A-39/2012

Mál þetta var tekið til úrskurðar 3. september 2013.

Sóknaraðili er Lýsing hf. Ármúla 3, Reykjavík.

Varnaraðili er A-kvk-nf M-kvk-nf K-kvk-nf, Kirkjubraut 12, Akranesi.

Dómkröfur sóknaraðila er þær að eftirtaldar bifreiðar verði teknar með beinni aðfarargerð úr vörslum varnaraðila og fengnar sóknaraðila:

1. Volvo S60, fastanúmer ZH-944, árg. 2005

2. Isuzu Trooper, fastanúmer AP-293, árg. 2001

Þá er krafðist málskostnaður að skaðlausu.

Varnaraðili krefst þess aðallega að aðfararbeiðni sóknaraðila verði vísað frá dómi.

Varnaraðili krefst þess til vara að hafnað verði með dómsúrskurði að gerðin nái fram að ganga sökum þess að varhugavert sé að hún fari fram í skilningi 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 um aðför enda hafi sóknaraðili ekki sýnt fram á lögvarinn rétt sinn til beinnar aðfarargerðar með framlögðum gögnum skv. 1. mgr. 78. gr. sömu laga.

Vilji svo ólíklega til að úrskurðað verði að gerðin skuli ná fram að ganga, krefst sóknaraðili þess að gerðinni verði frestað þar til niðurstaða æðri dóms liggur fyrir sbr. 3. mgr. 84. gr. aðfararlaga nr. 90/1989.

Í öllum tilvikum krefst varnaraðili málskostnaðar en hinn 11. apríl 2013 fékk varnaraðili gjafsóknarleyfi og krefst þess nú að málskostnaður verði dæmdur gjafsóknarhafa eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál..

Sóknaraðili kveður aðfarabeiðni sína lúta að tveimur bifreiðum sem sóknaraðili hafi leigt varnaraðila samkvæmt bílasamningum nr. 70074198 og 70074201, dags. 24. júní 2008. Samkvæmt kaupleigusamningum aðila hafi varnaraðili átt að greiða sóknaraðila ákveðið leigugjald mánaðarlega fyrir bifreiðarnar í tiltekin tíma. Samkvæmt 4. gr. samninganna hafi þeir verið gengistryggðir og hafi allar fjárhæðir samninganna verið bundnar erlendum myntum í eftirfarandi hlutföllum: EUR 40%, JPY 30%, CHF 30%.

Þá er krafðist málskostnaður að skaðlausu skv. mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram í síðasta lagi við aðalmeðferð málsins ef til hennar kemur.

Sóknaraðili kveður aðfararbeiðni sína lúta að tveimur bifreiðum sem sóknaraðili leigði varnaraðila samkvæmt bílasamningum nr. 70074198 og 70074201, dags. 24. júní 2008. Samkvæmt kaupleigusamningum aðila hafi varnaraðili átt að greiða sóknaraðila ákveðið leigugjald mánaðarlega fyrir bifreiðarnar í tiltekin tíma. Samkvæmt 4. gr. samninganna hafi þeir verið gengistryggðir og hafi allar fjárhæðir samninganna verið bundnar erlendum myntum í eftirfarandi hlutföllum: EUR 40%, JPY 30%, CHF 30%.

Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 153/2010 frá 16. júní 2010, þar sem fjallað var um sambærilegan samning og mál þetta er sprottið af, komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að umþrættur bílasamningur fæli í sér peningalán og var lagt til grundvallar að um væri að ræða lánssamning í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þá var talið að samningurinn, sem fjallað var um í dóminum, bæri með sér að vera lán í íslenskum krónum. Samningurinn var því talin brjóta í bága við ákvæði 13. og 14. gr. vaxtalaga og talið að þau gengisviðmið, sem notuð voru, væru ekki heimil og m.a. vísað til þess að 13. gr. og 14. gr. laganna væru ófrávíkjanleg ákvæði, sbr. 2. gr. laganna, og gengistryggingin því ekki skuldbindandi fyrir stefnda í málinu. Í forsendum dómsins kom fram að ákvæði í 4. og 7. gr. samningsins væru í andstöðu við fyrirmæli vaxtalaga og gætu ekki skuldbundið stefnda af þeim sökum. Í niðurstöðukafla dómsins var þó ekkert komið inn á það hvað ætti að koma í stað gengistryggingarinnar sem féll niður og voru samningsaðilar hálfpartinn í lausu lofti með þann þátt málsins. Þann 16. september 2010 féll dómur í Hæstarétti Íslands í máli nr. 471/2010 en með dóminum skar rétturinn úr óvissunni um það hvaða vexti ætti að reikna af bílasamningum sem fælu í sér ólögmæta gengistryggingu. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að reikna yrði upp samninginn á grundvelli 4. gr. vaxtalaga og miða við óverðtryggða vexti. Í kjölfarið lagði efnahags- og viðskiptaráðherra fram frumvarp á Alþingi um uppgjör gengistryggðra lána o.fl.

Í kjölfar framangreinds dóms Hæstaréttar og hins fyrirliggjandi frumvarps hafi sóknaraðili tekið þá ákvörðun að endurreikna alla gengistryggða kaupleigusamninga, þ.m.t. áðurgreinda samninga á milli aðila þessa máls. Niðurstaða endurútreikningsins hafi í kjölfarið verið send varnaraðila.

Áðurgreint frumvarp hafi verið samþykkt af Alþingi og hinn 28. desember 2010 hafi það orðið að lögum nr. 151/2010 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins og lögum um umboðsmann skuldara.

Hinn 5. desember 2010 hafi sóknaraðili sent fyrst greiðsluseðla til varnaraðila á grundvelli endurútreiknings samninganna. Sóknaraðili hafi síðan þá sent varnaraðila mánaðarlega greiðsluseðla vegna leigugreiðslna af samningunum en þeir hafi ekki verið greiddir. Þá hafi varnaraðili vanrækt að greiða bifreiðagjöld af bifreiðunum frá árinu 2009 og hafi gjöldin því fallið á sóknaraðila. Hinn 15. nóvember sl. hafi vanskil vegna ógreiddra bifreiðagjalda numið alls 371.047 krónum. Sama dag hafi heildarvanskil varnaraðila vegna fyrrgreindra kaupleigusamninga numið 2.922.729 krónum að meðtöldum vöxtum en að frádregnum lögfræðikostnaði.

Hinn 20. janúar 2011 hafi varnaraðila verið send aðvörun um riftun samninganna og henni veittur frestur til 27. janúar 2011 til þess að greiða vanskil sín. Varnaraðili hefði ekki orðið við því og svo hafi farið að sóknaraðili hafi rift kaupleigusamningunum hinn 3. febrúar 2011 skv. heimild í 21. gr. samninganna. Í kjölfarið hafi sóknaraðili falið fyrirtækinu Vörslusviptingum ehf. að ná bifreiðunum úr vörslum varnaraðila, þar sem hún hafi ekki skilað þeim tafarlaust eins og henni hafi borið að gera skv. ákvæðum samninganna. Vörslusviptingum ehf. hafi ekki tekist að hafa upp á bifreiðunum þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Með lögum nr. 78/2012 um breytingu á innheimtulögum nr. 95/2008, sem tekið hafi gildi hinn 5. júlí 2012, hafi verið tekið fyrir samningsbundinn rétt sóknaraðila til þess að taka til sín eignir sínar án aðfarargerðar.

Í Lögbirtingablaðinu hinn 13. janúar 2011 hafi birst auglýsing þess efnis að varnaraðili hefði sótt um greiðsluaðlögun skv. lögum nr. 153/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga.

Með aðfararbeiðni dags. 26. maí 2011 hafi lögmaður sóknaraðila krafist dómsúrskurðar um að bifreiðar varnaraðila yrðu teknar úr vörslum hennar með beinni aðfarargerð og fengnar sóknaraðila. Málið hafi verið tekið fyrir í Héraðsdómi Vesturlands og fengið númerið A-6/2011. Skömmu síðar, eða 20. júlí 2011 hafi starfsmenn sóknaraðila sent kröfulýsingu til umsjónarmanns varnaraðila í greiðsluaðlögun. Vegna mistaka hafi mátt skilja efni kröfulýsingarinnar sem svo, að riftun hafi ekki farið fram hinn 3. febrúar 2011. Hinn 9. ágúst 2011 hafi varnaraðili lagt fram greinargerð í máli nr. A-6/2011. Þar hafi varnaraðili lýst því yfir að hún liti þannig á orðalag kröfulýsingarinnar að riftun hafi í raun ekki farið fram 3. febrúar 2011, eða í besta falli, að riftunin hafi verið afturkölluð með umræddri kröfulýsingu. Með hliðsjón af þessum mistökum hafi sóknaraðili ekki talið sér ekki annað fært en að fella niður aðfararmál sitt gegn varnaraðila.

Þar sem varnaraðili hafi haldið áfram að vanefna samninginn, þ.e. fella einhliða niður leigugreiðslur og vanrækja að greiða bifreiðagjöld sem þar með hafi fallið á sóknaraðila sem þinglýstan eiganda bifreiðanna hafi farið svo að sóknaraðili rifti samningunum að nýju hinn 22. október 2012.

Sóknaraðili byggir kröfur sínar á því að varnaraðili hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar skv. kaupleigusamningum nr. 70074198 og 70074201. Samningunum hafi því verið rift og varnaraðila beri að skila sóknaraðila bifreiðunum í samræmi við ákvæði samninganna. Jafnframt er áréttað að umræddar bifreiðir séu eignir sóknaraðila. Þar sem svo sé falli krafa sóknaraðila um afhendingu bifreiðarinnar ekki undir greiðsluaðlögun varnaraðila, sbr. c. lið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 101/2010.

Fjárhæðir umræddra samninga hafi verið endurreiknaðar með hliðsjón af því að gengisviðmiðun þeirra hafi verið ólögmæt, eins og að ofan greinir. Varnaraðili hafi þrátt fyrir það, ekki staðið í skilum eins og áður segir. Hinn 19. október 2012 þegar umræddum samningum hafi verið rift hafi vanskil varnaraðila við sóknaraðila numið 3.025.606 krónum. Sóknaraðila hafi því verið heimilt að rifta samningunum með vísan til 21. gr. umræddra kaupleigusamninga, sem hljóði svo:

Lýsingu hf. er heimilt að rifta samningi þessum án fyrirvara vanefni eða brjóti leigutaki einhverja grein samningsins. Sem dæmi má nefna:

1) Ef leigutaki innir ekki af hendi tilskyldar greiðslur samkvæmt samningi þessum á umsömdum gjalddögum eða Lýsing hf. hefur orðið að greiða vangreiddar bætur, gjöld eða sektir sem skráður leigjandi er ábyrgur fyrir gagnvart 3ja aðila sbr. 14. og 19. gr. samningsins.

...

Þá hljóði 19. gr. kaupleigusamninganna svo:

Auk leigugjalds ber leigutaka að greiða Lýsingu hf. þóknun skv. gjaldskrá félagsins og gjöld sem kunna að verða hækkuð eða lögð á leiguna, leigusamning eða bifreiðina, þ.m.t. virðisaukaskatt, bifreiðagjöld og þungaskatt, ásamt kostnaði við innheimtu, sé ekki um annað samið.

...

Þar sem varnaraðili hafi um langa hríð vanrækt að greiða leigugreiðslur af bifreiðunum auk þess sem hann hafi eins og áður segir látið bifreiðagjöld af bifreiðunum falla á sóknaraðila hafi þeim síðarnefnda verið heimilt að rifta samningunum.

Þar sem samningnum hafi verið rift með skeyti dags. 19. október sl. hafi varnaraðila borið að skila bifreiðum sóknaraðila, sbr. 22. gr. samninganna:

...

Standi leigutaki hins vegar ekki við leigugreiðslur skv. 4. gr. eða riftunarákvæði 21. gr. verða virk að öðru leyti, getur Lýsing hf. krafist þess að leigutaki skili bifreiðinni til sín eða þess aðila sem Lýsing hf. tilgreinir.

...

Þrátt fyrir ofangreint ákvæði kaupleigusamninganna hafi sóknaraðili ekki fengist til þess að afhenda bifreiðarnar. Sé því krafist umráða yfir bifreiðunum með tilvísun í 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.

Varnaraðili hafi neitað að afhenda sóknaraðila umræddar bifreiðir. Hafi varnaraðili m.a. haldið því fram að hún sé eigandi umþrættra bifreiða, en ekki sóknaraðili. Sóknaraðili mótmælir þessu harðlega, m.a. með vísan til eftirfarandi:

Samkvæmt upplýsingum úr ökutækjaskrá sé sóknaraðili þinglýstur eigandi umþrættra bifreiða.

Í 25. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 komi eftirfarandi fram:

Þinglýsta eignarheimild hefur sá, er þinglýsingabók nefnir eiganda á hverjum tíma.

Þá segi jafnframt í 3. mgr. 47. gr. sömu laga:

[Nú er þinglýst skjali er varðar skrásetta bifreið og þarf þá ekki að þinglýsa eignarheimild, heldur skal eignarheimild sú, sem greind er í bifreiðaskrá, talin nægur grundvöllur undir þinglýsingu skjala frá þeim er þar eru skráðir eigendur. Ef útgefandi skjals er ekki skráður eigandi skal vísa skjali frá þinglýsingu, nema fyrir liggi skriflegt samþykki hins skráða eiganda með staðfestri undirritun hans að hætti 22. gr.]1)

Þinglýsing réttinda feli í sér ákveðna réttarvernd gagnvart öðrum aðilum, auk þess sem hún sé bundin ákveðnum áreiðanleika að lögum. Þannig sé litið á það sem fram kemur í þinglýsingabók sem rétt þar til annað sannist. Sóknaraðili sé skráður eigandi umræddra bifreiða. Sönnunarbyrðin fyrir því að varnaraðili sé réttmætur eigandi umræddra bifreiða, og að opinber skráning þeirra sé röng, hvíli því á varnaraðila. Sóknaraðili hafni því að varnaraðili hafi nokkurn tímann sýnt fram á slíkt og hafni þ.a.l. öllum staðhæfingum þess efnis að varnaraðili sé eigandi umþrættra bifreiða.

Sóknaraðili byggir jafnframt á því að hann sé eigandi umræddra bifreiða skv. almennum skilgreiningum eignarréttarhugtaksins.

Auk þess að vera réttilega þinglýstur eigandi bifreiðanna, sé hann réttur eigandi bifreiðanna með hliðsjón af almennt viðurkenndum skilgreiningum eignarréttarhugtaksins. Hann einn heimild til að ráðstafa bifreiðunum með löggerningi. Sé þetta ítrekað í samningum aðila, en leiði jafnframt af almennum reglum. Hann hafi einn heimild til að veðsetja bifreiðarnar. Sé þetta ítrekað í samningum aðila, en leiðir jafnframt af almennum reglum. Eignarréttur sóknaraðila sé ítrekað áréttaður í samningum aðila, beint og óbeint.

Afnotaréttur varnaraðila sé jafnframt talsvert takmarkaður í samningum aðila.

Sóknaraðili sé þannig skráður þinglýstur eigandi umræddra bifreiða, sem og eigandi þeirra m.t.t. almennra skilgreininga á inntaki eignarréttar. Réttindi varnaraðila hafi einungis verið óbein afnotaréttindi sem komið hafi verið á með samningum milli aðila. Varnaraðili hafi vanefnt samningsbundin afnotaréttindi sín þegar einungis u.þ.b. þriðjungur hafi verið liðinn af samningstímanum. Þar sem samningum aðila hafi verið réttilega rift hafi varnaraðili nú ekki lengur áðurnefndan afnotarétt af bifreiðunum. Sé því krafist umráða yfir bifreiðunum með tilvísun í 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.

Um röksemdir varnaraðila vegna greiðsluaðlögunar segir sóknaraðili að þrátt fyrir að bráðabirgðaákvæði nr. II. í lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga geri ráð fyrir því móttaka umboðsmanns skuldara á umsókn um greiðsluaðlögun leiði til frestunar greiðslna skv. 11. gr. laganna, taki greiðsluaðlögun skv. lögunum ekki til afhendingarkröfu sóknaraðila sbr. c. lið 1. mgr. 3. gr. laganna sem hljóði svo:

3. gr. Greiðsluaðlögun tekur til allra annarra krafna á hendur skuldara en þeirra sem hér greinir: …

c. krafna sem nytu stöðu skv. 109., 110. eða 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. ef bú skuldara hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta á þeim degi sem umsókn hans um greiðsluaðlögun var tekin til greina,

Þá hljóði 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipt ofl. svo:

109. gr. Afhenda skal eign eða réttindi í vörslum þrotabús þriðja manni ef hann sannar eignarrétt sinn að þeim. Öðrum rétthöfum skal með sama hætti afhenda eignir eða réttindi sem þrotabúið á ekki tilkall til.

Eins og fram komi hér að ofan byggi kröfur sóknaraðila á þinglýstum eignarrétti hans að umræddum bifreiðum. Slíkar kröfur hefðu notið stöðu skv. 109. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. hefði bú varnaraðila verið tekið til gjaldþrotaskipta á þeim degi sem umsókn hans um greiðsluaðlögun var tekin til greina.

Með hliðsjón af ofangreindu telur sóknaraðili ljóst að móttaka umboðsmanns skuldara á umsókn varnaraðila um greiðsluaðlögun hafi ekki þau áhrif að varnaraðila sé óskylt að afhenda sóknaraðila eignir sínar. Sé því krafist umráða yfir bifreiðunum með tilvísun í 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.

Gerð þessi fari fram á ábyrgð sóknaraðila en á kostnað varnaraðila. Kröfu um málskostnað styður sóknaraðili við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.

Varnaraðili byggir kröfu sína um frávísun á því að aðfararbeiðni sé byggð á röngum grundvelli. Aðfararbeiðni sóknaraðila virðist byggjast fyrst og fremst á því að varnaraðili hafi vanrækt að greiða af leigusamningi en ekki lánssamningi. Þótt vissulega beri samningarnir heitið ,,kaupleigusamningur“ hafi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 153/2010 verið talað um að um lánssamninga væri að ræða en ekki leigusamninga. Hafi Hæstiréttur m.a. sagt að ,,Þegar þetta allt er virt verður að líta svo á að áfrýjandi hafi í raun veitt stefnda [...] lán til kaupa á bifreið, sem áfrýjandi kaus í orði kveðnu að klæða í búning leigusamnings í stað þess að kaupa af stefnda skuldabréf, sem tryggt væri með veði í bifreiðinni.“

Ljóst sé að miklu máli skipti hvort um sé að ræða lánssamning eða leigusamning enda geti efndir og vanefndir verið mismunandi miðað við gerð samningsins. Þannig sé almennt óheimilt að krefjast efnda á eftirstöðvum leigusamnings þótt eftir atvikum sé hægt að krefjast skaðabóta. Í umræddri aðfararbeiðni sé mjög óskýrt hvort átt sé við og sé t.d. tekið strax fram í fyrstu setningu í málsatvikakafla sóknaraðila að beiðnin lúti að tveimur bifreiðum ,,sem gerðarbeiðandi leigði gerðarþola.“ Á bls. 3 komi fram að sóknaraðili hafi sent varnaraðila mánaðarlega greiðsluseðla vegna ,,leigugreiðslna“. Þá virðist hin seinni ,,riftun“ byggð á því að varnaraðili hafi haldið áfram að vanefna samninginn með því að fella einhliða niður ,,leigugreiðslur“.

Þá telur varnaraðili að vísa beri málinu frá á þeim grundvelli að aðfararbeiðni sóknaraðila sé bæði óskýr og óglögg og torvelt sé fyrir varnaraðila að taka almennilega til varna. Samkvæmt aðfararbeiðninni sé um tvo samninga að ræða milli sóknaraðila og varnaraðila. Þrátt fyrir þetta sé í aðfararbeiðninni litið á samninganna sem eina heild. Í beiðninni sé sérstaklega tekið fram að heildarvanskil nemi rúmlega 2.9 milljónum króna og að vanskil vegna ógreiddra bifreiðagjalda nemi 371.047 krónum. Ekki sé með nokkrum hætti reynt í beiðninni sjálfri að sýna fram á hvernig vanskilin skiptist milli samninga eða þá hvernig hin meintu ógreiddu bifreiðagjöld skiptist á milli samninga. Þvert á móti sé öllu skeytt saman sem verði til þess að mun erfiðara verði fyrir varnaraðila að taka til varna. Telur varnaraðili að ekki sé hægt að veita sóknaraðila, sem sé fjármálafyrirtæki, háð starfsleyfi og með sérfræðiþekkingu, afslátt á kröfugerð þeirra fyrir dómstólum. Sé þess því krafist að beiðni sóknaraðila verði vísað frá dómi.

Um efni máls segir að varnaraðili hafi óskað eftir að komast í greiðsluaðlögun hjá embætti Umboðsmanns Skuldara í byrjun janúar 2011 og auglýsing þess efnis birt hinn 13. janúar. Umsókn varnaraðila byggist á lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga.

Samkvæmt 1. mgr. laga nr. 101/2010 hafi markmið lagasetningarinnar verið að gera einstaklingum í verulegum greiðsluerfiðleikum kleift að endurskipuleggja fjármál sín og koma á jafnvægi milli skulda og greiðslugetu þannig að raunhæft væri að skuldari gæti staðið við skuldbindingar sínar. Tilgangur laganna hafi því verið að rétta hlut skuldara gagnvart lánardrottnum og koma þeim í einhverskonar greiðsluskjól á meðan verið sé að vinna úr málum þeirra hjá Umboðsmanni skuldara eða eftir atvikum hjá umsjónarmanni. Því markmiði verði ekki náð komist dómurinn að því að aðfarargerðin sé heimiluð.

Samkvæmt fyrirmælum embættis umboðsmanns skuldara hafi varnaraðila verið bannað að greiða af umræddum bílalánum.

Í 11. gr. laga nr. 101/2010 sé kveðið á um frestun greiðslna á meðan leitað sé greiðsluaðlögunar, svokallað ,,greiðsluskjól“. Í a. – c. lið 1. mgr. 11. gr. segi:

,,Þegar umboðsmaður skuldara hefur samþykkt umsókn hefst tímabundin frestun greiðslna, sbr. þó 3. mgr. Á meðan á frestun greiðslna stendur er lánardrottnum óheimilt að:

a. krefjast eða taka við greiðslu á kröfum sínum,

b. gjaldfella skuldir samkvæmt samningsbundnum heimildum,

c. gera fjárnám, kyrrsetningu eða löggeymslu í eigum skuldarans eða fá þær seldar nauðungarsölu,“

Varnaraðili byggir á því að sóknaraðili hafi brotið gegn ákvæðum 11. gr. laganna þar sem hann hafi í fyrsta lagi krafið hann um greiðslur vegna samninganna og gjaldfellt umrædda samninga. Þá verði að líta svo á að beiðni sóknaraðila um beina aðfarargerð megi jafna til þess sem fram komi í c-lið 11. gr. Telji varnaraðili þegar af þessum ástæðum að hafna verði að aðfarargerð nái fram að ganga.

Ákvæði 109. gr. laga nr. 21/1991 kveði á um svokallaðar kröfur sem standa utan skuldaraðar í gjaldþrotaskiptum. Hafi almennt verið litið svo á að hér sé átt við eignir sem séu í vörslum þrotabús við skiptin, t.d. í geymslu eða í láni og skuli vera skilað að láni loknu. Ljóst sé að hið sama eigi ekki við í þessu tilfelli. Samningar aðila hafi miðuð að því að varnaraðili yrði formlega skráður eigandi bifreiðanna við lok samningstímans, þegar lánið yrði að fullu greitt. Þá sé jafnframt ljóst að hér sé um lánasamning að ræða og því eðlilegra að líta svo á að sóknaraðili eigi veðrétt í bifreiðunum vegna lánveitingar hans til varnaraðila vegna bifreiðanna. Sú vígstaða, að sóknaraðili sé formlega séð skráður eigandi bifreiðanna vegna lánssamninga sem verið hafi í fullu gildi þegar sótt hafi verið var um greiðsluaðlögun, eigi ekki að geta valdið því að sóknaraðili eigi annan og ríkari rétt í málinu, en hefði hann þinglýst skuldabréfi á bifreiðarnar til tryggingar á lánasamningnum. Hér verði að horfa til orða Hæstaréttar Íslands um að sóknaraðili hafi í raun gert lánssamninga „en klætt þá í búninga leigusamninga“, m.a. með því að hafa framangreindan hátt á varðandi tryggingatöku til efnda á lánssamningunum. Þetta form hafi ekki tekið breytingum hjá sóknaraðila, þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu Hæstaréttar og verði að líta til þess að hér sé um hluta af þeim „búningi“ sem sóknaraðili klæddi lánssamninga sína í að mati Hæstaréttar.

Hér byggi varnaraðili á ákvæðum 42. gr. laga um samningsveð nr. 7/1997 en þar segi: ,,Ef seljandi eða sá sem veitt hefur lán til kaupa á hlut hefur áskilið sér eignarrétt í hinu selda þar til kaupverðið eða lánið er að fullu greitt eða hann hefur áskilið sér rétt til þess að taka hlutinn við greiðslufall skal með slíkan samning farið sem þar sé um söluveðssamning að ræða“.

Sóknaraðili byggi á því að umþrættir samningar séu þess eðlis að þeir falli undir ákvæði 42. gr. laga um samningsveð. Ljóst sé að samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli 153/2010 sé um að ræða lán en ekki leigusamning. Lánið hafi verið veitt á þeim grundvelli að lánveitandi hafi áskilið sér eignarrétt þar til lánið væri að fullu greitt og jafnframt hafi hann áskilið sér rétt til að taka hlutinn við greiðslufall. Sé því um að ræða söluveðssamning. Byggi varnaraðili á því að ákvæði 109. gr. gjaldþrotalaga eigi því ekki við um lánin enda eignarhald sóknaraðila einungis til málamynda þar til lánin yrðu að fullu endurgreidd. Þar sem 3. gr. laga nr. 101/2010 undanskilji ekki söluveðssamninga í skilningi laga nr. 75/1997 um samningsveð telji varnaraðili að henni hafi verið óheimilt að greiða af samningnum og sóknaraðilla óheimilt að krefja varnaraðila um greiðslu samningsins þegar varnaraðili hafi verið komin í svokallað ,,greiðsluskjól.“ Verði hér að horfa til markmiða og tilgangs laganna sem og upplýsinga sem varnaraðili hafi fengið frá embætti umboðsmanns skuldara. Tilgangur löggjafans hafi því verið sá, að fresta greiðslum vegna bílalána og annarra skulda og með því endurskipuleggja skuldastöðu skuldara en slíkt komi skýrlega fram í frumvarpi til laga nr. 101/2010. Þá hafa stjórnvöld litið svo á að bílalán og bílasamningar falli innan þessarar heimildar. Ekki megi gleyma því að varnaraðili hafi greitt sóknaraðila tæplega 1.500.000 krónur vegna beggja lánanna frá því í júní 2008 fram að greiðsluskjóli hans. Slíkar greiðslur hljóti því að mynda einhverskonar eignarrétt í báðum bifreiðum en ekki þannig að sóknaraðili geti litið á bifreiðarnar eingöngu sem 100% eign sína. Myndu þessir sömu skuldarar þurfa að greiða fjármögnunarfyrirtækjum gríðarlegar upphæðir í formi dráttarvaxta og innheimtukostnaðar eingöngu vegna þess að skuldarar fylgdu fyrirmælum stjórnvalda og greiddu ekki af bílalánum og bílasamningum sínum. Gæti þetta, að frekari skilyrðum uppfylltum, leitt til gríðarlegs tjóns fyrir ríkissjóð.

Eigendaskráning í bifreiðaskrá sé eingöngu til málamynda enda báðum samningsaðilum fullljóst að varnaraðili væri að fá lán hjá sóknaraðila fyrir umræddum bifreiðum og að einungis hafi verið um eignarréttarfyrirvara að ræða. Þá mótmælir varnaraðili þeirri staðhæfingu sóknaraðila að hann sé raunverulegur eigandi í skilningi eignaréttar og bendir á að sóknaraðili þurfi m.a. að skoða bifreiðina við kaupin f.h. sóknaraðila og sé sérstaklega tekið fram að sóknaraðili beri enga ábyrgð á bifreiðinni skv. 9. gr. samningsins, hann þurfi að semja um verð, m.a. við sóknaraðila, en hann hafi verið eigandi beggja bifreiðanna við kaupin og þyki varnaraðila óeðlilegt að sóknaraðili geti verið bæði seljandi og kaupandi í þessum viðskiptum sé um raunverulegan eignarrétt að ræða, einnig að sjá um allt viðhald á bifreiðunum, viðgerðir og allan kostnað sem kom til vegna þeirra. Þá sé sérstaklega tekið fram í 18. gr. að varnaraðili geti aldrei skilað bifreiðinni til sóknaraðila og að samningurinn sé óuppsegjanlegur af hálfu varnaraðila.

Öll þessi rök og fleiri leiði til þess að líta verði á varnaraðila sem raunverulegan eiganda bifreiðanna en ekki sóknaraðila, en hlutverk hans hafi eingöngu falist í því að veita fjármagn til kaupa á bifreiðunum, af sóknaraðila sjálfum. Þá hafi þetta verið stutt með orðum Hæstaréttar í máli nr. 153/2010 þar sem Hæstiréttur hafi tekið fram að sóknaraðili hafi ákveðið að klæða umrædda samninga í búning leigusamninga en ekki lánssamninga.

Ef sóknaraðila verði heimiluð aðfarargerðin sé farið algerlega á svig við lög nr. 101/2010 eða a.m.k. tilgang þeirra að þessu leyti. Hér verði einnig að horfa til þess að sóknaraðili hafi sent kröfulýsingu til umsjónarmanns varnaraðila. Þar hafi fjárhæð kröfu sóknaraðila verið sögð vera 4.704.747 krónur. Það sem virðist undarlegt í þessu sé að kröfunni sé lýst á grundvelli 10. gr. laga nr. 101/2010 og óski sóknaraðili eftir því að fá frumvarpið sent í samræmi við 16. gr. sömu laga. Þá sé óskað eftir því að gert verði ráð fyrir samningsbundnum greiðslum skv. efni samnings í ,,greiðsluplani“ varnaraðila vegna greiðsluaðlögunar. Svo sé tekið fram að samningurinn sé undanþegin ákvæðum laga nr. 101/2010. Ljóst sé að sóknaraðili geti ekki bæði haldið og sleppt í þessum efnum. Sóknaraðili geti ekki krafist þess að vera með í ,,greiðsluplani“, lýst kröfu sinni og óskað eftir að fá frumvarp með viðkvæmum fjárhagsupplýsingum um varnaraðila sent til samþykktar vegna samnings sem sé undanskilin þeim ákvæðum sem kröfulýsingin sé byggð á. Verði því að telja að með því að senda umrædda kröfulýsingu hafi sóknaraðili a.m.k. litið svo á að umdeilt væri að samningarnir ættu ekki undir ákvæði laga nr. 101/2010.

Telur varnaraðili því að hafna beri beiðni sóknaraðila um beina aðför, enda teljist það varhugavert að hún fari fram.

Þá byggi varnaraðili á því að sóknaraðili eigi ekki lögvarða kröfu á hendur varnaraðila, hvort sem það sé í formi vanskila eða ógreiddra bifreiðagjalda, enda hafi varnaraðili komist í greiðsluskjól á meðan unnið væri í hans málum. Að auki telji varnaraðili að endurútreikningar þeir sem sóknaraðili byggi kröfu sína á standist ekki skoðun og séu svo rangir að ekki verði á þeim byggt. Þá telji varnaraðili sig eiga fjármuni inni hjá sóknaraðila vegna uppgjörs annars samnings hjá félaginu sem ekki hafi enn verið ráðstafað til varnaraðila. Eins og sjá megi á dómskjali nr. 19. hafi sóknaraðili endurreiknað samning nr. 744062 í samræmi við þá reiknireglu sem hann hafi talið rétta. Hinsvegar virðist sóknaraðili aldrei hafa ráðstafað umræddri greiðslu til varnaraðila. Samkvæmt umræddum endurútreikningi hafi varnaraðili á dagsetningu endurútreiknings átt 221.470 krónur inni hjá sóknaraðila en ef sú fjárhæð sé vaxtareiknuð til dagsins í dag nemi fjárhæðin 246.749 krónum sem ráðstafa ætti til umræddra bifreiðagjalda. Varnaraðili telur þó að framangreind fjárhæð sé röng, enda hafi endurútreikningur sóknaraðila verið rangur.

Varnaraðili byggir á því að reikna verði út samninginn á grundvelli dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012 (Borgarbyggð). Þannig verði að horfa til raunverulegra afborganna af láninu og þeirrar greiðslu sem greiða hafi átt.

Þá gerir varnaraðili ýmsar athugasemdir við endurútreikninga sóknaraðila og telur endurútreikningana ekki standast meginreglu kröfuréttar um fullnaðargildi kvittanna og 72. gr. stjórnarskrá. Þá sé endurútreikningur sóknaraðila á samningunum í ósamræmi við fordæmi Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012 sem og lög nr. 151/2010.

Varnaraðili hafi greitt greiðslur fram til 1. janúar 2010. Hafa verði í huga að fram að þeim tíma hafi varnaraðili ofgreitt skv. hverjum greiðsluseðli samtals 255.160 krónur á samningi nr. 70074198 og 161.676 krónur af samningi nr. 70074201 eða samtals 416.836 krónur þegar ekki sé horft til þeirra frádráttarliða sem komi fram í umræddum endurútreikningi. Þá virðist sóknaraðili krefja varnaraðila um greiðslu samkvæmt endurútreikningi fyrir tímabilin 5. júlí 2010 til 5. nóvember 2010 þrátt fyrir að hafa einhliða hætt að senda út greiðsluseðla.

Þá vanti ýmislegt í endurútreikning sóknaraðila eða þá að inn í endurútreikninginn séu settar fjárhæðir sem eigi sér ekki stoð í síðari greiðsluskilmálum aðila. Þannig hafi aðilar gert með sér samkomulag um skilmálabreytingu lánanna fyrst fyrir tímabilið 5. desember 2008 til 5. febrúar 2009 og svo aftur hinn 9. september 2009 þar sem sóknaraðili hafi samþykkt að vangreiðslur færðust aftan við lánið. Hvorugt þessara atriða rati inn á endurútreikninginn og megi sjá að sóknaraðili bæti við samtals 402.714 krónum inn á endurútreikninginn sem skuld hinn 9. september 2009. Varðandi skilmálabreytingarnar telji varnaraðili að þær eigi að rata inn á endurútreikninginn enda sé skýrt kveðið á um það í 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Hér verði að hafa í huga að um hafi verið að ræða samkomulag milli skuldara og lánveitanda, sem hafi sjálfstætt gildi og hljóti því að gilda þrátt fyrir að gengistrygging samninganna hafi verið dæmd ólögmæt. Ekkert í dómum Hæstaréttar né lögum nr. 151/2010 kveði á um heimild sóknaraðila til þess að sleppa slíkum skilmálabreytingum og taka inn fjárhæðir sem meintar ,,vangreiðslur“ á tímabilinu. Að auki hafi varnaraðili greitt fyrir umræddar skilmálabreytingar. Ljóst sé að síðar ákvarðaðir endurgreiðsluskilmálar séu ekki látnir gilda í þessu máli.

Þá telur varnaraðili að sóknaraðila sé óheimilt að reikna sér vexti af greiðslu hverju sinni án tillits til innborganna. Lánin eigi að reikna með þeim hætti að miðað sé við vexti skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 miðað við innborganir hverju sinni. Sóknaraðili hafi ekki litið til innborgana hverju sinni, heldur vaxtareiknað upphaflegan höfuðstól lánsins án tillits til innborgana.

Verði að líta svo á að sóknaraðili verði að hafa skýlausar og öruggar heimildir til sönnunar þess að hann njóti lögvarinna réttinda til þess að fá yfirráð bifreiðanna, hvort sem það sé með skilríkjum eða að hann hafi verið í fullum rétti til þess að rifta umrædda samninga, hin meinta riftun hafi verið framkvæmd með fullnægjandi hætti og sé enn í gildi. Telur varnaraðili að svo mikill vafi sé um réttmæti kröfu sóknaraðila, sem nátengd séu rétti hans til þess að krefjast beinnar aðfarargerðar að dómurinn komist ekki hjá því að hafna beiðninni enda sé það varhugavert í skilningi 83. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Verði að hafa það í huga að í umræddu ákvæði segir að jafnaði skuli hafna slíkri beiðni sé það varhugavert.

Heimili dómurinn umrædda aðför óskar varnaraðili eftir því að umræddri aðfarargerð verði frestað þar til niðurstaða æðri dómstóls liggur fyrir vegna málsins. Málið sé fordæmisgefandi fyrir fleiri hundruð sambærilegra mála sem liggi á borði Umboðsmanns skuldara og hjá umsjónarmönnum með beiðnum um greiðsluaðlögun. Þá hafi stefnandi valið þetta mál til þess að láta reyna á rétt sinn með tilheyrandi kostnaði fyrir varnaraðila.

Varnaraðili vísar til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 90/1989 um aðför og laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga.

Krafa um málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála

NIÐURSTAÐA

Í máli þessu byggir sóknaraðili kröfu sína um útburð á 78. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að beina til héraðsdómara beiðni um að fullnægt verði með aðfarargerð skyldu varnaraðila til að veita sóknaraðila umráð hlutar, ef sóknaraðila er með ólögmætum hætti aftrað að neyta réttinda, sem hann telur sig eiga og telur svo ljós að sönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum, sem aflað verður samkvæmt 83. gr. aðfararlaga. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr. laganna skal aðfararbeiðni að jafnaði hafnað, ef varhugavert verður talið að gerðin nái fram að ganga á grundvelli þeirra sönnunargagna sem heimilt er að afla.

Ekki verður á það fallist með varnaraðila að vísa beri málinu frá dómi vegna ágalla á málatilbúnaði sóknaraðila. Málatilbúnaður sóknaraðila er skýr um að hann krefjist umráða framangreindra bifreiða og hefur hann lagt málið fyrir dóminn á þeim á grundvelli að varnaraðili hafi vanefnt leigugreiðslur á samningi aðila, samningnum hafi verið rift, sóknaraðili sé eigandi bifreiðanna sem um er deilt í þessu máli og að öðru leyti þeirra gagna sem hann hefur lagt fyrir dóminn.

Fyrir liggur að sóknaraðili rifti samningi aðila hinn 3. febrúar 2011. og krafðist afhendingar bifreiðanna. Sóknaraðili sendi á ný riftunarskeyti og áskorun um afhendingu bifreiðarinnar 22. október 2012. Báðar bera tilkynningarnar með sér að rift sé vegna vanskila á umsömdum greiðslum og hefur varnaraðili ekki mótmælt því að hafa ekki greitt leigugreiðslur til sóknaraðila og bifreiðagjöld. Sóknaraðili hefur lagt fyrir dóminn útreikninga sína á samningi aðila og fram er komið að útreikningur sóknaraðila, dagsettur 15. nóvember 2012, ber með sér að skuld varnaraðila hafi á þeim degi staðið í 2.922.729 krónum.

Varnaraðili sótti um greiðsluaðlögun hjá umboðsmanni skuldara skv. auglýsingu í Lögbirtingarblaðinu 13. janúar 2011. Samkvæmt gildandi ákvæði 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 hefst tímabundin frestun greiðslna þegar umboðsmaður skuldara hefur samþykkt umsókn skuldara. Þar segir jafnframt að á meðan á frestun standi sé lánardrottnum óheimilt að ráðast í nánar tilgreindar aðgerðir gegn skuldara sem upp eru taldar í stafliðum a til g. Í 3. mgr. 11. gr. segir að frestun greiðslna nái ekki til krafna sem verða til eftir að heimild til að leita greiðsluaðlögunar hefur verið veitt. Á meðan á frestun greiðslna stendur er varnaraðila meðal annars óheimilt að gjaldfella skuldir samkvæmt samningsbundnum heimildum, sbr. b-liður 11. gr. laga nr. 101/2010. Hins vegar er til þess að líta að ákvæði 11. gr. laga nr. 101/2010 leggur ekki bann við því að sóknaraðili rifti samningi aðila og krefjist umráða yfir eign sinni í kjölfarið. Aðfararmál þetta tekur ekki til fjárkröfunnar að baki samningi aðila heldur krefst sóknaraðili umráða bifreiðanna. Samkvæmt framansögðu verður ekki séð að umsókn varnaraðila hjá umboðsmanni skuldara eigi að leiða til þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað.

Þá er ekki fallist á þá málsástæðu varnaraðila að samningur aðila geti ekki verið grundvöllur aðfarargerðar samkvæmt 78. gr. laga nr. 90/1989, þar sem hann sé í raun lánssamningur. Í 8. gr. samningsins kemur meðal annars fram að sóknaraðili sé eigandi bifreiðarinnar og er þar jafnframt kveðið á um með hvaða hætti eignarréttur að bifreiðinni geti færst yfir til varnaraðili. Einnig er með hliðsjón af framlagðri útprentun úr ökutækjaskrá óumdeilt að sóknaraðili er eigandi bifreiðarinnar, en varnaraðili er umráðamaður. Sóknaraðili getur því beitt réttarúrræði 78. gr. aðfararlaga til að fullnægja rétti sínum til umráða bifreiðarinnar ef um vanefndir varnaraðila er að ræða. Getur þessi málsástæða varnaraðila því ekki leitt til þess að beiðni sóknaraðila verði hafnað.

Sóknaraðili hefur lagt fram útreikninga sína á samningi aðila, sem bera með sér að varnaraðili hafi verið í skuld við sóknaraðila þegar samningi aðila var rift. Varnaraðili hefur mótmælt útreikningum sóknaraðila, en hefur hins vegar ekki gert sóknaraðila grein fyrir afstöðu sinni um hverjar umsamdar greiðslur á grundvelli samnings aðila ættu að vera og boðið fram greiðslu samkvæmt því, sbr. til hliðsjónar dómar Hæstaréttar Íslands frá 11. febrúar 2013 í máli nr. 37/2013 og frá 16. júní 2010 í máli nr. 315/2010. Ágreiningur aðila um endurútreikning samkvæmt samningnum um skuldastöðu varnaraðila haggar ekki, eins og hér á stendur, rétti sóknaraðila til að krefjast þess að hin umbeðna gerð fari fram, enda verður ekki talið varhugavert að hún nái fram að ganga á grundvelli þeirra gagna sem fyrir liggja í málinu, sbr. 3. mgr. 83. gr. laga um aðför nr. 90/1989.

Þá verður ekki fallist á það með varnaraðila að ákvæði 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 sé uppfyllt hér og kröfu varnaraðila um frestun aðfarargerðar því hafnað.

Með vísan til alls framangreinds verður að fallast á hina umbeðnu gerð.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður.

Varnaraðili hefur gjafsókn í máli þessu. Allur málskostnaður hennar þ.e. þóknun lögmanns hennar B-kk-ef D-kk-ef H-kk-ef hdl, 451.800 krónur þ.m.t. virðisaukaskattur greiðist úr ríkissjóði.

A-x-x V. M-kk-nf dómstjóri, kveður upp úrskurð þennan.

ÚRSKURÐARORÐ:

Hin umbeðna gerð má fara fram.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður varnaraðila þ.e. þóknun lögmanns hennar B-kk-ef D-kk-ef H-kk-ef hdl. að fjárhæð 451.800 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

A-x-x V. M-kk-nf