E-2160/2023

1. Mál þetta var höfðað 24. mars 2023 og tekið til dóms 5. desember sama ár. Stefnandi er A, og stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík.

2. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða henni 11.050.863 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 7. mars 2019 til 27. febrúar 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 4.597.774 krónum sem stefndi greiddi 3. maí 2021.

3. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða henni 1.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2019 til 27. febrúar 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 300.000 krónum sem stefndi greiddi 3. maí 2021.

4. Stefnandi krefst þess jafnframt að stefnda verði gert að greiða henni málskostnað eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

5. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá gerir stefndi kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda að mati dómsins.

Málsatvik

6. Stefnandi lenti í umferðarslysi 7. mars 2019 er ekið var á hana þar sem hún var á gangi á bílastæði við Borgarholtsskóla. Ökumaður bifreiðarinnar, góðkunningi stefnanda og samsveitungi, mun hafa ætlað að bregða á leik með því að aka bifreið sinni fast upp að stefnanda, en svo hrapallega hafi tekist til að stefnandi hafi við það hafnað á vélarhlíf bifreiðarinnar sem var ekið áfram með hana stadda þar, allt þar til ökumaðurinn tók skarpa beygju á miklum hraða eftir því sem sjónarvottar lýstu, með þeim afleiðingum að stefnandi féll til jarðar. Við áreksturinn hlaut stefnandi áverka og leitaði á bráðamóttöku Landspítala – háskólasjúkrahúss.

7. Ekki er ágreiningur milli málsaðila um tildrög umrædds slyss og hefur stefndi viðurkennt bótaskyldu vegna slyssins úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar, sem tryggð var lögboðn-um tryggingum hjá stefnda. Ágreiningur máls þessa lýtur eingöngu að því við hvað skuli miða við útreikning árslauna, sbr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, til ákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku samkvæmt 6. gr. laganna. Þá lýtur ágreiningur að fjárhæð miska-bóta samkvæmt 26. gr. sömu laga.

8. Er stefnandi varð fyrir slysinu lagði hún stund á nám við Borgarholtsskóla í bifreiðasmíði og bílamálun. Hún stundaði nám á báðum námsleiðum samtímis, bifreiðasmíði frá árinu 2016 og bílamálun frá 2018. Fyrirkomulag beggja námsleiða var með þeim hætti að nemendur útskrifuðust úr hvorri námsgrein fyrir sig eftir að hafa lokið bóklegum hluta námsins, en að þeim hluta loknum þyrftu þeir að ljúka starfsþjálfun í umsjón iðnmeistara og síðar afla sveinsprófs til þess að mega starfa við fagið. Starfsþjálfunin var ekki hluti af náminu við Borgarholtsskóla og það var á ábyrgð hvers og eins nemenda að afla sér starfsréttinda með starfsþjálfun eftir að hafa lokið bóklega hluta námsins. Allur gangur mun vera á því hvort nemendur fara í starfsþjálfun samhliða bóklegu námi eða að því loknu.

9. Til þess að útskrifast úr námi í bifreiðasmíði við Borgarholtsskóla þurfti á þeim tíma er stefnandi stundaði þar nám að ljúka 129 einingum og í bílamálun 109 einingum. Eftir stæði þá starfsþjálfun, sem metin var ígildi 60 eininga í bílamálun og 90 eininga í bif-reiðasmíði. Á slysdegi hafði stefnandi lokið 118 einingum í bóklega hluta námsins í bifreiðasmíði og 62 einingum í bílamálun, en hafði ekki hafið starfsnám. Í desember 2019 lauk stefnandi svo tilskildum einingum í bóklegum hluta beggja námsleiða og útskrifaðist úr Borgarholtsskóla af braut bifreiðasmíði og bílamálunar.

10. Upplýst var við málflutning, sem er í samræmi við fyrirliggjandi gögn er varða tekjur stefnanda, að stefnandi hefur ekki haldið námi áfram eftir að hún lauk bóklegum hluta námsins. Þess í stað hefur hún sinnt almennum verkamannastörfum hjá B til þessa dags en slíkum störfum hafði hún einnig sinnt sem sumarstarfi á námsárum sínum.

11. Árið 2016 hafði stefnandi óverulegar tekjur frá [...], samtals 655.048 krónur. Sumarmánuði ársins 2017 og 2018 hafði stefnandi tekjur frá B, samtals 859.062 krónur árið 2017 og 1.181.091 krónu árið 2018. Tekjur stefnanda árið 2019 voru samtals 1.510.709 krónur sem voru, líkt og árin áður, að mestu tilkomnar vegna starfa stefnanda hjá B yfir sumarmánuði ársins. Árið 2020 hafði stefnandi 2.547.238 krónur í tekjur frá Bog fékk greiddar 903.403 krónur frá Atvinnuleysistryggingasjóði. Þá hafði stefnandi 4.334.963 krónur í tekjur frá B árið 2021 og fékk sama ár greiddar 1.463.952 krónur frá Atvinnuleysistryggingasjóði. Ekki nýtur við gagna vegna tekna stefnanda árið 2022.

12. Málsaðilar öfluðu sameiginlegs mats tveggja matsmanna, bæklunarlæknis og lögfræð-ings, vegna afleiðinga umrædds umferðarslyss og hafa aðilar lagt þá matsgerð til grund-vallar. Samkvæmt niðurstöðu matsgerðarinnar sem lá fyrir 20. janúar 2021 hlaut stefn-andi varanlegan miska sem metinn var 5 stig og varanlega örorku sem metin var 7%. Stöðugleikapunktur var talinn vera 7. apríl 2019. Í matsgerðinni var lagt til grundvallar að stefnandi hefði lokið námi sínu og nýtt sér þá menntun til að afla tekna hefði hún ekki lent í slysinu. Hvað varðar áhrif afleiðinga slyssins á þessar ráðagerðir um fram-tíðaratvinnuþátttöku var tekið fram að er matsgerðin hefði verið unnin hefði stefnandi ekki enn komist á samning eftir að hafa lokið bóklegu námi en í þeim efnum var í mats-gerðinni einkum horft til erfiðra aðstæðna á vinnumarkaði vegna heimsfaraldurs Covid-19. Þá var það mat matsmanna að með hliðsjón af gögnum málsins, menntun stefnanda, viðtali við hana og skoðun að hún byggi við skerðingu á álagsgetu og úthaldsþoli til að starfa við bílamálun og bifreiðasmíði þar sem slík störf geti verið líkamlega krefjandi. Sérstaklega var til þess vísað að stefnandi hefði greint frá því að líkamleg einkenni vegna slyssins hefðu háð henni í verklega hluta náms hennar. Forsendur þessar lágu til grund-vallar fyrrgreindu mati um 7% varanlega örorku.

13. Með bréfi 27. janúar 2021 krafði stefnandi stefnda um bætur á grundvelli framangreindr-ar matsgerðar. Stefnandi krafðist meðal annars bóta vegna varanlegs miska og bóta vegna varanlegrar örorku. Kröfu sína um bætur fyrir varanlega örorku byggði stefnandi á 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, það er að óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi á slysdegi og að leggja bæri til grundvallar meðaltekjur iðn menntaðra við blikksmíði og plötusmíði árið 2019 samkvæmt tölum Hagstofu Íslands. Þá krafðist stefnandi miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 1.200.000 krónur.

14. Stefndi hafnaði uppgjöri á grundvelli bótakröfu stefnanda er laut að varanlegri örorku og greiddi stefnanda þess í stað bætur á grundvelli lágmarkslaunaviðmiðs 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Féllst stefndi jafnframt á að greiða stefnanda miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga, en þó aðeins að fjárhæð 300.000 krónur. Af hálfu stefnanda voru bætur samkvæmt fyrirliggjandi uppgjöri mótteknar 17. mars 2021 en með fyrirvörum sem lutu meðal annars að tekjuviðmiði vegna bóta fyrir varanlega örorku og við fjárhæð fyrr-greindra miskabóta. Áskildi stefnandi sér um leið rétt til að gera frekari kröfur á hendur stefnanda.

Helstu málsástæður stefnanda

15. Stefnandi byggir kröfu sína um bætur vegna varanlegrar örorku á því að við útreikning bóta skuli meta árslaun hennar sérstaklega í samræmi við 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. megi víkja frá meginreglu 1. mgr. sömu greinar ef tvö skilyrði séu uppfyllt, annars vegar að fyrir hendi séu óvenjulegar aðstæður og hins vegar að ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Stefnandi byggi á því að framangreind skilyrði ákvæðisins séu bæði uppfyllt í máli hennar.

16. Hvað varði fyrra skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga telji stefnandi ljóst með vísan til lögskýringargagna að ekki sé ætlast til að orðalagið óvenjulegar aðstæður samkvæmt ákvæðinu sé túlkað þröngt. Í frumvarpi til laga nr. 37/1999, er færðu ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga í núverandi horf, segi meðal annars að ákvæðið skuli rýmkað, þannig að mati verði beitt í þeim tilvikum þegar viðmiðun við síðustu þrjú tekjuár fyrir slys þyki af einhverjum ástæðum ekki réttmæt. Þau ummæli frumvarpsins gefi ekki tilefni til þröngrar túlkunar. Þannig sé til dæmis nóg að um sé að ræða atvik sem hafa haft þau áhrif að tekjur tjónþola séu ekki þær sem hann hefði getað haft ef atvik hefðu ekki orðið. 17. Af hálfu stefnanda sé vísað til þess að af dómaframkvæmd um það hvenær aðstæður teljist óvenjulegar megi ráða að ekki þurfi mikið að koma til svo ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga verði beitt. Aðstæður hafi til dæmis verið taldar óvenjulegar í skilningi ákvæðisins þegar tjónþoli hafi verið í námi, einungis verið í hlutastarfi eða hafi verið í fæðingarorlofi. Þá hafi ákvæði 2. mgr. 7. gr. meðal annars verið beitt hafi tjónþoli verið í starfsréttindanámi, langt kominn með bóklega hluta námsins en ekki hafið verklega hluta þess.

18. Stefnandi hafi, er hún lenti í slysinu, lagt stund á nám í bifreiðasmíði og bílamálun við Borgarholtsskóla. Stefnandi hafði á slysdegi lokið, eða verið við það að ljúka, 124 eining-um í bifreiðasmíði, sem jafngildi 96% af bóklega hluta námsins. Á sama tíma hafði hún lokið 69 einingum í bílamálun, sem jafngildi 64% af bóklega hluta þess náms. Í ljósi þess hve langt stefnandi hafi verið komin í námi sínu í bifreiðasmíði á slysdegi þyki ljóst að mati stefnanda að námslok hennar hafi verið fyrirsjáanleg. Fyrirséð hafi verið að hún myndi útskrifast úr námi í bifreiðasmíði fljótlega, sem hún og gerði í desember 2019. Ljóst sé að stefnandi hefði getað hafið störf á bifreiðaverkstæði, undir handleiðslu meist-ara í bílasmíði, og samhliða því ef til vill aflað sér sveinsprófs í faginu. Slysið hafi þó orðið til þess að fyrirætlanir stefnanda runnu út í sandinn. Hún hafi veigrað sér við verk-leg störf vegna álags og telji sig ekki geta staðið sig í starfsnámi í ljósi þess hversu líkam-lega krefjandi starfið er.

19. Með hliðsjón af ofangreindu telji stefnandi að launatekjur hennar síðastliðin þrjú almanaksár fyrir slysið séu ekki réttur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hennar, þar sem óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi.

20. Hvað varði seinna skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga sé af hálfu stefnanda byggt á því, með hliðsjón af dómaframkvæmd, menntun hennar, aðstæðum og störfum, að réttasti mælikvarðinn á líklegar framtíðartekjur hennar á slysdegi séu meðaltekjur við blikk- og plötusmíði árið 2019. Stefnandi vísi til þess að samkvæmt íslenskri starfaflokkun séu störf bifreiðasmiða talin til sama starfsflokks og störf við blikk- og plötusmíði.

21. Samkvæmt Hagstofu Íslands hafi meðaltekjur við blikk- og plötusmíði árið 2019, upp-reiknaðar til stöðugleikapunkts og að teknu tilliti til framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð, verið samtals 8.751.080 krónur. Krafa stefnanda um bætur vegna varanlegrar örorku taki mið af þeim tekjum, sem séu á engan hátt ósanngjarnar eða úr hófi gerðar miðað við það sem almennt eigi við á vinnumarkaði.

22. Örorkuprósenta stefnanda, sbr. 5. gr. skaðabótalaga, sé 7% og margfeldisstuðull sam-kvæmt 6. gr. laganna 18,040. Uppreiknaðar meðaltekjur blikk- og plötusmiða árið 2019 samkvæmt Hagstofu Íslands, auk framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð, séu 8.751.080 krónur. Heildarkrafa stefnanda vegna varanlegrar örorku reiknist því með eftirfarandi hætti: 8.751.080 krónur x 18,040 x 7% = 11.050.863 krónur. Þá hafi stefndi greitt inn-borgun að fjárhæð 4.597.774 krónur þann 3. maí 2021 og taki krafa stefnanda mið af því. Krafan beri 4,5% ársvexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá stöðugleikapunkti sem metinn var 7. apríl 2019, til 27. febrúar 2021, eða þar til mánuður var liðinn frá því að bótakrafa var send stefnda, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.

23. Kröfu sína um miskabætur byggi stefnandi á þágildandi 88. og 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ákvæði 88. gr. laga nr. 50/1987 feli í sér víðtæka hlutlæga skaðabótaábyrgð sem nái til alls tjóns sem rakið verði til notkunar ökutækis. Þá taki ábyrgðartrygging ökutækisins til alls tjóns sem leiði af notkun þess, sbr. 91. gr. sömu laga, þar með talins miska stefnanda samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga.

24. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga sé heimilt að láta þann sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Bætur samkvæmt ákvæði 26. gr. skaðabótalaga geti komið til viðbótar bótum samkvæmt 3. gr. og/eða 4. gr. laganna. Fjárhæð bóta samkvæmt ákvæðinu skuli ákvarðast sam-kvæmt því sem sanngjarnt þyki hverju sinni og skuli meðal annars hafa í huga umfang tjóns, sök tjónvalds og fjárhagsstöðu hans.

25. Stefnandi telji ljóst miðað við þau gögn sem fyrir liggi, einkum lögregluskýrslur og fram-burðir vitna, að ökumaður bifreiðarinnar hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með akstri sínum í aðdraganda slyssins. Jafnvel mætti færa rök fyrir því að ökumaðurinn hafi valdið slysinu af ásetningi. Braut ökumaðurinn þannig gegn ákvæðum þágildandi 4. gr. og 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1987. Raunar gæti háttsemi ökumannsins að mati stefnanda falið í sér brot gegn 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá byggi stefnandi á því að líkamstjón hennar sé sennileg afleiðing af slysinu og að tjónvaldur hafi mátt gera sér ljóst að hann gæti valdið miklu líkamstjóni með því að aka bifreiðinni eins ógætilega og hann gerði.

26. Stefnandi byggi á því að stefndi hafi þegar samþykkt að skilyrði a-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga séu uppfyllt, enda hafi stefndi greitt stefnanda bætur á grundvelli ákvæðis-ins. Stefnandi telji hins vegar að þær bætur sem stefndi hafi fallist á að greiða, að fjárhæð 300.000 krónur, séu of lágar. Ljóst sé að stefnandi þurfi að glíma við verki á hverjum degi og að tekjuöflunarhæfni hennar og lífsgæði hafi skerst vegna afleiðinga slyssins. Með hliðsjón af málavöxtum, þeim óþægindum og því líkamstjóni sem slysið olli stefn-anda telji hún að sanngjarnar bætur á grundvelli ákvæðisins séu 1.200.00 krónur. Sú fjár-hæð sé eðlileg og í samræmi við dóma framkvæmd Hæstaréttar í sambærilegum málum. 27. Stefndi hafi með uppgjöri bóta greitt stefnanda 300.000 krónur í miskabætur og taki kröfugerð stefnanda mið af því. Krafan beri almenna vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá slysdegi 7. mars 2019 til 27. febrúar 2021, en þá var mánuður liðinn frá því að bótakrafa var send stefnda. Krafan beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi, sbr. einnig 9. gr. laganna, til greiðsludags.

Helstu málsástæður stefnda

28. Af hálfu stefnda sé byggt á því að stefnandi hafi þegar fengið allt tjón sitt bætt vegna slyssins og því eigi hún ekki lögvarinn rétt til frekari bóta. Stefnandi, sem beri alfarið sönnunarbyrðina um umfang tjóns síns, hafi ekki sannað að hún hafi orðið fyrir frekara tjóni en þegar hafi verið bætt. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

29. Meginreglu íslensks skaðabótaréttar um þau laun sem miða skuli við að tjónþoli afli í framtíðinni sé að finna í 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. jafnframt 3. mgr. sama ákvæðis. Ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga sé undantekning frá þeirri meginreglu sem skýra beri þröngt í samræmi við viðurkennd sjónarmið um lögskýringu. Henni skuli því ein-ungis beitt þegar ljóst sé að lagaskilyrði séu fyrir hendi, en sönnunarbyrði fyrir því hvíli alfarið á stefnanda.

30. Stefndi byggi á því að skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabóta séu ekki uppfyllt. Stefndi telji að stefnandi hafi ekki sannað að annar mælikvarði en meginregla skaðabótalaganna í 1. mgr. 7. gr., sbr. 3. mgr. sama ákvæðis, gefi réttari mynd af líklegum framtíðartekjum hennar. Miða beri við aðstæður stefnanda á slysdegi við mat á því hvort heimilt sé að beita 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, en ekki aðstæðum hennar síðar eða breytingum sem kunni að hafa orðið þar á.

31. Stefndi mótmæli því að stefnandi hafi á slysdegi verið komin það langt á veg í námi sínu að hún hafi verið búin að marka sér ákveðinn starfsvettvang, sem og að námslok hennar hafi verið fyrirsjáanleg. Í bílamálun og bifreiðasmíði sé gert ráð fyrir starfsþjálfun á bílaverkstæði í umsjón iðnmeistara í greininni, auk bóklega hluta námsins. Á slysdegi hafi stefnandi á hvorugri námsleiðinni lokið neinum tímum eða einingum í starfsþjálfun. Samanlagður heildareiningafjöldi í bifreiðasmíði, það er vegna bóklega hluta námsins og þess verklega, sé 219 einingar, en stefnandi hafði á slysdegi lokið 118 einingum, sem nemi 45% námsins. Í bílamálun sé samanlagður heildarfjöldi eininga 169 og hafði stefnandi lokið 62 einingum, eða tæplega 37% námsins.

32. Stefndi byggi einnig á því að þótt stefnandi hafi verið komin langt með bóklega hluta námsins í bifreiðasmíði leiði það ekki til þess að beita eigi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, enda veiti námslok í þeim hluta námsins nemendum ekki starfsréttindi í bifreiðasmíði eða réttindi til að kalla sig bifreiðasmið. Bifreiðasmíði sé lögverndað starfsheiti samkvæmt reglugerð um löggiltar iðngreinar nr. 940/1999, sbr. lög nr. 42/1978 um handiðnað. Enginn megi stunda störf sem teljist til löggiltra iðngreina nema hafa hlotið til þess löggildingu, það er sveinsbréf eða meistarabréf, að afloknu sveinsprófi. Námslok úr bóklega hluta námsins veiti stefnanda því ekki þau starfsréttindi sem leiða myndu til þess að hún myndi, á einhverjum tímapunkti, hafa haft þau laun sem hún krefst að miðað sé við.

33. S vo heimilt sé að beita undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga verði námsmað-ur að vera kominn svo langt í námi að skammt sé til námsloka og að þau séu fyrirsjáanleg. Svo hafi ekki verið háttað hjá stefnanda á slysdegi. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafi því verið slegið föstu að þegar tjónþoli sé við nám á slysdegi en ekki kominn svo langt á veg að námslok séu fyrirsjáanleg eigi regla 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga við. Í því sambandi sé vísað til dóma Hæstaréttar í málum nr. 375/2002, 188/2004, 246/2006, 20/2009 og 331/2015.

34. Verði komist að þeirri niðurstöðu að námslok stefnanda hafi verið fyrirsjáanleg á slys-degi sé því hafnað af hálfu stefnda að miða eigi við meðallaun blikk- og plötusmiða. Ósannað sé að þau meðallaun séu besti mælikvarðinn á væntar framtíðartekjur stefnanda.

Samkvæmt skýringum Hagstofu Íslands séu meðallaunin fundin út með launarannsókn Hagstofunnar sem sé úrtaksrannsókn. Niðurstöður rannsóknarinnar nái til mjög margra atvinnugreina sem ekkert hafa með störf bifreiðasmiða að gera. Viðmiðið um 657.000 krónur á mánuði árið 2019 sé því fjarri lagi og í miklu ósamræmi við til dæmis kjara-samning Samiðnar og Bílgreinasambandsins frá 7. maí 2019, sem gilti til 1. nóvember 2022. Þar hafi verið kveðið á um grunnlaun sveins frá 1. apríl 2019 sem 412.283 krónur á mánuði. Stefndi telji það mun nærtækara og raunhæfara viðmið, enda bundið við störf við bifreiðar.

35. Stefndi hafni jafnframt kröfu stefnanda um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabóta-laga að fjárhæð 1.200.000 krónur. Stefnandi hafi þegar fengið greidda sanngjarna fjár-hæð í miskabætur, að virtum þeim atriðum sem horfa beri til, sem og dómaframkvæmdar. Ákvörðun um bætur samkvæmt ákvæðinu sé matskennd og samkvæmt lögskýringar-gögnum skuli hún taka mið af umfangi tjóns, sök tjónvald sog fjárhagsstöðu hans. Stefndi telji ágreiningslaust að líkamstjóni stefnandi hafi verið valdið af háttsemi sem teljist til stórfellds gáleysis. Hins vegar sé það afstaða stefnda að í a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabóta-laga felist ekki sjálfkrafa réttur til bótagreiðslna óháð öðrum atvikum máls.

36. Af fyrirliggjandi matsgerð megi ráða að líkamstjón stefnanda hafi verið í lægra lagi. Ekk-ert réttlæti að fallist verði á háa miskabótakröfu stefnanda, enda sé hún í verulegu ósam-ræmi við dómaframkvæmd. Þar hafi dæmdar bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga miðast við 20.000 krónur til 80.000 krónur á hvert miskastig, allt eftir aðstæðum. Krafa stefnanda miði hins vegar við 240.000 krónur á hvert miskastig. Greiðsla sú er stefndi hafi innt af henti til stefnanda hafi miðast við 60.000 krónur á miskastig og því í hærri kantinum á þeim skala sem markaður hafi verið af dómaframkvæmd. Vísað sé í þessu sambandi til dóms Landsréttar í máli nr. 410/2021, þar sem fjárhæð miskabóta sam-kvæmt 26. gr. skaðabótalaga hafi verið 67.500 á hvert miskastig.

Niðurstaða

37. Eins og nánar greinir í málavaxtalýsingu hér framar varð stefnandi fyrir líkamstjóni í umferðarslysi 7. mars 2019. Málsaðilar deila hvorki um málsatvik né bótaábyrgð en ágreiningur þeirra snýst um það við hvað skuli miða fjárhæð bóta fyrir varanlega örorku. Aðilar deila einnig um fjárhæð miskabóta samkvæmt a-lið 1. mgr. 26. gr. sömu laga.

38. Báðir aðilar leggja til grundvallar hvað varanlega örorku áhrærir að viðmið 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga um árslaun til ákvörðunar bóta samkvæmt 6. gr. eigi ekki við þar sem meðalatvinnutekjur stefnanda þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjónið varð gefi ekki rétta mynd. Málsaðilar deila á hinn bóginn um hvort árslaun skuli metin sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, líkt og stefnandi byggir á eða hvort miða skuli við 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eins og stefndi hefur lagt til grundvallar greiðslu fyrir varanlega örorku.

39. Allt frá því að skaðabótalögunum var breytt með lögum nr. 37/1999 sem tóku gildi 19. mars 1999 hefur margoft verið fjallað um inntak 7. gr. skaðabótalaga fyrir dómstólum, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í máli nr. 110/2003 frá 16. október 2003 þar sem dómur héraðsdóms var staðfestur með vísan til forsendna sem byggði niðurstöðu sína meðal annars á umfjöllun í athugasemdum við 6. gr. frumvarps þess sem varð að nefndum breytingarlögum. Þar er um það fjallað að launatekjur liðinna ára séu ekki góður mæli-kvarði ef fullyrða megi að breytingar á högum tjónþola standi fyrir dyrum. Í slíkum til-vikum sé eðlilegra að ákveða viðmiðunarlaunin miðað við nýjar aðstæður. Telja verður að svo hátti til í því máli sem hér er til úrlausnar að aðstæður stefnanda á slysdegi hafi verið slíkar að breytingar á högum hennar hefðu staðið fyrir dyrum þar sem hún útskrif-aðist níu mánuðum eftir slysið úr bóklegu námi á starfsnámsbraut Borgarholtsskóla af tveimur námsleiðum.

40. Þá er í tilvitnuðum dómi vikið að athugasemdum við 7. gr. fyrrgreinds frumvarps er laut að breytingum á 8. gr. skaðabótalaga þar sem fjallað er um að við þær aðstæður þegar námslok tengd starfsferli eða starfsréttindum megi teljast fyrirsjáanleg verði að meta möguleika námsmannsins til að gegna því starfi sem hann stefndi að með menntun sinni. Þetta eigi við hvort heldur slys valdi því að hann verði að hætta námi eða það dragi úr starfsgetu í fyrirhuguðu starfi. Tekjuviðmið í slíku tilviki færi eftir sérreglunni í 2. mgr. 7. gr.

41. Í því tilviki sem hér er til umfjöllunar og þegar horft til þess að námslok stefnanda voru fyrirsjáanleg á þeim degi sem slysið varð, enda útskrifaðist hún í samræmi við fyrri ráðagerðir í desember á sama ári og slysið átti sér stað, sýnast aðstæður vera með þeim hætti að skilyrði til að meta árslaun stefnanda eftir nefndri sérreglu skaðabótalaga séu uppfyllt.

42. Við þetta mat verður sérstaklega að horfa til umfjöllunar Hæstaréttar í efnisgrein 22 í dómi réttarins í máli nr. 17/2023 frá 1. nóvember 2023 um 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þar er því slegið föstu að þegar meta ber hvort annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur stefndu en sá sem fram kemur í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hvíli sönnunarbyrði um það á stefndu. Í dómi Hæstaréttar er fjallað um að þegar höfð er hliðsjón af framreikningi lánskjaravísitölu með vísan til verðlagsþróunar frá árinu 1999 er breytingarlögin voru sett valdi sú þróun því að minni kröfur séu gerðar til bótakrefj-anda þess máls um sönnun þess að annar tekjugrundvöllur en sá sem um ræðir í 3. mgr. 7. gr. teljist réttari við mat á líklegum framtíðartekjum. Með hliðsjón af þessari niður-stöðu Hæstaréttar um að slaka beri á sönnunarbyrði í nokkuð sambærilegu tilviki verður því slegið föstu í máli því sem hér til til úrlausnar að meta verði viðmiðunartekjur stefn-anda sérstaklega í samræmi við 2. mgr. 7. gr. Því er þannig hafnað að skilyrði séu til að beita 3. mgr. 7. gr. eins og stefndi lagði til grundvallar uppgjöri því sem undirritað var 17. mars 2021.

43. Kemur því næst til skoðunar hvaða viðmið eigi við í tilviki stefnanda. Ólíkt því sem algengt er í málum af þessum toga hefur stefnandi einungis uppi eina kröfu sem tekur mið af meðaltekjum blikk- og plötusmiða samkvæmt úrtaksrannsókn Hagstofu Íslands en fram kemur að meðal starfsstétta sem eru inni í því úrtaki séu bifreiðasmiðir og bíla-málarar. Stefnandi hefur ekki haldið á lofti neinum varakröfum sem henni var tækt, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í máli nr. 482/2014 frá 26. febrúar 2015. Í þeim dómi var horft til fortíðar tjónþola og þangað sótt tekjuviðmið með því að reikna nokkurra mánaða laun upp sem árslaun með svipuðum hætti og var til umfjöllunar í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 17/2023 frá 1. nóvember 2023.

44. Í tilviki stefnanda er lítið við að styðjast til fortíðar litið annað en störf hennar í þágu B þar sem hún starfaði í sumarleyfum eftir því sem ráðið verður af skattframtölum en jafnframt verður ekki fram hjá því horft að stefnandi hefur ekki haldið námi sínu áfram í kjölfar þess að hún lauk bóklegum hluta þess í desember 2019, fyrir fjórum árum síðan. Engin gögn eru fyrirliggjandi sem skjóta stoðum undir að varanlegar afleiðingar slyss hennar hafi hamlað henni í þeim efnum. Umfjöllun í matsgerð bendir raunar til þess að stefnanda hefði átt að vera unnt að leysa slík störf af hendi almennt, þótt gengið hefði verið út frá því að afleiðingar slyssins kynnu að baga hana að einhverju marki. Matsmenn mátu það enda svo að stefnandi byggi við 7% varanlega örorku af þessum sökum sem eðli máls samkvæmt felur í sér að matsmenn hafa ekki talið starfsorku hennar mikið skerta. Eins er til þess að líta að stefnandi hefur ekki hafið nám til öflunar frekari ökuréttinda eins og hún hugleiddi á þeim tíma er hún mætti til matsmanna á matsfund. Þess í stað hóf hún störf hjá B í apríl 2020 en ekki liggja fyrir gögn um hvort stefnandi vann þar út allt árið. Árið 2021 var stefnandi atvinnulaus fram í maímánuð en vann svo út nóvember það ár hjá B samkvæmt yfirliti yfir staðgreiðsluskrá Skattsins vegna tekjuársins 2021. Stefnandi kom ekki fyrir dóm til skýrslugjafar en fullyrt var af hennar hálfu í málflutningi að hún væri þar enn við störf. Af þeim upplýsingum má álykta að stefnandi hafi unnið hjá þeim atvinnurekanda um 31 mánaðar skeið að námi loknu. Því var jafnframt lýst fyrir dómi að störf þessi felist í almennum störfum ófaglærðra sem er í samræmi við þær upplýsingar sem stefnandi greindi matsmönnum frá á matsfundi eins og fram kemur í matsgerð.

45. Af framansögðu verður ráðið að þótt stefnandi hafi verið að ljúka bóklegu námi sínu og því fullnægt því skilyrði sem lagt hefur verið því til grundvallar að námslok væru fyrir-sjáanleg þannig að beita beri 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hafi hún á hinn bóginn ekki verið þar á vegi stödd að forsendur séu til að beita því tekjuviðmiði sem aðalkrafa hennar byggir á. Óhjákvæmilegt er að horfa til þess að um nám til iðnréttinda er að ræða sem leysast ekki úr læðingi fyrr en verknámi er lokið og þegar sveinspróf hefur verið þreytt. Bæði bifreiðasmíði og bílamálun eru löggiltar iðngreinar og falla undir 8. gr. laga nr. 42/1978 um handiðnað, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 940/1999 um löggiltar iðngreinar. Samkvæmt 3. mgr. 8. gr. laganna eru það meistarar, sveinar og nemendur í iðngreinum sem eiga rétt til iðnaðarstarfa í slíkum iðngreinum. Öðrum er ekki heimilt að sinna slíkum störfum nema í þröngum undantekningartilvikum. Í ljósi þess hve fjarri fer að stefnandi sé þess umkomin að sinna iðnaðarstörfum og að ekkert liggur fyrir um að hugur hennar hafi staðið til þess á liðnum árum eða standi til þess nú verður tekjuviðmið Hagstofu Íslands um kjör þess hóps launamanna sem skilgreindur er undir blikk- og plötusmíði ekki lagður til grundvallar sem viðmið um líklegar framtíðartekjur stefnanda. Að auki liggja engar upplýsingar fyrir um hvort tekjur þessar séu nærri meðaltekjum launamanna hérlendis eins og raunin var í dómi Hæstaréttar í máli nr. 110/2003 sem áður er vitnað til eða meðaltekjum verkafólks sem eru þó störf af því tagi sem stefnandi sinnti á meðan á námi stóð og hefur sinnt að námi loknu.

46. Að mati dómsins verður ekki heldur horft til þess tekjuviðmiðs sem hreyft er af stefnda í greinargerð að horfa ætti til grunnlauna sveins samkvæmt kjarasamningi Samiðnar og Bílgreinasambandsins en ítrekað hefur verið leyst úr því að ekki eru forsendur til að horfa til byrjunarlauna þegar horft er til launa tiltekinnar starfsstéttar. Fremur beri að horfa til meðallauna viðkomandi starfsstéttar, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í máli nr. 280/2004 frá 27. janúar 2005.

47. Í ljósi alls framangreinds er óhjákvæmilegt að komast að þeirri niðurstöðu að í raun séu aðstæður slíkar í málinu að vanreifað sé við hvaða tekjuviðmið unnt er miða í tilfelli stefnanda þótt því hafi þegar verið slegið föstu í málinu að ekki beri að miða við lág-markslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. og því ekki forsendur til að sýkna stefnda. Skortir þannig mjög á lýsingu í stefnu hvernig nánar má nálgast viðhlítandi tekjugrundvöll sem leggja megi til grundvallar niðurstöðu um varanlega örorku stefnanda með hliðsjón af öðrum valkostum en meðaltekjum blikk- og plötusmiða. Að öllu þessu virtu er málatil-búnaður stefnanda svo óglöggur og óljós án þess að úr því hafi verið bætt undir rekstri málsins, þótt tilefni hefði verið til með hliðsjón af málatilbúnaði stefnda, að óhjákvæmi-legt er að vísa kröfu stefnanda um frekari bætur vegna varanlegrar örorku frá dómi án kröfu, sbr. 4. mgr. 100. gr. laga um meðferð einkamála, sbr. einnig til nokkurrar hliðsjón-ar dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 88/2012 frá 20. september 2012.

48. Stefnandi krefst einnig hærri miskabóta á grundvelli a-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga en stefndi hefur fallist á. Stefndi greiddi við uppgjör aðila 300.000 krónur en stefnandi krefst 1.200.000 króna. Stefnandi byggir kröfu sína um hærri miskabætur á því að ökumaður bifreiðarinnar sem í hlut átti hefði keyrt mjög gáleysislega og það svo mjög að hann hafi bæði brotið gegn þágildandi umferðarlögum og að háttsemi hans gæti að mati stefnanda falið í sér brot gegn 219. gr. almennra hegningarlaga þar sem hann hafi valdið stefnanda líkamstjóni af gáleysi. Um stórkostlegt gáleysi hefði verið að ræða eða jafnvel ásetning til að valda stefnanda líkamstjóni með gáleysislegum akstri eins og slysið hafi borið að þannig að sanngjarnt sé að dæmdar verði umkrafðar miskabætur.

49. Stefndi hefur í málatilbúnaði sínum lagt upp með að unnt sé að deila miskastigum sam-kvæmt 4. gr. skaðabótalaga í fjárhæð dæmdra bóta í dómum Landsréttar og Hæstaréttar þar sem dæmdar hafa verið bætur vegna miska samkvæmt a-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Með því megi finna eins konar meðalverðmæti miskastigs. Það meðalverð megi síðan nota sem margfeldi með miskastigum samkvæmt 4. gr. laganna til að finna út miska samkvæmt 26. gr. í viðkomandi máli. Með þessari aðferð er því slegið fram að greiðsla stefnda til stefnanda sé ígildi 60.000 króna per miskastig eins og það er orðað. Fullyrt er af stefnda að sú fjárhæð sé í hærri kantinum.

50. Ekki verður séð að þessi nálgun eigi sér nokkra stoð í skaðabótalögum, lögskýringar-gögnum með þeim lögum eða dómaframkvæmd enda um eðlisólíkar og ósambærilegar bætur að ræða. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. er ákveðinn þannig að litið skal til þess hvers eðlis og hversu miklar afleiðingar tjóns eru frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika sem það veldur í lífi tjónþola, eins og orðrétt greinir í ákvæðinu. Miskabótum samkvæmt a-lið 1. mgr. 26. gr. er ætlað að láta þann sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Málsástæðu stefnda byggðri á þessari málsástæðu verður þannig hafnað.

51. Þegar horft er til málsatvika verður því slegið föstu að stefnandi hafði raunverulega ástæðu til að óttast um eigin velfarnað er ökumaður bifreiðarinnar hélt för áfram eftir að stefnandi hafði hafnað á vélarhlíf bifreiðarinnar. Þá hefur það eðli máls samkvæmt verið mjög ógnvekjandi fyrir hana að kastast af bifreiðinni er henni var sveigt skyndilega af leið envið það skall stefnandi til jarðar á bílastæðinu þar sem atvikið átti sér stað. Í þessu ljósi og með hliðsjón af dómaframkvæmd verða miskabætur samkvæmt a-lið 1. mgr. 26. skaðabótalaga ákveðnar 500.000 þúsund krónur en frá þeirri fjárhæð verða greiddar bætur dregnar í samræmi við dómkröfu stefnanda. Hin dæmda fjárhæð ber vexti í samræmi við dómkröfuna eins og nánar greinir í dómsorði enda skilyrðum 1. mgr. 8. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu fullnægt.

52. Eftir þessum úrslitum þykir rétt að málskostnaður falli niður milli aðila, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála. Stefnandi nýtur gjafsóknar í samræmi við gjafsóknar-leyfi frá 4. maí 2022. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, sbr. 127. gr. sömu laga. Þóknunin er ákveðin í samræmi við yfirlit yfir unnar vinnustundir eins og nánar greinir í dómsorði.

53. H-kk-nf Þ-kk-nf J-kk-nf lögmaður flutti málið af hálfu stefnanda og T-kvk-nf S-kvk-nf R-kvk-nf lögmaður fyrir stefnda.

54. B-kk-nf L. B-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Kröfu stefnanda, A, um að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði henni 11.050.863 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 7. mars 2019 til 27. febrúar 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 4.597.774 krónum sem stefndi greiddi 3. maí 2021 er vísað frá dómi.

Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, A, 500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2019 til 27. febrúar 2021, og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 300.000 krónum sem stefndi greiddi 3. maí 2021.

Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, H-kk-ef Þ-kk-ef J-kk-ef, 948.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

B-kk-nf L. B-kk-nf