X-6/2009

Með bréfi skiptastjóra í þrotabúi Tækja, tóla og byggingarvara ehf., mótteknu 20. febrúar 2009, var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 6. mars 2009 og tekið til úrskurðar 3. nóvember sl.

Sóknaraðili er Liebherr Export AG, General Guisanstrasse 14, 5415 Nussbaumen, Sviss.

Varnaraðili er þrotabú Tækja, tóla og byggingarvara ehf.

Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði eignarhald sóknaraðila á Liebherr krana af tegund 34K, verksmiðjunúmer LE18901, árg. 1999 ásamt aukabúnaði og varnaraðila gert að afhenda kranann. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess

1. að kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á eignarhaldi hans á Liebherr byggingarkrana ásamt aukabúnaði verði hafnað.

2. að kröfu sóknaraðila um afhendingu á krananum ásamt aukabúnaði verði hafnað.

3. Jafnframt krefst varnaraðili málskostnaðar.

I

Málavextir eru þeir að með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 30. júlí 2008, var bú Tækja, tóla og byggingarvara, tekið til gjaldþrotaskipta. Sama dag var S-kvk-nf G-kvk-nf hrl. skipuð skiptastjóri búsins. Af hálfu sóknaraðila var lýst sértökukröfu í búið sem var hafnað af hálfu skiptastjóra með bréfi 22. október 2008. Sóknaraðili mótmælti afstöðu skiptastjóra með bréfi og á skiptafundum. Með heimild í 120., sbr. 171. gr. gjaldþrotaskiptalaga beindi skiptastjóri ágreiningnum til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur, og var bréfið móttekið 20. febrúar sl.

Sóknaraðili kveður fyrirtækið Mest ehf., seinna Tæki, tól og byggingarvörur, hafa keypt nefndan krana af sér ásamt framlengingu á armi, og séu reikningar dagsettir 29. júní 2007. Kraninn hafi verið afhentur kaupanda í Rotterdam og afhendingarskilmálar verið FCA, free carrier, sem þýði að varan sé afhent tilbúin til tollafgreiðslu í hendur flutningsaðila sem kaupandi tilgreini. Kostnaður við flutning og ábyrgð á krananum hafi verið hjá kaupanda frá afhendingu. Reikningar hafi verið gefnir út þegar kraninn var afhentur og veittur 30 daga greiðslufrestur. Sóknaraðili kveður kranann hafa verið seldan með eignarréttarfyrirvara skv. almennum sölu- og sendingarskilmálum stefnanda. Varnaraðili segir að ekki hafi verið gerður kaupsamningur. Kraninn var sendur í viðgerð til Þýskalands í október 2007 og reikningur gefinn út 30. þess mánaðar.

Sóknaraðili kveður greiðslur vegna kranans hafa verið í vanskilum þegar Mest ehf, sem þá hét Tæki, tól og byggingarvörur var úrskurðað gjaldþrota.

II

Sóknaraðili byggir á því að kraninn hafi alla tíð verið eign sóknaraðila og eignarréttur aldrei færst yfir til Mest ehf., eða þrotabús Tækja, tóla og byggingarvara ehf. Vörurnar hafi verið seldar með eignarréttarfyrirvara samkvæmt svissneskum reglum sem feli í sér að seljandi sé eigandi vara þar til kaupverð er að fullu greitt. Kaupverð hafi verið í vanskilum.

Sóknaraðili kveðst byggja á því að um réttarsamband milli sóknaraðila og Mest ehf. hafi farið eftir svissneskum réttarreglum.

Almennir söluskilmálar sóknaraðila hafi verið hluti kaupsamnings um kranann sem deilt er um. Skilmálana sé að finna á baksíðu reiknings og þeir séu því aðgengilegir og skráðir á áberandi stað. Samkvæmt svissneskum rétti ríki formfrelsi og það sé talið nægja að birta almena viðskiptaskilmála á reikningseyðublöðum. Með því að mótmæla ekki almennum viðskiptaskilmálum láti kaupandi vilja sinn um gildi þeirra í ljós. Fyrirkomulag um almenna viðskiptaskilmála sé mjög algengt í verslunarsamböndum í Evrópu allri. Almennir söluskilmálar sóknaraðila teljist þar af leiðandi hluti samnings milli sóknaraðila og varnaraðila.

Í almennum söluskilmálum hafi verið samið um lagaval. Þar komi fram að farið skuli eftir reglum UNCITRAL-samkomulagsins þegar það eigi við en svissneskur réttur skuli gilda að öðru leyti. Slíkir samningar séu almennt viðurkenndir bæði í svissneskum og íslenskum rétti.

Formkröfur um samninginn skv. 124. gr. svissneskra laga um alþjóðlegan einkamálarétt, SR 291, séu uppfylltar þar sem uppfylltar séu formkröfur sem gildi í öðru hvoru landinu. Svissnesk lög geri almennt ráð fyrir formfrelsi og ákvæði um lagaval sé því formlega gilt. Samningurinn um lagaval hafi því verið gildur og farið skuli eftir honum. Í UNCITRAL samkomulaginu séu engin ákvæði um eignarréttarfyrirvara og því eigi svissneskur réttur við.

Krafa sóknaraðila byggi á eignarréttarfyrirvara sem stofnast hafi með löglegum hætti. Hann hafi stofnast með löglegum hætti samkvæmt svissneskum réttarreglum. Samningsaðilar hafi samið um eignarréttarfyrirvarann í almennum söluskilmálum sóknaraðila en þeir orðið hluti kaupsamningsins með tilvísun til þeirra á reikningseyðublaði sóknaraðila. Kaupandinn, Mest ehf., hafi samþykkt þá með þögn sinni. Með því sé fullnægt ákvæðum 1. gr. viðbótarákvæða við svissnesk einkamálalög SR 220.

Þar sem um viðskipti milli landa sé að ræða eigi ákvæði svissneskra laga um alþjóðlegan einkamálarétt SR 281, við, en í 103. gr. laganna sé gert ráð fyrir að eignarréttarfyrirvari geti stofnast við kaup á hlutum sem ætlaðir séu til útflutnings. Í slíkum tilfellum gildi reglur þess lands sem viðkomandi hlutur sé fluttur til um fyrirvarann, en hér sé um algenga reglu alþjóðlegs samningaréttar að ræða.

Litið sé svo á að eignarréttarfyrirvari stofnist strax við afhendingu viðkomandi munar og þurfi því að vera samið um hann fyrirfram. Í því tilfelli sem hér um ræði hafi afhending att sér stað FCA, free carrier, sem þýði að varan sé afhent tilbúin til tollafgreiðslu í hendur flutningsaðila sem kaupandinn Mest ehf. tilgreini. Eignarréttarfyrirvarinn hafi stofnast um leið.

Eins og fram komi hafi það verið vilji aðila að stofna til eignarréttarfyrirvara en í því hafi falist að setja skilyrði sem tefji eigendaskipti samkvæmt kaupsamningi. Réttaráhrif samkomulagsins um eignarréttarfyrirvara séu þau að kaupandinn hafi öðlast rétt til að eignast kranann en svo hafi þó ekki getað orðið fyrr en kaupverðið væri greitt. Mest ehf. hafi fengið kranann afhentan en ekki eignast hann heldur fengið umráð hans auk tilkallsréttar með greiðslu kaupverðs. Afleiðingin sé sú að eignarhald færist ekki frá seljanda til kaupanda fyrr en að uppfylltu skilyrði um greiðslu kaupverðs.

Kraninn hafi svo verið fluttur til Íslands en krafa sóknaraðila byggi á því að engin breyting hafi orðið á eignarhaldi hans með flutningi til landsins. Málið hafi aðeins snert kaupandann, Mest ehf., og sóknaraðila innbyrðis og engan þriðja aðila. Tilvitnaðir lagavalsskilmálar séu í fullu gildi, vilji aðila komi skýrt fram í samningstexta og eignarréttarfyrirvarinn gildi áfram. Inntak réttinda breytist ekki með flutningi kranans milli landa, aðeins beiting réttindanna geti verið takmörkuð skv. 103. gr. svissneskra laga um alþjóðlegan einkamálarétt SR 291.

Við gjaldþrot Tækja, tóla og byggingarvara ehf. hafi þrotabúið tekið við öllum skyldum og réttindum félagsins við upphaf skipta 30. júlí og tilkallsréttur færst frá félaginu til þrotabúsins.

Sóknaraðili sem áður hafi eignast ótakmarkaðan eignar- og ráðstöfunarrétt yfir krananum hafi verið knúinn til að beina kröfu sinni um afhendingu að þeim aðila sem hafði umráð yfir honum, með því að lýsa kröfu í þrotabúið.

Sóknaraðili vísar til 72. gr. stjórnarskrár Íslands, sem skýra verði með hliðsjón af 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu. Jafnframt vísar stefnandi til svissneskra lagareglna, SR 220 um viðbótarákvæði við svissnesk einkamálalög, einkum 1. og 11. gr. varðandi samninga, og til 107., 108. og 109. gr. varðandi riftun, til 8. gr. samkeppnislaga nr. SR 241 varðandi almenna viðskiptaskilmála og til laga nr. SR 291 um alþjóðlegan einkarétt, einkum 103. gr. varðandi eignarréttarfyrirvara, til 116. gr. varðandi lagaval og 124. gr. varðandi form samninga.

Einnig vísar sóknaraðili til laga nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar einkum 1. mgr. 3. gr. laganna. Sóknaraðili vísar til laga um lausafjárkaup. Hann styður málskostnaðarkröfu við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála.

III.

Varnaraðili kveðst ekki fallast á það að hann hafi samþykkt að um viðskipti aðila gilti svissneskur réttur. Ekki hafi verið gerður sérstakur kaupsamningur milli aðila vegna viðskiptanna eða almennur viðskiptasamningur. Einhliða vísun sóknaraðila til almennra söluskilmála jafngildi því ekki að aðilar hafi samið um að svissneskur réttur gildi um réttarsamband þeirra. Ekkert hafi komið fram um að almennir skilmálar sóknaraðila hafi verið kynntir sérstaklega fyrir varnaraðila en þegar varnaraðili fékk reikningana í hendur hafi kaupin þegar komst á og kraninn verið afhentur.

Varnaraðili telur að í ákvæði 116. gr. svissneskra laga um alþjóðlegan einkamálarétt SR 291, sé gert ráð fyrr að gerður sé sérstakur samningur milli aðila sem meðal annars taki á því hvaða lög eigi að gilda um samningssamband þeirra. Enginn slíkur samningur hafi verið gerður milli aðila. Í greinargerð sóknaraðila segi að hinir almennu söluskilmálar hafi verið hluti af samningi aðila en ítrekað sé ekkert liggi fyrir um það í málinu að sérstakur kaupsamningur hafi verið gerður og ekki verði talið að áritun á reikning vegna kaupanna jafngildi slíkum samningi.

Ágreiningur málsins varði rétthæð krafna á hendur þrotabúi sem fari eftir XVII kafla laga um gjaldþrotaskipti. Um meðferð slíkra krafna fari eftir XVIII kafla, sbr. 171. gr. laganna. Varnaraðili sé íslenskt félag, gjaldþrotaskiptin fari fram á Íslandi og um skiptin gildi íslenskar réttarreglur. Við mat skiptastjóra á rétthæð kröfu á hendur þrotabúi verði fyrst og fremst að hafa í huga hagsmuni annarra kröfuhafa og meginreglur íslensks gjaldþrotaréttar varðandi jafnræði kröfuhafa. Varnaraðili telji það ekki á forræði aðila að semja á þá leið að erlendar réttarreglur gildi við mat á því hvort krafa eigi að njóta sértökuréttar við gjaldþrotaskipti sem fari eftir íslenskum lögum. Með öðrum orðum verði ekki talið að staðlaðir samningsskilmálar geti gilt um gjaldþrotaskipti hvað þetta varði.

Varnaraðili telur að almennir söluskilmálar ritaðir aftan á reikninga uppfylli ekki skilyrði 35. gr. laga um samningsveð, sbr. 1. tl. 38. gr. lagana, þar sem fram komi að söluveðssamningur verði ávallt að vera gerður skriflega. Auk þess komi fram í 2. tl. 38. gr. að söluveðssamningur verði að tiltaka sérstaklega þau verðmæti sem sett séu að söluveði. Eins og fram hafi komið verði ekki séð að gerður hafi verið sérstakur kaupsamningur milli aðila varðandi kaupin. Ákvæði 38. gr. laga um samningsveð beri það skýrt með sér að ekki sé nægilegt að vísa til almennra skilmála á baksíðu reiknings heldur verði að sérgreina þá muni sem lagðir séu að söluveði ella sé veðið ekki gilt sem eignarréttafyrirvari.

Varnaraðili telur í öðru lagi að eignarréttarfyrirvari sóknaraðila sé ekki gildur þar sem hann uppfylli ekki skilyrði 36. gr. laga um samningsveð. Ekki verði annað séð en að umræddur krani hafi verið ætlaður til endursölu og að sóknaraðila hafi verið það ljóst þegar hann seldi varnaraðila umræddar vörur. Aðalstarfsemi varnaraðila hafi falist í rekstri verslana og sölu til stærri verktaka. Starfsemin hafi falist m.a. í að leigja út og selja slíka krana og ekkert hafi komið fram um að kranann hafi ekki átt að selja. Sóknaraðili beri sönnunarbyrði fyrir því að kraninn hafi ekki verið ætlaður til endursölu. Meginregla 36. gr. laga um samningsveð kveði á um að óheimilt sé að setja eignarréttarfyrirvara á vörur sem ætlaðar séu til endursölu og því sé ekki unnt að semja um söluveð í þeim vörum.

Í kröfulýsingu sóknaraðila á hendur þrotabúinu segi að gerður hafi verið almennur viðskiptasamningur milli Merkúr hf. (sem síðar sameinaðist Mest ehf.) og Liebherr samsteypunnar í desember 2003 og að þar sé að finna almenna söluskilmála sóknaraðila í 4. tl. fylgiskjals nr. 1 við samkomulagið. Þessum sjónarmiðum sóknaraðila sé einnig alfarið hafnað. Varnaraðili hafni þeim röksemdum sóknaraðila að almennur viðskiptasamningur sé fullnægjandi til að söluveð verði bindandi, ef slíkur samningur var á annað borð til staðar, og vísar varnaraðili til þeirra röksemda sem áður hafi komið fram. Þá hafnar hann einnig þeirri röksemd sem fram komi í kröfulýsingu sóknaraðila að samið hafi verið um að svissneskur réttur ætti að gilda um viðskipti aðila enda hafi áskilnaður um slíkt ekki verið kynntur varnaraðila sérstaklega. Viðskiptasamningurinn hafi ekki verið lagður fram í málinu og kveðst varnaraðili áskilja sér rétt til að koma að frekari athugasemdum ætli sóknaraðili að byggja frekar á honum á síðari stigum málsins.

Verði talið að svissneskur réttur gildi við mat á því hvort um sértökukröfu sé að ræða, byggir varnaraðili á því til vara, að eins og fram komi í greinargerð sóknaraðila fari um framkvæmd eignarréttarfyrirvara eftir lögum þess lands sem hlutur er fluttur til, þegar hlutur er fluttur milli landa. Sé þetta regla svissneskra laga. Verði því að telja að ákvæði íslensku laganna um samningsveð gildi um eignarréttarfyrirvara þótt svissneskur réttur gildi um réttarsamband aðila.

Að öllu framangreindu virtu telur varnaraðili ljóst að krafa sóknaraðila á hendur þrotabúinu sé ekki sértökukrafa heldur hafi hún stöðu sem almenn krafa skv. 113. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl.

Varnaraðili vísar til laga um gjaldþrotaskipti og sérstaklega meginreglna sem gildi um rétthæð krafna á hendur þrotabúi skv. XVII kafla laganna. Einnig vísar varnaraðili til laga um samningsveð, einkum 35., 36. og 38. gr. þeirra varðandi söluveð. Málskostnaðarkrafa sé reist á XXI kafla laga um meðferð einkamála.

IV

Sóknaraðili byggir kröfu sína á því að hann hafi selt varnaraðila kranann sem deilt er um með eignarréttarfyrirvara. Í munnlegum málflutningi vísaði sóknaraðili til 109. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991 um sértökurétt, en skv. 109. gr. skal afhenda eign eða réttindi úr vörslum þrotabús þriðja manni ef hann sannar eignarrétt sinn að þeim. Óumdeilt er að reikningar vegna kranans fengust ekki greiddir. Sóknaraðili byggir kröfu sína á fyrirvara um eignarrétt sem gerður er á reikningunum.

Í lögum nr. 21/1991 er mælt fyrir um að kröfuhafi eigi sértökukröfu sanni hann eignarrétt sinn. Við mat á því hvort eignarréttur sé fyrir hendi verður að líta til efnisreglna. Deilt er um það hvort beita beri íslenskum reglum eða svissneskum við mat á því hvort stofnast hafi gildur eignarréttarfyrirvari. Sóknaraðili telur að uppfylltar séu kröfur svissneskra laga til samnings um eignarréttarfyrirvara. Varnaraðili telur ekki hafa samist svo um að beita skyldi svissneskum lögum. Þá séu skilmálarnir sem fram komi á bakhlið reiknings ekki gildir sem grundvöllur söluveðs þar sem þeir uppfylli ekki skilyrði laga nr. 75/1997 fyrir stofnun söluveðs.

Um lagaval gilda íslenskar lagaskilareglur, sbr. lög nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Í hinum umdeildu skilmálum er mælt fyrir um að svissneskar reglur eigi við um þau atriði sem sáttmáli UNCITRAL mæli ekki fyrir um, en ekki er sérstaklega getið um eignarréttarfyrirvara í sáttmálanum. Um gildi ákvæðisins um lagaval gilda svissneskar reglur, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 43/2000. Í málinu liggur frammi þýðing á svissneskum lagaákvæðum en í ákvæðunum segir meðal annars að til að samningur komist á þurfi báðir samningsaðilar að láta í ljós samhljóða vilja sinn, unnt sé að láta viljann í ljós með þegjandi hætti. Þá segir um form samninga almennt, að ekki séu gerðar sérstakar formkröfur. Þessi gögn styðja það að samningur um lagaval skuli vera gildur og svissneskum réttarreglum beitt, sbr. og 1. mgr. 3. gr. laga nr. 43/2000. Sóknaraðili leggur einnig fram ákvæði úr svissneskum lögum um alþjóðlegan einkamálarétt þar sem minnst er á eignarréttarfyrirvara, en samkvæmt ákvæðunum skal um fyrirvarann gilda löggjöf lands þess sem lausamunur er fluttur til, sé munurinn ætlaður til útflutnings. Hins vegar liggur ekkert frammi um reglur svissnesks réttar að öðru leyti um eignarréttarfyrirvara eða söluveð. Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 hvílir á sóknaraðila að leiða í ljós tilvist og efni svissneskra réttarreglna, sem hann ber fyrir sig. Verður ekki talið að honum hafi tekist að sýna fram á að eignarréttarfyrirvarinn sem getið er um á reikningum sóknaraðila sé gildur að svissneskum rétti.

Sóknaraðili vísar í greinargerð sinni til almennra skilmála á bakhlið reikningseyðublaðs. Í kröfulýsingu er getið um samning milli aðila frá árinu 2003 en ekki er byggt á honum í greinargerðinni, hann liggur ekki frammi í málinu og kemur því ekki til skoðunar. Varnaraðili telur að hinir almennu skilmálar sem sóknaraðili vísi til uppfylli ekki skilyrði 35. og 1. og 2. tl. 38. gr., eða 36. gr. laga um samningsveð.

Í athugasemdum við frumvarp til laga nr. 75/1997 um samningsveð er hugtakið söluveð skilgreint sem veðréttur í hinu selda til tryggingar láni sem seljandi eða annar lánveitandi hefur veitt til kaupa. Fyrst og fremst sé átt við þau tryggingarréttindi sem hingað til hafi verið talin felast í eignarréttarfyrirvara í lausafjárkaupum, söluveð sé þannig nýtt heiti á þekktum réttindum. Ekki skipti máli, svo ákvæði kaflans eigi við, hvort aðilar hafi kosið að kalla samninginn samning um eignarréttarfyrirvara eða samning um söluveð, sbr. 42. gr. laganna.

Til þess að samningur um söluveð njóti réttarverndar eru gerðar ákveðnar kröfur til forms hans. Skal samningurinn gerður skriflega og í síðasta lagi samtímis afhendingu söluhlutarins til kaupanda, sbr. 1. mgr. 38. gr. l. nr. 75/1997. Fram kemur í athugasemdum með lögunum að krafan um skriflegan samning feli það í sér að samningur sé undirritaður af báðum aðilum. Einhliða áskilnaður seljanda um söluveð geti ekki bundið kaupanda eða þann sem leiði rétt sinn frá honum. Eignarréttarfyrirvari sóknaraðila á bakhlið reikninga þeirra sem um ræðir telst því ekki vera samningur um söluveð í skilningi laga nr. 75/1997. Að öllu þess virtu verður það niðurstaða málsins að hafnað verður öllum kröfum sóknaraðila og þannig staðfest afstaða skiptastjóra til kröfu sóknaraðila.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

C-x-x L. B-x-x hdl. flutti málið af hálfu sóknaraðila og F-kvk-nf L. Ó-kvk-nf hdl. af hálfu varnaraðila.

A-kvk-nf M. K-kvk-nf, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurðinn.

Úrskurðarorð:

Kröfum sóknaraðila, Liebherr Export AG, um viðurkenningu á eignarrétti að Leibherr krana af tegund 34K með verksmiðjunúmer LE18901, árgerð 1999, og um afhendingu kranans er hafnað.

Málskostnaður fellur niður.

A-kvk-nf M. K-kvk-nf