E-4299/2020

M ál þetta, sem var dómtekið 17. september 2021, var höfðað 2 4. júní 2020.

Stefnandi er A, [....]. Stefndu eru Vörður tryggingar hf., [...], og B, [...].

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði dæmd óskipt til að greiða henni 9.004.661 krónu með 4,5% ársvöxtum af 7.456.000 krónum frá 11. febrúar 2018 til 16. febrúar 2020, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. febr úar 2020 til greiðsludags, allt að frádregnum 434.807 krónum sem voru greiddar 16. september 2021. Þá er krafist málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndu krefjast aðallega sýknu en til vara verulegrar lækkunar á kröfu stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Þegar vísað er til stefnda í dómi þessum er átt við stefnda Vörð tryggingar hf.

I

Helstu málsatvik

Mál þetta verður rakið til þess að ekið var á stefnanda, sem var gangandi vegfarandi, hinn 14. desember 2016 og varð hún fyrir varanlegu líkamstjóni. Slysið varð þegar bifreiðinni C var ekið gegn rauðu ljósi og var bifreiðin tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Verði tryggingumhf.

Stefnandi óskaði eftir mati S-kk-ef S-kk-ef bæklunarlæknis, S-kk-ef P-kk-ef P-kk-ef geðlæknis og H-kk-ef I. G-kk-ef lögfræðings á afleiðingum slyssins með beiðni 30. október 2017. Stefndi hafði áður lýst því yfir að vátryggingafélagið teldi ótímabært að afla matsins þar sem stöðugleikapunkti hefði ekki verið náð. Matið lá fyrir 11. janúar 2 0 18 og töldu matsmenn heilsufar stefnanda hafa verið orðið stöðugt 22. nóvember 2017. Talið var að stefnandi ætti rétt á þjáningabótum og bótum fyrir tímabundið atvinnutjón frá slysdegi og fram til stöðugleikapunkts. Varanlegur miski stefnanda var metinn 65 stig og varanleg örorka 85%.

Stefndi taldi niðurstöður matsins ekki réttar og fór fram á dómkvaðningu matsmanna. Hinn 7. september 2018 voru matsmennirnir Ó-kvk-nf B-kvk-nf taugalæknir og H-kk-nf R-kk-nf H-kk-nf lögfræðingur dóm kvödd til að meta varanlegar afleiðingar slyssins. Matsgerð þeirra lá fyrir 26. maí 2019 og var þar talið að stöðugleikapunktur hefði verið 14. desember 2017, sem og að stefnandi ætti rétt á þjáningabótum og bótum vegna tímabundins atvinnutjóns frá slysdegi og til þess tíma. Þá töldu matsmenn varanlegan miska stefnanda vera 33 stig og varanlega örorku 40%vegna afleiðinga slyssins. Stefndi bauð stefnanda greiðslu bóta á grundvelli þessarar matsgerðar og liggja fyrir upplýsing ar um uppgjör frá 15. ágúst 2019. Vegna uppgjörsins aflaði stefndi útreikninga tryggingastærðfræðings um lögbundinn frádrátt frá bótum samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga.

Stefnandi tók við bótum með fyrirvörum sem fram koma í bréfi frá 15. ágúst 2019. Þar segir meðal annars að tekið sé viðbótum með „fyrirvara um að mat það sem liggur fyrir sé rétt“ og með fyrirvara vegna útlagðs kostnaðar, sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Þá segir: „ Gerður er fyrir vari um frádrátt samkvæmt 4. mgr. 5. gr. sk a ðabótalaga, ekki útreikninginn, heldur að frádrætti sé beitt, þegar ljóst er að innvinnsla lífeyrisréttinda skerðist verulega vegna þess að stefnandi vinnur ekki fyrir launum, þ. e. aflar sér ekki með því frekari réttinda í lífeyrissjóði til ellilífeyris. Stefnandi telur að „reiknað eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði“, eins og það er orðað í 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sé ekki aðeins verðmæti þess örorkulífeyris sem stefnandi eigi rétt á, frá stöðugleikatímapunkti til 67 ára aldurs, heldur verði að horfa til þess að á meðan á þessu tímabili stendur, vinnur viðkomandi tjónþoli og stefnandi í þessu tilviki ekki fyrir launum og tapar því innvinnslu lífeyrisréttinda til ellilífeyris. Lífeyrissjóðurinn tapi t. d. ekki á þessu, þar sem stefnandi fái lægri lífeyrisréttindi en ef hún hefði áfram unnið fyrir launum, miðað við aldursmeðaltöl.“

Með tölvubréfi stefnda 16. ágúst 2019 var því hafnað að greiða fyrir kostnað vegna matsins frá 11. janúar 2018. Þá var ekki fallist á að greiða kostnað vegna öflunar vottorðs T-kk-ef Z-kk-ef g-x-x geðlæknis með vísan til þess að það hefði verið óþarft. Tekið var fram að ekkert benti til þess að stefnandi hefði glímt við andlegar afleiðingar eftir slysið og yrði ekki séð að hún hefði verið í meðferð hjá sálfræðingi eða geðlækni áður en vottorðsins var aflað. Stefnandi hafnaði því einnig að greiða kostnað vegna taugasálfræðilegs mats J-kk-ef G. H-kk-ef. Því til stuðnings var meðal annars vísað til þess að fyrir lægi taugasálfræðilegt mat S-kk-ef P-kk-ef frá 19. janúar 2019 sem stefndi hefði þegar greitt fyrir, auk þess sem hún hefði gengist undir slíkt mat á Reykjalundi. Þá lægju fyrir vottorð taugalækna og hefði annar dómkvaddra matsmanna verið taugalæknir.

Stefnandi óskaði eftir dómkvaðningu yfirmatsmanna þar sem hann taldi ýmsa galla vera á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Matsgerð yfirmatsmannanna A-kk-ef A-kk-ef bæklunarlæknis, T-kk-ef M-kk-ef taugalæknis og I-kk-ef S-kk-ef lögfræðings lá fyrir 23. mars 2020. Yfirmatsmenn komust að sömu niðurstöðu um stöðugleikapunkt, tímabil þjáninga og rétt til bóta vegna tímabundins atvinnutjóns og undirmatsmenn. Þá töldu þeir varanlegan miska stefnanda vera 35 stig og varanlega örorku vera 70%. Stefndi hafði áður greitt stefnanda bætur vegna 33 stiga miska til samræmis við niðurstöðu undirmatsgerðar. Með vísan tiln iðurstöðu yfirmatsgerðar ogs vokallaðrar hlutfallsreglu við mat á miska taldi stefndi að varanlegur miski stefnanda teldist í raun 32 stig. Hefði stefndi því ofgreitt stefnanda sem nam einu stigi varanlegs miska. Í uppgjöri frá 21. apríl 2019 var gert ráð fyrir frádrætti vegna þessa. Þá var gert ráð fyrir greiðslu vegna 30% varanlegrar örorku til viðbótar við fyrri greiðslu sem hafði miðast við 40% örorku.

Af hálfu stefnanda var tekið á móti bótum með fyrirvörum sem gerð var grein fyrir í bréfi frá 22. apríl 2020. Þar var meðal annars gerður fyrirvari við beitingu hlutfallsreglu við mat á varanlegum miska og vísað til þess að stefnda bæri að greiða fyrir sérfræðimatið, sem og allan útlagðan kostnað stefnanda vegna málsins. Þá var orðrétt gerður sami fyrirvari vegna 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga og í bréfi frá 15. ágúst 2019 sem hefur áður verið gerð grein fyrir.

Eftir uppgjör aðila aflaði stefnandi útreikninga tryggingastærðfræðingsins V-kk-ef Á-kk-ef á því sem hún taldi óbætt tjón vegna lífeyrisréttinda. Niðurstaða tryggingastærðfræðingsins lá fyrir 15. maí 2020.

Hinn 16. september 2021 greiddi stefndi stefnanda 434.807 krónur í tilefni af dómi Hæstaréttar frá 3. júní 2021 í máli nr. 5/2021 sem varðaði hlutfallsregluna. Eftir þessa greiðslu var ágreiningur aðila um bætur vegna varanlegs miska leystur.

I I

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að hún eigi rétt til hærri greiðslu vegna varanlegrar örorku en innt hefur verið af hendi. Ekki hafi verið tekið mið af lífeyrisréttindum sem stefnandi hefði unnið sér inn hefði hún haldið óskertri starfsgetu. Þegar stefnandi hefji töku ellilífeyris muni hún ekki njóta þeirra lífeyrisréttinda sem hún hefði notið miðað við fulla starfsgetu og ef aflahæfi hennar hefði ekki verið skert til framtíðar. Í útreikningum tryggingastærðfræðings sem stefndi hafi aflað vegna frádráttar samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga sé miðað við 100% orkutap til 67 ára aldurs stefnanda. Krafa stefnanda miði að því að bæta henni lífeyrisréttindi sem hún hefði unnið sér inn með greiðslu iðgjalds frá slysdegi til 67 ára aldurs á grundvelli skyldutryggingar lífeyrisréttinda, hefði hún haldið óskertri vinnugetu. Með greiðslu mánaðarlegra iðgjalda í lífeyrissjóð, sem hlutfallaf greiddum launum, hafi stefnandi áunnið sér frekari réttindi til útgreiðslu ellilífeyris, sbr. 2. gr. laga nr. 129/2009. Samkvæmt útreikningum V-kk-ef Á-kk-ef trygginga stær ð fræðings nemi heildartjón stefnanda 7.456.000 krónum. Leggja beri til grundvallar út reikningana, sem taki mið af töku ellilífeyris við 67 ára aldur og upplýsing um um meðallífaldur hér á landi, en þeir byggi á sömu forsendum og miðað sé við í útreikningum vegna varanlegrar örorku. Lögð er áhersla á að stefnandi eigi rétt á fullum bótum og að vera eins fjárhagslega sett og ef tjón hefði ekki orðið. Með lögum nr. 3 7/1999 hafi verið gerðar veigamiklar breytingar á skaðabótalögum nr. 50/1993 til að tryggja að tjónþoli fengi að fullu bætt tekjutap vegna varanlegrar örorku. Hins vegar hafi löggjafanum láðst að taka mið af því tjóni sem verði vegna skertra möguleika tjónþola til að vinna sér inn lífeyrisréttindi.

Verði ekki fallist á að bæta beri tjón stefnanda vegna tapaðra lífeyrisréttinda á grundvelli meginreglu skaðabótaréttarins um fullar bætur er byggt á því að líta hefði átt til skerðingarinnar við útreikning á eingreiðsluverðmæti örorkubóta frá lífeyrissjóði, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Beri að leggja til grundvallar útreikning tryggingastærðfræðings sem stefnandi hafi aflað og sýni að tjón hennar nemi 7.456.000 krónum. Lækka beri frádrátt samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga sem þessu nemi. Að öðrum kosti standist ákvæðið ekki eignarréttarákvæði stjórnarskrár og sé um ólög mæta skerðingu að ræða. Ekki sé heimilt að skerða eignarréttindi nema með ótvíræðri lagastoð og á þeim grunni að nauðsyn standi til skerðingar. Standist skerðingin ekki heldur jafnræðisreglu eða lögmætisreglu stjórnskipunarréttar. Þá standist ekki að margfeldisstuðull, eins og honum hafi verið breytt með 5. gr. laga nr. 37/1999, tryggi stefnanda fullar bætur, enda sé þar ekki tekið mið af þeim réttindum sem stefnandi verði af. Samkvæmt dómaframkvæmd beri stefndi sönnunarbyrði fyrir frádrætti frá bótum á grundvelli 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. t. d. dóm Hæstaréttar frá 25. nóvember 2010 í máli nr. 113/2010. Stefnandi hafi mótmælt þ eim útreikningum tryggingastærðfræðings sem stefndi hafi aflað. Þá hafi stefnandi aflað útreikninga V-kk-ef Á-kk-ef og beri stefndi sönnunarbyrðina fyrir því að fremur beri að leggja til grundvallar útreikninga þess tryggingastærðfræðings sem félagið aflaði. Jafnframt beri stefnda að upplýsa um þá tryggingafræðilegu staðla sem miðað hafi verið við, sem og hvort þeir séu í samræmi við meginreglur skaðabótalaga. Bent er á að í athugasemdum við 4. gr. laga nr. 37/1999 komi fram, að frádráttur frá skaðabótum í formi örorkubóta frá lífeyrissjóðum, sé á því byggður, að þau 6% sem vinnuveitandi greiðir af launum í iðgjöldum til lífeyrissjóða sé í raun ekki greiðsla launþegans og því beri að draga þann hluta örorkubótanna frá greiddum skaðabótum, en ekki þau réttindi sem launþeginn skapar sjálfur með greiðslu á 4% af launum sínum til lífeyrissjóða, sem séu þá kaup hans á réttindunum. Síðan sé hluti vinnuveitandans, 60%, lækkaður um 1/3 vegna tekjuskatts sem greiddur sé af örorkulífeyri þannig „að frádrátturinn verður því 40%“, eins og segi í niðurlagi greinargerðarinnar. Stefnandi vísar til þess að örorkulífeyrir frá lífeyrisjóðum ákvarðist ekki samkvæmt reglum skaðabótaréttar og sé uppruni greiðslunnar vinnulaun viðkomandi. Megi því ekki draga þessi réttindi, sem grundvallist á kjarasamningum, frá skaðabótakröfu, sbr. meginreglu 4. málsliðar 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Sá frádráttur sem um ræðir brjóti því í bága við lögmætisreglu stjórnskipunarréttar og beri að verða við kröfu stefnanda um greiðslu á. 7.456.000 krónum.

Jafnframt er byggt á því að stefnandi eigi rétt á greiðslu vegna útlagðs kostnaðar úr hendi stefnda enda eigi hún rétt á að fá tjón sitt að fullu bætt, sbr. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga og meginreglur skaðabótaréttar. Vátryggingafélögum beri að greiða útlagðan kostnað tjónþola nema sýnt sé að hann hafi verið bersýnilega óþarfur. Hvað varðar kostnað vegna vottorðs T-kk-ef Z-kk-ef geðlæknis, sem nam 129.000 krónum, hafi verið litið til þess við gerð allra þriggja matsgerðanna sem liggi frammi í málinu. Þá hafi stefndi ekki greitt reikning JGH greiningar ehf. vegna taugasálfræðilegs mats að fjárhæð 320.945 krónur. Ótvírætt hafi verið horft til þessa gagns við gerð yfirmatsgerðar sem hafi að miklu leyti staðfest sérfræðimatið. Jafnframt beri stefnda að greiða kostnað vegna sérfræðimats sem hafi verið hluti af sönnunarfærslu fyrir bótakröfu stefnanda, auk þess sem dómkvaddir yfirmatsmenn hafi nánast staðfest sérfræðimatið. Sérfræðimatsins hafi verið aflað samkvæmt skýrri heimild í 1 0. gr. skaðabótalaga, sbr. breytingu með 9. gr. laga nr. 37/1999. Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar séu sérfræði matsgerðir viðurkenndar sem fullgild sönnunargögn um líkamstjón hafi þeim ekki verið hnekkt, sbr. dómaframkvæmd Hæstaréttar. Staðfest hafi verið í yfirmatsgerð að andleg einkenni stefnanda séu varanleg og orsakatengsl á milli þeirra og slyssins. Einn matsmanna sem hafi unnið sérfræðimatið sé geðlæknir, enda hafi þurft að meta andleg einkenni sem hafi verið veruleg eftir slysið. Sérfræðimatið hafi verið skýr leiðarvísir í málinu og nemi heildarkostnaður vegna þess 625.400 krónum sem sé verulegur kostnaður fyrir stefnanda. Þá hafi stefndi greitt reikning yfirmatsmannsins I-kk-ef S-kk-ef án virðisaukaskatts og sé ástæðan með öllu óljós. Um sé að ræða gjafsóknarmál og annað hvort greiði ríkissjóður reikning yfirmatsmannsins að fullu eða viðkomandi vátryggingafélag. Áréttað er að lögmannsstofa lögmanns stefnanda hafi ekki innskattað reikninginn í rekstri sínum, en stefndi virðist telja að það standi lögmanni stefnanda nær að innskatta reikninginn. Þá sé stefnandi ekki virðisaukaskatts skyld og varði kostnaðurinn ekkis líkan rekstur hennar.

Stefnandi byggir einnig á því að stefnda beri að greiða hæfilega þóknun fyrir störf lögmanns stefnan da vegna málsins. Stefndi ákveði einhliða hvernig þóknun lögmanna sé greidd og virðist byggt á hlutfallslegri innheimtuþóknun miðað við heildarfjárhæð bóta.

Fram til þessa hafi verið greiddar annars vegar 849.244 krónur og hins vegar 403.200 krónur í innheimtuþóknun vegna málsins. Krafist hafi verið 3.120.000 króna auk virðisaukaskatts í samræmi við gjaldskrá lögmannsstofu stefnanda, umfang og vinnu við málið. Hafa beri þetta til hliðsjónar við ákvörðun málskostnaðar. Stefnandi eigi sem tjónþoli rétt á að fá greidda þóknun lögmanns úr hendi þess sem beri bótaábyrgð, s br. 1. og 2. mgr. 24. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Gert séð ráð fyrir því í 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum a- og g-liði, að slík lögmannsþóknun teljist til málskostnaðar lúti hún að vinnu lögmanns áður en málið er höfðað. Stefnandi njóti gjafsóknar og sé rétt að dómari ákveði þóknun lögmann s stefnanda og hvort stefnda verði gert að greiða þá fjárhæð að heild eða að hluta í ríkissjóð.

I II

Helstu málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu taka fram að krafa stefnanda vegna meintrar skerðingar á lífeyrisréttindum sem nemi 7.456.000 krónum sé ekki rökstudd í stefnu heldur látið við það sitja að vísa til útreikninga V-kk-ef Á-kk-ef tryggingastærðfræðings. Það sé vart í samræmi við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, auk þess sem reifun á forsendum kröfuliðarins sé óskýr og kunni það að leiða til frávísunar ex officio. Verði kröfunni ekki vísað frá er byggt á því að frádráttur frá bótum vegna varanlegrar örorku hafi byggst á 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sem og útreikningum B-kk-ef G-kk-ef stærðfræðings á eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum stefnanda við uppgjörið. Ekki hafi verið bent á annmarka á útreikningunum eða færð fram rök sem styðji að draga eigi réttmæti þeirra í efa. Þá hafi fyrirvarar stefnanda vegna uppgjörsins, sem gerð hafi verið grein fyrir í tveimur ítarlegum bréfum, ekki tekið til réttmætis útreikninganna. Hafi raunar sérstaklega verið tekið fram að ekki væri gerður fyrirvari við útreikning ana, heldur við beitingu frádráttar samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi þannig samþykkt réttmæti umræddra útreikninga og sé hún bundin við það. Útreikningarnir hafi verið í samræmi við 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga og leiðbeiningar sem finna megi í frumvarpi sem varð að lögum nr. 37/1999 sem breyttu skaðabótalögum. Miðað hafi verið við 100% óvinnufærni stefnanda samkvæmt mati lífeyrissjóðs og beri samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar að miða framtíðarfrádrátt vegna greiðslna af félagslegum toga við stöðugleikapunkt. Frádráttur samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga sé líkindamat, eins og mat á varanlegri örorku, og séu reglurnar hlutlægar í þeim skilningi að þær eigi með sama hætti við alla tjónþola. Hvorki verði séð að stefnandi telji útreikningana tölulega ranga néí andstöðu við þá aðferð sem beri að beita. Fremur virðist byggt á því að forsendur skaðabótalaga við mat á lífeyrisréttindum þegar bætur fyrir varanlega örorku eru metnar samkvæmt 5. gr. laganna tryggi ekki fullar bætur. Stefndi mótmælir því og vísar til þess að uppgjörið hafi verið í samræmi við 5. til 7. g r. skaðabótalaga og túlkun dómstóla. Þá er því mótmælt að fyrirkomulagið brjóti gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar.

Stefndu vísa til þess að í 7. gr. skaðabótalaga, sem hafi að geyma fyrirmæli um árslaun tjónþola, sé gert ráð fyrir að áður en margfeldisstuðli 6. gr. laganna sé beitt miðað við aldur tjónþola skuli bæta framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs við meðalatvinnutekjur tjónþola. Með þessu hafi löggjafinn mælt fyrir um hvernig bæta skuli tjónþola að fullu það tjón sem stafi af töpuðum lífeyrisréttindum. Að sama skapi lækki áhrif þeirrar viðbótar til samræmis við aldur tjónþola á stöðugleikapunkti fyrir sakir margfeldisstuðulsins. Þ á sé framlag tjónþola í lífeyrissjóð ekki dregið frá árslaunum við mat á varanlegri örorku.

Hvað varðar þá útreikninga sem stefnandi aflaði einhliða frá V-kk-þgf Á-kk-þgf verði ekki séð að þess hafi verið getið að við uppgjör bóta hafi þegar verið bætt við lífeyrissjóðsframlagi vinnuveitanda, sbr. 7. gr. skaðabótalaga. Hafi tjón sem felist í töpuðum lífeyrisréttindum þannig verið bætt til samræmis við ákvæðið og taki dómkrafa stefnanda ekki mið af því. Hvað sem öðru líður hafi verið heimilt að draga frá bótum 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Stefndi hafi farið að fyrirmælum löggjafans um hvernig haga beri frádrætti og hafi mat lífeyrissjóðs á óvinnufærni stefnanda ekki tekið breytingum frá uppgjöri eins og sjá megi af endurmati, auk þess sem meginreglan sé sú að ekki beri að breyta þessum frádráttarlið. Röksemdum stefnanda um að frádrátturinn brjóti gegn lögmætisreglu stjórnskipunarréttar og ákvæðum stjórnarskrár er mótmælt. Skýrt komi fram í skaðabótalögum og lögskýringargögnum að réttur til örorkulífeyris, sem eru bætur af félagslegum toga, eigi að leiða til frádráttar.

Því er mótmælt að stefndu beri að greiða kostnað vegna þess sérfræðimats sem stefnandi aflaði einhliða. Stefndi hafi talið matið ótímabært og hafi það reynst rétt, enda hafi stöðugleikapunkti ekki verið náð þegar sérfræðimatsins var aflað. Þá hafi uppgjör aðila verið byggt á yfirmatsgerð en ekki sérfræðimatinu og hafi verið nokkur munur á niðurstöðum. Bent er á að stefnandi hafi sjálfur ákveðið að fá til verksins þrjá matsmenn og hafi það aukið kostnaðinn til muna. Ekki sé unnt að ganga út frá því aðg ögn af þessu tagi verði greidd af vátryggingafélagi, en verði talið að stefnda beri að greiða kostnaðinn sé hann hluti af málskostnaði samkvæmt 129. gr. laga nr. 91/1991.

Það standist ekki að kostnaðurinn sé hluti af höfuðstól dómkröfu og beri dráttarvexti eins og aðrir hlutar hennar.

Stefndu mótmæla því einnig að þeim beri að greiða reikning vegna vottorðs T-kk-ef Z-kk-ef g-e-x geðlæknis frá 22. júní 2017. Ekki verði séð að stefnandi hafi leitað til læknisins áður en óskað var eftir vottorðinu. Sé því ekki um að ræða eiginlegt vottorð heldur álit geðlæknis sem aflað hafi verið einhliða samkvæmt uppleggi frá lögmanni stefnanda. Þ á hafi uppgjör aðila ekki verið byggt á álitinu. Til þess sé einnig að líta að geðlæknir hafi verið meðal þeirra sem unnu sérfræðimatið. K refjist stefnandi þannig í reynd greiðslu kostnaðar vegna ótengdra álita tveggja mismunandi geðlækna sem höfðu ekki annast stefnanda áður. Þá hafi verið komist að þeirri niðurstöðu í yfirmatsgerð að stefnandi byggi ekki við varanlegan miska vegna andlegra einkenna. Lögð er áhersla á að stefndi greiði eingöngu kostnað fyrir vottorð vegna afleiðinga sem tengjast hinu bótaskylda slysi. Verði talið að um sé að ræða eðlilegan kostnað beri í öllu falli að færa hann undir málskostnað. Byggt er á því að taugasálfræðilegt mat J-kk-ef G. H-kk-ef sé ekki heldur vottorð meðferðaraðila heldur álitsgerð sem stefnandi hafi aflað einhliða. Fyrir liggi tvö önnur taugasálfræðileg möt. Annars vegar mat sem hafi verið framkvæmt af meðferðaraðilum á Reykjalundi og hins vegar vottorð S-kk-ef P-kk-ef taugasálfræðings sem stefndi hafi greitt fyrir. Þá geti þessi kostnaður í öllu falli ekki verið hluti af höfuðstól dómkröfu stefnanda heldur þurfi að meta að hvaða marki eigi að taka tillit til þessa við ákvörðun málskostnaðar.

V ísað er til þess að reikningur frá yfirmatsmanninum I-kk-þgf S-kk-þgf hafi verið stílaður á lögmannsstofu lögmanns stefnanda. Virðisaukaskattur sem greiddur var af reikningnum sé innskattur í skilningi 15. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og hafi lögmannsstofan því getað innskattað reikninginn. Það standist ekki að stefnda beri að greiða þennan hluta reikningsins, sbr. einnig sjónarmið um tvígreiðslu tjóns og tjónstakmörkunarskyldu.

Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega ág rundvelli sömu röksemda og raktar hafa verið að framan. Því er sérstaklega mótmælt að krafan beri dráttarvexti frá 20. febrúar 2020, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, þar sem fram komi að skaðabótakröfur beri dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi lagði sannanlega fram þær upplýsingar sem þörf er á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Fyrrgreindir útreikningar tryggingastærðfræðings sem stefnandi byggi kröfu sína á hafi legið fyrir 15. maí 2020 og hafi stefnda þá fyrst verið mögulegt að reikna út fjárhæð bótatilboðs til stefnanda. Ekki standist að miða dráttarvexti við fyrra tímamark en þegar mánuður var liðinn frá því að útreikningarnir lágu fyrir, en eins og atvikum sé háttað beri að miða dráttarvexti við dómsuppsögu.

IV

Niðurstaða

Ágreiningur aðila lýtur annars vegar að því hvort stefnandi eigi rétt til frekari bóta vegna varanlegrar örorku sem leiðir afhinu bótaskylda slysi. Hins vegar greinir aðila á um hvort stefndu beri að greiða tiltekinn kostnað sem stefnandi hefur nú þegar greitt, þar með talið vegna öflunar sérfræðimats og vottorða.

A.

Skilja verður málatilbúnað stefnanda með þeim hætti að hún telji tjón sitt vegna varanlegrar örorku ekki hafa verið að fullu bætt þar sem láðst hafi að taka tillit til lífeyrisréttinda sem hún hefði unnið sér inn hefði starfsgeta hennar haldist óskert. Þannig er byggt á því að greiða beri stefnanda fjárhæð sem jafngildi lífeyrisréttindum sem hún hefði unnið sér inn hefði hið bótaskylda atvik ekki orðið. Sé tjón hennar að öðrum kosti ekki að fullu bætt, sbr. meginreglur skaðabótaréttar, og hefði í öllu falli borið að taka tillit til þessa við frádrátt frá bótum samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga.

Eins og rakið hefur verið gerði stefnandi ýmsa fyrirvara við uppgjör bóta vegna varanlegrar örorku í bréfum frá 15. ágúst 2019 og 22. apríl 2020. Þar kom meðal annars fram að gerður væri fyrirvari við frádrátt samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga vegna reiknaðs eingreiðsluverðmætis örorkulífeyris þar sem ekki væri tekið tillit til varanlegrar skerðingar á getu stefnanda til að afla lífeyrisréttinda og hefði tjón hennar ekki verið að fullu bætt. Sérstaklega var tekið fram að ekki væri gerður fyrirvari við útreikningana sem slíka. Að því virtu verður að leggja til grundvallar að stefnandi hafi samþykkt þá útreikninga sem stefndi hafði aflað og frádrátturinn var byggður á. Af því leiðir að röksemdir sem þetta varðar koma ekki til skoðunar. Aftur á móti gerði stefnandi fyrirvara sem lutu að forsendum skaðabótalaga um útreikning á bótum fyrir varanlega örorku og réttmæti frádráttarins þar sem ekki hefði verið litið til skertrar getu hennar til öflunar lífeyrisréttinda.

Fjallað er um bætur fyrir varanlega örorku í 5. til 7. gr. skaðabótalaga, eins og ákvæðunum var breytt með lögum nr. 37/1999. Samkvæmt 6. gr. skal meta bætur fyrir varanlega örorku til fjárhæðar á grundvelli örorkustigs tjónþola samkvæmt 5. gr., árslauna hans samkvæmt 7. gr. og margföldunarstuðli sem tekur mið af aldri tjónþola á þeim tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Það leiðir af 7. gr. að við árslaun tjónþola skal bæta framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs og er sú fjárhæð margfölduð með stuðli 6. gr. sem er ákveðinn miðað við aldur tjónþola á stöðugleikapunkti og fer lækkandi eftir aldri tjónþola. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 37/1999 var tekið fram að margfeldisstuðull 6. gr. væri annars eðlis en áður gilti og við það miðaður að tjónþoli fengi að fullu bætt tekjutap sitt vegna varanlegrar örorku. Vegna þessa væri miðað við að til frádráttar bótum kæmu greiðslur af félagslegum toga sem komi í hlut tjónþola vegna örorkunnar, sbr. nú 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga.

Að virtum þeim gögnum sem liggja fyrir dóminum verður ekki annað séð en að stefndi hafi hagað frádrætti vegna eingreiðsluverðmætis örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum í samræmi við fyrirmæli 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Hvað varðar frádrátt samkvæmt 4. málslið ákvæðisins er í fyrirliggjandi skjali frá B-kk-þgf G-kk-þgf tryggingastærðfræðingi, sem stefndi aflaði, gerð grein fyrir helstu reikniforsendum og niðurstöðu um fjárhæð frádráttar á þessum grunni. Eins og áður greinir gerði stefnandi ekki fyrirvara við útreikninginn sem slíkan þegar uppgjör fór fram. Þá er til þess að líta að útreikningar V-kk-ef Á-kk-ef tryggingastærðfræðings, sem stefnandi aflaði, varða ekki eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris heldur er um að ræða útreikning á meintu tapi stefnanda „miðað við meðal lífaldur, vegna engrar innvinnslu ellilauna frá 14.12.2017 til meðal lífaldurs“, eins og það er orðað í skjalinu. Að þessu virtu stoðar ekki fyrir stefnanda að halda því fram að stefndi hafi ekki axlað sönnunarbyrði fyrir fjárhæð frádráttarins og að vátryggingafélaginu beri að afla mats dómkvadds matsmanns.

Vegna röksemda stefnanda um að tjón hennar hafi ekki verið að fullu bætt skal tekið fram að það er ágreiningslaust að við ákvörðun árslauna samkvæmt 7. gr. s kaðabótalaga var bætt við framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Þá er margfeldisstuðli 6. gr. ætlað að tryggja, að virtum aldri tjónþola, að tekjutap vegna varanlegrar örorku sé að fullu bætt. Ekki verður annað séð en að uppgjör bóta vegna varanlegrar örorku stefnanda hafi farið fram í samræmi við fyrirmæli 5. til 7. gr. s kaðabótalaga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 37/1993. Því hefur verið slegið föstu í dómaframkvæmd Hæstaréttar, að ákvæði skaðabótalaga um ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku, meðal annars um frádrátt greiðslna af félagslegum toga, séu ekki andstæð 65. gr. eða 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. t. d. dóma frá 28. febrúar 2013 í máli nr. 544/2012, 6. mars 2008 í máli nr. 324/2007 og frá 18. september 2003 í máli nr. 520/2002. Þá hafa ekki verið færð haldbær rök fyrir því að gildandi fyrirkomulag, þar með talið frádráttur samkvæmt 4. mgr. 5. gr., nái ekki því markmiði að tryggja tjónþola fullar bætur í ljósi skertrar getu til öflunar lífeyrisréttinda eða brjóti með öðrum hætti gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Að sama skapi verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu, öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar eða meginreglum stjórnskipunarréttar sem stefnandi hefur vísað til. Verður því lagt til grundvallar að tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku hafi verið að fullu bætt og er kröfu um frekari bætur hafnað.

B.

Stefnandi hefur krafist þess að stefndu verði gert að greiða henni kostnað vegna sérfræðimats frá 11. janúar 2018, vottorðs T-kk-ef Z-kk-ef geðlæknis frá 22. júní 2017, taugasálfræðilegs mats J-kk-ef n-kvk-ef G. H-kk-ef frá 6. nóvember 2017 og virðisaukaskatt af reikningi I-kk-ef S-kk-ef yfirmatsmanns. Mælt er fyrir um það í 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga að sá sem ber ábyrgð á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst. Talið hefur verið að kostnaður vegna vottorða lækna og annarra heilbrigðisstarfsmann a, sem og vegna mats á varanlegum miska og varanlegri örorku, sem aflað er áður en mál er höfðað, geti fallið undir sjúkrakostnað í framangreindum skilningi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 16. maí 2013 í máli nr. 748/2012. Þegar ákveðið er hvort bæta skuli slíkan kostnað þarf að líta til þess hvort útgjöldin teljist nauðsynleg og eðlileg, sbr. að nokkru til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 19. desember 2012 í máli nr. 350/2012.

Fyrrgreinds sérfræðimats var aflað af stefnanda á grundvelli 10. gr. skaðabótalaga og var öflun þess hluti af sönnunarfærslu fyrir tjóni hennar. Að mati dómsins ber stefnda að greiða þennan kostnað sem var eðlilegur og nauðsynlegur í framangreindum skilningi. Ekki hefur þýðingu þó að stefndi hafi talið ótímabært að ráðast í matið, en matsmenn töldu batahvörf hafa orðið tæpum tveimur mánuðum áður en vinnu við sérfræðimatið var lokið. Verður stefndu því gert að greiða stefnanda 625.400 krónur vegna kostnaðar við öflun matsins. Hvað varðar öflun vottorðs T-kk-ef Z-kk-ef geðlæknis er til þess að líta að ekki verður séð að stefnandi hafi verið í meðferð hjá lækninum áður en slysið varð. Vottorðsins var aflað í því skyni að afla upplýsinga um hvort stefnandi hefði orðið fyrir geðrænu tjóni vegna hins bótaskylda slyss og varðar þannig afleiðingar þess. Þá var vikið að læknisvottorðinu í þeim matsgerðum sem liggja fyrir. Eins og hér er ást att verður fallist á að um sé að ræða sjúkrakostnað að fjárhæð 129.000 krónur sem stefndu beri að greiða, sbr. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Taugasálfræðilegs mats J-kk-ef G. H-kk-ef frá 6. nóvember 2017 var aflað af stefnanda í framhaldi af öflun vottorðs geðlæknisins og varðar það ótvírætt afleiðingar slyssins. Þá verður ráðið af matsgerðum að matsmenn hafi litið til þessa mats. Stefndi hefur lagt áherslu á að hann hafi greitt fyrir taugasálfræðilegt mat S-kk-ef P-kk-ef frá 19. janúar 2019, en þar er meðal annars gerð grein fyrir breytingum frá því að mat J-kk-ef G. H-kk-ef lá fyrir. Að mati dómsins er óljóst hvers vegna stefndi taldi sér bera að greiða fyrir hið síðara mat en ekki hið fyrra. Þá verður ráðið af matsgerðum að litið hafi verið til beggja gagna. Að virtum atvikum verður stefnda gert að greiða kostnað vegna taugasálfræðilega matsins sem nam 320.945 krónum, sbr. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Loks verður fallist á að stefnda beri að greiða virðisaukaskatt vegna reiknings yfirmatsmannsins I-kk-ef S-kk-ef sem nemur 132.000 krónum. Stefndi hefur ekki fært haldbær rök fyrir því að honum beri eingöngu að greiða höfuðstól reikningsins en ekki heildarfjárhæð hans. Í þeim efnum stoðar ekki að vísa til þess að lögmannsstofa lögmanns stefnanda hefði mögulega getað innskattað virðisaukaskattinn, auk þess sem lögmaðurinn hefur lýst því yfir að það hafi ekki verið gert. Þessi kostnaður sem stafar af vinnu dómkvadds yfirmatsmanns telst aftur á móti hluti málskostnaðar, sbr. e-lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991, en ekki tilkostnaðar sem fellur undir 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga.

Samkvæmt framangreindu verður stefndu gert að greiða stefnanda 1.075.345 krónur. Það skortir verulega á rökstuðning stefnanda fyrir því að fjárhæðin skuli bera vexti og dráttarvexti sem miðast samkvæmt dómkröfunni við 16. febrúar 2020. Fallist er á að fjárhæðin beri dráttarvexti frá 30. júlí 2020 þegar mánuður var liðinn frá þingfestingu málsins, sbr. til hliðsjónar 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt leyfi dómsmálaráðuneytisins frá 7. október 2019. Þar kemur fram að gjafsóknin sé takmörkuð við réttargjöld, þóknun lögmanns og yfirmatsgerð. Svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 skuldbindur gjafsókn ríkið til að greiða þann málskostnað sem gjafsóknarhafi hefur sjálfur af máli, en þar undir fellur meðal annars kostnaður vegna yfirmatsgerðar. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 ber eingöngu að ákveða í dómi fjárhæð þóknunar lögmanns gjafsóknarhafa, en ekki verður að öðru leyti tekin afstaða til þess hvað gjafsóknarhafa skuli greitt af kostnaði sínum af máli, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 22. apríl 2015 í máli nr. 634/2015. Það liggur fyrir að stefndi hefur þegar greitt stefnanda 849.244 krónur og 403.200 krónur, eða samtals 1.252.444 krónur í innheimtuþóknun. Að því virtu og með hliðsjón af umfangi málsins telst þóknun lögmanns stefnanda hæfilega ákveðin 8 00.000 krónur. Í samræmi við dómvenju er sú fjárhæð án virðisaukaskatts.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða hluta málskostnaðar í ríkissjóð. Þykir sú fjárhæð hæfilega ákveðin 532.000 krónur, en við ákvörðun hennar er meðal annars litið til kostnaðar vegna yfirmatsgerðar sem stefndi hafði ekki þegar greitt.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndu, Vörður tryggingar hf. og B, greiði stefnanda, A, 1.075.345 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. júlí 2020 til greiðsludags.

Stefndu greiði óskipt 532.000 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Þ-kk-ef S-kk-ef S-kk-ef, 800.000 krónur.