E-3244/2016

Mál þetta, sem dómtekið var 15. nóvember 2017, var höfðað 21. október 2016 af hálfu A, [..., ...] á hendur Lífeyrissjóði verslunarmanna, Húsi verslunarinnar, Reykjavík, til ógildingar veðsetningar, endurgreiðslu fjár og til greiðslu málskostnaðar.

Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi veðsetning sú sem stefnandi veitti í fasteign sinni að [..., ...], íbúð merkt 02-0101, fnr. 207-8405, með undirritun sinni á veðskuldabréf nr. 49157, útgefnu af B, [...] til Lífeyrissjóðs verslunarmanna þann 10. júlí 2007. Þess er krafist að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfi nr. 49157 af fasteigninni [..., ...], íbúð merkt [...]. Stefnandi krefst þess endanlega að stefndi greiði stefnanda 749.659 krónur, að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá og með 21. október 2016 til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda að mati réttarins.

Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins og er þess krafist að tekið sé tillit til þess að stefndi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

B, dóttir stefnanda, sótti 27. júní 2007 um lán hjá stefnda, að fjárhæð 14.000.000 króna, í þeim tilgangi að fjármagna framkvæmdir á heimili fjölskyldu sinnar og sameina skuldir. Í lánsumsókn segir að til tryggingar láninu verði veitt veð í [..., ...], fasteign í eigu stefnanda. Umsókninni fylgdi m.a. þinglýsingarvottorð og verðmat frá Fasteignastofunni ehf., þar sem fasteignin að [..., ...] er metin á 39.900.000 krónur.

Stefndi kveðst hafa kannað hvort umsækjandi væri sjóðfélagi sem ætti rétt til lántöku. Þá hafi verið farið yfir hvort meðfylgjandi gögn væru fullnægjandi og kallað eftir þeim viðbótargögnum og upplýsingum sem á kunni að skorta. Umsækjanda hafi verið flett upp í vanskilaskrá auk þess sem veðrými á hinni tilgreindu fasteign hafi verið kannað. Stefnandi kveður lántaka ekki hafa verið beðna um yfirlit yfir skuldastöðu sína í lánastofnunum eða um að veita stefnda heimild til að sækja slíkar upplýsingar og ekki hafi verið gert ráð fyrir slíku á lánsumsóknareyðublaðinu. Hún hafi ekki verið beðin um neinar upplýsinga um tekjur sínar, kostnað eða skuldir og ekkert greiðslumat hafi farið fram.

Þann 4. júlí 2007 var útbúin staðfesting á lánsrétti umsækjanda sem send var Glitni banka hf. Þar kom fram að lántakinn ætti rétt á láni hjá stefnda. Lánsréttur þessi miðist við greiðsluhæfi lántakanda og að lánið verði tryggt með 2. veðrétti í fasteigninni [..., ...]. Var þess farið á leit fyrir hönd lántaka að bankinn gæfi veðleyfi fyrir veðskuldabréfi stefnda svo þinglýsa mætti því á annan veðrétt eignarinnar og var veðleyfið veitt 10. júlí 2007. Stefndi kveður starfsmann sinn hafa haft símasamband við stefnanda sama dag og farið yfir lánsumsóknina og skilmála fyrirhugaðs láns, þ.m.t. veðsetningu fasteignarinnar að [..., ...] til tryggingar láninu. Sama dag gaf B út veðskuldabréf til stefnda, upphaflega nr. 49157, að fjárhæð 14.000.000 króna. Stefnandi og eiginkona hans undirrituðu veðskuldabréfið til staðfestingar á samþykki fyrir veðsetningu eignarinnar til tryggingar láninu. Stefnandi undirritaði einnig yfirlýsingu með yfirskriftinni „Ábending“ þar sem honum var bent á hvað fælist í veðsetningunni og hvaða afleiðingar það gæti haft kæmi til vanskila á láninu. Lánið, að frádregnu lántökugjaldi og þinglýsingarkostnaði, var greitt inn á reikning lántaka13. júlí 2007.

Lántaki greiddi af láninu í tæp tvö ár. Systir lántaka og starfsmaður viðskiptabanka hennar óskaði 28. maí 2009 eftir skilmálabreytingu fyrir hönd systur sinnar. Breyting var gerð á greiðsluskilmálum lánsins 2. júlí 2009 þannig að vanskilum var bætt við höfuðstól og afborganir höfuðstóls og vaxta frystar í eitt ár. Fékk skuldabréfið þá nýtt númer í kerfum stefnda, 51138. Skilmálabreytingin var undirrituð af stefnanda án fyrirvara eða athugasemda. Lántakinn hefur ekki greitt af láninu frá þessum tíma, en hún óskaði eftir skuldaskjóli hjá umboðsmanni skuldara og sótti í kjölfarið um greiðsluaðlögun. Samningur um greiðsluaðlögun fyrir lántaka var staðfestur 26. apríl 2011. Þar voru 80% af samningskröfum felldar niður, þ. á m. var skuld lántakans við stefnda. Stefndi sendi stefnanda bréf árlega frá árinu 2011 með upplýsingum um uppreiknaðar eftirstöðvar lánsins. Þar var því jafnframt beint til hans að hafa samband við stefnda með fyrirspurnir eða athugasemdir. Stefnandi kveðst hafa greitt af láninu frá 3. mars 2015. Hann kveðst hafa gert það með fyrirvara og krefst í málinu endurgreiðslu á því sem hann hafi greitt.

Stefnandi telur að fella beri veðsetninguna úr gildi þar sem stefndi hefði ekki veitt lánið ef óskað hefði verið eftir yfirliti yfir skuldir lántakans samkvæmt lánareglum. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 22. febrúar 2016, var þess krafist að stefndi samþykkti að veðsetningin félli niður og aflýsti veðskuldabréfinu af eigninni. Því hafnaði stefndi í bréfi til lögmanns stefnanda, dags. 6. júní 2016. Um þetta snýst ágreiningur aðila í meginatriðum.

Lántakinn, B, kom fyrir dóminn og gaf vitnaskýrslu við aðalmeðferð málsins.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggi á því að veðsetningin 10. júlí 2007 sé ógild og stefnda beri að afmá hana úr þinglýsingabókum. Endanlega byggi stefnandi á því að stefndi hafi brotið gegn lánareglum sínum við lánveitinguna. Um ógilda veðsetningu sé að ræða og því sé gerð krafa um endurgreiðslu þeirra fjármuna sem stefnandi hafi þurft að greiða vegna lánsins. Með því að stefndi hafi gerst brotlegur við eigin lánareglur og því hafi veðsetningin verið ógild samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í stefnu var jafnframt byggt á því að stefnda hefði verið skylt að greiðslumeta lántakann og upplýsa stefnanda samkvæmt skráðum og óskráðum reglum, en fallið var frá þeirri málsástæðu við málflutning.

Veðsetningin sé ógild þar sem um sé að ræða verulegt brot gegn lánareglum og lántökuskilyrðum stefnda. Sé það eitt og sér nægjanlegt til að ógildingu varði með hliðsjón af 36. gr. samningalaga. Þegar eignin hafi verið veðsett 10. júlí 2007 hafi lánareglur stefnda tiltekið fjögur skilyrði fyrir því að lán yrðu veitt frá sjóðnum. Samkvæmt 7. tl. lánareglna stefnda hafi það verið skilyrði að: Lántaka ber að leggja fram yfirlit yfir skuldastöðu í lánastofnunum. Skilyrðið hafi verið þannig í lánareglum stefnda frá febrúar 2005. Árið eftir veðsetningu, þann 20. október 2008, hafi reglurnar tekið breytingum að nýju.

Með þessum lánareglum hafi stefndi skuldbundið sig til þess að veita ekki lán nema fyrir lægi yfirlit yfir skuldastöðu lántaka hjá lánastofnunum. Um sé að ræða eina skilyrðið sem hafi verið stefnanda til hagsbóta, enda hafi stefnandi mesta hagsmuni af því að lántakinn gæti staðið undir því láni sem hann hafi tekið. Starfsmaður stefnda hafi hvorki óskað eftir yfirliti yfir skuldastöðu frá lántaka né heimildar til þess að stefndi gæti aflað slíkra upplýsinga. Stefnandi hafi engar upplýsingar fengið um að stefndi ætlaði sér ekki að fara að þessari reglu. Áhættan af því hvort lántaki gæti greitt lánið hafi því alfarið verið lögð á stefnanda. Um sé að ræða nokkuð skýrt brot á lánareglum og vegna þess brots hafi aldrei komið til mats á því hvort veita eigi lán eður ei. Aðgæsluskylda samkvæmt eigin reglum stefnda hafi því ekki verið samkvæmt lánareglum.

Um sé að ræða lántökuskilyrði. Væri það óuppfyllt hefði aldrei átt að veita lánið. Þar sem skilyrði þetta sé eina skilyrðið sem skipti stefnanda verulegu máli hafi verið viðbúið að um væri að ræða forsendu af hálfu stefnanda. Stefnandi hefði aldrei veitt veð í fasteign sinni ef hann hefði vitað að stefndi hefði einfaldlega ekkert gert til þess að kanna skuldastöðu lántaka. Þá hefði stefnandi heldur aldrei veitt veðið ef hann hefði vitað hversu slæm fjárhagsstaða lántakans hafi í raun og veru verið. Brot stefnda gegn eigin lánareglum verði að telja svo veigamikið að það verði eitt og sér að leiða til þess að það sé ósanngjarnt af stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðsetninguna gagnvart stefnanda.

Stefndi hafi einnig brotið gegn tillits- og trúnaðarskyldu sinni gagnvart stefnanda. Það hafi hann gert með því að hafa ekki farið að lánareglum sínum og óska eftir yfirliti yfir skuldastöðu lántakans og með því að hafa ekki upplýst stefnanda um að stefndi hefði sleppt því að framfylgja þessu lántökuskilyrði sínu. Stefndi hafi með þessu brotið gegn meginreglu samningaréttar og kröfuréttar um trúnaðarskyldu aðila við samningsgerð (stundum nefnd tillitsskyldan). Samkvæmt henni beri samningsaðila að láta ekki eigin hagsmuni ráða einhliða athöfnum sínum eða athafnaleysi í samningssambandinu, heldur verði að taka tillit til hagsmuna viðsemjandans.

Með broti stefnda gegn 7. tl. lánareglna sinna hafi stefndi gerst brotlegur við þágildandi 5. gr. laga. nr. 57/2005 um óréttmæta viðskiptahætti, um að óheimilt væri að hafast nokkuð það að sem bryti í bága við góða viðskiptahætti í atvinnustarfsemi eins og þeir væru tíðkaðir eða eitthvað það sem væri óhæfilegt gagnvart hagsmunum neytenda. Jafnframt sé byggt á 8. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Verði ekki talið að ákvæði 5. gr. laga nr. 57/2005, eða 8. gr. laga nr. 87/1998 falli undir þá háttsemi sem hér sé lýst, þ.e. broti stefnda gegn lánareglum sínum, þá sé byggt á því að brot stefnda gegn lánareglum sínum hafi falið í sér brot gegn 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með lögjöfnun.

Stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að skuldastaða lántakans hafi verið með þeim hætti að ekki væri vafi um það hvort honum yrði veitt lánið. Stefndi beri því sönnunarbyrði fyrir því að skuldastaða lántakans hafi verið í lagi.

Skuldir lántakans hafi verið gríðarlega miklar þegar hann hafi fengið 14.000.000 króna lán hjá stefnda. Eins og fram komi í skattframtali lántakans fyrir tekjuárið 2006, þá hafi heildarskuldir lántakans og þáverandi maka hennar verið 39.967.941 króna. Lántakinn hafi ásamt maka sínum átt fasteign að verðmæti 26.450.000 krónur og bifreið að verðmæti 2.520.000 krónur. Nettóskuldir hafi verið 10.997.941 króna. Það sem hins vegar skipti mestu máli sé hverjar afborganir lántakinn og maki hennar hafi haft af skuldum sínum. Sé notast við þágildandi þumalputtareglu um að greiða beri 6.000 krónur af hverri milljón á mánuði þá hafi heildarafborganir verið um 240.000 krónur á mánuði, en þá hafi átt eftir að taka mið af framfærslukostnaði, föstum kostnaði, rekstrarkostnaði bifreiðar og fleiri þáttum.

Því liggi fyrir að heildarskuldir lántaka og maka hafi verið gríðarlegar og hefðu þau aldrei staðist greiðslumat ef slíkt mat hefði farið fram á þessum tíma. Þegar við sé bætt afborgun af hinu nýja 14.000.000 króna láni sem verið hafi 93.871 króna á mánuði, þá séu áætlaðar afborganir að fjárhæð 333.871 króna á mánuði, sem sé verulega yfir ráðstöfunartekjum lántakans og þáverandi maka hennar.

Hið sama megi segja um lántaka sjálfa, þ.e. að hún hefði aldrei staðist greiðslumat ef hún hefði verið ein metin. Eins og skattframtal lántakans beri með sér hafi hún verið með 2.315.621 krónu í heildartekjur á tekjuárinu 2006 og hafi greitt af því 475.505 krónur í staðgreiðslu skatta. Það geri 1.840.116 krónur í ráðstöfunartekjur á árinu 2006, eða 153.343 krónur á mánuði. Afborgun af hinu nýja láni hafi verið 93.871 króna og farið hækkandi. Það liggi því fyrir að afborgun af láninu hafi verið 61,2% af ráðstöfunartekjum hennar en þá hafi átt eftir að gera ráð fyrir öðrum þáttum, þ.e. framfærslukostnaði, föstum kostnaði, rekstrarkostnaði bifreiðar o.s.frv.

Hefði stefndi kallað eftir skuldastöðu lántakans þá hefði honum orðið ljóst að lántakinn skuldaði mikið. Ekki sé óvarlegt að ætla að þá hefði stefnda borið að taka afstöðu til þess hvort veita ætti lánið eður ei og í því samhengi jafnvel kalla eftir upplýsingum um tekjur lántakans. Stefndi hafi hins vegar getað séð hverjar tekjur lántakinn hafi haft þar sem vinnuveitandi lántakans hafi greitt iðgjöld til stefnda vegna lífeyris lántakans, sem séu ákveðið hlutfall af launum. Stefnda hafi því raunverulega mátt vera ljóst hverjar tekjur lántakinn hafi haft. Hefði stefnda verið ljóst hverjar skuldir lántakans hafi verið þá hefði stefndi mátt gefa sér, miðað við þær upplýsingar sem stefndi hafi haft, að lántakinn gæti aldrei staðið við greiðslur af láninu.

Raunveruleg staða lántakans hafi því verið með þeim hætti að líklegast hefði stefndi synjað lántakanum um lánveitinguna ef honum hefði verið ljós skuldastaða lántakans. Stefnandi hefði aldrei veitt veð í fasteign sinni hefði hann vitað hversu miklar skuldir hvíldu á lántakanum. Hvað þá ef stefnanda hefði verið gert ljóst að lántakinn stæðist ekki greiðslumat eða væri talinn ólíklegur til að geta endurgreitt lánið. Samtímagögn beri með sér að lántakinn hafi ekki ráðið við þær skuldbindingar sem á honum hafi hvílt, sem leitt hafi til þess að hún hafi þurft að sækja um greiðsluaðlögun, þar sem felld hafi verið niður 80% af þeim skuldum sem á henni hvíldu. Lántakanum hafi ekki tekist að halda láninu í skilum nema í tæp tvö ár.

Starfsmaður stefnda hafi lýst því yfir í máli nr. E-2769/2015 (mál Hæstaréttar nr. 483/2016) að lántökum væri „flett upp í Lánstrausti og ef engar athugasemdir komu þar fram að þá var í sjálfu sér ekkert frekar að skoða“. Það sé raunar ekki það sama og að kalla eftir skuldastöðu og kanna hvort lántaki sé á vanskilaskrá, en engu að síður virðist sem stefndi hafi ekki einu sinni viðhaft þetta verklag í tilfelli Ó-kvk-ef Á-kvk-ef, lántaka. Í sömu skýrslu hafi starfsmaðurinn lýst því að stefndi synjaði lánsumsóknum ef staða lántaka væri slæm. Gera megi ráð fyrir að staða lántakans, eins og að framan hafi verið lýst, hefði gert það að verkum að stefndi hefði synjað um lánið. Slíkt mat hafi aldrei farið fram þar sem stefndi hafi ekki farið að skýrri lánareglu sinni. Stefnandi hafi því verið í verri stöðu en aðrir ábyrgðarmenn.

Veðsetningin sé með hliðsjón af öllu framangreindu ógild með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Með réttu hafi aldrei átt að veita lánið þar sem um lántökuskilyrði hafi verið að ræða og stefndi hafi ekki tekið efnislega afstöðu til þess hvort veita ætti lánið þar sem upplýsingar um skuldastöðu skorti. Með hliðsjón af þessu sé það ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi haldi sig við samþykki stefnanda fyrir veðsetningu fasteignar sinnar. Þar sem staða lántakans hafi verið jafn slæm og raun beri vitni og heildarskuldir gríðarlegar, sé uppfyllt skilyrði 36. gr. laganna um að ósanngjarnt sé af stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðleyfið. Séu atriði í 2. mgr. 36. gr. laganna skoðuð styrki þau þá niðurstöðu enn frekar.

Efni samnings sé með þeim hætti að stefnandi hafi veitt veð í fasteign sinni til tryggingar skuld þriðja manns. Stefndi hafi ekki verið í neinum samskiptum við stefnanda vegna þessa og hafi lántakinn séð um að afla undirritunar. Hafi stefnandi því enga aðkomu haft að efni samningsins, en hafi með honum verið að tryggja að lán stefnda til lántakans væri tryggt. Vegna þess að veðsetningar stefnda hafi aðeins verið upp að 65% af markaðsverðmæti væri stefndi ef til vanskila kæmi öruggur um að fá alltaf allt sitt ásamt vöxtum, dráttarvöxtum og innheimtukostnaði. Stefndi hefði ávallt getað gripið til fullnustuaðgerða áður en hann færi að tapa á útláninu.

Atvik við samningsgerð. Stefndi hafi eftirlátið lántakanum samskipti við stefnanda. Stefnandi hafi einskis notið af láninu og hafi ekki verið kynnt að lánveitingin væri í andstöðu við lánareglur stefnda. Fasteignamat eignarinnar hafi verið 29.800.000 krónur á árinu 2007, þegar hið 14.000.000 króna lán hafi verið tekið. Það geri 47% af verðmæti fasteignarinnar. Eins og skuldabréfið beri með sér sé áhvílandi á 1. veðrétti skuld að fjárhæð 9.500.000 krónur, sem þýði að eignarhlutur stefnanda í fasteigninni hafi verið 20.300.000 krónur þegar lánið hafi verið veitt. Lánið hafi því verið 69% af eignarhluta stefnanda í fasteigninni. Frumkvæði veðsetningarinnar hafi komið frá stefnda vegna þess skilyrðis hans um að veita ekki lán nema gegn því að fasteign yrði sett að veði. Líta verði til þess að lánaregla sú sem stefndi hafi brotið hafi verið reglan sem stefnandi hafi haft hagsmuni af að yrði virt. Stefnandi hafi haft mesta hagsmuni af því að lántakinn gæti endurgreitt lánið.

Með því að stefndi hafi brotið gegn eigin lánareglu og lántökuskilyrði um að fá ekki yfirlit yfir skuldastöðu lántakans hafi aldrei komið til mats stefnda um hvort veita ætti lánið eða synja um lánveitinguna. Stefnandi hafi því verið í verri stöðu en aðrir viðsemjendur stefnda sem veitt hafi veð í fasteign sinni, þar sem kallað hafi verið eftir skuldastöðu hjá lántaka og afstaða þar af leiðandi tekin til þess hvort skuldastaða gæfi tilefni til að hafna lánveitingu. Stefndi hafi gefið til kynna að hann hefði kannað greiðsluhæfi lántakans áður en lánið væri veitt þegar engin skoðun hafi raunverulega farið fram á fjárhagsstöðu lántakans, skuldastöðu eða greiðsluhæfi. Auk þess hafi stefndi brotið gegn 16. tl. lánareglna sinna um þau gögn sem þurfi að „skila inn með lánsumsókn“. Þar séu tiltekin ýmis gögn og m.a. ábendingin sem stefnanda hafi verið gert að undirrita. Með lánsumsókn, dags. 27. júní 2007, sé ekki neitt meðfylgjandi eins og umsóknin beri með sér. Þá sé ábendingin dagsett 10. júlí 2007 og því gefi augaleið að hún hafi komið löngu eftir lánsumsóknina. Stefndi hafi því einnig brotið gegn þessari reglu sem um hann hafi gilt.

Staða samningsaðila. Stefnandi sé sjötíu og tveggja ára gamall, og hafi enga sérstaka þekkingu á sviði lánaviðskipta, en hann hafi verið 65 ára gamall er veðsetningin hafi átt sér stað. Stefndi sé lífeyrissjóður, umfangsmikil fjármálastofnun, sem hafi sérfróða starfsmenn í lánastarfsemi. Á stefnda hafi hvílt þær skyldur að viðhafa vönduð og eðlileg vinnubrögð í lögskiptum sínum, þar á meðal að ganga úr skugga um að lánveitingin samræmdist þeim reglum sem sjóðurinn hafi sett sér.

Atvik sem síðar komu til. Lántakandi hafi ekki getað staðið undir greiðslubyrði þeirra skuldbindinga sem á henni hefðu hvílt og hafi neyðst til að sækja um greiðsluaðlögun, sem leitt hafi til þess að meirihluti skulda hennar hafi verið afskrifaðar. Stefndi hafi engar athugasemdir gert við þær umleitanir lántakans. Lánið hafi verið að fjárhæð 14 milljónir króna. Það hafi verið að fjárhæð 20.121.781 króna 20. október 2016 og sé afar hátt hlutfall af verðmæti fasteignar stefnanda. Fasteignamat hennar sé 39.750.000 krónur og sé því um að ræða 50,6% af verðmæti fasteignarinnar. Þá sé ekki gert ráð fyrir því sem stefnandi hafi sannarlega greitt af láninu undanfarin misseri. Stefnandi hafi neyðst til þess að vera lengur á vinnumarkaði en starfsorka hans leyfi til þess að halda láninu í skilum. Ekki muni líða á löngu þar til stefnandi geti ekki haldið áfram störfum, en hann vinni erfiðisvinnu við járnsmíði. Ómögulegt sé fyrir stefnanda að greiða af láninu í framtíðinni sökum komandi tekjulækkunar.

Í stefnu kveðst stefnandi hafa greitt samtals 2.644.722 krónur af skuldinni, sem hann krefjist endurgreiðslu á. Í samræmi við það sem fram kemur í gögnum málsins, um að þar af hafi hann sjálfur greitt 749.659 krónur, var endurgreiðslukrafa hans lækkuð við aðalmeðferð málsins. Stefnandi krefjist endurgreiðslu þar sem greitt hafi verið á þeirri röngu og brostnu forsendu og í þeirri röngu trú að um væri að ræða gilda veðsetningu og gild skuldaraskipti. Krafan styðjist við almennar meginreglur kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Þar að auki hafi verið greitt með fyrirvara. Þar sem veðsetningin sé ólögmæt og ógild þá sé einnig svo um þær greiðslur sem stefnandi hafi innt af hendi til stefnda til að halda láninu í skefjum. Stefnandi eigi þar af leiðandi kröfu á stefnda um endurgreiðslu þeirra fjárhæða sem hann hafi innt af hendi í þessum tilgangi.

Stefnandi byggi kröfu sína á ákvæðum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 33. gr., 36. gr. og 38. gr., 5. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins og 8. gr. laga nr. 87/1998 eða 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með lögjöfnun. Einnig á ólögfestum meginreglum kröfu- og samningaréttar, m.a. meginreglunni um tillitsskyldu í samningssambandi og um kröfuábyrgðir. Kröfu um málskostnað byggi varnaraðili á 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að auki sé vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað.

Vísað sé til 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um heimild stefnanda til þess að gera annars vegar kröfu um ógildingu á hendur stefnda og hins vegar kröfu um endurgreiðslu úr hendi stefnda. Um sé að ræða kröfur sem eigi rætur að rekja til sama atviks og löggernings. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggi sýknukröfu sína í máli þessu á því að til veðsetningar þeirrar sem krafist sé ógildingar á hafi verið stofnað á löglegan og réttan hátt og að ekkert sé fram komið sem leiða eigi til þess að hana beri að ógilda og skylda stefnda til að aflýsa veðskuldabréfi, upphaflega nr. 49157, af fasteigninni [..., ...].

Stefndi sé lífeyrissjóður sem starfi á grundvelli laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í samræmi við ákvæði laganna hafi stefndi sett sér samþykktir sem staðfestar hafi verið af fjármálaráðherra. Stefndi sé eftirlitsskyldur aðili á fjármálamarkaði og lúti starfsemi stefnda ströngu eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Stefndi starfi samkvæmt fyrir fram kunngerðri fjárfestingarstefnu sem skilað sé til Fjármálaeftirlitsins ár hvert og sé fjárfestingum stefnda markaður stífur rammi samkvæmt lögum nr. 129/1997. Samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 36. gr. laganna sé stefnda heimilt að ávaxta fé sitt til hagsbóta fyrir sjóðfélaga sína með kaupum á skuldabréfum tryggðum með veði í fasteign að hámarki 75% af metnu markaðsvirði, nema þegar um sérhæft atvinnuhúsnæði sé að ræða, þá skuli hámarkið vera 35%. Í samræmi við framangreint og ákvæði samþykkta stefnda hafi stefndi sett reglur um lánveitingar til sjóðfélaga.

Þegar lántaki, B, hafi sótt um lán hjá stefnda hafi réttur sjóðfélaga til lántöku byggst á því að viðkomandi hefði greitt iðgjöld til stefnda í fjóra af síðustu sex mánuðum. Jafnframt hafi aðeins verið lánað gegn fasteignaveði í íbúðarhúsnæði og hafi veðsetningarhlutfall ekki mátt vera umfram 65% af metnu markaðsverði viðkomandi eignar. Þá hafi lántaka borið að leggja fram yfirlit yfir skuldastöðu í lánastofnunum væri um slíkar skuldir að ræða. Verklag stefnda hvað þetta varði hafi verið á þann veg, að ef umsækjandi hafi ekki látið fylgja með lánsumsókn greiðsluseðla vegna skulda hjá lánastofnunum og/eða hafi haldið því fram við lánsumsókn að ekki væri um slíkar skuldir að ræða, hafi verið gengið út frá því að slík yfirlýsing umsækjanda væri rétt, nema eitthvað kæmi fram sem gæfi ástæðu til að ætla að svo væri ekki, svo sem að umsækjandi væri á vanskilaskrá. Stefndi hafi á þessum tíma ekki getað sótt skuldastöðuyfirlit yfir umsækjendur og hafi hann því orðið að treysta á að þær upplýsingar sem umsækjendur gæfu væru réttar. Hafi svo ekki verið geti stefndi ekki borið ábyrgð á því. Fráleitt sé að á stefnda hvíli nú „sönnunarbyrði fyrir því að skuldastaða lántakans hafi verið í lagi“ svo sem haldið sé fram í stefnu.

Lántaki hafi verið innt eftir því hver skuldastaða hennar væri við lánastofnanir svo sem verklag stefnda hafi kveðið á um. Samskipti umsækjanda og stefnda hafi verið óformleg og ekki gerð um þau sérstök fundargerð eða þau á annan hátt staðfest skriflega. Framkvæmd stefnda í þessu máli hafi verið eins og við aðrar lánsumsóknir hans á þessum tíma. Stefnandi hafi því ekki verið í verri stöðu en aðrir veðsalar svo sem stefnandi haldi fram. Við afgreiðslu þessa láns hafi ekkert komið fram sem gefið hafi stefnda tilefni til þess að draga greiðsluhæfi lántaka í efa. Lántaki hafi verið í vinnu og hafi greitt iðgjöld til stefnda af launum sínum. Þá hafi lántaki ávallt greitt afborganir af láni sínu hjá stefnda samkvæmt veðskuldabréfi upphaflega nr. 42263, útgefnu 9. ágúst 2002. Greiðslusaga lántaka hjá stefnda hafi því verið góð. Eftir samskipti lántaka og stefnda, og með hliðsjón af þeim upplýsingum og gögnum sem fyrir hafi legið, aflað hafi verið og/eða lögð hafi verið fram í tengslum við lánsumsókn hennar, hafi það verið mat stefnda við samþykki á lánveitingu að hann hefði fullnægjandi upplýsingar, m.a. um skuldastöðu lántaka. Umrætt skilyrði hafi því verið uppfyllt að mati stefnda. Skilyrðið og framkvæmd stefnda hafi ekki grundvallast á lagaskyldu heldur verið sett af stefnda sjálfum og farið fram á þann hátt sem stefndi hafi talið rétt og eðlilegt miðað við aðstæður hjá viðkomandi lántaka. Stefndi hafi því ekki brotið gegn lánareglum sínum, lántökuskilyrðum eða lögum við lánveitinguna svo sem haldið sé fram í stefnu.

Stefndi mótmæli því sem haldið sé fram í stefnu um að skuldastaða lántaka hafi verið „gríðarlega mikil“ þegar hún hafi sótt um lánið hjá stefnda. Lántaki og sambýlismaður hennar hafi, þegar umrætt lán var tekið, verið á 35. aldursári og því í þeim hópi sem almennt sé í því ferli að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Því fylgi aukin skuldsetning. Fyrir liggi að tilgangur lántökunnar hafi verið að sameina skuldir og fjármagna framkvæmdir á heimili lántaka og sambýlismaka hennar. Skuldastaða lántaka og sambýlismaka hennar hafi því átt að batna við lántökuna, auk þess sem verðmæti fasteignar þeirra ætti að aukast í kjölfar framkvæmdanna. Það hafi verið mat stefnda að hann hefði fullnægjandi upplýsingar, m.a. um skuldastöðu lántaka, þegar hann hafi samþykkt lánsumsóknina. Þess vegna sé fráleitt að halda því fram að raunveruleg staða lántakans hafi verið með þeim hætti „að líklegast hefði stefndi synjað lántakanum um lánveitinguna ef honum hefði verið ljós skuldastaða lántakans“ svo sem haldið sé fram í stefnu.

Stefndi mótmæli útreikningum sem fram komi í stefnu m.a. á heildarskuldum og greiðslubyrði lána lántaka og sambýlismaka hennar. Heildarskuldir samkvæmt framlögðu skattframtali séu 33.967.397 krónur og mánaðarleg greiðslubyrði skulda vegna íbúðarhúsnæðis sé um það bil 4.825 af hverri milljón. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn um hver mánaðarleg greiðslubyrði annarra skulda hafi verið. Því sé mótmælt að miða megi almennt við að hún hafi verið 6.000 krónur af hverri milljón svo sem gert sé í stefnu. Jafnframt sé mótmælt fullyrðingum þess efnis að lántaki hefði ekki staðist greiðslumat hefði það farið fram. Ekkert liggi fyrir um það. Staðreyndir málsins bendi þvert á móti til hins gagnstæða.

Fyrir liggi að lántaki hafi greitt af láninu reglulega út árið 2008, eða í 1 ½ ár ásamt því að halda áfram að greiða reglulega af öðru láni sínu, nr. 42263, á sama tímabili. Greiðslubyrði umræddra lána hafi því augljóslega ekki verið lántaka um megn, og mat stefnda á lántaka því rétt, þ.e. að lántaki hafi getað staðið undir afborgunum af nýja láninu. Sé horft til baka hafi tímasetning lántöku verið slæm þeim sem mál þetta varði, enda hafi efnahagshrun orðið í landinu síðla árs 2008. Greiðsluhæfi lántaka virðist hafa skerst í kjölfarið og aðstæður breyst, s.s. fram komi í tölvupósti systur lántaka 28. maí 2009. Á þessu geti stefndi ekki borið ábyrgð eða áhættu.

Lántaki hafi sótt um greiðsluaðlögun í desember árið 2010 og fengið með samningi 18. apríl 2011 felld niður 80% af samningskröfum sínum, auk þess sem stór hluti veðkrafna áhvílandi á fasteign lántaka að Köldukinn 14, hafi verið felldur niður. Gert hafi verið ráð fyrir niðurfellingu veðkrafna í samningi lántaka um greiðsluaðlögun og hafi eftirstöðvar samningskrafna því verið 5.269.259 krónur. Þann 14. október 2015 hafi lántaki selt fasteign sína við Köldukinn 14 á 47.900.000 krónur. Fram komi í kaupsamningnum að áhvílandi veðskuldir, sem greiðast skyldu upp, nemi 32.409.354 krónum. Það sé því ljóst að við sölu fasteignarinnar hafi lántaki fengið í sinn hlut 15.409.646 krónur eftir að áhvílandi veðskuldir hefðu verið greiddar upp. Þá starfi lántaki í dag sem aðstoðarmaður lögmanna hjá Lex lögmannsstofu. Aðstæður lántaka virðist því með þeim hætti að hún ætti að geta greitt af láni sínu hjá stefnda.

Lántaki sé dóttir stefnanda og því sé ekki óeðlilegt að stefnandi kæmi að lántökunni með þeim hætti sem hann hafi gert, líkt og tíðkast hafi í áratugi við lánveitingar lífeyrissjóða. Hafi stefndi ekkert frumkvæði átt að því að fasteign stefnanda hafi verið boðin sem veð til tryggingar umræddu láni. Aðgangur sjóðfélaga að sjóðfélagalánum stefnda sé og hafi verið mikilvægur hluti af félagslegum rétti sjóðfélaga og hafi stefndi kappkostað að mismuna ekki sjóðfélögum í þeim efnum. Lánveiting stefnda til sjóðfélaga sinna, sem byggi á skýrum og málefnalegum lánareglum, hafi í áranna rás gefið foreldrum og öðrum, sem nákomnir séu ungum sjóðfélögum, tækifæri til þess að veita liðsinni, m.a. við íbúðakaup o.fl., með veitingu veðleyfis í stað beinna fjárframlaga. Hlutverk og tilgangur sjóðfélagalána hafi því almennt verið annað en lán bankastofnana sem veitt séu í viðskiptalegum tilgangi.

Stefnandi hafi áður komið að lánveitingu stefnda til dóttur sinnar með því að samþykkja veðsetningu fasteignar sinnar til tryggingar láni samkvæmt veðskuldabréfi nr. 42263, útgefnu 9. ágúst 2002. Þá hafi stefnandi einnig samþykkti 16. janúar 2003 veðsetningu fasteignar sinnar til tryggingar öllum skuldum Fasteignastofunnar ehf., við Glitni banka hf., en Fasteignastofan ehf. hafi m.a. verið í eigu G-kk-ef Á-kk-ef, tengdasonar stefnanda. Þá hafi systir lántaka og maður hennar, G-kk-nf Á-kk-nf, samþykkt 14. nóvember 2005 veðsetningu fasteignar sinnar til tryggingar láni stefnanda og eiginkonu hans við Sparisjóð Hafnarfjarðar þá að fjárhæð tæplega 10 milljónir króna. Systir lántaka og maður hennar hafi síðan samþykkt 30. janúar 2006 veðsetningu fasteignar sinnar til tryggingar skuld lántaka við stefnda samkvæmt veðskuldabréfi nr. 42263. Þann 22. júní 2007 hafi lán stefnanda og konu hans við Sparisjóð Hafnarfjarðar verið flutt af fasteign systur lántaka og manns hennar aftur yfir á fasteign stefnanda. Af þessu sé ljóst að það hafi verið alvanalegt innan fjölskyldu stefnanda að fjölskyldumeðlimir samþykktu veðsetningu fasteignar sinnar til tryggingar skuldum annarra fjölskyldumeðlima og/eða fyrirtækja í þeirra eigu. Þeim hafi því vel verið kunnugt um eðli og áhættu slíkrar ráðstöfunar og hafi einnig þekkt til aðstæðna hvert hjá öðru.

Áður en lántaki hafi gefið út veðskuldabréfið 10. júlí 2007 hafi stefnandi veitt samþykki sitt fyrir veðsetningu fasteignar sinnar til tryggingar láninu og hafi síðan undirritað veðskuldabréfið. Stefnandi hafi einnig undirritað yfirlýsingu með yfirskriftinni „Ábending“, þar sem honum hafi verið bent á hvað fælist í veðsetningunni og hvaða afleiðingar það gæti haft kæmi til vanskila á láninu. Eins og heiti skjalsins beri með sér sé þar um ábendingar að ræða, þar sem brýnt sé fyrir þeim sem veitir öðrum veð í eign sinni, að kynna sér vel hvað í því felist og að huga að því hvort treysta megi þeim er fái veðið lánað. Þessu til viðbótar hafi starfsmaður stefnda haft samband við stefnanda og farið yfir lánsumsóknina og skilmála fyrirhugaðs láns, þ.m.t. veðsetninguna til tryggingar láninu. Stefnandi hafi því verið ítarlega upplýstur um þýðingu veðsetningarinnar og þá áhættu sem í henni hafi falist. Hafi honum átt að vera ljóst að það væri á hans ábyrgð að afla þeirra upplýsinga um lántaka sem hann teldi nauðsynlegar til að meta eigin áhættu. Í ljósi þessa og þess að stefnandi hafi áður samþykkt veðsetningu fasteignar sinnar til tryggingar skuld lántaka sé ekkert fram komið sem bendi til þess að hann hafi staðið höllum fæti gagnvart stefnda og/eða ekki verið ljós sú skuldbinding sem hann hafi tekið á sig með því að heimila veðsetningu fasteignar sinnar.

Leggja verði á stefnanda þá skyldu að hann kynnti sér sérstaklega þá áhættu sem væri samfara veitingu veðleyfis og aflaði sér upplýsinga um hag lántaka, enda hafi stefndi bent honum sérstaklega á að gera það. Umrætt lán sé til 40 ára, eins og stefnandi hafi fyrir fram vitað og því áríðandi að hann treysti lántaka. Hafi það verið forsenda af hálfu stefnanda að yfirlit yfir skuldastöðu lántaka í lánastofnunum lægi fyrir hefði stefnandi átt að ganga úr skugga um það eða vekja athygli stefnda á því. Stefndi hafi hvorki getað vitað né mátt vita um slíka forsendu stefnanda. Skilyrðið hafi snúið að lántaka og í því hafi ekki falist loforð eða skuldbinding af hálfu stefnda til væntanlegra veðsala um að slíkt yfirlit lægi fyrir og/eða að stefndi myndi kynna væntanlegum veðsölum efni þess. Það hafi því ávallt verið á ábyrgð væntanlegra veðsala, stefnanda í þessu tilviki, að bera sig eftir slíku yfirliti og þá jafnframt bera áhættuna af því að gera það ekki. Áratuga hefð hafi verið fyrir því að foreldrar eða aðrir nákomnir veittu ungum sjóðfélögum aðstoð með þeim hætti sem hér hafi verið gert, og stefnandi hefði áður gert. Hér eigi sérstaklega við að líkur hafi verið á að stefnanda hafi verið kunnugt um fjölskyldu- og fjárhagsmálefni lántaka.

Það hvort skuldastöðuyfirlit hafi legið fyrir eða ekki geti ekki haft áhrif á úrlausn máls þessa. Slíkt skuldastöðuyfirlit gæti aldrei veitt tryggingu fyrir því að skuldari myndi ávallt efna skyldur sínar á lánstímanum enda felist ekki í slíku yfirliti neitt mat á greiðslugetu lántaka. Þá hefði slíkt yfirlit ekki haft nein áhrif á heimild stefnda til að veita lántaka umrætt lán enda stefnda heimilt að veita lánið gegn fullnægjandi fasteignaveði. Fullyrðingum um annað í stefnu sé hafnað. Það hvort slíkt skuldastöðuyfirlit hafi legið fyrir eða ekki geti því aldrei leitt til þess að ógilda beri veðsetningu stefnanda á fasteign sinni.

Þá vísi stefndi til þess og leggi áherslu á að stefnandi hafi aldrei óskað eftir slíku skuldastöðuyfirliti frá stefnda, hvorki við lánveitinguna né síðar og hafi aldrei, fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 22. febrúar 2016, gert athugasemdir vegna þessa. Og það þrátt fyrir að stefnandi hafi af og til greitt inn á lán dóttur sinnar án fyrirvara, nú síðast í september 2016. Slíkt verði að teljast tómlæti af stefnanda hálfu með tilheyrandi brottfalli réttar, verði yfirhöfuð talið að réttur hafi verið til staðar.

Aldrei í aðdraganda veðsetningar stefnanda á fasteign sinni hafi komið fram eða verið gefið í skyn að stefndi myndi á einhvern hátt leggja mat á greiðslugetu lántaka. Bréf stefnda til Glitnis banka hf. þar sem segir að lánsréttur miðist við „greiðsluhæfi“ lántaka verði ekki túlkað á þann hátt. Auk þess sé bréfið sent Glitni banka hf. og stílað á bankann og komi það því aldrei fyrir augu stefnanda eða lántaka. Það hafi því ávallt verið á ábyrgð stefnanda að afla sér upplýsinga um greiðslugetu lántaka teldi hann það nauðsynlegt.

Af öllu framangreindu sé ljóst að skilyrði fyrir beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 sé ekki fyrir hendi í málinu. Stefndi mótmæli því að hann hafi með einhverjum hætti vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi gagnvart lántaka eða stefnanda sem veðsala. Lánveiting stefnda hafi verið í fullu samræmi við þágildandi lög og reglur og í samræmi við þær venjur sem tíðkast hafi varðandi sjóðfélagalán stefnda og annarra lífeyrissjóða.

Stefndi hafi ekki verið aðili að samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1998 og frá 2001. Verði þeim reglum ekki einhliða beitt gagnvart stefnda gegn meginreglum samninga-, kröfu- og veðréttar um skuldbindingargildi samninga/loforða, til ógildingar veðtryggingarinnar að hluta eða öllu leyti. Því sé hafnað að lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 eigi við um stefnda, sem sé lífeyrissjóður í skilningi laga, en ekki fjármálafyrirtæki. Þá sé því hafnað að hægt sé að beita ákvæðum laganna með lögjöfnun um stefnda, enda gildi lög nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, um starfsemi hans.

Stefnda hafi ekki borið að framkvæma greiðslumat á lántaka eða kanna fjárhagsstöðu hans samkvæmt þeim reglum og venjum sem stefnda hafi borið að fylgja á þessum tíma og almennt giltu um lántökur af þessu tagi. Því sé hafnað að hægt sé að leiða þá skyldu af 5. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins, eða öðrum lagaákvæðum, skyldum eða reglum sem stefnandi vísi til. Skylda stefnda til að viðhafa vönduð vinnubrögð geti ekki falið í sér skyldu til þess að greiðslumeta lántaka í þágu veðsala, nema stefndi hefði á einhvern hátt skuldbundið sig til þess eða lög legðu þá skyldu á herðar hans. Stefndi hafi því ekki getað brotið gegn tillitsskyldu í samningssambandi né meginreglum um kröfuábyrgðir svo sem haldið sé fram í stefnu. Þar sem stefnda hafi ekki verið skylt að framkvæma greiðslumat á lántaka eða afla slíks mats skipti ekki máli hvort lántaki hefði staðist slík mat eður ei. Fráleitt sé að halda því fram að stefndi þurfi nú að bera sönnunarbyrðina fyrir því hvort svo hefði verið eins og haldið sé fram í stefnu.

Stefndi hafni því að áhætta hans af lánveitingunni hafi engin verið svo sem haldið sé fram í stefnu. Öllum lánveitingum stefnda fylgi áhætta. Fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða sé markaður stífur rammi í lögum nr. 129/1997 sem taki fyrst og síðast mið af áhættudreifingu og þeirri staðreynd að miklir almannahagsmunir séu bundnir við starfsemi lífeyrissjóða. Fjárfestingarheimildirnar taki mið af því að lífeyrissjóðir fari með fjármuni sem eigi að standa undir lífeyri sjóðfélaga þegar fram í sæki. Sjóðfélagar sem taki lán hjá stefnda fái þannig hluta af peningum úr samtryggingarsjóði stefnda gegn loforði um að þeim verði skilað aftur með vöxtum. Við greiðslufall reyni eðli máls samkvæmt á tryggingar að baki lánveitingum. Engin sanngirni geti falist í því að gefa eftir eða afskrifa eignir sjóðfélaga, sem lúti lögmálum samtryggingar, fremur en að ganga að tryggingum sem settar hafi verið fyrir endurgreiðslu lána. Auk þess sé stefnda óheimilt að gefa eftir innheimtanlegar kröfur. Stefnandi hafi, þrátt fyrir að stefndi hafi bent honum á þá áhættu sem því fylgdi, veitt samþykki sitt fyrir því að fasteign sín yrði veðsett til tryggingar endurgreiðslu láns dóttur sinnar, svo sem honum hafi verið heimilt og frjálst með þeirri áhættu sem slíkri ráðstöfun fylgi. Stefnandi verði að bera ábyrgð á þeirri ráðstöfun.

Stefndi mótmæli því að hann hafi með einhverjum hætti vanrækt skyldur sínar eða að það verði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju, að bera fyrir sig veðtryggingu í fasteign stefnanda. Tilvísun stefnanda í þessu sambandi til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé mótmælt. Skilyrði fyrir beitingu lagaákvæðisins sé ekki fyrir hendi í málinu, en fyrir því beri stefnandi sönnunarbyrði. Lánveiting stefnda hafi verið í fullu samræmi við þágildandi lög og reglur og í samræmi við þær venjur sem tíðkast hafi varðandi sjóðfélagalán stefnda og annarra lífeyrissjóða. Stefndi hafi því á engan hátt vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi gagnvart lántaka eða stefnanda sem veðsala.

Þá hafni stefndi endurgreiðslukröfu stefnanda. Stefndi sé og hafi verið í góðri trú um að með greiðslunum hafi stefnandi viljað aðstoða dóttur sína við að greiða af umræddu láni, enda hafi greiðslurnar verið inntar af hendi til stefnda án fyrirvara. Fullyrðingum í stefnu þess efnis að greitt hafi verið með fyrirvara sé mótmælt, en fyrir því beri stefnandi sönnunarbyrði. Það sé því ljóst að vilji stefnanda hafi staðið til að greiða inn á lán dóttur sinnar og ljóst að hann hafi ekki verið í rangri trú eða hafi greitt fyrir mistök. Þá hafi greiðslunum verið ráðstafað inn á umrætt lán, lántaka og veðsala til hagsbóta. Sjónarmið um endurgreiðslu ofgreidds fjár eigi því ekki við.

Ekkert í máli þessu eigi að leiða til þess að kröfur stefnanda verði teknar til greina. Slík niðurstaða verði ekki byggð á ákvæðum samningalaga nr. 7/1936 eða öðrum lagareglum sem vísað sé til af hálfu stefnanda. Því sé alfarið hafnað að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi byggi á gildri veðsetningu stefnanda á fasteign sinni að [..., ...]. Þess vegna beri að sýkna stefnda.

Stefndi vísi til meginreglna veð-, samninga- og kröfuréttar, m.a. um skuldbindingargildi samninga og loforða og áhrifa tómlætis. Einnig til laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt á málskostnað við ákvæði laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Niðurstaða

Í máli þessu krefst stefnandi þess að felld verði úr gildi veðsetning sem hann samþykkti á eign sinni til tryggingar láni sem dóttir hans tók hjá stefnda 10. júlí 2007. Þegar eignin var sett að veði sagði í lánareglum stefnda að lántaka bæri að leggja fram yfirlit yfir skuldastöðu í lánastofnunum. Önnur lántökuskilyrði voru um iðgjaldagreiðslur, fasteignaveð og kostnað af lántöku, en um það er ekki ágreiningur í málinu hvort farið hafi verið að þeim skilyrðum.

Stefnandi styður kröfur sínar því að brotið hafi verið gegn lántökuskilyrðinu um að lántaka beri að leggja fram yfirlit um skuldastöðu við lánveitinguna. Lántaki bar um það vitni fyrir dóminum að hún hefði ekki gert það. Einnig, að ekki hefði verið kallað eftir upplýsingum um skuldastöðu hennar af hálfu stefnda áður en lánið var veitt. Ekki nýtur við skriflegra gagna eða hljóðupptöku sem sýni að starfsmaður stefnda hafi munnlega innt lántaka eftir upplýsingum um skuldastöðu. Telst því ósannað að það hafi verið gert. Stefnandi telur að þetta valdi ógildi veðsetningarinnar.

Í tilefni af staðhæfingu stefnda í greinargerð um að lántaka hafi verið flett upp í vanskilaskrá áður en lánveiting var samþykkt skoraði lögmaður stefnanda á stefnda að leggja fram sönnun um það, ella yrði að telja það ósannað. Ekkert er fram komið í málinu sem bendi til þess að lántaki hafi verið á vanskilaskrá við lántökuna og stefnandi heldur því ekki fram. Sönnun um þessa uppflettingu liggur ekki fyrir en ekki verður séð að sönnun um þetta atriði skipti máli varðandi gildi veðsetningarinnar sem deilt er um í málinu.

Stefndi andmælir fullyrðingu stefnanda um að ef kallað hefði verið eftir upplýsingum um skuldastöðu lántaka hefði lánið ekki verið veitt. Engar upplýsingar liggja fyrir í málinu um hver skuldastaða lántaka var í júlí 2007 þegar lánið var veitt, en sameiginlegar skuldir hennar og sambúðarmaka í árslok 2006 eru tilgreindar á skattframtali sem lagt er fram í málinu. Samkvæmt því voru eftirstöðvar skulda þá allnokkrar, en sé tekið mið af skattframtalinu eru þær ofreiknaðar um rúmar sex milljónir króna í málatilbúnaði stefnanda, svo sem stefndi bendir á. Skuldirnar verða ekki taldar „gríðarlegar“ miðað við eignastöðu og tekjur framteljenda. Með hliðsjón af þeim tilgangi lántökunnar að sameina skuldir verður ekki fallist á þann útreikning stefnanda að gera hafi mátt ráð fyrir því að greiðslubyrði af nýja láninu myndi bætast að fullu við þá greiðslubyrði sem lántaki hafði fyrir vegna annarra skulda.

Stefndi tók ákvörðun um að veita lánið. Verður að skilja málsástæðu stefnanda, um að stefndi hafi aldrei lagt mat á það hvort lánið skyldi veitt eður ei, svo að hann telji að stefndi hafi ekki aflað sér nægilegra upplýsinga um skuldastöðu umsækjanda til þess að honum væri heimilt að fallast á umsóknina þegar sú ákvörðun var tekin. Þessu andmælir stefndi og vísar til þess, sem fær stoð í gögnum málsins, að lánveitingin hafi verið í fullu samræmi við þágildandi lög og reglur og í samræmi við þær venjur sem tíðkast hafi varðandi sjóðfélagalán stefnda og annarra lífeyrissjóða, enda stefnda heimilt að veita lánið gegn fullnægjandi fasteignaveði. Stefnanda hefur ekki tekist að sýna fram á að stefndi hafi ekki mátt veita lántaka lánið á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga. Veðsetning til tryggingar láninu verður því ekki ógilt á þessum grundvelli.

Stefnandi telur jafnframt að stefnda hefði borið að upplýsa sig um skuldastöðu lántaka áður en hann samþykkti veðsetninguna. Það hafi verið forsenda samþykkis hans að stefndi byggi yfir þeim upplýsingum og teldi engu að síður fjárhagsstöðu lántaka nægilega góða til að lánið yrði veitt. Stefndi taldi rétt að veita lánið miðað við fyrirliggjandi upplýsingar, m.a. um tilgang lántöku og greiðslusögu lántaka, auk þess sem stefndi hafði aðgang að upplýsingum um tekjur hennar. Enda þótt á lántaka hafi, samkvæmt lánareglum, hvílt sú skylda að upplýsa stefnda um skuldastöðu sína er ósannað að þær upplýsingar hefðu haft nokkur áhrif á ákvörðun um lánveitingu hefðu þær legið fyrir. Verður ekki án þess að meira komi til fallist á að stefnandi hafi í raun gert það að forsendu sinni fyrir samþykki á veðsetningu að kallað hefði verið eftir upplýsingum um skuldastöðu lántaka, en engar vísbendingar er að finna í þá veru í gögnum um samskipti aðila. Fyrir liggur að lántaki greiddi af láninu með skilum í hátt á annað ár eftir lántöku, en óskaði eftir efnahagshrunið eftir frystingu afborgana og skilmálabreytingu, sem stefndi heimilaði með samþykki stefnanda sem veðsala.

Um atvik við lánveitinguna og hina umdeildu veðsetningu er ljóst að frumkvæði að veðsetningu eignar stefnanda var hjá lántaka í umsókn, en ekki hjá stefnda. Þá þykir upplýst að starfsmaður stefnda hafi haft símasamband við stefnanda og farið yfir lánsumsókn dóttur hans og skilmála fyrirhugaðs láns, þ.m.t. um veðsetninguna til tryggingar láninu, sem hann hafi samþykkt. Fær það stoð í gögnum málsins með því að á þinglýsingarvottorð um eignina er handritað símanúmer og eftirfarandi: „v/ veðleyfi í A ok 10.07.07“. Einnig því að samkvæmt framlögðum gögnum um framburð starfsmanns stefnda í öðru dómsmáli er lýst þeirri venju að hafa þann hátt á samskiptum við veðsala áður en lán væri veitt. Veðskuldabréfinu varð í öðru lagi ekki þinglýst á eignina nema með skriflegu samþykki veðsala og maka, sem bæði undirrituðu veðskuldabréfið til samþykkis. Í þriðja lagi liggur fyrir sérstök yfirlýsing undirrituð annars vegar af lántaka og hins vegar af stefnanda og maka hans 10. júlí 2007 þar sem fram kemur að þau, sem samþykkt hafi veðsetningu á eign sinni fyrir láni frá stefnda, hafi kynnt sér ábendingar sem greindar eru í sama skjali.

Með ábendingunum var athygli vakin á því að veðsetningin gæti varað í langan tíma og hvaða áhrif það hefði færi lánið í vanskil, m.a. um að til uppboðs gæti komið á hinni veðsettu eign. Segir þar að stefndi vilji benda á þessi atriði og ítreka fyrir aðilum að kynna sér þau vel og að þeir þurfi að bera mikið traust til þess aðila sem fái veðið lánað. Ábendingar þessa efnis gáfu stefnanda tilefni til að ætla að það væri á hans ábyrgð að afla þeirra upplýsinga um lántaka sem hann teldi nauðsynlegar til að meta eigin áhættu. Í aðdraganda veðsetningarinnar kom ekkert fram sem gaf vísbendingu um að stefndi myndi á einhvern hátt leggja mat á greiðslugetu lántakans. Eins og á stóð verður ekki fallist á að stefndi hafi brotið gegn tillits- og trúnaðarskyldu sinni gagnvart stefnanda þó að hann hafi ekki aflað umræddra upplýsinga um skuldastöðu lántaka. Stefnandi útskýrir ekki hvernig stefndi hafi með því eða vinnubrögðum sínum að öðru leyti við afgreiðslu á lánsumsókn dóttur stefnanda brotið gegn þágildandi 5. gr. laga. nr. 57/2005 um óréttmæta viðskiptahætti, 8. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi eða 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með lögjöfnun og er þeim málsástæðum hafnað. Þá hefur ekkert komið fram í málinu sem styður það að stefnanda hafi ekki mátt vera ljós sú skuldbinding sem fólst í því að heimila veðsetningu fasteignar sinnar.

Stefnandi hefur til stuðnings kröfu sinni um ógildingu veðsetningarinnar vísað til sjónarmiða um rangar og brostnar forsendur og til 36. gr. laga nr. 7/1936. Á honum hvílir sönnunarbyrði fyrir því að ógilda beri umrædda skuldbindingu á grundvelli þessara ógildingarreglna. Af hálfu stefnanda hafa ekki gegn andmælum stefnda verið færðar sönnur á að í veðssamningnum felist ósanngjarnir samningsskilmálar eða skilmálar sem séu andstæðir góðri viðskiptavenju. Atvik sem síðar komu til breyta ekki þeirri niðurstöðu. Þá verður samningnum ekki vikið til hliðar vegna sjónarmiða um brostnar eða rangar forsendur, sbr. 32. gr. laga nr. 7/1936.

Í ljósi alls framangreinds telur dómurinn ekki efni til þess að fallast á að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig loforð það sem stefnandi gaf 10. júlí 2007, um að fasteign hans stæði til tryggingar á greiðslum af skuldabréfi sem dóttir hans gaf út sama dag, að fjárhæð fjórtán milljónir króna. Því verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af máli þessu.

K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Lífeyrissjóður verslunarmanna, er sýkn af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

K-kvk-nf K-kvk-nf