E-3992/2009

Mál þetta, sem var dómtekið 20. f.m., er höfðað 2. október 2009 af H-kk-þgf H-kk-þgf, Torfufelli 2 á Akureyri, á hendur Úthafsskipum ehf., Fjarðargötu 13-15 í Hafnarfirði.

Í málinu gerir stefnandi eftirfarandi dómkröfur:

Aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 11.422.720 krónur, til vara 4.221.440 krónur, en til þrautavara 2.855.680 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. október 2009 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfu stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans.

I

Helstu málsatvik eru þau að 16. maí 2008 var stefnandi ráðinn skipstjóri á skip sem hið stefnda félag gerir út á veiðar við vesturströnd Afríku, en það mun vera skráð í Belize. Gerðu aðilar þá með sér skriflegan samning sem ber yfirskriftina „verktakasamningur“. Í honum sagði meðal annars svo:

„Verksali er sjálfstæður verksali sem selur verkkunnáttu sína á svið sjávarútvegs. […]

Verksali tekur að sér fyrir hönd verkkaupa „skipstjóri“ um borð í skipinu Victoria sem er að veiðum við vesturströnd Afríku. Nánari verklýsing er meðfylgjandi merkt „skipstjóri“ og er það hluti af samningi þessum. Verkkaupi sér um og skipuleggur verktíma og ferðir í samráði við verksala, svo og aðra þætti þannig að verksali geti uppfyllt samning sinn. Gert er ráð fyrir að hvert úthald standi í u.þ.b. 2 mánuði í einu og næstu tveir verði frí. […]

Heildargreiðsla til verksala er USD 900 pr. dag. Uppgjör við verksala skal fara fram mánaðarlega, innan 5 virkra daga næsta mánaðar á eftir. […] Verkkaupi gerir kröfu um að verksali sé tryggður starfstengdri slysa-, veikinda- og líftryggingu. Verkkaupi gerir einnig kröfu til þess að verksali hafi tekjutengda veikinda- og slysatryggingu. Verksali greiðir fyrir iðgjöld trygginga. […]

Auk íslenskrar yfirstjórnar eru í áhöfn skipsins Rússar og Afríkumenn. […] Verktakasamningur þessi er gerður fyrir vinnsluskipið Victoria en gildir einnig fyrir önnur skip sem verkkaupi hefur gert þjónustusamning um. Samningur þessi er uppsegjanlegur með eins mánaðar fyrirvara og skal það gert skriflega eða á annan sannanlegan hátt.“

Í júní 2009 sagði stefndi samningi þessum upp með eins mánaðar fyrirvara, en aðila greinir á um það hvenær uppsögnin komst til vitundar stefnanda. Hefur stefnandi höfðað málið til heimtu launa í uppsagnarfresti og svo sem síðar verður nánar rakið. Af hálfu stefnda er því alfarið hafnað að stefnandi eigi fjárkröfu á hendur honum.

II

Stefnandi kveðst hafa móttekið uppsagnarbréf stefnda 19. júní 2009.

Af hálfu stefnanda er því haldið fram að samningur aðila hafi verið vinnusamningur en ekki verktakasamningur. Heiti og efni samningsins breyti engu um þetta. Stefnandi hafi því verið launþegi í skilningi vinnuréttarins. Hann hafi aðeins tekið að sér að vera skipstjóri á umræddu skipi og unnið undir stjórn útgerðar þess og á hennar ábyrgð og þáð föst laun, 1.000 bandaríkjadali á dag, frá henni fyrir störf sín. Um störf hans í þágu stefnda hafi gilt kjarasamningur á milli Landssamtaka íslenskra útvegsmanna og Samtaka atvinnulífsins annars vegar og Farmanna og fiskimannasambands Íslands hins vegar, sem kveði á um lágmarkskjör þessar starfsstétta á hverjum tíma, og sjómannalög nr. 35/1985 með lögjöfnun.

Aðalkrafa stefnanda er krafa um skaðabætur sem nemi launum í uppsagnarfresti, sem í tilviki stefnanda sé þrír mánuðir miðað við mánaðamót. Stefnandi eigi samkvæmt þessu rétt til skaðabóta úr hendi stefnda sem samsvari umsömdum launagreiðslum fyrir mánuðina júlí, ágúst og september 2009, eða í 92 daga. Hann hafi verið án vinnu á þessum tíma. Við útreikning aðalkröfu, sem nemur svo sem fram er komið 11.422.720 krónum, er miðað við sölugengi bandaríkjadals samkvæmt skráningu Seðlabanka Íslands við útgáfu stefnu 30. september 2009, 124,6 krónur.

Í varakröfu er tekið mið af því að stefnanda beri þriggja mánaða uppsagnar-frestur, svo sem í aðalkröfu, en þar sem ráð var fyrir því gert í ráðningasamningi að stefnandi væri á sjó í tvo mánuði og í landi í tvo mánuði eigi hann rétt á skaðabótum sem samsvari launum í einn mánuð auk launa í ferðum til Íslands og til baka til skips, samtals 34 dagar. Sé þannig reiknað með tveimur dögum í ferðir hvora leið. Forsendur fyrir útreikningi á varakröfu séu að öðru leyti þær sömu og við eiga um aðalkröfu.

Verði ekki á það fallist að stefnandi hafi verið launþegi hjá stefnanda er þrautavarakrafa stefnanda, 2.855.680 krónur, á því byggð að hann eigi rétt á umsaminni þóknun í einn mánuð frá og með 19. júní 2009 að telja auk launa í ferðum með sama hætti og við á um varakröfu. Stefndi hafi þegar staðið stefnanda skil á launum fyrir júní 2009. Stefnandi eigi því í öllu falli rétt til skaðabóta sem samsvari launum í 23 daga.

III

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að öll réttindi stefnanda séu bundin við þann verktakasamning sem hann hafi á sínum tíma gert við stefnda. Á honum hefðu jafnframt hvílt ákveðnar skyldur samkvæmt samningnum. Gæti misskilnings varðandi þetta í öllum málatilbúnaði stefnanda. Hann geti samkvæmt þessu ekki byggt kröfur sínar á því að um hefðbundinn ráðningarsamning í skipsrúm á íslensku skipi hafi verið að ræða og að honum beri starfskjör samkvæmt því. Stefnandi hafi tekið að sér tiltekið verk fyrir stefnda fyrir fasta umsamda fjárhæð, 900 bandaríkjadali fyrir hvern dag á sjó eða á ferðalagi. Samningur aðila taki til erlends skips sem gert hafi verið út á hafsvæði þar sem aðstæður séu gjörólíkar því sem gerist við Íslandsstrendur. Auk þess sé allt annar háttur hafður á ýmsum þáttum sem tengjast útgerð skipa þar, svo sem mönnun þeirra.

Sökum óánægju með störf stefnanda hafi stefndi ákveðið að segja samningnum upp og hafi það verið gert 8. júní 2009, en þann dag hafi útgerðarstjóri stefnda sent stefnanda tölvupóst og hafi uppsagarbréf frá honum fylgt í viðhengi. Sagði þar um ástæður uppsagnarinnar að útgerðarstjórinn væri ekki ánægður með þann árangur sem náðst hefði við veiðar. Stefnandi hafi samdægurs svarað þessum tölvupósti og lýst sjónarmiðum sínum. Fyrir liggi því sönnun um að stefnanda hafi móttekið uppsagnarbréfið þennan tiltekna dag, en hann hafi þá verið staddur á Akureyri og verið nýkominn til landsins. Samkvæmt sérstöku róðrarplani sem þá lá fyrir hafi stefnandi átt að koma að nýju til starfa á skipinu 12. júlí 2009. Ekki hafi því staðið til að hann sinnti störfum á skipinu á grundvelli verktakasamningsins á uppsagnartímanum. Uppgjör miðað við 8. júní 2009 hafi þegar farið fram og eigi stefnandi því ekki frekari kröfu á hendur stefnda.

IV

Með samningi sem aðilar gerðu sín í milli 16. maí 2008 og áður er gerð grein fyrir tók stefnandi að sér að hafa með höndum skipstjórn á skipi sem stefndi gerði út á veiðar við vesturströnd Afríku. Greinir aðila á um réttindi stefnanda í tengslum við uppsögn stefnda á samningnum 8. júní 2009. Byggir stefnandi á því að í reynd hafi verið um vinnusamning að ræða og að í lögskiptum aðila teljist hann því hafa verið launþegi í skilningi vinnuréttar en ekki verktaki svo sem samningurinn ber með sér. Samkvæmt því og á grundvelli kjarasamningsbundinna réttinda og lögjöfnunar frá ákvæðum sjómannalaga nr. 35/1985 hafi honum borið þriggja mánaða uppsagnarfrestur miðað við mánaðamót, en samkvæmt niðurlagsákvæði samningsins var hann uppsegjanlegur með eins mánaðar fyrirvara. Eru aðal- og varakrafa hans á því reistar. Þessu hafnar stefndi. Öll réttindi stefnanda ráðist af skýrum ákvæðum samningsins og með því að gert hafi verið upp við hann í samræmi við þau eigi hann enga kröfu á hendur stefnda.

Fram er komið í málinu að skipið sem stefnandi var ráðinn til starfa á er verksmiðjuskip, um það bil 90 metrar á lengd. Að jafnaði voru 65-75 manns í áhöfn þess, þar af fjórir Íslendingar, og var afli þess unninn og frystur um borð. Stefndi var ekki eigandi skipsins og það mun hafa verið skráð í Belize. Í skýrslu H-kk-ef R-kk-ef J-kk-ef framkvæmdastjóra stefnda við aðalmeðferð málsins kom fram að félagið hefur ekki átt aðild að Landssambandi íslenskra útvegsmanna og Samtökum atvinnulífsins. Það hafi stundað útgerð á því hafsvæði sem hér um ræðir í fjölda ára og hann þekki engin dæmi þess að ráðningarkjör hjá íslenskum útgerðum á svæðinu taki mið af kjarasamningi Landssambands íslenskra útvegsmanna og Farmanna og fiskimannasambands Íslands. Þannig sé til að mynda ávallt samið um föstu laun, sem í vissum tilvikum séu bónustengd, en ekki aflahlut. Ráðningarform í tilviki stefnanda hafi verið hefðbundið og í fullu samræmi við það sem almennt hafi tíðkast í úthafsútgerð á þessu svæði.

Samkvæmt 1. gr. sjómannalaga gilda þau um alla sjómenn á íslenskum skipum. Mælt er fyrir um uppsagnarfrest skipstjóra í 44. gr. laganna, en þar segir að sé eigi annað ákveðið í ráðningarsamningi um lengd ráðningartímans geti hvor aðili um sig sagt samningnum upp með þriggja mánaða fyrirvara. Verður málatilbúnaður stefnanda ekki skilinn á annan veg en þann að hann telji að þetta ákvæði eigi með lögjöfnun við um þá aðstöðu sem er uppi í tilviki hans, það er þegar þannig háttar til að skip er ekki íslenskt en er gert út af lögaðila sem skráður er hér á landi.

Í 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda er kveðið á um að laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, skuli vera lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því er samningurinn tekur til. Hefur ákvæði þetta verið skilið svo að ekki stoði fyrir aðila að halda því fram að hann standi fyrir utan atvinnurekendasamtök sem gera kjarasamninga og að ákvæði tilvitnaðra laga eigi þar með ekki við um starfsmenn hans. Í þeim kjarasamningi á milli Landssambands íslenskra útvegsmanna og Farmanna og fiskimannasambands Íslands sem í gildi var þá er til uppsagnar á samningi aðila kom, segir meðal annars svo um uppsagnarfrest, að sé eigi á annan veg samið skuli uppsagnarfrestur á skiprúmsamningum vera þrír mánuðir hjá yfirmönnum. Samkvæmt orðanna hljóðan felst í þessu að það þurfi ekki að fara í bága við kjarasamninginn þótt samið sé um skemmri uppsagnarfrest. Þá er gildissvið kjarasamningsins afmarkað þannig í 1. gr. hans að hann gildi fyrir öll skip sem gerð eru út til þeirra veiða sem þar eru sérstaklega tilgreindar og taki til allra slíkra skipa sem útgerðarmenn, sem að samningnum standa, eiga, leigja eða hafa að öðru leyti útgerðarstjórn á. Í málatilbúnaði stefnanda hefur ekki verið vísað til ákvæðis í kjarasamningnum sem tekið gæti til þeirra veiða sem hann stundaði í þágu stefnda og starfs hans að öðru leyti og þeirrar sérstöðu sem því óhjákvæmilega fylgdi.

Í kröfugerð stefnanda felst samkvæmt framansögðu að hann unir við þau starfskjör sem hann naut samkvæmt samningi aðila ef undan er skilið ákvæði hans um uppsagnarfrest. Var í upphafi samið um að endurgjald til stefnanda skyldi nema 900 bandaríkjadölum og er óumdeilt að hann hafi átt rétt til þeirrar greiðslu þegar hann var á sjó eða á ferðum að og frá skipi, en ekki meðan á leyfi stóð.

Samningur aðila er skýr um það að með honum hafi komist á verksamningur þeirra í milli en ekki vinnusamningur. Auk þeirra atriða sem að þessu lúta og áður eru nefnd og sem beinlínis er mælt fyrir um í samningnum er þess að geta að ekki er annað fram komið en að stefnandi hafi sjálfur séð um skattalegt uppgjör og að stefndi hafi þannig ekki staðið skil á sköttum og launatengdum gjöldum vegna hans eins og um vinnusamning hafi verið að ræða. Að auki kom fram í skýrslu stefnanda að hann hafi keypt þær tryggingar sem mælt var fyrir um í samningi aðila og greitt sjálfur iðgjöld vegna þeirra. Þá er ákvæði um uppsagnarfrest í samningi aðila afdráttarlaust. Við úrlausn málsins verður ekki komist hjá að líta til þess að hömlur á samningsfrelsi þurfa að vera skýrar svo heimilt sé að víkja samningi um laun eða önnur starfskjör til hliðar. Með vísan til þessa og að því virtu sem að framan er rakið verður ekki fallist á það með stefnanda að sú skipan sem aðilar sammæltust að þessu leyti um hafi stangast á við ófrávíkjanleg ákvæði laga eða að stefndi geti af öðrum sökum ekki borið hana fyrir sig. Í þessu felst meðal annars sú afstaða dómsins að ekki séu efni til að lögjafna frá ákvæðum sjómannalaga á þann veg sem kröfugerð stefnanda er öðrum þræði grundvölluð á. Er samkvæmt þessu hafnað þeirri málsástæðu stefnanda að um vinnusamning hafi verið að ræða og að honum hafi borið þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Er þannig lagt til grundvallar dómi að ákvæði samnings málsaðila um að samningurinn væri uppsegjanlegur með eins mánaðar fyrirvara standi óhaggað. Af þessu leiðir að sýkna ber stefnda af aðal- og varakröfu stefnanda í málinu.

Þrautavarakrafa stefnanda er á því reist að hann hafi verið verktaki og að honum beri að fá greidda umsamda þóknun í einn mánuð frá 19. júní 2009 að telja, en þá hafi hann móttekið uppsagnarbréf stefnda. Af skjölum málsins verður ekki annað ráðið en að uppsagnarbréfið hafi borist stefnanda 8. júní 2009. Þykir fram komin viðhlítandi sönnun fyrir því að svo hafi verið. Óumdeilt er að ekki stóð til að stefnandi sinnti störfum í þágu stefnda á tímabilinu 8. júní til 8. júlí 2009. Af því leiðir að ekki er unnt að fallast á það með honum að hann geti átt kröfu til endurgjalds úr hendi stefnda á grundvelli verksamningsins fyrir þetta tímabil. Breytir þá engu þótt uppsagnarfrestur falli saman við það, enda er hér út frá því gengið að réttarstaða aðilanna ráðist ekki af vinnusamningi. Með vísan til þessa er þrautavarakröfu stefnanda hafnað.

Samkvæmt framansögðu er stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.

Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf dómstjóri kvað upp dóm þennan.

D ó m s o r ð :

Stefndi, Úthafsskip ehf., á að vera sýkn af kröfum stefnanda, H-kk-ef H-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

Þ-kk-nf I-kk-nf N-kk-nf