E-3680/2011

Þetta mál, sem var dómtekið 26. október sl., að lokinni aðalmeðferð er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu, áritaðri um birtingu, 14. september 2011.

Stefnandi er Eirvík-Heimilistæki ehf., Suðurlandsbraut 20, Reykjavík, en stefndi er Lýsing hf., Ármúla 3, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess aðallega að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda samtals 521.190 kr. með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 1 kr. frá 5. mars 2008 til 5. apríl 2008 af 6.007 kr. frá þeim degi til 5. maí 2008, af 11.508 kr. frá þeim degi til 5. júní 2008, af 15.983 kr. frá þeim degi til 5. júlí 2008, af 23.579 kr. frá þeim degi til 5. ágúst 2008, af 30.579 kr. frá þeim degi til 5. september 2008, af 37.494 kr., frá þeim degi til 5. október 2008, af 48.542 kr. frá þeim degi til 5. nóvember 2008, af 72.151 kr. frá þeim degi til 5. desember 2008, af 101.697 kr. frá þeim degi til 5. janúar 2009, af 125.789 kr. frá þeim degi til 5. febrúar 2009, af 149.403 kr. frá þeim degi til 5. mars 2009, af 164.808 kr. frá þeim degi til 5. apríl 2009, af 181.495 kr. frá þeim degi til 5. maí 2009, af 202.876 kr. frá þeim degi til 5. júní 2009, af 225.863 kr. frá þeim degi til 5. júlí 2009, af 249.077 kr. frá þeim degi til 5. ágúst 2009, af 271.929 kr. frá þeim degi til 5. september 2009, af 295.947 kr. frá þeim degi til 5. október 2009, af 319.098 kr. frá þeim degi til 5. nóvember 2009, af 342.586 kr. frá þeim degi til 5. desember 2009, af 366.587 kr. frá þeim degi til 5. janúar 2010, af 405.184 kr. frá þeim degi til 5. febrúar 2010, af 429.075 kr. frá þeim degi til 5. mars 2010, af 452.782 kr. frá þeim degi til 5. apríl 2010, af 476.018 kr. frá þeim degi til 5. maí 2010, af 498.747 kr. frá þeim degi til 5. júní 2010, af 521.190 kr. frá þeim degi til 5. júlí 2010, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af allri fjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags.

Stefnandi krefst þess til vara að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda samtals 511.141 kr. með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 5.360 kr. frá 5. apríl 2008 til 5. maí 2008, af 10.387 kr. frá þeim degi til 5. júní 2008, af 14.388 kr. frá þeim degi til 5. júlí 2008, af 21.510 kr. frá þeim degi til 5. ágúst 2008, af 28.053 kr. frá þeim degi til 5. september 2008, af 34.476 kr. frá þeim degi til 5. október 2008, af 45.050 kr. frá þeim degi til 5. nóvember 2008, af 68.274 kr. frá þeim degi til 5. desember 2008, af 97.282 kr. frá þeim degi til 5. janúar 2009, af 120.835 kr. frá þeim degi til 5. febrúar 2009, af 143.937 kr. frá þeim degi til 5. mars 2009, af 158.855 kr. frá þeim degi til 5. apríl 2009, af 175.055 kr. frá þeim degi til 5. maí 2009, af 195.974 kr. frá þeim degi til 5. júní 2009, af 218.692 kr. frá þeim degi til 5. júlí 2009, af 241.637 kr. frá þeim degi til 5. ágúst 2009, af 264.220 kr. frá þeim degi til 5. september 2009, af 287.968 kr. frá þeim degi til 5. október 2009, af 310.850 kr. frá þeim degi til 5. nóvember 2009, af 334.069 kr. frá þeim degi til 5. desember 2009, af 357.839 kr. frá þeim degi til 5. janúar 2010, af 396.218 kr. frá þeim degi til 5. febrúar 2010, af 419.891 kr. frá þeim degi til 5. mars 2010, af 443.380 kr. frá þeim degi til 5. apríl 2010, af 466.399 kr. frá þeim degi til 5. maí 2010, af 488.910 kr. frá þeim degi til 5. júní 2010, af 511.141 kr. frá þeim degi til 5. júlí 2010, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af allri fjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi þess að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.

Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.

Verði fallist á aðal- eða varakröfu stefnanda gerir stefndi kröfu um að honum verði heimilað að skuldajafna á móti þeirri kröfu 592.007 kr. með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 66.343 kr. frá 5. júlí 2010 til 5. ágúst 2010, af 132.766 kr. frá þeim degi til 5. september 2010, af 198.270 kr. frá þeim degi til 5. október 2010, af 262.671 kr. frá þeim degi til 5. nóvember 2010, af 326.982 kr. frá þeim degi til 5. desember 2010, af 391.755 kr. frá þeim degi til 5. janúar 2011, af 457.380 kr., frá þeim degi til 5. febrúar 2011, af 524.479 kr. frá þeim degi til 5. mars 2011 og af 592.007 kr. frá 5. mars 2011 til greiðsludags.

Málavextir

Tildrög máls þessa eru þau að, 19. febrúar 2008, gerðu aðilar samning nr. 542266 með fyrirsögninni „Rekstrarleigusamningur Gengistryggður“. Í samningnum kemur fram að hið leigða sé bifreiðin Volkswagen Caddy með skráningarnúmerið RI-J25. Í 3. gr. samningsins segir að leigutíminn sé frá 19. febrúar 2008 til 5. mars 2011 og sé fjöldi greiðslna 36. Þá skuli leigumun skilað í lok leigutíma til seljanda. Í 4. gr. eru leigugreiðslur tilteknar 30.764 kr. á mánuði án virðisaukaskatts og skuli greitt í fyrsta sinn 5. apríl 2008. Þá kemur fram að þjónusta sé innifalin í leigugjaldi og sérstakir skilmálar auk aksturs allt að 20.000 km á ári, þjónustueftirlit, olíuskipti og smurning samkvæmt þjónustubók. Í 4. gr. samningsins er kveðið svo á um að allar fjárhæðir í samningnum séu tengdar erlendum/innlendum gjaldmiðlum í eftirfarandi hlutföllum: Tuttugu og fimm prósent í bandarískum dollurum, 40% í evrum, 20% í japönskum jenum og 15% í svissneskum frönkum og að leigugreiðslur taki breytingum á gengi útgefnu af Seðlabanka Íslands og LIBOR-vöxtum.

Óumdeilt er að stefnandi greiddi samkvæmt greiðsluseðlum sem honum bárust frá stefnda frá 5. mars 2008 til 5. júlí 2010. Í stefnu greinir svo frá að stefnandi hafi, eftir að dómar féllu í Hæstarétti þann 16. júní 2010, í málum nr. 92/2010 og nr. 153/2010, ákveðið að geymslugreiða afborganir af samningnum þar til skorið yrði úr óvissu um lögmæti rekstrarleigusamninga. Fyrir liggur að stefnandi skilaði bifreiðinni 8. mars 2011 til stefnda sem útbjó, í framhaldi af því, kostnaðaruppgjör á milli aðila.

Þar sem stefnandi taldi að rekstrarleigusamningurinn væri í raun samkvæmt efni sínu lánssamningur og að höfuðstóll samningsins væri gengistryggður með ólögmætum hætti, sendi hann stefnda bréf, dagsett 5. maí 2011, þar sem þess var óskað að stefndi léti í ljós afstöðu sína til endurgreiðslu vegna þess sem ofgreitt hefði verið vegna rekstrarleigusamningsins. Með bréfi, dagsettu 11. maí 2011, hafnaði stefndi kröfu stefnanda um endurútreikning á rekstrarleigusamningnum þar sem hann taldi að um leigusamning væri að ræða en ekki lánssamning.

Stefnandi kveðst ekki geta sætt sig við afstöðu stefnda og hafi því leitað til dómstóla til að fá rétt sinn viðurkenndan.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Krafa stefnanda í málinu er reist á því að stefnandi hafi greitt stefnda meira en honum bar á grundvelli lánssamnings aðila (rekstrarleigusamningsins), nr. 542266, dagsettum 19. febrúar 2008. Mánaðarlegar afborganir samkvæmt samningnum tóku mið af gengisbreytingu erlendra gjaldmiðla, þ.e. bandarískum dollara (USD), evru (EUR), svissneskum franka (CHF) og japönsku jeni (JPY). Lánssamningurinn hafi því verið „gengistryggður“, þ.e. verðtryggður miðað við gengisbreytingar framangreindra gjaldmiðla. Eftir heiti VI. kafla laga nr. 38/2001, sem 13. gr. til 16. gr. þeirra heyri til, taki hann til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár. Að mati stefnanda sé af þessum sökum óhjákvæmilegt að fjalla nokkuð ítarlega um það álitaefni hvort sá samningur sem um sé deilt í málinu sé í raun lánssamningur eða leigusamningur. Af hálfu stefnanda er á því byggt að umræddur samningur sé í raun lánssamningur en ekki leigusamningur.

Rekstrarleigusamningar eru í raun lánssamningar:

Hæstiréttur Íslands hafi í málum nr. 92/2010 og 153/2010 kveðið skýrt á um að þeir samningar sem þar hafi verið deilt um og hafi borið yfirskriftina kaupleigusamningar hafi í raun verið lánssamningar en ekki leigusamningar. Af hálfu stefnanda er á því byggt að sömu sjónarmið eigi við um rekstrarleigusamninga og kaupleigusamninga, það er að segja að í raun sé um lánssamning en ekki leigusamning að ræða.

Í fyrsta lagi bendir stefnandi á að raunverulegur munur á rekstrar-leigusamningum og kaupleigusamningum sé lítill sem enginn. Um samningana gilda að stofni til sömu skilmálar. Einkenni rekstrarleigusamninga sé að þeir séu þríhliða samningar milli leigutaka, eignarleigufyrirtækis og seljanda hins leigða. Leigutaki taki hið leigða á leigu í fyrir fram ákveðinn tíma, og sé samningurinn óuppsegjanlegur. Meðan á samningstíma standi veiti seljandi ýmsa þjónustu sem leigutaka sé óheimilt að kaupa af öðrum. Í lok leigutímans skili leigutaki hinu leigða til seljanda. Sú staðreynd að þriðji aðili sé raunverulegur seljandi samningsandlagsins styðji að mati stefnanda þá ályktun að rekstrarleigusamningar séu í eðli sínu lánssamningar, enda hafi stefnandi haft sjálfur frumkvæði að kaupunum og rætt sjálfur við seljandann um greiðslukjör án þess að stefndi kæmi þar nærri. Þessi aðstaða sé gjörólík því sem tíðkanlegt sé með leigusamninga.

Þessu til stuðnings bendir stefnandi á að hið svonefnda leiguverð hafi eingöngu verið ákvarðað út frá kostnaði stefnanda við fjármögnun kaupanna, en ekki raunverulegu verðmæti samningsandlagsins. Greiðslur stefnanda til stefnda hafi tekið mið af því að endurgreiða upprunalegan höfuðstól, þ.e. kaupverð samningsandlagsins, að viðbættum vöxtum og vaxtaálagi. Þetta fyrirkomulag svari til endurgreiðslu á láni. Í þessu sambandi skuli einnig bent á að ekkert samhengi hafi verið á milli greiðslna stefnanda annars vegar og afnota af samningsandlaginu hins vegar.

Í öðru lagi taki mánaðarlegar leigugreiðslur samkvæmt rekstrar-leigusamningnum breytingum miðað við gengi þeirra gjaldmiðla sem um sé getið hér að framan og gefið sé út af Seðlabanka Íslands ásamt LIBOR-vöxtum, sbr. 8. gr. rekstrarleigusamningsins. Stefnandi telur að þetta atriði vegi afar þungt við mat á því hvort um lánssamning eða leigusamning sé að ræða, enda tíðkist vaxtaákvæði í lánssamningum en eigi engan veginn við í leigusamningum.

Í þriðja lagi sé rétt að láta þess getið að í skilmálum samningsins sé gengið út frá því að við vanefndir gæti stefndi rift samningnum og allt að einu krafið stefnanda um fullar greiðslur til loka samningstímans, sbr. 23.-25. gr. skilmála samningsins. Stefnandi byggir á því að þessi staðreynd eigi að leiða til þess að túlka umræddan samning sem lánssamning fremur en leigusamning, enda sé það svo að við riftun leigusamninga falli eðli máls samkvæmt niður skylda leigutaka til áframhaldandi greiðslu á leigu, þótt leigusali geti eftir atvikum krafið hann um bætur vegna missis hagnaðar að því afstöðnu.

Í fjórða lagi bendir stefnandi á að í 16. gr. skilmála samningsins sé tekið fram að leigutaki beri ábyrgð á og skuli bæta stefnda allt það tjón sem verða kunni á hinu leigða meðan það sé í vörslu leigutaka eða meðan hann beri að öðru leyti áhættuna af því. Stefnandi telur að þetta bendi eindregið til þess að fremur sé um lánssamning en leigusamning að ræða. Í þessu sambandi skuli á það minnt að leigusali samkvæmt leigusamningi beri að jafnaði áhættuna af þeim atvikum sem nefnd hafi verið hér að ofan eftir að afhending hafi farið fram.

Í fimmta lagi vísar stefnandi til þess að eignarleigusamningar falli undir lög nr. 21/1994 um neytendalán. Í þessu sambandi vísast til d-liðar 1. mgr. 2. gr. laganna þar sem tekið sé sérstaklega fram að leigusamningar séu undanþegnir lögunum, nema eignarleigusamningar. Þessi staðreynd hljóti að vega þungt við mat á því hvort í reynd sé um lánssamning eða leigusamning að ræða, enda augljóst að löggjafinn telji ástæða til þess að flokka eignarleigusamninga fremur sem lánssamninga en leigusamninga.

Í sjötta lagi bendir stefnandi á að samkvæmt skilgreiningu á eignarleigustarfsemi samkvæmt lögum nr. 19/1989, sem nú séu fallinn úr gildi, teljist eignarleigustarfsemi sú starfsemi að veita, hafa milligöngu um eða bjóða fram lánveitingar og ábyrgð á skuldum vegna fjármögnunar annarra aðila. Hið sama eigi við í núgildandi lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en í frumvarpi með lögunum sé litið á eignarleigusamninga sem samninga um útlán, án tillits til frekari flokkunar eða nafngiftar slíkra samninga.

Í áttunda lagi vísi stefnandi til þess að Fjármálaeftirlitið hafi í tilmælum sínum frá 14. september 2010 komist að þeirri niðurstöðu að eignarleigusamningar, þ.m.t. fjármögnunarleigusamningar, virðist innihalda ákvæði um vexti og uppgjör við riftun sem almennt tíðkist ekki í leigusamningum heldur lánssamningum, auk þess sem eignarhald samningsandlags sé hjá þriðja aðila áður en til samningssambands stofnast.

Þegar allt framangreint sé virt telur stefnandi ótvírætt að stefndi hafi í raun veitt honum lán til kaupa á bifreið, sem stefndi kaus í orði kveðnu að klæða í búning leigusamnings í stað þess að kaupa af stefnanda skuldabréf, sem tryggt væri með veði í viðkomandi tæki og eftir atvikum með frekari tryggingum eða ábyrgðum. Af þessum sökum telur stefnandi að ótvírætt verði að leggja til grundvallar að samningurinn sem hér um ræði sé lánssamningur í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001.

Samningurinn er í íslenskum krónum:

Stefnandi vísar til þess að í framangreindum rekstrarleigusamningi séu allar fjárhæðir tilteknar í íslenskum krónum, þar með taldar mánaðarlegar afborganir. Auk þess sem öll innheimta hafi farið fram í íslenskum krónum og stefnandi hafi ávallt greitt af láninu í íslenskum krónum. Hafi stefndi ætlað að hafa samninginn í erlendri mynt hefði honum verið í lófa lagið að tilgreina hina erlendu mynt sem samningsfjárhæð. Hvað allt framangreint varðar sé að minnsta kosti ljóst að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að umrætt lán til stefnanda hafi verið veitt í erlendum gjaldmiðlum.

Á því er byggt af hálfu stefnanda, með vísan til forsendna Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010, að ótvírætt sé að samningur aðila hafi falið í sér skuldbindingu í íslenskum krónum. Af þessu leiði að umþrættur rekstrarleigusamningur falli undir reglur IV. kafla laga nr. 38/2001.

Gengisviðmiðun rekstrarleigusamningsins er andstæð lögum:

Stefnandi byggir á því að ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu séu ófrávíkjanleg. Í 2. gr. laganna er mælt fyrir um hvaða ákvæði laganna séu frávíkjanleg, en þar segi að ákvæði II. kafla (almennir vextir) og IV. kafla (vextir af skaðabótakröfum) gildi því aðeins að ekki leiði annað af samningum, venju eða lögum. Þá segi að einnig verði vikið frá öðrum ákvæðum laganna „að því marki sem þar er kveðið á um“, en hér sé átt við 6. og 12. gr. laganna. Þó sé ávallt heimilt að víkja frá ákvæðum laganna til hagsbóta fyrir skuldara. Af skýringu 2. gr. leiði því að öll önnur ákvæði laganna séu ófrávíkjanleg, þar á meðal ákvæði VI. kafla um verðtryggingu. Samkvæmt framansögðu sé ljóst að óheimilt sé að víkja frá ákvæðum 1. mgr. 14. gr. þar sem kveðið sé á um að eingöngu sé heimilt að verðtryggja lánsfé samkvæmt 13. gr. sé grundvöllur verðtryggingarinnar vísitala neysluverðs sem Hagstofa Íslands reikni samkvæmt lögum sem um vísitöluna gildi og birti mánaðarlega í Lögbirtingablaði. Sé því óheimilt að verðtryggja skuldbindingar í íslenskum krónum miðað við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Loks vekur stefnandi sérstaka athygli á því að refsiákvæði 17. gr. laganna væri með öllu þýðingarlaust ef ákvæði 13. og 14. gr. væru frávíkjanleg.

Til stuðnings framangreindu vísar stefnandi sérstaklega til áðurnefndra dóma Hæstaréttar Íslands frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 þar sem fjallað sé með ítarlegum og rökstuddum hætti um sams konar ágreiningsefni, þ.e.a.s. verðtryggingu sem miði skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Í báðum þessum málum hafi Hæstiréttur komist að þeirri afdráttarlausu niðurstöðu að slík verðtrygging væri ólögmæt samkvæmt ófrávíkjanlegum reglum um verðtryggingu í 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að ákvæði rekstrarleigusamningsins um gengistryggingu séu ógild og því beri að fallast á framsettar kröfur hans á hendur stefnda.

Stefnandi vísar til þess að í framangreindum dómum hafi við mat á því hvort um gengistryggt lán væri að ræða verið talið að einvörðungu skyldi horft til samnings aðila enda gæti niðurstaða málsins ekki ráðist af því hvort stefndi hafi fjármagnað lánafyrirgreiðslu sína á innlendum eða erlendum lánsfjármarkaði. Í rekstrar-leigusamningnum sem aðilar máls þessa gerðu með sér séu allar fjárhæðir tilteknar í íslenskum krónum. Sé það því engum vafa undirorpið að mati stefnanda að lánssamningur aðila samkvæmt framangreindum rekstrarleigusamningi teljist vera í íslenskum krónum í skilningi 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í ákvæðinu segi m.a. að með verðtryggingu sé átt við breytingu í hlutfalli við innlenda verðvísitölu og að um heimildir til verðtryggingar fari skv. 14. gr. sömu laga. Í 1. mgr. síðarnefnda ákvæðisins sé heimild til verðtryggingar takmörkuð við vísitölu neysluverðs, sbr. þó 2. mgr. 14. gr. þar sem heimilt sé að miða við hlutabréfavísitölu, innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæli breytingar á almennu verðlagi. Samkvæmt skýrum texta fyrrgreindra ákvæða sé því óheimilt að verðtryggja skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Brjóti því gengistrygging rekstrarleigusamningsins í bága við VI. kafla laga nr. 38/2001.

Með hliðsjón af öllu framangreindu sé ljóst að stefnda beri á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001 að endurgreiða stefnanda þá fjárhæð sem hann hafi ranglega af honum haft, enda um ólögmæta verðtryggingu lánsfjár að ræða í samningi milli aðila. Endurkröfuréttur stefnanda fái einnig stoð í ólögfestum grunnreglum kröfuréttar um endurheimtu ofgreidds fjár. Meginreglan þegar um slíkt sé að ræða sé sú að greiðandi eigi rétt á endurgreiðslu vegna þess sem ofgreitt hafi verið, ef greiðslan hefur verið bundin þeirri forsendu að honum hafi verið skylt að greiða. Það eigi augljóslega við í þessu máli.

Aðalkrafa stefnanda í málinu er á því reist að ákvæði lánssamnings aðila um gengistryggingu sé ógilt en önnur ákvæði samningsins en hin ólögmæta gengistrygging haldi gildi sínu, þ.m.t. vaxtaákvæði, gjalddagar, vanskilaúrræði o.s.frv. Aðalkrafa stefnanda í málinu er reist á þessari forsendu og byggir á því að miðað sé við upphaflegan höfuðstól lánsins auk áfallinna vaxta samkvæmt rekstrarleigusamningnum, en ekki sé heimilt að reikna annars konar verðtryggingu í stað gengisviðmiðunar.

Gagnstæð niðurstaða myndi leiða til þess að sá samningsaðili sem útbúi skuldaskjal sem leitt hafi verið í ljós að ekki standist lög og sé þ.a.l. ógilt, hagnist með óeðlilegum hætti. Í þessu sambandi skuli á það minnt að stefndi hafi gefið út kvittanir til stefnanda vegna afborgana af rekstrarleigusamningnum.

Í þessu sambandi taki stefnandi sérstaklega fram að í rekstrarleigusamningnum sé ekki heimild til að breyta þeim skilmálum sem eftir standi óhaggaðir í lánsskjalinu. Stefnanda þykir rétt að taka sérstaklega fram að hvorki 4. né 18. gr. laga nr. 38/2001 veiti rétt til slíkra breytinga hvað varði umsamda vexti. Varðandi fyrrnefnda ákvæðið sé ótvírætt skilyrði fyrir beitingu þess að sú staða sé fyrir hendi að vaxtaprósenta hafi ekki verið tiltekin í lánasamningi. Slíkt eigi vitaskuld ekki við um samninginn sem um sé deilt í þessu máli þar sem ákveðin vaxtaprósenta sé ákveðin. Varðandi síðarnefnda ákvæðið sé ljóst af orðalagi ákvæðisins að það veiti kröfuhafa engan rétt til breytinga á umsömdum vöxtum, enda fjalli lagaákvæðið um réttarstöðu skuldara þegar kröfuhafi hafi ranglega haft af skuldara hærri fjárhæð en honum hafi borið réttur til.

Af því sem að framan sé rakið megi ljóst vera að lög nr. 38/2001 heimili ekki breytingu á samningsákvæðum skuldara í óhag. Til þess að unnt sé að gera breytingar á vaxtaákvæðum rekstrarleigusamningsins vegna greiðslna sem þegar hafi verið inntar af hendi og fullnaðarkvittun gefin út vegna þarf stefndi að sýna fram á að skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga séu uppfyllt, eða að reglur kröfuréttar um brostnar forsendur eigi við í málinu. Stefnandi byggir á því að slíkt sé útilokað í þessu máli þar sem augljós skilyrði séu ekki uppfyllt.

Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 megi víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það verður talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í 2. mgr. sama lagaákvæðis sé tekið fram að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvik við samningsgerðina og atvika sem síðar komi til. Af hálfu stefnanda sé á því byggt að skilyrði til að breyta umræddum lánssamningi (rekstrarleigusamningi) séu ekki uppfyllt.

Nauðsynlegt sé við mat á skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 að átta sig á þeirri yfirburðastöðu sem stefndi hafði við samningsgerðina, það er að segja í þjónustu stefnda starfi fjölmargir sérfræðingar á sviði fjármála og laga sem vissu eða máttu að minnsta kosti vita að forsendur fyrir gengistryggingu lána hafi ekki staðist lög þegar lánin hafi verið veitt. Gera verði þá lágmarkskröfu til fjármálastofnana að þær þekki þau lög sem gildi um lánssamning þann sem um sé deilt í þessu máli, enda hafi skjalið verið einhliða samið af stefnda.

Í þessu sambandi vísar stefnandi til skýrs orðalags í 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 auk þess sem það hafi verið skýr vilji löggjafans með setningu laga nr. 38/2001 að útiloka að unnt væri að verðtryggja lánaskuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Stefnandi vísar til þess að í almennum athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því sem hafi orðið að lögum nr. 38/2001 segi: „[...] heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla eru felldar niður.“ Þessi túlkun löggjafans sé svo ítrekuð í athugasemdum við 13. og 14. gr. laganna þar sem segi orðrétt: „Samkvæmt 13. gr. og 1. mgr. 14. gr. frumvarpsins verður ekki heimilt að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Er talið rétt að taka af allan vafa þar að lútandi.“ Eins og áður segi sé heimilt samkvæmt lögunum að verðtryggja sparifé og lánsfé með vísitölu neysluverðs, hlutabréfavísitölu eða safni slíkra vísitalna. Sé hér því um tæmandi talningu á verðtryggingarmöguleikum lánveitanda að ræða og samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum komi aðrar verðtryggingar ekki til greina, sér í lagi þar sem það virðist einmitt hafa verið tilgangur löggjafans samkvæmt athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 38/2001 að koma í veg fyrir gengistryggingu lána í íslenskum krónum. Þetta hafi starfsmenn stefnda mátt vita sem sérfræðingar á sviði banka og útlánastarfsemi. Sérstök ástæða sé til að benda á að í umsögn samtaka banka og verðbréfafyrirtækja, dagsettri 24. apríl 2001, um frumvarp það sem hafi orðið að lögum nr. 38/2001, sem hafi borist efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis, 25. apríl sama ár, hafi verið á það bent að lagafrumvarpið gerði það að verkum að óheimilt væri að tengja lánssamninga í íslenskum krónum við erlenda mynt. Í umsögninni sé þess beiðst að þetta atriði yrði tekið til endurskoðunar og ákvæðum frumvarpsins breytt. Að þessu varð þó ekki líkt og kunnugt sé og lög nr. 38/2001 hafi verið samþykkt óbreytt á Alþingi, 19. maí 2001 og öðlast lagagildi 1. júlí sama ár. Af öllu framanröktu sé fullljóst að stefnda hafi mátt vera ljóst frá því að lánið var veitt að gengistryggingin væri ólögmæt. Því geti stefndi ekki með nokkrum hætti byggt á því að samningurinn sé ósanngjarn eða að honum eigi að breyta. Stefndi verði einfaldlega að bera hallann af mistökum við samningsgerðina eða þeim atvikum og breytingum sem upp hafi komið eftir að samningurinn var gerður.

Enn síður telur stefnandi að ólögfestar reglur um brostnar forsendur geti leitt til þess að rétt þyki að annars konar verðtrygging en gengistrygging eða vaxtahækkun komi í stað hinnar ólögmætu gengistryggingar. Stefnandi telur óvírætt að stefndi geti ekki borið fyrir sig forsendubrest sem mátti vera stefnda ljós strax í öndverðu. Þar til viðbótar sé að mati stefnanda fráleitt að sá aðili sem hafi útbúið samning sem innihélt samningsákvæði sem hafi verið andstætt lögum geti þegar slíkt sé í ljós leitt stigið fram og borið fyrir sig forsendubrest.

Aðalkrafa stefnanda er reist á þeim mismun sem hann telur að honum hafi borið að greiða stefnda með réttum og lögmætum hætti og þeirri fjárhæð sem stefnandi hafi raunverulega greitt stefnda. Fjárhæð aðalkröfu stefnanda sé sundurliðuð hér að neðan, en hvað varði forsendur að baki útreikningi kröfunnar vísast til framlagðra útreikninga. Stefnandi tekur sérstaklega fram að í öllum útreikningum hafi verið litið fram hjá virðisaukaskattshluta greiðslna og greiðslugjaldi.

Af töflunni hér að ofan megi ráða að höfuðstóll aðalkröfu stefnanda sé mismunur á þeim greiðslum sem stefnandi hefði átt að greiða stefnda miðað við þá forsendu að gengistrygging samningsins hafi verið ólögmæt frá öndverðu og stefnandi hafi því einungis átt að greiða höfuðstól og umsamda vexti samkvæmt rekstrarleigusamningnum og þeim greiðslum sem stefnandi raunverulega greiddi stefnda. Varðandi samningsvextina vísast til rekstrarleigusamningsins sem um sé deilt í málinu og til framlagða útreikninga. Eins og að framan megi ráða sé mismunurinn samtals 521.190 kr.

Ef svo ólíklega færi að komist yrði að þeirri niðurstöðu að unnt sé að breyta vaxtaákvæðum rekstrarleigusamningsins er á því byggt til vara að samningsfjárhæðin eigi að bera óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands samkvæmt 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Þessu til rökstuðnings skuli á það bent að stefnanda stóðu þrenns konar lánakjör til boða hjá stefnda, þ.e. óverðtryggt lán, verðtryggt lán og gengistryggt lán. Sanngirnisrök samningaréttar mæli með því, ef dómurinn kæmist á annað borð að þeirri niðurstöðu að umsamdir samningsvextir eigi ekki að gilda, að miða beri við þá vexti sem Seðlabanki Íslands ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum af nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum, sbr. 4 gr., sbr. 10. gr. laga nr. 38/2001, enda séu þau samningskjör hagfelldari fyrir stefnanda en ef miðað væri við verðtryggt lán. Stefnandi bendir á í þessu sambandi að eðli máls samkvæmt liggi ekki fyrir í málinu hvort stefnandi hefði kosið að taka verðtryggt eða óverðtryggt lán og verði því að skýra þann vafa stefnanda í hag.

Varakrafa stefnanda er reist á þeim mismun sem hann telur að honum hafi borið að greiða stefnda og þeirri fjárhæð sem stefnandi raunverulega greiddi stefnda. Við það sé miðað að greiða hefði átt höfuðstól að viðbættum óverðtryggðum vöxtum Seðlabanka Íslands skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 eins og þeir voru á hverjum tíma. Fjárhæð varakröfu stefnanda sé sundurliðuð hér að neðan, en hvað varði forsendur að baki útreikningi kröfunnar vísist til framlagðra útreikninga.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. einkum 2., 13., 14., 17. og 18. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til almennra reglna kröfu- og samningaréttarins, meðal annars um endurheimtu ofgreidds fjár, brostinna forsendna og reglna um ógild samningsákvæði. Varðandi vaxtakröfu stefnanda er vísað til ákvæða laga nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi bendir á að aðalkrafa stefnanda miði við að samningurinn verði endur-reiknaður og viðurkennt verði að stefnandi hafi aðeins átt að greiða LIBOR vexti eins og þeir séu ákvarðaðir í samningi aðila og horft verði fram hjá hækkunum vegna gengisbreytinga. Stefndi telur að þetta standist ekki vegna þess að ákveðið samhengi sé á milli vaxta og gengistryggingar og vísist um þetta til dóms Hæstaréttar Íslands nr. 471/2010 sem kveðinn hafi verið upp, 16. september 2010, og liggi því beinast við að sýkna stefnda af aðalkröfu vegna framangreinds fordæmis. Til viðbótar við framangreindan rökstuðning stefnda fyrir sýknukröfunni sé einnig vísað til þeirra málsástæðna sem komi fram í kafla þessum.

Varakrafa stefnanda byggist á því að krafan eigi að bera óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands skv. 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Stefndi telur að ekki sé heldur neinn fótur fyrir þessari kröfu og vísar um það til þess rökstuðnings sem fram komi í kafla þessum.

Áður en tekið verði til við að gera grein fyrir málsástæðum stefnda sé nauðsynlegt að skilgreina fyrst hugtakið ,,rekstrarleigusamningur“. Rekstrarleiga sé ein tegund eignarleigusamninga en eignarleiga feli í sér leigustarfsemi á lausafé eða fasteignum þar sem leigusali leigi leigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma samkvæmt sérstökum skilmálum um eignar- eða afnota-rétt að lágmarksleigutíma liðnum. Í 3. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki komi fram að með eignarleigu sé átt við leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma.

Í rekstrarleigu felist að leigutaki taki á leigu leigumun hjá leigusala í fyrir fram ákveðinn tíma. Að þeim tíma loknum sé hvorki kaupréttur gagnvart leigusala né kaupskylda. Leigutaki sé því laus allra mála að leigutíma loknum. Leigutaki geti því haft afnot af bifreið án þess að binda rekstrarfé í bifreiðinni. Leigutakinn þurfi ekki að hafa áhyggjur af verðrýrnun bifreiðar, viðhaldi hennar eða endursöluverði. Að jafnaði sé ákveðin þjónusta innifalin í leigugreiðslum og inn í rekstrarleigusamninginn séu sett ákvæði um hámarksakstur og ákveðna meðferð á leigutímanum.

Í lögum um eignarleigustarfsemi, sem nú hafi verið afnumin, sé rekstrarleiga skilgreind í 1. mgr. 4. gr. laganna sem sú samningsaðstaða samkvæmt eignarleigusamningi að fyrir hendi sé eignaleiga sem ekki teljist vera fjármögnunarleiga né kaupleiga samkvæmt ákvæðum 1. gr. laganna.

Eins og í öðrum leigusamningum haldist eignarrétturinn hjá leigusala allan samningstímann og ekki sé um að ræða neinn kauprétt í lok leigutímans.

Gildissvið vaxtalaga sé skilgreint með víðtækum hætti í 1. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinu nái lögin yfir vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar og á öðrum sviðum réttarins, eftir því sem við geti átt, svo og um annað endurgjald sem áskilið sé eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar. Samkvæmt 2. gr. gildi lögin einnig um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Í VI. kafla laganna, sem fjalli um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, sé gildissvið kaflans skilgreint með þrengri hætti en fram komi í 1. gr. laganna. Öfugt við önnur ákvæði laganna sem taki til vaxta á peningakröfum á sviði fjármunaréttar takmarkist verðtryggingarákvæði laganna við sparifé og lánsfé í íslenskum krónum Ákvæði 13. og 14. gr., sem banna gengis-trygginguna, taki því samkvæmt orðalagi sínu einungis til sparifjár og lánsfjár í íslenskum krónum en ekki til annars konar samninga eins og leigusamninga. Leigusamningur sé gagnkvæmur samningur og annars eðlis en hefðbundið peningalán.

Stefndi byggir á því að til þess að samningsskuldbinding geti fallið undir 1. mgr. 13. gr. vaxtalaga þurfi að vera um hefðbundin peningalánaviðskipti að ræða. Hugtakið lánsfé sé ekki skilgreint í vaxtalögum og ekki sé að finna neinar leiðbeiningar í greinargerð um hvað átt sé við með lánsfé í skilningi laganna. Hefðbundin orðskýring vísi til ,,peninga sem fengnir eru að láni“ eða hefðbundinna peningalána. Skuldbindingin felist þá í afhendingu á lánsfé í gjaldgengri mynt, en ekki afhendingu annarra verðmæta eins og fasteignar eða lausafjár. Rekstrarleigusamningur feli í sér leigu á bíl en ekki afhendingu á peningum og geti því ekki fallið undir ákvæði VI. kafla laganna.

Stefndi byggir á því að honum hafi verið heimilt að gengistryggja samninginn vegna þess að hann sé leigusamningur en leigusamningar falli ekki undir ákvæði VI. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 þar sem gengistrygging lánssamninga sé bönnuð. Meginregla í leigurétti sé að aðilum samnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum. Meginregla þessi komi m.a. fram í 37. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994.

Þá byggir stefndi á því að ákvæði 13. gr. vaxtalaga, feli í sér undantekningu frá meginreglu samningaréttar um samningsfrelsi og verði því að beita þröngri lögskýringu á ákvæði greinarinnar. Stefndi byggir hér einnig á meginreglu laga um að gerða samninga eigi að efna að fullu skv. efni sínu.

Í dómum Hæstaréttar nr. 153/2010 og 92/2010, sem kveðnir voru upp, 16. júní 2010 hafi verið fjallað um lögmæti gengistryggingar svonefndra bílasamninga sem séu eitt form kaupleigusamninga. Í þeim dómum hafi verið kveðið á um það að gengistrygging lánsfjár sé óheimil því slík verðtrygging lánsfjár sé ekki heimiluð í vaxtalögunum. Í dómunum var meðal annars komið inn á það að samkvæmt þeim kaupleigusamningum sem í hlut áttu færðist eignarrétturinn til leigutaka í lokin og hafi það verið eitt af þeim atriðum sem dómurinn taldi að bentu til þess að um dulbúna lánssamninga væri að ræða. Í tilviki hins umþrætta rekstrarleigusamnings horfi þetta á annan hátt við, því þar færist eignarrétturinn aldrei yfir til leigutaka heldur skili hann bílnum í lok samningstímans og því ekki um sambærilegt tilvik að ræða. Framangreindir dómar Hæstaréttar um kaupleigusamninga séu því ekki fordæmi hvað varði rekstrarleigusamninga enda séu samningarnir gjörólíkir.

Af dómaframkvæmd megi ráða að við mat á lögmæti verðtryggingar verði að gera greinarmun á hreinum fjárskuldbindingum eða peningalánaviðskiptum annars vegar og gagnkvæmum samningum hins vegar, en hvað síðarnefnda atriðið varði eigi báðir samningsaðilar að inna af hendi framlög á tilteknu tímamarki eftir samningsgerð, t.d. húsaleigusamninga, verksamninga og kaupsamninga um fasteignir. Lagaákvæði um verðtryggingu fjárskuldbindinga hafi í dómum ekki verið talin ná til þeirra gagnkvæmu samninga, sem hér hafi verið vitnað til. Í þessu sambandi megi nefna eftirfarandi dóma Hæstaréttar Íslands: Hrd. 1978:903 (verksamningar), Hrd. 1979:167 (verksamningur), Hrd. 1979:1251 (kaupsamningur), Hrd. 1980:1291 (leigusamningur) og Hrd. 1986:742 (kaupsamningur um fasteign). Í framangreindum dómum, þar sem aðilar höfðu samið um ákveðin vísitöluákvæði í gagnkvæmum samningum, voru ákvæðin látin standa þrátt fyrir önnur strangari ákvæði laga um vísitölur og verðtryggingar.

Stefndi byggir á því að leigusamningur sé gagnkvæmur samningur, þar sem annar aðilinn, leigusali, heimili gagnaðilanum, leigutaka, tiltekin afnot af leigumun, gegn greiðslu endurgjalds sem kallist leiga eða leigugjald. Leigusamningur sé gagnkvæmur samningur þar sem báðir samningsaðilar eigi rétt og beri skyldur. Hugtakið ,,leiga“ hafi verið skilgreint í greinargerð með lögum um eignar-leigustarfsemi nr. 19/1989 á þann hátt að um væri að ræða samning um afnot gegn endurgjaldi, en eignarrétturinn og aðrar skyldur tengdar honum héldust hjá leigu-salanum. Framangreindar skilgreiningar styðji við það að rekstrarleigusamningur sé leigusamningur en ekki lánssamningur. Í tilvitnaðri greinargerð komi einnig fram að rekstrarleiga sé það eignarleiguform sem svipi mest til venjulegrar leigu.

Lánssamningur sé það kallað þegar lánveitandi veiti eða lofar að veita lántaka lán í formi greiðslufrests eða svipaðrar fjárhagslegrar fyrirgreiðslu og lántaki lofi að greiða lánið til baka skv. ákvæðum lánssamningsins. Þeir lánssamningar sem falli undir vaxtalögin nr. 38/2001 séu lánssamningar um peninga eins og skýrt komi fram í 1. gr. laganna en þar komi fram að lögin gildi um vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar.

Af mismunandi skilgreiningum á leigusamningum og lánssamningum, hér að framan, megi ráða að hinn umþrætti rekstrarleigusamningur sé leigusamningur en ekki lánssamningur. Fjölmörg önnur atriði megi nefna því til stuðnings og megi í því sambandi meðal annars nefna eftirfarandi atriði:

v Heiti samningsins, það er að segja ,,rekstrarleigusamningur“, bendi til þess að um sé að ræða leigusamning en ekki lánssamning.

v Í gegnum allan samninginn sé talað um ,,leigusala“ og „leigutaka“ og bendi það til þess að um sé að ræða leigusamning en ekki lánssamning.

v Orðnotkun í samningnum bendi eindregið til að um sé að ræða leigusamning en ekki lánssamning. Sem dæmi um þetta megi nefna að gerð sé grein fyrir hinu leigða í 2. gr. og leigutíma í 3. gr. samningsins. Í 4. grein sé fjallað um leigugjald án virðisaukaskatts og í 7. gr. sé fjallað um upphaf og lok leigutíma. Í 8. gr. sé fjallað um leigugreiðslur. Í 9. gr. sé fjallað nánar um leigugjaldið. Á bakhlið samningsins sé sama orðnotkun og á framhlið og þannig ávallt gengið út frá því að um leigusamning sé að ræða.

v Virðisaukaskattur leggist ofan á einstakar leigugreiðslur leigusamningsins en slíkt tíðkist aldrei í lánssamningum.

v Sé um lánssamning að ræða eignist viðkomandi hið keypta gegn greiðslu kaupverðs. Grundvallarmunur sé á skattalegri meðferð kaupverðs og leigu. Kaupverð beri að eignfæra og gjaldfæra á þeim árum, sem eign sé notuð við öflun tekna, sem fyrningu, en leigu megi gjaldfæra, um leið og notkunin eigi sér stað. Samkvæmt þessu teljist kaupleiga vera eignakaup samkvæmt lögum. Muni keypta á kaupleigu beri því að eignfæra og fyrna í rekstri eins og venjulega rekstrarfjármuni. Hvað rekstrarleigusamninga varði haldist eignarréttur hjá leigusala og ekkert sé fært til eignar í efnahagsreikningi leigutaka og séu fastafjármunir þar af leiðandi ekki afskrifaðir vegna rekstrarleigusamningsins. Hvað rekstrarreikning leigutaka varði séu aðeins leigugjöld gjaldfærð í rekstri þegar þau falli til. Hvorki séu færð vaxtagjöld né afskrift enda ekki til staðar eign í bókum félagsins vegna leigumunar né heldur skuldbinding sem sé vaxtaberandi. Hvað leigusala (stefnda) varði í tilviki rekstrarleigusamninga, þá eignfæri hann þær eignir sem tilheyri rekstrarleigusamningum, tekjufæri leigugreiðslur og gjaldfæri afskriftir í bókhaldi sínu. Því sé hér um hreina leigu að ræða.

v Eignarréttur haldist hjá leigusala allan leigutímann. Auk þess hafi leigusali sem eigandi hins leigða þær heimildir sem teljist til grunneignarréttar eins og að geta selt eða veðsett eignarrétt sinn. Þessi atriði bendi til þess að samningurinn sé leigusamningur en ekki lánssamningur.

v Áður hafi komið fram að löggjafinn líti á eignarleigu sem leigustarfsemi en ekki lánastarfsemi, sbr. tilvitnun í 3. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 en þar komi fram að með eignarleigu sé átt við leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Framangreind tilvitnun í lög um fjármálafyrirtæki bendi skýrlega til þess að rekstrarleigusamningur sé leigusamningur en ekki lánssamningur.

v Í 2. gr. rekstrarleigusamningsins komi fram að hámarksakstur sé 20.000 km á ári og að gjald vegna umframaksturs sé 6 krónur á kílómetra, sbr. og 9. gr. samningsins. Í lánssamningi þyrftu engin slík höft að vera á notkun bifreiðar.

v Tekið skuli fram að í áðurgreindum dómi Hæstaréttar nr. 153/2010 frá 16. júní 2010 hafi atvik verið ólík að þessu leyti en þar hafi samningurinn verið kaupleigusamningur þar sem leigutaki eignaðist bifreiðina sjálfkrafa við samningslok frá leigusala en hér sé ekki um slíkt að ræða.

Í reglunni um samningsfrelsi felist meðal annars að aðilar samnings hafi forræði á því hvers efnis sá samningur sé, sem þeir geri. Þeir ráði hvernig þeir ráðstafi réttindum sínum með samningum og undir hvaða skuldbindingar þeir gangist. Meginreglan um samningsfrelsi aðila í viðskiptum geri það að verkum að gengisviðmiðun sé heimil nema skýrt sé tekið fram í lögum að svo sé ekki. Ekkert lagaákvæði sé í íslenskum lögum sem banni slíka gengisviðmiðun í leigusamningum og sé hún því heimil. Reglur um takmörkun á samningsfrelsi í viðskiptum hafi stundum verið settar til að tryggja neytendasjónarmið. Slík takmörkun eigi ekki við í tilviki rekstarleigu-samninga með gengisviðmiðun þar sem leigutakar séu lögaðilar eins og stefnandi í máli þessu.

Stefndi telur að við túlkun á því hvort samningurinn sé leigusamningur eða lánssamningur verði að taka mið af forsendum samningsaðila við samningsgerðina. Forsenda stefnanda og vilji hafi verið að samningurinn væri rekstrarleigusamningur sem hann gæti fært sem leigusamning í bókhaldi sínu og notið skattalegs hagræðis af því. Stefndi byggir á því að við gerð rekstrarleigusamningsins hafi báðum aðilum verið ljóst að gengisáhætta fylgdi því að hafa samninginn með gengisviðmiðun og hafi stefnandi tekið mið af því þegar hann valdi að gera rekstrarleigusamninginn.

Það hafi verið forsenda af hálfu stefnda að þar sem um leigusamning með gengisviðmiðun væri að ræða, þá skyldu leigugreiðslur bundnar gengi á hinum erlendu myntum sem stefnandi hafi valið og að vextir skyldu taka mið af breytilegum LIBOR-vöxtum með nánar tilgreindu álagi. Stefnanda hafi mátt vera þessi forsenda ljós. Forsendan var veruleg og var ákvörðunarástæða af hálfu stefnda fyrir því að ganga til samningsgerðarinnar. Gengistryggingin hafi haft úrslitaáhrif á samning aðila um leigukjör. Sjáist það vel á þeirri staðreynd að mun hærri leigukjör hafi ávallt verið hjá stefnda á þeim samningum sem ekki séu með gengisviðmiðun.

Í öðru lagi byggir stefndi á því að stefnandi hafi þekkt forsenduna um gengisviðmiðunina og vitað að hún hafi verið ákvörðunarástæða fyrir vaxtakjörum samningsins. Verði að telja að góður og gegn leigutaki hafi fyllilega gert sér grein fyrir því að gengisviðmiðun rekstrarleigusamningsins hafi verið forsenda þeirra leigukjara sem í boði voru.

Í þriðja lagi byggir stefndi á því að það sé sanngjarnt og eðlilegt með hliðsjón af skiptingu áhættu að gengisviðmiðun sé reiknuð á rekstrarleigusamning aðila. Önnur niðurstaða leiði til þess að gæðum verður mjög misskipt á milli aðila samningssambandsins. Eins og fram hafi komið hafi gengisviðmiðunin verið forsenda þess að hægt hafi verið að bjóða jafn lága leigu og raun hafi orðið á og verði niðurstaðan sú að bannað verði að reikna gengisviðmiðun á samninginn fái leigutaki kjör sem engum öðrum hafi boðist, á kostnað leigusala. Þá yrði um óeðlilegan hagnað leigutaka að ræða sem færi þvert gegn sanngirnissjónarmiðum.

Þegar framangreindar forsendur séu hafðar í huga, og með því að beita sanngirnismælikvarða við túlkun á samningi aðila, telur stefndi að á því leiki enginn vafi að rekstrarleigusamningur aðila sé leigusamningur, sem sanngjarnt sé og eðlilegt að reikna upp með gengisviðmiðun þeirri sem aðilar hafi samið um.

Ef dómurinn telur af einhverjum ástæðum að rekstrarleigusamningur aðila eigi undir lög um vexti og verðtryggingu er byggt á því að heimilt sé að víkja frá ákvæðum laganna til hagsbóta fyrir skuldara, sbr. og heimild í lokamálsgrein 2. gr. vaxtalaga. Tekið skuli fram að þessi málsástæða hafi ekki verið höfð upp í málum er vörðuðu gengistryggingu bílasamninga og dómar gengu um í Hæstarétti, 16. júní 2010.

Það sé hagsmunamál greiðanda af láni að inna af hendi jafn lágar vaxtagreiðslur og kostur sé. Þegar stýrivextir á Íslandi hafi farið hækkandi, myndaðist umtalsverður vaxtamunur á milli skuldbindinga í íslenskum krónum og skuldbindinga í erlendum myntum. Með vaxandi vaxtamun hafi verið mikilvægt fyrir lántakendur að eiga þess kost að taka lán í erlendum myntum með lágum vöxtum. Við erlendar lántökur spilaði þó einnig inn í gengismunur sem gat haft í för með sér gengistap eða gengishagnað. Lántakendur í erlendum myntum hafi gert sér grein fyrir þeim áhættuþætti. Stefndi hafi boðið leigutökum sínum að velja á milli þess að láta leigugreiðslur taka mið af íslenskum vöxtum eða erlendum vöxtum með tilheyrandi gengisáhættu.

Í þessu sambandi verði einnig að skoða þann vaxtamun sem hafi verið á óverðtryggðum vöxtum Lýsingar samanborið við þá erlendu vexti sem tekið hafi verið mið af í rekstrarleigusamningi aðila. Vaxtaviðmið í rekstrarleigusamningum stefnda sem hafi tekið mið af erlendum myntum, hafi verið mun lægra en vaxtaviðmiðun í rekstrarleigusamningum stefnda sem hafi ekki tekið mið af erlendum myntum.

Stefnandi hafi valið að hafa leigusamninginn með gengisviðmiðun vegna þess að hann taldi að það væri honum til hagsbóta. Þegar hann hafi tekið þessa ákvörðun hafi hann gert sér grein fyrir því að með þessu væri hann að taka gengisáhættu en hann hafi talið hana réttlætanlega út frá þeim sjónarmiðum sem áður hafi verið reifuð.

Sökum þessara sjónarmiða byggir stefndi á því að heimilt hafi verið að taka mið af gengi í rekstrarleigusamningi aðila með heimild í 2. gr. vaxtalaga enda hafi það verið til hagsbóta fyrir stefnanda.

Ef dómurinn telur af einhverjum ástæðum að rekstrarleigusamningur aðila eigi undir lög um vexti og verðtryggingu byggir stefndi einnig á því að 13. og 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2010 um bann við gengistryggingu stangist á við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt samningi um Evrópska efnahagssvæðið (hér eftir nefndur ,,EES-samningurinn“) en sá samningur hafi verið lögleiddur með lögum um Evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993.

Nánar tiltekið styður stefndi kröfur sínar við 2. og 3. gr. laga nr. 2/1993. Með þeim hafi meginmál EES-samningsins verið lögleitt og mælt fyrir um að lög og reglur skuli skýrðar, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn. Í þessu sambandi sé einnig rétt að vekja athygli á markmiði EES-samningsins um myndun einsleits markaðssvæðis, sbr. og 1. gr. samningsins, og skyldur samningsaðila til að tryggja framgang markmiða samningsins, sbr. og 3. gr. hans. Þessar skyldur nái til allra eininga ríkisvaldsins, einnig dómstóla.

Í þriðja hluta EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993, sé kveðið á um hin svokölluðu fjögur frelsi, það sé: 1) frelsi til fólksflutninga, 2) frelsi til að veita þjónustu, 3) frelsi til fjármagnsflutninga og 4) staðfesturétt. Það sé frelsið til fjármagnsflutninga sem stefndi telur að eigi við í þessu sambandi. Vísað er til 40. gr. EES-samningsins sem kveði á um að engin höft skuli vera á milli samningsaðila á flutningi fjármagns í eigu þeirra sem búsettir séu í aðildarríkjum Evrópusambandsins eða EFTA né nokkur mismunun, byggð á ríkisfangi eða búsetu aðila eða því hvar féð sé notað til fjárfestingar. Með ákvæðinu sé verið að vernda markaðsaðgang einstaklinga og lögaðila á þessu sviði, sbr. t.d. dóm EFTA dómstólsins í málum nr. E-10/04 Piazza, málsgrein 32 og E-1/04 Fokus Bank, málsgrein 25. Stefndi telur að ákvæði 13. og 14. gr. vaxtalaga um bann við gengistryggingu brjóti gegn framangreindu ákvæði um frelsi til fjármagnsflutninga.

Með því að túlka 13. og 14. gr. vaxtalaga á þann hátt að í þeim felist bann við gengistryggingu sé í raun komist að þeirri niðurstöðu að lánveitanda sem vilji lána í erlendum myntum hér á landi, sé óheimilt að gengisbreyta láninu áður en það sé greitt út og innheimta það í íslenskri mynt. Þannig virðist gerð sú krafa að lántakinn fái hina erlendu mynt afhenta og þurfi jafnframt að greiða til baka í henni. Þetta geri það að verkum að umtalsverður kostnaður og fyrirhöfn lendi á lántaka. Þannig virðist hann þurfa í upphafi að hafa sjálfur fyrir því að gengisbreyta láninu, með þeim kostnaði sem því fylgi. Jafnframt þurfi hann mánaðarlega að gengisbreyta íslenskum krónum, yfir í viðkomandi erlenda greiðslumynt til að geta greitt afborganir viðkomandi láns. Með því að leggja þennan kostnað og fyrirhöfn á lántaka, sé veiting erlendra lána hér á landi gerð erfiðari og minna aðlaðandi fyrir lánveitendur og lántaka. Þetta geri það líka að verkum að minni líkur séu á því að lánastofnanir innan EES-svæðisins bjóði þjónustu hér á landi. Undir þetta sjónarmið stefnda sé tekið í dómi Héraðsdóms Suðurlands frá 29. október 2010, í máli nr. E-2601/2010, en þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að ekki skipti máli að lántaki hafi fengið lánið greitt út í íslenskum krónum enda megi telja að hann hafi hlotið af því nokkurt hagræði og jafnframt losnað undan kostnaði sem fylgi gjarnan kaupum og sölu á gjaldeyri.

Ákvæði 13. og 14. gr. vaxtalaga um bann við gengistryggingu geri það líka að verkum að innlendar lánastofnanir sem hafi fjármagnað sig með erlendum lánum en greiði út lán í íslenskum krónum geti ekki tryggt raungildi lánsfjárhæðarinnar með sama hætti og þeir sem fjármagni sig í íslenskum krónum. Slíkum aðilum sé þar með gert erfiðara um vik en ella að bjóða upp á lán í íslenskum krónum sökum þess að þeir eigi erfiðara með að tryggja verðgildi útlánasafnsins. Þannig verði öll áhættustýring sem gangi út á jafnvægi milli erlendra og innlendra eigna erfiðari. Þetta sé líklega til þess fallið að draga úr áhuga aðila á að sækja sér fjármagn til annarra ríkja innan EES þar sem þeim sé gert erfiðara um vik að verja sig fyrir breytingum á ytri aðstæðum en aðilum sem fjármagni sig á innlendum markaði. Stefndi telur að þetta feli í sér hindrun á frjálsu flæði fjármagns og fari þar með gegn 40. gr. EES-samningsins.

Þá skuli minnt á það að frelsi til fjármagnsflutninga sé einnig lántakendum til hagsbóta, eins og komið hafi fram hjá EFTA-dómstólnum. Það auki samkeppni og gefi þeim kost á auknu vali og lægri kostnaði. Það sýni þversögn í löggjöf að banna gengistryggingu lána en heimila að lán séu miðuð við einstaka erlenda hlutabréfavísitölu eða safn af erlendum hlutabréfavísitölum sbr. heimild í 2. mgr. 14. gr. vaxtalaga, en slík tenging feli bæði í sér gengis- og markaðsáhættu.

Jafnvel þó að lánveitingar í erlendum myntum séu ekki bannaðar á Íslandi séu líkur á að bann vaxtalaganna við gengistryggingu íslenskra lána feli í sér hindrun á flæði fjármangs milli Íslands og annarra EES-ríkja. Þetta geti t.d. takmarkað áhuga á lánveitingum frá aðilum sem staðsettir séu í öðrum aðildarríkjum EES.

Svipuð sjónarmið og hér hafi verið rakin megi finna í ráðgefandi áliti EFTA dómstólsins í máli nr. E-1/00, Lánasýsla ríkisins gegn Íslandsbanka-FBA. Í álitinu komi fram að innlendar lagareglur sem letji einstaklinga og lögaðila til að eiga lánsviðskipti við erlenda aðila teljist hindrun á frjálsu flæði fjármagns og almennt þurfi ekki að sýna fram á að tiltekin hindrun hafi merkjanleg áhrif. Nægjanlegt sé að sýna fram á að hún geti hugsanlega haft slík áhrif.

EES samningurinn geri ráð fyrir hlutleysi varðandi þá mynt sem notuð sé í lögmætum lánsviðskiptum, að minnsta kosti myntir frá aðildarríkjum EES. Jafnframt falli undir fjármagnsflutninga þær aðferðir sem þurfi til útfærslu á framkvæmd þeirra, s.s. tryggingar fjárskuldbindinga, val á mynt láns eða viðmið varðandi endurgjald. Um þetta megi vísa í dóm EFTA-dómstólsins í máli E-10/04, P-x-x, dóms Evrópudómstólsins í máli nr. C-222/97, Trummer and Mayer og viðauka og orðskýringa við tilskipun 88/361/EEC (sem sé að finna í Viðauka XII við EES-samninginn). Verði að telja að hið sama eigi við innan EES, enda beri að túlka reglur ESB og EES til samræmis, meðal annars á sviði frjálsra fjármagnsflutninga, eins og fram hafi komið hjá EFTA-dómstólnum til dæmis í máli E-10/04, P-x-x, málsgrein 33 og í máli E-1/04, Fokus Bank, málsgrein 23.

Á grundvelli þeirra röksemda sem komið hafi fram í þessum kafla telur stefndi að bann 13. og 14. gr. vaxtalaga við gengistryggingu lána hafi í för með sér brot á 40. gr. EES-samningsins. Stefndi vill í þessu sambandi einnig vísa til þeirrar skyldu samningsaðila EES-samningsins að gera allt sem þeir geti til að standa við skuldbindingar sínar skv. 3. gr. samningsins. Til viðbótar við þetta megi nefna að skv. 3. gr. laga nr. 2/1993 skuli skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggi. Íslenskir dómstólar hafi hingað til seilst nokkuð langt í túlkun íslenskra laga til samræmis við ákvæði EES-samningsins. Þannig hafi ákvæði hans verið túlkað sem sérregla sem hafi gengið framar skýru ákvæði annarra laga í dómi Hæstaréttar nr. 477/2002.

Ef af einhverjum ástæðum verði talið að rekstrarleigusamningur aðila innihaldi ólögmæta gengistryggingu og að reikna eigi upp samninginn skv. 4. gr. vaxtalaga, geri stefndi athugasemdir við útreikninga á kröfum stefnanda og eigi þær athugasemdir bæði við aðalkröfu og varakröfu. Þetta geri það að verkum að stefnukröfurnar standist ekki. Áður hafi verið bent á það í lið IV a hér að framan að forsendur fyrir útreikningum á aðalkröfunni séu ekki fyrir hendi lengur eftir dóm Hæstaréttar frá 16. september 2010. í máli nr. 471/2010.

Í aðal- og varakröfu stefnanda sé ekki fullt samræmi á milli greiðslna skv. greiðsluseðlum sem stefnandi hafi lagt fram og fjárhæðum í töflu á bls. 9 og 10 í stefnu. Hér megi nefna að í töflunni komi fram að raungreiðsla á gjalddaganum 5. janúar 2010 sé sögð vera 69.361 kr. en samkvæmt greiðsluseðli sé rétt tala 55.361 kr. án virðisaukaskatts og sé stefnukrafan of há sem þessu nemi.

Í stefnu séu fjölmargar málsástæður settar fram sem stefndi hafi mörgum hverjum svarað í greinargerð þessari. Þó sé nokkrum málsástæðum enn ósvarað og komi andsvör stefnda fram hér á eftir :

Í fyrsta lagi bendir stefndi á að stefnandi telji að raunverulegur munur á rekstrarleigusamningum og kaupleigusamningum sé lítill sem enginn og að um samningana gildi að stofni til sömu skilmálar. Þetta rökstyðji hann með því að þriðji aðili sé raunverulegur seljandi samningsandlagsins og telji hann að það styðji þá ályktun að rekstrarleigusamningar séu í eðli sínu lánssamningar. Stefndi hafnar þessum röksemdum sem röngum. Mikill munur sé á rekstrarleigusamningum og kaupleigusamningum eins og stefndi hafi sýnt fram á, samningsformin séu gjörólík og þar með taldir skilmálar sem samningarnir innihaldi. Einu rökin sem stefnandi færi fyrir þessari málsástæðu séu að þriðji aðili sé raunverulegur seljandi. Þessi rök séu algjörlega óskiljanleg og haldi ekki. Sem dæmi megi nefna að bílaleigur kaupi bíla af bílaumboðum og leigi út til lengri eða skemmri tíma. Það skipti í raun engu hvort fasteign eða bíll sé leigður til eins mánaðar eða fimm ára því ávallt sé um leigusamning að ræða.

Stefnandi haldi því fram að hann hafi sjálfur haft frumkvæði að kaupunum og rætt sjálfur við seljandann um greiðslukjör án þess að stefndi hafi komið þar nærri. Í þessum fullyrðingum felist miklar rangfærslur að mati stefnda. Í fyrsta lagi megi benda á að engin kaup voru gerð af hálfu stefnanda og þar af leiðandi hafi hann ekki samið um nein greiðslukjör. Hið rétta sé að stefndi hafi keypt bílinn beint af Heklu hf. og samið um leigukjör við stefnanda.

Stefnandi haldi því fram að samningurinn sé lánssamningur en hvergi komi fram í stefnunni hvað sé verið að lána. Stefndi átti sig ekki á því hvort stefnandi byggi á því að verið sé að lána bíl, peninga eða eitthvað annað. Byggi stefnandi á því að verið sé að lána bíl, sé ljóst að ekki sé hægt að byggja á VI. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, því ákvæði 13. og 14. gr., sem banni gengistrygginguna, taki skv. orðalagi sínu einungis til sparifjár og lánsfjár í íslenskum krónum en ekki til annars konar samninga eins og leigusamninga. Leigusamningur sé gagnkvæmur samningur og annars eðlis en hefðbundið peningalán eins og áður hafi komið fram. Hinn möguleikinn sé að stefnandi hafi hugsað sér að byggja á því að verið sé að lána peninga og því eigi þetta að falla undir vaxtalögin. Það gangi ekki heldur því ekkert lánsfé skipti um hendur og í hinu umþrætta tilviki hafi aðeins verið um leigugreiðslur að ræða og bílnum hafi verið skilað til stefnda að leigutíma loknum.

Fram komi í stefnu að stefndi hafi gefið út kvittanir til stefnanda vegna afborgana af rekstrarleigusamningnum. Stefndi telur þessa málsástæðu ekki standast. Skýrt komi fram á greiðsluseðlunum að ekki sé um afborganir að ræða heldur leigugreiðslur.

Stefnandi haldi því einnig fram að greiðslur stefnanda til stefnda hafi tekið mið af því að endurgreiða upprunalegan höfuðstól, það er að segja kaupverð samningsandlagsins að viðbættum vöxtum og vaxtaálagi. Þetta fyrirkomulag telji stefnandi að svari til endurgreiðslu á láni. Stefndi mótmælir þessu sem röngu og ósönnuðu. Samningurinn sé um leigu til þriggja ára á nýjum bíl sem hafi verið skilað til stefnda í lok leigutímans. Beint samhengi hafi verið á milli greiðslna stefnanda fyrir leiguafnot annars vegar og afnota hans af samningsandlaginu hins vegar.

Stefnandi telji að þar sem í skilmálum samnings séu ákvæði um vexti, bendi það til þess að um lánssamning sé að ræða. Í rekstrarleigusamningnum sé byggt á ákveðnum leigugrunni sem taki mið af breytingum út frá gengi tiltekinna gjaldmiðla og LIBOR-vöxtum. Leigutaki greiði leigugreiðslur á grundvelli þess leigugrunns auk virðisaukaskatts á hverja greiðslu. Vaxtaákvæðið sé einn þáttur í heildarleiguverðinu. Tekið skuli fram að ákvæði um vexti hafi ekki verið sett inn á reikninga þá sem stefndi sendi stefnanda með greiðsluseðlum. Stefndi telur að þegar horft sé til þeirra sjónarmiða sem hér hafi verið rakin bendi vaxtaákvæði samningsins ekki til þess að frekar sé um lánssamning en leigusamning að ræða.

Stefnandi bendi á að í skilmálum samnings sé gengið út frá því að við vanefndir geti stefndi rift samningnum og allt að einu krafið stefnanda um fullar greiðslur til loka samningstímans. Telji stefnandi að þetta bendi til þess að um lánssamning sé að ræða. Ákvæðið um að við riftun af hálfu leigusala geti hann krafið leigutaka um alla ógjaldfallna leigu sé að finna í 2. tölulið 25. gr. samningsins. Jafnvel þó að slíkt ákvæði sé óhefðbundið í leigusamningum sé ekkert sem banni slíkt ákvæði í þeim. Ákvæðið sé ívilnandi fyrir stefnda og hann meti í hverju einstöku tilviki, hvort beita eigi því af fullum þunga í kjölfar riftunar með það að markmiði að hann fái fullar efndabætur og komist skaðlaus frá viðskiptunum í framhaldi af vanefndum leigutaka. Ef slíkt ákvæði væri ekki í samningum gætu leigutakar hæglega hætt að borga af rekstrarleigusamningum og leigusali orðið fyrir tjóni gæti hann ekki komið hinu leigða í áframhaldandi leigu. Taka þurfi mið af því við skýringu á þessu ákvæði að oft á tíðum séu leiguhlutir sérhæft lausafé sem úreldist og erfitt sé að endurleigja og því sé nauðsynlegt að hafa ákvæði í samningum á þá leið að leigutaki verði að greiða ógjaldfallna leigu til að minnka líkur á því að leigusali verði fyrir verulegu fjárhagstjóni vegna vanefnda leigutaka. Líta megi á ákvæðið í 2. tölulið 25. gr. samningsins og uppgjör samkvæmt því sem mögulegar skaðabætur innan samninga vegna samningsrofa. Undir þá túlkun sé tekið í ákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra nr. 656/1994. Það bréf eigi að vísu við um fjármögnunar-leigusamninga en sömu sjónarmið eigi við um rekstrarleigusamninga.

Stefnandi vísi til þess að í 16. gr. skilmála samningsins sé tekið fram að leigutaki beri ábyrgð á og skuli bæta stefnda allt það tjón sem verða kunni á hinu leigða meðan það sé í vörslu leigutaka og telji hann þetta benda til þess að samningurinn sé lánssamningur sökum þeirrar meginreglu leiguréttar að leigusali beri áhættuna af þeim þáttum sem að framan hafi verið lýst. Stefndi mótmælir þessari túlkun og bendir á að það sé meginreglan varðandi leigu á bílum að leigutaki beri ábyrgðina ef ökutækið lendir í tjóni á meðan leigutaki er ábyrgur fyrir því og komi þessi ábyrgðarregla fram í skilmálum bílaleigufyrirtækjanna. Stefndi vill enn fremur benda á að aðilum samnings sé að sjálfsögðu heimilt að semja um þetta fyrirkomulag eins og gert hafi verið í hinum umþrætta rekstrarleigusamningi. Það sé mun nærtækara að umráðamaður bíls beri ábyrgðina á framangreindum þáttum og leiði þetta til þess að hann fari betur með bílinn.

Stefnandi vísi til þess í stefnu að eignaleigusamningar falli undir lög nr. 21/1994 um neytendalán, sbr. d-lið 1. mgr. 2. gr. laganna. Þetta telji stefnandi benda til þess að löggjafinn telji ástæðu til þess að flokka eignaleigusamninga fremur sem lánssamninga en leigusamninga. Stefndi telur að þessi málsástæða stefnanda geti engan veginn staðist. Í tilvitnaðri grein laganna sé verið að fjalla um hvaða samningar falli ekki undir lögin og séu þar leigusamningar sérstaklega undanskildir. Fyrirvari sé þó gerður um það í ákvæðinu að undir þessa undantekningu um leigusamninga falli ekki eignaleigusamningar. Ákvæðið undirstriki hins vegar að eignaleigusamningar séu leigusamningar með því að taka sérstaklega fram að aðrir leigusamningar falli ekki undir ákvæðið. Það sé engan veginn hægt að gagnálykta út frá þessu og halda því fram að sökum þessa hafi löggjafinn flokkað alla eignaleigusamninga sem lánssamninga. Greina þurfi innihald hvers samnings til að komast að niðurstöðu. Í dómum Hæstaréttar frá 16. júní 2010 hafi þannig kaupleigusamningar Lýsingar og SP-Fjármögnunar við einstaklinga verið taldir kaupleigusamningar sem í raun væru dulbúnir lánssamningar. Rekstrarleigusamningar, sem sé ein tegund eignaleigu-samninga, geti hins vegar ekki undir nokkrum kringumstæðum talist vera lánssamningar. Hér verði einnig að horfa til 1. gr. laganna um neytendalán en þar komi fram að lögin taki til lánssamninga sem lánveitandi geri í atvinnuskyni við neytendur. Í 4. gr. laganna sé neytandi skilgreindur sem einstaklingur sem á lánsviðskipti sem lögin nái til enda séu þau ekki gerð í atvinnuskyni af hans hálfu. Stefnandi í máli þessu sé lögaðili en ekki neytandi og samningurinn sé gerður í atvinnuskyni af hans hálfu og því eigi lögin um neytendalán ekki við í þessu sambandi.

Stefnandi vísi til tilmæla Fjármálaeftirlits frá 14. september 2010 en ekkert liggi fyrir um þessi fyrirmæli í dómskjölum málsins. Stefndi mótmælir því að tilvitnuð fyrirmæli geti haft nokkur áhrif á úrlausnarefnið í deilu aðila.

Stefnandi haldi því fram að þegar allt framangreint sé virt telji hann ótvírætt að stefndi hafi í raun veitt honum lán til kaupa á bifreið og því sé um lánssamning að ræða en ekki leigusamning. Þessi málsástæða stefnanda standist engan veginn því hvergi sé að finna í gögnum málsins neitt um það að stefnandi hafi ætlað að fá lán til að kaupa bifreið eða að hann hafi haft nokkurn áhuga á að kaupa bifreiðina. Öll gögn málsins bendi til þess að stefnandi hafi ætlað sér að leigja bifreið með tímabundnum leigusamningi til þriggja ára og skila bifreiðinni að því loknu sem hafi og orðið raunin.

Stefnandi haldi því fram og byggi á því að allar fjárhæðir í rekstrar-leigusamningnum séu tilteknar í íslenskum krónum og að hann hafi verið innheimtur í krónum. Út frá þessu dragi stefnandi þá ályktun að samningurinn hafi falið í sér skuldbindingu í íslenskum krónum. Stefndi mótmælir þessari málsástæðu og bendir á að ekki skipti máli hvort samningurinn sé í krónum eða myntum því að um leigusamning sé að ræða, sbr. rökstuðning sem áður hafi komið fram í greinargerð þessari. Þar að auki sé þessi tiltekna málsástæða stefnanda sett upp á rangan og villandi hátt. Þannig komi skýrt fram víða í rekstrarleigusamningnum að leigan taki mið af erlendum myntum. Í því sambandi megi einnig nefna 4. gr. samningsins þar sem fram komi að leigan taki mið af erlendum myntum í eftirfarandi hlutföllum: USD 25%, EUR 40%, JPY 20% og CHF 15%. Á öllum greiðsluseðlum vegna innheimtu leigunnar komi þessi skipting einnig skýrt fram og leigufjárhæð í hverri mynt um sig sé tilgreind nákvæmlega.

Stefndi mómælir öllum vaxtakröfum stefnanda sem röngum og órökstuddum. Í þessu sambandi megi meðal annars nefna að í aðal- og varakröfu stefnanda sé krafist dráttarvaxta af allri stefnufjárhæðinni frá 5. júlí 2010 en hvergi komi fram í stefnunni af hverju miðað sé við þá dagsetningu. Stefndi mótmælir þessari kröfu sérstaklega og telur hana ólögmæta og bendir á að hann hafi ekki verið krafinn um greiðslu á stefnukröfum fyrr en með stefnu í máli þessu sem þingfest hafi verið, 22. september 2011. Tekið skuli fram að í innheimtubréfi stefnanda frá 5. maí 2011 hafi engar fjárhagslegar kröfur verið skilgreindar.

Varakrafa stefnda byggir á því að ef fallist verður á aðal- eða varakröfu stefnanda verði stefnanda heimilað að skuldajafna á móti þeirri kröfu 592.007 kr. með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafa þessi sé til komin vegna gjalddaga af rekstraleigusamningnum frá 5. júlí 2010 til og með 5. mars 2011 en ekki sé ágreiningur á milli aðila um að þeir gjalddagar séu ógreiddir. Miðað sé við upphaflega grunnleigu án gengishækkunar og til viðbótar séu reiknaðir áður tilgreindir vextir. Framangreind gagnkrafa stefnda sé gjaldfallin og séu skilyrði skuldajafnaðar því fyrir hendi, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnkrafan sundurliðist nánar á eftirfarandi hátt:

Stefndi vísar til ákvæða laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum 1. gr., 13. gr. og 14. gr. þeirra laga. Einnig er vísað til lokamálsgreinar 2. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 varðandi það að ávallt sé heimilt að víkja frá ákvæðum vaxtalaga til hagsbóta fyrir skuldara. Stefndi vísar til þeirrar meginreglu í leigurétti að aðilum samnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum. Stefndi byggir hér einnig á meginreglu laga um að gerða samninga eigi að efna að fullu samkvæmt efni sínu. Vísað er til 1. og 4. gr. laga um neytendalán nr. 121/1994 varðandi það að lögin eigi ekki við rekstrarleigusamninga. Gagnkrafa til skuldajafnaðar styðst við 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefndi til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vísað er til 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 1. mgr. 20. gr. sömu laga varðandi skilgreiningu á eignarleigu. Vísað er til 3. og 40. gr. laga nr. 2/1993 varðandi það að við túlkun á 13. og 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 verði að horfa til EES-réttar.

Niðurstaða

Í þessu máli greinir aðila á um það hvort samningur nr. 542266 sé leigusamningur eða lánssamningur, sem falli undir ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnandi byggir á því að samningurinn sé lánssamningur og séu ákvæði hans um gengistryggingu ólögmæt samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi telur hins vegar að samningurinn sé leigusamningur og því falli ákvæði hans, meðal annars ákvæðið um gengistryggingu, ekki undir VI. kafla laga nr. 38/2001.

Fyrirsvarsmaður stefnanda, E-kk-nf B-kk-nf, gaf skýrslu fyrir dóminum. Aðspurður kvaðst hann hafa farið á starfsstöð bílaumboðsins Öskju ehf., sem sé dótturfélag Heklu hf., og gengið frá kaupum á bifreiðinni. Hafi hann samið um greiðslukjör við seljanda en hann hafi ekki haft nein samskipti við stefnda, Lýsingu hf., varðandi kaupin. Sagði hann að stefnanda hafi staðið til boða að kaupa bifreiðina við samningslok en honum hafi verið kynntur þessi möguleiki við samningsgerðina. E-kk-nf sagði stefnda hafa lánað stefnanda fyrir kaupunum á bifreiðinni og taldi því að aðkoma stefnda að kaupunum lyti eingöngu að fjármögnun.

Hinn umdeildi samningur ber heitið „Rekstrarleigusamningur Gengis-tryggður“. Er í upphafi samningsins tiltekið að stefndi sé leigusali, stefnandi leigutaki og að Hekla hf. sé seljandi. Hið leigða sé bifreið af tegundinni Volkswagen Caddy með fastanúmerið RI-J25 og hámarksakstur bifreiðarinnar á ári sé 20.000 km. Í 3. gr. samningsins kemur fram að leigutími sé frá 19. febrúar 2008 til 5. mars 2011 og að fjöldi greiðslna sé 36. Þá segir auk þess að leigumun skuli í lok leigutíma skilað til seljanda og að samningurinn sé óuppsegjanlegur af hálfu leigutaka. Samkvæmt 4. gr. samningsins er mánaðarleg leigugreiðsla ákvörðuð 30.764 kr. án virðisaukaskatts og skuli leiga greiðast í fyrsta sinn 5. apríl 2008. Í sama ákvæði kemur fram að ekki sé krafist fyrirframgreiddrar leigu við undirritun samningsins. Einnig er tilgreint að allar fjárhæðir í samningnum séu tengdar erlendum/innlendum gjaldmiðlum í hlutföllunum, 25% í bandarískum dollurum, 40% í evrum, 20% í japönskum jenum og 15% í svissneskum frönkum, gengi gjaldmiðla miðist við útborgunardag samnings og taki leigugreiðslur breytingum á gengi útgefnu af Seðlabanka Íslands og LIBOR-vöxtum.

Stefnandi byggir á því að ýmis ákvæði rekstrarleigusamningsins séu þess eðlis að líta verði á samninginn sem lánssamning. Í samningnum sé kveðið á um að þriðji aðili, Hekla hf., sé seljandi bifreiðarinnar og fram komi í framburði fyrirsvarsmanns stefnanda fyrir dómi að hann hafi samið við seljanda um kaupin en ekki við stefnda. Stefndi mótmælir því að stefnanda hafi verið veitt lán til kaupa á bifreiðinni eða að honum hafi staðið til boða að kaupa bifreiðina við samningslok. Aðilar hafi ekki samið um slíkt og stefnandi hafi skilað bifreiðinni til stefnda að leigutíma loknum.

Í samningnum er, eins og áður segir, stefndi tilgreindur sem leigusali, stefnandi sem leigutaki og Hekla hf. sem seljandi. Þrátt fyrir að fallast megi á það með stefnanda að óhefðbundið sé að fram komi hver sé seljandi leiguandlags í gagnkvæmum samningi um leigu þá verður ekki af því einu ályktað að samningurinn sé í raun lánssamningur.

Af ákvæðum samningsins, sem þykja að öðru leyti skýr að mati dómsins, má ráða að samið hafi verið um leigu stefnanda á bifreiðinni á ákveðnu tímabili gegn greiðslu mánaðarlegs gjalds. Í samningnum er hvorki tiltekið kaupverð bifreiðarinnar né höfuðstóll samningsins en eðli málsins samkvæmt væri nauðsynlegt að þessi atriði kæmu fram ef um lánssamning væri að ræða. Í skilmálum samningsins kemur jafnframt hvergi fram að leigutaki eignist bifreiðina við lok samningstímans. Segir þvert á móti að leigumun skuli skilað að leigutíma loknum og liggur fyrir í gögnum málsins að bifreiðinni hafi verið skilað til stefnda, 3 mars 2011, sem síðan seldi hana áfram til þriðja aðila. Þá inniheldur samningurinn ákvæði um þjónustu sem sé innifalin í leigugjaldi og sérstaka skilmála sem kveða á um akstur allt að 20.000 km. á ári, þjónustueftirlit, olíuskipti og smurningu samkvæmt þjónustubók. Í 8. gr. samningsins segir að þjónusta skuli veitt af seljanda eða sérstökum þjónustuaðila sem sé tilgreindur í 4. gr. en greiðsla fyrir hana sé innifalin í leigugjaldi. Samkvæmt 9. gr. er einnig innifalið í leigugjaldinu ákveðin hámarksnotkun bifreiðarinnar en eins og komið hefur fram var hún ákveðin 22.000 km. akstur á ári. Þá segir að ef notkun fari umfram það skuli leigutaki greiða aukalega gjald sem innheimt verði af seljanda samkvæmt samkomulagi hans við leigutaka, þó aldrei síðar en í lok leigutíma. Þegar öll framangreind ákvæði samningsins hafa verið virt þykja þau samrýmast mun betur ákvæðum leigusamnings en lánssamnings.

Stefnandi byggir á því að samsetning greiðslna sem stefnandi innti af hendi til stefnda bendi til þess að um lánssamning sé að ræða. Ljóst er að stefnandi greiddi stefnda mánaðarlegt leigugjald að meðtöldum vöxtum. Samningurinn ber með sér að greiðslur séu endurgjald stefnda vegna afnota stefnanda af bifreiðinni. Af samningnum verður hins vegar ekki ráðið að greiðslurnar miði að því að greiða niður höfuðstól láns eða kaupverð bifreiðarinnar.

Samkvæmt samningnum skyldi stefnandi greiða stefnda mánaðarlega leigugjald að meðtöldum vöxtum og tóku greiðslur mið af gengi Seðlabanka Íslands á þeim myntum sem tilteknar voru í samningnum og LIBOR-vöxtum. Þótt ákvæði um vexti sé ekki hefðbundið í leigusamningum mælir ekkert gegn því. Líta verður á vextina sem hluta af þeim mánaðarlegu leigugreiðslum sem stefnanda bar að inna af hendi. Þá verður slíkt ákvæði ekki talið hafa úrslitaáhrif við mat á því hvort samningurinn teljist leigusamningur eða lánssamningur.

Stefnandi byggir á því að ákvæði 13. gr. samningsins, sem kveður á um að leigutaka beri að greiða leigu þó svo að seljandi vanefni samning sinn við stefnda og eða leigutaka, bendi til þess að um lánssamning sé að ræða. Ekki verður fallist á að þetta atriði eitt og sér leiði til þess að um lánssamning sé að ræða.

Þá teljast ákvæði 23.- 25. gr. skilmála samningsins enn fremur ekki hafa þau áhrif að samningurinn teljist lánssamningur fremur en leigusamningur. Þessi samningsákvæði varða rétt stefnda til að rifta samningnum vegna vanefnda stefnanda eða þegar seljandi getur ekki lengur innt af hendi skyldur sínar samkvæmt samningnum. Telja verður að stefnda, sem leigusala, hafi verið heimilt að takmarka líkur á því að hann yrði fyrir fjárhagslegu tjóni ef stefnandi vanefndi samninginn. Því hafi hann sett í samninginn ákvæði er lúti að þessu. Þá verður jafnframt ekki talið að ákvæði 16. gr. samningsins, þess efnis að stefnandi beri sem leigutaki ábyrgð á tjóni sem kunni að verða á bifreiðinni meðan hún er í vörslu hans eða meðan stefnandi ber að öðru leyti áhættuna af henni, leiði til þess að líta verði á samninginn sem lánssamning. Aðilum hafi verið heimilt að semja um þetta atriði. Sama er að segja um ákvæði 2. mgr. 12. gr. samningsins, þess efnis að leigutaki beri áhættuna af því ef hið leigða ferst, skemmist eða rýrnar eftir afhendingu.

Þá vísar stefnandi til d-liðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán. Er merking orða í lögum um neytendalán nr. 121/1994 skilgreind í a-lið 4. gr. laganna. Er þar kveðið svo á um að neytandi sé einstaklingur sem eigi lánsviðskipti sem lög þessi nái til, enda séu þau ekki gerð í atvinnuskyni af hans hálfu. Samkvæmt 1. gr. laganna ná ákvæði laganna til lánssamninga sem lánveitandi gerir í atvinnuskyni við neytendur. Stefnandi í þessu máli er lögaðili og óumdeilt er að ætlunin hafi verið að nota bifreiðina við rekstur félagsins. Koma framangreind lög því ekki til skoðunar við úrlausn málsins.

Stefnandi vísar til laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 og bendir á að samkvæmt þeim lögum sé litið á eignaleigusamninga sem samninga um útlán, án tillits til frekari flokkunar eða nafngiftar slíkra samninga. Þessi málsástæða stefnanda er ekki svo skýr sem skyldi og er henni því hafnað.

Stefnandi vísar til dóms Hæstaréttar frá 20. október 2011, í máli nr. 282/2011, máli sínu til stuðnings. Samningurinn í því máli er ekki sambærilegur við þann sem liggur að baki þessu máli. Er því þar af leiðandi hafnað að fyrrgreindur dómur hafi fordæmisgildi við úrlausn þessa máls.

Samkvæmt áðursögðu er hvergi að finna höfuðstól í samningnum heldur eingöngu kveðið á um mánaðarlegar leigugreiðslur sem stefnandi þarf að standa skil á. Enn fremur verður af gögnum málsins ráðið að stefnandi hafi greitt stefnda virðisaukaskatt sem bættist ofan á einstakar leigugreiðslur. Þá þykja ákvæði samningsins er lúta að þjónustu til leigutaka og höftum á notkun bifreiðarinnar ekki eiga heima í lánssamningi. Með hliðsjón af öllu framangreindu verður að telja að samningurinn sé samkvæmt efni sínu leigusamningur.

Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að samið hafi verið um önnur atriði en fram koma í samningi aðila. Óumdeilt er að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi átt frumkvæði að gerð samningsins og undirritun hans hafi átt sér stað á starfsstöð seljanda. Af gögnum málsins verður hins vegar ekki ráðið að aðilar hafi samið svo um að stefnandi eignaðist kauprétt á bifreiðinni við lok samningstímans. Þótt stefnandi hafi lagt fram annars vegar sambærilegan samning og hér er til álita, er varðar Mercedez Benz bifreið, og hins vegar útprentun úr ökutækjaskrá sem sýnir að stefnandi sé nú eigandi þeirrar bifreiðar, þá verður ekki litið svo á að með því sé sannað að stefnandi hafi við samningslok átt kauprétt á bifreiðinni Volkswagen Caddy, sem samningurinn í þessu máli lýtur að. Þá verður ekki litið fram hjá því að stefndi átti ekki aðild að umræddum viðskiptum stefnanda um kaup á bifreiðinni Mercedez Benz. Stefnandi þykir, samkvæmt öllu framansögðu, ekki hafa sýnt fram á að hann hafi við samningslok átt kauprétt að bifreiðinni eða að aðilar hafi samið svo um að eignarhald hennar ætti að færast frá stefnda til stefnanda gegn greiðslu.

Stefnandi byggir á því að þótt ósannað þætti í málinu að samið hafi verið um yfirfærslu eignarréttar hafi samningurinn samt sem áður verið lánssamningur þar sem stefndi hafi keypt bifreiðina að ósk stefnanda gagngert til að veita stefnanda lán fyrir bifreiðinni, sem stefndi hafi síðan greitt af mánaðarlega og endurspegli greiðslan áætlaða verðmætarýrnun bifreiðarinnar auk þóknunar til stefnda í formi vaxta. Ekki verður fallist á þessa málsástæðu stefnanda. Stefndi hafi keypt bifreiðina af seljanda, Heklu hf., í þeim tilgangi að leigja hana stefnanda í ákveðinn umsaminn tíma og hafi leigugreiðslur stefnanda verið endurgjald stefnda fyrir afnot stefnanda af bifreiðinni. Þá bar stefnanda að skila bifreiðinni við samningslok, sbr. 3. gr. samningsins sem og hann gerði 8. mars 2011, eins og fyrr segir.

Þá er ekki unnt að fallast á það með stefnanda að tilmæli Fjármálaeftirlitsins frá 14. september 2010 eða álitsgerð lögfræðistofunnar Landslaga frá 27. ágúst 2010 hafi bindandi áhrif við mat á því hvort samningurinn teljist lánssamningur eða leigusamningur.

Loks breytir skattaleg meðferð málsaðila á samningnum í framtalsskilum sínum ekki eðli samningsins.

Með vísan til alls þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að samningur aðila sé, eins og heiti hans ber með sér, samningur um rekstrarleigu á bifreið, en ekki lánssamningur. Samkvæmt því komu ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu ekki í veg fyrir að aðilar gætu samið um að fjárhæð mánaðarlegra leigugreiðslna væri bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í þessu máli.

Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 krónur.

L-kvk-nf R-kvk-nf S-kvk-nf, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.

DÓMSORÐ

Stefndi, Lýsing hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Eirvíkur-heimilistækja ehf., í þessu máli.

Stefnandi greiði stefnda 900.000 krónur í málskostnað.

L-kvk-nf R-kvk-nf S-kvk-nf.