E-382/2011

Mál þetta sem upphaflega var dómtekið 16 september 2011 er höfðað með stefnu birtri 19. janúar 2011 á hendur Gafli ehf. og Ofjarli ehf. og 21. janúar 2011 á hendur JV ehf. Málið var endurupptekið, flutt að nýju og dómtekið hinn 3. janúar 2012 með því að dómur varð ekki lagður á það innan lögmælts frests vegna anna dómara.

Stefnandi er Landsbanki Íslands hf. Austurstræti 11, Reykjavík.

Stefndu eru Gafl ehf., Grundarstíg 5, Bolungarvík, JV ehf., Síðumúla 33, Reykjavík og Ofjarl ehf., Síðumúla 33, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, aðallega að stefndu verði gert að greiða stefnanda, in solidum, skuld að fjárhæð 1.054.116.546 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, af 1.054.116.546 krónum frá 12. desember 2008 til greiðsludags.

Stefnandi krefst þess til vara að stefndu verði gert að greiða stefnanda, in solidum, 656.576.800 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 12. desember 2008 til greiðsludags.

Stefnandi krefst þess til þrautavara að stefndu verði gert að greiða stefnanda, in solidum, 10.289.420,69 svissneska franka ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 12. desember 2007 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi þess í öllum tilvikum að stefndu verði gert að greiða sér málskostnað.

Stefndu gera aðallega þær dómkröfur að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda.

Til vara krefjast stefndu verulegrar lækkunar á stefnufjárhæðum.

Þá krefjast stefndu þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar,

MÁLSATVIK

Stefnandi kveður sig og stefnda hafa gert með sér lánssamning þar sem stefnandi hafi veitt stefnda lán. Hafi lánssamningur, sem gefið var númerið 10342, verið undirritaður hinn 12. desember 2007. Með þeim samningi hafi stefnda verið veitt heimild til þess að taka lán hjá stefnanda að fjárhæð 10.300.000 svissneskir frankar. Lánstíminn hafi verið sex mánuðir og skyldi lánið endurgreiðast að fullu með einni afborgun í lok lánstímans eða hinn 12. júní 2008, vexti hafi borið að greiða á gjalddaga lánsins. Lánið hafi borið breytilega vexti jafnháa LIBOR-vöxtum í samræmi við vaxtatímabilið að viðbættu 2,75% vaxtaálagi, vextir reiknuðust frá útborgunardegi lánsins. Lánið hafi verið framlengt til sex mánaða og gjalddagi höfuðstóls og vaxta færður til 12. desember 2008.

Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra lánshluta samningsins hafi stefndu JV ehf. og Ofjarl ehf. tekist á hendur in solidum sjálfsskuldarábyrgð á fullum efndum allra skuldbindinga skv. samningnum. Sjálfskuldarábyrgðin nái til greiðslu höfuðstóls, vaxta, dráttarvaxta og vaxtavaxta sem og alls kostnaðar sem vanskil kunna að leiða af sér.

Lánið hafi að fullu verið greitt út til stefnda, Gafls ehf., hinn 12. desember 2007 í samræmi við ádráttarbeiðni útgefna af stefnda, Gafli ehf. Til útgreiðslu hafi komið 10.289.420,69 svissneskir frankar eða höfuðstóll lánsins að frádregnu 0,1% lántökugjaldi og 279,31 svissneskum franka í skjalagerðarkostnað. Lánið hafi verið greitt inn á gjaldeyrisreikning í svissneskum frönkum í eigu stefnda, Gafls ehf., hjá stefnanda nr. […].

Á gjalddaga lánsins hinn 12. desember 2008 hafi stefnanda ekki borist greiðsla og hafi enn ekki borist greiðsla vegna þessa láns. Vanskil stefnda, Gafls ehf., á láni þessu sundurliðist svo:

Ógreidd afborgun höfuðstóls og áfallinna vaxta 12. desember 2008:

10.300.000 svissneskir frankar í höfuðstól.

340.118,57 svissneskir frankar í áfallna vexti.

Stefnandi krefur stefndu um greiðslu á láni þessu ásamt dráttarvöxtum frá þeim tíma sem lánið ásamt áföllnum vöxtum var á gjalddaga.

Skuld þessi skv. ofangreindum lánasamningum hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og er því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.

Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, með síðari breytingum og vísast sérstaklega til 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. laganna. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing vísast til 35. gr. laga nr. 91/1991.

Stefndi telur að samningur nr. 10342 sé í eðli sínu gengistryggður og sé því andstæður 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Því verði að endurreikna samninginn miðað við upphaflega fjárhæð hans í íslenskum krónum.

Með dómum Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010 hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að óheimilt sé að tengja gengi erlendra gjaldmiðla við lán í íslenskum krónum, enda komi skýrt fram í 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 að heimilt sé að verðtryggja sparifé og lánsfé skv. 13. gr. sé grundvöllur verðtryggingarinnar vísitala neysluverðs. Þau lán sem um hafi verið rætt í framangreindum málum hafi verið bílalán en hér sé í raun verið að lána vegna kaupa á fyrirtæki. Hæstiréttur hafi einnig komist að þeirri niðurstöðu að um hafi verið að ræða íslenskt lán í eftirfarandi málum nr. 317/2010, 603/2010, 604/2010.

Í máli nr. 603/2010 frá 14. febrúar síðastliðnum hafi Hæstiréttur talið að mestu máli skipti varðandi það ágreiningsefni hvort lán væri í íslenskum krónum eða erlendum myntum ,,[...] að lánsfjárhæð var ákveðin í íslenskum krónum og hana bar að endurgreiða í sama gjaldmiðli. Þá var lánið bundið sölugengi Seðlabanka Íslands á tilteknum erlendum gjaldmiðlum eins og áður er lýst, sem einnig bendir ótvírætt til að það sé í íslenskum krónum, enda engin þörf á að kveða á um gengistryggingu ef lán væri í raun í erlendri mynt, svo sem varnaraðili heldur fram að samningurinn kveði á um. Slík verðtrygging skuldbindinga í íslenskum krónum er ólögmæt samkvæmt áðurnefndum ákvæðum laga nr. 38/2001“.

Í þessu máli reynir því á hvort lánið sé í íslenskum krónum eða svissneskum frönkum eins og yfirskrift samningsins kveður á um, en stefndu benda á að samkvæmt almennum reglum samningaréttar sé það efni samningsins sem ráði för en ekki heiti hans. Eins og áður segi hafi stefndi, Gafl ehf., óskað eftir láni til kaupa á fasteignafélaginu Sýr ehf. Með ákvörðun Fyrirtækjasviðs Landsbankans frá 19. nóvember 2007 hafi lánveitingin verið lögð fyrir lánanefnd bankans. Í þeirri ákvörðun komi fram að Gafl ehf. óski eftir 10.300.000 langtímaláni í svissneskum frönkum til að fjármagna kaup á 100% hluta í Sýr ehf. Það sem hins vegar skjóti skökku við í þessu sé að í ákvörðuninni sjálfri sé miðað við 570.000.000 kr. sem sé samsvarandi fjárhæð og 10.300.000 svissneskir frankar hafi verið á þeim tíma. Þessi ákvörðun lánanefndar hafi síðan farið fyrir lánanefnd bankans sem heimilað hafi lánveitinguna með bókun hinn 5. desember 2007. Þar komi sérstaklega fram ,,Gafl ehf. (MHK) – 570 m.kr. lán til 1 árs á Libor + 2,75% vegna kaupa á 100% hlut í fasteignafélaginu Sýr ehf.“. Ljóst sé samkvæmt þessu að bankinn sjálfur, þar með talin lánanefnd bankans, hafi litið á lánveitinguna sem lánveitingu í íslenskum krónum, enda hefði ugglaust átt að koma fram hin erlenda fjárhæð hafi hún ekki gert það. Í ákvörðun Fyrirtækjasviðs frá 13. júní 2008 þegar lánið hafi verið framlengt hafi aftur verið óskað eftir framlengingu á 10.300.000 svissneskum frönkum (775 m.kr.), skammtímaláni sem veitt hafi verið til kaupa á 100% hluta í Sýr ehf. Þar komi fram í ákvörðuninni sjálfri fjárhæðin 775.000.000 kr. sem verið hafi íslensk fjárhæð lánsins á framlengingardegi. Þá segi að ástæða þess að lánið sé veitt sé vegna lánalínu, framlengingar á henni + hækkunar og þar fyrir ofan hafi verið ritað ,,v/ gengisbreytinga“. Þá segi neðar ,,um er að ræða sömu upphæð í lánsmynt. Hækkun er vegna veikingar ISK“.

Í lánssamningnum sjálfum komi fram í lið 4.6 ,,Hver lánshluti greiðist inn á reikning lántaka miðað við kaupgengi hverrar myntar hjá bankanum tveimur bankadögum fyrir útborgunardag“. Þá segi einnig í lið 7.1: ,,Hvern lánshluta skal greiða hjá bankanum á gjalddaga hans. Afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur skal greiða í íslenskum krónum samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“

Þegar litið sé á málið heildstætt sjáist að um sé að ræða lán í íslenskum krónum sem sett sé í búning lánalínu í svissneskum frönkum samkvæmt lánasamningnum. Óskað sé eftir láninu fyrir lánanefnd bankans, sem taki ákvörðun um lánveitinguna í íslenskum krónum. Þá sé við framlengingu lánsins sérstaklega tekið fram að lánið hafi hækkað vegna gengisbreytinga. Í samningnum sjálfum sé lántaka gert að greiða lánið til baka í íslenskum krónum og séu gjalddagar lánsins í íslenskum krónum, 1.344.610.834 kr. Líta verði á lánið, sem upphaflega hafi numið 570.000.000 króna, sem gengistryggt lán. Lánið hafi því í meðförum lánveitanda hækkað verulega. Í dómi Hæstaréttar í málum nr. 603/2010 og 604/2010 sé sérstaklega tekið fram að líta verði svo á að ef skylda er til endurgreiðslu lánsins í íslenskum krónum og sú endurgreiðsla sé bundin við gengi íslenskrar krónu miðað við sölugengi Seðlabanka Íslands þá bendi það ótvírætt til þess að lánið sé í íslenskum krónum, enda væri engin þörf á slíkri tilvísun ef það væri í raun í erlendri mynt.

Telja stefndu að hér breyti engu sú staðreynd að fjárhæð lánsins í svissneskum frönkum hafi verið lögð inn á gjaldeyrisreikning félagsins, enda skipti mestu máli að gerð sé krafa um að lánið sé greitt til baka í íslenskum krónum. Það sé aðeins við endurgreiðsluna sem verðtryggingin, í formi gengistryggingar, verði virk. Slík gengistrygging stríði gegn ofangreindum ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eins og komi fram í framangreindum dómum Hæstaréttar.

Stefndu telja að sýkna verði þá af kröfu stefnanda í málinu enda sé krafan í engu samræmi við samning aðila. Þannig segi í gr. 7.1. í samningnum að afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur skuli greiða í íslenskum krónum samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga. Hér sé því lögð sú skylda á lántaka að greiða lánið, afborganir þess og vexti í íslenskum krónum. Stefndi hafi þannig aldrei samið um það að hann skuli greiða lánið í þeim gjaldmiðli sem stefnandi tilgreinir stefnukröfu sína. Þannig hafi aldrei komist á samningssamband vegna slíkrar greiðslu og verði því óhjákvæmilega að sýkna stefndu af kröfum stefnanda vegna þess.

Þá bera stefndu það fyrir sig að lánssamningurinn sé óskuldbindandi eða að honum skuli víkja til hliðar í heild eða að hluta á grundvelli sjónarmiða um brostnar forsendur. Almennt hafa fræðimenn verið sammála um að þremur skilyrðum þurfi að vera fullnægt til þess að forsendubrestur geti haft áhrif á efndaskildu aðila, en almennt eru skilyrðin talin þessi:

1. Í fyrsta lagi hefur verið talið að forsendur þurfi að hafa verið verulegar og ákvarðandi.

2. Í öðru lagi hefur verið talið að viðsemjandi þurfi að hafa þekkt forsendurnar og gert sér ljóst mikilvægi þeirra fyrir viðsemjandann.

3. Í þriðja lagi hefur verið áskilið að það væri sanngjarnt með hliðsjón af skiptingu áhættu í réttarsambandinu, að forsendubresturinn hefði áhrif á efndaskyldu.

Varðandi fyrsta atriðið er það að segja að stefndi gat ekki gert ráð fyrir né séð fyrir að íslenskt hagkerfi færi jafn illa og raun bar vitni. Hann mátti búast við einhverjum dýfum í hagkerfinu en ekki svo miklum er úr varð. Í því tilviki er hér um ræðir varð kerfishrun og fall bankakerfis í heild sinni og því vandséð hvernig forsendur fyrir viðskiptasamning geta ekki verið brostnar, en þetta kerfishrun er miklu meira en nokkur maður gat gert sér í hugarlund. Ef ekki á að beita sjónarmiðum um brostnar forsendur í þessu tilviki telur stefndi vandséð hvenær skuli beita slíkum sjónarmiðum.

Varðandi annað atriðið er það að segja að stefnanda hlaut að vera kunnugt um að það væri stefnda mikilvægt að hér yrði ekki algert kerfishrun.

Varðandi þriðja atriðið er ekkert launungarmál að það er ekki sanngjarnt að stefndi beri einn allan hallann af kerfishruninu og þá sérstaklega í ljósi framferðis bankans á gjaldeyrismarkaðnum síðasta árið fyrir hrun. Ekki er sanngjarnt gagnvart stefnda að stefnandi hafi stundað lánastarfsemi á meðan hann stundaði markaðsmisnotkun með gjaldmiðla í aðdraganda hrunsins.

Þá minnir stefndi á að Alþingi setti í október 2008 lög nr. 125/2008 sem í daglegu tali eru nefnd neyðarlögin. Það að sett skuli hafa verið lög af Alþingi sem kölluð séu neyðarlög bendir til þess að ástand efnahagslífsins hafi ekki verið nálægt því að vera í líkingu við það er stefndi gat gert sér í hugarlund þegar hann gerði samninginn sem stefnt er út af. Jafnframt minnir stefndi á að í sjónvarpsávarpi í aðdraganda setningar neyðarlaganna hafi forsætisráðherra Íslands beðið guð að blessa landið. Eigi sjónarmið um brostnar forsendur lánasamninga ekki við í tilviki sem þessu er vandséð hvenær þau sjónarmið um brostnar forsendur eigi yfirhöfuð við.

Ljóst sé að lán það sem um ræðir hafi upphaflega verið í íslenskum krónum 570.000.000 kr. en hafi nú tæplega þrefaldast og standi í rúmlega 1,3 milljörðum króna. Þær forsendur sem lántaki setti sér fyrir lántökunni hljóta því að vera algerlega brostnar, enda ljóst að hann hefði aldrei tekið lán sem hefði hækkað um slíka fjárhæð á svo skömmum tíma. Bankinn hafi gefið sér ákveðnar forsendur, varðandi t.d. leigutaka og leigusamninga við afgreiðslu lánsins. Þannig komi fram skuldsetning félagsins, eignastaða, möguleg innkoma o.fl. Með þessum hætti sé ljóst að stefndi, Gafl ehf., hefði aldrei fengið lán að fjárhæð 1,3 milljarðar króna með tilliti til þessa. Forsendur hafi því brostið á báða vegu. Ekki sé lengur hægt að loka augunum gagnvart því sem gerst hafi á Íslandi, að miklu leyti vegna framgöngu bankanna sjálfra og stjórnenda þeirra. Þrátt fyrir þetta telji stefnandi sig geta haldið sig við samninginn í heild sinni. Stefndu minni einnig á að eftir að bankinn hafi verið tekinn yfir hafi stærstur hluti kröfusafns hans verið selt út úr bankanum á lágu verði með 40-60% afskriftum. Stefndi vilji gjarnan fá að sitja við sama borð hvað þessar afskriftir varði.

Að öllu þessu sögðu sé það mat stefndu að þrátt fyrir ákvæði samningsins sé full efndaskylda þeirra fallin niður og samningnum eigi að víkja til hliðar í heild eða hluta á grundvelli sjónarmiða um brostnar forsendur.

Þá bera stefndu fyrir sig ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga (samningalög). Í 36. gr. segi:

Samningi má víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, sbr. þó 36. gr. c. Hið sama á við um aðra löggerninga. Við mat skv. 1. mgr. skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.

Í fyrsta lagi telja stefndu ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera samninginn fyrir sig í núverandi mynd. Þannig sé það bersýnilega ósanngjarnt að stefndu þurfi sjálfir að taka alla áhættuna og bera allan hallann af hruni íslensks bankakerfis.

Í annan stað sé það andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að bera samninginn fyrir sig í óbreyttri mynd. Í ljósi framferðis stefnanda gagnvart krónunni og þar með lántakendum öllum í aðdraganda hruns fjármálakerfisins í október 2008

sé það gjörsamlega siðlaust af hálfu bankans/stefnanda að krefjast fullra efnda.

Í þriðja lagi sé það mat stefnda að í ljósi atvika er síðar hafi komið til sbr. 2. mgr. 36. gr. smnl. eigi stefnandi ekki að bera samningana fyrir sig í óbreyttri mynd og krefjast fullra efnda. Þannig eigi bankinn mikinn þátt í því hvernig komið sé fyrir íslensku krónunni sem valdi því að staða stefnda samkvæmt samningnum sé umtalsvert verri en hann hefði mátt gera sér grein fyrir við undirritun samningsins.

Í athugasemdum við 6. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 11/1986 sem breytti lögum nr. 7/1936 með því að innleiða áðurnefnda 36. gr., sé beinlínis tekið fram eftirfarandi:

,, ...Beita má reglum frumvarpsins til að breyta verðákvæðum í samningi...“

Þá segi enn fremur í frumvarpinu:

„Oftast mundi vafalaust þörf á að beita reglunni um óeðlilega hátt endurgjald í samningi. Rétt er þó að vekja athygli á því að reglan er ekki einskorðuð við slíkt. Einnig mætti beita reglunni til að þess að leiðrétta of lágt verð [...] Eru hér höfð í huga t.d. þau tilvik þegar endurgjald í samningi hefur rýrnað vegna minnkandi verðgildis gjaldmiðils [...]“

Þessi skilningur löggjafans fái stoð í fræðigreininni ,,Um breytingar á III. kafla samningalaga nr. 7/1936“ eftir V-kk-þf M-kk-þf M-kk-þf prófessor, nú Hæstaréttardómara, er skrifuð hafi verið í tengslum við innleiðingu 36. gr. samningalaganna og birt í Tímariti lögfræðinga 3. tbl. 1986, en þar segi hann orðrétt á bls. 180 og 181:

,,Þá má ætla, að reglu 36. gr. l. nr. 7/1936 verði stundum beitt til þess að víkja til hliðar eða breyta verðákvæðum í samningum [...]. Heldur má, ef skilyrðum er að öðru leyti fullnægt, víkja til hliðar eða breyta verðákvæði í samningi, sem annað hvort felur í sér svo hátt eða svo lágt verð, að það myndi teljast ósanngjarnt. Oftast kæmi til álita að beita 36. gr., ef krafið væri um of hátt verð [...]“

Að þessu sögðu sé það mat stefnda að með vísan til 36. gr. samningalaga eigi stefndi ekki að standa skil á fullum efndum samninganna samkvæmt orðanna hljóðan, en stefndi er íslenskt fyrirtæki sem notar hina íslensku krónu í viðskiptum sínum hér á landi.

Þá vitnar stefndi til aðdraganda setningar laga nr. 125/2008 og vísast til þess sem að framan segir um það atriði þar sem stefndi fjallar um forsendubrest.

Komist héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að stefndu skuli greiða kröfu stefnanda í heild eða að hluta krefjast stefndu þess að dráttarvextir skuli reiknast frá dómsuppsögu en ekki frá gjalddaga. Rökstyðja stefndu þessa kröfu með þeim hætti að í fyrsta lagi hafi mikil óvissa ríkt um kröfuna, bæði hvað varðar raunverulegan gjaldmiðil hennar og gengistryggingu sem og forsendur hennar. Í annan stað vísa stefndu til þess að áður hafi þetta mál verið höfðað fyrir héraðsdómi sem vísað var frá ex-officio að mati héraðsdómara. Geti stefndi hvorki þurft að bera ábyrgð á því að stefnandi hafi ekki vandað nægjanlega vel til verks í fyrra sinnið né þeim réttarfarsmistökum sem þar hafi verið gerð þannig að krafa stefnanda var ekki dómtæk. Líta stefndu svo á að hér eigi við svipuð sjónarmið og koma fram í 7. gr. laga um vexti og verðtryggingu og að atvik séu með þeim hætti að þeim verði ekki kennt um að greiðsla hafi ekki farið fram.

Stefndu byggja kröfur sínar á lögum nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga, meginreglum samninga- og kröfuréttar, lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, og lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Málskostnaðarkrafa stefndu byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á þóknun byggist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

Með bókun dagsettri 25. maí 2011 gerði stefnandi breytingar á kröfugerð sinni með framlagningu vara- og þrautavarakröfu í málinu. Aðalkrafa stefnanda var óbreytt. Kröfugerð stefnanda í málinu varð við svo búið svohljóðandi:

Stefnandi krafðist þess aðallega að stefndu yrði gert að greiða stefnanda, in solidum, skuld að fjárhæð 10.640.118,57 svissneskir frankar, ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, af 10.640.118,57 svissneskum frönkum frá 12.12.2008 til greiðsludags.

Stefnandi krafðist þess til vara að stefndu yrði gert að greiða stefnanda, in solidum, 656.576.800 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 12. desember 2008 til greiðsludags.

Stefnandi krafðist þess til þrautavara að stefndu yrði gert að greiða stefnanda, in solidum, 10.289.420,69 svissneska franka ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 12. desember 2007 til greiðsludags.

Þá krafðist stefnandi þess í öllum tilvikum að stefndu yrði gert að greiða málskostnað.

Með bókun dagsettri 16. september breytti stefnandi aðalkröfu sinni í málinu. Vara- og þrautavarakrafa stefnanda voru óbreyttar. Kröfugerð stefnanda í málinu varð því samhljóða því sem að framan greinir þar sem gerð er grein fyrir kröfum aðila.

Stefnandi kvaðst gera breytingu á kröfugerð sinni til samræmis við ákvæði í gr. 7.1. í lánssamningi aðila en skv. þeirri grein sé skylt að greiða stefnanda íslenskar krónur en einungis heimild til að greiða svissneska franka. Stefnandi breytti því kröfugerð sinni með því að umreikna kröfu sína, 10.640.118,57 svissneska franka í íslenskar krónur miðað við miðgengi Seðlabanka Íslands á íslensku krónunni gagnvart svissneska frankanum á gjalddaga lánsins, hinn 12. desember 2008 (99,07).

Varakrafa sé gerð í tilefni af ummælum stefndu í greinargerð þeirra um sýknu þess efnis að skuldin sem deilt er um í máli þessu sé í íslenskum krónum og bundin við gengi svissneskra franka og því beri stefndu ekki greiðsluskyldu á láninu, eins og aðalkrafa stefnanda sé sett fram, geri stefnandi ofangreinda varakröfu í málinu. Fallist dómari á það með stefndu að lánið sé í íslenskum krónum og bundið við gengi svissneskra franka geri stefnandi til vara þá kröfu að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda 656.576.800 íslenskar krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. desember 2008 til greiðsludags. Fjárhæð varakröfu skiptist þannig að 557.127.000 krónur sé höfuðstólsfjárhæðin (10.300.000 svissneskir frankar margfaldaðir með miðgengi Seðlabanka Íslands ISK/CHF 54,09 kr. á lántökudegi) og 99.449.800 krónur séu áfallnir vextir á lánstímanum. Varakrafa stefnanda sé þannig jafnvirði svissnesku frankanna sem stefnandi hafi lánað, í íslenskum krónum og vaxtareiknuð í samræmi við tilmæli í hrd. 471/2010. Vegið meðaltal gildandi vaxta Seðlabanka Íslands á þessu tímabili, þ.e. frá 12. desember 2007 (lántökudagur) til gjalddaga þann 12. desember 2008, sé 17,51%.

Í tilefni af ummælum stefndu í greinargerð þeirra um sýknu sökum þess að ógilda beri samninginn geri stefnandi þá kröfu til þrautavara að stefndu verði dæmdir til að skila þeirri greiðslu sem stefnandi hafi afhent á grundvelli samningsins eða 10.289.420,69 svissneska franka. Fallist dómari á málatilbúnað stefndu að þessu leyti, telji stefnandi að hann eigi rétt á þeirri upphæð sem hann hafi greitt stefndu vegna hins ógilda samnings þar sem stefnandi hafi efnt samninginn af sinni hálfu.

Þá tekur stefnandi fram að hann fallist í engu á málsástæður stefndu og mótmæli þeim, en fallist dómari á málatilbúnað stefndu, sbr. umfjöllun hér að framan, telur stefnandi að fallast beri annaðhvort á varakröfu stefnanda eða þrautavarakröfu hans.

Með vísan til framangreinds sé stefnanda rétt að breyta kröfugerð sinni með framlagningu vara- og þrautavarakröfu. Stefnandi bendir á að vara- og þrautavarakrafa stefnanda rúmist innan kröfugerðar stefnanda í aðalkröfu, en þannig beri að meta hvort varakrafa rúmist innan aðalkröfu. Jafnvirði aðalkröfu stefnanda í íslenskum krónum miðað við 25. maí 2011 sé 1.390.025.089 krónur miðað við miðgengi Seðlabanka Íslands 18. maí 2011. Rúmist varakrafa því innan aðalkröfu stefnanda. Þrautavarakrafa stefnanda sé sett fram í tilefni af kröfu stefndu um ógildingu á lánssamningnum og sé þess því krafist af stefndu að þeir skili þeim verðmætum sem þeir hafi fengið á grundvelli lánssamningsins. Sú fjárhæð sé lægri en aðalkrafa og rúmist því innan hennar.

Um heimild til framangreindra breytinga á kröfugerð með framlagningu varakrafna vísist til meginreglna réttarfars um að stefnanda sé heimilt að breyta kröfugerð sinni til ívilnunar fyrir stefnda, sbr. gagnályktun frá 1. mgr. 111. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Með bókun sem lögð var fram í þinghaldi 23. júní sl. mótmæltu stefndu því að hin breytta kröfugerð, þ.e. vara- og þrautavarakrafa stefnanda, rúmaðist innan upphaflegrar kröfugerðar, þar sem fjallað sé um hærri vexti en samningurinn feli í sér. Geti því ekki verið dæmt um breytta kröfu stefnanda skv. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem krafan hafi ekki komið fram í stefnu líti stefndu svo á að krafan sé of seint fram komin skv. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefndu byggja á því að varakrafa stefnanda byggist m.a. á öðrum málsástæðum en upphafleg kröfugerð stefnanda, enda sé nú miðað við að lánið hafi verið í íslenskum krónum. Í raun og veru sé það eina sem rúmist innan kröfugerðar stefnanda að fjárhæðin sé lægri. Ljóst sé að ef miðað sé við m.a. aðra vexti en upphafleg kröfugerð kveði um verði stefndu að geta tekið afstöðu til þeirra vaxta í greinargerð sem þeim hafi ekki verið heimilt. Þannig hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn sem styðji vegið meðaltal vaxta Seðlabanka Íslands á því tímabili sem um ræði. Geti þar komið til skoðunar önnur sjónarmið en komið hafi fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 sem stefnandi vísi til í bókun sinni frá 25. maí., m.a. um það hvort stefnanda sé heimilt að reikna vexti með afturvirkum hætti, m.a. með tillit til rangra forsendna, en stefndu minna á að ekki hafi verið gerðar athugasemdir við útreikning í máli nr. 471/2010. Þá hafi stefndu ekki fengið tækifæri til að tjá sig um dráttarvaxtakröfu stefnanda, en ekki hafi verið fjallað um það í dómum Hæstaréttar hvort lánveitendum sé heimilt að dráttarvaxtareikna kröfur, enda þótt þær séu komnar á gjalddaga, hafi verið um ólögmæta gengistryggingu að ræða. Þvert á móti áskilji lög nr. 151/2010, sem þó eigi ekki við í þessu máli, að ekki megi reikna dráttarvexti eða önnur vanskilaálög af slíkum kröfum við uppgjör. Verði stefnandi að bera hallann af því að hafa ekki sett fram varakröfu, þrautavarakröfu og þær málsástæður sem þær kröfur eru reistar á í stefnu sbr. d- og e-lið 80. gr. laga nr. 91/1991.

Varðandi þrautavarakröfu stefnanda í málinu sé augljóst að hér sé byggt á öðrum málsástæðum en greini í stefnu. Hér krefjist stefnandi þess nú að stefndu skili þeirri greiðslu sem stefnandi hafi innt af hendi á grundvelli samningsins, án frekari rökstuðnings eða lýsi því hver stefndu það sé sem skila eigi greiðslunni en meðstefndu, JV. ehf. Ofjarl ehf., séu sjálfsskuldarábyrgðaraðilar og geti því varla átt við sjónarmið um slíka ábyrgð ef lánasamningur stefnanda er ógildur eins og stefnandi fjalli um í bókun sinni. Þá er krafist dráttarvaxta frá 12. desember 2007, án þess að það sé með nokkru rökstutt í bókun stefnanda varðandi þennan lið kröfunnar, enda óeðlilegt að dráttarvextir séu ákvarðaðir vegna ógildis ákvæðis í stöðluðum samningi stefnanda. Hér gætu komið inn sjónarmið varðandi t.d. andskýringarreglu samningaréttar, en stefndu hafi ekki haft tækifæri til þess að svara þessum kröfum stefnanda í greinargerð. Verði stefnandi að bera hallann af því að hafa ekki sett þessa kröfu sína fram í stefnu sbr. d- og e-lið 80. gr. laga nr. 91/1991.

Stefndu mótmæla þeim skilningi stefnanda að stefnanda sé heimilt að breyta kröfugerð sinni til ívilnunar fyrir stefnda, sbr. gagnályktun frá 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Í 1. mgr. 111. gr. laganna segir: ,,Kröfu, sem kemur ekki fram í stefnu, skal vísað frá dómi nema stefndi hafi samþykkt að hún kæmist að án þess. Sama er um hækkun á kröfu eða aðrar breytingar stefnda í óhag.“ Stefndu telja að vara- og þrautavarakröfur stefnanda séu því marki brenndar að byggt sé á öðrum málsástæðum og að skilningur stefnanda hljóti því að vera sá að gagnályktun eigi aðeins við sé um að ræða kröfu sem byggist á sömu málsástæðum og gögnum. Ljóst sé að svo sé ekki í þessu máli og verði því að vísa vara- og þrautavarakröfum stefnanda frá dómi, enda sé þeim mótmælt sem of seint fram komnum sbr. e- og e-lið 80. gr., 5. mgr. 101. gr. og 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991.

NIÐURSTAÐA

Af hálfu stefnanda er byggt á svonefndum viðskiptasamningi um lánalínu að verðmæti 10.300.000 svissneskir frankar. Á framhlið samningsins segir m.a:

CHF 10.300.000,-

Viðskiptasamningur um lánalínu.

Þá segir á 2. síðu samningsins í upphafi hans: „Þar sem bankinn hefir samþykkt að veita lántaka rekstrarfjármögnun í formi lánalínu að fjárhæð CHF 10.300.0000,- tíu milljónir og þrjú hundruð þúsund 00/100, í þeim erlendu myntum sem bankinn á viðskipti með, með þeim skilyrðum og skilmálum sem fram koma í samningi þessum ...“

Í grein 2.1. segir að bankinn skuli hafa til reiðu fyrir lántaka lánalínu að fjárhæð CHF 10.300.000. tíumilljónir og þrjúhundruð þúsund 00/100.

Stefnandi greiddi lánsfjárhæðina inn á gjaldeyrisreikning stefnda í svissneskum frönkum hinn 12. desember 2007 en með beiðni sama dag hafði stefndi óskað eftir því með vísan til viðskiptasamnings aðila að 10,3 milljónir svissneskra franka að frádregnu lántökugjaldi yrðu lagðar inn á reikning stefnda.

Í samningi aðila er lán til stefnda tilgreint með ákveðinni fjárhæð í erlendri mynt eða 10.300.000 svissneskum frönkum og stefnandi greiddi þá fjárhæð að frádregnu lántökugjaldi og kostnaði við skjalagerð, eða 10.289.420,69 svissneska franka, inn á gjaldeyrisreikning stefnda.

Stefnandi krefur hér um greiðslu úr hendi stefndu á gjaldföllnum höfuðstól láns samkvæmt samningi aðila ásamt vöxtum og er krafan á því reist að skuldbinding stefnda hafi verið ákveðin í svissneskum frönkum. Tilgreining fjárhæðar og myntar í samningi aðila og beiðni stefnda um greiðslu þess er í svissneskum frönkum. Stefnandi greiddi lánsfjárhæðina inn á gjaldeyrisreikning stefnda með svissneskum frönkum. Verður á það fallist með stefnanda að stefndi, Gafl ehf., sé skuldbundinn til þess að greiða honum þá fjárhæð ásamt vöxtum og málskostnaði sem felst í endanlegri kröfugerð hans. Þá hafa stefndu, JV ehf. og Ofjarl ehf., tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á fullum efndum skuldbindinga samkvæmt samningi stefnanda og stefnda, Gafls ehf. Stefnandi krefur nú um greiðslu skuldarinnar í íslenskum krónum á því gengi sem í gildi var á gjalddaga lánsins en telja verður honum það heimilt með vísan til þess að skv. gr. 7.1 í samningi aðila er gert ráð fyrir því að lántaka sé heimilt að greiða í lántökumynt á gjalddaga sem er undantekning frá þeirri reglu, sem fram kemur í 3. gr. laga nr. 22/1968 um gjaldmiðil Íslands svo og 2. mgr. 5. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands, að peningaseðlar og myntir sem Seðlabanki Íslands gefur út sé lögeyrir í allar greiðslur hér á landi.

Af hálfu stefnda er sú vörn höfð uppi að víkja beri endurgreiðsluskyldu hans til hliðar á grundvelli brostinna forsendna. Ekki verður fallist á það með stefndu að við töku hans á láni í erlendri mynt geti það verið forsenda að gengi mynta og jafnvægi í efnahagslífi haldist stöðugt, þvert á móti mátti hann gera ráð fyrir sveiflum eins og raun varð á enda þótt þær hafi verið óvenju miklar. Er ekki fallist á það með stefnda að efni séu til þess að víkja beri lánssamningi aðila til hliðar vegna brostinna forsendna.

Þá verður ekki heldur fallist á það með stefnda að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1036 taki til tilviks þess sem hér er til úrlausnar.

Samkvæmt öllu framansögðu verða það lyktir málsins að stefndu verða dæmdir til að greiða stefnanda aðalkröfu hans með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði. Að fenginni þeirri niðurstöðu þykja ekki efni til að fjalla um vara- og þrautavarakröfu stefnanda hér.

Eftir úrslitum málsins verða stefndu dæmdir til að greiða in solidum stefnanda 2.000.000 króna í málskostnað.

DÓMSORÐ

Stefndu, Gafl ehf., JV ehf. og Ofjarl ehf., greiði in solidum stefnanda, Landsbanka Íslands hf., 1.054.116.546 krónur, ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, af 1.054.116.546 krónum frá 12. desember 2008 til greiðsludags.

Stefndu greiði in solidum stefnanda 2.000.000 króna í málskostnað.

A-x-x V. M-kk-nf