E-771/2010

Mál þetta, sem var dómtekið 23. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Arion banka hf., Borgartúni 19, Reykjavík, á hendur S-kk-þgf H-kk-þgf H-kk-þgf, Laufásvegi 68, Reykjavík, með stefnu birtri 22. janúar 2010.

Stefnandi krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð CHF 510.842,44 ásamt dráttarvöxtum sem skulu vera mánaðar LIBOR vextir auk 13,5% vaxtaálags af CHF 510.842,44, frá 18.01.2009 til greiðsludags.

Einnig er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð JPY 51.750.538, ásamt dráttarvöxtum sem skulu vera mánaðar LIBOR vextir auk 13,5% vaxtaálags af JPY 51.750.538, frá 18.01.2009 til greiðsludags.

Allt að frádreginni innborgun hinn 10. júní 2010 að fjárhæð 732.602 kr.

Þá er krafist málskostnaðar og að tekið verði tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi gerir aðallega kröfu um sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á stefnufjárhæðum.

Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins.

Málavextir

Hinn 18. júlí 2007 gerðu stefndi og stefnandi með sér lánssamning um yfirdráttarlán á veltureikningum hjá Kaupþing banka hf. í eftirfarandi erlendum myntum og höfuðstólsfjárhæðum, CHF 501.900 á reikningi 358-36-434 og JPY 50.989.100 á reikningi 358-36-435. Gjalddagi lánsins var 18. júlí 2008 og skyldu allir lánshlutar skv. lánssamningi aðila auk vaxta greiðast upp að fullu á þeim degi. Lánið bar breytilega LIBOR vexti eins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni fyrir viðkomandi vaxtatímabil að viðbættu 1,9% vaxtaálagi. Vextir skyldu uppfærast daglega og reiknast frá útborgunardegi hvers lánshluta skv. lánssamningi þessum á daglega stöðu og skuldfærast á síðasta degi hvers mánaðar. Fari upphæð lánsfjárhæðar yfir fullnýtta lánsfjárhæð, reiknast dráttarvextir á þá upphæð sem því nemur.

Hinn 1. ágúst 2008 var gerður viðauki við samning aðila þar sem sú breyting var gerð að eftirleiðis skyldi vaxtaálag vera 3,5% á LIBOR vexti. Auk þess var lokagjalddagi lánsins framlengdur til 18. janúar 2009, en þann dag skyldu allir lánshlutar samkvæmt lánssamningnum greiddir upp að fullu, auk vaxta. Um útreikning dráttarvaxta vísast til greinar 3.5, sbr. greinar 3.1-3.4 í samningi aðila auk viðauka.

Hinn 18. janúar 2009 var gjaldfallin skuld CHF 510.842,44 og JPY 51.750.538.

Hinn 23. febrúar 2009 var stefnda tilkynnt um vanskilin með tilkynningu um vanefnd á lánssamningnum og greiðsluáskorun, dags. 16. október 2009. Málið er höfðað til innheimtu á láni þessu.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveður dómkröfuna vera vegna uppsafnaðrar yfirdráttarskuldar á gjaldeyrisveltureikningum stefnda nr. 358-36-434 og 358-36-435 hjá stefnanda.

Stefnandi tekur fram að með heimild í lögum nr. 125/2008 hafi Fjármálaeftirlitið tekið þá ákvörðun að taka yfir vald hluthafafundar Kaupþings banka hf., kt. 560882-0419, og víkja stjórn bankans og skipa skilanefnd yfir hann. Ákvörðun þessi er dagsett 9. október 2008. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dagsettri 22. október 2008, var ráðstöfun eigna og skulda Kaupþings banka hf. til Arion banka hf. ákveðin.

Krafa stefnanda er byggð á almennum reglum kröfuréttarins og meginreglum samningaréttarins um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fá m.a. stoð í lögum nr. 7/1936. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Um aðild vísast til 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Til að varpa skýrara ljósi á málið telur stefndi nauðsynlegt að rekja forsögu málsins og hvernig samskiptum, eftir atvikum samskiptaleysi, starfsmanna bankans var háttað við stefnda. Af hálfu stefnda er deginum ljósara að háttsemi starfsmanna bankans í máli þessu hefur verið í verulegu ósamræmi við það sem gengur og gerist í bankaviðskiptum þar sem háttsemin hafi verið í ósamræmi við almennar reglur bankans um fjárfestingar, viðskipti og MIFID reglurnar. Þetta sést hvað best á því að hin ætlaða nettóskuld uppá um 133 millj. kr. er eingöngu tilkomin vegna tilboðs bankans í ávöxtun og vörslu um 9 millj. kr. á vörslureikningi stefnda. Liggur öll sök, og ábyrgð í þessu sambandi, hjá þáverandi Kaupþingi Banka hf. og starfsmönnum hans.

Upphaf málsins má rekja til tölvupósts, dags. 4. júlí 2007, frá þáverandi starfsmanni Kaupþings, B-kk-þgf E-kk-þgf B-kk-þgf, þar sem athygli var vakin á því að stefndi væri skráður á hluthafaskrá Arctic Ventures sjóðsins og hefði fengið greitt inn á USD reikning sinn hjá bankanum vegna sölu á eignum sjóðsins í Svíþjóð. Innborgunin nam $200.000 eða 12.000.000 kr.

Í tölvupóstinum kom einnig fram að starfsmaðurinn bauð stefnda að skoða einkabankaþjónustu Kaupþings og þar sagði: „Hugmyndafræðin er sú að veita efnameiri einstaklingum sinn viðskiptastjóra til að annast alla þá þjónustu sem snýr að afurðum Kaupþings. Hvort sem um er að ræða eignastýringu, fyrirtækjaráðgjöf, gjaldeyris og afleiðuviðskipti eða bara hefðbundin bankaviðskipti.“ Þá kom enn fremur fram í sama tölvupósti „Ég gæti einnig vel trúað því að þau viðskiptatækifæri sem eru að verða til hér innanhúss gætu nýst þér til að ná góðri ávöxtun.“

Um opnun reiknings. Þar sem stefndi var fullvissaður um að góðir ávöxtunarmöguleikar yrðu í boði og að fjárhagslegir hagsmunir stefnda yrðu ávallt hafðir að leiðarljósi, gekk stefndi í góðri trú að þessu tilboði Kaupþings og bað um að $200.000 yrðu millifærðar inn á vörslureikning sinn hjá Kaupþingi og að jafnframt yrðu greiddar eftirstöðvar af 3 millj. kr. skuld sinni við bankann, sem var með veði í framangreindum Arctic Ventures bréfum. Stefndi óskaði jafnframt eftir nánari skýringum á fyrirhugaðri fjárfestingarstefnu viðskiptabankastjórans og eins á því hvernig skuldsetningu á safninu gæti verið háttað og var stefnda boðið til fundar í höfuðstöðvum Kaupþings til að ræða málin. Á þessum fundi var m.a. rætt um ávöxtunarmöguleika og áréttað að viðskipti hans yrðu vöktuð með fjárhagslega hagsmuni hans að leiðarljósi. Í kjölfar fundarins sendi viðskiptastjórinn tölvupóst, dags. 11. júlí 2007, þar sem m.a. kom fram, að til boða stæði lán upp á 50.000.000 kr. og því væri fjárfestingargeta safnsins alls 60.000.000 kr. Þá kom fram að Margin Call færi fram ef verðmæti safnsins færi undir 150% (verðmæti Baugs Group verður NAV) eða ef verðmæti skráðra eigna færi undir 100%.

Með tölvupósti síðar sama dag til stefnda lagði viðskiptastjórinn fram tillögu að fyrstu fjárfestingunum. Þar segir: „Ég legg til að við gerum þetta svona...

1. Leggjum fram 10 mkr. í eigið fé í Kaupþings strúktúr fáum lánað 20-30 milljónir í gírun á Libor + 1,4%. (Fjárfesting í Kaupþings bréfum með höfuðstólsvörn)

2. B-kk-nf D-kk-nf lánar 50 mkr. með veði í Baugs bréfum sem að við stillum upp á 3-4 erlend félög.“

Stefndi var sammála þessari stefnu og að fjárfest yrði í hlutabréfum erlendu bankanna Nordea og Den norske Bank, fyrir 25 millj. kr. í hvorum um sig.

Með tölvupósti til stefnda hinn 23. júlí 2007 voru sendir pappírar til undirritunar vegna vörslureikningsins, en um var að ræða handveðssamning, lánssamning og eyðublað fyrir stofnun reikninga. Þá kom fram að handveðssamningurinn væri vegna allsherjarveðs í safninu. Þá segir einnig í tölvupóstinum frá viðskiptastjóranum „Kemur samt ekki í veg fyrir að við getum verið að hreyfa safnið reglulega.“

Hinn 7. ágúst 2007 sendi viðskiptastjórinn tölvupóst með tilkynningu um fjárfestingu inn á safnið. Fram kom að keyptir voru hlutir í 3 félögum DNB Nor, NDA SS og SAMAS FH. Um var að ræða fjárfestingu upp á 16,4 millj. í Den norske Bank, 16,9 millj. í Nordea og 16,6 millj. í Sampo eða samtals 49,8 millj.

Hinn 16. ágúst 2007 kom svo tölvupóstur frá viðskiptastjóranum um að framangreind hlutabréf hefðu verið seld og nam söluverðið samtals 49,5 millj. eða tap upp á um 0,3 millj.

Hinn 27. ágúst 2007 kom tölvupóstur frá viðskiptastjóranum. „Seldi 1.715 hluti í Sampo @21,12. Keypti bréfin á 19,6411. Það gerir 7,53% ávöxtun á einni viku. Við gerum frekar ráð fyrir að bréfin lækki aðeins næstu daga. Ég ligg inni með kauptilboð í Nordea, DnBnor og Sampo. Pössum okkur að kaupa bréfin ekki á of dýru verði.“ Engar fleiri tilkynningar bárust frá viðskiptastjóranum fyrr en í nóvember 2007.

Atvik í nóvember 2007. Hinn 25. nóvember 2007 barst tölvupóstur til stefnda frá viðskiptastjóranum þar sem fram kom að hann væri þokkalega sáttur við árangurinn, þrátt fyrir að síðustu mánuðir hefðu verið erfiðir. Safnið hefði hækkað um 8,328% á meðan undirliggjandi lán hefði hækkað um 8%. „Við höfum tekið skammtímastöður í hlutabréfum og losað hagnað við ásættanleg viðmið...“

Þá kom fram að sá hluti sem væri að koma verst út væri strúktúrinn sem tekinn var í Kaupþingi. Þar hefur eignin rýrnað um 4,97 millj. og skuldin hækkað um 9 millj. eða tap upp á um 14 millj. kr. Þá sagði að þar sem strúktúrinn væri höfuðstólsvarinn þá þyrfti að vakta skuldalegginn af talsverðri nákvæmni. „Eins og staðan er núna þá hef ég ekki stórvægilegar áhyggjur af strúktúrnum þar sem við ættum að geta velt afleiðunni áfram þangað til við ákveðum að loka stöðunni.“

Um stöðuna í árslok 2007. Samkvæmt yfirliti frá Kaupþingi námu heildareignir á vörslureikningi 58,9 millj. í lok árs 2007. Lán sem tekið var vegna reikningsins nam á þeim tíma 60 millj. kr. Þá er ótalið áætlað tap af Kaupþings strúktúr upp á um 14 millj. kr. og staðan því orðin neikvæð um 15 millj. kr. á þeim tíma.

Um árið 2008 og ákvarðanir viðskiptastjórans. Viðskiptin í nóvember 2007 voru einhverra hluta vegna síðustu viðskiptin sem viðskiptastjórinn tilkynnti stefnda um en miklar hreyfingar og fjárfestingar voru á vörslureikningi stefnda allt árið 2008.

Samkvæmt hreyfingum á vörslureikningi var svokölluðum Kaupþings strúktúr lokað hinn 25. apríl 2008 og tap að fjárhæð 23,5 millj. kr. fært af reikningnum án þess að samþykki stefnda lægi fyrir eða skjöl undirrituð í því sambandi. Til fjármögnunar á því tapi lagði viðskiptastjórinn til að tekið yrði lán hjá bankanum að fjárhæð 40 millj. kr. Í lánasamningi kemur fram að lánið ætti að greiðast inn á tékkareikning stefnda nr. 303-26-7050 hjá bankanum en það var ekki gert og í stað þess var ráðstöfun þess færð inn á vörslureikninginn.

Við nánari skoðun á viðskiptayfirlitum ársins 2008 yfir vörslureikning stefnda þá koma í ljós mjög tíðar færslur á reikninginn og margar fjárfestingar sem allar tengjast viðskiptum með afurðir Kaupþings Banka. Einnig eru þar kaup á hlutabréfum í félögum sem öll eru nátengd Kaupþingi og eigendum bankans, eins og Exista hf. og Bakkavör hf. Engar upplýsingar hafa komið frá viðskiptastjóranum á árinu 2008 um nein af þessum viðskiptum. Bréf frá viðskiptastjóranum barst til stefnda, dags. 7. nóvember 2008, skömmu eftir gjaldþrot bankans.

Bréf viðskiptastjórans dags. 7. nóvember 2008. Þann dag barst stefnda bréf frá Kaupþingi Banka en þar kom fram að viðskiptastjórinn hugðist hverfa til annarra starfa og að ,,annar viðskiptastjóri Ó-kk-nf H-kk-nf mun sjá um þitt eignasafn héðan í frá“. Þá segir í bréfinu: „Mikilvægt er að taka fram að áherslur í fjárfestingum munu ekki breytast með nýjum viðskiptastjóra þar sem ákvörðunartökur varðandi stýringu safna fara fram í hópvinnu.“

Staðan í dag er sú að stefndi telur að með óhóflegum fjárfestingum, öllum á hans kostnað, sitji hann nú uppi með skuldir við stefnanda að upphæð 133 m.króna vegna rangra og óhóflegra ákvarðana núverandi eða fyrrverandi starfsmanna stefnanda varðandi eignastýringu hans.

Stefndi byggir á því að samningurinn sé óskuldbindandi að hluta vegna almennra reglna samningaréttar um brostnar forsendur og 36. gr. og 36. gr. a-d um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936 (hér eftir sml.). Stefnandi hefur í bréfi til stefnda, dags. 28. september 2009, svarið af sér ábyrgð á starfsmönnum Kaupþings banka hf., en lánasamningur sá er um ræðir var fluttur yfir í Nýja Kaupþing banka hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008. Segir í framangreindu bréfi að ákvörðun FME hafi ekki falið í sér að ábyrgð á störfum starfsmanna sem störfuðu í Kaupþingi banka hf. hafi verið flutt yfir. Þetta telur stefndi að sé alrangt enda er það meginregla varðandi kröfuhafaskipti að kröfum að skuldari geti borið fram allar sömu mótbárur við framsalshafann og hann gat borið fram við framseljanda. Sú undantekning er gerð við þessu að ekki haldast allar mótbárur varðandi viðskiptabréf en þar er sett það skilyrði að nýr kröfuhafi hafi mátt vera grandlaus um mótbárurnar. Það er fullkomlega ljóst að svo er ekki í þessu máli.

Stefnda barst tilboð um einkabankaþjónustu frá fyrrverandi starfsmanni stefnanda hinn 4. júlí 2007. Þar voru honum gefin fyrirheit um góða ávöxtun tæki hann tilboði um viðskiptatækifæri Kaupþings banka hf. Fjórum dögum síðar barst honum tilboð um lánveitingu og að honum bæri að leggja til eigið fé að fjárhæð 10.000.000 kr. Síðar sama dag lagði viðskiptastjóri Kaupþings banka fram ákveðnar tillögur um þessa framkvæmd en stefndi fór að ráðleggingum hans og skrifaði undir lánasamning því til grundvallar. Mánuði síðar var þegar kominn taprekstur á viðskipti viðskiptastjórans sem fjármagnaður var með fjármunum stefnda. Síðar fer að bera á talsverðum taprekstri en þá nam tapið 14 milljónum króna á aðeins þremur mánuðum. Á þessum tíma er viðskiptastjóri Kaupþings banka hf. þó enn bjartsýnn og segist ekki hafa stórvægilegar áhyggjur af þessum viðskiptum. Vegna þess taps sem varð á vörslureikningi stefnda var brugðið á það ráð að skrifa undir lánasamning, allt eftir ráðleggingum viðskiptastjórans, enda taldi viðskiptastjórinn ávallt að hægt væri að vinna til baka þetta tap stefnda. Þessi skilaboð voru þau síðustu sem starfsmaður Kaupþings banka hf. tilkynnti stefnda. Á árinu 2008 var mikil velta með fjármuni stefnda án skýringa og almennt vegna viðskipta með afurðir Kaupþings banka hf. eða þá með hlutabréf í félögum sem voru eigendur Kaupþings banka hf., svo sem Exista hf. og Bakkavör hf., en þau félög sjá fram á gjaldþrot og eru bréf þeirra því einskis virði í dag. Telur stefndi því að Kaupþing banki hf. hafi með glæfralegri fjárfestingarstefnu sinni og áhættusækni orðið valdur að því að allar forsendur viðskiptanna hafi brostið. Þannig hafi starfsmenn Kaupþings banka hf. brotið gegn 19. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 enda hafi allar ákvarðanir á árinu 2008 verið því marki brenndar að ávaxta fjármuni eigenda Kaupþings banka hf. á kostnað stefnda. Þessi framganga Kaupþings banka hf. í aðdraganda bankahrunsins hefur orðið til stórkostlegs tjóns fyrir stefnda og telur stefndi að stefnanda sé ekki heimilt að halda í samninginn m.a. á grundvelli 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda samninga nr. 7/1936 enda samningurinn bæði ósanngjarn og stríðir gegn góðum viðskiptaháttum. Þannig telur stefndi að á grundvelli eigin fjár hans að fjárhæð 9 milljónir króna sé skuld hans við stefnanda nú komin í 133 milljónir króna, allt vegna þess að hann treysti því að viðskipti hans við bankann yrðu honum til hagsbóta. Stefndi vissi af þeirri áhættu sem fólst í slíkum viðskiptum en aldrei í þeim mæli sem um ræðir í þessu máli.

Með 36. gr. sml. er dómstólum veitt heimild til að víkja samningi til hliðar að hluta eða í heild, eða breyta, vegna atvika sem voru til staðar við samningsgerðina eða atvika sem síðar komu til. Stefndi, sem er neytandi í skilningi 4. gr. laga um neytendalán nr. 121/1994, gerði samning við fjármálafyrirtæki í skilningi laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Við samningsgerðina var samþykktur lánasamningur að upphæð 40.000.000 kr. Frá lántökudegi hefur lánsfjárhæðin tvöfaldast á rétt tæplega tveimur árum. Hér hefur því orðið stórvægilegur og alvarlegur forsendubrestur stefnda í óhag.

Ljóst er að stefndi hefði aldrei gert umræddan lánasamning á þessum grundvelli, enda væri slík áhætta óðs manns æði þegar litið er til þess hvað stefndi mátti vita um hugsanlega gengistryggingu og þær breytur sem um var að ræða í lánssamningnum. Ef litið var til gengis japanska jensins þá voru sveiflur á þeim gjaldmiðli frá því að gjaldeyrisviðskipti voru gefin frjáls og fram til febrúar 2008 mestar 77% en lægst stóð mánaðarlegt meðaltal jensins í 0,49 í ágúst 1998 og hæst í nóvember 2001 í 0,87 en stendur í dag í tæplega 1,4. Enn meira sláandi tölur voru í svissneskum franka en þar hafði aðeins verið 47% sveifla frá upphafi gjaldeyrisviðskipta árið 1994. Þessar tölur gefa til kynna þá áhættu sem stefndi mátti í mesta lagi gera sér grein fyrir við lántökuna enda kaus hann að skipta áhættunni með gengistryggingu í þrjár myntir eftir ráðleggingu viðskiptastjóra Kaupþings banka hf. Á þessum tíma var staða krónunnar veik gagnvart stöðu annarra gjaldmiðla. Þá er þess að geta að hin ríka upplýsingaskylda fjármálastofnunarinnar, lánveitanda í þessu máli, var gjörsamlega virt að vettugi. Engar athugasemdir komu frá lánveitanda sem gáfu tilefni til sérstakrar varúðar um líklega þróun gengisins næstu mánuði eða ár. Er þetta svo mikil hækkun á tveimur árum að almenn sjónarmið um óréttmæta auðgun hljóti að koma til skoðunar, sér í lagi þar sem allar byrðar vegna hruns krónunnar eru lagðar á herðar stefnda þrátt fyrir að Kaupþing banki hf. hafi tekið stöðu gegn íslensku krónunni til þess eins að sýna fram á rekstrarhagnað á vor og sumarmánuðum 2008.

Þá telur stefndi að horfa verði til stöðu samningsaðila. Stefndi er neytandi í lánaviðskiptum en Kaupþing banki hf. var fjármálafyrirtæki sem sérhæfði sig í slíkum viðskiptum. Við gerð lánasamningsins bjó bankinn yfir sérfræðiþekkingu á lána- og hlutabréfamörkuðum, hafði á sínum snærum fjöldann allan af starfsfólki sem fylgdist með gengi gjaldmiðla á hverjum tíma og var því í lófa lagið spá fyrir um þróun gjaldmiðla í framtíðinni. Stefndi gat ekki annað en farið eftir þeim ráðleggingum sem hann fékk frá Kaupþingi banka hf. Þegar þessar forsendur hafi brostið hafi það ekki verið sanngjarnt á grundvelli 36. gr. sml. fyrir stefnanda að bera fyrir sig samninginn og láta þennan forsendubrest falla óskiptan á stefnda.

Heimild dómstóla til að horfa til atvika sem síðar komu til er einn af hornsteinum 36. gr. sml. Ómögulegt er að horfa fram hjá fyrirliggjandi falli krónunnar og telja verður það dæmigert atvik sem ákvæði greinarinnar á að taka til, eins og skýrt kemur fram í athugasemdum við 6. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 11/1986 sem breytti lögum nr. 7/1936 með því að innleiða áðurnefnda 36. gr., en þar er beinlínis tekið fram ,, Beita má reglum frumvarpsins til að breyta verðákvæðum í samningi...“ Þá segir enn fremur í frumvarpinu: „Oftast mundi vafalaust þörf á að beita reglunni um óeðlilega hátt endurgjald í samningi. Rétt er þó að vekja athygli á því að reglan er ekki einskorðuð við slíkt. Einnig mætti beita reglunni til að þess að leiðrétta of lágt verð [....]Eru hér höfð í huga t.d. þau tilvik þegar endurgjald í samningi hefur rýrnað vegna minnkandi verðgildis gjaldmiðils [...].“

Þessi skilningur löggjafans fær stoð í fræðigreininni „Um breytingar á III. kafla samningalaga nr. 7/1936“ eftir V-kk-þf M-kk-þf M-kk-þf hæstaréttardómara, er skrifuð var í tengslum við innleiðingu 36. gr. samningalaganna og birt í Tímariti lögfræðinga 3. tbl. 1986, en þar segir hann orðrétt á bls. 180 og 181: „Þá má ætla, að reglu 36. gr. l. nr. 7/1936 verði stundum beitt til þess að víkja til hliðar eða breyta verðákvæðum í samningum [...]. Heldur má, ef skilyrðum er að öðru leyti fullnægt, víkja til hliðar eða breyta verðákvæði í samningi, sem annað hvort felur í sér svo hátt eða svo lágt verð, að það myndi teljast ósanngjarnt. Oftast kæmi til álita að beita 36. gr., ef krafið væri um of hátt verð [...].“

Er því um að ræða atvik sem frumvarpshöfundar sáu beinlínis fyrir og þeir veittu leiðsögn í beitingu ákvæðisins vegna slíks atviks. Það er bersýnilega ljóst að endurgjaldið sem til kemur vegna samningsins er algerlega á skjön við það sem sanngjarnt og eðlilegt gæti talist. Telur stefndi að samningurinn sé ósanngjarn, enda raskar hann til muna jafnvægi milli réttindi og skyldna samningsaðilanna, stefnda í óhag.

Stefndi byggir kröfur sínar á lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, meginreglum samninga- og kröfuréttar, lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, og lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á þóknun byggist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

Niðurstaða

Stefnandi höfðar mál þetta til greiðslu skuldar og byggir kröfuna á lánssamningi frá 18. júlí 2007 og viðauka við hann frá 1. ágúst 2008, þ.e. á meginreglu samningaréttarins um að samninga beri að halda. Í málinu er um að ræða lánssamning um yfirdráttarlán á veltureikningum í eftirfarandi erlendum myntum og höfuðstólsfjárhæðum, CHF 501.900 á reikningi 358-36-434 og JPY 50.989.100 á reikningi 358-36-435. Gjalddagi lánsins samkvæmt viðaukanum var 18. janúar 2009 og skyldu allir lánshlutar skv. lánssamningi aðila auk vaxta greiðast upp að fullu á þeim degi. Til tryggingar setti stefndi að handveði vörslusafn sitt hjá bankanum, nr. 46830 eins og það var á hverjum tíma, sbr. handveðssamning frá 18. júlí 2007.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að samningurinn sé óskuldbindandi í heild eða að hluta vegna almennra reglna samningaréttar um brostnar forsendur og 36. gr. og 36. gr. a-d um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936.

Stefndi byggir á því að Kaupþing banki hf. hafi með glæfralegri fjárfestingastefnu sinni og áhættusækni orðið valdur að því að allar forsendur viðskiptanna hafi brostið. Einnig að allar ákvarðanir á árinu 2008 hafi verið því marki brenndar að ávaxta fjármuni eigenda Kaupþings banka hf. á kostnað stefnda. Hér er til þess að líta að hinn 9. júlí 2007 gerði stefndi samning um eignastýringu við Kaupþing banka og samið var um að farið yrði að fjárfestingastefnu E sem heimilaði allt að 100% fjárfestingu í hlutabréfum, þ.e. áhættusamasta fjárfestingin. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að bankinn hafi farið út fyrir þann ramma er stefndi samþykkti með því að fylgja fjárfestingastefnu E. Sú fullyrðing stefnda að bankinn hafi ávaxtað fjármuni eigenda Kaupþings banka á kostnað stefnda er ekki studd gögnum né tilgreind sérstök tilvik. Hún er því ósönnuð. Því hefur stefndi ekki sýnt fram á að þáverandi starfsmenn Kaupþings banka hafi brotið gegn 19. gr. laga nr. 161/2002.

Stefndi málsins er viðskiptafræðingur og endurskoðandi og starfar sem fjármálastjóri hjá stóru fyrirtæki. Hinn 14. janúar 2008 óskaði stefndi eftir því við stefnanda að flokkun hans yrði breytt úr almennum fjárfesta í fagfjárfesta á grundvelli 24. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í beiðni sinni tók stefndi m.a. fram að hann hafi gegnt í stöðu á fjármálamarkaði sem hefði krafist sérþekkingar á fjárfestingum í verðbréfum. Óumdeilt er að stefndi hefur menntun og víðtæka þekkingu á þessu sviði.

Í greinargerð sinni, sbr. reifun hér að framan, sem og í framlögðum tölvupósti, lýsir stefndi því að þáverandi starfsmaður Kaupþings, B-kk-nf Ö-kk-nf B-kk-nf, hafi boðið stefnda að skoða einkabankaþjónustu bankans, hvort sem um væri að ræða eignastýringu, fyrirtækjaráðgjöf, gjaldeyris- og afleiðuviðskipti eða bara hefðbundin bankaviðskipti og væri þessi þjónusta ætluð efnameiri einstaklingum. Síðan segir B-kk-nf í sama tölvupósti „Ég gæti einnig vel trúað því að þau viðskiptatækifæri sem eru að verða til hér innanhúss gætu nýst þér til að ná góðri ávöxtun.“ Stefndi hefur ekki lagt fram svar sitt við þessu boði en í bréfi frá lögfræðingi Nýja Kaupþings banka hf. til lögmanns stefnda, dags. 28. september 2009, kemur fram, að stefndi hafi farið fram á að eign hans í dollurum og hlutabréf hans í Baugi yrðu millifærð yfir á vörslureikning í hans eigu hjá Kaupþingi og síðan óskaði stefndi eftir því að fá lán á reikninginn á móti innistæðu sem sé að fjárvörslureikningnum og setja síðan upp ákveðna strategíu á ávöxtum safnsins. Í tölvupósti frá stefnda hinn 11. júlí 2007 kemur fram að hann sé sammála þeirri stefnu sem þáverandi starfsmaður setti fram og að fjárfesta ætti í tveimur tilgreindum félögum.

Af þessum samskiptum á milli stefnda og stafsmanna stefnanda verður ekki ráðið að stefnda hafi verið lofað einhverri sérstakri ávöxtun og ekki verður annað séð en að stefndi hafi ákveðið upp á sitt eindæmi að taka lánið 18. júlí 2007. Í yfirlýsingu, undirritaðri af stefnda 24. júlí 2007, lýsir hann því m.a. yfir að hann geri sér fulla grein fyrir þeirri áhættu, sem felist í lántöku í erlendum myntum með tilliti til breytinga á gengi erlendra gjaldmiðla gagnvart íslensku krónunni. Í ljósi menntunar sinnar og sérþekkingar á verðbréfaviðskiptum má stefnda vera ljóst að það fylgir því áhætta að taka lán í erlendum myntum. Það geti brugðið til beggja vona. Þá má stefnda einnig vera ljóst að kaup á hlutabréfum eru áhættusöm viðskipti og áhættan var stefnda. Stefndi hafði þekkingu og reynslu og gat og átti að fylgjast með þeim verðbréfaviðskiptum sem gerð voru af starfsmönnum Kaupþings banka á grundvelli þeirra samninga sem hann hafði gert við bankann. Stefndi fór í þessi viðskipti til að fá ágóða, en það brást. Á því ber hann ábyrgð.

Strax í ágúst 2007 er stefnda tilkynnt að tapið sé 0.3 millj. króna. Stefndi hefst ekkert að og í nóvember/desember 2007 var tapið orðið um 15 milljónir. Þáverandi starfsmaður Kaupþings banka hafði þá ekki stórar áhyggjur af þessu því þeir gætu velt afleiðunni áfram þangað þeir myndu ákveða að loka stöðunni, eins og segir í tölvupósti 25. nóvember 2009. Samkvæmt 2.6 gr. lánasamningsins frá 18. júlí 2007 var stefnda heimilt að greiða lánið upp að fullu fyrir gjalddaga án þess að nokkurrar uppgreiðsluþóknunar yrði krafist. Stefndi kaus að nýta sér ekki þessa heimild og halda áfram þessum áhættusömu viðskiptum.

Hvorki efni samnings né atvikin við samningsgerðina voru þannig að víkja eigi samningum til hliðar á grundvelli 36. gr. samningalaganna. Þá mátti stefnda vera ljós sú áhætta sem hann var að taka með samningi þessum þar sem hann hafði sérþekkingu á sviði verðbréfaviðskipta. Sú mikla breyting sem varð á gengi ísl. krónunnar og olli því að skuld stefnda við stefnanda hækkaði verulega er að meginstefnu til afleiðing af bankahruninu sem varð í október 2008. Stefndi verður sjálfur að taka ábyrgð á því tapi sem hann varð fyrir vegna þess. Hér er ekki um forsendubrest að ræða og bankahrunið veldur því ekki að hægt sé að ógilda samninginn á grundvelli 36. gr. samningalaga.

Með vísan til þess sem að framan greinir hefur stefndi ekki sýnt fram á að hina miklu hækkun sem varð á skuld hans við stefnanda megi rekja til athafna/athafnaleysis starfsmanna Kaupþings banka.

Stefndi heldur því fram að hann sé neytandi í skilningi 4. gr. laga um neytendalán nr. 121/1994 og geri samning við fjármálafyrirtæki í skilningi laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, án þess að reifa það frekar hvaða þýðingu þetta hafi. Hér er því um vanreifun að ræða.

Við aðalmeðferð málsins hélt stefndi fram eftirfarandi málsástæðum, sem stefnandi mótmælti og taldi nýjar og of seint fram komnar: Í fyrsta lagi að samkomulag hafi verið gert um veðkall, yrði verðmæti eigna stefnda komið niður fyrir ákveðna fjárhæð. Í öðru lagi að Kaupþing hafi keypt hluti í félögum tengdum bankanum með ólögmætum hætti og án heimildar stefnda, og honum til tjóns. Í þriðja lagi að Kaupþing banki hafi gerst brotlegur við lög nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipi, einkum 5. gr. og í fjórða lagi að Kaupþingsbanki hafi brotið gegn almennum reglum í viðskiptum sínum við stefnda.

Samkvæmt 2. mgr. 99. gr. laga um meðferð einkamála skal stefndi geta um málsástæður þær er hann byggir málatilbúnað sinn á í greinargerð sinni. Skal það vera gert á skýran og glöggan hátt. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. sömu laga skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðili samþykki. Í greinargerð stefndu er ekki byggt á því að stefnanda hafi borið að senda stefnda veðkall. Því er sú málsástæða of seint fram komin. Dugar hér ekki, gegn mótmælum stefnanda, að málsástæða þessi hafi verið með óljósum hætti sett í bókun í fyrirtöku málsins. Í greinargerð stefnda er fjallað um að Kaupþing banki hafi keypt hluti í félögum tengdum bankanum, sbr. hér að framan. Sú málsástæða er því ekki of seint fram komin. Tilvísun til 5. gr. laga nr. 108/2007 eru lagarök. Þar er kveðið á um góða viðskiptavenju, svipað og gert er í 19. gr. laga 161/2002. Ekki hefur verið sýnt fram á að starfsmenn Kaupþings hafi farið gegn því ákvæði, svo varða eigi ógildingu samningsins í heild eða að hluta. Í fjórða lagi er sú málsástæða að Kaupþings banki hafi brotið gegn almennum reglum í viðskiptum sínum við stefnda. Stefndi vísaði hér til dskj. 40 sem lagt var fram eftir að greinargerð var skilað. Þessi málsástæða er því of seint fram komin.

Með vísan til þess sem að framan greinir ber stefnda að standa við samning sinn og verður honum gert að greiða höfuðstól lánsins. Stefnandi gerir einnig kröfu um greiðslu vaxta með svofelldri kröfugerð „ásamt dráttarvöxtum sem skulu vera mánaðar LIBOR vextir auk 13,5% vaxtaálags af lánsfjárhæðinni“. Krafa þessi er ekki skýr og skortir á að hún sé í samræmi við d. lið 80. gr. laga um meðferð einkamála. Er vaxtakröfunni því vísað frá dómi án kröfu.

Stefnda bera að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 kr., og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Vaxtakröfu stefnanda, Arion banka hf., er vísað frá dómi án kröfu.

Stefndi, S-kk-nf H-kk-nf H-kk-nf, greiði stefnanda, Arion banka hf., CHF 510.842,44 og JPY 51.750.538, að frádreginni innborgun að fjárhæð 732.602 kr. hinn 10. júní 2010 og 500.000 kr. í málskostnað.

S-kvk-nf G-kvk-nf