E-948/2008

Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 23. nóvember sl., var höfðað 11. febrúar 2008 af Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf., Suðurlandsbraut 48, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík.

Kröfur stefnanda

Af hálfu stefnanda er þess krafist að úrskurður yfirskattanefndar í máli nr. 235/2007, sem kveðinn var upp 26. september 2007, verði felldur úr gildi að hluta og breytt þannig:

I.

Aðallega að felld verði niður tekjuviðbót að fjárhæð 668.519.432 krónur í skattskilum stefnanda árið 1999 vegna tekjuársins 1998 vegna meints söluhagnaðar af sölu á 25% eignarhluta í Bónus sf. við kaup stefnanda á hlutabréfum í Hagkaupum hf.

Til vara að stefnanda verði í stað 668.519.432 króna færðar til tekna 174.809.492 krónur í skattskilum hans árið 1999 vegna tekjuársins 1998 vegna söluhagnaðar af sölu á 25% eignarhluta í Bónus sf. við kaup stefnanda á hlutabréfum í Hagkaupum hf.

Til þrautavara að stefnanda verði í stað 668.519.432 króna færðar til tekna 488.730.089 krónur í skattskilum hans árið 1999 vegna tekjuársins 1998 vegna söluhagnaðar af sölu á 25% eignarhluta í Bónus sf. við kaup stefnanda á hlutabréfum í Hagkaupum hf.

II.

Aðallega að felld verið niður tekjuviðbót að fjárhæð 1.227.208.745 krónur í skattskilum stefnanda árið 2002 vegna tekjuársins 2001 vegna meintra tekna af skiptum á hlutabréfum samkvæmt samningi frá 10. maí 2001 um skipti á hlutum í A Holding S.A. í stað hluta í Baugi hf.

Til vara að felld verði niður tekjuviðbót að fjárhæð 1.227.208.745 krónur í skattskilum stefnanda árið 2002 vegna tekjuársins 2001 og í staðinn miðað við tekjuviðbót að fjárhæð 251.388.195 krónur.

Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi.

Kröfur stefnda

Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.

Í greinargerð stefnda var þess krafist að þrautavarakröfu stefnanda í dómkröfukafla I varðandi meintan söluhagnað af sölu á 25% eignarhluta í Bónus sf. yrði vísað frá dómi. Leyst var úr því með úrskurði dómsins 30. janúar 2009 þar sem frávísunarkröfunni var hafnað.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Með úrskurði ríkisskattstjóra 30. desember 2004 voru opinber gjöld stefnanda endurákvörðuð gjaldárin 1999 til 2003 á grundvelli rannsóknar skattrannsóknarstjóra ríkisins. Skýrsla skattrannsóknarstjóra er um rannsókn á bókhaldi og skattskilum stefnanda tekjuárin 1998 til 2002. Fram kemur að rannsóknin hófst 17. nóvember 2003 en henni lauk 29. júlí 2004. Í skýrslunni eru rakin rannsóknarefni í mörgum liðum en tvö þeirra varða sakarefni þessa dómsmáls. Annað þeirra varðar verðmat á 25% eignarhluta í Bónus sf., sem látinn var í skiptum ásamt hlutum í öðrum félögum og greiðslu í peningum vegna kaupa á 25% hlutafé í Hagkaupum hf. samkvæmt kaupsamningi 3. júní 1998, en síðara atriðið varðar viðskipti með hlutabréf í Arcadia Group PLC á árunum 2000 og 2001 og skattlagningu söluhagnaðar þegar hlutabréfin voru lögð inn í A Holding S.A. og skipt á bréfum í því félagi gegn hlutbréfum í Baugi hf. með samningi 10. maí 2001.

Með úrskurðinum var meðal annars ákveðið að vantalinn söluhagnaður vegna sölu á 25% eignarhlut í Bónus sf. á árinu 1998 væri 668.519.432 krónur. Enn fremur var ákveðið með úrskurðinum að skattskyldur söluhagnaður stefnanda, vegna sölu hlutabréfa í Arcadia Group PLC, sem hafi myndast á árinu 2001, væri 1.227.208.745 krónur. Voru gjöld stefnanda endurákveðin í samræmi við þetta.

Stefnandi kærði úrskurðinn til yfirskattanefndar 30. mars 2005. Með úrskurði yfirskattanefndar 26. september 2007 var hinn kærði úrskurður staðfestur um þau atriði sem hér eru til umfjöllunar.

Yfirskattanefnd staðfesti að vantalinn söluhagnaður af sölu 25% eignarhluta í Bónus sf. á árinu 1998 fyrir gjaldárið 1999 væri 668.519.432 krónur. Úrlausnin er byggð á því að söluverð 25% eignarhluta í Bónus sf., sem látinn var í skiptum fyrir hluta af 25% hlutfé í Hagkaupum hf., sem miðað var við í kaupsamningi 3. júní 1998, standist ekki. Í úrskurðinum er vísað til þess að Ríkisskattstjóri hafi vísað til 2. mgr. 24. gr. þágildandi laga um tekju- og eignaskatt nr. 75/1981 varðandi mat skattyfirvalda á eðlilegu verði þegar ákvörðun um kaup- eða söluverð í makaskiptum væri verulega frábrugðin því sem almennt gerðist í hliðstæðum viðskiptum. Var talið að kaupsamningur eigenda hlutabréfa á Hagkaupum hf., er þeir seldu Fjárfestingabanka atvinnulífsins hf. og Kaupþingi hf. 75% hlutafjár í félaginu 19. júní 1998, ætti að vera til marks um eðlilegt verð þess hluta sem viðskipti urðu með samkvæmt kaupsamningnum 3. júní s.á. Gengið í síðari viðskiptunum hafi verið 162,625 en 30,634 í viðskiptum stefnanda samkvæmt kaupsamningnum 3. júní s.á.

Í úrskurði yfirskattanefndar er talið upplýst að stefnandi hafi á árinu 2000 keypt hluti í Arcadia Group PLC. Af því leiði að honum beri að sýna skilmerkilega fram á ráðstöfun þeirra hlutabréfa. Gögn um þessi viðskipti, sem vísað er til í úrskurðinum, þar á meðal skýrslur skattrannsóknarstjóra af þeim sem þekktu málavexti, séu mjög misvísandi um aðild að þeim. Stefnanda hafi borið að tryggja traustan skjallegan grundvöll viðskipta sinna, ekki síst þegar litið væri til þess hversu stórfelldar ráðstafanir voru þar á ferðinni. Stefnandi verði að bera hallann af því sem óupplýst sé að þessu leyti. Þar sem sannað þyki að stefnandi hafi keypt umrædd bréf, og fyrir liggi að þeim hafi loks verið ráðstafað 10. maí 2001 gegn hlutabréfum í Baugi hf., verði að telja stefnanda aðila að þessum viðskiptum meðan annað liggi ekki skýrlega fyrir.

Málsásæður og lagarök stefnanda

Af stefnanda hálfu er málsatvikum lýst þannig að á árinu 1992 hafi samvinna hafist milli Hagkaupa og Bónuss þegar „Hagkaupsfjölskyldan“ eignaðist 50% hlut í Bónus á móti „Bónusfeðgum“. Árið 1994 hafi þessir aðilar stofnað innkaupafyrirtækið Baug sem hafi annast innkaup og dreifingu vara í verslanir Hagkaupa og Bónuss.

Samkomulag hafi verið gert 31. desember 1997 milli Eignarhaldsfélagsins Hofs sf., Hagkaupa hf. og Fjárfestingafélagsins Þors hf. annars vegar og Gaums hf. hins vegar, þar sem m.a. hafi verið stefnt að samruna Bónuss sf. og Hagkaupa hf. í eitt félag. Í samningnum hafi verið tekin ákvörðun um gagnkvæmt eignarhald á fyrirtækjunum í því skyni að draga úr hættu á ágreiningi og árekstrum. Samkvæmt honum hafi þrjú fyrrgreindu félögin selt 25% hlut í Hagkaupum hf. til Gaums hf. og hafi gagngjaldið verið 25% hlutur í Bónus sf., 25% hlutur í Bónusbirgðum ehf., 25% hlutur í Ísþori ehf., 12,5% hlutur í Baugi ehf., auk 245 milljón króna peningagreiðslu. Við ákvörðun kaupverðs hafi verið miðað við bókfært verð eiginfjár Bónuss sf. í upphafi árs 1998 samkvæmt ársreikningi 1997. Hlutlægt verðmat hafi hins vegar ekki legið fyrir og engin viðskipti hefðu átt sér stað með hluti í félögunum lengi.

Í skjali 9. janúar 1998 sé nánar rakið hvernig verðmæti skyldu ganga milli aðila samkvæmt framangreindu samkomulagi. Þar komi fram að Fjárfestingafélagið Þor hf. myndi kaupa 25% hlut í Bónus sf. og greiða fyrir það með hlutabréfum í Hagkaupum hf. Verðmæti Hagkaupa hf. væri 3.000.000.000 króna og kostaði hver hundraðshluti því 30.000.000 króna. Verðmæti Bónuss væri 1.300.000.000 króna og söluverð 25% eignarhluta því 325.000.000 króna. Eigendur Bónuss sf. myndu því fá sem endurgjald 10,8% hlutafjár í Hagkaupum hf. Gaumur ehf. myndi greiða eigendum Hagkaupa hf. 245.000.000 kr. í reiðufé og fá í staðinn 8,2% eignarhlut í Hagkaupum hf. Gaumur ehf. myndi selja Fjárfestingafélaginu Þori hf. 12,5% hlutafjár í Baugi hf., en miðað væri við að verðmæti þess félags væri 240.000.000 krónur og fengi Gaumur ehf. því 1% hlutdeild í Hagkaupum hf. Gaumur ehf. myndi selja til Fjárfestingafélagsins Þors hf. 25% eignarhlut í Bónusbirgðum ehf., en miðað væri við að verðmæti Bónusbirgða ehf. væri 60.000.000 króna og Gaumur fengi því 0,5% hlutafjár í Hagkaupum hf. Gaumur ehf. myndi selja 25% hlutafjár í Ísþori ehf. og miðað væri við að verðmæti Ísþors ehf. væri 60.000.000 króna og Gaumur ehf. myndi fá 0,5% hlutafjár í Hagkaupum hf. Gaumur ehf. myndi afhenda Hagkaupum hf. leigusamning sinn í Smáratorgi og fengi í staðinn 4% hlut í Hagkaupum hf. sem væri 120.000.000 króna.

Minniháttar breytingar hafi verið gerðar á samkomulaginu 27. mars 1998. Það hafi verið undirritað af aðilum en dagsetningu þess ekki breytt.

Áætlanir um samstarf hafi síðan breyst og hafi kaupsamningur verið gerður 3. júní s.á. Með honum hafi Gaumur ehf. keypt 25% hlutafjár í fyrirhuguðum Hagkaupum hf. að nafnvirði 11.250.000 krónur. Kaupverðið hafi verið tilgreint 344.633.347 krónur. Samkvæmt samningnum hafi Gaumur ehf. greitt það með 25% eignarhluta í Bónus sf. að fjárhæð 85.883.347 krónur, 25% eignarhluta í Ísþori ehf. að fjárhæð 1.250.000 krónur, 25% eignarhluta í Bónusbirgðum ehf. að fjárhæð 2.500.000 krónur, 12,5% eignarhluta í Baugi hf. að fjárhæð 10.000.000 króna og með 245.000.000 króna í reiðufé. Samkvæmt samningnum hafi Fjárfestingafélagið Þor hf. tekið yfir eignarhlutina í framangreindum félögum. Skilningur aðila hafi verið að með samningi þessum hafi farið fram endanlegt uppgjör samkomulagsins frá 31. desember 1997.

Nokkru síðar, eða 19. júní 1998, hafi verið gerður kaupsamningur þar sem Kaupþing og Fjárfestingabanki atvinnulífsins hafi keypt hlut „Hagkaupsfjölskyldunnar“ í Hagkaupum hf. og Baugi hf. Með samningnum hafi verið seld hlutabréf í Hagkaupum hf. að nafnvirði 33.750.000 krónur og kaupverðið tilgreint 5.488.600.000 krónur.

Gaumi ehf. hafi verið breytt í Gaum hf. í júní 1998. Stjórn Gaums hf. hafi samþykkt 26. október s.á. áætlun um skiptingu og slit félagsins á grundvelli XIV. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Eignarhaldsfélagið Gaumur ehf. hafi tekið við eignarhluta félagsins í Bónus sf., Bónusbirgðum ehf. og Ísþori ehf. Stefnandi hafi tekið við öðrum eignum og skuldum Gaums hf., þ.m.t. eignarhlutum í öðrum félögum sem bókfærðir voru á 429.422.862 krónur. Skipting og slit félagsins hafi miðast við 30. júní 1998. Þessi félög hafi tekið við ábyrgð á skattaskuldbindingum Gaums hf. í hlutfalli við hlutdeild þeirra í eignum og skuldum félagsins og hafi hlutfall stefnanda verið 73,106364% en hlutfall Eignarhaldsfélagsins Gaums ehf. 26,893636%. Endalok Gaums hf. hafi orðið 30. júní 1998, en frá þeim tíma hafi félagið ekki haft neina starfsemi enda hvorki hæft til þess að eiga réttindi né taka á sig skyldur. Skattalegar afleiðingar af starfsemi Gaums hf. fram til 30. júní 1998, sem ekki hafi verið ljósar við slit félagsins, hafi því skipst á stefnanda og Eignarhaldsfélagið Gaum ehf. í framangreindum prósentum.

Í rannsókn skattrannsóknarstjóra á bókhaldi stefnanda fyrir gjaldárið 1999 hafi verið gerðar athugasemdir við skattskil stefnanda. Í niðurstöðuskýrslu skattrannsóknarstjóra 29. júlí 2004 komi fram að samningur aðila frá 3. júní 1998 hafi ekki endurspeglað þau verðmæti sem aðilar hefðu náð samkomulagi um 31. desember 1997. Verulegur munur væri á verðmæti hlutafjár í Hagkaupum hf. og eignarhlutnum í Bónus sf. og öðrum tilgreindum félögum eftir því hvort miðað væri við kaupsamninginn frá 3. júní 1998 eða samninginn frá 19. júní s.á. Niðurstaðan hafi orðið sú að stefnandi hefði að minnsta kosti átt að miða skattskyldan söluhagnað við verðmat 9. janúar 1998, en samkvæmt því væri vanframtalinn hagnaður um 296.348.823 krónur. Skattrannsóknarstjóri hafi hins vegar tekið fram að að öllum líkindum væri rétt að miða skattskil stefnanda við verðmat samkvæmt samningi aðila frá 19. júní 1998, en samkvæmt því væri vanframtalinn söluhagnaður stefnanda vegna framangreindra viðskipta um 1.085.556.389 krónur.

Á grundvelli skýrslu skattrannsóknarstjóra hafi ríkisskattstjóri boðað breytingar á opinberum gjöldum stefnanda með bréfi 18. nóvember 2004. Í bréfinu reki ríkisskattstjóri verðmat umræddra félaga sem fram komi í vinnuskjali 9. janúar 1998, en samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 1. mgr. 25. gr. laga nr. 90/2003, teljist það í skattalegu tilliti sala eignar þegar hún væri látin af hendi í makaskiptum, þ.m.t. varðandi skattlagningu söluhagnaðar. Ríkisskattstjóri hafi vísað til þess að í 2. mgr. sömu lagagreinar, sbr. nú 2. mgr. 25. gr. laga nr. 90/2003, væri kveðið á um að ef ákvörðun kaup- eða söluverðs í makaskiptum væri verulega frábrugðin því sem almennt gerðist í hliðstæðum viðskiptum, þar sem um beina sölu eða kaup væri að ræða, gætu skattyfirvöld metið hvað telja skyldi eðlilegt verð og miðað skattlagningu söluhagnaðar við það. Gengi hlutabréfa í Hagkaupum hf. í samningnum frá 3. júní 1998 hefði verið um það bil 30,634 en í viðskiptunum 19. júní s.á. um það bil 162,625. Ríkisskattstjóri hafi talið ótvírætt að ákvörðun verðs hlutabréfanna í makaskiptunum 3. júní hefðu verið verulega frábrugðin verðinu í viðskiptunum sem fóru fram 19. s.m. Eðlilegt sé að leggja verð hlutabréfanna í síðari viðskiptunum til grundvallar mati á því hvað teljist eðlilegt verð í viðskiptunum 3. júní. Samkvæmt því teljist matsverð hlutabréfanna, að nafnvirði 11.250.000 krónur, sem Gaumur ehf. hefði keypt 3. júní 1998, vera 1.829.533.333 krónur (5.488.600.000 krónur x 11.250.000 krónur/33.750.000 krónur). Heildarmatsverð eignarhluta í félögunum, sem Gaumur ehf. lét af hendi sem gagngreiðslu, væri hægt að leiða fram út frá matsverði hlutabréfa í Hagkaupum hf., þ.e. 1.584.533.333 krónur (mismunur á matsverði hlutabréfa í Hagkaupum hf., 1.829.533.333 krónur og greiðslu í reiðufé fyrir þau bréf, 245.000.000 krónur). Samanlagt matsverð eignarhlutanna væri þannig 1.484.899.986 krónur (1.584.533.333 krónur – 99.633.347 krónur) sem væri þá vantalinn söluhagnaður Gaums ehf. Við ákvörðun tekjuskattstofns Gaums ehf. vegna tekna 1. janúar til og með 30. júní 1998 yrði lagt til grundvallar að vantalinn söluhagnaður eignarhluta í sameignarfélagi hefði numið 1.279.974.874 krónum og vantalinn söluhagnaður hluta í einkahlutafélögum 204.925.112 krónum.

Stefnandi hafi andmælt boðaðri endurákvörðun með bréfi 10. desember 2004 vegna kaupa Gaums ehf. á hlutabréfum í Hagkaupum hf. Ekki stæðist að verðmæti Bónuss sf. hefði verið 1.280.000.000 krónur sumarið 1998 þegar litið væri til þess að eigið fé félagsins hafi verið um 50.000.000 króna og „EBIDTA hagnaður“ um 80.000.000 króna. Vegna mikillar óvissu um fjárhæðir í málinu yrði endurákvörðun ekki reist á hæstu mögulegri niðurstöðu úr skýrslu skattrannsóknarstjóra sem hefði talið vantalinn söluhagnað liggja á bilinu 407.000.000 til 1.493.000.000 króna. Stefnandi hafi talið þá ályktun ríkisskattstjóra, að ekki væri tilefni til að draga í efa að verð samkvæmt samningunum frá 19. júní 1998 (75% hluturinn) skyldi notað sem viðmiðun um hlutinn sem áður hafði verið seldur (25% hlutinn), vera í ósamræmi við framangreinda niðurstöðu skattrannsóknarstjóra. Þrátt fyrir meginregluna um að meta skuli allan vafa gjaldanda í hag hafi hæsta mögulega fjárhæð verið valin. Viðskipti aðila með hlutabréfin í Hagkaupum hf. hafi verið rakin í andmælabréfi stefnanda ásamt aðstæðum að baki og dregin sú ályktun að ekki ætti að leggja kaupverð í samningnum frá 19. júní 1998 til grundvallar varðandi verðmæti Bónuss sf. Um væri að ræða tvo aðskilda löggerninga sem væru ólíkir, bæði hvað varðaði efnisatriði, forsendur og aðstæður að baki. Vitni hefðu borið að kaupverðið samkvæmt samningnum frá 19. júní hefði verið langt umfram markaðsvirði félaganna í ársbyrjun það ár og stæðist engan veginn hefðbundnar aðferðir við verðmat fyrirtækja. Afkoma sameinaðs fyrirtækis í kjölfarið réttlætti ekki heldur þessa verðlagningu. Ekki yrði beitt annarri aðferð en þeirri sem notuð hafi verið af endurskoðendum félagsins á sínum tíma varðandi verðmæti Bónuss sf., þ.e. að styðjast við innra virði félagsins, sbr. meginreglu 18. gr. laga nr. 75/1981, nú 19. gr. laga nr. 90/2003. Með hliðsjón af gögnum málsins, framburði vitna og öðrum atvikum gæti samningurinn frá 19. júní 1998 ekki haft afturvirk áhrif á skattalega meðferð eldri samningsins.

Hvorki skattrannsóknarstjóri né Ríkisskattstjóri hefðu gert reka að því að sannreyna innbyrðis verðmæti þeirra eignarhluta sem notaðir voru sem greiðsla fyrir 25% hlut í Hagkaupum hf. og því væri um verulegan annmarka á rannsókn málsins að ræða. Ríkisskattstjóri hefði litið fram hjá verðmati frá ársbyrjun 1998, sem leiddi til mun hagstæðari niðurstöðu, en notað sama mat til að meta innbyrðis verðmæti þeirra félaga sem notuð hefðu verið sem greiðsla. Söluhagnað á félögunum væri ekki hægt að ákveða í þeim hlutföllum sem Ríkisskattstjóri gerði ráð fyrir og ósannað væri að meintur söluhagnaður hefði komið til vegna afhendingar á hlutum í Bónus sf. Ómögulegt væri að leggja sömu sjónarmið til grundvallar verðmati á sameignarfélögum og félögum með takmarkaðri ábyrgð. Taka yrði tillit til aðkomu nýrra eigenda í sameignarfélag þannig að ef verð hefði að einhverju leyti verið vanfært, sem þó væri alveg ósannað, leiddi það frekast til þess að verðmæti þeirra hluta, sem hefðu orðið eftir í eigu Gaums ehf. á þessum tíma, hefði aukist, heldur en að endurgjaldið sem slíkt hefði verið hærra en greindi í samningi. Leiddi þetta beint af reglum um félög af þessu tagi. Eignarhlutir í Bónus sf. hefðu síðan fallið Eignarhaldsfélaginu Gaumi ehf. í skaut við skiptingu en ekki stefnanda, þannig að ljóst var að meintur viðbótarhagnaður af þessum viðskiptum hefði ekki fallið til stefnanda.

Með úrskurði 30. desember 2004 hafi Ríkisskattstjóri hrundið hinum boðuðu breytingum í framkvæmd og endurákveðið, m.a. opinber gjöld stefnanda gjaldárin 1999-2003. Í úrskurðinum hafi Ríkisskattstjóri vikið að andmælum stefnanda, en ekki tekið þau til greina. Ríkisskattstjóri hafi talið að vantalinn söluhagnaður Gaums ehf. vegna sölu á hlutum í félögunum fjórum, Bónus sf., Bónusbirgðum ehf., Ísþori ehf. og Baugi hf., væri 775.549.986 krónur (875.183.333 krónur – 99.633.347 krónur). Þar af næmi vantalinn hagnaður vegna sölu eignarhluta í Bónus sf. 668.519.432 krónum (754.402.779 krónur – 85.883.347 krónur), en vantalinn hagnaður af sölu hluta í einkahlutafélögum 107.030.554 krónum (120.780.554 krónur – 13.750.000 krónur).

Með bréfi 10. mars 2005 hafi stefnandi skotið úrskurði ríkisskattstjóra um endurákvörðun til yfirskattanefndar og krafist aðallega að úrskurður ríkisskattstjóra yrði felldur úr gildi. Til vara hafi verið krafist að endurákvörðun samkvæmt úrskurðinum yrði hrundið í heild eða að hluta og fallið frá álagsbeitingu í málinu.

Úrskurður yfirskattanefndar hafi verið kveðinn upp 26. september 2007. Stefnandi vísi í niðurstöðukafla úrskurðarins, þar sem tekin sé afstaða til röksemda stefnanda um verðmæti einstakra eignarhluta sem fóru á milli aðila í viðskiptunum. Þar segi

að kaupsamningurinn frá 3. júní 1998 verði ekki lagður til grundvallar réttri skattlagningu, enda endurspegli á engan hátt þau raunverðmæti sem fóru á milli aðilanna. Verðmætin hafi ekki þurft að meta til viðskiptaverðs þar sem staðið hafi til að sameina félögin, þ.e. Hagkaup hf. og Bónus sf., og ákvörðun eignarhlutfalla því verið meginverkefnið. Ekkert skráð markaðsverð hafi verið á greindum tíma á eignarhlutum í félögunum sem kaupsamningurinn frá 3. júní 1998 taki til. Samkvæmt þessu verði að telja að aðstæður hafi verið með þeim hætti sem greini í 2. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 2. mgr. 25. gr. laga nr. 90/2003, og því tilefni til þess að ríkisskattstjóri mæti hvað telja skyldi eðlilegt verð í umræddum makaskiptasamningi og miða skattlagningu söluhagnaðar við það, eins og gert hafi verið með hinum kærða úrskurði. Þá komi til úrlausnar hvort það matsverð, sem ríkisskattstjóri hafi byggt á, sé reist á það traustum grundvelli að það teljist sem „eðlilegt verð“ í skilningi lagaákvæðisins. Byggja verði á því, svo sem ríkisskattstjóri hafi gert, að verðmæti sem hafi gengið á milli samkvæmt umræddum samningi frá 3. júní 1998 séu jafngild, enda standi engin rök til annars.

Við ákvörðun matsverðs hafi ríkisskattstjóri tekið mið af verðlagningu samkvæmt kaupsamningi 19. júní 1998 þar sem 75% hlutafjár í Hagkaupum hf. voru seld Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. og Kaupþingi hf., auk þess sem Fjárfestingarfélagið Þor hf. hafi selt bönkunum hlutafjáreign sína (37,5%) í Baugi hf. Í samningnum hafi jafnframt verið kveðið á um kauprétt bankanna á öllum hlutum í fyrirhuguðu einkahlutafélagi, Boðið heim, en eignir þess yrðu 75% eignarhlutur í Bónus sf., 75% eignarhlutur í Bónusbirgðum ehf. og 75% eignarhlutur í Ísþori ehf. Við ákvörðun matsverðs hafi ríkisskattstjóri lagt saman verðmæti þeirra félaga, sem samningurinn frá 19. júní 1998 tók til. Af hálfu kæranda hafi því verið haldið fram að samningurinn frá 19. júní 1998 sé ekki tækur sem grundvöllur ákvörðunar matsverðs. Meðal annars hafi því verið borið við að um sé að ræða aðskilda löggerninga, sem séu ólíkir hvað snerti efni, forsendur og aðstæður að baki þeim. Verð samkvæmt síðari samningnum sé langt umfram markaðsverð. Ekki sé þó nein nánari grein gerð fyrir þessu og ekkert rökstutt og lægra matsverð hafi komið fram af hálfu kæranda. Ríkisskattstjóri vitni til dagsetningarinnar 3. júní 1998 og að skammur tími hafi liðið milli samninganna, enda þótt ekki sé þrætt fyrir að kaupsamningurinn sé byggður á samkomulagi frá 31. desember 1997. Í því samkomulagi hafi ekkert verð verið tilgreint og samið um að yfirlit yfir verðmæti yrði gert síðar. Það hafi verið gert með samningnum frá 3. júní 1998. Samkvæmt þessu verði að byggja á því að verðlagning samkvæmt samningnum miðist við greind tímamörk og falli því nærri í tíma.

Þá ákvörðun sína, að byggja matsverð umræddra eignarhluta samkvæmt kaupsamningnum frá 3. júní 1998 á verðlagningu samkvæmt kaupsamningum frá 19. júní s.á., hafi Ríkisskattstjóri rökstutt með því að um væri að ræða viðskipti, sem gerð væru á sama grundvelli, með eignarhluti í sömu félögum er miðuðust við sama tíma. Viðskipti samkvæmt síðari kaupsamningnum hefðu verið á milli óskyldra aðila og ekki gerð við neinar þær aðstæður að efni væru til að draga í efa að verðlagning endurspeglaði raunvirði hins selda. Skiptingu verðsins milli þeirra eignarhluta annars vegar sem Gaumur ehf. lét af hendi og hins vegar sem félagið fékk yrði að miða við jafngild verðmæti í viðskiptunum. Þá þætti rétt að skipta því matsverði sem þannig fengist hvað snerti þá eignarhluta sem Gaumur ehf. lét af hendi í sömu hlutföllum og tilgreint verð þeirra væri í kaupsamningnum frá 3. júní 1998. Viðmiðun við verðlagningu samkvæmt samningnum frá 19. júní s.á. hafi verið mótmælt af hálfu kæranda með almennri staðhæfingu um að hún hafi verið umfram markaðsvirði félaganna í ársbyrjun 1998. Þessi staðhæfing sé ekkert nánar rökstudd, að því undanskildu að vísað sé til þess að þetta hafi komið fram við skýrslutökur. Þær upplýsingar séu þess eðlis að ekki verði af þeim dregin nein óyggjandi ályktun um að verðlagningin hafi verið of há. Að þessu virtu og með vísan til greindra forsendna Ríkisskattstjóra svo og þess að ekkert rökstutt matsverð hafi komið fram af hálfu kæranda þyki ekki varhugavert að byggja á greindri verðlagningu samkvæmt kaupsamningnum frá 19. júní 1998 sem tæku matsverði samkvæmt 2. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1981 er skiptist miðað við jafngildi, eins og fyrr segi. Tekið hafi verið umtalsvert tillit til varfærnissjónarmiða við ákvörðun matsverðsins, enda þótt greindur samningur væri allt að einu hafður til hliðsjónar. Hvað varðar skiptingu þannig fengins matsverðs milli þeirra einstöku eignarhluta, sem Gaumur ehf. hafi látið af hendi samkvæmt kaupsamningnum 3. júní 1998, þá byggði Ríkisskattstjóri á þeirri skiptingu sem tilgreind sé í samningnum, enda yrði að telja að samningurinn endurspeglaði hugmyndir samningsaðila um innbyrðis verðmæti eignanna. Ríkisskattstjóri hafi tekið skiptingu samkvæmt kaupsamningnum fram yfir skiptingu samkvæmt vinnugagni frá 9. janúar 1998 en nokkur munur væri á skiptingu samkvæmt þessum gögnum, þó ekki stórvægilegur. Þessum skiptigrundvelli sé mótmælt af hálfu kæranda án þess þó að settar séu fram nokkrar hugmyndir um aðra skiptingu. Umrædd skipting, sem ríkisskattstjóri hafi byggt á, sé tilgreind af samningsaðilum sjálfum í kaupsamningnum frá 3. júní. Málatilbúnaður kæranda hafi gengið út á að verðlagning samkvæmt þessum samningi hafi verið eðlileg og verði að ætla að skipting verðs á einstaka eignarhluti sé þar ekki undanskilin. Að þessu virtu og með því að engin rökstudd skipting hafi komið fram af hálfu kæranda þyki engin efni til að hrófla við þessum þætti í ákvörðun ríkisskattstjóra.

Af hálfu stefnanda sé vísað til þess að tekjuviðbótin, 668.519.432 krónur, sem lögð hafi verið á stefnanda með úrskurðum Ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar, sé vegna alls (100%) meints söluhagnaðar af sölu á 25% eignarhluta í Bónus sf. við kaup Gaums ehf. á hlutabréfum í Hagkaupum hf. Félaginu hafi verið skipt upp og sé stefnandi annað viðtökufélaganna og beri ábyrgð á 73,106364% skuldbindinga Gaums ehf. Af því leiði að væri ályktun yfirskattanefndar rétt um að tekjuviðbót Gaums ehf. eigi að nema 668.519.432 krónum þá verði einungis 73,106364% lögð á stefnanda, eða 488.730.089 krónur. Sama gildi um aðrar niðurstöður um tekjuviðbætur á hendur Gaumi ehf. Afleiðingar þeirra lendi einungis að hluta á stefnanda.

Krafa stefnanda um að úrskurður yfirskattanefndar um að færa honum til tekna 668.519.432 krónur í skattskilum ársins 1999 vegna tekjuársins 1998 vegna meints vantalins hagnaðar af sölu á 25% eignarhlut í Bónus sf. verði felldur úr gildi, sé byggð á eftirfarandi rökum:

Á árinu 1992 hafi dótturfélag Hagkaupa hf., Fjárfestingarfélagið Þor hf., keypt helming sameignarfélagsins Bónuss sf. fyrir 80.000.000 krónur. Kaupin hafi breytt litlu um daglegan rekstur sameignarfélagsins sem hafi áfram verið undir stjórn „Bónusfeðga“.

Í júní 1997 hafi verið ákveðið að skipta Hagkaupum hf. upp í tvö félög á grundvelli 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Skyldi í því sambandi stofnað nýtt hlutafélag sem yfirtæki fasteignarekstur félagsins miðað við 1. júlí það ár. Skiptingin hafi verið byggð á ársreikningi 1996. Vegna skiptingarinnar hafi eigið fé félagsins verið endurmetið og gerður stofnefnahagsreikningur fyrir bæði félögin. S-kk-nf H-kk-nf, löggiltur endurskoðandi, hafi annast matið og gerð efnahagsreikningsins. Samkvæmt matinu hafi Hagkaup hf. verið talin að verðmæti 1.900.000.000 króna, en eftir skiptingu og án fasteigna 1.300.000.000 króna. Endanlegri ákvörðun um skiptingu félagsins hafi verið frestað vegna viðræðna er hófust haustið 1997 milli eigenda Hagkaupa og sameigenda þeirra að Bónus sf. um hugsanlega sameiningu félaganna. Viðræðurnar hafi endað með samkomulaginu frá 31. desember 1997.

Líta verði til eignastöðu félaganna við gerð upphaflega samkomulagsins frá 31. desember 1997. Í samkomulaginu sé lýst því sem eigendur Hagkaupa selji og endurgjaldinu frá Gaumi ehf. sem hafi m.a. verið milligjöf í peningum að fjárhæð 245.000.000 króna. Á „fjármálaþingi“ 22.-23. maí 1997 hafi legið fyrir að eigið fé félagsins 31. desember 1996 hafði numið 1.098 milljónum króna, og áætlað að það yrði 1.399 milljónir króna í árslok 1997 (áður en skipting félagsins var komin í myndina). Á sama fundi hafi komið fram að eigið fé Bónuss sf. væri 260 milljónir króna í árslok 1996 og áætlað að það yrði 366 milljónir króna í árslok 1997. Miðað við þessar tölur hefði bókfært virði 25% Hagkaups numið 349.750.000 króna, en Bónuss 91.500.000 króna. Þá hafi legið fyrir niðurstaða S-kk-ef H-kk-ef á Hagkaupum hf. miðað við 30. júní 1997, sem hafi metið félagið í heild á 1.900.000.000 króna, en án fasteigna á 1.303.000.000 króna, eða sem svari 325.750.000 krónum fyrir 25% eiginfjár Hagkaupa. Hvað varðar önnur félög, sem samkomulagið hafi náð til, hafi verðmæti bókfærðs eigin fjár þeirra 31. desember 1996 verið sem hér segi: Bónusbirgðir ehf., neikvætt í heild um 350.594 krónur, og Ísþor ehf., neikvætt í heild um 1.686.226 krónur. Eigið fé Baugs ehf. hafi numið í heild 110.414.672 krónum, eða sem svari 13.801.834 krónum fyrir 12,5%, þar af hafi verið eignfærðar 6.508.324 krónur í ársreikningi Bónuss sf.

Samkvæmt þessu hafi verðmæti hinna seldu hluta, miðað við þær tölur sem fyrir lágu um áætlað bókfært eigið fé félaganna um áramótin 1997/1998, verið sem hér segi:

Hagkaup hf. 25% 349.750.000 krónur

Bónus sf. 25% 91.500.000 krónur

Bónusbirgðir ehf. 25% ( 87.624) „

Ísþor ehf. 25% ( 421.556) „

Baugur ehf. 12,5% 6.508.324 „

Peningagreiðsla 245.000.000 „

342.499.144 krónur

Ekki sé vitað til að svona nákvæmt yfirlit hafi verið fyrir hendi við gerð samkomulagsins, en sæst hafi verið á að milligjöf með Bónus og tengdum félögum skyldi vera 245.000.000 króna. Miðað við ofangreindar forsendur hefði milligjöfin átt að vera 252.250.856 krónur en það sé óverulegt frávik. Gert hafi verið ráð fyrir að eigið fé Hagkaupa hf. myndi lækka þar sem færa hafi átt fasteignir félagsins í annað félag og eigendum Bónuss sf. verið kunnugt um það. Mat endurskoðanda félagsins frá miðju ári 1997 hafi legið fyrir og hafi verðmæti 25% eigin fjár rekstrarfélags Hagkaupa hf. verið metið 29 falt nafnverð hlutafjár félagsins eftir skiptingu.

Eftir að samkomulagið 31. desember 1997 var gert hafi verið hafist handa við að skipta Hagkaupum hf. Eigin fé félagsins, 1.255.968.980 krónum, hafi verið skipt þannig að í hlut nýs fasteignafélags, Eignarhaldsfélagsins Kringlunnar ehf., hafi komið 401.424.485 krónur, en í hlut Hagkaups hf. 854.544.495 krónur. Eigendur Hagkaupa hf., fjármálastjóri og endurskoðandi félagsins, auk eigenda Gaums ehf., hafi farið til Bandaríkjanna til þess að skipuleggja samstarf sitt og fá ráðgjöf um það og rekstur félaganna. Eigendur Gaums ehf. hafi greitt 100.000.000 króna af milligreiðslunni samkvæmt samningnum frá 31. desember 1997 í janúar 1998. Skrifað hafi verið undir samkomulagið frá 31. desember 1997 að gerðum lítilsháttar breytingum 27. mars 1998. Sérstaklega hafi verið tekið fram að í framhaldi af undirritun samningsins yrði gert yfirlit um verðmæti þeirra eignarhluta sem yfirfærðir væru með samningnum og mundi í því sambandi leitað hagkvæmustu skattalegra leiða. Á þessum tíma hafi ekki enn legið fyrir ársreikningar 1997 fyrir öll félögin.

Gengið hafi verið frá ársreikningi Hagkaupa hf. fyrir árið 1997 hinn 26. mars 1998, en ársreikningi Bónuss sf. nokkru síðar. Samkvæmt ársreikningi Hagkaupa hf. hafi eigið fé félagsins, eftir skiptingu þess í tvö félög, numið 854.544.495 krónum sem samsvari 213.636.124 krónum fyrir 25% þess. Eigið fé Bónuss sf. hafi numið 343.533.389 krónum sem samsvari 85.883.347 krónum fyrir 25% hlut þess. Bókfært eigið fé Baugs ehf. og Ísþors ehf. hafi nánast verið óbreytt frá 1996, en eigið fé Bónusbirgða hf. hafði orðið neikvætt um 8.352.239 krónur sem svari til 2.088.060 króna neikvæðrar stöðu fyrir 25% hlut. Nauðsynlegt hafi verið að fá samþykki samkeppniráðs fyrir sameiningunni og hafi því verið ritað erindi þar um með bréfi 30. apríl 1998. Með öðru erindi 22. maí s.á. hafi ráðið verið upplýst um að samhliða þeim fyrirætlunum sem fram komi í erindinu frá 30. apríl sé stefnt að því að Gaumur, ásamt nokkrum fjárfestum, stofni hlutafélagið Gír hf., sem eignist öll hlutabréf í Hagkaupum og alla eignarhluti í Bónus. Muni hið nýja félag eignast öll hlutabréf Hofs og Þ-hk-ef í Hagkaupum og Bónus. Gaumur muni leggja hlut sinn í Bónus til félagsins. Þá komi fram að eignarhald félaganna verði í höndum Gírs, en eigendur og eignarhlutir eigenda verði þessir:

Gaumur ehf. 25,0%

Fjárfestingabanki atvinnulífsins hf. 32,5%

Kaupþing hf. 32,5%

Gír hf. 10,0%

Samkeppnisráð hafi svarað erindinu 3. júní 1998 og hafi ekki sett fót fyrir fyrirhugaðar ráðagerðir. Sama dag hafi verið gert yfirlitið sem gera skyldi samkvæmt samkomulaginu, sem undirritað var 27. mars 1998. Af orðalagi samkomulagsins virtist ljóst að nafn skjalsins „Kaupsamningur“ hafi valdið misskilningi hjá skattrannsóknarstjóra, þar sem hann hafi tekið skjal þetta sem nýjan samning og þótt samningsverðið óeðlilegt í samanburði við söluverðið sem um var samið 19. júní 1998. Sé gerður samanburður á eigin fé félaganna sem seld voru að hluta 31. desember 1997 og tilgreindu kaupverði samkvæmt „kaupsamningnum“ frá 3. júní 1998 komi eftirfarandi í ljós:

Samanburðurinn sýni að væri farið alfarið eftir bókfærðu verði eignarhlutanna hefði milligjöfin numið 121.675.774 krónum. Bindandi samkomulag hefði hins vegar verið gert 31. desember 1997 um að milligjöfin í peningum skyldi vera 245.000.000 króna sem endurspegli mat samningsaðila á mismun verðmætanna þegar samningurinn var gerður. Þannig hafi kaupin verið talin jafngild fyrir báða aðila. Þótt form samningsins frá 3. júní 1998 hafi verið annað en upphaflega kaupsamningsins hafi hann verið settur upp þannig að í meginatriðum hafi verið miðað við það verð sem aðilar hafi samið um áramótin 1997/1998.

· Verðlagning á Ísþori ehf. og Bónusbirgðum ehf. hafi verið miðuð við nafnverð hlutafjár en í Baugi ehf. hafi matið verið hærra enda hafi verið í félaginu eigið fé umfram hlutafé.

· Verðlagning á 25% hlut í Bónus sf. hafi verið miðuð við stöðu eigin fjár félagsins í árslok 1997.

· Verðlagning á 25% hlutafjár Hagkaupa hf. hafi verið ákveðin með hliðsjón af því verði sem kaupendur voru reiðubúnir að greiða fyrir hlutabréfin, sem samsvaraði 30,63 földu nafnverði selds hlutafjár eins og fram komi í úrskurði ríkisskattstjóra. Til samanburðar hafi mat S-kk-ef H-kk-ef endurskoðanda frá miðju ári 1997 verið 29 falt nafnverð hluta. Verðið samsvari Q-hlutfalli 1,61 og V/H hlutfalli 9,74, sem bendi til að ekki skeiki verulega frá sambærilegu verði í almennum viðskiptum. Taka verði og tillit til þess að hér hafi aðeins verið um að ræða 25% hlut í Hagkaupum. Engin sala hefði átt sér stað á hlutabréfum í félaginu og engin vitneskja legið fyrir um hugsanlegt gangverð eða markaðsverð hlutabréfa í félaginu þegar kaupin voru ákveðin. Kaupin hafi ekki síst verið gerð til að styrkja stöðu félaganna og áframhaldandi rekstur þeirra. Aðilar hafi gert sér vonir um að með þessum aðgerðum og síðar sameiningu félaganna yrði unnt að setja hið sameinaða félag á almennan hlutabréfamarkað og við það myndi verðmæti þessara eigna þeirra aukast.

Í úrskurði yfirskattanefndar segi að óumdeilt sé að kaupsamningurinn frá 3. júní 1998 eigi rætur sínar að rekja til samkomulags milli eigenda Hagkaupa hf. og Gaums ehf. frá 31. desember 1997 sem staðfest var og undirritað með nokkrum breytingum 27. mars 1998. Samkomulagið varði samstarf um sameiginlegan rekstur fyrirtækjanna og síðan samstarf þeirra. Ríkisskattstjóri hafi ekki dregið þetta í efa og byggt á því að í kaupsamningnum hafi raungerst þau áform sem fólust í samkomulaginu. Niðurstaða skattrannsóknarstjóra hafi verið að verðmat í kaupsamningnum hefði þó ekki haft neina skírskotun til raunvirðis. Ekkert verðmat komi fram í samkomulaginu frá 31. desember 1997 heldur aðeins tilgreind fjárhæð milligjafar. Í 1. gr. samkomulagsins segi að aðilar muni í framhaldi af undirritun samkomulagsins gera yfirlit um verðmæti þeirra eignarhluta sem yfirfærð væru með samkomulaginu og muni í því sambandi leita hagkvæmustu skattalegra leiða.

Stefnandi mótmæli að verðmætin hafi fyrst skipt um hendur við gerð „kaupsamningsins“ 3. júní 1998. Bindandi samningur hafi verið gerður um áramótin 1997/1998 og hafi afhending í reynd farið þá strax fram, þar sem aðilar hafi frá þeim tíma notið hagnaðar eða taps af félögunum í samræmi eignarhluta. Gaumur hafi greitt 100.000.000 króna í janúar. „Kaupsamningurinn“ 3. júní 1998 hafi því eingöngu verið gerður í því skyni að uppfylla ákvæði 1. tl. samkomulagsins frá 31. desember 1997. Báðir aðilar hafi verið bundnir af upphaflega samningnum og þeirri milligjöf, sem samið var um. „Kaupsamningurinn“ frá 3. júní 1998 hafi því í raun verið afsal og endanlegt uppgjör aðila, þar sem nánar voru útfærð ákvæði upphaflega samningsins, en ekki eiginlegur kaupsamningur eins og ríkisskattstjóri byggi á.

Samkomulagið frá 31. desember 1997 hafi verið gert á grundvelli samnings um jafngildi, eins og aðilarnir hafi metið það þegar samkomulagið var gert. Hvorki þá né 3. júní 1998 hafi verið við neinar staðfestar viðmiðanir að styðjast um verðmæti þess sem samningurinn tók til. Skattrannsóknarstjóri, ríkisskattstjóri og yfirskattanefnd miði niðurstöður sínar við samningsniðurstöður sem urðu 19. júní 1998 þegar allar forsendur hafi verið gjörbreyttar frá því sem verið hafði um áramótin 1997/1998.

Eigendur Hagkaupa hf. hafi ætlað að gera hið sameinaða félag Hagkaup/Bónus að almenningshlutafélagi, jafnvel á árinu 1999. Þeim hafi verið ljóst að til þess að ná því takmarki yrðu þeir að ná meirihlutavaldi á báðum félögunum og fá heimild samkeppnisyfirvalda fyrir því. Með þeim hætti hafi þeir vonast til að hægt yrði að koma á fót eftirsóttum og góðum fjárfestingarkosti fyrir almenning. Nokkurrar tortryggni virtist þó hafa gætt frá eigendum Hagkaupa hf. í garð eigenda Gaums ehf. á þeim tíma sem samkomulagið frá 31. desember var útbúið. Í samkomulaginu 31. desember 1997 komi fram að eigendur Hagkaupa hf. hafi gert meðeigendum sínum ljóst að þeir myndu ekki þola ásókn þeirra í yfirtöku félagsins. Engu að síður hafi mál þróast þannig að eigendur Gaums ehf. hafi fengið Kaupþing og Fjárfestingabanka atvinnulífsins til þess að aðstoða sig við að fjármagna kaup á eignarhluta meirihlutaeigenda Hagkaupa hf. í félaginu. Tilgangur kaupanna hefði verið að kaupa „Hagkaupsfjölskylduna” út. Verðið sem kaupendur buðu hafi þótt ótrúlega hátt, en það samsvarar Q-hlutfallinu 8,56 og V/H hlutfallinu 52, eða mörgum sinnum hærra en það sem almennt gerðist og þekktist á þessum tíma. Hér hafi verið um annars konar verðmat að ræða en þau sem almennt tíðkuðust og gert í þeim tilgangi einum að kaupa út „Hagkaupsfjölskylduna“. Þessi viðskipti eru talin upphafið að breyttum viðskiptaháttum með hlutabréf, sem nú hafi stöðugt fengið aukið vægi, og mikilli útrás hlutafélaga á innlendum og erlendum hlutabréfamörkuðum, með aðstoð banka.

Af þessu verði ráðið að tilboðið sem „Hagkaupsfjölskyldan“ fékk frá Kaupþingi hf. og Fjárfestingabanka atvinnulífsins hafi verið sprengitilboð, án eldri hliðstæðu, gert í þeim tilgangi að tryggja eigendum Gaums ehf. yfirráð yfir Hagkaupum. Eðli þessara hlutabréfaviðskipta sé því alls óskylt og ólíkt almennum hlutabréfaviðskiptum, eins og þau hafi tíðkast á árinu 1998.

Endurákvörðun ríkisskattstjóra á tekjuskattsstofnum kæranda sé byggð á 24. gr. laga nr. 75/1981, en í henni segi að þegar eign er látin af hendi við makaskipti skuli það teljast sala hennar og fer um skattskyldu söluhagnaðar eftir ákvæðum 10.-27. gr. laganna. Enn fremur segi þar að ef ákvörðun kaup- eða söluverðs í makaskiptasamningi sé verulega frábrugðin því sem almennt gerðist í hliðstæðum viðskiptum, þar sem um beina sölu eða kaup sé að ræða, geti skattyfirvöld metið hvað telja skuli eðlilegt verð og miðað skattlagningu söluhagnaðar við það.

Meginreglan í skattarétti sé sú að verð, sem aðilar komi sér saman um í viðskiptum sín í milli, sé lagt til grundvallar skattlagningu. Ákvæði 2. mgr. 24. gr. feli í sér undantekningu frá meginreglunni sem beri að skýra þröngt. Skattyfirvöld þurfi að sýna fram á með ótvíræðum hætti að verð sem verði til í frjálsum viðskiptum sé verulega frábrugðið því sem almennt gerðist í hliðstæðum viðskiptum. Í þessu máli hafi skattyfirvöld ekki lagt sjálfstætt mat á verð einstakra þátta samningsins frá 31. desember 1997. Enginn samanburður hafi verið gerður við hliðstæð viðskipti á þeim tíma. Engin tilraun sé gerð til þess að skýra að hvaða leyti samkomulagið frá desember 1997 sé frábrugðið því sem almennt gerðist á þeim tíma eða hvernig útfærsla samningsins í „kaupsamningnum“ 3. júní 1998 hafi verið frávik frá því sem eðlilegt var. Niðurstaðan sé fengin með samanburði á viðskiptum, sem gerð voru 19. júní s.á., þ.e. tæpu hálfu ári eftir að makaskiptasamkomulagið var gert. Stefnandi mótmæli því að sýnt hafi verið fram á að samningurinn frá 19. júní sé þess eðlis að af honum megi draga ályktun um hvernig viðskiptum með hlutabréf og eignarhluti í sameignarfélögum, þ.m.t. um verðlagningu, hafi almennt verið háttað um áramót 1997/1998. Skattyfirvöld virtust, án sjálfstæðs mats eða samanburðar, hafa lagt kaupverðið í samningnum frá 19. júní til grundvallar sem eðlilegt verð í viðskiptunum hálfu ári fyrr. Skattyfirvöld hafi enga tilraun gert til þess að réttlæta þessa ákvörðun með því að meta sjálf útreikningsaðferðir, sem notaðar voru við kaupin, eða leita álits eða upplýsinga frá hlutlausum aðilum sem kunnugir voru verðbréfamarkaðnum á þessum tíma.

Viðskiptin sem um ræði séu engan veginn sambærileg, hvorki varðandi tíma, efni né tilgang. Með fyrri samningnum hafi aðilar gert makaskiptakaup á verði sem þeir hafi leitast við að ákvarða eftir bestu getu án þess að á annan aðilann væri hallað. Báðir aðilar hafi gert ráð fyrir því að starfa áfram og eiga í hinu sameinaða félagi, þótt annar aðilinn hafi lýst því markmiði sínu að reyna að setja hlutabréf sín á almennan hlutabréfamarkað á árinu 1999. Í skattalögum sé beinlínis stuðlað að því að félög geti styrkt starfsemi sína með sameiningu án sérstakrar skattlagningar, sbr. IV. kafla. laga nr. 90/2003.

Stefnandi mótmæli að verð í kaupsamningnum 19. júní verði lagt til grundvallar um verð í eldri samningum. Í síðari samningum hafi gætt margra sjónarmiða sem ekki hafi verið fyrir hendi í þeim fyrri. Stórar fjármálastofnanir hafi verið komnar inn í myndina sem kaupendur. Hugmyndir bankanna hafi verið um kaup og sölu á stórri verslunarkeðju sem nyti fjármögnunar seljenda frá upphafi. Viðskiptahugmyndin hafi m.a. verið háð afstöðu samkeppnisyfirvalda en ekki fyrr en í júní 1998 hafi jákvæð afstaða þeirra til samruna fyrirtækjanna legið fyrir. Gríðarlegar breytingar hafi einmitt orðið á þessum tíma á verðmati fyrirtækja, ekki síst fyrir aðkomu bankanna. Þau sjónarmið hafi heyrst að þar inn í hafi spilað áhugi bankanna á því að halda verði háu þar sem tekjur þeirra af viðskiptunum hafi haft beina tengingu við kaupverðið og lán sem veitt voru.

Í andmælabréfi stefnanda 10. desember 2004 til Ríkisskattstjóra sé fundið að því að stefnanda hafi aldrei gefist kostur á að fjalla um endanlega skýrslu Skattrannsóknarstjóra. Frestir til andmæla gagnvart boðaðri endurákvörðun Ríkisskattstjóra hafi verið ónógir miðað við efni og umfang málsins og beiðni um hæfilegan frest verið synjað. Á bls. 117 í úrskurði yfirskattanefndar sé fallist á að frestir sem ríkisskattstjóri veitti stefnanda til andmæla hafi verið í „knappara lagi“, en því þó hafnað að knappur frestur og vanhöld á því að gefa stefnanda kost á að fjalla um skýrslu skattrannsóknarstjóra nægðu til þess að komast að niðurstöðu um að „lögmæltur andmælaréttur félagsins hafi verið fyrir borð borinn“. Stefnandi byggi á því að andmælaréttur samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003 og 13. gr. laga nr. 37/1993 hafi verið á honum brotinn og leiði það til niðurfellingar ákvörðunarinnar. Yfirskattanefnd hafi ógilt ákvörðun ríkisskattstjóra um endurákvörðun skatta „Hagkaupsfjölskyldunnar“ vegna sömu viðskipta á grundvelli þess að brotið hefði verið gegn andmælarétti hennar. Jafnræðissjónarmið ættu að leiða til þess að sama niðurstaða verði hjá stefnanda um þetta atriði.

Varakrafa stefnanda sé að honum verði í stað tekjuviðbótar að upphæð 668.519.432 krónur færðar til tekna 174.809.492 krónur í skattskilum hans árið 1999 vegna tekjuársins 1998, og að til grundvallar útreiknings á hagnaði af sölu 25% eignarhluta í Bónus sf. verði lagðar upplýsingar um verðmat viðkomandi félaga á vinnuskjali 9. janúar 1998. Þar komi eftirfarandi fram um verðmat félaganna sem um ræði:

Verðmæti Hagkaupa hf. sé metið á 3.000.000.000 króna

Verðmæti Bónuss sf. sé metið á 1.300.000.000 króna

Verðmæti Baugs ehf. sé metið á 240.000.000 króna

Verðmæti Bónusbirgða ehf. sé metið á 60.000.000 króna

Verðmæti Ísþors ehf. sé metið á 60.000.000 króna

Verðmæti leigusamnings í Smáratorgi sé metið á 120.000.000 króna.

Niðurstaða Skattrannsóknarstjóra hvað þennan lið varði hafi verið sú að stefnandi hefði að minnsta kosti átt að miða skattskyldan söluhagnað við verðmatið 9. janúar 1998 en samkvæmt því væri vantalinn söluhagnaður vegna Bónuss sf. 239.116.653 krónur og hluti stefnanda þar af 73,106364% eða 174.809.492 krónur., sbr. eftirfarandi töflu:

Verð skv. Verð skv. Hlutfalls Vantalinn Hlutdeild

samningi vinnuskjali skipting söluhagnaður stefnanda

3. júní '98 9. janúar '98

Bónus 85.883.347 325.000.000 64,36% 239.116.653 174.809.492

Leigusamn. 0 120.000.000 23,76% 120.000.000 87.727.637

Ísþor ehf. 1.250.000 15.000.000 2,97% 13.750.000 10.052.125

Bónusb. ehf. 2.500.000 15.000.000 2,97% 12.500.000 9.138.296

Baugur ehf. 10.000.000 30.000.000 5,94% 20.000.000 14.621.273

Samtals 99.633.347 505.000.000 100,000% 405.366.653 296.348.823

Þrátt fyrir þessa greiningu Skattrannsóknarstjóra hafi hann talið að söluhagnaðurinn væri að öllum líkindum vantalinn um 1.085.556.389 krónur og að vísvitandi hefði verið gengið frá röngum samningi 3. júní 1998 hvað verðmæti varðaði og hann lagður til grundvallar færslu viðskiptanna í bókhaldi og skattskilum hlutaðeigandi aðila.

Til þrautavara telji dómurinn að tekjuviðbót vegna meints söluhagnaðar af sölu 25% eignarhlutar í Bónus sf. hafi numið 668.519.432 krónum, krefjist stefnandi þess að einungis 73,106364% leggist á stefnanda í samræmi við ábyrgð hans á skuldbindingum Gaums ehf. og síðar Gaums hf. á tímabilinu 1. janúar til 30. júní 1998.

Niðurstaða yfirskattanefndar hafi verið að við mat á verðmætum í samningnum frá 3. júní 1998 skyldi samningurinn frá 19. júní hafður til hliðsjónar. Stefnandi mótmæli þessari niðurstöðu og vísi til málsástæðna sinna með aðalkröfu í þessum þætti. Komist dómurinn að niðurstöðu um að skattyfirvöldum hafi verið heimilt að beita ákvæðinu í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1981 til þess að meta þau verðmæti sem tilgreind eru í makaskiptasamningum þá beri að beita heimildinni af hófsemi og taka mið af grundvallarreglunni í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðalhófsreglunni. Þar sé mælt fyrir um að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun að lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verði ekki náð með öðru og vægara móti. Skuli þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn beri til. Skattrannsóknarstjóri hafi talið að stefnandi hefði að minnsta kosti átt að miða skattskyldan söluhagnað við verðmat 9. janúar 1998, en samkvæmt því væri vantalinn hagnaður stefnanda 405.366.653. krónur, sbr. framangreinda töflu. Með því að leggja þetta verðmat til grundvallar hefði ríkisskattstjóri náð lögmætu markmiði sínu, þ.e. beitingu 1. mgr. 24. gr. laga nr. 75/1981 við endurákvörðun sína, en jafnframt haft í heiðri meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Viðsemjandi stefnanda í viðskiptunum 31. desember 1997, eigendur Hagkaupa hf., hafi ekki þurft að þola neina viðbótarskattlagningu vegna viðskiptanna heldur hafi skattskil þeirra miðast við það verð sem aðilar lögðu til grundvallar í viðskiptunum sín á milli. Sjónarmið um jafnræði skattþegna leiði til þess að sömu skattareglur eigi að gilda um báða aðila samningsins.

Um málsatviki varðandi kaup á hlutabréfum í Arcadia Group PLC (Arcadia) er af hálfu stefnanda vísað til þess að á tímabilinu 18. júlí til 21. ágúst 2000 hafi Gaumur Holding S.A. keypt samtals 6.275.000 hluti í Arcadia. Meðalgengi hlutanna hafi verið um GBP 0,41. Arcadia sé enskt hlutafélag sem reki tískuvöruverslanir á Bretlandseyjum og á þessum tíma skráð í kauphöllinni í London. Kaup hlutabréfanna hafi farið fram á þessu tímabili á tilgreindu verði. Allar kaupnótur vegna hlutabréfaviðskiptanna beri með sér að kaupandinn hafi verið Gaumur Holding S.A.

Stefnandi hafi greitt kaupverð hlutabréfanna fyrir Gaum Holding S.A. Í samræmi við það hafi 6.275.000 hlutir í Arcadia verið eignfærðir í ársreikningi Gaums Holding S.A. fyrir árið 2000. Á móti hafi verið færð skuld við stefnanda að fjárhæð 387.687.000 krónur. Í ársreikningi stefnanda fyrir árið 2000 sé eignfærð krafa á dótturfélag 387.687.000 krónur, m.a. vegna kaupanna á Arcadia hlutabréfunum.

Kaupnótur vegna viðskiptanna hafi verið stílaðar á Gaum Holding S.A. Í ársbyrjun 2001 hafi Gaumur Holding S.A., ásamt Kaupþingi, Íslandsbanka-FBA, Baugi hf. og Gildingu hf., stofnað félagið A Holding S.A., skrásett í Lúxemborg. Markmið þess félags hafi verið að kaupa allt að 20% hlutafjár í Arcadia. Með samþykkt stjórnar („Resolution of the Board of Directors“) í Gaumi Holding S.A. 3. janúar 2001 hafi verið ákveðið að leggja umrædda hluti í Arcadia inn í hið nýstofnaða félag, A Holding S.A. Um svipað leyti hefðu ýmsar vangaveltur verið um hvernig skyldi ráðstafa eignarhaldi framangreindra hluta en þær hugmyndir hafi hins vegar ekki gengið eftir. Með samningi 10. maí 2001 hafi verið ákveðið að framselja framangreinda hluti í Arcadia frá A Holding S.A. til Baugs hf.

Í rannsókn Skattrannsóknarstjóra á bókhaldi stefnanda hafi m.a. verið tekin til rannsóknar meðferð og skráning kaupverðs, söluverðs og söluhagnaðar í bókhaldi og skattskilum stefnanda vegna viðskipta með hlutina í Arcadia. Skattrannsóknarstjóri hefði með rannsókninni ætlað að varpa ljósi á hvernig staðið hefði verið að viðskiptum með hluti í þessu félagi, hvert hefði verið söluverð hlutanna, hver hefði verið raunverulegur kaupandi/móttakandi hlutanna og hvernig hefði verið farið með viðskiptin í bókhaldi og skattskilum stefnanda.

Í niðurstöðuskýrslu Skattrannsóknarstjóra 29. júlí 2004 séu rakin ýmis gögn og af þeim telji skattrannsóknarstjóri megi ráða að stefnandi hafi í raun átt viðskipti með hlutina í Arcadia. Síðar hefði ýmsum gögnum verið breytt og þau útbúin í þeim tilgangi að láta svo líta út sem stefnandi hefði selt hlutina til Gaums Holding S.A. sem hafi síðan selt hlutina til A Holding S.A. og með því móti flutt hagnað af sölu hlutanna til Gaums Holding S.A. Færslur í bókhaldi stefnanda og skýrslutökur vegna þeirra hafi verið raktar ásamt því að ársreikningur Gaums Holding S.A. fyrir árið 2000 hafi sætt rannsókn. Einnig hafi verið vikið að gögnum og upplýsingum um kaup og sölu á hlutum í Arcadia, svo sem minnispunktum, útprentunum úr hlutafélagaskrá og tölvupóstum. Því næst hafi hluthafasamkomulag milli Íslandsbanka-FBA hf. og Baugs hf. 31. janúar 2001 verið rakið ásamt skýrslutökum þessu tengdu. Samkomulagið hafi náð til hlutabréfa í eignarhaldsfélaginu A Holding S.A. sem stofnað hafi verið um kaup á hlutabréfum í Arcadia.

Niðurstaða Skattrannsóknarstjóra hafi verið sú að gögn og upplýsingar sem fram hefðu komið við rannsóknina sýndu að stefnandi hefði keypt 6.275.000 hluti í Arcadia á árinu 2000, eða a.m.k. átt þá hluti í lok þess árs. Ekki væri hins vegar ljóst hvað hefði orðið af bréfunum eftir það tímamark en ýmislegt benti til þess að sala á hlutunum til Gaums Holding S.A. í árslok 2000 hefði í reynd ekki átt sér stað og gögn þar að lútandi verið útbúin nokkru síðar. Skattrannsóknarstjóri hafi talið að tveir möguleikar væru fyrir hendi til að gera grein fyrir sölu hlutanna í bókhaldi stefnanda. Annars vegar ætti að miða við að Gaumur Holding S.A. hefði eignast hlutabréfin í árslok 2000, eins og bókunardagsetning á sölunni í bókhaldi stefnanda væri framkvæmd. Hins vegar yrði að byggja á því að Gaumur Holding S.A. hefði ekki átt neina aðild að viðskiptunum með hlutabréfin í Arcadia. Fyrri leiðin fæli í sér vantalinn söluhagnað stefnanda tekjuárið 2000 sem næmi 251.388.027 krónum en sú síðari vanframtalinn söluhagnað í skattframtali vegna tekjuársins 2001 sem næmi 1.227.208.745 krónum og offramtalinn söluhagnað í skattframtali vegna tekjuársins 2000 sem næmi 46.504.807 krónum.

Á grundvelli skýrslu Skattrannsóknarstjóra hafi Ríkisskattstjóri boðað endurákvörðun á skattskilum stefnanda með bréfi 18. nóvember 2004. Þar reki Ríkisskattstjóri viðskipti með hlutabréf í Arcadia, m.a. aðkomu stefnanda og dótturfélags hans, Gaums Holding S.A., að viðskiptum með umrædda 6.275.000 hluti. Ríkisskattstjóri hafi vísað til þess að í skýrslu Skattrannsóknarstjóra ríkisins hefðu verið leiddar sterkar líkur að því að stefnandi hefði verið kaupandinn í umræddum viðskiptum og hlutirnir í Arcadia hefðu aldrei verið í eigu Gaums Holding S.A., heldur hefðu þeir verið í eigu stefnanda, allt þar til þeir runnu til A Holding S.A. Niðurstaða ríkisskattstjóra hafi verið sú að stefnandi hefði bæði verið raunverulegur og formlegur eigandi hlutanna í Arcadia, a.m.k. til ársloka 2000. Að mati hans benti flest til að stefnandi hefði átt hlutina, allt þar til þeir voru lagðir inn í A Holding S.A. gegn gagngjaldi í formi hluta í því félagi. Hann hafi þó ekki talið loku fyrir það skotið að formlegt eignarhald á hlutunum í Arcadia kynni að hafa færst til Gaums Holding S.A. í lok árs 2000 eða á árinu 2001 né útilokað að síðastgreint félag hefði tekið við formlegu eignarhaldi á hlutum í A Holding S.A. þegar hlutirnir í Arcadia voru lagðir inn í það félag ásamt greiðslu í reiðufé frá stefnanda. Ríkisskattstjóri hafi tekið fram að ef svo hefði verið þá hefði eignayfirfærslan byggst á samningi sem í ljósi kaupanna, fjármögnunar þeirra, kostnaðar vegna viðskiptanna og ábyrgðar á þeim yrði að telja fela í sér skipti í fjármálum sem væru verulega frábrugðin því sem almennt gerðist í slíkum viðskiptum. Slíkur samningur hefði þá falið í sér að kostnaði og áhættu af viðskiptunum væri ætlað að falla á stefnanda, en dótturfélaginu ætlað að njóta ágóðans. Aðstæður hefðu því verið með þeim hætti að ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, ættu við, þ.e. við slíkar aðstæður skyldu tekjur, sem án slíks samnings hefðu runnið til skattaðila, teljast honum til skattskyldra tekna. Ríkisskattstjóri hefði tekið fram að hvort sem stefnandi hefði bæði verið raunverulegur og formlegur eigandi umræddra hluta í Arcadia allan þann tíma sem um væri að ræða og í framhaldi þess raunverulegur og formlegur eigandi hluta í A Holding S.A. þar til þeir hlutir hefðu verið látnir af hendi fyrir hlutabréf í Baugi hf., eða Gaumur Holding S.A. hefði orðið formlegur eigandi einhverra umræddra hluta eða hlutabréfa á grundvelli óvenjulegs samnings við stefnanda, leiddi það til sömu skattalegu niðurstöðu gagnvart stefnanda. Ríkisskattstjóri hafi því boðað stefnanda tekjufærslu vegna meintra vantalinna tekna vegna sölu hlutabréfa í Arcadia, að fjárhæð 1.227.208.745 krónur í skattskilum stefnanda gjaldárið 2002, auk lækkunar tilgreinds „gengishagnaðar“ í skattskilum stefnanda gjaldárið 2001 um 46.504.807 krónur vegna meints oftalins söluhagnaðar.

Andmæli stefnanda gagnvart boðaðri endurákvörðun komi fram í bréfi 10. desember 2004. Þar vísi stefnandi til niðurstöðu skattrannsóknarstjóra sem hafi talið tvær leiðir líklegar en ekki getað tekið afstöðu til þess hvor þeirra ætti við. Hann hefði ekki getað fullyrt að stefnandi hefði verði eigandi að hlutum í umræddu félagi í árslok 2000. Rannsóknin hefði því ekki leitt í ljós að stefnandi hefði haft tekjur af hlutum í Arcadia á árinu 2001. Boðuð álagning ríkisskattstjóra benti til þess að ríkisskattstjóri teldi að stefnandi hefði haft tekjur af hlutum í Arcadia á árinu 2001 en af því leiddi að ríkisskattstjóri hefði byggt á síðari leiðinni.

Stefnandi hafi ítrekað að Gaumur Holding S.A. hefði verið orðinn raunverulegur eigandi hlutabréfanna fyrir árslok 2000. Því hafi verið mótmælt að ríkisskattstjóri skyldi velja án rökstuðnings óhagfelldari leið fyrir stefnanda. Þversögn hefði komið fram í rökstuðningi ríkisskattstjóra um það hvort viðskiptin hefðu átt sér stað milli stefnanda og Gaums Holding S.A. eða ekki. Í rökstuðningi ríkisskattstjóra hefði annars vegar komið fram að Gaumur Holding S.A. kynni að hafa tekið við formlegu eignarhaldi bréfanna. Hins vegar hefði ríkisskattstjóri byggt niðurstöðu sína á því að Gaumur Holding S.A. hefði tekið við eignarhaldi þeirra með samningi sem ætti að hafa verið frábrugðinn venjulegum samningum því að með honum hefði kærandi orðið af tekjum sem ella hefðu runnið til félagsins, sbr. skattlagningarheimild samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Stefnandi hafi mótmælt þessum skilningi ríkisskattstjóra og talið að ef miðað væri við að Gaumur Holding S.A. hefði keypt hlutabréf í Arcadia á óeðlilega lágu verði, þá hefðu skattyfirvöld heimildir til að ákveða skattaðilum skatt á slíkum grundvelli samkvæmt 2. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, en ekki á 1. mgr. sömu greinar, sbr. úrskurð yfirskattanefndar nr. 541/2001.

Með úrskurði 30. desember 2004 hafi ríkisskattstjóri hrundið hinum boðuðu breytingum í framkvæmd. Hann hafi rakið viðskiptin með hlutabréf í Arcadia og vísað til þess að skattrannsóknarstjóri hefði leitt fram að fjárhæð skattskylds söluhagnaðar af umræddum viðskiptum í heild væri með þeim hætti að frá verðmæti seldra eignarhluta í A Holding S.A., 1.865.827.100 krónum, væri dregið stofnverð sem samanstæði af kaupverði hluta í Arcadia, 341.182.361 krónu, og greiðslu í reiðufé fyrir hluti í A Holding S.A., 297.435.994 krónum. Þannig reiknaður næmi skattskyldur söluhagnaður 1.227.208.745 krónum. Þessi útreikningur byggðist á þeirri forsendu að stefnandi hefði í raun verið eigandi umræddra hluta í Arcadia og síðar A Holding S.A. allt fram til 10. maí 2001.

Með bréfi 10. mars 2005 hafi stefnandi skotið framangreindum úrskurði ríkisskattstjóra um endurákvörðun til yfirskattanefndar. Þess hafi aðallega verið krafist að hinn kærði úrskurður ríkisskattstjóra um endurákvörðun yrði alfarið felldur úr gildi. Til vara hefði verið krafist að endurákvörðun samkvæmt úrskurðinum yrði hrundið í heild eða að hluta og fallið yrði frá álagsbeitingu í málinu.

Úrskurður yfirskattanefndar hafi verið kveðinn upp 26. september 2007. Í honum sé rakið að stefnandi hafi ekki vikið sérstaklega að því í kæru til yfirskattanefndar hvort hann hefði í upphafi verið kaupandi greindra hluta í Arcadia eða einungis fjármagnað kaupin. Þar sem stefnandi hefði í málatilbúnaði sínum fyrst og fremst fjallað um afdrif hlutanna en ekki með beinum hætti mótmælt því að hafa átt þá í upphafi verði byggt á því að stefnandi hafi verið beinn kaupandi umræddra hluta í Arcadia Group PLC í júlí og ágúst 2000. Þetta hafi verið talið styðjast við gögn málsins og mætti ráða af skýrslutökum. Nefndin hafi talið framangreint hafa þá þýðingu að stefnandi yrði að sýna með skýrum og ótvíræðum hætti fram á hver hefðu orðið afdrif hlutanna. Kröfu stefnanda varðandi þetta kæruatriði hafi verið hafnað með úrskurði yfirskattanefndar.

Stefnandi byggi kröfur sínar um að fella beri úr gildi úrskurð yfirskattanefndar hvað varðar það að færa stefnanda til tekna 1.227.208.745 krónur í skattskilum stefnanda árið 2002 vegna tekjuársins 2001 vegna meintra tekna af skiptum á hlutabréfum í A Holding S.A. í stað hluta í Baugi hf. á eftirfarandi málsástæðum:

Aðalkrafa stefnanda væri byggð á því að stefnandi hafi aldrei verið eigandi hlutabréfanna í A Holding S.A. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum greiddi stefnandi 308.212.278 krónur fyrir kaup á 6.275.000 hlutum í Arcadia fyrir dótturfélag sitt Gaum Holding S.A. á tímabilinu 18. júlí til 21. ágúst 2000. Kaupnóturnar frá Kaupthing Bank í Lúxemborg beri greinilega með sér að Gaumur Holding S.A. hafi verið kaupandi bréfanna, þó svo að stefnandi hafi innt af hendi greiðsluna. Fullyrðing í úrskurði yfirskattanefndar um að óumdeilt sé að stefnandi hefði fest kaup á 6.275.000 hlutum í Arcadia í júlí og ágúst 2000 fyrir milligöngu Kaupþings í Lúxemborg sé beinlínis röng. Nefndin virtist ekki gera greinarmun á kaupanda hlutanna, Gaumi Holding S.A., og þeim sem lét af hendi greiðsluna, stefnanda.

Í úrskurði yfirskattanefndar sé því haldið fram að viðhorf stefnanda hafi verið nokkuð þokukennd um það hvort hann hafi í upphafi verið kaupandi hlutanna eða einungis fjármagnað kaupin. Stefnandi mótmæli því að þoka hafi hvílt yfir viðhorfi hans til eignarréttar að hlutunum í Arcadia. Skýrustu gögnin um eignarhaldið séu skattskil fyrirtækjanna, sem í hlut eigi, sem byggðust á ársreikningum þeirra, sbr. 3. mgr. 90. gr. laga nr. 90/2003. Í ársreikningi Gaums Holding S.A. fyrir árið 2000 komi fram að félagið hafi verið eigandi að umræddum 6.275.000 hlutum í Arcadia í árslok 2000. Ársreikningurinn hafi verið endurskoðaður af KPMG Audit Lux og áritaður án fyrirvara, sem feli m.a. í sér að endurskoðandinn hafi sannreynt eignarheimildir þeirra eigna sem fram komi í ársreikningnum. Þá komi fram í samstæðureikningi Gaums ehf. fyrir árið 2000 að dótturfélagið, Gaumur Holding S.A., sé eigandi að 6.275.000 hlutum í Arcadia Group PLC í árslok 2000.

Í ársreikningi stefnanda árið 2000 sé eignfærð krafa á dótturfélag 387.687.000 krónur vegna kaupa stefnanda á hlutabréfum í Arcadia fyrir Gaum Holding S.A. Fjárhæðin samanstandi af 308.212.000 krónum, sem hafi verið kaupverð hlutabréfanna. Ársreikningar stefnanda, svo og Gaums Holding S.A. fyrir árið 2000, beri greinilega með sér að Gaumur Holding S.A. en ekki stefnandi hafi verið eigandi að hlutabréfunum í Arcadia í árslok 2000.

Í úrskurði yfirskattanefndar sé því haldið fram að stefnandi hafi keypt umrædda hluti í Arcadia á árinu 2000. Þar segi einnig að fyrirliggjandi gögn um viðskiptin séu mjög misvísandi og ógerlegt sé að ráða í vegferð umræddra bréfa með tilliti til eignarhalds á grundvelli gagnanna. Síðan sé rakið að skattrannsóknarstjóri hafi ekki treyst sér til að taka fyllilega af skarið um eignarhaldið og vegferð umræddra bréfa þrátt fyrir ítarlega rannsókn. Skattrannsóknarstjóri hafi því gert ráð fyrir tveimur leiðum við skattlagningu söluhagnaðarins og telji yfirskattanefnd það vera í andstöðu við 16. gr. reglugerðar nr. 373/2001. Yfirskattanefnd líti hins vegar svo á að rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi ekki verið þeim annmörkum háð að endurákvörðun ríkisskattstjóra yrði ekki byggð á henni. Yfirskattanefnd telji að þessar aðstæður séu á ábyrgð stefnanda, þar sem honum hafi verið rétt að tryggja traustan skjallegan grundvöll viðskipta sinna, ekki síst þegar litið sé til þess hve stórfelldar ráðstafanir væru á ferðinni og verði hann því að bera hallann af því sem óupplýst sé að þessu leyti. Í niðurstöðu sinni telji yfirskattanefnd sannað að stefnandi hafi keypt umrædd bréf og fyrir liggi að þeim hafi loks verið ráðstafað 10. maí 2001 gegn hlutabréfum í Baugi hf. og verði að telja stefnanda aðila að hinum síðari viðskiptum meðan annað liggi ekki skýrlega fyrir.

Gaumur Holding S.A., en ekki stefnandi, hafi verið kaupandi umræddra hlutbréfa, svo sem kaupnótur og endurskoðaðir ársreikningar félaganna beri greinilega með sér. Vegferð umræddra hlutabréfa frá ársbyrjun 2001 þar til andvirði þeirra var ráðstafað 10. maí 2001 gegn hlutabréfum í Baugi hf. hafi verið þannig:

Í ársbyrjun 2001 hafi Gaumur Holding S.A., ásamt Kaupþingi, Íslandsbanka-FBA, Baugi hf. og Gildingu hf., stofnað félagið A Holding S.A. sem skrásett hafi verið í Lúxemborg. Markmið þess félags hafi verið að kaupa allt að 20% hlutfjár í Arcadia Group PLC. Samkvæmt „Share Transfer Agreement“, dagsettu 10. maí 2001, hafi A Holding S.A. eignast samtals 37.980.450 hluti í Arcadia og greitt fyrir það samtals GBP 62.800.060. Af þeirri fjárhæð hefði Gaumur Holding S.A. lagt fram samtals GBP 4.972.347 og sundurliðist sú fjárhæð þannig:

Gaumur Holding hafi keypt samtals 6.275.000 hluti í Arcadia Group PLC í júlí og ágúst 2000 fyrir samtals GBP 2.592.294. Í janúar 2001, við stofnun A Holding S.A., hafi þessi hlutabréf gengið til A Holding S.A., en fyrir andvirði þeirra hafi Gaumur Holding S.A. eignast skuldabréf á hendur A Holding S.A. sem samkvæmt útskrift úr bókhaldi Gaums Holding hafi numið GBP 8.518.702. Auk þessa hafi verið greiddar GPB 2.380.053. til A Holding S.A. af stefnanda f.h. Gaums Holding eins og fram komi í framangreindri töflu.

Samkvæmt „Share Transfer Agreement“ hafi Gaumur Holding S.A. eignast 148.081.516 hluti í Baugi hf. í stað reiknaðs verðmætis síns í A Holding S.A., 1.865.827.100 krónur. Inni í þeirri fjárhæð sé verðmæti skuldabréfsins, sem félagið hafi fengið fyrir hlutabréfin í Arcadia svo og greiðslunnar að fjárhæð GBP 2.380.053.

Í fylgiskjali með „Share Transfer Agreement“, þar sem greint sé frá verðmæti hlutabréfa í A Holding S.A. og þeirra hlutabréfa sem hluthafar þess félags fái í Baugi hf., sé Gaumur ehf. tilgreindur sem aðili að þessum viðskiptum. Þarna sé augljóslega um rangfærslu að ræða, þar sem í meginmáli „Share Transfer Agreement“ sé það Gaumur Holding S.A. sem sé aðili að þessum viðskiptum, enda sé skjalið undirritað f.h. Gaums Holding S.A. samkvæmt umboði frá stjórn þess félags 10. maí 2001.

Til frekari áréttingar því að Gaumur Holding S.A. en ekki stefnandi hafi verið hluthafi í A Holding S.A. bendi stefnandi á eftirfarandi undirrituð eða staðfest gögn:

1. Fundargerð aukahluthafafundar, 5. apríl 2001.

2. „Proxy statement“, 4. apríl 2001.

3. Fundargerð stjórnar A Holding S.A., 5. apríl 2001.

4. „Resolution of the BOD of Gaumur Holding“, 3. janúar 2001.

Til enn frekari áréttingar á því að Gaumur Holding S.A., en ekki stefnandi, hafi fengið hlutabréf í Baugi hf. fyrir eignarhlut sinn í A Holding S.A., sbr. „Share Transfer Agreement“ sé vísað til árshlutareiknings Gaums Holding S.A. 30. júní 2001. Í skýringu nr. 3 með honum komi fram að félagið hafi á þeim tímamótum verið eigandi að 348.081.516 hlutum í Baugi hf. Annars vegar hafi þar verið um að ræða 200.000.000 hluta sem félagið hafi eignast fyrir árslok 2000 og hins vegar 148.081.516 hluti sem félagið hafi fengið afhenta í samræmi við „Share Transfer Agreement“ 10. maí árið 2001. Árshlutareikningurinn sé áritaður af KPMG í Lúxemborg með könnunaráritun.

Framangreind gögn beri skýrlega með sér að Gaumur Holding S.A. hafi verið upphaflegur eigandi hlutabréfanna í Arcadia. Um þá staðreynd hafi engin þoka verið hjá stefnanda. Nafnaruglingur sem komið hafi fram í einstaka skjali eða í nokkrum tilvikum í skýrslutökum af einstaklingum breyti þar engu. Öll grundvallargögnin, þ.e. kaupnóturnar, ársreikningar félaganna og samningurinn um stofnun A Holding S.A. séu samhljóma um að Gaumur Holding S.A. hafi verið eigandi hlutanna í Arcadia frá því á árinu 2000.

Verði ekki fallist á aðalkröfuna geri stefnandi þá varakröfu að vantalinn söluhagnaður hjá stefnanda verði talinn hafi numið 251.388.195 krónum en ekki 1.227.208.745 krónum. Það sé byggt á því að teljist stefnandi hafa verið upphaflegur kaupandi Arcadia bréfanna vegna sjálfs sín hafi hann ráðstafað þeim til dótturfélags síns Gaums Holding S.A. ekki síðar en 31. desember 2000. Markaðsverð hlutabréfanna hafi þá numið 639.075.195 krónum samkvæmt skýrslu skattrannasóknarstjóra. Mismunur markaðsverðs hlutabréfanna 31. desember 2000 og kröfunnar á dótturfélagið Gaum Holding S.A. á sama degi vegna kaupanna, sem hafi verið 387.687.000 krónur, hafi því numið 251.388.195 krónum.

Þessi niðurstaða sé í samræmi við aðra af tveimur mögulegum niðurstöðum skattrannsóknarstjóra í skýrslu hans 29. júlí 2004. Við skattlagningu beri yfirvöldum að gæta meðalhófs. Skattþegninn eigi að njóta vafa sem upp kunni að koma í tilviki sem þessu.

Stefnandi vísi til ákvæða í lögum nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt, sbr. samsvarandi ákvæði í lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt. Þá sé vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd. Málskostnaðarkrafa stefnanda sé byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Af hálfu stefnda er því mótmælt sem röngu að stefnandi hafi ekki notið þess andmælaréttar sem honum hafi borið samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003 og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Endurákvörðun sú sem málið fjalli um sé sprottin af rannsókn Skattrannsóknarstjóra. Rannsóknin hafi hafist 17. nóvember 2003. Skýrsla Skattrannsóknarstjóra hafi verið send stefnanda til umsagnar 2. júní 2004 og veittur frestur til 24. sama mánaðar. Sá frestur hafi að beiðni stefnanda verið framlengdur til 29. s.m. Stefnandi hafi tilkynnt Skattrannsóknarstjóra 14. júní s.á. að hann áskildi sér rétt til fyrri hluta júlímánaðar til að koma að andmælum. Hinn 18. júní s.á. hafi verið gert samkomulag við J-kk-þf Á-kk-þf J-kk-þf um að veittur yrði viðbótarfrestur til andmæla til 30. júní vegna 15 rannsóknartilvika og til 7. júlí vegna 6 rannsóknartilvika. Stefnanda hafi verið send viðbótargögn vegna rannsóknarinnar 18. júní s.á.

Andmæli hafi borist til Skattrannsóknarstjóra 30. júní og 7. og 8. júlí 2004 vegna stefnanda en jafnframt vegna K-kvk-ef J-kvk-ef, J-kk-ef Á-kk-ef J-kk-ef og J-kk-ef J-kk-ef 7. júlí s.á.

Vegna hinna fram komnu andmæla hafi rannsóknin verið endurupptekin og 13. júlí s.á. hafi fyrirhugaðar breytingar verið kynntar stefnanda, fyrirsvarsmönnum hans og endurskoðendum ásamt því að senda þeim viðbótargögn og upplýsingar. Andmælafrestur vegna endurupptökunnar hafi verið settur til og með 19. júlí s.á. Andmæli hafi borist Skattrannsóknarstjóra 19. og 20. júlí, en rannsókn Skattrannsóknarstjóra hafi lokið 29. júlí s.á. með skýrslu sem send var ríkisskattstjóra þann dag.

Ríkisskattstjóri hafi boðað endurákvörðun skatta stefnanda 18. nóvember 2004 og veitt 15 daga frest til andmæla. Fresturinn hafi verið framlengdur til 10. desember s.á. og úrskurður kveðinn upp 30. desember s.á.

Þeir frestir sem stefnanda voru veittir hafi ekki verið of skammir til að hann gæti nýtt andmælarétt sinn. Ekki séu aðrir lágmarksfrestir tilgreindir vegna endurákvörðunar skatta en 15 daga lágmarksfrestur samkvæmt 4. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003. Í reglugerð um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna nr. 373/2001 sé aðeins vísað til þess að skattaðila skuli veittur hæfilegur frestur til andmæla. Því hafi stefnanda ekki verið veittur óhæfilega skammur frestur til andmæla eða að fresturinn hafi verið lögum andstæður. Það sé jafnframt rangt að stefnandi hafi ekki átt þess kost að tjá sig um lokaskýrslu Skattrannsóknarstjóra, enda hafi hann komið fram andmælum 18. og 19. júlí 2004. Líta verði til þess að frestur til að endurákvarða skatta stefnanda vegna rekstrarársins 1998 hafi runnið út um áramótin 2004/2005. Hefði það verið gert eftir þau áramót hefði það gengið gegn rétti stefnanda og því útilokað að veita lengri fresti en gert var, en úrskurður um endurákvörðun hafi verið kveðinn upp 20 dögum eftir að andmælafresti lauk. Frestur til endurákvörðunar hafi sett skorður við því hve langa fresti var unnt að veita stefnanda til andmæla. Stefnandi hafi haft 22 daga til að koma að andmælum sínum frá boðunarbréfi Ríkisskattstjóra uns úrskurðað var í málinu. Aðeins hafi munað tæpri viku á þeim fresti sem beðið var um og sem veittur var, en á þeim tíma hafi stefnandi skilað inn rækilegum og ítarlegum athugasemdum, en auk þess hafi legið fyrir í gögnum skattrannsóknarinnar hver sjónarmið hans voru. Sá tími sem stefnandi hafi haft til andmæla hafi ekki verið of skammur en það styðjist við skattframkvæmd og dómafordæmi.

Stefnandi byggi á því að yfirskattanefnd hafi ógilt endurákvarðanir ríkisskattstjóra á opinberum gjöldum „Hagkaupsfjölskyldunnar“ vegna brota á andmælarétti og stefnandi hafi skorað á stefnda að upplýsa um þetta. Stefndi mótmæli þessu. Í fyrsta lagi sé stjórnvöldum óheimilt að skýra óviðkomandi frá tekjum og efnahag skattaðila og engar heimildir til þess að skýra frá skattamálum þeirra sem stefnandi vísi til. Í annan stað hafi staða þess fólks verið önnur en stefnanda, enda hafi rannsókn Skattrannsóknarstjóra beinst að stefnanda en ekki öðrum. Tilvikin séu því ekki sambærileg. Áskorun stefnanda um að veita upplýsingar sé hafnað og röksemdum stefnanda. Í málinu verði hvorki byggt á skattamálum þessa fólks né fullyrðingum stefnanda um þau.

Vegna dómkrafna stefnanda I vísi stefndi til 25. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, sbr. áður 24. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981. Þar komi fram að þegar eign sé látin af hendi í makaskiptum skuli það teljast vera sala og um skattskyldu söluhagnaðarins gildi reglur 12. – 27. gr. laganna. Sé söluverð í makaskiptasamningi verulega frábrugðið því sem almennt gerðist í hliðstæðum viðskiptum, þar sem um sé að ræða beina sölu, þá geti skattyfirvöld metið hvað skuli telja vera eðlilegt verð og miðist þá skattlagningin við það.

Á grundvelli þessarar reglu hafi ríkisskattstjóri metið sjálfstætt verð eigna í kaup- eða makaskiptasamningi 3. júní 1998. Stefnandi geri ágreining um tímapunkt viðskiptanna og verðmat eigna og vilji aðallega miða við dagsetninguna 31. desember 1997. Sú dagsetning sé á samkomulagi um að gera þær ráðstafanir sem síðar voru gerðar með samningi 3. júní 1998. Stefndi telji að ekki standist að taka mið af þeirri dagsetningu. Þá hafi aðeins verið mörkuð sú braut sem fara skyldi og settar fram tölur um verðhlutföll eigna. Áður en gengið yrði til endanlegra samninga skyldu gerðar ýmsar ráðstafanir, félögum skipt, aflað samþykkis samkeppnisráðs fyrir ráðgerðum viðskiptum og fleira. Ályktun stefnanda um að skattyfirvöld hafi dregið ranga ályktun af heiti skjalsins 3. júní 1998 sé röng. Skjalið beri heitið: „Kaupsamningur“, og sé einnig í eðli sínu kaupsamningur. Haldlaust sé að bera því við að kaupsamningurinn frá 3. júní 1998 hafi í raun verið afsal, enda sé afsal ekki gefið út fyrir hlutabréfum og skjalið beri ekki það heiti.

Í skattframtölum aðila 1998 vegna tekna og eigna 1997 hafi ekki verið getið um viðskiptin, eins og borið hefði að gera ef þau hefðu farið fram á árinu 1997. Árseikningar Hagkaupa hf. fyrir árið 1997 hafi ekki legið fyrir fyrr en í marslok 1998 og ársreikningar Bónuss sf. nokkru síðar. Erindi til samkeppnisráðs hafi fyrst verið sent með bréfi 30. apríl 1998 og frekari grein gerð fyrir fyrirhuguðum breytingum með nýju erindi til samkeppnisráðs 22. maí s.á. Niðurstaða samkeppnisráðs hafi legið fyrir 3. júní s.á. og þá fyrst hafi verið vitað hvort unnt yrði að framfylgja samkomulaginu frá 31. desember 1997 og gera ráðstafanir samkvæmt því. Kaupsamningur sé dagsettur sama dag og niðurstaða samkeppnisráðs hafi legið fyrir, og því sé óhjákvæmilegt að taka mið af þeim samningi og þeirri dagsetning. Ekki geti skipt hér sköpum þótt fyrirhuguð viðskipti hafi verið staðfest með 100.000.000 króna staðfestingargreiðslu fyrr á árinu 1998. Síðari samningurinn geti ekki verið þýðingarlaus eins og stefndi vilji gera ráð fyrir, enda hefði þá verið ástæðulaust að gera hann.

Í fyrra tilvikinu hafi verið um stefnumótandi samkomulag að ræða en í því síðara formlegan kaupsamning. Í makaskiptum, eins og hér um ræði, sé mikilvægara fyrir aðila að ná fram réttum hlutföllum milli verðmætis framlaga frá hvorum aðila en að ná fram upplýsingum um raunverulegt verðmæti eigna sem látnar eru af hendi. Á vinnuskjali 9. janúar 1998 komi fram að eignir er stefnandi lét af hendi hafi þar verið metnar á 505.000.000 króna í stað þeirra 99.633.347 króna sem fram komu í samkomulaginu frá 31. desember 1997. Þar sé þó sem fyrr aðeins verið að ná fram eðlilegum hlutföllum milli framlaga aðila, en ekki raunverulegu verðmæti framlaga þeirra. Í 1. gr. samkomulagsins frá 31. desember 1997 komi fram að í framhaldi af undirritun samningsins muni aðilar hans gera yfirlit um verðmæti þeirra eignarhluta sem yfirfærð eru með samningnum og muni í því sambandi leita hagkvæmustu skattalegra leiða. Verði ekki annað séð en að ákveðið hafi verið að skrá verðmætin á eins lágu verði og mögulegt væri. Við skýrslutöku af H-kk-þgf V. J-kk-þgf, hrl. og löggiltum endurskoðanda hjá Skattrannsóknarstjóra, 7. júní 2004 hafi komið fram að kaupsamningurinn 3. júní 1998 hefði verið gerður til að uppfylla ákvæði 1. gr. samkomulagsins frá 31. desember 1997 og væru fjárhæðir byggðar á minnisblaði hans frá maí 1998. Nauðsynlegt hefði verið fyrir seljendur að hafa fjárhæðirnar inni svo þeir gætu talið fram á grundvelli þeirra. Í minnisblaðinu sé um að ræða tillögur vegna skattalegs uppgjörs viðskiptanna, þ.e. samantekt skattalegs viðmiðunarverðs til ákvörðunar söluhagnaðar, en ekkert væri tekið á því hvert væri raunverðmæti Hagkaupa hf. og Bónuss sf. Þar hafi verið gert ráð fyrir að kaupverð á 25% hluta í Bónus sf. yrði 85.993.347 krónur, sem sé sama fjárhæð og í kaupsamningnum 3. júní 1998.

Augljós forsenda samningsins frá 3. júní hafi verið að samkeppnisráð heimilaði breytingar sem ráðgerðar voru með samkomulaginu 31. desember 1997. Hefði samþykki ekki verið veitt megi ætla að fyrirætlanir samningsaðila hefðu annað tveggja fallið niður eða orðið með öðrum hætti. Útilokað verði að telja að samningurinn hafi verið gerður áður en ljóst varð hvort unnt yrði að gera hann. Í samkomulaginu frá 31. desember 1997 hafi verið óvissuþættir sem hefðu getað orðið að brostnum forsendum en of margir lausir endar hefðu þá verið til að unnt væri að tala um bindandi kaupsamning.

Auðvelt sé að nálgast hin raunverulegu verðmæti þeirra eigna sem fóru milli aðila í þessum viðskipum. Rúmum tveimur vikum eftir að ljóst var að af þeim gæti orðið og kaupsamningur um þau var gerður hefðu gagnaðilar selt eftirstöðvar eignarhluta sinna í félögunum sem málið varði til Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. og Kaupþings hf. 19. júní 1998. Þar hafi verið um að ræða viðskipti milli ótengdra aðila gegn greiðslu í peningalegum eignum þar sem byggt hafi verið á niðurstöðum um raunverulegt peningalegt verðmæti hinna seldu verðmæta. Stefnandi mótmæli að mið skuli tekið af þeim kaupsamningi til að leiða fram raunvirði eigna samkvæmt samningnum frá 3. júní 1998 á þeirri forsendu að þar hafi verið komnar til sögunnar stórar fjármálastofnanir og um að ræða viðskipti með stóra verslunarkeðju. Stefndi telji hins vegar óhjákvæmilegt að líta til verðmæta samkvæmt kaupsamningnum 19. júní og hafa hliðsjón af verðmati þar. Ákvæði 25. gr. laga nr. 90/2003 geri beinlínis ráð fyrir því að litið sé til verðs í hliðstæðum viðskiptum þar sem um beina sölu eða kaup sé að ræða. Ekki sé önnur betri viðmið að hafa, en ljóst sé að samningsaðilar samningsins frá 3. júní hafi haft ríkan hag af því að verðmat væri lágt.

Viðskipti sem um ræði væru af því umfangi að þau hefðu vart getað orðið nema með aðkomu stórrar fjármálastofnunar eða stofnana að málinu. Það hafi ekki átt við um samninginn frá 3. júní þar sem peningar hafi verið minnstur hluti þess sem þar skipti um hendur. Hin selda „verslunarkeðja“ sé einnig það viðskiptaandlag sem kaupsamningurinn frá 3. júní fjalli um. Ekki sé því um að ræða neinar grundvallarbreytingar á forsendum, þótt ekki sé samið um sölu jafn stórra eignarhluta í báðum tilvikum. Það sem hafi breyst sé, að annars vegar hafi verið um að ræða makaskipti, þar sem nauðsyn beri fyrst og fremst til að leiða fram hlutföll milli aðila og framlagðra verðmæta, án þess að nauðsyn beri til að leiða fram raunverð eigna, en hins vegar sé um að ræða beina sölu til óskyldra aðila gegn peningalegri greiðslu og því nauðsynlegt að komast að niðurstöðu um raunverulegt verðmæti hins selda. Verðmæti geti ekki verið verulega frábrugðið verðmæti sömu eigna þegar upphaflegt samkomulag var gert. Meginmunur fjárhæða liggi í að annars vegar hafi verið metið hlutfallslegt verðmæti hliðstæðra eigna ásamt eðlilegri milligjöf í makaskiptum, en hins vegar beint söluverð eigna gegn greiðslu í peningalegum verðmætum.

Við skýrslugjöf hjá Skattrannsóknarstjóra 6. júlí 2004 hafi komið fram hjá S-kk-þgf I-kk-þgf B-kk-þgf, fyrrverandi fjármálastjóra Hofs sf. og framkvæmdastjóra Fjárfestingarfélagsins Þors hf., að verðmæti fyrirtækja samkvæmt samkomulaginu frá 31. desember 1997 hefði numið 4-5 milljörðum króna. Jafnframt hafi komið fram hjá honum að verðmæti Bónuss sf. hefði verið meira en bókfært verð eigin fjár félagsins. Hann hafi talið að í samningnum 3. júní 1998 hefði verið notast við innra virði félaganna en ekki raunvirði þeirra. Stefndi telji að ekki hafi verið notast við raunvirði og ekki litið til gríðarlegra möguleika sem falist hafi í hinu selda á markaði og í viðskiptalífi. Hjá B-kk-þgf Á-kk-þgf hafi komið fram í skýrslugjöf hans hjá Skattrannsóknarstjóra 19. maí 2004 að 25% hlutafjár í Hagkaupum hf. hefði augljóslega verið meira virði en hið tilgreinda kaupverð, 334.633.347 krónur, segði til um.

Verðið sem lagt var til grundvallar þeim verðmætum sem skiptu um hendur með samningnum 3. júní 1998 hafi verið svo lágt og langt frá raunverulegu verðmæti þeirra eigna sem gengu á milli að ekki hafi verið unnt að nota það sem grundvöll skattlagningar. Því hafi verið óhjákvæmilegt að ríkisskattstjóri miðaði við annað verð. Eðlilegt og rétt hafi verið að miða við verðið sem tilgreint var og byggt á í samningi óskyldra og ótengdra aðila 19. júní 1998 með sambærileg bréf og fjallað var um 3. s.m. Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á að það hafi verið óeðlilegt né gert sennilegt að það verð hafi verið rangt. Þótt kaupendur hafi viljað ná yfirráðum í félaginu breyti engu og ekki megi gera ráð fyrir að kaupendur hafi viljað greiða meira fyrir bréfin en þau voru virði í raun og veru. Ekkert bendi til þess að verðið hafi á eðlilegan hátt fimmfaldast á nokkrum dögum og að slíkt gæti átt sér eðlilegar skýringar. Eigendur Gaums ehf. hafi staðið að tilboðinu sem varð að samningi 19. júní 1998, en þeir hafi sjálfir metið raunverðið á þennan hátt. Stefnandi byggi ekki á því að verðið í samningnum 19. júní hafi verið rangt eða óeðlilega hátt, heldur aðeins að það hafi þótt „ótrúlega hátt“. Verðlagning milli ótengdra aðila sé mun áreiðanlegri en innanbúðargögn frá stefnanda. Allt tal um séreðli hinna síðari viðskipta og „sprengitilboð“ sé ósannað og verði ekki til þess að hið selda teljist hafa verið keypt á yfirverði.

Stefnandi hafi vísað til þess að í skattarétti gildi sú meginregla að byggja skuli á því verði sem aðilar komi sér saman um. Þetta telji stefndi ekki eiga við í málinu en sú meginregla gildi að hafa skuli það sem sannara reynist. Séu ráðstafanir og verð svo óvenjuleg að þau eigi sér ekki hliðstæðu og séu í ósamræmi við annan raunveruleika þá beri skattyfirvöldum að víkja þeim til hliðar á grundvelli sjónarmiða um skattasniðgöngu. Líta beri fremur til efnis en forms og hvert sé raunverulegt virði hins selda í samræmi við svokallaða raunveruleikareglu skattaréttarins. Mjög skammur tími hafi liðið milli verðákvörðunar 3. og 19. júní. Skattyfirvöld hafi sýnt fram á að verðið sem varð til í samningi 3. júní 1998 sé verulega frábrugðið því sem gerðist í hliðstæðum viðskiptum á sama tíma en stefnandi hafi ekki hnekkt því. Stefndi mótmæli því að bankar hafi átt þátt í að halda verði hlutabréfa háu eða þvinga það upp vegna eigin hagsmuna, en allt sé ósannað um það og getgátur einar.

Stefndi mótmæli að samningarnir frá 3. og 19. júní séu með öllu ósambærilegir. Í báðum tilfellum hafi bréf verið seld í sama félaginu, en í seinni samningnum sé um að ræða ótengda aðila og því mun líklegra að þar komi fram raunverulegt mat á þeim verðmætum, frekar en í hinum fyrri þar sem yfirlýst og meðvituð stefna hafi verið að ljúka því máli á eins hagstæðan hátt og unnt væri út frá skattalegum forsendum. Við samninginn 19. júní hafi aðilar ekki haft fjárhagslega hagsmuni af því að skrá verðið of lágt. Samningarnir hafi verið gerðir á nánast sama tíma, en ekkert raunverulegt verðmat hafi legið fyrir nema eldri verðmöt og tölur. Verðmat S-kk-ef H-kk-ef, sem sé frá miðju ári 1997, eða heilu ári fyrir samninginn 3. júní, sé ótækt til notkunar og viðmiðs, sem og innanhússgögn frá stefnanda. Sama verði að segja um margra ára gamalt kaupverð á helmingshlut í Bónus sf. frá árinu 1992, en það hafi enga þýðingu í málinu eða hver hafi verið staða eigin fjár í Bónus sf. í árslok 1996, sem og öðrum félögum. Frá þeim tíma hafi staðan átt eftir að breytast verulega og verðmatið jafnframt. Í stefnu komi fram að allar forsendur hafi gerbreyst frá áramótum 1997/1998 og fram til júní 1998. Gera verði ráð fyrir því að verðmætin sem skiptu um hendur með samningnum 3. júní hafi verið jafngild, enda ekki annað komið fram.

Endanlegur samningur hafi ekki verið gerður fyrr en 3. júní 1998 og engu breyti að staðfestingargreiðsla hafi verið innt af hendi fyrir þann tíma. Óvissuþættir hafi verið óleystir fyrir 3. júní, svo sem um afstöðu samkeppnisyfirvalda, og hafi þeir verið slíkir að útilokað sé að tala um samning fyrr en þann dag. Samkomulag frá 31. desember 1997 sé í besta falli hægt að túlka sem sameiginlega viljayfirlýsingu um að gera samning. Peningalegt verð eignanna hafi ekki verið tilgreint í samkomulaginu. Stefnandi kveði aðila samkomulagsins hafa strax frá þeim degi farið að njóta taps eða hagnaðar af þeirri eign sem þeir hugðust kaupa hvor í öðrum. Um þetta liggi ekkert fyrir og sé ósannað þótt það skipti engu máli þar sem ekki hafi verið búið að ganga frá kaupunum.

Ekkert hafi komið fram, hvorki við meðferð málsins hjá skattyfirvöldum né í stefnu eða framlögðum gögnum, um að það verð sem skattyfirvöld lögðu til grundvallar hafi verið rangt. Engin ástæða hafi verið til þess fyrir skattyfirvöld að draga verðlagninguna í efa, enda ekkert fram komið um að óeðlileg sjónarmið hafi ráðið henni við samningsgerðina 19. júní 1998. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að verðið hafi verið óraunhæft. Því hafi ekki verið haldið fram og ekkert komið fram um að kaupandi hlutabréfanna í samningi 19. júní 1998 hafi tapað á kaupunum vegna þess að bréfin hafi verið allt of hátt verðlögð. Stefnanda hafi ekki lagt fram nein gögn eða haldgóðar röksemdir um að verðið, sem skattyfirvöld lögðu til grundvallar, hafi verið rangt eða fjarri lagi. Öllum útreikningum stefnanda, sem eigi að renna stoðum undir það að raunvirði hins selda hafi aðeins verið fimmtungur þess sem reyndist raunin nokkrum dögum síðar á frjálsum markaði, sé mótmælt.

Stefndi telji að ekki hafi verið gengið lengra en efni stóðu til við mat á hagnaði stefnanda, og að varfærni hafi verið gætt. Ekki hafi verið byggt á hærra verði eða hagnaði en dæmið frá 19. júní 1998 miðist við, en eðlilegt hafi verið að byggja á því og ekki ástæða til fyrir skattyfirvöld að leggjast í aðra og sérstaka rannsókn á verðmæti hins selda.

Vegna varakröfu stefnanda haldi stefndi því fram að ekki hafi verið fært að byggja á verðmati frá 9. janúar 1998 enda stór munur þar á. Það verðmat hafi ekki verið hluti endanlegs samnings eins og hann birtist 3. júní s.á. og því ekki efni til að styðjast við það. Verðmat frá 9. janúar hafi auk þess verið langt frá þeim raunveruleika sem birtist í samningi 19. júní s.á. og hafi alls ekki átt við hálfu ári eftir að það var gert.

Vegna tilvísunar stefnanda til meðalhófsreglu telji stefndi að reglan og beiting hennar geti ekki leitt til vanmats á verðmætum og söluhagnaði í skattalegu tilliti. Hið lögmæta markmið sem stefnandi nefni og telji að aðgerðir skattyfirvalda byggðust á hafi ekki í sjálfu sér verið að endurákvarða skatta stefnanda, heldur að tryggja að réttir skattar yrðu lagðir á stefnanda með réttum hætti. Endurákvörðun og endurmat hins skattskylda söluhagnaðar sé ekki markmið í sjálfu sér heldur leið að nefndu markmiði.

Í II. þætti málsins sé deilt um það hvort og þá hvenær stefnandi hafi orðið eigandi að 6.275.000 hlutum í breska verslunarfélaginu Arcadia Group PLC. Óumdeilt sé að hlutirnir voru keyptir og að stefnandi reiddi fram greiðslu fyrir þá er viðskiptin voru gerð í júlí og ágúst 2000. Stefnandi hafi haldið því fram að hann hafi ekki verið eigandi bréfanna, heldur Gaumur Holding SA í Luxemburg, dótturfélag stefnanda og 100% í eigu hans. Varakrafa stefnanda sé byggð á því að teljist stefnandi hafa verið eigandi bréfanna fyrst eftir kaupin, þá hafi það eignarhald þó ekki staðið lengur en til 31. desember 2000, en stefnandi hafi ekki síðar en þann dag ráðstafað bréfunum til Gaums Holding SA.

Stefndi mótmæli fullyrðingum stefnanda og telji þær rangar og ósannaðar, bæði hvað varði aðalkröfu og varakröfu. Stefnandi hafi verið kaupandi og eigandi bréfanna allt frá því kaupin voru gerð og allt þar til bréfin voru lögð inn í félagið A Holding SA á árinu 2001. Stefnandi hafi greitt fyrir bréfin, en gera verði ráð fyrir því að sá sem greiði fyrir verðmæti og kaupi þau verði eigandi þeirra við kaupin. Sá sem haldi öðru fram beri sönnunarbyrðina fyrir fullyrðingum sínum, einkum ef hann hafi stórkostlega fjárhagslega hagsmuni af því. Stefnandi hafi tekið lán að fjárhæð 300.000.000 króna til að fjármagna kaupin, en því sé ekki haldið fram að Gaumur Holding SA, eða nokkur annar en stefnandi hafi átt að greiða lánið til baka.

Stefndi telji fjölmargt styðja það að stefnandi hafi verið raunverulegur eigandi bréfanna í Arcadia en ekki Gaumur Holding SA.

Við skattrannsóknina hafi komið fram við skýrslugjöf J-kk-ef Á-kk-ef 8. maí 2004 að kærandi hafi átt hlutabréf í Arcadia en ekki skuldabréf. Hann hafi jafnframt borið að stefnandi hefði á árinu 2000 selt hlutabréf sín í Arcadia og að Gaumur Holding SA hafi verið kaupandinn. K-kvk-nf J-kvk-nf hafi borið við skattrannsóknina 16. apríl 2004, að stefnandi hefði átt hluti í Arcadia þeir hefðu síðan verið seldir Gaumi Holding SA. R-kk-nf Þ-kk-nf, bókari hjá stefnanda, hafi borið við skattrannsóknina s.d. að stefnandi hefði átt hluti í Arcadia Group PLC en þeir hefðu síðan verið seldir Gaumi Holding SA.

Í andmælabréfi stefnanda til ríkisskattstjóra 10. desember 2004 og kæru til yfirskattanefndar 10. mars 2005 sé því ekki mótmælt að stefnandi hafi verið kaupandi bréfanna í upphafi. Þar sé lýst því viðhorfi að formleg aðild skipti ekki öllu máli heldur sú „staðreynd“ að í upphafi hafi verið ákveðið að Gaumur Holding SA væri kaupandi. Því hafi samt verið lýst að stefnandi hefði fjármagnað kaupin og einnig hafi tveimur leiðum um afdrif hlutanna í Arcadia verið lýst. Hvort sem gengið hafi verið frá því formlega eða ekki hafi a.m.k. verið ljóst að fyrir árslok 2000 hafi Gaumur Holding SA verið orðinn raunverulegur eigandi hlutanna í Arcadia.

Viðhorf stefnanda á fyrri stigum hafi verið afar þokukennt og óljóst um það hvort félagið hafi verið kaupandi og eigandi bréfanna. Hlutverk stefnanda sé að sanna að bréfin hafi ekki verið í hans eigu, en um sé að ræða atvinnufyrirtæki sem verði að hafa ótvíræð gögn um þetta sem ekki séu misvísandi. Stefnanda beri að sýna fram á síðari ráðstöfun eigna sinna ef hann byggi á því að hafa selt eða ráðstafað þeim. Gögn sem hafi yfirbragð þess að vera útbúin eftir á dugi ekki.

Í skýrslu Skattrannsóknarstjóra komi fjölmargt fram sem bendi ótvírætt til að stefnandi en ekki Gaumur Holding SA hafi verið eigandi bréfanna. Kaup stefnanda á bréfunum hafi verið fyrir eigin reikning en ekki fyrir reikning Gaums Holding SA. Í skýrslunni komi m.a. fram:

-Að stefnandi hafi samkvæmt óundirritaðri yfirlýsingu í gögnum frá Kaupthing Bank Luxemburg verið raunverulegur eigandi (beneficial owner) hlutabréfanna.

-Í fjölda tölvupóstsendinga milli yfirmanna stefnanda, þ.e. J-kk-ef Á-kk-ef, K-kvk-ef og T-kk-ef, og yfirmanna í Kaupþingi, þ.e. H-kk-ef B-kk-ef, Ó-kk-ef F-kk-ef G-kk-ef, H-kvk-ef H-kvk-ef, Þ-kk-ef V-kk-ef, M-kk-ef G-kk-ef og D-x-x J-x-x, sé í nær öllum tilvikum, langt fram á árið 2001, stefnandi tilgreindur sem hluthafi í Arcadia, en lítið minnst á Gaum Holding.

-Í hluthafasamkomulagi 31. janúar 2001 milli Íslandsbanka FBA hf. og Baugs hf. komi fram að stefnandi (Gaumur ehf.) og Baugur hf. hefðu þegar fest kaup á hlutabréfum í Arcadia Group og muni leggja þau bréf til eignarhaldsfélagsins A Holdings SA, en það félag hafi aðilar samkomulagsins ásamt stefnanda og Kaupþingi hf. stofnað um kaup á hlutabréfum í Arcadia. Þar komi sömuleiðis fram að fyrirhugað væri að stefnandi ætti 42% hlutafjár í A Holding SA.

-Fyrir liggi bréf H-kk-ef B-kk-ef hjá Kaupþingi, 5. febrúar 2001, til I-kk-ef J-x-x hjá Arcadia, þar sem upplýsingum sé, með vísan til félagalaga frá 1985, komið á framfæri um hlutaeign Baugs hf., stefnanda (Gaums ehf.), Íslandsbanka FBA hf. og Kaupþings hf. í félaginu Arcadia og um samkomulag þessara hluthafa um hlutaeign sína, sem væri 10,8 af útgefnu almennu hlutafé Arcadia.

-Á fréttavefnum Ananova hafi komið frétt 6. febrúar 2001 þess efnis að stefnandi (Gaumur ehf.) hafi ásamt fleiri íslenskum lögaðilum keypt hlutabréf í Arcadia. Fréttin byggi á upplýsingum frá London Stock Exchange, en í henni sé hvergi getið um Gaum Holding SA eða önnur félög í Luxemburg.

-Í tölvu stefnanda, sem hafi verið í vörslu framkvæmdastjóra stefnanda, hafi verið skjal frá 21. febrúar 2001, ásamt fleiri skjölum, þar sem vangaveltur hafi verið um eignarhlut stefnanda í Arcadia og hvernig mætti rangfæra dagsetningar á ráðstöfunum til að koma þeim afturvirkt í skattaskjól hjá Gaumi Holding SA í Luxemburg.

-Með tölvupóstsendingu frá H-kk-þgf B-kk-þgf til T-kk-ef J-kk-ef 22. mars 2001 sé viðhengi með „samkomulag(i) um kaup aðila á hlutum í Arcadia Group PLC og stofnun eignarhaldsfélagsins A. Holding S.A. í eigu Kaupþings hf., Baugs hf. og Fjárfestingafélagsins Gaums hf. utan um kaupin“. Þar komi fram að stefnandi muni leggja inn 6.275.000 hluti í Arcadia á genginu 1,35.

-Með tölvupóstsendingu, sem send hafi verið að ósk J-kk-ef Á-kk-ef frá H-kk-þgf B-kk-ef til K-kvk-ef 30. mars 2001, sé viðhengi með skjali sem sýni eiginfjáruppbyggingu A Holding SA með hliðstæðum hætti og fram komi í stofnsamningi A Holding SA. Þar komi enn fram að stefnandi leggi inn í A Holding SA 8.471.250 bresk pund, andvirði 6.275.000 hluta á genginu 1,35. Til viðbótar komi frá stefnanda 2.380.053 bresk pund í peningum. Framlag stefnanda til A Holding SA hafi verið talið nema 10.851.303 breskum pundum, skipt milli lánsfjárframlags og eiginfjárframlags.

-Á ábyrgðaryfirlýsingu frá Íslandsbanka FBA hf. gagnvart Deutsche Bank í London 4. apríl 2001 komi fram að ef á ábyrgðina reyni þá skuldbindi stefnandi og aðrir eigendur sig til að endurgreiða Íslandsbanka FBA hf. hlutfallslega allar útlagðar fjárhæðir. Hlutfall stefnanda hafi verið 27,72% sem svaraði til þess eignarhluta sem ágreiningur sé um hvort hafi verið í eigu stefnanda eða dótturfélagsins, Gaums Holding SA. Ábyrgðin sé ótvírætt lögð á stefnanda en ekki Gaum Holding SA.

-Samkvæmt fundargerð framkvæmdastjórnar A Holding SA 5. apríl 2001 láni Gaumur Holding SA 8.518.702 bresk pund til A Holding SA. Þetta sé lánsfjárhluti framlags stefnanda til félagsins sem áður sé vísað til.

-Í tölvupósti 11. apríl 2001 frá starfsmanni Kaupþings til K-kvk-ef sé vakin athygli á að frestur til að skila ársreikningi fyrir Gaum Holding SA renni út 30. apríl 2001, en eftir eigi að afgreiða lán að fjárhæð 4.903.088 evrur eða 356.882.361 krónu og beðið um staðfestingu á láninu. K-kvk-nf hafi framsent skeytið til M-kk-ef G-kk-ef með þeirri viðbót að hún viti ekki hvort starfsmaðurinn viti eitthvað um það sem þau hafi talað um, þ.e. að Gaumur selji 6.250.000 hluti í Arcadia til Kaupþings á genginu 0,8 og Kaupþing selji aftur til Gaums Holding. Gaumur ehf. eignist kröfu Kaupþings á Gaum Holding. Þetta þýði kröfu á um 620 milljónir en ekki 356 milljónir. Hvort hann vilji athuga þetta. M-kk-nf hafi svarað með skeyti til beggja 18. apríl s.á. og lagt til að gert yrði „hagnaðarskiptisamkomulag“ milli fyrirtækjanna tveggja, en engin formleg viðskipti með hlutabréfin. Þannig ætti Gaumur Holding bréfin en söluhagnaðurinn tilheyrði stefnanda. M-kk-nf hafi jafnframt beðið K-kvk-þf að kanna hjá endurskoðanda hvort þetta væri fullnægjandi og K-kvk-nf hafi svarað því til að málið væri í skoðun hjá endurskoðanda.

-Með tölvupósti 20. apríl 2001 hafi M-kk-nf sent framangreint „hagnaðarskiptisamkomulag“ til K-kvk-ef og beðið hana að undirrita það f.h. stefnanda en kvaðst myndu annast undirritun f.h. dótturfélagsins. Samkomulagið sem fylgdi hafi kveðið á um að stefnandi ætti allan söluhagnað af umræddum hlutabréfum upp að þar greindum mörkum, en dótturfélagið í Luxemburg ætti þann söluhagnað sem kynni að verða umfram þau mörk. Greiðslan skyldi vera að óskum stefnanda, en í breskum pundum og án vaxta eða gengismunar.

-Í tölvupósti 23. apríl 2001 milli E-kk-ef H-kk-ef og M-x-x L-x-x, sem bæði voru starfsmenn Kaupþings sé óskað eftir yfirlýsingu um að A-Holding verði skráð sem new Beneficial owner declaration þar sem Fjárfestingarfélagið Gaumur hafi eingöngu verið skráður eigandi.

-Í samningi 10. maí 2001 varðandi framsal hluta í Arcadia til Baugs hf. frá hluthöfum A Holding SA sé Gaumur Holding SA tilgreindur meðal hluthafa en í viðhengi með samningnum sé Gaumur ehf. sagður hluthafinn en ekki Gaumur Holding SA.

-Í tölvupósti 7. júlí 2001 frá D-x-x J-x-x hjá Kaupþingi í Luxemborg, til K-kvk-ef komi fram að endurskoðandi stefnanda hafi upplýst að engar færslur hafi verið milli stefnanda og Gaums Holdings SA eftir 1. janúar 2001. Þetta undrist D-x-x þar eð Gaumur Holding SA hafi átt að fjárfesta fyrir 10.851.302 bresk pund í A Holding SA, en af því hafi aðeins 8.407.686 pund verið greidd. D-x-x spyrji hvort 2.443.616 pund hafi komið frá stefnanda. K-kvk-nf staðfesti í svari 9. júlí s.á. að stefnandi hafi í janúar 2001 keypt hluti í Arcadia fyrir 2.380.053 pund og hafi þeir hlutir síðan verið færðir til A Holding SA. Sama dag hafi K-kvk-nf sent D-x-x myndbréf af skjali til staðfestingar á að stefnandi hafi lánað Gaumi Holding SA 2.380.053 pund 25. janúar 2001 í tengslum við A Holding SA. Misræmi sé í fjárhæðum, en mismunurinn, 63.654 pund, sé fjárhæð sem komi fram á greiðslustaðfestingu, útgefinni af Kaupthing Bank á nafn Gaums Holdings SA. Einnig sé fjallað um þetta lán í tölvupósti 10. júlí 2001 frá E-kk-þgf H-kk-þgf til K-kvk-ef. Þar komi fram að lánveiting verði nýtt 25. janúar 2001 en endurgreidd er lánveitandi fari fram á slíkt.

-Fyrir liggi þrjár fréttatilkynningar frá Baugi hf. til Kauphallar Íslands varðandi hluti í Arcadia, 27. mars 2001, 11. maí s.á. og 15. maí s.á. Í þeirri fyrstu sé Gaumur ehf. talinn meðal hluthafa í A Holding SA, í þeirri næstu sé hluthafinn nefndur Gaumur, án frekari tilgreiningar, en í hinni þriðju sé nafnið orðið Gaumur Holding SA. Þetta skjóti frekari stoðum undir að það hafi ekki verið afráðið fyrr en um miðjan maí 2001 að láta Gaum Holding SA koma að málum A Holding SA í stað stefnanda.

-Í kynningu Kaupþings hf. á stefnanda á árinu 2001 hafi komið fram að stefnandi hafi í árslok 2000 átt hluti í Arcadia á bókfærðu verði 332.042.000 krónur, en að stefnandi hafi síðar selt bréf sín til Baugs Holdings SA, gegn greiðslu í hlutum í Baugi hf., en Baugur Holding SA hafi síðar keypt A Holding SA.

-Samkvæmt bréfi Íslandsbanka hf. til Skattrannsóknarstjóra 7. apríl 2004 komi fram að stefnandi hafi verið aðili að drögum að hluthafasamkomulagi milli hluthafa í Arcadia 4. apríl 2001, en síðar þegar endanlegt samkomulag var formlega undirritað hafi Gaumur Holding SA verið settur inn í stað stefnanda.

-B-kk-nf Á-kk-nf, forstjóri Íslandsbanka hf., upplýsi í skýrslugjöf til Skattrannsóknarstjóra 22. maí 2004 að stefnandi hafi verið aðili að stofnun A Holdings í upphafi árs 2001 og allt til 10. maí 2001 að Gaumur Holding SA hafi verið settur inn í stað stefnanda án þess að hann muni að öðrum hlutaðeigandi hafi verið greint frá aðilaskiptunum.

-H-kk-nf M-kk-nf S-kk-nf, forstjóri Kaupþings Búnaðarbanka hf., upplýsi í skýrslugjöf til Skattrannsóknarstjóra 24. maí 2004, að hann hafi ekki vitað hvenær Gaumur Holding SA kom að A Holding, en sér hafi orðið það ljóst eftir undirritun samnings 10. maí 2001 þegar Gaumur Holding SA fékk hluti stefnanda í A Holding SA. Hann hafi ekki getað skýrt hvers vegna stefnandi hafi í viðhengi með samningnum verið tilgreindur aðili þeirra verðmæta sem samið var um.

-Í greinargerð frá lögmanni J-kk-ef Á-kk-ef, sem borist hafi Skattrannsóknarstjóra 20. maí 2004, komi fram, „að á vormánuðum ársins 2001 voru forsvarsmenn [stefnanda] alvarlega að hugsa um að hagnaður vegna þessara hlutabréfaviðskipta yrði færður í bókhaldi [stefnanda], þar sem félagið var rekið með tapi á árinu 2000, sem nam 182 milljónum, sbr. ársreikning þess .. .” Þessi yfirlýsing sýni berlega að í augum forsvarsmanna stefnanda hafi það verið í þeirra höndum að ákvarða eftir á hvar hagnaður af hlutabréfaviðskiptum kæmi fram, allt eftir rekstrarafkomu að öðru leyti.

Allt ofangreint styðji að stefnandi hafi a.m.k. í upphafi verið kaupandi og eigandi hlutanna í Arcadia. Jafnframt hafi stefnandi ekki sýnt fram á að svo hafi ekki verið. Þetta leiðir til þess að stefnandi verði að sýna fram á með óyggjandi hætti að hann hafi verið búinn að losa sig við bréfin og ekki lengur verið eigandi þeirra þegar þeim var loks ráðstafað 10. maí 2001 gegn hlutabréfum í Baugi hf. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi ekki verið aðili að hinum síðast nefndu viðskiptum. Stefnandi hafi borið ábyrgð á því að ganga frá skjölum þannig að ljóst væri hvort hann hefði ráðstafað bréfunum fyrr, ekki síst í því ljósi að um mikla fjármuni var að tefla og um móður- og dótturfélag að ræða. Stefnandi verði að bera hallann af því að hafa ekki sýnt fram á ráðstöfun bréfanna fyrir 10. maí 2001. Innistæðulausar færslur í bókhaldi og eftirá skýringar breyti því ekki.

Niðurstaða yfirskattanefndar um að stefnandi hafi verið kaupandi og eigandi bréfanna frá upphafi og að ekki hafi verið sýnt fram á að því eignarhaldi hafi lokið fyrr en 10. maí 2001 hafi ekki verið hrakin.

Hafi raunin hins vegar verið að Gaumur Holding AS hafi á einhverjum tíma orðið, a.m.k. formlegur, eigandi bréfanna, þvert gegn því sem stefndi haldi fram, þá sé sú ráðstöfun, að stefnandi hafi greitt fyrir bréfin og tekið arð og hagnað sem „beneficial owner“ en eignarhaldið samt verið hjá Gaumi Holding AS, svo óvenjuleg og óeðlileg að óhjákvæmilegt sé að víkja því til hliðar á grundvelli skattasniðgöngusjónarmiða og verði þá niðurstaðan sú hin sama.

Niðurstaða

Krafa stefnanda um að úrskurður yfirskattanefndar verði felldur úr gildi er meðal annars byggð á því að ekki hafi verið veittur nægur frestur til andmæla og að stefnanda hafi aldrei verið gefinn kostur á að fjalla um endanlega skýrslu skattrannsóknarstjóra. Stefnandi vísar til 4. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003 og 13. gr. laga nr. 37/1993 en með þessu hafi réttur verið brotinn á honum sem leiði til að fella beri ákvörðun um skattlagninguna niður. Samkvæmt því sem fram kemur í úrskurðinum var stefnanda veittur lögboðinn frestur til andmæla. Þá verður ekki fallist á þau rök stefnanda að jafnræðisreglur hafi verið brotnar við meðferð málsins hjá skattyfirvöldum enda hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda. Með vísan til þess er ekki fallist á að reglur hafi verið brotnar að þessu leyti þannig að leiða eigi til ógildingar úrskurðarins.

Í úrskurði yfirskattanefndar er rakið að ríkisskattstjóri hafi fært Gaumi ehf., sem síðar varð stefnandi, 668.519.432 krónur til tekna gjaldárið 1999 sem vantalinn söluhagnað af sölu eignarhluta í Bónus sf. Þessi niðurstaða var staðfest með úrskurði yfirskattanefndar sem krafist er að verði að þessu leyti felldur úr gildi. Í kaupsamningi 3. júní 1998 kemur fram að Gaumur ehf., nú stefnandi, keypti 25% hlutafjár í Hagkaupum hf. sem greitt var að hluta til með 25% eignarhluta í Bónus sf. Við úrlausn málsins ber að taka afstöðu til þess hvort heimilt hafi verið, eins og ríkisskattstjóri gerði og staðfest var með hinum umdeilda úrskurði yfirskattanefndar, að meta verð á eignarhlutanum í viðskiptunum 3. júní 1998 samkvæmt 2. mgr. 24. gr. þágildandi laga um tekjuskatt og eignaskatt nr. 75/1981, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003.

Dómurinn fellst á að framangreind lagagrein geti átt við um þessi viðskipti enda verður að líta svo á að verðlagningin á eignarhlutanum í Bónus sf. í samningnum 3. júní 1998 gefi ekki rétta mynd af verðmæti eignarhlutans. Við úrlausn á því hvort skattyfirvöldum hafi verið heimilt að meta hvað skyldi teljast eðlilegt verð í umræddum viðskiptum ber að líta til þess að verðmat á hinu selda fór fram 9. janúar 1998 sem er samkvæmt því sem fram hefur komið verulega hærra en samkvæmt samningnum 3. júní s.á. og er eina verðmatið sem liggur fyrir í málinu í söluferlinu. Einnig verður að líta til þess sem fram kom í framburðum þeirra sem gáfu skýrslu hjá skattrannsóknarstjóra að finna átti verð, sem miða skyldi við í samningum 3. júní s.á., sem væri skattalega hagstætt. Þá kemur fram í samkomulagi 31. desember 1997, sem var undirritað 27. mars 1998 án þess að dagsetningu væri breytt, að gera ætti yfirlit um verðmæti þeirra eignarhluta sem yfirfærðir voru með samningnum og yrði í því sambandi leitað hagkvæmustu skattalegra leiða. Með vísan til þessa verður að líta svo á að skattyfirvöldum hafi verið heimilt samkvæmt framangreindri lagagrein að reikna stefnanda söluhagnað vegna sölunnar á 25% eignarhluta Bónuss sf. samkvæmt kaupsamningnum 3. júní 1998 og meta eðlilegt verð sem skattlagning söluhagnaðar yrði miðuð við. Aðalkrafa stefnanda í dómkröfulið I er miðuð við að þetta hafi ekki verið heimilt. Þar sem því hefur verið hafnað ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda í dómkröfulið I.

Þrátt fyrir þetta verður að telja ólögmætt að nota sem viðmiðun söluverð í kaupsamningi 19. júní s.á., þar sem seldur var 75% hluti Hagkaupa hf., eins og ríkisskattstjóri gerði og staðfest var með úrskurði yfirskattanefndar þegar söluverð 25% eignarhlutar Bónusar sf. var metið og söluhagnaður stefnanda skattlagður. Dómurinn telur að sú sala hafi miðast við aðrar forsendur og þess vegna ekki unnt að líta svo á að um raunverulega jafngild verðmæti hafi verið að ræða, eins og vikið verður nánar að hér á eftir. Þá telur dómurinn að ekki megi eingöngu miða við dagsetningar samninganna sem gerðir voru 3. júní 1998 og 19. sama mánaðar þegar leyst er úr því hvort samningarnir hafi verið gerðir á sama eða sambærilegum tíma. Fyrri samningurinn á sér augljóslega langan aðdraganda en hann er byggður á samkomulagi sem gert var 31. desember 1997. Þótt þar komi ekkert verðmat fram fór slíkt mat fram stuttu síðar eða 9. janúar 1998. Samkomulagið var undirritað 27. mars s.á., en með óbreyttri dagsetningu, eins og rakið hefur verið, með lítils háttar breytingum. Óumdeilt er að áform samningsaðila breyttust eftir það, en gengið var samt sem áður frá samkomulaginu 3. júní s.á. Þá kemur fram í gögnum skattrannsóknarstjóra að á stjórnarfundi í Hagkaupum hf. 28. október 1997 var til umfjöllunar hugmynd um samstarf milli Bónuss sf. og Hagkaupa hf. Á tímabilinu til 31. desember komu fram ýmsar hugmyndir um samvinnu og sameiningu fyrirtækjanna, en svo virðist sem þær hafi verið færðar í endanlegt form með samkomulaginu 31. desember s.á. Gerð voru drög að samkomulagi 31. október s.á. en þar kemur fram að einhvers konar samvinna eða sameining geti verið háð tilmælum Samkeppnisstofnunar eða öðrum ytri aðstæðum. Hér verður að ganga út frá því að samningsaðilum hafi verið fullljóst að samkomulag yrði háð samþykki Samkeppnisyfirvalda. Þótt ekki komi fram í endanlegu samkomulagi að það sé háð slíku samþykki má líta svo á að beðið hafi verið með að ganga frá hinu endanlega samkomulagi enda var það ekki gert fyrr en 3. júní 1998, þ.e. sama dag og samkeppnisráð veitti svar. Með vísan til alls þessa er ekki fallist á að réttmætt sé að miða verðmat 25% eignarhluta í Bónus sf. við dagsetninguna 3. eða 19. júní 1998 heldur verði að miða mat á eðlilegu verði við mun eldri dagsetningu þar sem tekið er tillit til aðstæðna og aðdraganda samningsins sem hér hefur verið lýst.

Við úrlausn á því hvort réttmætt geti talist að nota kaupsamninginn frá 19. júní til viðmiðunar við verðmat sölunnar á eignarhluta í Bónus sf. 3. júní verður að líta til þess að af hálfu Gaums hf. hefur samkvæmt því sem fram hefur komið verið lögð áhersla á að staðið yrði við samkomulagið frá 31. desember 1997. Þær verðhugmyndir sem þá voru uppi af hálfu félagsins koma fram í verðmati 9. janúar 1998, en það er eina raunverulega verðmatið sem liggur fyrir í málinu. Ljóst er að þessar verðhugmyndir eru af allt öðrum toga og gerðar á allt öðrum forsendum en þær sem urðu til þegar 75% hlutur í Hagkaupum hf. var seldur 19. júní s.á. Á þeim tíma voru hvorki hlutabréf í Hagkaupum hf. á markaði né hlutur í Bónus sf. og var því að hluta til stuðst við þau verðmæti sem aðilar töldu þá að væru sanngjörn út frá rekstrarlegu sjónarmiði. Fram hefur einnig komið að í aðdraganda kaupsamningsins 19. júní var boðinn helmingur endanlegs kaupverðs fyrir 75% hluta í Hagkaupum hf., en þegar ekki var fallist á það varð samkomulag um það verð sem seljandi setti upp sem var tvöfalt hærra en það sem boðið var. Dómurinn telur að ekki verði unnt að horfa fram hjá því að við þessar aðstæður sé mjög líklegt að kaupverðið 19. júní 1998 hafi verið umfram raunveruleg verðmæti og að aðrir hagsmunir hafi verið í húfi en þau verðmæti sem um var að tefla þegar samningurinn var gerður 3. júní s.á. Þá telur dómurinn að líta verði til þess að ekki hafi verið um að ræða neinn innleystan hagnað hjá stefnanda með kaupsamningnum 3. júní. Komi til þess að stefnandi selji 25% hlut sinn í Hagkaupum hf., sem hann keypti 3. júní 1998, eftir verðmyndun á hlutabréfunum 19. júní s.á. þá kæmi til skattskyldur söluhagnaður, sem væri mismunur á söluverði og því matsverði sem stuðst hefur verið við frá 9. janúar s.á.

Varakrafa stefnanda í dómkröfulið I er á því byggð að við verðmat yfirskattanefndar hafi ekki verið heimilt að nota til viðmiðunar samninginn frá 19. júní 1998 en samkvæmt framangreindu hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að það hafi ekki verið heimilt. Útreikningar skattrannsóknarstjóra á vantöldum tekjum stefnanda umrætt ár eru miðaðir við að stefnanda hafi að minnsta kosti borið að nota til viðmiðunar verðmat frá 9. janúar s.á., en þar er miðað við að verðmæti Bónuss sf. sé 1.300.000.000 króna. Seldur var 25% hluti fyrirtækisins og því miðað við að verðmat hins selda hafi verið 325.000.000 króna. Skattrannsóknarstjóri hefur reiknað söluhagnað þar sem byggt er á því verðmati og telur að hann eigi að vera 174.809.492 krónur. Þeim útreikningi hefur ekki verið mótmælt af hálfu stefnda. Varakrafan sem hér um ræðir er að í stað 668.519.432 króna verði stefnanda færðar til tekna 174.809.492 krónur í skattskilum hans árið 1999 vegna tekjuársins 1998 vegna söluhagnaðar af sölu á 25% eignarhluta í Bónus sf. við kaup stefnanda á hlutabréfum í Hagkaupum hf. Með vísan til þeirra röksemda sem hér að framan eru raktar verður að fallast á að rétt sé að miða við það eins og gert er í varakröfu stefnanda í þessum kröfulið. Samkvæmt því ber að taka varakröfuna til greina.

Með úrskurði yfirskattanefndar er staðfest sú niðurstaða ríkisskattstjóra að færa stefnanda til tekna 1.227.208.745 krónur í skattskilum stefnanda gjaldárið 2002 vegna tekjuársins 2001. Byggt er á því að stefnandi hafi greitt fyrir hluti í Arcadia Group PLC á árinu 2000 og að hann hafi tekið lán að fjárhæð 300.000.000 króna vegna kaupanna. Söluhagnaðurinn er reiknaður á þeim forsendum að stefnandi hafi verið eigandi hlutabréfanna í Arcadia og síðar í A Holding til 10. maí 2001 þegar gerður var samningur um framsal hluta í A Holding S.A. til Baugs hf.

Við ákvörðun ríkisskattstjóra, sem staðfest var með úrskurði yfirskattanefndar, var byggt á rökum skattrannsóknarstjóra um að færslur í bókhaldi stefnanda og gerð skjala hafi verið framkvæmd eftir á í því skyni, að því er virtist, að láta líta út sem stefnandi hefði í fyrstu selt Gaum Holding S.A. hlutina sem hafi síðan selt þá inn í A Holding S.A. Í úrskurði yfirskattanefndar er byggt á því að eignayfirfærslan á hlutum Arcadia til A Holdings hafi byggst á samningi sem verði að telja að feli í sér skipti í fjármálum sem séu verulega frábrugðin því sem almennt gerðist í slíkum viðskiptum. Samningurinn hafi þá falið í sér kostnað og áhættu af viðskiptunum, sem hafi verið ætlað að falla á stefnanda, en dótturfélaginu ætlað að njóta ágóðans af þeim. Með slíkum samningi hafi stefnandi orðið af tekjum sem án hans hefðu runnið til stefnanda sem teljist honum til skattskyldra tekna samkvæmt núgildandi ákvæði 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 en áður 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 sem voru í gildi þegar umrædd málsatvik áttu sér stað.

Af hálfu stefnanda er því haldið fram að skattlagningin sé ólögmæt en Gaumur Holding S.A. hafi í raun verið eigandi hlutabréfanna. Vísað er til þess af hálfu stefnanda að þótt stefnandi hefði greitt fyrir Arcadia hlutabréfin hafi það verið gert fyrir dótturfélag stefnanda, Gaum Holding S.A., en skuld hafi myndast hjá Gaumi Holding S.A. vegna þessa við stefnanda. Þetta komi fram í ársreikningum félaganna og öðrum gögnum málsins. Stefnandi hefur þó ekki lagt fram neina lánasamninga eða skuldabréf sem staðfesta þetta.

A Holding S.A. var stofnað í Lúxemborg 26. janúar 2001 af tveimur félögum skráðum til heimilis í pósthólfum á Bresku-Jómfrúareyjum en stjórnað af starfsmanni Kaupþings í Lúxemborg. Óumdeilt er að félagið var stofnað um eignarhald á hlutum í Arcadia Group PLC. Í hluthafasamkomulagi Íslandsbanka-FBA og Baugs 31. sama mánaðar kemur fram að aðilar samkomulagsins ásamt Kaupþingi og stefnanda hafi stofnað eignarhaldsfélagið A Holding S.A utan um kaup á hlutabréfum í Arcadia. Þar segir enn fremur að Gaumur og Baugur hafi þegar keypt hluti í Arcadia sem félögin muni leggja inn til A Holding ásamt reiðufé. Augljóslega er átt við stefnanda þegar vísað er til Gaums í samkomulaginu. Í skjali sem prentað var úr tölvu stefnanda og er dagsett 20. febrúar 2001 kemur fram að stefnandi, eða Gaumur ehf., greiddi fyrir hluti í A Holding með hlutabréfum í Arcadia og fjárframlagi í peningum sem voru samkvæmt gögnum málsins greiddir af gjaldeyrisreikningi stefnanda 25. janúar 2001.

Eins og hér að framan er rakið telur stefnandi að kaupnótur, ársreikningar félaganna og önnur gögn sýni ótvírætt að Gaumur Holding hafi verið kaupandi hlutabréfanna. Flest þeirra gagna sem stefnandi vísar til í þessu sambandi eru útbúin á árinu 2001 en önnur eru þeim annmarka háð að þau veita ekki óyggjandi staðfestingu á því sem þeim er ætlað að sýna fram á. Kaupnótur (Confirmation) eru útgefnar af Kaupþingi í Lúxemborg en eru ekki staðfestar með undirritun eða stimpli Kaupþings. Hér að framan er vísað til framburða, sem fram komu við rannsókn skattrannsóknarstjóra, og annarra gagna um það sem gerðist á árinu 2000 og fyrri hluta ársins 2001. Þar kemur ekki annað fram en að stefnandi hafi verið kaupandi hlutabréfanna. Eins og hér hefur verið rakið er staðfest með hluthafasamkomulaginu 31. janúar 2001 að stefnandi lagði hluti Arcadia inn í A Holding. Fram kemur í hluthafasamkomulaginu að þeir fjármunir sem lagðir verði til A Holding, hvort sem um væri að ræða reiðufé eða hlutafé, skuli vera með öllu veðbanda- og kvaðalausir.

Í tilkynningum Kaupþings til hluthafaskrár Arcadia og Kauphallarinnar er Gaumur ehf. tilgreindur kaupandi eða hluthafi hlutabréfa í Arcadia.

Dómurinn telur að gögn málsins sýni með fullnægjandi hætti að stefnandi hafi verið kaupandi hlutabréfanna í Arcadia en að hugmyndir hafi komið fram þegar liðið var á árið 2001 að það yrði skattalega hagstæðara að Gaumur Holding væri talinn eiga hlutabréfin þannig að ekki kæmi til skattgreiðslna á Íslandi þegar þau yrðu lögð inn í A Holding. Samkvæmt því voru forsendur ákvörðunar ríkisskattstjóra, sem staðfest var með úrskurði yfirskattanefndar, réttmætar.

Að öllu framangreindu virtu er ekki fallist á þau rök stefnanda að úrskurður yfirskattanefndar sé að þessu leyti ólögmætur. Ber með vísan til þess að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í dómkröfulið II.

Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að stefndi greiði stefnanda 2.500.000 krónur í málskostnað.

Málið dæmir S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum G-kk-þgf J-kk-þgf Þ-kk-þgf og R-kk-þgf R-kk-þgf, löggiltum endurskoðendum.

D ó m s o r ð:

Úrskurður yfirskattanefndar í máli nr. 235/2007 frá 26. september 2007 er að því leyti felldur úr gildi að í stað 668.519.432 króna verði færðar til tekna 174.809.492 krónur í skattskilum stefnanda árið 1999 vegna tekjuársins 1998 vegna söluhagnaðar af sölu á 25% eignarhluta í Bónus sf. við kaup stefnanda á hlutabréfum í Hagkaupum hf.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Fjárfestingafélaginu Gaumi ehf., 2.500.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf I-kvk-nf.

G-kk-nf J-kk-nf Þ-kk-nf

R-kk-nf R-kk-nf