E-3181/2018

Mál þetta er höfðað af stefnanda, A, á hendur stefndu, B, Evegna C, og D,, með stefnu áritaðri um birtingu 27. september 2018.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndu verði in solidumdæmd til að greiða honum 76.291.825 krónur, með 4,5% ársvöxtum af 9.326.126 krónum frá 7. júlí 2014 til 31. október 2014, en af 76.291.825 krónum frá þeim degi til 27. september 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. þeirra, frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess til varaað stefndu verði insolidum dæmd til að greiða honum 58.085.329 krónur með 4,5% ársvöxtum af 7.395.398 krónum frá 7. júlí 2014 til 31. október 2014, en af 58.085.329 krónum fráþeim degi til 10. apríl 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. greinar þeirra, frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess til þrautavara að stefndu verði insolidum gert að greiða honum 47.756.329 krónur með 4,5% ársvöxtum af 7.395.398 krónum frá 7. júlí 2014 til 31. október 2014 en af 47.756.329 krónum frá þeim degi til 10. apríl 2017 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. þeirra, frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum kröfuliðum, þ. e. aðalkröfu, varakröfu og þrautavarakröfu, gerir stefnandi ráð fyrir frádrætti vegna innborgana stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., 13. júlí 2015 að fjárhæð 800.000 krónur, 13. apríl 2016 að fjárhæð 500.000 krónur, 6. apríl 2016 að fjárhæð 10.000.000 króna, 8. september 2017 að fjárhæð 1.000.000 króna, 30. október 2017 að fjárhæð 5.000.000 króna og 3. september 2018 að fjárhæð 2.000.000 króna og frádrætti vegna greiðslna frá vinnuveitanda stefnanda, að viðbættu 8% framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð, 31. júlí 2014, að fjárhæð 657.438 krónur, 31. ágúst 2014, að fjárhæð 849.190 krónur, 30. september 2014 að fjárhæð 849.190 krónur og 31. október 2014 að fjárhæð 846.190 krónur.

Í öllum tilvikum er gerð krafa um málskostnað að skaðlausu, samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I

Málavextir

Mál þetta á rætur að rekja til umferðarslyss sem varð [.....]. júlí 2014. Samkvæmt gögnum málsins voru atvik þau að bifreiðinni F var ekið til vesturs eftir [...]í Reykjavík, yfir á öfugan vegarhelming og í veg fyrir bifreiðina G með þeim afleiðingum að bifreiðarnar skullu saman. Bifreiðin F var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Stefnandi var ökumaður bifreiðarinnar G og hlaut líkamstjón í slysinu. Stefndi, D, var ökumaður bifreiðarinnar F og var hún í eigu [...] C. Áreksturinn var nokkuð harður og skemmdust báðar bifreiðarnar mikið og líknarbelgir í þeim báðum sprungu út.

Stefnandi var fluttur með sjúkrabifreið á slysa- og bráðadeild Landspítalans og samkvæmt vottorði læknis um þá komu var hann greindur með tognun og ofreynslu á hálshrygg og lendhrygg, mar á brjóstkassa og yfirborðsáverka á vinstri úlnlið og hendi. Tölvusneiðmynd af höfði sýndi ekki áverkamerki.

Fram kemur í gögnum málsins að stefnandi hafi leitað til heimilislæknis síns, H, á árunum 2014 og 2015 og í vottorði hans frá 17. október 2016 kemur fram að stefnandi lýsi töluverðum verkjum í líkamanum, bakverkjum með doða niður í fætur, verki og máttleysi í höndum, verkjum í mjöðmum og væri sú vinstri verri. Hann hafi verið óvinnufær að fullu fram í september 2014 en þá telur læknirinn hann vera vinnufæran að hálfu. Við komu í júní 2015 segi stefnandi að allt fari versnandi, hann hafi alltaf dofa í hægra læri aftan og niður fyrir hné utanvert. Stirður á morgnana í mjöðmum og verkir í vinstri hendi. Hann telji sig alveg óvinnufæran. Hann hafi reynt að vinna en geti það ekki, hann treysti sér ekki til neinna átaka, gæti unnið við verkstjórn og pappírsvinnu en engin átök eins og áður. Hann hafi alltaf verki í hálsi, herðum og niður í brjóstbak. Við komu á heilsugæslu 21. júlí 215 lýsi hann meiri verkjum í hálsi og að hann sé alltaf með verki í mjaðmaliðum. Við komu 14. september 2015 hafi hann talið sig alveg óvinnufæran og illa haldinn frá því hann lenti í árekstrinum. Hann hafi alltaf dofa í vinstri fæti, verki í mjóbaki og vinstri öxl og handleggur væru „ónothæf“. Í niðurlagi vottorðsins kemur fram að þar sem langt sé liðið frá slysi sé ástand stefnanda líklega orðið stöðugt og því mjög ólíklegt að hann muni ná fyrri heilsu.

Samkvæmt vottorði I, sem skoðaði stefnanda 30. janúar 2015, kemur fram að hann leiti til læknisins vegna verkja í mjöðmum. Telji hann slitbreytingar í mjöðmum ekki vera afleiðingu bílslyssins en stefnandi haldi því hins vegar fram að einkenni frá mjöðmum hafi fyrst byrjað eftir slysið. Þannig sé mögulegt að slysið hafi valdið hnjaski á mjaðmirnar sem hafi orðið til þess að einkenni mjaðmaslitsins kæmu fram fyrr en ella hefði orðið.

Í vottorði J kemur fram að stefnandi hafi leitað til hans 1. desember 2015 vegna stirðleika, hvíldar- og álagsverkja í hálshrygg sem leitt hafi út í herðablöð og vinstri griplim, alla leið fram í löngutöng og baugfingur. Verkur hafi verið við hreyfingar og álag á vinstri öxl. Einnig stirðleiki og hvíldar- og álagsverkir í mjóbaki sem leiði í báða ganglimi, meira þann vinstri. Dofi frá rasskinnum niður í kálfa, verri vinstra megin. Stirðleiki, hvíldar- og álagsverkir í báðum mjöðmum. Greiningar læknisins eru tognun í hálsi, slit í hálshrygg, tognun í mjóbaki, slit í mjóbaki, taugaleiðniverkir í efri og neðri útlimum, axlarklemma og slitgigt í mjöðmum.

Í vottorði K frá 21. febrúar 2016 kemur fram að stefnandi hafi leitað til hans vegna verkjavandamála í vinstri öxl er komið hafi upp eftir umferðarslysið. Einnig hafi hann átt við flókin og margslungin verkjavandamál að stríða í baki, hálsi og mjöðmum. Við skoðun á vinstri öxl hafi komið fram einkenni axlarklemmu og verkir hafi verið frá sinahulsunni. Röntgenmyndir staðfesti axlarklemmu og bólgubreytingar í sinum efri- og neðri kambsvöðva. Ekki væru upplýsingar um annað en að hann hefði ekki fyrir slysið átt við verkjavandamál að stríða í vinstri öxl og í ljósi þess yrði að telja að slysið ætti á þessum tíma þátt í verkjavandamálum.

Í áverkavottorði L bæklunarlæknis frá 10. ágúst 2016 kemur fram að skoðun hans hafi einkum beinst að einkennum frá hálsi og baki. Stefnandi væri með einkenni vegna afleiðinga hálstognunar og baktognunar. Hann væri með greinilega vængstöðu á vinstra herðablaði vegna lömunar. Einkenni væru að öllum líkindum varanleg þótt eitthvað kynni að draga úr þeim með tímanum. Örorkumat væri tímabært.

Í vottorði M geðlæknis frá 9. desember 2016 kemur fram að frá slysi hafi stefnandi verði alveg óvinnufær með mikið af líkamlegum einkennum. Hann hafi farið til ýmissa lækna og verið í mikilli sjúkraþjálfun án þess að einkenni hefðu breyst mikið til batnaðar. Hann hafi miklar áhyggjur af rekstri sínum vegna afleiðinga slyssins og væri áhyggjufullur gagnvart framtíðinni. Hann hafi áberandi þunglyndiseinkenni og einkenni um mjög alvarlega áfallastreituröskun sem væri til staðar nokkrum árum eftir slysið. Þessi einkenni komi til viðbótar við alvarleg líkamleg einkenni frá slysi og hafi gert hann með öllu óvinnufæran. Nauðsynlegt væri að meta þessi andlegu einkenni þegar afleiðingar slyssins í heild yrðu gerðar upp.

Í vottorði N, heila- og taugaskurðlæknis, frá 3. mars 2017 kemur fram að stefnandi hafi verið meira og minna í samfelldri sjúkraþjálfun allt frá slysinu en kvarti yfir litlum árangri af allri þessari meðferð. Hann segi þó að þegar hann dragi úr meðferð verði hann verri. Í niðurlagi vottorðsins segir að við áreksturinn hafi stefnandi fengið mikið högg undir fæturna sem leiddu upp líkamann og hann hafi síðan búið við mikil stoðkerfiseinkenni frá hálsi og hrygg, ásamt mikilli verkjaleiðni. Þá segir að áverkinn hafi verið gífurlegur og þær slitbreytingar sem stefnandi hafi frá hálsi og mjóbaki, og væru einkennalitlar, yllu miklum og stöðugum verkjum. Óvenjuleg einkenni í handleggjum virtust vera afleiðingar spasma í rifjaléttivöðum. Lömun vegna sköddunar löngu brjósttaugar vinstra megin hefði gengið yfir. Líkur á bata væru ekki miklar. Í viðbótarvottorði N 10. febrúar 2018 er meðferð frá fyrra vottorði lýst. Þar segir jafnframt að langtímaverkjameðferð í samvinnu við sjúkraþjálfara væri það sem að öllum líkindum biði stefnanda auk meðferðar hjá geðlækni og sálfræðingi.

Í skýrslu P sálfræðings frá 30. maí 2018 kemur fram að stefnandi hafi komið til hennar fjórum sinnum á tímabilinu frá 29. mars til 22. maí 2017 þar sem farið hafi fram mat á líðan hans og honum veittur sálrænn stuðningur. Þá segir að stefnandi hafi greint frá verulegum líkamlegum verkjum og að slysið virtist hafa töluverð áhrif á gæði daglegs lífs hans. Frásögn hans í viðtölum og niðurstöður sjálfsmatskvarða hafi bent til verulegs þunglyndis, kvíða og áfallastreitueinkenna. Hlé hafi verið gert eftir fjögur viðtöl þar sem stefnandi hafi ekki haft trú á að sálfræðimeðferð gæti hjálpað honum með líðan sína. Hafi hann átt bókað viðtal hjá sálfræðingnum sem hann hafi afbókað og hjá honum hafi m. a. komið fram að hann treysti sér ekki til að sitja í sófa sálfræðingsins vegna verkja.

Í læknabréfum vegna dvalar stefnanda á Heilsustofnun NLFÍ á árinu 2018 og 2019 er lýst áframhaldandi verkjum og andlegri vanlíðan og endurhæfingu vegna þessara heilsufarsvandamála. Fram kemur í gögnum málsins að stefnandi hafi verið hjá sjúkraþjálfara meira og minna óslitið frá slysinu.

Stefnandi óskaði eftir sérfræðimati á afleiðingum slyssins samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga og er mat þeirra Q, R og S lögfræðings frá 8. mars 2017 meðal gagna málsins. Telja þeir tímabundið atvinnutjón stefnanda hafa verið frá 7. júlí 2014 til 31. október 2014 og tímabil þjáninga hið sama. Í niðurstöðum um varanlegan miska er talið að stefnandi hafi hlotið samtals 40 stiga miska, þ. e. 10 stig vegna áverka á hálsi, höfði, herðum og öxlum, 5 stig vegna tognunar í brjósthrygg, 10 stig vegna tognunar í mjóbaki, mjaðmagrind og mjöðmum og 15 stig vegna andlegra afleiðinga. Þá telja þeir varanlega örorku stefnanda vera 65%.

Í samantekt segir að stefnandi hafi við slysið hlotið tognanir í hálsi, brjóst- og lendhrygg með leiðni frá hálsi upp í höfuð og handlimi og leiðni frá mjóbaki út í mjaðmasvæði beggja vegna, þó meira vinstra megin. Einnig leiðni niður í báða ganglimi að aftanverðu niður í ökkla, meira vinstra megin. Tognanir á báðum öxlum. Mar á brjóskassa og vinstri þumli. Auk þess sé hann alvarlega þunglyndur með merki áfallastreituröskunar. Gengið sé út frá þessum áverkum í matsgerðinni. Þá telja matsmenn orsakatengsl milli áverka og einkenna stefnanda. Við mat á miska kemur fram að tekið sé tillit til einkennalýsingar og skoðunar á matsfundi og eðlis áverka og stuðst við miskatöflur frá 2006 og vegna andlegra afleiðinga sé litið til dönsku miskatöflunnar. Við mat á hálsi sé stuðst við kafla í miskatöflu þar sem segi hálstognun, mikil eymsli, veruleg hreyfiskerðing, dofi og leiðniverkur án staðfests brjóskloss og séu þá einkenni frá höfði, í herðum og öxlum þar innifalin. Við mat á tognun í brjósthrygg sé stuðst við kafla þar sem segi áverki eða tognun með eymslum og hreyfiskerðingu. Við mat á tognun í lendhrygg sé stuðst við kafla þar sem segi mjóbaksáverki eða tognun með hreyfiskerðingu, viðvarandi rótarverk og taugaeinkennum og séu þá innifalin einkenni frá mjaðmagrind og mjöðmum. Varðandi mat á varanlegri örorku segja matsmenn að það snúist um að meta hver sé hin varanlega skerðing á getu tjónþola til að afla launatekna í framtíðinni vegna hlutaðeigandi tjóns. Litið sé til þess að stefnandi hafi fyrir slysið verið vel vinnufær og verið með eigin rekstur en eftir slysið hafi hann verið óvinnufær. Mætti ætla að stefnandi hefði starfað sem [...] til loka venjubundinnar starfsævi með dágóðum tekjum. Í slysinu hafi stefnandi hlotið tognanir í háls-, brjóst- og lendhrygg og í báðum öxlum. Hann sé með viðvarandi verki í höfði, hálsi, herðum og niður í axlir og stundum í handlimi. Einnig sé hann með verki í báðum öxlum og mjóbaki. Þessir verkir versni við allt álag og stefnandi eigi erfitt með að vinna fyrir ofan axlarhæð, bogra yfir hlutum, halda á og lyfta og bera þunga hluti. Þá eigi hann erfitt með að sitja og standa lengi. Auk þess hafi hann verið greindur með alvarlegt þunglyndi og merki um áfallastreituröskun. Hann skori hátt á þunglyndiskvarða og félagsfærni hans sé skert vegna vanlíðunar, verkja og þunglyndis.

Matsmenn telja að í kjölfar slyssins búi stefnandi við orku- og þrekskerðingu sem standi í beinu orsakasambandi við slysið og sem sé til þess fallin að draga mjög verulega úr getu hans til að stunda krefjandi starf af hvaða tagi sem er. Hann geti ekki sinnt fyrri störfum nema að mjög litlu leyti og einnig geti verið erfitt fyrir hann að fá létta vinnu við hæfi vegna slæmrar heilsu og mikillar samkeppni á vinnumarkaði. Slysið hafi því áhrif á starfsval hans og sé hugsanlegt að starfslok verði fyrr en ella. Ljóst sé að líkamlegt ástand tjónþola sé varanlegt og slysið muni því hafa áhrif á framtíðarvinnugetu hans þar sem bæði líkamleg og andleg færni séu mikið skert. Stefnandi krafði stefnda, B um bætur vegna umferðarslyssins á grundvelli þessa sérfræðimats með bréfi 9. mars 2017.

Í málinu liggur fyrir matsgerð T, [...], sem dómkvaddur var að beiðni stefnanda til að meta hraða bifreiðanna er áreksturinn varð og þann höggþunga sem stefnandi fékk á sig við ákeyrsluna. Matsgerð hans er frá maí 2017. Niðurstaða matsmannsins er að líklegasti hraði bifreiðarinnar F hafi verið 67 km/klst. er áreksturinn varð en líklegasti hraði bifreiðarinnar G hafi verið 35 km/klst. Þá telur matsmaðurinn að líklegast þyngdarkraftur sem bifreiðin G hafi orðið fyrir við ákeyrsluna hafi verið allt að 15 g. Þá hafi stefnandi fengið á sig tvö högg, fyrst þegar ekið var á bifreiðina G og síðan er bifreiðin hafi kastast á steyptan kant til hliðar við bifreiðina. Hafi meðalhröðun sú sem stefnandi varð fyrir er ekið var á bifreiðina verið 9,9 g og 5,6 ger bifreiðin lenti á kantinum.

Í álitsgerð örorkunefndar frá 7. september 2017, sem stefndi aflaði samkvæmt ákvæðum 10. gr. skaðabótalaga, var komist að sömu niðurstöðu og í áðurnefndu sérfræðimati. Í álitsgerðinni kemur fram að þess sé ekki að vænta að stefnandi fái frekari bata en hugsanlega geti þó markviss hugræn atferlismeðferð bætt andlega líðan hans að einhverju leyti. Stefnandi hafi verið með slit í hálsi, baki og mjöðmum fyrir slysið. Í slysinu hafi hann tognað og marist en slysið hafi einnig orðið þess valdandi að einkennalaust, eða einkennalítið, slit hafi farið að valda honum verulegum einkennum en hann hafi að mestu, miðað við fyrirliggjandi gögn, verið einkennalaus fyrir slysið. Síðar segir að stefnandi hafi haft einkenni í baki fyrir slysið sem þó hafi ekki komið í veg fyrir að hann gæti stundað fulla atvinnu. Telur nefndin að stefnandi muni ekki ganga aftur til fyrri starfa vegna afleiðinga slyssins og hún telur minni líkur á að honum bjóðist önnur störf sem hæfi honum. Slysið hafi þannig dregið úr möguleikum hans til að afla sér atvinnutekna.

Að beiðni stefnda voru dómkvaddir Y, sérfræðingur í [...], og V [...] til að meta hvort og þá hvaða tjón stefnandi hefði orðið fyrir í umferðarslysinu 7. júlí 2014. Í matsgerð þeirra frá 4. mars 2019 er komist að þeirri niðurstöðu að tímabundið atvinnutjón stefnanda hafi verið frá 7. júlí 2014 til 7. nóvember 2014 og tímabil þjáninga hið sama. Varanlegan miska stefnanda telja þeir nema 18 stigum og að varanleg örorka sé 25%. Í rökstuðningi sínum segja matsmenn að þeir telji að rekja megi einkenni stefnanda frá hálsi, vinstri öxl/griplim, hluta einkenna í vinstri mjöðm og hluta einkenna hans frá lendhrygg, þar með talinn dofa í lærum, til slyssins 7. júlí 2014. Við matið verði þó að taka tillit til fyrri stoðkerfissögu matsþola í baki sem og þeirrar staðreyndar að verulegar slitbreytingar voru í mjöðm á slysdegi en tekið verði tillit til þessa við mat á varanlegum miska af völdum slyssins. Á hinn bóginn telja matsmenn að ekki sé hægt að álykta að slysið hafi valdið varanlegum andlegum einkennum hjá stefnandi enda hafi hann ekki leitað til meðferðaraðila fyrr en rúmum tveimur árum eftir slysið sem bendi eindregið til þess að þau einkenni hafi ekki verið ofarlega í huga hans á umræddum tíma. Þá hafi hann að sama skapi ekki þegið meðferð hjá sálfræðingi sem líklega hefði verið til þess fallin að bæta andlega líðan hans. Í ljósi þessa telja matsmenn að ekki sé hægt að segja að stefnandi sé að takast á við varanleg, geðræn einkenni sem ekki sé unnt að ráða bót á og séu umfram andlega vanlíðan sem rekja megi til langvinnra verkja og áhrifa þeirra á daglegt líf og verði þau metin til miska með tognunaráverkum hans. Þá telja matsmenn ekki hægt að rekja einkenni stefnanda frá hægri griplim til slyssins enda sé þeim ekki lýst í gögnum málsins fyrr en tæpum tveimur árum eftir slysið. Hvaða varðar varanlegan miska telja matsmenn að varanlegar heilsufarslegar afleiðingar slyssins séu eftirstöðvar eftir áverka á hálshrygg, vinstri öxl, vinstri griplim, lendhrygg og vinstri mjöðm. Hvað varðar varanlega örorku vísa matsmenn til þess að á slysdegi hafi stefnandi rekið sitt eigið fyrirtæki á sviði [...]. Það hefði hann gert frá árinu 2005 og telja matsmenn líklegt að hann hefði haldið áfram að starfa við sambærileg störf. Fyrirtækið hafi orðið gjaldþrota í [...] en ástæða gjaldþrotsins alls ótengd afleiðingum slyssins. Á slysdegi hafi matsþoli ekki verið alveg heilsuhraustur og hann eigi langa sögu um einkenni frá stoðkerfi, einkum baki. Hafi verið tekið tillit til þessa við mat á varanlegum miska og telja matsmenn einnig rétt að gera það við mat á varanlegri örorku. Skýrt hafi komið fram hjá stefnanda á matsfundum að helsta ástæða óvinnufærni hans séu óþægindi í báðum höndum en allar kvartanir hans fyrstu tvö árin eftir slys hafi fyrst og fremst lotið að hálsi, vinstri griplim, mjóbaki og mjöðmum eins og hann lýsi sjálfur í tölvupósti til L 18. ágúst 2016. Telja matsmenn að sönnunarskortur á orsakatengslum hafi talsverð áhrif við matið enda sé stefnandi rétthentur og hafi unnið við starf þar sem mikið reyndi á hægri hönd. Þá hafi stefnandi sýnt tregðu til að veita matsmönnum upplýsingar um færniskerðingu sína til vinnu. Með vísan til þessa telja matsmenn að ákveðin óvissa sé uppi um vinnugetu hans, aflahæfi og stöðu á vinnumarkaði og verði stefnandi að einhverju leyti að bera hallann af þeirri óvissu.

Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, Vátryggingafélags Íslands, hf., 9. mars 2019 var óskað eftir upplýsingum um hvort og þá hversu mörg utanréttarmöt matsmaðurinn V hefði unnið að fyrir stefnda undanfarin þrjú ár þar sem um sameiginleg möt væri að ræða og um hve margar utanréttarmatsgerðir væri að ræða Í bókun stefnda í þinghaldi 21. júní 2019 kemur fram að um 204 utanréttarmöt sé að ræða á umræddu tímabili.

Undir rekstri máls þessa voru dómkvaddir, að beiðni stefnanda, X, geð- og embættislæknir, og Y taugasálfræðingur, til að meta hvort stefnandi hefði við slysið orðið fyrir geðrænu tjóni og hvert það væri í stigum talið samkvæmt dönsku miskatöflunni. Þá var einnig óskað mats á því hvort stefnandi hefði orðið fyrir persónuleikabreytingum vegna afleiðinga umferðarslyssins og þá hve miklum. Matsgerðin er dagsett 4. október 2019. Þar kemur fram að almennt heilsufar hans fyrir slysið hafi verið gott fyrir utan það að hann hafi áköflum verið slæmur af verkjum í baki frá 2007- 2011 og hafi af og til frá unglingsaldri fengið í bakið. Þá sé saga um umferðarslys árið 1995 og hálsverki í kjölfar þess og svo vísað til viðkvæmni í hálsi aftur 1988 í gögnum málsins. Hvergi séu tilvísanir um fyrri geðsjúkdóm eða vandamál tengt áfengi.

Í matsgerðinni er því lýst að af gögnum verði ráðið að fljótlega eftir áreksturinn, sem hafi verið til þess fallinn að valda ógn og skelfingu og ótta um líf og limi hjá hverjum þeim sem í mundi lenda, hafi stefnandi farið að eiga í svefnerfiðleikum og lýsi því fyrir sjúkraþjálfurum sem hann hafi verið hjá. Hafi þeir erfiðleikar verið umtalsverðir miðað við lýsingar. Í upphafi árs 2016 sé því lýst að stefnandi sofi vart meira en 1- 2 tíma á nóttu og nokkrum mánuðum síðar er lýst áhyggjum sjúkraþjálfara af andlegri líðan mannsins. Þá sé því lýst í ágúst 2016 að hann sé með endurupplifanir tengdar slysinu. Það sé svo ekki fyrr en í vottorði M frá desember 2016 sem hann sé greindur með alvarlegt þunglyndi og einkenni áfallastreituröskunar en kvíðaeinkenni hafi verið fremur lítil. Þá komi enn fremur fram í sérfræðimatsgerðinni að fram hafi komið alvarleg þunglyndiseinkenni og einkenni áfallastreitu með skerðingu á félagsfærni. Þessu sé einnig lýst í álitsgerð örorkunefndar og skýrslu sálfræðings á árinu 2017.

Matsmenn telja ljóst að stefnandi þjáist af alvarlegu þunglyndi og áfallastreituröskun. Yfirferð gagna og niðurstöður taugasálfræðilegra prófa bendi ekki til vefrænnar persónuleikabreytingar. Það sé vel þekkt að alvarlegt þunglyndi geti þróast hjá einstaklingum sem glíma við langvarandi svefnleysi og verki. Upphaf þunglyndissjúkdóms stefnanda verði þannig rakið til slyssins 7. júlí 2014. Sjúkdómsmyndin sé umtalsverð með lífsleiða og hömlun og miðað við gögn hafi hún lítið hreyfst í a. m. k. þrjú ár þrátt fyrir meðferð. Þá séu áfallastreitueinkenni stefnanda með skýra tilvísun til slyssins. Ekki sé óvanalegt eða óþekkt að slík einkenni komi fyrst fram þegar eftir þeim sé leitað með kerfisbundnum hætti líkt og M geri í vottorði sínu árið 2016. Það að stefnandi hafi ekki leitað sértækrar hjálpar fyrr verði alls ekki skrifað á hann. Í ljósi slyss og áverka hefðu þessi einkenni átt að leiða til þess að þeir sem sinntu stefnanda hefðu átt að vísa honum fyrr til viðeigandi meðferðar. Hafa verði í huga að einstaklingum með áfallastreitueinkenni sé iðulega sérlega erfitt að leita sér meðferðar því þeir óttist það að ræða slysið þar sem það framkalli óþægileg einkenni. Áfallastreitueinkenni stefnanda verði þannig rakin til slyssins 7. júlí 2014.

Í niðurstöðu matsins segir að horft sé til dönsku miskatöflunnar og litið til þeirrar leiðbeiningar sem þar sé að finna um að horfa til þeirra einkenna sem séu alvarlegri og meira íþyngjandi. Varðandi geðeinkenni sem rekja megi til slyssins sé því litið til þess að þau séu langvinn, alvarleg með lífsleiða og hamlandi einkennum. Sé það mat matsmanna að þunglyndi matsbeiðanda sé meira íþyngjandi og hamlandi fyrir hann og miski hans metinn 15 stig. Þá telja matsmenn að stefnandi hafi ekki orðið fyrir persónuleikabreytingum sem rekja megi til slyssins.

Málið var dómtekið 16. nóvember sl. en endurflutt 8. janúar sl. og dómtekið að nýju.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefndu á bótakafla umferðarlaga en bótaskylda í málinu sé viðurkennd af hinu stefnda félagi. Standi ágreiningurinn um hver bótafjárhæðin eigi að vera, þ. e. hver sé miski og varanleg örorka stefnanda vegna þeirra áverka, andlegra og líkamlegra, sem hann hafi orðið fyrir í slysinu 7. júlí 2014. Ekki sé lengur ágreiningur um fjárhæð þjáningabóta og þá hafi stefnandi tekið tillit til athugasemda stefnda vegna bóta fyrir tímabundið atvinnutjón.

Endanleg aðalkrafa stefnanda er byggð á sérfræðimati þeirra Q, R og S frá 8. mars 2017, áliti örorkunefndar frá 7. september 2017 og matsgerð X, og Y frá 4. október 2019, hvað miskabótakröfu varðar. En hvað snertir kröfu um bætur fyrir skerðingu á vinnugetu (varanlega örorku) byggir hann á útreikningum Z og ákvörðun félagsins um beitingu frádráttar samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993 og einnig á ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins og matsgerðum lífeyrissjóða, sem stefnandi eigi aðild að og liggi fyrir í málinu. Vegna kröfu um að tekið verði tillit til mismunar á innvinnslu ellilífeyris og frádrætti samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laganna byggir stefnandi á útreikningi Þ. Stefnandi sundurliðar aðalkröfu sína þannig:

Þjáningabætur 201.341 króna

Bætur fyrir tímabundið tekjutjón 3.332.600 krónur

Miskabætur 3.861.457 krónur

Álagá miskabætur 1.930.728 krónur

Bætur fyrir varanlega örorku 63.015.583 krónur Mismunur á innvinnslu ellilífeyris og frádrætti skv.

4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga.

3.950.116 krónur

Aðaldómkrafa samtals 76.291.825 krónur

Stefnandi útskýrir einstaka kröfuliði í aðalkröfu sinni á eftirfarandi hátt:

Þjáningabætur samkvæmt 3. gr. laga nr. 50/1993 eru miðaðar við tímabilið frá 7. júlí 2014 til 31. október 2014, eða 113 daga. Stefnandi reiknar kröfu sína samkvæmt 15. gr. laganna, vísitala lánskjaravísitölu í október 2014 var 8354, margfaldað með 700 krónum samkvæmt 3. gr. laganna en deilt með 3282 sem er lánskjaravísitala í í júlí 1993 sem við er miðað samkvæmt 29. gr. þeirra eða: 700 x 8354/3282=1.782 x 113=201.341 króna.

Bætur fyrir tímabundið tekjutap samkvæmt 2. gr. laga nr. 50/1993 miðar stefnandi við ofangreint tímabil, frá slysdegi að stöðugleikadegi, þ. e. 113 daga eða 3,8 mánuði. Meðaltekjur á mánuði fyrir slysið reiknar stefnandi út frá tekjum ársins 2013, sem hafi verið 9.744.507 krónur sem geri 10.524.000 krónur að viðbættu 8% iðgjaldaálagi eða: 10.524.000/12=877.000 krónur x 3,8=3.332.600 krónur.

Miskabætur samkvæmt 4. gr. laga nr. 50/1993 byggir stefnandi á ofangreindum niðurstöðum sérfræðimats og áliti örorkunefndar, þar sem miski hans vegna slyssins var metinn 40 stig, að teknu tilliti til 15 stiga miska vegna geðræns tjóns og miðar útreikning sinn einnig við 2. mgr. 15. gr. laganna. Þannig miðar hann við grunnfjárhæðina 3.623.014 krónur, hlutfall lánskjaravísitölu í september 2017, sbr. álit örorkunefndar og í júlí 1993 eða 3.623.014 x 8745/3282 = 9.653.643 x 0,4 = 3.861.457 krónur.

Álag á miskabætur styður stefnandi á þann veg að þegar um margþætta áverka sé að ræða, eins og í hans tilviki, sé heimilt samkvæmt síðasta málslið 1. mgr. 4. gr. laga nr. 50/1993 að hækka miska um allt að 50%. Vísar stefnandi nánar um þetta til vottorðs K, vottorðs L og N, en í vottorði þess síðastnefnda sé talað um ákveðna lömun í höndum sem ekki sé metin í þeim matsgerðum sem liggi fyrir. Þá bendir stefnandi einnig á vottorð sjúkraþjálfara. Að mati stefnanda sé ljóst að hann hafi orðið fyrir fjöláverkum í slysinu og þegar einnig sé horft til geðrænna afleiðinga, verkja og svefnleysis eigi hann rétt á frekari miskabótum vegna þeirra erfiðleika sem áverkarnir valdi honum í daglegu lífi. Krafan reiknist þannig: lánskjaravísitala í september 2017 sem er 8745 stig x 3.623.014/3282 = 9.653.643 x 20 miskastig eða 1.930.728 krónur.

Bætur fyrir varanlega örorku samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993 byggir stefnandi á því að hann hafi verið óvinnufær frá slysinu 7. júlí 2014 og alla tíð síðan. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. beri við mat á varanlegri örorku að líta til þeirra kosta sem tjónþoli hafi til að afla sér tekna með vinnu, sem sanngjarnt sé að ætlast til að hann starfi við. Þarna sé um að ræða sanngirnismat sem byggi á eðli þess líkamstjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir, þeirri aðstöðu sem hann búi við, svo sem aldri, menntun og atvinnuhorfum. Ekki megi horfa til framtíðar varðandi bata nema full vissa sé fyrir því að vinnugeta aukist. Stefnandi byggir á sérfræðimatinu og áliti örorkunefndar í þessu tilliti og mótmælir sérstaklega þeim sjónarmiðum sem komi fram í matsgerð dómkvaddra matsmanna frá 4. mars 2019, þeirra U og V. Engin leið sé að fallast á að stefnandi geti sinnt léttari störfum eða sérfræðiráðgjöf á sviði [...]. Sé sjónarmiðum þar að lútandi harðlega mótmælt. Þá byggir stefnandi á því að matsmaðurinn V sé vegna fjárhagslegra tengsla sinna við hið stefnda félag vanhæfur samkvæmt ákvæðum laga nr. 91/1991 til að sinna dómkvöddum matsstörfum í málum sem félagið eigi aðild að. Þetta þýði að ekki sé unnt að byggja á niðurstöðu mats þeirra við úrlausn málsins. Því verði að horfa til þeirra sérfræðigagna sem hann byggi á í málinu.

Þá byggir stefnandi á að tekjufall hans frá slysi sé 100% sem sé það viðmið sem fyrst og fremst beri að nota þegar varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laga nr. 50/1993 sé metin. Þá hafi hann verið metinn til hæstu varanlegrar örorku samkvæmt 18. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar en þar sé um að ræða læknisfræðilegt færnimat. Stefnandi hafi einnig verið metinn til örorku af lífeyrissjóði sínum eða til orkutaps, sbr. 15. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Jafngildi 75% orkutap algerri óvinnufærni í skilningi skaðabótalaga. Samkvæmt almannatryggingalögum feli 75% örorka í sér algera skerðingu á vinnugetu.

Byggir stefnandi á að 100% tekjufall hans eftir slysið, mat á örorku hans hjá Tryggingastofnun ríkisins og mat á örorkutapi hans hjá lífeyrissjóðum staðfesti algera skerðingu á vinnugetu hans vegna afleiðinga slyssins 7. júlí 2014 og séu áætlanir matsmanna fram í tímann um að stefnandi geti sinnt léttum störfum að engu hafandi.

Þá bendir stefndi á að enda þótt kveðið sé um það í 10. gr. skaðabótalaga að byggja verði kröfur um skaðabætur á sérfræðimati eða áliti örorkunefndar, geti það ekki verið svo að dómsvald um þessi atriði séu framseld til matsmanna. Vísar stefnandi til reglu 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um frjálst sönnunarmat dómara. Þá verði að horfa til ákvæða stjórnarskrárinnar í þessu tilliti.

Kröfu um bætur fyrir varanlega örorku reiknar stefnandi miðað við 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Laun árið 2011 nemi 9.247.820 krónum, árið 2012 nemi þau 9.092.499 krónum og árið 2013 nemi þau 9.744.507 krónum. Meðaltekjur hafi því verið 9.361.609 krónur án hækkunar samkvæmt launavísitölu og iðgjaldagreiðslu vinnuveitanda. Hækkun launa samkvæmt launavísitölu til stöðugleikatímapunkts 31. október 2014, samkvæmt áliti örorkunefndar, er þannig: launavísitala í október 2014 var 493,8, meðallaunavísitala ársins 2011 var 401,3 stig, laun árið 2011 hækka þannig til stöðugleikatímapunkts í október 2014: 9.247.820 x 493,8/401,3 = 11.379.450 krónur. Meðallaunavísitala ársins 2012 var 432,5 stig, laun 2012 hækka þannig til stöðugleikatímapunkts 9.092.499 x 493.8/432,5 = 10.381.216 krónur. Meðallaunavísitala í árslok 2013 var 457,0 stig, laun 2013 hækka þannig til stöðugleikatímapunkts 9.744.507 x 493,8/457.0 = 10.529185 krónur. Meðallaun séu því 10.763.203 krónur hækkuð samkvæmt launavísitölu. Við bætist 8% iðgjaldaframlag vinnuveitanda í lífeyrisjóð sem nemur 11.624.346 krónum. Stefnandi sé 58 ára og tæpra þriggja mánaða á stöðuleikadegi í október 2014 og því sé aldursstuðull 5,421. Reiknist bætur því þannig miðað við 100% örorku: 11.624.346 x 5.421 x 100% = 63.015.583 krónur. Miðað er við forsendur stefndu hvað launavísitölu varðar.

Stefnandi tekur fram að hámarksbætur samkvæmt 4. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, 4.500.000 krónur, miðist við lánskjaravísiölu 3282 er lögin voru samþykkt þann 1. júlí 1993. Á stöðugleikatímapunkti í október 2014 hafi lánskjaravísitala verið 8354. Hámarkslaun þá hafi því verið 4.500.000 x 8354/3282 = 11.454.296 eða örlítið lægri en þau viðmiðunarlaun, meðallaun, sem stefnandi miðar við hér að ofan, þ. e. 10.763.203.

Stefnandi telur að taka verði tillit til taps hans á innvinnslu ellilífeyris til 67 ára aldurs. Gerir hann því kröfu um mismun á innvinnslu ellilífeyris og frádrætti samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Sú fjárhæð nemi 3.950.116 krónum, þ. e. 10.329.000 krónur að frádregnum 6.378.844 krónum, sbr. tölulegar útlistanir í kafla um frádrátt.

Endanlega varakrafa stefnanda er byggð á fyrirliggjandi sérfræðimati þeirra Q, R-x-x S frá 8. mars 2017, áliti örorkunefndar frá 7. september 2017 og matsgerð X, og Y frá 4. október 2019. Í sérfræðimatinu, og einnig í áliti örorkunefndar, er komist að þeirri niðurstöðu að heilsufar stefnanda hafi verið stöðugt 31. október 2014, tímabundin óvinnufærni stefnanda samkvæmt 2. gr. laga nr. 50/1993 hafi verið frá 7. júlí 2014 til 31. október 2014 þegar stefnandi hafi farið á lífeyrissjóðsgreiðslur og þjáningabætur í skilningi 3. gr. laganna miðaðar við sama tímabil. Þá var heildarmiski hans talinn nema 40 stigum og varanleg örorka stefnanda talin vera 65%. Í sérfræðimatinu er sérstaklega tekið fram að af 40 stiga miska nemi miski stefnanda 15 stigum vegna andlegra afleiðinga. Í mati þeirra X og Y er komist að þeirri niðurstöðu að miski stefnanda vegna geðræns tjóns nemi 15 stigum. Stefnandi sundurliðar varakröfu sína þannig:

Þjáningabætur 201.341 króna

Bætur fyrir tímabundið tekjutjón 3.332.600 krónur

Miskabætur 3.861.457 krónur

Bætur fyrir varanlega örorku 40.360.931 króna Tap á innvinnslu lífeyrisréttinda 10.329.000 krónur

Varadómkrafa samtals 58.085.329 krónur

Stefnandi útskýrir einstaka kröfuliði í varakröfu sinni á eftirfarandi hátt:

Þjáningabætur eru reiknaðar eins og í aðalkröfu og miðast við tímabilið frá slysdegi, 7. júlí 2014 til 31. október 2014 eða í 113 daga og nema 201.341 krónu.

Bætur fyrir tímabundið tekjutap í 113 daga eða 3,8 mánuði eru einnig reiknaðar eins og í aðalkröfu og nema 3.332.600 krónum.

Miskabætur miðast við 40 stig eins og í aðalkröfu og uppreiknaðar miðað við lánskjaravísitölu nema þær 3.861.457 krónur. Höfuðstólsfjárhæð er miðuð við útreikning í greinargerð stefndu, lánskjaravísitala (viðmið) september 2017 er byggð á 2. mgr. 15. greinar skaðabótalaga og ákvörðun örorkunefndar frá 7. september 2017.

Bætur fyrir varanlega örorku: Kröfuna reiknar stefnandi út frá hámarkslausnum samkvæmt 4. mgr. 7. greinar skaðabótalaga, að teknu tilliti til aldurs stuðulsins, 5,421, þ. e. þannig: 11.454.296 krónur x 5.421 x 65% = 40.361.654 krónur.

Tap á innvinnslu lífeyrisréttinda. Um þennan hluta kröfu sinnar byggir stefnandi á útreikningum Þ frá 21. ágúst 2020. Heildartap stefnanda sökum þess að hann vinnur sér ekki inn nein réttindi vegna lífeyrisgreiðslna frá 31. október 2014 til 67 ára aldurs nemi 10.329.000 krónum. Tap vegna framlags launagreiðanda nemi 7.432.000 krónum og tap vegna eigin framlags stefnanda sem launþega nemi. 2.897.000 krónum. Áskilur stefnandi sér til þrautavara að hafa tjónskröfuna hvað þetta varðar 7.432.000 krónur og til þrautaþrautavara 2.897.000 krónur og vísar til þess að um sé að ræða tap vegna eigin framlags í lífeyrissjóð. Vísar stefnandi til þess að sú greiðsla eigi ekki, með vísan til síðasta málsliðar 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993, að koma til frádráttar greiðslum til stefnanda.

Þrautavarakrafa stefnanda, sem hann setti fram við endurflutning málsins, byggir hann einnig á sérfræðimati þeirra Q, R og S frá 8. mars 2017, áliti örorkunefndar frá 7. september 2017 og matsgerð X, og Y frá 4. október 2019. Í þessum þætti kröfu sinnar fellur hann á hinn bóginn frá kröfu vegna taps á innvinnslu ellilauna sem gert er ráð fyrir í bæði aðal- og varakröfu stefnanda. Þá eru bætur vegna þjáninga og tímabundins atvinnutjóns, miskabætur og bætur fyrir varanlega örorku þær sömu. Krafan sundurliðast þá þannig:

Þjáningabætur 201.341 króna

Bætur fyrir tímabundið tekjutjón 3.332.600 krónur

Miskabætur 3.861.457 krónur

Bætur fyrir varanlega örorku 40.360.931 króna

Þrautavaradómkrafa samtals 47.756.329 krónur

Almennt um frádrátt frá dómkröfum:

Um frádrátt frá dómkröfum kveðst stefnandi vísa til greinargerðar stefnda og fellst á þá frádráttarliði sem þar eru og varða innborganir frá stefnda og greiðslur frá vinnuveitanda stefnanda, Ö, sem hann hafi tekið tillit til þeirra í dómkröfum sínum. Aðrar greiðslur en launagreiðslur á ófærnitímabili eigi ekki að koma til frádráttar, og ekki greiðslur frá lífeyrissjóðum, samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993, á þann hátt sem stefndu krefjist. Vísar stefnandi þar til eingreiðsluverðmætis örorkulífeyris aðfjárhæð 6.378.884 krónur og greiðslu frá lífeyrissjóði, annars vegar í janúar 2015 að fjárhæð 600.000 krónur og hins vegar í febrúar 2015 að fjárhæð 253.699 krónur sem séu utan tímabils óvinnufærni. Stefnandi hefur byggt á að þessar greiðslur séu inni í þeim frádrætti sem beitt sé á grundvelli 4. mgr. 5. gr.

Um frádrátt samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga tekur stefnandi fram að stefndu beiti frádrættinum fullum fetum. Stefnandi bendir á að útreikningur Z sé byggður á algjöru orkutapi (hugtak laga nr. 129/1997) til 67 ára aldurs. Ekki sé gert ráð fyrir tapi stefnanda vegna innvinnslu réttinda til ellilauna (eftirlauna) sem nemi 10.329.000 krónum og afnemi frádráttinn (annað fjártjón, sbr. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga, meginreglan um fullar bætur, skilyrðis kenningin, sönnunarbyrði tjónvalds). Nemi frádrátturinn, samkvæmt útreikningi Z, 6.378.884 krónum þegar heildartap stefnanda vegna innvinnslu lífeyrisréttinda nemi á hinn bóginn 10.329.000 krónum, þ. e. vegna framlags launagreiðanda, 7.432.897 krónur, og vegna framlags stefnanda sem launþega, 2.897.000 krónur.

Að öðru leyti tekur stefnandi fram að hið stefnda félag beri alla sönnunarbyrði um frádrátt frá dómkröfum, m. a. um áðurnefndan frádrátt samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Telur stefnandi að stefnda sé ekki stætt á að byggja frádrátt sinn samkvæmt því ákvæði á matsgerðum lífeyrissjóðs um 100% óvinnufærni stefnanda nema fallast jafnframt á aðalkröfu stefnanda. Stefnandi geti ekki verið 100% óvinnufær frádráttar megin en aðeins 60% óvinnufær kröfumegin. Byggir stefnandi hvað þetta varðar á 45. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að ef hið stefnda félag gerir kröfu um frádrátt eða skuldajöfnuð vegna bóta stefnanda frá lífeyrissjóðum hafi félagið jafnframt samþykkt aðalkröfu stefnanda. Vísar stefnandi um þetta til jafnræðisreglna vátryggingaréttar. Stefnandi byggir einnig á því, varðandi hugsanlegan frádrátt samkvæmt 4. mgr. 5 gr. laga nr. 50/1993, að hann hafi verið 58 ára á þeim stöðugleikatímapunkti sem metinn hafi verið í málinu og hafi því væntanlega átt eftir að vinna allavega til 67 ára aldurs er hann færi á ellilaun. Stefnandi byggir á því að tjónþoli sem verði af iðgjaldagreiðslum í lífeyrissjóð í sjö til tíu ár verði fyrir umtalsverðu tjóni í formi lakari ellilífeyrisréttinda, auk annarra réttinda og því sé nauðsynlegt að bæta þessa skerðingu gagnvart stefnanda. Frádrátt stefnda beri að lækka í samræmi við þau lífeyrisréttindi sem stefnandi hafi tapað vegna þess að hann hafi ekki getað unnið fyrir tekjum síðan 7. júlí 2014.

Stefnandi miðar upphaf dráttarvaxtakröfu í aðalkröfu við birtingu stefnu í máli þessu en í varakröfu og þrautavarakröfu við þann tíma er mánuður var liðinn frá kröfubréf stefnanda, frá 9. mars 2017, sem byggði á sérfræðimatsgerðinni frá 8. mars 2017 sem staðfest var svo í áliti örorkunefndar frá 7. september 2017.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndu mótmæla öllum kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda. Ágreiningur þessa máls sé einangraður við umfang tjóns stefnanda og orsakatengsl á milli umferðaróhappsins 7. júlí 2014 og tiltekinna meintra afleiðinga sem stefnandi vilji rekja til slyssins. Stefndu byggja á því að stefnandi hafi fengið tjón sitt að fullu bætt og því beri að sýkna hann af kröfum stefnanda en að öðrum kosti að lækka kröfur hans verulega.

Stefndu byggja á því að stefnandi, sem tjónþoli í skaðabótamáli, verði að sanna að öll skilyrði þess bótagrundvallar sem hann byggi á séu uppfyllt. Stefndu telja verulega á skorta að stefnandi hafi sýnt fram á að orsakatengsl séu fyrir hendi milli umferðaróhappsins 7. júlí 2014 og umfangs þess tjóns sem krafist sé bóta vegna. Eigi það bæði við varðandi líkamleg einkenni og andlegt tjón. Stefndu byggja á því að mörg þau einkenni og afleiðingar sem stefnandi telji að rekja megi til slyssins sé alls ekki að rekja til þess. Þá hafi stefnandi ekki sinnt skyldu sinni um tjónstakmörkun.

Stefndu byggja á því að niðurstöður þeirra mata sem liggi fyrir í málinu séu of háar bæði hvað varðar miska og varanlega örorku og vísa þar til sérfræðimatsins frá 8. mars 2017 og álitsgerðar örorkunefndar. Í því sambandi benda stefndu á að axlareinkenni stefnanda séu mun meiri á matsfundi en við skoðun hjá K þann 8. desember 2015, sbr. vottorð hans í málinu. Þannig sé hreyfiferill vinstri axlar mun meiri við skoðun hjá K en á matsfundi og almennt mun betra ástand á öxlum stefnanda en á matsfundum og í niðurstöðum matsgerða. Ósannað sé að tengsl séu á milli slyssins og einkenna í báðum öxlum. Af fyrirliggjandi gögnum megi ráða að kvartanir, skoðanir og meðferðir einskorðist við vinstri öxl og því ljóst að orsakatengsl á milli slyss og einkenna í hægri öxl séu með öllu ósönnuð. Því til viðbótar sé bent á að í fyrri heilsufarssögu stefnanda sé sérstaklega getið um verki hægra megin.

Þá hafi í sérfræðimatinu og álitsgerð örorkunefndar ekki verið tekið tillit til heilsufars stefnanda fyrir slys. Fram komi í gögnum málsins að stefnandi hafi glímt við alvarlega bakverki frá 14 ára aldri og m. a. leitað sér aðstoðar af þeim sökum hjá Æ, en þangað fari almennt þeir sjúklingar sem glími við þráláta háls- og bakverki.

Þá komi fram í vottorði I, dags. 16. ágúst 2015, að einkenni í mjöðmum og umhverfis mjaðmir sé að rekja til slitbreytinga en ekki til umferðarslyssins. Að mati stefndu standist því ekki að meta einkenni frá mjöðmum sem afleiðingu slyssins. Þá komi einnig fram í sama vottorði að beinaskönnun hafi leitt í ljós hrörnunarbreytingar í mjóhrygg.

Hvað varðar andleg einkenni taka stefndu fram að stefnandi hafi fyrst kvartað undan andlegum einkennum um tveimur og hálfu ári eftir slysið þegar hann hitti geðlækni í svokölluðu „mats viðtali“ hjá M. Stefndu telji því ósannað að þá andlegu kvilla sem stefnandi kvarti undan sé að rekja til slyssins. Í þessu sambandi bendi stefndu á að örorkunefnd hafi komist að því að heilsufar stefnanda hafi orðið stöðugt í lok október 2014, löngu áður en hann hitti geðlækni í fyrsta skipti og fyrstu kvartanir um andleg einkenni komi fram. Þá benda stefndu á að áfallastreituröskun sé í flestum tilvikum tímabundin. Stefndu byggja jafnframt á því að stefnandi hafi ekki sinnt tjónstakmörkunarskyldu sinni með því að sækja sér ekki aðstoð vegna andlegra einkenna sem hann reki til slyssins.

Þá benda stefndu á að engin gögn liggi fyrir sem sýni að afleiðingar slyssins hafi valdið því að atvinnurekstur stefnanda, Ö, hafi dregist saman. Hins vegar virðist reksturinn hafi verið farinn að dala verulega áður en tjónið varð. Fram kom í gögnum að stefnandi hafi mest verið með ellefu manns í vinnu, en á tjónsdegi hafi hann aðeins verið með fimm manns í vinnu. Fyrirtækið hafi svo verið úrskurðað gjaldþrota þann [...] [... ] frá slysdegi. Þannig hafi reksturinn greinilega átt verulega undir högg að sækja áður en slysið varð og hafna stefndu því sem röngu og ósönnuðu að slysið og afleiðingar þess séu orsökin fyrir því. Þá byggja stefndu á því að áhyggjur og andleg vanlíðan séu gjarnan fylgifiskur þess að atvinnurekstur gangi ekki vel og sérstaklega þegar hann endi með gjaldþroti.

Af þessum sökum hafi stefndu lagt fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna undir rekstri málsins. Ítarleg matsgerð þeirra U og V frá 4. mars 2019 liggi nú fyrir í málinu. Matsgerðir dómkvaddra matsmanna vegi þyngra sem sönnunargögn um tjón tjónþola en sérfræðiálit eða utanréttarmöt. Komist hinir dómkvöddu matsmenn að því að varanleg örorka stefnanda sé 25% og varanlegur miski 18 stig og byggja stefndu á því að leggja beri niðurstöðu þeirra til grundvallar niðurstöðu í málinu. Stefndu hafna því alfarið að vinna matsmannsins V við utanréttarmöt geti haft nokkur áhrif á hæfi hans sem dómkvadds matsmanns í málinu.

Þá mótmæla stefndu því sérstaklega að hækka beri miskabætur á grundvelli 2. málsliðar 3. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. Ekkert í gögnum málsins eða rökum stefnanda styðji þá kröfu, auk þess sem fyrirliggjandi gögn taki sérstaklega fram að skilyrði ákvæðisins séu ekki fyrir hendi. Þá sé aðalkrafa stefnanda um 100% örorku mjög óljós auk þess sem hún styðjist ekki við nein gögn. Sé henni alfarið hafnað.

Stefnandi hafi upphaflega gert kröfu um bætur fyrir þjáningar fyrir tímabilið 7. júlí 2014 til 7. júlí 2015 en í endanlegri kröfugerð miði hann við 7. júlí 2014 til 31. október 2014, þ. e. frá slysdegi fram til þess að heilsufar stefnanda telst hafa verið orðið stöðugt og er þar miðað við þau sjónarmið sem fram koma í sérfræðimatsgerð og áliti örorkunefndar. Hvað varði útreikning þjáningabóta taka stefndu fram að stefnandi hafi leiðrétt kröfugerð sína hvað það varðar og sé ekki tölulegur ágreiningur um að sú krafa nemi nú 201.341 krónu. Eigi það við um bæði aðal- og varakröfu og þrautavarakröfu.

Hvað varði bætur fyrir tímabundið atvinnutjón sé krafa stefnanda, bæði í aðal- og varakröfu, því marki brennd að þar hafi upphaflega ekki verið tekið tillit til launa í júlí 2014, en slysið hafi orðið 7. þess mánaðar, auk frádráttar vegna greiðslna frá vinnuveitanda og framlags atvinnurekenda í lífeyrissjóð. Að mati stefndu geti stefnandi eingöngu átt rétt á bótum fyrir tímabundið atvinnutjón fyrir tímabilið 7. júlí 2014 til 31. október 2014. Samkvæmt því beri að draga 608.738 krónur frá kröfunni vegna júlímánaðar auk mótframlags í lífeyrissjóð sem nemi 237.408 krónum. Samtals nemi frádráttur vegna greiðslna vinnuveitanda 2.967.599 krónum og vegna 8% framlags atvinnurekenda í lífeyrisjóðs 237.408 krónum, samtals 3.205.007 krónum. Stefnandi hafi nú undir rekstri málsins að nokkru tekið tillit til þessara athugasemda. Stefndi bendir á að stefnandi virðist þó enn mótmæla frádrætti samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laganna, þ. e. 60% af greiðslum frá lífeyrissjóði sem nemi annars vegar 360.000 krónum og hins vegar 152.291 krónu eða samtals 512.291 krónu. En allt að einu, þegar horft sé til framangreinds sé staðan sú að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tímabundnu tjóni á þessu tímabili enda hafi hann fengið tjón sitt að fullu bætt.

Í aðal- og varakröfu sinni geri stefnandi kröfu um miskabætur að fjárhæð 3.861.457 krónur og auk þess gerir hann í aðalkröfu sinni kröfu um álag á miskabætur. Miði stefnandi við niðurstöðu sérfræðimats og álit örorkunefndar um að miski hans nemi 40 stigum. Stefndu mótmæla kröfu stefnanda um miska sem allt of hárri og telja að miða beri við niðurstöðu dómkvaddra matsmanna sem komust að þeirri niðurstöðu að miski stefnanda væri 18 stig. Hvað varði útreikninga á kröfu stefnanda hafi hann í endanlegri kröfugerð sinni tekið tillit til athugasemda stefnda hvað varðar þá grunnfjárhæð sem miða beri við, þ. e. 3.623.014 krónur, vegna aldurs stefnanda á slysdegi.

Þá mótmæla stefndu því að skilyrði 2. málsliðar 3. mgr. 4. gr. laga nr. 50/1993 séu uppfyllt þannig að stefnandi geti átt rétt til álags á miska. Það geti eingöngu átt við í tilvikum þar sem fjölþætt líkamstjón verður, þar sem tjónþoli er meira og minna ósjálfbjarga og háður öðrum og sviptur möguleikum til að njóta lágmarkslífsgæða. Það eigi ekki við í þessu máli eins og raunar komi fram í þeim sérfræðilegu gögnum sem liggi fyrir í málinu. Hvað varði útreikning á álaginu hafi stefnandi tekið tillit til athugasemda stefnda sem fram komu í greinargerð. Þá byggir stefndi á því að frá kröfu stefnanda um bætur fyrir varanlegan miska skuli draga þær greiðslur sem kveðið sé á um í 4. mgr. 4. gr. skaðabótalaga sem stefnandi hafi fengið eða eigi rétt á, m. a. þær greiðslur sem gerð er grein fyrir síðar í greinargerð þessari.

Stefndu hafna forsendum kröfu stefnanda um bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda og telja skýrt að slík krafa sé innifalin í árslaunaviðmiði og um það sé löng venja. Þá vísa stefndu til þess að bersýnilega sé ótækt að reikna inn eigið framlag í lífeyrissjóð eins og stefnandi virðist gera kröfu um. Stefndu mótmæla dráttarvaxtakröfu stefnanda og telja engin efni til að reikna dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá dómsuppsögu enda ekki ljóst fyrr en þá hvort stefnandi eigi einhverja kröfu á hendur stefndu. Auk þess hafi stefnandi ítrekað breytt kröfum sínum undir rekstri málsins og þær ekki orðið ljósar fyrr en þá.

Í aðalkröfu sinni miði stefnandi við að bætur fyrir varanlega örorku 5. gr. laga nr. 50/1993 nemi 63.015.583 krónum og byggi á því að varanleg örorka stefnanda sé 100%. Stefndu mótmæla þessari kröfu stefnanda og benda á að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn til að sanna kröfu sína um að varanleg örorka stefnanda sé 100%. Sé í raun algjörlega óljóst á hverju stefnandi byggi þar. Stefndu telja raunar að krafa stefnanda hvað þetta varði geti aldrei verið hærri en sem nemi bótum fyrir 65% varanlega örorku, sbr. sérfræðimatsgerðina sem liggi fyrir í málinu og stefnandi hafi aflað einhliða og álit örorkunefndar, þó að sú örorka sé að mati stefnda alltof há.

Í stefnu sé því m. a. haldið fram að tekjufall stefnanda eftir slysið sé það viðmið sem fyrst og fremst eigi að miða við þegar varanleg örorka samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga sé metin. Stefndu benda á að varanleg örorka sé í meginatriðum metin þannig að horft sé til þess mismunar á atvinnutekjum sem tjónþoli hefði unnið sér inn ef líkamstjónið hefði ekki komið til, og þeirra tekna sem tjónþoli muni hafa í framtíðinni að teknu tilliti til þeirra áhrifa sem líkamstjónið hefur á aflahæfi hans. Við þetta mat sé litið til fjölda atriða, m. a. stöðu tjónþola fyrir slys, þ. e. félagslegrar stöðu hans svo sem aldurs, atvinnu, atvinnusögu, menntunar og heilsufars. Einnig sé litið til eðlis líkamstjónsins og hinna varanlegu áhrifa þess. Þá séu metnir möguleikar tjónþola til að halda fyrra starfi eða finna sér nýtt starf. Ekki beri eingöngu að líta til þess hvort tekjufall hafi orðið hjá tjónþola eftir slys en á tjónþolum, þ. m. t. stefnanda í þessu máli, hvíli skylda til að takmarka tjón sitt.

Einnig sé því mótmælt að það leiði til þess að varanleg örorka stefnanda skuli metin 100% að stefnandi hafi verið metinn til varanlegrar örorku samkvæmt 18. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, samkvæmt staðli reglugerðar nr. 379/1999. Það mat sé ekki sambærilegt við mat samkvæmt skaðabótalögum og byggi á öðrum reglum og viðmiðunum, og sé eingöngu læknisfræðilegt. Það sama gildir um að stefnandi hafi verið metinn til örorku af lífeyrissjóði eða til örorkutaps sbr. 15. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Það mat fari eftir lögum og reglum lífeyrissjóðsins.

Þá sé því einnig mótmælt að stefndu geti ekki byggt á því að draga beri frá skaðabótakröfu 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, nema fallast jafnframt á aðalkröfu stefnanda sem miðast við 100% varanlega örorku hans. Stefndu benda á að skaðabótalög séu skýr um það að frá skaðabótakröfu beri að draga þessa fjárhæð. Einnig sé bent á að ákvörðun lífeyrissjóðs byggir á viðeigandi reglum og sætir m. a. endurmati. Þá leiði það ekki af 45. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að stefndu teljist hafa samþykkt aðalkröfu með því að gera kröfu um að þessi fjárhæð sé dregin frá kröfu stefnanda lögum samkvæmt. Þessi sjónarmið stefnanda fái ekki staðist.

Í stefnu sé því haldið fram að stefnandi tapi réttindum þar sem hann verði af iðgjaldagreiðslum í lífeyrissjóð í sjö til tíu ár og því beri að lækka frádráttarkröfu stefndu á grundvelli 4. mgr. 5. gr. í samræmi við það það sem stefnandi verði fyrir varðandi ávinnslu réttinda til ellilífeyris. Stefndu mótmæla þessu enda sé bótum fyrir varanlega örorku ætlað að mæta öllu tekjutapi, m. a. að því leyti er varði þessi réttindi. Þá séu þessar málsástæður stefnanda raunar mjög óljósar og svo vanreifaðar í stefnu að erfitt sé að taka til varna að þessu leyti. Útreikningar tryggingarstærðfræðings, sem stefnandi hafi lagt fram undir rekstri málsins, séu ekki til þess fallnir að einfalda málið, auk þess sem hann hafi ekki verið dómkvaddur í málinu og útreikningarnir hafi því ekkert eða takmarkað vægi í málinu.

Þá sé því mótmælt sem haldið sé fram í stefnu að brotið sé á stjórnskrárvörðum rétti stefnanda til að bera mál sín undir dómstóla. Stefndu geta ekki séð hvað stefnandi eigi þarna við enda sé málið rekið fyrir dómstólum af stefnanda.

Þá byggir stefnandi á því að við útreikning á varanlegri örorku skuli ekki miða við uppreiknuð hærri árslaun en 11.593.000 krónur, sé miðað við stöðugleikapunkt í júlí 2015, og ekki hærri árslaun en 11.454.500 krónur, sé miðað við stöðugleikapunkt í október 2014, sbr. 4. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eins og stefnandi geri. Byggi stefndu þó á því að ekki eigi að miða við þau árslaun, bæði í aðal- og varakröfu, en sú aðferð sem stefnandi beiti færi honum 11.454.500 krónur en sú aðferð að beita árslaunaviðmiði 1. mgr. 7. gr. færi honum 11.624.346 krónur.

Einnig byggja stefndu á því að launavísitölur sem getið sé um í útreikningum í aðalkröfu í stefnu séu rangar að hluta. Virðist stefnandi í endanlegri kröfugerð hafa tekið tillit til athugasemda stefndu að þessu leyti.

Til vara geri stefnandi kröfu um bætur fyrir varanlega örorku að fjárhæð 40.360.931 krónu og byggi það einhliða á sérfræðimatinu, áliti örorkunefndar og viðbótarmatsgerð hvað varðar geðræn einkenni. Stefnandi hafi í endanlegri kröfugerð tekið tillit til athugasemda stefnda hvað varðar stöðugleikapunkt og miði nú við október 2014 í stað júlí 2015. Þá hafi stefnandi einnig tekið tillit til athugasemda stefnda hvað varðar aldursstuðul sem eigi að vera 5.421 en ekki 5.490, eins og stefnandi hafi gert í upphafi. Stefndu byggi á sömu málsástæðum og hvað varðar aðalkröfu, m. a. um að metin varanleg örorka sé alltof há, útreikningar rangir, miðað við rangar vísitölur og sjónarmið um árslaunaviðmið.

Stefndu byggi á því að frá kröfum stefnanda um bætur fyrir varanlegan miska, bæði í aðal- og varakröfu, skuli draga þær greiðslur sem kveðið sé á um í 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sem stefnandi hafi fengið eða eigi rétt á. Um sé að ræða greiðslur frá hinu stefnda tryggingafélagi, eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði, greiðslur frá vinnuveitanda og greiðslur frá lífeyrissjóðum.

Því sé mótmælt sem haldið sé fram í stefnu að stefndu beri sönnunarbyrðina um hvaða greiðslur beri að draga frá kröfum stefnanda. Samkvæmt skýrum ákvæðum skaðabótalaga beri að draga frá tilteknar greiðslur sem tjónþoli hafi fengið eða eigi rétt til. Stefndu byggi á því að það sé stefnanda að upplýsa um allar þær greiðslur sem hann hafi fengið eða að hann eigi ekki rétt á þeim greiðslum sem þar séu tilgreindar. Sönnunarbyrðin um það verði ekki lögð á stefndu í málinu. Almennt sé þeim sjónarmiðum sem stefnandi setji fram um frádrætti í endanlegri kröfugerð sinni mótmælt sem of seint fram komnum. Því verði ekki litið til þeirra við úrlausn málsins. Ekkert komi fram í stefnu um slík frádráttar sjónarmið og sé stefnandi með þeim kominn út fyrir afmörkun kröfu sinnar í stefnu.

Verði ekki fallist á sýknukröfu sé varakrafan byggð á því að lækka skuli dómkröfur stefnanda verulega. Varakrafa stefndu byggist á sömu sjónarmiðum og reifuð hafi verið við umfjöllun um aðalkröfu stefnanda.

Vaxtakröfu sé mótmælt en stefnandi geri raunar enga grein fyrir henni í stefnu. Stefndu telja í það minnsta engin efni til að reikna dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá dómsuppsögudegi enda ekki ljóst fyrr en þá hvort stefnandi eigi einhverja kröfu á hendur stefndu. Stefndu bendi einnig á að það sé fyrst í stefnu sem stefnandi setji fram fjárkröfu á hendur stefndu á grundvelli þeirra forsendna sem aðalkrafa hans miðast við.

IV

Niðurstaða

Í máli þessu krefst stefnandi bóta úr hendi stefndu vegna afleiðinga umferðarslyss 7. júlí 2014. Óumdeilt er að stefndi ber bótaskyldu gagnvart stefnanda vegna slyssins en ágreiningur er með aðilum um hvaða heilsufarslegu afleiðingar stefnanda megi rekja til þess og hver varanlegur miski og varanleg örorka hans sé af þeim sökum. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi að fullu fengið tjón sitt bætt með þeim greiðslum sem hann hafi innt af hendi til stefnanda.

Málatilbúnaður stefnanda er nokkuð umfangsmikill. Fyrir aðalmeðferð málsins, og síðar endurflutning þess, lagði stefnandi fram breytta kröfugerð þar sem hann hafði að miklu leyti tekið tillit til athugasemda sem settar voru fram í greinargerð stefndu. Hefur málatilbúnaður hans því skýrst að miklu leyti undir rekstri málsins. Ekki er lengur ágreiningur um fjárhæð þjáningabóta, 201.341 króna, og fjárhæð bóta vegna tímabundins atvinnutjóns, 3.332.600 krónur. Þá er ekki lengur ágreiningur um aðferð við útreikning á höfuðstól miskabóta og að hann nemi 9.653.643 krónum, einungis miskastig, og ekki heldur ágreiningur um útreikning á höfuðstól bóta vegna varanlegrar örorku og að hann nemi 11.454.500 krónum, einungis hversu há hún skuli metin. Þó verður að skilja framsetningu lögmanna svo að enn sé ágreiningur um frádrátt frá kröfu stefnanda samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993 vegna eingreiðsluverðmætis lífeyrisgreiðslna. Þá verður einnig að skilja framsetningu lögmanna svo að ágreiningur vegna frádráttar samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laganna eigi ekki lengur við vegna breyttrar kröfugerðar stefnanda frá því sem var í stefnu. Þá er enn uppi ágreiningur um sjónarmið stefnanda um tap á innvinnslu lífeyrisréttinda.

Málið er einnig nokkuð umfangsmikið þegar litið er til gagnaframlagningar. Þannig liggja fyrir fjölmörg vottorð um heilsufar stefnanda sem aflað hefur verið af hálfu stefnanda í aðdraganda málsins auk matsgerða dómkvaddra matsmanna sem aflað var áður en til málshöfðunar stefnanda kom og undir rekstri málsins. Þykir rétt að fara nokkrum orðum um þessi gögn en efni þeirra og niðurstöðum er þó ítarlega lýst í kafla um málsatvik.

Sérfræðimat Q, R og S frá 8. mars 2017 aflaði stefnandi einhliða áður en málið var höfðað. Þá er álit örorkunefndar frá 7. desember 2017 einnig meðal gagna málsins. Í báðum þessum tilvikum er komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski stefnanda sé 40 stig og varanleg örorka 65%. Þá er í sérfræðimatinu komist að þeirri niðurstöðu að miski vegna geðræns tjóns sé 15 stig. Í málinu liggur einnig fyrir matsgerð U, og V, frá 4. mars 2019, en þeir voru dómkvaddir að beiðni stefnda áður en stefnandi höfðaði mál þetta fyrir dóminum. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að miski stefnanda nemi 18 stigum og varanleg örorka hans 25%. Undir rekstri málsins voru dómkvaddir, að beiðni stefnanda, X og Y til að meta miska stefnanda vegna geðræns tjóns en stefnandi taldi tjón vegna andlegra einkenna ekki hafa verið metið eða vanmetið í matsgerð U og V þar sem matsmenn hefðu ekki haft til þess þekkingu. Niðurstaða þeirra X og Y er að miski stefnanda vegna geðræns tjóns sé 15 stig. Er þessi þáttur tjóns stefnanda metinn til sama miskastigs í sérfræðimatinu frá 8. mars 2017. Hvorugur aðili aflaði yfirmats í málinu.

Meginágreiningur aðila lýtur því að ákvörðun miskastigs og varanlegrar örorku stefnanda og hvaða sérfræðigögn beri að leggja til grundvallar þeirri niðurstöðu. Stefnandi byggir kröfur sínar á niðurstöðu sérfræðimatsins og áliti örorkunefndar hvað varðar varanlega örorku og matsgerð þeirra X og Y hvað varðar miska vegna geðræns tjóns. Stefndu byggja á hinn bóginn á niðurstöðu þeirra U og V til stuðnings kröfum sínum.

Þannig liggja fyrir í málinu tvær matsgerðir dómkvaddra matsmanna, annarrar þeirra var aflað undir rekstri sérstaks matsmáls og hinnar undir rekstri þessa máls, og tvær sérfræðilegar álitsgerðir sem aflað var áður en til málshöfðunar kom, auk fjölda læknisvottorða um heilsufar stefnanda. Við mat á þýðingu þeirra sönnunargagna sem lögð hafa verið fram í málinu um afleiðingar umferðarslyssins fyrir stefnanda gildir sem fyrr meginregla 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um frjálst sönnunarmat dómara og er þá að jafnaði horft til þess hvaða gagn hefur að geyma besta rökstuðninginn og kemst næst réttri niðurstöðu miðað við önnur læknisfræðileg gögn málsins og málið í heild sinni. Þessi gögn koma því öll til skoðunar í málinu og mun dómurinn, sem skipaður er sérfróðum meðdómsmönnum bæði á sviði bæklunarlækninga og geðlækninga, meta þau á grundvelli fyrrgreindrar meginreglu.

Að þessu sögðu tekur dómurinn fram að matsgerðir dómkvaddra matsmanna hafa ríkt sönnunargildi í dómsmálum og helgast það af eðli þessara sönnunargagna að við gerð þeirra hafa báðir aðilar átt þess kost að koma að sjónarmiðum sínum. Forsenda þess er þó sú að fylgt hafi verið reglum laga nr. 91/1991 um form og efni við dómkvaðningu og framkvæmd matsstarfa. Samkvæmt 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 má þann einn dómkveðja til matsstarfa sem er að öllu leyti óaðfinnanlegt vitni um það atriði sem á að meta. Samkvæmt 59. gr. laganna er afstaða vitnis til aðila máls á meðal þeirra atriða sem geta skipt máli þegar dómari metur sönnunargildi vitnisburðar við úrlausn máls.

Fram er komið í málinu að er niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna, U og V-x-nf fyrir, óskaði stefnandi eftir upplýsingum um „hvort V. hafi unnið að utanréttarmötum fyrir Vátryggingafélag Íslands hf. undanfarin þrjú ár, þegar um sameiginleg möt er að ræða og um hvað margar utanréttarmatsgerðir er að ræða“, eins og segir í bréfi lögmannsins til stefnda 5. júní 2019. Í þinghaldi 21. júní 2019 lagði stefndi fram bókun þar sem hann upplýsti að „[á] tímabilinu 2016- 2019 hefur matsmaðurinn V komið að 204 utanréttarmötum. Í öllum tilvikum er um að ræða möt þar sem aðilar, þ. e. tjónþoli og stefndi, Vátryggingafélag Íslands, hafa komið sér saman um matsmenn.“ Með vísan til þessa telur stefnandi að ekki sé unnt að líta til ofangreinds mats við úrlausn málsins vegna vanhæfis annars þeirra og á því verði ekki byggt í málinu.

Matsmaðurinn var dómkvaddur til starfans á dómþingi 23. febrúar 2018 og er matsgerðin dagsett 4. mars 2019. Þegar er litið er til fram kominna upplýsinga fyrir dóminum er ekki unnt að líta svo á að matsmaðurinn hafi verið í föstu trúnaðar- eða ráðningarsambandi við stefnda. Skiptir máli í því sambandi að um sameiginleg utanréttarmöt er að ræða að nær öllu leyti. Þá þykir verða að líta til þess að matsmaðurinn hefur einnig komið að vinnu fyrir önnur tryggingarfélög í sambærilegum málum eins og fram kom við skýrslugjöf hans í málinu. Dómurinn telur því tengsl matsmannsins við stefnda ekki vera með þeim hætti að valdið geti vanhæfi hans í máli þessu eða rýrt sönnunargildi fyrirliggjandi matsgerðar eins og stefnandi hefur byggt á í málinu.

Í ljósi þess að fyrirliggjandi möt eru að nokkru leyti misvísandi um afleiðingar slyssins þarf dómurinn því að taka afstöðu til þess hvaða mat er raunhæfast hvað varðar miska og örorku stefnanda vegna slyssins í ljósi þeirra læknisfræðilegu upplýsinga og gagna sem liggja fyrir í málinu. Við skoðun þessara gagna er það mat dómsins, sem skipaður er sérfróðum meðdómanda á sviði bæklunarlækninga, að í matsgerð þeirra U og V sé ekki nægilegt tillit tekið til þess að stefnandi lendir í háorkuslysi. Slíkum slysum geta á stundum fylgt víðtækir skaðar og tognanir sem koma fram síðar. Þá telur dómurinn að í sérfræðimati þeirra, Q, R og S sé því slegið föstu með of afgerandi hætti að einkenni frá báðum öxlum, lendhrygg og mjöðmum sé að rekja til slyssins en ekki tekið nægilegt tillit til slitbreytinga. Fellst dómurinn því ekki að öllu leyti á ályktanir matsmanna. Dómurinn tekur fram að slitbreytingar eiga sér stað á löngum tíma og þær hafa í einhverjum mæli verið til staðar fyrir slysið þó þær hafi, fyrir þann tíma, ekki háð stefnanda eða gert hann óvinnufæran til lengri tíma. Óhætt er að slá því föstu að í slysinu hafi stefnandi orðið fyrir miklum tognunum víða um líkamann og að afleiðingar þeirra krefjast stöðugrar sjúkraþjálfunar eins og gögn málsins bera með sér. Við það hafi fyrirliggjandi slit farið að valda verulegum og viðvarandi verkjaeinkennum hjá stefnanda sem leitt hafi til þess að hann glímir við orku- og þrekskerðingu sem rakin verði til slyssins, dragi verulega úr starfsgetu hans og hái honum einnig í daglegu lífi. Það er því mat dómsins að sérfræðimat þeirra Q, R og S komist næst því að meta líkamlegt ástand stefnanda sem hann býr við í dag vegna slyssins og með því hafi stefnandi sýnt fram á tjón sitt að því leyti.

Þá er það einnig mat dómsins, sem skipaður er sérfróðum meðdómanda á sviði geðlækninga, að andleg einkenni og geðrænt tjón stefnanda sé vanmetið í mati hinna dómkvöddu matsmanna. Fái það ekki staðist að slíkt tjón sé innifalið í metnum miska og varanlegri örorku þar sem einkenni stefnanda eru langt umfram það sem almennt má vænta í sambærilegum tilvikum. Í sérfræðimati þeirra Q, R og S frá 8. mars 2017 er á hinn bóginn tekið mið af báðum ofannefndum atriðum við mat á tjóni stefnanda, þ. e. víðtækra afleiðinga slyssins á líkamlega heilsu stefnanda og andlega heilsu hans.

Þegar á allt þetta er litið telur dómurinn að mat Q, R og S frá 8. mars 2017 gefi gleggsta mynd af tjóni stefnanda og komist næst réttri niðurstöðu um miska og varanlega örorku hans. Tekur dómurinn fram að niðurstaða þeirra er og í samræmi við niðurstöðu Örorkunefndar. Þá er niðurstaða sérfræðimatsins hvað varðar 15 stiga miska vegna andlegra einkenna í samræmi við mat X og Y sem dómkvaddir voru undir rekstri máls þessa. Tekur dómurinn sérstaklega fram að umfjöllun um geðræn einkenni er einkar ítarleg og vel rökstudd bæði í sérfræðimatinu og hinu dómkvadda mati. Dómurinn telur því að stefnandi hafi með framangreindum gögnum sýnt fram á það að hann hafi orðið fyrir andlegu tjóni í kjölfar slyssins sem hái honum verulega í daglegu lífi og sé langt um fram það sem almennt má vænta að rekja megi til langvinnra verkja og áhrifa þeirra á daglegt líf tjónþola. Er því fallist á þau sjónarmið sem fram koma í áðurnefndu sérfræðimati frá mars 2017 og niðurstöðu hinna dómkvöddu manna frá 4. október 2019 hvað þetta varðar og talið að miski stefnanda að þess leyti nemi 15 stigum. Vegna sjónarmiða stefndu um að stefnandi hafi ekki sinnt tjónstakmörkunarskyldu sinni vegna andlegra einkenna tekur dómurinn fram að þekkt er að töluverður tími getur liðið frá áfalli eins og alvarlegu umferðarslysi þar til geðræn einkenni koma í ljós og í upphafi er áhersla tjónþola að ná líkamlegum bata. Ekki er því unnt að fallast á að það að stefnandi hafi ekki leitað sér aðstoðar vegna andlegra kvilla fyrr en tveimur og hálfu ári eftir slysið geti leitt til þess að miski hans verði talinn minni. Tekur dómurinn fram að ekki verði séð að stefnandi hafi fyrir slysið glímt við nokkur andleg einkenni.

Dómurinn fellst því að mestu leyti á þau sjónarmið sem sérfræðimatið byggir á og niðurstöðu þess um 40 stiga miska stefnanda, þar af 15 stig vegna andlegra einkenna, og 65% varanlega örorku og á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um geðrænt tjón stefnanda en þessum tveimur gögnum ber saman um að tjón hans af þeim sökum skuli meta til 15 stiga miska. Hefur stefnandi því sýnt fram á líkamlegt og andlegt tjón sitt vegna slyssins og verður framangreint lagt til grundvallar niðurstöðu málsins.

Aðalkrafa stefnanda verður skilin svo að tekjufall hans sé algert eftir slysið eða 100%. Mat á örorku hans hjá Tryggingastofnun ríkisins og mat á orkutapi hans hjá lífeyrissjóðum staðfesti algera skerðingu vinnugetu stefnanda vegna afleiðinga umferðarslyssins. Í endanlegri kröfugerð kemur fram að stefnandi byggi hana á sérfræðimatinu frá 9. mars 2017, áliti örorkunefndar frá 7. september 2017 og einnig á matsgerð dómkvaddra matsmanna hvað varðar andlegt tjón. Krafan er þó ekki í nokkru samræmi við þessi álit heldur miðast hún uppreiknuð við 100% örorku stefnanda. Hið sama verður sagt um álag á miska sem ekki styðst heldur við nokkur gögn. Dómurinn telur því ekki unnt að fallast á aðalkröfu stefnanda.

Þá fellst dómurinn á sjónarmið stefndu hvað varðar kröfur stefnanda um bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda og verður að líta svo á að slík krafa sé innifalin í árslaunaviðmiði og útfærsla stefnanda eigi sér ekki stoð í dómaframkvæmd. Á þetta bæði við um þennan kröfulið í aðal- og varakröfu. Þá tekur dómurinn fram að mat samkvæmt skaðabótalögum er ekki sambærilegt við mat samkvæmt ákvæðum laga nr. 100/2007 um almannatryggingar eða mat samkvæmt 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða.

Þá verður að hafna því sjónarmiði stefnanda að stefndu geti ekki byggt á því að draga beri frá skaðabótakröfu 40% af reiknuðu eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, nema fallast jafnframt á aðalkröfu stefnanda sem miðast við 100% varanlega örorku hans og þá kemur 45. gr. laga nr. 91/1991 ekki til neinna álita í þessu sambandi. Að lokum hvað þetta varðar tekur dómurinn fram að ekki framhjá því horft að ekki er skýrlega getið um þessa kröfuliði í stefnu og rúmast þeir því tæplega innan kröfugerðar stefnanda.

Í þrautavarakröfu stefnanda hefur hann fallið frá kröfulið um bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda. Fellst dómurinn á þá kröfu hans eins og þeir eru þar fram settir og að teknu tillit til þeirra innborgana sem í kröfunni greinir. Er þá um að ræða þjáningabætur að fjárhæð 201.341 króna, bætur vegna tímabundins atvinnutjóns að fjárhæð 3.332.600 krónur, miskabætur að fjárhæð 3.861.457 og bætur vegna varanlegrar örorku að fjárhæð 40.360.931 króna. Tekur dómurinn fram að stefnandi hefur undir rekstri málsins komið til móts við ábendingar stefnda hvað varðar tölulegan ágreining og útreikning þessara töluliða þó ágreiningur hafi enn verið um stig miskans og hlutfall varanlegrar örorku. Þá hefur hann einnig tekið tillit til athugasemda stefnda hvað varðar frádráttarliði vegna launagreiðslna til stefnda og tekur nú einnig mið að 8% framlagi atvinnurekanda í lífeyrissjóð. Verður því fallist á kröfu stefnanda hvað varðar þá frádráttarliði sem tilgreindir eru í þrautavarakröfu, þ. e. vegna innborgana frá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands, samtals að fjárhæð 19.300.000 krónur, og greiðslna frá vinnuveitanda, samtals að fjárhæð 3.205.008 krónur, og ekki er ágreiningur um með aðilum. Þá er frádráttur innborgana settur fram í tímaröð einsog nánar greinir í dómsorði.

Stefnandi hefur ekki talið að taka ætti mið af frádráttarreglu 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993 vegna eingreiðsluverðmætis lífeyrisgreiðslna. Eins og stefndi hefur bent á er regla þessi er skýr í lögunum og hefur ekki verið sýnt fram á af hverju henni verði ekki beitt í tilviki stefnanda. Þykir því ekki annað unnt en að taka tillit til þessarar fjárhæðar við útreikning á kröfu stefnanda sem kemur þá til frádráttar kröfunni miðað við stöðugleikapunkt 31. október 2014 eins og nánar greinir í dómsorði. Tekur dómurinn fram að ekki verður sé að atvik í þessu máli séu sambærileg við þau er uppi voru í dómi Hæstaréttar í máli nr. 10/2020.

Þá verður fallist á kröfugerð stefnanda hvað varðar vexti af kröfu hans samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993, þ. e. af þjáningabótum, bótum fyrir tímabundið atvinnutjón og miskabótum frá slysdegi 7. júlí 2014 og af bótum vegna varanlegrar örorku frá stöðugleikadegi 31. október 2014. Hvað varðar dráttarvaxtakröfu stefnanda tekur dómurinn fram að ekki þyki unnt að færa upphafstíma dráttarvaxta til dómsuppsögudags en að rétt þyki að miða hann við þingfestingardag máls þessa, 4. október 2018, er þá horft til úrslita málsins en einnig haft í huga að ítrekaðar breytingar hafa orðið á kröfum stefnanda undir rekstri þess, allt fram til dómtöku þess.

Eftir úrslitum málsins verða stefndu dæmdir til að greiða sameiginlega 1.500.000 króna í málskostnað er renni í ríkissjóð, samanber 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi sem útgefið var 17. september 2019. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans og sem telst, miðað við umfang málsins og rekstur þess fyrir dóminum, hæfilega ákveðin 4.000.000 krónur, eins og nánar greinir í dómsorði. Í samræmi við dómvenju er sú þóknun ákveðin án tillits til virðisaukaskatts.

Dóm þennan kveða upp H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari, sem dómsformaður, B-kk-nf J-kk-nf bæklunarlæknir og H-kvk-nf J-kvk-nf geðlæknir.

Dómsorð:

Stefndu, Vátryggingafélag Íslands, C og D greiði insolidum stefnanda, A, 47.756.329 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, af 7.395.398 krónum frá 7. júlí 2014 til 31. október 2014 en af 47.756.329 krónum frá þeim degi til 4. október 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 6. gr. þeirra, frá þeim degi til greiðsludags að frádregnum innborgunum 31. júlí 2014, að fjárhæð 657.438 krónur, 31. ágúst 2014, að fjárhæð 849.190 krónur, 30. september 2014, að fjárhæð 849.190 krónur, 31. október 2014, að fjárhæð 849.100 krónur, 31. október 2014, að fjárhæð 6.378.884 krónur, 13. júlí 2015, að fjárhæð 800.000 krónur, 13. apríl 2016, að fjárhæð, 500.000 krónur, 6. apríl 2017, að fjárhæð 10.000.000 króna, 8. september 2017, að fjárhæð 1.000.000 króna, 30. október 2017, að fjárhæð 5.000.000 króna og 3. september 2018, að fjárhæð 2.000.000 króna.

Stefndu greiði sameiginlega 1.500.000 krónur í málskostnað er renni í ríkissjóð Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, S-kk-ef Þ-kk-ef, 4.000.000 krónur.

H-kvk-nf G-kvk-nf (sign.)

B-kk-nf J-kk-nf (sign.)

H-kvk-nf J-kvk-nf (sign.)