E-1747/2012

Mál þetta, sem þingfest var 24. maí 2012, var tekið til úrskurðar 5. mars sl. að loknum málflutningi um þá kröfu stefnda að vísa beri málinu frá dómi.

Stefnandi er Glitnir hf., Sóltúni 26, Reykjavík, en stefndi er Landesbank Baden-Württemberg, Am Hauptbahnhof 2, Stuttgart, Þýskalandi.

Stefnandi krefst þess að rift verði greiðslu skuldar sem stefnandi greiddi þann 30. september 2008 með því að endurgreiða skuldabréf í eigu stefnda á hendur stefnanda að fjárhæð 997.561,07 dollarar fyrir gjalddaga þess. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 997.561,07 dollara auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. desember 2011 til greiðsludags. Til vara við síðastnefnda dómkröfu krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 997.561,07 dollara auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dagsetningu stefnu til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega frávísunar á kröfum stefnanda en til vara sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar.

Í þessum þætti málsins er krafa stefnda um frávísun tekin til úrskurðar, ásamt kröfu hans um málskostnað af því tilefni. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfunni verði hafnað. Hann gerir ekki kröfu um að málskostnaður verði ákveðinn sérstaklega vegna þessa þáttar málsins en krefst þess að tekið verði tillit til hans við ákvörðun málskotnaðar í endanlegum dómi.

Málsatvik

Stefnandi lýsir atvikum svo að í október 2005 hafi stefnandi gefið út skuldabréfaútgáfu (e. bond series) nr. MTN 0250 USD 2008-10-15 750 M, með breytilegum vöxtum að fjárhæð 750.000.000 dollara. Útgafan hafi verið á grundvelli rammasamnings USD 7.500.000.000 (e. Global Medium Term Note Programme) og verið byggð á skilmálum samkvæmt útgáfulýsingu (e. offering circular supplement), dags. 28. september 2005, og lokaskilmálum. Gjalddagi skuldabréfsins hafi verið 15. október 2008 samkvæmt lokaskilmálum þess. Stefndi hafi keypt skuldabréf í útgáfunni að fjárhæð 1.000.000 dollara að nafnverði. Stefnandi hafi keypt þau skuldabréf af stefnda og endurgreitt andvirði þeirra þann 30. september 2008, en viðskiptin hafi átt sér stað þann 25. september 2008. Greiðslan hafi numið samtals 997.561,07 dollurum og farið þannig fram að stefnandi hafi keypt til baka skuldabréfið. Þar hafi verið um endurkaup (e. redemption) að ræða.

Stefndi mótmælir því ekki að hann hafi tekið við umræddri greiðslu þann 30. september 2008, á grundvelli viðskipta sem áttu sér stað 25. september 2008. Hann vísar hins vegar til þess að hann hafi sinnt hlutverki milligönguaðila við þau skuldabréfaviðskipti sem fjallað sé um í málinu. Hinn eiginlegi seljandi skuldabréfsins, sem fengið hafi í sínar hendur þá greiðslu sem stefnandi leitist við að rifta, hafi ekki verið stefndi heldur gagnaðili í viðskiptum stefnanda, Pembroke Capital Advisors Limited, sem upphaflega hafi haft samband við stefnda og óskað eftir að hann hefði milligöngu um umrædd viðskipti. Þá mótmælir stefndi öllum fullyrðingum stefnanda um að viðskiptin hafi verið fólgin í endurkaupum, en um hafi verið að ræða hefðbundna sölu skuldabréfs á markaði.

Þann 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar stefnanda, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Með gildistöku laga nr. 44/2009 var stefnandi síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Hinn 12. maí sama ár skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur slitastjórn yfir stefnanda. Með bréfi, dags. 5. ágúst 2011, leitaði slitastjórn stefnanda skýringa hjá stefnda vegna framangreindra viðskipta. Stefndi svaraði með bréfi, dags. 9. september 2011, þar sem m.a. kemur fram sú skoðun stefnda að ekki hafi verið um endurkaup að ræða heldur hefðbundin viðskipti fyrir hönd eins viðskiptavinar stefnda. Í kjölfarið áttu frekari bréfaskipti sér stað á milli aðila og með bréfi, dags. 1. nóvember 2011, tilkynnti stefnandi að hann féllist ekki á skýringar stefnda og hygðist krefjast riftunar á greiðslunni samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Mál þetta var síðan höfðað þann 17. mars 2012.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi vísar til þess að við slit fjármálafyrirtækis ráðstafi slitastjórn hagsmunum þess eftir sömu reglum og gilda um bústjórn skiptastjóra við gjaldþrotaskipti samkvæmt 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 44/2009. Samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 geti slitastjórn rift ráðstöfunum fjármálafyrirtækis í slitameðferð eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti, sbr. XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína aðallega á 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Hann kveður málið lúta að skuld samkvæmt skuldabréfi sem aðeins hafi verið heimilt að greiða upp fyrir gjalddaga í tveimur tilvikum, samkvæmt þeim skilmálum sem giltu. Annars vegar ef stefnandi ákvæði endurkaup á skuldabréfunum af skattalegum ástæðum en hins vegar ef eigandi skuldabréfs ákvæði að krefjast endurgreiðslu vegna vanskila útgefanda. Hvorugt hafi verið fyrir hendi þegar kaupin áttu sér stað, en viðskiptin hafi verið gerð upp 30. september 2008 í stað þess að eiga sér stað á gjalddaga 15. október 2008. Um hafi verið að ræða skuld milli tveggja aðila, sem greidd hafi verið fyrr en eðlilegt var í skilningi ákvæðis 134. gr. laga nr. 21/1991, og riftun sé því heimil.

Til vara byggir stefnandi riftunarkröfu sína á 141. gr. laga nr. 21/1991. Hann vísar til þess að greiðsla stefnanda til stefnda fyrir gjalddaga geri stefnda betur settan en aðra almenna kröfuhafa stefnanda og tilgangur riftunarreglna laga nr. 21/1991 sé að tryggja enn frekar að markmiði laganna um jafnræði kröfuhafa sé gætt. Endurgreiðslukröfu sína byggir stefnandi á 142. gr. laga nr. 21/1991. Aðalkröfu sína um dráttarvexti byggir hann á því að þann 1. nóvember 2011 hafi riftun verið lýst yfir gagnvart stefnda en varakröfu um dráttarvexti á því að rétt sé að miða við móttöku stefnu, verði ekki fallist á aðalkröfu um dráttarvexti.

Málsástæður og lagarök stefnda varðandi frávísun

Stefndi telur að málatilbúnaður stefnanda í stefnu sé ófullnægjandi og standist ekki skýrleikakröfur einkamálaréttarfars. Með vísan til þess að sjálfur málsgrundvöllurinn sé svo óljós, sem og krafan, málsatvikin og málsástæður, uppfylli stefnan ekki lágmarksskilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Því beri að vísa málinu frá dómi.

Stefndi vísar til þess að það sé ófrjávíkjanlegt skilyrði riftunar í íslenskum gjaldþrotarétti að kröfu sé beint að þeim sem naut hags af þeirri ráðstöfun sem leitast sé við að rifta. Stefndi hafi ekki notið þeirrar greiðslu sem stefnandi krefjist endurgreiðslu á. Stefndi hafi ekki átt aðra aðkomu að viðskiptunum en að annast milligöngu fyrir hönd viðskiptavinar síns, Pembroke Capital Advisors Limited. Fyrir það hlutverk hafi stefndi fengið þóknun sem numið hafi 1.000 dollurum, en umfram það hafi stefndi ekki hagnast vegna ráðstöfunarinnar. Það hafi hins vegar verið Pembroke Capital Advisors Limited sem staðið hafi straum af þóknuninni, ekki stefnandi. Stefnandi hafi vitað eða mátt vita að hlutverk stefnda í ráðstöfuninni 25. september 2008 hafi einungis verið hlutverk milliliðar og því alls óljóst hvers vegna mál þetta beinist núna að stefnda. Málsatvik í stefnu séu því verulega vanreifuð.

Stefndi tekur fram að hann eigi ekki að gjalda þess að stefnandi hafi ekki kannað gögn í eigin fórum áður en hann höfðaði málið, líkt og stefndi hafi hvatt til. Hefði stefnandi gert það hefði hann komist að hinu sanna í málinu, að móttakandi greiðslunnar vegna viðskiptanna 25. september 2008 og sá aðili sem mögulega hagnaðist vegna hennar hafi verið Pembroke Capital Advisors Limited en ekki stefndi. Stefndi hafi frá upphafi samskipta sinna við stefnanda vegna viðskiptanna vísað til þess að að hlutverk hans við færsluna hafi verið hlutverk milliliðar. Stefndi hafi jafnframt bent stefnanda á að af samskiptum á milli eiganda skuldabréfsins og starfsmanna stefnanda í aðdraganda viðskiptanna 25. september 2008 megi ráða að ákveðið hafi verið áður en viðskiptin áttu sér stað hvert hlutverk stefnda í færslunni ætti að vera.

Stefndi vísar til þess að markmiðið með málshöfðuninni virðist vera að rifta og þar með endurheimta greiðslu sem fór til Pembroke Capital Advisors Limited en ekki til stefnda. Málatilbúnaður í stefnu sé í engu samræmi við þetta. Í ljósi atvika málsins sé verulega vanreifað í stefnu hvers vegna málinu sé beint að stefnda. Stefndi telur sér ómögulegt að taka til varna í riftunarmáli sem beinist að ráðstöfun sem hann hafi ekki notið hags af. Málatilbúnaður stefnanda, m.a. samhengi málsástæðna, málsatvika og kröfugerðar, svo og skýringar á aðild málsins til varnar, sé svo óljós að telja verði í andstöðu við 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað varðar aðild málsins vísar stefndi einnig til þeirra málsástæðna sem fram koma í greinargerð stefnda til stuðnings sýknukröfu vegna aðildarskorts. Þá kveður stefndi málatilbúnað stefnanda varðandi upphafsdag dráttarvaxta, svo og vegna málatilbúnaðar á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., verulega vanreifaðan. Við munnlegan málflutning lýsti lögmaður stefnda því svo að stefnan fæli í sér vanreifun á aðild stefnda, vanreifun á grundvallaratriðum varðandi viðskiptin, skuldabréfin og réttarsamband aðila og vanreifun á skilyrðum riftunarreglna, og vísaði til e-, f- og g-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Að síðustu byggir stefndi á því, aðallega til stuðnings kröfu um frávísun en til vara sýknu, að stefnandi geti ekki krafist riftunar á greiðslunni í kjölfar viðskiptanna 25. september 2008 í ljósi þess að síendurteknar framlengingar á málshöfðunarfresti samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. séu ósamrýmanlegar stjórnarskrá. Með lögum nr. 31/2010, 132/2010 og 146/2011 hafi sex mánaða frestur til að höfða riftunarmál samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 verið framlengdur, fyrst í 12 mánuði, síðar 24 mánuði og að lokum í 30 mánuði. Þessar lagabreytingar hafi tekið gildi eftir að slitameðferð stefnanda hafi verið hafin og einnig eftir að frestur til að höfða riftunarmál hafi verið byrjaður að líða. Röksemdir að baki málshöfðunarfresti til að höfða riftunarmál grundvallist á nauðsynlegum stöðugleika og öryggi í viðskiptum, sem væri stofnað í hættu ef þrotabúi væri frjálst að ákveða hvort og hvenær grípa ætti til lagalegra úrræða vegna löggernings sem að sögn væri riftanlegur. Þessum tímafresti sé að auki ætlað að vernda hagsmuni kröfuhafa af því að ljúka slitameðferð eins fljótt og auðið er. Stefndi telur að umræddar framlengingar á málshöfðunarfrestinum fari m.a. í bága við bann við afturvirkar breytingar á réttarfarsreglum, meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og jafnræðisreglu. Því verði að líta fram hjá umræddum lagabreytingum.

Málsástæður stefnanda vegna frávísunarkröfu

Stefnandi hafnar því að taka beri frávísunarkröfu stefnda til greina, enda fullnægi stefna og kröfugerð skilyrðum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfugerðin sé skýr og fyrir liggi að stefndi hafi verið viðsemjandi stefnanda, hafi átt umrætt bréf, selt stefnanda það og móttekið viðkomandi greiðslu. Upplýsingarnar um Pembroke Capital Advisors Limited í greinargerð stefnda séu nýjar og takmarkaðra gagna njóti við að því leyti. Fyrirliggjandi gögn sanni ekki að röngum aðila hafi verið stefnt og þetta atriði komi til úrlausnar síðar, en gagnaöflun sé ekki lokið og frekari gögn kunni að koma fram. Ekkert liggi fyrir um afstöðu Pembroke Capital Advisors Limited og hugsanlega muni sakaukastefna koma til. Þá vísar stefnandi til þess að samkvæmt réttarfarsreglum leiði aðildarskortur til sýknu. Stefnandi mótmælir því einnig að málatilbúnaður í stefnu varðandi 141. gr. laga nr. 21/1991 og kröfu um dráttarvexti sé vanreifaður, sem og því að sjónarmið stefnda um málshöfðunarfrest geti leitt til frávísunar.

Niðurstaða

Kröfur stefnanda í málinu lúta að riftun og endurgreiðslu vegna greiðslu sem innt var af hendi 30. september 2008. Stefndi krefst frávísunar á þeim grunni að hann hafi eingöngu annast milligöngu fyrir hönd viðskiptavinar síns, Pembroke Capital Advisors Limited, í því tilviki sem um ræðir og stefnan feli í sér vanreifun á aðild. Óumdeilt er að stefndi tók við greiðslu úr hendi stefnanda þann 30. september 2008, á grundvelli þess sem ákveðið hafði verið 25. september 2008. Stefnandi beinir málshöfðuninni að stefnda til riftunar á þessari greiðslu og endurgreiðslu og í stefnu er m.a. vísað til þess að stefndi hafi, sem sá er fékk greiðsluna til sín, haft hag af henni. Samkvæmt þessu verður að telja nægilega ljóst af málatilbúnaði stefnanda hvers vegna hann beinir kröfum að stefnda. Eftir að málið var höfðað lagði stefndi fram gögn um þátt Pembroke Capital Advisors Limited en aðilar deila um hvað leiði af þessum gögnum og stefnandi hefur vísað til þess að hér sé um nýjar upplýsingar að ræða og að frekari skjöl kunni að koma fram. Með hliðsjón af framangreindu, því að gagnaöflun hefur ekki verið lýst lokið, og þar sem varnir byggðar á aðildarskorti leiða til sýknu ef fallist er á þær, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður máli þessu ekki vísað frá dómi af þessum sökum.

Ekki eru heldur efni til að fallast á það með stefnda að málsgrundvöllur, kröfur, málsatvik og málsástæður, sem og samhengi þessara atriða í stefnu, séu að öðru leyti svo óljós að lágmarksskilyrðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 sé ekki mætt. Sem fyrr segir er um að ræða riftunarmál sem sprottið er af greiðslu sem óumdeilt er að stefndi tók við 30. september 2008. Af stefnu er m.a. ljóst að stefnandi telur að um endurkaup á skuldabréfi fyrir gjalddaga hafi verið að ræða, sem heimili riftun, og að um riftun og endurgreiðslu fari samkvæmt lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Aðilar deila um þessi og fleiri atriði og úr þeim verður leyst í endanlegum dómi, en ekki verður talið að stefna uppfylli ekki þau lágmarksskilyrði sem fram koma í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, svo frávísun varði. Í því sambandi skal tekið fram að í formkröfum einkamálaréttarfars um umfang og inntak málatilbúnaðar stefnanda máls felst ekki krafa um að stefnandi þurfi að sjá fyrir og svara í stefnu öllum þeim málsástæðum sem stefndi kann að tefla fram gegn kröfum hans. Hann þarf hins vegar m.a. að tilgreina nægilega skýrt á hvaða málsástæðum, atvikum og réttarreglum krafa hans er byggð og ekki verður annað talið en að þessum lágmarksskilyrðum sé fullnægt í stefnu, þótt stefndi líti þau atriði sem þar greinir verulega öðrum augum en stefnandi.

Jafnvel þó fallast megi á það með stefnda, að umfjöllun í stefnu sé takmörkuð um það hvernig stefnandi telur skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. vera uppfyllt, verður ekki talið að það geti leitt til frávísunar á kröfum stefnanda um riftun og endurgreiðslu, sem byggja auk 141. gr. á 134. gr. og 142. gr. sömu laga. Þá verður ekki talið, þótt aðilar deili um upphafsdag hugsanlegra dráttarvaxta, að stefna sé óljós um það hvaða kröfur stefnandi gerir að þessu leyti og á hverju hann byggir þær, þannig að frávísun geti varðað. Loks er ekki á það fallist, með vísan til ítrekaðra fordæma Hæstaréttar, að lenging á málshöfðunarfresti samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki eins og henni var breytt með lögum nr. 146/2011, hafi verið andstæð stjórnlögum þannig að vísa beri málinu frá.

Samkvæmt öllu framangreindu verður kröfu stefnda um frávísun málsins hafnað.

Rétt þykir að ákvörðun um málskostnað bíði endanlegrar niðurstöðu í málinu.

Úrskurð þennan kveður upp E-kk-nf J-kk-nf, settur héraðsdómari.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Hafnað er kröfu stefnda, Landesbank Baden-Württemberg, um að kröfum stefnanda, Glitnis hf., verði vísað frá dómi.

Ákvörðun málskostnaðar bíður endanlegrar niðurstöðu í málinu.

E-kk-nf J-kk-nf