E-3124/2012

Mál þetta, sem var dómtekið að loknum endurflutningi 16. janúar sl., er höfða ð af E-kk-þgf B-kk-þgf J-kk-þgf, Álfaborgum 27, Reykjavík, með stefnu, birtri 24. september 2012, á hendur Lýsingu hf., Ármúla 3, Reykjavík.

Endalegar dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 92.663 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. nóvember 2010. Til vara krefst stefnandi þess að hið stefnda félag verði dæmd til að greiða stefnanda samtals 294.282 kr. með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 10.967 kr. frá 5. nóvember 2008 til 5. desember 2008, af 18.875 kr. frá þeim degi til 5. janúar 2009, af 21.592 kr. frá þeim degi til 5. febrúar 2009, af 25.235 kr. frá þeim degi til 5. maí 2009, af 29.904 kr. frá þeim degi til 5. júní 2009, af 45.833 kr.frá þeim degi til 5. júlí 2009, af 61.952 kr. frá þeim degi til 5. ágúst 2009, af 77.668 kr. frá þeim degi til 5. september 2009, af 94.424 kr. frá þeim degi til 5. október 2009, af 110.257 kr. frá þeim degi til 5. nóvember 2009, af 126.344 kr. frá þeim degi til 5. desember 2009, af 144.747 kr. frá þeim degi til 5. janúar 2010, af 164.356 kr. frá þeim degi til 5. febrúar 2010, af 183.251 kr., frá þeim degi til 5. mars 2010, af 202.066 kr. frá þeim degi til 5. apríl 2010, af 220.345 kr. frá þeim degi til 5. maí 2010, af 238.129 kr. frá þeim degi til 5. júní 2010, af 256.132 kr. frá þeim degi til 5. ágúst 2010, af 273.620 kr. frá þeim degi til 5. nóvember 2010, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af allri fjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Að auki krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti.

Ekki eru af hálfu stefnanda gerðar sérstakar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Hefur réttargæslustefndi ekki látið málið til sín taka.

Dómkröfur stefnda eru þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er þess krafist, að stefnandi verði dæmdur til að greiða málskostnað að mati dómsins.

II

Málavextir

Hinn 26. maí 2008 gerðu stefnandi, stefndi og réttargæslustefndi með sér samning nr. 000000-000022 sem ber yfirskriftina Einkaleiga með kauprétti. Í 1. gr. samningsins er tekið fram að hið leigða sé bifreið af gerðinni Citroen C3 með fastanúmerið VB-P02. Í samningnum er stefnandi skráður sem leigutaki, stefndi sem leigusali og réttargæslustefndi sem seljandi/þjónustuaðili. Samkvæmt samningnum leigði stefnandi bifreiðina af stefnda. Í 2. gr. samningsins kemur fram að leigutími sé frá 23. maí 2008 til 5. júní 2011 og að leigutaki skuli skila bifreiðinni til seljanda hennar, réttargæslustefnda, eigi síðar en þann 5. júní 2011. Í 3. gr. samningsins kemur fram að heildargreiðsla við undirritun samningsins sé 437.357 kr. sem skiptist annars vegar í fyrirframgreidda leigu, 300.000 kr., og hins vegar tryggingafé inn á samning, 137.357 kr. Samkvæmt 4. gr. samningsins skyldi mánaðarleg leiga greiðast í fyrsta sinn þann 5. júlí 2008 og svo fimmta hvers mánaðar eftir það. Þá segi orðrétt í samningsákvæðinu: Leiga tekur mið af myntkörfunni LYS3. Myntkarfan LYS3: EUR 40%, USD 30%, CHF 10%, JPY 20%. Í 5. gr. samningsins, sem ber heitið leigugrunnur, er kaupverð bifreiðarinnar sagt 2.150.000 kr., þjónustusamningur 90.193 kr., stofngjald 0 kr. Til frádráttar kaupverði kemur framangreind greiðsla við undirritun að fjárhæð 437.357 kr. og er heildarupphæð samnings því 1.802.836 kr. Samkvæmt 6. gr. samningsins er innlausnarverð söluaðila í lok samnings 1.178.000 kr. og lokagreiðsla á samningnum 1.040.646 kr. Innlausnarverð og lokagreiðsla á samningnum skyldi taka breytingum á gengi gjaldmiðla samkvæmt myntkörfunni LYS3. Inneign leigutaka í lok samnings var 137.357 kr. samkvæmt framangreindu miðaða við upphafsgengi samnings. Í 7. gr. samningsins er tekið fram að innifalið í leigugjaldi væri smur- og þjónustueftirlit samkvæmt ferli framleiðanda og Brimborgar á tímabilinu eða að 60.000 km akstri. Gerð er athugasemd um að slitfletir, t.d. bremsur og dekk, séu ekki innifaldir ef til þess kæmi að skipt yrði um þessa hluti vegna ofnotkunar. Þá væri innfalinn akstur allt að 20.000 km á ári. Akstur umfram það kostaði 7 kr. fyrir hvern aukakílómetra. Í 8. gr. er tekið fram að leigutaki hefði möguleika á að kaupa bifreiðina við lok samnings á 1.178.999 kr. auk 15% kaupréttarálags frá seljanda. Kaupverðið tæki breytingum á gengi þeirra gjaldmiðla sem samningurinn tengdist samkvæmt 6. gr. Þessi möguleiki væri þó ekki fyrir hendi ef um vanefndir af hálfu leigutaka væri að ræða eða ef samningi væri sagt upp áður en samningstíma lyki. Í 9. gr. er tekið fram að samingurinn væri tímabundinn og því væri ekki hægt að segja honum upp fyrir lok hans nema því fylgdi umtalsverður kostnaður, sem færi eftir því hvenær á tímabilinu honum væri sagt upp. Því fyrr sem samningi væri sagt upp, því hærri væri kostnaðurinn, og gæti hann numið allt að allri ógjaldfallinni leigu út samningstímann. Um uppgjör á samningi og riftun hans er sérstaklega vísað til 28. og 29. gr. samningsins. Í 10. gr. er kveðið á um að stefndi hefði að ósk leigutaka keypt bifreiðina. Leigusamningurinn væri í raun kaupleigusamingur á milli stefnanda, leigutaka og seljanda og/eða umboðsmanns og/eða þjónustuaðila bifreiða. Í 11. til 34. gr. samningsins eruýmis almenn samningsákvæði, m.a. um leigugjald- og umframakstur, eignarrétt og yfirfærslu hans, skoðunarskyldu, afhendingu og flutningskostnað, vanefndir seljanda, þjónustubók, meðferð leigumunar, tjón á leigumun, tjón af völdum leigumunar, vátryggingu, heimild til skoðunar, aðseturskipti, skatta og gjöld, vanskil, riftun, skil á leigumun, uppgjör, leynda galla og óuppgerðar kröfur, framsal, breytingar, reikningsskil og ábyrgð sjálfskuldaraðila og varnarþing.

Samhliða undirritun einkaleigusamningsins undirritað stefnandi greiðsluáætlun. Fjárhæðir þar virðast vera í íslenskum krónum. Þar er þess m.a. getið að kaupverð sé 2.150.000 kr., greiðsla við undirritun 437.357 kr., þjónustugjald út leigutíma 90.193 kr., útborguð fjárhæð 1.802.836 kr., samtals samningsfjárhæð 1.802.836 kr., lokagreiðsla sem greiddist þann 5. júní 2011 1.040.643 kr., hlutaleiga sem skyldi greiðast 5.júní 2008 13.222 kr. Enn fremur eru ákvæði um lengd samnings, meðalvexti, heildarkostnað, útborgunardag, árlega hlutfallstölu kostnaðar, vaxtaálag og vegið meðalgengi körfu. Eru greiðslur sundurliðaðar í 36 afborganir. Er höfuðstóll sagður 1.802.836 kr., sem lækkar við hverja afborgun. Þá er getið um vexti og hver greiðsla sé á hverjum gjalddaga.

Stefnandi greiddi afborganir af samningnum samkvæmt útsendum greiðsluseðlum frá stefnda frá fyrsta gjalddaga samningsins 1. júlí 2008 og allt fram til gjalddagans 5. júní 2010. Skömmu eftir að dómar Hæstaréttar 16. júní 2010, í málum nr. 92/2010 og 153/2010, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að tilteknir bílasamningar Lýsingar hf. væru í raun lánasamningar og því væri gengisbinding þeirra ólögmæt, hætti stefnandi að greiða afborganir af samningnum. Með símskeyti stefnda til stefnanda, 14. apríl 2011, var stefnanda send aðvörun um riftun samningsins. Stefnandi lýsti því þá yfir að hann teldi einkaleigusamninginn í raun lánssamning en ekki leigusamning og að samningurinn innihéldi verðtryggingarákvæði tengt við gengi erlendra gjaldmiðla sem óheimilt væri samkvæmt lögum. Í kjölfarið fóru fram bréfaskipti milli stefnanda og stefnda um lögmæti samningsins og uppgjör hans. Stefnandi skilaði bifreiðinni til réttargæslustefnda þann 23. júní 2011. Stefnandi kveður að þar sem stefndi hafi ekki viðurkennt ólögmæti gengistryggingar í samningnum og meinað stefnanda að nýta kauprétt samkvæmt 8. gr. samningsins þurfi stefnandi að fá úrlausn dómstóla um ágreining aðila.

Í greinargerð stefnda kemur fram að hann hafi ráðstafað tryggingarfénu uppreiknuðu eða 221.185 kr. inn á vanskil stefnanda frá sept. 2010-des. 2010 og þar með hafi þær leigugreiðslur verið uppgreiddar. Eftirstöðvar tryggingarinnar hafi síðan verið notaðar til að greiða inn á leigu fyrir janúar 2011 eða 11.040 kr. Stefnandi eigi því eftir að greiða það sem eftir standi af leigu fyrir janúar 2011, 36.751 kr., og leigu frá þeim tíma til og með júní 2011. Þegar stefndi hafi skilað bifreiðinni hafi leiguskuldin numið 282.560 kr. Á sama tíma hafi stefndi gefið út kröfu vegna uppreiknaðs innlausnarverðs á Brimborg ehf. sem seljanda, á grundvelli 6. gr. einkaleigusamningsins, að fjárhæð 1.584.174 kr. Vegna bágrar stöðu seljanda á þessum tíma hefði stefndi þurft að fella niður innlausnarkröfuna á hann. Stefndi hafi síðan selt þriðja aðila bílinn. Stefnandi hafi aldrei verið skráður sem eigandi bifreiðarinnar heldur aðeins sem umráðamaður á þeim tíma sem hann hafi leigt bifreiðina. Söluverð bílsins hafi ekki dugað fyrir fjárhæð innlausnarkröfunnar og hafi stefndi því þurft að afskrifa mismuninn. Í dag sé skuld stefnanda við stefnda framangreindar 282.560 kr. auk 32.997 kr. vegna ástandsskoðunar, samtals 338.992 kr. Því til viðbótar seú dráttarvextir og innheimtukostnaður.

Með úrskurði dómsins uppkveðnum 3. maí sl. var kröfu stefnanda um að viðurkennt yrði með dómi að binding höfuðstóls einkaleigusamnings nr. 000000-000022, dags. 26. maí 2008, við breytingar á gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla væri í andstöðu við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu vísað frá dómi. Byggðist frávísunin á þeirri forsendu að viðurkenningarkrafa stefnanda fæli í sér málsástæðu fyrir fjárkröfum hans og hefði hann því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr henni sérstaklega, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum.

III

Málsástæður stefnanda

Af hálfu stefnanda er á því byggt að umræddur samningur nr. 000000-000022, dags. 26. maí 2008 sé í raun lánssamningur en ekki leigusamningur. Sé því ákvæði um gengisbindingu samningsins ólögmætt samkvæmt ófrávíkjanlegum ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Vísar hann sérstaklega til þess að Hæstiréttur hafi, í málum nr. 92/2010 og 153/2010, kveðið skýrt á um, að þeir samningar, sem þar hafi verið deilt um og borið yfirskriftina kaupleigusamningar, hafi í raun verið lánssamningar en ekki leigusamningar. Sömu sjónarmið eigi við um einkaleigusamninga og kaupleigusamninga, þ.e.a.s. að í raun sé um lánssamning en ekki leigusamning að ræða. Stefnandi hafi ekki leitað til stefnda til að taka á leigu umrædda bifreið. Stefnandi hafi sjálfur haft samband við seljanda bifreiðarinnar, réttargæslustefnda og samið við það fyrirtæki um verð og greiðslukjör, án þess að stefndi kæmi þar nærri. Hið svonefnda leiguverð hafi eingöngu verið ákvarðað út frá kostnaði stefnanda við fjármögnun kaupanna, en ekki raunverulegu verðmæti samningsandlagsins. Þetta fyrirkomulag svari til endurgreiðslu á láni. Í greiðsluáætlun með samningnum sé rætt um afborganir og sýnt hverjar yrðu eftirstöðvar eftir hverja greiðslu. Þá sé í greiðsluáætlun sundurliðað yfirlit vaxtagreiðslna miðað við hvern gjalddaga. Framangreint eigi almennt ekki við í leigusamningum. Í greiðsluáætlun með samningnum komi fram, að árleg hlutfallstala kostnaðar sé 11%, heildarkostnaður sé 446.377 kr. og útborgunardagur sé 23. maí 2008. Þessar upplýsingar gefi eindregið til kynna að um lánssamning sé að ræða fremur en leigusamning. Þá segi orðrétt í 10. gr. einkaleigusamningsins, sem um sé deilt í málinu: „Leigusamningur þessi sem er í raun kaupleigusamningur á milli Lýsingar hf., leigutaka og seljanda og/eða umboðsmanns og/eða þjónustuaðila bifreiðar.“ Enn fremur sé í skilmálum samningsins gengið út frá því, að við vanefndir gæti stefndi rift samningnum og allt að einu krafið stefnanda um fullar greiðslur til loka samningstímans, sbr. 26. gr. og 28. gr. skilmála samningsins. Þá komi fram í 19. gr. skilmála samningsins, að leigutaki beri áhættuna og skuli bæta stefnda allt það tjón, sem verða kunni á bifreiðinni, meðan hún sé í vörslu hans, eða meðan hann beri að öðru leyti áhættuna af henni. Enn fremur vísar stefnandi til þess að eignarleigusamningar, þ.m.t. einkaleigusamningar, falli undir lög nr. 21/1994 um neytendalán.

Hvað varðar þá málsástæðu að framangreindur einkaleigusamningur hafi falið í sér skuldbindingu í íslenskum krónum vísar stefnandi til þess að höfuðstólsfjárhæð lánsins komi fram í íslenskum krónum, sbr. 5. gr. samningsins. Mánaðarlegar greiðslur hafi einnig verið tilteknar í íslenskum krónum í samningnum og í greiðsluáætlun með láninu. Öll innheimta hafi farið fram í íslenskum krónum og stefnandi hafi ávallt greitt af láninu í íslenskum krónum. Með vísan til forsendna Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010, sé ótvírætt, að samningur aðila hafi falið í sér skuldbindingu í íslenskum krónum. Af þessu leiði að umþrættur einkaleigusamningur falli undir reglur IV. kafla laga nr. 38/2001.

Því til stuðnings að gengisviðmið einkaleigusamningsins sé andstætt VI. kafla laga nr. 38/2001 vísar stefnandi til þess að samkvæmt 1. mgr. laganna sé heimild til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum takmörkuð við vísitölu neysluverðs, sbr. þó 2. mgr. 14. gr., þar sem heimilt sé að miða við hlutabréfavísitölu, innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna, sem ekki mæli breytingar á almennu verðlagi. Samkvæmt skýrum texta fyrrgreindra ákvæða sé því óheimilt að verðtryggja skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla.

Aðalkröfu sína um endurgreiðslu á 92.663 kr. byggir stefnandi á því að ákvæði einkaleigusamningsins um gengistryggingu sé ógilt en önnur ákvæði samningsins fyrir utan hina ólögmætu gengistryggingu haldi gildi sínu, þ.m.t. vaxtaákvæði, gjalddagar, vanskilaúrræði o.s.frv. Miðað sé við upphaflegan höfuðstól lánsins auk áfallinna vaxta samkvæmt samningnum sjálfum, en ekki sé heimilt að reikna annars konar verðtryggingu í stað gengisviðmiðunar. Báðir málsaðilar hafi byggt á röngum lagaskilningi um að gengistrygging höfuðstóls samningsins væri gild. Hinn rangi lagaskilningur hafi verið stefnanda að öllu leyti afsakanlegur ólíkt því sem eigi við um stefnda sem sé fjármálafyrirtæki á lánamarkaði sem bauð viðskiptavinum sínum ýmis kjör, þ.m.t. lán með ólögmætri gengistryggingu. Stefnandi hafi staðið skil á afborgunum og vöxtum lánsins miðað við umsamda greiðsluskilmála allt þar til honum hafi orðið ljóst að lánið innihéldi ólögmæta gengistryggingu. Í öllum tilvikum hafi stefndi tekið fyrirvaralaust við greiðslum frá stefnanda, enda hafi greiðslurnar verið í samræmi við útsenda greiðsluseðla stefnda. Slíkar greiðslutilkynningar og síðan fyrirvaralaus móttaka stefnda á greiðslunum í samræmi við tilkynningarnar jafngildi fullnaðarkvittun á því sem gjaldféll hverju sinni. Fullnaðarkvittun sé staðfesting þess að kröfuhafi hafi móttekið greiðslu sem efndir á kröfu sinni og að kröfuhafi eigi þannig ekki frekari kröfur á hendur skuldara. Fyrirvaralausar fullnaðarkvittanir vegna þegar greiddra gjalddaga útiloki frekari kröfur stefnda vegna sömu lögskipta. Öðru máli gegni hins vegar um ofgreiðslur af hálfu stefnanda en þær eigi að renna til hans. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár og 18. gr. laga nr. 38/2001. Reglur kröfuréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár leiði til þess að stefnandi eigi lögvarða kröfu á stefnda vegna ofgreiðslna á grundvelli samningsins. Meginreglan sé sú að greiðandi eigi rétt á endurgreiðslu enda hafi greiðsla hans á þeim tíma sem hún hafið verið innt af hendi verið bundin þeirri forsendu að honum væri skylt að greiða. Í tilvikum sem þessum sé endurkröfurétturinn hafinn yfir allan vafa. Dómkrafa stefnanda sé reist á þeim mismun sem hann telur að honum hafi borið að greiða stefnda með réttum og lögmætum hætti, þ.e.a.s. umsömdum vöxtum samkvæmt samningnum sjálfum, og þeirri fjárhæð sem stefnandi hafi raunverulega greitt stefnda.

Varakröfu sína um greiðslu á 294.282 kr. byggir stefnandi á því að við endurreikning skuldbindingarinnar beri að fara eftir þeim leiðbeiningum sem fram komi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, sbr. þau fyrirmæli 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010.

Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. einkum 2., 13., 14., 17. og 18. gr. laganna, sbr. lög nr. 151/2010. Þá vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Einnig vísar hann til laga nr. 121/1994 um neytendalán, laga nr. 19/1989 um eignaleigustarfsemi og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá vísar stefnandi til almennra reglna kröfu- og samningaréttarins, m.a. um brostnar forsendur og reglna um ógild samningsákvæði. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991.

Málsástæður stefnda

Af hálfu stefnda er á því byggt að hinn umþrætti samningur hafi verið leigusamningur en ekki lánssamningur eins og stefnandi byggi á og falli því utan gildissviðs laga nr. 38/2001. Telur stefndi að dómur Hæstaréttar í máli nr. 153/2010 frá 16. júní 2010 hafi ekki fordæmisgildi í máli þessu enda varði hann gjörólíkt samningsform. Í dóminum hafi verið um svokallaðan ,,bílasamning“ að ræða sem sé ein tegund kaupleigusamninga. Það fari eftir formi og efni kaupleigusamninga á hverjum tíma hvort þeir teljist láns- eða leigusamningar. Bílasamningsformið sé tvíhliða samningur þar sem leigutaki eignist bifreiðina sjálfkrafa við samningslok frá leigusala án sérstakrar greiðslu. Einkaleigusamningsformið sé hins vegar þríhliða samningsform þar sem leigutaki geti aldrei eignast bifreiðina sjálfkrafa frá stefnda við lok leigutímans, heldur sé gengið út frá því að bifreiðin verði innleyst af hálfu bílaumboðsins frá Lýsingu hf. Fyrir liggi að eignarréttur hafi ekki flust til leigutaka eða bifreiðaumboðsins við lok leigutímans og að stefndi hafi selt þriðja aðila bifreiðina á þeim tíma. Þetta sýni svo ekki verður um villst að eignarrétturinn hafi ekki færst sjálfkrafa til leigutaka við lok leigutímans eins og tíðkanlegt sé í bílasamningum. Skýrt komi fram í 2. gr. einkaleigusamnings aðila að leigutaki skuli skila bifreiðinni í lok leigutímans.

Stefndi bendir á að þar sem um leigusamning sé að ræða, hafi sérstaklega verið tekið fram í 7. gr. einkaleigusamningsins að innifalinn í leigunni væri 20.000 km akstur á ári en fyrir akstur umfram það þyrfti að greiða sérstaklega. Ekkert slíkt ákvæði um hámarksakstur sé að finna í bílasamningnum.

Enn fremur bendir stefndi á að í einkaleigusamningnum komi fram að hluti af leigugreiðslunni sé vegna þjónustusamnings við bílaumboðið, sbr. 7. gr. samningsins. Ekkert slíkt ákvæði sé í bílasamningum.

Stefndi vísar til þess að í hinum þríhliða einkaleigusamningi aðila komi fram að stefnandi hafi möguleika á að kaupa bifreiðina við lok leigutímans af réttargæslustefnda að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Hafi stefndi ekki aðkomu að því máli og sé þar því einungis um tvíhliða samning að ræða á milli bílaumboðsins og stefnanda. Leigutaki sé því laus allra mála gagnvart leigusala að leigutíma loknum svo framarlega að hann sé í skilum með leigu og skili bifreiðinni í fullnægjandi ástandi.

Því til frekari stuðnings að um leigusamning sé að ræða vísar stefndi til þess að heiti samningsins, þ.e. ,,einkaleiga með kauprétti“ bendi til þess að um sé að ræða leigusamning en ekki lánssamning. Í gegnum allan samninginn er talað um ,,leigusala“ og leigutaka“ og bendi það til þess að um sé að ræða leigusamning en ekki lánssamning. Orðnotkun í samningnum bendi eindregið til að um sé að ræða leigusamning en ekki lánssamning.

Stefnandi telur að í fullyrðingum stefnanda, um að hann hafi alls ekki leitað til stefnda til að taka á leigu umrædda bifreið heldur sjálfur haft samband við réttargæslustefnda og samið við hann um verð og greiðslukjör án aðkomu stefnda felist miklar rangfærslur. Ekki hafi verið um nein kaup að ræða af hálfu stefnanda og þar af leiðandi hafi hann ekki samið um nein greiðslukjör. Stefndi hafi keypti bílinn beint af réttargæslustefnda og samið um leigukjör við stefnanda.

Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að leiguverð hafi eingöngu verið ákvarðað út frá kostnaði stefnanda við fjármögnun kaupanna en ekki raunverulegu verðmæti samningsandlagsins. Í hinum umþrætta samningi sé um að ræða leigu til þriggja ára á nýjum bíl sem stefnandi hafi skuldbundið sig til að skila til réttargæslustefnda við lok leigutímans og réttargæslustefndi til að kaupa aftur af stefnda við lok leigutímans á fyrirframgefnu innlausnarverði. Það sé langur vegur frá því sem stefnandi virðist halda fram, að í lok leigutímans hafi upphaflegt kaupverð bílsins ásamt vöxtum og vaxtaálagi verið greitt með leigugreiðslunum frá stefnanda. Hið rétta sé að beint samhengi hafi verið á milli greiðslna stefnanda fyrir leiguafnot annars vegar og afnota hans af samningsandlaginu hins vegar.

Stefndi mótmælir því að sú staðreynd að í greiðsluáætlun samnings séu ákvæði um vexti, bendi til þess að um lánssamning sé að ræða. Vísar hann til þess að hinn umþrætti einkaleigusamningur stefnda beri alls ekki vexti og því sé hér um misskilning að ræða hjá stefnanda. Tilvísun til vaxta í greiðsluáætlun sem fylgt hafi einkaleigusamningnum sé einungis sett fram sem viðmiðun fyrir ákvörðun leigugreiðslna en breyti ekki skýru inntaki samningsins sem sé samkvæmt formi og efni dæmigerður leigusamningur.

Stefndi telur að þótt fallast megi á að það sé óhefðbundið að við vanefndir geti stefndi rift samningnum og allt að einu krafið stefnanda um fullar greiðslur til loka samningstímans sé ekkert sem banni slíkt ákvæði í óuppsegjanlegum leigusamningi. Horfa þurfi á þetta ákvæði í tengslum við önnur ákvæði í 28. gr. samningsins og það að við riftun fari fram heildaruppgjör á milli aðila.

Stefndi telur það enn fremur ekki skipta máli að kveðið sé á um að leigutaki beri áhættuna og skuli bæta stefnda allt það tjón sem verða kunni á bifreiðinni meðan hún sé í vörslu hans eða meðan hann beri að öðru leyti áhættuna af henni. Í einkaleigusamningi sem þessum sé mun nærtækara að umráðamaður leigumunar beri ábyrgðina á framangreindum þáttum og leiði þetta til þess að hann passi betur upp á leigumuninn.

Stefndi mótmælir því að ákvæði 8. gr. um möguleika stefnanda á kaupum af seljanda við lok samningsins bendi til þess að um lánssamning sé að ræða. Umræddur kaupréttur sé með ýmsum fyrirvörum og varði aðeins réttarsambandið á milli réttargæslustefnda. og stefnanda eftir að leigusamningstímabilinu ljúki.

Stefndi bendir á að í 6. gr. IAS 17, sem sé alþjóðlegi reikningsskilastaðallinn um leigu, komi skýrt fram að skilgreiningin á leigusamningi taki til samninga um leigu á eign sem feli í sér ákvæði sem gefi leigutaka kost á að öðlast eignarrétt á eigninni þegar umsamin skilyrði séu uppfyllt og að slíkir samningar séu stundum nefndir kaupleigusamningar. Þar sem þessir samningar teljist leigusamningar falli þeir ekki undir það að vera lánssamningar og þar af leiðandi eigi þeir ekki undir ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Í 88. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga komi fram að ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og -ráðsins (EB) nr. 1606/2002 frá 19. júlí 2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, skuli hafa lagagildi hér á landi í samræmi við bókun I um altæka aðlögun við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, með síðari breytingum, þar sem bókunin sé lögfest. Alþjóðlegir reikningsskilastaðlar séu skilgreindir í 12. tl. 2. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga sem: ,reikningsskilastaðlar (IAS/IFRS) samkvæmt skilgreiningu 2. gr. reglugerðar (EB) nr. 1606/2002) sem framkvæmdastjórn ESB hefur samþykkt skv. 3. gr. reglugerðar (EB) nr. 1606/2002. Reglugerð (EB) nr. 1606/2002, um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla, sé prentuð sem fylgiskjal með lögunum. Í 7. tl. reglugerðarinnar sé fjallað um IAS alþjóðlegu reikningsskilastaðlana. IAS staðlarnir byggja á alþjóðlegum viðmiðunum.

Stefndi byggir á reglunni um samningsfrelsi sem feli í sér að aðilar samnings eigi forræði á því, hvers efnis sá samningur sé, sem þeir geri, þ.e. hvernig þeir ráðstafi réttindum sínum með samningum og undir hvaða skuldbindingar þeir gangist. Meginreglan um samningsfrelsi aðila í viðskiptum geri það að verkum að gengisviðmiðun sé heimil nema skýrt sé tekið fram í lögum að svo sé ekki. Ekkert lagaákvæði í íslenskum lögum banni slíka gengisviðmiðun í leigusamningum og sé hún því heimil.

Stefndi byggir á því, komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að einkaleigusamningur aðila eigi undir lög um vexti og verðtryggingu, að 13. og 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um bann við gengistryggingu stangist á við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt samningi um Evrópska efnahagssvæðið (EES-samninginn). Eigi það að leiða til þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Nánar tiltekið styður stefndi kröfur sínar við 2. og 3. gr. laga nr. 2/1993. Með þeim hafi meginmál EES-samningsins verið lögleitt og mælt fyrir um að lög og reglur skuli skýrðar, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn. Byggir stefndi á því að umræddar lagagreinar í vaxtalögum brjóti gegn 40. gr. EES-samningsins um frelsi til fjármagnsflutninga.

Af hálfu stefnda eru enn fremur gerðar athugasemdir við útreikinga á kröfum stefnanda. Bendir stefndi á að útreikningar stefnanda í aðal- og varakröfu miðist við að nota tiltekna vexti sem grundvöll endurgreiðslu þegar það sé honum í hag en ekki þegar niðurstaðan sé honum í óhag. Hvað þá greiðsluseðla varði, sem stefnandi týni út úr bunkanum og sleppi, þá láti stefnandi vera að gefa upp fjárhæðina og setji töluna 0 í ofgreiðsludálkinn. Þannig sleppi hann í varakröfunni öllum greiðsluseðlum frá og með 5.7.2008-5.10.2008 sem og mörgum öðrum gjalddögum. Þessi hentistefnuaðferð stefnanda, að týna út einstaka greiðsluseðla, sé í ósamræmi við dóma sem fallið hafa vegna endurútreikninga og megi í því sambandi benda á dóm Hæstaréttar nr. 471/2010. Þá endurútreikni stefnandi ekki eftirstöðvarnar út leigutímann, það er til 5. júní 2011. Hann hætti að lækka eftirstöðvar þegar hann hætti að greiða sem geri það að verkum að uppsöfnuð inneign lækki ekki í samræmi við þann tíma sem hann sé með bílinn í sinni vörslu og greiði ekki.

Stefndi vísar til þess að ákveðið samhengi sé milli vaxta og gengistryggingar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 471/2010 frá 16. sept. 2010 og liggi því beinast við að sýkna stefnda af aðalkröfu vegna framangreinds fordæmis. Aðalkrafa stefnanda miði við það að óheimilt sé að reikna gengistryggingu á samninginn sem og aðra verðtryggingu og miða eigi við þá vexti sem komu fram á greiðsluseðlum, sbr. sjónarmið um fullnaðarkvittanir vegna greiddra gjalddaga. Stefndi telur að í þessu máli séu ekki fyrir hendi skilyrði fyrir því að veita undanþágu frá þeirri meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi sem fengið hafi minna greitt en hann eigi rétt til í lögskiptum aðila, eigi viðbótarkröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt sé.

Hvað varðar útreikninga á varakröfu stefnanda vísar stefndi til þess að engin leið sé að átta sig á útreikningunum. Samningurinn gefi til kynna jafnar mánaðarlegar leigugreiðslur en við endurútreikning stefnanda sé ekki tekið tillit til þess heldur sé afborgunarhlutinn sá sami og í aðalkröfu.

Að lokum mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda og vísar til þess að allan rökstuðning vanti fyrir því á hverju dráttarvaxtakrafan er byggð og af hverju miðað sé við framangreint tímamark.

Um lagarök vísar stefndi til ákvæða laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum 1. gr., 13. gr. og 14. gr. þeirra laga. Þá vísar hann til þeirrar meginreglu leiguréttar að aðilum samnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum. Stefndi byggi hér einnig á meginreglu laga um að gerða samninga eigi að efna að fullu skv. efni sínu. Vísað er eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar um það að ákvæði X til bráðabirgða í lögum 38/2001 standist ekki eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefndi til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá vísar hann til 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 1. mgr. 20. gr. sömu laga varðandi skilgreiningu á eignaleigu og aðgreiningu hennar frá útlánastarfsemi. Enn fremur vísar hann til 2. og 3. gr. og 40. gr. laga nr. 2/1993 varðandi það að við túlkun á 13. og 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 verði að horfa til EES-réttar.

IV

Niðurstaða

Í máli þessu deila aðilar um hvort samningur er stefndandi gerði 26. maí 2008 við stefnda og réttargæslustefnda og ber heitið Einkaleiga með kauprétti sé leigu- eða lánssamningur. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að samningurinn sé lánssamningur í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og að ákvæði hans um gengistryggingu séu ólögmæt greinir þá jafnframt á um hvort stefnandi eigi rétt á endurgreiðslu úr hendi stefnda vegna þeirra greiðslna sem hann hefur innt af hendi. Í málavaxtalýsingu í kafla II eru rakin í stórum dráttum ákvæði hins umdeilda samnings og greiðsluáætlunar sem honum fylgdi.

Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 153/2010, frá 16. júní 2010, sbr. einnig dóm réttarins sama dag í máli nr. 92/2010, var komist að þeirri niðurstöðu að svokallaðir bílasamingar Lýsingar hf. væru í raun lánssamningar. Í málinu nr. 153/2010 var fjallað um samning er bar yfirskriftina „Bílasamningur Lýsingar“ og var tiltekið undir henni að þetta væri „gengistryggður samningur“. Við mat á því hvort um leigusamning eða lánssamning væri að ræða leit Hæstiréttur meðal annars til þess að í greiðsluáætlun, sem fylgdi samningnum, væri rætt um lán og að í samningnum væru ákvæði um vexti, sem greiða skyldi samhliða afborgunum. Þá hafi jafnframt verið gengið út frá því að við vanefndir gæti Lýsing hf. rift samningi og allt að einu krafið viðsemjandann um fullar greiðslur til loka samningstímans. Auk þessa yrði að gæta að því að viðsemjandinn hefði ekki leitað eftir því að taka á leigu bifreið frá Lýsingu hf. heldur valið bifreiðina og samið um kaup hennar án þess að Lýsing hf. kæmi þar nærri. Yrði því að líta svo á að Lýsing hf. hefði í raun veitt viðsemjandanum lán til kaupa á bifreið, sem fyrirtækið hefði kosið í orði kveðnu að klæða í búning leigusamnings. Lagði Hæstiréttur því til grundvallar að um lánssamning í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 hefði verið að ræða.

Bílasamningur Lýsingar hf., sem til umfjöllunar var í framangreindum dómi Hæstaréttar, var því að mörgu leyti svipaður einkaleigusamningi þeim sem um er deilt í þessu máli en þó kom orðið lán fram í yfirskrift greiðsluáætlunar og enn fremur varð „leigutaki“ sjálfkrafa eigandi bifreiðarinnar með því að hafa staðið skil á öllum greiðslum að loknum fjögurra ára leigutíma. Sé horft til þeirra atriða sem Hæstiréttur nefnir til stuðnings því að um lánssamning sé að ræða er ljóst að hinn umdeildi einkaleigusamningur ber ýmis merki þess að vera lánssamningur þrátt fyrir heiti hans. Þannig leitaði stefnandi málsins ekki beint til stefnda til að taka bifreiðina á leigu heldur valdi hann bifreiðina hjá réttargæslustefnda án þess að stefndi kæmi þar nærri. Í framburði stefnanda fyrir dómi kom fram að hann hefði talið sig vera að kaupa bifreiðina af réttargæslustefnda og hafi honum þá verið kynntur sá möguleiki að fjármagna kaupin með þeim hætti sem gert hafi verið í hinum umþrætta samningi. Í 5. gr. einkaleigusamningsins kemur fram að „kaupverð“ bifreiðarinnar sé 2.150.000 kr. Er vandséð hvaða hlutverki upplýsingar um kaupverð bifreiðarinnar hafi að gegna í leigusamningi um hana. Þá eru í greiðsluáætlun ákvæði um vexti sem greiða skyldi samhliða afborgunum. Voru áætlaðir vextir samtals 427.755 kr. af heildargreiðslum að fjárhæð 1.195.348 kr. Enn fremur er gengið út frá því að við vanefndir gæti stefndi rift samningi og allt að einu krafið viðsemjandann um fullar greiðslur til loka samningstímans, sbr. 26. gr. og 28. gr samningsins. Styður framangreint að um lánssamning hafi verið að ræða. Þá telur dómurinn að fyrirframgreiðsla stefnanda og greiðsla tryggingafés, samtals að fjárhæð 437.357 kr., sem hann innti af hendi við samningsgerðina, styðji jafnframt að um lánssamning hafi verið að ræða. Um er að ræða umtalsverða fjárhæð í samhengi við heildargreiðslur samkvæmt samningum og þann stutta leigutíma (þrjú ár) sem samið var um. Stefnandi varð ekki sjálfkrafa eigandi bifreiðarinnar við lok leigutímans. Hann öðlaðist hins vegar kauprétt að bifreiðinni gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu í lok samningstímans, sbr. 8. gr. samningins. Þar var kveðið á um að hann ætti möguleika á að kaupa bifreiðina við lok samnings á 1.178.000 auk 15 % kaupréttarálags frá seljanda (réttargæslustefnda). Kaupverðið tæki breytingum á gengi þeirra gjaldmiðla sem samingurinn tengdist. Gerðu stefnandi og réttargæslustefndi með sér sérstakan kaupsamning um bifreiðina samhliða einkaleigusamningnum. Styður þetta enn fremur að um lánssamning hafi verið að ræða, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 282/2011, þar sem rétturinn horfði m.a. til þess, við mat á því hvort um láns- eða leigusamning væri að ræða, að fyrir lægi sönnun um að samið hefði verið um að leigutaki eignaðist tæki það sem samingurinn fjallaði um gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu í lok samningstíma. Skiptir aðkoma réttargæslustefnda að kaupsamningnum ekki máli að mati dómsins. Hins vegar styður ákvæði samningins um hámarksakstur allt að 20.000 km á ári að um leigusamning sé að ræða en stefnandi átti að greiða 7 kr. á km fyrir umframakstur.

Þegar framangreind atriði eru virt í heild verður að telja að þótt umræddur samningur frá 26. maí 2008 beri heitið einkaleigusamingur með kauprétti sé það heiti nafnið tómt. Verður að líta svo á að í raun hafi stefndi veitt stefnanda lán til kaupa á bifreið, sem stefndi kaus að klæða í búning leigusamnings. Er þá ekki fallist á það með stefnda að alþjóðlegir reikningsskilastaðlar hafi þýðingu við úrslausn þessa máls, óháð því hvort þeim hafi verið veitt lagagildi hér á landi. Reikningsskilastaðlar kveða á um eða eru til leiðbeiningar um reikningsskil fyrirtækja en niðurstaðan um eðli samnings aðila í þessu máli veltur ekki á reikningsskilareglum heldur því um hvað var í raun samið. Er því lagt til grundvallar að hér hafi verið um að ræða lánssamning í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001.

Lán í erlendri mynt falla ekki undir reglur um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum í VI. kafla laga nr. 38/2001. Hinn umþrætti samningur ber skýrlega með sér að hann var um lán í íslenskum krónum, en fjárhæðin, sem ákveðin var í þeirri mynt, væri bundin að hluta við gengi fjögurra erlendra mynta í þar tilgreindum hlutföllum. Kom fram að íslensk fjárhæð hverrar afborgunar ætti að breytast eftir gengi á þeim erlendu myntum, sem mið var tekið af. Er ótvírætt að samningur aðilanna var um skuldbindingu í íslenskum krónum og fellur hann því undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001. Hæstiréttur hefur í dómum sínum, m.a. í málum nr. 92/2010 og 153/2010, komist að þeirri niðurstöðu að lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og verði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar, sem ekki sé stoð fyrir í lögum. Ekki er fallist á það með stefnda að umrædd ákvæði vaxtalaganna stangist á við 40. gr. EES-samningsins og að 2. og 3. gr. laga nr. 2/1993 leiði til þess að ekki verði byggt á framangreindum ákvæðum vaxtalaganna. Ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um hið fortakslausa bann laganna við því að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla verður ekki hliðrað til með skýringu samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993. Ákvæði hins umþrætta samnings um gengistryggingu voru því í andstöðu við fyrirmæli laga nr. 38/2001 og skuldbinda þau ekki stefnanda af þeim sökum. Er því lagt til grundvallar að samningur aðila sé lánssamningur með ólögmætri gengisviðmiðun. Kemur þá til úrlausnar hvort stefnandi eigi rétt til endurgreiðslu úr hendi stefnda.

Með dómi 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 var til úrlausnar hvernig færi um vexti af skuldbindingum þar sem gengistrygging hefði verið talin óheimil, líkt og í máli því sem hér er til úrlausnar, og var dæmt að í stað umsaminna vaxta skyldu þeir miðast við 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Um er að ræða vexti, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum. Hinn 15. febrúar 2012 féll í Hæstarétti dómur í máli nr. 600/2011 þar sem niðurstaðan varð sú að vextir af slíkri skuldbindingu töldust fullgreiddir samkvæmt fullnaðarkvittun kröfuhafa. Sá síðastnefndi gæti ekki krafið skuldara um greiðslu vaxta umfram þá erlendu vaxtaviðmiðun, sem hann hafði greitt. Rangur lagaskilningur aðila, sem lá til grundvallar lögskiptum þeirra um vaxtakjör, yrði ekki leiðréttur aftur í tímann heldur einungis vegna vaxta til framtíðar.

Aðalkrafa stefnanda, þess efnis að stefndi endurgreiði honum samtals 92.663 kr. byggist á þeim dómum sem fallið hafa í Hæstarétti um gildi fullnaðarkvittana, sbr. m.a. framangreindan dóm í máli nr. nr. 600/2011. Upphafleg krafa stefnanda var að fjárhæð 437.311 kr. Í greinargerð stefnda komu fram athugasemdir við þá fjárhæð vegna vangoldinnar leigu og ástandsskoðunar. Segist stefnandi hafa tekið tillit til þeirra athugasemda og því lækkað kröfu sína. Dómkrafa stefnanda sé reist á þeim mismun sem hann telur að honum hafi borið að greiða stefnda með réttum og lögmætum hætti, þ.e.a.s. umsömdum vöxtum samkvæmt samningnum sjálfum, og þeirri fjárhæð sem stefnandi hafi raunverulega greitt stefnda.

Hæstiréttur Íslands hefur í dómum sínum sem fallið hafa á síðustu misserum, til dæmis í dómi réttarins 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013, staðfest þá meginreglu kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Frá meginreglunni eru þó, eins og nánar er rakið í nefndum dómi, undantekningar, meðal annars um að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu, en tilkalli hans til viðbótargreiðslu verði af þeim sökum þó einungis hafnað við sérstakar aðstæður. Að baki undantekningunum búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum og um að það geti raskað fjárhagslegri stöðu skuldara að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum fjárhæðum fyrir liðna tíð þvert á væntingar sínar. Þau atriði, sem samkvæmt dómafordæmum verður að líta til við mat á því hvort svo standi á, eru í fyrsta lagi hvort skuldari hafi verið í góðri trú, það er hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans var ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi. Í öðru lagi hvort sá aðstöðumunur hafi verið á samningsaðilum að það réttlæti að viðbótarkröfu sé hafnað. Í þriðja lagi hvorum aðilanum standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiddu til þess að vangreitt var. Í því sambandi skiptir einkum máli hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími leið frá því mistök komu fram þar til krafa var höfð uppi, hvort öðrum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök urðu, hvort samningssambandið sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu. Ekkert eitt þessara atriða ræður úrslitum um hvort vikið verði frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu, heldur ræður þar heildarmat á aðstæðum öllum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari eru rökin fyrir því að víkja frá meginreglunni.

Þegar metið er hvort skilyrði séu í máli þessu til að víkja frá framangreindri meginreglu um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu er til þess að líta að aðilar málsins gengu út frá því við hverja greiðslu að útreikningur stefnda á fjárhæð sem til greiðslu kom hverju sinni tæki mið af því að ákvæði um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild. Var stefnandi því í góðri trú um lögmæti skuldbindingarinnar og þar með að umræddar greiðslur fælu í sér réttar og fullar efndir af hans hálfu. Þá var aðstöðumunur með samningsaðilum þar sem stefndi er fjármálafyrirtæki sem starfar á lánamarkaði en stefnandi einstaklingur. Þá er til þess að líta við mat á því hvorum standi nær að bera áhættu af þeim vaxtamun, sem myndaðist við endurútreikning á skuldbindingu stefnda, að hann greiddi afborganir lánsins í samræmi við greiðslutilkynningar kröfuhafa, allt til júní 2010, og lauk þannig skuldbindingu sinni í samræmi við þá festu sem var á framkvæmd samningsins. Þykir það hafa staðið stefnda sem fjármálafyrirtæki nær að gæta að því að samningurinn við stefnanda væri í samræmi við heimildir laga nr. 38/2001. Hvað umfang viðbótarkröfunnar varðar er til þess að líta að hún nemur sem fyrr segir 92.663 kr. og er sú fjárhæð umtalsverð þegar litið er til hennar sem hlutfalls af greiddum vöxtum og því að stefnandi er einstaklingur. Þótt ekkert eitt framangreindra atriða geti ráðið úrslitum við úrlausn um framangreindan ágreining málsaðila verður að líta svo á, þegar þau eru öll virt í heild, að stefndi geti ekki krafið stefnanda um vaxtagreiðslur til viðbótar þegar greiddum vöxtum fyrir liðna tíð. Af framangreindu leiðir að skilyrði eru í máli þessu til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu.

Stefndi hefur mótmælt útreikningi stefnanda í aðalkröfu. Stefndi hefur hins vegar ekki lagt fram tölulegar athugasemdir við útreikningana. Með bókun í þinghaldi 27. nóvember 2013 beindi dómari, með heimild í 2. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, því til stefnda að hann legði fram útreikninga sem tækju mið af því að greiðslutilkynningar stefnda og fyrirvaralaus móttaka hans á greiðslum í samræmi við það hefðu jafngilt fullnaðarkvittunum. Stefndi hefur hafnað því að verða við þessari ábendingu dómara. Í bókun sem lögð var fram af hálfu stefnda 18. desember 2013 kom m.a. fram að hann teldi sér það ómögulegt þar sem stefnandi hefði ekki komið með frekari útskýringar á kröfu sinni. Þá væri ekki hægt að ætlast til þess að stefndi framkvæmdi slíka útreikninga þar sem þeir væru byggðir á forsendum sem væru í andstöðu við málatilbúnað hans sjálfs. Að mati dómsins verður að horfa til þess að stefndi er fjármálafyrirtæki og hefur því yfirburðastöðu gagnvart stefnanda sem er einstaklingur. Ætti það að vera stefnda í lófa lagið að leggja fram eigin útreikninga sem sýndu fram á að krafa stefnanda ætti ekki við rök að styðjast. Verður því fallist á aðalkröfu stefnanda eins og hún er fram sett.

Stefnandi gerir kröfu um að tildæmd krafa beri dráttarvexti frá 5. nóvember 2010, sbr. samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Hann hefur ekki rökstutt af hverju miðað er við framangreindan tíma. Að mati dómsins á stefnandi rétt á dráttarvöxtum af kröfu sinni, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Með heimild í 4. mgr. 6. gr. nefndra laga er þó rétt að upphaf dráttarvaxta miðist við málshöfðun og reiknast því frá 24. september 2012. Tekur dómurinn jafnframt fram að ekki er unnt að fallast á það með stefnda að stefnandi hafi við aðalmeðferð málsins fallið frá kröfu um dráttarvexti er stefnandi lækkaði höfuðstól aðalkröfu sinnar.

Samkvæmt öllu framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 92.663 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. september 2012 til greiðsludags.

Miðað við þessa niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað. Í ljósi eðlis málsins og reksturs þess fyrir dómi þykir hann hæfilega ákveðinn 2.000.000 kr., þ.m.t. virðisaukaskattur.

Af hálfu stefnanda flutti málið E-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf hrl.

Af hálfu stefnda flutti málið Á-kk-nf Á-kk-nf Á-kk-nf hrl.

Dóminn kvað upp K-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Lýsing hf., greiði stefnanda, E-kk-þgf B-kk-þgf J-kk-þgf, 92.663 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. september 2012 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 2.000.000 kr. í málskostnað.

K-kvk-nf S-kvk-nf