E-5333/2019

1

Mál þetta, sem tekið var til dóms 27. maí 2021, höfðuðu A, [...], og Öryrkjabandalag Íslands, [...], á hendur Tryggingastofnun ríkisins, [...], til greiðslu vangreiddra bóta, viðurkenningar á skaðabótaskyldu eða til viðurkenningar á því að stefnda hafi verið óheimilt að skerða greiðslur bóta umfram ákveðin mörk.

2

Dómkröfur stefnanda A eru þær, aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 402.462 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. október 2019 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart henni vegna skerðingar stefnda á greiðslu sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 til stefnanda, á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018, vegna tekna stefnanda umfram 45% af tekjum stefnanda samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði. Til þrautavara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 að skerða greiðslur sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 til stefnanda vegna tekna hennar samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 45% af þeim tekjum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði. Loks gerir stefnandi kröfu um málskostnað.

3

Endanlegar dómkröfur stefnanda Öryrkjabandalags Íslands eru þær, aðallega, (a) að stefnda sé skylt að greiða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem uppfylltu skilyrði til greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2017 vangreiddar bætur fyrir það tímabil, sem nemi mismun greiðslna sérstakrar uppbótar til hlutaðeigandi örorku-og endurhæfingarlífeyrisþega annars vegar og hins vegar fjárhæðar samkvæmt 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 eins og henni var breytt með reglugerð nr. 1252/2016, að frádregnum 45% tekna hlutaðeigandi lífeyrisþega samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 25.000 krónur á mánuði, (b) að stefnda sé skylt að greiða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sem uppfylltu skilyrði til greiðslu sérstakrar uppbótar á lífeyri samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 á tímabilinu 1. janúar 2018 til 31. desember 2018 vangreiddar bætur fyrir það tímabil, sem nemi mismun greiðslna sérstakrar uppbótar til hlutaðeigandi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega annars vegar og hins vegar fjárhæðar samkvæmt 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 eins og henni var breytt með reglugerð nr. 1191/2017, að frádregnum 45% tekna hlutaðeigandi lífeyrisþega samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 25.000 krónur á mánuði, og (c) að stefnda sé skylt að greiða vangreiddar bætur samkvæmt a - og b-lið aðalkröfu stefnanda með 5,5% ársvöxtum frá þeim degi sem skilyrði til bótanna voru uppfyllt til 4. október 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi Öryrkjabandalag Íslands þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 að skerða greiðslur sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna tekna þeirra samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 45% af þeim tekjum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefnandi Öryrkjabandalag Íslands féll frá varakröfu sinni samkvæmt stefnu undir rekstri málsins, en endanleg varakrafa stefnanda var þrautavarakrafa hans samkvæmt stefnu.

4

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda, auk málskostnaðar úr hendi stefnenda, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

5

Stefndi gerði í greinargerð sinni kröfu um að máli þessu yrði vísað frá dómi og var málið flutt um þann þátt málsins þann 6. október 2020. Með úrskurði dómsins, sem upp var kveðinn þann 3. nóvember 2020, var frávísunarkröfu stefnda hafnað. Ákvörðun málskostnaðar vegna þess hluta málsins bíður efnisdóms.

I

Málavextir

6

Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð, með síðari breytingum, er Tryggingastofnun ríkisins heimilt að greiða örorkulífeyrisþega sem fær greitt samkvæmt 18. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar og endurhæfingarlífeyrisþega sem fær greitt samkvæmt 7. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu, ef sýnt þykir að hann geti ekki framfleytt sér án þess.

7

Umrædd uppbót var fyrst tekin upp með reglugerð árið 2008, sbr. reglugerð nr. 878/2008, með síðari breytingum, en síðar lögfest árið 2009, með 12. gr. laga nr. 120/2009, sem breytti áðurnefndri 9. gr. laga nr. 99/2007.

8

Við mat á því hvort lífeyrisþegi geti framfleytt sér án uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, skal miða við að heildartekjur viðkomandi séu undir ákveðnum fjárhæðarmörkum, sem ákveðin eru í lögum á hverjum tíma. Til tekna samkvæmt ákvæðinu teljast allar skattskyldar tekjur, þar á meðal bætur almannatrygginga og bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, sbr. 3. mgr. 9. gr. sömu laga.

9

Samkvæmt 5. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 er ráðherra heimilt að setja reglugerð um nánari framkvæmd ákvæðisins, m. a. um tekju- og eignamörk. Þá heimild nýtti ráðherra sér með setningu reglugerðar nr. 1052/2009, með síðari breytingum, sem í gildi var á þeim tíma er mál þetta varðar, en var síðar felld úr gildi með reglugerð nr. 1200/2018.

10

Með lögum nr. 116/2016, sem tóku gildi hinn 1. janúar 2017, voru gerðar breytingar á lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar, lögum nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og lögum nr. 125/1999 um aldraða, í hverju tilviki með síðari breytingum. Lagabreytingin fól meðal annars í sér að skilið var á milli annars vegar örorkulífeyrisþega sem fengu greitt samkvæmt 18. gr. laga um almannatryggingar og endurhæfingarlífeyrisþega sem fengu greitt samkvæmt 7. gr. laga um félagslega aðstoð og hins vegar ellilífeyrisþega sem fengu greitt samkvæmt 17. gr. laga um almannatryggingar. Eftir lagabreytinguna átti 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, því aðeins við um þá lífeyrisþega sem sérstaklega voru tilgreindir í lögunum, þ. e. örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, en ekki um ellilífeyrisþega, sbr. 14. gr. laga nr. 116/2016.

11

Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 116/2016, sem byggðist á tillögum nefndar um endurskoðun almannatryggingalaga frá árinu 2016, sagði meðal annars: „Gagnrýnt hefur verið að margir lífeyrisþegar sjái ekki ávinning af því að hafa greitt í lífeyrissjóð af tekjum sínum því samanlagður lífeyrir þeirra frá almannatryggingum og frá lífeyrissjóði geti alls numið sömu fjárhæð og þeir sem aldrei hafi greitt í lífeyrissjóð fá frá almannatryggingum.“

12

Jafnframt sagði í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 116/2016: „Í frumvarpinu eru lagðar til þær breytingar að sérstök uppbót til framfærslu samkvæmt lögum um félagslega aðstoð verði sameinuð ellilífeyri og tekjutryggingu samkvæmt lögum um almannatryggingar í einn bótaflokk almannatrygginga, ellilífeyri. Enn fremur er lagt til að 45% af öðrum tekjum ellilífeyrisþegans hafi áhrif á fjárhæð ellilífeyrisins til lækkunar án frítekjumarka. Með því móti er komið í veg fyrir að ellilífeyrisþegar missi uppbótina eða að hún lækki „krónu á móti krónu“ sem talið er að muni bæta hag þess hóps og um leið vera til þess fallið að lífeyristryggingakerfi almannatrygginga verði einfaldara og gegnsærra.“

13

Framangreint frumvarp til laga nr. 116/2016 tók breytingum við meðferð þess á Alþingi, meðal annars á þann veg að lagt var til að innleitt yrði 25.000 króna frítekjumark við útreikning ellilífeyris miðað við hvern mánuð, í stað þess að miða við 45% skerðingu á öðrum tekjum til lækkunar ellilífeyris án frítekjumarks, eins og áður hafði verið lagt til. Skyldi frítekjumarkið gilda um allar tekjur viðkomandi, sbr. 16. gr. laga nr. 100/2007.

14

Í samræmi við framangreint nam fullur ellilífeyrir 2.553.312 krónum á ári, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga um almannatryggingar, sbr. 6. gr. laga nr. 116/2016. Ellilífeyri skyldi hins vegar lækka um 45% af tekjum lífeyrisþegans, sbr. 16. gr. laga um almannatryggingar, uns lífeyririnn félli niður. Ellilífeyrisþegi skyldi þó hafa 25.000 króna almennt frítekjumark við útreikning ellilífeyris.

15

Í nefndaráliti meirihluta velferðarnefndar Alþingis sagði meðal annars um framangreint frumvarp: „Kerfisbreyting sú sem frumvarpið gerir ráð fyrir tekur ekki til almannatryggingakerfis vegna örorku. Í frumvarpinu er því ekki kveðið á um breytingar á ákvæðum laganna um örorku og bætur vegna örorku. Þrátt fyrir það telur meiri hlutinn að sanngirnissjónarmið standi til þess að láta öryrkja einnig njóta bótahækkana og að þeir þurfi ekki að bíða þess að frumvarp um breytingar á almannatryggingakerfinu, hvað varðar bætur vegna örorku, líti dagsins ljós til að fá þá hækkun.“

16

Áfram sagði í nefndaráliti meiri hluta velferðarnefndar: „Vegna sameiningar bótaflokka í einn bótaflokk, nýjan ellilífeyri, greiðist sérstök uppbót til framfærslu eingöngu til örorkulífeyrisþega eftir gildistöku laganna. Leggur meiri hlutinn því til að markmiðinu hvað varðar örorkulífeyri verði náð með því að hækka það viðmið sem greiðsla sérstakrar uppbótar til framfærslu skv. 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð miðast við. Þannig hækki allar bætur um 7,1% í samræmi við 69. gr. frá 2017 en að framfærsluviðmið þeirra sem halda heimili einir verði hækkað umfram það og verði 280.000 kr. á mánuði. Enn fremur hækki bætur í samræmi við 69. gr. almannatryggingalaga 1. janúar 2018 en þá verði einnig tryggt að framfærsluviðmið þeirra sem halda einir heimili verði 300.000 kr. á mánuði.“

17

Til samræmis við framangreint voru framfærsluviðmið 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 hækkuð úr 184.140 krónum í 280.000 krónur í tilviki lífeyrisþega sem fékk greidda heimilisuppbót og úr 157.030 krónum í 227.883 krónur í tilviki lífeyrisþega sem ekki fékk greidda heimilisuppbót, sbr. 14. gr. laga nr. 116/2016. Með 1. gr. laga nr. 97/2019 voru umrædd framfærsluviðmið hækkuð í 310.800 krónur á mánuði annars vegar og 247.183 krónur á mánuði hins vegar. Með 1. gr. laga nr. 127/2020 voru mörkin hækkuð enn frekar, í annars vegar 333.258 krónur á mánuði og hins vegar í 265.044 krónur á mánuði.

18

Með 1. gr. laga nr. 97/2019 voru jafnframt gerðar þær breytingar á 9. gr. laga nr. 99/2007 að inn kom ný málsgrein, 4. mgr., sem hljóðaði svo: „Við útreikning sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu skv. 2. mgr. skal telja til tekna 65% af tekjum lífeyrisþega. Bætur samkvæmt lögum þessum og lögum um almannatryggingar skulu þó teljast að fullu til tekna við útreikning uppbótarinnar, að því undanskildu að ekki skal telja til tekna 50% af fjárhæð aldurstengdar örorkuuppbótar skv. 21. gr. laga um almannatryggingar.“

19

Ákvæði 4. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. 1. gr. laga nr. 97/2019, var breytt með 1. gr. laga nr. 127/2020, þannig að í stað orðanna „ekki skal telja til tekna 50% af fjárhæð aldurstengdrar örorkuuppbótar skv. 21. gr. laga um almannatryggingar“ kom „einungis skal telja til tekna 50% af fjárhæð aldurstengdrar örorkuuppbótar skv. 21. gr. laga um almannatryggingar og 95% af fjárhæð tekjutryggingar skv. 22. gr. sömu laga“.

20

Frekari breytingar voru sömuleiðis gerðar á 1. mgr. 23. gr. laga um almannatryggingar með 2. gr. laga nr. 75/2020 og skal fullur ellilífeyrir nú vera 3.081.468 krónur á ári. Ellilífeyri skal hins vegar lækka um 45% af tekjum ellilífeyrisþegans, sbr. 16. gr. laganna, uns lífeyririnn fellur niður. Ellilífeyrisþegi skal þó hafa 300.000 króna almennt frítekjumark miðað við útreikning ellilífeyris, sem jafngildir 25.000 krónum á mánuði. Þá skal ellilífeyrisþegi hafa 1.200.000 króna frítekjumark vegna atvinnutekna, sem jafngildir 100.000 krónum á mánuði.

21

Eins og áður segir varða dómkröfur stefnanda árin 2017 og 2018, en ekki síðara tímabil, þótt rétt þyki samhengisins vegna að rekja þróun þeirra ákvæða sem á reynir í málinu eftir það tímamark, sbr. það sem rakið var hér að framan.

22

Samkvæmt 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, eins og henni var breytt með 9. gr. reglugerðar nr. 1252/2016, sem tók gildi 1. janúar 2017, skyldi miða við að heildartekjur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem fengi greidda heimilisuppbót væru undir 280.000 krónum á mánuði við mat á því hvort hann gæti framfleytt sér án sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum. Miða skyldi við að heildartekjur lífeyrisþega sem ekki fengi greidda heimilisuppbót væru undir 227.883 krónum.

23

Samkvæmt 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, eins og henni var breytt með 3. gr. reglugerðar nr. 1191/2017, sem tók gildi 1. janúar 2018, skyldi miða við að heildartekjur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem fengi greidda heimilisuppbót væru undir 300.000 krónum á mánuði við mat á því hvort hann gæti framfleytt sér án sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum. Miða skyldi við að heildartekjur lífeyrisþega sem ekki fengi greidda heimilisuppbót væru undir 238.594 krónum.

24

Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009 skyldi sérstök uppbót á lífeyri nema mismun fjárhæða samkvæmt 2. mgr. 14. gr. reglugerðarinnar annars vegar og heildartekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hins vegar, eins og þær voru skilgreindar í 5. gr. reglugerðarinnar. Heildartekjur voru samkvæmt því allar skattskyldar tekjur viðkomandi, þ. á m. bætur almannatrygginga og bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, sbr. þó 2. mgr. greinarinnar sem ekki á við hér. Reyndust heildartekjur jafnháar eða hærri en fjárhæðir samkvæmt 2. mgr. 14. gr. reglugerðarinnar, með síðari breytingum, skyldi ekki greidd sérstök uppbót til framfærslu.

25

Tilvitnuð ákvæði laga nr. 99/2007 og reglugerðar nr. 1052/2009, með áorðnum breytingum, leiddu til þess samkvæmt málatilbúnaði stefnenda að sérstök uppbót sem örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar fengu greidda samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, var skert að fullu á árunum 2017 og 2018 – þ. e. krónu fyrir krónu – vegna annarra tekna viðkomandi.

26

Stefnandi A var örorkulífeyrisþegi á árunum 2017 og 2018 og þáði greiðslur frá stefnda samhliða greiðslu úr lífeyrissjóði. Á árinu 2017 fékk stefnandi greiddar [...]krónur frá stefnda og [...] krónur frá lífeyrissjóði. Á árinu 2018 fékk stefnandi greiddar [...]krónur frá stefnda og [...]krónur frá lífeyrissjóði. Að auki fékk stefnandi greiddar samtals [...]krónur í fjármagnstekjur á þessu tímabili.

27

Í ljósi framangreinds og þeirra tekna sem stefnandi hafði á árunum 2017 og 2018 átti hún ekki rétt á sérstakri uppbót samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. 12. gr. laga nr. 120/2009 og 14. gr. laga nr. 116/2016, þessi tvö ár, þar sem útreikningur uppbótarinnar miðaðist við heildartekjur hennar, en ekki lægra hlutfall tekna, t. d. 45% af tekjum. Hefði þessi uppbót hins vegar vegar tekið mið af skerðingarreglu 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007, sbr. 6. gr. laga nr. 116/2016, varðandi skerðingu ellilífeyris, hefði stefnandi, að eigin sögn, fengið greiddar samtals [...] krónur í sérstaka uppbót þessi tvö ár, þ. e. [...]krónur á árinu 2017 og [...]krónur árið 2018.

28

Um mitt ár 2019 varð stefnandi A 67 ára og öðlaðist þá rétt til ellilífeyris samkvæmt 1 7. og 23. gr. laga nr. 100/2007, með síðari breytingum.

II

Helstu málsástæður stefnenda

29

Stefnendur byggja mál sitt, í fyrsta lagi, á því að réttur ellilífeyrisþega og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega til greiðslna samkvæmt ákvæðum laga nr. 99/2007 og 100/2007, þ. m. t. til sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. fyrrnefndu laganna, sé réttur til aðstoðar í skilningi 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Það leiði af ákvæðum 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar að löggjafanum sé skylt að tryggja öllum sem falli undir 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar jafnan rétt til aðstoðar.

30

Í framangreindu felist, meðal annars, að allur greinarmunur er gerður sé í lögum á rétti til aðstoðar samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar þurfi að byggjast á hlutlægum og málefnalegum ástæðum, sem séu þess eðlis að þær réttlæti slíkan greinarmun og að ekki sé gengið lengra í því að gera slíkan greinarmun en nauðsynlegt sé með vísan til þessara ástæðna.

31

Stefnendur benda á að í ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar sé ekki gerður greinarmunur á réttindum þeirra sem hafi þörf fyrir aðstoð í skilningi ákvæðisins vegna elli annars vegar og örorku hins vegar. Stefnendur vísa einnig til þess að greiðslur samkvæmt 17. og 18. gr. laga um almannatryggingar og 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð séu ætlaðar til framfærslu lífeyrisþega. Þörf lífeyrisþega fyrir slíkar greiðslur sé eðli máls samkvæmt óháð því hvort hún eigi rætur að rekja til elli eða örorku.

32

Stefnendur vísa til þess að sú ástæða sem hafi legið til grundvallar ákvörðun löggjafans um að gera greinarmun á aðstoð til ellilífeyrisþega annars vegar og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hins vegar hafi ekki byggst á hlutlægu og málefnalegu mati löggjafans þess efnis að munur væri á þörf þessara tveggja hópa fyrir aðstoð af þessu tagi, eða að aðstæður þessara tveggja hópa væru ósambærilegar að einhverju leyti í þessu tilliti, heldur á áformum löggjafans um breytingar á ákvæðum laga um almannatryggingar um mat á örorku.

33

Stefnendur byggja á því að þótt áform séu uppi um að gera breytingar á reglum um örorkumat þá uppfylli það ekki áskilnað 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar um réttlætanlegar ástæður, svo að unnt sé að gera greinarmun á réttarstöðu einstaklinga með tilliti til þeirra réttinda sem þeim ber að tryggja í lögum samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar.

34

Þar sem mismunandi reglur samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð, að því er varðar skerðingu greiðslna til ellilífeyrisþega annars vegar og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hins vegar vegna tekna, séu ekki reistar á hlutlægri og málefnalegri ástæðu, sem uppfylli kröfur jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, sé sú mismunun sem af þeim leiði andstæð stjórnarskrá.

35

Skerðing greiðslna samkvæmt 14. og 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, umfram þá skerðingu sem ellilífeyrisþegar í sambærilegri stöðu sæti á grundvelli laga nr. 100/2007, sé því ólögmæt.

36

Þá byggja stefnendur mál sitt, í öðru lagi, á því að réttur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega til greiðslna samkvæmt ákvæðum laga nr. 100/2007 og laga nr. 99/2007, þ. m. t. til sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. síðarnefndu laganna, sé eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Af því leiði að útfærsla þessara réttinda af hálfu löggjafans þurfi að uppfylla þær kröfur sem leiði af 14. gr. sáttmálans, sbr. 1. gr. 1. viðauka hans.

37

Stefnendur byggja mál sitt á því að sá greinarmunur sem gerður sé í lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð á skerðingu greiðslna til lífeyrisþega vegna tekna tengist stöðu einstaklinga sem ellilífeyrisþega annars vegar og örorku- eða endurhæfingarlífeyrisþega hins vegar. Því sé um að ræða stöðu í skilningi 14. gr. sáttmálans.

38

Stefnendur vísa til þess að í lögskýringargögnum að baki lögum nr. 116/2016 hafi engin tilraun verið gerð til að rökstyðja nauðsyn þess að skerða bætur örorku- og ellilífeyrisþega vegna tekna meira en bætur ellilífeyrisþega í sambærilegri stöðu.

39

Þar sem mismunandi reglur samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð, að því er varðar skerðingu greiðslna til ellilífeyrisþega annars vegar og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hins vegar vegna tekna, feli í sér að gerður sé greinarmunur á réttarstöðu einstaklinga í sambærilegri stöðu, með tilliti til réttinda sem njóta verndar sáttmálans á grundvelli stöðu þeirra, án þess að það helgist af lögmætu markmiði og að eðlilegt samband sé milli þess og þeirrar ráðstöfunar, sé sú mismunun sem af þeim leiði andstæð 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. 1. viðauka hans, sbr. lög nr. 62/1994.

40

Skerðing greiðslna til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega samkvæmt 14. og 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, umfram þá skerðingu sem ellilífeyrisþegar í sambærilegri stöðu sæti á grundvelli laga um almannatryggingar, sé því ólögmæt.

41

Stefnendur byggja mál sitt, í þriðja lagi, á því, án tillits til framangreinds brots gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. 1. viðauka sáttmálans, að fyrirkomulag skerðingar bótagreiðslna samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð feli í sér sjálfstætt brot gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka sáttmálans af þeirri ástæðu að með þessu fyrirkomulagi séu lagðar óhóflegar byrðar á tiltekinn hóp bótaþega, þ. e. örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, og hagsmunir þeirra skertir umfram það sem nauðsynlegt sé til að ná þeim markmiðum sem að kunni að vera stefnt.

42

Í fyrsta lagi uppfylli skerðingin ekki það grunnskilyrði meðalhófs sem leiði af 1. gr. 1. viðauka sáttmálans, að úrræði sé markhæft, þ. e. til þess fallið að ná lögmætu markmiði. Í öðru lagi gangi skerðingin lengra en nauðsynlegt sé á þann hátt að hún feli í sér að óhóflega íþyngjandi byrði sé lögð á afmarkaðan hóp einstaklinga, þ. e. örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, í stað þess að henni sé dreift á stærri hóp og hún þannig gerð léttbærari fyrir hvern þeirra einstaklinga sem hún sé lögð á.

43

Skerðing greiðslna til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega samkvæmt 14. og 15. gr. reglugerðar nr. 1052/2009, umfram þá skerðingu sem ellilífeyrisþegar í sambærilegri stöðu sæti á grundvelli laga um almannatryggingar, sé því einnig ólögmæt af þessum ástæðum.

44

Stefnendur kveða aðalkröfur sínar lúta að endurgreiðslu og viðurkenningu endurgreiðsluskyldu vangreiddra bóta. Aðalkrafa stefnanda A nemi þeirri fjárhæð sem bætur til hennar hafi verið skertar um á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018, þ. e. umfram það sem þær hefðu verið skertar ef stefnandi hefði verið ellilífeyrisþegi á því tímabili. Stefnandi A kveðst til vara reisa aðalkröfu sína á skaðabótaskyldu stefnda vegna tjóns sem nemi fjárhæð vangreiddra bóta.

45

Stefnandi Öryrkjabandalag Íslands kveður aðalkröfu sína lúta að viðurkenningu greiðsluskyldu samsvarandi fjárhæðar og stefnandi A krefst greiðslu á í málinu gagnvart öðrum örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum, þ. e. þeirrar fjárhæðar sem bætur til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, sem uppfylltu á þessu tímabili skilyrði til bóta, voru skertar um á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 umfram það sem þær hefðu verið skertar ef hlutaðeigandi félagsmaður hefði verið ellilífeyrisþegi.

46

Stefnendur kveða aðalkröfur sínar reistar á þeim reglum sem giltu um greiðslu vangreiddra bóta samkvæmt lögum um almannatryggingar. Skylda til að greiða vangreiddar bætur miðist við það tímamark þegar lífeyrisþegi uppfyllir skilyrði til þeirra, sbr. 4. mgr. 55. gr. laganna. Kröfur stefnenda séu miðaðar við þetta tímamark og taki því til allra bóta sem stefndi hafi vangreitt eftir 1. janúar 2017. Stefnda sé skylt að greiða stefnanda A og félagsmönnum stefnanda hinar vangreiddu bætur með 5,5% vöxtum, frá því að skilyrði til bótagreiðslnanna voru uppfyllt, sbr. 4. mgr. 55. gr. laga um almannatryggingar og 14. gr. laga um félagslega aðstoð, og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi sem dómsmál þetta var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. sömu laga.

47

Stefnendur byggja sömuleiðis á því að þau réttindi sem krafist sé viðurkenningar á með aðalkröfu stefnanda Öryrkjabandalags Íslands séu kröfuréttindi og að höfðun málsins rjúfi fyrningu þessara réttinda samkvæmt 15. gr. laga nr. 150/2007.

48

Varakröfu sína segir stefnandi A vera reista á tvenns konar grundvelli. Í fyrsta lagiá því að bætur til hennar hafi verið skertar af hálfu stefnda með saknæmum og ólögmætum hætti, sem leiði til bótaskyldu stefnda gagnvart henni vegna tjóns sem nemi fjárhæð hinna vangreiddu bóta á grundvelli sakarreglunnar. Í öðru lagiá því, ef ekki er fallist á að sýnt hafi verið fram á að skilyrði bótaábyrgðar stefnda samkvæmt sakarreglunni séu uppfyllt, að hin ólögmæta skerðing sérstakrar uppbótar hafi falið í sér ólögmæta meingerð í garð stefnanda sem stefndi beri miskabótaábyrgð á.

49

Byggir stefnandi á því að brot stefnda gegn réttindum stefnanda samkvæmt 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar, 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 1. gr. 1. viðauka hans feli í sér ólögmæta meingerð gegn friði hennar og æru, sem stefndi beri miskabótaábyrgð á bæði eftir ákvæðum b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 13. og 41. gr. sáttmálans.

50

Stefnendur kveða þrautavarakröfu stefnanda A og varakröfu stefnanda Öryrkjabandalags Íslands (þrautavarakröfu samkvæmt stefnu) lúta að viðurkenningu þess að stefnda hafi verið óheimilt að skerða bætur A og félagsmanna Öryrkjabandalags Íslands með þeim hætti sem gert hafi verið á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018. Kröfurnar gangi skemmra en bæði aðalkröfur stefnenda og varakrafa A.

51

Stefnendur reisa heimild sína til að sækja mál þetta í félagi á ákvæðum 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Þær kröfur sem stefnendur hafi uppi í málinu eigi rætur að rekja til sömu atvika og aðstöðu í skilningi þessa ákvæðis, þ. e. til þeirrar ólögmætu skerðingar á greiðslum til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem leiða megi af lögum nr. 100/2007 og lögum nr. 99/2007 frá og með 1. janúar 2017.

52

Stefnandi Öryrkjabandalag Íslands reisir heimild sína til að leita viðurkenningar á réttindum félagsmanna sinna í eigin nafni á 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Viðurkenningarkrafa stefnanda lúti að tilteknum réttindum félagsmanna stefnanda. Þessi hagsmunagæsla samrýmist ótvírætt þeim tilgangi stefnanda að gæta hagsmuna félagsmanna sinna varðandi réttindi þeirra í almannatryggingarkerfinu.

III

Helstu málsástæður stefnda

53

Stefndi byggir mál sitt á því að kröfur stefnanda séu ekki dómtækar, þar sem þær feli í sér beiðni um að dómstólar lýsi afstöðu sinni til þess hvort örorkulífeyrisþegar hafi á árunum 2017 og 2018 átt rétt á að fá sérstaka uppbót vegna framfærslu greidda með tilteknu lækkunarhlutfalli og frítekjumörkum, sem giltu um greiðslu ellilífeyris til aldraðra, sem sé annar hópur lífeyrisþega. Í málatilbúnaði stefnenda felist einnig beiðni um álit dómstóla á því hvort málefnalegt hafi verið af hálfu stjórnvalda að leggja til við löggjafann að bótakerfi aldraðra væri endurskoðað með þeim hætti sem gert var með lögum nr. 116/2016. Kröfugerð stefnenda sé samkvæmt þessu miðuð við réttindi, sem engin stoð sé fyrir í settum lögum. Að mati stefnda felur kröfugerð stefnenda því ekki aðeins í sér beiðni um lögfræðilega álitsgerð heldur einnig um stefnumótun og lagasmíð.

54

Stefndi áréttar að dómstólar hafi talið það vera hlutverk löggjafans á grundvelli almennra valdheimilda sinna, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar, og fjárstjórnarvalds, sbr. 41. og 42. gr. stjórnarskrárinnar, að setja reglur um það hvernig skipulagi bótagreiðslna almannatryggingakerfisins sé háttað, að gættu ákvæði 76. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. m. a. Hæstaréttardóma í málum nr. 223/2016, 549/2003 og 125/2000. Þó dómstólar hafi vald til að meta hvort lagasetning um skipulag bótagreiðslna almannatrygginga samrýmist stjórnarskrá hafi Hæstiréttur talið að löggjafinn sé þess betur umkominn að ákveða hvernig því skipulagi skuli háttað.

55

Stefndi telur að kröfugerð stefnenda í heild sinni sé vanreifuð þar sem hún markist af því að ætlaðar vangreiðslur stefnda og ætlað tjón stefnenda leiði af því að stefnendur hafi ekki fengið sérstaka uppbót vegna framfærslu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 91/1991, reiknaða út með sama lækkunarhlutfalli og frítekjumarki og gilti um greiðslu sameinaðs ellilífeyris, sbr. 23. gr. laga nr. 100/2007, eftir breytingar sem gerðar voru með lögum nr. 116/2016.

56

Stefndi fellst ekki á að þau ákvæði stjórnarskrár sem stefnendur vísi til hafi staðið til þess að á umræddu tímabili hafi við útreikning sérstakrar uppbótar átt að beita lækkunarhlutfalli og frítekjumörkum annars bótaflokks (ellilífeyris), sem byggðust á öðrum forsendum. Telji stefnendur að tilhögun á útreikningi uppbótarinnar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð hafi ekki verið í samræmi við stjórnarskrá, sbr. einkum 76. gr. um rétt til lágmarksframfærslu, fái stefndi ekki séð hvernig kröfugerð í stefnu þjóni markmiðum slíkrar málssóknar.

57

Stefndi telur einnig að með kröfugerðinni sé falast eftir ákvörðun dómstóla um málefni, sem heyri undir almenna löggjafann að taka afstöðu til, þ. e. að ákveða að hvaða marki draga eigi úr áhrifum viðmiðunartekna við útreikning sérstakrar uppbótar, eða m. ö. o. hver eigi að vera fjárhæð þeirrar aðstoðar sem stefnendur gera tilkall til vegna örorku. Stefndi bendir á í þessu samhengi að með lögum nr. 97/2019 hafi verið gerðar breytingar á útreikningi sérstakrar uppbótar frá 1. janúar 2019, með það að markmiði að draga úr áhrifum tekna, sem fólu m. a. í sér að í stað þess að miða við 100% af viðmiðunartekjum var miðaðvið 65%.

58

Stefndi áréttar að stefnendur hafi, eins og að framan greinir, ekki fært nein haldbær rök fyrir því að örorkulífeyrisþegar hafi í kjölfar laga nr. 116/2016 öðlast tilkall til þess að fá uppbótina reiknaða út með sama lækkunarhlutfalli og frítekjumarki og þar var ákveðið að gilti um ellilífeyri. Varakrafa stefnanda A sé því miðuð við hugsanlegt tjón, á tilbúnum forsendum. Með hliðsjón af því að réttindakerfi aldraðra sé byggt upp með öðrum hætti en örorkukerfið sé sömuleiðis óljóst í hverju ætlað tjón stefnenda felist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk.

59

Stefndi bendir loks á, í tilefni af varakröfu stefnanda Öryrkjabandalags Íslands (þrautavarakröfu samkvæmt stefnu) og þrautavarakröfu stefnanda A, að umrætt lækkunarhlutfall og frítekjumark í tilviki ellilífeyris sé ekki tæk viðmiðun við útreikning sérstakrar uppbótar til öryrkja á umræddu tímabili, enda eigi hún við í öðru samhengi. Stefnendur hafi þar af leiðandi ekki afmarkað nægjanlega hvaða réttinda þeir telji sig njóta á grundvelli 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem þeir hafi ekki sýnt fram á að slík viðmiðun hafi verið nauðsynleg til lágmarksframfærslu samkvæmt ákvæðinu.

60

Með vísan til þessa og með hliðsjón af svigrúmi löggjafans til að ákvarða skipulag bótagreiðslna almannatryggingakerfisins verði ekki séð að stefnendur hafi hagsmuni að lögum af því að fá sérstaklega leyst úr þrautarvarakröfum sínum og beri að vísa þeim frá dómi án kröfu, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Þá feli kröfugerðin í reynd í sér að dómstólum sé ætlað að taka ákvörðun um málefni sem heyri undir handhafa löggjafarvaldsins, sbr. t. d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 223/2016 og nr. 595/2015.

61

Að því leyti sem ekki verði fallist á að framangreind sjónarmið leiði til frávísunar byggir stefndi einnig á þeim til stuðnings sýknukröfu sinni og áréttar að málatilbúnaður stefnenda lúti að viðurkenningu á réttindum sem ekki sé stoð fyrir í settum lögum.

62

Stefndi vísar til þess að bótaréttindi almannatrygginga fyrir aldraða og öryrkja hafi ekki með öllu verið hin sömu fyrir þá breytingu sem gerð var á réttindakerfi aldraðra með lögum nr. 116/2016.

63

Stefndi hafnar því einnig að þær breytingar sem gerðar voru með lögum nr. 116/2016 hafi haft í för með sér skerðingu á rétti stefnanda A og annarra félaga í stefnanda Öryrkjabandalagi Íslands, sem féllu undir ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um greiðslu sérstakrar uppbótar. Lagabreytingin hafi lotið að réttindakerfi aldraðra og ekki lækkað greiðslur sem öryrkjar nutu samkvæmt lögum um almannatryggingar eða samkvæmt lögum um félagslega aðstoð.

64

Stefndi áréttar að sérstök uppbót vegna framfærslu sé hugsuð sem viðbót, sem nemi mismun heildartekna og greindra framfærsluviðmiða. Uppbótin bætist ofan á samanlagða fjárhæð þeirra bótagreiðslna sem viðkomandi hafi og annarra skattskyldra tekna. Ef þær tekjur viðkomandi eru samanlagt undir viðmiðunum sé heimilt að greiða uppbótina til viðbótar, í því skyni að viðkomandi hafi í heild a. m. k. tiltekna lágmarksfjárhæð sér til framfærslu. Uppbótin sé því ekki fyrirfram ákveðin eða áunnin fjárhæð, sem skerðist vegna annarra tekna, heldur uppbót ef heildartekjur eru undir viðmiðunum. Því sé um að ræða félagslegan viðbótarstuðning, sem sé að fullu fjármagnaður úr ríkissjóði.

65

Að öllu virtu hafnar stefndi því að til bótaskyldu hafi stofnast á grundvelli sakarreglunnar eða b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Engri sök eða ólögmæti sé til að dreifa, auk þess sem ætlað tjón sé alls ósannað, sem og tengsl þess við ætlað skaðaverk.

IV

Niðurstöður

66

Dómkröfur stefnenda varða allar greiðslu sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð, með síðari breytingum. Ákvæðinu er samkvæmt orðanna hljóðan ætlað að tryggja örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum sérstaka uppbót á lífeyri ef sýnt þykir að þeir geti ekki framfleytt sér án þess, en samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum, sem þess þurfa, tryggður réttur í lögum til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.

67

Við mat á því hvort lífeyrisþegi er talinn geta framfleytt sér án uppbótar samkvæmt áðurnefndri 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, ber að miða við að heildartekjur lífeyrisþegans séu undir tilteknum framfærsluviðmiðunum, sem ákveðin eru með lögum og reglugerðum á hverjum tíma, sbr. 2. mgr., sbr. 3. mgr., 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, sbr. og reglugerð nr. 1052/2009, eins og henni var breytt með reglugerð nr. 1252/2016 vegna ársins 2017 og með reglugerð nr. 1191/2017 vegna ársins 2018.

68

Dómkröfur stefnenda byggjast í raun á þeirri forsendu að ellilífeyrisþegar hafi, eftir þá kerfisbreytingu sem gerð var varðandi ellilífeyrisþega með lögum nr. 116/2016, notið betri réttinda en örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar, hvað varðar rétt þeirra til lífeyris samkvæmt lögum um almannatrygginga rog lögum um félagslega aðstoð, þ. á m. við skerðingu lífeyris vegna tekna. Örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar hafi að sama skapi misst af möguleikum til að njóta bættra kjara, sem ellilífeyrisþegar hafi notið eftir gildistöku nefndra laga, þ. m. t. við skerðingu hinnar sérstöku uppbótar vegna framfærslu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum.

69

Vísa stefnendur sérstaklega til þess að ellilífeyrir umfram ákveðin frítekjumörk lækki um 45% af tekjum ellilífeyrisþega, sbr. 16. gr. laga um almannatryggingar, uns lífeyririnn falli niður, sbr. 1. mgr. 23. gr. sömu laga, eins og þeirri grein var breytt með 6. gr. laga nr. 116/2016. Réttur örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega til sérstakrar uppbótar vegna framfærslu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, hafi hins vegar áfram verið skertur um krónu á móti krónu á árunum 2017 og 2018 vegna tekna lífeyrisþegans.

70

Telja stefnendur að í þessu felist ólögmæt mismunun af hálfu löggjafans, sem brjóti í bága við jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem þau réttindi sem kveðið sé á um í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, feli í sér rétt til aðstoðar í skilningi 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og teljist að auki eign þeirra sem réttinn eiga, í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu.

71

Aðal- og varakröfur stefnenda, svo og þrautavarakrafa stefnanda A, byggjast nánar tiltekið allar á þeirri forsendu að örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar hafi átt rétt á því að njóta sama skerðingarhlutfalls og ellilífeyrisþegar njóta við skerðingu ellilífeyris vegna tekna, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007, sbr. 6. gr. laga nr.

116/2016, þegar sérstök uppbót vegna framfærslu vegna áranna 2017 og 2018 var reiknuð út, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. 14. gr. laga nr. 116/2016.

72

Þannig beri að líta fram hjá orðum síðastnefndrar greinar um að miða hafi átt við heildartekjur lífeyrisþega við útreikning hinnar sérstöku uppbótar á umræddu tímabili, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, sem feli í sér krónu fyrir krónu skerðingu, en beita í þess stað sömu skerðingarreglu og beitt er um ellilífeyrisþega við útreikning ellilífeyris, sbr. 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, með síðari breytingum.

73

Samkvæmt því skuli einungis 45% tekna örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega koma til frádráttar við útreikning sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð, með síðari breytingum, en ekki allar tekjur viðkomandi eins og var á árunum 2017 og 2018 og umrætt lagaákvæði mælti fyrir um.

1

74

Með úrskurði dómsins, sem upp var kveðinn 3. nóvember 2020, komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að ekki væri efni til að vísa aðalkröfum stefnenda frá dómi vegna fyrirmæla 2. gr. stjórnarskrárinnar þar sem telja yrði að sakarefnið heyrði undir dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þá yrði ekki séð að aðalkröfur stefnenda og málsástæður að baki þeim væru svo vanreifaðar, sbr. d- og e-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, að frávísun þeirra varðaði. Ljóst væri að aðalkröfur stefnenda væru um greiðslu og viðurkenningu á greiðsluskyldu, en ekki „endurgreiðslu“ og „endurgreiðsluskyldu“, þrátt fyrir það orðalag sums staðar í stefnu. Þá yrði ekki annað séð en að stefnendur, sem allir voru örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar á umræddu tímabili, gætu átt lögvarða hagsmuni af kröfugerð sinni í málinu.

75

Samkvæmt 5. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991 getur dómari breytt ákvörðun sinni um atriði sem varða rekstur máls, svo og úrskurði sem felur ekki í sér lokaniðurstöðu máls, sbr. þó 2. mgr. 105 gr. laganna sem ekki á við hér. Af framangreindu leiðir að dómurinn telst ekki bundinn af fyrrgreindri niðurstöðu sinni varðandi synjun um frávísun málsins meti hann það svo, að virtum þeim rökum sem fram komu við aðalmeðferð málsins, að réttast sé að vísa kröfum stefnenda frá dómi, að hluta eða að öllu leyti, eftir atvikum án kröfu ef það á við.

76

Með aðalkröfu sinni krefst stefnandi A þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni þá fjárhæð sem hún telur að hún hefði fengið greidda í formi sérstakrar uppbótar vegna framfærslu á árunum 2017 og 2018, ef tekjur hennar hefðu verið skertar með sama hætti og ef hún hefði verið ellilífeyrisþegi á þessu tímabili, sbr. það sem að framan var rakið, að teknu tilliti til þeirra frítekjumarka sem ellilífeyrisþegar nutu.

77

Ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hefur verið skýrt svo, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar í málum nr. 125/2000 og 223/2016, að skylt sé að lögum að tryggja rétt sérhvers einstaklings til að minnsta kosti lágmarks framfærslu eftir fyrirfram gefnu skipulagi, sem ákveðið sé á málefnalegan hátt. Hafi almenni löggjafinn vald um það hvernig því fyrirkomulagi skuli háttað.

78

Í 41. og 42. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um fjárstjórnarvald löggjafans. Samkvæmt 41. gr. má ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Samkvæmt 41. gr. skal leggja fram frumvarp til fjárlaga fyrir hvert reglulegt Alþingi, er taki til þess fjárhagsárs sem í hönd fer. Skal frumvarpið innihalda greinargerð um tekjur ríkisins og gjöld.

79

Skyldu sinni samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar hefur almenni löggjafinn sinnt meðal annars með setningu laga nr. 100/2007 um almannatryggingar og laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð. Eins og áður segir ákvað löggjafinn, með lögum nr. 116/2016, sem tóku gildi hinn 1. janúar 2017, að ólíkar reglur skyldu gilda um örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega annars vegar og ellilífeyrisþega hins vegar, þ. á m. varðandi meðhöndlun tekna lífeyrisþega við ákvörðun um lífeyrisgreiðslur þeim til handa.

80

Ef fallist yrði á aðalkröfu stefnanda ætti hún samkvæmt framansögðu betri rétt til lífeyris en lög nr. 100/2007 og 99/2007 mæltu fyrir umá þeim tíma sem hér um ræðir, eins og þau voru samþykkt af almenna löggjafanum. Þannig leitast stefnandi í reynd við að fá ákvörðun dómstóla um fjárhæð þeirrar aðstoðar sem hún telur sig eiga rétt á úr hendi stefnda vegna örorku sinnar, sbr. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, sem er umfram það sem leiðir af almennum lögum þess tíma sem hér um ræðir.

81

Í aðalkröfu stefnanda felst þannig, að dómstólum er ætlað að taka ákvörðun um málefni sem heyrir undir handhafa löggjafarvaldsins samkvæmt framangreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Slíkt gengur í berhögg við 2. gr. hennar. Dómstólar geta með öðrum orðum ekki fært stefnanda rétt sem ekki er stoð fyrir í settum lögum og er jafnvel í andstöðu við vilja löggjafans, eins og hér háttar til. Af þeim sökum verður ekki hjá því komist að vísa aðalkröfu stefnanda A frá dómi, með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 223/2016 og 595/2015.

3

82

Aðalkrafa stefnanda Öryrkjabandalags Íslands lýtur að viðurkenningu greiðsluskyldu samsvarandi fjárhæðar og meðstefnandi A krefst greiðslu á í málinu gagnvart öðrum örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum, sem voru í áþekkri stöðu og A á tímabilinu 2017– 2018, þ. e. þeirrar fjárhæðar sem bætur til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem uppfylltu á þessu tímabili skilyrði til bóta voru skertar um 1. janúar 2017 til 31. desember 2018 umfram það sem þær hefðu verið skertar ef hlutaðeigandi félagsmaður hefði verið ellilífeyrisþegi.

83

Með sama hætti og sömu rökum og í tilviki stefnanda A geta dómstólar ekki tekið ákvarðanir um atriði sem almenna löggjafanum er ætlað að ákveða samkvæmt stjórnarskrá, eða fært örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum betri rétt til lífeyrisgreiðslna á grundvelli laga um almannatryggingar eða laga um félagslega aðstoð en leiðir af ákvæðum þeirra laga. Þegar af þeirri ástæðu ber að vísa aðalkröfu stefnanda Örorkubandalags Íslands, í stafliðum a, b og c, frá dómi, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 og dóma Hæstaréttar í málum nr. 223/2016 og 595/2015.

4

84

Með varakröfu sinni leitar stefnandi A viðurkenningar á því að stefnda hafi verið óheimilt að skerða lífeyrisgreiðslur til hennar um sem nam meira en 45% af tekjum hennar samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði. Byggist krafan á því að löggjafinn hafi með ákvörðun sinni um að beita öðrum reglum um örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega en ellilífeyrisþega, við skerðingu bóta vegna tekna, farið á svig við grundvallarreglur stjórnarskrárinnar og skert stjórnarskrárvarin réttindi stefnanda.

85

Við aðalmeðferð málsins féll stefnandi Öryrkjabandalag Íslands frá sambærilegri kröfu vegna annarra örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega. Var það gert í kjölfar úrskurðar Landsréttar í máli nr. 157/2021. Í þeim úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að Öryrkjabandalag Íslands gæti ekki í eigin nafni og með vísan til 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 haft uppi kröfu um greiðslu skaðabóta vegna félagsmanna sinna, enda yrði dómur um viðurkenningu á bótaábyrgð ekki felldur nema einstök tjónstilvik yrðu skoðuð, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 520/1997, sem birtur er á bls. 18 og áfram í dómasafni réttarins árið 1998. Kemur krafa stefnanda Öryrkjabandalags Íslands um viðurkenningu bótaskyldu af þessum sökum ekki til frekari skoðunar í máli þessu.

86

Þótt dómstólar hafi samkvæmt framansögðu ekki talið sér fært að taka ákvörðun um málefni, sem heyrir undir handhafa löggjafarvaldsins samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar, þá hafa þeir eigi að síður talið sér fært að meta hvort ákvarðanir löggjafans í þeim efnum samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrárinnar, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar í málum nr. 125/2000 og 223/2016.

87

Að framangreindu virtu verður stefnandi A talin eiga lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómsins um varakröfu sína, sbr. 1. mgr. 24. gr. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

88

Varakrafa stefnanda byggist aðallega á sakarreglu íslensks skaðabótaréttar en til vara á því að hin ólögmæta skerðing sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, hafi falið í sér ólögmæta meingerð í garð stefnanda, sem stefndi beri ábyrgð á, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og 13. og 41. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

89

Vísar stefnandi einkum til þess, sem fyrr segir, að jafnræðis hafi ekki verið gætt við skerðingu bóta vegna tekna og eignarréttur hennar hafi verið skertur með ólögmætri skerðingu bóta vegna tekna, sbr. 1. mgr. 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar, 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 1. gr. 1. samningsviðauka sáttmálans.

90

Varakrafan byggir á þeirri forsendu að örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar annars vegar og ellilífeyrisþegar hins vegar hafi verið í sömu stöðu, þ. m. t. hvað varðaði sérstaka uppbót vegna framfærslu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, allt fram til 1. janúar 2017, er lög nr. 116/2016 tóku gildi. Frá og með þeim tíma hafi hins vegar ólíkar reglur gilt um þessa tvo hópa lífeyrisþega og rétt þeirra til lífeyris, þ. á m. um vægi tekna við útreikning lífeyris.

91

Telur stefnandi að eftir sem áður sé um sambærilega hópa að ræða. Réttindi annars þeirra, ellilífeyrisþega, hafi verið bætt með lögum nr. 116/2016, sem geri meðal annars ráð fyrir skerðingu bóta um sem nemur 45% af tekjum viðkomandi sem eru umfram tiltekin frítekjumörk. Réttindi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hafi hins vegar að mestu haldist óbreytt eftir gildistöku áðurnefndra laga, þ. m. t. hvað varðar vægi tekna við skerðingu lífeyrisgreiðslna. Þar sé um að ræða mismunun sem brjóti í bága við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, auk þess sem skerðing umfram 45% af þeim tekjum samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 sem umfram eru 25.000 krónur á mánuði, feli í sér brot á stjórnarskrárvörðum eignarrétti stefnanda, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka við sáttmálann.

92

Byggir stefnandi í raun á því, að þar sem örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegar annars vegar og ellilífeyrisþegar hins vegar séu sambærilegir hópar, sem hafi verið í nákvæmlega sömu stöðu fram til loka árs 2016 hvað varðaði rétt þeirra til sérstakrar uppbótar vegna framfærslu, þá hafi löggjafinn ekki mátt með lögum nr. 116/2016 breyta fyrirkomulagi mála varðandi annan hópinn, ellilífeyrisþega, án þess að breyta samhliða og með nákvæmlega sama hætti fyrirkomulagi mála varðandi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, nema því aðeins að unnt væri að réttlæta slíka breytingu á málefnalegan hátt.

5

93

Hendur almenna löggjafans til breytinga á lögum verða ekki bundnar við það eitt að löggjafinn hafi áður ákveðið að sömu reglur skuli gilda um tiltekna aðila. Á hinn bóginn verða mismunandi skilyrði fyrir réttindum eða skyldum að byggjast á málefnalegum forsendum þegar um sambærileg tilvik er að ræða. Ef ekki er um sambærileg tilvik að ræða er aftur á móti alla jafna ekki þörf fyrir frekari rannsókn á því hvort málefnaleg rök séu fyrir mismunun.

94

Almennt séð er ekki hægt að fullyrða að staða örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sé í öllu tilliti hin sama eða sambærileg stöðu ellilífeyrisþega, hvorki fyrir né eftir gildistöku laga nr. 116/2016, t. d. hvað lífeyrisréttindi varðar, sbr. til að mynda eftirfarandi ummæli í dómi Hæstaréttarí máli nr. 125/2000, sem telja verður að eigi enn við: „Staða öryrkja getur þó verið að því leyti ólík stöðu ellilífeyrisþega að margir þeirra greiða ekki í sama mæli í lífeyrissjóð og geta því ekki öðlast sams konar réttindi úr lífeyrissjóðum“.

95

Í nefndu frumvarpi til laga nr. 116/2016 voru meðal annars lagðar til þær breytingar að sérstök uppbót til framfærslu samkvæmt lögum um félagslega aðstoð yrði sameinuð ellilífeyri og tekjutryggingu samkvæmt lögum um almannatryggingar í einn bótaflokk almannatrygginga, ellilífeyri. Ennfremur var lagt til að einungis 45% af öðrum tekjum ellilífeyrisþegans hefðu áhrif á fjárhæð ellilífeyrisins til lækkunar. Við meðferð málsins á Alþingi kom sömuleiðis fram tillaga um að tekið yrði upp almennt frítekjumark við útreikning ellilífeyris, sem nam 25.000 krónum fyrir hvern mánuð.

96

Framangreind kerfisbreyting tók sem fyrr segir einungis til ellilífeyris en ekki til örorku- og endurhæfingarlífeyris, en ekki mun hafa náðst sátt í áðurnefndri nefnd um endurskoðun almannatryggingalaga um að breytingarnar skyldu einnig ná til síðarnefnda hópsins. Skýrir það að einhverju leyti hvers vegna lög nr. 116/2016 tóku aðeins til ellilífeyris en ekki jafnframt til örorku- og endurhæfingarlífeyris.

97

Upplýst er að stefnandi A var örorkulífeyrisþegi á árunum 2017 og 2018. Fékk hún sem slík greiddan grunnlífeyri, tekjutryggingu, heimilisuppbót, aldurstengda örorkuuppbót, uppbót vegna reksturs bifreiðar og orlofs- og desemberuppbót samkvæmt lögum nr. 100/2007 og 99/2007.

98

Óumdeilt er einnig að staða stefnanda á umræddu tímabili var ekki þess eðlis að skilyrði nefndrar 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. 14. gr. laga nr. 116/2016, til að fá greidda sérstaka uppbót vegna framfærslu teldust uppfyllt í tilviki stefnanda, eins og þeim skilyrðum var lýst í lögum og reglugerð á þeim tíma.

99

Ástæða þess að stefnandi uppfyllti ekki skilyrði áðurnefndrar greinar til að fá greidda sérstaka uppbót vegna framfærslu var sú að heildartekjur hennar á árunum 2017 og 2018 voru yfir þeim viðmiðunarmörkum sem lýst var í 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð, með síðari breytingum, og áðurnefndri reglugerð nr. 1052/2009, með síðari breytingum. Stefnandi átti þar af leiðandi ekki rétt á sérstakri uppbót vegna framfærslu, þar sem hún uppfyllti ekki skilyrði lagaákvæðisins. Hún tilheyrði því ekki þeim afmarkaða hópi örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem ákvæðið tók til.

100

Frá og með gildistöku laga nr. 116/2016 þann 1. janúar 2017 féllu ellilífeyrisþegar sem fyrr segir utan þess hóps sem gat átt rétt á sérstakri uppbót vegna framfærslu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga um félagslega aðstoð, sbr. 14. gr. laga nr. 116/2016. Ellilífeyrisþegar áttu þar af leiðandi ekki rétt á sérstakri uppbót á lífeyri samkvæmt umræddri lagagrein. Átti það við um alla ellilífeyrisþega óháð tekjum hvers og eins. Um þá giltu aðrar reglur samkvæmt því sem rakið er hér að framan.

101

Eigi að síður er ljóst af framansögðu, að stefnandi var í nákvæmlega sömu stöðu og ellilífeyrisþegar eftir gildistöku laga nr. 116/2016, að því er varðaði rétt hennar til sérstakrar uppbótar á lífeyri vegna framfærslu, þar sem hvorugur þessara aðila uppfyllti skilyrði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. 14. gr. laga nr. 116/2016, til að fá slíka uppbót greidda, þótt af ólíkum ástæðum væri og þótt aðstæður þessara aðila væru ósambærilegar að öðru leyti.

102

Þar sem hvorki stefnandi né ellilífeyrisþegar uppfylltu skilyrði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007 til að njóta sérstakrar uppbótar vegna framfærslu eftir gildistöku laga nr. 116/2016 er þegar af þeirri ástæðu ljóst að ekki var um að ræða mismunun, hvað varðaði rétt stefnanda til sérstakrar uppbótar samkvæmt nefndri lagagrein, ellilífeyrisþegum til hagsbóta en stefnanda til tjóns.

103

Því til viðbótar og óháð öðru verður ekki séð að hægt sé að leggja ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, að jöfnu við ákvæði 23. gr. laga nr. 100/2007, með síðari breytingum. Efni þessara ákvæða er frábrugðið, tilgangur þeirra er ólíkur og þau taka til mismunandi hópa lífeyrisþega, í öðru tilviki afmarkaðs hóps örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, en í hinu tilvikinu allra ellilífeyrisþega.

Ákvæðin eru samkvæmt því ólík í eðli sínu, svo og hvað varðar uppbyggingu og efni.

104

Ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. 3. mgr. sömu greinar, með síðari breytingum, f elur ekki í sér skerðingu bóta, ólíkt því sem stefnandi hefur haldið fram í máli þessu, heldur útlistun á skilyrðum þess að skapast geti réttur til sérstakrar uppbótar vegna framfærslu, þ. e. réttur til viðbótarstuðnings ef þörf er á svo að viðkomandi geti framfleytt sér, sbr. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt miða skyldi við heildartekjur, krónu fyrir krónu, við þann útreikning á árunum 2017 og 2018 var eftir sem áður um að ræða skilyrði þess að bótaréttur stofnaðist, en ekki skerðingu bótaréttar sem þegar hafði stofnast, ólíkt því sem er samkvæmt 1. og 2. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007, með síðari breytingum.

105

Að því virtu og með hliðsjón af öðru sem rakið hefur verið hér að framan telur dómurinn að hér sé ólíku saman að jafna og alls ekki um sambærileg tilvik að ræða. Ekki er þar af leiðandi hægt að fallast á með stefnanda að einungis skuli reikna með 45% af tekjum örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega, í þessu tilviki stefnanda, við útreikning sérstakrar uppbótar vegna framfærslu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. 14. gr. laga nr. 114/2016. Slík skýring á sér hvorki stoð í ákvæðinu sjálfu né heldur í öðrum lögum, heldur er hún þvert á móti í andstöðu við orðalag ákvæðisins og vilja löggjafans. Þá verður hún heldur ekki leidd af þeirri staðreynd að ólíkar reglur gildi annars vegar um ellilífeyrisþega og hins vegar um örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega.

106

Almenni löggjafinn virðist auk þess samkvæmt framansögðu hafa gripið til ákveðinna mótvægisaðgerða þegar frá árinu 2017, til að bæta örorku- og endurhæfingarlífeyrisþegum upp þann mun sem var á stöðu þeirra og ellilífeyrisþega eftir þær kerfisbreytingar sem lög nr. 116/2016 fólu í sér. Má í því samhengi vitna til þess sem rakið var hér að framan varðandi nefndarálit og breytingartillögur meirihluta velferðarnefndar við meðferð málsins á Alþingi, svo og eftirfarandi hækkun á framfærsluviðmiðunum samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, sem hugsuð var til að koma til móts við örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega í tengslum við gildistöku laga nr. 116/2016.

107

Að framangreindu virtu er ekki unnt að fallast á þá málsástæðu stefnanda að fyrirkomulag ákvörðunar um sérstaka uppbót á lífeyri vegna framfærslu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. 14. gr. laga nr. 116/2016, hafi falið í sér ólögmæta mismunun gagnvart stefnanda og þar með brot gegn 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar.

Þarf því þegar af þeirri ástæðu ekki að taka afstöðu til þess hvort sá mismunur hafi átt sér hlutlægar, málefnalegar og hófsamar forsendur.

108

Ekki erheldur hægt að fallast á það með stefnanda að eignarréttindi hennar hafi verið skert, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttinda-sáttmála Evrópu, enda er ekki fallist á að stefnandi hafi átt rétt á sérstakri uppbót vegna framfærslu á árunum 2017 og 2018, að virtum gögnum málsins og því sem rakið hefur verið hér að framan. Þar af leiðandi var hvorki um að ræða eign í skilningi nefndra lagaákvæða né skerðingu eignar. Þarf því þegar af þeirri ástæðu ekki að taka afstöðu til þess hvort meint skerðing eignarréttinda stefnanda hafi gengið lengra en nauðsyn krefji, sbr. nefnd lagaákvæði.

109

Af framangreindu leiðir að ákvörðun löggjafans um það hvernig fyrirkomulag greiðslu sérstakrar uppbótar vegna framfærslu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, sbr. 14. gr. laga nr. 116/2016, skyldi háttað, þ. m. t. að ólíkar reglur skyldu gilda um ellilífeyrisþega annars vegar og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hins vegar, gat hvorki talist saknæm, né heldur gat hún falið í sér ólögmæta meingerð í garð stefnanda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga.

110

Því til viðbótar verður ekki séð hvernig stefndi geti borið ábyrgð á ákvörðun löggjafans um breytingu á fyrirkomulagi lífeyrisgreiðslna til ellilífeyrisþega annars vegar og örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega hins vegar, sbr. lög nr. 116/2016, eða á afleiðingum þeirrar ákvörðunar.

111

Ágreiningslaust er að greiðslur stefnda til stefnanda A á árunum 2017 og 2018 voru byggðar á ákvæðum þágildandi laga og í samræmi við texta þeirra, eins og hann hafði verið samþykktur af löggjafanum, sbr. meðal annars lög nr. 100/2007 og 99/2007, með síðari breytingum. Sú háttsemi stefnda og starfsmanna hans, að framfylgja í góðri trú lögum landsins, eins og þau voru á þeim tíma sem mál þetta varðar, getur hvað sem öðru líður hvorki talist saknæm né ólögmæt né falið í sér ólögmæta meingerð í garð stefnanda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga.

112

Að öllu framangreindu virtu ber að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda A.

6

113

Með þrautavarakröfu stefnanda A og varakröfu stefnanda Öryrkjabandalags Íslands(þrautavarakröfu samkvæmt stefnu) leitast stefnendur við að fá dóm um að stefnda hafi verið óheimilt, á tímabilinu 1. janúar 2017 til 31. desember 2018, að skerða greiðslur sérstakrar uppbótar samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum, til örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega vegna tekna þeirra samkvæmt 16. gr. laga nr. 100/2007 umfram 45% af þeim tekjum sem voru umfram 25.000 krónur á mánuði.

114

Framangreindar kröfur stefnenda eru ekki rökstuddar sérstaklega í stefnu, ólíkt öðrum kröfum þeirra. Ekki liggur þannig fyrir á hvaða málsástæðum eða lagagrunni kröfurnar byggjast, eftir atvikum umfram þær málsástæður og lagarök sem byggt er á varðandi aðrar kröfur stefnanda, sbr. það sem að framan var rakið.

115

Samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má þær málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. laganna. Skal þessi lýsing vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Samkvæmt f-lið sömu málsgreinar sömu greinar ber jafnframt í stefnu að vísa til helstu lagaákvæða og réttarreglna sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á.

116

Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 getur aðili leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar, að því tilskildu að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Dómstólar verða hins vegar ekki krafðir álits um lögfræðileg efni eða hvort tiltekið atvik hafi gerst nema að því leyti sem er nauðsynlegt til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

117

Samkvæmt 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 getur félag eða samtök manna í eigin nafni rekið mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna eða til lausnar undan tilteknum skyldum þeirra, enda samrýmist það tilgangi félagsins eða samtakanna að gæta þeirra hagsmuna sem dómkrafan tekur til.

118

Málatilbúnaður stefnenda hvað varðar þrautavarakröfu stefnanda A og varakröfu Öryrkjabandalags Íslands er samkvæmt framansögðu ekki í samræmi við áskilnað e-og f-liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýran og ótvíræðan málatilbúnað. Verður að telja að þeir annmarkar sem á málatilbúnaði stefnenda eru hvað þessar kröfur varðar komi niður á möguleikum stefnda til að grípa til viðeigandi varna, sem og möguleikum dómsins til að semja dóm í málinu, sbr. 1. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991.

119

Þá verður eigi heldur séð að stefnendur hafi fært fyrir því viðhlítandi rök að þeir hafi hagsmuni af því að leita dóms um þessar kröfur sínar, sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, þ. á m. að teknu tilliti til þess sem að framan var rakið um valdmörk almenna löggjafans og dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 og 2. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og dóma Hæstaréttar í málum nr. 223/2016 og 595/2015.

120

Stefnandi Öryrkjabandalag Íslands hefur eigi heldur, að mati dómsins, rökstutt með fullnægjandi hætti að hann geti haft uppi þá kröfu sem um ræðir, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Aðild stefnanda að málinu og kröfugerð er ekki studd nokkrum gögnum, svo sem samþykktum samtakanna eða öðrum gögnum sem rennt geta stoðum undir aðild stefnanda og heimild til kröfugerðar í málinu fyrir hönd félagsmanna sinna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 520/1997, sem birtur er á bls. 18 og áfram í dómasafni réttarins frá árinu 1998, og úrskurð Landsréttar í málinu nr. 157/2021.

121

Í því samhengi er ekki hægt að horfa fram hjá því að kröfugerð stefnanda Öryrkjabandalags Íslands er opin og almenn, en óhjákvæmilegt er að leggja mat á aðstæður hvers og eins lífeyrisþega við mat á því hvort viðkomandi eigi rétt á sérstakri uppbót vegna framfærslu samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 99/2007, með síðari breytingum.

122

Að þessu virtu og með hliðsjón af öðru því sem að framan hefur verið rakið verður ekki hjá því komist að vísa þrautavarakröfu stefnanda A og varakröfu stefnanda Öryrkjabandalags Íslands frá dómi vegna vanreifunar.

123

Með hliðsjón af atvikum öllum og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað vegna málsins.

124

Af hálfu stefnenda flutti málið F-kk-nf Á-kk-nf lögmaður.

125

Af hálfu stefnda flutti málið E-kk-nf Á-kk-nf E-kk-nf lögmaður.

126

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við málinu þann 14. janúar 2021 en hafði ekki haft afskipti af því fyrir þann tíma.

Dómsorð :

Aðalkröfum stefnenda, A og Öryrkjabandalags Íslands, varakröfu Öryrkjabandalags Íslands (þrautavarakröfu samkvæmt stefnu) og þrautavarakröfu A er vísað frá dómi.

Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, er sýkn af varakröfu stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf