E-943/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 17. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A (kt. 000000-0000), búsettum í [...], gegn M-kk-þgf B-x-x (kt. 000000-0000), Baugstjörn 6, Selfossi og Ó-kk-þgf J-kk-þgf (kt. 000000-0000), Reyðarkvísl 13, Reykjavík, með stefnu sem þingfest var 20. mars 2014.

Dómkröfur stefnanda, er varða ómerkingu á ærumeiðandi ummælum, brot gegn friðhelgi einkalífs og greiðslu skaðabóta, eru miðaðar við það að stefnda M-x-x beri ábyrgð á neðangreindum ummælum í kröfulið 1.b, og að stefndi Ó-kk-nf beri ábyrgð á neðangreindum ummælum í kröfuliðum 1.a, 2.a og 3.a-c:

1. að eftirfarandi ummæli sem viðhöfð voru í sjónvarpsfréttum RÚV 10. janúar 2013, kl. 19:00, verði dæmd dauð og ómerk:

a. Manni var vikið úr starfi hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins í gær eftir að upp komst að hann hefði hlotið dóm fyrir kynferðisbrot gegn barni.

b. Í kjölfar umfjöllunar um brot barnaníðingsins B sem fjallað hefur verið um í þáttum Kastljóss hafa fjölmörg önnur mál komið inn á borð ýmissa samtaka sem og vinnuveitanda. Í gær þurfti að víkja slökkviliðs- og sjúkraflutningamanni frá störfum þegar í ljós kom að hann hafði hlotið dóm fyrir kynferðisbrot gegn barni.

2. Þess er krafist að eftirfarandi ummæli sem viðhöfð voru í sjónvarpsfréttum RÚV 10. janúar 2013, kl. 22:00, verði dæmd dauð og ómerk:

a. Þá var í gær manni vikið úr starfi hjá Slökkviliði höfuðborgarsvæðisins eftir að upp komst að hann hefði hlotið dóm fyrir kynferðisbrot gegn barni.

3. Þess er krafist að eftirfarandi ummæli sem viðhöfð voru og birt sem frétt á vefsvæðinu www.ruv.is, 10. janúar 2013, verði dæmd dauð og ómerk:

a. Vikið úr starfi vegna brots gegn barni.

b. Manni var vikið úr starfi hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins í gær eftir að upp komst að hann hefði fyrir tæpum áratug hlotið dóm fyrir kynferðisbrot gegn barni.

c. Í kjölfar umfjöllunar um brot barnaníðingsins B sem fjallað hefur verið um í þáttum Kastljóss hafa fjölmörg önnur mál komið inn á borð ýmissa samtaka sem og vinnuveitanda. Í gær þurfti að víkja slökkviliðs- og sjúkraflutningamanni frá störfum þegar í ljós kom að hann hafði hlotið dóm fyrir kynferðisbrot gegn barni.

Þá er gerð krafa um að stefndu, verði hvor um sig, dæmdir til að greiða stefnanda, 1.000.000 króna í miskabætur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001, frá 10. janúar 2013 til 20. apríl 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Þá er þess einnig krafist af hálfu stefnanda að stefndu verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi krefst þess aðallega, að öllum kröfum stefnanda um ómerkingu ummæla verði vísað frá dómi og stefndu sýknuð af fjárkröfum. Til vara er þess krafist að stefndu verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda, en til þrautavara að fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar og vextir ekki tildæmdir frá eldri tíma en þingfestingardegi.

Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað.

Þess ber að geta að í þinghaldi, þann 3. nóvember sl., lýstu málsaðilar þeim vilja sínum að fjallað yrði um frávísunarkröfu stefndu við aðalmeðferð málsins og að mat yrði þá lagt á hana ásamt öðrum kröfum í málinu í efnisdómi, svo sem heimilt er, sbr. 100. gr. laga nr. 91/1991 og í ljósi þess féllst dómari á að viðhafa þá málsmeðferð.

Ágreiningsefni og málsatvik

Málavextir eru þeir að með dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S-6/2003 frá 13. febrúar 2003, var stefnandi þessa máls sakfelldur fyrir blygðunarsemisbrot og kynferðislega áreitni, en hann hafði í tvígang, með um árs millibili, brotið gegn ungri stúlku þegar hún var ellefu og tólf ára gömul og var hann dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi. Um áratug síðar komust í hámæli kynferðisbrotamál B, sem þá voru mikið til umfjöllunar í fjölmiðlum eftir að umfjöllun upphófst í Kastljósi Ríkissjónvarpsins (RÚV), þann 7. janúar 2013, en B var síðar dæmdur í 7 ára fangelsi fyrir afbrot sín. Þann 8. janúar 2013 birtust síðan á vefnum bloggskrif, sem báru með sér að vera skrifuð af brotaþola stefnanda í ofangreindu sakamáli, og fela í sér umfjöllun um afbrot B, sett í nokkuð samhengi við persónulega reynslu brotaþolans í tengslum við fyrrgreint mál stefnanda, en hann var þó ekki nafngreindur þar. Mál þróast síðan svo að RÚV gerir þennan gamla dóm yfir stefnanda að fréttaefni í tveimur kvöldfréttatímum sjónvarps, klukkan 19:00 og 22:00, þann 10. janúar 2013, og á vefsvæði RÚV sama dag, án þess þó að nafngreina stefnanda, en í kjölfarið fjölluðu fleiri fjölmiðlar um þetta gamla sakamál. Má telja ljóst að umfjöllun um gömul brot stefnanda hafi þannig verið sett í visst samhengi við umfjöllun um brot B og önnur alvarleg kynferðisbrot, sem þá voru mjög til umræðu, en stefnandi var þó aldrei nafngreindur í umfjöllun RÚV.

Í málinu liggur fyrir að það hafi vakið sérstaka athygli fréttamannsins, stefndu M-kvk-ef B-x-x, að konan hafi í fyrrgreindum bloggskrifum, dags 8. janúar 2013, greint frá því að gerandinn hefði verið slökkviliðsmaður þegar hann framdi brotin gegn henni, sem og að konan hafi í skrifum sínum furðað sig á því að hann fengi þó enn að starfa sem slíkur, þrátt fyrir að hafa brotið þannig af sér. Á fréttastofu RÚV hafi því verið ákveðið að kanna þetta mál frekar og í framhaldi hafi stefnda M-kvk-nf sett sig í samband við umrædda konu, sem hafi þá upplýst hana frekar um málið. M-x-x hafði síðan, og að sögn með samþykki konunnar, samband við vinnuveitanda stefnanda og leitaði þar viðbragða J-kk-ef V-kk-ef M-kk-ef slökkviliðsstjóra vegna þeirra upplýsinga sem birtst hefðu í bloggfærslunni. Nafngreindi M-x-x þar stefnanda og upplýsti um mál hans. Slökkviliðsstjóri staðfesti þá að stefnandi væri þar við störf, en kvaðst ekki hafa vitað af þessum dómi er hann fékk. Eftir að slökkviliðsstjórinn hafði kannað málið greindi hann M-x-x frá því að stefnandi hefði gengist við því að hafa við ráðningu til starfa haldið því leyndu að hafa brotið gegn barni og hlotið dóm fyrir. Hafi slökkviliðsstjórinn þá lýst því sem brotalöm að hann hefði ekki haft vitneskju um að umsækjandi um starf sjúkraflutningamanns hefði framið svo alvarleg brot, þar sem slíkir dómar féllu af sakaskrá að liðnum 3 til 5 árum. Í kjölfarið var stefnanda vikið tímabundið úr starfi hjá slökkviliðinu, en síðan var gengið frá málum þannig að hann hætti þar störfum að fullu, en fyrir liggur að á þeim tæpa áratug sem liðinn var frá því stefnandi hlaut umræddan dóm og þar til umfjöllun RÚV birtist, hafði stefnandi ekki gerst brotlegur við lög og átt að baki farsælan starfsferil sem slökkviliðsmaður, fyrst hjá slökkviliðinu á [...], en síðan hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins.

Með kröfubréfi, dags 18. mars 2013, voru RÚV boðin málalok sem var hafnað með bréfi, dags 5. apríl 2013. Í því bréfi var einnig upplýst að ábyrgðarmaður efnisins væri fréttastjóri RÚV, stefndi Ó-kk-nf J-kk-nf, og í kjölfarið var mál þetta höfðað.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að ábyrgðargrundvöllur varðandi kröfulið 1.a byggi á því að í handriti Fjölmiðlavaktarinnar sé fréttamaður sagður vera stefnda M-x-x B-x-x. Ummælin hafi þó verið lesin af B-kk-þgf Á-kk-þgf fréttamanni, en með vísan til a-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla og dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 179/2011, frá 24. nóvember 2011, sé ljóst að B-kk-nf beri þó ekki ábyrgð á umælunum að lögum. Telja verði hafið yfir vafa að stefnda M-kvk-nf hafi samið ummælin, en hún sé þó ekki flytjandi þeirra samkvæmt a-lið 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011, og sjónarmiðum sem fram komi í framangreindum dómi Hæstaréttar Íslands, og beri því ekki ábyrgð á ummælunum. Með bréfi, dags 18. mars 2013, hafi þess verið krafist með vísan til 3. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011, að RÚV upplýsti hver bæri ábyrgð á fréttinni. Framkvæmdastjóri RÚV hafi upplýst með bréfi, dags 5. apríl 2013, að stefndi Ó-kk-nf J-kk-nf, fréttastjóri RÚV, væri ábyrgðarmaður efnisins. Með vísan til þágildandi c-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011, beri stefndi Ó-kk-nf því ábyrgð á ummælunum að lögum og sé kröfu um ómerkingu ummæla í þessum kröfulið því beint að honum.

Hvað varði kröfulið 1.b þá sé í handriti Fjölmiðlavaktarinnar fréttamaður sagður vera stefnda, M-x-x B-x-x. Telja verði hafið yfir vafa að stefnda M-kvk-nf hafi samið ummælin og að hún sé jafnframt flytjandi þeirra samkvæmt a-lið 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011. Stefnda M-kvk-nf beri því ábyrgð á ummælunum að lögum og sé kröfu um ómerkingu ummæla í þessum kröfulið því beint að henni.

Hvað varði kröfulið nr. 2 þá sé fréttamaður ekki tilgreindur í handriti Fjölmiðlavaktarinnar. Ummælin hafi verið lesin af B-kk-þgf Á-kk-þgf fréttamanni, en með vísan til a-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011, og dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 179/2011, sé ljóst að B-kk-nf beri ekki ábyrgð á ummælunum að lögum. Telja verði hafið yfir vafa að stefnda M-kvk-nf hafi samið ummælin, en hún sé þó ekki flytjandi þeirra samkvæmt a-lið 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011, og sjónarmiða er fram komi í framangreindum dómi, og beri því ekki ábyrgð á ummælunum. Með bréfi, dags 18. mars 2013, hafi þess verið krafist, með vísan til 3. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011, að RÚV upplýsti hver bæri ábyrgð á fréttinni að lögum. Framkvæmdastjóri RÚV hafi upplýst með bréfi, dags 5. apríl 2013, að stefndi Ó-kk-nf J-kk-nf, fréttastjóri RÚV, væri ábyrgðarmaður efnisins. Með vísan til þágildandi c-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011 beri því stefndi Ó-kk-nf ábyrgð á ummælunum að lögum og sé kröfu um ómerkingu ummæla í þessum kröfulið því beint að honum.

Hvað varði kröfulið nr. 3 þá sé enginn höfundur skrifaður fyrir fréttinni og fari því um ábyrgð á efni hennar eftir þágildandi c-lið 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011. Með bréfi, dags 18. mars 2013, hafi þess verið krafist með vísan til 3. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011, að RÚV upplýsti hver bæri ábyrgð á fréttinni. Framkvæmdastjóri RÚV hafi upplýst með bréfi, dags 5. apríl 2013, að stefndi Ó-kk-nf J-kk-nf, fréttastjóri RÚV, væri ábyrgðarmaður efnisins. Með vísan til þágildandi c-liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011, beri því stefndi Ó-kk-nf ábyrgð á ummælunum að lögum, og sé kröfu um ómerkingu ummæla í þessum kröfulið því beint að honum.

Hvað varði kröfur um ómerkingu ummæla þá komi fram í 2. mgr. 238. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, að hafi maður, er sætt hafi refsidómi fyrir einhvern verknað, síðar öðlast uppreist æru, sé ekki heimilt að bera hann framar þeim sökum og leysi sönnun því ekki undan refsingu er svo standi á. Í 84. gr. sömu laga segi síðan að hafi maður hlotið í fyrsta sinn refsidóm fyrir brot sem hafi skerðingu borgararéttinda í för með sér og refsing fari ekki fram úr 1 árs fangelsi, þá njóti hann að liðnum 5 árum frá því að refsing hafi að fullu verið út tekin, fyrnd eða uppgefin, allra réttinda sem fáist með uppreist á æru, enda hafi hann á þeim tíma ekki sætt ákæru fyrir brot, sem þyngri hegning liggi við en sektir. Stefnandi hafi verið dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi til þriggja ára, fyrir kynferðisbrot, 13. febrúar 2003, en hann hafi hvorki fyrr né síðar brotið af sér. Með vísan til 2. mgr. 238. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 84. gr. sömu laga, sé því ljóst að stefndu hafi verið óheimilt að bera á stefnanda þær sakir, sem ítrekað hafi verið bornar á hann í fréttum RÚV, þann 10. janúar 2013.

Með ummælunum, sem lýst sé í kröfuliðum 1-3, hafi verið bornar á stefnanda sakir um kynferðisbrot gegn barni og fréttaflutningur um stefnanda spyrtur saman við alvarleg kynferðisbrotamál sem þá hafi verið til rannsóknar hjá lögreglu, meðal annars brot B, sem síðar hafi verið dæmdur í 7 ára fangelsi í Hæstarétti Íslands fyrir kynferðisbrot gegn fjölda barna, og handtöku annars kynferðis- brotamanns á Suðurlandi, sem hafi þá brotið af sér á nýjan leik. Þá hafi frétt um stefnanda á vef RÚV verið birt með fjórum myndum af B, handjárnuðum í haldi lögreglu. Stefnandi hafi búið í litlu samfélagi [...] og hafi allir þar vitað sem það vildu að umfjöllun stefndu hafi beinst að stefnanda. Hér hafi því verið rifjaðar upp gamlar syndir stefnanda, algjörlega að tilefnislausu, og fréttir um hann spyrtar saman við fréttir af kynferðisbrotum líðandi stundar, sem hafi í öllum tilvikum falið í sér margfalt alvarlegri brot en stefnandi hafi gerst sekur um á sínum tíma. Stefnandi sé ekki opinber persóna og eigi því ekki að þurfa að sætta sig við slíka umfjöllum.

Öll hin umstefndu ummæli, í kröfuliðum 1, 2 og 3 séu ærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, því beri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Öll hin umstefndu ummæli séu óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefnanda. Hagsmunir stefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir.

Verði ekki fallist á að ummælin varði við 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sé til vara, og með vísan til ofangreindra sjónarmiða, byggt á því að ummælin varði við 234. gr. sömu laga og á þeim grundvelli verði ummælin ómerkt.

Til þrautavara sé byggt á að ummælin feli í sér tilhæfulaus brigsl, sbr. 237. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og á þeim grundvelli verði þau dæmd dauð og ómerk, en þegar stefndu hafi viðhaft ummælin hafi verið liðinn áratugur síðan stefnandi hafi hlotið dóm fyrir brot sín og enn lengri tími síðan þau hafi verið framin, því hafi tilvísun stefndu til brota stefnanda verið tilhæfulaus, óviðurkvæmileg og ósmekkleg.

Stefnandi byggi á því að stefndu hafi jafnframt brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með umfjöllun um hann en með því að endurvekja þennan gamla fortíðardraug hafi stefndu brotið gegn friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu stefnanda. Fréttaflutningur stefndu hafi valdið miklu uppnámi hjá stefnanda og nánustu fjölskyldu, auk þess sem hann hafi misst starf sitt hjá slökkviliði höfuðborgar- svæðisins og ekki fengið aðra vinnu á Íslandi. Á endanum hafi hann þurft að flytjast búferlum til útlanda en loks fengið vinnu í [...] þar sem hann búi og starfi í dag. Stefnandi byggi á því að hinn gamli refsidómur hafi verið einkamálefni hans er leynt hafi átt að fara og hafi gert það í 10 ár, allt þar til stefndu hafi tekið ákvörðun um að bera málið á torg sem hluta af krossferð RÚV gegn tiltekinni tegund afbrota.

Miskabótakrafa sé reist á því að útbreiðsla ummælanna hafi verið mikil, enda hafi þau verið birt í sjónvarpsfréttum RÚV klukkan 19:00 og 22:00 og á vefsvæði RÚV, auk þess sem aðrir fjölmiðlar hafi tekið fréttirnar upp eftir RÚV. Afleiðingar réttarbrota stefndu hafi verið alvarlegar fyrir stefnanda sem hafi misst vinnu vegna atgangs stefndu og hrökklast úr landi. Fjárhæð miskabótakröfu sé því afar hófleg. Krafa stefnanda um miskabætur sé byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en ljóst sé að stefndu hafi gerst sek um ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda, enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttareglum sem ætlað sé að vernda æru og friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 229. gr. og 234.-237. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Hvað varði tjáningarfrelsi stefndu þá vísi stefnandi til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár, en tjáningarfrelsi njóti ekki verndar þegar brotið sé gegn mannorði annarra. Þegar metnar séu þær skorður sem friðhelgi einkalífs setji tjáningarfrelsi skipti aðalmáli hvort hið birta efni, myndir eða texti, geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Umfjöllun stefndu um stefnanda tengist á engan hátt slíkri umræðu. Þá eigi 2. mgr. 238. gr. almennra hegningarlaga við um ummælin og því geti stefndu ekki borið fyrir sig regluna um að sannindi ummæla leiði til sýknu.

Vaxtakrafa stefnanda byggi á 4., sbr. 8. gr. laga nr. 38/2001, en krafan beri vexti frá því að hið bótaskylda atvik hafi átt sér stað. Um dráttarvexti sé vísað til 6., sbr. 9. gr. sömu laga, en krafan beri dráttarvexti þegar liðinn hafi verið mánuður frá þeim tíma er stefndu hafi fyrst átt kost á að greiða kröfuna, sem sé í því tilviki sem hér um ræði frá þingfestingardegi stefnu og sé því krafist dráttarvaxta frá 20. apríl 2014.

Þá sé þess krafist að stefndu greiði stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi og sé krafan byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé krafist virðisaukaskatts á tildæmdan málskostnað.

Um lagarök, vísi stefnandi til 84., 234., 235. og 237. gr., 2. mgr. 238. gr. og 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá vísist til laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, einkum 50. og 51. gr. Þá vísist til 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Krafa um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu sé byggð á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en krafa um málskostnað á 130. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé vísað til laga nr. 91/1991 um varnarþing en annar stefndu sé búsettur í Reykjavík og því hafi stefnandi kosið að höfða málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.

Málsástæður og lagrök stefndu

Af hálfu stefndu er á því byggt að það sé hlutverk fréttamanna að gæta almannahagsmuna. Á þessum tíma hafi átt sér stað mikil umræða í þjóðfélaginu um kynferðisbrot gegn börnum eftir umfjöllun Kastljóss um brotasögu B. Fjölmargir hafi þá stigið fram og lýst reynslu sinni á bernskuárum, en þeirra á meðal hafi verið konan sem stefnandi hafi brotið gegn.

Samkvæmt niðurstöðum kannana njóti slökkviliðsmenn trausts almennings, en þeir starfi í mikilli nálægð við veikt og slasað fólk, fullorðna og börn, við erfiðar og viðkvæmar aðstæður, sérstaklega við sjúkraflutninga. Það hafi því verið fullkomlega eðlilegt og í anda góðrar fréttamennsku að fá það staðfest að maðurinn, sem sagt hafi verið frá í bloggfærslu konunnar, hefði aftur farið á sama starfsvettvang og hann hafi verið á þegar hann hafi í tvígang brotið gegn barni með árs millibili.

Fréttastofan hafi sýnt þá tillitssemi að nafngreina ekki stefnanda í tengslum við fréttaflutninginn og þess hafi verið gætt að gefa ekkert í skyn sem gæti bent til þess hver hann væri. Eftir hafi hins vegar staðið sú siðferðilega spurning hvort rétt væri að stefnandi starfaði áfram sem slökkviliðs- og sjúkraflutningamaður. Eðli starfsins og alvarleiki brotanna hlyti að koma þar til skoðunar en stefnandi hafi í tvígang með árs millibili framið brot af hvötum sem hafi getað bent til barnagirndar. Slökkviliðsstjóri hafi svarað þeirri spurningu fyrir sitt leyti og hann beri ábyrgð á þeirri ákvörðun sem hann hafi tekið í kjölfar þess að hafa verið upplýstur um málið. Það hafi hvorki verið ólögmætt né saknæmt að koma upplýsingum á framfæri við slökkviliðsstjóra, sér í lagi ekki eftir að brotaþoli hafi sjálf vakið opinberlega athygli á málinu.

Krafa stefndu um að vísað verði frá dómi kröfum stefnanda um ómerkingu tilgreindra ummæla sé studd með vísan til þess að málshöfðunarfrestur 29. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, hafi löngu verið liðinn þegar stefna hafi verið gefin út. Verði ekki talið að beita beri ákvæðum þeirrar greinar beint um þau refsikenndu viðurlög sem ómerking ummæla sé að lögum, þá beri að beita þessum ákvæðum með lögjöfnun, enda séu refsing og refsikennd viðurlög náskyld réttarvörsluúrræði.

Sýknukrafan sé studd þeim rökum að stefndu hafi ekki með neinum hætti framið saknæm og ólögmæt brot og þau ummæli sem tilfærð séu í stefnu og krafist sé ómerkingar á séu ekki óviðurkvæmileg í skilningi 241. gr. almennra hegningarlaga.

Stefndu telji að fyrirspurn fréttamanns um nafngreindan einstakling, með ábendingu um að hann hafi hlotið dóm, geti ein og sér aldrei talist ólögmætt og saknæmt athæfi. Þvert á móti hafi fréttamaður í því tilviki verið að sinna skyldum sínum við almenning. Fréttirnar sem um ræði, og birst hafi þann 10. janúar 2013, hafi í hvívetna verið unnar samkvæmt gildandi og viðurkenndum starfsreglum RÚV.

Þeirri útleggingu sem gefi að líta í stefnu á ákvæðum 2. mgr. 238. gr. almennra hegningarlaga sé eindregið mótmælt, en framsetningu í stefnu virðist mega skilja sem svo að eftir að liðið sé fimm ára tímabil, sem greini í 84. gr. laganna, um uppreist æru, þá sé bannað með lögum að fjalla um dæmd refsimál á opinberum vettvangi.

Á Vísindavefnum svari Á-kk-nf H-kk-nf því hvað sé að hljóta uppreist æru í lagalegum skilningi og sé inntakið það að með uppreist æru sé vísað til þess að einstaklingur fái aftur að njóta réttinda er hafi glatast við fangelsisdóm. Sem dæmi sé nefnt kjörgengi til Alþingis en auk þess sé í reglum um ýmis lögvernduð starfsheiti gerð krafa um óflekkað mannorð. Til dæmis komi fram í lögum um lögmenn að óflekkað mannorð sé meðal skilyrða er fullnægja þurfi til að fá héraðsdómslögmannsréttindi og í lögum um endurskoðendur sé sama skilyrði sett fyrir því að fá réttindi sem löggiltur endurskoðandi. Uppreist æru feli í sér það ferli að veita þeim sem hafi fengið dóm, full réttindi aftur. Vísan í 2. mgr. 238. gr. almennra hegningarlaga um uppreist æru beri að skýra í ljósi þessa. Vísað sé til endurheimtar á því að eiga möguleika á því að njóta þeirra réttinda þar sem óflekkað mannorð sé gert að skilyrði lögum samkvæmt. Ekki hafi margir dómar gengið þar sem sakfellt hafi verið fyrir brot á 2. mgr. 238. gr., en vegna 73. gr. stjórnarskrár um tjáningarfrelsi og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, verði það aldrei talin refsiverð meiðyrði að greina frá dómum sem gengið hafi, né heldur að fjalla efnislega um dóma sem kveðnir hafi verið upp og í því efni skuli einu gilda hversu langt sé síðan þeir hafi verið upp kveðnir. Það verði því ekki talið fela í sér að bera hinn dæmda sökum á ný að greina frá því að dómur hafi gengið í máli, fyrir skömmu eða löngu, né heldur teljist það vera að bera á hinn dæmda sakir á ný, að greina frá efnisinnihaldi dóms, hversu gamall sem hann sé.

Framsetning í þeim fréttum sem málið varði sé auk þess hófstillt og engin gífuryrði að finna í texta sem stefnandi krefjist að verði ómerktur. Í textanum sé ekkert sem talist geti óviðurkvæmilegt, sem sé lögbundið skilyrði þess að ómerkingardómur verði kveðinn upp, heldur sé greint frá staðreyndum með yfirveguðum hætti. Þeim staðhæfingum stefnanda að textinn feli í sér móðgun, sbr. 234. gr., aðdróttun, sbr. 235. gr., eða tilefnislaus brigsl, sbr. 237. gr. almennra hegningarlaga, verði ekki fundin nein stoð og ekkert í framsetningu fréttastofu RÚV gefi tilefni til viðlíka fordæmingar.

Mótmælt sé því að umfjöllun stefndu um málefni stefnanda, dóminn sem upp hafi verið kveðinn um hátterni hans, efnisumfjöllun um dóminn eða áhrif umfjöllunarinnar á ráðningarsamband stefnanda og vinnuveitanda hans, sem leyndur hafi verið hinum dæmdu brotum við gerð ráðningarsamnings, geti með nokkru móti talist fela í sér brot stefndu á tilvitnuðum ákvæðum eða á ákvæðum 229. gr. almennra hegningarlaga. Í síðastnefnda lagaákvæðinu sé því lýst sem refsiverðu að skýra opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi er réttlæti verknaðinn. Sé í því sambandi til þess að vísa að fjallað hafi verið um uppkveðinn dóm, að stefnandi hafi aldrei verið nafngreindur og að þess hefi verið gætt að gefa ekki til kynna hver hann væri, og svo hins hvaða hlutverki RÚV og fréttastofa þess hafi að gegna í samfélaginu en um það gildi nú lög nr. 23/2013, áður lög nr. 6/2007.

Þá beri að horfa til þess, þegar ábyrgð stefndu sé metin, að frumkvæði að umfjöllun hafi ekki verið hjá stefndu, heldur brotaþola stefnanda er hafi gagnrýnt það á opinberum vettvangi að stefnanda skyldi þrátt fyrir þessa fortíð hans enn hafa verið treyst fyrir varnarlausum börnum og þann málstað hafi stefndu tekið til umfjöllunar.

Niðurstaða

Ekki er hér deilt um málsatvik en stefndu byggja frávísunarkröfu sína á 1. málslið 1. mgr. 29. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar sem segir: „Heimild til þess að höfða einkamál til refsingar fellur niður sé mál ekki höfðað áður en 6 mánuðir eru liðnir frá því að sá, sem heimildina hefur, fékk vitneskju um hinn seka.“ Sé litið til 2. mgr. sömu lagagreinar blasir hins vegar við að ofangreindur málshöfðunarfrestur eigi því aðeins við þegar um er að ræða refsikröfu í slíku máli og á ákvæðið því ekki við hér. Ekki verður heldur fallist á það með stefndu að ákvæðinu skuli engu að síður beita um dómkröfur stefnanda, með lögjöfnun, heldur beri fremur að gagnálykta að ljóst megi vera að ákvæðinu hafi ekki verið ætlað að taka til krafna af þessum toga, og ber því að kröfu stefnanda, að hafna kröfu stefndu um frávísun málsins á þessum grundvelli.

Hvað varðar efnishlið málsins þá er ekki deilt um ábyrgðargrundvöll, það er að kröfum stefnanda um ómerkingu ummæla sé hér í öllum tilvikum réttilega beint að stefnda Ó-kk-þgf, nema varðandi kröfulið 1.b, þar sem krafan beinist að stefndu M-kvk-þgf.

Af hálfu stefnanda er byggt á því, að umstefnd ummæli í kröfuliðum nr. 1-3, sem hann krefst ómerkingar á, feli í sér aðdróttun í hans garð, sbr. 235. gr., laga nr. 19/1940, en til vara að þau feli í sér móðgun, sbr. 234. gr. sömu laga, og til þrautavara að þau feli í sér brigsl, sbr. 237. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til þess að ákvæði 2. mgr. 238. gr. laganna, sbr. 84. gr. þeirra, eigi hér enn fremur við, en í 2. mgr. 238. gr. segir: „Hafi maður, er sætt hefur refsidómi fyrir einhvern verknað, síðar öðlast uppreist æru, er ekki heimilt að bera hann framar þeim sökum, og leysir sönnun því ekki undan refsingu, er svo stendur á.“ Enn fremur vísar stefnandi til þess að friðhelgi hans hafi verið rofin, með vísan til 229. gr. laganna, þar sem segir: „Hver, sem skýrir opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi, er réttlæti verknaðinn, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári.“

Hvað varðar 2. mgr. 238. gr. laga nr. 19/1940 þá verður ekki fallist á það með stefnanda að ummæli, sem birtast í kröfuliðum nr. 1-3, feli í sér að hann sé beinlínis borinn sökum á ný, heldur er þar um að ræða almenna frásögn af máli hans, þar sem hann er ekki nafngreindur, en megináhersla virðist beinast að því að maður skuli þrátt fyrir dóm fyrir kynferðisbrot hafa getað haldið áfram að starfa sem slökkviliðsmaður. Er því fallist á það með stefnda að ofangreint lagaákvæði hafi hér ekki þýðingu.

Við mat á ummælum samkvæmt dómkröfum stefnanda, í kröfuliðum nr. 1-3, verður að leggja til grundvallar að því er ekki borið við af hálfu stefnanda að í þeim felist nokkur ósannindi. Er það jafnframt mat dómsins að ummælin í fréttaflutningum, eins og þau standa, geti sem slík ekki talist óviðurkvæmileg, auk þess sem stefnandi er hvergi nefndur á nafn í þeirri umfjöllun RÚV sem um ræðir. Virðist stefnandi enda alfarið byggja á því að það sé samhengi og framsetning ummæla, sem og óforsvaranlegt fréttamat, sem eigi að leiða til þess að ummælin skuli ómerkja.

Hvað varðar ummæli í kröfuliðum nr. 1.a., 2.a, 3.a, og 3.b, þá verður að leggja til grundvallar að þau feli í sér fremur hlutlausa framsetningu á því að manni hafi verið sagt upp störfum af tilgreindum ástæðum, sem ekki er hér deilt um að sé rétt með farið. Verður hér að leggja til grundvallar, eins og stefndi byggir á, að fréttamatið hafi einkum byggt á því, að það hafi þótt eiga erindi við almenning, að maður sem áður hafi hlotið dóm fyrir viðlíka afbrot og stefnandi, hefði engu að síður fengið að halda áfram að starfa sem slökkviliðsmaður, uns honum var sagt upp, eins og lýst hefur verið. Verður, sem fyrr segir, ekki fallist á það með stefnanda að hann hafi með ummælunum verið borinn sökum í skilningi 2. mgr. 238. gr. laga nr.19/1940, auk þess sem ekki hefur verið sýnt fram á af hálfu stefnanda að í ummælunum hafi falist aðdróttun, móðgun eða brigsl í hans garð sem eigi að leiða til ómerkingar þeirra samkvæmt 235., 234., eða 237. gr., sbr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Hvað varðar ummæli samkvæmt kröfuliðum nr. 1.b, og 3.c, þá er fallist á það með stefnanda, að sú framsetning að tengja hér ofangreinda umfjöllun um brottvikningu stefnanda úr starfi með framangreindum hætti, meðal annars við mál annars nafngreinds manns, er síðar hlaut miklum mun þyngri dóm fyrir kynferðisbrot gegn börnum, hljóti að orka tvímælis, þótt stefnandi hafi hér aldrei verið nafngreindur. Hins vegar verður hér enn fremur að líta til þess, sem stefndu byggja á, að þannig stóð á að mikil og almenn þjóðfélagsumræða átti sér einmitt stað um kynferðisbrot gagnvart börnum á þessum tiltekna tíma og svo bar við að síðbúin brottvikning stefnanda úr slökkviliðinu, sem lýst hefur verið, átti sér einmitt stað þá, eins og einnig hefur verið lýst. Þótt það fréttamat, að setja þessar tvær fréttir þannig fram svo sem hér var gert, orki vissulega mjög tvímælis, þá verður ekki staðreynt að í því felist eiginleg samsömun, auk þess sem stefnandi var ekki nafngreindur. Verður, sem fyrr segir, ekki fallist á að sýnt sé að í þessu hafi falist að stefnandi væri með því borinn sökum í skilningi 2. mgr. 238. gr. laga nr. 19/1940, auk þess sem ekki hefur verið sýnt fram á að í ummælunum felist, eins og á stóð, aðdróttun, móðgun eða brigsl sem eigi að leiða til ómerkingar þeirra, samkvæmt 235., 234., eða 237. gr., sbr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Hvað varðar ákvæði 229. gr. laga nr. 19/1940, þá verður ekki fallist á það með stefnanda að fréttir um brottvikningu manns úr slökkviliðinu af greindum ástæðum hljóti að teljast einkamálefni hans sem ekki megi fjalla þannig, með almennum hætti, um með hliðjsón af ákvæðinu og verður þá jafnframt að líta til þess að stefnandi var aldrei nafngreindur í fréttum RÚV. En eins og dómkröfum og málsgrundvelli stefnanda er háttað í þessu tiltekna máli, þá er það mat dómsins, að ofanlýst tvíhliða samskipti annars stefndu við slökkviliðsstjóra höfuðborgarsvæðisins geti ekki komið frekar til álita hér, né heldur nokkuð það sem snýr að starfslokum stefnanda hjá slökkviliðinu.

Að öllu framangreindu virtu þykir ekki við svo búið vera skilyrði til að fallast á miskabótakröfu stefnanda, og með vísan til alls ofangreinds ber því að sýkna stefndu af öllum dómkröfum stefnanda, í máli þessu.

Eins og málið liggur hér fyrir þykir enn fremur rétt að stefnandi greiði stefndu hvoru um sig 200.000 krónur í málskostnað.

Málið flutti V-kk-nf H-kk-nf V-kk-nf hæstaréttarlögmaður, fyrir hönd stefnanda, en K-kk-nf Þ-kk-nf hæstaréttarlögmaður, fyrir hönd stefndu.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn.

D ó m s o r ð

Frávísunarkröfu stefndu er hafnað.

Stefndu, M-x-x B-x-x og Ó-kk-nf J-kk-nf, skulu vera sýkn af dómkröfum stefnanda, A, í máli þessu.

Stefnandi greiði stefndu, hvoru um sig, 200.000 krónur, í málskostnað.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf