E-1675/2015

Mál þetta, sem dómtekið var 10. maí sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Nesfiski ehf., Gerðavegi 32, Garði, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 11. maí 2015.

Endanlega dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar skuldar stefnanda við stefnda samkvæmt lánssamningi, dagsettum 24. janúar 2006, með lánsnúmerið 4388, upphaflega milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf., kt. [...], hafi hinn 20. september 2011 verið samtals 225.904.196 krónur.

Að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar skuldar stefnanda samkvæmt lánssamningi, dagsettum 15. ágúst 2006, með lánsnúmerið 5508, upphaflega milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf., hafi, hinn 11. júlí 2011, verið samtals 239.943.415 krónur.

Að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar skuldar stefnanda við stefnda samkvæmt lánssamningi, dagsettum 16. maí 2007, með lánsnúmerið 7922, upphaflega milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf., hafi, hinn 18. júlí 2011, verið samtals 459.986.880 krónur.

Að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar skuldar stefnanda við stefnda samkvæmt lánssamningi, dagsettum 24. maí 2007, með lánsnúmerið 8040, upphaflega milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf., hafi, hinn 19. júlí 2011, verið samtals 1.999.987.700 krónur.

Að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar skuldar stefnanda við stefnda samkvæmt lánssamningi, dagsettum 29. desember 2004, með lánsnúmerið 2445, upphaflega milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf., hafi, hinn 15. júlí 2011, verið samtals 138.450.353 krónur.

Þá krefst stefnandi þess aðallega, að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar skuldar hans við stefnda samkvæmt lánssamningi, dagsettum 30. október 2003, með lánsnúmerið 570, upphaflega milli stefnanda og Landsbanka Íslands hf., hafi, hinn 1. desember 2011, verið samtals 356.535 krónur, en til vara samtals 893.518.644 krónur.

Stefnandi krefst og málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu.

Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað, að skaðlausu.

II

Stefnandi er fyrirtæki sem rekur útgerð og fiskvinnslu í landi. Landsbanki Íslands hf. var viðskiptabanki félagsins.

Á árunum 2003 til 2007 gerðu stefnandi og forveri stefnda, Landsbanki Íslands hf., með sér sex lánssamninga sem ágreiningur málins varða. Óumdeilt er að kröfuréttindi samkvæmt samningunum hafa síðar verið framseld stefnda, sbr. ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008.

Í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli nr. 155/2011 viðurkenndi stefndi að lán samkvæmt lánssamningunum fælu í sér óheimila gengisbindingu í andstöðu við ákvæði laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Stefndi endurútreiknaði lánin miðað við dagsetningar á tímabilinu 15. júlí til 1. desember 2011. Endurútreikningur stefnda var gerður til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010, er breyttu lögum nr. 38/2001, sbr. dóm Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010. Við endurútreikning stefnda var þannig meðtalinn mismunur á annars vegar vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 og hins vegar umsömdum erlendum vöxtum frá stofndegi skuldbindinganna til viðmiðunardags. Var stefnanda tilkynnt um endurútreikningana.

Lánssamningarnir, með viðaukum og tilkynningum, hafa verið framkvæmdir í samræmi við þessa endurútreikninga síðar.

Stefnandi telur að forsenda, sem stefnandi gaf sér við endurútreikninginn varðandi vexti, hafi verið röng og leitt til rangrar niðurstöðu. Viðurkenningarkrafa stefnanda í stafliðum a-f lýtur að því að fá viðurkennt hver staða lánssamninganna raunverulega hafi verið á þessu sama tímamarki, miðað við þær útreikningsforsendur sem stefnandi telur vera réttar.

Lánssamningarnir sem um ræðir eru sex að tölu, með lánsnúmerin 4388, 5508, 7922, 8040, 2445 og 570.

Lán með lánsnúmerið 4388 var að höfuðstól 500.000.000 króna og var veitt 25. janúar 2006, samkvæmt lánssamningi dagsettum 24. janúar 2006. Samkvæmt grein 2.1 í samningnum skyldi lánstíminn vera fimm ár og lánið greiðast með 16 afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu 15 gjalddögunum skyldi greiða 1/60 hluta lánsins og á lokagjalddaga 20. mars 2011 skyldi greiða 45/60 hluta lánsins. Vextir, svokallaðir LIBOR-vextir auk 1,35% álags, skyldu sömuleiðis greiðast á þriggja mánaða fresti, sbr. grein 3.3 í samningnum, í fyrsta sinn 20. júní 2006. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta var 20. júní 2007. Lánsfjárhæðin var greidd út til stefnanda 25. janúar 2006. Láninu var skilmálabreytt 16. mars 2009 þannig að eftirstöðvar eins og þær stóðu þá skyldu endurgreiðast með tíu afborgunum á þriggja mánaða fresti. Á fyrstu níu gjalddögunum skyldi greiða 1/50 hluta lánsins en 41/50 hluta lánsins á lokagjalddaga 20. desember 2011. Fyrsti gjalddagi afborgana var 20. september 2009, en vexti skyldi greiða á þriggja mánaða fresti, fyrst 20. desember 2008, en þeir reiknuðust frá 22. september 2008. Lánið var endurreiknað af stefnda miðað við stöðu þess 20. september 2011. Námu eftirstöðvar fyrir endurútreikninginn 1.005.082.733 krónum, en 497.485.228 krónum eftir hann, sbr. bréf bankans, dagsett 26. september 2011. Við endurútreikninginn lækkaði lánið um 507.597.505 krónur eða 50,50%. Umrætt lán, eins og það hafði verið endurútreiknað af hálfu stefnda, var greitt upp af hálfu stefnanda á lokagjalddaga þann 20. desember 2011.

Lán með lánsnúmer 5508 var að höfuðstól 405.000.000, samkvæmt lánssamningi dagsettum 15. ágúst 2006. Samkvæmt grein 2.1 í samningnum skyldi lánstíminn vera fimm ár og lánið endurgreiðast með 16 afborgunum á þriggja mánaða fresti. Á fyrstu 15 gjalddögunum skyldi greiða 1/60 hluta lánsins og á lokagjalddaga 20. mars 2011 skyldi greiða 45/60 hluta lánsins. Vextir skyldu sömuleiðis greiðast á þriggja mánaða fresti, sbr. grein 3.3 í samningnum. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta var 10. janúar 2008. Vexti, þ.e. LIBOR-vexti auk 1,75% álags, bar þó að greiða á fjórum vaxtagjalddögum fyrsta ár lánstímans, fyrst 10. janúar 2007. Lánsfjárhæðin var greidd út til stefnanda 18. ágúst 2006. Láninu var skilmálabreytt 16. mars 2009 þannig að eftirstöðvar eins og þær voru þá skyldu endurgreiðast með 11 afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu 10 gjalddögunum skyldi greiða 1/51 hluta lánsins og á lokagjalddaga 10. apríl 2012 skyldi greiða 41/50 hluta lánsins. Fyrsti gjalddagi afborgana var 10. október 2009, en vexti skyldi greiða á þriggja mánaða fresti, fyrst 10. apríl 2009, og skyldu þeir reiknast frá 12. janúar 2009. Lánið var endurreiknað af stefnda miðað við stöðu þess 11. júlí 2011. Námu eftirstöðvar fyrir endurútreikninginn 696.601.266 krónum, en 420.371.171 krónu eftir hann, sbr. bréf bankans, dagsett 22. september 2011. Lækkunin nam því 276.230.095 krónum eða 39,65%. Umrætt lán, eins og það hafði verið endurútreiknað af hálfu stefnda, var greitt upp af hálfu stefnanda á lokagjalddaga þann 10. apríl 2012.

Lán með lánsnúmer 7922 var að höfuðstól 460.000.000 króna samkvæmt lánssamningi dagsettum 11. maí 2005. Framlagður lánssamningur er óundirritaður og ódagsettur en dagsetningar koma fram í greiðslusögu. Samkvæmt grein 2.1 í lánssamningnum skyldi lánstíminn vera fimm ár og lánið endurgreiðast með einni afborgun í lok lánstíma, 17. júlí 2012. Vextir, þ.e. LIBOR-vextir auk 1,45% álags, skyldu greiðast á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 17. október 2007. Lán samkvæmt samningnum var greitt út til stefnanda 16. maí 2007. Lánið var endurreiknað af stefnda miðað við stöðu þess 18. júlí 2011. Námu eftirstöðvar fyrir endurútreikning 1.166.698.814 krónum, en 608.809.959 krónum eftir endurútreikning, sbr. bréf bankans dagsett 24. ágúst 2011. Lækkunin nam því 557.888.855 krónum, eða 47,82% lækkun. Lánið var endurfjármagnað með láni nr. 14281, samkvæmt lánssamningi, dagsettum 20. ágúst 2012, að fjárhæð 608.795.085 krónum, sbr. einnig viðauka, dagsettan 16. júlí 2013. Skuldbindingin var gerð upp miðað við 17. júlí 2012. Lánstími síðastgreinds samnings var eitt ár með einni greiðslu í lok lánstíma, 17. júlí 2013, en vexti bar þó að greiða á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 17. október 2012. Lánstími samningsins var síðan framlengdur með fyrrgreindri skilmálabreytingu, þannig að eftirstöðvar lánsins, 608.795.085 krónur, skyldi endurgreiða að fullu á 12 mánuðum með einni greiðslu í lok lánstímans, 17. júlí 2014. Vexti bar þó að greiða á þriggja mánaða fresti, fyrst 17. júlí 2013.

Lán með lánsnúmer 8040 að fjárhæð 2.000.000.000 króna var veitt 30.maí 2007 samkvæmt lánssamningi, dagsettum 24. maí 2007. Samkvæmt grein 2.1 í samningnum skyldi lánstíminn vera þrjú ár og lánið endurgreiðast með einni afborgun í lok lánstíma 17. júlí 2010. Vextir, þ.e. LIBOR-vextir auk 1,45% álags skyldu greiðast á þriggja mánaða fresti, fyrst 17. október 2007. Með skilmálabreytingu 1. nóvember 2010 var lánstíminn framlengdur þannig að eftirstöðvar bar að endurgreiða á tveimur árum með einni afborgun í lok lánstímans, 19. júlí 2012. Vexti bar þó að greiða á þriggja mánaða fresti út lánstímann, í fyrsta sinn 19. október 2010. Lánið var endurreiknað af stefnda miðað við stöðu þess 19. júlí 2011. Námu eftirstöðvar þess fyrir endurútreikninginn 4.837.208.867 krónum, en 2.554.977.547 krónum eftir endurútreikning, sbr. bréf bankans dagsett 21. júlí 2011. Lánið lækkaði því um 2.282.231.320 krónur, eða 47,18%. Lánið var endurfjármagnað með láni samkvæmt lánssamningi, dagsettum 20. ágúst 2012, að fjárhæð 2.554.963.613 krónur, sbr. einnig viðauka dagsettan 16. júlí 2013. Lánstími síðastgreinds samnings var eitt ár með einni greiðslu í lok lánstímans, 19. júlí 2013, en vexti bar þó að greiða á þriggja mánaða fresti, fyrst 19. október 2012. Lánstími þess samnings var síðan framlengdur með skilmálabreytingu 16. júlí 2013, þannig að eftirstöðvar lánsins, 2.554.963.613 krónur, skyldi endurgreiða að fullu á 12 mánuðum með einni greiðslu í lok lánstímans, 19. júlí 2014. Vexti bar þó að greiða á þriggja mánaða fresti, fyrst 19. júlí 2013. Andvirði þess láns rann til uppgreiðslu á fyrra láninu.

Lán með lánsnúmer 2445 að höfuðstól 290.000.000 króna var veitt 31. desember 2004 samkvæmt lánssamningi dagsettum 29. desember 2004. Samkvæmt grein 2.1 í samningnum skyldi lánstíminn vera fimm ár og lánið endurgreiðast með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum skyldi greiða 1/60 hluta lánsins og á lokagjalddaga, 15. apríl 2010, skyldi greiða 41/60 hluta lánsins. Vextir skyldu sömuleiðis greiðast á þriggja mánaða fresti, sbr. grein 3.3 í samningnum. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta, þ.e. LIBOR-vaxta auk 1,5% álags, var 15. júlí 2005. Láninu var skilmálabreytt 16. mars 2009 þannig að eftirstöðvar þess, eins og þær voru þá, skyldu endurgreiðast á fimm árum með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum skyldi greiða 1/60 hluta lánsins og á lokagjalddaga, 15. október 2015, skyldi greiða 41/60 hluta lánsins. Fyrsti gjalddagi afborgana var 15. janúar 2011 en vextir skyldu reiknast frá 15. október 2010. Lánið var endurreiknað af stefnda miðað við stöðu þess 15. júní 2011. Námu eftirstöðvar lánsins fyrir endurútreikning 425.840.762 krónum, en 310.727.072 krónum eftir hann, sbr. bréf bankans dagsett 21. júlí 2011. Lækkaði lánið um 115.113.690 krónur, eða 27,03%. Láninu var skilmálabreytt 15. október 2011 þannig að eftirstöðvar þess, eins og þær voru þá, skyldu endurgreiðast á næstu fimm árum með tuttugu afborgunum á þriggja mánaða fresti.

Lán með lánsnúmer 570 að höfuðstól 985.000.000 króna var veitt 4. nóvember 2003, samkvæmt lánssamningi dagsettum 30. október 2003. Samkvæmt grein 2.1 í samningnum skyldi lánstíminn vera 15 ár og lánið greiðast með 60 afborgunum á þriggja mánaða fresti. Vextir skyldu sömuleiðis greiðast á þriggja mánaða fresti, sbr. grein 3.3 í samningnum. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta, þ.e. LIBOR-vaxta auk 1,75% vaxtaálags, sem síðar var lækkað í 1,6%, var 1. mars 2004. Láninu var skilmálabreytt 16. mars 2009 þannig að eftirstöðvar þess, eins og þær voru þá, skyldu endurgreiðast með 40 afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. september 2009. Vexti bar þó að greiða á þriggja mánaða fresti, fyrst 1. mars 2009, en þeir reiknuðust frá 1. desember 2008. Lánið var endurreiknað miðað við stöðu þess 1. desember 2012. Námu eftirstöðvar fyrir endurútreikning 893.518.644 krónum, en 1.037.048.951 krónu eftir endurútreikning, sbr. bréf bankans dagsett 3. janúar 2012. Lánið hækkaði því um 143.530.307 krónur, eða 16,6%.

Lánin eiga það sammerkt að hafa jafnan verið í skilum frá upphafi lánstímans hverju sinni. Þau voru öll í skilum er þau voru endurútreiknuð af stefnda.

Endurútreikningur stefnda á fyrrgreindum lánum á árinu 2011 var gerður til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010, er breyttu lögum nr. 38/2001, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 471/2010. Við endurútreikninginn var þannig meðtalinn mismunur annars vegar á vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, og hins vegar á umsömdum erlendum vöxtum frá stofndegi skuldbindinganna til viðmiðunardags.

Stefnandi hefur farið þess á leit við stefnda að hann endurreikni lánin aftur, og þá miðað við þá forsendu að bankinn reikni sér ekki viðbótarvexti fyrir liðna tíð, eða með öðrum orðum almenna vexti frá upphafi vaxtaútreiknings í stað greiddra vaxta hverju sinni. Þessu hefur stefndi hafnað. Í kjölfar funda fulltrúa aðila, þar sem skipst hafi verið á skoðunum um þetta atriði, rituðu lögmenn stefnanda stefnda bréf, dagsett 23. janúar 2014, þar sem skorað var á hann að leiðrétta stöðu lánanna til samræmis við útreikninga stefnanda á lánunum, sem fylgdu bréfinu.

Í stefnu er útreikningur í samræmi við stefnukröfur vegna hvers láns um sig útlistaður nánar. Hins vegar lækkaði stefnandi kröfur sínar eftir athugasemdir stefnda í greinargerð og útreikning stefnda. Eftir það er ekki lengur tölulegur ágreiningur í málinu.

III

Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að fyrirrennara stefnda, Landsbanka Íslands hf., síðar stefnda sjálfum, hafi ekki verið rétt að reikna lánin og afborganir af þeim þannig að þær tækju breytingum í samræmi við breytingar á gengi erlendra gjaldmiðla. Ekki sé ágreiningur um að lánin, sem kröfugerð stefnanda taki til, hafi haft að geyma ólögmæt ákvæði um gengistryggingu skuldbindinga í íslenskum krónum, andstæð 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Stefndi endurreiknaði lánin og reiknaði þá á þau almenna vexti, sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001.

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að þessi forsenda stefnda varðandi vextina sé röng. Allt þar til endurútreikningarnir hafi verið kynntir stefnanda hafi stefnandi greitt afborganir og vexti af lánunum í samræmi við greiðsluseðla og stöðu lánanna, eins og hún hafi verið reiknuð af stefnda og fyrirrennara hans á hverjum tíma. Þessi greiðslumáti jafngildi því að stefnandi hafi fengið í hendur fullnaðarkvittun fyrir viðkomandi afborgunum og telur stefnandi að stefnda sé óheimilt að gera viðbótarkröfu vegna þess.

Dómkröfur stefnanda í stafliðum a-f séu í samræmi við útreikninga stefnanda á lánunum, en útreikningarnir séu runnir upp úr greiðslusögum lánanna og sé ekki tölulegur ágreiningur um þá. Forsendur útreikninganna séu þær sömu og endurútreikningar stefnda að öðru leyti en því að ekki séu reiknaðir viðbótarvextir fyrir liðna tíð.

Stefnandi vísi til óskráðra reglna kröfuréttar og fyrirliggjandi dómafordæma Hæstaréttar, m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 og nr. 50/2013. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011, sem upp var kveðinn 15. febrúar 2012, hafi í fyrsta skipti verið tekin afstaða til þess hvort lánveitanda væri rétt að reikna almenna vexti frá upphafsdegi vaxtaútreiknings lána, í tilviki þar sem skuldarinn hafði greitt aðra og lægri vexti samkvæmt greiðsluseðlum lánveitandans og teldist þannig hafa fullnaðarkvittun fyrir greiðslu vaxta fyrir viðkomandi tímabil. Niðurstaða Hæstaréttar hafi verið sú að greiðslutilkynningar lánveitanda til lántakanda og fyrirvaralaus móttaka á greiðslu jafngilti fullnaðarkvittunum fyrir viðkomandi vaxtagreiðslu. Þótti standa lánveitanda nær en lántakanda að bera vaxtamun sem af hinni ólögmætu gengistryggingu hafi hlotist. Síðan hafi gengið allmargir dómar Hæstaréttar, þar sem reynt hafi á þetta sama álitaefni við mismunandi aðstæður, þar sem fram hafi komið nokkur viðmiðunaratriði. Skipti þar m.a. máli hvort skuldari hafi verið í góðri trú, þ.e. hafi hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans á vöxtum væri ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi. Hvort sá aðstöðumunur hafi verið á samningsaðilum að hann réttlæti að hafna beri viðbótarkröfu. Hér hafi einkum verið litið til þess hvort um sé að ræða annars vegar fjármálafyrirtæki sem lánveitanda og hins vegar óbreyttan viðskiptamann sem lántaka, eða hvort líta megi svo á að báðir aðilar séu jafnsettir hvað varði þekkingu og fjárstyrki. Þá hafi verið litið til þess hvorum aðila stæði nær að bera áhættu af mistökum sem leiði til þess að greiddir hafi verið lægri vextir en svonefndir seðlabankavextir, sem lánastofnanir hafi viljað reikna sér síðar. Í því sambandi skipti einkum máli hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími hafi liðið frá því að mistök hafi komið fram og þar til krafa hafi verið höfð uppi, hvort öðrum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssambandið sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu. Hæstiréttur hafi í dómi sínum í máli nr. 50/2013 talið að ekkert eitt þessara atriða gæti ráðið úrslitum um það hvort kröfuhafi eigi rétt á viðbótargreiðslum, heldur ráði þar heildarmat á aðstæðum öllum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari rök væru til að víkja frá meginreglunni.

Stefnandi byggir á því að hann hafi verið í góðri trú um að greiðslur hans á hverjum tíma hafi falið í sér réttar efndir á afborgunum vaxta fyrir viðkomandi greiðslutímabil hverju sinni.

Festa hafi verið við framkvæmd lánssamninganna og þeim hafi ávallt verið haldið í skilum, eins og sjá megi af greiðslusögu þeirra.

Umfang viðbótarkröfu stefnda um vexti sé verulegt. Upphaflegur höfuðstóll lánanna sé samtals 4.705.000.000 króna, en viðbótarkröfurnar 1.890.982.838 krónur, eða um 40% af upphaflegum höfuðstól

Stefnandi byggir á því að það hafi staðið bankanum nær að gæta þess að ekki væru í lánssamningunum skilmálar sem stönguðust á við ófrávíkjanleg ákvæði laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Lánssamningarnir sem um ræði hafi verið með skilmálum sem hafi verið samdir einhliða af fyrirrennara stefnda, Landsbanka Íslands hf., sambærilegir þeim sem sést hafi í öðrum dómsmálum sem stefndi hafi verið aðili að og varði ólögmæt gengistryggð lán. Stefnandi hafi ekki haft áhrif á efni skilmála og ekki hafi verið um að ræða sérhæfða fjármögnun, sbr. umfjöllun Hæstaréttar um það atriði í máli nr. 463/2013.

Stefnandi sé lítið fyrirtæki í samanburði við stefnda og fyrirrennara hans, hvort sem litið sé til efnahags, starfsmannafjölda, yfirbyggingar eða sérþekkingar. Um tölulegar stærðir vísar stefnandi til ársreikninga félagsins. Því skuli haldið til haga að yfirbygging stefnanda sé sáralítil. Aðeins séu fimm starfsmenn starfandi á skrifstofu félagsins að meðtöldum framkvæmdastjóranum. Einn starfsmaður færi bókhald en aðrir skrifstofumenn vinni almenn skrifstofustörf við launaútreikninga og þess háttar. Starfsmenn utan skrifstofu vinni við sjómennsku og fiskvinnslu. Innan félagsins sé sérfræðiþekking á lánastarfsemi ekki til staðar.

Í forsendum Hæstaréttar í máli nr. 463/2013 hafi verið lagt mat á nokkrar tölulegar stærðir og út frá þeim komist að þeirri niðurstöðu að umfang viðbótarkröfu bankans væri ekki verulegt í tölulegu samhengi. Að þessu leyti sé aðstaðan í þessu máli gjörólík þeirri sem hafi verið í téðu dómsmáli. Ólíkt Högum hf. hafi stefnandi ekki greitt upp skuldir sínar við bankann, því fari fjarri. Í lok árs 2007 hafi eigið fé félagsins verið um 52.000.000 króna. Við árslok 2008 hafi það hins vegar verið neikvætt sem hafi numið 6.434.000.000 króa, en tap á árinu hafi verið um 6.600.000 krónur. Stórfellt tap á árinu 2008 skýrist nær eingöngu af áhrifum gengisbreytinga. Á því ári hafi fjármagnsgjöld numið 7.856.000.000 króna, en velta um 6.258.000.000 króna. Hlutfall fjármagnsgjalda samanborið við veltu hafi þannig verið rúm 126%. Umfang viðbótarkröfu stefnda um vexti sé verulegt. Enginn samanjöfnuður sé milli áhrifa viðbótarkröfu í tilviki Haga hf. annars vegar og stefnanda hins vegar.

Stefnandi hefur tekið saman eftirfarandi tölulegar upplýsingar úr ársreikningum sínum og sett fram í stefnu sinni:

Texti 2007 2008 2009 2010 2011 2012

Vextir, gengism. 246.310 7.855.976 1.446.264 423.466 1.914.182 757.013

Heildarvelta 4.437.169 6.257.928 6.235.298 6.665.820 7.375.878 8.366.486

Langtímaskuldir 7.147.834 14.252.861 14.537.639 13.260.658 9.951.910 9.566.948

Eigið fé í árslok 51.858 (6.434.212) (6.813.948) (5.823.881) (3.073.871) (2.632.664)

Stöðugildi 350 350 350 350 350 422

Stefnandi byggir á því, með vísan til framangreindra atriða, að sú forsenda stefnda við endurútreikning hinna umdeildu lánasamninga, að honum hafi verið rétt að áskilja sér vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá útborgunardegi hvers láns, fái ekki staðist. Sú forsenda sé beinlínis andstæð skýrum dómafordæmum Hæstaréttar í þessum efnum. Ákvæði laga nr. 151/2010, sem breytt hafi lögum nr. 38/2001, fái ekki haggað niðurstöðunni, enda sé ekki með almennum lögum unnt að hrófla, svo íþyngjandi sé með afturvirkum hætti, við réttarreglum um efni þegar stofnaðra skuldbindinga. Þar af leiðandi beri að fallast á dómkröfur stefnanda.

Lán, sem getið sé um í f-lið kröfugerðar, hafi hækkað úr 893.518.644 krónum í 1.037.048.951 krónu við endurútreikning stefnda. Verði ekki fallist á málatilbúnað stefnanda hér að framan hvað varði vaxtaforsendur endurútreikninga, byggir stefnandi á því til vara að stefnda hafi ekki verið heimilt að endurreikna lánið til hækkunar. Stefnandi byggir á því að reglur kröfuréttar standi ekki til þess að banka sé heimilt að endurreikna lán, sem hafi að geyma skilmála um ólögmæta gengistryggingu, þannig að það leiði til hærri skuldbindingar fyrir viðskiptamann en verið hefði samkvæmt hinum ólögmætu skilmálum. Það standi bankanum nær að bera mismuninn. Vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 110/2014 í þessu sambandi.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að endurútreikningar hans hafi í reynd falið í sér að stefndi endurgreiddi stefnanda það sem talið var að næmi inneign stefnanda vegna ólögmætrar gengisbindingar, í formi lækkunar lánsskuldbindinga, en við þá endurgreiðslu hafi stefndi dregið frá kröfu sína um viðbótarvexti af lánunum, sbr. einnig 18. gr. laga nr. 38/201, en þannig hafi myndast nýr höfuðstóll skuldbindinganna. Stefnandi byggi hvorki á því í málinu að hann hafi móttekið umræddar leiðréttingar ólögmætra gengisbindinga, að frádreginni kröfu um viðbótarvexti, með sérstökum fyrirvara af sinni hálfu, né að hann hafi mótmælt endurútreikningnum sérstaklega sem röngum. Þá hafi stefnandi greitt án sérstaks fyrirvara um greiðsluskyldu, endurútreiknaðar afborganir lánanna. Móttaka endurútreikninga og eftirfarandi greiðslur á grundvelli þeirra teljist því hafa farið fram án sérstakra mótmæla á greiðsluskyldu af hálfu stefnanda. Við úrlausn málsins beri því í raun að líta til reglna um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Með vísan til þessa og að teknu tilliti til þess að skuldbindingarnar hafi að sönnu borið vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, verði ekki séð að grunnskilyrði endurheimturéttar, að greitt hafi verið umfram greiðsluskyldu, sé uppfyllt. Þá sé ljóst að engan veginn geti átt við að stefndi hafi auðgast á kostnað stefnanda við endurútreikninginn, þar sem tekið hafi verið tillit til réttra vaxtaviðmiðana. Þvert á móti verði að líta svo á að kröfugerð stefnanda, sem miðist við að skuldbindingarnar meðhöndlist sem íslenskar óverðtryggðar lánsfjárhæðir, en sem beri aðeins lága erlenda vexti, í stað réttra vaxtaviðmiðana, teljist frekar fela í sér auðgun stefnanda á kostnað stefnda, eins og hér standi á. Þegar af framangreindum ástæðum verði að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Verði talið að líta verði til reglna og sjónarmiða um rétt kröfuhafa til að beina viðbótarkröfu að skuldara, byggir stefndi á því að honum hafi verið heimilt að beina viðbótarkröfum að stefnanda á umræddu tímamarki leiðréttingar hinna óheimilu gengisbindinga. Stefndi byggir á því að uppgjör stefnda við stefnanda við endurútreikninga umræddra lána, vegna óheimillar gengisbindingar, hafi verið lögum samkvæmt og að stefnda hafi verið heimilt að beina viðbótarkröfu að stefnanda vegna vaxta fyrir liðna tíð, samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, sbr. og dóma Hæstaréttar í máli nr. 471/2010.

Óumdeilt megi vera, sbr. dómaframkvæmd Hæstaréttar, að meginregla kröfuréttar sé að kröfuhafi, sem hafi fengið minna greitt en hann hafi átt rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt var. Frá meginreglunni séu þó undantekningar, meðal annars að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati slíkri kröfu, en frá meginreglunni verði þó aðeins vikið við sérstakar aðstæður. Að baki undantekningunum búi meðal annars sjónarmið um að það geti raskað mjög fjárhagslegri stöðu skuldara að standa kröfuhafa skil á viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð þvert á væntingar hans. Þau atriði sem litið hafi verið til við mat á því hvort svo standi á að efni séu til að víkja frá meginreglunni séu hvort skuldari hafi verið í góðri trú, það er hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans hafi verið ófullnægjandi þegar hann hafi innt hana af hendi. Þá hafi verið litið til þess hvort sá aðstöðumunur hafi verið á aðilum að hann réttlæti að hafnað sé viðbótarkröfu og í framhaldi af því hvorum þeirra standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leitt hafi til þess að vangreitt hafi verið. Í þeim efnum hafi einkum verið litið til þess hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími hafi liðið frá því að mistök hafi komið fram og þar til krafa hafi verið höfð uppi, hvorum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssambandið sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu. Öll þessi atriði séu ásamt öðrum til viðmiðunar en ekkert eitt þeirra sé talið geta ráðið úrslitum um hvort vikið verði frá meginreglunni. Þar ráði heildarmat á aðstæðum öllum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari séu rökin til að víkja frá meginreglunni. Þá hafi almennt sanngirnismat einnig þýðingu.

Stefnandi beri fyrir sig undantekningu frá meginreglu kröfuréttar. Sú byrði hvíli því á stefnanda að sanna, gegn andmælum stefnda, að krafa sem leiddi af 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, hafi falið í sér umtalsvert óhagræði fyrir stefnanda, þ. á m. með tilliti til stöðu stefnanda, starfsemi hans og fjárhagt. Stefndi telur það óhagræði ekki umtalsvert og alltént ósannað. Í málinu liggi þannig ekkert fyrir um að endurútreikningur stefnda, þar sem tekið hafi verið tillit til réttra vaxtaviðmiðana, eins og hér stóð á, hafi valdið slíkri röskun á fjárhagslegri stöðu stefnanda að réttlæti að vikið sé frá meginreglunni. Þessi krafa um sönnun sé sérstaklega brýn í því ljósi að eftirstöðvar skuldbindinga stefnanda, að einni þeirra undanskilinni, hafi lækkað verulega endurútreikning stefnda, samhliða því sem leiðrétting gengisbindingar hafi átt sér stað. Einnig sé til þess að líta að stefnandi hafi að fullu greitt skuldbindingar sínar samkvæmt samningum nr. 43888, 5508, 7922 og 8040, eins og þær hafi verið endurútreiknaðar af hálfu stefnda, en endanlegur lokagjalddagi samkvæmt samningum nr. 2445 og 570 sé ekki enn kominn. Telur stefndi m.a. að þetta leiði til sýknu af kröfum stefnanda.

Stefndi byggir á því að á engan hátt megi jafna óhagræði stefnanda vegna viðbótarkrafna þeirra sem beint hafi verið að stefnanda til óhagræðis sem einstaklingur eða lítið fyrirtæki yrði fyrir vegna óvæntrar kröfu um verulega viðbótargreiðslu, sbr. dóm Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 og 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013. Að mati stefnda verði aðstöðu stefnanda heldur ekki jafnað við dreifbýlissveitarfélag, sem fyrst og fremst annist lögbundin verkefni á sviði skóla- og verferðarmála íbúa, þar sem tekjur byggi einkum á skattlagningu og gjöld séu fyrst og fremst tengd lögbundnum skyldum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 18. október 2012 í máli nr. 464/2012 og 2. október 2014 í máli nr. 94/2014, sem lotið hafi að viðbótarkröfum á hendur slíkum sveitarfélögum. Nánar tiltekið sé ekki unnt að leggja að jöfnu aðstæður stefnanda, hvort sem sé varðandi aðstöðu almennt, þekkingu á viðskiptum eða að því er varði óhagræði af því að takast á við lögmætar fjárskuldbindingar, við aðstæður lítilla fyrirtækja, þar sem umsvif séu einungis brot af umsvifum, stærð og styrkleika stefnanda, eða opinberra aðila, sem starfi lítt eða ekki á sviði viðskipta almennt. Staða stefnanda að þessu leyti, til að bregðast við réttmætri kröfu, sé því allt önnur og mun betri en almennt megi ráðgera varðandi einstaklinga, minni fyrirtæki eða eftir atvikum slíka opinbera aðila.

Þá verði ekki talið að aðstaða stefnanda, til að bregðast við réttmætri kröfu stefnda, verði talin sambærileg aðstöðu lántaka í hæstaréttarmáli nr. 110/2014, þar sem reynt hafi á endurútreikning alfarið staðlaðra samninga, svokallaðra kaupleigusamninga, um lausafjármuni vegna atvinnurekstrar, sem séu allt annars eðlis en þeir lánssamningar sem hér um ræði.

Stefnandi teljist í þessu sambandi hafa verið í samningsstöðu til að hafa áhrif á einstök atriði í skilmálum lánssamninganna og jafnframt hafi hann haft brýnt tilefni til að leita sér allrar nauðsynlegrar sérfræðiaðstoðar við samningsgerðina, sem ekki hafi átt við í fyrrnefndu tilviki. Vísar stefndi til þess að kjör umræddra lána hafi verið mjög lág, eða á bilinu 1,35%-1,75% álag á LIBOR, en slík kjör hafi aðeins verið í boði fyrir stærstu og stöndugustu viðskiptavini forvera stefnda. Þá vísar stefndi einnig til þess að samkvæmt gr. 2.2 í lánssamningi nr. 5508 hafi stefnandi haft einhliða heimild til að framlengja eftirstöðvar lánsins á lokagjalddaga, 10. október 2011, til fimm ára, þ.e. til 10. október 2016, með 10 ára endurgreiðsluferli. Nýtti stefnandi sér þessa heimild hafði hann einhliða heimild til að framlengja lánið öðru sinni á lokagjalddaga 10. október 2016 til fimm ára, þ.e. til 10. október 2021. Að auki sé til þess að vísa að lánssamningar þeir sem um sé deilt hafi verið liður í umfangsmikilli fjármögnun stefnanda, eins og ljóst sé af lánsfjárhæðum samninganna. Hafi stefnandi m.a. af þeim sökum haft brýnt tilefni til að leita sér allrar nauðsynlegrar sérfræðiaðstoðar við samningsgerðina. Hafi því ekki verið um að ræða yfirburðastöðu annars aðila samningssambandsins að því er lánsskilmála varði og séu þeir, að minnsta kosti að einhverju leyti, sérsniðnir þörfum stefnanda.

Í þessu sambandi sé og til þess að líta að samkvæmt ársreikningi samstæðu stefnanda fyrir árið 2011, þegar endurútreikningar stefnda hafi farið fram, hafi rekstrartekjur samstæðunnar verið rúmlega 7,3 milljarðar króna og hagnaður ársins 2,75 milljarðar króna. Þá hafi eignir samstæðunnar verið taldar nema rúmlega 7,9 milljörðum króna, hagnaður 2,76 milljörðum króna og eignir taldar nema um tæplega 8,7 milljörðum króna, sbr. ársreikninga samstæðu stefnanda fyrir árin 2010 og 2012, en af þeim megi ráða að rekstrartekjur, hagnaður og eignir stefnanda hafi þá jafnframt verið umtalsverðar. Þannig hafi t.d. rekstrartekjur samstæðu stefnanda vegna ársins 2010 verið rúmlega 6,6 milljarðar króna og rúmlega 8,3 milljarðar króna vegna ársins 2012, sbr. bréf stefnda til stefnanda, þar sem vísað var til fjárhagsstöðu stefnanda, þ. á m. til þess að þótt bókfært eigið fé stefnanda hafi í ársreikningi fyrir árið 2011 verið neikvætt um 3.098.880.000 krónur leiði endurmat á aflaheimildum stefnanda til þess að eigið fé sé í raun jákvætt að fjárhæð sem sé verulega hærri en sú krafa sem stefnandi hafi þá haft á hendur stefnda. Eins og þar komi fram hafi varfærið endurmat á aflaheimildum félagsins miðað við markaðsverð í febrúarmánuði 2015 leitt í ljós að endurmetið eigið fé félagsins sé í raun jákvætt um u.þ.b. 7.500.000.000 króna.

Með vísan til framangreinds telur stefndi ljóst að stefnandi teljist óumdeilanlega stórt fyrirtæki á íslenskan mælikvarða og sé að engu leyti unnt að bera fjárhagsstöðu stefnanda, eða meint óhagræði hans, saman við fjárhagsstöðu eða óhagræði einstaklinga, smærri fyrirtækja eða sveitarfélaga. Stefndi hafnar því að stefnandi sé lítið fyrirtæki eða að starfsmannafjöldi á skrifstofu stefnanda skipti máli í því sambandi. Stefndi byggir á því að undantekningin frá meginreglunni um heimild til að beina viðbótarkröfu að skuldara, sem telst hafa vangreitt skuld sína, eigi alls ekki við um svo fjárhagslega sterka aðila sem stefnandi að sönnu sé. Geti sanngirnissjónarmið ekki leitt til slíkrar niðurstöðu.

Þá byggir stefndi á því að fjárhæð viðbótarkrafna geti ekki talist veruleg, hvort sem miðað sé við upphaflegan eða framreiknaðan höfuðstól lánanna, eða fjárhagslegan styrkleika og stöðu stefnanda. Með vísan til útreikninga stefnda sé fjárhæð viðbótarkrafna stefnda, þ.e. mismunur á annars vegar endurútreikningum stefnda, þar sem tekið hafi verið tillit til vaxta samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, og hins vegar endurútreikningi stefnda miðað við fullnaðarkvittanir, eftirfarandi:

Lán nr. Staða á Staða á Viðbótarkrafa

viðmiðunardegi m.v. viðmiðunardegi m.v.

SÍ vexti fullnaðarkvittanir

4388 497.485.228 225.904.196 271.581.032

5508 420.371.171 239.943.415 180.427.756

7922 608.809.959 459.986.880 148.823.079

8040 2.554.977.547 1.999.987.700 554.989.847

2445 310.727.072 138.450.353 172.276.719

570 1.037.048.951 356.501.535 680.547.416

Stefndi byggir sérstaklega á því að við mat á því hvort kröfurnar geti talist umtalsverðar verði að taka tillit til þess að upphaflegar höfuðstólsfjárhæðir séu frá árunum 2003-2007 og hafi því í reynd verið aðrar og um leið umtalsvert hærrii á því tímamarki sem hér skipti máli að teknu tilliti til verðlagsþróunar. Því sé eðlilegt að líta til framreiknaðs höfuðstóls hvers láns miðað við endurútreikningsdag (framreiknaður höfuðstóll = upphaflegur höfuðstóll/vísitölu neysluverðs við útborgun láns * vísitala neysluverðs við endurútreikning) við mat á hlutfalli eða umfangi viðbótarkröfu, sbr. eftirfarandi tafla:

Lán nr. Dag. láns Upphaflegur Viðmiðunardagur Framreiknaður

höfuðstóll höfuðstóll

4288 25.1.2006 500.000.000 20.9.2011 767.517.238

5508 18.8.2006 405.000.000 11.8.2011 582.662.947

7922 16.5.2007 460.000.000 18.7.2011 644.755.822

8040 30.5.2007 2.000.000.000 19.7.2011 2.803.286.182

2445 31.12.2004 290.000.000 15.7.2011 460.916.017

570 4.11.2003 985.000.000 1.12.2011 1.658.029.322

Að teknu tilliti til framangreinds, þ.e. ef litið er til framreiknaðs höfuðstóls umræddra lána, sé ljóst að hlutfall viðbótarkröfu sé einungis 35% vegna lánssamnings nr. 4388, 31% vegna lánssamnings nr. 5508, 23% vegna lánssamnings nr. 7922, 20% vegna lánssamnings nr. 8040, 37% vegna lánssamnings nr. 2445 og 41% vegna lánssamnings nr. 570. Sé litið á heildina, þ.e. ef viðbótarkröfur stefnanda eru lagðar saman og bornar saman við framreiknaðan höfuðstól lánanna, samanlagðan, sé hlutfallið einungis 29% (en ekki 40% eins og stefnandi tefli fram) Jafnframt byggir stefndi á því, verði ekki fallist á að líta beri til framreiknaðs höfuðstóls, að hlutfall viðbótarkröfu sé ekki umtalsvert þótt miðað sé við upphaflegan höfuðstól lánanna, eins og aðstæðum sé háttað. Að því er fjárhagslega stöðu stefnanda varði, og umfang viðbótarkrafna í því tilliti, nemi viðbótarkröfur stefnda, samanlagðar, einungis 27% af rekstrartekjum stefnanda samkvæmt ársreikningi ársins 2011.

Með vísan til framangreinds geti viðbótarkröfur stefnda ekki hafa talist svo umtalsverðar á því tímamarki, sé þeim beint að stefnanda, að þeim beri að hafna. Eins sé ljóst að fjárhæð viðbótarkröfu geti ekki talist veruleg ef hún er miðuð við fjárhagslega stöðu stefnanda.

Þá sé einnig til þess að líta að á tímamarki endurútreiknings hafi stefnandi einungis átt að hafa greitt lítinn hluta höfuðstóls samkvæmt samningum nr. 4388, nr. 5508, 2445 og 570, enda hafi átt að greiða langstærsta hluta höfuðstóls síðar, eða á lokagjalddaga. Til viðbótar, að því er tilvísaða samninga varði, hafi þeim verið skilmálabreytt 16. mars 2009, lánstími verið framlengdur og stefnanda þannig veittur greiðslufrestur umfram upphaflega skilmála. Að því er varði samninga nr. 7922 og 8040 hafi stefnandi í reynd ekki greitt neitt af höfuðstól þeirra lána þegar til endurútreiknings kom, enda hafi verið um svokölluð kúlulán að ræða, með einum gjalddaga í lok lánstímans. Samningi nr. 8040, þar sem upphaflegur lokagjalddagi hafi verið 17. júlí 2010 hafi auk þess verið skilmálabreytt, og lánstími framlengdur til 19. júlí 2014 og stefnanda þannig veittur frestur umfram upphaflega skilmála. Hafi því aldrei komið til greiðslu höfuðstóls af því láni fyrir endurútreikning stefnda. Því sé ekki unnt að miða við annað en að meginhluti skuldbindinga stefnanda hafi enn ekki verið efndur þegar endurútreikningur stefnanda hafi farið fram. Teljist því ekki hafa verið komin festa á greiðslur afborgana af lánunum, að því leyti.

Þá verði heldur ekki talið að stefnandi hafi getað verið í góðri trú er hann greiddi af umræddum lánum, að því marki sem greiðslur hafi verið inntar af hendi, um að vextir væru endanlega greiddir þó að sá þáttur skuldarinnar, þ.e. lánsmyntin, sem ótvírætt hafi verið forsenda vaxtanna, ætti eftir að sæta endurskoðun. Stefnanda hafi þannig, með tilliti til stærðar og umfangs, og sérfræðiþekkingar á alþjóðlegum viðskiptum, vart getað dulist samhengi milli mynttilgreiningar og vaxtaviðmiðunar, en slíkt hljóti, eins og annað, að skipta máli við heildarmatið. Verði í raun að telja að það hafi komið stefnanda á óvart ef ekki væri um slíkt samhengi að ræða. Í þessu sambandi megi og benda á að ákvæði 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr.. 38/2001, hafi að sönnu verið í gildi þegar greiðslur stefnanda áttu sér stað. Þá sé að þess að gæta að þegar til kom hafi stefndi haft uppi viðbótarkröfu sína um vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, án ástæðulausra tafa og öðru ekki haldið fram.

Við heildarmat á aðstæðum öllum skipti meginmáli hvert raunverulegt óhagræði skuldarans hafi verið af viðbótargreiðslu. Í því sambandi sé til þess að líta að stefnandi stundi útgerð fjölmargra fiskiskipa, reki frystihús, salthús og fiskþurrkun, og hafi tekjur sínar að meginstefnu til í erlendum myntum. Telur stefndi ljóst að viðbótarkrafa stefnda hafi á engan hátt valdið stefnanda verulegu óhagræði í þeim skilningi sem hér beri að leggja til grundvallar, eða að krafan hafi verið svo íþyngjandi að henni hafi ekki mátt beina að stefnanda við endurútreikninga, sem ætla megi að hafi verið stefnanda afar hagstæðir, með tilliti til samsetningar tekna. Þá verði og að telja að þegar svo standi á, standi engin sanngirnisrök standi til þess að stefnanda verði ekki gert að greiða vexti af skuldbindingum sínum, í samræmi við óverðtryggða skuldbindingu í íslenskum krónum.

Stefndi vísar og til þess að stefnandi mótmæli ekki sérstaklega viðbótarkröfum stefnda sem fram komi við endurútreikning stefnda á árinu 2011. Þá verði ekki séð að stefnandi hafi mótmælt greiðsluskyldu sinni sérstaklega eftir það eða gert við hana fyrirvara, þ. á m. við uppgreiðslu samninga nr. 4388, 5508, 7922 og 8040. Teljist greiðslur á viðbótarkröfum því hafa verið athugasemdalausar og um tómlæti af hálfu stefnanda að ræða. Kröfur af hálfu stefnanda um að stefndi endurreiknaði umrædd lán frekar, þ.e. með tilliti til sjónarmiða um fullnaðarkvittanir, hafi fyrst komið fram í samskiptum aðila síðla árs 2014 og fyrri hluta árs 2015.

Með vísan til alls framangreinds telur stefndi að ekki séu uppfyllt lagaskilyrði til að víkja frá umræddri meginreglu kröfuréttar um viðbótarkröfurétt, svo sem málatilbúnaður stefnanda byggi á. Verði stefnandi, sem beri fyrir sig undantekningu frá meginreglunni, í öllu falli að bera halla af hvers konar vafa í því sambandi. Stefnda hafi því verið rétt að beina viðbótarkröfum að stefnanda við endurútreikning lánssamninganna og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Í f-lið kröfugerðar sinnar, er varði samning nr. 570, geri stefnandi, til viðbótar aðalkröfu, varakröfu á þeim grundvelli að stefnda hafi ekki verið heimilt að endurreikna lánið til hækkunar. Stefndi mótmælir þessari málsástæðu, bæði sem rangri og ósannaðri, þ. á m. því að „reglur kröfuréttar standi ekki til þess að banka sé heimilt að endurreikna lán, sem hafi að geyma skilmála um ólögmæta gengistryggingu, þannig að það leiði til hærri skuldbindingar fyrir viðskiptamann en verið hefði samkvæmt ólögmætum skilmálum“, svo sem stefnandi haldi fram. Stefndi byggir á því að endurútreikningur vegna láns nr. 570 hafi verið réttur og lögum samkvæmt. Hér sé einnig til þess að líta að þrátt fyrir að endurútreikningur stefnda, vegna þess samnings, hafi leitt til þess að eftirstöðvar láns hækkuðu miðað við hina upphaflegu, ólögmætu, skilmála, hafi skuldbindingar stefnanda lækkað gagnvart stefnda þegar á heildina sé litið, þ.e. þegar tekið sé tillit til endurútreikninga allra umræddra lána. Líta beri til heildarstöðu allra umræddra lána í þessu tilliti, en sú heildarstaða hafi óumdeilanlega lækkað við útreikning á lánunum með tilliti til vaxta samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, samhliða leiðréttingu á hinni óheimilu gengisbindingu. Til viðbótar sé á því byggt að stefnandi hafi glatað öllum rétti í þessu sambandi vegna athugasemdalausra greiðslna í kjölfar endurútreiknings.

Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, meginreglna fjármunaréttar, meginreglna kröfuréttar og laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001.

Kröfu um málskostað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

V

Eins og að framan greinir lýtur ágreiningur aðila að sex lánssamningum sem stefnandi tók hjá forvera stefnda á árunum 2003 til 2007. Ágreiningslaust er að ákvæði samninganna um tengingu höfuðstóls lánanna við gengi erlendra gjaldmiðla voru í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Endurreiknaði stefndi því í júlí, ágúst og september 2011 og í janúar 2012 samkvæmt lögum nr. 151/2010 upphaflegan höfuðstól lánanna frá lántökudegi til útreikningsdags með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001. Miðaðist endurútreikningur láns nr. 4388 við 20. september 2011, láns nr. 5508 við 11. júlí 2011, láns nr. 7922 við 18. júlí 2011, láns nr. 8040 við 19. júlí 2011, láns nr. 2445 við 15. júlí 2011 og láns nr. 570 við 1. desember 2011. Við endurútreikninginn lækkaði höfuðstóll láns nr. 4288 úr 1.005.082 krónum í 497.485.228 krónur eða um 50,50%, höfuðstóll láns nr. 5508 lækkaði úr 696.601.266 krónum í 420.371.171 krónu eða um 39,65%, höfuðstóll láns nr. 7922 lækkaði úr 1.166.698.814 krónum í 608.809.959 krónur eða um 47,82%, höfuðstóll láns nr. 8040 lækkaði úr 4.837.208.867 krónum í 2.554.977.547 krónur eða um 47,18%, höfuðstóll láns nr. 2445 lækkaði úr 425.840.762 krónum í 310.727.072 krónur eða um 27,03% og höfuðstóll láns nr. 570 hækkaði úr 893.518.644 krónum í 1.037.048.951 krónu, eða um 16,06%. Í nýjum höfuðstól allra lánanna var meðtalin viðbótarkrafa stefnda um vexti fyrir liðna tíð, sem nam mismun á vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 og LIBOR-vöxtum sem greiddir höfðu verið frá upphafi til viðmiðunardags. Mismuninn lagði stefndi við ógreiddan höfuðstól lánanna sem skyldi greiðast með afborgunum á umsömdum gjalddögum það sem eftir lifði lánstímans. Með þessu telur stefndi sig í formi heildarlánskuldbindinganna í reynd hafa endurgreitt stefnanda inneign hans vegna hinnar ólögmætu gengistryggingar en dregið frá lækkuninni viðbótarkröfu sína um vexti fyrir liðna tíð. Stefnandi stóð jafnan full skil á öllum greiðslum samkvæmt lánssamningunum. Stefnandi hefur nú gert upp fimm þessara lána með nýjum lánum ýmist í íslenskum krónum eða erlendum myntum. Lán nr. 4388 var gert upp með lánssamningi í íslenskum krónum, dagsettum 20. desember 2011, lán nr. 5508 var gert upp með lánssamningi í íslenskum krónum 10. apríl 2012, lán nr. 7922 var gert upp með lánssamningi í íslenskum krónum, dagsettum 17. júlí 2012 og síðan með nýju láni í erlendum gjaldmiðli, dagsettum 14. júlí 2015, lán nr. 8040 var gert upp með lánssamningi í íslenskum krónum, dagsettum 19. júlí 2012 og síðar með lánssamningi í erlendum gjaldmiðlum, dagsettum 14. júlí 2015, lán nr. 2445 var gert upp með lánssamningi í erlendum gjaldmiðlum, dagsettum 14. október 2015. Fyrrgreint lán nr. 570 hefur enn ekki verið gert upp. Eins og að framan greinir sendu lögmenn stefnanda stefnda bréf, dagsett 23. janúar 2015, þar sem vísað var til fyrri funda þeirra og gerðar athugasemdir við endurútreikning bankans á lánunum á þeirri forsendu að bankanum væri ekki rétt að reikna sér viðbótarvexti fyrir tímabil sem stefnandi hefði greitt vexti í samræmi við greiðslukröfur bankans.

Eins og að framan greinir lýtur ágreiningur aðila að því hvort stefnanda beri að greiða vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 af upphaflegum höfuðstól lánanna frá lántökudegi til útreikningsdags og þar með þann vaxtamun sem af því hlaust að lánin báru á þessu tímabili ekki LIBOR-vexti eins og um var samið. Ekki er lengur ágreiningur um útreikning stefnanda á stöðu lánanna á endurútreikningsdegi, eins og greinir í endanlegri kröfugerð hans. Stefnandi byggir á því að greiðsluseðlar vegna hverrar einstakrar afborgunar feli í sér fullnaðarkvittanir stefnda, sem með útgáfu þeirra hafi firrt sig rétti til að krefja stefnanda um frekari vaxtagreiðslur fyrir liðna tíð. Ágreiningur aðila lýtur því að því hvort atvikum sé svo háttað að fullnægt sé skilyrðum til að víkja frá þeirri meginreglu íslensks réttar að kröfuhafi, sem við efndir kröfu sinnar hafi fengið minna greitt en honum bar, eigi rétt til greiðslu þess sem á vantar.

Eins og ítrekað hefur komið fram í dómum Hæstaréttar í málum vegna endurútreiknings lána, sem bundin hafa verið ólögmætri gengistryggingu, gildir sú meginregla kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til úr hendi skuldara, eigi tilkall til viðbótargreiðslu. Við sérstakar aðstæður hefur verið viðurkennt í dómaframkvæmd að undantekningar gildi frá þeirri reglu. Hefur einkum komið til greina að víkja frá meginreglunni þegar skuldari hefur með réttu getað miðað við að lögskiptunum sé endanlega lokið og hann síðan í góðri trú hagað ráðstöfunum sínum í samræmi við það. Við mat á því verður að líta til eðlis skuldarsambandsins, aðstöðu bæði kröfuhafa og skuldara og hvorum þeirra stóð nær að ganga úr skugga um að efndir væru ófullnægjandi. Þá verður viðbótarkröfu frekar hafnað ef kröfuhafi hefur sýnt af sér tómlæti við að hafa uppi kröfu um leiðréttingu. Að baki undantekningum frá meginreglunni búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum, en viðbótarkrafa getur haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara. Á það sérstaklega við þegar viðvarandi skuldasamband til lengri tíma er tekið upp hvað fortíðina varðar og skuldara í framhaldinu gert að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum, þvert á væntingar skuldara um hið gagnstæða miðað við það sem aðilar hafa fram að því lagt til grundvallar í lögskiptum sínum. Í slíkum tilvikum mæla veigamikil rök með því að víkja frá fyrrgreindri meginreglu.

Eins og áður greinir eru kröfur stefnanda í málinu á því byggðar að hann hafi í höndum fullnaðarkvittanir sem valdi því að stefndi geti ekki krafist frekari vaxtagreiðslna fyrir liðna tíð.

Við mat á áhrifum fullnaðarkvittana verður að hafa hliðsjón af stöðu samningsaðila í skuldarsambandinu og skiptir þá máli hvort skuldari er annars vegar einstaklingur, lítið fyrirtæki með takmörkuð umsvif eða hins vegar stórt fyrirtæki með veruleg umsvif, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar. Það leiðir einnig af dómaframkvæmd Hæstaréttar að stærri fyrirtæki eru ekki með öllu svipt möguleikanum til að bera fyrir sig regluna um áhrif fullnaðarkvittana, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 110/2014. Hins vegar gilda um stór fyrirtæki strangari reglur, sbr. m.a. dóma Hæstaréttar í málum nr. 34/2015 og 35/2015. Eins og fram kemur m.a. í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar í málum nr. 34/2015 og 35/2015 gildir strangari mælikvarði við mat á aðstöðumun milli stórra og fjármálafyrirtækja sem helgist m.a. af því að stærri fyrirtæki búi að jafnaði yfir meiri þekkingu á peningamálum og fjármálastarfsemi á innlendum og erlendum mörkuðum eða eiga í það minnsta auðveldara með að afla sér hennar en þau sem smærri eru. Verði því að gera strangari kröfur til þeirra um aðgæslu gagnvart eðli og afleiðingum þeirra skuldbindinga sem þau gangast undir. Af þessu leiði að því aðeins séu skilyrði til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til fullra efnda þegar stærri fyrirtæki eiga í hlut að beiting reglunnar leiði til svo verulegrar röskunar á hagsmunum skuldara að jafnvægi í skuldarsambandinu verði raskað þannig að ekki verði við unað. Hefur í dómum Hæstaréttar komið fram að við slíkt mat skipti engu hvort starfsmannafjöldi stærri fyrirtækja er mikill eða lítill eða hvernig skipulag í starfsemi þeirra er háttað heldur eðli þeirra viðskipta sem fyrirtækin stunda.

Stefnandi er útgerðar- og fiskvinnslufyrirtæki og stórt á íslenskan mælikvarða, eins og ársreikningar stefnanda fyrir árin 2007 til 2012, sem liggja frammi í málinu, bera með sér. Samkvæmt þeim voru rekstrartekjur stefnanda árið 2007 tæpir fjórir og hálfur milljarður króna, rekstrartekjurnar voru rúmir sex milljarðar króna árin 2008-2009, árið 2010 voru rekstrartekjur stefnanda rúmir sex og hálfur milljarður króna, tæpir sjö og hálfur milljarður króna árið 2011 og tæpir átta og hálfur milljarður króna árið 2012. Einnig verður að leggja til grundvallar að stefnandi hefur tekjur sínar a.m.k. að einhverju leyti í erlendri mynt. Verður að ætla, þegar framagreint er virt, að stefnanda hafi mátt vera ljóst þegar hann tók hin gengisbundnu lán að umsamin vaxtakjör gátu aldrei komið til álita nema í tengslum við gengistrygginguna og því hafi verið bein og órjúfanleg tengsl milli þeirra ákvæða og skilmála um vexti sem og að hann hafi verið í aðstöðu til að meta kosti og galla þess að taka lán sem fylgdi gengi erlendra gjaldmiðla. Þeir samningar sem um er deilt í málinu námu samtals 4.640.000.000 krónum að höfuðstól. Vaxtakjör umþrættra lána benda og til þess að stefnandi hafi verið í sterkri stöðu gagnvart lánveitanda. Þá liggur fyrir að stefnandi greiddi áfram af lánum sínum án fyrirvara við endurútreikning stefnda og hefur að mestu leyti greitt þau upp með nýjum lánum.

Þó svo að hlutfall viðbótarkröfu stefnda vegna afturvirks útreiknings vaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 hafi í sjálfu sér verið umtalsvert verður í ljósi framanritaðs ekki litið svo á að viðbótarkrafa stefnda, sem höfð var uppi án ástæðulauss dráttar og stefnandi hefur í raun að mestu leyti greitt án fyrirvara við endurútreikning stefnda, hafi valdið slíkri röskun á fjárhagslegri stöðu hans að jafna megi til þess óhagræðis sem einstaklingur eða lítið fyrirtæki yrði fyrir vegna óvæntrar kröfu um verulega viðbótargreiðslu.

Að framangreindu virtu þykir það standa stefnanda nær en stefnda að bera þann vaxtamun fyrir liðna tíð sem af því leiðir að skuldbinding hans samkvæmt öllum umþrættum lánssamningum hefur verið vaxtareiknuð samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Eru því ekki skilyrði til að víkja frá meginreglunni um rétt stefnda til viðbótargreiðslna úr hendi stefnanda. Stefndi verður því sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Nesfisks ehf.

Málskostnaður fellur niður.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf