X-39/2009

Mál þetta sem tekið var til úrskurðar 9. desember sl., var þingfest 27. nóvember 2009.

Sóknaraðili er Novator International Holding Ltd., Bresku Jómfrúreyjum.

Varnaraðili er ALMC hf., Borgartúni 25, Reykjavík.

Endanleg krafa sóknaraðila er sú að krafa hans á hendur varnaraðila að fjárhæð 10.583.108 evrur verði viðurkennd sem krafa í bú varnaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá krefst hann málskostnaðar auk virðisaukaskatts.

Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.

Undir meðferð málsins fyrir dómi var nafni varnaraðila breytt úr Straumur-Burðarás fjárfestingabanki hf. í ALMC hf.

I

Mál þetta á rætur að rekja til þess að 9. desember 2008 gerðu sóknaraðili og varnaraðili með sér lánssamning um víkjandi lán að fjárhæð 10.000.000 evra. Samkvæmt samningnum lánaði sóknaraðili varnaraðila þessa fjárhæð og skyldi varnaraðili endurgreiða fjárhæðina ásamt umsömdum vöxtum 9. desember 2009.

Í ákvæði samningsins nr. 3.1 er svohljóðandi ákvæði í íslenskri þýðingu: ,,Útistandandi upphæð samkvæmt þessum samningi um víkjandi lán skal ætíð, þar á meðal en án takmarkana ef kemur til gjaldþrots, félagsslita, lausnar utan dómstóla eða endurskipulagningu á lántaka, aðeins öðlast greiðslurétt þegar allar skuldir við rétthærri kröfuhafa (senior creditor) hafa verið greiddar.“

Hinn 11. maí 2009 skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur varnaraðila slitastjórn með heimild í 4. tölulið 2. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009 um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Slitastjórnin gaf út innköllun til kröfuhafa varnaraðila 12. maí 2009 sem birt var í fyrra sinn í Lögbirtingablaði 18. maí 2009. Kröfulýsingarfrestur var í tvo mánuði og lauk því 18. júlí 2009.

Með bréfi til varnaraðila dagsettu 15. júlí 2009 krafðist sóknaraðili þess að ákvæði samningsins nr. 3.1 yrði vikið til hliðar með vísan til brostinna forsendna og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Með bréfi til varnaraðila, dagsettu sama dag, lýsti sóknaraðili yfir kröfu á hendur varnaraðila vegna lánssamningsins. Sóknaraðili lýsti kröfunni sem almennri kröfu sem skipað skyldi í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Á kröfuhafafundi sem var haldinn 6. ágúst 2009 var fjallað um skrá yfir lýstar kröfur og afstöðu slitastjórnar varnaraðila til viðurkenningar þeirra. Þar kom meðal annars fram sú afstaða slitastjórnarinnar til kröfu sóknaraðila að henni væri hafnað. Telur slitastjórn kröfuna vera eftirstæða og falla undir 114. gr. laga nr. 21/991. Af hálfu sóknaraðila var afstöðu slitastjórnar mótmælt á kröfuhafafundum. Með bréfi slitastjórnar varnaraðila, dagsettu 15. september 2009 og mótteknu 21. sama mánaðar, var ágreiningi málsaðila um kröfuna beint til Héraðsdóms Reykjavíkur til úrlausnar, sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991.

Ó-kk-nf P-kk-nf, fyrrverandi framkvæmdastjóri lögfræðisviðs varnaraðila, gaf skýrslu fyrir dóminum.

II

Sóknaraðili kveðst byggja kröfu sína á lánssamningi aðila frá 9. desember 2008. Hann telji ljóst að með ákvæði samningsins nr. 3.1 hafi hann fallist á að krafa hans viki fyrir kröfum almennra kröfuhafa, en ekki fyrir öðrum kröfum. Á þessum tíma hafi varnaraðili gefið út skuldaskjöl þar sem sérstaklega hafi verið tekið fram að krafa samkvæmt þeim viki fyrir öllum öðrum kröfum, sbr. 114. gr. laga nr. 21/1991. Alsiða sé í fjármögnun fjármálastofnana að gefnir séu út fjármálagerningar í mörgum þrepum og raðist réttindi kröfuhafa þá í tiltekna röð. Samkvæmt orðanna hljóðan falli aðeins réttlægstu kröfurnar undir ákvæði 4. töluliðar 114. gr. laganna.

Væru nægir peningar í sjóðum varnaraðila kæmi greiðsla upp í kröfu sóknaraðila á undan þeim kröfum, þar sem mælt væri fyrir um að þær vikju fyrir öllum öðrum kröfum. Kröfu sóknaraðila yrði þannig ekki skipað samhliða slíkum kröfum. Þegar af þeirri ástæðu eigi krafa sóknaraðila ekki undir ákvæði 4. töluliðar 114. gr. laga nr. 21/1991 og teljist því almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga.

Sóknaraðili telji að skýra eigi 4. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991 samkvæmt orðanna hljóðan eða jafnvel beita þrengjandi lögskýringu, enda sé þetta ákvæði í eðli sínu íþyngjandi. Ekki fáist staðist að beita rýmkandi lögskýringu eins og varnaraðili geri.

Sóknaraðili byggi á því að ef krafa hans falli samkvæmt orðalagi sínu undir 4. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991, þá hafi ákvæði samnings aðila nr. 3.1 fallið niður vegna brostinna forsendna um þann rétt sem samið hafi verið um. Aðilar málsins hafi gert lánssamninginn í tíð eldri laga og þeir hafi byggt á þeirri forsendu að sá réttur haldist. Krafan sem slík falli undir 113. gr. laga nr. 21/1991 og víki að engu leyti fyrir öðrum kröfum.

Um lagarök vísi sóknaraðili til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., með síðari breytingum, einkum 3. mgr. 28. gr., 29. gr., 113. gr. og 4. töluliðar 114. gr. Þá vísi sóknaraðili til 1. gr. laga nr. 24/2009 um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti (greiðsluaðlögun) og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995, og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, með síðari breytingum.

III

Varnaraðili vísar til þess að 4. töluliður 114. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. kveði á um að á eftir öllum kröfum samkvæmt 109. til 113. gr. sömu laga skuli koma kröfur sem um hafi verið samið að víki fyrir öllum öðrum kröfum. Ákvæði umrædds lánssamnings nr. 3.1 verði ekki skilið á annan veg en að kröfu sóknaraðila skuli skipað í réttindaröð samkvæmt 4. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991.

Varnaraðili mótmæli þeirri málsástæðu sóknaraðila að kröfu hans skuli skipað framar í réttindaröð en kröfum sem byggi á útgefnum skuldabréfum varnaraðila sem kveði á um að kröfur samkvæmt þeim skuli víkja fyrir öllum öðrum kröfum. Sú túlkun sóknaraðila að til sé innri forgangsröðun víkjandi krafna fái hvorki stoð í ákvæðum laga nr. 21/1991 né annarra laga, eða í samningi aðila, fordæmum eða skrifum fræðimanna. Engu máli skipti hvort beitt sé þröngri eða rýmkandi lögskýringu. Allar víkjandi kröfur njóti sömu rétthæðar.

Sóknaraðili hafi fallist á að víkja fyrir kröfum almennra kröfuhafa, þ.e. þeim kröfum sem skipað sé í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þar með hafi sóknaraðili fallist á að kröfu hans yrði skipað í réttindaröð eftir 114. gr. laga nr. 21/1991.

Varnaraðili andmæli þeirri málsástæðu sóknaraðila að fyrrnefnt ákvæði lánssamnings aðila hafi fallið niður vegna brostinna forsendna og að krafa sóknaraðila sé því ekki lengur víkjandi krafa. Meginreglan sé sú að samninga skuli halda og brostin forsenda víki samningi til hliðar í heild eða að hluta aðeins í algjörum undantekningartilvikum. Menn verði almennt að bera áhættuna af því að forsenda þeirra fyrir samningsgerð bresti. Ef víkja eigi samningi aðila til hliðar verði sóknaraðili að sýna fram á að hin meinta forsenda hafi verið veruleg og jafnframt ákvörðunarástæða fyrir sóknaraðila og að varnaraðila hafi verið kunnugt um forsenduna.

Varnaraðili kveðst draga í efa að hin meinta forsenda sóknaraðila, um að víkjandi lán félli ekki niður við nauðasamninga, hafi verið veruleg og jafnframt ástæða þess að hann hafi veitt varnaraðila lánið. Þegar lánið hafi verið veitt hafi Fjármálaeftirlitið verið búið að taka yfir vald hluthafafundar þriggja stærstu fjármálafyrirtækja hér á landi og víkja stjórnum þeirra til hliðar. Velta á fjármálamörkuðum hafi verið í sögulegu lágmarki og útilokað eða a.m.k. verulega erfitt hafi verið fyrir fjármálafyrirtæki að afla fjármagns. Í ljósi þessa hafi sóknaraðili vitað eða mátt vita að staða varnaraðila hafi verið afar erfið og óvissa ríkt um rekstrarskilyrði í nánustu framtíð. Sóknaraðili hafi því tekið verulega áhættu með því að veita varnaraðila víkjandi lán. Sóknaraðili hafi einnig vitað eða mátt vita að ef bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta væru hverfandi líkur á því að nokkuð fengist greitt upp í kröfur vegna víkjandi lána. Sóknaraðili hafi á þessum tíma enga vissu haft fyrir því að varnaraðili yrði áfram starfandi á gjalddaga lánsins og hann hafi því síður haft vitneskju um hvaða leið yrði farin ef varnaraðili yrði ógjaldfær. Því sé fráleitt að ætla að staða sóknaraðila við hugsanlega nauðasamninga hafi verið ákvörðunarástæða hans þegar hann hafi samið við varnaraðila.

Varnaraðili telji það verulega ósanngjarnt ef víkja ætti til hliðar 3. kafla samnings aðila en láta samninginn standa að öðru leyti. Þegar um víkjandi lán sé að ræða taki lánveitandi ákveðna áhættu þar sem krafa hans um greiðslu sé réttlægri en aðrar kröfur á hendur skuldaranum. Lánveitanda sé umbunað fyrir að taka slíka áhættu þar sem hann fái almennt greidda hærri vexti en þegar um hefðbundið lán sé að ræða. Ákvæði um að krafa sé víkjandi annars vegar og ákvæði um greiðslu vaxta hins vegar séu svo samofin að ótækt sé að víkja öðru hvoru ákvæðinu til hliðar en láta hitt eftir standa.

Um lagarök vísi varnaraðili meðal annars til meginreglna samningaréttar, ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Krafa um málskostnað byggist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV

Ágreiningur aðila málsins snýst um rétthæð kröfu sóknaraðila. Varnaraðili telur kröfuna vera eftirstæða kröfu sem skipað skuli í réttindaröð eftir 4. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en sóknaraðili telur um almenna kröfu að ræða sem skuli skipað í réttindaröð eftir 113. gr. laganna.

Um er að ræða kröfu samkvæmt lánssamningi sem myndi að öðru jöfnu teljast almenn krafa. Í ákvæði lánssamningsins nr. 3.1 er hins vegar ákvæði sem er tekið upp orðrétt í málsatvikalýsingu og aðilar málsins deila um réttaráhrif þess. Í ákvæðinu kemur fram að lánið skuli aðeins greiða ef öllum rétthærri kröfuhöfum (,,any senior creditor of the Borrower“) hefur verið greitt að fullu.

Sóknaraðili byggir á því að með ákvæðinu hafi hann fallist á að víkja fyrir kröfum almennra kröfuhafa, en ekki fyrir öðrum kröfum, og vísar til þess að varnaraðili hafi gefið út skuldaskjöl þar sem tekið hafi verið fram að krafa samkvæmt þeim viki fyrir öllum öðrum kröfum. Aðeins þessar réttlægstu kröfur falli undir 4. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991.

Ákvæði 109. til 114. gr. laga nr. 21/1991 búa til ákveðna, lögbundna forgangsröð krafna í þrotabú. Málatilbúnaður sóknaraðila virðist ganga út á það að hægt sé að semja sig frá þessari forgangsröðun og vísar hann til þess að venja sé fyrir því. Engin gögn hafa verið lögð fram því til stuðnings, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, en vísað til framburðar Ó-kk-ef P-kk-ef, fyrrverandi framkvæmdastjóra lögfræðisviðs varnaraðila, fyrir dóminum. Kannaðist hann aðspurður við að til væru samningar um að vikið væri fyrir tilteknum kröfum en ekki öðrum. Telja verður að frá þessari lögbundnu forgangsröð sé ekki hægt að víkja, enda engin heimild í lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eða í öðrum lögum til að semja um aðra röð krafna.

Undir 113. gr. laga nr. 21/1991 falla svokallaðar almennar kröfur, þ.e. allar aðrar kröfur en þær sem falla undir 109. til 112. gr. sömu laga. Sóknaraðili segir berum orðum í greinargerð sinni að hann hafi fallist á að víkja fyrir kröfum almennra kröfuhafa. Þegar af þeirri ástæðu er ljóst að krafa hans fellur ekki undir 113. gr. og fellur því undir 4. tölulið 114. gr. þar sem segir að kröfur sem samið hefur verið um að víki fyrir öllum öðrum kröfum komi að baki kröfum samkvæmt 109. til 113. gr. Samningsákvæðið er auk þess varla hægt að skilja á annan hátt en svo að krafa samkvæmt samningnum víki fyrir öllum öðrum kröfum. Krafan á því tvímælalaust undir 4. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991 en ekki 113. gr.

Sóknaraðili byggir einnig á því að ákvæði 3.1 í samningi aðila eigi að víkja til hliðar vegna brostinna forsendna vegna þess að samningurinn hafi verið gerður í tíð eldri laga. Með lögum nr. 24/2009 var 3. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991 breytt á þann veg að nauðasamningur leiði til brottfalls skulda sem skipað yrði í skuldaröð eftir 4. tölulið 114. gr. laganna ef bú skuldarans hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Ó-kk-nf P-kk-nf lýsti aðdraganda samningsgerðar aðila fyrir dóminum. Varnaraðili hafi verið með allstórt sambankalán á gjalddaga í desember 2008 og hafi unnið að því að fá því framlengt. Erfitt hafi verið fyrir fyrirtæki að fjármagna sig í kjölfar bankahrunsins í október 2008. Lánveitendur hafi verið tregir til þess að framlengja lánið og sett sem skilyrði að frekara fjármagn kæmi inn frá eigendum bankans. Niðurstaðan hafi verið sú að sóknaraðili myndi leggja varnaraðila til 10.000.000 evra víkjandi lán. Kvað hann einu forsendu sóknaraðila fyrir lánveitingunni, sem hann vissi um, hafa verið framlengingu sambankalánsins. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins um að það hafi verið ákvörðunarástæða af hálfu sóknaraðila sem varnaraðila hafi verið kunnugt um að réttur samkvæmt eldri lögum héldist. Auk þess yrði ekki talið sanngjarnt að þessi forsenda, þótt hún kynni að hafa brostið, myndi leiða til ógildis ákvæðis 3.1 í samningi aðila, vegna tengsla þess við vaxtaákvæði samningsins. Er því ekki grundvöllur til þess að víkja samningsákvæðinu til hliðar á grundvelli brostinna forsendna.

Samkvæmt öllu framangreindu verður kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila hafnað.

Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað sem þykir, eftir atvikum og með hliðsjón af umfangi málsins, vera hæfilega ákveðinn 550.000 krónur.

B-kvk-nf B-kvk-nf, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Kröfu sóknaraðila, Novators International Holding Ltd., á hendur varnaraðila, ALMC hf., er hafnað.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 550.000 krónur í málskostnað.