Q-1/2014

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 4. desember 2014, er komið til dómsins 17. marz 2014 með bréfi S-kk-ef G-kk-ef hdl., skiptastjóra við opinber skipti til fjárslita milli hjónanna X, sóknaraðila þessa máls, og Z, varnaraðila þessa máls.

Í bréfinu vísar skiptastjóri til dómsins ágreiningi sem komið hafi upp við skiptin. Gerir hann það með vísan til 1. mgr. 122. sbr. 112. gr. og 1. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991. Lýsir skiptastjóri málavöxtum svo að aðilar hafi í september 2011 samið um skiptingu allra eigna sinna, öðrum en hlutafjáreign varnaraðila í A ehf. Nafnvirði hlutafjár sé 7,6 milljónir króna en varnaraðili eigi helming þess. Að kröfu aðila hafi skiptastjóri farið þess á leit við sýslumanninn á ... að tilnefndur yrði matsmaður til að meta verðmæti hlutarins. Hinn 18. janúar 2011 hafi D lögg. endurskoðandi verið tilefndur sem matsmaður. Matsgerð hans hafi legið fyrir hinn 29. nóvember 2012. Á skiptafundi hinn 19. desember það ár hafi lögmenn fundið að matsgerðinni og hinn 3. janúar 2013 hafi skiptastjóri farið þess á leit við sýslumann að hann legði fyrir matsmann að bæta úr annmörkum matsgerðar. Það hafi sýslumaður gert og ný matsgerð legið fyrir hinn 11. október 2013. Aðilar hafi ekki farið fram á yfirmat.

Í matsgerðinni sé verðmæti hlutafjárins metið í lok áranna 2009, 2010 og 2011. Ágreiningur sé milli aðila við hvaða fjárhæð beri að miða. Á skiptafundi hinn 13. marz 2014 hafi komið fram að varnaraðili krefjist þess að við útlagningu á eignarhluta hans í félaginu verði miðað við verðmæti hlutafjár eins og það hafi verið í lok árs 2009, samkvæmt matinu. Í hlut sóknaraðila ætti þá að koma 619.681 króna. Á sama skiptafundi hafi sóknaraðili krafizt þess að í hennar hlut kæmi helmingur af eignarhluta varnaraðila í félaginu miðað við mat matsmanns í árslok 2011. Samkvæmt því kæmu 3.392.776 krónur í hlut sóknaraðila „auk vaxta á bætur vegna byggðakvóta frá 27. október 2009 til greiðsludags.“

Skiptastjóri hafi reynt að jafna ágreining aðila, síðast hinn 13. marz 2014. Á skiptafundi hinn 9. janúar 2014 hafi skiptastjóri lagt til að varnaraðili greiddi sóknaraðila þrjár milljónir króna, en varnaraðili hafi hafnað því.

Dómkröfur

Endanlegar kröfur sóknaraðila eru þær að við útlagningu vegna opinberra skipta málsaðila á eignarhluta varnaraðila í A ehf. verði miðað við verðmæti hlutafjár félagsins eins og það hafi verið í lok árs 2011, samkvæmt mati D frá 11. október 2013 og í hlut sóknaraðila komi þannig 3.392.766 krónur. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila og að við ákvörðun hans verði litið til 25,5% virðisaukaskatts sem leggist ofan á þóknun lögmanns sóknaraðila. Undir rekstri málsins féll sóknaraðili frá kröfu um vexti á bætur vegna byggðakvóta.

Varnaraðili krefst þess að við útlagningu á eignarhlut varnaraðila í A ehf. verði miðað við verðmat matsmanns eins og það hafi verið við áramótin 2009 til 2010. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

Málavextir

Aðilar voru í hjúskap. Sóknaraðili fór fram á leyfi til skilnaðar að borði og sæng hinn 29. júní 2009.

Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra, sem kveðinn var upp 18. maí 2010, var ákveðið að opinber skipti skyldu fara fram til fjárslita milli aðila. S-kk-nf G-kk-nf hdl. var skipaður skiptastjóri.

Eins og segir í bréfi skiptastjóra til dómsins snýst ágreiningur máls þessa um það hvaða tímamark miða skuli við, þegar verðmæti eignarhluta varnaraðila í A ehf. er metið við fjárslitin, árslok 2009 eða 2011. Eru málavextir að nokkuru raktir í bréfi skiptastjóra, sem rakið var í upphafi.

Á fyrsta skiptafundi, sem haldinn var hinn 15. júní 2009, kom fram að meðal helztu eigna sem kæmu til skipta væru jörðin B, þar sem varnaraðili væri búsettur, og hlutaféð í A ehf., og væri ágreiningur með aðilum um verðmæti hvors tveggja.

Á skiptafundi sem haldinn var hinn 1. september 2009 er bókað í fundargerð að skiptastjóri hafi lagt til að gengið verði frá skiptum á öðrum eignum en umræddu hlutafé. Skiptum þess yrði ekki lokið fyrr en niðurstaða lægi fyrir um verðmæti þess. Segir svo í fundargerð: „[Varnaraðili] innti skiptastjóra um hvernig hagað yrði mati á hlutafé og upplýsti skiptastjóri að matsmaður myndi miða við verðmæti þess er matið fer fram, eða á öðru tímamarki er aðilar koma sér saman um. [Varnaraðili] taldi það óviðunandi, félagið hefði verið komið að fótum fram er aðilar skildu skiptum og honum hefði tekist, ásamt syni aðila, að koma því á réttan kjöl. Því væri félagið eflaust verðmeira í dag en á viðmiðunardegi skipta. [...] Skiptastjóri innti aðila um tillögu hans um að [varnaraðili] héldi öllum eignum, að frátalinni bifreiðinni [...], bankareikningi nr. [...] og greiddi [sóknaraðila] um 13,9 milljónir. Með því yrði lokið skiptum um annað en hlutafé. Eftir nokkrar umræður, þar sem m.a. kom fram að [sóknaraðili] vildi halda sig við tillögu skiptastjóra en [varnaraðili] við tilboð sitt, að fjárhæð 12,5 milljónir, gerði [sóknaraðili varnaraðila] tilboð um að ljúka málinu, hvað þetta varðar, með því að hann greiddi henni 13 milljónir. [Varnaraðili] sagðist ekki vera reiðubúinn að fallast á það að svo stöddu. [Sóknaraðili] sagði það kröfu sína að skiptastjóri myndi annars bjóða fasteignina, búfé, greiðslumark og lausafé til sölu, næðu aðilar ekki saman innan skamms tíma. [Varnaraðili] taldi ekki útilokað að sátt myndi nást, en nokkru máli skipti hver niðurstaða yrði varðandi hlutaféð.“ Í lok fundargerðar kemur fram að skiptastjóri hafi gefið varnaraðila vikufrest til að taka afstöðu til tilboðs sóknaraðila, en ella myndi skiptastjóri bjóða fasteignina til sölu á almennum markaði.

Í september 2011 gerðu aðilar með sér samkomulag um fjárskiptin að öðru leyti en um hlutabréfin. Samkvæmt samkomulaginu skyldi meðal annars jörðin B koma í hlut varnaraðila en hann greiða sóknaraðila alls 13 milljónir króna með tveimur nánar greindum greiðslum. Fjallað er um hlutabréfin í 4. gr. samkomulagsins og þar segir: „Með samkomulagi þessu eru fjárskipti vegna skilnaðar aðila til lykta leidd hvað ofangreindar eignir varðar. Enn er ólokið skiptum á hlutafé í A ehf., hjúskapareign [varnaraðila]. Lýsum við yfir vilja okkar til þess að ná samkomulagi um það á næstu vikum. Óskum við eftir því að skiptastjóri afli mats hjá matsmanni þeim er tilnefndur var af sýslumanninum á [...] þann 18. janúar s.l. Áskiljum við okkur eftir sem áður allan rétt hvað varðar þennan hluta skiptanna.“

Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 389/2011, sem kveðinn var upp 8. marz 2012, var viðurkennt að íslenzka ríkið bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sem A ehf. hefði orðið fyrir vegna úthlutunar byggðakvóta ... fiskveiðiárin 2004 til 2005 og 2005 til 2006. Hinn 21. ágúst 2012 ritaði lögmaður félagsins ríkislögmanni krafðist bóta vegna þessara tveggja fiskveiðiára, 2.658.052 króna vegna fyrra ársins en 2.824.050 króna vegna hins síðara, alls 5.484.102 króna auk vaxta. Þeirri kröfu svaraði ríkislögmaður með bréfi dags. 21. desember 2012 og bauð bætur að fjárhæð 1.279.818 krónur auk vaxta frá 27. október 2009.

Endanleg matsgerð D lögg. endurskoðanda er dagsett 11. október 2013. Niðurstöður hans eru þær að virði alls hlutafjár í félaginu hafi hinn 31. desember 2009 verið 2.478.724 krónur. Hinn 31. desember 2010 hafi virðið verið 13.150.334 krónur en 13.571.067 krónur hinn 31. desember 2011. Þá segir í matinu að lagt hafi verið mat á „bætur fyrir byggðakvóta“ og þar meðal annars litið til kröfugerðar félagsins og svars ríkislögmanns. Í matinu sé „í aðalatriðum“ stuðzt við sömu forsendur og komi fram í verðmati ríkislögmanns með nánar greindum frávikum sem ekki þykir ástæða til að rekja hér.

Á skiptafundi 9. janúar 2014 var bókað að ekki væri ágreiningur um niðurstöður matsins.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila

Sóknaraðili kveðst byggja kröfur sínar á því að við skipti beri samkvæmt almennum reglum að hafa til hliðsjónar verðlag á þeim tíma er mat á eignum fari fram. Sóknaraðili kveðst benda á að þótt í 101. gr. laga nr. 31/1993 sé miðað við það tímamark, þegar sýslumaður hafi fyrst tekið fyrir umsókn um leyfi til skilnaðar, um það hvað dregið skuli undir skipti, þýði það ekki að eignir sem undir skipti falli skuli metnar á verðlagi sama tímamarks. Verðmatið skuli miða við gangverð eigna þegar mat fari fram, gegn staðgreiðslu kaupverðs samkvæmt venjuhelgaðri skiptareglu. Komi þetta skýrt fram í dómi Hæstaréttar frá 28. nóvember 2006 í máli nr. 579/2006. Kveðst sóknaraðili benda á 1. mgr. 20. gr. og 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991 sem segi að matsverð eigna eigi að hækka miðað við nánar tilgreinda vexti nema á annan veg sé samið, sem og einnig 1. mgr. 104. gr. sömu laga. Því komi til skipta tekjur og arður af eignum sem falli undir skiptin og það sama gildi um verðaukningu eigna.

Sóknaraðili kveðst ekki gera athugasemdir við niðurstöðu verðmats varðandi árið 2011 og fallast á að verðmati verði að því leyti lagt til grundvallar í málinu. Málskostnaðarkrafa sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991, en krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988.

Málsástæður og lagarök varnaraðila

Varnaraðili segir að við fjárskipti milli aðila hafi verið gengið út frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga. Varnaraðili segist telja að því fari fjarri að svo hafi verið í raun. Þegar hann hafi leyst til sín jörðina B ásamt því sem henni hafi fylgt, hafi aðilum málsins verið ljóst að hann þyrfti að selja eignirnar svo hann gæti staðið undir kaupunum. Hann hafi leyst jörðina til sín til að hraða því að sóknaraðili fengi eignarhlut sinn af jörðinni. Þegar hann hafi selt jörðina hafi verið lagðir á hann skattar sem hann hafi enga grein gert sér fyrir þegar hann hafi leyst til sín eign sóknaraðila. Varnaraðili segist telja að ef jörðin hefði verið seld þriðja manni hefði hann aðeins þurft að greiða helming þess skatts sem á hann hafi verið lagður. Líta beri til þessa við mat á því hvað varnaraðila beri að greiða sóknaraðila við innlausn hlutanna í A ehf. Að öðrum kosti náist ekki það markmið um helmingaskipti sem að hafi verið stefnt við skiptin.

Varnaraðili segir að á skiptafundi sem haldinn hafi verið hinn 1. september 2011, þar sem aðilar hafi báðir mætt, hafi verið rætt um skipti eigna þeirra. Á fundinum hafi verið lagt fram verðmat vegna B og rætt um að varnaraðili leysti til sín jörðina, gegn því að greiða sóknaraðila ákveðna fjárhæð. Á fundinum hafi ekki tekizt samkomulag um greiðslu varnaraðila til sóknaraðila vegna jarðarinnar og þess sem henni fylgdi. Í fundargerð sé bókað að sátt um greiðslu til sóknaraðila ráðist nokkuð af verði sem hann þurfi að greiða fyrir hlutina. Skömmu síðar hafi verið undirritað samkomulag vegna jarðarinnar. Varnaraðili segist byggja á því að á þessum fundi hafi verið samið um að meta ætti hlut hans í A ehf. þannig að haft yrði til hliðsjónar verðmæti félagsins um áramótin 2009 til 2010 og 2010 til 2011. Samkomulagið hafi gert ráð fyrir því að miðað væri við meðaltalsverðmæti þessara ára. Ástæða þessa samnings hafi verið sú að aðilar hafi slitið samvistum um mitt árið 2009. Varnaraðili og sonur aðila sem unnið hafi hjá A ehf. hafi tekið óveruleg laun hjá félaginu til þess að það gæti staðið við skuldbindingar sínar. Þeim hafi tekizt að lækka skuldir félagsins eins og fram komi í matsgerð. Af þessum ástæðum hafi tekizt að bæta eiginfjárhlutfall félagsins sem síðan endurspeglist í verðmati á því. Einnig sé vísað til þess að skiptafundurinn hafi verið í september 2011, búið hafi verið að ljúka við gerð ársreiknings fyrir félagið og því ekkert að vanbúnaði að umbeðið mat færi þegar fram. Skiptastjóri hafi óskað eftir matinu 12. janúar 2011 og sýslumaður skipað matsmann 18. janúar sama ár, en allt að einu hafi matsmaður ekki skilað fyrra mati fyrr en 29. nóvember 2012, en vegna athugasemda aðila hafi verið óskað eftir nýju mati og því verið skilað 11. október 2013. Varnaraðili segist telja að þessi dráttur á framkvæmd matsgerðar geti ekki orðið til þess að samkomulag sem gert hafi verið, verði að engu haft. Hann kveðst telja að leggja beri samninginn til grundvallar og miða innlausnarverð hlutanna við samninginn í stað þess að varnaraðili gjaldi fyrir óskiljanlegan drátt sem orðið hafi á framkvæmd matsins. Varnaraðili kveðst benda á, vegna matsgerðarinnar, að enn liggi ekki fyrir fjárhæð þeirra skaðabóta sem matsmaðurinn taki inn í mat sitt. Varnaraðili kveðst mótmæla því að verðmæti hlutar hans geti byggzt á því að hugsanlega fái A ehf. skaðabætur frá ríkissjóði. Fjárhæð bótanna liggi ekki fyrir og enn síður sé víst að þær fáist greiddar. Verðmatið sé byggt á eign félagsins og inn í það séu teknar bætur sem félagið fá hugsanlega greiddar. Þessi aðferð fái ekki staðizt, sbr. 20. gr. laga nr. 20/1991.

Niðurstaða

Varnaraðili byggir meðal annars á því, að samkomulag hafi orðið með aðilum um að miða skyldi verðmæti hlutabréfanna í A ehf. við meðaltalsverðmæti hlutabréfanna um áramótin 2009 til 2010 og 2010 til 2011. Vísar varnaraðili til skiptafundar sem haldinn var hinn 1. september 2011. Að mati dómsins verður slíkt samkomulag ekki lesið úr þeirri fundargerð sem liggur fyrir í málinu og ekkert sem jafnað verður til þess. Verður að ætla að fullt tilefni hefði verið til að geta slíks samkomulags skilmerkilega í fundargerð, hefði það verið gert á fundinum. S-kk-nf G-kk-nf hdl. skiptastjóri bar vitni í málinu og kvað hann ekkert slíkt samkomulag hafa tekizt með aðilum. Síðar í september gerðu aðilar með sér skriflegt samkomulag og hefur verið rakið hvernig þar var í 4. gr. fjallað um hlutabréfin. Lýsa aðilar þar vilja sínum til að ná þar samkomulagi á næstu vikum, en tekið er fram að aðiljar áskilji sér áfram fullan rétt vegna þessa hluta fjárskiptanna. Verður að telja miklar líkur á því, að ef þá eða fyrr hefði tekizt samkomulag með aðilum um það tímamark sem horfa skyldi til við mat á verðmæti bréfanna, hefði þess verið getið í hinu skriflega samkomulagi. Þegar á framanritað er horft þykir ekki hafa verið sýnt fram á að aðilar hafi samið um að miðað skyldi við meðaltalsverðmæti umræddra tvennra áramóta.

Það er venjuhelguð regla í skiptarétti að við verðmat eigna sem lagðar eru út öðru hjóna til eignar skal miðað við gangverð eignanna gegn staðgreiðslu kaupverðs þegar matið fer fram. Fær þessi regla meðal annars stoð í 1. mgr. 20. gr. og 5. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 3. mgr. 105. gr. sömu laga. Má hér vísa til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 579/2006 sem upp var kveðinn hinn 28. nóvember 2006.

Varnaraðili byggir á því, að ef verðmæti hlutabréfanna er miðað við árslok 2011 verði ekki helmingaskipti á búi aðila, þar sem lagðir hafi verið á hann skattar sem hann hafi ekki gert sér grein fyrir, þegar hann samdi um að leysa til sín jörðina B. Eins og rakið var sömdu aðilar um skipti eigna sinna, annarra en hlutabréfanna. Við það samkomulag urðu aðilar að hafa í huga hvaða skattar mátti búast við að yrðu á þá lagðir lögum samkvæmt. Getur það ekki orðið til þess að horfið verði frá fyrrgreindri meginreglu um verðmat útlagðra verðmæta, þótt varnaraðili hafi, vegna skatta sem lagðir hafa verið á hann lögum samkvæmt, borið minna úr öðrum býtum en hann vænti.

Varnaraðili byggir á því að enn liggi ekki fyrir fjárhæð þeirra skaðabóta sem matsmaðurinn taki inn í mat sitt. Geti verðmæti hlutar ekki byggzt á því að fyrirtækið muni hugsanlega fá skaðabætur frá ríkissjóði. Fjárhæð þeirra liggi ekki fyrir og enn síður sé víst að bætur fáist greiddar. Verðmatið sé byggt á eigin fé félagsins og inn í það séu teknar bætur sem félagið fái hugsanlega greiddar. Þetta standist ekki, sbr. 20. gr. laga nr. 20/1991. Réttur félagsins til skaðabóta úr hendi ríkisins var viðurkenndur með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 8. marz 2012. Málið var höfðað í héraði hinn 19. október 2009. Ríkið hefur boðið félaginu bætur, svo sem rakið hefur verið, og er engin ástæða til að ætla að þær fengjust ekki greiddar. Verður að ætla að krafa félagsins á hendur ríkinu hafi verið að minnsta kosti virði þeirra bóta sem ríkið hefur boðið félaginu, en í matsgerð er nokkurn veginn miðað við þá fjárhæð. Á skiptafundi lýstu báðir aðilar yfir að þeir gerðu ekki ágreining um niðurstöðu matsgerðar. Þegar á þetta er horft þykir hlutur hugsanlegra bóta í mati fyrirtækisins engu breyta um það tímamark sem miða ber verðmat þess við.

Þegar á allt framanritað er horft þykir ekki hafa verið sýnt fram á að við skiptin skuli miða við annað en þá venjuhelguðu skiptareglu að miða skuli við gangverð eigna þegar matið fari fram gegn staðgreiðslu. Verður krafa sóknaraðila tekin til greina eins og í úrskurðarorði segir, og varnaraðila verður eftir þessu gert að greiða sóknaraðila 250.000 krónur í málskostnað. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Af hálfu sóknaraðila flutti málið D-kvk-nf M-kvk-nf E-kvk-nf hdl.

Af hálfu varnaraðila flutti málið A-kk-nf M-kk-nf M-kk-nf hdl.

Þ-kk-nf D-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Við opinber skipti til fjárslita vegna skilnaðar milli sóknaraðila, X, og varnaraðila, Z, skal við verðmat hlutabréfa í A ehf. miða við verðlag í árslok 2011, verði bréfin lögð varnaraðila út til eignar. Komi þá 3.392.776 krónur í hlut sóknaraðila.

Varnaraðili greiði sóknaraðila 250.000 krónur í málskostnað.