E-136/2008

Aðalsök í máli þessu var höfðuð með stefnu sem þingfest var 6. maí 2008 og gagnsök var þingfest 3. júní sama ár. Málið var tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 16. mars 2009.

Aðalstefnendur eru P-kk-nf Á-kk-nf og D-kvk-nf J-kvk-nf bæði til heimilis að Fjarðarbakka 7, Seyðisfirði.

Gagnstefnendur eru T-kk-nf M-kk-nf og Þ-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf bæði til heimilis að Árstíg 7, Seyðisfirði.

Í bæði aðalsök og gagnsök er stefnt að auki Gylli ehf. og Otto Wathne ehf., bæði félögin með heimilisfang að Árstíg 7, Seyðisfirði.

Réttargæslustefndi í aðalsök er M-kk-nf T-kk-nf, Brálundi 2, Akureyri.

Dómkröfur í aðalsök eru þær að aðalstefnandi krefst þess í fyrsta lagi að kaup stefnda T-kk-ef á 3.500 króna hlut réttargæslustefnda M-kk-ef í hinu stefnda félagi Gylli ehf., sem fram fór á árinu 1995 að því er talið er, verði dæmd ógild og hinir seldu hlutir skuli taldir sem hlutir í eigu félagsins sjálfs á grundvelli ákvæða 7. gr. samþykkta félagsins, frá þeim tíma er M-kk-nf seldi hlutina. Jafnframt verði Gylli ehf. gert að leiðrétta frá sama tíma skráða hlutareign hluthafa í hlutaskrá til samræmis þar við. Í öðru lagi er þess krafist að með dómi verði hinu stefnda félagi Otto Wathne ehf. gert að breyta hlutaskrá sinni frá þeim tíma er hlutum þess félags í Gylli ehf. var úthlutað milli stefnandans P-kk-ef og stefnda T-kk-ef, þannig að hlutaeign hvors þeirra eftir úthlutunina nemi 49,9% heildarhlutafjár í félaginu. Þá er krafist málskostnaðar.

Í aðalsök krefjast gagnstefnendur T-kk-nf M-kk-nf og Þ-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf sýknu og málskostnaðar úr hendi aðalstefnenda.

Í gagnsök krefjast gagnstefnendur aðallega viðurkenningar á því að gagnstefnandi T-kk-nf M-kk-nf, sé eigandi hluta að nafnvirði 208.333 krónur sem svari til 41,67% hluta í félaginu Gylli ehf. og að gagnstefnandi Þ-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf, sé eigandi hlutar að nafnvirði 83.333 krónur sem svarar til 16.67% hlut í félaginu Gylli ehf. Þá er krafist viðurkenningar á því að gagnstefnandi T-kk-nf M-kk-nf sé eigandi hluta að nafnvirði 1.738.077 krónur, sem svari til 57,94% hlut í félaginu Otto Wathne ehf. og að gagnstefnandi Þ-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf, sé eigandi hluta að nafnvirði 2.307 króna sem svari til 0,77% hlutar í félaginu Otto Wathne ehf. Til vara er krafist viðurkenningar á því að gagnstefnandi T-kk-nf M-kk-nf sé eigandi hluta að nafnvirði 208.500 krónur, sem svari til 41,7% hlutar í félaginu Gylli ehf. og að gagnstefnandi Þ-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf, sé eigandi hlutar að nafnvirði 83.000 krónur, sem svari til 16,6% hlutar í félaginu Gylli ehf. Þá er krafist viðurkenningar á því að gagnstefnandi T-kk-nf M-kk-nf, sé eigandi hluta að nafnvirði 1.750.000 krónur, sem svari til 58,3% hlutar í félaginu Otto Wathne ehf. Þá sé þess í öllum tilvikum krafist að hvort hinna stefndu félaga skuli færa hlutaskrá félaganna í samræmi við hlutaeign stefnenda samkvæmt dómkröfum þeirra. Þá er krafist málskostnaðar.

Gagnstefndu P-kk-nf Á-kk-nf og D-kvk-nf J-kvk-nf krefjast þess að hafnað verði aðal- og varakröfum gagnstefnenda um viðurkenningu á þar tilgreindri hlutafjáreign gagnstefnanda T-kk-ef M-kk-ef í Gylli ehf. og Otto Wathne ehf., sem og kröfu gagnstefnenda um að hvort hinna stefndu félaga skuli færa hlutaskrá félaganna í samræmi við hlutaeign gagnstefnanda T-kk-ef M-kk-ef, skv. dómkröfum hans.

Hin stefndu einkahlutafélög, Gyllir ehf. og Otto Wathne ehf., hafa ekki uppi kröfur í málinu.

Réttargæslustefndi í aðalsök hefur ekki uppi kröfur í málinu.

Við aðalmeðferð málsins lýstu lögmenn aðalstefnenda og gagnstefnenda því yfir að málskostnaðarkrafa þeirra beindist ekki að hinum stefndu félögum.

Frávísunarkröfu gagnstefnenda á kröfum aðalstefnenda í aðalsök var hafnað með úrsurði dómsins 26. nóvember 2008.

I

Að sögn aðalstefnenda, hér eftir nefndir stefnendur til hægðarauka, er mál þetta sprottið af deilu um hlutafjáreign stefnenda annars vegar og hins vegar gagnstefnenda, hér eftir nefnd stefndu til hægðarauka, T-kvk-nf og Þ-kvk-ef í einkahlutafélögunum Gylli ehf. og Otto Wathne ehf. Upphaf málsins megi rekja til Gyllis hf. sem stofnað hafi verið á árinu 1972. Meginálitaefni máls þessa snúist um gildi sölu 1/5 hluta hlutafjár í félaginu en hluturinn hafi verið í eigu réttargæslustefnda M-kk-ef, sonar stefnda T-kk-ef og stefndu Þ-kvk-ef, og numið að nafnvirði 3.500 krónum. Samkvæmt upplýsingum stefnda T-kk-ef, hafi M-kk-nf sonur hans selt honum hlutafé sitt í félaginu, sennilega á árinu 1995. Réttargæslustefndi M-kk-nf hafi ekki verið hluthafi í félaginu frá árinu 1995 og hljóti að mega sjá það af skattframtölum hans og stefnda T-kk-ef, frá og með árinu 1996 eða 1997, að stefndi T-kk-nf telji sig hafa keypt hlutafé M-kk-ef í félaginu. Heildarhlutafé Gyllis ehf. hafi numið að nafnverði 500.000 krónum samkvæmt ársreikningum félagsins frá því er hlutaféð hafi verið aukið og síðan lækkað aftur á árinu 1996.

Stefnendur lýsa þróun hlutafjáreignar í Gylli ehf. með þeim hætti að forsögu málsins verði að rekja til ársins 1977, en þá hafi hluthafar í Gylli ehf. verið sex talsins og þar af hafi stefndi T-kk-nf verið einn hluthafa og hafi hlutfjáreign hans numið 350.000 gömlum krónum (fyrir myntbreytingu 1981). Báðir stefnendur, stefnda Þ-kvk-nf og M-kk-nf T-kk-nf hafi keypt á því ári 1/6 hluta hlutafjár hvert af fyrri hluthöfum en tveir fyrri eigenda, stefndi T-kk-nf og K-kk-nf M-kk-nf hafi átt hluti sína áfram. Heildarhlutafé félagsins hafi samkvæmt ársreikningum numið 2.100.000 gömlum krónum og hafi hlutafjáreign allra hluthafa verið jöfn, þ.e. hlutur hvers hluthafa hafi numið 350.000 gömlum krónum sem við myntbreytinguna árið 1981 hafi orðið 3.500 krónur og heildarhlutafé þar af leiðandi 21.000 krónur. Stefnandinn P-kk-nf og stefndi T-kk-nf hafi verið þeir menn sem rekið hafi félagið, sem verið hafi útgerðarfélag og gert út fiskiskip. Frá upphafi hafi skipti stefnandans P-kk-ef og stefnda T-kk-ef við félagið verð á grunni helmingaskipta, bæði í launum og vinnu og hafi verið umsamið milli þeirra að þá tvo hluti í félaginu sem ekki hafi verið í eigu þeirra og eiginkvenna þeirra, þ.e hluti K-kvk-ef K-kvk-ef, ekkju K-kk-ef M-kk-ef og réttargæslustefnda M-kk-ef, myndu þeir kaupa í fyllingu tímans og myndu hlutirnir skiptast milli þeirra, þannig að eftir sem áður yrðu eignarhlutir þeirra í félaginu jafnir. Samkvæmt framtali Gyllis hf. 1986 vegna rekstrarársins 1985 hafi félagið keypt það ár alla hluti K-kvk-ef K-kvk-ef að nafnverði 3.500 krónur. Fram komi í yfirliti endurskoðanda, sem fyrir liggi í málinu, að hluthafarnir, stefnandinn P-kk-nf og stefndi T-kk-nf, hafi eignast að jöfnu hlut K-kvk-ef, en í raun hafi hluturinn skipst að helmingi á stefnendur að jöfnu og að helmingi á stefnda T-kk-þgf og stefndu Þ-kvk-þgf. Þar með hafi hluthafar í Gylli verið orðnir fimm talsins. Árið 1995 telji stefndi T-kk-nf sig persónulega hafa keypt hlutafé réttargæslustefnda M-kk-ef og þar með hafi eignarhlutur hans í félaginu vaxið umfram hluti stefnenda. Þetta síðasta atriði sé kjarni dómsmáls þessa.

Þann 9. júní 1986 hafi nýjar samþykktir einkahlutafélagsins Gyllis ehf. verið sendar hlutafélagaskrá og allir þáverandi fimm hluthafar í félaginu, þau T-kk-nf M-kk-nf, Þ-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf, P-kk-nf Á-kk-nf, D-kvk-nf J-kvk-nf og M-kk-nf T-kk-nf hafi undirritað þær samþykktir. Í 7. gr. samþykktanna segi m.a. „Eigendaskipti að hlutabréfum í félaginu taka ekki gildi gagnvart því fyrr en stjórn þess hefur verið tilkynnt um það skriflega. Stjórn félagsins hefur forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutabréfum. Að félaginu frágengnu hafa hluthafar forkaupsrétt að hlutabréfum í hlutfalli við hlutafjáreign sína.“ Þá sé einnig mælt fyrir um tveggja mánaða frest til að beita forkaupsrétti og teljist fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð.

Þann 29. nóvember 1995 hafi aftur verið staðfestar nýjar samþykktir fyrir Gylli ehf. sem enn gildi, en þá hafi félagsforminu verið breytt úr hlutafélagi í einkahlutafélag. Ákvæði samþykktanna um tilkynningarskyldu og forkaupsrétt sem lýst sé að framan hafi haldist efnislega óbreytt. Undir tilkynningu um nýjar samþykktir riti stefnendur og stefndu T-kk-nf og Þ-kvk-nf, en þá hefði stefndi T-kk-nf upplýst að M-kk-nf T-kk-nf hefði selt sinn hluta í félaginu. Stefnendur hafi talið að félagið hefði keypt hluti M-kk-ef eins og hluti K-kvk-ef á sínum tíma og samþykktir hafi kveðið á um og að jafnvægi milli hluthafa væri óraskað.

Þróun hlutafjáreignar í Otto Wathne ehf. lýsa stefnendur með þeim hætti, að leiðréttu augljósu nafnabrengli í stefnu, að Gyllir ehf. hafi í árslok 1995 verið stærsti hluthafinn í félaginu og hafi átt samkvæmt ársreikningum 89.3% af hlutafé félagsins eða um 12.500.000 krónur. Hlutir stefnandans P-kk-ef og stefnda T-kk-ef hafi verið jafnstórir eða 240.000 krónur hjá hvorum aðila, en hlutir stefnandans D-kvk-ef og stefndu Þ-kvk-ef 10.000 krónur hjá hvorri. Á árinu 1999 hafi endurskoðandi Gyllis ehf. og Otto Wathne ehf. fært upp sérstakt skjal varðandi breytingar á hlutafé félaganna og þar sé eignarhlutur aðilanna talinn til samans vera í sömu hlutföllum og stefndi T-kk-nf hafi talið eignarhluti stefnenda og stefndu T-kk-ef og Þ-kvk-ef vera í Gylli ehf. þ.e. 42/58%. Í Otto Wathne ehf. sé hlutur stefnandans P-kk-ef talinn nema 41,9% og hlutur stefnda T-kk-ef talinn nema 57,9%. Fram til ársins 1996 hafi hlutir P-kk-ef og T-kk-ef í Otto Wathne ehf. verið jafnir. Um þessar breytingar á skráningu hlutafjár hafi stefnendum verið ókunnugt þegar þær hafi farið fram og starfsemi félaganna á þessum tíma hafi engin verið orðin.

Árið 1997 hafi stefndi T-kk-nf haft forgöngu um, að stefnendum forspurðum, að greiða út úr Otto Wathne ehf. til sín og stefnandans P-kk-ef vegna lækkunar hlutafjár 55.000.000 krónur, en á árinu 1996 hefði hann á sama hátt greitt til sín 5.000.000 krónur. Þegar stefnendur hafi fengið greiðsluna og hafi orðið ljóst að ekki hafi verið jafnt skipt, hafi þau þegar mótmælt við stefnda T-kk-þf þessum mismun á greiðslum til hluthafa og hafi þau talið að greiðslur ættu að vera jafnar. Hafi stefnendur krafist þess að aðilar endurgreiddu féð á reikning félaganna, en því hafi ekki verið sinnt af hálfu stefnda T-kk-ef, sem hafi verið prókúruhafi fyrir bæði félögin, eða af stefndu Þ-kvk-þgf. Ekki hafi tekist að halda hluthafafundi eða aðalfundi í félögunum vegna ágreinings aðila. Stefnendur hafi síðan neitað að undirrita ársreikninga félaganna og hafi stefndi T-kk-nf og eftir atvikum stefnda Þ-kvk-nf undirritað ársreikninga síðan.

Í bréfi Deloitte dags. 7. september 2004 til P-kk-ef Á-kk-ef komi fram að stefndi T-kk-nf hafi í skattframtölum sínum talið sig eiga aukinn hlut í Gylli ehf. frá árinu 1996, eða 291.550 krónur af 500.000 króna heildarhlutafé, en væntanlega hafi hann fram til þess tíma talið sig eiga helming hlutafjár félagsins. Fyrir liggi að stefndi T-kk-nf telji sig hafa keypt hlut M-kk-ef T-kk-ef í félaginu og þar með aukið hlut sinn í því. Stefnendur hafi frá upphafi mótmælt því að T-kk-nf gæti átt meirihluta í félaginu, þar sem kaup hans á hlutum M-kk-ef T-kk-ef séu í andstöðu við ákvæði félagsins um forkaupsrétt. Hafi stefnendur ítrekað áréttað að hlutir M-kk-ef skyldu teljast eign félagsins samkvæmt ákvæðum samþykktanna og hluthöfum gæfist síðan kostur á því að kaupa þá hluti í samræmi við hlutafjáreign sína í félaginu. Á aðalfundi Gyllis ehf. þann 30. september 2005 hafi verið bókað í fundargerð um ágreining hluthafa. Hlutaskrá hafi ekki verið haldin með fullnægjandi hætti í félaginu og engin bókun finnist um aðalfund í félaginu í fundargerðabók þess frá árinu 1977 til ársins 2005.

Á aðalfundi þeim sem haldinn hafi verið 30. september 2005 hafi ekki tekist að leiða deilur um sölu á hlut réttargæslustefnda M-kk-ef til lykta og hafi stefnendur skotið til félagsmálaráðuneytisins/viðskiptaráðuneytisins beiðni um tilnefningu rannsóknarmanna á grundvelli 72. gr. laga um einkahlutafélög, þar sem ráðið yrði um hlutafjáreign í félaginu. Viðskiptaráðuneytið hafi hafnað því að skipa rannsóknarmenn á grundvelli framangreindrar lagagreinar með bréfi 6. desember 2005 og hafi ekki talið málið heyra undir úrskurð ráðuneytisins. Ekki hafi enn tekist að sætta deilur aðila og sé því nauðsynlegt að höfða mál þetta.

Gagnstefnendur, T-kk-nf M-kk-nf og Þ-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf, hér eftir nefnd stefndu til hægðarauka, lýsa í greinargerð sinni málsatvikum, að því marki sem þau telja þau máli skipta. Fyrst beri að nefna að stefndi T-kk-nf hafi verið einn stofnenda Gyllis ehf. á árinu 1972 en stefnandi P-kk-nf hafi ekki verið einn stofnenda félagsins. Stefndi T-kk-nf hafi þá átt 1/6 í félaginu. Á árinu 1977 hafi komið til þess að stefndi hafi ákveðið að kaupa 4/6 hluta í félaginu til viðbótar og komi það fram í bráðabrigðasamkomulagi sem lýst sé í gerðarbók félagsins í bókun dagsettri 10. apríl 1977.

Á þessum tíma hafi verið ákveðið að stefnandi P-kk-nf og fleiri kæmu einnig að félaginu. Í kjölfar þess að ný hlutabréf hafi verið gefin út hafi eignarhald félagsins verið skýrt með framsali þeirra hlutabréfa. Eins og fram komi í gögnum málsins hafi stefnda Þ-kvk-nf fengið afsalað til sín hlut frá B-kk-þgf M-kk-þgf og réttargæslustefndi M-kk-nf hafi fengið afsalað til sín hlut frá G-kk-þgf Ó-kk-þgf. Stefnendur P-kk-nf og D-kvk-nf hafi svo fengið afsalað til sín hlutum frá F-kk-þgf Ó-kk-þgf og B-kk-þgf B. H-kk-þgf. Með þessum viðskiptum hafi hlutir fjögurra stofnenda Gyllis ehf. skipt um hendur, en fyrir hafi stefndi T-kk-nf átt hlut í félaginu. Með þessum kaupum hafi stefndi T-kk-nf og hans nánustu fjölskyldumeðlimir, þ.e. M-kk-nf og Þ-kvk-nf, verið orðin eigendur að stærri hlut en stefnandi og eiginkona hans. Það fyrirkomulag hafi viðhaldist áfram. Hlutur í eigu K-kk-ef Ó-kk-ef hafi ekki skipt um hendur við þetta tækifæri en síðar hafi félagið Gyllir ehf. keypt þann hlut af ekkju K-kk-ef og hafi hlutnum verið skipt á milli stefnda T-kk-ef og stefnanda P-kk-ef.

Við viðskiptin árið 1977 hafi verið ritað í gerðarbók Gyllis hf. að stefndi T-kk-nf hafi lánað stefnanda P-kk-þgf 640.000 krónur svo hann gæti keypt tvo hluti. Með tilvitnuðu orðalagi sé vísað til þess að stefnandi P-kk-nf og eiginkona hans, stefnandi D-kvk-nf, hafi eignast hluti frá tveimur stofnendum Gyllis hf. þótt hlutirnir væru í raun fleiri, sbr. afrit hlutabréfa sem lögð hafi verið fram í málinu. Það sé hins vegar ljóst að stefndi T-kk-nf hafi staðið að baki kaupum á hlutum sem færðir hafi verið á nafn sonar hans, réttargæslustefnda M-kk-ef, og eiginkonu hans Þ-kvk-ef. Ástæða þess að umrædd hlutabréf hafi verið skráð á réttargæslustefnda M-kk-þf hafi falist í því að á þessum tíma hafi verið kveðið á um það í lögum um hlutafélög að hluthafar væru fimm. Í því hafi falist ákveðin fyrirhyggja að skrá hlutinn á réttargæslustefnda M-kk-þf, enda hafi komið til þess að hlutir sjötta stofnandans, K-kk-ef Ó-kk-ef, yrðu keyptir. Í þessu fyrirkomulagi hafi verið fólgið ákveðið málamyndasamkomulag, sem eflaust hafi ekki verið óalgengt vegna skilyrða um að fimm, hið fæsta, væru eigendur hlutafélags. Stefnendum málsins hafi verið kunnugt um þetta fyrirkomulag.

Með breytingarlögum nr. 69/1989 á lögum um hlutafélög nr. 32/1978 hafi verið heimilað að eigendur hlutafélaga væru tveir.

Í kjölfar gildistöku laga um einkahlutafélög árið 1995, sbr. lög nr. 138/1994, hafi eigendur Gyllis ehf. áformað að breyta félaginu í einkahlutafélag, enda hafi það rekstrarfyrirkomulag verið um margt einfaldara og hafi hæft rekstri félagsins betur. Í tengslum við breytingu á félagsforminu hafi verið eðlilegt að vinda ofan af því málamyndafyrirkomulagi sem sett hefði verið upp við viðskiptin með hlutafé í Gylli hf. árið 1977. Hafi þar með orðið formleg eigendaskipti á hlut réttargæslustefnda M-kk-ef til stefnda T-kk-ef. Í stefnu sé í raun viðurkennt af hálfu stefnenda að upplýst hafi verið um þessi eigendaskipti í árslok 1995. Stefndu hafi með engu móti reynt að leyna þessum viðskiptum heldur hafi þau verið opinber og eðlileg. Með þessari tilkynningu hafi stjórn félagsins, þ.m.t. stefnendum P-kk-þgf og D-kvk-þgf verið kunnugt um eigendaskiptin.

Gyllir ehf. hafi frá upphafi verið hluthafi í Otto Wathne hf. (síðar ehf.) eða allt frá stofnun félagsins 1984. Jafnframt hafi stefnandi P-kk-nf og stefndi T-kk-nf verið persónulega eigendur að hlutum í félaginu. Árið 1988 hafi aðilar þessa máls verið orðnir eigendur að Otto Wathne hf. að langstærstum hluta, þ.e. Gyllir hf., stefndi T-kk-nf og stefnandi P-kk-nf, auk þess sem stefndu Þ-kvk-þgf og stefnanda D-kvk-þgf hafi verið seldur 0,1% hvorri. Hlutir stefndu Þ-kvk-ef og stefnanda D-kk-ef hafi væntanlega komið til svo uppfyllt væru skilyrði hlutafélagalaga um fimm hluthafa.

Verkamannafélagið Fram hafi frá upphafi verið eigandi að litlum hlut í Otto Wathne hf. Á árinu 1997 hafi verið gengið frá kaupum á hlut Verkamannafélagsins, að fjárhæð 1.000.000 krónur að nafnvirði. Félagið hafi þar með keypt eigin hluti og hafi heildarhlutafé félagsins verið lækkað sem numið hafi fjárhæð hlutanna.

Árið 1996 hafi hlutum Gyllis ehf. í Otto Wathne ehf. verið skipt á milli stefnanda P-kk-ef og stefnda T-kk-ef. Hafi sá hlutur bæst við eldri hluti þeirra en áfram eigi þær stefnandi D-kvk-nf og stefnda Þ-kvk-nf 0,1% hvor. Hlutur stefnda T-kk-ef í Otto Wathne ehf. hafi þar með verið um 57,9% en stefnanda P-kk-ef 41,9%.

Félögin Otto Wathne ehf. og Gyllir ehf. hafi hætt upphaflegum rekstri í útgerð fyrir nokkru. Á s.l. árum hafi eignir félagsins verið færðar til hluthafa með arðgreiðslum og/eða lækkun hlutafjár. Málsókn stefnenda virðist af lestri stefnu komin til vegna óánægju með þær fjárútgreiðslur, enda hafi þær farið fram í samræmi við eignarhluti, en ekki vinnuframlag á starfstíma félaganna, þar sem framlag stefnda T-kk-ef og stefnanda P-kk-ef hafi verið metið til jafns að einhverju leyti.

Stefndu T-kk-nf og Þ-kvk-nf telji málsókn þessa að ófyrirsynju enda sé með henni byggt á því að taka eigi til skoðunar atvik sem gerst hafi fyrir 13 árum síðan og stefnendum hafi þá verið kunnugt um og hafi glögglega komið fram við útgreiðslu úr Otto Wathne ehf. árið 1997, þar sem útgreiðslur til stefnanda P-kk-ef og stefnda T-kk-ef hafi ekki verið jafnar.

Stefndu telji að málavaxtalýsing varðandi útgreiðslur úr félögunum og fjöldi dómskjala sem lögð hafi verið fram um atvik eftir 1997 séu máli þessu óviðkomandi eins og sakarefni málsins sé markað í kröfugerð. Ekki sé tilefni til ítarlegra málavaxtalýsinga um þau atriði. Varðandi þessi atriði skuli áréttað að stefnandi P-kk-nf hafi verið skráður stjórnarformaður beggja hinna stefndu félaga. Ljóst sá að formbundið utanumhald á rekstri hinna stefndu félaga hafi ekki verið strangt. Stefndu vísi til þess að það hafi staðið stefnanda P-kk-þgf nær en öðrum að halda um færslu gerðarbókar og aðrar formskyldur í rekstri einkahlutafélaganna.

Málavaxtalýsingu í stefnu sé mótmælt. Sérstaklega sé mótmælt að til staðar hafi verið einhverskonar hluthafasamkomulag um að hlutir stefnanda P-kk-ef og stefnda T-kk-ef væru jafnir. Af gögnum málsins sé ljóst að hlutur stefnanda og fjölskyldu hans hafi frá upphafi verið ójafn, sbr. kaupsamninga frá árinu 1977.

Um nákvæma útreikninga á þróun hlutafjár sé vísað til nánar tilgreindra gagna málsins. Málatilbúnaður stefnenda eigi að mati stefndu ekki við rök að styðjast og því sé stefndu nauðsyn að taka til varna í dómsmálinu.

II

Málsástæður aðalstefnenda í aðalsök:

Í stefnu kveðast aðalstefnendur krefjast þess í fyrsta lagi að þeir hlutir í Gylli ehf. að nafnverði 3.500 krónur sem stefndi T-kk-nf telji sig hafa keypt af réttargæslustefnda M-kk-þgf, skuli teljast hlutir í eigu félagsins sjálfs á grundvelli 7. gr. samþykkta félagsins. Stefndi T-kk-nf haldi því fram að hann hafi keypt hlut réttargæslustefnda M-kk-ef í Gylli ehf., sennilega á árinu 1995, en fram til þess tíma hafi hlutir stefnenda annars vegar og stefndu T-kk-ef og Þ-kvk-ef hins vegar verið jafnir. Stefnendur telji að fyrir hafi legið samþykki allra hluthafa um að félagið keypti hlut réttargæslustefnda M-kk-ef á sama hátt og félagið hafi árið 1985 keypt hlut K-kvk-ef K-kvk-ef og með þá hluti yrði farið á sama hátt, þannig að hluthafar yrðu jafnt settir eftir kaupin eins og til þess tíma. Fyrir liggi að stefndi T-kk-nf telji sig persónulega hafa keypt hlut réttargæslustefnda M-kk-ef sonar síns og aukið hlut sinn í félaginu sem því nemi. Stefnendur hafi, allt frá því að þessar upplýsingar hafi komið fram, hafnað því að stefndi T-kk-nf hafi getað aukið hlut sinn með þessum móti án þess að farið væri að samþykktum félagsins um forkaupsrétt. Í samþykktum Gyllis ehf. sé kveðið á um að félagið eigi forkaupsrétt að fölum hlutum í félaginu en að því frágengnu hluthafar í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Stefnendur telji að félagið eigi í raun að teljast eigandi nefndra bréfa þar sem fyrir hafi legið samþykki allra hluthafa um að hlutur réttargæslustefnda yrði keyptur, þótt formleg skrifleg tilkynning um eigendaskiptin hafi ekki borist stjórn. Þá fullyrði stefnendur að gilt hafi samkomulag milli aðila um að þá tvo hluti sem ekki hafi verið í eigu stefnendanna og stefnda T-kk-ef og stefndu Þ-kvk-ef, myndi félagið leysa til sín við hentugleika og hlutirnir síðan skiptast að jöfnu milli þeirra. Meðferð hluta K-kvk-ef K-kvk-ef sem keyptir hafi verið árið 1985 og hafi skipst jafnt milli aðila staðfesti þetta samkomulag. Óumdeilt sé og fáist væntanlega staðfest í skattframtölum stefnda T-kk-ef og réttargæslustefnda M-kk-ef að M-kk-nf hafi ekki talið sig vera hluthafa í félaginu frá árinu 1995 eða 1996 og um það atriði hafi ekki verið ágreiningur milli stefnenda og stefndu. Stefnendur telji að stefndi T-kk-nf og eftir atvikum stefnda Þ-kvk-nf, sem stjórnarmenn í félaginu, hafi á ólögmætan hátt eignað sér hlutabréf réttargæslustefnda M-kk-ef þvert á ákvæði samþykkta félagsins. Sé skorað á stefnda T-kk-þf að leggja fram staðfestar upplýsingar frá skattyfirvöldum um kaup hans á hlut réttargæslustefnda í Gylli ehf.

Stefnendur telji sem fyrr að hin umþrættu hlutabréf séu í eigu Gyllis ehf. og hafi allt frá því stefndi T-kk-nf taldi sig kaupa bréfin átt að meðhöndlast skv. því. Stefnda T-kk-þgf hafi samkvæmt samþykktum félagsins verið óheimilt að kaupa sjálfur hið fala hlutafé og beri því að líta svo á að það hafi verið keypt í nafni félagsins. Hluthafar hafi því enn ekki fengið færi á því að nýta sér formlega forkaupsrétt sinn að hlutunum. Aðalfundur Gyllis ehf. þann 30. september 2005, sem hafi verið fyrsti bókaði aðalfundur félagsins frá því árið 1977 hafi leitt skýrt í ljós ágreining aðila um hlutafjáreign í félaginu. Það sé vakin sérstök athygli á því að stefndi T-kk-nf hafi ekki sem stjórnarmaður kynnt sérstaklega tilboð um kaup á hlutafénu frá réttargæslustefnda M-kk-þgf og hafi aldrei formlega tilkynnt stjórn félagsins um sölutilboð eða kaupin í samræmi við ákvæði samþykkta þess eða boðið hluthöfum að neyta forkaupsréttar. Þar sem staðfest sé að hlutirnir hafi verið keyptir, verði því að líta svo á að þá beri að telja í eigu félagsins sjálfs, en ekki einstaks hluthafa. Stefnendur hafi frá upphafi krafist þess að kaup á hlut réttargæslustefnda M-kk-ef breyttu ekki eignarhlutföllum í félaginu. Því sé ljóst að a.m.k. þrír hluthafar af fjórum vilji neyta forkaupsréttar að hinum fölu hlutum. Þessu til frekari stuðnings sé rétt að benda á að með því framferði stefndu T-kk-ef og Þ-kvk-ef að tilkynna ekki um viðskiptin eða kaupverðið með formlegum hætti, hafi stefnendum verið gert ómögulegt að beita forkaupsrétti sínum.

Stefnendur krefjist þess í öðru lagi að viðurkennt verði með dómi að eignarhlutir stefnandans P-kk-ef og stefnda T-kk-ef í hlutafélaginu Otto Wathne ehf. skuli teljast jafnir, 49,9% hjá hvorum aðila eða 1.498.00 krónur hjá hvorum og jafnframt að viðurkennt verði að hlutfallslegur eignarhluti þeirra í félaginu hafi ekki breyst eftir að eignarhlut Gyllis ehf. í Otto Wathne ehf. hafi verið úthlutað til þeirra á árinu 1996. Hlutaeign stefnandans P-kk-ef og stefnda T-kk-ef í Otto Wathne ehf. hafi að stærstum hluta byggst á hlutaeign þeirra í Gylli ehf. Áður en til þess hafi komið að þeim væri greiddur hlutur Gyllis ehf. í Otto Wathne ehf. hafi þeir átt jafnstóra hluti eða 240.000 krónur hvor í félaginu en stefnandinn D-kvk-nf og stefnda Þ-kvk-nf 10.000 krónur hvor, eða samtals 500.000 krónur. Eins og í málavaxtalýsingu greini hafi eignarhlut Gyllis ehf. í Otto Wathne ehf. sem numið hafi að nafnverði 12.500.000 krónum verið skipt upp á milli stefnandans P-kk-ef og stefnda T-kk-ef. Að stefnandanum P-kk-þgf forspurðum hafi það verið gert í hlutföllunum 57,9/41,9 eins og sjáist á yfirliti endurskoðanda sem fyrir liggi í málinu og lýst sé í málavaxtalýsingu. Stefnandinn P-kk-nf hafi hvergi komið nærri þessari skiptingu og hafi verið ókunnugt um að breyta ætti eignarhlutföllum í félaginu, enda séu ákvæði í samþykktum þess um forkaupsrétt félagsins sjálfs og síðan hluthafa að fölum hlutum í því. Stefnendur haldi því fram að fyrir þrýsting frá stefnda T-kk-þgf og stefndu Þ-kvk-þgf hafi endurskoðandi félagsins fært skrá um skiptingu hlutafjár eins og raun beri vitni. Það hafi síðan orðið til þess að verulega hafi hallað á stefnendur varðandi útgreiðslu ágóðahlutar úr Otto Wathne ehf. við lækkun hlutafjár í því félagi árið 1997. Við útgreiðslu úr félaginu hafi einungis verið greitt til stefnandans P-kk-ef og stefnda T-kk-ef, en ekki sérstaklega til stefnandans D-kk-ef og stefndu Þ-kvk-ef. Um það fyrirkomulag greiðslna hafi ekki verið ágreiningur, enda sé um hjón að ræða í báðum tilvikum. Í áritunum endurskoðanda á ársreikning Otto Wathne ehf. eftir hlutafjárbreytinguna komi fram að stefnandinn P-kk-nf og stefndi T-kk-nf eigi 99.8% hlutafjár í félaginu, en ekki sé tilgreint hvað hvor eigi, sem telja verði óeðlilegt og renni stoðum undir þá skoðun stefnenda að skipting hlutafjárins milli hluthafa sé ekki réttmæt.

Stefnendur telji að stefndi T-kk-nf hafi með ólögmætum hætti stuðlað að rangri skráningu eignarhluta í Gylli ehf., með því að telja sig persónulega hafa keypt hluti réttargæslustefnda M-kk-ef í félaginu, þvert á ákvæði samþykkta þess um forkaupsrétt félagsins sjálfs og síðan hluthafa. Tilkynning um að hlutafé réttargæslustefnda M-kk-ef væri falt hafi ekki verið birt stefnendum og í raun leynt fyrir þeim þar til ljóst hafi orðið við úthlutun úr Otto Wathne ehf. að eignarhlutföllum í félögunum hefði verið raskað. Stefnendur telji að stefndu T-kk-nf og Þ-kvk-nf hafi beitt áhrifum sínum til þess að skráningu hluta í Gylli yrði háttað eins og fram komi í gögnum málsins og ársreikningar hafi síðan verið byggðir á. Af því hafi síðan leitt að eignarhlutur stefnandans P-kk-ef í Otto Wathne ehf. hafi skerst til hagsbóta fyrir stefnda T-kk-þf. Með þessu móti hafi stefndi T-kk-nf skapað sér verulegan fjárhagslegan ávinning þegar hluthöfum hafi verið greiddur út eignarhluti þeirra í Otto Wathne ehf. á árinu 1997. Stefndi T-kk-nf hafi reynst ófáanlegur til þess að jafna hlut þeirra síðan. Stefnendur áskilji sér rétt til þess að höfða sérstakt mál til endurheimtu þess fjár sem þeir telji að til þeirra hefði átt að renna við úthlutun úr Otto Wathne ehf. á árinu 1997.

Deilur þessar um hlutafjáreign, bæði í Gylli ehf. og Otto Wathne ehf. hafi gert bæði félögin óstarfhæf og ekki hafi verið hægt að halda lögmæta stjórnar- eða aðalfundi í þeim eða reka starfsemi á þeirra vegum allt frá árinu 1997. Þá sé ljóst að ekki sé unnt að slíta þeim fyrr en þessi ágreiningur um hlutafjáreign og þar með um atkvæðavægi hluthafa á hluthafafundum hafi verið leystur. Það hafi loks tekist að halda aðalfund í Gylli ehf. og Otto Wathne ehf. þann 30. september 2005. Þar hafi ágreiningur hluthafa um hlutaskrá félaganna í fyrsta sinn verið bókaður í fundargerð. Krafa hafi legið fyrir á þeim aðalfundum frá stefndu T-kk-þgf og Þ-kvk-þgf um að greiddur yrði út arður til hluthafa í félögunum. Hafi niðurstaða fundarins orðið, eftir bókanir hluthafa, að greitt hafi verið að jöfnu til hluthafa, en haldið eftir fé sem ágreiningi um hlutafjáreign nemi. Ágreiningur aðila hafi með því verið staðfestur í bókum félagsins og ljóst megi vera að hann verði ekki leystur nema fyrir dómstólum.

Þar sem ekki sé til fullnægjandi hlutaskrá, hvorki í Gylli ehf. né í Otto Wathne ehf. sé skorað á stefnda T-kk-þf að sýna fram á þróun hlutafjáreignar sinnar í báðum félögunum frá 1992 til dagsins í dag með framlagningu staðfestra upplýsinga þar að lútandi úr skattframtölum sínum fyrir viðkomandi ár. Auk þess sé ítrekuð áskorun á stefndu T-kk-þf að leggja fram gögn um kaupverð þeirra hluta sem hann telji sig hafa keypt af réttargæslustefnda M-kk-þgf í formi bankakvittunar eða með öðrum sannanlegum hætti.

Stefnendur krefjist þess að báðum hinum stefndu félögum verði gert með dómi að leiðrétta hlutaskrár sínar svo sem í dómkröfum greini. Það hafi verið vilji allra málsaðila að slíta báðum félögunum fyrr, enda engin starfsemi lengur á þeirra vegum. Stefnendur telji ómögulegt að ganga til slita á félögunum fyrr en fengin sé niðurstaða um hlutafjáreign hluthafa og hlutaskrár þeirra hafi verið færðar til rétts vegar.

Stefnt sé Þ-kvk-þgf J-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, þar sem hún hafi haft fulla vissu um hin ólögmætu hlutafjárkaup stefnda T-kk-ef á hlutum réttargæslustefnda í Gylli ehf. og einnig þar sem dómkröfur stefnenda kunni að leiða til breytinga á eignarhlut hennar í öðru eða báðum félögunum.

Stefnt sé til réttargæslu M-kk-þgf T-kk-þgf til þess m.a. að staðfesta fyrir dómi sölu hans á hlutum í Gylli ehf., líklega á árinu 1995, til stefnda T-kk-ef M-kk-ef og eftir atvikum stefndu Þ-kvk-ef Ó-kvk-ef.

Stefnendur kveðast byggja kröfur sínar á ákvæðum laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, einkum 14. og 15. gr. svo og 51. gr. Þá sé vísað til 7. gr. samþykkta einkahlutafélagsins Gyllis ehf. dags. 29. nóvember 1995. Varðandi samaðild sé byggt á 1. mgr. og 2. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og varðandi stefnu til réttargæslu til 1. mgr. 21. gr. sömu laga. Um varnarþing vísa stefnendur til 32. gr. sbr., 1. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 og um málskostnaðarkröfu til 1. mgr. 130. gr. sömu laga, en um kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

III

Málsástæður gagnstefnenda í aðalsök:

Til stuðnings sýknukröfu byggja gagnstefnendur, hér eftir nefnd stefndu til hægðarauka, á að eignarhald réttargæslustefnda M-kk-ef á hlut í Gylli hf. frá árinu 1977 hafi verið til málamynda svo ljóst yrði að skilyrði þágildandi hlutafélagalaga um fimm hluthafa í félaginu yrðu uppfyllt. Eignayfirfærsla til baka hafi átt sér stað á árinu 1995 vegna áforma um breytingu á rekstrarformi félagsins í einkahlutafélag og í samræmi við breytingar á hlutafélagalögum frá 1989 sem heimilað hafi að í hlutafélagi væru tveir hluthafar að lágmarki í stað fimm. Eignayfirfærslan hafi átt sér stað á grundvelli 7. gr. samþykkta um Gylli hf. frá árinu 1986. Í greininni komi fram sérstök heimild til að gefa hluti í félaginu og felist í því að ákvæði fyrri hluta greinarinnar um forkaupsrétt hafi aldrei átt við. Til hliðsjónar sé einnig vísað til 5. gr. eldri samþykkta sem feli í sér sambærilega heimild. Hlutirnir hafi verið gefnir enda hefði stefnandi T-kk-nf fjármagnað kaupin og réttargæslustefndi M-kk-nf verið skráður eigandi til málamynda eins og áður segi.

Stefndu T-kk-nf og Þ-kvk-nf vísi til þess að T-kk-nf hafi við breytingu á rekstrarformi Gyllis hf. í Gylli ehf. í árslok 1995 upplýst aðra hluthafa og þar með alla stjórnarmenn um eignatilfærsluna. Viðurkenning á þessu komi fram efst á bls. 3 í stefnu, jafnframt því sem þýðing eignabreytingarinnar hafi komið skýrlega fram við útgreiðslu úr félaginu Otto Wathne ehf. árið 1997. Með vísan til þess að stefnendum og stjórnarformanni Gyllis ehf. hafi verið kunnugt um eignayfirfærsluna þegar árið 1995 hafi stefnendur átt að grípa til þeirra úrræða sem til staðar hafi verið varðandi höfnun þess að eignatilfærslan ætti sér stað. Varðandi þetta sé vísað til meginreglu 2. mgr. 15. gr. einkahlutafélagalaga um að ákvörðun um heimild til framsals skuli tekin innan tveggja mánaða og að líta megi á þögn stjórnar sem samþykki.

Í stefnu sé því haldið fram að stefnendur hafi ekki gert sér grein fyrir að stefndi T-kk-nf væri kaupandi að umræddum bréfum. Stefndu hafni slíkum skýringum enda hefði stefnandi P-kk-nf sem stjórnarformaður og hluthafi í félaginu orðið skýrlega var við það ef félagið hefði tekið yfir hlutafé vegna svo stórs hlutar.

Með vísan til 19. gr. laga um einkahlutafélög hafi það fyrst og fremst hvílt á stefnanda P-kk-þgf að kalla saman stjórnarfund og undirbúa að öðru leyti að hlutaskrá yrði gerð fyrir félagið Gylli ehf. í kjölfar þess að það varð að einkahlutafélagi og að gerðarbók væri haldin um starfsemina. Halli af hugsanlegri sönnunarstöðu um efni hlutaskrár verð með engu móti lagður á stefndu T-kk-þf og Þ-kvk-þf.

Á því sé byggt, yrði talið að forkaupsréttur samkvæmt samþykktum félagsins hefði átt við um eignatilfærslu hlutar réttargæslustefnda M-kk-ef til stefnda T-kk-ef á sínum tíma, að stefnendum hefði verið það ljóst og þurft að beita forkaupsréttarreglum innan eðlilegra tímamarka frá því þeim hafi orðið eigendaskiptin ljós. Stefnanda P-kk-þgf hafi staðið það næst að boða til stjórnarfundar þar sem fyrir hefði verið tekin beiting forkaupsréttar eða þá að stefnendur hefðu viljað beita forkaupsrétti sem hluthafar. Það hafi stefnendur ekki gert og séu engar sönnur færðar fyrir því. Sýkna beri stefndu af kröfum stefnenda vegna þessa enda virðist dómkröfur stefnenda byggja á því að forkaupsrétti hafi þegar verið beitt.

Vísað sé til þess að skilyrði þess að efndir forkaupsréttar geti talist vera til staðar séu að forkaupsréttarhafi greiði eðlilegt verð fyrir hlut, en fyrr vakni ekki réttur forkaupsréttarhafa til afsals. Þar sem umdeild eignaskipti hafi átt sér stað sé augljóst að réttargæslustefndi M-kk-nf og stefndi T-kk-nf, sem raunverulegur eigandi hlutanna á þeim tíma sem réttargæslustefndi M-kk-nf hafi verið leppur, hefðu krafist mats á verðmæti eignarhlutanna, enda hefði verið fallist á að forkaupsréttur hefði vaknað. Engar slíkar aðgerðir hafi farið fram og hafi stefndi T-kk-nf byggt á því að hann væri réttur eigandi að umræddum hlut í félaginu í ljósi athugasemdaleysis og vitneskju stjórnar um málið.

Dómkröfur stefnenda feli ekki í sér viðurkenningu á beitingu forkaupsréttar og þeim skuldaskiptum sem þeim fylgi, s.s. uppgjöri á kaupverði skv. mati dómkvaddra matsmanna. Málsástæður virðist byggja á því að í 7. gr. samþykkta Gyllis ehf. felist að forkaupsréttur stjórnar verði sjálfkrafa virkur og umdeildir hlutir færist til Gyllis ehf. á þeim grundvelli. Engar sönnur hafi verið færðar fram um að stjórn Gyllis ehf. hafi nýtt sér forkaupsrétt. Í gögnum málsins komi ekki fram neinar yfirlýsingar eða kröfur um að forkaupsréttur yrði virkjaður með beinni tilkynningu til stefnda T-kk-ef og réttargæslustefnda M-kk-ef.

Þá sé vísað til þess að forkaupsréttur, sem hugsanlega hafi getað vakna við umdeild eigendaskipti á hlutum í Gylli ehf. fyrir 13 árum, sé nú fallinn niður fyrir tómlæti. Um þetta sé vísað til meginreglna b. og c. liðar 1. mgr. 14. gr. einkahlutafélagalaga um tveggja mánaða frest til að nýta forkaupsrétt og þriggja mánaða rétt til að greiða kaupverð. Vitneskja stefnenda um eigendaskiptin hefði átt að leiða til tafarlausrar málshöfðunar, í síðasta lagi eftir árið 1997, þegar sýnilegt hafi verið að fyrrum eignarhlutur réttargæslustefnda M-kk-ef í Gylli hf. hafi leitt til þess að stefndi T-kk-nf hafi fengið hærri greiðslur úr sjóðum Otto Wathne ehf.

Um sýknukröfu vísist til þess að síðari hluti dómkröfu stefnenda byggi á þeirri forsendu að fallist hafi verið á fyrri hluta dómkröfunnar. Verði ekki fallist á efnisatriði í fyrri hluta kröfunnar beri sjálfkrafa að sýkna stefndu af seinni hluta hennar.

Þá sé sett fram sérstök krafa um sýknu fyrir hönd stefndu Þ-kvk-ef J-kvk-ef, byggð á því að engin nauðsyn hafi verið á aðild hennar að málinu og því beri að sýkna hana á grundvelli aðildarskorts.

Þá sé krafist sýknu af kröfum stefnanda D-kvk-ef J-kvk-ef. Ekki verði séð með hvaða hætti þau lögskipti sem um sé deilt kalli á aðild hennar að dómsmálinu. Með engu móti sé nauðsyn á aðild hennar sem hluthafa í umdeildum félögum, enda komi félagsstjórn fram fyrir þau, auk þess sem málið varði ekki forkaupsrétt einstakra hluthafa, enda sé byggt á því að forkaupsréttur stjórnar Gyllis ehf. hafi verið nýttur árið 1995.

Þá sé einnig vísað til þess að til greina geti komið að sýkna stefndu að svo stöddu, enda liggi ekkert fyrir um að tekin hafi verið ákvörðun af stefnendum og/eða stjórnum hinna stefndu félaga um að nýta sér forkaupsrétt.

Krafa um málskostnað sé byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé varðandi fjárhæð málskostnaðarkröfu vísað til þess að stefndu reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og beri því að meta fjárhæð málskostnaðar með tilliti til þess að þau beri virðisaukaskatt af málskostnaði.

Auk þeirra lagatilvísana sem að framan greini vísi stefndu meginreglna samninga- og kröfuréttar, grundvallarreglna eignarréttar, s.s. meginreglna um heimild til framsals hluta. Þá vísa stefndu til laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, einkum 15. gr. og laga um hlutafélög nr. 32/1978 og laga nr. 2/1995 um sama efni, s.s. 23. gr. laganna.

IV

Málsástæður gagnstefnenda í gagnsök:

Í gagnstefnu kveða gagnstefnendur, hér eftir sem fyrr nefnd stefndu til hægðarauka, að sá ágreiningur sem sé ástæða þess að gagnsök sé höfðuð komi fram í stefnu málsins, þar sem komi fram sjónarmið um að færsla á hlut M-kk-ef T-kk-ef (1/6 hlut í Gylli ehf.) á nafn stefnanda T-kk-ef M-kk-ef hafi ekki gildi. Að því marki sem leyst yrði úr þeim ágreiningi sé ekki ágreiningur um það hvernig skýra bæri þær breytingar sem orðið hafi á umræddum félögum og útreikninga í samræmi við það.

Vísað sé til þess að dómkröfur stefndu Þ-kvk-ef um hlutafé í Gylli ehf. byggi með beinum hætti á hlut sem skráður hafi verið á nafn hennar 1977, sem þá hafi verið 16,67%. Um breytingar á nafnverði hlutarins sé vísað til málavaxtalýsingar og þeirra útreikninga sem þar komi fram.

Varðandi hlut stefnda T-kk-ef, sé vísað til þess að hið sama gildi um þann 16,67% hlut sem skráður hafi verið á nafn hans 1977, sbr. málavaxtalýsingu. Einnig sé vísað til þess að stefndi T-kk-nf hafi fengið helming af 16,67% hlut ekkju K-kk-ef M-kk-ef og gildi hið sama um þann hlut. Ágreiningur um eignarhluti í félaginu varði hins vegar 16,67% hlut sem skráður hafi verið á M-kk-þf T-kk-þf 1977. Á því sé byggt að stefndi T-kk-nf sé eigandi að þeim hlut skv. löglegu og óumdeildu framsali. Vísað sé til almennra meginreglna fjármunaréttar um friðhelgi eignarréttar. Vísað sé til þess að skýra beri höft á ráðstöfunarrétti eigna með þröngri skýringu og takmarkanir sem við geti átt verði að skýra með hliðsjón af meginreglum á þá leið að gera kröfu um að takmörkunum sé beitt innan eðlilegra tímamarka. Að öðrum kosti sé þýðing eignarréttar rýrð og réttaróvissa sköpuð.

Varðandi breytingu á eignarhaldi á umræddum hlut sé byggt á því að hann hafi farið fram í gildistíð samþykkta fyrir Gylli hf., þ.e. í árslok 1995, en þó áður en eigendur Gyllis breyttu félaginu í ehf. með tilkynningu dags. 29. nóvember 1995. Með vísan til lokamálsgreinar 7. gr. þágildandi samþykkta hafi gjöf verið undanþegin forkaupsréttarákvæðum, en samþykki stjórnar hafi þurft til svo framsal tæki gildi. Umrædd eignatilfærsla hafi verið gjöf, enda hafi M-kk-nf verið skráður fyrir hlutnum til málamynda í upphafi vegna ákvæða þágildandi hlutafélagalaga um fimm manna lágmarkshluthafafjölda, sbr. það sem áður segi. Í 7. gr. samþykkta komi fram sérstök heimild til að gefa hluti í félaginu og felist í því að ákvæði fyrri hluta greinarinnar um forkaupsrétt hafi aldrei átt við. Til hliðsjónar sé einnig vísað til 5. gr. eldri samþykkta sem feli í sér sambærilega heimild. Hlutirnir hafi verið gefnir enda hafi stefndi T-kk-nf fjármagnað kaupin og M-kk-nf verið skráður eigandi til málamynda.

Stefndi T-kk-nf vísi til þess að hann hafi við breytingu á rekstrarformi Gyllis hf. í Gylli ehf. í árslok 1995 upplýst aðra hluthafa og þar með alla stjórnarmenn um eignatilfærsluna. Viðurkenning á þessu komi fram efst á bls. 3 í stefnu, jafnframt sem þýðing eignabreytingarinnar hafi komið skýrlega fram við útgreiðslu úr félaginu Otto Wathne ehf. árið 1997. Með vísan til þess að stefnendum og stjórnarformanni Gyllis ehf. hafi verið kunnugt um eignayfirfærsluna þegar árið 1995 hafi stefnendur átt að grípa til þeirra úrræða sem til staðar hafi verið varðandi höfnun þess að eignatilfærslan hafi átt sér stað. Varðandi þetta sé vísað til meginreglu 2. mgr. 15. gr. einkahlutafélagalaga um að ákvörðun um heimild til framsals skuli tekin innan tveggja mánaða og að líta megi á þögn stjórnar sem samþykki. Jafnframt sé vísað til sambærilegs ákvæðis 2. mgr. 20. gr. hlutafélagalaga nr. 32/1978 og 2. mgr. 23. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995.

Í stefnu sé því haldið fram að stefnendur P-kk-nf og D-kvk-nf hafi ekki gert sér grein fyrir að stefndi T-kk-nf væri kaupandi að umræddum bréfum. Stefndu hafni slíkum skýringum enda hefði stefnandi P-kk-nf sem stjórnarformaður og hluthafi í félaginu orðið skýrlega var við það ef félagið hefði tekið yfir hlutafé vegna 16,67% hluta í félaginu. Þá sé í öllu falli ljóst að stefnendur viðurkenni að eignayfirfærslan hafi átt sér stað, enda byggi öll málsókn þeirra í aðalsök á þeirri grundvallarforsendu.

Með vísan til 19. gr. laga um einkahlutafélög hafi það hvílt fyrst og fremst á stefnanda P-kk-þgf að kalla saman stjórnarfund og undirbúa að öðru leyti að hlutaskrá yrði gerð fyrir félagið Gylli ehf. í kjölfar þess að það hafi orðið einkahlutafélag og að gerðarbók væri haldin um starfsemina. Halli af hugsanlegri sönnunarstöðu um efni hlutaskrár verði með engu móti lagður á stefnda T-kk-þf og M-kk-þf.

Á því sé byggt, yrði talið að forkaupsréttur samkvæmt samþykktum félagsins hafi átt við um eignatilfærslu hlutar M-kk-ef til stefnda T-kk-ef á sínum tíma, að stefndu hafi verið það ljóst og þurft að beita forkaupsréttarreglum innan eðlilegra tímamarka frá því að þeim hafi orðið eigendaskiptin ljós. Stefnanda P-kk-þgf hafi staðið það næst að boða til stjórnarfundar þar sem fyrir hefði verið tekin beiting forkaupsréttar eða þá að stefnendur hafi viljað beita forkaupsrétti sem hluthafar. Það hafi stefnendur ekki gert og liggi ekki annað fyrir í málinu. Vísað sé til þess að hvers kyns möguleikar á beitingu forkaupsréttar séu fallnir niður fyrir tómlæti.

Vísað sé til þess að hver 16,67% hlutur í Gylli hf. frá árinu 1977, þá að verðgildi 350.000 gamlar krónur, hafi tekið þeim breytingum að tvö núll hafi verið felld af krónunni 1979, þ.e. hluturinn hafi orðið 3.500 krónur að nafnvirði. Heildarhlutafé hafi áður verið 2.100.000 gamlar krónur, en hafi lækkað í 21.000 nýjar krónur. Þá hafi ekki verið gengið frá hækkun hlutafjár í 40.000 krónur þótt tilkynningar hafi verið sendar til hlutafélagaskrár um slíkt. Hins vegar hafi hlutafé félagsins verið hækkað um 12.790.000 krónur með útgáfu jöfnunarhlutabréfa sbr. tilkynningu dags. 6. desember 1996. Heildarhlutafé hafi þá verið 13.000.000 krónur og hafi hlutafé verið lækkað í kjölfarið um 12.500.000 krónur og því hafi heildarhlutafé orðið 500.000 krónur.

Með vísan til framangreinds sé hlutur stefndu Þ-kvk-ef nú að nafnvirði 83.333 krónur og hlutur stefnda T-kk-ef 208.333 krónur. Vísað sé til þess að í útreikningum og öðrum gögnum, t.d. á dómskjölum nr. 12 og 13, komi fram tölur sem séu lítið eitt frábrugðnar. Vísað sé til þess að samkvæmt ákvæðum laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, geti ekki komið til þess aðhlutföll eignaraðildar breytist við útgáfu jöfnunarhlutabréfa og lækkun hlutafjár.

Varðandi nákvæman útreikning að baki dómkröfum sé vísað til málavaxtalýsingar og dómskjals nr. 47, sem lýsi þróun hlutafjáreignar í Gylli ehf. og Otto Wathne ehf.. Vísað sé til þess að í umræddum útreikningum fari útreikningar fram á grundvelli brota og því verði engin skekkja á reiknuðum hlut hvers og eins. Umrædd skekkja myndi ávallt leiða til þess að sá sem ætti stærri hlut myndi öðlast meiri hlutarétt.

Vísað sé til umfjöllun í lýsingu málsatvika varðandi eignarhald á Otto Wathne ehf., sbr. einnig dómskjal nr. 13. Í ársbyrjun 1996 hafi stefndi T-kk-nf og stefnandi P-kk-nf átt hvor persónulega hlut að nafnvirði 240.000 krónur, en stefnda Þ-kvk-nf og stefnandi D-kvk-nf hlut hvor að nafnvirði 10.000 krónur. Gyllir ehf. hafi átt hlut að nafnvirði 12.500.000 krónur. Verkamannafélagið hafi átt hlut að nafnvirði 1.000.000 krónur. Vísað sé til þess að Otto Wathne ehf. hafi á árinu 1996 keypt hlut Verkamannafélagsins Fram og það hafi verið eigin hlutir. Síðar hafi hlutafé verið lækkað sem því hafi numið.

Stefndu byggi á því að 12.500.000 króna hlut Gyllis ehf. í Otto Wathne ehf. hafi verið úthlutað til stefnda T-kk-ef og stefnanda P-kk-ef á árinu 1996. Það hafi verið gert í hlutföllum við eignarhluti þeirra í Gylli ehf., m.a. á grundvelli þess að stefndi T-kk-nf hafi verið eigandi að fyrrum hlut M-kk-ef. Vísist um þetta einnig til stefnu þar sem fram komi að úthlutunin hafi í raun verið gerð í hlutföllunum 57,9/41,9 (T-kk-nf/P-kk-nf), sbr. eignarhlutföll í Gylli ehf. m.v. að hlutir eiginkvenna þeirra séu taldir með. Vísað sé til þess að ekki hafi verið ágreiningur um að úthluta hlutunum einungis til stefnda T-kk-ef og stefnanda P-kk-ef, en ekki til stefndu Þ-kvk-ef og stefnanda D-kk-ef og komi þetta fram í stefnu.

Með vísan til útreikninga í málavaxtalýsingu, sbr. einnig til hliðsjónar á dómskjali nr. 12 og 13 sé byggt á því að m.v. nafnverð hlutafjár í Otto Wathne ehf. hafi komið í hlut stefnda T-kk-ef 7.531.667 krónur og í hlut stefnanda P-kk-ef 5.448.333 krónur að meðtöldum 240.000 króna eldri hlutum þeirra. Þá hafi stefnda Þ-kvk-nf átt 10.000 króna hlut sem og stefnandi D-kvk-nf. Í kjölfar útgáfu jöfnunarhlutabréfa að fjárhæð 60.000.000 krónur og lækkunar hlutafjár um 70.000.000 krónur hafi heildarnafnverð hlutafjár verið 3.000.000 krónur.

Hlutur stefnda T-kk-ef hafi þá verið 1.738.077 krónur og svari það til 57,94% hlut í félaginu Otto Wathne ehf. Þá hafi hlutur stefndu Þ-kvk-ef verið 2.307 krónur sem svari til um 0,77% hlutar.

Varðandi nákvæman útreikning að baki dómkröfum sé vísað til málavaxtalýsingar og dómskjals nr. 48 sem lýsi þróun hlutafjáreignar í Gylli ehf. og Otto Wathne ehf. Vísað sé til þess að í umræddum útreikningum fari útreikningar fram á grundvelli brota og því verði engin skekkja reiknuðum hlut hvers og eins. Umrædd skekkja myndi ávallt leiða til þess að sá sem ætti stærri hlut myndi öðlast meir hlutarétt. Samræmist þetta því fyrirkomulagi að hækkun og lækkun hlutafjár var jafnan gerð samhliða.

Vísað sé til þess að það séu mikilvæg réttindi stefndu að fá úrlausn um hlutafjáreign sína í hinum stefndu félögum.

Hlutaskrár hafi ekki verið haldnar með formlegum hætti, en framkvæmd úthlutunar arðs með peningagreiðslum og úthlutun hlutafjár hafi verið byggð á eignarhlutum eins og í dómkröfum greini í um 13 ár. Vegna þessa sé mikilvægt að félögin sjálf, verði bundin af úrlausn um eignarhald þeirra og sé félögunum stefnt á þeim grundvelli.

Um fyrirsvar fyrir félögin vísist til þess að stefnandi P-kk-nf sé skráður stjórnarformaður þeirra beggja.

Um varakröfu kveðast stefndu vísa til röksemda fyrir aðalkröfu auk eftirfarandi röksemda.

Samkvæmt 4. gr. samþykkta Gyllis ehf. sé hver hlutur að fjárhæð 500 krónur. Því fyrirkomulagi hafi ekki verið breytt þótt hlutafé félagsins sé nú 500.000 krónur. Almennum reglum um námundun sé beitt og sé hlutur stefnda T-kk-ef hækkaður upp í 208.500 krónur, en til hagsbóta fyrir stefnendur sé hlutur stefndu Þ-kvk-ef námundaður niður í 83.000 krónur svo unnt sé að námunda hlut stefnanda D-kk-ef upp, án þess að skekkja komi í heildarhlutafé.

Samkvæmt 4. gr. samþykkta Otto Wathne ehf. sé hver hlutur að fjárhæð 250.000 krónur. Því fyrirkomulagi hafi ekki verið breytt þótt hlutafé félagsins sé nú 3.000.000 krónur og hafi frá setningu samþykktarinnar verið lækkað úr 14 milljónum í 13 og síðar hækkað í 73 milljónir og lækkað í 3 milljónir. Vísað sé til þess að samkvæmt ákvæðum laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 geti ekki komið til þess að hlutföll eignaraðildar breytist við útgáfu jöfnunarhlutabréfa og lækkun hlutafjár.

Almennum reglum um námundun sé beitt og sé hlutur stefnda T-kk-ef hækkaður upp í 1.750.000 krónur, en hlutur stefndu Þ-kvk-ef felldur niður skv. almennri námundun. Samræmist það því fyrirkomulagi að hlutaeign stefndu Þ-kvk-ef og stefnanda D-kk-ef virðist hafa verið til málamynda í upphafi.

Um lagarök er vísað í gagnstefnu til sömu lagaákvæða og í greinargerð í aðalsök og áður hafa verið rakin.

V

Málsástæður aðalstefnenda í gagnsök:

Kröfu sína um að hafnað verði bæði aðalkröfu og varakröfu í gagnsök kveðast gagnstefndu, hér eftir nefndir stefnendur til hægðarauka, byggja á því að stefndi T-kk-nf M-kk-nf hafi með ólögmætum hætti talið sér til eignar hluti þá í Gylli ehf. er M-kk-nf T-kk-nf sé nú sagður hafa gefið T-kk-þgf M-kk-þgf í árslok árið 1995. Um þá gjörð snúist mál þetta allt. Það sé viðurkennt af öllum málsaðilum að á árinu 1977 hafi hluthafar í Gylli hf. verið 6 talsins, stefnendur P-kk-nf og D-kvk-nf, stefndu T-kk-nf og Þ-kvk-nf, auk M-kk-ef T-kk-ef og K-kk-ef Ó-kk-ef og síðar í hans stað ekkja hans K-kvk-nf K-kvk-nf. Hafi hlutafjáreign allra aðila í félaginu verið jöfn eða 350.000 gamlar krónur og heildarhlutafé 2.100.000 gamlar krónur.

Sérstaklega sé mótmælt þeirri fullyrðingu í gagnstefnu að það hafi verið ætlan aðila að hlutur fjölskyldu stefnda T-kk-ef yrði stærri en fjölskyldu stefnanda P-kk-ef þegar aðilar hafi keypt hluti sína. Þvert á móti hafi verið um það rætt að í fyllingu tímans myndu hlutir K-kvk-ef K-kvk-ef og M-kk-ef T-kk-ef verða keyptir og skiptast jafnt milli P-kk-ef og T-kk-ef, enda hafi allur rekstur félagsins og kaup þeirra og kjör hjá félaginu verið að jöfnu. Hafi það gengið eftir varðandi hlut K-kvk-ef K-kvk-ef þegar hún hafi selt hlut sinn í félaginu. Hafi félagið keypt þá hluti og þeir hafi verið taldir skiptast sem eign jafnt á milli P-kk-ef og T-kk-ef. Það sé síðan T-kk-nf M-kk-nf sem hafi upplýst það þegar gengið hafi verið frá nýjum samþykktum fyrir Gylli ehf. í nóvember 1995 að M-kk-nf T-kk-nf hefði selt hluti sína í félaginu. Hafi ekki annað komið fram hjá honum þá en að sú sala væri í samræmi við samþykktir félagsins um forkaupsrétt þess. Stefnendur hafi ekki gert athugasemd við kaupin þegar T-kk-nf hafi upplýst um þau, enda hefði hann sagt að M-kk-nf hefði selt hluti sína en ekki að hann hefði gefið sér þá. Hafi stefndi T-kk-nf haldið því fram, allt fram til framlagningar greinargerðar í aðalsök og gagnstefnu þann 3. júní 2008, að hann hefði keypt hluti M-kk-ef í Gylli ehf., en þó verið ófáanlegur til þess að leggja fram staðfestingu á grundvelli skattframtala sinna um kaupverð eða kjör. Hafi hann ekki brugðist við áskorun í stefnu um að leggja upplýsingar frá skattyfirvöldum fram. Í minnisblaði Deloitte á dómskjali nr. 13 komi ekkert fram um það með hvaða hætti hlutir M-kk-ef í Gylli ehf. hafi runnið til T-kk-ef, en vísað sé til þess að í skattframtölum T-kk-ef fyrir árin 1997 og síðar telji hann fram aukna hlutafjáreign í Gylli ehf. og Otto Wathne ehf. Samkvæmt þessari tilvísun til skattframtala T-kk-ef M-kk-ef virðist svo vera að hin ætlaða eignayfirfærsla á hlutum M-kk-ef til T-kk-ef hafi átt sér stað á árinu 1997 en ekki árinu 1995 eins og stefndi haldi fram. Sé hér enn og aftur skorað á stefnda T-kk-þf að hann leggi fram staðfestar upplýsingar skattyfirvalda úr persónuframtölum sínum um það hvernig hafi verið háttað yfirfærslu hlutafjár M-kk-ef T-kk-ef til hans og hvenær það eigi að hafa gerst. Þá sé og athyglisvert að í yfirliti löggilts endurskoðanda á dómskjali nr. 12 sé hlutur M-kk-ef T-kk-ef ekki nafngreindur eins og hlutir annarra hluthafa heldur kallaður X.

Í málsástæðum í gagnstefnu komi fram varðandi eignarhlut M-kk-ef T-kk-ef í Gylli ehf. að á því sé byggt: „að gagnstefnandinn T-kk-nf sé eigandi að þeim hlut skv. löglegu og óumdeildu framsali.“ Að halda því fram að „framsal“ M-kk-ef T-kk-ef á hlutum sínum í G-kk-þgf til gagnstefnandans T-kk-ef fyrir gjöf geti talist löglegt sé út í hött og þá enn frekar að framsalið sé óumdeilt. Það liggi nú loks fyrir að M-kk-nf hafi afsalað sér hlutum sínum í Gylli ehf. án endurgjalds. Í samþykktum Gyllis hf. frá 9. júní 1986, sem og nýjum samþykktum frá 29. nóvember 1995 séu niðurlagsákvæði beggja samþykktanna nær samhljóða. Í samþykktunum frá 1995 segi: „Óheimilt er að veðsetja eða gefa hluti í félaginu án samþykkis félagsstjórnar“. Í samþykktum frá 1986 segi: „Óheimilt er að veðsetja eða gefa hlutabréf í félaginu án samþykkis félagsstjórnar.“ Samkvæmt þessu sé ljóst að telji stefndi T-kk-nf nú að hlutir M-kk-ef í Gylli ehf. hafi verið gefnir honum, sem séu nýjar upplýsingar í málinu, þá sé slík gjöf óheimil, nema með samþykki stjórnar félagsins og þurfi samkvæmt ákvæðum 15. gr. einkahlutafélagalaganna að kynna slíkt fyrir stjórn með skriflegum hætti, sem ekki hafi verið gert. Samþykki fyrir gjöf til gagnstefnandans T-kk-ef M-kk-ef hafi stjórn félagsins aldrei veitt. Í fyrsta lagi hafi það aldrei verið tilkynnt eða borið upp í stjórn félagsins að samþykkja slíka gjöf, þar sem stefndi T-kk-nf hafi leynt því þar til nú að hlutirnir hafi verið gefnir honum og þar af leiðandi geti hann ekki hafa borið þá ósk upp í stjórn félagsins að hún samþykkti slíka gjöf. Stefndi hafi upplýst eftir að M-kk-nf hafi afhent honum hluti sína að M-kk-nf hefði selt hluti sína í félaginu. Hann hafi ekki sagt að hann hefði keypt þá sjálfur heldur að M-kk-nf hafi selt þá. Stefnendur hafi talið í fyrstu að félagið hefði keypt hlutina, enda hafi stefndi T-kk-nf verið framkvæmdastjóri félagsins og hefði því getað keypt hlutina fyrir hönd félagsins á grundvelli forkaupsréttar í samræmi við 7. gr. samþykkta þess um forkaupsrétt félagsins, enda hafi svo verið gert þegar keyptir hafi verið hlutir K-kvk-ef K-kvk-ef. Stefnendur telji að samkomulag hafi verið í gildi milli aðila um að sami háttur yrði á hafður ef hlutir M-kk-ef yrðu keyptir. Fram til þess að stefndu hafi lagt fram greinargerð og gagnstefnu þann 3. júní 2008 hafi T-kk-nf sagt að hann hefði keypt hluti M-kk-ef, en aldrei upplýst um kaupverð þeirra. Samkvæmt þessu sé ljóst að framsal á hlutum M-kk-ef T-kk-ef sé hvorki löglegt né óumdeilt og verði ekki séð að máli skipti hvort yfirfærslan hafi átt sér stað fyrir eða eftir samþykki nýrra samþykkta fyrir Gylli ehf. þann 29. nóvember 1995 eins og stefndu virðist telja að skipti máli. Sérstaklega sé mótmælt þeim fullyrðingum í gagnstefnu að ákvæði um forkaupsrétt hafi ekki átt við þar sem um einhverskonar málamyndagerning hafi verið að ræða.

Eins og í stefnu greini hafi stefnendur gert sér það fyrst ljóst, þegar greiddur hafi verið út eignarhlutur í félögunum á árinu 1996 að stefndi hafi talið sig eiga aukinn hlut í Gylli ehf. og þar af leiðandi einnig í Otto Wathne ehf. Hafi þessari ójöfnu skiptingu þegar verið mótmælt og hafi stefnandi P-kk-nf þegar krafist þess að aðilar endurgreiddu útborgað fé og leystu úr málinu áður en greitt yrði, en stefndi T-kk-nf hafi verið ófáanlegur til að fallast á það, en hann hefði sem framkvæmdastjóri séð um útgreiðslu úr félögunum án þess að bera fyrirkomulagið eða skiptinguna undir hluthafa á hluthafafundi. Vegna þess ósættis hafi bæði félögin orðið óstarfhæf og hafi stefnandi ekki samþykkt eða áritað ársreikninga félagsins frá þeim tíma, þar sem hann hafi ekki fengið upplýsingar um raunveruleg kaup á hlutum M-kk-ef T-kk-ef í Gylli ehf. Það verði ekki lagt stefnanda P-kk-þgf einum til lasts þótt hann hafi verið stjórnarformaður beggja félaganna, að hluthafafundir hafi ekki verið haldnir og að hlutaskrá sé ekki til í félögunum. Stefndi T-kk-nf telji sig frá árinu 1995 hafa einan verið meirihlutaeiganda í Otto Wathne ehf. og ásamt stefndu Þ-kvk-þgf meirihlutaeigandi í Gylli ehf. frá sama tíma og hefði stefndu verið í lófa lagið og þjónað hagsmunum þeirra að krefjast hluthafafundar, annaðhvort við stjórnarformann, eða þá við hlutafélagaskrá/ráðherra sbr. 62. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 og freista þess þar að breyta stjórn félagsins og færa ætlaðan aukinn eignarhlut sinn á hlutaskrá þess, en hafi enga tilburði haft til slíks. Séu því allir hluthafar undir sömu sök seldir hvað það varði.

Í gagnsök sé einnig á því byggt að eigi forkaupsréttur að teljast hafa átt við í málinu hefðu stefnendur þurft að beita forkaupsréttarreglum innan hæfilegra tímamarka frá því þeim hafi orðið eigendaskiptin ljós og því sé beiting forkaupsréttar fallin niður fyrir tómlæti. Allt frá árinu 1995 hafi stefndi T-kk-nf verið ófáanlegur til þess að upplýsa kaupverð hinna umdeildu hluta í Gylli ehf. og hafi ekki lagt fram upplýsingar úr skattframtölum sínum þar að lútandi, þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir. Það sé fyrst nú í greinargerð í aðalsök og gagnstefnu sem hann upplýsi að hann hafi fengið hlutina að gjöf. Þegar af þessari ástæðu sé ljóst að sú málsástæða stefndu að forkaupsréttur sé fallinn niður fyrir tómlæti, sé ekki haldbær. Stefndi hafi í raun allt frá árinu 1995 haldið því leyndu á hvern hátt hann teldi sig hafa eignast hluti M-kk-ef T-kk-ef í Gylli ehf. Nú þegar loks sé upplýst á hvern hátt ætluð eignayfirfærsla hafi átt sér stað, þ.e. fyrir gjöf, sé ljóst að um ólögmætan gerning hafi verið að ræða, sem byggður hafi verið á röngum upplýsingum þess er við hlutunum hafi tekið og slíkt geti ekki skapað móttakanda neinn rétt til þess að telja hlutina sína eign, þvert á skýr ákvæði 7. gr. samþykkta félagsins.

Þegar nú framangreindar upplýsingar um að hlutirnir hafi verið afhentir sem gjöf liggi fyrir, verði ljóst að stefnukröfur í aðalsök hafi ekki getað orðið svo nákvæmar sem skyldi. Fyrri stefnukrafa í aðalsök byggi á því sem stefndi T-kk-nf hafi haldið fram, allt frá árinu 1995, að hann hafi keypt hluti M-kk-ef T-kk-ef í Gylli ehf. Nú hafi stefndi upplýst að hann hafi þegið hlutina að gjöf, sem sé óheimilt án samþykkis stjórnar félagsins og slíkt samþykki hafi samkvæmt hlutarins eðli aldrei legið fyrir, þar sem stefndi upplýsi fyrst nú að hlutirnir hafi verið afhentir sem gjöf án endurgjalds. Þegar af þessari ástæðu megi ljóst vera að allar málsástæður stefndu, jafnt í aðalsök sem gagnsök, sem byggi á tómlæti stefnenda og að þeim hafi borið að grípa fyrr til úrræða til þess að leysa úr spurningunni um hlutaskrá í Gylli ehf. og þar af leiðandi einnig í Otto Wathne ehf. séu fallnar. Það sé ekki fyrr en nú í gagnsök sem takist að fá fram upplýsingar um það með hvaða hætti stefndi T-kk-nf telji sig hafa eignast aukinn hlut í báðum félögunum og þá jafnljóst að það sé með ólögmætum hætti. Einn hluthafi geti ekki eignast hluti í félaginu fyrir gjöf án þess að stjórn samþykki gjöfina, sbr. niðurlagsákvæði 7. gr. samþykkta félagsins. Því beri að hafna kröfum stefndu í gagnsök.

Í hlutarins eðli liggi að fyrrum hlutir M-kk-ef T-kk-ef í Gylli ehf. hljóti að teljast hafa orðið eign félagsins sjálfs skv. 7. gr. samþykkta þess frá þeim tíma er hann hafi afhent hlutina, sem sé óumdeilt að hann hafi gert. Fyrir liggi nú að hlutirnir hafi verið afhentir án endurgjalds og stefnendur telji að eigendaskiptin hafi öðlast gildi þegar árið 1995 er stefndi T-kk-nf hafi upplýst að M-kk-nf hefði selt hluti sína í félaginu. Líta verði svo á að T-kk-nf hafi sem framkvæmdastjóri veitt hlutunum viðtöku í nafni félagsins, þar sem honum hafi ekki verið heimilt að taka við þeim persónulega án samþykkis stjórnar félagsins. Þar með verði að telja að hlutirnir hafi runnið án endurgjalds til félagsins sjálfs, en það sé heimilt þrátt fyrir ákvæði 7. gr. samþykkta Gyllis ehf. þar sem með slíkum gerningum sé ekki á neinn hluthafa hallað og hluthafar geti síðan átt rétt til að eignast hlutina í samræmi við hlutafjáreign sína í félaginu skv. ákvæðum 7. gr. samþykktanna. Af þessum ástæðum komi ekki til álita að dómkvaddir matsmenn meti verðmæti hlutanna við eigendaskiptin, þar sem hlutirnir hafi verið afhentir án endurgjalds og engin deila sé uppi um verðmæti þeirra á afhendingartíma.

Varðandi útreikninga stefndu á eignarhlutum í Gylli ehf. og Otto Wathne ehf. á dómskjali nr. 47 sé þeim útreikningum mótmælt að því leyti að eignarhlutar stefnda T-kk-ef og stefnanda P-kk-ef í félögunum séu ekki jafnir. Ekki sé gerð athugasemd við útreikninga á eignarhlutum stefndu Þ-kvk-ef og stefnandans D-kk-ef, þar sem hlutir þeirra í báðum félögunum séu í öllum tilvikum jafnstórir og megi út af fyrir sig fallast á að eignarhlutir hvorrar þeirrar í Gylli ehf. skuli teljast 16,67% og 0,77% í Otto Wathne ehf.

Með tilvísun til framangreindra raka sé mótmælt þeirri dómkröfu í gagnstefnu að færa skuli hlutaskrá félaganna í samræmi við dómkröfur í gagnstefnu.

VI

Óumdeilt er í máli þessu að aðalstefnendur, P-kk-nf Á-kk-nf og D-kvk-nf J-kvk-nf og gagnstefnendur T-kk-nf M-kk-nf og Þ-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf, séu ein eigendur einkahlutafélaganna Otto Wathne ehf. og Gyllis ehf. og að M-kk-nf T-kk-nf, réttargæslustefndi í aðalsök, sé ekki lengur hluthafi í síðarnefnda félaginu. Staðfesti M-kk-nf þetta í framburði fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Aðalstefnandi P-kk-nf er stjórnarformaður beggja félaganna, en með honum í stjórn eru í báðum tilvikum gagnstefnendur T-kk-nf og Þ-kvk-nf, en varamaður er aðalstefnandi D-kvk-nf. Gagnstefnandi T-kk-nf er skráður framkvæmdastjóri beggja félaganna. Auk D-kk-ef er H-kk-nf F-kk-nf skráður varamaður í stjórn Otto Wathne ehf.

Stendur deila aðila um hver teljist réttur eigandi 16,67% hlutar í Gylli ehf. sem áður var í eigu M-kk-ef T-kk-ef, en aðilar eru sammála um að hann hafi látið af hendi, líklega síðla árs 1995. Verður málatilbúnaður aðila ekki skilinn á annan veg en að niðurstaða um fyrrgreint álitaefni ráði eignarhlutföllum aðila í báðum félögunum og því sé í raun ekki í málinu tölulegur ágreiningur.

Fyrir liggur að formlegir fundir hafa ekki verið færðir til bókar í nefndum félögum í mörg ár. Kemur fram í afritum fundargerðabóka félaganna sem lögð hafa verið fram að ekki hefur verð bókað í fundargerðabók Gyllis hf. eftir 24. apríl 1981 og ekki hefur verið bókað í fundargerðabók Otto Wathne hf. eftir 30. janúar 1992. Ekki voru bókaðir aðalfundir í félögunum frá þessum tíma til 30. september 2005 en þann dag voru haldnir aðalfundir á báðum félögunum og er þar bókað um þá deilu sem uppi er í máli þessu, án þess að hún yrði til lykta leidd.

Af málatilbúnaði aðila má ráða að þeir séu í raun sammála um að M-kk-nf T-kk-nf hafi ekki lengur verið hluthafi í Gylli þegar félaginu hafi verð breytt í einkahlutafélag með samþykktum dagsettum 29. nóvember 1995. Kemur fram í stefnu að gagnstefndi T-kk-nf hafi í tengslum við þessa breytingu upplýst aðalstefnendur um að M-kk-nf væri ekki lengur hluthafi og kveðast aðalstefnendur hafa verið í þeirri trú að félagið hefði sjálft keypt umrædda hluti, enda hafi verið samkomulag um að svo skyldi fara með eignarhlut M-kk-ef. Hafi þetta átt að framkvæma með sama hætti og jafnstór hlutur K-kvk-ef K-kvk-ef hafi verið keyptur af félaginu nokkru fyrr. Byggja aðalstefnendur á því að gagnstefnandi T-kk-nf hafi í andstöðu við ákvæði 7. gr. samþykkta félagsins keypt eða fengið að gjöf umrædda hluti, en á grundvelli umræddrar greinar samþykktanna verði að leggja til grundvallar að félagið hafi sjálft eignast hlutina.

Á nefndum tíma voru í gildi samþykktir fyrir Gylli hf. sem dagsettar eru 9. júní 1986. Kemur þar fram í 7. gr. að eigendaskipti að hlutabréfum í félaginu taki ekki gildi gagnvart því fyrr en stjórn þess hafi verið tilkynnt um það skriflega. Stjórn félagsins hafi forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutabréfum, en að félaginu frágengnu hafi hluthafar forkaupsrétt að hlutabréfum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Verði ágreiningur um verð hlutabréfanna skuli það ákveðið með mati tveggja óvilhallra manna sem dómkvaddir skyldu til þess starfa. Forkaupsréttarhafi hafi tveggja mánaða frest til að beita forkaupsrétti sínum og teljist fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð. Þá megi ekki líða lengra en þrír mánuðir frá því kaup hafi verið ákveðin þar til kaupverð verði greitt. Þá er tekið fram að óheimilt sé að veðsetja eða gefa hlutabréf í félaginu án samþykkis félagsstjórnar. Rétt er að taka fram að ákvæði þeirra samþykkta sem Gylli ehf. voru settar 29. nóvember 1995 eru að öllu leyti sem máli getur skipt fyrir sakarefni máls þessa sambærileg. Varðar það því í raun engu fyrir úrlausn málsins á hvorum samþykktunum er byggt, en dómnum þykir einsýnt miðað við það sem að framan greinir um málatilbúnað aðila að hinar eldri samþykktir hafi átt við um hinn umdeilda gjörning.

Fyrir liggur að stjórn Gyllis var ekki send skrifleg tilkynning um nefnda eignayfirfærslu, eins og samþykktir félagsins áskilja. Hins vegar liggur fyrir og verður að telja óumdeilt að aðalstefnendur vissu að M-kk-nf T-kk-nf hafði látið hlut sinn af hendi og var því ekki lengur hluthafi í félaginu. Verður ekki séð að aðalstefnendur hafi gert sérstaka athugasemd við það á þeim tíma að skriflegrar tilkynningar nyti ekki við og gerðu það í raun ekki fyrr en þeim varð að eigin sögn ljóst að gagnstefnandi T-kk-nf taldi sig hafa eignast hlutinn. Byggja aðalstefnendur kröfugerð sína í aðalsök á þeirri grundvallarforsendu að fyrir hafi legið samkomulag eigenda félagsins um jafna skiptingu og að umræddur eignarhlutur yrði keyptur af félaginu í fyllingu tímans og myndi skiptast að jöfnu milli eigenda á sama hátt og farið hefði verið með hlut K-kvk-ef K-kvk-ef eins og áður er minnst á. Verði því að líta svo á með vísan til 7. gr. samþykkta félagsins að félagið hafi sjálft keypt umræddan eignarhlut.

Aðalstefnendur bera sönnunarbyrði fyrir því að fyrir hendi hafi verið hluthafasamkomulag með framangreindu efni. Þá bera þau einnig sönnunarbyrði fyrir því að stjórn Gyllis hafi tekið ákvörðun um að neyta þess forkaupsréttar sem félagið hefur óumdeilanlega samkvæm tilvitnaðri grein samþykkta þess. Óumdeilt er að aðalstefnandi P-kk-nf og gagnstefnandi T-kk-nf hafi notið jafnra starfskjara í félögunum meðan þau voru enn í rekstri, en að mati dómsins verður þetta þó ekki talið veita nokkra vísbendingu um eignarhald á félögunum. Þá er ekki hægt með vissu að draga almennar ályktanir um að umdeilt samkomulag hafi átt að gilda í samskiptum aðila af því hvernig staðið var að kaupum á hlutum K-kvk-ef K-kvk-ef. Er það því mat dómsins að aðalstefnendum hafi ekki tekist sönnun þess, gegn andmælum gagnstefnenda að fyrir hendi hafi verið hluthafasamkomulag í félaginu um að félagið skyldi neyta forkaupsréttar að hlutum M-kk-ef T-kk-ef. Þá hefur aðalstefnendum ekki tekist sönnun þess að stjórn Gyllis hafi tekið ákvörðun um að neyta forkaupsréttar varðandi hinn umdeilda hlut, en slík ákvörðun verður að teljast frumforsenda þess að litið yrði svo á að félagið hefði eignast hlutinn. Eru því engin efni til að fallast á að umdeildur eignarhlutur geti talist eign félagsins sjálfs, en það er eins og fyrr segir grundvallarforsenda þess að unnt sé að fallast á kröfur aðalstefnenda í aðalsök. Verður þegar af þeim ástæðum sem að framan greinir að sýkna gagnstefnendur og stefndu Gylli ehf. og Otto Wathne ehf. af kröfum aðalstefnenda í aðalsök.

Eins og fyrr er rakið verður ekki talið að í málinu sé tölulegur ágreiningur og verður málatilbúnaður aðalstefnenda ekki skilinn á annan veg en að á það sé fallist að teljist gagnstefnandi T-kk-nf réttilega hafa eignast hinn umdeilda eignarhlut í Gylli ehf. þá séu hlutfallstölur í aðalkröfu gagnstefnenda í báðum félögunum réttar.

Áður er þess getið að skrifleg tilkynning um afsal hinna umdeildu hluta var ekki send stjórn félagsins með formlegum hætti. Verður ekki annað séð af gögnum málsins en að þetta sé mjög í samræmi við það hvernig aðilar höguðu starfsemi félaganna beggja og virðist það lengst af hafa verið ágreiningslaust að formlegir fundir væru ekki verið haldnir, eða hafi þeir verið haldnir þá hafi ekki verið ritaðar fundargerðir.

Eins og áður er rakið kemur fram í málatilbúnaði aðalstefnenda að þau hafi vitað þegar í árslok 1995 að M-kk-nf T-kk-nf væri ekki lengur hluthafi í Gylli. Þau hafi talið að félagið hafi sjálft keypt hlutina, eins og fyrr er rakið, og það hafi ekki verið fyrr en á árinu 1997 þegar greiddur hafi verið út arður í félaginu Otto Wathne ehf. að þeim hafi orðið ljóst að ekki var jafnt skipt og þannig að gagnstefnandi T-kk-nf hafi talið sig eiga aukinn hlut í félaginu. Verður að fallast á með gagnstefnendum að á grundvelli 7. gr. samþykkta félagsins, sbr. og 15. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög hafi aðalstefnendum borið að bregðast strax við til að hnekkja umræddum gerningi, ef þau hafi ekki vilja við hann una. Hefði aðalstefnanda P-kk-þgf verið í lófa lagið, sem stjórnarformanni Gyllis ehf. að kalla saman stjórnarfund og knýja á um ákvörðun um beitingu forkaupsréttar og eftir atvikum að virkja sinn eigin forkaupsrétt. Verður að telja einsýnt að ágreining sem rís innan félags verði að leysa á lögmætum fundum í félaginu og er vandséð hvernig sú fullyrðing aðalstefnenda fær staðist að ekki hafi verið unnt að halda fundi í félögunum vegna ágreiningsins. Þá verður ekki talið skipta máli hvort hinn umdeildi gerningur geti að réttu talist gjafagerningur í skilningi laga eins og gagnstefnendur byggja á, eða hvort eignarhald M-kk-ef T-kk-ef á hinum umdeilda hlut hafi verið til málamynda. Gagnstefnendur byggja á því að hugsanlegur réttur aðalstefnenda til að hnekkja hinum umdeilda gerningi sé niður fallinn fyrir tómlæti. Verður fallist á það með þeim að við mat á tómlætisáhrifum verði að hafa hliðsjón af þeim tímafrestum sem stjórn félagsins er veitt í 7. gr. samþykkta þess og 15. gr. laga um einkahlutafélög til að bregðast við beiðni um samþykki við sölu eða gjöf hluta í félaginu. Er þar miðað við tveggja mánaða frest til að svara beiðni um samþykki fyrir eignayfirfærslu og að sé ekki svarað innan frestsins teljist samþykki veitt. Hvað sem líður lögmæti hins umdeilda gernings í öndverðu, verður að fallast á með gagnstefnendum, að sá tími sé löngu liðinn sem aðalstefnendur með réttu gátu vænst að ætla sér til að hnekkja umræddri eignayfirfærslu. Verður því fallist á með gagnstefnendum að hugsanlegur réttur aðalstefnenda sé fallinn niður fyrir tómlæti..

Með vísan til alls er að framan greinir verða kröfur gagnstefnenda því teknar til greina á þann hátt sem nánar greinir í dómsorði.

Með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af málinu.

H-kk-nf B-kk-nf dómstjóri kveður upp dóminn að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómara.

Dómsorð:

Gagnstefnendur, T-kk-nf M-kk-nf og Þ-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf og stefndu Gyllir ehf. og Otto Wathne ehf. skulu sýkn af kröfum aðalstefnenda P-kk-ef Á-kk-ef og D-kvk-ef J-kvk-ef, í aðalsök í máli þessu.

Viðurkennt er að gagnstefnandi, T-kk-nf M-kk-nf, sé eigandi hluta að nafnvirði 208.333 krónur, sem svarar til 41,67% eignarhluta, í stefnda Gylli ehf. og hluta að nafnvirði 1.738.077 krónur, sem svarar til 57,94% hluta, í stefnda Otto Wathne ehf.

Viðurkennt er að gagnstefnandi, Þ-kvk-nf J-kvk-nf Ó-kvk-nf, sé eigandi hluta að nafnvirði 83.333 krónur, sem svarar til 16,67% hlutar, í stefnda Gylli ehf. og hluta að nafnvirði 2.307 krónur, sem svarar til 0,77% hluta, í stefnda Otto Wathne ehf.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf B-kk-nf