E-1593/2012

Mál þetta, sem dómtekið var 5. mars síðastliðinn, var höfðað 7. maí 2012 af G-kk-þgf E-kk-þgf, Langagerði 98, Reykjavík, gegn Dróma hf., Lágmúla 6, Reykjavík.

Endanlegar kröfur stefnanda eru þær að ógilt verði með dómi sjálfskuldarábyrgð stefnanda á skuldabréfi nr. 1163-74-705849, útgefið 29. maí 2007, upphaflega að fjárhæð 2.400.000 krónur. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað í samræmi við hagsmuni málsins og að teknu tilliti til vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu eins og fram kemur í málskostnaðaryfirliti.

Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Stefnandi krefst þess í málinu að sjálfskuldarábyrgð hans á skuldabréfi, upphaflega að fjárhæð 2.400.000 krónur, útgefnu 29. maí 2007, verði felld úr gildi. Skuldari á veðskuldabréfinu er sonur stefnda, E-kk-nf G-kk-nf.

Í málatilbúnaði stefnanda kemur fram að hann hefði farið fram á að sjálfskuldarábyrgðin yrði felld niður þar sem ekkert greiðslumat hefði verið gert á skuldara skuldabréfsins fyrir útgáfu þess. Stefndi hafi ekki orðið við því og hafi stefnandi þá höfðað málið til ógildingar á sjálfskuldarábyrgðinni.

Málið var einnig höfðað til viðurkenningar á því að stefnda yrði gert skylt að aflýsa veðtryggingarbréfi, að fjárhæð 7.000.000 króna, en í þinghaldi 6. desember 2012 var lögð fram bókun um að stefndi hefði ákveðið að aflýsa tryggingarbréfinu. Stefnandi féll því frá framangreindri viðurkenningarkröfu 5. mars sl.

Af hálfu stefnda er því mótmælt að sjálfskuldarábyrgðin sæti ógildingu enda sé hún gild að lögum. Þá er því einnig mótmælt af hálfu stefnda að ekkert greiðslumat hafi verið gert í tengslum við lántökuna. Greiðslumatið hafi legið fyrir og hafi stefnanda verið kynnt niðurstaða þess. Hann hafi átt þess kost að kynna sér öll undirgögn. Því er einnig haldið fram af hálfu stefnda að máltilbúnaður stefnanda sé byggður á röngum staðhæfingum um atvik málsins.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hann hafi verið í almennum bankaviðskiptum við SPRON hf. Með ákvörðun 21. mars 2009 hafi Fjármálaeftirlitið vikið stjórn SPRON frá og skipað skilanefnd yfir sparisjóðinn og 23. júní s.á. hafi Héraðsdómur Reykjavíkur skipað sparisjóðnum slitastjórn. Þar með hafi lokið almennum bankaviðskiptum stefnanda við SPRON. Nýi Kaupþing (Arionbanki) hafi tekið við skuldbindingum vegna innlána og almennum bankaviðskiptum. Sérstakt félag, Drómi hf., stefndi í máli þessu, hafi verið stofnað. Það hafi tekið við öllum eignum SPRON og jafnframt við öllum tryggingarréttindum, þ.m.t. öllum veðréttindum, ábyrgðum og öðrum sambærilegum réttindum sem tengdust kröfum SPRON.

Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um ógildingu á sjálfskuldarábyrgð á skuldabréfi nr. 1163-74-705849 á því að skuldari lánsins hafi ekki verið greiðslumetinn áður en ábyrgðin var veitt. Samkomulag hafi verið í gildi milli Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja, Sambands íslenskra sparisjóða, Neytendasamtakanna og íslenskra stjórnvalda um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. SPRON, sem stefndi leiði rétt sinn frá, hafi verið aðili að samkomulaginu.

Markmið samkomulagsins hafi verið að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar yrðu miðaðar við greiðslugetu skuldara og eigin tryggingar hans. Með samkomulaginu hefðu verið settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum.

Í 1. mgr. 3. gr. samkomulagsins sé mælt fyrir um skyldu fjármálafyrirtækis til að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Í 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins sé fjármálafyrirtækjum gert skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meira en 1.000.000 króna þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. Skuldabréfið, er sjálfskuldarábyrgðin taki til, sé að höfuðstólsfjárhæð 2.400.000 krónur. Stefnandi hafi ekki krafist þess að skuldari yrði greiðslumetin en ljóst sé að sú skylda að greiðslumeta skuldara hafi hvílt á SPRON. Það greiðslumat hafi ekki farið fram.

Við munnlegan málflutning var því haldið fram af hálfu stefnanda að ekkert greiðslumat hefði verið kynnt honum. Ekki hafi komið fram að greiðslumatið hafi verið neikvætt, það hafi ekki verið kynnt með fullnægjandi hætti og undirskriftir væru ófullnægjandi. Stefndi hefði því ekki leitt viðhlítandi líkum að því að greiðslumatið hefði farið fram. Engar forsendur liggi heldur fyrir um tölur sem stefndi vísi til varðandi greiðslumatið. Því var jafnframt mótmælt að stefnandi hefði sýnt af sér tómlæti. Málið hafi komið upp í tengslum við það að stefndi hafi neitað af aflýsa tryggingarbréfi á fasteign stefnanda.

Sjálfskuldarábyrgð stefnanda sé þar af leiðandi ógildanleg með vísan til 1. mgr. 36. gr. samningalaga. Í lagaákvæðinu segi að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, yrði það talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Þá segi í 2. mgr. sömu lagagreinar að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli litið til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Stefnandi telji að það geti ekki talist til góðrar viðskiptavenju í skilningi 36. gr. samningalaga að stefndi, sem hafi ekki fylgt eigin reglum, haldi uppi kröfum á hendur stefnanda á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar.

Einnig verði að horfa til þess að stefndi hafi, í krafti stöðu sinnar og sérfræðiþekkingar sem fjármálafyrirtæki, yfirburðastöðu gagnvart stefnanda sem hafi ekki sérstaka þekkingu á þessu sviði. Stefnandi vísi til þess að hann hafi ekki verið upplýstur um tilvist samkomulagsins eins og mælt sé fyrir um í 9. gr. þess.

Þetta leiði allt til þess að ógilda beri sjálfskuldarábyrgðina með dómi með vísan til 1. mgr. 36. gr. samningalaga.

Um lagarök vísi stefnandi til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Jafnframt vísi hann til almennra meginreglna samninga-, kröfu- og veðréttar. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur krefjist hann þess að fá skattinn dæmdan úr hendi stefnda samkvæmt lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Þá var af hálfu stefnanda vísað til þess við munnlegan málflutning að stefnandi ætti rétt á málskostnaði úr höndum stefnda, hvernig sem málið færi, með vísan til þess að stefndi hefði orðið við meginkröfu stefnanda um að aflýsa tryggingarbréfinu af fasteigninni.

Málsástæður og lagarök stefnda

Af hálfu stefnda er því mótmælt að ekkert greiðslumat hafi farið fram þegar sonur stefnanda gaf út skuldabréf 29. maí 2007 fyrir skuld að fjárhæð 2.400.000 krónur hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf. Stefnandi hafi gengist í sjálfskuldaábyrgð fyrir greiðslu skuldarinnar með undirritun sinni á skuldabréfið. Greiðslugeta skuldara hafi verið metin og hafi niðurstaða matsins verið neikvæð um 3.369 krónur. Stefnandi hafi undirritað yfirlýsingu þess efnis og að hann hefði „séð greiðslumatið“.

Stefndi hafi tekið við eignum, s.s. útlánum og öðrum réttindum sem áður tilheyrðu Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf. á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 21. mars 2009. Skuldabindingar vegna innlána SPRON hafi verið yfirteknar af Arion banka hf. Ranglega segi hins vegar í stefnu að Arion banki hafi yfirtekið „almenn bankaviðskipti“ SPRON. Öllum fyrrverandi viðskiptamönnum sparisjóðsins hafi eftir fall hans verið í sjálfsvald sett hvert þeir fluttu bankaviðskipti sín.

Stefnandi krefjist þess að sjálfskuldarábyrgð hans á framangreindu skuldabréfi verði ógilt. Sýknukrafa stefnda sé studd eftirfarandi rökum:

Sjálfskuldarábyrgð stefnanda á skuld E-kk-ef G-kk-ef samkvæmt skuldabréfi frá 29. maí 2007 sé gild að lögum. Stefnandi hafi ekki bent á neina annmarka á ábyrgðarskuldbindingunni sem leitt geti til þess að hún geti talist ógild eða ógildanleg fyrir dómi.

Greiðslumat hafi verið gert og stefnanda kynnt niðurstaða þess. Stefnandi haldi því fram að ekkert mat hafi farið fram áður en stefnandi tók á sig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu skuldarinnar gagnvart SPRON samkvæmt skuldabréfinu en það sé rangt. Stefndi hafi lagt fram skjal þar sem fram komi tölulegar niðurstöður mats á greiðslugetu skuldara sem unnið hafi verið í tengslum við lánveitinguna. Niðurstöður matsins væru þær að eftir lánveitinguna væri „afgangur á mánuði“ neikvæður um 3.369 krónur miðað við þær forsendur sem greiðslumatið byggðist á. Þessar upplýsingar hefðu komið úr gagnagrunni sem stefndi hefði fengið aðgang að hjá Teris sem hafi haft gögn SPRON í sínum vörslum. Stefndi hefði látið forrita upplýsingarnar upp úr gagnagrunninum.

Stefnandi hafi sett upphafsstafi sína í reitinn „greiðslumat séð“ á skjal með yfirskriftinni „Til ábyrgðarmanna fjárskuldbindinga“ til staðfestingar á því að honum hafi verið kynnt töluleg niðurstaða greiðslumatsins auk þess að undirrita skjalið. Þegar af þessum ástæðum séu engin efni til þess að ógilda sjálfskuldarábyrgðina. Málatilbúnaður stefnanda sé byggður á röngum staðhæfingum um atvik málsins.

Aðalskuldarinn hafi einnig undirritað skjalið. Með undirritun sinni hafi hann veitt stefnanda sem ábyrgðarmanni heimild til þess að kynna sér upplýsingar og þau gögn sem niðurstaða greiðslumatsins byggðist á. Þannig hafi stefnandi haft fulla heimild til að kynna sér undirgögn greiðslumatsins. Stefnandi verði sjálfur að bera hallann af því hafi hann ekki kynnt sér gögnin með fullnægjandi hætti.

Stefnanda hafi verið kynnt efni samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Stefnandi hafi staðfest með undirskrift sinni á skuldabréfið sjálft að hann hafi kynnt sér „efni gildandi samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“. Í því felist að stefnandi hafi verið upplýstur um tilvist samkomulagsins í samræmi við 9. gr. þess.

Stefnanda hafi verið kynntur upplýsingabæklingur um ábyrgðarmenn og hann hafi undirritað yfirlýsingu þess efnis að það hafi verið gert. Sams konar yfirlýsing sé á skuldabréfinu.

Jafnframt hafi stefnandi undirritað sérstaka yfirlýsingu í tengslum við lántökuna þar sem fram komi almennar ábendingar og varnaðarorð til þeirra sem taki á sig ábyrgðarskuldbindingar vegna skulda þriðja manns, sbr. skjal með yfirskriftinni „Ábending vegna lánsveðs“.

SPRON hafi í einu og öllu farið eftir ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga við lánveitinguna og beri að hafna ógildingarkröfum stefnanda af þeim sökum.

Stefndi byggi einnig á því að stefnandi hafi tapað rétti til að bera fyrir sig ógildi ábyrgðarinnar sökum tómlætis. Stefnandi hafi gengist í sjálfskuldarábyrgð vegna skulda sonar síns í maí 2007 og engum mótmælum hreyft við skuldbindingunni fyrr en í febrúar 2012, eða tæpum fimm árum eftir að til skuldbindingarinnar stofnaðist. Stefnandi hafi því sýnt tómlæti sem einnig leiði til þess að hafna beri kröfum hans um ógildingu ábyrgðarinnar.

Kröfugerð og málatilbúnaður sóknaraðila sé settur fram í vondri trú um atvik málsins. Stefnanda hafi mátt vera ljós fjárhagsstaða sonar síns þegar hann gekkst í ábyrgðina vegna fjölskyldutengsla þeirra. Eðlilegt sé að leggja til grundvallar að faðir, sem gangist í sjálfskuldarábyrgð fyrir son sinn, þekki almennt til fjármála skuldarans eða sé a.m.k. í aðstöðu til að kynna sér þau.

Stefnandi hafi óskað sérstaklega eftir því við lánveitinguna að ekki yrði framkvæmt mat á greiðslugetu aðalskuldarans. Stefnandi hafi staðfest það með því að haka í reitinn „nei“ undir yfirskriftinni „Óskar ábyrgðarmaður/menn eftir því að greiðslugeta greiðanda verði metin?“ Sú yfirlýsing bendi eindregið til þess að stefnandi hefði gengist í ábyrgð hvort sem aðalskuldari stæðist greiðslumat eða ekki. Þrátt fyrir þessa ósk stefnanda hafi greiðslumatið verið unnið eins og að framan greini. Þessi staðreynd hafi hins vegar þýðingu þegar metið verði hvort skilyrðum 36. gr. samningalaga sé fullnægt, ásamt tengslum stefnanda við aðalskuldarann og öðrum þeim atriðum sem að framan hafi verið rakin.

Þegar atvik málsins og gögn þess séu metin heildstætt sé ekki fyrir að fara neinum atriðum sem leitt gætu til þess að sjálfskuldarábyrgð stefnanda verði talin ógildanleg. Slík niðurstaða væri ekki í samræmi við tilgang og markmið samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga eða ákvæði samkomulagsins að öðru leyti. Þá væri slík niðurstaða ósanngjörn gagnvart stefnda og gengi mun lengra en rúmist innan 36. gr. samningalaga með hliðsjón af meginreglu samningaréttarins um að samninga skuli halda.

Stefndi vísi til meginreglna samningaréttar um skuldbindingagildi samninga og meginreglna kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Einnig sé vísað til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. laganna, og til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 129. – 131. gr. um málskostnað.

Niðurstaða

Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni að ekkert greiðslumat hafi farið fram á skuldara áður en sjálfskuldarábyrgðin var veitt. Í skjali sem lagt hefur verið fram af hálfu stefnda frá SPRON og er kallað greiðslumat, skráð 29. maí 2007, koma fram tölulegar niðurstöður mats á greiðslugetu skuldara. Við munnlegan málflutning kom fram ágreiningur milli málsaðila um það hvort sparisjóðurinn hefði haft upplýsingar til að meta greiðslugetu skuldarans á skuldabréfinu en af hálfu stefnanda var því haldið fram að hann hefði ekki haft slíkar upplýsingar. Af hálfu stefnda var því haldið fram að viðeigandi upplýsingar hefðu legið fyrir við greiðslumatið, ella hefði ekki verið unnt að meta greiðslugetu skuldara í maí 2007, eins og gert hafi verið, meðal annars út frá tekjum hans. Tekjurnar sem tilgreindar séu í greiðslumatinu séu þær sömu og komi fram í skattframtali skuldara. Með vísan til þess sem fram hefur komið verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að upplýsingarnar hafi legið fyrir, enda hefur því ekki verið hnekkt af hálfu stefnanda. Staðhæfingar stefnanda um að ekki hafi legið fyrir upplýsingar til að unnt væri að meta greiðslugetu skuldara verða því að teljast ósannaðar.

Lagt hefur verið fram í málinu skjal sem undirritað er af stefnanda og skuldara samkvæmt skuldabréfinu sem ábyrgðarskuldbinding stefnanda nær til. Á skjalinu er merkt við að ábyrgðarmaður hafi ekki óskað eftir því að greiðslugeta greiðanda samkvæmt skuldabréfinu yrði metin. Upphafsstafir stefnanda eru í reit þar sem gert er ráð fyrir að kvittað sé fyrir að ábyrgðarmaður hafi séð greiðslumat. Enn fremur er undirritun stefnanda á skuldabréfinu. Þar er sérstök yfirlýsing varðandi ábyrgðarmann um að undirritaður hafi kynnt sér efni bréfsins, hann geri sér grein fyrir í hverju ábyrgð hans sé fólgin og að hann telji hana samrýmast greiðslugetu sinni. Jafnframt að hann hafi kynnt sér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni gildandi samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga.

Með vísan til þessa verður að telja ósannaða staðhæfingu stefnanda um að ekki hafi farið fram greiðslumat á skuldara áður en sjálfskuldarábyrgð stefnanda var veitt. Þar með eru ekki forsendur fyrir því að fella ábyrgðina úr gildi af þeirri ástæðu og aðrar ástæður þykja heldur ekki vera fyrir því að ábyrgðin verði felld úr gildi eins og stefnandi krefst. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu.

Með vísan til þess að stefndi hefur orðið við kröfum stefnanda að hluta og til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður falli niður.

Dóminn kvað upp S-kvk-nf I-kvk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Drómi hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, G-kk-ef E-kk-ef, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

S-kvk-nf I-kvk-nf.