Q-1791/2019

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar þann 27. maí sl., var þingfest 25. nóvember 2019, en málið barst dómnum með bréfi skiptastjóra 18. október 2019. Sóknaraðili er C vegna ólögráða sonar hennar, A, kt. [...].

Varnaraðili er dánarbú B.

Sóknaraðili krefst þess að varnaraðili afhendi sóknaraðila, sem arf samkvæmt erfðaskrá D frá 4. janúar 1938, beinan eignarrétt yfir jörðinni [...], land nr. [...], með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymir. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila.

Kröfur varnaraðila eru þær að kröfum sóknaraðila verði hafnað og varnaraðila úrskurðaður málskostnaður úr hennar hendi.

I

Með bréfi sem barst Héraðsdómi Reykjaness þann 18. október 2019 vísaði skiptastjóri dánarbús B ágreiningi kröfuhafa og skiptastjóra til úrlausnar héraðsdóms. Segir í bréfi skiptastjóra að honum hafi borist þann 2. september 2019 kröfulýsing dagsett sama dag frá lögmanni sóknaraðila. Kröfunni lýsi hann fyrir hönd A, kt. [...], en hann sé elsti sonur E heitins og niðji elsta sonar B í beinan karllegg en B hafi andast þann [...]. Hin lýsta krafa sé um að skiptastjóri afhendi A sem arf samkvæmt erfðaskrá D beinan eignarrétt yfir jörðinni [...]með þeim skilyrðum og takmörkunum sem í erfðaskránni sé að finna.

Í samræmi við ákvæði 61. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. sé mælt svo fyrir að ef kröfu sé lýst eftir að kröfulýsingarfresti sé lokið, en ekki sé víst að hún sé fallin niður fyrir þær sakir, skuli skiptastjóri taka afstöðu til þess hvort og þá hvernig hann telji eiga að viðurkenna hana. Skiptastjóri hafi boðað fulltrúa allra erfingja til fundar hinn 3. október sl. þar sem hann hafi kynnt afstöðu sína til hinnar lýstu kröfu.

Kröfulýsingarfrestur í dánarbúi B hafi runnið út fyrir rúmum fimmtíu árum og því ljóst að kröfu A hafi verið lýst of seint. Samkvæmt ákvæðum 58. gr. skiptalaga ætti hún því að falla niður gagnvart búinu nema ef einhver af þeim undantekningum frá þeirri reglu, sem talin séu í ákvæðinu, yrðu talin eiga við.

Í kröfulýsingunni sé vísað til 2. og 3. mgr. 58. gr. því til stuðnings að krafa þessi sé ekki fallin niður af þessum orsökum. Þar sem hin lýsta krafa sé annars vegar um afhendingu eignar sem sé í vörslum búsins og hins vegar um arf hafi það verið niðurstaða skiptastjóra að krafan væri ekki niður fallin vegna vanlýsingar.

Þá hafi skiptastjóri lýst þeirri afstöðu sinni að hafna bæri kröfunni. Til stuðnings afstöðu sinni vísaði hann annarsvegar til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 701/2012 og hins vegar til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 751/2014. Taldi skiptastjóri ljóst að með þessum tveimur dómum væri það ráðið að beinn eignarréttur að jörðinni [...] væri enn á hendi dánarbús B og að við ráðstöfun hans undir skiptunum bæri að fara eftir lögerfðareglum. Það hafi því verið mat skiptastjóra að A ætti ekki tilkall til þess að fá jörðina afhenta sér sem eign og að hann ætti ekki tilkall til að fá hana að arfi. Vísast um rökstuðning skiptastjóra fyrir afstöðu hans nánar til meðfylgjandi fundargerðar.

S-kk-nf Þ-kk-nf lögmaður hafi mótmælt afstöðu skiptastjóra sem rangri fyrir hönd umbjóðanda síns. Um rökstuðning hans fyrir hinni lýstu kröfu vísist til hjálagðrar kröfulýsingar ásamt fylgigögnum. Þar komi m. a. fram að hann hafni því að fyrrgreindir dómar Hæstaréttar bindi A þar sem hann hafi ekki játt aðild að þeim dómsmálum. Dómar séu eingöngu bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila dómsmáls og þeirra sem komi að lögum í þeirra stað, en séu ekki bindandi fyrir aðra. Á því sé byggt að A komi ekki að lögum í stað föður síns þar sem hann sæki rétt sinn beint í erfðaskrá D. Skiptastjóri reyndi að jafna ágreining aðila en án árangurs.

II.

Mál þetta á rætur sínar að rekja til erfðarskrár sem D gerði þann 4. janúar 1936 og staðfesti aftur þann 29. október 1940. D lést þann [...], ókvæntur og barnlaus. Arfleiddi hann B, bróðurson sinn, þannig:

„Ég undirritaður D fyr úrsmiður í Reykjavík, en nú bóndi á [...], sem ekki á neitt afkvæmi, lýsi hér með yfir því, sem síðasta vilja mínum, að með eignir mínar lausar og fastar allar undantekningarlaust skal fara á þann hátt, er hér eftir segir, að mér látnum.

1. gr. Allar eignir mínar fastar og lausar skulu ganga að erfðum til B, með þeim nánari takmörkunum og skilyrðum er nú skal greina. Hann má ekki selja fasteign þá er ég nú á- [...] er hann fær að erfðum með þessari arfleiðsluskrá, né heldur veðsetja hana fyrir meiru en sem nemur 50% af fasteignamati jarðarinnar og þó aðeins til greiðslu erfðafjárskatts ef með þarf, eða nauðsynlegra, varanlegra endurbóta á húsum jarðarinnar eða henni sjálfri. b. Hann skal búa á eigninni sjálfur sbr. þó það er síðar segir um föður hans undir tölulið 2. c. Arftaki má selja á leigu lóðir undir hús, leikvelli eða annað, úr óræktuðu landi jarðarinnar, gegn árlegu afgjaldi er hæfilegt þykir á hverjum tíma, og skulu þær leigur goldnar á tilteknum gjalddaga til ábúenda hver sem hann verður, og má ekki veðsetja þær neinum fremur en jörðina, fyren þær eru greiddar ábúenda. 2. gr. Meðan F faðir B lifir, má hann búa endurgjaldslaust á fyrnefndri jarðeign, að öðru en því, að hann svarar til vaxta og afborgana af skuldum þeim, er á eigninni hvíla.

Allar bætur fyrir landspjöll, sem þegar eru orðin eða kunna að verða á jörðinni, af annara völdum, og jörðinni ber, hefir F eða næsti ábúandi rétt, til að krefja um og semja um, með lögsókn ef með þarf, sem tilheyrandi jörðinni að mér látnum, ef ekki hefir verið fullkomlega um það samið áður. Sömuleiðis hefir F eða næsti ábúandi allan rétt þann, er um ræðir í gr. 1 tölulið c.

2. gr. Að B látnum gengur jarðeignin að erfðum til elsta sonar hans, og svo til hans niðja í beinan karllegg, og sé sá leggur útdauður, þá til næstelsta sonar B og hans niðja í beinan karllegg osfrv. koll af kolli, þannig að ávalt fær aðeins einn maður allan arfinn, sá elsti í þeim legg, er að réttu ber arfinn samkvæmt því er nú hefir sagt verið.

Sé enginn erfingi réttborinn til arfs frá B á lífi samkvæmt framanskráðu, þá gengur arfurinn til G næst elsta sonar F, og hans niðja í beinan karllegg, eftir sömu reglum.

Sé enginn til í legg G, sem uppfylli skilyrðin, þá skal arfurinn ganga til H-kk-ef F og niðja hans í beinan karllegg, eftir sömu reglum og svona koll af kolli, meðan til er eitthvert afkvæmi í karllegg frá F, sem uppfylli erfðaskilyrði þau er margnefnd eru.

4. gr. Skildi einhver erfingjanna hætta búskap á [...], missir hann rétt sinn samkvæmt erfðaskrá þessari, og sá sem næstur er í röðinni tekur við.

5. gr. Ef viðkomandi erfingi er ómyndugur skal fjárhaldsmaður hans ráðstafa ábúðinni þar til hann er myndugur.

6. gr. Sérhver erfingi, sem fær erfðarétt samkvæmt þessum arfleiðslugjörningi, er skyldugur til þess, að halda öll þau skilyrði, sem B eru sett með honum og gæta þeirra takmarkana, er samningurinn hefir inni að halda, vanrækji einhver það, varðar það tafarlaust réttinda missi fyrir hlutaðeigandi.

7. gr. Ef afkvæmi F í karllegg deyr út, skal taka eignir þær er að framan getur og selja þær, og af andvirði stofna sjóð er beri nafnið: Styrktarsjóður Dá [...]. Sjóður þessi ávaxtist í ríkisskuldabréfum, bankavaxtabréfum er beri það með sér, að þau tilheyri sjóðnum eða sparisjóði Landsbankans.

¾ hlutar vaxta útborgist árlega, sem styrktarfé, en ¼ hluti leggist við sjóðinn honum til aukningar.

Tilgangur sjóðsins skal vera sá, að styrkja ungmenni af ættlegg F til framhaldsmenntunar hvenær sem er skipulagsskrá viðvíkjandi sjóði þessum, ef til kemur, fél ég Stjórnarráði Íslands að semja, með þessum skilyrðum er nú voru nefnd.

Arfleiðslugjörningi þessum skal þinglýsa á varnarþingi jarðarinnar [...], og hann hvíla sem ævarandi kvöð á þeirri eign.

Til staðfestu framanritaðri arfleiðsluskrá í öllum greinum, hefi ég undirritað hana í viðurvist tveggja sérstaklega tilkvaddra vitundarvotta.“

Á erfðaskránni var arfleiðsluvottorð, sem tveir menn undirrituðu sama dag. Þar var einnig færð svohljóðandi yfirlýsing D 29. október 1940: „Framanritaður arfleiðslugjörningur stendur óhaggaður að öllu leiti.“ Vottur að þessari yfirlýsingu tók fram við nafnritun sína að D væri staddur á tilteknu sjúkrahúsi í Reykjavík og „með fullu ráði og rænu og óskerta vitsmuni.“

D lést [...] og tók B, sem var fæddur [...], arf í samræmi við erfðaskrána, en sá síðarnefndi var sonarsonur bróður þess fyrrnefnda. Erfðaskránni virðist hafa verið þinglýst 9. janúar 1941 sem eignarheimild B að jörðinni [...]. B lést [...] og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 25. febrúar 1967. Til arfs eftir hann stóðu eftirlifandi maki, I, tveir sameiginlegir synir þeirra, J og K, og þrjú börn hans úr fyrri hjúskap, L og M og N. L, sem var fæddur [...], var elstur þessara systkina. Við opinber skipti á dánarbúi B-x-ef ágreiningur um ráðstöfun [...]og var rekið mál fyrir dómi til að leysa úr honum.

Úrskurður í því ágreiningsmáli var kveðinn upp í héraði 24. júlí 1967 og fallist á með L, sem var varnaraðili í málinu, að erfðaskráin væri ekki „niður fallin vegna aðgerða fyrri landseta.“ Niðurstaða málsins varð sú, að L var einum af erfingjum arflátans áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni [...]. Í úrskurðarorði sagði eftirfarandi: „Varnaraðilja, L, er áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina [...] með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir eru í arfleiðsluskrá D, dagsettri 4. janúar 1938. Málskostnaður fellur niður.“ Úrskurðinum var skotið til Hæstaréttar. Dómur Hæstaréttar í málinu, nr. 110/1967, var kveðinn upp 5. apríl 1968. Með honum var framangreindur úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Á skiptafundi í dánarbúi B 7. maí 1968 var eftirfarandi ákvörðun færð til bókar: „Þá lýsti skiptaráðandi yfir því, að hann afhenti L, [...], umráð og afnot fasteignarinnar [...], með því sem henni fylgir og fylgja ber, samkvæmt þeim réttindum, sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá D dagsettri 4. jan. 1938 og 29. okt. 1940, að geymdum rétti þeirra, sem löglega kunna að eiga tilkall til afnota eða annara réttinda á jörðinni eða hluta hennar, enda tekur Ó-kk-nf Þ-kk-nf, hæstaréttarlögmaður, ásamt erfingjunum ábyrgð á greiðslu skiptakostnaðar, erfðafjárskatts og annara opinberra gjalda, sem á erfingjana kann að falla í sambandi við skiptin.“ Niðurstaða þessi var staðfest með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968. Sama dag var kveðinn upp dómur Hæstaréttar í máli nr. 117/1968, þar sem staðfestur var úrskurður um að I yrði samkvæmt kröfu L borin út af jörðinni [...]. Útburðargerð virðist hafa farið fram 22. júlí 1969 og Ltekið við umráðum jarðarinnar.

Í málinu liggur fyrir að L lést [...]. Samkvæmt ofangreindri erfðaskrá tók E við ábúð á [...]. Með beiðni til héraðsdóms 3. febrúar 2011 var leitast eftir því að skipaður yrði skiptastjóri til að ljúka opinberum skiptum á dánarbúi B. Í kjölfar niðurstöðu Hæstaréttar 24. ágúst 2011 í máli nr. 375/2011 var sú krafa tekin til greina. Var skipaður skiptastjóri í dánarbúi B þann 18. nóvember 2011. Skiptastjórinn hélt skiptafund 16. janúar 2012, þar sem ágreiningur reis milli skiptastjóra og E um hvort jörðin [...] væri enn í eigu dánarbúsins. Ágreiningi þessum var beint til héraðsdóms, sem komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði 16. nóvember 2012 að jörðin væri í eigu dánarbúsins. Með dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 var sú niðurstaða staðfest á þann hátt að við skipti á búinu skyldi litið svo á að beinn eignarréttur að jörðinni væri enn á hendi dánarbúsins. Skiptastjóri leitaði 6. sama mánaðar eftir því að dóminum yrði þinglýst á jörðina [...], sem sýslumaðurinn í Kópavogi varð við, en þó þannig að ekki var hróflað við þeirri skráningu í fasteignabók að varnaraðilinn E væri þinglýstur eigandi jarðarinnar. Ágreiningur um þetta var borinn undir dóm, en honum lauk með dómi Hæstaréttar 6. desember 2013 í máli nr. 740/2013, þar sem lagt var fyrir sýslumann að færa í fasteignabók nafn dánarbús B sem eiganda jarðarinnar.

Erfðaskrá D hefur ekki verið hnekkt með dómi. Dánarbúið á ekki aðild að ágreiningi um gildi erfðaskrárinnar og hefur skiptastjóri ekki heimild til þess að gera athugasemdir við gildi hennar. Sú heimild liggur hjá erfingjunum sjálfum, sbr. ákvæði VI. kafla erfðalaga nr. 8/1962. Við skipti á dánarbúi B verður því að leggja til grundvallar að ráðstafa beri beinum eignarrétti að jörðinni [...].

III

Sóknaraðili gerir þær kröfur fyrir dóminum að úrskurðað verði um að varnaraðili afhendi sóknaraðila, A, kt. [...], sem arf samkvæmt erfðaskrá D frá 4. janúar 1938 beinan eignarrétt yfir jörðinni [...], land nr. [...], með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymir. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila samkvæmt mati dómsins eins og málið sé ekki gjafsóknarmál.

Sóknaraðili vísar til þess að mál þetta sé rekið fyrir Héraðsdómi Reykjaness skv. fyrirmælum 60. gr., sbr. 122 gr., laga nr. 20/1992 um skipti dánarbúa o. fl. Til úrlausnar sé ágreiningur um kröfu sóknaraðila, samkvæmt kröfulýsingu hans, dagsettri 2. september 2019, um afhendingu skilyrts beins eignaréttar sem honum sé áskilinn í erfðaskrá D sem og gerð hafi verið 4. janúar 1938 og séskv. dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 og máli nr. 751/2014 í vörslum dánarbús B sem lést [...].

Sóknaraðili byggir á því að hann sem erfingi samkvæmt 3. gr. erfðaskrár D frá 4. janúar 1938 eigi stjórnarskrárvarinn og lögverndaðan rétt til að fá afhent öll þau eignar réttindi sem arflátinn ánafnaði honum sérstaklega í erfðaskrá sinni. Önnur niðurstaða er meiri háttar inngrip í eignarrétt sóknaraðila og í eðli sínu hrein svipting eignar réttar, sem er án lagastoðar, hefur hvorki eftirsóknarvert markmið né verður réttlætt með tilliti til samfélagslegra hagsmuna. Af þessu leiðir að sóknaraðili verður ekki sviptur erfðarétti samkvæmt erfðaskránni þar sem 72. gr. laga nr. 33/1944 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, eru því í vegi.

Á því sé byggt að erfðaskrá D ráðstafi skilyrtum eignarétti til erfingja skv. 1. gr. og 3. gr. hennar. Samkvæmt 1. gr. erfðaskrárinnar taki B allar eignir arfláta í arf „... með þeim nánari takmörkunum og skilyrðum er nú skal greina.“ Á því sé byggt að þessi fyrirmæli verði ekki misskilin, arflátinn lætur eigur sínar (beinan eignarrétt) af hendi (einhliða aðilaskipti eignarréttinda) á skilyrtan og takmarkaðan hátt með arfleiðslu.

Á því sé byggt að erfingjar skv. 3. gr. erfðaskrárinnar, þar með talinn sóknaraðili, taki jörðina [...]í arf með takmörkunum og skilyrðum alveg eins og B, sbr. einnig 4. gr. og 6. gr. erfðaskrárinnar.

Á því sé byggt að arflátinn hafi í erfðaskrá sinni greint á meðvitaðan hátt á milli skilyrts framsals beins eignar réttar til erfingja samkvæmt 1. gr. og 3. gr. annars vegar og afnotaréttar F samkvæmt 2. gr. erfðaskrárinnar hins vegar. Á því sé byggt að arflátinn hafi dregið skörp skil milli afnotaréttar sem áskilinn var F meðan hann lifði og skilyrts beins eignar réttar sem ætlaður var B og nánar greindum ættmennum arflátans. Af þeim sökum verði ekki með nokkru móti talið að arfláti hafi látið sér í léttu rúmi liggja hvort erfingjar skv. 1. gr. og 3. gr. fengju í sinn hlut afnotarétt eða skilyrtan beinan eignarrétt. Erfðaskráin sé úthugsuð og skrifuð af þekkingu þetta varðar.

Á því sé byggt að fyrirmæli D um aðilaskipti að skilyrtum eignarrétti yfir [...]sem hann hafi gefið einhliða og án endurgjalds, fyrst B og síðar nánar tilgreindum ættmennum sínum (þ. m. t. sóknaraðila), grundvallist á skilyrðiskenningu fjármunaréttar. Ekki sé um að ræða kvaðabindingu arfs í eiginlegum skilningi þar sem erfingjum A sé á hverjum tíma heimilt að ráða að nokkru yfir eigninni með takmarkaðri heimild til veðsetningar, en ráðstöfun með þeim hætti er útilokuð með eiginlegri kvaðabindingu arfs. Eiginleg kvaðabinding feli í sér sviptingu alls yfirráðaréttar yfir kvaðabundinni eign, sbr. J-x-x K-x-x, Baandlæggelse, útg. 1939, bls. 24.

Á því sé byggt að D hafi í krafti fullkomins eignar réttar verið heimilt að ráðstafa eign sinni, jörðinni [...], með erfðaskrá sinni og í leiðinni takmarka eignarrétt á hendi viðtakenda hverju sinni með skilyrðum. Vísað sé til rits Ó-kk-ef L-kk-ef, Eignaréttur, útg. 1950, á bls. 17- 18, þar sem segi að eigandi geti í krafti framsalsheimilda sinna takmarkað í meira eða minna mæli ráðstöfunarrétt viðtakanda eignar. Þegar aðilaskipti verði á grundvelli einhliða ákvörðunar og án endurgjalds úr hendi viðtakanda, t. d. með gjöf eða arfleiðslu, séu heimildir eigandans til takmörkunar á rétti viðtakandans mjög víðtækar. Sóknaraðili vísi einnig til Á-kk-ef S-kk-ef, Erfðaréttur, útg. 1991, bls. 224, þar sem vikið sé að því að bréferfingi geti misst erfðarétt fullnægi hann ekki skildaga sem settur sé í erfðaskrá. Í sama riti segi á bls. 418 að hvort tveggja frestskilyrði og lausnarskilyrði séu heimiluð í íslenskum erfðaskrám og á bls. 448 sé vikið að skilyrðisbindingu gjafaloforðs og vísað til dóms Hæstaréttar í dómasafni réttarins frá 1957 á bls. 607 (mál 17/1956) þar sem skilyrt gjafaloforð hafi verið metið gilt að lögum. Á því sé byggt að beinn eignar réttur yfir [...] sé takmarkaður með eftirfarandi skilyrðum:

Erfingi má ekki selja jörðina [...]sem hann fær í arf samkvæmt erfðaskránni ( gr. 1. a, sbr. 3. gr., sbr. 6. gr.)

Erfingi má ekki veðsetja jörðina fyrir meiru en 50% af fasteignamati og ef svo ber undir og þá einungis til greiðslu erfðafjárskatts eða varanlegra endurbóta á húsum jarðarinnar eða henni sjálfri ( gr. 1. a.).

Erfingi skal búa á [...](gr. 1. b).

Erfingi skal vera með búskap á [...](4. gr.).

Á því sé byggt að skilyrðisbinding af þessum toga sé lögmæt, bæði að formi og efni. Hugsunin að baki sé að arfláti hafi viljað að arftaki hverju sinni sýndi jörðinni áhuga og ræktarsemi og bæri taugar til jarðarinnar líkt og hann hafi sjálfur gert. Hvorki skilyrði erfðaskrárinnar né fyrirmæli hennar um viðtökuröð séu í bága við regluna um contra bonos mores.

Á því sé byggt að orðalag erfðaskrár D og sú staðreynd að réttindi erfingja skv. 1. gr. og 3. gr. hennar geti víkkað út og þær heimildir sem þeim séu veittar í erfðaskránni feli í sér að hver erfingi fyrir sig fái lausnarskilyrtan erfða- og eignarétt að jörðinni. Eignarheimildir sem erfðaskráin færi erfingja hverju sinni séu, auk ábúðar-, hagnýtingar-, umráða- og afnotaréttar, réttur til að veðsetja jörðina, réttur til að framselja afnotaréttindi til þriðja manns og réttur til heimtu skaðabóta vegna tjóns á jörðinni. Það sé einkenni beins eignar réttar að hann geti víkkað út, og heimildir til veðsetningar, stofnunar afnotaréttinda og til heimtu skaðabóta fyrir tjón á jörðinni séu dæmigerðar heimildir sem eigandi hafi á sinni hendi. Þá verði ekki önnur ályktun dregin af 7. gr. erfðaskrárinnar, sem mæli fyrir sölu jarðarinnar að uppfylltu óvissu frestskilyrði, en að erfðaskrá D ráðstafi lausnarskilyrtum erfða/eignarrétti til erfingja skv. 1. gr. og 3. gr. hennar. Réttindi skv. erfðaskránni séu háð takmörkun sem gangi út á að réttaráhrif hennar séu háð ákvörðun um hvað skuli verða eigi tilteknir óvissir atburðir sér stað í framtíðinni (C-x-x T-x-x, Formuerettens Almindelige, del 2., útg. 1900, bls. 95, lauslega þýtt).

Á því sé byggt að erfðaskrá D verði ekki vefengd við skipti á dánarbúi B sem sjálfur hafi tekið arf samkvæmt henni og undirgengist með því takmarkanir á eignar réttinum skv. skilyrðum erfðaskrárinnar.

Á því sé byggt að þar sem hvorki B né lögerfingjar D hafi vefengt gildi erfðaskrárinnar frá 4. janúar 1938 við skipti á dánarbúi D verði erfðaskráin þar með talin gild. Þar sem engin skilyrði séu að lögum til endurupptöku á dánarbúi D, sbr. 84. gr. og 155. gr. skiptalaga nr. 20/1991, verði erfðaskráin ekki vefengd síðar. Fyrirmæli 47. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og dómur Hæstaréttar í máli 560/2007 styðja við þessa niðurstöðu. Sóknaraðili telji dómkröfur sækjenda í hæstaréttarmáli nr. 110/1967 og hæstaréttarmáli nr. 560/2007 hafa verið þeim annmarka háðar að ruglað sé saman því að brotið sé gegn erfðaskránni og afleiðingum þess fyrir einstaka erfingja við gildi sjálfrar erfðaskrárinnar. Það að erfingi brjóti gegn fyrirmælum erfðaskrárinnar hafi ekkert með „brostnar forsendur fyrir gildi erfðaskrárinnar“ að gera. Sóknaraðili telur að eftir dóm Hæstaréttar í máli nr. 560/2007 hafi því verið slegið föstu að málsástæður sem byggjastá ógildi erfðaskrárinnar verði ekki lengur hafðar uppi, hvort sem sé í heild eða að hluta. Sóknaraðili telur dóm Hæstaréttar í máli nr. 751/2014, hvað varði þá niðurstöðu að ólögmætt sé að ráðstafa skilyrtum eignar rétti yfir [...] með skilyrðum erfðakrárinnar og hún sé ella ógild, vera í mótsögn við dóm Hæstaréttar í máli nr. 560/2007 og raunar einnig dóm Hæstaréttar í máli nr. 58/2000. Þá telur sóknaraðili dóm Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 einungis fjalla um réttarfarsleg atriði er varða framvindu skipta í dánarbúi B.

Á því sé byggt að B hafi, þegar hann tók við arfi skv. erfðaskrá D, verið kunnugt um skilyrði og takmarkanir skv. erfðaskránni og hann þar af leiðandi bundinn af þeim. Ástæða þess að lögerfingjar og maki B hafi ekki átt erfða- og búshlutatilkall til [...]eftir andlát B sé að á sömu stundu og erfðaréttur þeirra varð virkur varð frestskilyrtur erfðaréttur L skv. 3. gr. erfðaskrárinnar virkur. Það óvissa atvik hafði gerst að B lés tog við það hafi sami skilyrti eignar réttur fallið elsta syni hans í skaut. Aðrir en L hafi ekki uppfyllt skilyrði erfðaskrárinnar fyrir arftöku.

Á því sé byggt að ekki sé rétt að tala um sviptingu eignar réttar þegar eigandi skilyrts eignar réttar þurfi að þola upplausn eignarréttar síns við það að frest- eða lausnarskilyrði komi fram. Forsenda fyrir eignar rétti aðila sem eignist skilyrtan eignarrétt sé að hann hafi undirgengist þau skilyrði sem heimildarmaðurinn hafi sett og sé eignarréttur viðtakandans undir þeim skilyrðum kominn. Á það sé bent að B gat t. a. m. ekki tekið við jörðinni, flutt burt og hætt búskap án þess að þurfa að þola kröfu um að honum yrði gert að láta hinn skilyrta eignarrétt af hendi þar sem lausnarskilyrði fyrir upplausn eignar réttar hans væru uppfyllt. Í því tilviki væri ekki um sviptingu eignarréttar að ræða þvíað B hafi verið skylt að búa á jörðinni og stunda þar búskap. B hafi verið ljóst þegar hann tók við skilyrtum rétti sínum að ef hann gætti ekki skilyrða og takmarkana sem honum voru sett, yrði honum skylt að láta skilyrtan eignarrétt sinn af hendi til næsta erfingja.

Sóknaraðili vísar til rits K-x-x I-x-x, Dansk Tingsret, 3. útg. 1976, bls. 295, þar sem segir lauslega þýtt úr dönsku: Einnig við framsal fasteignar hafa menn gert greinarmun á frestskilyrtu og lausnarskilyrtu framsali, en með sömu rökum og sett eru fram hér að framan í kafla 8 um framsal lausafjár, er þessi flokkun í raun þýðingarlaus. Án tillits til þess hvort maður telji aðstæður vera með þeim hætti að viðtakandinn (d. erhververen) verði strax eigandi, en með möguleika á að eignar réttur hans leysist upp (d. kan opløses) þegar skilyrðið komi fram, eða þannig, að þá fyrst verði hann eigandi þegar skilyrðið komi fram, séu réttarreglur um gildi samningsins þær sömu. Á því sé byggt að sömu reglur gildi í íslenskum rétti og viðurkennt sé að eignar réttur geti fallið niður vegna skilyrðisbindingar hans. Á því sé byggt að heimild framseljanda til skilyrðissetningar sé enn víðtækari þegar um einhliða og endurgjaldslaust framsal eignar réttar er að ræða. Vísað sé til bls. 17- 18 í Eignarétti Ó-kk-ef L-kk-ef og bls. 25- 28 og bls. 65 í riti Ó-kk-ef L-kk-ef, Kaflar úr kröfurétti.

Á því er byggt að órökrétt sé og andstætt meginreglum erfða- og eignar réttar að beinn eignar réttur yfir [...]falli til lögerfingja B og að erfingjar skv. 3. gr. erfðaskrárinnar fái einungis óbeinan eignar rétt í arf. Í fyrsta lagi sökum þess að fyrirmæli erfðaskrárinnar um erfðarétt hvers erfingja að skilyrtum eignarrétti í viðtökuröð séu lögmæt og frestur til að krefjast ógildingar á erfðaskránni sé löngu liðinn. Fyrirmæli erfðaskrárinnar séu skýr og afdráttarlaus.

Í öðru lagi sökum þess að fyrirmæli um búsetu og búskap séu meðal skilyrða sem erfingi þurfi hverju sinni að uppfylla svo að hann haldi skilyrtum eignarrétti sínum. Þannig segi í b-lið 1. gr. erfðaskrárinnar að „... hann skal búa á eigninni sjálfur...“ og samkvæmt 4. gr. og 6. gr. erfðaskrárinnar varði það réttindamissi ef ekki sé gætt þeirra takmarkana sem eignar réttinum séu sett í formi skilyrða. Það sé allt að því útúrsnúningur að skýra erfðaskrána svo að erfingi skv. 3. gr. erfi einungis skilyrði fyrir eignar réttinum en ekki hinn skilyrta eignar rétt er búi að baki.

Í þriðja lagi sökum þess að erfðaskráin sjálf greini annars vegar á milli afnotaréttar í 2. gr. erfðaskrárinnar og hins vegar skilyrts beins eignar réttar í 1. gr. og 3. gr.

Í fjórða lagi geti réttur sem berum orðum sé mælt fyrir um að sé á hendi erfingja samkvæmt 3. gr. erfðaskrárinnar víkkað út, sem sé megineinkenni beins eignar réttar. Vísað sé til þess að afnotaréttur samkvæmt 2. gr. hafi runnið til erfingja samkvæmt 1. gr. þegar hann féll niður, en hefði erfingi samkvæmt 1. gr. dáið á undan erfingja samkvæmt 3. gr. þá hefði afnotaréttur samkvæmt 2. gr. fallið til erfingja samkvæmt 3. gr. Að auki falli afnotaréttur sem framseldur hafi verið þriðja manni (leigulóðir undir hús, leikvelli og annað) aftur til erfingja samkvæmt 3. gr. þegar hann falli niður. Vilji arflátans sé skýr og hægt að framkvæma hann.

Í fimmta lagi megi erfingi skv. 3. gr. erfðaskrárinnar veðsetja jörðina [...] til tryggingar á greiðslu erfðafjárskatts eða endurbóta á húsum jarðarinnar. Þetta sé dæmigerð eignarheimild sem fylgir beinum eignar rétti.

Í sjötta lagi hafi erfingi skv. 3. gr. afar víðtæka heimild til að leigja út lóðir undir hús, leikvelli og annað úr landi jarðarinnar. Þetta sé dæmigerð eignarheimild sem fylgir beinum eignarrétti.

Í sjöunda lagi hafi erfingi skv. 3. gr. heimild til að semja um og krefja um með málsókn, ef með þurfi, bætur fyrir landspjöll. Þetta sé dæmigerð heimild sem fylgi beinum eignarrétti.

Í áttunda lagi sé erfingja skv. 3. gr. bannað að selja jörðina [...] en ástæðulaust hafi verið af arfláta að banna sölu beins eignar réttar til þriðja manns ef honum hafi ekki verið ráðstafað með skilyrtum hætti til erfingja hverju sinni.

Í níunda lagi njóti óbeinn eignar réttur sömu eignar réttarlegu verndar að lögum og beinn eignar réttur og rökleysa að halda því fram að ríkari heimildir standi til að „svipta“ mann óbeinum eignar rétti frekar en beinum eignar rétti.

Í tíunda og síðasta lagi sé beinn eignar réttur að [...]eins og honum sé lýst í dómi Hæstaréttar í máli nr. 751/2014 án heimfallsréttar þar sem hann geti ekki víkkað út. Heimfallsréttur sé megineinkenni beins eignar réttar og sú eignarheimild sem á endanum skilji á milli beins og óbeins eignarréttar. Þau réttindi sem séu á hendi erfingja skv. 3. gr. erfðaskrárinnar geti aldrei, af nokkurri ástæðu, fallið til baka til eiganda beins eignar réttar, heldur einungis áfram til næsta erfingja erfðaskrárinnar. Það séu réttindi á hendi erfingja skv. 3. gr. erfðaskrárinnar sem geti víkkað út en ekki þau réttindi sem nefnd séu í dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 beinn eignaréttur og skuli skv. dómi Hæstaréttar í máli 751/2014 renna til lögerfingja B.

Í ljós alls þessa beri að afhenda sóknaraðila þau eignarréttindi yfir jörðinni [...]sem enn séu á hendi varnaraðila en með réttu eigi að falla sem arfur í hlut sóknaraðila sem erfingja skv. erfðaskrá D. Á því sé byggt að sóknaraðili eigi lögvarðar réttmætar væntingar til þess að fá afhent þau eignar réttindi sem honum hafi verið áskilin þann 4. janúar 1938 af D með vísan til 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Réttindum sóknaraðila sé þinglýst á [...] og raunhæft að hann myndi á endanum eignast þau. Svo viss réttur sem hafi verið til staðar frá 4. janúar 1938 njóti verndar 1. gr. samningsviðauka nr. 1. við MSE.

Á því sé byggt að eftirlit með því að skilyrði séu haldin hverju sinni sé á hendi erfingja sem bíði næstir í viðtökuröðinni. Réttarstaðan sé sambærileg við þá aðstöðu að langlífari maki sitji í óskiptu búi og erfingjar þess skammlífari geti krafist skipta að uppfylltum skilyrðum. Á sama hátt geti sá sem næstur sé í röðinni höfðað mál á hendur þeim sem fyrir sé og byggt á því að lausnarskilyrði erfðaskrárinnar séu uppfyllt. Sökum þessa eigi hann sjálfur rétt til að taka við arfinum á grundvelli frestskilyrts réttar síns. Í þessu felist ekki ólögmæt svipting beins eignar réttar heldur leysist eignar réttur þess sem réttilega þurfi að þola slíka kröfu upp (d. opløses, sbr. K-x-x I-x-x Dansk Tingsret, 1976, bls. 295) sökum skilyrðisbindingar eignaréttarins og falli til þess sem næstur er í röðinni. Á því sé byggt að ekki geti ráðið úrslitum hvort erfingi sem tilgreindur sé í 3. gr. erfðaskrár D krefjist þess að fá réttindi skv. erfðaskránni í arf eða krefjist réttar til að taka við þeim. Fræðimenn sem fjallað hafi um eignar rétt í viðtökuröð samkvæmt erfðaskrá séu almennt sammála um að rétt sé að tilgreina fyrsta viðtakanda sem erfingja. Á síðustu öld hafi fræðimenn greint á um hvort það væri rétt skilgreining varðandi þá sem á eftir komi þótt þeir taki við sömu eignar réttindum og sá sem fyrstur sé. Hafi því verið haldið fram að skilsmunur væri á erfðarétti og réttindum í viðtökuröð því að sökum skilyrðisbindingar eignar réttarins gætu aðilaskipti átt sér stað án þess að andlát hefði orðið. Hæstiréttur Danmerkur hafi leyst úr álitaefninu í máli U.1921.148 og talið réttindi í viðtökuröð vera náskyld erfðarétti. Sé niðurstaða hins danska hæstaréttar heimfærð upp á erfðaskrá D færi hún viðtakanda hverju sinni lausnarskilyrtan eignarrétt fyrir lífstíð að jörðinni [...]. Rétturinn sé skilyrtur sökum þess að erfinginn geti skv. 6. gr. erfðaskrárinnar tapað réttindum skv. erfðaskránni í lifanda lífi. Afþakki viðtakandi arfinn falli hann til þess sem næstur sé í röðinni samkvæmt erfðaskránni en ekki eftir lögerfðareglum til erfingja þess sem hafi afþakkað arfinn.

Á því sé byggt að sóknaraðili eigi stjórnarskrárvarinn og lögvarinn rétt til að bera kröfur um mannréttindi sín undir dóm samkvæmt 70. gr. laga nr. 33/1944 og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Á því sé byggt að kröfur sóknaraðila snúist um eignar réttindi sem njóti réttarverndar skv. 72. gr. stjórnarskrár og 1. gr. samningsviðauka nr. 1. við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög 62/1994.

Á því sé byggt að sóknaraðili sé hvorki bundinn af dómum Hæstaréttar í málum nr. 701/2012 og 751/2014 né öðrum dómsmálum sem hannhafi ekki átt aðild að.

Á því sé byggt að sóknaraðili komi ekki að lögum í stað fyrri erfingja skv. erfðaskrá D heldur sæki hann rétt sinn með sjálfstæðum hætti til arflátans sjálfs (D ) og komi, hvað [...]varði, í hans stað að lögum. Ákvæði 116. gr. laga nr. 91/1991 girði ekki fyrir rétt sóknaraðila til að sækja erfðarétt sem honum beri skv. erfðaskrá D oghann eigi auk þess að vera óbundinn af dómum sem gengið hafa án hans aðildar, óbundinn af yfirlýsingum sem gefnar hafa verið fyrir dómi í dómsmálum sem hann hafi ekki átt aðild að. Sóknaraðilar í málum nr. 701/2012 og nr. 751/2014 (eða öðrum málum sem hafa verið rekin) hafi ekki nýtt heimild skv. 3. mgr. 19. gr. laga nr.91/1991, sbr. 2. mgr. 131 gr. laga nr. 20/1991, til að höfða sakaukasök á hendur sóknaraðila. Þeim hafi verið kunnugt um frestskilyrtan eignarrétt hans sem sé þinglýst á jörðina [...] en hafi engu að síður látið hjá líða að stefna honum inn í dómsmál sem hafi lotið að lögvörðum hagsmunum vegna þinglýstra réttinda yfir fasteign sem dómsmálin hafi snúist um.

Að auki sé vísað til málsástæðna sem komi fram í kröfulýsingu sóknaraðila bls. 15- 20. Þá vísar sóknaraðili til álitsgerðar R-x-x K-kk-nf F-x-x frá 25. ágúst 2019. og séu helstu niðurstöður álitsgerðar hans í samantekt í kafla 9 á bls. 30- 31 (30- 32 í ísl. þýðingu) hafðar uppi sem málsástæður fyrir kröfum sóknaraðila. Vísað sé að öðru leyti til álitsgerðarinnar til skýringar og fyllingar þeim málsástæðum sem sóknaraðili hafi uppi í máli þessu. Málsástæður sem lúti að réttarfarslegum atriðum séu einnig hafðar uppi í kafla I um réttarfar í greinargerð þessari.

Sóknaraðili vísar til meginreglna eignar réttar um brigðarétt eiganda og rétt eiganda til að heimta umráð eigna sinna úr hendi þriðja manns. Þá vísar sóknaraðili til 72. greinar stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignar réttar og 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Sóknaraðili vísar til skilyrðiskenningar fjármunaréttar sem feli í sér ólögfestar meginreglur laga. Sóknaraðili vísar til meginreglna eignar réttar um einhliða eignarafsöl og víðtækar heimildir eigandans til að takmarka eignar rétt á hendi viðtakanda einhliða eignarafsals, að gættri meginreglunni um contra bonos mores. Sóknaraðili vísar til meginreglna erfðaréttar þess efnis að erfðaskrá beri að skýra til samræmis við vilja arfláta og að erfðaskrá hans verði framkvæmd til samræmis við vilja hans. Vísað sé til VI. kafla lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili vísar enn fremur til skiptalaga nr. 20/1991, aðallega ákvæða 2. mgr. og 3. mgr. 58. gr., 60. gr., 82. gr., 83. gr., 84. gr., 122. gr., 2. mgr. 131. gr. og 155 gr. Sóknaraðili vísar að lokum til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 16. gr., 3. mgr.19. gr., 116. gr., 129. gr. og 130. gr.

I V

Varnaraðili máls þessa mótmælir kröfu sóknaraðila og krefst þess að afstaða skiptastjóra til kröfulýsingar sóknaraðila verði staðfest. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Segir varnaraðili að málatilbúnaður sóknaraðila eins og hann komi fram í greinargerð hans verði ekki skilinn öðruvísi en svo að hann byggi á því að beini eignarrétturinn að jörðinni [...] sé ekki í eigu dánarbúsins. Hann sé einungis í vörslu dánarbúsins og verði það þar til honum verði ráðstafað til næsta viðtakanda réttinda samkvæmt erfðaskrá D sem eign hans. Á þetta verði ekki fallist.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 751/2017 hafi rétturinn komist efnislega að þeirri niðurstöðu að allar eignir D hafi runnið til bróðursonar hans, B, til eignar. Hafi sú niðurstaða réttarins byggst á ákvæðum 1 gr. erfðaskrár D frá 1938. Beini eignarrétturinn hafi því fallið í skaut B við andlát D.

Hins vegar hafi það verið niðurstaða réttarins að erfðaskrá D yrði að skýra þannig að réttindi, sem hún hafi veitt rétthöfum að B látnum, séu bundin við þau sem berum orðum sé mælt fyrir um í erfðaskránni sjálfri. Það hafi verið mat réttarins að þar sem mælt hafi verið fyrir um réttindi viðtakenda réttindanna samkvæmt 2. og 3. mgr. erfðarskrárinnar væri ekki mælt fyrir um ráðstöfun beinna eignarréttinda að jörðinni. Réttindi þessara viðtakenda nái því ekki til beinna eignarréttinda yfir jörðinni [...].

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 hafi í raun verið deilt um það hvort hinum beina eignarrétti að jörðinni B hafi verið ráðstafað til L við andlát föður hans 1966 og opinber skipti á búi hans. Niðurstaða Hæstaréttar hafi verið að svo hefði ekki verið og að L hefði ekki öðlast þessi beinu eignarréttindi með neinum öðrum hætti. Því væri beini eignarrétturinn enn á hendi dánarbús föður hans.

Af þessum dómum sé alveg ljóst að niðurstaða Hæstaréttar sé sú að við andlát B-kk-nf beinn eignarréttur að jörðinni [...]ekki fallið til sonar hans, L, á grundvelli erfðaskrár nafna hans D. Beini eignarrétturinn sé því eign dánarbúsins og eins og mælt sé fyrir í dómi Hæstaréttar beri að ráðstafa honum til að ljúka skiptum á dánarbúi B lögum samkvæmt. Sú málsástæða sóknaraðila að beini eignarrétturinn að jörðinni sé einungis í vörslum dánarbúsins, en sé ekki eign þess, standist því ekki skoðun.

Í áðurgreindum dómi Hæstaréttar nr. 751/2014 hafi því síðan með sömu rökum verið hafnað að þessari eign yrði ráðstafað til elsta niðja B til eignar á grundvelli erfðaskrárinnar. Þess í stað hafi Hæstiréttur mælt svo fyrir að þessari eign skyldi ráðstafað til lögerfingja B í samræmi við ákvæði I. kafla erfðalaga.

Kröfugerð sóknaraðila grundvallist nú á því að hann sé óbundinn af niðurstöðum Hæstaréttar í eldri málum. Málum sem hann hafi ekki átt aðild að. Vísi hann þar til ákvæða 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með gagnályktun. Þar sé kveðið á um að dómur sé bindandi milli aðila og þeirra sem komi að lögum í þeirra stað, um kröfur sem dæmdar séu þar að efni til. Gagnályktun gefi okkur þá reglu að dómur bindi ekki aðra en þá sem þar séu tilteknir. Byggi sóknaraðili á því að hann sæki ekki rétt sinn til jarðarinnar, hvorki beinna sé óbeinna eignarréttinda yfir henni til látins föður síns, heldur rakleitt til D á grundvelli erfðaskrár hans. Áður gengnir dómar Hæstaréttar sem lúti að réttindum yfir jörðinni [...] geti ekki raskað þessum rétti hans, þar sem hann hafi ekki verið aðili að þeim málum og komi að lögum í stað þeirra sem hafi átt aðild að þeim. Á þetta sé ekki unnt að fallast af ýmsum ástæðum.

Í fyrsta lagi hafi varnaraðili átt aðild að hæstaréttarmálinu nr. 751/2014 og sé þar af leiðandi bundinn af niðurstöðu réttarins í því máli. Eins og áður sé lýst sé niðurstaðan í því máli sú að ráðstafa skuli beina eignarréttinum eftir lögerfðareglum en ekki á grundvelli erfðaskrárinnar. Beinlínis sé lagt fyrir skiptastjóra í forsendum þess dóms að fara með skiptin á dánarbúinu eftir ákvæðum i. kafla erfðalaga. Þessari niðurstöðu Hæstaréttar verði ekki raskað í þessu máli sem hér sé til meðferðar. Bæði sóknar- og varnaraðili séu bundnir af niðurstöðu réttarins hvað þetta atriði varði. Dánarbúið verði ekki knúið til þess með dómi í öðru máli að ráðstafa umræddum réttindum þannig að fari í bága við skýr fyrirmæli Hæstaréttar.

Í annan stað verði að telja að sóknaraðili komi í raun að lögum í stað föður síns og annarra ættingja sinna sem sótt hafa rétt sinn til erfðaskrár D, hvað varði efnislega niðurstöðu þessara dóma. Hæstiréttur hafi í dómum sínum túlkað og skýrt erfðaskrána og sé sú túlkun bindandi fyrir alla þá sem nú eða síðar vilji byggja rétt sinn á henni, hvort sem þeir séu fæddir eða ófæddir og burtséð frá því hverjir hafi beinlínis átt aðild að ágreiningnum um jörðina hverju sinni.

Í IV. kafla dóms Hæstaréttar í máli nr. 751/2014 bendi rétturinn á að hann hafi, m. a. með dómum sínum frá 5. apríl 1968, 30. maí 1969 og 3. maí 2013, tekið afstöðu svo bindandi sé við opinber skipti á dánarbúi B. Aðild að þessum málum hafi verið ólík og hún hafi ekki verið sú sama í því máli sem hafi verið til úrlausnar. Engu að síður hafi afstaða réttarins eins og hún hafi birst í þessum dómum verið bindandi fyrir aðila máls nr. 751/2014. Ekki hafi skipt máli hvort þeir höfðu átt aðild að þessum eldri málum eða ekki.

Það sé útilokað og andstætt öllum réttarfarsreglum og í raun réttaröryggi ef Hæstiréttur geti breytt efnislegri túlkun sinni á erfðaskránni frá degi til dags eftir því hver eigi aðild að máli hverju sinni. Það sé túlkun Hæstaréttar á efni erfðaskrárinnar og fyrirmæli hans um meðferð opinberra skipta á dánarbúinu sem sé endanleg og bindandi fyrir alla þá sem síðar vilji byggja rétt sinn á erfðaskrá D.

V

Mál þetta á rætur sínar að rekja til erfðarskrár sem D gerði þann 4. janúar 1936 og staðfesti aftur þann 29. október 1940. D lést þann [...], ókvæntur og barnlaus. Arfleiddi hann B, bróðurson sinn, þannig:

„Ég undirritaður D fyr úrsmiður í Reykjavík, en nú bóndi á [...], sem ekki á neitt afkvæmi, lýsi hér með yfir því, sem síðasta vilja mínum, að með eignir mínar lausar og fastar allar undantekningarlaust skal fara á þann hátt, er hér eftir segir, að mér látnum.

3. gr. Allar eignir mínar fastar og lausar skulu ganga að erfðum til B, með þeim nánari takmörkunum og skilyrðum er nú skal greina. Hann má ekki selja fasteign þá er ég nú á- [...] er hann fær að erfðum með þessari arfleiðsluskrá, né heldur veðsetja hana fyrir meiru en sem nemur 50% af fasteignamati jarðarinnar og þó aðeins til greiðslu erfðafjárskatts ef með þarf, eða nauðsynlegra, varanlegra endurbóta á húsum jarðarinnar eða henni sjálfri. b. Hann skal búa á eigninni sjálfur sbr. þó það er síðar segir um föður hans undir tölulið 2. c. Arftaki má selja á leigu lóðir undir hús, leikvelli eða annað, úr óræktuðu landi jarðarinnar, gegn árlegu afgjaldi er hæfilegt þykir á hverjum tíma, og skulu þær leigur goldnar á tilteknum gjalddaga til ábúenda hver sem hann verður, og má ekki veðsetja þær neinum fremur en jörðina, fyren þær eru greiddar ábúenda. 2. gr. Meðan F faðir B lifir, má hann búa endurgjaldslaust á fyrnefndri jarðeign, að öðru en því, að hann svarar til vaxta og afborgana af skuldum þeim, er á eigninni hvíla.

Allar bætur fyrir landspjöll, sem þegar eru orðin eða kunna að verða á jörðinni, af annara völdum, og jörðinni ber, hefir F eða næsti ábúandi rétt, til að krefja um og semja um, með lögsókn ef með þarf, sem tilheyrandi jörðinni að mér látnum, ef ekki hefir verið fullkomlega um það samið áður. Sömuleiðis hefir F eða næsti ábúandi allan rétt þann, er um ræðir í gr. 1 tölulið c.

4. gr. Að B látnum gengur jarðeignin að erfðum til elsta sonar hans, og svo til hans niðja í beinan karllegg, og sé sá leggur útdauður, þá til næstelsta sonar B og hans niðja í beinan karllegg osfrv. koll af kolli, þannig að ávalt fær aðeins einn maður allan arfinn, sá elsti í þeim legg, er að réttu ber arfinn samkvæmt því er nú hefir sagt verið.

Sé enginn erfingi réttborinn til arfs frá B á lífi samkvæmt framanskráðu, þá gengur arfurinn til G næst elsta sonar F, og hans niðja í beinan karllegg, eftir sömu reglum.

Sé enginn til í legg G, sem uppfylli skilyrðin, þá skal arfurinn ganga til H-kk-ef F og niðja hans í beinan karllegg, eftir sömu reglum og svona koll af kolli, meðan til er eitthvert afkvæmi í karllegg frá F, sem uppfylli erfðaskilyrði þau er margnefnd eru.

4. gr. Skildi einhver erfingjanna hætta búskap á [...], missir hann rétt sinn samkvæmt erfðaskrá þessari, og sá sem næstur er í röðinni tekur við.

5. gr. Ef viðkomandi erfingi er ómyndugur skal fjárhaldsmaður hans ráðstafa ábúðinni þar til hann er myndugur.

6. gr. Sérhver erfingi, sem fær erfðarétt samkvæmt þessum arfleiðslugjörningi, er skyldugur til þess, að halda öll þau skilyrði, sem B eru sett með honum og gæta þeirra takmarkana, er samningurinn hefir inni að halda, vanrækji einhver það, varðar það tafarlaust réttinda missi fyrir hlutaðeigandi.

7. gr. Ef afkvæmi F í karllegg deyr út, skal taka eignir þær er að framan getur og selja þær, og af andvirði stofna sjóð er beri nafnið: Styrktarsjóður Dá [...]. Sjóður þessi ávaxtist í ríkisskuldabréfum, bankavaxtabréfum er beri það með sér, að þau tilheyri sjóðnum eða sparisjóði Landsbankans.

¾ hlutar vaxta útborgist árlega, sem styrktarfé, en ¼ hluti leggist við sjóðinn honum til aukningar.

Tilgangur sjóðsins skal vera sá, að styrkja ungmenni af ættlegg F til framhaldsmenntunar hvenær sem er skipulagsskrá viðvíkjandi sjóði þessum, ef til kemur, fél ég Stjórnarráði Íslands að semja, með þessum skilyrðum er nú voru nefnd.

Arfleiðslugjörningi þessum skal þinglýsa á varnarþingi jarðarinnar [...], og hann hvíla sem ævarandi kvöð á þeirri eign.

Til staðfestu framanritaðri arfleiðsluskrá í öllum greinum, hefi ég undirritað hana í viðurvist tveggja sérstaklega tilkvaddra vitundarvotta.“

Á erfðaskránni var arfleiðsluvottorð, sem tveir menn undirrituðu sama dag. Þar var einnig færð svohljóðandi yfirlýsing D 29. október 1940: „Framanritaður arfleiðslugjörningur stendur óhaggaður að öllu leiti.“ Vottur að þessari yfirlýsingu tók fram við nafnritun sína að D væri staddur á tilteknu sjúkrahúsi í Reykjavík og „með fullu ráði og rænu og óskerta vitsmuni.“

D lést [...]og tók B, sem var fæddur 11. júní [...], arf í samræmi við erfðaskrána, en sá síðarnefndi var bróðursonur þess fyrrnefnda. Erfðaskránni virðist hafa verið þinglýst 9. janúar 1941 sem eignarheimild B að jörðinni [...]. B lést [...] og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 25. febrúar 1967 eins og áður er rakið.

Til arfs eftir hann stóðu eftirlifandi maki, I, tveir sameiginlegir synir þeirra, J og K, og þrjú börn hans úr fyrri hjúskap, L og M og N. L, sem var fæddur [...], var elstur þessara systkina. Við opinber skipti á dánarbúi B reis ágreiningur um ráðstöfun [...] og var rekið mál fyrir dómi til að leysa úr honum.

Við úrlausn ágreinings í dómi Hæstaréttar nr. 701/2012 var ekki deilt um að beinn eignarréttur að jörðinni hafi færst fyrir arf í hendur B. Þá var ekki til úrlausnar hvort skilyrði hafi verið eða voru til að beini eignarrétturinn yrði færður eftir lát B til L, heldur aðeins hvort það hafi í raun þegar verið gert við opinberu skiptin á dánarbúi B þannig að sá réttur væri ekki lengur á hendi dánarbús B. Óþarft er að rekja fyrri ágreining um jörðina [...] fyrir dómstólum en við úrlausn Hæstaréttar í þessu máli lá fyrir að beinn eignarréttur yfir jörðinni hafði ekki verið, með fyrri úrskurðum eða dómum, færður til annarra niðja B. Á skiptafundi við opinber skipti á dánarbúi B var L afhent jörðin til umráða og afnota samkvæmt þeim réttindum sem honum sem erfingja voru áskilin í erfðaskrá D. Var niðurstaða dóms Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 að beinn eignarréttur að jörðinni [...]væri enn á hendi dánarbúsins.

Ekki er ágreiningur um að umþrætt erfðaskrá sé enn í gildi og að henni hafi ekki verið hnekkt.

Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 751/2014 var tekist á um úthlutunargerð skiptastjóra varnaraðila máls þessa sem gerði ráð fyrir því að beinum eignarrétti jarðarinnar [...]yrði úthlutað samkvæmt erfðaskrá D frá 4. janúar 1938 til E, elsta sonar L. Segir m. a. í forsendum dómsins að umráð og afnot jarðarinnar hafi ekki verið á hendi dánarbúsins heldur á hendi L sem lést á árinu 1999 en í dómi Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 hafi verið staðfest, svo bindandi sé, að beinn eignarréttur jarðarinnar væri á hendi dánarbús B.

Þá segir í forsendum dóms Hæstaréttar nr. 751/2012 uppkveðnum 5. mars 2015 meðal annars: „Þegar leyst er úr því hvert beinn eignarréttur að [...] eigi að renna við skipti á dánarbúi B verður í ljósi þess, sem að framan segir, að leggja til grundvallar að erfðaskrá D ráði þar för að því marki sem ákvæði hennar geta talist taka afstöðu til þess. Um skýringu erfðaskrárinnar verður í fyrsta lagi að líta til þess að í upphafsmálslið hennar og í byrjun 1. greinar kom fram að B, sem skyldi fyrstur taka við réttindum á grundvelli hennar, ætti að fá allar eignir arfleiðandans „að erfðum“. Að lögum eru erfðir meðal þeirra atvika, sem geta leitt til þess að beinn eignarréttur færist milli manna, og er það jafnframt eitt helsta einkenni þeirra. Þótt ýmsar kvaðir hafi með öðrum ákvæðum erfðaskrárinnar verið lagðar á eina af þessum eignum, jörðina [...], og þær kvaðir hafi samkvæmt orðalagi hennar beinst jafnt að þessum fyrsta bréferfingja og þeim sem á eftir honum kæmu, verður að hafa hugfast að komi annað ekki fram í erfðaskrá og standi engin hindrun við því að lögum hlýtur í ljósi framangreinds ávallt að þurfa að líta svo á að ætlun arfleiðanda sé sú að færa að sér látnum bein eignarréttindi að eign sinni til bréferfingja. D lét ekki eftir sig skylduerfingja og verður ekki séð að nokkuð annað hafi verið því í vegi að hann ráðstafaði eignum sínum á þennan hátt til B. Verður því að leggja til grundvallar að beinn eignarréttur að [...] hafi flust til B við skipti á dánarbúi D, svo sem byggt var á í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 3. maí 2013.

Í öðru lagi þarf að gæta nánar að því að með erfðaskránni voru sem áður segir lagðar ýmsar kvaðir á arfinn, sem hún færði B, að því er varðaði jörðina [...]. Í meginatriðum fólust þær í banni við ráðstöfun jarðarinnar með löggerningi í lifanda lífi erfingjans og takmörkun á heimild hans til að veðsetja hana, svo og skyldu hans til að hafa búsetu á jörðinni og reka þar búskap, en þó mátti hann leigja út hluta landsins og hafa af því arð og jafnframt skyldi hann eiga tilkall til bóta „fyrir landspjöll“ á henni. Auk þessa fólst sú kvöð í ákvæðum erfðaskrárinnar að erfinginn mætti ekki ráðstafa jörðinni að sér látnum með erfðagerningi. Þessar kvaðir áttu þó ekki aðeins að standa gagnvart B einum, því með 3. og 6. grein erfðaskrárinnar var einnig tekin ákvörðun um hvert réttindi yfir jörðinni ættu að renna eftir hans dag og að sömu kvaðir ættu að gilda gagnvart þeim sem í hans stað kæmu. Kvaðirnar voru ekki lagðar á arf til skylduerfingja D og átti því ákvæði 3. mgr. 50. gr. erfðalaga ekki við um þær, sbr. 52. gr. sömu laga. Með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 hefur sem áður segir ekki aðeins verið slegið föstu að D hafi getað svo að bindandi sé tekið ákvörðun um hvert réttindi yfir jörðinni ættu að renna að B látnum, heldur jafnframt að kvaðirnar skyldu áfram standa. Við þeim niðurstöðum verður ekki hróflað hér, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af þeim ákvæðum erfðaskrárinnar, sem hér um ræðir, verður skýrlega ráðið að vilji D hafi staðið til þess að jörðin [...]yrði til afnota um ókominn tíma einum manni í senn af ætt sinni fyrir búskap, sá maður hefði að öðru leyti arð af henni innan þeirra marka sem kvaðir samkvæmt erfðaskránni gæfu svigrúm til og þessi réttindi yfir jörðinni færðust síðan mann fram af manni eftir þeim reglum sem erfðaskráin setti. Af þessum arfleiðsluvilja leiddi ekki óhjákvæmilega að beinn eignarréttur að jörðinni þyrfti að fara á hverjum tíma saman við handhöfn þessara réttinda.

Í þriðja lagi verður ekki litið fram hjá því að þótt í 3. grein erfðaskrárinnar hafi verið ítarleg ákvæði um hvernig „jarðeignin“ gengi „að erfðum“ að B látnum og rætt var í því sambandi um „erfingja“ og ítrekað um „arfinn“, sbr. einnig 4., 5. og 6. grein hennar, þá var orðum fjórum sinnum hagað þannig í 1. og 2. grein erfðaskrárinnar að þeir, sem njóta áttu réttinda eftir lát B, voru nefndir ábúendur, ýmist í eintölu eða fleirtölu. Orðnotkun þessi getur hvort heldur gefið til kynna að D hafi ekki leitt hugann að því hvort ákvæði erfðaskrárinnar tækju að B látnum til beins eignarréttar að jörðinni eða að hann hafi talið það mega í léttu rúmi liggja svo fremi sem fyrirmælunum í erfðaskránni yrði fylgt. Í erfðaskránni var á hinn bóginn ekki aðeins kveðið á um hvernig fara ætti með réttindi yfir jörðinni að rétthafa látnum, heldur var bæði í 4. grein erfðaskrárinnar og síðari málsgrein 6. greinar mælt fyrir um að rétthafi gæti af tilteknum ástæðum glatað þessum réttindum í lifanda lífi, svo og að þau myndu þá ganga til næsta manns á sama hátt og ef rétthafinn væri látinn. Að lögum getur ekki staðist að maður verði á þennan hátt sviptur beinum eignarrétti að fasteign og sá réttur færður í hendur annars manns. Stendur þannig ómöguleiki því í vegi að framfylgja ákvæðum erfðaskrárinnar að þessu leyti hafi réttindin samkvæmt henni átt að fela meðal annars í sér bein eignarréttindi að [...]. Gæta verður einnig að því að fyrirmæli erfðaskrárinnar um þennan réttindamissi skiptu verulega miklu til að tryggja að rétthafi á hverjum tíma virti kvaðir samkvæmt henni. Gengi þannig þvert á markmið arfleiðslunnar ef þessum fyrirmælum yrði vikið til hliðar og þau metin sem óskráð væru. Það er ekki aðeins meginregla í íslenskum erfðarétti að skýra verði erfðaskrá með tilliti til vilja arfleiðanda eftir því sem helst verður ráðið að sá vilji hafi verið, heldur einnig að skýra verði hana þannig að hún geti haldið gildi sínu og verði framkvæmd eins og frekast er unnt. Eins og erfðaskrá D var úr garði gerð verða þessar meginreglur að leiða til þeirrar niðurstöðu að hún verði skýrð þannig að réttindi, sem hún veiti rétthöfum að B liðnum, séu bundin við þau, sem þar er berum orðum mælt fyrir um, og þau nái þar með ekki til beinna eignarréttinda yfir jörðinni [...]. Sú skýring kemur að auki ekki aðeins heim og saman við áðurgreindar málflutningsyfirlýsingar, sem gefnar voru af hálfu L undir rekstri málsins sem lokið var með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968, heldur jafnframt niðurstöðu þess dóms og hins sem gekk í Hæstarétti 30. maí 1969.

Ákvæði laga nr. 20/1991 standa því í vegi að dánarbú B geti átt sér tilvist um ókominn tíma í því skyni að hafa á hendi bein eignarréttindi yfir jörðinni [...]. Með því að ekki er mælt fyrir í erfðaskrá D um afdrif þeirra réttinda verður að ráðstafa þeim til lögerfingja B eftir almennum reglum I. kafla erfðalaga. Þegar af þessari ástæðu verður að fella úrgildi frumvarp skiptastjóra 15. apríl 2014 til úthlutunar úr dánarbúinu þannig að farið verði með það upp frá þessu út frá þessum forsendum og eftir þeim aðferðum, sem fyrr hefur verið getið, áður en frumvarp verður gert á ný til úthlutunar.“

Niðurstöður dóma Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 svo og nr. 751/2014 eru bindandi fyrir aðila máls þessa. Getur undirréttur ekki breytt niðurstöðu dóms Hæstaréttar í máli nr. 751/2014 sem er að eignarétti dánarbúsins á jörðinni [...] verði ráðstafa til lögerfingja B eftir almennum reglum I. kafla erfðalaga. Að öllu framangreindu virtu verður að hafna kröfu sóknaraðila í máli þessu.

Með vísan til 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila 1.000.000 króna í málskostnað.

Sóknaraðili máls þessa fékk gjafsókn frá dómsmálaráðuneytinu þann 11. febrúar sl. Er gjafsóknin takmörkuð við réttargjöld og lögmannsþóknun við rekstur málsins fyrir héraðsdómi.

Sóknaraðili lagði fram málskostnaðarreikning þar sem fram kemur að kostnaður við þýðingar á sænskum og dönskum dómum og fræðiritum eru rúmlega fimm milljónir króna. Eins og fram kemur í forsendum dóms þessa hefur hæstiréttur skorið úr um það áður hvernig skuli fara með erfðarétt beins eignarréttar jarðarinnar að [...]og er það ekki í valdi undirréttar að snúa þeirri niðurstöðu við þrátt fyrir breytta aðild. Verður önnur niðurstaða ekki fengin með tilvísun til úrlausna erlendra dómstóla og skipta því þessar þýðingar engu við úrlausn máls þessa enda lagðar fram sem tilsjónarrit. Verður því að hafna þessum kostnaði. Þá hefur sóknaraðili lagt fram tímaskýrslu þar sem samtals hefur verið unnið í málinu 820,75 klst. frá 12. janúar 2019. Sóknaraðili gerði kröfu í dánarbú varnaraðila þann 2. september 2019. Var skiptafundur haldinn hjá varnaraðila vegna ágreinings um kröfu sóknaraðila og var ágreiningnum vísað til héraðsdóms með bréfi skiptastjóra þann 16. október 2019. Eftir þingfestingu málsins gerði varnaraðili kröfu um að sóknaraðili legði fram málskostnaðartryggingu og var sú krafa tekin til greina með úrskurði 4. desember 2019. Sóknaraðili skilaði greinargerð þann 17. janúar sl. samtals fimmtán blaðsíður sem er aðfinnsluvert þar sem nánast er um skriflegan málflutning að ræða. Varnaraðili lagði fram greinargerð þann 31. janúar sl. Samtals hefur mál þetta verið tekið fyrir í héraðsdómi níu sinnum. Í ljósi þessa og umfangi málsins þykir hæfilegur málskostnaður til handa sóknaraðila 1.500.000 krónur og skal hann greiddur úr ríkissjóði.

Á-kvk-nf G-kvk-nf kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Kröfu sóknaraðila, C vegna ólögráða sonar hennar A, um að varnaraðili, dánarbú B-kk-ef sóknaraðila sem arf samkvæmt erfðaskrá D beinan eignarrétt yfir jörðinni [...], land nr. [...]með þeim skilyrðum og takmörkunum sem erfðaskráin geymir, er hafnað.

Sóknaraðili skal greiða varnaraðila 1.000.000 króna í málskostnað.

Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hans, S-kk-ef Þ-kk-ef, 1.500.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.

Á-kvk-nf G-kvk-nf