E-436/2015

I

Mál þetta, sem dómtekið var 8. desember 2015, er höfðað af X, [...], með stefnu áritaðri um birtingu 5. febrúar 2015 á hendur stefnda, íslenska ríkinu, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.000.000 króna, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 12. mars 2015 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Þess er krafist að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Til vara krefst hann þess að dómkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins.

Með bréfi innanríkisráðuneytisins, dagsettu 30. september 2011, var stefnanda veitt gjafsókn vegna málsóknar gegn íslenska ríkinu til heimtu bóta vegna gæsluvarðhaldsvistar sem hann sætti að ósekju. Gjafsóknin er takmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi.

II

Í málinu liggur frammi húsleitarskýrsla lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsett 6. febrúar 2011, vegna húsleitar á sameiginlegu heimili stefnanda og bróður hans, B, 4. sama mánaðar. Þar kemur m.a. fram að fundist hafi ýmsir munir í herbergi B sem lögregla gat tengt við tiltekin innbrot. Af skýrslunni verður ráðið að í fataskáp í einu herbergja íbúðarinnar hafi fundist 11 flíkur með verðmerkingum, sem taldar voru hluti þýfis úr tilgreindu innbroti, og í geymslu þar við hliðina hafi m.a. fundist poki með nokkru magni af herðatrjám með sama vörumerki og flíkurnar. Þá hafi fundist í íbúðinni seðlaveski með skilríkjum stefnanda og tilkynningu á nafni stefnanda um pakkasendingu frá útlöndum

Að morgni 4. febrúar 2011 handtók lögregla stefnanda í tengslum við rannsókn á innbrotum sem átt höfðu sér stað á höfuðborgarsvæðinu um nokkurt skeið. Í kjölfarið var tekin skýrsla af stefnanda þar sem hann neitaði allri aðkomu sinni að málinu. Húsleit var gerð á sameiginlegu heimili stefnanda og bróður hans sama dag og var lagt hald á muni sem lögreglan ætlaði að tengdust umræddum innbrotum. B, bróðir stefnanda, var talinn tengjast brotunum og fékk hann dóm fyrir aðild sína að þeim. Í lögregluskýrslu af stefnanda í kjölfar handtöku hans, kvað stefnandi ekkert þýfi vera heima hjá honum og sagðist eiga reikninga fyrir öllu sínu, m.a. fyrir sjónvarpi, tölvu og dvd-tæki. Hann kvaðst ekkert vita um ætlað þýfi á heimili sínu en tók þó fram að verið gæti að eitthvað, sem bróðir hans væri með, væri þýfi. Aðspurður kvaðst hann þó aldrei hafa séð neitt sem hann gæti kallað þýfi hjá bróður sínum en sagði jafnframt að hann fylgdist ekkert með því sem bróðir hans gerði. Þá kvað hann kærustu sína hafa haft vinnuaðstöðu í aukaherbergi íbúðarinnar, þar sem flíkur með verðmerkingum fundust, og kvaðst ekki vita hvað hefði verið inni í skáp í því herbergi.

Í kjölfarið var gerð krafa um það fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur að stefnanda yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 11. febrúar 2011. Með úrskurði sama dag var fallist á kröfuna og staðfesti Hæstiréttur Íslands úrskurðinn með dómi uppkveðnum 8. sama mánaðar.

Hinn 9. febrúar var tekin önnur lögregluskýrsla af stefnanda og þar tiltók stefnandi að í skápnum í aukaherberginu hefðu verið fleiri hlutir en hann hefði áður tiltekið og svaraði síðan frekari spurningum lögreglu m.a. um ýmsa muni, sem fundust á heimili þeirra bræðra við húsleitina. Hinn 11. sama mánaðar var síðan tekin þriðja skýrslan af stefnanda en honum var sleppt að henni lokinni. Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 12. apríl 2011, var stefnanda tilkynnt um lok rannsóknarinnar og að málið væri fellt niður hvað hann varðaði.

Skaðabótakrafa stefnanda var send Ríkislögmanni 28. júní 2012 en henni var hafnað í bréfi embættisins, dagsettu 27. september sama ár. Því er lýst í stefnu að stefnandi hafi flutt úr landi í kjölfar andláts B, bróður síns, og að lögmaður stefnanda hafi ekki náð sambandi við hann um nokkurt skeið og hafi því ekki verið unnt að höfða mál þetta fyrr en gert var.

III

Stefnandi byggir á því hann hafi saklaus verið handtekinn og látinn sæta gæsluvarðhaldi frá 4. febrúar 2011 til 11. febrúar s.á. Skaðabótakrafan sé reist á 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sbr. einnig 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995. Stefnandi byggir á því að ekki hafi legið fyrir rökstuddur grunur um að hann hefði framið verknað sem fangelsisvist verði lögð við og þar af leiðandi hafi ekki verið lögmæt skilyrði fyrir handtöku hans og gæsluvarðhaldsvist. Af þeim sökum hafi stefnandi orðið fyrir stórfelldum miska af hálfu lögreglu og dómstóla.

Í þessu sambandi vísar stefnandi til þess að hann hafi frá upphafi neitað sök, auk þess sem hann hafi með engu móti getað torveldað rannsóknina þar sem hinir grunuðu hefðu allir verið handteknir. Þá megi sjá af skýrslutökum, sem þegar höfðu farið fram yfir grunuðum, að stefnandi hefði ekki komið nálægt umræddum brotum. Auk þess hafi ekki verið minnst á stefnanda í skýrslutökunum, þrátt fyrir að hinir handteknu hafi þar játað brotin og bent á þá sem að þeim komu.

Stefnandi bendir á að hann hafi ávallt haldið fram sakleysi sínu, auk þess sem hann hafi mótmælt kröfu lögreglu um gæsluvarðhaldsvist og kært úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar Íslands. Framburður hans hjá lögreglu hafi ekki gefið tilefni til að ætla að hann hefði eitthvað að fela.

Svo sem fram komi í gæsluvarðhaldskröfu lögreglu og hinum kærða úrskurði hafi verið byggt á tengslum varnaraðila við aðra grunaða í sama máli. Til stuðnings gæsluvarðhaldskröfunni hafi verið byggt á símagögnum þar sem bróðir stefnanda hefði átt í samskiptum við þá, sem þegar hefðu setið í gæsluvarðhaldi vegna málsins. Aftur á móti hafi engin gögn, hvorki símaupptökur né önnur gögn, tengt stefnanda við þá, sem voru í haldi, né við brotin. Það eina, sem hafi tengt stefnanda við ætluð brot, hefðu verið fjölskyldutengsl við einn hinna grunuðu og þá væri stefnandi samlandi annarra grunaðra. Grunur lögreglu hafi því ekki verið rökstuddur svo sem gert sé að skilyrði í ákvæði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.

Við húsleit á heimili stefnanda og bróður hans 4. febrúar 2011 hafi lögreglan lagt hald á ætlað þýfi. Stefnandi hafi við skýrslutöku sama dag greint frá því að hann ætti kvittanir vegna kaupa á þeim heimilistækjum sem lögreglan hafi talið vera þýfi og hafi sagst vera reiðubúinn að afhenda þær lögreglu. Lögreglan hafi hins vegar ekki gefið honum tækifæri til þess, heldur farið fram á gæsluvarðhald að lokinni skýrslutöku. Á þessum tímapunkti hefði lögreglan hins vegar átt að sannreyna fullyrðingar stefnanda, enda sé það hlutverk þeirra, sem rannsaka sakamál, að vinna að því að hið sanna og rétta komi í ljós og gæta bæði að atriðum sem horfa til sýknu og sektar, sbr. 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008.

Ljóst sé að stefnandi hafi orðið fyrir verulegum miska vegna þeirrar frelsissviptingar sem hann þurfti að þola í einangrun í 7 daga samfellt vegna hinna tilhæfulausu sakargifta. Hvorki hafi verið grundvöllur fyrir handtökunni né gæsluvarðhaldinu og sé í því sambandi vísað til bréfs lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, dagsetts 12. apríl 2011, þar sem mál á hendur stefnanda hafi réttilega verið látið niður falla.

Gæsluvarðhald sé þvingunarráðstöfun sem skerði með afgerandi hætti persónufrelsi manna og sem að jafnaði gangi lengst í þá átt að skerða réttindi manna. Af þessum sökum verði að gera ríkar kröfur til þess að skilyrði gæsluvarðhalds séu uppfyllt, auk þess sem ákvæði um heimild til að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald verði að skýra þröngri lögskýringu.

Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sé það algert frumskilyrði gæsluvarðhalds, að fram sé kominn rökstuddur grunur um að viðkomandi hafi framið verknað sem fangelsisrefsing sé lögð við. Svipað ákvæði sé að finna í c-lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og leiði það jafnframt til þess að skilyrðið um rökstuddan grun sæti þröngri lögskýringu.

Stefnandi byggir á því, að í tilviki stefnanda hafi ekki verið uppfyllt hið sérstaka skilyrði gæsluvarðhalds um hættu á að rannsókn yrði torvelduð. Ekkert hafi komið fram við rannsókn málsins eða í gögnum þess sem gefið hafi ástæðu til að ætla að stefnandi hafi torveldað rannsóknina. Eini tilgangur gæsluvarðhaldsins hafi því virst vera sá að tryggja aðgang lögreglu að stefnanda til frekari skýrslutöku. Slíkt samræmist hins vegar ekki tilgangi gæsluvarðhalds samkvæmt lögum. Þá verði því ekki haldið fram, að stefnandi hafi á nokkurn hátt stuðlað að handtöku eða gæsluvarðhaldsvist, enda hafi framburður hans ávallt verið skýr og afdráttarlaus um atriði málsins.

Þá byggir stefnandi á því, að vistunartíminn hafi verið of langur, sbr. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 þar sem komi fram að gæsluvarðhald skuli ekki vara lengur en nauðsyn krefji. Skuli sá sem hafi krafist gæsluvarðhalds láta sakborning lausan jafnskjótt og ástæður til gæslu séu ekki lengur fyrir hendi. Telja verði fullvíst að stefnandi hafi átt að vera frjáls ferða sinna frá upphafi þar sem gögn málsins hafi ekki á nokkrum tímapunkti sýnt fram á refsiverðan verknað af hans hálfu.

Stefnandi byggir á því, að jafnvel þótt talið yrði að fullt tilefni hafi verið til framangreindra rannsóknaraðgerða þegar þær voru framkvæmdar, breyti það engu um bótarétt stefnanda. Bótaréttur stofnist þegar mál manns, sem borinn er sökum í sakamáli, hafi verið fellt niður samkvæmt ákvæðum laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 en skilyrði eldri laga hafi verið þrengri um þetta efni.

Af ofangreindu sé ljóst að uppfyllt séu skilyrði 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Óhjákvæmilegt sé að líta til þeirra breytinga, sem urðu við gildistöku nýrra sakamálalaga nr. 88/2008 sem leyst hafi af hólmi eldri lög um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Í athugasemdum með frumvarpi því, sem orðið hafi að lögum nr. 88/2008, sé lagt til að skilyrði fyrir bótum vegna sakamáls verði rýmkuð frá því sem var í lögum nr. 19/1991. Þá sé orðalag ákvæðisins með öðrum hætti en í ákvæðum 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991 og afdráttarlaust um bótarétt ef ákvæði 1. mgr. 228. gr. eru uppfyllt, eins og hér hátti til.

Stefnandi byggir á því, að túlka beri undantekningarreglu 2. málsliðar 2. mgr. 228. gr. laganna þröngt í ljósi ákvæðis 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sem kveði á um að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju, skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Sú túlkun sé einnig í samræmi við ákvæði 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um að hver maður sé saklaus uns sekt er sönnuð. Í engu þeirra tilfella þegar stefnandi var beittur þvingunarráðstöfunum, hafi hann gert neitt til að valda eða stuðla að aðgerðunum sem réttlætt gæti lækkun skaðabóta eða niðurfellingu þeirra. Þvert á móti hafi stefnandi í öllum tilfellum verið samvinnuþýður og hafi hann leitast við að heimila lögreglunni að vinna starf sitt. Stefnandi hafi ekki framið þau brot sem hann virðist hafa verið grunaður um en allt að einu þurft að sæta íþyngjandi aðgerðum lögreglu.

Stefnandi krefst þess að honum verði dæmdar miskabætur úr hendi stefnda vegna hinna ólögmætu aðgerða að fjárhæð 2.000.000 króna vegna þess miska sem hann hafi orðið fyrir vegna þvingunaraðgerða lögreglu. Miski stefnanda felist í þjáningum og óþægindum vegna framangreindrar rannsóknar og frelsissviptingar. Fjárhæð kröfunnar eigi sér stoð í dómaframkvæmd um bætur vegna ólögmæts gæsluvarðhalds, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dómaframkvæmd á grundvelli hennar.

Stefnandi vísar til stuðnings bótakröfu sinni til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, en þar sé mælt fyrir um að maður verið sviptur frelsi sínu að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Einnig vísast til XXXVII. kafla laga nr. 88/2008, einkum ákvæða 228. gr. laganna þar sem fram komi í 1. mgr. að maður, sem borinn sé sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins verði mál hans fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann taldist ósakhæfur. Þá vísar stefnandi til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingu nr. 10/1979, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra skaðabótareglna. Krafa stefnanda um dráttarvexti sé reist á ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum. Um upphafsdag dráttarvaxta vísar stefnandi til 9. gr. sömu laga. Málskostnaðarkrafa stefnanda er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt á málskostnað er reist á ákvæðum laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Um aðild er vísað til 1. mgr. 230. gr. laga nr. 88/2008 og um varnarþing til 33. gr. laga nr. 91/1991.

IV

Stefndi mótmælir því að aðgerðir lögreglu á hendur stefnanda hafi verið ólögmætar að því leyti sem þær beindust að stefnanda. Handtaka hans hafi verið lögmæt í alla staði og hún hafi verið framkvæmd í þágu rannsóknar á umfangsmiklum innbrotum í hús sem beinst hafi að stefnanda og bróður hans. Augljóslega hafi verið uppi rökstuddur grunur um refsivert brot. Handtakan og eftirfarandi gæsluvarðhald var borin undir dómstóla, eins og lög geri ráð fyrir. Bæði héraðsdómur og Hæstiréttur Íslands hafi fallist á rök lögreglunnar og fallist á gæsluvarðhaldskröfuna. Lögmæti þeirra aðgerða, sem ráðist hafi verið í, sé því hafið yfir allan vafa. Stefndi mótmælir því, að annar tilgangur hafi verið með aðgerðum lögreglu en að fylgja eftir rökstuddum grun sem beinst hafi að stefnanda. Þá sé engan veginn unnt að líta svo á að gæsluvarðhaldstími hafi verið of langur.

Stefnandi og bróðir hans hafi búið saman í íbúð þar sem fundist hafi mikið af þýfi sem rakið hafi verið til fjölda innbrota. Lögreglan hafi talið að stefnandi hlyti að hafa verið þátttakandi í þeim innbrotum sem leiddu til handtöku stefnanda og B, bróður hans. Nábýli stefnanda við það þýfi, sem á heimili þeirra fannst, hafi verið talið staðfesta það. Byggir stefndi á því, að stefnandi hljóti að hafa vitað um brotastarfsemina og þannig haldið hlífiskildi yfir brotastarfsemi bróðurins. Vegna þessara aðstæðna hafi ekki getað farið fram hjá stefnanda að bróðir hans stundaði innbrot og viðskipti með þýfi. Ljóst sé að hann hafi aldrei upplýst lögreglu um þetta, hvorki fyrir handtöku né við rannsókn málsins. Vegna þessara staðreynda sé á því byggt að stefnandi hafi vitað um brotastarfsemi bróður síns, þótt ekki hafi sannast þátttaka hans í þeim innbrotum sem hér um ræði.

Sýknukrafa stefnda byggist á 2. mgr. 228. gr. sakamálalaga nr. 88/2008. Hin hlutlæga regla lagaákvæðisins eigi ekki við „ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.“ Að mati stefnda hljóti stefnandi að hafa gert sér grein fyrir sýslan bróður síns en fyrir liggi að í íbúð þeirra hafi verið geymt þýfi úr fjölda innbrota í hús og fyrirtæki. Ekki liggi annað fyrir en að bæði heyrn og sjón stefnanda hafi verið í góðu lagi og hljóti hann því að hafa gert sér grein fyrir uppruna þýfisins í íbúð bræðranna. Þrátt fyrir hina hlutlægu reglu 228. gr., verði því að krefjast sýknu öllum kröfum stefnanda. Stefndi hafnar því að skilyrði 26. gr. skaðabótalaga séu uppfyllt.

Til vara krefst stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda sem sé allt of há. Bæði handtaka stefnanda og eftirfarandi rannsókn hafi verið nauðsynlegar. Málið hafi verið umfangsmikið og tekið til margra innbrota á höfuðborgarsvæðinu. Stefnandi hafi verið um sjö daga í gæsluvarðhaldi og hafi verið sleppt þegar lögreglan taldi að þáttur hans væri fullrannsakaður og að ekki yrði lengra komist. Bætur verði að taka mið af aðstæðum og þá ekki síður aðstöðu lögreglunnar við rannsókn málsins. Stefnandi hafi neitað sök í málinu, þrátt fyrir sterkan grun um annað en það hafi leitt til þess að málið var fellt niður gagnvart stefnanda. Dæmdar bætur verði að taka mið af þessari aðstöðu og þá a.m.k. til lækkunar. Auk þessa verði þær að endurspegla eðlilegt tjón stefnanda með hliðsjón af dómaframkvæmd í sambærilegum málum. Rannsóknaraðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar í ljósi atvika, þær hafi hvorki verið ólögmætar né saknæmar og hafi ekki valdið stefnanda fjártjóni að því er séð verði. Til alls þessa verði að taka tillit við mat dómstóla á bótum.

V

Stefnandi gerir kröfu um skaðabætur úr hendi stefnda og byggir einkum á því að honum beri réttur til bóta með vísan til ákvæða 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sbr. einnig 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1044, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995, en jafnframt vísar hann til ákvæða 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi telur að hann hafi sætt bæði ólögmætri handtöku og ólögmætu gæsluvarðhaldi í einangrun frá 4. - 11. febrúar 2011.

Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann væri talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. segir síðan að dæma skuli bætur vegna ráðstafana samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó er settur fyrirvari um að bætur megi fella niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Þá er réttur til skaðabóta vegna frelsissviptingar varinn af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Eins og áður er rakið var stefnandi handtekinn að morgni 4. febrúar 2011 og úrskurðaður í gæsluvarhald í framhaldi af húsleit lögreglu á heimili stefnanda og bróður hans sama dag. Samkvæmt gögnum málsins var ráðist í húsleitina í tengslum við rannsókn á innbrotum á heimili og í fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu. Við húsleitina fundust ýmsir munir sem lögregla taldi tengjast innbrotunum. Þá fundust þar einnig kvittanir, sem lögregla taldi benda til útflutnings á peningum, og voru flestar þeirra á nafni stefnanda. Loks liggur fyrir í gögnum málsins að framkvæmdar voru húsleitir í bílskúr sem stefnandi og bróðir hans höfðu aðgang að og voru þar haldlagðir munir sem lögregla taldi vera illa fengna.

Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi annarra, ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Þegar virtar eru aðstæður eins og þær horfðu við þeim, sem með rannsókn málsins fóru þegar stefnandi var handtekinn, verður að fallast á það með stefnda að handtaka stefnanda hafi verið í samræmi við rannsóknarhagsmuni, eins og á stóð, og því lögmæt.

Stefnandi vísar til stuðnings kröfu sinnar um miskabætur til þess að hinar ólögmætu aðgerðir lögreglu hafi valdið honum verulegum miska vegna þeirrar frelsissviptingar sem hann hafi þurft að þola í einangrun í sjö daga samfellt vegna tilhæfulausra ásakana. Fjárhæð kröfunnar eigi sér stoð í dómaframkvæmd um bætur vegna ólögmæts gæsluvarðhalds og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dómaframkvæmdar á grundvelli hennar. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að rannsóknaraðilar hafi við rannsókn málsins sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi eða ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda, sem býr að baki bótaábyrgð samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Hins vegar liggur fyrir að málið var fellt niður á hendur stefnanda með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 12. apríl 2011, með þeim rökum að það, sem fram hefði komið við rannsókn málsins, þætti ekki nægjanlegt eða líklegt til sakfellis á hendur stefnanda, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi telst því eiga rétt á miskabótum samkvæmt 1. og 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 en sá réttur er einnig tryggður í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Við úrlausn þess, hvort stefnandi hafi fyrirgert þeim rétti til bóta, sem mælt er fyrir um í fyrri málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, eða hvort bætur skuli sæta lækkun, ber að líta til þess hvort hann hafi í skilningi annars málsliðar sömu málsgreinar lagagreinarinnar valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem bótakröfur hans eru reistar á.

Stefnandi gaf fyrst lögregluskýrslu vegna umræddrar rannsóknar lögreglu í kjölfar handtökunnar 4. febrúar 2011. Var honum kynnt sakarefnið, þ.e. grunur um hylmingu og „að skipta með stolna muni.“ Þegar stefnandi var beðinn um að skýra sjálfstætt frá brotinu, þ.e. grun um móttöku á þýfi og að senda stolna muni úr landi, bar hann á þann veg að ekkert þýfi væri heima hjá honum og að hann ætti reikninga fyrir öllu sínu, þ.e. sjónvarpi, tölvu og dvd. Kannaðist stefnandi ekki við að þýfi hefði ítrekað komið inn á heimili hans. Tók stefnandi þó fram að kannski væri eitthvað af því, sem bróðir hans ætti, þýfi. Nánar aðspurður, kvaðst stefnandi aldrei hafa séð neitt sem hann gæti kallað þýfi hjá bróður sínum og kvaðst ekkert fylgjast með gerðum bróður síns. Þá kannaðist hann ekki við hið ætlaða þýfi sem lögregla kvaðst hafa fundið í íbúð þeirra bræðra við húsleitina. Sérstaklega beðinn um að gera grein fyrir fatnaði, sem fundist hafði í skáp í aukaherbergi íbúðarinnar, kvað stefnandi kærustu sína nota það herbergi til að „gera neglur hjá stelpum“ og að það sem væri í hillunum væri frá henni. Hann kvaðst ekki vita hvað hefði verið þar inni.

Í skýrslu, sem tekin var af stefnanda 9. febrúar 2011 á meðan hann sætti gæsluvarðhaldi, gerði stefnandi þá breytingu á fyrri framburði sínum um muni í skáp í herbergi sem kærasta hans nýtti að þar hefðu verið jakkaföt, skyrta og nudddót bróður hans, auk þess sem hann hefði einu sinni eða tvisvar séð bróður sinn með nýja tölvu. Aðspurður kvaðst hann þó ekki vita hvort þetta hefðu verið stolnar tölvur. Stefnandi kvaðst vera á atvinnuleysisbótum en hefði stundum aðstoðað kærustu sína við blaðburð og fleira. Aðspurður um farsíma sinn og innihald hans, sem lögregla taldi geyma lista yfir stolna muni og verðskrá, kvaðst stefnandi ekki hafa hugmynd um þetta og neitaði að hafa verið með slíkan lista. Þá gerði stefnandi grein fyrir pakkasendingu til foreldra sinna en kannaðist ekki við aðrar sendingar, auk þess sem hann skýrði nokkrar millifærslur á peningum til [...], kaup sín á netinu og kaup á álfelgum.

Stefnandi gaf síðustu skýrslu sína vegna rannsóknarinnar 11. sama mánaðar. Var stefnandi þá m.a. spurður um peningainnlagnir á bankareikning sinn, gerðir kærustu sinnar og bróður, auk þess sem hann var inntur eftir tengslum sínum við tilgreinda menn. Ekki verður annað séð en að stefnandi hafi svarað spurningum lögreglu greiðlega. Stefnandi var leystur út gæsluvarðhaldi eftir skýrslutökuna og málið á hendur honum fellt niður með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 12. apríl 2001.

Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á því að bæði handtaka stefnanda umrætt sinn og gæsluvarðhaldsvist í kjölfari hafi verið lögmætar aðgerðir, enda hafi verið uppi rökstuddur grunur um refsivert athæfi stefnanda svo sem staðfest hafi verið með bæði úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur og dómi Hæstaréttar Íslands. Vísar stefndi til ákvæða 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Lögregla hafi réttilega talið að vegna nábýlis við það þýfi, sem fannst á heimili hans og bróður hans við umrædda lögreglurannsókn, hafi stefnandi hlotið að hafa vitað um brotastarfsemina og þannig haldið hlífiskildi yfir brotastarfsemi bróður síns.

Þegar litið er til framlagðra lögregluskýrslna, sem teknar voru af stefnanda vegna rannsóknar málsins og getið er hér að framan, verður ekki á þetta fallist með stefnda, enda útilokaði stefnandi ekki við skýrslutökur lögreglu að bróðir hans gæti hafa verið með þýfi í fórum sínum. Stefnandi gaf skýringar á því, sem lögregla taldi fella á hann grun, en ekki verður séð af gögnum málsins að frekari rannsókn hafi farið fram á þeim skýringum, m.a. að því er varðaði innihald farsíma stefnanda né verður séð að kannað hafi verið hvort stefnandi ætti kvittanir fyrir þeim munum, sem hann kvað vera í sinni eigu, svo sem hann hélt fram. Stefnandi fullyrðir í stefnu að enginn annarra grunaðra í málinu hafi bent á stefnanda við skýrslutökur hjá lögreglu sem teknar voru áður en stefnandi var hnepptur í gæsluvarðhald, þrátt fyrir að þeir hefðu á þeim tíma þegar játað brot sín og upplýst um þá sem að þeim komu. Engin gögn liggja frammi í málinu að þessu leyti en fyrir liggur að stefndi hefur ekki mótmælt þessum staðhæfingum stefnanda og verða þær því lagðar til grundvallar. Að framangreindu virtu verður ekki fallist á það með stefnda að leitt sé í ljós að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir miskabótakröfu sína á.

Stefnandi sætti frelsissviptingu og gæsluvarðhaldi í einangrun samfellt frá 4. - 11. febrúar 2011. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna með dráttarvöxtum, svo sem rakið er í dómkröfum. Að mati dómsins ríkir ekki vafi um að einangrunarvist stefnanda olli honum miska.

Að öllu framangreindu virtu á stefnandi með vísan til 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 rétt á miskabótum vegna handtöku hans og einangrunarvistar í gæsluvarðhaldi í sjö daga í kjölfarið. Með hliðsjón af öllum atvikum og dómaframkvæmd þykir fjárhæð miskabóta hæfilega ákveðin 350.000 krónur. Stefnandi krefst dráttarvaxta samkvæmt frá 12. mars 2015 þegar mánuður var liðinn frá þingfestingu málsins. Dráttarvextir reiknast því á bæturnar samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 12. mars 2015 til greiðsludags.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, S-kvk-ef Y-kvk-ef Á-kvk-ef hdl., sem telst hæfilega ákveðin 800.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.

A-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 350.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 12. mars 2015 til greiðsludags

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, S-kvk-ef Y-kvk-ef Á-kvk-ef hdl., 800.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.

A-kvk-nf E-kvk-nf