E-3232/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 22. júní 2017, var höfðað 24. október 2016 af hálfu A, á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli við Lindargötu, Reykjavík til greiðslu miskabóta.

Endanlegar dómkröfur stefnanda er þær að stefnda verði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð 900.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 25. nóvember 2016 til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál samkvæmt tímaskýrslu lögmanns stefnanda.

Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Lögregla hafði afskipti af stefnanda þann 11. apríl 2015 eftir að hafa fengið kl. 10.52 tilkynningu um fjarskipti um tvær stúlkur í annarlegu ástandi á sólbaðsstofu við Grensásveg 7 í Reykjavík. Í bókun lögreglumannsins AFÁ-1119 í dagbók lögreglu kl. 13.06 sama dag kemur fram að stefnandi og önnur stúlka hafi verið sofandi vímusvefni í ljósabekkjum og að starfsfólk hafi óskað eftir að þær yrðu fjarlægðar af lögreglu. Starfsmenn hefðu breitt handklæði yfir stúlkurnar til að hylja nekt þeirra. Lögreglumönnum hefði að lokum tekist að vekja stúlkurnar og hafi stefnandi verið í töluvert verra ástandi en hin stúlkan. Stefnandi hafi verið fjarlægð og flutt á Hverfisgötu 113 þar sem staðið hafi til að bjóða henni gistingu. Við komu á lögreglustöðina hafi stefnandi verið orðin hressari og þá hafi henni verið ekið heim til ömmu sinnar.

Samkvæmt dagbók lögreglu kom stefnandi eftir miðnætti sama kvöld á lögreglustöðina við Hverfisgötu þeirra erinda að sækja bíllykil sinn, sem fundist hafði í lögreglubifreið. Þá var bókað að stefnandi kvaðst ósátt við að lögreglumenn (karlar) hefðu horft á hana nakta í sólbekknum og að hún hafi óskað eftir upplýsingum um nöfn þeirra lögreglumanna sem unnið hefðu að málinu.

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu. Þá komu fyrir dóminn og báru vitni báðir lögreglumennirnir sem sinntu útkallinu, þeir AFÁ - lögreglunúmer: 1119 og GBÓ - lögreglunúmer: 0777.

Stefnandi lýsti atvikum nánar fyrir dómi svo að hún hafi verið nakin í sólbekknum á sólbaðsstofunni og að lögreglumennirnir hefðu neitað að fara út úr klefanum meðan hún klæddi sig. Stefndi mótmælir því að lögreglumenn hafi séð stefnanda nakta. Lögreglumenn kváðu starfsfólk stofunnar hafa breitt handklæði yfir hana áður en þeir komu. Þeir hafi vikið úr klefanum meðan hún klæddist og hafi það tekið drjúga stund. Stefnandi lýsti því fyrir dómi að lögreglumennirnir hefðu leitt hana fótgangandi að lögreglustöð við Grensásveg, en hún mundi ekki hvort henni hafi verið haldið þar lengi, hún myndi næst eftir sér heima hjá ömmu sinni. Samkvæmt framburði lögreglumanna var stefnanda ekið beint frá sólbaðsstofunni að lögreglustöðinni við Hverfisgötu og þaðan skömmu síðar heim til ömmu hennar.

Stefnandi kveðst hafa verið handtekin af lögreglu en lögreglumenn sem komu fyrir dóm kváðu hana ekki hafa verið handtekna. Skýrsla um handtöku liggur ekki fyrir. Samkvæmt skýrslu lögreglu, dags. 12. október 2016, um fyrrnefndar dagbókarfærslur vegna atviksins, var um að ræða aðstoð við borgara. Þar segir að engin skýrsla hafi verið rituð og málið einungis dagbókarfært. Stefnandi beindi kæru vegna háttsemi lögreglu og meintrar handtöku til ríkissaksóknara 27. maí 2015 en rannsókn málsins var hætt 15. desember 2015 þar sem skoðun á þeim gögnum sem fyrir lágu þóttu ekki gefa tilefni til frekari rannsóknar.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi hafi legið nakin í ljósabekk þegar tveir karlkyns lögreglumenn hafi handtekið hana í apríl 2015. Lögreglan hafi haft afskipti af henni vegna þess að hún hefði verið of lengi inni í þeim bás sem hún hefði keypt afnot af á sólbaðsstofunni Smart, Grensásvegi. Stefnandi hefði sofnað og verið með tónlist í eyrum.

Stefnandi hafi verið nakin í klefanum en þrátt fyrir aðstæður hafi lögreglumenn komið inn í bás hennar. Lögreglumennirnir hafi ekki farið út að nýju þegar þeir hafi séð klæðaleysi stefnanda. Þvert á móti hafi þeir staðið yfir henni á meðan hún hafi klætt sig í föt sín. Aðeins ein hurð hafi verið á bás stefnanda og því engin önnur útgönguleið möguleg. Það hafi því verið óþarfi að lögreglumennirnir stæðu yfir stefnanda nakinni á meðan hún hafi fundið til eigur sínar og klætt sig í föt.

Til hafi staðið að flytja stefnanda á lögreglustöð til skýrslutöku. Stefnandi hafi því verið svipt frelsi sínu að ósekju í skamma stund án þess að skilyrði 90. gr. um meðferð sakamála, nr. 88/2008, hafi verið uppfyllt. Stefnandi hafi ekki verið ósamstarfsfús við lögreglu, né hafi hún streist á móti fyrirmælum lögreglu að nokkru leyti eða haft aðra háttsemi í frammi sem réttlætt hafi getað handtöku. Handtöku hafi síðar verið aflétt áður en hún hafi verið færð á lögreglustöð til skýrslutöku. Handtakan hafi því ekki varað í langa stund en það gefi yfirvöldum hins vegar ekki afslátt á lögbundnum málsmeðferðar- og hátternisreglum sakamálalaganna. Skilyrði 16. gr. lögreglulaga, nr. 90/1996, hafi ekki verið til staðar og handtaka stefnanda því með öllu óheimil. Að sama skapi kveði 14. gr. sömu laga á um að lögregla skuli aldrei ganga lengra í beitingu valds en þörf sé á hverju sinni. Meðalhófs hafi ekki verið gætt enda hafi háttsemi stefnanda ekki gefið tilefni til handtöku né yfirsetu á meðan hún klæddi sig í föt sín.

Stefnandi hafi upplifað mikla niðurlægingu vegna framgöngu lögreglu. Sjónarmið um meðalhóf hafi verið brotin á ámælisverðan hátt en hæglega hefði verið hægt að fá kvenkyns lögreglumann til að sinna umræddu verki eða þá, að stíga út úr klefanum á meðan stefnandi klæddi sig í föt. Lögreglustöð hafi aðeins verið steinsnar frá ljósabekkjastofunni þar sem stefnandi hafi verið handtekin, þ.e. þáverandi lögreglustöð á Grensásvegi. Hefði því hæglega verið hægt að kalla út kvenkyns lögreglumann með stuttum fyrirvara hefði raunveruleg þörf á yfirsetu verið til staðar.

Fjárkrafa sé fundin á þann veg að 900.000 krónur þyki hæfilegur miski í samræmi við afleiðingar rannsóknaraðgerða lögreglu. Krafist sé dráttarvaxta frá því að mánuður sé liðinn frá þingfestingu málsins.

Stefnandi reisi kröfur sínar á XXXVII. kafla laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, og vísist sérstaklega til 3. og 5. mgr. 228. gr., um bætur handa sakborningi. Stefnandi reisi kröfur sínar einnig á lögreglulögum, nr. 90/1996, lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, sérstaklega 12. gr. laganna, stjórnarskrá lýðveldisins og Mannréttindasáttmála Evrópu.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmæli meintri niðurlægingu við handtöku eða öðrum óþægindum sem haldið sé fram í stefnu. Líta beri til þess að ástand stefnanda hafi verið með þeim hætti að nauðsynlegt hafi þótt að hafa afskipti af henni og fjarlægja af sólbaðsstofunni. Samkvæmt upplýsingum lögreglu hefðu starfsmenn stofunnar breitt handklæði yfir hana til að hylja nekt hennar og síðan hafi henni verið gert að klæða sig í föt. Hin stúlkan hafi yfirgefið sólbaðsstofuna eftir afskipti lögreglu en vegna verra ástands stefnanda hafi henni ekki verið það unnt þá. Niðurstaða ríkissaksóknara vegna kæru stefnanda vegna meintrar ólöglegrar handtöku á henni hafi meðal annars verið sú að ekki hafi verið talið tilefni til að rannsaka afskipti lögreglu af henni. Lögreglumenn hefðu ákveðið svigrúm við framkvæmd starfa sinna með vísan til 93. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga.

Skilyrði 16. gr. lögreglulaga, með hliðsjón af 93. gr. sakamálalaga, hafi verið uppfyllt þannig að handtaka og vistun stefnanda hefðu verið réttmæt. Lögreglumennirnir á vettvangi hafi rækt starf sitt með hefðbundnum hætti. Ekki hafi verið sýnd óviðurkvæmileg hegðun við afskipti af stefnanda. Stefnandi hafi ekki verið svipt frelsi sínu að ósekju. Lögregla hafi ekki gengið lengra í beitingu valds en þörf hafi verið á og hafi lögregla gætt meðalhófs í hvívetna. Öðru sé mótmælt sem röngu.

Skilyrði séu ekki til að dæma stefnanda bætur samkvæmt þeim réttarheimildum sem stefnandi vísi til í stefnu. Stefnandi virðist byggja á því að hún eigi rétt á bótum samkvæmt 3. mgr. 228. gr. sakamálalaga. Ákvæðið feli ekki í sér hlutlæga bótaábyrgð og byggi stefndi á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að hafa orðið fyrir tjóni. Verði talið að stefnandi eigi rétt á bótum byggi stefndi á því, með vísan til 3. mgr. 228. gr., að fella eigi niður bætur þar sem stefnandi hafi sjálf valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem hún reisi kröfu sína á. Stefnandi hafi sjálf komið sér í þá aðstöðu að starfsmenn sólbaðsstofu hafi þurft að óska eftir aðstoð lögreglu við að fá hana fjarlægða af vettvangi. Stefnandi hafi sjálf komið sér í það ástand að fjarlægja hafi þurft hana með lögregluvaldi. Verði talið að 1. og 2. mgr. 228. gr. sakamálalaga eigi frekar við, sé á því byggt að ekki séu skilyrði til að dæma bætur. Vísist til ákvæða 2. ml. 2. mgr. 228. gr. sakamálalaga og, með sömu skýringum og hér að framan, eigi að fella niður bætur þar sem stefnandi hafi sjálf valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem hún reisi kröfu sína á.

Stefnandi hafi aðeins verið í haldi lögreglu í örstutta stund. Stefndi mótmæli öllum málsástæðum og kröfum stefnanda. Vegna málskostnaðarkröfu vísist til 130. gr. laga nr. 91/1991.

Varakröfu sína um lækkun styðji stefndi við þær málsástæður og sjónarmið sem fram komi í umfjöllun um aðalkröfu. Stefnukrafan sé allt of há og stefndi krefjist verulegrar lækkunar hennar. Samkvæmt 3. mgr. 228. gr. sakamálalaga sé heimilt að lækka bætur hafi viðkomandi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Svo hafi verið, með vísan til þeirra atriða sem nefnd hafi verið varðandi aðalkröfu. Verði talið að 1. og 2. mgr. sömu greinar eigi við sé byggt á lækkunarákvæði 2. ml. 2. mgr. 228. gr. sakamálalaga.

Stefndi mótmæli einnig upphafstíma dráttarvaxtakröfu og byggi á því að dráttarvextir eigi fyrst að leggjast við kröfu stefnanda frá dómsuppsögu, en ekkert innheimtubréf liggi fyrir í málinu.

Niðurstaða

Í máli þessu krefst stefnandi miskabóta úr hendi stefnda og reisir kröfu sína aðallega á 3. mgr. og 5. mgr. 228. gr. sakamálalaga, nr. 88/2008. Samkvæmt þeim ákvæðum á maður sem ekki hefur verið borinn sökum í sakamáli rétt til bóta ef hann hefur beðið tjón af aðgerðum sem taldar eru upp í 2. mgr. sömu lagagreinar, þ.e. aðgerðum samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef hann hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Bæta skal fjártjón og miska ef því er að skipta. Meðal þeirra aðgerða lögreglu sem vísað er til í ákvæðinu er handtaka, en aðrar aðgerðir sem getið er í fyrrgreindum köflum laganna koma ekki til álita í máli þessu. Réttur til bóta samkvæmt 3. mgr., sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, ef maður sem ekki hefur verið borinn sökum um refsiverða háttsemi hefur beðið tjón af aðgerð á borð við handtöku, byggist á hlutlægri bótaábyrgð stefnda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 431/2014.

Málsatvikum er lýst í sérstökum kafla hér að framan og vísast til þess sem þar kemur fram. Samkvæmt því horfa atvik málsins að nokkru með öðrum hætti við stefnanda, samkvæmt lýsingum í stefnu og framburði hennar fyrir dómi, en þeim sem birtist í gögnum málsins og fram kom í framburði vitna fyrir dóminum. Af framburði stefnanda má ráða að það hafi verið upplifun hennar að hún hefði verið handtekin þegar hún fór í fylgd lögreglu á lögreglustöð. Þegar virtur er framburður hennar um atvik þennan morgun verður þó ekki fram hjá því horft að hún taldi sig hafa farið fótgangandi í fylgd lögreglu á aðra lögreglustöð en gögn málsins benda eindregið til að henni hafi verið ekið að í lögreglubíl. Þá kvaðst hún ekkert muna eftir atvikum frá því að hún kom á lögreglustöð þar til hún myndi næst eftir sér heima hjá ömmu sinni. Stefndi telur að handtaka hefði verið lögreglu heimil eins og á stóð, en lögreglu er með lögum veitt svigrúm við framkvæmd starfa sinna, m.a. um mat á nauðsynlegum aðgerðum. Sá samhljóða framburður lögreglumanna fyrir dómi að stefnandi hafi ekki verið handtekin, heldur hafi verið um aðstoð við borgara að ræða, fær stoð í bókunum í dagbók lögreglu sem eru samtímagögn. Þetta, ásamt því að stefnandi var ekki undir grun um refsiverða háttsemi og engin skýrsla var gerð um handtöku, bendir ekki til þess að um eiginlega handtöku hafi verið að ræða. Að áliti dómsins var stefnandi ekki handtekin 11. apríl 2015 í skilningi XIII. kafla sakamálalaga. Réttur til bóta á grundvelli 3. mgr., sbr. 2. mgr., 228. gr. sakamálalaga er á hinn bóginn bundinn því skilorði að tilefni bótakröfu sé aðgerð samkvæmt þar tilgreindum köflum laganna.

Þeim sem gerir kröfu um miskabætur ber almennt að sýna fram á að bótaskylda hafi stofnast og að miskatjón hafi orðið. Þessi almenna regla á við þegar bóta er krafist vegna annarra atvika en þeirra sem framangreind ákvæði sakamálalaga taka til. Stefnanda hefur ekki tekist að sýna fram á eða gera sennilegt að lögreglumenn hafi valdið henni miska með því að ganga nær friðhelgi einkalífs hennar en efni stóðu til þegar þeir vöktu hana á sólbaðsstofunni eða að þeir hafi í framhaldi af því niðurlægt hana með því að standa yfir henni meðan hún klæddist. Fullyrðing í stefnu og framburður stefnanda nægir ekki til að hnekkja bókun lögreglu sem gerð var samdægurs og studd er vætti tveggja vitna um þær aðstæður að nekt stefnanda hafi verið þeim hulin. Verður ekki fallist á að lögreglumennirnir hafi með umræddum afskiptum af stefnanda í starfi sínu brotið gegn meðalhófsskyldum samkvæmt þeim réttarheimildum sem stefnandi vísar til og er m.a. að finna í sakamálalögum, lögreglulögum og stjórnsýslulögum.

Að öllu framangreindu virtu, og með vísun til gagna málsins og framburðar fyrir dómi, verður ekki talið að stefnanda hafi tekist að sanna að hún eigi rétt á miskabótum úr hendi stefnda eins og byggt er á í stefnu. Verður stefndi því sýknaður af bótakröfu stefnanda í málinu.

Rétt er að málskostnaður falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu og greiðist allur gjafsóknarkostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 525.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, S-kk-ef K-kk-ef K-kk-ef hrl., 525.000 krónur.

K-kvk-nf K-kvk-nf