E-3920/2014

Í máli þessu krefst stefnandi þess að viðurkenndur verði réttur hennar til áframhaldandi félagsaðildar að VR, á meðan hún er ekki á vinnumarkaði vegna atvinnuleysis, gegn greiðslu félagsgjalds.

Til vara krefst stefnandi þess að viðurkenndur verði með dómi réttur hennar, meðan hún er ekki á vinnumarkaði vegna atvinnuleysis, til áframhaldandi félagsaðildar að VR gegn greiðslu félagsgjalds. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar

I.

Málavextir

Málavextir sem eru óumdeildir eru í stuttu máli þeir að stefnandi var félagsmaður stefnda VR allt frá árinu 1981 er hún réðst til starfa hjá Málningu hf. Í ársbyrjun 2011 missti hún vinnuna og fór á atvinnuleysisskrá. Fékk hún greiddar atvinnuleysisbætur frá Atvinnuleysistryggingasjóð frá 1. mars 2011 til 17. mars 2014 en þann tíma var félagsgjald til stefnda dregið af bótunum. Í lok þess tímabils hafði stefnandi fullnýtt rétt sinn til bóta. Tilkynnti hún stefnda það með tölvubréfi frá 10. apríl 2014 og óskaði eftir því að fá að greiða félagsgjald sitt úr eigin vasa „til að halda réttindum“ sínum í félaginu eins og það er orðað. Erindinu var synjað á þeim grunni að hún uppfyllti ekki lengur skilyrði laga stefnda um félagsaðild, nánar tiltekið 3. mgr. 3. gr. laganna. Ástæðan væri sú að félagsaðild þeirra sem ekki væru á vinnumarkaði væri bundin við að viðkomandi nyti annaðhvort atvinnuleysis- eða örorkubóta. Þegar þeirra nyti ekki lengur við nyti viðkomandi ekki réttar til félagsaðildar. Bæturnar væru þannig ígildi launatekna og félagsgjald reiknað út frá því.

Stefnandi var ósátt við þessi málalok og óskaði ítrekað endurskoðunar á ákvörðun stefnda, fyrst sjálf og síðar með aðstoð lögmanns síns, án árangurs. Var sérstaklega á það bent að ekki yrði séð af ofangreindu ákvæði að réttur þeirra félagsmanna til félagsaðildar, sem hættu störfum á vinnumarkaði vegna atvinnuleysis, væri bundinn við að þeir væru á atvinnuleysisbótum. Í svarbréfi framkvæmdastjóra VR til lögmanns stefnanda frá 27. maí 2014 er til þess vísað að umræður hefðu átt sér stað á milli stjórnenda félagsins um sanngirni þess að stefnandi hefði misst rétt til félagsaðildar. Yrði því beint til laganefndar stefnda hvort tilefni væri til breytinga á lögum félagsins þannig að félagsmenn sem tæma rétt sinn til atvinnuleysisbóta geti haldið félagsaðild sinni að stefnda.

Þann 25. mars sl. voru ýmsar breytingar gerðar á lögum stefnda. Þeirra á meðal var breyting á 3. gr. laga stefnda sem nú tekur af allan vafa um að greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði sé skilyrði áframhaldandi félagsaðildar þeirra félagsmanna sem missa starf sitt á vinnumarkaði.

II.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfu sína fyrst og fremst á ákvæði laga stefnda en 3. gr. laganna hefur að geyma ákvæði um félagsaðild að stefnda og þá sér í lagi 3. mgr. ákvæðisins. Telur stefnandi að ekki verði séð af orðalagi þess að það sé skilyrði að þeir félagsmenn sem hætta störfum á vinnumarkaði vegna atvinnuleysis þurfi að vera á atvinnuleysisbótum frá Atvinnuleysistryggingasjóði til að geta notið áframhaldandi félagsaðildar að stefnda. Í lagaákvæðinu komi fram með mjög skýrum hætti að þeir félagsmenn sem hætta störfum á vinnumarkaði vegna atvinnuleysis geti verið áfram félagsmenn í stefnda gegn greiðslu félagsgjalds en þeir njóta hins vegar ekki kjörgengis í félaginu. Stefnandi telur sig uppfylla skilyrði 3. mgr. 3. gr. laganna, þ.e. hún hafi verið félagsmaður í stefnda og hætt störfum á vinnumarkaði sökum atvinnuleysis.

Stefnandi telur að túlkun stefnda á 3. mgr. 3. gr. laga stefnda fái ekki með nokkru móti staðist. Telur hún að túlka beri ákvæði 3. mgr. 3. gr. laga stefnda eftir orðanna hljóðan. Vangaveltur stefnda um að túlka beri ákvæðið þröngt þar sem um sé að ræða undantekningu frá meginreglu á einfaldlega ekki við í því tilviki sem hér um ræðir, þar sem enginn vafi er um orðalag greinarinnar. Telur stefnandi að með sama hætti megi halda því fram að rétt til félagsaðildar eigi alla jafnan að túlka félagsmönnum í hag, þannig að félagsmenn eigi að njóta vafans sé vafi um hvernig beri að túlka einstök ákvæði í lögum stefnda.

Mál þetta sé höfðað sem viðurkenningarmál með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, þar sem fram kemur að hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands geti viðkomandi leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Stefnandi hafi af því lögvarða hagsmuni að fá úr því skorið hvort hún eigi rétt til áframhaldandi félagsaðildar að stefnda eða ekki, enda fylgi því umtalsverð réttindi af eiga aðild að stefnda, s.s. aðild að sjúkrasjóði o.fl., og þá ekki hvað síst eftir áratuga félagsaðild eins og í tilviki stefnanda.

III.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að í félagsaðild felist einkum réttindabarátta og þjónusta við félagsmenn sem eru á vinnumarkaði. Megintilgangur félagsins er að vinna að hagsmunum félagsmanna sinna m.a með gerð kjarasamninga. Samkvæmt 3. gr. laga stefnda sé félagið stéttarfélag ætlað vinnandi fólki. Stefndi semji til að mynda ekki um nein kjör fyrir atvinnulausa og eigi samningar stefnda aðeins við um þá sem séu á vinnumarkaði. Þar sem stefnandi sé ekki lengur launþegi eigi hún því samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga stefnda ekki rétt á því að greiða áfram til félagsins.

Í 2. mgr. 3. gr. laga stefnda sé undantekningarregla sem ætlað sé að styðja við þá sem verða tímabundið atvinnulausir eða öryrkjar. Hjá stefnda hafi ávallt verið litið svo á að verið væri að brúa bil er félagsmenn yrðu tímabundið án vinnu svo að þeir töpuðu ekki áunnum réttindum í sjóðum félagsins. Litið sé á bótagreiðslur sem ígildi launatekna og félagsgjald reiknað út frá þeim. Er bótagreiðslum sleppir sé ekkert eftirlit með því hvort viðkomandi sé í atvinnuleit eða ekki og ógjörningur væri fyrir félagið að fylgjast með því.

Túlkun á 2. mgr. 3. gr. á þá leið að félagið sé opið til ótiltekins tíma fólki sem ekki sé á vinnumarkaði og hafi aðra hagsmuni en þeir félagsmenn sem séu á vinnumarkaði, stangist á við tilgang og markmið félagsins. Því beri að túlka undantekningarákvæðið þröngt. Einnig beri að horfa til laga nr. 38/1930 er kveði á um tilvistarrétt stéttarfélaga en í 1. gr. segir: „Rétt eiga menn á að stofna stéttarfélög og stéttarfélagasambönd í þeim tilgangi, að vinna sameiginlega að hagsmunamálum verkalýðsstéttarinnar og launtaka yfirleitt.“ Hér sé skýrt kveðið á um að stéttarfélög séu ætluð launþegum og því beri að túlka ákvæði 2. mgr. 3. gr. laga stefnda þröngt, hún eigi einungis við um tímabundið atvinnuleysi.

Hvað varði aðild að sjúkrasjóði stefnda sem stefnandi nefni máli sínu til stuðnings aðild bendir stefndi á að greiðslur í sjóðinn byggist á 7. gr. laga nr. 19/1979. Þar segir að vinnuveitendur greiði 1% iðgjald vegna starfsmanna sinna til sjúkrasjóðs, reiknað af útborguðu kaupi starfsmanns. Stefnandi sé ekki starfandi á vinnumarkaði og því er ekki greitt iðgjald vegna hennar til sjóðsins. Það sé því ljóst að stefnandi ávinni sér engin réttindi í sjóðnum þar sem iðgjaldagreiðslum sé ekki til að dreifa. Hið sama eigi við um aðra þjónustu félagins. Önnur þjónusta félagsins byggist á aðstoð við félagsmenn í samskiptum sínum við vinnuveitendur.

Þá telur stefndi stefnanda ekki uppfylla skilyrði fyrir viðmiði félagsgjalds. Félagsgjald reiknist sem hundraðshluti af heildarlaunum, 0,7% eins og það sé ákveðið á aðalfundi hverju sinni. Lágmarksgjald reiknast sem helmingsiðgjald af lágmarkslaunum samkvæmt kjarasamningi. Það þýðir að þeir sem ekki hafa launatekjur sem ná upp fyrir helming af lágmarkslaunum í hverjum mánuði geta ekki talist fullgildir félagsmenn. Hér, eins og áður, er miðað við launatekjur þ.e.a.s. tekjur í þjónustu annarra sem sé grundvöllur greiðslna til félagsins en ekki greiðslur úr eigin vasa.

IV.

Niðurstaða

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands er mönnum tryggður réttur til þess að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þar með talin stjórnmálafélög og stéttarfélög, án þess að sækja um leyfi til þess. Þá má samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins engan skylda til aðildar að félagi nema að nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum.

Samkvæmt 1. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur eiga menn rétt á að stofna stéttarfélög og stéttarfélagasambönd í þeim tilgangi að vinna sameiginlega að hagsmunamálum verkalýðsstéttarinnar og launtaka. Þá kemur fram í 3. gr. laganna að stéttarfélög ráða málefnum sínum með þeim takmörkunum, sem sett eru í lögunum.

Í 1. gr. laga stefnda VR kemur fram að félagið sé stéttarfélag verslunar-, þjónustu- og skrifstofufólks á nánar tilgreindu félagssvæði. Í 2. gr. segir að tilgangur þess sé að efla og styðja hag félagsmanna sinna með því að vinna að framgangi allra þeirra mála, er verða til aukinna réttinda, menningar og bættra kjara launafólks í landinu. Félagið gerir kjarasamninga fyrir félagsmenn sína og kemur fram fyrir þeirra hönd gagnvart stjórnvöldum og öðrum, að því er varðar hagsmuni félagsmanna.

Um félagsaðild er fjallað í 1. mgr. 3. gr. laganna, en þar segir að félagið sé opið öllu verslunar-, þjónustu- og skrifstofufólki en samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins geta þeir orðið félagar sem starfa á starfssviði félagsins sem launþegar eða eru sjálfstætt starfandi á vinnumarkaði.

Stefnandi var, eins og áður segir, um langt skeið félagsmaður í stefnda en var synjað um áframhaldandi aðild eftir að hún var ekki lengur á vinnumarkaði og hafði fullnýtt rétt sinn til greiðslna úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Krefst hún aðallega áframhaldandi félagsaðildar að stefnda gegn greiðslu félagsgjalds úr eigin vasa. Stefnandi kom ekki fyrir dóminn. Ganga verður út frá því að hún sé ekki í virkri atvinnuleit, enda hefur því ekki verið haldið fram. Liggur því ekki annað fyrir en að staða hennar verði óbreytt.

Mál þetta er höfðað sem viðurkenningarmál með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 en þar segir að hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands geti viðkomandi leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Stefnandi telur sig eiga lögvarða hagsmuni af því að fá úr kröfu sinni skorið, enda fylgi því „umtalsverð réttindi“ að eiga aðild að stefnda. Nefnir hún í þessu sambandi aðild að sjúkrasjóði og áunnin réttindi sín eftir áratuga félagsaðild. Dómari synjaði frávísunarkröfu stefnda með úrskurði 23. janúar sl.

Fyrir liggur að félagsgjald til VR er 0,7% af heildarlaunum til að njóta fullra félagsréttinda. Það skal ekki vera lægra en sem svarar 0,3% af byrjunarlaunum 18 ára afgreiðslufólks, samkvæmt launataxta stefnda. Samkvæmt þeim upplýsingum sem liggja fyrir á heimasíðu stefnda geta þeir félagsmenn sem eru atvinnulausir og eru á atvinnuleysisbótum notið ýmissar þjónustu sem m.a. miðar að því að gera þá í stakk búna til þess að fara út á vinnumarkaðinn á ný eftir starfsmissi eða veikindi.

Þá rekur stefndi sjóði en samkvæmt 26. gr. laga VR eru sjúkrasjóður og orlofssjóður þar á meðal. Félagsmenn ávinna sér rétt í þeim sjóðum en framlag til þeirra kemur frá vinnuveitanda sem mótframlag og er reiknað af launum félagsmanna. Þennan rétt geta þeir síðan nýtt eftir reglum stefnda um sjóðina á meðan viðkomandi nýtur félagsaðildar. Í aðra sjóði, svo sem starfsmenntasjóð, er iðgjald ákveðin prósenta af félagsgjaldi sem greitt er af vinnuveitanda. Félagsmenn ávinna sér þannig stig í samræmi við framlagið. Varasjóður sameinar hins vegar réttindi úr orlofssjóði og varasjóði en félagsgjald er ákvarðað af heildarlaunum og byggir á eigin framlagi félagsmannsins.

Af því sem hér hefur verið rakið liggur fyrir að stefnandi myndi, miðað við stöðu hennar í dag, ekki ávinna sér réttindi í ofangreindum sjóðum. Var ekki annað ráðið af málflutningi lögmanns stefnanda en að það væri viðurkennt. Við flutning málsins fyrir dómi dró lögmaður stefnanda þannig úr staðhæfingum um þau réttindi sem stefnandi teldi sig njóta sem félagsmaður. Spurður um réttindi sem stefnandi teldi eftirsóknarverð og tengdust félagsaðild í stefnda nefndi lögmaðurinn einkum rétt til þess að sitja fundi og taka til máls auk þess að njóta afsláttarkjara af ýmiss konar þjónustu og vörum.

Aðalkrafa stefnanda er að viðurkenndur verði réttur hennar til áframhaldandi félagsaðildar að VR, á meðan stefnandi er ekki á vinnumarkaði vegna atvinnuleysis, gegn greiðslu félagsgjalds. Stefnandi byggir rétt sinn á túlkun á 1. ml. 3. mgr. 3. gr. laga VR en á þeim tíma sem um ræðir var það svohljóðandi: Einnig geta þeir félagsmenn sem hætta störfum á vinnumarkaði vegna atvinnuleysis eða örorku verið áfram félagsmenn gegn greiðslu félagsgjalds en njóta ekki kjörgengis í félaginu. Telur stefnandi að túlka beri ákvæðið samkvæmt orðanna hljóðan en ljóst sé að ákvæðið áskilji ekki að félagsgjald skuli greitt af atvinnuleysisbótum. Af því leiði að stefnandi uppfylli skilyrði áframhaldandi félagsaðildar svo lengi sem hún geti staðið straum af félagsgjaldi.

Af hálfu lögmanns stefnda var á það bent að áðurgreindri 3. mgr. 3. gr. laga VR hefði verið breytt á síðasta aðalfundi félagsins í þeim tilgangi að skerpa á réttarstöðu þeirra félagsmanna sem eru atvinnulausir. Segir nú í ákvæðinu: Félagsmenn sem missa starf sitt á vinnumarkaði geta áfram verið félagsmenn, gegn greiðslu félagsgjalds af greiðslum úr Atvinnutryggingarsjóði sem sjóðurinn hefur milligöngu um að skila til VR.

Stefnandi á ekki rétt til félagsaðilar nema sett lög eða gildandi lög stefnda, skýrð samkvæmt tilgangi sínum, leiði til slíks réttar. Gildandi lög stefnda fjalla m.a. um takmarkaða félagsaðild einstaklinga sem verða atvinnulausir, öryrkjar eða eftirlaunaþegar. Stefndi hefur fullan rétt til þess að setja sér slíkar reglur svo framarlega sem þær brjóta ekki í bága við sett lög en það á ekki við í þessu tilviki.

Að framansögðu leiðir að stefnandi getur hvorki byggt rétt sinn á fyrri né síðari lögum stefnda, enda tengist hún stefnda ekki lengur sem launamaður samkvæmt gildandi reglum eftir að bætur úr Atvinnutryggingarsjóði, sem eru ígildi launagreiðslna, féllu niður. Því til viðbótar getur stefnandi ekki leitt rétt sinn af 1. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur eða öðrum lagaákvæðum.

Að þessu virtu ber að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda. Stefnandi setti fram varakröfu við upphaf aðalmeðferðar þess efnis að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda, meðan stefnandi var ekki á vinnumarkaði vegna atvinnuleysis, til áframhaldandi félagsaðildar að VR, fram til 25. mars 2015, gegn greiðslu félagsgjalds. Krafa þessi virðist fela í sér viðurkenningu á félagsréttindum stefnanda í tiltekinn tíma í stefnda. Með vísan til þess sem áður hefur verið rakið í tengslum við aðalkröfu stefnanda ber einnig að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilegur 550.000 krónur að teknu tilliti til þóknunar vegna flutnings um frávísunarkröfu.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, VR, er sýkn af kröfum stefnanda, S-kvk-ef S. Þ-kvk-ef.

Stefnandi skal greiða stefnda 550.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf H-kvk-nf