E-5215/2010

Mál þetta höfðaði Sjómannafélag Íslands, Skipholti 50d, Reykjavík, með stefnu birtri 29. júlí 2010, á hendur Arion banka hf., Borgartúni 19, Reykjavík. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 25. janúar sl.

Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða 19.867.805 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 18. gr. laga nr. 38/2001, af 26.356 krónum frá 1. október 2007 til 1. janúar 2008, af 76.791 krónu frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 265.450 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 473.938 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 870.572 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2009, af 1.415.539 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 1.811.048 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama ár, af 3.718.915 krónum frá þeim degi til 14. ágúst sama ár, af 13.718.915 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 13.831.256 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2010, af 13.966.290 krónum frá þeim degi til 13. janúar sama ár, en af 19.867.805 krónum frá þeim degi til 15. ágúst sama ár, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af allri fjárhæðinni til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða 16.734.554 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 18. gr. laga nr. 38/2001 af 585.664 krónum frá 1. júlí 2009 til 14. ágúst sama ár, af 10.585.664 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 10.698.005 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2010, af 10.833.039 krónum frá þeim degi til 13. janúar sama ár, en af 16.734.554 krónum frá þeim degi til 15. ágúst sama ár, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af allri fjárhæðinni til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu.

Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, til vara að hann verði einungis dæmdur til að greiða stefnanda 5.901.515 krónur, til þrautavara að hann verði einungis dæmdur til að greiða stefnanda 13.730.964 krónur, til enn frekari vara að hann verði einungis dæmdur til að greiða stefnanda 16.864.215 krónur. Stefndi krefst einnig málskostnaðar að skaðlausu.

Stefnandi festi kaup á íbúð í Reykjavík og tók lán hjá Kaupþingi banka til að fjármagna kaupin. Tók hann 15.000.000 króna lán til 20 ára. Veðskuldabréf var gefið út 17. júlí 2007.

Bréfið bar fyrirsögnina Erlent myntkörfulán. Undirfyrirsögn var Gengistryggt lán með breytilegum vöxtum, veð í fasteign. Föst myntkarfa. Í texta bréfsins segir: Skuldari viðurkennir með undirritun á skuldabréf þetta að skulda Kaupþing banka hf. … in solidum að jafnvirði íslenskra króna á kaupdegi … Lánsfjárhæðin var sögð 15.000.000 króna. En síðan sagði:

í eftirtöldum myntum:

USD Hlutfall af lánsfjárhæð 30% grunnvextir nú 6,46%

EUR Hlutfall af lánsfjárhæð 40% grunnvextir nú 5.27%

CHF Hlutfall af lánsfjárhæð 20% grunnvextir nú 3,80%

JPY Hlutfall af lánsfjárhæð 10% grunnvextir nú 1,86%

Lánveitandinn, Kaupþing banki, er nú í slitameðferð. Fjármálaeftirlitið ákvað 21. október 2008 að ráðstafa hluta af eignum bankans til stefnda, sem þá hét Nýi Kaupþing banki. Í ákvörðun eftirlitsins segir að öllum eignum Kaupþings banka, þ.á m. kröfuréttindum, sé ráðstafað til Nýja Kaupþings banka (nú Arion banki, stefndi í þessu máli), þó ekki nokkrum réttindum er talin voru í viðauka. Í g-lið viðaukans voru undanskildar framsalinu aðrar eignir sérstaklega tilgreindar í samantekt.

Í stefnu er fullyrt að skuldabréf stefnanda hafi verið framselt þegar 21. október 2008. Stefndi lagði fram yfirlýsingu, dags. 3. janúar 2011, undirritaða af starfsmanni sínum og fulltrúa Kaupþings banka hf. Þar er staðfest sú fullyrðing stefnda að honum hafi verið framseld krafan frá og með 8. janúar 2010.

Stefnandi greiddi af láninu á gjalddögum, en auk þess aukaafborganir 1. júlí og 14. ágúst 2009 og loks 13. janúar 2010, er hann greiddi lánið upp.

Stefnandi ritaði stefnda bréf þann 15. júlí 2010 og óskaði eftir afstöðu stefnda til endurgreiðslu þess sem stefnandi taldi sig hafa ofgreitt. Stefndi svaraði með bréfi dags 19. júlí 2010 og hafnaði því að stefnandi hefði greitt of mikið. Umrætt skuldabréf mælti fyrir um skuld í erlendum gjaldmiðlum, en ekki í íslenskum krónum.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur sig hafa greitt of mikið af framangreindu skuldabréfi. Hann hafi greitt reglulegar afborganir og loks sérstakar innborganir sem tekið hafi mið af gengi tiltekinna gjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu. Lánið hafi því verið gengistryggt, verðtryggt miðað við gengisbreytingar tiltekinna gjaldmiðla. Hann bendir á að er lánið var tekið hafi verið ritað undir greiðsluáætlun sem hafi tilgreint mánaðarlegar afborganir í íslenskum krónum.

Stefnandi heldur því fram að verðtrygging sem þessi sé ólögmæt, brjóti gegn 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Skuldabréfið sé í íslenskum krónum. Því hafi hann greitt umfram skyldu, fjárhæð sem tekið hafi mið af breytingum á gengi gjaldmiðla. Stefnda beri samkvæmt 18. gr. laga nr. 38/2001 að endurgreiða sér þá fjárhæð sem hann hafi þannig tekið af sér ranglega.

Stefnandi bendir á að í skuldabréfinu sé það nefnt Erlent myntkörfulán – Gengistryggt lán með breytilegum vöxtum. Höfuðstóll lánsins sé tilgreindur í íslenskum krónum. Þá hafi lánsféð verið greitt út í íslenskum krónum. Engu breyti um þetta þótt stefndi hafi án nokkurs samráðs við stefnanda útbúið kaupnótu, sem sýni að stefnandi hafi selt stefnda fé í erlendum gjaldmiðlum fyrir íslenskar krónur. Slík viðskipti hafi ekki átt sér stað. Þá hafi alltaf verið greitt af láninu með íslenskum krónum.

Stefnandi áréttar að ekki skipti máli þótt í skuldabréfinu sé viðurkennd skuld að jafnvirði 15.000.000 íslenskra króna. Raunverulegt inntak samnings skipti máli, ekki það í hvers konar búning hann sé færður.

Hafi samningurinn átt að vera í erlendri mynt hefði verið einfalt að tilgreina höfuðstól í viðkomandi mynt og greiða lánsfjárhæðina inn á gjaldeyrisreikning í bankanum.

Stefnandi byggir á því að ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 sé ófrávíkjanlegt, sbr. 2. gr. Vísar hann til tveggja hæstaréttardóma, í málum nr. 92/2010 og 153/2010, sem staðfesti þennan skilning sinn.

Stefnandi segir að einungis skuli líta til samnings aðila, þ.e. skuldabréfsins, en ekki til þess hvernig stefndi hafi útvegað fé til að lána.

Aðalkrafa stefnanda byggir á því að gengistryggingarákvæði skuldabréfsins sé ógilt, en önnur ákvæði hins vegar gild, þ.á m. ákvæði um vexti. Því hafi átt að miða afborganir við upphaflegan höfuðstól og umsamda vexti, sem tilgreindir hafi verið í skuldabréfinu. Heimild bankans til að breyta vöxtum hafi ekki verið nýtt.

Stefnandi telur að lög nr. 38/2001 heimili ekki breytingu á samningsskilmálum skuldara í óhag. Þá verði 36. gr. samningalaga ekki beitt til að breyta skilmálunum. Stefndi hafi haft yfirburðastöðu við samningsgerðina. Sérfræðingum hans hafi mátt vera ljóst að gengistrygging væri óheimil að lögum. Þá geti sjónarmið um brostnar forsendur ekki leitt til þess að ákvæðum skuldabréfsins um vexti verði breytt.

Í aðalkröfu sinni krefst hann endurgreiðslu á þeirri fjárhæð sem hann hafi greitt stefnanda umfram skyldu. Sé miðað við að gengistrygging samningsins hafi verið ólögmæt frá upphafi og því hafi einungis borið að greiða afborganir af höfuðstól og umsamda vexti. Mismunurinn nemur 19.867.805 krónum.

Hér fylgir tafla um greiðslur stefnanda og þá fjárhæð sem hann telur sig hafa greitt umfram skyldu:

Varakrafa stefnanda er miðuð við að skuldin skuli bera óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Sé það hagkvæmara fyrir sig en ef miðað væri við verðtryggt lán og vexti af því. Alls óvíst er hvorn kostinn hann hefði valið, en vafa verði að skýra sér í hag. Varakrafan er sá munur sem er á því sem stefnandi í raun greiddi, og þeirri fjárhæð sem hann hefði greitt ef lánið hefði verið óverðtryggt og með vöxtum.

Á þessari töflu má sjá hvernig varakrafa stefnanda er reiknuð:

Stefnandi vísar til vaxtalaga eins og áður greinir, en einnig til almennra reglna kröfu- og samningaréttar, til reglna um endurheimtu ofgreidds fjár, brostnar forsendur og ógild samningsákvæði.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi segir að stefnandi hafi sjálfur óskað eftir því að lánið er hann tók hjá Kaupþingi banka yrði í erlendum myntum. Hann hafi jafnframt óskað eftir því að það yrði greitt út í íslenskum krónum, enda hafi hann verið að kaupa fasteign fyrir íslenskar krónur.

Stefndi segir að þegar skuldabréfi stefnanda hafi verið þinglýst hafi starfsmaður Kaupþings óskað eftir tilboði frá gjaldeyrismiðlun Kaupþings í kaup á þeim fjárhæðum í erlendum myntum sem skuldabréfið hljóðaði um. Hafi verið gengið frá sölu myntfjárhæðanna samdægurs og andvirði skuldabréfsins síðan lagt inn á reikning stefnanda hjá Kaupþingi. Fullyrðir stefndi að stefnanda hafi staðið til boða að fá lánsfjárhæðina greidda út í þeim myntum sem skuldabréfið hljóðaði um.

Stefndi segir að greiðslur af skuldabréfinu hafi verið skuldfærðar í íslenskum krónum á reikning stefnda hjá Kaupþingi, að hans ósk. Fyrir fjárhæðina hafi verið keyptar hinar erlendu myntir til að standa skil á hverri afborgun. Því hafi verið greitt af bréfinu í erlendri mynt.

Stefndi mótmælir því orðalagi í stefnu að stefndi hafi með kaupnótu gjaldeyris við lántökuna látið líta svo út sem stefnandi hefði selt bankanum gjaldeyri fyrir íslenskar krónur og að þetta ætti sér ekki stoð í raunveruleikanum. Þvert á móti hafi þetta verið raunveruleg viðskipti og auk þess gerð að undirlagi stefnanda.

Stefndi segir að skuldabréf stefnanda hafi ekki verið á meðal þeirra eigna sem framseldar voru frá Kaupþingi banka til Nýja Kaupþings banka 21. október 2008. Skuldabréfið hafi ekki verið framselt stefnda fyrr en 8. janúar 2010. Hann hafi því aðeins tekið við síðustu greiðslunni af bréfinu, 5.901.515 krónum, sem innt var af hendi 13. janúar 2010. Fram til þess tíma hafi stefndi tekið við greiðslum í umboði annars aðila, fyrst Kaupþings banka og síðar Seðlabanka Íslands.

Stefndi segir að stefnandi hafi sjálfur átt frumkvæði að því að lánið væri í erlendum myntum. Vextir hafi því verið lægri og ekki ákveðin verðtrygging eins og verið hefði ef lánaðar hefðu verið íslenskar krónur.

Stefndi segir að bréfið sé í erlendum myntum, en ekki verðtryggt. Ákvæði VI. kafla vaxtalaga gildi því ekki um lánið. Þá bendir stefndi á að stefnandi hafi ætíð greitt af skuldabréfinu án fyrirvara, jafnvel eftir að umræða hófst í þjóðfélaginu um lögmæti lána í erlendum gjaldmiðlum.

Stefndi segir að einu gildi þótt lánsféð hafi verið greitt í íslenskum krónum inn á reikning stefnanda. Hann hafi keypt íslenskar krónur fyrir lánsfjárhæðina, enda hafi hann ætlað að nota lánsféð hér á landi, þar sem íslensk króna sé gjaldmiðill.

Stefndi segir að stefnanda hafi ekki verið meinað að greiða af skuldabréfinu í öðrum myntum en lánað var í. Honum hafi verið heimilt að greiða afborganir eða lánið að fullu í íslenskum krónum. Íslensk króna sé lögeyrir á Íslandi og því séu menn skyldir til að taka við íslenskum krónum sem greiðslu, nema annað leiði af samningi. Vísar stefndi hér til laga nr. 22/1968.

Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að skuldbinding skuldabréfsins hafi verið í íslenskum krónum og bundin við gengi erlendra gjaldmiðla, byggir stefndi á því að heimilt hafi verið að víkja frá ákvæðum vaxtalaga í þessu tilviki, sbr. 2. gr. laganna. Er skuldabréfið var gefið út hafi þessi kjör verið til hagsbóta fyrir stefnanda. Líta verði til þess tíma þegar ákvörðun um lán og lánakjör var tekin, en ekki til atvika er síðar komu til.

Stefndi segir að stefnanda hafi staðið til boða þrenns konar kjör á láni. Hann hafi valið lán í erlendri mynt, í stað verðtryggðs eða óverðtryggðs láns í íslenskum krónum. Lán stefnanda hafi borið mun lægri vexti en lán í íslenskum krónum. Sýnir stefndi það með tölum í greinargerð sinni að lán stefnanda hafi verið mun hagkvæmara fyrir hann en lán í íslenskum krónum, hvort sem er vertryggt eða óverðtryggt. Því hafi verið heimilt í þessu tilviki að víkja frá ákvæðum 13. og 14. gr. vaxtalaga, sbr. 2. gr. þeirra.

Verði fallist á að umrætt lán hafi verið verðtryggt á ólögmætan hátt krefst stefndi þess að vaxtakjör verði einnig endurskoðuð. Órjúfanleg tengsl séu milli vaxta og gjaldmiðils. Styður stefndi þessa málsástæðu sína við dóm Hæstaréttar í máli nr. 471/2010. Vísar hann nánar hér til varakröfu stefnanda.

Stefndi byggir á því að hann hafi ekki eignast umrætt skuldabréf fyrr en 8. janúar 2010, en ekki þegar við stofnun í október 2008. Fram að þeim tíma hafi bréfið verið í eigu Kaupþings banka og síðar Seðlabanka Íslands. Á tímabilinu frá október 2008 fram í janúar 2010 hafi hann hins vegar tekið við greiðslum stefnanda af bréfinu. Hann hafi gert það í umboði eiganda bréfsins og skilað greiðslum til hans. Hann eigi því einungis að endurgreiða 5.901.515 krónur, en krefjist að öðru leyti sýknu vegna aðildarskorts.

Verði fallist á aðalkröfu stefnanda telur stefndi sig eiga einungis að greiða 16.864.215 krónur, en þetta er þrautavarakrafa hans. Hér er á því byggt að stefndi verði þó ekki dæmdur til að greiða til baka fjárhæðir sem hann tók ekki við, heldur Kaupþing banki, áður en stefndi var stofnaður. Fimm afborganir hafi verið greiddar til Kaupþings banka, samtals að fjárhæð 3.003.590 krónur. Verði því að draga þessa fjárhæð frá aðalkröfu stefnanda.

Verði fallist á varakröfu stefnanda kemur fram þrautaþrautavarakrafa stefnda. Hann eigi þá aðeins að greiða 13.730.964 krónur. Er hér byggt á því sama og í þrautavarakröfu.

Stefndi vísar til almennra reglna kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða. Þá vísar hann til vaxtalaga, laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, laga nr. 161/2002 og reglna nr. 215/2007, 13. gr. laga nr. 36/2001 og 36. gr. laga nr. 7/1936. Enn vísar hann til almennra reglna um brostnar forsendur, reglna um skuldabréf og meginreglna um endurgreiðslu óréttmætrar auðgunar. Loks vísar hann til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Fyrst verður að leysa úr því hvort umrætt skuldabréf hafi verið lán í erlendri mynt eða í íslenskum krónum, verðtryggt miðað við gengi tiltekinna gjaldmiðla. Í texta bréfsins er viðurkennd skuld að jafnvirði 15.000.000 íslenskra króna. Síðan er tilgreind fjárhæð skuldarinnar í fjórum erlendum gjaldmiðlum. Stefndi útbjó kvittanir fyrir kaupum sínum á þessum gjaldmiðlum af stefnanda, sem nam lánsfjárhæðinni. Sennilegt er að stjórnendur stefnanda hafi ekki komið að þessum gjaldeyrisviðskiptum, en óumdeilt er að stefnandi hugðist með lántökunni fjármagna kaup sín á íbúð í Reykjavík. Þau viðskipti fóru fram í íslenskum krónum.

Að atvikum virtum verður að telja að í reynd hafi verið lánað fé í íslenskum krónum, en að viðskiptin hafi verið færð í þann búning að þau færu fram í erlendum gjaldmiðlum. Með þessu er lánsféð verðtryggt miðað við gengi erlendra gjaldmiðla, sem er óheimilt ssamkvæmt 14. gr. vaxtalaga.

Stefnandi hafði val á milli þriggja mismunandi endurgreiðsluskilmála. Val á milli þeirra kosta sem honum stóðu til boða fól ætíð í sér áhættu, ekki var víst fyrir fram hver kosturinn yrði honum hagstæðastur. Því er útilokað að meta þessi atvik svo að verðtrygging miðað við gengi gjaldmiðla hafi verið stefnanda til hagsbóta, sbr. 2. gr. vaxtalaga. Verður því að fallast á það með stefnanda að verðtrygging skuldabréfs hans hafi verið ólögmæt og óskuldbindandi. Skiptir engu í því sambandi þó talið yrði að stefnandi hafi sjálfur valið þessi samningskjör.

Stefnandi hefur greitt skuldabréfið með hærri fjárhæð en honum bar með réttu að standa skil á. Hann telur sig eiga rétt á endurgreiðslu þess sem hann hafi greitt umfram skyldu. Báðir aðilar vísa til reglna um endurheimtu ofgreidds fjár, en reifa þær ekki sérstaklega eða fjalla um hvort endurgreiðslukrafa stefnanda sé heimil. Almennt virðast höfundar fræðirita á sviði kröfuréttar sammála um að slík endur-greiðslukrafa sé til staðar, þegar greitt hefur verið umfram skyldu vegna þess að skuldbinding reynist hafa verið ógild að hluta til eða öllu leyti og greiðandi hafi verið í villu um skyldu sína. Er því augljóst að heimila verður endurkröfu stefnanda.

Stefndi hefur sýnt nægilega fram á það að hann hafi fyrst eignast kröfuna á hendur stefnanda þann 8. janúar 2010. Að hann hafi fram að þeim tíma tekið við afborgunum af skuldabréfinu í umboði Kaupþings banka. Hann verður því einungis krafinn um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem hann tók við eftir að hann eignaðist kröfuna. Yfirliti og útreikningum stefnanda á greiðslum sínum hefur ekki verið mótmælt. Í samræmi við dóm Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 verður reiknuð endurgreiðsla miðað við að skuldabréfið hefði ella borið vexti samkvæmt 4. gr. vaxtalaga, eins og miðað er við í varakröfu stefnanda. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 5.901.515 krónur, en eins og áður segir deila aðilar ekki um útreikning kröfunnar. Vextir reiknast af kröfunni í samræmi við kröfugerð í stefnu, en sérstök mótmæli við vaxtakröfu komu ekki fram.

Stefnda verður gert að greiða stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.

J-kk-nf F-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D ó m s o r ð

Stefndi, Arion banki hf., greiði stefnanda, Sjómannafélagi Íslands, 5.901.515 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. janúar 2010 til 15. ágúst sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.