E-1467/2013

Mál þetta, sem dómtekið var 21. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af G-kk-þgf Þ-kk-þgf (kt. 000000-0000), Stigahlíð 70, 105 Reykjavík gegn S-kk-þgf S-kk-þgf Ó-kk-þgf (kt. 000000-0000), Goðheimum 13,104 Reykjavík, Á-kvk-þgf S-kvk-þgf H. K-kvk-þgf (kt. 000000-0000), Tröllakór 12, 203 Kópavogi, S-kvk-þgf E-kvk-þgf B-kk-þgf (kt. 000000-0000), Kirkjustétt 5, 113 Reykjavík, og til réttargæslu Vefpressunni ehf., (kt. 000000-0000), Smáratorgi 3, 201 Kópavogi, með stefnu birtri 7. og 9. apríl 2013.

Dómkröfur stefnanda eru:

1. Að eftirfarandi ummæli, í stafliðum a til d, sem birtust þann 23. nóvember 2010 kl. 09:20 á vefmiðlinum www.pressan.is, sem stefndi S-kk-nf ber ábyrgð á, verði dæmd dauð og ómerk:

a. „Alvarlegar ásakanir í Krossinum: Hópur kvenna segir G-kk-þf hafa brotið gegn sér ...“

b. „G-kk-nf Þ-kk-nf í Krossinum verst ásökunum nokkurra kvenna um brot gegn sér.“

c. „G-kk-nf Þ-kk-nf í Krossinum hefur á undanförnum vikum reynt að verjast ásökunum nokkurra kvenna um að hafa brotið gegn þeim.“

d. „Pressan hefur staðfestar upplýsingar um að nokkrar konur hafi hist upp á síðkastið, borið saman bækur sínar og hugleitt að koma á framfæri ásökunum á hendur G-kk-þgf í Krossinum um brot gegn sér.“

2. Að eftirfarandi ummæli, í staflið a, sem birtust þann 23. nóvember 2010 kl. 11:40 á vefmiðlinum www.pressan.is, sem stefndi S-kk-nf ber ábyrgð á, verði dæmd dauð og ómerk:

a. „Svo sem fram kom fyrr í dag hefur Pressan staðfestar upplýsingar um að nokkrar konur hafi hist upp á síðkastið, borið saman bækur sínar og hugleitt að koma á framfæri ásökunum á hendur G-kk-þgf í Krossinum um brot gegn sér.“

3. Að eftirfarandi ummæli, í stafliðum a til e, sem birtust þann 25. nóvember 2010 kl. 16:50 á vefmiðlinum www.pressan.is, sem meðstefndu, Á-kvk-nf og S-kvk-nf, viðhöfðu um stefnanda, verði dæmd dauð og ómerk:

a. „… kvörtun vegna kynferðislegs ofbeldis af hendi forstöðumanns Krossins, G-kk-ef Þ-kk-ef, gagnvart 5 konum.“

b. „Með bréfi þessu viljum við leggja fram formlega kvörtun um refsiverða framkomu G-kk-ef Þ-kk-ef gagnvart neðangreindum konum sem sumar hverjar voru undir lögaldri þegar brotin áttu sér stað.“

c. „Samkvæmt lögum eru brot þessi fyrnd og forsendur fyrir kærum á hendur G-kk-þgf því brostnar.“

d. „Það er hins vegar ljóst að afleiðingarnar sem konurnar, sem nokkrar voru unglingar undir lögaldri þegar á þeim var brotið, fyrnast ekki.“

e. „... gegn þeirri refsiverðu háttsemi sem G-kk-nf hefur gerst sekur um ...“

Til vara, ef ekki verður fallist á að meðstefndu, Á-kvk-nf og S-kvk-nf, beri ábyrgð á ofangreindum ummælum í kröfulið 3, stafliðum a til e, er kröfu um ómerkingu beint að stefnda S-kk-þgf, sem ritstjóra réttargæslustefnda, og á þeim grundvelli verði ummælin dæmd dauð og ómerk.

4. Að eftirfarandi ummæli, í stafliðum a til e, sem birtust þann 25. nóvember 2010 kl. 19:19 á vefmiðlinum www.pressan.is, sem stefndi S-kk-nf ber ábyrgð á, verði dæmd dauð og ómerk:

a. „Talskona kvenna veit um 16 fórnarlömb: Vísbendingum rignir inn – Spannar 25 ára tímabil.“

b. „Talskona kvenna sem saka G-kk-þf Þ-kk-þf í Krossinum um kynferðislegt ofbeldi segist vita samtals um 16 fórnarlömb. Í samtali við Pressuna segist hún hafa fengið vísbendingar frá konum sem saka G-kk-þf um kynferðislegt ofbeldi yfir 25 ára tímabil.“

c. „Í samtali við Pressuna segir Á-kvk-nf að fyrir utan þær fimm konur sem hún heldur utan um viti hún um 9 aðrar sem saka G-kk-þf um kynferðisofbeldi.“

d. „Síðan er að rigna inn allskonar vísbendingum. Fórnarlömbin byrja að þreifa fyrir sér eftir að málið varð opinbert.“

e. „Við erum að tala um snertingar sem flokkast undir kynferðisofbeldi. Ekki nauðganir en kynferðisofbeldi.“

Til vara, ef ekki verður fallist á að stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á ofangreindum ummælum í kröfulið 4, stafliðum a til e, er kröfu um ómerkingu beint að meðstefndu Á-kvk-þgf K-kvk-þgf, og á þeim grundvelli verði ummælin, dæmd dauð og ómerk.

5. Að eftirfarandi ummæli, í staflið a, sem birtust þann 25. nóvember 2010 kl. 21:44 á vefmiðlinum www.pressan.is, sem stefndi S-kk-nf ber ábyrgð á, verði dæmd dauð og ómerk:

a. „Krossmálið: Síendurtekin símtöl, óvæntar heimsóknir, valdbeiting og þöggun – Urðum að segja frá.“

6. Að eftirfarandi ummæli, í staflið a, sem birtust þann 26. nóvember 2010 kl. 08:40 á vefmiðlinum www.pressan.is, sem stefndi S-kk-nf ber ábyrgð á, verði dæmd dauð og ómerk:

a. „Yfirlýsing systra fyrrverandi eiginkonu G-kk-ef í Krossinum: Kynferðisleg áreitni frá unga aldri.“

7. Að eftirfarandi ummæli, í staflið a, sem birtust þann 27. nóvember 2010 kl. 11:20 á vefmiðlinum www.pressan.is, sem stefndi S-kk-nf ber ábyrgð á, verði dæmd dauð og ómerk:

a. „Vitni að meintri kynferðislegri áreitni G-kk-ef ...“

8. Að eftirfarandi ummæli, í staflið a, sem birtust þann 29. nóvember 2010 kl. 13:58 á vefmiðlinum www.pressan.is, sem stefndi S-kk-nf ber ábyrgð á, verði dæmd dauð og ómerk:

a. „Ráðuneyti bíður eftir tilkynningu um tímabundna afsögn G-kk-ef í Krossinum – Ásökununum fjölgar.“

9. Að eftirfarandi ummæli, í staflið a, sem birtust þann 30. nóvember 2010 kl. 08:40 á vefmiðlinum www.pressan.is, sem stefndi S-kk-nf ber ábyrgð á, verði dæmd dauð og ómerk:

a. „Ásakanir í Krossinum: Enn nýr vitnisburður – Viljinn einbeittur og hegðunin í samræmi við það.“

10. Að eftirfarandi ummæli, í staflið a, sem birtust þann 23. júlí 2011 kl. 19:42 á vefmiðlinum www.pressan.is, sem stefndi S-kk-nf ber ábyrgð á, verði dæmd dauð og ómerk:

a. „Mál gegn G-kk-þgf í Krossinum fyrnd – Lögreglan aðhefst ekki frekar ...“

11. Stefnandi krefst miskabóta að óskiptu úr hendi stefndu að fjárhæð 15.000.000 króna og beri dómkrafan vexti skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. nóvember 2010 til 13. apríl 2013 en dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001.

12. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði að óskiptu dæmd til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefnanda til þess að greiða virðisaukaskatt af lögmannsþjónustu.

Stefnandi gerir ekki kröfur á hendur réttargæslustefnda.

Stefndi, S-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf, krefst þess aðallega að miskabótakröfu stefnanda, sem fram kemur í kröfulið 11 í stefnu, verði vísað frá dómi og að stefndi verði sýknaður af öðrum dómkröfum stefnanda.

Til vara krefst stefndi S-kk-nf þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

Til þrautavara krefst stefndi S-kk-nf þess að dómkrafa stefnanda um miskabætur verði lækkuð verulega.

Að auki er af hálfu stefnda S-kk-ef krafist málskostnaðar, þar með talið vegna kostnaðar af virðisaukaskattskyldri lögmannsþjónustu og verði þá tekið tillit til þess að stefndi er ekki virðisaukaskattskyldur.

Meðstefndu, Á-kvk-nf S-kvk-nf H. K-kvk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf B-kvk-nf, krefjast þess aðallega að miskabótakröfu stefnanda í kröfulið nr. 11 og málskostnaðarkröfu í kröfulið nr. 12 verði vísað frá dómi og að meðstefndu verði sýknaðar af öllum kröfum í kröfulið nr. 3 og að meðstefnda Á-kvk-nf S-kvk-nf H. K-kvk-nf verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda sem taldar eru upp í kröfulið nr. 4.

Til vara, að fari svo að miskabótakröfu í kröfulið nr. 11 og málskostnaðarkröfu í kröfulið nr. 12 verði ekki vísað frá dómi krefjast meðstefndu, Á-kvk-nf og S-kvk-nf, sýknu af þeim kröfuliðum.

Til þrautavara er þess krafist af hálfu meðstefndu, Á-kvk-ef og S-kvk-ef, að miskabótakrafa í kröfulið nr. 11 verði lækkuð.

Þá krefjast meðstefndu, Á-kvk-nf og S-kvk-nf, þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað og að tekið verði tillit til virðisaukaskatts þar sem hvorug þeirra sé virðisaukaskattskyld.

Réttargæslustefndi, Vefpressan ehf., hefur ekki látið málið til sín taka.

I.

Málavextir eru þeir að dagana 23.-30. nóvember 2010 og 23. júlí 2011 birtust alls tíu greinar á vefmiðlinum pressan.is, sem réttargæslustefndi, Vefpressan ehf., gefur út, og stefndi, S-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf, var þá ritstjóri fyrir, þar sem fram koma ummæli þau, sem stefnandi, G-kk-nf Þ-kk-nf, telur ærumeiðandi í sinn garð, og krefst hér ómerkingar á auk miskabóta, svo sem nánar greinir í kröfugerð stefnanda.

Málsaðila greinir nokkuð á um það hver hafi verið hin eiginlegu tildrög umfjöllunarinnar, en fyrir liggur að 11. nóvember 2010 birtist viðtal við stefnanda á pressan.is í tilefni af fundi hjá trúfélaginu Krossinum þar sem stefnandi, sem þá var forstöðumaður þess, gerði grein fyrir sinni hlið mála í tengslum við „flökkusögur“ sem ræddar hafi verið á fundinum. Daginn eftir, 12. nóvember, birtist svo á pressan.is umfjöllun þar sem vísað var til viðtals við eiginkonu hans, J-kvk-þf B-kvk-þf, í Fréttatímanum sama dag, þar sem m.a. var haft eftir henni … „þá kæmi mér ekki á óvart að einhver birtist á forsíðu Vikunnar og sakaði G-kk-þf um að hafa brotið á sér“.

Næst liggur fyrir í málinu að erindi sem er dagsett 23. nóvember 2010, í formi bréfs og fylgiskjala með því, barst þann 25. nóvember s.á. frá meðstefndu, þeim Á-kvk-þgf S-kvk-þgf H. K-kvk-þgf og S-kvk-þgf E-kvk-þgf B-kk-þgf, til stjórnarmeðlima Krossins, en fyrir liggur að þessum gögnum var einnig komið á framfæri við stefnanda og við réttargæslustefnda sama dag. Yfirskrift bréfsins er „Til stjórnarmeðlima Krossins“, en síðan segir í því að erindið sé „Kvörtun vegna kynferðislegs ofbeldis af hendi forstöðumanns Krossins, G-kk-ef Þ-kk-ef gagnvart 5 konum“. Undir bréfið rita meðstefndu Á-kvk-nf og S-kvk-nf. Í bréfinu er því lýst að stefnandi hafi misboðið fimm konum kynferðislega eins og nánar er lýst í bréfinu og í fylgiskjölum með því þar sem gefur að líta vitnisburði fimm kvenna. Kemur þar enn fremur fram að þar sem stefnandi og eiginkona hans hafi „nú þegar opinberað þetta mál í fjölmiðlum, áreitt konurnar með síendurteknum símtölum og fyrirvaralausum heimsóknum á heimili þeirra sem túlka má sem valdbeitingu og tilraun til þöggunar, sjáum við okkur ekki annað fært en að senda samhljóðandi bréf til fjölmiðla til að öðlast stuðning almennings“. Hvað varðar yfirlýsingar í fylgiskjölum með bréfinu þá eru þrjár konur nafngreindar þar, þær, A og B og C, en upplýst hefur verið að yfirlýsing á fylgiskjali nr. 4 sé frá D og yfirlýsing á fylgiskjali nr. 5 sé frá E. Var staðfest fyrir dómi að svo væri og staðfestu allar konurnar fimm þar yfirlýsingar sínar.

Tveimur dögum fyrr, eða 23. nóvember 2010, höfðu fyrstu ummælin sem um er deilt í þessu máli og krafist er ómerkingar á verið birt á pressan.is, sbr. hér a- til d-liði 1. kröfuliðar í stefnu. Var þá jafnframt haft eftir stefnanda að hann vildi ekki bregðast við fréttunum með neinum hætti. Fyrir liggur hins vegar að stefnandi brást við framangreindri umfjöllun með bréfi til stjórnarformanns réttargæslustefnda, dags. 24. nóvember 2010, þar sem bent var á að þær ásakanir sem birtust í fréttinni væru rangar og með þeim væri vegið að æru stefnanda. Var þess krafist að fréttir þessar frá 23. nóvember yrðu dregnar til baka, þær fjarlægðar af vefsíðunni pressan.is, stefnandi beðinn afsökunar á birtingu þeirra og honum greiddar bætur að fjárhæð 500.000 kr. sem hann myndi láta renna óskipta til Stígamóta, ella yrði höfðað dómsmál. Fyrir liggur að af hálfu stefnda var ekki talið tilefni til að svara bréfinu, en þáverandi ritstjóri pressan.is, stefndi S-kk-nf, lýsti því yfir á pressan.is þann 25. nóvember 2010 kl. 16:06, að staðið yrði við fréttirnar.

Frá 23. nóvember 2010 til 30. nóvember sama ár birtust síðan á vefsíðunni pressan.is nokkur fjöldi greina þar sem fjallað var með einum eða öðrum hætti um ásakanir á hendur stefnanda um að hafa brotið gegn konum kynferðislega og fylgdu þeim almennt myndir af stefnanda. Hinn 23. nóvember 2010 kl. 11:40 birtust þannig ummæli um stefnanda á pressan.is sem hann telur ærumeiðandi, þá 25. nóvember 2010 kl. 16:50, þá sama dag kl. 19:19, enn sama dag kl. 21:44, þá 26. nóvember kl. 08:40, þá 27. nóvember 2010 kl. 11:20, þá 29. nóvember 2010 kl. 13:58 og loks þann 30. nóvember 2010 kl. 08:40, sbr. nánari útlistun í kröfugerð stefnanda. Óumdeilt er að sum ummælin sem kröfugerð stefnanda tekur til birtast í fyrrgreindu bréfi, dags 23. nóvember 2010, með fyrirsögninni „Til stjórnarmeðlima Krossins“ sem meðstefndu Á-kvk-nf K-kvk-nf og S-kvk-nf B-kvk-nf rita undir. Byggir stefnandi á því að bréfið hafi verið birt orðrétt, nánast í heild sinni, í grein á pressan.is sem birtist 25. nóvember 2010 kl. 16:50, sbr. 3. kröfulið í kröfugerð stefnanda.

Þáttur meðstefndu, Á-kvk-ef og S-kvk-ef, skýrist af því að þær komu umbeðnar fram fyrir hönd kvennanna sem telja stefnanda hafa brotið gegn sér. Meðstefnda Á-kvk-nf hafi frá hausti 2010 verið með einstaklingsviðtöl við konur sem töldu sig þolendur kynferðisofbeldis og þannig hafi hún kynnst A. Bar A fyrir dómi að eftir samtöl sín við föður D hafi þær tvær fundað ásamt meðstefndu Á-kvk-þgf og meðstefndu S-kvk-þgf sem hafi verið D til aðstoðar. Nokkru síðar hafi konurnar svo verið orðnar fimm sem töldu sighafa þurft að sæta kynferðislegri og siðferðilega ámælisverðri háttsemi af hálfu stefnanda, en yfirlýsingar þeirra voru sem fyrr segir birtar með bréfinu frá 23. nóvember 2010.

Af hálfu meðstefndu Á-kvk-ef og S-kvk-ef hefur því einnig verið lýst að eftir að fyrstu fréttir á pressan.is birtust hafi tekið að berast símhringingar og smáskilaboð frá stefnanda og nokkrum aðstandendum hans til nokkurra kvennanna eða aðstandenda þeirra þar sem þeim hafi verið hótað eða reynt að fá þær til segja ekki frá reynslu sinni. Undir þeim kringumstæðum hafi þær konur sem greint höfðu frá meintum tilburðum stefnanda í þeirra garð farið þess á leit við meðstefndu að þær sæju um að erindi yrði sent til stjórnar Krossins þar sem lögð yrði fram kvörtun vegna siðferðisbrota og meints kynferðislegs áreitis stefnanda í garð fimm kvenna. Þrjár kvennanna hafi kosið að koma þar fram undir nafni en tvær óskað nafnleyndar. Í erindi því sem sent var til stjórnar Krossins, dags 23. nóvember 2010, eru rakin meint samskipti kvennanna við stefnanda. Þá hefur því verið lýst af hálfu meðstefndu að samkvæmt beiðni kvennanna hafi afrit af sameiginlegu kvörtunarbréfi þeirra svo verið sent til þess fjölmiðils sem stefnandi hafi sjálfur fyrst valið til umfjöllunar um málið 11. nóvember 2010, þ.e. pressan.is. Rétt er að geta þess að stefnandi lítur ekki svo á að hann hafi hafið fjölmiðlaumfjöllun þar sem tildrög hafi verið þau að blaðamenn réttargæslustefnda hafi fyrst haft samband við hann og borið undir hann áburð um að hafa misboðið konum kynferðislega og hann þá staðfastlega neitað slíku. Fyrir dómi var upplýst í vitnisburði Þ-kk-ef J-kk-ef blaðamanns að blaðamaður á pressan.is hafi fyrst haft samband við stefnanda vegna málsins. Taldi Þ-kk-nf það hafa verið eðlilegt fréttamat að inna stefnanda, sem sé þjóðþekktur einstaklingur, eftir hinum alvarlega áburði þar sem ábendingar um málið hafi þá verið farnar að berast í miklum mæli og úr ólíkum áttum.

Í málinu liggur fyrir að sjö konur kærðu stefnanda til lögreglu í febrúar 2011 vegna meintra kynferðisbrota stefnanda á hendur þeim. Er þar um að ræða þær fimm konur sem létu í té yfirlýsingu með fyrrgreindu bréfi til stjórnar Krossins dags 23. nóvember 2010, auk F og G, er komu síðar fram með ásakanir á hendur stefnanda. Allar þessar sjö konur, utan G, komu jafnframt fyrir dóminn í því einkamáli sem hér um ræðir og báru vitni um samskipti sín við stefnanda. Lögregla rannsakaði kærurnar á hendur stefnanda árið 2011, en rannsókn málanna var þá hætt á grundvelli 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. fyrirliggjandi bréf til stefnanda frá Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, dags 19. júlí 2011, þar sem vísað er til þess að rannsókn hafi verið hætt þar sem ekki hafi þótt frekari grundvöllur fyrir frekari rannsókn málanna. Fyrir dóminum liggur hins vegar einnig bréf frá sama embætti til F, dags 18. júlí s.á., þar sem kemur fram að rannsókn á kæru hennar um meint kynferðisbrot stefnanda gagnvart henni á árunum 1981-1987 hafi verið hætt þar sem málið hafi verið yfirfarið og að það sé mat embættisins að framangreind brot séu fyrnd og með vísan til þess verði ekki hjá því komist að hætta rannsókn málsins með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008. Ekki hafa verið lögð fram fyrir dómi bréf frá Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu um lok rannsóknar á kærum hinna sex kvennanna, en þær fimm kvennanna sem báru vitni fyrir dómi báru þó allar um að hafa fengið þær upplýsingar frá lögreglu að mál þeirra hafi talist fyrnd og því lokið þannig.

Þann 13. mars 2013 sendir stefnandi réttargæslustefnda og stefnda S-kk-þgf aðvörun um málshöfðun, dags. 13. mars 2013, þar sem þess er enn krafist að framangreindar fréttir verði dregnar til baka og stefnandi beðinn afsökunar á birtingu þeirra auk þess sem þær verði fjarlægðar af vefsvæði réttargæslustefnda. Þá var þess jafnframt krafist að réttargæslustefndi greiddi stefnanda skaðabætur að fjárhæð 5.000.000 kr. Var veittur frestur til að verða við kröfum stefnanda til 15. mars 2013. Liggur fyrir að engin viðbrögð urðu af hálfu stefnda S-kk-ef við framangreindu bréfi enda hafði hann þá látið af störfum hjá réttargæslustefnda. Ekki barst heldur formlegt svar frá réttargæslustefnda í tilefni af bréfi stefnanda. Með bréfum stefnanda til meðstefndu, Á-kvk-ef og S-kvk-ef, dags. 13. mars 2013, var þess krafist að þær bæðu stefnanda afsökunar á ummælum sem tilgreind voru í bréfinu og að fréttatilkynning um afsökunarbeiðnina yrði send fjölmiðlum. Þá var þess krafist að meðstefndu greiddu stefnanda hvor um sig skaðabætur að fjárhæð 5.000.000 kr. Svarbréf bárust frá meðstefndu, dags. 20. mars 2013, þar sem kröfugerð stefnanda var hafnað.

II.

Stefnandi byggir mál sitt á því að réttargæslustefndi, Vefpressan ehf., haldi úti fréttavefnum www.pressan.is. Stefndi S-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf hafi verið ritstjóri vefsins á þeim tíma er atvik málsins áttu sér stað. Á stefnda S-kk-þgf, sem ritstjóra, hafi hvílt eftirlitsskylda sem m.a. hafi falist í því að honum hafi borið að haga ritstjórn svo að forðast yrði að efni miðilsins ylli öðrum miska vegna ærumeiðinga. Á því sé byggt að stefndi S-kk-nf hafi vanrækt eftirlitsskyldu sem varði hann ábyrgð og sé málinu því réttilega að honum beint hvað varði kröfuliði nr. 1 til 9, enda hafi höfundar texta, sem kröfur í málinu varði, ekki verið nafngreindir á vefsvæði Pressunnar. Ummæli sbr. 10. kröfulið kröfugerðar stefnanda hafi birst eftir að lög nr. 38/2011 um fjölmiðla hafi öðlast gildi. Um ábyrgð stefnda S-kk-ef á ummælum er birtust sbr. 10. kröfulið fari samkvæmt c-lið 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011.

Varðandi aðild réttargæslustefnda þá sé byggt á því að útgáfufélagið sem vinnuveitandi stefnda S-kk-ef beri endanlega ábyrgð á gjörðum hans á grundvelli reglunnar um vinnuveitandaábyrgð, sbr. til hliðsjónar 1. mgr. 17. gr. laga nr. 57/1957 um prentrétt. Geti úrslit málsins því skipt réttargæslustefnda máli að lögum, sbr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og sé því skorað á þann aðila að gæta réttar síns í málinu. Um ábyrgð réttargæslustefnda á ummælum er birtist í 10. kröfulið vísist til c-liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011, sbr. 2. mgr. 51. gr. sömu laga.

Um aðild meðstefndu, Á-kvk-ef S-kvk-ef H. K-kvk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef B-kvk-ef, vísist til þess að þær riti undir áður nefnt bréf, dags. 23. nóvember 2010, sem hafi birst nánast í heild sinni á vefsíðu réttargæslustefnda 25. nóvember 2010, sbr. 3. kröfulið kröfugerðar stefnanda. Þá sé meðstefnda Á-kvk-nf S-kvk-nf einnig nafngreind sem viðmælandi blaðamanns í grein sem birtist á vef réttargæslustefnda 25. nóvember 2010, sbr. 4. kröfulið kröfugerðar stefnanda. Ef í ljós verði leitt að ummælin hafi verið höfð orðrétt eftir Á-kvk-þgf beri hún ábyrgð á ummælunum sem höfundur þeirra.

Fjölmiðlar eigi að vera hlutlausir í umfjöllun um menn og málefni og leitast við að haga umfjöllun svo að hún valdi öðrum ekki miska vegna ærumeiðinga. Umfjöllun á pressan.is um stefnanda beri fremur merki skipulagðrar rógsherferðar gegn æru hans, faglegum heiðri, störfum hans og persónu, fremur en hlutlausrar fréttaumfjöllunar um framkomnar ásakanir, enda hafi miðillinn talið sig þess umkominn að slá því föstu að stefnandi væri sannur að þeim brotum sem á hann hafi verið borin. Vart þurfi á það að minna að slíkt sé ekki hlutverk fjölmiðla heldur dómstóla.

Að mati stefnanda leiki ekki nokkur vafi á því að slík ítrekun og endurtekin umfjöllun um ásakanir á hendur stefnanda og nafngreining á honum í tengslum við umfjöllun um kynferðisbrot flokkist sem aðdróttanir og ærumeiðandi ummæli í skilningi hegningarlaga, enda óumdeilt að æra hans hafi borið mikinn hnekki vegna þessa máls. Með því að hafa dreift ítrekað slíkum rógburði um stefnanda opinberlega hafi stefndi S-kk-nf í raun gerst sekur um sjálfstæða ærumeiðandi umfjöllun. Stefndi S-kk-nf hafi séð til þess að umfjöllun og ásakanir á hendur stefnanda hafi fengið dreifingu á landsvísu á einum mest lesna fréttavef landsins. Í því samhengi sé vert að árétta að um algjörlega ósannaðar ásakanir sé að ræða en stefnandi hafi alla tíð neitað fyrir umræddar ásakanir og hafi hreint sakavottorð. Byggi stefnandi á því að meginreglan „saklaus uns sekt er sönnuð“ hljóti að hafa sama vægi hér sem annars staðar og að það geti ekki verið lagt á stefnanda að sýna fram á og sanna sakleysi sitt.

Umfjöllun um stefnanda á pressan.is hafi tekið yfir langt tímabil og falið í sér harðan og sérlega óvæginn áfellisdóm yfir stefnanda. Þegar blaðamaður Pressunnar hafi haft samband við stefnanda 23. nóvember 2010 og borið ásakanirnar undir hann hafi hann vísað ummælunum á bug sem röngum og ósönnuðum. Engu að síður hafi stefndi S-kk-nf tekið ákvörðun um að birta hin umstefndu ummæli þrátt fyrir afdráttarlausa neitun stefnanda á sannleiksgildi þeirra. Víst sé að blaðamenn Pressunnar sem starfað hafi undir eftirliti stefnda S-kk-ef, hafi lagt sitt af mörkum til að gera sem mest úr umfjölluninni, meðal annars með stríðsfyrirsögnum þar sem gjarnan hafi fylgt með myndir af stefnanda. Sérstaklega sé ámælisvert að aðeins í eitt skipti hafi verið haft samband við stefnanda af hálfu blaðamannanna og honum gefið færi á að koma athugasemdum á framfæri við miðilinn. Þessi vinnubrögð verði ekki réttlætt með nokkrum hætti enda liggi fyrir að umfjöllun um stefnanda hafi tekið yfir langt tímabil og honum ítrekað verið borin á brýn alvarleg afbrot sem jafnframt séu svívirðileg í huga almennings.

Nauðsynlegt hefði verið að kanna grundvöll ásakananna og ekki síður úr hvaða jarðvegi þær hafi verið sprottnar. Staðreyndin sé sú að ásakanirnar sem fram hafi komið hafi átt rót í pólitískum átökum innan trúfélagsins Krossins í kjölfar þess að stefnandi hafi skilið við fyrri konu sína og gengið að eiga J-kvk-þf B-kvk-þf íþróttafræðing sem óhætt sé að fullyrða að sé umdeildur einstaklingur er tali tæpitungulaust og uppskeri jafnan hörð viðbrögð ákveðins hóps fólks sem kunni ekki að meta skoðanir hennar. Ágætt dæmi um þetta sé bók J-kvk-ef sem beri titilinn „Jónína Ben“ og hafi komið út um svipað leyti og fyrstu ásakanir á hendur stefnanda hafi litið dagsins ljós. Fullvíst megi telja að margir hafi illa geta fellt sig við sumar þær lýsingar sem finna megi í bók J-kvk-ef sem fjalli m.a. um íslenskt viðskiptalíf fyrir banka- og efnahagshrunið. Hugsanlega séu í þeim hópi einhverjir af eigendum réttargæslustefnda þó að vitaskuld sé ekki unnt að fullyrða neitt í þeim efnum.

Hinn fámenni, en háværi, hópur sem hafi ekki getað fellt sig við hjónaband stefnanda og áðurnefndrar J-kvk-ef hafi einsett sér að koma stefnanda úr trúfélaginu Krossinum með öllum ráðum. Stefnandi, sem hafi staðið berskjaldaður fyrir umfjöllun af þessu tagi, hafi í raun ekki átt sér viðreisnar von þegar ásakanirnar hafi dunið yfir með þessum þunga. Stefnandi hafi þannig verið sviptur æru sinni í einu vetfangi og neyðst svo til þess 29. nóvember 2010, aðeins sex dögum eftir að ásakanirnar hafi fyrst birst, að stíga tímabundið til hliðar sem forstöðumaður trúfélagsins Krossins eftir þrjátíu ára farsælt starf sem forstöðumaður safnaðarins. Þrátt fyrir að stefnandi hafi síðar verið hreinsaður af ásökununum í kjölfar rannsóknar lögreglu hafi ásakanirnar rist svo djúpt að stefnandi hafi ekki átt afturkvæmt í trúfélagið Krossinn og neyðst til að segja af sér sem forstöðumaður þess á árinu 2012. Þannig hafi hinn fámenni hópur óánægðra safnaðarmeðlima Krossins náð markmiðum sínum um að bola stefnanda út úr trúfélaginu auk þess að lítillækka hann og spilla mannorði hans.

Framangreint hefði vitaskuld ekki getað orðið að veruleika nema með fulltingi fjölmiðla. Ásakanir þær sem bornar hafi verið á stefnanda á pressan.is hafi náð mikilli dreifingu og umfjöllunin haft mikið umtal í för með sér, enda birt á opinni vefsíðu á veraldarvefnum sem meginþorri landsmanna hafi aðgang að. Þetta þurfi í raun og veru ekki að koma á óvart enda fréttaefni þegar þekktur einstaklingur í samfélaginu sé nafngreindur og sakaður um svívirðilega glæpi. Undir slíkum kringumstæðum hvíli rík rannsóknarskylda á blaðamönnum og samsvarandi eftirlitsskylda á ritstjóra. Stefndi S-kk-nf hafi sem fyrr segir brugðist þessari skyldu algjörlega í þessu máli.

Sé á því byggt að ummæli þau sem tilgreind séu í kröfuliðum nr. 1-10 séu ærumeiðandi og til þess fallin að valda stefnanda verulegum álitshnekki. Stefnandi byggi á því að öll ummælin sem krafist sé ómerkingar á séu tilhæfulaus meingerð, þar sem vegið sé að persónu, æru og faglegum heiðri stefnanda. Í ummælunum felist gróf aðdróttun sem sé til þess fallin að verða virðingu stefnanda til hnekkis. Ummælin teljist því óviðurkvæmileg og beri að ómerkja þau á grundvelli 1. mgr. 241. gr., sbr. 234. gr., 235. gr. og eða 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Með hinum umstefndu ummælum sé stefnanda ítrekað borin á brýn refsiverð háttsemi, m.a. kynferðisbrot sem teljist til allra alvarlegustu afbrota. Fyrir liggi að stefnandi hafi frá öndverðu hafnað ásökunum um brot af nokkru tagi. Af hálfu stefnanda sé á því byggt að öll ummælin sem krafist sé ómerkingar á í máli þessu séu efnislega röng, enda liggi ekkert fyrir þeim til staðfestingar. Stefndu beri sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða. Stefnandi hafni því alfarið að stefndu geti skýlt sér á bak við 73. gr. stjórnarskrárinnar enda eigi ærumeiðingar, aðdróttanir og rógburður ekkert skylt við tjáningarfrelsi. Tjáningarfrelsi sé þar að auki ávallt á ábyrgð þess sem nýti það, sbr. 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrár og sé jafnframt m.a. takmarkað af ákvæðum 234.-236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekkert hafi komið fram í málinu sem réttlæti þær rakalausu fullyrðingar sem hafðar hafi verið uppi með ítrekuðum hætti og séu grundvöllur kröfugerðar stefnanda.

Hvað varði kröfulið 1.a til 1.d þá hafi þau ummæli birst á vefmiðlinum pressan.is 23. nóvember 2010, kl. 09:20. Stefnandi byggi á því að þau ummæli sem þarna birtust hafi verið ærumeiðandi og farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis.

Í fyrirsögn greinarinnar sem kröfuliður 1.a taki til segi orðrétt: „Alvarlegar ásakanir í Krossinum: Hópur kvenna segir G-kk-þf hafa brotið gegn sér ...“. Val á fyrirsögn sé ritstjórnarleg ákvörðun sem stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á. Við fyrirsögnina sé birt mynd af stefnanda. Á því sé byggt af hálfu stefnanda að fyrirsögnin feli í sér alvarlega aðdróttun að æru stefnanda. Hér taki stefndi S-kk-nf þá ákvörðun að birta sem fyrirsögn á umrædda grein órökstudd ummæli og aðdróttanir nafnlausra viðmælenda í garð stefnanda. Í fyrirsögninni, þar sem stefnandi sé nafngreindur, felist ásökun um að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi án þess að hann hafi verið fundinn sekur um þá háttsemi eða hafi á þeim tíma sem ummælin birtust sætt rannsókn lögreglu af slíku tilefni.

Í þessu sambandi beri einnig að hafa í huga að þegar umrædd grein hafi birst á pressan.is höfðu ekki komið fram opinberlega ásakanir á hendur stefnanda. Þetta sé í raun staðfest í umræddri grein þar sem fram komi að hópur kvenna hafi hist upp á síðkastið, borið saman bækur sínar og hugleitt að koma á framfæri ásökunum á hendur stefnanda um brot gegn þeim, sbr. d-lið 1. kröfuliðar í kröfugerð stefnanda. Enn frekari staðfestingu í þessa veru megi finna í grein á pressan.is sem hafi birst síðar þennan sama dag, 23. nóvember 2010 kl. 11:40, þar sem einnig komi fram að hópur kvenna hugleiði að koma á framfæri ásökunum, sbr. ummæli í a-lið 2. kröfuliðar í kröfugerð stefnanda. Þá sé rétt að láta þess getið að stefnandi hafi fengið boðsent á heimili sitt 25. nóvember 2010 áðurnefnt bréf meðstefndu Á-kvk-ef og S-kvk-ef dagsett 23. nóvember s.á. Í þessu felist að stefndi S-kk-nf taki þá ritstjórnarlegu ákvörðun að birta ásakanir á hendur stefnanda áður en hinir ætluðu brotaþolar höfðu sjálfir tekið slíka ákvörðun. Í raun og veru hafi það því verið blaðamenn á pressan.is, sem stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á, sem fyrst hafi komið fram með ásakanirnar á hendur stefnanda opinberlega, enda sé ekki hægt að skilja það sem að framan er rakið með öðrum hætti en þeim að ætlaðir brotaþolar hafi á þeim tíma ekki sjálfar tekið neina ákvörðun í þá veru. Eftir þetta hafi vitaskuld ekki verið aftur snúið.

Þau ummæli sem greini í b- til d-liðum 1. kröfuliður séu sama marki brennd, þar sem ýjað sé að því með ósmekklegum hætti að stefnandi hafi gerst sekur um brot á XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 gagnvart hópi kvenna. Í öllum tilvikum sé stefnandi nafngreindur ýmist fullu nafni eða vísað til hans sem „G-kk-ef í Krossinum“. Að öðru leyti vísist til þess sem rakið sé hér að framan um kröfulið 1.a.

Á því sé byggt af hálfu stefnanda að ummælin sem greini í a- til d-liðum 1. kröfuliðar kröfugerðar stefnanda séu hreinn uppspuni og þar að auki óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta ímynd stefnanda. Hagsmunir hans af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Af þessum sökum beri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 234. gr., 235. gr. og/eða 236. gr. sömu laga.

Hvað varði kröfulið 2.a, þá sé um að ræða ummæli sem birtust á vefmiðlinum pressan.is 23. nóvember 2010, kl. 11:40. Stefnandi byggi á því að þau hafi verið ærumeiðandi og farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis. Ummælin hafi birst í meginmáli framangreindrar greinar á pressan.is. Í þeim felist fullyrðing um að stefnandi hafi brotið gegn umræddum konum. Ekki sé notast við orðin „ætluð“ eða „meint“ brot heldur haldið fram fullum fetum að konurnar hugleiði að koma á framfæri ásökunum á hendur stefnanda um brot gegn þeim. Í þessu felist ásökun um refsiverða háttsemi af hálfu stefnanda sem varði við almenn hegningarlög sem að auki sé talin siðferðislega ámælisverð af þorra almennings. Sem fyrr segi hafi stefnandi aldrei verið fundinn sekur um brot gegn almennum hegningarlögum. Á því sé byggt af hálfu stefnanda að ummælin varði við 234. gr., 235. gr. og/eða 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Að öðru leyti vísist um þennan kröfulið til þess sem segir um kröfulið 1, að breyttu breytanda.

Hvað varði kröfulið 3.a til 3.e, þá sé um að ræða ummæli sem birtust á vefmiðlinum pressan.is 25. nóvember 2010, kl. 16:50. Þau hafi verið ærumeiðandi og farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis. Ummælin sem hér um ræði eigi það sammerkt að vera endursögn úr bréfi sem meðstefndu Á-kvk-nf K-kvk-nf og S-kvk-nf B-kvk-nf rituðu undir líkt og rakið hafi verið í málavaxtalýsingu í stefnu. Ummælin eigi það einnig sameiginlegt að í öllum tilvikum sé stefnanda borin á brýn refsiverð háttsemi ýmist með almennum orðum eða hin ætlaða háttsemi skilgreind sem kynferðislegt ofbeldi.

Í a-lið 3. kröfuliðar sé fullyrt um kynferðislegt ofbeldi af hendi forstöðumanns Krossins, G-kk-ef Þ-kk-ef, gagnvart fimm konum. Með ummælunum sé stefnanda borin á brýn refsiverð háttsemi samkvæmt XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem engin stoð sé fyrir. Í þeim felist aðdróttanir í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem ómerkja beri með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

Í b-lið 3. kröfuliðar sé áfram fullyrt um refsiverða framkomu G-kk-ef Þ-kk-ef gagnvart umræddum konum og fullyrt að sumar hverjar hafi verið undir lögaldri þegar brotin áttu sér stað. Með þessum ummælum sé í raun gengið enn lengra en í a-lið 3. kröfuliðar, enda bæði fullyrt um refsiverða framkomu stefnanda og enn fremur að konurnar hafi sumar hverjar verið undir lögaldri er brotin hafi átt sér stað. Með þessum ummælum sé stefnanda borin á brýn refsiverð háttsemi samkvæmt 201. gr. og/eða 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er taki til kynferðisbrota gagnvart börnum. Í þessum ummælum felist aðdróttanir sem ómerkja beri með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga.

Í c-lið 3. kröfuliðar sé enn á ný fullyrt um brot stefnanda en tekið fram að þau séu fyrnd og forsendur fyrir kærum á hendur G-kk-þgf því brostnar. Um þetta vísist til þess sem að framan er rakið um að enginn fótur sé fyrir ásökunum á hendur stefnanda um brot af nokkru tagi. Slíkt sé einfaldlega rangt og ósannað í þessu máli. Í þessum ummælum felist aðdróttanir sem ómerkja beri með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga.

Í d-lið 3. kröfuliðar sé áfram fullyrt um brot stefnanda gegn konunum og fullyrt að nokkrar þeirra hafi verið undir lögaldri þegar á þeim hafi verið brotið. Með þessum ummælum sé stefnanda á ný borin á brýn refsiverð háttsemi samkvæmt 201. gr. og/eða 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem taki til kynferðisbrota gagnvart börnum. Í þessum ummælum felist aðdróttanir sem ómerkja beri með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga.

Í e-lið 3. kröfuliðar sé að finna ummæli þar sem enn og aftur sé fullyrt að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi. Í þessum ummælum felist aðdróttanir sem ómerkja beri með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga.

Aðallega sé á því byggt að meðstefndu, Á-kvk-nf K-kvk-nf og S-kvk-nf B-kvk-nf, beri ábyrgð á ummælum sem tilgreind séu í a- til e-liðum 3. kröfuliðar. Þær riti undir umrætt bréf, dags. 23. nóvember 2010. Ummælin sem hafi birst á vefsvæði réttargæslustefnda séu endursögn úr bréfi þeirra og teljist þær því höfundar þeirra. Ummælin hafi að geyma aðdróttanir sem feli í sér ásakanir um að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi sem margra ára fangelsi liggi við og sé að auki talin verulega siðferðislega ámælisverð. Fullyrðingar um slíkt séu rangar og ósannaðar.

Fallist dómurinn ekki á að meðstefndu, Á-kvk-nf og S-kvk-nf, beri ábyrgð á ofangreindum ummælum í stafliðum a til e í kröfulið 3, sökum þess að þau séu ekki rétt eftir þeim höfð eða þær hafi ekki viðhaft þau, sé kröfu um ómerkingu beint að stefnda S-kk-þgf, sem ritstjóra réttargæslustefnda á þeim tíma er ummælin hafi birst. Á stefnda S-kk-þgf hafi sem fyrr segir hvílt eftirlitsskylda. Í því hafi meðal annars falist að honum hafi borið að haga ritstjórn þannig að forðast yrði að efni miðilsins ylli öðrum miska vegna ærumeiðinga. Stefndi S-kk-nf hafi brugðist þessari skyldu. Þannig hafi ekki verið rætt við stefnanda við vinnslu þessarar fréttar og honum því ekki gefið tækifæri til að tjá sig um þessar alvarlegu ásakanir áður en greinin hafi birst. Sé ekki unnt að réttlæta að stefnanda væri borin á brýn refsiverð háttsemi sem varði við almenn hegningarlög án þess að hann hafi verið dæmdur fyrir slíkan verknað eða yfirleitt verið til rannsóknar af slíku tilefni á þeim tíma þegar ummælin hafi birst.

Á þeim grundvelli beri stefndi S-kk-nf ábyrgð á ofangreindum ummælum í a- til e-lið 3. kröfuliðar og beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr., sbr. 234., 235. gr. og eða 236. gr. almennra hegningarlaga. Byggi stefnandi einnig á því að útbreiðsla ærumeiðandi ummæla teljist sjálfstætt brot, sbr. 234.-236. gr. almennra hegningarlaga, sem leggja megi að jöfnu við frumærumeiðinguna sjálfa.

Hvað varði kröfulið 4.a til 4.e þá hafi þau ummæli birst á pressan.is 25. nóvember 2010, kl. 19:19. Þau eigi það sameiginlegt, að frátöldum a-lið 4. kröfuliðar sem sé fyrirsögn, að vera sögð höfð eftir talskonu umræddra kvenna. Af samhengi greinar, innfelldri mynd undir fyrirsögn hennar og opinberri umræðu um málið þurfi engum að dyljast að með talskonu hafi hér verið átt við meðstefndu Á-kvk-þf K-kvk-þf. Í umfjöllun sé fjallað um það sem staðreynd að stefnandi hafi brotið gegn 16 konum á 25 ára tímabili. Í greininni sem hér um ræði sé ekki lengur talað um konur sem ásaki stefnanda um brot, heldur sé rætt um „fórnarlömb“, sem skírskoti að sjálfsögðu til þess að á þeim hafi verið brotið. Í 4. útgáfu íslenskrar orðabókar sem gefin hafi verið út af Eddu útgáfu hf. árið 2007 sé skýringin á orðinu „fórnarlamb“ „sá sem sætir (saklaus) þjáningum eða dauða“. Stefnandi telji að í þessari orðnotkun felist ærumeiðandi aðdróttun gagnvart stefnanda sem eigi ekki við rök að styðjast.

Í a-lið 4. kröfuliðar sé að finna eftirfarandi fyrirsögn: „Talskona kvenna veit um 16 fórnarlömb: Vísbendingum rignir inn – Spannar 25 ára tímabil.“. Val á fyrirsögn sé ritstjórnarleg ákvörðun. Hér kjósi stefndi S-kk-nf að slá því upp sem fyrirsögn sem birst hafi fyrir ofan stóra ljósmynd af stefnanda, að talskona kvennanna sem um ræði viti um 16 fórnarlömb, að vísbendingum „rigni inn“ og brotin spanni 25 ára tímabil. Þau ummæli sem birtist í fyrirsögninni í a-lið 4. kröfuliðar séu með öllu ósönn og órökstudd og séu til þess fallin að sverta ímynd stefnanda. Þannig sé fullyrt að talskonan viti um 16 „fórnarlömb“ en með þessu sé vitaskuld gefið til kynna að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þá sé með öllu óskiljanlegt og óverjandi að birt sé fullyrðing í fyrirsögn um 16 fórnarlömb án þess að kanna með nokkrum hætti sannleiksgildi þeirra ummæla. Er greinin hafi birst höfðu þrjár konur komið fram undir nafni og borið um ætlaða kynferðislega áreitni af hálfu stefnanda. Þegar upp hafi verið staðið, og ítrekað verið auglýst í fjölmiðlum eftir ætluðum þolendum stefnanda, hafi sem fyrr segir sjö konur lagt fram kæru á hendur honum hjá lögreglu. Fullyrðingar um 16 fórnarlömb séu því algjörlega úr lausu lofti gripnar sem sjáist á því að í viðtali í sjónvarpsfréttum Stöðvar 2, 29. nóvember 2010, fjórum dögum eftir að greinin hafi birst, hafi meðstefnda Á-kvk-nf lýst yfir því að hún væri búin að tala persónulega við þrjár konur sem hafi talið á sér brotið af stefnanda. Þá séu fullyrðingar sem komi fram í fyrirsögn um að „vísbendingum rigni inn“ og að brotin „spanni 25 ára tímabil“ rangar og með öllu ósannaðar og órökstuddar. Þessi orðnotkun sé til þess fallin að vekja þau hughrif hjá lesendum að stefnandi hafi stundað yfirgripsmikla brotastarfsemi yfir langt tímabil. Af framangreindu megi ráða að þær fullyrðingar sem birst hafi í nefndri fyrirsögn séu alrangar og að tilgangurinn hafi ekki getað verið annar en sá að koma óorði á stefnanda og sverta ímynd hans án þess að hann hafi sér nokkuð til sakar unnið. Í fyrirsögninni felist aðdróttanir sem ómerkja beri með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga.

Um ummæli þau sem greini í b-lið 4. kröfuliðar vísist að meginstefnu til þess sem rakið sé um a-lið 4. kröfuliðar hér að framan. Í ummælunum sem sögð séu höfð eftir meðstefndu Á-kvk-þgf sé á ný vísað til þess að talskonan viti „samtals um 16 fórnarlömb“. Þá komi fram að í samtali við Pressuna hafi meðstefnda Á-kvk-nf sagst hafa fengið vísbendingar frá konum sem saki stefnanda um kynferðislegt ofbeldi yfir 25 ára tímabil. Þrátt fyrir að ummælin séu sögð höfð eftir stefndu Á-kvk-þgf séu þau ekki höfð innan tilvitnunarmerkja. Með þessum ummælum sé stefnanda enn á ný borin á brýn refsiverð háttsemi samkvæmt XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem engin stoð sé fyrir. Ósannað og órökstutt sé að stefnandi hafi nokkru sinni gerst sekur um kynferðislegt ofbeldi, hvað þá að hið ætlaða ofbeldi hafi staðið yfir um 25 ára skeið. Í þessum ummælum felist aðdróttanir sem ómerkja beri með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga.

Í c-lið 4. kröfuliðar sé að finna ummæli sem sögð séu höfð eftir meðstefndu Á-kvk-þgf þar sem fram komi „að fyrir utan þær fimm konur sem hún heldur utan um viti hún um 9 aðrar sem saka G-kk-þf um kynferðisofbeldi“. Þarna sé enn haldið á lofti ósönnuðum fullyrðingum um að stefnda Á-kvk-nf viti um níu aðrar konur sem saki stefnanda um kynferðisofbeldi. Þessi fullyrðing sem þarna sé sett fram sé ósönn og órökstudd, enda hafi nöfn þessara níu kvenna aldrei komið fram í dagsljósið. Stefnandi sé þess fullviss að konurnar níu sem þarna sé vísað til séu hugarburður meðstefndu Á-kvk-ef sem eigi sér enga stoð í raunveruleikanum. Sé því mótmælt í málinu sé skorað á stefndu Á-kvk-þf og/eða stefnda S-kk-þf að leiða fyrir dóminn sem vitni þessar níu konur sem þarna sé vitnað til. Í ummælunum felist einnig aðdróttanir sem ómerkja beri með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga, enda sé fullyrt að vitað sé um níu aðrar konur sem saki stefnanda um kynferðisofbeldi.

Í d-lið 4. kröfuliðar sé sagt haft eftir meðstefndu Á-kvk-þgf að alls konar vísbendingum rigni inn og fórnarlömbin séu byrjuð að þreifa fyrir sér eftir að málið hafi orðið opinbert. Með því að vísa til „fórnarlamba“ sé augljóst að stefnanda sé borin á brýn refsiverð háttsemi sem ómerkja beri með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga.

Í e-lið 4. kröfuliðar sem sögð séu höfð eftir meðstefndu Á-kvk-þgf sé stefnanda með skýrum hætti borin á brýn refsiverð háttsemi. Þannig segi orðrétt: „Við erum að tala um snertingar sem flokkast undir kynferðisofbeldi. Ekki nauðganir en kynferðisofbeldi.“ Skýrara dæmi um aðdróttun sé vart hægt að hugsa sér. Í þessum ummælum felist ærumeiðandi aðdróttun enda sé ítrekað fullyrt að stefnandi hafi gerst sekur um kynferðisofbeldi sem sé refsivert samkvæmt XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Af þessum sökum beri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga.

Almennt verði að gera þá kröfu til fjölmiðla að þeir byggi umfjöllun sína á vandaðri könnun á staðreyndum. Slík vinnubrögð hafi svo sannarlega ekki verið viðhöfð í þessu tilviki, heldur látið við það sitja að styðjast við einn heimildarmann, meðstefndu Á-kvk-þf, um fjölda ætlaðra fórnarlamba. Við vinnslu fréttarinnar hafi ekki verið rætt við stefnanda og hafi hann þannig verið sviptur tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri gagnvart þessum alvarlegu ásökunum. Stefnanda sé með öllu óskiljanlegt að slík vinnubrögð hafi verið viðhöfð, enda sé tala ætlaðra fórnarlamba alröng og hafi ekki verið réttlætt á nokkurn hátt. Fullyrðingar um 16 ætluð fórnarlömb sé hugarfóstur stefndu Á-kvk-ef sem eigi sér ekki nokkra stoð í raunveruleikanum. Með þeirri ákvörðun stefnda S-kk-ef að birta þessi órökstuddu ummæli og aðdróttanir viðmælandans í garð stefnanda hafi stefndi S-kk-nf brugðist eftirlitsskyldu sinni.

Líkt og ráða megi af framsetningu kröfugerðar stefnanda í kröfulið 4 sé aðallega á því byggt að stefndi S-kk-nf beri, sem ritstjóri réttargæslustefnda á því tímabili sem ummælin birtust, ábyrgð á fyrirsögninni í a-lið og þeim ummælum sem tilgreind séu í b- til e-liðum 4. kröfuliðar. Þessu til stuðnings vísist til þess að af dómaframkvæmd Hæstaréttar megi ráða að ríkar kröfur séu gerðar til þess að blaðamaður hafi orðrétt eftir viðmælanda, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar frá 5. mars 2009 í máli nr. 328/2008. Ekki sé nægilegt í þessu sambandi að blaðamaður hafi í meginatriðum rétt eftir viðmælanda, heldur sé gerð krafa um að orðrétt sé eftir haft. Í því skyni að upplýst verði í máli þessu hvað hafi farið á milli blaðamanns og viðmælanda, meðstefndu Á-kvk-þf, sé skorað á Á-kvk-þf, stefnda S-kk-þf og réttargæslustefnda, með vísan til 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að leggja fram gögn sem sýni fram á samskipti miðilsins við stefndu Á-kvk-þf, t.d. hljóðupptöku, tölvuskeyti eða önnur gögn sem varpað geti ljósi á umrædd samskipti.

Ef ekki verður fallist á að stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á þeim ummælum sem hafi birst í a- til -e-liðar 4. kröfuliðar, t.d. sökum þess að í ljós verði leitt með framlagningu gagna að orðrétt hafi verið haft eftir meðstefndu Á-kvk-þgf í nefnt sinn, sé til vara á því byggt að meðstefnda Á-kvk-nf sé höfundur ummælanna og beri á þeim ábyrgð. Í þessu sambandi beri að hafa í huga að meðstefnda Á-kvk-nf hafi komið fram sem „talskona“ þeirra kvenna sem hafi borið stefnanda röngum sökum. Þannig hafi hún lagt sig í líma við að dreifa grafalvarlegum og órökstuddum ásökunum í þeim eina tilgangi að níðast á mannorði stefnanda. Hugarórar kvennanna um meinta refsiverða hegðun stefnanda sem stefnda Á-kvk-nf tók að sér að breiða út hafi falið í sér grófa aðdróttun sem hafi ekkert erindi átt við almenning. Á þessum ummælum sínum beri meðstefnda Á-kvk-nf ábyrgð.

Varðandi kröfulið 5.a þá hafi þau ummæli birst sem fyrirsögn á grein á pressan.is 25. nóvember 2010, kl. 21:44. Í fyrirsögn standi: „Krossmálið: Síendurtekin símtöl, óvæntar heimsóknir, valdbeiting og þöggun – Urðum að segja frá.“

Þó að stefnandi sé ekki nafngreindur í fyrirsögn sé augljóst af fyrri umfjöllun sem og af samhengi fyrirsagnarinnar og meginmáls greinarinnar að fyrirsögnin beinist að stefnanda. Val á fyrirsögn sé ritstjórnarleg ákvörðun sem stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á. Í þessu tilviki hafi stefndi S-kk-nf kosið að slá því upp sem fyrirsögn á umrædda frétt sem fram komi í áðurnefndu bréfi meðstefndu, Á-kvk-ef og S-kvk-ef, að stefnandi og eiginkona hans hafi áreitt konurnar með síendurteknum símtölum og óvæntum heimsóknum sem feli í sér valdbeitingu og þöggun. Undir fyrirsögninni séu birtar ljósmyndir af stefnanda og eiginkonu hans.

Þó að ljóst sé að við val á fyrirsögn sé stuðst við það sem fram komi í áður-nefndu bréfi meðstefndu Á-kvk-ef og S-kvk-ef, sé ekki um að ræða orðrétta endursögn. Engu breyti um ábyrgð stefnda S-kk-ef þó að vera kunni að efnislega sé rétt eftir haft það sem fram hafi komið í bréfinu, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 328/2008 og nr. 525/2012. Hér taki stefndi S-kk-nf þá ákvörðun að birta sem fyrirsögn rangar og órökstuddar fullyrðingar um að stefnandi og eiginkona hans hafi reynt að þagga niður í umræddum konum með því að beita þær valdi. Í fyrirsögninni felist ásökun um ámælisverða og jafnvel refsiverða hegðun stefnanda. Ásakanirnar séu rangar, tilhæfulausar og ósannaðar og á þeim beri stefndi S-kk-nf ábyrgð á grundvelli eftirlitsskyldu. Beri því að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 234. gr., 235. gr. og/eða 236. gr. sömu laga.

Hvað varði kröfulið 6.a þá sé um að ræða ummæli sem hafi birst sem fyrirsögn á grein á pressan.is 26. nóvember 2010, kl. 08:40, og hljóði svo: „Yfirlýsing systra fyrrverandi eiginkonu G-kk-ef í Krossinum: Kynferðisleg áreitni frá unga aldri.“

Val á fyrirsögn sé ritstjórnarleg ákvörðun sem stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á. Hér sé að finna í fyrirsögn fullyrðingu um að stefnandi hafi viðhaft kynferðislega áreitni við fyrrverandi mágkonur sínar frá unga aldri. Með þessu sé stefnanda borin á brýn háttsemi sem sé refsiverð samkvæmt XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Engu breyti um ábyrgð stefnda S-kk-ef þó að á undan fullyrðingu um kynferðislega áreitni frá unga aldri sé að finna tilvísun til yfirlýsingar systra fyrrverandi eiginkonu stefnanda, enda sé ekki um orðrétta endursögn að ræða. Með þessum ummælum sé vegið gróflega að æru stefnanda sem aldrei hafi verið dæmdur fyrir refsiverða háttsemi. Því til stuðnings vísist til skýrra dómafordæma Hæstaréttar t.d. í málum nr. 475/2008 og nr. 525/2012. Beri því að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 235. gr. sömu laga.

Hvað varði kröfulið 7.a þá hafi þau ummæli birst sem fyrirsögn á grein á pressan.is, 27. nóvember 2010, kl. 11:20 og hljóði svo: „Vitni að meintri kynferðislegri áreitni G-kk-ef ...“ Undir fyrirsögninni hafi svo verið birt ljósmynd af stefnanda.

Þau ummæli sem felist í nefndri fyrirsögn feli í sér fullyrðingu um að vitni séu til að kynferðislegri áreitni stefnanda. Eins og fyrirsögnin sé sett fram breyti engu um alvarleika ummælanna þó að orðið „meintri“ komi fram í fyrirsögn, enda á sama tíma fullyrt að vitni séu að hinni kynferðislegu áreitni. Með framsetningu fyrirsagnarinar sé stefnanda í raun borin á brýn háttsemi sem sé refsiverð samkvæmt XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Vakin sé athygli á því að vitnið, sem fullyrt sé í fyrirsögn að sé til, hafi aldrei stigið fram sem sýni vitaskuld að ummælin séu með öllu tilhæfulaus. Á ummælum þeim sem birtast í nefndri fyrirsögn beri stefndi S-kk-nf ábyrgð á grundvelli eftirlitsskyldu sem á honum hafi hvílt sem ritastjóra. Af þessum sökum beri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 234. gr., 235. gr. og eða 236. gr. sömu laga.

Hvað varði kröfulið 8.a þá hafi þau ummæli birst sem fyrirsögn á grein á pressan.is 29. nóvember 2010, kl. 13:58. Fyrirsögnin sé svohljóðandi: „Ráðuneyti bíður eftir tilkynningu um tímabundna afsögn G-kk-ef í Krossinum – Ásökununum fjölgar.“ Undir fyrirsögninni hafi svo verið birt ljósmynd af stefnanda.

Í fyrirsögn þessari felist órökstudd og ósönn fullyrðing um að ráðuneyti bíði eftir tilkynningu um tímabundna afsögn stefnanda. Þessi fullyrðing virðist sett fram í þeim eina tilgangi að spilla faglegum heiðri stefnanda, störfum hans og persónu. Þessi hluti fyrirsagnarinnar sé heldur ekki í neinu samræmi við það sem haft hafi verið eftir skrifstofustjóra í dómsmála- og mannréttindaráðuneytinu í meginmáli greinarinnar þar sem viðmælandinn lýsi því að skylda hvíli á skráðum trúfélögum að skila nákvæmum ársskýrslum og að fylgst sé með „uppákomum eins og þeirri sem nú skekur Krossinn“. Hvergi komi fram hjá viðmælandanum að ráðuneytið bíði eftir tilkynningu um tímabundna afsögn stefnanda eins og fullyrt sé í fyrirsögninni. Með þessu hafi verið vegið gróflega að starfsheiðri stefnanda. Í nefndri fyrirsögn sé einnig fullyrt að ásökunum á hendur stefnanda fjölgi án þess að fyrir því séu nokkur rök. Fyrirsögnin í heild sinni sé þannig til þess fallin að vekja þann skilning að stefnandi stæði frammi fyrir því að vera látinn sæta ábyrgð af hálfu ráðuneytisins vegna ásakananna.

Á ummælum sem hafi birst í nefndri fyrirsögn beri stefndi S-kk-nf ábyrgð á grundvelli eftirlitsskyldu ritstjóra og beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 234. gr., 235. gr. og/eða 236. gr. sömu laga.

Varðandi kröfulið 9.a þá hafi þau ummæli birst sem fyrirsögn á grein á pressan.is 30. nóvember 2010, kl. 08:40, en fyrirsögnin sé svohljóðandi: „Ásakanir í Krossinum: Enn nýr vitnisburður – Viljinn einbeittur og hegðunin í samræmi við það.“

Í fyrirsögn þessari felist gróf ærumeiðing í garð stefnanda sem stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á. Þó að stefnandi sé ekki nafngreindur í fyrirsögninni sé augljóst af fyrri umfjöllun um málið sem og samanburði á fyrirsögninni og meginmáli greinarinnar að fyrirsögnin beinist að stefnanda. Með „vilja“ í því samhengi sem birtist í fyrirsögn sé augljóslega átt við brotavilja stefnanda og þannig felist í fyrirsögninni aðdróttun um refsiverða háttsemi. Fyrirsögnin sé til þess fallin að vekja þau hughrif hjá lesendum að stefnandi hafi haft einbeittan vilja til að brjóta gegn konunum sem hafi ásakað hann um kynferðislega áreitni og að hann hafi hegðað sér í samræmi við þann vilja sinn. Í refsirétti sé slíkur einbeittur brotavilji nefndur ásetningur.

Í fyrirsögninni sé ekki haft orðrétt eftir það sem fram hafi komið í svonefndum vitnisburði viðmælandans, F. Stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á fyrirsögn á grundvelli eftirlitsskyldu sem á honum hvíli sem ritstjóra. Hann taki ákvörðun um að birta sem fyrirsögn á greinina rangar og órökstuddar fullyrðingar viðmælandans. Því beri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 234. gr., 235. gr. og eða 236. gr. sömu laga.

Hvað varði kröfulið 10.a þá sé um að ræða ummæli sem hafi birst sem fyrirsögn á grein á pressan.is 23. júlí 2011, kl. 19:42. Fyrirsögnin sé svohljóðandi: „Mál gegn G-kk-þgf í Krossinum fyrnd – Lögregla aðhefst ekki frekar ...“

Líkt og áður hafi verið rakið hafi umrædd grein birst eftir að lögreglurannsókn hafði farið fram á ætluðum brotum stefnanda. Undir fyrirsögn séu birtar ljósmyndir af konunum sem hafi kært stefnanda til lögreglu og stefnanda sjálfum. Framsetning fyrirsagnar í samhengi við önnur ummæli í fréttinni og að teknu tilliti til myndrænnar framsetningar sé með þeim hætti að hún sé til þess fallin að skapa þau hughrif hjá lesendum að stefnandi hafi brotið gegn umræddum konum kynferðislega en sökum þess að málin hafi verið fyrnd muni lögregla ekki aðhafast frekar.

Á því sé byggt að stefndi S-kk-nf geti ekki talist hafa verið í góðri trú um réttmæti og sannleiksgildi þess sem fram komi í fyrirsögninni. Rannsókn sakamáls á hendur stefnanda hafi verið hætt með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þar sem ekki hafi þótt grundvöllur fyrir frekari rannsókn, sbr. bréf lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu dagsett 19. júlí 2011. Í nefndu lagaákvæði komi fram að sé rannsókn hafin geti lögregla hætt henni ef ekki þykir grundvöllur til að halda henni áfram, svo sem ef í ljós kemur að kæra hafi ekki verið á rökum reist eða brot sé smávægilegt og fyrirsjáanlegt að rannsóknin muni hafa í för með sér óeðlilega mikla fyrirhöfn og kostnað. Fyrning sé þannig ekki meðal þeirra ástæðna sem nefndar séu fyrir því að lögregla geti hætt lögreglurannsókn sem hafin sé. Þannig sé ósannað að fyrning hafi verið ástæða þess að rannsókn vegna meintra brota stefnanda hafi verið hætt. Ef sú hefði verið raunin hefði lögreglu verið í lófa lagið að taka slíkt fram í framangreindu bréfi. Hefðu hin ætluðu brot öll verið fyrnd hefði lögregla að líkindum beitt heimild 1. málsliðar 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 og vísað kærunum frá enda væri þá ljóst að ekki væru efni til að hefja rannsókn.

Sé á því byggt að þau ummæli sem birtast í nefndri fyrirsögn feli í sér aðdróttanir og séu með öllu tilhæfulaus. Stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á ummælunum í fyrirsögn á grundvelli 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Fyrirsögnin verði ekki skilin á annan veg en þann að verið sé að bera áfrýjanda á brýn háttsemi sem sé refsiverð og falli undir ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en sökum fyrningar hafi refsingu ekki verið við komið og því hafi málið verið fellt niður hjá lögreglu. Beri því að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 234. gr., 235. gr. og eða 236. gr. sömu laga.

Varðandi kröfu um ómerkingu ummæla þá sé vísað til 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til tilvitnaðra lagaákvæða beri að ómerkja ummælin fyrir dómi með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 enda séu þau ekki á rökum reist ásamt því að vera óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus. Þá séu ummælin til þess fallin að sverta ímynd stefnanda, verða virðingu hans til hnekkis sem og að valda honum ótta og óöryggi. Stefnandi hafi því mikla hagsmuni af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk.

Krafa stefnanda um miskabætur sé reist á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, enda beri stefndu S-kk-nf, Á-kvk-nf og S-kvk-nf, ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn stefnanda í skilningi ákvæðisins. Hin umstefndu ummæli hafi fengið mjög á stefnanda andlega, enda sé um að ræða ærumeiðandi aðdróttanir. Með vísan til þess sem að framan sé rakið telji stefnandi að enginn vafi geti leikið á því að saknæmisskilyrði ákvæðisins teljist uppfyllt í málinu.

Með umfjölluninni hafi verið ráðist harkalega að virðingu og persónu stefnanda að ósekju. Fyrirsagnir, myndbirtingar og öll umfjöllun á pressan.is hafi verið þess eðlis að starfsheiður og æra stefnanda hafi verið fótum troðin á ábyrgð stefndu. Athafnir stefndu hafi valdið stefnanda verulegum miska, sem orðið hafi fyrir verulegri röskun, óþægindum og ýmiss konar þjáningum. Sjálfur hafi stefnandi lýst því að umfjöllunin hafi í raun lagt líf hans í rúst og m.a. látið hafa eftir sér opinberlega að á þeim tíma sem umfjöllunin hafi staðið sem hæst hefði hann orðið þakklátur ef hann hefði verið ekinn niður. Um langa hríð hafi stefnandi ekki farið út úr húsi og ekki treyst sér til að sinna hversdagslegum hlutum daglegs lífs, eins og t.d. að fara í sund o.s.frv. Þá hafi tengslanet stefnanda vitaskuld hrunið í einu vetfangi eftir að ásakanirnar hafi komið fram opinberlega auk þess sem öll samskipti við ættingja, vini og kunningja hafi orðið erfið og treg. Sem fyrr segi hrökklaðist stefnandi úr starfi sem forstöðumaður trúfélagsins Krossins eftir rúmlega þrjátíu ára farsælt starf fljótlega eftir að umfjöllunin á pressan.is hafi hafist. Þá hafi stefnandi verið flæmdur úr starfi fyrir áfangaheimilið Krossgötur sem sé starfsemi sem stefnandi hafi byggt upp og stjórnað í rúman aldarfjórðung. Auk þess hafi stefnanda verið gert að hætta með sjónvarpsþætti á sjónvarpsstöðinni Omega. Umfjöllunin hafi tekið verulega á fjölskyldu stefnanda. Hafi börn hans verið sett undir mikið álag og barnabörn hafi sum hver þurft áfallahjálp.

Við mat á fjárhæð miskabóta verði að mati stefnanda að líta til þess hversu alvarlegar umræddar aðdróttanir gagnvart honum hafi verið auk þess sem þær hafi verið endurteknar yfir langt tímabil og þannig festar í hugum lesenda. Þá sé til þess að líta að fleiri þúsund manns heimsæki vefsvæði réttargæslustefnda á hverjum degi. Útbreiðsla ummælanna hafi því verið mikil og náð til fjölda fólks. Hvort tveggja mæli með því að stefnanda verði dæmdar ríflegar miskabætur í málinu. Miskabótakrafa stefnanda sé byggð á umfjöllun á pressan.is í heild sinni eins og hún hafi birst í framlögðum dómskjölum en sé ekki bundin við þau ummæli eingöngu sem krafist sé ómerkingar á. Umfjöllunin á pressan.is lifi áfram eins og annað sem fari á veraldarvefinn. Þannig þurfi ekki annað en að slá nafn stefnanda inn á leitarsíður og þá birtist listar af vefsíðum þar sem vísað sé til stefnanda sem kynferðisafbrotamanns.

Tilgangur í tilviki stefnda S-kk-ef og réttargæslustefnda hafi verið sá að svara ætluðum áhuga almennings á málinu og framsetning greinanna hafi verið miðuð við að auka útbreiðslu ummælanna í ágóðaskyni. Brot stefnda S-kk-ef hafi þannig verið framin í atvinnustarfsemi og í því skyni að afla réttargæslustefnda tekna. Þetta mæli einnig með því að stefnanda verði dæmdar ríflegar miskabætur.

Við ákvörðun bótafjárhæðar beri einnig að líta til þeirrar stöðu sem stefnandi gegndi. Hann hafi sem fyrr segir verið forstöðumaður Krossins sem sé skráð trúfélag samkvæmt lögum nr. 108/1999. Sem slíkur hafi stefnandi samkvæmt 7. gr. laga nr. 108/1999 verið háður ábyrgð opinbers starfsmanns við framkvæmd þeirra starfa sem honum hafi verið falin. Stefndu hafi mátt vera ljóst að atlagan gegn stefnanda myndi bitna harkalega á honum þegar höfð séu í huga þau viðkvæmu trúnaðarstörf sem falist hafi í því að veita trúfélaginu forstöðu. Undir þessum kringumstæðum hafi verið enn ríkari þörf á vandaðri könnun staðreynda af hálfu stefndu.

Við ákvörðun bótafjárhæðar verði einnig til þess að líta að eftirfarandi háttsemi stjórnarformanns réttargæslustefnda mæli með því að stefnanda verði dæmdar ríflegar miskabætur. Brást stjórnarformaðurinn við kröfubréfi stefnanda, dags. 13. mars 2013, með pistli á vefsvæði réttargæslustefnda undir fyrirsögninni „Sannleikurinn gerir okkur frjáls“. Í pistlinum sé enn og aftur vegið að æru stefnanda með óvægnum hætti. Þannig sé ásökunum á hendur stefnanda um refsiverða háttsemi af hans hálfu hampað sem heilögum sannleik þrátt fyrir að fyrir liggi að ásakanirnar hafi verið rannsakaðar af hálfu lögreglu sem komist hafi að þeirri niðurstöðu að ekki væri grundvöllur fyrir frekari rannsókn og fellt málið niður. Í raun sé með miklum ólíkindum hversu langt stjórnarformaður réttargæslustefnda leyfi sér að ganga í skrifum sínum þegar hann ræði ásakanirnar á hendur stefnanda. Þannig fjalli hann um ásakanirnar í sömu andrá og mál T-kvk-ef Á-kvk-ef og systra hennar annars vegar og mál G-kvk-ef E-kvk-ef Ó-kvk-ef hins vegar. Þau mál eigi það sammerkt að ásakanirnar lúti að grófum og ítrekuðum kynferðisbrotum feðra á hendur dætrum jafnvel á barnsaldri. Með þessari ósmekklegu samlíkingu hafi enn og aftur verið vegið gróflega að mannorði stefnanda og æru. Allur réttur sé áskilinn að höfða síðar meiðyrðamál á hendur stjórnarformanni réttargæslustefnda vegna þeirra ummæla sem birst hafi í nefndum pistli.

Að auki verði við ákvörðun miskabóta að hafa í huga að þær skuli fela í sér varnaðaráhrif gegn frekari slíkum ásetningsbrotum af hálfu stefndu. Í því ljósi sé miskabótakrafa stefnanda síst of há. Ummæli stefndu um stefnanda hafi samkvæmt framansögðu verið sérstaklega rætin og vegna þeirra hafi stefnandi orðið fyrir verulegri röskun, óþægindum og ýmiss konar þjáningum. Þá hafi virðing stefnanda borið hnekki sem og æra hans og persóna. Við mat á miskabótum vísi stefnandi einnig til grunnraka að baki 234., 235., 236. og 238. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Auk miska liggi fyrir að stefnandi hafi orðið fyrir verulegu fjártjóni. Fjártjón stefnanda sé þó ekki endanlega í ljós leitt. Þótt verulega hafi dregið úr tekjum stefnanda verði að telja að enn sé ófyrirséð hverjar afleiðingar verði endanlega. Því sé ekki tímabært að hafa uppi kröfu vegna fjártjóns að svo stöddu en stefnandi áskilji sér rétt til að hafa uppi slíkar kröfur í nýju máli, þegar raunhæfu mati á fjártjóni verði komið við.

Vísað sé til grundvallarreglna VII. kafla stjórnarskrár, sbr. lög nr. 33/1944, einkum þó 71. gr. um friðhelgi, ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940, aðallega 25. kafla um ærumeiðingar og brot á friðhelgi einkalífs, sérstaklega 234. gr., 235. gr., 236. gr. og 241. gr. Um aðild vísist til ákvæða laga um prentrétt nr. 57/1956. Þá vísist til sakarreglunnar, einkum um eftirlitsskyldu ritstjóra og reglunnar um vinnuveitanda- ábyrgð hvað réttargæslustefnda varðar. Þá vísist til ákvæða laga nr. 38/2001 um fjölmiðla. Um réttargæsluaðild réttargæslustefnda vísist til 21. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Einnig sé vísað til almennra reglna skaðabótaréttar og ákvæði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um miskabætur. Kröfu um vexti og dráttarvexti styðji stefnandi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, aðallega IV. kafla, sbr. einkum 1. mgr. 8. gr. og 9. gr. laganna. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað styðjist við lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert skylt að skila virðisaukaskatti af þjónustu sinni. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og verði því af skaðleysisástæðum að gera kröfu um virðisaukaskatt úr hendi stefndu.

III.

Af hálfu stefnda, S-kk-ef S-kk-ef Ó-kk-ef, er krafa um frávísun byggð á því að það sé andstætt ákvæðum réttarfarslaga að miskabótakröfu stefnanda sé beint gegn öllum stefndu óskipt. Miskabótakröfur stefnanda byggi á ólíkum atvikum, grundvelli og rökum gagnvart þessum aðilum. Engin rök séu fyrir því að þessir aðilar verði dæmdir saman til greiðslu tiltekinnar fjárhæðar þar sem þeim væri með því gert að taka á sig ábyrgð á greiðslu allra stefndu. Stefnandi hafi ekki rökstutt að samaðild 18. gr. eða samlagsaðild 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eigi rétt á sér.

Í stefnu sé ekki gerð grein fyrir grundvelli þess að öllum stefndu sé stefnt til óskiptrar greiðslu miskabóta og uppfylli stefna því heldur ekki að þessu leyti kröfur 80. gr. laga nr. 91/1991, en í stefnu skorti á að rökstutt sé hvernig hlutdeild hvers hinna stefndu í málinu, hvort sem hún geti talist mikil eða lítil, geti valdið óskiptri miskabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Telji stefndi þennan annmarka á málatilbúnaði stefnanda eiga að leiða til frávísunar miskabótakröfunnar.

Varðandi ærumeiðingar og kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla þá byggi stefndi á því að birting umræddrar umfjöllunar á vefmiðli réttargæslustefnda hafi falið í sér ummæli sem rúmist innan 73. gr. stjórnarskrár um tjáningarfrelsi og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (hér eftir „MSE“), en sáttmálinn hafi verið lögfestur með lögum nr. 62/1994. Af þessu leiði að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda þar sem hann hafi ekki gerst brotlegur gegn 234., 235. eða 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem ritstjóri.

Áður en farið verði yfir kröfuliði stefnanda sé rétt að fjalla almennt um kröfur stefnanda með hliðsjón af íslenskum rétti og sjónarmiðum Mannréttindadómstóls Evrópu (hér eftir „MDE“) er varði ætlaðar ærumeiðingar og aðdróttanir blaðamanna og fjölmiðla. Þróun í dómaframkvæmd MDE sé skýr að því leyti að inntak tjáningarfrelsisákvæðis 10. gr. MSE sé sífellt að verða víðtækara. Hafi dómstóllinn t.d. skýrt 10. gr. MSE svo að jafnvel ósönnuð ærumeiðandi ummæli geti notið verndar. Hafi umrædd réttarþróun einnig rutt sér til rúms í íslenskum rétti, m.a. með lögfestingu ákvæðis a-liðar 1. mgr. 52. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, þar sem kveðið sé á um að nafngreindur einstaklingur sem ritefni sé réttilega haft eftir beri ábyrgð á eigin ummælum, hafi hann samþykkt miðlun þeirra. Ganga verði út frá því að þótt íslenskir dómstólar séu formlega ekki bundnir af niðurstöðum MDE sé dómstóllinn engu að síður leiðandi við skýringu á ákvæðum MSE og sé íslenskum dómstólum því rétt að líta til sjónarmiða sem MDE telji leiða af ákvæðum sáttmálans.

Manréttindadómstóll Evrópu geri mikilvægan greinarmun á staðhæfingum um staðreyndir og gildisdómum. Munurinn felist í því að staðhæfingar um staðreyndir sé unnt að sanna með aðferðum sem almennt séu viðurkenndar í réttarfari en gildisdómar verði ekki sannaðir með sambærilegum hætti. Samkvæmt þessu hafi dómstóllinn talið óheimila skerðingu á tjáningarfrelsi að refsa manni fyrir meiðandi gildisdóm á þeirri forsendu að sannleiksgildi ummæla hans hafi ekki verið staðreynt. Það verði því ekki lagt á stefnda að sanna þau ummæli sín eða kvennanna, sem ekki felist í staðhæfingar um staðreyndir, sjá t.d. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 280/1997, nr. 206/2001 og nr. 181/2005. Af dómum MDE megi einnig ráða að gildisdómar hafi verið skýrðir með rúmum hætti og gengið hafi verið talsvert langt í að flokka ummæli sem slík þótt staðreyndarbragur viðist vera á þeim. Manréttindadómstóll Evrópu hafi t.d. í niðurstöðum sínum litið á ummæli í heild sinni sem gildisdóm þótt inn á milli séu staðhæfingar sem út af fyrir sig mætti krefjast beinnar sönnunar á.

Öll umfjöllun réttargæslustefnda hafi lotið að meintri háttsemi stefnanda og aldrei verið sett fram sem fullyrðingar um staðreyndir, heldur hafi einungis verið gerð grein fyrir ásökunum tiltekinna kvenna á hendur stefnanda. Þess hafi rækilega verið gætt að skýrt kæmi fram að stefnandi hafi neitað sök, að um meint brot hans væri að ræða og ósannaðar ásakanir á hendur honum. Ásakanir kvennanna hafi aldrei verið settar fram líkt og um staðreyndir væri að ræða heldur aðeins óstaðfestar ásakanir af þeirra hálfu.

Sú regla hafi lengi verið viðurkennd að menn verði ekki látnir sæta ábyrgð fyrir sönn ummæli. Í því felist þó ekki fortakslaus krafa um að stefndi sanni þær sakir sem bornar hafi verið á stefnanda. Manréttindadómstóll Evrópu hafi með hliðsjón af hlutverki fjölmiðla sem upplýsingaveita almennings slakað mjög á þeim kröfum sem gerðar hafi verið til fjölmiðla um að sýna fram á sannleiksgildi ummæla. Það megi sjá á dómaframkvæmd MDE, en af henni megi ráða að sá sem sett hafi fram ranga staðhæfingu verði ekki látinn sæta ábyrgð sýni hann fram á að hann hafi haft réttmæta ástæðu fyrir fullyrðingu og gert viðeigandi tilraun til að sannreyna hana, sbr. forsendur MDE í máli Alithia Publishing Company Ltd. og C-x-x gegn Kýpur, 22. maí 2008 (17550/03).

Manréttindadómstóll Evrópu líti því svo á að þótt staðreyndagrundvöll meiðandi staðhæfingar skorti kunni áfellisdómur aðildarríkis að brjóta gegn rétti blaðamanns samkvæmt 10. gr. MSE ef staðhæfingar hafa af hans hálfu verið viðhafðar í góðri trú í framangreindum skilningi. Jafnvel ósönn ummæli blaðamanns geti þannig ekki leitt til ábyrgðar hans hafi hann verið í góðri trú og öll háttsemi hans í samræmi við þær hátternisreglur er gildi um störf blaðamanna, sbr. forsendur MDE í máli W-x-x gegn Svíþjóð, 19. september 2006 (42435/02). Fari ekki á milli mála að slíku hafi verið fyrir að fara hér, en öll umfjöllun Pressunnar varðandi stefnanda hafi verið vönduð, vel undirbúin og sett fram í góðri trú að höfðu ítarlegu samráði við höfunda og viðmælendur.

Reglan um sannindi ummæla gildi fullum fetum þegar um sé að ræða útbreiðslu í fjölmiðlum og geti því útbreiðsla sannra ummæla að jafnaði ekki leitt til refsingar samkvæmt 234., 235. og/eða 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Af dómaframkvæmd MDE megi ráða að útbreiðsla ummæla á vettvangi fjölmiðla njóti ríkrar verndar. Hafi verið talið að vernd tjáningarfrelsisins nái í raun lengra þegar fjölmiðlar breiði út meiðandi staðhæfingar annarra en þegar þeir setji fram sínar eigin. Vegna þessa hafi MDE slegið því föstu að þegar blaðamenn gegni eingöngu því hlutverki að miðla fullyrðingum annarra njóti þeir ríkrar verndar 10. gr. MSE og að slík útbreiðsla sé þeim að jafnaði vítalaus ef ummælin eiga erindi til almennings og eru sett fram með óhlutdrægum hætti. Þá megi ráða að blaðamenn verði almennt ekki krafðir sönnunar á útbreiddum ummælum eins og gert yrði um þeirra eigin ummæli.

Þegar blaðamaður vitni beint í ummæli í viðtölum eða styðjist við tilvísanir í ummæli annarra, án þess að leggja nokkuð sjálfur til þeirra, teljist það til útbreiðslu í þessum skilningi. Þetta séu eðlileg sjónarmið og nauðsynleg til að blaðamenn geti sinnt hlutverki sem upplýsingaveita fyrir almenning, sbr. forsendur MDE í málum J-x-x gegn Danmörku, 23. september 1994 (15890), G-x-x gegn Rússlandi 23. október 2008 (14888/03) og Bergens Tidende o.fl. gegn Noregi, 2. maí 2000 (26132/95). Manréttindadómstóll Evrópu hafi einnig slegið því föstu að þessi sjónarmið eigi ekki einungis við þegar um hefðbundin viðtöl sé að ræða, heldur skipti það eitt máli að vitnað hafi verið í ummæli annarra. Þannig hafi MDE játað blaðamönnum frelsi til að vitna í ummæli annarra, t.d. um það sem fram komi í bréfum, sbr. dóm MDE í máli Verlagsgruppe News Gmbh gegn Austurríki, 14. desember 2006 (76918/01) þar sem vitnað hafi verið í opið bréf en MDE komist að því að ekki væri um að ræða staðhæfingar blaðsins sjálfs heldur hafi blaðið aðstoðað við útbreiðslu ummæla sem fram hafi komið í bréfi. Þrátt fyrir að blaðagreinin hafi ekki eingöngu byggt á beinum tilvitnunum í bréfið hafi það ekki verið talið breyta því að hin umdeildu ummæli hafi verið frá öðrum komin.

Í íslenskum rétti hafi jafnframt verið á því byggt, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956, að viðmælandi sem í viðtali brjóti gegn lögum með orðum sínum beri ábyrgð á ummælum sínum teljist hann höfundur þeirra. Í dómaframkvæmd hafi það ráðið úrslitum um hvort viðkomandi geti talist höfundur ummælana í skilningi 2. mgr. 15. gr. ofangreindra laga um prentrétt, að hann hafi verið nafngreindur með fullnægjandi hætti, sjá t.d. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 104/2009. Sjá nú einnig áður greint ákvæði a-liðar 1. mgr. 52. gr. laga nr. 38/2011, sem hafi öðlast gildi 21. apríl 2011.

Í lýðræðislegu þjóðfélagi skuli tryggt frelsi fjölmiðla til að fjalla um brýn málefni á málefnalegan og upplýsandi hátt. Svigrúm fjölmiðla til umfjöllunar um menn og málefni hafi verið talið sérlega rúmt þegar í hlut eigi umfjöllun um einstaklinga sem mikið beri á í þjóðfélaginu og teljist jafnvel umdeildir eða almannapersónur. Stefndi álíti að stefnandi teljist ótvírætt til almannapersónu sem geri það að verkum að tjáningarfrelsi fjölmiðla um málefni er varði hann sé enn rýmra en ella þar sem slíkar persónur þurfi að þola nánari umfjöllun um einkalíf sitt en aðrir. Viss atriði er varði almannapersónur séu taldar koma almenningi við og sé þar einkum átt við atriði er skipt geti máli í opinberu starfi þeirra og því ekki ástæða til annars en að almenningur fái að vita af því. Dómstólar hafi jafnframt margstaðfest að opinberir starfsmenn verði að þola harðari ummæli en almennir borgarar. Hið rýmkaða tjáningarfrelsi sé þó alls ekki bundið við tjáningu um stjórnmálamenn og opinbera starfsmenn heldur nái það einnig til annarra þeirra persóna sem láti til sín taka í þjóðfélagsumræðu.

Stefnandi hafi um árabil sinnt starfi forstöðumanns trúfélagsins Krossins og á þeim tíma verið trúarleiðtogi. Hann hafi verið þjóðþekkt persóna sem hafi stjórnað sjónvarpsþætti á Omega, haldið fyrirlestra víða, komið fram í fjölmiðlum og fleira. Hann sé því augljóslega almannapersóna sem farið hafi með ábyrgðarstöðu sem forstöðumaður trúfélags. Verði því að telja að ásakanir á hendur honum hafi átt fullt erindi til almennings vegna starfa hans sem trúnaðarmanns, sálusorgara og leiðtoga sóknarbarna, auk þeirrar stöðu sem hann hafi skapað sér í þjóðfélaginu.

Stefndi hafni því alfarið að umfjöllun hans um ásakanir kvenna á hendur stefnanda hafi verið lituð að einhverju leyti. Í allri umfjöllun um málið hafi ummælum kvennanna aldrei verið breytt efnislega og það sérstaklega tekið fram að stefnandi hafi neitað öllum ásökunum. Á vef réttargæslustefnda hafi heldur ekki einungis verið birtar greinar þar sem fjallað hafi verið um málið út frá sjónarhóli þeirra kvenna sem borið hafi stefnanda sökum, heldur hafi reglulega verið birtar greinar þar sem vísað hafi verið til ummæla eiginkonu, fyrrverandi eignkonu og annarrara í fjölskyldu stefnanda.

Hvað varði einstaka kröfuliði af hálfu stefnanda, þá verði nú færð fram eftirfarandi rök fyrir sýknukröfu stefnda af kröfum stefnanda um ómerkingu þeirra:

Hvað varði kröfuliði 1.a – 1.d, þá telji stefnandi að í fyrirsögn fréttarinnar „Alvarlegar ásakanir í Krossinum: Hópur kvenna segir G-kk-þf hafa brotið gegn sér – Sættir ekki tekist“, felist ásökun um að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi án þess að hann hafi verið fundinn sekur um þá háttsemi né hafi rannsókn lögreglu hafist af þessu tilefni. Þessar röksemdir standist ekki skoðun að tvennu leyti: Í umræddri grein, sem birt hafi verið á vef réttargæslustefnda, sé í fyrsta lagi ekki að finna staðhæfingu um að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverðan verknað. Efni greinarinnar snúi að því að tiltekinn hópur kvenna hafi borið stefnanda sökum um að hafa brotið gegn sér. Það að stefnandi telji að ýjað sé að einhverju, eða eitthvað sé gefið í skyn, sé ekki rétt og geti stefndi ekki verið látinn sæta ábyrgð vegna þessa. Ljóst sé að tilgreind ummæli feli ekki í sér staðhæfingar um staðreynd sem kunni að teljast ærumeiðandi og geti því ekki leitt til ábyrgðar stefnda.

Í öðru lagi verði ekki sakfellt fyrir brot gegn 234., 235. eða 236. gr. ef ummæli eru sönn. Atburðir í kjölfar birtingar greinarinnar bendi til að ummæli í greininni hafi verið sönn og reyndar hafi stefnandi sjálfur og eiginkona hans áður lýst opinberlega yfir að þau ættu von á slíkum ásökunum. Á næstu mánuðum hafi komið fram fjöldi kvenna sem borið hafi stefnanda sökum um kynferðislega áreitni. Í greininni sé hvergi staðhæft um að þessar ásakanir myndu leiða til sakfellingar. Stefndi geti því ekki borið ábyrgð á þessum grundvelli, þar sem um sönn ummæli hafi verið að ræða. Sömu sjónarmið eiga einnig við um ummæli þau sem fram komi í kröfuliðum 1.b – 1.d.

Hvað varði ummæli í kröfulið 2.a, þá telji stefnandi þau ærumeiðandi og fara út fyrir mörk tjáningarfrelsis. Stefnandi segi ummælin fela í sér fullyrðingu um að hann hafi brotið gegn umræddum konum því ekki hafi verið notast við orðin „ætluð“ eða „meint“ brot. Þessi málsástæða stefnanda standist ekki skoðun. Í fyrsta lagi vegna þess að umfjöllunin í greininni sé út frá sjónarhóli kvenna sem telji að brotið hafi verið gegn sér. Í öðru lagi sé ekki gerð nein sérstök krafa um að orðin „ætluð“ eða „meint“ séu notuð í fréttaumfjöllun um refsivert athæfi og lúti greinin reyndar ekki að umfjöllun um refsivert athæfi. Í orðinu „ásökun“ felist einnig ákveðinn fyrirvari sem þjóni í þessu samhengi sama tilgangi og orðin „ætluð“ eða „meint“. Það sé því rangt að halda fram að með umræddum ummælum hafi blaðamenn Pressunnar staðhæft að stefnandi hafi gerst sekur um refsivert brot, þar sem eingöngu sé sagt að konur hafi hugleitt að koma á framfæri ásökunum á hendur stefnanda um brot á hendur sér. Sem síðar hafi svo komið á daginn. Gildi hér því sömu sjónarmið og gerð hafi verið grein fyrir varðandi kröfulið 1.a-d, hér að framan.

Hvað varði kröfuliði 3.a til 3.e, þá telji stefnandi ummælin ærumeiðandi og fara út fyrir mörk tjáningarfrelsis. Stefndi geti hins vegar ekki borið hér ábyrgð þar sem ummæli snúi eingöngu að beinum og orðréttum ummælum sem sé að finna í bréfi meðstefndu frá 23. nóvember 2010 sem sent hafði verið til stjórnar Krossins. Ummælin séu að öllu leyti óbreytt og ljóst að höfundar þeirra séu meðstefndu en ekki stefndi eða blaðamenn Pressunnar. Í greininni sé sérstaklega gætt að því að nafngreina meðstefndu og þær konur sem telji að á sér hafi verið brotið. Bréfið sé birt í heild sinni í greininni, sérstaklega dekkt með bláum lit og gæsalappir settar um tilvísunina alla. Það sé því alveg ljóst að sá sem birti greinina sé ekki höfundur ummæla sem stefnandi telji ærumeiðandi, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956. Í fyrirsögn fréttar sé þess einnig sérstaklega gætt að taka ekki afstöðu til þess hvort eitthvað sé hæft í ásökunum kvennanna, þar sem nánar tiltekið sé tekið fram að: „Fyrrverandi mágkonur G-kk-ef í Krossinum saka hann um að hafa beitt þær kynferðislegri áreitni“. Jafnvel þótt svo ólíklega fari að talið verði að blaðamenn Pressunnar séu höfundar umræddrar greinar rúmist efni hennar innan tjáningarfrelsisákvæðis stjórnarskrár og MSE, þar sem viðurkennt hafi verið að miðlun fullyrðinga eigi að njóta ríkrar verndar.

Hvað varði kröfuliði 4.a til 4.e, þá telji stefnandi varðandi ummæli í a-lið að í fyrirsögninni hafi falist ærumeiðandi ummæli og farið hafi verið út fyrir mörk tjáningarfrelsis. Stefnandi byggi jafnframt á því að fullyrðingar um 16 fórnarlömb, að vísbendingum rigni inn og brotin spanni 25 ára tímabil, séu úr lausu lofti gripnar og ósannaðar. Ekki sé unnt að fallast á þessar kröfur stefnanda. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á þessum staðhæfingum þar sem meðstefndi Á-kvk-nf sé höfundur þeirra í skilningi 2. mgr. 15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956. Í fyrirsögn sé vísað til staðhæfinga hennar sem sé að finna í greininni og birt mynd af henni. Blaðamenn Pressunnar taki enga afstöðu til orða hennar. Því sé hafnað að það sem haft sé eftir Á-kvk-þgf hafi verið slitið úr samhengi.

Fari svo ólíklega að talið verði að blaðamenn Pressunnar verði taldir höfundar umræddrar greinar beri í öðru lagi að taka tillit til þess að fjölmiðlar gegni mikilvægu hlutverki sem eftirlitsaðilar í samfélaginu og hafi þau sjónarmið verið margítrekuð af MDE að veita beri fjölmiðlum sérlega rúmt tjáningarfrelsi þegar þeir dreifi ummælum annarra. Tjáningarfrelsi þeirra hefur verið túlkað svo að miðlun ummæla annarra sé þeim að jafnaði vítalaus ef ummælin eiga erindi við almenning og eru sett fram með óhlutdrægum hætti. Að sama skapi megi ráða að blaðamenn verði almennt ekki krafðir sönnunar útbreiddra ummæla eins og gert yrði um þeirra eigin ummæli. Það verði því ekki lagt á stefnda að sanna umræddar staðhæfingar meðstefndu Á-kvk-þf.

Sömu sjónarmið eigi einnig við um kröfulið 4.b. Stefndi hafni því að hann beri ábyrgð á þeim ummælum þar sem höfundur þeirra sé meðstefndi Á-kvk-nf en ekki stefndi eða blaðamenn sem hann hafi eftirlit með. Þó ummælin séu ekki höfð innan gæsalappa þá fari ekki á milli mála að í greininni sé vísað til ummæla meðstefndu Á-kvk-ef. Jafnvel þótt svo ólíklega fari að blaðamenn Pressunnar verði taldir höfundar umræddra ummæla í b-lið 4. kröfuliðar, verði heldur ekki talið að í þeim felist ærumeiðandi ummæli þar sem þau feli ekki í sér staðhæfingar stefnda um að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi. Í ummælunum sé að finna eftirfarandi fyrirvara:

(1) ...sem saka G-kk-þf Þ-kk-þf um kynferðislegt ofbeldi...

(2) ... segist vita samtals um 16 fórnarlömb.

(3) Í samtali við pressuna segist hún hafa fengið vísbendingar frá konum sem saka G-kk-þf um kynferðislegt ofbeldi...

Í þessum hluta greinarinnar sé því hvergi að finna staðhæfingu um refsiverða háttsemi, a.m.k. ekki af hálfu blaðamanna réttargæslustefnda. Gætt sé að því að vísa til þess að meðstefnda Á-kvk-nf „segist vita“ og einnig standi þar „konur sem saka G-kk-þf um kynferðislegt ofbeldi“ en í þessum orðum felist ákveðinn fyrirvari. Hvergi sé fullyrt í greininni að meðstefnda Á-kvk-nf hafi rétt fyrir sér eða einhverju bætt við þessi ummæli hennar.

Í c-e-liðum 4. kröfuliðar sé síðan í öllum tilvikum að finna ummæli sem séu tilvísanir í ummæli Á-kvk-ef og geti stefndi ekki borið ábyrgð á þeim. Hvað tilgreind ummæli varði sé einnig vísað til þess sem fram komi að framan um kröfulið 4.a og 4.b. Vegna áskorunar stefnda í kröfulið 4 sé áréttað að ekki verði lagt á blaðamenn að sanna ummæli annarra sem þeir hafi eingöngu miðlað áfram.

Hvað varði kröfulið 5.a, þá telji stefnandi að í þeirri fyrirsögn felist ærumeiðandi ummæli sem rúmist ekki innan tjáningarfrelsis 73. gr. stjórnarskrár og 10. gr. MSE. Hann telji að stefndi beri ábyrgð á þessum ummælum þar sem þeim hafi verið breytt og þau feli ekki í sér beina tilvísun. Í umræddri fyrirsögn sé vísað til þess sem fram komi í áðurgreindu bréfi meðstefndu, dags. 23. nóvember 2010. Fallast verði á með stefnanda að hér sé ekki um beina tilvísun að ræða, en hins vegar sé augljóst að vísað sé til efnis nefnds bréfs, sem áður hafði verið birt á vefsvæði réttargæslustefnda. Haldi stefnandi því fram að engu breyti hér um ábyrgð stefnda, að efnislega sé rétt eftir því haft sem fram hafi komið í bréfinu. Í 73. mgr. í dómi MDE í máli B-kvk-ef E-kvk-ef gegn Íslandi frá 10. júlí 2010 (46443/09) hafi dómstóllinn tekið á þessu álitamáli og komist einróma að þeirri niðurstöðu að það væri nægjanlegt að fyrirsögn fæli í sér endursögn á frásögn og skoðunum viðmælanda, að því gefnu að hún væri efnislega nákvæm. Sé rétt að leggja þessi sjónarmið MDE til grundvallar máli þessu og verði því að sýkna stefnda af kröfulið 5.a enda sé eingöngu um að ræða endursögn úr fyrrgreindu bréfi meðstefndu.

Hvað varði kröfulið 6.a, þá telji stefnandi að stefndi beri ábyrgð á fyrirsögnum þar sem þær séu ritstjórnarleg ákvörðun. Fyrirsögnin sé fullyrðing um að stefnandi hafi viðhaft kynferðislega áreitni við fyrrverandi mágkonur sínar frá unga aldri. Óumdeilt sé að framsetning fyrirsagnar sýnir að hér sé vísað orðrétt í staðhæfingar systranna. Fallist sé á það með stefnanda að í greininni komi hvergi orðrétt fram „kynferðisleg áreitni frá unga aldri“. Hins vegar segi m.a. eftirfarandi í yfirlýsingum systra fyrrverandi eiginkonu stefnanda, en þær voru sérstaklega dekktar með bláum lit og gæsalappir settar um tilvísanirnar allar:

Úr bréfi A:

„Um 14 ára aldur fluttum við mamma í sama hús og hann og I-kvk-nf systir, fljótlega upp úr því byrjar hann að leita á mig á ósæmilegan hátt.“

Úr bréfi B:

„Þetta byrjaði þegar ég var á aldrinum 12 til 14 ára...“

„G-kk-nf byrjaði að káfa á mér á þessum tíma“.

Hér sé um efnislega nákvæma fyrirsögn að ræða, þar sem vísað sé til ummæla systranna. Um frekari rökstuðning fyrir sýknu sé vísað til umfjöllunar um kröfulið 5.a.

Hvað varði kröfulið 7.a, þá telji stefnandi að í ummælunum felist fullyrðing um að vitni séu til að kynferðislegri áreitni stefnanda. Hann telji engu breyta um alvarleika ummælanna þótt orðið „meintri“ komi fram í fyrirsögninni, enda sé á sama tíma fullyrt að vitni séu að hinni kynferðislegu áreitni. Þetta sé röng staðhæfing hjá stefnanda. Orðið „meintri“ skipti hér höfuðmáli enda sé með því settur fyrirvari við það sem sé sett fram í fyrirsögninni. Þá feli ummælin í sér miðlun upplýsinga sem fram komi í fylgiskjali með margnefndu bréfi, dags. 23. nóvember 2010, og verði stefndi ekki látinn sæta ábyrgð vegna þessa, sbr. umfjöllun stefnda um kröfulið 5.a.

Hvað varði kröfulið 8.a, þá verði ekki fallist á að um ærumeiðandi ummæli sé að ræða, heldur sé þarna einungis verið að vísa til þess að stefnandi hafi ákveðið að stíga til hliðar sem forstöðumaður trúfélagsins Krossins og að samkvæmt lögum nr. 108/1999 um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög beri að tilkynna ráðuneyti um skipun, flutning og starfslok forstöðumanns og um tilnefningu nýs forstöðumanns. Hvað seinni lið tilgreindra ummæla varði sé aðeins verið að vísa til þeirrar staðreyndar að fleiri konur hafi stigið fram með ásakanir á stefnanda, svo sem F. Sé því um sönn ummæli að ræða auk þess sem að ummælin feli ekki í sér staðhæfingu um að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða eða ámælisverða háttsemi.

Varðandi kröfulið 9.a, þá telur stefnandi að í fyrirsögninni felist gróf ærumeiðing í garð stefnanda sem stefndi beri ábyrgð á. Stefnandi telji að með „vilja“ í því samhengi sem birtist í fyrirsögninni sé augljóslega átt við brotavilja stefnanda og þannig felist í fyrirsögninni aðdróttun um refsiverða háttsemi. Fyrirsögnin vísi í bréf F, en í því hafi hún sakað stefnanda um kynferðislega áreitni. Fyrirsögnin sé vissulega ekki bein tilvitnun í þann vitnisburð F, en efnislega sé innihaldið nákvæmlega það sama og telst hún því höfundur ummælanna, sbr. 2. mgr. 15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfulið þessum vegna aðildarskorts, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Um rökstuðning fyrir sýknu af þessum kröfulið sé að öðru leyti jafnframt vísað til þess sem fram komi hér að framan af hálfu stefnda, m.a. varðandi kröfulið 5.a.

Hvað varði kröfulið 10.a, þá telji stefnandi að framsetning fyrirsagnarinnar í samhengi við önnur ummæli í fréttinni sé til þess fallin að skapa þau hughrif hjá lesendum að stefnandi hafi brotið gegn umræddum konum kynferðislega, en sökum þess að málin hafi verið fyrnd ætlaði lögregla ekki að aðhafast frekar. Stefnandi segi að rannsókn málsins hafi aftur á móti verið hætt með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þar sem ekki hafi þótt grundvöllur fyrir frekari rannsókn, sbr. bréf lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu dagsett 19. júlí 2011. Ekki verði fallist á að um ærumeiðandi ummæli sé að ræða líkt og stefnandi haldi fram heldur sé einungis verið að vísa til þeirrar staðreyndar að lögregla muni ekki aðhafast frekar vegna kæru um meint brot stefnda. Af bréfi lögreglustjórans verði ekki ráðið hvort rannsókn hafi verið hætt þar sem meint brot hafi verið fyrnd eða af öðrum ástæðum. Með því að vísa til þess að mál gegn stefnanda séu fyrnd sé einfaldlega verið að vísa til staðhæfinga sem fram hafi komið í bréfi meðstefndu, dags. 23. nóvember 2010. Sé það tekið sérstaklega fram í greininni og vísað þar til bréfsins. Verði því ekki fallist á að um ærumeiðandi ummæli sé að ræða. Um rökstuðning fyrir sýknukröfu vegna þessa kröfuliðar sé og vísað til þess sem fram komi hér að framan.

Varðandi miskabótakröfu stefnanda, þá sé 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem stefnandi byggir á, bundin því skilyrði að um ólögmæta meingerð gegn æru sé að ræða. Í skilyrðinu um ólögmæti felist að ábyrgðarleysisástæður megi ekki eiga við um háttsemi. Stefndi byggi m.a. á því að sýkna beri hann á grundvelli þess að ábyrgðar- leysisástæður eigi hér við, sbr. umfjöllun að framansögðu. Þá mótmæli stefndi því einnig að framangreind umfjöllun hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn persónu stefnanda og því sé skilyrðum b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ekki fullnægt. Verði talið að um ærumeiðandi ummæli sé að ræða haldi stefndi því fram að ekki komi til greina að dæma miskabætur þar sem ummælin hafi í raun verið miðlun þess er fram komi í bréfi meðstefndu 23. nóvember 2010 eða að haft hafi verið beint eftir viðmælendum Pressunnar sem verði þá því sjálfir að bera ábyrgð á ummælunum. Þá krefjist stefndi jafnframt sýknu af miskabótakröfu stefnanda, sem og öðrum kröfum hans, þar sem ekki hafi verið sýnt fram á að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti, hvort sem sé með skorti á aðgæslu eða öðrum hætti, en staðfest hafi verið með dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 100/2011 og nr. 525/2012 að ábyrgðarreglu 15. gr. laga um prentrétt nr. 57/1956 verði ekki beitt með lögjöfnun um vefmiðla. Verði stefndi dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur leiði þessar sömu ástæður til þess að miskabótakrafa stefnanda verði stórlega lækkuð. Sé þess í öllu falli krafist að miskabótakrafa stefnanda verði, hvað sem öðru líði, stórlega lækkuð, enda styðjist fjárkrafa sem þar komi fram ekki við nein fordæmi í íslenskum rétti og sé ekki í neinu samræmi við niðurstöður Hæstaréttar Íslands í slíkum málum.

Stefndi mótmæli vaxtakröfu stefnanda, bæði upphafsdegi vaxta og dráttarvaxtakröfu. Verði vextir ekki dæmdir nema frá dómsuppsögu, en stefndi hafi fyrst verið krafinn um miskabætur þá honum hafi verið birt stefna. Varðandi lagarök byggi stefndi m.a. á 73. gr. stjórnarskrár, sbr. lög nr. 33/1944, 10. gr. MSE, sbr. lög nr. 62/1994, lögum nr. 57/1956 um prentrétt og lögum nr. 38/2011 um fjölmiðla. Krafa um frávísun styðjist við 18., 19. og 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. sömu laga, en krafa um virðisaukaskatt á málskostnað styðjist við lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

IV.

Af hálfu meðstefndu, Á-kvk-ef S-kvk-ef H. K-kvk-ef og S-kvk-ef E-kvk-ef B-kvk-þgf, er krafa um frávísun byggð á því að það sé andstætt réttarfarslögum að miskabótakröfu stefnanda sé beint óskipt að öllum stefndu. Miskabótakröfur stefnanda byggi á ólíkum atvikum, grundvelli og rökum gagnvart þessum aðilum. Engin rök séu fyrir því að þessir aðilar verði dæmdir saman til greiðslu tiltekinnar fjárhæðar þar sem þeim væri með því gert að taka á sig ábyrgð á greiðslu allra stefndu. Málið sé ekki rökstutt á þann hátt að samaðild sbr. 18. gr. eða samlagsaðild sbr. 19. gr. laga nr. 91/1991 eigi rétt á sér af hálfu stefnanda enda geti stefndu ekki borið hér saman óskipta ábyrgð.

Í stefnu sé ekki gerð grein fyrir grundvelli þess að stefndu sé stefnt til óskiptrar greiðslu miskabóta og uppfylli stefnan því að þessu leyti ekki kröfur 80. gr. laga nr. 91/1991, en í stefnu skorti á að rökstutt sé hvernig hlutdeild hvers hinna stefndu í málinu, hvort sem hún geti talist mikil eða lítil, geti valdið óskiptri bótaábyrgð gagnvart stefnanda. Telji meðstefndu þennan annmarka á málatilbúnaði stefnanda eiga að leiða til frávísunar miskabótakröfunnar. Af sömu ástæðum telji meðstefndu að ekki sé hægt að dæma alla stefndu í málinu til óskiptrar ábyrgðar á málskostnaði og sé því málskostnaðarkrafan í lið nr. 12 ranglega fram sett og beri því að vísa henni frá dómi.

Hvað varði kröfur meðstefndu um sýknu af dómkröfum stefnanda á hendur meðstefndu Á-kvk-þgf og S-kvk-þgf, vegna ummæla sem krafist sé að verði dæmd dauð og ómerk, þá séu umræddar kröfur stefnanda á hendur þeim annars vegar settar fram í lið 3. a-e, en hins vegar gagnvart meðstefndu Á-kvk-þgf í lið 4. a-e, í stefnu.

Krafa meðstefndu um sýknu byggist í fyrsta lagi á aðildarskorti. Byggja meðstefndu Á-kvk-nf og S-kvk-nf á því að þær séu ekki réttir aðilar að málinu, sbr. 16. gr. einkamálalaganna nr. 91/1991. Aðkoma þeirra að málinu hafi eingöngu byggst á því að þær hafi komið fram fyrir hönd nokkurra kvenna sem hafi beðið þær um að vera talsmenn sína í meintum kynferðisbrotamálum stefnanda. Stefndu hafi því aðeins verið að koma fram sem boðberar frásagna þessara kvenna. Þessar konur sem sumar hafi valið að koma fram undir nafni, en aðrar að halda nafnleynd, hafi þá talið og telji enn að stefnandi hafi brotið á sér. Þær hafi beðið stefndu fyrir sína hönd um að upplýsa stjórn Krossins um frásagnir sínar og síðar að svara fjölmiðlum.

Hins vegar byggi krafa stefndu um sýknu vegna aðildarskorts á því að stefndu geti ekki borið ábyrgð á því hvernig fréttir hafi verið fram settar og birtar og eða hvernig unnið var úr þeim upplýsingum sem stefndi, S-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf, hefði aflað sér hjá þeim eða öðrum sem hefðu tjáð sig um málið. Meðstefndu Á-kvk-nf og S-kvk-nf séu því ekki með nokkrum hætti aðilar að málinu heldur hafi þær komið fram fyrir hönd meintra fórnarlamba stefnanda. Með hliðsjón af ákvæðum prentlaga nr. 57/1956, sem og dómafordæmum Hæstaréttar Íslands um ábyrgð, sbr. dóm í máli nr. 329/2010, sé ljóst að stefndu geti ekki borið ábyrgð á umræddum ummælum og beri því að sýkna þær af kröfum stefnanda hvað varði umrædd ummæli vegna aðildarskorts.

Krafa meðstefndu Á-kvk-ef og S-kvk-ef um sýknu byggi í öðru lagi á því að þær hafi ekki sýnt af sér háttsemi sem feli í sér bótaskyldu gagnvart stefnanda. Meðstefndu séu talskonur sem hafi í góðri trú greint frá þeirri misnotkun sem konurnar hafi sagst hafa orðið fyrir. Þær hafi trúað þessum ásökunum kvennanna og verið að koma vitnisburði þeirra á framfæri að beiðni þeirra. Háttsemi þeirra hafi fráleitt verið til þess fallin að meiða æru stefnanda eða særa á neinn hátt.

Verði ekki séð af efnisatriðum málsins að meðstefndu Á-kvk-nf og S-kvk-nf hafi átt annarra kosta völ en að verjast, fyrir hönd kvennanna sem sakað hafi stefnanda um meinta kynferðislega áreitni, þeim málatilbúnaði í fjölmiðlum sem stefnandi hafi byrjað umfjöllun á með því að hefja umræðu um flökkusögur 11. nóvember 2010. Kröfuliðir stefnanda merktir nr. 3 a-e í stefnu séu teknir upp úr bréfi meðstefndu til stjórnar Krossins. Það bréf hafi verið sent stjórn Krossins í þeim tilgangi: „Að koma í veg fyrir að fleiri stúlkur/konur verði fyrir svipaðri reynslu af hendi G-kk-ef. Umhyggja fyrir Krossinum sem kirkju, sem og safnaðarmeðlimum sem eiga þar sitt trúarlega heimili, athvarf og skjól.“ Stefndu hafi verið að koma framburði umbjóðenda sinna áfram til stjórnar Krossins til upplýsinga um meint brot stefnanda sem víti til varnaðar fyrir aðra. Ástæða þess að þær hafi sent bréfið til fjölmiðla hafi verið sú að stefnandi hafði sjálfur farið með málið í fjölmiðla og borið umbjóðendur meðstefndu Á-kvk-þf og S-kvk-þf þungum sökum. Þessar ásakanir hafi þarfnast andsvara.

Meðstefndu byggi á þeirri dómvenju íslensks réttar í málum sem þessum að sannindi ummæla valdi sýknu og sá sem borinn sé sökum njóti vafans um sönnun. Að baki ummælum og erindum í málinu liggi fyrir upplýsingar frá heimildarmönnum sem séu þær konur sem saki stefnanda um kynferðislega áreitni. Stefndu hafi metið þær frásagnir trúverðugar og áreiðanlegar. Sannindi ummælanna leiði til sýknu af öllum kröfum stefnanda á grundvelli almennra reglna um ærumeiðingar og meiðyrði.

Meðstefndu byggi sýknukröfu einnig á tilvísun til grundvallarreglunnar um frelsi til tjáningar sem lögvarið sé af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og sé auk þess varið af 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (hér eftir „MSE“), sbr. lög nr. 62/1994 um MSE. Umrædd mannréttindaákvæði hafi fengið verulega aukið vægi á undanförnum árum í dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands. Nauðsynlegt sé að taka mið af ákvæðum um tjáningarfrelsi við úrlausn málsins, enda sé ljóst að verði fallist á kröfu stefnanda að hluta eða að öllu leyti sé um að ræða takmörkun á tjáningarfrelsi meðstefndu. Öll skerðing á tjáningarfrelsi verði að hafa stoð í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár, þ.e. byggjast á lögum, þjóna lögmætu markmiði og vera nauðsynleg. Þá megi ráða af framkvæmd dómstóla, bæði hér á landi og víðar, að allar takmarkanir á tjáningarfrelsi verði að skýra þröngt og að varlega beri að fara við að hefta umræður í lýðræðislegu þjóðfélagi með refsikenndum viðurlögum. Meðstefndu hafni því að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að skilyrði takmörkunar á tjáningarfrelsi þeirra hafi verið uppfyllt í málinu, þ.e. með því að brotið hafi verið gegn æru stefnanda. Stefndu hafi fjallað um málið fyrir hönd þeirra kvenna sem komið hafi að máli við þær og greint þeim frá meintum kynferðislegum tilburðum stefnanda. Stefndu hafi því verið að koma framburði umbjóðenda sinna á framfæri, meðal annars öðrum til varnaðar. Hæstiréttur Íslands og Mannréttindadómstóll Evrópu (hér eftir „MDE“) hafi margsinnis staðfest að skýra verði undartekningar frá tjáningarfrelsi þröngt, enda verði þær samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrár að teljast „nauðsynlegar og samrýmast lýðræðishefðum“ og samkvæmt 2. mgr. 10. gr. MSE verði að bera „nauðsyn til þeirra í lýðræðislegu þjóðfélagi“. Meðstefndu telji, með vísan til eðlis og efnis ummælanna, fjarri lagi að slík nauðsyn sé fyrir hendi í þessu máli. Stefndu telji óbilgjarnt og ósanngjarnt af stefnanda að beina kröfum að þeim í ljósi framangreinds. Stefndu bendi auk þess á að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn eða upplýsingar sem hreki sannleiksgildi þeirra ummæla sem mál þetta lúti að. Verði því að sýkna þær af kröfum stefnanda.

Við mat á því hvort hagsmunir skarist, þ.e. tjáningarfrelsi og meint brot gegn æru manna,beri að líta til þess hvort hið birta efni geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Hér beri að hafa í huga að stefnandi kaus að hefja fjölmiðlaumfjöllum um málið og hafi sjálfur valið vettvang þeirrar umfjöllunar. Stefndi sé þekkt persóna í íslensku þjóðlífi og hafi átt greiðan aðgang að fjölmiðlum. Meðstefndu hafi einungis verið að svara ásökunum stefnanda og skýra út hlið kvennanna sem þær hafi verið talsmenn fyrir. Ætlun meðstefndu Á-kvk-ef og S-kvk-ef hafi á engan hátt verið að meiða æru, móðga eða særa stefnanda. Ummælin hafi ekki verið þeirra heldur frásagnir sem þær hafi endurtekið í góðri trú við blaðamann sem aftur hafi breytt þeim í fréttaform.

Meðstefndu telji fjarri lagi að um brot á friðhelgi stefnanda skv. 71. gr. stjórnarskrár sé að ræða. Stefnandi hafi sjálfur átt frumkvæði að fjölmiðlaumfjöllun sem átt hafi sér stað um málið. Þætti undarlegt í lýðræðisríki ef sá sem borinn væri sökum í fjölmiðlum hefði ekki þann kost að verjast þeim ásökunum opinberlega á sama hátt og þær væru settar fram.

Meðstefndu byggi sýknukröfu enn fremur á tómlæti stefnanda. Ummæli þau sem stefnandi byggi kröfu sína á hafi komið fram í fjölmiðlum 25. nóvember 2010. Síðan þá hafi stefnandi ekki haft uppi kröfur né sent nein erindi til meðstefndu Á-kvk-ef eða S-kvk-ef í rúm tvö ár, eða þar til erindi hans til meðstefndu hafi verið móttekið 18. mars 2013, en á þessu sama tímabili hafi stefnandi sent þáverandi stjórnarformanni réttargæslustefnda erindi þar sem krafist hafi verið afsökunarbeiðni, leiðréttingar og greiðslu skaðabóta. Ekkert slíkt erindi hafi borist meðstefndu á þessum tveimur og hálfa ári. Beri því að sýkna stefndu á grundvelli almennra reglna um tómlæti.

Meðstefndu byggi sýknukröfu einnig á því að um gildisdóma þeirra hafi verið að ræða. Þær hafi lagt mat á staðreyndir sem þær hafi talið vera fyrir hendi. Þær hafi verið í góðri trú um að það sem þeim hafi verið sagt væru staðreyndir og þeirra aðkoma eingöngu verið sú að vera talskonur kvenna sem á þessum tíma hafi ekki treyst sér til að koma fram í fjölmiðlum og fara í viðtöl vegna hinna meintu brota.

Meðstefndu Á-kvk-nf og S-kvk-nf byggja kröfu um sýknu af miskabótakröfu stefnanda á því sem fram hafi komið að framan. Mótmælt sé rökstuðningi stefnanda fyrir miskabótakröfu og því að hún sé sett fram óskipt gagnvart öllum stefndu þrátt fyrir að ljóst sé að málatilbúnaður og kröfugerð beinist fyrst og fremst að stefnda S-kk-þgf S-kk-þgf Ó-kk-þgf. Jafnframt byggi stefndu á því að saknæmisskilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu ekki uppfyllt. Stefndu bendi á að ákvæði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga geri að skilyrði fyrir greiðslu miskabóta að tjónvaldur hafi gerst sekur um „ólögmæta meingerð“. Krafa um ólögmæta meingerð sé samofin saknæmisskilyrðinu og feli í sér að miskabætur verði ekki dæmdar nema um ásetning eða stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða þegar umrædd ummæli hafi verið viðhöfð. Skilyrðið sé ekki uppfyllt í tilfelli meðstefndu, enda hafi þær komið fram í góðri trú og stuðst við heimildir sem þær hafi talið traustar og áreiðanlegar. Telji meðstefndu jafnframt ósannað að nokkuð í þeim ummælum hafi verið til þess fallið að valda stefnanda tjóni. Ummælin, sem mál þetta varði, hafi öll verið sett fram á hlutlausan hátt og verið höfð eftir þeim konum sem stefndu hafi verið talsmenn fyrir.

Stefnandi hafi sjálfur komið fram á www.pressan.is og valið þann vettvang til skoðanaskipta. Þá verði að hafa í huga að stefnandi, sem sé opinber persóna, verði líkt og aðrir áberandi menn úr þjóðlífinu að þola aðgangsharðari umfjöllun en almennir borgarar sem hafi ekki látið á sér bera í fjölmiðlum. Óljóst sé hvernig miskabótakrafa stefnanda sé sett fram gagnvart öllum stefndu óskipt. Krafa gegn öllum stefndu byggi á ólíkum atvikum, grundvelli og rökum gagnvart þessum aðilum. Sem dæmi megi nefna að í stefnu séu settar fram kröfur um ómerkingu ummæla í tíu kröfuliðum, en krafa gagnvart meðstefndu S-kvk-þgf sé aðeins í kröfulið nr. 3 og meðstefndu Á-kvk-þgf í kröfuliðum nr. 3 og 4. Afar óljóst sé hvernig miskabótakrafan sé byggð upp. Beri því að sýkna meðstefndu Á-kvk-þf og S-kvk-þf af miskabótakröfu stefnanda.

Komist dómurinn hins vegar að þeirri niðurstöðu að meðstefndu Á-kvk-nf og S-kvk-nf hafi gerst sekar um ólögmæta meingerð í skilningi 26. gr. skaðabótalaga, mótmæli stefndu kröfu stefnanda um greiðslu á miskabótum að fjárhæð 15.000.000 krónur auk greiðslu miskabótakröfu að óskiptu. Í ljósi aðstæðna telji stefndu kröfuna allt of háa og ekki í samræmi við dómvenju en venja sé að dæma mun lægri miskabætur, sbr. dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 525/2012. Stefndu telji mannorð og æru stefnanda ekki hafa orðið fyrir tjóni vegna ummælanna. Telji dómurinn stefnanda hins vegar hafa orðið fyrir tjóni telji stefndu slíkt tjón svo smávægilegt að dómur í málinu hljóti einn og sér að teljast nægilegur til að rétta hlut hans. Því séu ekki efni til að dæma miskabætur eða í öllu falli einungis smávægilega fjárhæð. Þá verði að taka tillit til þess að málatilbúnaður og kröfugerð stefnanda beinist einkum að stefnda S-kk-þgf. Þá vísi stefndu til sjónarmiða að baki 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til stuðnings lækkunarkröfu en sanngjarnt hljóti að teljast að lækka dæmdar miskabætur í ljósi þess hve smávægileg aðkoma stefndu Á-kvk-ef og S-kvk-ef hafi verið.

Í ljósi framangreinds verði að skoða fréttir af málinu í heild sinni en ekki út frá einstökum ummælum. Þá verði að hafa í huga þá staðreynd að stefnandi hafi sjálfur hafið fjölmiðlaumfjöllun um málið og ítrekað farið í viðtöl vegna þess áður en stefndu hafi komið fram í fjölmiðlum. Þegar málið í heild sinni sé skoðað megi ætla að efni þess og inntak brjóti ekki í bága við ákvæði 234. eða 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og fjarri lagi sé að dæma í samræmi við 236. gr. og 241. gr. laganna.

Í stefnu sé gerð sú krafa til vara að kröfu um ómerkingu ummæla sé beint að meðstefndu Á-kvk-þgf. Þau ummæli sem um ræðir komi fram í liðum 4 a-e í stefnu. Þessi ummæli, utan a-liðar sem sé fyrirsögn greinarinnar, séu talin höfð eftir meðstefndu Á-kvk-þgf. Meðstefnda Á-kvk-nf byggi hér sýknukröfu sína á hendur stefnanda á því sem fram hafi komið hér að framansögðu. Auk þess beri að benda á það að þessi ummæli séu ekki tekin orðrétt upp eftir meðstefndu Á-kvk-þgf. Meðstefnda hafi farið í viðtal við blaðamann, fyrir hönd þess hóps kvenna sem hafi óskað eftir því við hana og meðstefndu S-kvk-þf, að þær yrðu talskonur fyrir þær. Sá blaðamaður sem hafi tekið viðtalið hafi haft allan ákvörðunarrétt um framsetningu viðtalsins, hvaða fyrirsagnir hafi verið notaðar og hvernig efnið hafi í heildina verið matreitt fyrir lesendur. Ekki sé hægt að gera meðstefndu Á-kvk-þf á nokkurn hátt ábyrga fyrir þessum ummælum.

Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefndi S-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf sé sýkn af kröfum stefnanda samkvæmt kröfulið 4 í stefnu þá geri meðstefnda Á-kvk-nf þá varakröfu að vera sýknuð sökum þess að hún hafi þarna verið að greina frá því sem þessar konur hafi sagt henni frá. Meðstefnda Á-kvk-nf sé ekki höfundur ummælanna. Þau ummæli sem séu innan gæsalappa og talin tekin beint upp eftir stefndu séu tekin úr samhengi, ljóst sé að hún sé að benda á það sem konurnar hafi tjáð henni, þ.e. hvers eðlis þessar snertingar hafi verið og hversu alvarlega hún líti málið. Öll ummælin séu sett fram af blaðamanni sem beri ábyrgð á því sem birt sé. Af hálfu meðstefndu sé öllum kröfum og málsástæðum stefnanda mótmælt, jafnframt áskilji meðstefndu sér rétt til að reifa mótmæli við fyrri liði við aðalmeðferð.

Meðstefndu mótmæli ýmsum staðhæfingum og ályktunum er komi fram í stefnu. Tilvísun í stefnu til 238. gr. almennra hegningalaga nr. 19/1940 sé beinlínis röng þar sem ekki hafi gengið neinn fullnaðardómur í meintu kynferðisbrotamáli. Hið rétta í málinu sé að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi hætt rannsókn málanna þar sem ekki hafi þótt grundvöllur fyrir frekari rannsókn þeirra.

Stefnandi geri ekki greinarmun á því í málatilbúnaði sínum hvort kröfur á hendur meðstefndu Á-kvk-þgf og S-kvk-þgf byggi á sömu lagarökum og málsástæðum og kröfur á hendur stefnda S-kk-þgf, en ljóst sé að þau ummæli sem þær séu sakaðar um að hafa viðhaft birtust í fjölmiðlum 25. nóvember 2010, þ.e. áður en fjölmiðlalög nr. 38/2011 tóku gildi 15. apríl 2011, og því séu dómkröfur stefnanda í málinu óljósar.

Meðstefndu byggi á almennum reglum um ærumeiðingar og meiðyrði í almennum hegningarlögum nr. 19/1940, og öðrum reglum um ærumeiðingar og meiðyrði. Þá byggi þær á skaðabótalögum nr. 50/1993, sér í lagi 24. og 26. gr. Þá vísa meðstefndu til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. stjórnskipunarlög nr. 33/1944 og til 10. gr. MSE, sbr. lög nr. 62/1994, og 18. og 19. gr. Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Auk þess vísist til ákvæða laga um prentrétt nr. 57/1956. Um málsmeðferð byggir á ákvæðum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa meðstefndu um málskostnað styðjist við ákvæði 1. mgr. 130. gr. l. 91/1991 og 3. mgr. 129. gr. sömu laga ef til framlagningar málskostnaðarreiknings kemur. Krafa meðstefndu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé byggð á lögum nr. 50/1988.

V.

Ágreiningur í málinu snýr að því hvort ómerkja beri tilgreind ummæli sem ærumeiðandi, sbr. kröfuliði nr. 1-10 í kröfugerð stefnanda, auk þess sem stefnandi gerir í kröfulið nr. 11 miskabótakröfu með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Verður nú fjallað um dómkröfur stefnanda eins og þær liggja fyrir og afstaða tekin til málsástæðna að baki þeim með hliðsjón af framangreindum kröfum og málsástæðum sem einnig eru hafðar uppi í málinu, annars vegar af hálfu stefnda S-kk-ef, en hins vegar af hálfu meðstefndu Á-kvk-ef og S-kvk-ef, og sem lýst hefur verið að framansögðu.

Í málinu liggur fyrir mikill fjöldi framlagðra gagna, auk þess sem stefnandi G-kk-nf, stefndi S-kk-nf, og báðar meðstefndu, Á-kvk-nf og S-kvk-nf, gáfu öll aðilaskýrslu fyrir dómi. Þá komu einnig fyrir dóminn og gáfu skýrslu vitnin Þ-kk-nf J-kk-nf, B-kk-nf I-kk-nf S-kk-nf, T-kvk-nf Á-kvk-nf, E-kvk-nf E-kvk-nf J-kvk-nf, A, B, C, D, E og F, og verður hér vísað til framburðar þeirra eins og efni þykja standa til.

Hvað varðar kröfur um ómerkingu ummæla, þá reynir þar sérstaklega á þær réttarheimildir íslensks réttar sem fjalla um tjáningarfrelsið, sem telst varið af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. stjórnskipunarlög nr. 33/1944, og enn fremur með vísan til 10. gr. samningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis (mannréttindasáttmála Evrópu) frá 4. nóvember 1950, sem lögfestur hefur verið hérlendis með lögum nr. 62/1994. Kröfur stefnanda um ómerkingu ummæla byggja hins vegar á ákvæðum XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs, eftir atvikum á 234., 235., og eða 236. gr., sbr. 241. gr. laganna, eins og nánar greinir í kröfugerð stefnanda. Ber einnig að líta til þess að 71. gr. stjórnarskrár verndar friðhelgi einkalífs og litið hefur verið svo á að rétturinn til verndar mannorði sé varinn í skjóli 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Af framangreindu leiðir að í meiðyrðamáli þarf jafnan að fara fram heildstætt mat á þeim ummælum sem krafist er ómerkingar á með tilliti til framangreindra réttinda.

Með hliðsjón af framansögðu, og með vísan til fyrirliggjandi fordæma í dómum Hæstaréttar Íslands, og með vísan til athugasemda Mannréttindadómstóls Evrópu um skýringu á mannréttindasáttmála Evrópu, sem Ísland hefur undirgengist að þjóðarétti að virða, og sem lögfestur hefur verið, og með vísan til kröfugerðar og málsástæðna af hálfu allra aðila í málinu, verður nú fjallað sérstaklega um hvern lið í kröfugerð stefnanda um ómerkingu ummæla, sbr. framgreinda kröfuliði nr. 1-10.

Hvað varðar kröfur stefnanda um ómerkingu ummæla samkvæmt kröfuliðum 1.a-1.d, og samkvæmt kröfulið 2.a, þá eru ummælin, sem birtust í tveimur greinum á pressan.is þann 23. nóvember 2010, eftirfarandi:

1.a. „Alvarlegar ásakanir í Krossinum: Hópur kvenna segir G-kk-þf hafa brotið gegn sér ...“.

1.b. „G-kk-nf Þ-kk-nf í Krossinum verst ásökunum nokkurra kvenna um brot gegn sér“.

1.c. „G-kk-nf Þ-kk-nf í Krossinum hefur á undanförnum vikum reynt að verjast ásökunum nokkurra kvenna um að hafa brotið gegn þeim“.

1.d. „Pressan hefur staðfestar upplýsingar um að nokkrar konur hafi hist upp á síðkastið, borið saman bækur sínar og hugleitt að koma á framfæri ásökunum á hendur G-kk-þgf í Krossinum um brot gegn sér“.

2.a. „Svo sem fram kom fyrr í dag hefur Pressan staðfestar upplýsingar um að nokkrar konur hafi hist upp á síðkastið, borið saman bækur sínar og hugleitt að koma á framfæri ásökunum á hendur G-kk-þgf í Krossinum um brot gegn sér“.

Ljóst er að ofangreind ummæli beinast öll að stefnanda. Umræddar greinar þar sem ummælin birtust á vefmiðlinum pressan.is voru ekki höfundarmerktar og birtar fyrir gildistöku laga nr. 38/2011. Með vísan til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 525/2012 frá 21. febrúar 2012 gilda hins vegar almennar reglur um eftirlitsskyldu ritstjóra og er kröfu um ómerkingu því hér réttilega beint að stefnda S-kk-þgf.

Ekki verður fallist á með stefnanda að í fyrirsögn fyrri greinarinnar, sbr. kröfuliður 1a, eða í öðrum framgreindum ummælum í henni, sbr. kröfuliði 1.b-1.d, né í ummælum í kröfulið 2.a, felist staðhæfingar um að stefnandi hafi viðhaft refsiverða háttsemi eins og stefnandi byggir á. Einungis virðist fullyrt um að stefnandi hafi verið borinn sökum af hópi kvenna og sem staðreynt hefur verið að reyndist rétt vera. Byggði umfjöllunin, eins og vitnið Þ-kk-nf J-kk-nf lýsti fyrir dómi, á umtalsverðri rannsóknarvinnu blaðamanna eftir að ávæningur af málinu hafði fyrst komið fram. Áður en ofangreindar greinar hafi verið birtar hafi blaðamenn sett sig í samband við meðstefndu og konurnar sem ásakanirnar stöfuðu frá. Einnig hafi verið leitast við að ræða við stefnanda til að fá hans afstöðu til framkominna upplýsinga, auk þess sem gætt hafi verið að því að fjalla um málið, sem að mati Þ-kk-ef hafi átt fullt erindi við almenning, einkum með hliðsjón af eðli þess og stöðu stefnanda, með hófstilltum og hlutlægum hætti. Með hliðsjón af framansögðu verður ekki fallist á að hér hafi, eins og á stóð, verið farið út fyrir eðlileg mörk tjáningarfrelsis í umfjöllun blaðamanna á pressan.is og er kröfu stefnanda um ómerkingu framangreindra ummæla því hafnað.

Hvað varðar kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla samkvæmt kröfuliðum 3.a-3.e þá eru ummælin sem birtust í grein á pressan.is 25. nóvember 2010, eftirfarandi:

3.a. „… kvörtun vegna kynferðislegs ofbeldis af hendi forstöðumanns Krossins, G-kk-ef Þ-kk-ef, gagnvart 5 konum“.

3.b. „Með bréfi þessu viljum við leggja fram formlega kvörtun um refsiverða framkomu G-kk-ef Þ-kk-ef gagnvart neðangreindum konum sem sumar hverjar voru undir lögaldri þegar brotin áttu sér stað“.

3.c. „Samkvæmt lögum eru brot þessi fyrnd og forsendur fyrir kærum á hendur G-kk-þgf því brostnar“.

3.d. „Það er hins vegar ljóst að afleiðingarnar sem konurnar, sem nokkrar voru unglingar undir lögaldri þegar á þeim var brotið, fyrnast ekki“.

3.e. „... gegn þeirri refsiverðu háttsemi sem G-kk-nf hefur gerst sekur um ...“.

Öll framangreind ummæli sem birt voru í grein á pressan.is virðast tekin orðrétt upp úr áðurgreindu bréfi til stjórnar Krossins, dags 23. nóvember 2010, og eru óumdeilt auðkennd þannig í greininni að verið sé að vísa beint í bréfið. Verður að telja ljóst af inntaki og samhengi að öll framangreind ummæli beinist að stefnanda. Fyrir dómi hafa meðstefndu, Á-kvk-nf og S-kvk-nf, gengist við því að hafa undirritað og dreift bréfinu sama dag og þar á meðal til stefnanda og til Þ-kk-ef J-kk-ef, blaðamanns á pressan.is. Fyrir dómi áréttuðu meðstefndu þá afstöðu sína að þær litu ekki svo á að þær væru höfundar þar sem bréfið hefði verið samið í samráði við og ásamt með þeim fimm konum sem ásakanirnar stöfuðu frá. Í framburði meðstefndu Á-kvk-ef kom fram að bréfið hefði verið sett saman á heimili hennar 22. nóvember 2010 þar sem hún og meðstefnda S-kvk-nf funduðu ásamt með þeim fimm konum sem láta í té vitnisburði þá sem birtir voru sem fylgiskjöl ásamt með bréfinu. Meðstefndu, Á-kvk-nf og S-kvk-nf, líta svo á að þær hafi ekki gert annað en að koma á framfæri því sem konurnar hafi borið um og þær talið vera satt og rétt og talið fulla ástæðu til að koma þannig á framfæri þar sem stefnandi hafi áður hafið umfjöllun um málið í sama fjölmiðli og þá látið að því liggja að einungis væri um flökkusögur að ræða. Í framhaldi af því að sú umræða upphófst hafi konurnar sætt miklu áreiti af hálfu stefnanda og fólks sem að honum standi og þær að lokum talið sig knúnar til að bregðast við með þessum hætti, en upphaflega hafi ekki staðið til að leita til fjölmiðla heldur einungis til stjórnar Krossins. Með hliðsjón af því að meðstefndu, Á-kvk-nf og S-kvk-nf, hafa þó gengist við því að hafa undirritað bréfið, og komið að samningu þess, verður að telja þær til höfunda þess og þar með ábyrgar fyrir þeim ummælum sem þar koma fram sem höfundar og er kröfu um ómerkingu því hér réttilega beint að þeim.

Konurnar fimm sem um ræðir í bréfinu frá 23. nóvember 2010 til stjórnar Krossins komu allar fyrir dóminn og báru þar vitni um samskipti sín við málsaðila.

A bar fyrir dómi að stefnandi hefði verið giftur systur hennar I-kvk-þgf og komið inn í fjölskylduna þegar hún hafi verið þriggja ára. Hún hafi ung misst föður sinn og stefnandi að vissu leyti verið hennar föðurímynd og síðar andlegur leiðtogi og hún litið mjög upp til hans. Bar A að hún hafi verið orðin 14 ára þegar stefnandi hafi byrjað að káfa á henni og síðar hafi það svo ítrekað gerst og þá jafnvel undir bol og nærbuxum.

B bar fyrir dómi að stefnandi hefði verið mágur hennar til 38 ára. Kvaðst hún hafa heyrt í systur sinni A 3. nóvember 2010 og A þá sagt henni að hún hefði verið að leita sér aðstoðar vegna reynslu af kynferðislegri áreitni stefnanda. Kvaðst B hafa orðið skelkuð þar sem hún hafi haft slíka reynslu af stefnanda en þó aldrei greint frá því þar sem hún taldi það einstakt tilvik. Bar B að stefnandi hefði fyrst byrjað að káfa á henni þegar hún hafi verið 13 ára að aldri árið 1978, en síðan hafi það gerst aftur þegar hún hafi verið orðin 21 árs.

C bar fyrir dómi að stefnandi hefði gift hana þegar hún hafi verið 19 ára. Fyrir athöfnina hafi þau stefnandi verið ein saman í skamma stund og hafi stefnandi þá sætt lagi og gengið upp að henni og tekið upp brúðarslör og sagst vilja eiga fyrsta kosinn og síðan kysst hana beint á munninn. Tók C fram að hún líti ekki svo á að stefnandi hafi brotið á sér kynferðislega með þessu framferði, en henni fundist hún vera vanvirt og niðurlægð með þessari óviðeigandi framkomu hans.

D bar fyrir dómi að hún hefði kynnst stefnanda um 15 ára að aldri, er hún hafi byrjað að sækja samkomur í Krossinum, en stefnandi hafi þá verið nágranni hennar. Er D hafi verið tæplega 16 ára hafi hún eitt sinn verið að hengja upp þvott við heimili sitt þegar stefnandi hafi komið aftan að henni og strokið á henni magann og spurt í hverju hún væri undir klæðum. Þá hafi stefnandi farið með hönd undir bol og upp á brjóstahaldara og hafi verið að fara niður að buxnastreng þegar þáverandi kona hans hafi kallað til hans og hann þá hætt og haldið á braut.

E bar fyrir dómi að hún hefði dvalið hjá stefnanda og þáverandi eiginkonu hans í nokkra mánuði á árunum 1982-1983, þá um tvítugt. Hafi stefnandi þá eitt sinn komið þar inn í herbergi hennar að nóttu til og strokið henni um lærið, en síðar hafi hann þó ítrekað reynt að biðja hana afsökunar á þessu framferði.

Stefnandi neitaði fyrir dómi að framangreindir atburðir hafi átt sér stað, nema í tilviki E, sem hann hafi beðið afsökunar þegar hann hafi orðið þess áskynja að hún hafi tekið þessari snertingu hans líkt og hún gerði. Stefnandi viðurkenndi að hann hefði stundum verið galgopalegur í samskiptum við konur en að kynferðisbrotamaður væri hann alls ekki. Að öðru leyti kom fram af hálfu stefnanda að mál þetta ætti vísast rætur að rekja til óvæginnar safnaðarpólitíkur auk þess sem margir hefðu orðið honum sárir við skilnað hans og fyrrum eiginkonu hans og þar á meðal fyrrum mágkonur sem bæru hann nú sökum. Þá væri núverandi eiginkona hans umdeild persóna og því ekki ósennilegt að fjölmiðlar í eigu athafnamanna á borð við réttargæslustefnda vildu koma höggi á hana vegna afskipta hennar af ýmsum málum, en stefnandi gat þó aðspurður ekki gert nokkra grein fyrir hverjir þeir eigendur væru.

Er það mat dómsins að þótt langt sé um liðið verði að meta framburð þeirra fimm kvenna sem að ofan greinir trúverðugan eins langt og hann nær. Þær virðist hafa nokkuð mismunandi bakgrunn og eru jafnvel á ólíkum aldri, en eiga það þó sammerkt að hafa á mismunandi tímaskeiðum tekið einhvern þátt í starfi trúfélagsins Krossins þar sem stefnandi var safnaðarformaður. Þá verður að telja heldur langsóttar þær skýringar af hálfu stefnanda að framburður þeirra allra stafi af skipulegri rógsherferð gegn honum vegna safnaðarpólitíkur eða vegna skilnaðar eða vegna núverandi eiginkonu hans.

Séu ofangreind ummæli í kröfuliðum 3.a-3.e metin heildstætt verður að fallast á með stefnanda að í þeim felist vissulega alvarlegar ásakanir og jafnvel staðhæfingar um að hann hafi gerst sekur um refsiverðan verknað af tilteknu tagi sem ekki hefur verið sannað lögfullri sönnun í sakamáli að stefnandi hafi orðið uppvís að. Er það þó mat dómsins að við mat á einstökum ummælum í bréfinu sé í máli af þessu tagi ekki hægt að leggja fullum fetum til grundvallar möguleg líkindi ummæla við formlegar verknaðarlýsingar í tilteknum ákvæðum í almennum hengingarlögum, líkt og stefnandi virðist leggja áherslu á. Orðfæri kvennanna sem standa að bréfinu er orðfæri leikmanna og verður að skoðast í því ljósi. Virðist það bera vott um huglæga afstöðu þeirra til þeirra atburða sem konurnar fimm hafa borið fyrir dómi að hafi átt sér stað.

Með hliðsjón af framansögðu verður að telja að gert hafi verið nægilega líklegt í þessu einkamáli, sem stefnandi ákvað að höfða, að hann hafi með framferði sínu a.m.k. misboðið framangreindum fimm konum með þeim hætti sem lýst hefur verið í framangreindum vitnisburði þeirra. Tilvísun í ummælum samkvæmt kröfulið 3.a til „kynferðislegs ofbeldis“ og í kröfulið 3.b um „refsiverða framkomu“ verður í ljósi þessa að telja til gildisdóma af hálfu meðstefndu, en ekki staðhæfinga um staðreyndir þess efnis að stefnandi hafi sannanlega gerst sekur um einhver nánar tiltekin afbrot. Ummælin virðast byggja á huglægri afstöðu meðstefndu til þeirra lýsinga kvennanna fimm á samskiptum við stefnanda sem þær báru um. Að framangreindu virtu verður að líta svo að meðstefndu hafi verið í góðri trú þegar þær létu framangreind ummæli í té og ákváðu síðan að koma þeim á framfæri í þágu kvennanna fimm, eins og byggt er á af hálfu meðstefndu. Verður því að hafna kröfu stefnanda um ómerkingu á ummælum samkvæmt kröfuliðum nr. 3.a-3.b. Hvað varðar kröfulið nr. 3.c, þá verður að taka mið af því sem greinir í málsatvikalýsingu um misvísandi gögn og upplýsingar er lágu fyrir í málinu um ástæður þess að rannsókn málanna var hætt, og sem meðstefndu töldust vera í góðri trú að leggja til grundvallar, en ummæli í kröfulið 3.d verður að telja til gildisdóma af hálfu meðstefndu með hliðsjón af framansögðu. Þau ummæli sem gefur að líta í kröfulið 3.e geta hins vegar ekki talist standast sömu skoðun, og falla utan marka tjáningarfrelsis, þar sem einungis dómstólar geta lagt mat á það í sakamáli hvort maður hafi sannanlega gerst sekur um refsiverða háttsemi eins og hér virðist vera staðhæft fullum fetum, en eins og liggur fyrir í málinu þá hefur stefnandi hvorki verið ákærður né sakfelldur fyrir nein afbrot eins og hreint sakavottorð hans ber með sér. Er því fallist á kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla, sbr. kröfulið 3.d, sem meðstefndu Á-kvk-nf og S-kvk-nf teljast bera ábyrgð á, þar sem í þeim fólust aðdróttanir með vísan til 241. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Hvað varðar kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla samkvæmt kröfuliðum 4.a-4.e, þá birtust þau í grein á pressan.is þann 25. nóvember 2010, og eru eftirfarandi:

4.a. „Talskona kvenna veit um 16 fórnarlömb: Vísbendingum rignir inn – Spannar 25 ára tímabil“.

4.b. „Talskona kvenna sem saka G-kk-þf Þ-kk-þf í Krossinum um kynferðislegt ofbeldi segist vita samtals um 16 fórnarlömb. Í samtali við Pressuna segist hún hafa fengið vísbendingar frá konum sem saka G-kk-þf um kynferðislegt ofbeldi yfir 25 ára tímabil“.

4.c. „Í samtali við Pressuna segir Á-kvk-nf að fyrir utan þær fimm konur sem hún heldur utan um viti hún um 9 aðrar sem saka G-kk-þf um kynferðisofbeldi“.

4.d. „Síðan er að rigna inn allskonar vísbendingum. Fórnarlömbin byrja að þreifa fyrir sér eftir að málið varð opinbert“.

4.e. „Við erum að tala um snertingar sem flokkast undir kynferðisofbeldi. Ekki nauðganir en kynferðisofbeldi“.

Ljóst er af samhengi textans í greininni að ofangreind ummæli beinast í öllum tilvikum að stefnanda. Greinin er ekki höfundarmerkt en ber með sér að vera viðtal við meðstefndu Á-kvk-þf. Ummæli í kröfulið nr. 4.a eru í fyrirsögn greinarinnar, ummæli samkvæmt kröfuliðum nr. 4.b og 4.c bera með sér að vera óbein endursögn þess sem kom fram í viðtalinu, en ummæli í kröfuliðum nr. 4.d og 4.e eru auðkennd í texta sem beinar tilvísanir í orð viðmælandans Á-kvk-ef. Fyrir dómi gekkst meðstefnda Á-kvk-nf við því að þau orð sem höfð væru innan tilvitnunarmerkja í greininni, sbr. kröfuliðir nr. 4.d-4.e, væru rétt eftir höfð, og telst hún því höfundur þeirra og bera ábyrgð á þeim, en önnur ummæli, sbr. kröfuliðir nr. 4.a-4.c, hafi lotið framsetningu blaðamanns og verða þau því að teljast á ábyrgð stefnda S-kk-ef sem ritstjóra.

Hvað varðar ummælin í kröfuliðum nr. 4.a-4.c, þá liggur fyrir að hvorki hafa af hálfu stefnda S-kk-ef né meðstefndu Á-kvk-þgf og S-kvk-þgf verið lögð fram gögn né heldur leidd fram vitni sem gátu staðreynt með fullnægjandi hætti sannleiksgildi þess sem þarna er haldið fram. Af hálfu stefnda S-kk-ef hefur því verið borið við að hér hafi aðeins verið um að ræða útbreiðslu ummæla sem höfð hafi verið eftir meðstefndu Á-kvk-þgf og blaðamenn verið í góðri trú. Ef textinn er greindur blasir hins vegar við að fjöldinn „16 fórnarlömb“ í fyrirsögn getur t.d. ekki passað við það að haft sé eftir meðstefndu Á-kvk-þgf að hún hafi þá vitað um níu konur auk þeirra fimm sem áður er um getið, sbr. ummæli höfð eftir henni, sbr. kröfulið nr. 4.c. Fyrir dóminn kom vitnið Þ-kk-nf J-kk-nf sem kvaðst hafa tekið umrætt viðtal og unnið greinina og viðurkenndi hann að hér hefði bersýnilega verið um mistök að ræða við fréttavinnslu. Gekkst Þ-kk-nf enn fremur við því að rannsókn að baki umfjölluninni hefði verið ónóg áður en umræddar staðhæfingar hefðu verið settar þannig fram í óbeinni ræðu, bæði í fyrirsögn og í greininni sjálfri af hálfu pressan.is, sbr. hér kröfuliði nr. 4.a-4.c.

Fyrir dómi kannaðist meðstefnda Á-kvk-nf við að umrætt viðtal hefði verið tekið við hana og rétt sé eftir henni haft um það sem greinir í kröfuliðum nr. 4.d-4.e, en kvaðst hún hins vegar ekki geta borið ábyrgð á framsetningu greinarinnar að öðru leyti. Með vísan til þessa og með hliðsjón af inntaki þeirra ummæla sem lýst er í kröfuliðum nr. 4.a-4.c verður að telja að staðhæfingar um „16 fórnarlömb“ og „ofbeldi yfir 25 ára tímabil“ og vitneskju um „9 aðrar sem saka G-kk-þf um kynferðisofbeldi“ feli í sér ósannaðar staðhæfingar og er fallist á kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla, sbr. kröfuliði 4.a-4.c, sem stefndi S-kk-nf telst bera ábyrgð á, þar sem í þeim fólust aðdróttanir með vísan til 241. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Hvað varðar hins vegar ummæli samkvæmt kröfulið nr. 4.d, þá verður að telja nokkuð óljóst hvert sé samhengi þeirra við það sem blaðamaður kveðst hafa haft eftir meðstefndu, sbr. kröfuliði nr. 4.a-4.c, en ekki er ótvírætt unnt að staðhæfa að almenn tilvísun í textanum til fórnarlamba feli í sér aðdróttun um tiltekna refsiverða háttsemi líkt og stefnandi byggir á. Þá verður að líta svo á að ummælin í kröfulið nr. 4.e feli í sér gildisdóma af hálfu meðstefndu Á-kvk-ef með hliðsjón af því sem áður hefur verið talið liggja fyrir í málinu varðandi umfjöllun um kröfuliði nr. 3.a-3.d og verður því að hafna kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla samkvæmt kröfuliðum nr. 4.d og 4.e.

Hvað varðar kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla samkvæmt kröfulið 5.a, þá birtust þau í fyrirsögn greinar á pressan.is 25. nóvember 2010, og eru eftirfarandi:

5.a. „Krossmálið: Síendurtekin símtöl, óvæntar heimsóknir, valdbeiting og þöggun – Urðum að segja frá“.

Um er að ræða fyrirsögn sem skírskotar greinilega til margumrædds bréfs til stjórnar Krossins, dags 23. nóvember 2010, sem þá hafði þegar verið birt í heild sinni fyrr sama dag, en í greininni er vísað beint til orða í bréfinu sem bera með sér efnislega sama inntak og fyrirsögnin lýsir. Þótt stefndi S-kk-nf teljist sem ritstjóri bera ábyrgð á þessum ummælum í fyrirsögn greinarinnar þá er hér um að ræða óbeina endursögn og útbreiðslu á ummælum annarra sem þegar lágu fyrir. Skilja verður tilmæli í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu í málum B-kvk-ef E-kvk-ef gegn Íslandi (nr. 46443/09) og E-kvk-ef H-kvk-ef gegn Íslandi (nr. 43380/10), sem kveðnir voru upp 10. júlí 2012, svo að gæta beri sérstakrar varúðar við það að takmarka tjáningarfrelsi fjölmiðla þegar umdeildar staðhæfingar þeirra fela ekki annað í sér en efnislega endursögn á frásögnum og skoðunum annarra. Liggur fyrir í málinu að þessi lýsing sem birtist hér í fyrirsögn var í reynd upplifun kvennanna fimm og meðstefndu af því ástandi sem ríkti dagana áður en þær komu fram og birtu umrætt bréf þennan sama dag og kom ítrekað fram í framburði þeirra fyrir dómi. Geta ummælin því ekki talist ósönn aðdróttun í garð stefnanda né heldur geta þau talist vera sett fram með óviðurkvæmilegum hætti og ber því að hafna kröfu stefnanda um ómerkingu þeirra.

Hvað varðar kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla samkvæmt kröfulið 6a, þá birtust þau í fyrirsögn greinar á pressan.is 26. nóvember 2010, og eru eftirfarandi:

6.a. „Yfirlýsing systra fyrrverandi eiginkonu G-kk-ef í Krossinum: Kynferðisleg áreitni frá unga aldri“.

Eins og fyrirsögnin ber með sér þá virðist hér verið að vísa til umfjöllunar í greininni um yfirlýsingar þeirra A og B sem birtust sem fylgiskjöl með margumræddu bréfi, dags 23. nóvember 2010, til stjórnar Krossins en þær hafa báðar staðfest fyrir dómi að þau ummæli séu rétt eftir höfð. Er fallist á með stefnda að um efnislega nákvæma fyrirsögn sé að ræða með tilliti til inntaks yfirlýsinga þeirra og telst því um að ræða endursögn á fyrirliggjandi ummælum sem fellur undir útbreiðslu ummæla annarra en mikið þarf til að koma til að takmarka tjáningarfrelsi fjölmiðla við þær aðstæður svo sem lýst hefur verið hér að framansögðu varðandi kröfulið 5.a. Með hliðsjón af þessu, og því sem áður segir um trúverðugleika vitnisburðar systranna, verður ekki fallist á kröfu stefnanda um ómerkingu umræddrar fyrirsagnar.

Hvað varðar kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla samkvæmt kröfulið 7.a, þá birtust þau í fyrirsögn greinar á pressan.is 27. nóvember 2010, og eru eftirfarandi:

7.a. „Vitni að meintri kynferðislegri áreitni G-kk-ef...“

Eins og vísað hefur verið til af hálfu stefnda verður að telja að hér sé um að ræða miðlun upplýsinga eða endursögn á skoðunum sem fram komi í fylgiskjali nr. 4 með margnefndu bréfi frá 23. nóvember 2010 til stjórnar Krossins þar sem um er að ræða vitnisburð D og sem hún hefur staðfest fyrir dómi og raunar lýst þar atvikum enn frekar eins og þau horfðu við henni. Eins og vísað er til af hálfu stefnda þá er setningin sem blaðamenn hafa hér án vafa litið til þessi: „Þá er komið að honum og hann neyðist til að stoppa.“ Fyrir dómi lýsti D atvikum svo að þáverandi eiginkona stefnanda, I-kvk-nf G-kvk-nf, hefði þarna kallað til hans og hefði raddblær hennar þá verið slíkur að hún teldi líklegt að I-kvk-nf hefði þarna séð til stefnanda að áreita hana, en um það gæti hún þó ekki fullyrt með vissu. Með hliðsjón af þessu verður að líta svo á að blaðamönnum réttargæslustefnda hafi eins og á stóð borið að kanna betur fyrirliggjandi staðreyndir áður en fyrirsögn þessari var slegið þannig fram sem fullyrðingu og breytir tilvísun til meintrar áreitni hér engu um. Teljast ummælin fela í sér ósannaða aðdróttun í skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga, sem stefndi S-kk-nf ber ritstjórnarlega ábyrgð á, og sem ekki verður réttlætt með vísan til marka tjáningarfrelsis, og verða ummæli þessi því ómerkt sem óviðurkvæmileg með vísan til 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Hvað varðar kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla samkvæmt kröfulið 8.a, þá birtust þau í fyrirsögn greinar á pressan.is 29. nóvember 2010, og eru eftirfarandi:

8.a. „Ráðuneyti bíður eftir tilkynningu um tímabundna afsögn G-kk-ef í Krossinum – Ásökununum fjölgar“.

Fallast verður á með stefnda að hér sé ekki um ærumeiðandi ummæli að ræða þar sem einungis sé verið að vísa til þess að stefnandi hafði þá sjálfur ákveðið að stíga til hliðar sem forstöðumaður Krossins og samkvæmt lögum nr. 108/1999 um skráð trúfélög og lífsskoðunarfélög beri að tilkynna ráðuneyti um skipun, flutning og starfslok forstöðumanns og um tilnefningu nýs forstöðumanns. Hvað varði seinni lið ummælanna þá sé þar verið að vísa til þess að fleiri konur hafi þá verið komnar fram með ásakanir á hendur stefnanda, sbr. F, sem á þeim tíma hafi verið rétt, en engin staðhæfing virðist vera af hálfu fjölmiðilsins í greininni um að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverða eða ámælisverða háttsemi. Er fallist á þessar málsástæður stefnda og kröfu um ómerkingu þessara ummæla hafnað.

Hvað varðar kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla í kröfulið 9.a, þá birtust þau í fyrirsögn greinar á pressan.is 30. nóvember 2010, og eru eftirfarandi:

9.a. „Ásakanir í Krossinum: Enn nýr vitnisburður – Viljinn einbeittur og hegðunin í samræmi við það“.

Fallist er á með stefnanda að augljóst sé að ummælin beinist að stefnanda þótt hann sé hér ekki nafngreindur í fyrirsögninni. Greinin ber með sér að vera viðtal við F sem jafnframt kom fyrir dóminn sem vitni og staðfesti þar að sú frásögn sem birtist í umræddri grein væri rétt eftir henni höfð. Í vitnisburði F fyrir dómi, sem var afar greinargóður, kom m.a. fram að þegar hún hafi verið 19 ára og tekið þátt safnaðarstarfi í Krossinum hafi stefnandi í nokkur skipti strokið brjóst hennar bæði innan sem utan klæða, en einnig strokið kynfæri hennar og farið með fingur upp í þau. Af hálfu stefnda S-kk-ef er byggt á því að fyrirsögnin vísi til vitnisburðar F sem styðjist við dagbók hennar frá þessum tíma þar sem hún saki stefnanda um kynferðislega áreitni, en fyrirsögnin sé tekin upp úr setningunni: „Líkamlegt áreiti af hálfu G-kk-ef hófst í upphafi árs 1986 […], þegar ég var 19 ára og stóð mánuðum saman. Hann nýtti sér flest þau tækifæri sem gáfust til að strjúka brjóst mín og lendar auk þess sem hann kyssti mig ítrekað á munninn og renndi fingrum sínum inn undir nærbuxur mínar. Vilji hans var einbeittur og hann hagaði sér í samræmi við það“. Þótt fyrirsögnin sé ekki bein tilvitnun til síðasta hluta ummæla sem höfð voru eftir F virðist innihaldið efnislega hið sama. Er hér fallist á að um sé að ræða efnislega nákvæma fyrirsögn með vísan til ummæla sem höfð voru eftir F og með vísan til þess sem að framan segir verður ekki fallist á kröfu stefnanda um ómerkingu þeirra.

Hvað varðar kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla samkvæmt kröfulið 10.a, þá birtust þau í fyrirsögn greinar á pressan.is 23. júlí 2013, og eru eftirfarandi:

„Mál gegn G-kk-þgf í Krossinum fyrnd – Lögreglan aðhefst ekki frekar ...“

Um er að ræða fyrirsögn sem stefndi S-kk-nf ber ritstjórnarlega ábyrgð á samkvæmt 51. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011, en ummælin voru birt eftir að þau lög tóku gildi. Eins og rakið hefur verið í málavaxtalýsingu fengu málsaðilar mismunandi orðuð bréf frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu þar sem greint var frá því að lögreglan myndi ekki aðhafast frekar í tengslum við kærur sjö kvenna á hendur stefnanda, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008. Af fyrirliggjandi bréfum frá lögreglustjóra í málinu verður ekki fyllilega ráðið hvort rannsókn málanna hafi verið hætt vegna þess að brotin töldust fyrnd eða af öðrum ástæðum í einstökum tilvikum. Af hálfu stefnda S-kk-ef hefur verið bent á að með fyrirsögninni sé aðeins verið að vísa til staðhæfinga sem hafi komið fram í margumræddu bréfi meðstefndu til stjórnar Krossins frá 23. nóvember 2010, eins og tekið sé fram í greininni, en þar sé vísað til bréfsins. Þá liggur fyrir í gögnum málsins bréf lögreglustjóra til F sem virðist bera með sér að rannsókn á máli hennar hafi verið hætt sökum þess að meint brot gegn henni væru í öllu falli fyrnd. Verður því að fallast á með stefnda S-kk-þgf að ekki sé hægt að staðhæfa að umrædd ummæli er byggja á frásögn annarra séu ósönn eða ærumeiðandi og er kröfu um ómerkingu því hafnað.

Stefnandi gerir kröfu um miskabætur að óskiptu úr hendi stefndu að fjárhæð 15.000.000 króna, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, þar sem öll stefndu beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gagnvart honum. Af hálfu stefnda S-kk-ef og meðstefndu Á-kvk-þgf og S-kvk-ef er aðallega krafist frávísunar á þessum kröfulið þar sem það sé andstætt ákvæðum réttarfarslaga að miskabótakröfu sé beint þannig óskipt að öllum stefndu. Miskabótakröfur stefnanda byggi á ólíkum atvikum, grundvelli og rökum gagnvart stefndu og meðstefndu, og málið sé ekki rökstutt svo að 18. eða 19. gr. laga nr. 91/1991 eigi við, enda geti stefndu ekki borið hér saman óskipta ábyrgð, og uppfylli málatibúnaður stefnanda að þessu leyti heldur ekki skilyrði 80. gr. sömu laga, þar sem í stefnu sé ekki rökstutt hvernig mjög svo mismunandi hlutdeild stefndu í málinu, bæði að efni til og í umfangi, geti rennt stoðum undir óskipta bótaábyrgð þeirra gagnvart stefnanda.

Með vísan til þeirrar meginreglu um samlagsaðild til varnar, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, sem stefnandi hlýtur að byggja á, þótt þess hafi ekki verið getið af hans hálfu í stefnu, um að kröfu skuli þá að jafnaði beint að hverjum stefnda fyrir sig, verður að fallast á þá málsástæðu af hálfu stefndu að stefnanda hafi borið að haga kröfugerð sinni svo að kröfu um miskabætur væri beint að hverjum stefnda fyrir sig og rökstyðja þær með hliðsjón af mismunandi þætti málsaðila. Að virtum kröfum og röksemdum stefnda og meðstefndu hvað varðar þennan kröfulið, verður því eins og hér stendur á að fallast á að kröfugerð stefnanda um miskabætur, sbr. kröfuliður nr. 11, uppfylli ekki skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991 til að unnt sé að leggja á hana dóm eins og stefnandi gerir hér kröfu um, og verður því við svo búið að vísa henni frá dómi.

Að öllu framangreindu virtu er það því niðurstaðan í þessu máli að ómerkja beri sem ósannaðar aðdróttanir og óviðkvæmileg þau ummæli sem getið er um í kröfugerð stefnanda, sbr. lið nr. 3.e, þar sem segir: „... gegn þeirri refsiverðu háttsemi sem G-kk-nf hefur gerst sekur um ...“, en einnig þau ummæli í kröfuliðum nr. 4.a-4.c, þar sem segir: 4.a, „Talskona kvenna veit um 16 fórnarlömb: Vísbendingum rignir inn – Spannar 25 ára tímabil“, 4.b, „Talskona kvenna sem saka G-kk-þf Þ-kk-þf í Krossinum um kynferðislegt ofbeldi segist vita samtals um 16 fórnarlömb. Í samtali við Pressuna segist hún hafa fengið vísbendingar frá konum sem saka G-kk-þf um kynferðislegt ofbeldi yfir 25 ára tímabil“, og 4.c, „Í samtali við Pressuna segir Á-kvk-nf að fyrir utan þær fimm konur sem hún heldur utan um viti hún um 9 aðrar sem saka G-kk-þf um kynferðisofbeldi“, og enn fremur ummæli samkvæmt kröfulið 7.a, „Vitni að meintri kynferðislegri áreitni G-kk-ef...“.

Að öðru leyti er það hins vegar niðurstaðan að sýkna beri stefnda, S-kk-þf S-kk-þf Ó-kk-þf, og meðstefndu, Á-kvk-þf S-kvk-þf H. K-kvk-þf og S-kvk-þf E-kvk-þf B-kvk-þf, af öllum öðrum kröfum stefnanda, G-kk-ef Þ-kk-ef, um ómerkingu ummæla, í máli þessu.

Kröfu stefnanda um miskabætur er sem fyrr segir vísað frá dómi að teknu tilliti til kröfu stefndu og með vísan til 80. gr. laga nr. 91/1991.

Með hliðsjón af þessum lyktum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Málið flutti E-kk-nf H-kk-nf B-kk-nf hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnanda og B-kk-nf H. D-kk-nf hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnda, S-kk-ef, en I-kvk-nf Ó-kvk-nf V-kvk-nf héraðsdómslögmaður fyrir hönd meðstefndu, Á-kvk-ef og S-kvk-ef.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf, settur héraðsdómari, kvað upp dóm þennan.

Vegna anna dómara hefur dómsuppkvaðning dregist fram yfir frest, sbr. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en aðilar og dómari töldu þó ekki þörf á endurflutningi.

D ó m s o r ð :

Eftirtalin ummæli eru ómerkt.

„... gegn þeirri refsiverðu háttsemi sem G-kk-nf hefur gerst sekur um ...“.

„Talskona kvenna veit um 16 fórnarlömb: Vísbendingum rignir inn – Spannar 25 ára tímabil“.

„Talskona kvenna sem saka G-kk-þf Þ-kk-þf í Krossinum um kynferðislegt ofbeldi segist vita samtals um 16 fórnarlömb. Í samtali við Pressuna segist hún hafa fengið vísbendingar frá konum sem saka G-kk-þf um kynferðislegt ofbeldi yfir 25 ára tímabil“.

„Í samtali við Pressuna segir Á-kvk-nf að fyrir utan þær fimm konur sem hún heldur utan um viti hún um 9 aðrar sem saka G-kk-þf um kynferðisofbeldi“.

„Vitni að meintri kynferðislegri áreitni G-kk-ef...“.

Stefndu, S-kk-nf S-kk-nf Ó-kk-nf, Á-kvk-nf S-kvk-nf H. K-kvk-nf og S-kvk-nf E-kvk-nf B-kvk-nf, skulu vera sýkn af öðrum kröfum stefnanda, G-kk-ef Þ-kk-ef, um ómerkingu ummæla í máli þessu.

Kröfu stefnanda um miskabætur er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf