E-18/2015

Mál þetta, sem var dómtekið 16. september síðastliðinn, er í aðalsök höfðað 23. desember 2014 af Íslenskum aðalverktökum hf., Höfðabakka 9, Reykjavík, á hendur Reykjanesbæ, Tjarnargötu 12, Reykjanesbæ. Í aðalsök eru dómkröfur stefnanda þær að stefndi greiði stefnanda 14.499.244 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 7.194.206 krónum frá 31. desember 2013 til 20. febrúar 2014, en af 10.615.244 krónum frá þeim degi til 27. apríl 2014, en af 14.499.244 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi í aðalsök málskostnaðar.

Stefndi í aðalsök krefst aðallega sýknu, en til vara er krafist lækkunar á kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar.

Stefndi í aðalsök, gagnstefnandi, höfðaði mál gegn aðalstefnanda 29. janúar 2015. Kröfur stefnanda í gagnsök eru að stefndi greiði stefnanda 19.551.191 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. febrúar 2014 til greiðsludags, að frádregnum samþykktum reikningum aðalstefnanda að fjárhæð 7.194.206 krónur miðað við 31. desember 2012 og 3.421.038 krónur miðað við 20. febrúar 2014 og 150.000 krónur miðað við 1. júlí 2014. Þá krefst stefnandi í gagnsök málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi í gagnsök krefst aðallega sýknu en til vara að kröfur verði lækkaðar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar.

I

Málsatvik.

Aðilar máls þessa gerðu þann 25. janúar 2013 með sér samning um byggingu hjúkrunarheimilis í Reykjanesbæ. Um var að ræða verkið: „Hjúkrunarheimili Reykjanesbæ Njarðarvöllum 2 – Uppsteypa og frágangur utanhúss – útboð 1221“. Var um verksamning að ræða að undangengnu útboði, en tilboð aðalstefnanda í verkið hafði verið samþykkt. Fyrir verkið skyldi verkkaupi greiða 338.044.694 krónur.

Í 2. gr. verksamningsins segir að eftirtalin gögn séu hluti samningsins: Útboðslýsing, ásamt viðaukum, sbr. útgáfu B; Íslenskur staðall ÍST-30, 5. útgáfa 2003; verklýsing, uppdrættir, tilboðsskrá ásamt undirrituðu tilboðsblaði, útgáfa B 24. september 2012; verktrygging útgefin 1. október 2012 og tímaáætlun verktaka dagsett 12. október 2012.

Í grein 0.1.6 í útboðs- og samningsskilmálum er tekið fram að áætlað sé að framkvæmdir hefjist 1. - 8. október 2012 og að þeim ljúki 1. október 2013. Tekið er sérstaklega fram að verktaki skuli leggja áherslu á að loka 1. og 2. hæð hússins og mæta þannig markmiði verkkaupa að næsti verktaki geti hafið vinnu við innanhússfrágang. Um fresti og tafabætur segir í grein 0.5.4 að verktaki skuli ljúka öllu verki sínu á tilskildum tíma eins og samþykkt verkáætlun kveði á um, að öðrum kosti greiði hann verkkaupa tafabætur, dagsektir, fyrir hvern almanaksdag sem það dregst að áfanga eða verkinu sé að fullu lokið og lokaúttekt geti farið fram. Skal verktaki vinna verkið innan samþykktrar heildaráætlunar verksins og beri hann ábyrgð á að verkhluta sé skilað á þeim tímum sem gert sé ráð fyrir samkvæmt verkáætlun. Getur verkkaupi krafið verktaka um greiðslu tafabóta, 0,2% af samningsfjárhæð samkvæmt ÍST 30, ef verk hans dregst eða áfangar þess. Er verkkaupa heimilt að halda eftir af hverjum reikningi fyrir áföllnum tafabótum. Þótt verkkaupi haldi ekki eftir af reikningum fyrir áföllnum tafabótum er hann í fullum rétti að innheimta þær við gerð lokareiknings. Þá segir að telji verktaki sig eiga rétt á framlengingu skilafrests skuli hann strax skýra frá því og um leið leggja fram nauðsynleg gögn er sanni réttmæti framlengingarinnar. Skal tilkynning verktaka vera ábyrgðarbréf eða bókun á verkfundi, að öðrum kosti kann hann að fyrirgera rétti sínum til framlengingar.

Samkvæmt fundargerð undirbúningsfundar 8. október 2012 fór S-kk-nf G-kk-nf, sem mætti á fundinn sem fulltrúi gagnstefnanda, yfir aðstöðu og afhenti yfirlitsteikningu af svæðinu. Tekið er fram að verkáætlun sé í undirbúningi, en S-kk-nf hafi farið yfir sýn verkkaupa á uppbyggingu hússins til að hægt væri að hefja vinnu innanhúss sem fyrst og að stefnt væri að því að vinna við innréttingu hússins hæfist í mars 2013 og því væri æskilegt að aðalstefnandi hefði lokað hluta hússins á þeim tíma.

Aðilar málsins héldu reglulega með sér verkfundi á meðan á framkvæmdum stóð. Á fyrsta verkfundi 25. október 2012 var lögð fram verkáætlun fyrir verkið. Um skiladag og dagsektir segir orðrétt: „Verklok skv. útboðsgögnum eru 1. október 2013. Dagsektir skv. útboðsgögnum eru 0,2% af samningsfjárhæð pr dag. ÍAV minnir á að aðkoma þeirra að svæðinu hafi dregist fram yfir dagsetningu í útboðsgögnum vegna fyrri verktaka.“ Þá er bókað að fyrri verktaki hafi farið af verkstað 19. október 2012.

Á 5. verkfundi, sem haldinn var 4. janúar 2013, var bókað að verkið væri töluvert á eftir áætlun á bundinni leið þar sem gert hafði verið ráð fyrir að steypa plötu norðurálmu um 7. desember 2012. Þá var óskað eftir því að aðalstefnandi kæmi með tillögu að uppfærðri verkáætlun fyrir verkið. Á 6. verkfundi 18. janúar 2013 var endurskoðuð verkáætlun aðalstefnanda, dagsett 16. janúar, til umfjöllunar. Fulltrúi aðalstefnanda á fundinum, T-kk-nf J-kk-nf, benti á að tafir á verkinu væru vegna þess að breytingar á teikningum tækju mikinn tíma, meðal annars vegna bita við lyftu og stálsúlu undir svalir. Fulltrúi gagnstefnanda á fundinum, S-kk-nf G-kk-nf, tók fram að mikilvægt væri fyrir verkkaupa að fá dagsetningar út úr þessari áætlun dagsetningar sem stæðust vegna útboðs innanhúss sem þyrfti að auglýsa bráðlega. Var þess óskað að aðalstefnandi myndi yfirfara áætlunina á ný með það í huga að verkhluti A gengi fyrir í verkinu og að fram komi dagsetningar sem hægt væri að treysta að standi sem skilatími ákveðinna verkhluta.

Samkvæmt fundargerð verkfundar 1. febrúar 2013 gerði aðalstefnandi athugasemd við fundargerð verkfundar 18. janúar um að sá tími sem tók að fá teikningar af bita við lyftur hafi þegar tafið verkið. Þá segir í fundargerðinni að ný verkáætlun, dagsett 31. janúar 2013, hafi verið yfirfarin. Þar sé gert ráð fyrir að plata yfir 3. hæð í mið- og norðurálmu yrði steypt 10. apríl 2013. Óskaði fulltrúi gagnstefnanda, fyrrnefndur S-kk-nf G-kk-nf, eftir því að eftirfarandi yrði bókað: „Verktaki innivinnu þarf að geta hafið aðstöðusköpun og undirbúning sinnar vinnu upp úr 10. apríl.“ Um skiladag segir í sömu fundargerð að verklok samkvæmt útboðsgögnum séu 1. október 2013.

Í fundargerð 9. verkfundar 1. mars 2013 segir um verkáætlun að verkið sé nokkurn veginn á áætlun. Nokkrir liðir séu á eftir og einhverjir heldur á undan. Í fundargerð 10. verkfundar, sem haldinn var 15. mars 2013, segir að verkið sé að mati verkkaupa tveimur til þremur vikum á eftir áætlun í norður- og miðhluta, en vesturálma sé á undan áætlun. Í fundargerð verkfundar 5. apríl 2013 segir að norðurhluti og miðálma séu um tveimur vikum á eftir áætlun. Fram er tekið að verkkaupi hafi áhyggjur af verkstöðu. Uppfærð verkáætlun hafi verið lögð fram 1. febrúar 2013 þar sem verktaki gerði grein fyrir þeim töfum sem orðið höfðu frá upphaflegri tímaáætlun. Lögð hafi verið fram ný tímaáætlun með raunhæfum markmiðum um skiladaga verkáfanga í samræmi við áfangaskiptingu verksins. Einnig segir að norðurhluti hússins og miðálma séu um tveimur vikum á eftir áætlun. Ákveðið var að fulltrúi aðalstefnanda myndi vinna minnisblað um það hvenær hægt væri að afhenda ákveðna hluta hússins til innivinnu.

Samkvæmt fundargerð 14. verkfundar 17. maí 2013 er haft eftir fulltrúa aðalstefnanda að hann komist ekki að tilteknu verki vegna vinnu annarra verktaka, það er að gröftur verktaka austan við húsið hafi áhrif á vinnu við klæðningu. Einnig er tekið fram í sömu fundargerð að verkið sé um tveimur vikum á eftir áætlun í uppsteypu, en gluggar og þakvinna séu meira á eftir áætlun. Í fundargerð verkfundar 30. maí 2013 kemur fram að farið hafi verið yfir verkáætlun og sé verkið um tveimur vikum á eftir áætlun í uppsteypu, en gluggar og þakvinna séu um fjórum vikum á eftir áætlun. Afhending 3. hæðar norðurhúss hafi verið 22. maí og miðrými 3. hæðar 28. maí. Þá segir að húsið haldi ekki að fullu vatni og að farið hafi verið fram á að verktaki vinni vesturhús þannig að áætlaðir tímar standi. Ákveðið hafi verið að ræða við verktaka innivinnu um hvort hann vilji fá aðgengi að vesturhúsi fyrr en áður var áætlað til að vinna ákveðna verkþætti.

Í tölvupósti S-kk-ef V-kk-ef, eftirlitsmanns með verkinu, til T-kk-ef J-kk-ef og S-kk-ef G-kk-ef 16. maí 2013 segir að hann hafi farið yfir svæðið þann dag og enn vanti töluvert upp á að 3. hæðin sé afhendingarhæf fyrir næsta verktaka, en afhenda skyldi norðurrýmið 19. maí og miðrýmið 27. maí 2013. Samkvæmt úttektargerð 12. júlí 2013 var vesturálma hússins tekin út þann dag við afhendingu aðalstefnanda.

Á 23. verkfundi 26. september 2013 var fært til bókar vegna glerhandriðs að gler komi í lok október og að stálstigar og handriðsstoðir séu í framleiðslu. Haft er eftir fulltrúa aðalstefnanda á fundinum, T-kk-þgf J-kk-þgf, að utanhúsklæðningum, stigum, flísalögn svala, málun og þakfrágangi ætti að ljúka um 15. október. Gler í handrið komi í lok október og taki um tvær vikur í uppsetningu. Gler í tengigang komi um 17. október en það ætti ekki að hafa mikil áhrif á vinnu annarra verktaka. Í fundargerð 25. verkfundar 24. október 2013 var bókað að aðalstefnandi gerði ráð fyrir að ljúka verkinu 18.-20. nóvember 2013.

Á 26. verkfundi, sem haldinn var 21. nóvember 2013, var bókað að vinnu við tengigang hefði lokið 7. eða 11. nóvember, sem væri túlkunaratriði, og að Þarfaþing hf. hefði tekið við ganginum 12. nóvember 2013. Tengigangurinn átti upphaflega að vera tilbúinn 19. júlí 2013, en skilum hans var frestað til 25. september 2013 með endurskoðaðri verkáætlun.

Á fyrrnefndum fundi 21. nóvember 2013 var bókað um verkáætlun að aðalstefnandi geri ráð fyrir að verki ljúki um 5. desember 2013. Haft er eftir verkkaupa að hann voni að sú áætlun standist. Um kröfur er bókað að S-kk-nf V-kk-nf óski eftir því að verktaki setji kröfur fram um leið og þær skapast. Þá segir eftirfarandi orðrétt: „Verkkaupi er að yfirfara skilatíma í verkinu m.t.t. tafabóta þar sem verkkaupi telur sig hafa orðið fyrir fjárhagstjóni vegna tafa á verkinu.“

Í orðsendingu dagsettri 10. janúar 2014, sem S-kk-nf V-kk-nf, eftirlitsmaður gagnstefnanda, sendi tveimur starfsmönnum aðalstefnanda og tveimur starfsmönnum gagnstefnanda, segir að verkkaupi, gagnstefnandi, fari fram á tafabætur vegna tafa sem orðið hafi á afhendingu verksins sem leitt hafi til verulegs kostnaðar og óhagræðis fyrir verkkaupa. Þá segir að þar sem upphaf framkvæmda hafi dregist hafi verktaki miðað verklok við 9. október í stað 1. október 2013. Verkinu sé enn ekki lokið að fullu en horft til þess að tengigangi hafi verið skilað í nóvember og hafi verktaki innivinnu tekið við honum 12. nóvember. Fari verkkaupi því fram á tafabætur fyrir tímabilið 9. október – 7. nóvember, eða í 29 daga, enda ekki talið að töf á þeim hluta sem sé óunninn hafi haft í för með sér kostnað fyrir verkkaupa. Þá segir að tafabætur séu 0,2% af samningsfjárhæð og því 674.179 krónur á dag, eða 19.551.191 króna, og verði framlagðir ógreiddir reikningar ekki greiddir fyrr en við heildaruppgjör verksins.

Aðalstefnandi svaraði orðsendingu verkkaupa með annarri orðsendingu 15. janúar 2014 og benti á að tafir á skilum væru ekki af hans völdum og hefði hann ekki haft neina möguleika á að ljúka verkinu í samræmi við verksamning vegna atriða sem verktaki hafi ekki borið ábyrgð á. Það hafi verkkaupa verið ljóst í september en verkkaupi hafi ekki fyrr en 21. nóvember tilkynnt verktaka að hann væri að yfirfara skilatíma með tilliti til tafabóta eða eftir að verktaki hefði lokið frágangi tengibyggingar. Þá segir að verkkaupi hafi aldrei á meðan á verkframkvæmd hafi staðið tilkynnt að hann myndi beita dagsektum vegna dráttar á afhendingu tengibyggingarinnar. Því væri kröfu verkkaupa um dagsektir hafnað. Jafnframt áskildi aðalstefnandi sér rétt til þess að setja fram kröfu vegna aukins stjórnunarkostnaðar. Þann 17. janúar 2014 krafðist aðalstefnandi þess að gagnstefnandi greiddi honum 12.605.679 krónur vegna aukins kostnaðar, enda leiði lengri verktími, sem gagnstefnandi hafi óskað eftir, til aukins kostnaðar. Starfsmaður aðalstefnanda, T-kk-nf J-kk-nf, sendi rökstuðning fyrir kröfunni með tölvupósti 24. janúar 2014.

Lögmaður aðalstefnanda sendi gagnstefnanda með tölvupósti 5. maí 2014 samantekt þar sem gerð er grein fyrir ætluðum kostnaði við verkframlengingu og færð rök fyrir því að innheimta dagsekta frá 9. október 2013 samræmist því ekki sem fram hafi komið á verkfundum eða verkstað. Rökstuðningi aðalstefnanda var hafnað af gagnstefnanda með bréfi 26. maí 2014, sem G-kk-nf H-kk-nf S-kk-nf, framkvæmdastjóri umhverfis- og skipulagssviðs gagnstefnanda ritaði, að öðru leyti en því að samþykktur var kostnaður að fjárhæð 150.000 krónur. Reikningur aðalstefnanda fyrir aukaverkum, sem gefinn var út 1. júlí 2014, barst gagnstefnanda 22. júlí sama ár. Var kröfunni hafnað með bréfi degi síðar.

Með bréfi 9. júlí 2014 krafði aðalstefnandi gagnstefnanda um greiðslu að fjárhæð 22.678.861 króna fyrir aukaverk og annan kostnað. Bréfinu var svarað 29. júlí 2014 þar sem fallist var á fjóra kröfuliði í innheimtubréfi aðalstefnanda, samtals 10.615.244 krónur. Hafnaði gagnstefnandi öðrum kröfum aðalstefnanda og ítrekaði kröfu sína um tafabætur og vísaði til skuldajafnaðar vegna samþykkra krafna aðalstefnanda.

Með samkomulagi 17. janúar 2014 samdi gagnstefnandi við Þarfaþing hf. um flýtigreiðslu sem hann kveður hafa verið gert til að koma í veg fyrir að afhending hjúkrunarheimilisins til Hrafnistu drægist fram að hausti og að leigugreiðslur fengjust ekki frá ríkissjóði. Greiddi gagnstefnandi 9.700.200 krónur í flýtigreiðslu til Þarfaþings hf. með samkomulaginu, en verktakinn hafði krafið gagnstefnanda um 22.000.000 króna. Úttekt á verkinu fór fram 29. janúar 2014 en verkinu var þá ólokið að hluta.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda í aðalsök.

Aðalstefnandi kveðst gera kröfu um að gagnstefnanda verði gert að greiða aðalstefnanda samþykkta reikninga að fjárhæð 10.615.244 krónur og hluta af ósamþykktum reikningi, samtals að fjárhæð 3.884.000 krónur, auk vaxta og kostnaðar. Byggt sé á því að með samþykki þessara krafna, að öllu leyti eða hluta, sé viðurkennt að gagnstefnandi eigi ekki rétt á tafabótum úr hendi aðalstefnanda.

Um sé að ræða kröfu um greiðslu á fjórum reikningum, samtals að fjárhæð 10.615.244 krónur. Reikningar þessir hafi verið samþykktir og því sé óþarft að fjalla frekar um þennan kröfulið. Þá sé gerð krafa um greiðslu á hluta af reikningi, nú að fjárhæð samtals 3.884.000 krónur, samkvæmt ósamþykktum reikningum sem hafi verið lækkuð úr 10.414.000 krónum í 3.884.000 krónur. Um sé að ræða kostnað sem aðalstefnandi hafi orðið fyrir vegna þess annars vegar að verki hafi seinkað vegna atvika sem gagnstefnandi hafi borið ábyrgð á og hins vegar sökum þess að gagnstefnandi hafi óskað eftir því að verkinu yrði frestað. Sé því um að ræða skaðabætur. Krafa verktaka um framlengingu verktíma sé sjálfstæð krafa um verktíma og kunni að falla niður vegna tómlætis. Aðalstefnandi kveðst telja að hann hafi ekki komið fram nægilega snemma með kröfu um framlengingu verktíma meðal annars vegna þess að hann hafi treyst því að ekki yrði beitt tafabótakröfu. Hins vegar sé krafa verktaka um kostnað, vegna þess að verktími dregst, ekki háð því að verktaki fái viðurkennda kröfu um framlengingu. Því sé krafa um aukinn kostnað aðalstefnanda á þessum tíma frá 9. október til 15. nóvember 2013 réttmæt þar sem verkið hafi tafist af orsökum er varði gagnstefnanda og sé að hluta til að hans beiðni.

Aðalstefnandi hafi margoft gert athugasemdir við tafir af hálfu gagnstefnanda. Bent sé á að gagnstefnandi hafi viðurkennt drátt af sinni hálfu frá 1. október til 9. október 2013. Að öðru leyti megi ráða af gögnum að gagnstefnandi hafi tafið verkið eins og lýst hafi verið. Öðru máli gegni um tímabilið frá 15. nóvember 2013 til 15. febrúar 2014. Þar sé kostnaður beinlínis vegna beinna fyrirmæla eða óska gagnstefnanda. Um það sé ekki deilt. Aðalstefnandi hafi gert fyrirvara um aukinn kostnað með orðsendingu 15. janúar 2014 og skeyti 24. janúar 2014. Því verði að telja að aðalstefnandi hafi komið tímanlega með kröfur sínar. Aðalstefnandi hafi gert breytingu á kröfu sem gerð var samkvæmt reikningi útgefnum 1. júlí 2014. Aðalstefnandi haldi sig nú við eftirfarandi kröfuliði eða hluta af kröfuliðum:

a. Kostnaður fyrir tímabilið 1. október 2013 til 15. nóvember 2013:

i. Endurkoma við að setja 300x300 mm flísar í

tengibyggingu í stað 600x300 mm. 100.000 krónur

ii. Vinna við viðgerðir á flísum sem skemmdar voru

af járniðnaðarverktaka og Þarfaþingi, unnið í lok

janúar og byrjun febrúar 2014 50.000 krónur

Samtals 150.000 krónur

b. Kostnaður vegna beiðni gagnstefnanda um að fresta verki,

tímabilið 15. nóvember 2013 til 15. febrúar 2014:

i. Verkefnastjóri. Hluti af kostnaði kr. 200.000 á

mánuði frá 15. nóvember 2013 til 15. nóvember

2014. 600.000 krónur

Aðstöðukostnaður fyrir sama tímabil kr. 200.000

á mánuði. 600.000 krónur

ii. Flutningur, geymsla og uppsetning á útihurðum,

fjarlægja bráðabirgðafrágang. Vinna 192.000 krónur,

flutningur 30.000 krónur og geymsla 30.000 krónur 252.000 krónur

iii. Bráðabirgðafrágangur á útihurðum, vinna

ca 192.000 krónur og efni 20.000 krónur 212.000 krónur

iv. Framlenging verktryggingar, dskj. nr. 40. 150.000 krónur

v. Viðbótarkostnaður vegna frestunar á uppsetningu

á handriðum 200.000 krónur

Samtals 2.014.000 krónur

c. Annar kostnaður:

i. Fastakostnaður 670.000 krónur

ii. Óhagræði 1.050.000 krónur

Samtals 1.720.000 krónur

Heildarsamtala 3.884.000 krónur

Um tafabótakröfu gagnstefnanda

Aðalstefnandi kveðst halda því fram að atvik er varði gagnstefnanda hafi valdið því að nokkur seinkun hafi orðið á afhendingu verksins. Gagnstefnandi hafi hins vegar krafist tafabóta vegna tímabilsins frá 9. október 2013 til 7. nóvember 2013 og dregið þær frá kröfum aðalstefnanda. Því sé nauðsynlegt að fjalla um tafabótakröfu gagnstefnanda.

Gagnstefnandi hafi sjálfur viðurkennt framlengingu verktíma frá 1. október til 9. október 2013. Gagnstefnandi hafi ekki getað afhent verkstað, eins og efni hafi staðið til, fyrr en 9. október 2012 og hafi verið langt liðið á októbermánuð 2012 þegar fyrri verktaki hafi farið af verkstað. Þessar staðreyndir, það er verk sem ekki hafi verið unnin undir stjórn aðalstefnanda, hafi tafið verkið. Með því að viðurkenna framlengingu verktíma frá 1. október til 9. október 2013 hafi gagnstefnandi þó tekið af skarið um það að aðalstefnandi ætti rétt á framlengingu verktíma. Það hafi verið gert án sérstakrar afmarkaðrar kröfu um framlengingu. Gagnstefnandi hafi því samþykkt þann hátt að framlengja verktíma án kröfu.

Aðalstefnandi hafi haldið fram sjónarmiðum um framlengingu verktíma allan verktímann. Megi í því sambandi benda á fundargerðir verkfunda 25. október 2012 og 18. janúar og 1. febrúar 2013. Þá sé bent á orðsendingu T-kk-ef J-kk-ef 15. janúar 2013, þar sem fram komi sjónarmið um seinkun verksins. Hafi eftirtalin atriði valdið töfum vegna atvika er varði gagnstefnanda: Breyting á handriðum; Undirstöður fyrir neyðarstiga sem hafi verið óhannaðar; Frágangur á tengingum tengigangs við eldra hús og utanhússklæðningu, en frestun verkþátta hafi haft áhrif; Kostnaður við að koma að verki aftur og halda hafi þurft utan um starfsemi; Villa í magntölum vegna flísa sem hafi seinkað verki og óákveðni um ísetningu útihurða.

Ljóst sé að framangreind atriði hafi tafið verkið og hafi aðalstefnandi látið bóka um þessi atriði meðal annars í fundargerðum verkfunda 10, 11 og 12. Hafi gagnstefnanda því mátt vera ljóst að verkið myndi tefjast. Þrátt fyrir það hafi gagnstefnandi fyrst bókað 21. nóvember 2013 að verið væri að yfirfara skilatíma í verkinu með tilliti til tafabóta og hafi krafa ekki verið sett fram fyrr en 10. janúar 2014. Hvernig sem á málið sé litið sé ljóst að aðalstefnandi hafi átt rétt á framlengingu verktíma. Skipti það máli þegar málið sé skoðað í heild sinni, meðal annars réttmæti krafna aðalstefnanda vegna lengri verktíma.

Það sé meginregla í kröfurétti að sú skylda hvíli á aðila sem hyggst bera fyrir sig vanefnaúrræði að koma á framfæri við gagnaðilann kvörtun eða tilkynningu án ástæðulauss dráttar. Helgist það af því að gagnaðili hafi augljósa og brýna hagsmuni af því að fá vitneskju um það hvort gagnaðili hyggist bera fyrir sig vanefnd og þá hvernig. Þetta hafi gagnstefnandi ekki gert þrátt fyrir næg tilefni. Í þessu sambandi verði að líta til atvika í máli þessu, hvernig verkinu hafi miðað, samskipta aðila og ekki síst hvort aðalstefnandi hafi mátt ætla að tiltekin frávik frá afhendingardegi væru honum að meinalausu. Við skoðun á þessu beri að líta til þess að hagsmunir aðila vegist á. Eigi verktaki að krefjast framlengingar annars vegar og verkkaupi að krefjast tafabóta? Aðalstefnandi hafi því mátt treysta því miðað við atvik öll að gagnstefnandi myndi ekki beita tafabótaúrræði úr því að hann hafði ekki minnst á það áður en verki lauk. Skipti engu þótt tafabótaákvæði sé í samningi aðila.

Þar sem kröfur um framlengingu verktíma annars vegar og tafabótakröfur hins vegar vegist á sé nauðsynlegt að báðir aðilar kynni kröfur sínar. Hefði gagnstefnandi tilkynnt aðalstefnanda um beitingu tafabótaúrræðis hefði aðalstefnandi getað beitt framlengingarrétti, að minnsta kosti að einhverju leyti. Vegna þessarar málsástæðu var meðal annars talið nauðsynlegt að rekja nokkuð ítarlega gang verksins og bókanir á verkfundum sem sýni að það hafi verið ærin ástæða fyrir gagnstefnanda að koma á framfæri við aðalstefnanda að hann hygðist beita tafabótum sem vanefndarúrræði. Í þessu sambandi sé bent á að í ákvæðinu um tafabætur í skilmálum sé ekki gert ráð fyrir tafabótum við áfangaskil. Til enn frekari staðfestingar þess að aðalstefnandi hafi verið í góðri trú um það að gagnstefnandi hygðist ekki beita vanefndarúrræði sínu hafi verið sú staðreynd að verktakar á vegum gagnstefnanda hafi hafið vinnu við verkið á verktímanum án þess að vitað sé að þeir verktakar hafi orðið fyrir skakkaföllum vegna a-kk-ef. Í því sambandi sé vísað í ákvæði útboðsskilmála, grein 0.5.4, en þar segi að beita megi tafabótum, dagsektum, eftir því sem það dragist að áfanganum eða verkinu sé skilað. Aldrei hafi komið til tals að beita tafabótum vegna áfanga í verkinu, enda haldi aðalstefnandi því fram að samningsgögn geti ekki leitt til tafabóta á verktímanum. Áfangaskil verði að skilgreina með skýrum hætti eins og venja sé, t.d. að uppsteypu skuli lokið 1. febrúar og sú dagsetning tengd tafabótum. Það sé ekki gert í gögnum. Hafi því aldrei verið hægt að miða við annað en verklok. Gagnstefnandi hafi samið gögnin og sé einhver hluti þeirra óskýr beri, ef ágreiningur verði, að túlka ósamræmi eða óskýrleika gagnstefnanda í óhag.

Eins og fram hafi komið hafi aðalstefnandi löngu afhent lungað úr verkinu. Ákvæði greinar 24.5.2 í ÍST-30 eigi því við um endurskoðun tafabóta. Jafnvel þótt talið yrði að verkið hafi tafist af hálfu aðalstefnanda sé ljóst að hann hafi afhent 85-90% verksins löngu fyrir verklok og hann hafi átt eftir lítilræði af verki 9. október 2013. Tafabætur eigi því að lækka verulega verði niðurstaðan sú að stefndi eigi rétt á tafabótum. Sé vísað í framlagða teikningu sem sýni glöggt þá verkhluta sem aðalstefnandi hafi afhent löngu fyrir verklok.

Ekki verði séð að gagnstefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna meintrar seinkunar á verki aðalstefnanda. Ekki sjái þess stað í gögnum. Í öllu falli hafi mátt skilja bókun á verkfundi 21. nóvember 2013 svo að einungis væri hugað að tafabótum vegna þess að gagnstefnandi teldi sig hafa orðið fyrir fjárhagstjóni vegna tafa. Gagnstefnandi hafi því með bókuninni skilyrt beitingu tafabóta við það að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni og beri honum að sanna það tjón. Þeir verkhlutar sem hafi verið eftir að ljúka við 9. október 2013 hafi engu skipt eða nánast engu máli um framvindu hjá öðrum verktökum og þá fyrst og fremst hjá Þarfaþingi hf. Álmurnar tvær hafi verið það sem skipti máli en þær hafi verið afhentar löngu fyrir októbermánuð. Það hafi aldrei komið til að beita tafabótaákvæði vegna þeirra eins og gögn hafi þó getað gefið tilefni til. Þegar álmurnar hafi verið afhentar verktaka gagnstefnanda hafi þær verið teknar út, enda ekki hægt að skoða þær að gagni eftir að annar verktaki hafi innréttað þær.

Málsástæðan um tillitsskyldu sé náskyld málsástæðunni um tómlæti. Tillitsskylda er ríkjandi í verktakarétti. Gagnstefnanda hafi því borið að sýna aðalstefnanda það tillit að bera fyrir sig tafabótakröfu með nægilegum fyrirvara þannig að aðalstefnandi gæti brugðist við. Eigi þetta einkum við þar sem fram hafi komið að aðalstefnandi hafi verið lítillega á eftir áætlun nokkrum sinnum á verktímanum en ekkert hafi verið minnst á tafabætur.

Ekki verði annað séð en það sé óréttmæt auðgun verði niðurstaða málsins sú að gagnstefnandi eigi rétt á tafabótum, einkum í þeim mæli sem krafa hans geri ráð fyrir. Verkfundir hafi verið haldnir reglulega og hafi fulltrúi gagnstefnanda mætt á þá fundi og sé þá ekki átt við eftirlitsaðila. Gagnstefnandi hafi því sjálfur fylgst grannt með gangi mála. Vanefndarúrræði, slíkt sem tafabótaúrræði, eigi ekki að virka þannig að verkkaupi geti látið líta út sem allt sé í stakasta lagi er úrræðið varði þar til eftir að verki eða verkþætti sé lokið. Á uppgjöri með reikningum aðalstefnanda eftir 17. apríl 2013 hafi jafnan staðið að verk hefði hafist 22. október 2012 og að verklok yrðu 17. október 2013. Engin athugasemd hafi verið gerð við þessa staðhæfingu af hálfu gagnstefnanda.

Gagnstefnandi beitir fyrir sig þeirri staðreynd að verki hafi ekki verið lokið í nóvember og því geti ekki verið um tómlæti að ræða. Því sé til að svara að öllu verki aðalstefnanda hafi lokið í nóvember 2013 nema þeim atriðum sem gagnstefnandi hafi óskað eftir fresti á. Enda sé tafabótakrafa gagnstefnanda gerð fyrir tímabilið 9. október til 7. nóvember 2013 og hafi gagnstefnandi sjálfur talið að þar með væri verki aðalstefnanda lokið nema sá hluti sem gagnstefnandi hafi sjálfur borið ábyrgð á að yrði lokið. Gagnstefnandi hafi aldrei orðað tafabótakröfur vegna tímabilsins eftir nóvember 2013. Það sé grundvallaratriði í máli þessu að aðalstefnandi hafi, í skilningi verksamningsins og grundvallargagna hans, afhent verkið 7. nóvember 2013. Dráttur sem hafi orðið eftir það hafi verið vegna óska stefnda.

Að vísu eigi ekki að skipta máli hvenær eftir verklok gagnstefnandi hafi gert tafabótakröfu, tilkynna þurfi beitingu úrræðisins með fyrirvara og í síðasta lagi við umsamin verklok. Eftir að aðalstefnandi hafði skilað verki, sem hann hafi getað skilað, hafi verið bókað á verkfundi 21. nóvember 2013 um það að verkkaupi sé að yfirfara skilatíma í verkinu, „m.t.t. til tafabóta þar sem verkkaupi telur sig hafa orðið fyrir fjárhagstjóni vegna tafa á verkinu.“ Hér sé ekki gerð krafa og það sem meira sé að ef til kröfu kæmi þá hafi verið fyrirvari um það að gagnstefnandi yrði fyrir fjárhagstjóni, sem hann hafi ekki sýnt fram á. Tafabótakrafa sé ekki gerð fyrr en með orðsendingu 10. janúar 2014. Hafi þá verið liðnir um tveir mánuðir frá því að aðalstefnandi hafi skilað þeim verkhluta sem hann hafi getað skilað og deilt sé um.

Ekkert hafi komið fram um það að seinkun hafi skipt einhverju máli fyrir framgang verksins að öðru leyti. Það kynni að vera annað uppi á teningnum ef aðalstefnandi hefði haft verkið einn til umráða allan verktímann og aðrir verktakar hefðu ekki getað hafist handa fyrr en aðalstefnandi hefði lokið öllu verki sínu. Til þess beri að líta að mjög lítill hluti verksins hafi verið eftir í október 2013 eða áætlað um 4-5%. Tengigangur sé mjög lítill hluti verksins og það hafi verið verktaka gagnstefnanda, sem hafi séð um innréttingar, til hagsbóta að ekki hafi verið lokið að fullu við frágang miðrýmis og eftir hans beiðni að þessum verkhlutum yrði ekki lokið að fullu einkum vegna mikils umgangs. Viðkomandi verktaki hafi ekki viljað fá hurðir í miðrými fyrr en eins seint og hægt væri.

Óhjákvæmilegt sé að geta þess að mál þetta virðist bera merki þess veruleika að eftir að verkinu hafi lokið hafi aðrir aðilar en þeir sem komu að því fyrir gagnstefnanda krafist þess að gagnstefnandi setti fram tafabótakröfu. Mótmælt sé fjárhæð tafabóta. Áður sé rakið að fjárhæðin eigi að lækka enda óhófleg miðað við öll atvik. Þá sé ljóst að tafabætur verði í besta falli einungis reiknaðar frá 10. október 2013 til 6. nóvember 2013 eða í 28 daga en ekki 29 daga.

Bersýnilega sé ósanngjarnt að gagnstefnandi geti krafist um 6% af samningsfjárhæð í tafabætur eða um 20 milljóna króna. Vísað sé til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga í þessu sambandi. Verkið hafi þegar verið að hluta til tekið í notkun með vinnu annarra verktaka og sá hluti mannvirkisins sem ekki hafi verið afhentur 9. október 2013 sé aðeins um 2% af heildarflatarmáli. Bent sé á að dæmi séu um að verktakar hafi ekki beitt fyrir sig 36. gr. laga nr. 7/1936 í dómsmálum er varði tafabætur enda þótt full ástæða hefði verið til þess. Í þessu sambandi sé minnt á að aðalstefnandi geri ekki sjálfstæða kröfu um verktíma, enda hafði hann ekki gert slíka kröfu þrátt fyrir það að hann hafi kynnt atvik er hafi varðað gagnstefnanda sem hafi valdið töfum á verkinu. Hafi aðalstefnandi því orðið of seinn að bera upp slíka kröfu eftir afhendingu verksins. Gögn málsins beri hins vegar með sér að aðalstefnandi hefði getað fengið slíka kröfu viðurkennda. Því hafi þessar staðreyndir áhrif á mat á því hvort beita eigi 36. gr. laga nr. 7/1936.

III

álsástæður og lagarök stefnda í aðalsök.

Gagnstefnandi kveðst aðallega krefjast sýknu af kröfum aðalstefnanda, þar sem aðalstefnandi eigi ekki kröfu um greiðslu vegna aukaverka, að undanskildum þeim sem gagnstefnandi hafi samþykkt. Gagnstefnandi hafi skuldajafnað þeim kröfum sem hann hafi samþykkt á móti tafabótakröfu sinni og krefjist því sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda. Krafa aðalstefnanda um greiðslu á fjórum reikningum að fjárhæð 10.615.244 krónur sé samþykkt af hálfu gagnstefnanda. Aðalstefnandi hafi að mestu fallið frá kröfu sinni um greiðslu fyrir önnur aukaverk og geri aðeins kröfu um greiðslu að fjárhæð 3.884.000 krónur, en gagnstefnandi hafi hafnað greiðsluskyldu sinni að öðru leyti en nemi 150.000 krónum.

Aðalstefnandi hafi ekki krafið gagnstefnanda um sérstaka greiðslu fyrir aukaverk áður en vinna við þau hafi hafist, líkt og ÍST-30:2003 áskilji, sbr. grein 16.2. Þvert á móti hafi ekki verið krafist greiðslu fyrr en eftir að gagnstefnandi hafi sett fram tafabótakröfu sína og hafi reikningur ekki verið dagsettur fyrr en 1. júlí 2014. Gagnstefnandi geri jafnframt frekari athugasemdir við meintar kröfur stefnanda um greiðslur fyrir aukaverk og telji því nauðsynlegt að fjalla sérstaklega um einstaka kröfuliði aðalstefnanda:

Kostnaður fyrir tímabilið 1. október 2013 til 15. nóvember 2013:

a. Endurkoma við að setja 300x300 mm flísar í tengibyggingu í stað 600x300 mm, 100.000 krónur.

b. Vinna við viðgerðir á flísum sem skemmdar voru af járniðnaðarverktaka og Þarfaþingi, unnið í lok janúar og byrjun febrúar 2014, 50.000 krónur.

Gagnstefnandi hafi samþykkt b-lið, en hafni greiðsluskyldu vegna a-liðar. Aðalstefnandi hafi ekki gert grein fyrir í hverju vinna samkvæmt a-lið hafi falist og af hverju hún eigi að teljast aukaverk, sem leiði til greiðsluskyldu gagnstefnanda.

Kostnaður vegna beiðni gagnstefnanda um að fresta verki, tímabilið 15. nóvember 2013 til 15. febrúar 2014:

a. Verkefnastjóri. Hluti af kostnaði, 200.000 krónur á mánuði, frá 15. nóvember 2013 til 15. febrúar 2014, 600.000 krónur. Aðstöðukostnaður fyrir sama tímabil, 200.000 krónur á mánuði, 600.000 krónur.

Á framangreindu tímabili hafi verið haldnir þrír verkfundir. Samkvæmt dagskýrslum aðalstefnanda hafi verið skráðar 77 vinnustundir á verkefnastjóra á tímabilinu, þar af rúmlega helmingur þeirra í vikunni 18.-22. nóvember. Því sé ekki ljóst á hvaða grundvelli aðalstefnandi krefjist aukagreiðslu fyrir þennan lið. Hvað varði aðstöðukostnað þá sé ekki ljóst hvernig hann hafi getað komið til, þar sem engin aðstaða hafi verið til staðar sem skapað gæti kostnað. Aðstaða aðalstefnanda hafði verið fjarlægð í nóvember 2013. Í ljósi fjölda vinnustunda megi einnig ætla að um takmarkaða vinnu hafi verið að ræða sem tæplega hafi getað myndað aðstöðukostnað.

b. Flutningur, geymsla og uppsetning á útihurðum, fjarlægja bráðabirgðafrágang. Vinna 192.000 krónur, flutningur 30.000 krónur og geymsla 30.000 krónur, samtals 252.000 krónur.

c. Bráðabirgðafrágangur á útihurðum, vinna um það bil 192.000 krónur og efni 20.000 krónur, samtals 212.000 krónur.

Gagnstefnandi samþykkir að aðalstefnandi eigi rétt á aukagreiðslum fyrir kröfulið c, en aðeins 100.000 krónum, það er fyrir bráðabirgðafrágang á útihurðum. Fjárhæð c-liðar sé ekki studd gögnum og því rétt að miða við þá fjárhæð er gagnstefnandi hafi samþykkt, enda ljóst á orðalagi hans að hann sé áætlaður. Hafnað sé greiðsluskyldu að öðru leyti.

d. Framlenging á verktryggingu, 150.000 krónur.

Gagnstefnandi kveðst hafna þessum kröfulið. Aðalstefnanda hafi borið að hafa verktryggingu samkvæmt ákvæði 0.1.5 í útboðs- og samningsskilmála verksins. Verklokaúttekt hafi hins vegar ekki verið fyrr en 29. janúar 2014. Í ljósi þess að verktöf hafi ekki verið g-kk-þgf að kenna sé ekki við gagnstefnanda að sakast og sé hann ekki greiðsluskyldur.

e. Viðbótarkostnaður vegna frestunar á uppsetningu á handriðum, 200.000 krónur.

Gagnstefnandi kveðst hafna þessum kröfulið. Ljóst sé að unnið hafi verið við uppsetningu á handriði 18., 25. og 28. nóvember, 2., 5., 9., 10. og 11. desember 2013 og 6., 30. og 31. janúar 2014. Aðalstefnanda hafi samkvæmt samningi aðila borið að setja upp handrið enda hluti þess verks sem um hafi verið samið að aðalstefnandi ynni. Ekki sé útskýrt af hverju viðbótarkostnaður hafi skapast við það verk sem eigi að leiða til frekari greiðslna úr hendi gagnstefnanda.

Annar kostnaður:

a. Fastakostnaður, 670.000 krónur.

b. Óhagræði, 1.050.000 krónur.

Gagnstefnandi hafni þessum kröfuliðum, enda eiga þeir sér enga stoð í dagskýrslum aðalstefnanda. Samkvæmt skýrslunum hafi vinnustundir verið 550 eftir 17. nóvember 2013, þar af 158 vinnustundir tímabilið 18.-22. nóvember 2013. Þá hafi rúmlega 200 tímar verið vinna járnsmiða við handrið. Því sé ekki ljóst hvernig framangreindir kostnaðarliðir hafi komið til.

Í ljósi alls þess sem að framan greini þá eigi aðalstefnandi ekki kröfu um greiðslu vegna aukaverka, að undanskildum þeim kröfum sem gagnstefnandi hafi samþykkt. Hins vegar beri að sýkna gagnstefnanda af greiðsluskyldu, þar sem samþykktum kröfum hafi verið skuldajafnað á móti kröfu gagnstefnanda um tafabætur.

Krafa gagnstefnanda um sýknu vegna greiðsluskyldu aðalstefnanda á tafabótum sé reist á ákvæði 0.5.4 í útboðs- og verkskilmálum verksins. Þar segi að verkkaupi geti krafið verktaka um greiðslu tafabóta, 0,2% af samningsfjárhæð, fyrir hvern almanaksdag sem verk dragist eða áfangar þess. Aðalstefnandi sé skuldbundinn til að greiða tafabætur í samræmi við fyrrnefnt ákvæði. Óumdeilt sé að lokaúttekt hafi ekki farið fram fyrr en 29. janúar 2014 eða rúmum þremur mánuðum eftir áætluð verklok.

Krafa gagnstefnanda sé samt sem áður aðeins um tafabætur í 29 daga, frá 9. október til 7. nóvember 2013, eða í þann tíma sem skil á tengigangi hafi dregist. Þær tafir hafi valdið gagnstefnanda sannanlegu tjóni, en með vísan til sanngirnis- og trúnaðarsjónarmiða sé ekki gerð krafa um frekari tafabætur. Ekki sé nauðsynlegt að sýna fram á tjón til þess að geta krafist tafabóta en engu að síður liggi fyrir að gagnstefnandi þurfti að greiða 9.700.200 krónur í flýtigreiðslu til Þarfaþings hf. til þess að koma í veg fyrir stórkostlegt tjón, sem hafi orðið við drátt á afhendingu húsnæðisins til Hrafnistu. Tafabótakrafan og fjárhæð hennar byggist því á málefnalegum forsendum.

Samningsfjárhæð sé 338.044.694 krónur. Heildarkrafa gagnstefnanda sé því 19.551.191 króna eða 674.179 krónur fyrir hvern dag sem verkið hafi tafist. Frá þeirri kröfu dragist svo réttilega samþykktar kröfur aðalstefnanda, sem gagnstefnandi hafi haldið eftir greiðslu fyrir og skuldajafnað gagnvart tafabótakröfu sinni, sbr. ákvæði 0.5.4 í útboðs- og samningsskilmálum. Gagnstefnandi hafi gert aðalstefnanda það ljóst strax 21. nóvember 2013 að hann myndi krefjast tafabóta. Á þeim tíma hafi verkið verið óklárað og því óljóst hversu háar tafabætur yrðu. Hafi því ekki verið send fjárhæð í krónutölu fyrr en með orðsendingu 10. janúar 2014. Gagnstefnandi hafi því ekki sýnt af sér tómlæti líkt og haldið sé fram í stefnu málsins. Í dómaframkvæmd finnist því hvergi stað að tafabótakröfu hafi verið hafnað sökum tómlætis á meðan verk sé óklárað, enda þá enn óvíst um endanlega fjárhæð tafabótakröfu. Aðalstefnandi hafi ekki átt rétt á framlengingu verksins umfram 9. október 2013. Aðalstefnandi hafi aldrei óskað eftir framlengingu verks á verkfundum eða með ábyrgðarbréfi vegna þeirra atriða sem hann byggi á, sbr. ákvæði 0.1.6 í útboðs- og samningsskilmálum. Samþykki á nýrri verkáætlun breyti heldur ekki rétti gagnstefnanda til tafabóta, sbr. ákvæði 0.1.5 í útboðs- og samningsskilmálum.

Þeir verkþættir sem aðalstefnanda hafi verið heimilað að fresta teljist ekki á bundinni leið samkvæmt ákvæði 0.1.5 í útboðs- og samningsskilmálum verksins. Því leiði frestun á þeim ekki til framlengingar á verktíma. Heimild til þess að bíða með ákveðna verkþætti leysi aðalstefnanda ekki undan þeirri skyldu að skila verkinu á réttum tíma. Verk annarra verktaka geti heldur ekki leitt til framlengingar á verktíma, þar sem aðalstefnanda hafi borið að taka tillit til vinnu annarra verktaka og ekki nákvæmlega ljóst hvernig vinna þeirra hafi átt að hafa seinkað skilum aðalstefnanda. Hafi aðalstefnandi ekki sýnt fram á atvik eða atriði sem eigi að leiða til framlengingar á verktíma og geti það því ekki útilokað rétt gagnstefnanda til tafabóta. Því beri að samþykkja kröfu gagnstefnanda um tafabætur og rétt stefnda til að skuldajafna þeim gagnvart samþykktum kröfum stefnanda.

Gagnstefnandi kveðst hafna því að þeir verkþættir, sem aðalstefnandi fullyrði að hafi valdið seinkun á skilum verksins, hafi leitt til tafa á skilum verksins. Breyttar teikningar af handriðum hafi verið komnar til aðalstefnanda 2. september 2013 og móttaka þeirra staðfest á 22. verkfundi 12. september 2013. Á þeim verkfundi hafi aðalstefnandi ekki gert kröfu um framlengingu á verktíma vegna breytinga á handriðum. Teikningar fyrir undirstöður neyðarstiga hafi verið afhentar 16. september 2013 og hafi því ekki með nokkru móti getað tafið uppsetningu á neyðarstiga sem enn hafi verið í smíðum samkvæmt fundargerð 24. verkfundar 10. október 2013. Þá tilgreini aðalstefnandi atriði sem aðalstefnandi hafi mátt gera ráð fyrir í upphafi, það er tengingu við eldri byggingu. Þá telji gagnstefnandi ótækt að rangar magntölur í utanhúsklæðningu hafi getað valdið þeim töfum sem aðalstefnandi haldi fram. Ljóst sé að ljúka hafi átt þessum verkþætti 8. september 2013 en honum hafi ekki lokið fyrr en 8. október sama ár. Ljóst sé að rangar magntölur hafi ekki getað haft áhrif á rúmlega þriggja mánaða seinkun á verklokum. Hvað varði ísetningu á útidyrahurð sé ekki ljóst hvernig sá verkliður hafi getað tafið verkið í heild sinni eða haft áhrif á aðra verkþætti.

Gagnstefnandi kveðst mótmæla sérstaklega upphafstíma dráttarvaxta á ósamþykktri kröfu aðalstefnanda vegna aukaverka. Reikningur fyrir þeim verkum hafi ekki verið dagsettur fyrr en 1. júlí 2014 og hafi gjalddagi hans verið 22. júlí sama ár.

Hvað varakröfuna varði kveðst gagnstefnandi vísa til þeirra röksemda sem fjallað hafi verið um í aðalkröfu og gildi þær um varakröfuna. Sérstaklega sé vísað til þess að krafa gagnstefnanda um tafabætur sé sanngjörn og byggist á samningi og málefnalegum forsendum. Þá sé vísað til þess að aðalstefnandi sé stórt verktakafyrirtæki og því ljóst að aðalstefnandi hafi við undirritun verksamnings gert sér grein fyrir hvað fælist í tafabótum.

Gagnstefnandi vísar til reglna verktaka-, samnings- og kröfuréttar um skyldu til þess að greiða samningsbundnar tafabætur ef verklok tefjast. Þá er vísað til samnings málsaðila þar um. Þá er jafnframt vísað til ÍST-30, sem og útboðs- og samningsskilmála vegna verksins og verksamnings. Málskostnaðarkröfuna byggir gagnstefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

IV

Málsástæður og lagarök stefnanda í gagnsök.

Gagnstefnandi kveður kröfu sína um tafabætur reista á ákvæði 0.5.4 í útboðs- og verkskilmálum verksins. Þar segi að verkkaupi geti krafið verktaka um greiðslu tafabóta, 0,2% af samningsfjárhæð fyrir hvern almanaksdag sem verk dragist eða áfangar þess. Aðalstefnandi sé skuldbundinn til greiðslu tafabóta í samræmi við framangreint ákvæði. Óumdeilt sé að lokaúttekt hafi ekki farið fram fyrr en 29. janúar 2014 eða rúmum þremur mánuðum eftir áætluð verklok. Krafa gagnstefnanda sé samt sem áður aðeins um tafabætur í 29 daga, frá 9. október til 7. nóvember 2013, eða í þann tíma sem skil á tengigangi hafi dregist. Þær tafir hafi valdið gagnstefnanda sannanlegu tjóni og með vísan til sanngirnis- og trúnaðarsjónarmiða sé ekki gerð krafa um frekari tafabætur. Ekki sé nauðsynlegt að sýna fram á tjón til þess að geta krafist tafabóta en engu að síður liggi fyrir að gagnstefnandi hafi þurft að greiða 9.700.200 krónur í flýtigreiðslu til Þarfaþings hf. til þess að koma í veg fyrir stórkostlegt tjón sem hefði orðið við drátt á afhendingu til Hrafnistu. Tafabótakrafan og fjárhæð hennar byggist því á málefnalegum forsendum.

Samningsfjárhæð sé 338.044.694 krónur. Heildarkrafa gagnstefnanda sé 19.551.191 króna, eða 674.179 krónur fyrir hvern dag sem verkið hafi tafist. Frá þeirri kröfu dragast svo réttilega samþykktar kröfur aðalstefnanda, sem gagnstefnandi hafi haldið eftir greiðslu fyrir og skuldajafnað gagnvart tafabótakröfu sinni. Gagnstefnandi hafi gert aðalstefnanda það ljóst strax 21. nóvember 2013 að hann myndi krefjast tafabóta. Á þeim tíma hafi verkið verið óklárað og því óljóst hversu háar tafabætur yrðu. Hafi því ekki verið gerð krafa um fjárhæð í krónutölu fyrr en með orðsendingu 10. janúar 2014. Gagnstefnandi hafi því ekki sýnt af sér tómlæti líkt og haldið sé fram. Í dómaframkvæmd finnst því hvergi stoð að tafabótakröfu hafi verið hafnað sökum tómlætis á meðan verki sé ólokið, enda þá enn óvíst um endanlega fjárhæð tafabótakröfu.

Aðalstefnandi hafi ekki átt rétt á framlengingu verksins umfram 9. október 2013 og hafi aldrei óskað eftir framlengingu verks á verkfundum eða með ábyrgðarbréfi vegna þeirra atriða sem hann nefni, sbr. ákvæði 0.1.6 í útboðs- og samningsskilmálum. Samþykki á nýrri verkáætlun breyti heldur ekki rétti gagnstefnanda til tafabóta, sbr. ákvæði 0.1.5 í útboðs- og samningsskilmálum. Þeir verkþættir sem aðalstefnanda hafi verið heimilað að fresta teljist ekki á bundinni leið samkvæmt ákvæði 0.1.5 í útboðs- og samningsskilmálum verksins. Því leiði frestun á þeim ekki til framlengingar á verktíma. Heimild til þess að bíða með ákveðna verkþætti leysi aðalstefnanda ekki undan þeirri skyldu að skila verkinu á réttum tíma. Verk annarra verktaka geti heldur ekki leitt til framlengingar á verktíma, þar sem aðalstefnanda hafi borið að taka tillit til vinnu annarra verktaka og ekki nákvæmlega ljóst hvernig vinna þeirra hafi átt að hafa seinkað skilum gagnstefnda. Hafi aðalstefnandi ekki sýnt fram á atvik eða atriði sem eigi að leiða til framlengingar á verktíma og geti það því ekki útilokað rétt gagnstefnanda til tafabóta. Því beri að samþykkja kröfu gagnstefnanda um tafabætur úr hendi aðalstefnanda.

Gagnstefnandi vísar til reglna verktaka-, samnings- og kröfuréttar um skyldu til þess að greiða samningsbundnar tafabætur ef verklok tefjast og samnings málsaðila þar um. Þá er jafnframt vísað til ÍST-30, og útboðs- og samningsskilmála vegna verksins og verksamnings. Auk þess er vísað til 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um heimild til höfðunar gagnsakar. Málskostnaðarkröfuna byggir gagnstefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991.

V

Málsástæður og lagarök stefnda í gagnsök.

Aðalstefnandi kveðst vísa til þess að í aðalsök sé gerð grein fyrir sjónarmiðum og atvikum sem aðalstefnandi byggi á í aðalsök og eigi þau sjónarmið jafnframt við í gagnsök eins og við eigi og málatilbúnaður í aðalsök beri með sér. Rétt sé þó vegna mikilvægis atvika er varði tafabætur að fjalla frekar um það atriði með vísan í greinargerð í aðalsök og gagnstefnu.

Í grein 0.5.4 í útboðs- og samningsskilmálum sé tekið fram að verktaki skuli greiða tafabætur fyrir hvern dag sem það dregst að áfanganum eða verkinu sé að fullu lokið. Hvergi í útboðs- og samningsskilmálum sé gerð grein fyrir áfangaskilum sem gætu leitt til tafabóta. Það sé ávallt svo að ef áfangaskil eigi að leiða til tafabóta þá verði að tilgreina slíkar dagsetningar af nákvæmni. Það hafi ekki verið gert. Í grein 0.1.6 í útboðs- og samningsskilmálum sé aðeins ein skiladagsetning, það er að verki skuli lokið 1. október 2013. Nauðsynlegt hafi verið að geta sérstakra áfangaskila en það hafi ekki verið gert, enda aldrei fjallað um sérstaka skiladaga áfanga meðan á verki stóð. Þótt gagnstefnandi hafi ekki krafist tafabóta vegna hugsanlegra tafa á skilum áfanga í þessum skilningi, enda ekki grundvöllur fyrir slíkri kröfu, sé nauðsynlegt að gera grein fyrir þessum þætti vegna ákvæða í grein 24.5.2 í ÍST-30 sem hljóðar svo: „Ef ekki hefur verið samið sérstaklega um áfangaskil og hluti verks er tekinn út sérstaklega og tekinn í notkun skal endurskoða ákvæði um tafabætur.“ Eins og áður segi hafi ekki verið samið sérstaklega um áfangaskil og jafnframt sé ljóst að gagnstefnandi hafi tekið hluta verks út og í notkun á verktímanum þannig að 9. október 2013 hafi einungis lítið brot af heildarverkinu verið eftir, en gagnstefnandi hafi þegar nýtt sér allt annað í verkinu. Því sé nauðsynlegt að endurskoða ákvæði um tafabætur. Enda hafi það verið svo að nær öllu verki hafi verið skilað og verktakar gagnstefnanda hafi unnið við verkið mánuðum saman án nokkurra hindrana. Ákvæði ÍST-30, grein 24.5.2, eigi því við í málinu. Rétt sé að benda á að endurskoðun geti farið fram hvenær sem er og ekki síður fyrir dómstólum.

Gagnstefnandi haldi því fram að óumdeilt sé að lokaúttekt hafi ekki farið fram fyrr en 29. janúar 2014 eða rúmum þremur mánuðum eftir áætluð verklok. Hér sé mjög skýrt misfarið með staðreyndir. Eins og kunnugt sé geri ÍST-30, 2003, ekki ráð fyrir sérstakri lokaúttekt. Að þessu leyti séu útboðs- og samningsskilmálar skýrir því að í grein 0.8.7 sé ekki fjallað um lokaúttekt. Hugtakið lokaúttekt sé ekki til nema í nokkrum illa gerðum útboðs- og samningsskilmálum. Í nýrri útgáfu ÍST-30, 2012, sé nýtt hugtak, verklokaúttekt, sem sé svo sem góðra gjalda vert en ekki verði annað séð en átt sé við sama hugtakið og sé í kafla 28 í þeim staðli sem hér á við eða ÍST-30, 2003. Verkhlutar hafi verið teknir út og jafnframt teknir í notkun af gagnstefnanda með því að verktakar á hans vegum hafi hafið vinnu við verkið. Þá sé vísað í grein 28.9 í ÍST-30, sem eigi við í máli þessu, hvernig sem á málið sé litið. Jafnvel þótt úttekt hefði ekki farið fram hafi aðalstefnandi skilað af sér verkhlutanum samkvæmt grein 28.9. Bent sé á að úttekt á vesturálmu hafi farið fram 12. júlí 2013 og forúttekt 3. júlí sama ár. Sé það væntanlega í samræmi við 2. málslið 1. mgr. greinar 0.8.7 í útboðs- og samningsskilmálum. Samkvæmt þessu hafi vesturálman verið tekin út að innan og afhent gagnstefnanda til notkunar í júlí 2013.

Um norðurálmu og miðhús sé það að segja að ekki sé eins skýr úttekt varðandi þann verkhluta. Ljóst sé samkvæmt tölvupósti 16. maí 2013 að 1. og 2. hæð hafi þá þegar verið afhentar þegar pósturinn hafi verið skrifaður því að þar séu athugasemdir sem jafnist á við úttekt. Það hafi heldur aldrei getað komið til að hægt væri að gera úttekt á verkhlutunum innanhúss eftir að verktakinn Þarfaþing hafði lokað eða hulið allt verk gagnstefnda.

Niðurstaðan sé því sú að verkhlutarnir hafi verið teknir út í maí og júlí 2013.

Úttektarskýrsla dagsett 30. janúar 2014 beri greinilega með sér að ekkert af þeim atriðum sem þar séu nefnd varði verkið innandyra, enda hafi gagnstefnandi, eins og áður segi, þegar hulið allt það verk. Úttektin lúti því einungis að verki utanhúss. Ónákvæmni í útboðs- og samningsskilmálum sé allt að því algeng. Slíkt leiði af tölvunotkun vegna þess að efni í gögnum séu færð í ný gögn án þess að huga nægilega vel að samhæfingu gagna og verks. Umfjöllun í aðalsök um tilvísun gagna í ýmsar útgáfur ÍST-30 sé lýsandi dæmi um sambærilega ónákvæmni. Sé hér átt við að fjalla um áfangaskil í grein 0.1.6 í útboðs- og samningsskilmálum. Jafnframt megi benda á að í grein 0.1.2, útboðsyfirlit, sé vísað í grein 0.1.7 um upphaf framkvæmda og verklok. Grein 0.1.7 sé ekki til í útboðs- og samningsskilmálum. Allt leiði þetta til þess að beita skuli grein 24.5.2 í ÍST-30. Annað sé órökrétt og í mesta lagi ósanngjarnt. Beiting reglunnar leiði til sýknu í samræmi við dóma sem fjalli um tafabótakröfur þegar lítilræði er eftir af verki. Almenna reglan um túlkun samningsgagna þeim í óhag sem þau hafi samið, komi til óskýrleika eða vafa, eigi við í máli þessu og skuli beita henni.

Í gagnsök sé tekið fram að „í ljósi þess samþykkti gagnstefnandi framlengingu skilafrests fram til 9. október 2013“. Frestun verkloka vegna tafa í upphafi verks hafi aldrei verið formlega rædd milli aðila eða frágengin, enda kemur ekkert fram um það hvenær samkomulag hafi verið gert um þessa dagsetningu. Hvergi sé hægt að sjá að samkomulag sé um þessa lokadagsetningu. Gagnstefnandi hafi hins vegar sjálfur ákveðið nýjan skiladag. Fram komi á mánaðarreikningum aðalstefnanda frá því í apríl 2013 og eftir það, að aðalstefnandi líti svo á að umsamin verklok séu 17. október 2013. Þessu hafi aldrei verið mótmælt af hálfu gagnstefnanda. Verkbyrjun hafi tafist um tvær vikur, en í fundargerð 1. verkfundar komi fram að fyrri verktaki hafi ekki farið af svæðinu fyrr en 19. október 2012 og þá hafi enn verið ólokið framkvæmdum af hans hálfu. Í sömu fundargerð minnir aðalstefnandi á að dráttur á afhendingu hafi áhrif á verklok. Rétt sé að aðalstefnandi hafi aldrei gert formlega kröfu um frestun skilatíma, meðal annars vegna dráttar sem fyrirséður hafi verið vegna breytinga og óska gagnstefnanda, og hafi aðalstefnandi litið svo á að verktíminn hefði sjálfkrafa framlengst vegna athafna og/eða athafnaleysis gagnstefnanda.

Ekki sé rétt, eins og gagnstefnandi fullyrði, að hvergi sé tekið fram að dráttur á framvindu vegna atriða sem varði gagnstefnanda hafi ekki komið fram. Nefna megi að á 6. verkfundi komi fram að framkvæmdum við miðhús hafi seinkað frá áætlun vegna breytinga gagnstefnanda á bita í lyftuhúsi og dráttar á hönnun á stálsúlum, en hönnun á þeim breytingum hafi dregist verulega. Hafi þetta haft áhrif á uppsteypu miðhúss og afhendingu þess umfram það sem í fyrstu hafi verið áætlað. Einnig komi fram í verkfundargerðum, þegar fyrir hafi legið í ágúst að breyta þyrfti hönnun á handriðum, að ekki væri hægt að vinna þann verkþátt fyrr en í nóvember. Engar athugasemdir hafi komið fram af hálfu gagnstefnanda vegna þessa.

Þá fullyrði gagnstefnandi að dráttur á frágangi á tengigangi muni hafa áhrif á „byggingu hússins í heild“. Það sé vandséð að dráttur á afhendingu tengigangsins hafi slík áhrif á verkframkvæmdina eins og fullyrt sé, þar sem tengigangurinn tengi nýja húsið við það eldra. Það sé ekkert sem gefi til kynna að framkvæmd við þennan einfalda tengigang geti ein og sér haft áhrif á framvindu í öðrum hlutum byggingarinnar. Þess megi geta að flatarmál tengigangsins sé um 2% af flatarmáli nýbyggingarinnar og sé hann án allra innréttinga. Einnig hafi verið ljóst að ekki hafi verið ætlunin að ljúka framkvæmdum á 1. hæð miðhúss sem tengist tengigangi fyrr en í janúar/febrúar 2014, sbr. frestun gagnstefnanda á uppsetningu á anddyrishurðum. Enn fremur sé tekið fram að krafa um tafabætur hafi ekki verið sett fram á fundi 21. nóvember 2013 þar sem „verkið var enn óklárað“. Þrátt fyrir það sé síðar gerð krafa um tafabætur frá 9. október til 7. nóvember 2013. Það sé ljóst að málatilbúnaður gagnstefnanda sé í minnsta lagi órökréttur því að hann haldi því í annan stað fram að verki sé ekki lokið 21. nóvember 2013 en í hinn stað geri hann tafabótakröfu fyrir tímabil sem sé fyrr í tíma en 21. nóvember 2013. Sannleikurinn sé auðvitað sá að gagnstefnandi hafi gert sér grein fyrir því að hann hafi gert sig sekan um tómlæti gagnvart gagnstefnda. Gagnstefnandi haldi því fram að ekki séu gerðar frekari tafabætur með vísan til sanngirnis- og trúnaðarsjónarmiða. Ef líta ætti til þessara sjónarmiða þá væri tafabóta ekki krafist. Mergur málsins sé sá að gagnstefnandi hafi brotið allar reglur um tómlæti og tillit. Tillitsskyldu hafi hann ekki fullnægt. Verkþættir sem ekki hafi verið lokið við í nóvember 2013 hafi verið þeir sem gagnstefnandi hafi óskað eftir frestun á eða höfðu tafist vegna breytinga sem rekja mátti til hans.

Á 23. verkfundi komi fram að gler í tengigang komi ekki fyrr en 17. október 2013 og af því tilefni bóki gagnstefnandi að það ætti ekki að hafa áhrif á vinnu annarra og sé aðalstefnandi því í góðri trú að dráttur á afhendingu tengigangs muni ekki leiða til tafabóta. Í tölvupósti 6. nóvember 2013, frá eftirlitsmanni til gagnstefnda, segi að til hafi staðið að afhenda Þarfaþingi tengiganginn 4. nóvember, en vegna athugasemda, sem hann hafi, telji hann að afhending geti ekki farið fram. Önnur athugasemdin lúti að því að líkur séu á því að festingar muni verða fyrir gólfflísalögn og hin athugasemdin að því að eftir sé að steypa undir hurð. Aðalstefnandi hafi mótmælt því að það væri í hans verkahring að steypa undir hurð og hafi gagnstefnandi samþykkt það og greitt fyrir þá framkvæmd sem aukaverk.

Þann 10. október 2013 hafi 24. verkfundur verið haldinn, það er degi eftir að gagnstefnandi telji sig hafa átt að fá verkið að fullu afhent. Á þeim verkfundi hafi ekkert verið bókað um tafabætur, né farið fram á úttekt. Hefði gagnstefnandi ætlað sér að beita tafabótum þá hefði hann átt að tilkynna það á þeim tíma og á hvaða forsendum hann hygðist beita þeim í ljósi þess að fyrir lá að ekki var hægt að ljúka öllum framkvæmdum fyrr en síðar, í stað þess að segjast vera að skoða það einum og hálfum mánuði síðar, eða 21. nóvember 2013. Í fundargerð 26. verkfundar, sem haldinn var 21. nóvember 2013, komi fram að það hafi verið mat Þarfaþings að hægt ætti að vera að ljúka framkvæmdum 1. mars 2014. Á þeim tíma hafi Þarfaþing haft alla bygginguna til umráða nema umræddan tengigang. Síðan hafi mat Þarfaþings breyst án þess að forsendur hafi breyst hvað aðalstefnanda varðaði. Að halda því fram að greiða þurfi Þarfaþingi flýtifé til að ljúka við tengiganginn fyrir 1. mars 2014 sé óskiljanlegt, enda á þeim tíma um fjórir mánuðir til verkloka og tengigangurinn mjög lítill hluti framkvæmdarinnar. Þeim framkvæmdum sem hafi verið ólokið eftir 21. nóvember 2013 hafi verið framkvæmdir sem gagnstefnandi hafi haft bein áhrif á að hafi dregist. Megi því rekja drátt á þeim til þátta sem snúi að gagnstefnanda, enda hafi hann valið að beita ekki tafabótum vegna þeirra og beri því við að þessir verkþættir hafi ekki verið á krítískri línu.

Samkvæmt bókunum í verkfundargerðum hafi þegar í september 2013 verið vitað að gler í glerhandrið kæmu ekki til landsins fyrr en í lok október. Í október hafi komið í ljós að skipting á magni frá hönnuði milli flísagerða hafi verið röng sem hafi valdið töfum á utanhússklæðningu. Í október hafi komið beiðni frá gagnstefnanda um frágang á milli eldra húss og tengigangs að utan. Varðandi framkvæmdir sem aðalstefnandi hafi orðið að vinna eftir hentugleika annarra megi nefna uppsetningu á hurðum í anddyri, lokun glugga á svölum, frágang á handriðum á svölum og flóttaleiðum svo dæmi séu nefnd. Loks sé fullyrt að frestun á verkþáttum hafi verið til hagsbóta fyrir aðalstefnanda svo að hann gæti lokið framkvæmdum við tengigang. Það sé ekki rétt og megi nefna að frestun á eftirfarandi þáttum hafi ekkert haft með flýtingu á vinnu við tengigang að gera:

Frágangur á anddyri sem ekki átti að vinna fyrr en í janúar/febrúar.

Frágangur á tengingu utanhúss við eldra hús.

Frágangur og uppsetning á handriðum á húsið sem fyrir lá í september að ekki yrðu fyrr en í nóvember og síðar, vegna breytinga á hönnun og óska gagnstefnanda um frestun á uppsetningu.

Rangar upplýsingar um skiptingu á milli flísagerða gerðu það að verkum að flísalögn á tengibyggingu og svölum vesturhúss dróst fram í nóvember.

Gleymst hafði að hanna undirstöður undir flóttastiga, sem kom í ljós í september 2013.

Einnig kom hönnun á loftræstikassa á þaki ekki fyrr en í lok september og því ekki hægt að vinna það innan upphafslegs verktíma.

Frestun á þessum þáttum hafi stafað af óskum gagnstefnanda og breytingum á gögnum. Meðal annars sé bent á fundargerð 30. janúar 2014, þar sem fram komi að gagnstefnandi sé enn að fresta uppsetningu handriða við flóttastiga að vestanverðu og hurðum í anddyri. Þessum þáttum og fleiri hafi verið frestað til hagsbóta fyrir verktaka gagnstefnanda sem hafi unnið að inniframkvæmdum.

Flýtigreiðsla til Þarfaþings hafi að hluta verið uppgjör á kröfum sem Þarfaþing hafi lagt fram. Um það vitni tölvupóstur frá framkvæmdastjóra Þarfaþings 8. nóvember 2014, þar sem segi að samkomulag sé á milli aðila um að verkkaupi greiði 2.530.565 krónur vegna krafna frá verktaka að fjárhæð 3.615.094 krónur. Í samkomulaginu segi að verkkaupi greiði 1.827.347 krónur vegna þessara krafna eða 703.218 króna lægri upphæð en samkomulag hafi áður verið um.

Gagnstefnandi hafi ekki getað sýnt fram á með hvaða hætti aðalstefnandi hafi vanefnt samning aðila hvað viðkomi aðgengi annarra verktaka að verkinu, enda sé ekki um það að ræða nema hvað viðkomi tengigangi, sem skipti engu máli um framkvæmd verksins. Gagnstefnandi hafi ekki getað vísað í samning aðila um að aðrir verktakar hafi ekki komist að verki í tíma nema hvað varðar tengigang. Aldrei hafi farið fram formleg umræða um verklok og ákvörðun um 9. október sem lokadagsetningu sé því einhliða ákvörðun gagnstefnanda án þess að óska eftir viðræðum við aðalstefnanda þar um. Aðalstefnandi hafi litið svo á að þar sem gagnstefnandi hafi vitað af drætti á verkþáttum, sem hann meðal annars hafi óskað eftir og höfðu tafist vegna beiðni hans um breytingar, þá hafi ekki þurft að óska eftir framlengingu verksins.

Varakrafa aðalstefnanda um verulega lækkun krafna sé studd rökum hér að framan. Grundvöllur hennar sé að það skuli endurskoða tafabætur eftir að verkhlutar hafi verið afhentir og teknir út löngu fyrir umsamin verklok. Sé þess krafist að aðalstefnandi verði sýknaður vegna þess að gagnstefnandi hafi tekið langstærstan hluta verksins í notkun og að það sem eftir hafi verið af verki skipti engu máli um framkvæmd verksins. Grundvöllur varakröfu sé reistur á sömu sjónarmiðum. Jafnframt að ljóst sé að afhending hafi ekki getað farið fram fyrr en eftir 17. október 2013, með vísan í reikninga aðalstefnanda, og vegna þess að þá hafi aðalstefnandi átt eftir að ganga frá gluggum í tengigangi sem gagnstefnandi hafi vitað um að ekki væri hægt að ganga frá fyrr en eftir 17. október og hafi sagt að myndi ekki hafa áhrif á aðra verktaka. Lokadagur hafi átt að vera 4. nóvember 2013 en ekki 7. nóvember 2013.

Helstu málsástæður aðalstefnanda séu að hann hafi skilað um 96-98% af verki á skiladegi og því eigi grein 24.5.2 í ÍST-30 við, sbr. einnig grein 28.9. Það hafi verið tómlæti af hálfu gagnstefnanda að bera ekki sérstaklega fyrir sig heimild til að krefjast tafabóta við framvindu verksins og í síðasta lagi við umsamin verkskil. Gagnstefnandi hafi brugðist tillitsskyldu sinni með því að bera ekki fyrir sig heimild til tafabóta. Gagnstefnandi auðgist með óréttmætum hætti, miðað við aðstæður, með því að krefjast fullra tafabóta. Það sé bersýnilega ósanngjarnt, miðað við öll atvik, að gagnstefnandi geti krafist tafabóta í samræmi við kröfugerð sína. Því skuli beita 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Úttektir hafi farið fram á mestum hluta verksins löngu áður en til skiladags kom. Gagnstefnandi hafi óskað eftir því að aðalstefnandi frestaði ákveðnum verkþáttum sem hafi leitt til þess að verkinu hafi ekki endanlega lokið fyrr en í febrúar 2014. Leiki vafi á túlkun málsgagna skuli túlka þau þeim í óhag sem þau hafi samið.

Hvað lagarök varðar vísar aðalstefnandi til reglna samninga- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Vísað er í almennar reglur verktakaréttar, einkum um tillitsskyldu, tilkynningarskyldu og tómlæti. Jafnframt er vísað til 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Krafa um málskostnað er reist á XXI kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

VI

Niðurstaða.

Mál þetta er sprottið af byggingu hjúkrunarheimilis að Njarðarvöllum 2 í Reykjanesbæ. Deilt er um það hvort aðalstefnandi eigi rétt á skaðabótum úr hendi gagnstefnanda fyrir tiltekin aukaverk og viðbótarkostnað sem sagður er tilkominn vegna þess að verkinu hafi seinkað vegna atvika sem gagnstefnandi ber ábyrgð á og vegna beiðni hans um að verkinu yrði frestað. Einnig er deilt um það hvort gagnstefnandi eigi rétt á greiðslu tafabóta úr hendi aðalstefnanda vegna þess að skil á verkinu drógust fram yfir umsaminn skiladag.

1

Í aðalsök málsins krefst aðalstefnandi þess að gagnstefnandi greiði honum 10.615.244 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Krafa aðalstefnanda er byggð á fjórum óumdeildum reikningum, framvindureikningi, útgefnum 31. desember 2013, að fjárhæð 4.000.542 krónur; reikningi fyrir aukaverk, útgefnum 31. desember 2014 að fjárhæð 3.193.664 krónur; framvindureikningi útgefnum 20. febrúar 2014 að fjárhæð 2.687.338 krónur og reikning fyrir aukaverk, útgefnum 20. febrúar 2014, að fjárhæð 733.700 krónur. Afstaða gagnstefnanda til kröfunnar kemur fram í greinargerð hans í aðalsök og kveðst gagnstefnandi samþykkja greiðslu reikninganna. Samkvæmt því er þessi hluti kröfu aðalstefnanda í aðalsök ágreiningslaus og verður gagnstefnandi dæmdur til að greiða aðalstefnanda 10.615.244 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði.

2

Aðalstefnandi krefst þess einnig í aðalsök að gagnstefnandi greiði honum 3.884.000 krónur fyrir önnur aukaverk og aukakostnað. Kveður aðalstefnandi þennan kostnað annars vegar vera tilkominn vegna þess að verkinu hafi seinkað vegna atvika sem gagnstefnandi hafi borið ábyrgð á og hins vegar vegna þess að gagnstefnandi hafi óskað eftir því að verki yrði frestað. Því sé um skaðabætur að ræða. Gagnstefnandi hafnar greiðsluskyldu sinni hvað þessa kröfu varðar að öllu öðru leyti en nemur kröfu aðalstefnanda að fjárhæð 50.000 krónur vegna vinnu við viðgerðir á flísum sem voru skemmdar af járniðnaðarverktaka og verktakanum Þarfaþingi hf., og kröfu að fjárhæð 100.000 krónur vegna bráðabirgðafrágangs á útihurðum.

Verður nú fjallað um einstaka liði í umdeildri kröfu aðalstefnanda vegna aukaverka:

Kostnaður tímabilið 1. október 2013 til 15. nóvember 2013:

a. Endurkoma vegna 300x300 mm flísa í tengibyggingu í stað 600x300 mm, 100.000 krónur.

Að mati dómsins hefur aðalstefnandi hvorki reifað með viðhlítandi hætti hvers vegna hann telur að um viðbótarkostnað sé að ræða né á hverju krafan sé byggð, að öðru leyti en því að um skaðabótakröfu sé að ræða, og því ber að hafna kröfunni.

b. Viðgerð á flísum vegna skemmda af völdum annarra aðila, 50.000 krónur.

Krafan er byggð á því að flísar í klæðningu hússins hafi skemmst af völdum annars verktaka sem aðalstefnandi hafi ekki borið ábyrgð á. Gagnstefnandi hefur fallist á þessa kröfu og verður því dæmdur til að greiða aðalstefnanda umkrafða fjárhæð.

Kostnaður vegna beiðni um frestun á verki 15. nóvember 2013 til 15. febrúar 2014:

a. Verkefnisstjóri, 600.000 krónur

b. Aðstöðukostnaður, 600.000 krónur

Að mati dómsins verður ekki séð að aukinn kostnaður hafi verið af verkefnisstjórn hjá aðalstefnanda eða aðstöðu í því mæli sem krafist er, en aðalstefnandi fullyrðir að hluti af kostnaði vegna verkefnastjórnunar sé 200.000 krónur á mánuði í þrjá mánuði. Stjórn verkefna vegna einstakra verkliða hefði fallið til hvort sem er. Þá þykir aðalstefnandi ekki hafa sýnt fram á að aukinn kostnaður hafi hlotist af aðstöðu á verkstað, enda var öll aðstaða aðalstefnanda fjarlægð af verkstað í nóvember 2013. Er þessum lið því hafnað.

c. Flutningur, geymsla og uppsetning á útihurðum, 252.000 krónur.

Aðalstefnandi krefst greiðslu á 252.000 krónum fyrir flutning, geymslu og uppsetningu á útihurðum og fyrir kostnaði við að fjarlægja bráðabirgðafrágang. Er krafna sundurliðuð þannig: Vinna, 192.000 krónur, flutningur, 30.000 krónur og geymsla, 30.000 krónur. Að mati dómsins er krafa aðalstefnanda um aukagreiðslu fyrir þessa verkliði ekki studd haldbærum gögnum og verður ekki hjá því komist að hafna kröfunni.

d. Bráðabirgðafrágangur á útihurðum, 212.000 krónur.

Aðalstefnandi gerir kröfu um aukinn kostnað af því að setja útihurð upp til bráðabirgða, það er kostnað vegna vinnu að fjárhæð 192.000 krónur og kostnað vegna efnis, 20.000 krónur. Krafan er órökstudd og verður ekki á hana fallist að öðru leyti en sem nemur 100.000 krónum, sem gagnstefnandi hefur eins og fyrr segir samþykkt að greiða sem kostnað vegna bráðabirgðafrágangs á útihurðum. Verður gagnstefnandi dæmdur til að greiða aðalstefnanda þá fjárhæð með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir.

e. Framlenging verktryggingar, 150.000 krónur.

Aðalstefnandi krefst greiðslu á kostnaði vegna framlengingar á verktryggingu. Samkvæmt grein 0.1.5. í útboðs- og samningsskilmálum verksins bar aðalstefnanda að hafa verktryggingu sem var ásamt verkáætlun hluti af verksamningi aðila. Að mati dómsins hefur aðalstefnandi ekki fært nokkur rök fyrir því að hann hafi orðið fyrir auknum kostnaði af verktryggingu þrátt fyrir að gagnstefnandi hafi óskað eftir að tilgreindum verkliðum yrði lokið eftir umsamin verklok. Er þessum kröfulið því hafnað.

f. Viðbótarkostnaður vegna frestunar á uppsetningu handriða, 200.000 krónur.

Aðalstefnandi krefst greiðslu á 200.000 króna kostnaði vegna frestunar á uppsetningu á handriðum. Líta ber svo á að aðalstefnanda hafi borið að setja upp handrið og hafi það verið hluti af því verki sem aðalstefnandi tók að sér. Krafa stefnanda er með öllu óútskýrð og því ber að áliti dómsins að hafna kröfunni.

Annar kostnaður:

Aðalstefnandi gerir kröfu um 670.000 krónur til greiðslu á svonefndum fastakostaði. Samkvæmt málsgögnum er um að ræða ýmsan kostnað sem fylgir verktakastarfsemi, svo sem kostnaður við öryggisfulltrúa, gæðastjóra, eftirlitsmenn, yfirstjórn, launafærslur, bókhald, tryggingar, fjármagnskostnað og ýmsan annan kostnað verktaka. Einnig krefst aðalstefnandi greiðslu á 1.050.000 krónum fyrir „óhagræði“ sem mun vera tilkomið vegna tilhliðrana og aðgerða til bráðabirgða fyrir aðra verktaka. Reiknar aðalstefnandi 150 klukkustunda vinnu vegna þessa á 6.000 krónur fyrir hverja klukkustund og 130.000 krónur fyrir efni. Af verksamningi aðila má ráða að allur kostnaður verktaka sé innifalinn í umsömdum heildarverðum samningsins. Það er mat dómsins að aðalstefnandi hafi ekki gert viðhlítandi grein fyrir þessum kröfum eða á hverju þær eru byggðar og ber því að hafna þeim.

Samkvæmt framangreindu fellst dómurinn á að gagnstefnandi greiði aðalstefnanda viðbótarkostnað vegna vinnu við viðgerð á flísum, 50.000 krónur og kostnað vegna bráðabirgðafrágangs á útihurðum, 100.000 krónur, eða samtals 150.000 krónur, auk dráttarvaxta svo sem greinir í dómsorði.

3

Í gagnsök málsins gerir gagnstefnandi kröfu um að aðalstefnandi greiði honum 19.551.191 krónu í tafabætur. Krafan er byggð á ákvæði 0.5.4 í útboðs- og verkskilmálum verksins. Vísar gagnstefnandi til þess að aðalstefnandi sé skuldbundinn til greiðslu tafabóta samkvæmt tilvitnuðu ákvæði. Óumdeilt sé að lokaúttekt hafi ekki farið fram fyrr en 29. janúar 2014 eða rúmum þremur mánuðum eftir áætluð verklok. Krefst gagnstefnandi tafabóta í 29 daga, frá 9. október til 7. nóvember 2013, eða þann tíma sem skil á tengigangi drógust, enda hafi þær tafir sannanlega valdið gagnstefnanda tjóni, en með vísan til sanngirnis- og trúnaðarsjónarmiða sé ekki krafist tafabóta fyrir lengra tímabil. Nemur tafabótakrafa aðalstefnanda 0,2% af umsaminni greiðslu fyrir verkið samkvæmt verksamningi aðila, eða 674.179 krónum fyrir hvern almanaksdag. Frá kröfunni dragist samþykktir reikningar aðalstefnanda að fjárhæð 10.615.244 krónur og 150.000 krónur sem gagnstefnandi samþykkir að greiða aðalstefnanda.

Aðalstefnandi hafnar þessum sjónarmiðum gagnstefnanda og krefst aðallega sýknu af kröfu gagnstefnanda, en lækkunar á kröfunni til vara. Vísar aðalstefnandi til þess að hann hafi skilað um 96-98% af verkinu á skiladegi og því eigi við greinar 24.5.2 og 28.9 í ÍST-30. Það hafi verið tómlæti af hálfu gagnstefnanda að bera ekki sérstaklega fyrir sig heimild til að krefjast tafabóta við framvindu verksins og í síðasta lagi við verkskil. Þá hafi gagnstefnandi brugðist tillitsskyldu sinni með því að bera ekki fyrir sig heimild til tafabóta.

Samkvæmt fyrrnefndri grein 0.5.4 skal verktaki ljúka öllu verki sínu á tilskildum tíma eins og samþykkt verkáætlun kveður á um, að öðrum kosti skal hann greiða verkkaupa tafabætur eða dagsektir fyrir hvern almanaksdag sem dregst að verki eða áfanga verks sé að fullu lokið og lokaúttekt geti farið fram. Þá segir að verkkaupi geti krafið verktaka um greiðslu tafabóta sem nemi 0,2% af samningsfjárhæð samkvæmt ÍST-30 dragist verk hans eða áfangar þess. Einnig segir að telji verktaki sig eiga rétt á framlengingu skilafrests skuli hann skýra frá því strax og leggja um leið fram nauðsynleg gögn er sanni réttmæti framlengingar, að öðrum kosti kunni hann að fyrirgera rétti sínum til framlengingar.

Samkvæmt Íslenskum staðli, ÍST-30:2003, grein 24.5.1 skulu tafabætur áætlaðar miðað við hugsanlegt tjón sem verkkaupi verður fyrir ef verktaki skilar ekki verki á réttum tíma. Reiknast tafabætur fyrir hvern almanaksdag sem dregst að afhenda verk. Einnig segir að ef ákvæði séu í verksamningi um tafabætur þurfi verkkaupi ekki að sanna tjón sitt. Í grein 24.5.2 segir að ef ekki hafi verið samið sérstaklega um áfangaskil, hluti verks er tekinn út sérstaklega og tekinn í notkun skuli endurskoða ákvæði um tafabætur. Enn fremur segir í grein 28.9 að taki verkkaupi verkið eða hluta þess í notkun án úttektar teljist verktaki hafa skilað þeim verkhluta af sér sem verkkaupi tekur í notkun. Loks segir í grein 31.6 í ÍST-30 að verktaka beri að senda verkkaupa fullnaðarreikning vegna verksins innan tveggja mánaða.

Fyrir liggur að aðalstefnandi skilaði verkinu ekki á umsömdum tíma og óskaði ekki eftir framlengingu á verktíma. Samkvæmt útboðs- og verkskilmálum fyrir verkið bar aðalstefnanda að skila verkinu 1. október 2013, en gagnstefnandi samþykkti að verklok yrðu 9. október sama ár. Var það einkum vegna þess að í upphafi varð töf á því að aðalstefnandi fengi fullan aðgang að vinnusvæðinu. Þá er ljóst af málsgögnum að breyting var gerð á verkframkvæmdinni út frá áætlunum aðalstefnanda um verkið og var byggingin steypt upp með öðrum hætti en hann áformaði og heppilegast þótti. Einnig kom til að óhagræði varð af skekkju sem var í uppsteypu á kjallara sem gagnstefnandi bar ábyrgð á. Á verkfundi 21. nóvember 2013 var bókað að tengigangur hússins hafi verið tilbúinn 7. eða 11. nóvember 2013. Verður gagnstefnandi að bera hallann af því að ekki liggur skýrar fyrir hvenær gagnstefnandi tók við tengibyggingunni, enda skráði fulltrúi hans fundargerðir verkfunda. Er við það miðað að gagnstefnandi hafi tekið við tengibyggingunni 7. nóvember og því hafi dregist að afhenda verkið í 29 daga.

Gagnstefnandi ber því við að hann hafi orðið fyrri tjóni vegna þess að hann hafi ekki fengið verkið afhent á réttum tíma. Þannig hafi annar verktaki ekki komist að verkinu á áætluðum tíma og verki hans því seinkað af þeim sökum. Af útboðslýsingu, sem er hluti af samningi aðila, má ætla að skila hafi átt verkinu í áföngum. Ekki er þó skilgreint hvenær hverjum áfanga skyldi skilað. Aðalstefnandi gerði verkáætlun sem tók breytingum á verktímanum, en slík verkáætlun er notuð til þess að fylgjast með framvindu verka og tekur gjarnan breytingum á verktímanum. Gagnstefnandi kaus að miða við dagsetningar úr þeirri áætlun án samráðs við aðalstefnanda. Dagsetningar voru ekki ákveðnar í samningi aðila eða bókað sérstaklega um þær á verkfundum. Þá var aðalstefnanda ekki gerð grein fyrir þeim með öðrum hætti. Verður gagnstefnandi að bera hallann af því. Að mati dómsins hefur því ekki verið sýnt fram á það að gagnstefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna tafa á afhendingu verksins þrátt fyrir að verkáætlun hafi ekki staðið óhögguð allan verktímann. Til þess er þó að líta að samkvæmt fyrrgreindu ákvæði ÍST-30, grein 24.5.1, þarf gagnstefnandi ekki að sanna ætlað tjón sitt, enda eru ákvæði um tafabætur í útboðs- og samningsskilmálum verksins sem er hluti af verksamningi aðila, sbr. 2. gr. hans.

Af nefndum útboðs- og samningsskilmálum verksins verður ekki ráðið að við ákvörðun á hlutfalli tafabóta af samningsfjárhæð hafi ekki verið lagt mat á tjón sem gagnstefnandi gæti hugsanlega orðið fyrir ef verki væri ekki skilað á réttum tíma eins og þó er kveðið á um í ÍST-30. Í grein 24.5.1 segir að tafabætur skuli áætlaðar miðað við hugsanlegt tjón sem verkkaupi verður fyrir ef verktaki skilar ekki verki sínu á réttum tíma. Hlutfall tafabóta reiknað af samningsfjárhæðinni er að mati dómsins bersýnilega ósanngjarnt og úr öllu hófi og ekki í hlutfalli við kostnað af fjárbindingu í framkvæmdinni. Fyrir liggur að gagnstefnandi tók í notkun mestan hluta af húsinu áður en kröfu um tafabætur var formlega teflt fram af gagnstefnanda. Kröfuna setti fulltrúi gagnstefnandi fram í „orðsendingu“ til aðalstefnanda 10. janúar 2014, en áður hafði gagnstefnandi bókað á verkfundi 21. nóvember 2013 að verkkaupi væri að yfirfara skilatíma í verkinu með tilliti til tafabóta þar sem verkkaupi teldi sig hafa orðið fyrir tjóni. Þegar gagnstefnandi gerði kröfu um tafabætur má ætla að um 2% af flatarmáli nýbyggingarinnar hafi þá ekki verið tekin í notkun af gagnstefnanda, en tekið er fram í samantekt T-kk-ef J-kk-ef, verkefnastjóra aðalstefnanda, í tölvupósti 24. janúar 2014, sem sendur var fulltrúum gagnstefnanda, að tengibyggingin sé um 2% af heildarflatarmáli verksins.

Að mati dómsins ber að líta til þess að gagnstefnandi hafði fengið mestan hluta verksins afhentan og einnig þess að oft hafði verið bókað á verkfundum að verkið væri á eftir áætlun. Þrátt fyrir það var ekki greint frá fyrirætlun gagnstefnanda um að beita fyrir sig tafabótaákvæði í verksamningi aðila. Krafa um það kom ekki fram með skýrum hætti fyrr en um tveim mánuðum eftir að aðalstefnandi hafði lokið og skilað af sér verkinu að frátöldum verkliðum sem gagnstefnandi hefur sjálfur sagt að hafi ekki tafið aðra verktaka. Í fundargerðum verkfunda 1-5 er bókað um tafabætur og verktíma af samtals 36 verkfundum sem voru haldnir á verktímanum, en það var gert áður en sýnt var að verkið myndi dragast fram yfir tilskilinn lokadag og tilefni var til að bóka um tafabætur. Fær það stoð í því að í fundargerð 11. verkfundar var bókað að verkið væri nokkurn veginn á áætlun. Þær tilkynningar hafa því enga þýðingu. Fyrrnefnd tilkynning gagnstefnanda á verkfundi 21. nóvember 2013 er að mati dómsins á hinn bóginn gerð innan hæfilegs frests. Aðalstefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að hann hafi átt rétt á framlengingu á verkskilum fram yfir 9. október 2013 og breytir þá engu þótt hann hafi einhliða skráð á nokkra reikninga sem hann sendi gagnstefnanda að verklok væru 17. október 2013, enda hvergi að finna í samskiptum aðila að samkomulag hafi orðið um verklok þann dag. Samkvæmt þessu þykir tafabótakrafa gagnstefnanda ekki of seint fram komin og hefur gagnstefnandi ekki sýnt af sér tómlæti við gæslu þessara hagsmuna sinna.

Verður niðurstaða dómsins sú að fallist er á það með gagnstefnanda að hann eigi tilkall til tafabóta. Að mati dómsins verður að meta rétt verkkaupa til tafabóta með hliðsjón af því hvert sé hlutfall ólokinna samningsverka við umsamin verklok. Ómótmælt er að 2% af heildarflatarmáli hússins var ólokið 9. október 2013 og þykir sannað að gagnstefnandi hafi tekið aðra hluta hússins í notkun þann dag með því að annar verktaki hafi hafið framkvæmdir í þeim. Óhóflegt þykir að miða við umsamda greiðslu fyrir verkið samkvæmt verksamningi aðila og reikna þannig tafabætur fyrir hvern almanaksdag út frá allri samningsupphæðinni í því ljósi að aðeins um 2% af flatarmáli hússins höfðu ekki verið afhent og því ekki komið gagnstefnanda að tilætluðum notum. Því ber að endurskoða tafabætur í því tilviki sem til úrlausnar er, sbr. grein 24.5.2 í ÍST-30, og víkja þannig til hliðar samkvæmt heimild í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, því ákvæði í útboðs- og samningsskilmálum verksins sem gerir ráð fyrir að tafabætur reiknist fyrir hvern almanaksdag sem hlutfall af samningsfjárhæð, enda yrði slík niðurstaða bersýnilega ósanngjörn miðað við þá verkhluta sem gagnstefnandi hafði fengið afhenta fyrir samþykkt verklok. Að mati dómsins þykir að álitum hæfilegt í lögskiptum aðila að aðalstefnandi greiði gagnstefnanda 3.000.000 króna í tafabætur.

4

Samkvæmt framangreindu verður gagnstefnandi dæmdur til að greiða aðalstefnanda 10.615.244 krónur vegna óumdeildra reikninga og 150.000 krónur í kostnað vegna viðgerða á flísum og bráðabirgðaviðgerðar á útihurðum, samtals 10.765.244 krónur. Til frádráttar kemur gagnkrafa gagnstefnanda vegna tafabóta, 3.000.000 króna. Verður gagnstefnandi því dæmdur til að greiða aðalstefnanda 7.765.244 krónur.

Aðalstefnandi krefst dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 7.194.206 krónum frá 31. desember 2003 til 20. febrúar 2014, en af 10.615.244 krónum frá þeim degi til 27. apríl 2014, en af 14.499.244 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Rétt þykir að miða upphafstíma dráttarvaxta við 23. desember 2014 þegar mál þetta var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum H-kk-þgf S-kk-þgf byggingatæknifræðingi og húsasmíðameistara og S-kk-þgf P-kk-þgf byggingaverkfræðingi.

D ó m s o r ð:

Stefndi í aðalsök, Reykjanesbær, greiði stefnanda, Íslenskum aðalverktökum hf., 7.765.244 krónur með dráttarvöxtum frá 23. desember 2014 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

J-kk-nf H-kk-nf

H-kk-nf S-kk-nf

S-kk-nf P-kk-nf