E-3560/2015

Mál þetta sem var dómtekið 6. september 2016, höfðaði stefnandi, A, hinn 28. október 2015 gegn stefnda, B.

Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda, verði gert skylt að afhenda Lífeyrissjóði Vestmannaeyja yfirlýsingu læknis um að sjúkdómar eða heilsufar sjóðsfélaga dragi ekki úr lífslíkum eða heilbrigðisvottorð að öðrum kosti, til samræmis við b-lið 3. mgr. 3. gr. og 5. gr. samnings aðila um skiptingu ellilífeyrisréttinda, dags. 24. júní 2008, sbr. og 6. gr. skilnaðarsamnings aðila, dags. 24. júní 2008, að viðlögðum 30.000 króna dagsektum er renni til stefnanda.

Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur vegna vanefnda stefnda á skilnaðarsamningi, dags. 24. júní 2008, að fjárhæð 15.000.000 krónur eða lægri fjárhæð að áliti dómsins, auk dráttarvaxta frá 20. nóvember 2014 til greiðsludags, sbr. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndi þess að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Með úrskurði dags. 2. mars 2016, var frávísunarkröfu stefnda hrundið.

I

Aðilar þessa máls hófu sambúð 1. janúar 1987 og 10. ágúst 1996 gengu þau í hjúskap. Í maí 2008 slitu þau samvistum og skildu að borði og sæng í júní 2008. Var gengið frá skilnaðarsamningi 28. júní 2008. Lögskilnaðarleyfi var gefið út 6. nóvember 2009.

Ágreiningur aðila lýtur að samningi um skiptingu lífeyrisréttinda. Í 6. gr. skilnaðarsamnings þeirra dags. 28. júní 2008 segir: „Með vísan til 2. tl. 3. mgr. 14. gr. laga um lífeyrisréttindi nr. 129 frá 1997 erum við sammála um að þau lífeyrisréttindi sem við höfum unnið okkur fyrir meðan á sambúð okkar hefur staðið í Lífeyrissjóði Vestmannaeyja og öðrum lífeyrissjóðum skuli koma til helmingaskipta með okkur. Munum við undirrita sérstakan óafturkræfan samning hvað þetta varðar og óska eftir samþykki fyrir framangreindu hjá viðkomandi lífeyrissjóði. Ákvæði þetta er bundið þeim fyrirvara að viðkomandi lífeyrissjóður samþykki framangreint.“ Málsaðilar undirrituðu samhliða þessu „Samning um skiptingu ellilífeyrisréttinda“ dags. 24. júní 2008 sem var móttekinn hjá Lífeyrissjóði Vestmannaeyja þann sama dag.

Samkvæmt 2. tl. 3. mgr. 14. gr. laga um lífeyrisréttindi, nr. 129/1997, er það eitt skilyrða þessarar skipan mála, að sjúkdómar eða heilsufar dragi ekki úr lífslíkum.

Stefnandi afhenti Lífeyrissjóði Vestamannaeyja læknisvottorð sitt sem dagsett er 15. desember 2010.

Þann 20. nóvember 2014, barst stefnanda afrit af bréfi frá Lífeyrissjóði Vestmannaeyja til stefnda. Þar kom fram að ekki hafi verið skilað inn heilbrigðisvottorði af hálfu stefnda. Ítrekun á efni bréfsins var gerð þann 6. febrúar 2015 þar sem fram kemur að berist heilbrigðisvottorð stefnda ekki fyrir 10. apríl 2015, muni lífeyrissjóðurinn meta málið þannig að umsóknin hafi verið dregin til baka.

Stefnandi sendi stefnda í tilefni af þessu bréf þann 24. febrúar 2015 þar sem skorað var á stefnda að skila inn heilbrigðisvottorði eigi síðar en 2. mars 2015.

Stefnanda barst svarbréf frá stefnda þann 13. mars 2015. Þar hafnar stefndi kröfum stefnanda á þeim forsendum að allar forsendur skilnaðarsamkomulagsins séu brostnar. Í greinargerð stefnda kemur fram að skömmu eftir skilnað málsaðila hafi stefndi alfarið misst vinnuhæfni vegna brjóskloss í baki og hafi verið metinn til örorku af þeim sökum í þrjú ár, 2009-2012. Hafi stefndi á þeim tíma eingöngu haft tekjur af örorkulífeyri auk þess sem það hafi tekið hann nokkurn tíma að fá vinnu eftir að hann varð vinnufær að nýju. Ljóst væri hins vegar að hann gæti aldrei horfið aftur til fyrri starfa sem sjómaður og hafi orðið fyrir verulegu tekjutapi vegna þessa. Af þeim sökum hafi stefndi talið að málsaðilar væru sammála um að skipta ekki lífeyrisréttindum í samræmi við skilnaðarsamninginn.

Stefnandi hafnar því að samkomulag hafi verið með aðilum um breytingu á skiptingu lífeyrisréttinda. Hvorki stefnandi né stefndi gáfu skýrslu fyrir dómi.

Vitnið V-kk-nf Á-kk-nf, tryggingarstærðfræðingur gaf símaskýrslu fyrir dóminum og staðfesti matsgerð sína dags. 31. maí 2016, sem liggur fyrir í málinu.

II

Stefnandi byggir mál sitt á því að með undirritun skilnaðarsamnings og samnings um skiptingu ellilífeyrisréttinda þann 24. júní 2008, leiki enginn vafi á því að málsaðilar hafi skuldbundið sig til þess að skipta með sér til helminga áunnum lífeyrisréttindum hvors annars meðan á sambúð þeirra stóð og til þess að útgáfa lögskilnaðarleyfis fór fram og vísar stefnandi sérstaklega til 6. gr. skilnaðarsamnings þeirra. Þá komi einnig orðrétt fram í 5. gr. samnings um skiptingu ellilífeyrisréttinda að aðilar hafi skuldbundið sig til þess að tilkynna lífeyrissjóðum eða Landssamtökum lífeyrissjóða um samninginn og afhenda afrit eða ljósrit samningsins svo og önnur gögn sem máli skipta.

Stefnandi telur að þar sem stefndi hafi ekki afhent Lífeyrissjóði Vestmannaeyja heilbrigðisvottorð og þannig komið í veg fyrir að stefnandi hljóti þau réttindi sem þau hafi samið um, hafi stefnandi vanefnt framangreinda samninga. Stefnandi hafi verið í góðri trú um að stefndi myndi skila inn viðeigandi gögnum. Stefnandi hafi efnt samninginn af sinni hálfu og sé því krafist efnda beinlínis eftir eftir samningsins „in natura“. Ekki sé annað komið fram en að samningurinn sé gildur að lögum og beri því að efna hann.

Stefnandi bendir á að í 2. tl. 3. mgr. 14. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, sé veitt heimild til samningsgerðarinnar. Með framangreindum samningum hafi aðilar ákveðið að verðmæti í formi lífeyrisréttinda kæmu undir fjárskipti þeirra og gæti sú eign þegar af þeim sökum ekki verið undanþegin fjárskiptum þeirra með vísan til 102. gr. hjúskaparlaga, nr. 37/1997. Ekki væri heldur unnt að bera fyrir sig að lífeyrisréttindin væru séreign skv. sömu lagaákvæðum, enda hjúskaparlögin frávíkjanleg að þessu leyti og heimild í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 129/1997, um lífeyrisréttindi, að samningurinn næði einnig til séreigna.

Stefnandi telur að stefndi geti ekki borið fyrir sig að um fyrnda kröfu sé að ræða né hafi stefnandi sýnt af sér tómlæti, enda séu allar tafir á afgreiðslu umsóknar samkvæmt samningum þeirra til komnar vegna atvika sem rekja megi til stefnda sjálfs. Vísaði stefnandi í þessu sambandi til 2. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007, um að fyrningarfrestur teljist frá þeim tíma sem vanefnd eigi sér stað en hafi kröfuhafa skort nauðsynlega vitneskju um kröfuna þá fyrnist krafan aldrei fyrr en ári eftir þann dag sem kröfuhafi hafi fengið eða hafi borið að afla sér slíkrar vitneskju. Stefnandi hafi sjálf skilað inn viðgeigandi gögnum um miðjan desember 2010, en það hafi ekki verið fyrr en 20. nóvember 2014 sem stefnandi hafi fengið staðfestingu þess efnis að stefndi hafi ekki skilað inn heilbrigðisvottorði sínu.

Stefnandi telur að ekki geti verið um tómlæti að ræða af hennar hálfu. Hafi hún fyrst fengið upplýsingar um vanefndir stefnda í nóvember 2014 þegar hún hafi fengið afrit af bréfi Lífeyrissjóðs Vestmannaeyja til stefnda. Stefnandi hafi í framhaldi af því óskað eftir nefndum gögnum frá stefnda og sent honum bréf þess efnis þann 24. febrúar 2015.

Þá telur stefnandi ljóst að forsendur samningsins geti með engu móti talist brostnar. Við mat á gildi samningsins verði að taka mið af þeim forsendum sem voru uppi meðan á sambúð stóð. Taki dómkröfur stefnanda mið af því og að tímamark áunninna og umsaminna réttinda sé frá því að þau skráðu sambúð sína 1. febrúar 1987 og til þess að lögskilnaðarleyfi var útgefið, 6. nóvember 2009. Stefnandi hafi haft takmarkað tækifæri til að afla sér lífeyrisréttinda meðan á hjúskap þeirra stóð þar sem hún hafi verið heimavinnandi með börn þeirra en stefndi hafi verið sjómaður á sama tíma með umtalsverðar tekjur. Miða verði samning aðila við þær aðstæður og verkaskiptingu meðan á sambúð þeirra stóð, auk þess sem sanngirnis- og jafnréttissjónarmið mæli með slíkri skiptingu allt til útgáfudags lögskilnaðarleyfis. Ekkert liggi fyrir í málinu um að sambúðartími aðila hafi rofnað frá árinu 1987 nema einhliða og ótilgreindar yfirlýsingar stefnda þar um.

Stefnandi telur að stefndi geti ekki nú, um sjö árum síðar, borið fyrir sig að aðstæður séu breyttar þar sem borið hafi að efna samninginn strax að lokinni samningsgerð. Mat á heilsufari stefnda hljóti jafnframt að miða við þann tíma sem honum bar að skila viðhlítandi gögnum til lífeyrissjóðsins. Stefndi hafi ekki lagt fram nein gögn máli sínu til stuðnings um heilsufar sitt eða tekjutap og þá gætu þær ástæður heldur ekki verið forsenda þess að samningurinn væri brostinn. Einnig væri ósannað af hálfu stefnda að eitthvert samkomulag hafi verið á milli stefnanda og stefnda um að efna ekki samninginn vegna meints heilsubrests stefnda.

Stefnandi mótmælir því að ákvæði 33. gr. og 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936, eigi við í málinu. Eina raunverulega eign búsins hafi verið lífeyrisréttindi aðila. Skilnaðarsamningurinn sé undirritaður af hálfu beggja og vottaður af hálfu lögmanns er aðilar fengu sameiginlega til aðstoðar varðandi fjárskipti sín og ekkert liggi fyrir um að stefndi hafi fengið ófullnægjandi upplýsingar þar um. Hafi jafnræðis verið gætt við þau fjárskipti og taki samningurinn mið af helmingaskiptum á milli aðila. Af samningnum sjálfum verði ekki dregnar víðtækari ályktanir, meðal annars vegna þess að ekkert hafi komið fram um verðmæti fasteignar eða bifreiða í samningnum. Stefnandi telur jafnframt óviðeigandi að líta verði til ábyrgðaskuldbindinga stefnda vegna námslána stefnanda.

Krafa stefnanda um dagsektir styðst við 4. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Telur stefnandi að sú fjárhæð sé hæfileg með vísan til fyrirliggjandi dómafordæma og að teknu tilliti til atvika í máli þessu.

Stefnandi byggir á fyrirliggjandi samningum milli aðila, meginreglum kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi loforða og um skyldu til að efna samninga, sem fái meðal annars stoð í lögum nr. 7/1936, um samningsgerð og ógilda löggerninga.

Varakröfu sína byggir stefnandi á því að verði ekki fallist á skyldu stefnda til að efna samninginn samkvæmt aðalefni hans sé ljóst að stefnandi eigi rétt til greiðslu skaðabóta vegna vanefnda stefnda. Auk sömu málsástæðna og fram koma um aðalkröfu krefst stefnandi þess að hún verði eins sett fjárhagslega og ef réttar efndir hefðu farið fram og lagði stefnandi í því sambandi fram matsgerð V-kk-ef Á-kk-ef tryggingarstærðfræðings sem stefnandi telur að hafi ekki verið hrakin um fjárhæðir. Vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttar, sakarreglunnar, reglna um efndabætur og reglna um skuldbindingargildi loforða. Eigi almennar skaðabótareglur við bæði innan og utan samninga og komi 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 ekki til skoðunar í þessu sambandi.

Stefnandi telur að stefndi hafi sýnt af sér saknæmi og ólögmæta háttsemi sem leiði til tjóns fyrir stefnanda með framangreindu athafnaleysi. Stefnandi hafi ekki undir höndum viðhlítandi gögn til þess að leggja mat á tjón sitt, enda sé stefndi einn bær um að útvega þær upplýsingar og stefnandi hafi fengið synjun frá Lífeyrissjóði Vestmannaeyja um aðgang að þeim gögnum, enda þurfi að koma beiðni frá stefnda sjálfum.

Stefnandi styður dráttarvaxtakröfu sína við 9. gr., sbr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Upphafsdagur vaxta sé sá dagur sem Lífeyrissjóður Vestmannaeyja hafi skorað á stefnda að efna skyldur sínar þann 20. nóvember 2014, eða þá annan dag að mati dómsins.

Málskostnaðarkröfu sína styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 3. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

III

Til stuðnings því að sýkna beri í málinu bendir stefndi á að þótt aðilar hafi verið í sambúð áður en þau gengu í hjónaband hafi þau tvívegis slitið sambúðinni, annars vegar í janúar 1988 og aftur á árinu 1991. Á þeim tímabilum hafi ekki verið fjárhagsleg samstaða með aðilum og stefndi meðal annars greitt meðlag með börnum þeirra á þeim tíma. Þá hafi aðilar gengið frá samkomulagi um skilnað að borði og sæng í júní 2008 og þá hafi lokið fjárhagslegri samstöðu þeirra, enda hafi samvistarslit orðið í maí 2008.

Fram kemur hjá stefnda, að hann hafi ekki fengið neina áskorun eða upplýsingar frá stefnanda eða öðrum aðilum, frá árinu 2008 allt til ársins 2014, um að eitthvað skorti á efndir af hans hálfu á skilnaðarsamkomulagi aðila. Hann hafi því gert því ráð fyrir því að málsaðilar væru sammála um að skipta ekki lífeyrisréttindum í samræmi við skilnaðarsamninginn, auk þess sem hann taldi sér það ekki lengur heimilt þar sem ávinningi réttinda hans var breytt og hann þá þegar hafið töku lífeyris að hluta.

Stefndi byggir á því að stefnandi eigi ekki rétt á afhendingu skjals skv. aðalkröfu sinni. Krafan sé ekki byggð á samningsákvæði um afhendingarskyldu stefnda eða öðrum heimildum. Hvergi sé í samningi aðila kveðið á um skyldu stefnda til að afhenda þriðja aðila yfirlýsingu læknis eða vottorð um heilsufar, þótt fram komi í 5. gr. samnings um skiptingu ellilífeyrisréttinda að afhenda skuli afrit eða ljósrit samnings og önnur gögn sem máli skipta. Geti slíkt samningsákvæði eingöngu tekið til skjala sem þegar voru til staðar við samningsgerðina. Stefndi hafi því efnt samninginn. Ekki sé hægt að þvinga hann að viðlögðum dagsektum til að undirgangast læknisskoðun sem væri bæði ítarleg og íþyngjandi fyrir stefnda. Ekki sé á færi stefnda að útbúa slíkt vottorð og engum lækni stefnt í þessu máli og því sé fyrir hendi ómöguleiki sbr. 1. mgr. 26. gr. laga um meðferð einkamála.

Stefndi telur að samningur aðila um skiptingu ellilífeyrisréttinda hafi ekki verið fullkláraður þar sem ekki hafi verið merkt við b-lið 3. mgr. 3. gr. í samningum um það tímabil sem samningur tæki yfir en þar kæmi fram um skyldu aðila til að afhenda Lífeyrissjóði Vestmannaeyja umbeðna yfirlýsingu læknis. Ekki væri því hægt að byggja á þeim samningi um þær kröfur sem fram komi í málinu.

Þá megi ætla að Lífeyrissjóður Vestmannaeyja telji umsókn um skiptingu lífeyrisréttinda hafa verið dregna til baka og því sé ekki lengur um að ræða að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að heilbrigðisvottorð stefnda verði sent sjóðnum.

Stefndi byggir einnig á því að jafnvel þótt fallist yrði á að stefnandi hafi átt kröfu á hendur stefnda um afhendingu skjala, þá hafi krafan fallið niður fyrir fyrningu, fjórum árum eftir undirritun skilnaðarsamnings aðila, eða þann 28. júní 2012, miðað við upphaf fyrningarfrests þann 24. júní 2008. Krafa stefnanda um afhendingu skjalsins sé almenn krafa samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, sem hafi gilt þegar aðilar sömdu sín á milli. Ekkert í málinu sýni fram á að rof hafi orðið á fyrningu næstu fjögur ár eftir undirritun samningsins. Öll málsatvik og gögn styðji þá fullyrðingu stefnda að málsaðilar hafi litið svo á að ekki ætti að skipta lífeyrisréttindum í samræmi við skilnaðarsamninginn. Stefnandi hafi sjálf ekki farið í læknisskoðun fyrr en á árinu 2010. Ekkert í skjölum stefnanda sanni að þessa læknisvottorðs hafi verið aflað vegna skilnaðarsamnings aðila eða hafi verið afhent Lífeyrissjóði Vestmannaeyja á árinu 2010. Stefnandi geti því ekki borið fyrir sig ákvæði 1. mgr. 10. gr. fyrningarlaga og hafi verið í lófa lagið að afla sér upplýsinga um það hvort stefndi hafi skilað inn læknisvottorði áður en krafan fyrndist.

Stefnandi bendir á stuttan málshöfðunarfrest vegna ógildingarmála skv. hjúskaparlögum. Samkvæmt þeim lögum eigi að efna skilnaðarsamninga og kröfur á skömmum tíma eftir gerð þeirra. Með því að stefnandi hafi fyrst sett fram kröfu á árinu 2015 hafi hann útilokað það úrræði stefnda að mæta slíkri kröfugerð með kröfu um ógildingu skilnaðarsamnings aðila að fullu eða að hluta.

Þá byggir stefndi á því að jafnvel þótt krafa stefnanda teljist ekki fyrnd í skilningi fyrningarlaga, þá hafi stefnandi sýnt af sér slíkt tómlæti við að sækja kröfu sína, að hún sé fallin niður. Eigi það bæði við um aðal- og varakröfu stefnanda. Í því sambandi vísar stefndi til meginreglna um túlkun og efndir skilnaðarsamninga eins og að framan var rakið. Stefndi telur að stefnandi hafi ekkert gert til að tryggja að hún héldi þeim réttindum sem fram komi í skilnaðarsamningi. Henni hefði verið í lófa lagið að gera þegar kröfu um skiptinguna og fylgja henni eftir með málssókn á árinu 2008 eða 2009. Að mati stefnda sanni þetta fullyrðingar hans um að þau hafi fallið frá skilnaðarsamningnum og vegna þess að skipting á lífeyrisréttindum stefnda hefði aldrei verið samþykkt af hálfu lífeyrissjóðsins á meðan stefndi var óvinnufær árin 2009-2012.

Stefndi byggir jafnframt á því að ákvæði í skilnaðarsamningi aðila frá 24. júní 2008 um skiptingu lífeyrisréttinda hafi verið ógildanleg eða ógild frá upphafi. Aðilar hafi leitað í sameiningu til lögmanns en stefndi hafi fengið ófullnægjandi leiðbeiningar auk þess sem mörgu í samningnum væri ábótavant. Hafi stefndi m.a. ekki verið upplýstur um að í samræmi við 102. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993, séu lífeyrisréttindi almennt séreign í hjúskap en ekki hjúskapareign sem eigi að koma til skipta. Bæri samningur aðila þetta með sér, til að mynda væri ekkert ákvæði í samningnum um að hluti lífeyrisréttindi stefnda væri séreign en hann hafi samþykkt að skipta þeim eftir reglum um hjúskapareign.

Þá vanti fullnægjandi tilgreiningu innvinnslutímabila og tilgreiningu dagsetninga sem séu nauðsynlegar til skiptingar réttindanna. Samningurinn sé því óframframkvæmanlegur samkvæmt efni sínu. Ljóst sé að sambúð aðila hafi endanlega verið slitið í maí 2008. Stefnandi geti því ekki átt rétt til lífeyris stefnda allt til 6. nóvember 2009 þegar lögskilnaðarleyfi hafi verið gefið út.

Stefndi byggir einnig á því með vísan til 33. og 36. gr. samningalaga sé samningurinn bersýnilega ósanngjarn. Þannig væri ósanngjarnt í garð stefnda að honum yrði gert að fara að aðalkröfu stefnanda og undirgangast í því skyni viðhlítandi læknisskoðun. Þá sé efni skilnaðarsamningsins óljóst og óvenjulegt og halli þar verulega á stefnda miðað við það sem almennt gerist. Líta beri til atvika við samningsgerðina og til þess að stefndi fékk rangar og ófullnægjandi upplýsingar um réttindi sín og skyldur. Samningurinn beri það með sér að stefndi hafi haldið að lífeyrisréttindi ættu að skiptast eins og aðrar eignir skv. helmingaskiptareglunni. Hann hafi aldrei gert ráð fyrir því að þurfa jafnframt að skila inn læknisvottorði til lífeyrissjóðsins frekar en einhverjum vottorðum vegna annarra ákvæða samningsins.

Þá hafi málsaðilar aðeins verið um fertugt þegar þau hafi undirritað samninginn og hafi ekki átt langan hjúskapartíma að baki miðað við þau tímaviðmið sem Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar í fordæmum sínum. Stefndi hafi aðeins verið með starfsreynslu og starfsréttindi til vinnu á sjó við skilnaðinn, en stefnandi hafi lokið tvenns konar starfsnámi á hjúskapartíma aðila og hafi vegna þess og ungs aldurs nægilegan tíma til þess að koma sér upp eigin lífeyrisréttindum fyrir lífeyristöku. Þegar af þeirri ástæðu sé ákvæði í 6. gr. skilnaðarsamningsins ósanngjarnt og verði ekki byggt á því af hálfu stefnanda, hvað þá þegar litið sé til breyttra aðstæðna stefnda sem hafi orðið fljótlega eftir undirritun samningsins. Eftir skilnaðinn hafi stefndi tapað allri vinnufærni vegna brjóskloss í baki og verið metinn til örorku í þrjú ár, 2009-2012. Kæmi þetta fram í gögnum málsins þar sem sjá mætti mun lægri inngreiðslu í lífeyrissjóð á þessum tíma, frá júní 2009. Ljóst væri að stefndi gæti aldrei starfað aftur sem sjómaður og hafi því orðið fyrir verulegu tekjutapi.

Stefndi telur einnig að efni skilnaðarsamnings málsaðila sé bersýnilega ósanngjarnt og að þar halli verulega á stefnda. Ekki hafi verið miklar eignir í búinu en stefndi hafi tekið yfir allar skuldir þess og þá sé tímabil samningsins óvenju langt.

Stefnandi byggir sýknukröfu sína einnig á því að forsendur fyrir samningi aðila séu brostnar. Þannig hafi það verið ótvíræð forsenda fyrir samningnum að stefndi gæti áfram aflað sér tekna og lífeyrisréttinda eins og áður. Stefndi hafi eftir gerð samningsins orðið fyrir framangreindu heilsutjóni sem hafi leitt til þess að tekjur hans og aflahæfi hafi skerst til muna og því séu brostnar forsendur fyrir því að stefnandi fái hluta af lífeyrisréttindum stefnda.

Stefndi mótmælir dagsektarkröfu þar sem engin lagaheimild sé fyrir henni en til vara að hún sé allt af há og í engu samræmi við meint tjón stefnanda.

Stefndi krefst sýknu af varakröfu stefnanda, enda sé engin vanefnd af hans hálfu sem geti leitt til greiðslu skaðabóta. Skilyrði sakarreglunnar og reglna um efndabætur séu ekki uppfylltar. Sé í því sambandi byggt á sömu sjónarmiðum og um aðalkröfu, að kröfur stefnanda séu órökstuddar og ekki studdar gögnum en einnig eigi við sömu sjónarmið um fyrningu varakröfunnar.

Til vara krefst stefndi þess að varakrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Krafa stefnanda sé langt umfram það sem heimilt sé, þ.e. að stefnandi krefjist skaðabóta vegna innvinnslutímabila umfram það sem leiði af samningi aðila og því verði ekki byggt á framlagðri matsgerð. Þá beri samningurinn það með sér að hann nái bara til almenns lífeyrissjóðs en ekki séreignasjóðs. Auk þess beri að miða fjárhæðir við það sem Hæstiréttur Íslands hafi dæmt í þeim tilvikum þar sem fallist hafi verið á eingreiðslu á grundvelli 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga, og hafi það í öllum tilvikum verið mun lægri fjárhæðir en varakrafa stefnanda miðist við.

Stefndi telur auk þessa að horfa verði til gagnkvæmra vanefnda. Stefnanda hafi borið að hlutast til um að ábyrgð stefnda á námslánum stefnanda yrði felld niður eða fenginn yrði annar ábyrgðarmaður. Það hafi stefnandi ekki gert og beri í það minnsta að draga þá fjárhæð frá meintri kröfu þessa máls.

Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda, enda hafi engar forsendur legið fyrir á þeim degi sem dráttarvaxtakrafan miði við.

Stefndi vísar um lagarök til ákvæða 102. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993, ákvæða um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936, einkum 33. gr. og 36. gr., laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, einkum 14. gr. og til laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, einkum 3. gr.

Varðandi málskostnað er vísað til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV

Málsaðilar gengu frá skilnaðarsamningi og samningi um skiptingu ellilífeyrisréttinda, þann 24. júní 2008 vegna skilnaðar þeirra að borði og sæng, og var síðari samningurinn móttekinn af Lífeyrissjóði Vestamannaeyja þann sama dag. Í samningunum kemur meðal annars fram að aðilar eru sammála um að þau lífeyrisréttindi sem þau unnu sér inn hjá Lífeyrissjóði Vestmannaeyja á sambúðartíma þeirra, komi til helmingaskipta. Í skilnaðarsamningi segir að sambúð þeirra hafi hafist 1. janúar 1987, en samvistarslit hafi orðið í maí 2008.

Aðilar nutu sameiginlega aðstoðar lögmanns við gerð samninganna. Stefndi telur að á hann hafi hallað við samningsgerðina, bæði hafi hann ekki verið upplýstur um að honum hafi ekki verið skylt að láta lífeyrisréttindi koma til helmingaskipta og þá hafi hallað á hann í fjárskiptum með því að hann tók að sér allar skuldir búsins.

Í skilnaðarsamningi kemur fram að stefnandi hafi fengið í sinn hlut Hyundai bifreið og að stefndi yfirtaki veðskuld þeirrar bifreiðar. Ekkert er getið um aldur eða verðmæti bifreiðarinnar. Stefndi fékk í sinn hlut Ford bifreið veðbandalausa auk fasteignar aðila en tók jafnframt yfir veðskuldir fasteignarinnar. Ekki er getið um aldur eða verðmæti þeirrar bifreiðar sem stefndi fékk eða verðmæti fasteignarinnar. Af skilnaðarsamningnum sjálfum og öðrum gögnum málsins verður ekkert fullyrt um hvort á stefnda hafi hallað með yfirtöku skulda og þá virðist af málflutningi sem báðir aðilar hafi litið á umþrætt lífeyrisréttindi sem helstu eign búsins.

Fram kom í málinu að stefnandi hafi að miklu leyti verið heimavinnandi með börn þeirra meðan á sambúð stóð en stefndi hafi að mestu aflað tekna fyrir heimilið á sama tíma. Miðað við framangreindar forsendur verður ekki talið ósanngjarnt að fjárskipti aðila hafi tekið til lífeyrisréttinda þeirra og ekki er óeðlilegt að sú skipting hafi tekið yfir það tímabil sem þau voru í sambúð og skiptir ekki máli í því sambandi þótt aðilar hafi verið ung þegar þau hófu sambúð og rétt um fertugt þegar þeirri sambúð lauk. Þá verður ekki séð að staða eða menntun málsaðila hafi veitt öðrum aðilanum betri stöðu við samningsgerðina.

Í skilnaðarsamningi eru ekki ákvæði þess efnis að stefndi hafi vitað og sætt sig við að skipting lífeyrisréttinda væri með þeim hætti sem gert var, þótt sú skipting væri ekki í samræmi við helmingaskiptareglu hjúskaparlaga. Sú staðreynd leiðir hins vegar ekki sjálfstætt til þess að stefnda hafi ekki verið þetta ljóst. Í máli stefnda kemur fram að skömmu eftir skilnaðinn hafi hann alfarið tapað vinnufærni vegna brjóskloss í baki og verið metinn til örorku af þeim sökum í rúm þrjú ár, 2009-2012. Hafi hann talið vegna þessa að forsendur skiptingar á lífeyrisréttindum væru brostnar og gert ráð fyrir því að samkomulag væri um að skipta ekki lífeyrisréttindum í samræmi við skilnaðarsamkomulag.

Ekkert liggur fyrir í málinu um brjósklos stefnda eða örorku. Af gögnum málsins verður ekki ráðið um tekjumissi stefnda á árunum 2009-2012. Ekkert í gögnum málsins sýnir fram á að aðilar hafi rætt um eða að samið hafi verið um breytingu á ákvæðum skilnaðarsamningsins um lífeyrisréttindin. Sú staðreynd að stefndi hafi skömmu eftir skilnað talið brostnar forsendur fyrir ákvæðum skilnaðarsamningsins um lífeyrisréttindi, bendir eindregið til þess að honum hafi þá verið ljóst hvert var efni samningsins að þessu leyti, enda talið að ef þessar forsendur hefðu legið fyrir við gerð samningsins hefði hann ekki samið með þessum hætti.

Stefndi átti þess kost, skv. 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993, að fá skilnaðarsamninginn felldan úr gildi að nokkru eða öllu leyti, teldi hann samninginn bersýnilega ósanngjarnan. Af því sem að framan er rakið, verður ekki séð að nein þau atriði hafi verið fyrir hendi við samningsgerðina að óheiðarlegt sé að bera fyrir sig gildi samningsins, skv. 33. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá verður heldur ekki séð að nein þau atriði séu fyrir hendi um efni samninganna, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina eða atvika sem síðar komu til og greind eru í 36. gr. laga nr. 7/1936, að ósanngjarnt sé að bera fyrir sig gildi skilnaðarsamningsins.

Í 6. gr. skilnaðarsamnings aðila er vísað til lagaheimildar 2. tl. 3. mgr. 14. gr. laga um lífeyrisréttindi nr. 129/1997. Í 3. mgr. 14. gr. segir að sjóðsfélagi og maki hans geti samið um að ellilífeyrisgreiðslur skuli renna að hálfu til maka meðan á hjúskap eða óvígðri sambúð hefur staðið eða stendur og í 2. mgr. 8. gr. sömu laga segir að heimilt sé að ráðstafa séreign í lífeyrissjóði með sama hætti, enda sé það gert með samkomulagi skv. 1.-3. tl. 3. mgr. 14. gr. laganna. Í 2. tl. 3. mgr. 14. gr., eins og það ákvæði hljóðaði þegar málsaðilar undirrituðu skilnaðarsamninginn, kom fram að þetta fyrirkomulag væri heimilt í síðasta lagi sjö árum áður en taka ellilífeyris gæti fyrst hafist og ef sjúkdómar eða heilsufar dragi ekki úr lífslíkum. Umrætt lagaákvæði gerir þannig fyrirvara við því að aðilar geti skipað málum með framangreindum hætti meðal annars fyrirvara um heilsufar þeirra. Í málinu liggur fyrir að hvorugur málsaðila lagði fram vottorð læknis þegar samningi um skiptingu ellilífeyrisréttinda var skilað inn til lífeyrissjóðsins þann 24. júní 2008, og virðist það ekki hafa verið skilyrði að það lægi fyrir á þeim tíma.

Í 2. tl. 3. mgr. 14. gr. laga um lífeyrisréttindi, nr. 129/1997, eru ekki sett nein tímamörk fyrir því hvenær vottorð læknis þarf að liggja fyrir að öðru leyti en því að það sé gert í síðasta lagi sjö árum áður en taka ellilífeyris getur fyrst hafist. Í samningi aðila um skiptingu ellilífeyrisréttinda er ákvæði þess efnis í b-lið 3. mgr. 3. gr., þótt ekki sé merkt við fyrir framan þá grein, að afhenda þurfi lífeyrissjóðnum yfirlýsingu læknis um að sjúkdómar eða heilsufar sjóðsfélaga dragi ekki úr lífslíkum eða heilbrigðisvottorð að öðrum kosti. Ekki kemur nánar fram hvenær vottorði skuli skilað í síðasta lagi. Í 5. gr. samnings aðila um skiptingu ellilífeyrisréttinda segir meðal annars að samningsaðilar skuldbindi sig til þess að afhenda afrit eða ljósrit samningsins, svo og önnur gögn sem máli skipta. Í 6. gr. sama samnings segir síðan að aðilar staðfesti með undirritun sinni að þeir hafi kynnt sér efni þeirra lagaákvæða sem samningur þessi byggist á.

Stefnandi skilaði inn læknisvottorði sem er dags. 15. desember 2010, með vísan til framangreinds þótt ekki liggi fyrir hvenær því var skilað inn til lífeyrissjóðsins. Stefndi telur sér ekki skylt að afhenda læknisvottorð þar sem ekki hafi verið merkt við framangreindan b-lið 3. mgr. 3. gr. í samningi aðila um skiptingu ellilífeyrisréttinda og skrá það tímabil sem samningur taki til.

Í 6. gr. skilnaðarsamnings og í samningi um skiptingu ellilífeyrisréttinda kemur skýrt fram að samið er um helmingaskipti á þeim lífeyrisréttindum sem aðilar unnu sér inn meðan á sambúð stóð og í skilnaðarsamningi er getið um hvenær sambúð hófst og hvenær henni lauk. Tímabil samnings liggur þannig fyrir. Þá mátti stefnda að mati dómsins vera það ljóst samkvæmt öllu framangreindu að hann yrði að skila inn læknisvottorði um heilsufar sitt og að um væri að ræða gagn sem máli skipti til þess að efna samninginn.

Stefndi ber við fyrningu samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, á þann hátt að krafan hafi fyrnst fjórum árum eftir undirritun skilnaðarsamnings. Eins og rakið hefur verið, verða ákvæði 2. tl. 3. mgr. 14. gr. laga um lífeyrisréttindi, nr. 129/1997, og önnur ákvæði í samningum aðila, ekki túlkuð með þeim hætti að vottorð lækna um heilsufar hafi þurft að liggja fyrir á sama tíma og samningur um skiptingu ellilífeyrisréttinda var undirritaður. Hins vegar leiða vanhöld á því að skila inn heilbrigðisvottorðum til þess að stefnandi eigi, meðan á því stendur, ekki rétt til efnda þannig að yfirfærsla á réttindum geti átt sér stað. Telst vanefnd í þessum efnum fyrst geta átt sér stað, sjö árum áður en taka ellilífeyris getur fyrst hafist eða eftir að skorað hefur verið á stefnda að skila inn umræddum gögnum, en það var fyrst gert með bréfi Lífeyrissjóðs Vestmannaeyja dags. 29. október 2015. Með vísan til þessa, sbr. 2. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 10. gr. fyrningarlaga, telst krafa stefnanda ófyrnd. Með vísan til sömu forsendna verður ekki séð að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti í málinu.

Stefndi krefst sýknu af aðalkröfu þar sem ekki sé hægt að efna samninginn beinlínis samkvæmt efni sínu, vegna ómöguleika. Ekki sé hægt að þvinga stefnda til að undirgangast læknisskoðun sem væri bæði ítarleg og íþyngjandi. Þá væri það ekki á færi stefnda að útbúa slíkt vottorð og engum lækni væri stefnt í málinu. Einnig sé til þess að líta að Lífeyrissjóður Vestmannaeyja telji umsókn um skiptingu lífeyrisréttinda hafa verið dregna til baka og því sé ekki lengur um að ræða að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni í málinu.

Um síðastgreinda atriðið liggur ekki fyrir að lífeyrissjóðurinn hafi afturkallað beiðni aðila. Þá er það eingöngu á færi stefnda að afla læknisvottorðs um heilsufar hans sjálfs, enda verður það ekki metið án hans aðkomu. Vera kann að slík læknisskoðun sé bæði ítarleg og íþyngjandi fyrir stefnda en það leiðir ekki til ómöguleika í málinu.

Með vísan til framangreinds verður fallist á aðalkröfu stefnanda um að stefnda sé skylt að afhenda Lífeyrissjóði Vestmanneyja yfirlýsingu læknis um að sjúkdómar eða heilsufar hans dragi ekki úr lífslíkum eða heilbrigðisvottorð að öðrum kosti, að viðlögðum dagsektum sem þykja hæfilegar ákveðnar 20.000 krónur á dag, er byrji að falla tveimur mánuðum eftir uppkvaðningu þessa dóms, hafi stefndi þá ekki efnt skyldur sínar. Dagsektirnar skulu renna til stefnanda.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi innanríkisráðuneytis, dags. 15. júní 2015, sem var takmarkað við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Allur gjafsóknarkostnaður, sem er þóknun lögmanns stefnanda, K-kvk-ef Ó-kvk-ef hdl., og ákveðst hæfileg 1.600.000 krónur, og útlagður kostnaður lögmannsins, 44.637 krónur, samtals 1.644.637 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Upplýst er í málinu að kostnaður við öflun matsgerðar, 520.800 krónur, hafi þegar verið greiddur af ríkissjóði.

Dóm þennan kveður upp B-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Stefnda, B, er skylt að afhenda Lífeyrissjóði Vestmannaeyja, yfirlýsingu læknis um að sjúkdómar eða heilsufar hans dragi ekki úr lífslíkum eða heilbrigðisvottorð að öðrum kosti, til samræmis við b-lið 3. mgr. 3. gr. og 5. gr. samnings aðila um skiptingu ellilífeyrisréttinda, dags. 24. júní 2008, sbr. og 6. gr. skilnaðarsamnings aðila, dags. 24. júní 2008.

Stefndi greiði stefnanda dagsektir, 20.000 krónur á dag, tveimur mánuðum eftir uppkvaðningu dóms þessa, hafi hann ekki uppfyllt skyldu sína fyrir þann tíma.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem eru málsóknarlaun og kostnaður lögmanns hennar, K-kvk-ef Ó-kvk-ef héraðsdómslögmanns, samtals 1.644.637 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

B-kk-nf H-kk-nf