E-261/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 5. mars sl., er höfðað með stefnu birtri 13. maí sl.

Stefnandi er Íslandsbanki hf., kt. 000000-0000, Kirkjusandi 2, Reykjavík.

Stefndu eru Þ.S. Múr ehf., kt. 000000-0000, Valsheiði 29, Hveragerði og Þ-kk-nf S-kk-nf, kt. 000000-0000, Odderheistien 6, Kristiansand S, Noregi.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 7.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 28. febrúar 2011 til greiðsludags. Að auki er þess krafist að hið stefnda félag greiði stefnanda skuld að fjárhæð 380.445 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 28. febrúar 2011 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins.

Dómkröfur stefnda Þ-kk-ef eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu og honum verði dæmdur málskostnaður samkvæmt reikningi.

Hið stefnda félag heldur ekki uppi vörnum í málinu og verður málið því dæmt á grundvelli framlagðra gagna að því er þann stefnda varðar.

Málavextir.

Þann 15. ágúst 2007 mun hið stefnda félag hafa stofnað tékkareikning nr. 5904 við útibú stefnanda á Selfossi og samdægurs gekkst stefndi Þ-kk-nf undir sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 7.000.000 króna fyrir félagið ásamt vöxtum og kostnaði. Þann 28. febrúar 2011 munu innistæðulausar færslur á reikninginn hafa numið 7.380.445 krónum og hafi reikningnum þá verið lokað. Stefndi Þ-kk-nf heldur því fram að það hafi alfarið verið að frumkvæði stefnanda að óskað hafi verið eftir því að hann gengist undir sjálfskuldarábyrgð fyrir hönd félagsins og hafi þess verið óskað að hann fyllti út sérstakt eyðublað vegna þess. Segir stefndi forsendu þess að hann hafi verið tilbúinn að gangast undir sjálfskuldarábyrgðina vera þá að útlit hafi verið fyrir áframhaldandi góða verkefnastöðu á þessum tíma en jafnframt að fyrirhuguð ábyrgð hans yrði aðeins til vara og nauðsynlegt væri að greiðslumeta félagið sjálft. Stefnandi hafi hins vegar hvorki látið greiðslumeta hið stefnda félag né stefnda Þ-kk-þf eins og skylt hafi verið samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða frá 1. nóvember 2001 sem stefnandi sé aðili að og vísað hafi verið til á eyðublaði því sem lagt hafi verið fyrir stefnda að undirrita. Hrun efnahagskerfisins haustið 2008 hafi haft mikil áhrif á byggingariðnaðinn og hafi hið stefnda félag komist í greiðsluvanda. Stefndi Þ-kk-nf telur að hann hafi ekki undirgengist sjálfskuldarábyrgð á greiðslu skuldarinnar þar sem skilyrðum af hálfu stefnanda hafi ekki verið fullnægt til að um gilda sjálfskuldaryfirlýsingu væri að ræða.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi byggir á því að hið stefnda félag hafi stofnað tékkareikning við útibú stefnanda á Selfossi og hafi stefndi Þ-kk-nf undirritað yfirlýsingu um að taka á sig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu skuldar allt að 7.000.000 krónum ásamt vöxtum og kostnaði. Innistæðulausar færslur á reikningnum hafi numið 7.380.445 krónum þann 28. febrúar 2011 og þar sem skuldin hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir sé nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar.

Stefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Stefnandi vísar til 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og styður málskostnaðarkröfu við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda Þ-kk-ef.

Stefndi byggir á því að aðalskuldarinn hafi ekki verið settur í greiðslumat fyrir lánveitinguna eins og skylt sé þegar lánveitingar sæti sjálfskuldarábyrgð þriðja aðila, sbr. 3. gr. samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða sem stefnandi sé aðili að og vísað hafi verið til í yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttar á tékkareikningi og stefnandi hafi látið stefnda undirrita. Hafi því ekki verið stofnað til sjálfskuldarábyrgðarinnar með gildum hætti og beri því að sýkna stefnda. Stefndi byggir á 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins en þar segi að sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Stefndi hafi ekki skrifað undir yfirlýsingu þess efnis að hann óskaði ekki eftir því að aðalskuldarinn yrði settur í greiðslumat og hafi því verið augljóst að stefndi hafi gert þá kröfu að stefnandi myndi greiðslumeta hið stefnda félag. Þá bendir stefndi á 3. mgr. sömu greinar en þar segi að þrátt fyrir 1. mgr. sé fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meira en 1.000.000 króna. Sé því ljóst að stefnandi hafi undir öllum kringumstæðum borið að greiðslumeta aðalskuldarann og þar sem það hafi ekki verið gert beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi farið sérstaklega fram á það við stefnda að hann undirritaði eyðublað í tengslum við sjálfskuldarábyrgðina þar sem skýrt hafi komið fram að greiðslumeta bæri aðalskuldarann. Í eyðublaðinu sé sérstaklega gert ráð fyrir annarri undirritun stefnda að loknu greiðslumati hins stefnda félags, en þrátt fyrir það hafi greiðslumat aldrei farið fram. Þær línur á eyðublaðinu séu óundirritaðar af hálfu stefnda og því hafi stefnandi ekki gengið formlega frá sjálfskuldarábyrgðinni. Telur stefndi því að sjálfskuldarábyrgð hans sé ekki til staðar en stefndi hafi mátt treysta því að það eyðublað og sá texti sem á það sé ritaður væri réttur, þ.e. að þar sem á eyðublaðinu hafi skýrlega komið fram að greiðslumeta skyldi skuldarann í öllum tilvikum ef skuldbindingin færi yfir 1.000.000 króna, þá myndi stefnandi gera það.

Stefnandi sé fjármálastofnun og verði viðskiptavinir að geta treyst því að þau eyðublöð og sá texti sem á þau sé ritaður gefi réttar upplýsingar. Stefndi sé neytandi og mikilvægt sé að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og gera þær lágmarkskröfur að fjármálastofnanir veiti viðskipavinum réttar upplýsingar. Hafi ábyrgðarskuldbindingin stofnast telur stefndi að hún sé ógildanleg með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Verði m.a. að horfa til efnis samningsins sem ranglega gefi til kynna að greiðslumeta beri hið stefnda félag en það hafi ekki verið gert og hafi stefnanda sem fjármálafyrirtæki borið að hafa þann texta réttan og sannleikanum samkvæmt. Þá hafi staða samningsaðila við gerð samkomulagsins verið með þeim hætti að leiðbeiningarskylda og skylda til réttrar upplýsingagjafar hafi hvílt á stefnanda en hann hafi brugðist þeirri skyldu. Stefnandi hafi haft yfirburðastöðu gagnvart stefnda sem fjármálafyrirtæki. Þá sé í 36. gr. vísað til atvika sem síðar hafi komið til en efnahagshrunið hafi kollvarpað öllum forsendum fyrir rekstri hins stefnda félags. Telur stefndi því ótvírætt að það sé bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri fyrir sig að sjálfskuldarábyrgð hafi stofnast á hendur stefnda á grundvelli yfirlýsingarinnar. Stefnandi geti ekki byggt annan og víðtækari rétt en á því eyðublaði sem stefndi hafi verið látinn rita undir. Geti það ekki talist til góðrar viðskipavenju hjá stefnanda sem hafi verið eitt af þremur stærstu fjármálafyrirtækjum landsins að láta viðskiptavini sína rita undir eyðublöð sem hafi átt að fela í sér skuldindingu sem gefi kolrangar upplýsingar til kynna.

Samkvæmt 2. gr. samkomulagsins sé gildissvið þess afmarkað þannig að það taki til allra skuldaábyrgða einstaklinga og einnig til þess er einstaklingur gefi leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings, sbr. 2. málsl. 2. gr. Stefnandi hafi brotið rétt á stefnda með því að meta ekki greiðslugetu skuldarans sem í öllum tilvikum beri að gera nemi ábyrgðarkrafan hærri fjárhæð en 1.000.000 króna. Hafi stefnandi því brotið grundvallarreglu samkomulagsins. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. skuli tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöður greiðslumats áður en hann gengst undir ábyrgðina. Telur stefndi augljóst að síðari undirritun sem eyðublaðið beri með sér að þeir hafi þurft að rita á skjalið, hafi átt að vera innt af hendi þegar greiðslumat hefði farið fram og þeir hefðu þá verið að samþykkja niðurstöðu þess. Slíkt hafi aldrei verið gert og hafi stefndi því ekki getað vitað að ábyrgðarskuldbinding hefði stofnast þar sem óumdeilt sé að greiðslumat á hinu stefnda félagi hafi aldrei verið framkvæmt af hálfu stefnanda. Stefndi leggur ríka áherslu á þá staðreynd að ekki hafi verið veittar réttar upplýsingar um sjálfskuldarábyrgðina því eina skjalið sem stefndi hafi fengið í hendur hafi verið yfirlýsing sem gert hafi ráð fyrir þeirri grundvallarforsendu að aðalskuldarinn yrði greiðslumetinn.

Stefndi byggir einnig á 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn en þar segi að lánveitandi skuli meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Þá segi í 1. mgr. 8. gr. laganna að ekki sé heimilt að gera aðför í fasteign þar sem ábyrgðarmaður býr eða fjölskylda hans ef krafa á rót að rekja til persónulegrar ábyrgðar. Stefndi telur að stefnandi hafi brotið ákvæði laganna og því sé ábyrgðarskuldbindingu ekki fyrir að fara. Í 2. mgr. 8. gr. laganna segi einnig að lánveitandi geti ekki krafist gjaldþrotaskipta yfir ábyrgðarmanninum. Lög þessi og framangreint samkomulag hafi verið sett til verndar einstaklingum eins og stefnda. Stefnandi hafi hins vegar brotið gegn skyldum sínum með því að framkvæma ekki greiðslumat á aðalskuldaranum áður en yfirdráttarlán hafi verið veitt og því beri að sýkna hann af kröfum stefnanda.

Stefndi byggir jafnframt á því að stefnanda sem sérfræðingur á sviði fjármálagjörninga hafi mátt vera fullkunnugt um keðjuverkandi áhrif yfirvofandi gjaldþrots stóru bankanna á allt efnahagskerfi landsins og þar með á byggingariðnaðinn. Stefndi sé hins vegar aðeins leikmaður á þessu sviði og hann hafi ekki órað fyrir þeim hörmungum sem dunið hefðu yfir atvinnulífið misserin eftir að hann hafi gengist undir sjálfskuldarábyrgðina, enda hafi hann ekki búið yfir sömu þekkingu og stefnandi um stöðu efnahagsmálanna og líkleg áhrif þess á atvinnulífið í landinu. Sé verulegur aðstöðumunur á aðilum og telur stefndi að stefnandi hafi nýtt sér þennan aðstöðumun og í raun þvingað hann til að gangast undir umrædda sjálfskuldarábyrgð í því skyni að tryggja kröfu sína gagnvart hinu stefnda félagi, sem stefnda hafi eflaust verið kunnugt um að væri ótrygg á þessum tíma. Séu því fyrir hendi aðstæður sem varði ógildingu á ábyrgðarskuldbindingunni, sbr. III. kafla laga nr. 7/1936, sem og óskráðar reglur um brostnar forsendur.

Stefndi byggir auk framangreinds samkomulags og lagaákvæða á almennum meginreglum samninga- og kröfuréttar og reisir málskostnaðarkröfu á ákvæðum 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991.

Niðurstaða.

Í máli þessu er ekki haldið uppi vörnum af hálfu hins stefnda félags. Verður málið því dæmt eftir framkomnum kröfum og gögnum með tilliti til þess sem fram hefur komið í málinu af hálfu þessa stefnda. Þar sem kröfugerð stefnanda er í samræmi við gögn málsins verður krafa á hendur þessum stefnda tekin til greina eins og í dómsorði greinir.

Stefndi Þ-kk-nf kannast við að hafa gengist undir sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttar á reikningi hins stefnda félags hinn 15. ágúst 2007. Óumdeilt er að yfirdráttur á reikningi félagsins nemur þeirri fjárhæð er í stefnu greinir. Varnir þessa stefnda byggjast í fyrsta lagi á því að hið stefnda félag hafi ekki verið sett í greiðslumat eins og stefndi telur skylt í þeim tilvikum þegar skuldaábyrgð eða veð er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Er þessi málsástæða stefnda byggð á 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, en að þessu samkomulagi standa Samtök banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Samband íslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra af hálfu stjórnvalda. Í öðru lagi byggir stefndi á því að ábyrgðarskuldbindingin sé ógildanleg með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 og í þriðja lagi er á því byggt að samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn skuli lánveitandi meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka.

Umrætt samkomulag frá 1. nóvember 2001 gildir um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Stefndi Þ-kk-nf gekkst undir sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttar á tékkareikningi einkahlutafélags og þegar af þeirri ástæðu koma varnir sem byggjast á því að ekki hafi verið eftir þeim fyrirmælum sem í samkomulaginu greinir ekki til álita. Verður þessari málsástæðu stefnda Þ-kk-ef því hafnað.

Stefndi Þ-kk-nf byggir einnig á 36. gr. laga nr. 7/1936 en samkvæmt þeirri lagagrein má víkja samningi til hliðar í heild eða hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á því skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Þannig háttar til í þessu máli að stefndi Þ-kk-nf ritar ekki einungis undir yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð sem skuldari, heldur einnig fyrir hönd hins stefnda félags sem var reikningseigandi. Verður að telja að stefndi hafi verið öllum hnútum kunnugur í hinu stefnda félagi eða að minnsta kosti verið í lófa lagið að afla sjálfur upplýsinga um fjárhagsstöðu þess. Þá verður ekki talið að unnt sé að víkja yfirlýsingu stefnda til hliðar á þeim grundvelli að efnahagshrunið, sem varð rúmu ári síðar, hafi kollvarpað öllum forsendum undir rekstri hins stefnda félags. Ber því að hafna þessari málsástæðu stefnda Þ-kk-ef.

Að því er varðar þá málsástæðu stefnda Þ-kk-ef að ekki hafi verið farið eftir fyrirmælum 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn þess efnis að lánveitandi skuli meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka ber að hafa í huga að þau lög voru ekki í gildi þegar stefndi gekkst undir ábyrgð sína. Þá segir í 12. gr. laganna að þau taki til ábyrgða sem stofnað hafi verið til fyrir gildistöku þeirra að frátöldum m.a. 4. gr. Þar sem lög þessi taka ekki til lögskipta aðila ber sömuleiðis að hafna þessari málsástæðu stefnda Þ-kk-ef.

Samkvæmt framansögðu verður talið að sjálfskuldarábyrgð stefnda Þ-kk-ef sé í fullu gildi og verða kröfur á hendur honum teknar til greina eins og nánar greinir í dómsorði.

Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefndu in solidum til þess að greiða stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.

H-kk-nf O. A-kk-nf dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings.

DÓMSORÐ:

Stefndu, Þ.S. Múr ehf. og Þ-kk-nf S-kk-nf greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., in solidum 7.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 28. febrúar 2011 til greiðsludags. Þá greiði hið stefnda félag stefnanda 380.445 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 28. febrúar 2011 til greiðsludags.

Stefndu greiði stefnanda in solidum 250.000 krónur í málskostnað.

H-kk-nf O. A-kk-nf.