E-2373/2010

Mál þetta, sem var dómtekið 23. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af X, …, á hendur íslenska ríkinu með stefnu birtri 18. mars 2010.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 500.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 frá 7. apríl 2009 til greiðsludags.

Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Til vara krefst stefndi lækkunar á stefnukröfum og að málskostnaður verði felldur niður.

Málavextir

Stefnandi var handtekinn 7. apríl sl. vegna gruns um kynferðisbrot sem framið var 28. mars 2009. Stefnandi var handtekinn kl. 9.30 og færður á lögreglustöð þar sem hann var vistaður í fangaklefa þar til kl. 14.06 en skýrslutaka yfir honum hófst kl. 12.37. Stefnandi neitaði ávallt sök. Stefnandi telur að hann hafi verið látinn sæta ólögmætri handtöku og varðhaldi í kjölfarið og krefst því bóta.

Ríkissaksóknari tók ákvörðun, dags. 7. desember 2009, um að fella málið niður þar sem það sem fram kom undir rannsókn málsins var ekki talið nægilegt eða líklegt til sakfellingar og var sent bréf þess efnis hinn 11. desember 2009.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Í upphafi tekur stefnandi fram að það sé mat hans að skilyrði 90. gr. laga um meðferð sakamála hafi ekki verið fyrir hendi við handtökuna auk þess sem lögregla hafi ekki gætt meðalhófs við handtökuna. Eðlilegra hefði verið að boða stefnanda til skýrslutöku hjá lögreglu í stað þess að láta 16 ára gamlan ungling með hreina sakaskrá, dvelja í fangaklefa svo klukkustundum skipti. Þá segir á handtökuskýrslu, sem dagsett er 8. apríl 2009, að ástæða handtöku hafi verið „Til að koma í veg fyrir að sönnunargögnum verði spillt“. Að mati stefnanda var umrætt skilyrði ekki fyrir hendi við handtökuna, enda hafði stefnandi haft tæpa 11 daga til að spilla sönnunargögnum í málinu hefði hann kosið að gera það. Nokkrar klukkustundir umræddan dag hefðu ekki skipt neinu máli fyrir rannsókn málsins.

Miskabætur vegna handtöku og gæsluvarðhalds. Stefnandi byggir kröfu sína um miskabætur á því að handtakan og varðhaldið sem hann var látinn sæta hafi verið ólögmætt. Í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála kemur fram að maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta skv. 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður. Í 2. mgr. sömu greinar segir síðan að dæma skuli bætur vegna aðgerða skv. IX.-XIV. kafla ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi.

Skilyrðum 1. og 2. mgr. er fullnægt og á stefnandi því rétt til bóta. Óhjákvæmilegt er í þessu sambandi að líta til þeirra breytinga sem urðu við gildistöku nýrra sakamálalaga nr. 88/2008 sem leystu af hólmi eldri lög um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 88/2008 er lagt til að skilyrði fyrir bótum vegna sakamáls verði rýmkuð frá því sem var í lögum nr. 19/1991. Þá er orðalag ákvæðisins afdráttarlaust og segir nú í 228. gr.: „Maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli á rétt til bóta“ en í áðurnefndri 175. gr. laga nr. 19/1991 sagði: „kröfu um bætur samkvæmt þessum kafla má taka til greina“. Þá sagði enn fremur í 176. gr. laga nr. 19/1991: „Dæma má bætur vegna handtöku, leitar á manni ...“ en segir nú í 2. mgr. 228. gr.: „Dæma skal bætur vegna aðgerða skv. IX.-XIV. kafla laga þessara ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi.“

Af skýru orðalagi 228. gr. leiðir ekki annað en að skylt sé að greiða bætur ef ákvæði 1. mgr. 228. gr. er uppfyllt. Er svo í máli þessu.

Í 2. málslið 2. mgr. 228. gr. laganna kemur fram sú undantekningarregla að þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Stefnandi telur að túlka beri þetta ákvæði þröngt í ljósi ákvæðis 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sem kveður á um að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Er sú túlkun einnig í samræmi við ákvæði 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hlaut lagagildi hér á landi með lögum nr. 62/1994, um að hver maður sé saklaus uns sekt er sönnuð. Stefnandi framdi ekki þau brot sem honum voru gefin að sök. Hann neitaði sök frá upphafi auk þess sem hann greindi lögreglu greiðlega frá atvikum málsins. Ekkert er fram komið í málinu sem getur réttlætt að bætur til hans verði lækkaðar, hvað þá felldar niður að öllu leyti.

Um fjárhæð miskabóta og dráttarvexti. Samkvæmt 5. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 skal bæði bæta fjártjón og miska. Krefst stefnandi 500.000 kr. í miskabætur. Í 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er fjallað um miskabætur. Þar segir meðal annars að „heimilt sé að láta þann sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við“. Stefnandi telur að stefndi hafi brotið gróflega gegn sér, ekki eingöngu vegna þess íþyngjandi úrræðis sem felst í handtöku og varðhaldi, heldur einnig vegna þess að ekki hafi við meðferð málsins verið tekið tillit til ungs aldurs hans og þeirrar staðreyndar að stefnandi er ekki almennilega fær um að skilja íslensku. Sérstaklega ógnvekjandi sé fyrir 16 ára ungling að vera handtekinn af lögreglu og færður í fangaklefa til frekari vistunar og því sé krafa hans um 500.000 kr. afar hófleg.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrár lýðveldisins um þvingunaraðgerðir. Þá vísar stefnandi til ákvæða laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sérstaklega 228. gr. Þá vísar hann til reglna skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum til 26. gr. um miskabætur. Þá er vísað til almennu sakarreglunnar á sviði skaðabótaréttar. Þá vísar stefnandi til 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. og 8. gr. laga nr. 97/1995 til stuðnings kröfu sinni. Loks vísar hann til 5. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir því að stefnandi uppfylli skilyrði um bótarétt samkvæmt 228. gr. laga um meðferð sakamála. Staðhæfingum stefnanda um ólögmæta og saknæma háttsemi lögreglu við rannsókn málsins er varða kynni bótaskyldu skv. almennum skaðabótareglum eða 26. gr. skaðabótalaga er harðlega vísað á bug.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta skv. 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Samkvæmt 2. mgr. skal dæma bætur vegna aðgerða skv. IX.-XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Samkvæmt 5. mgr. skal bæta fjártjón og miska samkvæmt þessari grein ef því er að skipta.

Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga um meðferð sakamála er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi hans eða annarra ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum.

Það lá fyrir kæra á hendur stefnanda og öðrum sakborningum um mjög gróft kynferðisbrot gagnvart tveimur 13 og 14 ára stúlkubörnum. Kæra sem lögð var fram að undangenginni réttarlæknisfræðilegri skoðun var greinargóð og trúverðug. Sólarhringar liðu frá meintu broti þar til kæra var lögð fram þannig að hraðar hendur þurfti að hafa til að koma í veg fyrir spillingu sakargagna á vettvangi meints brots. Þá voru sakborningar í málinu fjórir og því nauðsynlegt að handtaka þá alla samtímis svo þeir hefðu ekki tök á að samræma framburð sinn eftir að þeim var kunnugt um að kæra hefði verið lögð fram á hendur þeim og lögreglurannsókn hafin. Skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga um meðferð sakamála um rökstuddan grun um brot og nauðsyn handtöku voru því fyrir hendi.

Handtaka stefnanda 7. apríl var fyllilega lögmæt og réttlætanleg. Meðalhófs var gætt við handtökuna og tímalengd frelsissviptingar höfð eins stutt og mögulegt var með tilliti til framgangs rannsóknarinnar. Í kjölfar handtöku voru teknar skýrslur af sakborningum hverjum á eftir öðrum og gaf einn sakborningur skýrslur á undan stefnanda. Stefnandi var handtekinn kl. 9.30, yfirheyrður frá kl. 12.37 til kl. 13.11 og síðan sleppt úr haldi lögreglu að skýrslutökunni lokinni kl. 14.06.

Á engan hátt fá þannig staðist staðhæfingar stefnanda um ólögmæta og saknæma háttsemi lögreglu er stofnað gæti að lögum til skaðabótaábyrgðar ríkisins vegna handtöku og vistunar 7. apríl 2009 á grundvelli almennu sakarreglunnar og 26. gr. skaðabótalaga.

Ljóst er, að hvorki grunsemdir, staða sem sakborningur, yfirheyrsla né ákæra geta í sjálfu sér stofnað til bótaábyrgðar á grundvelli 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Eingöngu tilteknar þvingunaraðgerðir sem eru tæmandi taldar í ákvæðum IX. til XIV. kafla laganna geta stofnað til bótaábyrgðar á grundvelli 228. gr. laganna.

Ljóst er að framferði stefnanda sjálfs leiddi til þeirra handtökuaðgerða og vistunar sem stefnandi reisir bótakröfu sína við í skilningi 2. mgr. 228. gr. laganna. Fyrir liggur að um miðja nótt fer stefnandi ásamt bróður sínum á nítjánda aldri og 19 ára gömlum vini þeirra gagngert í bílferð til að sækja 14 ára stúlkubarn og tvær vinkonur hennar á aldrinum 13 og 14 ára eftir að þær hafa læðst út af heimili einnar þeirrar í leyfisleysi og banni og fer með þær í herbergi úti í bæ sem þeir vissu að var laust og bætist þar við fjórði maðurinn. Hafa þeir þar allir samfarir við tvær stúlknanna sem voru 13 og 14 ára. Í kjölfar handtöku reyndist mikið misræmi milli framburða sakborninga og ljóst að stefnandi greindi þá rangt frá atvikum að þeim mökum sem áttu sér stað í herberginu og um þátt bróður síns í þeim.

Fullt tilefni var til handtöku og frelsissviptingar stefnanda og háði hann sér sjálfur þær aðgerðir sem hann reisir bótakröfu sína við í skilningi 2. mgr. 288. gr. laga um meðferð sakamála. Ber þannig að sýkna af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Verði ekki á sýknukröfu mína fallist er byggt á framangreindum sjónarmiðum um eigin sök stefnanda til stuðnings varakröfu um stórkostlega lækkun stefnukrafnanna. Þá er krafa stefnanda um 500.000 króna miskabætur úr öllu hófi og í engu samræmi við þann tíma sem frelsissvipting varði en eins og áður greinir var stefnandi látinn laus er liðnar voru tæplega fjórar og hálf klukkustund frá handtöku.

Kröfu stefnanda um dráttarvexti frá 7. apríl 2009 er mótmælt. Fyrst við þingfestingu þessa máls er af hálfu stefnanda sett fram krafa um bætur og er þess krafist að dráttarvextir miðist við ekki fyrri tíma en dómsuppsögu.

Niðurstaða

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta skv. 2. mgr., ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Þá segir í 2. mgr. sömu lagagreinar, að dæma skuli bætur vegna aðgerða skv. IX.-XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á.

Ákvæði þetta tók gildi hinn 1. janúar 2009 og á því við hér þar sem atvik málsins áttu sér stað í mars og apríl 2009. Hvorki ákvæði stjórnarskrárinnar né ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu verða skýrð svo, að með þeim sé sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í XXXVII. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Fyrir liggur að mál á hendur stefnanda var fellt niður með bréfi ríkissaksóknara frá 7. desember 2009 en það barst stefnanda 11. desember 2009. Er því fullnægt skilyrði 1. mgr. 228. gr. laganna.

Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skal dæma bætur vegna aðgerðar skv. IX.-XIV. kafla laganna. Þau þvingunarúrræði sem hér um ræðir eru haldlagning, leit og líkamsrannsóknir, símahlustanir og sambærileg úrræði, einnig ýmsar rannsóknar-aðgerðir sem tíundaðar eru í XII. kafla laganna, svo og handtaka og gæsluvarðhald. Lögin gera því ekki ráð fyrir greiðslu bóta, sé maður grunaður um refsiverðan verknað eða ef hann fær stöðu sakbornings eða ef viðkomandi er tekinn til yfirheyrslu svo dæmi séu tekin.

Stefnandi var handtekinn og vistaður í fangaklefa í nokkrar klukkustundir á meðan skýrslur voru teknar af félögum stefnanda. Því hefur hann sætt þvingunaraðgerð sem fellur undir 2. mgr. ákvæðisins. Heimilt er þó að fella niður eða lækka bætur ef stefnandi hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.

Hinn 31. mars 2009 barst lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu beiðni frá Félagsþjónustu Kópavogs um rannsókn vegna gruns um kynferðisbrot gegn 14 ára stúlku. Í beiðninni kemur fram að um fjóra karla var að ræða og ætluð kynferðisbrot þeirra gagnvart tveimur 13 og 14 ára stúlkum. Lögreglunni ber að rannsaka málið og hefur heimild til handtöku samanber 90. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í ljósi þess að ætlaðir gerendur voru fjórir var eðlilegt að handtaka þá alla í einu til að koma í veg fyrir að þeir gætu meðal annars sammælst um atburðarásina. Eðlilegt er að veita lögreglu tiltekið ráðrúm til rannsóknar málsins og miðað við umfang þess var stefnandi ekki vistaður í óeðlilega langan tíma. Að mati dómsins var meðalhófs gætt af hálfu lögreglu við aðgerðir þessar.

Fyrir liggur að stefnandi, sem var sextán ára, fór ásamt öðrum ungum mönnum í bíltúr um miðja nótt til að sækja 13 og 14 ára gamlar stúlkur. Stefnandi, ásamt félögum sínum, fór með stúlkurnar í herbergi úti í bæ og þar bættist fjórði vinurinn við. Áfengi var haft um hönd. Samkvæmt gögnum málsins hafði stefnandi, ásamt félögum sínum, samfarir við tvær stúlknanna, en þær voru 13 og 14 ára. Misræmi var milli framburða félaganna og ljóst að stefnandi greindi þá rangt frá atvikum að þeim mökum sem áttu sér stað í herberginu og um þátt bróður síns í þeim.

Dómurinn lýtur því svo á að stefnandi hafi með framferði sínu sjálfur „valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á“ eins og segir 2. mgr. 228. gr. nefndra laga, sem túlka ber eftir orðanna hljóðan. Er hér bæði átt við aðgerðir fyrir handtöku og einnig eftir að rannsókn málsins hefst. Hafnað er þeirri þröngu lögskýringu stefnanda að hér eigi aðeins við aðgerðir stefnanda á meðan hann er borinn sökum í málinu.

Með vísan til þess sem að framan greinir er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður.

Stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu. Kostnaður málsins greiðist því úr ríkissjóði þar á meðal þóknun lögmanns stefnanda, A-kk-ef K-kk-ef F-kk-ef hdl., sem þykir hæfilega ákvörðuð 150.000 kr. og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, X. Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, A-kk-ef K-kk-ef F-kk-ef hdl., 150.000 krónur.

S-kvk-nf G-kvk-nf.