E-2711/2020

Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 21. og 22. apríl 2021 og var dómtekið [...]. nóvember 2021. Stefnendur eru A og B sem bæði eru til heimilis að [...], en stefndu eru íslenska ríkið og C, [...]. Þá er stefnt til réttargæslu D, [...].

Stefnendur gera þá dómkröfu að stefndu verði óskipt (insolidum) dæmdir til að greiða þeim 25.759.768 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá [...]. október 2019 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndu krefjast sýknu auk málskostnaðar.

I

Málsatvik

Mál þetta snýst um nauðungarsölu á fasteigninni M, sem lokið var [...]. september 2018. Aðdragandi hennar var sá að stefnendum barst tilkynning um að nauðungarsala eignarinnar væri fyrirhuguð hinn [...]. febrúar 2018 á grundvelli fjárnáms frá [...]. október 2011. Skömmu síðar barst önnur tilkynning um nauðungarsölu á eigninni byggð á öðru fjárnámi frá sama degi.

Til að gæta hagsmuna sinna við nauðungarsöluna leituðu stefnendur til stefnda C, sem er lögmaður. Ekki var undirritaður sérstakur samningur um störf hans en hann kom fram fyrir þeirra hönd strax í upphafi nauðungarsölumálsins.

Fjárnámin, sem lágu til grundvallar nauðungarsölubeiðnunum, voru eins og áður sagði frá [...]. október 2011. Kemur fram í endurriti sýslumannsins á N að umræddan dag hafi verið gert fjárnám í bifreið A, annars stefnenda, og einnig í eignarhluta hans í fasteigninni M. Skömmu síðar sama dag er svo bókað að fjárnám sé gert vegna kröfunnar í eignarhluta B, sem er eiginkona A og stefnandi í máli þessu ásamt honum, í áðurnefndri fasteign. Báðum fjárnámunum var þinglýst [...]. október 2011.

Tvær nauðungarsölubeiðnir vegna M, voru sendar embætti sýslumannsins á N. Var önnur dagsett [...]. janúar 2018 og hin [...]. febrúar 2018. Hinn [...]. febrúar 2018 fór gerðarbeiðandi með áðurnefnd fjárnám til þinglýsingar og voru þau innfærð [...]. febrúar 2018. Sama dag var eldri þinglýsingum fjárnámanna aflýst af eigninni.

Stefndi C mætti fyrir hönd stefnenda í fyrstu fyrirtöku nauðungarsölubeiðninnar hjá sýslumanninum á N. Mótmælti hann nauðungarsölubeiðninni með þeim rökum að skuldabréfið sem væri grundvöllur fjárnámanna uppfyllti ekki grunnskilyrði þess að geta talist skuldabréf þar sem meðal annars vantaði dagsetningu á skjalið og votta að undirskriftum. Var bókað að óskað væri eftir fresti til að fá fjárnámið endurupptekið. Ekkert var hins vegar bókað um réttmæti nauðungarsölubeiðninnar að öðru leyti. Var að kröfu gerðarbeiðanda ákveðið að uppboð skyldi byrja á eigninni [...]. júní 2018. Við fyrirtöku þann dag lagði stefndi C fram mótmæli við nauðungarsölu eignarinnar og ákvað gerðarbeiðandi að fresta uppboðinu. Nauðungarsalan var tekin fyrir að nýju [...]. ágúst 2018 og mótmælti stefndi C þá nauðungarsölunni á ný. Sýslumaður ákvað þó að byrjun uppboðs skyldi fara fram og var sú ákvörðun hans ekki borin undir héraðsdóm.

Hinn [...]. september 2018 var nauðungarsölunni fram haldið og mætti stefndi C-kk-nf hennar ásamt stefnendum. Var eignin seld hæstbjóðanda fyrir 33 milljónir króna. Óskuðu stefnendur þess í kjölfarið, samkvæmt ráðleggingum stefnda C, að leggja málið fyrir dómstóla til að fá nauðungarsölunni hnekkt. Þeirri kröfu var hins vegar vísað frá dómi í Héraðsdómi [...] þar sem tilkynning, skv. 80. gr. laga nr. 90/1991, hefði ekki borist til dómsins frá stefnanda innan þess fjögurra vikna frests sem lagagreinin kveður á um.

Stefnendur kröfðu stefnda C um greiðslu skaðabóta vegna meints tjóns síns með bréfi dags. [...]. september 2019. Því bréfi var ekki svarað. Gerðu stefnendur þá kröfu um greiðslu skaðabóta úr starfsábyrgðartryggingu stefnda. Var þeirri kröfu hafnað með bréfi tryggingafélagsins dags. [...]. nóvember 2019 þar sem ekki var talið sýnt fram á orsakasamband milli handvammar stefnda C og tjóns stefnenda.

Annar stefnenda og stefndi C gáfu aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Þá gáfu skýrslu vitnin E og F.

II

Málsástæður stefnenda

Stefnendur byggja kröfu sína á hendur stefnda íslenska ríkinu á 3. mgr. 80. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 og á meginreglum skaðabótaréttarins um vinnuveitendaábyrgð. Löglærður fulltrúi sýslumannsins á N hafi farið gegn ákvæðum laga um nauðungarsölu þegar hann ákvað að láta beiðni um nauðungarsölu ná fram ganga. Þegar beiðnir um nauðungarsölu hafi verið sendar embætti sýslumanns hafi veðréttur fjárnámanna verið fallinn niður skv. 37. gr. laga um þinglýsingar nr. 39/1978, þar sem þau hafi verið meira en fimm ára gömul þegar nauðungarsölubeiðnir bárust embættinu. Hefði því átt að vísa nauðungarsölubeiðnunum frá þar sem enginn gildur veðréttur fjárnámanna hafi verið fyrir hendi.

Stefnendur byggja kröfu sína á hendur stefnda C á meginreglum skaðabótaréttarins, sakarreglunni og reglum um sérfræðiábyrgð. Hafi sú þjónusta sem stefndi bauð fram verið sérfræðiþjónusta í skilningi skaðabótaréttarins. Hafi stefnendur, sem ekki séu löglærð, leitað til stefnda þar sem hann hafi verið starfandi lögmaður nálægt bústað þeirra og boðið fram sérþekkingu sína sem lögmaður. Stefndi hafi hins vegar brugðist skyldum sínum gagnvart þeim. Hann hefði átt, á grundvelli fagþekkingar sinnar, við fyrirtöku málsins hjá sýslumanni [...]. apríl 2018, eða í síðasta lagi [...]. júní 2018, að tilkynna fulltrúa sýslumanns að stefnendur hygðust bera gildi nauðungarsölunnar undir héraðsdóm eftir ákvæðum XIV. kafla laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Telja stefnendur að ef stefndi hefði skotið ágreiningi um gildi nauðungarsölunnar fyrir dóm hefði nauðungarsalan verið felld úr gildi með vísan til þess að engin heimild hafi verið til að krefjast nauðungarsölu.

Stefnendur stefna D til réttargæslu, sbr. 21. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, þar sem stefndi C sé með starfsábyrgðartryggingu hjá félaginu.

Stefnendur benda á að í 6. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu, sé tiltekið hvað teljist vera gild heimild til að krefjast nauðungarsölu. Þar sé í 1. tölulið 1. mgr. tiltekið að fjárnám sé slík heimild. Hins vegar sé tiltekið í 37. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 að áhrif þinglýsingar á veðrétt, sem stofnast fyrir fjárnám, falli brott þegar fimm ár séu liðin frá því að fjárnáminu var þinglýst. Benda stefnendur á að í greinargerð með ákvæðinu segi: Þótt beiðst sé nauðungaruppboðs á eign fyrir lok 5 ára frestsins samkvæmt 1. málsgr. 37. gr., er nauðsyn á nýrri þinglýsingu fjárnámsgerðar, til þess að forgangsáhrif riftist ekki, ef uppboðsgerð er ekki lokið fyrir endi 5 ára tímans. Þetta túlki stefnendur þannig að fyrir hendi þurfi að vera þinglýst fjárnám og þar með veðréttur til að fjárnámshafi geti beðið um nauðungarsölu. Svo hafi ekki verið í þessu tilviki.

Stefnendur byggja á því að orsakatengsl séu milli tjóns þeirra vegna þess að eignin hafi verið seld nauðungarsölu og þess að stefndu hafi brugðist skyldum sínum. Fulltrúi sýslumannsins á N hafi ekki gætt þeirrar skyldu sinnar að fara eftir lögum um nauðungarsölu þegar hann kannaði forsendur fyrir nauðungarsölubeiðnunum. Þá hafi stefndi C brugðist skyldum sínum þegar hann bar ekki gildi nauðungarsölunnar undir dóm innan réttra tímamarka. Hafi stefnendur treyst því að stefndi C vissi hvernig standa ætti að slíku máli fyrir dómi vegna sérfræðiþekkingar sinnar sem lögmaður.

Stefnendur byggja á því að með háttsemi sinni hafi stefndu valdið þeim fjártjóni með saknæmum og ólögmætum hætti.

Varðandi þá kröfu sína að stefndu beri óskipta ábyrgð (insolidum) byggja stefnendur á því að heimilt sé að stefna stefndu óskipt í málinu með vísan til 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Sé krafan til komin vegna þess atviks að nauðungarsala fór fram á fasteign þeirra að M, án þess að heimilt væri, og að stefndu hafi ekki sinnt þeirri faglegu skyldu sinni að koma í veg fyrir að nauðungarsalan færi fram.

Málsástæður stefnda íslenska ríkisins

Stefndi íslenska ríkið bendir á að í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 sé að finna upptalningu þeirra heimilda sem geti verið grundvöllur nauðungarsölu á eign. Þar sé tekið fram í 1. tölulið að fjárnám í eigninni geti verið grundvöllur nauðungarsölu. Ákvæðið sé ekki bundið frekari skilyrðum og þar með sé þinglýsing ekki gerð að skilyrði þess að fjárnám verði talið gild uppboðsheimild.

Stefndi bendir einnig á að með fjárnámi öðlist gerðarbeiðandi rétt á hendur gerðarþola sem meðal annars sé lýst í 7. kafla laga um aðför nr. 90/1989. Meðal þeirra réttinda sem gerðarbeiðandi öðlist með fjárnámi sé rétturinn til að krefjast nauðungarsölu hins fjárnumda og fá kröfu sinni fullnægt af andvirði eignarinnar, sbr. 54. gr. laganna. Hvergi í lögum nr. 90/1989 sé þinglýsing fjárnáms gerð að skilyrði fyrir því að krafist verði nauðungarsölu hins fjárnumda.

Stefndi mótmælir túlkun stefnenda á ákvæði 37. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Telji stefnendur ranglega að það feli í sér að áhrif fjárnáms sem slíks falli brott að liðnum fimm árum frá þinglýsingu þess. Hið rétta sé að áhrif þinglýsingar á veðrétt er stofnast fyrir fjárnám falli brott þegar fimm ár eru liðin frá því að gerðinni var þinglýst. Fyrning samkvæmt ákvæðinu sé því bundin við áhrif þinglýsingar fjárnámsins á veðrétt.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að það hafi engin áhrif á gildi fjárnáms sem uppboðsheimildar að veðréttur þess sé niður fallinn þegar beiðnin komi fram. Þinglýsing fjárnáms á hina fjárnumdu eign þjóni einungis þeim tilgangi að verja réttindi gerðarbeiðanda gagnvart þriðja manni, það er viðsemjendum og skuldheimtumönnum gerðarþola. Þótt meira en fimm ár hafi verið liðin frá þinglýsingu fjárnámsins þýði það því ekki að uppboðsheimild samkvæmt því hafi verið fallin niður heldur einungis að fjárnámið kynni að fara aftur fyrir aðrar kröfur í veðröð. Sé málatilbúnaður stefnenda að þessu leyti byggður á misskilningi á ákvæðum laga um nauðungarsölu nr. 90/1991.

Málsástæður stefnda C og réttargæslustefnda D.

Stefndu telja að með bréfi stefnda C til sýslumanns hafi hann fært fram haldbær rök fyrir kröfu gerðarþola um að nauðungarsölunni yrði frestað. Hafi hann í fyrsta lagi byggt mótmæli sín á því að ekki hafi komið fram í nauðungarsölubeiðninni að í framhaldi af fjárnáminu árið 2011 hafi bifreið í eigu gerðarþola verið seld nauðungarsölu og til gerðarbeiðanda hafi í framhaldinu runnið 738.712 krónur. Þessarar greiðslu hafi hins vegar ekki verið getið í nauðungarsölubeiðninni. Í öðru lagi hafi stefndi byggt á því í bréfinu að að skuldabréfið sem hafi verið grundvöllur fjárnámsins 2011 og nauðungarsölubeiðninnar uppfyllti ekki skilyrði til að geta talist skuldabréf. Væri það t. d. ódagsett og aðeins vottað af einum vitundarvottum en ekki tveimur eins og áskilið væri í 7. tölul. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Þá lægi fyrir yfirlýsing votts á skuldabréfinu um að hann hefði vottað skuldabréfið löngu eftir að það var gefið út. Hann sé nú látinn.

Stefndu telja að við fyrirtöku hjá sýslumanni á árinu 2011 hefði fulltrúa sýslumanns borið skylda til að hafna fjárnámi án kröfu (ex officio). Þá hafi staðgengill sýslumanns við nauðungarsöluna árið 2018 átt að yfirfara þau mótmæli sem stefndi C-kk-nf fram f. h. gerðarþola en af endurritum úr gerðabók sé ekki að sjá að hann hafi gert það. Stefndi C beri enga ábyrgð á þessari handvömm og beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna hann af öllum kröfum stefnenda.

Stefndi C byggir á því að tilkynning til héraðsdóms samkvæmt XIV. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu hafi borist innan lögmælts frests. Hann hafi sent dómstjóra Héraðsdóms [...] tölvupóst [...]. október 2018 sem hafi innihaldið í viðhengi bréf til dómstjórans dagsett sama dag með kröfu um ógildingu nauðungarsölu. Hafi þar verið óskað eftir því að stefndi yrði upplýstur um það hið fyrsta ef beiðnin væri ekki fullnægjandi. Dómstjóri hafi svaraði tölvubréfi stefnda daginn eftir og gert grein fyrir ágöllum kröfubréfsins og leiðbeint honum um það sem á vantaði. Í úrskurði héraðsdóms frá [...]. mars 2019 segi að staðfest skrifleg tilkynning hafi verið móttekin í dóminum [...]. október 2018. Segi þar ranglega að tölvupóstur stefnda [...]. október 2018 teljist ekki vera skrifleg tilkynning í skilningi 1. mgr. 81. gr. laganna. Engin ákvæði séu í lögum um form tilkynningar. Verði ráðið af úrskurðinum að dómaranum hafi verið kunnugt um tölvupóstinn en ekki viðhengið með honum.

Stefndu telja að stefnendum hafi ekki tekist að sýna fram á orsakatengsl milli meintra mistaka stefnda og þess tjóns sem þeir telja sig hafa orðið fyrir vegna þeirra. Liggi ekki fyrir haldbær sönnun þess efnis að nauðungarsalan hefði verið felld úr gildi ef krafa um ógildingu nauðungarsölunnar hefði verið tilkynnt með réttum hætti og innan lögmælts frests. Þegar litið sé til þess fjártjóns sem stefnendur telji sig hafa orðið fyrir og meintra mistaka stefnda sé það mat stefndu að það skorti á orsakatengsl þarna á milli. Mótmæli stefnda C við meðferð nauðungarsölunnar hjá sýslumanninum á N hafi fyrst og fremst varðað formsatriði. Við fjárnámsgerðina sem fram hafi farið [...]. október 2011 hafi hins vegar verið fært til bókar að gerðarþolar hefðu ekkert við kröfu gerðarbeiðanda að athuga.

III

Niðurstaða

Stefnendur byggja mál sitt gegn íslenska ríkinu á þeim grundvelli að sú ákvörðun fulltrúa sýslumanns að láta umræddar beiðnir um nauðungarsölu ná fram að ganga hafi farið gegn lögum um nauðungarsölu þar sem veðréttur fjárnámanna sem þær byggðust á hafi verið fallinn niður þegar beiðnir um nauðungarsölu bárust embættinu. Hafi því borið að vísa þeim frá. Fulltrúi sýslumanns hafi því gert mistök sem stefndi íslenska ríkið beri ábyrgð á. Á þetta verður ekki fallist. Eins og stefndi íslenska ríkið hefur bent á er það ekki skilyrði þess að nauðungarsala fari fram á grundvelli fjárnáms að fjárnáminu hafi verið þinglýst. Fram kemur í 1. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 að fjárnám í eign sé ein þeirra heimilda sem orðið geti grundvöllur nauðungarsölu. Ekki er þar skilyrði um þinglýsingu fjárnáms, svo sem til dæmis er raunin um þá samninga sem orðið geta grundvöllur nauðungarsölu á grundvelli heimildar í 2. tölulið 1. mgr. 6. gr. Vísan stefnenda til 37. gr. laga um þinglýsingu, þar sem fram kemur að áhrif þinglýsingar á veðrétt sem stofnist fyrir fjárnám falli á brott þegar fimm ár eru liðin frá því að því var þinglýst, breytir því engu um það að fjárnám þau sem nauðungarsölubeiðnir voru byggðar á í máli þessu voru fullgildar heimildir til að krefjast nauðungarsölu, enda þinglýsing þeirra ekki skilyrði fyrir því. Réttarvernd sú sem er samfara þinglýsingu var vissulega fallin niður en fjárnámin héldu eftir sem áður gildi sínu og voru fullgild heimild fyrir nauðungarsölunni. Ber því að sýkna íslenska ríkið af kröfu stefnenda.

Stefnendur byggja mál sitt gegn stefnda C og réttargæslustefnda D á því að stefndi C hefði átt, á grundvelli fagþekkingar sinnar, að tilkynna fullrúa sýslumanns, við fyrstu eða aðra fyrirtöku málsins, að stefnendur hygðust bera gildi nauðungarsöluna undir héraðsdóm. Þá hefði hann átt að gæta þess að bera gildi nauðungarsölunnar undir héraðsdóm innan réttra tímamarka. Ef hann hefði gert það hefði nauðungarsalan verið felld úr gildi þar sem engin heimild hefði verið til að krefjast nauðungarsölu. Stefndi mótmælir því og vísar til þess að hann hafi sent tilkynningu með tölvupósti um að stefnendur hygðust leita réttar síns um gildi umræddrar nauðungarsölu innan fjögurra vikna tímamarka. Hann hafi því sent tilkynninguna innan lögmæts frests. Ekki verður fallist á það með stefnda. Fram kemur í 1. mgr. 81. gr. laga um nauðungarsölu að sá sem leiti úrlausnar héraðsdóms um gildi nauðungarsölu skuli tilkynna héraðsdómi það skriflega. Er að mati dómsins hafið yfir allan vafa að niðurstaða héraðsdóms um að tölvupóstur stefnda til dómstólsins geti ekki talist „skrifleg tilkynning“ um að gildi nauðungarsölu sé borið undir dóm, sé rétt. Gerði því stefndi C mistök þegar hann sendi dóminum tilkynninguna með þeim hætti sem raun bar vitni, í stað þess að senda skriflega tilkynningu svo sem kveðið er á um í áðurnefndri 1. mgr. 81. gr. laga um nauðungarsölu. Urðu þessi mistök stefnda C til þess að tilkynningin fékk ekki efnislega umfjöllun og var vísað frá dómi.

Verður þá vikið að því hvort þessi mistök stefnda C hafi leitt til fjárhagslegs tjóns fyrir stefnendur þannig að fallast beri á kröfu þeirra í málinu. Eins og áður sagði byggja stefnendur á því að nauðungarsalan hafi ekki átt að fara fram þar sem veðréttur fjárnámanna hafi verið fallinn niður þegar beiðni rum nauðungarsölu bárust sýslumanni. Hér að framan var þeirri málsástæðu stefnenda hafnað. Liggur því fyrir það mat dómsins að ekki hefði átt að ógilda nauðungarsöluna á þessum grundvelli. Hafa stefnendur því ekki sýnt fram á að þau mistök stefnda C, sem áður var lýst, hafi leitt til fjárhagslegs tjóns fyrir þau. Þvert á móti bendir allt til þess að ekki hafi verið uppi skilyrði til að ógilda nauðungarsöluna. Verður því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda C af fjárkröfu stefnenda í málinu. Er þá ekki þörf á að fjalla um aðrar málsástæður stefndu að baki kröfu um sýknu.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnendur njóta gjafsóknar á grundvelli gjafsóknarleyfis sem er dagsett [...]. maí 2020. Gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, H-kvk-ef R-kvk-ef R-kvk-ef, sem að virtu umfangi málsins telst hæfilega ákveðin 2.100.000 krónur. Ekki eru efni til að fallast að fullu á kröfu um málflutningsþóknun í tímaskýrslu lögmanns stefnenda þar sem tímafjöldi sem bókaður er þar er nokkuð úr hófi miðað við umfang máls.

B-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndu, íslenska ríkið og C, eru sýknaðir af kröfum stefnenda A og B.

Málskostnaður fellur niður

Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, H-kvk-ef R-kvk-ef R-kvk-ef, 2.100.000 krónur.

B-kk-nf Þ-kk-nf