Q-3795/2019

Úrskurður

I.

Dómkröfur o.fl.:

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 3. apríl 2020, barst dóminum með erindi skiptastjóra, dags. 23. júlí 2019, með vísan til 112. gr., sbr. 122. gr., laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili er A, […], […]. Varnaraðili er B, […], […]. Skiptastjóri telur ekki ástæðu til að eiga sjálfur aðild að málinu.

Kröfur sóknaraðila samkvæmt greinargerð:

„A) [Sóknaraðili] gerir þær kröfur aðallega að við skiptin falli í hennar hlut [10.899.901 króna] (12.299.802 + 9.500.000 /2) sem er helmingshlutur af þeim fjármunum sem voru greiddir vegna sölu 4. október 2018 á fasteign aðila við […], […], fastanúmer […], en maður hefur tekið til sín 12.299.802 [krónur] og 9.500.000 [krónur] með málamyndagerningum við móður hans. [V]eðskuldabréfið í […], […], fastanúmer […][,] sagt útgefið af varnaraðila til móður hans, C[,] að [höfuðstól] [9.500.000 krónur].

Þá gerir sóknaraðili þá kröfu að dómur meti veðskuldabréfið í […], […], fastanúmer […] [,] sagt útgefið [2. febrúar 2013] af varnaraðila til móður hans, C[,] að [höfuðstól] [9.500.000 krónur] en þinglýst [19. janúar 2018] verði metið sem málamyndagerningur, falsað skjal og metinn marklaus löggerningur og að engu hafandi við fjárskipti aðila.

Þá gerir [sóknaraðili] þá kröfu að hún, en ekki varnaraðili, eigi fjárkröfu að [höfuðstól] [9.500.000 krónur] á hendur grandsamri C, móður varnaraðila, ásamt dráttarvöxtum frá [4. október 2018], sem hefur umkrafða fjárhæð í sínum vörslum, vegna þess að veðskuldabréfið er metið sem marklaus málamyndagerningur og sviksamleg háttsemi og skjalafals.

Varnaraðili hefur lýst sig eignalausan og hann hafi enga fjárhagslega greiðslugetu eða greiðsluvilja, hefur ekkert greitt vegna opinberra skipta eða haft burði til að greiða gjaldfallinn málskostnað til konu [samkvæmt] máli Q[…]/2018.

B) Til vara gerir [sóknaraðili] þá kröfu að dómur viðurkenni [að við] skiptin falli í hennar hlut önnur lægri fjárhæð sem virðulegur dómur telur réttmæta en [10.899.901 króna] (12.299.802 + 9.500.000 /2) sem er helmingshlutur af þeim fjármunum sem voru greiddir vegna sölu þann [4. október 2018] á fasteign aðila við […], […], fastanúmer […] [,] en maður hefur tekið til sín [12.299.802 krónur] og 9.500.000 [krónur] með málamyndagerningum við móður hans.

[Einnig] gerir sóknaraðili [...] þá kröfu að dómur meti veðskuldabréfið í […], […], fastanúmer […] [,] sagt útgefið af varnaraðila til móður hans, C[,] að [höfuðstól] [9.500.000 krónur] [,] verði metið sem málamyndagerningur og metinn marklaus löggerningur og að engu hafandi við fjárskipti aðila. Sóknaraðili gerir þá kröfu að hún eigi þessa fjárkröfu á hendur útgefanda bréfsins sem ber að vera með umstefnda fjármuni í sínum vörslum.

Þá krefst [sóknaraðili] málskostnaðar að skaðlausu í öllum tilvikum úr hendi [varnaraðila] auk virðisaukaskatts.“

Kröfur varnaraðila samkvæmt greinargerð:

„Varnaraðili krefst frávísunar á kröfum sóknaraðila um gildi veðskuldabréfs og viðurkenningu á kröfu sóknaraðila á hendur móður varnaraðila.

Jafnframt krefst varnaraðili þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að viðurkennt verði að allt söluandvirði fasteignarinnar að […], […], skuli falla í hlut varnaraðila.

Þá krefst varnaraðili þess að sóknaraðili verði dæmd til þess að greiða varnaraðila málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti.“

Í þessum þætti málsins gerir varnaraðili sömu dómkröfur um frávísun og fram koma í greinargerð hans, auk þess sem hann leggur það í mat dómsins hvort vísa eigi öðrum kröfum sóknaraðila frá dómi af sjálfsdáðum. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar að mati dómsins. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um frávísun á dómkröfum hennar verði hrundið auk þess sem hún hafnar því að rök standi til þess að vísa öðrum dómkröfum hennar frá dómi af sjálfsdáðum. Einnig krefst sóknaraðili málskostnaðar að mati dómsins. Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi um formhlið þess.

II.

Málsatvik:

Málsaðilar kynntust í júlí 2007 og byrjuðu að vera í nánu sambandi í ágúst sama ár. Þau bjuggu framan af saman hjá foreldrum sóknaraðila þar til í júní 2011 er þau hófu sjálfstæðan búskap í leiguhúsnæði í […]. Í janúar 2013 fluttu málsaðilar í eigið húsnæði að […] í sama sveitarfélagi. Þau skráðu sig í sambúð 10. ágúst 2015 en saman eiga þau tvö börn, fædd 2011 og 2012. Aðilar slitu samvistum 14. janúar 2018 og flutti varnaraðili út af heimilinu. Aðilar leystu úr ágreiningi sínum varðandi börnin með dómsátt á árinu 2019.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2019, í málinu nr. Q[…]/2018, var bú aðila tekið til opinberra skipta, að kröfu sóknaraðila, dags. 31. ágúst 2018, gegn mótmælum varnaraðila, auk þess sem varnaraðila var gert að greiða sóknaraðila málskostnað. Skiptastjóri hóf í framhaldi skiptameðferð á búinu. Á árinu 2019 var gert árangurslaust fjárnám hjá varnaraðila, að kröfu sóknaraðila, vegna fyrrgreinds málskostnaðar.

Varnaraðili var einn skráður þinglýstur eigandi fasteignarinnar að […]. Fasteignin var seld með kaupsamningi 4. október 2018 og afsali 1. desember sama ár. Á þeim tíma var til meðferðar fyrir dómi fyrrgreindur ágreiningur um það hvort fara ættu fram opinber skipti. Salan fór fram með almennum hætti með milligöngu löggilts fasteignasala. Samkvæmt gögnum sem skiptastjóri aflaði var söluverð eignarinnar tæpar fjörtíu og fimm milljónir króna. Við söluna voru áhvílandi lán á fyrsta og öðrum veðrétti gerð upp með tilteknum hætti, auk kostnaðar o.fl. Þá voru rúmar tólf milljónir króna greiddar til varnaraðila, auk þess sem níu og hálf milljón króna var greidd til móður varnaraðila, sem veðhafa, með uppgreiðslu kaupenda eignarinnar á skuldabréfi, dags. 2. janúar 2013, en því skuldabréfi hafði verið þinglýst 24. janúar 2018 með þriðja veðrétti á fasteigninni.

Við búskipti aðila hjá skiptastjóra kom meðal annars fram ágreiningur um það hvernig skyldi fara með söluandvirði fasteignarinnar. Á skiptafundi 21. júní 2019 var ákveðið að vísa þeim ágreiningi til héraðsdóms, sbr. fyrrgreint bréf skiptastjóra dags. 23. júlí sama ár. Í bréfi skiptastjóra var meðal annars gerð grein fyrir sölu fasteignarinnar. Þá var vikið að umræddu skuldabréfi á þriðja veðrétti og vísað til þess að sóknaraðili teldi bréfið vera málamyndagerning og að hún gerði kröfu um helmingshlutdeild í þeim fjármunum sem hefðu verið greiddir annars vegar beint til varnaraðila og hins vegar til móður hans á grundvelli skuldabréfsins. Þá var tekið fram að þar sem fjármunirnir væru ekki í vörslum skiptastjóra þá gæti kröfugerð ekki lotið að úthlutun við skiptalok. Að því virtu gæti sóknaraðili einvörðungu eignast kröfu á hendur varnaraðila um afhendingu fjármunanna á grundvelli viðurkenningar á því að víkja ætti frá þinglýstum eignarheimildum við skiptin. Þessu til viðbótar var tekið fram að varnaraðili hefði hafnað öllum kröfum sóknaraðila.

III.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila um efnishlið máls:

Samkvæmt greinargerð sóknaraðila, sbr. eldri greinargerð hennar vegna kröfu um opinber skipti í máli nr. Q[…]/2018, er byggt á því að líta verði til sambúðarsögu hennar og varnaraðila við mat á sameiginlegri eignarmyndun. Nánar tiltekið að þau hafi byrjað að vera í nánu sambandi í ágúst 2007 og frá þeim tíma og um það bil næstu fjögur ár hafi þau búið heima hjá foreldrum sóknaraðila. Hún hafi orðið þunguð að þeirra fyrsta barni á árinu 2012 og meðgangan leitt til þess að hún hafi þurft að minnka við sig vinnu á sextándu viku. Þá hafi hún alfarið þurft að hætta í vinnu fjórum vikum síðar samkvæmt læknisráði. Barnið hafi fæðst í mars 2011 og í júní það ár hafi hún og varnaraðili flutt með barnið í fyrrgreint leiguhúsnæði í […]. Sóknaraðili hafi orðið þunguð aftur þremur mánuðum eftir barnsburðinn og yngra barn þeirra fæðst í mars 2012. Að læknisráði hafi hún ekki verið í vinnu á síðari meðgöngunni. Í desember 2012 hafi hún og varnaraðili fengið fimm milljóna króna lán frá foreldrum hans en það hafi verið liður í fyrstu íbúðarkaupum hennar og varnaraðila að […]. Til að ná fram jákvæðu greiðslumati og gera þeim kleift að kaupa íbúðina með lántöku hjá lánastofnun hafi íbúðin verið skráð sem eign varnaraðila. Sóknaraðili hafi á þeim tíma og áfram verið tekjulaus heima með börnin en yngra barnið hafi fengið inni á leikskóla rúmlega tveggja og hálfs árs gamalt. Hún hafi um tíma reynt að ráða sig í vinnu en án árangurs. Sóknaraðili hafi á árinu 2014 byrjað í háskólanámi og henni hafi því verið unnt að fá námslán, auk þess að stunda vinnu með námi. Tekjur sem hún hafi aflað á því tímabili hafi runnið til heimilisins. Á árinu 2016 hafi þau trúlofað sig. Þá hafi þau á árinu 2017 gert með sér skriflegt samkomulag um helmingshlutdeild sóknaraðila í eignum þeirra til samræmis við það sem rætt hefði verið um við upphaf sambúðarinnar í tengslum við fyrrgreind kaup þeirra á eigin húsnæði. Brestir hafi á þessum tíma verið komnir í sambandið og varnaraðili flutt út af heimilinu 14. janúar 2018.

Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili hafi vanefnt fyrrgreint samkomulag og gengið á bak orða sinna um að vilja opinber skipti á eignum þeirra, gæta að sanngirni í þeim efnum og greiða fyrir því að skiptin gætu farið fram. Á sama tíma hafi varnaraðili komið undan eignum og í framhaldi borið fyrir sig eignaleysi og séð til þess að sóknaraðili fengi ekkert af eignunum til sín. Hann hafi ekkert greitt til hennar, hvorki þá né síðar. Þetta hafi varnaraðili gert á sama tíma og sóknaraðili hafi borið þungann af uppeldi barnanna. Varnaraðili hafi svo tekið saman við aðra konu og eignast með henni barn. Á sama tíma hafi hann verið með skráð heimili hjá móður sinni og látið hjá líða að koma sér upp heimili fyrir eldri börnin.

Nánar tiltekið vísar sóknaraðili til þess að helstu eignir búsins eftir rúmlega áratuga samband hafi verið umrædd fasteign, dýr verkfæri, látlaust verðlítið innbú og skuldsettar bifreiðar. Varnaraðili hafi tekið í sinn hlut allt andvirði fasteignarinnar, öll verkfærin og verðmætustu hluta innbúsins. Þá hafi varnaraðili tekið til sín bifreiðar en ekki greitt afborganir af lánum vegna þeirra. Lánardrottnar hafi síðar leyst til sín bifreiðarnar vegna vanskila. Varnaraðili hafi ekki greitt sóknaraðila málskostnað samkvæmt fyrrgreindum úrskurði í máli nr. Q[…]/2018 og það hafi leitt til árangurslauss fjárnáms, eins og áður greinir. Þessu til viðbótar hafi varnaraðili látið hjá líða að taka þátt í skiptakostnaði. Aðstæður séu því þannig að varnaraðili hafi hirt allar eignir til sín en ekkert greitt til hennar eða skiptastjóra. Þá hafi varnaraðili komið eignum undan skiptum og þær runnið til hans.

Sóknaraðili vísar sérstaklega til fyrrgreinds samkomulags hennar og varnaraðila um helmingaskipti á umræddri fasteign sem hún telur að hafi þýðingu fyrir úrlausn málsins og varnaraðili hafi vanefnt. Sóknaraðili byggir einnig á því að fyrrgreint skuldabréf, dags. 2. janúar 2013, þinglýst 19. janúar 2018, að fjárhæð níu og hálf milljón króna, að viðbættum 9% vöxtum frá 1. janúar 2013, eigi ekki rétt á sér. Höfuðstóll lánsins sé allt of hár og án tengsla við raunveruleg atvik. Sóknaraðili telur að varnaraðili kunni að hafa falsað skjalið en hún hafi orðið þess áskynja að móðir varnaraðila kannaðist ekki við það eða útgáfu þess. Skjalið kunni því að hafa verið útbúið af varnaraðila í þeim tilgangi að ná til sín verðmætum úr búinu með sviksamlegum hætti. Um sé að ræða marklaust skuldabréf, málamyndagerning, sem hafi enga þýðingu fyrir úrlausn málsins. Skjalið hafi hins vegar leitt til þess að hluti af söluandvirði fasteignarinnar hafi með ólögmætum hætti runnið til móður varnaraðila. Sóknaraðili bendir á að árangurslaust fjárnám hafi verið gert hjá varnaraðila sem bendi til þess að fjármunirnir séu í vörslum móður hans og hún sé grandsöm um ólögmæti fjárins. Að þessu virtu krefst sóknaraðili þess að dómurinn fallist á það að hún eigi fjárkröfu á hendur móður varnaraðila. Þessu til viðbótar byggir sóknaraðili á því að foreldrar hennar hafi veitt henni og varnaraðila stuðning með fjárframlögum og öðrum hætti við upphaf búskaparins. Faðir hennar hafi til að mynda séð um að leggja allt rafmagn í umrædda fasteign og það samsvari í fjárhæðum um einni og hálfri milljón króna. Þá hafi foreldrar hennar leyft þeim að búa hjá sér í upphafi sambandsins án endurgjalds. Að mati sóknaraðila samsvari aðstoð foreldra hennar í fjárhæðum talið um fimm milljónum króna en ætlunin hafi verið að hún yrði ekki endurgreidd og skattframtöl sóknar og varnaraðila hafi tekið mið af því.

Að lokum vísar sóknaraðili til annarra atvika máls og svikinna loforða vegna umræddra eignaskipta. Á sambúðartíma hafi varnaraðili ítrekað lýst því yfir að þau ættu eignir til helminga. Þessu tengt hafi varnaraðili svikið það sem lagt var upp með varðandi fyrrgreint fyrirkomulag á greiðslumati og kaup umræddrar fasteignar. Varnaraðili hafi einnig svikið fyrrgreint skriflegt samkomulag, dags. 8. desember 2017, um helmingaskipti á fasteigninni. Aðilar hafi á fyrri stigum málsins náð munnlegu samkomulagi um eignaskipti með aðkomu þáverandi lögmanns varnaraðila. Ætlunin hafi verið að ganga frá því skriflega en varnaraðili hafi hins vegar ekki viljað skrifa undir það þegar til kom og hann jafnframt leyst þáverandi lögmann sinn frá störfum. Varnaraðili hafi í framhaldi ekki látið ná í sig en komið þeim skilaboðum á framfæri að hann teldi að opinber skipti ættu að fara fram. Þegar krafa sóknaraðila um opinber skipti hafi farið fyrir héraðsdóm hafi varnaraðili hins vegar lagst gegn slíkum skiptum og tekið til varna. Sá ágreiningur hafi verið leiddur til lykta með úrskurði þar sem fallist var á kröfu hennar, auk þess sem varnaraðila hafi verið gert að greiða henni málskostnað. Varnaraðili telur að sóknaraðili hafi með þessu vísvitandi verið að tefja það að opinber skipti gætu byrjað samhliða því að hann hafi verið að selja umrædda fasteign og koma fjármunum undan skiptum. Sóknaraðili tekur fram að sala fasteignarinnar hafi verið án samráðs við hana. Þá hafi varnaraðili við aðfarargerð hjá sýslumanni 28. mars 2019, vegna fyrrgreinds málskostnaðar, sérstaklega verið spurður út í fjármuni vegna sölu fasteignarinnar og hann hafi þá upplýst að engir fjármunir væru eftir vegna sölunnar. Að þessu virtu telur sóknaraðili að varnaraðili hafi annaðhvort komið öllum fjármununum undan skiptunum eða greint rangt frá hjá sýslumanni. Þessu til viðbótar vísar sóknaraðili til þess að hún hafi á sambúðartímanum haldið varnaraðila uppi á meðan hann var í bifvélavirkjanámi, samanlagt að fjárhæð um tuttugu og sex milljónir króna, auk fyrrgreinds fjárstuðnings og annars stuðnings frá foreldrum hennar.

Málsástæður, lagarök og önnur helstu sjónarmið varnaraðila varðandi formhlið máls:

Varnaraðili byggir á því í greinargerð og við málflutning varðandi formhlið málsins að það eigi að einskorðast við það ágreiningsefni sem skiptastjóri hafi vísað til dómsins á grundvelli 112. gr., sbr. 122. gr., laga nr. 20/1991. Varnaraðili telur að sóknaraðili geti ekki upp á sitt eindæmi ákveðið að koma að sjálfstæðum kröfum í málinu. Þá gangi málatilbúnaður sóknaraðila í öllum aðalatriðum gegn því sem lagt hafi verið upp með í aðdraganda þess að ágreiningi aðila var vísað til dómsins með fyrrgreindum hætti, sbr. fundargerðir skiptastjóra. Varnaraðili telur að uppi sé alvarlegur annmarki á málatilbúnaði sóknaraðila þar sem ekki sé gerð dómkrafa af hennar hálfu sem gangi út á það að fá úr því skorið hvort víkja eigi frá þinglýstum eignarheimildum og hvort orðið hafi eignamyndun hjá henni í umræddri fasteign á sambúðartímanum. Þau atriði séu hins vegar lykilatriði í málinu en ágreiningur aðila hverfist um það hvort myndast hafi eignarhluti hjá sóknaraðila í umræddri fasteign sem var þinglýst eign varnaraðila og hvort víkja eigi frá almennum réttarreglum um eignaskipti sambúðarfólks. Varnaraðili vísar til bréfs skiptastjóra til dómsins þar sem sérstaklega sé tiltekið að umræddir fjármunir séu ekki í vörslum skiptastjóra og því geti kröfugerð ekki lotið að úthlutun við skiptalok. Sóknaraðili geti því einvörðungu eignast kröfu á hendur varnaraðila um afhendingu þessara fjármuna á grundvelli viðurkenningar á því að víkja beri frá þinglýstum eignarheimildum við skiptin. Dómkröfur sóknaraðila lúti hins vegar að því að tiltekin fjárhæð falli í hlut sóknaraðila við opinber skipti. Dómsmál þetta geti hins vegar ekki leitt til lykta hvað eigi að falla í hlut sóknaraðila í fjárhæðum talið. Opinberum skiptum verði ekki lokið fyrir dómi og þá sé einnig uppi ágreiningur milli aðila um aðrar eignir sem ekki hafi verið vísað til dómsins. Þá sé það hlutverk skiptastjóra að ráða fram úr því hvað komi endanlega í hlut aðila við opinber skipti með fjárhagslegu uppgjöri.

Varðandi dómkröfu sóknaraðila um mat á veðskuldabréfi þá sé um að ræða dómkröfu sem ekki sé unnt að taka upp í úrskurðarorði. Að mati varnaraðila sé afar óskýrt til hvers sé ætlast af hálfu dómsins við úrlausn kröfunnar. Dómurinn geti tæplega lagt mat á skjalið og gefið álit á því með úrskurðarorði hvort það hafi gildi sem veðskuldabréf eða hvort fyrir liggi að refsiverð háttsemi hafi átt sér stað varðandi útgáfu þess eins og virðist lagt upp með í málatilbúnaði sóknaraðila. Dómkrafa sóknaraðila sé því ekki dómtæk. Þá hafi sóknaraðili hvorki sett kröfu af þessum toga fram með breyttu orðalagi sem viðurkenningarkröfu eða ógildingarkröfu sem mögulega hefði verið hægt að gera í öðru dómsmáli.

Varðandi dómkröfur sóknaraðila á hendur móður varnaraðila þá byggir varnaraðili á því að hún hafi stöðu þriðja manns. Móðir hans hafi ekki aðilastöðu í málinu og eigi þar af leiðandi ekki kost á því að verjast kröfunni. Ágreiningur málsins varði fjárslit sóknar og varnaraðila en ekki „tilbúnar kröfur“ á hendur öðrum aðilum. Varnaraðili tekur fram að telji sóknaraðili sig eiga kröfu á hendur móður hans þá verði hún að krefjast viðurkenningar á tilurð þeirrar kröfu með höfðun sérstaks dómsmáls á hendur henni en sá ágreiningur verði ekki leystur í máli þessu á milli sóknar og varnaraðila. Þá tekur varnaraðili fram að hann telji að sóknaraðili hafi ekki lögvarða hagsmuni af því, eins og sakir standa, að gera umræddar kröfur á hendur móður hans þar sem sóknaraðili sé hvorki skráður né viðurkenndur eigandi fasteignarinnar. Þá sé sóknaraðili heldur ekki kröfuhafi eða veðhafi en samkvæmt reglum fjármunaréttar geti einungis slíkir aðilar orðið fyrir tjóni af völdum skuldabréfsins eins og atvikum er háttað. Að mati varnaraðila þyrfti sóknaraðili fyrst að fá viðurkenningu á því að hún væri að einhverju marki eigandi fasteignarinnar. Að fenginni slíkri niðurstöðu kæmi fyrst til greina að fjalla um það hvort gengið hefði verið á rétt veðhafa eða eiganda með útgáfu og þinglýsingu skuldabréfsins. Þessu tengt bendir varnaraðili einnig á að ósamræmis gæti í málatilbúnaði sóknaraðila varðandi skuldabréfið þar sem í greinargerð hennar sé viðurkennt að skuld við móður hans sé í raun til staðar að fjárhæð fimm milljónir króna.

Varnaraðili tekur fram að þrátt fyrir að hann krefjist ekki frávísunar á öllum kröfum sóknaraðila þá leggi hann það engu að síður í mat dómsins að skera úr um það hvort þær séu dómtækar. Í því sambandi vísar varnaraðili til framangreindra athugasemda auk þess sem hann telur að það liggi fyrir að dómkröfur sóknaraðila séu verulega samofnar og því hljóti að koma til greina, eða það sé óhjákvæmilegt, að vísa málinu í heild frá dómi. Varnaraðili telur að það liggi í augum uppi að reglur hjúskaparréttar geti ekki átt við um ágreining aðila og að sóknaraðili eigi ekkert tilkall til þinglýstrar eignar hans. Þá séu kröfur og málsástæður sóknaraðila settar fram með svo óljósum hætti að vörnum varnaraðila sé áfátt. Einnig telur varnaraðili að dómkröfur sóknaraðila, heilt á litið, séu mjög óskýrar og þá sé samspil dómkrafna og málsástæðna verulega óskýrt. Þessu til viðbótar vísar varnaraðili til þess að sóknaraðili hafi lagt fram mikið af gögnum í málinu sem hafi ekki þýðingu fyrir úrlausn þess. Að öllu framangreindu virtu telur varnaraðili að málið sé vart dómtækt og því eigi með réttu að vísa því í heild frá dómi.

Helstu sjónarmið sóknaraðila um formhlið máls:

Við málflutning um formhlið málsins hefur sóknaraðili vísað til þess að henni sé heimilt að bera undir dóminn hvert sé gildi umrædds skuldabréfs. Þá eigi móðir varnaraðila rétt á því að koma að málinu þar sem hún eigi hagsmuna að gæta. Um sé að ræða samrætta kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila og móður hans vegna sama löggernings. Að því virtu eigi móðirin að hafa aðkomu að málinu og gæta hagsmuna sinna enda rúmist sú meðferð málsins innan laga nr. 20/1991 og 91/1991. Móðir varnaraðila hafi beina hagsmuni af gildi skuldabréfsins þar sem hún hafi undir höndum peninga sem urðu til við sölu fasteignarinnar og þá telur sóknaraðili að móðirin eigi að skila peningunum. Sóknaraðili tekur fram að hún hafi hlutast til um birtingu tilkynningar fyrir móður varnaraðila um að málið væri til meðferðar fyrir dómi og hún eigi þess kost að taka til varna telji hún þörf á því. Þá telur sóknaraðili að bréf skiptastjóra geti ekki bundið hendur hennar um það hvernig hún leggi málið fyrir dóminn varðandi aðild, kröfugerð og málsástæður. Einnig vísar sóknaraðili til þess að sú almenna regla eigi við um úrlausn málsins að aðildarskortur leiði að jafnaði til sýknu en ekki frávísunar. Dómaframkvæmd æðri dómstiga taki almennt mið af því. Þessu til viðbótar vísar sóknaraðili til þess að dómaframkvæmd æðri dómstiga beri það með sér að mál á grundvelli XVII. kafla laga nr. 20/1991 komi til kasta dómstóla með ýmsum hætti, meðal annars varðandi aðild og kröfugerð, sbr. til dæmis mál Hæstaréttar nr. 638/2011, 473/2017, 751/2014, 302/2008 og 191/2008.

Sóknaraðili telur allt að einu að málatilbúnaður hennar samrýmist nægjanlega 112. gr., sbr. 122. gr., laga nr. 20/1991. Í því sambandi tekur hún fram að skiptastjóri hafi með bréfi beint ágreiningi aðila til héraðsdóms og skilgreint ágreininginn meðal annars með því að taka fram að hann tæki til gildis fyrrgreinds skuldabréfs, andvirðis umræddrar fasteignar og skiptingar þess á milli aðila. Dómkröfur sóknaraðila rúmist innan framangreindrar skilgreiningar skiptastjóra. Sóknaraðili vísar einnig til þess að samkvæmt 122. gr. laganna séu litlar eða engar takmarkanir á því hvaða ágreiningi sem komi upp við opinber skipti sé unnt að vísa til héraðsdóms. Slíkur ágreiningur geti meðal annars varðað réttindi og skyldur þriðja manns. Þessu til fyllingar komi heimild samkvæmt 126. gr. laganna varðandi þriðja mann. Í því sambandi og til að taka af öll tvímæli byggir sóknaraðili auk þess á því (l. ex tuto) að dómkröfur hennar á hendur móður varnaraðila rúmist sjálfstætt innan 126. gr. laganna þar sem skilyrði þeirrar lagagreinar séu uppfyllt. Um meðferð málsins að öðru leyti vísar sóknaraðili til XVII. kafla laga nr. 20/1991, auk almennra réttarfarsreglna samkvæmt lögum nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991. Hvað hið síðastnefnda varðar vísar sóknaraðili einkum til III. kafla laga nr. 91/1991, þar með talið 18., 19. og 23. gr. í þeim kafla laganna. Þessu til viðbótar tekur sóknaraðili fram að dómstólar eigi almennt að reyna að leitast við að leysa efnislega úr ágreiningi í stað þess að vísa máli frá vegna formgalla og gefa eigi málsaðila kost á því að bæta úr formlegum annmarka.

IV.

Niðurstöður:

Úrlausn málsins á þessu stigi varðar einvörðungu formhlið þess, eins og áður greinir, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 20/1991 og 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. hinna fyrrgreindu laga. Í máli þessu liggur fyrir að bú aðila sem fyrrverandi sambúðarfólks í óvígðri sambúð sætir opinberum skiptum samkvæmt XIV. kafla laga nr. 20/1991. Aðila greinir meðal annars á um það hvernig fara skuli með fjárhagslegt uppgjör við skipti á búi þeirra vegna fasteignarinnar að […] sem var skráð eign varnaraðila þegar hún var seld 4. október 2018. Með bréfi skiptastjóra 23. júlí 2019 var þeim ágreiningi vísað til héraðsdóms á grundvelli 112. gr., sbr. 122. gr., laga nr. 20/1991. Önnur ágreiningsefni varðandi hin opinberu skipti eru hjá skiptastjóra. Í bréfinu var meðal annars tiltekið hvaða ágreiningur væri uppi, hverjir ættu aðild að ágreiningnum og hvaða kröfur hefðu komið fram í því sambandi, sbr. 2. og 3. tölul. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Ákvörðun dómsins samkvæmt 2. tölul. 1. mgr. 127. gr. sömu laga um stöðu aðila til sóknar og varnar tekur mið af ágreiningsefninu eins og það bar að hjá skiptastjóra, auk almennrar framkvæmdar í málum af þessum toga. Sóknar og varnaraðili hafa hvor um sig skilað greinargerð, sbr. 1. og 2. mgr. 130. gr. téðra laga. Samkvæmt lögskýringargögnum og almennri framkvæmd í málum af þessum toga eiga slíkar greinargerðir í meginatriðum að taka mið af stefnu og greinargerð í almennu einkamáli.

Sóknaraðili hefur með greinargerð, dags. 7. nóvember 2019, sbr. leiðréttingarskjal, dags. 10. október sama ár, lagt fyrir dóminn kröfugerð í tveimur hlutum í formi aðal og varakrafna og eru í hvorum hluta fyrir sig þrjár megindómkröfur, auk þess sem sóknaraðili krefst málskostnaðar. Framangreindar dómkröfur, að frátalinni málskostnaðarkröfu, eiga það sammerkt að vera óskýrar, bæði hvað varðar inntak og framsetningu krafna. Með fyrstu og þriðju aðalkröfu og fyrstu og þriðju varakröfu er kröfum og málsástæðum blandað saman. Einnig liggur fyrir að með annarri aðalkröfu og annarri varakröfu beinir sóknaraðili því að dóminum að leggja mat á umrætt veðskuldabréf með tilteknum hætti en þar virðist fyrst og fremst vera um að ræða atriði sem sóknaraðili telur að hafi þýðingu sem málsástæður til stuðnings fyrstu og þriðju aðalkröfu og fyrstu og þriðju varakröfu. Þá virðist hluti af þeim atriðum sem óskað er eftir að dómurinn meti, þ.e. meint skjalafals, fremur eiga að sæta málsmeðferð samkvæmt lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þessu til viðbótar er í niðurlagi aðalkröfukafla (4. mgr.) umfjöllun um varnaraðila sem ber fyrst og fremst með sér að vera tilgreining á málsástæðum eða málsatvikum en getur ekki staðið sem sjálfstæð dómkrafa. Að öllu framangreindu virtu er kröfugerð sóknaraðila ekki í nægjanlegu samræmi við meginreglu einkamálaréttarfars um ákveðna og ljósa kröfugerð og getur hún ekki staðið óbreytt sem ályktunarorð í niðurstöðu máls með úrskurði. Dómkröfur sóknaraðila eru því ekki dómtækar eins og þær eru settar fram. Þessu til viðbótar eru málsástæður sóknaraðila, sem fram koma í málsástæðukafla, sbr. málsástæður í eldri greinargerð sóknaraðila úr máli nr. Q[…]/2018, ekki nægjanlega sundurgreindar svo unnt sé að átta sig á því með skýrum hætti hvaða málsástæður liggja til grundvallar einstökum dómkröfum. Málatilbúnaður sóknaraðila er því ekki nægjanlega gagnorður og skýr svo taki af öll tvímæli um röksemdir á bak við einstakar dómkröfur.

Með fyrrgreindu bréfi skiptastjóra var málinu beint til dómsins á grundvelli 112. gr., sbr. 122. gr., laga nr. 20/1991. Með bréfinu var lagður grundvöllur eða umgjörð að úrlausn málsins fyrir dómi, þar með talið varðandi aðild og hvert væri ágreiningsefnið. Ljóst er af bréfi skiptastjóra að málinu er ætlað að hverfast um ágreining aðila við opinber skipti, sem fyrrverandi sambúðarfólks, vegna áðurnefndrar fasteignar, sbr. 1. mgr. 104. gr. og 109. gr. laga nr. 20/1991. Ágreiningslaust er að umrædd fasteign var skráð sem séreign varnaraðila í fasteignabók þinglýsingarstjóra uns eignin var seld og afsal gefið út til nýrra eigenda í desember 2018. Ágreiningur er hins vegar uppi um raunverulegt eignarhald á fasteigninni þar til hún var seld og/eða hvort eignarmyndun hafi orðið hjá sóknaraðila í fasteigninni á sambúðartímanum. Tekið var fram í bréfi skiptastjóra til dómsins að fjármunir vegna sölu fasteignarinnar væru ekki í vörslum skiptastjóra og því gæti kröfugerð aðila ekki lotið að úthlutun við skiptalok. Að því virtu gæti „konan einvörðungu eignast kröfu á hendur manninum“ um afhendingu þessara fjármuna á grundvelli viðurkenningar á því að víkja beri frá þinglýstum eignarheimildum við opinber skipti. Hið sama verður ráðið af fundargerð skiptastjóra 21. júní 2019 sem er meðal gagna málsins. Að mati dómsins eru þetta lykilatriði svo unnt sé að fjalla efnislega um málið og leysa úr ágreiningi aðila. Bréf skiptastjóra var lagt fram við þingfestingu málsins 11. október 2019, þ.e. áður en sóknaraðili lagði fram endanlega kröfugerð sína. Ljóst er af þeirri kröfugerð að þar er ekki gerð framangreind viðurkenningarkrafa, þ.e. að víkja skuli frá þinglýstri eignarheimild og að orðið hafi eignarmyndun hjá sóknaraðila í umræddri fasteign á sambúðartímanum. Aðrar dómkröfur sóknaraðila taka ekki til framangreindra lykilatriða. Þess í stað er með fyrstu aðalkröfu og fyrstu varakröfu sóknaraðila óskað úrlausnar dómsins um það að nánar tilgreind fjárhæð falli til hennar við skiptin vegna sölu fasteignarinnar. Málatilbúnaður sóknaraðila er því í verulegu ósamræmi við það sem lagt var upp með þegar málinu var vísað til dómsins af skiptastjóra á framangreindum lagagrundvelli. Þá ber einnig að líta til lögskýringargagna með 112. gr. laganna en samkvæmt því sem þar greinir er ljóst að fyrrgreind kröfugerð sóknaraðila, þ.e. að nánar tilgreind fjárhæð falli til hennar, getur ekki orðið grundvöllur að efnislegri úrlausn málsins eða tæk niðurstaða gagnvart skiptastjóra svo unnt sé að fara áfram með opinber skipti á búi aðila vegna þess ágreinings sem er uppi út af sölu umræddrar fasteignar. Rétti til greiðslunnar verður samkvæmt framansögðu ekki fullnægt við fjárslitin. Þessu til viðbótar og með hliðsjón af því sem greinir í lögskýringargögnum liggur fyrir að sóknaraðili hefur ekki gefið út stefnu og lagt fjárkröfur sínar fyrir dóminn á grundvelli 2. mgr. 124. gr. laganna. Er því ekki unnt að hafa þær uppi á þessu stigi í máli sem borið hefur að samkvæmt 122. gr. sömu laga. Er þannig uppi verulegur ágalli á málatilbúnaði sóknaraðila.

Enn fremur liggur fyrir að sóknaraðili beinir annarri og þriðju aðalkröfu og annarri og þriðju varakröfu að öllu leyti eða hluta, beint eða óbeint, að móður varnaraðila, en hún á ekki aðild að málinu eins og það bar að með fyrrgreindu erindi skiptastjóra til dómsins. Móðir varnaraðila getur ekki, eins og málið er vaxið, talist vera aðili að opinberum skiptum til fjárslita vegna slita á óvígðri sambúð sonar hennar og fyrrverandi tengdadóttur í skilningi 112. gr. laga nr. 20/1991, sbr. önnur ákvæði XIV. kafla sömu laga. Þá er ekkert um það í bréfi skiptastjóra að móðirin hafi stöðu kröfuhafa við opinber skipti á búinu eða að hún hafi lýst kröfu í búið eða að öðru leyti látið sig málið varða hjá skiptastjóra. Málatilbúnaður sóknaraðila með fyrrgreindri kröfugerð samrýmist því ekki nægjanlega reglum um aðild samkvæmt 112. gr., sbr. 122. gr., téðra laga, eins og málið er vaxið og hvernig því var beint til dómsins af hálfu skiptastjóra. Þá hefur sóknaraðili ekki krafist úrlausnar um kröfur sínar á grundvelli 2. mgr. 124. gr. sömu laga, eins og áður greinir. Móðir varnaraðila hefur enga aðkomu haft að málinu fyrir dómi, hún hefur ekki sótt þing vegna meðferðar þess eða látið málið til sín taka. Þá hefur hún ekki lýst yfir samþykki fyrir því að koma að málinu með þeim hætti sem sóknaraðili leggur upp með. Engar dómkröfur eru af hennar hálfu á hendur aðilum málsins né heldur hefur varnaraðili beint dómkröfum að móður sinni. Skilyrði um afbrigði máls samkvæmt 2. tölul. 126. gr., sbr. 4. mgr. 130. gr., laganna eru því ekki uppfyllt en sú heimild miðast fyrst og fremst við gagnkröfu af hálfu varnaraðila í máli af þessum toga. Þá eiga aðrir töluliðir 126. gr. laganna varðandi önnur afbrigði mála ekki við eins og málið er vaxið. Þessu til viðbótar verður ekki fallist á það að tilkynning sóknaraðila til móður varnaraðila um meðferð málsins fyrir dómi, dags. 14. nóvember 2019, sem var birt fyrir henni 20. sama mánaðar, hafi sérstaka þýðingu við mat á framangreindum réttarfarsreglum. Liggur auk þess fyrir að bæði útgáfa og birting tilkynningarinnar átti sér stað nokkrum dögum eftir að dómkröfur sóknaraðila komu fram fyrir dómi, sbr. niðurlag 2. tölul. 126. gr. laganna. Að öllu þessu virtu eru ekki uppfyllt lagaskilyrði svo sóknaraðila sé unnt að beina dómkröfum í málinu að móður varnaraðila með aðilastöðu en sóknaraðili hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir hinu gagnstæða.

Að öllu framangreindu virtu liggur fyrir að verulegir annmarkar eru á málatilbúnaði sóknaraðila hvað varðar dómkröfur, málsgrundvöll, aðild og skýrleika málsástæðna. Málið er því verulega vanreifað af hálfu sóknaraðila og ekki tækt til efnislegar meðferðar. Þá verður ekki séð, úr því sem komið er, að unnt sé að bæta úr fyrrgreindum annmörkum við frekari meðferð málsins fyrir dómi. Verður því fallist á kröfu varnaraðila um frávísun á dómkröfum sóknaraðila um gildi veðskuldabréfs og viðurkenningu á kröfum sóknaraðila á hendur móður varnaraðila. Þá verður með sömu rökum ekki hjá því komist að vísa málinu að öðru leyti frá dómi af sjálfsdáðum.

Með hliðsjón af því hvernig mál þetta er vaxið og stöðu aðila þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli þeirra.

Af hálfu sóknaraðila flutti málið J-kk-nf E-kk-nf lögmaður. Af hálfu varnaraðila flutti málið Ó-kk-nf Ö-kk-nf B-kk-nf lögmaður.

D-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 2. mars 2020 en hafði fram til þess engin afskipti haft af meðferð þess.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

D-kk-nf K-kk-nf töluliðir 126. gr. laganna varðandi önnur afbrigði mála ekki við eins og málið er vaxið. Þessu til viðbótar verður ekki fallist á það að tilkynning sóknaraðila til móður varnaraðila um meðferð málsins fyrir dómi, dags. 14. nóvember 2019, sem var birt fyrir henni 20. sama mánaðar, hafi sérstaka þýðingu við mat á framangreindum réttarfarsreglum. Liggur auk þess fyrir að bæði útgáfa og birting tilkynningarinnar átti sér stað nokkrum dögum eftir að dómkröfur sóknaraðila komu fram fyrir dómi, sbr. niðurlag 2. tölul. 126. gr. laganna. Að öllu þessu virtu eru ekki uppfyllt lagaskilyrði svo sóknaraðila sé unnt að beina dómkröfum í málinu að móður varnaraðila með aðilastöðu en sóknaraðili hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir hinu gagnstæða.

Að öllu framangreindu virtu liggur fyrir að verulegir annmarkar eru á málatilbúnaði sóknaraðila hvað varðar dómkröfur, málsgrundvöll, aðild og skýrleika málsástæðna. Málið er því verulega vanreifað af hálfu sóknaraðila og ekki tækt til efnislegar meðferðar. Þá verður ekki séð, úr því sem komið er, að unnt sé að bæta úr fyrrgreindum annmörkum við frekari meðferð málsins fyrir dómi. Verður því fallist á kröfu varnaraðila um frávísun á dómkröfum sóknaraðila um gildi veðskuldabréfs og viðurkenningu á kröfum sóknaraðila á hendur móður varnaraðila. Þá verður með sömu rökum ekki hjá því komist að vísa málinu að öðru leyti frá dómi af sjálfsdáðum.

Með hliðsjón af því hvernig mál þetta er vaxið og stöðu aðila þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli þeirra.

Af hálfu sóknaraðila flutti málið J-kk-nf E-kk-nf lögmaður. Af hálfu varnaraðila flutti málið Ó-kk-nf Ö-kk-nf B-kk-nf lögmaður.

D-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 2. mars 2020 en hafði fram til þess engin afskipti haft af meðferð þess.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

D-kk-nf K-kk-nf