E-7823/2006

Ár 2008, föstudaginn 6. júní, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af A-kk-þgf V-kk-þgf M-kk-þgf héraðsdómara, ásamt meðdómsmönnunum E-kvk-þgf Ó-kvk-þgf og J-kk-þgf H-kk-þgf Ó-kk-þgf læknum kveðinn upp dómur í málinu nr. E- 7823/2006

Á-kvk-nf Þ-kvk-nf

(B-kk-nf Ó-kk-nf hrl.)

gegn

Listaháskóla Íslands

(S-kk-nf A. S-kk-nf hdl.)

Mál þetta, sem dómtekið var 28. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 15. desember 2006.

Stefnandi er Á-kvk-nf Þ-kvk-nf, Nygaardsvej 49b, Kaupmannahöfn.

Stefndi er Listaháskóli Íslands, Skipholti 1, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi greiði henni 15.414.976 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum af 14.662.516 krónum frá 19. janúar 2001 til 1. maí 2001 en af 15.414.976 krónum frá þeim degi til 16. janúar 2007 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Til vara er þess krafist að stefnandi greiði stefnanda 5.639.965 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum af 4.887.505 krónum frá 19. janúar 2001 til 1. maí 2001 en af 5.639.965 krónum frá þeim degi til 16. janúar 2007 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Til þrautavara er þess krafist að stefndi greiði stefnanda 4.680.078 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum af 3.927.618 krónum frá 19. janúar 2001 til 1. maí 2001 en af 4.680.078 krónum frá þeim degi til 16. janúar 2007 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Til enn frekari þrautavara er þess krafist að stefndi greiði stefnanda 2.061.666 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum af 1.309.206 krónum frá 19. janúar 2001 til 1. maí 2001 en af 2.061.666 krónum frá þeim degi til 16. janúar 2007 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.

Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar eins og að málið væri ekki gjafsóknarmál.

Af hálfu stefnda er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda.

Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar.

Í báðum tilvikum er gerð krafa um málskostnað.

Málavextir

Stefnandi var nemandi í Listaháskóla Íslands á hönnunarsviði veturinn 2000 til 2001. Vikuna 15. til 19. janúar 2001 var hún að vinna við að móta, smíða og steypa grip úr plasti undir handleiðslu kennara. Smíði þessi var hluti af náminu. Skólinn lét henni í té öll efni og tæki til smíðinnar. Við smíðina var notað tveggja þátta efni sem kennarinn hafði keypt, Clear casting resin prepolymer og Clear casting resin curative og var efnunum blandað saman. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að engar aðvaranir hafi verið nefndar um að efnin væru eða gætu verið varasöm eða hættuleg og hafi nemendur meðhöndlað efnin án sérstakra varúðarráðstafana. Af hálfu stefnda er því haldið fram að umræddur kennari, H-kk-nf S-kk-nf, hafi varað nemendur sérstaklega við hættueiginleikum umræddra efna og leiðbeint þeim um meðferð og notkun þeirra, þ.m.t. um blöndun þeirra. Hann hafi leiðbeint hverjum og einum nemanda sérstaklega og leiðbeiningarskylda hans hafi verið í fullu samræmi við það sem tíðkast hefði á fyrri námskeiðum hjá honum.

Nokkrum dögum eftir að áfanganum lauk hafi nokkrir nemendur fengið ofnæmisviðbrögð og leitað læknishjálpar. Stefnandi hafi veikst illa og hafi verið undir læknishendi síðan. Þegar stefnandi varð þess áskynja hvers kyns var hafi hún látið skólayfirvöld vita til þess að hægt væri að grípa til viðeigandi ráðstafana. Við nánari rannsókn hafi komið í ljós að efnin sem notuð voru hafi innihaldið mjög hættulegt eitur (dicyclohexylmethane-4,4'-diisocyanate) sem geti valdið ofnæmi, ertingu og bruna á húð. Einnig geti efnið valdið ertingu og ofnæmi (astma) berist það í lungun. Áhrif þessarar eitrunar geti verið óafturkræf.

Afleiðingar af notkun efnisins fyrir stefnanda hafi verið heiftarleg ofnæmisviðbrögð sem stefnandi telur viðvarandi og þurfi hún enn á læknismeðferð að halda vegna þessa. Stefnandi hafi verið í Listaháskóla Íslands, hönnunarsviði, sem upphafi að námi í arkitektúr og hafi hún lokið því námi frá Arkitektaakademíunni í Kaupmannahöfn. Því er haldið fram að líkamlegt ástand stefnanda í kjölfar sýkingarinnar muni há henni í framtíðinni og muni skerða hæfi hennar til tekjuöflunar. Að tilhlutan stefnanda, en án þess að stefndi kæmi að því verki, var örorka stefnanda metin af B-kk-þgf D-kk-þgf lögfræðingi og D-kk-þgf G-kk-þgf lækni, sérfræðingi í ofnæmissjúkdómum og lyflækningum. Samkvæmt matsgerð þeirra, dagsettri 28. desember 2004, telji þeir að orsakatengsl séu á milli notkunar stefnanda á hinum hættulegu efnum í Listaháskóla íslands og þess líkamstjóns sem hún hafi hlotið. Telji þeir að stefnandi hafi hlotið varanlegan miska 15% skv. skaðabótalögum nr. 50/1993 og varanlega örorku 15% skv. sömu lögum.

Með beiðni, dagsettri 8. maí 2007, beiddist stefndi þess að dómkvaddir væru matsmenn til að leggja mat á eftirfarandi:

„1. Tímabil frá því tjón varð þar til ekki var að vænta frekari bata, þar sem greint skal á milli daga sem matsþoli var rúmfastur annars vegar, og daga sem hann var veikur án þess að vera rúmfastur hins vegar, sbr. 3. gr. laganna.

2. Varanlegan miska matsþola, sbr. 4. gr. laganna.

3. Varanlega örorku matsþola, sbr. 5. gr. laganna.

Jafnframt var, í samræmi við framangreint, óskað að matsmenn létu í té ítarlega, rökstudda og skriflega álitsgerð um eftirfarandi atriði:

1. Hefur matsþoli ofnæmi fyrir „dicyclohexylmethane-4,4, diisocyanate“?

2. Hefur matsþoli ofnæmi fyrir epoxýefnum?

3. Ef svarið við spurningu 1 og / eða 2 er játandi, á hvaða tímamarki má telja líklegt að matsþoli hafi þróað ofnæmisvakann?

4. Eru óyggjandi tengsl (kross-ofnæmi) talin vera á milli ofnæmis fyrir isocyanötum annars vegar og epoxýefnum hins vegar?“

Í matsgerð matsmannanna S-kk-ef D-kk-ef, læknis og V-kk-ef M-kk-ef M-kk-ef, lögfræðings frá 1. ágúst 2007 segir m.a:

„Niðurstöður matsmanna í stuttu máli.

Matsmenn telja, að staðfest hafi verið að matsþoli hafi ofnæmi fyrir DMDI.

Matsmenn telja að matsþoli hafi ofnæmi fyrir epoxyefninu (MDA).

Matsmenn telja nánast öruggt að matsþoli hafi þróað með sér ofnæmi fyrir DMDI, MDA og MDI við snertingu Clear casting resin prepolymer í janúar 2001.

Matsmenn telja sterk tengsl vera á milli snertiofnæmis frá DMDl og MDA.

Matsmenn telja að tímabil þjáningabóta sé frá 28. janúar til 6. febrúar 2001.

Matsmenn telja að varanlegur miski sé hæfilega metinn 15 stig.

Matsmenn telja að varanleg örorka sé hæfilega metin 15%.“

Með beiðni, dagsettri 21. ágúst 2007, beiddist lögmaður stefnda yfirmats á varanlegri örorku stefnanda.

Í matsgerð yfirmatsmanna I-kk-ef S-kk-ef arkitekts K-kvk-ef Þ-kvk-ef læknis og V-kk-ef H. V-kk-ef lögfræðings segir m.a:

„Álit yfirmatsmanna.

Matsþoli vann með tveggja þátta plastefni Clear Casting Curative og Clear Casting resin Prepolymer, sem inniheldur DMDI á námskeiði í LHÍ í janúar 2001. Það verður að teljast mjög líklegt að útbrot sem hún fékk 10-11 dögum eftir að námskeið hófst hafi bæði verið áreitisexem (Irritant Contact Detmatits) og ofnæmisexem (allergic Contact Escema).

Heimildir: bera með sér að DMDI er vel þekkt, fyrst og fremst sem ertandi efni, bæði á húð og slímhúðir öndunarfæra. Ofnæmi fyrir DMDI er aftur á móti sjaldgæft. Ekki et þó dregið í efa að matsþoli hafi nú ofnæmi fyrir DMDI sbr. húðpróf sem gert var í Malmö í júlí 2007. Í sama prófi kom fram ofnæmi fyrir MDA (epoxyherðir). Matsmenn telja ekkert benda til þess að um kross-svörun sé að ræða á milli MDA og DMDI.

Einnig er ljóst að matsþoli var útsett fyrir ýmsum epoxyskyldum efnum og vafalaust MDA í námi sínu í Kaupmannahöfn og næming(sensitisering) fyrir epoxyskyldum efnum svo sem MDA getur hafa orðið þar.

Svokallað seríu lappapróf fyrir plast- og límefnum var gert á matsþola í águst 2001, á atvinnusjúkdómadeild Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur. Niðurstaða þess var neikvæð. Lappapróf var gert í Malmö í júlí 2007, reyndar ítarlegra próf en gert var 2001 og sýndi það aftur á móti sterka svörun gagnvart m.a. MDA og DMDI. Á milli prófanna eru um 6.5 ár og ljóst að matsþoli var útsett fyrir límefnum, m.a. epoxyskyldum efnum, í arkitektanámi sínu í Kaupmannahöfn. Næming ( sensitisering) fyrir þeim efnum hefði getað kviknað á þeim tíma.

Í grunninn er ljóst að matsþoli er viðkvæm fyrir ofnæmi (þ.e.að fá ofnæmi) þar sem hún átti sér sögu um nikkelofnæmi auk þess sem ættarsaga er um ofnæmi (móðir með frjókornaofnæmi).

Varðandi húðeinkenni matsþola frá því fyrsta kast gekk yfir í jan/feb 2001, hafa einkenninn (sjá. ljósmyndir og álit húðlæknanna B-x-x K-x-x, D-x-x H-kk-nf W. R-x-x og S-kk-ef D-kk-ef) fyrst og fremst verið upphlaup (kronisk urticaria) og skrifhúð (Dermatografismi). Matsmönnum er ekki kunnugt um tengsl þessara einkenna við snertiofnæmi almennt né sérstaklega að því er varðar DMDI eða MDA. Slík einkenni eru einnig mjög algeng og sjaldnast tengd ofnæmi. Mun algengara er að þau tengist tilfallandi álagi, streitu, hitastigsbreytingum, þurrki í húð og öðru þess háttar.

Matsþoli hefur haldið sínu striki í arkitektanáminu og lauk því á eðlilegum tíma, þrátt fyrir húðvandamál sín. Gera má ráð fyrir því að hún hafi verið mun útsettari fyrir allskyns lím- og plastefnum í náminu en hún verður framvegis í starfi sem arkitekt. Þó er rétt að ítreka að matsþoli hefur staðfest ofnæmi fyrir DMDI og MDA, eins áður var nefnt. Hún þarf því að forðast þessi efni t.d. við límingar á módelum og þegar unnið er með slík efni á byggingarstað.

Það álitaefni sem matsmenn þurfa að leysa úr er hvort líkamstjón matsþola, sem metið hefur verið til 15 stiga varanlegs miska, muni hafa áhrif á getu matsþola til að afla sér vinnutekna.

Matsþoli starfar nú sem arkitekt og virðist geta unnið það starf án trafala af völdum líkamstjóns síns. Matsþoli forðast að vinna við módelsmíði og vinnur ekki með þau efni sem hún hefur ofnæmi fyrir. Þannig leitast matsþoli við að takmarka tjón sitt eins og matsþola ber að gera samkvæmt 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga.

Yfirmatsmenn benda á að módelsmíði er lítill þáttur í starfi arkitekta. Þrívíddarmyndir unnar í tölvu hafa að mestu komið í stað módela.

Þá er módelsmíði sérhæfð vinna á arkitektastofum oft unnin af einum sérstökum starfsmanni á arkitektastofunni eða keypt hjá sérstökum módelsmiðum. Einnig benda yfirmatsmenn á, eins og kom fram hjá matsþola, að nota má trélím við módelsmíði og vinna líkön úr pappa.

Yfirmatsmenn telja því matsþola geta átt fulla starfsævi sem arkitekt, án þess að líkamstjónið hafi teljandi áhrif á tekjumöguleika hennar. Matsmenn tekja heldur ekki líklegt að líkamstjónið takmarki möguleika matsþola á því að fá vinnu eða njóta eðlilegs starfsframa sem arkitekt.

Yfirmatsmenn telja hins vegar ekki hægt að útiloka að líkamstjónið geti leitt til þess að matsþoli þurfi eitthvað að draga úr vinnu sinni eða verði frá vinnu tímabundið vegna einkenna sinna þegar líður á starfsævina.

Í því ljósi telja yfirmatsmenn rétt að meta varanlega örorku matsþola samkvæmt skaðabótalögum 5%.“

Með beiðni, dagsettri 21. ágúst 2007, beiddist lögmaður stefnda þess að dómkvaddur væri matsmaður til þess að svara eftirfarandi matsspurningum:

1. Er líklegra að ofnæmi matsþola fyrir DMDI hafi valdið ofnæmi hennar fyrir MDA: (i) frekar en ofnæmi hennar fyrir öðrum efnum, svo sem PPD

eða nikkel og/eða; (ii) frekar en að um sjálfstæða ofnæmismyndun fyrir

MDA hafi verið að ræða, svo sem við nám matsþola í Kaupmannahöfn

og/eða; (iii) frekar en að ofnæmi matsþola fyrir MDA hafi valdið ofnæmi

hennar fyrir DMDI?

2. Ef svarið við spurningu 1 er játandi, hversu líklegt má telja að ofnæmi matsþola fyrir DMDI hafi valdið ofnæmi hennar fyrir MDA?

Í matsgerð dr. B-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef læknis, dagsettri 24. október 2007 segir m.a:

„Sértækar spurningar:

Er líklegra að ofnæmi matsþola fyrir DMDI hafi valdið ofnæmi hennar fyrir MDA frekar en ofnæmi hennar fyrir öðrum efnum, svo sem PPD eða nikkel?

Nú liggur fyrir að matsþoli fékk útbrot sem vissulega geta samrýmst snertiexemi stuttu eftir að hún varð útsett fyrir DMDI. Hins vegar verður að íhuga að verulega miklar líkur eru á að þar hafi fyrst og fremst verið um áreitis exem að ræða, s.b.r ofangreindar skilgreiningar á sjúkdóminum. Ber þar aðallega að líta til þeirrar staðreyndar að DMDI er talið vera mjög ertandi fyrir húð og slímhúðir og jafnframt að líta til þeirrar staðreyndar að ofnæmi fyrir DMDI er talið vera mjög sjaldgæft. Auk þess er það matsgjafa ekki að fullu ljóst hvort ofnæmispróf með plástraprófi hafi verið framkvæmt fyrir efninu. Þó svo að slíkt próf hafi verið framkvæmt þá verður það að teljast a.m.k. jafnlíklegt að um ertingu hafi verið að ræða undan efninu sjálfu heldur að um sértæka svörun ónæmiskerfisins hafi verið að ræða. Ef eingöngu er um ertingu að ræða þá eru engar líkur á því að um krosssvörun við MDA hafi verið að ræða. Í því sambandi er rétt að benda á niðurstöðu rannsóknar á 23 gömlum nema sem fékk exem stuttu eftir að hafa hafið notkun á efni er innihélt m.a. DMDI. Var þar ályktað að líklegast hefði verið upphaflega um að ræða áreitis exem sem síðan, vegna viðvarandi snertingar við efnið, hafi leitt til ofnæmisexems (7). Þar sem matsþoli var eingöngu í snertingu við efnið í mjög skamma stund verður að álíta að í hennar tilfelli hafi því aðallega um áreitis exem að ræða.

Í rannsókn á hjúkrunarfræðingum í Danmörku er unnu við það að leggja spelkur, er innihalda diisocyantes, fannst engin samsvörun milli exems og niðurstöðum húðprófa fyrir þeim 5 diisocyanates efnum er prófað var fyrir. Niðurstaða rannsakendanna var því að diisocyanates væru fyrst og fremst skaðvaldar vegna áreitis eiginleika þeirra fremur en sem ofnæmisvaldar(8).

Í þessu sambandi verður að hafa í huga kosti og galla þeirra greiningar aðferða sem hér liggja til grundvallar á sjúkdómsgreiningunni. En ljóst er að efnin sem hér um ræðir eru mjög óstöðug og hvarfgjörn er stöðugt verið að vinna að því bæta greiningarhæfni snertiofnæmis prófsins(9). Hins vegar ef gengið er útfrá því að hún hafi ofnæmi fyrir DMDI þá verður að ræða sérstaklega hvort til eru fræðileg tengsl við MDA ofnæmi.

Efnin sem hér um ræðir eru af flokki isocyanates. Þau eru síðan flokkuð í aromatic, cycloaliphatic eða aliphatic efni. Árleg framleiðsla efnanna er um 3 milljónir tonna og talið er að um 280.000 iðnaðarstarfsmenn komist í snertingu við efnin í Bandaríkjunum(lO). DMDI telst til þess síðarnefnda sem hefur sterk tengsl við hydrogenated methylene-44'-diphenyldiisocyanate (HMDI). Alipahtisku efnin eru mun dýrari en þau aromatisku og eru <5% af markaði isocyantes. Hafa þau helst verið notuð í límgerð. Upplýsingar um tengsl þessara efna við MDA eru af skornum skammti, og liggja helst í formi einstakra "case reports" auk nokkurra smærri rannsókna. Sú stærsta sem þar liggur fyrir (og er hluti af gögnum málsins) er rannsókn þar sem 100 einstaklingar voru útsettir fyrir DMDI (þ.m.t. HMDI) frá 08.1999 til 04.2001. Talið var að af þeim hefðu 16 fengið exem. Af þeim voru 13 sem svöruðu DMDI, 9 sem svöruðu MDI og 5 sem svöruðu MDA. Enginn þeirra er svaraði alipahtisku efnunum svörðu einnig aromatisku efnunum. Hins vegar, voru þó 5 af 16 sem svöruðu bæði DMDI og MDA(l). Aðal ágalli þessarar rannsóknar er að hún tekur ekki með í reikninginn að DMDI geti verið að gefa falskt jákvæðar niðurstöðu. Eina leiðin til að svara því hefði verið að gera sömu rannsókn á fólki sem ekki er í mikilli snertingu við ofangreind efni án þess að vera með einkenni um exem. Matsgjafa er ekki kunnugt um neina rannsókn þar sem þessari mikilvægu spurningu er svarað varðandi prófun ofnagreindra efnasambanda.

Almennt gildir um sértækni snertiofnæmis prófa, patch testing, (sem er sá þáttur er hér um ræðir) að hún sé u.þ.b. 70% fyrir þau próf sem viðurkennd eru. Líklegt verður að telja, sérstaklega í ljósi þess að efnin sem hér um ræðir (DMDI, MDA) eru vandmeðfarin, styrkleiki prófefna mismunandi milli rannsóknarhópa og svartími óáreiðanlegur, að sértækni þessara prófa sé mun minni(9). Þar sem að lítil samsvörun er á útkomu snertiofnæmis prófanna sem hér er getið, jafnvel innan sama efnaflokks, þá verður að draga það í efa að ef matsþoli hafi myndað ofnæmi gegn DMDI og það hafi síðar valdið því að hún hafi fengið ofnæmi fyrir MDA. Kemur þar aðallega til sú staðreynd, eins og getið er um hér að ofan, að diisosyanates efnin er víða að finna í okkar nánasta umhverfi og verður því að telja líklegra að næming hennar fyrir MDA hafi orðið með öðrum hætti. Gæti það helst hafa gerst eftir að hún varð útsett fyrir efninu eins og áður er getið í greinagerðinni. Einnig er möguleiki að næming hafi orðið þegar að matsþoli var prófuð fyrir MDA ofnæmi með snertiofnæmis prófi í Gentofte.

Tengsl PPD og nikkels við MDA. Matsþoli reyndist hafa ++ svörun fyrir PPD og +++ svörun fyrir nikkel er hún var snertiofnæmisprófuð á Heilsuverndarstöðinni. Mjög margar vísindalegar sannanir liggja fyrir um tengsl PPD svörunar við MDA svörun. í matsgerð Dr. B-kk-ef B-kk-ef, er fylgdi gögnum málsins, telur hann upp þrjár stórar rannsóknir er hafa sýnt fram á slík tengsl. Ef þessar rannsóknir eru teknar saman þá voru í þessum rannsóknum skoðaðir alls 71202 einstaklingar. Af þeim voru 1259 (1.8%) með jákvæða svörun fyrir MDA. Af þeim voru u.þ.b. 32% með svörun fyrir bæði PPD og MDA. Því hefur verið haldið fram að þessi tengsl stafi vegna para-(amino) efna eins og PPD við MDA. Því verður að taka undir þau sjónarmið að hugsanlega séu til staðar raunveruleg krossofnæmis tengsl milli PPD og MDA svörunar þó svo að þau séu langt frá því að vera afgerandi. Mun lélegri tengsl eru milli nikkels ofnæmis og MDA. Kemur þar aðallega til að afar fáar rannsóknir hafa verið framkvæmdar þar sem þetta samband er sérstaklega kannað. Að framansögðu verða því að teljast sterkari líkur fyrir því að hugsanlegt ofnæmi hennar fyrir MDA hafi sterkari tengsl (þó veik séu) við PPD ofnæmi en við DMDI eða nikkel.

Er líklegra að ofnæmi matsþola fyrir DMDI hafi valdið ofnæmi hennar fyrir MDA frekar en að um sjálfstæða ofnœmismyndun fyrir MDA hafi verið að ræða, svo sem við nám matsþola í Kaupmannahöfn?

Ef um raunverulegt ofnæmi matsþola fyrir MDA er að ræða þá er ljóst samkvæmt því sem áður er getið í matsgerð þessari að MDA er víða að fínna við iðnað. Auk þess er það að finna í mörgum hlutum sem einstaklingar geta verið útsettir fyrir dagsdaglega. Teygjusokkum, ýmsum gúmmí- og gerviþráðum, skordýraeitri o.f.l. Þó svo að nokkuð góð og vel rannsökuð tengsl séu milli MDA og ofnæmiseinkenna þá er því ekki að leyna að oft hefur reynst erfitt að sanna að um skýr tengsl milli jákvæðara svörunar á snertiofnæmis prófi við einkenni (falskt jákvæðar svaranir prófsins) sé að ræða. Auk þess hefur verið stundum erfitt að sýna fram á að einkenni fólks skýri það snertiofnæmi sem um ræðir (lélegt jákvætt forspár gildi prófs, positive predictive value). Af þessu sögðu verður mjög erfitt að segja til um hvenær (og jafnvel hvort) matsþoli hafi næmst fyrir MDA. Þar sem að hún hefur verið ítrekað útsett fyrir MDA eftir að umræddur kærður atburður átti sér stað við nám hennar og daglega iðju í Kaupmannahöfn verður að telja jafnlíklegt, ef ekki líklegra að næming hafi átt sér stað eftir téðan atburð. Þó er ljóst af gögnum málsins að matsþoli virðist hafa þróað með sér ofnæmi fyrir epoxy límefnum. Hvenær og hvernig sú næming átti sér stað er mjög erfitt að segja til um. Líklegast verður að telja að það hafi gerst eftir að matsþoli hóf að nota slík efni við nám sitt í Kaupmannahöfn. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að afar ólíklegt er að núverandi ofnæmis einkenni matsþola séu í beinu tengslum við umræddan atburð. Einkenni matsþola nú eru fyrst og fremst chronisk urticaria ásamt dermatographisma. Þetta er sannanlega staðfest bæði af húðlæknum hér á landi sem og í Kaupmannahöfn. Undirrituðum er ekki kunnugt um neinar klárar vísindalegar sannanir er hafa sýnt fram á tengsl þessarar sjúkdóma við MDA eða DMDI eftir að einstaklingar hafa losað sig frá þessum mögulegu áreitisvöldum. Er það því niðurstaða matsgjafa að ef matsþoli hefur þróað með sér ofnæmi fyrir MDA sé ógerlegt að tengja það og einkenni hennar nú við DMDI.

Er líklegra að ofnæmi matsþola fyrir DMDI hafi valdið ofnæmi hennar fyrir MDA frekar en að ofnæmi matsþola fyrir MDA hafi valdið ofnæmi hennar fyrir DMDI?

Út frá gögnum málsins og þeim efnisatriðum er fram koma hér að ofan telur matsgjafi mjög litlar líkur á því að matsþoli hafi myndað ofnæmi fyrir DMDI er síðar hafi valdið ofnæmi fyrir MDA.

Áður en matsþoli hóf nám í ofangreindu námskeiði í Listaháskóla íslands þá hafði hún ekki haft nein ofnæmiseinkenni ef frá eru talin einkenni er bentu til nikkel ofnæmis eins og síðar fékkst staðfest. Því eru litlar líkur á því að matsþoli hafí myndað með sér ofnæmi fyrir MDA áður en hún varð útsett fyrir DMDI á námskeiðinu. Hins vegar vegna undirliggjandi ofnæmistilhneigingar og ættarsögu um ofnæmissjúkdóma matsþola þá var hún í aukinni hættu á því að þróa með sér ofnæmi/óþol fyrir utanaðkomandi efnum heldur en einstaklingur án slíkra áhættuþátta. Ef eingöngu er litið til ættlægni þá er vitað að einstaklingur með ættarsögu hjá einu foreldri er með 30-35% líkur á því að þróa með sér ofnæmi miðað við 15-20% líkur há þeim sem enga ættarsögu hafa. Var því ljóst í upphafi máls að málsþoli var í aukinni hættu að þróa með sér ofnæmi gegn öðrum efnum en nikkeli auk þess að þróa með sér aðra ofnæmissjúkdóma (chronisk urticaria og dermatographism). Því telur matsgjafi þó svo að matsþoli hafi sýnt jákvæða svörun á snertiofnæmisprófí gegn MDA þá hafi ekki verið með óyggjandi hætti sönnuð tengsl einkenna við hugsanlega snertingu við efnið. Þar að auki hafa litlar sannanir fengist fyrir hugsanlegu krossofnæmi MDA við DMDI eins og fram kemur í greinagerðinni hér að ofan. Því er það niðurstaða matsgjafa að litlar sem engar líkur eru á hvorugum þeim tengslum sem getið er um í fyrirspurninni hér að ofan.

Ef svarið við spurningu A er játandi, hversu líklegt má telja að ofnæmi matsþola fyrir DMDI hafi valdið ofnæmi hennar fyrir MDA.

Þar sem niðurstaða matsgjafa við fyrsta hluta spurningarinnar er að verulegar litlar líkur eru á því að um umrædd tengsl geti verið að ræða þá telur matsgjafi óþarft að svara seinni lið spurningarinnar frekar en fram kemur hér að ofan.“

Af hálfu stefnanda er vísað til 4. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en samkvæmt því ákvæði séu hámarkstekjur sem miða skuli við 4.500.000 króna árslaun framreiknuð með lánskjaravísitölu frá setningu laganna. Tekjuviðmið áranna 1998, 1999 og 2000 séu samkvæmt þessum útreikningi, framreiknuð með breytingu á launavísitölu frá lokum hvers árs til stöðugleikapunkts (sem er 1. maí 2001), 6.039.473 krónur fyrir árið 1998, 5.973.070 krónur fyrir árið 1999 og 5.802.310 krónur fyrir árið 2000. Meðaltalsárstekjur þessara þriggja ára séu því 5.938.285 krónur. Þrautavarakrafan og enn frekari þrautavarakrafa miðist við lágmarkstekjur skv. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga.

Stefnandi byggir í aðalkröfu sinni á örorkumati B-kk-ef D-kk-ef og D-kk-ef G-kk-ef sem framkvæmt var að tilhlutan hans og matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna V-kk-ef M-kk-ef M-kk-ef og S-kk-ef D-kk-ef um varanlega örorku og varanlegan miska stefnanda og um tímabil þjáningabóta. Í varakröfu er miðað við að varanleg örorka sé 5% svo sem fram komi í yfirmatsgerð.

Aðalkrafan 15.414.976 krónur sundurliðast þannig:

Þjáningabætur án rúmlegu frá 28.01.2001

til 06.02.2001 (700 x 4077/3282 x 8) 6.960

Bætur fyrir varanlegan miska

(4.000.000 x 4077/3282 x 15%) 745.500

Bætur fyrir varanlega örorku

(5.938.285 x 15% x 16,461) 14.662.516

Varakrafan 5.639.065 krónur sundurliðast þannig:

Þjáningabætur án rúmlegu frá 28.01.2001

til 06.02.2001 (700 x 4077/3282 x 8) 6.960

Bætur fyrir varanlegan miska

(4.000.000 x 4077/3282 x 15%) 745.500

Bætur fyrir varanlega örorku

(5.938.285 x 5% x 16,461) 4.887.505

Þrautavarakrafan 4.680.078 krónur sundurliðast þannig:

Þjáningabætur án rúmlegu frá 28.01.2001

til 06.02.2001 (700 x 4077/3282 x 8) 6.960

Bætur fyrir varanlegan miska

(4.000.000 x 4077/3282 x 15%) 745.500

Bætur fyrir varanlega örorku

(1.590.676 x 15% x 16,461) 3.927.618

Enn frekari þrautavarakrafan 2.061.666 krónur sundurliðast þannig:

Þjáningabætur án rúmlegu frá 28.01.2001

til 06.02.2001 (700 x 4077/3282 x 8) 6.960

Bætur fyrir varanlegan miska

(4.000.000 x 4077/3282 x 15%) 745.500

Bætur fyrir varanlega örorku

(1.590.676 x 5% x 16,461) 1.309.206

MÁLSÁSTÆÐUR:

Stefnandi byggir aðallega á eftirfarandi málsástæðum:

Stefnandi var nemandi hjá stefnda og fékk þar leiðsögn hjá kennara sem jafnframt lagði til efni til að vinna með.

Unnið var með hættuleg efni sem starfsmaður stefnda lét stefnanda í té án þess að stefnandi eða aðrir nemendur fengju vitneskju um hættulega eiginleika efnisins þannig að engra nauðsynlegra varúðarráðstafana var gætt.

Stefnda bar að gæta þess sérstaklega að kemisk efni sem hann útvegaði nemendum og lét þá vinna með hefðu ekki slíka eiginleika, en ef svo væri, að fyllstu varúðarráðstafana væri gætt þannig að fyllilega öruggt væri fyrir nemendur.

Stefnandi veiktist í beinu framhaldi af notkun þessa efnis og fleiri nemendur veiktust einnig.

Beint orsakasamband sé á milli notkunar stefnanda á þessum eitruðu efnum og veikinda hennar.

Ástand stefnanda í framhaldi af þessum atburði, veikindi hennar frá því að þetta gerðist og ástand hennar í dag sé framhald af þessum sömu veikindum og bein afleiðing af notkun þessara skaðlegu efna sem stefndi lét hana vinna með.

Kennarinn sem hafi látið stefnanda vinna með hin skaðlegu efni sé ábyrgur fyrir skaða og tjóni stefnanda. Stefndi beri húsbóndaábyrgð á starfsmönnum sínum, þ.m.t. þessum kennara, eftir almennum reglum skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð.

Stefnandi hafi orðið fyrir beinu fjártjóni og miska vegna þessa atburðar.

Stefnandi vísar um kröfur sínar aðallega til almennu skaðabótareglunnar, til meginreglna íslensks skaðabótaréttar og til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa um málskostnað er byggð á 130. gr. 1. nr. 91/1991.

Af hálfu stefnda er á það bent að sjö ár séu liðin frá tímamarki tjónsatburðar. Hinn langi tími sem liðinn sé frá tjónsatburði geri alla sönnunarfærslu mjög torvelda eðli málsins samkvæmt. Hafi stefndi af þessum sökum ekki átt þess kost að leiða í ljós málsatvik með jafn ítarlegum og nákvæmum hætti og honum hefði ella verið unnt. Komi þetta niður á vörnum stefnda í málinu. Stefndi hafi ekkert frétt af málinu eftir samskipti aðila á árinu 2004. Hafi stefndi um langa hríð verið í réttmætri trú um að stefnandi hygðist láta málið niður falla. Hafi stefndi þannig beinlínis mátt gera ráð fyrir að hygðist stefnandi setja fram skaðabótakröfu á hendur honum yrði það gert um leið og matsgerð lægi fyrir, svo sem venja sé.

Sjónarmið sem vísað sé til í stefnu réttlæti ekki þann óhæfilega drátt sem verið hafi á meðferð málsins. Einnig sé vakin athygli á því að af gögnum málsins verður heldur ekki annað ráðið en að lögmaður stefnanda hafi haft málið á sinni könnu, a.m.k. á fyrri stigum.

Af hálfu stefnda er því með öllu hafnað að stefnandi og aðrir nemendur hafi ekki verið vöruð við hættueiginleikum efna þeirra sem unnið var með. Kennarinn hafi varað nemendur sérstaklega við hættueiginleikum efnanna og leiðbeint þeim um meðferð og notkun þeirra, þ.m.t. um blöndun þeirra. Hafi stefnandi raunar viðurkennt þetta í fyrri samskiptum aðila. Stefnandi hafi hins vegar ekki farið að þessum leiðbeiningum.

Óhjákvæmilegt sé í hönnunarnámi á háskólastigi, svo sem hér var ástatt, að notuð séu efni sem krefjist sérstakrar meðhöndlunar. Stefnandi hafi fengið leiðbeiningar um meðferð og notkun slíkra efna en ekki farið eftir þeim og sé það alfarið á hennar ábyrgð og áhættu.

Stefnandi hafi meðhöndlað efnin heima hjá sér á umræddu tímabili en sú ráðstöfun hafi alfarið verið á hennar ábyrgð og áhættu, ekki stefnda. Stefndi vísar jafnframt til þess, að jafnvel þótt háttsemi umrædds kennara yrði að einhverju leyti metin honum til sakar í skilningi skaðabótaréttar, sé hvað sem öðru líður til staðar eigin sök hjá stefnanda, eða eftir atvikum áhættutaka, sem leiði til sakarskiptingar eða firri stefnanda eftir atvikum bótarétti.

Stefndi telur orsakatengsl milli notkunar umræddra efna og meints tjóns stefnanda ekki nægilega í ljós leidd svo sem sjá megi af mati B-kk-ef R-kk-ef L-kk-ef. Verði af þessum ástæðum einnig að hafna hvers konar bótaskyldu.

Stefndi vísar jafnframt til þess að ekkert liggi fyrir um hvort og þá hvaða heilsufarslegu áhrif meðhöndlun stefnanda á efninu utan skólans kunni að hafa haft. Telur stefndi að stefnandi, sem bótakrefjandi, verði að bera hallann af hvers konar sönnunarskorti í þessu tilliti.

Stefndi vísar einnig til þess að það sé allt eins líklegt að stefnandi hafi, fyrir eða eftir umþrætt námskeið, öðlast ofnæmi fyrir epoxýefnum. Hún hafi m.ö.o. fengið á sig ofnæmisvakann áður en námskeiðið var eða síðar, t.d. við nám sitt í Kaupmannahöfn þar sem hún hafi einmitt unnið með epoxýefni. Verði stefnandi, sem bótakrefjandi, að bera hallann af hvers konar sönnunarskorti í þessu efni.

Um fjárhæð bótakröfu stefnanda vísar stefndi til mats yfirmatsmanna þar sem varanleg örorka stefnanda sé metin 5%.

Af hálfu stefnda er því hafnað að varanlegur miski stefnanda sé 15 stig.

Þá hafnar hann því jafnframt að stefnandi eigi rétt til þjáningabóta. Í því sambandi sé bent á að stefnandi hafi ekki verið óvinnufær vegna veikindanna, nema að óverulegu leyti. Hafi hún áfram stundað skólann og meðal annars gengist undir og staðist lokapróf með uppsettum einingafjölda.

Um lagarök vísar stefndi til meginreglna skaðabótaréttar auk skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum.

Kröfu sína um málskostnað styður stefndi við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

NIÐURSTAÐA

Af gögnum og vitnaleiðslum er ljóst að unnið var með hættuleg efni á námskeiðinu sem stefnandi sótti í Listaháskólanum í janúar 2001. Nemendur höfðu meðhöndlað efnin, sem geta verið rokgjörn, á miðju gólfi þar sem lítil eða ónóg loftræsting var til staðar. Ekki er alveg ljóst hvort sú loftræsting sem var til staðar, hafi verið notuð sem skyldi. Samkvæmt merkingum á umbúðum efnanna átti að henda skóm sem komið hefðu í snertingu við efnin og þvo ætti föt. Í tölvubréfi frá G-kk-þgf K-kk-þgf heilbrigðisfulltrúa frá 9. febrúar 2001 kemur fram að starfsmenn stefnda hafi ekki þekkt hættuna á meðhöndlun efnanna. Einnig kemur þar fram að við að pússa afsteypurnar sem efnin voru notuð í hafi myndast ryk sem síðan hafi borist á gólf og vinnuborð. Ryk af þessu tagi geti síðan valdið ertingu í öndunarfærum. Í vitnaleiðslum kom fram að sumir nemendur notuðu grímur fyrir munn og nef, en ekki allir. Því er haldið fram af hálfu stefnda að nemendum hafi verið kunnugt um að um hættuleg efni hafi verið að ræða. Ekki er þó ljóst að hve miklu leyti eða hvernig nemendur fengu þessar upplýsingar. En þegar til þess er litið að hér er um að ræða nemendur í námi undir leiðsögn kennara, og fyrir þá hafði verið lagt að vinna með hættuleg efni, verður stefndi að bera hallann af vafa um þetta.

Það er álit dómsins að mjög óvarlega hafi verið staðið að verki við meðhöndlun umræddra efna á námskeiði hjá stefnda í janúar 2001 af þeim starfsmanni stefnda sem annaðist umrætt námskeið. Samkvæmt reglum um ábyrgð vinnuveitenda á starfsmönnum sínum ber stefndi ábyrgð á því tjóni stefnanda sem rakið verður til notkunar efnanna.

Ljóst er að Á-kvk-nf Þ-kvk-nf hefur fengið veruleg útbrot eftir að hafa unnið við plastefni, „clear casting resin polymer“, í Listaháskóla Íslands í janúar 2001. Gert var „lappapróf“ eða svo kallað plástrapróf (epicutan ofnæmispróf) á Heilsuverndarstöðinni í ágúst 2001. Kom þá í ljós snertiofnæmi fyrir nickel, paraphenylenediamine (dökkur litur) og ilmefnum.

Stefnandi byggir á því að á námskeiðinu í Listaháskólanum í janúar 2001 hafi hún fengið ofnæmi fyrir „dicyclohexylmethane 4-4 di isocyanate“ (DMDI) sem er í „clear casting“ og var notað við mótin sem nemarnir voru að búa til. Dómurinn telur að líklegra sé að útbrotin sem hún fékk í kjölfar atviksins 2001 hafi verið snertiofnæmi, í formi exems.

Hugsanlegt er að hún hafi fengið ofnæmi fyrir þessu efni (DMDI) eða skyldu efni „diaminodiphenylmethan“ (MDA) áður en ofannefnt atvik átti sér stað.

Ofnæmi fyrir skyldum efnum eins og MDA er ekki óalgengt og geta þá ofnæmisviðbrögð fyrir DMDI einnig komið fram. MDA ofnæmispróf var ekki framkvæmt hérlendis þegar ofnæmisprófið var gert á Heilsuverndarstöðinni í ágúst 2001. Þetta próf var ekki gert fyrr en árið 2007 í Malmö, en þar kom fram ofnæmi fyrir MDA sem er skylt og ekki óalgengt sem ofnæmisvaldur. Í prófinu í Malmö kom einnig fram ofnæmi fyrir DMDI.

Því er ekki ljóst hvort MDA ofnæmi hafi verið til staðar í janúar 2001. Vel þekkt er að hægt er að mynda exem, bæði svonefnt áreitisertiexem og einnig ofnæmisexem, við snertingu DMDI. Ekki er hægt að greina á milli þessara tegunda við skoðun. Áreitisexemi má e.t.v. líkja við bruna eftir snertingu við sterkt efni eins og sýrur en ofnæmisexem er annars eðlis og getur komið eftir snertingu við efni sem ekki valda neinum skaða hjá þeim sem ekki hafa ofnæmi. Talið er mun algengara að DMDI valdi áreitisexemi en ofnæmisexemi. DMDI er því efni sem almennt getur verið skaðlegt þó ekki myndist ofnæmi gegn því.

Einkenni þau sem stefnandi hefur haft síðan, samræmast best ofsakláða (urticaria). Stefnandi fékk þá greiningu hjá húðsjúkdómalækninum H-kk-þgf R-x-x í Kaupmannahöfn. Þau einkenni eru hvorki snertiofnæmi (exem) né ofnæmisexem, heldur svokölluð „urticaria“ (stundum nefnt ofsakláði), og afbrigði nefnt „urticaria factitia“ (dermatografia, skrifhúð). Ótal orsakir geta verið fyrir þessu fyrirbæri (urticaria) en þar á meðal eru rokgjörn efni og þar með talin epoxy efni. Almennt er mjög erfitt og oft nánast ógerningur að staðfesta slíkt orsakasamband. Orsakir urticariu geta m.a. verið frá mataræði svo dæmi séu nefnd.

Dómurinn telur ekki sannað að ofnæmi fyrir DMDI valdi MDA ofnæmi í því tilviki sem hér er til úrlausnar. Ljóst er að MDA ofnæmi kemur oftast fram ótengt ofnæmi fyrir DMDI. Er þannig ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að atvikið í Listaháskólanum 2001 hafi valdið þeim einkennum sem hún hefur þjáðst mest af síðan, sem er urticaria (ofsakláði). Verður varanleg örorka hennar og varanlegt miskastig ekki rakið til atvika þeirra er hún ber fyrir sig hér.

Hins vegar er sýnt fram á að stefnandi Á-kvk-nf varð fyrir tímabundnu heilsutjóni, fékk útbrot og hafði veruleg óþægindi í húð í kjölfar námskeiðsins í Listaháskólanum í janúar 2001.

Hér að framan er komist að þeirri niðurstöðu að stefndi sé ábyrgur fyrir því tjóni sem stefnandi varð fyrir vegna þess að óvarlega var staðið að meðferð hættulegra efna á námskeiði á vegum stefnda í janúar 2001. Fyrir liggur það mat dómkvaddra matsmanna að tímabil þjáningabóta skv. 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga sé frá 28. janúar 2001 til 6. febrúar sama árs. Þá telur dómurinn að tilvik þetta falli undir reglu 26. gr. skaðabótalaga en samkvæmt a lið 1. mgr. hennar er heimilt að láta þann sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni greiða miskabætur. Þykja bætur til stefnanda í heild hæfilega metnar 450.000 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður.

Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi 9. mars 2004 og greiðist allur málskostnaður hennar, sem eru 187.500 krónur vegna útlagðs kostnaðar hennar og 500.000 krónur í þóknun til lögmanns hennar að viðbættum virðisaukaskatti 122.500 krónur eða samtals 810.000 krónur, úr ríkissjóði.

DÓMSORÐ

Stefndi, Listaháskóli Íslands, greiði stefnanda, Á-kvk-þgf Þ-kvk-þgf, 450.000 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 15. desember 2006 til greiðsludags.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 810.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

A-x-x V. M-kk-nf

E-kvk-nf Þ. Ó-kvk-nf

J-kk-nf H-kk-nf Ó-kk-nf