E-13/2014

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 10. nóvember sl., er höfðað 27. desember 2013 af A, [...], gegn Sjóvá Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5 í Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkenndur verði réttur hans til greiðslu bóta á grundvelli launþegatryggingar X ehf. hjá Sjóvá Almennum tryggingum hf. vegna tjóns af völdum vinnuslyss stefnanda 3. júlí 2008. Þá krefst hann málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar. Til vara krefst stefndi þess að hann verði einungis dæmdur skaðabótaskyldur að hluta og að einungis verði viðurkenndur að hluta réttur stefnanda til skaðabóta úr launþegatryggingu X ehf. hjá stefnda vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir 3. júlí 2008 er hann féll af reiðhjóli á göngustíg milli Bakkaflatar og Hagaflatar í Garðabæ. Í því tilviki er gerð krafa um að málskostnaður verði felldur niður.

II.

Stefndi var starfsmaður í verslun X í Kópavogi þegar hann varð fyrir alvarlegu slysi að morgni 3. júlí 2008. Slysið varð með þeim hætti að hann féll af reiðhjóli á göngustíg sem liggur milli Bakkaflatar og Hagaflatar í Garðabæ. Lögregla var kölluð á vettvang ásamt sjúkraliði. Í lögregluskýrslu er haft eftir B, sem komið hafði að stefnanda slösuðum í hrauninu við göngustíginn, að hann hafi séð glitta í bjórdós innan á jakka stefnanda. Þá kemur fram í lögregluskýrslunni að lögreglumennirnir hafi greint daufan áfengisþef af stefnanda auk þess sem tóm Heineken bjórdjós hafi legið á vettvangi.

Stefnandi var fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild Landspítalans í Fossvogi og var þar tekið á móti honum kl. 8.45. Samkvæmt læknisvottorði og læknabréfi J-kk-ef H. H. S-kk-ef læknis, sem tók á móti stefnanda á bráðamóttöku, kemur fram að stefnandi hafi átt sögu um áfengismisnotkun og að greina hafi mátt áfengislykt af honum. Í vottorðinu kemur fram að stefnanda hafi við komu verið gefin 3 mg af morfíni í æð, sem og 2 g af sýklalyfi sem ber heitið Ekvacellín. Honum hafi aftur verið gefin 3 mg af morfíni kl. 9.53. Samkvæmt rannsóknarniðurstöðum blóðmeinafræðideildar Landspítala Háskólasjúkrahúss mældist s-etanól í blóði stefnanda 48,2 mmól/L. Við læknisskoðun kom í ljós að stefnandi var illa brotinn á brjósthrygg og hlaut alvarlega mænuáverka í slysinu þannig að hann lamaðist fyrir neðan brjóstkassa.

Nokkrar tilkynningar liggja fyrir í málinu um slysið, þar á meðal tilkynning frá stefananda til stefnda, dags. 17. október 2008. Á tilkynningunni, sem er á eyðublaði frá stefnda, var ætlast til þess að hinn vátryggði fyllti út í þar til gerða reiti til að svara tilgreindum spurningum. Þar svaraði stefnandi neitandi þeirri spurningu hvort hann hefði verið undir áhrifum áfengis eða lyfja þegar hann varð fyrir slysinu.

Lögregla rannsakaði málið. Fram kemur í gögnum málsins að lögreglumenn hafi tekið blóðsýni úr stefnanda kl. 19.20 daginn sem slysið varð. Þá tók lögregla skýrslu af stefnanda 8. september 2008. Þar var stefnandi m.a. spurður hvort hann hefði verið undir áhrifum áfengis í umrætt sinn. Stefnandi svaraði á þann veg að hann myndi ekki eftir óhappinu eða frá þessum degi yfirhöfuð. Greindi hann frá því að hann hefði verið á leiðinni í vinnuna þannig að ekki gæti hann hafa verið undir áhrifum áfengis.

Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 3. desember 2008 var hið stefnda félag upplýst um að tekin hefði verið ákvörðun um að leggja ekki í kostnað við að rannsaka blóð sem tekið hefði verið úr stefnanda. Þar var vísað til þess að þegar blóðsýni var tekið úr stefnanda hefði verið búið að gefa honum fjórar einingar af blóði auk tveggja plasmaeininga á slysadeild og því væntanlega ekki mikið af hans eigin blóði í honum. Þá var enn fremur vísað til þess að sekt fyrir að vera ölvaður á hjóli væri einugis 5.000 krónur. Eftir að hafa óskað eftir framahaldsrannsókn á málinu, án þess að á það hefði verið fallist, kærði stefndi ákvörðun lögreglustjórans um að hætta rannsókn málsins til ríkissaksóknara. Ákvörðun lögreglustjóra var staðfest af ríkissaksóknara 27. mars 2009.

Með tölvubréfi 16. september 2009 hafnaði stefndi bótaskyldu úr slysatryggingu launþega vegna slyssins. Þar kemur fram að eftir að lögregla hafnaði frekari rannsókn málsins hafi stefndi aflað gagna frá bráðadeild Landspítalans. Samkvæmt þeim gögnum hefði etanólmagn í blóði tjónþola mælst 48,2 mmól/L sem samsvari 2,22 g/L (prómillum). Með vísan til þessa og annarra gagna taldi félagið að sýnt hefði verið fram á að stefnandi hefði verið undir verulegum áfengisáhrifum þegar slysið varð og verið algerlega ófær um að stjórna reiðhjóli. Yrði því að meta háttsemi hans sem stórfellt gáleysi, sbr. 90. gr. laga um vátryggingarsamninga og 11. gr. vátryggingarskilmála. Eins og aðstæðum væri háttað var þetta talið leiða til algers brottfalls bótaréttar, enda ekkert fram komið sem benti til þess að aðrir orsakavaldar hafi átt þátt í slysinu eða að sérstakar málsbætur væru fyrir hendi.

Lögmaður stefnanda leitaði 29. janúar 2010 eftir áliti M-kk-ef J-kk-ef, prófessors hjá Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði, um niðurstöðu framangreindrar mælingar á etanólmagni í blóði stefnanda. Í svarbréfi M-kk-ef 8. mars 2010 er á það bent að blóðrannsóknin hafi farið fram á rannsóknarstofu Landspítala þar sem s-etanól hafi verið mælt í tæki sem heiti Vitros. Kemur þar fram að þessi aðferð sé stundum kennd við alkohóldehydrógenasa sem sé lífhvati sem notaður sé við mælinguna, en lokastig aðferðarinnar byggi á endurkasti ljóss af ákveðinni bylgjulengd sem beint sé að sýninu. Síðan segir orðrétt í svari M-kk-ef:

Almennt er talið að þessi mælingaraðferð dugi í klínískri vinnu. Í bæklingi sem fylgir tækinu er fjallað m.a. um ýmislegt sem getur truflað mælingarniðurstöður og þar er listi yfir lyf og fleira sem vitað er að geti truflað mælinguna og annar lengri listi yfir lyf sem sýnt hefur verið fram á að trufli ekki mælinguna a.m.k. ekki í þeim styrk sem prófaður var. Fjölmörg efni geta truflað niðurstöður sem fengnar eru með þessari aðferð og slík truflun getur verið veruleg. Í þessum gögnum er hvorki að finna upplýsingar um morfín né ekvacillín og ekki fundust heldur upplýsingar um hugsanleg truflandi áhrif þessara lyfja á mælingu s-etanóls með umræddri aðferð við ítarlega leit í algengustu gagnasöfnum. Það fundust sem sagt engar upplýsingar neins staðar um það hvort morfín eða ekvacillín geti truflað mælingu á s-etanóli þegar notuð er alkohóldehydrógenasa-aðferðin.

Blóð- og þvagsýni úr ökumönnum sem grunaðir eru um ölvunarakstur eru öll mæld á Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði (RLE) við Háskóla Íslands. Á RLE er etanól mælt í blóði með gasgreiningu (GC), ekki eru þekkt lyf eða önnur efni sem geta truflað þá mælingu og þetta er sú aðferð sem notuð er við mælingar á sýnum úr ökumönnum í nágrannalöndum okkar. Þessi aðferð er því mjög sértæk og tryggir réttaröryggi í slíkum málum eins og best verður á kosið.

Í svarbréfi M-kk-ef er að lokum komist að þeirri niðurstöðu að í blóði stefnanda hafi mælst verulegt magn áfengis (etanóls) fljótlega eftir komu á slysadeild. Þessi niðurstaða byggi þó einungis á einni mælingu með alkohóldehydrógenasa-aðferð sem ekki sé sértæk fyrir etanól. Þegar blóðsýnið hafi verið tekið hafði stefnanda verið gefnir stórir skammtar af morfíni og ekvacillíni í æð „en ekki sé hægt að útiloka að þessi lyf hafi truflað mælinguna“.

Á þessum grundvelli óskaði lögmaður stefnanda eftir því með tölvubréfi 28. apríl 2010 að stefndi endurskoðaði afstöðu sína til bótaskyldu í málinu. Stefndi hafnaði því m.a. með vísan til svara M-kk-ef J-kk-ef við fjórum viðbótarspurningum sem beint hafði verið til hans. Í viðbótarspurningunum var M-kk-nf spurður að því hversu miklar líkur væru á því að framangreind etanólmæling gæfi rétta mynd af ölvunarástandi stefnanda. Í svari hans kemur fram að mælingin gefi „ákveðna vísbendingu“. Hann var enn fremur spurður að því hversu líklegt eða ólíklegt hann teldi að lyfjagjöfin truflaði niðurstöðuna. Í svari sínu ber M-kk-nf morfín saman við tvö lyf, kódein og metadon, sem séu á lista framleiðanda mælitækisins (Vitros) yfir lyf sem ekki trufli mælinguna. Bendir hann á að kódein væri efnafræðilega mjög líkt morfíni og hefði sams konar verkun. Þá væri metadon efnafræðilega ólíkt morfíni en hefði svipaða verkun. Þá kvað hann ekvicillín að vissu marki líkjast efnafræðilega lyfjunum keflin, neomycin, doxorubicin og streptomycin, en þau væru á sama lista yfir lyf sem ekki hefðu áhrif á mælinguna. Komst M-kk-nf að þeirri niðurstöðu að telja yrði „mjög ólíklegt að morfín trufli umrædda mælingu að einhverju marki og ólíklegt að ekvacillin trufli mælinguna að einhverju marki“. M-kk-nf var einnig spurður hversu miklum frávikum væri unnt að reikna með ef líkur væru á því að lyfjagjöfin truflaði niðurstöðu mælingarinnar og hver gæti þá líkleg niðurstaða verið í prómillum. Svaraði hann því til að ef lyfin morfín og/eða ekvacillín hefðu truflað mælinguna væri sú truflun í mesta lagi 25%. Mælingin hafi sýnt 2,22‰ og samkvæmt því „gæti rétt niðurstaða verið á bilinu 1,65‰ – 2,75‰“.

Málinu var skotið til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum með bréfi 29. nóvember 2010. Hún komst að þeirri niðurstöðu í áliti 4. janúar 2011 að telja verði að tjónsatburð megi rekja til ölvunar stefnanda og um leið til stórkostlegs gáleysis hans. Með vísan til 1. mgr. 90. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2005 félli ábyrgð vátryggingarfélagsins því niður.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveðst byggja málshöfðun sína á heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en samkvæmt því megi höfða mál til þess að fá skorið úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands, enda hafi aðili lögvarða hagmuni af málshöfðuninni. Byggir hann á því að hann hafi mikla hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist og efni kröfu hans á hendur stefnda. Hún sé reist á vátryggingarskilmálum slysatryggingar launþega hjá Sjóvá sem gilt hafi á slysdegi og lögum nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.

Stefnandi byggir á því að slys hans sé að fullu bótaskylt úr slysatryggingu launþega fyrir starfsmenn X ehf. hjá stefnda. Stefnandi telur að ölvun ein og sér hafi ekki sömu réttaráhrif og stórkostlegt gáleysi. Ósannað sé að stefnandi hafi verið ölvaður þegar slysið varð og að orsakatengsl séu milli slyssins og ölvunar.

Stefnandi byggir á því að skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, til skerðingar eða niðurfellingar bóta séu ekki uppfyllt. Á því er byggt að óheimilt sé að fella niður bætur til vátryggðs, hvort sem er að hluta eða í heild, nema að undangengnu heildstæðu mati á þeim atriðum sem nefnd séu í ákvæðinu. Líta verði til allra þeirra atriða sem fram komi í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 þegar verið sé að meta hvort vátryggingarfélagi sé heimilt að takmarka ábyrgð sína. Þannig sé beinlínis óheimilt að líta til eins atriðis, til að mynda áfengisneyslu vátryggðs, og láta niðurstöðu um takmörkun ábyrgðar ráðast af því. Með því sé horft fram hjá öðrum þeim atriðum sem taka verði tillit til samkvæmt ákvæðinu og geti leitt til annarrar niðurstöðu. Vísar stefnandi þar til þess sem fram kemur í ákvæðinu að við úrlausn á því hvort vátryggður hafi af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður hafi orðið með því að hlíta ekki varúðarreglum skuli litið til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð hafi borið að, hvort vátryggður hafi verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafi sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti.

Stefnandi styður ályktun sína meðal annars við það sem fram kemur í athugasemdum með frumvarpi er varð að lögum nr. 30/2004. Þar segi að með 90. gr. sé komið í veg fyrir það að vátryggingafélög geti fyrirvaralaust undanþegið sig ábyrgð þegar vátryggingaratburði sé valdið af stórkostlegu gáleysi. Um nánari skýringu á 3. málsl. 1. mgr. 90. gr. sé vísað til athugasemda við sambærilega grein í öðrum kafla laganna, þ.e. 2. málsl. 2. mgr. 27. gr. laganna. Í athugasemdum með þeirri grein segi að við mat á því að hvaða marki stefndi losni úr ábyrgð skuli líta til nokkurra atriða, m.a. til þess hvernig vátryggingaratburð bar að, en með því er átt við að líta eigi til orsakasamhengis milli háttsemi og þess að vátryggingaratburður varð. Þá beri að líta til þess hvort vátryggður hafi verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna. Í 20. gr. eldri vátryggingarsamningalaga hafi félögum verið heimilt að semja svo um að þau skyldu laus úr ábyrgð ef vátryggður ylli vátryggingaratburðinum í ,,ölæði, er honum yrði sjálfum gefin sök á“. Í því samhengi sem þessi regla var, hafi hún verið skýrð svo að ölæði, sem vátryggður ætti sjálfur sök á, hefði sömu réttaráhrif og stórkostlegt gáleysi af hans hálfu. Í frumvarpi til nýrra vátryggingarlaga hafi því verið gerð tillaga um sveigjanlega reglu að þessu leyti. Tillagan hafi miðast við það að eitt af því sem líta bæri til væri hvort vátryggður hefði verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna. Ef sú væri raunin gæti það haft áhrif á rétt hans til bóta, en leiddi ekki sjálfkrafa til þess að stefndi losnaði úr ábyrgð í heild eða að hluta. Þá sé einnig tilvísun til atvika að öðru leyti og telur stefnandi að hún sé hugsuð til þess að gefa dómstólum visst svigrúm þegar komi að því að skilgreina undantekningar frá meginreglunni.

Stefnandi telur að undir önnur atvik rúmist þau sjónarmið sem búi að baki ákvæði 2. mgr. 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en ákvæðið hafi að geyma almenna lækkunarreglu sem byggi á því að horfa megi að nokkru eða öllu fram hjá því að tjónþoli hafi verið meðvaldur að tjóni. Þegar metið sé hvort ástæða sé til þess að beita heimildinni sé litið til þess hve mikið tjón hafi orðið, eðlis bótaábyrgðar, aðstæðna tjónvalds, hagsmuna tjónþola, vátrygginga aðila og annarra atvika. Það liggi fyrir að stefnandi hafi hlotið mjög alvarlegt líkamstjón við slysið og miðað við atvik öll telur stefnandi að þessi sjónarmið eigi við í málinu.

Með vísan til framangreinds telur stefnandi ljóst að hann geti ekki talist hafa fyrirgert rétti sínum til bóta eingöngu vegna þess að stefnda hafi tekist að sýna fram á að stefnandi hafi haft alkóhól í blóði sínu eftir slysið. Engu breyti þó að í umferðarlögum séu skráðar reglur um neyslu alkóhóls og akstur reiðhjóla. Stefndi þurfi að sanna að ekkert annað en áfengismagn í blóði stefnanda hafi valdið slysinu, en stefnda hafi ekki tekist slík sönnun að mati stefnanda. Því telur stefnandi að hann eigi rétt á fullum bótum úr slysatryggingu launþega hjá stefnda.

Stefnandi byggir á því að sönnunarbyrði hvíli á stefnda um orsakatengsl milli ölvunar og slyss og að ölvun hafi verið aðalorsök slyssins. Stefnandi hafnar því að hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hann fór á reiðhjóli í vinnuna þennan dag. Stefnandi leggur áherslu á að alger óvissa sé um það hvernig slysið hafi nákvæmlega orðið. Engin vitni hafi verið að slysinu og stefnandi muni ekki eftir tildrögum þess. Engin sönnunargögn hafi verið lögð fram af hálfu félagsins sem styðji þá fullyrðingu að stefnandi hafi viðhaft einhverja þá háttsemi sem falið hafi í sér stórkostlegt gáleysi, en sönnunarbyrðin um það hvíli á stefnda. Stefnda nægi ekki að vísa einungis til þess að stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis.

Af hálfu stefnanda er á það bent að ýmislegt hafi getað valdið því að hann féll af hjólinu annað en að hann hafi verið undir áhrifum áfengis. Í tjónstilkynningu til félagsins, dags. 17. október 2008, bendi stefnandi á það sem líklega skýringu á slysinu, að hann gæti hafa runnið til í möl sem borist hafi upp á malbikaða stíginn. Þá hafi stefnandi verið búinn að hjóla mjög langa vegalengd án nokkurra vandkvæða, þ.e. frá þáverandi heimili sínu að Y í Hafnarfirði. Það hljóti að gefa nokkra vísbendingu um að ástand hans til hjólreiða hafi verið nokkuð gott. Eitthvað utanaðkomandi hljóti að hafa valdið því að hann féll allt í einu af hjólinu eftir að hafa hjólað í svo langan tíma. Hjólið gæti hafa lent á steini og farið á hliðina, auk þess sem nokkur halli sé á göngustígnum á þessu svæði. Þennan vafa verði að skýra stefnanda í hag.

Stefnandi byggir á því að hugtakið stórkostlegt gáleysi sé ekki hið sama í vátryggingarétti og skaðabótarétti en viðurkennt sé að mun meira þurfi að koma til svo að háttsemi teljist stórkostlegt gáleysi í vátryggingarétti.

Á það er bent að aðalástæða þess að stefnandi hafi hlotið svona alvarlega áverka hafi verið sú að hann lenti úti í hrauninu þegar hann féll af hjólinu. Hefði hann fallið á sjálfan gangstíginn hefði verið mjög ólíklegt, ef ekki ómögulegt fyrir hann, að hljóta þessa áverka.

Verði komist að þeirri niðurstöðu að stefnda hafi tekist sönnun um ölvun og orsakatengsl, þá tekur stefnandi fram að í venjulegum tilvikum myndi sönnunarbyrðin færast yfir á stefnanda, þ.e. að sanna að ekki væru orsakatengsl á milli ölvunar og slyssins eða að eitthvað annað hafi valdið því að slysið átti sér stað, óháð því hvort stefnandi hafi verið ölvaður eða ekki. Það sé hins vegar ljóst samkvæmt öllum gögnum málsins að stefnandi hafi hlotið mjög alvarlega áverka í slysinu, en hann hafi fengið högg á höfuðið sem hafi valdið minnisleysi hjá honum um tildrög slyssins. Það sé því læknisfræðilega ómögulegt fyrir stefnanda að sýna fram á atvik slyssins. Í ljósi þessarar aðstöðu og hversu alvarlega áverka hann hafi hlotið, sem m.a. hafi valdið minnisleysi, telur stefnandi að hann eigi ekki að bera hallann af hugsanlegum sönnunarskorti um þetta.

Stefnandi vísar til þess að hann eigi ekki að njóta lakari bótaréttar en aðrir tjónþolar, eingöngu vegna þess að hann hafi orðið fyrir svo alvarlegum áverkum að hann muni ekki eftir slysinu eða deginum yfirhöfuð. Stefnandi telur ótækt að þar sem hann geti ekki upplýst um það hvað nákvæmlega hafi orðið til þess að hann féll af hjólinu eigi hann að bera hallann af því. Þennan mikla vafa um orsakatengsl í málinu beri að virða stefnanda í hag.

Stefnandi byggir á því að huglæg afstaða hans uppfylli ekki ófrávíkjanleg skilyrði 120. gr. laga nr. 30/2004, en stefndi hafi byggt synjun sína m.a. á því að stefnandi hafi brotið gegn því ákvæði með því að gefa rangar upplýsingar í slystatilkynningu með því að neita því að hann hafi verið undir áhrifum áfengis þegar slysið hafi átt sér stað. Í 2. mgr. 120. gr. laganna segi að sá sem veitir við tjónsuppgjör rangar eða ófullnægjandi upplýsingar sem hann veit eða má vita að geti leitt til þess að greiddar verði út bætur sem hann eigi ekki rétt til glati öllum rétti til krafna á hendur stefnda. Sé háttsemin ekki alvarleg, hún varði einungis lítinn hluta kröfunnar eða ef sérstakar ástæður mæla með því, geti hann þó fengið bætur að hluta.

Stefnandi áréttar að hann hafi upplifað minnisleysi vegna þeirra áverka sem hann hafi hlotið í slysinu. Hann hafi frá upphafi borið á þá leið að hann muni ekki eftir slysinu sjálfu og kveður það ekki geta staðist að hann hafi neytt áfengis áður en hann fór í vinnuna. Að svara þessari spurningu neitandi, þ.e. hvort hann hafi verið undir áhrifum áfengis, í ljósi atvika málsins, geti á engan hátt talist fela í sér ranga upplýsingagjöf í skilningi 2. mgr. 120. gr. laga nr. 30/2004. Heldur hafi stefnandi verið að greina frá sinni hlið málsins eftir bestu getu og minni. Ekki séu því uppfyllt ítarleg skilyrði 120. gr. 30/2004 um huglæga afstöðu stefnanda.

Stefnandi byggir á því að tvö skilyrði þurfi að vera uppfyllt svo að heimilt sé að fella niður bótarétt tjónþola að öllu leyti. Annars vegar þurfi stefnandi að hafa veitt stefnda rangar eða ófullnægjandi upplýsingar og hins vegar þurfi hann að hafa gert þetta meðvitað í þeim tilgangi að fá bætur eða hærri bætur en hann hafi átt rétt til. Í athugasemdum frumvarps er varð að lögum um vátryggingarsamninga segi að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að báðum þessum skilyrðum sé fullnægt.

Varðandi fyrra skilyrðið, um að tjónþoli veiti rangar eða ófullnægjandi upplýsingar, tekur stefnandi fram að það nægi að upplýsingar hafi reynst rangar eða ófullnægjandi til þess að skilyrðinu sé fullnægt. Stefnandi ítrekar í þessu sambandi að hann hafi gefið upplýsingarnar samkvæmt bestu getu og vitund um ástand sitt á slysdegi. Stefnandi þjáist af minnisleysi vegna afleiðinga slyssins. Hann muni ekki eftir að hafa neytt áfengis og muni ekki eftir slysinu. Í ljósi framangreinds sé fráleitt af stefnanda að svara því játandi að hann hafi verið undir áhrifum áfengis þegar slysið varð.

Seinna skilyrðið, er lýtur að því að upplýsingarnar hafi verið veittar í þeim tilgangi að fá bætur eða hærri bætur en tjónþoli eigi rétt til, telur stefnandi að feli í sér ákveðnar saknæmiskröfur, þar sem huglæg afstaða þess sem gefi upplýsingar þurfi að hafa staðið til þess að ná ákveðnu markmiði og að það markmið hafi ráðið rangri eða ófullnægjandi upplýsingagjöf.

Stefnandi byggir á því að ekkert sé komið fram í málinu sem bendi til þess að hann hafi meðvitað veitt ófullnægjandi eða rangar upplýsingar í þeim tilgangi að fá hærri bætur. Eins og segir í athugasemdum með frumvarpi að lögum um vátryggingarsamninga beri stefndi sönnunarbyrðina fyrir því að huglæg afstaða stefnanda hafi staðið til þess að fá hærri bætur, og að sú meinta fyrirætlun hans hafi ráðið þeirri ákvörðun að gefnar voru rangar eða ófullnægjandi upplýsingar.

Í ljósi framangreindra staðreynda telur stefnandi að hann eigi bótarétt úr slysatryggingu launþega hjá stefnda. Stefnandi telur orsakatengsl milli slyssins og alkóhóls í blóði sínu vera ósönnuð. Þá sé einnig ósannað að stefnandi hafi gerst brotlegur við 120. gr. vsl.

Stefnandi kveðst jafnframt byggja á fyrirliggjandi matsgerð M-kk-ef J-kk-ef, dags. 8. mars 2010. Í bréfinu segi m.a. að niðurstaða mælingar á blóði stefnanda eftir komu hans á slysadeild hafi einungis verið byggð á einni mælingu með alkohóldehydrógenasaaðferð sem ekki sé sértæk fyrir etanól. Þegar blóðsýnið hafi verið tekið hafi stefnandi verið búinn að fá stóra skammta af morfíni og ekvacillíni í æð en ekki sé hægt að útiloka að þessi lyf hafi truflað mælinguna. Í bréfinu komi fram að blóð- og þvagsýni úr ökumönnum, sem grunaðir séu um ölvunarakstur, séu hins vegar öll mæld á Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði (RLE) við Háskóla Íslands. Þar sé etanól mælt í blóði með gasgreiningu (GC), en engin þekkt lyf eða önnur efni geti truflað þá mælingu. Þetta sé sú aðferð sem notuð sé við mælingar á sýnum úr ökumönnum í nágrannalöndum okkar. Þessi aðferð sé því mjög sértæk og tryggi réttaröryggi í slíkum málum eins og best verði á kosið.

Stefnandi telur því ljóst að sú aðferð sem notuð hafi verið til að mæla áfengi í blóði hans hafi verið langt frá því að vera nægilega nákvæm til að réttaröryggi hans væri tryggt. Því sé mikill vafi um það magn áfengis sem hafi verið í blóði hans þegar slysið átti sér stað. Þá hafi einnig komið í ljós að lyf sem stefnanda hafi verið gefin áður en mælingin hafi farið fram, geti vel hafa truflað mælinguna og þannig leitt til ómarktækrar niðurstöðu. Stefnandi telur að þær spurningar sem stefndi hafi lagt fyrir M-kk-þf með tölvupósti, dags. 5. október 2010, og svör við þeim breyti ekki þessari staðreynd.

Af hálfu stefnanda er á það bent að hann hafi slasast mjög alvarlega í slysinu, en hann hafi hlotið hálsbrot, brot á brjóstlið, rifbrot og aðra ótilgreinda áverka á brjósthluta mænu, sbr. læknisvottorð J-kk-ef H. H. S-kk-ef, dags. 21. desember 2009. Stefnandi vísar einnig til læknisvottorðs P-kk-ef E-kk-ef I-kk-ef, dags. 22. október 2008, en þar er líkamlegt ástand stefnanda rakið og framtíðarhorfur. Þá vísar stefnandi til vottorðs P-kk-ef E-kk-ef I-kk-ef, dags. 7. janúar 2009, en þar kemur m.a. fram að stefnandi hafi hlotið alskaða á mænu, Th 4 heilkenni, algerlega upphafna skynjun og viljastýrða hreyfigetu fyrir neðan geirvörtu, stjarfaþverlömun, miðlungs síspennu en ekki teljandi taugaverki. Af framangreindu sé ljóst að stefnandi hafi hlotið mjög alvarlega áverka við slysið og muni verða bundinn við hjólastól alla ævi.

Um dómkröfu sína tekur stefnandi fram að hún sé viðurkenningarkrafa samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem stefnanda sé nauðsynlegt að fá úr því skorið með dómi hvort hann eigi rétt til bóta á grundvelli launþegatryggingar X hjá stefnda vegna tjóns af völdum vinnuslyss hans 3. júlí 2008. Sérstaklega er áréttað að í dómkröfu stefnanda felist einnig krafa um hið minna, þ.e. fallist dómurinn á að skilyrði séu fyrir skerðingu bóta krefst stefnandi þess að skerðingin verði eingöngu að hluta, sbr. heimild til hlutaskerðingar bóta, bæði í skilmálum launþegatryggingarinnar sem og í ákvæðum laga nr. 30/2004.

Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur aðili. Þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu.

Um lagarök fyrir því að höfða megi viðurkenningarmál vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Um bótaábyrgð vísar stefnandi til laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og til meginreglna vátryggingaréttar, sérstaklega 27. gr., 1. mgr. 90. gr. og 120. gr. laganna. Jafnframt vísar stefnandi til vátryggingarskilmála sem giltu um slysatryggingu launþega hjá stefnda á slysdegi. Þá vísar hann til skaðabótalaga nr. 50/1993 og sérstaklega sjónarmiða að baki 2. mgr. 24. gr. laganna. Um aðild stefnda vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 91/1991 og laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, en stefnda sé skylt að greiða úr þeirri tryggingu sem krafist er viðurkenningar á bótaskyldu úr. Um varnarþing vísar stefnandi til ákvæða V. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 33. gr. Um málskostnað vísar stefnandi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé krafa um virðisaukaskatt á málskostnað byggð á ákvæðum laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi fellst á að stefnandi eigi rétt á því að fá skorið úr um tilvist og efni réttinda sinna á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að hafið sé yfir allan vafa að stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis þegar slysið varð. Vitað sé að stefnandi hafi á þessum tíma átt við áfengisvandamál að stríða. Þá hafi sést áfengi á vettvangi auk þess sem vitni, sem komið hafi að stefnanda á vettvangi, hafi séð bjórdós innanklæða á stefnanda og fundið af honum áfengislykt. Þá hafi lögregla fundið af stefnanda áfengislykt. Í læknabréfi sé þess getið að stefnandi eigi fyrri sögu um áfengismisnotkun auk þess sem þar, og í læknisvottorði frá J-kk-þgf H. H. S-kk-þgf, komi fram að áfengislykt hafi verið úr vitum stefnanda.

Stefndi tekur fram að lögreglu hafi grunað stefnanda um ölvun. Því hafi verið farið á slysadeild og tekið úr honum blóðsýni. Það blóðsýni hafi ekki verið tekið fyrr en klukkan 19:20 og hafði stefnanda þá verið gefið töluvert af blóði. Með ákvörðun lögreglu dags. 11. febrúar 2009 hafi stefndi verið upplýstur um þá ákvörðun lögreglu að hætta rannsókn málsins með hliðsjón af þeim hagsmunum sem í húfi eru, 5.000 króna sekt og þeirra alvarlegu afleiðinga sem slysið hafði á stefnanda. Stefndi hafi kært þessa ákvörðun lögreglu til ríkissaksóknara og óskað eftir frekari rannsókn á blóðsýninu sem tekið hafi verið og þvagsýni ef það væri til staðar. Ríkissaksóknari hafi staðfest ákvörðun lögreglu um að hætta rannsókn málsins og verða ekki við beiðni stefnda um rannsókn á blóðsýninu. Stefndi sé ekki opinber aðili og hann hafi ekkert rannsóknarvald í máli sem þessu. Stefndi hafi reynt eftir fremsta megni að fá málið rannsakað af lögreglu en án árangurs. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á því að sýni sem lögregla hafi tekið úr stefnanda hafi ekki verið rannsökuð frekar.

Stefndi hafi við svo búið aflað gagna og upplýsinga frá bráðamóttöku Landspítalans. Í þeim gögnum hafi komið í ljós að blóðsýni hafði verið tekið úr stefnanda stuttu eftir komu hans á slysamóttökuna. Blóðsýni þetta hafi ekki verið tekið vegna gruns um ölvun heldur hafi verið um klíníska rannsókn að ræða vegna meðferðar stefnanda. Af rannsóknarniðurstöðum megi ráða að sýnið hafi verið tekið um klukkan 10:00. Þá liggi fyrir að við komu á slysadeild hafi verið settur upp æðaleggur og stefnanda gefinn vökvi til að reyna að ná upp blóðþrýstingi. Hafi hann fengið 3 mg af morfíni í æð rétt eftir komu, 2 gr. af ekvacillíni og svo aftur 3 mg af morfíni kl. 09:53. Morfín sé verkjastillandi ópíumefni og ekvacillíni sé sýklalyf.

Samkvæmt rannsóknarniðurstöðum rannsóknarstofu í blóðmeinafræði og klínískri lífefnafræði á Landspítalanum þá hafi s-etanól í blóði stefnanda mælst 48,2 mmól/L. Á rannsóknareyðublaðinu komi fram að til að um lífshættulega eitrun geti verið að ræða þurfi magnið að vera meira en 65 mmól/L. Umreiknað yfir í prómill, sbr. leiðbeiningar á gæðaskjali Landspítala – háskólasjúkrahúss, sé magnið 2,22‰. Í þessum rannsóknum hafi ekki einungis verið mælt etanólmagn í blóði, heldur einnig ýmis önnur gildi í blóði stefnanda svo sem rauð og hvít blóðkorn og blóðflögur. Stuðst hafi verið við þessar rannsóknarniðurstöður þegar stefnandi var svæfður og framkvæmd á honum skurðaðgerð á slysdegi.

Stefndi vísar til álits M-kk-ef J-kk-ef prófessors á Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði sem hafi borist 8. mars 2010. Bendir stefndi á að það sé álit M-kk-ef að mælingin hafi sýnt verulegt áfengismagn í sermi (blóðvatni). Þá lýsi M-kk-nf mæliaðferðinni og tekur fram að hvorki morfín né ekvacillín séu á listum yfir annars vegar lyf sem vitað sé að trufli mælinguna og hins vegar yfir lyf sem vitað sé að hafi engin áhrif á mælinguna. Nánari umfjöllun um hugsanleg áhrif þessara lyfja komi fram í bréfi M-kk-ef við spurningum starfsmanns stefnda, dags. 23. október 2010. Eins og nánar sé rakið í kafla II hafi hann talið mjög ólíklegt að morfín truflaði mælinguna að einhverju marki með þeirri aðferð sem notuð hafi verið. Þá hafi hann talið ólíklegt að ekvacillín truflaði mælinguna að einhverju marki. Enn fremur hafi M-kk-nf bent á að í þeim tilvikum þar sem sýnt hefði verið fram á að lyf trufli mælingu væri truflunin innan við 25% og gæti hún verið í báðar áttir. Trufluðu lyfin mælinguna yrði að telja líklegt að hún væri í mesta lagi 25%. Þar sem mælingin hafi sýnt 2,22‰ gæti rétt niðurstaða því verið á bilinu 1,65‰-2,75‰. Spurður um líklegt magn etanóls í blóði stefnanda um klukkan 8.00, þegar slysið eigi að hafa orðið, að því gefnu að það hafi verið 2,2‰ klukkan 10 um morguninn, svaraði M-kk-nf að til að finna út úr því þyrfti að gefa sér tvær mismunandi forsendur um tímasetningu áfengisdrykkjunnar og tvær mismunandi forsendur um hraða niðurbrots alkóhóls. Þannig gæti lækkun alkóhóls í blóði vegna niðurbrots í mismunandi einstaklingum verið á bilinu 0,12-0,25‰ og þá skipti máli hversu stuttu eða löngu fyrir slysið stefnandi hafi drukkið áfengið með tilliti til þess hvort niðurbrot hafi verið hafið og áfengismagn verið fallandi eða ekki. Síðan segi í svarbréfi M-kk-ef að ólíklegt megi telja að umrædd lyfjagjöf hafi truflað alkóhólmælinguna í blóði um meira en sem nemur 25%. Séu þessar forsendur réttar megi áætla gróflega að áfengismagn í blóði stefnanda þegar slysið hafi átt sér stað hafi verið umtalsvert og lauslega áætlað á bilinu 1,65-3,25‰. Jafnvel þó að lyfin hafi truflað mælinguna um 50% hefði lægsta hugsanlega magn áfengis í blóði, miðað við gefnar forsendur, verið 1,1‰ en það gildi gefi umtalsverð ölvunaráhrif.

Stefndi bendir á að listinn yfir efni sem ekki hafi áhrif á mælinguna sé langur og hafi að geyma fjölda lyfja, þ. á m. efni sem séu efnafræðilega skyld og hafi sömu verkun og lyfin sem stefnanda hafi verið gefin. Hins vegar séu efni, sem vitað sé að hafi áhrif á mælinguna, fyrir utan önnur alkóhólefni, einungis tvö, Metronidazole og Methotexate, en þessi efni séu mjög ólík morfíni og ekvacillíni.

Af rannsóknarniðurstöðum rannsóknarstofu í blóðmeinafræði og klínískri lífefnafræði, svörum M-kk-ef J-kk-ef prófessors um þá rannsókn og leiðbeiningarritum um Vitros tækið, sem notað hafi verið við rannsóknina, telur stefndi því verulegar löglíkur fyrir því að niðurstaða mælinga um s-etanól magn í blóði stefnanda hafi verið rétt.

Stefndi bendir á að stefnandi hafi sjálfur borið við minnisleysi um slysið sjálft og atvik stuttu fyrir og eftir slysið. Hann hafi því hvorki viðurkennt né neitað að hafa neytt áfengis og verið undir áhrifum þess er slysið hafi átti sér stað. Stefnandi viðurkenni þó í upplýsingaskýrslu lögreglu að hann hafi átt við vandamál að stríða vegna áfengisdrykkju og viðurkenni að hann fái sér stundum bjór á kvöldin. Vitni sem komið hafi að stefnanda hafi fundið af honum áfengisþef og séð áfengi á honum innanklæða, lögregla hafi séð áfengi á vettvangi og fundið af stefnanda lykt, læknir sem tekið hafi á móti stefnanda á bráðamóttöku geti þess sérstaklega í skýrslu og læknisvottorði að af honum hafi verið áfengislykt. Loks hafi stefnandi mælst með 2,22‰ af áfengi í blóði sínu tveimur klukkustundum eftir slysið en ljóst megi vera að stefnandi hafi ekki neytt áfengis eftir slysið. Því hefði áfengismagn í blóði átt að vera fallandi þegar blóðsýnið hafi verið tekið. Byggt á öllu þessu telur stefndi liggja ljóst fyrir að stefnandi hafi verið undir verulegum áhrifum áfengis þennan morgun þegar hann kaus að hjóla í vinnuna.

Stefndi byggir á því að það hafi verið stórkostlegt gáleysi af hálfu stefnanda að hjóla við þessar aðstæður. Það sé óumdeilt að vinnuveitandi stefnanda hafi verið með slysatryggingu launþega hjá stefnda. Stefnandi hafi borið því við að hann hafi verið á leið til vinnu þegar slysið hafi átt sér stað og að hann hafi verið á leið heiman frá sér, frá Y í Hafnarfirði. Nákvæmlega hvaðan stefnandi hafi verið að koma og hvert hann hafi verið að fara sé þó algjörlega ósannað í málinu og ekki njóti einu sinni stuðnings af framburði stefnanda þar sem hann muni ekki eftir atvikum fyrir og eftir slysið.

Stefndi vísar til þess að um slysatryggingu launþega gildi lög nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, vátryggingarskírteinið og framlagðir vátryggingarskilmálar tryggingarinnar. Slysatryggingin sé algjörlega óháð því hvort slysið hafi átt sér stað á vinnutíma eða í frítíma.

Af hvoru tveggja skilmálum tryggingarinnar og lögum um vátryggingarsamninga leiði hins vegar með skýrum hætti að bótaskylda stefnda falli niður að öllu leyti eða að hluta hafi vátryggður sýnt af sér stórkostlegt gáleysi sem leitt hafi til tjónsins. Í 2. mgr. 11. gr. vátryggingarskilmála segi að hafi vátryggður valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburður varð eða afleiðingar hans hafi orðið meiri en ella hefði orðið megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Stefndi vísar því næst til tilvitnaðs ákvæðis laga nr. 30/2004 og ályktar að heildstætt mat þurfi að fara fram á atvikum og aðstæðum þegar ákvarðað sé hvort háttsemi vátryggðs leiði til þess að ábyrgð falli niður eða lækki. Þar séu tiltekin nokkur atriði sem líta beri til, svo sem sök vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð hafi borið að, hvort vátryggður hafi verið undir áhrifum áfengis og fíkniefna sem hann hafði sjálfviljugur neytt og atvik að öðru leyti.

Stefndi vísar enn fremur til þess að samkvæmt 6. mgr., sbr. 2. og 3. mgr. 45. gr. og 44. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sé óheimilt að hjóla á reiðhjóli undir miklum áhrifum áfengis. Það liggi fyrir að alkóhólmagn í blóði stefnanda hafi verið 2,22‰ um tveimur klukkustundum eftir slysið og því öruggt að alkóhólmagn í blóði stefnanda hafi verið vel yfir 1,20‰ er slysið varð. Stefnandi hafi því verið óhæfur til að stjórna ökutæki, sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Stefnandi hafi því gerst brotlegur við skráða lagareglu.

Stefndi telur að mönnum eigi almennt að vera ljós sú hætta sem hlotist geti af því að stjórna hvers konar ökutæki, m.a. reiðhjóli, í ölvunarástandi. Helstu einkenni ölvunar séu á almennu vitorði. Vísar stefndi þar til einkenna eins og skertrar dómgreindar, þess að áfengisneysla dragi úr heilastarfsemi þannig að færni til að draga ályktanir minnki, auk þess sem hún dragi úr samhæfni hreyfinga, viðbragðstími lengist og jafnvægi skerðist. Stefnandi eigi við áfengisvanda að stríða og ekkert bendi til annars en að hann hafi sjálfviljugur neytt áfengisins.

Um það hvernig atburðinn hafi borið að tekur stefndi fram að samkvæmt heimasíðu Samgöngustofu sé sá sem aki vélknúnu ökutæki undir áhrifum vímuefna, þ.m.t. áfengis, talinn vera u.þ.b. 90 sinnum líklegri til að lenda í banaslysi en sá sem ekki er undir áhrifum. Sá sem aki um á reiðhjóli undir áhrifum áfengis sé mögulega ekki á eins miklum hraða og sá sem aki bifreið en á sama tíma sé hann ekki eins vel varinn á reiðhjóli og inni í bifreið með ökubelti. Á reiðhjóli sé ökumaður einnig mun háðari eigin jafnvægisvitund en þegar hann aki bifreið. Stefnandi hafi ekki verið með hjálm á höfði er slysið varð. Á reiðhjólum sé algengt að menn ferðist á um 15 til 25 km/klst. sem sé þrisvar til fimm sinnum hraðar en á meðal gönguhraða. Líkurnar á því að slasast við fall af hjóli á jafnsléttu séu því mun meiri en við fall á göngu á jafnsléttu. Orsakasamhengi á milli háttsemi og þess að vátryggingaratburður hafi orðið sé því augljóst.

Stefndi mótmælir því harðlega að líta beri til 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 við hið heildstæða mat á háttsemi stefnanda skv. 90. gr. laga nr. 30/2004. Gera verði greinarmun á vátryggingarétti og skaðabótarétti. Stefndi kveður almennu lækkunarregluna í 24. gr. skaðabótalaga vera skaðabótareglu sem gildi í ákveðnum tilvikum. Þegar ákvæðið eigi við liggi alltaf fyrir sönnuð sök tjónvalds. Stefndi kveður trygginguna sem hér sé til umfjöllunar vera persónutryggingu, nánar tiltekið frjálsa slysatryggingu launþega. Vinnuveitandi stefnanda hafi gert samning um trygginguna við stefnda og samið hafi verið um ákveðna skilmála fyrir þá tryggingu. Ekki liggi nein sök hjá vinnuveitanda í þessu máli og um þessa tryggingu gildi skilmálarnir sem samið hafi verið um og lög um vátryggingasamninga. Hafi það verið vilji löggjafans að hafa almenna lækkunarreglu í lögum um vátryggingarsamninga hefði hann sett slíka reglu í lögin og þá hefðu vátryggjendur einnig getað gert ráð fyrir því að slík regla gilti þegar þeir seldu trygginguna.

Við ákvörðun á því hvort bótaréttur stefnanda eigi að falla niður eða skerðast telur stefndi að meta verði heildstætt háttsemi stefnanda. Aftur á móti sé ekkert í lögum um vátryggingarsamninga eða í skilmálum tryggingarinnar sem styðji að líta beri til afleiðinga slyssins, þ.e. hvort þær hafi verið alvarlegar eða minni háttar. Stefndi telur að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi er hann hafi kosið að hjóla á reiðhjóli undir verulegum áhrifum áfengis og að hann hafi með því fyrirgert rétti sínum til bóta.

Stefndi telur að þar sem færðar hafi verið sönnur á það að stefnandi hafi verið undir verulegum áhrifum áfengis þegar slysið varð hvíli sönnunarbyrðin á stefnanda um það að eitthvað annað en ölvunarástand stefnanda hafi verið meginorsök slyssins. Stefndi byggir á því að allar líkur séu á því að ölvunarástand tjónþola hafi verið eini eða a.m.k. ráðandi orsakavaldur að slysinu. Fyrir liggi að á slysstundu hafi áfengismagn í blóði stefnanda verið yfir mörkum sem skilgreina menn sem óhæfa til að stjórna ökutæki, skv. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga.

Stefndi tekur fram að í stefnu vísi stefnandi til þess að eitthvað utanaðkomandi hljóti að hafa valdið því að stefnandi hafi allt í einu fallið af hjólinu, enda hafi hann verið búinn að hjóla langa vegalengd er hann féll. Stefndi ítrekar í þessu sambandi að það sé algjörlega ósannað hvaðan stefnandi hafi verið að koma og hvert hann hafi verið að fara. Stefnandi hafi sjálfur borið við minnisleysi um atvik máls. Þá sé því haldið fram í stefnu að stefnandi hafi mögulega runnið til í möl sem borist hafi upp á malbikaða stíginn, hann lent á steini eða fallið vegna þess að nokkur halli hafi verið á göngustígnum. Um þetta verði að vísa til frumskýrslu lögreglu. Af yfirlitsmyndum af vettvangi sé ekki að sjá að nokkrar fyrirstöður hafi verið í vegi stefnanda. Þá verði einnig að horfa til þess að þegar hjólað sé á reiðhjóli megi almennt búast við því að á vegi manns verði steinn, að möl sé á stígnum eða að einhver halli sé á honum. Einmitt þess vegna sé mikilvægt að fólk sé ekki undir verulegum áhrifum áfengis við hólreiðar.

Stefndi áréttar að klukkan 10 um morguninn hafi áfengismagn í blóði stefnanda verið 2,22‰. Stefnandi hafi lent í slysinu á milli klukkan 7 og 8 um morguninn og hafi því ekki verið búinn að neyta áfengis í a.m.k. tvær til þrjár klukkustundir er mælingin hafi farið fram. Frásogi etanóls úr meltingarvegi hafi því verið lokið og áfengismagn í blóði farið að lækka. Áfengismagn í blóði hafi því verið hærra þegar slysið varð. Ekkert bendi til þess að lyf sem stefnandi hafi fengið hafi haft áhrif á niðurstöðu mælingar. Jafnvel þó að gert væri ráð fyrir slíku hafi áfengismagn í blóði stefnanda, er slysið átti sér, stað verið yfir 1,2‰. Í fræðikenningum og dómum sé oft byggt á því að ef áfengismagn í umferðarslysum er yfir 1,2‰ þá sé ölvunin höfuðorsök slyssins. Stefndi telur að áfengismagn í blóði stefnandi hafa verið það verulegt er slysið átti sér stað að telja verði ölvunarástand hans megin- eða aðalorsök fallsins. Þá byggir stefndi á því að það verði alltaf að teljast sennileg afleiðing þess að hjóla undur verulegum áfengisáhrifum að falla af reiðhjólinu.

Stefndi mótmælir því að minnisleysi stefnanda leiði til þess að reglur um sönnunarkröfur og sönnunarbyrði breytist og að ríkari kröfur verði lagðar á herðar stefnda um sönnun orsakatengsla. Ef svo væri gætu einfaldlega allir tjónþolar borið við minnisleysi og með því komið sönnunarbyrði á tryggingarfélagið óháð öðrum atvikum máls. Stefndi mótmælir því ekki að minnisleysi geti fylgt svo alvarlegum áverkum sem stefnandi hlaut í umræddu slysi. Aftur á móti beri einnig að líta til þess að minnisleysi sé einnig algeng afleiðing mikillar áfengisneyslu. Því sé í raun ósannað hvað olli minnisleysi stefnanda um atvik fyrir og eftir slysið.

Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að bótaskylda hafi fallið niður sökum þess að upplýsingagjöf stefnanda við tilkynningu slyssins hafi verið ófullnægjandi. Vísar stefndi þar til þess að í tilkynningu stefnanda 7. október 2008 hafi stefnandi merkt við að hann hefði ekki verið undir áhrifum áfengis er slysið átti sér stað. Í tilkynningunni sé að finna yfirlýsingu stefnanda þess efnis að svör hans og upplýsingar séu samkvæmt hans bestu vitund rétt og sannleikanum samkvæm og þar sé ekki leynt neinum þeim atriðum sem kunni að skipta máli við ákvörðun um bótaskyldu og bótafjárhæð. Þá standi í yfirlýsingunni að stefnanda sé ljóst að röng eða ófullnægjandi svör kunni að hafa áhrif á bótarétt hans.

Stefndi vísar til þess að í 2. mgr. 10. gr. vátryggingarskilmála komi fram að sá sem við tjónsuppgjör veitir af ásetningi rangar eða ófullnægjandi upplýsingar við uppgjör bóta glati öllum rétti á hendur félaginu vegna hins tiltekna vátryggingaratburðar, sbr. 2. mgr. 120. gr. laga nr. 30/2004. Stefndi vísar einnig til þess sem fram komi í 2. mgr. 120. gr. laga nr. 30/2004, en þar segir að sá sem við tjónsuppgjör veitir rangar eða ófullnægjandi upplýsingar, sem hann veit eða má vita að geta leitt til þess að greiddar verði út bætur sem hann á ekki rétt til, glati hann öllum rétti til krafna á hendur félaginu vegna sömu atvika. Sé háttsemin ekki alvarleg, varði hún einungis lítinn hluta kröfunnar eða ef sérstakar ástæður mæla með því geti hann þó fengið bætur að hluta.

Stefndi bendir á að stefnandi hafi borið við minnisleysi um öll atvik bæði fyrir slysið og eftir það. Fyrir liggi að hann hafi átt við áfengisvandamál að stríða. Mánuði áður en stefnandi hafi sent tilkynninguna hafi lögregla tekið af honum skýrslu og kynnt honum að vitni hefði séð glitta í bjórdós innan á jakka hans á slysstað. Þá hefði lögregla komið á sjúkrahúsið og látið taka af stefnanda sýni vegna gruns um ölvun um 12 klukkustundum eftir slysið. Stefndi tekur fram að stefnandi hafi ekki upplýst um þennan grun um ölvun í tilkynningu sinni til stefnda og hafi því veitt stefnda ófullnægjandi upplýsingar. Hann hafi því glatað öllum rétti til bóta á hendur félaginu. Stefndi telur það ekki stoða stefnanda að bera fyrir sig þekkingarleysi á skilmálum tryggingarinnar og því að ölvun gæti leitt til þess að bótaskylda félli niður.

Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda krefst stefndi þess til vara að felld verði niður bótaskylda stefnda að hluta vegna stórkostlegs gáleysis stefnanda. Byggir stefndi á því að stefnandi beri í öllu falli ábyrgð á stærstum hluta tjóns síns vegna eigin sakar í umrætt sinn. Þessu til stuðnings áréttar stefndi að stefnandi hafi verið undir verulegum áhrifum áfengis þegar hann hafi ákveðið að freista þess að stýra reiðhjóli. Stefnandi hafi mátt vita að ölvun hefði þau áhrif að jafnvægisskyn manna skertist, samhæfing hreyfinga minnkaði og viðbragðstími yrði lengri. Það sé því sérstaklega hættulegt að reyna að stjórna reiðhjóli undir áhrifum áfengis þegar skynjun manns og viðbrögð verði að vera eins og best verður á kosið. Tjón stefnanda hafi orðið verulegt í slysinu og hafi það mjög líklega orðið vegna þess að stefnandi hafi ekki getað, sökum ölvunar, áttað sig á aðstæðum, hann hafi hjólað of geyst eða mögulega átt í erfiðleikum með að halda sig á miðjum stígnum sem hafi orðið til þess að hann hafi fallið út í grýtt og úfið hraunið í stað þess að falla á stíginn sjálfan.

Stefndi ítrekar að stefnandi hafi verið undir verulegum áfengisáhrifum í umrætt sinn. Stefnandi geti ekki borið því við að hann hafi einungis drukkið nokkra bjóra kvöldið áður, þar sem áfengi hafi sést á honum á vettvangi og áfengismagn í blóði hans rúmum tveimur tímum eftir slysið hafi reynst vera 2,22‰. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu telur stefndi, með vísan til 2. mgr. 11. gr. vátryggingarskilmála og 90. gr. laga nr. 30/2004, að lækka beri ábyrgð stefnda verulega þar sem stórkostlegt gáleysi stefnanda hafi orðið til þess að tjónið varð og mögulega einnig til þess að afleiðingar tjónsins urðu meiri en ella. Um röksemdir fyrir varakröfu vísar stefndi að öðru leyti til málsástæðna í aðalkröfu eftir því sem við á.

Um lagarök vísar stefndi til meginreglna vátryggingaréttar og skaðabótaréttar um sönnunarbyrði, orsakatengsl, stórkostlegt gáleysi, niðurfellingu bótaréttar og skerðingu bótaréttar. Stefndi vísar til laga 30/2004 um vátryggingarsamninga og til skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá sé vísað til vátryggingarskilmála vegna slysatryggingar launþega og til umferðarlaga nr. 50/1987. Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Þegar stefnandi varð fyrir slysinu 3. júlí 2008 var hann vátryggður á grundvelli slysatryggingar sem vinnuveitandi hans hafði tekið hjá hinu stefnda vátryggingarfélagi. Ágreiningslaust er að tryggingin taki til slyssins samkvæmt vátryggingarskilmálum. Stefndi byggir synjun sína á greiðslu bóta á því að ábyrgð félagsins hafi fallið niður þar sem stefnandi hafi valdið slysinu með stórkostlegu gáleysi.

Í grein 11.2 í vátryggingarskilmálum kemur fram að hafi vátryggður valdið vátryggingaratburði af stórkostlegu gáleysi, eða það leitt til þess að afleiðingar hans urðu meiri en ella hefðu orðið, megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Í tilvitnuðu lagaákvæði er mælt fyrir um hliðstæða heimild til þess að lækka eða fella niður ábyrgð vátryggingarfélags samkvæmt persónutryggingu hafi vátryggður valdið vátryggingaratburði af stórkostlegu gáleysi. Í ákvæðinu er kveðið á um það að við úrlausn á þessum atriðum skuli líta til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður hafi verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafi sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti. Eins og heimildin er orðuð verður að leggja þann skilning í ákvæðið að þegar vátryggður veldur vátryggingaratburði af stórkostlegu gáleysi beri að meta það heildstætt, með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem getið er í ákvæðinu, hvort ástæða sé til þess að lækka eða fella ábyrgð vátryggingarfélags niður. Ákvæðið er að þessu leyti frábrugðið 27. gr. sömu laga, sem fjallar um skaðatryggingar, þar sem stórkostlegt gáleysi leysir félagið sjálfkrafa úr ábyrgð.

Í athugasemdum við 90. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr. 30/2004 var um framangreind sjónarmið, sem líta ber til við matið, vísað til 27. gr. frumvarpsins. Af þeirri umfjöllun er ljóst að saknæmi hegðunar vátryggðs og orsakatengsl milli hennar og tjónsins, sem hann verður fyrir, hefur mikla þýðingu. Þá leysir ölvun ekki sjálfkrafa vátryggingarfélag úr ábyrgð þótt hún jafngildi því sem áður var skilgreint sem ölæði (yfir 1,2‰ en þó nær 1,6‰ vínanda í blóði). Ekki er hins vegar útskýrt í lögskýringargögnum hvað átt er við þegar vísað er til „atvika að öðru leyti“. Þó kemur þar fram að tilgangurinn með þessari tilvísun hafa verið að gefa „dómstólum visst svigrúm þegar kemur að því að skilgreina undantekningar frá meginreglunni“.

Stefnandi kveðst ekki muna eftir aðdraganda þess að hann datt á hjólinu 3. júlí 2008. Fram er komið að hann varð fyrir miklum, líkamlegum áverkum. Fékk hann meðal annars höfuðhögg við fallið og skurð á höfði. Í taugasálfræðilegu mati S-kk-ef V-kk-ef sálfræðings frá 13. desember 2010 er talið að höfuðáverkinn hafi leitt til heilaskaða og vitrænnar skerðingar stefnanda. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður að leggja til grundvallar að minnisleysi stefnanda verði rakið til slyssins.

Þrátt fyrir að stefnandi muni ekki eftir aðdraganda slyssins taldi hann við rannsókn lögreglu að hann gæti ekki hafa verið undir áhrifum áfengis þegar hann datt á hjólinu þar sem hann hafi verið á leið til vinnu. Fyrir dómi kannaðist hann heldur ekki við að hafa verið ölvaður í umrætt sinn. Í samræmi við þessa afstöðu sína neitaði stefnandi því í tilkynningu um slysið til stefnda 17. október 2008 að hafa verið undir áhrifum áfengis eða lyfja þegar slysið varð. Að teknu tilliti til framangreinds verður ekki á það fallist að stefnandi hafi veitt stefnda af ásetningi rangar eða ófullnægjandi upplýsingar í því skyni að fá greiddar bætur sem hann átti ekki rétt til. Ekki liggur heldur fyrir að hann hafi mátt vita að svo væri. Málsástæðum stefnda sem að þessu lúta er því hafnað.

Samkvæmt rannsókn, sem gerð var á blóðsýni úr stefnanda á Landspítala, mældist s-etanól í blóði hans 48,2 mmól/L sem jafngildir 2,22‰. Í skýrslu læknisins J-kk-ef H. H. S-kk-ef fyrir dómi bar hann að blóðsýnið hlyti af hafa verið tekið skömmu eftir að stefnandi kom á bráðamóttöku eða um kl. 8.45, enda sé það hluti af venjubundinni meðferð að taka blóðsýni þegar mikið slasaðir sjúklingar komi á bráðadeild. Taldi hann líklegt að tíminn, sem fram komi á rannsóknarniðurstöðu blóðmeinafræðideildar, þar sem skráð er: „03.07.2007 10:00“ á stað þar sem færa á upplýsingar um dagsetningu sýnatöku, sé tíminn þegar tekið hafi verið á móti sýninu á rannsóknarstofu. Í ljósi framburðar vitnisins er þó ekki hægt að útiloka að stefnandi hafi fengið fyrri morfínskammtinn og sýklalyfið ekvacillín áður en blóðsýnið var tekið.

Meðan málefni stefnanda voru enn til athugunar hjá stefnda var aflað álitsgerðar M-kk-ef J-kk-ef, prófessors á Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði, sem áður er getið. Eins og þar greinir var framangreind rannsókn ekki gerð með það fyrir augum að unnt væri að nota niðurstöðu hennar fyrir dómi til að færa sönnur á vínandamagn í blóði stefnanda, heldur í því skyni að veita mætti honum viðhlítandi læknismeðferð. Öfugt við mælingu á etanóli með gasgreiningu, sem stuðst er við í ölvunarakstursmálum, er niðurstaða með þeirri aðferð, sem notuð var á blóðmeinafræðideild Landspítalans, ekki sértæk fyrir etanól, þar sem ýmis efni og lyf geta truflað hana. Þá dregur það óhjákvæmilega úr áreiðanleika rannsóknarniðurstöðunnar að ekki liggur fyrir að fleiri en ein mæling hafi farið fram á sýninu. Aftur á móti hafa engar upplýsingar fundist, þrátt fyrir leit í algengustu gagnasöfnum, um að morfín eða ekvacillín, sem stefnanda var gefið við komu á bráðamóttöku, geti truflað mælingu á etanóli með umræddri aðferð. Af hálfu stefnanda hefur heldur ekki komið fram að hann hafi á þessum tíma tekið lyf eða önnur efni sem hugsanlega hafi getað truflað niðurstöður mælingarinnar.

Samkvæmt því sem að framan er rakið er ekki unnt að staðhæfa með óyggjandi hætti hvert hafi verið vínandamagn í blóði stefnanda þegar blóðsýnið var tekið. Eftir sem áður verður ekki fram hjá því litið hversu hátt gildi etanóls mældist í blóði stefnanda við þessa rannsókn. Að mati dómsins gefur mælingin því skýra vísbendingu um að stefnandi hafi verið undir þó nokkrum áhrifum áfengis þegar hann slasaðist. Önnur gögn styðja þá ályktun, einkum vottorð og framburður læknisins J-kk-ef H. H. S-kk-ef, sem tók á móti stefnanda á bráðamóttöku, auk framlagðra lögregluskýrslna. Þótt stefnandi hafi verið á leið til vinnu þegar slysið varð útilokar það ekki að hann hafi verið ölvaður, en upplýst er að oftar en einu sinni höfðu verið gerðar athugasemdir við að hann um að hann væri undir áhrifum áfengis við störf í verslun X. Dómurinn telur að sterkar líkur séu fyrir því að stefnandi hafi verið undir það miklum áhrifum áfengis að það hafi komið niður á getu hans til að stjórna reiðhjóli með öruggum hætti. Í því ljósi verður að leggja á stefnanda að hnekkja þeim líkum, t.d. með matsgerð dómkvadds matsmanns. Það hefur ekki verið gert.

Slysið varð á malbikuðum stíg við ákjósanlegar aðstæður til hjólreiða um mitt sumar. Ekki liggja fyrir vísbendingar um að aðrar ástæður en þær sem rekja má til ölvunar stefnanda hafi valdið því að hann féll á hjólinu og slasaðist jafn alvarlega og raun ber vitni. Því ber að ganga út frá því að stefnandi hafi slasast við það að missa jafnvægið á reiðhjóli sökum ölvunar þegar hann var á leið frá heimili sínu í Hafnarfirði til vinnustaðar síns [...] í Kópavogi. Með því að hjóla ölvaður langa vegalengd sýndi stefnandi af sér stórkostlegt gáleysi og var það meginástæða þess að hann varð fyrir tjóni. Að þessu leyti er skilyrðum 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004 fullnægt.

Á hitt ber að líta að fyrirliggjandi mæling veitir ekki örugga niðurstöðu um vínandamagn í blóði stefnanda. Ekki er því unnt að slá neinu föstu um það hversu mikið ölvaður stefnandi var þegar hann slasaðist. Þá varð stefnandi fyrir mjög alvarlegum áverkum og verður bundinn við hjólastól alla ævi. Afleiðingar af slysi er meðal þess sem dómurinn telur rétt að horfa til samkvæmt niðurlagi 3. málsliðar 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004, þar sem mælt er fyrir um að líta beri til atvika að öðru leyti þegar metið er hvort stórkostlegt gáleysi vátryggðs eigi að leiða til þess að fella eigi niður eða lækka ábyrgð vátryggingarfélags. Eins og atvikum er háttað í máli þessu þykir stórkostlegt gáleysi stefnanda ekki réttlæta að ábyrgð stefnda samkvæmt slysatryggingunni falli niður að öllu leyti. Verður stefnandi látinn bera helming tjónsins en að öðru leyti er viðurkenndur réttur hans til bótagreiðslna úr slysatryggingunni.

Eftir atvikum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt gjafsóknarleyfi innanríkisráðuneytisins 19. september 2012. Allur gjafsóknarkostnaður hans greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, A-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 1.255.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið A-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf hdl. og af hálfu stefnanda flutti málið D-kvk-nf A-kvk-nf hdl. fyrir K-kvk-þf E-kvk-þf hrl.

Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómari og aðilar töldu óþarft að málið yrði flutt að nýju.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Viðurkenndur er réttur stefnanda, A, til helmings bótagreiðslna úr slysatryggingu launþega hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., vegna tjóns af völdum slyss sem stefnandi varð fyrir 3. júlí 2008.

Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, A-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 1.255.000 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)