X-4/2013

I.

Með bréfi skiptastjóra þrotabús Bergeyjar fasteignafélags ehf., sem barst dóminum 28. febrúar 2013, var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrslausnar dómsins. Málið var þingfest 26. mars 2013 og tekið til úrskurðar 28. maí 2013.

Sóknaraðili er Landsbankinn hf., kt. 000000-0000, Hafnarstræti 7, Reykjavík.

Varnaraðili er þrotabú Bergeyjar fasteignafélags ehf., kt. 000000-0000, Suðurlandsbraut 30, Reykjavík

Sóknaraðili gerir eftirfarandi dómkröfur á hendur varnaraðila:

A. Vegna lánssamnings nr. 106-36-10104

Aðallega er þess krafist að krafa sóknaraðila samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-10104 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og fl., í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 156.643.691 króna.

Til vara er þess krafist að krafa sóknaraðila samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-10104 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 135.030.749 krónur.

Þrautavarakrafa sóknaraðila er að krafa hans samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-10104 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 138.036.586 krónur.

Þrautaþrautavarakrafa sóknaraðila er að krafa samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-10104 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 122.674.009 krónur.

B. Vegna lánssamnings nr. 106-36-1708

Aðallega er þess krafist að krafa sóknaraðila samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-1708 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 17.126.747 krónur.

Til vara er þess krafist að krafa sóknaraðila samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-1708 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 16.318.421 krónu.

C. Vegna lánssamnings nr. 106-36-5185

Aðallega er þess krafist að krafa sóknaraðila samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-5185 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 1.655.282.290 krónur.

Til vara krefst sóknaraðili þess að krafa samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-5185 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 1.452.114.751 króna.

Þrautavarakrafa sóknaraðila er að krafa samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-5185 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 1.437.453.152 krónur.

Þrautaþrautavarakrafa sóknaraðila er að krafa samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-5185 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 1.412.974.130 krónur.

D. Vegna lánssamnings nr. 106-36-6539

Aðallega er þess krafist að krafa sóknaraðila samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-6539 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 153.881.894 krónur.

Til vara krefst sóknaraðili þess að krafa samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-6539 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 131.710.176 krónur.

Þrautavarakrafa sóknaraðila er að krafa samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-6539 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 134.746.050 krónur.

Þrautaþrautavarakrafa sóknaraðila er að krafa samkvæmt lánssamningi nr. 106-36-6539 sem lýst var í þrotabú varnaraðila sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991, í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011, verði viðurkennd að fullu sem slík krafa að fjárhæð 122.313.577 krónur.

Við munnlegan málflutning var því lýst yfir af hálfu sóknaraðila að fallið væri frá kröfu um dráttarvexti frá 5. júlí 2011 til greiðsludags í öllum liðum kröfugerðarinnar. Jafnframt var fallið frá þrautavarakröfu vegna láns nr. 1708 og þrautaþrautaþrautavarakröfu vegna lána nr. 10104, 5185 og 6539 þar sem þær væru í samræmi við kröfugerð varnaraðila og því óþarfar.

Dómkröfur varnaraðila eru þær að að staðfest verði með dómi ákvörðun skiptastjóra um að samþykkja kröfu sóknaraðila í þrotabú varnaraðila að fjárhæð 1.925.221.345 krónur. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins.

II.

Með úrskurði héraðsdóms Reykjaness 5. júlí 2011 var bú varnaraðila tekið til gjaldþrotaskipta og var J-kk-nf Á-kk-nf G-kk-nf hdl. skipaður skiptastjóri í þrotabúinu. Með kröfulýsingu 9. september 2011 lýsti sóknaraðili kröfum sínum í þrotabúið. Um var að ræða kröfur vegna átta lánssamninga, samtals að fjárhæð 2.308.772.418 króna. Fjórum lánssamningum var lýst endurreiknuðum í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001 og með vísan til dóma um ólögmæta gengistryggingu. Á þeim tímapunkti var það afstaða varnaraðila að samninga þessa bæri að reikna út með vísan til dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2912, þannig að óheimilt væri að endurreikna vexti fyrir þau tímabil þar sem fullnaðargreiðsla gjalddaga hefði verið innt af hendi í samræmi við greiðsluseðla sóknaraðila. Sóknaraðili lagði síðar fyrir varnaraðila endurútreikning á grunni dómanna, án viðurkenningar og var krafa sóknaraðila samþykkt í þrotabú varnaraðila með eftirfarandi hætti :

A. Lánssamningur nr. 106-36-10104 115.450.132 krónur

B. Lánssamningur nr. 106-36-1708 11.737.941 króna

C. Lánssamningur nr. 106-36-5185 1.412.974.130 krónur

D. Lánssamningur nr. 106-36-6539 116.759.941 króna

Hinir fjórir lánssamningarnir voru samþykktir eins og þeim var lýst, að fjárhæð 323.869.155 krónur. Samtals var þannig krafa sóknaraðila samþykkt að fjárhæð 1.925.221.345 krónur.

Með leiðréttri kröfulýsingu 5. október 2011 var kröfulýsing sóknaraðila hækkuð í 3.584.542.798 krónur, en hækkun þessi fólst í breyttri kröfugerð vegna lánssamnings nr. 106-36-5185. Ekki voru færð sérstök rök fyrir þeirri hækkun, en í texta hinnar leiðréttu kröfulýsingar varðandi þann lánssamning var búið að fella út að lánið hefði verið endurreiknað í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001. Skiptastjóri samþykkti ekki umrædda kröfulýsingu sóknaraðila, þar sem hún barst honum fyrst eftir að kröfulýsingarfresti lauk og ekki lá fyrir samþykki tilskilins meirihluta kröfuhafa búsins til að hún mætti komast að, svo sem lög áskilja. Á skiptafundi og síðari ágreiningsfundum kom fram sú skýring af hálfu sóknaraðila, að láninu hefði verið ranglega lýst sem ólögmætum gengistryggðum lánssamningi og af þeim sökum væri sóknaraðila heimilt að leiðrétta útreikninginn að baki kröfunni.

Á skiptafundi 15. febrúar 2013 lá fyrir að ágreiningur milli aðila snerist um hvort endurreikna bæri framangreinda fjóra lánssamninga í samræmi við dóma H-kk-ef nr. 600/2011 og 464/2012 og þá einnig hvort lánssamningur nr. 106-36-5185 fæli í sér ólögmæta gengistryggingu.

Hinn 18. febrúar 2013 var haldinn jöfnunarfundur vegna umrædds ágreinings milli aðila. Þar tókust ekki sáttir og taldi skiptastjóri því nauðsynlegt að beina málefninu til héraðsdóms til að fá úrlausn um ágreininginn með vísan til 2. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og fl. Beiðni skiptastjóra þess efnis barst héraðsdómi Reykjaness 28. febrúar 2013. Þar gerði skiptastjóri grein fyrir því að ágreiningur málsaðila væri í meginatriðum tvíþættur:

Annars vegar um hvernig endurreikna skuli þrjá lánssamninga; nr. 0115-36-10104, 0106-36-6539 og 0106-36-1708, sem lýst hafi verið í þrotabúið og sem sóknaraðili hafi fallist á að séu lán í íslenskum krónum, gengistryggð í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Sóknaraðili telji að umrædda lánssamninga skuli endurreikna á þann hátt að þeir beri vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 en skiptastjóri telji að lánin skuli endurreiknuð í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012. Samþykkt krafa skiptastjóra vegna ofangreindra þriggja lánssamninga hafi verið að fjárhæð 243.948.014 krónur, sem sé lækkun á lýstri kröfu sem nemi 85.656.734 krónum.

Hins vegar komi fram í bréfi skiptastjóra að ágreiningur aðila snúi að kröfu sóknaraðila samkvæmt lánssamningi nr. 0106-36-5185, sem lýst hafi verið í þrotabúið 9. september 2011, með endurútreikningi samkvæmt framangreindu, þ.e. að um hafi verið að ræða lán með ólögmætri gengistryggingu, endurreiknað í samræmi við lög nr. 38/2001, með Seðlabankavöxtum. Sóknaraðili hafi sent inn leiðrétta kröfulýsingu, sem móttekin hafi verið af skiptastjóra 10. október 2011, þar sem fallið hafi verið frá útreikningi þessum og því lýst yfir að um hafi verið að ræða löglegt erlent lán og krafa sóknaraðila vegna þessa lánssamnings hækkuð úr 1.655.282.290 krónum í 2.931.052.670 krónur. Umrædd kröfulýsing hafi borist skiptastjóra eftir að kröfulýsingarfresti lauk og hafi því ekki verið samþykkt af hálfu skiptastjóra. Skiptastjóri líti svo á að með kröfulýsingu sinni 9. september 2011 hafi sóknaraðili lýst því yfir að lánssamningur þessi fæli í sér ólögmæta gengistryggingu og því beri að reikna hann í samræmi við dóma Hæstaréttar. Sóknaraðili telji að mistök í kröfulýsingu geti ekki orðið til þess að endurreikna skuli lánssamninginn með vísan til áðurnefndra dóma Hæstaréttar. Samþykkt krafa skiptastjóra vegna lánssamnings nr. 0106-36-5185 hafi verið að fjárhæð 1.412.974.130 krónur, sem sé lækkun á lýstri kröfu sóknaraðila, sbr. kröfulýsingu 9. september 2011, sem nemi 242.308.160 krónum.

Með bréfi sínu 2. maí 2013 tilkynnti skiptastjóri sóknaraðila um breytta afstöðu til kröfu hans vegna lánssamnings nr. 0106-36-5185 í þrotabú varnaraðila. Ástæða þess hafi verið sú að eftir að ágreiningsmáli aðila var vísað til héraðsdóms og greinargerð sóknaraðila lögð fram, hafi komi í ljós að útreikning sóknaraðila á umræddum lánssamning hafi vantað þegar skiptastjóri hafi tekið afstöðu sína til krafnanna. Með vísan til greinargerðar sóknaraðila sé útreikningur á þeim lánssamningi, miðað við þær forsendur sem skiptastjóri hafi fallist á, 1.357.404.176 krónur í stað 1.412.974.130 króna.

Í greinargerð varnaraðila kemur fram að ágreiningur aðila, eins og hann hafi legið fyrir á fundi 18. febrúar sl., hafi tekið þeim breytingum eftir að greinargerð sóknaraðila var lögð fram, að nú byggi sóknaraðili á því að þrír af þeim fjórum lánssamningum, sem tölulegur ágreiningur sé um, feli ekki í sér ólögmæta gengistryggingu og hafi því kröfum vegna þeirra samninga verið ranglega lýst sem slíkum í þrotabú varnaraðila. Kröfugerð sóknaraðila sé þó áfram sú að framangreinda fjóra lánssamninga beri ekki að reikna út miðað við forsendur hæstaréttardóma nr. 600/2011 og 464/2012 um gildi fullnaðarkvittana, heldur skuli taka kröfur sóknaraðila til greina eins og þeim hafi verið lýst í þrotabú varnaraðila.

Í greinargerð sóknaraðila segir að af hálfu sóknaraðila sé lagt til grundvallar í málinu að lán sóknaraðila til varnaraðila nr. 106-36-10104, dags. 20. nóvember 2007, hafi falið í sér gengistryggingu sem stríði gegn 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Af hálfu sóknaraðila sé hins vegar lagt til grundvallar í máli þessu að lán sóknaraðila til varnaraðila nr. 106-36-1708, 106-36-5185 og 106-36-6539 séu erlend lán og falli þar af leiðandi utan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001, en að kröfum sóknaraðila, sem byggðar séu á lánunum, hafi með röngum hætti verið lýst í bú varnaraðila. Ágreiningur þessa máls lúti í stuttu máli að því hver sé fjárhæð krafna sóknaraðila á hendur varnaraðila samkvæmt framangreindum lánum, þ.e. hvort sóknaraðila beri að endurreikna þau frekar og hvernig endurútreikningi lánanna skuli háttað. Kveðst sóknaraðili byggja á því að lán nr. 106-36-10104 eigi að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 frá stofndegi kröfunnar og að undantekningarregla kröfuréttar um fullnaðarkvittanir eigi ekki við um greiðslur varnaraðila af láninu. Hvað lán 106-36-1708, 106-36-6539 og 106-36-5185 varði kveðst sóknaraðili byggja á því að leggja beri lýsta kröfur til grundvallar og honum beri engin skylda til að endurreikna lánin frekar.

Samkvæmt framangreindu ríkir ágreiningur milli málsaðila um fjárhæð fjögurra lánssamninga varnaraðila hjá sóknaraðila og verður því fjallað um hvern lánsamning fyrir sig.

A. Lánssamningur nr. 106-36-10104

Hinn 20. nóvember 2007 tók varnaraðili lán hjá Landsbanka Íslands hf. að jafnvirði 162.000.000 króna. Lánið var til 5 ára og bar að greiða með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum, hverjum um sig, bar að greiða 1/80 hluta lánsupphæðarinnar og á lokagjalddaga þann 10. október 2012 bar að greiða 61/80 hluta lánsupphæðarinnar. Samkvæmt grein 2.2 í lánssamningnum átti varnaraðili kost á að lengja lánstímann um allt að 15 ár á óbreyttum kjörum í þremur áföngum. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta var ákveðinn 10. janúar 2008. Samkvæmt lánssamningnum var lánið í eftirtöldum myntum og hlutföllum: USD 35%, EUR 25%, CHF 25% og JPY 15%.

Varnaraðili greiddi fyrstu átta gjalddaga lánsins á réttum tíma. Á níunda gjalddaga lánsins, 11. janúar 2010, féll lánið hins vegar í vanskil og var það í vanskilum fram til 9. nóvember 2010. Á þeim degi gerði varnaraðili upp fjóra gjalddaga sem fallið höfðu í vanskil frá og með 11. janúar 2010 sem og áfallna dráttarvexti að fjárhæð 569.637 krónur. Varnaraðili greiddi eftir þetta einn gjalddaga til viðbótar, 10. janúar 2011. Síðasti greiddi gjalddagi lánsins var því 10. janúar 2011 og elsti gjalddagi í vanskilum 10. apríl 2011.

Í kjölfar dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010, 153/2010 og 471/2010, sem og gildistöku laga nr. 151/2010 til breytinga meðal annars á lögum nr. 38/2001, tók sóknaraðili lán nr. 10104 til skoðunar og ákvað að leggja til grundvallar að um væri að ræða lán í íslenskum krónum með gengistryggingu sem stríðir gegn 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001. Því ákvað sóknaraðili að endurreikna umrætt lán. Upphaflega var lánið endurreiknað miðað við 11. júlí 2011 og var endurútreiknuð fjárhæð miðað við þann dag 156.788.892 krónur. Sóknaraðili endurreiknaði lánið á nýjan leik miðað við 5. júlí 2011, sem er sá dagur þegar kveðinn var upp úrskurður um að bú varnaraðila skyldi tekið til gjaldþrotaskipta. Samkvæmt þeim endurútreikningi sóknaraðila nam fjárhæð lánsins 156.643.691 krónu. Sóknaraðili lýsti framangreindri kröfu í bú varnaraðila með kröfulýsingu 9. september 2011. Kröfunni var lýst sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991.

Varnaraðili telur útreikning sóknaraðila á eftirstöðvum lánsins rangan og telur réttar eftirstöðvar lánsins vera 115.450.132 krónur.

B. Lánssamningur nr. 106-36-1708

Hinn 18. ágúst 2004 tók Sólning Kópavogi ehf., kt. 000000-0000, systurfélag varnaraðila, lán hjá Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 25.200.000 krónur. Lánið var til 15 ára og bar að greiða með 180 jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta var ákveðinn 1. október 2004. Samkvæmt lánssamningnum var lánið í eftirtöldum myntum og hlutföllum: CHF 50% og JPY 50%. Í honum var ekki kveðið á um heimild til handa lántaka til að lengja samninginn, ólíkt lánssamningi nr. 10104.

Hinn 11. apríl 2008 var gerður viðauki við lánssamninginn þar sem varnaraðili tók yfir skyldur lántaka samkvæmt samningnum. Samkvæmt viðaukanum tók varnaraðili lánið yfir frá og með 1. apríl 2008 og var skuldbinding hans samkvæmt lánssamningnum einungis tilgreind í viðaukanum með hinum erlendu gjaldmiðlum sem hún samanstóð af eða að fjárhæð JPY 14.601.111 og CHF 169.854,68. Á þeim degi nam umreiknaður höfuðstóll lánsins 23.901.446 íslenskum krónum. Varnaraðila bar að endurgreiða eftirstöðvarnar að fullu á næstu 11 árum með 137 jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti.

Varnaraðili greiddi alla gjalddaga lánsins frá því hann tók yfir lánið og fram að gjalddaga 1. júní 2011. Þá voru einnig greiddar inn á lánið 1.180.154 krónur 9. apríl 2010. Hefur lánið því verið í vanskilum frá 1. júlí 2011.

Sóknaraðili ákvað að endurreikna lán nr. 1708 eins og lánið væri lán í íslenskum krónum með gengistryggingu sem stríðir gegn 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001 og nam þá fjárhæð lánsins 17.126.747 krónum miðað við 5. júlí 2011. Sóknaraðili lýsti framangreindri kröfu í bú varnaraðila með kröfulýsingu 9. september 2011. Kröfunni var lýst sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991.

Varnaraðili telur útreikning sóknaraðila á eftirstöðvum lánsins rangan og telur réttar eftirstöðvar lánsins vera að fjárhæð 11.737.941 króna.

C. Lánssamningur nr. 106-36-5185

Hinn 30. desember 2005 gerði P. Samúelsson hf., kt. 000000-0000, systurfélag varnaraðila, lánssamning við Landsbanka Íslands hf. um langtímalán til 20 ára að fjárhæð allt að 1.700.000.000 króna. Samkvæmt samningnum skyldi lántaka heimilt að taka lán innan þeirra marka hjá bankanum í íslenskum krónum fram til loka ádráttartímabilsins hinn 30. mars 2006. Dregið skyldi á lánið með útfylltri og undirritaðri lánsbeiðni sem væri að finna í fylgiskjali með samningnum.

Samkvæmt lánsbeiðni 30. desember 2005 dró P. Samúelsson hf. 1.333.524.064 krónur á lánið og var andvirðið greitt út til lántaka hinn sama dag. Lánið var til 20 ára og skyldi greiðast með 80 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti. Lánið var bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu í desember 2005, 248,0 stig og skyldi bera vexti samkvæmt kjörvaxtaflokki 1, auk 0,15% vaxtaálags.

Í 4. gr. lánssamningsins var að finna myntbreytingarheimild en samkvæmt henni gat lántaki óskað eftir því við bankann að myntsamsetningu lánsins yrði breytt þannig að eftirstöðvar lánsins skyldu vera í erlendum myntum, einni eða fleiri. Nýtti lántaki sér myntbreytingarheimildina, skyldi lánið bera LIBOR-vexti í samræmi við gr. 3.2 í lánssamningnum, auk 1,70% vaxtaálags.

Þann 20. júní 2006 var gerður viðauki við lánssamninginn, þar sem láninu var myntbreytt úr íslenskum krónum yfir í erlendar myntir. Í viðaukanum var vísað til tölvupósts. Mun það vera tölvupóstur sem K-kk-nf Þ-kk-nf, fjármálastjóri P. Samúelsson hf., sendi til starfsmanns Landsbanka Íslands hf. 15. júní 2006 með heitinu „ER: P.Sam“, en þar óskaði K-kk-nf eftir því að myntsamsetning lánsins yrði USD 35%, CHF 25%, JPY 15% og EUR 25%. Þann sama dag sendi K-kk-nf einnig annan tölvupóst á sama starfsmann bankans með heitinu „Yfirfærsla 1,7 ma.kr. yfir í erlent“. Ritaði hann þar meðal annars: „Erindi mitt áðan var að fá heimild hjá þér til að flytja erlenda lánið yfir á gjaldeyrisreikning okkar hjá Glitni þar sem við erum með skuldbindingu þar á móti þessum erlenda hluta. Þegar erlenda fjárhæðin er komin þangað inn greiði ég strax upp innlenda lánið“.

Landsbanki Íslands hf. greiddi 20. júní 2006 til P. Samúelssonar hf. USD 8.224.812,77, JPY 404.891.628, EUR 4.675.364,86 og CHF 7.290.649,51 vegna myntbreytingarinnar og var það fært yfir á reikninga Glitnis banka hf. hjá tilteknum erlendum fjármálastofnunum í nafni varnaraðila. Í kjölfarið gerði P. Samúelsson hf. upp lánshlutann í íslenskum krónum.

Gerður var viðauki við lánssamninginn 20. nóvember 2007 þar sem kveðið var á um það að varnaraðili skyldi yfirtaka skyldur lántaka samkvæmt lánssamningnum. Kom þar fram að eftirstöðvar lánsins miðað við 5. október 2007 væru EUR 4.324.712,50, JPY 374.524.756, CHF 7.607.951,81, og USD 7.607.951,81. Með viðaukanum voru einnig gerðar breytingar á endurgreiðsluferli lánsins. Skyldi lánið greiðast með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum skyldi greiða 1/80 hluta lánsfjárhæðarinnar og á lokagjalddaga lánsins, þann 10. október 2012, skyldi greiða 61/80 hluta lánsfjárhæðarinnar. Í viðaukanum var einnig kveðið á um sérstaka heimild lántaka til að framlengja eftirstöðvum lánsins til allt að 15 ára.

Þann 28. júlí 2008 var gerður annar viðauki við lánssamninginn. Kom þar fram að eftirstöðvar lánsins miðað við 10. júlí 2008 væru USD 7.322.653,62, CHF 6.490.956,40, JPY 360.480.078 og EUR 4.162.535,78. Fyrir gerð viðaukans hefði næsti gjalddagi lánsins átt að vera 10. október 2008, en með viðaukanum var greiðslum frestað til 10. apríl 2009.

Varnaraðili greiddi fyrstu sex gjalddagana, til og með gjalddaga 14. apríl 2009, á réttum tíma. Á sjöunda gjalddaga lánsins, 10. júlí 2009, féll lánið hins vegar í vanskil og var sá gjalddagi í vanskilum fram til 13. janúar 2011 þegar gjalddaginn var gerður upp og hluti gjalddaga 12. október 2009. Gjalddagi 12. október 2009 var í vanskilum allt þar til 20. júní 2011 þegar hann var gerður upp. Var lánið í vanskilum frá því tímamarki. Síðasti greiddi gjalddagi lánsins var þannig 12. október 2009 og elsti gjalddagi fyrir langvarandi vanskil 14. apríl 2009.

Með kröfulýsingu 9. september 2011 lýsti varnaraðili kröfu vegna lánsins. Í kröfulýsingu kom fram að lánið hefði verið endurreiknað og að fjárhæð lýstrar kröfu vegna lánsins væri 1.655.282.290 krónur. Á skiptafundi í þrotabúi varnaraðila mættu fulltrúar sóknaraðila og létu bóka að fjárhæð lýstrar kröfu væri lægri en raunveruleg krafa sóknaraðila vegna lánsins. Sóknaraðili áskildi sér rétt til að senda leiðrétta kröfulýsingu til skiptastjóra sem og hann gerði 5. október 2011. Í hinni leiðréttu kröfulýsingu kom fram að lánið væri lán í erlendum myntum og var fjárhæð lýstrar kröfu 2.931.052.670 krónur.

Þá sendi sóknaraðili skiptastjóra bréf 26. júlí 2012, þar sem kemur fram að umrætt lán varnaraðila verði ekki endurreiknað.

D. Lánssamningur nr. 106-36-6539

Hinn 27. desember 2005 tók Toyota á Íslandi hf., kt. 000000-0000, systurfélag varnaraðila, lán hjá Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 177.000.000 króna. Lánið var til 5 ára og bar að greiða með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum bar að greiða 1/80 hluta lánsupphæðarinnar og á lokagjalddaga 10. október 2011 bar að greiða 61/80 hluta lánsupphæðarinnar. Samkvæmt grein 2.2 í lánssamningnum átti lántaki kost á að lengja lánstímann um allt að 15 ár á óbreyttum kjörum í þremur áföngum. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta var ákveðinn 10. janúar 2007. Samkvæmt lánssamningnum var lánið í eftirtöldum myntum og hlutföllum: EUR 25%, CHF 25%, JPY 15% og USD 35%. Lánið hlaut númerið 6539 í bókum Landsbanka Íslands hf.

Þann 20. nóvember 2007 var gerður viðauki við lánssamninginn þar sem varnaraðili tók yfir skyldur lántaka samkvæmt samningnum frá og með 10. október 2007 og var skuldbinding varnaraðila samkvæmt lánssamningnum einungis tilgreind í viðaukanum með hinum erlendu gjaldmiðlum sem hún samanstóð af eða EUR 451.239,81, JPY 42.340.943, CHF 725.034,49 og USD 830.194,66. Á þeim degi nam umreiknaður höfuðstóll lánsins 147.918.500 íslenskum krónum. Samkvæmt viðaukanum skyldu eftirstöðvar lánsins greiðast að fullu á næstu 5 árum með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum, hverjum um sig, skyldi greiða 1/80 hluta lánsupphæðarinnar og á lokagjalddaga 10. október 2012 skyldi greiða 61/80 hluta lánsupphæðarinnar. Næsti gjalddagi afborgana og vaxta eftir undirritun viðaukans var ákveðinn 10. janúar 2008. Samkvæmt viðaukanum átti varnaraðili kost á að lengja lánstímann um allt að 15 ár á óbreyttum kjörum í þremur áföngum. Vextir lánsins skyldu áfram vera breytilegir jafnháir LIBOR-vöxtum en vaxtaálagið var lækkað úr 1,7% í 1,5%. Að öðru leyti hélst samningurinn óbreyttur.

Annar viðauki var gerður við lánið 28. júlí 2008 og var skuldbinding varnaraðila þar einungis tilgreind með hinum erlendu gjaldmiðlum sem hún samanstóð af.

Varnaraðili greiddi fyrstu átta gjalddaga lánsins á réttum tíma. Á níunda gjalddaga lánsins, 11. janúar 2010, féll lánið hins vegar í vanskil fram til 3. desember 2010, þegar varnaraðili greiddi upp fyrrnefndan gjalddaga og áfallna dráttarvexti. Á tímabilinu 17. desember 2010 til 22. desember 2010 greiddi varnaraðili svo aðra gjaldfallna gjalddaga, þ.e. gjalddagana 12. apríl, 12. júlí og 11. október 2010, ásamt áföllnum dráttarvöxtum. Síðasti greiddi gjalddagi lánsins var 10. október 2010 og elsti gjalddagi í vanskilum er 10. janúar 2011.

Eins og að framan greinir um lán nr. 5185 og 1708 endurreiknaði sóknaraðili lán nr. 6539 eins og það væri lán í íslenskum krónum með gengistryggingu, sem stríðir gegn 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001. Samkvæmt upphaflegum endurútreikningi sóknaraðila nam fjárhæð lánsins, miðað við 5. júlí 2011, 155.834.310 krónum. Sóknaraðili lýsti framangreindri kröfu í bú varnaraðila með kröfulýsingu 9. september 2011. Kröfunni var lýst sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991. Síðar kom í ljós að krafan var of há og var hún lækkuð í 153.881.894 krónur.

Varnaraðili telur útreikning sóknaraðila á eftirstöðvum lánsins rangan og telur réttar eftirstöðvar lánsins vera að fjárhæð 116.759.941 krónu.

Hinn 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. og skipaði honum skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. skipt upp og tók sóknaraðili við öllum framangreindum lánum.

III.

A. Lánssamningur nr. 106-36-10104:

Aðalkrafa (A)

Sóknaraðili kveðst byggja aðalkröfu sína á þeirri málsástæðu að við endurreikning á láni varnaraðila nr. 10104 skuli miða við að lánið beri vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 allt frá upphafsdegi þess en ekki við umsamda vexti samkvæmt lánssamningi. Ógilding ákvæðis samningsins um gengistryggingu hafi leitt til þess að líta verði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð, sbr. niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 þar sem þessu hafi verið slegið föstu, sem og forsendur dóms Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 og 18. gr. laga nr. 38/2001, eins og þeim hafi verið breytt með lögum nr. 151/2010.

Sóknaraðili kveður að þegar lánssamningur af því tagi sem hér um ræði sé talinn fela í sér ólögmæta gengistryggingu hafi forsenda fyrir vaxtastigi lánsins brostið, sbr. reglur fjármunaréttar um rangar og brostnar forsendur. Þá sé á því byggt að það væri ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að leggja upphaflega samningsvexti til grundvallar í kröfuréttarsambandi aðila, sbr. 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt öllu framangreindu telji sóknaraðili að vaxtaákvæði lánssamningsins sé ógilt og því beri varnaraðila að greiða vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001.

Enn fremur kveðst sóknaraðili byggja á þeirri meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hafi greitt minna en hann átti rétt til í lögskiptum sínum við skuldara, eigi tilkall til viðbótarkröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt hafi verið, sem og að hann eigi jafnframt val um hvernig innborgunum sé ráðstafað upp í skuld varnaraðila. Um þetta vísi sóknaraðili til dóms Hæstaréttar í máli nr. 464/2012. Með dómi þessum hafi verið staðfest sú niðurstaða sem Hæstiréttur hafi áður komist að í máli nr. 600/2011 um sambærileg atriði. Mál nr. 464/2012 hafi lotið að deilu aðila um fjárhæð höfuðstóls láns á tilteknum degi. Í dómnum hafi meðal annars verið rakin framangreind meginregla kröfuréttar. Frá þeirri meginreglu sé þó sú undantekning að fullnaðarkvittun kröfuhafa geti, að ákveðnum skilyrðum fullnægðum, valdið því að hann glati frekari kröfu. Í niðurstöðu sinni hafi Hæstiréttur talið þetta tiltekna mál þannig vaxið að það hafi staðið lánveitanda nær en lántaka að bera þann vaxtamun sem af hinni ólögmætu gengistryggingu hafi hlotist og að hinn rangi lagaskilningur aðila, sem hafi legið til grundvallar lögskiptum þeirra, yrði í uppgjöri einungis leiðréttur til framtíðar. Lánveitandi hafi því ekki getað krafið lántaka um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann.

Þá sé byggt á því að beiting undantekningarreglunnar, eins og hún hafi birst í áðurnefndum dómum Hæstaréttar, hafi ekki fordæmisgildi fyrir það mál sem hér sé til meðferðar heldur skuli beita framangreindri meginreglu kröfuréttar. Meginreglan byggist á því sjónarmiði að kröfuhafi eigi rétt á að fá kröfu sína greidda að fullu í samræmi við efni samnings hans við skuldara. Að öðrum kosti teljist krafan ekki að fullu efnd og hafi greiðslur skuldara því ekki þau réttaráhrif að kröfuréttarsambandinu ljúki. Þar til slík fullnaðargreiðsla hafi átt sér stað teljist kröfuhafi eiga gilda kröfu á hendur skuldara sem hann geti eftir atvikum innheimt með atbeina dómstóla. Kröfuhafi hafi þá val um það hvernig innborgun sé ráðstafað. Þannig sé kröfuhafa heimilt að gera fyrst upp áfallinn innheimtukostnað og síðan gjaldfallna vexti. Fyrst þegar þessir liðir séu að fullu greiddir verði eftirstöðvunum ráðstafað inn á höfuðstól kröfunnar og ef kröfuliðirnir eru fleiri en einn þá fyrst inn á þann elsta og svo koll af kolli.

Sóknaraðili kveðst vísa til þess að lán nr. 10104 hafi verið tekið í apríl 2007 og átt hafi að endurgreiða það á fimm árum. Þegar Hæstiréttur hafi komist að þeirri niðurstöðu að sambærilegir lánssamningar og samningur nr. 10104 stríddu gegn 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001, hafi sóknaraðili strax endurreiknað lán varnaraðila, tilkynnt honum án tafar um leiðréttingu á kröfu sinni og sent honum útreikning á eftirstöðvum láns miðað við nýjar forsendur. Endurútreikningurinn hafi haft í för með sér að eftirstöðvar lánssamningsins lækkuðu úr 281.752.714 krónum í 156.643.691 krónu eða sem svari til lækkunar um 44,4%. Eftirstöðvar lánsins hafi því verið lægri en upphaflegur höfuðstóll lánsins að fjárhæð 162.000.000 króna.

Af hálfu sóknaraðila sé á því byggt að krafa vegna vangreiddra vaxta sé ekki veruleg með tilliti til þeirrar aðferðafræði sem Hæstiréttur hafi beitt í máli nr. 464/2012. Sóknaraðili telji að við slíkt mat eigi að miða við endurútreiknaðar eftirstöðvar skuldar varnaraðila á síðasta greidda gjalddaga lánsins 10. janúar 2011. Sóknaraðili kveðst byggja á því að eðli máls samkvæmt geti varnaraðili ekki talist hafa búið yfir fullnaðarkvittunum eftir það tímamark og því sé eðlilegra að miða matið við þann dag, fremur en endurútreikningsdag. Sé þá reiknaður mismunur eftirstöðva lánsins samkvæmt endurútreikningi sóknaraðila miðað við 10. janúar 2011 og þeirrar fjárhæðar sem lánið hefði staðið í, að teknu tilliti til afborgana af óverðtryggðum höfuðstól. Varnaraðila hafi þannig borið að greiða 2.025.000 krónur á hverjum gjalddaga. Hann hafi hinn 10. janúar 2011 greitt 13 afborganir, auk einnar innborgunar á lánið 9. nóvember 2010, sem hafi numið 1.140.623 krónum miðað við upphaflegt gengi erlendu myntanna á móti íslensku krónunni, og að teknu tilliti til þess að samkvæmt skilmálum lánssamningsins, að undanskildu ákvæði hans um gengistryggingu, hafi varnaraðila borið að greiða 1/80 hluta upphaflegrar lánsfjárhæðar af höfuðstól lánsins á hverjum gjalddaga þess. Samkvæmt því hafi höfuðstóll lánsins staðið í 134.551.151 krónu þann dag. Krafa sóknaraðila 10. janúar hafi numið 151.968.707 krónum og mismunurinn þar á sé að fjárhæð 17.417.556 króna. Krafa sóknaraðila vegna vangreiddra vaxta 10. janúar 2011 í þessum skilningi hafi því aðeins numið 10,75% af upphaflegum höfuðstól lánsins og geti því ekki talist umtalsverð. Í ljósi framangreinds fari ekki milli mála að sú leiðrétting sem hafi farið fram gagnvart varnaraðila geti ekki talist hafa í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu hans.

Í þessu samhengi kveðst sóknaraðili vísa til þess að það gefi ekki rétta mynd við mat á því hvort krafa vegna vangreiddra vaxta sé umtalsverð að miða við upphaflegan höfuðstól. Allt frá lántökudegi hafi verið mikil verðbólga á Íslandi og verðgildi upphaflegs höfuðstóls sé mun minna í dag en það hafi verið við töku lánsins. Réttara sé því að framreikna höfuðstólinn miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs þannig að raunvirði höfuðstólsins á endurútreikningsdegi sé endurspeglað. Upphaflegur höfuðstóll láns nr. 10104 á lántökudegi, 20. nóvember 2007, hafi verið 162.000.000 krónur, en þá hafi vísitala neysluverðs verið 279,9 stig. Fjárhæð höfuðstóls á síðasta greidda gjalddaga lánsins, 10. janúar 2011, nemi 210.327.974 krónum, að teknu tilliti til breytinga á verðgildi íslensku krónunnar með framangreindum mælikvarða, en þá hafi vísitala neysluverðs verið 363,4 stig. Krafa vegna vangreiddra vaxta í þessum skilningi nemi því í reynd aðeins 8,3% af höfuðstól lánsins.

Sóknaraðili kveðst benda á að við mat á því hvort um umtalsverða kröfu hafi verið að ræða, sem hafi haft í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu varnaraðila, verði að hafa í huga að varnaraðili hafi gjaldfært þær vaxtagreiðslur sem inntar hafi verið af hendi af hinu umþrætta láni. Þannig verði að líta á framangreindar tölur í víðara samhengi enda ljóst að þeim mun hærri vaxtagreiðslur sem inntar hafi verið af hendi þeim mun meira hafi verið gjaldfært. Slíkar gjaldfærslur teljist rekstrarkostnaður sem svo hafi þær afleiðingar að skattgreiðslur varnaraðila lækki. Vaxtagreiðslurnar hafi því haft bein áhrif inn í rekstur varnaraðila og sé miðað við að tekjuskattur lögaðila sé 20%, þá myndi fjárhagslega óhagræðið hafa lækkað í beinu hlutfalli.

Enn fremur verði við mat á því hvort krafa sóknaraðila um vangreidda vexti teljist umtalsverð eða feli í sér röskun á fjárhagslegri stöðu varnaraðila að líta til þess að varnaraðili hafi verið, á þeim tíma er lánið var tekið, hluti af stórri og öflugri samstæðu ólíkra rekstrar- og eignarhaldsfélaga og meta þurfi kröfu sóknaraðila með tilliti til þess. Um framangreint kveðst sóknaraðili vísa til þess að tekjur samstæðu varnaraðila á því ári er lánið var veitt hafi verið 384.816.112 krónur og heildareignir félagsins á sama tímabili 4.711.951.996 krónur, sbr. ársreikning samstæðu varnaraðila fyrir árið 2007. Líkt og komi fram í ársreikningnum nái hann til varnaraðila og tveggja dótturfélaga varnaraðila. Sú félagasamstæða sem varnaraðili hafi tilheyrt hafi þó verið mun stærri en ársreikningur varnaraðila fyrir árið 2007 gefi til kynna, en sú samstæða hafi samanstaðið af eignarhaldsfélaginu Smáey ehf., Bergey eignarhaldsfélagi ehf., sem hafi verið móðurfélag varnaraðila, og fjölmörgum öðrum félögum. Í ársreikningi Smáeyjar ehf. fyrir árið 2007 megi sjá að rekstrarhagnaður félagsins fyrir afskriftir hafi verið 2.095.041.386 krónur og eignir félagsins hafi numið 33.591.672.761 krónu.

Í ljósi framangreinds sé á því byggt af hálfu sóknaraðila að krafa hans um vangreidda vexti geti ekki talist umtalsverð eða fela í sér fjárhagslega röskun fyrir varnaraðila.

Þá kveðst sóknaraðili jafnframt byggja á því að við mat á því hvort til greina komi að notast við áðurnefnda undantekningarreglu kröfuréttar hafi það þýðingu að varnaraðili hafi verið, á þeim tíma er lánið var tekið og af því var greitt, umsvifamikill lögaðili sem hafi haft yfir að ráða sérfræðikunnáttu á sviði fjárfestinga og fjármálastarfsemi. Varnaraðili hafi verið hluti af stórri félagasamstæðu sem hafi samanstaðið af íslenskum og erlendum félögum. Móðurfélag varnaraðila hafi verið Bergey eignarhaldsfélag ehf. og systurfélög varnaraðila hafi verið mörg eignar- og rekstrarfélög, t.d. Toyota á Íslandi, Sólning, Bílaleiga Flugleiða Hertz, Pizza-Pizza (Dominos) og Motormax. Samstæðan hafi að verulegu leyti verið fjármögnuð með lánum í erlendum gjaldmiðlum, þar á meðal móðurfélagið.

Í stjórn Bergeyjar eignarhaldsfélags ehf., sem og mörgum af félögunum innan samstæðunnar, hafi setið sömu aðilar og í stjórn varnaraðila, þ.e. þeir M-kk-nf K-kk-nf, eigandi samstæðunnar, og Ú-kk-nf S-kk-nf. M-kk-nf K-kk-nf hafi fram á mitt ár 2006 verið einn af stærstu hluthöfum Straums Burðaráss fjárfestingarbanka hf., sem og varaformaður stjórnar bankans. Á þeim árum þegar hið umþrætta lán var tekið og af því greitt hafi M-kk-nf K-kk-nf átt fjölmörg félög og jafnframt setið í stjórnum fjölmargra félaga. Þá hafi M-kk-nf K-kk-nf einnig um árabil átt útgerðarfyrirtækið Berg-Huginn hf. og setið í stjórn þess. Þá hafi Ú-kk-nf S-kk-nf margþætta reynslu af stjórnun og rekstri fyrirtækja og hafi meðal annars setið í stjórn Íslandsbanka hf. og félaginu Brú fjárfestingar. Þar sem bæði M-kk-nf og Ú-kk-nf hafi verið stjórnarmenn í fjármálafyrirtækjum sé á það bent af hálfu sóknaraðila að lögbundin hæfisskilyrði gildi um slíka stjórnarmenn, sbr. ákvæði laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002.

Að öllu framangreindu virtu megi vera ljóst að helstu stjórnendur varnaraðila hafi haft mikla reynslu og þekkingu á innlendri og alþjóðlegri fjármálastarfsemi. Varnaraðila hafi því frá upphafi mátt vera ljóst að hann hafi þurft að greiða umtalsvert hærri vexti ef um lán í íslenskum krónum hafi verið að ræða. Því sé ekki tækt að líta svo á að greiðsla varnaraðila á vöxtum, sem hafi verið miklu lægri en eðlilegt geti talist miðað við almennt vaxtastig útlána í íslenskum krónum, sé fullnaðargreiðsla varnaraðila á vöxtum af láninu. Um þetta sé vísað til samanburðar á vöxtum sem Seðlabanki Íslands hafi birt samkvæmt 10. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001, vöxtum sem Landsbanki Íslands hf. og síðar sóknaraðili hafi boðið viðskiptavinum sínum á óverðtryggðum lánum í íslenskum krónum og veginna vaxta samkvæmt skilmálum lánsins sem vaxtagreiðslur varnaraðila hafi verið byggðar á. Byggi sóknaraðili á því að þessi forsenda Landsbanka Íslands hf. við samningsgerðina hafi haft úrslitaáhrif um það að Landsbanki Íslands hf. hafi veitt varnaraðila lánið á þeim vaxtakjörum sem kveðið hafi verið á um í skilmálum lánssamningsins. Varnaraðila hafi verið eða mátt vera það ljóst að það hafi verið forsenda fyrir því að Landsbanki Íslands hf. bauð varnaraðila hin hagstæðu vaxtakjör á láninu, að varnaraðili bæri gengisáhættu af láninu.

Þá kveðst sóknaraðili vísa til þess að varnaraðili hafi verið í sterkri samningsstöðu gagnvart sóknaraðila sem hafi birst bæði í hagstæðari kjörum og samningsskilmálum en almennt hafi verið í boði. Hin sterka staða varnaraðila hafi birst meðal annars í því að Landsbanki Íslands hf. hafi orðið við kröfu varnaraðila, um að fella gr. 3.5 úr lánssamningnum, en það ákvæði hafi alla jafna verið hluti af sambærilegum lánssamningum Landsbanka Íslands hf. Þá hafi varnaraðili náð því fram í samningaviðræðum sínum við Landsbanka Íslands hf. að tekin væri inn í lánssamninginn sérstök heimild hans til að framlengja eftirstöðvar lánsins til allt að 15 ára til viðbótar upphaflegum lánstíma, sbr. gr. 2.2. Þessi frávik hafi verið óvenjuleg og mjög ívilnandi fyrir varnaraðila, sérstaklega í ljósi þess að með þeim hafi Landsbanki Íslands hf. fallist á að takmarka verulega möguleika sína á að endurskoða vaxtakjör á láni þar sem lánstími hefði getað orðið allt að 20 ár. Af þessum ástæðum geti umþrættur lánssamningur ekki talist vera einhliða og staðlaður af hálfu Landsbanka Íslands hf.

Af framangreindu þyki ljóst að stjórnarmenn varnaraðila hafi búið yfir yfirgripsmikilli þekkingu á fjölþjóðlegum fjármálamarkaði sem sé að öllu leyti sambærileg við þekkingu starfsmanna fjármálafyrirtækja, enda hafi stjórnendur varnaraðila verið meðal annars stjórnarmenn fyrirtækja á fjármálamarkaði. Þessa þekkingu og reynslu af fjármálamarkaði hafi stjórnendur nýtt sér meðal annars þegar þeir hafi ákveðið að taka lán í erlendum myntum og náð fram breytingum á samningsskilmálum, eins og áður greini. Þá hafi varnaraðila ekki getað dulist, í ljósi reynslu og þekkingar stjórnarmanna, við gerð lánssamningsins, að forsendan fyrir því að vextir væru jafn lágir og raun hafi borið vitni hafi verið að varnaraðili tæki á sig gengisáhættuna sem fylgi því að taka lán í erlendum gjaldmiðlum. Öll samskipti aðila hafi byggst á þessari grundvallarforsendu. Varnaraðili geti ekki haldið því fram að hann hafi verið í góðri trú um að vaxtakjör lánsins væru óháð því hvort lánið væri í íslenskum krónum eða erlendum myntum.

Að öllu framangreindu virtu sé ljóst að meginreglan um rétt kröfuhafa til réttra efnda kröfu sinnar eigi ekki að sæta undantekningu eins og mál þetta sé vaxið.

Sóknaraðili kveðst byggja á því að lán varnaraðila nr. 10104 hafi verið að fjárhæð 156.643.691 króna á úrskurðardegi 5. júlí 2011 og endurspegli sú fjárhæð aðalkröfu hans. Útreikningur aðalkröfu sé reistur á því að sérhverjar greiðslur, þ.e. bæði útgreiðsla lánveitanda til lántaka og allar greiðslur lántaka vegna lánssamningsins, séu framreiknaðar til útreikningsdags eins og þær hefðu borið vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001. Eftirstöðvar lánssamningsins á útreikningsdegi séu þannig samtala allra framreiknaðra greiðslna, bæði útgreiðslunnar og endurgreiðslna. Sé það í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar um það hvaða vextir skuli reiknast á lán sem feli í sér ólögmæta gengistryggingu frá upphafi og þá meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi hafi val um það hvernig innborgunum á kröfur skuli háttað. Þannig sé við útreikning aðalkröfu sérhver greiðsla framreiknuð frá viðkomandi greiðsludegi til endurútreikningsdags. Við framreikninginn sé miðað við vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 fyrir tímabilið. Þannig felist framreikningurinn í að vaxtareikna greiðslu fyrir hvert 12 mánaða tímabil og síðan fyrir þá daga sem eftir standi í lokatímabilinu, ef það er styttra en 12 mánuðir. Eftir hvert 12 mánaða tímabil hafi áföllnum vöxtum verið bætt við höfuðstól lánsins. Sama hafi verið gert við hverja greiðslu frá varnaraðila, þ.e. hún sé vaxtareiknuð og vöxtum af henni síðan bætt við þá greiðslu að liðnum 12 mánuðum. Sú fjárhæð sem þá komi út sé látin bera vexti með sama hætti og þannig koll af kolli fram að þeim degi sem endurútreikningur sé miðaður við, þ.e. 5. júlí 2011. Útreikningurinn sé því án vafa í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001.

Sóknaraðili kveðst telja að honum hefði verið heimilt að beita ýmsum öðrum aðferðum við útreikning kröfu sinnar á hendur varnaraðila, sem leitt hefðu til hærri niðurstöðu en aðalkrafan kveði á um. Sóknaraðili hafi þó ákveðið að beita þeirri útreikningsaðferð sem áður hafi verið lýst. Sóknaraðili kveðst byggja á því að þar sem sú aðferð sem hann hafi beitt hafi leitt til lægri niðurstöðu en aðrar aðferðir sem tækar hefðu verið felist í útreikningsaðferð hans ívilnun sem komi varnaraðila til góða. Sóknaraðili telji að sér hefði verið heimilt að lýsa hærri kröfu í bú varnaraðila sem hefði byggt á þeim sjónarmiðum og útreikningsaðferðum sem fram komi á dómskjali 59. Samkvæmt þeirri aðferð sem þar sé lýst hafi krafa sóknaraðila getað verið allt að fjárhæð 160.920.575 krónur.

Varakrafa (A).

Verði komist að þeirri niðurstöðu að undantekningarreglan um fullnaðarkvittanir eigi við kveðst sóknaraðili byggja á því til vara að við beitingu hennar verði að líta til ákvæða lánssamningsins um greiðslu afborgana og vaxta af láninu og að teknu tilliti til fyrri dóma Hæstaréttar.

Sóknaraðili kveðst benda á að Hæstiréttur hafi í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012 lagt til grundvallar að við mat á því hvort um viðbótarkröfu um vexti sé að ræða af hálfu kröfuhafa sé metið hversu mikið lánið hefði átt að lækka miðað við þann fjölda gjalddaga sem lántaki hefði þá greitt af láninu og miðað við að um lán í íslenskum krónum hefði verið að ræða, sem jafnframt væri óverðtryggt. Fyrsta varakrafa sóknaraðila gangi í raun út á að nota sömu aðferð við að endurreikna lánið, enda þyki ljóst að verði mið tekið af mælikvarða þeim sem Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar sé ekki um viðbótarkröfu um vexti að ræða. Þessi aðferð styðjist einnig við þau sjónarmið sem fram hafi komið í framangreindum dómum Hæstaréttar að hinn rangi lagaskilningur aðila, sem hafi legið til grundvallar lögskiptum þeirra, yrði í uppgjöri einungis leiðréttur til framtíðar.

Samkvæmt grein 2.1 í lánssamningi nr. 10104 hafi varnaraðili átt að greiða lánið til baka með tuttugu afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu nítján gjalddögunum, hverjum um sig, hafi átt að greiða 1/80 hluta lánsupphæðarinnar og á lokagjalddaga hafi átt að greiða 61/80 hluta. Á hverjum gjalddaga hafi þannig átt að greiða 2.025.000 krónur inn á höfuðstól lánsins.

Varakrafa sóknaraðila byggist á því að hann sem kröfuhafi hafi haft val um það hvernig innborgunum á kröfu í hans eigu var ráðstafað. Jafnframt kveðst sóknaraðili byggja á því að ef undantekningarreglan um fullnaðarkvittanir á við geti varnaraðili aðeins haft í höndum fullnaðarkvittun fyrir greiðslu hvers gjalddaga lánsins án þess að litið sé til sundurliðunar í afborganir og vexti á greiðslukvittuninni. Samkvæmt útreikningi varakröfunnar sé litið svo á að vextir og rétt hlutfall höfuðstóls lánsins fram til 12. október 2009 séu að fullu upp gerðir, en það hafi verið síðasti greiddi gjalddagi lánsins áður en langvarandi vanskil varnaraðila hófust. Í samræmi við framangreint hafi varnaraðila borið samkvæmt grein 2.1 að greiða 2.025.000 krónur í afborgun á hverjum gjalddaga auk vaxta. Á hverjum greiddum gjalddaga hafi þannig 2.025.000 krónum verið ráðstafað inn á höfuðstól lánsins og þar sem varnaraðili hafi fullnaðarkvittun í höndunum fram að 12. október 2009 sé litið svo á í útreikningi varakröfunnar að vextir fyrir það tímamark séu einnig að fullu upp gerðir þótt þeir séu lægri en vextir samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, sem lánsfjárhæðin hafi annars átt að bera. Á þessum tíma hafi varnaraðili verið í skilum með átta gjalddaga, sem með framangreindri aðferð leiði til lækkunar á höfuðstól lánsins um 16.200.000 krónur. Hafi þá höfuðstóll lánsins átt að standa í 145.800.000 krónum. Eftir umrætt tímamark sé útreikningur í samræmi við aðalkröfu og nemi fjárhæð varakröfunnar á útreikningsdegi 135.030.749 krónum.

Sóknaraðili kveðst byggja á því að eftir 12. október 2009 geti varnaraðili ekki borið fyrir sig sjónarmið um fullnaðarkvittanir. Frá því tímamarki geti varnaraðili ekki talist hafa verið í góðri trú um að hann væri að greiða fullnaðargreiðslu samkvæmt lánssamningnum, enda hafi hann ekki innt greiðslur af hendi í samræmi við skilmála lánssamningsins. Kvittanir fyrir greiðslum í einu lagi eftir langvarandi vanskil geti ekki haft sömu réttaráhrif og Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar þegar ávallt hafi verið staðið í skilum. Ítrekað sé að sjónarmið um fullnaðarkvittanir teljist til undantekningar, sem víki meginreglu kröfuréttar til hliðar og beri því að túlka þröngt. Ekki geti talist sama festa í framkvæmd þegar losarabragur hafi verið á því hvenær lántaki greiðir af láni sínu.

Með þessari aðferðafræði hafi sóknaraðili að fullu tekið tillit til sjónarmiða um fullnaðarkvittanir fyrir þann tíma sem varnaraðili hafi réttilega getað talið lánið vera í skilum samkvæmt skilmálum þess.

Þrautavarakrafa (A).

Verði ekki fallist á það með sóknaraðila að beita hefði mátt sömu aðferð og notuð hafi verið til að reikna út aðalkröfu eftir 12. október 2009, svo sem gert hafi verið að því er varðar varakröfuna, sé á því byggt að því er varðar þrautavarakröfu að sú heimild hafi að minnsta kosti komið til hinn 10. janúar 2011, en það hafi verið síðasti greiddi gjalddagi lánssamningsins, en frá því tímamarki hafi varnaraðili ekki yfir að ráða fullnaðarkvittunum. Að öðru leyti sé vísað til rökstuðnings fyrir varakröfunni.

Hinn 10. janúar 2011 hafi varnaraðili verið búinn að greiða þrettán gjalddaga og 1/80 hluta upphaflegrar lánsfjárhæðar inn á höfuðstól lánsins á hverjum gjalddaga í samræmi við skilmála lánssamningsins, að undanskildu ákvæði hans um gengistryggingu. Að auki hafi varnaraðili greitt innborgun inn á lánið 9. nóvember 2010 að fjárhæð 1.140.623 krónur miðað við upphaflegt gengi erlendu myntanna á móti íslensku krónunni. Samtals hafi varnaraðili greitt 12 gjalddaga þar sem miðað hafi verið við greiðslu að fjárhæð 2.025.000 krónur og einn gjalddaga þar sem miðað hafi verið við að greiðslan hafi numið 2.008.226 krónum. Miðað við þessar forsendur hafi varnaraðili því verið búinn að greiða samtals 27.448.849 krónur 10. janúar 2011, en þessa fjárhæð megi skýra með því að lánið hafði verið í vanskilum frá janúar 2010 til nóvember 2010. Samkvæmt þessari aðferð hafi höfuðstóll lánsins 10. janúar 2011 verið að fjárhæð 134.551.151 króna. Eftir umrætt tímamark sé útreikningur í samræmi við aðalkröfu og nemi fjárhæð þrautavarakröfu á útreikningsdegi 138.036.586 krónum.

Þrautaþrautavarakrafa (A).

Sóknaraðili kveður aðferðafræðina við útreikning þrautaþrautavarakröfu sinnar byggjast á því að hver greiðsla varnaraðila sé skoðuð sjálfstætt. Sé þá litið svo á að vextir af láninu til 12. október 2009 séu að fullu upp gerðir, en það hafi verið síðasti greiddi gjalddagi lánsins áður en langvarandi vanskil varnaraðila hófust. Ólíkt varakröfu og þrautavarakröfu hafi öllum greiðslum varnaraðila af láninu verið ráðstafað inn á lánið í samræmi við kvittanir eins og greiðslan hafi verið sundurliðuð þar. Að auki hafi dráttarvöxtum og seðilgjöldum verið ráðstafað inn á höfuðstól. Eftir umrætt tímamark sé útreikningur í samræmi við útreikning aðalkröfu. Nemi fjárhæð þrautaþrautavarakröfu því 122.674.009 krónum.

Að öðru leyti byggir sóknaraðili á sömu málsástæðum og fram koma í umfjöllun um varakröfu hans, þ.e. að eftir 12. október 2009 hafi varnaraðili ekki getað borið fyrir sig sjónarmið um fullnaðarkvittanir þar sem hann geti ekki hafa verið verið í góðri trú um að hann væri að greiða fullnaðargreiðslu samkvæmt lánssamningnum eftir það tímamark. Einnig að kvittanir fyrir greiðslum í einu lagi eftir langvarandi vanskil geti ekki haft sömu réttaráhrif og Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar þegar ávallt hafi verið staðið í skilum. Sjónarmið um fullnaðarkvittanir séu undantekningar sem víki meginreglu kröfuréttar til hliðar og beri því að túlka þröngt.

Með þessari aðferðafræði hafi sóknaraðili að fullu tekið tillit til sjónarmiða um fullnaðarkvittanir þann tíma sem varnaraðili hafi réttilega getað talið lánið vera í skilum samkvæmt skilmálum þess og bendi á að samkvæmt þessu eru greiðslur varnaraðila samkvæmt kvittunum metnar sem fullnaðargreiðslur höfuðstóls og vaxta.

B. Lánssamningur nr. 106-36-1708:

Aðalkrafa (B).

Sóknaraðili kveðst byggja á því að ánið sé erlent lán og þar af leiðandi hafi sóknaraðila ekki borið að endurreikna það, en sóknaraðili hafi gert það umfram skyldu og fyrir mistök. Krafa sóknaraðila sé í raun mun hærri en framangreind fjárhæð. Séu því ekki forsendur fyrir því að lækka kröfu sóknaraðila vegna lánsins, enda sé sóknaraðila ekki skylt að endurreikna lánið frekar. Verði ekki fallist á að lánið sé lán í erlendum myntum byggi sóknaraðili engu að síður á því að viðurkenna beri kröfu hans vegna lánsins að framangreindri fjárhæð, enda taki sú fjárhæð mið af endurreikningi lánsins í samræmi við almennar reglur kröfuréttar, dómafordæmi Hæstaréttar sem áður hafi verið fjallað um og lög nr. 38/2001.

Aðalkrafa sóknaraðila sé í fyrsta lagi á því reist að lán nr. 1708 sé erlent lán sem endurreiknað hafi verið umfram skyldu. Sóknaraðili kveðst hafa fyrir mistök lýst kröfu í bú varnaraðila vegna lánsins, sem hafi tekið mið af því að krafan hafi verið endurreiknuð, líkt og lánið hafi verið bundið gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Lán nr. 1708 sé aftur á móti ekki gengistryggt með ólögmætum hætti að mati sóknaraðila.

Af hálfu sóknaraðila sé byggt á þeirri fjárhæð sem lýst hafi verið í bú varnaraðila með kröfulýsingu 9. september 2011, en mistök við kröfulýsingu hafi ekki uppgötvast fyrr en að liðnum fresti til að lýsa kröfum í bú varnaraðila. Sóknaraðili kveður að umrædd mistök í kröfulýsingu hans feli ekki í sér viðurkenningu á því að lánið hafi verið bundið ólögmætri gengistryggingu.

Í samræmi við framangreint kveðst sóknaraðili því fara fram á að krafa hans vegna láns nr. 1708 verði viðurkennd eins og henni hafi verið lýst með kröfulýsingu hans í bú varnaraðila, 9. september 2011, að fjárhæð 17.126.747 krónur, enda sé raunveruleg krafa sóknaraðila vegna lánsins mun hærri.

Aðalkrafa sóknaraðila sé jafnframt á því byggð að með undirritun á viðauka við lánssamninginn 11. apríl 2008 hafi varnaraðili skuldbundið sig til að taka lán í erlendum gjaldmiðlum. Varnaraðila beri að efna gerða samninga og virða skuldbindingar sínar. Sóknaraðili kveður að krafa hans á hendur varnaraðila samkvæmt lánssamningnum sé skuldbinding í erlendri mynt og falli þess vegna utan gildissviðs VI. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 13. gr. þeirra laga.

Sóknaraðili kveðst vísa til þess að í vaxtalögum sé ekki að finna skilgreiningu á því hvað skuli teljast vera ,,skuldbinding um lánsfé í íslenskum krónum“. Af því leiði að túlka verði samninga aðila hverju sinni. Við þá túlkun verði að horfa til grundvallarreglu samningaréttar um samningsfrelsi aðila, en af henni megi meðal annars leiða að allar takmarkanir frá henni verði að túlka þröngt. Við mat á þessu beri því samkvæmt framangreindu að skoða skuldbindingar aðila samkvæmt fyrirliggjandi lánssamningi og viðauka við hann.

Í þessu samhengi sé vísað til þess að varnaraðili hafi tekið yfir lán Sólningar Kópavogi ehf. með undirritun viðauka 11. apríl 2008. Hin yfirtekna skuldbinding hafi verið í þeim viðauka einungis skilgreind með hinum erlendum gjaldmiðlum sem hún hafi samanstaðið af. Byggi sóknaraðili á því að yfirtaka varnaraðila á skyldum lántaka samkvæmt lánssamningnum og þær breytingar sem gerðar hafi verið á skilmálum lánsins með viðauka 11. apríl 2008 hafi í raun falið í sér stofnun nýs lánssamnings með þeim skilmálum sem hafi verið kveðið á um í viðaukanum og upphaflega lánsskjalinu. Með gerð viðaukans og yfirtöku varnaraðila á láninu hafi skyldu Sólningar Kópavogi ehf. og upphaflega skuldarsambandinu verið lokið, en um leið hafi stofnast nýtt skuldarsamband, nákvæmlega eins og fyrra skuldarsambandið en með þeim breytingum sem kveðið hafi verið á um í viðaukanum. Byggi sóknaraðili þannig á því að skuldbinding varnaraðila samkvæmt lánssamningnum og viðauka við hann 11. apríl 2008 sé án vafa í erlendum myntum.

Sóknaraðili kveður að verði ekki fallist á það með honum að lánssamningur nr. 1708 sé erlent lán sé aðalkrafa hans í öðru lagi á því byggð að um réttan endurreikning sé að ræða. Hvað lánið varði kveðst sóknaraðili vísa til þess að lánið hafi upphaflega verið tekið í ágúst 2004 og hafi átt að endurgreiða það á fimmtán árum. Þegar Hæstiréttur hafi dæmt gengistryggingu ólögmæta hafi sóknaraðili endurreiknað lán varnaraðila umfram skyldu og fyrir mistök tilkynnt honum án tafar um leiðréttingu á kröfu sinni og sent honum útreikning á eftirstöðvum láns miðað við nýjar forsendur. Endurútreikningurinn hafi haft í för með sér að eftirstöðvar lánssamningsins hafi lækkað úr 29.818.396 krónum í 17.126.747 krónur, eða sem samsvari lækkun um 42,6%. Eftirstöðvar lánsins í íslenskum krónum hafi því orðið lægri en höfuðstóll lánsins eins og hann hafi verið þegar varnaraðili tók lánið yfir 1. apríl 2008, en á þeim tímapunkti hafi hann verið, umreiknaður, að fjárhæð 23.901.446 íslenskra króna.

Af hálfu sóknaraðila sé á því byggt að krafa vegna vangreiddra vaxta sé ekki veruleg með tilliti til þeirrar aðferðafræði sem Hæstiréttur hafi beitt í máli nr. 464/2012, en við það mat telji sóknaraðili að miða eigi við endurútreiknaðar eftirstöðvar skuldar varnaraðila á síðasta greidda gjalddaga lánsins, 1. júní 2011. Sé þá reiknaður mismunur eftirstöðva lánsins, samkvæmt endurútreikningi sóknaraðila miðað við þann dag, og þeirrar fjárhæðar sem lánið hefði staðið í að teknu tilliti til afborgana af óverðtryggðum höfuðstól eins og hann hafi staðið þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið, umreiknaður í íslenskar krónur. Varnaraðila hefði þannig borið að greiða 174.463 krónur á hverjum gjalddaga. Hann hafi 1. júní 2011 þegar greitt 38 afborganir að teknu tilliti til þess að samkvæmt skilmálum lánssamningsins, að undanskildu ákvæði hans um gengistryggingu, hafi varnaraðila borið að greiða 137 jafnar afborganir á eins mánaðar fresti. Þá hafi 1.180.154 krónur verið greiddar inn á lánið 9. apríl 2010. Samkvæmt því hafi höfuðstóll lánsins staðið í 16.237.908 krónum þann dag. Krafa sóknaraðila 1. júní 2011 hafi numið 17.041.895 krónum og mismunurinn sé því 803.987 krónur. Krafa sóknaraðila vegna vangreiddra vaxta 1. júní 2011 í þessum skilningi hafi því aðeins numið 3,36% af upphaflegum höfuðstól, umreiknuðum í íslenskar krónur, eins og hann hafi verið þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið. Slík krafa geti því ekki talist umtalsverð. Í ljósi framangreinds fari ekki á milli mála að sú leiðrétting sem hafi farið fram gagnvart varnaraðila geti ekki á nokkurn hátt talist hafa í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu hans.

Í þessu samhengi kveðst sóknaraðili vísa til þess að við mat á því hvort krafa vegna vangreiddra vaxta sé umtalsverð gefi það ekki rétta mynd að miða við upphaflegan höfuðstól, umreiknaðan í íslenskar krónur, eins og hann hafi verið þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið heldur beri að framreikna höfuðstólinn miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs þannig að raunvirði höfuðstólsins á endurútreikningsdegi sé endurspeglað. Upphaflegur höfuðstóll lánsins, 1. apríl 2008, umreiknaður í íslenskar krónur, hafi verið 23.901.446 krónur, en þá hafi vísitala neysluverðs verið 300,3. Fjárhæð höfuðstóls á síðasta greidda gjalddaga lánsins, 1. júní 2011, nemi 30.205.124 krónum, að teknu tilliti til breytinga á verðgildi íslensku krónunnar með framangreindum mælikvarða, en þá hafi vísitala neysluverðs verið 379,5. Krafa vegna vangreiddra vaxta í þessum skilningi nemi því aðeins 2,66% af höfuðstól lánsins, umreiknuðum í íslenskar krónur, miðað við yfirtökudag.

Sóknaraðili kveðst vísa að öðru leyti til rökstuðnings með aðalkröfu að því er varðar lán nr. 10104 (A) að breyttu breytanda. Í því samhengi kveðst sóknaraðili vísa sérstaklega til umfjöllunar um um fjárhagslegan styrk varnaraðila á þeim tíma er varnaraðili tók lánið yfir og þekkingar og reynslu stjórnenda varnaraðila af innlendri og alþjóðlegri fjármálastarfsemi. Undantekningarregla kröfuréttar um fullnaðarkvittanir eigi því þannig ekki við um greiðslur varnaraðila af láni nr. 1708.

Varakrafa (B).

Sóknaraðili kveður að samkvæmt grein 2.1 í upphaflegum lánssamningi nr. 1708 hafi Sólning Kópavogi ehf. átt að greiða lánið til baka með hundrað og áttatíu jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti. Þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið hafi eftirstöðvar lánsins verið að fjárhæð 23.901.446 krónur og 137 afborganir eftir. Á hverjum gjalddaga hafi þannig átt að greiða 174.463 krónur inn á höfuðstól lánsins og 164.019 krónur eftir innágreiðslu 9. apríl 2010.

Samkvæmt útreikningi varakröfunnar sé litið svo á að vextir og rétt hlutfall höfuðstóls lánsins fram til 1. júní 2011 séu að fullu uppgerðir, en það hafi verið síðasti greiddi gjalddagi lánsins. Í samræmi við framangreint hafi varnaraðila borið, samkvæmt grein 2.1 í lánssamningnum, að greiða 174.463 krónur í afborgun á hverjum gjalddaga auk vaxta. Hinn 9. apríl 2010 hafi 1.180.154 krónur verið greiddar inn á lánið og eftir það hafi afborganir verið að fjárhæð 164.019 krónur. Á hverjum greiddum gjalddaga fram til 6. apríl 2010 hafi þannig 174.463 krónum verið ráðstafað inn á höfuðstól lánsins, alls 24 greiðslur, og eftir þann dag 164.019 krónum, alls 14 greiðslur. Þar sem varnaraðili hafi fullnaðarkvittun í höndunum fram til 1. júní 2011 sé litið svo á í útreikningi varakröfunnar að vextir fyrir það tímamark séu einnig að fullu upp gerðir þó að þeir séu lægri en vextir samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 sem lánsfjárhæðin hafi átt að bera. Á framangreindu tímamarki hafði varnaraðili þegar greitt 38 gjalddaga og innágreiðslu sem með framangreindri aðferð leiði til lækkunar á höfuðstól lánsins í 16.237.908 krónur. Eftir umrætt tímamark sé útreikningur í samræmi við aðalkröfu og sé fjárhæð varakröfunnar á útreikningsdegi 16.318.421 krónur.

Sóknaraðili kveðst byggja á því að eftir 1. júní 2011 geti varnaraðili ekki borið fyrir sig sjónarmið um fullnaðarkvittanir. Að öðru leyti sé vísað til þess sem fram komi hér að framan varðandi varakröfu vegna láns nr. 10104 (A), að breyttu breytanda.

C. Lánssamningur nr. 106-36- 5185

Aðalkrafa (C).

Sóknaraðili kveðst byggja á því að lánið sé erlent lán og þar af leiðandi hafi sóknaraðila ekki borið að endurreikna það, en sóknaraðili hafi endurreiknað lánið umfram skyldu og fyrir mistök. Krafa sóknaraðila sé í raun mun hærri en framangreind fjárhæð. Séu því ekki forsendur fyrir því að lækka kröfu sóknaraðila vegna lánsins, enda hafi sóknaraðila ekki verið skylt að endurreikna lánið frekar.

Verði ekki fallist á það með sóknaraðila að lánið sé lán í erlendum myntum, byggi sóknaraðili engu að síður á því að viðurkenna beri kröfu hans vegna lánsins að framangreindri fjárhæð, enda taki framangreind fjárhæð mið af endurreikningi lánsins í samræmi við almennar reglur kröfuréttar, dómafordæmi Hæstaréttar og lög nr. 38/2001.

Sóknaraðili kveðst hafa fyrir mistök lýst kröfu í bú varnaraðila vegna láns nr. 5185 sem hafi tekið mið af því að krafan væri endurreiknuð vegna ólögmætrar gengistryggingar, sem færi í bága við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Lán nr. 5185 hafi þó ekki verið gengistryggt með ólögmætum hætti að mati sóknaraðila og hafi sóknaraðili leitast við að leiðrétta mistökin um leið og þau hafi orðið honum kunn, sbr. bókun sóknaraðila á skiptafundi hjá varnaraðila og leiðrétta kröfulýsingu 5. október 2011. Af hálfu sóknaraðila sé þó byggt á þeirri fjárhæð sem lýst hafi verið með fyrri kröfulýsingu 9. september 2011, þar sem hin leiðrétta kröfulýsing 5. október 2011 hafi verið send skiptastjóra að liðnum fresti til að lýsa kröfum í bú varnaraðila. Sóknaraðili byggi á því að umrædd mistök í kröfulýsingu hans 9. september 2011 feli ekki í sér viðurkenningu á því að lánið hafi verið bundið ólögmætri gengistryggingu. Verði talið að kröfulýsingin kunni að hafa falið í sér slíka viðurkenningu telji sóknaraðili að þar hafi verið um mistök að ræða sem hafi verið leiðrétt um leið og þau hafi uppgötvast. Sóknaraðili geti ekki verið bundinn við slíka yfirlýsingu.

Í samræmi við framangreint geri sóknaraðili því kröfu um að krafa hans vegna láns nr. 5185 verði viðurkennd eins og henni hafi verið lýst með kröfulýsingu sóknaraðila í bú varnaraðila, 9. september 2011, að fjárhæð 1.655.282.290 krónur, enda sé raunveruleg krafa sóknaraðila vegna lánsins mun hærri.

Sóknaraðili kveðst styðja aðalkröfu sína við það að með undirritun á viðauka við lánssamninginn, dags. 20. júní 2006, hafi varnaraðili skuldbundið sig til að taka lán í erlendum gjaldmiðlum. Varnaraðila beri að efna gerða samninga og virða skuldbindingar sínar. Krafa sóknaraðila á hendur varnaraðila samkvæmt lánssamningnum sé skuldbinding í erlendri mynt og falli þess vegna utan gildissviðs VI. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 13. gr. þeirra laga. Af hálfu sóknaraðila sé á því byggt að lánssamningur aðila, viðaukar við hann sem og framkvæmd lánveitingarinnar, þ.e. útgreiðsla lánsins í kjölfar myntbreytingar, beri það með sér að um skuldbindingu í erlendri mynt sé að ræða.

Í 4. gr. lánssamningsins sé að finna heimild til myntbreytingar lánsins og hafi þar verið gert ráð fyrir að lánveitandi afhenti lántaka viðkomandi myntir við myntbreytingu, sbr. orðalagið „Geti bankinn ekki útvegað lántaka einhverja tiltekna mynt eða útvegun hennar myndi hafa í för með sér verulegan kostnað fyrir bankann er honum heimilt að nota USD í stað þeirrar myntar.“ Í samræmi við orðalag þetta hafi Landsbanki Íslands hf. afhent erlendar myntir til lántaka í kjölfar myntbreytingar lánsins samkvæmt viðauka frá 20. júní 2006.

Þá hafi verið gert ráð fyrir því í samningnum að lántaki dragi á lánið með því að afhenda lánveitanda útfyllta og undirritaða lánsbeiðni sem hafi verið að finna í fylgiskjali A við samninginn. Þar hafi verið kveðið á um að lántaki skyldi tilgreina „Mynt og upphæð“. Samningurinn hafi kveðið á um heimild lántaka til að draga á lánið á tilteknu tímabili og hafi lántaka verið heimilt að draga á lánið oftar en einu sinni, en þó innan tiltekinna marka. Hafi lántaka þannig verið heimilt að draga á lánið fjárhæð allt að 1.700.000.000 króna, en nauðsynlegt hafi verið að nota viðmiðunarfjárhæð í íslenskum krónum til að setja einhver ytri mörk á fjárhæð lánsins.

Samkvæmt gr. 3.2 í lánssamningnum skyldi lántaki greiða sóknaraðila breytilega vexti jafnháum LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 1,70% vaxtaálags, ef lántaki myndi nýta sér heimild samningsins til myntbreytingar lánsins. Lántaki hafi samkvæmt framangreindu ekki átt að greiða vexti á íslenskar krónur. Ef svo hafi verið hefði skuldbinding lántaka borið vexti og verið verðtryggð í samræmi við gr. 3.1 í lánssamningnum. Skuldbinding lántaka hafi því án vafa verið í erlendum myntum.

Þá hafi í 7. gr. samningsins verið fjallað um vanskilavexti en við vanskil hafi lántaki átt að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð. Þar hafi jafnframt komið fram að sóknaraðili hafi haft val um það hvort krafist yrði dráttarvaxta af skuldinni í erlendri mynt eða af skuldinni umreiknaðri í íslenskar krónur. Þannig hafi verið gert ráð fyrir því að ef myntbreytingarheimild yrði nýtt væri skuld lántaka ótvírætt í viðkomandi erlendum gjaldmiðlum.

Framangreind ákvæði lánssamningsins beri með sér að skuldbinding upphaflegs lántaka, P. Samúelssonar ehf. og síðar varnaraðila samkvæmt lánssamningnum sé og hafi verið í erlendri mynt frá 20. júní 2006.

Enn fremur beri framkvæmd útgreiðslu lánsins þeirri staðreynd skýrt vitni. Um það sé vísað til þess að samkvæmt gr. 1.2 í lánssamningnum skyldi hver lánshluti sem lántaki tæki samkvæmt samningnum teljast vera sjálfstætt lán. Þegar lántaki hafi dregið á lánið í erlendum gjaldmiðlum í júní 2006 hafi því orðið til sjálfstætt lán, sbr. uppgreiðslu lántaka á eldri lánshluta í íslenskum krónum. Við myntbreytinguna hafi Landsbanki Íslands hf. án vafa greitt USD 8.224.812,77, JPY 404.891.628, EUR 4.675.364,86 og CHF 7.290.649,51 til lántaka. Þannig hafi Landsbanki Íslands hf. lagt hina umsömdu lánsfjárhæð lánsins inn á gjaldeyrisreikninga í eigu Glitnis hjá UBS, Deutsche Bank, JPMorgan Chase Bank og Sumitomo Mitsui Banking Corporation í nafni varnaraðila. Sóknaraðili bendi á að í dómum Hæstaréttar í málum nr. 3/2012 og 66/2012 hafi verið talið að ef lánssamningur kveði ekki með skýrum hætti á um að lán sé í erlendum myntum verði að gæta að öðrum atriðum, s.s. hvernig skyldur samningsaðila hafi verið efndar. Aðalskylda lánveitanda samkvæmt lánssamningnum og viðauka hans 20. júní 2006 hafi verið efnd með þeim hætti að lánveitandi hafi afhent lántaka erlendar myntir.

Verði ekki fallist á það með sóknaraðila að skuldbinding lántaka hafi verið í erlendum myntum frá því að upphaflegur lántaki, P. Samúelsson ehf., dró á lánið í erlendum myntum 20. júní 2006 kveðst sóknaraðili byggja á því að skuldbindingin samkvæmt lánssamningnum hafi í öllu falli verið tilgreind í erlendum myntum þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið með undirritun viðauka 20. nóvember 2007. Hin yfirtekna skuldbinding hafi í viðaukanum einungis verið tilgreind með hinum erlendum gjaldmiðlum sem hún hafi samanstaðið af. Síðari viðaukar við lánssamninginn hafi einnig einungis tilgreint lánsfjárhæðina í hinum erlendu myntum. Þegar svo hátti til sé án vafa um að ræða erlent lán. Telji sóknaraðili að yfirtaka varnaraðila á skyldum lántaka samkvæmt lánssamningnum og þær breytingar sem hafi verið gerðar á skilmálum lánsins með viðauka 20. nóvember 2007 hafi falið í sér stofnun nýs láns með þeim skilmálum sem kveðið hafi verið á um í viðaukanum og upphaflega lánsskjalinu. Um þessa málsástæðu kveðst sóknaraðili vísa til rökstuðnings fyrir aðalkröfu (B) sóknaraðila vegna láns 1708.

Af hálfu sóknaraðila sé á því byggt að framangreind atriði varpi skýru ljósi á þá staðreynd að skuldbinding varnaraðila samkvæmt lánssamningi nr. 5185 hafi verið skuldbinding í erlendum myntum en ekki íslenskum krónum.

Krafa sóknaraðila vegna lánsins samkvæmt framangreindu hafi hinn 5. júlí 2011 með réttu átt að vera að fjárhæð 2.931.052.670 krónur, sbr. leiðrétta kröfulýsingu sóknaraðila í bú varnaraðila 5. október 2011. Hafi krafan þar verið reiknuð út með þeim hætti að eftirstöðvar lánsins í erlendum myntum hafi verið umreiknaðar yfir í íslenskar krónur á gengi þess dags er kveðinn hafi verið upp úrskurður um að bú varnaraðila skyldi tekið til gjaldþrotaskipta. Beri því að viðurkenna lýsta kröfu sóknaraðila vegna lánsins að fjárhæð 1.655.282.290 krónur, sbr. kröfulýsingu 9. september 2011, sem sé lægri en raunveruleg krafa sóknaraðila.

Eins og komið hafi fram hafi sóknaraðili fyrir mistök lýst kröfu vegna lánsins sem hafi tekið mið af endurreikningi lánsins. Verði niðurstaða dómsins sú að lán nr. 5185 sé ekki lán í erlendum myntum, heldur lán í íslenskum krónum sem hafi verið bundið gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, kveðst sóknaraðili byggja á því að sá endurreikningur sem lýst krafa sóknaraðila hafi tekið mið af sé réttmætur. Endurútreikningurinn hafi haft í för með sér að eftirstöðvar lánssamningsins, eins og þær hafi verið þegar varnaraðili hafi tekið hann yfir, umreiknaðar í íslenskar krónur, hafi lækkað úr 2.931.052.670 krónum í 1.655.282.290 krónur, eða sem svari 43,2%.

Af hálfu sóknaraðila sé byggt á því að krafa vegna vangreiddra vaxta sé ekki veruleg með tilliti til þeirrar aðferðafræði sem Hæstiréttur hafi beitt í máli nr. 464/2012, en við það mat telji sóknaraðili að miða eigi við endurútreiknaðar eftirstöðvar skuldar varnaraðila á síðasta greidda gjalddaga lánsins áður en lánið hafi farið í veruleg vanskil, 14. apríl 2009. Sé þá reiknaður mismunur eftirstöðva lánsins, samkvæmt endurútreikningi sóknaraðila miðað við 14. apríl 2009, og þeirrar fjárhæðar sem lánið hefði staðið í að teknu tilliti til afborgana af óverðtryggðum höfuðstól, umreiknuðum í íslenskar krónur, eins og hann hafi staðið þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið. Varnaraðila hefði þannig borið að greiða kr. 17.265.049 á hverjum gjalddaga. Hann hafi hinn 14. apríl 2009 verið búinn að greiða fjórar afborganir. Eftirstöðvar lánsins umreiknaðar í íslenskar krónur 5. október 2007, þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið, hafi verið að fjárhæð 1.381.203.914 krónur. Samkvæmt því hefði höfuðstóll lánsins staðið í 1.312.143.718 krónum þann dag. Krafa sóknaraðila 14. apríl 2009 hafi numið 1.495.137.687 krónum og mismunurinn þar á sé því 182.993.969 krónur. Krafa sóknaraðila vegna vangreiddra vaxta 14. apríl 2009 í þessum skilningi nemi því aðeins 13,2% af upphaflegum höfuðstól lánsins, umreiknuðum í íslenskar krónur, eins og hann hafi verið þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið. Slík krafa geti ekki talist umtalsverð. Í ljósi framangreinds fari ekki milli mála að sú leiðrétting sem hafi farið fram gagnvart varnaraðila geti ekki á nokkurn hátt talist hafa í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu hans.

Í þessu samhengi telji sóknaraðili að það gefi ekki rétta mynd við mat á því hvort krafa vegna vangreiddra vaxta sé umtalsverð að miða við upphaflegan höfuðstól, umreiknaðan í íslenskar krónur, eins og hann hafi verið þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið, en réttara sé vegna verðbólgu að framreikna höfuðstólinn miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs þannig að raunvirði höfuðstólsins á endurútreikningsdegi sé endurspeglað. Höfuðstóllinn við yfirtöku, umreiknaður í íslenskar krónur, 5. október 2007, hafi verið að fjárhæð 1.381.203.914 krónur en þá hafi vísitala neysluverðs verið 278,1. Fjárhæð höfuðstóls á síðasta greidda gjalddaga lánsins, 14. apríl 2009, nemi 1.668.768.483 krónum, að teknu tilliti til breytinga á verðgildi íslensku krónunnar með framangreindum mælikvarða en þá hafi vísitala neysluverðs numið 336,0 stigum. Krafa vegna vangreiddra vaxta í þessum skilningi nemi því í reynd aðeins 11,0% af höfuðstól lánsins eins og hann hafi verið við yfirtöku og umreiknaður í íslenskar krónur.

Sóknaraðili kveðst að öðru leyti vísa til þess sem fram komi hér að framan um aðalkröfu vegna láns nr. 10104 (A), að breyttu breytanda og þá sérstaklega til umfjöllunar um fjárhagslegan styrk varnaraðila á þeim tíma er varnaraðili tók yfir lánið, sem og þekkingar og reynslu stjórnenda varnaraðila af innlendri og alþjóðlegri fjármálastarfsemi. Undantekningarregla kröfuréttar um fullnaðarkvittanir eigi þannig ekki við um greiðslur varnaraðila af láni nr. 5185.

Varakrafa (C).

Sóknaraðili kveðst benda á að samkvæmt grein 2.1 í upphaflegum lánssamningi nr. 5185 hafi P. Samúelsson hf. átt að greiða lánið til baka með áttatíu jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti. Þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið hafi eftirstöðvar lánsins verið að fjárhæð 1.381.203.914 krónur og tuttugu afborganir eftir samkvæmt skilmálabreytingu viðaukans. Á hverjum gjalddaga hafi átt að greiða 17.265.049 krónur inn á höfuðstól lánsins.

Samkvæmt útreikningi varakröfu sé litið svo á að vextir og rétt hlutfall höfuðstóls lánsins fram til 14. apríl 2009 hafi verið að fullu upp gerðir, en það hafi verið síðasti greiddi gjalddagi lánsins áður en langvarandi vanskil varnaraðila hafi hafist. Í samræmi við framangreint hafi varnaraðila borið, samkvæmt grein 2.1 í lánssamningnum, sbr. viðauka 20. nóvember 2007, að greiða 17.265.049 krónur í afborgun á hverjum gjalddaga auk vaxta. Þar sem varnaraðili hafi fullnaðarkvittun í höndunum fram að 14. apríl 2009 sé litið svo á í útreikningi varakröfu að vextir fyrir það tímamark séu einnig að fullu upp gerðir þó að þeir séu lægri en vextir samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 sem lánsfjárhæðin hafi átt að bera. Á framangreindu tímamarki hafi varnaraðili verið búinn að greiða fjóra gjalddaga sem með framangreindri aðferð leiði til lækkunar á höfuðstól lánsins í 1.312.143.718 krónur. Eftir umrætt tímamark sé útreikningur í samræmi við aðalkröfu og nemi fjárhæð varakröfu á útreikningsdegi 1.452.114.751 krónu.

Sóknaraðili kveðst byggja á því að eftir 14. apríl 2009 geti varnaraðili ekki borið fyrir sig sjónarmið um fullnaðarkvittanir og vísar til fyrri rökstuðnings um að kvittanir fyrir greiðslum í einu lagi eftir langvarandi vanskil geti ekki haft sömu réttaráhrif og Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar þegar ávallt hafi verið staðið í skilum, sem og að sjónarmið um fullnaðarkvittanir séu undantekningar frá meginreglu kröfuréttar og beri því að túlka þröngt. Að öðru leyti vísar sóknaraðili til þess sem fram komi hér að framan um varakröfu og þrautavarakröfu vegna láns nr. 10104 (A), að breyttu breytanda.

Þrautavarakrafa (C).

Verði ekki fallist á það með sóknaraðila að beita hafi mátt sömu aðferð og notuð sé til að reikna út aðalkröfu eftir 14. apríl 2009, svo sem gert hafi verið í varakröfunni, sé á því byggt varðandi þrautavarakröfu að sú heimild hafi að minnsta kosti risið þann 12. október 2009 sem hafi verið síðasti greiddi gjalddagi lánssamningsins, en frá því tímamarki hafi varnaraðili ekki yfir að ráða fullnaðarkvittunum. Að öðru leyti sé vísað til rökstuðnings fyrir varakröfunni.

Hinn 12. október 2009 hafi varnaraðili þegar verið búinn að greiða sex afborganir í samræmi við skilmála lánssamningsins og viðaukans 20. nóvember 2007, að undanskildu ákvæði hans um gengistryggingu. Þess megi þó geta að varnaraðili hafi ekki endanlega staðið í skilum með gjalddaga 12. október 2009 fyrr en 20. júní 2011. Miðað við þessar forsendur hafi varnaraðili því greitt samtals 103.590.294 krónur 12. október 2009. Samkvæmt þessari aðferð hafi höfuðstóll lánsins verið þann dag að fjárhæð 1.277.613.620 krónur. Eftir umrætt tímamark sé útreikningur í samræmi við aðalkröfu og nemi fjárhæð varakröfu á útreikningsdegi 1.437.453.152 krónum. Að öðru leyti kveðst sóknaraðili vísa til rökstuðnings með varakröfu og þrautavarakröfu vegna láns nr. 10104 (A), að breyttu breytanda.

Þrautaþrautavarakrafa (C).

Sóknaraðili kveður aðferðafræði þrautaþrautavarakröfu byggjast á því að hver greiðsla varnaraðila sé skoðuð sjálfstætt, eins og byggt sé á hvað varðar þrautaþrautavarakröfu vegna láns nr. 10104 (A). Sé þá litið svo á að vextir af láninu til 14. apríl 2009 séu að fullu upp gerðir, en það hafi verið síðasti greiddi gjalddagi lánsins áður en langvarandi vanskil varnaraðila hófust. Ólíkt varakröfu og þrautavarakröfu hafi öllum greiðslum varnaraðila af láninu verið ráðstafað inn á lánið í samræmi við kvittanir eins og greiðslan hafi verið sundurliðuð þar. Að auki hafi dráttarvöxtum og seðilgjöldum verið ráðstafað inn á höfuðstól. Eftir umrætt tímamark sé útreikningur í samræmi við útreikning aðalkröfu. Nemi fjárhæð þrautaþrautavarakröfu 1.412.974.130 krónum.

Sóknaraðili byggi á því að eftir 14. apríl 2009 geti varnaraðili ekki borið fyrir sig sjónarmið um fullnaðarkvittanir og kveðst vísa til rökstuðnings með varakröfu vegna láns nr. 5185 (C) og þrautaþrautavarakröfu vegna láns nr. 10104 (A) þar um, að breyttu breytanda.

D. Lánssamningur nr. 106-36-6539

Aðalkrafa (D).

Sóknaraðili kveður að lán nr. 6539 sé erlent lán og þar af leiðandi hafi sóknaraðila ekki borið að endurreikna það. Sóknaraðili hafi endurreiknað lánið umfram skyldu og fyrir mistök. Krafa sóknaraðila sé í raun mun hærri en framangreind fjárhæð. Því séu ekki forsendur fyrir því að lækka kröfu sóknaraðila vegna lánsins. Verði ekki fallist á að lánið sé lán í erlendum myntum, byggi sóknaraðili engu að síður á því að viðurkenna beri kröfu hans vegna lánsins að framangreindri fjárhæð, enda taki fjárhæðin mið af endurreikningi lánsins í samræmi við almennar reglur kröfuréttar, dómafordæmi Hæstaréttar sem áður hafi verið fjallað um, og lög nr. 38/2001.

Aðalkrafa sóknaraðila sé í fyrsta lagi á því byggð að lán nr. 6539 sé erlent lán sem endurreiknað hafi verið umfram skyldu. Sóknaraðili hafi fyrir mistök lýst kröfu í bú varnaraðila vegna láns nr. 6539 sem hafi tekið mið af því að krafan væri endurreiknuð vegna ólögmætrar gengistryggingar sem færi í bága 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Lán nr. 6539 sé hins vegar ekki gengistryggt með ólögmætum hætti að mati sóknaraðila.

Af hálfu sóknaraðila sé byggt á þeirri fjárhæð sem lýst hafi verið í bú varnaraðila með kröfulýsingu 9. september 2011, en mistök við kröfulýsingu hafi ekki uppgötvast fyrr en að liðnum fresti til að lýsa kröfum í bú varnaraðila. Hins vegar byggi sóknaraðili á því að þau mistök í kröfulýsingu hans feli ekki í sér viðurkenningu á því að lánið hafi verið bundið ólögmætri gengistryggingu.

Í samræmi við framangreint geri sóknaraðili því kröfu um að krafa hans vegna láns nr. 6539 verði viðurkennd að fjárhæð 153.881.894 krónur enda sé raunveruleg krafa sóknaraðila vegna lánsins mun hærri. Sóknaraðili veki þó athygli á að krafan hafi verið lækkuð lítillega sökum villu í útreikningi í kröfulýsingu.

Aðalkrafa sóknaraðila sé á því reist að með undirritun á viðauka við lánssamninginn 20. nóvember 2007 hafi varnaraðili skuldbundið sig til að taka lán í erlendum gjaldmiðlum. Varnaraðila beri að efna gerða samninga og virða skuldbindingar sínar. Krafa sóknaraðila á hendur varnaraðila samkvæmt lánssamningnum sé skuldbinding í erlendri mynt og falli þess vegna utan gildissviðs VI. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 13. gr. þeirra laga. Af hálfu sóknaraðila sé á því byggt að lánssamningur aðila og viðaukar við hann beri það með sér að um skuldbindingu í erlendri mynt sé að ræða.

Í þessu samhengi sé vísað til þess að varnaraðili hafi tekið yfir lán Toyota á Íslandi ehf. með undirritun viðauka 20. nóvember 2007. Hin yfirtekna skuldbinding hafi í þeim viðauka einungis verið tilgreind með hinum erlendum gjaldmiðlum sem hún hafi samstaðið af. Þegar svo hátti til sé án vafa um að ræða erlent lán. Byggi sóknaraðili þannig á því að yfirtaka varnaraðila á skyldum lántaka samkvæmt lánssamningnum og þær breytingar sem gerðar hafi verið á skilmálum lánsins með viðaukanum hafi í raun falið í sér stofnun nýs láns, með þeim skilmálum sem kveðið hafi verið á um í viðaukanum og upphaflega lánsskjalinu. Kveðst sóknaraðili vísa til rökstuðnings fyrir aðalkröfu (B) vegna láns 1708.

Verði ekki fallist á það með sóknaraðila að lán nr. 6539 sé erlent lán sé aðalkrafa hans í öðru lagi á því byggð að um réttan endurreikning sé að ræða. Lánið hafi upphaflega verið tekið í desember 2007 og hafi átt að endurgreiða það á fimm árum. Þegar Hæstiréttur hafi dæmt gengistryggingu ólögmæta hafi sóknaraðili endurreiknað lán varnaraðila umfram skyldu og fyrir mistök tilkynnt honum án tafar um leiðréttingu á kröfu sinni og sent honum útreikning á eftirstöðvum láns miðað við nýjar forsendur. Endurútreikningurinn hafi haft í för með sér að eftirstöðvar lánssamningsins lækkuðu úr 292.544.630 krónum í 153.881.894 krónur, um 47,4%.

Sóknaraðili kveðst byggja á því að krafa vegna vangreiddra vaxta sé ekki veruleg með tilliti til þeirrar aðferðafræði sem Hæstiréttur hafi beitt í máli nr. 464/2012, en við það mat telji sóknaraðili að miða eigi við endurútreiknaðar eftirstöðvar skuldar varnaraðila á síðasta greidda gjalddaga lánsins, 11. október 2010. Sé þá reiknaður mismunur eftirstöðva lánsins, samkvæmt endurútreikningi sóknaraðila miðað við 10. október 2010, og þeirrar fjárhæðar sem lánið hefði staðið í að teknu tilliti til afborgana af óverðtryggðum höfuðstól eins og hann hafi staðið, umreiknuðum í íslenskar krónur, þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið. Varnaraðila hefði þannig borið að greiða 1.848.981 krónu á hverjum gjalddaga. Hinn 11. október 2010 hafi hann verið búinn að greiða 10 afborganir að teknu tilliti til þess að samkvæmt skilmálum lánssamningsins, að undanskildu ákvæði hans um gengistryggingu, bæri varnaraðila að greiða 1/80 hluta upphaflegrar lánsfjárhæðar af höfuðstól lánsins á hverjum gjalddaga þess. Samkvæmt því hafi höfuðstóll lánsins staðið í 129.428.688 krónum þann dag. Krafa sóknaraðila 11. október 2010 hafi numið 147.547.258 krónum og mismunurinn þar á sé að fjárhæð 18.118.570 krónur. Krafa sóknaraðila vegna vangreiddra vaxta 11. október 2010 í þessum skilningi nemi því aðeins 12,25% af yfirteknum höfuðstól lánsins, umreiknuðum í íslenskar krónur, og geti því ekki talist umtalsverð. Í ljósi framangreinds fari ekki á milli mála að sú leiðrétting sem hafi farið fram gagnvart varnaraðila geti ekki á nokkurn hátt talist hafa í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu hans.

Sóknaraðili kveðst telja, að við mat á því hvort krafa vegna vangreiddra vaxta sé umtalsverð, gefi það ekki rétta mynd að miða við upphaflegan höfuðstól eins og hann hafi verið þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið og vegna verðbólgu sé réttara að framreikna höfuðstólinn miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs þannig að raunvirði höfuðstólsins á endurútreikningsdegi sé endurspeglað. Upphaflegur höfuðstóll 10. október 2007, þegar varnaraðili hafi tekið hann yfir, hafi verið umreiknaður í 147.918.500 íslenskar krónur, en þá hafi vísitala neysluverðs verið 278,1 stig. Fjárhæð höfuðstóls á síðasta greidda gjalddaga lánsins, 11. október 2010, nemi 194.299.274 krónum, að teknu tilliti til breytinga á verðgildi íslensku krónunnar með framangreindum mælikvarða en þá hafi vísitala neysluverðs verið 365,3 stig. Krafa vegna vangreiddra vaxta í þessum skilningi sé því 9,33% af höfuðstól lánsins, umreiknuðum í íslenskar krónur miðað við yfirtökudag.

Sóknaraðili kveðst að öðru leyti vísa til þess rökstuðnings með aðalkröfu vegna lána nr. 10104 (A) 1708 (B), að breyttu breytanda. Í því samhengi kveðst sóknaraðili vísa sérstaklega til umfjöllunar um fjárhagslegan styrk varnaraðila á þeim tíma er varnaraðili tók yfir lánið og þekkingar og reynslu stjórnenda varnaraðila af innlendri og alþjóðlegri fjármálastarfsemi. Undantekningarregla kröfuréttar um fullnaðarkvittanir eigi þannig ekki við um greiðslur varnaraðila af láni nr. 6539.

Varakrafa (D).

Sóknaraðili kveðst benda á að samkvæmt grein 2.1 í upphaflegum lánssamningi 6539 hafi Toyota á Íslandi hf. átt að greiða lánið til baka með tuttugu afborgunum á þriggja mánaða fresti. Þegar varnaraðili hafi tekið yfir lánið hafi eftirstöðvar lánsins verið, umreiknaðar í íslenskar krónur, að fjárhæð 147.918.500 krónur og tuttugu afborganir eftir, sbr. viðauka 20. nóvember 2007. Á hverjum gjalddaga hafi þannig átt að greiða 1.848.981 krónu inn á höfuðstól lánsins.

Samkvæmt útreikningi varakröfunnar sé litið svo á að vextir og rétt hlutfall höfuðstóls lánsins fram til 12. október 2009 séu að fullu uppgerð, en það hafi verið síðasti greiddi gjalddagi lánsins áður en langvarandi vanskil varnaraðila hafi hafist. Í samræmi við framangreint hafi varnaraðila borið samkvæmt grein 2.1 í lánssamningnum að greiða 1.848.981 krónu í afborgun á hverjum gjalddaga auk vaxta. Á hverjum greiddum gjalddaga hafi þannig 1.848.981 krónu verið ráðstafað inn á höfuðstól lánsins og þar sem varnaraðili hafi fullnaðarkvittun í höndunum fram að 12. október 2009 sé litið svo á í útreikningi fyrstu varakröfu að vextir fyrir það tímamark séu einnig að fullu upp gerðir þó að þeir séu lægri en vextir samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 sem lánsfjárhæðin hafi átt að bera. Á framangreindu tímamarki hafi varnaraðili greitt sex afborganir, sem með framangreindri aðferð leiði til lækkunar á höfuðstól lánsins að fjárhæð 11.093.887 krónur. Hafi þá höfuðstóll lánsins átt að standa í 136.824.613 krónum. Eftir umrætt tímamark sé útreikningur í samræmi við aðalkröfu og nemi fjárhæð fyrstu varakröfu á útreikningsdegi 131.710.176 krónum.

Sóknaraðili telji að eftir 12. október 2009 geti varnaraðili ekki borið fyrir sig sjónarmið um fullnaðarkvittanir. Að öðru leyti sé vísað til rökstuðnings með varakröfu vegna láns nr. 10104 (A), að breyttu breytanda.

Þrautavarakrafa (D).

Verði ekki fallist á með sóknaraðila að beita hafi mátt sömu aðferð og notuð sé til að reikna út aðalkröfu eftir 12. október 2009, svo sem gert sé ráð fyrir að því er varakröfuna varðar, sé á því byggt í þrautavarakröfu að sú heimild hafi að minnsta kosti risið 11. október 2010, sem hafi verið síðasti greiddi gjalddagi lánssamningsins, en frá því tímamarki hafi varnaraðili ekki yfir að ráða fullnaðarkvittunum. Að öðru leyti sé vísað til rökstuðnings fyrir varakröfunni.

Hinn 11. október 2010 hafi varnaraðili verið búinn að greiða 10 afborganir eða sem nemi 1/80 hluta upphaflegrar lánsfjárhæðar inn á höfuðstól lánsins á hverjum gjalddaga, þar sem afborgun hafi verið greidd, í samræmi við skilmála lánssamningsins, að undanskildu ákvæði hans um gengistryggingu. Miðað við þessar forsendur hafði varnaraðili því greitt samtals 18.489.813 krónur 11. október 2010, en þessi fjárhæð skýrist af því að lánið var í vanskilum frá desember 2009 til desember 2010. Samkvæmt þessari aðferð hafi höfuðstóll lánsins staðið þá í 129.428.688 krónum. Eftir umrætt tímamark sé útreikningur í samræmi við aðalkröfu og nemi fjárhæð varakröfu á útreikningsdegi 134.746.050 krónum. Að öðru leyti kveðst sóknaraðili vísa til rökstuðnings með þrautavarakröfu vegna láns nr. 10104 (A), að breyttu breytanda.

Þrautaþrautavarakrafa (D).

Sóknaraðili kveður að aðferðafræði þrautaþrautavarakröfu byggist á því að hver greiðsla varnaraðila sé skoðuð sjálfstætt, eins og gert hafi verið varðandi þrautaþrautavarakröfu vegna láns nr. 10104 (A). Sé þá litið svo á að vextir af láninu til 12. október 2009 séu að fullu upp gerðir, en það hafi verið síðasti greiddi gjalddagi lánsins áður en langvarandi vanskil varnaraðila hófust. Ólíkt varakröfu og þrautavarakröfu hafi öllum greiðslum varnaraðila af láninu verið ráðstafað inn á lánið í samræmi við kvittanir eins og greiðslan hafi verið sundurliðuð þar. Að auki hafi dráttarvöxtum og seðilgjöldum verið ráðstafað inn á höfuðstól. Eftir umrætt tímamark sé útreikningur í samræmi við útreikning aðalkröfu. Nemi fjárhæð þrautaþrautavarakröfu 122.313.577 krónum.

Sóknaraðili kveðst byggja á því að eftir þann 12. október 2009 geti varnaraðili ekki borið fyrir sig sjónarmið um fullnaðarkvittanir og vísar til rökstuðnings með þrautaþrautavarakröfu vegna láns nr. 10104 (A) þar um, að breyttu breytanda.

Um lagarök fyrir kröfum sínum vísar sóknaraðili til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sérstaklega 111. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sérstaklega 12., 13., 14. og 18. gr. sem og til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um samningsfrelsi, skuldbindingargildi loforða og efndaskyldu krafna. Þá sé einnig sérstaklega vísað til meginreglna fjármunaréttar um rangar og brostnar forsendur sem og laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sérstaklega 36. gr. laganna.

Í greinargerði sinni vekur sóknaraðili sérstaka athygli á að í formlegu erindi Eftirlitsstofnunar EFTA, dags. 19. apríl 2012, sbr. dskj. nr. 39 sem beri yfirskriftina „Letter of formal notice to Iceland for failing to comply with its obligation under Article 40 of the Agreement on the European Economic Area by maintaining in force ban on the exchange rate indexation of loans in Icelandic krona“ sé komist að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið hafi brotið ákvæði 40. gr. EES-samningsins með því að banna gengistryggingu lána í íslenskum krónum, sbr. einkum 13. og 14. gr. laga 38/2001. Af hálfu sóknaraðila sé því talið að ákvæði laga nr. 38/2001, einkum 13. og 14. gr., eins og þau ákvæði hafa verið túlkuð af Hæstarétti, um bann við gengistryggingu lána, kunni að stangast á við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum, sbr. lög nr. 2/1993. Þótt sóknaraðili byggi ekki á því hér að lán varnaraðila hafi verið lögmætt erlent lán af síðastnefndum ástæðum, sé á því byggt að þær forsendur sem framangreind afstaða Eftirlitsstofnunar EFTA byggi á hafi í för með sér að túlka verði ákvæði vaxtalaga til samræmis við ákvæði 40. gr., sbr. einnig 36. gr. og bókun 35 við EES-samninginn. Í því felist m.a. að leggja verði til grundvallar að lántakar greiði í öllu falli vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., vaxtalaga nr. 38/2001 í þeim tilvikum sem talið verði að skuldbindingar þeirra stangist á við 13-14. gr. vaxtalaga. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 21/1994, um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið, geti dómari kveðið upp úrskurð um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á síðastnefndum ákvæðum.

IV.

Varnaraðili kveðst byggja mál sitt í fyrsta lagi á því að þeir fjórir lánssamningar sem um sé deilt í málinu feli í sér ólögmæta gengistryggingu, líkt og sóknaraðili hafi sjálfur viðurkennt í kröfulýsingu sinni í þrotabú varnaraðila. Því beri að endurreikna þá lánssamninga í samræmi við dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012 og staðfesta afstöðu skiptastjóra um að samþykkja kröfur sóknaraðila samkvæmt framangreindum lánssamningum með eftirfarandi fjárhæðum :

Lánssamningur 106-36-10104 1.15.450.132 krónur

Lánssamningur 106-36-1708 11.737.941 króna

Lánssamningur 106-36-5185 1.357.404.176 krónur

Lánssamningur 106-36-6539 116.759.941 króna

Samtala ofangreindra krafna sé að fjárhæð 1.601.352.190 krónur. Aðrir lánssamningar sem sóknaraðili hafi lýst í þrotabúið hafi verið samþykktir óbreyttir, samtals að fjárhæð 323.869.155 krónur. Skiptastjóri fallist því á að heildarkrafa sóknaraðila í þrotabú varnaraðila sé að fjárhæð 1.925.221.345 krónur.

Varnaraðili kveðst munu skipta umfjöllun um málsástæður þannig, að fyrst verði fjallað um þá þrjá lánssamninga sem sóknaraðili byggi á að séu löglegir lánssamningar í erlendri mynt, en síðan verði fjallað sameiginlega um alla fjóra lánssamningana varðandi ágreining um tölulegan útreikning þeirra.

Af hálfu varnaraðila sé í fyrsta lagi á því byggt að með kröfulýsingu sinni í þrotabú varnaraðila 9. september 2011 hafi sóknaraðili með bindandi hætti lýst yfir þeirri afstöðu sinni að allir framangreindir lánssamningar hafi falið í sér ólögmæta tengingu við gengi erlendra gjaldmiðla. Kröfulýsing í þrotabú hafi skuldbindandi gildi að réttarfari og kröfugerð og röksemdum fyrir kröfugerð verði ekki breytt gagnvart þrotabúi eftir að kröfulýsingarfresti er lokið. Varnaraðili vísi í því sambandi til ákvæða XII. kafla gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991. Eftir að sóknaraðili hafi formlega lýst yfir í kröfulýsingu að fara bæri með lánasamninga nr. 106-36-1708, 5185 og 6539 sem lánasamninga með ólögmætri gengistryggingu hafi hann verið bundinn af þeirri yfirlýsingu með sama hætti og verið hefði ef tilkynning þar að lútandi hefði verið send gjaldfærum skuldara. Að þessu leyti hafi þrotabúið sömu stöðu gagnvart sóknaraðila og skuldarinn hefði haft sjálfur, sbr. 72. og 73. gr. nefndra laga. Þess vegna geti sóknaraðili ekki síðar borið því við að yfirlýsingin hafi verið gerð fyrir einhvers konar mistök. Þegar af þessari ástæðu geti þrotabúið ekki miðað við annað við meðferð kröfunnar en þá lýsingu sem sett hafi verið fram í kröfulýsingunni á kröfulýsingarfresti en líta megi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 182/2013 um þetta.

Verði ekki fallist á þessa túlkun varnaraðila verði hér fjallað um þá þrjá lánssamninga sem sóknaraðili heldur fram að séu lögleg lán í erlendri mynt.

B. Lánssamningur nr. 106-36-1708

Varnaraðili kveðst telja að líta beri til tiltekinna atriði þegar túlka skuli umræddan lánssamning. Bent sé á að á forsíðu samningsins komi skýrt fram heiti samningsins „Lánssamningur“ og að fjárhæð hans sé í íslenskum krónum, en engin tilvísun sé á forsíðu samningsins um að hann sé í erlendum myntum. Þá sé vísað til þess að í samningnum komi fram að hann sé að fjárhæð 25.200.000 íslenskra króna og á annarri blaðsíðu hans komi fram í texta að um sé að ræða „fjölmynta lán að jafnverði ISK 25.200.000,-ʺ Myntir hafi eingöngu verið tilgreindar í prósentuhlutföllum en gengi myntar eða fjárhæð í erlendri mynt hafi ekki verið skilgreind. Þá vísi varnaraðili til þess að útborgunarbeiðni, sem fylgt hafi lánssamningnum, hafi verið óundirrituð, þar séu ekki tilgreindar myntir, en gert hafi verið ráð fyrir að útborgun yrði lögð inn á reikning í íslenskum krónum og að greiðslur afborgana, vaxta og annarra gjalda yrðu skuldfærar af íslenskum tékkareikningi.

Varnaraðili haldi því fram að með því að eina tilgreiningin í samningnum á fjárhæð lánsins hafi verið í íslenskum krónum verði að líta svo á, með hliðsjón af framansögðu, að lánssamningurinn hafi eingöngu tekið til skuldbindingar í þeim gjaldmiðli sem óheimilt hafi verið samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001 að binda við gengi erlendra gjaldmiðla. Þurfi því ekki að líta til þess hvernig sóknaraðili og Sólning Kópavogi hf. og síðar varnaraðili hafi efnt skuldbindingar sínar.

Þá telji varnaraðili að viðauki sem gerður hafi verið við lánssamninginn hafi ekki falið í sér skilmálabreytingu heldur hafi hann eingöngu snúist um skuldaraskipti. Í viðaukanum komi skýrt fram að Bergey fasteignafélag ehf. yfirtaki skyldur samkvæmt upphaflegum lánssamningi. Þar hafi sérstaklega verið tekið fram, að bankinn hafi lánað lántaka 25.200.000 krónur. Eftirstöðvar lánsins hafi svo verið sagðar á þeim degi nema tiltekinni fjárhæð í JPY og CHF. Þegar horft sé til þess að upphaflegur lánssamningur aðila hafi falið í sér ólögmæta gengistryggingu skuldbindingar í íslenskum krónum verði þá og þegar að líta svo á að skilmálabreytingar, sem gerðar hafi verið síðar, séu efnislega rangar, enda séu þær fjárhæðir sem þar hafi verið settar fram ekki réttar. Ljóst verði að telja að lánssamningur þessi hafi verið ólögmætur frá upphafi og beri að endurreikna í samræmi við fjölmörg dómafordæmi. Því séu þær fjárhæðir erlendra mynta sem nefndar séu í viðauka samnings engan veginn réttar og geti ekki orðið grundvöllur sem einhvers konar nýr lánssamningur, lögmætur um erlendar myntir. Varnaraðili telji fráleitt að samningur um ólögmæta gengistryggingu láns verði lögmætur við það eitt að nýr aðili hafi yfirtekið efndaskyldu skuldara. Viðauki við lánssamning 11. apríl 2008 taki því eingöngu til þess að nýr aðili hafi yfirtekið skyldur samkvæmt upphaflegum lánssamningi, svo sem skýrt komi þar fram. Þar komi einnig skýrt fram að samningurinn haldist óbreyttur að öðru leyti. Því verði alfarið að hafna að með þessu skjali hafi komist á nýr lánssamningur aðila, sem teljist löglegur lánssamningur um erlendar myntir.

C. Lánssamningur nr. 106-36-5185.

Varnaraðili kveðst byggja á því að umræddur lánssamningur hafi verið í íslenskum krónum, allt að fjárhæð 1.700.000.000 króna. Samkvæmt viðauka hans hafi hann verið greiddur út íslenskum krónum. Þá hafi greiðslur verið skuldfærðar í íslenskum krónum af reikningi greiðanda. Samkvæmt skýrum ákvæðum lánssamnings hafi verið heimilt að myntbreyta samningi með skriflegri beiðni með 5 daga fyrirvara. Hinn 20. júní 2006 hafi svo verið gerður viðauki við lánssamninginn. Ekkert komi þar fram um myntbreytingu, fjárhæð í erlendri mynt eða önnur tilvísun til erlendra mynta. Inn á skjalið hafi verið handskrifað að myntbreyting hafi farið fram í tölvupósti. Ekkert liggi fyrir um það hvaða starfsmaður hafi ritað þetta inn á skjalið eða hvenær. Sóknaraðili hafi lagt fram tölvupóstsamskipti milli málsaðila og af dómskjali nr. 23 megi ráða að í júní hafi verið fjallað um flutning erlends láns á gjaldeyrisreikninga. Á dómskjali nr. 22 hafi verið óskað eftir „körfu“ og skiptingu í erlenda gjaldmiðla eftir ákveðnum prósentum. Að öðru leyti hafi ekkert skriflegt farið fram á milli aðila. Í samræmi við áður gengna dóma um gjaldeyrislán verði ekki séð að samskipti þessi geti falið í sér fullgildan samning um lántöku í erlendum gjaldmiðli. Ekki verði séð að þörf sé á því að horfa til þess við túlkun á eðli skuldbindingarinnar hvernig aðilar hafi efnt ákvæði samningsins. Kvittanir sem lagðar hafi verið fram á dómskjölum nr. 24 og 25 hafi að mati varnaraðila ekkert sönnunargildi í málinu.

Með því að eina tilgreiningin í samningnum á fjárhæð lánsins hafi verið í íslenskum krónum verði að líta svo á með hliðsjón af framansögðu að lánssamningurinn hafi innihaldið ákvæði um gengistryggingu sem hafi verið óheimil samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2007.

Þegar horft sé til þess að upphaflegur lánssamningur aðila hafi falið í sér ólögmæta gengistryggingu skuldbindingar í íslenskum krónum verði að líta svo á að skilmálabreytingar sem gerðar hafi verið síðar séu háðar sama annmarka, enda hafi þær fjárhæðir sem þar hafi verið settar fram ekki verið réttar. Ekki sé hægt að líta svo á að þeir viðaukar sem gerðir hafi verið, en annar þeirra feli eingöngu í sér nýjan greiðanda og hinn feli eingöngu í sér breytingu á endurgreiðsluskilmálum, geti bætt úr ólögmætisannmarkanum sem verið hafi á upphaflegum lánssamningi aðila. Í þessu sambandi megi einnig benda sérstaklega á að í viðauka við lánssamninginn komi fram í texta viðaukans að „Skv. viðauka dags. 20.06.2006 eru eftirstöðvum lánsins breytt í eftirtaldar myntir og hlutföll, USD. 35 %, CHF 25 %, JPY 5 % og EUR 25%“ Viðauki þessi hafi ekki verið lagður fram í máli þessu. Ítrekað sé að í viðaukum við lánssamninginn hafi í báðum tilvikum verið tekið fram að lánssamningurinn héldist óbreyttur að öðru leyti.

D. Lánssamningur nr. 106-36-6539

Varnaraðili kveðst vísa til þess að á forsíða lánssamnings hafi verið tilgreint að um íslenskt lán væri að ræða, að fjárhæð 177.000.000 króna. Í efni skjals hafi síðan verið tilgreint að um hafi verið að ræða fjölmyntalán að jafnvirði 177.000.000 króna. Fjórar myntir hafi verið tilgreindar í skjalinu með prósentuhlutföllum, en skuldin hafi ekki verið tilgreind í umræddum gjaldmiðlum. Greiðslur af láninu skyldu skuldfærðar af íslenskum reikningi greiðanda. Samkvæmt beiðni um útborgun láns, viðauka I við lánssamning, hafi verið vísað til lánssamnings að fjárhæð 177.000.000 króna. Hafi lánið verið greitt út í íslenskum krónum á reikning lántaka og hafi því engir erlendir gjaldmiðlar skipt um hendur. Samkvæmt ákvörðun bankans, sem fylgi lánssamningi í dómskjali 32, hafi verið samþykkt af hálfu bankans að lána varnaraðila 177.000.000 króna.

Með því að eina tilgreiningin í samningnum á fjárhæð lánsins hafi verið í íslenskum krónum verði að líta svo á, með hliðsjón af framansögðu, að lánssamningurinn hafi eingöngu tekið til skuldbindingar í íslenskum krónum, sem óheimilt hafi verið samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2007 að binda við gengi erlendra gjaldmiðla. Því þurfi ekki að líta til þess hvernig sóknaraðili og Toyota á Íslandi hf. og síðar varnaraðili efndu skuldbindingar sínar.

Þegar horft sé til þess að upphaflegur lánssamningur aðila hafi falið í sér ólögmæta gengistryggingu skuldbindingar í íslenskum krónum verði að líta svo á að skilmálabreytingar, sem gerðar hafi verið síðar, séu efnislega rangar, enda þær fjárhæðir sem þar hafi verið settar fram ekki réttar. Ljóst verði að telja að lánssamningur þessi hafi verið ólögmætur frá upphafi og beri að endurreikna hann í samræmi við fjölmörg dómafordæmi. Því séu þær fjárhæðir erlendra mynta sem nefndar hafi verið í viðauka samnings engan veginn réttar og geti ekki orðið grundvöllur að nýjum lögmætum lánssamningi um erlendar myntir.

Varnaraðili kveðst telja að viðauki sem gerður hafi verið við lánssamninginn 20. nóvember 2007 breyti engu um gildi hins upphaflega lánssamnings og geti ekki einn og sér breytt samningi með ólögmætri gengistryggingu í gildan samning um skuldbindingu í erlendum gjaldmiðli. Tilgreining skuldar í erlendum myntum, sem fram komi í viðauka eingöngu, breyti þar engu um og séu þær fjárhæðir sem þar séu nefndar rangar þegar hinn ólögmæti samningur hafi verið endurreiknaður í samræmi við fjölmörg dómafordæmi. Síðari breytingar sem gerðar hafi verið á lánssamningi með ólögmætri verðtryggingu hafi ekki áhrif á skilmála þess þannig að um sé að ræða kröfu í erlendum myntum. Sérstaklega hafi verið tekið fram í viðauka að lánssamningur skyldi haldast óbreyttur fyrir utan tilteknar breytingar á endurgreiðslu lánsins og að nýr greiðandi yfirtæki skyldur lántaka. Sama gildi um viðauka dagsettan 28. júlí 2008.

Af öllu framansögðu kveðst varnaraðili telja ljóst að framangreindir þrír lánssamningar, nr. 106-36-1708, 5185 og 6539, feli í sér ólögmæta gengistryggingu og að kröfufjárhæðir beri að leiðrétta í samræmi við það.

Varnaraðili kveður að síðari hluti ágreinings aðila snúist um það hvernig endurreikna skuli þá samninga aðila sem taldir séu fela í sér ólögmæta gengistryggingu. Varnaraðili kveðst telja að hina ólögmætu lánssamninga skuli endurreikna í samræmi við forsendur hæstaréttardóma í málum nr. 600/2011 og 464/2012. Þannig skuli allar innborganir sem greiddar hafi verið inn á höfuðstól, dragast beint frá höfuðstól skuldarinnar í íslenskum krónum. Þá skuli vaxtagreiðslur sem varnaraðili hafi innt af hendi fyrir tilgreind vaxtatímabil samkvæmt greiðsluseðlum eða kröfubréfum sóknaraðila teljast fullnaðargreiðsla vaxta fyrir þau sömu vaxtatímabil. Sóknaraðila sé því óheimilt að endurreikna vexti fyrir þau tímabil svo sem hann hafi gert í kröfugerð sinni. Í þeim efnum hafi sóknaraðili endurreiknað vexti í samræmi við 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, en varnaraðili telji ótvírætt samkvæmt áðurnefndum dómum Hæstaréttar að slíkur endurreikningur sé honum óheimill.

Varnaraðili kveðst byggja á því að sóknaraðili hafi lánað fjármuni með ólögmætum greiðsluskilmálum sem séu í andstöðu við vaxtalög nr. 38/2001. Sóknaraðili sé fjármálafyrirtæki sem sérhæfi sig í útlánum til einstaklinga, fyrirtækja og stofnana. Benda megi á að í bankanum hafi á árinu 2007 verið starfandi heil deild lögfræðinga á lögfræðisviði, sem hafi haft yfirumsjón með allri skjalagerð í tengslum við útlánastarfsemi þá sem hér sé til umfjöllunar. Allir þeir samningar sem hér séu til umfjöllunar hafi verið útfærðir af starfsmönnum sóknaraðila eða fyrirrennara hans á merktu bréfsefni sóknaraðila og í samræmi við útlánareglur sóknaraðila. Jafnframt megi benda á að starfsmenn sóknaraðila hafi árið 2007 verið samtals 2.771, rekstrartekjur ársins hafi verið 110 milljarðar, eignir bankans í árslok hafi numið 3 billjörðum og eigið fé bankans hafi verið 184 milljarðar.

Því sé þannig alfarið hafnað að jafnræði hafi verið með aðilum við samningsgerð. Mótmælt sé að menntun og reynsla eigenda og fyrirsvarsmanna varnaraðila feli í sér þá sérþekkingu á fjármálaviðskiptum að jafna megi til þess að enginn aðstöðumunur hafi verið milli aðila. Sóknaraðili hafi ótvírætt haft stöðu sérfræðings um útlánastarfsemi í viðskiptum sínum við hið gjaldþrota félag. Hann hafi borið alla ábyrgð og áhættu af því að samningsskilmálar hans væru ekki í fullu samræmi við gildandi lagareglur. Þá ábyrgð hafi hann ekki axlað og beri sjálfur hallann af því.

Varnaraðili kveðst vísa til þess að hið gjaldþrota félag hafi gert samninga við sóknaraðila í góðri trú um lögmæti skilmálanna og hafi innt af hendi greiðslur í samræmi við greiðsluseðla sóknaraðila í trausti þess að sóknaraðili gerði ekki ólögmætar kröfur á hendur honum. Varnaraðili hafi mátt treysta því að greiðslur þær sem hann innti af hendi til sóknaraðila væru fullnaðargreiðslur hvað varðaði vexti fyrir hvert vaxtatímabil. Ef fallist væri á þær kröfur sóknaraðila að heimilt væri að endurreikna vexti fyrir þegar greidd tímabil með margfalt hærri vaxtaprósentu en samið hafi verið um og varnaraðili hafi þegar greitt mundi halla mjög á varnaraðila. Það yrði að teljast verulega ósanngjörn niðurstaða að sérfræðingur, sem stundi útlánastarfsemi, setji upp samningsform og kjör og brjóti lög, sé heimilt að krefja varnaraðila um verulegar viðbótargreiðslur fyrir löngu greidd vaxtatímabil. Með slíku væri verið að verðlauna hinn brotlega.

Krafa sóknaraðila vegna þessara fjögurra lánssamninga nemi samtals 1.982.934.622 krónum, en skiptastjóri hafi samþykkt kröfurnar miðað við útreikning samkvæmt dómum Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012, samtals að fjárhæð 1.601.352.190 krónur. Mismunur sé því að fjárhæð 381.582.432 krónur. Hér sé um verulegar fjárhæðir að ræða, eða sem svari til 23% hækkunar frá samþykktri kröfu. Greitt hafi verið af lánssamningum þessum frá upphafi þeirra, af lánssamningi nr. 10104 frá árinu 2007 til ársins 2011, af lánssamningi nr. 1708 frá 2004 til 2011, af lánssamningi nr. 5185 frá árinu 2006 til 2011 og af lánssamningi nr. 6539 frá 2007 til 2011.

Varnaraðili kveðst byggja á því að hver og ein afborgun hans af höfuðstól og vöxtum lánsins, sem sóknaraðili hafi veitt athugasemdalaust viðtöku, hafi falið í sér fullnaðargreiðslu af hálfu varnaraðila þannig að varnaraðili verði ekki krafinn um frekari greiðslur vegna þeirra. Sóknaraðili hafi annast útreikninga lánssamninga þessara og sent út greiðsluseðla í samræmi við útreikninga sína.

Varnaraðili kveðst því telja útilokað að taka kröfur sóknaraðila til greina á grundvelli 32. gr. samningalaga nr. 7/1936. Varnaraðili kveðst hvorki hafa vitað eða mátt vita að greiðslur sem hann innti af hendi væru byggðar á röngum forsendum eða mistökum sóknaraðila. Sóknaraðili, sérfræðingurinn í réttarsambandinu, hafi ekki gert sér grein fyrir því sjálfur. Ekki verði séð að fullnaðargreiðsla einstakra gjalddaga láns með ólögmætri verðtryggingu hafi nein önnur réttaráhrif en fullnaðargreiðsla láns með ólögmætri verðtryggingu. Uppgert lán með ólögmætri verðtryggingu megi ekki reikna upp með nýjum vöxtum fyrir greidd tímabil.

Varnaraðili kveðst gera nokkrar athugasemdir við greinargerð sóknaraðila. Sjónarmiðum sóknaraðila um að forsendur fyrir vaxtastigi lánsins hafi brostið þegar lánssamningar séu taldir fela í sér ólögmæta gengistryggingu og vísun hans til 36. gr. laga nr. 7/1936til sé alfarið hafnað. Eins og hátti til í máli þessu krefji sóknaraðili varnaraðila um afborganir og vexti lána sem sóknaraðili hafi með ólögmætum hætti tengt við gengi erlendra gjaldmiðla. Greiðslur varnaraðila og reiknaðar skuldir hafi stökkbreyst með ólögmætum hætti og hafi sóknaraðili haldið uppi innheimtu hinna ólögmætu lánssamninga um langt skeið. Þegar komið hafi fram á árið 2011 hafi varnaraðili ekki ráðið við hinar stökkbreyttu skuldir og hafi fyrirsvarsmönnum félagsins verið nauðugur sá kostur að óska eftir gjaldþrotaskiptum á félaginu. Nú sé að koma í ljós, miðað við afstöðu skiptastjóra til krafna sóknaraðila og væntanlegan endurreikning annarra kröfuhafa félagsins, að óvíst sé hvort gjaldþrot hafi verið óumflýjanlegt ef kröfugerð sóknaraðila hefði ekki verið með þeim hætti sem raun hafi borið vitni samkvæmt hinum ólögmætu lánaskilmálum. Í það minnsta hafi félagið átt einhverja kosti í greiðslustöðvun og hugsanlega getað fengið samþykkta nauðasamninga við kröfuhafa. Varnaraðili telji þess vegna fráleitt að kröfugerð sóknaraðila í þessu máli fái stoð í ákvæðum 36. gr. laga nr. 7/1936. Miklu frekar sé hægt að líta svo á að það sé andstætt góðri viðskiptavenju að fjármálafyrirtæki geti endurreiknað kröfur sínar með þeim hætti sem sóknaraðili geri til að bæta sér upp „tap“ á ólögmætum viðskiptaskilmálum.

Þá byggi sóknaraðili á því að það sé meginregla kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hafi minna greitt en hann hafi átt rétt til í lögskiptum sínum við skuldara, eigi tilkall til greiðslu fyrir því sem upp á vanti og hann eigi val um hvernig innborgunum sé ráðstafað upp í skuld varnaraðila. Þessum sjónarmiðum sé alfarið mótmælt. Sóknaraðili hafi gefið út greiðsluseðla úr sínum kerfum sem byggðir hafi verið á hans eigin útreikningum. Á greiðsluseðlum sé skilgreint hvaða hluti kröfunnar sé afborgun af höfuðstól, hvaða hluti séu vextir og hvaða hluti séu kostnaður sóknaraðila fyrir að halda utan um innheimtuna. Að halda því fram að sóknaraðila sé heimilt að breyta ráðstöfun frá þessari kröfugerð sinni, eftir að varnaraðili hefur fengið fullnaðarkvittun í samræmi við þessa kröfu, sé að mati varnaraðila fráleitt. Vísist um það atriði til þess sem fyrr hafi verið rakið í greinargerð þessari. Sóknaraðili vísi til þess að lánssamningur nr. 10104 hafi verið til 5 ára. Í þessu sambandi verði að horfa til efnis lánssamningsins, bæði liðar 2.1 og liðar 2.2 Endurgreiðsluferli lánssamnings hafi miðast við að lánssamningur væri til 20 ára. Þannig hafi verið gert ráð fyrir að lánið væri fyrst til 5 ára, en afborganir hafi miðast við 1/80 hluta lánsupphæðar á hverjum gjalddaga. Gjalddagar hafi verið fjórum sinnum á ári, sem þýði að endurgreiðsla hefði tekið 20 ár. Í lið 2.2 hafi verið gert ráð fyrir, ef að lánið væri í skilum, að það mætti framlengja það um 5 ár í einu, allt að þrisvar sinnum og hafi þannig frá upphafi verið gert ráð fyrir 20 ára endurgreiðslutíma. Verði því að líta svo að hér sé um að ræða lánssamning til 20 ára, þótt hann hafi verið færður í búning styttri lánssamnings. Þá sé því alfarið mótmælt að það skipti máli, eins og hér hátti til, hvort lánssamningur hafi verið til 5 ára eða 20 ára.

Þá vísi sóknaraðili til þess að með endurreikningi hafi útreikningur lánssamnings nr. 10104 skilað því að fjárhæð skuldarinnar næmi 156.643.691 krónu, sem væri lægra en upphaflegur höfuðstóll lánsins, sem hafi numið 162.000.000 krónum. Varnaraðili telji að þessi „röksemd“ sé fullkomlega haldlaus. Það hljóti aftur á móti að teljast eðlilegt að höfuðstóll láns sem greitt hafi verið inn á lækki. Samkvæmt dómskjali nr. 11 komi fram að innborganir á höfuðstól láns nr. 10104 nemi samtals 48.880.537 krónum. Samkvæmt því hafi höfuðstóll hins ólögmæta láns numið 113.119.463 krónum og hafi þá allir vextir verið greiddir samkvæmt greiðsluseðlum sóknaraðila. Sóknaraðili vilji þannig fá 43.524.228 krónur í viðbótarvexti, umfram þá vexti sem varnaraðili hafi þegar greitt samkvæmt greiðsluseðlum sóknaraðila. Þetta sé 38,5% ofan á endurreiknaðan höfuðstól skuldarinnar. Samkvæmt sama dómsskjali séu þegar greiddir vextir af láni 10104 að fjárhæð 25.394.329 krónur. Sóknaraðili vilji þannig fá viðbótarvexti sem séu 71,4% hærri en þeir sem hann hafi þegar fengið. Það yrði því að telja það verulega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju, að sóknaraðili, sem sé sérfræðingurinn í máli þessu, geti innheimt 171,4 % vexti til viðbótar áður innheimtum vöxtum á þeim grundvelli að lánaskilmálar hans sjálfs hafi verið ólögmætir.

Tilvísunum til prósentuútreikninga, sem byggðir séu á verðtryggðum fjárhæðum, sé alfarið mótmælt sem þýðingarlausum fyrir niðurstöður í þessu máli.

Sóknaraðili vísi til þess að varnaraðili hafi gjaldfært vaxtagreiðslur sínar. Þessi málsástæða sé fráleit, enda hafi hið gjaldþrota félag ekki haft nein áhrif á efni skattareglna. Ef áfram sé horft til framangreindra talna varðandi lán nr. 10104 sjáist vel að varnaraðili hafi gjaldfært greidda vexti á láni þessu sem hafi numið samtals 25.394.329 krónum. Frekari gjaldfærslur hafi varnaraðili ekki getað fært og hafi því greitt 20% skatt af hagnaði sínum í rekstri. Nú vilji sóknaraðili að varnaraðili greiði 43.524.228 krónur til viðbótar í vexti. Þessa vexti gæti varnaraðili ekki gjaldfært þótt greiddir yrðu. Bæði verði að líta til þess að þau rekstrarár sem vextir þessir stafi frá séu löngu liðin og skattskylda félagsins fyrir þau ár einnig liðin. Félagið fái ekki upptekin skattframtöl fyrir þessi ár og endurgreidda skatta. Þá sé félagið í dag í þeirri stöðu að vera gjaldþrota sem að miklu leyti virðist vera vegna ólögmætra erlendra gengislána er hafi knúið félagið í gjaldþrot. Muni varnaraðili, verði hann dæmdur til að greiða þessa vexti, á engan hátt geta nýtt sér þessa fjármuni til frádráttar rekstrartekjum. Því sé sjónarmiðum sóknaraðila um að skattaleg sjónarmið leiði til þess að reikna eigi viðbótarvexti á varnaraðila alfarið hafnað. Sömu sjónarmið eigi að sjálfsögðu við um aðra lánssamninga í þessu máli hvað þetta varði. Varnaraðili kveðst telja augljóst, hvað sem líði útreikningum á greiddum eða ógreiddum vöxtum, að kröfur sóknaraðila í þrotabúið geti ekki verið hærri vegna þess hvernig farið hafi verið skattalega með greiðslur sem hafi verið inntar af hendi upp í kröfur hans á grundvelli hans eigin útreikninga.

Þá fjalli sóknaraðili um fjárhagslega stöðu varnaraðila og telji að krafa sóknaraðila um endurreikning vaxta sé eðlileg, ekki umtalsverð og feli ekki í sér röskun á fjárhagslegri stöðu varnaraðila. Ekki verði fullyrt um hvort röskun á fjárhagslegri stöðu varnaraðila geti orðið meiri en hún sé, en rétt þyki hér að benda á að heildarkrafa sóknaraðila vegna endurreiknings vaxta nemi samtals 383.534.848 krónum. Það eitt og sér ætti að teljast verulegt. Sóknaraðili vísi til þess að heildartekjur varnaraðila á árinu sem lán nr. 10104 hafi verið veitt hafi numið nærri 385 milljónum króna og heildareignir félagsins hafi numið rúmum 4,7 milljörðum króna. Það merki að sóknaraðili krefjist í viðbótarvexti fjárhæðar sem samsvari öllum tekjum félagsins á rekstrarárinu 2007. Sóknaraðili vilji horfa fram hjá gjöldum félagsins og skuldum. Ef horft sé á tekjur og gjöld hafi reyndar verið tap á rekstri félagsins. Á móti eignum félagsins hafi staðið skuldir að fjárhæð 3.860 milljónir króna, svo eigið fé félagsins hafi þá reiknast um 851 milljón króna. Krafa sóknaraðila nemi þannig um 45 % af eigin fé félagsins eins og það hafi verið á þessum tíma. Hvað sem líði vangaveltum um slík atriði telji varnaraðili ljóst að engin lagastoð sé fyrir því að hækka kröfur sóknaraðila á þessum grundvelli. Slíkar breytingar væru að minnsta kosti ekki í þágu jafnræðis kröfuhafa sem sé meginþemað í gjaldþrotarétti.

Vangaveltum sóknaraðila um önnur félög, samstæður og rekstur og að þau hafi áhrif á mat á fjárhag varnaraðila sé alfarið mótmælt sem þýðingarlausum og máli þessu óviðkomandi.

Varnaraðili bendir á að tölurnar tali sínu málið og að ljóst sé að krafa sóknaraðila að fjárhæð á 383.534.848 krónur sé umtalsverð og feli í sér verulega röskun á jafnræði kröfuhafa.

Þá telji varnaraðili að líta verði svo á, að með fyrirvaralausri móttöku sóknaraðila á fullnaðargreiðslum varnaraðila samkvæmt greiðsluseðlum, sé sóknaraðila óheimilt að endurreikna vexti á kröfur sínar fyrir þau tímabil sem ágreiningur í máli þessu standi um. Af því leiði að taka beri til greina kröfur varnaraðila eins og þær hafa verið settar fram. Þannig verði kröfur sóknaraðila teknar til greina sem hér segi:

Lánssamningur nr. 106-36-10104 115.450.132 krónur

Lánssamningur nr. 106-36-1708 11.737.941 króna

Lánssamningur nr. 106-36-5185 1.357.404.176 krónur

Lánssamningur nr. 106-36-6539 116.759.941 króna

Varnaraðili kveður kröfu sína um málskostnað byggjast á XXI. kafla laga 91/1991. Um lagarök kveðst varnaraðili vísa til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, einkum til sjónarmiða um efndir og lok kröfuréttinda. Varnaraðili vísi einnig til lögfestra og ólögfestra reglna um viðskiptabréf, einkum skuldabréf, sem varnaraðili telji eiga við um málsefnið með lögjöfnun, sbr. m.a. tilskipun um áritun afborgana á skuldabréf nr. 9/1798. Þá vísi varnaraðili til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum II, VI og VII kafla þeirra. Þá sé einnig vísað til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr.

V.

Ekki er fallist á með sóknaraðila að erindi Eftirlitsstofnunar EFTA, dags. 19. apríl 2012, sbr. dskj. nr. 39, þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið hafi brotið gegn ákvæði 40. gr. EES-samningsins með því að banna gengistryggingu lána í íslenskum krónum, sbr. einkum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, hafi þýðingu við úrlausn máls þessa, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 31. maí 2013 í máli nr. 328/2013.

Eins og fram hefur komið byggir sóknaraðili á því í málinu að lánssamningar málsaðila nr. 1708, 5185 og 6539 feli í sér lán í erlendum gjaldmiðlum, sem ekki fari í bága við 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtyggingu. Sóknaraðila hafi því ekki borið að endurreikna framangreind lán, en hafi gert það umfram skyldu. Fyrir mistök hafi sóknaraðili lýst kröfum í bú varnaraðila vegna þessara lána, sem hafi tekið mið af endurreikningi lánanna vegna ætlaðrar ólögmætrar gengistryggingar. Sóknaraðila beri því ekki skylda til að endurreikna lánin frekar og leggja beri lýstar kröfur sóknaraðila vegna lánanna til grundvallar við skipti á þrotabúi varnaraðila.

Í kröfulýsingu sóknaraðila 9. september 2011 var lánum samkvæmt lánssamningum nr. 1708 og 6539 lýst sem fjölmyntalánum, annars vegar til 15 ára að jafnvirði 25.200.000 króna, og hins vegar til 5 ára að jafnvirði 177.000.000 króna, í nánar tilgreindum myntum og hlutföllum. Þá var tekið fram að lánin hefðu verið endurreiknuð í samræmi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtyggingu. Láni samkvæmt lánssamningi nr. 5185 var lýst sem langtímaláni til 20 ára að fjárhæð 1.700.000 krónur, en hinn 20. júní 2006 hefði eftirstöðvum lánsins verið breytt í nánar tilgreindar myntir og hlutföll. Jafnframt var tekið fram að lánið hefði verið endurreiknað í samræmi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Í 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., þar sem fjallað er um efni kröfulýsingar, segir m.a. að í henni skuli tiltaka kröfur svo skýrt sem verða megi, svo sem fjárhæð kröfu og vaxta í krónum og hverrar stöðu sé krafist að hún njóti í skuldaröð o.s.frv. Þá segir að í kröfulýsingu skuli enn fremur greina þær málsástæður sem kröfuhafi byggi rétt sinn á hendur þrotabúinu á, svo og önnur atvik sem þurfi að greina samhengis vegna. Í 6. mgr. greinarinnar segir að kröfulýsingu fyrir skiptastjóra fylgi sömu áhrif og ef mál hefði verið höfðað um kröfuna á þeirri stundu sem hún berst honum.

Í ljósi framangreinds verður að telja að málsástæða sú sem stefnandi byggir á í máli þessu, þ.e að áðurgreindir lánssamningar feli í sér erlend lán, sem fari ekki í bága við áðurgreind ákvæði laga nr. 38/2001, sé of seint fram komin og beri því að vísa henni á bug, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 178. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Líta verður svo á að í kröfulýsingu sóknaraðila hafi falist viðurkenning hans á því að umrædd lán hafi verið í íslenskum krónum með ólögmætu ákvæði um gengisviðmiðun, enda hafi þau verið endurreiknuð í samræmi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Er hér til hliðsjónar vísað til dóms Hæstaréttar 12. apríl 2013 í máli nr. 182/2013.

Með vísan til framangreinds er ekki fallist á aðalkröfur sóknaraðila að því er varðar lánssamninga nr. 1708, 5185 og 6539 og verður lagt til grundvallar í málinu að um hafi verið að ræða lán í íslenskum krónum, verðtryggð miðað við gengi erlendra gjaldmiðla, sem farið hafi í bága við áðurgreind ákvæði laga nr. 38/2001.

Kemur þá til skoðunar ágreiningur aðila um tölulegan útreikning lánssamninganna fjögurra, sem til umfjöllunar eru í málinu.

Að því er varðar lán nr. 106-36-10104 byggir sóknaraðili aðalkröfu sína á þeirri málsástæðu að við endurútreikning á láninu skuli miða við að lánið beri vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 allt frá upphafsdegi þess og að undantekningarregla kröfuréttar um fullnaðarkvittanir eigi ekki við um greiðslur varnaraðila af láninu.

Að því er varðar lán nr. 10104, 5185 og 6539 krefst sóknaraðili þess til vara, verði niðurstaðan sú að áðurgreind undantekningarregla um fullnaðarkvittanir eigi við, að við endurútreikning lánsins verði beitt sömu aðferð og Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar í dómum sínum í málum nr. 600/2011 og 464/2012 við mat á fjárhæð viðbótarkröfu lánveitanda um vexti fyrir liðna tíð. Litið hafi verið til þess hverjar eftirstöðvar höfuðstóls lánsins hefðu verið á síðasta greidda gjalddaga lánsins, að teknu tilliti til fjölda greiddra afborgana, ef um lán í íslenskum krónum hefði verið að ræða án gengistryggingar. Byggir sóknaraðili á því að lagt verði til grundvallar að vextir séu að fullu uppgerðir til þess gjalddaga lánanna, sem síðast hafi verið staðið skil á á réttum tíma, en eftir þann tíma geti varnaraðili ekki borið fyrir sig sjónarmið um fullnaðarkvittanir þar sem kvittanir fyrir greiðslu í einu lagi síðar eftir langvarandi vanskil geti ekki haft sömu réttaráhrif eins og Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar í dómum sínum þegar ávallt hafi verið staðið í skilum. Þá byggi varakrafan á því að lánveitandi hafi val um það hvernig innborgunum á kröfu hans sé ráðstafað og því skuli ekki litið til sundurliðunar í afborganir og vexti á greiðslukvittunum.

Þrautavarakrafa og þrautaþrautavarakrafa sóknaraðila að því er framangreind lán varðar byggjast á sömu forsendum og varakrafan, en þó þannig að lagt er til grundvallar í þrautavarakröfunni að vextir séu að fullu uppgerðir til síðasta greidda gjalddaga lánanna og í þrautaþrautavarakröfunni er gert ráð fyrir að vextir séu að fullu uppgerðir til síðasta gjalddaga í skilum áður en langvarandi vanskil hófust, en að öllum greiðslum varnaraðila hafi verið ráðstafað inn á lánið í samræmi við greiðslukvittanir og að dráttarvöxtum og seðilgjöldum hafi auk þess verið ráðstafað inn á höfuðstólinn.

Að því er varðar lán nr. 1708 byggir sóknaraðili varakröfu sína á sömu sjónarmiðum og hann teflir fram að því er varðar þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu vegna hinna lánanna.

Varnaraðili byggir hins vegar á því að endurreikna skuli lánssamningana í samræmi við forsendur dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012. Þannig skuli allar innborganir sem greiddar hafi verið inn á höfuðstól lánanna dragast beint frá höfuðstól þeirra í íslenskum krónum. Þá skuli vaxtagreiðslur, sem varnaraðili hafi greitt fyrir tilgreind vaxtatímabil samkvæmt greiðsluseðlum eða kröfubréfum sóknaraðila teljast fullnaðargreiðsla vaxta fyrir þau sömu vaxtatímabil. Varnaraðili heldur því fram að með hliðsjón af áðurnefndum dómum Hæstaréttar sé sóknaraðila óheimilt að endurreikna vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 fyrir áðurgreind tímabil eins og hann hafi gert í kröfugerð sinni.

Málsástæður varnaraðila varðandi þennan þátt kröfugerðar sóknaraðila eru í grundvallaratriðum hinar sömu og komu til úrlausnar í dómum Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, 18. október 2012 í máli nr. 464/2012 og 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013.

Í síðastgreinda dómnum er rakið að í fyrrgreindu málunum tveimur hafi reynt á hvort kröfuhafi gæti eftir almennum reglum kröfuréttar krafið skuldara um viðbótargreiðslur vegna mismunar á umsömdum vöxtum, sem hann hafi þegar greitt af láni í íslenskum krónum með ólögmætu ákvæði um gengisviðmiðun, og þeim vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Í dóminum er rakið að meginreglan sé sú að kröfuhafi, sem hefur fengið minna greitt en hann átti rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Frá meginreglunni séu þó undantekningar, meðal annars um að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu, en tilkalli hans um viðbótargreiðslu verði af þeim sökum þó einungis hafnað við sérstakar aðstæður.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 er enn fremur tekið fram að að baki undantekningarreglunni um fullnaðarkvittun búi sjónarmið um öryggi í viðskiptum, en það geti haft í för með sér mikla röskun á hagsmunum skuldara, sem um lengri tíma hefur hagað sér í samræmi við tilmæli kröfuhafa, ef kröfuréttarsambandið er tekið upp hvað fortíðina varðar og honum í framhaldinu gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð, þvert á væntingar sínar um hið gagnstæða.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 50/2013 segir að þau atriði sem líta verði til við mat á því hvort hafna beri tilkalli kröfuhafa um viðbótargreiðslur séu í fyrsta lagi hvort skuldari hafi verið í góðri trú, það er hafi hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans var ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi. Í öðru lagi hvort sá aðstöðumunur hafi verið á samningsaðilum að það réttlæti að hafna beri viðbótarkröfu. Í þriðja lagi hvorum aðilanum standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiða til þess að vangreitt hefur verið. Í því sambandi skipti einkum máli hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími líði frá því að mistök komi fram þar til krafa er höfð uppi, hvort öðrum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssambandið sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu. Ekkert eitt þessara atriða geti ráðið úrslitum um það hvort kröfuhafi eigi rétt á viðbótargreiðslum, heldur ráði þar heildarmat á aðstæðum öllum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari væru rökin til að víkja megi frá meginreglunni.

Af gögnum málsins verður ráðið að fyrir hvern gjalddaga hafi Landsbanki Íslands hf. sent varnaraðila greiðslutilkynningu þar sem fram kom meðal annars fjárhæð afborgunar og gjaldfallinna vaxta. Þá verður ráðið af gögnum málsins að greiðslur hafi farið fram með rafrænum hætti og liggur því til staðfestingar meðal gagna málsins yfirlit vegna hverrar greiðslu. Verður þessum greiðsluhætti jafnað til þess að fyrir liggi fullnaðarkvittun vegna hverrar greiðslu. Aðilar samningsins gengu út frá því við hverja greiðslu að útreikningur kröfuhafans á fjárhæð afborgunar og vaxta tæki mið af því að ákvæði um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild. Var varnaraðili því í góðri trú um lögmæti skuldbindingarinnar og þar með að umræddar greiðslur fælu í sér réttar og fullar efndir af hans hálfu. Hvað varnaraðila varðar þykja ekki efni til að meta það með öðrum hætti þótt stjórnendur varnaraðila hafi verið umsvifamiklir í viðskiptum og um tíma átt sæti í stjórnum fjármálafyrirtækja og annar þeirra átt stóran hlut í slíku fyrirtæki. Verður þekkingu þeirra og reynslu ekki jafnað við þá miklu sérfræðiþekkingu sem sóknaraðili hafði yfir að ráða á sviði útlánastarfsemi. Þá þykir engu breyta í þessu sambandi þótt varnaraðili hafi að því er varðar lánssamninga nr. 10104, 5185 og 6539 greitt nokkrar afborganir í einu lagi eftir nokkur vanskil en hann greiddi þá eins og jafnan áður í samræmi við greiðslutilkynningu kröfuhafans. Þá er ljóst að aðstöðumunur var með samningsaðilum þar sem Landsbanki Íslands hf. var fjármálafyrirtæki sem starfaði á lánamarkaði og bauð viðskiptavinum sínum ýmis kjör, þar með talin lán með gengistryggingu sem reyndust ólögmæt.

Við mat á því hvorum standi nær að bera áhættu af þeim vaxtamun sem myndaðist við endurútreikning á skuldbindingu varnaraðila verður að líta til þess að hann greiddi jafnan í samræmi við greiðslutilkynningar kröfuhafa þar til skömmu áður en bú varnaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði, uppkveðnum 5. júlí 2011. Eins og áður hefur verið rakið hafði varnaraðili 10. janúar 2011 greitt 13 gjalddaga af 20 gjalddögum láns nr. 10104. Þá hafði varnaraðili 1. júní 2011 greitt 40 gjalddaga af 180 gjalddögum láns nr. 1708 frá yfirtöku þess á árinu 2008, en áður höfðu verið greiddir 43 gjalddagar af láninu frá 2004. Jafnframt hafði varnaraðili 12. október 2009 greitt átta gjalddaga af 20 gjalddögum láns nr. 5185 frá yfirtöku þess á árinu 2007, en áður hafði verið greitt af láninu frá 2006. Loks hafði varnaraðili 12. október 2010 greitt 12 af 20 gjalddögum láns nr. 6539 frá yfirtöku þess á árinu 2007, en áður hafði verið greitt af láninu frá 2006.

Með vísan til framangreinds var komin festa á framkvæmd lánssamninganna. Sem fjármálafyrirtæki stóð það Landsbanka Íslands hf. nær að gæta að því að samningurinn við varnaraðila væri í samræmi við heimildir laga nr. 38/2001. Fyrir fjármálafyrirtækið hefði ekki átt að verða flókið að gæta að lögmæti samningsákvæða, en það sama á ekki við um varnaraðila.

Um umfang viðbótarkröfunnar er til þess að líta að aðalkrafa sóknaraðila vegna framangreindra fjögurra lánssamninga nemur samtals 1.982.934.622 krónum, en samþykktar kröfur skiptastjóra miðað við útreikning samkvæmt dómum Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012 nema samtals 1.601.352.190 krónum. Endurútreikningur sóknaraðila felur þannig í reynd í sér viðbótarkröfu um vexti fyrir liðna tíð sem samsvarar mismuninum á þessum tveimur fjárhæðum eða 381.582.432 krónum, en samkvæmt dómskjölum 11, 17, 28 og 35 hafði varnaraðili þegar greitt samtals 245.490.117 krónur í vexti af lánunum. Hér er um umtalsverða fjárhæð að ræða hvort sem mið er tekið af upphaflegri fjárhæð lánanna, 1.715.023.860 krónum, eða litið til hennar sem hlutfalls af greiddum vöxtum.

Þótt ekkert eitt framangreindra atriða geti ráðið úrslitum verður að líta svo á þegar þau eru öll virt í heild að sóknaraðili geti ekki krafið varnaraðila um viðbótargreiðslur vegna þegar greiddra vaxta aftur í tímann. Ákvæði laga nr. 151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001, geta ekki haggað þessari niðurstöðu, enda er ekki með almennum lögum unnt að hrófla svo að íþyngjandi sé með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslu skulda frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt, sbr. fyrrnefnda dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011, 454/2012 og 50/2013.

Dómkrafa varnaraðila lýtur að því að fá staðfesta með dómi þá ákvörðun skiptastjóra að samþykkja heildarkröfu sóknaraðila í þrotabú varnaraðila með 1.925.221.345 krónum. Með kröfulýsingu 9. september 2011 í þrotabú varnaraðila lýsti sóknaraðili kröfum vegna alls átta lánssamninga Landsbanka Íslands hf. og varnaraðila. Eins og greinir í bréfi skipstjóra 20. febrúar sl. til dómsins reis ágreiningur við skiptin um fjárhæð og endurútreikning áðurgreindra fjögurra lánssamninga nr. 10104, 1708, 5185 og 6539 og var ágreiningi vegna þeirra beint til héraðsdóms til úrlausnar. Hinir lánssamningarnir fjórir hafa ekki verið til umfjöllunar í máli þessu, enda verður ekki ráðið af gögnum málsins að ágreiningur hafi risið milli aðila um fjárhæð lýstrar kröfu sóknaraðila vegna þeirra. Með hliðsjón af framangreindu verður í máli þessu aðeins tekin afstaða til kröfulýsingar sóknaraðila vegna lánssamninga nr. 106-36-10104, 106-36 1708, 106-36-5185 og 106-36-6539.

Með vísan til alls framangreinds er niðurstaða málsins sú að staðfest er sú ákvörðun skiptastjóra að samþykkja kröfu sóknaraðila í þrotabú varnaraðila vegna lánssamninga nr. 106-36-10104, 106-36 1708, 106-36-5185 og 106-36-6539 með 1.601.352.190 krónum.

Í ljósi niðurstöðu málsins er sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 950.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Uppkvaðning úrskurðarins hefur dregist lítillega vegna embættisanna.

Úrskurðarorð:

Staðfest er ákvörðun skiptastjóra um að samþykkja kröfu sóknaraðila, Landsbankans hf., vegna lánssamninga nr. 106-36-10104, 106-36-1708, 106-36-5185 og 106-36-6539 í þrotabú Bergeyjar fasteignafélags ehf. með 1.601.352.190 krónum.

Sóknaraðili greiði varnaraðila, þrotabúi Bergeyjar fasteignafélags ehf., 950.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf B-kvk-nf

Rétt endurrit staðfestir

Héraðsdómur Reykjaness 1.7. 2013.