E-67/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 2. desember sl., er höfðað af A, kt. 000000-0000, […], gegn B, kt. 000000-0000, […].

Dómkröfur stefnanda eru, að honum verði með dómi veitt óskipt forsjá barns þeirra stefndu, C, kt. 000000-0000. Þá krefst hann þess að stefndu verði gert að greiða lágmarksmeðlag með barninu frá dómsuppsögudegi til fullnaðs 18 ára aldurs þess. Að auki krefst hann þess að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar barns og foreldris. Loks krefst hann málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi, auk lögmælts virðisaukaskatts.

Dómkröfur stefndu eru þær, að kröfu stefnanda um óskipta forsjá barnsins C verði hafnað og þar með að hafnað verði kröfu stefnanda um meðlag með barninu úr hendi stefndu. Stefnda krefst þess jafnframt að hafnað verði að ákveða inntak umgengnisréttar stefnanda við barnið, en komi til þess að stefnanda verði falin forsjá stúlkunnar verði ákvarðað um inntak umgengni stefndu við barnið. Loks gerir stefnda kröfu um að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt framlögðum reikningi og að málskostnaður verði ákveðinn eins og mál þetta sé ekki gjafsóknarmál, en stefnda fékk gjafsóknarleyfi þann 2. september sl.

I.

A. Samkvæmt gögnum málsins hófust kynni með málsaðilum fyrri hluta árs 1997. Stefnandi bjó þá á heimili móður sinnar […], en stefnda var búsett […] og stundaði nám við […]. Þá um haustið flutti stefnda til […] og héldu aðilar þá áfram sambandi sínu. Haustið 1998 fluttu þau til […] og sóttu bæði nám við […]. Stefnda bjó hjá foreldrum sínum, en stefnandi í leiguíbúð. Þau luku bæði stúdentsprófi um jólin 1999. Í byrjun árs 2000 fluttu þau saman suður og hófu sambúð í íbúð sem stefnda hafði tekið á leigu […]. Um mitt árið 2002 urðu þau fyrir áfalli er þau eignuðust andvana fæddan dreng. Þann […] 2003 eignuðust þau dótturina C og var í framhaldi af því þeirra í millum staðfestur samningur um sameiginlega forsjá hennar hjá sýslumanni. Í málatilbúnaði sínum, en einnig í aðilaskýrslum fyrir dómi, hafa aðilar greint frá því að á þessum árum hafi komið upp alvarlegir hnökrar í sambúðinni, sem á stundum hafi endað með átökum. Liggur og fyrir að stefnda leitaði í tvígang til Kvennaathvarfsins í Reykjavík, sbr. dskj. nr. 10. Í fyrra skiptið dvaldi hún þar í eina nótt, þann 31. október 2002, en í síðara skiptið var dvölin þrír sólarhringar, frá 18. til 21. júní 2003. Í febrúar 2004 sleit stefnda sambúðinni við stefnanda og fluttist með dótturina C til foreldra sinna á […]. Verður af gögnum ráðið að sambúðarslitin hafi verið átakasöm, þ. á m. vegna skipta á lausafjármunum, en einnig um málefni dótturinnar. Í kjölfar slitanna urðu nær algjör sambandsslit milli stefnanda og dótturinnar, en þau feðgin munu síðast hafa hist í apríl 2004, fyrir utan stutt samskipti vorið 2007.

Þann 8. júlí 2004 setti stefnda fram kröfu hjá sýslumanninum […] um að stefnandi greiddi henni einfalt meðlag með dótturinni, C, og gekk að lokum úrskurður þar um, þann 1. desember það ár. Þann 11. nóvember 2004 setti stefnda fram kröfu hjá sýslumanninum […] um að hún færi ein með forsjá dótturinnar með vísan til þess að forsendur sameiginlegrar forsjár væru brostnar. Stefnandi mætti hjá sýslumanninum […] þann 16. febrúar 2005 og kvaðst reiðubúinn að reyna sættir í málinu. Málið var endursent sýslumanninum […] þann 24. október, en í kjölfarið gengu bréf á milli lögmanna aðila þar sem þess var freistað að ná samkomulagi um skipan forsjár. Í bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 1. júní 2006, var því lýst yfir að hann hafnaði breyttri forsjá, en óskaði eftir því að gengið yrði frá skriflegum samningi um umgengni. Stefnda setti af því tilefni fram tillögur sínar um umgengni í bréfi, dagsettu 30. nóvember 2006.

Stefnda höfðaði dómsmál gegn stefnanda, sem var þingfest 1. nóvember 2007. Krafðist hún m.a. forsjár yfir dóttur aðila, C. Þann 26. nóvember sama ár tókst með aðilum dómsátt, en í henni var m.a. kveðið á um að stefnda færi ein með forsjá dótturinnar og að stefnandi greiddi einfalt meðlag með henni í samræmi við úrskurð sýslumanns […] frá 1. desember 2004. Í sáttinni var kveðið á um að ágreiningur aðila um inntak umgengnisréttar yrði lagður fyrir sýslumanninn […] til úrlausnar.

Í september 2010 fór stefnandi fram á það við sýslumanninn […] að hann ákvarðaði um umgengni hans við dóttur aðila. Við fyrirtöku hjá sýslumanninum þann 1. október s.á. óskaði stefnda eftir aðkomu barnaverndarnefndar að málinu. Þann 24. mars 2011 óskaði sýslumaður eftir umsögn barnaverndarnefndar […] um málefni aðila og var erindið sent til félagsmálayfirvalda […] og […].

B. Mál það sem hér er til umfjöllunar var þingfest 7. apríl sl. Við meðferð málsins hafa aðilar, hvor um sig, m.a. lagt fram tillögur sínar um umgengni við dótturina C, en sættir hafa ekki tekist. Þá var að ósk lögmanna aðila þann 5. júlí sl. dómkvaddur sem hæfur og óvilhallur matsmaður, E-kvk-nf K-kvk-nf G-kvk-nf, sálfræðingur. Var því beint til matsmannsins að hann kannaði m.a. hagi aðila og svaraði tilgreindum spurningum um ágreiningsefni málsins. Matsskýrslan er dagsett 7. september 2011.

C. Samkvæmt stefnu, aðilaskýrslu stefnanda og öðrum gögnum ólst stefnandi upp í Reykjavík til 5 ára aldurs hjá foreldrum sínum ásamt yngri bróður. Snemma árs 1980 fluttist fjölskyldan til […], en þar hafði fjölskyldufaðirinn fengið atvinnu.

Dvölin […] þar sem faðirinn andaðist […]. Fluttist stefnandi á ný með fjölskyldu sinni til […]. Verður ráðið að stefnandi hafi verið fremur ósáttur við uppeldistök móður sinnar á unglingsárum og virðist á tímabili hafa verið í fremur litlum tengslum við hana. Breyting til batnaðar virðist hafa orðið þar á hin síðustu misserin, stefnandi virðist að öðru leyti hafa fremur lítil tengsl við stórfjölskyldu sína.

Eftir sambúðarslit aðila árið 2004 hóf stefnandi sambúð með vitninu D haustið 2005. Varði það samband í um 1½ ár, en þau eiga eina dóttur saman, sem fædd er […] 2006. Þau festu á sambúðartímanum kaup á íbúð […], en þar býr stefnandi enn. Í byrjun árs 2010 kynntist stefnandi vitninu E og trúlofuðu þau sig í lok ársins. E á dóttur úr fyrra sambandi sem er rétt 7 ára. Eru stefnandi og E í fjarbúð en stefna að varanlegri sambúð innan tíðar. Að sögn unnustunnar dvelja þær mæðgur oft á heimili stefnanda.

Í stefnu og við flutning málsins reisir stefnandi dómkröfur sínar einkum á því að hagsmunum barnsins C sé best borgið með því að hann fari með forsjá þess þar sem stefnda hafi alfarið komið í veg fyrir alla umgengni hans við barnið. Byggir stefnandi á því að með því að halda barninu algjörlega frá honum hafi stefnda fyrirgert rétti sínum í þessum efnum. Staðhæfir stefnandi að stefnda hafi ekki fengist til að ganga til samninga um að þau fari með sameiginlega forsjá barnsins, en bendir jafnframt á að núgildandi barnalög geri ekki ráð fyrir að hægt sé að dæma foreldrum sameiginlega forsjá barna.

Stefnandi byggir á því að það sé réttur barnsins að þekkja báða foreldra sína og umgangast þá, en þar um vísar hann til 1. mgr. 46. gr. barnalaga nr. 76, 2003. Þá sé í Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna einnig ákvæði sem tryggir rétt barna til að tengjast foreldrum sínum, svo sem í 3. gr. sáttmálans. Stefnandi segir að ástæða þess að hann hafi ráðist í þennan málarekstur séu fyrst og fremst hagsmunir barns hans.

Stefnandi staðhæfir að verði honum dæmd forsjá barnsins muni hann hlutast til um að það umgangist móður sína, stefndu, í ríkum mæli og að hann muni í engu aftra umgengni hennar við barnið svo framarlega sem aðstæður leyfa.

Stefnandi áréttar að það sé réttur barnsins að alast upp hjá foreldrum sínum en fyrir mestu sé að þau fái að búa við tilfinningalegt, fjárhagslegt og félagslegt öryggi. Telur stefnandi brýnt að barnið fái notið þessa réttar.

Um lagarök er af hálfu stefnanda varðandi forsjá vísað til 34. gr. barnalaganna, en um meðlag vísar hann til 5. mgr. lagagreinarinnar. Varðandi umgengnisþátt málsins áréttar stefnandi kröfu sína um að kveðið verði á um inntak þess réttar og að þess verði gætt að hún taki mið af aðstæðum á hverjum tíma. Telur stefnandi eðlilega umgengni vera aðra hverja helgi frá föstudegi til sunnudags, en þó eftir atvikum að verði hún sjaldnar þá verði hún lengur í hvert sinn. Enn fremur krefst hann þess að kveðið verði á um umgengni um jól, áramót og páska, en einnig í sumarleyfum, svo sem tíðkanlegt sé. Um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91, 1991 en um virðisaukaskatt til laga nr. 50, 1988.

Samkvæmt greinargerð, dómskýrslu stefndu og öðrum gögnum, ólst stefnda upp […] til 8 ára aldurs, hjá foreldrum sínum ásamt eldri systur. Eftir hefðbundið grunnskólanám hóf stefnda nám […]. Hún gerði hlé á náminu eftir að hún tók upp samband við stefnanda og fluttist til […] haustið 1997, en þar bjó hún í eitt ár og starfaði m.a. við verslunarstörf. Hún fluttist á ný til […] og lauk stúdentsprófi í lok árs 1999. Þá fluttist hún aftur til […] þar sem hún leigði íbúð og vann ýmis verslunar- og þjónustustörf. Hún hóf sambúð með stefnanda er leið á árið 2000, en þau eignuðust dótturina C, eins og áður er rakið, í september 2003. Eftir að stormasamri sambúð málsaðila lauk fluttist stefnda til vinkonu sinnar, en skömmu síðar til foreldra sinna […]. Haustið 2004 hóf hún nám í […], en veturinn 2009 til 2010 nam hún einnig kennslufræði við sama skóla.

Fyrir liggur að stefnda fór í stutta sambúð um mitt ár 2005 með nafngreindum manni, en það var sameiginleg ákvörðun þeirra að slíta henni eftir nokkra mánuði. Í lok árs 2005 kynntist stefnda núverandi eiginmanni sínum, F, sem þá var búsettur í …. Hann fluttist til … sumarið 2008 og giftu þau sig sumarið 2010. Þau eignuðust son í október 2010. Áætlað er að eiginmaðurinn ljúki námi í […] vorið 2012, en hann […].

Stefnda reisir dómkröfu sína um að hafnað verði kröfu stefnanda um óskipta forsjá dóttur þeirra, C, á því að hagsmunum stúlkunnar sé best borgið fari hún áfram með forsjá hennar. Vísar stefnda til þess að málsaðilar hafi í fyrstu farið sameiginlega með forsjá stúlkunnar, en að hún hafi í kjölfar höfðunar dómsmáls og sáttar í nóvember 2007 farið ein með forsjá hennar. Stefnda staðhæfir að eftir þennan málarekstur hafi stefnandi engin samskipti haft við dóttur sína og aðeins í örfá skipti sett sig í samband við stefndu þar sem hann hafi lýst áhuga á að hitta hana. Stefnda staðhæfir að hún hafi aldrei meinað stefnanda að eiga samskipti við barnið, en gert kröfu um að umgengnin yrði lítil til að byrja með og undir eftirliti. Hafi hún sett þessar kröfur fram í ljósi aldurs stúlkunnar, sinnuleysis stefnanda um að eiga samskipti við hana, en ekki síst vegna þess að stefnda hafi talið stefnanda hættulegan. Hafi stefnda talið að það þjónaði ekki hagsmunum stúlkunnar að stefnandi fengi forsjá hennar, en þar um vísar hún til þess sem áður var rakið um málarekstur aðila hjá sýslumanninum […] á árunum 2009 til 2011. Stefnda byggir á því að stúlkunni sé hætta búin verði stefnanda falin forsjá hennar. Vísar stefnda til þess, að á meðan á sambúð málsaðila stóð hafi stefnandi beitt hana ítrekað andlegu og líkamlegu ofbeldi og áréttar að vegna þessa hafi hún í tvígang þurft að leita aðstoðar og skjóls hjá Kvennaathvarfinu á árunum 2002 og 2003. Að auki hafi hún oftar en einu sinni þurft að leita sér læknisaðstoðar eftir ofbeldi stefnanda. Telur stefnda að skapferli stefnanda sé með þeim hætti að heilsu og öryggi stúlkunnar sé stefnt í hættu fái hann forsjá hennar. Stefnda staðhæfir að stefnandi sé ofbeldisfullur, siðblindur og hafi mikla þörf fyrir að stjórna sínu nánasta umhverfi. Bendir stefnda á að þó að réttur foreldra til forsjár og umgengni við börn sín sé að sönnu mikilsverður, verði við úrlausn mála að líta til þeirrar skilyrðislausu kröfu að börn njóti öryggis og verndar.

Stefnda byggir á því að hún sé hæfari en stefndi til að veita stúlkunni þann stuðning sem hún eigi skilyrðislausan rétt á. Bendir stefnda á að hún hafi annast stúlkuna vel, sýnt henni umhyggju og virðingu og gegnt forsjárskyldum sínum í hvívetna. Þá byggir stefnda á því að stefnandi hafi ekki fært fram nein rök fyrir því að stúlkan væri betur komin hjá honum, en hún andmælir því að hún hafi komið í veg fyrir umgengni hans við barnið. Telur stefnda eðlilegt að ágreiningur aðila um umgengni verði leystur eftir meðferð hjá sýslumanni að fenginni umsögn barnaverndarnefndar.

Stefnda áréttar að uppeldisaðstæður stúlkunnar séu góðar og traustar og að hún búi við öryggi og stöðugleika. Verði orðið við kröfum stefnanda muni högum stúlkunnar raskað verulega og hún færð í umsjá manns, sem hún þekki ekki. Stríði það gegn almennum viðhorfum barnaréttar um að hagsmunir barns eigi ætíð að ráða í málum sem þessum.

Stefnda andmælir kröfu stefnanda um meðlagsgreiðslur og byggir á því að til þeirra geti ekki komið úr hennar hendi, nema stefnandi fái forsjá stúlkunnar og standi straum af framfærslu hennar.

Stefnda byggir kröfu sína um að hafnað verði að ákveða inntak umgengnisréttar stefnanda á því að sú niðurstaða sé stúlkunni fyrir bestu. Áréttar stefnda að stúlkunni sé hætta búin í umsjá stefnanda og vísar þar um til þess sem áður var rakið að hann hafi ítrekað beitt stefndu ofbeldi og hafi hún ástæðu til að ætla að svo verði einnig um stúlkuna. Vísar stefnda til þess að skapferli stefnanda sé þannig háttað að honum sé ekki treystandi til að umgangast barnið. Þá vísar stefnda til þess að stefnandi hafi, eftir að sambandi þeirra lauk, verið í sambúð með annarri konu og átt með henni barn. Upp úr þeirri sambúð hafi slitnað og hafi stefnda vissu fyrir því að stefnandi hafi einnig beitt þá konu ofbeldi.

Verði niðurstaða dómsmáls þessa sú að stefnanda verði falin forsjá stúlkunnar, gerir stefnda kröfu um að dómari kveði á um inntak umgengnisréttar hennar við stúlkuna. Telur stefnda eðlilegt að sá umgengnisréttur verði mjög rúmur og að litið verði til þess að stúlkan hafi verið búsett hjá stefndu frá samvistarslitum málsaðila. Telur stefnda að með öllum ráðum beri að jafna þá röskun, ef stefnandi fái dæmda óskipta forsjá barnsins.

Um lagarök er af hálfu stefndu vísað til 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003. Um inntak forsjár og umgengnisréttar vísar stefnda til 28. gr. og 4. mgr. 34. gr. barnalaganna, en um meðlagsskyldu til 36. gr. sömu laga. Stefnda byggir kröfu sína um málskostnað á 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála, en um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50, 1988.

D. Eins og áður sagði var að ósk málsaðila dómkvaddur sem hæfur og óvilhallur matsmaður E-kvk-nf K-kvk-nf G-kvk-nf sálfræðingur. Var farið fram á að hún legði mat á neðangreind álitaefni:

1. Forsjárhæfni foreldra, þ. á m. helstu persónuleikaeinkenni foreldra,

tilfinningaástand og tengslahæfni.

2. Hvernig háttað sé tilfinningasambandi og tengslum hvors foreldris og barnsins

og hver skilningur þeirra á þörfum barnsins sé.

3. Félagslegar aðstæður og persónulegir hagir foreldra með tilliti til

heimilisaðstæðna, fjárhagsstöðu, atvinnu og framtíðarhorfa.

4. Hvernig sé háttað uppeldisaðstæðum fyrir barnið hjá hvoru foreldri um sig.

5. Könnuð verði afstaða til umgengni barnsins og forsjárlauss foreldris. Hvort

foreldra sé líklegra til að viðhalda eðlilegri umgengni við hitt foreldrið til

frambúðar.

6. Staða barnsins í félagslegu tilliti og hugsanleg áhrif búsetuflutnings á það.

7. Vilja barnsins.

8. Önnur atriði sem hinn sérfróði aðili telur að skipt geti máli fyrir niðurstöðu

dómsins, m.a. þau atriði sem talin eru upp í ellefu liðum í athugasemdum sem

fylgdu frumvarpi til 34. gr. barnalaga nr. 76/2003.

Þá var þess óskað að matsmaðurinn léti álit sitt í ljós hjá hvoru foreldri barnið skyldi vera.

Matsskýrsla dómkvadds matsmanns er dagsett 7. september 2011. Í upphafsorðum skýrslunnar er greint frá gagnaöflun, en þar er nefnt að matsmaður hafi farið í heimsóknir til aðila og átt viðtöl við þau, en einnig aðra umsjónaraðila barnsins svo og opinbera aðila og aðra sem haft hafa afskipti af málefnum þeirra. Þá segir að matsmaður hefði gert sérstaka athugun á samskiptum stefnanda og dótturinnar, en að auki hafi við gerð skýrslunnar verið lögð fyrir málsaðila eftirgreind sálfræðipróf og spurningarlistar: Personality Assessment Inventory, Quality of Life Scale, Robson Self Concept Questionnaire, Spurningalisti yfir atferli barna og unglinga á aldrinum 6 til 18 ára (ASEBA – Achenbach System of Empirically Based Assessment).

Í matsskýrslunni er umsögn um málsaðila en einnig er þar rakin að nokkru lífssaga þeirra og óskir varðandi forsjá. Greint er frá núverandi aðstæðum þeirra, en fyrir dómi kom m.a. fram að eftir gerð skýrslunnar hefði stefnda flust innan sama bæjarhverfis, úr fjölbýlishúsi í raðhús. Í skýrslunni er greint frá samskiptahæfni málsaðila, en í því sambandi er tiltekið að matsmaðurinn hafi átti símtöl við m.a. fyrrverandi sambýliskonu og barnsmóður stefnanda, vitnið D, móður hans og sálfræðing sem hann hefur haft samskipti við frá því í september 2009.

Í skýrslunni er einnig lýst uppeldisstíl, geðrænu ástandi og tengslum málsaðila við dótturina C. Þá er í skýrslunni greint frá aðstæðum stúlkunnar C, en einnig eiginleikum, heilsufari, daggæslu og skólagöngu svo og tengslum hennar við fjölskyldu. Í skýrslunni er og sérstaklega fjallað um stormasama sambúð málsaðila og um líkamlegt ofbeldi tengt henni. Segir um þennan þátt nánar í skýrslunni:

„Í matsgerð komu fram upplýsingar um líkamlegt ofbeldi sem átti sér stað á sambúðartíma A og B. Báðir aðilar eru sammála um að það hafi viðgengist en eru þó ekki samhljóða í lýsingu sinni á framgöngu þess. A fullyrðir að B hafi alla tíð komið jafn mikið að ofbeldinu og hann. B viðurkennir að hafa átt sinn hlut í því til að byrja með en eftir að hún varð ófrísk af fyrra barni þeirra segist hún hins vegar hafa dregið úr sínum hlut sem hún tók svo alfarið fyrir á seinni meðgöngunni þrátt fyrir áframhaldandi ofbeldi af hendi A. Erfitt er fyrir matsmann að leggja út af þessum mishljóða upplýsingum en víst er að líkamlegt ofbeldi viðgekkst í sambúðinni. Það vitnar t.d. móðir A um. Þá liggur fyrir í dómskjölum bréf frá K lögfræðingi (dómskjal 13) sem upplýsir að þegar B hugðist sækja eigur sínar eftir sambúðarslit þá hafi A átt mjög bágt með að hemja reiði sína og lagt á hana hendur. Í frásögn seinni sambýliskonu A kemur einnig fram að hann hafi t.d. haldið henni nauðugri en hins vegar hafi sjaldnast séð á henni eftir það. Unnusta A sem hefur átt samskipti við hann sl. 1½ árið þvertekur hins vegar fyrir líkamlegt ofbeldi af hans hálfu. Þannig liggja ekki fyrir upplýsingar um að A hafi beitt líkamlegu ofbeldi frá lokum seinni sambúðar hans árið 2007.

Mikill samhljómur er í frásögn barnsmæðra A um stjórnsemi hans og tilætlunarsemi á sambúðartímanum. Þá segir móðir A hann aldrei hafa beitt ofbeldi nema í orðum. Erfitt er fyrir matsmann að taka afstöðu til orða þeirra en vekur þó athygli á því að frásögn þeirra bar með sér að vera trúverðug. Í upplýsingum frá J-kk-þgf L-kk-þgf, sálfræðingi sem hefur hitt A af og til undanfarin tvö ár kemur fram að hann metur A almennt sérhlífinn. Þá telur hann A rökfastan og að það geti hugsanlega vakið tilfinningu annarra fyrir ofríki. Jafnframt metur hann A ekki mjög félagslega færan við að ná samvinnu um lausn mála. Þá báru svör A á PAI persónuleikaprófinu með sér að hann hefði tilhneigingu til að vera stýrandi í samskiptum við aðra. Unnusta A var hins vegar mjög afgerandi í því að samskipti þeirra væru góð og engar vísbendingar um ofríki af hans hálfu.“

Í matsskýrslunni segir að matsmaður hafi haft samband við starfsmenn Barnaverndarnefndar […] þar sem fram hafi komið að fulltrúi sýslumannsins […] hefði farið þess á leit með bréfi til nefndarinnar í mars sl. að hún gæfi umsögn um hvort umgengni þyrfti að fara fram undir eftirliti eða hvort hún væri jafnvel andstæð hag og þörfum barnsins. Segir í skýrslunni að eftir samtöl starfsmanns barnaverndarnefndar við stefndu og stúlkuna C hafi það verið niðurstaða barnaverndarnefndar að í raun kallaði ekkert á eftirlit með umgengni og ef slík beiðni myndi berast þá yrði, í ljósi forsögu, ákvörðun um liðsinni t.d. við upphaf umgengni, tekin afstaða til þess af framkvæmdastjóra nefndarinnar í samráði við sýslumann. Fram kemur í skýrslunni að matsmaðurinn hefði jafnframt haft samband við starfsmann barnaverndarnefndar […], sem hafði fengið sams konar beiðni frá sýslumannsfulltrúa, en þar hefði komið fram að vegna annríkis hefði starfsfólk ekki komist til að sinna beiðninni.

Um stefnanda segir í samantekt og almennum niðurstöðum matsskýrslunnar að svör hans á PAI-persónuleikaprófinu bentu til þess að hann gæfi nokkuð jákvæða mynd af sjálfum sér sem þó sé ekki óeðlilegt þegar jafn miklir hagsmunir séu í húfi. Þá segir að almennt hafi svör hans gefið til kynna góða líðan og að ekki hafi komið fram vísbendingar um geðræn vandamál. Svör hans hefðu gefið til kynna að hann hefði góða trú á sjálfum sér, væri ánægður með líf sitt og að hann nyti stuðnings fólks í kringum hann, en að hann hefði tilhneigingu til að vera stýrandi í samskiptum við aðra. Í skýrslunni segir nánar um stefnanda:

„Tengslasaga A er nokkuð brotin en hann er ekki náinn fjölskyldu sinni og hefur takmarkað samband við móður sína og bróður. Hann talar hins vegar um að eiga nána vini sem hann er í góðum samskiptum við.

A hefur engin samskipti átt við C frá því hún var á fyrsta ári og engin tengsl eru þeirra á milli. Þá hefur hann takmarkaða hugmynd um hvernig hann sæi fyrir sér að mæta þörfum hennar. Hann sagðist lítið hafa velt þeim málum fyrir sér en hann væri viss um að samskipti þeirra ættu eftir að ganga vel þegar hann fengi tækifæri til að reyna sig í föðurhlutverkinu. Í þessu tilliti ber að horfa til þess að A hefur engin samskipti átt við C. Þá hefur hann verið í litlum samskiptum við önnur börn á svipuðum aldri en undanfarið 1½ ár hefur hann þó verið í samskiptum við dóttur unnustu sinnar sem nú er á sjötta ári þó hann komi takmarkað að uppeldi hennar. Að svo miklu leyti sem hægt er að draga ályktanir af stuttum samfundi matsmanns með A og C er það helst að A gefur til kynna einlægan áhuga á samskiptum og tengslamyndun við C. Hins vegar var hann óöruggur í því hlutverki.“

Um stefndu segir í matsskýrslunni að árið 2009 hafi hún verið greind með vefjagigt en einkennum hennar hafi hún fundið fyrir um töluverðan tíma. Samhliða því hafi hún upplifað kvíða sem hún hafi tekið föstum tökum en hún hafi leitað til læknis sem hafi ávísað henni kvíðastillandi lyf. Það lyf hafi reynst henni mjög vel. Í skýrslunni segir að sem hluti af mati á eiginleikum og aðstæðum foreldra hafi verið lögð fyrir stefndu próf og matslistar. Segir að svör stefndu hafi ekki gefið til kynna geðræn vandamál og hafi almenn líðan virst góð, hún hafi þó virst hafa tilhneigingu til að sjá sjálfa sig í fremur neikvæðu ljósi og vanmeti eigin getu. Jafnframt hafi svör hennar gefið til kynna að hún sé hlédræg í samskiptum við aðra og hún geti átt erfitt með að standa á sínum skoðunum. Þá segir í skýrslunni að hún hafi upplifað góðan stuðning sinna nánustu, en um það segir nánar:

„B er náin eiginmanni sínum og segist fá frá honum virðingu og traust. Þá er hún í góðum tengslum við foreldra sína og eldri systur sem hún er í reglulegum samskiptum við. Hún er í minni samskiptum við aðra ættingja sem hún ræktar þó tengslin við. Hún á góðar vinkonur og er í reglulegum samskiptum við fjölskyldur þeirra.“ Um tilfinningasamband hennar við dótturina C segir að það sé álit matsmanns að C sé tengd móður sinni öruggum og nánum tilfinningatengslum og að stefnda hafi góðan skilning á þörfum hennar sem hún mæti með uppbyggilegum hætti.

Í skýrslunni er lýst afstöðu málsaðila til umgengni þeirra við dótturina C, en í því sambandi er áréttað þau hafi verið með gagnkvæmar ásakanir um ástæðu þess að ekki hafi komist á umgengni og hafi bæði sakað hitt um að ganga ekki að sínum sáttatillögum. Er lýst áðurröktu ferli allt frá árinu 2004 og samskiptum málsaðila við opinbera aðila varðandi þá deilu, en í framhaldi af því dregur matsmaður eftirfarandi ályktanir:

„Af ofannefndu má sjá að A hefur gegnum tíðina að því er matsmanni virðist í þrígang sett fram kröfu um ákvörðun umgengni, árin 2006, 2009 og 2010. Þar utan hefur hann í einhver skipti haft samband við B til að freista þess að ná sáttum. Hann segist sjálfur hafa sýnt linkind í að fylgja umgengni ekki fastar eftir og ber við að hafa viljað reyna að fullu samningaleiðina. B segir á móti að A hafi ekki sýnt mikinn vilja til umgengni þar sem hann hafi t.d. hvorki sent C kveðjur né gjafir á afmælum og jólum. Þá hafi hann takmarkað fylgt eftir kröfu um umgengni þar sem hann hafi ekki nýtt sér t.d. skrifleg boð hennar frá því að C var um þriggja ára gömul um að hitta hana einu sinni í mánuði.

Það er álit matsmanns að A hafi sannanlega fengið boð um samskipti við C sem hann hafi ekki nýtt sér. Hins vegar sýna dómskjöl jafnframt að í bréfi B frá apríl 2009 og fram til september 2010 leggst hún gegn umgengni og ber við að hann hafi sýnt fleirum ofbeldi en henni. Á þeim tíma hafði hún verið í samskiptum við seinni barnsmóður A og heyrt hennar upplifun af samskiptum við hann. Upplýsingar sem matsmaður hefur frá þeirri konu styðja sögu B um upplifaða stjórnsemi. Þá tilgreinir hún líkamlegt ofbeldi sem þó virðist ekki hafa verið með sambærilegum hætti og í sambúð A og B. Jafnframt vekur það athygli matsmanns að A hafi ekki reynt að koma á tengslum t.d. með því að senda C kort eða gjafir í tilefni afmæla eða jóla.

B segist meðvituð um mikilvægi umgengni C við A. Hins vegar leggur hún áherslu á að vegna erfiðleika í samskiptum hennar og A sem og m.t.t. frásagnar seinni barnsmóður sem er samhljóma upplifun hennar á honum þá fari umgengni fram undir eftirliti til að byrja með áður en ákvörðun yrði tekin um framhaldið. Sem hluta af matsgerð óskaði matsmaður eftir að hitta föður og C saman án aðkomu móður. B tók vel í það strax í upphafi og var samvinnufús um að koma þeim samskiptum á. Matsmaður hefur því ekki forsendur til annars en að leggja trú á að B muni standa við gerða samninga um umgengni. Í þessu samhengi ber jafnframt að minnast að B hefur haldið góðum tengslum við föðurfjölskyldu C og móðir A ber samskiptum þeirra vel söguna.

A sér fyrir sér að ef hann fengi forsjá C þá yrði hún í samskiptum við móður sína en lagði áherslu á að tíðni og lengd umgengni yrði að einhverju leyti metin með hliðsjón af óskum C. Þar sem engin reynsla liggur fyrir um fyrirkomulag umgengni hefur matsmaður ekki forsendur til annars en að leggja trú á orð A.“

Í matsskýrslunni er fjallað um stöðu stúlkunnar C og vilja hennar og hugsanleg áhrif á búsetuflutninga, svo og hjá hvoru foreldri forsjá hennar skuli vera. Um þetta segir í skýrslunni:

„C er á áttunda ári og hefur frá sex mánaða aldri átt heimili með móður sinni. Aðstæður hennar hafa almennt verið stöðugar og uppeldisskilyrði þroskavænleg. Hún hefur sótt leikskóla og grunnskóla innan þess bæjarhverfis sem hún býr í en þar er hún jafnframt í vinskap við sína félaga. C stendur vel námslega. Hún getur þó verið sein til verka bæði í skóla og á heimili. Það er því mikilvægt að hún hafi gott utanumhald og vel sé fylgst með að hún sinni þeim verkefnum sem fyrir henni liggja. C er nátengd móður og leitar til hennar eftir umönnun og leiðsögn. Hún er jafnframt í góðum tengslum við fósturföður sem hefur verið á heimili mæðgnanna undanfarin þrjú ár. C á einnig skjól hjá móðurömmu og -afa sem hafa alla tíð látið sér annt um velferð hennar.

Sem hluta af mati á stöðu C voru lagðir spurningalistar fyrir umsjónarkennara hennar og móður til nánari athugunar á atferli. Niðurstöður þeirra gáfu ekki til kynna erfiðleika í hegðun eða líðan hennar.

Í samtali við C var hún mjög afdráttarlaus um tilfinningatengsl sín við móður sem athugun matsmanns renndi jafnframt stoðum undir. Þá er hún áhugasöm um að eiga samskipti við föður.

Af framansögðu er það álit matsmanns að C búi við stöðugt og þroskahvetjandi umhverfi sem hún ber sterkar og góðar tilfinningar til. Móðir hennar hefur alla tíð staðið að uppeldi hennar og C þekkir ekki annað en slíkan heimilisbrag sem hún nýtur sín vel í. Það er álit matsmanns að það sé heillavænlegast fyrir áframhaldandi vellíðan og þroska C að hún haldi áfram búsetu hjá móður. Tengslaleysi við föður og óvissa tengd búferlaflutningum er það mikil að matsmaður telur ekki forsvaranlega ráðstöfun að flytja búsetu C til föður. Ekkert kom fram hjá C sem gefur tilefni til skoðunar um annað.“

Um álitaefnið segir nánar í matsskýrslunni:

„Það er álit matsmanns að C sé tengd móður sinni öruggum og nánum tilfinningatengslum. Hún hefur hins vegar engin tilfinningatengsl við föður. Að lögðu heildarmati á málið er það mat matsmanns að forsjá C skuli áfram vera hjá móður.

Matsmaður leggur jafnframt áherslu á að umgengni verði komið á milli föður og C. Það hefur sýnt sig að seinna meir getur vaknað þörf hjá fólki sem ekki hefur alist upp hjá foreldri til að mynda slík tengsl. Því er mikilvægt að C sé gefinn möguleiki til að mynda og þroska tengsl við föður sinn. Í því sambandi ber að leggja áherslu á mikilvægi þess að móðir leggi sitt lóð á vogaskálar til að samskipti geti komist á. Jafnframt er mikilvægt að faðir haldi og virði samkomulag um fyrirkomulag samskipta þar sem það leggur grunn að öryggi í tengslamyndun og samskiptum feðginanna.

Móðir hefur frá upphafi lagt áherslu á að umgengni föður og C verði undir eftirliti. Í samtali við föður lagði hann einnig áherslu á að hafa fagmann viðstaddan fyrstu skipti umgengni. Matsmaður tekur undir þessi orð foreldra og leggur áherslu á að starfsmenn barnaverndarnefndar hafi eftirlit með tengslamyndun í umgengni. Þar sem tengslamyndun tekur að öllu jöfnu langan tíma leggur matsmaður jafnframt áherslu á aðlögun í samskiptum feðginanna. Þannig er það álit matsmanns að miða ætti umgengni við stuttan tíma til að byrja með og að heimsóknir yrðu […] til að raska sem minnst högum C. Þá mætti með hliðsjón af tengslamyndun endurskoða fyrirkomulag umgengni að einhverjum tíma liðnum.“

Fyrir dómi gáfu aðilar skýrslur en vitnaskýrslur gáfu E-kvk-nf K-kvk-nf G-kvk-nf sálfræðingur, G, móðir stefnanda, H, faðir stefndu, D, fyrrverandi sambýliskona og barnsmóðir stefnanda, E, unnusta stefnanda, og loks þær I og J, frænkur og vinkonur málsaðila.

II.

Í máli þessu deila aðilar um forsjá barnsins C, sem er nú rétt 8 ára. Fyrir liggur að aðilar slitu samvistum þegar stúlkan var á fyrsta ári og að frá þeim tíma hefur stefnandi nær engin tengsl haft við stúlkuna. Með dómsátt í lok nóvember 2007 var ákveðið að stefnda færi ein með forsjá dóttur þeirra og að stefnandi greiddi einfalt meðlag með henni, en ekki var ákvarðað um inntak umgengnisréttar.

Hér fyrir dómi hafa aðilar hvor með sínum hætti lýst í aðilaskýrslum atvikum frá sínum sjónarhóli, ekki síst samskiptum þeirra í milli. Ber þeim saman um að samskiptin hafi einkennst af togstreitu og átökum. Í þessu viðfangi er til þess að líta að við úrlausn einkamála hafa staðhæfingar aðila um atvik almennt ekki sönnunargildi fyrir dómi, nema um sé að ræða atriði sem honum er óhagstætt, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Við úrlausn um sönnun atvika verður í máli þessu því að taka afstöðu til þess hvort staðhæfingar aðilanna hafi nægjanlega stoð í sönnunargögnum, sem aflað hefur verið, en að því er varðar sönnunargildi vitnisburðar verður m.a. að hafa í huga afstöðu vitna, t.d. til aðila. Verður að áliti dómsins að þessu leyti ekki horft fram hjá skýrslu og vætti hins dómkvadda matsmanns um viðmót stefnanda í garð stefnda. Að öðru leyti verður skorið úr ágreiningi í máli þessu eftir mati og þeim gögnum sem fram hafa komið samkvæmt almennum reglum VI. kafla laga nr. 91, 1991.

Það er niðurstaða hins dómkvadda matsmanns að báðir málsaðilar teljist hæfir til að fara með forsjá barnsins C. Að áliti dómsins er ekki ástæða til að rengja það álit og verður það lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Báðir aðilar virðast nú hafa ágætan stuðning frá nánustu fjölskyldu sinni, en eins og aðstæður eru hefur barnið C mun nánari tengsl við móðurfjölskyldu sína. Þá verður að mati dómsins í máli þessu ekki horft fram hjá þeim djúpstæða og langvarandi ágreiningi sem ríkt hefur með málsaðilum.

Samkvæmt 1. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76, 2003 skal í dómi ákveða um hvernig forsjá barns verður háttað eftir því sem barni er fyrir bestu. Skal dómur líta m.a. til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsl barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Er hér um grundvallarreglu barnaréttar að ræða.

Samkvæmt áðurrakinni matsgerð og skýrslu dómkvadds matsmanns fyrir dómi fer vel um barn aðila í umsjá stefndu. Þroski stúlkunnar er þannig innan eðlilegra marka, en námslega og félagslega virðist hún standa vel að vígi. Þá sýndi athugun matsmannsins að stúlkan er nátengd stefndu góðum tilfinningaböndum, en hefur hins vegar ekki náð að mynda virk tengsl við stefnanda. Kemur þar til sú staðreynd að málsaðilar, sem foreldrar, hafa ekki náð að sammælast um tilhögun umgengni.

Með hliðsjón af öllu framangreindu, gögnum málsins og áðurnefndri grunnreglu barnaréttar, er það álit dómsins að það þjóni best hagsmunum telpunnar C að hún verði áfram hjá stefndu. Er í því viðfangi m.a. til þess að líta að stefnda hefur lýst því yfir að hún muni una niðurstöðu dómsins varðandi umgengni þeirra feðgina.

Skal stefnandi í ljósi þessarar niðurstöðu greiða einfalt meðlag með barninu, eins og verið hefur, frá uppkvaðningu dómsins til 18 ára aldurs.

Af hálfu málsaðila er gerð krafa um að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar.

Eins og áður er rakið hefur stefnandi nær engin samskipti átt við dóttur sína um langa hríð, eða þar til hann hitti hana að verða 8 ára gamla í ágúst sl. vegna fyrirliggjandi matsgerðar. Er það niðurstaða matsmanns að engin virk tengsl hafi enn náð að þróast milli þeirra feðgina. Telpan tók stefnanda vel á nefndum fundi. Þá kom það fram í aðilaskýrslu af stefndu að stúlkan væri áhugasöm um að hitta föður sinn. Loks liggur það fyrir að stúlkan hefur hitt föðurbróður sinn stöku sinnum og einnig hálfsystur, en aðra ættingja í föðurætt minna. Því er lýst í nefndri matsgerð að þrátt fyrir tortryggni stefndu í garð stefnanda er ekki talað illa um föðurfólk telpunnar á heimili stefndu og mun andúð ekki hafa náð að myndast í hugskoti hennar gagnvart stefnanda eða hans fólki.

Samkvæmt framansögðu virðast forsendur vera til staðar til að umgengni feðginanna verði telpunni til heilla og leiði til jákvæðra tengsla þeirra í milli. Samkvæmt skýrslu hins dómkvadda matsmanns er ekkert í gögnum málsins, eins og aðstæðum er nú háttað, sem gefur til kynna að telpunni sé hætta búin í umgengni hjá stefnanda. Það er álit dómsins að heppilegast sé ef málsaðilar geti náð góðu samkomulagi, eftir atvikum með aðstoð sérfræðings eða annars þriðja aðila, þannig að ekki myndist togstreita eða átök milli málsaðila. Með vísan til þessa er það álit dómsins að barnaverndarnefnd hafi ekki hlutverki að gegna við framkvæmd umgengni, en það þjóni hagsmunum stúlkunnar að umgengni verði með neðangreindum hætti, en þar á kunni aðilar hins vegar að finna annan flöt síðar meir:

a) Að barnið hafi umgengni við stefnanda á […] aðra hverja helgi í janúarmánuði 2012, laugardag og sunnudag, 3 klukkutíma í senn, í fyrsta sinn 14. janúar nk.

b) Að umgengni barns við stefnanda verði á […] aðra hverja helgi í febrúar og mars 2012, laugardag og sunnudag, 6 klukkustundir í senn.

c) Að umgengni barns við stefnanda verði á […] aðra hverja helgi í apríl og maí 2012, frá hádegi á laugardegi til hádegis á sunnudegi.

d) Að umgengni barns við stefnanda verði að lágmarki reglulega á heimili stefnanda á þriggja vikna fresti frá og með júnímánuði 2012, frá föstudagssíðdegi til sunnudagssíðdegis og þá m.a. vegna búsetu aðila með hliðsjón af flugáætlun.

e) Barnið skal auk reglulegrar umgengni njóta sumarumgengni við stefnanda í 1 viku í júlímánuði 2012.

f) Barnið skal frá og með sumri 2013 njóta sumarumgengni við stefnanda í 3 vikur og á sama hátt í 3 vikur við stefndu. Skal dagsetning samvistarskipta ákveðin fyrir 1. apríl 2013, en náist ekki samkomulag fyrir 10. apríl það ár hafi stefnandi sjálfdæmi þar um, en stefnda næst ef ekki verður samkomulag og þannig koll af kolli. Regluleg umgengni fellur niður meðan á sumarumgengni stendur.

g) Barnið skal njóta umgengni við stefnanda um áramótin 2012/2013 frá 29. desember til 2. janúar, en ári síðar um jól frá 22. til 26. desember og svo koll af kolli.

h) Barnið skal njóta umgengni við málsaðila aðra hverja páska, í fyrsta skipti árið 2013 skal það vera hjá stefnanda, en árið 2014 hjá stefndu og svo koll af kolli.

Með vísan til 1. mgr. 44. gr. barnalaga verður ákveðið að áfrýjun fresti ekki framkvæmd dómsins.

Eftir atvikum og með hliðsjón af 2. ml. 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991 þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum.

Stefnda hefur gjafsókn í máli þessu, sbr. bréf innanríkisráðuneytis frá 2. september 2011. Gjafsóknin er takmörkuð við 400.000 krónur.

Af hálfu lögmanns stefndu var lagður fram sundurliðaður málskostnaðarreikningur.

Gjafsóknarkostnaður stefndu verður ákveðinn með hliðsjón af framangreindu, en einnig með hliðsjón af dómum Hæstaréttar Íslands, m.a. í máli nr. 50/1974 og nr. 470/2011.

Gjafsóknarkostnaður stefndu, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar, S-kk-ef G-kk-ef hdl., þykir að ofangreindu virtu ásamt umfangi málsins, þ. á m. fjölda þinghalda, þeim mikilvægu hagsmunum sem um er deilt, hæfilega ákveðinn 400.000 krónur og hefur þá ekki verið lagður á virðisaukaskattur. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála tekur dómurinn ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar.

Kostnaður vegna sálfræðilegrar álitsgerðar greiðist úr ríkissjóði.

Dóm þennan kveður upp Ó-kk-nf Ó-kk-nf héraðsdómari og meðdómsmennirnir Þ-kk-nf M-kk-nf sálfræðingur og V-kvk-nf M-kvk-nf sálfræðingur.

D Ó M S O R Ð :

Stefnda, B, skal fara með forsjá barns málsaðila, C, til fullnaðs 18 ára aldurs hennar.

Stefnandi, A, greiði einfalt meðlag með barninu til l8 ára aldurs þess frá dómsuppsögudegi.

Regluleg umgengni skal vera sem hér segir:

a) Að barnið hafi umgengni við stefnanda á […] aðra hverja helgi í janúarmánuði 2012, laugardag og sunnudag, 3 klukkutíma í senn, í fyrsta sinn 14. janúar nk.

b) Að umgengni barns við stefnanda verði á […] aðra hverja helgi í febrúar og mars 2012, laugardag og sunnudag, 6 klukkustundir í senn.

c) Að umgengni barns við stefnanda verði á […] aðra hverja helgi í apríl og maí 2012, frá hádegi á laugardegi til hádegis á sunnudegi.

d) Að umgengni barns við stefnanda verði að lágmarki reglulega á heimili stefnanda á þriggja vikna fresti frá og með júnímánuði 2012, frá föstudagssíðdegi til sunnudagssíðdegis og þá m.a. vegna búsetu aðila með hliðsjón af flugáætlun.

e) Barnið skal auk reglulegrar umgengni njóta sumarumgengni við stefnanda í 1 viku í júlímánuði 2012.

f) Barnið skal frá og með sumri 2013 njóta sumarumgengni við stefnanda í 3 vikur og á sama hátt í 3 vikur við stefndu. Skal dagsetning samvistarskipta ákveðin fyrir 1. apríl 2013, en náist ekki samkomulag fyrir 10. apríl það ár hafi stefnandi sjálfdæmi þar um, en stefnda næst ef ekki verður samkomulag og þannig koll af kolli. Regluleg umgengni fellur niður meðan á sumarumgengni stendur.

g) Barnið skal njóta umgengni við stefnanda um áramótin 2012/2013 frá 29. desember til 2. janúar, en ári síðar um jól frá 22. til 26. desember og svo koll af kolli.

h) Barnið skal njóta umgengni við málsaðila aðra hverja páska, í fyrsta skipti árið 2013 skal það vera hjá stefnanda, en árið 2014 hjá stefndu og svo koll af kolli.

Áfrýjun frestar ekki framkvæmd dóms þessa.

Málskostnaður fellur niður.

Málskostnaður stefndu, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, S-kk-ef G-kk-ef hdl., 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Kostnaður vegna sálfræðilegrar álitsgerðar greiðist úr ríkissjóði.

Ó-kk-nf Ó-kk-nf.

Þ-kk-nf M-kk-nf.

V-kvk-nf M-kvk-nf.