S-274/2012

Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 11. febrúar 2013, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á […], útgefinni 15. nóvember 2012, á hendur X;

„Fyrir eftirtalin umferðarlagabrot á árinu 2012 með því að hafa:

I.

Miðvikudaginn 8. ágúst, ekið bifreiðinni […], undir áhrifum áfengis (1,45‰ í blóði), sviptur ökurétti ævilangt, frá […], suður […]veg, uns hann stöðvaði bifreiðina til móts við […].

II.

Þriðjudaginn 2. október, ekið bifreiðinni […], sviptur ökurétti ævilangt, eftir götum […], að versluninni […] og þaðan að heimili sínu að […], þar sem hann stöðvaði bifreiðina.

III.

Miðvikudaginn 3. október, ekið bifreiðinni […], sviptur ökurétti ævilangt, um götur […] að versluninni […] við […], þar sem hann lagði bifreiðinni skammt austan verslunarinnar og skömmu síðar ekið sem leið lá suður […].

Telst brot ákærða skv. I. ákærulið varða við 1. og 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48, 1997.

Teljast brot ákærða skv. II. og III. ákærulið varða við 1. mgr. 48. gr. sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 3. gr. laga nr. 24, 2007 og 186. gr. laga nr. 82, 1998.

Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44,1993 og 18. gr. laga nr. 66/2008

Jafnframt er þess krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Af hálfu skipaðs verjanda ákærða, Ö-kk-ef H-kk-ef J-kk-ef hdl., er þess krafist að ákærði verði, m.a. vegna aðstæðna sinna og heilsufars dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún verði eftir atvikum skilorðsbundin. Verjandinn krefst jafnframt hæfilegra málsvarnarlauna og þóknunar vegna ferðakostnaðar.

A.

Fyrir dómi hefur ákærði skýlaust játað sök á þeim ákæruatriðum sem lýst er í liðum I.-III. í ákæru.

Við þingfestingu málsins voru af hálfu ákæruvalds lögð fram gögn um heilsufar og hagi ákærða, m.a. geðheilsuvottorð Ö geðlæknis, sem dagsett er 25. apríl 2005, en einnig tvö vottorð frá Félagsþjónustu […]. Hið eldra er dagsett 3. mars 2009, en hið yngra, sem er ódagsett, en það var ritað eftir höfðun þessa máls.

B.

Í vottorði Ö geðlæknis, sem áður hafði verið lagt fyrir Héraðsdóm Norðurlands eystra og staðfest við meðferð eldri sakamála ákærða, sbr. mál nr. 477/2004 og 49/2009, segir m.a.:

„X hefur staðfesta litningagerðarröskun, svokallað XXY (Q98.5), einnig persónuleikaröskun (F60.9) og vitsmunavanþroska (F70). Það má í mjög einfölduðu máli segja að litningatruflunin geri hann hvatvísan og fljótfæran, vitsmunavanþroski dregur verulega úr skilningi hans á eðli margra atriða í daglega lífinu og loks skapar persónuleikaröskunin alvarlegar tengslatruflanir sem valda miklu um erfiðleika hans í samskiptum við aðra, bæði hversdagslega og við sérstakar kringumstæður.

Þessar fatlanir gera honum erfitt um vik að greina mun á réttu og röngu og gera sér fulla grein fyrir afleiðingum gerða sinna. Hann er þó ekki svo skilningsvana að hægt sé að slá því föstu fyrirvaralaust að hann sé ósakhæfur. Allt bendir til að hann sé á gráa svæðinu þar á milli og þar með fær um að bera vissa en þó takmarkaða ábyrgð á sér undir sumum kringumstæðum en ekki öllum. Áfengisáhrif eru honum mjög óholl og sakleysisleg bjórdrykkja getur komið honum verulega út af sporinu.

Það má segja að lykillinn að nánari skilningi séu m.a. niðurstöður sálfræðiprófa sem voru gerð í innlagningu hér á bráðageðdeild FSA árið 2000. Niðurstöður voru þessar:„[...]

Samantekt:

Í heild sinni benda niðurstöður til þess að X standi fremur illa vitsmunalega. Hann er á tornæmisstigi og á því eflaust mjög erfitt með að fóta sig sjálfur í samfélaginu. Hann hefur ekki þá burði til að standa jafnöldrum sínum samfætis og hlýtur því að verða undir í lífsbaráttunni. Einstaklingur með þessa vitsmunagetu hefur ekki burði til þess að búa einn nema eftir heilmikla þjálfun í sjálfsbjörg. Það er því æskilegt að X hljóti verndaða búsetu í framhaldinu af dvöl sinni hérna þar sem hann hlýtur þjálfun, en jafnframt aðhald hvað varðar t.d. fjármuni og fleiri þætti er snúa að hinum ytri veruleika.

Það er greinilegt í þessu mati hve illa X stóð sig á þáttum sem byggja á uppsafnaðri þekkingu og reynslu. Það virðist sem hann hafi fengið litla þjálfun og örvun yfir höfuð og því sé hann verr staddur en raunveruleg vitsmunageta hans gerir ráð fyrir. Allt nám og hvatning, eins og það að horfa á fréttir og taka þátt í umræðum daglegs lífs, gæti því skilað góðum árangri og aukið getu X til að aðlagast kröfum samfélagsins.“ (R.H.A., sálfræðingur)

Lokaorðin í vottorði geðlæknis eru þessi: [...]

Niðurstaðan verður sú að X sé ekki fær um að bera fulla ábyrgð á hegðun sinni undir öllum kringumstæðum.

Það þarf að reikna með hvatvísi hans og vitsmunavanþroska um alla fyrirsjáanlega framtíð.

Tengslamyndun hans við aðra, jafnt nákomna sem ókunnuga, verður áfram annmörkum háð.

Áfengisáhrif eru honum mjög óhagstæð og geta skapað meiri hegðunarvanda hjá honum en algengast er hjá jafnöldrum hans.

Hann gæti hagnýtt sér viðurlög við afbrotum, sem væru byggð á umbun og refsingu, og að því leyti er hann nær því að vera sakhæfur en ósakhæfur þótt á gráu svæði sé. Hins vegar má slá því föstu og rökstyðja miklu nánar að þung refsing er óheppileg fyrir hann og gæti orðið honum til meiri bölvunar en blessunar.“

Í vottorði Félagsþjónustu […] frá 3. mars 2009 segir að ákærði hafi frá barnæsku átt við víðtækan og langvarandi vanda að stríða vegna frávika í þroska, erfiðleika í félagsumhverfi og félagslegra atferlis- og aðlögunarerfiðleika. Segir og að ákærði hafi á yngri árum oft á tíðum verið vistaður víða um land á vegum barnverndarnefndar, en að á fullorðinsárum hafi hann ekki getað búið einn, en hafi jafnframt átt í erfiðleikum að búa með öðrum m.a. vegna árársárgirni, tillitsleysis, slæmrar umgengni og áfengisdrykkju. Í vottorðinu er vikið að því að skort hafi á persónuleg þrif hjá ákærða og á sjálfsbjörg í athöfnum daglegs lífs, t.d. varðandi meðferð fjármuna. Vísað er til þess að í greindarprófi hafi greind ákærða mælst ofarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Þá segir að veruleg frávik séu hjá ákærða varðandi sjálfstjórn, aðlögun og almennt félagslegt atferli. Í vottorðinu er loks vikið að högum ákærða í byrjun árs 2009 og til þess vísað að hann hafi um tíma búið í sambýli og verið í markvissri endurhæfingu, en síðan segir:

„… X flutti í sjálfstæða búsetu eftir að hafa farið í áfengismeðferð. Einnig var settur inn meiri stuðningur við hann. Staðan hjá X er orðin betri í dag og gengur honum nokkuð vel að fóta sig í sjálfstæðri búsetu með miklum stuðningi. Hann tekur lyf vegna kvíða og þunglyndis og virðist líða betur. X fór í áfengismeðferð og hefur verið í viðtölum hjá áfengisráðgjafa frá SÁÁ af og til. Honum gengur betur að stjórna drykkjunni og um leið skapinu en er enn sem fyrr nokkuð dómgreindarlaus. Hann hefur þó verið í framför með persónulega umhirðu og fjármál. Hefur fengið mikið fjárhagslegt aðhald frá ráðgjafa félagsþjónustu og stuðning frá liðveitanda ásamt því að fá félagslega heimaþjónustu.

Það er álit okkar að verði X dæmdur í fangelsi mun það stefna þeim árangri sem hann þó hefur náð í voða og staðan verða mun verri en áður þar sem hann hefur litla færni til að tengja saman orsök og afleiðingu vegna síns dómgreindarleysis og lítillar sjálfstjórnar. Því mælum við með samfélagsþjónustu þar sem það mundi styðja áfram við hann...“

Í hinu ódagsetta vottorði Félagsþjónustu […] frá 2012, sem ritað var af deildarstjóra um málefni fatlaðra í tilefni af höfðun máls þessa, er greint frá því að um árabil hafi verið í gildi þjónustusamningur millum félagsþjónustunnar og ákærða. Segir að samningurinn hafi m.a. varðað vikulega liðveislu við ákærða, m.a. varðandi þrif og heimilishald, fjármál og atvinnu, en það jafnframt nefnt að ákærði hafi verið óstöðugur í vinnu. Í vottorðinu segir að á haustmánuðum 2012 hafi ákærði greint frá þeirri ákvörðun sinni að flytjast til innan sveitarfélagsins, þ.e. frá […] til […]. Þá segir að er ákærði hafi fylgt ákvörðun sinni eftir hafi honum verið gerð grein fyrir því að hann gæti ekki vænst sambærilegrar þjónustu á […] eins og hann hafði notið á […]. Tekið er fram að engu að síður hafi verið reynt að liðsinna ákærða, m.a. varðandi fjármál hans og þá ekki síst eftir að stefndi í óefni í þeim efnum.

Í nefndu vottorði Félagsþjónustunnar er áréttað að ákærði sé hvatvís og er staðhæft að hann spái ekki í orsök og afleiðingar gjörða sinna. Í því viðfangi er nefnt að ákærði hafi verið minntur á mikilvægi þess að standa sig í starfi. Einnig er nefnt að ákærði hafi átt við áfengisvandkvæði að stríða mörg undanfarin ár og að hann hafi af þeim sökum oft verið hvattur til að þiggja áfengismeðferð, m.a. sumarið 2012, en hann hafi þá eftir mikla áfengisdrykkju verið talinn í sjálfsvígshættu. Vegna þessa hafi m.a. verið haft samband við lækni, en í framhaldi af því hafi ákærða verið boðið að leggjast inn á geðdeild, en hann hafnað því. Tekið er fram að ákærði hafi loks fallist á að fara í áfengismeðferð í október sl., en að þá hafi ekki verið unnt að taka við honum á meðferðarstofnun og hafi hann farið á biðlista.

Í niðurlagsorðum vottorðsins segir áðurnefndur deildarstjóri um ákærða:

,,Ég legg mikið upp úr því að hann sé stjórnandi í eigin lífi. Hann hefur því fengið að taka afleiðingunum af þeim ákvörðunum sem hann tekur og við reynum að styðja hann og útskýra við hverju hann megi búast ef hann gerir þetta. Hann álítur sig tilbúinn að vera sjálfstæður en er ekki raunsær á eigin stöðu.

Hann getur verið ótrúlega sjálfbjarga þegar hann þarf þess en geri ekkert fyrir sig ótilneyddur. Hann þarf stuðning til að skilja orsök og afleiðingar en ég álít að honum sé ekki greiði gerður með því að sleppa við afleiðingar.“

Við meðferð málsins fyrir dómi var upplýst að ákærði hefði farið í 11 daga áfengismeðferð á Sjúkrastöðina Vog í lok árs 2012.

Á dómþingi þann 11. febrúar sl. skýrði ákærði frá áformum sínum að flytjast búferlum til Þórshafnar, og vísaði hann til þess að þar væru búsettir nánir ættingjar hans.

C.

Líkt og fyrr var rakið játaði ákærði fyrir dómi skýlaust sakargiftir samkvæmt ákæru. Játning ákærða er í samræmi við gögn málsins. Ákærði lýsti yfir iðran vegna háttseminnar og hét því að láta af allri ólögmætri háttsemi. Að þessu virtu telst nægilega sannað að ákærði hafi framið þá verknaði sem í ákæru er lýst.

Samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 skal eigi refsa þeim mönnum, sem sökum geðveiki, andlegs vanþroska eða hrörnunar, rænuskerðingar eða annars samsvarandi ástands voru ófærir á þeim tíma, er þeir unnu verkið, að stjórna gerðum sínum. Með lagaákvæðinu eru sett ströng skilyrði fyrir sakhæfisskorti í íslenskum rétti, m.a. vegna andlegs vanþroska. Verður maður þannig að vera alls ófær um að stjórna gerðum sínum vegna ástands síns.

Það er mat dómsins, þegar virtur er framburður ákærða fyrir dómi ásamt áðurröktum gögnum, að hann verði ekki talinn ósakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður því, líkt og við fyrri dómsmeðferðir yfir ákærða, sbr. áðurnefnd mál nr. 477/2006 og 49/2009, fallist á að refsing gagnvart ákærða geti borið árangur. Er ákærði því fundinn sekur um brot þau sem í ákæru greinir.

D.

Ákærði, sem er 33 ára, hefur samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins þrívegis frá árinu 2004 hlotið refsingar fyrir umferðarlagabrot, í öll skiptin vegna ölvunar við akstur vélknúinna ökutækja, en að auki í eitt skipti fyrir að aka sviptur ökurétti. Var ákærða þannig í mars 2004 með viðurlagaákvörðun gert að greiða sekt til ríkissjóðs, en var þá jafnframt sviptur ökurétti í 12 mánuði. Í janúar 2006 var ákærði dæmdur til að greiða sekt til ríkissjóðs, en að auki var hann sviptur ökurétti í þrjú ár frá 10. febrúar 2006 að telja. Loks var ákærði í mars 2009 dæmdur í 30 daga fangelsi og sviptur ökurétti ævilangt. Fangelsisrefsingin var skilorðsbundin til tveggja ára. Með nánari rökstuðningi og þá ekki síst með hliðsjón af áðurröktum sérfræðigögnum og högum ákærða og iðran var ennfremur ákveðið að ákærði sætti á skilorðstímanum sérstökum umsjónarskilyrðum samkvæmt 1.-3. tl. 3. mgr. 57. gr. hegningarlaganna og þá í því skyni að umsjónarmaður, tilnefndur af Fangelsismálastofnun ríkisins, veitti honum ráðleggingar og aðhald, þ. á m. varðandi áfengisnotkun. Fyrir liggur að ákærði hélt skilorðið.

Eins og hér að framan hefur verið rakið hefur ákærði mörg undanfarin ár notið stuðnings félagsmálayfirvalda í heimabyggð. Verður ráðið að ákærði hafi ekki sem skyldi hlýtt ráðleggingum. Á hinn bóginn liggur fyrir að eftir að mál það sem hér er til meðferðar var höfðað leitaði ákærði sér aðstoðar vegna áfengisvanda síns, en að auki lýsti hann yfir iðran vegna brota sinna.

Við ákvörðun refsingar ber að líta til sakaferils ákærða, en hann hefur eins og áður er rakið ítrekað ekið undir áhrifum áfengis, en einnig sviptur ökuréttindum. Að auki ber við refsiákvörðun að líta til aðstæðna ákærða í heild, þ. á m. fötlunar vegna greindarskerðingar svo og skýlausrar játningar hans fyrir dómi. Samkvæmt gildandi löggjöf er svokölluð samfélagsþjónusta ekki á meðal þeirra refsiúrræða sem dómstólar geta beitt hér á landi.

Að öllu ofangreindu virtu, en einnig með hliðsjón af ákvæðum 5. og 8. tl. 1. mgr. 70. gr. og 1. mgr. og 9. tl., 2. mgr. 74. gr., sbr. og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 60 daga fangelsi. Jafnframt skal ákærði greiða 100.000 króna sekt til ríkissjóðs.

Fært þykir eins og hér á stendur að fresta fullnustu 30 daga af fangelsisrefsingu ákærða og skal sá hluti hennar falla niður að þremur árum liðnum haldi hann almennt skilorð 3. mgr. 57. gr. hegningarlaganna. Þá þykir rétt að binda frestun fullnustunnar einnig því skilyrði að ákærði sæti á skilorðstímanum sérstökum umsjónarskilyrðum 1. -3. tl. sama ákvæðis, í því skyni að umsjónarmaður leiðbeini honum, veiti honum ráðleggingar og aðhald. Skal Fangelsismálastofnun ríkisins tilnefna þann aðila, sem hafa skal með hendi umsjónina.

Ákærði skal greiða sektina innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa að telja, en sæta ella sjö daga fangelsi.

Með vísan til þeirra lagaákvæða sem í ákæru greinir verður áréttuð ævilöng ökuréttarsvipting ákærða.

Loks ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, sem samkvæmt yfirliti ákæruvalds er 26.100 krónur. Einnig skal ákærði greiða málsvarnarlaun og ferðakostnað skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem greinir í dómsorði.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ:

Ákærði, X, sæti 60 daga fangelsi, en fresta skal fullnustu 30 daga refsingarinnar og skal sá hluti niður falla að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Auk þess skal ákærði á skilorðstímanum hlíta skilyrðum 1.- 3. tl. 3. mgr. nefndrar lagagreinar.

Ákærði greiði 100.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa að telja en sæti ella fangelsi í sjö daga.

Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt.

Ákærði greiði sakarkostnað 26.130 krónur svo og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ö-kk-ef H-kk-ef J-kk-ef hdl.,125.500 krónur svo og 25.000 krónur vegna ferðakostnaðar hans.