K-3/2014

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 15. maí 2014, barst dómnum með bréfi sóknaraðila 4. apríl sl. og var þingfest 22. sama mánaðar.

Sóknaraðili er M-kk-nf H. J-kk-nf, Sólbraut 13, Seltjarnarnesi.

Varnaraðili er Aztiq Pharma Partners ehf., Smáratorgi 3, Kópavogi.

Sóknaraðili krefst þess í málinu að Héraðsdómur Reykjaness felli ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi frá 3. apríl 2014 úr gildi og leggi fyrir sýslumann að leggja lögbann við því að varnaraðili selji, án þess að bjóða öðrum hluthöfum varnaraðila forkaupsrétt, eigin hluti félagsins að nafnverði 470.000 krónur til V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef, ..., Reykjavík. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila.

Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og að staðfest verði sú ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi frá 3. apríl 2014 að synja kröfu sóknaraðila um að lögbann verði lagt við því að varnaraðili selji, án þess að bjóða öðrum hluthöfum forkaupsrétt, eigin hluti félagsins að nafnverði 470.000 krónur til V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef, ... Reykjavík. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

I

Varnaraðili, Aztiq Pharma Partners ehf., var stofnað í mars 2009 í þeim tilgangi að eiga og reka lyfjafyrirtæki. Mun sóknaraðili hafa skráð sig fyrir 2% hlut í varnaraðila 31. mars 2009 og greitt fyrir 10.000 krónur. Aðrir hluthafar í varnaraðila eru Á-kk-nf H-kk-nf og M-kk-nf J-kk-nf M-kk-nf. Sóknaraðili mun áður hafa verið samstarfsmaður þeirra tveggja síðastnefndu en hafa sagt upp störfum árið 2010.

Hinn 28. nóvember 2013 kvað Hæstiréttur Íslands upp dóm í máli nr. 367/2013, varnaraðili, Á-kk-nf H-kk-nf, V-kk-nf R-kk-nf W-x-x og M-kk-nf J-x-x M-kk-nf gegn sóknaraðila. Með dómnum var viðurkennt að sóknaraðili, ásamt Á-kk-þgf H-kk-þgf og M-kk-þgf J-kk-þgf M-kk-þgf, ætti forkaupsrétt, að varnaraðila frágengnum, að 470.000 hlutum í varnaraðila skv. 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins á verðinu ein króna á hlut vegna framsals umræddra hluta frá V-kk-þgf R-kk-þgf W-kk-þgf til Á-kk-ef H-kk-ef samkvæmt skjali sem bar titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“.

Hinn 2. desember 2013 tilkynnti framkvæmdastjóri varnaraðila, fyrir hönd stjórnar félagsins, að varnaraðili hefði ákveðið að nýta sér forkaupsrétt sinn að fyrrgreindum 470.000 hlutum.

Upplýst er að sóknaraðili rekur nú dómsmál gegn varnaraðila um lögmæti aðalfunda félagsins fyrir árin 2009 og 2010. Þá hefur sóknaraðili jafnframt höfðað dómsmál gegn stjórnarmönnum varnaraðila vegna ráðstafana sem hann telur saknæmar og ólögmætar. Krefst sóknaraðili skaðabóta í því máli sem nema milljörðum króna. Mun sóknaraðili hafa óskað dómkvaðningar matsmanna til að staðreyna meint tjón sitt.

Stjórn varnaraðila boðaði hluthafa félagsins, þ.m.t. sóknaraðila, til aðalfundar þess sem til stóð að halda 28. febrúar sl. Sóknaraðila var síðan tilkynnt um afboðun fundarins og hann boðaður að nýju til aðalfundar 14. mars 2014. Í báðum tilvikum var í fundarboðum getið um tillögur stjórnar varnaraðila um að fyrirhuguð væri nánar tilgreind breyting á 7. gr. samþykkta félagsins sem laut að forkaupsrétti hluthafa félagsins.

Með lögbannsbeiðni 24. febrúar 2014, sem beindist gegn varnaraðila, krafðist sóknaraðili þess að sýslumaðurinn í Kópavogi legði lögbann við samþykki tillögu til breytinga á 7. gr. samþykkta varnaraðila sem fram kom í fundarboði frá 12. sama mánaðar. Með tölvuskeyti 26. febrúar sl. tilkynnti sýslumaðurinn í Kópavogi að lögbannsbeiðni sóknaraðila væri hafnað. Hinn 4. mars 2014 fór sóknaraðili þess á leit við Héraðsdóm Reykjaness, mál nr. K-2/2014, með vísan til 33. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 85. og 86. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, að dómurinn felldi fyrrgreinda ákvörðun sýslumanns úr gildi og legði fyrir hann að leggja á lögbann samkvæmt framkominni beiðni. Úrskurður var kveðinn upp í héraðsdómi 14. mars sl. og staðfesti dómurinn ákvörðun sýslumanns.

Sama dag og héraðsdómur kvað upp úrskurð sinn hélt varnaraðili aðalfund félagsins fyrir árið 2012. Á fundinum var 7. gr. samþykkta félagsins breytt og er 2. mgr. 7. gr. nú svohljóðandi:

Stjórn félagsins hefur forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutum. Nýti félagið ekki forkaupsrétt sinn hafa hluthafar forkaupsrétt að hlutum í réttu hlutfalli við hlutafjáreign sína. Hluthafar skulu þó ekki njóta forkaupsréttar við sölu á eigin hlutum félagsins til R-kk-ef W-kk-ef, ..., sem félagið eignaðist við nýtingu forkaupsréttar að 470.000 hlutum á verðinu ein króna á hlut, samkvæmt ákvörðun stjórnar félagsins þann 2. desember 2013, í framhaldi af niðurstöðu dóma Hæstaréttar í málum nr. 331/2013 og 367/2013, þar sem viðurkenndur var forkaupsréttur hluthafa að framangreindum hlutum vegna framsals frá R-kk-þgf W-kk-þgf til Á-kk-ef H-kk-ef, ..., samkvæmt skjali sem ber titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“, enda greiði R-kk-nf W-kk-nf fyrir hlutina a.m.k. sama verð og félagið greiddi fyrir hlutina og félagið og hluthafar verði þannig eins settir og fyrir framangreint umþrætt framsal.

Á þessum sama aðalfundi varnaraðila var bókað eftir stjórnarmanni varnaraðila um heimild félagsins til sölu hluta til V-kk-ef R-kk-ef W-x-x:

Stjórn félagsins þykir ekki eðlilegt að forkaupsréttur annarra hluthafa gildi í slíku tilviki, m.a. vegna þess að skilja má málatilbúnað hluthafa félagsins, sem staðið hefur í málaferlum við félagið og aðra hluthafa þess, þannig að hann hafi alls ekki viljað að annar aðili en R-kk-nf W-x-x væri eigandi að svo stórum hlut í félaginu og að hann fengi að ganga inní eigendaskipti ef R-kk-nf W-x-x seldi hluti sína í félaginu. Með tillögunni eru tryggð staða hluthafa og forsendur þeirra eru að öllu leyti þær sömu og þær voru fyrir það framsal sem dómstólar telja að hafi átt sér stað með nefnda 470.000 hluti, auk þess sem framlögð tillaga um breyting á samþykktum félagsins raskar ekki með nokkru móti innbyrðis réttarsambandi á milli aðila.

Þessu mun fulltrúi sóknaraðila á fundinum hafa mótmælt. Þá hefur sóknaraðili vísað til þess í málatilbúnaði sínum hér fyrir dómi að á fundinum hafi komið skýrt fram hjá eina stjórnarmanni félagsins að hann telji félaginu „heimilt að ráðstafa hlutum í félaginu í samræmi við samþykktir félagsins á hverjum tíma.“ Telur sóknaraðili að með því hafi hann ljóslega skírskotað til þess að hann teldi félaginu heimilt að framselja V-kk-þgf R-kk-þgf W-kk-þgf hlutina, án þess að bjóða öðrum hluthöfum forkaupsrétt.

Með beiðni 17. mars 2014 óskaði sóknaraðili eftir því við sýslumanninn í Kópavogi að hann legði lögbann við því að varnaraðili seldi, án þess að bjóða öðrum hluthöfum forkaupsrétt, eigin hluti varnaraðila að nafnvirði 470.000 krónur til V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef. Beiðni sóknaraðila var tekin fyrir á skrifstofu sýslumanns 3. apríl 2014. Voru við það tilefni lögð fram mótmæli varnaraðila. Sýslumaður féllst ekki á lögbannskröfu sóknaraðila og fór sóknaraðili þegar fram á að beiðnin yrði borin undir Héraðsdóm Reykjaness. Dómnum barst síðan erindi sóknaraðila með bréfi, dagsettu 4. apríl sl., samkvæmt áðursögðu.

II

Sóknaraðili kveðst ekki geta sætt sig við að varnaraðili framselji eigin hluti sína, allt að nafnverði 470.000 krónur, til V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef, án þess að sóknaraðila verði boðinn forkaupsréttur.

Af hálfu sóknaraðila er til þess vísað að í 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. sé að finna heimild til að leggja lögbann við yfirvofandi athöfn ef gerðarbeiðandi sanni eða geri sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfnina eða muni gera það og að réttindi gerðarbeiðanda muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Í þessu segir sóknaraðili meðal annars felast að athöfn sem lögbann beinist að þurfi að vera þess eðlis að sennilegt verði talið að hún brjóti gegn lögvörðum rétti gerðarbeiðanda. Þetta þurfi ekki að sanna, nægjanlegt sé að gera þetta sennilegt. Enn fremur þurfi athöfn sem lögbann beinist að ekki að vera hafin. Nægjanlegt sé að hún sé yfirvofandi. Gerðarþoli þurfi ekki að hafa þegar hafist handa heldur sé nægjanlegt að hann muni verða talinn hefjast handa. Þá þurfi athöfn sem lögbann beinist að ekki að leiða til þess að réttindi gerðarbeiðanda fari forgörðum heldu sé nægjanlegt að hún leiði til teljandi spjalla verði hann knúinn til að bíða dóms. Öll skilyrði lögbanns séu því uppfyllt í málinu.

Að áliti sóknaraðila liggi fyrir að athöfn sú sem lögbanns sé krafist við brjóti gegn lögvörðum rétti hans. Telji sóknaraðili þetta sannað, en í öllu falli verði að telja þetta sennilegt. Með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2013 hafi verið viðurkennt að sóknaraðili, ásamt öðrum hluthöfum í varnaraðila, ætti forkaupsrétt að varnaraðila frágengnum að 470.000 hlutum í varnaraðila. Ákvæðum um forkaupsrétt sé ætlað að tryggja réttarstöðu hluthafa félags þegar einn kjósi að selja. Með því geti eftirstandandi hluthafar, sem nýti forkaupsrétt sinn, tryggt hlutfallslega stöðu sína gagnvart öðrum hluthöfum að sölunni lokinni. Þá geti þeir einnig með nýtingu forkaupsréttar komið í veg fyrir að aðrir fái aðild að félaginu. Forkaupsréttur feli þannig í sér mikilsverða vernd hluthafa.

Í forkaupsrétti felist sjálfstæður réttur forkaupsréttarhafa til að ganga inn í samning um sölu þeirrar eignar, sem sá réttur lýtur að, óháð vilja þeirra, er að samningnum standa. Þann rétt geti samningsaðilar ekki gert að engu með því að semja sín á milli um að sala eignarinnar sé háð því að forkaupsréttar verði ekki neytt. Af þessu leiði meðal annars að hluthafi sem selt hefur hluti sína getur ekki hætt við. Hugleiðingar stjórnarmanns í varnaraðila á aðalfundi félagsins 14. mars 2014 um að sóknaraðili vilji una því að V-kk-nf R-kk-nf W-x-x hætti við söluna séu því ekki aðeins rangar, heldur fái þær enga stoð í réttarreglum um forkaupsrétt.

Sóknaraðili segir varnaraðila hafa kosið að ganga inn í viðskipti V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef og Á-kk-ef H-kk-ef. Þeim kaupum varnaraðila séu hins vegar settar strangar skorður í lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þannig segi til dæmis í 38. gr. laganna að einkahlutafélag megi aldrei sjálft eiga meira en 10% af eigin hlutafé lengur en sex mánuði. Þá beri félagi, ef það eignist meira af hlutafénu, að hafa selt hluti þannig að lögmæltu marki sé náð innan sex mánaða. Ef hlutir séu ekki seldir á réttum tíma beri stjórninni að sjá til þess að lækka hlutaféð sem nemur nafnvirði þessara hluta samkvæmt ákvæðum VII. kafla laga nr. 138/1994. Eignarhald varnaraðila á hlutunum hafi því aldrei getað orðið annað en tímabundið. Sóknaraðili hafi því mátt treysta því að annaðhvort yrði hlutaféð fært niður, öllum hluthöfum til hagsbóta, eða að hluthöfum yrði boðinn forkaupsréttur á nýjan leik við sölu varnaraðila á hlutunum innan sex mánaða.

Samkvæmt framansögðu sé því ferli sem hófst með viðurkenningu Hæstaréttar á forkaupsrétti ekki lokið. Því ljúki ekki fyrr en varnaraðili hafi annaðhvort lækkað hlutafé félagsins eða selt hlutina að undangengnu boði forkaupsréttar.

Sóknaraðili segir af ákvæði 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála leiða að varnaraðila sé óheimilt að breyta ákvæðum samþykkta félagsins um forkaupsrétt gagnvart umræddum viðskiptum, líkt og aðalfundur varnaraðila hafi nú gert. Viðskiptunum hafi ekki verið ráðið til lykta með þeim hætti sem kveðið sé á um í dómsorði Hæstaréttar, þ.e. að sóknaraðili eigi forkaupsrétt að félaginu frágengnu.

Þá byggi sóknaraðili á því að fram til þess að félagið hafi staðið við skuldbindingar sínar skv. 38. gr. og VII. kafla laga nr. 138/1994 hljóti umdeildir hlutir að teljast falir í skilningi 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins. Þar sem óheimilt sé að breyta samþykktum félags til að svipta hluthafa áföllnum réttindum samkvæmt þeim yrði með sölu hlutanna, án þess að bjóða forkaupsrétt, brotið gegn lögvörðum rétti sóknaraðila, sem sé eigandi þriðjungshluta alls útistandandi hlutafjár varnaraðila.

Um lögvarinn rétt sinn vísi sóknaraðili einnig til 51. og 70. gr. laga nr. 138/1994. Ákvæði 51. gr. reisi skorður við því að stjórn félags geri nokkrar þær ráðstafanir sem séu til þess fallnar að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Þá reisi ákvæði 70. gr. skorður við því að hluthafafundur taki ákvörðun sem sé fallin til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað hluthafa eða félagsins. Við túlkun tilvitnaðra ákvæða sé mikilvægt að horfa til þess að með lögum nr. 68/2010 hafi verið fellt úr lögum skilyrði um að slíkar ráðstafanir þyrftu bersýnilega að hafa þessi áhrif. Það hafi löggjafinn gert í því skyni að þrengja heimildir stjórnar, styrkja minnihlutavernd og auðvelda einstökum hluthöfum að byggja rétt á ákvæðunum, sbr. ummæli í greinargerð sem fylgt hafi frumvarpi til laganna. Vísar sóknaraðili sérstaklega til þess að samkvæmt ákvæðunum sé nægjanlegt að sýna fram á að ráðstafanir séu til þess fallnar að hafa umrædd áhrif. Það nægi eitt og sér að ákvörðun geti mögulega gagnast tilteknum hluthöfum umfram aðra eða verið á kostnað félagsins. Þá verði hér einnig að hafa í huga að hugtakið hagsmunir nái til allra verðmæta. Gildi þar einu hvort um sé að ræða öflun fjárhagslegra eða félagslegra réttinda.

Samkvæmt framansögðu sé sýnt að ákvæði 51. og 70. gr. laga nr. 138/1994 eigi við í málinu. Verði hlutirnir seldir án þess að sóknaraðila verði áður boðinn forkaupsréttur sé ljóslega um að ræða ráðstöfun sem til þess sé fallin að afla V-kk-þgf R-kk-þgf W-kk-þgf ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað sóknaraðila. Þetta megi reyndar telja bersýnilegt þótt ákvæðin geri engan áskilnað um slíkt samkvæmt áðursögðu.

Sóknaraðili kveðst telja athöfn þá sem lögbann beinist að vera yfirvofandi. Öll ummæli sem bókuð séu eftir stjórnarmanni varnaraðila á aðalfundinum 14. mars sl. gefi til kynna að ráðist verði til athafna, án tillits til réttinda sóknaraðila. Um heimild til að óska lögbanns nú, þegar tillagan hafi verið samþykkt á aðalfundinum, megi einnig vísa til úrskurðar héraðsdóms frá þeim sama degi. Varnaraðili haldi því fram að engar aðgerðir hafi átt sér stað sem bendi til þess að sala sé yfirvofandi. Að áliti sóknaraðila sé þessi málflutningur óraunverulegur. Afgreiðsla aðalfundarins 14. mars sl. feli í sér aðgerð í öllum skilningi þess orðs.

Þá segir sóknaraðili á því byggt af hans hálfu að athöfn sú sem lögbann beinist að sé líkleg til að valda honum teljandi spjöllum. Hún sé til þess fallin að raska rétti hluthafa skv. 51. og 70. gr. laga nr. 138/1994 og hafi Hæstiréttur í dómaframkvæmd sérstaklega litið til þessa við ákvörðun lögbanns.

Sóknaraðili kveður sýslumann hafa talið í úrlausn sinni að réttarreglur um skaðabætur tryggðu hagsmuni sóknaraðila nægilega og því hafi hann synjað beiðni sóknaraðila um lögbann. Á þetta geti sóknaraðili ekki fallist. Ljóst sé að verði forkaupsréttur ekki boðinn sé slíkt til þess fallið að raska rétti hluthafa, svo notað sé orðalag Hæstaréttar, og skerða félagsbundin réttindi sóknaraðila. Skaðabætur dugi ekki nægjanlega til að bæta slík réttindi, sem meðal annars varði áhrif á stjórn félagsins.

Að endingu er af hálfu sóknaraðila á það bent að varnaraðili haldi því fram í málinu að réttarreglur um forkaupsrétt tryggi nægilega réttindi þess fyrrnefnda. Hann geti krafist afhendingar hluta í almennu einkamáli. Í þessari röksemdafærslu segir sóknaraðili horft framhjá þeirri röskun á rétti hluthafa sem af hljótist meðan á meðferð slíks máls standi. Þessu til stuðnings þurfi ekki annað en að horfa til máls sem rekið sé milli aðila um gildi aðalfunda varnaraðila fyrir árin 2009 og 2010. Réttarreglur um forkaupsrétt geti því ekki komið í stað hins umbeðna lögbanns.

Til stuðnings kröfum sínum vísar sóknaraðili einkum til laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, almennra reglna um forkaupsrétt og almennra reglna félagaréttar.

III

Af hálfu varnaraðila er til þess vísað að sóknaraðili hafi höfðað dómsmál á hendur varnaraðila o.fl. í desember 2011, þar sem þess hafi aðallega verið krafist að viðurkennt yrði með dómi að sóknaraðili væri löglegur eigandi 470.000 hluta í varnaraðila. Sóknaraðili hafi jafnframt haft uppi varakröfur, þar sem þess hafi meðal annars verið krafist að viðurkennt yrði að sóknaraðili ætti forkaupsrétt að hlutum í varnaraðila.

Með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2013 í máli nr. 367/2013 hafi verið fallist á þriðju varakröfu sóknaraðila um að með gerð viðauka við framsalssamning um hluti í varnaraðila hafi átt sér stað framsal á 470.000 hlutum frá V-kk-þgf R-kk-þgf W-kk-þgf til Á-kk-ef H-kk-ef og að varnaraðili ætti, ásamt öðrum hluthöfum, forkaupsrétt að tilgreindum hlutum, að varnaraðila frágengnum, í samræmi við 7. gr. samþykkta félagsins. Með dómi Hæstaréttar 28. maí 2013 í máli nr. 331/2013 hafi áður verið staðfest að öllum öðrum kröfum sóknaraðila væri vísað frá dómi. Varnaraðili hafi nýtt forkaupsrétt sinn með tilkynningu 2. desember 2013 og hafi þeim viðskiptum, sem getið sé um í dómsorði Hæstaréttar í máli nr. 367/2013, lokið með þeim hætti að varnaraðili hafi gengið inn í kaup Á-kk-ef H-kk-ef á fyrrgreindum 470.000 hlutum.

Varnaraðili vísar til þess að samþykktum félagsins hafi verið breytt á löglega boðuðum hluthafafundi með tilskildum meirihluta atkvæða í samræmi við 68. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Sóknaraðili hafi áður freistað þess að fá lagt lögbann við því að aðalfundur varnaraðila samþykkti tillögu til framangreindrar breytingar á samþykktum félagins. Sýslumaður hafi hins vegar hafnað lögbannsbeiðni hans og Héraðsdómur Reykjaness staðfest þá ákvörðun, sbr. úrskurð dómsins í máli nr. K-2/2014.

Varnaraðili segir ágreining aðila í máli nr. K-2/2014 hafa lotið að því hvort skilyrði væru til að leggja lögbann við tillögu stjórnar varnaraðila um framangreinda breytingu á samþykktum varnaraðila. Í málinu hafi ekki verið til umfjöllunar hvaða réttindi kynnu að felast í forkaupsrétti sóknaraðila eftir að samþykktum félagsins hafði verið breytt. Hefði niðurstaða héraðsdóms byggst á því að skilyrði 1. mgr. 24. laga nr. 31/1990 um að athöfn sem lögbannskrafa sóknaraðila beindist að væri byrjuð eða yfirvofandi hefði ekki verið uppfyllt.

Skilyrði þess að lögbann verði lagt við athöfn kveður varnaraðili að finna í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Telji varnaraðili sóknaraðila ekki hafa sannað, eða gert sennilegt, að skilyrði til þess að fallast á beiðni hans um lögbann séu uppfyllt, en sóknaraðili hefur sönnunarbyrði fyrir því að öll skilyrði ákvæðisins séu til staðar. Jafnframt telji varnaraðili að 1. töluliður 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 standi því í vegi að lögbann verði lagt við meintri ætlaðri athöfn.

Varnaraðili byggi í fyrsta lagi á því að sóknaraðili eigi ekki forkaupsrétt við sölu varnaraðila á eigin hlutum félagsins til V-kk-ef R-kk-ef W-x-x. Samkvæmt núgildandi samþykktum varnaraðila, svo sem þeim hafi verið breytt með tilskildum meirihluta atkvæða á lögmætum aðalfundi félagsins 14. mars sl., njóti hluthafar ekki forkaupsréttar við sölu á eigin hlutum félagsins til V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef, sem félagið hafi eignast við nýtingu forkaupsréttar að 470.000 hlutum samkvæmt ákvörðun stjórnar 2. desember 2013. Samþykktir félagsins séu skýrar um forkaupsrétt sóknaraðila og annarra hluthafa varnaraðila við ráðstöfun á umræddum hlutum. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna kröfu sóknaraðila, enda skorti meginskilyrði lögbanns um að ráðstöfun umræddra hluta muni brjóta gegn lögvörðum rétti sóknaraðila. Varnaraðili mótmæli alfarið röksemdum sóknaraðila fyrir meintum lögvörðum rétti hans en varnaraðili telji þær byggðar á grundvallarmisskilningi um niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 367/2013 og hvað felist í forkaupsrétti samkvæmt lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög.

Í nefndu dómsmáli hafi sóknaraðili gert fjórar kröfur. Aðalkrafan og fyrsta varakrafa hafi lotið að því að viðurkennt yrði að sóknaraðili væri löglegur eigandi tilgreinds fjölda hluta í varnaraðila. Önnur varakrafa hafi síðan lotið að því að sóknaraðili ætti forkaupsrétt, ásamt öðrum hluthöfum varnaraðila, að tilgreindum fjölda hluta í varnaraðila. Þessum kröfum hefði verið hafnað og vísað til þess að forkaupsréttur sóknaraðila gæti fyrst orðið virkur þegar útséð yrði hvort félagið kysi að neyta forkaupsréttar fyrir sitt leyti. Sóknaraðili hafi kært frávísun héraðsdóms til Hæstaréttar sem staðfest hafi niðurstöðuna, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 331/2013.

Þriðja varakrafa sóknaraðila, um að viðurkennt yrði að hann, ásamt öðrum hluthöfum varnaraðila, ætti forkaupsrétt að 470.000 hlutum í varnaraðila, að varnaraðila frágengnum, hafi hins vegar verið tekin til greina, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 367/2013

Með framangreindum dómum Hæstaréttar hafi verið staðfest að forkaupsréttur sóknaraðila vegna umræddra viðskipta hafi ekki verið virkur þegar dómarnir voru kveðnir upp. Einnig að forkaupsréttur sóknaraðila vegna umræddra viðskipta væri skilyrtur og kæmi aðeins til álita neytti varnaraðili ekki forkaupsréttar síns í samræmi við 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins. Að endingu hafi því verið slegið föstu að forkaupsréttur sóknaraðila, sem kynni að virkjast, væri aðeins viðurkenndur vegna framsals á hlutum frá V-kk-þgf R-kk-þgf W-kk-þgf til Á-kk-ef H-kk-ef samkvæmt skjali sem beri titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“.

Ljóst sé að forkaupsréttur sóknaraðila hafi aldrei orðið virkur. Með breytingum á samþykktum félagsins hafi hluthafi því ekki verið sviptur áföllnum réttindum eins og sóknaraðili haldi fram. Í raun sé enginn ágreiningur um það hvort sóknaraðili hafi átt forkaupsrétt að uppfylltum tilteknum skilyrðum, heldur hvort sá réttur hafi orðið virkur vegna þeirra viðskipta sem átt hafi sér stað í mars 2009. Varnaraðili telji svo ekki vera, enda hafi varnaraðili nýtt forkaupsrétt sinn 2. desember 2013 og gengið inn í tilgreint framsal á 470.000 hlutum frá V-kk-þgf R-kk-þgf W-kk-þgf til Á-kk-ef H-kk-ef. Viðskiptunum hafi þar með verið ráðið til lykta án þess að forkaupsréttur sóknaraðila yrði virkur.

Loks verði ekki framhjá því litið að með dómum Hæstaréttar í fyrrgreindum málum sé eingöngu staðfest að forkaupsréttur sóknaraðila, sem kynni að virkjast, næði aðeins til afmarkaðra viðskipta, þ.e. vegna framsals sem átt hafi sér stað milli tveggja nafngreindra aðila samkvæmt tilgreindum gerningi. Ekki sé tækt að teygja sakarefni dómsins yfir viðskipti sem enn hafi ekki átt sér stað og túlka dómsorðið í andstöðu við orðalag þess, þannig að viðskiptunum teljist ekki lokið fyrr en varnaraðili framselji umrædda hluti að nýju, með vísan til ákvæðis 38. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Það eigi sér hvorki stoð í reglum um forkaupsrétt né almennum reglum kröfuréttar að forkaupsréttur sóknaraðila haldi gildi sínu þrátt fyrir að hafa aldrei orðið virkur og þrátt fyrir að hann hafi verið afnuminn til samræmis við lög.

Í því samhengi sé þeim skilningi sóknaraðila, að hlutir teljist falir samkvæmt samþykktum varnaraðila vegna ákvæðis 38. gr. laga nr. 138/1994, einnig mótmælt. Þvert á móti telji varnaraðili að hlutir verði fyrst falir við gerð skuldbindandi samnings um sölu þeirra þar sem búið sé að ákvarða kaupverð og skilmála vegna fyrirhugaðra eigendaskipta, líkt og ráða megi af 7. gr. samþykkta varnaraðila. Slíku sé hins vegar ekki fyrir að fara í máli þessu.

Samkvæmt framansögðu liggi fyrir að umræddum viðskiptum hafi lokið án þess að forkaupsréttur sóknaraðila yrði virkur. Þá liggi einnig fyrir að samþykktum varnaraðila hafi verið breytt með tilskildum meirihluta á lögmætum aðalfundi félagsins, til samræmis við lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Ekkert sé í lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög sem komi í veg fyrir að unnt sé að breyta ákvæðum um forkaupsrétt í samþykktum og fella þannig niður forkaupsrétt að hluta eða öllu leyti, eða forgangsrétt ef því sé að skipta, enda sé það gert með áskildum meirihluta hluthafa og innbyrðis réttarsambandi hluthafa ekki raskað.

Það sé algjört grundvallarskilyrði þess að lögbann verði lagt við athöfn, og í raun þess að sóknaraðili geti yfir höfuð framfylgt rétti með atbeina dómstóla, að sóknaraðili eigi lögvarða hagsmuni af kröfugerð sinni. Ekki nægi að gera sennilegt að sóknaraðili eigi þann lögvarða rétt sem hann krefst lögbanns vegna heldur þurfi rétturinn að vera ótvíræður, þar sem um sé að ræða neyðarráðstöfun sem beita skuli af varfærni. Afsláttur á sönnunarkröfum í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 nái ekki til skilyrðis um lögvarða hagsmuni, líkt og sóknaraðili virðist halda fram í greinargerð sinni. Því sé ekki nægilegt að gera það sennilegt að sóknaraðili eigi lögvarinn rétt. Lögvarinn réttur sóknaraðila sé ekki ótvíræður og beri þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfu hans.

Í öðru lagi byggi varnaraðili á því að ekki sé sennilegt að sú athöfn, sem lögbann beinist að, valdi sóknaraðila spjöllum, hvað þá teljandi spjöllum, verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Í því samhengi bendi varnaraðili á að telji sóknaraðili sig eiga forkaupsrétt að umræddum hlutum geti hann gætt hagsmuna sinna í almennu einkamáli með kröfu um afhendingu hluta en fjölmörg fordæmi séu til um slík mál. Með öllu sé ósannað og ekkert fram komið í málinu sem geri sennilegt að meintur forkaupsréttur fari forgörðum, rétti sóknaraðila sem hluthafa verði raskað til frambúðar, eða að hann verði fyrir teljandi spjöllum, þótt honum verði gert að bíða dóms um rétt sinn. Vísist í því sambandi til þess að lögbann sé í eðli sínu neyðarráðstöfun sem ekki verði beitt geti almenn úrræði komið að haldi.

Í þriðja lagi sé á því byggt að sú sala sem sóknaraðili krefjist lögbanns við geti með engu móti talist vera hafin eða yfirvofandi. Vissulega hafi stjórn varnaraðila verið veitt ákveðin heimild með breytingu á samþykktum félagsins, sem samþykkt hafi verið af tilskildum meirihluta hluthafa, en stjórninni beri engu að síður að gæta að ýmsum atriðum áður en unnt sé að hrinda sölunni í framkvæmd. Enn sé verulegri óvissu háð hvernig sölunni verði háttað, hvert söluverðið verði og hvaða réttindi muni fylgja umræddum hlutum. Eins hvort umræddir hlutir verði yfir höfuð seldir. Muni það ekki ráðast fyrr en formleg ákvörðun hafi verið tekin af stjórn varnaraðila.

Sóknaraðili vísi til ummæla sem bókuð hafi verið eftir stjórnarmanni varnaraðila á aðalfundi félagsins 14. mars sl. um að hann telji „... félaginu heimilt að ráðstafa hlutum í félaginu í samræmi við samþykktir félagsins á hverjum tíma.“ Varnaraðili fái ekki með nokkru móti séð hvernig þessi sjálfsögðu ummæli geti talist leiða til þess að sú athöfn, sem felist í sölu á eigin hlutum félagsins, sé hafin eða yfirvofandi, enda felist ekki í umræddum ummælum eða núgildandi samþykktum ákvörðun eða skylda til að framselja umrædda hluti.

Síðast en ekki síst sé í fjórða lagi á því byggt að 1. töluliður 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 standi því í vegi að lögbann verði lagt við umræddri sölu, líkt og réttilega sé byggt á í ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi. Hagsmunir þeir sem sóknaraðili hyggist tryggja varði fjárfestingu hans í varnaraðila, sem sé einkahlutafélag og þar með dæmigert fjárhagslegt félag, að fjárhæð 10.000 krónur á árinu 2009. Hagsmunir sóknaraðila séu því fjárhagslegs eðlis. Að halda því fram að sóknaraðili sé að vernda félagsbundin réttindi sín sé ekki annað en fyrirsláttur. Sóknaraðili sé einnig, hvað sem öðru líði, í minnihluta og njóti fullrar verndar sem slíkur samkvæmt lögum nr. 38/1994 um einkahlutafélög.

Líkt og að framan hafi verið rakið komi almenn úrræði einnig að haldi til að tryggja meintan forkaupsrétt sóknaraðila. Hann geti aflað dóms um réttindi sín í hefðbundnu einkamáli. Telji sóknaraðili að hann verði fyrir fjárhagslegu tjóni vegna ákvarðana eða ráðstafana af hálfu varnaraðila á meðan beðið sé úrlausnar dómstóla muni ávallt vera unnt að bæta það með skaðabótum. Varnaraðili telji því að réttarreglur um skaðabætur og reglur laga nr. 138/1994 tryggi rétt sóknaraðila nægilega. Í 108. gr. laga nr. 138/1994 sé lögfest sérstök regla til verndar hluthöfum í þeim tilvikum er þeir verða fyrir tjóni vegna brota stjórnarmanna, eða eftir atvikum annarra hluthafa, á ákvæðum laganna eða samþykktum félagsins. Telji sóknaraðili að ákvörðun stjórnar, eða eftir atvikum hluthafafundar, um sölu á tilgreindum hlutum sé til þess fallin að afla öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað hans eða félagsins, skv. 51. eða 70. gr. laga nr. 138/1994, geti sóknaraðili með sama hætti krafist skaðabóta úr hendi þeirra aðila sem að slíkri ákvörðun stæðu og þannig tryggt hagsmuni sína með fullnægjandi hætti. Reyndar liggi ekkert fyrir um það hvort hugsanleg ákvörðun um að selja hluti í varnaraðila, án þess að bjóða hluthöfum forkaupsrétt, til samræmis við samþykktir félagsins, kynni að teljast ótilhlýðileg. Niðurstaðan um það hlyti fyrst og fremst að ráðast af kaupverði hlutanna.

Með vísan til alls framangreinds segir varnaraðili ekki uppfyllt lagaskilyrði til að fallast á kröfu sóknaraðila um lögbann við því að varnaraðili selji, án þess að bjóða öðrum hluthöfum forkaupsrétt, eigin hluti félagsins að nafnverði 470.000 krónur til V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef.

Til stuðnings kröfum sínum vísar varnaraðili til laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., einkum 24. gr. laganna, laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, einkum 63., 68., 71. og 108. gr. laganna. Vísar varnaraðili jafnframt til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafan byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990, sbr. 91. gr. laga nr. 90/1989.

IV

Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. má leggja lögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar ef gerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfnina eða muni gera það og að réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau.

Svo sem rakið er í kafla I hér að framan var með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2013, í máli nr. 367/2013, viðurkennt að sóknaraðili, ásamt öðrum hluthöfum í varnaraðila, ætti forkaupsrétt að varnaraðila frágengnum að 470.000 hlutum í varnaraðila. Í forkaupsrétti felst sjálfstæður réttur forkaupsréttarhafa til að ganga inn í samning um sölu viðkomandi eignar óháð vilja samningsaðila. Þá er eitt einkenna forkaupsréttar að með því að nýta sér þann rétt geta hluthafar í félagi, kjósi þeir það, tryggt hlutfallslega stöðu sína gagnvart öðrum hluthöfum í viðkomandi félagi.

Sú aðstaða sem líta verður til við úrlausn þessa máls er aðstaðan eftir framsal þeirra hluta sem um var fjallað í dómi Hæstaréttar í máli nr. 367/2013 frá V-kk-þgf R-kk-þgf W-kk-þgf til Á-kk-ef H-kk-ef samkvæmt skjali sem bar titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“, en ekki sú aðstaða sem uppi hefði verið ef umræddur samningur hefði ekki verið gerður en þeirra sjónarmiða þykir að nokkru gæta í málatilbúnaði varnaraðila.

Varnaraðili átti óumdeilanlega þann rétt að ganga inn í viðskipti V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef og Á-kk-ef H-kk-ef, svo sem félagið gerði, sbr. tilkynningu framkvæmdastjóra félagsins frá 2. desember 2013. Staðan eftir þau kaup er sú að hluthafar í félaginu, þrír að tölu, eiga 2% hlutafjár í því hver, en 94% alls hlutafjár er í eigu félagsins sjálfs. Verður ekki annað séð en um þessa hlutafjáreign varnaraðila gildi ákvæði 38. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, en þar segir að einkahlutafélag megi aldrei sjálft eiga meira en 10% af eigin hlutafé lengur en sex mánuði. Eignist félagið meira af hlutafénu, svo sem með kaupum eða fyrir annað framsal, skuli það hafa selt hluti þannig að lögmæltu marki sé náð innan sex mánaða. Þá segir í 4. mgr. 38. gr. að séu hlutir ekki seldir á réttum tíma skv. 1. mgr. beri stjórninni að hlutast til um að lækka hlutaféð sem nemi nafnverði þessara hluta, sbr. VII. kafla laganna. Verður því að telja ljóst að eignarhald varnaraðila á umræddum hlutum getur eingöngu verið tímabundið.

Ekki verður framhjá því litið að í kjölfar kaupa varnaraðila á 94% hlutafjár í félaginu var 7. gr. samþykkta félagsins breytt og er í 2. mgr. 7. gr. samþykktanna nú að finna ákvæði þess efnis að hluthafar skuli ekki njóta forkaupsréttar við sölu á eigin hlutum félagsins til V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef, sem félagið eignaðist við nýtingu forkaupsréttar að 470.000 hlutum á verðinu ein króna á hlut, samkvæmt ákvörðun stjórnar félagsins 2. desember 2013, í framhaldi af niðurstöðu dóma Hæstaréttar í málum nr. 331/2013 og 367/2013, þar sem viðurkenndur var forkaupsréttur hluthafa að framangreindum hlutum vegna framsals frá V-kk-þgf R-kk-þgf W-kk-þgf til Á-kk-ef H-kk-ef, samkvæmt skjali sem ber titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“, enda greiði V-kk-nf R-kk-nf W-x-x fyrir hlutina a.m.k. sama verð og félagið greiddi fyrir hlutina. Að mati dómsins er ljóst að nýti varnaraðili heimild þessa til að selja V-kk-þgf R-kk-þgf W-kk-þgf umrædda eigin hluti félagsins sé komin upp sama staða, hvað eignarhald að hlutafé í félaginu varðar, og var fyrir gerð viðauka „... við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“

Samkvæmt framansögðu og í ljósi hinna nýgerðu breytinga á 7. gr. samþykkta varnaraðila þykir sóknaraðili hafa gert sennilegt að sala á títtnefndum eigin hlutum varnaraðila, án þess að bjóða öðrum hluthöfum varnaraðila forkaupsrétt, muni brjóta gegn lögvörðum rétti sóknaraðila. Enn fremur þykir sóknaraðili hafa í ljósi nefndra breytinga á samþykktunum og þess sem bókað var eftir stjórnarmanni á aðalfundi varnaraðila fyrir árið 2012, en bókunin er tekin upp í kafla I hér að framan, gert sennilegt að sala á hlutunum til V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef sé yfirvofandi og að stjórnarmaður í félaginu muni hefjast handa um söluna fyrir félagsins hönd.

Með vísan til þess sem áður hefur verið rakið þykir og verða að fallast á það með sóknaraðila að verði forkaupsréttur ekki boðinn hluthöfum varnaraðila við hina yfirvofandi sölu sé það til þess fallið að raska hagsmunum hluthafa, bæði fjárhagslegum réttindum þeirra sem og félagslegum. Verður ekki talið að skaðabætur dugi nægjanlega til að bæta slíka röskun á hagsmunum sóknaraðila, enda ljóst að eftir hina yfirvofandi sölu á títtnefndum hlutum yrði aðili, sem nú er ekki eigandi hlutafjár í félaginu, eigandi að 94% hlutafjár þess og nyti réttinda í félaginu í samræmi við þá eign sína. Í því ljósi verður enn fremur að telja sennilegt að réttindi sóknaraðila muni verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau.

Þegar að framansögðu athuguðu þykja vera uppfyllt skilyrði 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Verða kröfur sóknaraðila því teknar til greina og ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi frá 3. apríl 2014 felld úr gildi og lagt fyrir sýslumann, gegn tryggingu sem hann metur nægilega úr hendi sóknaraðila, sbr. 30. gr. fyrrgreindra laga, að leggja lögbann við því að varnaraðili selji, án þess að bjóða öðrum hluthöfum varnaraðila forkaupsrétt, eigin hluti félagsins að nafnverði 470.000 krónur til V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef.

Eftir úrslitum málsins verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 og 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989, er hæfilega þykir ákveðinn svo sem í úrskurðarorði greinir.

Úrskurð þennan kveður upp K-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi frá 3. apríl 2014 er felld úr gildi. Lagt er fyrir sýslumann, gegn tryggingu sem hann metur nægilega úr hendi sóknaraðila, M-kk-ef H. J-kk-ef, að leggja lögbann við því að varnaraðili, Aztiq Pharma Partners ehf., selji, án þess að bjóða öðrum hluthöfum varnaraðila forkaupsrétt, eigin hluti félagsins að nafnverði 470.000 krónur til V-kk-ef R-kk-ef W-kk-ef, ..., Reykjavík.

Varnaraðili greiði sóknaraðila 250.000 krónur í málskostnað.

K-kk-nf H-kk-nf