E-2056/2016

Mál þetta, sem var dómtekið 9. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24, Reykjavík, með stefnu birtri 27. júní 2016.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu 4.893.356 kr. með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 26. febrúar 2013 til 28. júlí 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I

Stefnandi var ráðin til Hrafnistu í Reykjavík í september árið 2009 og starfaði við aðhlynningu aldraðra. Stefnandi lauk grunnskólanámi og fór að því loknu á almennan vinnumarkað og starfaði meðal annars hjá Arnarholti á Kjalarnesi og hjá Sjálfsbjörgu. Hún á langa sjúkdómssögu að baki og í örorkumati 31. maí 2016 kemur fram að sjúkraskrá hennar fyrir tímabilið febrúar 1999 til nóvember 2014 sé 180 blaðsíður. Einkum hefur stefnandi átt við geðræn vandamál að stríða en hún greindist með geðhvarfasýki 25 ára gömul. Vegna þessara veikinda hefur stefnandi verið metin til 75% varanlegrar örorku. Stefnandi hefur misnotað áfengi og lyf og farið í nokkrar meðferðir á Vogi, síðast árið 2014 að því er fram kemur í matsgerðum. Þá hefur stefnandi átt við þráláta bakverki að stríða eins og gerð er grein fyrir í örorkumati dags. 31.maí 2016.

Þriðjudaginn 26. febrúar 2013 fór stefnandi á kvöldvakt, svokallaða álagsvakt frá kl. 17:00 til 22:00. Í stefnu kemur fram að í umrætt skipti hafi stefnandi og annar starfsmaður, B, séð um ganga E og G, en aðrir tveir starfsmenn sáu um ganga F og D á Hrafnistu. Þegar stefnandi hafði lokið við gang E um kl. 21:00 kveðst hún hafa farið að hjálpa starfsmönnunum sem sinntu göngum F og D. Á gangi F var vistmaður að nafni V er krafðist mjög mikillar umönnunar og eftirlits. Stefnandi kveður að V hafi verið einsömul og án eftirlits. Stefnandi hafi reynt að fá aðra aðhlynningarstarfsmenn með sér til aðstoðar en þar sem enginn annar starfsmaður Hrafnistu var laus hafi stefnandi tekið það verkefni að sér einsömul að hlúa að V fyrir svefninn. Þegar þær voru komnar inn í herbergi V hófst vinna stefnanda, sem í tilviki V fól það í sér að hjálpa henni við að hátta sig, skipta um bleyju, þrífa og bursta tennur. Í stefnu og kafla IV hér á eftir er lýst aðferðum þeim er stefnandi beitti í umrætt sinn.

Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi kveðst stefnandi hafa strax sama kvöld tilkynnt atvikið sem slys og aftur daginn eftir, til yfirmanna sinna. Hún hélt áfram vinnu sinni þennan dag og næstu daga. Hinn 29. febrúar 2013 fór stefnandi í ferð til Tyrklands sem ákveðið hafði verið að fara nokkru áður. Hinn 8. mars 2013 fékk stefnandi vottorð frá vinnu og kom því ekki aftur til starfa eftir Tyrklandsferðina.

Hinn 18. mars 2013 fór stefnandi fyrst til læknis vegna bakverkjanna. Hrafnista tilkynnti slysið til Sjúkratrygginga Íslands og Vinnueftirlits ríkisins 15. apríl 2013.

Hinn 4. september 2013 féllust Sjúkratryggingar Íslands á að um bótaskyldan atburð væri að ræða.

Hinn 29. nóvember 2013 var óskað eftir afstöðu Hrafnistu til bótaskyldu og áframhaldandi greiðslu launa. Í svari Hrafnistu hinn 19. desember 2013 var stefnanda bent á að beina öllum fyrirspurnum til stefnda, TM. Í bréfi frá TM, dags. 16. janúar 2014, viðurkenndi félagið bótaskyldu í málinu og taldi að um vinnuslys væri að ræða sem félli undir kjarasamningsbundna sjúkra- og slysatryggingu er starfsmenn Hrafnistu hafa hjá stefnda. Þá óskaði stefndi eftir frekari læknisfræðilegum gögnum varðandi framhaldið.

Málaðilar fengu C., til að meta varanlega læknisfræðilega örorku stefnanda vegna slyssins. Hans mat var að varanleg læknisfræðileg örorka væri 5%. Í samræmi við matið var tjón stefnanda gert upp samkvæmt slysatryggingu launþega hjá stefnda 18. desember 2014 og var bótafjárhæðin móttekin með fyrirvara.

Stefnandi fékk greidd laun hjá Hrafnistu í 9 mánuði eftir atvikið eða út nóvembermánuð 2013. Þá mun hún hafa fengið greiðslur úr sjúkra- og styrktarsjóði Eflingar í þrjá mánuði þar á eftir.

Hinn 19. júní 2014 sendi stefnandi rökstudda kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu félagsins úr frjálsri ábyrgðartryggingu Hrafnistu hjá TM. Byggði stefnandi í grófum dráttum á því að Hrafnista (og þar með TM) væru skaðabótaskyld á grundvelli sakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð. Þá byggðist krafan einnig á reglunni um aukna ábyrgð atvinnurekanda vegna ófullnægjandi aðbúnaðar á vinnustað sem og að þess hefði ekki verið gætt að tryggja öryggi og heilsusamlegt starfsumhverfi stefnanda eins og kveðið væri á um í lögum og reglugerðum.

Með bréfi stefnda 19. september 2014 var því hafnað að vinnuslysið mætti rekja til sakar vátryggingartaka, Hrafnistu, og því bæri hvorki Hrafnista né TM skaðabótaábyrgð að lögum. Þau rök voru færð fyrir afstöðunni að stefnandi hefði verið vön aðhlynningarstörfum er slysið bar að garði. Þá hefði stefnandi þekkt vel til vistmannsins V og heilsufars hennar og því mátt vita að V gat verið óstöðug og átt erfitt með að standa ein og óstudd. Eins var tilgreint að samkvæmt upplýsingum frá Hrafnistu var og er starfsfólk í aðhlynningu sífellt hvatt til að nota hjálpartæki eða að fá samstarfsfólk sitt til að aðstoða sig þegar um þunga og/eða erfiða einstaklinga væri að ræða. Í þessum tilvikum ættu starfsmenn að meta það hverju sinni hvort þeir gætu sinnt verkinu einir eða hvort þeir þyrftu að nýta sér hjálpartæki eða aðstoð samstarfsfélaga sinna. Tilgreint var að svokallaður lyftari á hjólum hefði staðið stefnanda til boða í þetta sinn og þá hefði stefnandi einnig getað kallað á samstarfsfólk sitt sér til aðstoðar. Þetta hefði stefnandi ekki gert og því væri ekki hægt að rekja umrætt slys til sakar Hrafnistu og því bæri félagið (TM) ekki skaðabótaábyrgð á því samkvæmt reglum skaðabótaréttar.

Hinn 23. október 2015 voru þeir X bæklunarskurðlæknir og Y hrl. dómkvaddir til að meta afleiðingar slyssins 26. febrúar 2013 á heilsufar stefnanda. Matsgerð dómkvaddra matsmanna er dags. 31. maí 2016 með þeirri niðurstöðu að tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr. skbl. væri frá 8. mars 2013 til 26. ágúst 2013 og þjáningabótatímabil skv. 3. gr. án rúmlegu væri á sama tíma. Stöðugleikapunktur var 26. ágúst 2013. Varanlegur miski skv. 4. gr. skbl. var metinn 5 stig og varanleg örorka skv. 5. gr. skbl. 10%.

II

Stefnandi byggir á því að samkvæmt sakarreglunni (almennu skaðabótareglunni) beri Hrafnista (og þar með TM) skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefnda hafi orðið fyrir með saknæmum og ólögmætum hætti, enda sé reglum um sennilega afleiðinu og orsakasamhengi fullnægt, sbr. viðurkenningu TM og Hrafnistu á skaðabótaskyldu á grundvelli slysatryggingar launþega og atvika málsins í heild. Þar sem Hrafnista hafi verið með í gildi frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda, TM, beri stefndi ábyrgð á skaðabótaskyldri háttsemi Hrafnistu, (vátryggðs og vátryggingartaka). Hrafnista hafi verið með í gildi frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefnda, sbr. skilmála nr. 200, Ábyrgðartrygging fyrir atvinnurekstur. Skv. gr. 3.1 í skilmálum tryggingarinnar taki vátryggingin til skaðabótaábyrgðar sem falli á vátryggðan (hér Hrafnistu) vegna líkamstjóns o.fl. Stefnda byggi á því að tjón hennar verði rakið til skaðabótaskyldrar háttsemi Hrafnistu. Kröfunni sé einungis beint að TM, m.a. vegna þess að bæði Hrafnista og TM hafi beinlínis óskað eftir því eins og gögn málsins beri með sér. Þá sé einnig byggt á 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 í þessu sambandi.

Byggir stefnandi á því að Hrafnista hafi brugðist skyldu sinni við að tryggja það að gætt hafi verið fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað stefnanda, sbr. 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Einnig vísar stefnandi til 37. gr. sömu laga.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að Hrafnista hafi vanrækt þá skyldu sína að flytja vistmanninn V fyrr yfir á aðra deild, þ.e. á hjúkrunarrými, í samræmi við 2. tl. 1. mgr. 14. gr. Hafi V ekki verið flutt yfir á slíka deild fyrr en u.þ.b. 5 ½ mánuðum eftir slysið.

Enn fremur sé byggt á því að bágborið heilsufar V hafi gert það að verkum að Hrafnistu hafi borið skylda til að framkalla svokallað RAI-vistunarmat, sbr. reglugerð nr. 544/2008 um mat á heilsufari og aðbúnaði íbúa í öldrunarþjónustu.

Í öðru lagi er byggt á því að orsakir slyssins hafi einnig verið þær að of fáir starfsmenn hafi verið á deildum F, D, E og G, eða um 4 starfsmenn á u.þ.b. hverja 40 vistmenn, og þar af leiðandi hafi öryggismálum á deildunum verið ábatavant. Vistmaður eins og V hafi krafist þess að tveir starfsmenn önnuðust hana fyrir svefninn en ekki einn.

Í þriðja lagi sé byggt á því að Hrafnista hafi brugðist tilteknum skyldum sínum samkvæmt kröfulýsingu velferðarráðuneytisins um öldrunarþjónustu frá janúar 2013. Umræddri kröfulýsingu sé ætlað að vera kröfuskjal með lágmarkskröfum sem velferðarráðuneytið geri til aðila sem taki að sér rekstur þjónustunnar og þá þjónustu sem hann skuli veita.

Í fjórða lagi sé á því byggt að sú aðferð að hátta V inni á klósetti hennar hafi verið í fullu samræmi við venjur á vinnustaðnum. Um hafi verið að ræða aðferð sem sé algengt að starfsmenn noti og þurfi hreinlega að nota með tilliti til þess sem að framan hafi verið rakið. Ef farin sé sú leið að hátta vistmenn í rúmi þeirra eigi þá alltaf eftir að fara með þá inn á bað til frekari aðhlynningar. Slíkt vinnulag sé töluvert tímafrekara. Mannekla og mikið álag á aðhlynningarstarfsfólkinu hafi valdið því að mjög sjaldan hafi verið hægt að beita því verklagi.

Í fimmta lagi sé byggt á því að stefnandi hafi hvorki getað nýtt sér hjálpartæki né aðstoðarfólk sitt í umrætt sinn.

Í sjötta lagi sé byggt á því að Hrafnista hafi brugðist þeirri skyldu sinni samkvæmt 14. gr. laga nr. 46/1980 að gera stefnanda ljósa slysahættu þá sem væri bundin við starf hennar. Hrafnista hafi enn fremur brugðist þeirri skyldu að sjá um að stefnandi fengi nauðsynlega kennslu og þjálfun í að framkvæma vinnu sína á þann hátt að ekki stafaði hætta af, sbr. 2. mgr. 14. gr. laga nr. 46/1980. Stefnandi hafi einungis fengið þrjár vaktir í þjálfun. Á þeim vöktum hafi ekkert verið fjallað um hvað gera ætti í þeim aðstæðum sem hún lenti í.

Í sjöunda lagi sé á því byggt að Hrafnista hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt 2. mgr. 3. gr., sbr. og 4. gr. reglna nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, sbr. og 1. mgr. 37. gr. laga nr. 46/1980.

Í áttunda lagi sé byggt á því að verkstjórn hafi verið ábótavant. Starfsmenn í aðhlynningu hafi ekki fengið kennslu varðandi það hvernig nákvæmlega ætti að bera sig að varðandi þrif og bleyjuskipti á vistmönnum. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 46/1980 er verkstjóri fulltrúi atvinnurekanda og sér um að aðbúnaður allur sé góður og að öruggt skipulag sé ríkjandi á þeim vinnustöðum sem hann hefur umsjón með. Þá skuli hann einnig beita sér fyrir því að starfsskilyrði séu fullnægjandi. Verði hann var við atriði sem valdið geti hættu skuli hann tryggja að hættunni sé afstýrt. Stefnandi telur ljóst, af því sem að framan hefur verið rakið, að verkstjórar hennar hafi brugðist þessum lögboðnu skyldum sínum. Stefnandi byggir í þessu sambandi á reglunni um vinnuveitandaábyrgð.

Í níunda lagi telur stefnandi að beita eigi sakarreglunni með strangara sakarmati en ella vegna eðlis vinnusambandsins. Ábyrgð Hrafnistu (og þar með TM) falli vissulega undir skaðabótaábyrgð utan samninga en hins vegar sé um ákveðið samningssamband að ræða, þ.e. sjálfan ráðningarsamninginn.

Þá verði einnig að byggja á því að talsverð hætta var á að umfangsmikið tjón hlytist af þeim vinnuaðstæðum sem stefnanda var boðið upp á þegar allt framangreint er rakið. Þá verði einnig að líta til þess að tiltölulega auðvelt hefði verið fyrir Hrafnistu að gera sér grein fyrir þessari hættu og gera þá viðeigandi ráðstafanir mun fyrr en gert var. Í þessu sambandi skuli einnig líta til 23. gr. a í skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 124/2009.

Þá bendir stefnandi á að reglur um að vinnuveitandi tryggi öryggi á vinnustað nái ekki markmiðum sínum á skilvirkan hátt ef ekki er jafnframt fallist á bótaábyrgð vinnuveitanda ef út af bregður. Fái þetta stoð í 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 89/391/EBE, sem og í dómi EFTA-dómstólsins í máli nr. E-2/2010, þar sem komi fram að skyldur starfsmanna á sviði öryggis og hollustu við vinnu sína, skuli ekki hafa áhrif á meginregluna um ábyrgð vinnuveitanda. Ábyrgðin á öryggi og heilsu starfsmanna á vinnustað hvíli fyrst og fremst á vinnuveitanda.

Stefnandi hafnar því að um eigin sök geti verið að ræða. Hún bendir á að hún hafi oft hreyft andmælum og gert athugasemdir varðandi þann aðbúnað sem henni var boðið upp á. Benti hún Hrafnistu sérstaklega á að ástand V krefðist þess að tveir starfsmenn sæju um að koma henni í hvíld á kvöldin. Þeim andmælum og athugasemdum hafi hreinlega ekki verið svarað eða þá svarað fálega. Þá vill hún einnig benda á að starfsmaður sem fylgt hefur venjubundinni háttsemi við framkvæmd verks, eins og hún í raun gerði, geti ekki verið talinn hafa sýnt af sér saknæma háttsemi, þótt tjón verði við framkvæmdina.

Stefnandi byggir dómkröfu sína einnig á 23. gr. a í skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. 1. grein laga nr. 124/2009, um að starfsmaður sem verði fyrir líkamstjóni í starfi eigi í öllum tilvikum rétt á að tjónið verði bætt. Um sé að ræða hlutlæga ábyrgðarreglu eða ákvæði sem kveði á um stranga sakarábyrgð og sönnunarbyrði vinnuveitanda, en með því að þeir beri almennt sönnunarbyrði fyrir eigin sök tjónþola í vinnuslysamálum hvíli öll sönnunarbyrði á þeim í slíkum málum sem þessu.

Stefnandi vísi og til skilgreiningar á gáleysi sem fram komi í greinargerð með lögum nr. 124/2009 um stöðu starfsmanns er verði fyrir líkamstjóni í starfi, sbr. 2. kafla í greinargerð með lögunum. Hér er um stranga ábyrgðarreglu (herta sakarreglu) að ræða um ábyrgð vinnuveitanda í vinnuslysamálum þar sem það hafi raunverulega þýðingu að vinnuveitandi sé ábyrgðartryggður hjá tryggingarfélagi fyrir því fjártjóni sem vinnuveitandi beri ábyrgð á.

Þá byggir stefnandi á því að Hrafnista hafi vanrækt að tilkynna um slysið og vísar til 79. gr. laga nr. 46/1980 þar sem segir að atvinnurekandi skuli án ástæðulausrar tafar tilkynna til Vinnueftirlits ríkisins öll slys þar sem starfsmaður verður óvinnufær í einn eða fleiri daga.

III

Stefndi byggir sýknukröfu sína á að tjón stefnanda verði ekki rakið til saknæmrar hegðunar sem rekja megi til Hrafnistu eða stjórnenda Hrafnistu. Stefndi byggir á að leiðbeiningar til starfsmanna hafi verið fullnægjandi og að slysið verði ekki rakið til vanrækslu af hálfu Hrafnistu eða að aðbúnaði á vinnustaðnum hafi verið ábótavant.

Stefnandi var vanur starfsmaður við aðhlynningu aldraðra. Hún hafði starfað á hjúkrunarheimili Hrafnistu í tæp þrjú og hálft ár þegar slysið varð eða frá september 2009. Áður hafði hún unnið á Arnarholti og hjá Sjálfsbjörg við sambærileg störf. Stefnandi telst því vanur og þjálfaður starfsmaður. Stefnandi þekkti vel til allra aðstæðna á vinnustaðnum og hvaða hjálpartæki voru til staðar. Stefnandi þekkti einnig vel til V. Þá hafði V verið heimilismaður hjúkrunarheimilisins um langan tíma. Fyrst hafði V verið á dvalarrými en frá febrúar 2011 var hún í hjúkrunarrými. Rétt er að fram komi að á göngum D, E, F og G séu ýmist heimilismenn í dvalarrýmum eða á hjúkrunarrýmum. Heimilismenn í hjúkrunarrýmum þarfnast meiri aðhlynningar. Einu breytingarnar á búsetu þessa heimilismanns var á milli herbergja en ekki á milli þjónustuflokka frá febrúar 2011. Frá 2009 var V í dvalarrými en í febrúar 2011 flutti V um þjónustuflokk og fór í hjúkrunarrými.

Stefnandi þekkti því vel heilsufar V og sjúkdóm hennar. Hún vissi að V var óörugg og óstöðug og átti því erfitt með að standa ein og óstudd. Að mati stefnda verður slysið fyrst og fremst rakið til eftirfarandi þátta.

Stefndi telur í fyrsta lagi að stefnandi hafi ekki farið eftir skýrum leiðbeiningum við starf sitt. Á Hrafnistu séu til staðar leiðbeiningar fyrir starfsfólk í aðhlynningu. Þar séu leiðbeiningar um neðanþvott.

Í annan stað notaði stefnandi ekki þau hjálpartæki sem stóðu til boða eða óskaði eftir aðstoð samstarfsmanna sinna. Hjá Hrafnistu var og er starfsfólk í aðhlynningu sífellt hvatt til að nota hjálpartæki eða fá samstarfsfólk til að aðstoða sig þegar um þunga/erfiða einstaklinga er að ræða. Starfsmenn meti hverju sinni hvort þeir geti sinnt verkefninu einir eða þurfi að nýta hjálpartæki eða aðstoðarfólk. Lyftari á hjólum stóð stefnanda til boða til að auðvelda henni verkið. Stefnandi gat einnig kallað á samstarfsfólk sér til aðstoðar með því að hringja bjöllu sem var á staðnum. Í stefnu kemur fram að vinnutími stefnanda þennan dag hafi verið frá kl. 17-22. Stefnandi hafi lokið við að veita heimilisfólki aðhlynningu á gangi E um kl. 21. Stefnandi ætlaði þá að aðstoða starfsmenn á öðrum göngum. Af þessu verður ráðið að vinnuálag hafi ekki íþyngt starfsmönnum og aðrir hafi verið reiðubúnir til að aðstoða stefnanda með sama hætti og stefnandi var reiðubúin að veita samstarfsmönnum sínum aðstoð. Stefnandi, vanur starfsmaður, sem lengi hefur glímt við bakverki, mat aðstæður rangt og beitti vinnuaðferð sem stefnandi réð ekki við og var ekki við hæfi miðað við aðstæður og heilsufar heimilismanns. Stefnandi ber alfarið ábyrgð á eigin tjóni.

Stefnandi hefur sett fram málsástæður sínar í níu liðum og verður hér fjallað um hvern þeirra fyrir sig.

Í fyrsta lagi var umræddur heimilismaður vistuð á hjúkrunardeild þegar atvikið átti sér stað eða allt frá febrúar 2011. Því eru fullyrðingar í stefnu rangar.

Af hálfu stefnda sé á því byggt að slys stefnanda verði ekki rakið til heilsufars þess heimilismanns sem stefnandi var að aðstoða. Slysið verður fyrst og fremst rakið til rangra vinnubragða stefnanda og þess að hafa ekki nýtt sér þau hjálpartæki sem stóðu til boða eða óskað aðstoðar samstarfsmanna. Með hátterni sínu stefndi stefnandi heilsu heimilismanns í verulega hættu.

Í öðru lagi er því hafnað að öryggismálum deildarinnar hafi verið áfátt. Nægur mannafli hafi verið í umrætt sinn eins og fram komi í stefnu. Málsástæðum um að vaktir hafi verið undirmannaðar eru ósannaðar og er þeim hafnað.

Í þriðja lagi mótmælir stefndi því að stefnandi byggi kröfur sínar á ætluðum brotum á skyldum samkvæmt kröfulýsingu sem ekki sé meðal gagna dómsmálsins. Starfsemi Hrafnistu sé undir eftirliti landlæknis. Heilbrigðisyfirvöld hafa ekki gert athugasemdir við starfsemi Hrafnistu að því marki sem stefnandi tiltekur. Telji stefnandi að Hrafnista hafi vanefnt lagaskyldur sínar eða skyldur samkvæmt samningum við stjórnvöld getur stefndi e.t.v. vakið athygli stjórnvalda á meintum vanefndum og yrði framhald þess mál milli Hrafnistu og stjórnvalda. Stefnandi á enga aðild að slíku máli eða rannsókn sem kynni að fara fram í framhaldi af ábendingu. Stefndi fær heldur ekki séð með hvaða hætti Hrafnista hafi gerst brotleg gagnvart stefnanda með því að flytja ekki tiltekinn heimilismann, sem var skilgreindur sem heimilismaður í hjúkrunarrými, yfir á aðra deild með sömu skilgreiningu.

Í fjórða lagi vísar stefndi til leiðbeininga fyrir starfsfólk í aðhlynningu, þar sem sé að finna skýr fyrirmæli um hvernig kvöld- og næturaðhlynning skuli unnin. Einnig séu þar skýr fyrirmæli um hvernig staðið skuli að neðanþvotti. Stefnandi fór ekki eftir þessum leiðbeiningum.

Í fimmta lagi mótmælir stefndi þeirri staðhæfingu stefnanda að hún hafi hvorki getað nýtt sér hjálpartæki né aðstoðarfólk í umrætt sinn

Í sjötta lagi er því hafnað að Hrafnista hafi brugðist þeirri skyldu sinni samkvæmt 14. gr. laga nr. 46/1980 að gera starfsmanni ljósa slysahættu þá sem bundin er við starf hennar.

Í sjöunda lagi sé því einnig mótmælt að Hrafnista hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt 2. mgr. 3. gr., sbr. og 4. gr. reglna 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar. Fólk sé m.a. skilgreint sem byrði í reglunum. Í reglum þessum er kveðið á um að atvinnurekandi skuli, þegar ekki er hægt að komast hjá því að starfsmenn handleiki byrðar, skipuleggja vinnuaðstæður, nota viðeigandi búnað eða sjá starfsmönnum fyrir hjálpartækjum til að draga úr þeirri áhættu sem felst í starfi þeirra.

Þá sé því í áttunda lagi hafnað að skortur hafi verið á verkstjórn. Stefnandi hafi fengið leiðbeiningar um verkefni sín á fyrstu vöktum eftir ráðningu. Stefnandi þurfti ekki mikla leiðsögn enda hafi hún unnið sambærileg störf við aðhlynningu hjá öðrum atvinnurekendum.

Í níunda lagi hafnar stefndi því að beita eigi sakarreglunni með strangara sakarmati. Vinnuumhverfi stefnanda hafði verið það sama um árabil. Engar kvartanir séu til hjá Hrafnistu um aðfinnslur af hálfu stefnanda.

Þá telur stefndi að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að ráðast ein í verkefni sem henni mátti vera ljóst að hún réð ekki við. Um eigin sök sé því að ræða hjá stefnanda. Stefnandi hefur langa sögu bakverkja og bar að haga störfum sínum þannig að ekki reyndi á þetta veika bak. Hún ákvað samt sem áður að fara ekki eftir þeim leiðbeiningum sem Hrafnista hafði gefið út og dreift til starfsmanna. Hún ákvað að þvo þungum og óstöðugum heimilismanni ekki í rúminu heldur í standandi stellingu. Hún ákvað að nota ekki þau hjálpartæki sem í boði voru, s.s. lyftu. Hún ákvað að leita ekki eftir aðstoð samstarfsmanna sinna eða bíða með þvott á heimilismanni þangað til aðstoð væri fáanleg. Með framferði sínu sýndi stefnandi af sér stórkostlegt gáleysi sem á að leiða til lækkunar á dómkröfum hennar að verulegu leyti.

Að lokum mótmælir stefndi því að hafa vanrækt að tilkynna slysið til Vinnueftirlitsins eins og skylt sé samkvæmt 79. gr. laga 46/1980. Slysið átti sér stað 26. febrúar 2013. Stefnandi hélt áfram vinnu sinni til loka vaktarinnar þetta kvöld. Stefnandi tilkynnti yfirmönnum sínum ekki strax um atvikið. Stefnandi mætti til vinnu næstu daga og tilkynnti þá heldur ekki yfirmönnum sínum um atvikið. Hrafnistu var ómögulegt að tilkynna atvik til Vinnueftirlits ríkisins sem engin hafði skýrt frá. Þremur dögum eftir atvikið fór stefnandi í áður ákveðna ferð til Tyrklands. Þegar hún kom úr Tyrklandsferðinni fékk hún læknisvottorð um óvinnufærni. Þegar stefnandi loks skýrði yfirmönnum sínum frá slysinu var það tilkynnt til Sjúkratrygginga Íslands, Vinnueftirlits ríkisins og stefnda. Það sé verulega ámælisvert að stefnandi hafi ekki tilkynnt atvikið þegar í stað til yfirmanna sinna. Það bar að gera og þá hefði atvikið verið skráð og rannsakað, ekki aðeins vegna tjóns stefnanda heldur einnig til að tryggja öryggi heimilismannsins.

IV

Dómari fór á vettvang og skoðaði aðstæður. Þá gaf stefnandi skýrslu fyrir dómi, ásamt B, fv. samstarfskonu sinni, og D.

Ágreiningslaust er að stefnandi varð fyrir vinnuslysi 26. febrúar 2013. Skaðabótakrafa stefnanda á hendur stefnda er sett fram með vísan til almennu skaðabótareglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð. Stefnanda ber því að sanna að Hrafnista eða starfsmenn Hrafnistu hafi valdið tjóninu með saknæmum og ólögmætum hætti.

Hrafnista er öldrunarheimili og þar búa 210 heimilismenn á heimili og á hjúkrunardeildum. Heimilisfólkið býr ýmist í svokölluðum dvalarrýmum eða hjúkrunarrýmum. Þá sinnir Hrafnista einnig hvíldarinnlögn fyrir eldri borgara er búa í heimahúsum. Það er sérstök Færni og heilsumatsnefnd sem ákveður þjónustuflokk hvers heimilismanns. Á göngum D, E, F og G á Hrafnistu eru hvoru tveggja heimilismenn í dvalarrými og hjúkrunarrými en þeir þurfa eðli máls samkvæmt meiri þjónustu. Því er hafnað þeirri málsástæðu stefnanda að hún hafi einungis átt að annast heimilismenn í dvalarrými.

Heimilismaður sá er verið var að sinna, V, var flokkaður í hjúkrunarrými. Það er ágreiningslaust að um aldraðan heimilismann var að ræða og eins og segir í stefnu hafði viðkomandi heimilismaður um nokkurt skeið krafist mjög mikillar umönnunar og eftirlits þar sem hún þjáist m.a. af alzheimer sjúkdómnum og öðrum heilabilunareinkennum.

Stefnandi er ein til frásagnar um það hvernig slysið átti sér stað. Kveðst hún hafa verið að gera V til góða fyrir svefninn. Hún lýsir því svo í stefnu: „Stefnandi lét V standa á milli armanna á klósettinu þannig að bak hennar (V) snéri að stefnanda og þá studdi V hendur sínar við armana sér til stuðnings. Stefnandi staðsetti sig eins og vanalega rétt fyrir aftan V. Stefnandi færði næst V úr bol sínum og svo buxum og sagði V að halda áfram í armana. Því næst snéri stefnandi sér við í örfáar sekúndur í u.þ.b. 90 gráður í átt að vaski baðherbergisins til að bleyta í klút (blautþurrku). Þegar stefnandi snéri sér aftur við í átt að V sá hún að V var að falla til baka, bein í baki og stjörf líkt og staur. Stefnandi, sem hafði lítinn sem engan tíma til að hugsa, greip V í fallinu í stað þess að láta hana falla á gólfið með ófyrirséðum afleiðingum. Þegar stefnandi greip V stóð hún (stefnandi) upprétt en með bogið bak og hendur sínar nánast staðsettar við gólfið. Stefnandi greip V um axlir hennar og höfuð og rétti hana samstundis við í einni hreyfingu í átt að áðurnefndum stuðningsörmum.“ Síðan segir í stefnu: „Þegar stefnandi greip V heyrðist hátt brestshljóð sem virtist koma úr baki hennar (stefnanda) og þá fann hún samstundis fyrir gífurlegum sársauka í baki ásamt því að finna fyrir kuldatilfinningu eftir mænunni endilangri. Þess þarf að geta að V var talsvert þung og þá jók stífleiki hennar einnig mjög á höggið. Eftir að hafa skorðað V af á milli stuðningsarmanna, kallaði stefnandi á aðstoð og komu aðrir starfsmenn aðvífandi nokkru síðar.“ Engin vitni urðu að slysinu og verður þessi lýsing stefnanda lögð til grundvallar í málinu.

Fyrir liggur að stefnandi hafði unnið við aðhlynningu á Hrafnistu í rúm þrjú ár. Löngu áður hafði hún unnið við aðhlynningu hjá Arnarholti á Kjalarnesi og hjá Sjálfsbjörg. Því verður að telja að stefnandi hafi verið vön í starfi sínu. Hún hafi einnig þekkt aðstæður á Hrafnistu vel, enda unnið þar í þrjú og hálft ár. Þá hafi hún einnig þekkt vel til þarfa, færni og veikinda V og þeirrar umönnunar sem V þurfti.

Í málinu liggja fyrir leiðbeiningar fyrir starfsfólk í aðhlynningu. Þetta er samantekt fræðslustjóra Hrafnistuheimilanna og er frá árinu 2011. Þar eru leiðbeiningar um hvernig standa skuli að neðanþvotti. Aðferðin sé að heimilismaður liggi í rúmi sínu þegar þvottur fer fram. Þurrstykki er sett undir heimilismanninn. Í upphafi liggur hann á bakinu og er þveginn framan frá og aftur, byrjað er að þvo frá þvagrásinni. Heimilismanni er síðan snúið á hliðina og rasskinnar þvegnar og síðast endaþarmsop og þurrkað vel. Stefnandi heldur því fram fyrir dómi að hún hafi ekki fengið leiðbeiningar þessar.

Í skýrslu D, framkvæmdastjóra yfir heilbrigðissviði Hrafnistuheimilanna, fyrir dómi, kannaðist hún við að þrif hefðu verið framkvæmd eins og stefnandi lýsir, þ.e. á baðherbergjum, en alltaf hefði verið lögð rík áhersla á það að hjálpartæki yrðu notuð sem og að fleiri en einn starfsmaður sinntu starfinu.

Stefnandi hefur haldið því fram fyrir dómi að heimilismaðurinn V hafi neitað notkun hjálpartækjanna og þau hafi valdið ótta hjá henni. Þetta staðfestir vitnið B. Aðspurð kannaðist mætta, D, ekki við þetta og það hafi ekki verið skráð í gögnum Hrafnistu er hún hafi kannað.

Í málinu liggur fyrir að meta hvort stefnanda hafi tekist að sanna að um saknæma og ólögmæta háttsemi hafi verið að ræða hjá Hrafnistu eða starfsmönnum Hrafnistu. Dómurinn telur að fyrir hafi legið Leiðbeiningar fyrir starfsfólk í aðhlynningu sem gefnar voru út 2011, þ.e. á meðan stefnandi var í starfi hjá Hrafnistu, þótt stefnandi hafi ekki kannast við þær. Hins vegar liggur fyrir samkvæmt framburði D að ekki hafi í öllum tilvikum verið farið eftir þessum leiðbeiningareglum. Þannig hafi verið vitað að heimilismönnum hafi verið veitt aðhlynning svo sem stefnandi gerði en ávallt hafi þá verið gerð krafa um notkun hjálpartækja eða að tveir starfmenn önnuðust aðhlynninguna. Þá er til skoðunar hvort eðlilegt hefði verið að nota hjálpartæki í umrædd skipti. Með vísan til framburðar B og stefnanda fyrir dómi er ekki varhugavert að telja að notkun hjálpartækja hafi valdið ótta hjá V. Því hefði verið eðlilegt að sleppa því. Það legði hins vegar meiri skyldur á stefnanda að fá annan starfsmann til að hjálpa við aðhlynninguna. Stefnandi virðist sammála því þar sem í stefnu á bls. 8 segir eftirfarandi: „Vistmaður eins og V hafi krafist þess að tveir starfsmenn önnuðust um hana fyrir svefninn en ekki einn.“ Að þessu virtu, sem og í ljósi þekkingar og reynslu stefnanda í starfi sínu sem og reynslu hennar og vitneskju um líkamlegt og andlegt ástand V, hefði henni borið að fá aðstoð og ekki síst til að leggja ekki V í hættu, þar sem hún var „þungur“ sjúklingur sem krafðist mikillar umönnunar. Stefnandi hefur borið því við að um mikið álag hafi verið að ræða og undirmönnun á deildinni. Það liggur á hinn bóginn fyrir í stefnu málsins að stefnandi hafi sinnt þeim heimilismönnum er hún átti að sjá um ca kl. 21. Þá hafi hún séð V eina í þjónusturýminu, en V var ekki á þeim gangi sem stefnanda bar að sjá um. Stefnandi hafi ákveðið að veita V aðhlynningu og hjálpa henni í rúmið. Að þessu virtu verður að líta svo á að stefnandi hefði haft tök á að hinkra við og fá aðstoð annarra starfsmanna við aðhlynningu V. Því telur dómurinn að stefnanda hafi ekki tekist að sanna að um saknæma og ólögmæta háttsemi hafi verið að ræða hjá Hrafnistu eða starfsmönnum Hrafnistu.

Eins og mál þetta er lagt upp er haldlaus sú málsástæða að Hrafnista hafi brugðist tilteknum skyldum samkvæmt kröfulýsingu Velferðarráðuneytisins, en landlæknir hefur faglegt eftirlit með Hrafnistu.

Að þessu virtu verður að telja að vinnuslysið sé fyrst og fremst að rekja til þess að aðferðir stefnanda við þrif heimilismannsins voru ófullnægjandi. Því eigi stefnandi sjálf sök á slysinu. Ekki er fallist á að tilvitnun stefnanda í 13. gr., 14. gr., 21. gr. og 37. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum eigi við. Ekki hefur verið sýnt fram á að skortur á verkstjórn, skortur á samstarfsmönnum eða skortur á hjálpartækjum hafi valdið slysinu og þar með á sök yfirmanna Hrafnistu. Þá tjóir ekki að bera fyrir sig vanrækslu á að tilkynna slysið til Vinnueftirlitsins og vísa til 79. gr. laga 46/1980, en stefnandi vann út vaktina og mætti til vinnu daginn eftir og allt þar til hún fór til Tyrklands. Þá mun hún ekki hafa leitað læknis fyrr en 18. mars 2013.

Með vísan til þess sem að framan greinir er niðurstaða málsins sú að stefnanda hefur ekki tekist að sýna fram á skaðabótaskylda háttsemi Hrafnistu eða starfmanna þeirrar stofnunar. Því ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður fallir niður.

Gjafsóknarleyfi dags. 20. ágúst 2015 liggur fyrir í málinu. Allur kostnaður greiðist því úr ríkissjóði, þar með málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, G-kk-ef N-kk-ef G-kk-ef hdl. 800.000 kr., og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaðar fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði þ. á m. þóknun lögmanns hennar, G-kk-ef N-kk-ef G-kk-ef hdl., 800.000 kr.

S-kvk-nf G-kvk-nf