Q-1/2015

Mál þetta barst dómnum 5. febrúar sl. og var tekið til úrskurðar 19. júní sl. Sóknaraðili er A og varnaraðili er B.

Sóknaraðili krefst opinberra skipta sér til handa á dánarbúi C og lést ... . Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi varnaraðila.

Varnaraðili krefst þess að kröfunni verði hafnað og málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

Varnaraðili er ekkja C heitins og situr í óskiptu búi eftir hann samkvæmt leyfi sýslumannsins á ... dagsettu 8. september 2008.

Erfingjar C heitins eru fimm börn þeirra varnaraðila, svo og sóknaraðili sem er sonur C heitins.

Í leyfisbréfi til setu í óskiptu búi eru helstu eignir dánarbúsins taldar fasteignirnar .... ...., bifreið, bankareikningur, verðbréf í Kaupþingi hf. og Friends Provident og C ehf. Verðmæti þessara eigna er ekki tilgreint í leyfisbréfinu.

Helsta eign búsins mun vera C ehf. Segir sóknaraðili tilefni kröfu sinnar vera ráðstöfun varnaraðila á því félagi, með þeim hætti að rekstur þess hafi dregist verulega saman og hafi það verið rekið með tapi.

Samkvæmt rekstrarreikningum fyrir þetta félag sem hafa verið lagðir fram var 190.968 króna hagnaður af rekstri félagsins árið 2003 og námu bókfærðar eignir þess þá 26,5 milljónum króna. Skuldir voru samtals 13,3 milljónir króna.

Árið 2004 voru rekstrartekjur félagsins 21 milljón króna og tap þess árs 2,7 milljónir króna. Eignir samtals voru um 22 milljónir króna en skuldir 11,5 milljónir króna

Árið 2005 voru rekstrartekjur félagsins 31,2 milljónir króna og tap af rekstri það ár 1,3 milljónir króna, eignir samtals 22,2 milljónir króna og skuldir 13,1 milljón króna.

Árið 2006 hafði félagið 55,6 milljónir króna í rekstrartekjur og hagnaðist um 5 milljónir króna. Eignir í árslok námu 34 milljónum króna, skuldir 24,2 milljónum króna.

Árið 2007 voru tekjur félagsins 47,8 milljónir króna og tap það ár 2,3 milljónir króna Bókfærðar eignir voru 57,9 milljónir króna, skuldir samtals 46 milljónir króna. Samkvæmt þessum ársreikningi var hlutafé í árslok 3,8 milljónir króna og skiptist jafnt milli C heitins og varnaraðila.

C heitinn lést sem áður segir á árinu 2008. Það ár hafði félagið 32 milljónir króna í tekjur og tap ársins nam 48,3 milljónum kr. Má þess geta að þetta ár er færður til fjármagnsgjalda gengismunur langtímaskulda að fjárhæð 43,4 milljónir króna. Eignir í árslok námu 52,4 milljónum króna, skuldir 88,8 milljónum króna.

Árið 2009 námu tekjur félagsins 42,2 milljónum króna og tap 3,3 milljónum króna. Eignir í árslok námu 46,4 milljónum króna, en skuldir 86,1 milljón króna.

Árið 2010 hafði félagið 52,1 milljón króna í tekjur og hagnaðist um 9,2 milljónir króna. Eignir í árslok námu 44,4 milljónum króna og skuldir um 75 milljónum króna.

Árið 2011 hafði félagið 76,1 milljón króna í tekjur og hagnaðist um 24,9 milljónir króna. Þetta ár var færður sem fjármunatekjur gengismunur langtímaskulda að fjárhæð 23,8 milljónir króna. Eignir í árslok námu 37,3 milljónum króna, en skuldir 42,9 milljónum króna.

Árið 2012 tapaði félagið 4,8 milljónum króna. Eignir í árslok voru 28,6 milljónir króna og skuldir 39 milljónir króna.

Árið 2013 tapaði félagið 3,8 milljónum króna. Eignir í árslok námu 30,1 milljón króna, en skuldir 44,3 milljónir kr.

Ársreikningur 2014 liggur ekki fyrir.

Þann 6. september 2012 óskaði sóknaraðili þess við varnaraðila að föðurarfur hans yrði greiddur út. Þessari ósk var hafnað með bréfi 18. september 2012.

Sóknaraðili hefur lagt fram matsgerð dagsetta 12. nóvember 2013, sem D löggiltur endurskoðandi vann sem tilnefndur matsmaður af sýslumanninum á ... . Matsmaður taldi eignir búsins vera að verðmæti 171.750.761 krónu., þar af verðmæti félagsins C ehf. 161.244.000 krónur.

Félaginu er þannig lýst í matsgerðinni að það geri út bátinn ... og verki fisk á ..., aðallega harðfisk. Félagið sé í fullum rekstri. Við mat á félaginu hafi verið yfirfarnir ársreikningar fyrir árin 2011 og 2012, skattframtal 2013 vegna ársins 2012 og sérstaklega hafi verið skoðaðar einstakar eignir félagsins. Tap hafi verið á rekstri árið 2012 að fjárhæð 4,8 milljónir króna, samanborið við 24,9 milljóna króna hagnað á árinu 2011, sem hafi að mestu verið tilkominn vegna gengishagnaðar langtímaskulda við breytingar á lánum félagsins. Helstu verðmæti félagsins liggi í bát og aflaheimildum, sem myndi rekstrargrunn þess. Rétt sé talið að meta virði félagsins miðað við upplausnarvirði, þ.e. miðað við samanlagt söluverð eigna að frádregnum skuldum og reiknuðum skuldbindingum. Skili þannig mat hærra virði á félaginu en verðmat byggt á rekstri og framtíðarsjóðflæði.

Helstu eignaliðir eru af matsmanni taldir varanlegar aflaheimildir að matsvirði 208 milljónir króna, 34% eignarhlutur í félaginu ... ehf. að fjárhæð 2.244.000 krónur, fasteign á ... að verðmæti 7,4 milljónir króna, framangreindur línu- og handfærabátur að verðmæti 23 milljónir króna og aðrir varanlegir rekstrarfjármunir samkvæmt eignaskrá að fjárhæð 3 milljónir króna.

Langtímaskuldir eru metnar á 33,8 milljónir króna, viðskiptaskuldir og aðrar skammtímaskuldir á 5,2 milljónir króna, viðskiptakröfur og aðrar skammtímakröfur og handbært fé á tvær milljónir króna og tekjuskattsskuldbinding á 45,4 milljónir króna. Skuldir eru þannig samtals metnar á 82,4 milljónir króna, en eignir samtals á 240.364.000 króna og virði samtals samkvæmt þessu 161.244.000 króna.

Sóknaraðili kveðst byggja kröfu sína á 15. gr. erfðalaga nr. 8, 1962, einkum 1. mgr. Megineign dánarbúsins sé framangreint einkahlutafélag. Á fundi með matsmanni til skrásetningar eigna hafi komið fram að félagið hafi þurft að grípa til þess að flytja skip sitt milli útgerðaraðila til að bjarga aflamarki sem annars hefði fallið niður hjá því. Ekki sé um að ræða aflaleysi á Íslandsmiðum og því ekki samdráttur af þeim sökum, heldur virðist áhuga- eða kæruleysi um útgerðina um að kenna.

Samkvæmt yfirliti frá Fiskistofu sé aukning á því í rekstri fyrirtækisins að leigja út aflamark í stað þess að nýta það til veiða. Með þessu hafi framlegð fyrirtækisins dregist saman. Af lestri ársreikninga megi sjá að dregið hafi saman og tap hafi verið á rekstri félagsins á árinu 2013 að fjárhæð 3,8 milljónir kr. og eigið fé verið neikvætt að fjárhæð 14,2 milljónir kr. Árið áður hafi verið tap að fjárhæð 4,8 milljónir króna og þá hafi eigið fé verið neikvætt um 10,4 milljónir króna. Á árinu 2011 hafi verið hagnaður að fjárhæð 24,9 milljónir króna vegna gengismunar langtímaskulda og eigið fé neikvætt um 5,6 milljónir króna. Frá því að leyfi til einkaskipta hafi verið gefið út hafi félagið tapað 26,1 milljón króna. Ekki liggi fyrir niðurstaða fyrir rekstrarárið 2014 en miðað við þau gögn sem fáist hjá Fiskistofu séu líkur til þess að taprekstur haldi áfram. Á síðasta ári hafi verið farnir 39 róðrar en þeir hafi verið 59 árið áður. Þá hafi gengið á eigið fé fyrirtækisins frá því að leyfi til setu í óskiptu búi hafi verið gefið út. Í lok árs 2007 hafi eigið fé verið jákvætt um 11,9 milljónir króna, en neikvætt um 14,2 milljónir króna við lok árs 2013. Sé af þessu ljóst að skilyrði 15. gr. erfðalaga nr. 8, 1962 séu fyrir hendi. Með áframhaldandi taprekstri og ágangi á eigið fé sé gengið á arfshluta erfingja.

Varnaraðili segir að þó svo að félagið hafi verið rekið með tapi sum ár, segi það ekkert um fjármálastjórn hennar á óskipta búinu. Viðurkennt sé að oft komi upp sú staða hjá smærri útgerðarfyrirtækjum að það sé hagkvæmara að leigja út frá sér kvóta heldur en stunda veiðar sjálft. Þessi málsástæða sóknaraðila sé vanreifuð og ósönnuð. Ársreikningar síðustu sex ára gefi ekki tilefni til að ætla að rekstur félagsins hafi verið vanræktur þó svo að afkoman hafi verið misjöfn. Verði ekkert séð sem renni stoðum undir þá fullyrðingu að eitthvað athugavert hafi verið við rekstur félagsins og styðji þá kröfu að dánarbúið skuli tekið til opinberra skipta.

Varnaraðili hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi 8. september 2008, mánuði fyrir fall íslensku viðskiptabankanna og þá tekið við rekstri félagsins. Það hafi þá verið mjög skuldsett og samkvæmt ársreikningi fyrir árið 2008 hafi skuldir verið tæpar 90 milljónir kr. Öll vinna varnaraðila hafi farið í að halda því gangandi, gæta réttar þess og semja við kröfuhafa, sem hafi tekist með aðstoð utanaðkomandi aðila, sem og nánustu ættingja. Mörg sjávarútvegsfyrirtæki af smærra tagi hafi ekki ráðið við þá stöðu sem upp hafi verið komin eftir fall viðskiptabankanna og lagt upp laupana. Með dugnaði hafi varnaraðila tekist að halda félaginu gangandi þannig að það hafi ekki farið sömu leið og önnur útgerðarfyrirtæki í sömu stöðu. Frá því að hún hafi tekið við stjórn félagsins hafi skuldir lækkað verulega, bæði vegna afborgana, endurútreiknings gengistryggðra lána og samninga við lánardrottna og þær numið í árslok 2013 44 milljónum króna. Á þessum tíma hafi eigið fé batnað um ríflega 20 milljónir króna. Aflaheimildir séu ekki færðar í bækur, nema að hluta með óbeinum hætti í formi eignarhluta í félaginu ... ehf. Séu raunverulegar eignir umfram skuldir því umtalsvert hærri en ársreikningur gefi til kynna. Engar eignir hafi verið seldar frá árinu 2008. Þá megi vænta þess að félagið muni njóta þess á næstu misserum verði auknum veiðiheimildum ráðstafað til útgerða á næsta fiskveiðiári. Heildartekjur hafi numið um 32 milljónum króna árið 2008 en hækkað í 64 milljónir króna árið 2013. Mestu tekjurnar hafi verið 76 milljónir króna árið 2011.

Þá hafi sóknaraðili ekki bent á neinar haldbærar ástæður til þess að gera kröfu um opinber skipti. Byggi hann eingöngu á því að hugsanlega hefði mátt reka einkahlutafélagið C ehf. með einhverjum öðrum hætti, án þess þó að sýna fram á að það hefði getað skilað einhverjum betri árangri.

Aðstæður varnaraðila og barna hennar séu í megindráttum hinar sömu nú og hún hafi byggt á þegar hún hafnaði beiðni sóknaraðila um skipti, nefnilega að fjölskyldan byggi afkomu sína á útgerðinni, sem sé atvinnutæki ef svo megi orða. Með sölu á fyrirtækinu eða hluta þess ætti varnaraðili þess ekki lengur kost að sjá fjölskyldunni farborða með rekstri félagsins, eins og heimild hennar standi til með leyfi til setu í óskiptu búi. Þá sé ekki skilyrði heimildar til setu í óskiptu búi að eignir aukist ár frá ári. Heimild til skipta eftir ákvæðum 1. mgr. 15. gr. erfðalaga sé undantekningarregla frá reglum um heimild til setu í óskiptu búi. Undantekningarreglur þurfi að skýra þröngt. Strangar kröfur eigi að gera um sönnun um að skilyrði 15. gr. erfðalaga sé uppfyllt til að fallist verði á kröfu sóknaraðila og hafi hann ekki axlað sönnunarbyrði í þessu máli.

Niðurstaða

Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. erfðalaga nr. 8, 1962 getur erfingi krafist skipta sér til handa ef hann sannar að maki vanræki framfærsluskyldu sína gagnvart sér eða rýri efni bús með óhæfilegri fjárstjórn sinni eða veiti tilefni til að óttast megi slíka rýrnun. Er á því byggt af hálfu sóknaraðila að taprekstur á einkahlutafélaginu C ehf. falli undir það að efni bús séu rýrð með óhæfilegri fjárstjórn eða veiti tilefni til að óttast megi slíka rýrnun. Ekki eru tilgreindar tilteknar ráðstafanir á málefnum þessa félags nema þær að félagið hafi að einhverju leyti falið öðrum að veiða aflamark þess á tilteknu ári. Ekki þykir sýnt að þar sé um að tefla ráðstöfun sem sé til þess fallin að valda félaginu sérstöku tjóni. Af framlögðum ársreikningum verður ráðið að rekstur félagsins hefur verið með svipuðum hætti um langan tíma.

Eins og að framan er rakið liggur fyrir mat á upplausnarvirði félagsins, en ekki liggur fyrir til samanburðar mat á slíku virði frá fyrri tíma. Samkvæmt þessu mati eru eignir félagsins langt umfram skuldir. Þótt félagið hafi tapað fé sum undanfarin ár eins og rakið er hér að framan, þykir það tap ekki svo umtalsvert að það verði metið til óhæfilegrar fjárstjórnar, enda hefur ekki verið sýnt fram á að tapið sé um að kenna óhæfilegri fjárstjórn varnaraðila í þeim skilningi að hún hafi ekki sinnt málefnum félagsins nægilega vel eða tekið rangar ákvarðanir um rekstur þess, félaginu til tjóns.

Samkvæmt þessu verður sóknaraðili ekki talinn hafa axlað þá sönnunarbyrði sem áskilið er í 1. málsgrein 15. gr. laga nr. 8, 1962 og verður kröfu hans því hafnað.

Eftir þessum málsúrslitum verður að fallast á kröfu varnaraðila um málskostnað sem ákveðst 250.000 krónur.

Úrskurðinn kveður upp E-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari.

Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð :

Kröfu sóknaraðila, A, um opinber skipti sér til handa á dánarbúi C, er hafnað.

Sóknaraðili greiði varnaraðila, B, 250.000 krónur í málskostnað.