E-54/2018

1 Mál þetta var höfðað á tímabilinu 26. febrúar 2018 til 22. mars sama ár. Málið var þingfest 5. apríl 2018. Gagnsök var höfðuð 30. apríl sama ár og þingfest 17. maí sama ár. Málið var fyrst dómtekið 3. september 2019 en þar sem dómur var ekki lagður á það innan lögboðins frests var það endurflutt og dómtekið að nýju 26. nóvember 2019. Með dómi 3. desember 2019 var aðalsök vísað frá dómi en málið dæmt efnislega í gagnsök. Gagnsakarþáttur málsins var staðfestur með dómi Landsréttar 18. desember 2020 í máli nr. 883/2019. Frávísunarþáttur dómsins var felldur úr gildi með úrskurði Landsréttar 4. febrúar 2020 í máli nr. 15/2020. Var málið endurflutt um aðalsök og dómtekið að nýju 24. febrúar 2021. Dómara þeim sem fór með málið auðnaðist ekki að leggja dóm á það vegna veikinda. Nýr dómari tók við málinu 10. júní sl. Fór aðalmeðferð fram að nýju og varmá lið dómtekið 8. nóvember 2021.

2 Í ljósi þess að leyst hefur verið úr ágreiningi í gagnsakarþætti málsins verður í dómi þessum talað um stefnanda og stefndu í stað aðalstefnanda og aðalstefndu.

3 Stefnandi er íslenska ríkið.

4 Stefndu eru:

A-kk-nf E-kk-nf, Naustavör 10, 200 Kópavogi, v/Framness, 216- 5629, Framness, 216-5631 og Framness, 216- 5634 og Framness, 216- 5638.

Á-kvk-nf Á-kvk-nf, Meiðavöllum, Kelduhverfi, v/Meiðavalla, 216- 5857.

B-kvk-nf H-kvk-nf, Dísarási 5, 110 Reykjavík, v/Kelduness 1, 216- 5729.

D-kk-nf E-kk-nf, Þýskalandi, v/Framness, 216- 5629, Framness, 216- 5631 og Framness, 216- 5634 og Framness, 216- 5638.

E-kk-nf Á-kk-nf, Reynihlíð 17, 105 Reykjavík, v/Eyvindarholts, 216- 5601.

E-kk-nf E-kk-nf, Steinahlíð 5 b, 603 Akureyri, v/ Syðri- Bakka (Þórunnarsels), 216- 5894.

E-kvk-nf E-kvk-nf, Ærlækjarseli 2, Kelduhverfi, v/Syðri- Bakka (Þórunnarsels), 216-5894 og Árbakka, 217- 991.

G-kk-nf H-kk-nf, Háagerði 7, Húsavík fyrir hönd Eyvindarstaða ehf. Háagerði 7, Húsavík, v/Eyvindarstaða, 216- 5605.

H-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, Álftamýri 31, 108 Reykjavík, v/Eyvindarholts, 216- 5601 og Kelduness 1, 216- 5729.

H-kvk-nf Á-kvk-nf og K-kk-nf R-kk-nf T-kk-nf, kt. [...], Hóli, Kelduhverfi, v/Hóls, 216- 5691.

I-kk-nf J-kk-nf og F-kvk-nf I-kvk-nf, Mörk, Kelduhverfi, v/Markar 216- 5869.

J-kk-nf G-kk-nf, Lyngási, Kelduhverfi, v/ Lyngáss, 216- 5816.

Dánarbú J-kk-ef G. S-kk-ef, Höfðabrekku, Kelduhverfi, v/Keldunes skots, nú hluti af Höfðabrekku, 216- 5705.

J-kk-nf T-kk-nf H-kk-nf, Staðarbakka 26, Reykjavík, v/Eyvindarholts, 216- 5601 og Kelduness 1, 216- 5729.

K-kvk-nf E-kvk-nf, Lindarbrekku, Kelduhverfi, v/Lindarbrekku, 216- 5804.

K-kk-nf S-kk-nf Y-kk-nf, Tóvegg, Kelduhverfi, v/Tóveggjar 216- 5919.

K-kvk-nf Í-kvk-nf, Barmahlíð 50, Reykjavík,

S-kvk-nf Í-kvk-nf, Flúðaseli 77, Reykjavík,

S-kk-nf Í-kk-nf, Tjarnartúni 3, Akureyri

Dánarbú S-kvk-ef J-kvk-ef, v/Undir veggjar 216- 5934.

H-kk-nf Þ-kk-nf L-x-x, Sólbraut 15, Seltjarnarnesi, og K-kvk-nf Þ-kvk-nf L-kvk-nf v/ Eyvindarholts, 216- 5601 og Kelduness 1, 216- 5729

K-kk-nf Þ-kk-nf M-kk-nf, Laugabrekku 20, Húsavík fyrir hönd Norðurþings, Ketilsbraut 7- 9, Húsavík, v/Ytri- Bakka (Þórseyrar), 216- 5597 og Sjávarbakka, 217-992.

O-kvk-nf S-kvk-nf H-kvk-nf, Klapparhlíð 32, Mosfellsbæ, v/Kelduness 1, 216- 5729.

B-kvk-nf S-kvk-nf, Keldunesi 2, Kelduhverfi, v/ Eyvindarholts, 216- 5601, Kelduness 2, 216- 5733, Framness, 216- 5629, Framness, 216- 5632 og Framness, 216- 5638.

S-kk-nf Ö-kk-nf S-kk-nf, Reynilundi 3, Akureyri, v/Hlíðargerðis, 216- 5687.

T-kk-nf I-kk-nf, Mörk, Kelduhverfi, v/ Ingveldarstaða, 216- 5716.

5 Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að viðurkennt verði með dómi að hann sé eigandi að landi því sem afsalað var frá jörðunum Ási, Hóli, Keldunesi, Eyvindarstöðum, Kelduneskoti, Lindarbrekku, Framnesi, Þórunnarseli, Bakka, Syðri- Bakka og Þórseyri öllum í Kelduneshreppi í Norður- Þingeyjarsýslu til Sandgræðslu Íslands með afsali þann 29. október 1939.

Þá krefst hann þess að viðurkennt verði að veiðiréttur fyrir eignarlandinu á vatnasvæði Litlárvatna tilheyri stefnanda.

Í þriðja lagi krefst hann þess að viðurkennt verði að mörk eignarlands stefnanda séu eftir mörkum hinnar upphaflegu sandgræðslugirðingar á Ássandi eins og hún var lögð árið 1942 og miðlínu Jökulsár á Fjöllum/Bakkahlaups, með eftirfarandi hætti: Frá Jökulsá á Fjöllum, í landi Ása, frá þeim stað þar sem áður var hlaðinn grjóthaus við ána um 25 til 30 metrum norðvestan við þar sem áður var vestari brúarstólpi gömlu hengibrúarinnar á vesturbakka Jökulsár á Fjöllum, hnitapunktur merktur nr. 1 Austur 615861,3 / Norður 617493,3. Þaðan eftir legu upphaflegu sandgræðslugirðingarinnar frá 1942, um hnitapunkta merkta nr. 2 – 37, eins og þeir eru nánar tilgreindir á kröfulínukorti á dómskjali nr. 4. Frá hnitapunkti nr. 37 áleiðis að hnitapunkti nr. 38, allt að þeim stað er sú lína sker línu sem dregin er suður frá hnitapunkti nr. 40 um hnitapunkt nr. 39 að fyrrgreindri línu milli hnitapunkta nr. 37 og 38. Frá þeim stað um hnitapunkta merkta nr. 39 – 46. Frá hnitapunkti nr. 46 að Bakkahlaupi við enda upphaflegs girðingarstæðis, hnitapunktur merktur nr. 47 Austur 606467,6 / Norður 624446,4, þaðan eftir miðlínu Bakkahlaups suðaustur beint til móts við hnitapunkt nr. 1 Austur 615861,3 / Norður 617493,3, þar sem áður var hlaðinn grjóthaus við ána um 25 til 30 metrum norðvestan við þar sem áður var vestari brúarstólpi gömlu hengibrúarinnar á vesturbakka Jökulsár á Fjöllum og þaðan aftur í hnitapunkt merktan nr. 1.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi þeirra aðila sem látið hafa málið til sín taka.

6 Stefndu A-kk-nf E-kk-nf, B-kvk-nf H-kvk-nf, D-kk-nf E-kk-nf, E-kk-nf Á-kk-nf, H-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, I-kk-nf J-kk-nf, F-kvk-nf I-kvk-nf, J-kk-nf G-kk-nf, J-kk-nf T-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf E-kvk-nf, K-kk-nf S-kk-nf Y-kk-nf, H-kk-nf Þ-kk-nf L-kk-nf, K-kvk-nf Þ-kvk-nf L-kvk-nf, O-kvk-nf S-kvk-nf H-kvk-nf, B-kvk-nf S-kvk-nf, H-kvk-nf Á-kvk-nf, K-kk-nf R-kk-nf T-kk-nf, dánarbú J-kk-ef G. S-kk-ef og T-kk-nf I-kk-nf, E-kk-nf E-kk-nf, E-kvk-nf E-kvk-nf og Norðurþing, krefjast aðallega frávísunar á annarri dómkröfu stefnanda, en að því frágengnu sýknu af kröfunni. Að öðru leyti krefjast þau sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefjast stefndu málskostnaðar.

7 Stefnda Á-kvk-nf Á-kk-ef dóttir krefst sýknu og málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

8 Skilja verður málatilbúnað stefnda S æ-x-x A-kk-ef S-kk-ef svo að hann krefjist sýknu en hann gerir ekki kröfu um málskostnað.

9 K-kvk-nf Í-kvk-nf, S-kvk-nf Í-kvk-nf, S-kk-nf Í-kk-nf, dánarbú S-kvk-ef J-kvk-ef og Eyvindarstaðir ehf. hafa ekki látið málið til sín taka.

Málsatvik

10 Stefnandi kveðst vera eigandi jarðarinnar Áss, landnúmer 154067, sem og jarðarinnar Ásbyrgis landnúmer 215- 5544 og því sé ekki þörf að stefna eiganda þeirra jarða en aðrir stefndu séu eigendur þeirra ellefu jarða (eða jarða sem skipt hefur verið út úr þeim) sem að átt hafi aðild að samningi við Sandgræðslu Íslands 1939.

11 Í máli þessu deila aðilar um eignarhald á landsvæði sem eigendur ellefu jarða í Kelduneshreppi afhentu Sandgræðslu Íslands 1939, en Sandgræðslan girti af árið 1942 til friðunar gegn ágangi búfjár og uppgræðslu. Deila aðilar um það hvert hafi verið inntak þess samnings sem gerður var 1939 og hvort hann fullnægi skýrleikakröfum til að geta talist afsal á eignarrétti. Stefndu byggja, auk framangreinds, m. a. á því að reglur um hefð, ógildingarreglur samningalaga og tómlæti stefnanda við að halda ætluðum réttindum sínum til laga leiði til þess að þeir fari nú með óskoruð eignarráð yfir landsvæðinu. Á-kvk-nf Á-kvk-nf eigandi Meiðavalla byggir á því að afsal stefnanda á jörðinni til þess aðila sem hún leiði rétt sinn frá hafi falið í sér afsal eignarréttar allrar jarðarinnar og því beri að sýkna hana af þriðju dómkröfu stefnanda. Hún kveðst á hinn bóginn ekki eiga aðild að fyrstu og annarri dómkröfu stefnanda. Um síðastnefnd sjónarmið telur stefnandi einkum að umrætt afsal hafi ekki þau réttaráhrif sem stefnda byggi á, enda hafi ekki verið unnt að framselja umræddan hluta jarðarinnar án atbeina og aðkomu Landgræðslu ríkisins sem farið hafi með eignarráð landsins fyrir hönd stefnanda.

12 Í málinu er ekki teljandi ágreiningur um málsatvik, þótt deilt sé um þýðingu þeirra að lögum.

13 Ekki er um það deilt í málinu að aðdragandi þess að Sandgræðsla Íslands tók umráð og girti af umrætt landsvæði var að landið var örfoka sandur og að sandfok ógnaði byggð á svæðinu.

14 Er framangreindur samningur var gerður voru í gildi lög nr. 45/1923 um sandgræðslu. Í þeim lögum er kveðið á um að yfirstjórn sandgræðslumála sé í höndum landsstjórnarinnar. Þá eru og ákvæði sem lýsa því hvernig Sandgræðsla Íslands skyldi leita samvinnu við landeigendur við uppgræðslu sandfokssvæða og hvernig kostnaði af slíkum aðgerðum yrði skipti milli landeigenda og Sandgræðslu Íslands. Einnig er mælt fyrir um heimild til að taka land eignarnámi gegn eignarnámsbótum.

15 Þá var í lögunum að finna ákvæði um að landeigandi, sem tekið hefði þátt í greiðslu kostnaðar við uppgræðslu, skyldi fá land sitt til baka, með nánar tilgreindum skilmálum.

16 Lög nr. 18/1941 um sandgræðslu og heftingu sandfoks tóku við af fyrrnefndum lögum og þau voru leyst af hólmi með lögum nr. 17/1965 um landgræðslu. Í 1. mgr. 7. gr. síðastnefndra laga segir að Landgræðslan (áður Sandgræðslan) skuli afla sér fullkomins umráðaréttar yfir landi því sem hún taki til uppgræðslu og skuli það gert annað hvort með langtímasamningi við landeigendur eða með eignarnámi, ef þörf krefji. Um það land sem Landgræðslan hafi tekið til uppgræðslu með samningi segir í 12. gr. laganna, að það skuli afhenda landeigendum að nýju að uppgræðslu lokinni. Það land sem tekið hafi verið eignarnámi megi selja þegar það hafi verið endurgrætt, en eigandi þeirrar jarðar sem landið áður hafi fylgt (og að honum frágengum leiguliði) skuli eiga forkaupsrétt.

17 Með samningi dagsettum 29. október 1939 afhentu eigendur að jörðunum Ási, Hóli, Keldunesi, Eyvindarstöðum, Kelduneskoti, Lindarbrekku, Framnesi, Þórunnarseli, Bakka, Syðri Bakka og Þórseyri í Kelduhverfi Sandgræðslu Íslands landflæmi sem þannig var lýst: „.. því landi, sem verður innan væntanlegrar sandgræðslugirðingar frá Jökulsárbrú að Veggja rendum, þaðan ofan með Röndum að Keldunesi og þaðan norður fyrir sanda austur í Bakkahlaup eða svo sem ákveðið verður af sandgræðslustjóra ríkisins.“ Síðar segir; „Þegar sandgræðslu á áðurnefndu svæði er lokið, áskiljum við okkur fyrsta kauprétt og leigurétt að landinu, með núgildandi landamerkjum milli áður nefndra jarða“. Umræddum samningi var þinglýst, en hins vegar var ekki stofnað nýtt land eða ný jörð í fasteignabók um þetta svæði sem gengur undir nafninu Ássandur.

18 Með ódagsettri yfirlýsingu sem þinglýst var 7. desember 1967, afhenti Landgræðsla ríkisins Keldunes- og Framnesbændum „landspildu norðan við nefndar jarðir úr Ássandsgirðingu, sem þegar hefur verið girt.“ Lýsti Landgræðslan því yfir að landið væri að mestu fullgróið og væri það því afhent til beitar, undir eftirliti Landgræðslunnar. Sett voru þau skilyrði að ábúendur héldu girðingunni vel við og 3 - 5 tonnum af tilbúnum áburði yrði dreift á svæðið árlega.

19 Þann 18. október 1966 sendi Landgræðslan bréf til ábúenda á Þórunnarseli, Syðri Bakka og Þórseyri (Sandbakka jarðir) og gaf þeim „kost á að girða landsvæði í norðurhluta Ássandsgirðingar, norðan við nýlega afgirt svæði Keldunesbænda. Þar sem land þetta er fullgróið, er ástæðulaust að halda því friðuðu lengur.“ Var ábúendum gefinn kostur á að fá landið til beitar, að því tilskildu að landið yrði girt og á það borinn tilbúinn áburður. Kemur og fram að ef ábúendur vilji ekki undirgangast skilmála fyrir endurafhendingu landsins verði það fengið öðrum.

20 Með bréfi dags. 2. febrúar 1967 staðfestu eigendur Sandbakkajarðanna að þeir tækju aftur við landinu. Eigendur Sandbakkajarðanna girtu síðan landið og nýttu til beitar. Hluti landsins og hluti girðingarinnar fór síðar undir vatn.

21 Kröflueldar hófust í árslok 1975. Mikil aukning varð þá í skjálftavirkni og fylgdi þeim landris og landsig. Stórt svæði norðvestast á Ássandi seig og þar myndaðist Skjálftavatn, ca. 9 ferkílómetrar að flatarmáli. Stór hluti þess lands (en þó ekki allur) sem Keldunes-og Framnesbændur annars vegar og Sandbakka jarðirnar (Ytri og Syðri Bakki, Þórsnes og Þórunnarsel) hins vegar (og sennilega Hóll, Eyvindarstaðir og e. t. v. fleiri bæir) höfðu fengið afhent frá Landgræðslunni nokkrum árum áður sökk í vatnið og hluti af nýju girðingunum einnig.

22 Fljótlega eftir að Skjálftavatn myndaðist fór að gæta þar fiskjar, enda er vatnið hluti af stærra vatnasvæði sem myndar heilt fiskihverfi. Úr vatninu rennur Litlá til sjávar og er hún eftirsótt til stangveiða. Í Skjálftavatni stunduðu landeigendur netaveiðar framanaf, eftir kerfi sem aðliggjandi bæir komu sér saman um. Lét Landgræðslan það afskiptalaust, að því er virðist í tæpa þrjá áratugi. Árið 2003 hófust bréfaskipti þar sem farið var fram á viðræður milli Landgræðslunnar og landeigenda um meðferð veiðiréttar í Skjálftavatni. Landeigendur mótmæltu kröfum Landgræðslunnar. Veiðifélag Litlárvatna hafnaði beiðni Landgræðslunnar um greiðslu arðs af veiðirétti í maí 2010.

23 Í því landi sem liggur utan þess lands Sandbakkajarða sem eigendur fengu afnot af hefur verið boruð tilraunaborhola sem skilar heitu vatni.

24 Varðandi Meiðavelli þá er stefnda Á-kvk-nf Á-kvk-nf eigandi jarðarinnar á grundvelli erfðagernings. Arfleifandi var G-kvk-nf Á-kvk-nf sem eignaðist jörðina með afsali frá landbúnaðarráðherra fyrir hönd stefnanda, en jörðin hafði verið eign hans frá því áður en Sandgræðsla Íslands fékk umráð lands þess sem um er deilt í málinu. Í afsalinu var svofellt ákvæði: „ Kaupanda er kunnugt um full umráð Landgræðslu ríkisins yfir landspildu sem afmörkuð er á uppdrætti merktum „Landgræðslugirðingar á Ássandi og Jökulsárgljúfrum. Landgræðsla ríkisins ABÞ júlí 2000“ sem fylgir samningi þessum og er hluti hans og sýnir land það sem er innan landgræðslugirðingar. Kvöð þessari var þinglýst 18. júlí 1942 á jörðina.“

Málsástæður og lagarök stefnanda

25 Stefnandi kveður málið höfðað á hendur eigendum þeirra jarða sem upphaflega hafi afsalað Sandgræðslu Íslands hluta úr landi sínu til að mynda landgræðslusvæðið Ássand sbr. afsal 1939 sem og eigendum þeirra jarða sem afsalað hafi leigurétti með afsali 1942 og 1954. Þá sé málið einnig höfðað gagnvart þeim sem taldir séu eiga eða geta hugsanlega átt réttindi á grundvelli eignarhalds síns á jörðum er liggi að Ássandi.

26 Mál þetta sé höfðað til viðurkenningar á eignarrétti stefnanda að nánar afmörkuðu landsvæði samkvæmt fyrrnefndu afsali frá 1939 sem girt hafi verið 1942 og sé afmarkað nánar á kröfulínukorti sem stefnandi hafi látið vinna og liggi fyrir í málinu. Krafan byggi á því að með fyrrnefndu afsali frá 29. október 1939 hafi Sandgræðsla Íslands og þar með íslenska ríkið, orðið fullkominn eigandi alls lands innan fyrrnefndrar girðingar og verið eigandi landsins og allra landsréttinda æ síðan. Byggt sé á því að orðalag afsalsins beri með sér að um ótvíræða og fulla eignarheimild sé að ræða.

27 Uppblástur og sandfok hafi verið mikið vandamál í mörgum sveitum landsins, þ. á m. í Kelduhverfi og á Vestursandi fram á 20. öld. Hafi þetta m. a. átt við um það svæði sem í máli þessu sé deilt um. Bændur hafi í raun staðið frammi fyrir þeim kosti að sumar jarðir á svæðinu hefðu eyðst með öllu en tún og beitarland skaðast verulega á öðrum jörðum sökum ágangs sands ef ekkert hefði verið að gert.

28 Í lögum nr. 45/1923 um sandgræðslu, sem í gildi hafi verið þegar hinu umdeilda landi hafi verið afsalað árið 1939, segi í 2. gr., að landstjórnin hafi heimild til að girða af svæði sem uppblásturshætta geti stafað af, í þeim tilgangi að koma í veg fyrir uppblástur svo og til að græða foksvæðin að fullu. Í 4. gr. laganna, sbr. 1. gr. laga nr. 25/1927, hafi enn fremur sagt að kostnaður við girðingu, græðslu og viðhald foksvæðis eða sandgræðslusvæðis skv. 2. gr. skuli greiddur að 2/3 úr ríkissjóði, en að 1/3 af landeiganda, gegn ábyrgð hlutaðeigandi hrepps eða sýslu, og að allur arður af girtu sandgræðslusvæði skuli ganga óskiptur til viðhalds og græðslu landsins. Í 5. gr. laga nr. 45/1923 hafi verið kveðið á um að ef eigandi vildi ekki kosta græðslu á landinu gæti landsstjórnin tekið það eignarnámi.

29 Á gildistíma laga nr. 45/1923, sem og á gildistíma laga um sandgræðslu og heftingu sandfoks nr. 18/1941, hafi það verið algengt að landi væri afsalað til ríkisins til fullrar eignar og umráða án þess að til eignarnáms kæmi. Uppfoks- og sandsvæði á þeim tíma hafi verið talin verðlaus og einungis til ama, enda hafi nærliggjandi löndum oft stafað mikil hætta af þeim. Hafi bændur sóst eftir því á þessum tíma að Sandgræðsla Íslands tæki við landi af þeim til uppgræðslu og heftingar sandfoks því með þeim hætti hafi annað gróið land í þeirra eigu verið varið. Ljóst sé að hvorki hafi verið farin sú leið sem 2. gr. eða 5. gr. laga nr. 45/1923 kveði á um þegar landinu hafi verið afsalað árið 1939. Orðalag afsalsins frá 1939 beri þess glögglega merki að landið hafi verið látið af hendi til fullrar eignar og umráða. Endurgjaldið til afsalsgjafa hafi falist í því að sandfokið hafi verið heft án þess að afsalsgjafar þyrftu að bera kostnað af uppgræðslu landsins og hafi þeir haldið eftir hluta jarðanna til búskapar sem ella hefði mögulega lagst af eða stórskaðast ef ekki hefðu komið til aðgerðir Sandgræðslu Íslands og sandfokið áfram verið óheft. Fyrir þeirri framkvæmd sem að framan sé lýst finnist fjölmörg dæmi í skjalasöfnum Sandgræðslu Íslands, eins og sjá megi í gögnum málsins.

30 Kveðst stefnandi byggja á því að afsalið frá 1939, feli í sér fullkomna eignayfirfærslu til Sandgræðslu Íslands, f. h. íslenska ríkisins. Þinglýst skjöl sýni þannig ótvírætt að stefnandi sé eigandi þess lands sem dómkrafa stefnanda lúti að. Beri stefndu sönnunarbyrðina fyrir því að efni þinglýsingabóka, eins og það hafi verið í áratugi, sé ekki rétt, en samkvæmt 25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 hafi sá þinglýsta eignarheimild sem þinglýsingabók nefni eiganda á hverjum tíma.

31 Stefnandi kveðst vísa til fordæmisgefandi dóms Hæstaréttar nr. 554/2011 í máli sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra gegn Skógræktarfélagi Rangæinga, E-kvk-þgf H-kvk-þgf og dánarbúi H-kvk-ef Ó-kvk-ef vegna jarðarinnar Tjörvastaða, Rangárþingi ytra en þar hafi reynt á orðalag í afsali eins og hér um ræði og hafi eignarréttur íslenska ríkisins verið viðurkenndur á grundvelli þess. Hafi Hæstiréttur talið að í orðalagi í afsali til Sandgræðslu Íslands frá árinu 1945, sem undirritað hafi verið af eiganda jarðarinnar Tjörvastaða, hafi falist yfirfærsla beins eignarréttar að því landi sem gerningurinn hafi tekið til.

32 Verði ekki fallist á að afsalið frá 1939 feli í sér fullkomna eignayfirfærslu sé byggt á því að íslenska ríkið hafi hefðað landið skv. skilyrðum laga nr. 46/1905. Landgræðsla ríkisins hafi haldið landgræðslugirðingunni við og séð um land er áður hafi tilheyrt jörðum stefndu innan girðingarinnar frá árinu 1942 og farið með landið sem sitt eigið og unnið þar landgræðslustörf eins og rakið sé í gögnum málsins. Kostnaður við landgræðsluflug til áburðargjafar á svæðinu einn og sér hlaupi t. d. á tugum milljóna króna á tímabilinu. Landgræðsla ríkisins hafi ávallt litið svo á að landið væri í eigu íslenska ríkisins eftir umræddan afsalsgjörning og megi af gögnum málsins ráða að svo hafi fyrri eigendur jarða á svæðinu líka gert.

33 Árið 1955 hafi Landnám ríkisins byggt stefnda, J-kk-þgf G. S-kk-þgf, 27 hektara afmarkaða landspildu úr landgræðslu landinu, eins og fram komi í byggingarbréfi hans frá 12. janúar 1955. Byggingarbréf þetta sé ekki lengur í gildi. Eigendur jarða sem áður hafi átt land á landgræðslusvæðinu, en hafi með afsalinu frá 29. október 1939 áskilið sér fyrsta kauprétt og leigurétt að hinu afsalaða landi, hafi samþykkt þessa ráðstöfun á sínum tíma með bréfi dags. 19. október 1954. Í bréfinu segi: „Við undirritaðir lýsum hér með yfir, að við afsölum til J-kk-ef G. S-kk-ef, Lindarbrekku, kauprétti og leigurétti á landi því sem Sandgræðsla ríkisins á, austur og suðaustur af Keldunesbæjunum, með þeim landamerkjum er hér greinir“. Á því sé byggt að af framangreindu bréfi megi ráða að rúmum áratug eftir að landinu hafi verið afsalað til Sandgræðslu Íslands, hafi öllum hlutaðeigandi verið ljóst og enn í fersku minni hver staða landsins sem eignarlands ríkisins hafi verið og hún viðurkennd.

34 Stefnandi kveðst byggja á því að því er veiðirétt varði að þar sem stefnandi hafi öðlast fullkomin eignarréttindi yfir umræddu landsvæði, sé hann jafnframt eigandi allra eignaréttinda þarsem lögum samkvæmt fylgi landi, þ. m. t. veiðiréttindum sem og öllum öðrum réttindum. Það sé forn regla í íslenskum rétti að réttur til veiða fylgi landi, sbr. ákvæði landabrigðaþáttar Grágásar um veiði, 208. kap. Konungsbókar og 438. kap. Staðarhólsbókar, svo og 56. kap. Landsleigubálks Jónsbókar og síðar 4. gr. lax- og silungsveiðilaga nr. 61/1932.

35 Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. núgildandi laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 fylgi veiðiréttur í vatni, á eða fyrir landi, eignarrétti að því, enda sé ekki mælt fyrir um aðra skipan að lögum. Sama regla hafi gilt samkvæmt eldri lögum, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970. Hafi þessi regla um að veiðiréttur hverskonar tilheyri landi verið ein grundvallarregla eignarréttar á Íslandi frá landnámi.

36 Stefnandi hafi allt frá því að Skjálftavatn hafi orðið til, þegar ljóst hafi orðið að þar hafi myndast veiðihlunnindi, haldið fram eignarrétti sínum að veiði í vatninu, eins og gögn málsins beri með sér. Stefnandi hafi ávallt haldið uppi kröfu um að honum sem umráðanda hins umþrætta lands yrði úthlutað arði s amkvæmtarðskrá fyrir veiðisvæðið. Þrátt fyrir að skýrt sé kveðið á um það í lögum um lax- og silungsveiði, bæði eldri lögum nr. 76/1970, sem og núgildandi lögum nr. 61/2006, að eiganda lands tilheyri veiðiréttur fyrir landi sínu og tilkall til arðs, hafi stefnanda hvorki verið úthlutað arði vegna Skjálftavatns, né hafi ósk stefnanda um breytingu á arðskrá Veiðifélags Litlárvatna verið sinnt.

37 Landgræðsla ríkisins hafi reynt að fá aðild að Veiðifélagi Litlárvatna í töluverðan tíma. Með erindi 18. desember 2009 hafi landgræðslustjóri óskað eftir aðild að Veiðifélagi Litlárvatna með vísan til skýrra lagaheimilda í lögum nr. 61/2006. Stjórn Veiðifélags Litlárvatna hafi hafnað aðild Landgræðslu ríkisins að veiðifélaginu með bréfi dags. 14. maí 2010. Landgræðsla ríkisins hafi kært þá niðurstöðu veiðifélagsins til Fiskistofu með bréfi 26. júlí 2010 til Fiskistofu. Í úrskurði sínum hafi Fiskistofa talið að slíkur ágreiningur væri um veiðiréttinn að ekki væri á færi stofnunarinnar að taka afstöðu til málsins. Hafi Fiskistofa vísað til þess að þar sem ekki væri deilt um formhlið ákvörðunarinnar og því ekki haldið fram að hún væri að formi til röng væru ekki efni til að hnekkja henni, nema fyrir lægi dómur um fyrirliggjandi ágreining um veiðirétt. Hafi ákvörðun Veiðifélags Litlárvatna því verið staðfest.

38 Stefnandi byggi á því að engar réttarheimildir styðji það, að hann sem landeigandi hins umdeilda lands, þar sem veiðiréttur hafi myndast með tilkomu Skjálftavatns og affalls þess í Litlá, sé ekki eigandi veiðiréttar fyrir landinu. Slík takmörkun á eignarréttindum landeiganda yrði að byggja á skýrri lagaheimild, sem ekki sé fyrir hendi. Væri slík lagaheimild fyrir hendi yrði hún þá enn fremur að standast ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, þar sem veiðiréttindi séu eignarréttindi sem varin séu af stjórnarskrá.

39 Í íslenskum rétti hafi verið talið að landeigandi ætti einn landauka sem myndist fyrir landi hans og hafi sú niðurstaða verið staðfest í íslenskri dómaframkvæmd, sbr. dómur Hæstaréttar frá 1946 á bls. 354 í dómasafni réttarins. Af tilvitnuðum dómi megi ráða að líkt og landeigandi sé eigandi landauka sem myndist fyrir landi hans þá sé landeigandi einnig eigandi veiðiréttar þar sem veiðiréttindi myndist á eignarlandi. Sé sú niðurstaða í samræmi við allar kenningar helstu fræðimanna hér á landi og víðar um eðli eignarréttinda yfir landi.

40 Stefnandi kveðst byggja á því að þegar hinu umdeilda landi hafi verið afsalað árið 1939, hafi það hvergi legið að Litlá eða þáverandi veiðisvæði hennar. Hafi þar ekki runnið önnur á en Bakkahlaupið og þar hafi ekkert stöðuvatn verið. Því hafi engin lög staðið gegn því að landinu yrði afsalað í upphafi með öllu því sem því hafi þá tilheyrt. Í samræmi við ofangreint sé byggt á þeirri meginreglu íslensks réttar, að þar sem veiðiréttur hafi komið til eftir að stefnandi eignaðist landið, með tilkomu Skjálftavatns, séu veiðiréttindin alfarið í eigu stefnanda sem landeiganda. Eignarréttindi séu oft skýrð með „neikvæðum“ hætti, þ. e. að í þeim felist einkaréttur ákveðins aðila, eigandans, til að ráða yfir tilteknum áþreifanlegum hlut innan þeirra marka, sem þessum rétti séu sett í lögum og af takmörkuðum (óbeinum) réttindum annarra. Skipti hér mestu máli, að heimild sé fyrir hendi, ef færi gefist til nýtingar og ráðstafana með nýjum hætti. Af þessu megi ljóst vera að þegar Skjálftavatn hafi myndast í kjölfar eldsumbrota, hátt í fjórum áratugum eftir að landinu hafi verið afsalað til ríkisins, hafi fyrst myndast möguleiki til veiði og færi hafi þá gefist til nýtingar með nýjum hætti. Þessi nýting falli til eiganda landsins, Íslenska ríkisins.

41 Fyrir liggi því að í áratugi hafi stefnandi reynt að halda uppi eignarrétti sínum yfir veiði á hinu afsalaða landi, án þess að efnislega hafi fengist úrlausn um réttindin. Sé stefnanda því nauðsynlegt nú að fá dóm um eignaréttindi sín yfir landinu, þ. m. t. veiðiréttindi.

42 Stefnandi kveðst taka fram að við ritun stefnu hafi ekki legið fyrir að ágreiningur væri um merki á deilu landinu, en einungis deilt um hvers eðlis réttindi stefnanda að landinu sjálfu séu, enda liggi landgræðslugirðingin sem afmarki landið að mestu í upphaflega girðingarstæði sínu eða glögg merki megi finna í landslagi þar sem hún upphaflega hafi staðið. Vísað sé til þess að stefnandi hafi óskað athugasemda við kröfulínu þá sem hann hafi látið mæla út, með bréfi 24. janúar 2017. Hafi þess verið óskað að ef stefndu hefðu athugasemdir um merki landsins þá yrðu ábendingar um það sendar lögmanni stefnanda innan tilgreinds tíma. Engin athugasemd hafi borist um merkin, en aðrar athugasemdir hafi komið fram, um eignarhald og eðli réttindanna.

43 Kveður stefnandi að honum hafi þótt rétt að stefna í málinu öllum þeim sem kunni að eiga land að umræddri kröfulínu enda hafi þeir hagsmuna að gæta þrátt fyrir að jarðirnar séu síðar til komnar og leiði rétt sinn frá þeim jörðum sem upphaflega hafi afsalað landinu til Sandgræðslu Íslands.

44 Auk framangreindra lagatilvísana og málsástæðna, vísi stefnandi máli sínu til stuðnings til d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 um rétt sinn til að fá dóm um viðurkenningu á réttindum sínum. Byggt sé á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not, sem og meginreglna um eignarráð fasteignareigenda, almennra reglna samninga- og kröfuréttar og hefðarlaga nr. 46/1905, sem og reglna þinglýsingalaga nr. 39/1978. Krafa um málskostnað byggi á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 aðallega 129. og 130. gr. Um varnarþing sé vísað til 34. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefndu

45 Til varna taka saman stefndu A-kk-nf E-kk-nf, B-kvk-nf H-kvk-nf, D-kk-nf E-kk-nf, E-kk-nf Á-kk-nf, H-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, I-kk-nf J-kk-nf, F-kvk-nf I-kvk-nf, J-kk-nf G-kk-nf, J-kk-nf T-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf E-kvk-nf, K-kk-nf S-kk-nf Y-kk-nf, L-kk-nf H-kk-nf, O-kvk-nf S-kvk-nf H-kvk-nf, B-kvk-nf S-kvk-nf, H-kvk-nf Á-kvk-nf, K-kk-nf R-kk-nf T-kk-nf, dánarbú J-kk-ef G. S-kk-ef og T-kk-nf I-kk-nf og er í þessum kafla dómsins gerð grein fyrir málsástæðum þeirra og lagarökum. Til hagræðis er í kaflanum einfaldlega vísað til þessara aðilasem stefndu, án nánari aðgreiningar, en stefnandi jafnan nefndur stefnandi.

46 Í greinargerð stefndu er vísað til þess að stefnandi höfði málið sem viðurkenningarmál en heimild til þess sé í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 enda sýni hann fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Stefndu geri ráð fyrir að dómkröfur stefnanda séu fram settar á grundvelli þessa lagaákvæðis þótt ekki sé vísað til þess í stefnu.

47 Um fyrstu dómkröfu stefnanda. Stefnandi krefjist þess í fyrsta lagi að viðurkennt verði að hann sé eigandi að landi því sem afsalað hafi verið frá jörðunum Ási, Hóli, Keldunesi, Eyvindarstöðum, Kelduneskoti, Lindarbrekku, Framnesi, Þórunnarseli, Bakka, Syðri-

Bakka og Þórseyri öllum í Kelduneshreppi, í Norður- Þingeyjarsýslu til Sandgræðslu Íslands með afsali 29. október 1939.

48 Stefndu segjast byggja sýknukröfu sína á því að samningur sá frá 29. október 1939 sem stefnandi vísi til í málatilbúnaði sínum sé í fyrsta lagi það óskýr að hann fullnægi ekki almennum kröfum um að teljast afsal. Í gögnum málsins sem stafi frá stefnanda, sé ekki dregið í efa að samningurinn hafi verið saminn af Sandgræðslu Íslands eða öðrum opinberum aðila. Samkvæmt andskýringarreglu samningaréttarins beri sá sem samið hafi skjal hallann af óskýrleika þess.

49 Umrætt skjal beri enga yfirskrift en í texta þess séu notuð þrjú heiti. Í fyrsta lagi sé skjalið nefnt bréf, („gjörum með þessu bréfi.“). Í öðru lagi sé notað orðið afsal, („afsölum til Sandgræðslu Íslands“). Í þriðja lagi sé notað orðið samningur, („Samningur þessi öðlast gildi“).

50 Af þessu megi sjá að skjalið sé mjög óskýrt og fullnægi ekki þeim skilyrðum sem gera verði þegar landi sé afsalað.

51 Stefndu kveðast í öðru lagi byggja sýknukröfu sína á því að „hið afsalaða“ sé ekki nægilega skilgreint en í skjalinu, segi „svo sem ákveðið verður af sandgræðslustjóra ríkisins“. Það sé í andstöðu við grundvallarreglu eignarréttarins að afsalshafi ákveði einhliða stærð og legu þess lands sem hann fái tilsín. Samkvæmt orðalagi skjalsins hafi Sandgræðslan getað tekið það land til sín sem henni hafi sýnst.

52 Samningurinn taki til ellefu jarða og til þess að um raunverulegt afsal gæti verið að ræða hefði þurft að tiltaka hvaða landi væri verið að afsala úr hverri jörð og lýsa mörkum þess nákvæmlega. Gerðar séu þær kröfur þegar eignarréttindum sé afsalað að andlaginu sé rækilega lýst og reynist ekki svo leiði það til ógildingar „afsalsins“. Í þessu tilviki verði ekki ráðið hverju hafi verið afsalað eða úr hvað alandi og hafi skjalið því ekkert gildi sem afsal að mati stefndu.

53 Í þriðja lagi sé á því byggt að „hið afsalaða land“ sé hvergi til og stefndu enn eigendur þess. Landinu hafi ekki verið skipt úr viðkomandi jörðum. Ekki hafi verið gert stofnskjal um landið svo sem áskilið sé í 14. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna. Landið finnist ekki í Þjóðskrá Íslands eða Landskrá fasteigna. Landið hafi ekkert landnúmer. Landið sé í opinberum skrám í eigu stefndu, sem greiði af því skatta og skyldur. Á landinu hvíli þær veðsetningar sem tilheyri fasteignum stefndu. Samningsins frá 29. október 1939 sé ekki getið í veðbandsyfirlitum jarða stefndu. Það að stefnandi hafi vanrækt skyldur sínar að lögum og látið stefndu greiða skatta og skyldur af landinu í um 80 ár leiði til þess að stefnandi hafi fyrir löngu fyrirgert rétti sínum til landsins. Landgræðsla Íslands hafi fyrir löngu hætt uppgræðslu landsins enda það vel gróið. Hafi stefndu afsalað landi til stefnanda 1939 hafi þeir fyrir löngu hefðað það aftur samkvæmt 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð.

54 Í fjórða lagi séu ákvæði í skjalinu sem bendi til þess að um nytjasamning um uppgræðslu á illa skilgreindu landsvæði sé að ræða sem bændur eigi að fá aftur þegar sandgræðslu á landinu sé lokið. Þessi skýring sé í samræmi við þær lagareglur sem gilt hafi um uppgræðslu á þeim tíma sem samningurinn hafi verið gerður.

55 Í fimmta lagi sé á því byggt að allir stefndu hafi fengið land sitt endurafhent. Landgræðsla ríkisins hafi afhent Keldunes- og Framnesbændum og eigendum Þórunnarsels, Þórseyrar og Syðri Bakka land það sem hafi talist fullgróið og tilheyrt hafi þessum jörðum með yfirlýsingum 1967. Með sama hætti og eigendur áðurnefndra jarða hafi fengið land sitt endurafhent 1967 hafi aðrir landeigendur átt rétt á að fá land sitt afhent þegar uppgræðslu þess hafi verið lokið. Landið sé löngu fullgróið og landgræðslugirðingin að mestu horfin.

Það sé alvarlegt brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að endurafhenda sumum land sitt en öðrum ekki.

56 Síðast en ekki síst sé ísjöttalagi á því byggt að forsendur fyrir eignarhaldi Landgræðslu ríkisins hafi brostið vegna landsigsins 1976 og tilkomu Skjálftavatns. Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga megi víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar hafi komið til.

57 Eins og sjáist á uppdrætti sem sé meðal gagna málsins séu 455 hektarar þess lands sem stefnandi geri tilkall til undir vatni, Skjálftavatni. Yfirfærsla landsins til Sandgræðslunnar á sínum tíma hafi verið gerð til þess að græða landið og hefta sandfok. Eignarhald Landgræðslunnar hafi helgast af uppgræðslu og landvernd. Með tilkomu Skjálftavatns hafi stór hluti þess lands sem uppgræðslan hafi tekið til farið undir vatn. Það sé ekki og geti ekki verið hlutverk eða tilgangur Landgræðslunnar að eiga vatn. Stefndu byggi á því að síðar tilkomin atvik, þ. e. landsigið 1976 og tilurð Skjálftavatns hafi leitt til þess að Landgræðslan geti ekki uppfyllt skyldur sínar samkvæmt samningnum frá 29. október 1939 og séu forsendur samningsins brostnar. Samningnum beri því að víkja til hliðar í heild sinni gagnvart stefndu.

58 Önnur dómkrafa stefnanda lúti að því að viðurkennt verði að veiðiréttur fyrir eignarlandinu á vatnasvæði Litlárvatna tilheyri stefnanda.

59 Stefndu krefjist þess aðallega að þessari dómkröfu verði vísað frá dómi. Eins og fram komi í gögnum málsins séu eigendur fjölmargra jarða aðilar að Veiðifélagi Litlárvatna og séu þeir ekki allir aðilar að dómsmáli þessu. Samkvæmt 37. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 sé mönnum skylt aðhafa með sér félagsskap um skipulag veiði í hverju fiskihverfi. Hlutverki félagsins sé nánar lýst í VI. kafla laganna. Verði dómkrafa stefnanda tekin til greina hafi það m. a. áhrif á atkvæðisrétt í veiðifélaginu og arðsúthlutun. Í 2. tl. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sé kveðið á um að ef þeim sem beri óskipta skyldu sé ekki öllum veittur kostur á að svara til sakar skuli vísa máli frá dómi. Þar sem öllum aðilum að Veiðifélagi Litlárvatna sé ekki stefnt til varnar þessari dómkröfu stefnanda beri að vísa henni frá dómi.

60 Verði ekki fallist á frávísunarkröfu stefndu sé þess krafist að stefndu verði sýknaðir af þessari dómkröfu stefnanda.

61 Sýknukröfu sína byggi stefndu á þeim málsástæðum sem gerð sé grein fyrir við umfjöllun um fyrstu dómkröfu stefnanda. Rétt sé að árétta að stefndu séu enn eigendur landsins sem þeir hafi afhent Sandgræðslu Íslands til uppgræðslu árið 1939. Þeir greiði skatta og skyldur af landinu og hafi gert þau 80 ár sem liðin séu frá gerð samningsins við Sandgræðsluna. Stefndu hafi aldrei afhent Sandgræðslunni veiðivatn. Stefndu hafi afhent Sandgræðslunni land til uppgræðslu. Það land sem ekki verði grætt upp og sé nú undir vatni hafi gengið aftur til landeigenda.

62 Af gögnum málsins verði enn fremur ráðið að Landgræðsla Íslands hafi fyrst sýnt veiðiréttinum áhuga árið 2003 þegar einstaklingar hafi óskað eftir að taka hann á leigu. Þá hafi verið liðin 27 ár frá því Skjálftavatn myndaðist. Á þeim árafjölda hafi Landgræðslan ekki sýnt vatninu neinn áhuga og byggi stefndu sýknukröfu sína m. a. á tómlæti stefnanda. Nú sé svo að sjá sem uppgræðsla og landvernd hafi vikið og peningasjónarmið ráði aðgerðum Landgræðslu ríkisins.

63 Þriðja dómkrafa stefnanda lúti að því að viðurkennt verði að mörk eignarlands stefnanda séu eftir mörkum hinnar upphaflegu sandgræðslugirðingar á Ássandi eins og hún hafi verið lögð árið 1942 og miðlínu Jökulsár á Fjöllum /Bakkahlaups og með þeim hnitum sem talin séu upp í stefnu.

64 Stefndu krefjist sýknu af þessari dómkröfu stefnanda. Um sé að ræða einhliða lýsingu stefnanda á því landi sem hann telji að hann hafi fengið afsalað frá bændum með samningi 29. október 1939. Stefndu hafi aldrei staðfest þessa afmörkun landsins enda afmörkunin aldrei verið borin undir þá. Það standist ekki grundvallarreglur eignarréttarins að afsalshafi ákveði sjálfur stærð og legu þess lands sem honum séu falin yfirráð yfir.

65 Stefndu, eða þeir sem þeir leiði rétt sinn frá, hafi ekki gert athugasemdir við legu landgræðslugirðingarinnar á sínum tíma enda í þeirri góðu trú að þeir fengju landið aftur afhent þegar uppgræðslu þess væri lokið. Enda hafi það í raun gerst. Landgræðsla ríkisins sé löngu hætt afskiptum af landinu sem sé vel gróið og nú nýtt af eigendum þeirra jarða sem gert hafi samning við Sandgræðslu ríkisins 1939.

66 Stefnandi hafi á engan hátt lýst því landi sem hann telji sig hafa fengið frá hverri jörð og hvernig það land afmarkist frá öðrum jörðum. Í gögnum málsins komi fram að Vegagerð ríkisins hafi fengið heimild til að færa landgræðslugirðinguna fjær veginum þegar veginum hafi verið ýtt upp á nýjum stað. Með þessu hafi stefnandi breytt legu girðingarinnar frá því sem verið hafi 1942 án þess að gera grein fyrir því í stefnu. Dómkrafan sé því vanreifuð að mati stefndu og ekki dómtæk.

Málsástæður og lagarök stefndu Norðurþings, E-kk-ef E-kk-ef og E-kvk-ef E-kvk-ef

67 Stefndu Norðurþing, E-kk-nf E-kk-nf og E-kvk-nf E-kvk-nf taka saman til varna. Stefndi Norðurþing er eigandi jarðanna Ytri Bakka (Þórseyrar) og Sjávarbakka, stefndi E-kk-nf E-kk-nf, er eigandi jarðarinnar Syðri- Bakka (Þórunnarsels) og stefnda E-kvk-nf E-kvk-nf er eigandi jarðanna Syðri- Bakka (Þórunnarsels) og Árbakka. Þessir stefndu vísa til umræddra jarða í einu lagi sem Sandbakkajarða.

68 Stefndu krefjast frávísunar annarrar dómkröfu stefnanda um viðurkenningu á veiðirétti „fyrir eignarlandinu á vatnasvæði Litlu Árvatna.“ Til stuðnings kröfunni kveða stefndu að í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði segi: „Eignarlandi hverju fylgir veiðiréttur í vatni á eða fyrir því landi, enda sé ekki mælt fyrir um aðra skipan í lögum“. Í 1. mgr. 37. gr. sömu laga segi að skylt sé mönnum að hafa með sér félagsskap [veiðifélag] um skipulag veiði í hverju fiskihverfi. Í 2. mgr. 37. gr. sömu laga segi síðan: „Félagsmenn veiðifélags eru allir þeir sem skráðir eru veiðiréttarhafar á félagssvæðinu skv. 12. gr., en um atkvæðisrétt þeirra fer skv. 40. gr.“ Aðalkrafa stefnanda sé að viðurkenndur verði eignarréttur hans að tilteknum landspildum og verði sú krafa hans tekinn til greina þá leiði það af lögum að veiðiréttur fylgi þeim löndum/landspildum, ef þau séu/verði skráð í samræmi við 12. gr. laganna. Landeigendur sem slíkir geti því ekki viðurkennt ætluð veiðiréttindi þannig að gildi hafi að lögum og þar af leiðandi verði ekki höfðað viðurkenningarmál á hendur landeigendum til að þola dóm í þá veru.

69 Eins og stefnandi hafi lagt málið fyrir dóminn verði að telja að hann hafi ekki lögvarða hagsmuni af að fá úrlausn um þennan hluta dómkröfu sinnar og því feli þessi dómkrafa hans í reynd í sér lögspurningu. Þessi hluti kröfugerðar stefnanda sé þannig andstæður 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þess utan sé kröfugerðin í þessum lið ómarkviss og óskýr og því í andstöðu við d. lið 1. mgr. 80. gr. sömu laga. Beri því að vísa þessum hluta kröfugerðar stefnanda frá dómi. Stefndu telji hins vegar ekki þörf á að flytja málið sérstaklega um þessa frávísunarkröfu þar sem hún varði einungis einn þátt í kröfugerð stefnanda en ekki málið í heild sinni, sbr. og 2. mgr. 100. gr. laga 91/1991.

70 Til stuðnings sýknukröfu vísa stefndu til þess að umdeildur samningur frá árinu 1939, sem stefnandi byggi kröfur sínar á, sé eigi jafn glöggur sem skyldi. Það sé engin yfirskrift á skjalinu og það beri ekki heitið „Afsal“ eða „Samningur“. Í upphafi þess segi reyndar eigendur þar greindra jarða „.... að við afsölum til Sandgræðslu Íslands eignarrétti okkar yfir því landi, sem verður innan væntanlegrar sandgræðslugirðingar....“ en síðar í skjalinu sé það kallað samningur; „Samningur þessi öðlast gildi þegar sandgræðsla er hafin með girðingu um landið“. Það hafi verið afstaða þeirra landeigenda, sem hlut eigi að máli, að umrædd landspilda hafi verið afhent Sandgræðslunni eingöngu í því skyni hefta mætti þaðan sandfok og koma í veg fyrir frekari uppblástur, en ekki til óskilyrtrar eignar. Sterk rök, sem styðjist við framkvæmd samningsins, hnígi að þessari niðurstöðu. Hafa verði mið af því lagaumhverfi sem samningurinn hafi verið gerður í þegar óljóst innihald hans sé túlkað.

71 Þegar litið sé til ákvæða þeirra laga sem gilt hafi um sandgræðslumálefni síðustu öld sé ljóst að ríkisvaldið hafi snemma tekið að sér að hafa forgöngu um og kosta uppgræðsluaðgerðir, en þó með nokkurri kostnaðarþátttöku landeigenda hvað varðaði lítinn þátt málsins, þ. e. aðallega varðandi girðingar um þeirra eigið land, enda hafi þeir svo eignast girðingarnar að fullu þegar viðkomandi land hafi verið grætt upp að fullu og hafi verið skilað.

72 Þegar samningurinn frá 1939 hafi verið gerður hafi verið í gildi lög nr. 45/1923. Í 2. gr. þeirra laga hafi sagt: „Heimilt er landsstjórninni að láta girða af svæði, sem uppblásturshætta getur stafað af, í þeim tilgangi, að þar verði unnið að sandgræðslu, bæði til þess að koma í veg fyrir uppblástur, svo og til þess að græða foksvæðin að fullu. Allan þann tíma, sem að sandgræðslunni er unnið, hefur landsstjórnin full umráð yfir því svæði, sem sandgræðslan fer fram á, og verður landeigandi að hlíta þeim reglum, sem að sandgræðslunni lúta“. Í 4. gr. laganna sé talað um landeiganda, og sé þar ekki átt við landsstjórnina né Sandgræðsluna í hennar umboði. Í 7. gr. séu ákvæði sem gefi skýrlega til kynna að þó land hafi verið tekið til sandgræðslu og á það lagðar nokkrar kvaðir, þá hafi eignarhaldið á landinu verið óbreytt og landeigandi, eða eftir atvikum ábúandi, hafi getað átt rétt á bótum frá Sandgræðslunni vegna landspjalla eða skerðingar á venjulegum jarðarafnotum. Þá segi í 10. gr. að landeigandi fái aftur umráð yfir landi sínu þegar sandfokið hafi verið heft og svæðið gróið, en skylt sé honum þó að hlíta reglum um notkun þess sem „stjórnin“ setji til varnar því að uppblástur byrji að nýju. Í því efni hafi Búnaðarfélagi Íslands verið ætlað nokkurt hlutverk samkvæmt 13. gr. laganna, með því að félaginu hafi borið að hafa yfirumsjón með sandgræðslusvæðum og girðingum um þau, einnig eftir að þau hefðu verið afhent eiganda til umráða.

73 Meginreglurnar sem úr þessu megi lesa séu, að þó land væri tekið til uppgræðslu þá hafi eignarhaldið á landinu haldist óbreytt nema það væri tekið eignarnámi en þá skyldi greiða fullar bætur samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms. Landeigendur hafi þó mátt bótalaust þola nokkra skerðingu á eignarrétti sínum vegna umráðamissis á landinu en það hafi ugglaust verið réttlætt á sínum tíma með almannahagsmunum og svo því sem ekki sé minna vert; landeigendum hafi verið skilað landinu uppgrónu.

74 Þegar eigendur Sandbakkajarðanna hafi afhent landið á grundvelli samningsins frá 1939 þá hafi tilgangurinn verið sá að það yrði grætt upp. Landið hafi því verið látið af hendi án endurgjalds með frjálsum samningi en ekki tekið eignarnámi eins og heimilt hafi verið í lögunum. Um það sé deilt hvort samningurinn frá 1939 hafi verið fullkomið afsal fyrir landinu öllu (sem sé gríðarlega stórt, yfir 3.000 hektarar) eða hvort samningurinn hafi einungs verið „nytjasamningur“ til handa Sandgræðslunni. Landeigendur hafi alla tíð gengið út frá því að landið yrði, í samræmi við ákvæði laga nr. 45/1923, afhent þeim aftur án endurgjalds þegar búið væri að græða það upp eins og þurfa þætti, enda hefði þá markmiðum Sandgræðslunnar verið náð. Það sé augljóst að Landgræðslan (sem áður hafi heitið Sandgræðslan) hafi lagt sama skilning í samninginn frá 1939, því á árinu 1966 hafi hún sent ábúendum Sandbakkajarðanna bréf og tilkynnt þeim að landið væri nú fullgróið og yrði afhent þeim með tilteknum skilyrðum/reglum, sem eigendur Sandbakkajarðanna hafi gengið að. Bréf Landgræðslunnar hafi skapað lögmætar væntingar hjá landeigendum um það að Landgræðslan legði sama skilning í samninginn frá 1939 og landeigendur, þ. e. að landinu yrði skilað að uppgræðslu lokinni í samræmi við 2. málslið 10. gr. laga nr. 45/1923, 1. og 2. málslið 10. gr. laga nr. 18/1941 og 12. gr. laga nr. 17/1965.

75 Þau skilyrði/reglur sem Landgræðslan hafi sett fyrir afhendingu landsins til Sandbakkajarðanna hafi einnig verið í fullu samræmi við þær skyldur/reglur sem Landgræðslan hafi að lögum getað lagt á landeigendur þegar þeir hafi fengið land sitt aftur til umráða, þ. e. girða skyldi landið (að því marki sem það hafi ekki þegar verið girt) og að bera á það tilbúinn áburð. Þessi skilyrði/reglur hafi verið eðlileg og í samræmi við tilgang og markmið löggjafans um að hefta uppblástur lands, græða það upp aftur og viðhalda gróðrinum. Sandbakka jarðirnar hafi gengið undir þessi skilyrði/reglur og hafi landið verið girt af í samræmi við upphafleg landamerki aðliggjandi jarða.

76 Að öllu þessu virtu sé það afstaða stefndu að allt það land sem Sandbakka jarðirnar hafi látið af hendi úr óskiptu landi sínu á Ássandi hafi verið afhent til uppgræðslu eingöngu og að Sandbakka jarðirnar haldi fullkomnum eignarrétti yfir því landi öllu og að sýkna beri stefndu þegar af þeirri ástæðu. Af því leiði einnig að stefnandi eigi ekkert land sem liggi um fiskihverfi Litlárvatna og eigi því ekki veiðirétt í neinum þeim vötnum sem myndi fiskihverfið, eða a. m. k. ekki í neinum þeim vötnum sem um Sandbakka jarðirnar renni né stöðuvötnum sem liggi á eða að landi Sandbakkajarðanna s. s. Skjálftavatni. Beri því að sýkna stefndu af kröfu um viðurkenningu á veiðirétti, verði þeirri kröfu ekki vísað frá dómi af ástæðum sem raktar séu hér að framan.

77 Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu á framangreindum grundvelli krefjist þau sýknu á grundvelli fullnaðrar eignarhefðar í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga um hefð nr. 46/1905 (hefðarlaga) á því landi sem þeim hafi verið skilað á árinu 1966/1967.

78 Hefðartími fasteigna sé 20 ár. Umrætt land hafi verið í umráðum og notkun eigenda Sandbakkajarðanna, mann fram af manni, óslitið í meira en 50 ár frá því það hafi formlega verið afhent þeim aftur eða meira en 30 ár umfram hefðartímann, þegar eignarhaldið hafi fyrst verið véfengt með höfðun dómsmáls þessa. Skv. 6. gr. hefðalaga skapi fullnuð hefð eignarrétt yfir hlut þeim er í eignarhaldi sé/hafi verið og þurfi hefðandi ekki að styðjast við aðra eignarheimild. Að kröfu Landgræðslunnar hafi eigendur Sandbakkajarðanna girt landið af og útilokað þar með aðra frá umráðum eða afnotum af þess. Landgræðslan hafi sjálf lýst landið fullgróið og hafi ekki haft afnot eða afskipti af þessu landi í 50 ár og sama gildi um aðra en Sandbakka jarðirnar. Að vísu hafi hluti girðingarinnar sokkið í Skjálftavatn þegar það hafi myndast, en þá hafi verið girt út í vatnið og komi vatnið nú í stað girðingar eins og tíðkist við þær aðstæður.

79 Á loftmynd af Ássandi sem sé meðal gagna málsins hafi verið dregin rauð brotalína í austnorðaustur, frá vörðu á Kílbakka að Svartbakaskeri austan Jökulsár. Landið austnorðaustan þessarar línu sé úr óskiptu landi Sandbakkajarðanna. Landið austnorðaustan fjólubláu línunnar frá vörðunni á Kílbakka og að Bakkahlaupi, (sem sé merkt sem „Landgræðslugirðing“) hafi verið afhent Sandgræðslunni til uppgræðslu með samningnum frá 1939. Land Sandbakkajarðanna austan Jökulsár/Bakkahlaups komi ekki við sögu í þessu máli. Stefndu telji sig enn vera eigendur að öllu landi austnorðaustan þessarar rauðu brotalínu og að Landgræðslan eigi enn eftir að skila þeim hluta þess lands, ca. 73 hekturum.

80 Sá hluti landsins sem skilað hafi verið og stefndu telji til eignar yfir, (þó ekki væri nema fyrir hefð sbr. hér fyrr) sé afmarkað norðan og vestan við hvíta brotalínu, merkta með punktum frá A - E í gögnum málsins, sem sé teiknuð þar sem eigendur Sandbakkabæjanna hafi girt landið af eftir að Landgræðslan hafi skilað þeim landinu á árinu 1966 eða 1967. Það skuli tekið fram að girðingin hafi áður legið í beina línu frá punkti B og í gegnum punkt A og að girðingunni sem Kelduness- og Framnesmenn hafi girt (og sem sé merkt með gulri brotalínu sem falli saman við rauðu brotalínuna), en þessi hluti girðingarinnar hafi horfið í Skjálftavatn þegar það hafi myndast.

81 Sandbakka jarðirnar liggi, eins og áður segi, norðvestanvert á Ássandi, og á þeim stað þar sem Skjálftavatn hafi myndast. Stór hluti landsins sem farið hafi undir vatnið hafi verið úr óskiptu landi Keldunestorfunnar og Sandbakkajarðanna. Búið hafi verið að rækta mikinn hluta þess og afhenda bæjunum, eins og áður segi. Sá hluti sem kunni að hafa verið óræktaður á því svæði sem farið hafi undir vatnið verði ekki ræktaður úr þessu og séu því, hvað sem öðru líði, brostnar forsendur fyrir samningnum við Sand-/Landgræðsluna um umráð yfir landi því sem nú sé undir vatni og leiði það til sýknu og með sama hætti séu engar forsendur fyrir því að Landgræðslan njóti nokkurra réttinda yfir Skjálftavatni.

82 Tæpir þrír áratugir hafi liðið frá því vatnið hafi myndast þar til Landgræðslan hafi farið að hafa orð á hugsanlegum réttindum sínum til nytja af vatninu og nú séu liðnir meira en fimm áratugir og þá fyrst sé málinu haldið til laga. Hafi stefnandi einhvern tímann haft rétt til landsins eða vatnsins þá hafi hann glatað þeim rétti fyrir tómlæti og beri af þeim sökum að sýkna stefndu, ef allt framgreint þrjóti.

83 Eins og ítarlega sé rakið hér að framan þá hafi það aðeins verið yfirborð Ássands sem landeigendur hafi afhent Sandgræðslunni og í þeim tilgangi einum að stöðva uppblástur og græða landið í samræmi við lög þar að lútandi. Rannsóknir sem gerðar hafi verið á (m. a.) Sandbakkajörðunum hafi leitt í ljós að þar í jörðu sé að finna veruleg verðmæti í formi nýtanlegrar orku. Borholan sé á óskiptu landi Sandbakkajarðanna og geti varðað mikla fjárhagslega hagsmuni eigenda Sandbakkajarðanna sem og almannahagsmuni í Kelduhverfi og nærsveitum.

84 Verði litið svo á að með samningnum frá 1939 hafi Sandgræðslunni (nú Landgræðslunni) verið afsalað öllu landinu til eignar þá beri engu að síður að ógilda „afsal“ Sandbakkajarðanna á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og sýkna stefndu á þeim grundvelli. Sé á því byggt að verðmætin sem Landgræðslan fái ef eignarhald hennar verði staðfest (og sé þar, auk annars, vísað til orkulindanna undir landinu) séu allt önnur og meiri en aðilar hafi gengið út frá á árin 1939. Slík yfirtaka landsréttinda sé inngrip í eignarrétt einstakra manna og í andstöðu við eignarréttarákvæði stjórnarskrár, líka þeirrar sem gilt hafi árið 1939. Þurfi lagaheimild til og skuli þá koma fyrir fullar bætur. Verði kröfur stefnanda teknar til greina muni það leiða til óréttmætrar auðgunar hans sem og forsendubrests fyrir afhendingu landsins. Beri því að ógilda samninginn frá 1939 hvað Sandbakka jarðirnar varði á grundvelli nefndrar 36. gr. l. nr. 7/1936, og sýkna stefndu, verði aðrar varnir þeirra ekki teknar til greina.

85 Það sé viðtekin túlkunarregla í samningarétti að skýra beri þeim í óhag, sem samið hefur skjal einhliða, ef einhver vafaatriði séu í viðkomandi skjali eða samningi. Af samanburði á orðalagi samningsins frá 1939 við aðra samninga sem Sandgræðslan hafi gert á svipuðum tíma en í öðrum landshlutum og ummæli stefnanda í gögnum málsins, sé augljóst að hann sé saminn á vegum Sandgræðslunnar. Það sé líka augljóst að landeigendur í Kelduhverfi, sem afhent hafi hlutdeild sína í Ássandi án nokkurs endurgjalds, hafi talið sig vera að gera það í samræmi við gildandi lög, í þeim tilgangi að hefta uppblástur landsins, en að þeir hafi gert ráð fyrir því að landinu yrði skilað þeim aftur að uppgræðslu lokinni, eins og orðið hafi um hluta landsins. Í samræmi við meðskýringarregluna skuli sú niðurstaða sem síst sé íþyngjandi fyrir loforðsgjafa höfð að leiðarljósi við túlkun.

86 Þó ákvæði skjalsins frá 1939 tali annars vegar um afsal og hins vegar um samning þá hafi Sandgræðslan/Landgræðslan til þessa túlkað samninginn í samræmi við þágildandi lög með því að skila landinu uppgræddu og án fyrirvara um ætlað eignarhald sitt. Hafi það gefið landeigendum lögmætar væntingar um að það yrði einnig gert með það land sem ekki hafi þegar verið skilað landeigendum. Til skýringar skuli þess getið að Landgræðslan sé enn að vinna á svæðinu og geri þar gott verk. Þannig hafi hún gert nýjan samning árið 2000 við Sandbakka jarðirnar um uppgræðslu. Í þeim samningi sé tekið fram að landinu verði einfaldlega skilað þegar það sé orðið vel gróið. Sá samningur styrki hinar lögmætu væntingar landeigenda. Allt renni þetta stoðum undir sýknukröfu stefndu.

87 Stefnandi geri mikið með það í stefnu að samningnum frá 1939 hafi verið þinglýst og því séu réttindi hans ótvíræð og óumdeilanleg. Við þetta sé margar athugasemdir að gera. Fyrir það fyrsta þá hafi aldrei verið gert sérstakt blað fyrir Ássand í þinglýsingarbókum eða jarðabókum og Ássandur sé ekki til sem jörð. Engum réttindum sé því þinglýst yfir Ássandi. Þinglýsing skjalsins ein og sér sé heldur engin sönnum um eignarrétt; því hafi ríkið sjálft haldið fram um þinglýstar landamerkjaskrár í mörgum dómsmálum gegn landeigendum í svokölluðum „Þjóðlendumálum“ og hafi Hæstiréttur fallist á þau sjónarmið. Þau sjónarmið hljóti að vera gagnkvæm.

88 Samningnum frá 1939 hafi hins vegar réttilega verið þinglýst sem kvöð á viðkomandi jarðir sem gefið hafi yfirlýsinguna. Kvöðin hafi ekki yfirfært eignarréttinn á landinu til Sandgræðslunnar, þátt fyrir að talað sé um „afsal“ í samningnum frá 1939. Ríkisvaldið hafi gert sér fullkomna grein fyrir þessu þegar það hafi sjálft verið að höndla með Meiðavallajörðina árið 2000, því þá skilgreini ríkisvaldið samninginn frá 1939 réttilega sem kvöð á jörðina eins og sjá megi í gögnum málsins.

89 Stefnandi geti því engin réttindi byggt á ætlaðri þinglýsingu réttinda sinna.

90 Hvað varði þriðju dómkröfu stefnanda, þ. e. um viðurkenningu á mörkum ætlaðs eignarlands stefnanda, þá mótmæli stefndu þeirri kröfu og krefjist sýknu af henni hvað varði Sandbakka jarðirnar. Bent sé á að kröfugerðin varðandi ætlað girðingarstæði á Sandbakkajörðunum, og þar með ætlaða afmörkun „eignarlands“ stefnanda, geti hvað sem öðru líði aldrei náð yfir það landsvæði sem stefnandi hafi sannanlega skilað stefndu og þau talið sig hafa hefðað, eins og rakið sé hér að framan. Á kröfulínukorti stefnanda sé ekki skilið á milli jarða í Kelduhverfi um það hvaða hluti gamla girðingarstæðisins sé úr hvaða jörð og sé málið vanreifað að þessu leyti og ætti með réttu að vísa þessum þætti kröfugerðarinnar ex officio frá dómi. Stefndu telji þó rétt, með hliðsjón af kröfugerð þeirra í málinu að öðru leyti, að krefjast sýknu í þessum þætti varðandi ætlað girðingarstæði stefnanda á Sandbakkajörðunum.

91 Stefndu taki að öðru leyti undir sjónarmið og rök meðstefndu í greinargerðum þeirra og geri þau að sínum.

92 Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndu séu ekki með virðisaukaskattsskráningar vegna eignarhalds síns á jörðunum og beri að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar.

Málsástæður og lagarök stefndu Á-kvk-ef Á-kvk-ef

93 Stefnda Á-kvk-nf Á-kvk-nf eigandi Meiðavalla rökstyður kröfur sínar með eftirfarandi hætti.

94 Varðandi fyrsta og annan lið dómkrafna stefnanda kveður stefnda sig ekki eiga aðild að málinu hvað þær kröfur varði.

95 Stefnda Á-kvk-nf byggi kröfur sínar um sýknu annars á því að hún sé eigandi jarðarinnar Meiðavalla, eins og G-kvk-nf Á-kvk-nf, sem hún leiði rétt sinn frá, hafi eignast hana með afsali frá stefnanda 22. ágúst 2000.

96 Í afsalinu sé landsvæði það sem mál þetta snúist um, að því er Meiðavelli varði, ekki undanskilið, eins og gert sé með hluta Meiðavallaskógar og byggi stefnda á því að það hafi þess vegna fylgt með í sölunni, eins og annað land jarðarinnar sem ekki hafi klárlega verið undan skilið.

97 Bendi stefnda á að seljanda, sem sé stefnandi sjálfur, hafi verið í lófa lagið að undanskilja landsvæðið í afsalinu hafi það verið ætlan hans og verði hann að bera hallann af því að svo hafi ekki verið gert.

98 Þá byggi stefnda á því að í 6. gr. afsalsins til G-kvk-ef sé talað um yfirráð Landgræðslu ríkisins yfir landspildunni sem kvöð.

99 Kvöð á eign feli í sér óbein eignarréttindi, sem teljist takmörkun á eignarrétti annars, en ekki beinn eignarréttur.

100 Ef stefnandi hafi litið svo á að hann væri ekki að selja landspilduna, hafi verið með öllu ónauðsynlegt og órökrétt að setja ákvæðið um kvöðina í afsalið því hún fæli þá í sér að seljandi ætti kvöð á sínu eigin landi. Byggi stefnda á því að þetta sýni að það hafi verið gagnkvæmur skilningur aðila að G-kvk-nf hafi átt að eignast umrætt land með afsalinu.

101 Stefnda byggi enn fremur á að margnefnd landspilda hafi aldrei verið undan jörðinni tekin, né frá henni skilin, með neinum hætti enda nái afsalið frá 29. október 1939 ekki til jarðarinnar Meiðavalla og ekki verði séð af gögnum að lögleg skipting jarðarinnar hafi nokkurn tíma farið fram.

102 Varðandi lagarök vísi stefnda einkum til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, jarðalaga nr. 81/2004 einkum 12. gr. og 13. gr., sbr. samsvarandi ákvæði í eldri jarðalögum svo og almennra reglna eignaréttar og kröfuréttar og til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 varðandi aðild. Varðandi kröfu um málskostnað sé vísað til 1. mgr. 130. gr. sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök stefnda S-kk-ef A-kk-ef S-kk-ef

103 Stefndi S-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf skilaði skriflegri greinargerð í málinu í þinghaldi 17. maí 2018 en hefur ekki látið málið til sín taka eftir það. Hann er eigandi jarðarinnar Hlíðargerðis sem áður var hluti jarðarinnar Ingveldarstaða. Kemur fram í greinargerð stefnda að Grenjaðarstaðakirkja hafi verið eigandi Ingveldarstaða 29. október 1939. Leiguliði á Ingveldarstöðum hafi afsalað sér leiguréttindum sínum 15. maí 1942 að því er varði þann hluta hins umdeilda uppgræðslulands sem þeirri jörð hafi tilheyrt. Sá hinn sami leiguliði hafi keypt jörðina Ingveldarstaði af ríkissjóði 29. júní 1947 og í afsalsbréfi segi: „Landspilda sú af landi Ingveldarstaða, sem landbúnaðarráðherra afhenti Sandgræðslu Íslands með afsalsbréfi, dags. 3. nóvember 1942 til sandgræðslu, fylgir ekki með í sölu jarðarinnar.“

104 Kveður stefndi að samkvæmt framangreindu líti hann svo á að hann sem eigandi Hlíðargerðis sé ekki aðili að málinu.

105 Ekki eru hafðar uppi dómkröfur í greinargerðinni en dómurinn lítur svo á að í framangreindri afstöðu felist krafa stefnda um sýknu vegna aðildarskorts.

Forsendur og niðurstaða

106 Eins og að framan greinir deila aðilar í máli þessu um hver sé eigandi að landsvæði sem eigendur ellefu jarða í Kelduneshreppi afhentu Sandgræðslu Íslands með löggerningi 29. október 1939, en Sandgræðslan girti af árið 1942 til friðunar gegn ágangi búfjár og uppgræðslu. Deila aðilar um hvert hafi verið inntak þess löggernings sem gerður var 1939 og hvort hann fullnægi skýrleikakröfum til að geta talist afsal á eignarrétti. Stefndu byggja, auk framangreinds, m. a. á því að reglur um hefð, ógildingarreglur samningalaga og tómlæti stefnanda við að halda ætluðum réttindum sínum til laga leiði til þess að þeir fari nú með óskoruð eignarráð yfir landsvæðinu. Stefnda Á-kvk-nf Á-kvk-nf eigandi Meiðavalla byggir á því að afsal stefnanda á jörðinni, sem hún leiðir rétt sinn af, hafi falið í sér afsal eignarréttar allrar jarðarinnar.

107 Fyrir dómi gáfu skýrslur S-kk-nf R-kk-nf fyrrverandi Landgræðslustjóri, Á-kk-nf B-kk-nf, forstjóri Landgræðslu Íslands, J-kk-nf T-kk-nf H-kk-nf, einn eigenda Kelduness I, L-kk-nf H-kk-nf, einn eigenda Kelduness I, K-kk-nf R-kk-nf T-kk-nf, eigandi jarðarinnar Hóls, E-kk-nf E-kk-nf, annar eigenda Syðri- Bakka, K-kk-nf Þ-kk-nf M-kk-nf, sveitarstjóri sveitarfélagsins Norðurþings sem er eigandi jarðanna Sjávarbakka og Ytri Bakka, Á-kvk-nf Á-kvk-nf, eigandi Meiðavalla, B-kk-nf S-kk-nf F-kk-nf, starfsmaður Landgræðslu ríkisins, S-kk-nf Þ-kk-nf, fyrrum starfsmaður Landgræðslu ríkisins, Þ-kk-nf Þ-kk-nf, A-kk-nf J-kk-nf I-kk-nf, T-kk-nf Í-kk-nf, fyrrum landeigandi að Hóli, og G-kk-nf G-kk-nf A-kk-nf, eiginmaður stefndu K-kvk-ef E-kvk-ef.

108 Með dómi Landsréttar 18. desember 2020 í máli nr. 883/2020 var staðfest niðurstaða héraðsdóms í gagnsakarþætti málsins um að sýkna gagnstefnda af kröfu gagnstefnenda um viðurkenningu á fullum eignarétti að tilteknum hluta þess lands sem deilt er um í þessu máli. Í forsendum dómsins var tekin afstaða til flestra þeirra málsástæðna sem stefndu byggja sýknukröfu sína á í máli þessu, þrátt fyrir að ekki hafi allir stefndu átt aðild að gagnsökinni. Er óhjákvæmilegt að niðurstaða í aðalsök verði reist á framangreindri úrlausn að því marki sem við á.

Um fyrstu dómkröfu stefnanda

109 Stefnandi leiðir eignarrétt sinná hinu umdeilda landi af framangreindum löggerningi frá 1939, þar sem segir: „Við undirritaðir eigendur að jörðunum Ási, Hóli, Keldunesi, Eyvindarstöðum, Kelduneskoti, Lindarbrekku, Framnesi, Þórunnarseli, Bakka, Syðri-

Bakka og Þórseyri öllum í Kelduneshreppi í Norður- Þingeyjarsýslu, gjörum með þessu bréfi kunnugt: að við afsölum til Sandgræðslu Íslands eignarrétti okkar yfir því landi, sem verður innan væntanlegrar sandgræðslugirðingar frá Jökulsárbrú að Veggja rendum, þaðan ofan með Röndum að Keldunesi og þaðan norður fyrir sanda austur í Bakkahlaup eða svo sem ákveðið verður af sandgræðslustjóra ríkisins. Skulu allar girðingar innan sandgræðslu svæðisins jafnframt verða eign Sandgræðslu Íslands. [...] Þegar sandgræðslu á áður nefndu svæði er lokið, áskiljum við okkur fyrsta kauprétt og leigurétt af landinu, með núgildandi landamerkjum milli áður nefndra jarða. Samningur þessi öðlast gildi þegar sandgræðsla er hafin með girðingu um landið.“

110 Að mati dómsins eru engin efni til annarrar skýringar á framangreindum gerningi, hvort sem horft er til andskýringarreglu, meðskýringarreglu eða annarra sjónarmiða, en að með honum hafi Sandgræðslu Íslands verið afsalað landinu til fullrar eignar. Skjalið stafar frá eigendum umræddra jarða og mælir skýrlega fyrir um framsal eignarréttar á landi innan tilgreindra merkja. Auk skýrs orðalags skjalsins styður það og þessa niðurstöðu að framseljendur eignarréttarins ætla sér „fyrsta kauprétt“ og leigurétt að landinu. Væri þessum orðum ofaukið ef ætlunin var eingöngu að mæla fyrir um tímabundinn umráðarétt Sandgræðslu Íslands að landinu til uppgræðslu.

111 Þá verður sú ályktun dregin af dómi Hæstaréttar í máli nr. 554/2011 (Tjörva staðir) að lög hafi ekki staðið í vegi fyrir því að Sandgræðsla Íslands gæti eignast land fullum eignarrétti með samningi við landeigendur. Hefur hér ekki þýðingu þó með því fyrirkomulagi hafi verið vikið frá þeim tveimur aðferðum sem lög mæla sérstaklega fyrir um, þ. e. a. s annars vegar landgræðslu í samvinnu landeigenda og Sandgræðslu Íslands og hins vegar eignarnám.

112 Í málinu er ekki deilt um að Sandgræðsla Íslands hafi á árinu 1942 afmarkað landið sem afsalað var með því að girða það svo sem löggerningur aðila mælti fyrir um. Því hefur ekki verið haldið fram að sandgræðslugirðingin víki frá þeirri merkjalýsingu sem skjalið sjálft hefur að geyma og benda gögn málsins ekki heldur til þess að svo sé. Við aðalmeðferð málsins komu ekki fram ný gögn eða sjónarmið sem breyta framangreindu. Verður niðurstaðan hér um réttaráhrif löggerningsins því hin sama og í gagnsakarþætti málsins og staðfest að stefnandi hafi eignast landið með framangreindum gerningi og afmörkun landsins í framhaldinu. Fellst dómurinn ekki á að afmörkun landsins í afsalsgerningnum hafi verið ófullnægjandi með hliðsjón af þeim lögum er þá giltu, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 591/2008 og 554/2002.

113 Þá byggja stefndu sýknukröfu sína meðal annars á því að hið afsalaða land finnist hvorki í Þjóðskrá Íslands né Landskrá fasteigna og því sé það samkvæmt opinberum skrám í eigu stefndu sem hafi ávallt greitt af því skatta og skyldur. Eins og rakið er að framan var hinu umdeilda landi afsalað til Sandgræðslu Íslands árið 1939 og var afsalsgerningurinn innfærður í veðmálabók Þingeyjarsýslu og þinglýst á manntalsþingi Kelduneshrepps. Þótt landið hafi ekki verið skráð sem eign Landgræðslu ríkisins eða forvera hennar í öðrum fasteignaskrám haggar það ekki lögformlegri eignaryfirfærslu samkvæmt hinum þinglýsta samningi, eins og staðfest varí tilvitnuðum dómi Landsréttar.

114 Enn fremur hafa stefndu byggt á því að landið hafi verið endurafhent þeim eða því skilað til þeirra. Það liggur fyrir í málinu að 1967 fékk hluti stefndu til umráða landspildu innan sandgræðslugirðingarinnar. Var hér um að ræða land sem afhent var til beitar með skilyrðum um að landið yrði girt og borinn á það áburður í tilgreindu magni. Í yfirlýsingusem fyrir liggur um umrædda afhendingu var tilgreintaðlandið væri að mestu uppgróið.

115 Í yfirlýsingunni segir: „Landgræðsla ríkisins afhendir hér með Keldunes- og Framnesbændum landspildu norðan við nefndar jarðir úr Ássandsgirðingu, sem þegar hefur verið girt. Þar sem landið er að mestu fullgróið, er ykkur gefinn kostur á að fá landið til beitar, sem að sjálfsögðu verður undir eftirliti Landgræðslu ríkisins. Viðkomandi ábúendum ber að halda girðingunni vel við, sem afmarkar beitarhólfið. Þá ber notendum að bera tilbúinn áburð á landið ca. 3- 5 tonn á ári.“ Var yfirlýsingin í samræmi við 15. gr. þágildandi laga um landgræðslu nr. 17/1965. Eins og staðfest var í Landsrétti kemur skýrlega fram í yfirlýsingunni að landið hafi verið afhent bændum til beitar en ekki til fullra eignaryfirráða.

116 Af framangreindu leiðir að einnig verður að hafna málsástæðum stefndu um hefð, enda leiðir afhending til beitarafnota ekki til eignaryfirráða sem grundvallað geta hefð á landinu, sbr. 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga. Sjá einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar ímáli nr. 554/2011.

117 Stefndu hafa vísað til jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 65. gr. stjórnarskrárinnar og byggt á því að stefnandi hafi mismunað þeim með því að afhenda bændum á öðru landssvæði uppgræðsluland til fullrar eignar. Stefnandi hefur svarað því til að bæði aðstæður og samningar hafi verið mjög mismunandi. Landsréttur féllst á þessar skýringar og sló því föstu að stefndu hafi ekki sýnt fram á að landeigendum hafi verið mismunað með afstöðu stefnanda um full eignarráð þeirra yfir landinu sem afhent var þeim til beitar árið 1967. Þá hafa stefndu ekki sýnt fram á að aðrir hlutar landsins, en þeir sem voru afhentir til beitar árið 1967, séu hæfir til beitarafnota í dag, en eðli málsins samkvæmt verður að ætla Landgræðslu ríkisins svigrúm til mats á því hvort svo sé. Með vísan til framangreinds verður þessari málsástæðu hafnað.

118 Málsástæða stefndu um að landeigendur hafi haft lögmætar væntingar til endurafhendingar landsins er haldlaus að mati dómsins. Gögn málsins sýna að stefndu var ljóst að landið hafið verið afhent stefnanda til fullrar eignar, en ekki einungs umráða. Í afsalsgerningunum eru ákvæði um kauprétt stefndu og hefur sá réttur verið viðurkenndur af hálfu stefnanda. Ræðst það af kaupréttinum, eða eftir atvikum lögbundnum forkaupsrétti samkvæmt lögum um landgræðslu, hvernig landið kann að komast aftur í eigu eigenda þeirra jarða sem landið fylgdi áður. Ólögfest sjónarmið um lögmætar væntingar eiga því ekki við í málinu. Álitamál um virkjun kaupréttarins eru hins vegar ekki til úrlausnar í þessu máli. Að öðru leyti e ruog hafa veriðum það ákvæði í lögum um sandgræðslu og síðar lögum um landgræðslu hvernig staðið skuli að afhendingu lands aftur til landeigenda, sem landgræðslan hefur einungis fengið til umráða en ekki fullrar eignar, við þær aðstæður að land teljist nægilega vel gróið að mati landgræðslustjóra. Umfram framangreindar reglur gátu stefndu ekki haft lögmætar væntingar um „endurafhendingu“ landsins.

119 Málsástæðu stefndu um að víkja beri löggerningnum frá 1939 til hliðar þar sem það yrði talið ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7 /1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, hefur einnig verið hafnað af Landsrétti með vísan til forsendna löggerningsins og markmiða um uppgræðslu örfoka lands og varnaraðgerðir gagnvart því að aðliggjandi jarðir yrðu fyrir frekari eyðileggingu vegna sandfoks. Við það mat leit Landsréttur til ákvæða löggerningsins um kauprétt og leigurétt landeigenda að hinu umdeilda landi. Í þessu ljósi þótti hvorki ósanngjarnt né andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi bæri samninginn fyrir sig til þess að fá staðfestan eignarrétt að hinu afsalaða landi. Eru ekki efni til annarrar niðurstöðu hér og stendur þessi málsástæða því kröfum stefnanda ekki í vegi.

120 Hið sama gildir um þá málsástæðu stefndu að forsendur hafi brostið fyrir afsalsgerningnum við myndun Skjálftavatns tæpum 40 árum eftir að hann var gerður. Enn síður verður fallist á að borun tilraunaborholu mörgum áratugum eftir afhendingu landsins, sem raunar hefur ekki verið nýtt að neinu leyti, geti leitt til þess að forsendur hafi brostið fyrir afhendingu landsins til stefnanda. Standa hvorki lög né réttarframkvæmd til slíkrar niðurstöðu, sem myndi fara gegn þeirri grundvallarreglu eignarréttar að afsalshafi taki við áhættu og ávinningi af hinu selda úr hendi afsalsgjafa. Sjónarmið stefndu um óréttmæta auðgun stefnanda eru undir sömu sök seld.

121 Með hliðsjón af öllu framangreindu verður fyrsta dómkrafa stefnanda tekin til greina.

Um aðra dómkröfu stefnanda

122 Stefnandi krefst viðurkenningar á veiðirétti sínum fyrir eignarlandinu á vatnasvæði Litlárvatna.

123 Stefndu hafa krafist frávísunar kröfunnar m. a. á þeim grundvelli að öllum eigendum jarða sem aðild eigi að Veiðifélagi Litlárvatna hafi ekki verið stefnt í málinu. Þetta brjóti í bága við 2. tl. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem allir veiðiréttarhafar í Litlá beri óskipta skyldu með stefndu í málinu. Á þetta verður ekki fallist. Ágreiningur um veiðirétt fyrir tilteknu landi varðar ekki veiðifélagið í heild sinni, heldur einungis þá aðila sem tilkall kunna að eiga til veiðiréttar fyrir hinu umþrætta landi. Það hvaða aðili fari með þann tiltekna hluta veiðiréttarins, hefur engin áhrif á atkvæðisrétt eða arðsúthlutun til annarra handhafa veiðiréttar í viðkomandi á eða vatni.

124 Í annan stað hafa stefndu byggt frávísunarkröfu sína á því að það leiði af lögum nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði að verði krafa stefnanda um eignarrétt að tilteknu landi tekin til greina, þá fylgi því landi veiðiréttur. Landeigendur sem slíkir geti ekki viðurkennt ætluð veiðiréttindi þannig að gildi hafi að lögum. Í raun sé því um lögspurningu að ræða. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2015 er rakin þróun ákvæðis um bann við því að skilja veiðirétt í ám og vötnum frá landareign, sem fyrst var lögleitt með 121. gr. vatnalaga nr. 15/1923 og hélst efnislega óbreytt í lögum um lax- og silungsveiði fram til gildistöku núgildandi laga nr. 61/2006. Í dómnum er rakið að bannið hafi verið bundið við „landareign“ eins og hugtakið var skilgreint í 1. gr. vatnalaga nr. 15/1923, þ. e. land lögbýlis, en markmiðið var að tryggja að réttur til veiða skyldi fylgja öðrum nytjum jarða og að ábúandi, sem hafði önnur landsnot, nyti veiðinnar einnig. Þegar Skjálftavatn myndaðist 1976 var land það sem stefnandi fór með eignarrétt yfir ekki landareign í skilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970. Af því leiðir að bann við því að aðskilja veiðirétt frá landinu tók ekki til landsins. Samkvæmt því er ekki sjálfgefið að viðurkenningardómur um eignarhald stefnanda á landinu feli í sér að stefnandi fari jafnframt með veiðirétt fyrir landinu, þar sem stefndu kynnu að byggja á því að veiðirétturinn hafiverið skilinn undan landinu. Í þessu sambandi er einnig horft til þess að stefndu hafa byggt á því að stefnandi hafi glatað veiðiréttinum fyrir tómlæti. Þykir stefnandi því hafa lögvarða hagsmuni af úrlausn dómsins um það hvort veiðiréttur fylgi landi hans.

125 Í umfjöllun um fyrstu dómkröfu stefnanda hér að framan hefur öllum málsástæðum stefndu gegn beinum eignarrétti stefnanda verið hafnað. Til viðbótar við þær málsástæður sem þar eru raktar hafa stefndu borið fyrir sig að stefnandi hafi ekki sýnt veiðiréttinum neinn áhuga fyrr en árið 2003, en þá hafi 27 ár verið liðin frá því Skjálftavatn myndaðist. Með þessu hafi stefnandi sýnt tómlæti og þannig fyrirgert kröfu sinni til veiðiréttar. Verður að líta svo á að með þessu byggi stefndu á því að veiðirétturinn hafi þá fallið til þeirra fyrir tómlæti stefnanda. Dómurinn getur ekki fallist á að veiðiréttur landeiganda glatist fyrir tómlæti. Veiðiréttur fylgir landi hvort sem landeigandi kýs að nýta hann eða ekki. Honum er frjálst að láta veiðiréttinn ónýttan án þess að það valdi honum réttarmissi. Hér vísast einnig til hliðsjónar til dóms Hæstaréttar í máli nr.554/2011. Er þessari málsástæðu stefndu því hafnað.

126 Samkvæmt framansögðu hefur dómurinn komist að því að stefnandi fari með beinan eignarrétt að hinu umþrætta landi. Af 1. mgr. 5. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði leiðir að stefnandi fer enn fremur með veiðirétt fyrir þessu eignarlandi sínu, enda hafa stefndu ekki fært fram sönnur á að veiðirétturinn hafi verið aðskilinn frá landinu.

Um þriðju dómkröfu stefnanda

127 Landsréttur hefur þegar hafnað þeim málatilbúnaði stefndu að þriðja dómkrafa stefnanda sé vanreifuð. Að mati dómsins er kröfugerð stefnanda skýr hvað varðar afmörkun landsins. Stefndu hafa og byggt á því að stefna hefði þurft eigendum Ærlækjarsels vegna afmörkunar landsins til norðausturs. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar í máli nr. 554/2011, þá bindur dómur ekki aðra en aðila að málinu, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var það því ekki talið standa í vegi þess að efnisdómur gengi í málinu, að eigendum allra jarða sem áttu land að þeim jarðarhluta sem afmarkaðist af hnitasettum punktum í kröfugerð hans. Á hið sama við hér. Þá er til þess að líta að lögum samkvæmt markar miðlína árfarvegar landamerki á milli jarða sem liggja sitt hvoru megin árinnar. Eðli málsins samkvæmt er ekki um hnitasetningu að ræða við þær aðstæður. Eru samkvæmt framangreindu ekki efni til frávísunar kröfunnar.

128 Ágreiningi um tiltekinn punkt í kröfulínu var eytt með því að stefnandi breytti kröfu sinni og gaf punktinn eftir fyrir upphaf fyrri aðalmeðferðar málsins 3. september 2019. Er nú ágreiningslaust að kröfulínan afmarkar réttilega hið umdeilda land sem Sandgræðslan tók til uppgræðslu, en að mestu fylgir það girðingarstæði hinnar upprunalegu landgræðslugirðingar sem enn er vel greinilegt. Í umfjöllun um fyrstu dómkröfu stefnanda hér að framan var leyst úr ágreiningi um eignarhald á því landi sem afsalað var Sandgræðslu Íslands árið 1939.

129 Jörðin Meiðavellir var ekki á meðal þeirra jarða sem afsalað var 1939. Stefnda Á-kvk-nf Á-kvk-nf eigandi Meiðavalla byggir á því að afsal stefnanda á jörðinni árið 2000 til þess aðila sem hún leiði rétt sinn frá hafi falið í sér afsal eignarréttar allrar jarðarinnar, þ. m. t. þeim hluta hinnar upprunalegu jarðar sem liggur innan landgræðslugirðingar. Stefnandi hafnar þessu og bendir á að stefnda leiði rétt sinn frá ábúanda jarðarinnar sem átt hafi kauprétt að ábúðarjörðinni. Óumdeilt er að jörðin Meiðavellir komst í eigu Jarðakaupasjóðs ríkisins með afsali frá Búnaðarbankanum árið 1939. Síðar sama ár fékk Á-kk-nf J-kk-nf þjóðjörðina Meiðavelli til erfðaleiguábúðar samkvæmt byggingarbréfi 17. júní 1939. Með yfirlýsingu 15. maí 1942 afsalaði Á-kk-nf sér leigurétti yfir þeim hluta landsins sem yrði innan fyrirhugaðrar sandgræðslugirðingar. Með afsalsbréfi 3. nóvember 1942 afsalaði landbúnaðarráðherra Sandgræðslu Íslands þeim landspildum sem yrðu innan sandgræðslugirðingar, þ. m. t. landspildu frá Meiðavöllum, til fullrar eignar og afnota. Með þessum gerningum var hin umþrætta landspilda undanskilin ábúðar- og byggingarétti og fengin stefnanda til fullrar eignar. Staðfesti stefnda Á-kvk-nf að Landgræðslan hafi ein farið með umráð og nýtingu landsins. Þegar landbúnaðarráðherra afsalaði G-kvk-þgf Á-kvk-þgf, þáverandi ábúanda Meiðavalla, jörðina Meiðavelli árið 2000, með heimild í 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976, tók afsalið samkvæmt framansögðu ekki til þeirrar landspildu sem undanþegin hafði verið ábúðarrétti, skilin frá landinu og afsöluð Sandgræðslunni. Þessu til áréttingar var kveðið á um það í 6. gr. afsalsins að kaupanda væri kunnugt um „full umráð Landgræðslu ríkisins“ yfir landspildunni. Það að í afsalinu hafi verið notað hugtakið „umráð“ getur ekki skapað stefndu eignarrétt yfir landinu, enda náði kaupréttur ábúanda á grundvelli 38. gr. einungis til ábúðarjarðarinnar sjálfrar. Vanþekking kaupanda á lögum getur heldur ekki haft þýðingu hér, enda hefði henni verið í lófa lagið að afla sér sérfræðiaðstoðar hafi hún ekki áttað sig á þýðingu 38. gr. jarðalaga, 6. gr. afsalsins og þeirra þinglýstu skjala sem liggja fyrir um eignarhald Landgræðslunnar á landinu. Þá getur stefnda ekki borið fyrir sig grandleysi um efni þinglýstra skjala. Sú villa stefndu og Vegagerðarinnar að námaréttindi á landspildunni hafi tilheyrt stefndu, getur heldur ekki hrundið eignarráðum stefnanda yfir landinu.

130 Þá hafa stefndu byggt á því að af kaupsamningi og afsali um jörðina Lindarbrekku, dags. 12. ágúst 1997, megi ráða að hið umdeilda land hafi ekki verið talið háð eignarrétti Landgræðslu ríkisins. Málsástæða þessi kom fram við fyrri aðalmeðferð málsins í héraði og mótmælti stefnandi henni sem of seint fram kominni. Stefnandi hefur ekki fallið frá þeim mótmælum og verður því ekki byggtá henni við meðferð málsins, sbr. 5. mgr. 101. gr. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, sbr. einnig dóm Landsréttar í máli nr. 883/2019.

131 Samkvæmt framansögðu verður fallist á að kröfulína stefnanda afmarki eignarland hans réttilega gagnvart aðliggjandi jörðum.

132 Hefur dómurinn samkvæmt framansögðu fallist á allar kröfur stefnanda í málinu.

133 Í ljósi framangreindrar niðurstöðu og í samræmi við 1. mgr. 130. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. ml. 2. mgr. 132. gr. sömu laga, verða stefndu E-kk-nf E-kk-nf, E-kvk-nf E-kvk-nf, Norðurþing, A-kk-nf E-kk-nf, B-kvk-nf H-kvk-nf, D-kk-nf E-kk-nf, E-kk-nf Á-kk-nf, H-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, I-kk-nf J-kk-nf, F-kvk-nf I-kvk-nf, J-kk-nf G-kk-nf, J-kk-nf T-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf E-kvk-nf, K-kk-nf S-kk-nf Y-kk-nf, H-kk-nf Þ-kk-nf L-kk-nf, K-kvk-nf Þ-kvk-nf L-kvk-nf, O-kvk-nf S-kvk-nf H-kvk-nf, B-kvk-nf S-kvk-nf, H-kvk-nf Á-kvk-nf, K-kk-nf R-kk-nf T-kk-nf, dánarbú J-kk-ef G. S-kk-ef og T-kk-nf I-kk-nf, dæmd til að greiða stefnanda sameiginlega málskostnað vegna rekstrar málsins eftir að niðurstaða Landsréttar í máli 883/2019 lá fyrir, en með þeim málsúrslitum var öllum helstu vafaatriðum málsins eytt, en stefndu hvikuðu þrátt fyrir það hvergi frá kröfum sínum. Rétt þykir hins vegar að hver aðila beri sinn kostnað af málinu fram að þeim tíma með vísan til 3. mgr. 130. gr. laganna. Að teknu tilliti til þess þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 1.100.000 krónur.

134 Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður falli niður á milli stefnanda og stefndu Á-kvk-ef Á-kvk-ef. Aðrir stefndu hafa ekki látið málið til sín taka og hefur stefnandi fallið frá kröfu um greiðslu málskostnaðar úr þeirra hendi. S-kk-nf A-kk-nf S-kk-nf hefur ekki látið málið til sín taka efnislega og lítur dómurinn svoá að stefnandi hafi einnig fallið frá kröfu um málskostnað gagnvart honum.

135 Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, A-kk-ef E-kk-ef, B-kvk-ef H-kvk-ef, D-kk-ef E-kk-ef, E-kk-ef Á-kk-ef, H-kk-ef Þ-kk-ef H-kk-ef, I-kk-ef J-kk-ef, F-kvk-ef I-kvk-ef, J-kk-ef G-kk-ef, J-kk-ef T-kk-ef H-kk-ef, K-kvk-ef E-kvk-ef, K-kk-ef S-kk-ef Y-kk-ef, L-kk-ef H-kk-ef, O-kvk-ef S-kvk-ef H-kvk-ef, B-kvk-ef S-kvk-ef, H-kvk-ef Á-kvk-ef, K-kk-ef R-kk-ef T-kk-ef, J-kk-ef G. S-kk-ef og T-kk-ef I-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.000.000 krónur. Í samræmi við dómvenju er sú fjárhæð án virðisaukaskatts.

136 Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Á-kvk-ef Á-kvk-ef, greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 784.000 krónur. Í samræmi við dómvenju er sú fjárhæð án virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið A-kk-nf M-kk-nf I-kk-nf lögmaður.

Af hálfu stefndu fluttu málið lögmennirnir A-kk-nf S-kk-nf, H-kk-nf B. K-kk-nf og G-kk-nf G-kk-nf.

H-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við málinu 10. júní sl., en hafði enga aðkomu að því fyrir þann tíma.

Dómsorð:

Viðurkenndur er eignaréttur stefnanda að landi því sem afsalað var frá jörðunum Ási, Hóli, Keldunesi, Eyvindarstöðum, Kelduneskoti, Lindarbrekku, Framnesi, Þórunnarseli, Bakka, Syðri- Bakka og Þórseyri öllum í Kelduneshreppi í Norður- Þingeyjarsýslu til Sandgræðslu Íslands með afsali þann 29. október 1939. Eignarland stefnanda afmarkast eftir mörkum hinnar upphaflegu sandgræðslugirðingar á Ássandi eins og hún var lögð árið 1942 og miðlínu Jökulsár á Fjöllum/Bakkahlaups, með eftirfarandi hætti: Frá Jökulsá á Fjöllum, í landi Ása, frá þeim stað þar sem áður var hlaðinn grjóthaus við ána um 25 til 30 metrum norðvestan við þar sem áður var vestari brúarstólpi gömlu hengibrúarinnar á vesturbakka Jökulsár á Fjöllum, hnitapunktur merktur nr. 1 Austur 615861,3 / Norður 617493,3. Þaðan eftir legu upphaflegu sandgræðslugirðingarinnar frá 1942, um hnitapunkta merkta nr. 2 – 37, eins og þeir eru nánar tilgreindir á kröfulínukortistefnanda. Frá hnitapunkti nr. 37 áleiðis að hnitapunkti nr. 38, allt að þeim stað er sú lína sker línu sem dregin er suður frá hnitapunkti nr. 40 um hnitapunkt nr. 39 að fyrrgreindri línu milli hnitapunkta nr. 37 og 38. Frá þeim stað um hnitapunkta merkta nr. 39 – 46. Frá hnitapunkti nr. 46 að Bakkahlaupi við enda upphaflegs girðingarstæðis, hnitapunktur merktur nr. 47 Austur 606467,6 / Norður 624446,4, þaðan eftir miðlínu Bakkahlaups suðaustur beint til móts við hnitapunkt nr. 1 Austur 615861,3 / Norður 617493,3, þar sem áður var hlaðinn grjóthaus við ána um 25 til 30 metrum norðvestan við þar sem áður var vestari brúarstólpi gömlu hengibrúarinnar á vesturbakka Jökulsár á Fjöllum og þaðan aftur í hnitapunkt merktan nr. 1.

Viðurkenndur er veiðiréttur stefnanda fyrir eignarlandi hansá vatnasvæði Litlárvatna.

Stefndu E-kk-nf E-kk-nf, E-kvk-nf E-kvk-nf, Norðurþing, A-kk-nf E-kk-nf, B-kvk-nf H-kvk-nf, D-kk-nf E-kk-nf, E-kk-nf Á-kk-nf, H-kk-nf Þ-kk-nf H-kk-nf, I-kk-nf J-kk-nf, F-kvk-nf I-kvk-nf, J-kk-nf G-kk-nf, J-kk-nf T-kk-nf H-kk-nf, K-kvk-nf E-kvk-nf, K-kk-nf S-kk-nf Y-kk-nf, H-kk-nf Þ-kk-nf L-kk-nf, K-kvk-nf Þ-kvk-nf L-kvk-nf, O-kvk-nf S-kvk-nf H-kvk-nf, B-kvk-nf S-kvk-nf, H-kvk-nf Á-kvk-nf, K-kk-nf R-kk-nf T-kk-nf, dánarbú J-kk-ef G. S-kk-ef og T-kk-nf I-kk-nf greiði stefnanda sameiginlega 1.100.000 krónurí málskostnað.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, A-kk-ef E-kk-ef, B-kvk-ef H-kvk-ef, D-kk-ef E-kk-ef, E-kk-ef Á-kk-ef, H-kk-ef Þ-kk-ef H-kk-ef, I-kk-ef J-kk-ef, F-kvk-ef I-kvk-ef, J-kk-ef G-kk-ef, J-kk-ef T-kk-ef H-kk-ef, K-kvk-ef E-kvk-ef, K-kk-ef S-kk-ef Y-kk-ef, L-kk-ef H-kk-ef, O-kvk-ef S-kvk-ef H-kvk-ef, B-kvk-ef S-kvk-ef, H-kvk-ef Á-kvk-ef, K-kk-ef R-kk-ef T-kk-ef, J-kk-ef G. S-kk-ef og T-kk-ef I-kk-ef, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.000.000 krónur.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Á-kvk-ef Á-kvk-ef, greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 784.000 krónur.