E-2173/2012

Mál þetta, sem dómtekið var 3. maí síðastliðinn, var höfðað 13. júní 2012 af B-kvk-þgf H-kvk-þgf G-kvk-þgf, Hrísrima 9, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 600.000 krónur ásamt almennum vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 22. mars 2012 til 21. júlí 2012, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en stefnanda var veitt gjafsókn 4. maí 2012.

Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafist að bætur til stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 21. mars 2012 var lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu heimiluð leit á dvalarstað Ó-kk-ef V-kk-ef S-kk-ef að Hrísrima 9 í Reykjavík. Stefnandi bjó þar á þessum tíma en fram hefur komið að Ó-kk-nf hafi verið kærasti hennar og dvaldist hann þá stundum á heimili hennar.

Húsleit fór fram 22. mars 2012 en í upphafi hennar var stefnandi ekki viðstödd. Hún kom heim á meðan á húsleitinni stóð. Viðstaddur húsleitina var A-kk-nf K-kk-nf F-kk-nf hdl. sem lögreglan kallaði til vegna húsleitarinnar.

Stefnandi telur aðgerðir lögreglunnar ólögmætar en hún var handtekinn á staðnum og sett í handjárn þar sem lögreglan taldi hana hafa truflað framgang húsleitarinnar.

Stefnandi kveðst hafa komið heim og ekki vitað hvað var um að vera. Hún hafi spurt hvað væri í gangi. Henni hafi verið sagt að lögreglan hefði heimild til húsleitar en hún hafi ekki fengið að vita um ástæður fyrir því. Fyrirspurnir hennar hafi þó ekki gefið lögreglunni tilefni til jafn harkalegra aðgerða og handtöku hennar. Henni hafi verið haldið í handjárnum í um það bil klukkustund.

Stefnandi hefur höfðað málið til greiðslu miskabóta vegna aðgerða lögreglunnar, handtöku stefnanda og húsleitar á heimili hennar. Málið sem hafi verið tilefni húsleitarinnar og handtöku stefnanda hafi verið fellt niður. Skilyrði til bóta séu því fyrir hendi samkvæmt 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefnandi eigi rétt á bótum. Aðgerðir lögreglunnar hafi að öllu leyti verið lögmætar og engin skilyrði væru fyrir bótaskyldu stefnda.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hún hafi komið heim til sín um hádegisbil 22. mars 2012. Er hún kom inn í íbúð sína hafi blasað við henni að húsleit stóð þar yfir. Hún hafi samstundis spurt hvernig stæði á þessu en lögreglumenn á vettvangi hafi litlar skýringar gefið aðrar en þær að lögreglan hefði heimild til leitarinnar. Stefnandi kveðst hafa lýst yfir óánægju sinni með húsleitina en þá hafi hún umsvifalaust verið tekin lögreglutaki og handjárnuð. Hún hafi verið skikkuð til að halda til á stól inni í stofu. A-kk-nf K-kk-nf F-kk-nf lögmaður var viðstaddur húsleitina og hafi hann kynnt stefnanda úrskurðarorð héraðsdóms Reykjaness. Lögmaðurinn hafi lagt það til við lögreglumennina að stefnanda yrði sleppt án tafar enda gæfu gögn málsins ekki til kynna að rannsókn málsins sneri að henni. Hafi ekki verið fallist á það. Lögmaðurinn hafi einnig lagt til að stefnandi væri losuð úr handjárnunum þar sem hún hafi setið inni í stofu en ekki hafi verið fallist á það. Þegar boð bárust í talstöð lögreglumanna um að fangabíll væri kominn fyrir utan húsið og fyrirhugað var að flytja stefnanda á lögreglustöð hafi lögreglumennirnir skyndilega hætt við að flytja hana þangað. Henni hafi verið haldið um nokkra stund áfram inni í stofunni áður en henni var sleppt þegar lögreglumenn yfirgáfu íbúðina.

Stefnandi hafi fengið þær upplýsingar að húsleitin sneri að máli þar sem kærasti hennar hafði réttarstöðu sakbornings. Hann hafi þó ekki verið með skráð lögheimili hjá henni heldur hafi hann haldið stopult til þar. Málið hafi síðar verið fellt niður gagnvart honum. Þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir hafi stefnandi ekki fengið afrit af úrskurði héraðsdóms þannig að hún fengi nánari skýringar á húsleitinni og gæti áttað sig á því hvernig málið sneri að henni og heimili hennar. Fljótlega eftir handtökuna og húsleitina hafi stefnandi krafist útskýringa á handtökunni og afrita af gögnum málsins. Með tölvupósti 13. apríl 2012 hafi endanlega verið staðfest af hálfu lögreglunnar að ekkert yrði aðhafst meira gagnvart henni í málinu.

Stefnandi kveðst hafa kennt eymsla í olnboga strax í kjölfarið á handtökunni vegna lögreglutaks sem hún hafi verið beitt og handjárna. Hún hafi því leitað til Landspítalans 26. mars 2012 og látið skoða áverkana. Stefnandi vísi til læknisvottorðs 23. maí s.á. þar sem fram komi að læknir hafi greint hana með „tognun og ofreynslu í olnboga“.

Stefnandi telji að hún eigi rétt á bótum samkvæmt 1. og 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála vegna handtöku og húsleitar sem framkvæmd var á heimili hennar af hálfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og loks vegna þess tíma sem stefnandi hafi verið með réttarstöðu sakbornings í málinu. Þar sem málið á hendur henni hafi verið fellt niður sé frumskilyrði bótaréttar að því leyti uppfyllt.

Í 1. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála komi fram að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður. Í 2. mgr. segi að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. séu fyrir hendi. Í 4. mgr. segi að bæta skuli fjártjón og miska samkvæmt greininni.

Lagagreinin feli í sér hlutlæga bótaskyldu hins opinbera. Þetta megi bæði greina af efni ákvæðisins og með gagnályktun af athugasemdum greinargerðar sem fylgdi frumvarpi til laganna, þar sem gert sé ráð fyrir því að þeir sem 1. mgr. eigi ekki við geti engu að síður öðlast skaðabótakröfur á grundvelli sakarreglunnar hafi þeir beðið tjón vegna ásetnings eða gáleysis tjónvalds.

Málsástæður stefnanda varðandi einstaka kröfuliði séu þessar:

Miskabætur vegna handtöku

Um handtöku sé fjallað í XIII. kafla laga um meðferð sakamála. Í 1. mgr. 90. gr. komi fram að lögreglu sé rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leiki á því að hann hafi framið brot sem sætt geti ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi eða til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum.

Stefnandi hafi verið tekinn höndum af lögreglumönnum 22. mars 2012 um klukkan 11:30. Ekki liggi skýrt fyrir um hvaða brot stefnandi var grunuð en ekkert í gögnum málsins bendi til að rannsókn málsins hafi beinst gegn henni. Í lögregluskýrslu sé því haldið fram að stefnandi hafi haft truflandi áhrif á aðgerðir lögreglu á vettvangi, en því sé alfarið hafnað af hálfu stefnanda sem ósönnu. Viðbrögð hennar á vettvangi hafi ekki gefið tilefni til handtöku og því síður hafi verið ástæða til að taka hana lögreglutaki og handjárna. Ekkert hafi verið því til fyrirstöðu að henni yrði heimilað að yfirgefa vettvang á meðan húsleit væri kláruð eða henni leyft að fylgjast með húsleitinni án þess að frelsissvipting ætti sér stað. Stefnanda hafi verið haldið í rúma klukkustund handjárnaðri á heimili sínu.

Af þessu sé ljóst að stefnandi hafi verið beitt aðgerðum sem um sé rætt í 90. gr. laga nr. 88/2008. Skilyrðum 2. mgr. 228. gr. laganna sé fullnægt í þessum lið og eigi stefnandi því rétt til bóta samkvæmt ákvæðinu.

Stefnandi telji að lögreglan hafi beitt valdi sínu í óhófi við handtökuna, sbr. 3. mgr. 53. gr. laga um meðferð sakamála og 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, þar sem handtakan hafi hvorki verið nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot stefnanda, tryggja návist hennar eða öryggi né til að koma í veg fyrir spillingu sönnunargagna. Með einfaldri húsleit á heimili stefnanda hefði lögreglan getað nálgast það sem hún var á höttunum eftir. Óþarft hafi verið að handtaka stefnanda og hefðu meðalhófssjónarmið átt að leiða til þess að í stað þess að handtaka hana hefði átt að boða hann til skýrslutöku vegna mögulegra brota, sbr. 61. gr. laga um meðferð sakamála. Í stað þess hafi lögregla beitt valdi sínu af óhófi og handtekið stefnanda án þess að raunveruleg nauðsyn hafi verið til þess.

Fyrir tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna ofangreindra aðgerða krefjist hún 300.000 króna í miskabætur. Til stuðnings miskabótakröfu sinni vísi stefnandi sérstaklega til þeirra áverka sem hún hafi hlotið vegna handtökunnar og áskilji sér rétt til að gera frekari kröfur á hendur stefnda vegna líkamstjóns síðar komi slíkt í ljós.

Miskabætur vegna húsleitar

Um leit og líkamsrannsókn sé fjallað í X. kafla laga um meðferð sakamála. Þar komi meðal annars fram í 1. mgr. 74. gr. heimild til að leita í húsum sakbornings, geymslustöðum, hirslum og farartækjum hans í því skyni að hafa uppi á munum sem hald skuli leggja á. Í 2. mgr. sömu greinar komi fram heimild til að leita í húsum annars manns en sakbornings þegar rökstuddur grunur leikur á að þar sé að finna muni sem hald skuli leggja á. Í 3. mgr. sömu greinar sé gert að skilyrði fyrir húsleit samkvæmt 2. mgr. að rannsókn beindist að broti sem varðað geti fangelsisrefsingu að lögum.

Krafist hafi verið fyrir Héraðsdómi Reykjaness 21. mars 2012 að lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu yrði heimil leit á heimili stefnanda, sem tilgreint sé sem heimili kærasta stefnanda í endurriti úr þingbók. Í endurritinu, sem stefnandi hafi fengið afhent, sé ekki tiltekið að hvaða broti rannsókn beindist og það sé heldur ekki skýrt af lögregluskýrslu. Stefnandi geti ekki dregið aðra ályktun en þá að heimiluð hafi verið leit á heimili hennar á þeim grundvelli einum að þar hafi verið framkvæmd handahófskennd leit sem beindist að kærasta hennar. Með leitinni hafi friðhelgi einkalífs stefnanda verið rofin.

Ljóst sé að stefnandi hafi verið beitt aðgerðum sem um sé rætt í 74. gr. laga um meðferð sakamála. Skilyrðum 2. mgr. 228. gr. laganna sé því fullnægt og eigi stefnandi þar með rétt til bóta fyrir hann á hlutlægum grundvelli.

Stefnandi sé með skráð lögheimili að Hrísrima 9 en ekki kærasti hennar sem húsleitin beindist að. Stefnandi telji því að líta verði til þess að skilyrði 2. mgr. 74. gr. laga um meðferð sakamála hafi ekki verið uppfyllt þegar leitin var framkvæmd.

Stefnandi telji að fara hefði mátt hægar í sakirnar, sbr. 3. mgr. 79. gr. laga um meðferð sakamála og 14. gr. lögreglulaga, þegar lögregla framkvæmdi húsleit á heimili hennar. Kærasti stefnanda hafði verið handtekinn fyrr um morguninn og rétt hefði verið að leita til stefnanda og veita henni heimild til að vera viðstödd húsleit þessa frá upphafi án þess að til frelsisskerðingar þyrfti að koma.

Í 2. mgr. 79. gr. laganna segi að eiganda húsakynna þar sem leit fari fram skuli veittur kostur á að vera viðstaddur hana ef unnt er. Ekkert hafi komið fram sem gefi til kynna að ómögulegt hafi verið að gefa stefnanda færi á að vera viðstödd húsleitina á heimili hennar. Hefði slíkt eflaust auðveldað leitina til muna og dregið úr íþyngjandi eðli hennar gagnvart stefnanda og fjölskyldu hennar. Stefnandi krefjist þess að tillit verði tekið til þessa við ákvörðun miskabóta.

Fyrir tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna ofangreindra aðgerða krefjist stefnandi 300.000 króna í miskabætur.

Af ofangreindu megi sjá að skilyrðum 1. og 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála sé fullnægt. Líta verði til þeirra breytinga sem urðu við gildistöku nýrra sakamálalaga nr. 88/2008 sem leystu af hólmi eldri lög um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 88/2008 sé lagt til að skilyrði fyrir bótum vegna sakamáls verði rýmkuð frá því sem var í lögum nr. 19/1991. Orðalag ákvæðisins sé afdráttarlaust en í 228. gr. segi að maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta. Í 2. mgr. lagagreinarinnar segi að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Af skýru orðalagi 228. gr. leiði ekki annað en að skylt sé að greiða bætur ef ákvæði 1. mgr. hennar eru uppfyllt en þannig sé það í þessu máli.

Í 2. málslið 2. mgr. 228. gr. laganna komi fram sú undantekningarregla að bætur megi þó fella niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Ákvæðið beri að túlka þröngt í ljósi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sem kveði á um að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Sú túlkun sé einnig í samræmi við 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um að hver maður sé saklaus uns sekt er sönnuð.

Hvorki stefnandi né kærasti hennar hefðu framið afbrot sem sætt gæti ákæru. Þó hafi stefnandi þurft að sæta íþyngjandi aðgerðum lögreglu. Hún hafi verið fús til samstarfs við lögregluna en hafi ekki fengið tækifæri til þess. Ekkert hafi komið fram í málinu sem geti réttlætt að bætur til hennar verði lækkaðar, hvað þá felldar niður.

Um fjárhæð miskabóta og dráttarvexti

Samkvæmt 5. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála skuli bæði bæta fjártjón og miska. Stefnandi krefjist 600.000 króna í miskabætur. Í 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé fjallað um miskabætur. Þar segi meðal annars að heimilt sé að láta þann sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi friði, æru eða persónu manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Stefnandi telji, með hliðsjón af dómafordæmum, að miski hennar vegna málsins sé ekki lægri en 600.000 krónur. Jafnframt vísi hún til þess sem áður hafi komið fram um rökstuðning fyrir fjárhæð miskabóta.

Um lagarök vísi stefnandi til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrár lýðveldisins um þvingunaraðgerðir. Þá vísi stefnandi til ákvæða laga um meðferð sakamála, sérstaklega 74., 90., 145., 146., 149. og 228. gr., og til reglna skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr. um miskabætur. Vísað sé til almennu sakarreglunnar á sviði skaðabótaréttar. Þá vísi stefnandi til 67. gr. og 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 5. og 8. gr. laga nr. 97/1995, til stuðnings kröfu sinni. Loks vísi stefnandi til 5. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kröfur um dráttarvexti styðji stefnandi við III. og IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfur um málskostnað styðji stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Varðandi varnarþing vísist til 32. gr. sömu laga.

Málsástæður og lagrök stefnda

Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að lögregla hafi verið með til rannsóknar fjölda alvarlegra ofbeldisbrota þar sem viðriðnir voru meðlimir svokallaðra vélhjólagengja. Rökstuddur grunur hafi legið fyrir um að meðlimir þessara klúbba hygðu á enn frekari ofbeldisverk sem hefðu verið að fullu skipulögð. Brýnt hafi verið talið að framkvæma leit á heimilum og dvalarstöðum þessara einstaklinga til þess að koma höndum yfir gögn, tæki og tól sem tengdust slíkum fyrirætlunum og hefðu verið ætluð til nota við framkvæmd þeirra.

Nokkrir einstaklingar hafi verið handteknir 22. mars 2012 vegna þessara rannsókna, þar á meðal sambýlismaður stefnanda, en ætluð brot hans hafi varðað við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974 og lög nr. 16/1998. Daginn áður hefði lögregla lagt fram kröfu í Héraðsdómi Reykjaness þar sem krafist var heimildar til leitar á heimili þess sakbornings og sama dag hafi dómurinn kveðið upp húsleitarúrskurð.

Á grundvelli úrskurðarins hafi leit hafist í íbúð stefnanda 22. mars 2012 klukkan 11:10 að viðstöddum lögmanni sakbornings. Stuttu eftir að leit hófst hafi stefnandi komið á vettvang. Henni hafi verið sýndur húsleitarúrskurðurinn og kynnt að yfir stæði leit á grundvelli hans. Stefnandi hafi verið ósátt við aðgerðir lögreglu og hafi hún truflað framkvæmd leitarinnar. Hún hafi ekki sinnt beiðni lögreglu um að láta af þeirri háttsemi, þannig að leit gæti farið fram með venjubundum hætti. Því hafi verið tekin ákvörðun um að handtaka stefnanda og færa í handjárn. Til hafi staðið að færa hana af vettvangi en fljótlega hafi verið horfið frá þeirri fyrirætlan, þar sem stefnandi hafi fljótlega róast. Stefnandi hafi verið í handjárnum í 50 mínútur en þau hafi verið losuð af henni áður en leitinni lauk. Við húsleitina hafi verið lagt hald á ýmiss konar skotfæri sem voru í eigu sakbornings.

Fyrirspurn lögmanns stefnanda hafi verið svarað með tölvupósti 13. apríl 2012 um afdrif málsins og upplýst að engin eftirmál yrðu gagnvart stefnanda. Stefnanda hafi verið tilkynnt um lok málsins 21. maí s.á.

Stefndi mótmæli því að mál stefnanda uppfylli skilyrði um bótarétt samkvæmt 1. og 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála og beri því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Óumdeilt sé að stefnandi lenti inni í miðri lögregluaðgerð. Hún hafi spillt fyrir henni og hafi lögreglan því neyddist til að tryggja að unnt yrði að framkvæma leitina á öruggan hátt og tryggja jafnframt öryggi stefnanda, lögreglu og rannsókn þess sakamáls sem beinst hafi að sambýlismanni hennar.

Handtakan

Stefndi mótmæli því sem röngu að handtaka stefnanda hafi verið á grundvelli 90. gr. laga um meðferð sakamála. Enginn rökstuddur grunur hafi legið fyrir um aðild stefnanda að brotastarfsemi sambýlismanns hennar, né öðrum brotum á hegningarlögum eða öðrum sérrefsilögum.

Stefnandi hafi ekki verið grunuð um refsiverða háttsemi þegar handtaka hennar fór fram. Um hafi verið að ræða aðgerð til að sporna gegn því að hún spillti lögmætri lögregluaðgerð og truflaði störf lögreglu, þar sem hún hafi ekki sinnt ítrekuðum tilmælum lögreglu um að hindra ekki störf hennar við framkvæmd húsleitarinnar. Handtaka stefnanda hafi ekki verið liður í lögreglurannsókn á hendur henni og falli því ekki undir 90. gr. laga um meðferð sakamála. Skorti því á það grundvallarskilyrði 1. mgr. 228. gr. sakamálalaga að stefnandi hafi verið borin sökum í sakamáli og beri því að sýkna stefnda af bótakröfu vegna handtöku stefnanda.

Samkvæmt lögreglulögum nr. 90/1996 beri að hlýða lögmætum fyrirmælum lögreglu, sbr. 19. gr., og samkvæmt 21. gr. sé bannað að tálma lögreglu í störfum sínum. Í 14. og 16. gr. laganna sé kveðið á um heimild lögreglu til handtöku til að halda uppi lögum og reglu og til valdbeitingar við framkvæmd skyldustarfa sinna. Stefnandi hafi látið ófriðlega á vettvangi þrátt fyrir að þar væri lögmaður staddur sem gætti sameiginlegra hagsmuna hennar og sakbornings við húsleitina, sem fram hafi farið sem liður í sakamálarannsókn á hendur sambýlismanni hennar á grundvelli dómsúrskurðar. Nauðsynlegt hafi verið að handtaka stefnanda svo unnt yrði að framkvæma húsleitina með öruggum hætti. Meðalhófs hafi verið gætt við handtökuna og hafi hún ekki staðið lengur en nauðsyn bar til, enda hafi stefnandi verið losuð úr handjárnum og handtöku aflétt nokkru áður en húsleitinni lauk, þar sem stefnandi hafði þá róast nægilega niður til að hafa ekki truflandi áhrif á störf lögreglu. Stefnanda hafi því ekki getað dulist að handtaka hennar var bein afleiðing af óásættanlegri hegðun hennar sjálfrar gagnvart störfum lögreglu og sé fullyrðingum stefnanda um að hún hafi verið fús til samstarfs mótmælt sem röngum.

Því sé mótmælt sem röngu og ósönnuðu að áverkar þeir sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir á olnboga sé að rekja til starfsmanna stefnda.

Húsleitin

Húsleitin sem fór fram 22. mars 2012 hafi grundvallast á dómsúrskurði, sem hafi heimilað lögreglu að framkvæma leit á heimili sakbornings, sambýlismanns stefnanda. Leitin hafi farið fram vegna sakamálarannsóknar á hendur honum. Við leitina hafi fundist munir sem tilheyrt hafi sakborningi og hafi hald verið lagt á þá. Því sé mótmælt sem röngu að sakborningur hafi ekki átt heimili að Hrísrima 9. Lögregla hafi haft staðfestar upplýsingar um að sakborningur hefði þar búsetu þó hann væri skráður annars staðar til heimilis í þjóðskrá. Við fyrri afskipti lögreglu af sakborningi hafi hann tiltekið heimili sitt að Hrísrima 9 eins og fram komi í dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S-1154/2008. Við skýrslutöku af sakborningi, sem hafi farið fram eftir húsleitina, hafi sakborningur ekki mótmælt því að leitarstaðurinn væri heimili hans og hann hafi viðurkennt að eiga skotfæri sem þar fundust og hald var lagt á. Þá hafi lögmaður sakbornings engar athugasemdir gert við lögreglu varðandi leitarstaðinn.

Stefnandi hafi ekki verið til rannsóknar í sakamáli því sem leiddi til leitar á heimili hennar. Bótaskilyrði 1. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála séu því ekki fyrir hendi og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Því sé vísað á bug að stefnandi hafi haft réttarstöðu sakbornings við handtökuna og húsleitina. Henni hafi hvorki verið kynnt réttarstaða sakbornings né sakarefnið. Engin eftirmál hafi orðið af óásættanlegri hegðun stefnanda við húsleitina og hafi hún fengið staðfestingu þess 13. apríl 2012, eða þremur vikum eftir að húsleitinni lauk. Tilkynning sem send var stefnanda um lok rannsóknar málsins 21. maí 2012 hafi verið send vegna kröfu lögmanns hennar þar um.

Því sé mótmælt að stefnandi eigi sérstakan bótarétt á hendur stefnda vegna tímans sem hún telur að hún hafi haft réttarstöðu sakbornings. Í fyrsta lagi hafi stefnandi ekki haft stöðu sakbornings og í annan stað rúmist slík kröfugerð ekki innan 1. mgr., sbr. 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála, en það séu þau lagaákvæði sem stefnandi byggi meintan bótarétt sinn á.

Meintu bótaskyldu tjóni stefnanda sé mótmælt sem ósönnuðu og beri því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Miskabótakröfu stefnanda á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga sé mótmælt sem órökstuddri. Engri saknæmri hegðun starfsmanna stefnda sé til að dreifa heldur hafi þeir verið að sinna lögboðnum starfsskyldum sínum í góðri trú. Meðalhófs hafi verið gætt. Ekki hafi verið sýnt fram á að stefnandi hafi mátt þola andlega þjáningu og miska vegna lögmætra aðgerða lögreglu við að upplýsa brot annars manns og koma í veg fyrir að stefnandi hindraði framgang lögregluaðgerðar. Málsástæðu stefnanda þessa efnis sé mótmælt sem rangri.

Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda geri hann kröfu um að bætur verði lækkaðar verulega.

Samkvæmt 2. mgr. 228. gr. skuli dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. ákvæðisins eru fyrir hendi. Þó sé sá fyrirvari settur í öðrum málslið 2. mgr. 228. gr. að bætur megi fella niður eða lækka hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 492/2011 komi fram að ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem stefnandi byggi bótakröfu sína á, beri að túlka með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök, eins og rakið sé í dómi Hæstaréttar í máli nr. 175/2000.

Lögregla hafi neyðst til að grípa til þess úrræðis að handtaka stefnanda, til að húsleit gæti farið fram í samræmi við dómsúrskurð sem stefnanda var kynntur. Hún hafi ekki sinnt ítrekuðum tilmælum lögreglu um að fá sér sæti og sýna stillingu. Húsleit hafi því ekki getað farið fram með öruggum hætti þannig að tryggt yrði að starfsmönnum stefnda stafaði ekki ógn af stefnanda. Stefnandi hafi með þessum hætti stuðlað að aðgerðum gegn sér. Verði talið að stefnandi eigi bótarétt á hendur stefnda á grundvelli 1., sbr. 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála, eða á 26. gr. skaðabótalaga, beri af þeim sökum að fella niður eða lækka bætur til hennar.

Stefnandi krefjist miskabóta að fjárhæð samtals 600.000 krónur og sé krafan sundurliðuð þannig að gerð er krafa um 300.000 krónur vegna meintrar ólögmætar handtöku og 300.000 krónur vegna meintrar ólögmætar húsleitar. Krafan og sundurliðun hennar sé að öðru leyti með öllu órökstudd. Stefndi mótmæli fjárhæð kröfunnar sérstaklega, enda sé hún í miklu ósamræmi við dómvenju á þessu sviði og það ósamræmi í engu rökstutt né útskýrt hvers vegna bætur til stefnanda ættu að nema þessum fjárhæðum.

Vaxtakröfu sé mótmælt, enda hafi stefnandi ekki lagt fram nein sönnunargögn er varði bótarétt hennar á grundvelli þeirrar bótareglu sem málatilbúnaður stefnanda sé studdur við, né hafi stefnandi lagt til málsins nein þau sönnunargögn sem styðji kröfu hennar um meint fjártjón. Verði talið að stefnandi eigi einhvern bótarétt sé þess krafist að vextir verði í fyrsta lagi dæmdir frá dómsuppsögu.

Niðurstaða

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður. Þegar þessi skilyrði eru fyrir hendi skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Um heimildir til húsleitar eru ákvæði í X. kafla laganna og til handtöku í XIII. kafla þeirra.

Krafa stefnanda um miskabætur vegna húsleitar á heimili hennar 22. mars 2012 og handtöku, sem hún var beitt á meðan leitin fór fram, er byggð á því að skilyrði samkvæmt framangreindum lagaákvæðum séu öll fyrir hendi. Ótvírætt er að leitin fór fram á heimili stefnanda og hún var jafnframt beitt handtöku og færð í handjárn sem hún telur að hafi valdið henni miska sem stefnda beri bótaábyrgð á samkvæmt lögum. Telja verður að stefnandi eigi af þessum sökum rétt á bótum samkvæmt 228. gr. laga um meðferð sakamála þótt hún hafi ekki haft réttarstöðu sakbornings við húsleitina og þrátt fyrir að rannsóknin hafi ekki beinst gegn henni þegar hún var handtekin að öðrum skilyrðum lagagreinarinnar uppfylltum.

Af hálfu stefnda er vísað til þess að nauðsynlegt hafi verið að handtaka stefnanda þar sem hún hafi látið ófriðlega á vettvangi og með því hafi hún komið í veg fyrir að unnt væri að framkvæma rannsóknina með öruggum hætti. Hún hafi ekki verið handtekin vegna lögreglurannsóknar á hendur henni og því falli handtakan ekki undir heimild 90. gr. laga um meðferð sakamála. Varðandi heimild til handtökunnar er af hálfu stefnda vísað til lögreglulaga en í 14. og 16. gr. þeirra sé kveðið á um heimildir lögreglu til handtöku til að halda uppi lögum og reglu og til valdbeitingar við framkvæmd skyldustarfa sinna. Í 14. gr. lögreglulaga segir að handhöfum lögregluvalds sé heimilt að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa sinna. Aldrei mega þeir þó ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni. Um heimild til handtöku segir í 16. gr. laganna að handhafa lögregluvalds sé heimilt að handtaka mann og færa á lögreglustöð eða á annan stað þar sem lögregla hefur aðstöðu í þeim tilgangi að halda uppi lögum og reglu, svo sem ef maður ærist á almannafæri eða veldur þar hneyksli eða hættu á óspektum. Í 3. mgr. 90. gr. laga um meðferð sakamála er vísað til þess að kveðið sé á um heimildir til handtöku í öðrum lögum auk tilvika sem talin eru í a- til d-liðum lagaákvæðisins.

Í skýrslu lögreglunnar kemur fram að stefnandi var ósátt við aðgerðir lögreglunnar á vettvangi og hafi hún haft truflandi áhrif á þær. Ákveðið hafi verið að færa hana í handjárn og láta hana fá sér sæti í stofunni. Fram kemur í skýrslunni að eftir smátíma hafi stefnandi verið orðin róleg og samvinnufús. Hún hafi komið heim kl. 11:25 og hafi handjárn verið losuð af henni kl. 12:15. A-kk-nf K-kk-nf F-kk-nf lögmaður var viðstaddur á vettvangi þegar stefnandi var handtekin. Hann skýrði svo frá fyrir dóminum að stefnandi hefði spurt lögreglumennina hvort þeir hefðu heimild til húsleitar og hafi hún lýst óánægju sinni með það. Fljótlega hafi lögreglan tekið ákvörðun um að handtaka hana. Hann hafi séð að lögreglumaður byrjaði að færa hana í járn. Lögmaðurinn sagðist hafa spurt hvort ástæða væri til að halda henni, hvort hún mætti ekki bara fara en ekki hafi verið fallist á það. Lögmaðurinn kvaðst hafa gert athugasemdir við það að hún væri höfð þarna í járnum og geymd á stól inni í stofu. Því hafi svo lokið þannig að þegar lögreglumennirnir hafi ætlað að flytja stefnanda í fangageymslu og lögmaðurinn spurði hvort ástæða væri til þess þá hafi verið tekin ákvörðun um að hún fengi að sitja þarna áfram og hafi henni verið sleppt þegar húsleitinni lauk.

Við úrlausn málsins verður að líta svo á að stefnandi hafi verið handtekin án þess að fram hafi komið nægar röksemdir af hálfu stefnda fyrir því aðrar en þær að það hafi verið nauðsynlegt í þágu rannsóknar málsins. Lögreglu bar að tryggja að leitin gæti farið fram og beita viðeigandi úrræðum til að koma í veg fyrir að stefnandi truflaði rannsóknina eftir því sem nauðsyn bar til. Jafnframt bar lögreglu að gæta þess samkvæmt 3. mgr. 53. gr. laga um meðferð sakamála að stefnandi yrði ekki fyrir meira tjóni, óhagræði eða miska en óhjákvæmilegt var eftir því sem á stóð. Samkvæmt sama lagaákvæði máttu lögreglumennirnir ekki beita hana harðræði umfram það sem lög heimila og nauðsynlegt var til að vinna bug á mótþróa hennar gegn lögmætum aðgerðum þeirra.

Að því virtu sem fram hefur komið og hér að framan er rakið verður að telja að aðgerðir, sem lögreglan beitti með því að handjárna stefnanda og halda henni þannig í 50 mínútur á heimili hennar, hafi verið umfram það sem sýnt hefur verið fram á að hafi verið nauðsynlegt í þágu rannsóknar málsins. Verður að telja að lögreglan hafi ekki haft viðhlítandi lagaheimildir við þessar aðstæður til að beita stefnanda framangreindum lögregluaðgerðum. Samkvæmt læknisvottorði hlaut stefnandi tognun á olnboga sem talin verður fullnægjandi sönnun fyrir því að hlotist hafi af aðgerðum lögreglunnar. Eins og málið liggur fyrir verður ekki fallist á að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þessum harkalegu aðgerðum lögreglunnar með framkomu sinni. Með handtökunni var hún að ósekju svipt frelsi þann tíma sem hún var í handjárnum. Stefnandi á samkvæmt framangreindu rétt á bótum vegna handtökunnar.

Húsleitin fór fram samkvæmt dómsúrskurði og ekki liggur annað fyrir en hún hafi verið lögmæt. Ekki er skilyrði samkvæmt 74. gr. laga um meðferð sakamála að sakborningur eigi lögheimili þar sem húsleit fer fram að öðrum skilyrðum uppfylltum. Þótt húsleitin hafi ekki farið fram í tilefni af rannsókn, sem beindist að stefnanda, fór hún fram á heimili hennar og eru því skilyrði 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála uppfyllt. Þar sem málið var síðar fellt niður, eins og fram hefur komið, eru skilyrði 1. mgr. lagagreinarinnar einnig uppfyllt. Þykir stefnandi með vísan til þessa eiga rétt á bótum samkvæmt lagagreininni vegna húsleitarinnar.

Bætur stefnanda verða ákveðnar í einu lagi og þykja þær hæfilegar 250.000 krónur. Stefnandi krefst vaxta frá þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað. Dráttarvaxta er krafist að liðnum mánuði frá þingfestingu málins. Ber með vísan til þessa og til þeirra lagaákvæða sem vísað er til af hálfu stefnanda að taka vaxta- og dráttarvaxtakröfu stefnanda til greina.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, E-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 600.000 krónur án virðisaukaskatts.

Dóminn kvað upp S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, B-kvk-þgf H-kvk-þgf G-kvk-þgf, 250.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 22. mars 2012 til 21. júlí s.á., en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, E-kk-ef Þ-kk-ef G-kk-ef hrl., 600.000 krónur.

S-kvk-nf I-kvk-nf