Q-1/2005

Með bréfi dags. 12. desember 2005, sem barst dóminum 19. sama mánaðar, vísaði skiptastjóri í dánarbúi S-kvk-ef B-kvk-ef, kt. 000000-0000, sem var síðast til heimilis að Ormsstöðum í Breiðdal og lést hinn 4. júní 2005, ágreiningi sem upp hafði risið við skipti á dánarbúinu til úrlausnar héraðsdóms. Málið var þingfest 7. febrúar 2006 og tekið til úrskurðar að afloknum munnlegum málflutningi 4. desember sama ár.

Sóknaraðilar eru B-kk-nf G-kk-nf, kt. 000000-0000, Víðimel 39, Reykjavík, G-kvk-nf G-kvk-nf, kt. 000000-0000, Víðimel 39, Reykjavík, B-kvk-nf S-kvk-nf, kt. 000000-0000, Daggarvöllum 4a, Hafnarfirði, G-kvk-nf S-kvk-nf, kt. 000000-0000, Ásbrú, Hellu, G-kk-nf S-kk-nf, kt. 000000-0000, Hólahjalla 10, Kópavogi, H-kk-nf S-kk-nf, kt. 000000-0000, Hólmatúni 49, Álftanesi og S-kvk-nf S-kvk-nf, kt. 000000-0000, Seiðakvísl 43, Reykjavík.

Varnaraðilar eru Skógrækt ríkisins, kt. 000000-0000, Miðvangi 2, Egilsstöðum, Rauði kross Íslands, kt. 000000-0000, Efstaleiti 9, Reykjavík, Samhjálp, félagasamtök, kt. 000000-0000, Hverfisgötu 42, Reykjavík og G-kk-nf V-kk-nf, kt. 000000-0000, Vörðu, Djúpavogi.

Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að erfðaskrá arfláta, S-kvk-ef B-kvk-ef, verði dæmd ógild og að hún verði ekki lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi hennar. Til vara krefjast sóknaraðilar þess að fasteignin Ormsstaðir í Breiðdal, fastanúmer 217-8675, 217-8677 og 217-8685, falli ekki undir skiptin á dánarbúinu. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar in solidum úr hendi varnaraðila að mati réttarins. Er þess krafist að tekið verði tillit til skyldu sóknaraðila til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun þar sem þeir séu ekki virðisaukaskattskyldir.

Af hálfu varnaraðila Samhjálpar, Rauða kross Íslands og Skógræktar ríkisins er þess krafist að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðilar verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins.

Af hálfu varnaraðila G-kk-ef V-kk-ef er þess krafist að dómkröfum sóknaraðila veðri hrundið og að erfðaskrá S-kvk-ef B-kvk-ef verði úrskurðuð gild og lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi hennar vegna allra eigna sem þar eru tilgreindar. Þá er þess krafist að sóknaraðilar verði úrskurðaðir til að greiða varnaraðila málskostnað in solidum samkvæmt málskostnaðarreikningi.

Systur hinnar látnu G-kvk-nf B-kvk-nf, kt. 000000-0000, Vallarbraut 6, Njarðvík og G-kvk-nf B-kvk-nf, kt. 000000-0000, Suðurbraut 2, Hafnarfirði hafa ekki látið málið til sín taka. Þá er bréferfinginn Byggðasafn Breiðdælinga ekki til sem lögaðili.

II.

Málavextir

Málavextir eru þeir að hinn 4. júní 2005 andaðist S-kvk-nf B-kvk-nf, sem fædd var 8. júlí 1922 og búsett á Ormsstöðum í Breiðdal. S-kvk-nf skildi eftir sig erfðaskrá, sem gerð var fyrir lögbókanda og bókuð í gerðabók hinn 28. apríl 2005. Erfðaskráin er svohljóðandi:

“Arfleiðsluskrá:

Ég undirrituð S-kvk-nf B-kvk-nf, sem á enga lögerfingja, gerði hér með svofellda ráðstöfun eigna minna eftir minn dag:

1. Jörð mín Ormstaðir í Breiðdal verði eign Skógræktar ríkisins að undanskildum útihúsum, íbúðarhúsi og innbúi, sem ég ánafna systursyni mínum, G-kk-þgf V-kk-þgf, búsettum á Djúpavogi, ásamt því landsvæði umhverfis húsin sem hann telur hæfilegt.

2. Eftirtalda muni í minni eigu úr búi G-kk-ef P-kk-ef, afa míns, ánafna ég Byggðasafni Breiðdælinga:

i. stofuborð og borðdúk,

ii. kommóðu,

iii. spegil sem er á austurvegg í austurherbergi á 2 hæð,

iv. 2 stk. tréstólar,

v. gömul trékista,

vi. gömul skilvinda og strokkur.

Þess skal getið að allir þessir munir eru staðsettir í íbúðarhúsi mínu að Ormstöðum í Breiðdal.

3. Innistæður mínar í bankabókum og reikningum hjá Landsbanka Íslands vil ég að skiptist jafnt á milli Rauða kross Íslands og Samhjálpar.”

Síðla sumars árið 2005 var af hálfu bréferfingja hafinn undirbúningur einkaskipta á dánarbúinu með aðstoð lögmanns. Einn lögerfingja hinnar látnu lýsti því yfir í tölvubréfi til sýslumanns 12. september 2005 að hann véfengdi eignarheimild S-kvk-ef að jörðinni Ormsstöðum í Breiðdal og heimild hennar til að ráðstafa henni með erfðaskrá. Með bréfi dags. 13. september 2005 tilkynnti lögmaður bréferfingja sýslumanni að í ljósi framangreinds væru ekki lengur forsendur fyrir einkaskiptum á dánarbúinu. Með bréfi dags. 22. september 2005 krafðist sýslumaður því opinberra skipta á dánarbúinu með vísan til 3. tl. 37. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Búið var tekið til opinberra skipta með úrskurði héraðsdóms uppkveðnum 10. nóvember 2005 og sama dag var skipaður skiptastjóri í dánarbúinu.

Á skiptafundi í dánarbúinu 30. nóvember 2005 kom í ljós að ágreiningur var með nokkrum lögerfingjanna annars vegar og bréferfingjum hins vegar um réttindi til arfs og gildi erfðaskrár hinnar látnu. Var því lýst yfir af hálfu nokkurra lögerfingja að erfðaskráin væri véfengd í heild sinni. Með bréfi dags. 12. desember 2005 vísaði skiptastjóri ágreiningnum til úrlausnar héraðsdóms með vísan til 3. mgr. 53. gr. og 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

Foreldrar S-kvk-ef B-kvk-ef voru þau B-kk-nf G-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf, sem einnig bjuggu á Ormsstöðum. S-kvk-nf átti fjögur alsystkini. Systur hennar G-kvk-nf H-kvk-nf og G-kvk-nf eru báðar á lífi, en G-kk-nf og G-kvk-nf eru látin. G-kk-nf er faðir sóknaraðila, B-kk-ef og G-kvk-ef, en G-kvk-nf er móðir sóknaraðila B-kvk-ef, G-kvk-ef, G-kk-ef, H-kk-ef og S-kvk-ef Skúlabarna.

B-kk-nf G-kk-nf keypti jörðina Ormsstaði í Breiðdal af íslenska ríkinu og var eignarheimild hans fyrir jörðinni þinglýst 11. mars 1960. Afsal vegna kaupanna er hins vegar gefið út 19. febrúar 1962 en þar segir að sala jarðarinnar skuli miðast við fardaga árið 1960. Í afsalinu segir ennfremur að kaupandi hafi gert jörðina að ættaróðali með yfirlýsingu 14. október 1960, en það er í samræmi við áskilnað laga nr. 4/1946 um sölu þjóðjarða og kirkjujarða. Samkvæmt gögnum málsins mun yfirlýsing þessi ekki hafa borist sýslumanninum á Eskifirði og var henni því aldrei verið þinglýst á jörðina. Engu að síður ber framlagt þinglýsingarvottorð frá 2. september 2005 með sér að jörðin var sögð ættaróðal í þinglýsingarbókum.

Í málinu hefur verið lögð fram vélrituð yfirlýsing dags. 10. mars 1972, sem er bæði óundirrituð og óvottuð. Þar er ritað að G-kvk-nf E-kvk-nf og B-kk-nf G-kk-nf, Ormsstöðum, Breiðdal tilkynni sýslumanni að þau hafi ákveðið að dóttir þeirra, S-kvk-nf f. 8. júlí 1922 skuli erfa óðal þeirra, Ormsstaði. Þar er einnig ritað að með því að þau séu orðin ófær til að stunda búskap vegna aldurs og heilsubilunar hafi þau afhent S-kvk-þgf óðalið til fullra umráða og afnota frá ársbyrjun 1972.

Í málinu hafa verið lögð fram skattframtöl S-kvk-ef frá 1970 til 2005. Þar má sjá að S-kvk-nf telur jörðina Ormsstaði fram til skatts sem eign sína í fyrsta skipti í framtali 1972 og síðan allt þar til yfir lauk, síðast 2005. Einnig hafa verið lögð fram skattframtöl föður hennar B-kk-ef G-kk-ef frá 1971 til 1974. Þar má sjá að í skattframtali 1971 telur B-kk-nf jörðina Ormsstaði fram til skatts sem sína eign, en ekki í skattframtölum 1972 til 1974. Einnig hefur verið lagt fram ljósrit úr skrá fasteignamats dags. 27. janúar 1978 vegna Ormsstaða í Breiðdalshreppi og er S-kvk-nf B-kvk-nf þar sögð eigandi fasteignarinnar. Þá hefur í málinu verið lagt fram ljósrit lóðarleigusamnings dags. 10. október 1977 um leigu á 10.000 fm lóð til 99 ára fyrir spennistöðvarmannvirki Rafmagnsveitna ríkisins í landi Ormsstaða í Breiðdalshreppi. Er S-kvk-nf B-kvk-nf þar tilgreind sem eigandi jarðarinnar og leigusali og ritar hún undir samninginn sem slík. Annar vitundarvotta að undirskriftum undir samninginn er G-kvk-nf E-kvk-nf.

Faðir S-kvk-ef, B-kk-nf G-kk-nf, mun hafa látist 16. apríl 1975. Fram kemur í ákvörðun þinglýsingarstjórans á Eskifirði að móðir S-kvk-ef, G-kvk-nf E-kvk-nf, hafi setið í óskiptu búi eftir mann sinn til dánardægurs hinn 25. janúar 1995. Hún hafi ekki látið þinglýsa búsetuleyfi á jörðina. Einkaskipti fóru fram á dánarbúi G-kvk-ef E-kvk-ef. Hinn 7. apríl 1995 veitti G-kvk-nf B-kvk-nf systur sinni, S-kvk-þgf, umboð til þess að skipta dánarbúi móður þeirra. Með ódagsettu umboði, sem barst sýslumanni 11. apríl 2005, veittu þær G-kvk-nf og G-kvk-nf H-kvk-nf B-kvk-nf systur sinni, S-kvk-þgf, einnig umboð til að skipta dánarbúi móður þeirra. Loks veittu þau G-kvk-nf G-kvk-nf og B-kk-nf G-kk-nf móðursystur sinni, S-kvk-þgf, fullt og ótakmarkað umboð til að annast skipti á dánarbúi ömmu þeirra G-kvk-ef E-kvk-ef. Í umboðinu er sérstaklega tekið fram að allt sem umboðsmaður þeirra geri samkvæmt umboðinu skuli vera jafngilt og þau hefðu gert það sjálf. Undirritaði S-kvk-nf erfðafjárskýrslu vegna skiptanna 3. maí 1995. Þar er tilgreind sem eina eign dánarbúsins innistæða á sparisjóðsbók í Landsbanka Íslands að fjárhæð tæplega fjórar milljónir og kom hún til skipta á milli framangreindra erfingja.

Hinn 27. desember 2002 rituðu þær G-kvk-nf og G-kvk-nf H-kvk-nf B-kvk-nf undir yfirlýsingu sem er svohljóðandi:

“Við undirritaðar dætur B-kk-ef G-kk-ef bónda á Ormstöðum í Breiðdal og G-kvk-ef E-kvk-ef konu hans óskum eftir að jörðin Ormstaðir (fastanúmer 2178675) verði þinglýst á nafn systur okkar S-kvk-ef B-kvk-ef kt. 000000-0000 og hún verði viðurkenndur réttmætur eigandi hennar eins og reyndar við höfðum talið að áður hefði verið gengið frá.”

Þessari yfirlýsingu var þinglýst á jörðina 30. janúar 2003 sem eignarheimild S-kvk-ef B-kvk-ef og jörðin færð á hennar nafn, en fram að þeim tíma hafði faðir hennar verið skráður þinglýstur eigandi jarðarinnar.

Á árinu 2006 óskaði lögmaður sóknaraðila eftir því að ofangreind eignaryfirlýsing yrði afmáð úr þinglýsingabókum embættisins með heimild í 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Var þessa beiðst á þeim grundvelli að þeir sem gefið hefðu út eignaryfirlýsinguna og þar með veitt S-kvk-þgf B-kvk-þgf þinglýsta eignarheimild yfir jörðinni Ormsstöðum hefðu ekki haft þinglýsta eignarheimild til að ráðstafa eigninni.

Ákvörðun þinglýsingastjórans á Eskifirði vegna ofangreinds máls er dags. 4. september 2006. Niðurstaða hans er sú að ofangreindri eignaryfirlýsingu hefði ekki átt að þinglýsa sökum þess að útgefendur hafi skort þinglýsta eignarheimild til að ráðstafa eigninni, sbr. 2. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga og af þeim sökum hefði átt að vísa skjalinu frá. Ákvað þinglýsingastjóri að afmá úr veðmálabókum umrædda eignaryfirlýsingu með vísan til 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga. Samkvæmt framlögðu þinglýsingarvottorði dags. 20. september 2006 er faðir S-kvk-ef, B-kk-nf G-kk-nf, að nýju skráður þinglýstur eigandi jarðarinnar.

Varnaraðili G-kk-nf V-kk-nf, systursonur S-kvk-ef, sagði að móðir sín og systur hennar hefðu ávallt talað um það að foreldrar þeirra hefðu látið S-kvk-þf hafa jörðina árið 1971 eða 1972. Sagðist hann aldrei hafa heyrt annað en að S-kvk-nf ætti jörðina. Hann sagði að S-kvk-nf hefði búið hjá foreldrum sínum á Ormsstöðum alla tíð. Á árunum 1993 til 1995 hefði S-kvk-nf látið hann og bróður hans fá spildu úr jörðinni. S-kvk-nf hefði gefið út afsöl fyrir spildunum og þau verið send í þinglýsingu. Þau hefðu síðan komið til baka úr þinglýsingu og talið hefði verið að þeim hefði verið þinglýst athugasemdalaust. Á árinu 1999 hefði bróðir hans veikst og ákveðið að flytja til Reykjavíkur og af þeim sökum viljað setja spilduna yfir á nafn barna sinna. Þá hefði komið í ljós að afsölunum fyrir landspildunum hafði aldrei verið þinglýst þar sem S-kvk-þgf hefði ekki haft heimild til að ráðstafa þeim. Að ráði sýslumanns hefði hann því útbúið yfirlýsingu systranna G-kvk-ef og G-kvk-ef H-kvk-ef, sem hefðu verið þær einu sem á lífi voru af systkinunum fyrir utan S-kvk-þf á þessum tíma, um eignarheimild S-kvk-ef á jörðinni og hefði yfirlýsingunni verið þinglýst á jörðina árið 2002. G-kk-nf sagðist vera búsettur á Djúpavogi í næsta nágrenni við S-kvk-þf og því haft regluleg samskipti við hana í gegnum tíðina. Hann sagði að S-kvk-nf hefði alltaf talað um það að hún ætlaði að gefa jörðina til góðgerðarmála.

Vitnin G-kvk-nf H-kvk-nf og G-kvk-nf, systur S-kvk-ef, sögðu báðar að foreldrar þeirra hefðu látið S-kvk-þf hafa jörðina Ormsstaði. Sögðust þær báðar hafa skrifað undir yfirlýsingu foreldra sinna þess efnis og þannig samþykkt að S-kvk-nf fengi jörðina. Sagðist G-kvk-nf H-kvk-nf hafa skrifað undir yfirlýsinguna að viðstöddum P-kk-þgf þáverandi hreppstjóra í Breiðdalshreppi. Hún sagðist ekki muna hvaða ár þetta var en G-kvk-nf sagðist halda að þetta hefði verið einhvern tímann á áttunda áratugnum. Þær staðfestu báðar að foreldrar þeirra hefðu viljað að S-kvk-nf fengi jörðina þar sem hún hefði annast um þau og séð um búskapinn á jörðinni. G-kvk-nf H-kvk-nf tók fram að eftir þetta hefði hún talið S-kvk-þf eiganda jarðarinnar og hún aldrei talið sig eiga neitt tilkall til hennar.

B-kk-nf P-kk-nf, fyrrverandi hreppstjóri í Breiðdalshreppi sagði að faðir sinn P-kk-nf, sem verið hefði hreppstjóri í sveitinni á undan honum, hefði látist í júlí 1972. Hann sagði að faðir hans hefði mjög oft komið að frágangi ýmissa skjala og mætti sjá þess merki í veðmálabókum sýslunnar. Vel gæti því staðist að hann hefði aðstoðað fólkið á Ormsstöðum við frágang skjala vorið 1972. Sjálfur hefði hann tekið við starfi hreppstjóra eftir andlát föður síns og gegnt því starfi í um 20 ár. Hann sagðist halda að eftirlifandi eiginkona B-kk-ef, G-kvk-nf E-kvk-nf, hefði setið í óskiptu búi þar sem hann hefði ekki verið beðinn um að skrifa upp dánarbú B-kk-ef G-kk-ef. Hann sagði að almennt hefði verið talið í byggðarlaginu að S-kvk-nf væri eigandi jarðarinnar og að frá eignarheimild hennar hefði verið gengið á sínum tíma.

III.

Málsástæður

Málsástæður sóknaraðila.

Af hálfu sóknaraðila er á það bent að í erfðaskránni, sem gerð hafi verið um mánuði fyrir andlát arfláta, sé sérstaklega tekið fram að arfláti telji sig ekki eiga neina lögerfingja. Í íslensku máli merki lögerfingi þann sem eigi að taka arf beinlínis eftir erfðalögum án þess að nokkurra aðgerða arfláta þurfi til. Gera verði ráð fyrir því að arfláti hafi notað hugtakið lögerfingi í samræmi við almenna málvenju í erfðaskránni enda ekkert bendi til þess að annar skilningur hafi verið lagður í hugtakið. Í þessu felist að arfláti hafi ekki talið sig vera að ráðstafa eignum sem að óbreyttu myndu sjálfkrafa falla til ættingja heldur til erfðafjársjóðs. Þessi forsenda hafi verið ákvörðunarástæða arfláta og telja sóknaraðilar að erfðaskráin hefði ekki verið gerð án hennar. Hér vegi þungt að arfláti hafi ákveðið sjálf að tiltaka það sérstaklega í erfðaskránni að hún ætti enga lögerfingja og sýni það svart á hvítu að þessi forsenda hafi verið henni ofarlega í huga við gerð erfðaskrárinnar. Verði að telja það eðlilegt að láta fjármuni sína fremur renna til góðgerðarmálefna að eigin vali fremur en að láta þá renna til ríkissjóðs. Ólíklegt sé hins vegar að arfláti hefði ómakað sig til þess arna ef hún hefði vitað að lögerfingjar væru til staðar sem myndu sjálfkrafa fá umrædda fjármuni ef hún aðhefðist ekkert. Engin óvild hefði verið á milli arfláta og lögerfingja hennar. Óumdeilanlegt sé að þessi forsenda arfláta var röng þar sem hún hafi átt sjö lögerfingja. Ljóst sé að arfláti hafi haft ranga hugmynd um hverjir teldust til lögerfingja og að á grundvelli þeirrar röngu forsendu hafi erfðaskráin var gerð. Sé því ljóst að öll ákvæði erfðaskrárinnar séu ógild, sbr. 38. gr. erfðalaga nr. 8/1962.

Við munnlegan málflutning féllu sóknarðilar frá þeirri málsástæðu sinni að arfláti hefði ekki verið nægjanlega heil heilsu við gerð erfðaskrárinnar og því væri erfðaskráin ógild á grundvelli 34. gr. erfðalaga.

Af hálfu sóknaraðila er á því byggt að jörðin Ormsstaðir í Breiðdal hafi aldrei verið eign arfláta. Síðasta gilda eignarheimildin sé afsal til föður arfláta, B-kk-ef G-kk-ef, dags. 19. febrúar 1962. Í því komi fram sá misskilningur afsalsgjafa að jörðin hafi verið gerð að ættaróðali með yfirlýsingu dags. 14. október 1960. Ekkert liggi hins vegar fyrir um tilvist eða efni þessarar yfirlýsingar enda hefði það heldur enga þýðingu nú þar sem yfirlýsingunni hafi aldrei verið þinglýst. Lagaskilyrðum fyrir því að gera jörðina að ættaróðali hafi því aldrei verið fullnægt. Við andlát B-kk-ef G-kk-ef hafi dánarbú hans tekið við öllum réttindum og skyldum, þ. á m. eignarrétti að fasteigninni. Hafi sá réttur ekki verið yfirfærður á neinn hátt síðan, hvorki til arfláta né annarra. Leigusamningur, sem S-kvk-nf hafi gert við Rafmagnsveitur ríkisins um leigu á 10.000 fm lóð úr landi jarðarinnar hafi verið með öllu óheimil og án samþykkis eiganda jarðarinnar. Sóknaraðilar benda á að jörðinni Ormsstöðum hafi ekki verið ráðstafað við skipti á dánarbúi B-kk-ef G-kk-ef og því sé dánarbúið enn eigandi fasteignarinnar þar til eigninni hafi verið ráðstafað á lögformlegan hátt með skiptum á dánarbúi hans. Af þessu leiði að ekki sé unnt að ráðstafa fasteigninni nú við skipti á dánarbúi S-kvk-ef. Sóknaraðilar taka fram að þegar máli þessu ljúki muni þeir óska eftir að dánarbú B-kk-ef G-kk-ef verði tekið til skipta til að unnt verði að úthluta erfingjum þeim eignum, sem ekki verða taldar eiga undir skipti í þessu máli.

Málsástæður varnaraðila Skógræktar ríkisins, Rauða kross Íslands og Samhjálpar, félagasamtaka.

Varnaraðilar benda á að skiptum á dánarbúi G-kvk-ef E-kvk-ef, móður S-kvk-ef, sé lokið og kveðst varnaraðilar byggja á því að við andlát hennar hafi erfðaréttur hennar í dánarbúi B-kk-ef G-kk-ef fallið niður, sbr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Af því leiði að skipti á dánarbúi hennar hafi ennfremur falið í sér endanleg skipti á dánarbúi eiginmanns hennar. Þessi staðreynd hafi þýðingu við úrlausn málsins. Ágreiningsmál þetta komi hins vegar fram 11 árum eftir andlát G-kvk-ef E-kvk-ef og 21 ári eftir andlát B-kk-ef G-kk-ef. Í málinu liggi ennfremur fyrir að G-kvk-nf B-kvk-nf, móðir sóknaraðilanna, B-kvk-ef, G-kvk-ef, G-kk-ef, H-kk-ef og S-kvk-ef Skúlabarna, óskaði eftir því að systir hennar S-kvk-nf B-kvk-nf annaðist skipti á dánarbúi móður þeirra, G-kvk-ef E-kvk-ef, sbr. dskj. nr. 24. Þá liggi fyrir að B-kk-nf G-kk-nf og G-kvk-nf G-kvk-nf veittu S-kvk-þgf B-kvk-þgf umboð til að ganga frá dánarbússkiptum G-kvk-ef E-kvk-ef, sbr. dskj. nr. 25.

Af erfðafjárskýrslu vegna skipta á fyrrnefndu dánarbúi megi sjá að það hafi verið afstaða S-kvk-ef að jörðin Ormsstaðir kæmi ekki til skipta. Sýnileg sönnunargögn málsins, einkum yfirlýsing B-kk-ef G-kk-ef og G-kvk-ef E-kvk-ef um óðalsrétt S-kvk-ef frá 10. mars 1972, sbr. dskj. nr. 14, og yfirlýsing G-kvk-ef H-kvk-ef og G-kvk-ef B-kvk-ef frá 27. desember 2002 styðji þá niðurstöðu að sú ákvörðun hafi verið rétt. Í þessu sambandi beri ennfremur að vísa til þess að móðir H-kk-ef S-kk-ef, svo og sóknaraðilarnir B-kk-nf og G-kvk-nf G-kvk-nf hafi veitt S-kvk-þgf B-kvk-þgf um boð til að annast dánarbússkiptin. Í umboði B-kk-ef og G-kvk-ef komi fram að allt sem S-kvk-nf geri samkvæmt umboðinu “....skuli vera jafngilt og við hefðum sjálf gert það.” Ákvörðun um að undanskilja jörðina Ormsstaði hafi því verið tekin í umboði þessara aðila og án athugasemda af þeirra hálfu, en það leiði til þess að þau geti ekki með mótmælum sínum nú öðlast betri rétt en þau hafi talið sig hafa á þeim tíma. Þannig virðist allir sóknaraðilar í raun hafa ráðstafað þeim réttindum sem þeir geri kröfu um í þessu máli á grundvelli fyrrgreinds umboðs en telja verði að sú ákvörðun þeirra bindi þá og komi í veg fyrir að fallist verði á kröfur þeirra.

Að síðustu beri að taka fram að hefðu sóknaraðilar verið ósáttir við ákvörðun S-kvk-ef varðandi ráðstöfun jarðarinnar Ormsstaða hefðu þeir getað afturkallað umboð sitt og gert grein fyrir ágreiningi við skiptin, en það hefði leitt til þess að skiptum hefði ekki lokið, enda sé það skilyrði fyrir lokum einkaskipta að allir erfingjar séu sáttir um skipti dánarbúsins, sbr. 3. mgr. 90. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

Varnaraðilar byggja á því að S-kvk-þgf B-kvk-þgf hafi verið heimilt að leigja 10.000 fm spildu til Rafmagnsveitna ríkisins til 99 ára, enda bendi sýnilega sönnunargögn málsins til þess að hún hafi verið eigandi jarðarinnar og notið stöðu óðalsbónda allt frá árinu 1972. Sóknaraðilar kveðast alfarið hafna þeirri fullyrðingu sóknaraðila að “eigandi jarðarinnar”, sem samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila hefur verið B-kk-nf G-kk-nf, hafi ekki samþykkt þessa ráðstöfun. Fullyrðing þessi sé ekki studd neinum gögnum, auk þess sem hún sé með öllu órökstudd – t.a.m. sé ekki rökstutt hvernig slík ráðstöfun hefði getað farið fram hjá foreldrum hennar sem bjuggu á jörðinni, eða jafnvel foreldrum sóknaraðila sjálfra. Ekkert hafi komið fram af hálfu sóknaraðila sem renni stoðum undir fullyrðingu þeirra að þessi ákvörðun S-kvk-ef hafi verið véfengd af foreldrum hennar eða systkinum, sem sóknaraðilar leiði rétt sinn frá – þvert á móti bendi athafnaleysi þessara aðila til þess að full sátt hafi verið um þessa ráðstöfun og renni stoðum undir það að S-kvk-nf hafi verið til þess bær að ráðstafa leigurétti jarðarinnar.

Af hálfu varnaraðila er málatilbúnaði sóknaraðila hvað varðar meintar rangar forsendur S-kvk-ef við gerð erfðaskrárinnar mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Ekkert liggi fyrir um það að hún hafi lagt “almenna málvenju” til grundvallar við þegar hún undirritaði erfðaskrána, þ.e. talið ranglega að hún ætti ekki neina lögerfingja. Nærtækara sé að leggja almenna textaskýringu erfðaskrárinnar til grundvallar sem ráða megi annars vegar af því hvað erfðaskráin fól í sér og rökréttu samhengi orðsins “lögerfingi” í erfðaskránni. Erfðaskráin hafi falið í sér ráðstöfun allra eigna S-kvk-ef. Af þeim sökum hafi verið nauðsynlegt að kveða skýrt á um það að hún hefði arfleiðsluheimild til ráðstöfunar allra eigna sinna með erfðaskrá, sbr. 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Af nefndu ákvæði leiði að arfláti geti ekki ráðstafað öllum eignum sínum með erfðaskrá ef hann á maka eða niðja á lífi – m.ö.o. ef hann á skylduerfingja á lífi. Það hafi verið ástæðan fyrir því að orðin “sem á enga lögerfingja” hafi verið tekin sérstaklega fram í upphafi, þ.e. til að kveða skýrt á um það að S-kvk-nf hefði heimild til að ráðstafa öllum eignum sínum með erfðaskrá.

Þá verði ekki hjá því komist að mótmæla málatilbúnaði sóknaraðila um að sú “forsenda” S-kvk-ef að hún hafi ekki viljað að eignir hennar rynnu til íslenska ríkisins, ætti að leiða til þess að leggja beri “almenna málvenju” til grundvallar. Þessi málatilbúnaður sé í andstöðu við efni erfðaskrárinnar, en þar sé Skógrækt ríkisins einn erfingja. Mótsagnakennt sé að útbúa erfðaskrá til að koma í veg fyrir að eignir renni til íslenska ríkisins en kveða svo á um í erfðaskránni að hluti þeirra skuli renna til þess aðila.

Af hálfu varnaraðila er því mótmælt að ofangreind “forsenda” S-kvk-ef hafi verið “ákvörðunarástæða” fyrir gerð erfðaskrárinnar og að hún hefði verið með ranghugmyndir um hverjir teldust til lögerfingja hennar. Engin gögn liggi fyrir til stuðnings þessari fullyrðingu. Þvert á móti bendi gögn málsins til þess að S-kvk-nf hafi lagt til grundvallar að hún ætti enga skylduerfingja og að einungis sé um að ræða rangt orðalag í erfðaskrá þar sem segir að hún eigi enga lögerfingja. Varnaraðilar byggi á því að orðið “lögerfingi” hafi misritast í skilningi 2. mgr. 37. gr. erfðalaga nr. 8/1962 og að miða skuli við að átt hafi verið við að S-kvk-nf ætti hvorki maka né niðja, þ.e. skylduerfingja.

Af hálfu varnaraðila er því mótmælt að 38. gr. erfðalaga nr. 871962 eigi að leiða til ógildis hennar. Vísað er til þeirrar meginreglu í erfðarétti að leggja skuli vilja arfláta til grundvallar við skýringu á erfðaskrá hans. Sú heimild sem felist í 38. gr. erfðalaga sé háð því skilyrði að skilyrðum 37. gr. sömu laga sé ekki fullnægt. Hér sé um mjög íþyngjandi ákvæði gagnvart arfláta og erfingjum að ræða og muni, ef því verður beitt, ganga þvert gegn vilja arfláta. Af því leiði að túlka beri heimildarákvæðið þröngt og gera ríkar kröfur til sóknaraðila til sönnunar þeim fullyrðingum sem hafðar séu í uppi. Ekkert sé komið fram í málinu sem leiði til þess að fallast beri á kröfur þeirra.

Varnaraðilar byggja og á því að athugasemdir sóknaraðila séu of seint fram komnar. Eins og áður hafi komið fram sé 21 ár liðið frá andláti B-kk-ef G-kk-ef og 11 ár frá andláti G-kvk-ef E-kvk-ef, en auk þess liggi fyrir í málinu að G-kvk-nf B-kvk-nf og sóknaraðilarnir B-kk-nf og G-kvk-nf G-hk-nf hafi veitt S-kvk-þgf B-kvk-þgf umboð til að annast skipti á dánarbúi G-kvk-ef í apríl 1995. Sóknaraðilar hafi borið að gera athugasemdir við ráðstöfun jarðarinnar mun fyrr, t.d. þegar gengið var frá skiptum á dánarbúi G-kvk-ef.

Þá byggja varnaraðilar á því að jörðin Ormsstaðir hafi verið óðalsjörð. B-kk-nf G-kk-nf, faðir S-kvk-ef, hafi orðið óðalsbóndi á jörðinni með yfirlýsingu dags. 14. október 1960, en landbúnaðarráðuneytið hafi afsalað honum jörðinni 19. febrúar 1962. Byggja varnaraðilar á því að skortur á þinglýsingu standi því ekki í vegi að S-kvk-nf B-kvk-nf hafi orðið óðalsbóndi jarðarinnar Ormsstaða. Faðir hennar hafi ásamt eiginkonu sinni ákveðið að S-kvk-nf skyldi taka við óðalinu samkvæmt ákvæðum þágildandi laga, en slík ákvörðun hafi verið nægjanleg án þess að koma þyrfti til formlegrar þinglýsingar, sbr. 20. gr. laga nr. 102/1962. Auk þess sé því mótmælt að þinglýsingin hafi haft úrslitaáhrif í þessu sambandi enda sé markmið slíkrar skráningar nær eingöngu að hafa gildi gagnvart skuldheimtumönnum.

Varnaraðilar hafna því alfarið að sóknaraðilar geti nú, þ.e. 46 árum eftir að jörðin var gerð að ættaróðali, og nokkrum áratugum eftir andlát óðalsbónda, byggt á því að S-kvk-nf B-kvk-nf, óðalsbóndi, hafi ekki vegna hugsanlegra formgalla haft heimild til að ráðstafa jörðinni Ormsstöðum. Á því sé byggt að þeir formgallar, sem varnaraðilar telji að leiða eigi til ógildingar erfðaskrárinnar hafi verið eða átt að vera sóknaraðilum kunnir og að formlegar athugasemdir vegna búskapar hennar hafi átt að koma miklu fyrr.

Í þessu sambandi hafna varnaraðilar þeim málatilbúnaði sóknaraðila að jörðin hafi enn tilheyrt dánarbúi B-kk-ef G-kk-ef við andlát S-kvk-ef. Af almennum reglum eignarréttar um ættaróðul leiði að S-kvk-nf hefði orðið óðalseigandi jarðarinnar í skilningi 64. gr. jarðarlaga nr. 65/1976, enda hafði hún unnið með foreldrum sínum á jörðinni og líklegust til að stundar þar áfram búskap. Að mati varnaraðila sé fráleitt að halda því fram að sóknarðailar hefðu getað orðið óðalseigendur við andlát B-kk-ef, enda séu þeir ekki börn hans og njóti því ekki forgangsréttar að óðalinu. Auk þess gangi slík niðurstaða gegn eðli óðalsréttar, en samkvæmt almennum reglum eignarréttarins sé óðalseigandi ávallt tiltekinn einstaklingur.

Þá taka varnaraðilar fram hvað varðar brottfall óðalsréttarins að erfðaskrá S-kvk-ef hafi verið gerð 28. apríl 2005, en þá hafi ný jarðalög nr. 81/2004 tekið gildi. Í 2. mgr. 42. gr. þeirra laga sé mælt fyrir um að óðalsbönd falli niður við andlát óðalseiganda og viðkomandi jörð skuldi þá erfast í samræmi við ákvæði erfðalaga. Af því leiði að við andlát S-kvk-ef hafi óðalsréttur vegna jarðarinnar fallið niður og hún því óbundin af ákvæðum jarðalaga og því getað ráðstafað jörðinni með erfðaskrá.

Verði ekki fallist á framangreint byggja varnaraðilar á því að S-kvk-nf B-kvk-nf hafi eignast jörðina Ormsstaði fyrir hefð, sbr. 2. gr. laga nr. 46/1905, en þar komi fram að skilyrði hefðar sé 20 ára óslitið eignarhald á fasteign. Varnaraðilar byggja á því að S-kvk-nf hafi haft eignarhald á Ormsstöðum allt frá yfirlýsingu foreldra hennar 10. mars 1972, en þá hafi foreldrar hennar verið orðnir ófærir um að stunda búskap á jörðinni. Af framangreindu leiði að óslitið eignarhald hennar á jörðinni hafi verið umtalsvert lengur en áskilnaður sé gerður um í 2. gr. laga nr. 45/1905. S-kvk-nf hafi búið á jörðinni alla tíð og farið með hana sem sína eign. Eignarhald S-kvk-ef virðist hafa verið svo víðtækt að það bendi beinlínis til þess að um eignarrétt hafi verið að ræða. Er í því sambandi vísað til þess að S-kvk-nf hafi ráðstafað jörðinni með löggerningi í ákveðnum skilningi, sbr. annars vegar samning hennar við Rafmagnsveitur ríkisins dags. 10. október 1977 og hins vegar ákvörðun hennar um að láta jörðina ekki falla undir skipti foreldra hennar, sbr. efni erfðafjárskýrslu vegna þeirra skipta. Er á því byggt að eignarhald S-kvk-ef hafi verið svo víðtækt og í svo langan tíma að óhætt sé að fullyrða að hefðarréttur hafi stofnast henni til handa í skilningi 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð.

Að síðustu benda varnaraðilar á að faðir S-kvk-ef, B-kk-nf G-kk-nf, hafi síðast talið fram fasteignina Ormsstaði á skattaskýrslu sinni árið 1971, en ekki eftir það. S-kvk-nf B-kvk-nf hafi hins vegar talið fram fasteignina Ormsstaði á skattskýrslu sinni frá árinu 1972 og þar til yfir lauk, síðast á árinu 2005. Renni þetta frekari stoðum undir þá huglægu afstöðu S-kvk-ef að hún væri eigandi jarðarinnar og leiði það ásamt framangreindu til þess að hún hafi öðlast hefðarrétt á jörðinni.

Um lagarök er vísað til 19. gr., 35. gr. 37. gr. og 38. gr. erfðalaga nr. 8/1962 með óorðnum breytingum. Þá er og vísað til almennra meginreglna erfðaréttarins varðandi skýringu og fyllingu erfðaskráa, auk almennra sjónarmiða erfðaréttarins um ráðstöfunarrétt arfláta á eignum sínum með erfðaskrá.

Auk þess er vísað til jarðalaga nr. 81/2004, s.s. 42. gr. laganna, svo og VIII. kafla um ættaróðul. Þá er og vísað til eldri jarðalaga nr. 65/1976, laga nr. 102/1962 um ættaróðul og óðalsrétt, laga nr. 4/1946 um sölu þjóðjarða og kirkjujarða og laga nr. 116/1943 um ættaróðul og erfðaábúð.

Kröfu um málskostnað styðja varnaraðilar við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Málsástæður varnaraðilans, G-kk-ef V-kk-ef.

Af hálfu varnaraðilans G-kk-ef V-kk-ef er á því byggt að jörðin Ormsstaðir hafi verið gerð að ættaróðali með yfirlýsingu dags. 14. október 1960. Umrædd yfirlýsing hafi verið samkvæmt þágildandi lögum forsenda þess að jörðin yrði seld til ábúanda. Á því sé byggt að þótt umræddri yfirlýsingu hafi ekki verið þinglýst þá breyti það engu um að óðalskvöð hvíli á jörðinni. Þannig komi óðalskvöðin fram í þinglýstu afsali ráðuneytisins til B-kk-ef G-kk-ef dags. 19. febrúar 1962 og óðalskvöðin hafi þar með fengið fullnægjandi réttarvernd samkvæmt þinglýsingarlögum. Vísað er til þinglýsingarvottorðs á dskj. nr. 11 þar sem skýrlega komi fram að óðalskvöð hvíli á jörðinni.

Þá er jafnframt á því byggt að skortur á þinglýsingu óðalskvaðarinnar hafi fyrst og fremst gildi gagnvart skuldheimtumönnum en geti ekki haft þau áhrif að erfingjar B-kk-ef G-kk-ef geti véfengt hana, enda geti þeir ekki öðlast meiri rétt en B-kk-nf hafði til jarðarinnar á grundvelli hugsanlegrar arftöku eftir hann. Jafnframt er byggt á því að öllum afkomendum B-kk-ef hafi verið kunnugt um tilvist óðalskvaðarinnar. Einnig er á því byggt að hugsanlegir formgallar á því hvernig jörðin Ormsstaðir hafi verið gerð að ættaróðali og hvernig staðið hafi verið að þinglýsingu óðalsbanda á jörðinni fyrir rúmum 40 árum geti ekki leitt til þess að jörðin teljist ekki ættaróðal og er þar vísað til tómlætis sóknaraðila. Hið sama gildi um hugsanlegan formgalla á því hvernig staðið hafi verið að því að S-kvk-nf B-kvk-nf tók við óðalinu.

Jafnframt er á því byggt, ef litið yrði svo á að jörðin Ormsstaðir hafi ekki orðið ættaróðal, að S-kvk-nf B-kvk-nf hafi engu að síður fengið eignarhald á jörðinni með afsalsyfirlýsingu eiganda jarðarinnar B-kk-ef G-kk-ef. Misskilningur um tilvist óðalsbanda á jörðinni breyti því ekki að B-kk-nf hafi viljað með yfirlýsingum sínum á árinu 1972 færa eignarrétt jarðarinnar á hendur S-kvk-þgf B-kvk-þgf. Jafnframt hafi S-kvk-nf litið svo á að hún hafi orðið eigandi jarðarinnar frá þeim tíma, óháð því hvort misskilningur hafi ríkt um tilvist óðalsbanda á jörðinni eða ekki.

Á því er byggt að S-kvk-nf B-kvk-nf hafi orðið eigandi jarðarinnar með munnlegri og skriflegri afsalsyfirlýsingu B-kk-ef G-kk-ef. Yfirlýsingin hafi verið gerð bréflega en ekki verið þinglýst. Skortur á þinglýsingu yfirlýsingarinnar hefði fyrst og fremst getað haft áhrif gagnvart skuldheimtumönnum. Óumdeilt hafi verið og alkunna að S-kvk-nf hafi eignast jörðina. B-kk-nf og G-kvk-nf hafi viðurkennt eignarrétt S-kvk-ef á jörðinni í lifanda lífi og hafi með engu móti véfengt yfirlýsingar þeirra um að S-kvk-nf tæki við jörðinni, sbr. t.d. hafi jörðin verið talin fram sem eign S-kvk-ef en ekki B-kk-ef eða G-kvk-ef. Erfingjar B-kk-ef og G-kvk-ef séu bundnir af yfirlýsingum þeirra og geti ekki öðlast meiri rétt en þau höfðu við andlát sitt, á grundvelli erfðaréttar.

Málsástæður sóknaraðila, sem byggist á því að jörðin Ormsstaðir hafi enn tilheyrt dánarbúi B-kk-ef G-kk-ef, séu haldlausar enda sé það eðli óðalskvaðar á bújörðum að einungis einn eigandi geti verið að jörð. Eignarhald á bújörð sem óðalskvöð hvíli á verði að vera í höndum ábúanda jarðarinnar, sbr. ákvæði II. kafla laga um ættaróðul, ættarjarðir, erfðaábúð og sölu þjóð- og kirkjujarða nr. 102/1962 og síðari ákvæði jarðalaga. Jafnvel þótt litið yrði svo á að óðalsrétturinn hefði ekki færst til S-kvk-ef fyrr en við andlát B-kk-ef G-kk-ef, hefðu þágildandi lög um óðalsjarðir leitt til þess að S-kvk-nf B-kvk-nf hefði ein getað orðið eigandi óðalsjarðarinnar Ormsstaða. Í öllu falli hefði verið ómögulegt að sóknaraðilar þessa máls hefðu getað orðið óðalserfingjar Ormsstaða, enda geti sá réttur einungis komið í hendur barna B-kk-ef G-kk-ef, en ekki barnabarna, sbr. ákvæði laga um forgang að ættaróðali. Á því sé byggt að S-kvk-þgf B-kvk-þgf hafi verið fenginn eignarréttur að óðalinu Ormsstöðum með ákvörðun þáverandi óðalsbónda á árinu 1972. Staða S-kvk-ef sem óðalsbónda á Ormsstöðum hafi aldrei verið véfengd og því hafi erfingjar glatað hugsanlegum rétti til að mótmæla stöðu hennar sem óðalsbónda fyrir tómlæti.

Þá er byggt á því að í öllu falli hafi S-kvk-nf öðlast eignarrétt yfir jörðinni Ormsstöðum á grundvelli hefðar. S-kvk-nf hafi farið með jörðina Ormsstaði sem sína eign allt frá árinu 1972 til dánardægurs og því séu skilyrði um 20 ára óslitinn hefðartíma fasteignar uppfyllt, sbr. 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905. Jafnframt séu önnur skilyrði fyrir hefð uppfyllt án tillits til þess hvort óðalskvöð hafi hvílt á jörðinni eða ekki. Loks er byggt á því að sóknaraðilar máls þessa hafi með fyrri gerðum sínum og/eða athafnaleysi viðurkennt eignarhald S-kvk-ef B-kvk-ef á þeim eignum sem erfðaskrá hennar taki til.

Af hálfu varnaraðila er bent á að jarðalög nr. 81/2004 hafi verið búin að taka gildi þegar erfðaskrá S-kvk-ef var gerð 28. apríl 2005. Samkvæmt 3. mgr. 42. gr. laganna skuli óðalsbönd falla niður við andlát óðalseiganda og viðkomandi jörð erfast í samræmi við ákvæði erfðalaga. Við andlát S-kvk-ef hafi óðalsbönd á Ormsstöðum fallið niður. Ákvæði erfðalaga heimili þeim, sem ekki eiga skylduerfingja, að ráðstafa öllum eignum sínum með erfðaskrá, en S-kvk-nf hafi ekki átt neina skylduerfingja. Með erfðaskránni hafi S-kvk-nf ráðstafað jörðinni eftir lát sitt, þ.e. eftir að óðalsbönd af jörðinni voru fallin niður. Ákvæði erfðaskrárinnar séu því ekki í ósamræmi við ákvæði erfðalaga um óðalsjarðir.

Málsástæðum sóknaraðila um að erfðaskráin hafi byggst á röngum forsendum er mótmælt. Hugtakinu “lögerfingjar” sé oft og tíðum ruglað saman við hugtakið “skylduerfingjar”, en það eigi einmitt við um erfðaskrá S-kvk-ef. Eins og hugtakið sé notað í erfðaskránni sé augljóslega vísað til þess að S-kvk-nf eigi ekki skylduerfingja og geti þar með ráðstafað öllum eigum sínum með erfðaskrá. Ráðstöfun eigna S-kvk-ef með erfðaskrá stafi því ekki af misskilningi heldur sé lýsingu á þeirri raunverulegu forsendu sem augljóslega hafi búið að baki erfðaskrárákvæðinu valið rangt orðalag. Ákvæði 38. gr. erfðalaga geti því ekki átt við og ógildi erfðaskrárinnar komi því ekki til álita.

Loks er vísað til þess meginsjónarmiðs um skýringu erfðaskráa að horfa eigi til þess vilja sem að baki erfðaskrá búi. A-kk-nf, S-kvk-nf B-kvk-nf, hafi augljóslega viljað að systursonur hennar G-kk-nf V-kk-nf fengi að erfðum útihús, íbúðarhús ásamt innbúi og landsvæði umhverfis húsin, sem hann teldi hæfilegt. Ónákvæmni í orðavali í upphafi erfðaskrárinnar eigi því ekki að leiða til þess að vikið verði frá því að vilji hinnar látnu nái fram að ganga.

Varnaraðili kveður kröfu um málskostnað byggja á þeirri reglu að sá sem tapi máli í öllu verulega beri að greiða gagnaðila sínum málskostnað. Varnaraðili G-kk-nf V-kk-nf sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri því að ákveða málskostnað með tilliti til þess að hann fái ekki endurgreiddan virðisaukaskatt af málflutningsþóknun lögmanns hans.

Um lagarök er vísað til erfðalaga nr. 8/1962, einkum VI. kafla um erfðaskrár. Einnig er vísað til meginreglna erfðaréttar, s.s. um að erfingjar geti ekki öðlast meiri rétt en arfláti hafði. Þá er vísað til jarðalaga nr. 81/2004, sbr. einkum 42. gr. og VIII. kafla um ættaróðul, jarðalaga nr. 65/1976, sbr. einkum ákvæði um ættaróðul og laga nr. 102/1962 um ættaróðul og óðalsrétt, einkum reglna V. kafla um ráðstöfun ættaróðals og erfðir, laga nr. 4/1946 um sölu þjóðjarða og kirkjujarða, laga nr. 116/1943 um ættaróðul og erfðaábúð, einkum I. kafla um það hvernig jörð verður ættaróðal og loks meginreglna eignar- og samningaréttar um gildi yfirlýsinga um yfirfærslu eignarréttar. Varnaraðili kveður kröfu um málskostnað byggja aðallega á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu um virðisaukaskatt á ákvæðum laga nr. 50/1988.

IV.

Niðurstaða

Af hálfu sóknaraðila er í fyrsta lagi á því byggt að erfðaskrá S-kvk-ef B-kvk-ef sé ógild með vísan til 38. gr. erfðalaga nr. 8/1962 með því að sú ranghugmynd S-kvk-ef að hún ætti ekki lögerfingja hafi verið forsenda þess að hún gerði erfðaskrána.

Meginreglan við skýringu á erfðaskrám er sú að leitast ber við eftir föngum að ganga úr skugga um arfleiðsluviljann og að túlka beri erfðaskrá í samræmi við raunveruleg viðhorf hjá arfleifanda og samkvæmt því sem fyrir honum hefur vakað. Þegar ákvæði erfðaskrár S-kvk-ef B-kvk-ef eru virt heildstætt þykir einsýnt að ruglað hafi verið saman hugtökunum lögerfingjar og skylduerfingjar og að í stað þess að taka fram að S-kvk-nf ætti ekki skylduerfingja hafi ranglega verið tilgreint í erfðaskránni að S-kvk-nf ætti ekki lögerfingja. Ljóst er að S-kvk-nf átti lögerfingja með því að tvær systur hennar voru á lífi þegar erfðaskráin var gerð, svo og börn tveggja látinna systkina hennar. Er fram komið í málinu að S-kvk-þgf var velkunnugt um þessi skyldmenni sín, enda arfleiðir hún einn lögerfingjann, systurson sinn G-kk-þf V-kk-þf, að íbúðarhúsi, innbúi og útihúsum ásamt hæfilegu landsvæði umhverfis húsin í erfðaskránni. Hins vegar er ljóst er að S-kvk-nf átti enga skylduerfingja, enda var hún ógift og barnlaus. Rétt var því að kveða skýrt á um það í erfðaskránni að hún hefði heimild til að ráðstafa öllum eignum sínum með erfðaskrá, sbr. 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Þykir í fyrsta lagi ósannað að S-kvk-nf hafi verið haldin þeirri ranghugmynd að hún ætti ekki lögerfingja og í öðru lagi að fyrrgreind ranghugmynd hafi ráðið úrslitum um það að erfðaskráin var gerð. Hins vegar þykir sýnt að misritun eða mistök hafi ráðið því að hugtakið lögerfingjar var notað í erfðaskránni í stað hugtaksins skylduerfingjar, sbr. 2. mgr. 37. gr. erfðalaga. Er aðalkröfu sóknaraðila um að erfðaskráin verði úrskurðuð ógild og að hún verði ekki lögð til grundvallar við skipti á dánarbúinu því hafnað.

Fram er komið að faðir S-kvk-ef, B-kk-nf G-kk-nf, keypti jörðina Ormsstaði af íslenska ríkinu árið 1960. Á þeim tíma voru í gildi lög nr. 4/1946 um sölu þjóðjarða og kirkjujarða en samkvæmt þeim var það skilyrði sett fyrir sölu þjóð- og kirkjujarða að kaupendur yrðu að fullnægja skilyrðum laga um stofnun ættaróðals og skuldbinda sig til að gera jörðina að ættaróðali. Fram kemur í afsalsbréfi fyrir jörðinni dags. 19. febrúar 1962 að B-kk-nf hafi gert jörðina að ættaróðali með yfirlýsingu dags. 14. október 1960. Í ódagsettu bréfi sýslumannsins á Eskifirði til lögmanns varnaraðilans G-kk-ef V-kk-ef segir að fyrrnefnd yfirlýsing B-kk-ef G-kk-ef hafi ekki fundist á embættinu þrátt fyrir leit og hana sé ekki að finna á skrá um ættaróðul. Segir ennfremur að svo virðist sem yfirlýsingin hafi einungis borist landbúnaðarráðuneytinu, en ekki sýslumanni. Ljóst er að yfirlýsingu um að jörðin væri gerð að óðalsjörð hefur aldrei verið þinglýst á jörðina.

Er íslenska ríkið seldi B-kk-þgf jörðina árið 1960 voru í gildi lög nr. 116/1943 um ættaróðal og erfðaábúð. Í 1. gr. þeirra voru sett skilyrði fyrir því að jörð yrði gerð að ættaróðali og í 3. gr. mælt fyrir um aðferðina við þennan gerning. Yfirlýsing sú, sem vísað er til í afsalinu frá 1962, hefur ekki verið lögð fram í málinu er því alls óvíst hvers efnis hún var og hvort þar hafi verið gætt skilyrða 1. gr. laganna eða hvort B-kk-nf hafi þar einungis skuldbundið sig gagnvart íslenska ríkinu til að gera jörðina að ættaróðali. Samkvæmt 3. gr. laganna átti jarðeigandi, sem óskaði eftir að gera jörð sína að ættaróðali, að afhenda sýslumanni yfirlýsingu þar að lútandi ásamt lýsingu á jörð og jarðarhúsum og skilríki fyrir því að fullnægt væri ákvæðum 1. gr. laganna. Þetta var ekki gert. Ekki er fallist á að afhending á afsalinu frá 1962 til sýslumanns og þinglýsing þess hafi getað komið í stað yfirlýsingar skv. 3. gr. laga nr. 116/1943. Liggur því ekkert fyrir um hvort skilyrði 1. gr. laganna voru uppfyllt. Jörðin var því ekki réttilega gerð að óðalsjörð og giltu því ekki um hana ákvæði laganna um ráðstöfun ættaróðals og erfðir, síðar laga nr. 102/1962 um ættaróðul, ættarjarðir, erfðaábúð og sölu þjóð- og kirkjujarða og síðast ákvæði jarðalaga nr. 65/1976 með síðari breytingum.

Af hálfu varnaraðilans G-kk-ef V-kk-ef er á því byggt að foreldrar S-kvk-ef, B-kk-nf og G-kvk-nf, hafi á árinu 1972 afsalað jörðinni til S-kvk-ef dóttur sinnar. Framburðir vitnanna G-kvk-ef H-kvk-ef og G-kvk-ef, systra S-kvk-ef, staðfesta þetta en þær hafa báðar borið hér fyrir dómi að hafa skrifað undir yfirlýsingu foreldra sinna þess efnis að eignarréttur að jörðinni færðist til S-kvk-ef. Þær staðfestu og báðar að það hefði verið vilji foreldra þeirra að S-kvk-nf eignaðist jörðina, enda hefði S-kvk-nf annast um þau alla tíð og staðið fyrir búi á jörðinni. Tók G-kvk-nf H-kvk-nf fram að hún hefði skrifað undir yfirlýsingu foreldra sinna að viðstöddum P-kk-þgf þáverandi hreppstjóra Breiðdalshrepps. Þessi framburður fær stuðning í framburði B-kk-ef P-kk-ef, fyrrverandi hreppstjóra, en hann sagði að faðir sinn hefði mjög oft komið að frágangi ýmissa skjala í hreppnum, en faðir hans hefði látist í júlí 1972. Þá fær framburður systranna, G-kvk-ef H-kvk-ef og G-kvk-ef, stoð í framlögðum skattframtölum S-kvk-ef og föður þeirra B-kk-ef. Þar kemur fram að B-kk-nf telur jörðina fram til skatts sem sína eign til ársins 1971, en ekki eftir það en hann lést árið 1975. Samkvæmt síðustu skattframtölum B-kk-ef árin 1973 og 1974 átti hann engar eignir. S-kvk-nf telur hins vegar jörðina fram til skatts sem sína eign allt frá árinu 1972 og þar til yfir lauk. Þá var S-kvk-nf skráður eigandi jarðarinnar í fasteignamati. Ennfremur seldi S-kvk-nf Rafmagnsveitum ríkisins 10.000 fm landspildu á leigu með lóðarleigusamningi frá 10. október 1977 og er hún þar tilgreind sem eigandi jarðarinnar og leigusali. Samningur þessi er vottaður af G-kvk-þgf E-kvk-þgf móður hennar. Allt fær þetta samrýmst vélritaðri en óundirritaðri yfirlýsingu foreldra S-kvk-ef dags. 10. mars 1972 um að hún skuli erfa óðal þeirra Ormsstaði. Með vísan til framangreinds þykir og sýnt að foreldrar S-kvk-ef hafi eftirleiðis með beinum og óbeinum hætti viðurkennt eignarrétt S-kvk-ef að jörðinni.

Ráðið verður af bréfi sýslumannsins á Eskifirði dags. 4. september sl. að dánarbúi B-kk-ef G-kk-ef hafi ekki verið skipt við andlát hans heldur hafi eiginkona hans, G-kvk-nf E-kvk-nf setið í óskiptu búi til dánardægurs 25. janúar 1995 eða í 20 ár án formlegs búsetuleyfis. Samkvæmt dómafordæmum bar því að fara með búið eftir lát G-kvk-ef eins og hún hefði setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn. Bar því að skrifa upp eignir og skuldir í búinu eins og búið var við andlát G-kvk-ef og miða skiptin við þá gerð. Við skipti á dánarbúi G-kvk-ef á árinu 1995 veittu systur S-kvk-ef, þær G-kvk-nf H-kvk-nf, G-kvk-nf og G-kvk-nf, móðir sóknaraðila B-kvk-ef, G-kvk-ef, G-kk-ef, H-kk-ef og S-kvk-ef Skúlabarna, S-kvk-þgf umboð til að ganga frá skiptum á dánarbúi móður þeirra. Hið sama gerðu sóknaraðilarnir B-kk-nf og G-kvk-nf G-hk-nf. Við skipti á dánarbúinu kom aðeins til skipta inneign í Landsbanka Íslands að fjárhæð tæplega fjórar milljónir króna. Jörðin Ormsstaðir kom þar ekki til skipta og ekki er að sjá að athugasemdir hafi verið við það gerðar af hálfu sóknaraðila fyrr en 10 árum síðar er ágreiningsmál þetta reis upp við skipti á dánarbúi S-kvk-ef. Verður því að telja að sóknaraðilarnir B-kk-nf og G-kvk-nf og móðir sóknaraðilanna B-kvk-ef, G-kvk-ef, G-kk-ef, H-kk-ef og S-kvk-ef, sem þau leiða rétt sinn frá, hafi með þessum hætti og tómlæti sínu varðandi skipti á dánarbúi B-kk-ef G-kk-ef viðurkennt að jörðin ætti ekki undir skipti á dánarbúi hans og G-kvk-ef E-kvk-ef. Hafi þau þannig viðurkennt eignarhald S-kvk-ef á jörðinni.

Þegar allt þetta er virt þykja nægilegar sönnur hafa verið færðar á það, sérstaklega með vísan til framburða vitnanna G-kvk-ef H-kvk-ef og G-kvk-ef, að foreldrar þeirra hafi ráðstafað jörðinni til S-kvk-ef árið 1972. Þykir engu breyta í þessu sambandi þótt B-kk-nf og G-kvk-nf kunni að hafa talið að þau væru að ráðstafa óðalsjörð í hendur S-kvk-ef í samræmi við ákvæði laga um óðalsjarðir þar sem sannað þykir að vilji þeirra hafi verið sá að S-kvk-nf eignaðist jörðina.

Með vísan til alls framangreinds verður að hafna öllum kröfum sóknaraðila í málinu og fallast á það með varnaraðilum að leggja beri erfðaskrá S-kvk-ef B-kvk-ef frá 28. apríl 2005 til grundvallar við skipti á dánarbúi hennar.

Í samræmi við málsúrslit ber að dæma sóknaraðila til að greiða in solidum varnaraðilum Skógrækt ríkisins, Rauða krossi Íslands og Samhjálp, félagasamtökum 415.800 krónur og varnaraðila G-kk-þgf V-kk-þgf 517.671 krónu í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar varnaraðila G-kk-ef hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

R-kvk-nf B-kvk-nf dómstjóri kveður upp úrskurðinn. Uppkvaðning úrskurðarins hefur dregist vegna embættisanna dómara.

Úrskurðarorð:

Kröfum sóknaraðila, B-kk-ef G-kk-ef, G-kvk-ef G-kvk-ef, B-kvk-ef S-kvk-ef, G-kvk-ef S-kvk-ef, G-kk-ef S-kk-ef, H-kk-ef S-kk-ef og S-kvk-ef S-kvk-ef, er hafnað.

Viðurkennt er að leggja beri erfðaskrá S-kvk-ef B-kvk-ef frá 28. apríl 2005 til grundvallar við skipti á dánarbúi hennar.

Sóknaraðilar greiði in solidum varnaraðilum, Skógrækt ríkisins, Rauða krossi Íslands og Samhjálp, félagasamtökum, 415.800 krónur og varnaraðila G-kk-þgf V-kk-þgf 517.671 krónu í málskostnað.

R-kvk-nf B-kvk-nf