E-2572/2010

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 5. apríl sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Ístaki hf., Engjateigi 7, Reykjavík, á hendur Orkuveitu Reykjavíkur, Bæjarhálsi 1, Reykjavík, með stefnu birtri 25. mars 2010.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 11.890.170 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 2.767.379 krónum frá 21. júní 2009 til 21. júlí 2009, en af 4.163.015 krónum frá þeim degi til 21. ágúst 2009, en af 5.419.865 krónum frá þeim degi til 21. september 2009, en af 6.890.036 krónum frá þeim degi til 21. október 2009, en af 9.046.955 frá þeim degi til 21. nóvember 2009, en af 10.251.546 krónum frá þeim degi til 21. desember 2009, en af 11.474.139 krónum frá þeim degi til 21. janúar 2010, en af 11.890.170 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu.

Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Stefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda, að skaðlausu.

II

Málavextir eru þeir, að í desember 2007 auglýsti stefndi útboð nr. OR 2007/58 sem ber heitið: „Hellisheiðarvirkjun 4. áfangi – Byggingarmannvirki – Varmastöð.“ Um var að ræða opið útboð á Evrópska efnahagssvæðinu. Í kafla 0.3 í útboðslýsingu er fjallað um útboðsgögn, reglugerðir og staðla. Fram kemur í lið 0.3.1 að ÍST 30 og útboðsgögn myndi eina heild og skuli litið á þau í samhengi þegar útboðsgögnin eru túlkuð. Þá er kveðið þar á um að ef ákvæði ÍST 30 stangist á við ákvæði útboðs- og/eða verklýsingar skuli ákvæði ÍST 30 víkja.

Fram kemur í lið 0.1.1 í útboðslýsingu að tilboð skuli miða við föst einingarverð. Þá er tekið fram að engar verðbætur verði greiddar á samningstímanum. Samhljóða ákvæði er að finna í lið 0.5.6, sem ber heitið „Verðlagsgrundvöllur“.

Stefnandi var meðal bjóðenda í verkið og ákvað stefndi að ganga að tilboði hans. Aðilar gerðu með sér verksamning hinn 2. júní 2008. Verkið fólst í stækkun stöðvarhúss vegna varmastöðvar, byggingu heitavatnsgeymis, byggingu þjónustuhúss fyrir kaldavatnsveitu, byggingu nýs neyðarlosunarskýlis, borun á kaldavatnsholum, lagnavinnu, frágangi og aðlögun lands á stöðvarhússvæði og landmótun við önnur mannvirki. Samningsfjárhæð verksins var 1.560.290.835 krónur, og var kveðið svo á um að verkinu skyldi lokið eigi síðar en 15. desember 2009. Kemur þar m.a. fram að verkið skuli unnið samkvæmt útboðslýsingu og staðlinum ÍST 30. Í 2. gr. verksamningsins kemur fram að engar verðbætur verði greiddar á samningstímanum.

Í kjölfar undirritunar verksamningsins hóf stefnandi síðan vinnu við verkið í samræmi við ákvæði útboðsgagna.

Hinn 20. janúar 2009 sendi stefnandi stefnda skjal, sem ber heitið „Viljayfirlýsing“, en þar segir: „Ákveði stjórn Orkuveitu Reykjavíkur fyrir lok febrúar 2009 að verðbæta áður óverðbætta verksamninga í samræmi við samkomulag Reykjavíkurborgar og Samtaka iðnaðarins, dagsett þann 23. desember sl., og uppgjör liggi fyrir innan mánaðar frá ákvörðun stjórnar, felst Ístak hf. á að ljúka málum er varða verðbætur á nefnda samninga með sama hætti sem þar er samkomulag um og gera ekki frekari verðbótakröfur á hendur Orkuveitu Reykjavíkur vegna óverðbættra samninga.“

Með samkomulagi hinn 4. mars 2009 á milli stefnda og Samtaka iðnaðarins urðu aðilar m.a. sammála um að stefndi skyldi verðbæta greiðslur til tiltekinna verktaka, þar á meðal stefnanda, fyrir verkframvindu frá 1. mars 2008 samkvæmt óverðtryggðum verksamningum til lengri tíma en þriggja mánaða. Skyldi stefnandi því fá greiddar verðbætur samkvæmt byggingarvísitölu ofan á samningsfjárhæð samkvæmt framangreindum verksamningi. Í I. kafla samkomulagsins er tekið fram að viðkomandi verktakar muni ekki gera frekari verðbótakröfur á hendur stefnda vegna óverðbættra samninga í samræmi við yfirlýsingar þeirra frá 20. til 23. janúar 2009. Í II. kafla samkomulagsins er fjallað ítarlega um hvernig verðbætur skuli reiknaðar og í III. kafla er vikið að skilmálum sem fylgja greiðslum verðbóta.

Stefnandi hefur fengið greiðslur verðbættar vegna þessa verks sem málið snýst um á grundvelli fyrrgreinds samkomulags.

Með lögum nr. 10/2009, um breytingar á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sem öðluðust gildi hinn 11. mars 2009, var mælt fyrir um endurgreiðslu virðisaukaskatts á tímabilinu 1. mars 2009 til 1. janúar 2011, með nánar tilgreindum hætti. Í breytingarlögum þessum felst að á tímabilinu frá 1. mars 2009 til 1. janúar 2011 skuli endurgreiða byggjendum íbúðarhúsnæðis og frístundahúsnæðis 100% þess virðisaukaskatts sem þeir hafi greitt af vinnu manna á byggingarstað, í stað 60% áður vegna vinnu manna við íbúðarhúsnæði. Sömuleiðis skyldi endurgreiða sama hlutfall vegna vinnu manna við endurbætur eða viðhalds slíks húsnæðis sem og af þjónustu hönnuða, eftirlitsaðila, arkitekta, verkfræðinga og tæknifræðinga vegna hönnunar eða eftirlits við byggingu, endurbætur eða viðhald íbúðar- og frístundahúsnæðis.

Samkvæmt fréttatilkynningu Hagstofu Íslands frá 21. apríl 2009, lækkaði byggingarvísitala, reiknuð um miðjan apríl 2009, um 3,4% frá fyrri mánuði, þar af lækkaði vísitalan um 3,1% beinlínis vegna áhrifa laga nr. 10/2009.

Stefnandi kveður vísitölu byggingarkostnaðar vera ætlað að sýna breytingar á kostnaði við byggingu ákveðinnar tegundar íbúðarhúsnæðis (fjölbýlishúss) á höfuðborgarsvæðinu samkvæmt lögum nr. 42/1987 um vísitölu byggingarkostnaðar, en byggingarvísitala sé almennt notaður mælikvarði á verðlag varðandi byggingarkostnað hér á landi. Fyrrgreind lagabreyting hafi haft það í för með sér að það endurgjald sem stefnandi hafi áskilið sér í verksamningi sínum við stefnda, og þar með kostnaður stefnda við verkin, hafi lækkað í samræmi við lækkun vísitölunnar vegna ákvæða um verðbætur í útboðslýsingu. Framkvæmdakostnaður stefnanda við verkið hafi þó ekki lækkað að sama skapi.

Í kjölfarið gerði stefnandi stefnda grein fyrir þessu og óskaði eftir leiðréttingu á útreikningi verðbóta sem þessum áhrifum næmi og byggði kröfu sína á ÍST 30, þar sem segi: „Báðir aðilar geta krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum er hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegla ekki.“

Stefndi hefur hafnað öllum kröfum stefnanda vegna þessa.

III

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að hann eigi rétt á leiðréttingu á samningsfjárhæð í verksamningi sínum við stefnda á grundvelli greinar 31.12 í ÍST 30, sem verið hafi hluti af verksamningi aðila, en vegna fyrrgreindra breytinga á lögum um virðisaukaskatt hafi hann orðið af fjármunum. Í greininni séu sett þrjú skilyrði fyrir því að aðili verksamnings, sem ÍST 30 gildi um, geti krafist breytinga á samningsfjárhæð:

(i) Breytingar þurfi að hafa átt sér stað á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum.

(ii) Breytingarnar verði að hafa haft áhrif á kostnað.

(iii) Reglur um verðbreytingar í samningi endurspegli ekki þær kostnaðarbreytingar sem verði vegna breytinganna.

Telur stefnandi ljóst að skilyrði fyrir beitingu þessarar greinar séu uppfyllt í máli þessu.

Hvað varði skilyrði um að breytingar þurfi að hafa átt sér stað á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum, liggi fyrir að lög nr. 10/2009 hafi breytt lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Breyting þessi hafi beinlínis haft þau áhrif að byggingarvísitala hafi lækkað um 3,1% eins og staðfest sé. Ljóst sé því að þetta skilyrði fyrir beitingu greinar 31.12 sé uppfyllt.

Hvað varði það skilyrði að breytingarnar verði að hafa haft áhrif á kostnað, liggi fyrir að lagabreytingarnar hafi haft áhrif á byggingarvísitölu til lækkunar um 3,1%. Breytingin hafi ekki haft áhrif á framkvæmdakostnað stefnanda í verki þessu, en aftur á móti orðið til þess að endurgjald það sem stefnandi hafi getað krafist, samkvæmt verksamningi sínum við stefnda, hafi lækkað sem nemi lækkun vísitölunnar, þar sem endurgjaldið skyldi taka breytingum í samræmi við breytingar á byggingarvísitölu. Hafa verði í huga að endurgjald stefnanda sé kostnaður stefnda. Af þessari lagabreytingu hafi leitt að þótt kostnaður stefnanda hafi ekki hækkað, hafi kostnaður stefnda við verkið hins vegar lækkað um 3,1%. Því sé ljóst að breytingarnar hafi haft áhrif á kostnað í skilningi greinar 31.12 í ÍST 30, enda sé ekki áskilið í greininni að breytingar á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum hafi haft áhrif á kostnað verktaka sérstaklega, heldur einungis kostnað, án nánari tilgreiningar.

Byggingarvísitala mæli kostnað við byggingu ákveðinnar tegundar íbúðarhúsnæðis, nokkurs konar „vísitöluhúss“. Ljóst sé að lagabreytingin hafi haft í för með sér að kostnaður við byggingu þessa „vísitöluhúss“ hafi lækkað um 3,1%. Því sé jafnframt ljóst að breytingarnar hafi haft áhrif á kostnað í skilningi greinar 31.12, enda sé ekki áskilið í greininni að breytingar á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum hafi haft áhrif á kostnað annað hvort verktaka eða verkkaupa, heldur bara kostnað, án frekari tilgreiningar, eins og áður greini.

Tilgangur greinar 31.12 hljóti að vera sá, að verja það endurgjald sem verktaki geti krafist úr hendi verkkaupa eða það endurgjald sem verkkaupi þurfi að inna af hendi til verktaka, komi upp óvæntar breytingar á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum sem samningsaðilar hafi ekki séð fyrir við samningsgerðina og því ekki samið um í samningi hvernig með bæri að fara. Í kjölfar þeirra breytinga sem orðið hafi með lögum nr. 10/2009 hafi það endurgjald lækkað sem stefnandi hafi getað krafist samkvæmt verksamningi við stefnda, án þess að framkvæmdakostnaður stefnanda við verkið lækkaði að sama skapi. Því hafi sá ávinningur sem stefnandi hafi gert ráð fyrir að hafa af verksamningi sínum við stefnda, beinlínis rýrnað vegna áhrifa lagabreytinga, um leið og kostnaður stefnda hafi lækkað. Telja verði að grein 31.12 hafi einmitt verið ætlað að koma í veg fyrir slíkar óvæntar afleiðingar lagabreytinga.

Þá liggi fyrir að ákvæði í verksamningi stefnanda og stefnda endurspegli ekki þær kostnaðarbreytingar sem af breytingarlögunum hafi leitt. Telja verði að í þessum seinasta lið greinar 31.12 felist að ef breytingar á lögum sem hafi áhrif á kostnað verði bættar innan verksamnings geti hvorugur samningsaðila krafist breytinga á samningsfjárhæð samkvæmt grein 31.12. Í því tilfelli sem hér sé til skoðunar sé hins vegar ljóst að breytingar á lögum hafi haft þau áhrif að stefnandi geti einungis krafist lægra endurgjalds en ef breytingarnar hefðu ekki komið til, án þess að framkvæmdakostnaður hans lækki að sama skapi.

Stefnandi telji því að öll skilyrði fyrir beitingu greinar 31.12 í máli þessu séu uppfyllt, og því beri að taka til greina kröfu hans í máli þessu.

Stefnandi telur að við skýringar á útboðsgögnum skuli jafnframt haft í huga að stefndi hafi samið útboðsgögnin einhliða og stefnandi átt einskis annars kost en að gangast undir þá skilmála, hafi hann á annað borð viljað eiga þess kost að bjóða í verkin. Ef stefnandi hefði freistað þess að gera breytingar á útboðsgögnum hefði tilboð hans verið metið ógilt, sbr. 12. og 16. gr. laga nr. 65/1993, um framkvæmd útboða. Allan óskýrleika og vafa um innihald útboðsgagna verði því að skýra stefnanda í hag. Hefði stefndi m.a. átt þess kost að ákveða að grein 31.12 í ÍST 30 skyldi ekki gilda um útboðið hefði hann talið að þetta ákvæði ætti ekki rétt á sér í þessum samningum, en það hafi hann ekki gert.

Stefnandi byggir og á því að með lögum nr. 10/2009 hafi mikilvægar forsendur fyrir samningsgerð hans við stefnda reynst rangar eða brostið og að ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju sé fyrir stefnda að taka ekki tillit til þeirra afleiðinga fyrir stefnanda sem lagabreytingarnar hafi haft í för með sér, sbr. meginreglu samningaréttar og 31. gr. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Stefnandi hafi ekki mátt búast við að breytingar á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hefðu þær afleiðingar að endurgjald þeirra samkvæmt verksamningi við stefnda skyldu breytast til lækkunar með jafnafgerandi og skyndilegum hætti og raunin hafi orðið, og það án þess að til lækkunar á framkvæmdakostnaði kæmi um leið. Breyting þessi hafi verið gerð án þess að stefnandi fengi nokkuð þar að komið eða fengi rönd við reist. Stefnandi telur því sanngjarnt að framangreindum verksamningi aðila verði breytt á þann veg að hann fái lækkun byggingarvísitölu bætta sér að fullu.

Stefnandi krefst þess að endurgjald stefnanda samkvæmt verksamningi við stefnda verði hækkað sem nemi lækkun byggingarvísitölu, eða um 3,1% frá aprílmánuði 2009. Endurgjald stefnanda, án tillits til þeirrar hækkunar sem hann hafi átt rétt á, komi í heild sinni fram á framlögðum reikningum.

Stefnandi hefur sundurliðað endanlega kröfu sína með eftirgreindum hætti:

Dags. reikn. Grunnur Vísitala óleiðrétt Verðbætur óleiðréttar Samtals greitt

30.04.09 52.606.702 490,70 12.691.884 65.298.586

31.05.09 69.366.535 474,20 13.500.075 82.866.610

30.06.09 34.982.273 474,90 6.755.981 41.738.704

31.07.09 31.298.022 477,90 6.186.493 37.484.515

31.08.09 35.906.081 486,40 7.778.708 43.684.789

30.09.09 52.011.780 492,10 11.872.610 63.884.390

31.10.09 28.864.723 495,30 6.735.102 35.599.825

30.11.09 29.113.015 497,00 6.825.895 35.938.910

31.12.09 9.845.206 500,70 2.371.118 12.216.324

Samtals 343.994.787 74.717.866 418.712.653

Dags. reikn. Leiðrétt Verðbætur 4,00% Verðbætur

vísitala leiðréttar frádráttur til greiðslu Mismunur

30.04.09 490,70 15.146.864 2.454.979 12.691.885 0

31.05.09 489,40 19.735.781 3.468.327 16.267.454 2.767.379

30.06.09 490,10 10.017.362 1.865.745 8.151.617 1.395.636

31.07.09 493,20 9.216.898 1.773.555 7.443.343 1.256.850

31.08.09 502,00 11.403.244 2.154.365 9.248.879 1.470.171

30.09.09 507,90 17.323.609 3.294.079 14.029.529 2.156.919

31.10.09 511,20 9.864.008 1.924.315 7.939.693 1.204.591

30.11.09 513,00 10.086.399 2.037.911 8.048.488 1.222.593

31.12.09 516,80 3.509.131 721.982 2.787.149 416.031

Samtals 106.303.295 19.695.258 86.608.037 11.890.170

Dráttarvaxta sé krafist frá gjalddaga hvers reiknings, sem sé í síðasta lagi þremur vikum eftir útgáfudag reiknings, samkvæmt ákvæðum útboðsgagna.

Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og laga um samninga, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Jafnframt vísar stefnandi til ÍST 30.

Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að ákvæði 31.12 í ÍST 30 eigi ekki við um samningssamband málsaðila og að stefnandi geti ekki byggt rétt á því. Ástæða þess sé sú að fram komi skýrum orðum í útboðslýsingu að ÍST 30 víki ef ákvæði staðalsins stangist á við ákvæði útboðslýsingar og jafnframt sú að stefnandi hafi með bindandi hætti skuldbundið sig til að gera ekki kröfur af því tagi sem gerðar séu í stefnu.

Vísar stefndi til liðar 0.3.1 í útboðslýsingu, en þar segi: „ÍST 30 (ásamt stöðlum eða gögnum, sem vísað er til í verklýsingum eða á teikningum) og útboðsgögn mynda eina heild og skal litið á þau í samhengi þegar útboðsgögnin eru túlkuð. Stangist ákvæði ÍST 30 á við ákvæði útboðs- og/eða verklýsingar skulu ákvæði ÍST 30 víkja.“

Þá komi skýrt fram í lið 0.1.1 og 0.5.6 í útboðslýsingu að verðbætur verði ekki greiddar á samningstíma, en þar segi: „Tilboð skal miða við föst einingaverð. Engar verðbætur verða greiddar á samningstímanum.“

Hins vegar hafi verið ákveðið með samkomulagi stefnda og Samtaka iðnaðarins frá 4. mars 2009 að stefndi skyldi greiða verðbætur vegna óverðtryggðra verksamninga til lengri tíma en þriggja mánaða með nánar tilgreindum hætti. Taki þetta samkomulag til þess verks sem mál þetta snúi að, en stefnandi sé einn af þeim verktökum sem taldir séu upp í fylgiskjali 1 með samkomulaginu.

Með því að þiggja slíkar greiðslur hafi stefnandi skuldbundið sig til að krefja stefnda ekki um frekari verðbætur vegna óverðbættra verksamninga, en orðrétt segi í 3. mgr. í kafla I í samkomulaginu: „Verktakar, tilgreindir í fylgiskjali 1, munu ekki gera frekari verðbótakröfur á hendur Orkuveitu Reykjavíkur vegna óverðbættra samninga sbr. fyrrgreindar yfirlýsingar.“ Ekki skipti máli þó stefnandi hafi ekki átt beina aðild að þessu samkomulagi, enda hafi Samtök iðnaðarins komið fram fyrir hönd stefnanda og annarra verktaka sem taldir séu upp í fylgiskjali 1 á grundvelli yfirlýsinga frá þeim og varði samkomulagið með beinum hætti hagsmuni þeirra.

Í yfirlýsingu stefnanda, dagsettri 20. janúar 2009, komi fram að stefnandi muni ekki „gera frekari verðbótakröfur á hendur Orkuveitu Reykjavíkur vegna óverðbættra samninga“

ef stjórn Orkuveitunnar ákveði fyrir lok febrúar 2009 að verðbæta slíka samninga í samræmi við samkomulag Reykjavíkurborgar og Samtaka iðnaðarins, dagsett 23. desember 2008, og uppgjör liggi fyrir innan mánaðar frá ákvörðun stjórnar. Ákvörðun stjórnar um að verðbæta umrædda samninga hafi verið tekin 27. febrúar 2009 og enn fremur hafi uppgjör legið fyrir innan mánaðar frá þeim tíma. Öll skilyrði séu því uppfyllt fyrir þeirri yfirlýsingu stefnanda að ekki verði gerð krafa um frekari verðbætur og sé hann bundinn af því loforði.

Samkvæmt framansögðu hafi verið mælt fyrir um það, með ótvíræðum hætti í útboðslýsingu, að engar verðbætur skyldu greiddar á samningstímanum, sbr. lið 0.1.1 og 0.5.6 í útboðslýsingu. Hins vegar hafi verið ákveðið að greiða verðbætur með nánar tilgreindum hætti frá ákveðnu tímamarki samkvæmt samkomulaginu frá 4. mars 2009. Þannig hafi ekki almennt verið gert ráð fyrir greiðslu verðbóta vegna verksins, en með samkomulaginu hafi stefndi fallist á að gera undanþágu frá þessari meginreglu með greiðslu nánar tilgreindra verðbóta og hafi það m.a. náð til þess verks sem hér sé til skoðunar.

Stefndi byggir á því, að það stangist bæði á við skýrar útboðslýsingar og ákvæði samkomulagsins frá 4. mars 2009, svo og viljayfirlýsingu stefnanda frá 20. janúar 2009, að gera nú kröfu um verðbætur. Ákvæði útboðslýsingar verði að ganga framar grein 31.12 í ÍST 30 í þessu sambandi, enda komi skýrt fram í lið 0.3.1 í útboðslýsingu að við slíkar aðstæður skuli ákvæði ÍST 30 víkja. Standi sú meginregla útboðslýsingar, sem fram komi í liðum 0.1.1 og 0.5.6, að ekki skuli greiða verðbætur, því óhögguð, að teknu tilliti til þeirrar undanþágu frá reglunni sem stefndi hafi samþykkt með samkomulaginu frá 4. mars 2009.

Stefndi byggir einnig á því, að stefnandi hafi skuldbundið sig til að gera ekki frekari kröfur um verðbætur en þær greiðslur sem hann hafi fengið á grundvelli samkomulagsins frá 4. mars 2009, en þar komi skýrt fram að verktakar, þ.á m. stefnandi, muni ekki gera frekari verðbótakröfur á hendur Orkuveitu Reykjavíkur vegna óverðbættra samninga. Þá hafi stefnandi gefið bindandi loforð um að hann myndi ekki gera kröfu um frekari verðbætur að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Samkvæmt þessu hafi stefnandi afsalað sé rétti sínum til að krefjast frekari verðbóta en þeirra sem hann hafi fengið á grundvelli samkomulagsins með bindandi hætti.

Stefndi byggir einnig á því, að samkvæmt ákvæði 31.12 í ÍST 30 hafi „báðir aðilar krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum er hafi áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegli ekki“. Ekki sé uppfyllt það skilyrði að breytingar á lögum og/eða stjórnvaldsfyrirmælum hafi „áhrif á kostnað“. Það sé ekki vefengt að þær breytingar sem leiði af lögum nr. 10/2009 hafi haft þau áhrif að byggingarvísitala lækkaði um 3,1%. Hins vegar liggi fyrir að breytingin hafi ekki haft áhrif á kostnað stefnanda vegna verkanna tveggja og telur stefndi að þegar af þeirri ástæðu geti stefnandi ekki borið ákvæðið fyrir sig, en viðurkennt sé í stefnu að lagabreytingin hafi ekki haft áhrif á framkvæmdakostnað stefnanda. Telur stefnandi að það sé skilyrði þess að aðili geti borið fyrir sig grein 31.12 í ÍST 30 að breytingar á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á kostnað viðkomandi vegna þess verks sem um ræði. Þessi skilningur leiði að mati stefnda af orðalagi ákvæðisins og telur stefndi að ekki fái staðist að skýra ákvæðið þannig að verktaki geti krafist breytinga á samningsfjárhæð liggi fyrir að endurgjald, og þar með kostnaður gagnaðila, lækki vegna lagabreytingar. Þá verði að mótmæla því að endurgjald stefnanda sé kostnaður stefnda, enda um verulega einföldun að ræða þar sem kostnaður stefnda vegna verksins samanstandi af fjölda liða og sé endurgjald til stefnanda aðeins einn þeirra. Stefndi telur augljóst að eingöngu sé unnt að bera umrætt ákvæði fyrir sig ef breytingar leiði til aukins kostnaðar fyrir þann sem vilji byggja á ákvæðinu, en ekki ef breytingin leiði til breytinga á kostnaði gagnaðila. Stefndi mótmæli því einnig að það sé tilgangur greinarinnar að taka til tilvika þar sem ávinningur verktaka af verksamningi rýrni vegna áhrifa lagabreytinga, enda sé það ekki í samræmi við orðalag ákvæðisins þar sem fjallað sé um breytingar á kostnaði og sé þar sýnilega átt við kostnað þess aðila sem bera vilji ákvæðið fyrir sig.

Skilyrði breytingar á lögum, eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum sem hafi áhrif á kostnað „sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegli ekki“, sé ekki uppfyllt. Reglur um verðbreytingar sem gildi um samningssamband málsaðila og sé að finna í fyrrgreindum samningi frá 4. mars 2009 taki á þeirri aðstöðu sem hér sé til skoðunar, enda sé ljóst að með samningnum hafi verið ætlunin að greiðslur taki mið af breytingum á byggingarvísitölu.

Það gefi augaleið að löggjöf geti ætíð tekið breytingum og að stefnanda hafi mátt vera kunnugt um það. Aðilar að verksamningum taki jafnan áhættu hvað varði breytingar á lögum og áhrif slíkra breytinga á samninga, enda ómögulegt að sjá fyrir hvað löggjafinn kunni að gera í framtíðinni. Stefnandi sem verktaki hafi að minnsta kosti verið í jafngóðri stöðu og verkkaupi til að meta áhættuna að þessu leyti og hafi að því leyti verið jafnræði með aðilum. Fráleitt sé að halda því fram að setning umræddra laga leiði til þess að forsendur séu rangar eða hafi brostið. Verði ekki séð að skilyrði fyrir beitingu meginreglunnar um brostnar forsendur séu uppfyllt, en stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir slíku. Almennt sé viðurkennt að það sé skilyrði að hin brostna forsenda hafi verið ákvörðunarástæða fyrir því að samningur yrði gerður, að gagnaðilanum hafi verið ljóst eða mátt vera það ljóst að umrædd forsenda væri veruleg ákvörðunarástæða fyrir samningsaðila og loks að viðurkenning á forsendubresti hafi ekki í för með sér ósanngjarna niðurstöðu fyrir gagnaðilann sé litið til hagsmuna beggja aðila. Hafi stefnandi ekki leitast við að sýna fram á að þessi skilyrði séu uppfyllt, en stefndi telji ekkert þessara skilyrða uppfyllt.

Enn fremur telur stefndi að ekki fái staðist að 31. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við í málinu, en verulega skorti á að gerð sé grein fyrir því hvernig skilyrðum þessara ákvæða sé fullnægt af hálfu stefnanda, sem beri sönnunarbyrði fyrir því. Telur stefndi að teknu tilliti til almenns sanngirnismats að ekki sé óheiðarlegt eða ósanngjarnt að beita samningi aðila og þeim ákvæðum sem varði verðbætur um viðskiptin. Ekki verði séð að það geti talist sanngjarnt að stefndi beri ábyrgð á þeirri lækkun á byggingarvísitölu sem leiði af lögum nr. 10/2009, eins og stefnandi krefjist, enda hafi stefndi ekki frekar en stefnandi stjórn á lagabreytingunum.

Stefndi mótmælir sérstaklega fjárhæð kröfu stefnanda og telur hana ekki eiga við rök að styðjast. Samkvæmt stefnu sé krafan byggð á átján reikningum stefnanda. Hins vegar sé ljóst að níu þessara reikninga séu vegna krafna um verðbætur, en gerð hafi verið krafa um verðbætur með sérstökum reikningum á sama tíma og hefðbundnir reikningar hafi verið settir fram. Það fái ekki staðist að byggja kröfu stefnanda á slíkum reikningum og þannig reikna 3,1% verðbætur ofan á reikninga sem hafi verið settir fram sem kröfur um verðbætur, enda engin rök fyrir því að reikna verðbætur af öðru en raunverulegum kostnaði stefnanda. Í samræmi við þetta beri að lækka kröfu stefnanda verulega og draga frá kröfur um verðbætur sem séu byggðar á reikningum vegna verðbóta. Þá sé krafa stefnanda byggð á því að stefnandi eigi rétt á verðbótum frá apríl 2009. Hins vegar sé krafan byggð á hækkun byggingarvísitölu samkvæmt frétt Hagstofunnar hinn 21. apríl 2009 þegar vísitalan fyrir maí hafi verið kynnt. Hafi þar komið fram að lækkun vísitölunnar væri 3,1% vegna laga nr. 10/2009 og gildi það fyrir mánuðinn maí 2009, en ekki afturvirkt fyrir apríl 2009 og sé því í öllu falli ekki unnt að fallast á kröfu stefnanda um verðbætur fyrir apríl 2009.

Stefndi mótmælir því einnig að unnt sé að byggja á því að áhrif laga nr. 10/2009 á byggingarvísitölu hafi leitt til 3,1% lækkunar á vísitölunni alla þá mánuði sem krafa stefnanda taki til, enda hafi frétt Hagstofunnar eingöngu slegið því föstu að 3,1% lækkun megi rekja til laganna hvað varði vísitöluna í maí 2009. Hins vegar sé ljóst að eftir maí 2009 hafi vísitalan farið hækkandi og sé ómögulegt að slá því föstu að áhrif umræddra lagabreytinga hafi verið hin sömu næstu mánuði. Hafi stefnandi því ekki sýnt fram á réttmæti tölulegrar kröfugerðar sinnar fyrir aðra mánuði en hugsanlega maí 2009 og að hafna verði kröfu hans um verðbætur fyrir aðra mánuði.

Stefndi mótmælir einnig sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti og byggir á því að ekki sé unnt að dæma dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá dómsuppsögudegi, þar sem krafa stefnanda hafi fyrst verið sett fram í stefnu.

Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samningaréttar og III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, og laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

V

Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort stefnandi eigi rétt á breytingu á samningsfjárhæð vegna verksamnings sem aðilar gerðu með sér hinn 2. júní 2008 í kjölfar útboðs stefnda.

Hinn 1. mars 2009 samþykkti Alþingi lög nr. 10/2009, um breytingu á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Breytingin er í því fólgin að endurgreiðsluhlutfall virðisaukaskatts vegna kostnaðar við byggingu íbúðarhúsnæðis eða frístundahúsnæðis, sem kveðið er á um í 1. mgr. 42. gr. laga um virðisaukaskatt, hækkaði tímabundið úr 60% í 100%. Lagabreytingin tók gildi 11. mars 2009. Í kjölfar þessa lækkaði vísitala byggingarkostnaðar nokkuð. Samkvæmt upplýsingum Hagstofu Íslands lækkuðu vinnuliðir vísitölunnar við þetta um 9,5% og hafði það þau áhrif á vísitöluna að hún lækkaði um 3,1%.

Í útboðs- og verklýsingum er tekið fram að tilboðið skuli miða við föst einingarverð og engar verðbætur verði greiddar á samningstímanum.

Samkvæmt samkomulagi hinn 4. mars 2009 milli stefnda og Samtaka iðnaðarins urðu aðilar sammála um að stefndi skyldi greiða verðbætur samkvæmt byggingarvísitölu.

Samkvæmt samningum aðila skyldi verkið unnið samkvæmt ÍST 30, sem og útboðs- og verklýsingu. Stefnandi byggir á því að samkvæmt grein 31.12. í ÍST 30 geti báðir samningsaðilar krafist breytinga á samningsfjárhæð ef fram koma á samningstímabilinu breytingar á lögum og/eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum er hafa áhrif á kostnað sem reglur um verðbreytingar í samningi endurspegli ekki. Þá byggir stefnandi einnig á því að með lagabreytingunni hafi forsendur fyrir samningsgerð málsaðila reynst rangar eða brostið og það sé bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi taki ekki tillit til þeirra afleiðinga sem lagabreytingin hafði á samninga aðila, sbr. meginreglur samningsréttarins og 31. gr. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936.

Stefndi hefur hafnað því að unnt sé að beita grein 31.12. í ÍST 30, þar sem skýrt komi fram í útboðslýsingu að ÍST 30 víki ef ákvæði staðalsins stangist á við ákvæði útboðslýsingar. Stefndi telur að þar sem kveðið sé á um í útboðslýsingu að verðbætur verði ekki greiddar á samningstímanum og þar sem í áðurgreindu samkomulagi frá 4. mars 2009, hafi stefnandi skuldbundið sig til að krefja stefnda ekki um frekari verðbætur vegna óverðbættra verksamninga. Þá komi fram í yfirlýsingu stefnanda frá 20. janúar 2009, að hann muni ekki gera frekari verðbótakröfur á hendur stefnda vegna óverðbættra samninga í samræmi við samkomulag Reykjavíkurborgar og Samtaka iðnaðarins, dagsettu 23. desember 2008, og uppgjör liggi fyrir innan mánaðar frá ákvörðun stjórnar. Stefndi hafi tekið þessa ákvörðun 27. febrúar 2009 og uppgjör hafi legið fyrir innan mánaðar frá þeim tíma. Vegna þessa verði ÍST 30 ekki beitt um samning aðila, en þessi ákvæði samkomulagsins og ákvæði útboðslýsingar stangist á við áðurnefnda grein í ÍST 30. Einnig byggir stefndi á því að skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins sé ekki uppfyllt, þar sem ekki fái staðist að skýra ákvæðið þannig að verktaki geti krafist breytinga á samningsfjárhæð liggi fyrir að endurgjald og þar með kostnaður gagnaðila lækki vegna lagabreytinganna. Þá hafnar stefndi því að forsendur fyrir samningsgerðinni hafi reynst rangar eða brostið með setningu laga nr. 10/2009, og að stefnda beri þar með að taka tillit til þeirra afleiðinga sem lagabreytingin hafði fyrir stefnanda. Stefndi hafnar því og að ákvæði 31. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við í málinu.

Eins og að framan greinir var umræddur samningur ekki verðtryggður. Hins vegar liggur fyrir samkomulag, sem gert var síðar, þess efnis að samningurinn verði verðbættur miðað við byggingarvísitölu. Ljóst er að þessi lækkun vísitölunnar hafði þau áhrif að endurgjald það sem stefnandi fær samkvæmt samningunum lækkar, án þess að stefnandi hafi haft ávinning af lagabreytingunni, þar sem breytingin tekur eingöngu til vinnuliða vístölunnar. Hins vegar verður einnig að líta til þess að stefnandi skuldbatt sig með bindandi hætti að krefja stefnda ekki um frekari verðbætur en þær sem hann fékk á grundvelli samkomulagsins. Þegar það er virt sem og að samningurinn í upphafi var ekki verðtryggður, er ekki unnt að líta svo á, þrátt fyrir framangreindar breytingar á vísitölunni sem leiddi til þess að reiknað endurgjald varð lægra en raunverulegur kostnaður verktaka, að stefnandi geti borið fyrir sig ÍST 30. Þegar af þeirri ástæðu að stefnandi hefur með bindandi hætti lýst því yfir að hann muni ekki gera kröfu á hendur stefnda vegna breytinga á vísitölu verður að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnanda til þess að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Orkuveita Reykjavíkur, er sýkn af kröfum stefnanda, Ístaks ehf.

Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf