Q-91/2021

I.

1. Mál þetta, sem höfðað var með birtingu meðalgöngustefnu þann 27. og 28. apríl 2022, var tekið til úrskurðar 4. júlí sl. að loknum munnlegum málflutningi um frávísunarkröfur stefndu.

2. Málið er höfðað af X, kt. [...], [...], [...], á hendur A, kt. [...], síðast til heimilis að [...], [...], B, kt. [...], [...], [...], D, kt. [...], [...], [...], og einnig E, kt. [...], [...], [...], F, kt. [...], [...], [...], G, kt. [...], [...], [...], H, kt. [...], [...], [...], I, kt. [...], [...], J, kt. [...], [...], [...], og K, kt. [...], [...] .

3. Dómkröfur meðalgöngustefnanda, X, eru sem hér segir: a. Að meðalgöngustefnanda verði leyfð meðalganga inn í mál Héraðsdóms Austurlands nr. Q - 91/2021 sem varðar ágreining erfingja við opinber skipti á A, kt. [...], D - 5/2015. b. Að meðalgöngustefnda, A, kt. [...], verði gert að afsala til stefnanda jörðunum [...], fasteignanúmer [...], landnúmer [...], og [...], fasteignanúmer [...], landnúmer [...], ásamt öllu sem því fylgir og fylgja ber að engu undanskildu, þar með talið tilheyrandi lóðarréttindum, búmarki jarðarinnar [...], 223,2 ærgildum jarðarinnar, ásamt 28.767 lítrum af greiðslumarki í mjólk gegn greiðslu umsamins kaupverðs að fjárhæð 60.000.000 króna, annars vegar með 18.000.000 króna greiðslu í peningum og hins vegar 42.000.000 króna með nýju veðláni samkvæmt samþykktu gagntilboði, dags. 9. apríl 2021. b. Að viðurkennt verði að meðalgöngustefndi B eigi ekki forkaupsrétt að jörðunum [...], fasteignanúmer [...], landnúmer [...], og [...], fasteignanúmer [...], landnúmer [...], ásamt öllu sem því fylgir og fylgja ber að engu undanskildu, þar með talin tilheyrandi lóðarréttindi, búmark jarðarinnar [...], 223,2 ærgildi jarðarinnar, ásamt 28.767 lítrum af greiðslumarki í mjólk samkvæmt samþykktu gagntilboði skiptastjóra X, dags. 9. apríl 2021. c. Þá krefst meðalstefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt mati dómsins eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi.

4. Meðalgöngustefndi B krefst þess í greinargerð í þessum þætti málsins, sbr. ákvæði 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að meðalgöngustefnu og öllum kröfum sem að henni koma verði vísað frá dómi. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda.

5. Meðalgöngustefndi X skilaði greinargerð í þessum þætti málsins, sbr. ákvæði 2. mgr. 99. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að málinu verði vísað frá dómi. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi meðalgöngustefnanda, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla á milli aðila.

6. Meðalgöngustefndu D, E, F, G, H, I, J og K skiluðu sameiginlegri greinargerð í þessum þætti málsins, sbr. ákvæði 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þau krefjast þess að málinu verði vísað frá dómi, en jafnframt krefjast þau málskostnaðar úr hendi meðalgöngustefnanda.

7. Í þessum þætti málsins eru til úrlausnar frávísunarkröfur meðalgöngustefndu, og verða þeir hér eftir nefndir sóknaraðilar, en meðalgöngustefnandi verður nefndur varnaraðili.

Varnaraðili hefur í þessu þætti, við hinn munnlega flutning, krafist þess að frávísunarkröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar, en til vara að hann verði felldur niður.

II.

1. Mál þetta tengist ágreiningi erfingja við opinber skipti á dánarbúi C, sem andaðist á árinu 2015. Hin látna hafði um árabil setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, sem andast hafði á árinu 1998. Nefndir arfleifendur voru síðast til heimilis á nýbýlinu [...], sem stofnað var út úr lögbýlinu [...]í [...], en þar höfðu þau verið með búrekstur um árabil.

Erfingjar dánarbúsins, sóknaraðilar þessa máls, eru eftirlifandi börn og barnabörn hinna látnu, og eru alls um níu hluta að ræða.

Af gögnum verður ráðið að sóknaraðilinn B hafi annast búskap á [...]um árabil eða allt frá árinu 1995, og þá í kjölfar þess að faðir hans varð heilsuveill og hafi hann annast búið einn frá árinu 1998 eftir að faðir hans andaðist og þá eftir að móðir hans, C, settist í óskipt bú, en hún þáði m. a. beingreiðslur, sem skráður eigandi jarðarinnar.

Með úrskurði Héraðsdóms Austurlands, í ágreiningsmálinu Q 1- 2018, varð það m. a. niðurstaðan að sóknaraðilinn B hefði haft ábúð á jörðinni frá árinu 2004, með vísan til 9. gr. ábúðarlaga nr. 80/2004.

Ábúð sóknaraðilans B var sagt upp af skiptastjóra dánarbúsins á fardögum 2021, en í kjölfarið var gerð ábúðar úttekt, og lá hún fyrir í ágúst það ár. Af gögnum verður helst ráðið að ekki hafi orðið nein breyting á stöðu sóknaraðilans B á jörðinni, og stendur hann fyrir búskap með áhöfn í sauðfé og fær beingreiðslur vegna þess af sérskráðum beingreiðslurétti. Jafnframt fær nú jarðareigandinn, A, greiðslur vegna beingreiðsluréttar sem skráður er á jörðina í samræmi við þann bústofn sem fylgir ábúð B.

2. Af gögnum verður ráðið að skiptastjóri hafi samkvæmt ákvörðun skiptafundar sett nefndar jarðir dánarbúsins, [...]og [...], í almenna sölu. Í kjölfarið, þann 6. apríl 2021, setti varnaraðili, X, fram kauptilboð sitt og þá í báðar jarðirnar, ásamt mannvirkjum og búmarki, en með fyrirvara um greiðslumat.

Með gagntilboði, dagsettu 9. apríl 2021, gerði skiptastjóri dánarbúsins gagntilboð til varnaraðila, X., með þeirri breytingu að kaupverðið var hækkað um fimm milljónir króna, en einnig var gerð breyting á greiðslufyrirkomulagi. Þann 11. apríl 2021 samþykkti varnaraðili gagntilboð skiptastjóra dánarbúsins.

3. Í bréfi lögmanns sóknaraðilans B, dagsettu 14. apríl 2021, sem sent var til skiptastjóra dánarbúsins, lýsti hann yfir vafa um skuldbindingargildi fyrrnefnds gagntilboðs dánarbúsins frá 9. apríl 2021. Að auki var í nefndu bréfi því lýst yfir B færi með forkaupsrétt jarðarinnar [...]á grundvelli 27. gr. jarðalaga nr. 81/2004 og þá með vísan til þess að hann hefði verið þar ábúandi. Hann krafðist þess að honum yrði gefinn kostur á að nýta þennan rétt sinn. Samhliða sendi lögmaðurinn afrit af bréfinu til lögmanns varnaraðila.

4. Með bréfi varnaraðila til skiptastjóra dánarbúsins, dagsettu 23. apríl 2021, var tilkynnt að hann félli frá fyrrnefndum fyrirvara um greiðslumat og því væri gagntilboð hans fyrirvaralaust. Í tilkynningunni krafðist varnaraðili þess að gengið yrði til kaupsamnings við fyrsta tækifæri. Af hálfu fyrirsvarsmanna varnaraðila var erindið áréttað í rafpósti, dagsettum 25. maí 2021.

5. Á skiptafundum dánarbúsins þann 25. maí og 14. júní 2021 komu fram andmæli á meðal erfingja, og þá m. a. um að sóknaraðilinn B ætti með réttu forkaupsréttinn að jörðinni [...]. Að auki kom fram á skiptafundinum ágreiningur um aðrar eignir á lögbýlinu.

Með bréfi skiptastjóra, dagsettu 12. júlí 2021, vísaði hann m. a. fyrrgreindum ágreiningi erfingja dánarbúsins til úrskurðar Héraðsdóms Austurlands á grundvelli 122. gr., sbr. 3. mgr. 71. gr., laga um skipti á dánarbúum nr. 20/1991. Í bréfinu lýsti skiptastjórinn m. a. þeirri afstöðu sinni að hann teldi að sóknaraðilinn B ætti að eiga forkaupsrétt að jörðinni [...] og þá samkvæmt gagntilboðinu frá 9. apríl 2021, og væri dánarbúið bundið af því. Á dómþingi þann 27. október 2021 var þingfest málið nr. Q-91/2021, og þá vegna lýsts ágreinings.

Fyrir liggur að í kjölfar tölvusamskipta lögmanns varnaraðila, X, og nefnds skiptastjóra, í ágúst og september 2021, sendi hinn fyrrnefndi erindi og beiðni, sem dagsett er 23. september 2021, þess efnis að varnaraðili fengi aðild að því ágreiningsmáli, sem vísað hafði verið til héraðsdóms, máli Q- 91/2021, og þá þannig að hann fengi aðild að deilumáli erfingja búsins, að því er varðaði úrlausnina um tilvist hins ætlaða forkaupsréttar sóknaraðilans B. Skiptastjóri hafnaði erindinu þann 30. september nefnt ár og vísaði til þess að ekki yrði talið að þriðji aðili ætti aðkomu eða aðild að ágreiningi sem upp kæmi við hin opinberu skipti á dánarbúinu.

Þann 26. október 2021 sendi varnaraðili kröfulýsingu til skiptastjóra dánarbúsins, en þar áréttaði hann hina fyrri kröfu sína um að gengið yrði til kaupsamnings á grundvelli hins bindandi gagntilboðs hans frá 9. apríl 2021.

Við skiptameðferðina komu fram athugasemdir og aðfinnslur um störf skiptastjóra, en af þeim sökum var boðað til sérstaks fundar hjá héraðsdómi, þann 23. nóvember 2021, og þá m. a. um stöðu dánarbússkiptanna og fyrrgreint söluferli, sbr. fundargerð í málinu Æ - 128/2021. Á fundi þessum áréttaði varnaraðili m. a. þá skoðun sína að fjalla bæri um fyrrnefnda kröfulýsingu hans á skiptafundi dánarbúsins, en að auki kynnti hann áform sín um höfðun almenns einkamáls og þá varðandi fyrrgreinda kaupgerninga, sbr. nú mál nr. E- 145/2021.

Fyrir liggur að skiptastjóri dánarbúsins hefur ekki haldið skiptafund í dánarbúinu vegna fyrrgreindrar kröfulýsingar varnaraðila, og þá í tengslum við fyrrgreint ágreiningsmál erfingja í málinu nr. Q- 91/2021. Þar um hefur skiptastjórinn helst vísað til þess að varnaraðili hafi höfðað það einkamál, þann 26. nóvember 2021, sem hann hafði áður boðað, þ. e. E- 145/2021, þann 26. nóvember 2021, og að eigi hafi fengist úrlausn þar á.

Þessu öllu til viðbótar höfðaði varnaðili það mál, sem hér er tilumfjöllunar, þann 27. og 28. apríl 2022.

III.

1. Sóknaraðilinn B reisir frávísunarkröfu sína á því

að

málshöfðun varnaraðila í

máli þessu sé í ósamræmi við meginreglur einkamálaréttarfars og reglur um skipti á dánarbúum. Hann byggir á því að þessi staðal eiði til þess að vísa beri meðalgöngustefnu hans frá dómi og þá vegna ófullnægjandi aðildar, vegna meginreglunnar um litis pendens, vegna skorts á lögvörðum hagsmunum, en einnig sökum þess að máltilbúnaður varnaraðila feli ekki í sér úrlausn þess réttarágreinings sem sé grundvöllurinn að máli hans.

2. Sóknaraðilinn bendir á að það sé grundvallaratriði í málarekstri varnaraðila að hann sé viðsemjandi A, en að í því efni verði ekki fram hjá því horft að búið sé undir opinberum búskiptum. Hann bendir jafnframt á að upp hafi komið ágreiningur á meðal erfingja á skiptafundi, og hafi hann af því tilefni látið þá afstöðu í ljós að hann, B, eigi forkaupsrétt að jarðeign dánarbúsins, að [...]. Vegna athugasemda samerfingja hans á skiptafundinum um þetta atriði hafi skiptastjórinn vísað ágreiningi þeirra til úrlausnar héraðsdóms, sbr. málið nr. Q - 91/1991.

Sóknaraðilinn segir að vegna ofangreindrar stöðu ætli hann að varnaraðili hafi almenna heimild til þess að setja fram eigin kröfulýsingu á hendur dánarbúinu, en hafi aftur á móti verið óheimilt að höfða einkamál á hendur dánarbúinu, sbr. skýrt ákvæði 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Af þessum sökum beri að vísa meðalgöngustefnu hans frá dómi.

Sóknaraðilinn byggir á því að meðalgönguaðild í máli sem rekið sé eftir reglum XVI. og XVII. kafla laga nr. 20/1991 verði ekki komið að með meðalgöngu stefnu. Hann bendir á að lögin tilgreini hverjir geti átt aðild að ágreiningsmáli, sbr. 122. gr. laganna. Lögin hafi þannig sérstakt ákvæði um slíka aðild og því verði ekki með vísan til 2. mgr. 131. gr. laganna byggt á ákvæðum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, þ. á m. ekki 20. gr., og þá til þess að þvinga fram aðild í ágreiningsmáli um dánarbússkipti. Sóknaraðilinn bendir jafnframt á að það sé eitt af grundvallaratriðum skiptalaganna að skiptastjóri afmarki með bréfi sínu til héraðsdóms hvert sé ágreiningsefni slíkra mála.

3. Þá byggir sóknaraðilinn á því að jafnvel þótt meðalgönguaðild í ágreiningsmáli vegna dánarbús væri heimil í einhverju formi verði ekki stofnað til hennar með meðalgöngustefnu án aðkomu skiptastjóra í hefðbundnu einkamáli. Í þess stað eigi aðili sem telur sig eiga kröfur á hendur dánarbúi að setja fram kröfulýsingu í samræmi við ákvæði VII. kafla skiptalaganna, enda hafi slík kröfulýsing sömu stöðu og málshöfðun. Meðalgönguaðild, ef hún yrði talin heimil, verði þannig ávallt að hafa það upphaf, að erindi eða kröfulýsingu verði að beina til skiptastjóra. Skiptastjóra beri þá í framhaldi af því að fjalla um kröfuna og vísa málinu til héraðsdóms, telji hann skilyrði til þess, sbr. að því leyti lið 4 hér á eftir.

4. Sóknaraðili bendir á að fyrir liggi að varnaraðili hafi þegar lagt fram kröfulýsingu til skiptastjóra dánarbúsins, en af þeim sökum beri að fara eftir málsmeðferðarreglum 57. gr. skiptalaganna nr. 20/1991. Hann bendir á að þessu fylgi þær lögfylgjur, sem séu líkar þeim sem að mál hafi verið höfðað um kröfuna, og þá á þeirri stundu sem hún barst til skiptastjórans. Hann segir að þessi réttarstaða hafi grundvallarþýðingu að því er varði svonefnd litis pendes áhrif, sbr. ákvæði 4. mgr. 94. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, og af þeim sökum verði dóms ekki krafist um þær kröfur sem þannig hafi komið fram í öðru dómsmáli. Í ljósi þessa hafi varnaraðili enga heimild til að halda máli sínu fram í ágreiningsmálinu og þá í formi meðalgöngustefnu. Sóknaraðili segir að auk alls þessa hafi varnaraðili samkvæmt framansögðu í reynd höfðað þriðja dómsmálið gagnvart dánarbúinu og honum, þ. e. mál nr. E- 145/2021, sem nú sé rekið fyrir héraðsdómi.

5. Sóknaraðil byggir á því að þær kröfur sem varnaraðili geri í meðalgöngustefnu sinni séu ekki í samræmi við þær heimildir sem gildi almennt um kröfugerð við meðalgöngu. Hann bendir á í því sambandi að það sé grundvallaratriði, samkvæmt XVI. kafla skiptalagannanr. 20/1991, að aðild og afmörkun ágreiningsefnis verði ekki breytt, og þá með því að þriðji aðili geti haft uppi sjálfstæðar kröfur. Í þessu sambandi heldur sóknaraðili því fram að kröfur varnaraðila samkæmt b- og c-liðum meðalgöngustefnunnarséuí raun sjálfstæðar kröfur og þá ætluð réttindi honum til handa. Málatilbúnaður varnaraðila vísi þannig ekki til þeirrar kröfugerðar sem aðilar málsins í ágreiningsmálinu nr. Q - 91/2021 hafi þegar haft uppi, og staðhæfðir að í grunninn sé um fjögur ágreiningsatriði að ræða. Og að því er varði forkaupsréttinn staðhæfir hann að kröfugerð varnaraðila raski þeirri ákvörðun skiptastjóra um að bjóða sóknaraðilanum B-x-x réttindi. Sóknaraðili byggir á því að í ágreiningsmálinu nr. Q- 91/2021 sé ekki beinlínis til umfjöllunar framkvæmd kaupsamnings við varnaraðila samkvæmt hinu samþykkta kauptilboði. Vegna þessa verði að telja kröfur varnaraðila svokallaða aðalmeðalgöngu. Hann áréttar að slíkar sjálfstæðar kröfur eigi eftir atvikum að bera upp við skiptastjóra dánarbúsins og þá í formi kröfulýsingar.

Sóknaraðili byggir kröfu sína um málskostnað á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

1. Í málatilbúnaði skiptastjóra sóknaraðila, A, er á það bent að varnaraðili krefjist í máli þessu að honum verði heimiluð meðalganga í ágreiningsmáli erfingja dánarbúsins, nr. Q - 91/2021, sem nú sé rekið fyrir dómi, og þá með þeim kröfum sem hér að framan hafi verið lýst í meðalgöngustefnunni.

2. Skiptastjórinn bendir á að um skipti dánarbúa fari samkvæmt lögum nr. 20/1991, og að almennt sé samkvæmt ákvæði 1. mgr. 4. gr. laganna óheimilt að höfða dómsmál gegn dánarbúi nema að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, sem ekki séu fyrir hendi. Af þeirri ástæðu og þar sem ekki sé unnt að sniðganga formreglur skiptalaganna, m. a. varðandi skiptafundi, líkt og varnaraðili sé í raun að reyna að gera í máli þessu, beri að vísa frá dómi öllum kröfum hans á hendur dánarbúinu, og þá einnig því máli sem hann hafi áður höfðað, þ. e. einkamálinu nr. E- 145/2021.

Skiptastjórinn bendir á að varnaraðili krefjist í því máli sem hér sé til umfjöllunar meðalgöngu í ágreiningsmálinu nr. Q- 91/2021 án þess að fyrir liggi úrlausn í málinu nr. E - 145/2021, sem sé milli sömu aðila. Í þessu sambandi segir skiptastjórinn að í meðalgöngusökinni hafi varnaraðili efnislega uppi sömu kröfur og hann hafi verið með í nefndu einkamáli, nr. E- 145/2021. Sóknaraðili byggir á því að þessi málatilbúnaður varnaraðila sé í andstöðu við 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna svonefndra litis pendens áhrifa, þ. e. að þegar mál hafi verið þingfest, sbr. málið nr. E- 145/2021, verði dóms ekki krafist um þær kröfur sem gerðar séu í öðru máli, þ. e. í málinu nr. Q- 91/2021.

3. Skiptastjórinn vísar til þess að í 1. mgr. 122. gr. laga 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. sé fjallað um það þegar ágreiningur rísi um atriði við opinber skipti sem fyrirmæli laganna kveði sérstaklega á um að skuli beint til héraðsdóms til úrlausnar, en einnig um önnur ágreiningsatriði telji skiptastjóri þörf á úrlausn héraðsdóms.

Skiptastjórinn bendir jafnframt á að samkvæmt ákvæði 3. mgr. 71. gr. laganna geti erfingi eða kröfuhafi, sem eigi atkvæði um málefni búsins, telji þeir ákvörðun eða ráðstöfun skiptastjóra ólögmæta, krafist þess að hann leiti st við að jafna ágreininginn. Takist það ekki beri honum að beina málefninu til héraðsdóms samkvæmt áðurnefndri 122. gr. laga nr. 20/1991.

Skiptastjóri bendir á í ofangreindu samhengi að á meðan áðurgreindur ágreiningur um forkaupsrétt sóknaraðilans og erfingjans B í málinu nr. Q- 91/2021 hafi ekki verið til lykta leiddur megi eigi gera ráðstafanir um málefnið nema þær sem nauðsynlegar séu þannig að réttindi eða munir fari ekki forgörðum eða rýrni að mun. Skiptastjórinn byggir á því að þegar af þessari síðasttöldu ástæðu sé ómögulegt að verða við kröfu varnaraðila í þessu máli og þá um að dánarbúið gefi út afsal fyrir jörðinni [...].

Skiptastjórinn bendir á að þar sem krafa hans á hendur dánarbúinu verði ekki tekin fyrir á skiptafundi eigi hann ekki atkvæði um málefni búsins þar sem ágreiningi um kröfuna kunni að verða vísað til héraðsdóms samkvæmt ákvæði 122. gr. laga nr. 20/1991, og þá ekki fyrr en hinu fyrrnefnda máli E- 145/2021 milli sömu aðila og vegna sömu krafna hefur verið til lykta leitt fyrir dómstólum, sbr. 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991.

Skiptastjórinn áréttar að fyrir liggi að ágreiningi um ætlaðan forkaupsrétt sóknaraðilans B, ábúanda á [...]

, hafi þegar verið beint til héraðsdóms til úrlausnar og þá í samræmi við ákvæði 122. gr. laga nr. 20/1991. Hann byggir á því að vandséð sé hvernig varnaraaðili geti átt aðild að máli sem varði lögbundinn forkaupsrétt ábúanda samkvæmt jarðalögum, en áréttar að hvað varðar ágreining erfingja búsins í nefndu máli, Q- 91/2021, muni ráðast hvort forkaupsréttur ábúanda jarðarinnar [...] sé fyrir hendi eða hvort samþykkt gagntilboð varnaraðila í jörðina leiði til skyldu dánarbúsins til útgáfu afsals. Skiptasjórinn byggir á því að aðkoma varnaraðila hafi ekki verið talin nauðsynleg til þess að niðurstaða fáist um þetta álitaefni.

V.

1. Sóknaraðilarnir D, E, F, G, H, I, J og K reisa frávísunarkröfu sína á því að ekki verði betur séð en að varnaraðili hafi uppi nákvæmlega sömu kröfur í því máli sem hér sé til meðferðar og í málinu nr. E- 145/2021, að því er varði hinn umþrætta forkaupsrétt og um skyldu dánarbúsins til að gefa út afsal honum til handa. Þeir segja jafnframt að íþessum tveimur málum sé aðildin hin sama.

Nefndir sóknaraðilar byggja á því að ákvæði 4. mgr. 94. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 leiði til þess að í því máli, sem hér sé til meðferðar, beri að vísa frá b- og c-lið í kröfu varnaraðila í framanrakinni meðalgöngustefnu hans, þ. e. a. s. kröfunum um útgáfu afsals og viðurkenningu á að forkaupsréttur sé ekki fyrir hendi. Þeir segja að eftir standi þá kröfuliður a, um að meðalganga varnaraðila verði heimiluð og kröfuliður d um málskostnað. Þeir benda á að þessir síðastgreindu liðir séu þess eðlis að þeir geti ekki staðið einir og sér og verði því einnig að vísa þeim frá dómi.

Nefndir sóknaraðilar vísa til þess að engu skipti þó að fyrra dómsmál varnaraðila ljúki tilvist sinni með niðurfellingu eða frávísun, eftir að hann höfðaði seinna málið. Í því sambandi benda þeir á að orðalagið í 4. mgr. 94. gr. laganna nr. 91 frá 1991 sé afdráttarlaust, og þá um að sé eldra mál í gangi þegar nýtt mál er höfðað beri að vísa því nýja frá dómi, enda eigi það sér engan tilverurétt við svo búið, óháð því hver afdrif fyrra málsins kunni síðar að verða.

2. Nefndir sóknaraðilar vísa til áðurrakinna málsatvika og árétta að tilurð máls nr. Q - 91/2020 verði rakið til fyrrgreinds ágreinings erfingja dánarbúsins og viðbragða skiptatjóra af því tilefni, sbr. ákvæði 122. gr. laganna um skipti á dánarbúum o. fl.

Þeir benda á að í XVII. kafla skiptalaganna sé lýst afbrigðilegri meðferð dómsmála, ágreiningsmála, sem rísa við meðferð búskipta. Miði lögin við að skiptastjóri anni st framkvæmd skipta, en geti ekki skorið úr um ágreiningsefni, heldur beri að afmarka þau og vísa þeim til úrlausnar dómara. Þeir benda jafnframt á að í XVI. kafla laganna sé með tæmandi hætti talið upp hvaða ágreiningsefni verði lögð fyrir dóm á grundvelli þeirra og hverjir geti lagt slík mál fram. Þeir byggja á því að varnaraðili sé ekki á meðal þessara aðila og þá ekki skilyrði fyrir því sakarefni sem hann vísi til í meðalgöngusökinni. Af þessum sökum verði að ætla að hann geti ekki komið lýstum kröfum að í ágreiningsmáli þessu, og sé þetta í samræmi við ákvæði 126. gr. laganna. Vegna þessa beri að vísa máli hans frá dómi.

3. Nefndir sóknaraðilar benda á að í 20. gr. laganna um meðferð einkamála nr. 91/1991 sé fjallað um meðalgöngusök, þ. e. um heimild þriðja manns til að ganga inn í mál annarra ef úrslit þess skipta hann máli. Þeir árétta það sem hér að framan var rakið og þá um að varnaraðili hafi líkt og atvikum sé háttað ekki rétt á að ganga inn í ágreiningsmál erfingja í málinu nr. Q- 91/2021 með eigin kröfur sínar. Til þess sé skilyrðum ekki fullnægt. Þeir árétta að í nefndu ágreiningsmáli standi deilur m. a. um hvort einn erfingjanna, sóknaraðilinn B, eigi tiltekinn forkaupsrétt og því geti úrlausnin um það atriði í málinu aldrei snúist um annað en það hvort leggja eigi það til meðferðar við skiptameðferðina, en að þeir hafi einmitt andmælt því. Þeir benda aftur á móti á að í meðalgöngusök varnaraðila sé deilt um hvort nefndur erfingi eigi rétt á því að ganga inn í ákveðin kaup. Þetta sé tvennt ólíkt, enda eigi varnaraðili enga lögvarða hagsmuni af því hvort erfinginn B eigi forkaupsréttinn nema þá einungis varðandi umrædd kaup og beri fremur að fjalla um það atriði í almennu einkamáli, sbr. að því leyti sakarefnið í málinu nr. E- 145/2021. Þeir byggja á því að krafa varnaraðila í meðalgöngusökinni um útgáfu afsals sé í enn fjarlægari tengslum við sakarefni nefnds ágreiningsmáls, og árétta að vegna þessa alls beri að vísa meðalgöngusökinni frá dómi.

Við flutning málsins andmæltu sóknaraðilarnir því að meðferð þess máls sem hérer til meðferðar verði frestað, og kröfðust úrskurðar dómsins.

4. Nefndir sóknaraðilar byggja málskostnaðarkröfu sína á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91 frá 1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 130. gr. laga nr. 20 /1991 um skipti á dánarbúum o. fl., en að því er varðar virðisaukaskatt vísa þeir til laga nr. 50/1988.

VI.

1. Við munnlegan málflutning andmælti lögmaður varnaraðila því að slíkir annmarkar væru á málatilbúnaði hans að þeir leiddu til frávísunar meðalgöngus akar hans.

2. Varnaraðili bendir á að krafa hans um meðalgöngu styðjist við ákvæði III. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sérstaklega 20. gr. Hann bendir á að til þessa hafi honum ekki tekist að koma að efnislegum röksemdum sínum í máli þessu, og þá ekki hjá skiptastjóra eða fyrir dómi. Hann bendir jafnframt á að mál um sama efni sé nú rekið fyrir Héraðsdómi Austurlands, sbr. málið nr. E - 145/2021. Í ljósi þess kveðst hann ætla að mögulega þurfi að fresta meðferð þess máls ellegar ágreiningsmáli erfingja dánarbúsins í málinu nr. Q- 91/2021 þar til skorið hafi verið úr um efnisúrslausn varðandi meðalgöngusök hans. Að þessu leyti vísar varnaraðili til ákvæða 3. mgr. 102. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en einnig bendir hann á dóm Landsréttar í málinu nr. 623/2021.

Varnaraðili bendir á að krafa hans í þessu máli sé höfð í frammi til þess að knýja fram skuldbindingargildi gagntilboðsins, dags. 9. apríl 2021. Hann bendir á að með samþykki skiptastjóra á tilboðinu hafi dánarbúið verið skuldbundið til að selja honum jarðirnar [...] og [...] . Og í því samhengi bendir varnaraðili á að þegar liggi fyrir afstaða skiptastjóra dánarbúsins um að hann líti svo á að erfinginn og sóknaraðilinn B eigi forkaupsrétt að jörðinni [...]

, en að hann hafi andmælt þeirri afstöðu.

3. Varnaraðili staðhæfir að samkvæmt dómvenju í málum sem varði forkaupsrétt beri að stefna bæði gagnaðila kaupsamnings og þeim aðila sem segist hafa forkaupsréttinn, verði ágreiningur þar um. Í ljósi þessa hafi honum, sem kaupanda að nefndum jörðum samkvæmt kaupsamningi, verið rétt að stefna sóknaraðilum máls þessa, þ. e. dánarbúinu, sem seljanda, en einnig öllum erfingjum dánarbúsins.

4. Varnaraðili byggir á því að vegna alls ofangreinds hafi honum verið nauðsynlegt að stefna öllum erfingjum dánarbúsins í einu og sama málinu þar sem leysa verði úr því atriði hvort sóknaraðilinn B eigi nefndan forkaupsrétt, en einnig til þess að fá úr því skorið hvort sá réttur hafi fallið niður og þá með vísan til ákvæða 20. gr. laga um meðferð einkamála um meðalgöngu. Að auki hafi tilvera og gildi forkaupsréttarins áhrif á skyldu seljanda til að standa að framkvæmd sölu umræddra jarða.

Um sameiginlega aðild erfingja dánarbúsins og nefndra sóknaraðila vísar varnaraðili til III. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sérstaklega l. mgr. 19. gr., en einnig vísar hann til laganna um skipti á dánarbúum o. fl. nr. 20/1991, þar sem kröfur hans á hendur þeim öllum eigi rót sína að rekja til sama löggernings, þ. e. hins samþykkta gagntilboðs skiptastjóra frá 9. apríl 2021. Að auki vísar varnar aðili sérstaklega til XVII. kafla og 2. mgr. 131. gr. skiptalaganna.

VII.

Niðurstaða.

1. A var tekið til opinberra skipta að kröfu sýslumanns, með úrskurði héraðsdóms þann 3. nóvember 2015, en í beinu framhaldi af því var skipaður skiptastjóri búsins.

Vegna ágreinings erfingja um tiltekin málefni dánarbúsins kvað héraðsdómur upp úrskurð þann 27. júní 2018, sbr. mál nr. Q- 1/2018. Þá var með úrskurði dómsins hinn 24. september 2019 þáverandi skiptastjóra búsins vikið frá, en í beinu framhaldi af því var núverandi skiptastjóri skipaður til starfans.

Skiptum dánarbúsins hefur enn ekki verið lokið. Málefni þess hafa verið til meðferðar fyrir dómi, m. a. vegna athugasemda erfingja þess þann 2. júní 2021. Þá hefur núverandi skiptastjóri dánarbúsins lýst áframhaldandi ágreiningi erfingjanna í bréfi til dómsins, dagsettu 12. júlí 2021, sbr. áðurnefnt mál nr. Q- 91/2021, og bíður það flutnings.

Ofangreindu til viðbótar hefur varnaraðili verið með þann málarekstur, sem hér að framan hefur að nokkru verið rakinn, og þá m. a. með höfðun þeirrar meðalgöngusakar, sem hér er til umfjöllunar, en einnig hefur hann verið með eigin kröfulýsingu, sem hann sendi til skiptastjóra, og loks hefur hann höfðað áðurgreint einkamál nr. E- 145/2021. Verður ráðið að kröfugerð hans í þessum málum sé þar harla sambærileg.

2. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 20/1991 er mælt fyrir um að dómsmál verði ekki höfðað í héraði gegn dánarbúi nema svo sé fyrir mælt í lögum eða um sakamál sé að ræða og krafist sé refsiviðurlaga sem megi ákvarða á hendur dánarbúi. Að mati dómsins eru tilgreind skilyrði fyrir málsókn og þá með meðalgöngusök, líkt og varnaraðili viðhefur í þessu máli, ekki fyrir hendi og þá eigi heldur líkt og atvikum er háttað gegn sóknaraðilanum B einum.

3. Samkvæmt 4. m gr. 94. g r. laga nr. 91/1991 verður eftir þingfestingu máls ekki krafist dóms um þær kröfur, sem þar eru gerðar, í öðru máli, en sé svo gert skal síðara málinu vísað frá dómi, sbr. m. a. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 128/2014.

Verður því ekki komist hjá því að vísa öllum kröfum varnaraðila og máli þessu í heild frá dómi, líkt og sóknaraðilar hafa krafist.

4. Að öllu ofangreindu virtu verður að mati dómsins ekki talið að aðrar fram komnar röksemdir eða málsástæður varnaraðila hafi við svo búið sérstaka þýðingu í málinu eða að þær geti leitt til annarrar niðurstöðu, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991.

Að ágreiningi málsaðila og atvikum öllum virtum, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þykir rétt að aðilar beri hver sinn kostnað af málinu.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Málskostnaður fellur niður.