S-119/2015

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 2. desember, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Norðurlandi eystra, útgefinni 6. október 2016, á hendur X, Z og Y,

„fyrir eftirtalin brot gegn lögreglu- og umferðarlögum:

I.

Gegn öllum ákærðu, með því að hafa fimmtudaginn 4. september 2014, ekki hlýtt fyrirmælum lögreglu, og ekið upp frá bænum Grænavatni í Mývatnssveit, inn í Dyngjufjalladal, suður með Dyngjufjöllum og að eldstöðvunum í Holuhrauni, og þar með farið inn á og dvalið á svæði, norðan Dyngjujökuls sem lögreglustjórarnir á Húsavík og Seyðisfirði höfðu lokað fyrir allri umferð, ótímabundið frá 19. ágúst 2014 vegna hættuástands, eldgoss í Holuhrauni og yfirvofandi flóðavár úr Dyngjujökli.

Teljast brot þessi varða við 19. gr., sbr. 41. gr. lögreglulaga nr. 90/1996.

II.

Gegn ákærðu, [X] og [Y], fimmtudaginn 4. september 2014, með því að ákærði [X] hafi ekið bifreiðinni [...] og ákærði [X] hafi ekið bifreiðinni [...], í samfloti, framhjá og virt að vettugi umferðarmerki sem tilgreindu lokun vegar, við bæinn Grænavatn í Mývatnssveit og inn á lokunarsvæði norðan Dyngjujökuls, sbr. I ákærulið.

Teljast brot þessi varða við 1. mgr. 5. gr., sbr. 84. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, með síðari breytingum.

III.

Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Að því er varðar ákærulið I segjast ákærðu hafa hlýtt fyrirmælum lögreglu þegar þau hafi verið gefin en ekki farið gegn neinum fyrirmælum. Ákærðu X og Y játa þá háttsemi sem þeim er gefin að sök samkvæmt ákærulið II en segjast telja hana ekki refsiverða. Ákærðu krefjast sýknu en til vara vægustu refsingar. Málsvarnarlaun verði dæmd verjanda þeirra úr ríkissjóði.

Málavextir

Ágreiningslaust er í málinu að ákærðu fóru um á þeim stöðum og á þeim tíma og á þeim bifreiðum sem í ákæru greinir. Þeir telja sig hins vegar ekki hafa haft í frammi neina refsiverða háttsemi.

Í ágúst 2014 hófust jarðhræringar í Bárðarbungu og hinn 29. ágúst hófst sprungugos í Holuhrauni, norðan Dyngjujökuls.

Hinn 19. ágúst 2014 sendi almannavarnadeild ríkislögreglustjóra frá sér tilkynningu, undir fyrirsögninni „Lokanir á svæðum norðan Dyngjujökuls“, þar sem sagði meðal annars: „Lögreglustjórarnir á Húsavík og Seyðisfirði hafa ákveðið að loka og rýma hálendið norðan Dyngjujökuls vegna jarðhræringanna í kring um Bárðarbungu undanfarna daga. Um er að ræða öryggisráðstöfun þar sem ekki er hægt að útiloka að jarðskjálftavirknin undir Bárðarbungu geti leitt til eldgoss með stuttum fyrirvara. Rétt er þó að taka fram að enn eru engin merki um gos – reynslan úr fyrri jarðhræringum sýnir að þær geta staðið lengi yfir áður og ef kemur til goss. Viðbúnaðurinn nú er fyrst og fremst til að vera við slíku gosi búinn þar sem lögreglan á Húsavík og Seyðisfirði telur að óframkvæmanlegt sé að rýma svæðið með stuttum fyrirvara, gerist þess þörf. Hefur lögreglan á Húsavík og Seyðisfirði nú þegar lokað leiðum inn á svæðið og vinnur að því að ná til þeirra ferðamanna sem eru á hálendinu norðan Dyngjujökuls í því skyni að þeir yfirgefi svæðið. Ríkislögreglustjóri hefur í samráði við lögreglustjórana á Húsavík og Seyðisfirði og í samræmi við mat vísindamanna ákveðið að lýsa yfir hættuástandi almannavarna á svæðinu norðan Dyngjujökuls.“

Hinn 29. ágúst 2014 sendi almannavarnadeild ríkislögreglustjóra frá sér tilkynningu, undir fyrirsögninni „Neyðarstigi vegna eldgoss í Holuhrauni aflétt 29.8.2014“, og sagði þar meðal annars: „Ríkislögreglustjóri hefur að höfðu samráði við lögreglustjórana á Húsavík og Seyðisfirði ákveðið að færa almannavarnastig af neyðarstigi aftur niður á hættustig vegna eldgossins í Holuhrauni sem hófst um miðnætti og lauk um kl. 4 í nótt. Ákvörðunin er byggð á mati vísindamanna í Vísindaráði á stöðunni eins og hún er núna. Enn er mikil jarðskjálftavirkni í gangi og óljóst hver framvindan verður og er fólk því beðið að fylgjast náið með fréttum um stöðu mála. Lokanir í Jökulsárgljúfrum að Dettifossi að vestanverðu eru enn í gildi sem og lokanir á hálendinu norðan Vatnajökuls.“

Hinn 3. september 2014 sendi almannavarnadeild ríkislögreglustjóra frá sér tilkynningu, undir fyrirsögninni „Hættumatið óbreytt“, og sagði þar meðal annars: „Almannavarnir ítreka að hættumat fyrir Bárðarbungu, Dyngjujökul og Holuhraun er óbreytt. Á fundi vísindamannaráðs almannavarna í morgun kom fram að gögn vísindamanna sýna að enn er hætta á að gos brjóti sér leið suður frá gossprungunni og upp undir Dyngjujökul. Þeirri atburðarás fylgir bráð flóðahætta á svæðinu fyrir framan Dyngjujökul. Í ljósi þess verður farið yfir hættumat fyrir vísindamenn, sem starfa á svæðinu. Við gos undir jökli er einnig hætta á öskufalli, sem gæti heft notkun vélknúinna farartækja. Mikið magn eitraðra lofttegunda kemur frá eldstöðinni og getur það verið afar hættulegt heilsu manna og eru allir vísindamenn í nágrenni eldstöðvarinnar með gasgrímur og gasmæla til að tryggja eigið öryggi. Nýtt hættumat vísindamannaráðs er unnið daglega og er svæðið álitið hættulegt og miðast aðgerðir við möguleikann á óvæntum breytingum innan svæðisins.“

Hinn 3. september 2014 sendi almannavarnadeild ríkislögreglustjóra frá sér tilkynningu, undir fyrirsögninni „Lokað fyrir alla umferð inn að gosstöðvunum“, og sagði þar: „Lögreglustjórinn á Húsavík hefur ákveðið í ljósi aukins óróa á gosstöðvunum í dag að loka fyrir alla frekari umferð inn á svæðið norðan Vatnajökuls. Fjölmiðlar og vísindamenn hafa til þessa haft takmarkaðan aðgang að svæðinu að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Á meðan þessi óvissa varir er ekki talið rétt að hleypa fleirum inn á svæðið. Jafnframt hefur verið sett upp innri lokun á veg F910 við Vaðöldu. Þessi ákvörðun verður endurskoðuð um leið og nýjar upplýsingar berast.“

Daginn eftir sendi almannavarnadeildin frá sér nýja tilkynningu, undir fyrirsögninni „Ákveðið að aflétta innri lokun að gosstöðvunum“. Sagði þar: „Í gær var ákveðið að rýma svæðið næst gosstöðvunum og setja upp innri lokun þar við. Þetta var gert vegna mikils óróa, sem kom fram á mælum og ekki var hægt að staðsetja eða útskýra með vissu. Óróinn gekk niður í gærkvöldi og hefur ekki orðið vart aftur í sama mæli og í gær. Lögreglustjórinn á Húsavík, í samvinnu við almannavarnadeild ríkislögreglustjóra, hefur ákveðið að aflétta innri lokun og munu vísindamenn og fjölmiðlar á svæðinu geta farið aftur að gosstöðvunum. Þetta er gert með þeim fyrirvara að það gæti komið til þess að rýma aftur ef aðstæður breytast. Sem fyrr á þessi aðgangsheimild einungis við um vísindamenn og fjölmiðlafólk.“

Vegagerðin gaf út kort nr. 31 um ástand fjallvega og kemur fram á því að það gildi frá 2. september 2014. Er þar umtalsvert svæði norðan Vatnajökuls skyggt, þar á meðal það svæði sem mál þetta varðar. Til skýringar stendur: „Þar til annað verður auglýst er allur akstur innan skyggðra svæða bannaður vegna flóðahættu sem gæti skapast við hugsanlegt eldgos í norðanverðum Vatnajökli, en Almannavarnir hafa lýst yfir hættustigi á þessu svæði (almennarvarnir.is). [svo]“.

Ákærði X gaf skýrslu hjá lögreglu 5. september 2014. Samkvæmt skýrslunni var hann spurður: „Var þér kunnugt um bann við akstur almennings inn á þetta skilgreinda hættusvæði sem afmarkað hefur verið af Almannavörnum?“ og svarar: „Já, mér var það vel kunnugt.“ Í skýrslunni segir að ákærða hafi verið sýnd mynd af lokunum við Grænavatn í Mývatnssveit og er bókað: „Hann kveðst hafa séð þessar lokanir vel, en við myndina þar sem stóra skiltið er, hafi ekki verið borði. Vírspotti hafi verið við ristahliðið og segir mætti að þeir hafi tekið það frá og ekið í gegn og gengið síðan frá þessu á sama hátt og það var.“ Í lok skýrslunnar bókað að ákærði lesi skýrsluna yfir og hafi engu við hana að bæta. Undirritar hann skýrsluna.

Ákærði Z gaf skýrslu hjá lögreglu 5. september 2014. Er í skýrslu haft eftir honum að ákærðu hafi heyrt í fréttum að „einhver fréttamaður minntist á þessa leið frá Grænavatni suður að eldstöðvunum og sá hafi talið þessa leið þá allrabestu og réttast væri að opna hana.“ Hafi þeir því tekið þá ákvörðun „að renna þarna suður hjá Grænavatni og inn að eldstöðvunum, en höfðu það að vísu í bakhöndinni að hitta kannski gæsir. M-kk-nf segist hafa tekið eftir einhverju vegskilti við Grænavatn, en hann hafi í raun ekkert lesið hvað á því stóð.“ Síðar segir í skýrslunni: „Mætti segir þá alla hafa vitað af þessu banni almannavarna inn á hættusvæðið við gosstöðvarnar, og jafnframt séð lokunarskilti á veginum til suðurs frá Grænavatni, og hafi mætti húkkað vírnum með lokunarmerkinu af á meðan bílarnir óku í gegn. Þeir vinirnir hafi rætt það sín á milli hvort þeir ættu að fara, eða hætta við og voru jafnvel að spá í að snúa við í þokunni í Dyngjufjalladalnum. Forvitnin og spenningurinn hafi bara verið þessum hugsunum yfirsterkari og þeir ákveðið að fara alla leið.“ Loks segir í skýrslunni að ákærði segist vera „fullur iðrunar vegna þessa atviks.“ Ákærði undirritar skýrsluna.

Ákærði Y gaf skýrslu hjá lögreglu 5. september 2014. Í skýrslunni segir meðal annars: „M-kk-nf segir þá félagana auðvitað hafa vitað af því banni sem gildir vegna almannavarna við Holuhraun, en forvitnin hafi rekið þá áfram.“ Er haft eftir ákærða að rétt sé „að þeir félagarnir hafi því bæði farið fram hjá umferðarmerki sem bannaði allan akstur, tóku til hliðar vír með lokunarmerki og virtu ekki yfirlýst og auglýst bann almannavarna er bannar dvöl við gosstöðvarnar í Holuhrauni.“ Er haft eftir honum að lokanirnar við Grænavatn hafi „eitthvað verið endurbættar þegar þeir komu til baka í dag, með því að bætt hafði verið við borða með lögreglumerki og tveimur keilum á veginn. Þá hafi verið búið að setja keðju í stað vírs, við grindahliðið þarna sunnan við Grænavatn.“

Skýrslur fyrir dómi

Ákærði X sagði að sér hefði ekki verið kunnugt um að lögreglustjóri hefði bannað umferð á því svæði sem um ræðir. Þá hefði þeim ekki verið kunnugt um tilkynningu samhæfingarmiðstöðvar um að umferð væri bönnuð. Þeir félagar hefðu ekki kynnt sér tilkynningar Almannavarna á heimasíðu stofnunarinnar og „eiginlega ekki“ fylgzt með fréttum dagana á undan. Þeir hefðu fremur skoðað það „sem var að birtast á samfélagsmiðlum.“ Spurður um bann við umferð sagði ákærði sagði ákærði að það væri „alltaf verið að loka öllu, en við ferðumst nú samt út um allt.“ Ákærði sagði að þeir félagar hefðu verið á nokkurra daga ferðalagi og þegar þeir hefðu farið að sjá „á facebook-inu“ myndir af fólki á gossvæðinu hefðu þeir ákveðið að fara þangað sjálfir. Sjálfsmyndum fólks við hraunið hefði hreinlega rignt „yfir samfélagsmiðlana“.

Ákærði kvaðst þekkja mjög vel til þess svæðis sem þeir hefðu farið um. Sjálfur hefði hann farið tíðum um hálendið allt frá unglingsárum og hefði til dæmis farið að nær öllum eldstöðvum. Ákærði sagði að þeir félagar væru „náttúrulega rosalega vanir því að það sé alltaf verið að setja svona einhver aðvörunarskilti og lokunarskilti bar stöðugt og við erum nú ekkert mikið að hugsa um það, við lítum á þetta meira svona sem einhverjar aðvaranir fyrir túristana og við bara höldum okkar ferðalagi og þykjumst bara, eða vitum bara, hve nær okkur er óhætt að halda áfram.

Spurður um skilti við bæinn Grænavatn sagði ákærði að þar hefði verið „svona eitthvað, einhver Vegagerðaraðvörun“. Þeir hefðu stöðvað og hugað að henni eins og þeir væru vanir og þetta hefði verið eins og „þessi týpísku Vegagerðarskilti sem eru úti um allt“, þar sem ekki væri búið að opna fjallvegi á vorin. Ekkert á skiltinu hefði bent til þess að varðaði viðurlögum að aka áfram: „Algjörlega ekki, ég meina við erum alla daga að gera þetta. Það eru skilti víðsvegar þar sem við ferðumst sem standa allt árið, þar sem stendur að það sé lokað. Og það keyra allir fram hjá því sem eru vanir að ferðast. Ég get nefnt hérna Þeistareykjasvæðið, þar eru skilti sem stendur á lokað allt árið, svona á slóða sem eru svolítið framhald af vinsælum túristastöðum. Þau eru þarna allt árið og við erum alltaf að keyra fram hjá þessu og hjóla, það er mjög vinsælt að vera á mótorhjólum á Þeistareykjasvæðinu. Og það bruna bara allir fram hjá þessu og aldrei neinn fengið sekt.“ Ákærði sagði að þeir hefðu svo komið að öðru hliði, sem hefði verið „bara einhver svona bóndalokun [...] bara einhver vír eða spotti eða eitthvað yfir veginn.“ Þar hefði verið skilti, „það stóð bara eitthvað svona lokað eitthvað, eða eitthvað svoleiðis sko, en ekkert svona nein, nein svona merking almennileg svona, ekkert svona bannað og lögreglan og eitthvað svoleiðis. Þetta er bara eitthvað svona eins og bændur setja gjarnan upp bara, þeir vilja ekki fá fólk inn á landið sitt sko.“ Slík skilti væru mjög algeng á löndum bænda.

Ákærði sagði að margir aðrir hefðu farið á sama svæði og þeir félagar, „við vorum bara sennilega á undan hinum og þess vegna vorum við pikkaðir út.“ Hann hefði aldrei vitað til þess áður að refsivert væri að ferðast um landið.

Ákærði staðfesti skýrslu sína hjá lögreglu og sagði rétt eftir sér haft. Spurður um orð sín þar ítrekaði ákærði að hann hefði ekki talið refsivert að fara inn á svæðið. „Ég var búinn að heyra þetta og ég tók þessu þannig að þetta væri svona til þess að takmarka umferð.“ Enn nánar spurður um hvað hann hefði vitað um bann við ferðum á svæðið, sagði ákærði: „ég gat ekki tekið þessu öðruvísi en að þetta væri svona bann eins og meira og minna er verið að banna allt til að hindra einhvern veginn að fólk ani út í einhverja vitleysu. En svo er það ekkert bannað. Ég meina, hvað er ég oft búinn að keyra yfir Hellisheiði þegar hún er lokuð, ég bara keyri og það er engin lögregla sem kemur og ákærir mig.“ Sífelldar lokanir væru orðnar í huga marga „eins og ú-kk-nf ú-kk-nf, það er alltaf lokað, það má varla hreyfa vind og þá er búið að loka einhverju, við erum svolítið farnir að hlæja að þessu.“

Ákærði Z sagði þá félaga hafa verið í jeppaferð norður í land og hafa ætlað eitthvert inn á hálendið. Einhvern tíma í ferðinni hefði komið upp sú hugmynd að fara inn að eldstöðvunum. Hefðu þeir engar fréttir heyrt eftir að þeir hefðu lagt á stað úr Reykjavík að morgni 3. september og ekki fylgzt með neinni fjölmiðlaumfjöllun um gosið. Við akstur hlusti þeir aldrei á útvarp heldur tónlist sem þeir hafi sjálfir með sér.

Ákærði sagðist hvorki hafa kynnt sér tilkynningar Almannavarna né Vegagerðarinnar um lokun á svæðinu. Hjá þeim hefði aldrei komið til tals að umferð væri nokkurs staðar bönnuð og þeir ekki leitað sér upplýsinga um slíkt. Þeir hefðu séð af „samfélagsmiðlum“ að fólk færi að hrauninu og tæki þar myndir, „þannig að af hverju ætti það að vera bannað fyrir okkur?“ Sjálfur hefði ákærði farið að eldgosum árum saman, fyrst tíu ára að Heklugosi.

Ákærði var spurður um skilti Vegagerðarinnar. Hann sagði að Vegagerðin setti upp ýmis skilti, svo sem vegna framkvæmda eða ójafns vegar eða þungatakmarkana, en slík skilti væru fyrst og fremst til viðmiðunar. „Það er enginn að hægja á sér til þess að lesa þessi skilti“. Sjálfur væri hann til dæmis yfirleitt ekki á bíl sem væri svo þungur að þungatakmarkanir ættu við hann.

Ákærði sagði að engin hindrun hefði verið á veginum við Grænavatn og vitni hefði borið um að þeir hefðu ekið „í gegnum hlaðið á Grænavatni á talsverðum hraða.“

Spurður hvort hann teldi yfirvöld hafa heimild til að loka svæðum eins og fjallað er um í málinu, sagði ákærði: „mín skoðun er sú að það hefur verið einhver aðvörunarsvæði við öll eldgos, það er alltaf gefið út farið varlega, passið ykkur, og það var ekkert öðruvísi þarna, [...] farið varlega, þetta er bara samskonar lokun í okkar huga, þetta er bara eins og hefur alltaf verið. Við erum búnir að fara og skoða öll eldgos.“ Svo stóru svæði hefði verið lokað að það hefði verið „alveg glórulaust“. Stórum hluta landsins hefði hreinlega verið lokað.

Ákærði sagði þá félaga ekki hafa verið í neinni hættu. Bifreiðar þeirra hefðu verið betur búnar en flestra annarra á svæðinu, þar á meðal björgunarsveitanna. Hefðu þeir verið fullfærir um að bjarga sér ef á hefði reynt.

Ákærði sagði að þeir hefðu stöðvað við hlið, „til að opna vírinn“. Þá hefði hann tekið mynd og sæist skilti á myndinni. Hann hefði hins vegar „ekkert spáð í“ hvað á því stæði, en sjálfur hefði hann ekki ekið.

Ákærði kannaðist við skýrslu sína hjá lögreglu og sagði rétt eftir sér haft þar. Borið var undir ákærða, sem eftir honum er haft í skýrslunni, um að þeir félagar hafi vitað af banni Almannavarna inn á svæðið og séð lokunarskilti á vegi. Kvaðst ákærði ekki geta svarað hvort þetta væri rétt. Hann kvaðst ekki muna hvað farið hefði fram í skýrslutökunni. Hann sagði að í skýrslutökunni, sem fram hefði farið daginn eftir aksturinn, hefði hann væntanlega munað eftir atvikum, ekki verr en fyrir dómi. Eftir á að hyggja hefði komið í ljós að búið hefði verið að banna umferð á svæðinu.

Ákærði Y sagði þá félaga hafa á ferðalagi sínu hitt mann er meðákærði Z þekkti og sá verið að koma af svæðinu og verið með ferðamenn með sér. Hefði sá maður sagt þeim að hvergi væri lokað. Ákærði sagði að þeir hefðu eftir þetta ekið „í gegnum hliðið á Grænavatni og þá, það svona þá kannski byrjaði einhver hugmynd“. Þeir hefðu verið á gæsaveiðum og á svæðinu væri gott gæsasvæði. Sagðist ákærði margoft hafa farið um svæðið og þekkja það vel.

Ákærði var spurður hvort honum hefði verið kunnugt um bann við umferð um svæðið og svaraði: „Nei, en auðvitað hafði maður séð að það var eldgos í gangi og allan fjölmiðlasirkusinn í kring um þetta, en hérna lokun sem slík var ekki frekar en annað sko.“ Ákærði sagðist hafa fylgzt ágætlega með fréttum eins og hver annar, einnig vefmiðlum og svonefndum samfélagsmiðlum. „Já það var ekki hérna minn skilningur að þetta væri bannað sem slíkt, [...] ég hef komið að öllum eldgosum frá því að ég var tíu ára og þar á meðal til dæmis Fimmvörðuhálsi þar sem að var svona sambærilegt í gangi og þar [var] fjöldi manns [...] það er hættulegt að ferðast á Íslandi hvenær sem er og hvar sem er, við erum í hættu á jöklum og við þekkjum þetta, þatta var svo sem ekki, þetta var svona já farið varlega.“

Ákærði var spurður um lokunarskilti. Hann sagði þá hafa ekið fram hjá skilti sem hefði verið dæmigert Vegagerðarskilti og ekkert velt því sérstaklega fyrir sér. Hefðu þá eflaust verið 150 kílómetrar að gosstöðvunum.

Ákærði kannaðist við undirritun sína á lögregluskýrslu og sagði rétt eftir sér haft. Lögreglan hefði leitt yfirheyrsluna áfram „og þeir voru svona léttir á því bara“, og „voru svona frekar leiðandi í raun og veru í skýrslutökunni, þeir lögðu okkur þetta svona svolítið hérna upp fyrir okkur og svona“. Spurður um orð sín í skýrslu um að þeir hefðu vitað af banni sem þarna hefði gilt, svaraði ákærði: „Já, ég vil ekki segja að þetta sé alveg fullkomlega rétt, þetta er svona svolítið svona orðhengilsháttur á þessu. Við vissum ekki að það væri allt bannað, að við værum dregnir fyrir rétt og sóttir af þyrlu sko, það var ekki þannig bann sem var í okkar huga.“ Spurður um orð sín um að rétt sé að þeir hafi ekið fram hjá umferðarmerki sem bannað hafi allan akstur, tekið til hliðar vír með lokunarmerki og ekki virt yfirlýst og auglýst bann Almannavarna svaraði ákærði því til að þetta væri „meira svona tæknilegt atriði [...] við keyrðum fram hjá þessu viðvörunarskilti og ef lögreglan stillir þessu upp svona svolítið, mér finnst þetta svolítið meira stillt upp svona í þeirra hag“. Hefði ákærði og lögreglan meira verið „að spjalli“. Þá var ákærði spurður um þau orð í skýrslunni að hann væri fullur iðrunar. Svaraði ákærði því til að lögregluþjónninn hefði ráðlagt sér að segja þetta og „þá sleppið þið bara betur“. Hefði ákærði þá sagt að þeir gætu „alveg haft það þannig“.

Spurður um Vegagerðarskilti sem þeir hefðu séð sagði ákærði að það hefði bara verið leiðbeiningamerki en ekki löglegt skilti.

Vitnið A lögregluþjónn sagðist hafa verið sent á þyrlu að leita bifreiða sem hefðu farið inn á lokað svæði. Þeir hefðu fundið tvær bifreiðar, lent og talað við mennina þrjá sem hefðu verið á þeim. Einn þeirra, ákærði X, hefði í samtali viðurkennt að þeir hefðu ekið fram hjá lokun. Honum hefði verið kynnt að það hefði verið lögreglan sem hefði lokað og hann viðurkennt að hafa farið fram hjá lokunum lögreglu. Hann hefði ekkert sagt um að hann hefði ekki vitað að það hefði verið lögreglan sem stóð fyrir lokuninni.

Vitnið B, Grænavatni III, sagði tvær bifreiðar hafa numið staðar við heimili sitt, en „lokunarskiltið“ væri „beint utan við eldhúsgluggann“. Hefðu erlendir ferðamenn gaman af að láta taka mynd af sér við við skiltið en Íslendingar ekki. Vitnið sagðist hins vegar hafa tekið eftir að bifreiðarnar báru íslenzk númer. Eftir þetta hefði bifreiðunum verið ekið áfram í suðurátt. Vitnið hefði haft samband við landvörð í Öskju og látið hann vita.

Vitnið sagði að sunnan við bæinn væri annað hlið, ristarhlið, og yfir það strengdur vír með lokunarmerki. Þá hefðu keilur verið þar, en þær hefðu oft fokið af veginum svo vitnið gæti ekki fullyrt að þær hefðu verið á þeim tíma sem bifreiðunum hefði verið ekið þar.

Vitnið C, Grænavatni I, sagði veginn liggja tíu metra frá húsi sínu. Það hefði heyrt í „þessum bílum“ og litið út. „Sá á eftir þeim, keyra þarna svona á milli girðinga sem við köllum, fram hjá lokunarskilti og lögregluborða sem að var þarna yfir veginn. Sá borði var reyndar þannig settur að það var alveg hægt að sneiða fyrir endann á honum. Og svo fóru þeir bara áfram. Ég fylgdist svo sem ekkert meira með þeim, Það er ristahlið þarna svona 500 metrum sunnar. Þar var önnur lokun. Það var spotti bundinn þvert yfir það og skilti sem var rekið ofan í hliðið og fest við spottann. En það var í sjálfu sér engin hindrun að komast í gegn. Það var hægt að losa þennan spotta og svo er líka hægt að opna til hliðar við hliðið.“

Vitnið sagði að lokunarskiltið hefði verið um 100 metra frá húsi þess. Þar hefði verið lögregluborði, festur við keilu, en hún hefði átt til „að fjúka og ég þori ekki alveg að fullyrða hvort hún var uppistandandi eða liggjandi þarna en það fór örugglega ekki fram hjá neinum að þetta átti að vera lokað.“ Nánar spurt sagði vitnið: „Ætli lögregluborðinn hafi ekki verið bundinn í skiltið við annan endann og svo keila hinumegin, yfir slóðina. En það lokaði ekki fyrir út að girðingunni en að var alveg hægt að krækja fyrir hana.“

Vitnið sagðist ekki hafa séð hvort ákærðu hefðu numið staðar við skiltið en hafa litið út og séð þá aka eftir slóðinni. Það hefði ekki séð þá aka yfir ristarhliðið.

Vitnið D lögreglufulltrúi kvaðst hafa verið einn af stjórnendum í samræmingarstöð Almannavarna á umræddum tíma. Vitnið sagði ákvörðun um lokun hafa verið tekna vegna almannaöryggis, atburðarásin hefði verið mjög flókin og mikil óvissa. Eldgosið sjálft hefði aðeins verið „lítill angi af mjög stórri atburðarás“. Miklar hreyfingar hefðu verið undir Bárðarbungu, sem sé mjög stór eldstöð, og yfirvöld haft fjórar mismunandi „sviðsmyndir“ í huga. Því hefði lögreglustjórinn á Húsavík tekið þá ákvörðun að loka svæðinu.

Vitnið sagði að tilkynning um lokun hefði verið sett á vefsíðu Almannavarna, til fjölmiðla og „á facebookið hjá okkur“. Hefðu allar leiðir verið nýttar til að koma boðum um lokun til almennings. Fyrstu lokanir hefðu verið 16. ágúst og 19. ágúst á öllu svæðinu norðan Vatnajökuls. Lokunarkort hefði verið gefið út 2. september og verið birt á heimasíðu Vegagerðar og Almannavarna. Staðan hafi verið metin næstum daglega.

Niðurstaða

Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. laga nr. 82/2008 er lögreglustjóra heimilt á hættustundu að banna dvöl og umferð á ákveðnum svæðum, svo sem með því að girða þau af eða hindra á annan hátt umferð um þau. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er öllum skylt að hlíta slíku banni lögreglustjóra.

Svo sem rakið hefur verið ákvað lögreglustjórinn á Húsavík að banna alla umferð á því svæði sem um ræðir í málinu, frá og með 19. ágúst 2014. Var bannið enn í gildi þegar atvik málsins urðu. Af gögnum málsins er ljóst að bannið hefur verið kynnt opinberlega á heimasíðu almannavarna og með ítrekuðum fréttatilkynningum ríkislögreglustjóra. Er alkunna að jarðhræringar þær og eldgos sem málið varðar voru á almannavitorði og að ítrekað var fjallað um þau opinberlega, í blöðum, ljósvakamiðlum og öðrum fjölmiðlum. Er óhætt að byggja á því að tilkynnt hafi verið opinberlega um bann lögreglustjóra.

Í ljósi þess almannaöryggis sem slíku banni er ætlað að tryggja verður að ætla lögreglustjóra talsvert svigrúm við mat því hversu víðtækt bann nauðsyn krefur hverju sinni. Ekkert hefur komið fram um að bannið hafi ekki verið réttilega sett eða að það hafi staðið lengur en óforsvaranlegt geti verið, en gögn málsins bera með sér að almannavarnayfirvöld hafi metið stöðuna jafnt og þétt. Er ekki skilyrði slíks banns að lögreglustjóri komi upp áþreifanlegum hindrunum sem í raun komi í veg fyrir að brotið sé gegn banninu. Heimild lögreglustjóra til að girða svæði af eða hindra ferð um þau, felur ekki í sér að hann geti ekki bannað för um svæðið nema með því að koma upp slíkum girðingum eða tálmunum. Banni því, sem lögreglustjóri setur með þessum hætti, er öllum skylt að hlýða. Það bindur vana sem óvana og á þar enginn sjálfdæmi. Voru ákærðu bundnir af því banni eins og aðrir og bar að hlýða því í bráð.

Með ferðum sínum og dvöl á því svæði þar sem lögreglustjóri hafði með lögmætum hætti bannað alla umferð brutu ákærðu gegn fyrirmælum lögreglu svo sem þeim er gefið að sök í ákærulið I og er háttsemi þeirra rétt færð til refsiheimildar. Breytir þar engu þótt einhverjir aðrir einstaklingar hafi haft bannið að engu og farið að eldstöðvunum gegn banni lögreglustjóra. Lögmætt bann lögreglustjóra upphefst ekki með slíkum hætti.

Samkvæmt 16. gr. reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra er bráðabirgðamerkjum ætlað að vara ökumenn við tímabundnum breytingum á vegakerfi. Skal bráðabirgðamerki vera rétthyrndur ferhyrningur þannig að tvær hliðar séu láréttar. Tákn skulu vera í viðeigandi litum á appelsínugulum grunni en texti svartur. Samkvæmt gögnum málsins hafði slíku merki verið komið upp við bæinn Grænavatn í Mývatnssveit. Stóð þar með áberandi hætti: „Lokað Closed“, og með smærra letri: „Hætta á eldgosi og flóðum Risk of volcanic eruptions and floods“. Sýndi skiltið jafnframt með áberandi hætti tvö merki, gulan hring með rauðum jaðri, sbr. 5. gr. reglugerðar nr. 289/1995, B01.11, er bannar allan akstur. Loks sýndi skiltið merki Vegagerðarinnar og alþjóðlegt merki almannavarna. Fóru ákærðu X og Y þannig fram hjá umferðarmerki er tilgreindi lokun vegar svo sem þeim er gefið að sök í ákærulið II og er háttsemi þeirra rétt færð til refsiheimildar í ákæru.

Eru ákærðu þannig sannir að sök samkvæmt ákæru og hafa unnið sér til refsingar. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að samkvæmt sakavottorðum hefur engum þeirra áður verið gerð refsing. Fram er komið í málinu að ákærðu hafa stundað hálendisferðir allt frá unglingsárum og munu þær vera þeirra megináhugamál. Munu þeir hafa farið að flestum eldgosum á Íslandi á sinni tíð og vissulega skiljanlegt að það sem hér um ræðir hafi freistað þeirra. Það breytir hins vegar ekki því að þeim bar eins og öðrum að hlíta lögmætu banni lögreglustjóra. Refsing hvors um sig ákærðu X og Y ákveðst 85.000 króna sekt í ríkissjóð en refsing ákærða Z ákveðst 80.000 króna sekt í ríkissjóð. Greiði nokkur þeirra ekki sekt sína innan fjögurra vikna sæti hann sex daga fangelsi. Ákærðu greiði óskipt málsvarnarlaun verjanda síns, J-kk-ef A-kk-ef J-kk-ef hrl., 1.268.520 krónur og er virðisaukaskattur innifalinn og 100.525 króna kostnað hans en annar sakarkostnaður féll ekki til. Gætt var 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008.

A-kvk-nf B-kvk-nf B-kvk-nf fulltrúi fór með mál þetta af hálfu lögreglustjórans á Norðurlandi eystra. Þ-kk-nf D-kk-nf kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Ákærði X greiði 85.000 króna sekt í ríkissjóð en sex daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna.

Ákærði Z greiði 80.000 króna sekt í ríkissjóð en sex daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna.

Ákærði Y greiði 85.000 króna sekt í ríkissjóð en sex daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna.

Ákærðu X, Z og Y greiði í sameiningu 1.268.520 króna málsvarnarlaun verjanda síns, J-kk-ef A-kk-ef J-kk-ef hrl., og 100.525 króna kostnað lögmannsins.