E-5991/2020

Mál þetta, sem var dómtekið 13. apríl 2021, var höfðað 1 8. september 2020 af A, [...], gegn B, [...], og íslenska ríkinu.

Stefnandi krefst þess að stefnda, B, verði gert að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 17.123.719 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. september 2015 til greiðsludags, allt að frádregnum eftirfarandi greiðslum: 145.479 krónum 1. apríl 2016, 218.218 krónum 1. maí 2016, 370.849 krónum 1. júní 2016, 526.40 4 krónum 1. júlí 2016, 537.2 9 0 krónum 1. ágúst 2016, 279.666 krónum 1. september 2016, 537.920 krónum 1. október 2016, 279.666 krónum 1. september 2016, 571.720 krónum 1. október 2016, 522.396 krónum 1. nóvember 2016, 1.326.730 krónum 1. desember 2016, 539.575 krónum 1. janúar 2017, 480.822 krónum 1. febrúar 2017, 549.522 krónum 1. mars 2017, 624.995 krónum 1. apríl 2017, 647.141 krónum 1. maí 2017, 646.226 krónum 1. júní 2017, 851.307 krónum 1. júlí 2017, 669.290 krónum 1. ágúst 2017, 584.401 krónu 1. september 2017, 638.215 krónum 1. október 2017, 806.200 krónum 1. nóvember 2017, 751.755 krónum 1. desember 2017, 654.353 krónum 1. janúar 2018, 624.174 krónum 1. febrúar 2017, 662.422 krónum 1. mars 2017 og 590.352 krónum 1. apríl 2018. Þá er þess krafist að stefndu verði sameiginlega gert að greiða stefnanda 1.500.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001, frá 20. janúar 2016 til 18. september 2020 en samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er krafist málskostnaðar sameiginlega úr hendi stefndu.

Stefndu krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður.

I

Helstu málsatvik

Stefnandi hóf störf hjá B [...] og er ráðningarsamningur frá 14. sama mánaðar. Hann starfaði á sviði [...] þar til honum var sagt upp störfum 28. ágúst 2015. Samhliða undirritun ráðningarsamnings skrifaði stefnandi undir trúnaðarheit og er þar meðal annars staðfest að hann hafi fengið í hendur og kynnt sér verklagsreglur B um meðferð trúnaðargagna og heiti því að gæta ákvæða þeirra í starfi. Meðal gagna málsins er bréf Verkfræðingafélags Íslands til stefnda B þar sem tilkynnt var að stefnandi hefði verið kjörinn trúnaðarmaður samkvæmt 28. gr. laga nr. 94/1875 og samkvæmt samkomulagi frá 9 janúar 1989. Tilkynningin var undirrituð af C með fyrirvara „vegna lögmætis vals á trúnaðarmanni“.

Hinn 24. ágúst 2015 óskaði stefnandi eftir fundi með sviðsstjóra fyrirtækjasviðs og deildarstjóra [...] hjá B. Á fundinum sýndi stefnandi þeim töflur sem höfðu að geyma upplýsingar um laun einstakra starfsmanna B. Hann taldi þessar upplýsingar sýna að laun starfsmanna í [...] þar sem hann starfaði væru lægri en laun starfsmanna annarra deilda. Sviðsstjóri fyrirtækjasviðs hafði í kjölfarið samband við C, sem var staddur erlendis, og sagði honum frá því sem fram hefði farið á fundinum. Hinn 27. ágúst 2015 þegar C kom aftur til starfa var haldinn fundur með stefnanda og var öryggisstjóri B jafnframt viðstaddur. Stefnandi lýsti því að hann hefði nýtt svokallaðan staðgreiðslugrunn ríkisskattstjóra, sem hann hafði aðgang að vegna starfs síns, til að sækja gögn um allar launagreiðslur B. Kennitölur launþega voru þar brenglaðar en ekki kennitölur launagreiðanda. Fram kom að stefnandi hefði nálgast lista með nöfnum, fæðingarári og starfi allra starfsmanna af innra neti B. Hann hefði keyrt saman upplýsingar og komist að því um hvaða starfsmenn væri að ræða. Á fundinum var stefnanda gert ljóst að um væri að ræða trúnaðarbrot og mætti hann búast við áminningu eða brottvikningu úr starfi. Eftir fundinn var stefnanda gert að eyða gögnunum að viðstöddum öryggisstjóra stofnunarinnar.

Síðar sama dag sendi stefnandi C tölvupóst þar sem meðal annars kom fram að helsta ástæða þess að hann hefði sótt upplýsingarnar væri til að staðfesta grun og orðróm um að starfsmannastjóri færi ekki rétt með laun starfsmanna. Þá kom fram að þar sem upplýsingarnar hefðu að hluta til verið dulkóðaðar hefði honum þótt það áskorun að geta tengt þær við einstaklinga. Með tölvubréfi C sem sent var síðar sama dagvar áréttað að eingöngu mætti nota trúnaðargögn sem starfsmenn hefðu aðgang að til opinberrar hagskýrslugerðar og var í þeim efnum vísað til ákvæða laga nr. [...] og opinbera hagskýrslugerð. Jafnframt kom fram að miðað við alvarleika málsins væri áminning vægt úrræði, enda væri það að fletta upp nafngreindum einstaklingum í opinberum skrám í ólögmætum tilgangi alvarlegt brot. Þá teldi C orðróm um starfsmannastjóra ekki eiga við rök að styðjast. Síðdegis 28. ágúst 2015 var stefnanda kynnt að ákveðið hefði verið að hann skyldi fara í launað leyfi í viku á meðan málið yrði skoðað frekar. Á því tímamarki var aðgangi stefnanda að tölvukerfum B lokað og var vinnutölvu hans komið í vörslur öryggisstjóra.

Það liggur fyrir að innan B fór fram rannsókn á því hvaða upplýsinga stefnandi hefði aflað til að taka saman launagögnin. Sú rannsókn var meðal annars talin leiða í ljós að stefnandi hefði keyrt út gögn frá fleiri aðilum en B og að hann hefði jafnframt aflað upplýsinga um fyrrverandi starfsmenn stofnunarinnar. Þegar málið var talið upplýst var ákveðið að segja stefnanda upp störfum. Meðal gagna málsins er bréf, sem er dagsett 4. september 2015, þar sem fram kemur að stefnanda sé sagt upp störfum með þriggja mánaða fyrirvara miðað við næstu mánaðamót í samræmi við ákvæði ráðningarsamnings og 43. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Tekið er fram að starfslok verði 31. desember 2015 en ekki sé krafist vinnuframlags á uppsagnarfresti. Umrætt bréf mun ekki hafa borist stefnanda með pósti eins og ætlunin var og mætti hann til vinnu 7. september 2015. Hann fór þá á fund C og var honum skýrt frá uppsögninni.

Stefnandi óskaði eftir skriflegum rökstuðningi fyrir uppsögninni og hann var veittur með bréfi 1. október 2015. Þar kom meðal annars fram að uppsögnin hefði farið fram með vísan til 1. mgr. 43. gr. laga nr. 70/1996. Það hefði verið mat C að sú háttsemi sem væri ástæða uppsagnarinnar væri augljóslega af alvarlegri toga en þau tilvik sem talin væru upp í 21. gr. laga nr. 70/1996 og að eftir slíkan trúnaðarbrest gæti stefnandi ekki sinnt störfum hjá B. Hefði áminning og veiting færis á að bæta ráð sitt með vísan til 1. mgr. 44. gr. laganna því augljóslega ekki verið til þess fallin að ná árangri. Í rökstuðningnum kom jafnframt fram að B teldi að háttsemi stefnanda hefði brotið gegn 10. og 11. gr. laga nr. 163/2007, 18. gr. laga nr. 70/1996 og verklagsreglum B um meðferð trúnaðargagna. Þá hefði háttsemin brotið gegn 7. til 9. gr. laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, auk þess sem hún varði við ákvæði laga nr. 70/1996 um vammleysi og þagnarskyldu opinberra ríkisstarfsmanna. Loks var tekið fram að háttsemin varði að öllum líkindum við 136. og 139. gr., sbr. 141. gr. a, almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Með bréfi 17. desember 2015 krafðist stefnandi bóta frá stefnda B vegna uppsagnarinnar. Rökstutt var í bréfinu að uppsögnin hefði verið ólögmæt og nam krafan sem miðaðist við laun í sex mánuði 4.004.235 krónum. Með bréfi C 12. janúar 2016 var kröfunni mótmælt.

B vísaði máli vegna háttsemi stefnanda til ríkissaksóknara með bréfi 27. október 2015. Ríkissaksóknari sendi málið til meðferðar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 20. nóvember 2015. Hinn 13. janúar 2016 hafði lögreglan samband við B vegna gagnaöflunar. Tölva sem stefnandi hafði haft aðgang að vegna starfs síns var í vörslu öryggisstjóra stofnunarinnar. Með bréfi 20. janúar 2016 var stefnanda tilkynnt að hald yrði lagt á tölvunaog önnur gögn í vörslu B sem skipt gætu máli við rannsókn málsins. Umrædd gögn munu hafa verið afhent lögreglu í febrúar 2018. Stefnandi var yfirheyrður vegna málsins 25. maí 2018 og liggja fyrir samantektir lögreglu vegna þessa. Þar kemur meðal annars fram að stefnandi hafi viðurkennt að hafa notað upplýsingar úr staðgreiðsluskrá Ríkisskattstjóra til að setja saman skjal með upplýsingum um laun starfsmanna B. Hvað varðar tilganginn var vísað til gruns margra um að starfsmenn á fyrirtækjasviði væru á lægri launum en aðrir. Lögreglan hélt áfram rannsókn málsins og var stefnandi boðaður aftur til yfirheyrslu 5. desember 2018. Málið var sent til héraðssaksóknara 31. október 2019. Með bréfi embættisins 18. desember 2019 var tilkynnt að málið hefði verið fellt niður. B óskaði eftir rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun og barst hann 9. janúar 2020. Þann 17. janúar 2020 kærði B niðurstöðu héraðssaksóknara til ríkissaksóknara. Ríkissaksóknari staðfesti ákvörðun héraðssaksóknara 17. apríl 2020.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar gagnvart stefnda, B, á því að uppsögn hans hafi verið ólögmæt og beri vinnuveitanda hans að greiða bætur fyrir fjárhagslegt tjón og miska. Hvað varðar kröfu gegn stefnda, íslenska ríkinu, er tekið fram að stefnandi hafi mátt þola rannsóknaraðgerðir vegna máls sem hafi síðar verið fellt niður og eigi hann því rétt til bóta samkvæmt 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.

Samkvæmt lögum nr. 70/1996 sem hafi gilt um ráðningarsamband aðila hafi verið skylt að veita stefnanda áminningu og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en til uppsagnar gat komið, sbr. 1. mgr. 44. gr. laganna. Uppsögnin hafi verið vegna persónulegra verka stefnanda og sé því ótvírætt að áminning hafi áður þurft að fara fram, sbr. 21. gr. laganna. Hins vegar vísi stefndi B í rökstuðningi til þess að ástæða uppsagnarinnar hafi verið af alvarlegri toga en tilvik sem væru talin upp í 21. gr. laga nr. 70/1996. Ríkissaksóknari hafi rannsakað ásakanir stefnda B og komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði ekki brotið gegn persónuverndarlögum nr. 90/2018 með refsiverðum hætti. Þá hafi ekki heldur verið talið að háttsemi stefnanda varðaði við þagnarskyldu opinbers starfsmanns samkvæmt 136. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þetta sé ekki í samræmi við það mat C að háttsemi stefnanda hafi verið alvarlegri en þau tilvik sem talin séu upp í 21. gr. laga nr. 70/1996. Þá sé enginn fótur fyrir því að stefnandi hafi misnotað stöðu sína með langvarandi hætti eða sýnt einsettan brotavilja eins og haldið hafi verið fram. Jafnvel þótt talið yrði að stefnandi hefði ekki farið að öllu leyti eftir hátternisreglum starfsmanna, sbr. 10. og 11. gr. laga nr. 163/2007, verði að fella slík brot undir 21. gr. laga nr. 70/1996. Áminning hafi því verið nauðsynlegur undanfari uppsagnar, sbr. 44. gr. laganna, og sé uppsögnin ó lögmæt.

Lögð er áhersla á að stefnandi hafi verið trúnaðarmaður félagsmanna í Verkfræðingafélagi Íslands sem störfuðu hjá stefnda B. Stefnandi hafi aflað umræddra upplýsinga til að undirbúa samningaviðræður um stofnanasamning á vinnustað. Stefnanda hafi grunað að starfsmannastjóri stefnda færi með rangt mál um laun starfsmanna og verði uppsögnin rakin til verka stefnanda sem trúnaðarmanns starfsmanna. Trúnaðarmönnum sé veitt sérstök vernd í starfi, sbr. 30. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna, sbr. 11. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Almennt þurfi sakir starfsmanns sem fer með trúnaðarstörf að vera nokkrar svo vinnuveitanda sé heimilt að segja honum upp störfum og beri ávallt að aðvara eða áminna hann áður en uppsögn komi til álita. Stefndi B hafi ekki tekið tillit til sérstöðu stefnanda sem trúnaðarmanns þegar honum var sagt upp störfum, en með því hafi verið brotið gegn lögum nr. 94/1986, sbr. lög nr. 80/1938. Þá hafi borið að gæta meðalhófs samkvæmt 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svo sem með því að veita stefnanda áminningu eða eiga við hann leiðbeinandi samtal hafi vinnuveitandi talið ástæðu til.

Með því að segja stefnanda upp störfum í aðdraganda þess að gerður var stofnanasamningur á vinnustað hafi stefndi B skipt sér af kjarabaráttu starfsmanna á vinnustaðnum. Skipti ekki máli þótt stefnandi hafi eingöngu haft stöðu áheyrnarfulltrúa við gerð stofnanasamninga þar sem Verkfræðingafélag Íslands hafi ekki átt beina aðild að gerð viðkomandi samnings. Allt að einu hafi stefndi B brotið gegn banni við því að atvinnurekendur hafi afskipti af kjarabaráttu eða stjórnmálaskoðunum starfsmanna með uppsögnum, sbr. 4. gr. laga nr. 80/1938 og 11. g r. Mannréttindasáttmála Evrópu, eins og ákvæðið hafi verið túlkuð af Mannréttindadómstól Evrópu.

Stefnandi byggir á því að bætur úr hendi stefnda B vegna ólögmætrar uppsagnar skuli miðast við laun í 27 mánuði. Með vísan til dómvenju er gerð krafa um bætur sem nema launum í átján mánuði frá og með þeim tíma sem stefnanda var sagt upp störfum. Þá er krafist bóta sem nema launum í sex mánuði þar sem stefnandi hafi unnið sér inn réttindi til endurmenntunar og fengið samþykki vinnuveitanda fyrir háskólanámi í eina önn á fullum launum þegar honum var sagt upp störfum. Jafnframt beri að dæma honum bætur sem miðist við laun í þrjá mánuði með vísan til þess að hann hafi verið trúnaðarmaður starfsmanna á vinnustað. Í stefnu er gerð nánari grein fyrir kröfum vegna orlofs og persónuuppbótar, sem og þeim fjárhæðum sem eru lagðar til grundvallar. Gert er ráð fyrir því að frá fjárkröfunni dragist laun stefnanda vegna vinnu annars staðar eftir starfslok hjá stefnda B, en þær greiðslur eru sundurliðaða rí stefnu.

Stefnandi krefst 1.500.000 króna í miskabætur og er kröfunni beint að stefndu sameiginlega. Til stuðnings kröfu á hendur stefnda B er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til þess að uppsögn stefnanda og kæra til lögreglu hafi valdið honum ófjárhagslegu tjóni sem felist í álitshnekki og öðrum óþægindum að ósekju. Uppsögnin hafi verið framkvæmd með sérlega meiðandi hætti og hafi stefnandi verið borinn þungum sökum um hegningarlagabrot sem ekki hafi staðist þegar málið hafi verið rannsakað. K æra stefnda B til lögreglu hafi miðað að því að réttlæta brottrekstur stefnanda án þess að málefnalegar ástæður væru fyrir hendi. Vegið hafi verið að starfsheiðri og æru stefnanda, auk þess sem brotið hafi verið gegn grunnreglu vinnumarkaðsréttar um friðhelgi vinnumarkaðsaðgerða. Hvað varðar kröfu gegn íslenska ríkinu er vísað til þess að stefnandi hafi mátt þola rannsóknaraðgerðir sem fólust í haldlagningu lögreglu á tölvu sem stefnandi hafði aðgang að á vinnustað, sem og gögnum sem lögregla taldi hafa þýðingu við rannsókn málsins. Stefnanda hafi verið tilkynnt um þessa rannsóknaraðgerð með bréfi 20. janúar 2016. Þá hafi hann verið yfirheyrður af lögreglu í maí og desember 2018. Til stuðnings kröfunni er vísað til 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Lögð er áhersla á að sakamálarannsóknin, sem tók fjögur og hálft ár, hafi sett líf stefnanda úr skorðum og meðal annars leitt til hjónaskilnaðar. Rannsóknin hafi haft mikil andleg áhrif á stefnanda, en samkvæmt framlögðu læknisvottorði hafi hann fengið lyf vegna andlegrar vanlíðanar.

Stefnandi byggir á því að kröfur hans séu ekki fyrndar. Hvað varðar kröfur gegn stefnda B er byggt á því að hið bótaskylda atvik hafi átt sér stað í september 2015 þegar stefnanda var sagt upp störfum og taki krafa um skaðabætur mið af því. Stefnanda hafi aftur á móti verið ómögulegt að setja fram kröfu sína á hendur stofnuninni uns ákvörðun ríkissaksóknara um að fella málið niður lá fyrir í apríl 2020. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda hefjist fyrning í fyrsta lagi einu ári eftir þann dag þegar óyfirstíganlegri hindrun ljúki sem byggi ekki á atvikum sem varði kröfuhafa sjálfan. Ákvæðið eigi við í málinu og hafi stefnandi ekki borið ábyrgð á þeim drætti sem varð á rannsókn sakamálsins. Bótaskylda stefnda íslenska ríkisins hafi fyrst stofnast þegar sakamálarannsóknin var felld niður með formlegum hætti 17. apríl 2020.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefndu

Stefndi B byggir á því að krafa stefnanda um skaðabætur sé fyrnd. Krafan fyrnist á fjórum árum samkvæmt lögum nr. 150/2007, sbr. 9. gr. laganna. Fyrningarfrestur hafi verið liðinn þegar málið var höfðað í september 2020, hvort sem miðað sé við það tímamark þegar stefnandi tók við uppsagnarbréfi í september 2015 eða lok uppsagnarfrests 31. desember 2015. Því er mótmælt að stefnandi hafi ekki getað sett fram kröfuna fyrr en ákvörðun ríkissaksóknara hafi legið fyrir 17. apríl 2020, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007. Sjá megi af lögskýringargögnum að ákvæðið geti aðeins átt við um mjög sérstök og óvenjuleg tilvik eða svonefnd force majeure tilvik, þ. e. náttúruhamfarir og aðra ófyrirsjáanlega atburði, sem komi í veg fyrir að unnt sé að rjúfa fyrningarfrest kröfu. Hindrunin verði ætíð að vera almenn í þeim skilningi að ekki sé kleift fyrir neinn að slíta fyrningu með þeim hætti sem lög geri ráð fyrir. Tilvik sem varði einungis kröfuhafa sjálfan falli ekki undir ákvæðið. Ekki hafi verið til staðar almennar hindranir sem komu í veg fyrir að hægt væri að slíta fyrningu. Í því sambandi er bent á að stefnandi hafi sett fram kröfu um skaðabætur 17. desember 2015 en svo ekkert aðhafst í tæp fimm ár.

Jafnframt er byggt á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti og þannig firrt sig rétti til greiðslu skaðabóta jafnvel þó að fyrningarfrestur teljist ekki liðinn. Líta verði til þess að strax í kjölfar uppsagnarinnar, eða í síðasta lagi þegar ráðningarsambandi við stefnda lauk, hafi honum mátt vera ljóst að hann gæti átt þá skaðabótakröfu sem nú sé höfð uppi.

Byggt er á því að uppsögn stefnanda hafi verið reist á lögmætum og málefnalegum forsendum. Uppsögnin hafi átt stoð í ákvæðum ráðningarsamnings og 43. gr. laga nr. 70/1996. Því er mótmælt að borið hafi að áminna stefnanda og gefa honum færi á að bæta sig áður en honum var sagt upp, sbr. 21. og 44. gr. laganna.

Uppsögnin hafi ekki átt rætur að rekja til ástæðna sem sé getið í 21. gr. laga nr. 70/1996 og hafi brot stefnanda verið af mun alvarlegri toga. Stefnandi hafi á fundi með C 27. september 2015, í tölvupósti til hans sama dag og í yfirheyrslum hjá lögreglu játað að hafa brotið gegn trúnaðarheiti starfsmanna og reglum um meðferð trúnaðargagna. Það hafi hann gert með því að brjótast í gegnum kóðun trúnaðargagna, sem hann hafði aðgang að til hagskýrslugerðar, og fá upplýsingar sem honum hafi ekki verið heimilt að nýta sér og búa til úr þeim skipulagt safn upplýsinga. Öryggisafrit sýni að hann hafi ekki aðeins samkeyrt stað greiðslugrunninn við lista yfir starfsmenn af innra neti stofnunarinnar, heldur líka við lista yfir fyrrverandi starfsmenn stofnunarinnar, sem og lista yfir starfsmenn annarra fyrirtækja og stofnana. Í framhaldinu hafi stefnandi sett saman töflur úr framangreindum skrám með samanburði á launum milli nafngreindra einstaklinga eftir störfum. Með háttsemi sinni hafi stefnandi brotið gegn ákvæðum ráðningarsamnings, trúnaðarheiti og verklagsreglum B um meðferð trúnaðargagna, sem og ákvæði um þagnarskyldu í lögum nr. 70/1996. Þá hafi stefnandi brotið gegn 10. og 11. gr. laga nr. [...]. Þá hafi stefnandi talið brot sín mjög léttvæg og lýst því yfir í samtölum við starfsmenn stefnda að hann my ndisafna upplýsingunum aftur hefði hann tækifæri til þess. Hafi ekki verið talið mögulegt að veita stefnanda færi á að bæta ráð sitt og vægari úrræði en uppsögn ekki verið tæk. Jafnframt er byggt á því að með vísan til játninga stefnanda hafi verið skilyrði til þess að víkja honum úr starfi á grundvelli 2. mgr. 45. gr. laga nr. 70/1996. Lögð er áhersla á að háttsemi stefnanda hafi verið til þess fallin að skaða orðspor og hagsmuni stefnda B sem sé miðstöð opinberrar hagskýrslugerðar á Íslandi. Vegna þessa hlutverks sé stofnuninni heimilt að krefja stjórnvöld, stofnanir, fyrirtæki og einstaklinga í atvinnurekstri um gögn og upplýsingar sem hún þarfnast til hagskýrslugerðar, sbr. lög nr. 163/2007 og breytingar með lögum nr. 104/2013.

Tekið er fram að það sé ekki rétt að ríkissaksóknari hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði ekki brotið gegn ákvæðum um þagnarskyldu opinberra starfsmanna. Í ákvörðuninni hafi komið fram að ekki væru taldar líkur á sakfellingu á grundvelli 136. gr. almennra hegningarlaga vegna fyrningar sakar. Hvað varðar brot gegn 139. gr. almennra hegningarlaga hafi ríkissaksóknari talið þá háttsemi starfsmanns geta varðað við ákvæðið, að nota aðgang, sem hann hefur að gagnagrunni með trúnaðarupplýsingum sem ætlaðar eru til hagskýrslugerðar, til að sækja og vinna upplýsingar um laun nafngreindra samstarfsmanna, án þess að til þess sé ætlast vegna starfa hans, og síðan notfæra sér eða miðla upplýsingum til annarra samstarfsmanna, án þess að upplýsingarnar eigi að fullu erindi við viðkomandi. Hafi verið talið að hið sama ætti við um þá háttsemi að nýta sér aðgang að trúnaðarupplýsingum í eigin þágu vegna atvinnuleitar. Ekki hafi verið talið skipta máli að tilgangur upplýsingaöflunarinnar kynni að hluta eða að einhverju leyti að hafa verið að sýnafram á launamismun. Ákvörðun um að ákæra ekki í málinu hafi verið vegna vafa sem talinn var leika á því hvort stefnandi teldist opinber starfsmaður í skilningi 139., sbr. 141. gr. a í almennum hegningarlögum.

Því er mótmælt að uppsögn stefnanda hafi tengst hlutverki hans sem trúnaðarmanns eða að stefndi B hafi með einhverjum hætti skipt sér af kjarabaráttu starfsmanns. Stefnandi hafi komið fram sem trúnaðarmaður en skoðun leitt í ljós að hann hafi ekki verið kosinn í formlegri kosningu eins og ráðgert er í 1. mgr. 28. gr. laga nr. 94/1986. Hafi staðfesting C á tilkynningu um kjör trúnaðarmanns því verið undirrituð með fyrirvara um lögmæti vals á trúnaðarmanni. Byggt er á því að stefnandi hafi ekki notið verndar sem trúnaðarmaður samkvæmt lögunum. Í öllu falli hafi framferði hans ekki tengst öflun upplýsinga til að undirbúa samningaviðræður um stofnanasamning á vinnustað eða störfum hans sem trúnaðarmanns.

Skaðabótakröfu stefnanda er mótmælt og tekið fram að hann hafi ekki sýnt fram á tjón, enda hafi hann fljótlega ráðið sig í aðra vinnu. Dómaframkvæmd styðji ekki að fjárhæð skaðabóta vegna ólögmætrar uppsagnar miðist við laun í 18 eða 27 mánuði. Stefnandi hafi ekki getað reiknað með því að halda starfi sínu í þann tíma og sé dómvenja fyrir því að bætur séu dæmdar að álitum. Þá beri meðal annars að draga frá kröfunni laun í uppsagnarfresti og greiðslur á meðan stefnandi var í launuðu leyfi. Útreikningi kröfunnar er mótmælt og lögð áhersla á að stefnanda hafi borið að takmarka tjón sitt í meira mæli en gert var. Þá beri að líta til þess að stefnanda hafi verið sagt upp vegna ólögmætra aðgerða hans sjálfs. Því er sérstaklega mótmælt að stefnandi eigi rétt á bótum vegna réttinda til endurmenntunar og vegna stöðu hans sem trúnaðarmanns. Kröfu um dráttarvexti er enn fremur mótmælt, þar með talið upphafstíma þeirra.

Vegna kröfu stefnanda um miskabætur er bent á að krafist sé bóta óskipt úr hendi stefndu enda þótt mismunandi röksemdir og atvik liggi að baki kröfunni. Það sé til að mynda alls óljóst með hvaða hætti stefndi B beri óskipta ábyrgð með íslenska ríkinu áætluðu tjóni af rannsóknaraðgerðum. Stefnandi vísi einungis til 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til stuðnings málatilbúnaði sínum, en framsetning kröfunnar virðist fremur byggð á 18. gr. laganna enda þótt skilyrði samaðildar séu ekki uppfyllt. Kunni að vera tilefni til að vísa miskabótakröfu stefnanda frá gagnvart stefnda B án kröfu, enda virðist krafan nær eingöngu grundvallast á ætluðu tjóni vegna rannsóknaraðgerða sem byggt sé á að stefndi, íslenska ríkið, beri ábyrgð á.

Kröfuu m miskabætur úr hendi stefnda, íslenska ríkisins, er mótmælt með vísan til þess að hún eigi ekki stoð í 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi reisi kröfuna á haldlagningu tölvu sem hann hafði aðgang að í starfi sínu hjá stefnda B og fleiri gögnum sem voru í eigu stofnunarinnar. Tölvan, sem hafi verið í eigu B, hafi fyrst verið afhent lögreglu í febrúar 2018, meira en tveimur og hálfu ári eftir að stefnandi lét af störfum og hafði síðast aðgang að tölvunni. Stefnandi hafi hvorki verið eigandi né vörsluhafi haldlagðra muna og geti hann því ekki átt rétt til miskabóta samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008. Verði talið að bótaréttur sé fyrir hendi er byggt á því að stefnandi hafi með hátterni sínu valdið þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. sömu laga.

Af hálfu stefnda B er kröfu um miskabætur vegna uppsagnar mótmælt verði kröfunni ekki vísað frá dómi af sjálfsdáðum. Byggt er á því að miskabótakrafan sé fyrnd, en stefnanda hafi verið sagt upp störfum í september 2015 og krafan fyrnist á fjórum árum samkvæmt ákvæðum laga nr. 150/2007. Eigi við sömu sjónarmið og vegna skaðabótakröfu stefnanda. Þá sé vanreifað hvernig uppfyllt séu skilyrði til greiðslu miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Uppsögnin verði rakin til ólögmætra aðgerða stefnanda sjálfs og hafi vísun málsins til ríkissaksóknara ekki miðað að því að réttlæta brottrekstur hans. Verði ekki fallist á sýknu er byggt á því að umkrafin fjárhæð sé allt of há miðað við dómaframkvæmd og atvik þau er leiddu til uppsagnarinnar. Tekið er fram að ekki verði séð að framlagt læknisvottorð styðji miska stefnanda, heldur sýni það að hann hafi glímt við kvíða frá árinu 2013 og virðist ekki hafa leitað til læknis vegna málsins fyrr en óskað var eftir útgáfu vottorðsins 10. júní 2020. Jafnframt er upphafstíma dráttarvaxta vegna miskabótakröfu mótmælt.

I V

Niðurstaða

Ágreiningur stefnanda og stefnda B lýtur að því hvort uppsögn stefnanda hafi verið lögmæt og hvort ha nn eigi rétt á bótum vegna fjárhagslegs tjóns sem leiðir af uppsögninni. Jafnframt er deilt um rétt stefnanda til miskabóta úr hendi stefndu sameiginlega vegna uppsagnarinnar og aðgerða lögreglu í tilefni af rannsókn á meintu broti hans.

Eins og rakið hefur verið byggir stefndi B á því að krafa stefnanda um skaðabætur vegna fjárhagslegs tjóns sé fyrnd samkvæmt 9. gr. laga nr. 150/2007. Það er ágreiningslaust að krafa stefnanda er skaðabótakrafa og að um fyrningu hennar fari eftir þessu ákvæði. Samkvæmt ákvæðinu fyrnist krafa um skaðabætur á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð ber á því eða bar að afla sér slíkra upplýsinga. Ráðið verður af athugasemdum við 9. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 150/2007 að líta beri til þess hvenær tjónþoli hafi fyrst haft tilefni til að höfða mál þar sem hann hafi fengið eða borið að afla sér vitneskju um tjónið og þann sem ber ábyrgð á því. Tjónþoli geti ekki haldiðað sér höndum eða borið við vanþekkingu. Ráðist fyrningarfrestur því ekki af persónubundinni vitneskju einstakra tjónþola um réttarstöðu sína. Þá hefur verið talið að fyrningarfrestur geti hafist þegar tjónþoli má gera ráð fyrir að hann hafi orðið fyrir fjártjóni enda þótt fjárhæð bóta liggi ekki endanlega fyrir. Í þeim efnum er meðal annars horft til þess að fyrningarfresti er ætlað að gefa tjónþola hæfilegt svigrúm til þess að staðreyna umfang tjóns, sbr. til hliðsjónar dóm Landsréttar frá 6. mars 2020 ímáli nr. 26/2019.

Stefnandi byggir sjálfur á því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna uppsagnar úr starfi sem honum var kynnt 7. september 2015 og að stefndi B beri ábyrgð á tjóninu.

Leggja verður til grundvallar að krafa stefnanda hafi stofnast á þessu tímamarki. Það er ekki sjálfgefið að fyrningarfrestur samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 hafi byrjað að líða þegar hið bótaskylda atvik varð, enda þarf að líta til þess hvenær stefnandi hafði vitneskju eða hvenær honum bar að afla sér upplýsinga um meint tjón sitt. Til þess er að líta að stefnandi sendi stefnda B kröfubréf 17. desember 2015 þar sem krafist var skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi leiða af uppsögninni. Krafan tók, eins og áður greinir, mið af launum í sex mánuði og var hún nánar sundurliðuð í bréfinu. Þetta er til marks um að stefnandi hafi á þessum tíma haft nægilega vitneskju um tjón sem hann taldi leiða af uppsögninni og stefnda B bera ábyrgð á. Þá fékkst efnandi greidd laun í uppsagnarfresti fram til 31. desember 2015 en eftir þann tíma fékk hann ekki frekari greiðslur frá stofnuninni. Að þessu virtu verður lagt til grundvallar að stefnandi hafi í síðasta lagi í lok árs 2015 mátt gera ráð fyrir að hann hefði orðið fyrir fjártjóni vegna uppsagnarinnar og þá haft tilefni til málshöfðunar, sbr. að nokkru til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 1. mars 2018 í máli nr. 201/2017 og dóm Landsréttar frá 23. nóvember 2018 í máli nr. 276/2018.

Stefnandi byggir á því að honum hafi verið ómögulegt að beina kröfu að stefnda B fyrr en ákvörðun ríkissaksóknara um að fella mál vegna meints brots hans niður lá fyrir í apríl 2020. Nánar tiltekið er byggt á því að krafan sé ekki fyrnd vegna fyrirmæla 2. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 um að fyrning hefjist í fyrsta lagi einu ári eftir þann dag þegar óyfirstíganlegri hindrun ljúki sem byggi ekki á atvikum sem varði kröfuhafa sjálfan. Samkvæmt athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 150/2007 á það við sé ekki mögulegt að rjúfa fyrningu vegna ó yfirstíganlegra hindrana sem er lýst sem svonefndum force majeure tilvikum, það er náttúruhamförum eða öðrum ófyrirsjáanlegum atburðum, sem komi í veg fyrir aðunnt sé að rjúfa fyrningarfrest kröfu. Tekið er fram að ákvæðið sé ekki einskorðað við slík tilvik en að hindrunin verði ætíð að vera „almenn í þeim skilningi að ekki sé kleift fyrir neinn að slíta fyrningu með þeim hætti sem lög gera ráð fyrir“. Ekki verður fallist á að sú staðreynd að mál vegna meints brots stefnanda var til rannsóknar hjá lögreglu hafi komið í veg fyrir að hann gæti rofið fyrningu samkvæmt fyrirmælum IV. kafla laga nr. 150/2007, svo sem með málsókn gegn stefnd a B. Rannsóknin laut að meintum refsiverðum brotum, en málsókn stefnanda er einkum byggð á því að brotið hafi verið gegn ákvæðum laga nr. 70/1996 og meginreglum vinnuréttar við uppsögnina. Að mati dómsins var þannig ekki til staðar óyfirstíganleg og almenn hindrun í skilningi 2. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 þannig að fyrirmæli ákvæðisins um viðbótarfrest geti átt við.

Samkvæmt framangreindu á 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 þar sem mælt er fyrir um fjögurra ára fyrningarfrest við og miðast upphaf frestsins eins og áður greinir við 31. desember 2015. Fyrningu er slitið þegar mál er höfðað fyrir dómstólum, sbr. 2. mgr. 15. gr. laganna, en það var ekki gert fyrr en 18. september 2020. Þá var fyrningu ekki slitið með öðrum hætti á fyrra tímamarki. Þegar af þeirri á stæðu að krafan var fyrnd þegar málið var höfðað verður stefndi B sýknaður af kröfu stefnanda um bætur fyrir fjárhagslegt tjón.

Stefnandi hefur krafist 1.500.000 króna í miskabætur sameiginlega úr hendi stefndu. Mismunandi röksemdir búa að baki kröfunni að þessu leyti. Þannig er krafa á hendur stefnd a B reist á því að stefnandi hafi orðið fyrir miska vegna ólögmætrar uppsagnar. Krafa á hendur stefnda, íslenska ríkinu, er aftur á móti reist á því að hann hafi beðið tjón af rannsóknaraðgerðum lögreglu og að uppfyllt séu skilyrði 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til greiðslu bóta. Hvað varðar framsetningu kröfunnar hefur stefnandi vísað til 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og við munnlegan málflutning var lögð áhersla á að stefndu væru tengdir aðilar. Að mati dómsins er ekki unnt að fallast á að krafan eigi rætur að rekja til sama atviks, sömu aðstöðu eða sama löggernings í skilningi 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Þ á er alls óljóst á hvaða grundvelli stefnandi telur stefndu bera sameiginlega ábyrgð á miska sem rakinn er til mismunandi atvika sem stefndu áttu ekki báðir aðkomu að, en því er ekki heldur borið við að 18. gr. laga nr. 91/1991 eigi við. Samkvæmt þessu telur dómurinn að það skorti verulega á að stefnandi hafi gert grein fyrir sameiginlegri aðild hvað þessa kröfu varðar, sem og grundvelli sameiginlegrar ábyrgðar stefndu. M eð vísan til e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og meginreglna einkamálaréttarfars verður kröfunni vísað frá dómi af sjálfsdáðum, sbr. að nokkru til hliðsjónar dóm Landsréttar frá 5. júní 2018 í máli nr. 376/2018.

Samkvæmt framangreindu er stefndi B sýknaður af kröfu stefnanda um skaðabætur vegna fjárhagslegs tjóns. Þá er kröfu um miskabætur sem var beint sameiginlega að stefndu vísað frá dómi.

Að öllum atvikum virtum þykir rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefnd B er sýk naf kröfu stefnanda A um bætur vegna fjárhagslegs tjóns.

Kröfu stefnanda um miskabætur úr hendi stefndu, B og íslenska ríkisins, er vísað frá dómi.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður.

Á-kvk-nf R-kvk-nf