E-11285/2008

Mál þetta, sem upphaflega var dómtekið 4. maí sl., en endurupptekið 22. maí sl. með heimild í 104. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og þá dómtekið að nýju, er höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 25. nóvember 2008.

Stefnandi er G-kvk-nf T-kvk-nf, Bröttugötu 9, Vestmannaeyjum, en stefndi er Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis, Ármúla 13a, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að ógilt verði með dómi veðsetning íbúðar hennar að Skipholti 51 í Reykjavík, fastanr. 201-3274, til tryggingar greiðslu skuldar Ö-kvk-ef M-kvk-ef S-kvk-ef, kt. […], samkvæmt skuldabréfi nr. 1150-74-200486 að höfuðstóli 1.280.000 krónur, útgefnu 23. júlí 1998. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi.

Málsatvik og ágreiningsefni

A-kvk-nf M-kvk-nf S-kvk-nf, þá til heimils að Skriðustekk 9 í Reykjavík, gaf út skuldabréf til stefnda, Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, að fjárhæð 1.280.000 krónur 23. júlí 1998. Skuldabréfið var til fimmtán ára og eins mánaðar og skyldi lánið endurgreitt með 180 mánaðarlegum afborgunum, fyrst 5. september 1998. Skuldin var tryggð með veði í íbúð stefnanda að Skipholti 51 í Reykjavík, og ritaði stefnandi nafn sitt undir skuldabréfið sem veðsali, með heimild til veðsetningar án samþykkis maka. Vottar voru H-kk-nf og H-kk-nf J-kk-nf, synir stefnanda.

Fljótlega fór að bera á vanskilum á greiðslum skuldabréfsins og hafa stefnanda verið send innheimtubréf og greiðsluáskoranir vegna þess allt frá árinu 2002. Samkvæmt stefnu mun nauðungarsölubeiðni hafa verið send sýslumanninum í Reykjavík í september 2006. Í ársbyrjun 2007 óskaði lögmaður stefnanda eftir upplýsingum hjá stefnda um hvort greiðandi skuldabréfsins hefði verið greiðslumetinn við töku lánsins og hvort stefnanda hefði verið kynnt það greiðslumat í samræmi við þágildandi samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998. Einnig var óskað upplýsinga um ráðstöfun lánsins. Í svarbréfi lögmanns stefnda er upplýst að andvirði lánsins hefði verið ráðstafað til skuldara, Ö-kvk-ef M-kvk-ef, og að skuldari hefði ekki verið greiðslumetinn við töku þess. Af hálfu stefnda var hafnað kröfu lögmanns stefnanda um að stefnandi, sem veðsali, yrði leystur undan ábyrgð.

Með kvörtun 18. janúar 2008 skaut stefnandi málinu til Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki og gerði þá kröfu að veðskuldabréfinu yrði aflétt af eign stefnanda. Var úrskurður kveðinn upp 13. júní sama ár, þar sem fallist var á að veðsetning íbúðar stefnanda fyrir áðurnefndu láni væri ógild. Lögmaður stefnda tilkynnti úrskurðarnefndinni að stefndi myndi ekki hlíta niðurstöðu nefndarinnar um að létta veðskuldinni af íbúð stefnanda. Vegna þessarar afstöðu stefnda höfðar stefnandi mál þetta og gerir þær kröfur sem áður greinir.

Málsástæður stefnanda og lagarök

Krafa stefnanda er aðallega á því byggð að greiðslugeta útgefanda skuldabréfsins, Ö-kvk-ef M-kvk-ef S-kvk-ef, hafi ekki verið metin áður en hún tók fyrrgreint skuldabréfalán hjá stefnda, og stefnanda því ekki kynnt skuldastaða lántakandans, eins og skylt var samkvæmt samkomulagi fjármálafyrirtækja og stjórnvalda um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998, sbr. 3. gr. samkomulagsins. Samkvæmt 4. mgr. 2. gr. taki samkomulagið til þess er einstaklingur veðsetur fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings. Þar sem þessa hafi ekki verið gætt sé veðsetningin ógild og beri stefnda að aflétta henni af eign stefnanda.

Stefnandi telur það engu máli skipta þótt útgefandi skuldabréfsins hafi á þessum tíma verið í fjölskyldutengslum við stefnanda, og bendir á að tilgangur samkomulagsins frá 27. janúar 1998 sé m.a. að vernda ábyrgðarmenn í slíkum tilfellum. Stefnanda hafi verið ókunnugt um ónóga greiðslugetu útgefandans og hafi krafan verið í innheimtu nánast frá upphafi, með tilheyrandi óþægindum og tjóni fyrir stefnanda. Þá liggi fyrir í dag að útgefandi skuldabréfsins sé með skráð á sig árangurslaust fjárnám, og styðji það fullyrðingu stefnanda um að greiðslugeta útgefandans sé nú engin.

Stefnandi hafnar sjónarmiðum stefnda um tómlæti og bendir á að stefnandi sé ólöglærð og hafi ekki vitað um þá skyldu stefnda að greiðslumeta ætti útgefanda og upplýsa veðsala um niðurstöðu þess mats. Sú skylda sé fortakslaus og hafi stefnda borið að leiðbeina aðilum samkvæmt því og fylgja samkomulaginu í einu og öllu.

Stefnandi byggir loks á því að úrskurður Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki í máli aðila, nr. 2/2008, sé bindandi fyrir stefnda og beri honum að hlíta niðurstöðu hans, sbr. 1. mgr. 12. gr. samþykkta fyrir úrskurðarnefndina. Samkvæmt 2. mgr. 12. gr. sömu samþykkta sé stefnda einungis heimilt að sniðganga úrskurð nefndarinnar hafi hann í för með sér veruleg fjárútlát fyrir stefnda eða fordæmisgildi. Að mati stefnanda sé hvorugu fyrir að fara og því beri stefnda að fara eftir úrskurðinum.

Að öðru leyti en að ofan greinir vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar, svo og meginreglna um neytendavernd, en einnig til meginreglna fjármálaréttar, m.a. um upplýsingaskyldu og leiðbeiningarskyldu fjármálastofnana. Þá er vísað til samþykkta um Úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki. Til stuðnings málskostnaðarkröfu vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Málsástæður stefnda og lagarök

Stefndi tekur fram að óumdeilt sé að skuldari skuldabréfsins, A-kvk-nf M-kvk-nf S-kvk-nf, hafi ekki verið greiðslumetin við töku lánsins og að slíkt fari í bága við 3. gr. samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða, sem undirritað hafi verið nokkrum mánuðum fyrir töku lánsins. Viðurkennir stefndi að mistökum starfsmanns sé um að kenna. Hins vegar byggir hann á því að stefnandi hafi veitt veð í eign sinni og gengist við skuldbindingu sem falli ekki niður nema lagaheimild standi til þess. Umrætt samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998 sé ekki slík lagaheimild og hvergi sé þar mælt fyrir um áhrif þess ef út af er brugðið. Því verði að horfa til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, þegar lagt sé mat á hvort slík skuldbinding eigi að falla niður. Af hálfu stefnanda hafi ekkert verið lagt fram í málinu og engu öðru haldið fram en að ekki hafi verið farið eftir 3. gr. samkomulagsins um að skuldari hafi ekki verið greiðslumetinn við töku lánsins.

Að mati stefnda ber hér að líta til þess að um „fjölskyldulán“ hafi verið að ræða, en ráða megi af gögnum málsins að skuldari hafi verið unnusta H-kk-ef, sonar veðsala, sem ritaði einnig undir skuldabréfið, sem vottur. Virðist H-kk-nf hafa séð um að greiða af skuldinni frá fyrstu vanskilum og því hljóti veðsala að hafa verið fullkunnugt um fjárhagsstöðu skuldara. Þá liggi ekkert fyrir um hver fjárhagsstaða skuldara hafi verið við töku lánsins.

Stefndi bendir á að tæplega áratugur hafi liðið frá því lánið var tekið og þar til óskað hafi verið eftir því að stefnandi yrði leystur undan ábyrgð sinni. Lánið hafi ekki farið í vanskil fyrr en í ágúst 2002, eða rúmum fjórum árum frá því það var tekið, og bendi það ótvírætt til þess að ekkert hafi verið við fjárhagsstöðu skuldara að athuga þegar lánið var tekið. Stefnanda hafi þá verið sent innheimtubréf. Vanskil hafi síðar orðið á árinu 2003, aftur 2004 og enn á ný 2005. Í öll skiptin hafi stefnanda verið send innheimtubréf, og síðast greiðsluáskorun, en lánið hafi nú verið í vanskilum frá 5. mars 2006. Því telur stefndi ljóst að hafi einhvern tíma myndast réttur stefnanda til þess að losna undan samningsskuldbindingu sinni, þá hafi sá réttur glatast með margra ára aðgerðaleysi. Byggist það á meginreglum samningaréttar um tómlæti og athafnaskyldu þess sem ber fyrir sig að samningsskuldbinding sé ógildanleg. Að dómi stefnda sé því vísun stefnanda til formgalla við lántöku með öllu haldlaus. Engu breyti heldur þótt stefnandi sé ólöglærð.

Í ljósi ofanritaðs byggir stefndi á því að ekki sé grundvöllur til þess að leysa stefnanda undan ábyrgð sinni með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, og það eitt að skuldari hafi ekki verið greiðslumetinn, geti ekki nægt til þess. Af dómi Hæstaréttar í máli nr. 16/2007 frá 17. janúar 2007 megi ráða að málin séu metin heildstætt, og það að ekki sé farið eftir samkomulagi um notkun sjálfskuldarábyrgða leiði ekki sjálfkrafa til þess að einstaklingur eigi að losna undan ábyrgð sinni. Þá telur stefndi að úrskurður Úrskurðarnefndar um viðskipti fjármálafyrirtækja sé illa rökstuddur og fari í bága við meginreglur samningaréttar. Því hafi hann ekki getað fellt sig við niðurstöðu nefndarinnar, en mótmælir því jafnframt að úrskurðurinn sé að nokkru leyti bindandi fyrir stefnda. Líta beri til þess að stefnandi sé ekki aðili að umræddu samkomulagi um notkun sjálfskuldarábyrgða, og því hafi samkomulagið ekki beina þýðingu gagnvart henni. Í öðru lagi verði ekki séð að dómstóll hafi dæmt í máli sem þessu með afgerandi hætti, og það eitt bendi til þess að niðurstaða málsins kunni að hafa fordæmisgildi.

Um lagarök vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar og laga nr. 7/1936, sérstaklega 36. gr. þeirra laga.

Niðurstaða

Ágreiningslaust er að útgefandi skuldabréfsins sem hér um ræðir, A-kvk-nf M-kvk-nf S-kvk-nf, var ekki greiðslumetin við töku lánsins og var stefnanda, sem veðsala, því ekki kynnt greiðslugeta hennar. Viðurkennir stefndi að það hafi farist fyrir vegna mistaka starfsmanns og að slík lánveiting sé í andstöðu við fyrirmæli 3. gr. samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða frá 27. janúar 1998. Þrátt fyrir það byggir stefndi á því að stefnandi hafi af fúsum og frjálsum vilja veitt veð í eign sinni og gengist við skuldbindingu, sem falli ekki niður nema lagaheimild standi til þess. Samkomulagið sé ekki slík lagaheimild og hvergi sé þar kveðið á um að skuldbindingar falli niður, sé út af brugðið af einhverjum ástæðum. Við mat á því hvort slík skuldbinding eigi að falla niður verði aðeins horft til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936.

Umrætt samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða var gert að tilhlutan Sambands íslenskra viðskiptabanka, f.h. viðskiptabanka, Sambands íslenskra sparisjóða, f.h. sparisjóða, Kreditkorts hf., Greiðslumiðlunar hf., Neytendasamtakanna og viðskiptaráðherra og fjármálaráðherra, af hálfu stjórnvalda, og öðlaðist gildi 1. maí 1998. Í 1. gr. þess kemur fram að markmið samkomulagsins sé að draga úr vægi sjálfskuldarábyrgða og setja meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum er sjálfskuldarábyrgð er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Um leið er því lýst yfir að aðilar séu sammála um gildi þeirrar stefnu að lánveitingar verði í auknum mæli eingöngu miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin tryggingar hans. Í 1. mgr. 3. gr. segir að sé sjálfskuldarábyrgð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu, beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda með þeim aðferðum sem þar tíðkast, óski ábyrgðarmaður eftir því áður en hann gengst í ábyrgð. Þó er fjármálafyrirtækinu skylt að greiðslumeta greiðanda, þegar óskað er sjálfskuldarábyrgðar til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu sem nemur meira en einni milljón króna, sbr. 2. mgr. 3. gr. Í 3. mgr. sömu greinar kemur fram að tryggja skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina. Þá er í 4. gr. mælt fyrir um að fjármálafyrirtækjum beri að gefa út upplýsingabæklinga um sjálfskuldarábyrgðir og dreifa þeim með skjölum sem afhent eru ábyrgðarmönnum til undirritunar. Jafnframt er þar tekið fram að ábyrgðarmaður skuli við undirritun lánsumsóknar staðfesta að hann hafi kynnt sér efni bæklingsins um ábyrgðir. Samkvæmt 4. mgr. 2. gr. tekur samkomulagið bæði til þess er einstaklingur gengst í einfalda ábyrgð og þegar hann veitir leyfi til þess að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings.

Tekið er undir það með stefnda að afgreiðsla á láni til Ö-kvk-ef M-kvk-ef S-kvk-ef 23. júlí 1998 að fjárhæð 1.280.000 krónur, með veði í íbúð stefnanda að Skipholti 51 í Reykjavík, fór í bága við samkomulagið, þar eð greiðslugeta greiðandans var ekki metin, svo sem skylt var í þessu tilviki, og stefnanda því ekki kynnt niðurstaða greiðslumats. Hins vegar stoðar það ekki stefnda að bera fyrir sig að hvorki liggi fyrir í málinu hver fjárhagsstaða skuldara var við töku lánsins, né að stefnanda hljóti að hafa verið kunnugt um fjárhagsstöðuna vegna fjölskyldutengsla við skuldarann. Verður ekki fram hjá því horft að stefnda bar sjálfum skylda til að afla þeirra upplýsinga, leggja mat á greiðslugetu skuldara og kynna matið fyrir stefnanda. Verður stefndi að bera áhættuna af því að það var ekki gert. Ekkert í gögnum málsins rennir hins vegar stoðum undir þá fullyrðingu stefnda að stefnanda hafi mátt vera kunnugt um fjárhagsstöðu skuldarans. Ekki er þar heldur neitt að finna sem gefið gæti vísbendingu um að stefndi hafi upplýst stefnanda um þýðingu veðsetningarinnar eða að stefnanda hafi sjálfri verið kunnugt um að stefndi hefði vanrækt að meta greiðslugetu skuldarans. Verður ekki annað ráðið en að stefnanda hafi fyrst í ársbyrjun 2007 orðið ljóst að á stefnda hvíldi fortakslaus skylda til að meta greiðslugetu skuldarans og að stefndi hefði vanrækt þá skyldu sína við lántökuna. Því verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að stefnandi hafi með langvarandi aðgerðaleysi glatað rétti sínum til að bera fyrir sig að veðsetningin væri ógildanleg.

Af upphafsorðum áðurnefnds samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða og efni þess að öðru leyti er ljóst að með því var ekki einungis stefnt að því að draga úr vægi sjálfskuldarábyrgða, heldur einnig að tryggja vandaða viðskiptahætti, um leið og leitast var við að jafna stöðu ábyrgðarmanna og þeirra sem veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings. Þótt stefnandi sé ekki aðili að samkomulaginu, eins og stefndi heldur fram, verður að hafna þeim rökum hans að samkomulagið hafi af þeim sökum ekki beina þýðingu fyrir stefnanda. Þvert á móti lítur dómurinn svo á að stefnandi geti byggt á ákvæðum samkomulagsins, enda fer ekki á milli mála að því er ætlað að gilda í lögskiptum einstaklinga og þeirra fjármálafyrirtækja sem þar hafa skuldbundið sig til að hlíta því.

Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef talið yrði ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Hið sama á við um aðra löggerninga. Tekið er fram að við mat á þessum atriðum skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.

Eins og áður greinir er ekki um það deilt að lánveiting stefnda í máli þessu braut í bága við margnefnt samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða. Stefndi var aðili að samkomulaginu og hafði skuldbundið sig til að viðhafa þá vönduðu viðskiptahætti sem þar var mælt fyrir um. Í ljósi þessa, svo og þegar litið er til stöðu samningsaðila og atvika málsins að öðru leyti, telur dómurinn að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig og halda til streitu þeim samningi sem fólst í veðsetningu stefnanda á íbúð sinni. Þykja því uppfyllt skilyrði 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, til þess að verða við kröfu stefnanda um að ógilda veðsetningu íbúðar hennar að Skipholti 51 í Reykjavík.

Samkvæmt úrslitum málsins, sbr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst hæfilegur 400.000 krónur.

I-kk-nf E-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Felld er úr gildi veðsetning stefnanda, G-kvk-ef T-kvk-ef, á íbúð hennar að Skipholti 51 í Reykjavík, fastanr. 201-3274, til tryggingar skuld Ö-kvk-ef M-kvk-ef S-kvk-ef við stefnda, Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis, samkvæmt skuldabréfi nr. 1150-74-200486 að fjárhæð 1.280.000 krónur, útgefnu 23. júlí 1998.

Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.

I-kk-nf E-kk-nf