E-1412/2011

Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 21. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af M-kvk-þgf L-kvk-þgf G-kvk-þgf, kt. 000000-0000, S-kk-þgf S-kk-þgf, kt. 000000-0000, S-kk-þgf Á-kk-þgf S-kk-þgf, kt. 000000-0000, og T-kvk-þgf B-kvk-þgf S-kvk-þgf, kt. 000000-0000, öllum til heimilis að Aratúni 34, Garðabæ, með stefnu, birtri 22. marz 2011, á hendur T-kk-þgf L-kk-þgf A-kk-þgf, kt. 000000-0000, Blásölum 17, Kópavogi og DV ehf., kt. 000000-0000, Tryggvagötu 11, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að eftirfarandi ummæli, sem voru viðhöfð, birt og borin út á vefsvæðinu www.dv.is, 26. júlí 2010, og stefndu bera ábyrgð á að lögum, samkvæmt 235. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, verði dæmd dauð og ómerk, sbr. 1. mgr. 241. gr. sömu laga. „bilað lið.. ætti að setja þessa manson-fjölskyldu í vel afgirt búr í húsdýragarðinum.“

Til vara er byggt á því, að ummælin varði við 234. gr., sbr. 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Gerð er krafa um, að stefndu, verði in solidum dæmdir til þess að greiða hverjum stefnenda um sig krónur 500.000 í miskabætur, með vöxtum samkvæmt 1. ml. 4. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 26. júlí 2010 til 22. apríl 2011, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, samkvæmt. 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 9. gr. sömu laga.

Þess er einnig krafizt, að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnendum in solidum krónur 500.000 til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Loks er þess krafizt, að stefndu verði, hvor um sig, dæmdir til þess að greiða stefnendum hverjum um sig málskostnað að mati dómsins.

Dómkröfur stefnda, T-kk-ef L-kk-ef A-kk-ef, eru þær aðallega, að að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda en til vara, að fjárhæðir dómkrafna stefnenda á hendur stefnda verði lækkaðar verulega. Þá er þess í báðum tilfellum krafist að stefnendur verði dæmdir in solidum til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eða skv. málskostnaðarreikningi verði hann lagður fram við aðalmeðferð málsins, auk virðisaukaskatts.

Dómkröfur stefnda DV ehf. eru þær, að Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda. Þá krefst stefndi málskostnaðar samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins.

II

Málavextir

Í júlímánuði 2010 hófst í fjölmiðlum talsverð umfjöllun um svokallað Aratúnsmál. Varðaði umfjöllunin erjur milli nágranna, sem búsettir voru að Aratúni í Garðabæ. Samkvæmt umfjöllun fjölmiðla hafði fjölskylda yfirgefið heimili sitt að Aratúni tímabundið vegna áreitis frá nágrönnum, stefnendum í máli þessu. Var þar m.a. talað um ítrekað ofbeldi, fúkyrði og langvarandi áreiti af hálfu stefnenda. Kom þar einnig fram, að deilan hefði hafizt tveimur árum fyrr, þegar fjölskyldan, sem fyrir áreitinu varð, sótti um leyfi til að byggja bílskúr á lóð sinni. Allir íbúar götunnar hefðu samþykkt breytinguna, að undanskildum stefnendum. Hafi fjölskyldan þá farið fram á leyfi til byggingar á minni bílskúr, sem samþykkt var af hálfu bæjaryfirvalda. Hefði samþykkið valdið reiði stefnenda, sem hafi leitt til stigvaxandi andlegs og líkamlegs ofbeldis í garð fjölskyldunnar. Birtist umfjöllun um málið m.a. í Pressunni hinn 21. júlí, á Eyjunni næsta dag og í dv.is hinn 26. júlí. Bar fréttin á dv.is yfirskriftina „Nágrannastríð: Hin fjölskyldan líka flúin“. Í athugasemdakerfi dv.is er notendum gefinn kostur á að koma að skoðunum sínum á fréttum dv.is og sama dag og fréttin birtist á dv.is setti stefndi, T-kk-nf L-kk-nf, fram í athugasemdakerfinu hin umdeildu ummæli sín, svohljóðandi: „bilað lið.. ætti að setja þessa manson-fjölskyldu í vel afgirt búr í húsdýragarðinum.“

Stefnendur halda því fram, að þeir hafi, með bréfi, dags. 10. september 2010, til ritstjórnar DV, krafizt þess, að blaðið bæðist afsökunar og leiðrétti umfjöllunina um stefnendur, sem hafi ekki leitt til annars en að umfjöllun blaðsins um stefnendur hefði orðið enn hatrammari.

Þann 30. janúar 2011, var stefnda, T-kk-þgf L-kk-þgf A-kk-þgf, sent kröfubréf, þar sem honum var boðið að ljúka málinu með opinberri afsökunarbeiðni og greiðslu miskabóta. Kveða stefnendur því bréfi ekki hafa verið svarað.

Stefndi DV mótmælir því, að stefnendur hafi krafizt þess að stefndi fjarlægði hin umstefndu ummæli af heimasíðu www.dv.is (dv.is) og kveður stefnendur heldur aldrei hafa krafizt þess, að þessi stefndi bæðist afsökunar á því, að ummælin hefðu birzt á síðunni eða krafið stefnda um miskabætur eða aðrar bætur vegna ummælanna. Þegar stefnda hafi upphaflega verið birt stefna í þessu máli, hafi hin umstefndu ummæli hins vegar verið fjarlægð af síðunni dv.is, þar sem stefndi hafi litið á stefnu sem beiðni um, að ummælin yrðu fjarlægð, sbr. fyrirvara á síðunni.

III

Málsástæður stefnanda

Ómerking ummæla

Stefnendur byggi á því, að stefndu hafi vegið með alvarlegum hætti að þeim með hinum umstefndu ummælum, sem birzt hafi á vefsvæðinu dv.is. Í ummælum stefndu um stefnendur felist ærumeiðandi aðdróttun.

Með ummælum í staflið A í kröfulið 1 í stefnu séu stefnendur sögð biluð og kölluð manson-fjölskyldan, sem setja ætti í vel afgirt búr í húsdýragarðinum. Af samhenginu við fréttina á dv.is, sem athugasemdin sé gerð við, sé ljóst, að þessum orðum sé beint að öllum stefnendum. Hér sé stefnendum líkt við hina alræmdu M-x-x fjölskyldu, sem kennd sé við forsprakka glæpahópsins, C-x-x M-x-x, sem afpláni nú lífstíðarfangelsisdóm í Kaliforníu í Bandaríkjunum, meðal annars fyrir hrottafengið morð á leikkonunni S-x-x T-x-x og fjórum öðrum, en T-x-x hafi verið gengin 8½ mánuð með barn sitt og leikstjórans R-x-x P-x-x, þegar hún var myrt af M-x-x og glæpahópi hans. Með þessari samlíkingu sé vegið með alvarlegum hætti að æru stefnanda auk þess sem fullyrt sé, að samborgurum stafi hætta af stefnendum, og því sé nauðsynlegt að setja þau í vel afgirt búr í húsdýragarðinum. Hér sé um alvarlegar ásakanir að ræða, þar sem stefnendum sé líkt við hina alræmdu M-x-x fjölskyldu og þannig ýjað að því, að þeir hafi framið hrottaleg afbrot.

Ásakanir stefndu í garð stefnenda eigi ekki við rök að styðjast. Stefnendur hafi á undanförnum mánuðum átt í útstöðum við nágranna sína og séu þær deilur hvorugum til sóma, en þær snúist um byggingu bílskúrs við Aratún 36 í Garðabæ. Það sé hins vegar af og frá, að stefnendur hafi brotið með nokkrum þeim hætti gagnvart samborgunum sínum, að það réttlæti hin umstefndu ummæli, eins og sjá megi af framlögðum sakavottorðum.

Hin umstefndu ummæli í kröfulið 1 séu ærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Hin umstefndu ummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefnendur. Hagsmunir stefnenda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Verði ekki fallizt á, að ummælin varði 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sé til vara, og með vísan til ofangreindra sjónarmiða, byggt á því, að ummælin varði við 234. gr. sömu laga og á þeim grundvelli verði ummælin ómerkt.

Miskabótakröfur

Þess sé krafizt, að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnendum, hverjum og einum, krónur 500.000 í miskabætur vegna réttarbrots stefndu gagnvart hverjum og einum stefnenda. Samábyrgð stefndu á greiðslu miskabóta til handa hverjum og einum stefnenda byggi á því, að stefndu hafi í sameiningu valdið hverjum og einum stefnenda tjóni. Stefndi T-kk-nf með því að hafa viðhaft og birt hin umstefndu ummæli á dv.is, en stefndi DV ehf., fyrir að hafa skapað vettvang fyrir birtinguna með eftirlitslausu athugasemdakerfi á dv.is og fyrir birtingu ummælanna og dreifingu þeirra til notenda vefsvæðisins, sem og fyrir bótaskylt athafnaleysi með því að fjarlægja ekki ummælin af vefsvæðinu, en skýr fyrirvari sé á vefsvæðinu, þar sem áskilinn sé réttur til þess að eyða ærumeiðandi ummælum.

Stefnendur byggi á því, að tilvitnuð ummæli stefndu, sem birt hafi verið á dv.is, hafi fengið mjög á stefnendur andlega, enda um alvarlegar ærumeiðandi aðdróttanir að ræða, sem eðli málsins samkvæmt hafi alvarleg áhrif á þá, sem fyrir þeim verði. Þá sé einnig ljóst, að virðing stefnenda hafi beðið hnekki, sem og æra þeirra og persóna. Í kjölfar ummæla stefndu hafi stefnendur meðal annars fengið sendar nafnlausar hótanir með smáskilaboðum, eggjum hafi verið kastað í heimili þeirra og lausafjármunir verið skemmdir.

Ummæli stefndu hafi þó haft mismikil áhrif á stefnendur. Stefnandinn M-kvk-nf hafi til dæmis þurft að leita á Heilsugæzluna í Garðbæ, þar sem hún hafi verið meðhöndluð af læknunum G-kvk-þgf A-kvk-þgf Á-kvk-þgf og Á-kk-þgf J-kk-þgf vegna kvíða og andlegs álags, og hafi hún fengið kvíðastillandi lyf og svefntöflur, sbr. læknisvottorð, dags. 6. október 2010, á dskj.nr. 5, en þar segi meðal annars:

Lýsir langvarandi álagi og ógnunum við heimili, óvægin fjölmiðlaumræða. Fundið fyrir mikilli vanlíðan og kvíða frá því í sumar. Sofið illa m.a. vegna ótta við að fjölskyldunni verði gert mein að næturlagi. Ótti við atvinnumissi vegna umræðunnar. Vegna langverandi kvíða er sett inn þunglyndislyfjameðferð. Fær einnig Sobril til að slá á kvíða auk svefnlyfja.

M-kvk-nf hefur endurtekið leitað á heilsugæsluna í Garðabæ vegna mikils kvíða og svefnleysis vegna hótana í garð fjölskyldu hennar vegna nágrannaerja og óvæginnar fjölmiðlaumræðu.

Stefnandinn S-kk-nf hafi glímt við kvíða og svefnleysi, en ljót ummæli stefndu hafi fengið mjög á hann. Honum hafi ítrekað verið hótað í síma og með smáskilaboðum, sem hann telji afleiðingu af ummælum fólks, eins stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef. Stefnandi óttist mjög um hag fjölskyldu sinnar og öryggi og óttist atvinnumissi vegna óvæginnar umræðu stefndu.

Stefnandinn, T-kvk-nf Þ-kvk-nf, hafi glímt við svefnörðugleika og kvíða vegna ummæla stefndu og hafi leitað sér aðstoðar vegna þessa á Heilsugæzlunni í Garðabæ, þar sem hún hafi fengið svefntöflur og kvíðastillandi lyf.

Stefnandinn, S-kk-nf Á-kk-nf, hafi glímt við mikla vanlíðan og kvíða vegna ummæla stefndu, Á-kvk-ef E-kvk-ef, um hann. Hann óttist um öryggi sitt og fjölskyldu sinnar og finnist fólk veita sér aukna athygli, þegar hann sé á almannafæri. Þá hafi hann ítrekað verið kallaður afbrotamaður af fólki, sem hann þekki ekki neitt, en hafi hitt á förnum vegi, og það jafnvel fyrir framan barnungan son hans.

Krafa stefnanda um miskabætur sé byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en ljóst sé, að stefndu hafi gerzt sek um ólögmæta meingerð gagnvart stefnendum, enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttareglum, sem ætlað sé að vernda æru stefnenda, sbr. 234. gr. til og með 236. gr. almennra hegningarlaga.

Birting dómsins

Þess sé krafizt, að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnendum krónur 500.000 til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Til vara sé krafizt birtingarkostnaðar að álitum. Um samábyrgð stefndu á birtingarkostnaði sé vísað til umfjöllunar í kafla um miskabætur. Greiðsla birtingarkostnaðar in solidum til stefnenda byggi á eðli máls.

Tjáningarfrelsi stefndu

Hvað varði tjáningarfrelsi stefndu vísi stefnendur til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en tjáningarfrelsi njóti ekki verndar, þegar brotið sé gegn mannorði annarra manna. Þegar metnar séu þær skorður, sem friðhelgi einkalífs setji tjáningarfrelsinu, skipti aðalmáli, hvort hin umstefndu ummæli geti talizt þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Umfjöllun stefndu um stefnendur tengist á engan hátt slíkri umræðu.

Vextir og dráttarvextir

Vaxtakrafa stefnenda byggi á því, að dómkröfur þeirra eigi að bera vexti frá þeim degi, sem hið bótaskylda atvik átti sér stað, 26. júlí 2010, til þess dags, sem upphafstími dráttarvaxta sé miðaður við, þ.e. 22. apríl 2011, sbr. 1. ml. 4. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001.

Krafa stefnenda um dráttarvexti sé byggð á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga, þar sem segi, að skaðabótakröfur beri dráttarvexti, þegar liðinn sé mánuður frá þeim degi, sem kröfuhafi lagði fram upplýsingar til að meta tjón og fjárhæð bóta. Í því tilviki, sem hér um ræði, sé miðað við þingfestingardag stefnu 22. marz 2011, og sé því krafizt dráttarvaxta frá 22. apríl 2011 til greiðsludags.

Málskostnaðarkrafa

Þess sé krafizt, að hvor stefndu um sig greiði stefnendum, hverjum um sig, málskostnað að mati héraðsdóms, og sé krafan byggð á 130. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sú krafa sé gerð, að dæmdur málskostnaður beri virðisaukaskatt.

Lagarök

Um lagarök vísi stefnendur til 234. 235., 2. mgr. 236., og 1. og 2. mgr. 241. gr. og 3. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Einnig vísi stefnandi til 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Krafa stefnenda um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu sé byggð á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá sé krafa um málskostnað byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. Einnig sé vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, s.s. hvað varði varnarþing, málsaðild og málskostnað.

Málsaðild – Ábyrgðargrundvöllur

Stefnendur

Samlagsaðild stefnenda sé byggð á réttarfarshagræði 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ákvæði 1. mgr. 19. gr. heimili fleiri en einum að höfða mál í sameiningu á hendur sama gagnaðila og einnig, að kröfu verði beint að tveimur eða fleiri í einu máli, eigi báðar eða allar kröfurnar í málinu sameiginlegan uppruna. Skilyrði 1. mgr. 19. gr. séu þau, að dómkröfur aðila eigi rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Tjón stefnenda megi rekja til sama atviksins, ærumeiðandi ummæla sem stefndi, T-kk-nf L-kk-nf, hafi látið falla um stefnendur á vefsvæði stefnda DV ehf., dv.is. Jafnframt séu stefnendur í sömu aðstöðu gagnvart stefndu. Stefnendur uppfylli því skilyrði 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála til að höfða mál sitt í sameiningu.

Um heimild stefnenda til þess að höfða einkarefsimál á hendur stefndu sé vísað til 3. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Stefndu

Málsaðild stefnda T-kk-ef L-kk-ef sé byggð á því, að hann sé höfundur hinna umstefndu ummæla. Stefndi beri því refsi- og fébótaábyrgð á hinum umstefndu ummælum, sem hann hafi viðhaft og birt á vefsvæðinu www.dv.is, samkvæmt 234.-236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. b- lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Málsaðild stefnda DV ehf., byggi á því, að félagið hafi birt og borið út opinberlega hinar ærumeiðandi aðdróttanir, sem sé sjálfstætt brot. Stefndi beri því refsi- og fébótaábyrgð á birtingu og útbreiðslu hinna ærumeiðandi ummæla samkvæmt 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga, sbr. b- lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Eftir atvikum verði ábyrgð stefnda byggð á 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Málsástæður stefnda, T-kk-ef L-kk-ef A-kk-ef

Af hálfu stefnda, T-kk-ef L-kk-ef A-kk-ef, sé öllum kröfum og málsástæðum stefnenda gagnvart honum mótmælt sem röngum.

Um ábyrgð á ummælunum

Af stefnu sé ekki unnt að ráða, á hvaða lagagrundvelli stefnendur byggi ábyrgð stefnda, T-kk-ef L-kk-ef. Á þeim tíma, sem ummæli stefnda voru rituð, hafi engin gildandi lög verið í íslenzkum rétti, sem hafi tekið sérstaklega til ábyrgðar á efni á internetinu. Telji stefndi því skorta lagagrundvöll, eigi hann að vera dreginn til ábyrgðar fyrir þau ummæli, sem birtust á vefsvæði dv.is. Hyggist stefnendur hins vegar byggja slíka ábyrgð á lögjöfnun frá ábyrgðarreglum prentlaga nr. 57/1956, sé slíkum skilningi alfarið hafnað af stefnda. Telji stefndi ekki eðlilegt að lögjafna frá prentlögum, enda séu lögin gömul að stofni til og hafi því ekki tekið mið af þeim fjölbreyttu og fjölskrúðugu nýjungum og tækniframförum, sem hafi átt sér stað í fjölmiðlun á internetinu undanfarin ár. Verði ekki fallizt á framangreint með stefnda, vísi hann til umfjöllunar í næstu köflum.

Um ómerkingu ummæla

Ummæli stefnda hafi beinzt að stefnendum og hafi verið byggð á fjölmiðlaumfjöllun um hið svokallaða ,,Aratúnsmál“.

Óútskýrt sé í stefnu málsins, og verður að teljast ósannað, hvernig stefnendur, hvert um sig, telji hinum umstefndu ummælum beint að sér. Stefnendur séu ekki nafngreindir í ummælunum, hvorki beint né óbeint, og af ummælunum verði ekki ráðið, að þeim sé beint að stefnendum umfram t.d. aðra aðila, sem fréttin hafi fjallað um, eða aðra aðila, sem hafi tekið þátt í umræðunni, hvað þá að í þeim felist óviðurkvæmileg ummæli í garð stefnenda. Þegar af þessari ástæðu verði að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda.

Að ofangreindu frágengnu, byggi stefndi á því, að hann hafi, í skjóli tjáningarfrelsis, mátt tjá skoðun sína á málefni, sem á þessum tíma hafi verið mikið til umræðu, bæði í fjölmiðlum og þjóðfélaginu almennt. Ljóst sé, að tjáningarfrelsi njóti mjög ríkrar verndar í íslenzkum rétti. Allir menn séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en verða að ábyrgjast þær fyrir dómi, sbr. 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Til fyllingar stjórnarskrárákvæðinu séu svo 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi.

Í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar sé að finna undantekningarheimildir frá tjáningarfrelsinu, en ljóst sé, að þær verði almennt að skýra þröngt. Hafi verið staðfest í dómaframkvæmd Hæstaréttar, að þegar meta eigi þær skorður, sem friðhelgi einkalífs og æruvernd setji tjáningarfrelsinu, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, skipti grundvallarmáli, hvort hið birta efni, myndir eða texti, geti talizt þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Hafi Mannréttindadómstóll Evrópu komizt að sambærilegri niðurstöðu í dómum sínum.

Frjáls skoðanaskipti á veraldarvefnum séu æ mikilvægari þáttur í frjálsri þjóðfélagsumræðu og séu orðin lykilþáttur í nútímalýðræði. Ummæli þau, sem stefndi hafi viðhaft í athugasemdakerfi dv.is, hafi byggt á ályktunum, sem hann hafi talið sig geta dregið af fjölmiðlaumfjöllun um hið svokallaða ,,Aratúnsmál“. Vegna þess mikilvæga hlutverks, sem fjölmiðlar gegni við viðgang tjáningarfrelsis í þjóðfélaginu, eigi almenningur að geta treyst því, að fjölmiðlar byggi umfjöllun sína á vandaðri könnun staðreynda. Almenningur eigi því ekki að þurfa að efast um réttmæti fjölmiðlaumfjöllunar, og ætti að geta með réttu myndað sér skoðanir og dregið ályktanir af slíkri umfjöllun. Í ljósi framangreinds hefði stefndi mátt treysta því, að sú mynd, sem fjölmiðlar drógu upp af málinu, væri rétt, og skoðanir hans á stefnendum því byggðar á vandaðri könnun staðreynda. Ljóst sé, að stefndi hafi ekki verið sá eini, sem hafi haft uppi ummæli um málið, en fjölmiðlaumfjöllun um málið hafi vakið mikla reiði víða í samfélaginu. Hafi ummæli hans því verið þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu um málið og það á valdi hvers þess, sem hafi kynnt sér fjölmiðlaumfjöllunina og ummæli stefnda að móta sér sjálfstæða skoðun á því, hvort ummæli stefnda hafi verið á rökum reist. Gagnvart þeim, sem ekki hafi verið sama sinnis og stefndi, hafi orð hans dæmt sig sjálf.

Um margra ára skeið hafi Mannréttindadómstóll Evrópu fylgt þeirri stefnu í dómum sínum varðandi meiðyrðamál, sem þangað er skotið, að skipta umfjölluninni í tvo meginþætti með tilliti til lögmæts refsinæmis. Annars vegar sé um að ræða gildisdóma þá, sem ekki verði sannaðir, og hins vegar annars konar ummæli, sem feli í sér staðhæfingar um staðreyndir, í þessu sambandi beinar aðdróttanir, sem vísi til staðreynda eða meintra staðreynda og möguleiki sé á að sanna eða afsanna. Hafi Mannréttindadómstóllinn markað þá skýru stefnu, sem birzt hafi í mörgum dómum síðari ára, að almennt verði ekki refsað fyrir gildisdóma eina saman, jafnvel þótt þeir séu stóryrtir. Af framangreindu megi ráða, að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi lagt áherzlu á, að gildisdómar njóti aukinnar verndar umfram ósannaðar staðreyndir. Dómstóllinn hafi því talið það óheimila skerðingu tjáningarfrelsis að refsa fyrir meiðandi gildisdóm á þeirri forsendu einni, að ekki hafi verið staðreynt sannleiksgildi ummæla hans. Hafi sambærileg vernd gildisdóma einnig verið staðfest af Hæstarétti.

Ómögulegt sé að halda því fram, að ummæli stefnda hafi falið í sér staðhæfingu um staðreyndir, sem reynzt hafi rangar. Ummæli stefnda hafi ekki falið í sér ásakanir, líkt og haldið sé fram í stefnu, heldur hafi þau falið í sér gildisdóm, sem stefndi hafi myndað sér í kjölfar ítrekaðra fjölmiðlafrásagna um stefnendur, nágrannaerjur þeirra og fortíð. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi skýrt gildisdóma með tiltölulega rúmum hætti og jafnvel gengið nokkuð langt í að flokka ummæli sem slík. Í sumum tilfellum hafi dómstóllinn ákveðið að líta á ummæli í heild sinni sem gildisdóm, jafnvel þótt inn á milli sé að finna staðhæfingar, sem út af fyrir sig mætti krefjast beinnar sönnunar á. Mannréttindadómstóllinn hafi þó krafizt þess, að niðrandi gildisdómar séu settir fram í góðri trú og að þeir eigi a.m.k. einhverja stoð í fyrirliggjandi staðreyndum. Ljóst sé, að gildisdómar stefnda hafi verið settir fram í góðri trú, og að þeir hafi átt stoð í fyrirliggjandi fjölmiðlafrásögnum, sem hann hafi átt að geta treyst, að væru byggðar á vandaðri könnun staðreynda.

Þegar lagður sé skilningur í ætluð ærumeiðandi ummæli, beri að líta á allar aðstæður í heild sinni og varast að skilja orð með of bókstaflegum hætti. Haldi stefndi því fram, að ummæli hans hafi falið í sér gildisdóm um, að stefnendur væru bilað lið og manson-fjölskylda. Einnig hafi þau falið í sér gildisdóm eða skoðun á því, að rétt væri, að stefnendur hlytu einhvers konar refsingu, þ.e. að þau yrðu sett í vel afgirt búr í Húsdýragarðinum. Framangreind ummæli megi ekki skilja með of bókstaflegum hætti, og þau verði að skoða með hliðsjón af öllum aðstæðum. Stefndi geti hvorki fallizt á, að ummæli hans hafi falið í sér aðdróttun í skilningi 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, né heldur móðgun í skilningi 234. gr. hgl. Verði að telja stefnda, T-kk-þf L-kk-þf, hafa mátt, sér að vítalausu, fella þann gildisdóm, að stefnendur væru bilað lið og manson-fjölskylda út frá umfjöllun fjölmiðla um málið. Einnig hafi hann, í skjóli tjáningarfrelsis, mátt mynda sér skoðun á því, hvers kyns refsingu stefnendur hafi átt að hljóta. Gildisdómar hans hafi verið settir fram í góðri trú og hafi einungis falið í sér vanþóknun í garð stefnenda eða annarra aðila, sem komu að málinu vegna þeirrar háttsemi, sem fjallað hafi verið um í fjölmiðlum. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á því, að umfjöllun fjölmiðla kunni að hafa verið neikvæð eða ónákvæm.

Verði ekki fallizt á það með stefnda, að ummæli hans hafi hvorki falið í sér aðdróttun í skilningi 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, né heldur móðgun í skilningi 234. gr. hgl., vísi stefndi til 239. gr. hgl., sem heimili svokallaða orðhefnd, að þremur skilyrðum uppfylltum. Í fyrsta lagi þurfi að vera til staðar eitthvert ótilhlýðilegt hátterni. Verði ekki dregið í efa, að það hátterni stefnenda, sem fjallað hafi verið um í fjölmiðlum, þ.e. ýmiss konar ofbeldi, fúkyrði og vansæmandi hegðun, uppfylli framangreint skilyrði. Annað skilyrðið sé tilefni, en hið ótilhlýðilega hátterni þurfi að vera tilefni ærumeiðingarinnar. Ekki leiki vafi á því, að hið ótilhlýðilega hátterni stefnenda hafi verið óumdeilt tilefni þeirra ummæla, sem stefndi hafi viðhaft í athugasemdakerfi dv.is. Þriðja og síðasta skilyrði orðhefndar sé svo samræmi, en samræmi verði að vera milli frumverknaðar og hefndar og gæta þurfi meðalhófs. Af fjölmiðlafrásögnum þeim, sem getið hafi verið í ofangreindum málavöxtum, sé ljóst, að það hátterni, sem stefnendur eigi að hafa viðhaft samkvæmt fjölmiðlum, hafi m.a. falið í sér ýmis tilefnislaus ofbeldisbrot gegn saklausu fólki. Sé því ljóst, að ummæli stefnda hafi ekki gengið lengra en frumverknaðurinn hafi gefið tilefni til. Ummælin hafi verið vel í samræmi við það hátterni, sem fjölmiðlar hafi greint frá og endurspeglað algeng viðbrögð almennings við frásögnum af sambærilegum ofbeldisverkum.

Verði ekki fallizt á það með stefnda, að hann verði sýknaður á grundvelli 239. gr. hgl., fari hann fram á, að ákvæðinu verði beitt til lækkunar á dómkröfum stefnenda, en það hafi verið viðurkennt, að ákvæðið geti haft áhrif til lækkunar, teljist andsvar ekki í samræmi við frumverknað eða farið sé út fyrir mörk ákvæðisins.

Af öllu framangreindu telji stefndi hin umdeildu ummæli hafa falið í sér gildisdóma, sem settir hafi verið fram í góðri trú sem hluti af almennri þjóðfélagsumræðu. Hafi gildisdómarnir byggt á frásögnum fjölmiðla, sem stefndi hafi átt að geta treyst, að settar væru fram eftir vandaðri könnun staðreynda. Í skjóli tjáningarfrelsis hafi hann því mátt mynda sér skoðun og gildisdóma á málefni, sem á þeim tíma hafi verið mikið til umræðu í fjölmiðlum og þjóðfélaginu öllu. Allan málatilbúnað stefnenda beri að meta í því ljósi, að um sé að ræða takmarkanir á stjórnarskrárbundnum réttindum. Telji stefndi ummælin því ekki óviðurkvæmileg, og að þau skuli ekki dæmd ómerk á grundvelli 1. mgr. 241. gr. hgl.

Um miskabótakröfu

Stefndi telji miskabótakröfu stefnenda vera vanreifaða, en í umfjöllun um kröfuna í málsástæðukafla stefnu gæti ákveðins ósamræmis. Til stuðnings miskabótakröfunni sé í tvígang vísað til ummæla ,,stefndu Á-kvk-ef E-kvk-ef“ í kaflanum. Þessum aðila sé ekki stefnt í málinu og því óljóst, hvað búi að baki þessari umfjöllun stefnenda. Af þeim sökum sé því beint til dómsins að skera úr um það, hvort vísa þurfi miskabótakröfu stefnenda frá dómi, ex officio, vegna vanreifunar.

Verði ekki fallizt á framangreint, krefjist stefndi sýknu af miskabótakröfu stefnenda, enda sé skilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um, að stefndi beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn æru stefnenda, ekki fullnægt, sbr. þau sjónarmið, sem þegar hafi verið rakin. Að auki geri ákvæðið kröfu um ásetning, eða hærri stig gáleysis, en þau skilyrði séu ekki uppfyllt. Til vara sé krafizt lækkunar á miskabótakröfu stefnenda, en þau hafi ekki fært fram nein haldbær rök til sönnunar á miska sínum. Stefndi geti ekki fallizt á með stefnendum, að ummæli hans hafi valdið þeim andlega skaða, sem getið sé í stefnu og hafi stefnendur ekki sýnt fram á orsakasamband milli ummælanna og tjónsins. Vísi stefnendur til þess í stefnu, að virðing þeirra og æra hafi beðið hnekki, og að ummælin hafi leitt til þess, að þeim hafi borizt nafnlausar hótanir með smáskilaboðum, eggjum hafi verið kastað í heimili þeirra og lausafjármunir verið skemmdir. Stefndi hafni því alfarið, að ummæli hans hafi getað leitt til framangreindra atvika, mun fremur hafi fjölmiðlafrásagnir af stefnendum og almenn þjóðfélagsumræða vakið upp reiði í samfélaginu, sem leitt hafi til þeirra atvika. sem getið sé í stefnu. Að auki veki stefndi athygli á því, að stefnendur reki nú fjögur önnur meiðyrðamál fyrir héraðsdómi, þar sem stefnt sé vegna ummæla annarra aðila í athugasemdakerfi dv.is. Fari stefnendur þar fram á bætur á sama grundvelli. Einnig reki stefnandi, M-kvk-nf L-kvk-nf, tvö sjálfstæð dómsmál gegn annars vegar blaðamanni DV, sem hafi skrifað í blaðið um málið, og hins vegar bloggara, sem hafi skrifað um málið á heimasíðu sinni. Af framangreindu sé ljóst, að stefnendur geti ekki hafa orðið fyrir þeim andlega skaða og öðrum atvikum, sem getið sé í stefnu, einungis á grundvelli einna ummæla, þ.e. ummæla stefnda. Sé allri umfjöllun um meintar afleiðingar, sem ummæli stefnda eiga að hafa haft á stefnendur, því mótmælt sem ósannaðri. Þar að auki hafi stefnendur ekki sýnt fram á orsakatengsl milli hinna umstefndu ummæla og meintra áhrif á líf stefnenda, sem ítarlega sé lýst í stefnu. Krafa um miskabætur sé því verulega vanreifuð, en stefndi bendi einkum á orðhefndarsjónarmið, fjölmiðlafrásagnir, sem hann hafi talið byggðar á vandaðri könnun staðreynda, og hina miklu umræðu, sem ummælin hafi verið hluti af.

Verði talið, að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni, beri þeir sönnunarbyrðina fyrir því, að tjónið megi rekja til ummæla stefnda, að hluta til eða öllu leyti, en ekki annarra atvika. Við slíkar aðstæður yrði að líta til þess, að stefndi verði ekki dæmdur til að greiða miskabætur vegna andlegs tjóns og annarra atvika, sem stefnendur kunni að hafa orðið fyrir vegna gjörða annarra, heldur einungis vegna þeirra afmörkuðu ummæla, sem hann hafi haft uppi í athugasemdakerfi dv.is.

Um kröfu um birtingu dóms

Kröfu um birtingu dóms í tveimur dagblöðum sé hafnað, enda byggi stefndi á því, að ummæli hans hafi ekki falið í sér ærumeiðandi aðdróttun í skilningi 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. hgl. Um nánari rökstuðning vísist til málsástæðukafla að framan. Verði ekki fallizt á þetta, sé til vara byggt á því, að ummælin hafi aldrei birzt í dagblaði, og því skuli dómur birtur á sama stað og ummælin birtust, þ.e. á vefsíðu dv.is. Til þrautavara sé byggt á því, að krafan sé allt of há, og að hana beri að lækka til muna.

Lagatilvísanir

Vísað sé til 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu í C-deild stjórnartíðinda nr. 10/1979. Þá sé vísað til 234.-236. gr., 239. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og prentlaga nr. 57/1956. Varðandi málskostnaðarkröfu vísi stefndi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en vegna greiðslu virðisaukaskatts sé vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Málsástæður stefnda DV ehf.

Almennt um málatilbúnað stefnenda gagnvart stefnda, DV ehf.

Rétt sé að fjalla í stuttu máli um það, hvernig athugasemdakerfi dv.is sé háttað. Undir fréttum á síðunni sé gluggi, þar sem lesendur geti ritað athugasemdir og komið á framfæri skoðunum sínum. Það sé hins vegar einungis hægt að gera í gegnum facebook, þannig að viðkomandi þurfi að vera skráður inn á vefsíðuna www.facebook.com, á sinn persónulega reikning. Þetta fyrirkomulag hafi verið valið til þess að reyna að tryggja, að þeir, sem geri athugasemdir við fréttir, geri það undir nafni, en það ætti að auðvelda rekjanleika og einnig möguleika á að ná fram ábyrgð á hendur viðkomandi. Síðan sé gert ráð fyrir því, að ef einhver telji á sig hallað í umræðunni, eða að meiðandi ummæli hafi verið látin falla, þá sé hægt að hafa samband við ritstjórn DV, sem geti í kjölfarið fjarlægt ummælin, reynist athugasemdin réttmæt.

Eins og áður segi, hafi stefnendur á aldrei óskað eftir því við stefnda, að ummælin yrðu fjarlægð af síðunni, fyrr en í fyrsta lagi með stefnu, sem upphaflega hafi verið móttekin af lögmanni stefnda þann 8. marz 2011. Telji stefndi DV, að vegna þessa sé félagið, samkvæmt almennum reglum, undanskilið ábyrgð á þeim ummælum, sem þar komi fram. Fyrirkomulagið sé þannig, að það sé í höndum þess aðila, sem telji brotið á sér, að láta stefnda vita af ærumeiðandi ummælum. Komi fram réttmæt beiðni um, að ummæli verði fjarlægð, beri stefnda væntanlega að verða við slíkri beiðni samkvæmt almennum reglum. Verði ekki séð með hvaða öðrum hætti væri hægt að halda uppi athugasemdakerfi sem þessu, án þess að DV bæri hlutlæga ábyrgð á öllu, sem notendur segi í athugasemdum sínum. Yrði sú niðurstaðan, sé ljóst, að ómögulegt yrði að halda uppi slíku kerfi á internetinu. Hafi stefnendur því sýnt af sér slíkt tómlæti, að jafngildi viðurkenningu á ábyrgðarleysi stefnda DV ehf. á umræddum ummælum. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna öllum kröfum stefnenda á hendur stefnda, DV ehf.

Takmörkun ábyrgðar á grundvelli laga nr. 30/2002

Stefndi byggi á lögum nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu (rvþl.). Ljóst sé, að ákvæði laganna leiði til þess, að stefndi, DV ehf., beri enga ábyrgð í þessu máli og beri á grundvelli ákvæða laganna að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnenda.

Í þessu sambandi sé vísað til 14. gr. laganna, en þar sé fjallað um takmörkun ábyrgðar vegna hýsingar. Nánar tiltekið mæli ákvæðið fyrir um, að þjónustuveitandi, sem hýsi gögn, sem látin séu í té af þjónustuþega, beri ekki ábyrgð á þeim að því tilskildu, að hann fjarlægi þau eða hindri aðgang að þeim án tafar, eftir að hann hafi fengið: 1. Vitneskju um, að sýslumaður hafi lagt lögbann við hýsingu gagnanna eða dómur hafi fallið um brottfellingu þeirra eða hindrun aðgangs að þeim, 2. tilkynningu skv. 15. gr., sé um meint brot gegn ákvæðum höfundalaga að ræða, eða 3. vitneskju um gögn, sem innihaldi barnaklám.

Þá segi í 2. mgr. ákvæðisins, að ákvæði 1. mgr. um takmörkun ábyrgðar gildi ekki, þegar þjónustuþegi komi fram í umboði eða undir stjórn þjónustuveitanda. Ljóst sé, að 2. mgr. ákvæðisins eigi ekki við í því máli, sem hér sé til umfjöllunar. Hins vegar telji stefndi ljóst, að 1. mgr. um takmörkun ábyrgðar eigi við. Með vísan til greinargerðar með rvþl. sé ljóst, að stefndi, DV ehf., teljist þjónustuveitandi í skilningi laganna, og stefndi, T-kk-nf L-kk-nf, hafi talizt þjónustuþegi, þegar hann hafi skrifað hin umstefndu ummæli á heimasíðuna dv.is. Þá liggi jafnframt fyrir, að DV hafi hýst gögn, sem látin hafi verið í té af T-kk-þgf L-kk-þgf, sbr. 1. mgr. 14. gr. Að lokum þurfi ekki að fara mörgum orðum um það, að þær þrjár undantekningar, sem getið sé um í 1. mgr. ákvæðisins, eigi ekki við í þessu máli, og leiði það til þess, að stefndi, DV ehf., beri enga ábyrgð á hinum umstefndu ummælum.

Verði af einhverjum ástæðum ekki fallizt á, að skilyrði 14. gr. rvþl. séu uppfyllt, sé til vara byggt á því, að 12. gr. laganna eigi við í málinu, en skv. því ákvæði sé DV ehf. jafnframt laust undan ábyrgð á hinum umstefndu ummælum. Verði ekki fallizt á það, sé til þrautavara byggt á því, að 13. gr. eigi við, en ákvæðið leiði til sömu niðurstöðu.

Þá sé vísað almennt til laga nr. 30/2002, en meginregla V. kafla þeirra sé sú, að ábyrgð svokallaðs milligönguaðila sé takmörkuð. Meginreglan sé algjörlega fortakslaus í þeim tilvikum, þar sem raunverulegur höfundur efnis sé þekktur, eins og í því tilviki, sem hér sé til úrlausnar. Sé því ljóst, að stefndi, DV ehf., geti aldrei borið ábyrgð í þessu máli.

Um miskabótakröfu stefnenda á hendur stefnda, DV ehf.

Stefndi telji, að miskabótakrafa stefnenda sé vanreifuð, þar sem ósamræmi sé á milli aðildar í málinu og umfjöllunar um kröfuna í málsástæðukafla stefnu. Í málsástæðukafla sé ítrekað vísað til ummæla „stefndu Á-kvk-ef E-kvk-ef“ til stuðnings miskabótakröfu stefnenda. Í málinu sé þessum aðila ekki stefnt og því óljóst, hvað stefnendum gangi til með þessari umfjöllun. Með vísan til þessa sé því beint til dómsins, hvort ekki sé þörf á að vísa miskabótakröfu stefnenda frá dómi, ex officio, vegna vanreifunar.

Verði ekki fallizt á framangreint og að stefndi, DV ehf., verði á einhvern hátt talinn bera ábyrgð á hinum umstefndu ummælum, sé engu að síður ljóst, að ummælin séu efnislega þannig, að stefnendur geti ekki krafizt bóta vegna þeirra. Í stefnu sé því haldið fram, að í ummælunum felist ásakanir. Þessu sé alfarið hafnað af hálfu stefnda. Ummælin feli annars vegar í sér hreinan gildisdóm ummælandans um, að stefnendur séu bilað lið og manson fjölskylda, og hins vegar einhvers konar staðhæfingu, eða gildisdóm ummælandans, um hvað hann telji rétt, að gert verði við stefnendur, þ.e. að þeir verði settir í búr í Húsdýragarðinum. Í hvorugu tilvikinu sé um að ræða aðdróttun í skilningi 235. gr. og 236. gr. hgl. Stefndi, T-kk-nf L-kk-nf, haldi því á engan hátt fram með hinum umstefndu ummælum, að stefnendur hafi framið lögbrot eða sambærilegt athæfi. Komi því ekki til greina, að framangreind hegningarlagaákvæði eigi við um ummælin. Þá sé því mótmælt, að það að kalla stefnendur manson fjölskyldu, feli í sér aðdróttun eða einhvers konar ásökun um, að stefnendur hafi framið lögbrot. Athugasemd stefnda hafi verið rituð undir frétt, sem hafi verið hluti af nokkrum fréttum, þar sem fjallað hafi verið um háttsemi stefnenda. Þessar greinar séu ekki hluti af þessu máli, og hér sé ekki stefnt vegna innihalds þeirra. Stefnda T-kk-þgf hafi hins vegar verið að refsilausu að fella þann gildisdóm út frá innihaldi umræddra frétta að kalla stefnendur manson-fjölskyldu. Augljóst sé, að með þeirri samlíkingu hafi stefndi ekki átt við, að stefnendur hefðu framið þá glæpi, sem hin alræmda Manson fjölskylda í Bandaríkjunum framdi á sínum tíma. Gildisdómurinn feli ekki í sér annað en það, að ummælandinn lýsi vanþóknun sinni á stefnendum vegna þeirrar háttsemi, sem fjallað hafi verið um í umræddum fréttum.

Mannréttindadómstóll Evrópu hafi í ærumeiðingarmálum flokkað ummæli í tvo meginflokka, þegar meta skuli, hvort ummæli verði réttlætt, þ.e. annars vegar staðhæfingar um staðreyndir (facts) og hins vegar gildisdóma (value-judgements). Hin umstefndu ummæli um, að stefnendur séu bilað lið og manson fjölskylda, falli óumdeilanlega í síðarnefnda flokkinn. Jafnframt verði að telja líklegt, að hin umstefndu ummæli, sem lúti að því, að það eigi að setja stefnendur í búr í Húsdýragarðinum, séu að sama skapi gildisdómur, eða öllu heldur skoðun T-kk-ef L-kk-ef. Hvað sem því líði, sé a.m.k. ómögulegt að halda því fram, að um sé að ræða staðhæfingu um staðreyndir, sem reynzt hafi rangar.

Að mati Mannréttindadómstólsins njóti gildisdómar aukinnar verndar umfram ósannaðar staðreyndir. Rök fyrir þessari afstöðu séu þau, að staðhæfingar um staðreyndir sé (a.m.k. fræðilega) unnt að sanna með þeim aðferðum, þ.e. sönnunargögnum, sem almennt séu viðurkenndar í réttarfari, en gildisdómar verði ekki sannaðir með sambærilegum hætti. Í gildisdómi felist mat á staðreynd, en ekki miðlun staðreynda, og mat hljóti alltaf að vera huglægt, og engin yfirvöld geti stýrt huglægu mati manna. Kröfu um sannanir fyrir gildisdómum sé, að mati dómstólsins, ekki unnt að fullnægja og felist þar af leiðandi í henni óheimil skerðing tjáningarfrelsis. Af dómum, þar sem þessi afstaða dómstólsins komi skýrlega fram, nægi að benda á dóm í máli L-x-x gegn Austurríki nr. 103 frá 8. júlí 1986. Augljóst sé til dæmis, að stefnda verði ekki gert að sanna, að stefnendur séu manson fjölskyldan eða bilað lið.

Með vísan til þessa sé byggt á meginreglunni um tjáningarfrelsi, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Þá sé byggt á 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt þessu verði stefndu ekki gert að sanna hin umstefndu ummæli.

Auk þessa mótmæli stefndi sérstaklega allri þeirri umfjöllun, sem fram komi í stefnu um þær meintu afleiðingar, sem ummælin eigi að hafa haft á stefnendur. Í fyrsta lagi sé allri umfjölluninni mótmælt sem ósannaðri, auk þess sem ekki sé sýnt fram á orsakatengsl milli hinna umstefndu ummæla og meintra áhrifa á líf stefnenda, sem ítarlega sé lýst í stefnu.

Gríðarlega ólíklegt verði að telja, að ein ummæli stefnda, T-kk-ef L-kk-ef, í athugasemdakerfi dv.is við eina frétt af nokkrum um mál stefnenda hafi haft slík áhrif á líf stefnenda. Þess beri að geta, að stefnendur reka nú fjögur önnur mál fyrir héraðsdómi, þar sem stefnt sé vegna ummæla annarra aðila í athugasemdakerfi dv.is, og sé þar farið fram á bætur á sama grundvelli. Einnig reki stefnandi, M-kvk-nf L-kvk-nf, sjálfstæð dómsmál, annars vegar gegn J-kk-þgf B-kk-þgf M-kk-þgf, blaðamanni DV, vegna greina, sem hann hafi skrifað í blaðið um málið, og hins vegar gegn A-kk-þgf H-kk-þgf V-kk-þgf, sem fjallað hafi um málið á heimasíðu sinni (bloggi). Í báðum málunum sé jafnframt farið fram á miskabætur vegna umfjöllunar um stefnendur. Verði niðurstaðan sú, í því máli, sem hér sé til umfjöllunar, að stefndi beri ábyrgð gagnvart stefnendum, beri að líta til þess, að stefndu verði ekki dæmdir í þessu máli til að greiða miskabætur vegna andlegs tjóns, sem stefnendur kunni að hafa orðið fyrir vegna gjörða annarra, heldur einungis vegna þeirra afmörkuðu ummæla stefnda, T-kk-ef L-kk-ef: „Bilað lið...ætti að setja þessa manson-fjölskyldu í vel afgirt búr í húsdýragarðinum“ Verði á annað borð talið, að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni, beri þeir sönnunarbyrðina fyrir því, að tjónið megi að hluta til eða öllu leyti rekja til þessara ummæla, en ekki annarra atvika.

Um kröfu stefnenda um birtingu dóms

Þessari kröfu stefnenda sé hafnað. Vísað sé til framangreindrar umfjöllunar um ábyrgðarleysi stefnda á hinum umstefndu ummælum og byggt á öllum sömu málsástæðum og þar komi fram. Verði ekki fallizt á þetta, sé til vara byggt á því, að krafan sé allt of há og að lækka beri hana til muna.

Þá er öllum kröfum, málavaxtalýsingum, málsástæðum og staðhæfingum stefnenda mótmælt.

Tilvísun til helstu réttarreglna:

Sýknukrafa stefnda sé byggð á lögum nr. 30/2002, einkum 14. gr. þeirra. Þá sé vísað til 234-241. gr. alm. hgl. nr. 19/1940, 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kröfu um málskostnað styðji stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Forsendur og niðurstaða

Við aðalmeðferð kvaðst lögmaður stefnenda vilja leiðrétta innsláttarvillu í stefnu, þar sem fjallað er um miskabótakröfu og rangt farið með nafn stefnda, þar sem hann sé ítrekað kallaður Á-kvk-nf E-kvk-nf, en henni sé stefnt í öðru máli, sem höfðað hafi verið af hálfu stefnenda.

Fyrirhugað var, að stefnandinn, M-kvk-nf L-kvk-nf G-kvk-nf, gæfi skýrslu fyrir dómi, en við upphaf aðalmeðferðar tilkynnti lögmaður hennar, að fallið hefði verið frá því.

Krafa stefnenda lýtur að því, að tiltekin ummæli stefnda T-kk-ef L-kk-ef, sem birt voru á vefsvæðinu www.dv.is hinn 26. júlí 2010, verði dæmd dauð og ómerk og stefnendum verði dæmdar miskabætur, auk kostnaðar vegna birtingar dóms og málskostnaðar. Ábyrgð stefnda DV ehf. er byggð á því að félagið hafi birt og borið út hinar meintu ærumeiðandi aðdróttanir. Óumdeilt er, að stefndi T-kk-nf er höfundur ummælanna.

Stefnendur standa allir saman að höfðun málsins og byggja á því, að ummælunum sé beint að þeim öllum. Hefur stefndi T-kk-nf hafnað því.

Hin umdeildu ummæli birtust í athugasemdakerfi stefnda DV ehf. á vefsíðu félagsins sem athugasemd við umfjöllun í DV um svokallað Aratúnsmál, hinn 26. júlí 2010, sem bar yfirskriftina: „Nágrannastríð: Hin fjölskyldan líka flúin.“ Sú grein fjallar um það, að fjölskylda í Aratúni í Garðabæ, sem sökuð hafði verið um að beita aðra fjölskyldu andlegu og líkamlegu ofbeldi, hefði flúið heimili sitt vegna hótana í kjölfar fjölmiðlaumfjöllunar um málið. Áður en þessi grein var rituð, höfðu birzt í DV og öðrum miðlum frásagnir af þeim erjum, sem nágrannafjölskyldurnar höfðu átt í, og er fjölskyldu stefnenda þar almennt lýst á óvæginn hátt sem ofbeldisfólki. Þá brann einnig við, að lýst var ofbeldisfullri hegðun einstaka fjölskyldumeðlima. Enda þótt engin nafnbirting hafi verið í grein þeirri, sem athugasemd stefnda T-kk-ef birtist við, þykir ekki málum blandið, þegar forsagan er skoðuð, að ummæli hans beindust að fjölskyldu stefnenda sem heild.

Stefndi T-kk-nf byggir á því, að lagagrundvöllur kröfugerðarinnar sé ekki ljós, þar sem engin lög hafi verið í gildi um ábyrgð á skrifum á veraldarvefnum.

Í málatilbúnaði sínum vísa stefnendur til 235. gr., sbr. 236. gr. og til vara 234. gr., sbr. og 241. gr. laga nr. 19/1940. Þau lagaákvæði taka til þeirra, sem móðga eða meiða æru manns eða bera slíkt út. Er í þessum ákvæðum ekki að finna takmörkun á því, á hvern hátt slík ummæli eru viðhöfð eða borin út eða á hvaða vettvangi. Er því ekki fallizt á þessi rök stefnda T-kk-ef.

Ummælin, sem mál þetta snýst um eru svohljóðandi: „bilað lið.. ætti að setja þessa mansonfjölskyldu í vel afgirt búr í húsdýragarðinum.“ Byggja stefnendur á því, að ummælin séu ærumeiðandi aðdróttanir, sem feli í sér brot gegn 255. gr., og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga, en til vara 234. gr. sömu laga. Ummælin séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefnendur. Stefndi T-kk-nf byggir á því, að hann hafi, í skjóli tjáningarfrelsis, mátt tjá skoðun sína á málefni, sem hafi verið mikið til umræðu í fjölmiðlum, sem og í þjóðfélaginu. Ummælin hafi byggt á ályktunum, sem hann hafi dregið af fjölmiðlaumfjöllun um svokallað Aratúnsmál. Ummælin séu gildisdómur en ekki aðdróttun og séu því refsilaus, sbr. dómafordæmi. Þá séu frjáls skoðanaskipti á veraldarvefnum orðin lykilþáttur í nútímalýðræði.

Í 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 er mælt fyrir um tjáningarfrelsi, en þar segir, að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Til fyllingar stjórnarskrárákvæðinu er 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem öðlaðist lagagildi á Íslandi með lögum nr. 62/1994 og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979.

Í 3. mgr. 73. gr. er að finna ákvæði um takmarkanir á tjáningarfrelsi manna, en þar segir, að því megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.

Þegar framangreindir hagsmunir skarast, rétturinn til tjáningar annars vegar og æruvernd hins vegar, ber m.a. að líta til þess jarðvegs, sem ummælin spruttu úr, svo sem stöðu þeirra aðila, sem hlut eiga að máli og til þess, hvort hið birta efni geti talizt þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi því erindi til almennings.

Enda þótt deila megi um það, hvort sú umfjöllun um Aratúnsmálið svokallaða, hafi átt erindi til almennings, verður að fallast á, að miðað við þá miklu umfjöllun, sem málið fékk í fjölmiðlum á sínum tíma og yfir langt tímabil, hafi það orðið þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og því eðlilegt, að almenningur hafi tjáð sig um málið, m.a. á bloggsíðum fjölmiðlanna. Verður og að ætla bloggurum svigrúm til þess að fjalla um málefni, sem eru orðin hluti af þjóðfélagsumræðunni, en þó innan þeirra marka, sem tjáningarfrelsinu eru sett í stjórnarskrárákvæðinu.

Líta verður svo á, að ummæli stefnda T-kk-ef, „bilað lið.. ætti að setja þessa mansonfjölskyldu í vel afgirt búr í húsdýragarðinum,“ hafi verið ályktanir, sem hann taldi sig geta byggt á umfjöllun í fjölmiðlum, þar sem hegðun stefnenda var vissulega sett fram sem ofbeldisfull og ósæmileg. Eins og ummælin eru sett fram, verður ekki fallizt á með stefnendum, að lögð verði í þau bókstafleg merking, þar sem fjölskyldunni er líkt við manson fjölskylduna, heldur lýsa ummælin fremur vanþóknun á þeirri hegðun, sem fjölskyldunni er gefin að sök í fjölmiðlaumfjölluninni. Verður að telja það á valdi hvers þess, sem las ummælin og kynnti sér þá fjölmiðlaumfjöllun, sem að baki þeim lá, að móta sér á þeim grunni sjálfstæða skoðun á því, hvort gildisdómar stefnda væru á rökum reistir, en gagnvart þeim, sem ekki voru sama sinnis, dæmdu orð stefnda sig sjálf. Í þessu samhengi verður einnig að líta til þess, að stefnendur eru ekki nafngreindir í bloggfærslunni, og ekki unnt á átta sig á því við hverja er átt, nema að kynna sér undangengna fjölmiðlaumfjöllun.

Enda þótt fallast megi á, að ummælin séu smekklaus og óviðurkvæmileg, verða þau af þeim sökum, og að gættum rétti stefnda samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, ekki ómerkt. Að þessu virtu þykja ekki efni til að dæma stefnendum miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga eða þann kostnað, sem krafa er gerð um í málinu.

Eftir atvikum þykir rétt, að aðilar beri hver sinn kostnað af málinu.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndu, T-kk-nf L-kk-nf A-kk-nf og DV ehf., eru sýknir af kröfum stefnenda, M-kvk-ef L-kvk-ef G-kvk-ef, S-kk-ef S-kk-ef, S-kk-ef Á. S-kk-ef og T-kvk-ef B. S-kvk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

S-kvk-nf Ó-kvk-nf