E-3361/2014

I.

Mál þetta, sem var dómtekið 7. apríl sl., er höfðað 10. september 2014 af V-kk-þgf Þ-kk-þgf, Minna-Mosfelli, Mosfellsbæ, gegn Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, Engjateigi 11 í Reykjavík. Réttargæslustefna stefnda, Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, var birt 5. nóvember 2011 fyrir réttargæslustefndu, Búnaðarsambandi Kjalarnesþings, Ásgarði í Mosfellsbæ, og Bændasamtökum Íslands, Bændahöllinni við Hagatorg í Reykjavík.

Stefnandi gerir eftirfarandi kröfur á hendur stefnda:

1. Að ákvörðun stjórnar stefnda, Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, frá 6. júní 2012, um viðmiðunarlaun stefnanda til ákvörðunar á lífeyrisréttindum hans við töku ellilífeyris hjá stefnda verði felld úr gildi.

2. Að viðurkennt verði að lífeyrisréttindi stefnanda við töku ellilífeyris hjá stefnda skuli taka mið af þeim umsömdu launum, þ.e. sbr. launaflokk 29-5 í kjarasamningi Félags íslenska náttúrufræðinga og íslenska ríkisins, sem stefnandi hafði hjá Búnaðarsambandi Kjalarnesþings, við starfslok. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði að viðmiðunarlaun til ákvörðunar á lífeyrisréttindum stefnanda við töku ellilífeyris hjá stefnda skuli taka mið af launaflokki 27-5 í kjarasamningi Félags íslenskra náttúrufræðinga og íslenska ríkisins. Til þrautavara er þess krafist að viðurkennt verði að viðmiðunarlaun til ákvörðunar á lífeyrisréttindum stefnanda við töku ellilífeyris hjá stefnda skuli taki mið af öðrum lægri launaflokki í kjarasamningi Félags íslenskra náttúrufræðinga og íslenska ríkisins, samkvæmt mati dómsins, en þó hærri launaflokkaviðmiðun en nú er miðað við til greiðslu ellilífeyris stefnanda.

3. Þá er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk málskostnaðar að skaðlausu.

Ekki eru gerðar kröfur á hendur réttargæslustefndu í málinu og þeir gera engar kröfur á hendur öðrum aðilum.

II.

Árið 1987 var stefnandi ráðinn framkvæmdastjóri réttargæslustefnda, Búnaðarsambands Kjalarnesþings. Samhliða mun stefnandi hafa verið ráðinn í hlutastarf við búgreinafélögin í svína- og alifuglarækt til að standa fyrir átaki í þessum greinum á landsvísu. Fjallað var um ráðningu stefnanda á fundi stjórnar búnaðarsambandsins 14. janúar 1987. Þar var bókað að með ráðningarsamningnum tæki stefnandi að sér ráðuneytisstarf samkvæmt búfjárræktar- og jarðræktarlögum á sambandssvæði búnaðarsambandsins. Kom þar fram að stefnandi hæfi störf í mars 1987. Um laun sagði orðrétt í fundargerðinni: „Laun greiðast eftir kjarasamningi búnaðarsambanda og héraðsráðunauta. Auk þess fær V-kk-nf greidda 25 tíma í yfirvinnu pr. mán. fyrir framkvæmdastjórastarf.“ Í bókuninni segir að samningurinn yrði endurskoðaður um áramótin 1987 til 1988. Sá liður fundargerðarinnar er laut að ráðningu stefnanda var undirritaður sérstaklega af stefnanda og K-kk-þgf O-kk-þgf, sem sæti átti í stjórn réttargæslustefnda.

Endurskoðun á launakjörum stefnanda fór ekki fram um áramótin 1987 til 1988. Þegar frá leið virðist samningur stefnanda við búgreinafélögin hafa liðið undir lok. Gerð var breyting á ráðningarsamningi stefnanda við réttargæslustefnda, Búnaðarsamband Kjalarnesþings, 7. nóvember 2005. Í skriflegu samkomulagi frá þessum degi kemur fram að engar breytingar hefðu orðið á kjörum stefnanda umfram launabreytingar samkvæmt kjarasamningum. Þá segir þar að samningsaðilum sé ljóst að kjör stefnanda hafi ekki fylgt þeirri þróun sem orðið hefði á kjörum þeirra sem starfa sem héraðsráðunautar almennt, hvort sem litið væri til fjárhæðar launa eða annarra réttinda. Engu að síður væri það mat samningsaðila að ábyrgð og álag sem starfinu fylgdi hefði aukist umtalsvert frá því að upphaflegur samningur var gerður í janúar 1987. Voru eftirtaldar breytingar því gerðar, eins og orðrétt segir í samkomulaginu:

1. VÞ gegnir starfi héraðsráðunautar BSK og hefur umsjón með faglegum verkefnum og samstarfi við aðra sérfræðinga. Hann er jafnframt framkvæmdastjóri BSK og hefur umsjón með rekstri þess, fjárreiðum og eignum, eins og verið hefur.

2. VÞ tekur laun skv. launatöflu kjarasamnings Félags íslenskra náttúrufræðinga og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs nr. 663-09, launafl. C18/3, og eru mánaðarlaun frá 1. mars 2005 kr. 408.044. Er þetta heildargreiðsla fyrir vinnuframlag VÞ og innifelur öll viðvik hvort sem þau eru unnin innan marka daglegs vinnutíma eða utan. Launafjárhæðin tekur síðan þeim breytingum hlutfallslega sem samninganefndir búnaðarsambanda og héraðsráðunauta kunna að semja um á gildistíma starfssamnings þessa.

3. Öll önnur starfstengd kjör VÞ en laun skulu vera óbreytt og útfærð með sama hætti og verið hefur, m.a. varðandi greiðslur í lífeyrissjóð og greiðslur vegna afnota bifreiðar VÞ í þágu vinnuveitandans, dagpeninga og annarra starfstengdra réttinda sem VÞ hefur áunnið sér á starfstíma sínum, þ.m.t. uppsagnarfrestur og biðlaunaréttur.

Stefnandi hætti störfum hjá réttargæslustefnda árið 2006 eftir að samið var við Búnaðasamtök Vesturlands um að það tæki yfir ýmis verkefni sambandsins. Ágreiningur varð um rétt stefnanda til biðlauna í kjölfarið sem lauk með dómi Hæstaréttar Íslands 20. maí 2009 í málinu nr. 443/2008. Þar var á það fallist að stefnandi ætti rétt til biðlauna auk þess sem skorið var úr um fleiri atriði er tengjast fjárhagslegu uppgjöri milli stefnanda og réttargæslustefnda.

Stefnandi hóf töku lífeyris hjá stefnda, Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, frá og með 1. maí 2007. Bændasamtök Íslands höfðu haft milligöngu um greiðslu iðgjalda í sjóðinn. Þau sendu stefnda tilkynningu 6. júní 2007 um starfslok þar sem því var haldið fram að stefnandi hefði verið í 5. þrepi 14. launaflokks samkvæmt kjarasamningi Félags íslenskra náttúrufræðinga (FÍN) við íslenska ríkið. Þar var vísað til þess að Hagsmunafélag héraðsráðunauta teldi eðlilegt að raða stefnanda í þennan launaflokk þar sem hann hefði starfað sem framkvæmdastjóri í litlu búnaðarsambandi. Á grundvelli þessara upplýsinga fékk stefnandi greiddan lífeyri í samræmi við röðun í framangreindan launaflokk.

Með bréfi þáverandi lögmanns stefnanda 27. janúar 2010 til stefnda var því haldið fram að lífeyrisréttindi stefnanda hefðu verið ákveðin til bráðabirgða og á forsendum sem ekki væru réttar. Þar var því lýst að síðustu mánaðarlaun stefnanda fyrir dagvinnu í apríl 2007 hafi, samkvæmt samningi stjórnar Búnaðarsambands Kjalarnesþings við hann, sbr. einnig launaútreikning S-kk-ef A-kk-ef, framkvæmdastjóra BHM, verið í flokki 29-5, þ.e. 502.812 krónur. Var farið fram á að áunnin lífeyrisréttindi stefnanda yrðu endurákveðin með tilliti til starfsloka 1. maí 2007. Sérstaklega var óskað eftir að lífeyrisgreiðslurnar tækju verðbreytingum frá upphafi lífeyristöku samkvæmt svonefndri meðaltalsreglu í stað eftirmannsreglu.

Starfsnefnd á hjá stefnda, sem fjallar um álitamál um röðun sjóðfélaga í launaflokka, tók mál stefnanda fyrir á fundi 9. apríl 2010. Þar var samþykkt að viðmiðunarlaun fyrir iðgjöld frá mars 2005 yrði samkvæmt kjarasamningi FÍN í launaflokki C10-3 og launflokki 14-5 frá maí 2006. Því ætti að reikna lífeyri frá launaflokki 663-14-5 frá upphafi lífeyristöku.

Með bréfi stefnda 12. apríl 2010 var stefnanda gerð grein fyrir framangreindri niðurstöðu. Þar er vísað til ákvæða 2. mgr. 24. gr. og 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Kemur þar fram að samkvæmt þessum lagagreinum sé ekki heimilt að greiða iðgjöld af heildarlaunum og því kæmi það í hlut stjórnar sjóðsins að ákveða viðmiðunarlaun fyrir iðgjöld hans, enda hefði stefnandi ekki tekið laun samkvæmt kjarasamningi opinberra starfsmanna heldur samkvæmt starfssamningi sem hann hafi gert við Búnaðarsamband Kjalarnesþings. Í bréfinu er síðan vísað til fyrrgreindra upplýsinga frá Hagsmunafélagi héraðsráðunauta og þess getið að starfsnefnd sjóðsins hafi samhljóða talið rétt að leggja þá tillögu til grundvallar, þ.e. að lífeyrisréttindi tækju mið af launum samkvæmt launaflokki 14-5 í launatöflu kjarasamnings FÍN við ríkið. Þar sem einhugur hefði ríkt um þessa niðurstöðu yrði hún ekki lögð sérstaklega fyrir stjórn sjóðsins. Þó kom fram að fundargerð nefndarinnar yrði lögð fram til staðfestingar á stjórnarfundi 28. apríl 2010 og var stefnanda gefinn kostur á því að koma að athugasemdum eða frekari gögnum fyrir 26. apríl sama ár.

Stjórn stefnda frestaði á fundi 19. maí 2010 að staðfesta þann lið fundargerðar samstarfsnefndar er laut að viðmiðunarlaunum fyrir lífeyrisgreiðslur til stefnanda þar sem upplýst var að hann hefði óskað eftir því að koma að fleiri gögnum.

Stefnandi ritaði stjórn stefnda bréf 18. júní 2010 þar sem hann fór fram á að stjórnin tæki launaviðmið við greiðslu lífeyris til hans til efnislegrar umfjöllunar. Þar voru reifaðar röksemdir hans fyrir erindi sínu og mótmælt þeim sjónarmiðum sem fram höfðu komið í bréfi stefnda 12. apríl 2010.

Á fundi stjórnar stefnda 4. júlí 2011 var áréttuð sú niðurstaða að laun stefnanda samkvæmt samningi 7. nóvember 2005 væru ekki tæk til viðmiðunar, sbr. 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997, þar sem „um heildarlaun hefði verið að ræða“. Hins vegar var samþykkt að kanna nánar hver eðlileg viðmiðunarlaun ættu að vera. Var m.a. leitað afstöðu FÍN til álitaefnisins, sem svaraði með bréfi, dags. 31. janúar 2012. Þar var talið eðlilegt að dagvinnulaun stefnanda yrðu miðuð við launaflokk 27 í launatöflu í kjarasamningi félagsins við íslenska ríkið. Stjórn stefnda ákvað að vísa málinu aftur til starfsnefndar.

Á fundi starfsnefndar stefnda 9. mars 2012 var að nýju tekin afstaða til viðmiðunarlauna stefnanda. Fram kemur í fundargerð að aflað hafi verið viðbótarupplýsinga frá Félagi íslenskra náttúrufræðinga, auk upplýsinga um hver laun framkvæmdastjóra búnaðarsambanda í landinu væru. Meirihluti starfsnefndar hefði talið þessar upplýsingar ekki gefa tilefni til endurskoðunar á því launaviðmiði sem stefnanda hefðu verið ákvörðuð við upphaf lífeyristöku.

Málið var því næst lagt fyrir stjórn stefnda sem tók það fyrir á fundi 6. júní 2012. Á þeim fundi lá jafnframt fyrir bréf lögmanns stefnanda 16. maí 2012 þar sem sjónarmið stefnanda voru reifuð með ítarlegum hætti. Varð það niðurstaða stjórnarinnar að ný gögn gæfu ekki tilefni til endurskoðunar á því launaviðmiði sem áður hefði verið ákveðið. Lögmanni stefnanda var tilkynnt um þessa niðurstöðu með bréfi 23. ágúst 2012. Af hálfu stefnanda óskaði lögmaður hans eftir tilteknum upplýsingum um málið. Því erindi var svarað af hálfu stefnda með bréfi 16. nóvember 2012.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Til stuðnings ógildingarkröfu sinni byggir stefnandi á því að ákvörðun stjórnar stefnda samrýmist ekki ákvæði 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þar segi í 2. mgr. að fjárhæð ellilífeyris sé hundraðshluti af þeim föstu launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum sem við starfslok fylgdu þeirri stöðu fyrir fullt starf sem sjóðfélagi gegndi síðast, sbr. þó 6. mgr. 23. gr. sömu laga. Í tilvitnaðri 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 komi fram að taki sjóðfélagi ekki laun samkvæmt samningi eða öðrum launaákvörðunum sem miðast við kjarasamninga opinberra starfsmanna, ákvarðanir kjararáðs eða kjarasamninga sem sveitarfélög gera á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna, skuli stjórn lífeyrissjóðsins ákveða þau viðmiðunarlaun sem iðgjöld eru greidd af og miðað er við til greiðslu lífeyris. Skuli viðmiðunarlaunin ákveðin með hliðsjón af þeim launaákvörðunum sem gilda um ríkisstarfsmenn eða starfsmenn sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 94/1996 um kjarasamninga opinberra starfsmanna, og lögum um kjararáð.

Stefnandi bendir á að hann hafi verið virkur sjóðfélagi hjá stefnda allt frá 1. júní 1968 og hafi greitt reglulega iðgjöld til stefnda af launum sínum frá þeim tíma. Síðast hafi stefnandi greitt iðgjöld til stefnda í apríl 2007 þegar biðlaunarétti hans hafi lokið í tengslum við starfslok hans hjá Búnaðarsambandi Kjalarnesþings. Ekki sé um það deilt í málinu að stefnandi eigi rétt til töku lífeyris úr B-deild stefnda og í samræmi við ákvæði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 hafi stefnandi hafið töku lífeyris hjá stefnda 1. maí 2007. Ágreiningur máls þessa snúi eingöngu að því hver eigi að vera fjárhæð þess lífeyris með hliðsjón af gildandi lagaákvæðum.

Stefnandi telur að fyrrgreind ákvörðun stjórnar stefnda frá 6. júní 2012 sé ekki í samræmi við ákvæði 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 sem áður er getið. Frávik frá þeirri meginreglu sem þar komi fram beri samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum að skýra þröngt. Stefnandi kveður þá fullyrðingu stefnda ekki vera rétta að þau laun sem stefnandi hafi haft við starfslok séu ekki tæk til viðmiðunar við töku lífeyris. Bendir hann á að með samkomulaginu frá 7. nóvember 2005 hafi verið gerðar ákveðnar breytingar á starfssamningi stefnanda hjá BSK. Þar hafi verið tekið fram með mjög skýrum hætti að stefnandi tæki frá og með 1. mars 2005 laun samkvæmt launaflokki C18/3 í launatöflu kjarasamnings Félags íslenskra náttúrufræðinga og ríkissjóðs. Í samkomulaginu komi einnig fram að sú launafjárhæð skuli taka breytingum hlutfallslega til samræmis við þær breytingar sem samninganefndir búnaðarsambanda og héraðsráðunauta kynnu að semja um á gildistíma starfssamnings stefnanda hjá BSK. Við gerð samkomulagsins hafi verið gengið út frá því að umsamin laun væru laun fyrir fullt starf í dagvinnu og að vinna stefnanda færi einungis fram á dagvinnutíma, en ef upp kæmu tilvik sem þyrfti að sinna utan dagvinnutímabils yrði slíku mætt með sveigjanleika á vinnutíma þannig að stefnandi tæki á móti frí á dagvinnutíma. Í samræmi við ákvæði samkomulagsins frá 7. nóvember 2005 hafi laun stefnanda hjá búnaðarsambandi verið samkvæmt launaflokki 29-5 í fyrrgreindum kjarasamningi FÍN og íslenska ríkisins þegar biðlaunarétti hans lauk þann 30. apríl 2007, en sambandið hafi verið dæmt til að greiða stefnanda biðlaun samkvæmt þeim launaflokki, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 443/2008. Það fyrirkomulag á launakjörum stefnanda sem viðhaft hafi verið hjá sambandinu, þ.e. að greiða ekki sérstaklega fyrir yfirvinnu, heldur greiða einungis fyrir dagvinnu, sé alþekkt og vandséð að slíkt fyrirkomulag geti komið í veg fyrir að launin séu tæk til viðmiðunar við töku lífeyris í samræmi við meginreglu 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, eins og haldið sé fram af stjórn stefnda. Umsamin laun samkvæmt samkomulaginu frá 7. nóvember 2005 hafi því eingöngu verið föst laun fyrir dagvinnu. Þau laun eru þá jafnframt heildarlaun viðkomandi starfsmanns eins og í tilviki stefnanda. Fráleitt sé að halda því fram að þetta hafi það í för með sér að umsamin laun séu ekki tæk til ákvörðunar á ellilífeyri viðkomandi sjóðfélaga samkvæmt 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997.

Stefnandi vísar einnig til þess að ákvæði 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 eigi einungis við þegar sjóðfélagi taki ekki laun samkvæmt samningi eða öðrum launaákvörðunum sem miðist við kjarasamninga opinberra starfsmanna, ákvarðanir kjararáðs eða kjarasamninga sem sveitarfélög gera á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þessu sé ekki fyrir að fara í tilviki stefnanda, þar sem óumdeilt sé að stefnandi hafi tekið laun samkvæmt samningi sem hafi miðast við kjarasamning opinberra starfsmanna. Stefndi hafi ekki sjálfdæmi í þessum efnum, þ.e. hvort viðmiðunarlaun skuli ákveðin með vísan til 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 eða ekki. Stefnda beri að fara eftir meginreglu 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 ef sjóðfélagi tekur laun samkvæmt kjarasamningi, enda skuli þá miðað við föst laun fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót. Ekkert sé því til fyrirstöðu að slíkt sé gert í tilviki stefnanda. Dagvinnulaun samkvæmt umsömdum launaflokki liggi fyrir og eftir þeim beri að fara við ákvörðun á fjárhæð ellilífeyris stefnanda.

Stefnandi byggir jafnframt á því að stefndi hafi farið á svig við ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð á máli hans, en lögin gildi um ákvarðanir stefnda. Vísar stefnandi þar m.a. til málshraðareglu 9. gr. laganna og rannsóknarreglu 10. gr. þeirra. Stefnandi telur stefnda hafa farið í bága við stjórnsýslulög með því að byggja ákvarðanir sínar á óformlegri könnun starfsmanns stefnda á launakjörum framkvæmdastjóra búnaðarsambanda í landinu sem og á röngum upplýsingum í tilkynningu starfsmanns Bændasamtaka Íslands frá 6. júní 2007. Stjórn og starfsnefnd stefnda hafi á sama tíma ákveðið að virða að vettugi tillögu FÍN um viðmiðunarlaun fyrir stefnanda. Ekki liggi fyrir hvernig staðið hafi verið að hinni óformlegu könnun starfsmanns stefnda og hafi stefnandi ekki fengið tækifæri til að skoða eða kynna sér þær upplýsingar sem stjórn og starfsnefnd stefnda hafi byggt ákvarðanir sínar á. Telur stefnandi það vera í andstöðu við meginreglur 13. og 15. gr. stjórnsýslulaga þar sem fram komi að aðili að máli skuli eiga þess kost að kynna sér öll gögn er mál hans varði og koma röksemdum sínum á framfæri áður en ákvörðun er tekin. Þegar það sé haft í huga að athugun stefnanda sjálfs á launakjörum annarra framkvæmdastjóra búnaðarsambanda í landinu hafi gefið aðra niðurstöðu sé enn mikilvægara en ella að stefnandi fái að sjá þau gögn sem stjórn stefnda hafi reist ákvörðun sína á þannig að stefnandi fái að koma röksemdum sínum á framfæri við stjórnina.

Með vísan til alls þess sem að framan er rakið telur stefnandi að fella beri úr gildi ákvörðun stjórnar stefnda frá 6. júní 2012 um viðmiðunarlaun hans við töku lífeyris og viðurkenna að lífeyrisréttindi hans við töku ellilífeyris hjá stefnda skuli taka mið af þeim umsömdu launum sem hann hafi haft hjá Búnaðarsambandi Kjalarnesþings við starfslok í samræmi við meginreglu 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Laun stefnanda við starfslok hjá búnaðarsambandi voru samkvæmt launaflokki 29-5 í fyrrgreindum kjarasamningi FÍN og íslenska ríkisins.

Verði það niðurstaða dómsins að þau umsömdu laun sem stefnandi hafði við starfslok hjá búnaðarsambandi séu ekki tæk til viðmiðunar við töku ellilífeyris stefnanda, og að ákveða skuli viðmiðunarlaun stefnanda við töku lífeyris í samræmi við ákvæði 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997, er sú krafa gerð til vara í málinu að viðmiðunarlaun stefnanda við töku ellilífeyris hjá stefnda verði samkvæmt launaflokki 27-5 í kjarasamningi Félags íslenskra náttúrufræðinga og íslenska ríkisins. Þessa kröfu styður stefnandi sem fyrr við það að ákvörðun stjórnar stefnda um að viðmiðunarlaun hans skuli vera samkvæmt launaflokki 14-5 í kjarasamningi FÍN og íslenska ríkisins, samrýmist ekki 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997. Sú ákvörðun hafi stuðst við tilkynningu Bændasamtaka Íslands frá 6. júní 2007 og óformlega könnun starfsmanns stefnda á launakjörum framkvæmdastjóra búnaðarsambanda í landinu. Rangt sé farið með umsamin launakjör stefnanda við starfslok í fyrrgreindri tilkynningu Bændasamtaka Íslands. Þar telur stefnandi að staðreyndir víki fyrir huglægu mati starfsmanns Bændasamtaka Íslands. Stefnandi telur að þessar upplýsingar séu í senn bæði rangar og villandi. Stefnandi hafi ekki fengið upplýsingar um hvað hafi legið þessu mati bændasamtakanna til grundvallar þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir í þá veru. Telur stefnandi það benda til þess að þær liggi ekki fyrir. Þá fari því fjarri að Búnaðarsamband Kjalarnesþings hafi verið lítið búnaðarsamband, eins og fram komi í tilkynningunni. Þó að svo væri telur stefnandi að það eitt geti ekki legið grundvallar við ákvörðun á eðlilegum viðmiðunarlaunum framkvæmdastjóra sambandsins. Inn í slíkt mat hljóti að koma fjöldi annarra atriða, s.s. umsvif og verkefni félagsins, ábyrgð framkvæmdastjóra o.fl.

Ekkert liggi heldur fyrir hvernig staðið hafi verið að framangreindri könnun eða hvaða atriði hafi þar komið til skoðunar, sbr. það sem að framan greini. Stefnandi tekur fram að hann hafi sjálfur kannað launakjör framkvæmdastjóra Búnaðarsambands Vesturlands, Búgarðs og Búnaðarsambands Suðurlands, sem séu að öllu leyti samanburðarhæf við það starf sem stefnandi hafi haft með höndum. Sú könnun hafi sýnt að það launaviðmið sem stjórn stefnda hafi ákveðið hafi verið langt frá því að vera eðlilegt. Álit FÍN frá 31. janúar 2012 um launaviðmið fyrir stefnanda sé hins vegar í alla staði mun eðlilegra.

Stefnandi vísar til þess að í fyrrgreindu áliti FÍN, sem stefndi hafi óskað eftir, komi fram að samsvörun við starf stefnanda væri helst að finna hjá þeim stjórnendum sem taki laun samkvæmt samningi FÍN við íslenska ríkið, en röðun þess hóps sé þó nokkuð mismunandi. Flestir þeirra taki dagvinnulaun samkvæmt launaflokkum 25 til 30 í samningi félagsins og íslenska ríkisins. Sá framkvæmdastjóri búnaðarsambands, sem greiði félagsgjald til FÍN, fái greitt samkvæmt launaflokki 27 og taldi félagið eðlilegt að dagvinnulaun stefnanda yrðu miðuð við þann flokk, þ.e. launaflokk nr. 27 í launatöflu FÍN og íslenska ríkisins. Álit FÍN, sem hafi verið rökstutt, hafi þannig byggst á því hvar stjórnendum sé raðað í fyrrgreinda launatöflu svo og þeirri framkvæmd sem væri þekkt hjá búnaðarsamböndunum í landinu.

Stefnandi telur að þegar horft sé til ákvæða 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 og þeirra sjónarmiða sem þar komi fram sé mun eðlilegra og sanngjarnara að viðmiðunarlaun stefnanda taki mið af áliti FÍN fremur en þeirri tillögu sem sett hafi verið fram í bréfi Bændasamtaka Íslands frá 6. júní 2007 og þá óformlegu könnun sem unnin var af starfsmanni stefnda. Tillaga Bændasamtaka Íslands sé með öllu órökstudd auk þess sem hún sé ekki í nokkru samræmi við þau laun sem stefnandi hafi haft við starfslok og því í hróplegri andstöðu við ákvæði 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997. Að mati stefnanda verði heldur ekki byggt á þeirri könnun sem starfsmaður stefnda hafi gert á launakjörum annarra framkvæmdastjóra búnaðarsambanda í landinu, m.a. þar sem ekki liggi fyrir hvernig staðið hafi verið að þeirri könnun og hvort störf viðkomandi framkvæmdastjóra séu að öllu leyti samanburðarhæf við það starf sem stefnandi hafi haft með höndum. Ákvörðun stjórnar stefnda sé ógegnsæ og ógjörningur sé fyrir stefnanda að ganga úr skugga um það á hverju hún grundvallist í raun. Í áliti FÍN sé hins vegar vísað til samanburðar við stjórnendur sem taki laun samkvæmt samningi FÍN og íslenska ríkisins, framkvæmdar hjá búnaðarsamböndunum svo og til launa þess framkvæmdastjóra búnaðarsambands sem nú greiði iðgjöld til FÍN.

Til þrautavara gerir stefnandi kröfu um að viðurkennd verði önnur lægri launaflokkaviðmiðun samkvæmt kjarasamningi FÍN og íslenska ríkisins en gerð sé krafa um í aðal- og varakröfu stefnanda, og þá eftir mati dómsins, en þó þannig að sú launaflokkaviðmiðun verði hærri en sú sem nú sé lögð til grundvallar við greiðslu ellilífeyris stefnanda hjá stefnda. Til stuðnings þeirri kröfu er vísað til þess sem að framan greinir, að viðmiðun stjórnar stefnda 6. júní 2012 samrýmist ekki 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997. Áréttar stefnandi í því sambandi niðurstöðu sinnar eigin könnunar á launum framkvæmdastjóra búnaðarsambanda í landinu sem hafi gegnt sambærilegum störfum og hann hafi gegnt.

Um lagarök vísar stefnandi fyrst og fremst til ákvæða laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, einkum til 23. og 24. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, svo og til laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986. Stefnandi vísar einnig til ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum til 9., 10., 13 og 15. gr. laganna. Jafnframt sé vísað til samþykkta stefnda og meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir. Kröfu sína um málskostnað kveðst hann reista á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. laganna. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Af hálfu stefnda er á það bent að stefnandi hafi áunnið sér lífeyrisréttindi í B-deild lífeyrissjóðsins. Réttindakerfi þeirrar deildar sé gamalt eftirlaunakerfi ríkisstarfsmanna. B-deildinni hafi verið lokað fyrir nýjum launagreiðendum og sjóðfélögum í árslok 1996 með lögum nr. 141/1996. Lögin hafi síðan verið endurútgefin sem lög nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins.

Stefndi kveður eftirlaunakerfi B-deildar fjármagnað að stórum hluta með gegnumstreymi þar sem iðgjöld sjóðfélaga og launagreiðanda standi aðeins undir hluta af þeim réttindum sem kerfið veiti. Ríkissjóður sé í ábyrgð fyrir greiðslum úr deildinni, sbr. 32. gr. laga nr. 1/1997. Kerfið sé byggt upp með þeim hætti að lífeyrissjóðnum beri samkvæmt meginreglu að greiða fyrstu greiðslu lífeyris en að öðru leyti beri launagreiðendur þær hækkanir sem verði á lífeyri, sbr. nánar 33. gr. laganna. Í ársreikningi LSR fyrir árið 2013, bls. 36-37, sé gerð grein fyrir skuldbindingum B-deildar LSR. Þar komi fram að bakábyrgð ríkisins sé áætluð 20,7% af skuldbindingum sjóðsins og að lífeyrishækkanir sem launagreiðendur beri ábyrgð á sé áætluð 42,6% af skuldbindingunni. Eins og ársreikningur stefnda beri með sér er það ríkissjóður sem greiðir stærstan hluta lífeyris úr B-deild LSR og er í ábyrgð fyrir öllum greiðslum úr sjóðnum, sbr. 32. gr. laga nr. 1/1997.

Stefndi bendir á að í 23. gr. laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997 sé ákvæði um iðgjaldagreiðslur til B-deildar LSR. Þar komi fram að greiða beri iðgjald í sjóðinn af föstum launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót. Í 6. mgr. 23. gr. sé ákvæði sem sé ætlað að setja takmörk á þær skuldbindingar sem launagreiðendur geti lagt á stefnda og ríkissjóð með einhliða ákvörðunum um iðgjaldagreiðslur í sjóðinn. Þar segir að taki sjóðfélagi ekki laun samkvæmt samningum eða öðrum launaákvörðunum sem miðast við kjarasamninga opinberra starfsmanna, ákvarðanir kjararáðs eða kjarasamninga sem sveitarfélög geri á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna skuli stjórn sjóðsins ákveða þau viðmiðunarlaun sem iðgjöld séu greidd af og miðað sé við til greiðslu lífeyris. Skuli þau ákveðin með hliðsjón af launaákvörðunum sem gildi um ríkisstarfsmenn eða starfsmenn sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna og lögum um kjararáð. Stefndi vísar til athugasemda við ákvæðið, en þar komi meðal annars fram að ákvæðinu hafi verið ætlað að koma í veg fyrir misræmi með því að nokkrir sjóðfélagar geti í krafti ráðningarsamninga við suma launagreiðendur öðlast lífeyrisrétt sem séu í miklu ósamræmi við það sem almennt gerist hjá sjóðfélögum.

Stefndi vísar enn fremur til þess að í 1. málslið 2. mgr. 24. gr. laga um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997 segi að þegar til lífeyristöku komi miðist lífeyrir við föst dagvinnulaun, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum sem við starfslok fylgi viðkomandi stöðu, sbr. þó 6. mgr. 23. gr. Þegar til lífeyristöku komi breytist lífeyrir til samræmis við meðalbreytingar sem verði á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, sbr. 3. mgr. 24. gr. (meðaltalsregla), eða til samræmis við breytingar sem verði á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, sbr. 35. gr. (eftirmannsregla). Í 2. mgr. 35. gr. laganna sé ákvæði sem taki á því ef laun fyrir viðmiðunarstarfið séu ekki tæk til viðmiðunar á greiðslu lífeyris. Ákveði stjórn stefnda þá þau viðmiðunarlaun sem greiðsla lífeyris taki mið af og skuli þau ákveðin með hliðsjón af launaákvörðunum sem gildi um ríkisstarfsmenn eða starfsmenn sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna og lögum um kjararáð.

Stefndi dregur þá ályktun af fyrrgreindum ákvæðum að löggjafinn ætlist til þess að það séu ákveðin takmörk fyrir sjálfdæmi launagreiðenda, sem hafi fengið heimild til þess að greiða fyrir starfsmenn sína í sjóðinn, að ákvarða þau viðmiðunarlaun sem lífeyririnn reiknist af.

Stefndi mótmælir því að samningur stefnanda, sem hann hafi gert við vinnuveitanda sinn 7. nóvember 2005, þess efnis að hann tæki laun samkvæmt launatöflu kjarasamnings FÍN og ríkissjóðs nr. 663-09, launaflokki C-18-3, komi í veg fyrir beitingu 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997. Þessu til stuðnings vísar stefnandi meðal annars til þess að umræddur kjarasamningur taki ekki á launaröðun framkvæmdastjóra búnaðarsambanda. Þar sé um að ræða samning milli stefnanda og vinnuveitanda hans en ekki kjarasamningsbundin laun fyrir starf stefnanda. Í þessu sambandi vísar stefndi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 517/2010 frá 10. mars 2011.

Stefndi byggir á því að laun stefnanda í máli þessu séu ákvörðuð með þeim hætti að stjórn stefnda beri að ákvarða viðmiðunarlaun hans samkvæmt 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997. Tvennt komi þar til. Annars vegar taki kjarasamningur Félags íslenskra náttúrufræðinga (FÍN) og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, sem stefnandi semji um við sinn vinnuveitanda, ekki á samningum við framkvæmdastjóra búnaðarsambanda. Þetta komi m.a. skýrt fram í bréfi formanns FÍN til stefnda dags. 31. janúar 2012. Þar segi að í kjarasamningnum sé einungis samið um laun ráðunauta og sé „samningurinn því ónothæfur þegar fundið er viðmið fyrir framkvæmdastjóra“. Því verði stjórn sjóðsins að ákveða þau viðmiðunarlaun samkvæmt 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997, eins og fram komi í bréfinu. Hins vegar sé samið við stefnanda um heildarlaun fyrir vinnuframlag hans í umræddum breytingarsamningi á starfssamningi við stefnanda.

Í tilefni af því sem fram komi í stefnu, um að samningur stefnanda við búnaðarsambandið hafi þrátt fyrir ofangreint mælt fyrir um dagvinnulaun, telur stefndi ljóst að um einhvers konar heildarlaun hafi verið að ræða sem nauðsynlegt hafi verið að sinna að hluta utan hefðbundins dagvinnutíma, eins og þar komi fram. Því hafi laun stefnanda ekki verið ákvörðuð með þeim hætti að unnt væri að styðjast við þau þegar komið hafi til greiðslu lífeyris úr B-deild stefnda til stefnanda. Stefndi mótmælir jafnframt sem ósannaðri þeirri staðhæfingu stefnanda að hann hafi fengið frí á dagvinnu vegna vinnu sem unnin hafi verið utan hefðbundins dagvinnutíma.

Með vísan til 2. mgr. 24. gr., sbr. 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997, og 2. mgr. 25. gr. samþykkta stefnda telur hann stjórn stefnda hafa við þessar aðstæður borið að ákveða viðmiðunarlaun til handa stefnanda. Ekki sé fyrir að fara sérstökum kjarasamningi við ríkissjóð sem taki á störfum framkvæmdastjóra búnaðarsambanda. Því hafi stefndi metið hver gætu verið eðlileg viðmiðunarlaun fyrir starf stefnanda sem framkvæmdastjóra búnaðarsambands. Við þá ákvörðun hafi einkum verið litið til starfslokatilkynningar frá launagreiðanda, auk þess sem aflað hafi veri upplýsinga um laun starfandi framkvæmdastjóra búnaðarsambanda. Rannsókn þessi hafi gefið til kynna að launaviðmið fyrir starf stefnanda samkvæmt starfslokatilkynningu hafi samrýmst dagvinnulaunum annarra framkvæmdastjóra búnaðarsambanda. Því hafi stjórn stefnanda staðfest óbreytt launaviðmið á fundi sínum 6. júní 2012. Því beri að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnda í málinu.

Stefndi kveður varakröfu stefnanda einkum byggja á umsögn FÍN um viðmiðunarlaun fyrir stefnanda, sbr. bréf FÍN til stefnda dags. 31. janúar 2012. Stefndi hafi aflað nánari skýringa á efni umsagnarinnar. Í þeim samskiptum hafi komið skýrt fram hjá formanni FÍN 9. mars 2012 að sá framkvæmdastjóri búnaðarsambands sem vísað hafi verið til í bréfi FÍN til stefnda, dags. 31. janúar 2012, hafi verið með dagvinnulaun skv. launaflokki 25 og að laun hans byggðust „ekki á kjarasamningi eins og 6. mgr. 23. gr. gerir ráð fyrir“. Því hafi ekki legið fyrir réttar forsendur til þess að stefndi gæti litið til þessa eina framkvæmdastjóra, a.m.k. hafi verið ljóst að þar væri ekki unnt að miða við launaflokk 27 eins og stefnandi byggi varakröfu sína á. Á þessum grundvelli beri að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda.

Varðandi þrautavarakröfu stefnanda byggir stefndi sýknukröfu sína á því að viðmiðunarlaun stefnanda séu eins og fyrr greinir fundin með könnun á launum framkvæmdastjóra búnaðarsambanda á landinu sem fari saman við starfslokatilkynningu launagreiðanda stefnanda. Í því sambandi beri jafnframt að líta til þess að stefnandi hafi verið í sama starfinu frá ársbyrjun 1987 og hann skilað iðgjöldum allt til ársins 2005 sem séu til samræmis ákvörðun stefnda um viðmiðunarlaun, sbr. ákvörðun stjórnar stefnda sem styðst við ákvæði í 2. mgr. 24. gr., sbr. 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Stefndi mótmælir því að ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 gildi um ákvarðanir stefnda. Kveður hann stjórn sjóðsins ekki vera stjórnvald í skilningi laga nr. 37/1993, sbr. 1. gr. laganna, og bendir á dóma Hæstaréttar frá 17. janúar 2008, mál nr. 286/2007, og 31. janúar 2013, mál nr. 352/2012, þessu til stuðnings. Stefndi geti fallist á að allnokkur dráttur hafi orðið á afgreiðslu málsins af sinni hálfu en slíkt réttlæti ekki ógildingu á ákvörðun stefnda um viðmiðunarlaun. Varðandi málsmeðferðina sé rétt að vísa í samsetningu stjórnar stefnda samkvæmt 6. gr. laga nr. 1/1997, skipan í starfsnefnd stefnda samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samþykkta stefnda og í málsmeðferðarreglur nefndarinnar. Málavextir liggi fyrir og er ekkert sem liggi fyrir í málinu sem leiða eigi til ógildingar á ákvörðun stefnda.

Með vísan í allt framangreint telur stefndi að hafna beri öllum kröfum stefnanda og dæma hann til greiðslu málskostnaðar til handa stefnda. Að lokum mótmælir stefndi öllum kröfum og málsástæðum stefnanda og kveður stefnanda bera sönnunarbyrði fyrir fullyrðingum sínum. Þeirri fullyrðingu stefnanda um að Búnaðarsamband Kjalarnesþings hafi ekki verið lítið búnaðarsamband sé sérstaklega mótmælt og vísað til tiltekinna dómskjala því til stuðnings.

Um lagarök vísar stefndi til ákvæða laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sérstaklega 23. gr., 24. gr., 32. gr., 33. gr. og 2. mgr. 35. gr. laganna. Jafnframt vísar hann til samþykkta stefnda, einkum 7. gr., 2. mgr. 25. gr. og 2. mgr. 74. gr. Um málskostnaðarkröfuna vísar stefndi til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laganna. Stefndi bendir á að hann sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og krefst hann greiðslu er jafngildi virðisaukaskattsgreiðslu af málflutningsþóknun á grundvelli laga nr. 50/1988.

Af hálfu réttargæslustefnda er vísað til röksemda stefnda fyrir sýknu og tekið undir öll sjónarmið hans í málinu.

IV.

Stefnandi er sjóðfélagi í B-deild stefnda, Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, og hóf að taka lífeyri úr sjóðnum 1. maí 2007. Lífeyrissjóðurinn starfar á grundvelli laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Lýtur ágreiningur aðila að rétti stefnanda samkvæmt framangreindum lögum til greiðslu ellilífeyris úr sjóðnum.

Í III. kafla laganna er fjallað um lífeyrisréttindi þeirra sem eiga aðild að B-deild sjóðsins. Þar segir í 23. gr. að sjóðfélagar greiði 4% af „föstum launum sínum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót“ í iðgjald til sjóðsins, sbr. 1. mgr. greinarinnar, og að launagreiðendur greiði 8% af sama stofni í iðgjald til sjóðsins, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Sérregla gildir um greiðslu iðgjalds taki sjóðfélagi ekki laun samkvæmt samningum eða öðrum launaákvörðunum sem miðast við kjarasamninga opinberra starfsmanna, ákvarðanir kjarraráðs eða kjarasamninga sem sveitarfélög gera á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í þeim tilvikum ber stjórn sjóðsins að ákveða þau viðmiðunarlaun sem iðgjöld eru greidd af „og miðað er við til greiðslu lífeyris“. Skulu þau ákveðin með hliðsjón af launaákvörðunum sem gilda um ríkisstarfsmenn eða starfsmenn sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna og lögum um kjararáð, eins og segir í 6. gr. 23. gr. laganna. Í 24. gr. laganna er síðan mælt fyrir um rétt sjóðfélaga til greiðslu lífeyris eftir að hann lætur af störfum vegna aldurs. Þar segir í 2. mgr. að upphæð ellilífeyris sé „hundraðshluti af þeim föstu launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum sem við starfslok fylgja stöðu þeirri fyrir fullt starf er sjóðfélagi gegndi síðast, sbr. þó 6. mgr. 23. gr.“. Frá þessari meginreglu eru frávik sem ekki koma til álita í þessu máli.

Í 7. gr. laga nr. 1/1997 er mælt svo fyrir að stjórn sjóðsins fari með yfirstjórn hans. Skal hún meðal annars setja honum samþykktir í samræmi við ákvæði laganna og ákvæði annarra laga um lífeyrissjóði eftir því sem við á. Slíkar samþykktir hafa verið settar og liggja fyrir í máli þessu. Þar eru áréttaðar framangreindar meginreglur um þær viðmiðanir sem leggja skal til grundvallar við ákvörðun lífeyris úr B-deild sjóðsins og greiðslu iðgjalda í sjóðinn. Sérstaklega er tekið fram í 2. mgr. 55. gr. samþykktanna að hafi sjóðfélagi ekki tekið laun samkvæmt kjarasamningum eða kjaraákvörðunum á grundvelli laga nr. 94/1986 eða launaákvörðunum kjararáðs skal lífeyririnn vera hundraðshluti af sömu viðmiðunarlaunum og stjórn sjóðsins ákvað að iðgjöld skyldu miða við.

Ágreiningslaust er að stefnandi tók laun við starfslok samkvæmt samkomulagi við vinnuveitanda sinn, réttargæslustefnda, Búnaðarsamband Kjalarnesþings, frá 7. nóvember 2005. Ágreiningur aðila lýtur í fyrstu að því hvort framangreint samkomulag sé þess eðlis að stjórn stefnda hafi verið rétt og skylt að ákveða önnur viðmiðunarlaun sem iðgjöld skyldu greidd af og miða skyldi við þegar stefnandi fengi greiddan lífeyri. Að öðru leyti lýtur ágreiningurinn að því hvort stefndi hafi staðið rétt að málum þegar hann ákvað hver þau viðmiðunarlaun skyldu vera. Deila aðilar í senn um efnislegar forsendur fyrir niðurstöðu stjórnarinnar sem og um málsmeðferð stefnda.

Við úrlausn á fyrra ágreiningsefninu ber að árétta að fyrirmæli 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997, sem niðurstaða stjórnar stefnda er reist á, tekur einungis til þess þegar sjóðfélagi fær ekki laun samkvæmt samningi eða annarri launaákvörðun sem miðast við kjarasamning opinberra starfsmanna, ákvörðun kjararáðs eða kjarasamning sveitarfélaga sem gerður er á grundvelli laga nr. 94/1986 um kjarasamning opinberra starfsmanna.

Í samkomulagi stefnanda við réttargæslustefnda, Búnaðarsamband Kjalarnesþings, er mælt fyrir um tiltekin laun til handa stefnanda, sem markast af ákveðinni röðun í kjarasamningi Félags íslenskra náttúrufræðinga við íslenska ríkið. Fjárhæð launanna samkvæmt þessari röðun var þar tilgreind 408.044 krónur frá 1. mars 2005. Ágreiningslaust er að framangreindur kjarasamningur var gerður á grundvelli laga nr. 94/1986. Hins vegar var stefnandi ekki félagsmaður í Félagi íslenskra náttúrufræðinga, auk þess sem fyrir liggur að félagið gerir ekki kjarasamning sem tekur til starfsstéttar framkvæmdastjóra búnaðarsambanda. Þá er til þess að líta að laun stefnanda áttu ekki að taka breytingum samkvæmt framangreindum kjarasamningi, heldur kjarasamningi búnaðarsambanda við Hagsmunafélag ráðunauta. Eintak af þeim kjarasamningi liggur fyrir í málinu og vísar hann í meginatriðum til kjarasamnings Félags íslenskra náttúrufræðinga við íslenska ríkið. Þar er þó mælt fyrir um tiltekna grunnröðun í launaflokka og hækkun um launaflokk vegna starfsreynslu. Búnaðarsamband er svæðisbundið samband búnaðarfélaga, búgreinafélaga og/eða einstakra bænda, sbr. 7. tölulið 1. gr. búnaðarlaga nr. 70/1998. Ekki liggur fyrir að kjarasamningur búnaðarsambandanna og Hagsmunafélags ráðunauta sé gerður á grundvelli laga nr. 94/1986, en búnaðarsamböndin eru ekki meðal þeirra aðila sem taldir eru upp í 1. eða 2. gr. þeirra laga.

Samkvæmt framansögðu verður að draga þá ályktun að laun stefnanda hafi í raun verið ákveðin með samningi milli hans og vinnuveitanda hans sem ekki byggðist á kjarasamningi opinberra starfsmanna þó að ákveðið hafi verið að miða fjárhæð launa í öndverðu við tiltekna röðun í slíkum kjarasamningi. Því er á það fallist að stjórn stefnda hafi á grundvelli 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 verið rétt og skylt að ákvarða þau viðmiðunarlaun sem iðgjöld stefnanda væru greidd af og miðað væri við til greiðslu lífeyris.

Samkvæmt 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 skulu viðmiðunarlaun ákveðin með hliðsjón af launaákvörðunum sem gilda um ríkisstarfsmenn eða starfsmenn sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 94/1986. Að öðru leyti er ekki mælt fyrir um það í lögunum hvað leggja beri til grundvallar þegar tekin er ákvörðun af þessu tagi eða hvernig beri að standa að henni. Stefnandi telur að við ákvörðun um viðmiðunarlaun í máli hans hafi verið farið í bága við fyrirmæli stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndi mótmælir því meðal annars á þeim grunni að stjórnsýslulög gildi ekki um ákvarðanir sem stjórn stefnda er falið að taka. Nauðsynlegt er því að taka afstöðu til þess í öndverðu hvert gildissvið stjórnsýslulaga sé gagnvart stefnda.

Í 1. gr. stjórnsýslulaga segir að þau taki til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Gilda lögin nánar tiltekið þegar stjórnvöld, þar á meðal stjórnsýslunefndir, taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna, eins og segir í 2. mgr. greinarinnar. Í athugasemdum við ákvæði þetta í frumvarpi til stjórnsýslulaga segir að við úrlausn á því hvort einhver tiltekinn aðili falli undir gildissvið laganna beri að leggja til grundvallar „hvort um sé að ræða eiginlega stjórnsýslu í þágu ríkis eða sveitarfélaga“. Þá er vikið að því að einkaaðili, sem hefur verið fengið opinbert vald, geti lotið ákvæðum laganna. Miðað við þessa afmörkun verður almennt að ganga út frá því að einkaaðili, sem fer samkvæmt lögum með opinbert vald til þess að taka ákvarðanir um réttindi og skyldur manna, þurfi að fylgja fyrirmælum stjórnsýslulaga þegar hann tekur slíkar ákvarðanir. Skiptir þá ekki öllu máli hvort hann teljist til stjórnvalda í hefðbundinni merkingu, heldur verður fyrst og fremst að líta til eðlis og einkenna þess valds sem viðkomandi aðila er fengið.

Eftir sem áður má benda á ýmis atriði sem geta gefið til kynna að rétt sé að líta á stefnda sem hluta af stjórnsýslu ríkisins. Stefnda var komið á fót með sérstökum lögum, en ekki á grundvelli einkaréttarlegs gernings, og um starfsemi hans, sem og réttindi og skyldur sjóðfélaga, fer eftir þeim lagafyrirmælum sem um hann gilda, auk samþykkta sem stjórn sjóðsins hefur sett með stoð í 3. málslið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 1/1997. Yfirstjórn sjóðsins er í höndum stjórnar sem hefur lögmælt hlutverk samkvæmt lögum nr. 1/1997 auk þess sem lögin kveða á um hverjir skipi fulltrúa í stjórnina. Ekki er gert ráð fyrir því að ársfundur sjóðfélaga samkvæmt 8. gr. laganna hafi ákvörðunarvald í málefnum sjóðsins og getur hann meðal annars ekki breytt samþykktum hans.

Forsaga sjóðsins styður enn fremur að eðlilegt sé að líta á starfsemi hans sem þátt í stjórnsýslu ríkisins. Sjóðurinn á rætur að rekja til laga nr. 72/1919 um stofnun lífeyrissjóðs fyrir embættismenn og um skyldur þeirra til að kaupa sér geymdan lífeyri. Í 1. gr. laganna kom skýrt fram að sjóðurinn væri í „umsjón landsstjórnarinnar, og annast hún reikningshald hans“. Átti ríkissjóður leggja sjóðnum til stofnfé sem ákveðið var 50.000 krónur. Þá sagði í athugasemdum við lagafrumvarp það er varð að lögum nr. 72/1919 að eftir „eðli sínu og tilgangi“ ætti sjóðurinn að vera „landsstofnun“ og var því talið sjálfgefið að hann skyldi vera í umsjón landsstjórnarinnar. Með 6. gr. laga nr. 101/1943 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins var yfirstjórn sjóðsins falin sérstakri stjórn sem skipuð var þremur mönnum, einum tilnefndum af Hæstarétti Íslands, öðrum af fjármálaráðherra og þeim þriðja er kosinn var af sjóðfélögum. Einu breytingarnar sem gerðar voru á þessari skipan með síðari löggjöf voru þær að fulltrúum stéttarfélaga var fjölgað og áhrif þeirra í stjórninni jukust. Ekki verður af þessari forsögu eða lögskýringargögnum ráðið að lífeyrissjóðurinn hafi með þessu verið beinlínis færður undan stjórnsýslu ríkisins þó að ætla verði að sjóðurinn hafi fengið sjálfstæða stöðu innan stjórnkerfisins við setningu laga nr. 101/1943.

Við þetta bætist að stjórn stefnda er falin framkvæmd á fyrirmælum laga sem mæla fyrir um veigamikinn þátt í réttindum ríkisstarfsmanna. Eins og kunnugt er byggist réttarstaða opinberra starfsmanna að verulegu leyti á öðrum grunni en réttarstaða annarra launþega. Ræðst hún mun meira af opinberum réttarreglum sem settar eru einhliða af hálfu ríkisvaldsins og má um það meðal annars vísa til laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá gilda stjórnsýslulög nr. 37/1993 um ýmsar veigamiklar ákvarðanir er tengjast réttarstöðu opinberra starfsmanna eins og ráðið verður af athugasemdum með frumvarpi því er varð að stjórnsýslulögum.

Með vísan til alls þess sem hér hefur verið rakið telur dómurinn að ganga verði út frá því að ákvörðun stjórnar stefnda um viðmiðunarlaun samkvæmt 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997, sem höfðu afgerandi áhrif á réttindi og skyldur stefnanda samkvæmt fyrirmælum laganna, hafi verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Því var stefndi bundinn af fyrirmælum þeirra laga við meðferð málsins.

Meðferð á máli stefnanda hjá stefnda er rakin í grófum dráttum í kafla II. Eins og þar kemur fram hóf hann töku lífeyris 1. maí 2007. Við ákvörðun lífeyrisgreiðslna til hans virðist tilkynning launagreiðanda á eyðublaði stefnda hafa verið lögð til grundvallar. Þar var því haldið fram að stefnandi hefði þegið laun samkvæmt launaflokki 14, 5. þrepi, samkvæmt kjarasamningi Félags íslenskra náttúrufræðinga og íslenska ríkisins. Athugasemd þess efnis að „eðlilegt“ þætti að stefnanda væri raðað í þennan launaflokk virðist ekki hafa gefið stefnda tilefni til þess að forsendur röðunarinnar væru athugaðar nánar. Hins vegar leitaði lögmaður stefnanda eftir leiðréttingu á lífeyrisgreiðslum til handa stefnanda í janúar 2010 og upplýsti stefnda þá um efni samkomulags stefnanda við réttargæslustefnda, Búnaðarsamband Kjalarnesþings. Stefndi hafði eftir það næg gögn til þess að leggja mat á það hvort nauðsynlegt væri að ákvarða stefnanda viðmiðunarlaun samkvæmt 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997, auk þess sem sjónarmið stefnanda til þessa álitaefnis lágu þá fyrir. Eins og rakið hefur verið komst stefndi réttilega að þeirri niðurstöðu að skilyrði málsgreinarinnar væru fyrir hendi.

Að fenginni þessari niðurstöðu varð að ákveða stefnanda hæfileg viðmiðunarlaun. Ólíkir kostir kunnu þar að koma til álita. Stefnanda var gefið færi á því að leggja fram gögn og lýsa sjónarmiðum sínum til röðunar sinnar í launaflokk, sem hann gerði með bréfi, dags. 18. júní 2010, og með síðari bréfum lögmanns hans. Við meðferð málsins hjá stefnda var leitað umsagnar Félags íslenskra náttúrufræðinga, sem lýsti afstöðu sinni með bréfi 31. janúar 2012. Lögmaður stefnanda fékk afrit af því bréfi með tölvuskeyti 6. febrúar 2012 og var þá einnig upplýst að málinu yrði vísað til starfsnefndar að nýju.

Lögmanni stefnanda var tilkynnt um bókanir starfsnefndar um málið á fundum sem haldnir voru 17. febrúar og 9. mars 2012. Í fyrri bókuninni var þess getið að fyrirhugað væri að kanna betur launakjör framkvæmdastjóra búnaðarsambanda. Í síðari bókuninni er vikið að viðbótarupplýsingum sem aflað var með tölvupóstsamskiptum við formann Félags íslenskra náttúrufræðinga þar sem fram kemur að eini framkvæmdastjóri búnaðarsambands sem greiði til félagsins fái greidd dagvinnulaun samkvæmt launaflokki 25, en að þau laun séu ekki „samkvæmt kjarasamningi sem fellur undir 6. mgr. 23. gr. laga um LSR“. Í þeirri bókun segir einnig að fyrir fundinum hafi legið upplýsingar um laun framkvæmdastjóra búnaðarsambanda í landinu og að meirihluti starfsnefndar telji að þessar upplýsingar gefi ekki tilefni til endurskoðunar á því launaviðmiði sem lagt var til grundvallar þegar stefnandi hóf að taka lífeyri. Lögmanninum var einnig gerð grein fyrir því að málið yrði lagt fyrir stjórn stefnda.

Miðað við framlögð gögn verður ekki séð að farið hafi verið fram á að hann fengi aðgang á grundvelli 15. gr. stjórnsýslulaga að niðurstöðu launakönnunarinnar sem vísað var til í bókuninni. Hins vegar er í framangreindu bréfi lögmannsins rakin niðurstaða könnunar af hálfu stefnanda á launakjörum þriggja framkvæmdastjóra leiðbeiningarmiðstöðva sem voru í fullu starfi og stefnandi taldi að væru sambærileg hans starfi, þ.e. Búnaðarsambands Vesturlands, Búgarðs og Búnaðarsambands Suðurlands. Þar er tekið fram að launaviðmið það sem stefndi hafi lagt fram þessu til grundvallar sé um 23% lægra en meðallaun þessara þriggja framkvæmdastjóra. Í bréfinu voru enn fremur rakin sjónarmið stefnanda að öðru leyti. Endanleg niðurstaða stefnda lá fyrir á fundi stjórnar hans 6. júní 2012.

Samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga skal málsaðili eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald tekur ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða slíkt er augljóslega óþarft. Almennt verður málsaðili sjálfur að eiga frumkvæði að því að gæta þessa réttar síns, eftir atvikum í framhaldi af því að hafa fengið þau gögn í hendur sem stjórnvaldið hefur aflað í málinu. Afli stjórnvaldið nýrra upplýsinga sem verulega þýðingu geta haft fyrir úrlausn málsins og eru málsaðila í óhag ber aftur á móti að gefa honum sérstakt færi á að kynna sér þessi gögn og tjá sig um málið í ljósi þeirra.

Stefnandi telur að stefndi hafi brotið gegn 13. gr. stjórnsýslulaga, sem og 10. og 15. gr. sömu laga, með því að byggja niðurstöðu sína á óformlegri athugun starfsmanns stefnda á launakjörum framkvæmdastjóra búnaðarsambanda á landinu án þess að stefnanda væri gefið færi á að kynna sér þá athugun og tjá sig um hana. Því er ekki borið sérstaklega við af hálfu stefnda að umræddar upplýsingar, sem þannig var aflað undir rekstri málsins, hafi átt að vera undanþegnar upplýsingarétti stefnanda. Fær dómurinn heldur ekki séð að réttlætanlegt hafi verið að gera það á grundvelli hagsmunamats samkvæmt undantekningarreglu 17. gr. stjórnsýslulaga. Umræddar upplýsingar voru stefnanda í óhag og höfðu verulega þýðingu fyrir úrlausn málsins. Með vísan til þess sem að framan greinir hefði stefnda því verið rétt að gefa stefnanda sérstakt færi á því að kynna sér niðurstöðu framangreindrar athugunar og tjá sig um málið í því ljósi.

Niðurstöður athugunarinnar hafa verið lagðar fyrir dóminn. Þá hafa gögn verið lögð fram um launakjör ýmissa framkvæmdastjóra búnaðarsambanda árið 2007. Í staðfestingu Bændasamtaka Íslands, sem lögð hefur verið fram í málinu, kemur fram að í apríl 2007 hafi tveir framkvæmdastjórar verið með „skilgreind dagvinnulaun“. Hafi annar þeirra verið með dagvinnulaun að fjárhæð 321.679 krónur og verið í launaflokknum 663-14-5. Hinn hafi verið með dagvinnulaun að fárhæð 294.198 samkvæmt launaflokki 663-11-5. Sami kjarasamningur liggur til grundvallar þessum launaviðmiðum og heildarlaun stefnanda voru miðuð við. Fram kemur í staðfestingunni að aðrir framkvæmdastjórar búnaðarsambanda hafi fengið greidd heildarlaun í apríl 2007. Kemur þetta heim og saman við önnur gögn málsins. Stefnandi lýsti því yfir við aðalmeðferð málsins að hann geri ekki athugasemd við niðurstöðu framangreindrar athugunar. Ekki verður séð að sá annmarki á málsmeðferð stefnda sem lýst er að framan geti hafa haft áhrif á niðurstöðu stefnda í málinu. Eins og atvikum er háttað verður því ekki á það fallist að fella beri ákvörðun stjórnar stefnda úr gildi í ljósi þessa annmarka. Þá telur dómurinn að ekki sé efni til þess að draga þá ályktun að slíkir annmarkar hafi verið á rannsókn stefnda á launakjörum annarra framkvæmdastjóra búnaðarsambanda að fella beri niðurstöðu stefnda úr gildi.

Stefnandi hefur einnig vísað til þess að málsmeðferð stefnda hafi farið í bága við málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga. Frá því að hann óskaði eftir endurskoðun á lífeyrisgreiðslum sínum í janúar 2010 og þar til endanleg niðurstaða stefnda lá fyrir sumarið 2012 liðu tæp tvö og hálft ár. Eins og atvikum er háttað verður á það fallist að málsmeðferðinni hafi ekki verið hraðað sem skyldi í samræmi við 9. gr. stjórnsýslulaga. Reglur um málshraða miða að skilvirkni í stjórnsýslunni. Sé reglum af því tagi ekki fylgt leiðir það almennt ekki til ógildingar stjórnvaldsákvörðunar. Ekki verður á það fallist að þessi annmarki eigi að leiða til þess að ógilda beri niðurstöðu stjórnarinnar eins og farið er fram á.

Eins og rakið hefur verið greiða sjóðfélagar í B-deild stefnda iðgjöld einungis af föstum launum fyrir dagvinnu, sbr. 23. gr. laga nr. 1/1997. Lífeyrisgreiðslur taka einnig mið af föstum launum fyrir dagvinnu, sbr. 24. gr. sömu laga. Ekki er því unnt að líta til heildarlauna framkvæmdastjóra búnaðarsambanda, þegar þeim eru ákvörðuð eðlileg viðmiðunarlaun samkvæmt 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997, án þess að fyrir liggi hversu stór hluti þeirra sé greiðsla fyrir dagvinnu. Skýrt er tekið fram í samkomulagi stefnanda og réttargæslustefnda 7. nóvember 2005 að laun hans, 408.044 krónur, séu heildargreiðsla fyrir vinnuframlag hans, hvort sem vinnan falli til innan eða utan hefðbundins dagvinnutíma. Eins og laun hans voru ákvörðuð gátu þau ekki verið til marks um föst laun stefnanda fyrir dagvinnu. Breytir engu í því sambandi þó að stefnandi hafi haft sveigjanlegan vinnutíma.

Í málinu liggja fyrir upplýsingar um skilgreind dagvinnulaun tveggja framkvæmdastjóra búnaðarsambanda sem ákvörðuð voru á grundvelli kjarasamnings Félags íslenskra náttúrufræðinga við íslenska ríkið. Dómurinn telur að málefnalegt sé að líta til dagvinnulauna þeirra við mat á eðlilegum viðmiðunarlaunum stefnanda. Þau eru í góðu samræmi við niðurstöðu stefnda í máli stefnanda og upphaflega tilkynningu Bændasamtaka Íslands frá 6. júní 2007. Upplýsingar í bréfi lögmanns stefnanda 16. maí 2012 virðast samkvæmt framlögðum gögnum skírskota til heildarlauna viðkomandi framkvæmdastjóra sem ekki geta verið til marks um föst laun þeirra fyrir dagvinnu. Stefnandi hefur samkvæmt framansögðu ekki sýnt fram á að niðurstaða stjórnar stefnda í máli hans hafi stangast á við fyrirmæli laga nr. 1/1997 eða að hún hafi farið í bága við meginreglur stjórnsýsluréttar. Því er það afstaða dómsins að hafna beri kröfum stefnanda í máli þessu.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor málsaðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir dómi, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, er sýkn af kröfum stefnanda, V-kk-ef Þ-kk-ef.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)