E-369/2013

D Ó M U R

Mál þetta var höfðað með stefnu 8. október 2012 og tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 3. nóvember sl. Stefnandi er LBI hf., Ármúla 21, Reykjavík. Stefndi er Banco Banif S.A., Paseo de la Castellana 53, Madríd, Spáni.

Stefnandi krefst þess að staðfest verði með dómi riftun á eftirfarandi greiðslum stefnanda, sem þá bar heitið Landsbanki Íslands hf., til stefnda, vegna skuldabréfa sem voru með gjalddaga 29. desember 2008 og gefin voru út af Landsbanka Íslands hf. með auðkennin EMTN 157 og ISIN númer XS0281202142:

1) 48.622 evrur sem var greidd þann 22. september 2008,

2) 97.150 evrur sem var greidd þann 23. september 2008,

3) 48.610 evrur sem var greidd þann 26. september2 008,

4) 389.400 evrur sem var greidd þann 29. September 2008,

5) 48.640 evrur sem var greidd þann 1. október 2008 og

6) 48.675 evrur sem var greidd þann 3. október 2008

Jafnframt krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 681.097 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. ágúst 2011 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Með úrskurði héraðsdóms 31. október 2013 var kröfu stefnda um frávísun málsins hafnað.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áður en dómur var kveðinn upp.

Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvika

Í málinu deila aðilar um hvort skilyrði séu til riftunar þeirrar ráðstöfunar Landsbanka Íslands hf., sem vísað er til í kröfugerð stefnanda, samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og hvort stefnda beri skylda til endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem bankinn innti af hendi, sbr. 1. mgr. 142. gr. sömu laga, að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í ljósi dóma Hæstaréttar 11. maí 2016 í máli nr. 200/2016, máli nr. 189/2016 og máli nr. 621/2016 er nú einkum deilt um hvort sömu forsendur og á er byggt í dómunum við mat á því hvort „greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum“ verði lagðar til grundvallar með hliðsjón af því að umrædd ráðstöfun átti sér stað síðar en þær greiðslur sem fjallað var um í dómunum. Við þær aðstæður að dómurinn telji skilyrði 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fullnægt til riftunar byggir stefndi á því, gegn andmælum stefnanda, að erlendar riftunarreglur komi í veg fyrir riftun með vísan til 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, með síðari breytingum, eins og ákvæðið verði skýrt með hliðsjón af 1. mgr. 30. gr. tilskipunar nr. 2001/24/EB um endurskipulagningu og slit lánastofnana. Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að gera sjálfstæða grein fyrir sjónarmiðum aðila um þetta atriði, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hið sama á við um sjónarmið aðila um hvort skilyrðum sé fullnægt til endurgreiðslu samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 og ágreining um dráttarvexti. Með hliðsjón af úrlausn málsins þykir ekki heldur ástæða til að fjalla sjálfstætt um varnir stefnda byggðar á aðildarskorti.

Aðilar deila um hvaða atvik hafi þýðingu við mat á skilyrðum riftunar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, einkum hvaða atriði í rekstri Landsbanka Íslands hf. hafi mátt vera stefndu ljós.

A

Samkvæmt greinargerð stefnda er hann fjármálafyrirtæki sem veitir viðskiptavinum sínum víðtæka þjónustu á sviði bankaviðskipta, bæði almenna bankaþjónustu, svo sem inn- og útlán, lánastarfsemi og millifærslur auk ýmsa þjónustu á sviði fjárfestinga, þar á meðal fjárfestingaráðgjöf og þjónustu varðandi verðbréfaeign og eignasöfn auk miðlunar verðbréfa fyrir viðskiptavini. Meðal viðskiptavina stefnda hafi verið aðilar sem áttu þá hagsmuni í því allsherjarskuldabréfi útgefnu af stefnanda sem mál þetta snúist um. Í viðskiptum með þá hagsmuni hafi stefndi komið fram fyrir hönd þessara viðskiptavina sinna en ekki átt í þeim fyrir eigin reikning. Breyti engu um það þótt greiðslur hafi farið um reikning stefnda hjá Euroclear enda hafi viðskiptavinir stefnda, sem einstaklingar, ekki reikninga þar. Stefndi tekur fram að vegna trúnaðar- og þagnarskyldu gagnvart viðskiptavinum sínum geti hann ekki upplýst þriðja aðila um hverjir viðskiptavinir hans eru eða um viðskipti innt af hendi fyrir þá.

Hinn 16. ágúst 2010 sendi slitastjórn stefnanda fyrirsvarsmanni stefnda riftunaryfirlýsingu vegna framangreindra greiðslna Landsbanka Íslands hf.

B

Stefnandi starfaði áður sem fjármálastofnun undir heitinu Landsbanki Íslands hf. og tekin var yfir af Fjármálaeftirlitinu 7. október 2008 á grundvelli 100. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og greininni hafði þá verið breytt, og honum skipuð skilanefnd. Samkvæmt beiðni skilanefndar bankans skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur honum slitastjórn 29. apríl 2009. Frestdagur við slitameðferð stefnanda er 15. nóvember 2008 samkvæmt III. bráðabirgðaákvæði laga nr. 44/2009 um breytingu á lögum nr. 161/2002.

Í stefnu málsins er lýst lausafjárkreppu á fjármálamörkuðum í heiminum árið 2007 og stöðu Landsbanka Íslands hf. í því samhengi. Segir að staða bankans hafi verið mjög alvarleg þegar leið á árið 2008. Í febrúarmánuði 2008 lækkaði alþjóðlega matsfyrirtækið Moodys lánshæfiseinkunn Landsbanka Íslands úr Aa3 í A2 og 21. maí þess árs lækkaði Moodys lánshæfiseinkunn Ríkissjóðs Íslands í Aa1 úr Aaa. Þá var landsmat (e. country ceiling) á bankainnstæður í erlendri mynt lækkað í Aa1 úr Aaa. Einnig hækkaði skuldatryggingarálag Landsbanka Íslands hf. svo og annarra banka á þessum tíma. Í stefnu er bent á að vegna þessara erfiðleika hjá íslenskum fjármálafyrirtækjum, almenns lausafjárskorts og óvissu um stöðu bankanna hafi markaðir fyrir óskráð skuldabréf í íslenskum bönkum ekki verið virkir. Bankarnir sjálfir hafi verið nánast einu kaupendurnir að skuldabréfum þeirra sem ekki voru skráð á skipulegan markað. Af hálfu stefnda hefur þessari fullyrðingu stefnanda verið mótmælt að því varðar það skuldabréf sem sakarefni málsins lýtur að og verið bent á að í skilmálum skuldabréfaútgáfunnar hafi verið gert ráð fyrir skráningu bréfanna á markað í Lúxemborg.

Í stefnu málsins er enn fremur vísað til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um að bankastjóri Landsbanka Íslands hf. hafi talið verulega hættu á því að íslenska bankakerfið myndi falla í lok mars 2008. Þar komi einnig fram vísbendingar um að eigið fé Landsbanka Íslands hf. hafi verið ofmetið þar sem ekki hafi verið dregnir frá því hlutir í bankanum sem aflandsfélög áttu og einnig eigin hlutir sem voru færðir á svokallaðan LI hedge-reikning. Í skýrslunni sé komist að þeirri niðurstöðu að á árinu 2008 og jafnvel fyrr hafi stjórnendur bankans gerst sekir um markaðsmisnotkun með kaupum á eigin hlutabréfum og lánveitingum til kaupa á eigin hlutabréfum. Þá er í stefnu rakið fall fjárfestingarbankans Lehman Brothers 15. september 2008, tilkynning ríkisstjórnar Íslands 29. september 2008 um yfirtöku ríkisins á 75% af hlutafé Glitnis banka hf., útstreymi fjár af svonefndum Icesave-reikningum og tilkynningar Seðlabanka Evrópu um breytingar á skilmálum í svonefndum endurhverfum viðskiptum við Landsbanka Íslands hf. Lyktaði þessari atburðarás með því að Landsbanki Íslands hf. óskaði eftir því að hann yrði tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu 7. október 2008, svo sem áður greinir. Við aðalmeðferð málsins var lögð á það áhersla af hálfu stefnanda að aðstæður eftir fall fjárfestingarbankans Lehman Brothers 15. september 2008, en þó einkum eftir tilkynningu ríkisstjórnar Íslands um fyrirhugað eignarhald Seðlabanka Íslands á 75% af hlutafé Glitnis banka hf. hafi falið í sér verulega breytingu á aðstæðum á mörkuðum og þá einnig hvaða ráðstafanir gátu talist eðlilegar frá sjónarhóli viðsemjenda bankans.

Ekki var um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir málatilbúnað sinn í meginatriðum á því að Landsbanki Íslands hf. hafi með framangreindri ráðstöfun greitt skuld fyrr en eðlilegt hafi verið á sama tíma og bankinn hafi verið ógjaldfær. Ekki hafi verið komið að gjalddaga og uppgreiðsluheimild hafi ekki verið fyrir hendi. Við greiðsluna hafi réttindi og skyldur samkvæmt skuldabréfunum farið á eina hendi og skuldabréfakröfurnar fallið niður. Því sé greiðslan riftanleg á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Greiðsla skuldar, fyrr en nauðsynlegt hafi verið að greiða og með takmörkuðu lausafé bankans, hafi ekki getað verið venjuleg eftir atvikum eða eðlileg ráðstöfun, með hliðsjón af stöðu bankans og íslenska fjármálamarkaðarins.

Stefnandi byggir á því að málsatvik þau sem eru lögð til grundvallar í stefnu málsins teljist sönnuð með vísan til gagna málsins en einnig er vísað til dóms Landsdóms í máli nr. 3/2011 frá 23. apríl 2012 og dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 842/2014 frá 4. febrúar 2016. Þessir dómar hafi fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem þar greini, meðal annars slæma fjárhagslega stöðu Landsbanka Íslands hf. og stórfellda markaðsmisnotkun stjórnenda bankans, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála.

Af hálfu stefnanda er lögð áhersla á að eftir fall fjárfestingarbankans Lehman Brothers 15. september 2008 og tilkynningu ríkisstjórnar Íslands 29. september 2008 um yfirtöku ríkisins á 75% af hlutafé Glitnis banka hf. hafi aðstæður breyst verulega og sé því ekki unnt að leggja dóma Hæstaréttar 11. maí 2016 í máli nr. 200/2016, máli nr. 189/2016 og máli nr. 621/2016 til grundvallar. Á því tímamarki sem hér sé um að ræða hafi viðskiptamönnum bankans mátt vera ljóst að Landsbanki Íslands hf. glímdi við alvaralegan lausafjárskort, einkum í erlendri mynt, og leiði þetta til þess að ráðstöfun bankans hafi ekki getað talist eðlileg eða venjuleg eftir atvikum. Tilgangur bankans hafi þannig ekki getað talist eðlileg fjárstýring við umræddar aðstæður. Leiðir stefnandi að því líkur að markmið bankans hafi verið að skapa markað og koma í veg fyrir kaup og sölu á skuldabréfum bankans á hrakvirði. Er vísað til dóms Landsdóms í máli nr. 3/2011 frá 23. apríl 2012 og dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 842/2014 frá 4. febrúar 2016. Þessir dómar hafi fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem þar greini, meðal annars slæma fjárhagslega stöðu Landsbanka Íslands hf. og stórfellda markaðsmisnotkun stjórnenda bankans, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir því að skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. séu uppfyllt og vísa til dóma Hæstaréttar 11. maí 2016 í máli nr. 200/2016, máli nr. 189/2016 og máli nr. 621/2016 því til stuðnings. Hann leggur áherslu á að miða beri við hvað kröfuhafi hafi mátt vita um þá greiðslu sem um ræði án tillits til vitneskju eða afstöðu skuldarans. Þannig megi líta til þess hvort greiðslan hefði farið fram á sama tíma með sömu kjörum þótt fjárhagsvandræði skuldara hefðu komið til eða, með öðrum orðum, hvort „heilbrigður skuldari“ hefði almennt miðað við aðstæður gert svipaða ráðstöfun. Í þessu sambandi vísar stefndi til þess að kaup útgefanda, þ.á m. banka, á eigin hagsmunum í allsherjarskuldabréfum hafi tíðkast bæði á Íslandi og erlendis. Tilgangur að baki slíkum kaupum geti verið mismunandi, þ.á m. að útgefandi telji það vænlegan kost til að auka eigið fé eða hann eigi kost á betri lánskjörum annars staðar frá. Í öllu falli sé ljóst að slík viðskipti séu ekki takmörkuð við þau tilvik þegar útgefandi er í fjárhagsvanda.

Stefndi telur að af öllu framangreindu megi leiða að endurkaup á eigin hagsmunum teljist tíðkanlegir viðskiptahættir á skuldabréfamörkuðum bæði alþjóðlegum og hér á landi. Jafnvel þó að litið yrði svo á að kaup stefnanda á umræddum hagsmunum teljist greiðslur á skuldum sem hafi verið greiddar fyrr en eðlilegt var, þá komi riftun ekki til álita með vísan í lokaorð 134. gr. gjaldþrotalaga sem undanþiggi viðskipti sem hafi virst eðlileg.

Stefndi telur að við mat á því hvenær viðskiptin sem málið snýst um teljist eðlileg eftir atvikum beri að líta til þess að ekkert benti til að íslensku bankarnir myndu fara í þrot fyrr en í fyrsta lagi í október 2008. Þegar viðskipti þau sem mál þetta fjallar um fóru fram í september 2008 hafi ekkert bent til þess að stefnandi væri í alvarlegum fjárhagsörðuleikum og að líkur væru á því að hann færi í þrot. Þvert á móti hafi allar upplýsingar um stefnanda bent til þess að ekki væri nein hætta á slíku. Hann vekur athygli á því að hluti þeirra viðskipta sem hér um ræði hafi farið fram áður en tilkynnt var um yfirtöku íslenska ríkisins á 75% hlutafjár í Glitni hf. 30. september 2008.

Stefndi telur það leiða af öllu framangreindu að riftun samkvæmt 134. gr. lögum nr. 21/1991 komi aldrei til álita þar sem greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum. Er öllum fullyrðingum stefnanda um annað alfarið mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Leiði af þessu að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Niðurstaða

Með vísan til dóma Hæstaréttar 11. maí 2016 í máli nr. 200/2016, máli nr. 189/2016 og máli nr. 621/2016, sem leggja ber til grundvallar úrlausn málsins sem fordæmi, verður að miða við að áðurlýstar ráðstafanir Landsbanka Íslands hf. hafi falið í sér greiðslu á skuld í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og jafnframt að greiðslan hafi farið fram fyrr en eðlilegt var.

Stefndi byggir varnir sínar meðal annars á því að umræddar greiðslur hafi virst venjuleg eftir atvikum, sem leiði til þess að riftun eigi ekki að ná fram að ganga, sbr. lokaorð 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt dómaframkvæmd er ótvírætt að stefndi ber sönnunarbyrðina fyrir því að umrætt skilyrði eigi við um téðar greiðslur, en við mat því verður þó að leggja hlutlægt mat til grundvallar, sbr. fyrrgreinda dóma Hæstaréttar. Nánar tiltekið ber því að miða við hvað viðskiptamönnum Landsbanka Íslands hf. mátti almennt vera ljóst um stöðu bankans og eðli þess gernings sem um var að ræða. Að mati dómsins verður einnig að líta til þess markmiðs 134. gr. laga nr. 21/1991 að taka til greiðslna sem eru af einhverjum ástæðum óvenjulegar, annað hvort í sjálfu sér eða vegna þess að þær fara fram við óvenjulegar aðstæður, og leiða þannig í reynd til mismununar kröfuhafa við eftirfarandi gjaldþrotaskipti. Verður því bæði að taka til skoðunar eðli þeirra ráðstafana sem hér var um að ræða og það sem viðskiptamönnum Landsbanka Íslands hf. mátti vera ljóst um aðstæður viðsemjanda síns samkvæmt framansögðu.

Þótt ekki liggi fyrir í málinu hver nánari tildrög viðskiptanna voru, er ekkert fram komið um að stefndi hafi haft í huga, í eigin nafni eða fyrir hönd viðskiptamanns síns, að bjóða útgefanda bréfanna, Landsbanka Íslands hf., bréfin til sölu í þeim tilgangi að ljúka skuldasambandi bankans við kröfuhafa eða fá skuld greidda fyrir gjalddaga. Verður sú ályktun fremur dregin af þeim takmörkuðu upplýsingum sem fyrir liggja um þennan þátt málsins að bréfin hafi staðið hvaða aðila sem er til kaups.

Samkvæmt gögnum, sem stefnandi hefur lagt fram um kaup á eigin bréfum frá 2006 til 2008, keypti Landsbanki Íslands hf. eigin skuldabréf í nokkrum fjölda tilvika á þessu tímabili, meðal annars í þeim skuldabréfaflokkum sem hér um ræðir. Geta umrædd kaup því ekki talist óvenjuleg í þessu ljósi. Þá var beinlínis gert ráð fyrir því í skilmálum við útgáfu bréfanna að útgefandi gæti keypt þau sjálfur. Frá almennu sjónarmiði gat það því vart talist óeðlilegt að Landsbanki Íslands hf. festi kaup á eigin skuldabréfum. Er og ekkert komið fram um að með umræddum skuldabréfakaupum Landsbanka Íslands hf. hafi ætlunin verið að ívilna eiganda bréfanna eða tryggja stöðu hans umfram aðra. Þvert á móti verður vart önnur ályktun dregin af gögnum málsins en að bréfin hafi verið keypt á verði sem grundvallaðist á markaðslegum forsendum sem vel gat helgast af viðskiptalegum hagsmunum bankans eins og þeir blöstu við aðilum sem engin tengsl höfðu við bankann eða sérstaka þekkingu á innviðum hans eða stefnu.

Þótt stefnandi hafi lagt fram gögn um versnandi stöðu Landsbanka Íslands hf. á árinu 2008, svo og vísað til dóms Landsdóms 23. apríl 2012 í máli nr. 3/2011 og dóms Hæstaréttar 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014 um markaðsmisnotkun stjórnenda bankans, telur dómurinn engar vísbendingar komnar fram um að stefndi hafi mátt vita um raunverulega stöðu bankans, eins og hún hefur síðar verið upplýst, eða yfirvofandi greiðsluþrot hans, en sem fyrr segir verður um þetta atriði að leggja hlutlægt mat til grundvallar. Á það verður fallist með stefnanda að eftir fall fjárfestingarbankans Lehman Brothers, en þó einkum tilkynningu ríkisstjórnarinnar 29. september 2008 um fyrirhugaða hlutafjáraukningu og 75% eignarhlut ríkisins í Glitni hf. fyrir milligöngu Seðlabankans, hafi viðskiptamönnum íslenskra fjármálafyrirtækja mátt vera ljóst að þau glímdu við verulega erfiðleika, þ. á m. þrönga lausafjárstöðu. Fyrirhuguð aðgerð breytti því þó ekki að Fjármálaeftirlitið mat eiginfjárstöðu og eignasafn Glitnis hf. traust og gert var ráð fyrir því að rekstur bankans yrði áfram með eðlilegum hætti. Ekkert í tilkynningum Fjármálaeftirlitsins, Seðlabanka Íslands eða alþjóðlegra matsfyrirtækja gaf heldur til kynna að öðru máli gegndi um Landsbanka Íslands hf. Á þeim tíma sem hér um ræðir lýsti Landsbanki Íslands hf. því einnig yfir að lausafjárstaða hans væri sterk og aðgerðir ríkisins gerðu hann betur í stakk búinn en ella til að takast á við yfirstandandi erfiðleika. Var bankinn raunar einn þeirra aðila sem næstu daga var orðaður við kaup á Glitni hf. Að mati dómsins gáfu þeir erfiðleikar, sem ljóst var að íslenska fjármálakerfið glímdi við í upphafi október 2008, því ekki tilefni til þess að ætla að kaup Landsbanka Íslands hf. á eigin skuldabréfum helguðust af öðrum sjónarmiðum en viðskiptalegum hagsmunum bankans, eins og hann hafði sjálfur metið þá.

Hvað sem líður raunverulegum tilgangi Landsbanka Íslands hf. við kaup á skuldabréfum sínum telur dómurinn, samkvæmt öllu framangreindu, að viðsemjendur bankans hafi ekki haft ástæðu til að ætla að þau viðskipti sem hér var um að ræða væru óeðlileg eða til þess fallin að gera hlut þeirra betri en annarra kröfuhafa bankans. Öllu heldur var hér um að ræða tíðkanlega ráðstöfun sem viðskiptamenn bankans máttu með réttu líta á sem eðlilegan þátt í starfsemi viðskiptabanka á borð við stefnanda, jafnvel við þær erfiðu aðstæður sem áður er lýst. Svo sem áður greinir er og ekkert komið fram sem bendir til þess að með greiðslunni hafi Landsbanki Íslands hf. leitast við að tryggja hagsmuni eiganda bréfanna umfram hagsmuni annarra kröfuhafa.

Þegar á allt þetta er litið til er það álit dómsins að nægilega hafi verið sýnt fram á að sala á áðurgreindum bréfum til Landsbanka Íslands hf. hafi virst venjuleg eftir atvikum í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda.

Í ljósi atvika málsins og vafaatriða þess verður málskostnaður látinn falla niður.

Af hálfu stefnanda flutti málið G-kk-nf Ó-kk-nf B-kk-nf hrl.

Af hálfu aðalstefnda og varastefnda fluttu málið E-kk-nf B-kk-nf A-kk-nf hrl. og H-kvk-nf H-kvk-nf hrl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Banco Banif S.A., er sýkn af kröfum stefnanda, LBI ehf.

Málskostnaður fellur niður.

S-kk-nf M-kk-nf