E-2744/2012

I

Mál þetta, sem var dómtekið 17. október sl., að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 29. júní 2012 á hendur Deutsche Bank AG, skráningarnr. HRB 30 000, Taunusanlage 12, Frankfurt Am Main, Þýskalandi.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að rift verði ráðstöfun stefnanda til stefnda, dags. 24. september 2008, að fjárhæð 1.718.445,56 evrur, vegna viðskipta dagsettra 19. september 2008. Þess er einnig krafist að stefndi greiði stefnanda 1.718.445,56 evrur með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 4. júlí 2012 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.

Af hálfu stefnda er þess aðallega krafist að dómkröfum stefnanda verði vísað frá dómi, til vara er krafist sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og til þrautavara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar. Í öllum tilvikum er þess krafist að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins eða samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Kröfu stefnda um frávísun málsins var hrundið með úrskurði héraðsdóms 9. júlí 2013 sl. Að því loknu fór fram umfangsmikil gagnaöflun af hálfu beggja aðila. Stórhluti skjalanna er á ensku og hefur gagnaöflun því kallað á verulega vinnu við þýðingar.

II

Hinn 2. september 2005 fékk stefnandi skráða útgáfulýsingu (e. Base prospectus) vegna 12.000.000.000 evra skuldabréfaútgáfu. Gefnir voru út lokaskilmálar (e. Final Terms) vegna skuldabréfa að nafnverði 100.000.000 evra hinn 18. október 2005. Lokaskilmálar þessir voru gefnir út vegna fyrrgreindrar 12.000.000.000 evra skuldabréfaútgáfu. Lokaskilmálarnir fengu ISIN-númerið XS0232537471 og almenna númerið 023253747. Gjalddagi samkvæmt lokaskilálmálum skuldabréfaútgáfunnar var 20. október 2009. Hinn 24. september 2008 greiddi stefnandi greiðslu að fjárhæð 1.718.445,56 evrur og bókfærði stefnandi greiðsluna sem lækkun á útistandandi skuldum.

Í útgáfulýsingu allsherjarskuldabréfsins eru umfangsmiklar upplýsingar um almenna lýsingu skuldabréfarammans, form skuldabréfa, skilmála og skilyrði þeirra, auk þess sem ítarlegar upplýsingar er þar að finna um greiðslu skuldabréfanna, innlausn þeirra og kaup. Í útgáfulýsingunni kemur fram að hver hluti skuldabréfanna sé á handhafaformi og muni verða afhentur á eða fyrir upprunalegan útgáfudag hlutans til sameiginlegs vörsluaðila (e. Common Depository) fyrir Euroclear Bank S.A./N.V. sem rekstraraðila Euroclear System (Euroclear) og Clearstream Banking, société anonyme (Clearstream Luxemborg). Þá segir í útgáfulýsingunni að borga megi höfuðstól, vexti og sérhverjar aðrar ógreiddar gjaldfallnar fjárhæðir í tengslum við skuldabréfin fyrir skiptadag gegn framvísun allsherjarskuldabréfs en þó gegn vottun þess efnis að raunverulegur eigandi hagsmuna í slíku skuldabréfi sé ekki Bandaríkjamaður eða aðili, sem hefur keypt bréfið til endursölu til Bandaríkjamanns, og vottun sýni fram á að bréfið hafi verið móttekið af Euroclear og/eða Clearstream í Lúxemborg.

Samkvæmt framangreindu var því stefnandi útgefandi allsherjarskuldabréfsins, umsýsluaðili útgáfunnar var stefndi, Deutsche Bank, og hinn sameiginlegi vörsluaðili var Euroclear Bank. Þá kemur ennfremur fram í útgáfulýsingu að skilmálar útgáfulýsingarinnar skuli fara eftir enskum lögum.

Atvik við útgáfu umræddra skuldabréfa og skilmála þeirra eru óumdeild, auk þess sem ekki er ágreiningur um að stefnandi hafi nýtt sér heimildir í skilmálum bréfanna til endurkaupa á þeim.

Ágreiningur málsins snýr að því hvort umrædd greiðsla að fjárhæð 1.718.445,56 evrur sé riftanleg greiðsla á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hvort stefnda beri að greiða stefnanda framangreinda fjárhæð samkvæmt 142. gr. sömu laga. Ágreiningur er um hvort stefndi sé réttur aðili málsins en stefndi ber við aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Loks er ágreiningur um hvort íslenskum lagareglum verði beitt um kröfur stefnanda en stefndi byggir m.a. á því að umræddum viðskiptum verði ekki rift á grundvelli íslenskra gjaldþrotaskiptalaga.

Með bréfi, dagsettu 8. maí 2012, óskaði stefnandi eftir upplýsingum um þá ráðstöfun sem deila aðila lýtur. Samkvæmt fyrirliggjandi skriflegum samskiptum lögmann aðila gat stefndi ekki upplýst um ráðstöfunina sökum þess að honum var það óheimilt.

Hinn 4. júní 2012 lýsti stefnandi yfir riftun á þeirri ráðstöfun stefnda að greiða 1.718.445,56 evrur hinn 24. september 2008 og krafðist greiðslu á sömu fjárhæð úr hendi stefnda.

III

Um aðild sína vísar stefnandi til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit fjármálastofnana, skuli lánastofnun slitið í samræmi við lög og málsmeðferð heimaaðildarríkis. Af 16. mgr. aðfararorða og 1. lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöf þess ríkis, sem teljist vera heimaríki við slit fjármálafyrirtækis, skuli gilda við slit fjármálafyrirtækis og að dómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald í málum sem tengjast gjaldþroti fjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana.

Af hálfu stefnanda er jafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.

Um aðild stefnda vísar stefnandi til þess að stefndi sé þýskur banki sem stofnaður sé á grundvelli þýskra reglna. Stefndi reki útibú í Lundúnum í Bretlandi og séu útibú stofnuð og rekin í samræmi við þarlend lög. Samkvæmt breskum réttarreglum sé stefndi réttur aðili til varnar í málinu en sú nálgun er varðar aðild sé í samræmi við meginreglu íslenskra réttarfarsreglna um að útibú eða deildir félaga njóti ekki aðildarhæfis. Viðskipti stefnanda við útibú hafi þannig í raun verið viðskipti við stefnda sjálfan og því sé stefnda réttilega stefnt.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að greiðslur stefnanda hafi verið greiddar fyrr en eðlilegt var en slíkar greiðslur séu riftanlegar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði, sem tilgreind séu í ákvæðinu séu uppfyllt í málinu.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag sem hafi verið 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína samkvæmt skuldabréfum hinn 24. september 2008 og þannig hafi greiðslan átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 beri að miða við það tímamark þegar afhending fjármuna fari fram.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafi verið inntar af hendi fyrr en eðlilegt var þar sem gjalddagi skuldabréfanna í flokki XS0232537471 hafi verið 20. október 2009 en stefnandi hafi greitt stefnda skuldina hinn 24. september 2008. Hafi skuldin því verið greidd fyrir gjalddaga en almennt sé talið þegar svo hátti til, sé um það að ræða að greitt sé fyrr en eðlilegt þykir í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Stefnandi ítrekar enn fremur að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið. Stefnandi telur ljóst að ef ekki hefði komið til hinna riftanlegu greiðslna hefðu stefndu máls þessa aldrei fengið kröfur sínar greiddar á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta en hefðu þess í stað eignast kröfur við slitameðferð stefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Stefnandi bendir á að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddar að fullu. Þannig hafi greiðslur stefnanda verið til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir stefndu á kostnað annarra kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda hins vegar eftir, muni stefndu njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa og þannig sé kröfugerð stefnanda um riftun greiðslna ætlað að skapa jafnræði milli kröfuhafa.

Í þriðja lagi telur stefnandi ekki liggja fyrir að greiðslan hafi verið eðlileg eftir atvikum, sbr. niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að þessi liður lagagreinarinnar feli í sér undantekningu frá meginreglu laganna, sem beri að skýra þröngt, auk þess sem stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hún eigi við.

Stefnandi tekur fram að til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum geti mögulega átt við, hafi greiðslur sem þessar, þar sem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjulegar í viðskiptum milli aðila. Stefnandi byggir á því að uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda og stefnda.

Af hálfu stefnanda er á það bent að jafnvel þótt stefnandi hafi haft heimild til þess að kaupa skuldabréf samkvæmt hefðbundnum skilmálum skuldabréfsins, breyti það engu um að greiðslurnar séu riftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991. Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að semja sig sig riftunarreglum.

Stefnandi tekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram, að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum en slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunarreglum gjaldþrotalaga. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglum gjaldþrotaskiptalaga þótt greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að öllu leyti. Geti ráðstöfun verið riftanleg á þeim grundvelli, jafnvel þótt hún hafi ekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni.

Stefnandi bendir jafnframt á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréf eða aðra löggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuldir stefnanda við stefnda voru greiddar fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunni sjálfri og endurheimta í peningum þann hagnað eins kröfuhafa, sem sé á kostnað annarra, og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa. Þá sé riftunarregla 134. gr. gjaldþrotaskiptalaganna hlutlæg regla sem leiði til riftunar þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi verið lögmætir og að aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli að því er varðar riftun greiðslunnar.

Stefnandi telur að ráða megi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldanna tæpu ári fyrir gjalddaga hafi ekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda hefðu ekki tíðkast áður milli málsaðila. Þá hafi ekki hvílt á stefnanda skylda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða skuldabréfin fyrir gjalddaga þeirra. Jafnframt bendir stefnandi á að á stefnda hvíli sönnunarbyrði fyrir því að greiðslur skuldanna, sem óumdeilanlega hafi verið inntar af hendi fyrir gjalddaga, séu þrátt fyrir allt venjulegar eftir atvikum. Það hafi stefndi ekki gert.

Stefnandi kveður kröfu sína um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr., laga nr. 21/1991. Greiðsla kröfunnar hafi orðið til þess að stefndi auðgaðist sem nemi 1.718.445,56 evrum auk þess sem fyrir liggi að stefndi hefði ekki fengið kröfurnar greiddar á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun stefnda og skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laganna séu því fyrir hendi.

Hvað varðar kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til þess að miðað sé við mánuð frá þeim degi sem stefnda var sent kröfubréf, hinn 4. júní 2012, og eigi dráttarvaxtarkrafan sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

Stefnandi byggir málskostnaðarkröfu sína á 129 og 130. gr. laga nr. 91/1991 og vísar um varnarþing til 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 2. gr. laga nr. 146/2011.

IV

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi mótmælir því að hann hafi verið kröfuhafi stefnanda vegna þeirra hagsmuna, sem mál þetta lúti að, og stefnandi hafi þar af leiðandi ekki verið skuldari gagnvart stefnda. Stefndi geti því ekki átt aðild að málinu. Riftunarregla 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., komi eingöngu til álita gagnvart þeim sem fái skuld greidda fyrr en eðlilegt sé og hafi beinlínis hag af því. Til að svo megi vera þurfi að liggja ljóst fyrir að sá, sem riftunarkröfu er beint að, hafi móttekið tiltekna greiðslu sem kröfuhafi hennar og að sá, sem hafi innt greiðsluna af hendi, hafi gert það sem skuldari greiðslunnar. Stefndi telur að fyrirliggjandi útgáfulýsing sýni fram á að ekkert skuldarsamband hafi verið milli málsaðila með þeim réttaráhrifum sem því fylgi samkvæmt skilmálum allsherjarskuldabréfsins. Skuldarasambandið sé milli stefnanda sem útgefanda og sameiginlegs vörsluhafa. Af þeim sökum geti stefndi ekki átt aðild að riftunarkröfu á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 og beri því að sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts.

Í öðru lagi byggir stefndi kröfu um sýknu á því að íslensk lög gildi ekki um réttarágreining aðila. Í því tilliti vísar stefndi til 1. og 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og þá sér í lagi d-liðar 2. mgr. sömu lagagreinar þar sem fram komi að heimild til endurskiplagningar fjárhags fjármálafyrirtækis skuli ekki hafa áhrif á eignarrétt, þar á meðal veðrétt, lánardrottna eða annarra yfir eignum sem staðsettar séu í öðru aðildarríki. Í n-lið 2. mgr. lagagreinarinnar komi fram að óheimilt sé að beita ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nema lög gistiríkis heimili slíkt. Þannig verði löggerningur ekki ógiltur ef sá, sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu, leggur fram fullnægjandi sönnun fyrir því að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og þar sé ekki að finna ógildingarreglu sem taki til umrædds tilviks. Stefndi vísar til þess að ákvæði n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 hafi verið ætlað að innleiða 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2001/24/EB frá 4. apríl 2001, um endurskipulagningu og slit lánastofnana, en tilskipunin hafi verið tekin upp í heild sinni við EES-samninginn. Í 30. gr. umræddrar tilskipunar komi fram að ákvæði 10. gr. hennar um að lánastofnun skuli slitið í samræmi við lög, reglur og málsmeðferð sem í gildi sé í heimaríki, m.a. varðandi það, hvort löggerningar, sem séu öllum lánadrottnum skaðlegir, séu ógildir, ógildanlegir eða skorti réttarvernd, skuli ekki gilda ef sá sem hag hafi af löggerningunum leggur fram sannanir um að gerningurinn falli undir lög annars aðildarríkis en heimaaðildarríkisins og að þau lög bjóði engin úrræði til að vefengja umræddan löggerning.

Stefndi vísar til 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, sem hann telur að ekki verði skýrð öðruvísi en svo að lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 verði skýrð í samræmi við nefnda tilskipun. Því sé síðari málsgrein n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 sjálfstæð sem hafi þau áhrif að löggerningur verði ekki ógiltur ef sá, sem hag hefur af gildi hans, sýnir fram á með fullnægjandi sönnun að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna ógildingarreglu sem taki til umrædds tilviks. Þannig sé það forsenda fyrir því að riftun nái fram að ganga, að skilyrði fyrir slíkri riftun séu uppfyllt bæði í heimaríki, Íslandi í þessu tilviki, og gistiríki. Gistiríki sé samkvæmt 2. gr. áðurnefndrar tilskipunar, sbr. 7. tl. 1. gr. tilskipunar 2000/12/EB, aðildarríki þar sem lánastofnun hafi útibú eða veiti þjónustu. Óumdeilt sé að starfsstöð stefnda hafi verið í Lundúnum í Englandi og að starfsmenn þarlends útibús hafi framkvæmt umrædd viðskipti af hálfu stefnda. Því þurfi skilyrði riftunar vegna hinnar umdeildu ráðstöfunar einnig að vera uppfyllt að enskum rétti eigi að koma til riftunar á Íslandi. Engin slík skilyrði séu til staðar í enskum rétti og í því sambandi skipti einkum máli að stefnandi hafi fengið eðlilegt gagngjald fyrir greiðslu sína, þ.e.a.s. hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu, og að ekkert liggi fyrir um að staðið hafi til að hygla stefnda á kostnað annarra kröfuhafa með viðskiptunum. Því beri að sýkna stefnda.

Í þriðja lagi byggir stefndi sýknukröfu á því að skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki uppfyllt í málinu. Ljóst sé að ekki hafi verið um greiðslu skuldar að ræða, enda geri ákvæði allsherjarskuldabréfsins um innlausn og kaupheimild til útgefanda skýran greinarmun á annars vegar uppgreiðslu skuldar samkvæmt allsherjarskuldabréfinu á gjalddaga og fyrir gjalddaga (innlausn) og hins vegar á kaupum á hagsmunum í bréfinu (kaup). Fyrir liggi að ekki hafi farið fram innlausn samkvæmt skilmálum viðskiptanna sem leiði til þess að allsherjarskuldabréfið hafi ekki verið greitt upp fyrir gjalddaga þess. Þannig hafi allsherjarskuldabréfið ekki verið innleyst og afskráð í samræmi við reglur skilmálanna þess efnis. Stefndi telur allsherjarskuldabréfið í raun enn vera útistandandi og ógreitt.

Stefndi bendir á að stefnandi hafi sjálfur keypt hagsmuni í umræddu allsherjarskuldabréfi í samræmi við ákvæði bréfsins þess efnis en samkvæmt skilmálum þess hafi stefnanda hvenær sem er verið frjálst að eiga viðskipti með þá og á hvaða verði sem er, á opnum markaði eða á annan hátt, á eftirmarkaði sem fjárfestir. Stefnandi hafi eingöngu keypt lítinn hluta þeirra heildarhagsmuna, sem í boði hafi verið, og því hafi ekki verið um uppgreiðslu á allsherjarskuldabréfinu að ræða, heldur staðgreiðsluviðskipti með hagsmuni í bréfinu. Þá hafi tilgangur viðskiptanna ekki verið sá að greiða niður skuldir og slíkum málsástæðum stefnanda sé mótmælt af hálfu stefnda. Gögn málsins bendi til þess að stefnandi hafi litið svo á, að hann væri að kaupa framseljanlega fjármálagerninga og framlögð samskipti aðila sýni fram á að aðilar hafi talið sig eiga í staðgreiðsluviðskiptum. Í málinu liggi fyrir staðfesting stefnanda á viðskiptunum þar sem komi fram að um markaðspöntun hafi verið að ræða þar sem staðfest hafi verið að um sölu tiltekinna hagsmuna í viðkomandi allsherjarskuldabréfi hafi verið að ræða. Slík viðskipti teljist ekki vera greiðsla á skuld.

Loks bendir stefndi á að ákvörðun kaupverðs í umræddum viðskiptum hafi með öllu verið óháð ákvæðum útgáfulýsingar að því er varðar höfuðstól og vexti og ekki numið uppgreiðsluverðmæti ætlaðra skulda í samræmi við skilmálana. Gögn málsins beri með sér að kaupverð hagsmunanna hafi verið lægra en nafnverð þeirra og að það hafi miðast við það verð sem markaðurinn var tilbúinn að greiða fyrir slíka hagsmuni á þeim tíma.

Stefndi telur að meðferð stefnanda á kröfunni við slit stefnanda og fyrirliggjandi gögn málsins sýni fram á að kröfufjárhæð allsherjarskuldabréfsins hafi ekki verið færð niður um fjárhæð sem nam fjárhæð kaupa stefnanda á hagsmununum. Ef um greiðslu skuldar hefði verið að ræða, hefði átt að afskrá hagsmunina og lækka höfuðstólsfjárhæð til samræmis en það hafi ekki verið gert. Þótt stefnandi hafi fært niður útistandandi skuldir í bókum sínum, skipti slíkar bókhaldsfærslur ekki máli við mat á því, hvort skuldir hafi í raun verið felldar niður á grundvelli útgáfulýsingar og umsýslusamnings. Innri bókhaldsreglur stefnanda séu þannig með öllu óviðkomandi deilu aðila. Þá sé röng sú staðhæfing stefnanda, að gjaldþrotaskiptalög víki til hliðar meginreglunni um samningsfrelsi og þar með ákvæðum útgáfulýsingarinnar um kaupheimild útgefanda. Stefndi mótmælir því jafnframt að heimild skuldara til að kaupa eigin skuld feli í sér uppgreiðsluheimild.

Í fjórða lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á því að ekkert skuldarsamband hafi verið milli sín og stefnanda og að engin skuld hafi verið felld niður. Stefndi bendir á að umrætt allsherjarskuldabréf hafi í upphafi verið lagt inn til almenns vörsluaðila (e. Common Depositary) fyrir Euroclear Bank S.A./N.V. sem rekstraraðila Euroclear kerfisins og Clearstream Luxemborg kerfisins. Hlutir í bréfinu hafi síðan gengið kaupum og sölum á frjálsum markaði og framsal hluta hafi farið fram með rafrænum skráningum í kerfum Euroclear og Clearstream. Útgefandi allsherjarskuldabréfs skuli meðhöndla handhafa hagsmuna sem handhafa slíkrar höfuðstólsfjárhæðar í samræmi við skilmála útgáfulýsingar. Afborganir höfuðstóls, vaxta og annarra fjárhæða, sem þurfi að greiða samkvæmt varanlegu allsherjarskuldabréfi, skyldu framkvæmdar gegnum Euroclear eða Clearstream Banking gegn framvísun eða afhendingu varanlega allsherjarskuldabréfsins og skyldu greiðslur greiddar til handhafa allsherjarskuldabréfsins og að eigendur hagsmuna gætu einir leitað til greiðslujöfnunaraðilanna Eruoclear og Clearstream, eftir greiðslum á sínum hagsmunum í bréfinu. Stefndi telur að skilmálarnir taki af allan vafa um að ekki stofnist skuldarsamband á grundvelli allsherjarskuldabréfsins milli útgefanda bréfsins og sameiginlegs vörsluaðila þess sem er handhafi og eigandi bréfsins samkvæmt skilmálum þess. Ekkert kröfuréttarsamband sé milli útgefanda eða þeirra sem síðar kaupa hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu á eftirmarkaði með slíka hagsmuni. Kaupandi hagsmuna í allsherjarskuldabréfi geti þannig ekki eignast kröfurétt á hendur útgefanda allsherjarskuldabréfsins við slík kaup og kaupandi geti ekki krafist greiðslu úr hendi útgefanda. Sá réttur sé aðeins hjá sameiginlegum vörsluaðila, enda geti útgefandi allsherjarskuldabréfsins ekki komist einhliða hjá þeirri skyldu sinni að greiða honum heildarfjárhæð skuldabréfsins. Stefndi vísar í þessu tilliti til dóms Hæstaréttar Íslands hinn 12. október 2011 í máli nr. 398/2011.

Út frá viðskiptum málsins og þeim skilmálum, sem viðskiptin grundvallist á, sé ljóst að stefnandi hafi gefið út allsherjarskuldabréf til sérstaks sameiginlegs vörsluaðila hjá Euroclear S.A./N.V. Þessi sameiginlegi vörsluaðili sé samkvæmt skilmálum allsherjarskuldabréfsins handhafi og eigandi hluta í því og eigi því kröfu á hendur stefnanda. Af þeim sökum sé ljóst, að ekkert skuldarsamband sé milli aðila málsins og því beri, þegar af þeirri ástæðu, að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda.

Í fimmta lagi byggir stefndi á því, að reglan um samruna réttinda og skyldna komi ekki til álita í málinu, enda sé ekki byggt á reglunni af hálfu stefnanda og komi slík mótbára fram á síðari stigum sé hún of seint fram komin. Stefnandi hafi ekki komið fram sem skuldari í viðskiptum aðila, heldur sem fjárfestir og því sé ljóst að meginregla íslensks fjármunaréttar um samruna réttinda og skyldna komi ekki til álita. Þá gildi ensk lög um lögskipti aðila, sbr. 3. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, og því sé ekki unnt að horfa til reglunnar. Jafnframt byggir stefndi á því að jafnvel þótt talið yrði að íslensk lög giltu um lögskipti aðila, myndi reglan ekki eiga við þar sem skilyrði til að víkja frá henni séu uppfyllt í máli þessu. Eigendur hagsmuna í allsherjarskuldabréfi séu ekki kröfuhafar samkvæmt íslenskum rétti og eigi því ekki kröfu á hendur útgefanda allsherjarskuldabréfsins. Þótt útgefandi kaupi hagsmuni í bréfi, útgefnu af honum sjálfum, eignist hann ekki kröfu á hendur sjálfum sér þar sem engin krafa fylgi hagsmunum í slíkum bréfum. Ef talið yrði að skuldarsamband væri milli aðila, væri heimilt að víkja frá framangreindri meginreglu þar sem við kaup útgefanda á eigin skuldabréfi sé ekki litið svo á að óhjákvæmilega sé um samruna réttinda og skyldu að ræða, þannig að kröfuréttindum ljúki. Ekki hátti þannig til í tilviki aðila, enda geri skilmálar viðskiptanna ekki ráð fyrir að kröfuréttindum ljúki fyrr en bréfið er afskráð með sérstökum hætti.

Í sjötta lagi bendir stefndi á að greiðsla hafi ekki verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var, enda hafi greiðsla stefnanda fyrir umrædda hagsmuni falið í sér staðgreiðsluviðskipti en ekki greiðslu á skuld. Eiginlegur gjalddagi allsherjarskuldabréfsins skipti því engu máli og ekkert í málinu bendi til þess að hagsmunirnir hafi verið greiddir upp fyrir gjalddaga og felldir niður. Til þess að svo hefði verið, hefði þurft að framkvæma tilteknar aðgerðir samkvæmt skilmálum allsherjarskuldabréfaútgáfunnar. Gögn málsins sýni hins vegar að stefnandi hafi litið svo á að skuldin væri enn útistandandi en hvorki greidd upp né felld niður.

Í sjöunda lagi byggir stefndi á því að greiðslan hafi verið venjuleg eftir atvikum og vísar til þess að nægilegt sé að viðskipti virðist venjuleg, þótt svo sé ekki í reynd. Þá geti viðskiptin ekki talist óvenjuleg þar sem beinlíns sé gert ráð fyrir þeim í útgáfulýsingum stefnanda. Málsatvik hafi verið venjuleg, enda hafi verið um að ræða frjáls viðskipti milli viljugs kaupanda og viljugs seljanda á markaðsvirði sem lokið hafi verið innan sama dags. Einnig beri að líta til þess að seljandi bréfanna hafi átt frumkvæði að viðskiptunum og að kaupin hafi verið lítill hluti af bæði heildarupphæð útgáfunnar og heildarveltu skuldabréfaviðskipta stefnda. Stefndi vísar til þess að endurkaup skuldaútgefenda séu algeng og oft arðbær viðskipti og hafi skilmálar allra helstu fjármálastofnana á Íslandi falið í sér skilmála um slík viðskipti í útgáfulýsingum. Kaup á eigin skuldum séu algeng og venjuleg viðskipti og í tilviki aðila hafi tilgangur kaupanna verið venjulegur, þ.e.a.s. að stefnandi hagnaðist sjálfur. Þá hafi á þeim tíma, sem viðskiptin áttu sér stað, legið fyrir fjöldi gagna, m.a. matsskýrslur matsfyrirtækja sem hafi staðfest að stefnandi stæði ekki höllum fæti, heldur væri staða bankans góð.

Í áttunda lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á því að ósannað sé að stefnandi hafi verið sá lögaðili sem keypti hagsmunina, enda geti útprentanir úr kerfum stefnanda, eða öllu heldur kerfum Arion banka hf., ekki haft neitt sönnunargildi í málinu. Þá vísar stefndi einnig til tómlætis stefnanda og þess, að umþrætt viðskipti hafi átt sér stað 19. september 2008 og að stefnandi hafi ekkert aðhafst fyrr en rúmum þremur árum síðar og málið hafi loks verið höfðað tæpum fjórum árum síðar. Hvað varðar endurgreiðslukröfu stefnanda samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 telur stefndi ósannað að hann hafi hagnast af þeirri ráðstöfun, sem krafist sé riftunar á, en stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir tjóni sínu og slíka sönnun skorti. Þá hafi verð hagsmunanna, sem stefnandi fékk í hendur, verið hærra en sú fjárhæð sem stefnandi greiddi stefnda fyrir þá og því hafi stefnandi ekki orðið fyrir tjóni. Stefndi bendir einnig á að hafi kaupin leitt til þess að hagsmunirnir voru felldir niður, hljóti skuldir stefnanda einnig að hafa lækkað sem því nam en stefnandi viðurkenni í raun að svo hafi verið. Tjón sé því ósannað.

Jafnvel þótt talið verði að rifta beri umræddri greiðslu samkvæmt ákvæðum 134. gr. laga nr. 21/1991 og fallist verði á endurgreiðslukröfu stefnanda með vísan til 142. gr. sömu laga, byggir stefndi á því að fallast beri á þrautavarakröfu hans um lækkun stefnufjárhæðar. Ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi ekki selt þriðja aðila hagsmunina í allsherjarskuldabréfinu eftir að stefnandi keypti þá. Ekki sé hægt að útiloka að slíkt hafi verið gert, enda sé ósannað að hagsmunir hafi verið felldir niður með þeim hætti sem allsherjarskuldabréfið mælir fyrir um ef útgefandi kýs að fella niður hagsmuni í kjölfar kaupa á þeim. Ekkert liggi fyrir í málinu um annars konar arðbæra notkun hagsmunanna, t.d. veðsetningu þeirra. Hafi stefnandi grætt á lögskiptum við þriðja aðila, beri að láta hagnað hans koma til lækkunar á stefnukröfum á hendur stefnda. Þá bendir stefndi á að stefnanda hafi borið að takmarka tjón sitt eftir almennum reglum, t.d. með því að selja hagsmunina áfram eða fella þá niður. Ekki verði metið stefnda til sakar þótt stefnandi hafi kosið að endurselja ekki hlutina og þar með koma í veg fyrir að hann græddi á viðskiptunum og takmarkaði tjón sitt með þeim hætti. Stefnandi eigi því enga kröfu á hendur stefnda.

Fari svo að ákvæði 134. gr. og 142. gr. laga nr. 21/1991 verði talin eiga við í málinu, vísar stefndi einnig til 145. gr. laga nr. 21/1991. Næðu dómkröfur stefnanda fram að ganga leiddi það til ósanngjarnrar niðurstöðu, enda hafi viðskiptin átt sér stað fyrir fjórum árum og stefndi hafi aldrei mátt ætla að verið væri að greiða skuld og þannig hygla einum kröfuhafa umfram aðra. Þá hafi stefndi síst af öllu búist við að málsókn til riftunar og endurgreiðslu myndi eiga sér stað fjórum árum eftir að lögskiptum málsaðila lauk. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti og upphafstíma þeirra. Engin efni séu til að dæma dráttarvexti frá fyrri tímamarki en dómsuppsögu þar sem ekki verði ljóst fyrr en þá, hvort stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda.

Stefndi byggir málskostnaðarkröfu sína á 129.-130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þá byggir hann málatilbúnað sinn á lögum nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, lögum nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, lögum nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og jafnframt á almennum reglum samninga– og kröfuréttar. Jafnframt vísar stefndi til tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2001/24/EB frá 4. apríl 2001, um endurskipulagningu og slit lánastofnana, og enskra laga, þ.á m. Insolvency Act 1986, eftir því sem við á.

V

Hinn 2. september 2005 fékk stefnandi skráða útgáfulýsingu (e. Base prospectus) vegna 12.000.000.000 evra skuldabréfaútgáfu. Gefnir voru út lokaskilmálar (e. Final Terms) vegna skuldabréfa að nafnverði 100.000.000 evra hinn 18. október 2005. Lokaskilmálar þessir voru gefnir út vegna fyrrgreindrar 12.000.000.000 evra skuldabréfaútgáfu. Lokaskilmálarnir fengu ISIN-númerið XS0232537471 og almenna númerið 023253747. Gjalddagi samkvæmt lokaskilmálum skuldabréfaútgáfunnar var 20. október 2009. Hinn 24. september 2008 greiddi stefnandi greiðslu að fjárhæð 1.718.445,56 evrur og bókfærði greiðsluna sem lækkun á útistandandi skuldum.

Í útgáfulýsingu allsherjarskuldabréfsins eru umfangsmiklar upplýsingar um almenna lýsingu skuldabréfarammans, form skuldabréfa, skilmála og skilyrði þeirra, auk þess sem ítarlegar upplýsingar er þar að finna um greiðslu skuldabréfanna, innlausn þeirra og kaup. Vísast til kafla II hvað varðar nánari útlistun útgáfulýsingar og viðauka.

Ágreiningur málsins snýr að því, hvort greiðsla að fjárhæð 1.718.445,56 evrur sé riftanleg greiðsla á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hvort stefnda beri að greiða stefnanda framangreinda fjárhæð samkvæmt 142. gr. sömu laga. Ágreiningur er um hvort stefndi sé réttur aðili málsins en stefndi ber við aðildarskorti samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Loks greinir aðila á um það, hvort íslenskum lagareglum verði beitt um kröfur stefnanda en stefndi byggir m.a. á því að umræddum viðskiptum verði ekki rift á grundvelli íslenskra gjaldþrotaskiptalaga.

1. Aðild

Eins og rakið hefur verið telur stefndi að aðildarskortur samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 eigi við í tilviki aðila og því beri að sýkna. Málsástæða stefnda þess efnis verður ekki skilin öðruvísi en svo, að skortur á kröfuréttarlegu sambandi milli aðila leiði til aðildarskorts. Stefndi vísar til þess að sá, sem riftunarkröfu er beint að, þurfi að hafa móttekið tiltekna greiðslu sem kröfuhafi hennar og sá, sem greiddi greiðsluna, sé í því sambandi skuldari. Stefndi telur skuldarsamband lögskiptanna fela í sér að útgefandi, þ.e. stefnandi, og sameiginlegur vörsluhafi hafi verið í eiginlegu kröfuréttarsambandi. Því sé málsókninni beint að röngum aðila, enda komi stefndi aðeins fram sem umsýsluaðili allsherjarskuldabréfaútgáfunnar.

Í málinu liggur fyrir kaupnóta vegna umræddrar greiðslu þar sem nafn stefnda kemur fram. Þá liggur frammi yfirlit viðskipta stefnanda með hagsmuni í umræddri skuldabréfaútgáfu þar sem stefndi er tilgreindur sem móttakandi hagsmunanna. Stefndi heldur því hins vegar fram að sameiginlegur vörsluaðili, Euroclear Bank, hafi verið handhafi allsherjarskuldabréfsins með hliðsjón af útgáfulýsingu og því sé skuldarsamband samkvæmt skilmálum bréfsins á milli stefnanda og Euroclear Bank. Stefndi vísar til þess að samkvæmt útgáfulýsingu sé sá, sem skráður er eigandi tiltekinnar nafnverðsfjárhæðar skuldabréfs á hverjum tíma, eigandi umræddrar nafnverðsfjárhæðar, nema að því er varðar greiðslur höfuðstóls eða vaxta af umræddri nafnverðsfjárhæð slíkra skuldabréfa en í því sambandi skuli útgefandi (stefnandi) og umsjónaraðili greiðslna meðhöndla handhafa viðkomandi allsherjarskuldabréfs sem eiganda umræddrar nafnverðsfjárhæðar slíkra skuldabréfa. M.ö.o. telur stefndi greiðslujöfnunaraðila (Euroclear Bank) sem handhafa vera réttan aðila að málinu.

Eignarrétti allsherjarskuldabréfins er lýst í útgáfulýsingunni. Þar kemur fram að á meðan einhver skuldabréfanna heyrir undir allsherjarskuldabréf, sem varðveitt er fyrir hönd Euroclear Bank sem rekstraraðila Euroclear-kerfisins og/eða Clearstream Banking, skuli útgefandi og umsjónaraðilar greiðslna meðhöndla sérhvern aðila, sem á hverjum tíma er skráður eigandi tiltekinna nafnverðsfjárhæða slíkra skuldabréfa, sem eiganda umræddrar nafnverðsfjárhæðar slíkra skuldabréfa, nema að því er varðar greiðslur höfuðstóls eða vaxta. Í því sambandi skuli útgefandi og umsjónaraðilar greiðslna meðhöndla handhafa viðkomandi allsherjarskuldabréfs sem eiganda umræddrar nafnverðsfjárhæðar slíkra skuldabréfa í samræmi við og með fyrirvara um viðkomandi allsherjarskuldabréf.

Ákvæði útgáfulýsingarinnar verða ekki skilin öðruvísi en svo að eignarhald allsherjarskuldabréfa sé háð því hver er hverju sinni skráður fyrir nafnverðsfjárhæð. Samkvæmt kaupnótu var stefndi skráður fyrir nafnverðsfjárhæð um stund. Jafnframt liggur fyrir yfirlit viðskipta stefnanda með hagsmuni í umræddri skuldabréfaútgáfu þar sem stefndi er tilgreindur sem kaupandi.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum greiddi stefnandi stefnda fyrir umrædda hluti í allsherjarskuldabréfinu. Ekki liggur annað fyrir en að stefndi hafi í þessum tilvikum komið fram sem greiðandi fyrir hlutina og á vissu tímabili verið skráður eigandi hluta og nafnverðsfjárhæðar þeirra samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnar að frádreginni þóknun vegna viðskiptanna. Þá verður ekki annað ráðið af framlagðri staðfestingu Euroclear en að greiðsla að fjárhæð 1.718.445,56 evrur hafi borist inn á reikning stefnda frá greiðslujöfnunaraðila hinn 24. september 2008. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að málsókn stefnanda sé réttilega beint að stefnda og því er ekki um aðildarskort að ræða.

2. Skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Kemur þá til skoðunar, hvort fallist verði á riftunarkröfu stefnanda með vísan til 134. gr. laga nr. 21/1991. Frestdagur við slit stefnanda var 15. nóvember 2008 og greiðsla var innt af hendi 24. september 2008. Óumdeilt er að greiðslan átti sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag en aðila greinir á um það, hvort hún geti talist vera greiðsla á skuld, hvort ætluð skuld hafi verið greidd fyrr en eðlilegt var og ef svo er, hvort greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.

Stefnandi var skuldari samkvæmt því allsherjarskuldabréfi sem umræddir hlutir, sem stefnandi keypti af stefnda, tilheyrðu. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 eiga einungis við þegar skuld er greidd. Þegar litið er til þess, sem rakið hefur verið, er ljóst að stefnandi var í skuld á grundvelli fyrrgreindra skuldabréfa þegar greiðsla var innt af hendi, enda eru eigendur hlutdeilda jafnframt eigendur þeirrar kröfu sem hlutdeildin vísar til.

Kemur næst til skoðunar hvort greiðslan, sem stefnandi innti af hendi til stefnda samkvæmt framangreindu, geti talist greiðsla á skuld í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 sem hafi farið fram fyrr en eðlilegt var. Ekki hefur verið talið að skýra eigi ákvæðið svo þröngt að það taki einungis til greiðslna sem fela með skýrum hætti í sér efndir á skuldbindingum skuldarans. Í dómum Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 162 og 163/2010 sem og í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013 hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla vegna kaupa útgefanda á kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum feli í sér greiðslu skuldar í þessari merkingu, enda falli krafa þá niður samkvæmt meginreglu kröfuréttar þar eð réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á það jafnvel við þótt greiðslan sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun á skuldbindingu útgefandans.

Í því máli sem hér er til úrlausnar liggur fyrir að samkvæmt skýrum skilmálum útgáfulýsingar giltu ensk lög um viðskipti með hlutdeild í allsherjarskuldabréfum sem gefin voru út á þeim grundvelli. Í útgáfulýsingunni voru jafnframt ákvæði er tóku til greiðslu höfuðstóls, vaxta og sérhverra annarra ógreiddra gjaldfallinna fjárhæða í tengslum við skuldabréfin fyrir skiptadag. Í bæði almenna hluta skilmálanna og í i-lið 7. kafla skilmála skuldabréfaútgáfunnar segir í íslenskri þýðingu að útgefandi eða dótturfélag útgefanda geti „á hverjum tíma keypt bréfin (að því gefnu, þegar um endanleg bréf er að ræða, að allar ógjaldfallnar kvittanir, greiðslumiðar og klær sem tilheyra þar keypt með) á einhverju verði sem er á opnum markaði eða á annan veg“ og þá segir jafnframt í umræddum 7. kafla að keypt skuldabréf sé heimilt að eiga, endurútgefa, endurselja eða, að vali útgefanda, afhenda hvaða umsjónaraðila greiðslna sem er til niðurfellingar. Því er ljóst að samkvæmt útgáfulýsingu þurfti að koma til sérstakrar aðgerðar, með atbeina milligönguaðila eða umsjónaraðila greiðslna, til þess að fella niður skuld. Slík ákvæði væru merkingarlaus ef litið yrði svo á að skuldin félli sjálfkrafa niður við endurkaup. Þá verður við túlkun útgáfulýsingarinnar að taka mið af enskri löggjöf og þegar litið er til þeirra gagna, sem lögð hafa verið fram um efni hennar, verður ráðið að þar gildir ekki afdráttarlaus regla um að kröfuréttindi á grundvelli skuldabréfa falli niður við það að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi.

Það er mat dómsins, að af útgáfulýsingunni megi ráða að útgefandi allsherjarskuldabréfs teljist eigandi þeirrar hlutdeildar í bréfinu, sem hann aflar á frjálsum markaði, og eigi að njóta réttinda samkvæmt því ef hann lætur hjá líða að fara fram á það við vörsluaðila allsherjarskuldabréfsins að skuldbinding hans samkvæmt því verði lækkuð sem nemur nafnvirði hlutdeildarinnar. Slík beiðni hefði því verið nauðsynleg til þess að endurkaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfinu gengi til lækkunar á skuld hans. Engin slík beiðni liggur fyrir í málinu. Að íslenskum rétti er ekkert því til fyrirstöðu að skuldari skuldbindi sig á þann veg að vikið sé frá meginreglum kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna svo sem stefnandi virðist hafa gert með útgáfulýsingunni.

Það er jafnframt mat dómsins, að af hálfu stefnda hafi verið færð fyrir því viðhlítandi rök að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum þannig að stefnanda sé ekki unnt að bera fyrir sig ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991. Í skilmálum framangreindrar útgáfulýsingar vegna skuldabréfaútgáfunnar var gert ráð fyrir því að stefnandi gæti keypt hlutdeildirnar á frjálsum markaði m.a. í því skyni að lækka skuldbindingar sínar. Af gögnum málsins má ráða að hagsmunirnir hafi verið seldir í samræmi við markaðsvirði þeirra á þeim tíma sem viðskiptin fóru fram.

Ætla verður að bankinn hafi talið endurkaupin vera sér hagstæð og m.a. hafa í för með sér lækkun á skuldatryggingarálagi hans. Kaupin virðast hafa verið liður í almennri stefnu bankans um endurkaup á eigin skuldum sem telja verður að hafi byggt á viðskiptalegum forsendum. Þá liggur fyrir í málinu nokkur fjöldi gagna sem sýna fram á að á þeim tíma þegar framangreindir gerningar áttu sér stað, hafi verið alvanalegt að fjármálastofnanir keyptu skuldabréf af sjálfum sér í þeim tilgangi að lækka skuldir. Í þessu ljósi geta umrædd endurkaup stefnanda ekki talist óvenjuleg, auk þess sem ekkert er komið fram sem leiðir líkur að því að umrædd viðskipti hafi grundvallast á öðru en markaðslegum sjónarmiðum og með viðskiptahagsmuni bankans að leiðarljósi.

Af hálfu stefnanda kom fram við aðalmeðferð málsins að það sem aðgreindi þetta tiltekna mál frá öðrum riftunarmálum Kaupþings hf., sem þegar hefðu verið flutt fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, væri sú staðreynd að umþrætt greiðsla hefði verið nær greiðslufalli stefnanda í tíma en í öðrum málum og að stefnandi hefði, í krafti stöðu sinnar, haft meiri vitneskju um stöðu stefnanda en um var að ræða í öðrum málum.

Ekki verður á þessi rök stefnanda fallist, enda er ekkert komið fram í málinu sem leiðir líkum að því að sá stutti tími, sem leið milli þess að umrædd greiðsla fór fram og þar til greiðslufall stefnanda varð, hafi skipt sköpum hvað varðar gagnsæi á fjármálamarkaði á þeim tíma sem viðskiptin fóru fram. Það er mat dómsins að framlögð gögn beri með sér að á umræddum tíma hafi bæði innlend sem alþjóðleg fjármálastarfsemi einkennst af ógagnsæi og misvísandi upplýsingum matsfyrirtækja um stöðugleika í fjármálageira. Á þeim tíma þóttu gögnin hins vegar traust og marktæk en ljóst er að mörg þeirra gagna, sem lögð hafa verið fram í málinu og sýna styrka stöðu íslenskra banka, þ. á m. stefnanda, á þessu tímabili, voru gefin út skömmu fyrir greiðslufall stefnanda. Ekkert liggur fyrir í málinu sem styður fullyrðingu stefnanda um að stefndi í þessu máli hafi búið yfir aukinni vitneskju um stöðu stefnanda á þessum tíma í ljósi aðkomu stefnda að ráðgjöf fyrir stefnanda rétt fyrir greiðslufall stefnanda. Stefndi hefur enda mótmælt fullyrðingum stefnanda að því leyti og er henni því hafnað sem ósannaðri.

Af gögnum málsins verður ráðið að endurkaup á eigin skuldum hafi tíðkast hjá bankanum á því tímabili er viðskiptin áttu sér stað. Þótt líklegt megi telja að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á árinu 2008 megi rekja til versnandi fjárhagsstöðu hans, er það niðurstaða dómsins að því verði ekki slegið föstu að stefndi eða aðrir aðilar, sem stunduðu slík viðskipti á alþjóðlegum mörkuðum, hafi á þessum tíma mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrot stefnanda væri yfirvofandi. Framlögð gögn um stöðu stefnanda á þessum tíma breyta ekki þeirri niðurstöðu, enda eru þau ekki að öllu leyti á sama veg svo sem þegar er getið.

Með vísan til framangreinds og þar sem umrædd viðskipti verða ekki með óyggjandi hætti tengd þeirri staðreynd að stefnandi varð skömmu síðar ógjaldfær, er það niðurstaða dómsins að ekki liggi fyrir að með þeim viðskiptum, sem mál þetta lýtur að, hafi verið vikið svo frá því sem venjulegt geti talist í rekstri viðskiptabanka að þau hafi ekki virst venjuleg eftir atvikum.

Af framangreindu leiðir að hafna verður riftunarkröfu stefnanda á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Verður stefndi því þegar af þeirri ástæðu sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Í þessu ljósi eru ekki efni til að fjalla um þær málsástæður stefnda sem lúta að því að íslensk lög gildi ekki um réttarágreining aðila.

Að fenginni þessari niðurstöðu og með vísan til meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 5.000.000 króna.

A-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Deutche Bank AG, er sýkn af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Stefnandi greiði stefnda 5.000.000 króna í málskostnað.

A-kvk-nf E-kvk-nf