E-2755/2010

Mál þetta, sem var dómtekið 4. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 23. janúar 2010. Stefnandi er þrotabúi Fons hf. Selfossi og stefndi er Ramla ehf., kt. 470808-0200, Heimalind 4, Kópavogi.

Stefndi var tekinn til gjaldþrotaskipta undir rekstri málsins og er málið því rekið gegn þrotabúi stefnda. Við fyrirtöku málsins þann 4. september sl. varð útivist af hálfu stefnda og var fyrirsvarsmaður stefnda þó löglega boðaður til hennar. Að kröfu stefnanda var málið þá dómtekið. Í samræmi við ákvæði 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 verður málið dæmt eftir fram komnum kröfum, gögnum og sókn stefnanda með tilliti til þess sem hefur komið fram af hálfu stefnda.

Dómkröfur stefnanda eru þær að rift verði með dómi greiðslu frá stefnanda til stefnda að fjárhæð 16.857.300 krónur sem fram fór þann 16. janúar 2009 og þann 23. febrúar 2009 með millifærslu af reikningi stefnanda í Glitni banka í Lúxemborg. Jafnframt krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum aðallega 16.857.300 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.917.300 krónum frá 16. janúar 2009 til 23. febrúar 2009, og af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er krafist vaxta samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 af 1.917.300 krónum frá 16. janúar 2009 til 23. febrúar 2009, af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til þess dags er mánuður er liðinn frá þingfestingu, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 18.857.300 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er gerð krafa um að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega frávísunar málsins en til vara sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og til þrautavara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í öllum tilvikum er gerð krafa um að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar.

Með úrskurði dómsins 31. maí 2012 var máli þessu vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar, kveðnum upp 3. september 2012, var frávísunarúrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar.

Málavextir

Stefnandi var fjárfestingarfélag og tilgangur þess, samkvæmt samþykktum félagsins, var lánastarfsemi, rekstur fasteigna, verðbréfaviðskipti og fjárfestingar í fyrirtækjum sem félagið taldi arðvænlegar á hverjum tíma. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum þann 30. apríl 2010, var Fons hf. tekið til gjaldþrotaskipta. Var frestdagur við búskiptin 30. apríl 2009.

Stefnandi heldur því fram að við skoðun á bókhaldi félagsins hafi komið í ljós að þann 16. janúar 2009 hafi Fons hf. greitt stefnda 1.917.300 krónur samkvæmt reikningi. Umræddur reikningur sé vegna sérfræðiþjónustu á um þriggja vikna tímabili í lok árs 2008. Þá hafi félagið einnig greitt stefnda 14.940.000 krónur þann 23. febrúar sama ár og samkvæmt efni reiknings sé sú greiðsla vegna starfsloka samkvæmt samningi. Reikningar vegna beggja greiðslna hafi verið gefnir út 15. janúar 2009. Stefnandi kveður enga samninga, sem geti verið grundvöllur þessara greiðslna, hafa fundist í gögnum stefnanda.

Að mati stefnanda var stefndi, á þeim tíma sem hér um ræðir, nákominn Fons hf. í skilningi 3. gr. gjaldþrotaskiptalaganna. Í greiðslu samkvæmt framangreindum reikningum hafi falist gjafagerningur til hagsbóta fyrir stefnda og þar sem greiðslurnar hafi verið inntar af hendi innan þeirra tímamarka sem kveðið sé á um í 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. séu þær riftanlegar á grundvelli XX. kafla sömu laga. Af þessu tilefni sé mál þetta höfðað. Stefndi hafnar því að umræddar greiðslur feli í sér gjafagerning. Þvert á móti hafi þær byggst á gildum samningum og að öðru leyti séu ekki fyrir hendi skilyrði riftunar samkvæmt nefndum ákvæðum gjaldþrotaskiptalaga.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi reisir riftunarkröfu sína aðallega á 131. og 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Endurgreiðslukrafa stefnanda byggist á 142. gr. sömu laga. Í fyrsta lagi byggir stefnandi kröfu sína á því að í umræddum greiðslum Fons hf. til stefnda, Römlu ehf., hafi falist gjafagerningar til hagsbóta fyrir stefnda. Hafi greiðslurnar farið fram innan þess tímaramma sem ákvæði 131. gr. gjaldþrotaskiptalaga marki og séu þær því riftanlegar sem gjafagerningar. Stefnandi byggir á því að ekkert sé til marks um að hið stefnda félag hafi átt neitt tilkall til þeirra greiðslna sem það hafi fengið með millifærslum.

Varðandi reikning stefnanda, dagsettan 31. desember 2008, sé á því byggt að enginn verksamningur hafi verið gerður milli aðila málsins og ekki liggi fyrir neitt sem bendi til þess að vinnuframlag hafi verið innt af hendi. Greiðslan hafi átt sér stað aðeins þremur og hálfum mánuði áður en Fons hf. hafi verið úrskurðað gjaldþrota. Því sé á því byggt að ráðstöfunin sé gjöf sem hafi átt sér stað innan sex mánaða fyrir frestdag og sé því riftanleg á hlutlægum grundvelli.

Varðandi reikning stefnda, dagsettan 15. janúar 2009, sé á því byggt að hvorki Ramla ehf. né starfsmenn eða fyrirsvarsmenn þess hafi verið á launaskrá stefnanda. Því geti stefndi ekki átt rétt til greiðslna vegna starfsloka. Auk þess hafi ekki fundist neitt samkomulag um starfslok í skjölum þrotabúsins, þrátt fyrir að vísað sé til þess á reikningi stefnda. Ráðstöfunin hafi átt sér stað um tveimur mánuðum fyrir frestdag. Því sé á því byggt að ráðstöfunin sé gjöf sem hafi átt sér stað innan við sex mánuði fyrir frestdag og sé því riftanleg á hlutlægum grundvelli.

Í öðru lagi byggir stefnandi riftunarkröfu sína á þeirri málsástæðu að í umræddum greiðslum hafi falist ráðstöfun sem hafi verið stefnda á ótilhlýðilegan hátt til hagsbóta á kostnað kröfuhafa Fons hf., og hafi leitt til þess að eignir Fons hf. yrðu ekki til reiðu til fullnustu öðrum kröfuhöfum. Einnig hafi þetta leitt til skuldaaukningar, öðrum kröfuhöfum Fons hf. til tjóns. Þá telji stefnandi að Fons hf. hafi í raun verið ógjaldfært þá er greiðslur hafi farið fram. Í ljósi náinna tengsla stefndu við Fons hf. hafi fyrirsvarsmenn stefndu jafnframt vitað eða mátt vita um ógjaldfærni Fons hf. og/eða þær aðstæður sem hafi leitt til þess að greiðslurnar hafi verið ótilhlýðilegar. Séu greiðslurnar því riftanlegar á grundvelli ákvæðis 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga.

Við mat á ótilhlýðileika greiðslnanna beri einkum að líta til eftirfarandi atriða:

a) mikilla og náinna tengsla stefnda og stefnanda,

b) þess að reikningar þeir sem þrætt sé um í málinu hafi verið gefnir út og greiddir mjög skömmu fyrir frestdag,

c) þess að enginn samningur sé til staðar á milli stefnanda og stefnda um greiðslu,

d) þess að stefnandi hafi verið ógjaldfær á þeim tíma sem reikningurinn hafi verið greiddur.

Þar sem fjármunir þeir sem hafi verið ráðstafað til hagsbóta fyrir P-kk-þf hafi að öðrum kosti staðið til úthlutunar fyrir kröfuhafa þrotabúsins byggir stefnandi á því að öllum skilyrðum lagaákvæðisins sé fullnægt.

Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að stefnda beri að greiða stefnanda stefnufjárhæðina á grundvelli 142. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Um greiðslu með peningum hafi verið að ræða, en notkun stefndu á peningum skipti engu um kröfu stefnanda skv. 142. gr. Þá sé á því byggt að ef fallist yrði á riftunarkröfu stefnanda á grundvelli 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga bæri stefndu að greiða bætur eftir almennum reglum á grundvelli 3. mgr. 142. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Það sé ljóst að tjón þrotabúsins nemi þeirri fjárhæð sem hafi verið greidd stefnda Römlu ehf. en sú fjárhæð sé stefnufjárhæðin. Gagnvart stefnda, A-kk-þgf, byggi stefnandi kröfu sína um greiðslu einkum á 142. gr. laga nr. 21/1991. Sé á því byggt að greiðslur reikninganna hafi verið til hagsbóta fyrir stefnda, A-kk-þf. Í ljósi þess að um peningagreiðslur Fons hf. til hagsbóta fyrir stefnda, A-kk-þf, hafi verið að ræða, sé augljóst að greiðslurnar hafi komið stefnda að notum að öllu leyti. Breyti því engu til hvaða athafna peningarnir hafi verið notaðir.

Um dráttarvaxtakröfu vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og byggir á því að reikna beri þá frá greiðsludegi hverrar greiðslu Fons hf. til Römlu ehf. Verði ekki fallist á að fjárkrafa stefnanda beri dráttarvexti sé til vara gerð sú krafa að hún beri almenna vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 af hvorri greiðslu um sig þar til mánuður sé liðinn frá höfðun þessa dómsmáls. Beri krafan dráttarvexti frá þeim tíma samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna.

Stefnandi byggir riftunar- og endurgreiðslukröfu sína m.a. á 131., 141. og 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrot o.fl. Kröfu um vexti og dráttarvexti styðji stefnandi við 4. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um varnarþing vísast til 3. mgr. 32. gr., 4. mgr. 32. gr., 1. mgr. 35. gr., 40. gr., 41. gr., 1. mgr. 42. gr. og 1. mgr. 43. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um vexti og dráttarvexti styðji stefnandi við 4. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað sé byggt á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Kröfu um málskostnað styðji stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi krefst þess að verða sýknaður af kröfum stefnanda. Hann mótmæli því að ekki hafi verið til staðar verktakasamningur á milli stefnanda og stefnda, samningurinn hafi verið gerður og unnið samkvæmt honum. Í því hafi falist að stefndi veitti stefnanda ráðgjöf sem byggðist á sérfræðiþekkingu stjórnarmanns stefnda á rekstri fyrirtækja. Að mati stefnda hafi ekkert verið athugavert við þessar greiðslur sem voru samkvæmt samningi þar að lútandi.

Skiptir í sjálfu sér engu hvort sá samningur hafi verið munnlegur eða skriflegur. Stefndi muni leggja fram samninginn, ef hann finnst, en að öðrum kosti muni fyrrverandi forsvarsmaður Fons hf., P-kk-nf H-kk-nf, eða eftir atvikum önnur vitni, staðfesta grundvöll ráðgjafarsamningsins. Í þessu máli gildi eðlilega meginreglan um samningsfrelsi. Óumdeilanlegt sé að forsvarsmaður stefnda hafði yfirburðaþekkingu á rekstrarumhverfi flugfélaga og ferðaþjónustu almennt. Ekkert óeðlilegt sé við það að Fons hf., sem var í umtalsverðum rekstri tengdum báðum þessum sviðum, keypti sérfræðiráðgjöf af stefnda, ekki frekar en að óeðlilegt yrði talið að félagið nyti lögmannsaðstoðar. Þó muni varla nokkur halda því fram að greiðslur fyrir lögmannsþjónustu skuli endurgreiddar, ef ekki liggur fyrir verksamningur.

Stefndi hafnar því alfarið þeirri túlkun stefnanda að greiðslur samkvæmt reikningum til stefnda geti talist til gjafagerninga. Eins og fram komi á reikningi frá 31. desember 2008 séu tilgreiningar á því hvaða vinnu sé verið að krefjast greiðslu fyrir. Stefnandi hafi samþykkt reikningana og greitt stefnda. Hafi stefnandi fulla sönnunarbyrði fyrir því að um hafi verið að ræða gjafir eða ótilhlýðilegar ráðstafanir á eignum stefnanda. Engar upplýsingar séu lagðar fram af hálfu stefnanda um veltu eða greiðslustöðu stefnanda á því tímabili sem greiðslurnar hafi átt sér stað. Dragi stefndi verulega í efa að umræddar fjárhæðir hafi skipt sköpum í rekstri stefnanda, heldur hafi þær þvert á móti verið óverulegar miðað við eignastöðu stefnanda á þessum tíma. Stefndi hafni því að skilyrði 131. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 séu fyrir hendi í þessu máli.

Þá sé því mótmælt að stefndi hafi mátt vita um ógjaldfærni stefnanda á þessum tíma. Stefndi hafi engar forsendur til þess að meta það. Því síður hafi stefndi getað séð fyrir þá atburðarás sem síðar leiddi til gjaldþrots stefnanda. Stefnandi geti með öðrum orðum ekki krafið stefnda um skaðabætur á grundvelli 141. eða 142. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 enda sé engin sök sönnuð. Stefndi hafi ekki mátt vita annað en að fullkomlega eðlilegt væri að stefnandi greiddi fyrir vinnu í hans þágu. Auk þess sem í vinnunni hafi falist ráðgjöf sem stefnandi nýtti sér til góða fyrir rekstur sinn. Engu jafnræði milli kröfuhafa hafi því verið raskað.

A-kk-nf Ö-kk-nf, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður stefnda, hafi verið ráðinn forstjóri Sterling Airlines AS í Danmörku í ágúst 2008. Þá hafi flugfélagið verið í eigu stefnanda. Samkvæmt sérstöku samkomulagi milli A-kk-ef, stefnanda og stefnda hafi verið gengið frá því að stefnandi myndi ábyrgjast hluta af launum forstjórans á uppsagnarfresti, kæmi til gjaldþrots Sterling Airlines AS. Ástæðan hafi verið sú að launin hafi ekki verið varin af ábyrgðarsjóði launa í Danmörku. Var ofangreint samkomulag grundvallarforsenda þess að A-kk-nf Ö-kk-nf hafi tekið að sér forstjórastarfið. Svo fór að Sterling varð gjaldþrota og hafi stefnandi efnt samkomulag milli aðila um að greiða A-kk-þgf laun í sex mánuði.

Að lokum mótmæli stefndi því að tengsl forsvarsmanns stefnda og sambúðarmaka forsvarsmanns stefnanda fyrir gjaldþrot geti leitt til þess að stefnandi og stefndi geti talist nákomin í skilningi gjaldþrotaréttar, engir rýmri tímafrestir gildi því um riftunarfrest þrotabúsins á hendur stefnda.

Verði stefndi ekki sýknaður krefst hann lækkunar á kröfum stefnanda. Byggir stefnandi kröfu sína á því að reikningurinn frá 31. desember 2008 sé óumdeilanlega eðlilegt endurgjald fyrir vinnu í þágu stefnanda. Fyrir þá vinnu verði stefnandi að greiða. Að öðru leyti vísi stefndi til þeirra sjónarmiða sem sett séu fram með sýknu að breyttu breytanda.

Stefndi vísar til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga sem og annarra reglna samningaréttar og kröfuréttar sem gilda um uppgjör samninga, útgáfu reikninga og viðskipta þar að baki. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. þeirra.

Niðurstaða

Svo sem áður greinir féll þingsókn stefnda niður þann 4. september sl. án þess að tilkynnt hefði verið um lögmæt forföll. Er málið því dómtekið í þeim búningi sem það þá var og verður málið dæmt eftir fram komnum kröfum, gögnum og sókn stefnanda með tilliti til þess sem fram hefur komið af hálfu stefnda, sbr. 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991.

Stefnandi byggir mál sitt á því að greiðsla tveggja reikninga, annars vegar dags. 31. desember 2008 og hins vegar 15. janúar 2009, samtals að fjárhæð 16.857.300 krónur, hafi falið í sér riftanlega ráðstöfun með vísan til ákvæða laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991.

Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að í greiðslum þessum felist gjafagerningur til hagsbóta fyrir stefnda sem sé riftanlegur samkvæmt 131. gr. gjaldþrotalaganna. Fyrir liggur að framangreindir reikningar voru greiddir með tveimur millifærslum þann 16. janúar og 23. febrúar 2009. Í kröfugerð er greiðslan sögð hafa farið inn á reikning stefnda í Glitni banka í Luxemborg en af gögnum málsins má ráða að þær runnu inn á reikning á nafni stefnda í útibúi Landsbankans í Mjódd í Reykjavík. Stefnandi kveður engin gögn liggja fyrir um verksamninga eða annars konar réttarsamband sem geti verið grundvöllur þessara greiðslna. Þá bendir hann á tengsl aðila sem renna frekari stoðum undir þá staðhæfingu hans að um gjafagerning sé að ræða. Stefndi fullyrðir að samningar liggi að baki greiðslum þessum en hefur ekki haft uppi neina viðleitni til að sýna fram á það með gögnum eða vitnaleiðslum fyrir dómi. Er því fallist á það með stefnanda að um gjafagerning sé að ræða. Slíkir gerningar eru riftanlegir samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 á hlutlægum grunni hafi þeir farið fram á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Umræddir gerningar fóru fram á nefndu tímabili og er því fallist á kröfu stefnanda um riftun framangreindra greiðslna. Jafnframt verður fallist á kröfu stefnanda um endurgreiðslu þeirra fjármuna sem skiptu um hendur með hinni riftanlegu ráðstöfun enda ekki annað í ljós leitt en að greiðsla stefnanda hafi komið honum að fullum notum og tjón þrotabúsins að sama skapi numið sömu fjárhæð og hvarf úr rekstri stefnanda, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991.

Krafa stefnanda ber dráttarvexti eins og nánar greinir í dómsorði frá greiðsludegi reikninganna en þeirri kröfu hefur ekki verið sérstaklega mótmælt.

Eftir úrslitum málsins skal stefndi greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 600.000 kr.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

Dómsorð

Rift er greiðslum Fons ehf. til Römlu ehf., að fjárhæð 16.857.300 krónur, sem fram fóru þann 16. janúar og 23. febrúar 2009. Stefndi, þrotabú Römlu ehf., skal greiða stefnanda, þrotabúi Fons hf., 16.857.300 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 1.917.300 krónum frá 16. janúar 2009 til 23. febrúar 2009, og af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 600.000 kr. í málskostnað.