E-2149/2014

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 12. janúar sl., er höfðað af H-kk-þgf H-kk-þgf, Langholti 1 í Flóahreppi, gegn Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2 í Reykjavík, með stefnu, dags. 2. júní 2014, sem var birt fyrir stefnda samkvæmt ódagsettri áritun á stefnuna. Málið var þingfest 5. júní 2014.

Stefnandi krefst þess að ógilt verði „veðsetning skv. veðleyfi sem hann veitti í fasteign sinni Langholti 1, landnúmer 166247 með fastanúmerum 220-0863 og 220-0862, Flóahreppi Árnessýslu, með undirritun sinni á skuldabréf nr. 103034, dags. 10. des. 2007, útgefnu af Múr og smíði ehf. Bréfið var innfært til þinglýsingar hjá sýslumanninum á Selfossi þ. 12. des. 2007 og fékk þinglýsingarnúmerið X-5463/2007.“ Stefnandi krefst einnig „ógildingar á veðsetningu skilmálabreytingar vegna bréfsins, dags. 13. jan. 2009, sem var innfært til þinglýsingar hjá sýslumanninum á Selfossi á sömu eign þ. 1. feb. 2009 og fékk númerið X-340/2009“. Stefnandi krefst jafnframt málskostnaðar eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar.

II.

Málavextir eru þeir að einkahlutafélagið Múr og smíði ehf. gaf 10. desember 2007 út veðskuldabréf þar sem félagið lýsti því yfir að það skuldaði Glitni banka hf. 93.975 svissneska franka, 8.996.728 japönsk jen og 55.104 evrur. Fram kemur í skuldabréfinu að lánsfjárhæðin jafngilti 15 milljónum íslenskum krónum 7. desember 2007. Segir þar að endurgreiða beri skuldina með jöfnum afborgunum höfuðstóls og vaxta í hverjum mánuði og skyldi fjöldi afborgana vera 180.

Til tryggingar á endurgreiðslu höfuðstóls, vaxta, dráttarvaxta og alls kostnaðar var bankanum sett að veði annars vegar jörðin Langholt 1 og hins vegar íbúðarhúsnæði á sömu jörð með nánar tilgreindu fastanúmeri. Fyrir hönd útgefanda rituðu A-kvk-nf H-kvk-nf H-kvk-nf, dóttir stefnanda, og eiginmaður hennar, B-kk-nf E-kk-nf, undir bréfið. A-kvk-nf H-kvk-nf og stefnandi rituðu jafnframt undir sem þinglýstir eigendur hinna veðsettu eigna. Eiginkona stefnanda, H-kvk-nf H-kvk-nf, ritaði undir veðskuldabréfið sem vottur en ekki sem maki þinglýsts eiganda.

Stefnandi er eigandi jarðarinnar Langholts 1, en fram kemur í stefnu að þar búi hann ásamt fjölskyldu sinni. Dóttir stefnanda, A-kvk-nf H-kvk-nf, á íbúðarhúsnæði á lóð við hliðina á lóð stefnanda, en það mun vera sú húseign sem sett var að veði ásamt jörðinni.

Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi var andvirði lánsins ráðstafað til greiðslu á skattaskuld útgefanda skuldabréfsins, Múrs og smíði ehf., við innheimtumann ríkissjóðs.

Ágreiningslaust er að frá og með 15. október 2008 tók stefndi við öllum réttindum og skyldum kröfuhafa samkvæmt veðskuldabréfinu.

Gerð var skilmálabreyting 13. janúar 2009 þar sem komist var að samkomulagi um að eftirstöðvar skuldabréfsins hinn 7. janúar 2009 skyldu greiðast með sex vaxtagjalddögum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 5. febrúar 2009, og með 168 afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 5. ágúst 2009. Undir skilmálabreytinguna rita A-kvk-nf H-kvk-nf og B-kk-nf fyrir hönd Múrs og smíði ehf., stefnandi og A-kvk-nf H-kvk-nf sem þinglýstir eigendur, og eiginkona stefnanda, H-kvk-nf H-kvk-nf, og fyrrgreindur B-kk-nf sem makar þinglýstra eigenda.

Framangreint skuldabréf mun hafa verið í skilum þangað til í maí 2010, en með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 10. maí var útgefandi þess, Múr og smíði ehf., tekið til gjaldþrotaskipta. Skiptum lauk 28. desember 2011 og var búið lýst eignalaust.

Með bréfi 27. ágúst 2012 fór eiginkona stefnanda, H-kvk-nf H-kvk-nf, fram á það við sýslumanninn á Selfossi að skuldabréfið yrði afmáð af jörðinni Langholti 1 þar sem hún hafi ekki veitt samþykki sitt sem maki þinglýsts eiganda. Sýslumaðurinn varð í fyrstu við þeirri kröfu, en færði bréfið á ný á fasteignina 30. október 2012. Ákvörðun sýslumanns var skotið til úrlausnar Héraðsdóms Suðurlands. Með úrskurði héraðsdóms 12. mars 2013 var kröfum H-kvk-ef hafnað og staðfest ákvörðun sýslumanns um að færa veðskuldabréfið aftur inn á fasteignina. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 13. maí 2013 í málinu nr. 223/2013.

Samkvæmt framlögðum gögnum er jörðin Langholt 1 í uppboðsmeðferð hjá sýslumanninum á Selfossi, en gerðarbeiðandi er stefndi.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi vísar til þess að útgefandi skuldabréfsins, Múr og smíði ehf., hann sjálfur sem og dóttir hans, A-kvk-nf H-kvk-nf H-kvk-nf, og tengdasonur, B-kk-nf E-kk-nf, hafi öll verið í bankaviðskiptum við útibúi stefnda á Selfossi. Hafi útibússtjórinn, J-kk-nf R-kk-nf B-kk-nf, séð um málefni þeirra hjá bankanum, og búið yfir vitneskju um fjárhagsstöðu allra þessara aðila.

Stefnandi lýsir atvikum á þá leið að útgefandi skuldabréfsins, Múr og smíði ehf., hafi verið í miklum rekstrarerfiðleikum og hafi eigendur þess, dóttir stefnanda og tengdasonur, leitað á náðir stefnda um fyrirgreiðslu. Af hálfu stefnda hafi því verið hafnað nema að lánið yrði tryggt með veði í íbúðarhúsnæði eigenda félagsins og í jörðinni Langholti 1. Dóttir stefnanda hafi þá óskað eftir því að hann heimilaði veðsetningu jarðarinnar til að bjarga fyrirtækinu. Stefnandi kveðst hafa átt fund með útibússtjóra stefnda í kjölfarið og viljað fá upplýsingar um fjárhagsstöðu Múrs og smíði ehf. Hafi honum verið synjað um það vegna bankaleyndar. Kveður hann útibússtjórann hafa orðið undrandi og spurt stefnanda hvort hann treysti sér ekki. Á sama fundi hafi stefnandi einnig rætt um lausn á eigin skuldavanda. Stefnandi kveðst hafa ákveðið að heimila veðsetningar jarðarinnar, enda hafi hann treyst útibússtjóranum, þar sem hann hafi verið gjörkunnugur fjárhagslegri stöðu fyrirtækisins, hans eigin fjárhagsstöðu og annarra í fjölskyldunni.

Stefnandi heldur því fram að fjárhagsleg staða Múrs og smíði ehf. hafi verið með þeim hætti að rétt hafi verið að gefa það upp til gjaldþrotaskipta miðað við ársreikning fyrir rekstrarárið 2007. Hann bendir á að fyrir árið 2006 hafi eigið fé félagsins verið neikvætt um 17.091.103 krónur, um 34.434.219 krónur fyrir árið 2007 og um 59.637.179 krónur fyrir árið 2008. Þá vísar stefnandi til skattframtala sinna fyrir tekjuárin 2006 til 2009 og dregur þá ályktun af þeim að hann hafi alls ekki verið fær um að taka á sig aukna ábyrgð vegna láns að fjárhæð 15 milljónir króna 10. desember 2007 og enn síður eftir að það hækkaði í kjölfar gengisfalls krónunnar.

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að verulega hafi skort á upplýsingagjöf af hálfu stefnda þegar stefnandi leitaði eftir því. Þá hafi bankinn verið að seilast í jörðina til þess að baktryggja sig þar sem ljóst hafi verið að útgefandi bréfsins væri ekki nógu traustur né heldur eigendur fyrirtækisins, þau B-kk-nf og A-kvk-nf H-kvk-nf. Jafnframt hafi stefndi vitað að stefnandi hefði ekki bolmagn til að standa undir endurgreiðslu lánsins nema með því að selja jörðina. Stefnandi vísar einnig til þess að engin áætlun hafi verið gerð um það hvernig lánið ætti að bæta stöðu útgefandans, sem hafi farið hríðversnandi, eins og gögn málsins sýni. Hafi lánið farið beint í skuldahítina og hafi það ekki getað bætt þar úr.

Á því er byggt að stefndi hafi sniðgengið regluna um greiðslumat í samkomulagi um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Á það er bent að útgefandinn hafi verið einkahlutafélag í bullandi fjárhagskröggum. Telur stefnandi að 4. gr. samkomulagsins hafi verið þverbrotin af hálfu bankans, þar sem stefnanda hafi ekki verið veittar neinar upplýsingar um áhættuna af ábyrgðinni. Byggir stefnandi á því að meginhugsun samkomulagsins gildi þar sem tilgangur þess sé að vernda ábyrgðarmenn.

Stefnandi kveðst reisa ógildingarkröfu sína á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, og 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sem geri þá kröfu til stefnda að fylgja góðum viðskiptaháttum og venjum. Samningsstaða aðila hafi verið ójöfn og stefndi búið einn yfir vitneskju um fjárhagsstöðu aðila. Hafi stefndi krafist þess að stefnandi veitti veðleyfi í jörðinni þó að bankinn hafi vitað að stefnandi gæti aldrei greitt af láninu ef það færi í vanskil. Um atvik er síðar hafi komið til er vísað til gengisfalls krónunnar. Hafi stefnandi engan veginn getað gert sér grein fyrir því að skuldbindingin yrði eins þungbær og hún hafi orðið. Skipti þar miklu að stefndi hafi ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni m.a. um áhrif gengissveiflna á endurgreiðslu.

Stefnandi telur af þessum sökum að samningurinn sé ósanngjarn þar sem hann stríði gegn góðum viðskiptaháttum og raski til muna jafnvægi milli réttinda og skyldna samningsaðila neytanda í óhag. Hann vísar til þess að bankinn starfi á grundvelli opinbers leyfis og því eigi að gera strangar kröfur til vandaðra vinnubragða af hans hálfu, sérfræðiþekkingar og upplýsingaskyldu. Því sé ósanngjarnt að bera samninginn fyrir sig. Þá vísar stefnandi til 33. gr. laga nr. 7/1936, en hann telur að bankinn hafi nýtt sér þrönga stöðu stefnanda og tengsl við lántaka.

Stefnandi byggir á því að útibússtjórinn hafi haldið því leyndu fyrir sér að fjárhagsstaða útgefanda skuldabréfsins væri mjög erfið, þegar stefnandi leitaði upplýsinga um hana. Á sama tíma hafi verið fullljóst að greiðslugeta stefnanda væri lítil sem engin. Sama hafi gilt um þau B-kk-þf og A-x-x H-kvk-þf, eigendur Múrs og smíði ehf. Þar sem bankinn hafi haft alla þræði í hendi sér við samningsgerðina kveður stefnandi að eftirleikurinn hafi verið auðveldur fyrir stefnda í ljósi aðstöðumunar aðila. Undirskrift sé í raun fengin með því að stefnandi, sem hafi enga sérþekkingu á þessu sviði, hafi verið leyndur upplýsingum um stöðu fyrirtækisins og eigenda þess, auk þess sem hann hafi ekki verið upplýstur um áhættu sem gengislán hefði í för með sér. Þessi háttsemi stríði augljóslega gegn góðum viðskiptaháttum að mati stefnanda og samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Telur stefnandi að sömu sjónarmið gildi um undirskrift skilmálabreytingarinnar, en þá hafi lánið verið búið að hækka um a.m.k. helming vegna gengisfalls krónunnar og skuldastaðan snarversnað.

Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 7/1936, einkum 33. og 36. gr., og laga nr. 161/2002, einkum 1. mgr. 19. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Einnig sé vísað til reglna um húsbóndaábyrgð sem og meginreglna samninga- og kröfuréttar. Jafnframt vísar stefnandi til gildandi samkomulags fjármálafyrirtækja á Íslandi frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Um varnarþing vísar stefnandi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um málskostnað til 129. gr. og 130. gr. sömu laga.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að réttilega hafi verið staðið að lánveitingunni á sínum tíma. Hafi stefnandi sett fasteign sína að veði af fúsum og frjálsum vilja til tryggingar á láni til félags í eigu dóttur stefnanda og tengdasonar. Beri honum að standa við þær skuldbindingar gagnvart stefnda.

Stefndi hafnar þeim fullyrðingum stefnanda að það hafi verið fyrir atbeina stefnda að stefnandi setti fasteign sína að veði. Útgefandi skuldabréfsins sé félag og því gildi reglur samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga ekki um lánveitinguna. Þá eigi lánveitingin sér stað fyrir gildistöku laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Með lánveitingunni hafi bankinn verið að rétta hlut Múrs og smíði ehf. og þar sem stefnda hafi verið boðnar fullnægjandi tryggingar hafi félaginu verið veitt lánið. Þá hafi félagið átt að vera komið á réttan kjöl með lánveitingunni. Jafnframt komi fram í stefnu að dóttir stefnanda hafi farið þess á leit við hann að hann veitti veðleyfi í fasteign sinni til tryggingar á skuldum félagsins.

Stefndi heldur því fram að staða útgefanda skuldabréfsins í desember 2007 hafi ekki verið sú að óforsvaranlegt hafi verið að lána félaginu fjármuni samkvæmt umræddu veðskuldabréfi. Aðrar skuldbindingar félagsins við stefnda hafi verið yfirdráttarlán upp á tæpar 7.500.000 og tvö skuldabréf sem í lok desember 2007 hafi numið að eftirstöðvum 4.315.088 krónum. Heildarskuldbindingar félagsins við stefnda hafi því í lok desember numið tæpum 11,8 milljónum króna auk lánsins sem veitt hafi verið í desember 2007. Staða félagsins hafi því á engan hátt verið þannig að ekki hafi verið réttlætanlegt að lána því gegn fullnægjandi tryggingum.

Engar persónulegar ábyrgðir hafi verið á greiðslu lánsins, hvorki frá stefnanda né dóttur hans eða tengdasyni, eins og haldið sé fram í stefnu. Hafi stefnandi því ekki verið í persónulegri ábyrgð fyrir greiðslu skuldarinnar, en hann hafi sett fasteign sína að veði til tryggingar á greiðslu skuldarinnar. Greiðslugeta stefnanda og dóttur hans hafi því ekki verið metin þar sem þau hafi ekki verið greiðendur skuldabréfsins.

Stefndi hafnar því að það hafi verið fyrir atbeina starfsmanns stefnda að stefnandi samþykkti veðsetninguna. Áréttar stefndi að hann hafi ekki haft heimild skv. 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki til þess að upplýsa stefnanda um fjárhagslega stöðu Múrs og smíði ehf. á þeim tíma sem lánið var veitt. Um hafi verið að ræða einkahlutafélag í eigu dóttur og tengdasonar stefnanda, dóttir stefnanda hafi óskað eftir því við hann að hann veitti veð í fasteign sinni, stefnandi hafi verið og sé fjárráða einstaklingur og fyllilega í stakk búinn til að afla fjárhagslegra upplýsinga um félagið hjá dóttur sinni, og taka á þeim grundvelli ákvörðun um veðsetninguna, eins og hann og hafi gert. Engin þau atvik hafi orðið sem heimili að mati stefnda að ógilda veðsetninguna á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936.

Stefndi byggir á því að sömu rök eigi við um skilmálabreytinguna sem gerð hafi verið í janúar 2009, en hún hafi einnig átt sér stað fyrir gildistöku laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Því hafi ekki verið þörf á því að meta greiðslugetu Múrs og smíði ehf. áður en eiginkona stefnanda samþykkti veðsetningu hans á eigninni. Stefndi vill sérstakleg árétta að með dómi Hæstaréttar í máli nr. 223/2013 hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að sýslumanninum á Selfossi hafi verið rétt að færa veðskuldabréfið að nýju í þinglýsingabók. Þá bendir stefndi á að við skilmálabreytinguna hafi lánið lækkað úr 93.975 svissneskum frönkum, 8.996.728 japönskum jenum og 55.104 evrum, í 87.711 svissneskan franka, 8.396.944 japönsk jen og 51.432 evrur.

Stefndi hafnar því að hafa brotið gegn 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001, enda hafi lánveitingin ekki fallið undir samkomulagið þar sem skuldarinn var einkahlutafélag en ekki einstaklingur. Ákvæðið, sem mæli fyrir um upplýsingaskyldu, hafi því ekki átt við um lánveitingu þessa frekar en önnur ákvæði samkomulagsins.

Stefndi hafnar því einnig að hafa brotið reglur við lánveitinguna eins og stefnandi byggi á í stefnu. Lánssamningurinn sé ekki ósanngjarn og stríði ekki gegn góðum viðskiptaháttum. Stefnandi sé heldur ekki neytandi í skilningi laga nr. 121/1994 þar sem hann hafi ekki verið lántaki, heldur einkahlutafélagið. Þá hafi lánveitingin átt sér stað fyrir gildistöku laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Stefndi áréttar að lánið hafi verið veitt þar sem fullnægjandi tryggingar hafi verið veittar fyrir því, og skuldir félagsins jukust ekki við lánveitinguna, þar sem öllu andvirði lánsins var ráðstafað til að greiða upp skattaskuldir félagsins.

Stefndi tekur fram að lánið hafi hækkað sé það umreiknað í íslenskar krónur. Eftirstöðvar þess 3. september 2014, án innheimtukostnaðar séu 105.858,23 svissneskir frankar, þar af séu dráttarvextir 11.592,59 svissneskir frankar, 10.174.847,38 japönsk jen, þar af séu dráttarvextir 1.120.382 japönsk jen, og 63.276,56 evrur, þar af séu dráttarvextir 7.156,63 evrur. Umreiknað í íslenskar krónur nemi fjárhæðin 36.212.563 krónum, en þar af séu gjaldfallnir, ógreiddir gjalddagar 17.977.874 krónur. Það eitt að lánið hafi hækkað, einkum vegna vanskila, leiði ekki til þess að ákvæði 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við og veðsetningin varði ógildingu. Stefnandi hafi gert samning við stefnda um að jörð hans að Langholt 1 stæði til tryggingar á láni útgefnu af Múr og smíði ehf. Hæstiréttur hafi þegar kveðið á um að lánið hvíli réttilega á eigninni og stefndi telur að stefnanda beri að standa við samning sinn við stefnda um veðsetninguna.

Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um að samninga skuli halda. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988, einkum. 10. tölulið 3. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988.

IV.

Í máli þessu krefst stefnandi ógildingar á ákvæði í veðskuldabréfi, dags. 10. desember 2007, þar sem stefnandi setti jörðina Langholt 1 að veði til tryggingar á endurgreiðslu á skuld útgefanda samkvæmt skuldabréfinu. Þá er krafist ógildingar á samþykki stefnanda, sem þinglýsts eiganda jarðarinnar, fyrir skilmálabreytingu skuldabréfsins, dags. 13. janúar 2009. Byggir stefnandi meðal annars á því að víkja beri þessum skuldbindingum til hliðar á grundvelli 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, þar sem stefndi hafi ekki veitt stefnanda upplýsingar um getu útgefanda skuldabréfsins til þess að standa undir greiðsluskuldbindingum sínum, en óforsvaranlegt hafi verið að veita fyrirtækinu lán eins og staða þess hafi verið. Þá hafi hann ekki verið upplýstur um þá áhættu sem fólst í því að taka erlent lán.

Lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, sem taka meðal annars til veðsetningar á tilgreindum eignum til tryggingar á efndum lántaka, tóku gildi 4. apríl 2009, og koma því ekki til álita við úrlausn á því hvort stefnda hafi verið rétt að veita stefnanda þær upplýsingar sem hann telur að stefndi hafi vanrækt að veita honum. Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem samtök ýmissa fjármálafyrirtækja gerðu 1. nóvember 2001 við Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra, taka einungis til ábyrgða á skuldbindingum einstaklinga, eins og heiti þeirra ber með sér, sbr. enn fremur dóma Hæstaréttar Íslands frá 11. mars 2010 í málinu nr. 403/2009 og frá 3. nóvember 2011 í málinu nr. 669/2010. Samkomulagið gildir því ekki um útgáfu þess skuldabréfs sem hér um ræðir, enda útgefandi þess félag í atvinnurekstri. Ekki er unnt að leiða af 19. gr. þágildandi laga nr. 161/2002 að á fjármálafyrirtæki hvíli skylda til þess að eiga frumkvæði að því að upplýsa væntanlegan veðsala um forsendur útgefanda skuldabréfs til að standa undir skuldbindingu sinni, án frekari fyrirmæla í þá veru. Samkvæmt framangreindu hvíldi hvorki bein lagaskylda á stefnda né hafði hann tekið á sig sérstaka skyldu til þess að haga samskiptum sínum við væntanlegan veðsala á þann hátt sem stefnandi byggir á í málatilbúnaði sínum. Verður því að leggja mat á sakarefnið út frá almennum mælikvarða um það sem ætlast mátti til af stefnda sem fjármálafyrirtæki við þær aðstæður sem uppi voru.

Stefnandi gaf aðilaskýrslu í málinu. Þá gaf dóttir hans, A-kvk-nf H-kvk-nf H-kvk-nf, skýrslu við aðalmeðferð málsins, sem og tengdasonur hans, B-kk-nf E-kk-nf, en þau voru eigendur og fyrirsvarsmenn Múrs og smíði ehf. Jafnframt gaf útibússtjóri stefnda á Selfossi, J-kk-nf R-kk-nf B-kk-nf, skýrslu fyrir dómi.

Samkvæmt því sem fram kom við skýrslugjöf vitna sótti B-kk-nf um lánafyrirgreiðslu fyrir hönd Múrs og smíði ehf. í desember 2007 og ræddi þá fyrst við útibússtjórann, J-kk-þf R-kk-þf. Upplýsti hann útibússtjórann um að ætlunin væri að nota lánið til að greiða upp skattaskuld við sýslumanninn á Selfossi til að halda mætti rekstri félagsins áfram. J-kk-nf R-kk-nf gerði grein fyrir því fyrir dómi að hann hafi í fyrstu athugað hvernig skuldastaða félagsins væri gagnvart bankanum og skýrt B-kk-þgf frá því að ekki væri unnt að lána félaginu peninga í þessu skyni nema gegn betri tryggingum en í íbúðarhúsnæði hans og A-kvk-ef H-kvk-ef. B-kk-nf heldur því fram að J-kk-nf R-kk-nf hafi bent sérstaklega á jörðina Langholt 1 í því sambandi en J-kk-nf R-kk-nf þvertekur fyrir það. Hvað sem því líður liggur fyrir að A-kvk-nf H-kvk-nf falaðist eftir því við stefnanda að hann heimilaði veðsetningu jarðarinnar til tryggingar á endurgreiðslu lánsins.

Ráða má af því sem fram kom við skýrslutökur fyrir dómi að stefnandi hafi leitað til útibússtjórans og óskað upplýsinga um stöðu Múrs og smíði ehf. áður en hann samþykkti veðsetninguna. J-kk-nf R-kk-nf taldi mjög trúlegt að hann hefði neitað að veita stefnanda upplýsingar um fyrirtæki sem hann ætti ekki sjálfur. Með því fór hann ekki gegn þeim skyldum sem hvíldu á stefnda sem fjármálafyrirtæki, sbr. til hliðsjónar 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Við svo búið varð stefnandi að leita upplýsinga um fjárhagsstöðu fyrirtækisins hjá eigendum þess teldi hann það nauðsynlegt til að ákveða hvort hann heimilaði veðsetninguna.

Stefnandi reisir málatilbúnað sinn öðrum þræði á því að fjárhagsstaða Múrs og smíði ehf. hafi verið slík að óforsvaranlegt hafi verið að gera þann samning sem fólst í skuldabréfinu. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til ársreikninga félagsins fyrir rekstrarárin 2006, 2007 og 2008, sem lagðir hafa verið fram í málinu. Ársreikningur félagsins fyrir árið 2006 er dagsettur 20. desember 2007 og getur því ekki hafa legið fyrir þegar skuldabréfið var gefið út 10. desember 2007. Það getur því ekki haft neina þýðingu við úrlausn málsins að stefndi aflaði ekki þessa ársreiknings og ályktaði af honum um greiðslugetu félagsins. Þá sýnir ársreikningurinn að heildarskuldir félagsins fóru lækkandi milli ára, og skammtímaskuldir lækkuðu umtalsvert, auk þess sem hagnaður varð af rekstri félagsins á árinu 2006. Velta fyrirtækisins á árinu 2007 jókst enn fremur verulega þó að tap væri af rekstri þess árs. Ekki hefur verið í ljós leitt að aðstæður hafi verið með þeim hætti að stefndi hafi átt að sjá það fyrir við útgáfu skuldabréfsins að lánið fengist ekki endurgreitt nema með því að ganga að veðunum.

Ganga verður út frá því að stefnandi hafi samþykkt að veðsetja jörðina svo að fyrirtæki dóttur hans og tengdasonar fengi lán til að gera upp skattaskuld þess, allt í því augnamiði að þau gætu haldið áfram rekstrinum. Ákvæði skuldabréfsins um veðsetninguna voru einföld og auðskilin. Mátti hann gera sér grein fyrir því að í krafti þeirra gæti kröfuhafinn gengið að eigninni til að fá eftirstöðvar skuldabréfsins endurgreiddar ef reksturinn myndi ekki standa undir þeirri skuldbindingu sem hvíldi á félaginu. Leggja verður til grundvallar að þessi ákvörðun hafi verið reist á mati hans á þeirri áhættu sem í þessu fólst að teknu tillit til þeirra upplýsinga sem hann hafði aðgang að. Starfsmenn stefnda gátu ekki gert ráð fyrir því að stefnandi tæki ákvörðun um þetta án þess að afla sér upplýsinga frá eigendum fyrirtækisins um stöðu þess að því marki sem hann teldi nægjanlegt. Þá bjó bankinn ekki yfir neinum þeim upplýsingum um reksturinn sem stefnandi gat ekki aflað frá eigendunum.

Með skírskotun til þess sem að framan er rakið er ekki á það fallist að skortur á upplýsingagjöf um útgefanda skuldabréfsins eigi að leiða til þess að óheiðarlegt sé eða ósanngjarnt af hálfu stefnda að bera ákvæði þess um veðsetningu jarðarinnar fyrir sig, eða að það sé andstætt góðri viðskiptavenju, sbr. 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Skortur á upplýsingum um áhættu lántaka við að taka lán í erlendri mynt, eða hækkun lánsins, sé það umreiknað í íslenskar krónur, getur heldur ekki réttlætt að skuldbindingum veðsala sé vikið til hliðar. Þá verður ekki á það fallist að stefnda hafi borið að grípa fram fyrir hendurnar á stefnanda í ljósi fjárhagsstöðu hans. Ekki er efni til þess að ógilda sérstaklega skilmálabreytinguna sem var ívilnandi fyrir greiðanda skuldabréfsins.

Í ljósi alls þess sem hér hefur verið rakið telur dómurinn ekki annað fært en að hafna öllum kröfum stefnanda og verður stefndi því sýknaður. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er þó rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri máls þessa.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu í samræmi við gjafsóknarleyfi innanríkisráðuneytisins 2. október 2014. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist því úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, Þ-kk-ef P-kk-ef hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 620.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómari og aðilar töldu ekki efni til þess að málið yrði flutt að nýju.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, H-kk-ef H-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, Þ-kk-ef P-kk-ef hdl., 620.000 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)