Q-7/2017

Mál þetta var þingfest 30. október 2017 og tekið til úrskurðar 26. apríl sl.

Sóknaraðili er X, [...], [...].

Varnaraðili er Y, [...], [...].

Dómkröfur sóknaraðila eru þær að farið verði með allar eignir búsins sem hjúskapareignir. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að kaupmáli á milli aðila, dagsettur 31. október 2001, verði lagður til grundvallar við fjárskipti aðila þannig að þær eignir sem þar eru tilgreindar teljist séreign varnaraðila líkt og kaupmálinn beri með sér. Varnaraðili krefst málskostnaðar.

I

Aðilar málsins gengu í hjónaband 1988. Þau gerðu með sér kaupmála 31. október 2001 sem fól í sér að ákveðnar eignir skyldu verða séreignir varnaraðila, þar á meðal fasteignin að [...] í [...]. Var kaupmálinn vottaður af lögmanni, hann skráður í kaupmálabók sýslumanns og þinglýst á fasteignina [...]. Aðilar gerðu með sér nýjan kaupmála 13. maí 2002 þar sem kveðið var á um að kaupmálinn frá 31. október 2001 væri felldur úr gildi og að allar eignir hjónanna skyldu vera hjúskapareignir. Síðari kaupmálinn var undirritaður af báðum aðilum og vottaður af lögmanni og öðrum aðila til viðbótar. Kaupmálinn var ekki skráður í kaupmálabók sýslumanns.

Þann 17. mars 2017 sótti varnaraðili um skilnað hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Sóknaraðili mætti ekki til viðtals hjá sýslumanni þrátt fyrir boðun og var málinu vísað frá. Krafðist sóknaraðili í framhaldinu opinberra skipta til fjárslita á búi aðila með kröfu sem barst Héraðsdómi Reykjaness 10. maí 2017. Úrskurður var kveðinn upp 8. september 2017. Var bú aðila tekið til opinberra skipta og V-kvk-nf S-kvk-nf lögmaður skipuð til þess að gegna starfi skiptastjóra í búinu. Tveir skiptafundir voru haldnir á skrifstofu skiptastjóra 14. og 27. september 2017.

Ágreiningur aðila lýtur að gildi kaupmála sem aðilar undirrituðu. Sóknaraðili kveðst eiga tilkall til helmings allra eigna búsins þar sem fara eigi með allar eignir sem hjúskapareignir í samræmi við síðari kaupmálann, en varnaraðili telur að leggja beri fyrri kaupmálann til grundvallar fjárskiptum aðila.

Afstaða skiptastóra til ágreinings aðila var bókuð á skiptafundi 27. september 2017. Ekki tókst að jafna ágreiningsefnið á grundvelli afstöðu skiptastjóra og krafðist lögmaður sóknaraðila þess að ágreiningi aðila yrði vísað til héraðsdóms. Var það gert með bréfi skiptastjóra 5. október 2017. Sóknaraðili skilaði greinargerð af sinni hálfu 8. janúar 2018 og varnaraðili 2. febrúar sama ár.

II

Sóknaraðili kvaðst vísa til þess að tveir kaupmálar hafi verið gerðir af hálfu aðila málsins, sá fyrri 31. október 2001 sem tilgreini að fasteign aðila í [...] og tilgreint innbú verði gert að séreign varnaraðila. Síðari kaupmáli aðila felli þann fyrri úr gildi og tilgreini að farið skuli með allar eignir sem hjúskapareignir. Síðari kaupmálinn hafi ekki verið skráður í kaupmálabók sýslumanns og sé því ákveðnu formsskilyrði ekki fullnægt þar sem í 83. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 segi að kaupmála skuli skrá í kaupmálabók sem sýslumenn halda, en samkvæmt 82. gr. laganna er kaupmáli ekki gildur sé hann ekki skráður samkvæmt reglum laganna. Þetta formskilyrði laganna sé eina hindrunin sem kaupmálinn strandi á þar sem kaupmálinn sé undirritaður af báðum aðilum ásamt tveimur vottum líkt og lögin geri kröfu um. Þá hafi skiptastjóri lýst þeirri afstöðu sinni að síðari kaupmálinn uppfylli öll skilyrði kaupmála fyrir utan kröfuna um skráningu í kaupmálabók.

Sóknaraðili kveður dómaframkvæmd bera með sér að dómstólar séu ekki viljugir til að viðurkenna gildi kaupmála sem hafi ekki uppfyllt formleg skilyrði hjúskaparlaga, en líta verði á hvert mál heildstætt og hvert tilvik fyrir sig. Við mat á því hvort seinni kaupmáli hjónanna sé talinn gildur beri í fyrsta lagi að hafa í huga þær fjárhagslegu afleiðingar fyrir sóknaraðila verði seinni kaupmálinn ekki talinn gildur. Fyrri kaupmálinn kveði á um að verðmætasta eign aðila verði gerð að séreign varnaraðila. Slík niðurstaða myndi hafa bagalegar fjárhagslegar afleiðingar fyrir sóknaraðila sem hefur í rúmlega 15 ár gengið út frá því að kaupmáli þeirra kveði á um að eignir yrðu metnar sem hjúskapareignir. Í öðru lagi beri að líta til samþykkis varnaraðila fyrir því að seinni kaupmálinn skyldi taka gildi. Skýr undirritun hennar sé á kaupmálanum og að auki komi fram á honum að kaupmálann skuli skrá í kaupmálabók.

Með hliðsjón af þeim atvikum sem hafi orðið eftir að fyrri kaupmálinn hafi verið skráður ásamt huglægri afstöðu beggja aðila yrði það afar ósanngjörn niðurstaða að helsta eign búsins félli alfarið í hendur varnaraðila. Verði síðari kaupmálinn á hinn bóginn talinn gildur væri bæði um sanngjarna og skynsamlega ráðstöfun að ræða sem myndi jafna hlutdeild aðila í eignum búsins í samræmi við meginreglur hjúskaparlaga. Það séu sterk sanngirnisrök sem hnígi að því að telja beri seinni kaupmálann gildan enda sé hann fullgildur samningur að öllu leyti fyrir utan skráningu í kaupmálabók.

Samkvæmt meginreglunni um samningsfrelsi sé hjónum heimilt að skipa eignum á hvern þann veg sem þau æskja svo fremi sem lög standi því ekki í vegi, sbr. 1. mgr. 71. gr. hjúskaparlaga. Í málinu liggi fyrir að aðilar hafi bæði leitast eftir því að gera umræddar eignir að hjúskapareignum með síðari kaupmálanum 13. maí 2002 með því að leita til lögmanns og gera með sér kaupmála þess efnis. Bæði undirrituðu síðari kaupmálann ásamt vottum í samræmi við 80. gr. hjúskaparlaga. Hafa verði í huga þá hagsmuni sem 1. mgr. 83. gr. hjúskaparlaga um skráningu kaupmála sé ætlað að vernda. Almennt þá sé reglum um skráningu eignarheimilda ætlað að veita þriðja aðila upplýsingar og vernda þannig hagsmuni hans. Hjón sem geri með sér kaupmála þekki efni hans óháð skráningu en það sama eigin ekki við um þriðja aðila sem alla jafna sé grandlaus um gerð slíks löggernings hafi hann ekki aðgang að gögnum um opinbera skráningu. Í máli því sem sé til úrlausnar sé um að ræða innbyrðis ágreining hjóna um skiptingu eigna en ekki ágreining við þriðja aðila. Sóknaraðili krefjist skipta í samræmi við kaupmála sem báðir aðilar hafi ritað undir og fullnægi öllum skilyrðum öðrum en að hafa verið skráður í kaupmálabók.

Sóknaraðili kveðst til vara byggja á 104. gr. hjúskaparlaga. Ákvæðið sé ekki einungis fráviksregla frá helmingaskiptareglu heldur taki það einnig til séreigna. Samkvæmt ákvæðinu sé því heimilt að taka séreignir til skipta. Skilyrði sem því sé sett sé að beiting ákvæðanna um séreign myndi leiða til bersýnilegra ósanngjarnra málaloka. Fráviksreglu 104. gr. sé því ætlað að vera verndandi fyrir þann maka sem fer halloka við skiptin.

Loks byggir sóknaraðili á því að báðir kaupmálarnir séu í raun ógildir þar sem vottun þeirra sé ekki gerð með fullnægjandi hætti. Vísað sé til þess að ekki komi fram í vottun að verið sé að votta kaupmála heldur einungis dagsetningu, undirskrift og fjárræði. Séu báðir kaupmálarnir ógildir af þessum sökum og því beri að fara með allar eignir búsins sem hjúskapareignir.

III

Varnaraðili kveðst byggja kröfu sína á því að kaupmáli, dagsettur 31. október 2001, sé gildur á milli aðila og skuli leggja hann til grundvallar við skipti til fjárslita á búi þeirra. Byggir varnaraðili á því að kaupmálinn uppfylli öll skilyrði XII. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993. Kaupmálinn hafi verið undirritaður af báðum aðilum og vottaður af lögmanni, sbr. 82. gr. laganna. Undirritanir aðila séu vottaðar af þeim lögmanni sem hafi samið skjalið en í skjalinu komi fram að aðilar geri með sér kaupmála. Hafi þeim lögmanni mátt vera ljóst að hann var að votta kaupmála. Kaupmálinn hafi verið skráður í kaupmálabók sýslumanns samkvæmt 83. gr. laganna og honum þinglýst á þá fasteign sem hann varði, líkt og gert sé að skilyrði í 87. gr. laganna.

Samkvæmt 88. gr. laga nr. 31/1993 verður kaupmála aðeins breytt eða hann afturkallaður með öðrum kaupmála og gæta verði sömu sjónarmiða við gerð hans og hins upphaflega kaupmála. Sé skráning í kaupmálabók algert skilyrði fyrir niðurfellingu kaupmála.

Varnaraðili kveðst hafna því að kaupmáli, dagsettur 13. maí 2002, hafi fellt niður kaupmála milli aðila dagsettan 31. október 2001. Varnaraðili kannist ekki við efni skjalsins og muni ekki til þess að hafa nokkurn tímann samþykkt að undirrita skjal sem kveði á um að gildur kaupmáli á milli aðila skyldi felldur niður. Fullyrðir varnaraðili að vilji hennar hafi aldrei staðið til þess og hvað þá aðeins hálfu ári eftir að kaupmáli á milli þeirra hjóna hafi verið undirritaður og tekið gildi að lögum. Þá vísar varnaraðili til þess að meintur kaupmáli hafi ekki verið skráður í kaupmálabók, en það sé fortakslaust gildisskilyrði kaupmála að hann sé þar skráður, sbr. 83. gr. laga nr. 31/1993. Frumrit skjalsins hafi aldrei fundist eða verið lagt fram, sem bendi til þess að skjalið sé ekki til. Af þessu leiði að skjalið hafi ekki réttaráhrif á milli aðila og enga þýðingu við fjárskipti þeirra. Því beri að leggja til grundvallar og byggja á við fjárskipti aðila kaupmála á milli aðila, dagsettan 31. október 2001, sem móttekinn var til þinglýsingar hjá sýslumanni 1. nóvember 2001. Sá kaupmáli kveði á um að fasteignin að [...] í [...] og innbú það sem tilgreint sé í kaupmálanum teljist séreignir varnaraðila og komi því ekki undir skiptin.

Hvað varði þá málsástæðu sóknaraðila að kaupmáli á milli aðila sé ógildur þar sem vottun hans sé ekki með fullnægjandi hætti þá sé vísað til þess sem fram komi að framan hvað varði vottun undirritana á umræddan kaupmála. Undirritanir aðila voru vottaðar af þeim lögmanni sem samdi skjalið. Í ljósi þess að skýrt kemur fram í skjalinu að undirrituð hjón geri með sér þennan kaupmála, að orðið kaupmáli sé sérstaklega tilgreint í skjalinu og skjalið sé vottað af lögmanni sem hafi samið skjalið, hafi honum fyllilega mátt vera ljóst að hann var að votta kaupmála. Vísar varnaraðili til þess að vottun kaupmálans með þessum hætti valdi ekki ógildi hans.

Þá hafni varnaraðili því að 104. gr. laga nr. 31/1993, sem sóknaraðili vísar til, komi til álita. Fyrir liggi að á milli aðila sé gildur kaupmáli sem aðilar hafi undirritað af fúsum og frjálsum vilja, létu skrá í kaupmálabók og þinglýstu á fasteign sína. Þá bendi varnaraðili á að málsástæða sóknaraðila, byggð á ákvæðinu, falli utan þess ágreinings sem skiptastjóri hafi lagt fyrir héraðsdóm, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991, og varði ekki gildi kaupmálanna í málsgögnum.

Hvað lagarök varðar vísar varnaraðili til hjúskaparlaga nr. 31/1993, einkum XII. kafla. Þá vísar varnaraðili til laga nr. 20/1991 og til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna málskostnaðarkröfu.

IV

Í bréfi skiptastjóra til dómsins 5. október 2017 kemur fram að ágreiningur sé með aðilum um gildi kaupmála sem gerður var 31. október 2001 sem varnaraðili telji að leggja beri til grundvallar fjárskiptum á milli aðila, en því mótmælir sóknaraðili á þeim grundvelli að gerður hafi verið kaupmáli 13. maí 2002. Telur sóknaraðili að fyrri kaupmálinn hafi verið felldur niður með síðari kaupmálanum og krefst þess að farið verði með allar eignir sem hjúskapareignir við skiptin.

Samkvæmt 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 skal kaupmáli vera skriflegur. Undirritun hjóna eða hjónaefna skal vera staðfest af lögbókanda, lögmanni eða fulltrúa þeirra, eða af tveimur vottum sem skulu vera samtímis viðstaddir og rita nöfn sín og kennitölur á kaupmálann. Í vottorði þeirra skal koma fram að skjalið, sem vottað er, sé kaupmáli. Þá segir í 82. gr. laganna að kaupmáli sé ekki gildur milli hjóna og gagnvart þriðja manni nema hann sé skráður samkvæmt reglum laganna, það er í kaupmálabók sem sýslumenn halda, sbr. 83. gr. laganna. Varði kaupmáli fasteign, skip, fimm smálestir að stærð, eða skráð loftfar, skal, auk skráningar í kaupmálabók, skrá kaupmálann í veðmálaskrá viðkomandi eignar, sbr. 87. gr. laga nr. 31/1993. Loks segir í 88. gr. laganna að við breytingu eða afturköllun á kaupmála skuli gæta sömu reglna og fyrr greinir.

Í máli þessu liggur fyrir að aðilar gerðu með sér kaupmála 31. október 2001. Skjalið ber yfirskriftina „kaupmáli“ og er undirritað af báðum aðilum. Skjalið er vottað af [...] héraðsdómslögmanni, sem samdi skjalið. Með kaupmálanum var fasteignin að [...] í [...] og aðrar tilgreindar eignir gerðar að séreign varnaraðila. Kaupmálin var bæði skráður í kaupmálabók sýslumanns og honum þinglýst á fasteignina 1. nóvember 2001. Þá liggur fyrir að aðilar gerðu með sér annan kaupmála 13. maí 2002 þar sem kveðið er á um það að fyrrnefndur kaupmáli væri felldur niður og skyldu allar eignir aðila verða hjúskapareignir, sbr. hjúskaparlög nr. 31/1983 [sic]. Þá segir orðrétt: „Kaupmála þennann [sic] skal skrá í kaupmálabók sýslumannsins.“ Skjalið er sagt samið af [...] héraðsdómslögmanni og er vottað af honum og [...], kt. [...]. Ekki er um það deilt í málinu að síðarnefndi kaupmáli aðila var hvorki skráður í kaupmálabók sýslumanns né þinglýst á fasteignina.

Af hálfu sóknaraðila er byggt á því að þrátt fyrir að því formskilyrði sé ekki fullnægt að kaupmálinn hafi ekki verið skráður í kaupmálabók sýslumanns verði að líta á hvert mál heildstætt og hvert tilvik fyrir sig. Við mat á gildi síðari kaupmálans verði að hafa í huga þær fjárhagslegu afleiðingar sem það hafi fyrir sóknaraðila verði síðari kaupmálinn ekki talinn gildur. Einnig verði að líta til samþykkis varnaraðila fyrir því að síðari kaupmálinn tæki gildi. Varnaraðili hafi samþykkt að síðari kaupmálinn tæki gildi og að skrá ætti hann í kaupmálabók til að hann yrði gildur milli aðila málsins. Varnaraðili byggir á hinn bóginn á því að leggja beri fyrrefnda kaupmálann til grundvallar við skipti til fjárslita á búi aðila. Kaupmálinn sé gildur á milli aðila og uppfylli öll skilyrði XII. kafla laga nr. 31/1993. Í greinargerð varnaraðila segir að varnaraðili kannist ekki við efni kaupmála frá 13. maí 2002 og muni ekki til þess að hafa undirritað skjalið. Hafnar varnaraðili því að skjalið felli niður kaupmála aðila frá 31. október 2001.

Áður er fram komið að kaupmála skal skrá í kaupmálabók sýslumanns, sbr. 1. mgr. 83. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Er kaupmáli ekki gildur milli hjóna og gagnvart þriðja manni nema hann sé skráður samkvæmt reglum laganna, sbr. 82. gr. laganna. Að mati dómsins uppfyllir kaupmáli sá sem sagður var gerður og undirritaður 13. maí 2002 ekki fortakslaus skilyrði XII. kafla hjúskaparlaga, sbr. tilvitnuð ákvæði 82. og 83. gr. laganna, og var ekki gerður að gættum sömu reglum og fylgt var þegar fyrri kaupmálinn var gerður og undirritaður, svo sem fyrir er mælt í 88. gr. laganna. Hefur síðari „kaupmáli“ aðila því ekkert gildi að lögum. Hjúskaparlög eru fortakslaus um gildi kaupmála og fá sanngirnissjónarmið því ekki breytt.

Sóknaraðili byggir einnig á því til stuðnings kröfum sínum að báðir kaupmálarnir séu í raun ógildir þar sem vottun þeirra hafi ekki verið gerð með fullnægjandi hætti, enda komi ekki fram í vottuninni að verið sé að votta kaupmála, heldur einungis dagsetningu, undirskrift og fjárræði. Séu báðir kaupmálarnir ógildir af þessum sökum og því beri að fara með allar eignir búsins sem hjúskapareignir. Á þetta verður ekki fallist með sóknaraðila. Til þess ber að líta í þessu sambandi að lögmaður samdi kaupmálann og vottaði undirskriftir aðila. Í inngangi skjalsins kemur fram að aðilar séu að gera með sér kaupmála og ber skjalið það heiti. Er þannig ljóst af skýru efni skjalsins að um kaupmála aðila er að ræða. Þrátt fyrir að í texta vottunarinnar komi ekki fram að verið sé að votta undirritanir á kaupmála verður það eitt og sér ekki talið valda því að kaupmálinn verði talinn ógildur, sbr. forsendur í dómi Hæstaréttar Íslands 18. júní 2013 í málinu númer 380/2013.

Sóknaraðili byggir „til vara“ á 104. gr. hjúskaparlaga og vísar til þess að samkvæmt ákvæðinu sé heimilt að taka séreignir til skipta, enda taki reglan til séreigna. Skilyrði sé að beiting ákvæða um séreignir leiði til bersýnilegra ósanngjarnra málaloka. Varnaraðili mótmælir þessu álitaefni og segir slíka málsástæðu liggja utan þess ágreiningsefnis sem skiptastjóri hafi vísað til dómsins. Tekið er undir þetta með varnaraðila. Verður ekki í málinu tekin afstaða til annarra ágreiningsefna en þeirra sem skiptastjóri vísaði til dómsins með fyrrnefndu bréfi 5. október 2017, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991, það er ágreinings um gildi kaupmála á milli aðila.

Með vísan til þess sem nú er fram komið verður niðurstaða dómsins sú að hafna kröfum sóknaraðila og taka til greina kröfu varnaraðila um að kaupmáli á milli aðila frá 31. október 2001 verði lagður til grundvallar fjárskiptum á milli aðila þannig að þær eignir sem þar eru tilgreindar teljist séreignir varnaraðila.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

Úrskurð þennan kveður upp J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari, sem tók við rekstri málsins 3. janúar 2018 en hafði engin afskipti af málinu fyrir þann tíma.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Kröfum sóknaraðila, X, er hafnað.

Kaupmáli á milli aðila, dagsettur 31. október 2001, skal lagður til grundvallar við fjárskipti aðila þannig að þær eignir sem þar eru tilgreindar teljist séreignir varnaraðila, Y.

Málskostnaður fellur niður.

J-kk-nf H-kk-nf