E-5792/2019

Mál þetta, sem var dómtekið 8. september 2021, var höfðað 18. október 2019 af A, [...], gegn Sjúkratryggingum Íslands, [...], og íslenska ríkinu.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði óskipt ger tað greiða henni 3.746.386 krónur með 4,5 % vöxtum frá 21. október 2008 til 8. apríl 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. apríl 2021 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi Sjúkratryggingar Íslands krefst aðallega sýknu, en til vara að krafa stefnanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Stefndi íslenska ríkið krefst aðalleg a sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara er þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.

Eftir að gerð hafði verið dómsátt á milli aðila vegna hluta málsins 8. apríl 2021 höfðaði stefnandi framhaldssök 2. júní 2021 þar sem gerðar voru þær kröfur sem að framan greinir, sbr. 29. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var þar með fallið frá upphaflegum kröfum stefnanda. Greinargerð stefnda Sjúkratrygginga Íslands í f r amhaldssök var lögð fram 29. júní 2021 og greinargerð stefnda íslenska ríkisins 23. ágúst sama ár.

I

Helstu málsatvik og ágreiningsefni

A.

Mál þetta verður rakið til þess að stefnandi kom á bráðamóttöku Landspítalans 28. júní 2007 vegna mikilla bakverkja. Hún hlaut í framhaldinu meðferð og var útskrifuð af bráðadeild. Hinn 12. júlí sama ár fór stefnandi í sneiðmyndatöku og greindust þar meðal annars slitbreytingar í hrygg. Niðurstaða myndatökunnar virðist ekki hafa verið kynnt stefnanda. Þegar stefnandi leitaði aftur á bráðamóttöku 23. júlí 2007 vaknaði grunur um alvarlega sýkingu og var það staðfest með blóðrannsóknum og segulómun. Sýklalyfjameðferð hófst degi síða rog lauk í nóvember 2007. Stefnandi þurfti að gangast undir ýmsar aðgerðir í framhaldinu, svo sem nánar er lýst í gögnum málsins.

Stefnandi byggir á því að stefndi Sjúkratryggingar Íslands beri bótaábyrgð á tjóni hennar á grundvelli laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu og stefndi íslenska ríkið á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar vegna starfsmanna Landspítalans sem hafi gert saknæm mistök við meðferð stefnanda. Stefnandi sótti um bætur til stefnda Sjúkratrygginga 11. júní 2009 og var bótaskyldu hafnað 7. október sama ár. Ákvörðunin var staðfest af úrskurðarnefnd almannatrygginga 28. janúar 2011. Hinn 14. september 2015 beindi stefnandi kvörtun til land læknis vegna þeirrar heilbrigðisþjónustu sem hún fékk á Landspítalanum sumarið 2007. Með bréfi 26. október 2015 var stefnanda kynnt að landlæknir teldi að hún hefði ekki fengið rétta sjúkdómsgreiningu 28. júní 2007 og að rannsóknir hefðu verið ófullnægjandi. Þá hefði ekki verið brugðist við niðurstöðu sneiðmynda rannsóknar 12. júlí sama ár. Jafnframt hefði láð stað grípa til nauðsynlegra aðgerða eftir að sjúkdómsgreining lá fyrir 24. júlíog verið gerð mistök við veitingu heilbrigðisþjónustu við spengingaraðgerðir á hrygg stefnanda.

Með vísan til afstöðu landlæknis óskaði stefnandi 27. nóvember 2015 eftir endurupptöku ákvörðunar stefnda Sjúkratrygginga Íslands. Stefndi féllst á að endurupptaka málið. Í ákvörðun 29. september 2017 kom meðal annars fram að stefnandi hefði ekki hlotið fullnægjandi meðferð 28. júní 2007, sem og að ekki hefði verið brugðist við niðurstöðum sneiðmyndar töku 12. júlí sama ár. Miðað var við að töf á viðeigandi meðferð væri hinn eiginlegi sjúklingatrygging ara t burður og var tjónsdagsetning ákveðin 28. júní 2007. Stefnanda voru greiddar 2.217.788 krónur vegna þjáninga og varanlegs miska, auk vaxta frá tjónsdegi. Stefnandi tók á móti bótunum sem voru greiddar samdægurs. Með bréfi 23. apríl 2019 krafðist stefnandi leið réttingar á ákvörðun stefnda Sjúkratrygginga með vísan til þess að tjón hennar hefði ekki verið að fullu bætt. Þegar mál þetta var höfðað í október 2019 hafði svar ekki borist frá stefnda Sjúkratryggingum.

B.

Við fyrirtöku málsins 27. febrúar 2020 lagði lögmaður stefnanda fram matsbeiðni þar sem óskað var eftir því að dómkvaddir matsmenn svöruðu ýmsum spurningum sem lutu meðal annars að því hvort mistök hefðu verið gerð við sjúkdómsgreiningu, rannsókn og meðferð stefnanda á Landspítalanum á tímabilinu 28. júní til 26. júlí 2007 sem hefðu leitt til líkamstjóns. Þess var jafnframt óskað að matsmenn legðu mat á stöðugleikapunkt, tímabundið atvinnutjón, tímabil þjáninga, varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda. Þegar málið var tekið fyrir 11. mars 2020 va r bókað í þingbók að samkvæmt matsbeiðni væri þess óskað að dómkvaddir yrðu þrír matsmenn, þ. e. læknir á sviði smitsjúkdóma, tauga og/eða bæklunarlæknir og lögfræðingur. Samkvæmt 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála gæti dómari eingöngu kvatt til einn eða tvo matsmenn til að framkvæma mat. Eftir umræður var bókað að vegna þessa myndi lögmaður stefnanda kanna hvort unnt væri að breyta matsbeiðni þannig að eingöngu væri þörf á sérfræðiþekkingu tveggja dómkvaddra lækna.

Í fyrirtöku 26. mars 2 020 lagði lögmaður stefnanda fram uppfærða matsbeiðni þar sem ekki var gert ráð fyrir því að varanleg örorka stefnanda yrði metin. Í þinghaldinu voru B bæklunarlæknir og C smitsjúkdómalæknir dómkvödd til að framkvæma matið. Í matsgerð þeirra frá 9. nóvember 2020 var komist að þeirri niðurstöðu að mistök hefðu verið gerð við meðferð stefnanda og að hún hefði orðið fyrir líkamstjóni af þeim sökum. Talið var að heilsufar stefnanda hefði verið stöðugt 21. október 2008 eða rúmum sex mánuðum eftir spengingaraðgerð 6. apríl 2008. Með vísan til þess að stefnandi hefði ekki verið í vinnu í lengri tíma væri tímabundnu atvinnutjóni ekki til að dreifa. Talið var að stefnandi ætti rétt á þjáningabótum frá 25. júlí til 21. október 2008. Þá var varanlegur miski stefnanda metinn 47 stig. Matsmenn tóku einnig til skoðunar hvort stefnandi hefði hlotið varanlega örorku í skilningi 5. gr. skaðabótalaga, enda þótt matsspurningar tækju ekki til þessa atriðis. Um þetta segir meðal annars í matsgerð: „ Samanburður tekna fyrir og eftir veikindin sýna að tekjur hafa heldur aukist vegna örorkulífeyris. Matsmenn telja ólíklegt að matsbeiðandi hefði farið aftur á vinnumarkað hefði hún ekki veikst. En í því sambandi má þó benda á að hún hafði áður verið á endurhæfingarlífeyri og var meðal annars á tölvunámskeiði vorið 2007. Matsmenn telja einnig að afleiðingar veikinda matsbeiðanda, þ. s. sýkingar í baki hafi með öllu úti lokað atvinnuþátttöku hennar til framtíðar. Með hliðsjón af afleiðingum veikindanna, menntun, starfsreynslu og aldri matsbeiðanda telja matsmenn engar líkur á að henni standi til boða störf sem sanngjarnt er að ætlast að hún geti unnið við. Er örorka hennar því algjör, í því sambandi benda matsmenn á að hún hafði örorku fyrir veikindin sbr. örorkulífeyri hennar. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið, sem og þeirra sjónarmiða er almennt gilda um mat á varanlegri örorku skv. 5. gr. skbl. telja matsmenn varanlega örorku matsbeiðanda vegna afleiðinga veikindanna rétt metna 20%.“

C.

Hinn 8. apríl 2021 gerð u aðilar dómsátt vegna hluta málsins. Samkvæmt sáttinni skyldi stefndi Sjúkratryggingar Íslands greiða stefnanda þjáningabætur með vísan til niðurstöðu matsgerðar og að teknu tilliti til fyrri greiðslu 29. september 2017. Jafnframt var gert ráð fyrir að stefnanda yrðu greiddar bætur vegna varanlegs miska sem tækju mið af matsgerð og svokallaðri hlutfallsreglu, sem og fyrri greiðslu. Hvað þetta varðar var sáttin gerð með fyrirvara um niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 287/2020. Þá var gert ráð fyrir greiðslu vaxta vegna varanlegs miska og þjáningabóta. Á þessum grunni voru stefnanda greiddar samtals 6.386.848 krónur. Jafnframt kom fram að aðilar væru sammála um að ágreiningur þeirra sneri nú eingöngu að rétti stefnanda til bóta vegna varanlegrar örorku sem hún teldi vera 20%. Með vísan til dóms Hæstaréttar 3. júní 2021 í máli nr. 5/2021 og orðalags réttarsáttarinnar greiddi stefndi Sjúkratryggingar Íslands hf. stefnanda frekari bæturvegna varanlegs miska 18. júní 2021 og námu þær 1.755.890 krónu mauk vaxta.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi vísar til þess að samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna sé varanleg örorka hennar 20% vegna hins bótaskylda atviks og veikinda sem af því stafi, sbr. 1. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Matsmenn hafi ekki talið líkur á því að stefnanda standi til boða störf sem sanngjarnt sé að ætlast til að hún geti unnið við. Sé örorka stefnanda því algjör, en áður hafi hún glímt við tímabundna örorku vegna andlegra veikinda. Stefnandi hafi síðast verið í vinnu árið 2002 en verið óvinnufær frá árinu 2004 eins og fram komi í læknisvottorði vegna umsóknar um endurhæfingarlífeyri 25. maí 2005. V ísað er til þess að í læknisvottorðum sem hafi fylgt umsókninni komi ítrekað fram að stefnandi hafi búið við slæma félagslega stöðu vegna fjárhagslegra erfiðleika sem verði raktir til skulda fyrrverandi eiginmanns hennar. Stefnandi h afi orðið gjaldþrota, auk þess sem hún hafi búið við ofbeldi og staðið ein að umönnun ungra barna. Henni hafi verið ráðlagt að vera ekki á vinnumarkaði þar sem lög hafi heimilað að allt að 75% af tekjum hennar yrðu dregnar frá vegna skuldar og gjaldþrots. Stefnandi hafi sótt um endurhæfingarlífeyri á árunum 2005– 2006 og markmiðið verið að hún færi á vinnumarkað að lokinni endurhæfingu, sbr. læknisvottorð frá 26. september 2006. Sjá megi af læknisvottorðum og skráningu í sjúkraskrá 19. mars 2007 að endurhæfing stefnanda hafi gengið vel og sé ljóst að húnhafi stefn tað þátttöku á vinnumarkaði. Hún hafi á árum áður starfað sem bókari og við almenn skrifstofustörf, en ekki getað unnið slík störf eftir hið bótaskylda atvik. Líta verði til þess að fyrir tjónsatvikið hafi læknar talið að stefnandi gæti snúið til vinnu á ný eftir endurhæfingu, sem og að fyrri veikindi hefðu að öllum líkindum ekki haft áhrif á getu hennar til að afla tekna í framtíðinni í sambærilegum störfum og þeim sem hún hafði áður starfað við.

Því er mótmælt að sýkna beri stefnda Sjúkratryggingar Íslands hf. þar sem hámarksfjárhæð bóta samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000 hafi þegar verið greidd. Það standist ekki að miða hámarksfjárhæð við það ár þegar tjónsatvikið varð heldur beri að miða við fjárhæðina eins og hún sé þegar tjón hennar var metið, það er 12.351.613 krónur frem uren 6.593.379 krónur. Skýra beri 1. og 2. mgr. 5. gr. laganna með þeim hætti að hámarksbætur miðist við útreikning á „virtu tjóni“, sbr. orðalag 2. m gr. Ákvæðið verði samkvæm t orðanna hljóðan ekki skilið með öðrum hætti en að útreikningur á hámarksfjárhæð bóta miðist við uppreikning fram til þess dags sem fjárhæð tjónsins liggur fyrir, auk vaxta. V ísað er til þess að ekki komi fram í lögunum að viðmiðunardag hámarksbóta skuli miða við tjónsdag, heldur sé sérstaklega tekið fram að miða skuli við virt tjón og hafi það fyrst legið fyrir með matsgerð dómkvaddra matsmanna 9. nóvember 2020.

Stefnandi vísar til þess að þrautaganga hennar til að fá tjón sitt bætt hafi staðiðyfir frá árinu 2009 og beri hún ekki ábyrgð á þeim töfum sem hafi orðið. Líta verði til þess að virði peninga sébeintengtkaupmæt tiog að virði tiltekinnar fjárhæðar sé meira þegar verðlag sé lægra. Verðlag fari hækkandi með hverju ári og minnki því kaupmáttur fjárhæðar sem sé ákveðin miðað við tjónsdag fremur en uppgjörsdag. Seinki tjónvaldur eða ábyrgðarmaður hans uppgjörsdegi fjárhæðar sem miði st við tjónsdag lækki kaupmáttur bótafjárhæðarinnar. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 111/2000 skuli bótafjárhæðir ákveðnar samkvæmt skaðabótalögum að teknu tilliti til lögskýringargagna. Ákvæðinu sé með sama hætti og 15. gr. skaðabótalaga, ætlað aðtryggja þeim sem eigi rétt til bóta að kaupmáttur bótafjárhæðarinnar rýrni ekki í meðförum tjónvalds. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000 breytist hámark bótafjárhæðar miðað við 1. janúar ár hvert í samræmi við vísitölu neysluverðs. Með sama hætti kveði 15. gr. skaðabótalaga á um mánaðarlegar breytingar í hlutfalli við viðmiðunarvísitölu. Þessi verðlagsákvæði verði ekki skilin á annan hátt en að bótafjárhæðir og hámarksbótafjárhæðir skuli miðast við breytingar á verðlagi, annarsvegar ár hvert og hins vegar mánaðarlega, sem og að bætur skuli taka mið af fjárhæðum sem gildi þegar bótafjárhæð sé ákveðin.

Því er sérstaklega mótmælt að réttur bótaþega til greiðslu vaxta á höfuðstólsfjárhæð bótakröfu sé ígildi þess að skaðabætur haldi verðgildi sínu, sem og að greiðsla vaxta útiloki að hámarksbótafjárhæð sé uppreiknuð miðað við vísitölu. Annars vegar sé um að ræða bótafjárhæð sem sé ákveðin á grundvelli reiknireglna skaðabótalaga með vísitölureikningi og hins vegar vexti sem fjárhæðin beri frá tjónsdegi eða eftir atvikum stöðugleikapunkti. Miða beri uppgjör virtra bóta við hámarksfjárhæð bóta á uppgjörsdegi en ekki á tjónsdegi, enda þurfi tjónþoli þá ekki að krefjast þeirrar fjárhæðar sem út af stendur frá stefnda íslenska ríkinu. Hver sem niðurstaðan verði sé fjárhæðin ávallt greidd af sama aðilanum, en sé miðað við hámarksfjárhæð á uppgjörsdegi samkvæmt lögum nr. 111/2000 fái tjónþoli greidda vexti og dráttarvexti frá tjónsdegi til uppgjörsdags.

Hvað varðar kröfu á hendur stefnda íslenska ríkinu er byggt á því að stefndi beri vinnuveitandaábyrgð á starfsmönnum Landspítalans sem hafi valdið stefnanda líkamstjóni. Það sé raunar ágreiningslaust að þeir hafi sýnt af sér saknæmt gáleysi einsog réttarsátt aðila beri með sér. Beri stefnda íslenska ríkinu að greiða stefnanda bætur vegna varanlegrar örorku sem ekki hafi fengist bætt úr sjúklingatryggingu, sbr. 7. gr. laga nr. 111/2000. Krafan geti ekki talist fyrnd samkvæmt eldri lögum nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda sem eigi við um kröfuna. M eð ákvörðun stefnda Sjúkratrygginga 29. september 2017 hafi mál stefnanda verið endurupptekið og bótaskylda verið viðurkennd. Með vísan til 19. gr. laga nr. 111/2000, sem og 5. og 6. gr. laga nr. 14/1905, séu kröfur vegna hins bótaskylda atviks ekki fyrn dar. Tilkynning til stjórnvalds sem hefur ákvörðunarvald um kröfu sem er háð fyrningu samkvæmt lögum nr. 14/1905 rjúfi fyrningu á grundvelli lögjöfnunar frá 11. gr. laganna, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 53/2016 og 12/1956. Röksemdum stefnda íslenska ríkisins um að vextir séu fyrndir er jafnframt mótmælt.

I II

Helstu málsástæður og lagarök stefnda Sjúkratrygginga Íslands Stefndi byggir á því að hámarksfjárhæð bóta samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000 skuli miðast við tjónsár. Fjárhæðin sé uppreiknuð árlega í samræmi við vísitölu neysluverðs og hafi hún numið 6.593.379 krónum á árinu 2007 þegar hið bótaskylda atvik varð. Stefndi hafi þegar greitt stefnanda þá fjárhæð auk vaxta og beri því að sýkna stefnda. Te kið er fram að frá gildistöku laga nr. 1 11/2000 hafi stefndi miðað hámarksfjárhæð skaðabóta við tjónsár í samræmi við orðalag ákvæðisins. Þaðsé í samræmi við þá grunnreglu skaðabótaréttar að gjalddagi skaðabóta kröfu miðist almennt við tjónsdag. Hafi dómstólar ekki gert athugasemdir við beitingu hámarksfjárhæðarinnar og ekki heldur úrskurðarnefnd velferðarmála. Þ ví er mótmælt að það leiði af 2. mgr. 5. gr. að miða eigi hámarksfjárhæð bóta við virt tjón á síðari tíma en tjónsdegi, svo sem þegar tjón hafi verið staðreynt með matsgerð. Þvert a móti sé aðeins fjallað um „virt tjón“ hvað varðar lágmarksfjárhæð ákvæðisins. Hvorki rök né eðli máls standi til þess að skilja beri ákvæðið þannig að miða eigi hámarksfjárhæð við uppgjörsdag. Lögð er áhersla á að aðeins höfuðstóll skaðabótanna rúmi stinnan hámarksfjárhæðar 2. mgr. 5. gr. laganna. Vextir séu reiknaðir og greiddir sérstaklega, en stefndi hafi greitt vexti til stefnanda frá árinu 2007. Stefnandi geti ekki búist við því að hámarksfjárhæðin sé bæði verðtryggð miðað við neysluvísitölu til uppgjörsdags ogað hún fái vexti greidda af kröfunni.

Vísað er til þess að tilgangur laga nr. 111/2000 hafi verið að auðvelda tjónþolum að fá greiddar bætur vegna tjóns sem þeir verði fyrir á heilbrigðisstofnunum hér á landi. Samkvæmt hlutlægri reglu 2. gr. laganna njóti tjónþolar hagræðis umfram aðra og geti þeir sótt bætur umfram hámarksfjárhæð samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna hafi komið fram að það sem mælti gegn setningu laganna væri kostnaðurinn og að ekki væri sanngjarnt að veita tjónþolum forgang umfram aðra sem verða fyrir tjóni. Hafi þetta meðalanna rs verið á stæða þess að ákveðið var hámark bótafjárhæðar í 2. mgr. 5. gr. laganna. Bent er á að ef hámarksfjárhæð bóta úr sjúklingatryggingu miðaðist við uppgjörsdag eða þegar tjónið liggur fyrir, gæti tjónþoli dregið að sækja bætur þar til tjón hans rúmaðist innan hámarksfjárhæðarinnar. Það væri óeðlilegt og hefði 7. gr. laganna jafnframt minni þýðingu en ella, enda myndi réttur stefnanda samkvæmt lögunum aldrei tæmast.

Þ ví er mótmælt að 2. mgr. 5. gr. l aga nr. 111/2000 hafi sama gildi og 15. gr. skaðabótalaga til að tryggja þeim sem eiga rétt til bóta að kaupmáttur bótafjárhæðarinnar rýr ni ekki í meðförum tjónvalds. Slíkt fái ekki stoð í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 111/2000, auk þess sem stefnda verði ekki kennt um allar þær tafir sem hafi orðið á máli stefnanda. Te kið er fram að 15. gr. skaðabótalaga feli í sér undantekningarreglu og sé þar tæmandi talið til hvaða tegunda skaðabóta ákvæðið nái. Samkvæmt 5 og 7. gr. skaðabótalaga skuli launatekjur uppreiknaðar miðað við stöðugleikapunkt en ekki til uppgjörsdags. Það væri því óeðlilegt að hámarksbætur samkvæmt 5. gr. sem þegar eru uppreiknaðar miðað við 1. janúar hvert ár, væru einnig uppreiknaðar til uppgjörsdags. Tekið er fram að sú framkvæmd stefnda að miða við tjónsár sé í samræmi við framkvæmd allra vátryggingafélaga sem veiti tryggingar samkvæmt ákvæðum laga nr. 111/2000. Sé þannig gætt jafnræðis milli þeirra sem eigi bótarétt hjá vátryggingafélagi og þeirra sem eigi slíkan rétt hjá stefnda. Einnig sé tryggt jafnræði á milli þeirra sem verði fyrir tjóni sem sé bótaskylt á sama ári, en það verði að teljast óeðlilegt geti tjónþoli beðið með að krefjast bóta fram yfir áramót og þannig haft áhrif á bótarétt sinn.

Verði ekki fallist á sýknu stefnda á þessum grunni er byggt á því að ekki séuuppfylltskilyrði til greiðslu bóta vegna varanlegrar örorku. Ekki hafi verið sýnt fram á að aflahæfi stefnanda hafi skerst frá því sem það hafi verið áður en s júklingatryggingaratburðurinn varð. Fyrir atburðinn hafi heilsufar stefnanda verið mjög slæmt og hún verið að mestu utan vinnumarkaðar frá árinu 1991. Matsmenn hafi metið grunnsjúkdóm stefnanda til 20 stiga miska en ekki tekið tillit til þeirra geðrænu vandamála sem stefnandi glímdi við. Í ljósi sögu stefnanda hafi litlar sem engar líkur verið á því að hún hefði farið út á vinnumarkað að nýju á þeim tíma sem atburðurinn varð. Hún hafi þegið endurhæfingarlífeyri frá 1. september 2005 til 1. mars 2007 þegar hún hafi verið metin til 75% örorku hjá Tryggingastofnun ríkisins og f engið almennan örorkulífeyri. Þetta bendi tilþessað endurhæfing hafi ekki tekist svo sem að var stefnt. Þá komi fram í matsgerð að matsmenn telji ólíklegt að stefnandi hefði snúið aftur á vinnumarkað hefði hún ekki veikst, auk þess sem bent sé á að tekjur hennar hafi heldur aukist vegna örorkulífeyris. Þrátt fyrir þetta hafi matsmenn talið varanlega örorku stefnanda vegna atburðarins nema 20%. Sú niðurstaða sé röng og hafi matsmenn ekki beitt réttri aðferðafræði. Þeir hafi horft fram hjá litlum sem engum líkum á því að stefnandi myndi snúa aftur á vinnumarkað fyrir atburðinn og grunnsjúkdóm i stefnanda sem hafi gert slíka endurkomu mun erfiðari. Þar sem stefnandi þáði örorkulífeyri og tekjur hennar hækkuðu eftir atburðinn sé ljóst að hann hafi ekki haft raunveruleg áhrif á aflahæfi hennar. Lögð er áhersla á að matsmenn hafi verið tveir læknar en ekki lögfræðingar, en almennt taki lögfræðingur þátt í mati á varanlegri örorku sem taki til lagalegra og fjárhagslegra þátta. Verði talið að stefnandi eigi rétt á skaðabótum vegna varanlegrar örorku er byggt á því til vara að miða beri við mun lægra hlutfall en 20%.

IV

Helstu málsástæður og lagarök stefnda íslenska ríkisins Stefndi íslenska ríkið byggir á því að krafa stefnanda sem hafi stofnast sumarið 2007 sé fallin niður fyrir fyrningu, sbr. 4. gr. laga nr. 14/1905 sem gildi um kröfuna. Stefnandi hafi fyrst sótt um bætur frá stefnda Sjúkratryggingum Íslands 11. júní 2009 og hafi beiðni um endurupptöku borist stofnuninni 27. nóvember 2015. Verði talið að fyrningu hafi verið slitið með umsókn stefnanda um bætur úr sjúklingatryggingu eða að 11. gr. laga nr. 14/1905 komi til skoðunar standist ekki að miða upphaf fyrningarfrests við síðara tímamark en þegar upphaflega var sótt um bætur. Málið hafi verið höfðað að liðnum fyrningarfresti jafnvel þótt miðað yrði við 7. október 2009 þegar Sjúkratryggingar höfnuðu bótaskyldu. Hafa verði í huga að þegar ákvörðunin var endurupptekin 29. september 201 7 hafi krafa stefnanda gegn stefnda verið fyrnd samkvæmt lögum nr. 14/1905. Séu aðstæður því ekki sambærilegar og í dómi Hæstaréttar í máli nr. 53/2016.

Jafnframt er byggt á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á fjárhagslegt tjón vegna varanlegrar örorku sem stefndi íslenska ríkið beri ábyrgð á. Við mat á varanlegri örorku beri að líta til kosta stefnanda til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt sé að ætlast til að hún starfi við og meta hvort líkamstjón hafi varanlega skert getu hennar til að afla vinnutekna, sbr. 1. og 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Vísað er til þess að atvinnuþátttaka stefnanda hafi verið verulega stopul frá árinu 1991 og hafi hún síðast verið í launaðri vinnu árið 2002. Hún hafi því haft framfærslu af félagslegum bótum auk bóta frá Tryggingastofnun ríkisins í alllangan tíma áður en þau atvik urðu sem leiddu til bótaskyldu. V orið sem stefnandi veiktist hafi hún fengið fulla örorku frá Tryggingastofnun til tveggja ára vegna kvíða, þunglyndis og óþæginda í baki.

Samanburður tekna fyrir og eftir veikindi stefnanda sýni að tekjur hennar hafa aukist frá því sem áður var vegna örorkulífeyris. Þá verði ráðið af niðurstöðu matsgerðar að ósannað sé að stefnandi hefði farið aftur á vinnumarkað hefði hún ekki veikst og verði að telja líklegra að svo hefði ekki verið. Standist því ekki niðurstaða matsmanna um að varanleg örorka stefnanda vegna veikindanna sé 20%. Rétt hefði verið að meta hana enga þar sem veikindin hafi ekki aukið þá örorku sem stefnandi bjó við fyrir.

Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir fjárhagslegu tjóni vegna varanlegrar örorku og hafi hún ekki axlað hana.

Varakrafa um lækkun á dómkröfu stefnanda er byggð á framangreindum sjónarmiðum. Lögð er áhersla á að sé varanlegri örorku til að dreifa hljóti örorkan í öllu falli að teljast mun lægri en 2 0 % þar sem tekjuöflunarmöguleikar stefnanda hafi ekki verið neinir áður en til veikindanna kom. Vaxtakröfu og dráttarvaxtakröfu stefnanda er mótmælt og er gerð grein fyrir röksemdum þar að baki í greinargerð stefnda.

V

Niðurstaða

A.

Það er ágreiningslaust að stefnda Sjúkratryggingu m Íslands er skylt að greiða stefnanda bætur samkvæmt lögum nr. 111/2000 vegna tjóns sem leiðir af atvikum sumarið 2007 og vörðuðu meðferð stefnanda á Landspítalanum. Á þessum grunni hefur stefndi greitt stefnanda bætur vegna þjáninga og varanlegs miska. Nánar tiltekið voru stefnanda greiddar 1.411.390 krónur á grundvelli ákvörðunar stefnda Sjúkratrygginga 29. september 2017 eftir endurupptöku málsins. Þá voru stefnanda greiddar 3.426.099 krónur með vísan til réttarsáttar aðila frá 8. apríl 2021 og matsgerðar dómkvaddra matsmanna frá 9. nóvember 2020. Loks voru stefnda greiddar 1.755.890 krónur 18. júní 2021 með vísan til réttarsáttar aðila og dóms Hæstaréttar 3. júní 2021 í máli nr. 5/2021 sem varðaði svokallaða hlutfallsreglu. Samkvæmt þessu nema greiðslur stefnda Sjúkratrygginga til stefnanda samtals að höfuðstól 6.593.379 krónum. Það er jafnframt óumdeilt að stefnanda hafa samtals verið greiddar 3.767.147 krónur í vexti í samræmi við 16. gr. skaðabótalaga.

Stefnanda og stefnda Sjúkratryggingar Íslands greinir á um hvort stefnanda hafi þegar verið greiddar hámarksbætur samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000 þannig að sýkna beri stofnunina. Þá er ágreiningur á milli stefnanda og beggja stefndu um hvort stefnandi hafi orðið fyrir varanlegri örorku vegna tjónsatviksins sem þeim beri að bæta.

B.

Fjallað er um ákvörðun bóta úr sjúklingatryggingu í 5. gr. laga nr. 111/2000 og segir í 1. mgr. að um ákvörðun bótafjárhæðar fari eftir skaðabótalögum. Þá segir í 2. mgr.: „ B ætur skv. 1. mgr. greiðast ef virt tjón nemur 50 þús. kr. eða hærri fjárhæð. Hámark bótafjárhæðar fyrir einstakt tjónsatvik skal þó vera 5.000.000 kr. Fjárhæðir þessar breytast miðað við 1. janúar ár hvert í samræmi við vísitölu neysluverðs.“

Hámarksfjárhæðin nam 6.593.379 krónum á árinu 2007 þegar hið bótaskylda tjónsatvik varð og telur stefndi að miða beri við það tímamark. Stefnandi telur aftur á móti að miða beri við hámarksfjárhæð bóta árið 2020 sem nam 12.351.613 krónum með vísan til þess að þá hafi fyrst legið fyrir mat á tjóni hennar.

Samkvæmt framangreindu er með skýrum hætti mælt fyrir um hámark bóta úr sjúklingatryggingu í 2. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000. Með lögunum er tjónþolum tryggður víðtækari réttur til bóta en öðrum, sbr. 2. gr., auk þess sem lögin girða ekki fyrir að þeir geti krafist bóta á grundvelli almennra skaðabótareglna. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögunum var fjallað um rök með og á móti því úrræði að tryggja sjúklingum víðtækari rétt til bóta en flestum öðrum tjónþolum. Meðal þesssem talið var mæla með slíku úrræði var að sönnunarvandkvæði í þessum mála flokki væru oft meiri en á öðrum sviðum. Veigamestu rökin sem þóttu mæla gegn sjúklingatryggingu voru kostnaðurinn sem henni fylgdi, og að ekki væri sanngjarnt að veita þessum tjónþolum forgang umfram aðra. Því hefur áður verið slegið föstu af Hæstarétti að lækkun bóta vegna hámarksfjárhæðar, eins og hún var á því ári þegar tjónsatvik varð, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000, standist eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem og jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. dóm Hæstaréttar frá 6. apríl 2017 í máli nr. 525/2016.

Það kemur ekki með beinum hætti fram í 2. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000 eða í lögskýringargögnum hvort miða skuli hámarksfjárhæð bóta við það ár þegar hið bótaskylda atvik varð eða annað tímamark, svo sem þegar tjón hefur verið metið eins og stefnandi byggir á. Fyrra tímamarkið fær stoð í þeirri meginreglu skaðabótaréttar að gjalddagi skaðabótakröfu miðist við tjónsdag og er þá réttur þeirra sem verða fyrir bótaskyldu tjóni á sama ári jafn hvað varðar hámarksbætur samkvæmt lögunum. Þá er til þess að líta að lögin gera bæði ráð fyrir því að hámarksfjárhæð sé uppreiknuð ísamræmi við vísitölu neysluverðs í byrjun hvers árs, sem og að bætur samkvæmt lögunum beri vexti í samræmi við skaðabótalög, sbr. 1. og 2. mgr. 5. gr. laganna. Með þessu móti er meðal annars leitast við að tryggja að bæturnar haldi verðgildi sínu fyrir tjónþola og að endanleg greiðsla bóta taki mið af þeim tíma sem líður frá tjónsdegi og þar til unnt er að krefjast greiðslu. Í samræmi við framangreint hefur stefnandi nú þegar fengið greiddan höfuðstól sem nemur uppreiknaðri hámarksfjárhæð bóta á árinu 2007, þegar tjónsatvikið varð, og hafa greiðslurnar borið vexti í samræmi við 16. gr. skaðabótalaga frá tjónsdegi til greiðsludags. Eins og lög nr. 111/2000 eru fram sett telur dómurinn rök ekki standa til þess að túlka 2. mgr. 5. gr. með þeim hætti að miða beri hámarksfjárhæð bóta við þann tíma sem mat á tjóni vegna bótaskylds atviks liggur fyrireða uppgjör fer fram. Þá getur 15. gr. skaðabótalaga þar sem taldar eru upp með tæmandi hætti tegundir bóta sem eru háðar mánaðarlegri breytingu á lánskjaravísitölu ekki haft þýðingu, enda ljóst að bætur samkvæmt lögum nr. 111/2000 falla ekki þar undir. Að öllu virtu verður fallist á með stefnda Sjúkratryggingum Íslands að hámarksfjárhæð bóta samkvæmt 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga skuli taka mið af því ári sem hið bótaskylda atvik varð. Stefndi hefur innt af hendi þá fjárhæð auk vaxta og verður hann þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfum stefnanda.

B.

Stefnandi byggir á því að tjón hennar sé að hluta til óbætt með greiðslu úr sjúklingatryggingu og geti hún krafist greiðslu úr hendi stefnda íslenska ríkisins með vísan til vinnuveitendaábyrgðar vegna saknæmrar háttsemi starfsmanna Land spítalans, sbr. 7. gr. laga nr. 111/2000. Eins og rakið hefur verið byggir stefndi á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Þar sem krafan stofnaðist fyrir 1. janúar 2008 gilda eldri lög nr. 14/1905 um fyrningu kröfunnar, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Með vísan til 2. töluliðar 4. gr. laga nr. 14/1905 verður að miða við að krafa stefnanda samkvæmt reglum skaðabótaréttar fyrnist á tíu árum og telst fyrningarfrestur frá 28. júní 2007, þegar tjónsatvikið varð, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna. Í dómi Hæstaréttar 10. nóvember 2016 í máli nr. 53/2016 var vísað til þess markmiðs laga nr. 111/2000, sbr. áður lög nr. 117/1993 um almannatryggingar, að veita sjúklingum sem verða fyrir áföllum í tengslum við læknismeðferð víðtækari bótarétt en þeir eiga samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar og gera þeim auðveldara að ná fram rétti sínum. M eð hliðsjón af því og þar sem úrlausn um rétt áfrýjanda í málinu hafði verið borin undir Tryggingastofnun ríkisins og síðar Sjúkratryggingar Íslands var með lögjöfnun frá 11. gr. laga nr. 14/1905 talið að fyrning á fjárkröfu gegn íslenska ríkinu hefði verið rofin með tilkynningu til Tryggingastofnunar. Þá var ekki talið að nýr fyrningarfrestur hefði getað byrjað að líða fyrr en ákvörðun Sjúkratrygginga lá fyrir, en það var ekki fyrr en rúmum fimmtán árum eftir að tilkynningin barst. Með hliðsjón af þessu telur dómurinn að fyrning kröfu stefnanda á hendur stefnda íslenska ríkinu hafi verið rofin með umsókn um bætur til Sjúkratrygginga Íslands 11. júní 2009 og hafi nýr tíu ára fyrningarfrestur byrjað að líða þegar ákvörðun um að hafna bótaskyldu lá fyrir 7. október 2009. Innan þess tíma eða 27. nóvember 2015 ó skaði stefnandi eftir endurupptöku ákvörðunar Sjúkratrygging ameð vísan til álits landlæknis sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Ákvörðun stofnunarinnar þar sem fallist var á bótaskyldu samkvæmt lögum nr. 111/2000 lá ekki fyrir fyrr en 29. september 2017 og verðu r að líta svo á að nýr fyrningarfrestur hafi þá fyrst byrjað að líða. Samkvæmt því var krafa stefnanda á hendur stefnda íslenska ríkinu ekki fyrnd þegar mál þetta var höfðað í október 2019.

Fjárkrafa stefnanda er, eins og áður greinir, byggð á því að hún hafi hlotið 20% varanlega örorku vegna hins bótaskylda atviks. Í samræmi við almennar reglur fellur það í hlut stefnanda að sýna fram á að atvikið hafi valdið varanlegri skerðingu á getu hennar til að afla vinnutekna, sbr. einnig 1. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Um er að ræða fjárhagslegt og einstaklingsbundið mat þar sem markmiðið er að komast að niðurstöðu um hvort og þá í hve miklum mæli tjónþoli tapar tekjum í framtíðinni vegna líkamstjóns. Þar sem ekki er um læknisfræðilegt mat að ræða kemur að jafnaði lögfræðingur að matsgerð þar sem ætlunin er að leggja mat á varanlega örorku. Það er óumdeilt að stefnandi aflaði ekki launatekna frá árinu 2002 og virðist atvinnuþátttaka hennar hafa verið stopul árin þar á undan. Þá taldist hún óvinnufær frá árinu 2004. Stefnandi sótti um endurhæfingarlífeyri 25. maí 200 5 og naut slíks lífeyris frá 1. september 2005 til 1. mars 2007. Ráðið verður af gögnum málsins að stefnandi hafi meðal annars sótt tölvunámskeið á þessu tímabili og að stefnt hafi verið að því að hún kæmist aftur á vinnumarkað. Í læknisvottorði frá 19. mars 2007 er gerð grein fyrir stöðu stefnanda og tekið fram að hún óski eftir áframhaldandi endurhæfingarlífeyri eða tímabundinni örorku. Það var mat læknisins að stefnandi væri með öllu óvinnufær vegna kvíða, leiða, athyglisbrests og bakverkja. Stefnandi sótti á ný um örorkubætur í apríl 2007 og í örorkumati frá 11. maí sama ár var talið að skilyrði um hæsta örorkustig væru uppfyllt. Fram kemur í örorkumatinu að stefnandi sé kvíðin og hafi bakverki, auk þess sem hún hafi fengið endurhæfingarlífeyri að hámarki. Gildistími örorkumatsins var frá 1. mars 2007 til 31. maí 2009. Samkvæmt þessu naut stefnandi almenns örorkulífeyris þegar hið bótaskylda atvik varð. Þau gögn sem liggja frammi um tekjur stefnanda bera ekki með sér að þær hafi lækkað eftir tjónsatvikið.

Til stuðnings kröfu sinni hefur stefnandi einkum vísað til matsgerðar dómkvaddra matsmanna frá 9. nóvember 2020, en þeir lögðu mat á varanlega örorku stefnanda enda þótt þetta atriði hefði ekki verið á meðal matsspurninga. Eins og rakið hefur verið kemur fram í matsgerðinni að matsmenn telji „ólíklegt að matsbeiðandi hefði farið aftur á vinnumarkað hefði hún ekki veikst“ og bentu þeir jafnframt á að samanburður tekna fyrir og eftir veikindin sýni að tekjur stefnanda hafi heldur aukist eftir tjónsatvikið vegna örorkulífeyris. Að öllu virtu telur dómurinn verulega ágalla á þeirri niðurstöðu matsmanna að varanleg örorka stefnanda vegna atviksins nemi 20% og verður ekki séð að hún sé í samræmi við þá aðferðafræði sem ber að beita samkvæmt 1. og 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sem og þeim viðmiðum sem lögð hafa verið til grundvallar í dómaframkvæmd. Þá er til þess að líta að matsmenn, sem voru báðir læknar, voru ekki leiddir fyrir dóminn til að skýra og staðfesta matið, sbr. 1. mgr. 65. gr. laga nr. 91/1991. Að virtum gögnum málsins telur dómurinn ekki hafa verið nægilega sýnt fram á að stefnandi hefði farið aftur á vinnumarkað hefði hið bótaskylda atvik ekki orðið og að líkamstjónið hafi valdið skerðingu á getu hennar til afla sér tekna með vinnu. Verður stefndi íslenska ríkið því sýknað af kröfu stefnanda.

Samkvæmt framangreindu eru stefndu sýknir af kröfu stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður á milli aðila falli niður. Stefnandi fékk gjafsókn sem er takmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi með leyfi dómsmálaráðuneytisins 13. nóvember 2019. Ber samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 eingöngu að ákveða í dómi fjárhæð þóknunar lögmanns gjafsóknarhafa, en ekki verður að öðru leyti tekin afstaða til þess hvað gjafsóknarhafa skuli greitt af kostnaði sínum af máli, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 22. apríl 2015 í máli nr. 634/2015. Stefnandi naut aðstoðar tveggja lögmanna við rekstur málsins fyrir héraðsdómi og hafa báðir lögmenn lagt fyrir dóminn tímaskýrslur vegna vinnu þeirra við málið. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna hans, sem telst að virtu umfangi málsins og að nokkru með hliðsjón af tímaskýrslum, hæfilega ákveðin þannig að þóknun S-kk-ef S-kk-ef nemur 1.000.000 króna og K-kvk-ef G-kvk-ef, 2.60 0.000 krónum. Í samræmi við dómvenju er sú þóknun ákveðin án tillits til virðisaukaskatts.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndu, Sjúkratryggingar Íslands og íslenska ríkið, eru sýkn af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna hennar S-kk-ef S-kk-ef, 1.0 00.000 króna, og K-kvk-ef G-kvk-ef, 2.600.000 krónur.