E-5131/2020

1. Mál þetta, sem var dómtekið 26. janúar sl., var höfðað 28. ágúst 2020 af A, [...], gegn B, [...], og C, [...]

2. Stefnandi krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða honum 211.873.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. ágúst til 15. september 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að fjárhæðin beri dráttarvexti frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu hvors um sig.

3. Stefndu krefjast sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I Helstu málsatvik

4. Stefnandi er einkahlutafélag sem flytur inn og selur [...] til endursöluaðila og verktaka hér á landi.

5. Stefndi B var ráðinn til starfa hjá stefnanda í júlí 2016 sem sölumaður. Þegar hann hóf störf í ágúst hafði framkvæmdastjóra sölusviðs verið sagt upp störfum, en annar sölustjóri var ráðinn nokkru síðar. Í byrjun árs 2017 fór stefndi B ásamt sölustjóranum og fleiri starfsmönnum stefnanda á sölusýningu í [...]. Þar kynntust starfsmenn stefnanda vörum [...] framleiðandans D (hér eftir „D“). Skömmu síðar mun sölustjóri stefnanda hafa látið af störfum.

6. Hinn 1. mars 2017 var stefndi B ráðinn sem framkvæmdastjóri sölusviðs stefnanda. Samkvæmt ráðningarsamningi var starfssvið hans sala og þjónusta, öflun viðskiptasambanda og gerð sölusamninga við viðskiptavini, verðstýring og innkaup, sem og samskipti við erlenda og innlenda birgja. Svohljóðandi ákvæði um þagnar- og trúnaðarskyldu var að finna í samningnum:

„

Starfsmaður gegnir ábyrgðar- og trúnaðarstarfi. Hann skal gæta trúnaðar um hvaðeina sem hann verður áskynja í starfi sínu varðandi félagið og viðskiptavini þess og skaðað getur hagsmuni þessara aðila. Þagnarskyldan helst þó látið sé af starfi. Trúnaðar og þagnarskylda nær einnig til þessa samnings. Að öðru leyti gilda ákvæði 26. og 27. gr. laga 8/1993 um samkeppni.“

7. Hinn 10. apríl 2017 var stefndi C ráðinn sem framkvæmdastjóri stefnanda og hóf hann störf 1. júní það ár. Gerð var grein fyrir starfslýsingu í 5. grein og var þar meðal annars vísað til ábyrgðar og yfirumsjónar með daglegum rekstri og stjórnun fyrirtækisins, ábyrgðar á núverandi viðskiptasamböndum og stofnun nýrra, stefnumótun í samráði við eigendur og til gerðar rekstrar- og söluáætlunar. Í 6. grein samningsins var að finna svohljóðandi „Trúnaðaryfirlýsingu“:

„Starfsmaðurinn hefur þagnarskyldu um hverja þá vitneskju, sem hann öðlast í starfi sínu um rekstur og viðskipti A. Sama gildir um viðskipti og rekstur viðskiptavina A. Honum er óheimilt að nýta slíka þekkingu eða láta hana óviðkomandi í té. Þagnarskyldan tekur til hverskonar vitneskju, s. s. áætlanir, tæknilegar upplýsingar, útreikninga, rekstrarupplýsingar, hugbúnað, samninga og fleira. Til óviðkomandi aðila teljast, auk utanaðkomandi aðila, aðrir starfsmenn A, sem ekki þurfa á upplýsingunum að halda í störfum sínum hjá fyrirtækinu. Þegar starfsmaður hættir störfum, án tillits til orsaka, ber honum að afhenda stjórnanda sínum (eigenda) öll þau skjöl, skilríki, hugbúnað, vélbúnað og öll önnur gögn sem í hans vörslu eru og tilheyra A. Þagnarskyldan helst þótt starfsmaður láti af starfi. Að öðru leyti gilda ákvæði 26. og 27. gr. laga 8/1993 um samkeppni.“

8. Haustið 2017 óskaði þáverandi stjórnarformaður og eigandi stefnanda eftir því að stefndi C færi til [...] til fundar við tiltekinn birgja í tengslum við einkasölurétt á vörum hans. Stefndu fóru báðir í ferðina og hittu aðra birgja sem höfðu höfuðstöðvar á sama svæði, þar með talið D.

9. Meðal gagna málsins er tölvupóstur frá E, útflutningsstjóra D, til stefndu frá 25. október 2017. Þar er vísað til fyrri fundar og sölu stefnanda á [...] frá [...] félaginu á Íslandi. Vísað er til þess að félagið leiti eins samstarfsaðila í hverju landi og að stefnandi fái nú stöðu svokallaðs „merchant“. Tekið er fram að ef vel gengur kunni að vera hægt að breyta stöðu stefnanda í „importer“, en fram að því standi stefnanda til boða að kaupa vörur á afslætti. Þá var gerð tillaga um vörur sem gætu hentað íslenskum aðstæðum.

10. Stefnandi tók þátt í sýningunni [...] sem var haldin hér á landi [...] 2018. Þar voru meðal annars kynntar vörur D og kom fulltrúi félagsins hingað til lands stuttu síðar í því skyni að styðja við sölu umræddra vara og heimsótti hann starfsstöð stefnanda.

11. Hinn 14. mars 2018 voru starfsmenn stefnanda boðaðir á starfsmannafund og var þeim gerð grein fyrir veikindum þáverandi stjórnarformanns og eiganda fyrirtækisins. Heilsufari hans hafði hrakað undir lok árs 2017 og fékk hann [...] í desember 2017. Á fundinum var upplýst að stjórnarformaðurinn væri haldinn [...] sem fylgt gæti [...] og [...]. Jafnframt var gerð grein fyrir því að ætlunin væri að selja fyrirtækið og voru starfsmenn hvattir til að kanna hvort þeir vildu koma að kaupum þess. Fram kom að virði fyrirtækisins væri áætlað um 690 milljónir króna og voru lögð fram gögn á fundinum þessu til stuðnings. Stefndu kveðast báðir hafa kannað hvort þeir gætu keypt fyrirtækið en talið verðið of hátt.

12. Stefndi B sagði upp starfi sínu hjá stefnanda með bréfi 30. apríl 2018. Hann mun hafa starfað áfram hjá félaginu hluta uppsagnarfrests, en með bréfi 28. júní sama ár óskaði hann eftir fullu uppgjöri orlofs, orlofsuppbótar og desemberuppbótar samhliða launagreiðslu fyrir júnímánuð.

13. Stefndi C sagði upp starfi sínu með bréfi 29. maí 2018 og óskaði eftir að láta af störfum frá og með næstu mánaðamótum eða frá 1. júní sama ár.

14. Hinn [...] 2018 stofnuðu stefndu einkahlutafélagið F. Samkvæmt tilkynningu til fyrirtækjaskrár sem var móttekin 2. sama mánaðar er stefndi B stjórnarformaður félagsins og stefndi C meðstjórnandi og framkvæmdastjóri. Báðir eru þeir prókúruhafar. Samkvæmt 3. gr. samþykkta félagsins og 2. gr. stofnskrár þess er tilgangur þess meðal annars „innflutningur á vörum til endursölu til [...] og [...] ennfremur sala á [...] og skyldum vörum“.

15. Með tölvubréfi G, sem hafði tekið við sem framkvæmdastjóri sölusviðs stefnanda, 12. júlí 2018 var óskað eftir upplýsingum um tiltekna vöru frá D. Jafnframt var upplýst að breytingar hefðu orðið hjá stefnanda og að stefndu hefðu báðir látið af störfum.

16. Hinn 19. júlí 2018 sendi E, útflutningsstjóri D, tölvubréf til g þar sem fram kom að félagið hefði haft til skoðunar stöðuna á íslenskum markaði eftir starfsmannabreytingar hjá stefnanda. Hefði verið ákveðið að vinna frá 8. ágúst 2018 með nýjum „importer“ sem myndi hafa umsjón með sölu og markaðssetningu á vörum félagsins. Þyrfti að skipuleggja alla sölu varnings hér á landi í gegnum viðkomandi aðila. Tekið var fram að vonir stæðu til þess að stefnandi gæti tekið þátt í nýja skipulaginu.

17. Samdægurs óskaði H, sem hafði nýverið tekið við stöðu framkvæmdastjóra hjá stefnanda, eftir fundi með fulltrúum D. Hann vísaði til þess að komið hefði í ljós að fyrrum starfsmenn stefnanda hefðu nýtt trúnaðargögn með ólögmætum hætti, þar með talið gögn um viðskiptavini, sölu og veltu. Vísað var til þess að stefnandi hefði unnið að markaðssetningu [...] vara á Íslandi og hefði árangurinn verið framar vonum. Óskað væri eftir fundi til að ræða stöðuna og frekari viðskiptatækifæri.

18. Hinn 19. júlí 2018 setti stefnandi fram kröfu um lögbann gagnvart stefndu hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Þess var krafist að sýslumaður legði lögbann við því að stefndu kæmu fram fyrir hönd félagsins F, kynntu það eða sinntu nokkrum öðrum verkefnum fyrir félagið. Þá var þess krafist að sýslumaður legði lögbann við því að stefndu hagnýttu sér atvinnuleyndarmál og/eða trúnaðarupplýsingar í eigu stefnanda. Með ákvörðunum sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 24. og 27. júlí 2018 var beiðni stefnanda um lögbann hafnað.

19. Með tölvubréfi 23. júlí 2018 tók E fram að D liti breytingar innan stefnanda ekki jákvæðum augum. Hefði verið ákveðið að endurskoða markaðsáætlun félagsins á Íslandi og vinna með öðrum aðila frá 8. ágúst 2018 sem myndi skipuleggja sölu varnings hér á landi. Áréttað var að D vonaðist til þess að stefnandi tæki þátt í hinu nýja skipulagi, en að ekki væri unnt að funda á þessu stigi.

20. Framkvæmdastjóri stefnanda átti í frekari samskiptum við útflutningsstjóra D í ágúst 2018 og óskaði eftir vörum til að unnt væri að fullnægja skuldbindingum gagnvart viðskiptavinum sem hefðu áður lagt inn pantanir. Því var svarað með jákvæðum hætti, en vísað til þess að reikningar sem næmu hárri fjárhæð væru ógreiddir og þyrfti greiðsla að fara fram.

21. Með bréfum stefnanda 15. ágúst 2018 var krafist skaðabóta frá stefndu vegna brota þeirra á trúnaðar- og þagnarskyldu. Rökstutt var að stefndu hefðu hagað sér með saknæmum og ólögmætum hætti og bakað stefnanda tjón.

22. Hinn 7. desember 2018 var I rekstrarhagfræðingur dómkvaddur sem matsmaður til að framkvæma mat samkvæmt matsbeiðni stefnanda. Matsgerð hans lá fyrir 29. febrúar 2020. Þar kom fram að meðal mánaðarleg sala stefnanda á [...] vörum fyrstu sjö mánuði ársins 2018 hefði numið 2.631.000 krónum. Þá hefði mánaðarleg framlegð að meðaltali numið 1.407.000 krónum fyrir sama tímabil og einföld hækkun mánaðarlegrar framlegðar frá fyrsta mánuði tímabilsins til hins síðasta 2.194.000 krónum. Matsmaður mat að framlegð á ársgrundvelli af sölu umræddra vara næmi 15.267.000 krónum að teknu tilliti til tekjuskatts. Hann framreiknaði þá framlegð stefnanda af sölu varanna á föstu verðlagi frá 1. ágúst 2018 og til allrar framtíðar með 1,7% árlegum raunvexti og núvirti síðan með 9% ávöxtunarkröfu. Þannig var það niðurstaða matsmanns að núvirði framreiknaðrar framlegðar á föstu verðlagi miðað við 1. ágúst 2018 næmi 211.873.000 krónum.

23. Með dómi Héraðsdóms [...] í máli nr. [...] var stefnanda gert að greiða D rúmlega 55.000 evrur. Um var að ræða skuld vegna sjö reikninga sem voru útgefnir í júní og júlí 2018 vegna kaupa stefnanda á vörum frá stefnda. Stefnandi hafði höfðað gagnsök og krafist skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi leiða af ákvörðun D um að hætta að selja félaginu vörur frá 8. ágúst 2018 til 31. desember sama ár. Ekki var fallist á kröfu stefnanda í gagnsök. Dóminum hefur verið áfrýjað til Landsréttar.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

24. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið félaginu tjóni með því að stofna til viðskipta við D um sölu á [...] á Íslandi. [...] félagið hafi verið viðskiptavinur stefnanda og hafi hann orðið fyrir tjóni sem felist í tapaðri framlegð af þessum viðskiptum. Byggt er á því að stefndu beri óskipta skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda á grundvelli hinnar almennu sakarreglu og almennra reglna skaðabótaréttarins.

25. Stefnandi vísar til þess að stefndu hafi borið ábyrgð á framkvæmd viðskipta fyrirtækisins, annars vegar stefndi C sem framkvæmdastjóri og hins vegar stefndi B sem framkvæmdastjóri sölusviðs. Þar á meðal hafi verið ábatasöm viðskipti við D vegna endursölu [...] [...] hér á landi. Stefndu hafi sem lykilstarfsmenn stefnanda annast samskipti og samningsgerð fyrir hönd fyrirtækisins við fulltrúa [...] félagsins. Stefndu hafi báðir sagt upp störfum hjá stefnanda með skömmu millibili vorið 2018 og í beinu framhaldi stofnað í sameiningu einkahlutafélagið F. Strax í kjölfar þess hafi [...] félagið tilkynnt stefnanda að ákveðið hefði verið að skipta um endursöluaðila á Íslandi og að F færi framvegis með það hlutverk.

26. Stefnandi telur engan vafa leika á því að stefndu hafi stofnað félagið í þeim tilgangi að eiga viðskipti við D. Að sama skapi hljóti að vera ljóst að undirbúningur stefndu að stofnun félagsins í samkeppni við stefnanda hafi hafist á meðan þeir störfuðu enn hjá stefnanda, enda hafi einkahlutafélagið verið stofnað sama dag og stefndi B lét af störfum. Stefndu hafi haldið áformum sínum leyndum fyrir eigendum stefnanda og samstarfsmönnum. Þá hafi þeir haldið upplýsingum um samskipti sín við fulltrúa [...] félagsins leyndum frá yfirmönnum sínum, þar með talið á meðan þeir störfuðu enn fyrir stefnanda. Stefndu hafi nýtt sér aðstöðu sínu sem fulltrúar stefnanda í samskiptum við umræddan viðskiptavin til að afla sjálfum sér og óstofnuðu einkahlutafélagi sínu viðskipta í stað þess að gæta hagsmuna stefnanda og tryggja áframhaldandi viðskipti hans við viðsemjanda sinn.

27. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi brotið gróflega gegn ákvæðum ráðningarsamninga og almennri trúnaðar- og hollustuskyldu sinni við stefnanda á meðan þeir voru enn starfsmenn hans. Þá hafi þeir jafnframt brotið gegn skyldum sínum samkvæmt þágildandi ákvæði 16. gr. c laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Skyldur stefndu til að gæta áfram trúnaðar um trúnaðarupplýsingar og atvinnuleyndarmál úr starfsemi stefnanda hafi ekki fallið niður við starfslok þeirra, sbr. ákvæði ráðningarsamninga og fyrirmæli 2. mgr. 16. gr. c laga nr. 57/2005. Með háttsemi sinni eftir starfslok hjá stefnanda hafi stefndu einnig brotið gróflega gegn þessum skyldum.

28. Stefnandi leggur áherslu á að stefndu hafi hagnýtt sér trúnaðarupplýsingar og atvinnuleyndarmál úr starfsemi stefnanda í þeim tilgangi að koma á viðskiptum milli F og D. Hafi stefndu meðal annars nýtt upplýsingar um kjör í viðskiptum stefnanda við [...] félagið og aðrar trúnaðarupplýsingar sem fram höfðu komið í viðræðum sem þeir höfðu sjálfir tekið þátt í fyrir hönd stefnanda. Stefndu hafi verið með öllu óheimilt, bæði fyrir og eftir starfslok sín hjá stefnanda, að skýra þriðja aðila frá slíkum upplýsingum, svo sem um nákvæm verð og skilmála í viðskiptum stefnanda við [...] félagið og um önnur atriði sem varði viðskiptasambandið. Með sama hætti hafi stefndu verið óheimilt að stofna sjálfir fyrirtæki og nýta þessar upplýsingar í samkeppni við stefnanda í því skyni að ná til sín viðskiptum við [...] félagið. Stefndu hafi haft ásetning til slíkrar hagnýtingar og bæði brotið gegn ákvæðum ráðningarsamninga um trúnað eftir starfslok og fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 57/2005.

29. Stefnandi vísar til þess að við mat á saknæmisstigi stefndu verði að líta til þess að um hafi verið að ræða lykilstarfsmenn stefnanda sem hafi borið meginábyrgð á öllum rekstri og viðskiptum fyrirtækisins. Stefndu hafi því ekki aðeins verið bundnir trúnaði og hollustu við stefnanda sem óbreyttir starfsmenn heldur jafnframt sem yfirmenn og lykilstarfsmenn sem báru ábyrgð á rekstrinum gagnvart stjórn og hluthöfum stefnanda. Þá verði að hafa í huga að þáverandi stjórnarformaður stefnanda hafi verið fjarverandi vegna alvarlegra veikinda verulegan hluta þess tíma sem um ræði. Hafi stefndu því að miklu leyti annast stjórn og rekstur fyrirtækisins einir. Sé háttsemi stefndu því saknæmari en ella.

30. Stefnandi telur ljóst að saknæm og ólögmæt háttsemi stefndu hafi verið til þess fallin að valda stefnanda tjóni, enda hafi markmiðið beinlínis verið að skerða hagsmuni stefnanda með því að hafa af honum ábatasöm viðskipti við D. Þá hafi verið bein orsakatengsl á milli háttsemi stefndu og þess að stefnandi missti umrædd viðskipti. Stefndu hafi verið kunnugt um að [...] félagið hefði aðeins einn endursöluaðila í hverju landi. Þeim hafi því verið ljóst að ákvörðun félagsins um að ganga til samninga við F fæli jafnframt í sér ákvörðun um að slíta viðskiptum við stefnanda. Áréttað er að stefndu hafi nýtt sér viðskiptasambönd stefnanda til að afla sjálfum sér persónulegra hagsmuna meðan þeir voru í starfi hjá stefnanda.

31. Stefnandi byggir á því að tjón sitt felist í tapaðri framlegð af viðskiptum við [...] félagið. Til stuðnings dómkröfu sinni er vísað til niðurstöðu matsgerðar dómkvadds matsmanns sem ekki hafi verið hnekkt. Um sé að ræða núvirta framlegð stefnanda til framtíðar af því viðskiptasambandi sem stefndu höfðu af honum með saknæmum og ólögmætum hætti. Stefndu beri óskipta ábyrgð á tjóninu, enda hafi þeir staðið sameiginlega að hinni bótaskyldu háttsemi. Um sé að ræða samlagsaðild stefndu og sé bótakröfu vegna tjónsins beint sjálfstætt að hvorum stefnda um sig. Krafist er vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi er hin bótaskylda háttsemi átti sér í síðasta lagi stað og dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. 1. mgr. 9. gr. laganna, frá þeim degi þegar mánuður var liðinn frá því að skaðabótakrafa var sett fram. Til vara krefst stefnandi dráttarvaxta frá þingfestingardegi, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefndu

32. Stefndu byggja á því að þeir hafi ekki gerst sekir um saknæmt og ólögmætt atferli. Þeir hafi ekki brotið gegn trúnaðarskyldum sínum sem starfsmenn eða fyrrum starfsmenn stefnanda. Bótaskylda hafi hvorki stofnast innan né utan samninga. Þá hafi stefnandi ekki sannað tjón sitt, auk þess sem skilyrði um orsakatengsl og sennilega afleiðingu séu ekki uppfyllt. Þar að auki verði ekki séð að stefnandi hafi í reynd orðið fyrir fjárhagslegu tjóni og hefði hann í öllu falli getað komist hjá tjóni.

33. Stefndu benda á að ekkert samkeppnisákvæði sé að finna í ráðningarsamningum stefndu. Hafi stofnun F í samkeppnisrekstri við stefnanda því ekki verið í andstöðu við samningana. Þá hafi stefndu hvorki brotið gegn trúnaðarskyldu samkvæmt ráðningarsamningi né samkvæmt þágildandi ákvæði 16. gr. c laga nr. 57/2005. Bent er á að meginreglan sé sú að menn geti unnið við það sem þeim sýnist, sbr. 27. gr. laga nr. 7/1936 um samninga, umboð og ógilda löggerninga og 75. gr. stjórnarskrárinnar.

34. Stefndu byggja á því að viðskipti þeirra við D eftir að þeir hættu störfum hjá stefnanda hafi ekki falið í sér brot á trúnaðarskyldum. Í fyrsta lagi sé ljóst að stefnandi hafi ekki verið orðinn samstarfsaðili [...] félagsins hér á landi í þeim skilningi sem haldið sé fram í stefnu. Þetta megi sjá af tölvupóstsamskiptum stefnanda og fulltrúa félagsins. Þar komi fram að [...] félagið hafi litið á stefnanda sem venjulegan viðskiptavin en ekki sem dreifingaraðila eða „importer“ eins og það hafi verið orðað. Hafi stefnandi þannig ekki verið eiginlegur umboðsaðili [...] félagsins heldur verið á reynslutíma. Þá verði ekki séð að samningur hafi verið gerður á milli stefnanda og D að öðru leyti en því að birgirinn hafi tilkynnt að verð yrðu með tilteknum hætti miðað við að stefnandi væri til reynslu. Hafi í öllu falli verið komin lítil festa á viðskiptasamband þessara aðila og það verið alls óljóst hvort stefnandi hefði orðið samstarfsaðili D til framtíðar litið, óháð stofnun einkahlutafélags stefndu. Byggt er á því að vegna eðlis viðskiptasambandsins hafi ekki verið orðin til atvinnuleyndarmál í skilningi þágildandi ákvæðis 16. gr. c laga nr. 57/2005. Þá sé ekki unnt að líta svo á að stefndu hafi hagnýtt atvinnuleyndarmál og brotið gegn trúnaðarskyldu samkvæmt lögunum. Því er sérstaklega mótmælt að stefndu hafi verið skylt að tilkynna vinnuveitanda sínum um fyrirætlanir sínar eftir að ráðningarsambandi lauk eins og stefnandi virðist halda fram.

35. Stefndu byggja í öðru lagi á því að [...] félagið hafi ekki haft hug á að halda áfram viðskiptasambandi við stefnanda eftir að stefndu sögðu upp störfum. Hafi það ekki afgerandi þýðingu að félagið hafi stofnað til viðskipta við F. Sú forsenda stefnanda að viðvarandi viðskiptasamband til allrar framtíðar hafi stofnast við D standist ekki og sé í öllu falli ósönnuð.

36. Stefndu vísa í þriðja lagi til þess að ráðið verði af gögnum málsins að stefnandi hafi ekki greitt D gjaldfallna reikninga sumarið og haustið 2018. Stefndu sé ekki kunnugt um hvenær vanskil hófust eða hver ástæðan hafi verið. Ekki sé unnt að gera ráð fyrir að [...] félagið hefði haldið áfram viðskiptum við stefnanda á meðan hann var í vanskilum. Það sé ótækt að gera skaðabótakröfu til allrar framtíðar vegna viðskipta við birgja sem hafi ekki fengið greidda gjaldfallna reikninga.

37. Meta verði heildstætt hvort stefndu hafi brugðist trúnaðarskyldu sinni við stefnanda. Horfa verði til eðlis viðskipta stefnanda við D, stöðu stefndu þegar þeir sögðu upp störfum og ákváðu að fara í eigin rekstur, sem og til eðlis samskipta og afstöðu [...] félagsins til stefnanda annars vegar og stefndu hins vegar. Einnig beri að líta til réttar stefndu til að sjá sér og sínum farborða með því að starfa á [...], sbr. 37. gr. laga nr. 7/1936 og meginreglu 75. gr. stjórnarskrárinnar. Heildarmat sýni að stefndu hafi hvorki brotið gegn trúnaðarskyldu sinni samkvæmt lögum né ráðningarsamningum.

38. Stefndu vísa til þess að stefnandi þurfi að sýna fram á tjón sitt en það hafi hann ekki gert. Því er mótmælt að fyrirliggjandi matsgerð sýni fram á að tjón stefnanda nemi dómkröfu hans. Matsmaður hafi ekki verið beðinn um að meta tjón stefnanda, heldur hafi verið óskað eftir stærðfræðilegum útreikningi á framlegð til allrar framtíðar á grundvelli meðaltalsframlegðar á mjög stuttu tímabili á árinu 2018. Það sé ósannað að útkoma slíkra útreikninga hafi nokkur tengsl við meint tjón stefnanda. Tengsl reikningsaðferðarinnar við raunveruleikann rofni strax þegar matsmaður sé beðinn um að meta framlegð til allrar framtíðar. Þá sé grundvöllur matsins byggður á reiknaðri framlegð á mjög stuttu tímabili árið 2018. Um hafi verið að ræða nýjan framleiðanda á markaðnum með nýja vöru. Jafnvel þó að salan hafi verið góð á þessu stutta tímabili sé ekki unnt að gefa sér að þessi framlegð hefði haldist til allrar framtíðar. Þá hafi ekkiverið gert ráð fyrir gengisbreytingum, samkeppnisvörum, markaðsaðstæðum eða tækniframförum sem hugsanlega gætu orðið til þess að vörur birgjans seldust minna eða með lægri framlegð. Jafnframt sé ósannað að stefnandi hefði haldið viðskiptasambandi við D til allrar framtíðar.

39. Stefndu gera einnig ýmsar athugasemdir við matið og forsendur þess. Vísað er til þess að matsspurningar hafi tekið breytingum í matsferlinu sem rýri gildi þess. Ljóst sé af umfjöllun matsmanns að mikil óvissa ríki hvað varðar fastan og breytilegan kostnað sem hljótist af sölu varanna. Því er mótmælt að enginn kostnaður umfram kostnaðarverð seldra vara hljótist af sölu nýrrar vörulínu. Þá gera stefndu athugasemdir við mat matsmanns á ávöxtunarkröfu. Unnt sé að gefa sér þá forsendu að við mat á ávöxtunarkröfu eigi að miða við fjárfesti sem sé að velta fyrir sér fjárfestingu í rekstri stefnanda eða lánveitingu. Það sé engu að síður alls ekki rétt að gefa sér þá forsendu þegar metin sé framtíðar framlegð af einni vöru sem hefur verið til sölu hjá stefnanda í mjög skamman tíma. Sama gildi um mat matsmanns á vexti og að enginn fastur eða breytilegur kostnaður fylgi 1,7% vexti í sölu vörunnar til eilífðar. Þá hafi matsmaður alfarið byggt mat sitt á upplýsingum sem stafi frá stefnanda þó að hann hafi leitast við að staðreyna upplýsingar úr bókhaldi.

40. Stefndu benda jafnframt á að stærðfræðilegar hugleiðingar í matsgerð taki ekki tillit til sölu á staðgönguvörunni J. Það sé ljóst að stefndu hafi byrjað að selja þessa vöru í október 2018 samhliða vörum frá D. Vörur frá [...] hafi komið að öllu leyti í staðinn fyrir vörur frá [...] félaginu, enda um sambærilegar vörur að ræða. Þá hafi stefnandi haldið áfram að selja vörur frá D eftir árið 2018 en ekki hafi verið litið til þess í útreikningum í matsgerð. Jafnframt er bent á að stefnandi hafi ekki viljað takmarka tjón sitt með því að selja vörur sem keyptar voru af stefndu eða með samstarfi við framleiðandann. Þegar af þeirri ástæðu hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum til bóta úr hendi stefndu. Séu ekki orsakatengsl á milli viðskipta stefndu við D og meints tjóns stefnanda, auk þess sem tjónið sé ekki sennileg afleiðing af háttsemi stefndu.

IV

Niðurstaða

41. Aðila greinir á um hvort stefndu hafi brotið gegn ákvæðum ráðningarsamninga og óskráðum reglum um trúnaðarskyldur í vinnusambandi á meðan þeir voru enn starfsmenn stefnanda, sem og með háttsemi eftir starfslok þeirra. Einnig er deilt um hvort stefndu hafi brotið gegn þágildandi ákvæði 16. gr. c laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Eins og rakið hefur verið byggir stefnandi málatilbúnað sinn einkum á því að stefndu hafi hafið undirbúning að stofnun einkahlutafélags í samkeppni við stefnanda á meðan þeir störfuðu hjá félaginu. Þá hafi stefndu átt í samskiptum við mikilvægan viðskiptavin stefnanda, D, og nýtt upplýsingar sem þeir bjuggu yfir vegna starfa sinna hjá stefnanda í því skyni að fá félagið til að færa viðskipti sín til einkahlutafélags stefndu. Stefnandi telur þessa háttsemi hafa valdið sér tjóni sem nemi fjárhæð dómkröfu hans.

42. Leggja verður til grundvallar að gagnkvæm trúnaðarskylda hafi ríkt á milli stefnanda og stefndu sem áttu í ráðningarsambandi. Ólögfestum reglum um trúnaðarskyldu í ráðningarsambandi er ætlað að sporna gegn misnotkun á aðstöðu, enda annast starfsmaður oft í starfi sínu mikil verðmæti sem vinnuveitandi hans á og hefur aðgang að upplýsingum sem honum ber að gæta trúnaðar um. Í trúnaðarskyldunni felst meðal annars skylda til þess að sýna heiðarleika, þagnarskylda og bann við háttsemi sem felur í sér samkeppni við viðsemjanda andstætt efni ráðningarsamnings, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 3. nóvember 2021 í máli nr. 18/2021.

43. Talið hefur verið að trúnaðarskylda í vinnusambandi, þar á meðal sá þáttur hennar sem lýtur að samkeppnisvernd, haldist í uppsagnarfresti og að starfsmanni beri að sýna vinnuveitanda sínum trúnað á þeim tíma hvort sem hann sé við störf eða ekki. Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar er þó rakið að eðli máls samkvæmt hafi áhrif að verið sé að binda enda á samningssamband vinnuveitanda og starfsmanns. Sé því eðlilegt að veita starfsmanni ákveðið svigrúm til þess að verða sér úti um annað starf, hvort sem er með stofnun eigin fyrirtækis eða með því að leita eftir nýju starfi, jafnvel hjá samkeppnisaðila. Ráðning til starfa hjá samkeppnisaðila sem taki gildi að loknum uppsagnarfresti feli almennt ekki í sér brot á trúnaðarskyldu, enda sé sýnt fram á að starfsmaður noti ekki upplýsingar, gögn eða annað frá vinnuveitanda sínum í starfi hjá eða fyrir samkeppnisaðila eða hyggi sjálfur á slíkan rekstur í því skyni.

44. Ráðningarsamningar stefndu, sem gerð hefur verið grein fyrir að framan, höfðu ekki að geyma ákvæði sem takmörkuðu heimildir þeirra til að vinna störf í samkeppni við stefnanda eftir að ráðningarsambandi lauk. Hins vegar voru stefndu bundnir trúnaðar- og þagnarskyldu um vitneskju sem þeir öðluðust í starfi sínu, þar með talið um viðskiptavini stefnanda. Umrædd ákvæði ráðningarsamninganna eru í samræmi við þá óskráðu skyldu starfsmanna að gæta trúnaðar um það sem þeir verða áskynja í starfi sínu.

45. Að framan hefur verið gerð grein fyrir því að stefndi C tilkynnti stefnanda um uppsögn sína sem framkvæmdastjóri félagsins 29. maí 2018 og lét af störfum 1. júní sama ár. Samkomulag var með aðilum um að hann ynni ekki uppsagnarfrest og fengi ekki laun á þeim tíma. Verður því að miða við að ráðningarsamband stefnanda og stefnda C hafi liðið undir lok mánaðamótin maí og júní 2018. Stefndi B tilkynnti stefnanda um uppsögn sína 30. apríl 2018, en starfaði áfram hjá félaginu fram til mánaðamóta júní og júlí 2018 og leið þá ráðningarsambandið undir lok.

46. Stefndu stofnuðu einkahlutafélagið F hinn [...] 2018 og tók það til starfa í framhaldinu. Það er ljóst af samþykktum félagsins og stofnskrá þess að það starfar að minnsta kosti að hluta til á sama markaði og stefnandi, sem og að um samkeppnisrekstur er að ræða. Meðal viðskiptavina einkahlutafélagsins er D sem var áður í viðskiptasambandi við stefnanda, en einkahlutafélagið selur jafnframt vörur frá ýmsum öðrum aðilum. Það liggur fyrir að stefndu kynntust vörum [...] félagsins vegna starfa sinna fyrir stefnanda haustið 2017 og áttu í samskiptum við útflutningsstjórann E. Ráðið verður af gögnum málsins að 25. október 2017 hafi D boðið stefnanda að kaupa [...] vörur með tilteknum afslætti. Útskýrt var að [...] félagið hefði að jafnaði einn samstarfsaðila í hverju landi og fengi stefnandi stöðu „merchant“, en hugsanlega yrði stöðu hans breytt í svokallaðan „importer“ ef vel gengi. Það liggur fyrir að stefnandi keypti umræddar vörur í um átta mánuði og hafði hagnað af sölu varanna. Ekki mun hafa verið gerður samningur á milli félaganna að öðru leyti en því að samið var um tiltekin afsláttarkjör. Eins og áður greinir kynnti útflutningsstjóri D stefnanda 29. júlí 2018 að nýtt fyrirkomulag sölu myndi taka gildi 8. ágúst sama ár og að kaup á vörum þyrftu að fara fram í gegnum einkahlutafélag stefndu.

47. Útflutningsstjóri [...] félagsins gaf skýrslu fyrir dómi og útskýrði að rekstur þess væri almennt með þeim hætti að aðilum sem vildu selja [...] vörur væri veitt svokölluð „merchant“ staða til reynslu. Í því fælist ekki nokkurs konar einkaumboð, en veittur væri tiltekinn afsláttur af þeim vörum sem væru keyptar. Jafnframt kom fram í skýrslunni að D hefði ekki hugnast að halda áfram viðskiptum við stefnanda samkvæmt sama fyrirkomulagi eftir að stefndu létu af störfum. Útflutningsstjórinn vísaði til þess að sölumenn þyrftu að þekkja vel tæknilega eiginleika [...] varanna og hefði hann haft efasemdir um að þeir starfsmenn sem eftir stóðu hefðu slíka þekkingu. Þá lagði útflutningsstjórinn áherslu á að hann hefði skoðað húsnæði stefnanda og ekki litist vel á það, en rými fyrir lager væri lítið og illa skipulagt auk þess sem verslunin væri lítil. Að virtum aðstæðum hefði D tekið ákvörðun um að breyta sölufyrirkomulaginu og talið hagsmunum sínum best borgið með því að selja hinu nýja einkahlutafélagi F. vörurnar. Gert hefði verið ráð fyrir því að F gæti síðan selt vörurnar öðrum aðilum, eftir atvikum stefnanda. Útflutningsstjórinn ítrekaði að það hefði ekki verið ætlunin að koma í veg fyrir að stefnandi gæti keypt [...] vörur, heldur hefði vilji staðið til þess að stefnandi ætti aðild að hinu nýja sölufyrirkomulagi.

48. Sönnunarbyrði fyrir því að stefndu hafi brotið gegn trúnaðarskyldu sinni hvílir á stefnanda. Ekki verður fallist á að áskorun stefnanda um að stefndu leggi fram gögn um samskipti sín við D í aðdraganda og kjölfar starfsloka þeirra hjá stefnanda létti sönnunarbyrði af honum. Í þeim efnum verður að horfa til þess að stefndu kveða slík samskipti eingöngu hafa átt sér stað símleiðis eftir starfslok þeirra og fær það stoð í skýrslu útflutningsstjóra [...] félagsins fyrir dómi.

49. Leggja verður til grundvallar að stefndu hafi stofnað fyrrgreint einkahlutafélag sem starfar í samkeppni við stefnanda eftir að ráðningarsamband þeirra leið undir lok. Telja verður að stefndu hafi verið heimilt að vinna að undirbúningi stofnunar félagsins á meðan á uppsagnarfresti stóð, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar, og liggur ekkert fyrir um að þeir hafi nýtt sér trúnaðarupplýsingar í því skyni. Eins og áður greinir var ekki að finna ákvæði í ráðningarsamningum sem takmörkuðu heimild stefndu til að stofna til samkeppni við stefnanda eftir að ráðningarsambandi lauk. Að framangreindu virtu verður ekki talið að stefndu hafi með stofnun einkahlutafélagsins brotið gegn trúnaðarskyldu sinni gagnvart stefnanda.

50. Kemur þá til skoðunar hvort stefndu hafi gripið til ráðstafana til að koma á viðskiptasambandi við D á meðan þeir voru enn í ráðningarsambandi við stefnanda. Fram kom í skýrslu útflutningsstjóra [...] félagsins fyrir dómi að stefndi C hefði kynnt honum símleiðis í júní 2018 að hann hefði látið af störfum hjá stefnanda. Vitnið taldi að það hefði fyrst verið undir lok júní 2018 sem stefndi C hefði sagt honum frá áformum um stofnun nýs félags og rætt möguleika á viðskiptum. Verður þannig ráðið af framburði vitnisins að stefndi C hafi ekki átt frumkvæði að viðskiptum við [...] félagið fyrr en eftir að ráðningarsambandi hans og stefnanda lauk. Meta verður framburð vitnisins í því ljósi að félagið á nú í viðskiptasambandi við stefndu, sbr. 59. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aftur á móti verður að líta til þess að engin gögn liggja fyrir sem sýna fram á hið gagnstæða eða bera með sér að stefndu hafi unnið að því að koma á viðskiptasambandi við félagið áður en ráðningarsamband þeirra og stefnanda leið undir lok. Hefur þannig ekki verið sýnt fram á að stefndu hafi aðhafst nokkuð í því skyni að fá D til að eiga viðskipti við einkahlutafélag sitt fremur en stefnanda á þessum tíma. Þá verður ekki heldur séð að stefndu hafi með öðrum hætti sýnt af sér saknæma háttsemi í andstöðu við trúnaðarskyldu sína til að koma á viðskiptum við [...] félagið áður en starfslok urðu. Í þeim efnum verður að horfa til þess að stefnandi hafði eingöngu keypt vörur af D í um átta mánuði. Stefnandi var hvorki umboðsaðili fyrir félagið né hafði hann rétt til einkasölu á vörunum. Aðeins hafði verið samið um tiltekin afsláttarkjör sem D gat að vild fallið frá og fært viðskipti sín annað ef það teldi það samræmast hagsmunum sínum betur. Þá verður ráðið af gögnum málsins, sem og skýrslum fyrir dómi, að stefnanda hafi staðið til boða að panta [...] vörur frá D í því skyni að standa við skuldbindingar sínar gegn greiðslu útistandandi reikninga.

51. Stefnandi byggir einnig á því að stefndu hafi brotið gegn þágildandi ákvæði 16. gr. c í lögum nr. 57/2005, en ákvæðið var fellt úr gildi með 4. tölulið 20. gr. laga nr. 131/2020 um viðskiptaleyndarmál. Samkvæmt ákvæðinu er óheimilt að afla sér eða reyna að afla sér með ótilhlýðilegum hætti upplýsinga um eða umráða yfir atvinnuleyndarmálum starfseminnar. Fram kemur í 2. mgr. að sá sem fengið hefur vitneskju um eða umráð yfir atvinnuleyndarmálum á réttmætan hátt í starfi sínu megi ekki án heimildar veita upplýsingar um eða hagnýta sér slík leyndarmál. Fyrir gildistöku laga nr. 57/2005 var samhljóða ákvæði að finna í 27. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Í athugasemdum með frumvarpi til þeirra laga sagði meðal annars að hugtakið atvinnuleyndarmál væri ekki skýrt í greininni og væru ekki skörp skil á milli þess og rekstrar- og viðskiptaleyndarmáls. Í dæmaskyni var vísað til þess hvað gæti falist í verslunar- eða viðskiptaleyndarmálum. Tekið var fram að almenn þekking og reynsla starfsmanns gæti ekki fallið undir það að vera atvinnuleyndarmál. Því fleiri sem þekktu atvinnuleyndarmál og ekki væru háðir þagnarskyldu, þeim mun meiri vafi væri um hvort hagsmunirnir væru þess eðlis að þeir ættu að njóta verndar sem atvinnuleyndarmál.

52. Telja verður ljóst að stefndu hafi öðlast þekkingu á vörum D í störfum sínum fyrir stefnanda, auk þess sem þeir þekktu verðlagningu varanna. Að mati dómsins er ekki unnt að fallast á að slík þekking, sem telja verður að fleiri starfsmenn stefnanda hafi getað haft, teljist til atvinnuleyndarmáls í skilningi þágildandi ákvæðis 16. gr. c laga nr. 57/2005. Til þess er að líta að stefndi C var framkvæmdastjóri stefnanda og hafði því margvíslegar upplýsingar sem tengdust rekstri félagsins og viðskiptavinum. Hvað sem því líður verður ekki séð að stefndi C hafi nýtt slíkar upplýsingar, sem vörðuðu [...] félagið, til hagsbóta fyrir einkahlutafélag stefndu og hagnýtt sér þær í skilningi 2. mgr. 16. gr. laga nr. 57/2005. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að stefndu hafi brotið gegn umræddu ákvæði með hagnýtingu atvinnuleyndarmáls í þágu einkahlutafélags síns. 53. Að öllu framangreindu virtu verður hvorki fallist á að stefndu hafi brotið gegn ákvæðum ráðningarsamninga, trúnaðarskyldu sinni né þágildandi ákvæði 16. gr. c laga nr. 57/2005. Þegar af þeirri ástæðu verða stefndu sýknaðir af kröfu stefnanda. Að virtum úrslitum málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað eins og greinir í dómsorði.

Á-kvk-nf R-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt N-kvk-þgf M-kvk-þgf héraðsdómara og B-kk-þgf L-kk-þgf, löggiltum endurskoðanda.

DÓMSORÐ:

Stefndu, B og C, eru sýknir af kröfum stefnanda, A.

Stefnandi greiði stefndu sameiginlega 1.400.000 krónur í málskostnað.

Á-kvk-nf R-kvk-nf

N-kvk-nf M-kvk-nf

B-kk-nf L-kk-nf