E-5899/2009

Mál þetta höfðaði Á-kvk-nf L-kvk-nf, Berjarima 4, Reykjavík, með stefnu birtri 4. maí 2009 á hendur VBS fjárfestingabanka, Borgartúni 26, Reykjavík. Málið var dómtekið 17. desember sl.

Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að samkomulag um starfslok sín, dags. 8. febrúar 2008, sé óskuldbindandi fyrir hana,

að stefnda verði gert að greiða sér andvirði hlutabréfaeignar hennar, 500.000 hluti í stefnda, á genginu 38, 19.000.000 króna, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 8. febrúar 2008 til greiðsludags, að frádreginni 11.510.191 krónu,

að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað.

Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar.

Stefnandi hóf störf hjá stefnda í apríl 2004. Hún starfaði fyrst við uppgreiðslumál, síðan við framkvæmdafjármögnun og frá ársbyrjun 2008 á lánasviði. Hún hélt þó áfram að sinna framkvæmdafjármögnun fyrir ákveðna viðskiptavini. Þeirra á meðal var Húsanes ehf., sem mjög kemur við sögu máls þessa. Hún sagði síðan upp störfum með bréfi dags. 8. febrúar 2008.

Við aðalmeðferð gáfu skýrslur stefnandi og B-kk-nf Ó-kk-nf, framkvæmdastjóri viðskiptasviðs hjá stefnda.

Stefnandi sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hún hefði annast öll mál þessa viðskiptavinar, eftir að yfirmaður hennar hefði samþykkt að eiga viðskipti við hann. Þetta hafi verið umfangsmikil viðskipti, margar framkvæmdir hafi verið í gangi á sama tíma. Hafi þær verið fjármagnaðar að miklu leyti af stefnda og hafi hún ein haldið utan um viðskiptin. Hún kvaðst hafa komist að því skömmu áður en hún ritaði uppsagnarbréfið að Húsanesi hefði verið lánað of mikið, það hefðu ekki verið nægar veðtryggingar fyrir öllum lánum til þeirra. Hefði komist villa inn í excel-skjal þar sem öll viðskiptin við fyrirtækið voru skráð. Hefði verið lánað áfram reglulega út á framkvæmd, sem hefði verið stöðvuð. Þetta hafi viðgengist í talsverðan tíma, lengur en í sex mánuði. Hún hafi tekið eftir þessu þegar endurskoðendur komu til að vinna að ársuppgjöri og hún hafi sýnt þeim m.a. málefni Húsaness. Síðar sama dag hafi hún verið kölluð á fund nokkurra yfirmanna. Þar hafi hún verið ranglega sökuð um að hafa skrifað undir ábyrgð fyrir 116.000.000 króna án heimildar lánanefndar fyrir Húsanes. Hún hafi verið í leyfi þegar gengið hafi verið frá þeirri ábyrgð. Hún hafi, er þarna var komið sögu, verið send heim. Viku síðar hafi hún verið kölluð á fund, síðdegis á föstudegi. Þar hafi henni verið gefnir þeir kostir að segja upp og fá laun út uppsagnarfrest, eða að verða sagt upp og fá ekki laun á uppsagnarfrestinum. Hún hafi verið nauðbeygð til að velja fyrri kostinn. Hún hafi verið ein á þessum fundi með þremur yfirmönnum stefnda.

Stefnandi sagði að ekki hefði verið haft neitt sérstakt eftirlit með sínum störfum. Hún hafi átt að passa sín verkefni sjálf.

Stefnandi kvaðst skömmu áður hafa krafist frekari trygginga af hálfu Húsaness og þeir hafi lagt þær fram.

Stefnandi kvaðst ekki hafa vitað að hún hefði lánað of mikið fyrr en málið komst upp. Ekki kom skýrt fram hjá stefnanda hversu háar fjárhæðir um hefði verið að ræða. Taldi hún að það væri ekki meira en tvö til þrjúhundruð milljónir. B-kk-nf Ó-kk-nf sagði í skýrslu sinni að um 900 milljónir hefði verið að ræða.

B-kk-nf Ó-kk-nf sagði að ofgreiðslan hefði komið í ljós við innri endurskoðun, sem KPMG annaðist. Sagði hann að komið hefði fram hjá stefnanda að hún hefði vitað af misræminu, en ekki tilkynnt það sérstaklega. Hann kvað brot hennar hafa verið það alvarlegt að ekki hefði komið annað til greina en að hún hætti störfum.

Stefnandi sagði í skýrslu sinni að umrædd villa hefði verið til staðar lengur en í sex mánuði. B-kk-nf Ó-kk-nf svaraði spurningu um þetta atriði með þeim orðum að það væri ekki í samræmi við það sem þeirra skoðun hefði leitt í ljós. Sagði hann að fjárhæðin sem um ræðir væri meira en 20% af eigin fé félagsins.

Stefnandi sagði um grundvöll kröfugerðar sinnar að hún miðaði gengi hlutabréfanna við 38. Það hefði verið verð í síðustu viðskiptum með bréf í félaginu, sem fram hefðu farið áður en hún hætti störfum. Næstu viðskipti þar á undan hafi verið liður í starfslokasamningi. Einnig þar hafi gengið verið 38. B-kk-nf Ó-kk-nf sagði að sér væri ekki kunnugt um nein viðskipti á árinu. Það hefði verið skollin á lausafjárkreppa.

Er stefnandi starfaði hjá stefnda keypti hún hlutabréf í félaginu. Kaupin voru gerð 30. apríl 2007. Í samningnum var ákvæði um kauprétt stefnda að bréfunum. Þannig sagði í grein 4.1. að ef starfsmanni væri sagt upp starfi vegna brots eða brota í starfi á næstu 24 mánuðum væri stefnda heimilt en ekki skylt að kaupa umrædd bréf á tilteknu verði. Í grein 4.2 var efnislega samhljóða ákvæði um það tilvik að stefnandi segði sjálf upp störfum á næstu 24 mánuðum.

Samhliða því að stefnandi ritaði undir uppsagnarbréf, sem yfirmenn hennar höfðu samið, tók hún við tilkynningu stefnda um að hann innleysti hlutabréf stefnanda í félaginu á verði sem ákveðið var í samræmi við áðurnefnda grein 4.2. Er óumdeilt að greitt var réttilega í samræmi við það ákvæði.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi segir að stefndi hafi gefið henni færi á að velja um tvo kosti, að segja upp sjálf, eða verða sagt upp. Skjöl um báðar þessar leiðir hafi verið tilbúin þegar hún kom til fundar við forsvarsmenn stefnda. Henni hafi verið nauðugur sá kostur að segja upp starfi sínu til að halda einhverjum launum á uppsagnarfresti. Samkomulag þetta segir stefnandi að sé bersýnilega ósanngjarnt þegar litið sé til efnis þess, stöðu aðila og annarra atvika. Víkja beri samningnum til hliðar samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936.

Stefnandi telur að í reynd hafi sér verið sagt upp, en stefndi hafi fengið sig til að segja upp til að hann kæmist hjá skyldu til greiðslu samkvæmt kaupréttarsamningi aðila.

Stefnandi kveðst ekki hafa gerst brotleg í starfi, enginn ásetningur hafi staðið til þess. Hún hafi gert mistök, sem ekki réttlæti fyrirvaralausa uppsögn. Telur stefnandi að sú meginregla gildi í vinnurétti að veita skuli áminningu áður en til fyrirvaralausrar uppsagnar komi. Stefnandi segir að hún hafi ekki verið áminnt.

Stefnandi segir að komið hafi fyrir hjá öllum starfsmönnum að tímabundið hafi verið veitt of há lán. Hafi þá verið kallað eftir frekari tryggingum, en fyrirgreiðsla ekki stöðvuð. Á þessum tíma hafi verið krafist snöggrar og góðrar þjónustu og keppst hafi verið við að lána fé.

Gagnvart Húsanesi hafi hún verið búin að kalla eftir frekari tryggingum. Hafi verið búið að leggja þær fram er hún var kölluð á margnefndan fund. Þá hafi stefnda mátt vera ljóst að ekki yrði neitt tjón vegna starfa stefnanda og því ekki tilefni til fyrirvaralausrar uppsagnar.

Stefnandi segir að enginn grundvöllur hafi verið til að hún segði upp störfum og afsalaði sér þar með kauprétti, sem hafi verið sér mikils virði. Sér hafi verið talin trú um að með því að viðurkenna brot í starfi og segja upp tryggði hún hagsmuni sína, því þá fengi hún greidd laun í hluta af uppsagnarfresti sem hún fengi ekki ella. Þetta samkomulag sé verulega óhagstætt fyrir sig.

Þar sem samninginn beri að ógilda geti stefndi ekki borið fyrir sig grein 4.2 í kaupréttarsamningnum frá 30. apríl 2007. Það ákvæði heimili stefnda að kaupa bréfin ef stefnandi segir upp störfum innan 24 mánaða frá undirritun samnings. Hér skuli beita grein 4.1 sem leggi þá skyldu á stefnda að leysa til sín bréfin. Þar sem stefndi hafi í reynd leyst til sín bréfin vill stefnandi miða við síðasta skráða gengi, sem hafi verið 38 krónur á hlut. Krefjist hún þess að stefndi greiði mismun á verðmæti hlutarins og uppgreiðslu láns, miðað við þann dag er uppsögn fór fram, 9. febrúar 2008. Telur hún þetta í samræmi við starfslok annarra starfsmanna er hætt höfðu störfum hjá stefnda, hvort sem þeir sögðu upp eða þeim var sagt upp.

Stefnandi skorar í stefnu á stefnda að leggja fram upplýsingar um gengi hlutabréfa stefnda fyrir uppsögn hennar.

Auk framangreindra laga vísar stefnandi til kjarasamnings VR og bókana er teljist hluti hans.

Málsástæður og lagarök stefnda

Í greinargerð stefnda er lýst vinnubrögðum á skrifstofu hans og hvernig unnið er við svonefnda framkvæmdafjármögnun, sem stefnandi starfaði við, að hluta til að minnsta kosti. Þá er vísað til verklagsreglna við framkvæmdafjármögnun, en afrit þeirra lagði hann fram í málinu. Segir hann að stefnandi hafi ekki fylgt þessum reglum, m.a. hvað varði lánveitingar til tveggja viðskiptavina. Þá hafi hún lánað langt umfram heimildir sínar og á rangar eignir. Hún hafi sett á sölulista skuldabréf sem hafi verið tryggð með 1. veðrétti miðað við raunverulega veðstöðu allt að 500%. Þannig hafi hún komið því til leiðar að grandlausum fjárfestum hafi verið seld skuldabréf með ónýtum veðtryggingum. Hafi stefndi þurft að kaupa viðkomandi skuldabréf af viðskiptavinum sínum.

Stefnandi hafi haft umsjón með greiðslu á fjármögnunarsamningum við Húsanes ehf. og fleiri aðila. Komið hafi í ljós við skoðun innri endurskoðanda stefnda, KPMG endurskoðunar, að stefnandi hafi verið komin langt fram úr heimildum sínum. Húsanes hafi síðan lagt fram frekari tryggingar, en þrátt fyrir það vanti mikið upp á að útlánin séu innan heimilaðra marka.

Stefndi bendir á að auðvelt hafi verið að sjá stöðu hvers máls á heildaryfirliti því sem stefnandi vísar til.

Stefndi segir að fjármálafyrirtæki starfi samkvæmt lögum og eftir starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu. Það hafi því verið ótækt og ekki réttlætanlegt ef stefnandi hefði starfað áfram eftir að brot hennar í starfi hafi komið í ljós. Hún hafi lánað of mikið, ekki skýrt yfirmönnum sínum frá því og haldið áfram lánveitingum eftir að henni urðu mistökin ljós. Nemi umframgreiðslur allt að einum milljarði króna hjá Húsanesi og öðrum viðskiptavini. Fjártjón sé fyrirsjáanlegt, en liggi ekki fyrir enn sem komið er.

Stefndi segir að stefnandi hafi verið kölluð á fund og beðin um skýringar. Síðar sama dag hafi henni verið gefinn kostur á að segja upp störfum, ella yrði henni sagt upp. Stefnandi hafi valið þann kost að segja upp störfum sjálf og lýst því yfir skriflega að eftirmálar yrðu ekki af uppsögninni. Stefndi kveðst ekki hafa beitt hana þrýstingi.

Stefndi segir að ekki sé munur á ákvæðum greina 4.1 og 4.2 í samningi aðila um hlutabréfakaupin. Því sé ekki hægt að átta sig á málatilbúnaði stefnanda um þetta atriði. Stefndi kveðst hafa nýtt heimild sína til að kaupa bréfin. Hafi það verið til hagsbóta fyrir stefnanda.

Stefndi segir að starfslok annarra starfsmanna geti ekki gefið fordæmi fyrir starfslok stefnanda. Kjör starfsmanna séu mismunandi.

Stefndi segir að viðskiptaleg sjónarmið ráði þegar gengi hlutabréfa sé ákveðið í viðskiptum. Það hafi engin raunveruleg viðskipti með hlutabréf í stefnda átt sér stað á árinu 2008. Hefði stefndi ekki keypt bréfin hefði stefnandi orðið fyrir tapi miðað við ætlað gengi bréfanna á gjalddaga lánsins.

Stefndi segir að óskiljanlegt sé hvernig stefnandi vilji miða við síðasta skráða gengi á hlutabréfum í stefnda. Ekkert gengi sé skráð. Gengið 38 krónur sé ekki í tengslum við raunveruleikann. Þá kveðst stefndi ekki geta upplýst um verð á hlutabréfum, enda sé félagið ekki skráð í Kauphöll.

Stefndi mótmælir öllum málatilbúnaði stefnanda. Hann vísar til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar hann til samningalaga nr. 7/1936.

Forsendur og niðurstaða

Stefnandi ritaði sjálf undir bréf þar sem hún segir upp starfi sínu hjá stefnda. Bréfið samdi hún ekki sjálf og átti ekki frumkvæði að uppsögninni. Hún var kölluð á fund yfirmanna sinna og á hana bornar sakir um brot í starfi. Henni var ekki gefinn neinn umhugsunarfrestur eða ráðrúm til að leita sér aðstoðar annarra. Þessi framganga yfirmanna stefnanda var andstæð góðum venjum í skiptum vinnuveitanda við starfsmenn. Getur stefndi ekki byggt rétt á þessari uppsögn stefnanda, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986.

Er því ógild yfirlýsing stefnanda um að hún hafi framið brot í starfi. Hún neitar því í málatilbúnaði sínum og aðilaskýrslu sinni að hafa framið eitthvert brot. Hún viðurkennir að sér hafi orðið á mistök, sem varði talsvert háa fjárhæð. Stefndi gerir því sem næst enga tilraun til að skýra í hverju brot stefnanda hafi verið fólgið. Fullyrðingar um að stefnandi hafi lánað of háar fjárhæðir vísvitandi eru með öllu ósannaðar. Verður að leggja til grundvallar þá játningu stefndu að hún hafi fyrir mistök lánað einum viðskiptavini 200 til 300 milljónir án þess að næg veð væru til tryggingar skuldinni. Þá er ósannað að stefnandi hafi leynt þessum mistökum eftir að hún uppgötvaði þau. Ósannað er að stefnandi hafi framið brot í starfi í skilningi greinar 4.1 í áðurnefndum samningi um hlutabréfakaup.

Samkvæmt þessu getur stefndi hvorki byggt kauprétt sinn á hlutabréfum stefnanda á því að stefnandi hafi sjálf sagt upp störfum, né að henni hafi verið vikið vegna brots í starfi. Þvinguð sala stefnanda á bréfum sínum getur ekki gengið til baka og verður að dæma stefnda til að greiða stefnanda eðlilegt markaðsverð fyrir bréfin, eins og ætla má að það hafi verið þann 8. febrúar 2008.

Stefndi hefur ekki hnekkt fullyrðingum stefnanda um verð hlutabréfa í stefnda í viðskiptum óskyldra aðila skömmu fyrir 8. febrúar. Skoraði stefnandi á stefnda að leggja fram tiltækar upplýsingar. Stóð það einnig stefnda næst að leggja fram upplýsingar úr hlutaskrá sinni um breytingar á eignarhaldi á hlutabréfum á þessu tímabili. Það hefði getað verið formleg yfirlýsing um að engin eigendaskipti hafi orðið, hafi svo verið. Þessi vanræksla stefnda á að upplýsa málið eftir getu leiðir til þess að byggja verður niðurstöðu málsins á fullyrðingum stefnanda um verð bréfanna í viðskiptum.

Verður því að fallast á kröfur stefnanda. Ekki er sýnt fram á nauðsyn þess að mæla í dómsorði fyrir um ógildi samnings, en það er sú niðurstaða sem aðfararhæfur dómur um peningagreiðslu byggir á. Verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 19.000.000 króna, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. febrúar 2008 til greiðsludags, að frádreginni 11.510.191 krónu. Þá verður stefndi dæmdur til að greiða 500.000 krónur í málskostnað, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

J-kk-nf F-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning dróst, en lögmenn aðila lýstu því yfir að ekki væri þörf á endurflutningi.

D ó m s o r ð

Stefndi, VBS fjárfestingabanki hf., greiði stefnanda, Á-kvk-þgf L-kvk-þgf, 19.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. febrúar 2008 til greiðsludags, að frádreginni 11.510.191 krónu, og 500.000 krónur í málskostnað.