisins hafi verið biluð. Vandséð sé að hvaða leyti það atriði, teldist það sannað, gæti skipti máli varðandi það sem stefnda telji upplýst, að hafi ekið gegn umferðarreglunum. Ökumaður áltökubifreiðarinnar hafi sannanlega verið í rétti er hann ók upp milliganginn og stefnandi í órétti þegar hún hafi bakkað yfir á ganginn af hliðargangi. Hvort bakkflautan var virk eða óvirk geti engu um þetta breytt. Þá liggi auk þess fyrir að ökumaður áltökubifreiðarinnar hafi um það borið að hann hafi heyrt stefnanda bakka. Bendir það eindregið til þess að fullyrðing stefnanda um bilaða flautu sé röng. Stefnandi hafi enda engin gögn lagt fram um meinta bilun bakkflautunnar. Einhliða fullyrðing hennar um það atriði hafi ekkert sönnunargildi. Meintur vanbúnaður áltökubifreiðarinnar sé því ósannaður.

Jafnvel þótt talið yrði að bakkflauta áltökubifreiðarinnar hafi verið biluð segir stefnda ljóst að ekkert saknæmi af hans hálfu gæti hafi í því falist af hans hálfu. Hafni stefnda því alfarið að brotið hafi verið gegn tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 46/1980 þannig að leitt geti til sakarábyrgðar. Biluð bakkflauta geti engu breytt um þá staðreynd að stefnanda hafi borið að víkja fyrir umferð á milligangi, þar á meðal áltökubifreiðinni. Ljóst megi vera að bakkflauta stefnanda hefði engu breytt um það að hún bakkaði í veg fyrir áltökubifreiðina. Meint saknæmi stefnda verði þannig aldrei byggt á því að um vanbúnað hafi verið að ræða í umræddum skilningi.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnda til almennra reglna vátrygginga- og skaðabótaréttar, einkum sakarreglunnar og meginreglna um sönnun og sönnunarbyrði, óhappatilvik og eigin sök, laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Enn fremur vísar stefnda til umferðarlaga nr. 50/1987 og almennra reglna skaðabótaréttar um orsakatengsl, sennilega afleiðingu og sönnunarbyrði.

IV

Það er meginregla í skaðabótarétti að þeim sem krefst skaðabóta ber að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni. Hann ber einnig sönnunarbyrðina fyrir því hver atvikin að baki tjóninu voru og fyrir sök meints tjónvalds. Þá ber honum enn fremur að sanna að orsakatengsl séu milli tjóns hans og tjónsatburðar. Frá þessari almennu reglu skaðabótaréttarins um sönnunarbyrði verður ekki vikið nema í undantekningartilvikum.

Svo sem áður var rakið er mál þetta til komið vegna vinnuslyss sem stefnandi varð fyrir 18. nóvember 2007 við störf sín í álveri stefnda í Straumsvík. Þó svo málsaðila greini í grundvallaratriðum á um atvik að slysinu er þó óumdeilt að skautskiptitæki, sem stefnandi ók, og áltökubifreið, sem ekið var af samstarfsmanni stefnanda eftir milligangi í átt að deigluverkstæði við enda gangsins, rákust saman nærri keri nr. 1099 í álverinu. Hvernig það kom til greinir aðila hins vegar á um.

Dómari málsins gekk á vettvang í tengslum við aðalmeðferð málsins og kynnti sér af eigin raun aðstæður þar, meðal annars við ker nr. 1099 og á hliðar-, mið- og milligöngum þeim sem um ræðir í málinu.

Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 skal atvinnurekandi án ástæðulausrar tafar tilkynna til Vinnueftirlits ríkisins öll slys þar sem starfsmaður deyr eða verður óvinnufær í einn eða fleiri daga, auk þess dags sem slysið varð. Slys þar sem líkur eru á að starfsmaður hafi orðið fyrir langvinnu eða varanlegu heilsutjóni skal tilkynna Vinnueftirlitinu eigi síðar en innan sólarhrings. Hátti ekki svo til skal atvinnurekandi innan viku tilkynna skriflega um slysið til Vinnueftirlitsins, sbr. 2. mgr. sömu greinar.

Vitnið A-kvk-nf J-kvk-nf Á-kvk-nf kvaðst hafa verið flokkstjóri á vakt fimm á þeim tíma sem atvik máls gerðust. Umrætt sinn hefði hún verið að leysa vaktstjóra af, en hann hafi verið í leyfi. Vitnið fullyrti fyrir dómi að stefnandi hefði unnið út þá vakt sem um ræðir í málinu. Þá liggja engin haldbær gögn fyrir um það að stefnandi hafi verið frá vinnu vegna slyssins í kjölfar þess og verður í raun að skilja framburð stefnanda sjálfrar fyrir dómi svo að það hafi hún ekki verið, hún hafi harkað af sér. Samkvæmt þessu verður ekki séð að umrætt slys hafi verið tilkynningarskylt samkvæmt 79. gr. laga nr. 46/1980. Allt að einu tilkynnti stefnda slysið þremur dögum eftir að það varð. Er upplýst að Vinnueftirlitið sá ekki ástæðu til þess að bregðast sérstaklega við tilkynningunni.

Í málinu liggja frammi nokkrar tilkynningar vegna hins umdeilda atviks. Fyrrnefnd tilkynning til Vinnueftirlitsins, tilkynningar til Sjúkratrygginga Íslands og til réttargæslustefnda, auk slysatilkynningar úr öryggiskerfi stefnda. Enn fremur liggur frammi tilkynning frá ökumanni áltökubifreiðarinnar, G-kk-þgf K. Ó-kk-þgf. Allar hafa þessar tilkynningar að geyma lýsingu á málsatvikum. Eru tvær þær síðastnefndu óundirritaðar. Hinar þrjár fyrstu eru hins vegar undirritaðar af H-kk-þgf H-kk-þgf, „leiðtoga öryggismála, öryggisgæslu og eldvarna“ hjá stefnda. Á tilkynninguna til réttargæslustefnda hefur verið ritað að atvikalýsingin sé „Hennar lýsing á atburðum“. Staðfesti nefndur H-kk-nf fyrir dómi að sú athugasemd sé frá honum komin og að átt sé við stefnanda.

Þær atvikalýsingar sem finna má á tilkynningum til Vinnueftirlitsins og Tryggingastofnunar ríkisins, slysatilkynningu úr öryggiskerfi stefnda og tilkynningu um vinnuslys til réttargæslustefnda eru efnislega samhljóða. Hins vegar er sú lýsing sem frá G-kk-þgf K. Ó-kk-þgf stafar allt önnur. Ljóst er af framburði stefnanda og vætti G-kk-ef fyrir dómi að þeim ber alls ekki saman um hvernig það atvikaðist að tæki þeirra rákust saman. Fær dómurinn ekki séð að fyrrnefndur starfsmaður stefnda, H-kk-nf H-kk-nf, sem fyrir liggur að var ekki vitni að árekstrinum, hafi með undirritun sinni á tilkynningarnar bundið stefnda við efni þeirra þannig að dómnum beri við úrlausn málsins að leggja til grundvallar atvik þau sem þar er lýst. Þá verður ekki annað ráðið af framburði stefnanda og nefnds vitnis, sem og af ýmsum þeim skriflegu gögnum er lögð hafa verið fram í málinu, en tilkynningarnar geymi lýsingu stefnanda sjálfrar á atvikum, svo sem stefnda hefur haldið fram í málinu.

Dómurinn telur upplýst með framburði stefnanda og vætti ökumanns áltökubifreiðarinnar, G-kk-ef K. Ó-kk-ef, fyrir dómi að skömmu áður en tækin lentu saman hafi skautskiptitæki stefnanda og áltökubifreið G-kk-ef verið ekið samhliða, annars vegar eftir hliðargangi og hins vegar miðgangi. Tækjunum hafi síðan báðum verið beygt inn á milligang og hafi stefnandi verið nokkuð á undan G-kk-þgf, enda hún verið að koma af miðgangi.

Samkvæmt grein 329.2 í umferðarreglum stefnda hefur umferð þvert á kerskála, þ.e. á milligangi, forgang fram yfir umferð eftir kerskála, þ.e. hliðar- og miðgöngum. Eru stöðvunarskyldumerki við gatnamót þessari reglu til áréttingar. Samkvæmt því ber umferð á hliðar- og miðgangi að víkja fyrir umferð á milligangi. Þegar að því gættu að áltökubifreiðin var í akstri eftir milligangi, sem nýtur forgangs samkvæmt grein 329.2, fær dómurinn ekki séð hvernig fyrirmæli tilvitnaðrar greinar geta leitt til þeirrar niðurstöðu að talið verði sannað að ökumaður hennar hafi sýnt af sér gáleysi við aksturinn.

Ekkert liggur fyrir í málinu, annað en framburður stefnanda sjálfrar, um að hún hafi verið byrjuð að vinna við skautskipti í keri er áreksturinn varð. Sú fullyrðing er auk þess í andstöðu við framburð vitnisins G-kk-ef K. Ó-kk-ef. Þá er vandséð af aðstæðum á vettvangi hvernig ökumaður áltökubifreiðarinnar getur talist hafa brotið gegn grein 329.5 í umferðarreglum stefnda í ljósi þess að hann var við akstur á milligangi. Er því ósannað að umræddur starfsmaður stefnda hafi brotið gegn tilvitnuðu ákvæði.

Samkvæmt öllu framansögðu hefur stefnandi ekki fært á það sönnur að slys hennar megi rekja til saknæmrar háttsemi ökumanns áltökubifreiðarinnar.

Fullyrðing stefnanda um að þekja kers nr. 1099 hafi verið biluð er atvik máls gerðust og að slys stefnanda megi rekja til þeirrar bilunar er engum gögnum studd. Þá hefur hún heldur engin gögn fært fram því til stuðnings að bakkflauta áltökubifreiðarinnar hafi verið biluð. Sú fullyrðing er auk þess í ósamræmi við vætti G-kk-ef K. Ó-kk-ef fyrir dómi. Nefndar málsástæður stefnanda eru því með öllu ósannaðar og getur stefnandi þegar af þeirri ástæðu engan rétt á þeim byggt. Samkvæmt því þykir og ósannað að vinnuaðstæður stefnanda hafi verið slíkar, er atvik máls gerðust, að farið hafi gegn ákvæðum laga nr. 46/1980.

Samkvæmt öllu framangreindu telur dómurinn að stefnanda hafi ekki tekist að færa sönnur á að slys hennar megi rekja til saknæmrar háttsemi stefnda eða starfsmanna þess. Engin atvik geta að mati dómsins leitt til þess að vikið verði frá fyrrnefndri meginreglu um að sönnunarbyrðin varðandi atvik að baki tjóni stefnanda og fyrir sök stefnda hvíli á stefnanda. Skilyrði sakarreglunnar eru því ekki uppfyllt í málinu og verður stefnda því sýknað af öllum kröfum stefnanda.

Að mati dómsins hefði stefnda getað staðið betur að skráningu hins umdeilda atviks og gerð tilkynninga vegna þess. Samkvæmt því og að atvikum máls að öðru leyti heildstætt virtum þykir rétt, með heimild í 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, fella málskostnað niður milli aðila.

Stefnanda var veitt gjafsókn til reksturs máls þessa fyrir héraðsdómi með bréfi innanríkisráðuneytisins 28. ágúst 2013. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, H-kk-ef F-kk-ef A-kk-ef hdl., greiðist því úr ríkissjóði, en þóknunin þykir að virtu umfangi málsins, og að teknu tilliti til tímaskráningar lögmannsins, hæfilega ákveðin 1.190.400 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum.

Dóm þennan kveður upp K-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

D Ó M S O R Ð:

Stefnda, Rio Tinto Alcan á Íslandi hf., skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, A-kvk-ef S-kvk-ef, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, H-kk-ef F-kk-ef A-kk-ef hdl., 1.190.400 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum.

K-kk-nf H-kk-nf