E-525/2014

Mál þetta, sem var dómtekið 28. október sl., var höfðað 9. janúar sl.

Stefnandi er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2 í Reykjavík.

Stefndi er G-kk-nf Á-kk-nf, Lerkihlíð 3 í Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð 257.691 króna ásamt dráttarvöxtum skv. 3. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6 gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. október 2013 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til þrautavara krefst hann þess „að varnaraðili verði sýknaður á grundvelli skuldajöfnuðar, eins langt og dómkrafa sóknaraðila nær“. Þá krefst stefndi í öllum tilvikum málskostnaðar auk virðisaukaskatts.

Í þinghaldi 30. apríl sl. var ákveðið að málið yrði flutt um form og efni samhliða, sbr. 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991.

I

Stefnandi stofnaði 19. ágúst 1994 tékkareikning nr. 840031 við útibú Íslandsbanka hf. að Kirkjusandi 2 í Reykjavík. Reikningnum var lokað 31. október 2013 þegar uppsöfnuð skuld reikningsins nam 257.691 krónu. Stefnda var send tilkynning um löginnheimtu vegna skuldarinnar 27. september 2013 og innheimtubréf 13. nóvember sama ár. Stefnandi mun ekki hafa fengið skuldina greidda þrátt fyrir innheimtutilraunir og hefur því höfðað mál þetta til innheimtu.

II

Stefnandi byggir kröfu sína á því að stefndi hafi stofnað til yfirdráttarskuldar í ofangreindu útibúi Íslandsbanka hf., sem síðar varð Glitnir banki hf., nú í eigu stefnanda, í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda Glitnis banka hf. til Nýja Glitnis hf., sem síðar varð Íslandsbanki hf. Stefndi hafi ekki brugðist við innheimtutilraunum stefnanda og hafi mál þetta verið höfðað af þeim sökum. Krafist sé dráttarvaxta frá 27. október 2013, mánuði frá tilkynningu um löginnheimtu þar sem stefndi hafi með réttu verið krafinn um greiðslu kröfunnar, í samræmi við 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Stefnandi byggi kröfur sínar á meginreglum kröfu- og samningaréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til þess að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing sé vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991.

III

Stefndi krefst aðallega frávísunar málsins. Þá kröfu kveðst hann m.a. byggja á lögum nr. 121/1994 um neytendalán. Samkvæmt 1. gr. þeirra taki þau til lánssamninga sem lánveitandi geri í atvinnuskyni við neytendur. Lögin eigi við um lánveitingar í formi yfirdráttarheimilda, sbr. 2. gr. þeirra. Sú meginregla sé sett fram í 5. gr. laganna að lánssamningur skuli vera gerður skriflega og fela í sér upplýsingar þær sem nánar eru tilgreindar í 6. og 8. gr. Þá skuli neytandi fá í hendur eintak af lánssamningnum. Þrátt fyrir að 3. gr. laganna hafi að geyma ákveðin sérákvæði um yfirdráttarheimildir, fáist ekki af þeim ráðið að með þeim sé að neinu leyti vikið frá meginreglunni um skriflega lánssamninga. Í 3. málslið 3. gr. e megi reyndar finna það frávik frá meginreglunni að þrátt fyrir ákvæði 5. gr. sé heimilt að munnlegri beiðni neytanda að breyta yfirdráttarheimild, sem samkvæmt orðanna hljóðan hljóti að eiga við eftir að til hennar hefur verið stofnað. Aftur á móti sé hvergi að finna neitt í lögum nr. 121/1994 sem heimili að stofnað sé til lánveitinga í formi yfirdráttarheimildar, nema á grundvelli samnings í upphafi viðskipta. Enginn lánssamningur liggi fyrir í máli þessu. Þannig fáist ekki séð að sönnunarbyrði sé uppfyllt. Umsókn um debetkort og umboð geti ekki talist vera lánssamningur eða skuldarviðurkenning.

Samkvæmt 2. gr. laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu taki þau til samninga, skilmála og athafna sem hafi eða ætlað sé að hafa áhrif hér á landi. Til slíkra samninga hljóti að geta talist samningar um neytendalán. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 9. gr. laga nr. 57/2005 séu viðskiptahættir villandi ef þeir eru líklegir til að blekkja neytendur og ef ekki er greint frá upplýsingum sem telja má að almennt skipti máli fyrir neytendur. Þá teljist slíkir viðskiptahættir alltaf óréttmætir skv. því sem kveðið sé á um í 2. málslið 1. mgr. 8. gr. Samkvæmt 5. gr. séu óréttmætir viðskiptahættir bannaðir og gildi það bann áður en, á meðan og eftir að viðskipti með vöru fara fram eða þjónusta er veitt. Sú háttsemi stefnanda að byggja kröfu sína á gögnum sem ekki geti talist vera lánssamningur sé sérstaklega villandi og til þess fallin að vera blekkjandi. Ef um raunverulegan lánssamning væri að ræða gæti verið um óréttmæta viðskiptahætti að ræða þar sem alls ekki væri greint frá mikilvægum upplýsingum sem skipti höfuðmáli fyrir réttarstöðu stefnda.

Samkvæmt 36. gr. b í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga skuli skriflegur samningur, sem atvinnurekandi gefi neytanda kost á, vera á skýru og skiljanlegu máli. Jafnframt sé þar kveðið á um að komi upp vafi um merkingu samnings sem nefndur sé í 1. mgr. 36. gr. a skuli túlka hann neytanda í hag. Samkvæmt 36. gr. a gildi þessi ákvæði almennt um samninga, m.a. samningsskilmála, sem ekki hafi verið samið um sérstaklega, enda séu samningarnir liður í starfsemi annars aðilans, atvinnurekanda, en í meginatriðum ekki liður í starfsemi hins aðilans, neytanda. Jafnframt kveði 2. mgr. 36. gr. a á um að sönnunarbyrðin fyrir því að samið hafi verið sérstaklega um samning og hann falli ekki undir 1. mgr. hvíli á atvinnurekanda. Þar sem enginn samningur liggi fyrir í málinu hljóti að verða að túlka allan vafa þar að lútandi stefnda í hag. Engin framlögð gögn málsins styðji eða sanni tilvist samnings um neytendalán. Þar sem samninginn skorti geti hann hvorki talist vera skiljanlegur né skýr. Það sé ósanngjörn túlkun og andstæð góðri viðskiptavenju að stefnandi geti borið fyrir sig umsókn um debetkort og umboð til fyrrverandi maka.

Samkvæmt 67. gr. laga um meðferð einkamála skuli aðili sá er skírskotar til skjals í vörslum hans leggja það fram eftir kröfu gagnaðila ef taka á tillit til þess við úrlausn máls. Verði aðili ekki við áskorun um að leggja fram skjal, sem þyki sannað að hann hafi undir höndum, kveði 68. gr. jafnframt á um að dómari geti þá skýrt það svo að hann samþykki frásögn áskoranda um efni skjalsins. Stefndi telji reyndar að tilvist samnings um lánveitingu í formi yfirdráttarheimildar sé með öllu ósönnuð.

Ekki sé sýnt fram á með hvaða hætti höfuðstóll skuldarinnar hafi myndast, en viðskiptayfirlit verði eitt og sér varla talið nægilegt sem grundvöllur fjárkröfu gegn mótmælum stefnda. Þau gögn sem stefnandi hafi lagt fram um tilvist og fjárhæð kröfu sinnar eigi það sammerkt að höfuðstóll kröfunnar sé þar tilgreindur með einni fjárhæð, en hann sé hvergi sundurliðaður eða nánar leitast við að tilgreina hvernig hann sé til kominn. Ekkert komi heldur fram um það í stefnu eða hvernig til hennar hafi verið stofnað, hvernig hafi verið greitt af henni eða hver sé kostnaður af hinni meintu lántöku. Ekki verði heldur neitt um það ráðið af innheimtubréfi, tilkynningum eða öðrum gögnum sem stefnandi hafi lagt fram. Framlögð gögn sem tilgreini fjárhæð kröfu séu í raun einungis tölvuútprentanir sem séu einhliða útbúnar af stefnanda og geti varla komið í stað samnings eða talist vera gild vottorð um lögskipti aðila. Málatilbúnaður stefnanda sé svo óljós og vanreifaður að vísa verði málinu frá dómi.

Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 hafi enga þýðingu í máli þessu. Stefndi fái helst af skjalinu ráðið að það snerti tiltekin lögskipti stefnanda við forvera hans, Glitni hf., sem stefndi hafi ekki átt beina aðild að. Ekkert hafi komið fram af hálfu stefnanda um hvernig sú ráðstöfun eigna og skulda Glitnis hf. til stefnanda sem þar sé fjallað um geti haft bein áhrif á hugsanleg réttindi og skyldur stefnda eða hver þau séu. Þannig sé vandséð af málatilbúnaði stefnanda að hann hafi með nægilega glöggum hætti sýnt fram á aðild að réttindum eða skyldum. Stefndi geti því ómögulega áttað sig á því hverju hann þurfi að verjast og hvernig honum beri að halda uppi vörnum gegn kröfum stefnanda. Stefna málsins uppfylli ekki skilyrði 80 gr. laga nr. 91/1991 og verði af þeim sökum að vísa málinu frá dómi.

Sýknukröfu sína byggi stefndi á því að stefnandi hafi ekki fært sönnur fyrir kröfum sínum. Engin sönnun liggi fyrir um þau málsatvik sem hugsanlega gætu legið að baki viðskiptunum eða með hvaða hætti krafan hafi stofnast. Sönnunarbyrðin um tilvist slíkra réttinda hvíli á stefnanda.

Samkvæmt 3. gr. laga nr. 121/1994 skuli neytanda veittar upplýsingar í samningi um yfirdráttarheimild af tékkareikningi, þar á meðal um mörk heimildar, vexti og annan kostnað, auk þess með hvaða hætti þeir vextir eða önnur umsamin gjöld geti hugsanlega tekið breytingum á lánstímanum. Samkvæmt e-lið sé skylt að veita upplýsingar um árlega hlutfallstölu kostnaðar við mismunandi notkun á heimildinni, auk þess sem árlega skuli senda neytanda almennar upplýsingar með dæmum um útreikning kostnaðar samkvæmt þessum lið. Séu vextir samkvæmt þessu, eða annar lántökukostnaður, ekki tilgreindir í lánssamningi sé lánveitanda óheimilt að krefja neytanda um greiðslu þeirra, sbr. 1. mgr. 14. gr. Samkvæmt 2. mgr. 14. gr. sé lánveitanda óheimilt að krefjast greiðslu frekari lántökukostnaðar en komi fram í samningi. Þessi skilyrði geti ekki talist uppfyllt, enda sé ekki neinum lánssamningi til að dreifa. Þá hafi stefnandi aldrei sent stefnda þær upplýsingar sem þar sé kveðið á um.

Stefndi byggi sýknukröfu sína einnig á því að stefnandi hafi ekki sannað aðild sína að málinu. Verði ákvörðun Fjármálaeftirlitsins talin hafa haft áhrif á lögskipti og réttarstöðu aðila, þar á meðal hvort stefnandi hafi á einhverjum tíma getað öðlast kröfu á hendur stefnda, hljóti sú krafa að vera fyrnd. Þau gögn sem stefnandi hafi lagt fram séu útdráttur úr skrám Reiknistofu bankanna, dags. 11. nóvember 2013, tilkynning um löginnheimtu og innheimtubréf. Þessi gögn séu dagsett löngu eftir 14. október 2012 þegar almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda á hendur stefnda hlyti að hafa verið liðinn. Sé það tilfellið að stefnandi beri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins fyrir sig sem uppruna kröfuréttinda hljóti þau að hafa verið fyrnd, samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, þegar stefnandi hafi sent innheimtubréf sín.

Þrautavarakrafa stefnda byggist á 28. gr. laga nr. 91/1991 um heimild til að hafa uppi gagnkröfu á grundvelli skuldajöfnuðar. Krafan byggist á gögnum sem stefndi hafi sjálfur útbúið. Samkvæmt þeim verði vart annað séð en að staða umrædds reiknings sé núll eða að stefndi eigi jafnvel inneign hjá stefnanda að sömu fjárhæð og komi fram á því skjali sem stefnandi hafi lagt fram um kröfu sína. Að mati stefnda byggist kröfur stefnanda í raun ekki á neinum haldbærum gögnum, auk þess sem málatilbúnaði hans sé ábótavant að mörgu öðru leyti. Niðurstaða sem byggðist á þess háttar tilbúningi stefnanda væri ótæk. Stefndi fari fram á að gagnkröfu hans verði skuldajafnað á móti kröfu stefnanda, sem ætti að leiða til sýknu.

Stefndi byggi á lögum nr. 121/1994 um neytendalán, sbr. lög nr. 30/1993 ásamt áorðnum breytingum þ. á m. með lögum nr. 179/2000, og á lögum nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ólögmæta löggerninga, einkum 36. gr. og 36. gr. a-d, lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, lögum nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og lögum nr. 33/1944 um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Þá vísi stefndi til réttarreglna um aðild og forsvar, reglna kröfuréttar um fyrningarfrest, auk annara reglna eftir því sem þær kunni að eiga við um málsatvik og ágreining málsaðila. Þá byggi stefndi kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda á 130. gr. og eftir atvikum 131. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Frávísunarkrafa stefnda byggir á því að stefna málsins sé ekki í samræmi við 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en málatilbúnaður stefnanda sé óskýr. Enginn skriflegur samningur um yfirdráttarlán liggi fyrir í málinu. Þá sé óljóst hvernig stefnufjárhæð hafi orðið til og ekki liggi fyrir hvernig réttindin hafi komist í eigu stefnanda.

Dómurinn telur að skýrt sé í stefnu hver málsgrundvöllurinn og sakarefnið er. Stefnda getur ekki dulist af lestri stefnu og fylgiskjölum á hvaða atvikum er byggt eða það hvernig aðild stefnanda sé til komin. Að mati dómsins standa því ekki efni til þess að fallast á það með stefnda að málatilbúnaður stefnanda sé svo gallaður að vísa beri málinu frá dómi vegna vanreifunar.

Í málinu liggur frammi ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008, sem tekin var með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Með ákvörðuninni var eignum og skuldum Glitnis hf. ráðstafað til stefnanda. Með vísan til þess og fjölmargra dómafordæma Hæstaréttar Íslands telur dómurinn að stefnandi sé réttur aðili málsins.

Óumdeilt er að stefndi stofnaði framangreindan tékkareikning nr. 840031 í Íslandsbanka hf. 19. ágúst 1994. Í lögum nr. 121/1994 um neytendalán, sem taka til lánssamninga er lánveitandi gerir í atvinnuskyni við neytendur, er kveðið svo á að samningar um yfirdráttarheimild af tékkareikningi falli undir gildissvið laganna. Stefndi heldur því fram að ekki hafi verið gerður við hann sérstakur lánssamningur vegna yfirdráttarins og því sé hann ekki í skuld við stefnanda.

Í 3. gr. laga um neytendalán segir meðal annars að í samningi um yfirdráttarheimild af tékkareikningi svo og í sambærilegum lánssamningi með breytilegum höfuðstól skuli neytanda í upphafi slíkra viðskipta veittar upplýsingar um hvaða takmörk séu á lánsupphæðinni, hverjir vextir séu og hvaða gjöld falli á lánið frá þeim tíma er gengið er frá samningi, svo og við hvaða skilyrði megi breyta þeim. Í e-lið 3. gr. segir að þar skuli jafnframt veittar upplýsingar um árlega hlutfallstölu kostnaðar við mismunandi notkun á heimildinni. Enn fremur segir í e-lið að þrátt fyrir ákvæði 5. gr. laganna, þar sem meðal annars er kveðið á um að lánssamningur skuli gerður skriflega og fela í sér tilgreindar upplýsingar, sé heimilt að breyta yfirdráttarheimild á tékkareikningi að munnlegri beiðni neytanda. Skilmálar stefnda um debetkort, sem stefndi staðfesti að hafa kynnt sér við undirritun umsóknar um debetkort, samrýmast ákvæði e-liðar 3. gr., að því leyti að í þeim kafla skilmálanna þar sem fjallað er um yfirdráttarheimildir, kemur fram í 3. grein að reikningseigandi geti óskað eftir hækkun eða lækkun á yfirdráttarheimild með skriflegri beiðni, símtali, tölvupósti, símbréfi eða í netbanka. Reikningseigandi teljist hafa samþykkt hækkun á yfirdráttarheimild með notkun sinni á reikningnum í kjölfar hækkunar á heimild.

Svo virðist sem ekki hafi verið gerður sérstakur skriflegur samningur milli stefnda og forvera stefnanda um yfirdráttarheimild. Hins vegar liggur fyrir að stefndi notaði fyrrgreindan reikning, fékk send reikningsyfirlit þar sem fram komu breytilegar yfirdráttarheimildir og notaði reikninginn til samræmis við yfirdráttarheimildir hverju sinni. Hefur hann því með samfelldri notkun sinni á reikningnum allt frá stofnun hans til ársins 2011 samþykkt þær yfirdráttarheimildir sem honum voru veittar og í gildi voru hverju sinni og skiptir því engu máli þótt ekki liggi fyrir skriflegur samningur, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 605/2012.

Stefndi hefur borið fyrir sig að krafa stefnanda sé niður fallin sakir fyrningar. Krafa stefnanda er vegna peningaláns. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem voru í gildi þegar stefndi stofnaði framangreindan tékkareikning 19. ágúst 1994, og 2. mgr. 5. gr. núgildandi laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, fyrnast slíkar kröfur á 10 árum. Stefndi notaði tékkareikninginn allt til ársins 2011. Var krafa stefnanda því ekki fyrnd er málið var höfðað 9. janúar 2014.

Í málinu liggja fyrir reikningsyfirlit vegna framangreinds bankareiknings allt frá árinu 2003 til lokunar hans. Í þeim er að finna nákvæmar upplýsingar um innborganir og úttektir, þ. á m. vegna þjónustugjalda og vaxtakostnaðar. Yfirlitin eru öll stíluð á bæði stefnda og þáverandi eiginkonu hans, sem hafði aukakort að reikningnum. Yfirlitin bera það með sér að hafa verið send stefnda frá árinu 2003 og fram til ársloka 2011 og hefur stefndi ekki borið brigður á að honum hafi borist þau. Neðst í öllum yfirlitunum er að finna eftirfarandi upplýsingar: „Athugasemdir óskast gerðar innan 20 daga frá viðtöku yfirlitsins, annars telst reikningurinn réttur. Upplýsingar eru gefnar í síma 440 4000. Vaxtamánuður er 21.-20. næsta mánaðar.“ Telja verður að með yfirlitunum hafi stefndi hafi fengið nægjanlegar upplýsingar um vexti og annan kostnað vegna yfirdráttarins. Ekkert hefur komið fram í málinu um það að stefndi hafi gert athugasemdir við útreikninga og gjaldfærslu stefnanda. Þykir stefndi því hafa sýnt af sér verulegt tómlæti. Samkvæmt framansögðu þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á að fyrir hendi séu skilyrði skuldajafnaðar vegna ætlaðrar gagnkröfu hans sem byggist á óréttmætum vaxtaútreikningi og innheimtukostnaði stefnanda.

Með hliðsjón af öllu framangreindu verður öllum kröfum stefnda hafnað og fallist á kröfu stefnanda. Stefndi verður, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur.

B-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð:

Frávísunarkröfu stefnda, G-kk-ef Á-kk-ef, er hafnað.

Stefndi greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 257.691 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. október 2013 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.

B-kvk-nf B-kvk-nf