E-5129/2021

1

Mál þetta, sem dómtekið var 15. desember 2022, höfðaði A ríkisborgari Nígeríu, fædd[...], á hendur íslenska ríkinu, Reykjavík, til ógildingar á úrskurði kærunefndar útlendingamála.

2

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að ógiltur verði með dómi úrskurður kærunefndar útlendingamála númer 198/2021 í stjórnsýslumáli nr. [...], dags. 6. maí 2021, og þar með falli úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar frá 26. febrúar 2021 í máli nr. [...], um að synja umsókn hennar um alþjóðlega vernd á Íslandi ásamt því að synja henni um dvalarleyfi á grundvelli 74. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga og vísa henni frá landinu. Að auki er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins.

3

Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara er þess krafist, ef fallist verður á kröfur stefnanda, að málskostnaður verði felldur niður.

Málsatvik

4

Stefnandi sótti um alþjóðlega vernd hér á landi við komu til landsins 9. mars 2020 og fór í framhaldi af því í viðtöl hjá Útlendingastofnun 24. júní og 3. september 2020. Útlendingastofnun synjaði stefnanda um alþjóðlega vernd ásamt því að synja henni um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða með ákvörðun, dags. 14. september 2020. Var sú ákvörðun kærð til kærunefndar útlendingamála 6. október 2020. Kærunefndinni barst greinargerð stefnanda 20. sama mánaðar.

5

Með úrskurði kærunefndar útlendingamála nr. 387/2020, dags. 13. nóvember 2020, var ákvörðun Útlendingastofnunar felld úr gildi vegna annmarka á málsmeðferð í máli stefnanda, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 23. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga. Lagt var fyrir Útlendingastofnun að taka umsókn stefnanda um alþjóðlega vernd til nýrrar meðferðar. Mætti hún í framhaldi af því til viðtals hjá Útlendingastofnun 26. janúar 2021 ásamt talsmanni sínum.

6

Með ákvörðun, dags. 26. febrúar 2021, synjaði Útlendingastofnun stefnanda öðru sinni um alþjóðlega vernd ásamt því að synja henni um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Var sú ákvörðun birt fyrir stefnanda og talsmanni hennar 9. mars 2021 og kærð til kærunefndar útlendingamála 23. sama mánaðar. Kærunefndinni bárust viðbótarathugasemdir 12. apríl 2021. Frekari gögn bárust frá stefnanda 15. og 21. sama mánaðar.

7

Þann 6. maí 2021 staðfesti kærunefnd útlendingamála, með úrskurði sínum nr. 198/2021, ákvörðun Útlendingastofnunar frá 26. febrúar 2021 og veitti stefnanda 30 daga frest til að yfirgefa landið. Úrskurðurinn var birtur stefnanda 10. maí 2021. Stefnandi óskaði eftir frestun réttaráhrifa á úrskurðinum þann 17. sama mánaðar. Kærunefnd útlendingamála hafnaði þeirri beiðni 24. júní 2021 með úrskurði sínum nr. 308/2021.

8

Stefnandi hefur greint frá því að hún sé fædd og uppalin í [...]- fylki í Nígeríu. Hún sé kristinnar trúar og tilheyri [...]- ættbálknum. Hafi hún rekið eigin hársnyrtistofu og starfað [...]. Dag einn hafi kona að nafni B komið á hárgreiðslustofuna og dásamað handverk hennar. Konan hafi sagt stefnanda að hún gæti fengið betri laun erlendis fyrir vinnu sína. Kvaðst konan eiga hársnyrtistofu sem stefnandi gæti unnið á. Í framhaldi af því hafi stefnandi og konan gert ráðstafanir til að stefnandi gæti stundað diplómanám í heilbrigðisþjónustu á Möltu, þangað sem konan hafi heimsótt hana reglulega. Að námi loknu hafi hún sagt við stefnanda að hún skyldi koma til Ítalíu, þar sem hún fengi hærri laun. Þegar til Ítalíu hafi verið komið hafi konan krafist þess að stefnandi byrjaði í vændi, sem hún hafi mótmælt. Stefnandi hafi neitað að endurgreiða konunni þá fjármuni sem hún hafði lagt út fyrir hana með því að selja líkama sinn. Konan hafi því tekið síma stefnanda og önnur gögn og skilríki og að auki sagt að hún myndi drepa fjölskyldu hennar, færi hún ekki eftir fyrirmælum hennar.

9

Stefnandi kveðst hafa talið að hún ætti enga undankomu og því nauðug selt aðgang að líkama sínum í bænum [...]á Ítalíu næstu fjögur árin, þar sem hún hafi deilt íbúð með konunni. Stefnandi kveðst bera ör á líkama sínum vegna ofbeldis sem konan hafi beitt hana í þau skipti sem stefnandi hafi neitað að stunda vændi. Stefnandi kveðst auk þess hafa eytt takmörkuðum tíma utandyra á meðan hún dvaldi á Ítalíu en umrædd kona hafi séð um innkaup á bæði fatnaði og mat. Stefnandi hafi komist undan þegar konan hafi ferðast til Afríku, en stefnandi hafi fundið gögn sín við þrif á herbergi hennar og flúið um nótt. Kveðst hún hafa hitt mann að nafni C úti á götu, sem hafi veitt henni húsaskjól eftir að hún hafði sagt honum sögu sína. Hann hafi ráðlagt henni að fara til Íslands, öruggasta lands í heimi. Hann hafi keypt flugmiða fyrir stefnanda, hýst hana í mánuð og keyrt hana á flugvöllinn.

10

Stefnandi hefur greint frá því að hún eigi engan að í Nígeríu og fái engan stuðning þar, hvorki frá fjölskyldu né vinum. Foreldrar hennar séu látnir og hún hafi ekki náð sambandi við systkini sín eftir að hún tapaði umráðum yfir farsíma sínum í byrjun árs 2016. Andlegt heilsufar stefnanda sé ekki gott vegna þeirra áfalla og þess ofbeldis sem hún hafi orðið fyrir, en stefnandi hefur greint frá því að hún glími við þunglyndi.

Húnhafi áhyggjur af synjun á dvalarleyfi, eigi erfitt með að einbeita sér og sé andlega fjarverandi. Þá eigi hún ekki raunverulegan möguleika á að leita aðstoðar lögreglu eða annarra í heimaríki, hvort sem er til að vinna í andlegri heilsu sinni eða til að tryggja að hún verði ekki brottnumin og neydd í vændisiðnaðinn að nýju.

Helstu málsástæður stefnanda

11

Stefnandi byggir mál sitt á því að úrskurður kærunefndar útlendingamála hafi verið ólögmætur og sé ógildanlegur. Þá hafi málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga, óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins og málsmeðferðarreglur laga um útlendinga verið brotnar við meðferð málsins og ákvörðunartöku. Þessar ákvarðanir og aðgerðir stjórnvalda hafi farið gegn lögum og alþjóðlegum skuldbindingum Íslands. Rannsókn kærunefndarinnar og Útlendingarstofnunar hafi meðal annars verið ófullnægjandi.

12

Einnig er því haldið fram af hálfu stefnanda að komist hafi verið að efnislega rangri niðurstöðu í málinu. Brotið hafi verið á grundvallarmannréttindum stefnanda, sem séu tryggð í stjórnarskrá og samkvæmt alþjóðaskuldbindingum. Sérstaklega er á því byggt að meðferð stjórnvalda á umsókn stefnanda brjóti í bága við þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands og þá einkum Samning Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali, sem hafi tekið gildi á Íslandi 1. júní 2012.

13

Þá byggir stefnandi sérstaklega á því að úrskurður kærunefndar útlendingamála brjóti í bága við meginreglur stjórnsýsluréttar, einkum rannsóknarreglu, réttmætisreglu og jafnræðisreglu. Framangreindar reglur séu lögfestar í stjórnsýslulögum nr. 37/1993 og útlendingalögum nr. 80/2016, en séu jafnframt óskráðar meginreglur með víðtækara gildissvið. Þá sé jafnræðisreglan lögfest í 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.

14

Stefnandi byggir á því að misbrestir í málsmeðferðinni, sem hafi falið í sér brot á öryggisreglum, hafi leitt til þess að málsmeðferðin hafi jafnframt verið í andstöðu við aðrar stjórnsýslureglur, þ. á m. regluna um skyldubundið mat stjórnvalda. Þá er byggt á því að rökstuðningur stjórnvalda hafi verið ófullnægjandi og sé það til marks um að brotnar hafi verið öryggisreglur stjórnsýslulaga. Stefnandi byggir sömuleiðis á því að ekki hafi verið tekið fullnægjandi tillit til stöðu hennar sem fórnarlambs mansals í málsmeðferð Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála.

15

Stefnandi vekur athygli á því að í málum umsækjenda um alþjóðlega vernd hafi verið talið rétt að gera minni sönnunarkröfur en ella og umsækjendur látnir njóta vafans ef frásögn þeirra virðist trúverðug að öðru leyti. Að auki byggir stefnandi á því að óraunhæft sé að ætla henni að leggja fram gögn um þann aðila sem hafi selt hana í mansal. Þá beri að nefna að á stjórnvöldum hvíli rík skylda til að upplýsa um málsatvik og taka mið af þeim við mat sitt á beitingu þeirra laga sem gildi á viðkomandi málefnasviði. Sú skylda sé einkar rík þegar um sé að ræða viðkvæma einstaklinga sem leiti á náðir stjórnvalda, sem svo fórnarlömb mansals. Á íslenskum stjórnvöldum hvíli þannig rík skylda til að greina og þekkja einkenni mansals.

16

Stefnandi byggir á því að málsmeðferð íslenskra stjórnvalda hafi verið í andstöðu við Samning Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali, tilmæli GRETA (Group of Experts on Action against Trafficking in Human Beings) til Íslands frá 5. apríl 2019 og Leiðbeiningar UNHCR nr. 7 um stöðu flóttamanna sem eru fórnarlömb mansals. GRETA hafi gagnrýnt íslensk stjórnvöld fyrir að hafa ekki útfært þau markmið sem komi fram í samningi Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali, en GRETA sé sá eftirlitsaðili sem ætlað sé að hafa eftirlit með framkvæmd samningsins.

17

Samkvæmt sjúkrasögu stefnanda hafi hún skorið sig á [...] hendi [...] 2020. Bæklunarskurðlæknir hafi ekki talið unnt að útiloka að taugar væru í sundur, svo djúpt væri sárið. Einbeitingarskortur á þessu stigi, með hliðsjón af frásögn stefnanda af mansali, að viðbættri tilfinningalegri fjarveru, kvíða og þunglyndi, sé til þess fallinn að vekja grun um alvarlegan sálrænan skaða, eins og stefnandi hafi greint frá. Hvorki Útlendingastofnun né kærunefnd útlendingamála hafi tekið sérstakt tillit til andlegrar stöðu stefnanda í ákvörðunum sínum, þrátt fyrir þetta.

18

Stefnandi telur einsýnt að þessi atriði hefðu átt að koma til sérstakrar skoðunar við meðferð málsins, með vísan til sameiginlegrar skyldu umsækjanda um alþjóðlega vernd og viðkomandi stjórnvalds til að komast að raun um staðreyndir máls og meta þær. Í þessu samhengi vísar stefnandi til 10. gr. stjórnsýslulaga þar sem kveðið sé á um skyldu stjórnvalda til að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Reglan sé jafnframt áréttuð í 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga.

19

Þá telur stefnandi að einnig beri að horfa til þess að í stjórnsýslurétti sé það almennt viðurkennt að ef skortir á upplýsingar frá aðila máls beri að gera honum grein fyrir því sem fyrst, leiðbeina honum eftir atvikum og setja honum frest til að koma að upplýsingum, sbr. 7. gr. og 1. mgr. 18. gr. stjórnsýslulaga. Hafi Útlendingastofnun eða kærunefnd útlendingamála allt að einu ekki metið það trúverðugt að stefnandi væri fórnarlamb mansals, eða talið að sú staða hennar hefði ekki neina þýðingu við úrlausn málsins, hafi þeim borið að leiðbeina stefnanda um það og eftir atvikum gefa henni kost á að koma að sínum sjónarmiðum hvað það varðaði. Stefnandi telur að málsmeðferðinni hafi verið verulega ábótavant hvað þetta varðar. Atvik máls feli í sér samspil brota á rannsóknarreglu 10. gr., leiðbeiningarreglu 7. gr. og andmælareglu 13. og 18. gr. stjórnsýslulaga.

20

Stefnandi byggir á því að málsmeðferðarbrot yfirvalda hafi leitt til þess að stefnandi fái ekki setið við sama borð og önnur mansalsfórnarlömb frá Nígeríu, en á grundvelli jafnræðisreglu beri stjórnvöldum að leysa úr sambærilegum málum með sambærilegum hætti. Nýlega hafi mansalsfórnarlambi frá [...]- fylki í Nígeríu verið veitt mannúðarleyfi samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga, meðal annars á þeim grundvelli að: Þær skýrslur og þau gögn sem að kærunefnd hefur yfirfarið um heimaríki kæranda benda til þess að þrátt fyrir vilja yfirvalda til að bæta aðstæður kvenna í Nígeríu geti verið á brattan að sækja fyrir einstæðar konur þar í landi. Efnahagsleg mismunun á grundvelli kynferðis sé landlægt vandamál og mikilvægt sé að konur njóti stuðnings fjölskyldu sinnar eða maka. Einnig sé félagslega kerfið í heimaríki kæranda veikt og einstæðar konur séu útsettari fyrir ofbeldi en aðrar.

21

Þá megi nefna ákvarðanir Útlendingastofnunar frá 26. júlí 2019 í máli nr. 2018-10936 og 30. október 2019 í máli nr. 2019- 03109, þar sem nígerískum konum hafi verið veitt vernd samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga vegna ástæðuríks ótta við ofbeldi vegna aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi. Þar segi meðal annars að ofbeldi gegn konum og börnum, þvinguð hjónabönd, mansal, spilling yfirvalda og skortur á ábyrgð þegar konureru beittar ofbeldi séu meðal alvarlegustu vandamála á sviði mannréttinda í Nígeríu. Þá segi jafnframt að heimilisofbeldi gagnvart konum sé algengt í Nígeríu, sjaldan tilkynnt og jafnvel samfélagslega viðurkennt.

22

Stefnandi hefur í málatilbúnaði sínum byggt á því að ekki sé öruggt fyrir hana að snúa aftur til Nígeríu þar sem hún óttist geranda sinn, sem stefnandi standi enn í skuld við. Eins og komið hafi fram undir rekstri málsins á stjórnsýslustigi uppfylli nígerísk stjórnvöld ekki lágmarkskröfur sem gerðar séu til aðgerða til að útrýma mansali. Heimildir beri sömuleiðis með sér að framfylgd laga gegn mansali sé óskilvirk þar í landi og að dregið hafi úr viðleitni til að greina og vernda fórnarlömb.

23

Stefnandi hafnar málatilbúnaði kærunefndarinnar og bendir á að í ákvörðun Útlendingastofnunar hafi komið fram að þær konur sem komist að hjá NAPTIP ( e. the National Agency for the Prohibition of Traffic in Persons and Other Related Matters) og dvelji þar séu einatt útskúfaðar úr samfélaginu, þar sem gert sé ráð fyrir að þær hafi unnið við vændi erlendis. Af þeim sökum hafi NAPTIP reynt að senda konur eins fljótt og verða megi til fjölskyldu sinnar eða í annað húsnæði. Fyrir liggi að stefnandi eigi ekkert bakland í Nígeríu, en hún hafi ekki náð sambandi við systur sína síðan hún tapaði síma sínum í ársbyrjun 2016.

24

Aðstæður stefnanda hafi versnað þar sem hún geti ekki hreyft fingur og sé þar af leiðandi í verri stöðu til að afla sér tekna en áður. Með því að vísa til þess að yfirvöld í Nígeríu hafi almennt getu til að aðstoða þolendur mansals sé auk þess í engu vikið að aðstæðum stefnanda, sem ætti auðsjáanlega erfitt með að koma einsömul undir sig fótunum í ríki þar sem ofbeldi gegn konum líðist og sé jafnvel samfélagslega samþykkt, lögregla sé spillt og tekjuöflunarmöguleikar hennar takmarkaðir.

25

Stefnandi byggir á því að þótt stjórnvald hafi ákveðið að byggja mat sitt á nánar tilgreindum sjónarmiðum, sem teljist málefnaleg, verði mat stjórnvalds á þessum sjónarmiðum einnig að vera forsvaranlegt. Þannig verði þau sjónarmið sem byggt hafi verið á að geta leitt með skynsamlegum hætti til þeirrar niðurstöðu sem komist sé að með hliðsjón af málsatvikum. Ef mat á sjónarmiðum er haldið annmörkum, það er t. d. bersýnilega ósanngjarnt, sé um efnisannmarka að ræða, sbr. Hrd. 1969:1291 og Hrd. 1976:456.

26

Stefnandi ítrekar að í þeim tilvikum þar sem löggjafinn hafi eftirlátið stjórnvöldum mat til að taka ákvörðun, sem best henti hag hvers aðila, með tilliti til allra aðstæðna, sé slíkt mat skyldubundið og óheimilt að afnema það eða takmarka. Í málinu sé ljóst að yfirvöld hafi ekki tekið viðhlítandi tillit til persónulegra aðstæðna stefnanda en byggt niðurstöðu sína þess í stað á almennum landupplýsingum og áætlaðri almennri getu nígerískra yfirvalda til að aðstoða þolendur mansals. Stefnandi byggir á því að háttsemi þessi feli í sér brot gegn reglu um skyldubundið mat stjórnvalda.

27

Stefnandi bendir á að kærunefnd útlendingamála vísi í úrskurði sínum með almennum hætti til fjölda gagna, en stórlega skorti nákvæmar tilvísanir, þ. e. til hvaða hluta skjals sé verið að vísa hverju sinni, svo hægt sé að átta sig á hverju kærunefndin byggi á í raun. Umfjöllun kærunefndarinnar sé jafnframt mjög knöpp. Það veki upp spurningar um það á hvaða grundvelli stefnandi geti haldið uppi mótbárum. Ekki sé hægt að sjá hvaða atriði hafi verið ráðandi við matið og gagnamagnið sé slíkt að almenn tilvísun í landupplýsingar segi afskaplega lítið, nema fyrir liggi til hvaða upplýsinga nákvæmlega sé verið að vísa.

28

Þá sé ekki að sjá í úrskurði kærunefndar útlendingamála að ráðist hafi verið í mat á möguleikum stefnanda til að sækja sér geðheilbrigðisþjónustu, þrátt fyrir að vikið sé almennt að heilbrigðiskerfi Nígeríu. Eðlilegt sé að ætla að stefnandi, sem fórnarlamb grófs kynferðisofbeldis í formi nauðungarvinnu, þurfi á slíkri aðstoð að halda. Rannsókn á andlegum högum stefnanda hafi því verið áfátt, þrátt fyrir að stefnandi hafi greint frá því við sálfræðing að hún glímdi við þunglyndi og kvíða.

29

Stefnandi byggir á því að um sé að ræða misbeitingu valds við val á leiðum til úrlausnar máls. Þannig sé óumdeilt að hafi stjórnvöld komist að því að umsækjandi um alþjóðlega vernd sé hugsanlega þolandi mansals þurfi að fara fram ítarlegri rannsókn og málsmeðferð. Stafi það af skyldum íslenska ríkisins í alþjóðlegu samhengi ásamt því að heildstætt mat á aðstæðum samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga þurfi að vera ítarlegra. Þá þurfi að fara fram mat á því hvort 75. gr. og 76. gr. sömu laga eigi við, auk þess sem við mat á 37. gr. þurfi að taka mið af d-lið 3. mgr. 38. gr. laganna.

30

Um sé að ræða brot á óskráðri meginreglu stjórnsýsluréttarins, sem eigi sérstaklega við þegar komi að matskenndum ákvörðunum eins og ákvörðun í máli stefnanda. Þegar stjórnvald fái mál til úrlausnar komi stundum upp sú staða að hægt sé að koma máli í fleiri en einn farveg til að leysa úr því. Þegar svo standi á séu aðstæður oft þær að það fari eftir þeirri niðurstöðu sem stefnt sé að hvaða málsmeðferðarreglum beri að fylgja og til hvaða sjónarmiða þurfi að horfa. Þegar val á niðurstöðu máls standi á milli tveggja kosta, þar sem önnur niðurstaðan feli í sér einfalda og fábrotna málsmeðferð með einföldum rökstuðningi en hin niðurstaðan tímafrekari rannsókn og fyrirhafnarmeiri málsmeðferð, geti reynt á þessa óskráðu meginreglu. Hafi stjórnvald ákveðið að horfa framhjá því að stefnandi sé þolandi mansals, í því skyni að komast hjá því að rannsaka það nánar og rökstyðja ákvörðun sína með hliðsjón af því, til þess að komast hjá fyrirhafnarmeiri og tímafrekari málsmeðferð, sé um að ræða brot á þessari óskráðu meginreglu sem leiði til ógildingar á ákvörðun.

31

Stefnandi vísar til þess að ein af efnisreglum stjórnsýsluréttarins séað matskenndar ákvarðanir stjórnvalda verði að byggja á málefnalegum sjónarmiðum og mat stjórnvalda á þeim sjónarmiðum verði að vera forsvaranlegt. Sé svo ekki sé um að ræða verulegan efnislegan annmarka sem leiði til ógildingar. Stefnandi byggir á því að burtséð frá mati stjórnvalda á stöðu hennar sem fórnarlambs mansals sé úrskurðurinn jafnframt ógildur af þeirri ástæðu að mat stjórnvalda sé óforsvaranlegt. 32

Stefnandi byggir á því að þótt stjórnvald hafi ákveðið að byggja mat sitt á því hvort aðstæður stefnanda heyri undir 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga einkum á nánar tilgreindum sjónarmiðum, sem teljist málefnaleg, verði mat stjórnvalds á þessum sjónarmiðum einnig að vera forsvaranlegt. Þannig verði þau sjónarmið sem byggt sé á að geta leitt með skynsamlegum hætti til þeirrar niðurstöðu sem komist sé að, með hliðsjón af málsatvikum. Ef matið á sjónarmiðunum er haldið annmörkum, er t. d. bersýnilega ósanngjarnt, sé um efnislega annmarka að ræða.

33

Stefnandi byggir á því, eftir að hafa sjálf reifað alvarlegar brotalamir á refsivörslukerfi Nígeríu, að það mat kærunefndar útlendingamála að stefnandi hafi raunhæfan möguleika á því að leita ásjár stjórnvalda þar í landi, þurfi hún á aðstoð að halda, sé ekki í samræmi við áreiðanlegar heimildir og bersýnilega efnislega rangt.

34

Stefnandi telur að hún hafi ástæðu til að óttast ofsóknir í Nígeríu, einkum á grundvelli þess að hún tilheyri sérstökum þjóðfélagshópi, sem kona og mansalsfórnarlamb, sbr. 1. mgr. 37. gr. og 38. gr. laga um útlendinga. Í d-lið 3. mgr. 38. gr. laganna sé rakið að þjóðfélagshópur vísi einkum til fólks sem hafi áþekkan uppruna, bakgrunn, venjur og félagslega stöðu, eða sameiginleg einkenni eða lífsskoðanir. Þá skuli fórnarlömb mansals teljast meðlimir tiltekins þjóðfélagshóps. Í athugasemdum við 38. gr. frumvarps að lögum um útlendinga hafi einstaklingar sem sætt hafa ofsóknum vegna kyns og börn sem þvinguð hafa verið til hernaðar eða verið fórnarlömb annars ofbeldis verið tekin sem dæmi um einstaklinga sem teljist til sérstaks þjóðfélagshóps.

35

Stefnandi byggir á því að hún eigi á hættu að verða fyrir hefndaraðgerðum og/eða verða þvinguð aftur í mansal af hálfu geranda síns snúi hún aftur til Nígeríu. Heimildir beri með sér að skipuleggjendur mansals hafi yfir að ráða skipulags-innviðum og tengslaneti til stuðnings skipulagðri mansalsstarfsemi sinni í [...]- fylki. Einstæðar konur séu sérstaklega berskjaldaðar í Nígeríu, sem sýni sig meðal annars í því að einn af þeim þáttum sem geri það ólíklegra að viðkomandi verði neydd aftur í mansal sé stuðningsnet og fjölskylda sem viljug sé til að taka aftur við konunni.

36

Stefnandi eigi ekkert stuðningsnet í Nígeríu, foreldrar hennar séu látnir og hún eigi engan að utan systkini sín, sem hún sé ekki í sambandi við. Þá skuldi stefnandi geranda enn háar upphæðir og óttist áframhaldandi alvarlegt andlegt og líkamlegt ofbeldi, verði hún brottnumin frá Nígeríu aftur í vændi. Allir þessir þættir geri það að verkum að stefnandi sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu og hafi ástæðuríkan ótta við að vera þvinguð aftur í mansal og/eða verða fyrir hefndaraðgerðum af hálfu geranda síns, þar sem hún tilheyri sérstökum þjóðfélagshópi, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

37

Stefnandi geti auk þess ekki sótt sér nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, sem hún þarfnist. Almennt gefi skýrslur til kynna skort og ójafna dreifingu á læknisaðstöðu og heilbrigðisstarfsfólki víðsvegar um Nígeríu, auk þess sem takmarkaður aðgangur sé að læknismeðferðum, svo sem vegna skipulagsskorts, mikils lækniskostnaðar og takmarkaðs aðgangs að lyfjum, en rúmlega 60% íbúa í Nígeríu skorti aðgang að lyfjum. Þá séu einungis átta ríkisrekin geðsjúkrahús í landinu og vegna mikilla fjárhagserfiðleika og skorts á starfsfólki sé staðan afar bágborin. Eins séu miklir fordómar gagnvart geðsjúkdómum í Nígeríu og margir kenni bölvun eða álögum um geðsjúkdóma.

38

Stefnandi kveðst hafa greint frá því í viðtali að hún aðhyllist kristna trú. Skæruliðahópurinn Fulani herdsmen hafi sótt í sig veðrið í Nígeríu á síðustu misserum og átök við kristna borgara hafi orðið æ algengari. Fjöldi almennra borgara hafi látið lífið en heimildir beri með sér að hópurinn sé sífellt að færa sig sunnar í landinu. Ljóst sé að yfirvöldum hafi mistekist að bregðast við árásum hópsins og hafi margir lýst yfir áhyggjum sínum af því að það geti hreinlega leitt til stjórnleysis í landinu, þar sem fólk upplifi algert afskiptaleysi yfirvalda.

39

Stefnandi telur einsýnt að þrátt fyrir að lög Nígeríu geri ráð fyrir trúfrelsi og kristnum sé ef til vill ekki mismunað af hálfu yfirvalda, með kerfisbundnum hætti, sé kristið fólk í raunverulegri hættu á að verða fyrir ofsóknum af hálfu hópa á borð við F-x-x h-e-x. Yfirvöld í Nígeríu hafi ekki sýnt viðleitni til að bregðast við þeim árásum sem gerðar hafi verið.

40

Þeir sem stefnandi óttist falli undir a- og c-lið 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Annars vegar (a- liður) sé um að ræða nígeríska ríkið, þar sem heimildir kveði á um að það sé ekki í stakk búið til að vernda konur í eins viðkvæmri stöðu og stefnandi, og eins og áður segir séu kynbundnar ofsóknir á ábyrgð ríkisins í þeim tilfellum þar sem það láti hjá líða að grípa til aðgerða til verndar gegn slíkum ofsóknum. Hins vegar (c- liður) sé það konan, sem leitt hafi stefnanda út í vændi og hún skuldi mikla fjármuni.

41

Með vísun til heimilda um stöðu kvenna í Nígeríu, stöðu mansalsfórnarlamba og þá sérstaklega þeirra sem enn skulda gerendum sínum fjárhæðir, skorts á vernd nígerískra stjórnvalda og sérstaklega viðkvæmrar stöðu umsækjanda sem sé einstæð og eigi ekkert stuðningsnet í heimaríki, auk þess sem hún sé kristin, uppfylli stefnandi skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga og fullnægi því skilyrðum alþjóðlegrar verndar hér á landi, sbr.1. mgr. 40. gr. laga um útlendinga.

42

Stefnandi byggir á því að hún tilheyri tilteknum þjóðfélagshópi, sem fórnarlamb mansals, sbr. d-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga. Heimildir hermi að mansalsfórnarlömb mæti fordómum í Nígeríu, það sé litið svo á að þeim hafi mistekist. Þau þyki einnig líkleg til að glíma við slæma andlega heilsu vegna ofbeldisins sem þau hafi orðið fyrir. Þá megi nefna að vegna andlegra vanheilinda eigi stefnandi enn frekar á hættuað mæta fordómum í heimaríki sínu, til viðbótar við fordóma vegna kynlífsþrælkunar, í ljósi þess viðhorfs að geðræn vandamál megi rekja til illra anda.

43

Gróf spilling á öllum stjórnsýslustigum Nígeríu sé alvarlegt vandamál. Stjórnvöld hefji almennt ekki rannsókn vegna atvika sem snerti misnotkun á valdi af hálfu lögreglu og gerendum sé sjaldan refsað. Stjórnvöld og tengdir aðilar fremji fjölda handahófskenndra manndrápa, sem ekki séu rannsökuð og gerendur séu ekki færðir til ábyrgðar. Án greiðslu fjármuna eða einhvers konar þvingunar á lögreglu sé afar sjaldgæft að mál séu rannsökuð eða tekin lengra. Enn fremur séu dæmi um að öryggissveitir í Nígeríu nauðgi og brjóti kynferðislega gegn konum og stúlkum með algjöru refsileysi. Þá komi einnig fram í skýrslu bandarísku utanríkisþjónustunnar að lögregla kúgi iðulega fé út úr óbreyttum borgurum.

44

Með vísan til framangreinds sé ljóst að stefnandi eigi á hættu að sæta ofsóknum vegna bakgrunns síns og félagslegrar stöðu sem fórnarlamb mansals af hálfu annarra aðila samkvæmt c-lið 4. mgr. 38. gr. laga um útlendinga, enda veiti Nígería ekki viðhlítandi vernd gegn skipulagðri mansalsstarfsemi sem eigi sér stað í [...]- fylki.

45

Þessu til viðbótar telur stefnandi sig vera í raunverulegri hættu á að verða fyrir ofsóknum af hálfu hópa á borð við Fulani herdsmen. Þá hafi yfirvöld ekki sýnt viðleitni til að bregðast við þeim árásum sem gerðar hafi verið. Stefnandi byggir einnig á því að hún hafi ástæðuríkan ótta við að verða fyrir ofsóknum vegna trúar sinnar. Með vísan til ofangreinds uppfylli stefnandi skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

46

Verði ekki fallist á að ógilda úrskurðinn á þeim grundvelli að stefnandi eigi rétt á vernd samkvæmt 1. mgr. 37. gr. er byggt á því að hún hafi átt rétt á viðbótarvernd hér á landi með vísan til 2. mgr. sömu greinar. Stefnandi kveðst eiga á hættu að verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu verði henni gert að snúa afturtil Nígeríu, þar sem hún skuldi B enn háar fjárhæðir og heimildir kveði á um að einstaklingar í þeirri stöðu séu sérstaklega viðkvæmir og eigi á hættu hefndaraðgerðir, ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð eða áframhaldandi mansal.

47

Stefnandi vísar til þess að hún hafi greint frá því að hún væri hvergi örugg innan Nígeríu. Hvorki sé raunhæft né sanngjarnt að henni verði gert að flytja sig um set í Nígeríu í því skyni að öðlast öryggi, sbr. 4. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Við framangreint mat skuli tekið tillit til sérstaklega viðkvæmrar stöðu stefnanda, sem sé alls staðar hin sama innan Nígeríu. Stefnandi sé einstæð, eigi enga fjölskyldu í Nígeríu, hafi ekkert stuðningsnet og fái ekki aðstoð eða vernd frá yfirvöldum. Stefnandi sé í hættu hvar sem er í Nígeríu. Hún hafi ástæðuríkan ótta við hefndaraðgerðir konunnar sem selt hafi hana mansali, bæði það að verða hreinlega tekin af lífi, eins og heimildir kveða á um að geti orðið tilfellið ef einstaklingar skulda gerendum enn fjármuni, sem og að verða fyrir ofbeldi og verða þvinguð aftur í mansal. Þá sé hún almennt sérstaklega berskjölduð í nígerísku samfélagi sem fyrrum mansalsfórnarlamb og einstæð kona.

48

Stefnandi byggir á því að þrátt fyrir að ekki verði fallist á það að hún eigi rétt á vernd samkvæmt 37. gr. eigi hún allt að einu rétt á því að henni verði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Samkvæmt ákvæðinu sé heimilt, í þeim tilvikum þegar útlendingur sé staddur hér á landi og geti sýnt fram á ríka þörf á vernd, að veita viðkomandi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, t. d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki.

49

Stefnandi byggir jafnframt á því að hún eigi rétt á dvalarleyfi sem fórnarlamb mansals samkvæmt 76. gr. laga um útlendinga. Mansal sé alvarlegasta birtingarmynd kynbundins ofbeldis og beri ríkjum skylda samkvæmt alþjóðlegum samningum til að bregðast við því og vernda fórnarlömb þess. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 80/2016 um útlendinga hafi komið fram að ákvæðið sæki fyrirmynd sína til 14. gr. samnings Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali og fullnægi einnig skuldbindingum skv. 1. mgr. 7. gr. Palermó- bókunarinnar.

50

Byggt sé á því að vegna persónulegra aðstæðna stefnanda sé nauðsynlegt að veita henni í það minnsta dvalarleyfi hér á landi, með vísan til þess að hún sé fórnarlamb mansals. Í athugasemdum með frumvarpi til laga um útlendinga segi að í greinargerð með samningi Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali komi fram að persónulegar aðstæður fórnarlambs geti snert allt frá öryggi eða heilsufari þess til fjölskylduaðstæðna. Þar sem stefnandi skuldi geranda sínum enn háar fjárhæðir sé öryggi hennar ógnað yrði hún send aftur til Nígeríu. Þá sé öryggi hennar jafnframt ógnað þar í landi vegna sérstaklega viðkvæmrar stöðu hennar sem konu sem seld hafi verið í mansal og sem einstæðrar konu. Andlegt heilsufar hennar sé ekki gott vegna þeirra áfalla og þess ofbeldis sem hún hafi orðið fyrir. Þá sé fjölskylduaðstæðum hennar auk þess þannig háttað að hún eigi engan að sem veitt geti henni stuðning í Nígeríu.

51

Stefnandi byggir á því að endursending hennar feli í sér brot gegn grundvallarreglu þjóðaréttar um non- refoule ment, sem lögfest sé í 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Þar komi meðal annars fram að ekki sé heimilt að senda útlending til svæðis þar sem hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir, sbr. 37. og 38. gr. laganna, eða vegna svipaðra aðstæðna og greini í flóttamannahugtakinu sé í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Að auki brjóti slík ákvörðun í bága við 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, 6. og 7. gr. samnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og 33. gr. flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna.

Helstu málsástæður stefnda

52

Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda. Ekkert hafi komið fram sem raski niðurstöðum eða mati kærunefndar útlendingamála og engir annmarkar hafi verið á meðferð málsins. Stefndi vísar máli sínu til stuðnings til rökstuðnings kærunefndarinnar, sem hafi við mat sitt á umsókn stefnanda haft til hliðsjónar handbók Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna um málsmeðferð og viðmið við mat á umsókn um alþjóðlega vernd.

53

Stefnandi hafi aðmati kærunefndarinnar ekki borið fyrir sig að hafa sætt ofsóknum eða að hún óttaðist ofsóknir af hálfu yfirvalda í Nígeríu sem hefðu eða gætu náð því alvarleikastigi sem 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga mæli fyrir um. Þá bendi önnur gögn málsins ekki til þess að slíkar ofsóknir hafi átt sér stað eða að stefnandi eigi þær á hættu.

54

Í viðtali hjá Útlendingastofnun hafi stefnandi ekki sagst óttast neitt í heimaríki annað en konuna sem hefði þvingað hana í mansal og neytt hana til að stunda vændi. Stefnandi hefði ekki heyrt í konunni frá því hún hefði yfirgefið Ítalíu og vissi því ekki hvar hún væri. Stefnandi hafi ekki lagt fram gögn sem styðji framangreinda atburðarás eða sýni fram á tilvist umræddrar konu. Af frásögn stefnanda verði ekki ráðið að konan, eða aðilar á vegum hennar, hafi reynt að hafa uppi á stefnanda frá því að hún kom til landsins. Þá hafi ekkert komið fram í málinu sem gefi til kynna að staða konunnar sé slík í Nígeríu að stefnandi gæti ekki leitað aðstoðar yfirvalda.

55

Af þeim gögnum sem kærunefndin hafi kynnt sér verði ráðið að þrátt fyrir að þolendur mansals gætu átt erfitt uppdráttar við endurkomu til Nígeríu verði þeir almennt ekki fyrir ofsóknum við heimkomu. Mansal sé refsivert í Nígeríu og hafi lögregluyfirvöld og stofnunin NAPTIP almennt getu til þess að aðstoða þolendur mansals, jafnvel þó þolendur standi enn í skuld við gerendur.

56

Í þeim gögnum sem kærunefndin hafi tekið til skoðunar komi fram að borgurum landsins standi almennt raunhæf vernd yfirvalda til boða, þurfi þeir á slíkri aðstoð að halda. Með vísan til framangreinds hafi það verið mat nefndarinnar að stefnandi ætti þess kost að leita aðstoðar og verndar yfirvalda, bæði hjá NAPTIP- stofnuninni og lögreglu, teldi hún sig þurfa þess.

57

Stefnandi hafi einnig borið það fyrir sig að vera í minnihlutahópi í Nígeríu þar sem hún tilheyrði [...]- ættbálknum og væri kristinnar trúar. Hún hafi ekki borið það fyrir sig að hafa orðið fyrir vanvirðandi meðferð eða ofsóknum af þeim sökum. Þá bendi upplýsingar ekki til þess að einstaklingar sem tilheyri [...]- ættbálknum og/eða séu kristinnar trúar í Nígeríu eigi á hættu mismunun eða áreiti, sem gæti náð því alvarleikastigi að fela í sér ofsóknir eða ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð í skilningi 1. mgr. 37. gr., sbr. 1. og 3. mgr. 38. gr., laga um útlendinga.

58

Með vísan til framangreinds hafi það verið niðurstaða kærunefndar útlendingamála að stefnandi hefði ekki með rökstuddum hætti leitt líkur að því að hún hefði ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 1. mgr. 38. gr. laganna. Stefnandi uppfyllti því ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi.

59

Kærunefndin hafi jafnframt talið að við mat á því, hvort aðstæður stefnanda væru slíkar að þær ættu undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, bæri að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. jafnframt 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar. Mannréttindadómstóll Evrópu hefði komist að þeirri niðurstöðu að 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu gæti átt við þegar hætta stafaði frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki væru fulltrúar stjórnvalda. Þó yrði að sýna fram á að gildar ástæður væru til að ætla að um raunverulega hættu væri að ræða og að stjórnvöld í ríkinu væru ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki væri nóg að aðeins væri um að ræða möguleika á illri meðferð og yrði frásögn viðkomandi að fá stuðning í öðrum gögnum.

60

Kærunefnd útlendingamála hafi talið að aðstæður stefnanda væru ekki slíkar að þær féllu undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Stefnandi uppfyllti því ekki skilyrði lagaákvæðisins fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi. Þar sem stefnandi uppfyllti ekki skilyrði 1. eða 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga ætti hún ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. sömu laga.

61

Varðandi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga hafi kærunefnin meðal annars vísað til athugasemda við frumvarp til laga um útlendinga, þar sem fram kæmi að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum væri meðal annars miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm væri að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Að teknu tilliti til framlagðra heilsufarsgagna stefnanda væri það mat kærunefndarinnar að hún væri ekki í meðferð hér á landi, sem óforsvaranlegt væri að rjúfa. Þá teldi kærunefndin, með vísan til þeirra gagna sem nefndin hefði kynnt sér, að stefnandi hefðu aðgengi að heilbrigðisþjónustu í heimaríki sínu.

62

Kærunefndin hafi einnig fjallað um það hvort stefnanda skyldi veitt mannúðarleyfi með vísan til heildstæðs mats á einstaklingsbundnum aðstæðum hennar, sem einstæðrar konu og mansalsfórnarlambs, með sérstakri áherslu áþá erfiðu félagslegu stöðu sem hún væri í. Stefnandi hafi lýst því að hún hefði orðið fyrir alvarlegu kynferðislegu ofbeldi og að heimildir bentu til að mansalsfórnarlömb ættu erfitt uppdráttar, sneru þau aftur til Nígeríu, meðal annars vegna hættu á hefndaraðgerðum af hálfu geranda og hættu á að vera þvinguð aftur í mansal. Þá stæðu fórnarlömb mansals frammi fyrir sérstaklega erfiðum félagslegum aðstæðum og jafnvel samfélagslegri útskúfun í Nígeríu. Kröfu sinni til stuðnings hafi stefnandi meðal annars vísað til þess að í úrskurði kærunefndarinnar nr. 229/2020 frá 25. júní 2020 hefði fórnarlambi mansals frá [...]- fylki í Nígeríu verið veitt mannúðarleyfi samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

63

Hafi kærunefndin talið að þau gögn, sem nefndin hefði kynnt sér, gæfu til kynna að ríkisborgarar Nígeríu gætu leitað aðstoðar og verndar yfirvalda þar í landi og fengið lausn mála sinna. Þá væru fyrir hendi raunhæf úrræði þar í landi, sem þolendur mansals gætu nýtt sér.

64

Kærunefndin hafi talið að stefnandi ætti bakland í systkinum í heimaríki, sem hún gæti leitað stuðnings hjá vegna þeirra vandamála sem hún stæði frammi fyrir. Stefnandi hefði einnig greint frá því að hafa stundað nám og að hún hefði rekið eigið fyrirtæki. Með vísan til framangreinds hafi kærunefndin talið að félagslegar aðstæður kæranda við endurkomu til heimaríkis væru ekki slíkar að þær gætu talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

65

Kærunefndin hafi jafnframt talið að tilvísun kæranda til úrskurðar nr. 229/2020 frá 25. júní 2020 hefði ekki þýðingu fyrir mál stefnanda. Ekki væri hægt að jafna stöðu stefnanda við stöðu aðila í framangreindum úrskurði. Að mati kærunefndarinnar hefði framangreindur úrskurður því ekki fordæmisgildi í máli stefnanda, meðal annars þar sem um hefði verið að ræða einstæða móður sem ekki hefði getað treyst á stuðning barnsföður síns við uppeldi barns síns á Ítalíu eða í heimaríki.

66

Þegar upplýsingar um heimaríki stefnanda og gögn málsins væru virt í heild væri það niðurstaða kærunefndar útlendingamála að stefnandi hefði ekki sýnt fram á aðstæður sem næðu því alvarleikastigi að hún teldist hafa ríka þörf á vernd, eins og kveðið væri á um í 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Því væri fallist á það með Útlendingastofnun að aðstæður í heimaríki væru ekki með þeim hætti að veita bæri stefnanda dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

67

Kærunefndin hafi enn fremur fjallað um dvalarleyfi vegna mansals eða gruns þar um, sbr. 75. og 76. gr. laga um útlendinga, á grundvelli frásagnar stefnanda um að hún væri fórnarlamb mansals og nauðsynlegt væri að veita henni dvalarleyfi á þeim grundvelli. Stefnandi skuldaði geranda sínum háar fjárhæðir og yrði öryggi hennar því ógnað, yrði hún send aftur til heimaríkis. Andlegt heilsufar hennar væri sömuleiðis ekki gott vegna þeirra áfalla og þess ofbeldis sem hún hefði orðið fyrir og ætti hún engan að í heimaríki sem gæti veitt henni stuðning.

68

Samkvæmt upplýsingum frá Útlendingastofnun hafi stofnunin haft samband við lögreglustjóra höfuðborgarsvæðisins og óskað eftir upplýsingum um hvort lögreglan væri að rannsaka mansalsmál þar sem kærandi væri brotaþoli. Í svari lögreglu, dags. 14. desember 2020, hafi komið fram að ekki yrði hafin rannsókn á málefnum stefnanda nema grunur eða gögn um ólögmætan verknað kæmu fram. Með vísan til þess, og að teknu tilliti til framburðar stefnanda, hafi það verið mat Útlendingastofnunar að fyrirliggjandi gögn í máli hennar hefðu ekki gefið ástæðu til að draga í efa að stefnandi hefði komið sjálfviljug til Íslands hinn 9. mars 2020. Rúmt ár væri liðið frá því að stefnandi hefði komið hingað til lands og ekki yrði séð af gögnum málsins að hún væri enn undir áhrifum þeirra aðila sem hún kvað hafa beitt sig mansali. Væri það því mat kærunefndarinnar að sá umþóttunartími sem ákvæðinu væri ætlað að gefa mögulegum þolendum mansals ætti ekki við í tilfelli stefnanda. Að mati kærunefndarinnar, með vísan til framangreinds og annarra gagna málsins, væri hvorki grundvöllur fyrir veitingu dvalarleyfis samkvæmt 75. gr. né 76. gr. laga um útlendinga.

69

Kærunefnd útlendingamála hafi, með vísan til umfjöllunar um heimaríki stefnanda, talið að þær aðstæður sem 42. gr. laga um útlendinga tæki til ættu ekki við í tilviki stefnanda. Ákvæðið stæði því ekki í vegi fyrir endursendingu kæranda þangað.

70

Stefndi vísar til þess að kærunefnd útlendingamála hafi lagt til grundvallar í úrskurði sínum að stefnandi væri þolandi mansals og út frá því hafi aðstæður kvenna sem séu þolendur mansals í Nígeríu verið rannsakaðar sérstaklega. Stefndi mótmælir því að ekki hafi verið nægilegt tillit tekið til þessa atriðis í málsmeðferð yfirvalda.

71

Samkvæmt d-lið 3. mgr. 38. gr. laga um útlendinga myndi þolendur mansals sérstakan þjóðfélagshóp, sbr. 1. mgr. 37. gr. sömu laga. Þrátt fyrir að teljast til tiltekins þjóðfélagshóps þurfi þolendur mansals, eins og aðrir sem teljist tilheyra tilteknum þjóðfélagshópi, þó ávallt að sýna fram á ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

72

Það að tilheyra tilteknum þjóðfélagshópi geti, samkvæmt leiðbeiningum Flóttamannastofnunar, átt þátt í því að einstaklingur hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir, en það sé þó almennt ekki eitt og sér talið leiða til þess að um sé að ræða ástæðuríkan ótta við ofsóknir. Af því leiði að ekki teljist allir þolendur mansals hafa ástæðuríkan ótta við ofsóknir við endurkomu til heimaríkis í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, heldur þurfi að fara fram einstaklingsbundið mat hverju sinni.

73

Við mat á því hvort konur hafi almennt ástæðuríkan ótta við að vera þvingaðar í mansal skuli, samkvæmt þeim skýrslum sem skoðaðar hafi verið, fara fram einstaklingsbundið mat þar sem litið sé til ýmissa atriða sem talin séu auka á hættu á ofsóknum. Meðal annars sé horft til upphæðar skuldar, hvort þolandi hafi borið vitni gegn smyglara sínum, valds smyglarans, vitneskju smyglara um bakgrunn þolanda og fjölskyldu hans, aldurs þolanda, fjölskylduhaga (t. d. hvort þolandi sé munaðarleysingi, einstæð móðir o. s. frv.), félagslegs bakgrunns þolanda og fjárhagsstöðu, menntunar, stuðningsnets (fjölskyldu eða annarra) og þess hvort fjölskylda þolanda hafi staðið að baki mansalinu.

74

Stefndi bendir á að í úrskurði kærunefndar útlendingamála frá 13. nóvember 2020 nr. 387/2020 hafi ákvörðun Útlendingastofnunar í máli stefnanda, dags. 14. september 2020, verið felld úr gildi og stofnuninni gert að taka mál hennar til nýrrar meðferðar. Í umræddum úrskurði hafi verið gerð athugasemd við rannsókn á því hvort stefnandi hefði verið eða væri hugsanlegt fórnarlamb mansals og þá sérstaklega við það að ekki hefði verið aflað upplýsinga frá lögregluyfirvöldum. Útlendingastofnun hafi reynt að bæta úr þeim annmörkum, eins og fram komi í ákvörðun stofnunarinnar, dags. 26. febrúar 2021. Upplýsinga hafi verið aflað frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu og Vinnumálastofnun, ásamt því að stefnandi hafi verið boðuð aftur til viðtals hjá Útlendingastofnun. Einnig hafi legið fyrir, samkvæmt svari frá ítölskum yfirvöldum, dags. 4. september 2020, að stefnandi væri ekki þekkt þar í landi. Í trúverðugleikamati Útlendingastofnunar í máli stefnanda, dags. 26. febrúar 2021, hafi stofnunin sérstaklega tekið afstöðu til frásagnar stefnanda ogþess að ekki væri hægt að útiloka að stefnandi hefði verið þvinguð í eða neydd til að stunda vændi á Ítalíu. Hafi við málsmeðferð og ákvarðanatöku í máli stefnanda verið tekið fullt tillit til stöðu stefnanda og að hún kynni að hafa verið fórnarlamb mansals á árum áður.

75

Stefndi andmælir því að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu og að rannsókn Útlendingastofnunar og kærunefndar hafi ekki verið í samræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga. Er á það bent að við upphaf meðferðar á máli stefnanda hjá kærunefndinni hafi öll gögn málsins verið yfirfarin, þ. á m. viðtöl við stefnanda hjá Útlendingastofnun og greinargerðir sem skilað hafði verið inn bæði til Útlendingastofnunar og kærunefndarinnar. Á grundvelli þeirra upplýsinga sem þar hafi komið fram hafi nefndin kannaði aðstæður í heimaríki stefnanda út frá fyrirliggjandi gögnum, auk fjölmargra nýlegra skýrslna og gagna er snertu aðstæður stefnanda. Í úrskurði kærunefndarinnar sé listi yfir helstu heimildir sem rannsakaðar hafi verið við meðferð máls stefnanda hjá nefndinni, en um sé að ræða rúmlega þrjátíu skýrslur og gögn frá stjórnvöldum í ýmsum ríkjum, alþjóðlegum samtökum og frjálsum félagasamtökum.

76

Í rökstuðningi úrskurðar kærunefndar útlendingamála sé að finna ítarlega umfjöllun um almennar aðstæður í Nígeríu, þ. á m. í heimafylki stefnanda, en jafnframt hafi helstu atriði verið reifuð sem sérstaklega hafi verið talin varða einstaklingsbundnar aðstæður hennar. Hafi kærunefndin þannig horft til einstaklingsbundinna aðstæðna stefnanda í Nígeríu við úrlausn málsins og skoðað heimildir er snertu málsástæður hennar, þ. m. t. um þolendur mansals, stöðu kvenna, ættbálk stefnanda, viðurlög við kynfæralimlestingu, aðstæður kristinna einstaklinga í tengslum við öfgahópinn Fulani herdsmenog aðgengi að heilbrigðisþjónustu, þ. á m. geðheilbrigðisþjónustu.

77

Stefnandi hafi auk þess notið aðstoðar talsmanns við málsmeðferðina á báðum stjórnsýslustigum, sem hafi lagt fram greinargerðir fyrir hennar hönd, þar sem málsástæðum og afstöðu stefnanda hafi verið gerð nánari skil. Stefnandi hafi einnig fengið færi á að koma að gögnum og upplýsingum, bæði hjá Útlendingastofnun og kærunefnd, og henni verið leiðbeint um að leggja fram frekari gögn, þ. á m. heilsufarsgögn, til nefndarinnar. Með hliðsjón af gögnum málsins hafi verið lagt ítarlegt mat á einstaklingsbundnar aðstæður stefnanda, þ. á m. andlegt og líkamlegt heilsufar hennar. Hafi það verið mat kærunefndarinnar að mál stefnanda hefði með þessu verið rannsakað og upplýst með fullnægjandi hætti hjá Útlendingastofnun, sem og hjá nefndinni sjálfri, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga, til þess að hægt væri að komast að efnislega réttri niðurstöðu.

78

Stefndi áréttaraðrannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga geri kröfu um rannsókn sem sé fullnægjandi grundvöllur ákvörðunar stjórnvalds, en geri hvorki kröfu um að aflað sé allra upplýsinga sem varpað gætu ljósi á málið né að stjórnvald afli ófáanlegra gagna. Það sé mat stefnda að þau gögn sem hafi verið nauðsynleg til að málið teldist nægilega upplýst hafi legið fyrir í málinu. Þá telur stefndi með engum hætti rökstutt í stefnu hvaða frekari upplýsinga stjórnvöld hefðu getað aflað við meðferð málsins.

79

Kærunefnd útlendingamála hafi horft til andlegs og líkamlegs ástands stefnanda við úrlausn málsins og fjallað sérstaklega um þá heilbrigðis- og geðheilbrigðisaðstoð sem henni stæði til boða í Nígeríu, þar sem væru geðdeildir á öllum háskólasjúkrahúsum, auk þess sem starfrækt væru sex opinber geðsjúkrahús í mismunandi fylkjum í landinu. Þá væri meðferð í boði við öllum geðsjúkdómum á almennum sjúkrahúsum.

80

Stefndi telur rökstuðning og heimildatilvísun kærunefndar útlendingamála vera fullnægjandi og í samræmi við 22. gr. stjórnsýslulaga. Stefndi mótmælir því að brotið hafi verið gegn réttmætisreglu, lögmætisreglu og gegn reglu um skyldubundið mat stjórnvalda. Sjónarmiðum í stefnu um misbeitingu valds er sömuleiðis mótmælt, svo og að málsmeðferð í máli stefnanda hafi falið í sér samspil brota á rannsóknareglu 10. gr. stjórnsýslulaga, leiðbeiningarreglu 7. gr. stjórnsýslulaga og andmælareglu 13. og 18. gr. stjórnsýslulaga.

Niðurstaða

81

Í máli þessu reynir meðal annars á það að hvaða marki dómstólar geti endurmetið niðurstöðu kærunefndar útlendingamála sem stjórnvalds, sbr. úrskurð nefndarinnar frá 6. maí 2021 í máli nr. 198/2021. Í 60. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt að dómendur skeri úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda. Þessi fyrirmæli hafa verið skýrð þannig að sérhver, sem á lögvarinna hagsmuna að gæta, geti krafist þess fyrir dómi að ákvarðanir stjórnvalda verði ógiltar, ef þær brjóta í bága við lög að formi eða efni til. Þessi stjórnarskrárvarði réttur verður almennt ekki skertur eða takmarkaður með lögum.

82

Ef brotið hefur verið í bága við réttarreglu stjórnsýsluréttar við töku stjórnvalds-ákvörðunar kann ákvörðunin að vera ógildanleg ef hún er haldin form- eða efnisannmarka að lögum sem talist getur verulegur, enda mæli veigamikil rök ekki gegn því að ógilda hana. Með formannmarka er í þessu samhengi átt við að brotið hafi verið gegn form- eða málsmeðferðarreglum stjórnsýsluréttarins, svo sem rannsóknarreglunni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, eða reglunni um andmælarétt, sbr. 13. gr. sömu laga. Með efnisannmarka er átt við að brotið hafi verið gegn efnisreglum stjórnsýsluréttarins við töku ákvörðunar, svo sem jafnræðisreglunni, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga, meðalhófsreglunni, sbr. 12. gr. sömu laga, lögmætisreglunni, sem felur það í sér að ákvarðanir stjórnvalda verði að eiga sér stoð í lögum og vera í samræmi við lög, eða réttmætisreglunni, að stjórnvaldsákvarðanir skuli byggðar á málefnalegum sjónarmiðum o. s. frv.

83

Samkvæmt framansögðu hafa dómstólar talið sig hafa heimild til þess samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar að fjalla um það hvort ákvarðanir stjórnvalda séu byggðar á lögmætum grunni, þ. e. hvort slíkar ákvarðanir hafi verið teknar í samræmi við ákvæði laga og hvort efni þeirra sé í samræmi við lög. Getur það eftir atvikum leitt til þess að stjórnvaldsákvörðun verði felld úr gildi eða ógilt. Þar með er þó alls ekki sjálfgefið að dómstólar geti tekið ákvörðun í stað stjórnvaldsákvörðunar sem felld hefur verið úr gildi. Á það sérstaklega við þar sem stjórnvaldi hefur með lögum verið falið ákveðið úrlausnarvald, sem eftir atvikum kann að byggjastá mati.

84

Að þessu virtu verður við það miðað að dómurinn geti fjallað um það hvort niðurstaða kærunefndar útlendingamála í máli stefnanda, sbr. úrskurð nefndarinnar frá 6. maí 2021 í máli nr. 198/2021, hafi verið byggð á lögmætum grunni, þ. e. hvort lögum hafi verið fylgt við ákvarðanatöku í máli stefnanda og hvort efnisleg niðurstaða kærunefndarinnar sé í samræmi við lög eða ekki, þannig að fallast beri á kröfu stefnanda um ógildingu úrskurðarins. Það er hins vegar ekki hlutverk dómsins að taka ákvörðun um það hvort veita skuli stefnanda dvalarleyfi hér á landi, jafnvel þótt fallist yrði á málatilbúnað hennar í málinu, en ákvörðun þar að lútandi er eðli máls samkvæmt háð mati þess sem slíka ákvörðun tekur.

Um það hvort ógilda beri úrskurð kærunefndarinnar vegna formannmarka 85

Stefnandi byggir á því að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga, óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins og málsmeðferðarreglur laga um útlendinga hafi verið brotnar við meðferð málsins og ákvarðanatöku. Ákvarðanir og aðgerðir stjórnvalda hafi farið gegn lögum og alþjóðlegum skuldbindingum Íslands. Rannsókn kærunefndar útlendingamála og Útlendingarstofnunar hafi verið ófullnægjandi, meðal annars með tilliti til stöðu hennar sem fórnarlambs mansals og vegna andlegs heilsufars hennar. Misbrestir í málsmeðferðinni hafi falið í sér brot á öryggisreglum og leitt til þess að málsmeðferðin hafi jafnframt verið í andstöðu við aðrar stjórnsýslureglur, þ. á m. regluna um skyldubundið mat stjórnvalda. Atvik máls feli í sér samspil brota á rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga, leiðbeiningarreglu 7. gr. stjórnsýslulaga og andmælareglu 13. og 18. gr. sömu laga.

86

Stefnandi ber sönnunarbyrði um fullyrðingar sínar í málinu. Að því virtu og með hliðsjón af atvikum og gögnum málsins getur dómurinn ekki fallist á að stefnandi hafi sýnt fram á að málsmeðferð eða form úrskurðar kærunefndar útlendingamála hafi verið í andstöðu við lög, enda ekkert í málinu sem styður þá niðurstöðu. Þvert á móti verður ekki betur séð en að málið hafi verið ítarlega rannsakað, þ. m. t. varðandi þá aðstoð sem stefnanda standi til boða í Nígeríu. Er meðal annars rakið í úrskurði kærunefndarinnar hvers konar úrræði stefnanda standi til boða í heimalandi sínu og þá bæði tekið tillit til stöðu hennar sem fórnarlambs mansals og framburðar hennar um að hún eigi við andleg veikindi að stríða. Þá hefur stefnanda á öllum stigum málsins gefist ráðrúm til að afla gagna og til að leggja þau fram, svo og til að gæta réttar síns í hvívetna, með aðstoð löglærðs talsmanns.

87

Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á að í málinu hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga og 2. mgr. 23. gr. laga um útlendinga, skyldu til leiðbeininga, sbr. 7. g r. stjórnsýslulaga, eða andmælareglu, sbr. 13. og 18. gr. sömu laga, eða að um geti verið að ræða samspil brota gegn þessum reglum. Verður úrskurður kærunefndar útlendingamála þar af leiðandi ekki ógiltur á þeim forsendum að hann sé haldinn verulegum formgalla eða að meðferð málsins hafi verið ábótavant.

Um málsástæður stefnanda varðandi meinta efnisannmarka

88

Meginþunginn í málflutningi stefnanda lýtur að því að Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála hafi komist að efnislega rangri niðurstöðu í málinu. Er meðal annars á því byggt að niðurstaðan fari gegn lögum og alþjóðaskuldbindingum Íslands, um sé að ræða brot gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og jafnræðisreglu stjórnskipunarréttar og brotið hafi verið gegn grundvallarmannréttindum stefnanda, sem varin séu af stjórnarskrá. Þá er byggt á því að brotið hafi verið gegn reglunni um skyldubundið mat stjórnvalda, um sé að ræða misbeitingu valds við val á leiðum til úrlausnar máls, ómálefnaleg sjónarmið búi að baki niðurstöðunni og rökstuðningur kærunefndarinnar sé ófullnægjandi.

89

Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi meðal annars til þess að ekki hafi verið tekið fullnægjandi tillit til þess við málsmeðferðina að stefnandi væri fórnarlamb mansals, ekki hafi verið rökstutt hvers vegna frásögn hennar hafi verið óljós og ekki hafi verið tekið mið af andlegu ástandi stefnanda, sem styðji það að hún sé fórnarlamb mansals. Þá má ráða af málatilbúnaði stefnanda að hún telji að rangt mat hafi verið lagt á landupplýsingar um Nígeríu. Þá er einnig á því byggt að heimsending hennar feli í sér brot gegn svokallaðri non- refoulement- reglu, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga, svo og gegn 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, 6. og 7. gr. samnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi eða 33. gr. flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna.

Um niðurstöðu kærunefndarinnar varðandi 37. og 38. gr. laga um útlendinga 90

Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sem eru meðal annars byggð á alþjóðasamningi um stöðu flóttamanna frá 1951 og viðauka við samninginn frá 1967, telst flóttamaður vera útlendingur sem er utan heimalands síns af ástæðuríkum ótta við að vera ofsóttur vegna kynþáttar, trúarbragða, þjóðernis, aðildar að tilteknum þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta færa sér í nyt vernd þess lands, eða sá sem er ríkisfangslaus og er utan þess lands þar sem hann áður hafði reglulegt aðsetur vegna slíkra atburða og getur ekki eða vill ekki vegna slíks ótta hverfa þangað aftur.

91

Fjallað er um svokallaða viðbótarvernd í 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga. Hún felur það í sér að þeir verði skilgreindir sem flóttamenn sem eiga rétt á því að njóta verndar vegna raunhæfrar hættu á dauðarefsingu, pyndingum eða annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu verði þeir sendir aftur til heimalands síns eða lands þar sem þeir höfðu áður aðsetur. Ákvæðið á við um útlendinga sem hafa raunhæfa ástæðu til að ætla að þeir eigi á hættu að verða fyrir alvarlegum skaða af völdum árása í vopnuðum átökum þar sem ekki er greint á milli hernaðarlegra og borgaralegra skotmarka, verði viðkomandi sendur aftur til heimaríkis.

92

Af athugasemdum við þessa grein í frumvarpi til laga um útlendinga má ráða að áhersla er lögð á að um alvarlegan skaða sé að ræða, en frá því má álykta að óþægindi eða minni háttar skaði myndi ekki nægja til að tilvik yrði fellt undir þessa grein laganna. Hér undir fellur einnig alvarleg og einstaklingsbundin ógn gagnvart lífi eða persónu einstaklings vegna tilviljanakennds ofbeldis sem viðgengst í stríðsátökum í landi hans eða alþjóðlega. Litið er svo á að hin svokallaða non- refoulement- regla, sem felur í sér vernd gegn því að senda fólk brott þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera í hættu, komi þessu ákvæði til fyllingar.

93

Í 38. gr. laga um útlendinga er nánar skýrt hvað felst í hugtakinu ofsóknir sem vísað er til í 37. gr., hvers eðlis ofsóknir sem kalla á alþjóðlega vernd geti verið, hverjir geti verið valdir að ofsóknum og vegna hvaða einkenna eða eiginleika ofsóknir beinast að þeim sem eru ofsóttir.

94

Samkvæmt 1. mgr. 38. gr. eru ofsóknir athafnir, sem í eðli sínu eða vegna þess að þær eru endurteknar, fela í sér alvarleg brot á grundvallarmannréttindum, einkum ófrávíkjanlegum grundvallarmannréttindum á borð við réttinn til lífs og bann við pyndingum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, bann við þrældómi og þrælkun og bann við refsingum án laga. Sama á við um samsafn athafna, þ. m. t. ólögmæta mismunun, sem hafa eða geta haft sömu eða sambærileg áhrif á einstakling.

95

Í 2. mgr. 38. gr. er nánar skilgreint í hverju ofsóknir geta falist. Ekki er um tæmandi upptalningu að ræða, sbr. orðalagið „m. a.“, og taka ber mið af leiðbeiningum Flóttamannastofnunar við mat á hverju máli um sig. Í 3. mgr. sömu greinar eru þeir skilgreindir sem valdir geta verið að ofsóknum eða ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð, þ. m. t. ríkið, hópar eða samtök sem stjórna ríkinu eða verulegum hluta þess, og aðrir aðilar, sem ekki fara með ríkisvald, ef sýnt er fram á að ríkið eða hópar eða samtök geti ekki eða vilji ekki veita vernd gegn ofsóknum eða meðferð sem fellur undir 2. mgr. 37. gr. laganna, meðal annars með því að ákæra og refsa fyrir athafnir sem fela í sér ofsóknir.

96

Fórnarlömb mansals eru meðal þeirra sem geta fallið undir framangreint ákvæði, en samkvæmt d-lið 2. mgr. 38. gr. skulu fyrrverandi fórnarlömb mansals teljast meðlimir tiltekins þjóðfélagshóps. Samkvæmt því teljast fórnarlömb mansals, sem eiga á hættu að verða fyrir ofsóknum við endurkomu til heimalands, vera flóttamenn samkvæmt 1. mgr. 37. gr. ef ástæður ofsóknanna má rekja til þess að um sé að ræða fórnarlömb mansals. Ef ofsóknirnar koma til af öðrum orsökum getur 2. mgr. 37. gr. átt við eða önnur ákvæði, t. d. dvalarleyfi af mannúðarástæðum samkvæmt 74. gr. laga um útlendinga.

97

Í úrskurði kærunefndar útlendingamála er réttilega rakið að orðasambandið „ástæðuríkur ótti við að vera ofsóttur“ í 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga innihaldi huglæga og hlutlæga þætti. Taka þurfi tillit til hvors tveggja þegar mat sé lagt á umsókn um alþjóðlega vernd. Mat á því hvort ótti umsækjanda sé ástæðuríkur geti verið byggt á persónulegri reynslu umsækjanda sem og á upplýsingum um ofsóknir sem aðrir í umhverfi hans eða þeir sem tilheyra sama hópi hafa orðið fyrir. Þótt umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli njóta vafa upp að ákveðnu marki verði umsækjandinn með rökstuddum hætti að leiða líkur að því að hans bíði ofsóknir í heimaríki. Frásögn umsækjanda og önnur gögn um einstaklingsbundnar aðstæður hans verði því almennt að fá stuðning í hlutlægum og áreiðanlegum upplýsingum um heimaríki umsækjanda, stjórnvöld, stjórnarfar og löggjöf þess. Þá sé litið til sambærilegra upplýsinga um ástand, aðstöðu og verndarþörf þess hóps sem umsækjandi tilheyri eða sé talinn tilheyra.

98

Í úrskurði kærunefndarinnar er jafnframt vísað til þess að stefnandi hafi að mati nefndarinnar ekki borið fyrir sig að hafa sætt ofsóknum eða að hún óttaðist ofsóknir af hálfu yfirvalda í Nígeríu, sem hefðu eða gætu náð því alvarleikastigi sem 1. mgr. 38. gr. laga um útlendinga mæli fyrir um. Þá bentu önnur gögn málsins ekkitil þess að slíkar ofsóknir hefðu átt sér stað eða að stefnandi ætti þær á hættu.

99

Í viðtali hjá Útlendingastofnun hafi stefnandi sömuleiðis ekki sagst óttast neitt í heimaríki annað en konuna sem hefði þvingað hana í mansal og neytt hana til að stunda vændi. Stefnandi hefði ekki heyrt í konunni frá því að hún hefði farið frá Ítalíu og vissi því ekki hvar hún væri. Stefnandi hefði ekki lagt fram gögn sem styddu við framangreinda atburðarrás eða sýndu fram á tilvist umræddrar konu. Af frásögn stefnanda yrði ekki ráðið að konan, eða aðilar á vegum hennar, hefðu reynt að hafa uppi á stefnanda frá því að hún komtil landsins. Þá hefði ekkert komið fram í málinu sem gæfi til kynna að staða konunnar væri slík í Nígeríu að stefnandi gæti ekki leitað aðstoðar yfirvalda.

100

Af þeim gögnum sem kærunefndin hefði kynnt sér yrði ráðið að þrátt fyrir að þolendur mansals gætu átt erfitt uppdráttar við endurkomu til Nígeríu yrðu þeir almennt ekki fyrir ofsóknum við heimkomu. Mansal væri refsivert í Nígeríu og hefðu lögregluyfirvöld og stofnunin NAPTIP almennt getu til þess að aðstoða þolendur mansals, jafnvel þótt þolendur stæðu enn í skuld við gerendur. Í þeim gögnum sem kærunefndin hefði tekið til skoðunar kæmi fram að borgurum landsins stæði almennt raunhæf vernd yfirvalda til boða, þyrftu þeir á slíkri aðstoð að halda. Með vísan til framangreinds væri það mat nefndarinnar að stefnandi ætti þess kost að leita aðstoðar og verndar yfirvalda, bæði hjá NAPTIP- stofnuninni og lögreglu, teldi hún sig þurfa þess.

101

Stefnandi hefði einnig borið fyrir sig að vera í minnihlutahópi í Nígeríu þar sem hún tilheyrði [...]- ættbálknum og væri kristinnar trúar. Hún hefði ekki borið fyrir sig að hafa orðið fyrir vanvirðandi meðferð eða ofsóknum af þeim sökum. Þá bentu upplýsingar ekki til þess að einstaklingar sem tilheyrðu [...]- ættbálknum og/eða væru kristinnar trúar í Nígeríu ættu á hættu mismunun eða áreiti, sem næði því alvarleikastigi að fela í sér ofsóknir eða ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð í skilningi 1. mgr. 37. gr., sbr. 1. og 3. mgr. 38. gr., laga um útlendinga.

102

Með vísan til framangreinds var það niðurstaða kærunefndar útlendingamála að stefnandi hefði ekki með rökstuddum hætti leitt líkur að því að hún hefði ástæðuríkan ótta við ofsóknir í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, sbr. 1. mgr. 38. gr. laganna. Stefnandi uppfyllti því ekki skilyrði 1. mgr. 37. gr. laga um útlendinga fyrir viðurkenningu á stöðu sem flóttamaður hér á landi.

103

Í forsendum kærunefndar útlendingamála er rakið að við mat á því hvort aðstæður stefnanda séu slíkar að þær eigi undir 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga beri að líta til 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. jafnframt 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi komist að þeirri niðurstöðu að 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu gæti átt við þegar hætta stafaði frá einstaklingum eða hópi fólks sem ekki væru fulltrúar stjórnvalda. Þó yrði að sýna fram á að gildar ástæður væru til að ætla að um raunverulega hættu væri að ræða og að stjórnvöld í ríkinu væru ekki í stakk búin til að veita viðeigandi vernd. Ekki væri nóg að aðeins væri um að ræða möguleika á illri meðferð og yrði frásögn viðkomandi að fá stuðning í öðrum gögnum. Að því virtu hafi kærunefndin talið að aðstæður stefnanda væru ekki þannig að þær féllu undir ákvæði 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga.

104

Niðurstaða kærunefndar útlendingamála varð sú að þar sem stefnandi uppfyllti ekki skilyrði 1. eða 2. mgr. 37. gr. laga um útlendinga, með vísan til framanritaðs, ætti hún ekki rétt á alþjóðlegri vernd hér á landi, sbr. 40. gr. sömu laga.

Um niðurstöðu kærunefndarinnar varðandi 1. m gr. 74. g r. laga um útlendinga 105

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem staddur er hér á landi dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, þrátt fyrir að skilyrði 37. gr. séu ekki uppfyllt, geti hann sýnt fram á ríka þörf fyrir vernd, t. d. af heilbrigðisástæðum eða vegna erfiðra félagslegra aðstæðna viðkomandi eða vegna erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum er vísað til.

106

Rakið er í forsendum kærunefndar útlendingamála hvað þetta ákvæði varðar að kærunefndin telji, með vísan til orðalags ákvæðisins um „ríka þörf fyrir vernd“ auk lögskýringargagna sem fylgdu greininni, að dvalarleyfi verði ekki veitt nema aðstæður, bæði almennar og sérstakar, m. t. t. heilsufars og félagslegra þátta, auk atvika sem þar sé vísað til, nái ákveðnu alvarleikastigi þegar málið sé virt í heild.

107

Í athugasemdum við frumvarp til laga um útlendinga hafi komið fram að með ríkri þörf á vernd af heilbrigðisástæðum væri meðal annars miðað við að um skyndilegan og lífshættulegan sjúkdóm væri að ræða og meðferð við honum væri aðgengileg hér á landi en ekki í heimaríki viðkomandi. Þá kynnu að falla undir þetta ákvæði mjög alvarlegir sjúkdómar sem ekki teldust lífshættulegir, t. d. ef sýnt þætti að þeir myndu valda alvarlegu óbætanlegu heilsutjóni eða óbærilegum þjáningum. Jafnframt væri rétt að líta til þess hvort meðferð hefði hafist hér á landi og ekki væri læknisfræðilega forsvaranlegt að rjúfa meðferð, svo og til atriða sem vörðuðu félagslegar aðstæður útlendings og horfur hans.

108

Eftir að hafa yfirfarið gögn um heilsufar stefnanda, þ. á m. komunótur frá Göngudeild sóttvarna, þar sem meðal annars hafi komið fram að stefnandi hefði skorið sig við eldamennsku og þurft að leita meðferðar vegna þess, að stefnandi væri með mikinn athyglisbrest og ætti erfitt með svefn vegna kvíða, auk þess að kvarta yfir bak- og höfuðverkjum, o. fl., komst kærunefndin að þeirri niðurstöðu að stefnandi væri ekki í meðferð hér á landi sem óforsvaranlegt væri að rjúfa. Kærunefndin taldi sömuleiðis, með vísan til gagna sem hún hefði kynnt sér, að stefnandi myndi hafa aðgengi að heilbrigðisþjónustu í Nígeríu. Aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu var sérstaklega metið.

109

Hvað varðaði sjónarmið stefnanda um einstaklingsbundnar aðstæður hennar sem einstæðrar konu og fórnarlambs mansals vísaði kærunefnd útlendingamála meðal annars til athugasemda með frumvarpi til laga um útlendinga, þar sem því hefði verið lýst að átt væri við að útlendingur hefði þörf á vernd vegna félagslegra aðstæðna í heimaríki. Aðstæður kvenna sem hefðu sætt kynferðislegu ofbeldi, sem leitt gæti til erfiðrar stöðu þeirra í heimaríki, hefðu verið nefndar í dæmaskyni, eða aðstæður kvenna sem felldu sig ekki við hefðbundið kynjahlutverk í heimaríki og ættu á hættu útskúfun eða ofbeldi við heimkomu. Verndarþörf þjóðfélagshópa að öðru leyti myndi fara eftir aðstæðum í hverju máli.

110

Taldi kærunefndin að þau gögn sem nefndin hefði kynnt sér um heimaríki stefnanda gæfu til kynna að ríkisborgarar Nígeríu gætu leitað sér aðstoðar og verndar yfirvalda þar í landi og fengið lausn sinna mála. Þá væru fyrir hendi raunhæf úrræði í landinu sem þolendur mansals gætu nýtt sér. Vísaði nefndin til þess að stefnandi ætti systkini þar í landi, sem hún gæti leitað stuðnings hjá. Hún hefði einnig stundað nám og rekið eigið fyrirtæki. Með vísan til þess taldi kærunefndin að aðstæður stefnanda við heimkomu til heimaríkis væru ekki slíkar að þær gætu talist erfiðar í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga. Þá féllst kærunefndin ekki á að aðstæður stefnanda væru með sama hætti og aðstæður í fyrri úrskurði nefndarinnar, sem stefnandi hefði vísað til. Þegar upplýsingar um heimaríki stefnanda og gögn málsins væru virt í heild væri það niðurstaða kærunefndarinnar að stefnandi hefði ekki sýnt fram á aðstæður sem næðu því alvarleikastigi að hún teldist hafa ríka þörf á vernd, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga um útlendinga.

Um niðurstöðu kærunefndarinnar varðandi 75. og 76. g r. laga um útlendinga 111

Samkvæmt 75. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita útlendingi sem grunur leikur á að sé fórnarlamb mansals dvalarleyfi í allt að níu mánuði. Í athugasemdum við ákvæðið ífrumvarpi til laga um útlendinga kemur fram að ákvæðinu sé ætlað að stuðla að því að fórnarlamb mansals fái tækifæri til að ná bata og losna undan áhrifum þeirra sem stunda mansal. Veiting dvalarleyfisins sé óháð því hvort lögreglurannsókn fari fram en dvalarleyfinu sé meðal annars ætlað að gefa hugsanlegu fórnarlambi svigrúm til að taka upplýsta ákvörðun um samstarf við yfirvöld við rannsókn málsins. Efni ákvæðisins beri með sér að því sé ætlað að veita þeim einstaklingum tímabundið atvinnuleyfi sem nýlega hafi losnað undan mansali eða séu enn undir áhrifum þeirra sem stundi mansal.

112

Samkvæmt 76. gr. laga um útlendinga er heimilt að veita fórnarlambi mansals og barni viðkomandi sem statt er hér á landi endurnýjanlegt dvalarleyfi til eins árs þegar sérstaklega stendur á, þótt skilyrðum 1. og 2. mgr. 55. gr. sé ekki fullnægt, þegar það telst nauðsynlegt vegna persónulegra aðstæðna viðkomandi eða að mati lögreglu vegna samvinnu viðkomandi við yfirvöld í tengslum við rannsókn og meðferð sakamáls. Dvalarleyfi samkvæmt ákvæðinu getur ekki verið grundvöllur ótíma-bundins dvalarleyfis. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi til laga um útlendinga kemur meðal annars fram að ákvæðið eigi sér stoð í alþjóðasamningum og að persónulegar aðstæður fórnarlambs mansals geti snert allt frá öryggi eða heilsufari viðkomandi til fjölskylduaðstæðna.

113

Í forsendum úrskurðar kærunefndar útlendingamála í máli stefnanda er rakið að hún hafi greint frá því að hún væri fórnarlamb mansals og að hún skuldaði geranda sínum enn háar fjárhæðir. Öryggi hennar væri því ógnað ef hún yrði send aftur til heimaríkis. Þá væri andlegt heilsufar hennar ekki gott vegna þeirra áfalla og þess ofbeldis sem hún hefði orðið fyrir og ætti hún engan að í heimaríki sem veitt gæti henni stuðning. Þá er einnig rakið að upplýst hafi verið að rannsókn myndi ekki hefjast á máli stefnanda hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu nema grunur eða gögn um ólögmætan verknað kæmu fram. Með vísan til þess og að teknu tilliti til framburðar stefnanda hafi það verið mat Útlendingastofnunar að fyrirliggjandi gögn í máli stefnanda hefðu ekki gefið ástæðu til að draga í efa að stefnandi hefði komið sjálfviljug hingað til lands.

114

Komst kærunefnd útlendingamála að þeirri niðurstöðu að rúmt ár væri liðið frá því að stefnandi hefði komið hingað til lands, 9. mars 2020, og ekki yrði séð af gögnum málsins að hún væri enn undir áhrifum þeirra aðila sem hún segði að hefðu beitt sig mansali. Það væri því mat kærunefndarinnar að sá umþóttunartími sem ákvæðinu væri ætlað að gefa mögulegum þolendum mansals ætti ekki við í tilfelli stefnanda. Að mati nefndarinnar, með vísan til framanritaðs og annarra gagna málsins, væri því hvorki grundvöllur fyrir veitingu dvalarleyfis samkvæmt 75. gr. né 76. gr. laga um útlendinga.

Um það hvort ógilda beri úrskurð kærunefndarinnar vegna efnisannmarka 115

Stefnandi gaf ekki skýrslu við aðalmeðferð málsins en meðal gagna þess eru endurrit viðtala sem Útlendingastofnun tók við stefnanda 9. mars, 24. júní og 3. september 2020 og 26. janúar 2021. Jafnvel þótt þær upplýsingar sem stefnandi hefur gefið séu ekki mjög ítarlegar varðandi sum atriði, svo sem um atriði sem varða þá konu sem hún hefur sakað um að hafa ginnt sig til að flytja til Ítalíu og neytt sigtil að stunda vændi, verður ekki betur séð af framangreindum endurritum en að stefnandi hafi verið sjálfri sér samkvæm og staðföst í frásögn sinni af þeim atriðum sem hún hefur greint frá.

116

Hefur stefnandi meðal annars greint frá því að hún hafi verið ginnt til að yfirgefa Nígeríu undir því yfirskini að henni biði betur launuð vinna erlendis. Hún hafi fyrst flutt til Möltu en síðar til Ítalíu, þar sem hún hafi verið neydd til að stunda vændi frá árinu 2016. Þá hefur hún lýst því hvernig hún hafi flúið frá konunni sem hafi ginnt hana og neytt hana til að stunda vændi, líkast til í upphafi árs 2020. Frásögn stefnanda á sér að einhverju leyti stoð í öðrum gögnum málsins, þar sem því er meðal annars lýst að þessi aðferð, þ. e. að lofa stúlkum í Nígeríu betur launuðu starfi erlendis og þannig fá þær til að yfirgefa landið, sé þekkt aðferð við mansal þar í landi, ekki síst í þeim hluta landsins sem stefnandi er frá.

117

Stefnandi byggir meðal annars á því að ekki hafi verið tekið fullnægjandi tillit til þess við meðferð málsins að hún væri fórnarlamb mansal sog að hún ætti við andleg veikindi að stríða. Stefndi hefur hins vegar bent á að miðað hafi verið við það við úrlausn málsins, bæði hjá Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála, að stefnandi væri fyrrverandi fórnarlamb mansals. Staða hennar hafi verið metin með hliðsjón af því.

118

Dómurinn tekur undir með stefnda hvað framangreind atriði varðar. Verður ekki betur séð en að kærunefnd útlendingamála hafi miðað við það við meðferð og úrlausn málsins að framburður stefnanda, um að húnværi fórnarlamb mansals og ætti að auki við andleg veikindi að stríða, ætti við rök að styðjast. Þá var sérstaklega vikið að því í úrskurði kærunefndarinnar hvers konar úrræði stæðu henni til boða í Nígeríu, annars vegar sem fórnarlambs mansals og hins vegar á sviði geðheilbrigðisþjónustu. Að því virtu getur dómurinn ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að ekki hafi verið tekið fullnægjandi tillit til stöðu stefnanda sem fyrrverandi fórnarlambs mansals við úrlausn málsins eða að ekki hafi verið tekið tillit til andlegra veikinda hennar.

119

Stefnandi byggir mál sitt einnig á því að hún hafi ástæðuríkan ótta við ofsóknir sem rekja megi til aðildar hennar að tilteknum þjóðfélagshópi sem kona og fyrrverandi þolandi mansals. Þá tilheyri hún minnihlutahópi [...]- ættbálksins og sé kristinnar trúar. Í því samhengi hefur ekki verið dregið í efa að stefnandi sé frá [...]- fylki í Nígeríu og ríkisborgari þar í landiog hefur það verið lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Þá er í úrlausn kærunefndar útlendingamála sömuleiðis og sjáanlega tekið mið af því að stefnandi sé kristinnar trúarog rökstudd afstaða tekin til þess hvort hún myndi sæta ofsóknum vegna þess við heimkomu til Nígeríu.

120

Stefnandi ber að mati dómsins sönnunarbyrði um þá fullyrðingu sína að mat kæru-nefndar útlendingamála á almennum og einstaklingsbundnum aðstæðum stefnanda í Nígeríu hafi verið rangt. Verður hún jafnframt að bera halla af því takist henni ekki sú sönnun. Dómurinn er auk þess bundinn af reglum einkamálaréttarfars um málsforræði aðila og möguleikar dómsins til sjálfstæðrar rannsóknarvinnu sam-kvæmt því takmarkaðir lögum samkvæmt.

121

Kærunefnd útlendingamála byggði niðurstöður sínar um aðstæður í heimaríki stefnanda meðal annars á skoðun nefndarinnar á ýmsum gögnum, þ. á m. skýrslum um ástand mála í Nígeríu. Eru þau gögn talin upp í niðurstöðukafla úrskurðar nefndarinnar og nánar vikið að efni sumra þeirra í forsendum úrskurðarins. Þessi gögn hafa ekki nema að litlu leyti verið lögð fram í dóminum. Hefur dóminum því ekki gefist tækifæri til að kynna sér þau nema að hluta.

122

Stefnandi hefur þrátt fyrir framangreint lagt fram gögn um almennt ástand mála í Nígeríu. Sýna þau gögn að ástandið þar í landi er á margan hátt brothætt og þörf á úrbótum á ýmsum sviðum, þ. á m. innan réttarvörslukerfisins. Þau gögn leiða þó ekki til þess, að mati dómsins, að rétt sé að efast um forsendur eða niðurstöður kærunefndar útlendingamála um ástand mála í Nígeríu. Er þannig ekki hægt að slá því föstu að mat nefndarinnar á almennum aðstæðum þar í landi eða einstaklings-bundnum aðstæðum stefnanda hafi verið rangt eða óforsvaranlegt. Þá verður eigi heldur séð að þær ályktanir sem kærunefndin dró af ástandi mála þar hafi verið rangar eða óforsvaranlegar.

123

Verður samkvæmt framansögðu ekki talið, með hliðsjón af atvikum og gögnum málsins, að stefnandi hafi fært sönnur á það, í þessu máli, að mat kærunefndar útlendingamála á almennum aðstæðum í Nígeríu og einstaklingsbundnum aðstæðum stefnanda hafi verið rangt eða óforsvaranlegt. Þá verður heldur ekki séð, að virtum þeim lagaákvæðum sem rakin voru hér að framan og með vísan til forsendna kærunefndar útlendingamála og gagna málsins, að kærunefndin hafi komist að rangri eða óforsvaranlegri niðurstöðu um það hvort stefnandi muni sæta svo alvarlegum ofsóknum sem lýst er í 1. mgr. 37. gr. og 38. gr. laga um útlendinga, sem fórnarlamb mansals eða sem einstæð kristin kona, við heimkomu til Nígeríu. Á sama hátt verður ekki séð að mat kærunefndarinnar á þvíhvort stefnandi eigi á hættu meðferð af þeim toga sem lýst er í 2. mgr. 37. gr. sömu laga sé rangt eða óforsvaranlegt. Þá verður ekki séð að mat kærunefndarinnar á því hvort aðstæður stefnanda séu þannig að hún eigi rétt á dvalarleyfi af mannúðarástæðum, sbr. 1. mgr. 74. gr. sömu laga, eða samkvæmt 75. eða 76. gr. laganna, hafi verið rangt eða óforsvaranlegt.

124

Með vísan til þess sem að framan er rakið og að virtum gögnum málsins verður enn fremur ekki fallist á það með stefnanda að meðferð eða niðurstaða kærunefndar útlendingamála í máli stefnanda brjóti gegn lögum og alþjóðaskuldbindingum Íslands, þ. m. t. samningi Evrópuráðsins um aðgerðir gegn mansali. Þá verður ekki séð að brotið hafi verið gegn grundvallarréttindum stefnanda, sem varin eru af stjórnarskránni, þ. m. t. 65. gr. hennar. Jafnframt verður ekki séð að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar, enda hefur stefnandi að mati dómsins ekki sýnt fram á að aðstæður hennar séu sambærilegar aðstæðum í þeim málum sem hún hefur vísað til.

125

Ekki er heldur fallist á að brotið hafi verið gegn reglunni um skyldubundið mat stjórnvalda eða að um geti verið að ræða misbeitingu valds við val á leiðum til úrlausnar máls, enda verður ekki fallist að kærunefnd útlendingamála hafi komið sér undan erfiðari leið með því að velja aðra sem einfaldari var, eins og stefnandi heldur fram. Þá verður ekki séð að niðurstaða nefndarinnar varðandi svokallaða non-refoulement- reglu hafi verið röng, með hliðsjón af atvikum og gögnum málsins, sbr. 1. mgr. 42. gr. laga um útlendinga. Þá er ekki fallist á að endursending stefnanda brjóti gegn 1. mgr. 68. gr. stjórnarskrárinnar, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, 6. og 7. gr. samnings um borgaraleg eða stjórnmálaleg réttindi eða 33. gr. flóttamannasamnings Sameinuðu þjóðanna, eins og stefnandi heldur fram.

126

Dómurinn getur eigi heldur fallist á að ómálefnaleg sjónarmið hafi búið að baki niðurstöðu kærunefndar útlendingamála í máli stefnanda eða að rökstuðningur kærunefndarinnar hafi verið ófullnægjandi. Þvert á móti verður að telja að kærunefndin hafi með úrskurði sínum tekið heildstæða, rökstudda og forsvaranlega afstöðu til sjónarmiða stefnanda og þeirra álitaefna sem um ræddi og rakin voru hér að framan, að teknu tilliti til þeirra lagaákvæða sem við áttu. Hafi kærunefndin, í því samhengi, bæði tekið mið af almennum upplýsingum um ástand mála í Nígeríu og einstaklingsbundnum aðstæðum hennar sjálfrar. Kærunefndin hafi sömuleiðis fært greinargóð rök fyrir afstöðu sinni til hvers og eins álitaefnis.

127

Að öllu framangreindu virtu er ekki fallist á það með stefnanda að úrskurður kæru-nefndar útlendingamála í máli hennar sé haldinn slíkum form- eða efnisannmörkum að hann skuli ógilda með dómi. Þvert á móti verður ekki betur séð en að meðferð, niðurstaða og rökstuðningur kærunefndarinnar í máli stefnanda byggist á lögum og sé í samræmi við lög. Sjónarmiðum um að brotið hafi verið gegn lögmætisreglu eða réttmætisreglu stjórnsýsluréttarins er þar af leiðandi hafnað. Verður stefndi samkvæmt því sýknaður af dómkröfum stefnanda í málinu.

128

Með vísan til atvika málsins og með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli aðila.

129

Af hálfu stefnanda flutti málið H-kk-nf Þ-kk-nf Silva lögmaður.

130

Af hálfu stefnda flutti málið Ó-kk-nf T-kk-nf lögmaður.

131

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf