E-136/2009

I

Mál þetta, sem tekið var til dóms 21. janúar sl., er höfðað 14. september 2009 af A, [...] á hendur B, [...]

Stefnandi krefst þess, að sjálfskuldarábyrgð hans á veðskuldabréfi útgefnu af B, 16. október 2006 verði dæmd ógild og að veði á íbúð hans að D verði aflétt. Þá krefst hann málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að við bættum virðisaukaskatti úr hendi hans.

II

Málavextir

Stefnandi lýsir málavöxtum í aðalatriðum á þann hátt að dóttir hans, E og þáverandi maki hennar, F hafi á árinu 2006 verið komin í mikla greiðsluerfiðleika m.a. vegna íbúðarkaupa. E hafi á þessum tíma verið starfsmaður stefnda og leitað til hans vegna lántöku, að sögn til greiðslu skulda. Stefnandi kveðst hafa verið tilbúinn til að gangast undir sjálfskuldarábyrgð með veðtryggingu í fasteign sinni að D.

Stefnandi segir það hafa verið forsendu ábyrgðar sinnar á láni til dóttur sinnar og F að andvirði lánsins yrði notað til að greiða skuldir þeirra og að þau yrðu bæði skuldarar á láninu. Hann hafi talið að þau gætu greitt lánið enda væru eldri skuldir þeirra að fullu greiddar. Stefnandi kveðst hafa lýst þessum forsendum sínum fyrir forsvarsmanni stefnda, G, þegar hann ritaði undir sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsinguna. Þá hafi hann verið fullvissaður um að F væri skuldari að láninu. Hins vegar hafi komið í ljós að F var ekki skuldari að láninu heldur ritaði hann undir það sem maki E og ber því ekki ábyrgð á greiðslu skuldarinnar. Stefnandi segir að lánið hafi ekki verið notað til greiðslu eldri skulda eins og hann hafi gert að skilyrði við forsvarsmann stefnda heldur hafi það verið notað í annað ótengt eldri skuldum. E hafi ekki getað staðið í skilum og því hafi stefndi krafið stefnanda um greiðslu lánsins.

Stefndi bendir á í lýsingu sinni á málavöxtum að umrætt skuldabréf hafi verið gefið út 16. október 2007 en ekki 16. október 2006 eins og bréfið ber með sér. Þá kveður stefndi rangt hjá stefnanda að stefndi hafi gefið bréfið út heldur sé E útgefandi og skuldari samkvæmt bréfinu. Stefndi kveður lánveitingu þessa þannig tilkomna að á árinu 2007 hafi E og F verið komin í fjárhagsvandræði og m.a. verið með yfirdráttarskuld í Landsbanka Íslands að fjárhæð 9.500.000 krónur en stefnandi hafi verið í ábyrgð fyrir þeirri skuld. E, sem þá var starfsmaður stefnda, hafi leitað til G stefnda og óskað eftir láni m.a. til að greiða nefndan yfirdrátt. G hafi talið eðlilegt að E og F og stefnandi sem ábyrgðarmaður myndu leysa skuldina við Landsbankann í samvinnu við þann banka. Stefnandi hafi rætt við G stefnda og lagt áherslu á að stefndi kæmi að málinu og þá hafi hann fullvissað G um að hann stæði heilshugar að baki dóttur sinnar í málinu en skuldin við Landsbankann mun hafa verið komin í innheimtuferli á þeim tíma. Stefndi segir að stefnandi hafi tjáð G að dóttir hans réði við að endurgreiða lánið og telur stefndi að stefnandi hafi gert ráð fyrir að sambýlismaður dóttur hans myndi taka þátt í að greiða lánið en hann hafi á þessum tíma verið togarasjómaður. Stefndi tekur fram í lýsingu sinni á málavöxtum að stefnandi hafi greint frá því að hann væri tilbúinn til að setja fasteign sína að veði fyrir láninu enda hafi hann verið í ábyrgð fyrir yfirdráttarskuldinni í Landsbanka Íslands. Þá hafi stefnandi lýst því yfir að hann myndi persónulega ábyrgjast greiðslu lánsins en hann hafi þrátt fyrir það ekki ritað undir skuldabréfið sem sjálfskuldarábyrgðaraðili eins og ranglega komi fram í stefnu. Stefnandi hafi hins vegar sett nefnda fasteign sína að veði en hann ábyrgist lánið ekki með öðrum hætti. Stefndi segir að stefnandi hafi lagt mikla áherslu á að stefndi veitti dóttur hans lán þetta með aðkomu stefnanda. Hins vegar hafi ekki komið til tals að F yrði lántaki og skuldari að láninu eins og ranglega sé lýst í stefnu. Niðurstaðan hafi síðan orðið sú að stefndi lánaði E jafnvirði 6.000.000 króna að hálfu í svissneskum frönkum og að hálfu í japönskum yenum. Lánið var tryggt með þriðja veðrétti í fasteign stefnanda að D. Lánið sé nú í vanskilum og hefur stefnanda, sem veðsala, verið gerð grein fyrir því og jafnfram að hann megi gera ráð fyrir að gengið verði að hinni veðsettu eign til greiðslu skuldarinnar. Stefndi bendir að lokum á að umrætt lán hafi m.a. verið veitt til að greiða yfirdráttarlán E og F. Ekki verði annað séð en að andvirði lánsins hafi verið notað til þess en af gögnum málsins verði ekki annað ráðið en að yfirdráttarskuld þeirra hafi lækkað verulega haustið 2007.

III

Málsástæður og lagarök

Stefnandi reisir kröfur sínar á því að stefnda hafi verið vel kunnugt um fjárhagsstöðu E á þeim tíma sem lánið var veitt enda hafi hún þá verið starfsmaður stefnda. Ekki verði annað ráðið en að lánið hafi verið veitt vegna ábyrgðar stefnanda og lög og reglur virtar að vettugi.

Stefnandi vísar til þess að skuldarinn hafi ekki gengist undir greiðslumat fyrir lánveitinguna eins og skylt er þegar lánveitingar sæta sjálfskuldarábyrgð þriðja aðila, sbr. 3. gr. samkomulags um notkun sjálfskuldarábyrgða sem stefndi er aðili að. Nefnd 3. gr. sé svohljóðandi „Sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu ber fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðamaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert.“ Þá bendir stefnandi á að í 3. mgr. nefndrar greinar sé mælt fyrir um að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. greinarinnar sé fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en 1.000.000 króna. Umrætt lán hafi verið 6.000.000 króna og því ljóst að stefnda hafi borið að framkvæma greiðslumat á greiðslugetu skuldara.

Stefnandi vísar máli sínu til stuðnings einnig til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn máli sínu til stuðnings. Þar komi fram að lánveitanda beri að meta hæfi lántaka til að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Einnig komi fram í 1. mgr. 8. gr. sömu laga að ekki sé heimilt að gera aðför í fasteign þar sem ábyrgðarmaður býr eða fjölskylda hans ef krafa á rót sína að rekja til persónulegrar ábyrgðar. Þá komi fram í 2. mgr. 8. gr. laganna að lánveitandi geti ekki krafist gjaldþrotaskipta hjá ábyrgðarmanninum. Stefnandi heldur því fram að þessi lög og samkomulagið um notkun sjálfskuldarábyrgða einstaklinga hafi verið sett til að vernda einstaklinga eins og stefnanda. Stefndi hafi hins vegar brotið gegn skyldum sínum samkvæmt nefndu samkomulagi og nefndum lögum með því að framkvæma ekki greiðslumat á skuldaranum áður en lánið var veitt og því beri að víkja sjálfskuldarábyrgð stefnanda á láninu til hliðar. Stefnandi heldur því fram að stefnda hafi verið ljóst að skuldarinn og maki hennar hafi verið í fjárhagsvandræðum en það hafi verið forsenda af hálfu stefnanda að maki skuldarans væri samskuldari á láninu og að andvirði þess yrði notað til greiðslu skulda þeirra. Að þessum skilyrðum uppfylltum hafi stefnandi talið að þau gætu staðið við skuldbindingar sínar gagnvart stefnda enda hafi maki skuldara á þessum tíma haft tiltölulega há laun og aðrar skuldir þeirra væru nánast engar. Stefnandi bendir á að hann hafi ekki sérþekkingu á sviði fjármálastarfsemi en stefndi og starfsmenn hans séu hins vegar sérfræðingar í fjármálastarfsemi og auglýsi sig sem slíka. Gera verði þá kröfu til starfsmanna stefnda að þeir gæti þess að góðir viðskiptahættir séu í heiðri hafðir. Þeim hafi borið að sýna aðgát í viðskiptum og upplýsa viðskiptavininn um allt það sem máli skiptir. Stefnandi telur að honum hafi verið rétt að treysta því að maki skuldarans væri einnig skuldari að láninu þar sem honum hafi verið tjáð af stefnda að svo væri eftir að hann óskaði eftir upplýsingum um það þegar hann undirritaði sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsinguna. Upplýsingar um raunverulegan skuldara að láninu hafi því verið rangar en þetta varði hagsmuni hans miklu. Þessar röngu upplýsingar um skuldara að láninu leiði til forsendubrests fyrir sjálfskuldarábyrgð hans. Stefnandi heldur því fram að til staðar séu aðstæður er leiði til ógildingar á ábyrgðarskuldbindingu hans. sbr. reglur III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem og óskráðar reglur um brostnar forsendur.

Stefnandi heldur því einnig fram að forsendubrestur hafi orðið varðandi ráðstöfun lánsins. Það hafi verið forsenda hans fyrir ábyrgðinni að andvirði lánsins yrði notað til að greiða upp aðrar skuldir dóttur hans og fyrrverandi maka hennar. Stefnda hafi verið fullkunnugt um þessa forsendur enda hafi stefnandi tekið þetta sérstaklega fram við stefnda. Stefnandi telur eðlilegt að stefndi hefði útbúið sértaka yfirlýsingu í tengslum við lánveitinguna sem kvæði á um notkun á andvirði lánsins sem stefndi hefði síðan sé um að framfylgja. Stefndi hafi hins vegar látið E hafa andvirði lánsins án nokkurra skilyrða. Láninu hafi síðan verið ráðstafað til annars en að greiða eldri skuldir. Stefnandi telur að vegna þessa séu uppi aðstæður sem leiði til ógildingar ábyrgðarskuldbindingu hans sbr. 36. gr. nefndra laga nr. 7/1936. Stefnandi telur að um algjöran forsendubrest sé að ræða vegna ábyrgðar hans á umræddu láni og að stefndi hafi brugðist skyldum sínum skv. samkomulagi um ábyrgð á skuldum einstaklinga og lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Af þeim ástæðum krefjist hann þess að sjálfskuldarábyrgð hans verði vikið til hliðar og að veði á íbúð hans verði aflétt.

Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og almennra menginreglna samninga- og kröfuréttar. Einnig vísar hann til laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn og samkomulags um notkun sjálfskuldaábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Krafa um málskostnað úr hendi stefnda er reist á ákvæðum 129 og 130. gr. laga um meðferð einkamála. Þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur krefst hann þess að fá skattinn dæmdan úr hendi stefnda samkvæmt lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á því að í gildi sé samningur þar sem stefnandi hafi sett fasteign sína að veði til tryggingar á greiðslu ákveðinnar skuldar. Stefnandi hafi veðsett fasteign sína vegna skuldar sem dóttir hans átti að greiða en ekkert hafi komið fram sem haggi þeirri veðsetningu og af þeim sökum geti stefndi gengið að veðinu verði skuldin ekki greidd.

Stefndi mótmælir því að honum hafi verið kunnugt um að lántakinn E gæti ekki greitt umrætt lán. Ef sú staða hefði verið uppi hefði lánið ekki verið veitt enda láni stefndi ekki þeim sem hann telur að geti ekki staðið í skilum. Stefndi heldur því einnig fram að stefnandi fari rangt með þegar hann heldur því fram að lánið hafi verið veitt út á ábyrgð hans og bendir á að stefnandi sé ekki í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu lánsins heldur hafi hann sett fasteign sína að veði og staða hans markist af því.

Stefndi segir stefnanda hafa þrýst mjög á að stefndi veitti E títtnefnt lán og virðist sem stefnandi hafi þekkt vel til fjármála dóttur sinnar en hann mun hafa verið í töluverðum persónulegum ábyrgðum fyrir hana og sambýlismann hennar áður en umrætt lán var veitt. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi í raun beitt sér meira fyrir lántökunni en lántakinn sjálfur. Vegna þessa hafi stefndi talið óþarft að framkvæma sérstakt greiðslumat á lántakanum auk þess sem stefnandi hafi ítrekað greint G stefnda að hann stæði að baki dóttur sinni hvað þetta lán varðaði ef illa færi hjá henni.

Stefndi heldur því fram að lög nr. 32/2009 sem stefnandi vitnar til í stefnu sinni eigi ekki við í þessu máli. Í 2. gr. laganna segi að þau taki til lánveitinga stofnana og fyrirtæka þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Lögin nái því ekki til þeirra tilfella þegar maður setur fasteign sína til tryggingar á skuld þriðja manns eins og í þessu tilfelli. Í greinargerð með frumvarpi að lögunum sé tekið fram að einstaklingar geti líkt og áður veðsett eign sína til tryggingar á skuld þriðja manns. Þá bendir stefndi á að lögin hafi ekki tekið gildi fyrr en 4. apríl 2009 en lánið hafi verið veitt í október 2007. Í 12. gr. laganna sé sérstaklega tekið fram að þau gildi um ábyrgðir sem stofnað var til fyrir gildistöku þeirra þó þannig að 4. gr. laganna gildi ekki um ábyrgðir sem stofnað var til fyrir gildistöku þeirra. Stefnandi vísi í málatilbúnaði sínum til nefndrar 4. gr. en sú tilvísun hafi enga þýðingu í þessu máli.

Stefndi hafnar því að það hafi verið forsenda af hálfu stefnanda að F, fyrrverandi sambýlismaður E, yrði einnig skuldari að láninu. Fullyrðingar stefnanda í þá veru séu rangar enda beri skuldabréfið sjálft berlega með sér að hann ritar undir það sem maki skuldara en þau höfðu bæði ritað á bréfið þegar stefnandi ritaði á það og því hafi honum verið ljóst frá upphafi hvernig málum var háttað.

Stefndi segir það einnig rangt hjá stefnanda að það hafi verið forsenda af hans hálfu fyrir veðsetningunni að andvirði lánsins yrði ráðstafað á þann hátt sem hann heldur fram. Hins vegar hafi verið ljóst að lánin átti m.a. að ráðstafa til að greiða upp aðrar skuldir lántakans en stefnandi hafi ekki sett nein skilyrði fyrir veðsetningu sinni hvað þetta varðar enda hafi hann ekki lagt fram nein gögn til stuðnings þessari fullyrðingu sinni. Þá hafi stefnandi heldur ekki lagt fram gögn til að styðja fullyrðingu sína í þá veru að E og F hafi ekki ráðstafað láninu til greiðslu skulda. Þvert á móti verði ekki annað séð en að andvirði lánsins hafi verið til að greiða niður yfirdrátt þeirra hjá Landsbanka Íslands.

Varðandi lagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingagildi samninga. Einnig til almennra reglna um gildi og þýðingu viðskiptabréfa. Loks vísar hann til reglna veðréttarins um þýðingu veðréttinda sbr. lög nr. 75/1997 um samningsveð og þá aðallega til II. kafla laganna um samningsveð í fasteignum. Krafa um málskostnað úr hendi stefnanda er reist á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað er reist á lögnum nr. 50/1998 um virðisaukaskatt.

IV

Niðurstaða

Við aðalmeðferð málsins gerði stefnandi þá breytingu á kröfugerð sinni að hann krafðist þess að veðsetning hans samkvæmt veðskuldabréfi dagsett 16. október 2006 verði dæmd ógild og að veði á íbúð hans að [...], fasteignanúmer [...], samkvæmt veðskuldabréfinu verði aflétt. Stefndi mótmælti þessari breytingu sem of seint fram kominni og taldi rétt að dómari mæti hvort ekki bæri að vísa málinu frá dómi án kröfu.

Í 111. gr. laga um meðferð einkamála er mælt fyrir um að dómari megi ekki fara út fyrir kröfur aðila í dómi sínum eða úrskurði nema um atriði sé að ræða sem honum ber að gæta af sjálfsdáðum. Kröfu sem ekki kemur fram í stefnu skuli vísað frá dómi nema stefndi hafi samþykkt að hún kæmist að án þess. Sama eigi við um hækkun kröfu eða aðrar breytingar stefnda í óhag.

Fyrir liggur að stefnandi er ekki og hefur ekki verið í sjálfskuldarábyrgð fyrir láni því sem hér um ræðir heldur heimilaði hann að íbúð hans yrði sett að veði. Stefndi hefur í málatilbúnaði sínum miðað við að atvik máls væru með þessum hætti. Þrátt fyrir þetta er ekki, gegn mótmælum stefnda, unnt að heimila stefnanda að breyta kröfugerð sinni í þá veru sem hann hefur gert. Krafa um ógildingu á sjálfskuldarábyrgð sem aldrei hefur verið stofnað til verður ekki ógilt með dómi. Þá er ekki unnt að taka til greina kröfu stefnanda um að veði verði aflétt af íbúð hans að [...] án þess að krafan sem að baki veðinu stendur hafi áður verið dæmd ógild. Verður því ekki hjá því komist að vísa málinu frá dómi án kröfu.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Af hálfu stefnanda flutti málið B-kk-nf M-kk-nf B-x-x héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda I-kk-nf T-kk-nf héraðsdómslögmaður.

H-kk-nf H-kk-nf dómstjóri kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð

Máli þessu er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf H-kk-nf