E-5242/2010

Mál þetta, sem dómtekið var 9. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af B-kvk-þgf S-kvk-þgf, Kirkjuvöllum 7, Hafnarfirði, með stefnu birtri 13. júlí 2010, á hendur Arion banka ehf., Borgartúni 19, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.442.200 krónur auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 27. október 2008 til 24. mars 2010, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af stefnufjárhæðinni, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar.

II

Málavextir

Hinn 23. mars 2001 gerði stefnandi vörslusamning við Kaupþing banka hf. um vörslu og stýringu mikils hluta af eignum hennar. Þann 30. desember 2003 var gerður viðauki við samninginn. Með viðaukanum veitti stefnandi bankanum umboð til að fjárfesta í óskráðum verðbréfum, nánar tiltekið víxlum og skuldabréfum. Tengiliður bankans vegna fyrrgreindra samninga var A-kvk-nf H-kvk-nf viðskiptastjóri en hún sá um stýringu eigna stefnanda fyrir hönd bankans.

Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008 tók stefndi (þá Nýi Kaupþing banki hf.), við réttindum og skyldum samkvæmt samningum um vörslu og eignastýringu viðskiptavina Kaupþings banka hf. A-kvk-nf H-kvk-nf sinnti starfi viðskiptastjóra áfram hjá hinum nýja banka. A-kvk-nf starfaði hjá bankanum þar til síðla árs 2009. Fljótlega eftir það var stefnandi upplýst um að eignasafn hennar væri að miklu leyti verðlaust.

Í eignasafni stefnanda var m.a. víxill, útgefinn þann 31. mars 2005 af P-kk-þgf Þ-kk-þgf S-kk-þgf að fjárhæð 2.500.000 krónur, með gjalddaga 30. júní 2005. Greiðandi víxilsins var Lindarvatn ehf. Þann 27. október 2008 stóð víxilkrafan í 5.142.200 krónum, utan dráttarvaxta. Víxillinn var í eigu stefnanda en bankinn sá um vörslu hans. Hinn 27. október 2008 var víxlinum breytt þannig að fjárhæð hans var ákveðin 3.700.000 krónur og nýr gjalddagi ákveðinn 1. nóvember 2009. Breytingin var gerð þannig að strikað var yfir fyrri fjárhæð, útgáfudag og númer víxilsins (52915) og ný fjárhæð, útgáfudagur og númer (995737) skrifað í staðinn. Aftan á víxilinn áritaði útgefandinn, P-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf, að víxlinum væri breytt þannig að hann hækkaði sem næmi vöxtum í 3.700.000 krónur og jafnframt væri gjalddaga breytt í 1. nóvember 2009. Framangreindar breytingar á víxlinum voru gerðar án samþykkis og vitundar stefnanda. Telur stefnandi að um hafi verið að ræða eftirgjöf á eigum hennar sem stefndi hafi framkvæmt upp á sitt einsdæmi. Meðal gagna málsins er viðskiptamannayfirlit sem PricewaterHouse Coopers endurskoðun vann fyrir stefnda. Þar kemur fram að hinn 27. október 2008 fari inn á safnið bréf nr. 995937 að fjárhæð 3.700.000 krónur en út af bréf nr. 52915 að fjárhæð 5.142.200 krónur. Við þá fjárhæð er ritað „skuldbreyting í 995937“. Stefndi hefur lagt fram ljósrit af framhlið óstimplaðs víxils nr. 995937, að fjárhæð 3.700.000 krónur, útgefnum 21. nóvember 2008, með gjalddaga 21. ágúst 2009, sem hann fullyrðir að hafi verið gefinn út í tengslum við skuldbreytinguna. Víxill þessi er útgefinn og samþykktur af sömu aðilum og víxill nr. 52915.

Með bréfi, dagsettu 24. febrúar 2010, krafðist lögmaður stefnanda þess að stefndi greiddi stefnanda 5.142.200 krónur, auk dráttarvaxta vegna víxilkröfunnar sem þá hafði ekki fengist greidd frá skuldara eða ábyrgðarmanni. Var kröfum stefnanda hafnað af hálfu bankans. Stefnandi segir að víxillinn að höfuðstól 3.700.000 krónur hafi eftir það fengist greiddur. Eftir standi hins vegar krafa stefnanda vegna heimildarlausrar lækkunar starfsmanns stefnda þann 27. október 2008 á kröfu að fjárhæð 5.142.200 krónur í 3.700.000 krónur. Er mismunurinn stefnukrafa máls þessa.

III

Málsástæður stefnanda

Af hálfu stefnanda er, hvað varðar bótagrundvöll, byggt á vinnuveitandaábyrgð stefnda vegna saknæmrar háttsemi Ö-kvk-ef H-kvk-ef, starfsmanns bankans, er hún í heimildarleysi hafi gefið eftir hluta af kröfu stefnanda á hendur þriðja aðila og þar með rýrt eignasafn stefnanda sem stefndi hafi tekið að sér að varðveita, stýra og ávaxta á grundvelli sérstaks samnings.

Hvað aðild varðar er vísað til þess að samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins þann 21. október 2008 hafi stefndi tekið við réttindum og skyldum samkvæmt samningum um vörslu og eignastýringu viðskiptavina Kaupþings banka hf. Starfsmenn eignarstýringar Kaupþings banka hf. hafi eftir það tímamark starfað fyrir stefnda og því sé ljóst að hann beri ábyrgð á störfum þeirra eftir það en umrædd háttsemi starfsmanns stefnda, þ.e. eftirgjöf kröfu stefnanda, hafi verið framkvæmd 27. sama mánaðar.

Stefnandi telur að um saknæma háttsemi hafi verið að ræða. Stefnandi hafi verið með samning við stefnda um vörslu og stýringu mikils hluta af eignum sínum. Stefndi hafi boðið viðskiptavinum sínum umrædda þjónustu en markmið með slíkri þjónustu hafi verið að veita einstaklingum, fyrirtækjum, sjóðum og stofnunum fjármálaþjónustu, sniðna að þörfum hvers og eins. Stefnandi hafi því gert ráð fyrir að eignir hennar væru í góðum höndum hjá bankanum og að farið yrði með þær á forsvaranlegan hátt, enda hafi bankinn kynnt starfsmenn sína sem sérfræðinga í eignastýringu. Samningurinn var gerður af hálfu stefnanda með það að markmiði að auka verðmæti eignanna, enda hafi eignirnar verið hugsaðar sem lífeyrissjóður stefnanda.

Meðal eigna í sjóðnum hafi verið víxilkrafa sem staðið hafi í 5.142.200 krónum þann 27. október 2008 en töluverðir dráttarvextir hafi bæst við upphaflegu víxilfjárhæðina. Í stað þess að útbúa nýja víxilinn þannig að hann endurspeglaði fjárhæð upphaflega víxilsins auk dráttarvaxta hafi honum verið breytt þannig að nafnverð hans hafi verið 3.700.000 krónur og með gjalddaga þann 1. nóvember 2009. Starfsmaður stefnda hafi því gefið eftir 1.442.200 krónur af kröfu sem leitt hafi til þess að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni.

Stefnandi bendir á að samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 hvíli rík skylda á fjármálafyrirtækjum að tryggja bestu mögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavini sína í viðskiptum með verðbréf. Ljóst sé að háttsemi fyrrum starfsmanns stefnda hafi ekki verið í samræmi við lagaákvæðið.

Stefnandi byggir á því að stefnda hafi skort heimild til að skerða eignir stefnanda með því að gefa eftir kröfu stefnanda á hendur þriðja aðila. Slík háttsemi sé því bæði ólögmæt og saknæm. Fjártjón hennar vegna saknæmrar háttsemi starfsmanns stefnda sé 1.442.200 krónur, auk vaxta, enda hafi verið sýnt fram á að háttsemin hafi leitt til þess að stefnandi hafi ekki getað innheimt framangreinda fjárhæð úr hendi útgefanda og samþykkjanda upphaflega víxilsins.

Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar og til reglna íslensks skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Vaxtakröfur sínar styður stefnandi við ákvæði IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður stefnda

Af hálfu stefnda er á því byggt að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna aðgerða sem stefndi beri ábyrgð á. Víxill sá sem krafa stefnanda byggi á hafi verið gefinn út í lok mars 2005 og með gjalddaga í lok júní sama ár. Víxillinn hafi verið endurnýjaður með útgáfu nýs víxils í lok október 2008 með áritun útgefanda, P-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef og samþykkjanda, Lindarvatns ehf., en P-kk-nf Þ-kk-nf sé jafnframt stofnandi og eini stjórnarmaður félagsins. Ljóst sé að innheimta upphaflega víxilsins hafði ekki tekist innan fyrningarfrests og hafi því víxilrétturinn fyrnst á einu ári á hendur útgefanda og framseljanda og á þremur árum á hendur samþykkjanda. Hafi víxilrétturinn því verið fyrndur við endurnýjun víxilsins í lok október 2008 og með endurútgáfu hafi þannig í raun verið komið í veg fyrir algert tjón stefnanda vegna fyrningar víxilsins.

Stefndi byggir enn fremur á því að ekki sé orsakasamband milli þeirra atburða í október, sem stefna vísi til, og meints tjóns stefnanda. Í stefnu komi fram að P-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf hafi fullyrt að ómögulegt væri að greiða nema hluta kröfunnar og gögn stefnanda beri sjálf með sér að víxillinn hafi á endanum fengist greiddur „með afföllum“ á árinu 2010. Þrátt fyrir þetta hafi stefnandi ekki gert neina tilraun til þess að sýna fram á með framlagningu gagna hve stór hluti kröfunnar hafi fengist greiddur úr hendi útgefanda eða samþykkjanda og sé því með öllu ósannað að stefnandi hafi átt þess kost að innheimta hærri fjárhæð, hvað sem liði skráðri fjárhæð á víxilinn. Í vanskilaskrá megi sjá 11 færslur á samþykkjanda víxilsins, Lindarvatns ehf. frá tímabilinu janúar 2009 til október 2010.

Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að stefnanda virðist vera ljóst að ábyrgð á skaðabótakröfum hafi ekki færst yfir til stefnda þar sem stefnandi hafi þegar lagt kröfu í bú Kaupþings banka hf. líkt og fram komi í stefnu. Stefnandi telji því greinilega sjálfur að Kaupþing banki hf. sé hinn ábyrgi aðili í málinu þar sem hann hafi ekki dregið framangreinda kröfu til baka við málshöfðun þessa.

Stefndi byggir enn fremur á varúðarskyldu kaupenda (fjárfesta). Sú skylda hvíli á stefnanda að kynna sér upplýsingar og gögn um þau viðskipti sem hafi staðið fyrir dyrum. Sleitulaust frá árinu 2002 hafi stefnandi kosið að fjárfesta á áhættusaman hátt í óskráðum verðbréfum og undirritað í því skyni sérstakan viðauka þar sem hann hafi m.a. lýst því yfir að hann hafi haft frumkvæði að viðskiptum með óskráð verðbréf og að hann gerði sér grein fyrir því að í eðli sínu væru slík viðskipti áhættusöm vegna takmarkaðra upplýsinga um útgefendur, óvissu um seljanleika og óvissu um verðmyndun.

Um lagarök vísar stefndi til víxillaga nr. 93/1933, einkum 70. og 71. gr., laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, meginreglna skaðabótaréttar og meginreglna samninga- og kröfuréttar. Krafa stefnda um málskostnað byggir á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

IV

Niðurstaða

Stefnandi máls þessa gerði samning við forvera stefnda, Kaupþing banka hf., hinn 23. mars 2001, um vörslur á fjármunum sínum („vörslusamning“). Í samningnum kemur m.a. fram að með honum taki bankinn að sér að stofna vörslureikning í nafni vörsluþega og annast reikninginn fyrir hann eins og nánar sé kveðið á í samningnum. Bankinn taki á sig skyldur vörsluaðila í samræmi við og með fyrirvara um þau ákvæði sem fram komi í samningnum. Hann hafi með höndum vörslu verðbréfa og annarra fjármuna fyrir vörsluþega samkvæmt vörslusamningnum og fjárfesti samkvæmt fyrirmælum frá vörsluþega. Með samningnum veitti vörsluþegi bankanum sérstakt umboð til að stofna innláns- og verðbréfareikning í nafni vörsluþega til nota í tengslum við samninginn. Enn fremur sé bankanum heimilt að sækja rétt eða eign sem yrði til vegna verðbréfa á vörslureikningi, m.a. innheimta afborganir, arð, verðbætur, vexti og jöfnunarhlutabréf. Hinn 30. desember 2003 var gerður viðbótarsamningur við framangreindan samning þar sem fram kemur að stefnandi veiti bankanum fullt og ótakmarkað umboð til að fjárfesta fyrir sína hönd í óskráðum víxlum og skuldabréfum. Engin takmörk voru sett fyrir því hve háa upphæð mætti fjárfesta eða hve hátt hlutfall af eignasafni umræddir víxlar og skuldabréf mættu vera. Jafnframt kom fram að viðskiptavinur hefði kynnt sér lög um verðbréfaviðskipti og undirritað sérstaka yfirlýsingu vegna kaupa á óskráðum verðbréfum þar sem hann lýsti því yfir að hann hefði haft frumkvæði að viðskiptum með óskráð verðbréf og gerði sér jafnframt grein fyrir því að í eðli sínu væru slík viðskipti áhættusöm vegna takmarkaðra upplýsinga um útgefendur, óvissu um seljanleika og óvissu um verðmyndun.

Aðila greinir ekki á um að stefndi hafi haft umboð stefnanda til að kaupa víxil nr. 52915 að fjárhæð 2.500.000 krónur. Hins vegar greinir þá á um hvort bankinn hafi haft heimild til þess að gefa eftir af kröfum stefnanda samkvæmt víxlinum hinn 27. október 2008, að stefnanda forspurðri. Nefndan dag stóð víxilkrafan í 5.142.200 krónum. Hvort sem miðað er við að víxlinum hafi verið breytt með yfirstrikunum, líkt og stefnandi heldur fram, eða nýr gefinn út, líkt og stefndi heldur fram, er óumdeilt að eftirgjöf á víxilkröfunni nam 1.442.200 krónum, þ.e. breyttur/nýr víxill var að fjárhæð 3.700.000 krónur. Af hálfu stefnda er því ekki haldið fram að umrædd eftirgjöf hafi falist í umboði stefnanda til hans heldur byggir stefndi á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni af þessum völdum. Vísar hann til þess að víxilrétturinn hafi verið fyrndur þegar eftirgjöfin hafi átt sér stað og að stefnanda hafi ekki tekist að sanna að ekki hefði verið unnt að innheimta víxilinn að fullu.

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008 tók stefndi (þá Nýi Kaupþing banki hf.) við réttindum og skyldum samkvæmt samningum um vörslu og eignastýringu viðskiptavina Kaupþings banka hf., sbr. 5. tl. í ákvörðun eftirlitsins. Þar sem hugsanleg bótakrafa vegna eftirgjafar starfsmann stefnda á víxilkröfu stofnaðist eftir þann tíma verður að telja að kröfum stefnanda sé réttilega beint að stefnda.

Fjármálafyrirtæki bera ríka ábyrgð gagnvart skjólstæðingum sínum, eins og aðrir sem taka að sér gegn gjaldi ýmiss konar sérfræðiþjónustu. Í 5. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 er þannig mælt fyrir um að fjármálafyrirtæki skuli starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum, með trúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi. Í 1. mgr. 18. gr. laganna er mælt fyrir um að við framkvæmd viðskiptafyrirmæla skuli fjármálafyrirtæki leita allra leiða til að tryggja bestu mögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavini sína með tilliti til verðs, kostnaðar, hraða, líkinda til þess að af viðskiptunum verði, umfangs, eðlis og annarra þátta sem máli skipta. Mæli viðskiptavinur hins vegar fyrir um ákveðna framkvæmd skuli fylgja fyrirmælum hans.

Óumdeilt er að víxilréttur samkvæmt víxlinum var fyrndur er eftirgjöfin fór fram. Hins vegar liggur ekkert fyrir um það að útgefandi hans eða samþykkjandi hafi borið fyrir sig fyrningu. Þvert á móti samþykktu þeir að greiða, með breytingu á víxlinum eða útgáfu nýs víxils, stærstan hluta hans. Enda þótt þeir hefðu borið fyrir sig fyrningu er ljóst að unnt hefði verið að innheimta fjárkröfu samkvæmt víxlinum eins og hverja aðra skuld, sbr. 74. gr. víxillaga nr. 93/1933. Það gerði starfsmaður stefnda ekki heldur samþykkti eftirgjöf af víxlinum að stefnanda forspurðri en til þess hafði hann ekki umboð. Teljast þessir starfshættir ekki samræmast þeim ríku kröfum sem gera verður til fjármálafyrirtækja. Ber stefndi því skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda hafi hún orðið fyrir tjóni af völdum starfsmanns hans.

Sú staðreynd að stefnandi lýsti kröfu vegna víxils að fjárhæð 3.700.000 krónur í bú Kaupþings banka ehf. í desember 2009 hefur ekki áhrif á skaðabótaábyrgð stefnda enda snýst sú krafa ekki um eftirgjöf þá sem um er deilt í máli þessu. Ekki heldur hefur það áhrif að stefnandi kaus að fjárfesta á áhættusaman hátt enda snýst deila málsins ekki um kaup bankans fyrir hennar hönd á umræddum víxli, sem vissulega gat verið áhættusöm fjárfesting, heldur um það hvort stefndi hafi mátt gefa eftir af kröfu hennar samkvæmt verðbréfunum.

Ekkert liggur fyrir um gjaldfærni og fjárhagsstöðu greiðanda eða útgefanda víxilsins í október 2008. Stefndi hefur lagt fram upplýsingar úr vanskilaskrá Creditinfo þar sem fram koma 11 færslur vegna greiðanda víxilsins, Lindarvatns ehf., hvers starfsemi er bygging íbúðar- og atvinnuhúsnæðis. Nánar tiltekið er um að ræða tvær færslur vegna nauðungarsölubeiðna á árinu 2009 og níu færslur vegna nauðungarsölubeiðna og vanskila skuldabréfa á árinu 2010. Ekki er því um það að ræða að ógjaldfærni hafi verið staðfest með árangurslausu fjárnámi hjá fyrirtækinu. Enn fremur snerta færslurnar flestar gjaldfærni þess nokkru eftir að eftirgjöfin fór fram. Engar upplýsingar hafa hins vegar verið lagðar fram um útgefanda víxilsins en upplýst er að hann er starfandi hæstaréttarlögmaður og því ætti bú hans ekki að hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta, sbr. 2. tl. 1. mgr. 6. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998. Í ljósi þessa verður að fallast á það með stefnanda að líkur séu á því að unnt hefði verið að innheimta að fullu fjárkröfu samkvæmt víxlinum hefði kröfunni verið haldið til haga. Þar sem svo var ekki gert þykja nægar líkur hafa verið leiddar að því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sökum athafna starfsmanns stefnda og verður stefndi að bera halla af sönnunarskorti um að svo hafi ekki verið. Skiptir ekki máli í þessu samhengi þótt stefnandi kunni á árinu 2010 að hafa samþykkt að gefa útgefanda og greiðanda víxilsins afslátt við innheimtu hans. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 1.442.200 krónur auk vaxta og dráttarvaxta eins og nánar greinir í dómsorði en ekki er tölulegur ágreiningur í málinu.

Með hliðsjón af þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 650.000 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur.

K-kvk-nf S-kvk-nf settur héraðsdómari kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Arion banki hf., greiði stefnanda, B-kvk-þgf S-kvk-þgf, 1.442.200 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 27. október 2008 til 24. mars 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af sömu fjárhæðinni, frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 650.000 krónur í málskostnað.

K-kvk-nf S-kvk-nf