E-821/2014

D Ó M U R

Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 7. mars 2014. Stefnandi er Verslunin Bakki hf., Klifagötu 8, Kópaskeri. Stefndi er Lýsing hf., Ármúla 3, Reykjavík. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 27. janúar sl.

Endanlegar kröfur stefnanda eru aðallega þær að stefndi greiði honum 424.432 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. janúar 2014 til greiðsludags og 375.537 krónur með sömu vöxtum frá 8. febrúar þess árs til greiðsludags. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði að lánasamningur aðila nr. 70000000-00003510, útgefinn 12. október 2006, sé að helmingi bundinn ólögmætri gengistryggingu í skilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 og viðurkennt verði að við endurútreikning hins gengistryggða hluta samningsins sé stefnda óheimilt að krefja stefnanda um frekari vexti vegna tímabilsins frá 12. október 2006 til 5. mars 2010. Til vara er þess einnig krafist að viðurkennt verði að stefnda hafi verið óheimilt að krefja stefnanda um verðbætur og breytilega vexti af afborgunum frá samningsdegi og út samningstímann vegna þess hluta samningsins sem var í íslenskum krónum. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

Málsatvik

Atvik málsins eru óumdeild. Ágreiningur aðila lýtur að endurútreikningi stefnda á láni sem stefnandi tók hjá stefnda með svonefndum bílasamningi 12. október 2006 og auðkenndur var nr. 70000000-00003510. Með samningnum tók stefnandi á leigu bifreiðina PG-008 sem er af gerðinni Suzuki Grand Vitara og lofaði að greiða stefnda 3.190.825 krónur, að teknu tilliti til greiðslu stofngjalds, sbr. 4. gr. samningsins, með 60 greiðslum, í fyrsta sinn 5. nóvember 2006 og síðasta sinn 5. október 2011. Aðilar sömdu um að helmingur skuldbindingarinnar skyldi vera gengistryggður í nánar tilteknum hlutföllum bandaríkjadala, japanskra jena, evra og svissneskra franka en helmingur skyldi vera í íslenskum krónum. Í yfirskrift samningsins kom fram að samningurinn væri gengistryggður. Lokagreiðsla samnings var innt af hendi 5. október 2011 og eignaðist stefnandi þá bifreiðina í samræmi við nánari ákvæði samningsins. Ekki er um það deilt að sá hluti samningsins sem tengdur var gengi erlendra mynta var bundinn ólögmætri gengistryggingu.

Í málinu liggja fyrir gögn um greiðslur stefnanda af láninu. Samkvæmt þeim greiddi stefnandi skilvíslega af láninu mánaðarlega til 5. október 2007 þegar greitt var fjórum dögum eftir gjalddaga. Frá þeim degi fram að endurútreikningi lánsins, 23. nóvember 2011, greiddi stefnandi eftir gjalddaga í tólf skipti en á réttum tíma í 17 skipti. Í átta skipti af 12 stóðu þó vanskil aðeins yfir í fáeina daga. Einnig hafa verið lögð fram afrit útsendra greiðsluseðla. Á seðlunum er greint á milli afborgunar, verbótaþáttar afborgunar og verðbótaþáttar vaxta. Þá liggur fyrir skilmálabreyting lánsins 10. nóvember 2008 þar sem samið var um að stefnandi greiddi 50% af heildar mánaðargreiðslu samningsins næstu þrjá mánuði. Var greiðslutilkynningum stefnda og greiðslum stefnanda hagað til samræmis við þetta.

Í framhaldi af dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 og 16. september þess árs og setningu laga nr. 151/2010 sem breyttu lögum nr. 38/2001 í árslok 2010 var hinn gengistryggði hluti lánsins endurreiknaður 23. nóvember 2011. Ekki er um það deilt að þeir samningsvextir sem stefnandi greiddi í reynd frá lántökudegi til endurútreiknings námu 264.942 krónum en vextir samkvæmt endurútreikningi stefnanda sem miðuðust við 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 voru 637.837 krónur. Fól endurútreikningurinn þannig í sér kröfu um viðbótarvexti að fjárhæð 372.896 krónur. Þrátt fyrir þetta var það niðurstaða endurútreikningsins að stefnandi taldist hafa ofgreitt af gengistryggða hluta skuldbindingarinnar sem nam 205.209 krónum. Var þeirri fjárhæð ásamt vöxtum ráðstafað til greiðslu á ógreiddum gjalddögum 5. apríl 2010 til 5. nóvember 2010. Samkvæmt því sem kemur fram í greinargerð stefnda lækkuðu eftirstöðvar lánsins um 372.716 krónur, þ.e. úr 1.734.706 krónum í 1.361.990 krónur.

Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð stefnda voru ekki gerðar athugasemdir við endurútreikning hans fyrr en rúmlega tveimur árum síðar eða með bréfi 13. desember 2013. Mótmæli við því að samningurinn hefði verið verðtryggður og með breytilegum vöxtum komu ekki fram fyrr en með rafbréfi 8. janúar 2014 en málið var höfðað 7. mars þess árs, sem fyrr segir.

Samkvæmt framlögðum ársreikningi stefnanda fyrir árið 2007 rekur hann matvöruverslun og bensínsölu á Kópaskeri. Samkvæmt ársreikningnum námu heildartekjur stefnanda það ár rúmum 57 milljónum króna en heildareignir án tillits til skulda voru rúmlega 16 milljónir. Í málinu liggja fyrir upplýsingar um notkun framangreindrar bifreiðar sem er ástæða til að rekja sérstaklega.

Ekki var um munnlegar skýrslur að ræða við aðalmeðferð málsins.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Að því er varðar fyrri hluta aðalkröfu sinnar byggir stefnandi endanlegan málatilbúnað sinn á því að hann hafi fengið fullnaðarkvittanir vegna greiðslu samningsvaxta frá lántökudegi til 5. mars 2010 og sé stefnda óheimilt að krefjast frekari vaxtagreiðslna vegna þessa tímabils með vísan til laga nr. 151/2010. Stefnandi vísar þessu til stuðnings til fordæma Hæstaréttar viðvíkjandi gildi fullnaðarkvittana vegna vaxtagreiðslna af lánum sem bundin eru ólögmætri gengistryggingu. Telur hann að öllum þeim skilyrðum sem byggt hefur verið á í dómaframkvæmd sé fullnægt um kröfu stefnanda, þ. á m. hafi verið um að ræða nægilega festu við framkvæmd samningsins og viðbótarkrafa stefnda um vexti hafi verið veruleg þegar tekið sé tillit til hins gengistryggða hluta samningsins. Í útreikningum sem stefnandi hefur vísað til við aðalmeðferð málsins kemur fram að viðbótarkrafa stefnda hafi numið 23% af upphaflegum höfuðstól svarað til 141% af greiddum vöxtum.

Stefnandi hafnar því að dómur Hæstaréttar í máli nr. 50/2013 í svokölluðu Plastiðjumáli leiði til þess að honum sé óheimilt að hafa uppi sjálfstæða kröfu um endurgreiðslu úr hendi stefnda. Í tilefni af vörnum stefnda hefur stefnandi við meðferð málsins lagt áherslu á að hann sé lítið fyrirtæki sem hafi ekki sérþekkingu á fjármálaþjónustu eða gjaldeyrismálum.

Að því er varðar síðari hluta aðalkröfu stefnanda er einkum vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 672/2012 sem stefnandi telur lúta að sambærilegu sakarefni. Stefnandi hefur fært að því rök að lög nr. 121/1994 hafi gilt um lögskipti aðila, líkt og átti við í téðu hæstaréttarmáli, þótt hann sé lögaðili og ekki einstaklingur. Án tillits til þess hvort dómurinn felst á þessa lögskýringu telur stefnandi þó að fordæmi Hæstaréttar í fyrrgreindu máli eigi hér við. Túlka beri samninginn út frá almennum túlkunarreglum samninga- og kröfuréttar á þá leið að hann hafi átt að bera fasta samningsvexti og enga verðtryggingu. Stefndi hafi frá upphafi innheimt þann hluta samningsins sem er í íslenskum krónum með verðbótum og breytilegum vöxtum, en fyrir liggi að grunnvextir við fyrstu greiðslu hafi verið 7,2%, eins og fram komi í greiðsluáætlun þeirri sem fylgdi samningnum.

Samkvæmt þessu er ljóst að hvort sem litið verður á stefnanda sem neytanda í skilningi laga eða ekki, þá beri að túlka samning aðila með framangreindum hætti. Aðilar hafi samkvæmt þessu ekki samið um það að samningurinn skyldi vera verðtryggður eða bera breytilega vexti. Í þessu sambandi er áréttað að það var stefndi sem samdi samninginn og að stefndi er fjármálafyrirtæki.

Í ljósi þess að tölulegur útreikningur aðalkrafna sætir ekki lengur andmælum stefnda er ekki ástæða til þess að reifa þann þátt málatilbúnaðar stefnanda. Varakröfur hans byggjast á sambærilegum málsástæðum og lagarökum og aðalkröfur hans.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að fyrrgreindur endurútreikningur hans hafi verið í samræmi við lög nr. 38/2001 eins og þeim var breytt með lögum nr. 151/2010 sem og fordæmi Hæstaréttar. Með endurútreikningnum hafi eftirstöðvar samningsins lækkað umtalsvert og inneign vegna ofgreiðslu verið skuldajafnað við ógreidda gjalddaga. Með þessu hafi lögskiptum aðila verið komið í rétt og lögmætt horf. Stefndi leggur áherslu á að stefnanda hefðu aldrei boðist ógengistryggð lán með þeim vöxtum sem endurgreiðslukrafa hans feli í reynd í sér. Kröfugerð hans feli því í sér kröfu um neikvæða raunvexti og þannig óréttmæta auðgun á kostnað stefnda.

Stefndi mótmælir því að stefnandi geti gert kröfur á grundvelli undantekningarreglu kröfuréttar um svonefnda fullnaðarkvittun. Slík kröfugerð stangist á við kröfuréttarlegt eðli fullnaðarkvittunar. Stefndi bendir á að endurreikningur hafi ekki leitt til kröfu um viðbótargreiðslu á hendur stefnanda og því geti stefnandi ekki haldið fram fullnaðarkvittun gagnvart henni. Stefnandi geti ekki byggt greiðslukröfu á undantekningarreglunni um réttaráhrif fullnaðarkvittunar heldur aðeins varist kröfu lánveitanda um frekari greiðslu.

Ef ekki er fallist á framangreind sjónarmið er vísað til þess að skilyrði undantekningarreglunnar um fullnaðarkvittun sé ekki fullnægt. Stefndi byggir á því að ekki sé uppfyllt það meginskilyrði fyrir beitingu undantekningarreglunnar um fullnaðarkvittun að endurkrafa fjármuna raski verulega fjárhagslegum hagsmunum skuldara. Því er mótmælt að sýnt hafi verið fram á að fjárhagslegum hagsmunum stefnanda hafi verið raskað. Stefndi vísar til þess sem áður segir um að eftirstöðvar skuldar stefnanda hafi lækkað við endurútreikning. Hann vísar einnig til þess að raunvirði bifreiðarinnar sem fjármögnuð var með láninu hafi aukist um 28% af upphaflegu kaupverði vegna áhrifa gengisfalls íslensku krónunnar á verðmæti bifreiða og áréttar að kröfugerð stefnanda feli í reynd í sér að skuldbinding hans eigi að bera neikvæða raunvexti og auðgun á kostnað stefnda.

Stefndi leggur einnig áherslu á að stefnandi hafi ekki orðið fyrir fjárhagslegri röskun. Stefnandi hafi ekki getað vænst annars en að þurfa að greiða vexti af láninu og hafi aldrei getað búist við hreinni arðsemi af lántöku sinni. Við munnlegan flutning málsins reifaði lögmaður stefnda sjónarmið stefnda um að viðbótarkrafa stefnda um samningsvexti hefði verið óveruleg. Var vísað til þess að ef miðað væri við þann hluta lánsins sem hefði verið gengistryggður væri þetta hlutfall 11,7% af upphaflegum höfuðstól og einungis 8,7% ef tekið væri tillit til verðbreytinga höfuðstóls. Við munnlegan flutning málsins vísaði stefndi einnig til þess að stefnandi væri atvinnufyrirtæki með þekkingu á fjármálum. Stefndi telur að þegar lögskipti aðila séu virt heildstætt þá hafi stefnandi hvorki orðið fyrir fjárhagslegri röskun né ofgreitt af láni sínu.

Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að samningi aðila hafi lokið með athugasemdalausu uppgjöri með lokagreiðslu stefnanda í október 2011 og afhendingu bíls í janúar 2012. Þannig getur stefnandi ekki, á grundvelli reglu um fullnaðarkvittun, krafist endurgreiðslu á þegar greiddri kröfu. Stefndi telur einnig að hvað sem líði sjónarmiðum um skilyrði undanþágureglu um fullnaðarkvittun, þá sé stefnanda fyrirmunað vegna tómlætis að byggja fjárkröfu á þeirri reglu. Hafi stefnandi talið að fullnaðarkvittun væri til staðar, hafi honum borið að halda henni fram gagnvart stefnda án ástæðulauss dráttar. Um tvö ár hafi liðið frá því að lögskiptum aðila lauk þar til stefnandi hafði uppi kröfu á hendur stefnda. Þetta tómlæti stefnanda leiði til þess að hann geti ekki gert fjárkröfu á hendur stefnda, byggða á undantekningareglu um fullnaðarkvittun, vegna skuldbindingar sem var í raun greidd tveimur árum áður.

Stefndi telur að réttur lántaka sem byggi á fullnaðarkvittunum ráðist af því hvort hann hafi í heild greitt hærri fjárhæðir á tilteknu tímabili en honum bar. Svo hafi ekki verið í tilviki stefnanda og geti hann ekki byggt kröfu um endurgreiðslu eingöngu á einum tilteknum þætti, þ.e. vöxtum. Stefndi rökstyður einnig að sjónarmið um fullnaðarkvittanir geti aldrei komið til skoðunar þar sem þær kröfur sem stefnandi setti fram vegna þess hluta lánsins sem var í íslenskum krónum samrýmist ekki sjónarmiðum um fullnaðarkvittanir. Að síðustu byggir stefndi á því, að jafnvel þó fallist verði á að stefnandi hafi getað byggt á fullnaðarkvittun að einhverju leyti, þá hafi honum verið óheimilt að greiða skuldbindingu sína hraðar en mælt var fyrir um í samningi nema þá aðeins að hún væri gerð upp að fullu, sbr. 2. mgr. 18. gr. bílasamnings aðila.

Til viðbótar framangreindu byggir stefndi á því að engin festa hafi verið í framkvæmd samnings aðila frá og með gjalddaga þann 5. maí 2008 og til loka mögulegs fullnaðarkvittunartímabils þann 5. mars 2010. Á þessu tímabili hafi orðið vanskil á meirihluta gjalddaga eða 12 af 23. Þannig geti stefnandi ekki haldið fram fullnaðarkvittun eftir 5. maí 2008 og hafi því fullnaðarkvittunartímabili lokið á þeim degi. Þá hafi stefnandi einungis greitt 50% greiðslur á þremur gjalddögum frá 5. desember 2008 til 5. febrúar 2009 og mátti vera ljóst að þær greiðslur fælu ekki í sér fullar efndir.

Stefndi byggir einnig á því að ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 brjóti gegn 40. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 og telur að þetta leiði til þess að honum geti aldrei borið skylda til þess að endurgreiða stefnanda frekari fjármuni en þegar framkvæmdur endurútreikningur leiddi til.

Kröfu um dráttarvexti frá 13. janúar 2014 er mótmælt. Í ljósi atvika málsins telur stefndi að eðlilegt væri að miða dráttarvexti fyrra hluta aðalkröfu við dagsetningu málshöfðunar ef fallist yrði að einhverju leyti á kröfur stefnanda.

Að því er varðar síðari hluta aðalkröfu stefnanda er því mótmælt að stefnandi hafi fallið undir lög nr. 121/1994. Um sé að ræða lögaðila sem stundi atvinnurekstur eins og fjölmörg gögn málsins beri með sér. Án tillits til niðurstöðu um þetta mótmælir stefndi því eindregið að dómur Hæstaréttar í máli nr. 672/2012 eigi við um sakarefni málsins. Stefndi telur að stefnandi hafi samið um verðtryggð kjör og breytilega vexti. Þetta hafi verið forsendur samningsins og hafi stefnanda mátt vera það ljóst frá upphafi, enda hefði annað verið gjafakjör sem voru í engu samræmi við vaxtaumhverfi atvinnufyrirtækja. Þessi skilningur hafi verið staðfestur í framkvæmd samningsins, enda hafi stefnandi athugasemdalaust greitt greiðsluseðla þar sem verðtryggð kjör voru skýrlega tíunduð.

Stefndi vísar til þess að lögskiptum aðila hafi lokið með gagnkvæmum efndum í janúar 2012 þegar stefnandi öðlaðist eignarhald á áðurlýstri bifreið. Um hafi verið að ræða fullnaðaruppgjör án nokkurs fyrirvara af hálfu stefnanda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að hvað sem öðru líði þá sé stefnanda fyrirmunað að gera kröfu um endurheimtu ofgreidds fjár vegna tómlætis. Stefnanda hafi borið að beina kröfu að stefnda strax eða mjög fljótlega ef hann teldi sig hafa ofgreitt við fullnaðaruppgjör á gagnkvæmum samningi aðila. Engar ástæður réttlæti að stefnandi hafi dregið slíkt í tvö ár.

Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda vegna síðari hluta aðalkröfu. Án tillits til þess hvort lögmæt krafa sé fyrir hendi telur hann að ekki sé hægt að líta á rafbréf stefnanda 8. janúar 2014 sem greiðslukröfu samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Jafnvel þótt horft verði til sjónarmiða stefnanda, þá sé í ljósi atvika málsins eðlilegt að miða upphaf dráttarvaxta við málshöfðunardag, sbr. 4. mgr. 5. gr. laganna.

Sýknukrafa stefnda vegna varakrafna stefnanda byggir á sambærilegum málsástæðum og lagarökum og mótmæli hans við aðalkröfum hans.

Niðurstaða

Í máli þessu er óumdeilt að áðurlýstur samningur 12. október 2006 fól í sér lán í íslenskum krónum sem bundið var ólögmætri gengistryggingu og einnig lán í íslenskum krónum án gengistryggingar. Eins og áður greinir lýtur efnislegur ágreiningur aðila í fyrsta lagi að því hvort stefnandi geti borið fyrir sig fullnaðarkvittanir vegna greiðslu vaxta af hinum gengistryggða hluta lánsins fram til gjalddaga afborgunar 5. mars 2010. Hins vegar deila aðilar um hvort stefnda hafi verið heimilt að heimta verðbætur og breytta samningsvexti af þeim hluta lánsins sem ekki skyldi bundinn gengi erlendra gjaldmiðla. Við meðferð málsins hefur stefnandi fallist á athugasemdir stefnda um að fullnaðarkvittanatímabili hafi í síðasta lagi lokið 5. mars 2010 auk þess sem upphafleg kröfugerð hans hafi ranglega gert ráð fyrir því að stefnandi ætti rétt á endurgreiðslu greiðslugjalda. Þá hefur stefnandi fallist á sjónarmið stefnda um fyrningu síðari hluta aðalkröfu stefnanda eftir 7. mars 2010. Tekur endanleg kröfugerð stefnanda mið af þessum breytingum á málsástæðum hans.

A

Í dómi Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 var komist að þeirri niðurstöðu að bein og órjúfanleg tengsl væru á milli tiltekinna ákvæða lánssamnings um samningsvexti og ólögmætrar gengistryggingar samningsins. Ógildi ákvæðis um gengistryggingu leiddi því til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Þá var talið að þessar aðstæður væru sambærilegar því að samið hefði verið um að greiða vexti af peningakröfu, án þess að vextir hefðu verið tilteknir og því væri rétt að lán bæri vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, þ.e. vexti sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna.

Með 1. mgr. 2. gr. laga nr. 151/2010, sem höfðu að meginefni breytingar á lögum nr. 38/2001 vegna dóma Hæstaréttar í svokölluðum gengislánamálum, var slegið fastri í lögum þeirri meginreglu að lán bundin ólögmætri gengistryggingu skyldu bera vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 þegar vaxtaákvæði væru ógild. Var í athugasemdum við frumvarp til laganna talið að regla þessi væri í fullu samræmi við fyrrgreinda niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 og þætti rétt að „sú regla sé skýrð í lögum og öllum ljós“. Þá var í almennum athugasemdum við frumvarpið lögð á það áhersla að fyrir lægi að ákvæði tuga þúsunda samninga „sem allir hefðu væntanlega gert án þvingana og í góðri trú um að þeir í samræmi við lög og reglur“ væru ógild. Kom fram að við þessar aðstæður hefði löggjafinn heimild og skyldu að stjórnlögum til að setja almennar reglur í þágu almannahagsmuna. Að lokum sagði í athugasemdunum að leitast hefði verið við að taka tilhlýðilegt tillit til hagsmuna kröfuhafa og skuldara, en jafnframt væri það forsenda lagasetningarinnar að hún væri almenn og jafnræði væri tryggt.

Með dómi Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 var áréttuð sú undantekning frá meginreglu kröfuréttar um fullar efndir samninga að kröfuhafi geti, að ákveðnum skilyrðum fullnægðum, glatað rétti til fullra efnda þegar skuldari hefur móttekið kvittun úr hendi kröfuhafa og hefur þar með réttmæta ástæðu til að ætla að hann sé búinn að gera upp að fullu greiðslu sína þannig að ekki komi til frekari kröfu síðar. Í dóminum var það jafnframt niðurstaða Hæstaréttar að nánari skilyrðum fyrir því að víkja frá meginreglunni væri fullnægt þegar öll atriði málsins höfðu verið metin heildstætt. Leiddi af því að lánveitandi gat ekki krafið skuldara um viðbótargreiðslur vegna vaxta með afturvirkum hætti. Var það jafnframt niðurstaða Hæstaréttar, með vísan til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins nr. 3/1944, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, að fyrrnefnd lög nr. 151/2010 gætu ekki haggað þessari niðurstöðu, enda væri ekki með almennum lögum unnt að hrófla, svo að íþyngjandi sé með afturvirkum hætti, við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslu skulda frá því sem gilti þegar til þeirra væri stofnað og af þeim greitt. Hefur þessi afstaða Hæstaréttar verið áréttuð í síðari dómum réttarins.

Samkvæmt framangreindu liggja fyrir ítrekuð fordæmi Hæstaréttar á þá leið að lög nr. 151/2010 séu að vettugi virðandi að því marki sem þau svipta skuldara rétti, sem hann hefði annars haft, til að bera fyrir sig fullnaðarkvittanir vegna greiðslu vaxta af láni sem bundið er ólögmætri gengistryggingu. Jafnframt verður að túlka fordæmi Hæstaréttar á þá leið að það jafnvægi milli hagsmuna skuldara og lánveitanda sem leitast var við að ná með setningu laga nr. 151/2010 hafi falið í sér meiri skerðingar á stjórnskipulega vernduðum eignarréttindum skuldara en löggjafanum var heimilt að kveða á um við þær aðstæður sem uppi voru. Þá felst í niðurstöðu Hæstaréttar að í ákveðnum tilvikum getur skuldari átt stjórnskipulega verndaðan rétt til þess að vera ekki krafinn afturvirkt um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 og gildir þá einu þótt brostið hafi sú forsenda samningsins að höfuðstóll lánsins tæki breytingum í takt við gengi erlenda gjaldmiðla. Liggur þá fyrir að rétturinn hefur ekki talið það hafa þýðingu þótt leiða megi líkur að því að lántökum hefðu aldrei boðist ógengistryggð lán í íslenskum krónum með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 á almennum lánamarkaði.

Það er ekki í valdi héraðsdóms, sem lægra setts dómstóls, að endurskoða umrætt mat Hæstaréttar á stjórnskipulegu gildi laga nr. 151/2010. Með vísan til fordæma Hæstaréttar verður því ekki á það fallist að heimilt sé að horfa til þess að reglur um fullnaðarkvittanir kunni að leiða til niðurstöðu sem sé ósanngjörn gagnvart hagsmunum stefnda sem lánveitanda eða að líta eigi til þess að fyrrgreind meginregla laga nr. 151/2010 feli í sér sanngjarnt jafnvægi milli hagsmuna skuldara og lánveitanda við þær aðstæður sem sköpuðust eftir dóma Hæstaréttar í svonefndum gengislánamálum. Af sömu ástæðum verður það ekki talið hafa þýðingu við mat á réttmætum væntingum skuldara að reglur um fullnaðarkvittanir, eins og þeim hefur verið beitt í dómum Hæstaréttar, leiða til þess að viðkomandi skuldari nýtur vaxtakjara sem voru langt undir því sem almennt bauðst á lánamarkaði og fólu í reynd í sér neikvæða raunvexti. Kemur því til úrlausnar hvort skilyrði séu til þess að víkja frá meginreglu kröfuréttar um fullar efndir með vísan til reglna um fullnaðarkvittanir, svo sem á er byggt af hálfu stefnanda.

B

Fyrir liggur að þeir samningsvextir sem stefnandi greiddi á fyrrgreindu tímabili námu 264.942 krónum en vextir samkvæmt endurútreikningi stefnanda 23. nóvember 2011 voru taldir 637.837 krónur. Er ekki lengur um það deilt að mismunur á greiddum vöxtum og endurreiknuðum vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 hafi samkvæmt þessu numið 372.896 krónum. Sé að fullu fallist á málsástæður stefnanda í þessum þætti málsins er einnig ágreiningslaust að ofgreiðsla hans vegna gengistryggðs hluta lánsins nemi 424.432 krónum, svo sem endanleg kröfugerð hans gerir ráð fyrir.

Óumdeilt er að þær fjárhæðir, sem stefnandi greiddi stefnda í vexti af höfuðstól á þeim gjalddögum sem áður er lýst, voru í samræmi við greiðslutilkynningar útgefnar af stefnda. Ekki er heldur um það deilt að stefndi tók við greiðslum stefnanda vegna vaxta og gaf út fyrirvaralausar kvittanir vegna þeirra. Dómurinn getur ekki fallist á að það eigi að hafa áhrif á mat á réttmætum væntingum stefnanda að þessu leyti hvort greiðslur byggðust á upphaflegum skilmálum skuldabréfsins eða síðari breytingum á skilmálum þess sem gerðar voru með samkomulagi aðila.

Eins og málið liggur fyrir verður samkvæmt þessu að leggja til grundvallar að stefnandi hafi greitt þá vexti sem tilgreindir voru á greiðsluskjölum stefnda í góðri trú um lögmæti lánsins. Þótt greiðslur stefnanda hafi dregist nokkra daga fram yfir samningsbundinn gjalddaga í fleiri tilvikum, og í örfá skipti nokkrar vikur, þykir ekki rétt að líta svo á að lögskipti aðila hafi í heild einkennst af vanskilum stefnanda eða að svo hafi háttað til eftir 5. maí 2008. Getur þetta atriði því ekki ráðið úrslitum við mat á festu í lögskiptum aðila og réttmætum væntingum stefnanda. Eins og áður er lýst innti stefnandi af hendi afborganir í 41 mánuð og hafði þannig greitt upp verulegan hluta lánsins þegar greiðslur voru látnar falla niður með samkomulagi við stefnda á árinu 2010 þegar beðið var endurútreiknings. Samkvæmt öllu framangreindu telur dómurinn að í heild hafi verið um að ræða festu við framkvæmd samningsins af hálfu stefnanda.

Stefnandi er lítið fyrirtæki sem rekur eina matvöruverslun og eldsneytissölu og verður stöðu þess á lánamarkaði að verulegu leyti jafnað til stöðu einstaklings í atvinnurekstri. Að mati dómsins er því ljóst að við gerð samningsins var verulegur aðstöðumunur með aðilum þar sem stefndi er fjármálafyrirtæki sem starfar á lánamarkaði og hafði þar boðið viðskiptavinum upp á lán með ólögmætri gengistryggingu en stefnandi hefur enga sérþekkingu á þessu sviði. Stóð það því stefnda almennt nær að gæta að því að lánssamningurinn væri í samræmi við lög og bera áhættuna af því ef svo væri ekki.

Af gögnum málsins verður ráðið að stefndi hafi með endurútreikningi sínum 21. október 2010 reiknað sér viðbótarvexti að fjárhæð 372.896 krónur ef höfð er hliðsjón af fullnaðarkvittunum stefnanda. Er sú fjárhæð umtalsverð ef litið er til þess hluta lánsins sem bundinn var gengi erlendra gjaldmiðla og greiðslu samningsvaxta af honum. Verður einnig að ætla að viðbótargreiðsla, eins og sú sem stefnandi var í raun krafinn um með umræddum endurútreikningi, hafi falið í sér röskun á fjárhagslegum hagsmunum stefnanda. Er þá horft til fyrirliggjandi upplýsinga um fjárhagslegt umfang rekstrar fyrirækisins. Þótt sjónarmið stefnanda þess efnis að viðbótarkrafa stefnda um samningsvexti hafi verið óveruleg komist að í málinu gegn mótmælum stefnanda verður samkvæmt þessu ekki á þau fallist.

Með hliðsjón af því sem áður greinir um aðstæður stefnanda getur það ekki ráðið úrslitum um endurgreiðslukröfu hans að með téðum endurútreikningi stefnda 23. nóvember 2011 var stefnandi ekki krafinn um viðbótargreiðslu, heldur fól útreikningurinn í heild sinni í sér inneign sem ráðstafað var til lækkunar lánsins. Dómurinn telur það einnig bersýnilega þýðingarlaust þótt leiddar séu að því líkur að bifreið sú sem fjármögnuð var með láninu kunni að hafa hækkað í verði vegna gengisbreytinga. Með vísan til ítrekaðra fordæma Hæstaréttar, sbr. t.d. dóm réttarins 6. nóvember 2014 í máli nr. 110/2014, verður ekki fallist á málsástæður stefnda þess efnis að stefnanda sé óheimilt að hafa uppi sjálfstæða greiðslukröfu gegn stefnda við þær aðstæður sem uppi eru í málinu. Sama á við um þau sjónarmið stefnda að líta eigi á vaxtagreiðslur og afborganir sem eina heild og miða einungis við hvort stefnandi hafi verið krafinn um viðbótargreiðslu með endurútreikningi.

Í málinu liggur fyrir að stefnandi greiddi stefnda af láninu eftir að endurútreikningur lá fyrir án fyrirvara um endurgreiðslu og greiddi lánið að lokum að fullu upp án sérstaks fyrirvara 5. október 2011. Að mati dómsins verður að horfa til þess að á þessum tíma var enn deilt um ýmis nánari atriði við endurútreikning lána sem bundin höfðu verið gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti. Stefndi, sem hafði á að skipa sérhæfðu starfsliði og hafði veitt fjölda slíkra lána, var í yfirburðastöðu gagnvart stefnanda við skoðun og mat á þessum atriðum, meðal annars því hvort reglur um fullnaðarkvittanir gætu við ákveðnar aðstæður verið því til fyrirstöðu að fjármálafyrirtæki krefðist með afturvirkum hætti vaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Með vísan til grunnraka 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, verður ekki á það fallist að stefnandi hafi glatað rétti til að bera fyrir sig fullnaðarkvittanir með fyrirvaralausum afborgunum sínum eða vegna tómlætis við að hafa uppi kröfu sína um endurgreiðslu.

Að öllu virtu og með vísan til þeirra viðmiða sem ítrekað hafa verið lögð til grundvallar í fordæmum Hæstaréttar er það álit dómsins að það standi stefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem hlaust af ólögmætri gengistryggingu á framangreindum vaxtagjalddögum lánsins. Með vísan til dóma Hæstaréttar 31. maí 2013 í málum nr. 327 og 328/2013 verður ekki talið að EES-reglur, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, geti haggað þessari niðurstöðu, svo sem hreyft hefur verið af stefnda. Með vísan til dóms Hæstaréttar 18. desember 2014 í máli nr. 92/2014 verður fallist á að stefnanda hafi verið heimilt að miða við að ofgreiðslum væri tafarlaust ráðstafað til lækkunar höfuðstóls þannig að hann teldist í reynd greiddur upp hraðar en skilmálar samningsins gerðu ráð fyrir, svo sem kröfugerð hans byggist á. Samkvæmt þessu verður fallist á fyrri aðalkröfu stefnanda sem sætir að svo búnu ekki tölulegum mótmælum stefnda. Í ljósi atvika málsins þykir rétt að miða upphaf dráttarvaxta við kröfubréf stefnanda 13. desember 2013, svo sem stefnandi krefst, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

C

Svo sem áður er rakið lýtur meginágreiningur aðila í annan stað að því hvort stefnda hafi verið heimilt að krefja stefnanda um breytilega vexti og verðbætur á grundvelli þess hluta téðs lánssamnings sem var í íslenskum krónum og ekki var gengistryggður. Í 1. mgr. 7. gr. samningsins sagði að í fyrirsögn hans og í 4. gr. hans kæmi fram hverrar tegundar samningurinn væri. Í fyrirsögn samningsins og 4. gr. hans stóð hins vegar einungis að um væri að ræða gengistryggðan samning og kom þannig hvergi fram berum orðum að samningurinn væri verðtryggður að því er varðaði þann lánshluta sem var í íslenskum krónum. Í 3. mgr. 7. gr. samningsins sem átti við um verðtryggða samninga sagði að leigan væri bundin vísitölu neysluverðs og skyldi vísitöluálagið miðast við breytingu frá vísitölu neysluverðs, sem væri grunnvísitala samkvæmt 4. gr. samningsins, til þeirrar vísitölu sem í gildi væri á hverjum gjalddaga, þó þannig að aldrei skyldi miða við vísitölu sem væri lægri en grunnvísitalan. Þrátt fyrir þetta var, hvorki í 4. gr. né í öðrum ákvæðum samningsins, kveðið á um hver væri grunnvísitala hans.

Horfa verður til þess að samkvæmt VI. kafla laga nr. 38/2001 er heimilt að semja um verðtryggingu lánssamnings til samræmis við vísitölu neysluverðs í samræmi við nánari ákvæði kaflans og reglur settar samkvæmt honum. Leiðir af þessum ákvæðum kaflans og forsögu hans, svo og af almennum reglum, að slíkur íþyngjandi skilmáli fyrir skuldara getur ekki orðið hluti samnings nema það komi skýrt fram í samningi. Á þetta því frekar við þegar um er að ræða samninga sem eru staðlaðir og samdir af fjármálastofnunum án aðkomu skuldara. Geta upplýsingar sem aðgengilegar eru viðskiptavinum fjármálastofnana á vefsíðum þeirra eða aðrir venjulegir viðskiptaskilmálar þeirra ekki leitt til annarrar niðurstöðu, svo sem haldið hefur verið fram af stefnda.

Fyrir liggur að það samningsform sem hér er til umfjöllunar er hið sama og var til umfjöllunar í dómi Hæstaréttar 24. apríl 2013 í máli nr. 672/2012. Í þeim dómi var texti samningsins túlkaður á þá leið að hann bæri ekki með sér að sá hluti lánsins sem tilgreindur var í íslenskum krónum væri verðtryggður. Dómurinn telur ekkert fram komið í málinu sem leitt geti til annarrar niðurstöðu um túlkun texta þess samnings sem hér er deilt um. Hafi samningur aðila átt að vera verðtryggður, eins og stefndi heldur fram, hefði því þurft að taka það fram með skýrum hætti líkt og háttaði til í téðum dómi Hæstaréttar. Verður stefndi að bera hallann af því að það var ekki gert. Getur það ekki haggað þessari niðurstöðu þótt þágildandi lög nr. 121/1994 um neytendalán hafi ekki gilt um lántöku stefnanda sem er lögaðili og fellur þannig utan gildissviðs laganna samkvæmt fortakslausu orðalagi a-liðar 4. gr. þeirra.

D

Samkvæmt samningi aðila voru ákvæði um vexti mismunandi eftir því hvort um var að ræða gengistryggðan, verðtryggðan eða óverðtryggðan samning. Sagði í 2. mgr. 7. gr. samningsins að væri samningurinn óverðtryggður, svo sem hér verður að miða við, væru vextir tilgreindir í 4. gr. hans. Þar voru hins vegar engir vextir tilgreindir. Einungis í greiðsluáætlun samningsins kom fram að miðað væri við að íslenskur hluti lánsins bæri meðalvexti að fjárhæð 7,2%.

Með vísan til forsendna fyrrgreinds dóms Hæstaréttar 24. apríl 2013 er ljóst að hvorki samningur aðila né greiðsluáætlunin bar samkvæmt þessu með sér, með skýrum hætti, að vextir af umræddum lánshluta ættu að vera breytilegir. Þegar horft er til þess að ákvæði um breytilega vexti felur í sér íþyngjandi skilmála fyrir skuldara og litið er til áðurlýstrar stöðu aðila, svo og til þess að um var að ræða staðlaða skilmála sem samdir voru einhliða af stefnda, telur dómurinn að þurft hefði að taka það fram með skýrum og ótvíræðum hætti hvort og þá hvernig vextir áttu að breytast. Samkvæmt þessu er á það fallist að stefnda hafi verið óheimilt að krefja stefnanda um vexti umfram 7,2% á samningstímanum, svo sem byggt er á af hálfu stefnanda.

Ekki verður á það fallist með stefnda að stefnandi hafi með fyrirvaralausum greiðslum samþykkt með bindandi hætti verðbætur og breytta vexti samkvæmt einhliða ákvörðun stefnda. Með hliðsjón af atvikum málsins, svo og þeirri stöðu aðila sem áður greinir, verður heldur ekki talið að stefnandi hafi sýnt slíkt tómlæti við að hafa kröfu sína uppi að hún teljist fallin niður umfram það sem leiðir af reglum um fyrningu krafna, sbr. einnig fyrrnefndan dóm Hæstaréttar 24. apríl 2013. Í endanlegri kröfugerð stefnanda hefur verið tekið tillit til málsástæðu stefnda um fyrningu vegna ofgreiðslna sem áttu sér stað fyrir 7. mars 2010. Sætir tölulegur útreikningur kröfu stefnanda því ekki ágreiningi.

Ekki er unnt að líta á rafbréf stefnanda til stefnda 8. janúar 2013 sem sannanlega kröfu um greiðslu í skilningi 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Verða dráttarvextir því einungis dæmdir frá málshöfðun samkvæmt 4. mgr. greinarinnar, svo sem nánar greinir í dómsorði.

Þótt stefnandi hafi í endanlegum málatilbúnaði sínum fallist á tilteknar málsástæður stefnda og lækkað kröfugerð sína til samræmis við það er á það að líta að stefnda var í lófa lagið að koma téðum sjónarmiðum á framfæri við stefnanda áður en málið var höfðað. Verður því að líta svo á að stefndi hafi tapað málinu í öllum verulegum atriðum, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Hins vegar ber að taka tillit til þess að undir meðferð málsins hefur stefndi leitast við að einfalda sakarefni málsins með því að taka rökstudda afstöðu til tölulegra útreikninga stefnanda. Að öllu þessu virtu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið J-kk-nf S. Ó-kk-nf hdl.

Af hálfu stefnda flutti málið J-kk-nf F-x-x J-kk-nf hdl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Lýsing hf., greiði stefnanda, Versluninni Bakka ehf., 424.432 krónur og 375.537 krónur, hvoru tveggja með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. mars 2014 til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.

S-kk-nf M-kk-nf