E-2932/2013

Mál þetta, sem tekið var til dóms eða úrskurðar 22. ágúst 2013, var höfðað 16. júlí s.á. af hálfu Stúdentaráðs Háskóla Íslands, Sæmundargötu 4 í Reykjavík á hendur Lánasjóði íslenskra námsmanna, Borgartúni 21 í Reykjavík, og íslenska ríkinu, til fyrirsvars mennta- og menningarmálaráðherra, Sölvhólsgötu 4 í Reykjavík, til að þola viðurkenningardóm og ógildingu stjórnvaldsfyrirmæla.

Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur:

Aðallega krefst stefnandi þess að felld verði úr gildi grein 2.2 í úthlutunarreglum stefnda Lánasjóðs íslenskra námsmanna 2013-2014.

Til vara krefst stefnandi þess að felld verði úr gildi sú breyting á 1. málslið 1. mgr. greinar 2.2 í úthlutunarreglum stefnda Lánasjóðs íslenskra námsmanna, sem gerð var með útgáfu reglnanna fyrir skólaárið 2013-2014, þar sem lágmarki lokinna eininga til að námsmaður eigi rétt á námsláni var breytt úr 18 í 22 ECTS-einingar á hverju misseri eða samsvarandi hlutfalli á önn í fjórðungaskólum.

Til þrautavara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði að skólaárið 2013-2014 sé stefnda LÍN óheimilt að gera kröfu um að námsmaður ljúki fleiri en 18 ECTS-einingum á hverju misseri eða samsvarandi hlutfalli á önn í fjórðungaskólum, til að eiga rétt á námsláni.

Til þrautaþrautavara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði að sú breyting á 1. málslið 1. mgr. greinar 2.2 í úthlutunarreglum stefnda Lánasjóðs íslenskra námsmanna, sem gerð var með útgáfu reglnanna fyrir skólaárið 2013-2014, þar sem lágmarki lokinna eininga til að námsmaður eigi rétt á námsláni var breytt úr 18 í 22 ECTS-einingar á hverju misseri eða samsvarandi hlutfalli á önn í fjórðungaskólum, hafi verið ólögmæt.

Í öllum tilvikum gerir stefnandi kröfu um greiðslu málskostnaðar úr hendi stefndu sameiginlega.

Þá krefst stefnandi þess að öllum kröfum stefndu um frávísun verði hafnað.

Stefndi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, gerir eftirfarandi dómkröfur:

Aðallega að málinu verði vísað frá dómi.

Til vara að stefndi verði sýknaður af dómkröfum stefnanda.

Í öllum tilvikum er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins, að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Af hálfu stefnda íslenska ríkisins eru gerðar eftirfarandi dómkröfur:

Aðallega að málinu verði vísað frá dómi.

Til vara er þess krafist að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda, íslenska ríkinu, málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Átta meðalgöngustefnur voru þingfestar við fyrirtöku málsins 15. ágúst 2013. Þeir aðilar sem stefndu sér til meðalgöngu í málinu eru Nemendaráð Listaháskóla Íslands, Nemendafélag Landbúnaðarháskóla Íslands, Samband íslenskra námsmanna erlendis, Bandalag íslenskra námsmanna, Stúdentafélag Háskólans í Reykjavík, Samband íslenskra framhaldsskólanema, Félag stúdenta við Háskólann á Akureyri og Nemendafélag Háskólans á Bifröst. Kröfugerð í meðalgöngustefnum framangreindra aðila er eftirfarandi og samhljóða.

Þess er í fyrsta lagi krafist að aðilunum verði heimiluð meðalgangan.

Aðrar dómkröfur meðalgöngustefnenda eru samhljóða kröfugerð aðalstefnanda málsins, Stúdentaráðs Háskóla Íslands.

Meðalgöngustefndi Stúdentaráð Háskóla Íslands gerir engar kröfur í tilefni af kröfum meðalgöngustefnenda.

Meðalgöngustefndi LÍN gerir þessar kröfur í tilefni af kröfum meðalgöngustefnenda:

Aðallega að kröfu meðalgöngustefnenda um meðalgöngu verði vísað frá dómi.

Til vara að kröfu meðalgöngustefnenda um að fallist verði á þær kröfur sem stefnandi gerir í aðalsök verði vísað frá dómi.

Til þrautavara að meðalgöngustefndi verði sýknaður af dómkröfum meðalgöngustefnenda.

Í öllum tilvikum er gerð krafa um málskostnað úr hendi meðalgöngustefnenda að skaðlausu að mati dómsins, að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Meðalgöngustefndi íslenska ríkið krefst þess aðallega í tilefni af kröfum meðalgöngustefnenda að synjað verði um heimild til meðalgöngu og kröfum þeirra vísað frá dómi.

Til vara að kröfum meðalgöngustefnenda um að fallist verði á þær kröfur sem stefnandi gerir í aðalsök verði vísað frá dómi.

Til þrautavara er þess krafist að sýknað verði af kröfum meðalgöngustefnenda.

Í öllum tilvikum er þess krafist að meðalgöngustefnendur greiði meðalgöngustefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Mál þetta sætir flýtimeðferð eftir ákvæðum XIX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur við aðalmeðferð málsins M-kvk-nf R-kvk-nf K-kvk-nf, formaður Stúdentaráðs, J-kvk-nf P-kvk-nf J-kvk-nf, fulltrúi Stúdentaráðs í stjórn LÍN, J-kk-nf F-kk-nf J-kk-nf, stjórnarformaður LÍN, G-kvk-nf R-kvk-nf, framkvæmdastjóri LÍN og Á-kvk-nf M-kvk-nf ráðuneytisstjóri í mennta- og menningarmálaráðuneytinu. Málflutningur um frávísunarkröfur stefndu í aðalsök og meðalgöngusökum, um aðrar kröfur um meðalgöngu og um dómkröfur stefnanda og meðalgöngustefnenda að efni til fór fram í einu lagi við aðalmeðferð málsins.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Meirihluti stjórnar Lánasjóðs íslenskra námsmanna (hér eftir LÍN) samþykkti úthlutunarreglur LÍN fyrir skólaárið 2013-2014 hinn 9. júlí 2013. Úthlutunarreglurnar voru staðfestar af mennta- og menningarmálaráðherra 11. júlí s.á. og var auglýsing þar um birt í B-deild Stjórnartíðinda 25. júlí s.á. Meðal þess sem fram kemur í úthlutunarreglunum er að til þess að geta átt rétt á námsláni þurfi námsmaður að ljúka að lágmarki 22 ECTS-einingum eða ígildi þeirra á hverju misseri. Í úthlutunarreglum LÍN fyrir skólaárið 2012-2013 var lágmark lokinna eininga til sama réttar 18 ECTS-einingar á hverju misseri. Fulltrúar námsmanna í stjórn LÍN lögðust gegn þessari breytingu og snýst sá ágreiningur málsaðila sem hér er til úrlausnar annars vegar um réttaráhrif breytingarinnar og hins vegar um það hvort um þann ágreining verði dæmt í málinu.

Í málavaxtalýsingum í stefnu annars vegar og í greinargerð stefnda LÍN hins vegar, sem stefndi íslenska ríkið tekur undir í greinargerð sinni, er aðdraganda að samþykkt úthlutunarreglnanna lýst, eins og atvik sneru að hvorum aðila fyrir sig. Samkvæmt því sem þar greinir munu málsatvik vera þau að drög að úthlutunarreglum sem stjórn LÍN hafði samþykkt í apríl 2013 hafi ekki hlotið samþykki mennta- og menningarmálaráðherra. Á fundi stjórnar LÍN 24. júní sl. hafi verið samþykktar nýjar tillögur að úthlutunarreglum, sem fulltrúar stjórnvalda höfðu sett fram og framkvæmdastjóri LÍN kynnt öðrum stjórnarmönnum með fundarboði 21. júní sl. Tillögurnar hafi tekið mið af óskum mennta- og menningarmálaráðuneytisins 18. júní sl. um að LÍN gerði tillögur til ráðuneytisins um það hvernig mæta mætti hagræðingarkröfu sem fram hefði komið vegna undirbúnings fjárlaga fyrir árið 2014. Á fundi í mennta- og menningarmálaráðuneytinu 1. júlí sl. hafi fulltrúar námsmanna kynnt ráðherra athugasemdir sínar við fyrirhugaðar breytingar, en þann fund hafi stjórnarformaður og framkvæmdastjóri LÍN einnig sótt. Stjórn LÍN hafi komið saman til fundar 3. júlí sl. og aftur 9. júlí sl. og á þeim fundum og milli þeirra funda munu fyrirliggjandi tillögur um úthlutunarreglur og tillögur um breytingar á þeim tillögum hafa verið til skoðunar. Meðal annars hafi verið rætt um hugsanlega frestun á gildistöku hluta tillagnanna til áramóta. Gerðar hafi verið tilteknar breytingar á þeim tillögum sem meirihluti stjórnar hafði samþykkt á fundi 24. júní sl., en samkomulag hafi ekki orðið milli fulltrúa námsmanna annars vegar og fulltrúa stjórnvalda hins vegar um grein 2.2 í úthlutunarreglunum eins og hún hafi verið samþykkt af meirihluta stjórnar LÍN 9. júlí sl.

Grein 2.2 í úthlutunarreglunum, eins og þær voru samþykktar, staðfestar af ráðherra og auglýstar sem fyrr segir og um er deilt í málinu er þannig:

2.2. Lánshæfar einingar

Til að eiga rétt á námsláni þarf námsmaður að ljúka að lágmarki 22 ECTS-einingum eða ígildi þeirra á hverju misseri eða samsvarandi hlutfalli á önn í fjórðungaskólum. Loknar einingar í einum eða fleiri námsferlum veita rétt til námslána, leggi námsmaður stund á tvær grunnháskóla- eða tvær meistara-gráður samhliða, sbr. gr. 2.3. Þetta á einnig við ef námsmaður er að ljúka grunnháskólanámi og hefur fengið leyfi skóla til að hefja meistaranám í sama fagi. Sama gildir þegar námsmanni er gert af skóla að bæta við sig námskeiðum í lánshæfu grunnháskólanámi samhliða meistaranámi. Þessi heimild er háð því að námsmaður hafi ekki áður fullnýtt svigrúm sitt til námslána skv. gr. 2.3.

Ekki er heimilt að veita lán til náms í tveimur námsferlum á sömu önn í óskyldu námi. Þannig er t.d. óheimilt að veita lán til náms í sitt hvorum skólanum þegar um er að ræða mismunandi námsbrautir sem stefna ekki að sambærilegum námslokum.

Ljúki námsmaður 22 - 30 ECTS-einingum á misseri á hann rétt á láni vegna lokinna eininga, þ.e. allt að 30 einingum.

Einungis er lánað einu sinni fyrir hverja lokna einingu nema í námi þar sem fjöldatakmarkanir eru, sbr. gr. 2.4.1.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveðst sækja mál þetta samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, auk almennra reglna um umboð hagmunasamtaka til að sækja mál fyrir hönd félagsmanna sinna. Stefnandi sé hagsmunafélag eða hagsmunasamtök stúdenta við Háskóla Íslands og hafi verið stofnað í þeim tilgangi árið 1920.

Samkvæmt 2. gr. laga stefnanda skuli stefnandi standa vörð um menningarlega og félagslega hagsmuni stúdenta við Háskóla Íslands. Stefnandi sé æðsti fulltrúi stúdenta innan skólans og utan. Þá geri lög félagsins ráð fyrir því að stefnandi verði öðrum stúdentafélögum til aðstoðar ef þurfa þyki. Félagsmenn stefnanda séu í dag u.þ.b. 14.000. Ótilgreindur hópur stúdenta, sem séu félagsmenn í stefnanda, hafi mikla, brýna og lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um dómkröfurnar. Það samrýmist tilgangi stefnanda að gæta þeirra hagsmuna sem þær taki til, enda sé fyrirkomulag námslána meðal brýnustu hagsmunamála stúdenta hverju sinni.

Lög nr. 21/1992 geri auk þess ráð fyrir aðkomu stefnanda að námslánakerfinu. Stefnandi tilnefni einn stjórnarmann í stjórn LÍN, samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna (lögin um LÍN). Stefnandi komi því fram innan vébanda stefnda LÍN sjálfs sem fulltrúi lánþega og hafi meðal annars það hlutverk að gæta hagsmuna þeirra.

Af framangreindu sé ljóst að skilyrði 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 fyrir málsóknarumboði stefnanda séu uppfyllt. Mál þetta sé rekið til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna stefnanda og samrýmist málareksturinn þeim tilgangi félagsins að gæta þeirra hagsmuna sem viðurkenningarkrafan taki til.

Aðild stefndu sé byggð á því að bæði stjórnvöldin hafi komið að setningu þeirra reglna sem deilt sé um í málinu. Nauðsynlegt sé að dómur bindi báða stefndu.

Veiting námslána sé liður í stjórnarskrárvörðum rétti til menntunar samkvæmt 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 eins og hann verði túlkaður með hliðsjón af jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar.

Réttindin samkvæmt 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar beri að túlka m.a. með hliðsjón af 10. gr. félagsmálasáttmála Evrópu. Samkvæmt sáttmálanum sé Ísland skuldbundið til að veita aðstöðu til aðgangs að æðri háskólamenntun. Með því sé átt við að allir fái jöfn tækifæri til að leggja stund á háskólamenntun án tillits til efnahags eða annarra atvika. Einnig beri að líta til 13. gr. Alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi þar sem fram komi að ríki skuli koma á hæfilegu styrkjakerfi innan menntakerfisins. Rétturinn til menntunar sé mikilvæg forsenda þess að einstaklingar geti notið annarra mannréttinda. Þá hafi menntamálaráðherrar Bologna samstarfsins samþykkt að jafn aðgangur að æðri menntastofnunum séu mannréttindi.

Réttur til æðri menntunar án tillits til efnahags sé útfærður á Íslandi með veitingu hagstæðra námslána til stúdenta við íslenska háskóla, sbr. lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Rétturinn sé frekar útfærður í 1. gr. laganna þar sem hlutverk og markmið sjóðsins komi fram. Samkvæmt ákvæðinu sé það markmið stefnda LÍN að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags. Öll skýring og beiting umræddra laga verði að taka mið af þessu samhengi þeirra.

Með 3. mgr. 3. gr. og 4. tölulið 5. gr. laganna um LÍN sé stjórn sjóðsins framselt vald með almennri framsalsheimild. Í lögum nr. 21/1992 sé ekki að finna efnisleg hlutlæg viðmið til að taka ákvörðun um hvað teljist eðlileg námsframvinda. Almennt ákvæði sem þetta veiti ekki ótakmarkað vald til þess að semja úthlutunarreglur og takmarka verulega rétt námsmanna til námslána. Slíkt fari í bága við þær kröfur sem gerðar séu til skýrleika laga sem takmarki réttindi borgaranna.

Stjórn LÍN geti þannig ekki sett hvaða íþyngjandi skilyrði sem er til námslána, og með hvaða hætti sem er, enda sé ekki lagastoð til slíkra takmarkana. Þar sem stefndu hafi ekki frjálst mat um það hvernig og hversu mikil aðstoð sé veitt stefnanda sé stefndu óheimilt að ákveða, beint eða óbeint, að námslánum séu sett ósanngjörn, íþyngjandi og afturvirk skilyrði um námsframvindu.

Ekki megi setja reglur með stoð í svo almennu ákvæði sem gangi gegn meginreglum laganna um LÍN og hlutverki sjóðsins. Stefndu séu bundnir af framangreindum meginreglum við setningu reglna um veitingu lána og skilyrði til þeirra. Það fáist ekki staðist að almenn lög, sem ætlað sé að auðvelda háskólanám, séu takmörkuð með stjórnvaldsfyrirmælum. Eigi það sérstaklega við þegar reglugerðin sé sett með þeim hætti sem stjórn LÍN hafi gert í því máli sem hér sé til umfjöllunar.

Með breytingum á námsframvindukröfum hafi stefndu vikið frá lögbundnu og stjórnarskrárvörðu markmiði. Ákvörðun stjórnar stefnda geti skert verulega réttindi námsmanna til þess að geta stundað nám sitt og þar með virkjað rétt sinn til náms.

Meirihluti stjórnar LÍN hafi látið fulltrúa námsmanna víkja af fundi á meðan breytingartillögur þeirra hafi verið ræddar. Það hafi verið ólögmætt enda engin lagastoð til þess, hvorki í vanhæfisreglum stjórnsýsluréttar né öðrum réttarheimildum. Með þessari tilhögun hafi lögbundinni skipan stjórnar verið breytt við efnismeðferð málsins.

Umræða um breytingartillögurnar hafi verið hluti af heildarákvörðunartöku um úthlutunarreglurnar. Þar sem hvorki hafi verið staðið löglega né rétt að umfjöllun og ákvörðun um breytingartillögurnar hafi ákvörðun um úthlutunarreglurnar í heild verið ólögmæt.

Breyting stefndu á fyrrnefndum námsframvindukröfum vegna skólaársins 2013-2014 hafi afturvirk áhrif. Þegar úthlutunarreglurnar hafi tekið gildi hafi frestur til skráningar fyrir haustönn í Háskóla landsins verið liðinn sem og frestur til skráningar í erlenda háskóla og flest annað lánshæft nám. Námsmenn hafi haft réttmætar væntingar til þess að námsframvindukröfunum yrði ekki breytt eftir að skráningu lauk.

Námsmenn hafi mátt gera ráð fyrir því að 18 ECTS-einingar væru nægjanlegar til að hljóta námslán og hafi þegar skipulagt veturinn 2013-2014 með tilliti til náms, vinnu, fjölskyldu og annars í góðri trú.

Sé því um afturvirka reglusetningu að ræða af hálfu stefndu. Námsmenn hafi sótt um nám með hliðsjón af gildandi úthlutunarreglum stefnda og reglum háskóla um skráningar. Námsmenn hafi þannig haft réttmætar væntingar til þess að úthlutun námslána yrði með þeim hætti sem hún var vorið 2013 þegar þeir hafi sótt um nám í háskólum landsins og víðar. Afturvirk reglusetning stefnda brjóti gegn 27. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944.

Megintilgangur laganna um LÍN komi fram í 1. gr. og hann sé að allir nemendur skuli hafa jöfn tækifæri til náms án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti. Ákvæði 1. gr. laganna um LÍN beri að skýra með hliðsjón af jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þá beri einnig að líta til 2. gr. viðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en ákvæðið sé túlkað þannig að það eigi m.a. að tryggja jafnrétti til náms.

Óbein mismunun geti átt sér stað þegar almenn og hlutlæg regla sem geri samkvæmt orðanna hljóðan engan greinarmun á milli manna hafi engu að síður mjög mismunandi áhrif eftir því hverjir eiga í hlut. Þegar almenn regla hafi þungbær áhrif á suma geti hún mismunað með ólögmætum hætti þótt henni sé ekki beinlínis beint gegn því fólki.

Breyting á námsframvindukröfum muni augljóslega hafa íþyngjandi áhrif á þá sem hafi skráð sig í 18-21 einingar nám næsta vetur. Reglan eins og hún sé núna komi ekki til móts við mismunandi þarfir og aðstæður nemenda (t.d. barnafólks). Reglan mismuni nemendum þannig með ólögmætum hætti enda muni margir þeirra ekki geta mætt þessum auknu kröfum. Eins og fram sé komið geri stefndi LÍN sjálfur ráð fyrir því að helmingur þeirra muni ekki geta mætt hinum auknu kröfum. Þeir nemendur muni þannig flosna upp úr námi, tímabundið eða varanlega. Stefndi LÍN geri svo ráð fyrir að hinn helmingur þeirra sem hafi skráð sig í 18-21 einingar nám muni „taka sig á“ en ekkert tillit sé tekið til þess hverju þeir þurfi að fórna í staðinn.

Hin breytta námsframvinduregla sé alltof fortakslaus og gefi ekkert svigrúm til þess að meta einstök tilvik og mismunandi aðstæður námsmanna. Reglan komi þannig í veg fyrir að allir námsmenn njóti sama réttar til náms. Af því leiði að regla 2.2 í úthlutunarreglunum feli í sér óbeina mismunun enda bitni hún á nemendum sem eigi erfitt með eða sé ómögulegt að ljúka fleiri en 18 einingum á næsta skólaári, einkum með svo skömmum fyrirvara. Lögin um LÍN geri ráð fyrir því að veitt sé svigrúm til að koma til móts við mismunandi aðstæður nemenda og bendi stefnandi m.a. á 6. mgr. 8. gr. og 12. gr. laganna.

Það sé grundvallarregla stjórnsýsluréttar að í þeim tilvikum þegar löggjafinn hafi veitt stjórnvöldum mat til þess að taka ákvörðun, sem best henti í hverju og einu tilviki með tilliti til allra aðstæðna, sé stjórnvöldum óheimilt að afnema matið eða takmarka það óhóflega með því að setja reglu, sem taki til allra mála, sambærilegra eða ósambærilegra.

Í slíkum tilvikum sé mat stjórnvalda skyldubundið og geti stjórnvald ekki vikið sér undan því t.d. með því að setja almennar íþyngjandi reglur um aukna námsframvindu. Slíkar reglur verði að rúma ákveðið mat sem löggjafinn hafi gert ráð fyrir að fari fram.

Megintilgangur laganna um LÍN sé að allir nemendur skuli hafa jöfn tækifæri til náms án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti. Þetta séu þau markmið sem LÍN eigi að vinna að. Sjóðnum sé ekki heimilt að vinna að öðrum markmiðum og reglur sem leitist við að ná öðrum markmiðum séu þannig ólögmætar.

Þannig sé það í raun í andstöðu við tilgang og markmið laganna að setja reglu sem sé beinlínis ætlað að leiða til brottfalls nemenda. Stefndu hyggist spara með því að nemendur flosni upp úr námi. Stefndu áætli sjálf að hundruð nemenda hætti í námi vegna nýju reglnanna enda sé það markmiðið. Stefndi sé þannig viljandi að stuðla að því að nemendur flosni upp úr námi.

Með því að vinna að öðrum markmiðum en LÍN sé ætlað samkvæmt lögum hafi sjóðurinn brotið gegn aðgreiningarreglum stjórnsýsluréttar. Stefndi íslenska ríkið hafi sömuleiðis tekið þátt í þeim brotum með því að staðfesta reglurnar og hvetja til þeirra.

Formaður stjórnar LÍN hafi boðist til þess að fresta gildistöku námsframvindureglna ef hækkun á grunnframfærsluþætti námslána yrði frestað með sama hætti. Samkvæmt 3. gr. laganna um LÍN skuli námslán miðast við það að standa straum af náms- og framfærslukostnaði en í því felist að grunnframfærsla verði að hækka a.m.k. til samræmis við verðlag. Nemendur eigi þannig lögbundinn rétt á því að lán taki mið af hækkun verðlags og stjórnendur LÍN geti ekki notað slíka hækkun sem skiptimynt til að falla frá öðrum reglum, sem í ofanálag séu ólögmætar.

Þá hafi komið fram í fjölmiðlum að mennta- og menningarmálaráðherra telji að námsmenn séu of lengi í námi og þeir geti auðveldlega staðið við hertari námsframvindukröfur með því að taka námið fastari tökum. Þessar staðhæfingar séu algerlega ósannaðar og skorað sé á stefndu að sýna fram á réttmæti þeirra.

Í 4. mgr. 21. gr. laga nr. 85/2008, um opinbera háskóla, sé mælt fyrir um að háskólar skuli kveða á um námsframvindu og hámarkstímalengd í námi. Vilji menntamálaráðherra breyta þessu beri að gera það með réttum og lögmætum hætti, þ.e. með því að mæla fyrir lagabreytingu. Það sé ólögmætt af menntamálaráðherra að nota LÍN sem verkfæri til þess að hafa áhrif á námshraða og stefnumótun í menntakerfinu.

Þá hafi því einnig verið haldið fram af stefndu að verið sé að færa kröfur til íslenskra námsmanna í sambærilegt horf og tíðkist á Norðurlöndum. Það sé rangt enda hafi námsmannasamtök á Norðurlöndum skorað á stefndu að falla frá breytingunum.

Þegar stjórnvöld taki ákvörðun um að breyta stjórnsýsluframkvæmd sé þeim skylt á grundvelli almennra reglna stjórnsýsluréttar, skráðra og óskráðra, sem styðjist við sjónarmið um réttaröryggi, fyrirsjáanleika og stöðugleika í stjórnsýslu, eða vandaðra stjórnsýsluhátta, að gæta að tilteknum málsmeðferðar- og formsatriðum. Í samræmi við þetta þurfi stjórnvöld að gæta sérstaklega að hagsmunum þeirra sem slík breyting bitni á. Séu slíkar breytingar verulega íþyngjandi gagnvart borgurunum með tilliti til fyrri stjórnsýsluframkvæmdar verði stjórnvöld þannig að kynna breytinguna fyrir fram með skýrum og glöggum hætti og nægjanlegum fyrirvara þannig að þeir aðilar sem málið snerti hafi raunhæft tækifæri til að gera viðeigandi ráðstafanir og bregðast við breyttri framkvæmd.

Framangreint eigi sérstaklega við leiði hin breytta framkvæmd til þess að breytt sé verulega með íþyngjandi hætti skilyrðum fyrir því að njóta tiltekinnar fyrirgreiðslu eða réttinda samkvæmt þeim reglum og framkvæmd sem stjórnvald hafi viðhaft. Borgararnir hafi réttmætar væntingar um að njóta fyrirgreiðslu og réttinda í samræmi við þekkta og gildandi stjórnsýsluframkvæmd hverju sinni.

Stjórnvöld verði að gæta að réttaröryggi borgaranna og skapa traust. Ákvarðanataka stjórnvalda í málefnum einstaklinga verði þannig að vera byggð á gegnsæjum, stöðugum og fyrirsjáanlegum reglum. Borgarar verði að geta treyst því að réttarstaða þeirra sé ljós og þannig beri stjórnvöldum að taka tillit til réttmætra væntinga málsaðila. Eigi það ekki síst við þegar ákveðið sé að breyta stjórnsýsluframkvæmd líkt og að framan greini.

Stjórnvöldum sé skylt að kynna fyrir fram íþyngjandi breytingar á stjórnsýsluframkvæmd. Stjórnvöld geti ekki einfaldlega breytt slíkri framkvæmd með íþyngjandi hætti jafnvel þó að málefnalegar ástæður búi þar að baki. Slíka ákvörðun verði að kynna með nægjanlegum fyrirvara þannig að þeir, sem breytingin varði, geti gætt hagsmuna sinna.

Nemendur hafi augljóslega mikla hagsmuni af því að kröfur um námsframvindu séu ekki hertar með íþyngjandi hætti. Breyting stefndu á námsframvindukröfum sé augljóslega til þess fallin að hafa úrslitaáhrif á það hvort nemendur geti í reynd stundað það nám sem þeir hafi séð fyrir sér með tilliti til þeirrar stjórnsýsluframkvæmdar sem tíðkast hafi fyrir breytingar.

LÍN beri að stuðla að jafnrétti til náms. Hlutverk stjórnar, framkvæmdastjóra og starfsfólks LÍN sé að stuðla að því að lögin um LÍN og aðrar viðeigandi réttarheimildir séu framkvæmdar með lögmætum hætti.

Stjórn LÍN beri ekki að fara eftir óljósum og illa ígrunduðum munnlegum fyrirmælum annarra stjórnvalda, allra síst annarra en mennta- og menningarráðuneytis.

Ástæða breytinganna hafi verið sú að gerð hafi verið krafa um 1,5% niðurskurð. Engin gögn liggi fyrir um þessa kröfu og sé með öllu ósannað að hún hafi yfirhöfuð borist og þá með hvaða hætti. Stefndu beri sönnunarbyrðina fyrir því að krafan hafi verið gerð, af til þess bærum aðila og með fullnægjandi lagastoð.

Stjórn og framkvæmdastjóra LÍN sé ekki heimilt að byggja reglur sínar á óljósum og ósönnuðum kröfum sem engin stoð sé fyrir. Munnleg krafa um hagræðingu, án nokkurrar lagastoðar, geti ekki verið grundvöllur að úthlutunarreglum LÍN. Sjóðnum beri að vinna samkvæmt lögum. Stangist lögin um LÍN og aðrar réttarheimildir, skráðar sem óskráðar, á við munnlega kröfu sem enginn vitni hafi verið að þá gangi réttarheimildir að sjálfsögðu framar.

Breytingar sem feli í sér íþyngjandi, afturvirka reglu, með litlum sem engum fyrirvara fyrir nemendur verði að grundvallast á skýrum lagaákvæðum. Jafnvel með lögum sé þó ekki hægt að ganga gegn öllum framangreindum meginreglum heldur verði ávallt að taka tillit til réttmætra væntinga nemenda, banns við afturvirkni o.s.frv. Grundvöllur breytinganna á námsframvindukröfum sé langt frá því að uppfylla framangreind lágmarksskilyrði um lögmæti.

Auk þess sé ljóst að breytingarnar hafi ekki verið undirbúnar af hálfu stjórnar LÍN og áhrif þeirra ekki metin að neinu leyti nema fjárhagslega. Stjórnvöldum beri að leggja málefnalegan grunn að reglum sínum og rannsaka þau áhrif sem reglurnar muni hafa.

Þá hafi ekki verið litið til þess að í sumum námsleiðum séu einstök námskeið svo margar einingar að taki nemandi ekki slíkt námskeið á misseri, eða falli á prófi, geti það eitt og sér leitt til þess að hann nái ekki tilsettum einingafjölda, jafnvel þótt hann skili framúrskarandi árangri í öðrum fögum. Margar námsleiðir séu þannig með misseri þar sem eitt námskeið er 10 ECTS-einingar en öll önnur námskeið samtals 20 einingar.

Ekki hafi verið litið til þess að margar deildir háskóla bjóði ekki upp á endurtektar- og úrbótapróf (t.d. sálfræðideild Háskóla Íslands). Þá séu aðrar deildir með slík próf en aðeins einu sinni á ári, sem leiði þá til þess að námslán frestist væntanlega þar til mögulegt sé að þreyta slíkt próf, allt að hálfu ári eftir að upphaflegt próf hafi verið tekið.

Þá sé í úthlutunarreglunum ekki tekið tillit til þess ef námsmaður veikist skyndilega, nema með mjög ströngum skilyrðum. Slík veikindi geti þannig komið í veg fyrir eða a.m.k. frestað námsláni um marga mánuði.

Samkvæmt 4. mgr. 6. gr. laganna um LÍN skuli námslán miða við að námsframvinda sé „með eðlilegum hætti“. LÍN hafi aldrei rannsakað hvað „eðlileg námsframvinda” sé samkvæmt lögunum eða hvað skólarnir sjálfir og deildir innan þeirra telji eðlilegt í þeim efnum.

Samkvæmt öllu framansögðu telji stefnandi að brotið sé gegn réttindum nemenda. Alþingi fari með fjárstjórnarvaldið og það sé verkefni löggjafans að ákveða inntak aðstoðar við nemendur. Reglur LÍN verði að vera í samræmi við framangreint og auk þess að samrýmast grundvallarreglum stjórnsýsluréttar.

Stefndu hafi ákveðið að skerða réttindi nemenda með þeim hætti sem gerð hafi verið grein fyrir að framan. Stefndu hafi vitað af því að breytingarnar, sem beinlínis hafi haft það að markmiði að fækka nemendum sem eigi rétt á lánum, myndu leiða til skerðinga á réttindum námsmanna.

Stefndu beri að sýna fram á að skerðing á réttindum nemenda hafi verið nauðsynleg og réttlætanleg með hliðsjón af málefnalegum sjónarmiðum. Stefndu beri jafnframt sönnunarbyrðina fyrir því að aðgerðirnar hafi stuðlað að lögmætum markmiðum og byggst á fullnægjandi heimildum. Þá beri stefndu sönnunarbyrðina fyrir því að markmiðum hafi verið náð og að ekki hafi mátt ná þeim með öðrum og vægari hætti. Stefndu beri þannig sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrði stjórnskipulegrar meðalhófsreglu séu til staðar þannig að ekki hafi mátt ná markmiðunum með öðrum og minna íþyngjandi hætti fyrir nemendur. Stefndu verði að sýna fram á að forgangsröðun í ríkisfjármálum hafi verið málefnaleg, að aðrir kostir hafi ekki verið tiltækir og að við ákvörðunina hafi verið tekið tillit til þeirra áhrifa sem breytingin myndi hafa á þá sem hún bitnar á.

Stefnandi kveðst byggja á lögum nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna og almennum meginreglum stjórnsýsluréttar. Fyrirsvar eigi stoð í 4. og 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing stefndu sé vísað til 3. og 4. mgr. 33. gr. sömu laga. Um aðild til varnar vísi stefnandi til 4. gr. og 2. mgr. 16. gr. laga nr. 21/1992 og 18. gr. laga um meðferð einkamála.

Krafa um viðurkenningu réttinda byggi á 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Stefnandi og félagsmenn hans hafi lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um gildi þeirra breytinga sem gerðar hafi verið á skilyrðum námslána.

Málskostnaðarkrafa stefnanda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök stefnda LÍN í aðalsök

Stefndi LÍN kveðst mótmæla öllum málsástæðum stefnanda. Frávísunarkrafa stefnda LÍN byggist á því að málatilbúnaður stefnanda sé vanreifaður og honum áfátt í verulegum atriðum.

Stefndi byggi á því að kröfur stefnanda samrýmist ekki þeim skilyrðum sem komi fram í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um að málarekstur skuli samrýmast tilgangi félags. Stefnandi byggi aðild sína að málinu á 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Greinin heimili félögum og samtökum að reka mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða til lausnar undan tilteknum skyldum þeirra, enda samrýmist það tilgangi félagsins eða samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem dómkrafan taki til. Tilgangur stefnanda, Stúdentaráðs Háskóla Íslands, sé samkvæmt 2. gr. laga félagsins að „standa vörð um menningarlega og félagslega hagsmuni stúdenta við Háskóla Íslands og vera æðsti fulltrúi þeirra innan Háskólans og utan“. Allar kröfur stefnanda snúi að breytingum sem gerðar hafi verið á úthlutunarreglum LÍN. Ef stefnandi ætlar að byggja á 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 verði hann að sýna fram á að það samrýmist tilgangi hans að gæta þeirra hagsmuna sem dómkröfurnar taki til. Námslán frá LÍN geti hvorki fallið undir menningarlega né félagslega hagsmuni stúdenta við Háskóla Íslands heldur falli undir fjárhagslega hagsmuni þeirra. Í þessu samhengi breyti engu þó að fulltrúi stefnanda eigi sæti í stjórn LÍN, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 21/1992, þar sem krafa 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 sé skýr og áskilji að tilgangur félagsins snúi að þeim réttindum sem krafist sé viðurkenningar á. Það sé með öllu vanreifað af hálfu stefnanda hversu margir félagsmanna hans hafi lögvarða hagsmuni af málshöfðun þessari, t.d. hversu margir félagsmanna hans séu lánþegar hjá LÍN, sem og hversu margir aðilar utan félagsins hafi sams konar hagsmuni. Í málsástæðum stefnanda komi raunar fram að „ótilgreindur hópur stúdenta“ eigi mikla, brýna og lögvarða hagsmuni af úrlausn dómstóla um dómkröfur stefnanda. Þá sé ekki ljóst að hagsmunum þeirra sem stefnandi telji sig vera í forsvari fyrir sé að öllu leyti eins háttað þannig að efnisdómur myndi hafa jafngilda þýðingu fyrir alla félagsmenn stefnanda. Með þessum rökstuðningi beri að vísa málinu í heild sinni frá dómi.

Stefnandi byggi aðild sína að málinu á 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í greininni segi að félög eða samtök geti í eigin nafni rekið mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða lausnar undan tilteknum skyldum þeirra, enda samrýmist það tilgangi félagsins eða samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem dómkrafan tiltaki. Aðal- og varakrafa stefnanda séu ekki viðurkenningarkröfur heldur annars vegar krafa um að „felld verði úr gildi grein 2.2 í úthlutunarreglum stefnda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna 2013-2014“ og hins vegar krafa um að „felld verði úr gildi sú breyting á 1. málslið 1. mgr. greinar 2.2 í úthlutunarreglum stefnda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna“. Því sé um að ræða kröfur um ógildingu stjórnvaldsfyrirmæla sem fullnægi ekki skilyrði 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og beri því að vísa þeim frá dómi.

Í ákvæðinu komi fram að kröfugerð stefnanda verði að vera í formi viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða lausnar undan tilteknum skyldum þeirra. Þrautavarakrafa og þrautaþrautavarakrafa stefnanda feli hvorug í sér viðurkenningu á réttindum félagsmanna stefnanda. Þar sé annars vegar krafist viðurkenningar á því að LÍN sé óheimilt að gera kröfu um að námsmaður ljúki fleiri en 18 ECTS-einingum á hverju misseri eða samsvarandi hlutfalli í fjórðungaskólum. Hins vegar sé þess krafist að viðurkennt verði að sú breyting á 1. málslið greinar 2.2 í úthlutunarreglum LÍN fyrir skólaárið 2013-2014 hafi verið ólögmæt. Þar sem kröfurnar snúi ekki að viðurkenningu á réttindum félagsmanna stefnanda heldur því að viðurkennt verði að LÍN hafi verið óheimilt að gera vissar kröfur til námsmanna og að setning reglna hafi verið ólögmæt, þá séu skilyrði ákvæðisins ekki uppfyllt. Þegar af þeirri ástæðu beri að vísa þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfu stefnanda frá dómi. Jafnframt athugist það að þótt þrautaþrautavarakrafa stefnanda sé sett fram sem viðurkenningarkrafa sé hún í raun ógildingarkrafa þar sem krafist sé viðurkenningar á því að breyting á 1. málslið 1. mgr. greinar 2.2 í úthlutunarreglum LÍN hafi verið ólögmæt. Slík ógildingarkrafa uppfylli ekki skilyrði ákvæðisins.

Aðal- og varakrafa stefnanda feli í sér kröfu um að dómstólar felli úr gildi annars vegar grein 2.2 í úthlutunarreglum LÍN og hins vegar að felld verði úr gildi breyting á 1. málslið 1. mgr. greinar 2.2 í úthlutunarreglunum. Þessar kröfur séu ekki bundnar við fyrirliggjandi stjórnsýslumál heldur almennar kröfur um það að ekki megi í neinu tilviki beita þessari grein úthlutunarreglnanna eða tilteknum þætti hennar. Jafnframt séu umræddar kröfur í engu bundnar við réttindi félagsmanna SHÍ. Benda megi á að stefnandi noti í varakröfu sinni orðið „námsmaður“ án nokkurra frekari skýringa. Setning stjórnvaldsfyrirmæla, eins og úthlutunarreglna LÍN, feli ekki í sér stjórnvaldsákvörðun í fyrirliggjandi máli og feli aðal- og varakrafa stefnanda því í sér lögspurningar sem beri að vísa frá dómi, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt séu aðal- og varakröfurnar svo óljósar að þær uppfylli ekki skilyrði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Það athugist að úthlutunarreglur LÍN séu samþykktar til eins árs í senn. Af því leiði að ef aðalkrafa, varakrafa eða þrautaþrautavarakrafa stefnanda yrðu teknar til greina, þá verði engar lágmarkskröfur um einingafjölda í úthlutunarreglum LÍN fyrir skólaárið 2013-2014.

Í þrautavarakröfu stefnanda sé gerð krafa um að viðurkennt verði að skólaárið 2013-2014 sé LÍN óheimilt að gera kröfu um að „námsmaður“ ljúki fleiri en 18 ECTS-einingum á hverju misseri eða samsvarandi hlutfalli á önn í fjórðungaskóla, til að eiga rétt á námsláni. Enn sé notast við orðið „námsmaður“ án þess að kröfugerðin beinist að tilteknum réttindum félagsmanna SHÍ og beri því að vísa kröfunni frá dómi, sbr. 1. og 3. mgr. 25. gr. og d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Í þrautaþrautavarakröfu stefnanda sé gerð krafa um að viðurkennt verði að breyting á 1. málslið 1. mgr. greinar 2.2 í úthlutunarreglum stefnda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna, sem gerð hafi verið fyrir skólaárið 2013-2014 hafi verið ólögmæt. Kröfugerðin feli það í sér að verði fallist á hana hafi dómstóllinn í raun kveðið upp úr um það að grein 2.2 í úthlutunarreglum LÍN sé ógild. Því sé krafan ekki bundin við fyrirliggjandi stjórnsýslumál heldur sé hún almenn krafa um að ekki megi í neinu tilviki beita þessari grein úthlutunarreglnanna. Enn notist stefnandi við orðið „námsmaður“ án þess að krafan sé bundin við hagsmuni félagsmanna SHÍ. Setning stjórnvaldsfyrirmæla feli ekki í sér stjórnvaldsákvörðun í fyrirliggjandi máli og feli því þrautaþrautavarakrafan í sér lögspurningu sem beri að vísa frá dómi, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þrautaþrautavarakrafan sé svo óljós að hún uppfylli ekki skilyrði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Aðal- og varakrafa stefnanda séu þess efnis að dómstólar séu krafðir um að ógilda stjórnvaldsfyrirmæli án þess að stjórnvaldsákvörðun hafi verið tekin á grundvelli þeirra. Verði önnur hvor þeirra tekin til greina, leiði það til þess að dómstólar breyti í raun úthlutunarreglum LÍN fyrir skólaárið 2013-2014, þrátt fyrir að slíkt vald sé í höndum stjórnar LÍN og ráðherra, sbr. 16. gr. laga nr. 21/1992. Slík kröfugerð samrýmist ekki reglunni um þrígreiningu ríkisvaldsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 16. gr. laga nr. 21/1992. Beri þegar af þeirri ástæðu að vísa þessum kröfum frá dómi. Þrautaþrautavarakrafa stefnanda feli í sér dulbúna ógildingarkröfu. Beri því að vísa henni frá dómi.

Í málsástæðum stefnanda komi fram að auk þess sem hann styðji aðild sína að málinu við 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, byggi hann á almennum reglum um umboð hagsmunasamtaka til að sækja mál fyrir hönd félagsmanna sinna. Ekki sé slíkum almennum umboðsreglum hagsmunasamtaka fyrir að fara í íslenskum rétti líkt og stefnandi haldi fram. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 91/1991 komi fram að heimild 3. mgr. 25. gr. laganna sé nýmæli og að sambærilega heimild hafi hvorki verið að finna í lögum né í framkvæmd. Engin framkvæmd eftir setningu laganna gefi til kynna að rýmri heimild sé fyrir hagsmunasamtök til að sækja mál fyrir hönd félagsmanna sinna en fram komi í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til ofangreindra atriða uppfylli kröfugerð stefnanda ekki skilyrði ákvæðisins og beri að vísa henni frá dómi.

Til stuðnings sýknukröfu tekur stefndi LÍN fram að úthlutunarreglur LÍN séu settar til eins skólaárs í senn. Kröfugerð stefnanda sé þannig háttað að verði fallist á aðal-, vara- eða þrautaþrautavarakröfu hans muni það leiða til þess að engar lágmarkskröfur verði um einingafjölda í úthlutunarreglum LÍN fyrir skólaárið 2013-2014, en ekki verði hægt að sækja í eldri úthlutunarreglur hvað einingafjölda varði, þar sem þær séu fallnar úr gildi. Útilokað sé að dómstólar fallist á slíkar kröfur og beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af þessum kröfum stefnanda. Um frekari rökstuðning vísar stefndi LÍN til umfjöllunar sinnar um frávísun.

Stefndi LÍN hafni því að 3. mgr. 3. gr. og 4. töluliður 5. gr. laga nr. 21/1992 feli í sér of víðtækt valdframsal til hans til þess að setja úthlutunarreglur um námslán. Jafnframt hafni stefndi LÍN því að það skorti lagastoð fyrir því að hann setji reglur um úthlutun námslána, líkt og stefnandi haldi fram. Fram komi í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 21/1992 að stjórn LÍN skuli setja nánari ákvæði um úthlutun námslána, sbr. einnig 4. og 7. töluliður 1. mgr. 5. gr., 6. mgr. 6. gr. og 16. gr. sömu laga. Heimildir stjórnar LÍN byggist því á skýrum lagagrundvelli. Það komi berum orðum fram í 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 að námslán skuli ekki veitt nema námsframvinda sé með eðlilegum hætti. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna komi fram um 6. gr. að veita eigi stjórn sjóðsins rýmri heimild til þess að binda útborgun námslána við framvindu náms. Löggjafinn hafi því tekið afstöðu til þess að í úthlutunarreglum LÍN skuli m.a. vera áskilnaður fyrir lánveitingu að námsframvinda hvers nemanda sé með eðlilegum hætti. Í þessu felist hlutlægt og skýrt viðmið sem stjórn LÍN beri að fara eftir.

Samkvæmt almennri málvenju myndi túlkun á „eðlilegri námsframvindu“ fela í sér kröfu um það að nemendur ljúki fullu námi sínu á tilskildum tíma, í þessu tilviki 30 ECTS einingum á misseri. Í framkvæmd hafi stjórn LÍN hins vegar veitt nemendum visst svigrúm þannig að ekki sé áskilið að þeir fái fullan fjölda eininga á hverju misseri til að eiga rétt á námsláni. Hafi lágmarkskröfur til þess að eiga rétt á námsláni um langt skeið gert ráð fyrir 75% námsárangri. Þannig hafi verið kröfur um 75% námsárangur til haustsins 2008. Frá og með skólaárinu 2008-2009 og til og með skólaársins 2009-2010 hafi verið veitt aukasvigrúm þannig að á tveimur árum þyrfti námsmaður að hafa náð 75% námsárangri, þ.e. 90 einingum af 120 einingum. Frá skólaárinu 2010-2011 og til og með 2012-2013 hafi lágmarkskrafa um námsárangur verið 18 ECTS-einingar. Þannig sé ljóst að um langt skeið hafi réttur til námslána að meginstefnu verið bundinn við námsframvindu sambærilega 22 ECTS einingum. Ljóst sé að vilji löggjafans standi til þess að aðeins þeir sem nái tilskildum fjölda eininga á hverju námsári eigi rétt á námsláni. Nánari útfærsla á námsframvindukröfum sé í höndum stjórnar LÍN.

Stefnandi byggi á því að stjórn LÍN geti ekki sett hvaða íþyngjandi skilyrði sem er til námslána. Eðli málsins samkvæmt sé stjórnin bundin af 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992. Gengi hún lengra í takmörkun á úthlutun námslána en felist í eðlilegri námsframvindu, væri henni það óheimilt. Það geti hins vegar ekki talist íþyngjandi skilyrði eða krafa um „óeðlilega“ námsframvindu að almennt sé gerð krafa um 73% námsframvindu. Í þessu efni beri einnig að hafa í huga að nú sé horft til heils skólaárs við mat á námsframvindu.

Stefnandi rökstyðji málatilbúnað sinn um of víðtækt valdframsal m.a. með vísan til 2. mgr. 76. gr. og 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Í 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar segi að öllum skuli tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Rétt sé að mótmæla sérstaklega skilningi stefnanda á inntaki 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þar sé mælt fyrir um að í lögum skuli tryggður réttur til „almennrar menntunar“, en almennt hafi verið talið að með því orðalagi sé átt við aðra menntun en sérnám og því falli utan marka ákvæðisins nám á háskólastigi. Þaðan af síður veiti ákvæðið einstaklingum stjórnarskrárbundinn rétt til námslána. Jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar áskilji að allir skuli vera jafnir fyrir lögum. Sú lágmarkskrafa sem gerð sé til námsframvindu í grein 2.2 í úthlutunarreglum LÍN takmarki hvorki rétt til almennrar menntunar né raski jafnri stöðu aðila að lögum. Þvert á móti feli reglurnar það í sér að allir eigi rétt til námslána sé námsframvinda með eðlilegum hætti, óháð efnahag og öðrum atriðum. Í úthlutunarreglunum sé tekið tillit til sérstakra aðstæðna, sbr. til dæmis greinar 2.4, 4.3, 4.4, 4.5, 4.6, 4.7, 4.9 og 4.10 í úthlutunarreglum LÍN fyrir skólaárið 2013-2014. Þar sé tekið mið af heilsufari, barnseignum, sérstökum aðstæðum o.fl. Sé það því haldlaust hjá stefnanda að úthlutunarreglur LÍN fyrir skólaárið 2013-2014, séu á nokkurn hátt í andstöðu við fyrrgreind stjórnarskrárákvæði.

Stefnandi vísi einnig í 10. gr. félagsmálasáttmála Evrópu, 13. gr. alþjóðasamningsins um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og samþykkt menntamálaráðherra Bologna samstarfsins, en umræddir þjóðréttarsáttmálar hafi ekki lagagildi hér á landi. Sáttmálarnir feli það í sér að ríkjum beri að veita aðstöðu til aðgangs að æðri menntun án tillits til efnahags. Hvergi í umræddum þjóðréttarsáttmálum komi fram að allir eigi rétt á námslánum ef þeir sæki háskóla eða að óheimilt sé að takmarka námslán við 22 ECTS einingar en ekki 18 ECTS einingar. Aðgangur að æðri menntun geti talist til mannréttinda en aðgangur feli ekki í sér kröfu um að háskólanemar eigi rétt til námslána, hvað þá að slíkan rétt megi ekki skilyrða við námsframvindu. Bæði í 10. gr. félagsmálasáttmála Evrópu sem og 13. gr. alþjóðasamningsins um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi sé mælt fyrir um að aðgengi að æðri menntun grundvallist á hæfni einstaklinga. Því sé aðildarríkjum þessara þjóðréttarsáttmála, sem ekki hafa lagagildi hér á landi, veitt svigrúm til að gera námsframvindukröfur.

Stefnandi byggi á 1. gr. laga nr. 21/1992, sem sé almennt markmiðsákvæði, og telji að öll skýring og beiting umræddra laga verði að taka mið af ákvæðinu. Í ákvæðinu komi fram að hlutverk LÍN sé að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags. Setning úthlutunarreglna sjóðsins fyrir skólaárið 2013-2014 sé í fullu samræmi við þetta markmið. Þeir sem sæki háskólanám hérlendis eða erlendis hafi tækifæri til náms án tillits til efnahags með því að sækja um námslán hjá LÍN. Að veita námsmönnum tækifæri óháð efnahag feli í engu í sér að óheimilt sé að skilyrða úthlutun námslána við vissa námsframvindu. Almennu markmiðsákvæði verði ekki gefin svo rúm merking að það leiði til þess að stjórn LÍN beri ekki að fylgja skýrum fyrirmælum löggjafans sem fram komi í 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992.

Stefnandi hafi lagt fram sáttatillögu 9. júlí síðastliðinn sem hafi m.a. falið í sér að námsframvindukröfur yrðu „hertar“ í 20 ECTS-einingar strax eða 22 ECTS-einingar um næstu áramót. Vart beiti stefnandi sér fyrir því að stjórn LÍN, sem fulltrúi stefnanda á sæti í, samþykki tillögu sem byggi á of víðtæku valdframsali, skorti lagastoð og fari gegn stjórnarskránni, þjóðréttarsáttmálum og almennu markmiðsákvæði 1. gr. laga nr. 21/1992. Stefnandi virðist því reisa málatilbúnað sinn á því að breyting á námsframvindukröfum úr 18 ECTS einingum í 20 ECTS-einingar sé lögmæt þó hún komi til framkvæmdar strax og námsframvindukröfur um 22 ECTS-einingar væru lögmætar ef þær væru miðaðar við næstu áramót. Engar af málsástæðum stefnanda myndu eiga við ef slíkar breytingar hefðu orðið á úthlutunarreglunum. Í engu hafi stefnandi gert reka að því að útskýra það meinta ólögmæti sem felist í hækkun á námsframvindukröfum í 22 ECTS-einingar við upphaf skólaársins 2013-2014 sem ekki væri fyrir hendi ef hækkunin hefði einungis orðið 20 ECTS-einingar eða 22 ECTS-einingar um áramót.

Stefndi hafni því að ákvörðun um setningu úthlutunarreglnanna hafi að hluta eða í heild sinni verið ólögmæt líkt og stefnandi haldi fram. Í fyrsta lagi hafi fulltrúa SHÍ ekki verið vikið af fundi stjórnar LÍN, líkt og rakið sé í málsatvikalýsingu stefnda, heldur hafi verið gert hlé á fundinum þannig að hægt væri að skoða tillögur fulltrúa nemenda sem borist hafi með of skömmum fyrirvara samkvæmt starfsreglum stjórnar LÍN. Hvergi í lögum sé bannað að gera hlé á fundum og geti það því ekki leitt til þess að setning úthlutunarreglnanna hafi verið ólögmæt. Í öðru lagi þurfi, til þess að gera breytingar á úthlutunarreglum, samþykki meirihluta stjórnar LÍN, sbr. 3. mgr. 4. gr. laga nr. 21/1992 og grein 5 í starfsreglum stjórnar. Slíkt samþykki hafi fengist. Í þriðja lagi nægi að meirihluti stjórnar LÍN sitji stjórnarfund til þess að stjórnin teljist ályktunarhæf, sbr. 5. gr. starfsreglna stjórnar LÍN og 34. gr. laga nr. 37/1993. Á stjórnarfundi 24. júní sl. hafi meirihluti stjórnar LÍN samþykkt úthlutunarreglur fyrir skólaárið 2013-2014 en allir stjórnarmenn hafi greitt atkvæði um tillöguna og hafi kynnt sér hana. Það sama hafi verið uppi á teningnum varðandi þær viðbætur við úthlutunarreglurnar sem hafi verið samþykktar á fundi stjórnar LÍN 9. júlí sl.

Stefnandi hafni því að setning úthlutunarreglna fyrir skólaárið 2013-2014 hafi falið í sér afturvirka reglusetningu. Í fyrsta lagi sé úthlutunarreglum LÍN breytt árlega og því geti námsmenn ekki haft réttmætar væntingar um að engar breytingar verði gerðar á þeim fyrir skólaárið 2013-2014. Í öðru lagi þá hafi breytingin á úthlutunarreglunum verið samþykkt á stjórnarfundum 24. júní og 9. júlí og birt í B-deild Stjórnartíðinda 11. júlí síðastliðinn (svo). Opnað hafi verið fyrir umsóknir um námslán fyrir skólaárið 2013-2014 þann 11. júlí og sé umsóknarfrestur á haustmisseri til 30. nóvember 2013, sbr. grein 5.1.2 í úthlutunarreglunum. Allir sem sæki um námslán fyrir komandi skólaár hafi því vitneskju um breytt úthlutunarfyrirkomulag. Í þriðja lagi þá breyti engu þar um hvort háskólar landsins og erlendir háskólar hafi lokað fyrir skráningar í nám fyrir komandi skólaár þegar úthlutunarreglurnar hafi verið samþykktar. Setning úthlutunarreglna snúi að námslánum en ekki innritun í háskóla og sé því um alls ótengda þætti að ræða. Í fjórða lagi skuli það ítrekað að úthlutunarreglurnar fyrir skólaárið 2013-2014 hafi eingöngu framvirk áhrif en raski ekki fyrra réttarsambandi. Þá feli reglurnar í sér aukið svigrúm frá því sem áður gilti svo sem að heimilt sé að leggja saman einingar eftir misserum og svigrúm sé veitt vegna námsloka.

Stefndi LÍN hafni því að regla 2.2 í úthlutunarreglum fyrir skólaárið 2013-2014 feli í sér óbeina mismunun og afnemi hið skyldubundna mat sem fram þurfi að fara þegar tekin sé stjórnvaldsákvörðun. Í fyrsta lagi sé því hafnað að sjónarmið um skyldubundið mat komi til skoðunar við setningu stjórnvaldsfyrirmæla. Í öðru lagi þá sé regla 2.2 í úthlutunarreglunum almenn og mismuni námsmönnum því ekki á grundvelli óréttmætra sjónarmiða, svo sem vegna efnahags og stöðu nemenda. Á hinn bóginn sé reglan ekki fortakslaus heldur séu heimildir í úthlutunarreglunum sem komi til móts við sérstakar aðstæður námsmanna. Í greinum 2.4.4 og 2.4.6 í úthlutunarreglum LÍN sé meðal annars komið til móts við þarfir barnafólks og þeirra sem eigi fáar einingar eftir af námi sínu. Í stefnu séu þessi tilvik talin dæmi um óbeina mismunun sem fái ekki staðist. Í þriðja lagi sé gerð athugasemd við umfjöllun stefnanda um það að námsmenn muni flosna upp úr námi, tímabundið eða varanlega, vegna breyttra úthlutunarreglna. Stefnandi færi í engu rök fyrir þessari fullyrðingu sinni. Í fjórða lagi þá hafi skyldubundið mat við ákvörðun um veitingu námslána ekki verið afnumið með setningu greinar 2.2 í úthlutunarreglum LÍN. Eins og fram komi í 6. mgr. 8. gr. og 12. gr. laga nr. 21/1992 sé LÍN skylt að koma til móts við mismunandi aðstæður nemenda. Slíkar reglur séu nánar útfærðar í úthlutunarreglum LÍN.

Stefndi hafni því alfarið að breytingar á úthlutunarreglum LÍN byggi á ómálefnalegum sjónarmiðum og að LÍN vinni gegn tilgangi sínum. Stefndi hafni þeirri fullyrðingu stefnanda að breyttum úthlutunarreglum LÍN sé ætlað að leiða til brottfalls nemenda. Markmið stefnda með setningu úthlutunarreglnanna sé að útfæra úthlutunarfyrirkomulagið með þeim hætti að starfsemi sjóðsins sé innan heimilda fjárlaga og samrýmist sem best tilgangi laga nr. 21/1992. Hafi því verið horft til 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 og námsframvindukrafan hækkuð um 4 ECTS einingar. Samhliða þessu hafi grunnframfærsla verið hækkuð um 3%. Fullyrðingar stefnanda um að markmið stefnda sé að spara fjármuni með því að nemendur flosni upp úr námi séu rangar. Að flosna upp úr námi og að eiga ekki rétt á námsláni séu tveir ólíkir hlutir. Í engu hafi stefnandi sýnt fram á að hærri námsframvindukrafa orsaki aukið brottfall. Þó svo væri þá væri það aldrei markmið stefnda að auka brottfall nemenda. Krafan um námsframvindu sé almenn krafa sem nái til allra námsmanna, þó að ákveðnar undantekningar séu mögulegar vegna sérstakra aðstæðna. Slík almenn regla um eðlilega námsframvindukröfu, sem sé í samræmi við það sem áður hafi tíðkast, geti ekki talist ómálefnaleg eða unnið gegn tilgangi LÍN.

Það sé ekki brot á aðgreiningarreglu stjórnsýsluréttarins að stjórn LÍN leitist við að halda fjárútlátum innan fjárlaga hverju sinni. Það geti ekki talist vinna gegn tilgangi LÍN að sjóðurinn haldi sig innan fjárlagaheimilda og að hann byggi úthlutunarreglur sínar á kröfum löggjafans sem fram komi í 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992. Úthlutunarreglur séu samþykktar áður en fjárlög fyrir komandi ár séu samþykkt á Alþingi. Stjórn LÍN beri að taka mið af þeim áætlunum fjármála- og efnahagsráðuneytisins sem lagðar séu til grundvallar við gerð fjárlaga, sbr. 21. gr. laga um fjárreiður ríkisins nr. 88/1997 og II. kafla reglugerðar um framkvæmd fjárlaga nr. 1061/2004. Úthlutunarreglur LÍN megi hverju sinni ekki vera á skjön við heimildir gildandi fjárlaga.

Í málatilbúnaði stefnanda komi fram sú fullyrðing að samkvæmt 3. gr. laga nr. 21/1992 skuli grunnframfærsla hækka að minnsta kosti til samræmis við verðlag. Þessi fullyrðing sé röng enda segi í ákvæðinu að miðað skuli við að námslán nægi hverjum námsmanni til að standa straum af náms- og framfærslukostnaði meðan á námi standi með tilliti til fjölskyldustærðar námsmannsins. Hvergi sé grunnframfærslan bundin við hækkun verðlags, enda hafi sú ekki alltaf verið raunin.

Stjórn LÍN hafi talið það best samræmast hagsmunum lánþega og rúmast innan fyrirhugaðra fjárlagaheimilda að grunnframfærslan hækkaði og námsframvindukröfur yrðu miðaðar við 22 ECTS einingar eða 73% námsframvindu og hafi mótað tillögur til þess að ná því markmiði. Báðar breytingarnar séu almennar og reistar á málefnalegum sjónarmiðum. Fullyrðingar um það að stjórn LÍN noti hækkun á grunnframfærslu sem einhvers konar skiptimynt séu rangar og ósannaðar. Stjórn LÍN hafi reynt að koma til móts við sjónarmið stefnanda með því að fresta gildistöku hækkunar á grunnframfærslu og samtímis að fresta gildistöku um auknar námsframvindukröfur, en því hafi alfarið verið hafnað af hálfu fulltrúa námsmanna. Þar sem stefnandi hafi ekki sæst á þá tillögu hafi orðið ofan á að auka námsframvindukröfurnar um 4 ECTS einingar jafnframt því sem grunnframfærslan hafi verið hækkuð um 3%. Með þeim hætti hafi verið talið að útgjöld stofnunarinnar myndu rúmast innan þeirra fjárheimilda sem útlit væri fyrir að stofnunin yrði að laga sig að. Hafi það verið byggt á þeim upplýsingum sem fyrir hafi legið við undirbúning frumvarps til fjárlaga um 1,5% hagræðingu frá fjárlögum 2013. Ekki verði því á nokkurn hátt talið að ómálefnaleg sjónarmið hafi búið að baki þeirri ákvörðun.

Stefndi taki ekki afstöðu til þess hvort námsmenn geti auðveldlega staðið við hertar kröfur um námsframvindu með því að taka námið fastari tökum. Hins vegar feli „eðlileg námsframvinda“ það í sér að nemendur fái 30 ECTS einingar á hverju misseri, sbr. 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992. Í því ljósi sé ekki óeðlilegt að aðeins þeir sem uppfylli vissar kröfur um námsframvindu eigi rétt á námslánum. Það sé sú stefna sem Alþingi hafi samþykkt og það sé stefnda LÍN að fylgja þeirri stefnu.

Stefndi LÍN hafni því sem röngu að menntamálaráðherra „noti“ LÍN sem „verkfæri“ til þess að hafa áhrif á námshraða og stefnumótun í menntakerfinu. Stjórn LÍN beri að halda sig innan ramma fjárlaga frá Alþingi. Stjórnin hafi komist að þeirri niðurstöðu, til samræmis við 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992, að besta lausnin fyrir námsmenn væri að hækka grunnframfærslu um 3% og jafnframt að auka kröfur um námsframvindu um 4 ECTS-einingar. Hafi sú ákvörðun verið tekin að höfðu samráði við fulltrúa stefnanda. Setning úthlutunarreglnanna hafi því verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum.

Stefnandi haldi því fram að kröfur um námsframvindu til nemenda á Norðurlöndunum séu ekki sambærilegar við þær kröfur sem gerðar séu í úthlutunarreglunum fyrir skólaárið 2013-2014. Þessu til stuðnings vísi stefnandi í stuðningsyfirlýsingar námsmannasamtaka á Norðurlöndunum þar sem skorað sé á stjórn LÍN að falla frá breytingunum. Slíkar stuðningsyfirlýsingar geti ekki talist vera sönnunargögn um þær kröfur um námsframvindu sem gerðar séu á hinum Norðurlöndunum.

Stefndi LÍN hafni því að hafa breytt úthlutunarreglum LÍN fyrir skólaárið 2013-2014 án nægilegs fyrirvara, kynningar og aðlögunar. Í fyrsta lagi sé það rangt sem fram komi í málatilbúnaði stefnanda að stefndi hefði átt að kynna breytingarnar fyrir fram. Ekki verði séð hvernig stjórn LÍN hefði getað kynnt breytingarnar áður en þær hafi verið samþykktar. Ekki hafi legið fyrir að úthlutunarreglurnar yrðu samþykktar af stjórn LÍN fyrr en greidd hafi verið atkvæði um þær, auk þess sem um fyrsta fund nýrrar stjórnar í kjölfar ríkisstjórnarskipta var að ræða. Í öðru lagi þá sé úthlutunarreglum LÍN breytt árlega enda alltaf tímabundnar til eins skólaárs og því ekki hægt að fallast á það að námsmenn hafi réttmætar væntingar um að njóta fyrirgreiðslu og réttinda í samræmi við eldri úthlutunarreglur. Ítrekað skuli að úthlutunarreglurnar hafi verið samþykktar áður en opnað hafi verið fyrir umsóknir um námslán fyrir skólaárið 2013-2014 og því í engu hægt að fallast á það að nemendur hefðu réttmætar væntingar til þess að ætla að námsframvindukröfurnar yrðu aðrar en fram komi í núgildandi úthlutunarreglum þegar þeir sæki um námslán. Í þriðja lagi verði ekki fallist á það að breytingar á úthlutunarreglunum séu íþyngjandi fyrir nemendur og hafi úrslitaáhrif á það hvort nemendur geti stundað það nám sem þeir sáu fyrir sér. Breytingarnar feli ekki aðeins í sér hækkun á námsframvindukröfum, sbr. 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992, heldur einnig hækkun á grunnframfærslu um 3%. Jafnframt taki úthlutunarreglurnar í ríkum mæli mið af einstaklingsbundnum aðstæðum, svo sem félagslegum aðstæðum, aðstæðum þeirra sem lítið eiga eftir af námi sínu, auk þess sem litið sé til skólaársins í heild sem ekki hafi verið gert áður. Stefndi telji því að ekki sé verið að skerða réttindi nemenda heldur þvert á móti verið að hækka námslán þeirra og gera sanngjarnar kröfur um námsframvindu, en þó með ákveðnu svigrúmi til að taka tillit til sérstakra og einstaklingsbundinna atvika.

Stefndi LÍN telji að setning nýrra úthlutunarreglna fyrir skólaárið 2013-2014 uppfylli ýtrustu kröfur um réttaröryggi, fyrirsjáanleika og stöðugleika í stjórnsýslunni. Reglur stjórnsýsluréttarins um fyrirsjáanleika geti ekki lagt svo þungar kvaðir á stjórnvöld að þau geti vart athafnað sig með eðlilegum hætti og haldið sig innan fjárlagaheimilda.

Stefndi LÍN hafni því að setning úthlutunarreglna LÍN fyrir skólaárið 2013-2014 byggist á óljósum, illa ígrunduðum og ósönnuðum munnlegum fyrirmælum annarra stjórnvalda, líkt og haldið sé fram af hálfu stefnanda. Í 1. mgr. 15. gr. laga nr. 21/1992 komi fram að ráðstöfunarfé stefnda byggi á þremur stoðum, endurgreiðslum af eldri námslánum, ríkisframlagi og lánsfé. Forsenda starfsemi stefnda sé að rekstur hans sé innan þess ráðstöfunarfjár sem hann hafi undir höndum hverju sinni. Í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 21/1992 komi fram að stjórn stefnda skuli árlega gera fjárhagsáætlanir fyrir sjóðinn. Slíkar fjárhagsáætlanir taki mið af þeim fjármunum sem fyrirsjáanlegt sé að stefndi muni hafa til ráðstöfunar fyrir komandi starfsár.

Samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2013 sé framlag til rekstrar LÍN úr ríkissjóði 8.486 milljónir króna, sbr. fjármál lánastofnanna í C-hluta 42-872. Svo virðist sem fyrrverandi stjórn LÍN hafi afgreitt úthlutunarreglur til ráðherra (sem ekki fengust samþykktar) í trausti þess að LÍN myndi fá aukningu á fjárframlagi upp á um 400 milljónir króna í fjárlögum 2014. Síðar hafi hins vegar komið í ljós við undirbúning fjárlagagerðar að vegna stöðu ríkissjóðs væri slíkt ekki mögulegt. Þá hafi einnig orðið ljóst að ókleift hafi verið að hækka grunnframfærslu nemenda og halda úthlutunarreglum að öðru leyti óbreyttum. Hafi stjórn stefnda LÍN því talið heppilegast að hækka grunnframfærslu og námsframvindukröfur svo að starfsemi sjóðsins yrði innan væntanlegra fjárheimilda fyrir árið 2014. Stjórn LÍN hafi þurft að taka tillit til þeirra upplýsinga sem fyrir hafi legið um að við undirbúning fjárlagafrumvarps þyrfti að ná fram 1,5% lækkun á framlagi ríkisins til sjóðsins eða sem nemi 127 milljónum.

Stefndi LÍN hafni því að breytingar á úthlutunarreglum hafi ekki verið metnar á öðrum grunni en fjárhagslegum. Við samningu úthlutunarreglnanna hafi verið rætt um mögulega erfiðleika vegna námsframvindukrafna og komið hafi verið til móts við þau sjónarmið.

Stefnandi haldi því fram að ekki hafi verið tekið tillit til þess að sum námskeið við Háskóla Íslands séu margar einingar, svo sem 10 ECTS einingar og að margar deildir bjóði ekki upp á endurtökupróf. Stefndi veiti námslán til náms við 1000 skóla og 2600 námsbrautir og geti því ekki að öllu leyti aðlagað kröfur um námsframvindu að einstökum skólum eða námskeiðum. Eftir sem áður hafi verið komið til móts við sjónarmið sem þessi í úthlutunarreglum skólaársins 2013-2014 þar sem fram komi að eigi námsmaður eftir minna en 22 ECTS-einingar geti hann fengið greitt námslán í hlutfalli við það sem ólokið sé, sbr. grein 2.4.6. Jafnframt sé í grein 2.4.1 í úthlutunarreglunum heimilað að leggja saman einingar tveggja missera. Þessu til viðbótar séu 10 eininga námskeið minnihluti námskeiða í Háskóla Íslands og hafi slík eða sambærileg námskeið verið til staðar á árum áður þegar námsframvindukrafan hafi verið 75%, án sérstakra vandkvæða.

Í stefnu komi fram að ekki sé tekið tillit til þess að námsmaður veikist skyndilega nema með mjög ströngum skilyrðum. Stefndi LÍN telji þessa fullyrðingu stefnanda ranga enda sé ríkulega tekið tillit til veikinda námsmanna í úthlutunarreglunum, sbr. greinar 2.4.3 og 4.9. Það athugist að ákvæði úthlutunarreglna fyrir skólaárið 2013-2014 um veikindi námsmanna séu óbreytt efnislega frá eldri úthlutunarreglum.

Stefnandi haldi því fram að LÍN hafi aldrei rannsakað hvað felist í orðalagi 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 um að námsframvinda sé með eðlilegum hætti. Þessu sé mótmælt. Stefndi byggi á þeirri lögskýringu, til samræmis við almenna málvenju, að námsframvinda með eðlilegum hætti feli það í sér að fullu námi sé lokið á tilskildum tíma, í þessu tilviki að 30 ECTS-einingum sé lokið á hverju misseri. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 21/1992 komi fram að stjórn LÍN hafi rýmri heimildir til þess að binda útborgun lána við framvindu náms. Stefndi hafi því rannsakað hvað felist í fyrirmælum 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992. Hafi hann talið það málefnalega ráðstöfun, meðal annars með hliðsjón af eldri úthlutunarreglum allt til ársins 2008 og afbrigðum áranna 2008-2010, að auka námsframvindukröfur um 4 ECTS-einingar á misseri.

Stefndi LÍN hafni því að hann beri sönnunarbyrðina fyrir því að setning úthlutunarreglna fyrir skólaárið 2013-2014 hafi verið nauðsynleg og réttlætanleg með hliðsjón af málefnalegum sjónarmiðum og byggst á fullnægjandi heimildum. Það sé stefnanda, sem sóknaraðila í dómsmáli, að færa sönnur á málatilbúnað sinn. Engu að síður telji stefndi að hann hafi með framangreindum rökstuðningi sýnt fram á það að setning úthlutunarreglna fyrir árið 2013-2014 hafi byggst á málefnalegum sjónarmiðum og fullnægjandi heimildum.

Jafnframt telji stefndi að við setningu úthlutunarreglnanna hafi verið tekið tillit til stjórnskipulegrar meðalhófsreglu enda séu reglurnar almennar en taki ítarlega mið af einstökum aðstæðum nemenda sem upp geti komið. Í því sambandi hafi þýðingu, að mati stefnda, að tekið hafi verið tillit til málefnalegra sjónarmiða sem fram hafi komið og einnig hafi verið leitast við að ná samstöðu um annars konar breytingu á úthlutunarreglum í samráði við fulltrúa námsmanna, en það hafi ekki tekist. Þá hafni stefndi því að honum beri að sýna fram á að forgangsröðun í ríkisfjármálum hafi verið málefnaleg og aðrir kostir hafi ekki verið tiltækir. Alþingi fari með fjárstjórnarvald og það sé ekki á forræði LÍN að rökstyðja þá forgangsröðun sem löggjafinn marki í fjárlögum. Á hinn bóginn hafi stefndi rökstutt það að málefnaleg sjónarmið hafi búið að baki þeim breytingum sem fram hafi komið í úthlutunarreglum stefnda fyrir skólaárið 2013-2014.

Stefndi LÍN kveðst byggja á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna nr. 21/1992, stjórnsýslulögum nr. 37/1993, lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991, lögum um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað nr. 15/2005, almennum meginreglum stjórnsýsluréttar, lögum um fjárreiður ríkisins nr. 88/1997 og fjárlögum ársins 2013.

Málskostnaðarkrafa stefnda LÍN eigi sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar.

Málsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins, í aðalsök

Til stuðnings frávísunarkröfu er í greinargerð stefnda, íslenska ríkisins, bent á að Stúdentaráð Íslands sé aðeins eitt félag stúdenta eða námsmanna sem rétt eigi til námslána að skilyrðum uppfylltum, en LÍN veiti lán til nemenda um 1000 skóla og 2600 námsbrauta. Úthlutunarreglur LÍN varði þannig mun stærri hóp nemenda. Þá verði ekki séð að allir nemendur við Háskóla Íslands séu sjálfkrafa félagar innan vébanda stefnanda. Kröfur stefnanda varði því fjölmarga námsmenn sem eigi mismunandi hagsmuna að gæta. Verði því, að mati stefnda íslenska ríkisins, að taka til sérstakrar úrlausnar hvort stefnandi geti haft uppi kröfur sínar á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Kröfur stefnanda séu ekki allar viðurkenningarkröfur, en ákvæði 3. mgr. 25. gr. taki aðeins til viðurkenningarkrafna. Þá vísi varakröfur til námsmanna án frekari skilgreiningar en ekki félagsmanna. Bent sé á að kröfur málsins séu ekki í samræmi við tilgang stefnanda eins og honum sé lýst í stefnu og lögum félagsins. Verði ekki séð að kröfur stefnanda varði menningarlega og félagslega hagsmuni. Verði að gera sérstakar kröfur til þess að dómkröfur séu óumdeilanlega í samræmi við tilgang stefnanda og varði sérstaklega hagsmuni nemenda.

Stefndi telji að dómkröfur málsins uppfylli ekki áskilnað 24., gr., 25. gr. eða 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála. Tæplega sé á valdi dómstóla að fella úr gildi heilt ákvæði úr úthlutunarreglum, en þær verði að skoða sem almenn stjórnvaldsfyrirmæli, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Skorti stefnanda einnig heimild til þeirrar kröfugerðar og geti ekki haft lögvarða hagsmuni af slíkri kröfu. Þá feli greint ákvæði 2.2 í reglunum í sér ýmsar aðrar reglur sem ekki sé ágreiningur um að því er virðist. Krafan sé því of víðtæk. Beri því að vísa frá dómi aðal- og varakröfu stefnanda. Aðrar varakröfur stefnanda feli að mati stefnda í sér lögspurningar andstætt 25. gr. einkamálalaganna. Af þessum ástæðum telji stefndi óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi.

Verði talið að málið sæti að réttu lagi efnismeðferð sé krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda, en aðal- og varakröfur virðist í reynd allar lúta að sama ágreiningsefninu.

Stefndi, íslenska ríkið, vísi til málavaxtalýsingar í greinargerð meðstefnda, Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Komi þar fram hver verið hafi aðdragandi þess að stjórn sjóðsins hafi samþykkt á fundi sínum úthlutunarreglur fyrir árið 2013 til 2014. Þá vísi stefndi til framlagðs minnisblaðs, dags. 25. júní síðastliðinn, og bréfs mennta- og menningarmálaráðuneytis 9. þessa mánaðar.

Samkvæmt lögum nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna sé hlutverk sjóðsins að tryggja þeim sem falli undir lögin tækifæri til náms án tillits til efnahags, sbr. 1. gr. Miðað sé við í 3. gr. laganna að námslán nægi hverjum námsmanni til að standa straum af náms- og framfærslukostnaði meðan á námi standi að teknu tilliti til fjölskyldustærðar námsmanns.

Í 4. gr. laganna sé mælt fyrir um skipun stjórnar sjóðsins og framkvæmdastjóra. Hlutverk stjórnarinnar sé skilgreint í 5. gr. en í 4. tölulið 1. mgr. sé sérstaklega mælt fyrir um að hún setji reglur um úthlutun námslána. Þá sé í 7. tölulið 1. mgr. mælt fyrir um að stjórnin hafi eftirlit með árangri og ástundun námsmanna. Ákvæði um hve mikill námsárangur þarf að vera svo námsmaður hljóti námslán hafi um langt árabil verið í úthlutunarreglum. Úthlutunarreglur séu staðfestar af ráðherra og birtar í Stjórnartíðindum, sbr. 16. gr. laganna. Þær teljist því til almennra stjórnvaldsfyrirmæla ásamt reglugerð fyrir sjóðinn.

Fullnægjandi námsárangur, skólasókn og námsframvinda sé skilyrði námsláns, svo sem mælt sé fyrir um í 1. og 4. mgr. 6. gr. laganna. Í athugasemdum með frumvarpi sem orðið hafi að lögunum hafi sérstaklega verið tekið fram að breyting væri gerð í þá veru að námslán væru ekki greidd út fyrr en eftir að sýnt hafi verið fram á fullnægjandi námsárangur. Það hafi veitt stjórn sjóðsins rýmri heimild til þess að binda útborgun lánanna við framvindu náms. Skyldi það gilda um alla námsmenn, en hafði áður einungis gilt um fyrsta árs nema.

Stefndi byggi á því að vilji löggjafans og lögin sjálf séu skýr og afdráttarlaus um vald stjórnar til að setja ákvæði í úthlutunarreglur um fullnægjandi námsárangur eða breyta þeim reglum. Miða verði við að eðlileg námsframvinda í skilningi laga nr. 21/1992 sé sú að nemandi standi skil á öllum þeim kröfum sem gerðar séu í námi og að hann ljúki öllum einingum á viðkomandi misseri. Annað hljóti að teljast til undantekninga og sé ætíð ívilnandi eins og það horfi við ákvæðum laga nr. 21/1992 og til samanburðar laganna um opinbera háskóla, sem og í tilviki þeirra sem stefnandi kveðist koma fram fyrir. Ekki sé unnt að ganga út frá öðru hvort sem litið sé til laga nr. 63/2006 um háskóla, laga nr. 85/2008 um opinbera háskóla eða annarra laga um skóla og nám sem lánshæft sé. Það geti því ekki verið hagsmunir sem njóti sérstakrar réttarverndar að nemandi skrái sig í háskólanám á þeirri forsendu að ljúka ekki öllum einingum á misseri og á tilskildum tíma.

Í þessu ljósi meðal annars verði að meta málatilbúnað stefnanda, en stefnandi gefi sér ítrekað að krafa um 22 ECTS-einingar eða 73% námsárangur sé „verulega íþyngjandi“. Því fari víðs fjarri að mati stefnda. Stefndi bendi á að allt til vors 2008 hafi verið gerð krafa um 75% námsárangur til að nemandi gæti hlotið lán. Þá liggi fyrir að fulltrúar námsmanna í stjórn LÍN hafi lagt fram tillögu um að ljúka þyrfti 20 einingum og hafi verið reiðubúnir til að samþykkja 22 einingar í þessu efni frá áramótum. Þegar horft sé til þessa og þeirrar almennu kröfu og forsendu að nemandi stundi nám með það markmið að ljúka til fullnaðar þeim einingum sem gengið sé út frá í námi, gefi augaleið að krafa um 22 einingar til að hljóta námslán sé afar hófleg og sanngjörn. Fullyrðingum um annað í stefnu sé mótmælt. Forsendur málatilbúnaðar stefnanda að breytingin sé ósanngjörn, takmarki verulega rétt námsmanna til námsláns, sé íþyngjandi og afturvirk, standist því ekki að mati stefnda. Lágmarkskrafa um námsárangur samkvæmt grein 2.2 takmarki á engan hátt rétt til menntunar eða raski jafnræði. Úthlutunarreglur þær sem stjórn sjóðsins hafi sett fyrir skólaárið 2013 til 2014 séu fyllilega í samræmi við markmið 1. gr. laganna um sjóðinn. Bæði ákvæði í reglunum og nefndum lögum feli í sér að unnt sé að taka tillit til sérstakra aðstæðna.

Stefndi byggi á því að engin krafa sé gerð í lögum nr. 21/1992 um sérstaka málsmeðferð áður en stjórn sjóðsins taki ákvarðanir sínar, að öðru leyti en því að mál séu þar rædd til lykta á löglega boðuðum fundum. Fari því um setningu úthlutunarreglna á sama hátt og um almenn stjórnvaldsfyrirmæli. Gildi því ekki reglur stjórnsýsluréttar um stjórnvaldsákvarðanir, svo sem um skyldubundið mat eða um málsmeðferð, sbr. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga.

Ekki sé mælt fyrir um sérstakt samráð að öðru leyti en því að fulltrúar samtaka námsmanna eigi sæti í stjórn, svo sem fyrir sé mælt í 4. gr. laganna. Engin samráðsskylda hafi verið gagnvart stefnanda sérstaklega. Fyrir liggi þó að tillagan hafi verið kynnt og rædd. Verði því að líta svo á að ákvörðunin hafi verið tekin í fullu samráði við fulltrúa nemenda, en stjórn sjóðsins hafi staðið að ákvörðuninni. Fulltrúar námsmanna hafi haft tækifæri til að kynna sér hana, sem þeir hafi ítarlega gert, auk þess sem lagðar hafi verið fram breytingatillögur af þeirra hálfu. Komi þetta ítarlega fram í gögnum málsins. Næg tækifæri hafi verið fyrir fulltrúa nemenda í stjórn að kynna sér fram lagðar tillögur. Þá vísi stefndi til greinargerðar meðstefnda um að fulltrúum nemenda hafi ekki verið vikið af fundi heldur hafi verið gert á honum hlé. Fulltrúar nemenda hafi fengið tækifæri til að ræða tillöguna og hafi gert sáttatillögur. Lögmæltur atbeini fulltrúa nemenda hafi ekki verið fyrir borð borinn. Það að gert hafi verið hlé á fundi geti með engu móti leitt til þess að ákvörðun meirihluta stjórnar sé ólögmæt, ógildanleg eða að taka megi kröfur stefnanda til greina. Stjórnin hafi fjallað um tillögur þær sem fram hafi komið og tekið ákvörðun á lögmætum grundvelli. Breytingin geti með engu móti talist verulega íþyngjandi.

Stefndi byggi á því að á engan hátt hafi verið brotið gegn lögum með ákvörðun stjórnar LÍN eða staðfestingu ráðherra þegar úthlutunarreglum hafi verið breytt þannig að krafa um námsárangur yrði 22 einingar í stað 18 eininga. Breytingin sé á engan hátt andstæð meginmarkmiðum laga nr. 21/1992 eins og þeim sé lýst, einkum í 1. og 3. gr. þeirra. Hún eigi sér skýra lagastoð í 3., 5. og 6. gr. laganna og í 13. og 16. gr. þeirra. Með vísan til þessara ákvæða laga hafni stefndi því að um sé að ræða of víðtækt valdframsal til þess að sjóðurinn setji úthlutunarreglur um námslán, sbr. einkum 3. mgr. 3. gr. og 4. tölulið 5. gr.

Ákvörðun meirihluta stjórnar LÍN hafi verið málefnaleg og í samræmi við lög. Um sé að ræða almenn stjórnvaldsfyrirmæli í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Hún hafi tekið mið af lögmætum forsendum eins og þeim sé lýst í nefndum ákvæðum 6. gr. laganna, en úthlutun lána í samræmi við námsárangur sé eitt af þeim meginatriðum sem lögin gangi út frá. Stefndi mótmæli því að ráðherra noti sjóðinn til að hafa áhrif á námshraða og stefnumótun í menntakerfinu. Stjórn sjóðsins hafi talið í ljósi 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 að besta lausnin væri að hækka grunnframfærslu og auka kröfu um námsárangur og framvindu náms. Ráðherra hafi staðfest reglurnar á lögmætum og málefnalegum forsendum.

Markmið með setningu úthlutunarreglna og breytingum á þeim hafi verið það að útfæra fyrirkomulag þannig að starfsemi sjóðsins yrði innan heimilda fjárlaga og samrýmdist best tilgangi laga nr. 21/1992. Þá hafi breytingar einnig verið metnar á öðrum grundvelli en fjárhagslegum. Það geti á engan hátt talist brot á aðgreiningarreglu að leitast við að halda stofnun eða úthlutun fjármuna innan heimilda. Á engan hátt hafi markmiðið með breyttum reglum verið að nemendur myndu flosna upp úr námi.

Stefndi hafni því að ákvörðunin hafi það að markmiði að nemendur hætti námi þar sem sparað sé fé. Stefndi byggi á því að sparnaður sé ætíð lögmætt markmið svo og allar leiðir til þess að stofnanir og sjóðir haldi sig innan fjárlaga. Í þessu tilliti verði að hafa í huga að ákvörðun stjórnarinnar hafi á engan hátt verið íþyngjandi eða til þess fallin að takmarka rétt eða aðgang að námi. Þá hafi engin réttindi verið takmörkuð eða skert. Verði einnig að hafa í huga að samhliða ákvörðun meðstefnda hafi grunnframfærsla verið hækkuð um 3%.

Fyrir liggi að í tengslum við fjárlagavinnu fyrir árið 2014 hafi verið gerð krafa um 1,5% niðurskurð sem bregðast hafi þurft við. Þá hafi hagræðing á þessu ári ekki gengið eftir. Bæði menntamálaráðherra og meðstefnda hafi verið rétt að leggja allt af mörkum til þess að áætlanir yrðu í samræmi við þá vinnu sem fjárlög muni grundvallast á. Fyrir liggi að úthlutunarreglur séu samþykktar áður en fjárlög fyrir viðkomandi ár verði samþykkt. Stefndi ítreki að hin umdeilda breyting á úthlutunarreglum hafi á engan hátt falið í sér skerðingu námslána, afnám eða takmörkun réttinda. Breytingin hafi verið í fullu samræmi við lög nr. 21/1992 og þá tilhögun sem löngum hafi verið við lýði.

Stefndi hafni því að 2. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar styðji kröfur stefnanda. Ákvæðið verndi ekki rétt til háskólanáms en það hafi verið skýrt svo að það verndi réttinn til grunnskólanáms og e.t.v. framhaldssólanáms, en utan gildissviðs ákvæðisins falli háskólanám og annað sérnám. Auk þess verndi ákvæðið á engan hátt rétt til námslána eða til að ljúka aðeins 18 ECTS-einingum á misseri til að fá námslán. Kröfur stefnanda eigi enga stoð í 10. gr. félagsmálasáttmála Evrópu eins og haldið sé fram í stefnu, en sáttmálinn hafi ekki lagagildi. Verndi umræddur sáttmáli ekki rétt til að ljúka aðeins 18 einingum eða takmarki heimild stefndu til að ákveða og staðfesta að ljúka þurfi 22 einingum. Sama sé að segja um 13. gr. Alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Hin umdeilda ákvörðun stjórnar Lánasjóðsins sé augljóslega innan þeirra marka sem teljist hæfilegt styrkjakerfi. Þá séu samþykktir Bologna samstarfsins ekki réttarheimild að íslenskum rétti.

Stefndi mótmæli því alfarið að hin umdeilda breyting á úthlutunarreglum LÍN feli í sér verulegar takmarkanir á rétti námsmanna til námslána. Því sé einnig mótmælt að hinar breyttu reglur um námsárangur feli í sér íþyngjandi skilyrði. Ákvæði laga nr. 21/1992 feli í sér skýlausa heimild til að stjórn setji úthlutunarreglur og til að breyta þeim.

Stefndi fallist engan veginn á að krafa um 22 einingar á misseri geti talist ósanngjörn eða íþyngjandi. Ekki sé markmið laganna að auðvelda háskólanám eins og haldið sé fram í stefnu. Háskólanám sé ætíð mjög krefjandi nám.

Stefndi hafni því að breytingin hafi verið afturvirk svo sem stefnandi haldi fram. Úthlutunarreglum sé breytt árlega, en þær séu settar fyrir hvert skólaár. Úthlutunarreglur vegna skólaársins 2013-2014 hafi verið samþykktar, staðfestar og síðan birtar í Stjórnartíðindum 11. fyrri mánaðar (svo). Opnað hafi verið fyrir umsóknir þann dag og umsóknarfrestur á haustmisseri sé til 30. nóvember næstkomandi. Stefnandi hafi engin dæmi nefnt um að nemendur hafi skráð sig í nám með það fyrir augum að ljúka aðeins hluta eininga, enda samræmist það í engu ákvæðum laga um háskólanám. Þannig geti nemendur ekki haft réttmætar væntingar til þess að skrá sig í nám, ljúka aðeins hluta þess á misseri og öðlast námslán. Þá hafi reglurnar verið samþykktar áður en opnað hafi verið fyrir umsóknir um námslán. Verði hér að gera skýran greinarmun á skráningu í nám og umsókn um námslán. Engin stoð sé fyrir því að reglurnar hafi verið afturvirkar eða að þær raski á einhvern hátt réttarsambandi.

Úthlutunarreglur fyrr og nú taki eins til allra sem eins séu settir. Hvergi sé brotið jafnræði. Hér sem endranær byggist málsókn stefnanda á því að krafa um 18 eininga námsárangur á misseri njóti sérstakrar stoðar í stjórnarskrá eða lögum. Því sé ekki að heilsa. Engan veginn geti staðist að krafa um 22 eininga námsárangur feli í sér brot á jafnrétti til náms en ekki 18 einingar eða 20 til 22 einingar eins og fulltrúar nemenda hafi lagt til á öðrum forsendum. Stefndi mótmæli því að kröfur stefnanda eigi sér að þessu leyti stoð í 65. gr. stjórnarskrárinnar, mannréttindasáttmála Evrópu eða tilgreindum ákvæðum laga nr. 21/1992.

Með öllu sé óraunhæft gagnvart löggjöf um háskóla eða um námslán að nemandi skrái sig í nám á þeim grundvelli að ljúka aðeins 18 eða 21 einingu. Reglan í grein 2.2 sé almenn, en frá henni séu undantekningar vegna sérstakra aðstæðna, t.d. vegna barnafólks og þeim nemendum sem eigi fáar einingar eftir. Stefndi telji með öllu óraunhæfar málsástæður um að nemendur kunni að flosna upp úr námi vegna breyttra úthlutunarreglna.

Setning úthlutunarreglna og breytingar þær sem um ræði feli ekki í sér að afnumið sé skyldubundið mat. Reglurnar séu almennar, en frá þeim séu undantekningar þar sem litið sé til sérstakra aðstæðna. Í stefnu sé vikið að ákvæðum laga í því efni, sbr. 8. gr. og 12. gr., en stefndi fái ekki séð hvernig breyttar úthlutunarreglur hrófli við þeim ákvæðum. Þá ítreki stefndi að krafa um 22 einingar á misseri sé afar hógvær krafa, fyllilega innan marka laga.

Stefndi mótmæli því að stefndu beri sönnunarbyrði um réttmæti þeirra breytinga sem gerðar hafi verið á úthlutunarreglum. Stefndu hafi engu að síður sýnt fram á að þær séu í samræmi við lög, málefnalegar og réttmætar. Þær séu á engan hátt íþyngjandi eða takmarki rétt til náms. Breyting hafi á engan hátt verið andstæð meðalhófsreglu. Stefndi árétti að kröfur stefnanda eigi sér ekki stoð í stjórnarskrá. Því komi ekki til álita að beita meðalhófsreglu einstakra ákvæða stjórnarskrár. Þá sé um að ræða stjórnvaldsfyrirmæli en ekki ákvörðun í einstöku máli um rétt eða skyldu. Meðalhófsregla stjórnsýslulaga eigi því ekki við, sbr. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga. Stefndi byggi hins vegar á því að breytingin sé fyllilega innan ramma meðalhófs. Tillögur fulltrúa nemenda hafi verið ræddar, gagntillögur lagðar fram og grunnframfærsla hækkuð. Þá sé ítrekað að engin virk réttindi hafi verið skert og að væntingar til óbreyttra úthlutunarreglna geti ekki hafa verið réttmætar eða raunhæfar. Stefndi byggi á því að breytingin hafi verið innan allra marka meðalhófs, hógvær og sanngjörn í ljósi þess að krafa um eðlilega námsframvindu, í skilningi laga um háskóla og ekki síst ákvæða 4. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992, sé að nemandi ljúki öllum einingum á tilskildum tíma.

Mótmælt sé öðrum málsástæðum stefnanda og að auki vísað til greinargerðar meðstefnda, meðal annars um að fulltrúum nemenda hafi ekki verið vikið af fundi og um vægi meirihluta stjórnar við ákvarðanir. Eins og þar komi fram hafi allir fulltrúar í stjórn greitt atkvæði um hinar umdeildu tillögur og hafi kynnt sér þær nægjanlega.

Stefndi vísi einnig til greinargerðar meðstefnda um að tekið hafi verið tillit til þess að sum námskeið séu margar einingar, svo sem 10 einingar og þegar ekki sé boðið upp á endurtekningarpróf. Einnig sé tekið undir málsásæður meðstefnda um á hvern hátt tekið sé tillit til veikinda. Þá séu haldlausar málsástæður byggðar á endurtekningar- og úrbótaprófum. Auk þess sé tekið undir mótmæli meðstefnda um fullyrðingar eða gögn um tilhögun á hinum Norðurlöndunum.

Stefnandi geri ekki greinarmun á aðild stefndu með tilliti til einstakra krafna eða málsástæðna sinna. Telji stefndi engar forsendur fyrir því að kröfur stefnanda verði teknar til greina.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök meðalgöngustefnenda

Í meðalgöngustefnum Nemendaráðs Listaháskóla Íslands, Nemendafélags Landbúnaðarháskóla Íslands, Sambands íslenskra námsmanna erlendis, Bandalags íslenskra námsmanna, Stúdentafélags Háskólans í Reykjavík, Sambands íslenskra framhaldsskólanema, Félags stúdenta við Háskólann á Akureyri og Nemendafélags Háskólans á Bifröst eru kröfur þessara aðila um að meðalganga verði þeim heimiluð reistar á 20. gr. laga um meðferð einkamála og aðild þeirra að dómsmálinu byggð á 3. mgr. 25. gr. sömu laga. Kröfurnar eru studdar þeim málsástæðum að úrslit málsins varði meðalgöngustefnendur miklu. Úthlutunarreglur LÍN nái til félagsmanna þeirra sem þiggi námslán úr LÍN. Sú breyting sem orðið hafi tilefni málshöfðunar stefnanda hafi þau áhrif að þrengja skilyrði þess að félagsmenn meðalgöngustefnenda geti fengið námslán. Ótilgreindur hópur námsmanna sem séu félagsmenn í þeim félögum sem stefni sér til meðalgöngu í málinu hafi mikla, brýna og lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um dómkröfurnar. Það samrýmist tilgangi meðalgöngustefnenda að gæta þeirra hagsmuna sem dómkröfur málsins taki til, enda sé fyrirkomulag námslána meðal brýnustu hagsmunamála stúdenta hverju sinni. Af þessu leiði að hagsmunir meðalgöngustefnenda af úrlausn málsins séu sjálfstæðir og úrslit þess skipti þá máli að lögum. Öll skilyrði fyrir meðalgöngu meðalgöngustefnenda séu uppfyllt í málinu og beri því að fallast á dómkröfur þeirra um að hún verði heimiluð. Að öðru leyti vísa meðalgöngustefnendur til þeirra röksemda fyrir aðild sem stefnandi færi fram í aðalsök.

Meðalgöngustefnendur taka að öllu leyti undir málsástæður og lagarök stefnanda í aðalsök og gera að sínum.

Málsástæður og lagarök stefnda LÍN í meðalgöngusökum

Í hverri og einni af átta greinargerðum meðalgöngustefnda LÍN í tilefni af átta meðalgöngustefnum er þess aðallega krafist að öllum kröfum sérhvers meðalgöngustefnanda verði vísað frá dómi. Um málsástæður og lagarök segir í greinargerðunum að meðalgöngustefnendur byggi meðalgönguaðild sína á 3. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Sú heimild sé undantekningarregla sem heimili félögum eða samtökum að reka í eigin nafni mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða lausnar undan tilteknum skyldum þeirra, enda samrýmist það tilgangi félagsins eða samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem dómkrafan taki til. Skýrt orðalag 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 feli ekki í sér heimild til meðalgöngu. Jafnframt heimili ákvæðið ekki kröfugerð um að fallist verði á kröfur annarra í aðalsök. Kröfur meðalgöngustefnenda séu ekki viðurkenningarkröfur. Beri því með vísan til 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 að vísa kröfum þeirra frá dómi.

Heimild 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 sé bundin við það að félag reki mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna sinna. Í greinargerð stefnda LÍN vegna meðalgöngustefnu Nemendaráðs Listaháskóla Íslands segir að í 1. gr. laga Nemendaráðs Listaháskóla Íslands segi að Nemendaráðið sé myndað af nemendafélögum innan Listaháskóla Íslands. Í 32. gr. sömu laga komi fram að allir þeir sem stundi nám við Listaháskóla Íslands njóti aðildar að félaginu.

Í greinargerð stefnda LÍN vegna meðalgöngustefnu Bandalags íslenskra námsmanna segir að í 4. gr. laga Bandalagsins (BÍSN) komi fram að það geri samstarfssamning við hvern aðildarskóla. Í 5. gr. sömu laga segi að stúdentafélög/nemendafélög geti sótt um reynsluaðild að félaginu. Nánari umfjöllun sé svo um aðildarfélög í 6. og 7. gr. laganna. Auk þessa komi fram í 3. gr. laganna að einstaklingar geti orðið aðilar að BÍSN ef þeir stunda nám á framhalds- eða háskólastigi og séu fullgildir meðlimir í stúdentafélagi/nemendafélagi viðkomandi skóla.

Um meðalgöngustefnu Sambands íslenskra framhaldsskólanema segir í greinargerð meðalgöngustefnda LÍN að í 2. gr. laga Sambandsins komi fram að það séu hagsmunasamtök framhaldsskólanema sem komi fram í umboði einstakra aðildarfélaga. Í 3. gr. komi fram að nemendafélög og þeir iðn- og starfsnámsnemar sem stundi nám á vinnumarkaði geti átt aðild að SÍF. Einstaklingur sem fái ekki aðild að SÍF gegnum nemendafélag sitt geti fengið aðild beint að SÍF.

Í greinargerðum um meðalgöngustefnur Nemendaráðs Listaháskóla Íslands, Bandalags íslenskra námsmanna og Sambands íslenskra framhaldsskólanema er á því byggt að ekki sé eingöngu félagsmönnum fyrir að fara heldur séu nemendafélög eða stúdentafélög að meginreglu aðilar þeirra. Það sé með öllu vanreifað hvaða aðilar séu meðlimir þessara félaga. Í meðalgöngustefnunum komi fram að ótilgreindur hópur stúdenta, sem séu félagsmenn í meðalgöngustefnendum, hafi mikla, brýna og lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um dómkröfurnar. Þar sem ekki aðeins einstaklingar eigi aðild að þessum meðalgöngustefnendum heldur einnig nemendafélög sé málatilbúnaður þeirra bæði villandi og vanreifaður. Beri þegar af þeirri ástæðu að vísa kröfum þeirra frá dómi.

Meðalgöngustefndi LÍN byggi jafnframt á því að kröfur meðalgöngustefnenda samrýmist ekki þeim skilyrðum sem komi fram í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um að málarekstur skuli samrýmast tilgangi félags. Meðalgöngustefnendur byggi aðild sína að málinu á 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Greinin heimili félögum og samtökum að reka mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða til lausnar undan tilteknum skyldum þeirra, enda samrýmist það tilgangi félagsins eða samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem dómkrafan taki til.

Tilgangur meðalgöngustefnanda, Nemendaráðs Listaháskóla Íslands, sé samkvæmt 2. gr. laga félagsins að „standa vörð um hagsmuni nemenda við Listaháskóla Íslands. Auka einingu meðal félagsmanna og stuðla að akademískri umræðu meðal félagsmanna.“

Tilgangur meðalgöngustefnanda, Nemendafélags Landbúnaðarháskóla Íslands, sé samkvæmt 4. gr. laga félagsins að „gæta hagsmuna nemenda í hvívetna og vera málsvari þeirra jafnt innan sem utan LbhÍ“.

Tilgangur meðalgöngustefnanda, Sambands íslenskra námsmanna erlendis, sé samkvæmt 2. gr. laga félagsins að „gæta hagsmuna félagsmanna sinna sem stunda nám erlendis og vera tengiliður þeirra við stjórnvöld sem koma að kjörum þeirra á Íslandi“.

Tilgangur meðalgöngustefnanda, Bandalags íslenskra námsmanna, sé samkvæmt 2. gr. laga félagsins að „standa vörð um hagsmuni félagsmanna og miðla upplýsingum um hagsmuni til félagsmanna“.

Tilgangur meðalgöngustefnanda, Stúdentafélags Háskólans í Reykjavík, sé samkvæmt 2. gr. laga félagsins að „standa vörð um hagsmuni stúdenta við Háskólann í Reykjavík“.

Tilgangur meðalgöngustefnanda, Sambands íslenskra framhaldsskólanema, sé samkvæmt 2. gr. laga félagsins að félagið „getur farið með samningsumboð og komið fram fyrir þeirra hönd gagnvart stjórnvöldum, atvinnurekendum, skólastjórnendum eða öðrum aðilum“.

Tilgangur meðalgöngustefnanda, Félags stúdenta við Háskólann á Akureyri, sé samkvæmt 3. gr. laga félagsins að „standa vörð um hagsmuni stúdenta innan skóla sem utan“.

Tilgangur meðalgöngustefnanda, Nemendafélags Háskólans á Bifröst, sé samkvæmt 2. gr. laga félagsins að „standa vörð um hagsmuni nemenda við Háskólann á Bifröst og vinna ætíð að bættum hag þeirra“.

Allar kröfur stefnanda í aðalsök snúi að breytingum sem gerðar hafi verið á úthlutunarreglum LÍN. Ef meðalgöngustefnendur ætla að byggja á 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 verði þeir að sýna fram á að það samrýmist tilgangi þeirra að gæta þeirra hagsmuna sem dómkröfur í aðalsök taki til. Alltof óljóst sé að byggja á matskenndu og opnu orðalagi. Slík almenn markmiðsyfirlýsing sé ekki nægjanlega sérgreind til að réttlæta meðalgöngu í málshöfðun um fjárhagslega hagsmuni einstakra námsmanna. Jafnframt hafi meðalgöngustefnendur í engu lagt fram gögn sem sýni fram á meinta hagsmuni félagsmanna þeirra af umræddum dómkröfum. Ekki sé nægjanlegt í því samhengi að vísa til þess að „ótilgreindur hópur stúdenta“ eigi mikla, brýna og lögvarða hagsmuni af úrlausn um umræddar dómkröfur. Jafnframt sé það með öllu vanreifað af hálfu meðalgöngustefnenda hversu margir félagsmanna þeirra hafi lögvarða hagsmuni af málshöfðuninni, t.d. hversu margir félagsmanna þeirra séu lánþegar hjá LÍN, sem og hversu margir aðilar utan félaganna hafi sams konar hagsmuni. Þá sé ekki ljóst að hagsmunum þeirra sem meðalgöngustefnendur telji sig vera í forsvari fyrir sé að öllu leyti eins háttað þannig að efnisdómur myndi hafa jafngilda þýðingu fyrir alla meðlimi þeirra. Vísa beri kröfum meðalgöngustefnenda frá dómi.

Í öllum átta greinargerðum meðalgöngustefnda LÍN er bent á að í málsástæðum meðalgöngustefnenda komi fram að, auk þess sem þeir styðji aðild sína að málinu við 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, byggi þeir á almennum reglum um umboð hagsmunasamtaka til að sækja mál fyrir hönd félagsmanna sinna, en ekki sé slíkum almennum umboðsreglum hagsmunasamtaka fyrir að fara í íslenskum rétti.

Meðalgöngustefnendur byggi aukameðalgöngu sína á 20. gr. laga nr. 91/1991 en skilyrði ákvæðisins fyrir slíkri meðalgöngu sé að meðalgöngustefnandi hafi lögvarða hagsmuni af úrslitum þess máls sem hann gangi inn í. Það sé með öllu vanreifað af hálfu meðalgöngustefnenda hvaða lögvörðu hagsmuni þeir hafi af umræddum málatilbúnaði. Meðalganga sé þröng undantekningarregla sem fari í bága við málsforræðisregluna og verði því að gera strangar kröfur til að hagsmunir séu lögvarðir eigi að fallast á meðalgöngu. Beri því að vísa kröfum meðalgöngustefnenda frá dómi. Kröfugerð stefnanda í aðalsök sé svo óljós að hann verði ekki talinn hafa lögvarða hagsmuni af henni, sbr. 1. mgr. 24. og 1. mgr. 25. gr., sbr. einnig d-lið 80. gr. laga nr. 91/1991, og því síður hafi meðalgöngustefnendur lögvarða hagsmuni af því að styðja þá kröfugerð.

Meðalganga skuli koma fram eins fljótt og kostur sé til þess að slík aðild íþyngi ekki málshöfðun meira en óhjákvæmilegt sé. Krafa um meðalgöngu hafi verið birt með meðalgöngustefnu 14. ágúst 2013, tveimur dögum eftir að aðalstefndu höfðu lagt fram greinargerðir sínar í aðalsök og tæpri viku fyrir aðalmeðferð sem ráðgerð hafi verið 20. ágúst 2013, tæpum mánuði eftir að aðalsök hafi verið þingfest í málinu 18. júlí síðastliðinn. Málið sé flutt sem flýtimeðferðarmál að kröfu aðalstefnanda og geti því samherjar hans ekki íþyngt aðalstefndu með aðild átta annarra samtaka rúmri viku fyrir aðalmeðferð. Fyrir þingfestingu hafi aðalstefnandi haldið blaðamannafund um málshöfðun sína, þ.e. 16. júlí 2013, þar sem kröfugerð aðalstefnanda hafi verið kynnt. Þá þegar hefðu meðalgöngustefnendur átt að bregðast við og stefna sér inn í málið. Séu því kröfur þeirra alltof seint fram komnar og beri að vísa þeim frá dómi. Ekki sé hægt að bæta úr annmörkum á stefnu í aðalsök með höfðun meðalgöngusakar vegna fram kominna frávísunarkrafna aðalstefndu. Ekki komi fram í meðalgöngustefnum eða gögnum málsins hvort þar til bær aðili hafi skuldbundið meðalgöngustefnendur til málshöfðunar þessarar. Það sé með öllu vanreifað.

Meðalgöngustefndi LÍN geri aðalkröfu um það að kröfum meðalgöngustefnenda um meðalgöngu verði vísað frá dómi. Byggist sú kröfugerð á því að fyrri fordæmi Hæstaréttar gefi til kynna að fallist héraðsdómur á frávísun meðalgöngukröfu sé sú niðurstaða kæranleg til Hæstaréttar, sbr. j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Það lagaákvæði fjalli um frávísun máls og telji meðalgöngustefndi því rétt að hafa kröfugerð sína í búningi frávísunarkröfu. Telji dómurinn fremur að krefjast hafi átt synjunar á meðalgöngu feli aðalkrafa meðalgöngustefnda það einnig í sér.

Meðalgöngustefndi LÍN vísi til málsástæðna í frávísunarhluta greinargerðar sinnar í aðalsök. Þau rök sem þar komi fram styðji það að kröfum meðalgöngustefnenda verði vísað frá dómi að breyttu breytanda. Þá vísi hann til málsástæðna um sýknu sem fram komi í sýknukafla greinargerðar hans í aðalsök. Eigi þær röksemdir við í máli þessu að breyttu breytanda. Vísað sé til lagaraka sem fram komi í greinargerð hans í aðalsök.

Málskostnaðarkrafa meðalgöngustefnda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt sé reist á lögum nr. 50/1988. Það athugist jafnframt að með meðalgöngustefnum átta meðalgöngustefnenda hafi málið aukist að umfangi. Taka beri tillit til þessa við ákvörðun málskostnaðar.

Málsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins, í meðalgöngusökum

Í átta greinargerðum sem meðalgöngustefndi, íslenska ríkið, lagði fram í málinu í tilefni af stefnum meðalgöngustefnenda kemur fram að þeir geri kröfur þess efnis að „fallist verði á þær kröfur sem stefnandi í aðalsök gerir“ og taki þær upp efnislega. Ekki sé fyllilega ljóst hvort um sé að ræða aðalmeðalgöngu eða aukameðalgöngu, þ.e. hvort meðalgöngustefnendur hafi uppi nefndar kröfur sér til handa samhliða stefnanda eða aðeins til stuðnings þegar fram komnum kröfum stefnanda, Stúdentaráðs Háskóla Íslands. Málatilbúnaður sé því vanreifaður að þessu leyti þótt vísað sé til tiltekinna skilyrða 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Meðalgöngustefnendur reki málið á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Einnig séu reifuð sjónarmið um hagsmuni félagsmanna meðalgöngustefnenda, en að öðru leyti vísað til röksemda í stefnu Stúdentaráðs Háskóla Íslands fyrir aðild. Samkvæmt nefndu ákvæði geti félag eða samtök manna í eigin nafni rekið mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða lausnar undan tilteknum skyldum þeirra, enda samrýmist það tilgangi félagsins eða samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem dómkrafan taki til. Af þessu virðist sem meðalgöngustefnendur hafi uppi kröfur sér til handa um viðurkenningu á réttindum félagsmanna sinna, en ekki sé um aukameðalgöngu að ræða. Á hinn bóginn sé tilgangi meðalgöngu þannig lýst að fallist verði á kröfur stefnanda.

Meðalgöngustefnurnar hafi komið fram eftir að stefndu höfðu skilað greinargerð í málinu. Sé tilgangur meðalgöngunnar sá að styðja stefnanda í því skyni að reka mál sitt á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, geti það ekki samrýmst 20. gr. laganna eða réttarreglum um meðalgöngu. Dómur þyrfti í öllum tilvikum, með eða án kröfu, að meta hvort stefnanda væri heimil málsóknin undir merkjum sínum samkvæmt 3. mgr. 25. gr. Úrræði samkvæmt 20. gr. laganna sé ekki ætlað að ljá stefnanda stuðning í að fullnægja réttarfarsskilyrðum svo að hann megi höfða mál um réttindi félagsmanna sinna samkvæmt ákvæðinu.

Meðalgöngustefndi, íslenska ríkið, byggi frávísunarkröfu sína einnig á því að ekki sé samrýmanlegt tilgangi meðalgöngustefnenda að hafa uppi þær kröfur sem gerðar séu. Almenn lýsing á tilgangi meðalgöngustefnenda í lögum félaganna, um að standa vörð um hagsmuni nemenda, sé ekki í þeim tengslum við dómkröfur að skilyrði 3. mgr. 25. gr. geti talist uppfyllt. Ekki sé heldur uppfyllt skilyrði greinarinnar með því að meðalgöngustefnendur telji ótilgreindan hóp nemenda eiga hagsmuni af úrlausn um kröfurnar. Ekki sé til að dreifa annarri réttarreglu sem heimili meðalgöngustefnendum að hafa uppi eða styðja dómkröfur stefnanda. Það athugist einnig að meðalgöngustefnendunum Nemendaráði Listaháskóla Íslands, Bandalagi íslenskra námsmanna og Sambandi íslenskra framhaldsskólanema tilheyri að því er virðist önnur félög nemenda.

Almennt sé á því byggt að skýra beri 20. gr. laga nr. 91/1991 um heimild til meðalgöngu þröngt. Að öðru leyti sé vísað til greinargerða stefndu og meðstefndu um málsástæður og lagarök, jafnt til stuðnings frávísunarkröfu, um málsóknarheimild og kröfugerð, og sýknukröfu.

Til stuðnings kröfum meðalgöngustefnda, íslenska ríkisins, um málskostnað sé í öllum tilvikum vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Kröfur um frávísun málsins

Af hálfu stefndu er þess aðallega krafist að málinu verði vísað frá dómi. Gerð er grein fyrir málsástæðum stefndu fyrir frávísunarkröfum í greinargerðum þeirra svo sem að framan er rakið. Við aðalmeðferð málsins andmælti stefnandi málsástæðum til frávísunar málsins meðal annars með vísun til þess að kröfugerð í málinu uppfyllti að öllu leyti skilyrði um að leitað væri viðurkenningardóms. Þannig væru aðal- og varakrafa í raun kröfur um að viðurkennt verði að tilteknar reglur gildi ekki. Stefnandi teldist uppfylla öll skilyrði félags eða samtaka sem aðild gæti átt að dómsmáli á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála um viðurkenningarkröfur sem varði réttindi félagsmanna til námslána. Það samrýmist tilgangi stefnanda og sé meðal hlutverka hans að gæta hagsmuna félagsmanna varðandi námslán, sem meðal annars komi fram í 4. gr. laga um LÍN, nr. 21/1992, þar sem segi að ráðherra skuli skipa einn stjórnarmann í LÍN samkvæmt tilnefningu stúdentaráðs Háskóla Íslands.

Málshöfðun stefnanda er byggð á 3. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Samkvæmt skýrum fyrirmælum ákvæðisins er heimild til málshöfðunar bundin við kröfur um viðurkenningu á tilteknum réttindum félagsmanna eða lausn undan tilteknum skyldum þeirra, enda samrýmist það tilgangi félags eða samtaka að gæta þeirra hagsmuna sem dómkrafan tekur til. Aðild stefnanda að dómsmáli verður því aðeins viðurkennd að því marki sem dómkröfur uppfylla skilyrði ákvæðisins, að því tilskildu að skilyrði 2. mgr. 25. gr. laganna til að leita megi viðurkenningardóms sé fullnægt, þ.e. að aðili hafi af því lögvarða hagsmuni að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands.

Með lögum nr. 21/1992 um LÍN er stjórn sjóðsins meðal annars falið að setja reglur um úthlutun námslána, sbr. 3. mgr. 3. gr. og 4. tl. 1. mgr. 5. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laganna skulu þær reglur sem stjórn sjóðsins setur samþykktar af ráðherra og birtar í Stjórnartíðindum. Í 6. gr. laganna kemur meðal annars fram að námslán skuli aldrei veitt fyrr en námsmaður hefur skilað vottorði um tilskilda skólasókn og námsárangur og að námslán skuli ekki veitt nema námsframvinda sé með eðlilegum hætti. Meðal þess sem stjórn LÍN ákveður í úthlutunarreglum sínum er hvaða lágmarkskröfur skuli gera um námsframvindu til að námsmaður geti átt rétt á námsláni. Í þeim úthlutunarreglum sem um er deilt í málinu eru þessar kröfur um námsframvindu auknar úr þeim 18 ECTS-einingum á misseri, sem nægðu á skólaárinu 2012-2013 til að námsmaður gæti fengið námslán, í 22 ECTS-einingar. Í aðal- og varakröfu stefnanda er þess krafist að sá hluti reglnanna sem felur í sér þessa breytingu verði felldur úr gildi.

Stjórn LÍN er samkvæmt lögum bært stjórnvald til að setja reglur um lágmarkskröfur um námsframvindu, en tilskilið er að þær hljóti staðfestingu ráðherra og séu auglýstar í Stjórnartíðindum. Fallast ber á það með stefndu, með vísun til stjórnskipunarreglna um þrískiptingu ríkisvaldsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrár, nr. 33/1944, og viðurkenndra valdmarka dómsvaldsins sem af þeim leiða, að það er ekki á færi dómstóla að setja reglur eða fella úr gildi stjórnvaldsfyrirmæli sem öðrum stjórnvöldum er með lögum falið að setja.

Verður aðalkröfu stefnanda um að felld verði úr gildi grein 2.2 í úthlutunarreglum LÍN fyrir skólaárið 2013-2014 því þegar af þeirri ástæðu og með vísun til 1. mgr. 24. gr. laga um meðferð einkamála vísað frá dómi. Af sömu ástæðum verður varakröfu stefnanda um að felldur verði úr gildi hluti greinar 2.2 í úthlutunarreglunum vísað frá dómi. Ekki þykir unnt að fallast á það með stefnanda að kröfugerð aðal- og varakröfu verði túlkuð með þeim hætti að um viðurkenningarkröfur sé að ræða. Aðal- og varakröfur stefnanda sem vísað verður frá dómi uppfylla hvorki skilyrði 3. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála um að krafist sé viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða lausnar undan tilteknum skyldum þeirra né það skilyrði 2. mgr. 25. gr. laganna að með úrlausn krafnanna verði skorið úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Þrautaþrautavarakrafa stefnanda um viðurkenningu á ólögmæti breytingar á úthlutunarreglum er sömu annmörkum háð og verður henni því einnig vísað frá dómi.

Þrautavarakrafa stefnanda verður á hinn bóginn talin vera í því horfi sem áskilið er í 3. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Krafa um viðurkenningu á því að skólaárið 2013-2014 sé stefnda LÍN óheimilt að gera kröfu um að námsmaður ljúki fleiri en 18 ECTS-einingum á hverju misseri eða samsvarandi hlutfalli á önn í fjórðungaskólum til að eiga rétt á námsláni er krafa um viðurkenningu á tilteknum réttindum félagsmanna eða lausn undan tilteknum skyldum þeirra. Um kröfuna verður þó ekki dæmt nema uppfyllt sé einnig það skilyrði sama lagaákvæðis að dómkrafa samrýmist tilgangi félags og loks skilyrði 2. mgr. 25. gr. sömu laga um að félagsmenn eigi lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands.

Til stuðnings kröfum um frávísun málsins hafa stefndu bent á að í lögum um stefnanda komi hvergi fram að tilgangur Stúdentaráðs sé að gæta fjárhagslegra hagsmuna nemenda við Háskóla Íslands, heldur sé þar aðeins getið um menningarlega og félagslega hagsmuni. Því geti það ekki samrýmst tilgangi stefnanda að gera kröfur varðandi fjárhagslega hagsmuni eins og hér sé um að ræða. Ekki verður fallist á það með stefndu að það falli utan tilgangs stefnanda að gæta hagsmuna félagsmanna sinna varðandi námslán. Stefnda ber samkvæmt 4. gr. laga um LÍN nr. 21/1992 að tilnefna fulltrúa í stjórn stefnda LÍN meðal annars til að gæta þessara hagsmuna félagsmanna.

Þá verða félagsmenn stefnanda í máli þessu taldir eiga lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið með hvaða hætti úthlutun námslána sem félagsmenn þeirra eiga kost á að sækja um er háttað. Sýnt hefur verið fram á að það skipti máli fyrir réttarstöðu þeirra sem rétt geta átt á námslánum hvaða reglur gildi um úthlutun námslána. Málsástæðum stefndu um að aðeins þeir námsmenn sem þegar hafi sótt um námslán eða hafi fengið námslán geti átt lögvarða hagsmuni af úrlausn þessara krafna er því hafnað. Stefnandi verður samkvæmt framansögðu talinn uppfylla skilyrði 3. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála til að eiga aðild að dómsmáli um þá kröfugerð sem fram kemur í þrautavarakröfu hans og uppfylla skilyrði til þess að hún hljóti efnislega úrlausn dómsins, enda fullnægir kröfugerðin áskilnaði d-liðar 1. mgr. 80. gr. einkamálalaga um að krafa sé gerð til viðurkenningar á tilteknum réttindum. Kröfum stefndu um frávísun þeirrar kröfu er því hafnað og verður málinu ekki vísað frá dómi í heild sinni.

Að þeirri ákvörðun tekinni mun dómur ganga í málinu.

Meðalganga

Í 20. gr. laga um meðferð einkamála segir að þriðja manni sé heimilt að ganga inn í mál annarra ef úrslit þess skipta hann máli að lögum. Skal þá stefna báðum eða öllum upphaflegu aðilunum og gera kröfu um að honum verði leyfð meðalganga og dæmt sakarefnið eða dómur annars felldur þannig að réttur hans verði verndaður. Með meðalgöngustefnum Nemendaráðs Listaháskóla Íslands, Nemendafélags Landbúnaðarháskóla Íslands, Sambands íslenskra námsmanna erlendis, Bandalags íslenskra námsmanna, Stúdentafélags Háskólans í Reykjavík, Sambands íslenskra framhaldsskólanema, Félags stúdenta við Háskólann á Akureyri og Nemendafélags Háskólans á Bifröst í máli þessu var öllum upphaflegum aðilum málsins stefnt og gerðar kröfur um að meðalgöngustefnendum yrði heimiluð meðalganga og þess krafist að fallist verði á dómkröfur aðalstefnanda í málinu. Stefnandi fellst á meðalgönguna, en af hálfu beggja stefndu er aðallega krafist frávísunar allra krafna meðalgöngustefnenda. Við aðalmeðferð málsins var þess krafist af hálfu meðalgöngustefnenda að frávísunarkröfum stefndu verði hrundið.

Stefndu byggja á því að þessum aðilum, sem aðeins geti byggt málshöfðun sína á 3. mgr. 25. gr. einkamálalaga, sé ekki heimilt að gera kröfu um að þeim sé heimil meðalganga samkvæmt 20. gr. laganna, aðeins megi gera viðurkenningarkröfur á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laganna. Stefndu mótmæla meðalgöngunni einnig með vísun til þess að stefnurnar hafi komið of seint fram, en þær hafi komið fram eftir að stefndu höfðu gert athugasemdir í greinargerðum um að stefnandi málsins væri ekki bær til að gera kröfur af hálfu námsmanna sem varðað geti hagsmuni annarra en félagsmanna stefnanda, þ.e. félagsmanna meðalgöngustefnenda. Þegar litið er til málatilbúnaðar stefndu í heild verður ekki séð hvort vegi þyngra sjónarmið um nauðsyn aðildar umræddra félaga að málinu eða réttarfarsleg nauðsyn þess að þeim verði ekki heimiluð aðild að því. Af hálfu meðalgöngustefnenda er á því byggt að skilyrði 20. gr. laga um meðferð einkamála fyrir meðalgöngu þeirra séu uppfyllt. Engin tímatakmörk séu því sett hvenær krafa um meðalgöngu skuli koma fram og að skilyrði laga um meðferð einkamála um meðalgöngu annars vegar og skilyrði 3. mgr. 25. gr. laganna hins vegar þurfi að meta sjálfstætt. Úrslit málsins skipti félagsmenn meðalgöngustefnenda máli að lögum þar sem þeir geti sótt um námslán hjá stefnda LÍN.

Þótt heimild til meðalgöngu í dómsmáli feli í sér frávik frá almennum reglum um aðild að einkamálum og gera verði strangar kröfur til að sýnt sé fram á að skilyrði hennar séu fyrir hendi þá verður ekki á það fallist að frekari skilyrði verði sett fyrir meðalgöngu en þau sem fram koma í 20. gr. laga um meðferð einkamála. Þegar litið er til framlagðra gagna um meðalgöngustefnendur fellst dómurinn á að félagsmenn þeirra eigi þeirra brýnu og sjálfstæðu hagsmuna að gæta að úrslit máls þessa geti skipt þá máli að lögum. Verður þeim því öllum heimiluð meðalgangan svo sem krafist er og hafnað kröfum stefndu um frávísun krafna þeirra um heimild til meðalgöngu.

Stefndu byggja kröfur um frávísun annarra krafna meðalgöngustefnenda meðal annars á því að þau félög sem stefni sér til meðalgöngu í málinu fullnægi ekki þeim skilyrðum 3. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála að það samrýmist tilgangi félaganna sem í hlut eiga að gæta þeirra hagsmuna sem dómkröfurnar taki til. Í lögum umræddra félaga og samtaka er tilgangi og skipulagi lýst með mismunandi orðalagi eins og rakið er að framan. Það er þó öllum þessum aðilum sammerkt að kjarninn í starfsemi þeirra snýst um að standa vörð um sameiginlega hagsmuni námsmannanna og sumir þeirra eiga fulltrúa í stjórn LÍN samkvæmt 4. gr. laga nr. 21/1992. Öll hafa félögin innan sinna vébanda námsmenn sem rétt eiga á því að sækja um námslán, ýmist sem félagsmenn í meðalgöngustefnendum eða félagsmenn aðildarfélaga þeirra. Fallist verður á að meðalgöngustefnendur uppfylli, með sama hætti og stefnandi gerir og lýst er hér að framan, skilyrði 3. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála til aðildar að dómsmáli til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða lausnar undan tilteknum skyldum þeirra. Það þykir samrýmast tilgangi félaganna að gæta þeirra hagsmuna sem dómkröfur í málinu taka til og félagsmenn þeirra verða jafnframt taldir eiga lögvarða hagsmuni af því að fá úr þeim kröfum skorið.

Kröfugerð meðalgöngustefnenda í málinu um annað en meðalgönguna er samhljóða kröfugerð stefnanda og sætir sömu takmörkunum og kröfugerð hans. Verður því með sömu rökum og að framan greinir vísað frá dómi þeim kröfum meðalgöngustefnenda sem samhljóða eru aðalkröfu, varakröfu og þrautaþrautavarakröfu stefnanda. Að þeirri ákvörðun tekinni verður fjallað um aðrar kröfur stefnanda og meðalgöngustefnenda í einu lagi.

Þrautavarakrafa stefnanda og meðalgöngustefnenda

Fram hefur komið fyrir dóminum að hinum umdeildu breytingum á úthlutunarreglum hafi verið ætlað að gilda um alla þá sem sækja um námslán á námsárinu 2013-2014. Námsárið miðast yfirleitt við 1. júní ár hvert samkvæmt því sem segir í 2. gr. reglugerðar nr. 478/2011 um LÍN og telst námsárið því standa frá 1. júní 2013 til 1. júní 2014. Úthlutunarreglur fyrir skólaárið 2012-2013 tóku gildi 1. júlí 2012 samkvæmt því sem segir í auglýsingu sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 29. júní 2012. Fyrir dóminum kom fram að þrátt fyrir heiti reglnanna væri þeim ætlað að gilda, eins og leiði af almennum reglum um gildistíma stjórnvaldsfyrirmæla, þar til úthlutunarreglur næsta skólaárs tækju gildi. Úthlutunarreglur fyrir skólaárið 2013-2014, sem um er deilt í málinu, voru birtar með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 25. júlí 2013. Í auglýsingunni kom ekkert fram um gildistökudag úthlutunarreglnanna, en þar kom fram að ráðherra hefði staðfest þær 11. júlí s.á. Samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 8. gr. laga um Stjórnartíðindi og Lögbirtingarblað, nr. 15/2005, má ekki beita fyrirmælum sem felast í lögum, auglýsingum, reglugerðum, samþykktum eða öðrum slíkum ákvæðum almenns efnis fyrr en birting í Stjórnartíðindum hefur farið fram, en óbirt fyrirmæli binda þó stjórnvöld frá gildistöku þeirra. Birt fyrirmæli skulu binda alla frá og með deginum eftir útgáfudag þeirra Stjórnartíðinda þar sem fyrirmælin voru birt ef þau geyma ekki aðrar ákvarðanir um gildistöku sína. Úthlutunarreglum LÍN fyrir skólaárið 2013-2014 mátti því lögum samkvæmt ekki beita fyrr en í fyrsta lagi daginn eftir birtingu þeirra, þ.e. 26. júlí 2013. Þær gátu þá fyrst bundið aðra en stjórnvöld og komið í stað þeirra úthlutunarreglna sem settar voru fyrir skólaárið 2012-2013 og verið höfðu í gildi frá 1. júlí 2012.

Samkvæmt 1. gr. reglugerðar nr. 478/2011 skal LÍN auglýsa með tryggilegum hætti eftir umsóknum um námslán og ber í auglýsingu að veita þær upplýsingar sem máli skipta varðandi lán sem sækja megi um. Fyrir liggur að LÍN opnaði fyrir umsóknir fyrir skólaárið 2013-2014 þann 11. júlí 2013, sama dag og ráðherra staðfesti nýjar úthlutunarreglur, en þá voru úthlutunarreglur fyrir skólaárið 2012-2013 ekki fallnar úr gildi. Samkvæmt þeim reglum sem í gildi voru þegar auglýst var eftir umsóknum var LÍN því óheimilt að gera kröfu um að námsmaður ljúki fleiri en 18 ECTS-einingum á hverju misseri eða samsvarandi hlutfalli á önn í fjórðungaskólum til að eiga rétt á námsláni. Með hinum umdeildu breytingum var þetta viðmið hækkað í 22 ECTS-einingar á misseri, en sú breyting getur samkvæmt gögnum málsins haft veruleg áhrif á möguleika fjölda námsmanna til að fá lán hjá LÍN.

Ákvörðun um það hvaða kröfur um námsframvindu í einingum talið fullnægi skilyrðum laga um eðlilega námsframvindu er samkvæmt lögum um LÍN, nr. 21/1992, í höndum stjórnar LÍN. Ekki verður fallist á það með stefnanda að sú löggjöf feli í sér óheimilt valdframsal til LÍN, en stjórnvaldinu ber að gæta allra meginreglna stjórnsýsluréttarins við meðferð þessa valds meðal annars þegar reglum er breytt. Af hálfu stefndu er á því byggt að skilyrða um meðalhóf hafi verið nægjanlega gætt meðal annars með vísun til þess að með breytingu á lágmarkskröfum um námsframvindu sé ekki gengið lengra en tíðkast hafi til ársins 2008. Það er álit dómsins að þessa breytingu frá gildandi reglum á kröfum um einingafjölda verði að telja íþyngjandi fyrir þá sem hún varðar, þótt deila megi um það hvort krafa um þennan lágmarksfjölda eininga, 22 ECTS-einingar á misseri, sé almennt réttmæt með tilliti til áskilnaðar laganna um eðlilega námsframvindu.

Fyrir dóminum kom fram að umsóknarfrestur í íslenska háskóla og framhaldsskóla hafi verið löngu liðinn þegar reglurnar tóku gildi og ætla má að þeir nemendur sem hugað hafi á nám við erlenda háskóla hafi þá löngu verið búnir að staðfesta skólavist. Gera verður ráð fyrir því að námsmenn og fjölskyldur þeirra hafi, þegar nýjar reglur voru birtar 25. júlí sl., þegar gert ráðstafanir með tilliti til komandi námsárs að því er varðar fjárhagsmálefni sín. Til að gætt sé jafnræðis þykja sömu reglur um úthlutun námslána verða að gilda fyrir þá námsmenn sem sóttu í raun um námslán dagana 11. júlí til 25. júlí sl. og um þá sem sóttu um eða munu sækja um námslán innan umsóknarfrests fyrir sama skólaár, eftir að auglýsingin um nýjar úthlutunarreglur hafði verið birt með lögformlegum hætti. Fallast ber á það með stefndu að námsmenn geti almennt ekki haft réttmætar væntingar til þess að úthlutunarreglur LÍN séu óbreyttar frá ári til árs. Þegar auglýst var eftir umsóknum 11. júlí 2013 eftir að skólaárið 2013-2014 hófst verður þó að telja að námsmenn hafi með réttu mátt vænta þess, að óbreyttum lögum, að ekki yrðu gerðar slíkar íþyngjandi breytingar og hér um ræðir á þeim reglum sem þá giltu, en sambærilegar reglur um námsframvindu höfðu þá gilt um nokkurra ára skeið. Breytingin var til þess fallin að valda röskun á áætlunum námsmanna um fjárhag sinn á skólaárinu að því marki sem þær áætlanir tóku mið af þeim kröfum um námsframvindu sem giltu þegar auglýst var eftir umsóknum um námslán. Strangari reglur um námsframvindu geta þannig valdið því að þeir námsmenn sem þannig er ástatt um glati þeim rétti til að fá námslán á skólaárinu sem þeir máttu með réttu vænta þess að eiga. Fallist er á sjónarmið stefnanda um að þessar íþyngjandi reglur um kröfur til námsframvindu muni því hafa afturvirk áhrif verði þeim beitt á skólaárinu 2013-2014.

Stefndu byggja kröfur um sýknu meðal annars á því að málefnalegar ástæður hafi búið að baki þeim breytingum sem gerðar voru á úthlutunarreglunum og um er deilt í málinu. Ekki verður fallist á að það eitt nægi til þess að þeim verði beitt. Í dómi Hæstaréttar frá 11. nóvember 2010 í máli nr. 151/2010 segir m.a. að ganga verði út frá því að hafi stjórnsýsluframkvæmd lengi tíðkast og almennt verið kunn geti stjórnvald ekki breytt henni svo að íþyngjandi sé gagnvart almenningi á þeim grunni einum að málefnalegar ástæður búi þar að baki, heldur verði að taka slíka ákvörðun á formlegan hátt og kynna hana þannig að þeir sem breytingin varðar geti gætt hagsmuna sinna. Vísað er til þessara ummæla Hæstaréttar í áliti Umboðsmanns Alþingis í málinu nr. 6109/2010 þar sem fjallað var um breytingu á úthlutunarreglum LÍN sem tók gildi 1. júlí 2010. Þótt ekki hafi verið um afturvirka reglusetningu að ræða í því tilviki með sama hætti og á við í máli þessu taldi umboðsmaður, með hliðsjón af fyrri stjórnsýsluframkvæmd og að virtum ríkum hagsmunum námsmanna, að ekki hefði verið gætt viðeigandi lagasjónarmiða og vandaðra stjórnsýsluhátta af hálfu stjórnar LÍN og mennta- og menningarmálaráðuneytisins um birtingu og gildistöku tiltekins ákvæðis úthlutunarreglnanna, en gildistaka aðeins tveimur mánuðum áður en nám hæfist að hausti teldist afar knappur tími. Beindi umboðsmaður í áliti sínu í þessu máli 7. júní 2011 þeim almennu tilmælum til LÍN og ráðuneytisins að framvegis verði tekið mið af þeim sjónarmiðum sem rakin eru í álitinu um kynningu og gildistöku við breytingu á stjórnsýsluframkvæmd. Tilmælunum hafa þessi stjórnvöld ekki fylgt við undirbúning og auglýsingu þeirrar breytingar á kröfum um námsframvindu sem felst í úthlutunarreglum fyrir skólaárið 2013-2014. Af hálfu stefnda LÍN er því borið við að ómögulegt hefði verið að kynna breytingarnar fyrir fram því þá hefði þurft að kynna þær áður en þær hefðu verið samþykktar. Þessari málsástæðu hafnar dómurinn, enda hefði stjórn LÍN og ráðherra verið í lófa lagið að ákveða gildistöku þessa hluta reglnanna síðar en við birtingu þeirra.

Varnir stefndu sem lúta að forsendum fjárlaga verður að skoða í því ljósi að fjárlög fyrir árið 2013 liggja fyrir. Af hálfu LÍN var staðfest fyrir dóminum að útgjöld LÍN á árinu 2013 yrðu að öllum líkindum innan þeirra marka sem fjárlög þessa árs setja, þótt hin umdeilda breyting á kröfum um námsframvindu kæmi ekki til framkvæmda. Byggist það á því að ekki komi til útborgunar lána vegna haustannar 2013 fyrr en á árinu 2014. Þannig taki úthlutunarreglur fyrir hvert skólaár mið af áætlunum um fjárlög næsta árs. Hinar umdeildu breytingar á úthlutunarreglunum nú eru þannig ekki nauðsynlegar til að stjórnvöld geti hagað útgjöldum í samræmi við gildandi fjárlög svo sem þeim ber að gera. Fram er komið í málinu að við gerð áætlunar útgjalda LÍN fyrir árið 2014 sem stjórnvöld vinni eftir sé gert ráð fyrir því að fjárframlög til LÍN verði skert í fjárlögum fyrir árið 2014. Ekki verður fallist á það með stefnanda að það brjóti gegn aðgreiningarreglu stjórnsýsluréttar að þau stjórnvöld sem stefnt er í málinu taki þátt í undirbúningi tillagna til fjárlagagerðar að því er varðar áætlun um útgjöld viðkomandi stjórnvalda. Telja verður mikilvægt að stjórnvöld undirbúi tillögur sínar til fjárlagagerðar tímanlega, en jafnframt verður að gera þá kröfu til þessara stjórnvalda að íþyngjandi breytingar á reglum án undanfarandi lagabreytinga séu undirbúnar og kynntar með þeim fyrirvara að þeir sem breytingarnar varða eigi þess kost að gæta hagsmuna sinna. Frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2014 hefur enn ekki komið til meðferðar á Alþingi, sem ákveður fjárveitingar til LÍN fyrir árið 2014 í fjárlögum.

Að öllu framangreindu virtu verður fallist á þrautavarakröfu stefnanda og meðalgöngustefnenda um viðurkenningu á því að LÍN sé óheimilt skólaárið 2013-2014 að gera kröfu um að námsmaður ljúki fleiri en 18 ECTS-einingum á hverju misseri eða samsvarandi hlutfalli á önn í fjórðungaskólum til að eiga rétt á námsláni.

Málskostnaður

Eftir úrslitum málsins og með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála verður stefndu sameiginlega gert að greiða stefnanda og meðalgöngustefnendum málskostnað samkvæmt því sem greinir í dómsorði.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

Dómsorð

Heimiluð er meðalganga Nemendaráðs Listaháskóla Íslands, Nemendafélags Landbúnaðarháskóla Íslands, Sambands íslenskra námsmanna erlendis, Bandalags íslenskra námsmanna, Stúdentafélags Háskólans í Reykjavík, Sambands íslenskra framhaldsskólanema, Félags stúdenta við Háskólann á Akureyri og Nemendafélags Háskólans á Bifröst í máli Stúdentaráðs Háskóla Íslands gegn Lánasjóði íslenskra námsmanna og íslenska ríkinu.

Aðalkröfu, varakröfu og þrautaþrautavarakröfu stefnanda og meðalgöngustefnenda er vísað frá dómi.

Viðurkennt er að skólaárið 2013-2014 sé stefnda Lánasjóði íslenskra námsmanna óheimilt að gera kröfu um að námsmaður ljúki fleiri en 18 ECTS-einingum á hverju misseri eða samsvarandi hlutfalli á önn í fjórðungaskólum, til að eiga rétt á námsláni.

Stefndu, Lánasjóður íslenskra námsmanna og íslenska ríkið, greiði sameiginlega stefnanda, Stúdentaráði Háskóla Íslands, 500.000 krónur í málskostnað, að meðtöldum virðisaukaskatti.

Stefndu greiði sameiginlega sérhverjum meðalgöngustefnanda, Nemendaráði Listaháskóla Íslands, Nemendafélagi Landbúnaðarháskóla Íslands, Sambandi íslenskra námsmanna erlendis, Bandalagi íslenskra námsmanna, Stúdentafélagi Háskólans í Reykjavík, Sambandi íslenskra framhaldsskólanema, Félagi stúdenta við Háskólann á Akureyri og Nemendafélagi Háskólans á Bifröst, 50.000 krónur í málskostnað, að meðtöldum virðisaukaskatti.

K-kvk-nf K-kvk-nf