E-1215/2020

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

Mál þetta er höfðað 11. febrúar 2020 af Skástræti ehf., Elliðavaði 5, 110 Reykjavík gegn Seaproducts Iceland ehf., og Bacco Seaproducts ehf., Dalshrauni 3, 220 Hafnarfirði.

Stefnandi krefst viðurkenningar því að hann sé réttur og lögmætur eigandi að hlutafé/hlutum að nafnverði 33.333.333 kr. í stefnda Bacco Seaproducts ehf., kt. 4201151050, Dalshrauni 3, 220 Hafnarfirði, sem er samtals 1/3 af heildarhlutafé Bacco Seaproducts ehf. sem stefnandi keypti af stefnda Seaproducts Iceland ehf., 28. mars 2018 og að stefnda Bacco Seaproducts ehf. verði með dómi gert skylt að færa nafn stefnanda í hlutaskrá Bacco Seaproducts ehf., þar sem tilgreind hlutafjáreign stefnanda komi fram. Ennfremur skuli Bacco Seaproducts ehf., gefa út staðfestingu um færsluna í hlutaskrána.

Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu.

Stefndu krefjast sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Málið var dómtekið eftir aðalmeðferð þess 22. október sl., en málið var flutt samhliða máli nr. E1361/2020 milli tengdra aðila, vegna að mestu leyti, sömu atvika.

Málsatvik

Málsatvik eru þau að 28. mars 2018 var undirritaður kaupsamningur, milli stefnanda sem kaupanda og stefnda Seaproducts Iceland sem seljanda, um hlutafé í stefnda Bacco Seaproducts ehf. (félagið). Um var að ræða kaup stefnanda á hlutafé að nafnverði 33.333.333 kr. sem mun vera samtals 1/3 af heildarhlutafé félagsins. Kaupverð hlutarins var á genginu 1 eða að kaupverði 33.333.333 kr., þar sem miðað var við að virði alls hlutafjár í félaginu væri samtals 100.000.000 kr., sem er skráð hlutafé þess. Kaupverðið skyldi greitt með lánssamningi milli kaupanda og seljanda að sömu fjárhæð.

Aðdragandi samningsgerðarinnar mun hafa verið sá að forsvarsmaður og hluthafi stefnanda, S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf, er fyrrum sölustjóri SæmarksSjávarafurða ehf. Í árslok 2017 hófst skattrannsókn á því félagi og framkvæmdastjóra þess og aðaleiganda, S-kk-þgf G-kk-þgf B-kk-þgf. Í þágu þeirrar rannsóknar voru að kröfu Tollstjóra allar eignir SæmarksSjávarafurða kyrrsettar eftir kröfu skattyfirvalda, sem fól í sér að starfsemi þess lagðist af, en hún hafði verið til húsa að Dalshrauni 3, Hafnarfirði, þar sem SæmarkSjávarafurðir deildu skrifstofuhúsnæði með stefndu.

Stefndu benda á að í ljósi þessara aðgerða Tollstjóra fyrir hönd ríkissjóðs, hafi þótt útséð að S-hk-nf myndi lifa. Viðskiptavinir félagsins myndu ekki sætta sig við að eiga í viðskiptum við aðila sem sættu rannsókn um skattsvik og peningaþvætti af hálfu íslenskra yfirvalda. Væru margir viðskiptavina félagsins með vottanir um uppruna sinna vara sem rannsókn á Sæmarki beinlínis stangaðist á við. Vegna rannsóknarinnar hafi eigandi Sæmarks þurft að hverfa úr trúnaðarstöðum fyrir belgíska félagið Gadus Fish NV. Stefndu og Sæmark höfðu fjárfest sameiginlega í framangreindu félagi, ásamt öðrum, og var af þeim ekki talið á það hættandi fyrir viðskiptavini þess félags að umræddur eigandi Sæmarks væri opinber trúnaðarmaður þess, og hafi hann því vikið úr stjórn félagsins og stjórn íslenska eignarhaldsfélagsins Steinasölu ehf. Hafi þurft að kynna þetta ítarlega fyrir viðskiptavinum Gadus Fish.

Í ljósi þeirra aðstæðna sem upp hafi verið komnar hjá Sæmarki kveða stefndu að stefndi Seaproducts, hefði verið tilbúinn að kaupa af S-kk-þgf G-kk-þgf og félögum honum tengdum allt það hlutafé í Bacco sem ekki tilheyrði því á þeim tíma, eða 50% hlutafjár, og Bacco myndi í kjölfarið yfirtaka alla starfsmenn Sæmarks.

Forsvarsmenn stefndu eru Ó-kk-nf H-kk-nf H-kk-nf, sem er stjórnarmaður og framkvæmdastjóri Bacco Seaproducts ehf. og stjórnarmaður Seaproducts Iceland, og B-kk-nf P-kk-nf, sem er stjórnarformaður Bacco Seaproducts ehf. og varamaður í stjórn og framkvæmdastjóri Seaproducts Iceland ehf. Forsvarsmaður stefnanda, S-kk-nf Þ-kk-nf og þessir aðilar hafa að sögn þekkst til nokkurra ára, en starfsemi félaga Ó-kk-ef H-kk-ef og B-kk-ef voru á sömu hæð og starfsemi SæmarksSjávarafurða. Eftir að starfsemi SæmarksSjávarafurða lagðist af, mun hafa komið til tals að S-kk-nf Þ-kk-nf myndi hefja samstarf við þá Ó-kk-þf H-kk-þf og B-kk-þf um sölu á sjávarafurðum frá Íslandi. Niðurstaða þeirra viðræðna hafi orðið sú að þeir þrír myndu í félagi hver við annan reyna að fylla upp í það skarð sem myndast hefði á markaðnum fyrir sölu á ferskum fiski frá Íslandi, við það að starfsemi SæmarksSjávarafurða lagðist af.

Niðurstaðan hafi orðið sú að sögn stefnanda að S-kk-nf Þ-kk-nf myndi stofna félag, sem sé stefnandi, sem myndi kaupa 1/3 í dótturfélagi stefnda Seaproducts Iceland, þ.e. stefnda Bacco Seaproducts ehf.

Félagið hafði á þeim tíma litla og afmarkaða starfsemi í sölu á ferskum fiski frá Íslandi. Gengið var frá samningum 28. mars 2018. Ársreikningur félagsins vegna ársins 2018 hefur verið lagður fram í málinu og stefnandi vekur athygli á því að velta félagsins hafi ríflega þrefaldast á milli áranna 2017 og 2018. Vegna þess þ.e. um aukna veltu Baccos, árétta stefndu að Seaproducts og eigendur þess hafi látið öll sín viðskiptasambönd sem rækt hafi verið í öðrum félögum þeim tengdum renna undir rekstur Baccos og hafi fyrrum viðskiptavinum Sæmarks verið boðið að koma í viðskipti til Baccos. Margir hafi þegið það boð en aðrir ekki. S-kk-nf Þ-kk-nf telur hins vegar aðkomu sína hafa miklu ráðið um veltuaukningu félagsins.

Þegar S-kk-nf Þ-kk-nf hafi að sögn stefndu falast eftir því að vera gerður að hluthafa í stefnda Bacco í febrúar/mars 2018 hafi hann að sögn stefndu verið þráspurður að því hvort skattskil hans væru til rannsóknar hjá skattayfirvöldum líkt og komið var á daginn með S-kk-þf G-kk-þf og S-hk-þgf. Stefndu telja enda að það hafi ekki getað dulist S-kk-þgf Þ-kk-þgf, sem fyrirsvarsmanni stefnanda, að það væri algjör forsenda af hálfu stefndu, Seaproducts og Baccos, að hann væri ekki undir sömu eða svipaðri rannsókn og fyrirsvarsmaður Sæmarks og Sæmark sjálft. S-kk-nf Þ-kk-nf hafi hins vegar neitað vitneskju um nokkurs konar rannsókn á skattskilum hans eða félaga í hans eigu.

Samkvæmt framangreindum lánssamningi, áttu arðgreiðslur úr félaginu að tryggja endurgreiðslu hans. Samhliða kaup og lánasamningi var gengið frá hluthafasamningi milli aðila um réttindi þeirra og skyldur innan félagsins og starfssamningi við S-kk-þf Þ-kk-þf, þar sem hann var ráðinn framkvæmdastjóri sölu og markaðsmála félagsins, en í kaupsamningnum er vitnað til þessara samninga.

Fljótlega eftir gerð samninganna mun Ó-kk-nf H-kk-nf hafa komið að máli við S-kk-þf Þ-kk-þf og þá talið rétt að bíða aðeins með að tilkynna að stefnandi væri orðinn hluthafi í félaginu. Ástæðan sem var nefnd, að sögn S-kk-ef Þ-kk-ef, var sú að fara þyrfti varlega, m.a. vegna annarra starfsmanna félagsins. Ó-kk-nf H-kk-nf hafi talið mikilvægt að einhverjir lykilstarfsmanna yrðu einnig hluthafar, en ákvörðun um það þyrfti að taka við síðara tímamark. Í sjálfu sér kveðst S-kk-nf Þ-kk-nf ekki hafa gert ágreining um þetta, enda talsvert þá til áramótanna 2018/2019.

S-kk-nf Þ-kk-nf kveður að tilkynnt hafi verið 16. maí 2018 að skattrannsóknarstjóri ríkisins hefði hafið rannsókn á tekjum hans og skattskilum vegna tekjuáranna 2010 til og með 2016. S-kk-nf Þ-kk-nf kveðst hafa tilkynnt Ó-kk-þgf H-kk-þgf og B-kk-þgf um þetta á fundi strax á eftir. Hinn 30. október 2018 voru eignir S-kk-ef Þ-kk-ef kyrrsettar að kröfu Tollstjóra vegna rannsóknarinnar. S-kk-nf Þ-kk-nf kveðst hafa upplýst viðskiptafélaga sína einnig um þetta í beinu framhaldi. Kyrrsetningarfjárhæðin var 121.800.000 kr. og var hún árangurslaus að hluta. Ó-kk-nf H-kk-nf og B-kk-nf kveðast hins vegar enga hugmynd hafa haft um þetta með afgerandi hætti fyrr en 22. febrúar 2019 þegar S-kk-nf Þ-kk-nf hafi komið fram með tillögur um breytingar á samningum aðila. B-kk-nf kveðst hins vegar hafa heyrt ávæning af einhverjum skattavandræðum S-kk-ef áður, án þess að vita nákvæmlega hvað í þeim fólust.

Forsvarsmenn stefndu voru, þrátt fyrir skattrannsókn, að sögn reiðubúnir að semja upp á nýtt við stefnanda og fyrirsvarsmann hans. Þeir hafi meira að segja verið reiðubúnir að halda honum í starfi, undir breyttum formerkjum þó, enda kæmi hann hvergi fram fyrir hönd félagsins, hvorki sem framkvæmdastjóri, stjórnarmaður né eigandi. Myndu slíkir samningar verða að tiltaka alveg sérstaklega hvernig fara skyldi með útkomu og niðurstöður þeirrar skattrannsóknar sem þá fór fram fram á fyrirsvarsmanni stefnanda.

S-kk-nf Þ-kk-nf kveður Ó-kk-þf H-kk-þf og B-kk-þf hins vegar hafa nýtt sér upp komna stöðu strax og talið það mikið óráð að stefnandi yrði hluthafi meðan á skattrannsókninni stæði og fundið því allt til foráttu. Nokkrir fundir hafi verið haldnir með þeim, þar sem reynt hafi verið að finna lausn á málinu. Niðurstaðan hafi alltaf verið sú sama, stefndu hafi í raun ekki komið fram með neinar tillögur og ekki gert annað en að drepa málinu á dreif.

Af hálfu forsvarsmanns stefnanda og lögmanns hans hafi alltaf verið áréttað að til staðar væru skriflegir og undirritaðir samningar milli aðila, sem kvæðu skýrt á um að stefnandi væri eigandi að 1/3 af heildarhlutafé félagsins.

Skömmu fyrir áramótin 2018/2019 sótti stefnandi það stíft að gengið yrði frá réttri hluthafaskrá félagsins, þannig að hún væri rétt um áramótin. Hinn 22. febrúar 2019 var haldinn fundur með aðilum þar sem forsvarsmaður stefnanda krafðist efnda. Á þeim fundi kom fram sú ósk af hálfu þeirra Ó-kk-ef H-kk-ef og B-kk-ef að litið yrði svo á að samningarnir tækju ekki gildi fyrr en á árinu 2019 og ákveðnum ákvæðum þeirra, m.a. um kaup og sölurétt, yrði frestað um eitt ár. Af því tilefni setti lögmaður stefnanda saman skjal, þar sem komið var, að hans sögn, til móts við þessar óskir en áréttað að upphaflegir samningar væru að öðru leyti óbreyttir. Þetta skjal var aldrei undirritað. En B-kk-nf og Ó-kk-nf H-kk-nf fullyrða að S-kk-nf Þ-kk-nf hafi ritað upphafsstafi sína á skjalið áður en hann rétti þeim það. S-kk-nf Þ-kk-nf þvertekur fyrir þetta.

Undir lok 2019 hélt lögmaður stefndu því fram að með þessu skjali hefði stefnandi fallið frá öllum sínum rétti á grundvelli samninganna og forsvarsmaður stefnanda hefði áritað skjalið um samþykki sitt fyrir því. Þessu hefur stefnandi andmælt kröftuglega.

Næst munu lögmenn aðila hafa átt fund vegna málsins 27. maí 2019. Á þeim fundi kom fram vilji til að breyta að einhverju leyti samningum aðila. Á þeim fundi hafi lögmaður stefnanda áréttað að í gildi væru skýrir og klárir samningar aðila en hafi, að sögn stefnanda í þágu þess að halda friðinn, talið sjálfsagt að hlusta á einhver upplegg stefndu til mögulegrar lausnar á málinu.

Í lok júní 2019 sendi lögmaður stefndu drög að nýjum skjölum. Sama dag og þau voru móttekin sendi lögmaður stefnanda áréttingu á fyrri sjónarmiðum og spurðist fyrir um hvort ekki væri kominn tími til að halda aðalfund félagsins. Þegar tími gafst svo til voru að sögn stefnanda, þessi skjöl skoðuð af honum. Þá hafi komið í ljós að tilgangur með sendingu þeirra hafi verið að gjörbreyta gildandi samningum milli aðila. Þannig hafi verið búið að útfæra einhvern vanhugsaðan kauprétt milli aðila, sem hefði sennilega ekki leitt til neins nema mjög þungbærrar skattskyldu stefnanda. Réttur stefnanda til að auka hlut sinn í félaginu upp í 50% hafi verið horfinn, ekki hafi verið gert ráð fyrir að stefnandi nyti fjárhagslegs ávinnings af félaginu á kaupréttartímanum, búið að tengja þetta við störf S-kk-ef Þ-kk-ef fyrir félagið, sem hafi ekki verið í neinu samhengi við það sem upphaflega var lagt upp með, auk fleiri atriða, sem öll hafi verið óásættanleg að mati stefnanda.

Í september eða október 2019 kveðst forsvarsmaður stefnanda hafa komist að því að ársreikningur félagsins hefði verið samþykktur, án þess að hann hefði verið upplýstur um það eða boðaður til aðalfundar félagsins. Ó-kk-nf H-kk-nf og B-kk-nf undirrita þar skýrslu stjórnar gegn, að sögn stefnanda, betri vitund um að yfirlýsing um eignaraðild hafi verið röng og í andstöðu við áður gerða samninga. Vegna þessa kveður stefnandi að sent hafi verið tölvuskeyti til lögmanns stefnda 15. október 2019 og þess krafist að uppfærð hluthafaskrá yrði afhent og það svo ítrekað 30. október 2019. Þar vísaði lögmaður stefndu til þess að hann væri að fara að hitta Ó-kk-þf H-kk-þf. Út úr því kom, að sögn stefnanda, ekki neitt, þannig að 8. nóvember 2019 hafi verið sent bréf á félagið, með afriti á stefnda Seaproducts Iceland og lögmann stefndu, þar sem krafist var afhendingar á réttri hluthafaskrá félagsins. Bréfið mun hafa verið afhent með ábyrgðarpósti.

Því bréfi var, að sögn stefnanda, svarað með tvennum hætti 18. nóvember 2019. Annars vegar með því að S-kk-þgf Þ-kk-þgf, forsvarsmanni stefnanda, var sagt upp störfum hjá félaginu. Þeirri uppsögn var mótmælt, með bréfi dagsettu 26. nóvember 2019 og hins vegar með bréfi sem bar yfirskriftina „Árétting um stöðu skjala dags. 28. mars 2019“.

Í því bréfi kom fram sú sýn stefndu að engir samningar væru í gildi milli félagsins og/eða hluthafa annars vegar og S-kk-ef Þ-kk-ef og/eða stefnanda hins vegar. Forsendur fyrir þeim væru brostnar. Það hefði forsvarsmaður stefnanda samþykkt sérstaklega. Ástæða þessa væri, eins og þar sagði, yfirgripsmikil skattrannsókn á hendur S-kk-þgf Þ-kk-þgf, þar sem líkindi stæðu til þess að yfir 122 milljónir hefðu ekki verið gefnar upp til skatts og ámælisvert hefði verið af S-kk-þgf Þ-kk-þgf að upplýsa ekki um þessa skattrannsókn í lok mars 2018, þegar skjölin hafi verið gerð.

Lögmaður stefnanda svaraði bréfinu með öðru bréfi, dagsettu 28. nóvember 2019, þar sem sjónarmið stefnanda voru rakin og fyrri kröfur áréttaðar.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína á meginreglu samningaréttar, að gerða samninga skuli halda. Dómkrafan sé sett fram sem krafa um efndir eins og um var samið (in natura).

Hinn 28. mars 2018 hafi verið undirritaður kaupsamningur milli stefnanda og stefnda Seaproducts Iceland, um kaup stefnanda á 1/3 af heildarhlutafé í félaginu. Samningurinn hafi verið efndur sama dag með gerð lánssamnings milli aðila. Samkvæmt samningnum hafi hið selda verið afhent við undirritun. Forsvarsmenn félagsins og Seaproducts Iceland hafi hins vegar báðir neitað því að afhenda rétta og lögmæta hlutaskrá félagsins og viðurkenni ekki rétt stefnanda sem hluthafa á grundvelli samninganna. Á þeim grundvelli sé mál þetta höfðað, til að knýja fram efndir eins og um var samið (in natura), þannig að stefnandi geti tekið þátt í störfum félagsins og notið réttinda sinna, þ.m.t. fjárhagslegra réttinda, sem réttur og lögmætur hluthafi félagsins og borið þær skyldur sem á honum hvíla sem hluthafi.

Í kaupsamningnum, sem sé undirritaður af forsvarsmönnum stefnanda og stefnda, segi að kaupandi hafi keypt af seljanda hlutafé í félaginu að nafnverði 33.333.333 kr. á því verði og skyldi kaupverðið greitt með gerð lánssamnings milli aðila. Kaupverðið skyldi greitt með arðgreiðslum út úr félaginu. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi hið selda afhent við undirskrift en það hafi ekki verið gert.

Í lánssamningnum komi fram að lánveitandi sé stefndi, Seaproducts Iceland ehf., og lántaki stefnandi. Lánsfjárhæðin hafi verið kaupverð hlutafjárins og komið hafi fram að lánið væri vegna kaupsamnings um 1/3 í félaginu. Í samningnum hafi komið fram hvernig lánið skyldi endurgreitt, þ.e. með arðgreiðslum úr félaginu. Jafnframt hafi komið fram hver niðurstaðan yrði ef enginn arður yrði greiddur út úr félaginu í árslok 2022. Af ákvæðum lánssamningsins megi vera ljóst að hann sé ekki gjaldfallinn, og engar forsendur hafi brostið.

Í hluthafasamningnum sé fjallað um réttindi og skyldur aðila vegna stjórnskipulags og hlutafjáreignar í félaginu. Með honum hafi verið viðurkenndur eignarréttur stefnanda að 1/3 í félaginu. Þá hafi S-kk-nf Þ-kk-nf, Ó-kk-nf H-kk-nf og B-kk-nf tekið á sig persónulega ábyrgð á því að vinna eftir hluthafasamningnum að viðlagðri skaðabótaábyrgð.

Því liggi fyrir skýrir og skiljanlegir samningar, sem hafi verið vanefndir. Engin atvik í málinu hafi gert það að verkum að samningar þessir hafi fallið niður eða að þeir séu ekki skuldbindandi fyrir stefndu, né hafi þeim verið rift. Fyrir liggi að stefnandi eigi kröfu á hendur stefndu um afhendingu hlutanna og uppfærslu á hlutaskrá á grundvelli gildandi samninga.

Forsvarsmaður stefnanda hafi aldrei viðurkennt eða samþykkt að þessir samningar séu ekki í gildi, hvorki með beinum eða óbeinum hætti, eins og haldið hafi verið fram. Skjöl málsins sanni það. Eins og skjöl og atvik málsins beri með sér hafi forsvarsmaður stefnanda ítrekað gengið á eftir því að samningarnir væru efndir, án þess að við því hafi verið brugðist. Um tómlæti eða fyrningu geti því ekki verið að ræða.

Stefnandi hafnar því að rannsókn á persónulegum skattskilum S-kk-ef Þ-kk-ef hafi gert það að verkum að forsendur hafi brostið fyrir gildi samninganna. Ekkert slíkt skilyrði hafi verið til staðar við gerð samninganna. Sú skattrannsókn hafi enda þá ekki verið hafin og ekkert í henni sem geri það að verkum að ekki eigi að efna samningana gagnvart stefnanda. Ekkert annað í atvikum málsins sé með þeim hætti að stefndu eða forsvarsmenn þeirra geti borið fyrir sig brostnar forsendur.

Stefnandi byggir á því að enginn vafi sé á því að hann eigi kröfu á grundvelli gildra samninga til þess að krafa hans verði tekin til greina. Fyrir liggi alvarleg vanefnd á þeim samningum sem gerðir voru 28. mars 2018. Samningarnir séu skuldbindandi og hvorki atvik við samningsgerðina né síðar tilkomin atvik geti gert það að verkum að hægt sé að ýta þeim til hliðar, hvort sem er í heild eða að hluta, né eigi nokkrar ógildingarástæður samningaréttar við í málinu, þannig að hægt sé að fella þá úr gildi.

Varðandi meintar vanefndir stefnanda þá séu þær ekki til staðar. Stefnandi hafi frá upphafi viljað efndir þessara samninga og látið það í ljós.

Ekkert bendi hins vegar til að fyrir þeim Ó-kk-þgf H-kk-þgf og B-kk-þgf hafi nokkuð annað vakað en að reyna að komast yfir veltu SæmarksSjávarafurða ehf. með atbeina forsvarsmanns stefnanda, án þess að ætla að efna gildandi samninga við stefnanda. Til að setja þessa hagsmuni í samhengi sé rétt að benda á að velta félagsins á árinu 2017 hafi verið rétt rúmir þrír milljarðar en rétt rúmir tíu milljarðar árið 2018. Afkoman hafi tekið stakkaskiptum.

Stefnandi vísi til framlagðs yfirlits yfir fyrirtæki tengd þeim Ó-kk-þgf H-kk-þgf og B-kk-þgf. Þar megi greina veltuaukningu Bacco Seaproducts milli áranna 2017 og 2018, sem skýrist af yfirtöku félagsins á veltu SæmarksSjávarafurða ehf. Einnig komi fram að þrátt fyrir þessa gríðarlegu veltuaukningu sé kostnaðarhlutfall Bacco Seaproducts það sama milli ára, sem veki upp áleitnar spurningar um gjaldfærslur í rekstri félagsins, en endurskoðandi félagsins sé Enor ehf., endurskoðunarskrifstofa á Akureyri, sem bróðir Ó-kk-ef H-kk-ef sé í forsvari fyrir.

Varðandi aðild, þá sé málið höfðað gegn Seaproducts Iceland ehf., sem samningsaðila stefnanda og seljanda hlutafjárins. Gegn Bacco Seaproducts ehf. sé málið höfðað á þeim grundvelli að það sé félagsins sjálfs að gefa út rétta hluthafaskrá þess. Það þurfi því sjálfstæðan dóm gagnvart því. Um sé að ræða samaðild, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991.

Kröfu sína byggir stefnandi á meginreglu kröfu og samningaréttar um efndir samningsskuldbindinga eins og um var samið (in natura). Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþing sé vísað til ákvæða í samningum aðila.

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu telja einsýnt að fyrirsvarsmanni stefnanda, S-kk-þgf Þ-kk-þgf, hafi fyrir 28. mars 2018 verið fullkunnugt um að skattrannsókn væri hafin á hendur honum eða að ástæða væri til þess að ætla að hún væri hafin. Um þetta hafi honum borið að upplýsa stefndu. Honum hafi verið, eða mátt vera, ljóst að samningar hefðu ekki verið gerðir ef þær upplýsingar hefðu legið fyrir.

Stefndu byggja á því að samningarnir frá 28. mars 2018 séu því ógildir vegna brostinna forsendna sem snúi að þeirri stöðu sem S-kk-nf Þ-kk-nf, fyrirsvarsmaður stefnanda, sé í vegna skattrannsóknar á hendur honum og eðli þeirra skattsvika sem þar séu rannsökuð og hann hafi haldið leyndum fyrir stefndu.

Stefndu telja að atvik séu með þeim hætti að sönnunarbyrði um það hvort S-kk-nf Þ-kk-nf hafi vitað af eigin skattrannsókn, eða að hún hafi verið yfirvofandi þegar skjölin þann 28. mars 2018 voru gerð, hvíli á stefnanda.

Í ljósi málsatvika verði þannig að telja það miklar líkur á því að S-kk-nf Þ-kk-nf hafi vitað af skattrannsókn á hendur honum, eða að sú rannsókn væri yfirvofandi, að það standi honum nær að sýna fram á að hann hafi ekki vitað af rannsókn eða ekki mátt vita af henni, og/eða að hann hafi ekki mátt vita að hún væri yfirvofandi.

Í því samhengi sé skorað á stefnanda að leggja fram frumskýrslu skattrannsóknarstjóra sem hann vísi til í stefnu þar sem hann virðist gera nokkuð lítið úr umræddri skattrannsókn.

Stefndu kveðast hafa ástæðu til að ætla að ekki aðeins tilvist skattrannsóknarinnar sjálfrar, sem leitt hafi til ógildis skjalanna frá 28. mars 2018, heldur einnig eðli þeirra athafna sem til rannsóknar eru, séu með þeim hætti að þau ein og sér myndu leiða til þess að viðskiptavinir Baccos myndu ekki skipta við fyrirtæki sem hefði fyrirsvarsmann stefnanda innan sinna raða.

Ef horft er til þeirrar fjárhæðar sem tollstjóri krefjist kyrrsetningar vegna, megi draga þá ályktun að S-kk-nf Þ-kk-nf hafi ekki talið fram laun frá félaginu Flutningur og miðlun slf. að fjárhæð rúmar 300.000.000 kr. á árunum 2012 til 2018. Ef svo horft er til tilgangs félagsins sem sé sagður „miðlun flutningstilboða í sjávarútvegi“ og uppsafnaðs hagnaðar félagsins á árunum 2012 til 2018 miðað við framlagða ársreikninga félagsins sé uppsafnaður hagnaður félagsins um 380 milljónir króna á þessum árum og þóknanatekjur þess um 100 milljónum betur. Þarna hafi starfsmaðurinn, S-kk-nf Þ-kk-nf, og eigandi Sæmarks haft tekjur utan vébanda Sæmarks upp á nærri hálfan milljarð yfir umrætt tímabil fyrir það að „miðla flutningstilboðum í sjávarútvegi“.

Telja stefndu að raunveruleg starfsemi ofangreinds félags sé af því tagi að viðskiptavinir og birgjar myndu verða lítt hrifnir sem og að starfsemin sú útskýri áhuga og rannsókn yfirvalda á ætluðum skattsvikum og peningaþvætti þess félags.

Hvað sem því líði byggja stefndu á því að við þær aðstæður sem uppi hafi verið 28. mars 2018 hafi fyrirsvarsmanni stefnanda ekki getað dulist að það væri forsenda allra samninga við hann að hann sætti ekki skattrannsókn eða vænta mætti slíkrar rannsóknar. S-kk-nf Þ-kk-nf hafi þá verið nýbúinn að horfa á eftir fyrirtækinu Sæmarks falla, vegna sambærilegrar rannsóknar á hendur því og eiganda þess.

Svo ógildingarreglum samningaréttarins á grundvelli brostinna forsenda verði beitt hafi því verið haldið fram að þrenns konar skilyrði þurfi að vera til staðar. Í fyrsta lagi að forsendan hefði verið ákvörðunarástæða loforðsgjafa, þ.e. veruleg forsenda, í öðru lagi að forsendan hefði verið ljós eða mátt vera ljós gagnaðila við samningsgerðina og í þriðja lagi að um hafi verið að ræða mikilvæga ástæðu.

Öll þessi skilyrði séu til staðar í máli þessu. Stefndu hafi ákveðið að ganga til samstarfs við fyrirsvarsmann stefnanda vegna þekkingar hans og reynslu og þeirrar staðreyndar að hann hafi ekki á þeim tíma sætt skattrannsókn líkt og fyrrum samstarfsmaður hans S-kk-nf G-kk-nf, en hann hafi sannfært stefndu um að ekkert slíkt væri uppi á teningnum. Í öðru lagi hafi honum mátt vera þessi forsenda ljós eftir að hafa séð á eftir S-hk-þgf falla vegna sömu aðstæðna og kom á daginn að vörðuðu hann sjálfan. Í þriðja lagi, og af sömu ástæðum og blasti við vegna aðstæðna Sæmarks, megi fullyrða að forsenda um að þriðjungshluthafi og stjórnarmaður í framkvæmdastjórn félags sætti ekki rannsókn vegna skattsvika og peningaþvættis, hafi verið mikilvæg.

Verði ekki á það fallist að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi ekki vitað eða mátt vita af skattrannsókn við samningsgerðina sjálfa 28. mars 2018, sé á því byggt að í síðasta lagi þann 16. maí 2018 hafi forsendur samninganna brostið og samningar orðið ógildir. Í stefnu sé staðfest að fyrirsvarsmenn stefndu hafi eigi síðar en þá gert stefnanda ljóst að forsendur væru brostnar og samningarnir ógildir. Stefndu byggja á því að ekki hafi þurft að tilkynna með formlegum hætti um það að forsendur væru brostnar en stefnda og fyrirsvarsmanni hans hafi allt að einu verið þetta ljóst, sbr. umfjöllun í stefnu.

Stefndu byggja á að stefnandi geti ekki borið fyrir sig skjölin frá 28. mars 2018 vegna þess að það sé óheiðarlegt vegna atvika sem voru fyrir hendi þá og ætla megi að hann hafi haft vitneskju um líkt og að framan sé rakið.

Þá byggi stefndu á því að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að bera skjölin frá 28. mars 2018 fyrir sig enda verði að horfa til efnis skjalanna, stöðu aðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar hafi komið til.

Stefndu hafi tekið að sér alla starfsmenn Sæmarks við fall þess sökum rannsóknar á eiganda þess vegna ætlaðra skattsvika og peningaþvættis. Þeir hafi ekki getað tekið mann í hluthafahóp og trúnaðarstöðu sem eins var ástatt um og S-kk-nf Þ-kk-nf, þrátt fyrir fullyrðingar um hið gagnstæða.

Stefndu hafi tekið mikla áhættu með þessu þar sem þeir þurftu að styðja við rekstur Baccos með eigin fjármunum og lánum um töluverða hríð þar til reksturinn hafi komist á eðlilegt ról, viðskiptasambönd verið treyst og svo framvegis.

------

Stefndu byggja þá á því að stefnandi, og fyrirsvarsmaður hans, hafi með framferði sínu, bæði við samningsgerð og eftir hana, brotið gegn þeirri trúnaðarskyldu sem hann hafi borið gagnvart stefndu.

Snúi brotið að því að hafa haldið leyndu fyrir þeim yfirstandandi eða yfirvofandi skattrannsókn vegna athæfis stefnanda í rekstri Sæmarks og Flutnings og miðlunar slf., sem honum hefði mátt vera ljóst að skipti máli og hann hefði átt að greina frá í aðdraganda samninganna. En samningarnir hafi einmitt verið tilkomnir vegna sambærilegrar hegðunar í rekstri Sæmarks sem hafi orðið því félagi að aldurtila.

Trúnaðarskyldan sé víðtæk, en í henni hefur verið talin felast skylda samningsaðila til að láta ekki eigin hagsmuni ráða einhliða för. Þeir þættir sem myndi trúnaðarskylduna séu ekki tæmandi en af þeim megi nefna upplýsinga og tilkynningaskyldu, skyldu til þess að skýra það sem óljóst kunni að vera, skyldu til þess að sýna heiðarleika og bann við háttsemi sem feli í sér samkeppni við viðsemjandann andstætt efni samnings.

Stefndu byggja á því að stefnandi og fyrirsvarsmaður hans hafi brotið gegn trúnaðarskyldu sinni gagnvart stefndu með því að upplýsa ekki um stöðu sína gagnvart skattrannsóknaryfirvöldum við gerð samninganna, lengi vel eftir gerð samninganna, sem og með því að stofna til samkeppnisrekstrar löngu áður en hann hafi gert kröfu líka þeirri sem höfð sé uppi í þessu máli. Hafi sá hinn sami seilst fjálglega til núverandi viðskiptamanna og birgja stefndu.

Trúnaðarskyldan sé talin vera sérstaklega rík þegar komi að félagssamningum eins og þeim sem snerti hlutafélög líkt og hér um ræði og jafnvel enn ríkari þegar komi að ráðningarsamningum.

Þessa trúnaðarskyldu hafi stefnandi og fyrirsvarsmaður hans brotið nánast á allan hátt. Hafi brotið verið til staðar þegar við skjalagerðina 28. mars 2018.

Um lagarök vísa stefndu einkum til meginreglna íslensks samningaréttar um brostnar forsendur og ógildi löggerninga. Stefndu byggja og á 33. grein laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem og 36. grein sömu laga, einkum þó 2. mgr. þeirrar greinar. Þá er byggt á meginreglu íslensks samninga og kröfuréttar um trúnaðarskyldu samningsaðila fyrir, við og eftir samningsgerð.

Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, aðallega 129. og 130. gr. þeirra.

Niðurstaða

Ekki er ágreiningur um að 28. mars 2018 hafi S-kk-nf Þ-kk-nf fyrir hönd Skástrætis ehf., félags í hans eigu, og (Ó-kk-nf) H-kk-nf H-kk-nf fyrir hönd Seaproducts Iceland ehf., ritað undir kaupsamning um kaup stefnanda, Skástrætis ehf., á hlutum stefnda, Seaproducts Iceland ehf., í stefnda, Bacco Seaproducts ehf. Um var að ræða kaup á 1/3 af heildarhlutafé í Bacco og verður að mati dómsins ekki gerður um það ágreiningur, þrátt fyrir hugsanlega að hluta ónákvæmni í samningum, að nafnverð hlutarins hafi verið 33.333.333 krónur af 100.000.000 króna heildarhlutafé félagsins. Samkvæmt samningnum skyldi kaupverðið greitt við afhendingu með undirritun lánssamnings milli aðila, en hið selda skyldi afhent sama dag. Samhliða þessum samningi var gengið frá framangreindum lánssamningi, hluthafasamningi og starfssamningi við S-kk-þf Þ-kk-þf um að hann yrði framkvæmdastjóri félagsins. Þá skyldu skrifaðar nýjar samþykktir fyrir félagið sem tækju tillit til hluthafasamnings aðila og myndu gera ráð fyrir heimild til hlutafjáraukningar sem stefnandi gæti skráð sig fyrir. Samkvæmt hluthafasamkomulagi aðila var Skástræti ehf. tryggður réttur til að krefjast hlutafjáraukningar þannig að félagið eignaðist allt að 50% hlut í Bacco. Lánssamningur aðila var á milli Seaproducts ehf., sem lánveitanda, og Skástrætis ehf., sem lántaka. Af framangreindu er ljóst að aðilar hugðu á umfangsmikið og náið samstarf, væntanlega til langs tíma.

Eins og áður segir gætir nokkurrar ónákvæmni í þessum skjölum, eins og lögmaður stefndu rakti ítarlega við aðalmeðferð málsins. Dómurinn telur hins vegar engin rök hníga að því, þegar framlögð skjöl eru gaumgæfð með hliðsjón af atvikum málsins, að ekki hafi þennan dag tekist samningar með aðilum um kaupin og fjármögnun þeirra, sem og öll önnur aðalatriði í viðskiptunum. Ekki skiptir þar máli þótt, vegna annríkis að sögn forsvarsmanna stefndu, hafi ekki verið ráðist í ákveðna skjalagerð sem ráðgerð hafði verið og nauðsynleg talin í kjölfar undirritunar samninganna. Dómari varð þess ekki heldur áskynja þegar skýrslur voru teknar af forsvarsmönnum stefndu að einhver ágreiningur hefði verið um meginatriði samninga aðila á þeim degi er þeir voru gerðir, þótt lögmaður þeirra hafi fundið þeim flest til foráttu í málflutningi og að ómögulegt hafi verið að efna þá. Eftir því sem best varð séð mat lögmaðurinn það svo að ástæðan væri hroðvirknisleg vinnubrögð við skrif þeirra, sem leiða ættu að mati lögmannsins til þess að ekki væri hægt að fallast á kröfu um efndir in natura. Dómurinn telur að ekki verði þó ráðið af málatilbúnaði stefndu í grunninn að byggt sé á því af hálfu þeirra að samningar aðila hafi verið óskuldbindandi vegna þess að þeir hafi verið illa unnir. Málsástæðu á þeim grunni verður því ekki komið við gegn andmælum stefnanda, enda er hún að auki haldlaus að mati dómsins.

Ekkert í málinu bendir, eins og fyrr segir, til þess að aðilar hafi litið svo á að samningar um framangreind atriði hafi ekki tekist í mars 2018, og það er ekki fyrr en í júní 2019 sem skjalleg gögn má sjá um einhverjar efasemdir í þá veru. Þannig kannast stefndu til að mynda við að hafa fengið til sín skjal sem dagsett var 22. febrúar 2019, sem S-kk-nf Þ-kk-nf hafi haft meðferðis og afhent B-kk-þgf og Ó-kk-þgf H-kk-þgf á fundi þessara þriggja þann dag. Þar er vísað til samninganna frá því í mars 2018 og lögð fram tillaga um breytingar á þeim, sem vörðuðu einkum frestun á ákvæðum samningsins, en tekið fram að samningarnir skuli, að öðru leyti en varðar tillögur um breytingar, standa. Varðandi þetta skjal sérstaklega er ekki að mati dómsins hægt að líta svo á að það skapi stefndu aðra og betri réttarstöðu á grundvelli þess að S-kk-nf Þ-kk-nf hafi sett upphafsstafi sína á skjalið. Bæði hefur S-kk-nf Þ-kk-nf þvertekið fyrir að það hafi hann gert og verður að telja það ósannað, en einnig verður að telja óljóst hvaða úrslitaþýðingu það gæti haft við úrlausn málsins, ef nokkra.

Í tölvuskeytasamskiptum lögmanna aðila 28. maí 2019 var vísað til fundar þeirra deginum áður og rætt um breytingar á samningum aðila. Ekki er rætt um niðurfellingu á fyrri samningum heldur áréttað í svarpósti lögmanns stefnanda að samningar séu þá fyrir hendi sem stefndu hafi vanefnt. Þar kemur ekki annað til mála en að þar sé verið að vísa til samninganna frá mars 2018. Í þessum samskiptum vekur athygli að lögmaður stefndu leggur til að aðilar komi sér saman eða a.m.k. skoði þá stöðu sem „kann að koma upp ef skattamál fer ekki vel“.

Í júní 2019, nánar tiltekið 26. þess mánaðar, sendi lögmaður stefndu lögmanni stefnanda tölvuskeyti þar sem meðfylgjandi voru drög að nýjum samningum milli aðila. Í skeytinu sagði m.a. að um væri að ræða drög ráðningarsamnings milli Bacco og S-kk-ef Þ-kk-ef, kaupréttarsamnings milli Seaproducts Iceland og Skástrætis og samnings þar sem fyrri samningar væru ógiltir og lýstir óskuldbindandi. Lögmaður stefnanda kvartaði yfir því að ekkert hefði heyrst frá stefndu frá því að fundurinn var haldinn tæpum mánuði fyrr, þrátt fyrir að áform hefðu verið uppi um annað. Áréttað var að í gildi væru samningar milli aðila sem stefndu hefðu vanefnt.

Af gögnum málsins og skýrslum fyrir dómi verður því, að mati dómsins, ekki annað lagt til grundvallar við úrlausn þess, sbr. framangreint, en að með aðilum hafi tekist fullgildir samningar í mars 2018. Ekki verður enda betur séð en að meginágreiningur aðila snúist fremur um það hvort strax við gerð samningsins hafi legið fyrir aðstæður sem vörðuðu S-kk-þf Þ-kk-þf, forsvarsmann stefnanda, sem gerðu það að verkum að hann hafi frá upphafi verið óskuldbindandi fyrir stefndu eða að slíkar aðstæður hafi að minnsta kosti skapast síðar.

Þar er af hálfu stefndu horft til þess að S-kk-nf Þ-kk-nf, forsvarsmaður stefnanda, hafi verið mun meira tengdur þeirri skattrannsókn sem hafin hafði verið fyrir samningsgerðina á SæmarkiSjávarafurðum ehf., og hafi hann til að mynda gegnt mun ábyrgðarmeiri stöðu hjá því félagi en ætla mátti og verið í mjög nánu sambandi árum saman við S-kk-þf G-kk-þf B-kk-þf, eiganda félagsins.

Rannsókn á skattamálum SæmarksSjávarafurða ehf. og eiganda þess hófst í desember 2017 og þegar þann mánuð og síðar að nýju í janúar 2018 voru, í tengslum við rannsókn málsins, eignir S-kk-ef G-kk-ef og framangreinds félags hans kyrrsettar til tryggingar umtalsverðum fjárhæðum af sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu að kröfu Tollstjóra í umboði Skattrannsóknarstjóra. Af gögnum málsins og þeim úrskurðum sem gengu vegna þessara fullnustugerða verður ráðið að um hafi verið að ræða gríðarmiklar fjárhæðir og grun um stórfelld skattalagabrot S-kk-ef G-kk-ef og félags hans. Vegna þessara aðgerða yfirvalda er ágreiningslaust að starfsemi SæmarksSjávarafurða ehf. hafi lagst af og enginn grundvöllur verið fyrir áframhaldandi starfsemi þess félags, en til tryggingar kröfu að fjárhæð samkvæmt gerðarbeiðanda 1.300.000.000 kr. voru eignir félagins að áætluðu virði 82.752.040 kr. kyrrsettar 25. janúar 2018, en gerðinni að öðru leyti lokið án árangurs.

S-kk-nf Þ-kk-nf, eigandi stefnanda, kveðst hafa gegnt starfi sölustjóra Sæmarks, en í framlagðri skýrslu Skattrannsóknarstjóra til andmæla vegna rannsóknar á tekjum og skattskilum S-kk-ef sem dagsett er 5. febrúar 2020 kemur fram að hann hafi í fyrstu starfað sem sölumaður en síðar sem framkvæmdastjóri sölu og markaðssviðs félagsins, eins og kom fram í framburði hans fyrir dómi. Stefndu telja hann hins vegar hafa borið meiri ábyrgð í félaginu, hann hafi í raun verið framkvæmdastjóri alls félagsins þrátt fyrir að hafa ekki verið skráður sem slíkur í Fyrirtækjaskrá. Þessu til stuðnings hafa stefndu lagt fram nafnspjald hans þar sem hann er titlaður framkvæmdastjóri félagsins, reyndar þegar það var með aðsetur í Kópavogi. Einnig liggur frammi ljósrit af umfjöllunum fjölmiðla frá árunum 2011 og 2015 þar sem m.a. er vitnað í S-kk-þf Þ-kk-þf og hann sagður þar framkvæmdastjóri. Þá er vísað til endurrits úr gerðabók sýslumanns vegna kyrrsetningargerðar 25. janúar 2018 hjá SæmarkiSjávarafurðum ehf., þar sem S-kk-nf G-kk-nf er sagður gefa sig fram við gerðina sem framkvæmdastjóri, en þar er reyndar tekið fram að það sé ekki í samræmi við hlutafélagaskrá.

Ágreiningslaust er enda að sú hafi ekki verið raunin á starfstíma S-kk-ef Þ-kk-ef fyrir félagið að hann hafi verið skráður sem framkvæmdastjóri með opinberum og lögformlegum hætti eins og áskilið er í XVII. kafla laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Þá verður ekki séð að hann hafi gegnt öðrum tilkynningarskyldum trúnaðarstörfum fyrir félagið. Gegn staðhæfingum S-kk-ef Þ-kk-ef um hið gagnstæða verður því að telja ósannað að hann hafi haft vald til að skuldbinda félagið út á við, eða verið bær til þess að taka ákvarðanir sem framkvæmdastjóra einkahlutafélags er jafnan einum falið eða hann getur tekið. Þótt S-kk-nf Þ-kk-nf hafi starfað um árabil hjá félaginu og í nánu samstarfi við eiganda þess, S-kk-þf G-kk-þf, er ekkert í málinu sem bendir til þess að honum hafi verið kunnugt um þau meintu brot sem til rannsóknar voru tekin. Jafnvel þótt litið yrði svo á að honum hafi mátt vera kunnugt um einhver slík brot eða hann hafi mátt gera sér grein fyrir því að eitthvað hafi getað orkað tvímælis í starfsemi félagsins er með öllu ósannað í málinu að hann hafi átt einhverja beina aðkomu þar eða tekið með öðru hætti þátt í slíkri háttsemi, eða verið persónulega undir í rannsókn þeirri er að framan greinir þegar hún hófst í desember 2017 gegn S-hk-þgf og S-kk-þgf G-kk-þgf. Þá hefur heldur ekki með nokkru móti verið sýnt fram á að einhver vitneskja hans um hugsanleg brot hafi getað haft áhrif á samningsgerð hans við stefndu eða verið þess eðlis að hún hefði getað haft einhver áhrif á vilja stefndu til samningsgerðar í mars 2018.

Ekki verður í sjálfu sér dregið í efa að í rekstri sem þeim sem aðilar þessa máls stunda og málið snýst um sé það vart til framdráttar einstaklingum eða félögum að vera undir rannsókn yfirvalda vegna gruns um brot á lögum, sérstaklega ef slíkar grunsemdir tengjast rekstri beint. Hins vegar eru engin efni til þess að rekstur sem sá er hér er fjallað um eða sambærilegur rekstur sé eitthvað viðkvæmari fyrir slíku en annar rekstur þar sem byggt er að miklu leyti á viðskiptasamböndum við jafnvel stóra erlenda aðila.

Í samhengi við þetta vekur athygli í þessu máli að einn starfsmanna stefnda Bacco var í október 2019 ákærður fyrir meiri háttar skattalagabrot og peningaþvætti sem starfsmaður SæmarksSjávarafurða ehf. Starfsmaðurinn játaði sök og var dæmdur á þessu ári til 20 mánaða skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar og sektargreiðslu til ríkissjóðs að fjárhæð 178.500.000 kr. Starfsmaðurinn er enn starfsmaður stefnda Bacco Seaproducts ehf. samkvæmt framburði forsvarsmanns félagsins. Þá var einn helsti birgir félagsins dæmdur í 10 mánaða skilorðsbundið fangelsi sl. haust og til greiðslu sektar að fjárhæð rúmar 36.000.000 kr. vegna máls sem var afsprengi rannsóknar Skattrannsóknarstjóra ríkisins á SæmarkiSjávarafurðum ehf. Hann er enn einn af helstu birgjum stefnda Bacco Seaproducts ehf. og kvaðst forsvarsmaður félagsins ekki hafa tilkynnt um þá stöðu t.a.m. til Young´s Seafood UK.

Ekkert í aðdraganda samningsgerðar S-kk-ef Þ-kk-ef og stefnanda við stefndu í mars 2018 eða við samningsgerðina sjálfa gefur hins vegar að mati dómsins tilefni til að ætla að einhverjar forsendur stefndu hafi aldrei verið uppfylltar eða að stefnanda hafi mátt vera kunnugt um atvik sem vörðuðu félagið eða öllu frekar eiganda og forsvarsmann þess, sem verið hafi þeirrar gerðar að samningar aðila hafi aldrei orðið skuldbindandi fyrir stefndu. Í þessu sambandi verður því haldið til haga að ágreininglaust er að öllum hlutaðeigandi aðilum var fullkunnugt um þá skattrannsókn sem hafði verið hafin á SæmarkiSjávarafurðum ehf., og um umfang hennar, enda var hún drifkraftur þess að ráðist var í þær aðgerðir sem að framan er lýst til að tryggja með öðrum hætti þau viðskiptasambönd sem komust í uppnám við rannsóknina. Þá verður einnig að ganga út frá því að ef raunveruleg staða forsvarsmanns stefnanda hefur verið önnur í Sæmarki en sú er hann lýsir og opinber gögn gefa til kynna hafi sú staða jafnframt mátt vera forsvarsmönnum stefndu nokkuð ljós fyrir samningsgerðina þótt það verði ekki talið skipta hér grundvallarmáli.

Það athugist að síðustu að miðað við allan málatilbúnað stefndu og þróun mála í aðdraganda samningsgerðar við stefnanda og forsvarsmann félagsins, meðal annars fund með Young´s sem áður er lýst, og samskipti við aðra viðskiptamenn, hafi það staðið stefndu nær að tryggja með afdráttarlausum hætti í skriflegum samningum aðila hverjar væru grundvallarforsendur aðila við samningsgerðina hvað varðar þau atriði sem deilt er um. Það gerðu þeir hins vegar ekki, heldur byggja á því að öllum hafi mátt vera þetta ljóst. Þrátt fyrir að forsendur aðila við samningsgerð í lagalegum skilningi, þ.e. þegar til greina kemur að þær geti varðað því að samningur sé óskuldbindandi vegna þess að forsendur bresti, séu jafnan óorðaðar í samningum aðila getur að mati dómsins fyllsta ástæða verið til að orða forsendur og skilyrði fyrir samningsgerð. Hér verður talið að miðað við þá áherslu sem lögð er á þetta atriði af hálfu stefndu, a.m.k. nú eftir á, þá hafi verið full ástæða til að orða þær í samningum aðila miðað við það ástand sem blasti við samningsaðilum þegar samningar voru gerðir. Forsvarsmaður stefndu taldi reyndar aðspurður við aðalmeðferð málsins að það hefði verið ráð að setja þetta í samning aðila þótt þeir hefðu talið þessa forsendu ljósa öllum sem að komu.

Því verður talið, með vísan til meginreglunnar um skuldbindingargildi samninga, reglna samningaréttar um túlkun og skýringu á samningum og reglna sem varða forsendur samningsaðila og áhrif þess ef þær bresta, að samningar aðila frá 28. mars 2018 hafi verið fullgildir og skuldbindandi og með þeim hafi öll meginatriði í samningssambandinu verið frágengin. Ekki hafi verið gerð tilraun til að endursemja í málinu, a.m.k. ekki sýnileg, þannig að fyrri samningar aðila skyldu falla niður og vera óskuldbindandi, fyrr en í júní 2019. Eins og áður segir er ekkert sem bendir til þess að forsvarsmaður stefnanda hafi við samningsgerðina 28. mars 2018 eða í aðdraganda hennar búið yfir upplýsingum um yfirstandandi eða yfirvofandi aðgerðir sem hann hafi mátt ætla að vörðuðu slíkar grundvallarforsendur stefndu að þeir hefðu aldrei gengið til samninga ef þeim hefðu verið slíkar kynntar. Það lá þannig fyrir að öllum aðilum var kunnugt um skattrannsókn á SæmarkiSjávarafurðum ehf., og að stefndi gegndi þar mikilvægu hlutverki og hafði gert um langt árabil. Jafnframt liggur fyrir að rannsókn á S-kk-þgf Þ-kk-þgf G-kk-þgf hófst ekki formlega fyrr en 16. maí 2018. Dómurinn lítur þannig á að stefndu, en forsvarsmenn þeirra höfðu verið í viðskiptum í gegnum félög sín við Sæmark um nokkurra ára skeið, hafi mátt átta sig á hver raunveruleg staða S-kk-ef Þ-kk-ef hefði verið hjá fyrirtækinu. Það hlýtur að sjást best á því hversu mikla áherslu þeir hafa greinilega lagt á að fá hann til samstarfs við sig í kjölfar falls Sæmarks, sem endurspeglaðist í þeim samningum sem gerðir voru í mars 2018. Þá er óhjákvæmilegt að líta til þess hverjar lyktir síðan urðu, að því er virðist, á rannsókn Skattrannsóknarstjóra ríkisins á málefnum S-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef og að hverju sú rannsókn beindist. Dómurinn telur, samkvæmt heildstæðu mati í málinu, í besta falli vafasamt að ef þau atriði og síðan lyktir málsins á endanum hefðu verið kunn eða fyrirsjáanleg aðilum við samningsgerðina eða í aðdraganda hennar hefðu þau kippt fótunum undan áformum aðila.

Verður því litið til þess hvort eftirfarandi atvik hafi leitt til þess að forsendur samninga aðila, þ.e. forsendur stefndu, hafi síðar brostið og þeir af þeim sökum orðið óskuldbindandi fyrir stefndu.

Fyrir liggur og er ágreiningslaust að S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf, eigandi og forsvarsmaður stefnanda, hefur sætt rannsókn Skattrannsóknarstjóra ríkisins. Samkvæmt gögnum málsins verður að mati dómsins enginn ágreiningur gerður um að sú rannsókn hafi hafist með tilkynningu til S-kk-ef Þ-kk-ef 16. maí 2018, en hann kannast við í stefnu að hafa þann dag móttekið tilkynningu um að til rannsóknar væru tekjur og skattskil hans vegna áranna 2010 til og með 2016. S-kk-nf Þ-kk-nf staðhæfir að hann hafi þá þegar tilkynnt forsvarsmönnum stefndu um uppkomna stöðu. Þetta þvertaka þeir fyrir og kveðast ekki hafa verið upplýstir um rannsóknina. Þeir hafi, miðað við skýrslur fyrir dómi, heyrt ávæning af þessu, „spjall á kajanum“ eins og það var m.a. orðað, en ekki fengið nákvæmar upplýsingar um rannsóknina eða umfang hennar fyrr en þegar þeir móttóku bréfið og hugmyndir S-kk-ef Þ-kk-ef um breytt fyrirkomulag á samstarfi aðila 22. febrúar 2019. Þannig kveðast forsvarsmenn stefndu ekkert hafa vitað um þá, að hluta til, árangurslausu kyrrsetningu sem fram fór hjá S-kk-þgf Þ-kk-þgf 30. október 2018 fyrir kröfum að fjárhæð 121.800.000 kr. Í stefnu málsins er þó fullyrt að skömmu eftir að ritað var undir skjölin 28. mars 2018 hafi aðstandendum stefndu farið að „berast til eyrna æ háværari fregnir af því að S-kk-nf Þ-kk-nf kynni að sæta rannsókn vegna yfirgripsmikilla skattsvika og að aðgerða væri að vænta gegn honum“. Jafnframt segir að ástæða þess að Ó-kk-nf H-kk-nf hafi talið rétt að hinkra með tilkynningar vegna samnings aðila hafi verið sú að hann hafi haft vaxandi áhyggjur af stöðunni vegna skattamála S-kk-ef G-kk-ef og málefnum sem gætu tengst þeirri stöðu, og viljað fá fullvissu fyrir því að ekki væri verið að rannsaka S-kk-þf Þ-kk-þf sjálfan. Þá er sagt í stefnu að þegar í byrjun júní 2018 hafi stefndu svo fengið upplýsingar um að S-kk-nf Þ-kk-nf hefði verið kallaður til yfirheyrslu hjá skattyfirvöldum.

Af málatilbúnaði aðila verður því að telja að fljótlega eftir samningsgerðina 28. mars 2018 hafi þeim gefist fullt tilefni til afgerandi aðgerða gagnvart stefnanda og forsvarsmanni hans, S-kk-þgf Þ-kk-þgf, í ljósi þeirrar gríðarlegu áherslu sem þeir sjálfir leggja á í málatilbúnaði sínum að a.m.k. þeir aðilar sem í forsvari eru séu ekki undirseldir neins konar rannsókn á skattamálum eða hafi óhreint mjöl í pokahorninu sem skaðað gæti trúverðugleika og traust viðskiptamanna á Bacco Seaproducts ehf. Ekkert í málinu gefur til kynna að til slíkra aðgerða hafi verið gripið fyrr en upp úr sauð á milli aðila að því er virðist í júní 2019.

Af gögnum málsins verður til að mynda ekki annað ráðið en að skömmu áður, eða í lok maí það ár, hafi enn verið til umræðu að stefnandi skyldi eiga kauprétt að 1/3 hlut í stefnda Bacco og gæti þannig orðið hluthafi þess félags. Ekkert sem hönd er á festandi bendir þannig til þess að forsvarsmenn stefndu hafi talið það einhverja goðgá að stefnandi og/eða forsvarsmaður félagsins yrði hluthafi þrátt fyrir að hann væri þá sannanlega undir skattrannsókn. Fyrirvari var hins vegar settur um það af hálfu stefndu að staða mála yrði skoðuð, þá væntanlega í heild sinni, ef skattamál færi ekki vel, eins og það er orðað. Ekki verður þannig séð að skattrannsókn sem slík hafi verið frágangssök.

Undir lok júní 2019 urðu, eins og fyrr segir, nokkur straumhvörf í a.m.k. formlegum samskiptum aðila þegar talið var óverjandi að S-kk-þgf Þ-kk-þgf eða félagi hans yrði veitt staða hluthafa á meðan skattrannsókn væri í gangi, og þess vegna var í staðinn rætt um kauprétt, en talið var þá samkvæmt tölvuskeyti lögmanns stefndu til lögmanns stefnanda 26. júní 2019 að: „Drög að kaupréttarsamningi er alveg nýtt innlegg í samband aðila“.

Af gögnum málsins verður þannig að mati dómsins ekki önnur ályktun dregin en að skattrannsókn á S-kk-þgf Þ-kk-þgf hafi, eins og áður segir, sem slík ekki verið algjör forsendubrestur af hálfu stefndu eða forsvarsmanna félagsins fyrir þeim samningum sem gerðir voru 28. mars 2018. Stefndu hefðu ella væntanlega rift samningum aðila eða gripið til róttækari aðgerða í samningssambandinu, og þá mun fyrr en þarna. Hins vegar hafi þeir talið rétt að breyta samningum og tengja þá fremur við hugsanlega niðurstöðu skattrannsóknar. Kaupréttur á hlut í fyrirtækinu yrði virkur þremur mánuðum eftir að skattrannsókn lyki, með að vísu nokkrum útfærslum sem ástæðulaust er að rekja hér.

Dómurinn telur því að ekki verði ráðið af málsgögnum að einhverjar grundvallarforsendur hafi breyst í samningum aðila eftir gerð þeirra og að minnsta kosti verður ekki séð með afgerandi hætti að stefndu hafi litið svo á. Telja verður þannig að athugasemdir lögmanns stefndu til lögmanns stefnanda sem bárust í júní 2019, og jafnvel eitthvað fyrr án þess að því verði slegið föstu, geti ekki megnað að kippa grundvelli undan samningum aðila frá mars 2018, andspænis ítrekuðum áskorunum lögmanns stefnanda fyrir hans hönd um að samninga aðila bæri að efna samkvæmt efni sínu.

Í málinu verður síðan ekki betur séð en að niðurstaða rannsóknar á S-kk-þgf Þ-kk-þgf G-kk-þgf liggi fyrir. Samkvæmt framlagðri skýrslu Skattrannsóknarstjóra ríkisins, reyndar eintaki til andmæla, frá 5. febrúar 2020, má ráða að rannsóknin hafi verið afsprengi rannsóknar á SæmarkiSjávarafurðum ehf., og hafi snúið að greiðslum frá því félagi árin 2010 og 2011 og frá Flutningi og miðlun slf., sem S-kk-nf Þ-kk-nf átti með S-kk-þgf G-kk-þgf, sbr. framangreint, árin 2011–2016 að báðum árum meðtöldum. Framlögð skattframtöl S-kk-ef Þ-kk-ef benda til þess að hann hafi talið fram umræddar tekjur á skattframtölum sínum og þá sem höfuðstólsúttekt eins og það heitir þar. Niðurstaða rannsóknarinnar er sú, að því er virðist, að honum hafi borið að greiða skatt af þessum greiðslum sem launagreiðslum og skuldi því mismun á skatti. Stefndu hafa ekki mótmælt með rökum að þessi sé raunin miðað við framlögð gögn. Meintur vangoldinn skattur er því hvergi nærri þeirri fjárhæð sem stefndu héldu fram í greinargerð sinni að gæti verið undir í rannsókninni. Þá liggur jafnframt fyrir að S-kk-nf Þ-kk-nf hefur móttekið staðfestingu þess með bréfi dagsettu 17. september sl. að Skattrannsóknarstjóri hafi fellt niður réttarstöðu hans sem sakbornings í máli SæmarksSjávarafurða ehf. vegna framangreindra ára og rannsókn á skattskilum hans hafi eingöngu snúið að greiðslum til hans frá Sæmarki og Flutningi og miðlun slf. S-kk-nf Þ-kk-nf er því ekki talinn hafa bakað sér refsiábyrgð vegna brota sem embættið telur að hafi átt sér stað í rekstri SæmarksSjávarafurða ehf. Við úrlausn þessa máls hlýtur dómurinn að horfa til þessarar niðurstöðu, sem bendir til þess að ekki hafi á neinum fyrri tímapunkti önnur eða alvarlegri brot verið undir í rannsókn Skattrannsóknarstjóra á málum S-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef.

Málsástæðum stefndu sem telja verður hryggjarstykki í málatilbúnaði þeirra, um að forsendur fyrir samningum aðila hafi brostið í öndverðu eða brostið eftir að samningar aðila voru gerðir, er því hafnað. Sönnunarbyrði fyrir þessum málsástæðum hvílir á stefndu og hefur þeim ekki tekist slík sönnun. Ekki verður litið svo á að atvik málsins séu með þeim hætti að sú ríka sönnunarbyrði sem hvílir á þeim og byggist á því að samningar sem þeir hafa sannanlega gert skuli úr gildi fallnir sökum forsendubrests hafi með réttu hvílt á stefnanda, eins og stefndu byggja á, sbr. framangreint. Verður og talið að niðurstaðan hefði þá allt að einu orðið sú sama um þessi atriði.

------

Málsástæðu stefndu um að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að bera fyrir sig samninga aðila, eða eins og það er orðað í greinargerð stefndu, skjölin frá 28. mars 2018, er hafnað sem haldlausri. Sú málsástæða er enda vanreifuð, m.a. í ljósi þess að málsástæða stefnanda er í grunninn sú að samninga sem mjög reyndir menn í viðskiptum og á umræddu sviði gerðu sín á milli, í ástandi og kringumstæðum, sem telja verður að blasað hafi við samningsaðilum, beri að halda og efna í samræmi við meginreglur.

Dómurinn telur það jafnframt ekki getað haggað gildi samninga aðila að stefnandi eða öllu heldur forsvarsmaður félagsins, S-kk-nf Þ-kk-nf G-kk-nf, hafi brotið gegn trúnaðarskyldu sinni í samningssambandi aðila. Þannig verður talið ósannað að hann hafi vísvitandi haldið upplýsingum fyrir sig sem breytt hefðu getað samstarfi aðila í einhverjum meginatriðum. Hann fullyrðir að hann hafi tilkynnt stefndu um skattrannsókn á hendur sér strax og hún hafi hafist. Þótt stefndu þvertaki fyrir þetta er málatilbúnaður þeirra varðandi vitneskju um skattrannsóknina mjög á reiki, eins og rakið var að framan. Að minnsta kosti verður ekki litið svo á að meint brot stefnanda á trúnaðarskyldu gagnvart stefndu eins og þeim er lýst gætu haft þau áhrif að hafna bæri kröfum stefnanda og sýkna stefndu, eftir að komist hefur verið að framangreindri niðurstöðu um forsendur aðila.

Vangaveltur tengdar því að S-kk-nf Þ-kk-nf reki nú félag í samkeppni við stefndu og hafi í langan tíma undirbúið slíkt eru ekki annað en vangaveltur að mati dómsins. Það að S-kk-nf Þ-kk-nf hafi nýtt, að því er virðist, félag sem lögmaður hans mun hafa stofnað í september 2019 til að halda utan um viðskipti sem hann freistar hugsanlega að komast í eftir að standa uppi án atvinnu getur ekki haft hér þýðingu. Ekki verður heldur betur séð en að S-kk-nf Þ-kk-nf og eiginkona hans hafi fyrst komið að félaginu samkvæmt opinberri skráningu seinni hluta febrúar 2020, en á þeim tímapunkti er ekki hægt að halda því fram með góðu móti að sérstök trúnaðarskylda hafi verið í gildi milli aðila þar sem S-kk-þgf Þ-kk-þgf hafði verið sagt upp störfum hjá stefnda Bacco Seaproducts ehf. í nóvember 2019, samningi hans rift, eins og það var kallað, í byrjun febrúar 2020 og mál þetta jafnframt verið höfðað.

Þá er að mati dómsins ósannað að stefnandi og S-kk-nf Þ-kk-nf hafi stofnað til samkeppnisrekstrar gegn stefndu löngu áður en hann hafi gert kröfu líka þeirri sem höfð sé uppi í þessu máli, og að hinn sami hafi seilst fjálglega til núverandi viðskiptamanna og birgja stefndu, eins og það er orðað. Þótt stefnandi hafi hugsanlega reynt að koma sér upp viðskiptasamböndum á því sviði sem aðilar starfa á, sér þess ekki stað í málinu að slík samkeppni hafi skaðað stöðu stefndu auk þess sem dómurinn fær ekki séð að það geti haggað skuldbindingarsamningi aðila frá því í mars 2018.

------

Stefnukrafa málsins er aðallega um viðurkenningu á eignarrétti stefnanda yfir þeim hlutum sem deilt er um og stefndi Seaproducts Iceland ehf. átti og seldi stefnanda, og að nafn stefnanda verði þá til samræmis fært í hlutaskrá Bacco Seaproducts ehf. Málsástæða stefndu sem höfð var uppi við aðalmeðferð málsins um að sýkna bæri í málinu, þar sem efndir in natura, þ.e. eftir efni samninga aðila, væru óframkvæmanlegar og ósanngjarnar fyrir stefndu, er hafnað sem of seint fram kominni, en henni verður ekki fundinn skýr stoð í greinargerð stefndu til dómsins til stuðnings sýknukröfu. Jafnvel þótt svo væri er þá sú krafa vanreifuð og hlýtur að skoðast í því ljósi að hér eru til umfjöllunar samningar sem ágreiningslaust er þrátt fyrir annað, að stefndu gerðu.

Dómurinn telur því ekkert standa í vegi því að fallist sé á stefnukröfur eins og þær eru settar fram, þ.e. ef fallist er á málsástæður stefnanda um gildi samninga aðila. Þrátt fyrir að fyrir liggi að umsamið kaupverð hlutarins sé í raun ógreitt, a.m.k. hefur ekki verið upplýst um annað, er sú staða eðli máls samkvæmt. Samkvæmt kaupsamningi aðila skyldi kaupverð þannig greitt með undirritun lánssamnings sem greiddur skyldi með arðgreiðslum til stefnanda. Hið selda skyldi afhent við undirritun kaupsamnings og lánssamnings. Lánssamningurinn hefur verið gerður og liggur fyrir en stefnandi ekki verið í færum til að efna hann vegna þess að frá hlutum hefur ekki verið gengið. Stefndu hafa enda engar athugasemdir gert við kröfugerð stefnanda sem slíka, þ.e. ef fallist yrði á málsástæður stefnanda. Varðandi síðari hluta kröfugerðar stefnanda um að stefnda Bacco Seaproducts ehf. verði gert skylt að færa nafn stefnanda í hlutaskrá Bacco Seaproducts ehf., þar sem framangreind hlutafjáreign stefnanda komi fram og skuli gefa út staðfestingu um færsluna í hlutaskrána, telur dómurinn að óþarfi sé að gera kröfu um og þá tilgreina í dómsorði skyldu sem hvílir á stefnda samkvæmt ótvíræðum lagafyrirmælum í ljósi þess að fallist er á aðalkröfu stefnanda um að hann eigi 1/3 hlutafjár í félaginu, sbr. 4. og 5. mgr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994.

Með vísan til úrslita málsins verður stefndu sameiginlega (in solidum) gert að greiða stefnanda málsins málskostnað sem telst hæfilegur miðað við umfang málsins 1.000.000 króna. Dómurinn telur eðlilegt að horft verði, við ákvörðun málskostnaðar, til máls nr. E1361/2020, þótt formleg aðild sé ekki sú sama, en dómur í því er einnig kveðinn upp í dag.

E-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf lögmaður flutti málið fyrir stefnanda og A-kk-nf B-kk-nf

Þ-kk-nf lögmaður fyrir báða stefndu.

L-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

DÓMSORÐ

Viðurkennt er að stefnandi, Skástræti ehf., er réttur og lögmætur eigandi að hlutafé að nafnverði 33.333.333 króna í stefnda, Bacco Seaproducts ehf., kt. 4201151050, Dalshrauni 3, 220 Hafnarfirði, sem er samtals 1/3 heildarhlutafjár Bacco Seaproducts ehf. sem stefnandi keypti af stefnda, Seaproducts Iceland ehf., 28. mars 2018.

Stefndu greiði stefnanda sameiginlega 1.000.000 króna í málskostnað.

L-kk-nf K-kk-nf (sign.)