E-1433/2016

Þetta mál, sem var tekið til dóms 17. nóvember 2016, er höfðað af B-kvk-þgf S-kvk-þgf G-kvk-þgf, kt. [...], Skriðuvöllum 1, Kirkjubæjarklaustri, með stefnu birtri 3. maí 2016, á hendur Landsbankanum hf., kt. 471008-0280, Austurstræti 11, Reykjavík, til ógildingar sjálfskuldarábyrgðar.

Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi sú sjálfskuldarábyrgð sem hún tók á sig með því að rita, 7. desember 2007, undir yfirlýsingu vegna yfirtöku R-kk-ef M-kk-ef J-kk-ef, kt. [...], á bílasamningi við Avant hf., nr. 8020781.

Hún krefst einnig málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda.

Hann krefst einnig málskostnaðar úr hendi hennar að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun.

Málsatvik

Atvik málsins hefjast á því að E-kvk-nf R-kvk-nf E-kvk-nf gerði 28. september 2007 bílasamning um kaupleigu við Avant hf. um bifreiðina KL-B78 af gerðinni Skoda Octavia. Kaupverð leigumunarins var 2.870.000 kr. og greiddi E-kvk-nf 500.000 kr. inn á kaupverðið. Að viðlögðu stofngjaldi að fjárhæð 85.958 kr. nam lánsfjárhæðin 2.455.958 kr. Mánaðarlegar greiðslur skyldu nema 34.585 kr. að meðaltali yfir lánstímann. Stefnandi, móðir E-kvk-ef, gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslum samkvæmt samningnum.

Að sögn stefnanda fól Avant hf. lántakanum, E-kvk-þgf R-kvk-þgf, að afla undirritunar stefnanda sem ábyrgðarmanns samningsins en Avant hf. hafi ekki átt nein samskipti við hana vegna þessa. Ekkert mat hafi farið fram á greiðslugetu lántakans og Avant hf. hafi ekki veitt stefnanda neinar upplýsingar. Avant hf. hafi ekki heldur kannað greiðslugetu stefnanda til þess að komast að því hvort hún væri yfirhöfuð fær um að bæta við sig slíkri viðbótarskuldbindingu kæmi til þess að lántakinn gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar.

Stefndi bendir á að nánari reglur um samningssamband aðila að kaupleigusamningnum hafi verið skýrt í almennum skilmálum samningsins sem voru fylgiskjal með honum. Greiðsluáætlun fyrir lánstímabilið gerði ráð fyrir að leigutímanum lyki 5. október 2014 með lokagreiðslu.

Með yfirlýsingu um yfirtöku á bílasamningnum, dagsettri 7. desember 2007, tók R-kk-nf M-kk-nf J-kk-nf, sambýlismaður E-kvk-ef R-kk-ef, yfir lánssamninginn. Stefnandi undirritaði yfirlýsinguna og staðfesti samþykki sitt fyrir skuldskeytingunni sem sjálfsskuldarábyrgðaraðili.

Stefnandi áréttar að Avant hf. hafi falið nýjum skuldara, R-kk-þgf M-kk-þgf, að afla undirritunar hennar á yfirlýsinguna. Fyrirtækið hafi látið hjá líða að meta greiðslugetu nýja skuldarans. Jafnframt hafi það ekki gert stefnanda grein fyrir því í hverju ábyrgð hennar fælist.

Skilmálum bílasamningsins var breytt 30. janúar 2009 og var þá ákveðið að næstu fjórir gjalddagar á samningnum yrðu vaxtagjalddagar. Samhliða því var lánstíminn lengdur sem nam jafnmörgum gjalddögum. Stefnandi undirritaði skilmálabreytinguna og staðfesti að hún væri samþykk breytingunni svo og að ábyrgð hennar væri óbreytt.

Þegar þessir samningar voru gerðir var félagið Avant hf. dótturfélag Askar Capital hf. Á hluthafafundi Landsbankans 25. febrúar 2011 tók bankinn formlega við stjórn Avant hf. en bankinn hafði eignast 99% hlutafjár í félaginu í kjölfar þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti nauðasamning félagsins og kröfuhafa þess 24. janúar 2011. Fjármálaeftirlitið samþykkti samruna Avants hf. og SP fjármögnunar hf. við Landsbankann á grundvelli 1. mgr. 106. gr. laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, þar eð fyrri félögunum tveimur var slitið án skuldaskila og þau sameinuð Landsbankanum. Avant hf. var sameinað Landsbankanum 6. október 2011 og tók bankinn þá yfir réttindi og skyldur félagsins. Samruninn miðaðist við 31. desember 2010.

Stefndi bendir á að í kjölfar dóma sem voru kveðnir upp árið 2010 og setningar laga nr. 151/2010, sem breyttu ákvæðum laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, hafi lánveitendur reiknað út að nýju gengistryggð bílalán, þeirra á meðal lán nr. 8020781.

Með dómum í málum nr. 600/2011, 464/2012 og 50/2013 komst Hæstiréttur meðal annars að þeirri niðurstöðu að greiðslukvittanir hefðu jafngilt fullnaðarkvittunum og að endurútreikningur lána hefði átt að taka mið af því. Með hliðsjón af þessum dómum leiðrétti stefndi endurútreikninginn á bílasamningnum. Með bréfi, dags. 8. júlí 2014, kynnti stefndi R-kk-þgf M-kk-þgf endurútreikninginn. Samkvæmt honum lækkaði lánið úr 4.641.353 kr. í 3.794.254 kr. Í bréfinu kom fram að staðan eftir leiðréttingu skiptist í höfuðstól sem nam 3.745.099 kr. og ógreidda vexti sem námu 49.154 kr.

Skuldarinn stóð ekki skil á greiðslum samkvæmt samningnum þrátt fyrir nýja endurreiknaða stöðu hans. Af þessum sökum sendi Lögheimtan stefnanda, fyrir hönd stefnda, innheimtubréf 19. nóvember 2015 vegna ábyrgðar hennar samkvæmt bílasamningnum. Með því var hún krafin um greiðslu 4.514.697 kr. vegna skuldar R-kk-ef M-kk-ef við stefnda. Tveimur mánuðum síðar, 25. janúar 2016, tilkynnti Creditinfo stefnanda fyrirhugaða skráningu á vanskilaskrá Creditinfo Lánstrausts hf. vegna kröfu stefnda á hendur R-kk-þgf M-kk-þgf.

Lögmaður stefnanda sendi stefnda bréf 8. febrúar 2016 og krafðist þess að ábyrgð stefnanda teldist ógild með vísan meðal annars til ákvæða samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Lögmaður stefnda hafnaði kröfum stefnanda með bréfi 18. febrúar 2016. Stefnandi er ósammála sjónarmiðum stefnda og telur ábyrgðina ógilda. Af þeim sökum höfðar hún þetta dómsmál.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að sú ábyrgð sem hún tók á sig með því að rita undir bílasamning, 28. september 2007, og síðar skuldskeytingu, þegar R-kk-nf M-kk-nf tók yfir samninginn 7. desember 2007, sé ógild. Avant hf., sem stefndi leiði rétt sinn frá, hafi á veigamikinn hátt brotið gegn skyldum sínum við hana, eins og síðar greinir. Það, ásamt fyrirmælum 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, valdi því að ábyrgð stefnanda sé ógild.

Stefnandi vísar næst til þess að Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga hafi tekið gildi 1. nóvember 2001. Aðilar að því voru viðskiptaráðherra, Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samband íslenskra sparisjóða og Neytendasamtökin.

Í 1. gr. Samkomulagsins sé áréttað að aðilar að því séu sammála um gildi þeirrar stefnu að draga úr vægi ábyrgða. Þessi stefna birtist meðal annars í 1. mgr. 3. gr. Þar segi að sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu sé fjármálafyrirtæki skylt að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því skriflega að það verði ekki gert. Þar að auki segi í 3. mgr. 3. gr. að nemi ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara meira en 1.000.000 kr. sé skilyrðislaust skylt að meta greiðslugetu skuldara.

Í 2. mgr. 3. gr. Samkomulagsins segi að við greiðslumat skuli taka tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga sé reiknað út. Við áætlun á útgjöldum til neyslu skuli að lágmarki nota viðmið Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna eða Íbúðalánasjóðs.

Í 4. gr. Samkomulagsins sé mælt fyrir um upplýsingaskyldu fjármálafyrirtækis. Því beri að gefa út upplýsingabæklinga um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem eru afhent ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í bæklingunum skuli meðal annars koma fram hvaða skyldur felist í ábyrgðinni, heimild ábyrgðarmanns til að segja henni upp og svo framvegis.

Þá segi í 3. mgr. 4. gr. Samkomulagsins að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengur í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Bendi niðurstaða greiðslumats til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óski eftir að lán verði engu að síður veitt skuli hann staðfesta það skriflega.

Í fjölmörgum dómum Hæstaréttar hafi ábyrgð verið felld úr gildi hafi fjármálafyrirtækið brotið gegn skyldum samkvæmt samkomulaginu eða almennum óskráðum og skráðum reglum, svo sem til dæmis í dómum Hæstaréttar í málum nr. 376/2013, 4/2013, 611/2013 og 655/2014.

Stefndi hafi í bréfi dagsettu 18. febrúar 2016 hafnað kröfum stefnanda á þeim grundvelli að Avant hf. hafi ekki verið aðili að Samtökum fjármálafyrirtækja fyrr en í mars 2008. Því hafi félaginu ekki verið skylt að fara að ákvæðum samkomulagsins við umrædda lánveitingu og hið sama hafi átt við þegar láninu var skuldskeytt. Stefnandi sé þessu alls kostar ósammála eins og síðar greini.

Stefnandi víkur næst að því að 17. mars 2006 hafi Sjóvá fjármögnun hf. fengið starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu sem lánafyrirtæki, skv. 3. tölulið 4. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en nafni félagsins hafi síðar verið breytt í Avant hf.

Af einhverjum ástæðum hafi Avant hf. ekki sóst eftir aðild að samtökum fjármálafyrirtækja (SFF) fyrr en 11. mars 2008 þrátt fyrir að hafa starfsleyfi og bera skyldur samkvæmt lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Hins vegar hafi móðurfyrirtæki Avants hf., Askar Capital hf., verið aðili að Samtökum fjármálafyrirtækja frá 1. janúar 2007. Félögin hafi myndað samstæðu í skilningi hlutafélagalaga og verði að telja Avant hf. hafa verið skylt að fara að reglum Samkomulags um notkun ábyrgða, dags. 1. nóvember 2001, þar eð móðurfélag þess hafi verið skuldbundið til að fara að þeim reglum.

Burtséð frá þessu hafi Avant hf. verið skylt að fara að meginreglum Samkomulagsins því félaginu hafi borið, frá því að það fékk starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu, að fara að lögum nr. 161/2002, þar á meðal þágildandi 19. gr. þeirra. Avant hf. hafi verið skylt að meta greiðslugetu lántaka og veita ábyrgðarmanni upplýsingar á grundvelli þess ákvæðis.

Stefndi verði að bera hallann af því að Avant hf., sem hann leiði rétt sinn frá, hafi ekki fylgt þeim vönduðu vinnubrögðum að meta greiðslugetu lántaka þegar þriðji maður veitir ábyrgð. Hæstiréttur hafi kveðið afar skýrt á um það að fjármálafyrirtæki sé skylt að meta greiðslugetu lántaka og upplýsa ábyrgðarmann um niðurstöðu slíks mats, á grundvelli óskráðra og skráðra reglna, þar á meðal 19. gr. laga nr. 161/2002. Stefnandi vísar til dóms Hæstaréttar í máli nr. 630/2013 þessu til stuðnings en þar segir:

Eins og hér hefur verið rakið bar stefnda eftir fortaklausri reglu í 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins 1. nóvember 2001 að meta greiðslugetu skuldara áður en áfrýjandi setti eignir sínar að veði fyrir verulegum skuldum hans. Verður stefndi að bera hallann af því að hafa ekki viðhaft þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið gerði ráð fyrir, enda er að öðrum kosti vandséð að náð verði því meginmarkmiði samkomulagsins að þeir sem veittu tryggingu fyrir fjárskuldbindingum annarra gerðu sér grein fyrir þeirri áhættu sem þeir tækjust á herðar með slíkri ráðstöfun. Þessar ríku kröfur sem gera verður til stefnda sem fjármálafyrirtækis verða ekki aðeins leiddar af samkomulaginu heldur einnig skráðum og óskráðum reglum, meðal annars 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en á þessum tíma hljóðaði sú grein þannig að slík fyrirtæki skyldu starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði.

Í ljósi þessara orða Hæstaréttar geti stefndi ekki skýlt sér bak við það að Avant hf. hafi ekki gerst aðili að Samtökum fjármálafyrirtækja fyrr en í mars 2008. Avant hf. hafi borið þessa skyldu frá þeim degi þegar það fékk starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu því þá þegar hafi félaginu borið að framfylgja lögum nr. 161/2002, þar á meðal 19. gr. þeirra.

Avant hf. hafi einnig verið skylt að meta greiðslugetu lántaka á grundvelli óskráðra reglna. Þær óskráðu reglur sem helst komi til skoðunar, og byggt sé á, séu meginregla samningaréttar um tillitsskyldu í samningssambandi, meginregla kröfuréttar um kröfuábyrgðir og sú meginregla íslensks réttar að fyrirtækjum beri að fylgja eðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum. Avant hf. hafi þar af leiðandi verið skylt að beita þeim vönduðu vinnubrögðum sem sé lýst í Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, dags. 1. nóvember 2001. Þar sé einvörðungu skráð hvað teljist eðlilegir og heilbrigðir viðskiptahættir.

Stefnandi bendir einnig á það að fleiri aðilar en Hæstiréttur telji það eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti að meta greiðslugetu lántaka og upplýsa ábyrgðarmann. Nefnd til að fara yfir réttindi og skyldu í viðskiptum neytenda við fjármálafyrirtæki hafi lýst því í skýrslu sinni árið 2004 að Samkomulag um notkun ábyrgða hefði nú slitið barnsskónum og öðlast sess sem almenn viðmiðun um góða viðskiptahætti.

Avant hf. hafi þar að auki ekki átt nein samskipti við stefnanda og látið lántakann sjá um að afla undirritunar stefnanda á skjalið Yfirlýsing, Yfirtaka á bílasamningi nr. 8020781.

Með því að fullnægja ekki upplýsingaskyldu sinni við stefnanda hafi Avant hf. brotið gegn 4. gr. Samkomulagsins. Þar segi skýrt að fjármálafyrirtæki beri að afhenda ábyrgðarmanni upplýsingabækling. Með því að vanrækja það hafi Avant hf. einnig brotið gegn þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002.

Jafnframt sé til þess að líta að ábyrgð stefnanda samkvæmt bílasamningi Avants hf., dagsettum 28. september 2007, sé einnig ógild með hliðsjón af sömu sjónarmiðum, málsástæðum og lagarökum, og að framan hafa verið rakin. Ekki hafi heldur farið fram neitt mat á greiðslugetu upphaflegs skuldara, E-kvk-ef R-kvk-ef, og stefnanda ekki veittar upplýsingar um í hverju ábyrgð hennar fælist. Avant hf. hafi hvorki afhent stefnanda upplýsingabækling né annað sambærilegt enda hafi hann ekki haft neitt samband við stefnanda vegna ábyrgðarinnar. Hún hafi því ritað undir skjalið Yfirlýsing, Yfirtaka á bílasamningi nr. 8020781 á þeirri röngu og brostnu forsendu að á henni hvíldi gild ábyrgðarskuldbinding. Þar eð sú forsenda stefnanda hafi verið röng, og hin upphaflega ábyrgð verið ógild, verði að líta svo á, þótt aðeins væri horft til þess atriðis, að ábyrgð stefnanda vegna skuldskeytingarinnar, dags. 7. desember 2007, sé ógild skv. 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936.

Með hliðsjón af framangreindu verði að telja ósanngjarnt af stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig samþykki stefnanda við því að gangast í ábyrgð til tryggingar skuld R-kk-ef M-kk-ef samkvæmt bílasamningi við Avant hf. Því verði að telja ábyrgðina ógilda samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Stefnandi kveður dómstóla ekki hafa farið sérstaklega í kjölinn á þeim atriðum sem eru nefnd í 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 í málum þar sem greiðslumat hafi ekki verið unnið, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 4/2013, 163/2005, 630/2013, 611/2013 og 569/2013. Í öllum tilvikum hafi Hæstiréttur ekki séð sérstakt tilefni til þess að tilgreina þau atriði sem nefnd eru í 2. mgr. 36. gr. enda sé þessi vanræksla svo veigamikið brot lánveitanda á skyldum við ábyrgðarmann að varði ógildingu án þess að gaumgæfa þurfi frekar stöðu aðila eða atvik við samningsgerð.

Engu að síður telur stefnandi rétt að nefna nokkur atriði sem styðja ógildingarkröfu hennar út frá 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 þrátt fyrir að það eitt að greiðslumat hafi ekki farið fram eigi að vera nægjanlegt til þess að ábyrgðin sé ógild.

Því til stuðnings að efni ábyrgðaryfirlýsingarinnar sé ósanngjarnt vísar stefnandi til þess að hún hafi veitt Avant hf. ábyrgð til tryggingar skuld þriðja aðila. Félagið hafi ekki átt nein samskipti við hana vegna þessa og hún hafi því ekki átt þátt í því að móta efni samningsins, sem Avant hf. hafi þar að auki samið einhliða. Með ábyrgð sinni hafi stefnandi tryggt útlán Avants hf. án þess að hún fengi eitthvað endurgjald.

Vegna atvika við samningsgerð vísar stefnandi til þess sem áður er rakið svo og brots Avants hf. á skyldum sínum gagnvart henni. Því til viðbótar verði að líta til þess að þegar hún ritaði undir yfirlýsinguna, 7. desember 2007, hafi hún ranglega talið að á henni hvíldi gild ábyrgðarskuldbinding.

Stefnandi sé einstaklingur sem hafi ekki neina þekkingu á lánaviðskiptum en Avant hf. hafi starfað sem fjármálafyrirtæki skv. lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Sem slíkt hafi félagið haft sérfræðinga á sviði lánaviðskipta á sínum snærum. Staða aðila hafi því verið þannig að það hallaði verulega á stefnanda.

Sá sem yfirtók bílasamninginn, R-kk-nf M-kk-nf, hafi ekki getað staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Hann standi nú í mikilli skuld við stefnda og hafi misst umráðarétt yfir bifreiðinni. Stefnandi sé alls ekki í stakk búin að taka yfir skuldina og muni að líkindum þurfa að lýsa yfir gjaldþroti ef af því yrði.

Stefnandi byggir kröfu sína á ákvæðum samkomulags frá 1. nóvember 2001, um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, einkum 1., 2., 3., og 4. gr. Hún vísar einnig til laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, einkum þágildandi 19. gr. Hún vísar enn fremur til eldri laga um verðbréfaviðskipti, nr. 33/2003, einkum 4. og 6. gr., svo og til laga um ábyrgðarmenn, nr. 32/2009, og laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 30., 33. gr., 36. gr. og 38. gr. Að auki vísar hún til lögfestra og ólögfestra meginreglna samningaréttar og kröfuréttar, þar á meðal meginreglunnar um tillitsskyldu í samningssambandi sem og meginreglna um kröfuábyrgðir. Þá er byggt á dómafordæmum Hæstaréttar, sér í lagi dómum í málum nr. 655/2014, 630/2013, 4/2013, 611/2013, 169/2012 og 376/2013. Val á varnarþingi styðst við 33. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr., sbr. 129. gr., sömu laga. Að auki er vísað til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt á málskostnað.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir öllum dómkröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda og telur enga þeirra eiga að leiða til þess að dómkröfur hennar verði teknar til greina.

Stefndi hafnar því að ógilda beri sjálfskuldarábyrgð stefnanda á þeim bílasamningi sem E-kvk-nf R-kvk-nf gerði upphaflega við Avant hf. og R-kk-nf M-kk-nf tók síðar yfir. Stefndi telur sig þvert á móti eiga lögmæta kröfu á hendur stefnanda á grundvelli gildrar sjálfskuldarábyrgðar sem var stofnað til á löglegan og réttan hátt og telur ekkert komið fram sem eigi að leiða til þess að ógilda beri þá sjálfskuldarábyrgð. Stefndi mótmælir því að hann hafi á nokkurn hátt vanrækt skyldur sínar eða að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig sjálfskuldarábyrgð stefnanda. Hann mótmælir tilvísun stefnanda til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Skilyrði þess að beita megi lagaákvæðinu séu ekki uppfyllt, en fyrir því beri stefnandi sönnunarbyrði. Bílasamningur Avants hf. hafi verið í fullu samræmi við lög og reglur. Avant hf. hafi því ekki með nokkru móti vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi við lántakana eða stefnanda, sem ábyrgðarmann.

Avant hf. hafi verið fjármálafyrirtæki sem starfaði á grundvelli laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002. Félagið hafi verið eftirlitsskyldur aðili á fjármálamarkaði og starfsemi þess lotið ströngu eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Þegar stefnandi veitti sjálfskuldarábyrgðina hafi Avant hf. ekki átt aðild að Samtökum fjármálafyrirtækja og því ekki heldur samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Af þeim sökum verði að líta til gildandi laga og reglna sem félagið hafði sett sér við mat á gildi ábyrgðarskuldbindingarinnar. Í september 2007 hafi skriflegar útlánareglur Avants hf. gilt um lánveitingar félagsins og meðal annars fjallað um lántökuskilyrði. Í þeim hafi verið skráðar verklagsreglur við útlán, þar á meðal reglur um lánshlutfall og árgerðir bifreiða sem veitt var lán til kaupa á. Væru allar aðstæður hagstæðar, þ.e. ef lántaki ætti fasteign og væri skilamaður, máttu starfsmenn gera eðlilega undantekningu frá reglunum. Ef farið var út fyrir lánareglurnar varð lántaki eða ábyrgðarmaður undantekningarlaust að eiga fasteign. Reglurnar voru útfærðar nánar með útlánareglum dags. 29. október 2007, og enn frekar í nóvember sama ár. Í málinu hafi ekkert komið fram um að lántaki hafi verið á vanskilaskrá á þeim tíma sem lánið var veitt og ekkert hafi komið fram sem hefði átt að gefa Avant tilefni til þess að draga greiðsluhæfi lántaka í efa. Avant hf. hafi því ekki brotið gegn eigin lánareglum, lántökuskilyrðum eða lögum við framangreinda lánveitingu.

Í 2. mgr. 1. gr. skilmála við bílasamninginn segi að ábyrgð sjálfskuldarábyrgðaraðila nái hvoru tveggja til efnda samningsins eftir aðalefni og til afleiddra krafna, þar með talið bifreiðagjalda, tryggingariðgjalda og annarra gjalda og krafna sem kynnu að falla til við stofnun samningsins eða framkvæmd hans. Stefnandi hafi undirritað bílasamninginn sem ábyrgðarmaður og staðfest með því að hafa kynnt sér efni samningsins. Avant hf. verði að geta treyst slíkri staðfestingu og geti ekki borið ábyrgð á því hafi ábyrgðarmaður í reynd ekki kynnt sér efni samningsins.

Lánareglur Avants hf. hafi ekki kveðið á um það að meta skyldi greiðslugetu lántaka áður en umsókn um lán var afgreidd, hvort sem fenginn yrði ábyrgðarmaður fyrir greiðslum samkvæmt samningnum eða ekki. Ekki hafi heldur verið í þeim nein ákvæði um greiðslumat ábyrgðarmanns. Stefndi byggi samkvæmt framansögðu á því að Avant hf. hafi ekki borið að meta greiðslugetu lántaka og því síður stefnanda eða kanna fjárhagsstöðu þeirra samkvæmt þeim reglum og venjum sem Avant hf. hafi borið að fylgja á þessum tíma og hafi almennt gilt um lántökur af þessu tagi hjá félaginu. Þar eð Avant hf. hafi ekki verið skylt að meta greiðslugetu lántaka eða afla slíks mats þegar lántaki tók framangreint lán skipti ekki máli hvort hann hefði staðist slíkt mat eða ekki. Ekkert í gögnum málsins beri með sér að stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir því að greiðslugeta lántaka yrði metin við útgáfu bílasamningsins, og því síður greiðslugeta stefnanda. Stefndi telur Avant hf. hafa komið heiðarlega fram við stefnanda og lántaka og að félagið hafi fylgt þeim reglum sem það setti sér. Stefndi telur hið sama eiga við um núverandi skuldara lánsins eftir skuldskeytinguna.

Þegar litið sé til efnis samnings aðila og atvika við samningsgerð beri að taka tillit til þess að upphaflegur lántaki sé dóttir stefnanda og núverandi skuldari tengdasonur stefnanda, en ekki sé óalgengt að foreldrar aðstoði uppkomin börn sín við fjármögnun bifreiðakaupa, t.d. með því að veita þeim ábyrgð. Í aðdraganda bílasamningsins hafi ekkert komið fram sem hafi gefið stefnanda tilefni til að ætla að Avant hf. myndi á einhvern hátt meta greiðslugetu lántakans eða stefnanda öðruvísi en að kanna hvort þau væru á vanskilaskrá. Þá hafi ekkert komið fram sem styðji það að stefnanda hafi ekki mátt vera ljós sú skuldbinding sem hún tók á sig með því að veita sjálfskuldarábyrgð. Stefnandi hafi ekki heldur leitt neinar líkur að því að skuldastaða lántaka í september 2007, þegar bílasamningurinn var gerður, og skuldara í desember 2007, þegar skuldskeyting fór fram, hafi átt að valda vafa um getu hennar til að standa í skilum með þetta lán.

Stefndi víkur næst að því að Samtök fjármálafyrirtækja (SFF) séu heildarsamtök fjármálafyrirtækja á Íslandi. Fjármálafyrirtækjum sé frjálst en ekki skylt að óska aðildar að samtökunum. Samkvæmt 3. gr. samþykkta SFF sendi fyrirtæki, sem óski aðildar að samtökunum, skriflega umsókn þess efnis til stjórnar samtakanna. Avant hf. hafi ekki óskað eftir slíkri aðild fyrr en í mars árið 2008 en bílasamningurinn hafi verið undirritaður í september árið 2007. Á þeim tíma hafi Avant hf. ekki verið aðili að samkomulaginu, hvorki því sem var gert 1998 né hinu síðara frá 2001, og því ekki skuldbundið sig til að hlíta þeim reglum.

Í félagarétti sé gengið út frá því að hvert félag sé sjálfstæður lögaðili sem ráði sínum málum að öllu leyti sjálft. Fari félag með svo mikinn hluta hlutafjár í öðru hlutafélagi að það fari með meirihluta atkvæða í félaginu kallist hið fyrrnefnda móðurfélag og hið síðarnefnda dótturfélag og séu þau í sameiningu samstæða, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög.

Askar Capital hf. hafi farið með allt hlutafé Avants hf. og félögin hafi þar af leiðandi verið hluti af sömu samstæðu. Félögin hafi þrátt fyrir það verið sjálfstæðir lögaðilar sem lutu eigin stjórn og framkvæmdastjórn og settu sér samþykktir á grundvelli laga um hlutafélög. Aðild Askar Capital hf., móðurfélags Avants hf., að samkomulaginu vegna aðildar að Samtökum fjármálafyrirtækja hafi þar af leiðandi ekki haft skuldbindingargildi fyrir Avant hf. Þegar Avant hf. sótti um aðild að SFF hafi umsókn félagsins verið afgreidd sem ný umsókn. Samtökin hafi ekki litið svo á að Avant hf. væri þá þegar aðili að þeim vegna aðildar Askar Capital hf. að þeim enda hafi félagið verið sjálfstæður lögaðili í skilningi laga um hlutafélög, nr. 2/1995.

Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, og þeim meginreglum sem þar séu skráðar og fyrst hafi komið þar fram, verði ekki beitt einhliða um Avant hf. gegn meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og/eða loforða, til ógildingar á sjálfskuldarábyrgð. Ekkert fordæmi Hæstaréttar liggi til grundvallar slíkri niðurstöðu. Meginreglu samninga- og kröfuréttar, um samningsfrelsi, verði ekki settar slíkar skorður, þar eð aðilar að lánssamningnum séu allir sjálfstæðir, fjárráða og hæfir til að takast á hendur þær skuldbindingar sem þar eru greindar.

Stefndi hafnar því að þær reglur sem eru skráðar í framangreindu samkomulagi hafi öðlast gildi sem reglur á lánamarkaði á grundvelli venju en fyrir því beri stefnandi sönnunarbyrði, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Í 19. gr. laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, segi að fjármálafyrirtæki skuli starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Við túlkun ákvæðisins þurfi að líta til greinargerðar með frumvarpi til laganna. Þar segi að við skoðun á því hvað felist í hugtökunum eðlilegir og heilbrigðir viðskiptahættir og venjur verði bæði litið til fyrirmæla sem verða leidd af settum lögum, t.d. 11. gr. tilskipunar 93/22/EB, um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta, og almennari siðareglna og viðtekinna venja í fjármálastarfsemi eða einstakra undirgreina hennar. Þá segi að ákvæði reglugerða og reglur og tilmæli Fjármálaeftirlitsins geti sömuleiðis veitt leiðbeiningu. Í ákvæðinu séu ekki talin upp og sundurliðuð þau atriði sem fjármálafyrirtæki þurfi að gæta að við lánveitingar eða gerð leigusamninga og verði það ekki fundið, hvorki með almennri né rýmkandi lögskýringu, að ákvæðið leggi þá skyldu á fjármálafyrirtæki, sem eru ekki aðilar að samkomulaginu, að starfa eftir reglum þess.

Stefndi mótmælir því að efni samkomulagsins hafi orðið að bindandi réttarreglu á grundvelli venjuhelgaðrar framkvæmdar sem meðal annars hafi tekið til fjármálafyrirtækja sem ekki höfðu skuldbundið sig til þess að hlíta þeim viðmiðunum sem komu fram í samkomulaginu. Jafnframt mótmælir stefndi því að dómur Hæstaréttar í máli nr. 630/2013 hafi fordæmisgildi til stuðnings kröfum stefnanda, enda atvik í því máli allt öðruvísi og ólík atvikum þessa máls þar sem lánveitandi var aðili að samkomulaginu. Þá telur stefndi að ekki beri að skilja umfjöllun í niðurstöðu Hæstaréttar um 19. gr. laga nr. 161/2002 þannig að ákvæðið leggi þá skyldu á þau fjármálafyrirtæki, sem eru ekki aðilar að samkomulaginu, að hlíta fyrirmælum þess.

Stefndi mótmælir þeim sjónarmiðum stefnanda að skilja beri dóma Hæstaréttar í málum nr. 4/2013, 163/2005, 630/2013, 611/2013 og 569/2013 þannig að skortur á greiðslumati sé svo veigamikið brot lánveitanda á skyldum við ábyrgðarmann að ógildingu er látið varða án þess að gaumgæfa þurfi frekar stöðu aðila eða atvik við samningsgerð.

Fyrst beri að nefna að framangreind mál varði banka og sparisjóði sem voru aðilar að samkomulaginu vegna aðildar að SFF. Stefndi bendir jafnframt á að samkomulagið hafi ekki lagagildi. Í því felist ekki heldur ófrávíkjanlegar formreglur sem sjálfkrafa hafi þær afleiðingar að ógilda beri skuldbindingu ábyrgðarmanns þótt ákvæðum þess hafi ekki verið fylgt til hlítar. Samkomulagið sé aðeins samantekt verklagsreglna sem voru settar til þess að draga úr vægi ábyrgðarskuldbindinga við lánveitingar. Nauðsynlegt sé að meta allar aðstæður við lánveitinguna, samning aðila og önnur atriði sem varpað geti ljósi á það hvort ógilda beri skuldbindingu stefnanda og þá í samræmi við 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandi þurfi að sýna fram á að uppfyllt sé það grunnskilyrði að það sé ósanngjarnt eða stríði gegn góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera umdeilda skuldbindingu stefnanda fyrir sig. Stefndi telur að í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar þurfi heildarmat á aðstæðum aðila að fara fram, sbr. til að mynda dóm Hæstaréttar frá 21. október 2010 í máli nr. 116/2010. Hvað sem öðru líði hafi Avant hf. ekki verið aðili að samkomulaginu og hafi þar af leiðandi ekki borið að fara að ákvæðum þess um greiðslumat og upplýsingaskyldu.

Stefndi bendir á að það sé ekki tilgangur með veitingu ábyrgða vegna lánssamninga að ábyrgðarmaður fái endurgjald fyrir veitta ábyrgð enda eigi ábyrgðarmaður ekki að hafa atvinnu af því að taka á sig ábyrgð fyrir skuldara. Það sé því hvorki óeðlilegt að stefnandi hafi ekki átt þátt í að skrifa efni bílasamningsins né að hann hafi ekki fengið endurgjald fyrir að gangast í ábyrgð samkvæmt samningnum.

Stefndi telur hvorki að staða aðila, atvik sem síðar komu til né aðrir meintir hnökrar á vinnubrögðum stefnda við afgreiðslu lánsumsóknarinnar breyti þeirri niðurstöðu að sjálfskuldarábyrgð stefnanda sé gild.

Þá telur stefndi tilvísun stefnanda til meginreglu samningaréttar um tillitsskyldu í samningssambandi ekki leiða til ógildingar samningsins. Það er mat stefnda að Avant hf. hafi farið eftir öllum þeim reglum og lögum sem um félagið giltu við útgáfu bílasamningsins. Þá telur stefndi atvik ekki þannig að meginregla samningaréttar um kröfuábyrgðir skuli leiða til ógildi samningsins. Avant hf. hafi gert það að skilyrði að lántaki útvegaði ábyrgð en það hafi verið að frumkvæði stefnanda að hún veitti lántakanum ábyrgðina. Stefnandi hafi þekkt vel til allra aðstæðna lántaka og skuldara og þekkt þá ábyrgð sem hún tók á sig.

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið heldur stefndi því fram að ekkert í málinu eigi að leiða til þess að kröfur stefnanda verði teknar til greina. Slík niðurstaða verði hvorki byggð á ákvæðum laga nr. 7/1936 né öðrum lagareglum eða meginreglum sem stefnandi vísar til. Þá hafnar stefndi því alfarið að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að hann byggi á gildri sjálfskuldarábyrgð stefnanda. Því beri að sýkna stefnda.

Stefndi styður kröfur sínar við lög um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, einkum 19. gr., lög nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, og 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi vísar einnig til meginreglna kröfu- og samningaréttar, um samningsábyrgð. Krafa stefnda um málskostnað byggist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því sé honum nauðsynlegt að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda.

Niðurstaða

Í þessu máli þarf dómurinn að svara því hvort sú sjálfskuldarábyrgð sem stefnandi veitti fjármálafyrirtækinu Avant hf. til tryggingar greiðslu bílaláns sem Avant hf. veitti dóttur stefnanda sé ógild. Stefnandi byggir kröfu sína ekki hvað síst á Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.

Árið 1998 gerðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, fyrir hönd aðildarfélaga sinna, og Samband íslenskra sparisjóða, fyrir hönd sparisjóða, og Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra, af hálfu stjórnvalda, sín á milli samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Í nóvember 2001 endurnýjuðu sömu samtök samkomulagið. Óumdeilt virðist að Samtök fjármálafyrirtækja, sem voru stofnuð í nóvember 2006 en tóku formlega til starfa í ársbyrjun 2007, hafi orðið aðili að samkomulaginu.

Avant hf. fékk starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu 17. mars 2006 sem lánafyrirtæki skv. 3. tölulið 4. gr. laga nr. 161/2002 . Það var, þegar lánið var veitt 28. september 2007, ekki aðili að Samtökum fjármálafyrirtækja og varð það ekki fyrr en ríflega fimm mánuðum síðar, 11. mars 2008. Það taldist því ekki aðili að samkomulaginu. Á þessum tíma var Avant hf. dótturfélag Askar Capital hf. sem gerðist aðili að Samtökum fjármálafyrirtækja í september 2007 og taldist því aðili að samkomulaginu.

Stefnandi vísar fyrst til þess að Avant hf. hafi borið að fylgja fyrirmælum Samkomulagsins vegna aðildar móðurfélags þess, Askar Capital hf., að Samtökum fjármálafyrirtækja. Áður en Avant hf. veitti dóttur stefnanda bílalánið hafi félaginu borið að meta greiðslugetu hennar og kynna stefnanda niðurstöðu þess mats.

Enda þótt Askar Capital hafi á þessum tíma farið með öll hlutabréf í Avant hf. haggar það ekki því að Avant hf. var sjálfstæður lögaðili sem varð ekki bundinn af þessum skuldbindingum móðurfélags síns. Skyldan sem hvíldi á móðurfélaginu samkvæmt samkomulaginu vegna aðildar þess að Samtökum um fjármálafyrirtæki hvíldi því ekki á Avant hf.

Stefnandi vísar næst til þess að þótt Avant hf. yrði ekki talið bundið af Samkomulaginu vegna aðildar móðurfélags síns hefði því verið skylt, samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, að meta greiðslugetu lántaka og kynna ábyrgðarmanni niðurstöðu matsins áður en hann veitti ábyrgðina.

Ákvæðið var á þessum tíma orðað þannig að fjármálafyrirtæki skyldu starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði.

Í frumvarpi til laga um fjármálafyrirtæki segir um 19. gr. að efni hennar sé nýmæli, en skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, skuli Fjármálaeftirlitið meðal annars fylgjast með því að starfsemi eftirlitsskyldra aðila sé í samræmi við heilbrigða og eðlilega viðskiptahætti. Við skýringu á því hvað felist í hugtökunum eðlilegir og heilbrigðir viðskiptahættir og venjur verði bæði litið til fyrirmæla sem leidd verða af settum lögum, t.d. 11. gr. tilskipunar 93/22/EB, um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta, og eins almennari siðareglna og viðtekinna venja í fjármálastarfsemi eða einstökum undirgreinum hennar. Að auki geti ákvæði reglugerða og reglur og tilmæli Fjármálaeftirlitsins veitt leiðbeiningu.

Tilvísun til 11. gr. tilskipunar 93/22/EB, um fjárfestingarþjónustu á sviði verðbréfaviðskipta, getur ekki haft neina þýðingu í þessu máli. Sú tilskipun var felld úr gildi með tilskipun 2004/39/EB (MiFID-tilskipun) frá 21. apríl 2004, um markaði fyrir fjármálagerninga og um breytingu á tilskipunum ráðsins 85/611/EBE og 93/6/EBE og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2000/12/EB og um niðurfellingu á tilskipun ráðsins 93/22/EBE. Markmið tilskipunar 93/22/EB var að vernda fjárfesta og tryggja snurðulausa starfsemi markaða með framseljanleg verðbréf. Þar eð kaupleigusamningur sá sem þetta mál er sprottið af telst ekki verðbréf framseljanlegt á markaði getur það, að mati dómsins, ekki haft nein réttaráhrif fyrir stefnanda þótt vísað sé til þessarar tilskipunar í ummælum í greinargerð með frumvarpi að 19. gr. laga nr. 161/2002.

Í greinargerð með frumvarpi til 19. gr. er næst vísað til viðtekinna venja í fjármálastarfsemi. Þegar Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga var undirritað 1. nóvember 2001 stóðu að því af hálfu lánveitenda annars vegar Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, fyrir hönd aðildarfélaga sinna, og hins vegar Samband íslenskra sparisjóða, fyrir hönd sparisjóða. Með þessu var, eins og áður segir, endurnýjað samkomulag sem sömu samtök höfðu gert við viðskiptaráðherra og neytendasamtökin 1998.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 429/2015 eru í texta héraðsdóms talin upp þau fyrirtæki sem voru aðilar að Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja árið 2001. Þau eru samtals 22. Þar af eru tíu viðskiptabankar og eignaleigur. Önnur fyrirtæki eru ýmsir opinberir sjóðir, fjárfestingabankar, greiðslukortafyrirtæki og verðbréfafyrirtæki. Til viðbótar þessum 22 fyrirtækjum koma allir þeir fjölmörgu sparisjóðir um land allt sem voru aðilar að samkomulaginu vegna aðildar sambands þeirra að því.

Samtök fjármálafyrirtækja hófu starfsemi í upphafi árs 2007. Innan vébanda þeirra voru frá upphafi bankar, tryggingafélög, kortafyrirtæki, verðbréfafyrirtæki, sparisjóðir og eignaleigur. Í þessu máli er ekki deilt um það að Samtök fjármálafyrirtækja urðu aðilar að Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga þótt hvorugur málsaðila greini frá því hvernig sú skuldbinding yfirfærðist við stofnun þessara nýju samtaka.

Í skýrslu sem samtökin gáfu út í tilefni fyrsta aðalfundar síns 26. apríl 2007, og er birt á heimasíðu samtakanna, eru talin upp þau fyrirtæki sem eru þá aðilar að samtökunum, samtals 44. Þar af eru fimm viðskiptabankar, tvær eignaleigur og 21 sparisjóður. Önnur fyrirtæki eru fjárfestingabankar, greiðslukortafyrirtæki, verðbréfafyrirtæki og tryggingafélög.

Í ársriti Samtaka fjármálafyrirtækja sem var gefið út í apríl 2008 voru talin 39 aðildarfyrirtæki. Fækkunin skýrist meðal annars af því að sjö sparisjóðir höfðu þá sameinast öðrum sparisjóðum. Viðskiptabankarnir voru sem fyrr aðilar að samtökunum og eignaleigan Avant hf. hafði bæst í hóp þeirra tveggja eignaleigna sem fyrir voru í samtökunum. Eins og áður voru hin aðildarfyrirtækin fjárfestingabankar, greiðslukortafyrirtæki, verðbréfafyrirtæki og tryggingafélög.

Ekki liggur fyrir hvort einhver fjármálafyrirtæki, sem veittu einstaklingum lán gegn veði eða ábyrgð þriðja manns, stóðu utan Samtaka fjármálafyrirtækja haustið 2007 önnur en Avant hf. Þótt þann samanburð vanti er vafalaust að langflest fjármálafyrirtæki sem veittu einstaklingum slík lán voru aðilar að SFF og að þau störfuðu um allt land. Þau höfðu af fúsum og frjálsum vilja gengist undir skyldur Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga og höfðu verið aðilar að því allt frá nóvember 2001 og flest hver frá árinu 1998 þegar slíkt samkomulag var fyrst gert.

Ekki er hægt að líta á gerð samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga öðruvísi en að með því hafi þau fjármálafyrirtæki, sem að því stóðu, viljað setja sér grunn að góðri viðskiptavenju eða skrásetja það sem þau töldu góða viðskiptavenju.

Dóminum þykir svo stór hópur fjármálafyrirtækja um allt land hafa haustið 2007 unnið svo lengi og stöðugt eftir þeim verklagsreglum sem mælt er fyrir um í Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga að telja verði að þær hafi þá þegar verið viðteknar venjur á fjármálamarkaði í þeim tilvikum þegar fjármálafyrirtæki veittu einstaklingi lán gegn veði eða ábyrgð þriðja manns. Dómurinn telur það ekki hafa þýðingu þótt grunnurinn að þessari venju hafi verið lagður með einkaréttarlegu samkomulagi.

Að mati dómsins vísaði efni 19. gr. laga nr. 161/2002 því til Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga þegar Avant hf. veitti dóttur stefnanda lánið 28. september 2007. Samkvæmt því bar fyrirtækinu að meta greiðslugetu lántakans og greina stefnanda frá því hver greiðslugetan væri áður en hún veitti því ábyrgð á láni dóttur sinnar og jafnframt að meta greiðslugetu tengdasonar stefnanda þegar hann tók lánið yfir 7. desember sama ár.

Það eitt að Avant hf. hafi ekki fylgt verklagsreglum samkomulagsins nægir þó ekki til ógildis þeirrar yfirlýsingar um sjálfskuldarábyrgð sem stefnandi veitti fyrirtækinu.

Stefnandi byggir ógildingarkröfu sína á því að vegna vanrækslu Avants hf. sé andstætt góðri viðskiptavenju og ósanngjarnt af stefnda, sem leiðir rétt sinn frá Avant hf., að byggja rétt á yfirlýsingu hennar um sjálfskuldarábyrgð á greiðslu leigusamningsins sem og yfirlýsingunni sem hún veitti þegar tengdasonur hennar tók að sér að greiða afborganir samkvæmt samningnum. Því beri með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsveð, umboð og ógilda löggerninga, að ógilda þessar yfirlýsingar hennar.

Við mat á því hvort beita megi heimild 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 ber að leggja heildarmat á atvik og aðstæður. Við það mat ber að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr.

Fyrir því að efni samningsins sé ósanngjarnt bendir stefnandi á að Avant hf., sem stefndi leiðir rétt sinn frá, hafi ekki átt nein samskipti við hana þegar hún veitti ábyrgðina og hún hafi ekki átt þátt í því að móta efni samningsins. Með ábyrgð sinni hafi stefnandi tryggt útlán Avants hf. án þess að hún fengi nokkurt endurgjald.

Það eitt að samningsákvæði séu samin einhliða gerir þau ekki ósanngjörn enda væru þá öll stöðluð samningsákvæði ósanngjörn. Jafnframt veitir fólk fjármálafyrirtækjum veð í eignum sínum til tryggingar lánum þriðja manns eða gengst í ábyrgð fyrir lánum þriðja manns ætíð án þess að fá nokkuð fyrir það frá lánastofnuninni. Það tekur þessar skuldbindingar á sig af greiðasemi við lántakann en ekki lánastofnunina. Þótt veðsamningur eða ábyrgðaryfirlýsing séu veitt án endurgjalds veldur það því ekki að þau teljist ósanngjörn.

Stefnandi hefur að mati dómsins ekki fært neinar sönnur á að efni bílasamningsins, og þar með efni ábyrgðaryfirlýsingar hennar, hafi verið ósanngjarnt.

Stefnandi byggir á því að Avant hf. hafi haft sérfræðinga í fjármálum á sínum snærum en stefnandi sé ókunnug fjármálagerningum. Fyrir fullyrðingunni um fákunnáttu sína á sviði fjármála hefur hún ekki fært neinar sönnur. Í málinu eru ekki nokkur gögn um menntun stefnanda eða starfsreynslu og hún var ekki heldur leidd fyrir dóminn til þess að gera grein fyrir þessum atriðum.

Þótt í ljós kæmi að raunverulegur aðstöðumunur hafi verið með stefnanda og Avant hf. hefur stefnandi ekki sýnt fram á að Avant hf. hafi beitt yfirburðastöðu sinni í þeim tilgangi að fá stefnanda til þess að veita þá sjálfskuldarábyrgð sem hún vill nú fá ógilta. Upphaflegur lántaki átti ekki fasteign og vissi að hún fengi ekki lán fyrir bifreiðinni nema unnt væri að setja fasteign að veði, ef ekki hennar þá einhvers annars. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að Avant hf. hafi stillt henni upp við vegg á nokkurn máta eða þvingað hana til að rita undir yfirlýsinguna um sjálfskuldarábyrgð.

Stefnandi hefur því ekki sannað að ósanngjarnt sé af stefnda að bera ábyrgðaryfirlýsingu hennar fyrir sig vegna ójafnrar stöðu hennar og Avants hf.

Stefnandi byggir ekki á því að hefði greiðslumat farið fram hefði það sýnt að dóttir hennar hefði ekki haft neina möguleika á að greiða afborganir samkvæmt bílasamningnum. Hún hefur ekki heldur haldið því fram að henni hafi verið alls ókunnugt um fjárhag dóttur sinnar, sem var 22 ára þegar lánið var tekið og virðist hafa búið á heimili móður sinnar. Henni hlýtur að hafa verið kunnugt hvort dóttir hennar var í námi eða vann fyrir sér og ef svo var hvort hún vann sem ófaglærður verkamaður eða við betur launað starf. Hún hlaut því að hafa einhverjar hugmyndir um tekjur dóttur sinnar og hvort líklegt væri að hún réði við að greiða 34.600 kr. mánaðarlega næstu sjö árin.

Ætla má að upphaflegur lántaki, dóttir stefnanda, hafi greitt tvær afborganir af lánssamningnum, þ.e. 5. nóvember og 5. desember 2007 því samningurinn var í skilum þegar tengdasonur stefnanda tók hann yfir 7. desember það ár. Stefnandi hefur ekki heldur haldið því fram að hefði greiðslumat verið gert á tengdasyni hennar, þegar hann tók samninginn yfir, hefði komið í ljós að hann hefði ekki staðist greiðslumat.

Þegar breyting var gerð á greiðsluskilmálum bílasamningsins 31. janúar 2009 voru tæplega 92.000 kr. í vanskilum. Það sýnir að tengdasonur stefnanda hafði greitt af láninu allt fram að síðustu mánuðum ársins 2008 en mánaðarlegar afborganir þessa samnings, eins og annarra sem voru bundnir gengi erlendra gjaldmiðla, hækkuðu verulega eftir svonefnt bankahrun. Sú hækkun var síðan leiðrétt með endurútreikningi.

Lántakarnir stóðu því í skilum fyrsta árið og því ekkert sem bendir til að þau hefðu ekki staðist greiðslumat haustið 2007, hefði það þá farið fram.

Stefnandi veitti Avant hf. ekki sjálfskuldarábyrgð til tryggingar láni einhvers ókunnugs heldur til þess að styðja dóttur sína og síðar tengdason í viðleitni þeirra við að eignast glænýja bifreið án þess að hafa safnað fyrir henni. Ekkert liggur fyrir um það að hún hefði ekki veitt þeim þennan stuðning á þessum tíma, haustið 2007, þótt unnið hefði verið greiðslumat sem sýndi að tæpt væri að þau réðu við þessar mánaðarlegu afborganir. Stefnandi hefur hins vegar enga grein gert fyrir því við hvað dóttir hennar og tengdasonur fengust á þessum tíma, hvaða tekjur þau höfðu né heldur að henni hafi verið alls ókunnugt um fjárhag þeirra og enn síður hvort það hefði haft einhver áhrif á þá ákvörðun hennar að veita sjálfskuldarábyrgðina hver fjárhagur þeirra var.

Stefnandi hefur því ekki sannað að það sé ósanngjarnt af stefnda að bera ábyrgðaryfirlýsingu hennar fyrir sig vegna atvika við samningsgerðina.

Fyrir því að ósanngjarnt sé að bera samninginn fyrir sig vegna atvika sem síðar komu til vísar stefnandi til þess að tengdasonur hennar, sem tók leigusamninginn yfir 7. desember 2007, hafi ekki getað staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Hann skuldi stefnda nú mikið fé og hafi misst umráðarétt yfir bifreiðinni. Stefnandi sé alls ekki í stakk búin að taka yfir skuldina og muni að líkindum þurfa að lýsa yfir gjaldþroti ef af því yrði.

Það er vafalaust að sá sem átti að greiða af láninu skuldi stefnanda nú mikið fé enda námu gjaldfallnar afborganir af láninu fyrir ári síðan, 19. nóvember 2015, 3.745.100 kr. Því er ekki ólíklegt að stefndi hafi svipt lántakann umráðum bílsins þótt stefnandi hafi ekki lagt neitt fram um það. Hvorugt atriðið, skuld lántaka og vörslusviptingin, gæti þó haft þau réttaráhrif að ábyrgð stefnanda teldist ógild.

Þar fyrir utan hefur stefnandi ekki fært neinar sönnur á að hún sé ekki fær um að greiða gjaldfallnar afborganir. Í gögnum málsins eru ekki neinar upplýsingar um hana, hvorki um heilsufar né starfsgetu, svo sem hvort hún er alger öryrki eða hafi fulla starfsorku, hvort hún hafi starf og hvort það sé vel launað. Hefðu einhver gríðarleg áföll dunið yfir hana þannig að hún drægi nú fram lífið af lágum bótum er ekki alveg útilokað að líta mætti til atvika sem síðar komu til. Stefnandi hefur ekki reynt hið minnsta að varpa ljósi á stöðu sína og hefur því ekki fært sönnur á að til greina gæti komið að ógilda ábyrgðaryfirlýsingu hennar vegna atvika sem síðar komu til.

Dómurinn hefur því fallist á að það hafi haustið 2007 verið orðin venja hjá fjármálafyrirtækjum að meta greiðslugetu einstaklings sem var veitt lán gegn veði eða ábyrgðaryfirlýsingu þriðja manns og kynna ábyrgðarmanninum niðurstöðu greiðslumatsins áður en hann veitti ábyrgð. Af þeim sökum er fallist á að efni 19. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, hafi vísað til þeirrar venju á fjármálamarkaði og að Avant hf., sem stefndi leiðir rétt sinn frá, hafi borið að fylgja henni.

Dómurinn hafnar því hins vegar að stefnandi hafi sannað að uppfyllt séu þau skilyrði 36. gr. laga nr. 6/1937, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig ábyrgðaryfirlýsingu sem hún veitti þótt Avant hf. hafi ekki metið greiðslugetu lántakanna tveggja og kynnt henni niðurstöðu þess mats áður en hún ritaði undir sjálfskuldarábyrgðina og síðar yfirlýsingu vegna skuldskeytingar.

Stefndi verður því sýknaður af kröfum stefnanda.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor málsaðili um sig beri sinn kostnað af málinu.

I-kvk-nf L-kvk-nf, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.

D Ó M s o r ð

Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, B-kvk-ef S-kvk-ef G-kvk-ef.

Hvor málsaðili um sig ber sinn kostnað af málinu.

I-kvk-nf L-kvk-nf

-----------------------------

Rétt endurrit staðfestir,

Héraðsdómi Reykjavíkur 29. nóvember 2016