E-4137/2011

Þetta mál, sem var dómtekið 4. október sl., að lokinni aðalmeðferð, en endurupptekið og dómtekið að nýju 30. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 19. október 2011.

Stefnandi er Samvirkni ehf., pósthólf 73, Akureyri, en stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

Aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 2.439.096 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af stefnufjárhæðinni, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá er þess krafist að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti samkvæmt 12. gr. sömu laga.

Til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 791.250 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af stefnufjárhæðinni, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti.

Til þrautavara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 33.850 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af stefnufjárhæðinni frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti.

Verði ekki fallist á greiðsluskyldu stefnda samkvæmt framangreindum dómkröfum krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að lækka eftirstöðvar samnings SBB 017709 í samræmi við dómkröfur.

Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins.

Af hálfu stefnda eru dómkröfur aðallega þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda.

Verði fallist á aðalkröfu, varakröfu eða þrautavarakröfur stefnanda gerir stefndi í öllum tilvikum kröfu um að sú niðurstaða felli ekki greiðsluskyldu á stefnda heldur beri stefnda að lækka eftirstöðvar bílasamnings stefnanda um sem nemur dæmdri fjárhæð.

Verði fallist á aðalkröfu, varakröfu eða þrautavarakröfu stefnanda gerir stefndi í öllum tilvikum kröfu um að hafnað verði kröfu stefnanda um dráttarvexti.

Málið var endurupptekið 30. október sl. þar sem dómari hafði með vísan til 104. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála óskað eftir að fá nánari skýringar frá lögmanni stefnanda á útreikningi og sundurliðun dómkrafna. Í þinghaldinu lagði stefnandi fram sundurgreiningu á aðalkröfu hans í málinu. Var málið síðan dómtekið að nýju.

Málavextir:

Tildrög máls þessa eru þau að 10. nóvember 2006 gerðu aðilar með sér samning sem hlaut númerið SBB 017709 og bar fyrirsögnina „Bílasamningur kaupleiga“. Voru aðilar að samningnum upphaflega stefnandi, Samvirkni ehf. og SP-Fjármögnun hf. Hinn 6. október 2011 sameinaðist SP-Fjármögnun hf. Landsbanka Íslands hf., stefnda í þessu máli.

Með kaupleigusamningnum fékk stefnandi lán fyrir bifreiðinni Toyota Land Cruiser 120 með fastanúmerið LV-739 og var kaupverðið 5.972.738 kr. Í samningnum kemur fram að stofngjald hans hafi verið 110.199 kr. og umsýslugjald 7.000 kr. Heildarfjárhæð samningsins hafi því verið 5.509.937 kr. Var samningurinn til 60 mánaða og var mánaðarleg leigugreiðsla 100.970 kr. Fyrsta greiðsla skyldi fara fram 10. desember 2006. Þá kom fram að samningurinn væri óverðtryggður með myntkörfu sem innihélt 50% í svissneskum frönkum og 50% í japönskum jenum.

Hinn 21. nóvember 2008 sömdu aðilar um breytingu á skilmálum samningsins þannig að samningstíminn lengdist sem næmi ákveðnum umsömdum fjölda vaxtagjalddaga og að leiga greiddist mánaðarlega tíunda hvers mánaðar. Þá skyldi samningurinn vera afborgunarlaus næstu fjóra mánuðina, þ.e. gjalddagar 10. desember 2008 til og með 10. mars 2009.

Hinn 14. apríl 2009 sömdu aðilar aftur um breytingu á skilmálum samningsins þannig að frá og með 20. mars 2009 myndu átta næstu greiðslur vera í formi innágreiðslna. Greiðslubyrði stefnanda yrði því um það bil upphafsgreiðsla samningsins að viðbættum 25% af þeirri upphæð og samningstíminn lengdist sem næmi þessum átta innágreiðslum.

Með dómum Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og nr. 153/2010, sem kveðnir voru upp 16. júní 2010, komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að kaupleigusamningur, eins og um ræðir í þessu máli, væri lánssamningur í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og að ákvæði slíks samnings um gengistryggingu væru í andstöðu við 13. og 14. gr. sömu laga.

Í greinargerð stefnda er greint frá því að mikil óvissa hafi skapast á íslenskum fjármálamarkaði í framhaldi af framangreindum dómum Hæstaréttar. Í ljósi þeirrar réttaróvissu sem uppi var um vexti sem bílasamningar ættu að bera hafi stefndi ákveðið að senda ekki viðskiptavinum sínum, þar á meðal stefnanda, greiðsluseðla fyrr en dregið hefði úr óvissunni.

Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, sem kveðinn var upp 16. september 2010, var því slegið föstu að bein og órjúfanleg tengsl væru milli ákvæða samnings um gengistryggingu og fyrirmæla þar um vexti. Því væri óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðis um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði fram hjá ákvæðum samnings um vaxtahæð. Taldi rétturinn að samið hefði verið um greiðslu vaxta af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir þeir skyldu vera. Var niðurstaðan sú að vextir samkvæmt 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 giltu þegar svo stæði á. Á grundvelli dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 og 16. september 2010 voru sett lög nr. 151/2010 sem fólu í sér breytingar á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í lögunum var kveðið á um með hvaða hætti höfuðstóll ákveðinna gengistryggðra lána skyldi leiðréttur með vísan til fyrrgreindra dóma Hæstaréttar.

Hinn 31. janúar 2011 sendi stefndi stefnanda endurútreiknaðan bílasamning. Í endurútreikningi stefnda kemur fram að eftirstöðvar bílasamningsins fyrir endurútreikning hafi numið 5.630.404 kr. en nýr höfuðstóll lánsins hafi eftir endurútreikning verið 3.181.828 kr.

Í tölvupósti, dagsettum 16. mars 2011, gerði stefnandi athugasemdir við endurútreikning stefnda og taldi hann ekki réttan. Samkvæmt stefnu snúast athugasemdir stefnanda um innheimtu á vöxtum á uppgreiddum gjalddögum. Þá eru í varakröfu og þrautavarakröfu stefnanda einnig gerðar athugasemdir við endurútreikning stefnda, þess efnis að ekki sé tekið tillit til innborgana stefnanda á höfuðstól samkvæmt fullgildum kvittunum, né skilmálabreytinga og að vextir séu höfuðstólsfærðir mánaðarlega.

Ágreiningur aðila lýtur að því við hvaða aðferð skuli styðjast þegar lánssamningur aðila er endurútreiknaður. Aðila greinir hvorki á um tölulegar fjárhæðir né útreikninga og eru þeir sammála um að kröfur séu rétt reiknaðar miðað við gefnar forsendur.

Málsástæður stefnanda er varða aðalkröfu:

Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að stefnda hafi verið óheimilt að beita endurútreikningi lánasamnings númer SBB 01779 með afturvirkum hætti. Sé stefnda því óheimilt að beita endurútreikningi lengra afturvirkt en frá síðasta greidda gjalddaga sem hafi verið 5. júní 2010.

Stefnandi hafi endurútreiknað umræddan lánasamning á grundvelli málsástæðna sinna og telji að réttur endurútreikningur kveði á um að eftirstöðvar lánasamningsins eigi að vera, 31. janúar 2011, 1.304.820 kr. Mismunur á endurútreikningi stefnanda og þeim endurútreikningi sem stefnandi hafi fengið sendan frá stefnda nemi 1.877.008 kr. sem sé hluti af stefnukröfu stefnanda.

Endurútreikningur stefnanda sé fundinn með eftirfarandi hætti. Stefnandi og stefndi gerðu með sér lánasamning að fjárhæð 5.509.937 kr. sem var höfuðstóll lánsins. Hinn 16. júní 2010 hafi stefnandi greitt afborganir af höfuðstól þess láns að fjárhæð 4.260.973 kr. og voru raunverulegar eftirstöðvar höfuðstólsins því 1.248.964 kr. Sú fjárhæð sé svo vaxtareiknuð frá 10. júní 2010 til 31. janúar 2011 samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 og fást þar út vextir, 55.856 kr. sem sé þá bætt við höfuðstólinn. Eftirstöðvarnar séu því samtals 1.304.820 kr. sem sé endurútreikningur stefnanda. Þeirri fjárhæð sé síðan skipt niður miðað við eftirstandandi fjölda gjalddaga samningsins, sem hafi verið 29 og þannig sé fundin út raunveruleg mánaðargreiðsla að mati stefnanda.

Eftir útgáfu stefnda á endurútreikningi sínum, hafi stefnandi greitt samkvæmt greiðsluseðlum 939.518 kr. á tímabilinu 31. janúar 2011 til og með 10. október 2011. Stefnandi telur að á þessu tímabili, miðað við nýjan endurútreikning sinn, hafi honum aðeins borið skylda til þess að greiða 385.947 kr. og að hann hafi því ofgreitt stefnda 553.571 kr. Vextir á þá ofgreiðslu til 10. október 2011 nemi 8.517 kr. og því hafi hann samtals ofgreitt 562.088 kr. sem bætist við mismun á endurútreikningum.

Nýr höfuðstóll eftir endurútreikning Landsbankans 31. janúar 2011: 3.181.828

Nýr höfuðstóll að mati stefnanda vaxtareiknaður til 31. janúar 2011: -1.304.820

Krafa stefnanda: 1.877.008

Greiðslur skv. endurútreikningi stefnanda

31. janúar 2011 til 10. október 2011: -385.947

Innborganir stefnanda á samning frá 10. mars 2011 til 10. október 2011

skv. greiðslukvittunum: 939.518

553.571

Vextir á ofgreiðslur frá greiðsludegi til 10. október 2011 8.517

Samtals: 562.088

Endanleg aðalkrafa stefnanda pr. 10. október 2011: 2.439.096

Stefnandi vísar til þess að samkvæmt raunverulegu greiðsluflæði hafi hann greitt samtals 4.260.973 kr. inn á höfuðstól samningsins í júní 2010. Samkvæmt nýju greiðsluflæði sem stefndi hafi látið útbúa séu greiðslur til þess tíma endurmetnar 3.498.702 kr. og muni því 762.271 kr. á raunverulegum greiðslum inn á höfuðstól og endurútreikningi stefnanda. Raunverulegar vaxtagreiðslur stefnanda til stefnda hafi verið 764.459 kr. en hefðu átt að vera samkvæmt endurreiknuðu greiðsluflæði 2.200.784 kr. og séu því ,,vangreiddir vextir“ 1.436.325 kr. Á öllu tímabilinu hafi stefnandi greitt hærri fjárhæð í afborganir heldur en honum bar samkvæmt endurreiknuðu greiðsluflæði, nema á tímabilinu 10. desember 2008 til 10. mars 2009 en þá höfðu stefndi og stefnandi gert með sér skilmálabreytingu á lánasamningnum. Telur stefnandi því að hann hafi ofgreitt stefnda höfuðstólsgreiðslur, sem hann telur að lækka eigi höfuðstól, en að hann hafi vangreitt vaxtagreiðslur miðað við endurútreikning og um sé að ræða tvær eðlisólíkar greiðslur.

Í dómi Hæstaréttar frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 segi sérstaklega að ,,vegna þessa er óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiði til þess að líta verði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð“. Sé því ljóst að með dómi Hæstaréttar hafi verið kveðið á um að aðeins ætti að reikna vexti að nýju en afborganir á höfuðstól hafi ekki verið taldar ógildar, aðeins gengistryggingin sem slík. Í því máli hafi ekki verið deilt um fjárhæðir og því komu ekki til skoðunar atriði varðandi afturvirkni né eignarrétt.

Með lögum nr. 151/2010 til breytinga á lögum nr. 38/2001 sé tekið fram að lögin endurspegli dóm Hæstaréttar frá 16. september 2010. Í núverandi 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 segi:

,,Kröfuhafa ber að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hefur þannig ranglega af honum haft vegna ólögmætra vaxta og/eða verðtryggingar. Við ákvörðun endurgreiðslu eða útreikning á stöðu skuldar skal upphaflegur höfuðstóll skuldar vaxtareiknaður samkvæmt ákvæðum 1. mgr. Frá höfuðstól og áföllnum vöxtum skal draga þær fjárhæðir sem inntar hafa verið af hendi fram að uppgjörsdegi í vexti, hvers kyns vanskilaálögur og afborganir miðað við hvern innborgunardag.“

Telur stefnandi að ekki verið fram hjá því litið að greiðsla afborgana og vaxta séu tveir ólíkir hlutir. Með greiðslu afborgana, m.a. ofgreiðslum lækki skuldari höfuðstólinn og þar af leiðandi vaxtagreiðslu við næstu greiðslu afborgana og vaxta. Í framangreindu ákvæði sé lögð sú skylda á kröfuhafa að endurgreiða skuldara vegna ólögmætra vaxta og verðtryggingar og sérstaklega tekið fram að miða eigi afborganir við hvern innborgunardag. Hvergi í lögum nr. 38/2001 komi fram heimild til handa stefnda til að endurreikna greiðsluflæði með þeim hætti sem hann geri, þannig að raunverulegar höfuðstólsgreiðslur séu lækkaðar. Verði að horfa til þess hversu mikið stefnandi hafi greitt í raunverulegar afborganir af höfuðstól, eða 4.260.973 kr. en ekki 3.498.699 kr. eins og stefndi gerir ráð fyrir í sínum útreikningi.

Í nefndaráliti meirihluta efnahags- og skattanefndar vegna umfjöllunar um lög 151/2010 segi: ,,Ekki er í frumvarpinu tekin afstaða til þess hvort og hversu langt aftur í tímann heimilt sé að beita endurútreikningi skv. 3. gr. frumvarpsins á samninga sem gerðir hafa verið upp fyrir dóm Hæstaréttar frá 16. júní 2010 og er því miðað við að það ráðist af almennum reglum.“ Ljóst sé að með þessum orðum hafi meirihlutinn talið að vafamál væri um slíka afturvirka beitingu laganna. Þrátt fyrir að í textanum sé fjallað um samninga sem gerðir hafi verið upp fyrir dóm Hæstaréttar frá 16. júní 2010 telur stefnandi að sömu sjónarmið hljóti að eiga við varðandi ólokna samninga enda sé krafa kröfuhafa á þeim tilteknu gjalddögum upp gerð. Taldi nefndin að til þess að ráða fram úr beitingu laganna afturvirkt þyrfti að líta til almennra reglna.

Þær almennu reglur sem þá koma til greina séu m.a. 72. gr. stjórnarskrár, reglur kröfuréttar um fullnaðargildi kvittana og lok kröfuréttinda og að lokum sjónarmið um bann við afturvirkni laga. Í 72. gr. stjórnarskrár segi:

,,Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir.“

Ef stefnda er heimilt að beita lögum nr. 38/2001 með afturvirkum hætti sé eignarréttur stefnanda skertur. Fulljóst sé að stefnandi þurfi þá að afhenda stefnda eign sína í formi peningagreiðslna sem og lækkunar á raunverulegum afborgunum og eignarrétti í bifreiðinni. Þá sé ljóst að ekki hafi komið fullt verð fyrir og sé ekki hægt að líta svo á að almenningsþörf krefjist aðgerðanna. Í lögum nr. 38/2001 sé ekkert fjallað um þá almenningsþörf sem liggi til grundvallar setningu laganna til þess að réttlæta slíka afturvirka eignaskerðingu. Að auki sé ekki með heilbrigðum rökum hægt að halda því fram að almenningsþörf krefjist þess að stefndi né önnur fjármálafyrirtæki fái heimild til beitingar afturvirkrar eignaskerðingar. Þannig hafi slík eignaupptaka engin áhrif á almenning, né sé nokkurn tímann hægt að skilgreina örfá fjármálafyrirtæki sem almenning eða að slík ráðstöfun sé í þágu þarfa almennings.

Þá telur stefnandi að lög nr. 151/2010 gangi gegn því grundvallarviðhorfi í íslenskum rétti að lög séu almennt ekki afturvirk. Á Íslandi séu ákvæði laga byggð upp samkvæmt hugmyndinni um réttarríkið en reglur réttarríkisins byggist m.a. á því að lög skuli vera framkvæmanleg, skiljanleg, birt og ekki síst framvirk en ekki afturvirk. Lög nr. 151/2010 takmarki eignarréttindi stefnanda sem vernduð séu í 72. gr. stjórnarskrár og verði slíkur eignarréttur ekki skertur með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf sbr. m.a. dómaframkvæmd Hæstaréttar.

Í frumvarpi til laga nr. 151/2010 sé að ákveðnu leyti fjallað um skerðingu eignarréttinda samkvæmt 72. gr. stjórnarskrár og beitingu afturvirkra laga. Stefnandi bendi þó á að þessi umfjöllun fjalli einungis um aðstöðu kröfuhafa en ekki skuldara. Þar segi m.a.:

,,Þá ber að hafa í huga að þau ákvæði frumvarpsins sem talist geta íþyngjandi fyrir kröfuhafa lúta einvörðungu að því að tryggja jafnstöðu skuldara í sambærilegri stöðu, vegna bílalána og fasteignaveðlána. Með þeirri afmörkun er verndarandlag aðgerða löggjafans skilgreint afar þröngt, eða hið sama og verndarandlag og nýtur stjórnarskrárbundinnar verndar skv. 71. gr. stjórnarskrár, þar sem er rétturinn til friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Ekki verður séð að vernd kröfuhafa, skv. 72. gr. sé altækari eða virðismeiri en vernd heimilis og einkalífs skuldara skv. 71. gr. stjórnarskrárinnar.“

Í umsögn umboðsmanns skuldara um frumvarp til laga nr. 151/2010, dagsettri 25. nóvember 2010, taldi umboðsmaður að lögin gætu farið gegn skuldbindingum íslenska ríkisins að þjóðarrétti sem og gegn stjórnarskrá. Þannig segi í umsögninni:

„Í almennum athugasemdum við frumvarpið er nokkuð fjallað um samspil eignaréttar og réttarins til friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Í því sambandi er ástæða til að benda á að komi til þess að einstaklingar verði í kjölfar endurútreiknings knúnir til að greiða hærri fjárhæðir en þeim var skylt samkvæmt samningi, felur það einnig í sér skerðingu eignarréttar. Um þetta er ekki fjallað sem skyldi í athugasemdum með frumvarpinu. Leiða má að því líkum að í því felist ólögmæt eignaupptaka, en ekki hefur verið sýnt fram á að almannahagsmunir krefjist þess að slík eignaupptaka fari fram.“

Stefndi hafi verið grandsamur um að umrædd gengistrygging væri ólögmæt. Í frumvarpi til laga nr. 38/2001 kom sérstaklega fram að heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla væru felldar niður. Í umsögn banka og verðbréfafyrirtækja, dagsettri 24. apríl 2001, um frumvarp það er varð að lögum nr. 38/2001 hafi verið á það bent að frumvarpið gerði það að verkum að óheimilt væri að tengja lánssamninga í íslenskum krónum við erlenda mynt. Stefndi eigi því að bera hallann af því að hafa gert samning með ólögmætri verðtryggingu. Þá geti hann ekki vænst meiri eða frekari greiðslna en hann hafi sjálfur óskað eftir og tekið við athugasemdalaust eða án nokkurra fyrirvara.

Verði í raun talið að lög nr. 151/2010 veiti stefnda þann rétt sem hann telur að hann eigi byggir stefnandi á því að lögin séu andstæð stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og því að engu hafandi.

Eins og fram komi í nefndaráliti meirihluta efnahags- og skattanefndar sé ekki í frumvarpinu tekin afstaða til þess hvort og hversu langt aftur í tímann heimilt sé að beita endurútreikningi og telji nefndin að þá komi til almennar reglur í því samhengi. Byggir stefnandi á því að hér verði að líta til meginreglna kröfuréttar um lok kröfuréttinda og fullnaðargildi kvittana.

Samkvæmt meginreglum samninga- og kröfuréttar sé gjalddagi sá tími þegar kröfuhafa sé fyrst heimilt að krefjast þess af skuldara að hann inni greiðslu sína af hendi, þ.e. standi skil á greiðslu kröfunnar, enda séu ekki til staðar neinar þær efndahindranir sem breyta skyldum aðila í því sambandi. Skuldari, stefnandi í þessu tilfelli, hafi staðið við þetta og greitt afborganir sínar athugasemdalaust og hafi greiðslukvittanir verið gefnar út án athugasemda eða fyrirvara. Samkvæmt meginreglu kröfuréttar um lok kröfu falli krafa almennt niður við greiðslu og leiði sú greiðsla til brottfalls skyldu skuldara, að hún sé í samræmi við skylduna, að innt sé af hendi sú greiðsla sem greiða átti og að hún hafi verið greidd á þeim stað og tíma sem bar og að greiðslan sé greidd kröfuhafanum eða manni sem bær hafi verið til að taka við greiðslunni fyrir hans hönd. Í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. X-77/2011 þar sem hafnað hafi verið beiðni sóknaraðila um að taka skyldi varnaraðila til gjaldþrotaskipta komi eftirfarandi fram í niðurstöðukafla úrskurðarins: ,,Þá er ekki heimilt að reikna á ný afborgun af vöxtum og höfuðstól, ef hún hefur verið greidd að fullu á réttum gjalddaga eins og krafist var.“

Telur stefnandi að með greiðslu á gjalddögum og útgáfu greiðslukvittunar, geti stefndi ekki krafist frekari greiðslu fyrir umrædd tímabil sem greiðslurnar taki til. Líti stefnandi jafnframt á að þegar um sé að ræða meinta ,,vangreiðslu“, t.d. af vöxtum, sé stefnda óheimilt að krefjast frekari greiðslu fyrir þann tíma þar sem greidd hafi verið afborgun og vextir ef enginn fyrirvari hefur verið gerður við þá greiðslu, t.d. um rétt til þess að krefjast frekari greiðslna fyrir umrætt tímabil. Samkvæmt íslenskri dómaframkvæmd hafi dómstólar margsinnis litið til þess að kröfuhafa sé óheimilt að krefja skuldara um frekari greiðslu hafi hann ekki gert fyrirvara við greiðslukvittun. Þar sem enginn slíkur fyrirvari hafi verið gerður telur stefnandi að stefnda sé óheimilt að krefjast frekari og aukinna greiðslna vegna greiðslutímabils aftur í tímann, sem þegar sé upp gert. Þess þá heldur hafi stefndi gefið út kvittanir þar sem skýrt komi fram að áritun úr gjaldkeravél væri fullnaðarkvittun.

Vísbending varðandi slíka reglu komi einnig fram í ákvæði 35. gr. laga nr. 7/1936 þar sem segi: ,,Hafi kröfuhafi gegn vilja sínum misst kvittun fyrir peningaupphæð er skuldari samt sem áður laus mála ef hann í grandleysi greiðir, á gjalddaga eða eftir, gegn afhendingu kvittunar.“ Verði að líta svo á að hér komi fram þýðing greiðslukvittana í raun, þannig að hafi skuldari greitt á gjalddaga það sem honum bar sé hann laus allra mála þegar honum er afhent greiðslukvittun. Önnur regla myndi leiða til þess í reynd að skuldari þyrfti ávallt að fá áritun á greiðslukvittun um að greiðslan hafi verið fullnaðargreiðsla fyrir umrætt tímabil og að kröfuhafi geti ekki sótt frekari greiðslur á hendur skuldara síðar. Regla sem heimilaði stefnda að krefjast hærri vaxta en þeirra sem um var samið fyrir liðna tíð væri mjög óeðlileg og í besta falli siðlaus og óréttmæt auðgun stefnda á kostnað stefnanda enda hafi það verið stefndi sem útbjó hinn staðlaða, ólögmæta lánssamning þar sem stefnandi kom hvergi nálægt. Þannig verði stefndi að bera hallann af því að hafa útbúið hinn ólögmæta samning og geti því aðeins krafið stefnanda um frekari greiðslur miðað við hina svokölluðu seðlabankavexti eftir útgáfu síðustu kvittunar.

Í framangreindri umsögn umboðsmanns skuldara, sem stefnandi vísi til að framan, vegna frumvarps til laga nr. 151/2010 sagði enn fremur:

„Vandséð er að mögulegt sé að beita afturvirkni við útreikning vaxta m.v. 4. gr. á vangreiðslur skuldara vegna ólögmætra vaxta og/eða verðtryggingar enda er ljóst að í öllum þorra tilvika hefur ekki verið höfð uppi lögmæt greiðslukrafa og skuldari hefur ekki haft forsendur til að reikna út afborganir og vexti miðað við það sem rétt er. Það gengur þvert gegn neytendaverndarsjónarmiðum að reikna afturvirka vexti á vangreiðslur sem voru í raun ekki vangreiðslur þar sem skuldari stóð fyllilega í skilum með umræddan lánasamning.“

Stefnandi byggir einnig á 32. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þar segi:

,,Löggerningur, sem vegna misritunar eða annarra mistaka af hálfu þess er gerði hann hefur orðið annars efnis en til var ætlast, er ekki skuldbindandi fyrir þann sem gerði hann ef sá maður, sem löggerningnum var beint til, vissi eða mátti vita að mistök hefðu átt sér stað.“

Stefnandi telur að ef líta verði til þess að umrædd gengistrygging hafi verið mistök í skilningi 32. gr. framangreindra laga þá verði stefndi eftir sem áður skuldbundinn þeim löggerningi sem hann og framkvæmdi. Leiði þetta af almennum reglum sem stefnandi hafi þegar fjallað um. Ljóst sé að stefnandi hafi verið fullkomlega grandlaus varðandi þær röngu forsendur sem stefndi hafi komið fyrir í samningnum, þ.e. gengistrygginguna. Verði stefndi því að bera hallann af þeim mistökum sínum, a.m.k. fram að síðast greidda gjalddaga.

Við endurútreikning lánsins sé ljóst að vextirnir, sem stefndi krefji stefnanda um, séu margfalt hærri en þeir vextir sem hann samdi um. Miðaðist samningur aðila við LIBOR-vexti en miðast nú við óverðtryggða vexti Seðlabanka Íslands sem séu í dag 5,25%. Á lánstímanum hafi þessir vextir þó hæst orðið 21% á gefnu tímabili. Ljóst sé að ef þessar forsendur hefðu verið til staðar á þeim tíma sem samningurinn var undirritaður hefði stefnandi aldrei gengið að samningnum. Telur stefnandi því að stefnda hljóti í ljósi reglna um brostnar forsendur að vera óheimilt að bera fyrir sig umrædda vexti, a.m.k. fyrir það tímabil þegar stefnandi hafi greitt af samningnum og fengið útgefnar fullnaðarkvittanir fyrir. Hljóti þetta að leiða til þess að beita þurfi 36. gr. laga nr. 7/1936 en þar sé dómstólum veitt heimild til að breyta samningi teljist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við skoðun á þessu sé samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laganna, heimilt að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika er síðar komu til. Stefnandi telur óhjákvæmilegt að þegar litið sé til efnis samnings hljóti það í besta falli að vera andstætt góðri viðskiptavenju að bjóða upp á ólögmæt ákvæði um gengistryggingu í samningi. Þegar litið sé til stöðu samningsaðila verði að hafa í huga að stefndi sé eitt stærsta fjármögnunarfyrirtæki landsins þegar komi að bílasamningum en stefnandi sé lítið fyrirtæki sem hafi hvorki haft burði né getu til að verja sig gegn gjaldeyrisáföllum og að auki hafi stefndi verið grandsamur um ólögmæti gengistryggingar. Þegar litið sé til atvika við samningsgerðina verði að hafa í huga að um sé að ræða staðlaðan samning sem stefndi hafi samið einhliða. Samkvæmt þeim ákvæðum, sem og andskýringarreglu samningalaga, verði að túlka óljós ákvæði þeim aðila í óhag er samdi samninginn. Þegar litið sé til atvika sem síðar komu til geti það vart talist sanngjarnt að stefnda sé heimilt að krefja stefnanda um greiðslur á afborgunum og vöxtum afturvirkt með þeim hætti sem hann geri enda auðsýnt að mánaðarlegar greiðslur stefnanda til stefnda hafi hækkað um rúmlega 20% með hinum umþrætta endurútreikningi. Verði ekki séð að stefnda sé heimilt að byggja á afturvirkum vöxtum með þeim hætti sem hann geri.

Í ljósi ofangreindra sjónarmiða og röksemda krefst stefnandi þess að honum verði dæmd stefnukrafa sín að fjárhæð 2.439.096 kr.

Málsástæður stefnanda er varða varakröfu:

Fari svo að héraðsdómur taki ekki aðalkröfu stefnanda til greina er varakrafa stefnanda byggð á því að stefnda sé heimilt að reikna vexti miðað við 4. gr. laga nr. 38/2001 frá undirritun samnings, líkt og komi fram í 18. gr. sömu laga, sbr. lög nr. 151/2001. Stefnandi telur hins vegar að stefndi hafi ekki endurreiknað lán hans með þeim hætti sem löggjafinn hefur fyrirskipað miðað við umrædd lög. Þannig líti stefndi alveg fram hjá mun á greiðslum afborgana og greiðslum vaxta, en stefnandi telur að hér sé um eðlisólíkar greiðslur að ræða. Þá telur stefnandi að stefnda sé óheimilt að höfuðstólsfæra vexti á veltureikningi og reikna svo að nýju vexti á þá færslu (vaxtavexti). Að auki telur stefnandi að stefnda beri skylda til þess að líta til þeirra skilmálabreytinga sem gerðar hafi verið vegna samningsins við gerð endurútreiknings. Fjárhæð varakröfu stefnanda byggist á þessum sjónarmiðum og nemi krafan 791.250 kr.

Stefnandi vísar til þess að í endurútreikningi sínum beiti stefndi þeirri aðferð að hann búi til nýtt greiðsluflæði eins og sjá megi á framlögðu skjali er nefnist „Endurreiknað greiðsluflæði samnings“. Þar séu aðrar greiðslur af höfuðstól og vöxtum miðað við að vextir Seðlabankans hefðu gilt strax við undirritun samningsins. Við þennan útreikning breytist og lækki allar höfuðstólsgreiðslur í nýja greiðsluflæðinu miðað við þær raunverulegu höfuðstólsgreiðslur sem stefnandi sannarlega greiddi og fékk kvittanir fyrir. Þetta verði til þess að við næsta gjalddaga reiknist hærri vextir en ella vegna þess að vextir séu reiknaðir af höfuðstól hverju sinni. Stefndi búi svo til svokallaðan veltureikning, þar sem hann reikni út hver heildargreiðslan hefði átt að vera, þ.e. samanlagt höfuðstóll og vextir. Þessa fjárhæð leggi stefndi svo inn á umræddan veltureikning. Á þeim reikningi sé miðað við gjalddaga hverrar greiðslu. Hafi greiðsla ekki borist stefnda á gjalddaga reiknist vextir fyrir hvern dag sem líði þar til greiðsla barst eða átti að hafa borist og leggist þeir vextir svo við höfuðstólinn þegar greiðslan berist. Séu þeir því vaxtavaxtareiknaðir. Þegar sú greiðsla sem stefnandi innti af hendi berist stefnda sé fjárhæðin dregin frá stöðu veltureikningsins hverju sinni. Við þessa færslu myndist eftirstöðvar sem séu vaxtareiknaðar til næsta gjalddaga en þá leggist inn á veltureikninginn sú ímyndaða heildargreiðsla sem stefnandi hefði átt að greiða hverju sinni. Hér sé ekkert tillit tekið til þess hvort um sé að ræða greiðslu á höfuðstól eða greiðslu á vöxtum.

Stefndi miði jafnframt ávallt við ímyndaða heildargreiðslu á veltureikningi sínum samkvæmt ákvæði 4. gr. laga nr. 38/2001. Þannig sé ekki tekið tillit til þess að stefnandi hafi gert skilmálabreytingu við stefnda t.d. varðandi gjalddaga 10. desember 2008 til 10. mars 2009 en þar hafi stefnandi óskað eftir því að greiða aðeins vexti af samningnum enda hafði orðið mjög mikil hækkun á samningnum á þessum tíma.

Þær þrjár grunnstoðir sem stefnandi telur að stefndi hafi brotið eru í fyrsta lagi að ekki hafi verið gert ráð fyrir raunverulegum höfuðstólsgreiðslum á tímabilinu, í öðru lagi að vextir séu reiknaðir af veltureikningi og þeir höfuðstólsfærðir mánaðarlega og vaxtavaxtareiknaðir og í þriðja lagi að ekki hafi verið tekið tillit til skilmálabreytinga.

Eins og áður segi líti stefndi ekki til þeirrar raunverulegu höfuðstólsgreiðslu sem stefnandi raunverulega greiddi og fékk útgefnar fyrirvaralausar fullnaðarkvittanir fyrir. Líti stefnandi svo á að stefnda sé óheimilt að haga útreikningi sínum með þessum hætti, enda sé stefndi þá í raun að auka verðmæti samningsins, sér til hagsbóta m.a. í formi hærri vaxta, en vextir séu reiknaðir af höfuðstól hverju sinni. Aðferð stefnda sést best með samanburði á greiðslusögu lánsins og breyttu greiðsluflæði stefnda miðað við endurútreikning. Ef litið er til fyrsta gjalddaga lánsins, 10. desember 2006, miði stefndi við að stefnandi hafi átt að greiða 61.362 kr. í afborgun og svo 56.936 kr. í vexti miðað við breytt greiðsluflæði eða samtals 118.298 kr. Raunveruleg greiðsla stefnanda nam hins vegar 92.869 kr. í afborgun og 14.607 kr. í vexti, þ.e. heildargreiðsla var 107.476 kr. Hér hafi stefnandi því að mati stefnda vangreitt 10.822 kr. Gerist þetta síðan koll af kolli miðað við hvern gjalddaga. Upphafleg fjárhæð samningsins hafi verið 5.509.937 kr. og séu vextir miðað við fyrsta gjalddaga samkvæmt nýju greiðsluflæði 56.936 kr. Þegar búið sé að draga hina ímynduðu afborgun frá höfuðstól sé höfuðstóll næsta gjalddaga 5.448.575 kr. og vextir af þeim höfuðstól 71.059 kr. Sé hins vegar farin sú leið sem stefnandi telur að sé í samræmi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010, verði höfuðstóll á gjalddaga 10. janúar 2007 5.417.068 kr. og vextir af þeim höfuðstól 68.315 kr. en þá muni 2.744 kr. á greiðslu vaxta. Þegar þessi munur sé lagður saman fyrir tímabilið frá fyrsta gjalddaga til síðasta gjalddaga komi í ljós að stefnandi hafi ofgreitt 113.220 kr. í vexti á tímabilinu. Þá verði mikil breyting á höfuðstól séu höfuðstólsgreiðslur miðaðar við hvern innborgunardag. Miðað við ímyndaðar afborganir á höfuðstól samkvæmt breyttu greiðsluflæði verði höfuðstóll samningsins við dagsetningu endurútreiknings, 31. janúar 2011, 2.572.068 kr. Ef hins vegar er miðað við að raunverulegar höfuðstólsgreiðslur séu jafnan færðar inn eins og þær voru á þeim tíma sem þær voru greiddar þá verði höfuðstóll lánsins 1.248.964 kr. og muni því 1.323.104 kr. á útreikningi stefnanda og stefnda. Hér eigi þó eftir að bæta við vangreiðslum vaxta miðað við afturvirka vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 en nánar verði fjallað um varakröfu stefnanda í heild síðar, enda sé hér aðeins verið að fjalla um einn anga af endurútreikningi stefnda.

Með lögum nr. 151/2010 sem breyttu lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hafi verið miðað við að reikna skyldi vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá stofndegi samnings miðað við hvern innborgunardag. Hafi hugmyndin verið að tryggja jafnræði og sanngirni. Staðreyndin sé hins vegar sú að samkvæmt fréttatilkynningu frá umboðsmanni skuldara, dagsettri 27. maí 2011, séu endurútreikningar lánveitanda æði ólíkir og komi m.a. fram að stefndi reikni samninga sína með öðrum hætti en t.d. Drómi, Avant, Arion banki og Landsbankinn þótt SP-Fjármögnun sé nú sameinað þeim banka. Tilgangur löggjafans hafi verið að skapa nákvæma uppgjörsreglu eins og komi fram í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 151/2010. Í umræddri fréttatilkynningu segi einnig að útreikningur stefnda gefi hærri niðurstöður en framangreindar reikniaðferðir þannig að muni 3-5%, skuldara í óhag. Hér beri þó að hafa í huga að enginn lánveitenda miði við raunverulega höfuðstólsgreiðslu þegar lánssamningur sé reiknaður frá stofndegi.

Varðandi þau sjónarmið stefnanda að ekki sé tekið mið af raunverulegum höfuðstólsgreiðslum bendir stefnandi á að í 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 sé sérstaklega tekið af skarið um þetta atriði en þar segi:

,,Við ákvörðun endurgreiðslu eða útreikning á stöðu skuldar skal upphaflegur höfuðstóll skuldar vaxtareiknaður samkvæmt ákvæðum 1. mgr. Frá höfuðstól og áföllnum vöxtum skal draga þær fjárhæðir sem inntar hafa verið af hendi fram að uppgjörsdegi í vexti, hvers kyns vanskilaálögur og afborganir miðað við hvern innborgunardag.“

Stefnandi líti svo á að stefnda beri skylda til þess að miða við hvern þátt um sig og draga þannig frá höfuðstól raunverulega afborgun og að sama skapi að draga frá endurreiknuðum vöxtum þá raunverulegu vexti sem stefnandi greiddi hverju sinni. Vert sé að benda á að með dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að þegar virt væri að ákvæði um gengistryggingu væri ógilt væru bein og órjúfanleg tengsl milli gengistryggingarinnar og þeirra vaxta sem samningurinn kvað á um. Vegna þessa taldi Hæstiréttur að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Hins vegar fjallaði rétturinn ekki á nokkurn hátt um þær raunverulegu afborganir sem greiddar höfðu verið af höfuðstól lánsins hverju sinni enda hafi ekki verið tölulegur ágreiningur í málinu og að auki voru ekki hafðar uppi neinar málsástæður er vörðuðu afturvirka vexti, höfuðstólsgreiðslur, vaxtavexti o.s.frv. sem stefnandi hafi uppi í þessu máli. Vert sé að hafa í huga að í 18. gr. laga nr. 38/2001 sé einungis lagt fyrir lánveitendur að vextir séu endurreiknaðir en ekkert sé fjallað um endurútreikning á greiðsluflæði eða endurútreikning á raunverulegum höfuðstólsgreiðslum heldur verði að líta til þeirra raunverulegra greiðslna sem stefnandi greiddi hverju sinni með afborgun sinni af höfuðstól. Engin heimild sé fyrir stefnda í lögum nr. 38/2001 til þess að breyta greiðsluflæði lánsins með afturvirkum hætti svo sem hann geri.

Þá verði að hafa í huga að þegar fjallað sé annars vegar um afborgun á höfuðstól og hins vegar um greiðslu vaxta séu þær tvær greiðslur eðlisólíkar. Þannig hafi löggjafinn m.a. kveðið á um það í lögum nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda að kröfur um afborganir fyrnist á lengri tíma en kröfur um vexti sömu skuldar. Verði því að horfa til þess að hér sé stefnda ekki heimilt að reikna lánið með þeim hætti sem hann geri, þ.e. að miða við heildargreiðslu hverju sinni í stað þess að taka sérstaklega tillit til raunverulegra greiðslna á afborgunum. Umræddur samningur kveði á um 60 afborganir af höfuðstól og á þeirri stundu myndi stefnandi eignast bifreiðina að fullu. Smátt og smátt hafi stefnandi því eignast bifreiðina með hverri afborgun sem hann innti af hendi. Þótt hér sé um svokallað jafngreiðslulán að ræða, þar sem skuldari greiði lítið fyrst um sinn en svo hlutfallslega meira með hverri afborgun, sé auðveldara að útskýra þetta ef tekið er dæmi um lánasamning sem kveði á um jafnar afborganir. Þá myndi slíkur samningur t.d. vera til 60 mánaða, og kvæði því á um 60 afborganir af höfuðstól samningsins. Í hvert skipti sem skuldari greiddi afborgun eignaðist hann 1/60 hluta í bifreiðinni, fyrst ætti hann 1/60 af bifreiðinni, næst 2/60 og svo koll af kolli þar til hann eignaðist bifreiðina að fullu. Hinn 16. júní 2010 hafi stefnandi verið búinn að greiða 43 afborganir af bifreiðinni, að frátöldum þeim mánuðum þegar hann greiddi einungis vexti. Umsamið kaupverð bifreiðarinnar hafi verið 5.972.738 kr. og greiddi stefnandi strax í byrjun 580.000 kr. Hafði hann þá þegar á þeim tímapunkti eignast rétt tæplega 10% í bifreiðinni. Hinn 16. júní 2010, þegar stefndi hætti að senda út greiðsluseðla í kjölfar dóma Hæstaréttar, hafi stefnandi greitt 4.260.973 kr. í afborgun af samningnum auk þeirrar greiðslu sem hann innti af hendi í upphafi eða samtals 4.840.973 kr. af kaupverði bifreiðarinnar. Hafði hann þar með eignast í raun 81% í bifreiðinni. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnda sé heimilt að beita afturvirkum vöxtum verði nýr höfuðstóll lánsins 2.572.068 kr. Þýði þetta í raun að eignarhlutur stefnanda í bifreiðinni sé nú 57% og hafi rýrnað um 24%. Sé hins vegar byggt á endurútreikningi stefnda, þar sem greiðsluflæði sé breytt og ímyndaðar afborganir reiknaðar, líti þetta enn verr út fyrir stefnanda. Með ímynduðu og breyttu greiðsluflæði hafi stefnandi greitt 3.498.702 kr. inn á höfuðstól lánsins og hafi því aðeins eignast 68% í bifreiðinni sem sé skerðing um 13% miðað við raunverulegar afborganir. Við þennan höfuðstól bætist svo vextir á svokölluðum veltureikningi og ,,vangreiðslur“ að fjárhæð 1.170.593 kr. sem þýði að nýr höfuðstóll sé samkvæmt stefnda 3.181.828 kr. og hafi stefnandi því aðeins eignast 47% í bifreiðinni í stað 81% séu vextir ekki látnir gilda með afturvirkum hætti og þeim bætt við höfuðstól.

Stefnandi líti svo á að sé stefnda heimilt að breyta greiðsluflæði á höfuðstól lánsins með þeim hætti sem hann geri hafi honum í raun verið veitt heimild til þess að skerða eignarrétt stefnanda í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrár, sbr. nánari umfjöllun um aðalkröfu stefnanda. Ljóst sé að stefnandi hafi með afborgunum sínum greitt inn á samninginn 4.260.973 kr. sem stefndi hafi staðfest með útgáfu fyrirvaralausra fullnaðarkvittana. Sé stefnanda heimilt að breyta greiðsluflæði samningsins með þeim hætti sem hann geri þannig að ,,reiknað“ sé með að stefnandi hafi aðeins greitt 3.498.702 kr. þá sé stefnandi með ólögmætum hætti að skerða eignarrétt stefnanda, sér til hagsbóta. Þar sem hvorki sé kveðið á um það í lögum nr. 38/2001 né heldur í dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 að stefnanda sé heimilt að breyta greiðsluflæði samningsins, heldur einungis vöxtum hans, telur stefnandi að líta verði til varakröfu sinnar í málinu.

Stefnandi bendi á að stefndi hafi breytt greiðsluflæði sínu þannig að hann búi til ímyndaðar afborganir og vaxtagreiðslur, væntanlega miðað við hvernig íslenskt lán hefði átt að greiðast hefði það verið tekið á þeim tíma sem stefnandi og stefndi gerðu umræddan samning. Sú heildargreiðsla (afborganir + vextir) sé sett inn á svokallaðan veltureikning hjá stefnanda sem sé svo vaxtafærður þar til greiðsla hafi borist fyrir þann gjalddaga. Þegar greiðsla berist frá stefnda á hverjum innborgunardegi sé sú greiðsla (afborgun + vextir + mögulegir dráttarvextir) dregin frá þeirri fjárhæð sem sé á veltureikningi hverju sinni. Eftirstöðvar eða höfuðstóll veltureikningsins sé svo vaxtafærður fram að næsta gjalddaga og þá sé færður inn á veltureikninginn sá gjalddagi sem sé vaxtareiknaður fram að næsta innborgunardegi og síðan koll af kolli.

Stefnandi telur í fyrsta lagi að stefnda sé óheimilt að koma upp veltureikningi með þeim hætti sem hann geri, enda sé ekkert í lögum nr. 38/2001 sem heimili þannig framkvæmd og stefnandi hafi aldrei samþykkt slíkan reikning. Í öðru lagi telur stefnandi að stefnda sé óheimilt að vaxtafæra umræddan veltureikning, sérstaklega frá gjalddaga fram að innborgunardegi, enda standi eftirfarandi skýrum stöfum í 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001:

,,Frá höfuðstól og áföllnum vöxtum skal draga þær fjárhæðir sem inntar hafa verið af hendi fram að uppgjörsdegi í vexti, hvers kyns vanskilaálögur og afborganir miðað við hvern innborgunardag.“

Líti stefnandi þannig á að vaxtafærsla stefnda frá gjalddaga til innborgunardags sé ekkert annað en dráttarvaxtareikningur nema að í stað dráttarvaxta séu notaðir vextir samkvæmt 4. gr. laganna.

Í þriðja lagi, og það sem skipti hvað mestu máli, heldur stefnandi því fram að stefndi höfuðstólsfæri vexti mánaðarlega og vaxtareikni þann höfuðstól. Verði það til þess að vextir séu vaxtavaxtareiknaðir mánaðarlega. Þetta sé gert þannig að raunveruleg heildargreiðsla stefnanda sé dregin frá stöðu. Við það myndist afgangur sem lýsa megi sem vangreiðslu. Þessari vangreiðslu sé síðan bætt við höfuðstólinn sem sé svo vaxtareiknaður á hverjum gjalddaga. Þegar næsta greiðsla berist frá stefnanda sé greiðslan aftur dregin frá og ef miðað er við að fyrst skuli greiða upp eldri vangreiðslur þegar greitt er þá standi afgangurinn alltaf eftir. Ef litið sé á útreikning stefnda samkvæmt veltureikningi megi sjá að eftir greiðslu á innborgunardegi, 12. mars 2007, nemi veltureikningurinn 114.889 kr. Við næstu innlögn af ímynduðum reikningi stefnda, 10. apríl 2007, bætist við 134.723 kr. og standi veltureikningurinn þá samtals í 251.042 kr. Stefnandi greiði svo á innborgunardegi, 10. apríl 2007, samtals 99.942 kr. eða 14.957 kr. minna en veltureikningurinn hafi verið fyrir umræddan gjalddaga og sé þá um að ræða vaxtavaxtareikning, þ.e. að vextir eldra tímabils séu nú vaxtavaxtareiknaðir sem hluti af höfuðstól.

Í 12. gr. laga nr. 38/2001 komi fram að sé vaxtatímabil lengra en tólf mánuðir án þess að vextirnir séu greiddir skuli þeir lagðir við höfuðstól og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð. Þá sé sérstaklega tekið fram að ,,Ekki skal bæta vöxtum við höfuðstól oftar en á tólf mánaða fresti, nema um sé að ræða innlánsreikninga lánastofnana“. Lánasamningur aðila miðaðist við að vextir væru greiddir mánaðarlega og því hafi aldrei verið hætta á að vaxtatímabil yrði lengra en tólf mánuðir. Í 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 þar sem hin nákvæma uppgjörsregla komi fram segi: ,,Við ákvörðun endurgreiðslu eða útreikning á stöðu skuldar skal upphaflegur höfuðstóll skuldar vaxtareiknaður samkvæmt ákvæðum 1. mgr.“ Hér hafi löggjafinn sérstaklega tekið fram að það sé upphaflegur höfuðstóll sem skuli vaxtareiknaður en ekki uppreiknaður höfuðstóll.

Að auki telur stefnandi að 12. gr. laga nr. 38/2001 eigi með engu við í samningi milli stefnda og stefnanda eins og málum sé háttað hér enda hafi gjalddagar samningsins verið fyrir fram ákveðnir með mánaðar millibili. Á hverjum gjalddaga skyldu allir áfallnir vextir gerðir upp. Vaxtatímabil samningsins sé því einn mánuður sbr. framangreint og nýtt vaxtatímabil hefjist við hvern gjalddaga. Því sé með engu réttlætanlegt að stefndi beiti fyrir sig 12. gr. laganna þar sem skýrt sé kveðið á um að einungis megi höfuðstólsfæra vexti ef vaxtatímabil sé lengra en tólf mánuðir. Ákvæði 3. gr. laga nr. 38/2001 kveði skýrt á um það hvaða almenna vexti megi reikna en það séu vextir frá stofndegi peningakröfu og fram að gjalddaga. Verði greiðsludráttur megi kröfuhafi undir venjulegum kringumstæðum krefja skuldara um dráttarvexti af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga og fram að greiðsludegi. Standi vanskil lengur en í 12 mánuði megi svo bæta dráttarvöxtum við höfuðstól og reikna nýja vexti af samanlagðri fjárhæð. Dráttarvaxtaútreikningur í endurútreikningi stefnda sé óheimill sbr. bæði 7. gr. og 18. gr. laga nr. 38/2001. Þá standi einungis eftir þeir vextir sem heimilt sé að reikna samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi geti því með engu fallist á að tilgangur laga nr. 151/2010 hafi verið sá að gera jafn veigamiklar breytingar á reikniaðferðum vaxtalaganna líkt og stefnandi beiti, til óhagræðis fyrir skuldara, þrátt fyrir að vera kunni að heimilt sé að endurreikna vexti afturvirkt samkvæmt þeim lögum.

Þá byggir stefnandi einnig á 7. gr. sömu laga þar sem komi fram að kröfuhafa sé óheimilt að dráttarvaxtareikna kröfu hafi atvik, sem varði kröfuhafa og skuldara verði ekki um kennt, valdið því að greiðsla fari ekki fram. Ljóst sé að það hafi verið stefndi sem útbjó umrætt ólögmætt ákvæði í samningi aðila. Sá vaxtavaxtareikningur sem fari fram og höfuðstólsfærsla vaxta verði til þess að stefnandi þurfi að greiða hærri fjárhæð að lokum vegna þess að hann hafi samkvæmt endurútreikningi ,,vangreitt“ umrædda gjalddaga. Sé stefndi því í raun að leggja eins konar dráttarvexti á kröfu sína, þvert á ákvæði laga nr. 38/2001.

Eins og fjallað hafi verið um hér að framan hafi stefnandi og stefndi gert með sér skilmálabreytingu á samningnum þannig að frá 10. desember 2008 til 10. mars 2009 skyldi samningurinn vera afborgunarlaus og hafi sú skylda verið lögð á stefnanda að greiða vexti af samningnum. Við endurútreikning stefnda á samningnum sé ekki gert ráð fyrir þessum skilmálabreytingum, jafnvel þó að í 5. mgr. 18. gr. laga 38/2001 segi jafnframt: ,,Þannig útreiknuð fjárhæð myndar eftirstöðvar skuldarinnar og skulu þá upphaflegir eða síðar ákvarðaðir endurgreiðsluskilmálar gilda að því er varðar lánstíma, gjalddaga og aðra tilhögun á greiðslu skuldar, allt að teknu tilliti til þeirra breytinga sem leiðir af ákvæðum þessarar greinar.“ Telji stefnandi að stefnda sé skylt að taka inn í endurútreikning sinn þær skilmálabreytingar sem gerðar hafi verið á lánasamningnum, önnur niðurstaða feli í sér að vaxtagreiðslur stefnanda verði hærri en ella.

Varakrafa stefnanda sé að stefndi verði dæmdur til greiðslu 791.250 kr. Hér sé þá miðað við að stefnda sé skylt að líta til raunverulegra afborgana hverju sinni, að honum sé óheimilt að reikna og höfuðstólsfæra vexti á umræddum veltureikningi og að auki að tillit verði að taka til skilmálabreytinga á láninu. Sé þetta nánar gert með eftirfarandi hætti: Upphaflegur höfuðstóll sé vaxtareiknaður með vöxtum, sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001, frá stofndegi peningakröfu og fram að greiðsludegi. Á greiðsludegi sé innborgun ráðstafað með þeim hætti að raunveruleg afborgun, eins og hún komi fram á fullnaðarkvittun stefnda, sé dregin frá höfuðstól og þeirri fjárhæð sem greidd hafi verið í vexti og eftir atvikum dráttarvexti sé ráðstafað upp í endurreiknaða vexti. Upphaflegur höfuðstóll að frádreginni raunverulegri afborgun á næsta greiðsludegi á eftir sé svo vaxtareiknaður með sama hætti og greiðsla dregin frá eins og að framan sé lýst og síðan koll af kolli. Mismunur sem myndist vegna þess að vextir voru afturvirkt ákvarðaðir aðrir en þeir sem greiddir hafi verið safnist svo upp sem greiðslumismunur og bætist við höfuðstól á endurútreikningsdegi stefnda, sem var 31. janúar 2011. Enginn frekari vaxtaútreikningur sé framkvæmdur enda hvergi að finna heimild til slíks útreiknings í lögum nr. 38/2001. Upphaflegur höfuðstóll, 5.509.937 kr. að frádregnum raunverulegum afborgununum, 4.260.973 kr. að viðbættum greiðslumun vaxta 1.323.104 kr., myndi því nýjan höfuðstól, 2.572.068 kr., 31. janúar 2011.

Málsástæður stefnanda er varða þrautavarakröfu:

Fari svo ólíklega að Héraðsdómur komist að þeirri niðurstöðu að aðal- og varakrafa stefnanda eigi ekki við í málinu líti stefnandi þó þannig á að stefnda sé óheimilt að höfuðstólsfæra vexti mánaðarlega á veltureikningi eins og hann geri. Sé þrautavarakrafa stefnanda að fjárhæð 33.850 kr. en þá sé miðað við að stefnda sé heimilt að búa til nýtt greiðsluflæði þannig að ekki þurfi að taka tillit til raunverulegra greiðslna af höfuðstól, að honum sé heimilt að líta ekki til þeirra skilmálabreytinga sem gerðar hafi verið á samningnum og honum sé aðeins heimilt að höfuðstólsfæra vexti á veltureikningi á 12 mánaða fresti samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001, í samræmi við ofangreinda umfjöllun, en ekki mánaðarlega. Líti þrautavarakrafa stefnanda þá svona út:

Stefnandi vísar til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sérstaklega 72. gr. hennar. Þá vísar stefnandi til laga um neytendalán nr. 121/1994, sérstaklega, 5., 6., 9., og 14. gr. þeirra. Einnig vísar stefnandi til laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, sérstaklega 32., 35. og 36. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 sem og laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Loks vísar stefnandi til laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og meginreglur samninga- og kröfuréttar m.a. um efndir samninga, gildi greiðslukvittana og lok kröfuréttinda. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála.

Við aðalmeðferð málsins, 4. október sl., féll stefnandi frá þeirri málsástæðu fyrir aðalkröfu sinni er laut að tilvísun hans til laga um neytendalán nr. 121/1994.

Málsástæður stefnda:

Stefndi bendir á að stefnan í málinu sé um margt óskýr en helstu málsástæður sem um sé deilt séu eftirfarandi:

Fyrsta málsástæða stefnanda vegna aðalkröfunnar sé að óheimilt sé að beita endurútreikningi með afturvirkum hætti lengra aftur í tímann en frá síðasta greidda gjalddaga. Stefndi byggir á því að Hæstiréttur hafi þegar dæmt að reikna skuli samninga frá öndverðu og að lög nr. 151/2010, um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, mæli fyrir um slíkt hið sama.

Önnur málsástæða stefnanda sé að greiðsla höfuðstóls og vaxta séu tvær eðlisólíkar greiðslur. Stefndi byggir á því að kröfuhafa sé ávallt heimilt að ráðstafa greiðslum fyrst inn á áfallinn kostnað og vexti.

Þriðja málsástæða stefnanda sé að lög nr. 151/2010 feli í sér eignaupptöku sem gangi gegn 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og að lögin feli í sér afturvirkni sem gangi gegn grundvallarviðhorfi í íslenskum rétti. Stefndi byggir í fyrsta lagi á að réttarstaða við endurútreikning bílasamningsins hafi verið sú sama og þegar samningurinn hafi verið gerður. Stefnandi glati því ekki eignarréttindum og ekki sé um afturvirkni að ræða. Fallist dómurinn ekki á þessar málsástæður er á því byggt að lög nr. 151/2010 feli í sér almenna takmörkun á eignarrétti sem sé heimil og að rök standi til að heimila þá afturvirkni sem kunni að felast í lögunum.

Fjórða málsástæða stefnanda varði fullnaðargildi kvittana og lok kröfuréttinda. Stefndi byggir á að greiðsluseðlar geti ekki talist kvittanir sem stefnandi haldi fram. Þar fyrir utan hafi forsendur reynst rangar fyrir sundurliðun leigugreiðslna.

Fimmta málsástæða stefnanda fjalli um meginreglur samningaréttar um rangar forsendur og 36. gr. laga nr. 37/1936. Stefndi byggir á því að endurútreikningurinn sé framkvæmdur á grundvelli laga og samkvæmt niðurstöðu Hæstaréttar. Ákvæði 36. gr. samningalaganna geti ekki náð til slíkra tilvika.

Fyrsta málsástæða stefnanda vegna varakröfu sé að greiðsla höfuðstóls og vaxta séu tvær eðlisólíkar greiðslur og að endurútreikningur stefnda skerði eignarrétt hans. Stefndi vísar til umfjöllunar um sama atriði í viðbrögðum við aðalkröfu stefnanda.

Önnur málsástæða stefnanda sé að endurútreikningur feli í sér höfuðstólsfærslu vaxta oftar en á 12 mánaða fresti. Stefndi byggir á að samkvæmt meginreglum kröfuréttar sé kröfuhafa heimilt að draga greiðslur fyrst frá áföllnum kostnaði og vöxtum og því næst frá höfuðstól. Fallist dómurinn ekki á það er byggt á því að 12. gr. laga nr. 38/2001 eigi ekki við þar sem vaxtatímabilið sé styttra en 12 mánuðir.

Þriðja málsástæða stefnanda sé að ekki sé tekið tillit til skilmálabreytinga. Stefndi byggir á að skilmálabreytingar hafi mjög óveruleg áhrif á niðurstöðu útreikninga. Fallist dómurinn ekki á það er á því byggt að 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 151/2010 kveði á um að taka eigi tillit til síðari breytinga á skilmálum eingöngu eftir endurútreikning.

Þrautavarakrafa stefnanda byggi á að endurútreikningur feli í sér höfuðstólsfærslu vaxta oftar en á 12 mánaða fresti. Stefndi vísar til umfjöllunar um sama atriði í viðbrögðum við aðalkröfu stefnanda.

Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda sem komi fram í stefnu sem röngum og ósönnuðum. Hér á eftir fari stefndi fyrst yfir málsástæður sem eigi við í aðal-, og varakröfu stefnanda, í framhaldi af því sé vikið að hverjum kröfulið fyrir sig.

Stefndi byggir sýknukröfur sínar á því að endurútreikningur á bílasamningi nr. SBB 01779 sé í samræmi við dóma Hæstaréttar, í málum nr. 92/2010, 153/2010 og 471/2010, lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 151/2010, gildandi ákvæði bílasamnings aðila og meginreglur kröfuréttar.

Með endurútreikningi þeim sem stefndi framkvæmdi á bílasamningi milli sín og stefnanda hafi stefndi verið að bregðast við niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, sem og tilmælum stjórnvalda. Í niðurstöðu dómsins hafi Hæstiréttur kveðið á um að ekki yrði byggt á ákvæðum bílasamnings um bindingu fjárhæðar láns í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Jafnframt kvað hann á um að ekki yrði byggt á ákvæðum samningsins um vaxtakjör af láninu því þau gætu aðeins komið til álita í tengslum við gengistrygginguna sem dæmd hafi verið ógild. Niðurstaða Hæstaréttar var að atvik svöruðu til þess að samið hefði verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltekið hefði verið hverjir þeir skyldu vera. Því skyldi miða við vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, þ.e. vexti sem Seðlabanki Íslands ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum á almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir séu samkvæmt 10. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi taldi því ljóst að endurreikna þyrfti alla gildandi samninga enda höfðu forsendur útreiknings þeirra verið dæmdar ógildar.

Löggjafinn hafi með lögum nr. 151/2010 til breytinga m.a. á lögum nr. 38/2001 lagt þá skyldu á stefnda að endurreikna bílasamning stefnanda. Í 18. gr. laganna sé að finna ákveðnar leiðbeiningar fyrir stefnda til að endurreikna bílasamning stefnanda en ekki sé þar um nákvæmar reglur að ræða. Hvorki löggjafinn né stjórnvöld hafi sett reglur til frekari fyllingar eða skýringar á lögunum. Þau dæmi sem sé að finna í greinargerð með lögum nr. 151/2010 séu ekki sambærileg við það tilvik sem ágreiningur sé um í þessu máli.

Í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 sé kveðið á um að ef samningsákvæði um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvexti teljist ógild skuli peningakrafa bera vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. Málsgreinin sé í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 471/2010. Stefnda beri því að taka vaxtareikning bílasamningsins til heildarendurskoðunar. Í 3. mgr. 18. gr. komi svo fram að vexti samkvæmt 1. mgr. 18. gr. skuli reikna frá og með stofndegi peningakröfu. Stefndi og stefnandi gerðu með sér bílasamninginn, 10. nóvember 2006. Frá og með þeim degi átti stefndi kröfu á stefnanda um að hann endurgreiddi honum bílasamninginn að fullu. Stofndagur peningakröfu sé því 10. nóvember 2006 og beri stefnda því að reikna vexti á bílasamninginn frá og með þeim degi.

Í 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, sé að finna annars vegar ákvæði um hvernig endurreikna eigi liðin tímabil samnings sem hafi borið gengistryggingu og erlenda vexti og svo hins vegar hvernig fara eigi með samninginn eftir endurútreikning. Í málsgreininni komi fram að við ákvörðun endurgreiðslu eða útreikning á stöðu skuldar skuli upphaflegur höfuðstóll vaxtareiknaður samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laganna. Samkvæmt bílasamningnum eigi stefnandi að greiða stefnda mánaðarlega leigu fyrir hið leigða, vextir á samninginn reiknist því mánaðarlega. Í málsgreininni sé svo kveðið á um að frá höfuðstól og áföllnum vöxtum skuli draga þær fjárhæðir sem inntar hafi verið af hendi fram að uppgjörsdegi í vexti, hvers kyns vanskilaálögur og afborganir miðað við hvern innborgunardag.

Í ljósi framangreinds hafi stefndi útbúið skjal til að sýna stefnanda hvernig samningur hans hafi verið endurútreiknaður. Í skjalinu sem nefnist „Endurreiknað greiðsluflæði samnings frá upphafi m.v. lög nr. 151/2010“ hafi stefndi endurreiknað samninginn eins og hann hefði borið vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá upphafi. Í skjalinu sé einnig fundinn út nýr höfuðstóll samningsins með því að draga endurreiknaða afborgun frá upphaflegum höfuðstól á hverjum gjalddaga. Stefndi leggi síðan vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 á endurreiknaðan höfuðstól frá síðasta greidda gjalddaga, sem hafi verið 10. júní 2010, til uppgjörsdags, sem sé 31. janúar 2011. Á skjalinu „Veltureikningur“ komi skýrt fram hvernig raunverulegar afborganir mæti endurreiknuðum afborgunum miðað við hvern innborgunardag. Á grundvelli 3. gr. almennra samningsskilmála bílasamnings SP-Fjármögnunar hf. reikni svo stefndi vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 á samninginn séu greiðslur stefnanda á gjalddögum lægri en endurreiknaðir gjalddagar. Ásamt því reikni stefndi á sama grundvelli vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 hafi stefnandi greitt síðar en samningsbundinn gjalddagi kveði á um. Hér sé rétt að taka fram að stefnda sé heimilt samkvæmt skilmálum bílasamningsins að reikna hæstu leyfilega dráttarvexti á hina vangoldnu fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags ásamt kostnaði. Stefndi hafi hins vegar ákveðið að leggja aðeins á vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, viðskiptavinum sínum þ. á m. stefnda til hagsbóta. Stefndi byggir á því að honum sé heimilt að ráðstafa afborgunum hverju sinni fyrst upp í kostnað og áfallna vexti áður en þeim verði ráðstafað upp í höfuðstól samningsins. Fyrir þeirri aðferð liggi fjöldamörg fordæmi dómstóla og ekki sé ágreiningur meðal fræðimanna um að kröfuhafi eigi ótvírætt slíkan rétt. Sá réttur feli engan veginn í sér að þar með séu vextir lagðir við höfuðstól oftar en á 12 mánaða fresti svo sem stefnandi virðist byggja kröfur sínar á.

Þegar stefndi hafi endurreiknað höfuðstól og gjalddaga bílasamnings stefnanda sé niðurstaða endurútreikningsins sú að bílasamningur stefnda lækki úr 5.630.404 kr. í 3.181.828 kr., nánar tiltekið um 43,5%.

Eftirstöðvar bílasamnings stefnanda séu því 3.181.828 kr. og gildi um endurgreiðslu á þessu fé upphaflegir og síðar ákvarðaðir endurgreiðsluskilmálar að því er varði lánstíma, gjalddaga og aðra tilhögun á greiðslu bílasamningsins að undanskilinni greiðslujöfnun sem falli niður.

Í samræmi við framangreint byggir stefndi á að Hæstiréttur hafi með dómi sínum í máli nr. 471/2010 og löggjafinn með setningu laga nr. 151/2010, gefið fyrirmæli um hvernig breyta eigi efnislega lánasamningi milli aðila ef hann er talinn fela í sér gengistryggingu. Lögin kveði ekki á um að víkja skuli öðrum skilmálum bílasamningsins til hliðar, þ. á m. að því er varði mánaðarlega gjalddaga leigugreiðslna. Slíkt verði ekki heldur ráðið af niðurstöðu Hæstaréttar í framangreindu máli. Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnanda um slíkt. Að mati stefnda sé endurútreikningur hans í fullu samræmi við fyrirmæli framangreinds dóms Hæstaréttar, laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, gildandi ákvæði bílasamningsins og meginreglur kröfuréttar.

Málsástæður stefnda er varða aðalkröfu stefnanda:

Stefndi byggir sýknukröfu sína á að lög nr. 151/2010, sbr. lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, gangi ekki á rétt stefnanda miðað við það réttarástand sem hafi verið við lýði þegar stefnandi og stefndi gerðu með sér bílasamninginn 10. nóvember 2006. Á þeim tíma hafi eingöngu verið heimilt að verðtryggja lánsfé með vísitölu neysluverðs, sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001, ákvæði 4. gr. sömu laga hafi einnig verið í gildi og reglur um of- og vangreitt fé hafi verið þær sömu o.s.frv. Niðurstaða Hæstaréttar í málum nr. 92/2010, 153/2010 og 471/2010 byggist á gildandi rétti á þeim tíma. Löggjafinn hafi að stjórnlögum heimild til að útfæra nánar gildandi réttarástand með setningu almennra laga. Lög nr. 151/2010 geti því ekki farið gegn stjórnarskrárvörðum rétti borgaranna þar sem þau byggi á gildandi rétti sem staðfestur hafi verið af Hæstarétti.

Eins og að framan greini byggir stefndi á því að lög nr. 151/2010 feli ekki í sér afturvirkni þar sem þau séu útfærsla á áður gildandi rétti sem staðfestur hafi verið af Hæstarétti.

Fallist dómurinn ekki á þessa málsástæðu stefnda byggir hann á því að þegar metið sé hvort löggjafanum sé heimilt að setja lög sem hafi áhrif á það sem hafi verið stofnað til fyrir gildistíð laganna verði að líta til þess hvort nauðsyn knýi á um lagasetninguna enda sé þá tekið tillit til þeirrar réttarstöðu sem sé eðlilegt að menn megi treysta og bindi við réttmætar væntingar. Þegar lög séu afturvirk ráði úrslitum um gildi þeirra hvort þau megi skýra svo, að þau takmarki stjórnarskrárvernduð réttindi manna með almennum, hlutlægum og málefnalegum hætti. Með lögum nr. 151/2010 taki löggjafinn ekki fyrir fram ákveðinn hóp aðila út úr í því skyni að gera hlut þeirra verri en annarra. Eins og áður hafi komið fram taldi löggjafinn brýna almannahagsmuni í húfi. Lögin hafi verið sett sem tilraun til að lagfæra fjárhagskerfi þjóðarinnar, koma því í fastari skorður og verja ríkissjóð og heimilin í landinu fyrir frekari áföllum. Í frumvarpi sem hafi orðið að lögum nr. 151/2010 sé ítarlega rakið hvaða sjónarmið séu talin réttlæta mat löggjafans fyrir þeim þætti laganna sem talinn var fela í sér afturvirkni. Dómstólar hafi viðurkennt talsvert svigrúm lagasetningarvaldsins til þessa. Í því tilviki sem hér um ræði liggi fyrir að slíkt mat hafi farið fram með þeim hætti sem dómstólar hafi talið nægja. Ljóst sé að löggjafinn hafi talið sér heimilt að stjórnlögum að setja lög nr. 151/2010 og rökstuðningur fyrir því mati sé með þeim hætti að dómstólar geti ekki endurskoðað það.

Stefndi mótmælir þeirri röksemd stefnanda að í nefndaráliti meirihluta efnahags- og skattanefndar vegna umfjöllunar um lög nr. 151/2010 sé að finna vísbendingar um að vafamál sé um afturvirka beitingu laganna. Stefndi taki tilvísun sem fjalli sérstaklega um samninga sem gerðir hafi verið upp að fullu fyrir dóm Hæstaréttar frá 16. júní 2010 og heimfæri hana á alla samninga. Af framangreindu nefndaráliti dragi stefnandi þá ályktun að þær almennu reglur sem komi til greina séu m.a. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, reglur kröfuréttar um fullnaðargildi kvittana og lok kröfuréttinda og að lokum sjónarmið um bann við afturvirkni laga. Stefndi mótmælir alfarið þessari fullyrðingu stefnanda. Viðkomandi umfjöllun í greinargerð sé um það ákvæði laganna sem beinlínis kveði á um að endurreikna skuli lán frá stofndegi þess. Jafnframt komi fram í greinargerðinni að dómur Hæstaréttar frá 16. september 2010 staðfesti heimild til að endurreikna kröfu frá upphafi.

Í stefnu sé byggt á afstöðu í umsögn umboðsmanns skuldara til frumvarps sem hafi orðið að lögum nr. 151/2010. Segi það sig sjálft að umsögn umboðsmanns skuldara hafi ekkert gildi í máli þessu gegn skýrum vilja löggjafans. Bent sé á í því sambandi að samkvæmt lögum nr. 100/2010, um umboðsmann skuldara sé hlutverk stofnunarinnar að gæta hagsmuna og réttinda skuldara. Umboðsmaður skuldara sé þannig ekki óháður úrskurðaraðili sem vægi geti haft þegar þurfi að skera úr um réttarágreining milli lánveitanda og skuldara fyrir dómi.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á að lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, eins og þeim hafi verið breytt með lögum nr. 151/2010, séu stjórnskipulega gild lög sem byggja verði á við endurútreikning á bílasamningi stefnanda. Í lögunum felist ekki á nokkurn hátt að gengið sé á eignarrétt stefnanda enda kveði lögin á um endurreikning á lánasamningi sem leiði til þess að höfuðstóll hans lækki frá því sem verið hefði ef samningurinn hefði staðið óhaggaður. Því sé fremur gengið á eignarréttindi stefnda með lagasetningunni en á stefnanda.

Stefndi byggir á að hvorki 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944 (stjórnarskrá) né 1. gr. fyrsta samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu komi í veg fyrir að löggjafinn geti sett almenn lög eða að dómstólar felli dóma sem kunni að hafa áhrif á virði eigna. Í þessu samhengi sé rétt að vísa til frumvarps sem hafi orðið að lögum nr. 151/2010, en þar segi: „Bærni löggjafans til að ákveða fyrirkomulag vaxta og verðtryggingar eins og gert er í lögum nr. 38/2001 og mótar virði peningakrafna fellur almennt ekki undir ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttar.“

Eins og að framan sé rakið byggir stefndi á því að lög nr. 151/2010 hafi ekki skert eignarrétt stefnanda á neinn hátt þar sem réttarstaðan við uppgjör samnings hans hafi verið sú sama samkvæmt þeim réttarreglum sem hafi verið í gildi fyrir gildistöku laganna. Fari hins vegar svo ólíklega að dómur komist að þeirri niðurstöðu að eignarréttur hafi verið skertur með lögunum, byggir stefndi á því að sú skerðing standist ákvæði stjórnarskrárinnar. Í þessu samhengi sé á því byggt að viðurkennt sé að löggjafinn geti á grundvelli 2. gr. stjórnarskrár, sbr. 2. mgr. 1. gr. fyrsta samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, takmarkað eignarrétt með almennum hætti þannig að gætt sé skilyrða 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár. Almenn takmörkun á eignarréttindum sem eigandi verði að þola bótalaust sé háð því skilyrði að takmörkun byggi á skýrri lagaheimild, að hún sé almenn og takmörkunin miði að lögmætu og hlutlægu markmiði. Óumdeilt sé að endurútreikningur stefnda byggi á skýrri lagaheimild. Hin meinta takmörkun sé einnig almenn þar sem henni sé ætlað að ná til allra samninga sem hugsanlega geti innihaldið gengistryggingu. Um þriðja skilyrðið sé ljóst að lög nr. 151/2010 til breytinga, m.a. á lögum nr. 38/2001, hafi verið nauðsynleg til að skapa festu í hagkerfinu og draga úr óvissu um afdrif lánasamninga sem innihéldu ákvæði um gengistryggingu. Af lögskýringargögnum með frumvarpi til laga nr. 151/2010 verði ráðið að þau hafi verið sett með það að markmiði að tryggja almannahagsmuni og tryggja og endurreisa fjármálalegan stöðugleika. Ljóst sé að aðgerð ríkisvaldsins hafi verið ætlað að vernda almannahagsmuni og draga úr þeirri óvissu sem hafi verið uppi í hagkerfinu og tryggja þar með hag hins almenna borgara.

Að lokum sé á því byggt í þessu sambandi að komist dómur að þeirri niðurstöðu að með setningu laga nr. 151/2010 hafi verið brotið á einhverjum stjórnarskrárvörðum réttindum stefnanda yrði hann að sækja hugsanlegar kröfur sínar á hendur íslenska ríkinu en ekki stefnda.

Fullyrðingu stefnanda um að stefndi hafi verið grandsamur um að gengistrygging hafi verið ólögmæt með vísan til umsagnar Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja, dagsettri 24. apríl 2001, sé mótmælt sem rangri og ósannaðri. Stefndi hafi ekki komið sérstaklega að gerð umsagnar samtakanna. Stefndi telur rétt að taka fram að til þess að dómstólar gætu komist að þeirri niðurstöðu að gengistrygging væri ólögmæt varð í fyrsta lagi að skilgreina eignarleigusamninga, sem m.a. stefndi bauð upp á, á grundvelli starfsleyfis síns frá Fjármálaeftirlitinu, sem útlán. Ekki hafi verið unnt að sjá fyrir að niðurstaða Hæstaréttar yrði sú að líta ætti á eignarleigusamninga með sama hætti og um lánasamninga væri að ræða. Í öðru lagi taldi stefndi sig vera að veita fjármögnun í erlendri mynt og kom niðurstaða dómstóla stefnda einnig mjög á óvart um þetta atriði. Stefndi bendir á að hann hafði bersýnilega ekki hag af því að útfæra samninga sína með þeim hætti að ákvæði um gengistryggingu stæðist ekki þegar honum hafi verið heimilt að lána í erlendum myntum. Styðji þetta enn frekar þá villu sem stefndi hafi verið í við gerð samninga sem innihéldu ákvæði um gengistryggingu.

Stefndi hafnar einnig þeirri fullyrðingu stefnanda að hann geti ekki vænst meiri eða frekari greiðslna en hann hafi sjálfur óskað eftir og tekið við athugasemdalaust eða án nokkurra fyrirvara á grundvelli þess sem komi fram hér að framan.

Stefndi mótmælir að öðru leyti öllum fullyrðingum í stefnu um brot gegn stjórnarskránni nr. 33/1944 enda séu þær ekki studdar neinum rökum og þar með vanreifaðar, sbr. e- og f-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á að greiðsluseðlar sem lagðir séu fram af hálfu stefnanda vegna bílasamningsins geti ekki talist fullnaðarkvittanir í skilningi kröfuréttar í ljósi dóma Hæstaréttar í málum, nr. 92/2010, 153/2010 og 471/2010 og laga nr. 38/2001, sbr. 151/2010.

Stefndi byggir á því að þeir greiðsluseðlar sem stefnandi hafi lagt fram og vísi til sem fullnaðarkvittana beri ekki með sér að hafa verið áritaðir af gjaldkeravél stefnda. Sú röksemd að slík áritun feli í sér fullnaðarkvittun falli því um sjálfa sig í ljósi þess að enga slíka áritun sé að finna á viðkomandi greiðsluseðlum.

Stefndi vísar til þess að með dómum Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og nr. 153/2010 hafi gengistrygging verið dæmd ólögmæt en gengistryggingin hafði afmarkað hvernig afborgun samningsins væri reiknuð. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að ógildi ákvæðis um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Af framangreindum dómum megi leiða að forsendur fyrir hverri greiðslu á gjalddaga samnings hafi brostið þar sem forsendur reiknings voru rangar og uppfylli því ekki reglur kröfuréttar um lok kröfuréttinda. Stefnandi hafði af þessum sökum aldrei réttmætar væntingar í skilningi kröfuréttar til þess að um fullnaðaruppgjör væri að ræða við útgáfu kvittana.

Stefndi byggir á að löggjafinn hafi með lögum nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2001, lagt þá skyldu á stefnda að endurreikna bílasamning stefnanda frá upphafi. Sjáist það m.a. í 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, en þar sé kveðið á um að við ákvörðun endurgreiðslu eða útreiknings á stöðu skuldar skuli upphaflegur höfuðstóll skuldar vaxtareiknaður samkvæmt ákvæði 1. mgr. 18. gr. laganna. Segi það sig sjálft að þar sem endurreikna beri samninginn frá upphafi taki slíkur útreikningur til allra áður útreiknaðra gjalddaga og geti ekki verið um fullnaðargreiðslu að ræða. Hér sé rétt að vísa til dóma Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. E-146/2010 og Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. X-88/2011, þar sem skýrt komi fram að kvittanir sem gefnar hafi verið út af hálfu fjármálafyrirtækja fyrir dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010 geti ekki talist fullnaðarkvittanir. Að teknu tilliti til framangreinds eigi 35. gr. laga nr. 7/1936 ekki við.

Stefndi mótmælir sérstaklega þeim ummælum stefnanda að sú regla sem heimilaði stefnda að krefjast hærri vaxta en um hafi verið samið fyrir liðna tíð væri mjög óeðlileg og í besta falli siðlaus og óréttmæt auðgun stefnda á kostnað stefnanda. Stefndi bendir á að við endurútreikning samningsins hagnaðist stefnandi verulega þar sem bílasamningur hans hafi lækkað úr 5.630.404 kr. í 3.181.828 kr. Á móti hafi stefndi orðið fyrir verulegu tjóni.

Samkvæmt stefnu byggi stefnandi á 32. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en andmæli því að sama skapi að ákvæði 32. gr. geti átt við. Stefndi byggir kröfur sínar einkum á beinum fyrirmælum laga nr. 38/2001 og þeim dómum sem gengið hafa um sambærilega samninga og hér sé ágreiningur um. Stefndi telji því ekki þörf á að byggja á 32. gr. laga nr. 7/1936 af sinni hálfu.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á að reglur um brostnar forsendur geti ekki átt við um bílasamning stefnanda með þeim hætti sem stefnandi haldi fram. Hvað sem öðru líði þá sé það grundvallarregla íslensks réttar að samninga beri að efna. Ákvæði 36. gr. séu í eðli sínu undantekningarreglur frá meginreglu íslensks fjármunaréttar um samningsfrelsi og skyldu manna til að efna gerða samninga. Dómstólar hafi því beitt henni af varúð enda yrði óhófleg beiting reglunnar til þess fallin að skerða öryggi í viðskiptum og skapa réttaróvissu. Hér sé einnig rétt að vekja máls á að 4. gr. laga nr. 38/2001 hafi verið við lýði allan samningstíma stefnanda og stefnda. Gera verði þá kröfu til stefnanda, sem sérfræðings á sviði fjármála, að honum hafi verið kunnugt um 4. gr. laga nr. 38/2001 við gerð bílasamningsins. Öldungis sé ljóst að hér sé ekki um að ræða eiginlega samningsskilmála sem samdir séu af öðrum hvorum samningsaðilanum heldur byggi breytingar á samningnum á skýrum fordæmum Hæstaréttar og löggjöf. Ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 veiti enga heimild til að víkja ákvæðum laga nr. 38/2001 til hliðar.

Stefndi mótmælir að öðru leyti allri tilvísun stefnanda til laga nr. 121/1994, um neytendalán í fyrirsögn enda sé hún ekki studd neinum rökum og þar með vanreifuð, sbr. e- og f-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Jafnframt telji stefndi rétt að árétta að lög nr. 121/1994 eigi ekki við um stefnanda þar sem hann geti ekki talist vera neytandi samkvæmt skilgreiningu laganna, sbr. a-lið 1. mgr. 4. gr.

Stefndi hafnar því alfarið að svokölluð andskýringarregla geti átt við þar sem breytingar á bílasamningnum séu til komnar vegna dóma Hæstaréttar og fyrirmæla laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, sem hafi áhrif á efni kröfuréttarsambands milli stefnanda og stefnda.

Málsástæður stefnda er varða varakröfu stefnanda:

Stefndi telur varakröfu stefnanda að mestu byggjast á sömu málsástæðum og aðalkrafa og stefndi vísar til málsástæðna sinna að framan varðandi sýknu á varakröfu.

Stefndi mótmælir þeirri lýsingu sem stefnandi setji fram, um aðferð stefnda við endurútreikning, þar sem hún feli í sér fullyrðingar sem standist ekki skoðun. Að öðru leyti vísar stefndi til fyrri umfjöllunar sinnar um endurútreikning á bílasamningi stefnanda.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á þeirri meginreglu að skuldara beri fyrst að inna af hendi greiðslu vaxta og kostnaðar áður en greiðsla á höfuðstól geti átt sér stað. Það liggi því í hlutarins eðli að stefnandi geti ekki hafa ofgreitt höfuðstól og vangreitt vexti. Þeirri reikniaðferð sem stefnandi byggi aðalkröfu sína á finnist engin stoð í lögum nr. 38/2001 eða öðrum réttarheimildum. Engin fordæmi dómstóla fyrr eða síðar gefi til kynna að slíkri aðferð við útreikning lána hafi nokkru sinni verið beitt. Dómstólar hafi þvert á móti margsinnis staðfest að lánveitanda sé rétt að ráðstafa innborgun hverju sinni, fyrst til að mæta áföllnum vöxtum og kostnaði, en síðan höfuðstól. Athygli veki að stefnandi geri litla tilraun til að rökstyðja þessa reikniaðferð í umfjöllun um aðalkröfu sína en slíkan rökstuðning setji hann hins vegar fram til stuðnings varakröfu sinni. Auk þess leggi 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, þá skyldu á stefnda að líta á allar greiðslur frá stefnanda í fortíð með sömu augum, hvort sem um sé að ræða greiðslu afborgunar, vaxta eða vanskilagjalda.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á að honum sé heimilt að endurreikna greiðsluflæði bílasamningsins með þeim hætti sem hann geri. Það liggi ljóst fyrir að löggjafinn hafi lagt þá skyldu á stefnda að vaxtareikna upphaflegan höfuðstól samkvæmt 18. gr. laga nr. 38/2001. Það segi sig sjálft að við það að endurreikna lán eftir á hljóti afborgun og vextir á hverjum gjalddaga að taka breytingum svo samningurinn sé að fullu greiddur eftir ákveðinn fjölda gjalddaga.

Stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu stefnanda að breytt greiðsluflæði á höfuðstól bílasamningsins feli í sér skerðingu á eignarrétti stefnanda með vísan til fyrri umfjöllunar um stjórnskipunarlegt gildi laga nr. 151/2010.

Stefnandi byggir sýknukröfu sína á að hinn svokallaði veltureikningur sé skjal til að sýna viðskiptavinum, þar á meðal stefnanda, hvernig endurútreikningur bílasamningsins sé framkvæmdur en ekki formlegur reikningur, þrátt fyrir nafngiftina.

Til að hafa ferlið í kringum endurútreikninginn opið og gegnsætt hafi stefndi ákveðið að senda viðskiptavinum sínum, þar á meðal stefnanda, ítarlega útlistun á því hvernig endurreikningurinn hafi verið framkvæmdur. Stefndi sendi því stefnanda skjöl um endurútreikning á bílasamningnum og þar sé meðal annars að finna skjalið veltureikningur. Til að gera endurreikninginn notendavænan hafi stefndi gefið skjölunum heiti og sett upp á sem einfaldasta hátt en hafa verði í huga að ekki séu allir viðskiptavinir stefnda sérfræðingar á sviði fjármála eins og stefnandi gefi sig út fyrir að vera. Eins og glöggt sjáist á skjölunum sé um að ræða venjuleg innanhús excel skjöl, færð í notendavænan búning, sem undir venjulegum kringumstæðum væru ekki send til viðskiptavina. Sé því ekki um að ræða að stefndi hafi stofnað sérstakan reikning á nafni stefnanda eins og hann haldi fram.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á að honum sé heimilt að leggja á dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 og 3. gr. almennra samningsskilmála bílasamninga SP-Fjármögnunar hf.

Stefndi byggir á að lög nr. 151/2001 hafi hvorki vikið til hliðar 5. og/eða 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, né ákvæðum bílasamningsins sem veiti stefnda heimild til að reikna dráttarvexti vegna vanskila stefnanda á honum, sbr. 3. gr. almennra samningsskilmála bílasamninga SP-Fjármögnunar hf. Hafi löggjafinn ætlað að takmarka lögbundinn og samningsbundinn rétt stefnda til að innheimta dráttarvexti á vanskil stefnanda hafi honum borið samkvæmt lögmætisreglunni að kveða skýrt á um það í lögum. Ummæli í greinargerð geti ekki samkvæmt almennum reglum lögskýringarfræðanna vikið skýrum ákvæðum laga til hliðar.

Rétt sé að taka sérstaklega fram að samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 sé stefnda heimilt að reikna hæstu mögulegu dráttarvexti en til að koma til móts við viðskiptavini sína, þ. á m. stefnda, og með vísan til greinargerðar hafi stefndi ákveðið að fullnýta ekki lögbundinn rétt sinn og hafi því aðeins lagt á vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, við vanskil stefnanda.

Stefndi byggir á því að honum sé heimilt að ráðstafa afborgunum hverju sinni fyrst upp í kostnað og áfallna vexti áður en þeim verði ráðstafað upp í höfuðstól samningsins. Fyrir þeirri aðferð liggi fjöldamörg fordæmi dómstóla og ekki sé ágreiningur meðal fræðimanna um að kröfuhafi eigi ótvírætt slíkan rétt. Sá réttur feli engan veginn í sér að þar með séu vextir lagðir við höfuðstól oftar en á 12 mánaða fresti, svo sem stefnandi virðist byggja kröfur sínar á.

Fallist dómurinn ekki á framangreint er á því byggt að 12. gr. laga nr. 38/2001 eigi einungis við þegar vaxtatímabilið sé 12 mánuðir eins og segi orðrétt í ákvæðinu. Í endurútreikningi stefnda sé miðað við að gjalddagar lánsins haldi sér og þar með sé vaxtatímabilið styttra en 12 mánuðir. Í endurútreikningi samkvæmt 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, sé gert ráð fyrir að vextir reiknist á upphaflegan höfuðstól frá stofndegi kröfu. Innborgunum sé ráðstafað inn á vexti og höfuðstól og myndi þannig nýjan höfuðstól, sem sé vaxtareiknaður frá þeim tíma.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á að 7. gr. laga nr. 38/2001 eigi ekki við um samningssamband þeirra. Ákvæðinu sé fyrst og fremst ætlað að taka á því ef um viðtökudrátt að hálfu kröfuhafa sé að ræða en slíkt eigi ekki við hér þar sem báðir aðilar hafi verið í villu um lögmæti gengistryggingarinnar. Stefndi hafi aldrei hafnað greiðslum frá stefnanda og hafi auk þess ekki verið grandsamur um ólögmæti gengistryggingar eins og áður hafi komið fram.

Stefndi byggir á því að ekki skipti máli þó að við endurútreikning hafi ekki verið tekið tillit til skilmálabreytinga sem fólu í sér frestun á afborgunum höfuðstóls. Ástæða þessa sé einkum sú að stefnanda hafi áfram borið að greiða áfallna vexti á umsömdum mánaðarlegum gjalddögum, þ.e. eingöngu afborgun af höfuðstól hafi verið frestað. Þær greiðslur sem stefnandi innti af hendi séu almennt hærri en endurreiknaðir vextir. Þegar svo sé standi eingöngu eftir höfuðstólshluti viðkomandi gjalddaga sem færður sé á hinn svokallaða veltureikning. Í ljósi þess að sömu vextir séu notaðir til að reikna vexti á eftirstöðvar höfuðstóls og á veltureikninginn verði heildarniðurstaða útreikninganna hin sama hvor aðferðin sé notuð.

Fallist dómurinn ekki á framangreint er á því byggt að 5. mgr. 18. gr. kveði á um að taka eigi tillit til síðari breytinga á skilmálum eingöngu eftir að búið sé að reikna lánið upp miðað við upphaflega skilmála. Orðalag ákvæðisins þar sem segi: „Þannig útreiknuð fjárhæð myndar eftirstöðvar skuldarinnar og skulu þá upphaflegir eða síðar ákvarðaðir endurgreiðsluskilmálar gilda að því er varðar lánstíma, gjalddaga og aðra tilhögun á greiðslu skuldar ...“ gefi til kynna að fram til þess tíma hafi átt að miða við upphaflega skilmála eingöngu. Þetta sé einnig rökrétt í ljósi þess að frestun á greiðslu afborgana stafaði af aukinni greiðslubyrði vegna gengisfalls krónunnar og þeirri óvissu sem upp hafi komið um lögmæti gengisbindingar samningsins.

Málsástæður stefnda er varða þrautavarakröfu stefnanda:

Stefndi krefst sýknu af þrautavarakröfu stefnanda og vísar til umfjöllunar um höfuðstólsfærslu vaxta oftar en á 12 mánaða fresti, sem fram komi í viðbrögðum stefnda við varakröfu stefnanda hér að framan.

Með vísan til framangreinds verði að sýkna stefnda af kröfum stefnanda og dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu, sbr. ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Fari svo ólíklega að ekki verði fallist á sýknukröfu stefnda í þessu máli sé þess krafist af hans hálfu til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Vísað sé til sömu málsástæðna og settar séu fram um aðalkröfu stefnda.

Verði fallist á aðalkröfu, varakröfu eða þrautavarakröfu stefnanda gerir stefndi í öllum tilvikum kröfu um að sú niðurstaða felli ekki greiðsluskyldu á stefnda heldur beri stefnda að lækka eftirstöðvar bílasamnings stefnanda um sem nemi dæmdri fjárhæð. Þessu til stuðnings vísar stefndi til 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010.

Verði fallist á aðalkröfu, varakröfu eða þrautavarakröfur stefnanda gerir stefndi í öllum tilvikum kröfu um að hafnað verði kröfu stefnanda um dráttarvexti. Viðurkenning dómsins á kröfum stefnanda geti aðeins leitt til lækkunar á höfuðstól bílasamnings stefnanda samkvæmt 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, miðað við dagsetningu endurútreiknings 31. janúar 2011.

Við aðalmeðferð málsins, 4. október sl., féll stefndi frá þeirri málsástæðu, sem fram kemur í greinargerð hans, að þeir greiðsluseðlar sem stefnandi lagði fram í málinu beri ekki með sér að hafa verið áritaðir af gjaldkeravél stefnda.

Niðurstaða:

Eins og rakið hefur verið gerðu aðilar þessa máls með sér samning, 10. nóvember 2006, sem bar yfirskriftina „Bílasamningur kaupleiga“. Ágreiningslaust er að samningurinn hafi að geyma ólögmætt ákvæði um gengistryggingu og að hann sé lánasamningur. Deila málsaðila lýtur að því með hvaða hætti skuli endurútreikna lánið og við hvaða tímamark eigi að styðjast þegar vextir af láninu eru endurútreiknaðir. Aðilar hafa lýst því yfir að ekki sé tölulegur ágreiningur í málinu og beri því að miða við að kröfur þeirra, þ.e. útreikningar stefnanda á aðal-, vara- og þrautavarakröfum sínum og endurútreikningur stefnda á láninu, séu rétt reiknaðar miðað við gefnar forsendur.

Í kjölfar dóma Hæstaréttar Íslands frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og nr. 153/2010 sem kváðu á um að óheimilt væri að tengja gengi erlendra gjaldmiðla við lán í íslenskum krónum, sem og dóm Hæstaréttar frá 16. september 2010, í máli nr. 471/2010, setti Alþingi lög nr. 151/2010 sem breyttu lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með lögunum voru lögfestar reglur sem kveða á um hvernig gera skuli upp samninga sem tryggðir voru með ólögmætri gengistryggingu. Í 1. gr. laga nr. 151/2010, sem lýtur að 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, er þannig tiltekið að ef samningsákvæði um vexti teljast ógild skuli peningakrafan bera vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 þ.e. vextir skulu vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Í 5. gr. 1. gr. laga nr. 151/2010 sbr. 5. mgr. 18. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 er að finna leiðbeiningar um hvernig þær kröfur skulu endurútreiknaðar sem innihalda ákvæði um ólögmæta vexti og verðtryggingu.

Stefndi byggir sýknukröfur sínar meðal annars á því að endurútreikningur á bílasamningi aðila sé í samræmi við dóma Hæstaréttar, gildandi ákvæði bílasamningsins, lög nr. 151/2010 sbr. lög 38/2001 um vexti og verðtryggingu og meginreglur kröfuréttar. Stefndi bendir á að samningurinn hafi verið endurútreiknaður frá upphafi í samræmi við lög nr. 151/2010 en í 3. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 komi fram að vextir samkvæmt 1. mgr. 18. gr. skuli reiknaðir frá og með stofndegi peningakröfu.

Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að hann hafi staðið skil á greiðslu afborgana af samningnum mánaðarlega og fengið greiðslukvittun útgefna. Þar sem stefnandi hafi í höndum fullnaðarkvittun geti stefndi ekki krafið hann um frekari greiðslu aftur í tímann fyrir það tímabil þegar greidd hafi verið afborgun og vextir. Telur stefnandi að með því að reikna vexti afturvirkt frá upphafsdegi bílasamningsins, eins og lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sbr. lög nr. 151/2010 kveði á um að gera eigi, sé verið að skerða eignarrétt stefnanda sbr. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands án þess að neitt réttlæti slíka eignaskerðingu. Vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar Íslands frá 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 þessu til stuðnings. Að mati stefnanda skuli endurútreikna samninginn frá þeim tíma þegar síðasta greiðslukvittun hafi verið gefin út en það var 10. júní 2010.

Sú meginregla í kröfurétti, að kröfuhafi sem hefur fengið minna greitt en hann átti rétt til eigi tilkall til viðbótargreiðslu úr hendi skuldara, getur vikið þegar skuldari hefur fengið fullnaðarkvittun fyrir greiðslu. Við aðalmeðferð málsins hélt stefndi því fram að hann krefðist ekki viðbótargreiðslu af hálfu stefnanda. Þar af leiðandi ætti að líta fram hjá dómafordæmi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011. Gegn andmælum stefnanda þykir þessi málsástæða stefnda of seint fram komin.

Óumdeilt er að stefnandi greiddi stefnda mánaðarlega afborgun og gengistryggða vexti samkvæmt skilmálum bílasamningsins frá 10. desember 2006 til 10. júní 2010. Í málinu liggja fyrir útprentanir úr netbanka stefnanda þar sem fram kemur að greiðsluseðlar, sem stefndi hafi sent stefnanda mánaðarlega til greiðslu á fyrrgreindu tímabil, hafi verið greiddir. Að því virtu verður lagt til grundvallar að stefnandi hafi undir höndum fullnaðarkvittun fyrir hverri greiðslu enda hafi stefndi ekki gert fyrirvara um frekari kröfur á hendur stefnanda þegar hann tók á móti greiðslum á hverjum gjalddaga.

Af dómi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 má ráða að líta verði til ákveðinna atriða þegar metið er hvort gera skuli undantekningu frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu úr hendi skuldara. Í dóminum eru rakin fáein skilyrði sem þarf að uppfylla svo að skuldara, sem hefur undir höndum fullnaðarkvittun, verði ekki gert að standa kröfuhafa skil á viðbótargreiðslu fyrir liðna tíð. Stefndi telur að ekki verði byggt á dómi Hæstaréttar í máli nr. 600/2011 þar sem þau atriði sem þar eru rakin og leiddu til þess að gerð var undantekning frá meginreglunni um viðbótargreiðslu kröfuhafa séu ekki sambærileg og í þessu máli. Stefnandi mótmælir þessu og telur að ekki verði litið fram hjá niðurstöðu Hæstaréttar í málinu og sé hún fordæmisgefandi fyrir þetta mál.

Kemur því næst til skoðunar hvort þau skilyrði sem rakin voru í margnefndum dómi Hæstaréttar nr. 600/2011 og voru jafnframt til umfjöllunar í nýuppkveðnum dómi réttarins frá 18. október 2012 í máli nr. 464/2012, séu uppfyllt í þessu máli.

Fyrsta atriðið sem líta verður til er hvort stefnandi hafi verið í góðri trú um að þær greiðslur sem hann innti af hendi hafi falið í sér fullar og réttar efndir af hans hálfu. Af fyrirliggjandi gögnum má sjá að stefndi sendi stefnanda frá fyrsta gjalddaga samningsins, 10. desember 2006 til og með 10. júní 2010, greiðsluseðla þar sem fram kom upphæð afborgunar og vaxta auk gengis þeirra erlendu mynta sem lánið var tengt við. Stefnandi greiddi þá fjárhæð sem tiltekin var á seðlinum og fékk kvittun fyrir í samræmi við þá greiðslu. Hafa verður til hliðsjónar að á þeim tíma er stefnandi greiddi afborganir og vexti samkvæmt útreikningi stefnda, leit hvorugur aðili samningsins svo á að sú fjárhæð sem var til greiðslu hverju sinni, væri bundin við ólögmæta gengistryggingu. Í ljósi þess verður að telja að stefnandi hafi verið í góðri trú um að hann þyrfti ekki að greiða frekari greiðslur en þær sem hann hafði þegar innt af hendi. Sú málsástæða stefnda að stefnanda hafi verið ljóst að hann hefði þurft að greiða hærri vexti ef ekki hefði verið um gengistryggt lán að ræða og að það leiði til grandsemi stefnanda um ólögmæti samningsins er órökstudd með öllu og því haldlaus. Loks þykir sú málsástæða stefnda að stefnandi hafi verið grandsamur að minnsta kosti frá og með 3. september 2009, þegar hann krafði stefnanda um leiðréttingu og endurgreiðslu vegna samningsins, gegn andmælum stefnanda, of seint fram komin.

Næsta atriðið sem kemur til athugunar lýtur að skuldbindingu stefnanda. Stefnandi skuldbatt sig samkvæmt samningi aðila til þess að greiða stefnda 5.509.937 kr. með 60 afborgunum á fimm árum. Hinn 31. janúar 2011, þegar samningurinn hafði verið endurútreiknaður af hálfu stefnda, hafði stefnandi þegar greitt 43 afborganir af láninu eða alls 4.260.973 kr. Þar að auki hafði stefnandi greitt 764.459 kr. í vexti. Samkvæmt endurútreikningi stefnda voru endurreiknaðir vextir fram að síðasta greidda gjalddaga 2.200.784 kr. Mismunurinn á milli þeirrar fjárhæðar sem stefnandi hafði þegar greitt í vexti við endurútreikning lánsins og fjárhæðar endurútreiknaðra vaxta fyrir tímabilið 10. desember 2006 til 10. júní 2010, þ.e. 1.436.325 kr., er sú fjárhæð vaxta sem stefndi krefur stefnanda um til viðbótar fyrir liðna tíð. Þykir sú fjárhæð umtalsverð þegar haft er í huga að upphafleg heildarfjárhæð bílasamningsins var 5.509.937 kr.

Loks ber að kanna hvort einhver aðstöðumunur hafi verið milli aðila við gerð bílasamningsins. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi sérþekkingu á sviði fjármála og því sé ekki hægt að líta svo á að stefndi hafi haft yfirburðastöðu við gerð samningsins. Stefnandi hafnar því að hann hafi þá sérþekkingu sem stefndi vísi til. Fyrirsvarsmaður stefnanda, G-kk-nf K-kk-nf, gaf skýrslu fyrir dóminum. Greindi hann frá því að stefnandi væri níu manna vinnustaður sem meðal annars sæi um bókhald og uppgjör fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki sem og skattframtöl fyrir einstaklinga. Taldi hann þá fullyrðingu stefnda, um að hann sæti í stjórn 155 félaga, ranga. Að hans mati væri líklegra að skráð væri í hlutafélagaskrá að hann sæi um bókhald eða uppgjör fyrir svo mörg félög eða að hann væri skráður endurskoðandi þeirra. G-kk-nf kvaðst hafa þurft að kaupa bifreið fyrir félagið og hafi hann valið samning sem bauð upp á bestu kjörin og lægstu vextina. Að framangreindu virtu verður ekki talið að sýnt hafi verið fram á af hálfu stefnda að stefnandi hafi á einhvern hátt komið að samningsgerðinni eða að skilmálar samningsins hafi ekki verið ákvarðaðir einhliða af stefnda. Þótt fyrirsvarsmaður stefnanda sé endurskoðandi að mennt verður ekki litið svo á að það eitt og sér leiði til þess að hann búi yfir sérþekkingu sem jafna megi til sérþekkingar stefnda á fjármögnun bifreiðakaupa með lána- og leigusamningum. Með hliðsjón af framangreindu verður að telja að augljós aðstöðumunur hafi verið milli aðila við gerð bílasamningsins.

Hér að framan hefur því verið slegið föstu að mánaðarlegar greiðslur stefnanda samkvæmt greiðsluseðlum frá stefnda og fyrirvaralaus móttaka stefnda á greiðslum frá stefnanda jafngildi fullnaðarkvittunum. Þegar þau atriði sem að framan greinir hafa verið virt heildstætt þykir það standa stefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem hlaust af ólögmæti gengistryggingarinnar. Verður því fallist á þá málsástæðu stefnanda að samningur aðila verði ekki endurútreiknaður aftur í tímann heldur skuli miða við dagsetningu síðasta greidda gjalddaga. Þar af leiðandi getur stefndi ekki krafið stefnanda um greiðslu vaxta fyrir liðna tíð til viðbótar þeim vöxtum sem stefnandi hefur þegar greitt stefnda.

Með vísan til dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012 verður jafnframt fallist á það með stefnanda að stefnda sé ekki heimilt að beita ákvæðum laga nr. 151/2010 sbr. lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, við útreikning á eftirstöðvum samnings aðila, afturvirkt á íþyngjandi hátt gagnvart stefnanda. Slík beiting væri andstæð 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttarins.

Stefndi hefur haldið því fram að komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að með setningu laga nr. 151/2010 hafi verið brotið á stjórnarskrárvörðum réttindum stefnanda yrði hann að sækja hugsanlegar kröfur sínar á hendur íslenska ríkinu en ekki stefnda. Um þessa málsástæðu stefnda er það að segja að mál þetta lýtur að viðskiptum milli aðila og því hvernig endurútreikna eigi samning sem þeir gerðu sín á milli. Hugsanlegar skaðabótakröfur stefnanda á hendur öðrum aðilum eru ekki til úrlausnar í þessu máli. Að því virtu verður ekki frekar fjallað um framangreinda málsástæðu stefnda.

Að því athuguðu sem rakið er að framan er það niðurstaða dómsins að endurútreikna skuli samning aðila á þann hátt að stefnanda verði gert að greiða stefnda vexti skv. 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá síðasta greidda gjalddaga. Í ljósi þeirrar niðurstöðu kemur sú málsástæða stefnanda, er lýtur að heimild stefnda til að ráðstafa greiðslum fyrst inn á áfallna vexti og kostnað sem og tilvísun hans til ákvæða samningalaga nr. 7/1936, ekki til frekari skoðunar við úrlausn málsins. Þá koma vara- og þrautavarakrafa stefnanda ekki til frekari álita þar sem þær eru reistar á þeim forsendum að vextir skv. 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 séu reiknaðir afturvirkt, þ.e. frá upphafsdegi samningsins.

Í málinu liggur fyrir útreikningur stefnanda á aðalkröfu sinni sem stefndi hefur samþykkt að sé réttur miðað við gefnar forsendur. Í því skjali kemur fram að eftirstöðvar upphaflegs höfuðstóls samningsins eftir síðasta greidda greiðsluseðil, 10. júní 2010, séu 1.248.964 kr. Vextir frá 10. júní 2010 til 31. janúar 2011, skv. 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, að fjárhæð 55.856 kr. bætast við eftirstöðvarnar og er staða samningsins samkvæmt útreikningum stefnanda því 1.304.820 kr. á degi endurútreiknings, 31. janúar 2011. Stefnandi dregur þá fjárhæð frá 3.181.828 kr., sem er staða samningsins á þeim degi miðað við endurútreikning stefnda og telur að þá fjárhæð, þ.e. 1.877.008, beri stefnda skylda til að greiða honum að viðbættum þeim vaxtareiknuðu greiðslum sem stefnandi hafi ofgreitt stefnda á tímabilinu 10. mars 2011 til 10. október 2011 en óumdeilt er að stefnandi greiddi stefnda 939.518 kr. samkvæmt útgefnum greiðsluseðlum á þessu tímabili og eftir útreikningi stefnanda hafi hann átt að greiða stefnda 385.947 kr. (mismunurinn þarna á milli er 553.571 kr.). Að auki telur stefnandi að hann eigi rétt á vöxtum á ofgreiðslur frá greiðsludegi til 10. október 2011 að fjárhæð 8.517 kr. Aðalkrafa stefnanda er því sú að stefnda verði gert að greiða stefnanda 2.439.096 kr. (1.877.008 + 553.571 + 8.571 = 2.439.096).

Verður fallist á það með stefnanda að hann hafi ofgreitt stefnda 553.571 kr. frá dagsetningu endurútreiknings, 31. janúar 2011 til 10. október 2011. Af málatilbúnaði stefnanda verður hins vegar ekki ráðið að hann byggi á því að hann hafi ofgreitt stefnda 1.877.008 kr. Stefnandi hefur enn fremur ekki gefið fullnægjandi skýringar á því undir rekstri málsins hvers vegna hann eigi að fá þá fjárhæð greidda úr hendi stefnda. Að því virtu verður aðalkröfu stefnanda vísað frá dóminum án kröfu vegna vanreifunar.

Stefnandi gerir þá kröfu að fallist dómurinn ekki á greiðsluskyldu stefnda sé þess krafist að stefnda verði gert að lækka eftirstöðvar samnings aðila í samræmi við dómkröfur. Samrýmast kröfur aðila að þessu leyti en stefndi hefur einnig gert kröfu um að verði fallist á aðal-, vara- eða þrautavarakröfu stefnanda skuli sú niðurstaða ekki fela í sér greiðsluskyldu stefnda, heldur beri stefnda að lækka eftirstöðvar bílasamnings stefnanda um sem nemur dæmdri fjárhæð. Í ljósi fyrrgreindrar niðurstöðu dómsins um að endurútreikna skuli samning aðila samkvæmt þeim forsendum sem liggja að baki aðalkröfu stefnanda og að miða skuli við að stefnandi greiði stefnda vexti, skv. 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá síðasta greidda gjalddaga, verður krafa stefnanda um lækkun á eftirstöðvum samningsins tekin til greina og verður stefnda því gert að lækka höfuðstól samningsins þannig að við dagsetningu endurútreiknings, 31. janúar 2011, hafi eftirstöðvarnar numið 1.304.820 kr. Ekki verður tekin afstaða til þess hvernig fer um uppgjör samningsins eftir dagsetningu endurútreiknings.

Eftir ákvæðum 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 1.000.000 kr.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991.

L-kvk-nf R-kvk-nf S-kvk-nf, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.

D ó m s o r ð :

Aðalkröfu stefnanda, Samvirkni ehf., er vísað frá dómi án kröfu.

Stefndi, Landsbankinn hf., skal lækka eftirstöðvar samningsins SBB 017709 þannig að 31. janúar 2011 hafi þær numið 1.304.820 krónum.

Stefndi greiði stefnanda 1.000.000 króna í málskostnað.

L-kvk-nf R-kvk-nf S-kvk-nf