E-8318/2007

Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 9. júní sl., var höfðað með stefnu birtri 5. desember 2007. Stefnandi er B-kk-nf G-kk-nf kt. ---, Vesturbrún 22, Reykjavík. Stefndi er K-kk-nf S. G-kk-nf, kt. ---, Rauðagerði 39, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

1. Að eftirfarandi ummæli stefnda (stafliðir a og b,) sem hann lét falla í grein er birtist í Morgunblaðinu mánudaginn 29. október 2007 og bar yfirskriftina „Eimskip, óskabarn þjóðarinnar“, en stefndi er skráður höfundur greinarinnar, verði dæmd dauð og ómerk:

a. Fyrrum ráðamaður í félaginu Hafskip hf. og sögulegum endalokum þess tekst með tilkomu Rússagulls að ná yfirhöndinni í hlutabréfaeign Hf. Eimskipafélags Íslands og leggja fyrirtækið síðan niður með yfirtöku dótturfélags Hf. Eimskipafélags Íslands, þ.e. Burðaráss ehf. Því hefur vaknað sú spurning hvort hér hafi verið um að ræða sykursæta hefndaraðgerð af hálfu fyrrverandi ráðamanns í Hafskip hf. að leggja vondan keppinaut niður til að sýna hver hefur valdið.

b. Eftir yfirtöku á Hf. Eimskipafélagi Íslands svo og Landsbankanum réðust ráðamenn þar í að sölsa undir sig umræddan lífeyrissjóð með slíkri ósvífni að glæpsamlegt yrði talið í siðmenntuðum heimi.

2. Að stefnda verið refsað fyrir framangreind ummæli um stefnanda, sem í heild sinni fela í sér af hálfu stefnda útbreiðslu ærumeiðinga um stefnanda gegn betri vitund, sbr. 234., 235. gr. og 236 gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins.

Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Á fyrri stigum málsins krafðist stefndi þess að dómari viki sæti í málinu. Var þeirri kröfu stefnda hafnað með úrskurði, uppkveðnum 13. mars 2008. Stefndi kærði þann úrskurð en með dómi Hæstaréttar, uppkveðnum 16. apríl 2008, staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu. Þegar niðurstaða Hæstaréttar lá fyrir boðaði dómari til nýs þinghalds í málinu sem halda átti 26. maí 2008. Neitaði stefndi þá að veita fyrirkalli dómsins viðtöku. Mætti stefndi ekki til þinghaldsins greindan dag né boðaði forföll. Í samræmi við ákvæði 3. mgr., sbr. 1. mgr., 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ákvað dómari þá að veita stefnanda kost á að skila skriflegri sókn í málinu til að svara vörnum stefnda. Að henni fram kominni var málið síðan tekið til dóms hinn 9. júní sl. Er málið því dæmt eftir fram komnum kröfum, gögnum og sókn stefnanda með tilliti til þess sem hefur komið fram af hálfu stefnda.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveður félag stefnanda, Samson Global Holdings ehf., hafa keypt stóran hlut í Hf. Eimskipafélagi Íslands á árinu 2004. Á aðalfundi félagsins, sem haldinn hafi verið 19. mars 2005, hafi verið samþykkt að breyta nafni móðurfélagsins í Burðarás en halda flutningastarfseminni inni í sjálfstæðu dótturfélagi, sem héldi upprunalegu nafni, þ.e. Eimskipafélag Íslands ehf. Með kaupsamningi, dags. 24. júní 2005, hafi Avion Group hf. svo keypt 94,12% hlutafjár í Eimskipafélagi Íslands ehf. af Burðarási hf. Burðarás hf. hafi áfram lagt áherslu á fjárfestingarþáttinn í starfseminni. Nafni Avion Group hefði síðan verið breytt í Hf. Eimskipafélag Íslands, sem reki meðal annars alhliða flutningastarfsemi. Þannig sé efnahagsleg og starfræn samfella milli þess félags, sem hafi heitið Hf. Eimskipafélags Íslands og verið stofnað 1914 og þess félags sem nú reki flutningastarfsemi undir merki Eimskips.

Stjórnendur Burðaráss hf. hafi viljað efla félagið enn frekar með hagsmuni allra hluthafa í huga og 1. ágúst 2005 hafi stjórnir Burðaráss hf., Landsbanka Íslands hf. og Straums fjárfestingarbanka hf. undirritað skiptingar- og samrunaáætlun. Burðarási hf. hafi þá verið skipt upp og félagið sameinað, annars vegar Straumi og hins vegar Landsbankanum.

Starfsmenn Hf. Eimskipafélags Íslands hafi stofnað með sér lífeyrissjóð, sem hafi verið varðveittur framan af hjá félaginu. Stjórn sjóðsins hafi borið ábyrgð á rekstri hans samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997. Skipan stjórnar hafi ekki breyst og sé bundin í samþykktir sjóðsins. Stjórnin sé skipuð af vinnuveitendum (Hf. Eimskipafélagi Íslands sem nú hafi sameinast Straumi Burðarási hf.), fulltrúa, kjörnum af stjórn Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og einum starfsmanni úr hópi sjóðfélaga í landi. Kröfur um umgjörð og rekstur lífeyrissjóða hafi aukist verulega á undanförnum árum, eftirlit með rekstri lífeyrissjóða sé í höndum endurskoðenda og Fjármálaeftirlitsins, líkt og hjá fjármálafyrirtækjum. Vegna aukinna krafna opinberra aðila um rekstrarumgjörð lífeyrissjóða, og með hag sjóðfélaga að leiðarljósi, hafi stjórn lífeyrissjóðsins gert samning um eignastýringu og heildarrekstur við Landsbanka Íslands hf. sem fagaðila á árinu 2004. Hafi það verið gert að undangengnu útboði, þar sem Landsbankinn hafi orðið hlutskarpastur. Stefnanda, sem stjórnarformanni Landsbankans, hafi verið vel kunnugt um að bankinn hafi, við rekstur sjóðsins, í einu og öllu farið eftir ákvæðum samþykkta sjóðsins og þeim lögum og reglum sem um slíka starfsemi gildi. Þá hafi reksturinn verið undir ströngu eftirliti stjórnar, endurskoðenda og Fjármálaeftirlitsins.

Hinn 29. október 2007 hafi birst í Morgunblaðinu grein sem borið hafi yfirskriftina „Eimskip, óskabarn þjóðarinnar“, og hafi stefndi verið tilgreindur höfundur hennar. Í greininni hafi komið fram ummæli þar sem stefnandi telur stefnda ráðast að sér, öðrum ráðamönnum Landsbankans og Landsbanka Íslands hf., með ósannindum, rangfærslum og meiðyrðum. Telur stefnandi tilgreind ummæli fela í sér, af hálfu stefnda, útbreiðslu ærumeiðinga um stefnanda gegn betri vitund. Geti slík ummæli skaðað orðspor og ímynd stefnanda, bæði persónulega og sem fyrirsvarsmanns Landsbanka Íslands hf., og telji hann sig því knúinn til að leita til dómstólanna til að fá þau dæmd dauð og ómerk.

Varðandi aðild málsins bendir stefnandi í fyrsta lagi á að í tilvitnaðri grein stefnda sé stefnandi hvergi nafngreindur. Það hafi þó ekki verið talið skilyrði fyrir aðild að meiðyrðamáli að hinn ærumeiddi sé nafngreindur ef ekki fari á milli mála samhengisins vegna við hvern sé átt. Framarlega í grein stefnda hafi hann nefnt fyrrum ráðamann í Hafskip hf., sem náð hafi yfirhöndinni í hlutabréfaeign Hf. Eimskipafélags Íslands. Síðar í greininni sé talað um yfirtökuna á Hf. Eimskipafélagi Íslands og Landsbankanum eins og um sömu aðila sé að ræða. Stefnandi hafi verið forstjóri Hafskips hf. er félagið hafi verið úrskurðað gjaldþrota 6. desember 1985. Frá árinu 2003 hafi hann verið formaður bankaráðs Landsbanka Íslands hf., en félagið Samson eignarhaldsfélag ehf., sem sé í helmingseigu stefnanda, sé stór hluthafi í bankanum. Þá hafi félag í eigu stefnanda einnig verið mjög stór hluthafi í Burðarási hf. (áður Hf. Eimskipafélag Íslands). Þá hafi stefnandi víða komið fram fyrir hönd bankans og verið andlit Landsbanka Íslands hf. út á við. Sé orðspor stefnanda og Landsbanka Íslands hf. þannig nátengt og samofið, en í viðskiptaheiminum skipti traust og gott orðspor lykilmáli. Stefndi geti því ekki átt við nokkurn annan en stefnanda er hann ræði um fyrrum ráðamann í Hafskip hf. sem hafi eignast stóran hlut í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Ekki fari því á milli mála við hvern sé átt í grein stefnda. Sé stefnandi því réttur aðili sóknarmegin í þessu máli.

Stefnandi kveður ummæli stefnda í tilgreindri dagblaðsgrein hafa verið með öllu tilefnislaus og þau séu ærumeiðandi fyrir hann. Ummælin feli í sér refsiverðar aðdróttanir og móðganir í garð stefnanda. Stefnandi njóti æruverndar að íslenskum rétti gagnvart meiðandi og traustspillandi ummælum eins og þeim sem stefndi hafi viðhaft í umræddri dagblaðsgrein. Staða stefnanda krefjist þess að hann njóti trausts í fjármálaheiminum. Hin ósönnu ummæli sem stefndi hafi viðhaft séu til þess fallin að draga úr því trausti. Falli ummælin utan við rétt manna til að láta í ljós skoðanir sínar sem þeim sé tryggður í 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og lögum nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Sé á það bent að mannréttindi hafi tvö andlit í lagalegu tilliti. Annað snúi að frelsi manna til orða og athafna, m.a. til að láta í ljós skoðanir sínar og hugsanir. Tjáningarfrelsið snúi út á við gagnvart þjóðfélaginu og öðrum einstaklingum. Hitt snúi að vernd einstaklingsins sjálfs fyrir utanaðkomandi misgjörðum í orði og athöfnum annarra. Gagnrýnin umræða sé eðlileg og mikilvægt að hún fari fram. Stefnandi bendi þó á að gagnrýni verði að vera málefnaleg og beinskeytt og laus við órökstuddar og meiðandi dylgjur og aðdróttanir í garð annarra. Markmið refsilöggjafar lúti í meginatriðum að því að tryggja og viðhalda vernd einstaklinga, jafnt sem lögpersóna, gegn hvers konar árásum annarra. Í XXV. kafla almennra hegningarlaga séu ákvæði sett til verndar æru manna. Stefnandi telji að hér hafi ekki verið um málefnalega gagnrýni að ræða heldur virðist ummæli stefnda hafa haft þann eina tilgang að vega að æru stefnanda og raska með því þeirri friðhelgi sem stefnandi eigi rétt á að njóta. Það sé stefnda að sanna að þau ummæli sem hann hafi viðhaft séu sönn. Öll hin tilvitnuðu ummæli, sem dómkröfur stefnanda í máli þessu lúti að, séu röng.

Varðandi þau ummæli stefnda sem tilgreind séu undir kröfulið 1.a, vísar stefnandi til þess að orðið Rússagull hafi í dægurmálaumræðu hérlendis verið notað um meintar fjárgjafir sem íslenskir sósíalistar eigi að hafa þegið frá sovéska kommúnistaflokknum. Móttaka Rússagulls hafi verið talin jaðra við föðurlandssvik. Stefnandi, sem augljóslega sé vísað til í tilvitnuðum ummælum, hafi aldrei þegið greiðslur frá sovéska kommúnistaflokknum, hann hafi aldrei þegið Rússagull. Það að halda því fram að meirihluta hafi verið náð í Hf. Eimskipafélagi Íslands með Rússagulli jafngildi að segja að til þess hafi verið notaðar fjárgjafir frá sovéska kommúnistaflokknum. Hf. Eimskipafélag Íslands hafi á þessum tíma verið almenningshlutafélag og það að halda því fram að ákveðnar aðgerðir í tengslum við nafnbreytingar og uppskiptingu félagsins hafi verið hefndaraðgerð séu meiðyrði. Verið sé að gera stefnanda upp ómerkilegar hvatir, að hann hafi í tilteknum aðgerðum verið rekinn áfram af hefndarþörf og að annarleg sjónarmið hafi ráðið ferðinni. Nafnbreytingin úr Hf. Eimskipafélagi Íslands í Burðarás hf. hafi verið samþykkt á almennum hluthafafundi og það hafi verið stjórn Burðaráss hf., en ekki stefnandi, sem hafi tekið ákvörðun um að selja flutningafélagið frá Burðarási hf. Fráleitt sé að halda því fram að um sykursætar hefndaraðgerðir hafi verið að ræða af hálfu stefnanda. Þá hafi Hf. Eimskipafélag Íslands ekki verið lagt niður. Með þessum ummælum, sem stefndi hafi viðhaft, gegn betri vitund, felist aðdróttun í skilningi 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga. Með tilvitnuðum ummælum hafi stefndi vegið að æru stefnanda.

Varðandi ummælin í staflið 1.b tekur stefnandi fram að sögnin að sölsa undir sig merki það að komast yfir eitthvað með yfirgangi eða brögðum. Sögnin hafi mjög neikvætt yfirbragð. Sama megi segja um ósvífni, sem merki óskammfeilni, frekju, dónaskap. Þá sé klikkt út með því í tilvitnaðri setningu að ráðamenn Landsbankans, og þar með stefnandi, hafi viðhaft glæpsamlegt athæfi. Samruni Lífeyrissjóðs Hf. Eimskipafélags Íslands við nokkra aðra lífeyrissjóði hafi verið samþykktur með tilskildum meirihluta á löglega boðuðum fundi. Ekkert glæpsamlegt hafi verið við það og þar hafi stefndi hvergi komið nærri. Þá hafi Landsbanki Íslands hf., eins og áður hafi verið lýst, annast eignavörslu fyrir lífeyrissjóðinn, en það verk hafi bankinn fengið eftir útboð. Hvorki stefnandi né Landsbankinn hafi sölsað undir sig lífeyrissjóðinn og ekkert glæpsamlegt verið viðhaft í tengslum við eignavörslu lífeyrissjóðsins. Að bera glæpsamlegt athæfi á stefnanda án þess að það eigi við rök að styðjast feli í sér ærumeiðingu.

Um heimild til að höfða einkarefsimál kveðst stefnandi vísa til 3. tl. 242. gr. almennra hegningarlaga, en samkvæmt því ákvæði séu þeim sem misgert sé við heimilt að sækja sjálfir slík mál fyrir dómstólunum. Á því sé byggt að tilgreind ummæli feli í sér refsiverða aðdróttun að æru stefnanda og útbreiðslu ærumeiðinga um hann gegn betri vitund. Beri því að refsa stefnda fyrir ummælin með vísan til 234., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kröfu sína um að ummælin verði dæmd dauð og ómerk kveðst stefnandi styðja við heimild í 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefnandi segir kröfu um málskostnað styðjast við 1. mgr. 130., sbr. 4. mgr. 129. gr., laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi heldur því fram að tilgangur stefnanda með málshöfðuninni sé að hefta tjáningafrelsi hans sem varið sé af stjórnarskrá og snúist málið um það hvort vald auðsins sé ofar valdi laganna.

Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína varðandi lið 1.a í stefnu á því að stefnandi leggi of mikið upp úr orðinu „Rússagull“ í rökstuðningi sínum fyrir því að notkun þess orðs í greininni teljist niðrandi fyrir hann. Túlkun stefnanda á þessu hugtaki standist ekki og sé vandséð hvernig notkun þess orðs geti talist refsiverð. Í „íslensk-íslenskri“ orðabók, sem gefin hafi verið út á árinu 1993, sé hvergi að finna þá orðskýringu sem á sé byggt í stefnu og kannist stefndi ekki við að slíka orðskýringu sé að finna í einhverri annarri orðabók.

Með samsetta orðinu Rússa og gull sé almennt átt við auðæfi Rússlands eða auð er komi frá Rússlandi. Langsótt sé sú túlkun stefnanda að með umræddu orði sé vísað til meints fjárstuðnings Sovétríkjanna við íslenska sósíalista á árum heimstyrjaldarinnar síðari (1939-1945) og næstu árum eftir þann hildarleik. Beri í þessu sambandi sérstaklega að hafa í huga að hinar meintu greiðslur hafi átt að koma frá Sovétríkjunum þar sem Rússland hafi verið eitt sambandsríkjanna. Sé því erfitt að átta sig á þeirri víðu túlkun sem stefnandi beiti hvað þetta varði. Þá megi í þessu sambandi einnig benda á að Rússland sé eitt þeirra ríkja þar sem hvað mest sé unnið af gulli úr jörðu og almennt sé talað um auðæfi Rússlands í formi gulls. Þá séu óvíða meiri gullskreytingar á byggingum en í Rússlandi.

Þar sem stefnandi hafi kosið að tengja þetta orð við fjárflutning frá Rússlandi til Íslands megi benda á að sá fjárflutningur hafi verið sagður tengjast sósíalistum. Þar sem stefnandi hafi aldrei verið orðaður við sósíalista, að því er stefnda sé kunnugt, sé óskiljanlegt hvernig sú tenging hafi orðið til hjá stefnanda.

Varðandi lið 1.b í stefnu segir stefndi að stefnandi leggi mikið upp úr orðasambandinu að sölsa undir sig. Kveður stefndi orðið sölsa í raun merkja það að komast yfir eitthvað með yfirgangi og brögðum. Starfsmenn Landsbankans hafi hunsað reglur Lífeyrissjóðs Hf. Eimskipafélags Íslands og beitt brögðum með því að standa í vegi fyrir því að sjóðsfélagar fengju réttar upplýsingar við framkvæmd kosninga um breytingu á reglum fyrir lífeyrissjóðinn og þar með sameiningu við aðra sjóði sem Landsbankanum hafi verið falin. Hafi sú framkvæmd verið siðlaus og ólöglega framkvæmd. Þannig hafi starfsmenn Landsbankans, þrátt fyrir áratuga hefð um að kosningar varðandi breytingar á reglugerð sjóðsins væru leynilegar, viðhaft þau ólýðræðislegu vinnubrögð að merkja kjörseðil hverjum einstaklingi sem aðild hefði átt að lífeyrissjóðnum svo að öruggt væri að hægt væri að hafa hemil á og eftirlit með þeim sem ekki samþykktu lögbrot þeirra. Aðgerð þessi hafi verið siðlaus, ef ekki ólögleg, í ljósi 50 ára hefðar um leynilega atkvæðagreiðslu vegna breytinga á reglum sjóðsins. Þá hafi starfsmenn bankans brotið gegn ákvæði 30. gr. reglugerðar lífeyrissjóðsins en þar segi: ,,Tillögur til samþykktabreytinga ásamt greinargerð sjóðsstjórnar skulu sendar atkvæðisbærum sjóðfélögum eigi síðar en tveimur vikum fyrir lok atkvæðagreiðslu og liggja þann tíma frammi á skrifstofu sjóðsins.“ Hafi þetta ákvæði reglna sjóðsins ekki verið uppfyllt vegna þess að ekki hafi verið ætlunin að upplýsa hinn almenna sjóðfélaga um hvað fælist í fyrirhuguðum breytingum. Með vísan til þess hve langan tíma sjóðfélagar hefðu haft til að kynna sér málið í fyrri atkvæðagreiðslum hafi sú atkvæðagreiðsla sem hér um ræði verið knúin fram með ólýðræðislegum hætti á mjög skömmum tíma af ólöglegum framkvæmdaaðilum.

Sá rökstuðningur sem fram komi í stefnu sé í raun viðurkenning á þeirri misbeitingu valds sem einkennt hafi framferði starfsmanna bankans. Stefnandi sé því ábyrgur fyrir gjörðum þeirra sem yfirmaður bankans. Þá hafi stefnandi verið stjórnandi þeirra breytinga er gerðar hafi verið á afstöðu fyrirtækisins gagnvart lífeyrissjóðnum með nafnabreytingum og fleira. Við nafnabreytinguna á Hf. Eimskipafélagi Íslands, þegar það fyrirtæki og starfsemi þess hafi verið felld undir Burðarás ehf., hafi fallið úr gildi samkomulag er gert hafi verið, milli fulltrúa stéttarfélaga annars vegar og stjórnar Hf. Eimskipafélags Íslands hins vegar, um það hvernig stjórn Lífeyrissjóðs Hf. Eimskipafélags Íslands skyldi skipuð. Frá þeim tíma hafi aðilar ekki getað uppfyllt skilyrði sem kveðið sé á um í 3. gr. reglugerðar fyrir lífeyrissjóðinn. Þegar samningsaðili, forstjóri og stjórn Hf. Eimskipafélags Íslands, hafi ekki getað uppfyllt ákvæði samningsins hafi fallið niður öll lögleg afskipti þessara aðila af stjórn lífeyrissjóðsins. Hafi því borið að afhenda sjóðfélögum, eigendum sjóðsins, alla stjórnun á sjóðnum. Þá hafi við afskráningu Hf. Eimskipafélags Íslands af hlutafélagaskrá hinn 11. maí 2007 jafnframt fallið úr gildi hugsanleg endurreisn á þessu samkomulagi frá 1957 um skipan stjórnar þar sem starf forstjórans hafi verið lagt niður, endanlega og óafturkræft. Stefndi sé því ábyrgur fyrir því samningsrofi er orðið hafi við formbreytingar fyrirtækisins og þar með lögbrotum sem framin hafi verið í tengslum við stjórn Lífeyrissjóðs Hf. Eimskipafélags Íslands.

Stefndi vísar til þess að hann hafi verið hluthafi í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Við fréttir af þeim undarlegu skiptingum er orðið hefðu við að félagið hafi verið lagt undir Burðarás ehf. hafi verið leitað svara um það hvar eignastaða stefnda væri niður komin og hafi þau svör þá fengist að stefndi væri orðinn hluthafi í Burðarási ehf. en Hf. Eimskipafélag Íslands væri ekki til sem slíkt lengur. Síðan, við frekara umrót og skiptingar, þegar Burðarási ehf. hafi verið skipt upp, kveðst stefndi aftur hafa haft samband til að fá upplýsingar um eignarstöðu. Þá hafi fengist þær upplýsingar að hlutafjáreign í Hf. Eimskipafélagi Íslands, sem lögð hafi verið undir Burðarás ehf., væri nú skipt hlutafjáreign þar sem ákveðinn hluti væri eign í Straumi-Burðarási fjárfestingarbanka hf. og ákveðinn hluti væri sem eign í Landsbankanum. Sé þetta enn ein sönnunin fyrir því að réttarstaða til afskipta af stjórn Lífeyrissjóðs Hf. Eimskipafélags Íslands hafi fallið niður við að leggja félagið undir Burðarás ehf.

Ekki liggi alveg ljóst fyrir að mati stefnda hvort það hafi verið heimska, vanþekking eða valdagræðgi sem hafi ráðið því að áframhald hafi orðið á afskiptum ráðamanna í Burðarási ehf., Straumi-Burðarási svo og Landsbankanum af málefnum lífeyrissjóðsins. Á ársfundi sjóðsins 2006 hafi ráðamenn verið aðvaraðir, með fyrirspurn frá stefnda, um hvort ekki væri orðið tímabært að þeir skiluðu til eigenda lífeyrissjóðsins stjórnun á sjóðnum og þeir hættu að skipta sér af málefnum hans. Þessari athugasemd hafi ekki verið svarað af hálfu ráðamanna nema með skætingi og útúrsnúningum. Á ársfundi árið 2007 hafi tillaga stefnda ekki heldur verið rædd eða afgreidd löglega. Komi einræðistilburðir ólöglegrar stjórnar lífeyrirsjóðsins fram í því að takmarkið hafi verið að sölsa undir stjórn Landsbankans umráðarétti yfir því fjármagni sem liggi í lífeyrissjóðnum.

Um lagarök kveðst stefndi einkum vísa til 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 11. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, og 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Þá vísar stefndi til laga um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938.

Niðurstaða

Þrátt fyrir að tjáningarfrelsi njóti verndar skv. 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 er þar jafnframt veitt heimild til að setja því vissar skorður og hafa slík ákvæði meðal annars verið sett í 234. - 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem málssókn stefnanda byggir á.

Ekki er um það deilt í máli þessu að sá fyrrum ráðamaður Hafskips hf. og ráðamaður Landsbanka Íslands hf., sem vitnað er til í hinum tilgreindu ummælum, sé stefnandi þótt hann sé ekki nafngreindur þar sérstaklega. Stefnandi er annar aðaleigandi Landsbanka Íslands hf. og hefur verið formaður bankaráðs bankans frá árinu 2003. Þá var hann forstjóri Hafskips hf. þegar það félag var tekið til gjaldþrotaskipta í desember 1985.

Ummælin í kröfulið 1.a lúta að því að stefnanda hafi áskotnast rússagull og að hann hafi notfært sér það til að eignast meirihluta í Hf. Eimskipafélagi Íslands og síðan leggja það niður. Er síðan varpað fram þeirri spurningu hvort hér hafi verið um að ræða sykursæta hefndaraðgerð af hálfu stefnanda með því að leggja niður vondan keppinaut í þeim tilgangi að sýna hver hafi valdið.

Enda þótt orðið Rússagull hafi ekki skýra og ótvíræða merkingu í íslensku máli og þess sé ekki getið í orðabókum liggur þó fyrir að orðið hefur í ræðu og riti aðallega verið notað um fjárstyrki sem talið var að sovéski kommúnistaflokkurinn hefði veitt til vinveittra sósíalista og kommúnistaflokka í öðrum ríkjum. Hefur lengi verið um það deilt hérlendis hvort íslenskir stjórnmálaflokkar eða stjórnmálamenn hafi þegið slíka styrki á tímum kaldastríðsins. Hvernig sem því hefur verið háttað sýnist ljóst að í íslenskri þjóðmálaumræðu hefur almennt verið um málið fjallað á þeim nótum að móttaka slíkra fjármuna væri smánarleg og jaðraði við föðurlandssvik. Með því að halda því fram að stefnanda hafi áskotnast Rússagull verður að telja að gefið sé í skyn að stefnandi hafi auðgast með vafasömum hætti.

Stefnandi hefur ekki sýnt fram á með gögnum að Hf. Eimskipafélag Íslands hafi verið lagt niður. Hins vegar er komið fram í málinu að á síðustu árum hafa verið gerðar nokkrar breytingar á rekstrarformi skipafélagsins en ekkert annað liggur fyrir en að í því sambandi hafi verið staðið að ákvarðanatöku í samræmi við lög og reglur. Mun skipafélagið nú vera rekið sem Hf. Eimskipafélag Íslands þó ekki sé um upprunalega félagið sjálft að ræða eins og að framan hefur verið rakið. Sýnist þó mega taka undir það með stefnanda að efnahagsleg og starfræn samfella sé á milli félaganna tveggja enda verður ráðið af fyrirliggjandi útprentun af heimasíðu Eimskips að félagið hafi verið stofnað árið 1914. Hefur stefndi á engan hátt sýnt fram á að stefnandi hafi staðið að einhverjum hefndaraðgerðum í þessu sambandi í því skyni að sýna hver valdið hefði. Með þessum ummælum dróttar stefndi að stefnanda að fjárfesting hans í Hf. Eimskipafélagi Íslands hafi stjórnast af hefndarþorsta vegna þess hvernig samkeppni milli Hafskips og Eimskips hafi verið háttað á sínum tíma. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið, og þegar ummælin í lið 1.a eru metin í heild sinni, verður að telja að þau séu meiðandi fyrir stefnanda og til þess fallin að sverta mannorð hans. Teljast þau varða við 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ber því að taka til greina kröfu stefnanda um að þau verði ómerkt.

Hvað varðar ummælin í kröfulið 1.b má sjá í íslenskum orðabókum að orðið sölsa merki að komast yfir eitthvað eða ná einhverju undir sig með yfirgangi eða brögðum og telur stefndi sjálfur að sú skýring sé rétt. Skýrir stefndi ummæli þessi þannig að starfsmenn Landsbankans hafi hunsað reglur Lífeyrissjóðs Hf. Eimskipafélags Íslands og beitt brögðum með því að standa í vegi fyrir því að sjóðfélagar fengju réttar upplýsingar við framkvæmd kosningar um breytingu á reglum fyrir lífeyrissjóðinn og þar með sameiningu við aðra sjóði sem Landsbankanum hafi verið falin. Hafi sú framkvæmd verið siðlaus og ólögleg og beri stefnandi ábyrgð á henni sem yfirmaður bankans. Þá hafi einræðistilburðir ólöglegrar stjórnar lífeyrissjóðsins komið fram í því að takmarkið hafi verið að sölsa undir stjórn Landsbankans umráðarétti yfir því fjármagni sem liggi í lífeyrissjóðnum. Engin sönnun liggur fyrir í málinu sem styður þessar staðhæfingar stefnda. Stefnandi hefur á móti haldið því fram að samkomulag hafi verið gert um það, að undangengnu útboði, að Landsbankinn tæki að sér eignavörslu fyrir lífeyrissjóðinn. Hefur stefnda ekki tekist að sýna fram á að framangreind ummæli um glæpsamleg vinnubrögð í þessu sambandi eigi við einhver rök að styðjast. Teljast ummælin í lið 1.b því tilhæfulaus og meiðandi fyrir stefnanda. Þau eru brot á 235. gr. almennra hegningarlaga og verða því einnig dæmd ómerk skv. 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

Auk ómerkingar ummælanna hefur stefnandi krafist þess að stefnda verði refsað fyrir brot sín. Þykir, eins og hér háttar, ekki ástæða til ákvarða stefnda refsingu vegna málsins.

Að fenginni þessari niðurstöðu verður stefnda gert að greiða stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.

D ó m s o r ð:

Ummæli stefnda, K-kk-ef S. G-kk-ef, í garð stefnanda, B-kk-ef G-kk-ef, sem birtust í grein í Morgunblaðinu mánudaginn 29. október 2007 undir yfirskriftinni „Eimskip, óskabarn þjóðarinnar“, og nánar eru tilgreind í kröfuliðum 1.a og 1.b í dómkröfum stefnanda, eru ómerk.

Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf M-kk-nf.