E-311/2017

I

Mál þetta, sem var dómtekið 5. október sl., er höfðað 25. janúar 2017 af A, ..., aðallega gegn aðalstefnda, Alþjóðlegum bifreiðatryggingum á Íslandi sf., Borgartúni 35 í Reykjavík, en til vara gegn varastefndu, B og C, ...

Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðalstefnda, Alþjóðlegra bifreiðatrygginga á Íslandi sf., vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysi ... 2012. Til vara er þess krafist að viðurkennd verði skaðabótaskylda varastefndu, B og C, óskipt (in solidum) vegna þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysi ... 2012. Bæði í aðal- og varakröfu er þess krafist að aðalstefndi og varastefndu verði gert að greiða stefnanda málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Aðalstefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar.

Varastefndu krefjast báðir sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða þeim hvorum um sig málskostnað. Til vara gera þeir þá kröfu að skaðabótaábyrgð þeirra verði felld niður gagnvart þeim eða að kveðið verði á um verulega lækkun kröfunnar þannig að ákvarðað verði að hún skuli nema lágu hlutfalli eða lágri prósentutölu af fullum bótum miðað við að fullar bætur séu grundvallaðar á reglum skaðabótalaga nr. 50/1993. Í því tilviki er þess krafist að málskostnaður verði felldur niður.

II

Stefnandi varð fyrir slysi þegar hann missti stjórn á bifreiðinni X, sem er af tegundinni Subaru Forester, þar sem hann ók eftir ... við bæinn Y í Z ... 2012, með þeim afleiðingum að bifreiðin valt og endaði utan vegar. Þegar slysið varð hafði stefnandi dvalið í um það bil tvær vikur að Y ásamt bróður sínum D, en þeir eru frá Þ.

Enginn vitni voru að slysinu. B, bóndi að Y, og fleira heimilisfólk urðu þó fljótt vör við að bifreiðin var utan vegar og komu á slysstað. Lá stefnandi þá á maganum ofan á girðingarneti og var augljóslega mikið slasaður. Lögregla, sjúkrabifreið og læknir komu á vettvang frá Æ. Stefnandi var fluttur með sjúkrabifreið á móts við þyrlu sem hafði verið kölluð út. Þyrlan flutti stefnanda á bráðamóttöku Landspítalans.

Við slysið hlaut stefnandi brot í 8. hryggjarliðsbol sem olli brjóstmænuskaða auk fleiri alvarlegra áverka. Eftir slysið gat hann ekki hreyft ganglimi og mun ekki hafa verið með svonefnda Babinskisvörun. Stefnandi fór í aðgerð við komuna á Landspítala þar sem hryggjarliðir voru spengdir. Með aðstoð sjúkraþjálfara hefur stefnandi náð að komast á fætur og gengur með tvær hækjur. Í læknisvottorði P-kk-ef E-kk-ef I-kk-ef, læknis á endurhæfingardeild Landspítalans, dags. 11. júlí 2014, kemur fram að stefnandi sé í þörf fyrir „alhliða, fjölþætta og sérhæfða mænuskaðaendurhæfingu“. Fram að því hafi hann ekki fengið nauðsynlega endurhæfingu þar sem hann hafi ekki verið sjúkratryggður hér á landi.

Við rannsókn lögreglu á slysinu kom fram af hálfu varastefnda B að stefnanda hafi verið óheimilt að aka bifreiðinni, eins og segir í lögregluskýrslu 5. júní 2012. Hefði bifreiðinni, sem hafi verið í eigu sonar B, varastefnda C, verið lagt um tíma „vegna ástands hennar“, en hún hafi verið ótryggð og óskoðuð. Hafi lyklarnir verið í kveikilás bifreiðarinnar. Þá hafi skráningarmerki verið framan á bifreiðinni en ekki að aftan.

Í sömu lögregluskýrslu kemur fram að rætt hafi verið við E sem þá var í fóstri að Y. Þar er haft eftir E að þegar vinnufólk hafi komið að bænum í hádeginu hafi stefnandi farið að „þukla vasana á fötunum sínum og tuðað í sífellu telefon, telefon, stokkið síðan“ inn í bifreiðina sem hafi staðið á hlaðinu og „ekið brott áleiðis að þeim stað þar sem þeir voru við girðingarvinnu fyrir hádegi“. Kvaðst E hafa fengið „á tilfinninguna“ að stefnandi hefði gleymt símanum sínum og ætlað að sækja hann. Hafi E farið inn í íbúðarhúsið og ekki séð slysið verða.

Með bréfi 7. ágúst 2014 óskaði þáverandi lögmaður stefnanda eftir því að aðalstefndi, Alþjóðlegar bifreiðatryggingar á Íslandi sf., tæki afstöðu til bótaskyldu félagsins þar sem bifreiðin hafi ekki verið með gilda slysatryggingu ökumanns. Þar er lýst þeirri afstöðu að stefnandi eigi rétt á bótum á grundvelli 94. gr. umferðarlaga og 18. og 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008. Bréfinu var svarað af hálfu aðalstefnda með bréfi 19. ágúst sama ár. Í því er gerð grein fyrir þeirri afstöðu aðalstefnda að félaginu sé ekki ætlað að bæta tjón ökumanna óvátryggðra ökutækja. Því var bótaskyldu hafnað.

Þáverandi lögmaður stefnanda bar þessa niðurstöðu undir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum með bréfi 17. september 2014. Með áliti nefndarinnar 28. október 2014 var komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti ekki rétt á skaðabótum úr hendi aðalstefnda þar sem einungis geti komið til greiðsluskyldu félagsins hafi tjónþoli átt rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu ökutækis hefði hún verið í gildi þegar slysið varð. Sem ökumaður hefði stefnandi ekki átt rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu, heldur slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga.

III

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur aðalstefnda á því að samkvæmt 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 18. og 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008, um lögmæltar ökutækjatryggingar, eigi félagið að bæta líkamstjón sem verður vegna notkunar vélknúinna ökutækja sem eru óvátryggð. Stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni vegna notkunar óvátryggðs ökutækis og því beri aðalstefnda að bæta stefnanda tjónið.

Stefnandi vísar til þess að 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga taki bæði til þeirrar vátryggingarskyldu sem kveðið sé á um í 91. gr. laganna og þeirrar vátryggingarskyldu sem kveðið sé á um í 92. gr., sbr. 1. mgr. 93. gr. laganna. Ekki skipti því máli þótt stefnandi hafi verið ökumaður bifreiðarinnar X, þegar slysið varð.

Stefnandi bendir á að í XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987 sé fjallað um fébætur og vátryggingarskyldu eiganda og umráðamanna skráningarskyldra, vélknúinna ökutækja. Í 91. og 92. gr. laganna sé kveðið á um skyldu til að vátryggja bæði farþega og ökumann ökutækis. Í 1. mgr. 94. gr. laganna sé síðan mælt fyrir um skyldu vátryggingafélaga til að taka þátt í gagnkvæmu ábyrgðarkerfi vegna tjóna af völdum óvátryggðra og óþekktra ökutækja. Reglugerð nr. 424/2008 útfæri þessa skyldu nánar. Samkvæmt 3. mgr. 18. gr. reglugerðarinnar sé aðalstefnda skylt að greiða bætur fyrir tjón sem hlýst af notkun óþekkts eða óvátryggðs, skráningarskylds vélknúins ökutækis. Í 3. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar segi því næst að aðalstefndi skuli „sem ábyrgðaraðili greiða tjónþola bætur vegna tjónsatviks sem hlotist hefur á Íslandi af notkun ökutækis, sem enginn ábyrgðartrygging hefur verið keypt fyrir, eða vátrygging þess hefur verið felld niður af vátryggingafélaginu eða ekki haldið í gildi“.

Stefnandi telur að sé almennur málskilningur lagður í framangreind ákvæði verði ekki séð að það hafi verið vilji eða ætlun löggjafans að undanskilja ökumenn óvátryggðra ökutækja frá rétti til bóta frá aðalstefnda. Þó svo að ábyrgðartrygging sé sérstaklega nefnd í 3. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar geti það ekki útilokað að slysatrygging ökumanns falli einnig undir ákvæðið, enda sé framkvæmd tryggingarinnar eins og um ábyrgðartryggingu sé að ræða. Þá sé einnig notast við orðið vátrygging í umræddu ákvæði. Hugtakið vátrygging nái almennt yfir bæði ábyrgðartryggingu og slysatryggingu ökumanns. Af þeim sökum sé ekki hægt að túlka ákvæðið með þeim hætti að aðalstefnda sé einungis skylt að bæta tjón sem tjónþoli hefði átt rétt á að fá bætt úr ábyrgðartryggingu óvátryggðs ökutækis.

Í þessu ljósi telur stefnandi að ákvæðið gildi einnig um tilvik þar sem tjónþoli hefði átt rétt til bóta úr slysatryggingu ökumanns óvátryggðs ökutækis, ef vátrygging hefði verið í gildi þegar slysið varð. Grunnreglan sé einfaldlega á þá leið að verði líkamstjón af völdum óvátryggðs ökutækis beri aðalstefnda að bæta það tjón. Breyti þá engu hvort um sé að ræða ökumann eða farþega. Þar af leiðandi hvíli sú skylda á aðalstefnda að greiða stefnanda bætur vegna þess líkamstjóns sem hafi orðið af notkun bifreiðarinnar X.

Þessu til frekari stuðnings er vísað til þess að hvorki í umferðarlögum né í reglugerðinni sé tekið fram að greiðsluskylda aðalstefnda nái ekki til tjóns sem slysatrygging ökumanns hefði náð til. Ákvæði XIII. kafla umferðarlaga gangi út frá því að þeir sem verði fyrir tjóni af völdum ökutækis skuli njóta sambærilegra réttinda. Hafi átt að undanskilja ökumann sérstaklega frá rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga hefði þurft að taka það fram með skýrum hætti, enda verði löggjöfin að mæla fyrir um meginreglur, þar sem fram komi takmörk og umfang þeirrar réttindaskerðingar, sem talin er nauðsynleg. Aðalstefndi geti þar af leiðandi ekki undanþegið sig þeirri skyldu að bæta stefnanda tjón sitt með tilvísun til óskýrs reglugerðarákvæðis í 3. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008 þegar lagastoðin kveði ekkert á um takmörkunina.

Til hliðsjónar bendir stefnandi á að leiki vafi á um merkingu samningsskilmála beri að túlka samninginn neytanda í hag, sbr. 1. mgr. 36. gr. b laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í því máli sem hér um ræði beri að skoða ákvæði reglugerðar nr. 424/2008 sem þá skilmála sem gildi um aðalstefnda. Því beri að túlka óskýrt ákvæði 3. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar stefnanda í hag.

Af hálfu stefnanda er einnig vísað til þess að í ökutækjatilskipununum Evrópusambandsins, nánar tiltekið fyrstu tilskipun nr. 72/166/EBE, annari tilskipun nr. 84/5/EBE, þriðju tilskipun nr. 90/232/EBE, fjórðu tilskipun nr. 2000/26/EB og fimmtu tilskipun nr. 2004/14/EB, sé ekki gerður greinarmunur á farþega og ökumanni ökutækis. Þessar tilskipanir gangi út frá því að allir þeir sem slasist í umferðarslysum njóti sambærilegs réttar, en ákvæði 94. greinar umferðarlaga sé reist á framangreindum tilskipunum. Því kveður stefnandi það vera hlutverk aðalstefnda að gera þá sem slasast af völdum óskráðra og óvátryggðra vélknúinna ökutækja jafnsetta og ef ökutækið hefði verið skráð og vátryggt hjá tryggingafélagi. Hefði ökutækið verið vátryggt hefði stefnandi fengið bætur frá viðkomandi tryggingafélagi.

Stefnandi byggir einnig á því að það brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að viðurkenna ekki bótarétt stefnanda, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 33/1944, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Það að farþegar í óvátryggðu ökutæki geti fengið bætur fyrir varanlegt tjón meðan ökumenn slíkra farartækja fái ekki bætur, brjóti gegn jafnræðisreglunni. Þannig sé mönnum mismunað eftir því hvort þeir slasist sem ökumenn eða slasist með öðrum hætti. Samkvæmt megininntaki jafnræðisreglunnar hvíli sú skylda á aðalstefnda að sýna fram á skýr rök til grundvallar slíkri mismunun. Ekki verði séð að aðalstefndi eða úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum hafi fært fram skiljanleg og skýr rök fyrir þessari mismunun.

Í þessu sambandi byggir stefnandi á því að krafa hans um bætur fyrir líkamstjón sé stjórnarskrárvarin krafa, enda sé vinnugeta manna eignarréttindi sem varin séu af 72. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefnandi byggir á því að aðalstefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að undanþáguákvæði í skilmálum félagsins, lögum, reglugerðum eða ökutækjatilskipunum, sem firri félagið ábyrgð, eigi við í málinu. Byggir stefnandi á því að hann hafi haft, á grundvelli XIII. kafla umferðarlaga, ákveðna persónutryggingu, sbr. 1. mgr. 94. gr. laganna, sbr. II. hluta laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, sbr. einkum 63. gr. laganna. Allar ábyrgðatakmarkanir verði þar af leiðandi að skýra þröngt.

Verði aðalstefndi sýknaður af kröfu stefnanda byggir stefnandi á því að varastefndu hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið því að stefnandi fái líkamstjón sitt ekki bætt úr ábyrgðartryggingu þeirrar bifreiðar, sem hann hafi ekið þegar slysið varð, með því að hafa þetta vélknúna, skráningarskylda ökutæki í notkun við rekstur búsins án þess að sinna þeirri lagaskyldu að hafa ökutækið tryggt í samræmi við 1. mgr. 93. gr. umferðarlaga, sbr. 91. gr. og 92. gr. sömu laga. Hafi stefnandi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis sem ekki fáist bætt úr ökumannstryggingu bifreiðarinnar í samræmi við efni 92. gr. umferðarlaga, þar sem stefndu hafi ekki sinnt lögbundinni skyldu sinni.

Stefnandi byggir á því að það sé á ábyrgð varastefndu að bæta stefnanda það líkamstjón sem hann hafi orðið fyrir vegna notkunar bifreiðarinnar, varastefnda, C, sem eiganda bifreiðarinnar og varastefnda B sem umráðamanns og notanda bifreiðarinnar við búrekstur sinn. Vísar stefnandi til 88. greinar umferðarlaga þar sem fram komi að sá sem ábyrgð beri á vélknúnu, skráningarskyldu ökutæki skuli bæta það tjón sem verði af notkun þess. Einnig vísar stefnandi til 1. mgr. 90. greinar umferðarlaga varðandi þessa ábyrgð eiganda og umráðamanns vélknúins, skráningarskylds ökutækis.

Stefnandi byggir á því að það sé á ábyrgð eiganda eða umráðamanns ökutækis að hafa ökutækið í lögmæltu ástandi, sbr. 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga. Á því sé byggt að XIII. kafli umferðarlaga um fébætur og vátryggingu hafi að geyma hlutlægar ábyrgðarreglur, sbr. 88. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laganna beri skráður eða skráningarskyldur eigandi eða umráðamaður vélknúins ökutækis ábyrgð á því og er fébótaskyldur skv. 88. gr. og 89. gr. laganna. Mælt sé fyrir um vátryggingaskyldu í 91. og 92. gr. laganna, en samkvæmt 93. gr. laganna hvílir hún á eiganda eða þeim sem hafi umráð hins vélknúna ökutækis. Stefnandi bendir á að skráning vélknúinna ökutækja sé ekki vegna eignarréttarverndar, heldur af öryggisástæðum. Bifreiðin X hafi verið í eigu og umráðum varastefndu. Varastefndu hafi látið það undir höfuð leggjast að vátryggja bifreiðina, þrátt fyrir að hún væri í notkun við rekstur búsins, þar sem bifreiðin hafi greinilega verið notuð til ýmissa snúninga. Í því samhengi telur stefnandi rétt að nefna að varastefndu hafi verið vel meðvitaðir um að bifreiðin væri í lélegu ástandi og að hún væri óvátryggð, sbr. framburð þeirra beggja hjá lögreglu 11. september 2012. Verði það að teljast til stórfellds gáleysis af hálfu varastefndu að hafa í notkun við atvinnurekstur sinn á bóndabænum óvátryggt ökutæki í lélegu ástandi. Því beri þeir sakarábyrgð á að stefnandi hafi ekki verið tryggður skv. 92. gr. umferðarlaga. Hefði bifreiðin verið vátryggð, líkt og lög geri ráð fyrir, þá hefði stefnandi átt rétt á bótum úr vátryggingu ökutækisins. Tjón stefnanda sé því bein afleiðing af þeirri háttsemi varastefndu að vátryggja ekki ökutækið.

Stefnandi byggir á því að hann hafi ekki verið upplýstur um að bifreiðin væri óvátryggð. Skráningarnúmeraplata hafi verið fest framan á bifreiðina og þá hafi bifreiðin verið í notkun þann tíma sem stefnandi hafi starfað við búskap á jörðinni. Þar af leiðandi hafi stefnandi ekki haft neinar forsendur til annars en að ætla að bifreiðin væri skráð og vátryggð í samræmi við gildandi lög.

Þá byggir stefnandi á því að 2. mgr. 90. gr. umferðarlaga geti ekki átt við í þessu máli, enda hafi stefndandi ekki notað bifreiðina í algeru heimildarleysi. Stefnandi hafi áður verið fenginn til að keyra bifreiðina, meðal annars í Æ. Stefnandi hafi því verið í góðri trú um að eigandi bifreiðarinnar heimilaði notkun hennar, í það minnsta hafi stefnandi verið grandlaus um að honum væri ekki heimilt að aka bifreiðinni. Með orðalaginu „algeru heimildarleysi“ í 2. mgr. 90. gr. umferlarlaga sé átt við þjófnað, nytjastuld eða því um líkt. Slíkt geti ekki átt við í þessu tilviki. Varastefndu beri auk þess alla sönnunarbyrði um þetta, sem og önnur vafaatriði þessa máls.

Til stuðnings kröfum sínum á hendur varastefnda B vísar stefnandi einnig til 3. mgr. 90. greinar umferðarlaga þar sem vísað sé til almennra skaðabótarelgna. Hafi hann sýnt af sér gáleysi með því að hafa bifreiðina í notkun við þessar aðstæður við búrekstur sinn, vitandi um lélegt ástand hennar og að engar tryggingar hefðu verið keyptar. Samkvæmt almennum skaðabótareglum liggi fyrir ótvíræð sök varastefnda B sem hafi valdið því að stefnandi fái tjón sitt ekki bætt, eins og verið hefði ef varastefndi B hefði farið að lögum.

Stefnandi byggir enn fremur á því að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að sækja þetta mál, sbr. 2. mgr. 25. greinar laga um meðferð einkamála. Þau læknisfræðilegu gögn sem lögð séu fram í málinu staðfesti að stefnandi hafi orðið fyrir alvarlegum, líkamlegum áverkum í umferðarslysinu ... 2012. Kveður stefnandi að hann muni leita eftir mati á tjóni sínu eftir reglum sakaðabótalaga nr. 50/1993 verði fallist á viðurkenningarkröfu hans.

Varðandi kröfu sína á hendur aðalstefnda vísar stefnandi til þeirra réttarreglna sem hann hafi þegar rakið. Hann skírskotar einnig til meginreglna vátryggingaréttar. Stefnandi vísar einnig til þeirrar réttarreglu, að stjórnsýslufyrirmæli (reglugerðir) verði að styðjast við lög til að vera gildar réttarheimildir. Sérstaklega verði íþyngjandi ákvæði og reglugerðarákvæði sem sveigja frá meginreglum að eiga skýra stoð í lögum. Er í þessu efni vísað til þess samfélagslega hlutverks sem tryggingafélögum sé falið samkvæmt lögum, sbr. 1. gr. laga um starfsemi vátryggingafélaga. Tekur stefnandi fram að þegar 94. grein umferðarlaga hafi verið sett, hafi lög nr. 60/1994, um vátryggingastarfsemi, verið í gildi og sé vísað til 21. greinar laganna varðandi efni aðalkröfu stefnanda. Þegar tjónsatburðurinn hafi orðið hafi verið í gildi lög nr. 56/2010, um vátryggingastarfsemi. Vísar stefnandi í því sambandi til IV. kafla laganna um starfsleyfi og efni 65. greinar laganna um eftirlit Fjármálaeftirlitsins með tryggingaskilmálum lögbundinna trygginga.

Stefnandi skírskotar til 65. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, sbr. 72. gr. stjórnarskrár, sem og til 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og til 18. gr. laganna. Þá skírskotar stefnandi til jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og til annarra meginreglna stjórnsýsluréttar, svo sem meðalhófsreglunnar. Í þessu sambandi vísar stefnandi til þess samfélaglega hlutverks sem vátryggingafélög gegni og til margvíslegra ívilnana sem tryggingafélög hafi samkvæmt lögum, svo sem með 7. tölulið 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, og að tryggingafélög starfi samkvæmt opinberu leyfi og séu háð eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Því gildi stjórnsýslureglur varðandi mál eins og þetta.

Varðandi varakröfuna skírskotar stefnandi til lagaskyldu 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga sem hvíli á eigendum og umráðamönnum vélknúinna ökutækja til að hafa bifreiðar ábyrgðartryggðar. Þá sé vísað til sakarreglunnar og sjónarmiða skaðabótaréttar um hlutlægt sannað gáleysi. Stefnandi vísar sérstaklega til 3. mgr. 90. greinar umferðarlaga um að bótaábyrgð vegna umferðarslyss geti farið eftir almennum skaðabótareglum.

2. Málsástæður og lagarök stefnda, Alþjóðlegra bifreiðatrygginga á Íslandi sf.

Stefndi, Alþjóðlegar bifreiðatryggingar á Íslandi (skammstafað ABÍ), kveður stefnanda rugla saman í málatilbúnaði sínum lagareglum um lögmæltar ábyrgðartryggingar skráningarskyldra ökutækja og lagareglum um lögmæltar slysatryggingar ökumanna skráningarskyldra ökutækja. Því telur stefndi óhjákvæmilegt að fara nokkrum orðum um gildissvið ábyrgðartrygginga skráningarskyldra ökutækja og slysatrygginga ökumanna og tilkomu þessara vátrygginga.

Stefndi kveður lögboðna ábyrgðartryggingu ökutækja upphaflega hafa komið til með lögum nr. 34/1926, en hún hafi þá, eins og nú, eingöngu tekið til tjóns af völdum ökutækja. Ökumaður viðkomandi ökutækis hafi aldrei fallið undir hinar ströngu ábyrgðarreglur vegna tjóns af völdum ökutækja. Hann hafi hins vegar getað átt bótarétt samkvæmt ólögfestum reglum um hlutlæga ábyrgð gagnvart eiganda viðkomandi ökutækis. Ökumaður hafi því lengi vel fallið óbættur hjá garði en getað átt takmarkaðan bótarétt úr svokallaðri frjálsri slysatryggingu ökumanns (Öf-tryggingu) sem vátryggingarfélögin hafi selt samhliða lögboðinni ábyrgðartryggingu. Þetta leiði og af eðli ábyrgðartrygginga sem bæti eingöngu tjón þriðja aðila. Ökumaður geti aldrei talist þriðji aðili þegar um sé að ræða ábyrgðartryggingu þar sem ökumaðurinn sé oftast sá sem valdi tjóninu. Sama regla hafi gilt um eiganda ökutækis þegar hann hafi slasast af völdum eigin ökutækis og þá án þess að vera ökumaður. Hann hafi fallið óbættur hjá garði.

Stefndi bendir á að það hafi ekki verið fyrr en með setningu núgildandi umferðarlaga nr. 50/1987 sem úr þessu hafi verið bætt og kveðið á um skyldu til þess að slysatryggja ökumenn. Ísland sé eitt fárra landa sem hafi leitt þetta í lög. Víðast hvar í heiminum, og þar með talið á Evrópska efnahagssvæðinu, sé ekki lögskylt að vátryggja ökumenn og verði að hafa það í huga við túlkun á ökutækjatilskipunum Evrópusambandsins. Þær taki ekki til slysa sem ökumaður verði fyrir við stjórn ökutækis nema þegar hann slasist af völdum annars ökutækis sem sé með lögboðna ábyrgðartryggingu. Kveður aðalstefndi íslenskar reglur vera í samræmi við þessar tilskipanir og gangi lengra þar sem þær tryggi ökumanni sem slasist við stjórn ökutækis. Þá eigi eigandi skráningarskylds ökutækis rétt til bóta þegar hann slasist af völdum eigin ökutækis.

Aðalstefndi byggir á því að löggjafinn og/eða stjórnvöld hafi ekki mælt fyrir um ábyrgðarkerfi fyrir ökumenn óvátryggðra ökutækja sem sé sambærilegt fyrir þá sem slasist af völdum óvátryggðra ökutækja.

Aðalstefndi tekur fram að í nokkrum dómsmálum hafi verið deilt um bótarétt ökumanna óvátryggðra skráningarskyldra ökutækja. Í öllum þessu málum hafi verið staðfest sú meginregla að fébóta- og ábyrgðarreglur 88. til 91. greinar umferðarlaga taki ekki til ökumanna, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 340/2009. Af þessu leiði að ábyrgðarkerfi það sem mælt sé fyrir um í 94. gr. umferðarlaga og reglugerðum nr. 392/2003 og 424/2008 taki ekki til slysa ökumanna. Síðast hafi reynt á þetta í málinu nr. 236/2014.

Aðalstefndi áréttar í þessu sambandi að bótaréttur samkvæmt 92. gr. feli í sér bótarétt samkvæmt slysatryggingu en að hún sé ekki skaðabótakrafa. Til þess að eiga bótarétt á hendur aðalstefnda vegna slysa- og eða munatjóns verði að vera um að ræða skaðabótakröfu á hið óþekkta og/eða óvátryggða ökutæki, sbr. m.a. 4. og 5. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008. Samkvæmt fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í málinu nr. 340/2009 sé ljóst að stefnandi eigi ekki skaðabótakröfu á aðalstefnda eftir 88. til 90. grein umferðarlaga. Hann gæti hins vegar átt skaðbótakröfu á öðrum grundvelli eins og vikið sé að í umræddum dómi og öðrum dómum sem um þetta hafi fjallað. Bótakröfu vegna þess sé ekki unnt að gera á aðalstefnda. Þessi afstaða sé árréttuð í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 236/2014.

Aðalstefndi tekur fram að bæði í reglugerð nr. 428/2008 og í ökutækjatilskipunum sé talað um að bæta tjón af völdum skráningarskyldra ökutæka. Þetta komi og skýrt fram í 94. gr. umferðarlaga sem mæli fyrir um hið gagnkvæma ábyrgðarkerfi vegna tjóna af völdum óvátryggðra og óþekktra ökutækja.

Slysatjón ökumanns skráningarskylds ökutækis geti aldrei samkvæmt þessu talist tjón af völdum ökutækis eða átt að falla undir ábyrgðartryggingu sem vanrækt hafi verið að kaupa eða fallið hafi niður. Ábyrgðartrygging ökutækis sé ekki það sama og lögboðin slysatrygging ökumanns.

Aðalstefndi kveður að tilvísun stefnanda til jafnræðisreglu stjórnarskrár eigi augljóslega ekki við eins og áður hafi komið fram. Það sé nú lögákveðið að tjón af völdum óvátryggðra ökutækja skuli bæta eftir ákveðnum reglum. Sú skylda taki eingöngu til tjóns sem falli undir lögboðna ábyrgðartryggingu.

Af hálfu aðalstefnda er á því byggt að engar reglur séu til sem mæli fyrir um að bæta eigi tjón sem verði ef ekki er í gildi lögboðin slysatrygging ökumanns og eiganda og/eða framrúðutrygging. Það séu þessar þrjár tryggingar sem almennt séu teknar þegar seld er vátrygging á skráningarskylt ökutæki. Tvær séu lögboðnar en framrúðutryggingin sé ekki skylda. Í þessu sambandi tekur aðalstefndi fram að það sé heldur ekki lögskylt að húftryggja skráningarskyld ökutæki.

Aðalstefndi tekur fram að eingöngu séu fyrir hendi reglur sem mæli fyrir um tjón af völdum óvátryggðra ökutækja eftir tilteknum reglum eins og áður hafi verið vikið að. Þær reglur hafi vátryggingarfélögin fyrst mótað án opinberra fyrirmæla. Hvað varði lögmælta slysatryggingu ökumanns og eiganda hafi ekki enn þótt ástæða til að mæla fyrir um reglur sem greiði fyrir slys á ökumönnum og liggi til þess augljósar ástæður. Það brjóti alls ekki gegn jafnræðisreglu stjórnarskrár og ætti það að liggja í augum uppi að mati aðalstefnda. Það að mæla fyrir um bótarétt tiltekins hóps manna brjóti ekki gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar ef það er gert á málefnalegan hátt og eftir almennum mælikvarða, þ.e. að allir í sama hópi eigi bótarétt.

Verði af einhverjum ástæðum talið að hið gagnkvæma ábyrgðarkerfi, sem ABÍ bæti tjón eftir, taki til slyss stefnanda er því haldið fram að bótaréttur hafi fallið niður þar sem stefnandi hafi notað viðkomandi ökutæki í algeru heimildarleysi, sbr. 1. mgr. 92. grein umferðarlaga. Í málinu liggi fyrir skýr framburður umráðamanns ökutækisins um að stefnandi hafi enga heimild haft til að aka ökutækinu. Því beri að hafna kröfu um bætur fari svo ólíklega að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að hið gagnkvæma ábyrgðarkerfi um tjón af völdum óvátryggðra ökutækja taki til slyssins.

3. Málsástæður og lagarök varastefnda, C

Af hálfu varastefnda, C, er tekið fram að hann hafi ekki verið staddur hér á landi þegar slysið átti sér stað, en hann hafi farið til Noregs 2-3 vikum áður. Hann kveðst þó muna eftir því þegar til hafi staðið að taka bræðurna heim að Yi og geti staðfest að þeir hafi ekki verið ráðnir þangað í vinnu. Hafi þeir einungis fengið að dvelja á bænum meðan þeir hafi beðið eftir að atvinnuleyfisumsókn þeirra yrði afgreidd. Ekki hafi staðið til að þeir fengju laun eða að þeim bæri að inna einhverja vinnu af hendi. Þeir hafi þó ekki viljað sitja auðum höndum inni í bæ heldur reynt að hjálpa til við bústörfin og reynt að verða að einhverju gagni. Varastefndi byggir á því að málavaxtalýsing varastefnda B, sé rétt og mótmælir hann atvikalýsingu í stefnu sem rangri, að því marki sem hún samræmist ekki málavaxtalýsingu varastefndu.

Varastefndi kveðst hafa verið eigandi bifreiðarinnar X. Hafði hún ekki verið skoðuð í þó nokkurn tíma en hafi engu að síður verið gangfær og vel ökuhæf. Varastefnda kveðst ekki hafa verið kunnugt um annað en að bifreiðin væri tryggð, en hafi frétti það eftir að slysið átti sér stað að svo var ekki. Fram komi í lögregluskýrslu að varastefndi hafi talið bifreiðina vera tryggða, þótt hann hafi vitað að komið hafi verið að skoðun. Þegar varastefndi hafi farið erlendis hafi hann beðið varastefnda B um að taka af honum númerin og leggja þau inn á skoðunarstöð, enda hafi hann viljað losna við að greiða gjöld af bifreiðinni meðan hann væri erlendis. Lyklana af bifreiðinni hafi hann skilið eftir að Y sem hafi verið lögheimili hans. Kveðst hann ekki hafa lánað neinum bílinn eða leyft sérstaklega að einhver hefði afnot af honum. Eins og fram komi í lögregluskýrlu hafi hann þó ekki gert athugasemdir þótt faðir hans hefði ekið bifreiðinni, a.m.k. meðan hún var enn þá á númerum líkt og bifreiðin var þegar hann hafi farið frá bænum.

Varastefndi kveður það af og frá að hann hafi gefið leyfi fyrir því að stefnandi eða einhver annar sem var í heimsókn á bænum mætti nota bifreiðina. Hann kveðst hafa íhugað að leggja fram kæru vegna heimildalausrar notkunar stefnanda á bifreiðinni og krefja hann bóta en horfið frá því þar sem hann hefði vorkennt stefnanda og vitað að hann væri enginn borgunarmaður.

Varastefndi reisir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að stefnandi verði sjálfur að bera ábyrgð á tjóninu þar sem hann hafi tekið bifreiðina í algeru heimildarleysi. Í slíkum tilfellum eigi ökumaður bifreiðar aldrei neinn rétt til greiðslu skaðabóta eða vátryggingarbóta úr slysatryggingu ökumanns, sbr. ákvæði 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Það sé skilyrði fyrir sérstakri slysatryggingu ökumanns að ökumaðurinn hafi ekki notað ökutækið í algeru heimildarleysis, sbr. 2. mgr. 90. gr. sömu laga. Varastefndi áréttar enn fremur að hann hafi verið staddur við vinnu í Noregi þegar slysið varð og því sé algerlega útilokað að hann hafi heimilað stefnanda að nota bifreiðina. Þar sem stefnandi hefði aldrei átt neinn rétt til greiðslu skaðabóta eða vátryggingabóta þótt bifreiðin hefði verið vátryggð beri að sýkna báða varastefndu í málinu.

Varastefndi tekur fram að í stefnu sé á því byggt að varastefndi B hafi verið umráðamaður bifreiðarinnar. Þessu mótmælir varastefndi og vísar þar til þess sem fram komi í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 50/1987 að eigandi og umráðamaður í skilningi laganna sé skráður eða skráningarskyldur eigandi, eða eftir atvikum umráðamaður. Af gögnum málsins megi sjá að varastefndi hafi verið eigandi bifreiðarinnar en ekki varastefndi B. Þegar varastefndi hafi farið af landi brott hafi hann skilið bifreið sína eftir á hlaðinu og lykilinn inni í húsi. Hann geti ekki undir neinum kringumstæðum orðið skaðabótaskyldur þótt það eigi sér stað að bifreiðin sé tekin ófrjálsri hendi þannig að ökumaðurinn verði fyrir líkamstjóni. Því beri að sýkna varastefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Varastefndi mótmælir því einnig að hlutlæg ábyrgðarregla 88. gr. umferðarlaga eigi við í þessu máli. Hún taki einungis til þess tjóns sem bifreiðin valdi utanaðkomandi en nái ekki til ökumannsins sjálfs. Um ökumanninn gildi ákvæði 92. gr. laganna um slysatryggingu ökumanns.

Varastefndi mótmælir því einnig að ökutækið hafi ekki verið í lögmæltu ástandi sem ósönnuðu. Ekkert hafi komið fram um að rekja megi slysið til vanbúnaðar bifreiðarinnar. Ástand hennar hafi því enga þýðingu við úrlausn málsins.

Varastefndi mótmælir því sem haldið sé fram í stefnu að stefnandi hafi verið að nota bifreiðina í góðri trú. Varastefndi bendir á að í lögregluskýrslum komi skýrt fram að stefnandi hafi tekið bifreiðina í algeru heimildarleysi og megi af lýsingu að dæma heimfæra háttsemi hans til 259. gr. almennra hegningarlaga um nytjastuld. Þá mótmælir varastefndi því að sönnunarbyrðin hvíli á honum eins og haldið sé fram í stefnu. Það hvíli þvert á móti á stefnanda að sanna framangreind atriði.

Af hálfu varastefnda er því einnig hafnað að skilyrði séu til þess að gera kröfur á hendur varastefndu á grundvelli 3. mgr. 90. gr. laga nr. 50/1987.

Varastefndi kveður stefnanda ekki geta byggt á því að hann hafi getað reiknað með því þegar hann tók bifreiðina að hann væri tryggður ef hann myndi lenda í tjóni. Í stefnu segi berum orðum að stefnandi hafi ekki haft hugmynd um tryggingamál bifreiða á Íslandi. Það breyti því engu hvort númeraplata hafi verið framan á bifreiðinni eða ekki. Stefnandi geti því ekki byggt á því að hann hafi talið sig vera sérstaklega tryggðan þegar hann hafi tekið bifreiðina í leyfisleysi umræddan dag og ekið henni ógætilega miðað við aðstæður og án bílbeltis. Það sé grundvallarregla í skaðabótarétti að menn beri sjálfir sitt tjón, nema þeir geti sannað að aðrir beri ábyrgð á því og að það heyri undir reglur skaðabótaréttarins.

Varastefndi vísar til þess að í málinu haldi stefnandi því fram að bifreiðin hafi verið ótryggð þegar slysið átti sér stað. Í því sambandi bendir varastefndi á að í gögnum málsins sé ekki að finna nein skjöl varðandi uppsögn á tryggingum bifreiðarinnar, annað en einhliða yfirlýsing frá Verði tryggingum hf. um að bifreiðin hafi ekki verið tryggð. Varastefndi tekur fram að um uppsögn vátrygginga gildi formreglur sem tryggingarfélagið verði að fylgja þegar tryggingu er sagt upp, sbr. 15. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga.

Verði fallist á sýknu krefst varastefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda með vísan til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 130. gr. laganna, og að tekið verði tillit til greiðslu virðisaukaskatts af lögmannsþjónustu við ákvörðun málskostnaðar.

Fari svo að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að varastefndi beri einhverja ábyrgð á tjóni stefnanda er þess krafist að skaðabótaábyrgð verði felld niður gagnvart varastefnda eða að kveðið verði á um verulega lækkun kröfunnar þannig að hún sé ekki nema lágt hlutfall af fullum bótum. Varastefndi kveður þessa kröfu byggjast á 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sem kveði á um að heimilt sé að lækka bótafjárhæð eða fella niður skaðabótaábyrgð ef svo ber við að bótaskyldan verði hinum bótaskylda svo þungbær að ósanngjarnt megi telja, eða að niðurfelling verði að teljast sanngjörn vegna mjög óvenjulegra aðstæðna. Það eigi svo sannarlega við í þessu máli. Meðal þess sem taka beri tillit til sé eðli bótaábyrgðar, aðstæðna tjónvalds, hagsmuna tjónþola, vátrygginga aðila og annarra atvika. Fyrir liggi að varastefndi sé illa settur fjárhagslega.

4. Málsástæður og lagarök varastefnda, B

Varastefndi B kveður upphaf málsins mega rekja til þess að hann hafi verið beðinn um að taka að sér tvo unga bræður frá Þ sem hafi verið staddir hér á landi. Þeir hafi verið nýlega komnir til landsins og hafi þeir sótt um atvinnuleyfi. Leyfið hafi ekki fengist afgreitt og því hafi þeir ekki mátt vinna. Þeir hafi því verið á hálfgerðum hrakhólum meðan beðið hafi verið eftir atvinnuleyfi, enda erfitt að framfleyta sér hérlendis án atvinnu. Varastefndi hafi á þessum tíma verið bóndi á bænum Y í Z og hafi hann samþykkt að taka bræðurna að sér, hýsa þá og gefa þeim að borða. Það sé algerlega rangt, sem haldið sé fram í stefnu, að stefnandi eða bróðir hans hafi verið ráðnir í launaða vinnu hjá varastefnda. Það hafi í raun verið ómögulegt þar sem mennirnir hafi ekki verið með atvinnuleyfi og ekki mátt vinna hérlendis.

Varastefndi kveður bræðurna hafa verið áhugasama um að hjálpa til og viljað gera gagn. Sjálfsagt hafi verið að leyfa þeim að vera með við daglegt amstur á búinu. Þeir hafi verið búnir að vera í stuttan tíma á bænum þegar slysið hafi átt sér stað. Varastefndi kveður það vera rangt sem haldið sé fram í stefnu að þá hafi stefnandi verið búinn að vera á bænum í fjóra mánuði.

Varastefndi lýsir atvikum þegar slysið varð ... 2012 á þann veg að hann hafi verið við girðingarvinnu á jörðinni ásamt ... vinnumanni, bræðrunum frá Þ og íslenskum dreng sem var í fóstri hjá varastefnda, E. Þegar komið hafi verið nálægt hádegi hafi bróðir stefnanda orðið fyrir óhappi og allir farið heim að bæ, bæði til að hlúa að manninum og til að borða hádegismat. Hafi varastefndi hafist handa við að útbúa hádegisverð og kallað síðan á mennina inn í eldhús þegar maturinn hafi verið tilbúinn. Stefnandi hafi þá ekki verið á staðnum og hafi varastefndi þá farið að svipast um eftir honum. Þegar hann hafi farið út á hlað hafi hann séð að bifreiðin hafi verið horfin þaðan og að búið hafi verið velta henni skammt frá bænum. Viðstaddir hafi reynt að hlúa að stefnanda meðan beðið var eftir sjúkrabíl, en hann hafi verið mikið slasaður og illa áttaður eftir slysið.

Sýknukröfu sína byggir varastefndi á því að það sé stefnandi sjálfur sem beri ábyrgð á tjóninu þar sem hann hafi tekið bifreiðina í algeru heimildarleysi. Um áhrif þess vísar varastefndi til 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 2. mgr. 90. gr. sömu laga, en samkvæmt þeim færist ábyrgð á tjóni sem hlýst af notkun bifreiðar undir þessum kringumstæðum yfir á ökumanninn. Skráður eigandi ökutækisins, varastefndi C, hafi verið í Noregi þegar slysið varð og það sé algerlega útilokað að hann hafi heimilað stefnanda að nota bifreiðina. Þá mótmælir varastefndi því sem haldið sé fram í stefnu að stefnandi hafi verið beðinn um að fara á bifreiðinni til að sækja verkfæri á verkstað. Það sé skáldskapur enda vandséð hvers vegna þurft hafi að sækja verkfærin í hádegishléinu. Hið rétta sé að varastefndi hafi aldrei leyft neinum að nota bifreiðina, og þá allra síst stefnanda eða bróður hans. Því hafi notkun hennar í umrætt sinn verið í algeru heimildarleysi. Þar sem stefnandi hefði aldrei átt neinn rétt til greiðslu skaðabóta eða vátryggingabóta þótt bifreiðin hefði verið vátryggð beri að sýkna báða varastefndu í málinu.

Varastefndi hafnar því að hann hafi verið umráðamaður bifreiðarinnar. Um það vísar varastefndi til þess sem fram kemur í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 50/1987 að eigandi og umráðamaður í skilningi laganna sé skráður eða skráningarskyldur eigandi, eða eftir atvikum umráðamaður. Gögn málsins beri með sér að varastefndi B hafi hvorki verið skráður eigandi bifreiðarinnar né umráðamaður hennar. Því beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Varastefndi mótmælir því sem haldið sé fram í stefnu að 88. gr. laga nr. 50/1987 eigi við í málinu. Greinin taki einungis til þess tjóns sem bifreiðin valdi utanaðkomandi en nái ekki til ökumannsins sjálfs. Um hann gildi 92. gr. laganna um slysatryggingu ökumanns.

Varastefndi ræður af stefnu að einnig sé á því byggt að ökutækið hafi ekki verið í lögmæltu ástandi. Þessu mótmælir varastefndi sem ósönnuðu enda hafi ekkert komið fram í gögnum málsins eða málavaxtalýsingu sem bendi til þess að rekja megi slysið til vanbúnaðar bifreiðarinnar. Varastefndi hafnar því þess vegna að ástand bifreiðarinnar hafi einhverja þýðingu varðandi úrlausn málsins.

Varastefndi hafnar því einnig að einhver skilyrði séu til þess að gera kröfur á hendur honum á grundvelli 3. mgr. 90. gr. laga nr. 50/1987. Í stefnu sé byggt á því að varastefndi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi gagnvart stefnanda með því að nota umrædda bifreið við akstur á túnum á jörð sinni. Varastefndi telur óljóst hvernig þetta eigi að hafa haft áhrif á slys stefnanda sem hafi ekið bifreiðinni í leyfisleysi. Það að varastefndi hafi notað bifreiðina sjálfur á landareign sinni hafi ekki heimilað stefnanda að taka bifreiðina í heimildarleysi og nota hana líka. Þarna sé um að ræða tvö óskyld tilvik sem ekki séu orsök og afleiðing. Telur varastefndi vandséð hvaða áhrif það hafi átt að hafa á stefnanda og er þessum kröfum algerlega hafnað af hans hálfu.

Í stefnu segi berum orðum að stefnandi hafi ekki haft hugmynd um tryggingamál bifreiða á Íslandi. Það breyti því engu að mati varastefnda hvort númeraplata hafi verið framan á bifreiðinni eða ekki. Stefnandi geti því ekki byggt á því að hann hafi talið sig vera sérstaklega tryggðan þegar hann hafi tekið bifreiðina í leyfisleysi umræddan dag og ekið henni ógætilega miðað við aðstæður og án bílbeltis. Það sé grundvallarregla í skaðabótarétti að menn beri sjálfir sitt tjón, nema þeir geti sannað að aðrir beri ábyrgð á því og að það heyri undir reglur skaðabótaréttarins.

Varastefndi vísar til þess að í málinu haldi stefnandi því fram að bifreiðin hafi verið ótryggð þegar slysið hafi átt sér stað. Í því sambandi bendir varastefndi á að í gögnum málsins sé ekki að finna nein skjöl um uppsögn á tryggingum bifreiðarinnar, annað en einhliða yfirlýsingu frá Verði tryggingum hf. um að bifreiðin hafi ekki verið tryggð. Varastefndi tekur fram að um uppsögn vátrygginga gildi formreglur sem tryggingarfélagið verði að fylgja þegar tryggingu er sagt upp, sbr. 15. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga.

Verði fallist á sýknu krefst varastefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda með vísan til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 130. gr. laganna, og að tekið verði tillit til greiðslu virðisaukaskatts af lögmannsþjónustu við ákvörðun málskostnaðar.

Fari svo að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að varastefndi beri einhverja ábyrgð á tjóni stefnanda er þess krafist að skaðabótaábyrgð verði felld niður gagnvart varastefnda eða að kveðið verði á um verulega lækkun kröfunnar þannig að ákvarðað sé að hún skuli nema lágu hlutfalli af fullum bótum samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Þessi krafa sé grundvölluð á 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þar sem fram komi að heimilt sé að lækka bótafjárhæð eða fella niður skaðabótaábyrgð ef svo ber undir að bótaskyldan verði hinum bótaskylda svo þungbær að ósanngjarnt megi telja, eða að niðurfelling verði að teljast sanngjörn vegna mjög óvenjulegra aðstæðna. Það eigi svo sannarlega við í þessu máli. Meðal þess sem skuli taka tillit til sé eðli bótaábyrgðar, aðstæður tjónvalds, hagsmunir tjónþola, vátryggingar aðila og önnur atvik. Fyrir liggi að varastefndi sé illa settur fjárhagslega og hafi jörðin að Y verið seld nauðungarsölu árið 2013. Varastefndi sé algerlega eignalaus í dag og yrði það honum virkilega þungbært að verða dæmdur til greiðslu skaðabóta ef til þess kæmi.

IV

1. Almennt um bótareglur umferðarlaga

Stefnandi krefst viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefndu vegna líkamstjóns sem hann hlaut sem ökumaður bifreiðarinnar X í slysi ... 2012. Krafan er reist á ákvæðum XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987, en þar er fjallað um fébætur og vátryggingu ökutækja. Í kaflanum er hlutlæg bótaregla í 88. gr. þar sem kveðið er á um að sá sem beri ábyrgð á skráningarskyldu, vélknúnu ökutæki skuli bæta það tjón sem hlýst af notkun þess enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Þá er sérregla í 89. gr. laganna um hvernig fari um bótaábyrgð við árekstur ökutækja.

Í 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga er kveðið á um að „skráður eða skráningarskyldur eigandi (umráðamaður) vélknúins ökutækis beri ábyrgð á því og sé fébótaskyldur skv. 88. og 89. gr.“ umferðarlaga. Fébótaskyldan færist þó yfir á þann sem ökutækið notar „í algeru heimildarleysi“, sbr. 2. mgr. 90. gr. umferðarlaga. Í 3. mgr. sömu greinar kemur fram að auk ábyrgðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 90. gr. fari um bótaábyrgð eftir almennum skaðabótareglum.

Í 91. gr. laganna er kveðið á um að greiðsla bótakröfu, sem hlýst af notkun skráningarskylds, vélknúins ökutækis, skuli vera tryggð með ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi. Í 1. mgr. 92. gr. laganna segir því næst orðrétt: „Auk ábyrgðartryggingar skv. 91. gr. skal hver ökumaður sem ökutækinu stjórnar tryggður sérstakri slysatryggingu, enda hafi hann ekki notað ökutækið í algeru heimildarleysi, sbr. 2. mgr. 90. gr.“ Skal þessi vátrygging vera hjá sama vátryggingafélagi og ábyrgðartryggir ökutækið, sbr. 4. mgr. 92. gr. laganna. Vátryggingaskyldan samkvæmt bæði 91. og 92. gr. laganna hvílir á eiganda ökutækisins eða þeim sem hefur varanleg umráð þess, eins og segir í 1. mgr. 93. gr. laganna.

Lögin bera samkvæmt framansögðu með sér að slysatrygging ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga er af annarri rót en ábyrgðartrygging sem bætir tjón vegna notkunar ökutækis. Þannig getur ökumaður sem slasast við akstur bifreiðar ekki átt bótarétt úr ábyrgðartryggingu samkvæmt 91. gr. umferðarlaga, einungis úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. laganna. Þá hefur verið litið svo á í dómaframkvæmd að eigandi eða eftir atvikum umráðamaður ökutækis beri ekki skaðabótaábyrgð á tjóni ökumanns sem slasast við notkun ökutækis án sakar á grundvelli 88. og 90. gr. umferðarlaga, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslands frá 18. febrúar 2010 í málinu nr. 340/2009.

2. Tekur gagnkvæmt ábyrgðarkerfi 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga til tjóns stefnanda?

Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að bifreiðin hafi ekki verið vátryggð þegar slysið varð. Fær sú ályktun stoð í bréfi frá Umferðarstofu 13. ágúst 2014, sem aðalstefndi lagði fram, en þar eru veittar upplýsingar um tryggingar ökutækisins frá 2003 til dagsins í dag. Samkvæmt þessu bréfi rann trygging bifreiðarinnar hjá Verði tryggingum hf. úr gildi 31. janúar 2012 og ekki er að sjá að hún hafi verið endurnýjuð. Af lögregluskýrslu sem liggur fyrir í málinu verður ekki annað ráðið en að varastefndi B hafi á slysdegi vitað að bifreiðin væri ótryggð. Eins og mál þetta liggur fyrir verður að ganga út frá því að svo hafi verið.

Samkvæmt 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga skal ráðherra setja reglur um framkvæmd vátryggingarskyldunnar, „þar á meðal um skyldu vátryggingafélaga til að taka þátt í gagnkvæmu ábyrgðarkerfi vegna tjóna af völdum óvátryggðra og óþekktra ökutækja“. Löggjafinn leggur samkvæmt framansögðu þá skyldu á vátryggingafélög að eiga í samvinnu m.a. um að bæta tjón af völdum óvátryggðra ökutækja. Með orðalagi í upphafi málsgreinarinnar, þar sem vísað er til vátryggingarskyldunnar, er í senn átt við ábyrgðartryggingu samkvæmt 91. gr. og slysatryggingu samkvæmt 92. gr. umferðarlaga. Ágreiningur er hins vegar í máli þessu um hvort leggja beri sama skilning í það sem á eftir fylgir í lagaákvæðinu um hið gagnkvæma ábyrgðarkerfi og hvernig beri að túlka 18. og 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008, sem sett er með stoð í ákvæðinu, í því ljósi.

Við úrlausn á þessu álitaefni verður að leggja áherslu á að í lagaákvæðinu er skírskotað til tjóna „af völdum“ óvátryggðra ökutækja. Sú hugtakanotkun virðist svara til þess sem segir í 88. og 91. gr. umferðarlaga þar sem bótaábyrgð og greiðsla úr vátryggingu er bundin við tjón sem „hlýst af notkun“ ökutækis. Ökutæki valda almennt ekki tjóni á ökumanni, heldur hlýst tjón hans jafnan af akstri eða annarri notkun hans á ökutækinu. Orðalag ákvæðisins styður því fremur þann skýringarkost að hið gagnkvæma ábyrgðarkerfi samkvæmt 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga taki ekki til þess þegar ökumaður slasast við stjórn bifreiðar.

Fyrirmæli reglugerðar nr. 424/2008 samrýmast framangreindum skilningi á efni 1. mgr. 94. gr. laganna. Í 18. gr. reglugerðarinnar er mælt fyrir um að aðalstefndi, sem er hin íslenska tjónsuppgjörsmiðstöð, greiði bætur vegna tjóns af völdum vélknúins ökutækis með þeim skilyrðum sem þar greinir. Í 3. mgr. 18. gr. segir að aðalstefnda sé skylt að greiða bætur fyrir „tjón sem hlýst af notkun óþekkts eða óvátryggðs, skráningarskylds ökutækis“, eins og nánar er kveðið á um í 20. gr. reglugerðarinnar. Samkvæmt 3. mgr. 20. gr. skal aðalstefndi greiða tjónþola bætur vegna tjónsatviks sem hlotist hefur „af notkun ökutækis, sem engin ábyrgðartrygging hefur verið keypt fyrir, eða vátrygging þess hefur verið felld niður af vátryggingafélaginu eða ekki haldið í gildi“. Í dómi Hæstaréttar Íslands 4. desember 2014 í málinu nr. 236/2014 var sú ályktun dregin af tilvísun ákvæðisins til ábyrgðartryggingar að ekki geti komið til greiðsluskyldu aðalstefnda nema tjónþoli hefði átt rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu óvátryggðs ökutækis ef vátrygging hefði verið í gildi þegar slysið varð. Leggja verður þennan skilning á framangreindum reglugerðarákvæðum til grundvallar úrlausn málsins.

Í ljósi þess sem rakið hefur verið tekur greiðsluskylda aðalstefnda samkvæmt 18. og 20. gr. reglugerðarinnar, sbr. 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga, eins og ákvæði þessi eru réttilega skýrð, aðeins til tjóns sem ábyrgðartrygging ökutækis á að bæta. Eins og áður segir getur ökumaður ökutækis ekki átt tilkall til fébóta á grundvelli ábyrgðartryggingar samkvæmt 91. gr., sbr. 88. gr., umferðarlaga. Hann getur einungis átt rétt til fébóta á grundvelli slysatryggingar samkvæmt 92. gr. laganna. Slík trygging verður ekki talin ábyrgðartrygging, sbr. framangreindan dóm Hæstaréttar Íslands.

Af hálfu stefnanda er skírskotað til fimm tilskipana Evrópusambandsins því til stuðnings að hið gagnkvæma ábyrgðarkerfi samkvæmt 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga eigi að ná til tjóns sem ökumaður verður fyrir við akstur vélknúins ökutækis. Tilskipanir þessar eru nr. 72/166/EBE, nr. 85/5/EBE, nr. 90/232/EBE, 2000/26/EB og 2005/14/EB. Af lestri þeirra verður ekki dregin önnur ályktun en að þeim sé ætlað að tryggja að þriðji maður fái úr hendi vátryggjanda ökutækis fébætur sem hann á tilkall til samkvæmt skaðabótareglum. Á þessum grunni verður í lögum heimaríkis m.a. að tryggja að farþegi, sem tekur sér far með ökutæki, eigi rétt til greiðslu bóta, en sá réttur nær ekki til ökumanns, sbr. 1. gr. tilskipunar nr. 90/232/EBE. Dómurinn fær ekki séð að umræddar tilskipanir hafi þýðingu við úrlausn máls þessa.

Staða ökumanns, sem verður fyrir tjóni við stjórn ökutækis, verður ekki lögð að jöfnu við stöðu þriðja manns sem verður fyrir tjóni sem hlýst af notkun ökutækis. Þegar af þeirri ástæðu felur það ekki í sér brot gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að ólíkar reglur gilda um bótarétt þessara aðila þegar tjónið á rætur að rekja til notkunar á óvátryggðu ökutæki.

Dómurinn fellst heldur ekki á að starfsemi aðalstefnda, sem er sameignarfélag í eigu fjögurra vátryggingarfélaga, lúti reglum stjórnsýsluréttar, þó að vátryggingarfélögum sé lögskylt að eiga aðild að aðalstefnda. Þá lýtur ágreiningur aðila að túlkun lagaákvæðis og stjórnvaldsfyrirmæla sem sett hafa verið með stoð í lögunum. Miðað við orðalag þessara reglna og að teknu tilliti til réttarframkvæmdar geta sjónarmið sem stefnandi vísar til, um að túlka beri þessi fyrirmæli tjónþola í hag, sbr. til hliðsjónar 1. mgr. 36. gr. b laga nr. 7/1936, ekki breytt framangreindri túlkun reglnanna.

Eins og rakið hefur verið var stefnandi ökumaður bifreiðarinnar X þegar hann missti stjórn á henni í umrætt sinn og slasaðist. Hann getur samkvæmt framansögðu ekki átt tilkall til fébóta úr hendi aðalstefnda á grundvelli 1. mgr. 94. gr. umferðarlaga, sbr. 18. og 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008, um lögmæltar ökutækjatryggingar. Því verður að sýkna aðalstefnda í máli þessu.

3. Hvaða reglur eiga við um ætlaða skaðabótaábyrgð varastefndu?

Varakrafa stefnanda á hendur varastefndu, feðganna B og C, er í fyrsta lagi á því reist að þeir hafi sýnt af sér saknæmt gáleysi með því að vátryggja ekki ökutækið í samræmi við 1. mgr. 93. gr. umferðarlaga, sbr. 91. og 92. gr. laganna. Stefnandi skírskotar einnig til 88. gr. og 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga varðandi ábyrgð eiganda og umráðamanns ökutækisins. Eins og fram hefur komið hefur verið gengið út frá því að eigandi eða umráðamaður ökutækis beri ekki skaðabótaábyrgð án sakar á grundvelli 88. og 90. gr. umferðarlaga, á tjóni sem ökumaður verður fyrir við stjórn ökutækis. Því koma þessar hlutlægu ábyrgðarreglur umferðarlaga ekki til álita við úrlausn málsins.

Stefnandi hefur kosið að reisa málatilbúnað sinn alfarið á því að varastefndu hafi báðir sýnt af sér saknæma háttsemi sem hafi valdið því að stefnandi hafi ekki fengið tjón sitt bætt úr slysatryggingu ökumanns. Á það ekki einungis við um varastefnda C, sem var skráður eigandi bifreiðarinnar, heldur einnig varastefnda B. Röksemdir stefnanda að því leyti eru tvíþættar. Annars vegar er á því byggt að varastefnda B hafi borið sem umráðamanni bifreiðarinnar að sjá til þess að hún væri tryggð. Hins vegar reisir stefnandi kröfu sína á hendur honum á því að hann hafi sýnt af sér sök með því að nota bifreiðina í atvinnurekstri sínum þó að hún væri ótryggð og vanbúin til aksturs. Í stefnu segir um þetta atriði að þessi saknæma háttsemi hafi valdið því að stefnandi hafi ekki fengið tjónið bætt eins og hann hefði fengið ef farið hefði verið að lögum. Ekki er hins vegar á því byggt að saknæm háttsemi hans að þessu leyti hafi valdið stefnanda líkamstjóni.

4. Um skaðabótaábyrgð eiganda bifreiðarinnar

Varastefndi, C, var skráður eigandi bifreiðarinnar X. Þegar slysið varð ... 2012 hafði bifreiðin ekki verið færð til skoðunar síðan 2009 og vátrygging hennar hafði samkvæmt gögnum málsins fallið úr gildi 31. janúar 2012. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi skildi varastefndi, C, bifreiðina eftir hjá foreldrum sínum að Y í maí 2012 áður en hann hélt utan til Noregs til vinnu. Kveðst hann ekki hafa veitt neinum leyfi til þess að nota bifreiðina.

Í lögregluskýrslu sem tekin var af varastefnda 11. september 2012 kemur fram að hann hafi talið að bifreiðin væri tryggð þegar hann hélt utan til Noregs. Hafi hann alltaf verið á leiðinni með bifreiðina í skoðun en ekki látið verða af því sökum ástands hennar. Hafi hann verið búinn að biðja föður sinn, varastefnda B, um að leggja skráningarnúmer bifreiðarinnar inn og afskrá hana. Því hafði hann ekki sinnt þegar slysið varð.

Varastefndi B bar á sama veg í lögregluskýrslu sem tekin var af honum sama dag. Nánar tiltekið kvað hann son sinn hafa verið búinn að biðja hann um að leggja skráningarnúmer bifreiðarinnar inn en að hann hafi ekki verið búinn að koma því í verk. Í þessu ljósi þykir rétt að leggja til grundvallar að eigandi bifreiðarinnar hafi ekki látið skoða bifreiðina vegna ástands hennar og að til hafi staðið að afskrá hana, eins og lýst er í lögregluskýrslunum.

Í málinu liggur ekkert fyrir um að varastefndi, C, hafi vitað að bifreiðin, sem hann skildi eftir að Y áður en hann fór til Noregs í maí 2012 með þeim orðum að afskrá ætti bifreiðina, væri í notkun. Eins og á stóð verður það ekki metið honum til sakar að hafa látið hjá líða að endurnýja vátryggingar bifreiðarinnar áður en hann skildi hana þar eftir. Því ber að sýkna hann af kröfu stefnanda.

5. Um skaðabótaábyrgð varastefnda B

Varastefndi B hafði ekki varanleg umráð bifreiðarinnar í merkingu 1. mgr. 93. gr. umferðarlaga, þó að hún hafi verið í vörslum hans. Vátryggingarskyldan hvíldi því ekki á honum heldur á skráðum eiganda. Málsástæður stefnanda, sem byggja á því að varastefndi B hafi vanrækt þá skyldu, geta því ekki átt við í máli þessu.

Varastefndi B hefur viðurkennt að bifreiðin hafi verið notuð innan landareignarinnar, t.d. til flutninga í girðingarvinnu daginn sem slysið varð. Af lögregluskýrslu, sem rituð var skömmu eftir slysið, verður ekki annað ráðið en að hann hafi réttilega álitið að bifreiðin væri ótryggð þegar slysið varð. Hann mátti því vita að notkun bifreiðarinnar við þessar aðstæður gat valdið tjóni sem vátrygging tæki ekki til.

Aðila greinir á um tilefni þess að stefnandi var við stjórn bifreiðarinnar í umrætt sinn. Stefnandi kveður varastefnda B hafa falið honum að aka bifreiðinni. Þegar slysið varð kveðst stefnandi hafa verið að sækja verkfæri að beiðni hans. Áður hafi hann sótt varastefnda og aðra, sem með honum voru í girðingarvinnu, á bifreiðinni eftir að bróðir stefnanda hafði meitt sig. Stefnandi hefur einnig haldið því fram að hann hafi oft verið sendur á ýmsa staði á þessari sömu bifreið. Hann hafi meðal annars farið á henni í Æ til að kaupa eldsneyti o.fl. Þessum staðhæfingum er alfarið mótmælt af hálfu varastefnda. Kveður hann stefnanda aldrei hafa ekið bifreiðinni með hans leyfi eða vitneskju.

Auk málsaðila gáfu sonur varastefnda, F, og fyrrverandi eiginkona B, G, skýrslu fyrir dómi. Þau báru á sama veg og varastefndi um að stefnandi hafi aldrei notað bifreiðina. Greindi F frá því að hann hafi verið með varastefnda, föður sínum, ásamt stefnanda, bróður hans D og fleirum í girðingarvinnu fyrir hádegi ... 2012. Aðspurður neitaði hann því að stefnandi hefði ekið bifreiðinni.

Bróðir stefnanda, D, gaf símaskýrslu fyrir dómi. Hann kvað varastefnda hafa falið stefnanda að nota bifreiðina við vinnu á bænum. Þá greindi hann frá því að stefnandi hefði verið að sækja verkfæri að fyrirmælum varastefnda þegar slysið varð. Kvað hann varastefnda hafa gefið þetta til kynna bæði munnlega og með handahreyfingum áður en þeir gengu inn í húsið.

Sönnunargildi þessara skýrslna verður að meta í ljósi tengsla þessara vitna við aðila málsins. Skýrsla, sem E gaf með samþykki beggja aðila í gegnum síma við aðalmeðferð málsins, hefur meiri þýðingu við sönnun atvika, en hann var í fóstri hjá varastefnda og eiginkonu hans að Y á þeim tíma sem slysið varð. Skýrði hann frá atvikum umræddan dag með svipuðum hætti og hjá lögreglu, en lýsing hans kemur fram í lögregluskýrslu sem gerð var skömmu eftir slysið og lýst er í kafla II í dóminum. Hann tók þó fram að hann hefði ekki séð stefnanda stíga inn í bifreiðina á hlaðinu við bæinn og aka á brott, eins og ráða megi af lögregluskýrslunni. Í skýrslu E fyrir dómi kom fram að hann hefði, ásamt varastefnda, stefnanda og fleirum, verið við girðingarvinnu í Ö umræddan dag. Hann gat þess að varastefndi hefði ekið bifreiðinni að bænum þegar hlé hafði verið gert á vinnunni. Í þann mund er þeir voru að ganga inn í íbúðarhúsið hafi hann heyrt stefnanda segja að hann hefði týnt símanum sínum. Hann hafi síðan ekki séð stefnanda fyrr en hann kom ásamt varastefnda að honum eftir slysið. Aðspurður kannaðist E ekki við að varastefndi hefði gefið stefnanda fyrirmæli um að fara á bifreiðinni til að sækja verkfæri. Af þessu tilefni tók hann sérstaklega fram að hann hefði ekki vitað til þess að stefnandi kynni að keyra bíl. Verður af skýrslu hans ráðið að hann hafi aldrei orðið vitni að því að stefnandi æki bifreiðinni.

Í ljósi þess sem fram hefur komið fyrir dómi verður að ganga út frá því að stefnandi hafi ekki fengið fyrirmæli eða leyfi af hálfu varastefnda B til að nota bifreiðina í umrætt sinn í tengslum við girðingarvinnu á landareigninni. Fær sú staðhæfing stefnanda ekki stoð í öðrum gögnum málsins, nema skýrslu bróður hans sem hefur takmarkað sönnunargildi, og samræmist ekki því sem E greindi frá fyrir dómi og við lögreglu skömmu eftir slysið. Miðað við það sem fyrir liggur í málinu telur dómurinn heldur ekki upplýst að stefnandi hafi almennt fengið að hafa not af bifreiðinni meðan hann dvaldi að Y líkt og hann heldur fram. Telur dómurinn að ekki hafi verið færðar sönnur á að stefnandi hafi verið í góðri trú um að honum væri heimilt að nota bifreiðina þegar slysið varð.

Eins og rakið hefur verið byggir stefnandi alfarið á því að hann hafi orðið fyrir tjóni þar sem hann hafi ekki verið slysatryggður sem ökumaður í umrætt sinn. Varastefndi B getur því borið fyrir sig sérákvæði í niðurlagi 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga, en þar kemur fram að ökumaður sé ekki tryggður við stjórn ökutækis ef hann notar hana í algeru heimildarleysi, sbr. 2. mgr. 90. gr. laganna.

Samkvæmt framansögðu verður að ganga út frá því að stefnandi hafi hvorki haft leyfi eiganda né vörslumanns bifreiðarinnar, varastefndu í máli þessu, til þess að nota hana meðan hann dvaldi að Y. Ekki er heldur upplýst að almenn umgengni við bifreiðina hafi verið með þeim hætti að hver sem dvaldi á bænum, og hafði til þess réttindi, hafi getað haft not af henni. Í þessu ljósi verður að líta svo á að stefnandi hafi notað bifreiðina í algeru heimildarleysi þegar hann slasaðist við stjórn hennar. Af þeim sökum hefði stefnandi ekki verið slysatryggður í umrætt sinn og fengið bætur úr tryggingunni þó að ökutækjatryggingin hefði verið í gildi. Hvað sem líður saknæmri háttsemi varastefnda B fær dómurinn því ekki séð að orsakatengsl séu á milli hennar og þess tjóns stefnanda sem hlaut af því að hafa ekki verið slysatryggður þegar hann slasaðist. Eins og mál þetta liggur fyrir verður því að sýkna varastefnda B af öllum kröfum stefnanda.

Eins og atvikum er háttað og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir dómi. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu og greiðist allur gjafsóknarkostnaður hans úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef R. V-kk-ef hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 744.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan

D Ó M S O R Ð:

Aðalstefndi, Alþjóðlegar bifreiðatryggingar á Íslandi sf., og varastefndu, B og C, eru sýknaðir af öllum kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef R. V-kk-ef hdl., 744.000 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)