E-3197/2019

1

Mál þetta, sem dómtekið var 12. febrúar 2021, höfðaði J-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf, [...], með stefnu birtri 21. júní 2019, á hendur A-kvk-þgf S-kvk-þgf, [...], S-kk-þgf G-kk-þgf, [...], og Ríkisútvarpinu ohf., [...] til réttargæslu, til ómerkingar tilgreindra ummæla í 14 liðum, sem viðhöfð voru, annars vegar í Morgunútvarpi Rásar 2 þann 17. janúar 2019, og hins vegar á Facebook- síðu stefndu A-kvk-ef þann 5. febrúar 2019, greiðslu miskabóta auk vaxta, birtingar dóms og málskostnaðar.

2

Stefnandi krefst þess að eftirfarandi ummæli í töluliðum 1- 14 verði dæmd dauð og ómerk:

Morgunútvarp, Rás 2, 17. janúar 2019, ummæli viðhöfð af stefndu A-kvk-þgf.

1.... hann fær mig undir fölsku yfirskini að heimsækja afa minn... mér var haldið inni þarna í mánuð sem sagt ólöglega.

2.... já. Fimm sinnum á næstu 10 árum kastast í kekki milli mín og J-kk-ef B-kk-ef H-kk-ef og því lyktaði ávalt með því að (sic) sigaði á mig lögreglu sem handtók mig, hann er náttúrlega utanríkisráðherra...

3. Hann gat bara þaðan í frá, þáverandi utanríkisráðherra og síðar sendiherra, virðist vera að hringja bara í lögreglu og þá var ég þar með handtekin, umsvifalaust í járnum, farið með mig upp á geðdeild...

4.... hann er þá líka að misnota lítil börn.

5.... ég neita að skilja þau eftir í umsjón karls sem káfar á litlum stúlkubörnum.

6. Og sem sagt 10 mínútum eftir að ég kæri J-kk-nf B-kk-þf þá hringir dyrabjallan. Þar ruddust þarna inn tveir lögreglumenn ef ekki þrír og ég, þegar ég sé það þá reyni ég að loka en auðvitað tókst mér það ekki, þeir ryðjast þá þar með inn og þeir svara mér engu, ryðjast inn í stofu þar sem dóttir mín 5 ára gömul er að lesa og þegar barnið er tekið frá mér þá verð ég æf.

7.... það er faðir minn sem stendur fyrir því að hér eigi að loka mig inni.

8. Fíkn, auðvitað er barnagirnd fíkn, þetta er fíkn.

9.... nauðungarvistun án dóms og laga er þá ólögmæt frelsissvipting...

Facebook, 5. febrúar 2019, höfundur stefnda A-kvk-nf.

10.... og sigra hann og hans barnaníðingabandalag.

Morgunútvarp, Rás 2, 17. janúar 2019, höfundur og flytjandi stefndi S-kk-nf, til vara stefnda A-kvk-nf.

11.... að J-kk-nf B-kk-nf hafi notað aðstöðu sína sem sendiherra til að láta nauðungarvista hana á geðdeild.

12. Sá fundur A-kvk-ef og J-kk-ef B-kk-ef segir hún hafa reynst sér örlagaríkur og orðið til þess að hún var í fyrsta sinn nauðungarvistuð á geðdeild.

13.... að J-kk-nf B-kk-nf hafi sett sig í samband við félagsmálayfirvöld og geðdeild með það fyrir augum að fá hana nauðungarvistaða í enn eitt skiptið.

14. Þar segir hún einnig að J-kk-nf B-kk-nf hafi framið sifjaspell þegar hún var fullorðin kona.

Stefnandi krefst þess enn fremur að stefndi S-kk-nf verði dæmdur til þess að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. janúar 2019 til 9. maí 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess sömuleiðis krafist að stefndu verði gert að greina frá forsendum og niðurstöðu dóms í málinu í Morgunútvarpi Rásar 2, eigi síðar en 7 dögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðum dagssektum að fjárhæð 50.000 krónurfyrir hvern dag sem líður umfram áðurgreindan frest án þess að birting fari fram. Loks krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmd til að greiða honum málskostnað.

3

Stefnda A-kvk-nf S-kvk-nf sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

4

Stefndi, S-kk-nf G-kk-nf, krefst sýknu af kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.

5

Af hálfu réttargæslustefnda, Ríkisútvarpsins ohf., er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.

I

Málavextir

6

Hinn 17. janúar 2019 mætti stefnda A-kvk-nf í viðtal hjá stefnda S-kk-þgf og samstarfsmanni hans, B, í Morgunútvarpi Rásar 2, sem er dagskrárliður á vegum réttargæslustefnda. Í viðtalinu viðhafði stefnda A-kvk-nf tiltekin ummæli um stefnanda, tilgreind í töluliðum 1- 9 hér að framan, en stefnandi er faðir stefndu. Viðtalið innihélt jafnframt innslög frá stefnda S-kk-þgf, sem tilgreind eru í töluliðum 11- 14 hér að framan.

7

Tilefni viðtalsins og tilgreind ummæli vörðuðu sögusagnir og opinbera umræðu um að stefnandi, sem er fyrrverandi alþingismaður, ráðherra, sendiherra og formaður stjórnmálaflokks, hafi sýnt af sér ámælisverða hegðun gagnvart konum, þ. m. t. gagnvart stefndu A-kvk-þgf. Stefndi S-kk-nf hefur sömuleiðis greint frá því að tilgangur viðtalsins hafi enn fremur verið sá að gefa stefndu A-kvk-þgf kost á að segja frá sinni hlið málsins, en lengi hafi verið í umræðunni að hún hafi átt við geðræn veikindi að stríða.

8

Stefnda A-kvk-nf afði fyrir umræddan morgunþátt tekið þátt í opinberum umræðum um ætlaða kynferðislega áreitni af hálfu stefnanda og lýst þar eigin upplifun. Stefndah afðijafnframtsakað stefnanda um að hafa í krafti stöðu sinnar sem ráðherra og síðar sendiherra komið því til leiðar að hún hafi verið vistuð á geðdeild, sbr. t. a. m. viðtal sem birtist við hana í dagblaðinu DV á árinu 2013.

9

Stefnandi hafði sjálfur stigið fram opinberlega og tjáð sig um a. m. k. hluta hin narmeintu háttsemi, sem hafði að hluta til verið í umræðunni um alllangan tíma. Aukinn kraftur færðist í umræðuna á árunum 2018 og 2019, eftirstofnun hóps og sérstakrar síðu á Facebook sem bar yfirskriftina #metoo J-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf. Í upphafsorðum lýsingar á hópnum segir orðrétt: „Hér er rætt um upplifun kvenna af áreitni og/eða ofbeldi J-kk-ef B-kk-ef H-kk-ef.“

10

Þ ann 11. janúar 2019 voru birt viðtöl við fjórar nafngreindar konur í dagblaðinu Stundinni, sem og brot úr áðurnefndu viðtali dagblaðsins DV við stefndu A-kvk-þf frá 2013. Umfjöllunarefni viðtala við umræddar konur í Stundinni var meint áreitni stefnanda gagnvart þeim á árunum 1967 til 2018.

11

Sérstaklega aðspurður svaraði stefnandi því til, af þessu tilefni og samkvæmt sama miðli, að frásagnir kvennanna ættu rætur að rekja til dóttur hans, stefndu A-kvk-ef, sem hefði átt við geðræn vandamál að stríða og að um fjölskylduharmleik væri að ræða.

12

Af því tilefni birti stefnda A-kvk-nf svohljóðandi færslu á Facebook- síðu sinni þann 11. janúar 2019: „ Af því gefna tilefni að J-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf, enn og aftur, svertir opinberlega æru mína í því skyni að fá hreinsað sína - og fjölmiðlamenn hafa ekki ljáð minni rödd málstað í sínum miðlum til að ég fái borið hönd fyrir höfuð mér, birti ég hér, til að fá kveðið niður í eitt skipti fyrir öll þessa vísvitandi lygi hans um mína meintu geðveiki, eftirfarandi vottorð A því til sönnunar að ég hvorki er né hef nokkurn tíma verið haldin geðsjúkdómi - sem og læknisvottorð heimilislæknis míns.“13

Hinn 12. sama mánaðar birtist í Stundinni, viðtal við [...] stefnanda, þar sem hún greindi frá því að hún hefði, árið 1962, vaknað við stefnanda allsnakinn í rúmi sínu. Þann 14. sama mánaðar birtist í sama miðli viðtal við nafngreinda konu, sem lýsti meintri áreitni stefnanda í sinn garð árið 1979.

14

Framangreind ummæli stefnanda, í viðtali við dagblaðið Stundina, urðu m. a. tilefni þess, að stefnda þáði viðtal við B og meðstefnda S-kk-þf í Morgunútvarpi Rásar 2 þann 17. janúar 2019, þ. e. í þeim tilgangiað bera hönd fyrir höfuð sér.

15

Reynt var að ná sambandi við stefnanda svo að hann gæti tjáð sig um tilgreind ummæli stefndu á sama vettvangi, þ. e. a. s. í Morgunútvarpi Rásar 2, en ekki náðist í hann. Stefnandi svaraði hins vegar þeim ásökunum sem á hann höfðu verið borna rí viðtali í þættinum Silfur Egils í Ríkissjónvarpinu hinn 3. febrúar 2019.

16

Það viðtal og efni þess leiddu síðan til viðbragða frá stefndu A-kvk-þgf, sem tjáði sig með færslu á Facebookþann 5. sama mánaðar, en ummæli undir lið 10 hér að framan eru hluti af þeirri færslu.

17

Lögmaður stefnanda ritaði réttargæslustefnda bréf hinn 9. apríl 2019 þar sem gerð var, fyrir hönd stefnanda, krafa um afsökunarbeiðni og leiðréttingu vegna ærumeiðandi ummæla, svo og um greiðslu miskabóta og málskostnaðar. Þeim kröfum var hafnað með svarbréfi réttargæslustefnda hinn 24. apríl 2019.

18

Lögmaður stefnanda ritaði stefndu A-kvk-þgf sömuleiðis bréf hinn 9. apríl 2019 þar sem gerð var krafa um afsökunarbeiðni og leiðréttingu á ærumeiðandi ummælum.

II

Helstu málsástæður stefnanda

19

Stefnandi byggir mál sitt á því að stefnda A-kvk-nf beri ábyrgð á hinum umstefndu ummælum, í töluliðum 1- 10 hér að framan. Annars vegar, á ummælum í töluliðum 1 - 9, á grundvelli a-liðar 1. mgr. 50. gr. laga um fjölmiðla nr. 38/2011, en stefnda hafi tjáð sig og viðhaft ummælin í eigin nafni í Morgunútvarpi Rásar 2. Hins vegar, á ummælum í tölulið 10 á grundvelli almennra reglna, þ. e. ákvæða XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 235., 236. og 241. gr. laganna.

20

Stefnandi kveður stefnda S-kk-þf bera ábyrgð á hinum umstefndu ummælum í töluliðum 11- 14 hér að framan, á grundvelli a-liðar 1. mgr. 50. gr. lagaum fjölmiðla, en stefndi sé höfundur þessara ummæla og hafi flutt þau samkvæmt eigin ákvörðun í Morgunútvarpi Rásar 2. Ef ekki verður fallist á að stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á ummælunum í töluliðum 11- 14, þá beinir stefnandi kröfu um ómerkingu þeirra til vara að stefndu A-kvk-þgf, sbr. heimild í 2. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. a-lið 1. mgr. 50. gr. laga um fjölmiðla, og/eða eftir atvikum á grundvelli almennra reglna, s. s. 235., 236. og 241. gr. almennra hegningarlaga.

21

Stefnandi kveður réttargæslu stefnda bera, samkvæmt 3. mgr. 50. laga um fjölmiðla, ábyrgð á greiðslu fésekta, skaðabóta o. fl., sem stefnda S-kk-þgf kunni að vera gert að greiða í málinu. Þá sé sömuleiðis gerð krafa um birtingu dóms í málinu í Morgunútvarpi Rásar 2 að viðlögðum dagsektum, sbr. 1. mgr. 59. gr. laga um fjölmiðla. Stefnandi kveðst því telja rétt að gefa réttargæslustefnda kost á því að gæta hagsmuna sinna í málinuog því sé honum stefnt til réttargæslu.

22

Stefnandi byggir mál sitt á því að stefnda A-kvk-nf hafi í umræddum útvarpsþætti, og síðar í Facebook- skrifum, vegið að æru stefnanda með tilgreindum ummælum sínum um að stefnandi hafi viðhaft háttsemi sem sé refsiverð og siðferðislega ámælisverð. Í öllum hinum umstefndu ummælum felist ásökun um að stefnandi hafi gerst sekur um alvarleg hegningarlagabrot. Ummælin séu ósönn og til þess fallin að meiða æru stefnanda. Stefnandi segir að ummælunum megi skipta í þrjá flokka.

23

Í fyrsta lagi, að stefnandi hafi beitt áhrifum sínum og völdum og misnotað aðstöðu sína sem utanríkisráðherra og síðar sendiherra til þess að láta svipta stefndu A-kvk-þf ítrekað frelsi sínu með ólögmætum hætti, sbr. til hliðsjónar 134. og 139. gr. almennra hegningarlaga. Þetta segir stefnandi að eigi við um ummæli í töluliðum 1, 2, 3, 6, 7, 9, 11, 12 og 13 hér að framan, en skoða verði hver og ein ummæli stefndu í samhengi við önnur ummæli hennar um stefnanda.

24

Í öðru lagi, ummæli þar sem stefnandi sé sakaður um það að vera barnaníðingur og að misnota lítil börn kynferðislega, sem séu í huga almennings meðal svívirðilegustu afbrota sem hægt sé að fremja, sbr. til hliðsjónar 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Þetta segir stefnandi að eigi við um töluliði 4, 5, 8 og 10 hér að framan. Ummælin í töluliðum 4 og 5 hér að framan feli í sér staðhæfingu þess efnis að stefnandi hafi gerst sekur um brot gegn 1. og/eða 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga og tilvikin, og/eða brotþol arnir, séu fleiri en eitt/einn. Enn frekar sé ýtt undir slíkt með ummælum í tölulið 8 og 10, þar sem látið sé að því liggja að stefnandi sé haldinn barnagirnd og síðan fullyrt að stefnandi sé í einhvers konar bandalagi með öðrum barnaníðingum.

25

Í þriðja lagi, með ummælum þar sem stefnanda sé gefið að sök að hafa haft samræði við stefndu A-kvk-þf og þannig gerst sekur um sifjaspell, sbr. til hliðsjónar 1. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga. Þetta kveður stefnandi að eigi við um ummæli undir tölulið 14 hér að framan. Stefnandi kveður að ummælin gefi ekkert svigrúm til mats eða túlkunar, því með þeim sé fullyrt að stefnandi hafi framið sifjaspell gagnvart dóttur sinni stefndu A-kvk-þgf, sem varði allt að 8 ára fangelsi samkvæmt 1. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga.

26

Stefnandi byggir á því að hin umstefndu ummæli, í töluliðum 1- 14, feli í sér ásökun um refsiverða og siðferðislega ámælisverða háttsemi af hans hálfu, sem sé ósönnuð með öllu. Ummælin feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir og brot gegn 235. gr. og 1. og 2. mgr. 236. g r. almennra hegningarlaga. Því beri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Ummælin séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta stefnanda. Hagsmunir stefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir.

27

Stefnandi byggir miskabótakröfu sína á hendur stefnda S-kk-þgf á því, að stefndi hafi vegið með alvarlegum hætti að æru stefnanda með ummælum í töluliðum 11- 14 hér að framan. Með því hafi stefndi framið ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda, sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á, enda sé um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða, sem séu bæði rangar og bornar út og birtar opinberlega gegn betri vitund. L jóst sé að virðing stefnanda hafi beðið hnekki, sem og æra hans og persóna. Réttur stefnanda til æruverndar og friðhelgi einkalífs njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr.

Mannréttindasáttmála Evrópu og XXV. kafla almennra hegningarlaga.

28

Það sé hlutverk handhafa opinbers valds að rannsaka, ákæra og dæma menn fyrir refsiverða háttsemi, ekki hlutverk einstakra manna eða fjölmiðla. Með umfjöllun sinni um stefnanda hafi stefndi S-kk-nf slegið því föstu að stefnandi hafi gerst sekur um margvísleg hegningarlagabrot, sem enginn fótur séfyrir.

29

Stefnandi reisir kröfu sína um miskabætur úr hendi stefnda S-kk-ef á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttareglum, sem ætlað er að vernda æru stefnanda, sbr. 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga, en birting og dreifing ærumeiðandi ummæla sé sjálfstætt brot samkvæmt 2. mgr.

236. gr. almennra hegningarlaga.

30

Krafa stefnanda um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu sé byggð á lögum nr.

38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 4., 6., 8. og 9. gr. laganna.

31

Við mat á miskabótum beri að horfa til þess, að með umfjöllun sinni um stefnanda hafi stefndi S-kk-nf brotið gegn starfs- og siðareglum blaðamanna, sbr. einkum 3. og 4. gr. siðareglna Blaðamannafélags Íslands og 6. og 7. gr. starfsreglna RÚV frá 1. júní 2016. Stefnandi eigi því rétt á háum miskabótum úr hendi stefnda. Stefnandi telur að miski hans um hann sé hæfilega metinn 2.500.000 krónur.

32

Til stuðnings kröfu sinni um að forsendur og niðurstaða dóms í málinu verði birt í Morgunútvarpi Rásar 2, eigi síðar en 7 dögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðum dagssektum að fjárhæð 50.000 krónur fyrir hvern dag sem líður umfram áðurgreindan frest, vísar stefnandi til 59. gr. laga um fjölmiðla.

33

Hvað varðar tjáningarfrelsi stefndu vísar stefnandi til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en hann byggir mál sitt á því að það falli utan marka stjórnarskrárvarins tjáningarfrelsis þegar brotið sé gegn réttindum eða mannorði annarra manna. Ljóst sé að réttur stefnanda til æruverndar gangi framar tjáningarfrelsi stefndu, eins og hér hátti til.

34

Krafa stefnanda um málskostnað er byggð 130. gr. lagaum meðferð einkamála. Þess er krafist að dæmdur málskostnaður beri 24% virðisaukaskatt.

III

Helstu málsástæður stefndu A-kvk-ef

35

Stefnda A-kvk-nf byggir mál sitt á því að löggjafinn og dómstólar hafi játað einstaklingum verulegt svigrúm til tjáningarfrelsis, þar á meðal til almennrar umfjöllunar um menn og málefni. Rétturinn til tjáningar sé varinn í 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Í síðarnefnda ákvæðinu segi, að réttur til tjáningarfrelsis skuli jafnframt ná yfir frelsi til að hafa skoðanir, taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Með afskiptum stjórnvalda sém eðal annar sátt við hlutverk dómstóla. Réttur þessi sé, samkvæmt dómafordæmum Mannréttindadómstóls Evrópu, sérlega ríkur og mikilvægur í lýðræðissamfélagi, þegar um er að ræða málefni sem telja má að eigi erindi við almenning og geti talist innlegg í þjóðfélagsumræðuna.

36

Rétturinn til tjáningarfrelsis takmarki st einungis af þeim undantekningum sem gerðar séu í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 2. mgr. 10. gr. MSE. Þ essar undanþágur frá meginreglunni um tjáningarfrelsi beri að túlka þröngt. Allar takmarkanir á tjáningarfrelsi beri að sýna fram á með sannfærandi hætti. Þannig megis amkvæmt 2. mgr. 10. gr. MSE, sbr. lög nr. 62/1994, og dómafordæmum Mannréttindadómstóls Evrópu, einungis takmarka tjáningarfrelsi ef nauðsyn ber til í lýðræðislegu samfélagi (e. necessary ina democratic society). Orðið „nauðsyn“ hafi í þessu sambandi verið túlkað sem „knýjandi þjóðfélagsleg nauðsyn“ (e. pressing social need). Dómstólum í viðkomandi landi sé látið eftir að meta hvort nauðsyn sé það brýn hverju sinni að hún réttlæti slíka takmörkun. Dómstólum beri þó að líta til þess hvernig mannréttindadómstóllinn hefur túlkað 10. gr. MSE við mat sitt á því hvort um brýna nauðsyn sé að ræða eða ekki.

37

Stefnandi byggir á því að dómstólum beri að hafa framangreind sjónarmið að leiðarljósi við úrlausn málsins og gæta þess að takmarka ekki tjáningarfrelsi stefndu, nema telja megi að slíkt sémjög brýnt og nauðsynlegt. Með tilliti til umkvörtunarefna stefnanda fari því þó fjarri að með ummælunum hafi verið gengið þannig á réttindi stefnanda aðtelja megi að stefnda hafi með þeim farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis, svo að nauðsynlegt og réttlætanlegt sé að skerða tjáningarfrelsi hennar og tjáningarfrelsi almennt, með þeim hætti sem felst í kröfum stefnanda.

38

Stefnda byggir á því að málshöfðunin sé tilhæfulaus. Ummæli stefndu, sem hafi ítrekað birst áður opinberlega, lúti að máli sem hafi verið hluti þjóðfélagsumræðunnar og hafi verið það mjög lengi, bæði almennt og er viðkemur stefnanda sérstaklega.

39

Ummæli stefndu, sem búið sé að slíta úr samhengi í stefnu, hafi sömuleiðis falið í sér réttmæta gagnrýni á framkvæmd nauðungarvistana, svo sem undir hvaða kringumstæðum svokallað mat fari fram, forsendu þessa úrræðis og framkvæmd.

Umræða um slíkt sé mikilvæg fyrir samfélagið allt og mun mikilvægari en persóna stefnanda.

40

Stefnda byggir á því að hún hafi veriðí fullum rétti til þess að tjá sig með þeim hætti sem hún gerði, sbr. m. a. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. M SE. Sá réttur hennar verði sem fyrr segir ekki takmarkaður nema brýna nauðsyn beri til, sérstaklega þegar svo hátti eins og í þessu máli, þar sem stefnda hafi lýst sinni eigin reynslu, upplifun, áliti og mati. Umfjöllunarefnið, sem hafi verið raunveruleg upplifun stefndu, eigi ótvírætt erindi við almenning. Það sýni meðal annars sú umræða sem spunnist hafi um þessi mál og það sem stefnda hafði að segja og einnig það hvernig stefnandi hafi fengið að bregðast við.

41

Stefnandi hafi fengið að svara gagnrýni á sig og umræðu um sig í sjónvarpsþætti í Ríkissjónvarpinu stuttu eftir viðtalið við stefndu, nánast í einræðu, sem undirstriki að um hafi veriðað ræða málefni sem hafi verið hluti af þjóðfélagsumræðunni. Því þurfi verulega mikið til aðkoma, eigi að takmarka frelsi stefndu til slíkrar umfjöllunar. Því fari fjarri að atvik þessa máls séu þess eðlis að nauðsynlegt sé að grípa að inn í og takmarka tjáningarfrelsi stefndu með þeim hætti sem krafist er af hálfu stefnanda, enda geti umfjöllunin á engan hátt talist ólögmæt.

42

Samkvæmt stefndum egigróflega flokka þau ummæli sem að framan eru rakin, undir töluliðum 1- 14, í tvennt. Annars vegar ummæli sem varði aðkomu stefnanda að því að stefnda hafi verið nauðungarvistuð og álit stefndu á lögmæti þeirra nauðungarvistana. Hins vegar ummæli sem lúti að kynferðislegum samskiptum stefnanda við börn og ætluðum kynferðisbrotum hans, þ. á m. gegn stefndu. Þau mál tengist sakarefni þessa máls með beinum hættiog því sé óhjákvæmilegt að fjalla um þessi atriði saman.

43

Stefnda tekur fram, að þegar hún hafi fullyrt að hún hafi sætt ólögmætum nauðungarvistunum, þá hafi hún verið að lýsa áliti sínu á framkvæmd þeirra nauðungarvistana sem hún hafi sætt. Þótt það sé fyrirliggjandi staðreynd að stefnandi hafi beðið um að stefnda skyldi nauðungarvistuð og að hún hafi sannarlega sætt nauðungarvistun, þá hafiþað þó ekki verið stefnandi sem hafi framkvæmt þá vistun, né haft nokkurt ákvörðunarvald um hvort stefnda skyldi sæta nauðungarvistun. Það álit stefndu að hún hafi sætt ólögmætum nauðungarvistunum hafi fyrst og fremst beinst að þeim aðilum sem komu að nauðungarvistunum og framkvæmdu þær með ólögmætum hætti, að mati stefndu. Í áliti stefndu og þeirri lýsingu hennar á eigin upplifun, feli st þar af leiðandi ekki fullyrðing um að stefnandi hafi framið ólögmætt athæfi. Hins vegar sé stefnda, skiljanlega, ósátt við stefnanda fyrir að hafa ítrekað farið fram á slíkar nauðungarvistanir. H enni sé fyllilega heimilt að lýsa þeirri skoðun sinni.

44

Stefnda, sem er menntaður lögfræðingur, byggir afstöðu sína og álit um ólögmæti nauðungarvistana á gögnum, sem lögð eru fram í málinu, og persónulegri skoðun sinni. Nauðungarvistanir sem hún hafi sætt fyrir árið 1997 hafi ekki farið eftir III. kafla þágildandi lögræðislaga nr. 68/1984. Fyrsta nauðungarvistun stefndu, árið 1992, hafi að mati stefndu verið ólögmæt í alla staði. Stefnda hafi þaðan í frá mátt sín lítils gegn síðari beiðnum stefnanda um nauðungarvistun hennar, þar sem jafnan hafi verið vísað til „fyrri sögu“.

45

Stefnda telur ýmislegt gagnrýnivert bæði við núgildandi lögræðislög nr. 71/1997, þar sem löggjafanum virðist hafa yfirsést að fjölskyldan (þ. e. sóknaraðili og varnaraðili) geti átt í erjum, sem og við framkvæmd þeirra laga, og þá sér í lagi vegna þess að andmælaréttur varnaraðila, í það minnsta í tilviki stefndu, hafi ekki verið virtur. Þannig telur stefnda að læknum hafi verið ókleift að meta nánast samstundis hvort hún hafi verið haldin „alvarlegum geðsjúkdómi“. Auk þess sem því skilyrði, að viðkomandi sé „hættulegur sjálfum sér eða öðrum“, hafi ekki verið fullnægt.

46

Stefnda vísar sérstaklega til vottorðs heimilislæknis síns og vottorðs A, sem hafi framkvæmt eina prófið sem stefnda hafi nokkurn tíma undirgengist þar sem geðrænt ástand hennar hafi verið kannað. Niðurstaða þess hafi verið að ekki væru vísbendingar um andleg veikindi stefndu. Það sé því álit stefndu, sem og bein upplifun, að hún hafi sætt nauðungarvistun að ósekju og að það sé rangt að hún sé haldin geðsjúkdómi.

47

Varðandi ummæli stefndu undir tölulið 1 hér að framan, þá byggir stefnda á því að með þeim hafi hún verið aðlýsa aðdraganda að fyrstu nauðungarvistun sinnií ágúst 1992. Hann hafi verið sá, að tiltekin kona hafi bankað hjá stefndu nokkru áður til að tilkynna henni að konan hefði orðið fyrir kynferðisbroti af hendi stefnanda er hún var 14 ára gömul. Stefnda hafi í kjölfarið tilkynnt stefnanda, þáverandi utanríkisráðherra, að hún myndi hafa milligöngu um að lögð yrði fram kæra vegna þessa. Hin umstefndu ummæli séu lýsing stefndu á atburðarásinni sem fylgdi í kjölfarið.

48

Stefnandi hafi haft samband við stefndu og beðið hana að fara með sér á Landspítalann, þar sem afi hennar, sem stefnda ólst upp hjá, lægi þar veikur. Það hafi svo ekki reynst rétt og sé því um að ræða upplifun stefndu af samtali stefnanda og stefndu og þessum atvikum. Þessi hluti ummælanna sé á engan hátt ærumeiðandi fyrir stefnanda enda sé ekki gerð tilraun í stefnu til að rökstyðja af hverju ómerkja eigi þann hluta ummælanna. Eini rökstuðningurinn í stefnu um ómerkingu þessara ummæla sé sá að þau feli í sér ásökun um athæfi sem varði við 134. og 139. gr. almennra hegningarlaga, þ. e. a. s. að maður misnoti opinbera stöðu sína. Ekkert slíkt feli st í framangreindum ummælum. Í þeim feli st engin aðdróttun.

49

Stefnda kveður engan ágreining vera um að stefnda hafi sætt nauðungarvistun í mánuð árið 1992. Þau ummæli verði því ekki ómerkt. Hvað varði þau ummæli stefndu að henni hafi verið haldið ólöglega inni á geðdeild, þá séþað álit stefndu sem hún byggir á því að umrædd nauðungarvistun hafi ekki verið borin undir yfirvöld innan 15 daga eins og átt hafi að gera lögum samkvæmt, og raunar aldrei. Hvað sem líði þessari staðhæfingu stefndu um þá staðreynd að henni hafi verið haldið ólöglega inni á geðdeild árið 1992, þá sé ljóst að þau ummæli geti ekki talist ærumeiðandi fyrir stefnanda. Því beri að hafna kröfu stefnanda um ómerkingu þessara ummæla.

50

Hvað varðar ummæli samkvæmt tölulið 2 hér að framan, þá verði ó ljós og takmarkaður rökstuðningur í stefnu ekki skilinn öðruvísi en svo að stefnandi telji að framangreind ummæli feli í sér ásökun um brot hans gegn 134. og 139. gr. almennra hegningarlaga. Því sé mótmælt af stefndu. Fyrri hluti ummælanna lýsi staðreyndum og sé sannur. Á tilteknu 10 ára tímabili hafi kastast nokkrum sinnum í kekki á milli stefndu og stefnanda. Tilefnið hafi verið, eins og fram hafi komið í viðtali við stefndu, ásakanir stefndu um kynferðisbrot stefnanda. Stefnandi hafi í a. m. k. fimm skipti óskað eftir því að stefnda yrði nauðungarvistuð. Í kjölfar beiðna stefnanda hafi lögreglaleitaðstefndu og fært hana á geðdeild, gegn hennar vilja eins og nánar megi sjá af gögnum málsins. Orðalagið um að stefnandi hafi „sigað lögreglu“ á stefndu vísi til þessa. Stefnda hafiekki farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis með þeirri lýsingu atvika, sem séí samræmi við staðreyndir. Sönn ummæli geti ekki sætt ómerkingu.

51

Í sambandi við ummælin „hann er náttúrulega utanríkisráðherra“ þá hafi stefnda verið að tala um nauðungarvistun sína árið 1992. Þá hafi stefnandi gegnt stöðu utanríkisráðherra. Ummæli þess efnis verði ekki ómerkt. Í stefnu sé því haldið fram að stefnda hafi sagt að stefnandi hafi „misnotað aðstöðu sína sem utanríkisráðherra“. Það sé rangt. Stefnda hafi aldrei haldið því fram í nefndu viðtali að stefnandi hafi „misnotað aðstöðu sína“ sem utanríkisráðherra, hvorki meðþessum ummælum né öðrum. Stefnda hafi hins vegar réttilega bent á þá staðreynd að stefnandi hafi gegnt opinberri trúnaðarstöðu á þeim tíma. Það hljóti að skipta máli. Trúverðugleiki slíks aðila sé meiri en ella.

52

Stefnda kveður það vera sitt álit, að hún hafi sætt ólögmætri frelsissviptingu af völdum starfsfólks Landspítalans. Stefnda hafi einfaldlega verið að benda á að hún hafi mátt sín einskis gagnvart háttsettum aðila, stefnanda. Þá sé það staðreynd að stefnandi hafi í þrígang kosið að nota opinber bréfsefni og opinberan titil sinn við að setja fram slíkar beiðnir og það styðji framangreinda skoðun stefndu. Enda finni st tæplega önnur vitræn skýring á því hvers vegna stefnandi hafi notast við sendiherratitil sinn og bréfsefni sendiráðsins í Washington í þessum erindagjörðum, önnur en að hann hafi viljað að beiðni hans um að stefnda skyldi nauðungarvistuð, yrði tekin til meðferðar án mikillar gagnrýni eða skoðunar.

53

Ummæli stefndu um að stefnandi hafi verið utanríkisráðherra árið 1992 feli ekki í sér neinar fullyrðingar í garð stefnanda um refsiverða háttsemi af hans hálfu. Þau séu þvert á móti sanngjörn ábending til umhugsunar og umræðu og vel innan marka tjáningarfrelsis stefndu og megi skoða sem gagnrýni á framkvæmd lögræðislaga. Þá vísar stefnda til þess að það sé vísindalega sannað að starfsmenn geðsjúkrahúsa sjái ekki mun á heilbrigðu fólki og fólki með geðsjúkdóm, sé því sagt fyrir fram að viðkomandi þjáist af slíkum sjúkdómi.

54

Varðandi ummæli undir tölulið 3 hér að framan, þá kveður stefnda að þau ummæli séu sama efnis og eðlis og ummæli undir tölulið 2, og því eigi sömu málsástæður við hér. Í stefnu sé því haldið fram að stefnda hafi sagt stefnanda hafa „misnotað aðstöðu sína sem utanríkisráðherra“. Það sé rangt. Fullyrðing stefnanda samrýmist auk þess ekki inngangsorðum meðstefnda S-kk-ef, þar sem hann segir að stefnandi hafi að sögn stefndu notað aðstöðu sína sem sendiherra til að láta nauðungarvista stefndu á geðdeild, ekki misnotað. Með þessum orðum hafi stefnda verið að vísa til þess að það geti haft þýðingu hver biður um að einstaklingur sé nauðungarvistaður. Það geti truflað og haft áhrif á faglegt mat þeirra sem fjalla um og taka ákvörðun um hvort einstaklingur skuli sæta nauðungarvistun. Það sé staðreynd að í þau skipti sem stefnandi hafi beðið um nauðungarvistanir stefndu hafi hann gegnt hárri opinberri stöðu, fyrst sem utanríkisráðherra og síðar sendiherra, og þær hafi leitt til handtöku stefndu. Það sé einnig staðreynd að stefndi hafi nýtt opinber bréfsefni og opinbera titla í beiðnum um nauðungarvistanir, þannig að þær virtust stafa frá opinberum aðila, ensem fyrr segir geti vart verið á því önnur skýring en sú að stefnandi hafi viljað ljá beiðnum sínum um nauðungarvistanir aukinn trúverðugleika.

55

Stefnda kveðst hafa sagt að svo virtist sem stefnandi gæti hringt í lögregluna og að hún hafi í framhaldi af því verið handtekin. Í því feli st engin fullyrðing, heldur persónuleg upplifun og skoðun stefndu sem hún hafi rétt á að hafa, án afskipta stefnanda eða annarra opinberra aðila. Ekki sé hægt að banna henni að hafa þá skoðun, né að lýsa upplifun sinni af þessu kerfi. Ekki verði heldur séð að um sé að ræða meiðandi ummæli um stefnanda. Það séa. m. k. ekkert útskýrt í stefnu málsins. Það sé einnig staðreynd að stefnda hafi ítrekað verið handtekin og færð af lögreglu upp á geðdeild í kjölfar þess að stefnandi hafði samband við lækna Landspítalans. Samkvæmt framangreindu sé ómögulegt að sjá nokkurn grundvöll fyrir kröfu stefnanda um að ummæli stefndu skuli ómerkt.

56

Hvað varðar ummæli undir tölulið 4 hér að framan, þá hafi þau verið tekin úr samhengi í stefnu. Ummælin verði að meta í því samhengi sem þau birtust. Ummælin hafiekki verið sett fram sem fullyrðing, heldur sem hugskot sem hafi flogið í gegnum huga stefndu árið 2002. Stefnda hafi tekiðþað skýrt fram að þetta hafi verið eitthvað sem hún hugsaði sjálf, en væriekki fullyrðing í garð stefnanda. Orðrétt hafi setningin verið svona: „... Og ég hugsa með mér: „Ó, G-kk-nf minn almáttugur, hann er þá líka að misnota lítil börn.“ Ekki hafi getað farið fram hjá nokkrum sem hlýddu á þessi ummæli, að þau hafi verið endursögn á hugsun sem hafi flog iðum huga hennar. Krafa um að ummælin verði dæmd dauð og ómerk séí raun krafa um að hugsanir stefndu verði dæmdar dauðar og ómerkar. Því sé alfarið mótmælt.

57

Stefnda kveður að ekki verði horft fram hjá því að stefndu hafði þá borist vitneskja um kynferðisbrot hans gagnvart sex konum, sem allar, fyrir utan eina, hafa nú stigið opinberlega fram. Frásagnir þessar lúti m. a. að því að stefnandi hafi framið kynferðisbrot gegn þeim á unga aldri. Þær lýsingar á því sem þessar konur hafi upplifað sem stúlkubörn verði ekki sannaðar nú. Hins vegar liggi fyrir ýmis gögn, s. s. sú staðreynd að stefnandi hafi sent C kynferðisleg „lofnar bréf“ (þ. e. elskhuga bréf), þar sem hann hafi lýst kynferðislegum órum sínum, sem fella megi undir kynferðislega misnotkun. S á sem viðhafi slíka háttsemi geri það í þeim ákveðna tilgangi að fá kynferðislega útrás fyrir sjálfan sig. Þegar slík háttsemi beinist að börnum megisegja að í því felist ákveðin misnotkun gagnvart börnum.

58

Varðandi ummæli undir tölulið 5 hér að framan, þá byggir stefnda á því að þau beri að meta í því samhengi sem þau birtust, en þau hafi verið slitin úr samhengi. Þessi ummæli séu bein tilvitnun í orð sem stefnda kveðst hafa látið falla við móður sína í samtali þeirra á milli þann 29. mars árið 2002. Hún hafi sagt þetta við móður sína af því tilefni að hún vildi ekki skilja 6 ára dóttur sínaog 5 ára dóttur [...] stefndu einar eftir í umsjón stefnanda, sem stefnda hafi talið hafa kynferðislega áreitt 7 stúlkubörn, að henni sjálfri meðtalinni. Því hafi verið réttara að hafa ummælin innan gæsalappa í stefnu, enda bein tilvitnun til orða sem stefnda hafi látið falla fyrir nærri tveimur áratugum, í samtali við móður sína. Þessi ummæli hafi fallið vegna upplýsinga sem stefndu höfðu þá bo ristum kynferðisbrot stefnanda í garð 6 stúlkubarna.

59

Stefnda byggir einnig á því að ráðið verði af tilgreindri „metoo- síðu“, að stefnandi hafi þá (þ. e. árið 2002) gerst sekur um að hafa áreitt fjölda stúlkubarna kynferðislega, þar á meðal fyrrverandi nemendur sína. Nokkrar kvennanna, sem þar stígi fram, segi st hafa vaknað við stefnanda, þegar þær hafi verið stúlkubörn, uppi í rúmi um miðja nótt. Þá komi fram í gögnum að stefnandi hafi verið staðinn að tilraunum við að komast inn í svefnherbergi barna.

60

Stefnandi geti ekki krafist ómerkingar á þeim ummælum, að stefnda hafi sagt við móður sína að hún hafi ekki viljað skilja börn eftir í umsjón karls sem káfi á litlum stúlkubörnum, því þar með hafi hún verið að lýsa reynslu sinni af stefnanda og vísa til frásagna annarra einstaklinga sem stefnandi hafi ekki höfðað dómsmál gegn. Umrædd ummæli hafi verið hluti af uppgjöri stefndu við móður sína. Þau ætlar stefnda að hafi verið tilefni þess að stefnandi krafðist nauðungarvistunar á stefndu nokkrum dögum síðar, nánar tiltekið þann 13. apríl 2002.

61

Stefnda byggir á því að þessi ummæli hafi verið fyllilega heimil og réttmæt skoðun stefndu. Auk þess hafi verið um aðræða endursögn á ummælum stefndu í áðurnefndu viðtali við hana, sem birt varí DV árið 2013, sem og þeirri skýrslu sem hún gaf hjá lögreglu í október 2013.

62

Hvað viðkemur ummælum undir tölulið 6 hér að framan, þá kveður stefnda að þau lýsi tilteknu atviki, sem sannarlega hafi átt sér stað í apríl 2002. Stefnandi hafi ekki verið á staðnum og hafi því enga hugmynd um hvað þar gerðist. Til séu lögregluskýrslur um atvikið, sem og læknaskýrslur. Í ummælunum kveðst stefnda m. a. hafa verið að vísa til bréfs sem hún hafi ritað barnavernd hinn 19. apríl 2002, þar sem hún lýsti atburðarásinni, auk þess sem hún hélt því fram að lögreglan hefði ruðst inn á heimili hennar 10 mínútum eftir að hún tilkynnti kynferðisbrot föður síns til lögreglu. Stefnda kveðst árétta að þetta er orðalag, sem vísi til þess að ekki hafi liðið langur tími frá því að hún hafi kært föður sinn og þar til lögregla hafi komið í íbúð hennar, en stefnda áætlar að það hafi verið tíu mínútur.

63

Stefnda kveðst áður hafa lýst því hvernig foreldrar hennar hafi brugðist við ásökunum hennar í þeirra garð, með því að stimpla hana geðveika og í einhvers konar óstöðugu geðrænu ástandi. Í dagbók lögreglu um atvikið komi fram að tilkynning komi frá fjölskyldu stefndu. Framangreind ummæli lýsi með réttum hætti atburðarás sem átt hafi sér stað og séí samræmi við lögregluskýrslur. Stefnandi eigi enga kröfu á því að ummælin verði dæmd dauð og ómerk, hvorki aðild að slíkri kröfu né sé krafan réttmæt.

64

Hvað varðar ummæli undir tölulið 7 hér að framan, þá telur stefnda að þau geti engan veginn verið andlag ómerkingar. Í fyrsta lagi vanti fyrri hluta ummælanna, sem hafi verið þau að stefnda hafi sagt hjúkrunarfræðingi alla „sólarsöguna“, eftir að hafa verið færð af lögreglunni á geðdeild þann 13. apríl 2002. Stefnda kveðst nánar tiltekið hafa sagt:„Það er faðir minn sem stendur hér fyrir því að hér eigi að loka mig inni.“

Þessi frásögn stefndu af samtali sínu við starfsfólk Landspítalans geti engan veginn verið andlag ómerkingar, en óumdeilt sé að stefnandi hafi beðið um nauðungarvistun hennar í greint sinn. Það hafi verið álit stefndu, að þar sem faðir hennar hefði lagtfram beiðni um nauðungarvistun hennar væri það hann sem hefði staðið fyrir því að loka hana inni á geðdeild. Það álit hennar sév el innan marka tjáningarfrelsis hennar og verði ekki ómerkt.

65

Hvað varðar ummæli samkvæmt 8. tölulið hér að framan, þá byggir stefnda á því að þessi ummæli verði að skoða í samhengi við það samtal sem þau hafi verið hluti af. Meðstefndi S-kk-nf hafi gripiðf ram í fyrir stefndu og bent á að hún talaði um háttsemi stefnanda, þ. e. a. s. að leita á og viðhafa kynferðislega háttsemi gagnvart konum og jafnvel stúlkum á barnsaldri, sem einhvers konar fíkn. Stefnda hafi þá ekki sagt annað en að barnagirnd væri fíkn. Hugtakið „barnagirnd“ hafi ákveðna merkingu og sé náskylt orðinu barna tæling, sem stefnda segist einnig hafa haftí huga.

66

Stefnda vísar í þessu samhengi í bréf stefnanda til C, sem á sínum tíma hafi verið rannsökuð sem hugsanlegt brot gegn 202. gr. almennra hegningarlaga. Þau bréf hafi verið skrifuð á árunum 1997- 2001, svo ekki hafi verið um einstakt tilvik að ræða. Chafilýst öðrum atvikum sem fella mætti undir framangreint hugtak eða barna tælingu. Þá liggi fyrir lýsingar 43 aðila, þar af 23 sem hafa opinberlega stigið fram, sem segja stefnda hafa brotið á þeim er þær voru á barnsaldri. Stefnda kveður að hún sé sjálf þar á meðal.

67

Stefnda vísar einnig, máli sínu til stuðnings, til viðtals við A, doktor í klínískri sálfræði, sem hann veitti í útvarpi, hinn 20. janúar 2019, þar sem nefnd bréf stefnanda til C voru til umfjöllunar. Þáttastjórnandi hafi spurt A hvort finna mætti líkindi með þeim aðferðum sem beitt hafi veriðí bréfum stefnanda og aðferðum þeirra sem níðast á börnum. Var það svar A, að „rauð ljós kviknuðu út um allt, eðlilega“vegna þessara bréfaskrifta, því verið væri að tala um kynferðislegt efni við ung börn.

68

Stefnda telur því ljóst að þarna hafi veriðtil umræðu almennt hugtak, sem telja megi gott og gilt, og nota megi um þá háttsemi sem þar var til umfjöllunar. Ummælin verði, í þessu samhengi, ekki dæmd dauð og ómerk, þar sem þau hafi ekki farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis.

69

Hvað varðar ummæli samkvæmt 9. tölulið hér að framan, þá segir stefnda að þau séu einfaldlega sönn og geti því ekki verið andlag ómerkingar. Nauðungarvistun sé frelsissvipting og sé hún ólögmæt megi telja hana ólögmæta frelsissviptingu. Fullyrðingin hafi auk þess ekkert að gera með stefnanda. Það hafiekki verið stefnandi sem hafi framkvæmt þær nauðungarvistanir, sem stefnda telur hafa verið ólögmætar, þótt hann hafi beðið um að stefnda yrði nauðungarvistuð. Stefnandi eigi ekkert mat um það hvort lagaleg skilyrði séu til staðar fyrir nauðungarvistun. Fullyrðing um að nauðungarvistun hafi verið ólögmæt geti ekki beinst að öðrum en þeim sem eigi mat um það hvort skilyrðum hafi verið fullnægt. Stefnandi geti því ekki krafist ómerkingar á þessum ummælum stefndu.

70

Hvað varðar ummæli sem greind eru í 10. tölulið hér að framan, þá telur stefnda að þau skeri sig nokkuð frá öðrum ummælum sem um er fjallað í stefnu. Ummælin hafi birst á Facebook- síðu stefndu hinn 5. febrúar 2019, u. þ. b. þremur vikum eftir viðtalið þann 17. janúar 2019 og tveimur dögum eftir viðtal við stefnanda sjálfan í Ríkissjónvarpinu, hinn 3. febrúar 2019, þarsem stefnandi hafi, sem og raunar í öðrum viðtölum, veist m. a. gróflega og ítrekað að æru stefndu m. a. með því að halda því fram að ásakanir rúmlega tuttugu kvenna ættu rót að rekja til „hugsjúkra óra“hennar. Þessar ásakanir stefnanda séu vitaskuld rangar, úr lausu lofti gripnar og meiðandi fyrir stefndu. Þá hafi stefnandi viðhaft fleiri ósannindi í nefndu viðtali.

71

Stefnda kveður það vera rétt, að hin umstefndu ummæli feli í sér staðhæfingu þess efnis að stefnandi hafi viðhaft háttsemi sem kunni að varða við einhverja málsgrein 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. t. d. 2. mgr. ákvæðisins. Dæmi um slíkt séu bréf stefnanda til C, enda hafi málið verið rannsakað m. t. t. þess.

72

Framangreind ummæli stefndu vísi þó ekki beint til þeirrar háttsemi stefnanda, heldur til viðbragða tiltekinna aðila í kjölfar birtingar á „ Metoo- frásögnum“ um stefnanda og umræðu um þá alvarlegu háttsemi sem þær frásagnir hafi lýst. Stefnda vísar um þetta til umfjöllunar, sem birtist í DV þann 17. janúar 2019, undir fyrirsögninni „Þetta eru varðhundar J-kk-ef B-kk-ef.“ Nokkrir karlmenn hafi opinberlega tjáð skoðanir sínar á frásögnum kvenna á umræddri vefsíðu, á þann hátt að ekki væri öðruvísi skilið en sem afdráttarlaus stuðningur við stefnanda. Að minnsta kosti einn þeirra aðila, sem gerði með þessum hætti lítið úr málinu, hafi einnig stigið opinberlega fram til varnar nafngreindum manni, sem hafi fengið þriggja ára dóm fyrir nokkrum árum vegna kynferðisbrots gegn stúlkubörnum.

73

Stefnda segist hafa blöskrað þessi umræða. Henni hafi einnig sárnað ásakanir stefnanda um að stefnda stæði á bak við frásagnir kvennanna, en hún kveðst langþreytt á þeim ásökunum. Með tilvísun til „barnaníðingabandalags“hafi stefnda einfaldlega verið að vísa til þess, að þrátt fyrir að það lægi skjalfest fyrir og væri viðurkennt af hálfu stefnanda, að hann hefði viðhaft háttsemi, sem kynni að varða við 202. gr. almennra hegningarlaga, væri samt til hópur manna sem væri til í að verja þannig háttsemi, þótt stefnandi hefði sjálfur beðist afsökunar á henni. Slíkt bandalag karlmanna mætti, að mati stefndu, uppnefna „barnaníðingabandalag“, sem vísi til þeirra sem verja háttsemi sem sé óverjandi, en stefnanda hafi áður verið líkt við barnaníðing. Stefnda telur að m. t. t. alls þessa hafi ummælin verið innan marka tjáningarfrelsis hennar. Með ummælunum hafi stefnda lýst því yfir að hún myndi hafa betur gegn stefnanda og þeim sem tekið höfðu til við að verja háttsemi hans.

74

Þá byggir stefnda á því að um sé að ræða orðhefnd, skv. 239. gr. almennra hegningarlaga. Í því sambandi vísar stefnda til meiðandi ummæla stefnanda um stefndu, þ. m. t. í umræddu sjónvarpsviðtali, en eins og áður segi hafiþað verið helsta málsvörn stefnanda gegn „ Met oo- frásögnum“, að þær eigi rót að rekja til meintrar geðveiki stefndu og að hún stæði að baki öllum ásökununum í garð stefnanda. Það hafi hann ítrekað sagt opinberlega í janúarog febrúar 2019. Framangreind viðbrögð stefndu við því og ummælum stuðningsmanna stefnanda megi fella undir orðhefnd stefndu við þessari ótilhlýðilegu háttsemi stefnanda, enda hafi stefndu gróflega verið misboðið að þurfa að sæta slíkum ásökunum. Um hafi verið að ræða orðhefnd sem ekki leiði til refsingar.

75

Stefnda telur enga ástæðu til að beina kröfu um ómerkingu ummælanna samkvæmt 11.- 14 lið hér að framan að stefnda S-kk-þgf, enda sé um að ræða ummæli sem efnislega séu höfð eftir stefndu, sem telur sig eiga aðild vegna þeirra. Stefnda krefst sýknu af ummælunum í varakröfu stefnanda með sömu rökum og vísan til sömu málsástæðna og rakin eru um önnur ummæli samkvæmt töluliðum 1 - 10 hér að framan.

76

Hvað varðar ummæli samkvæmt 11. tölulið sérstaklega, vísar stefnda til þess að stefnandi hafi beðið um að stefnda yrði nauðungarvistuð. Það séekki rétt, sem fram k omií stefnu, að stefnda hafi sagt stefnanda hafa „misnotað“ stöðu sína, en slíkt sé sömuleiðis ranglega haft eftir meðstefnda S-kk-þgf. Það sé hins vegar staðreynd, í ljósi þess að stefndi notaði opinber bréfsefni og opinberan titil sinn sem sendiherra í beiðnum sínum um nauðungarvistanir stefndu, að hann hafi notað þá aðstöðu sína til þess. Ummælin séu því sönn og verði þvíekki ómerkt.

77

Hvað varðar ummæli samkvæmt 12. tölulið sérstaklega, þá sé ómögulegt að sjá rök fyrir því að ómerkja þessi ummæli. Um sé að ræða uppgjör, sem stefnda átti við stefnanda í ágúst árið 1992, er hún kveðst hafa hermt upp á hann kynferðisbrot, með þeim málalyktum að stefnda sætti, að eigin sögn, nokkrum dögum síðar ólögmætri nauðungarvistun á grundvelli „mats“ um meintan geðhvarfasjúkdóm, sem hún samkvæmt framlögðum gögnum öðrum kveðst aldrei hafa verið haldin. Þetta séu þær afleiðingar, sem hún lýsir í umræddu viðtali að hafi reynst örlagaríkar. Þaðan í frá hafi hún einskis mátt sín gegn beiðnum stefnanda um nauðungarvistun hennar af því tilefni að hún hafði borið honum á brýn kynferðisbrot og þetta hafi m. a. eyðilagt starfsframa hennar. Það er álit og persónuleg skoðun stefndu að þetta hafi verið örlagaríkt fyrir hana, sem ekki geti sætt ómerkingu. Ekkert í ummælunum fari út fyrir mörk tjáningarfrelsis, enda allt í samræmi við staðreyndir eða skoðanir stefndu.

78

Hvað varðar ummæli í 13. tölulið hér að framan, þá segir stefnda að það vanti fyrri hluta ummæla meðstefnda, sem séu að stefnda hafi sagst hafa „frétt“, eftir heimkomu sína frá Bandaríkjunum 4. apríl árið 2002, þar sem kom til áðurnefnds uppgjörs milli stefndu, stefnanda og móður hennar, hinn 29. mars 2002, m. a. vegna bréfaskrifa stefnanda til c, að stefnandi hefði „sett sig í samband við félagsmálayfirvöld og geðdeild“, með það fyrir augum að fá stefndu nauðungarvistaða. Raunar liggi fyrir staðfesting á því að stefnandi hafði samband við geðdeild við þetta tækifæri, sbr. sjúkraskýrslu dags. 13. apríl 2002, þar sem þau hafi sagt hana veika. Þ ví sé um að ræða lýsingu stefndu á því sem hún kveðst hafa frétt og einnig atriði sem staðfest hafi verið með gögnum. Þau ummæli séu sönn. Henni sé fyllilega frjálst að lýsa því og segja frá því sem hún frétti og heyrði. Í því feli stekki fullyrðing í garð stefnanda, sem sætt geti ómerkingu að hans kröfu.

79

Hvað varðar ummæli samkvæmt 14. tölulið hér að framan, þá segir stefnda að þau hafi innifalið lýsingu meðstefnda S-kk-ef, með tilvísun til Facebook- síðu stefndu og síðu „Metoo- hópsins“, þar sem hann hafi sagt stefndu lýsa þeim brotum sem hún kvaðst hafa orðið fyrir af hendi stefnanda, sem lítið barn, og sagtfrá því að stefnandi hafi framið sifjaspell þegar hún var fullorðin kona. Stefnda vísar í þessu samhengi í skýrslu sem hún gaf hjá lögreglu árið 2013, þar sem hún segist hafa lýst kynferðislegu atferli af hendi stefnanda í sinn garð, en stefnda hefði einnig trúað starfsfólki Landspítalans fyrir þessu.

80

Stefnda kveðst hafa lýstþví í umræddri skýrslugjöf hjá lögreglu, sem tekin var upp á myndband, og framlagðri skriflegri skýrslu sinni, að í þau skipti sem hún hafi veriðnauðungarvistuð hafi hún verið neydd til lyfjatöku, sem leitt hafi til þess að hún hefði ó ljósar minningar um dvöl sína þar. Hins vegar hafi nafngreindir aðilar tjáð henni að hún hafi greint frá ætluðum sifjaspellum stefnanda á meðan á dvöl hennar á geðdeild stóð. Þessu kveðst stefnda hafa lýst í viðtalinu í janúar 2019, enda hafi það átt erindi við málið. Minning stefndu um upplifun sína og þessi frásögn hennar, sem jafnframt sé studd gögnum og upplýsingum frá nafngreindum einstaklingum verði ekki dæmd dauð og ómerk.

81

Stefnda byggir á því að kröfur stefnanda um birtingu dóms og forsendna hans, séu með öllu vanreifaðar í stefnu. Stefnda telur að þessar kröfur hljóti að beinast að meðstefndu, enda sé útilokað að stefnda geti knúið fram umfjöllun í Morgunútvarpi Rásar 2 um dóm í málinu. Stefnda krefst þar af leiðandi sýknu af þessari kröfu stefnanda, enda geti hún ekki orðið við henni og á henni hvíli engin skylda að lögum að verða við slíkri kröfu.

IV

Helstu málsástæður stefnda S-x-x sog réttargæslustefnda Ríkisútvarpsinsohf.

82

Stefndi S-kk-nf og réttargæslustefndi Ríkisútvarpið ohf. mótmæla málatilbúnaði stefnanda í heild sinni, svo og um einstök atriði. Stefndi og réttargæslustefndi taka jafnframt undir málatilbúnað hvors annars, svo og málatilbúnað meðstefndu A-kvk-ef, eftir því sem við á og samrýmst getur málatilbúnaði stefnda S-kk-ef og réttargæslustefnda. Stefndi og réttargæslustefndi hafna því að lagaskilyrði standi til ómerkingar hinna umstefndu ummæla sem beint er að stefnda S-kk-þgf.

83

Í fyrsta lagi, sé þessað gæta, líkt og umþrætt ummæli beri með sér og virt í samhengi við viðtalið í heild sinni, að þau hafi verið höfð eftir meðstefndu A-kvk-þgf, sem jafnframt hafði samþykkt miðlun þeirra. Lög standi því ekki til þess að stefndi S-kk-nf verði gerður ábyrgur fyrir þeim í skilningi a-liðar 1. mgr. 50. gr. laga um fjölmiðla, sbr. einnig til hliðsjónar a-lið 1. mgr. 51. gr. sömu laga og þau sjónarmið sem búa að baki ábyrgðarreglum laganna. Vísa stefndi og réttargæslustefndi jafnframt til 73. gr. tjáningarfrelsisákvæðis stjórnarskrárinnar, sbr. og 10. gr. MSE, sbr. lög nr. 62/1994, og þeirrar verndar sem ákvæðin veita fjölmiðlum og blaðamönnum, þ. m. t. að vera ekki gerðir ábyrgir fyrir ummælum viðmælenda sinna. Telja stefndu að önnur niðurstaða færi í bága við þá vernd. Ekki hafi verið um að ræða sérstakt framlag stefnda S-kk-ef sjálfs og stefndi því ekki „höfundur“ummælanna, líkt og lagt sétil grundvallar aðild stefnda til varnar í stefnu málsins. Þó svo að stefndi hafi flutt ummælin samkvæmt „eigin ákvörðun“, sé það eingöngu í samhengi við ummæli meðstefndu A-kvk-ef sjálfrar.

84

Í öðru lagi, verði að hafa í huga, að hin umstefndu ummæli eigi það sammerkt, að lýsa upplifun eða skoðunum, sem njóta tjáningarfrelsis meðstefndu A-kvk-ef, á tilgreindum atvikum, þ. á m. framkvæmd og lögmæti nauðungarvistana af hendi opinberra aðila sem með þær höfðu að gera, fremur en að vera beinar staðhæfingar um staðreyndir í lagalegu tilliti. Ummæli stefnda S-kk-ef hafi ekki falið í sér staðhæfingar, eða ásakanir, um refsiverða og siðferðislega ámælisverða háttsemi.

Stefndi geti eðli málsins samkvæmt heldur ekkert fullyrt um sannleiksgildi ummælanna og ekki hægt að krefjast slíks af honum. Jafnframt segi ekkert um „samræði“ í þeim ummælum sem gefur að líta undir tölulið 14, sem eru jafnframt slitin úr samhengi, líkt og ummælin undir tölulið 13, og svo sem síðar verður rakið, eða að stefnandi hafi „misnotað“ aðstöðu sína varðandi ummælin undir tölulið 11 (eða 12 og 13).

85

Í þriðja lagi, verði að gæta að því að ummælin eigi það í grunninn sammerkt að enduróma umfjöllun sem þegar hafði birst opinberlega, þ. m. t. í öðrum fjölmiðlum sem og í samskiptamiðlum, svo sem gögn málsins bera með sér, ásamt því að fleiri konur höfðu stigið fram svo sem gögn málsins bera einnig með sér.

86

Í fjórða lagi, þá hafi stefndi S-kk-nf ítrekað reynt að gefa stefnanda málsins kost á að tjá sig um efnið, ásamt því að stefnanda hafi verið gefið færi á því að tjá sig um málefnið í þættinum Silfri Egils, sem hann hafi nýtt sér. Meðstefnda A-kvk-nf hafi sömuleiðis sýnt stefnda gögn sem hún taldi renna stoðum undir upplifun sína.

87

Í fimmta lagi, verði að líta til þess að umfjöllunarefnið hafi verið af þeim toga og þess eðlis að eiga ótvírætt erindi til almennings, þ. m. t. virt í heildarsamhengi, út frá þjóðfélagsumræðu, ummælum annarra kvenna sem stigið höfðu fram og stöðu stefnanda málsins sem opinberrar persónu og þeirra skyldna sem fylgdu henni.

88

Stefndi S-kk-nf og réttargæslustefndi vísa til þess að meðstefnda A-kvk-nf hafi sýnt stefnda gögn í undanfara viðtalsins, þar sem stefnandi hafi að sönnu notað opinber bréfsefni og opinberan titil í beiðnum sínum um nauðungarvistanir (sbr. ummæli undir tölulið 11) og ummælin því ekki ósönn (hvergi hafi heldur verið talað um „misnotkun“ aðstöðu) ásamt því að meðstefnda muni hafa talið, að með þessu hafi stefnandi ljáð umleitunum sínum vissan blæ.

89

Stefndi S-kk-nf og réttargæslustefndi vísa einnig til þess að stefnandi og með stefnda hafi, samkvæmt því sem meðstefnda hafi tjáð stefnda, átt fund sem ummælin undir tölulið 12 taka til, þar sem meðstefnda muni, að eigin sögn, hafa hermt tiltekna háttsemi upp á stefnanda. Húnhafi, samkvæmt því sem hún sjálf telji, verið vistuð á geðdeild í framhaldi af því, án tilefnis að eigin mati, og fundurinn því frá hennar sjónarhóli, þ. e. samkvæmt hennar skoðun, eðli máls samkvæmt „örlagaríkur“. Ekki verði því séð að þessi upplifun og skoðun meðstefndu séu þess eðlis að ómerkingu eigi að sæta.

90

Stefndi S-kk-nf og réttargæslustefndi byggja á því að verði ummælin undir tölulið 13 lesin í samhengi, þá taki þau til þess sem meðstefnda kveðst hafa „frétt“ (sbr. fyrri hluta ummælanna) eftir heimkomu sína til Íslands. Meðstefndu hljóti að teljast frjálst að lýsa því sem hún hafi frétt og geti ummælin því varla talist ósönn, ásamt því að meðstefnda telji aðþetta fái stoð í gögnum.

91

Stefndi S-kk-nf og réttargæslustefndi vísa einnig til þess að meðstefnda hafi, líkt og áður hafi komið fram opinberlega, talið sig hafa upplifað sifjaspell frá hendi stefnanda, sbr. ummæli undir tölulið 14. Þessi ummæli stafi frá meðstefndu og séu höfð eftir henni. Í undanfara ummælanna hafi jafnframt verið vísað til þess að meðstefnda hefði haldið þessu fram á Facebook- síðu sinni. Ummælin vísi til þess sérstaklega, líkt og samhengið beri með sér. Sú staðhæfing, að meðstefnda hafi haldið þessu fram á Facebook- síðu sinni, sé því einfaldlega rétt og geti ljóslega ekki sætt ómerkingu að því er stefnda S-kk-þf varðar.

92

Stefndi S-kk-nf og réttargæslustefndi byggja á því, með hliðsjón af framansögðu, bæði hvað varðar einstök atriði og virt í heild sinni, að rök standi ekki til ómerkingar umræddra ummæla. Því séekki heldur um það að ræða að stefndi S-kk-nf hafi gerst brotlegur við siðareglur Blaðmannafélags Íslands eða starfsreglur stefnda (auk þess sem sú umfjöllun sé vanreifuð), hvað þá að slíkt geti orðið grundvöllur að kröfum stefnanda.

93

Stefndi og réttargæslustefndi byggja á því, að með hliðsjón af framansögðu að breyttu breytanda, þá standi lög ekki til þess að unnt sé að fallast á kröfu stefnanda um miskabætur, þ. m. t. að háttsemi stefnda S-kk-ef verði metin honum til stórfellds gáleysis. Kröfunni sé þess utan andmælt sem allt of hárri, enda taki aðeins lítill hluti sakarefnisins til stefnda. Verði slíkri kröfu heldur ekki beint að stefnda, nema aðeins að því gættu að hann hafi gerst brotlegur eftir ábyrgðarreglum laga um fjölmiðla, og að uppfylltum öðrum lagaskilyrðum. Upphafstíma dráttarvaxta sé sömuleiðis mótmælt. Verði þeir á annað borð dæmdir, sé rétt að þeir miðist við dómsuppsögu eins og mál þetta allt er vaxið, en ellegar mánuð frá þingfestingu málsins, sbr. nánar lög um vexti og verðtryggingu.

94

Stefndi og réttargæslustefndi byggja á því, með sömu röku mogað breyttu breytanda, að hafna beri b irtingarkröfu stefnanda. Kröfu um dagsektir sé jafnframt mótmælt, þ. m. t. sem of hárri. Birtingarkrafan virðist þess utan vanreifuð, meðal annars þar sem óljóst sé að hverjum hún beinist. Geti hún vart talist beinast að réttargæslustefnda, sem þó fari með dagskrárvaldið, ólíkt stefnda S-kk-þgf, sbr. einnig 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála sem stefndi S-kk-nf vísar sérstaklega til og byggir á.

V

Niðurstöður

95

Í máli þessu vegast á, annars vegar, grundvallarréttindi stefndu til að tjá skoðanir sínar og sannfæringu, sem njóta verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sem hefur lagagildi hér á landi samkvæmt lögum nr. 62/1994, og hins vegar, grundvallarréttur stefnanda til friðhelgi einkalífs og fjölskyldu, sem sömuleiðis nýtur verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. MSE. Hér er um jafnrétthá sjónarmið og réttindi að ræða, sem skarast að mörgu leyti.

1

96

Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar, sbr. 1. m gr. 73. g r. stjórnarskrárinnar. Hver maður á þannig rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en hann verður að geta ábyrgst þær fyrir dómi, sbr. 2. m gr. s ömu greinar. Tjáningarfrelsið nýtur einnig verndar samkvæmt 10. g r. MSE. Heimilt er að setja tjáningarfrelsinu skorður, m. a. vegna réttinda eða mannorðs annarra, en aðeins að því gefnu að (i) slíkar skorður séu nauðsynlegar og (ii) samrýmanlegar lýðræðishefðum, sbr. 3. m gr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. MSE.

97

Meginreglan samkvæmt 1. og 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 10. gr. MSE er samkvæmt þessu tjáningarfrelsi. Öll frávik frá þeirri meginreglu ber samkvæmt hefðbundnum lögskýringarviðhorfum að skýra þröngt, auk þess sem rökstyðja skal öll slík frávik með viðeigandi og fullnægjandi hætti.

98

Friðhelgi einkalífs og fjölskyldu er sömuleiðis meðal grundvallarréttinda borgara í lýðræðisríkjum, sem njóta verndar stjórnarskrár og mannréttindasáttmála, sbr. 1. mgr. 71 gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. MSE. Stjórnvöld skulu ekki ganga á þennan rétt, nema í algerum undantekningartilvikum og þá (i) aðeins með sérstakri lagaheimild, s. s. (ii) ef brýna nauðsyn ber til vegnaréttindaannarra, sbr. 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 2. m gr. 8. g r. MSE.

99

Æra manna, þ. m. t. mannorð, er að nokkru leyti varin af ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar, en á sama tíma er ljóst að tjáning, þar sem veist er að ærumanna, nýtur almennt verndar samkvæmt 2. m gr. 73. g r. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. m gr. 10. g r. MSE, og verður því ekki takmörkuð nema að uppfylltum skilyrðum 3. m gr. 73. g r. stjórnarskrárinnar og 2. m gr. 10. g r. MSE.

100

Stefnandi reisir mál sitt á því að umrædd ummæli, í töluliðum 1- 14 hér að framan, feli í sér brot gegn 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 241. gr. sömu laga. Samkvæmt 235. g r. laganna varðar það sektum eða fangelsi ef maður dróttar að öðrum manni einhverju því, sem verða myndi virðingu hans til hnekkis, eða ber slíka aðdróttun út. Samkvæmt 1. mgr. 236. gr. laganna varðar það fangelsi allt að tveimur árum sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegn betri vitund.

101

Löggjafinn hefur samkvæmt framansögðu ákveðið með lögum, að nauðsynlegt sé, við ákveðnar aðstæður, að setja tjáningarfrelsi manna ákveðnar skorður, s. s. vegna réttinda og mannorðs annarra, í skilningi 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. MSE. Á sama hátt hefur löggjafinn ákveðið að mæla fyrir um takmörkun á friðhelgi einkalífs og fjölskyldu manna vegna réttinda annarra, þ. e. vegna tjáningarfrelsis annarra, sbr. 1. og 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 10. gr. MSE. Í því felst það mat löggjafans, að brýna nauðsyn beri til slíkrar takmörkunar.

102

Við mat á því hvort sú takmörkun á tjáningarfrelsi manna, sem felst í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. MSE, svo og 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga, samrýmist lýðræðishefðum, ber að líta til þess hvort takmörkun tjáningar verði réttlætt með vísan til brýnna hagsmuna annarra og hvort takmörkunin sé hófleg, viðeigandi og nægileg, miðað við markmiðin sem stefnt er að. Takmörkun tjáningar má samkvæmt þessu ekki ganga lengra en nauðsynlegt er til að ná fram því markmiði sem að er stefnt.

103

Meðalhófsreglan þjónar samkvæmt þessu tvenns konar tilgangi eins og hér háttar til, annars vegar við mat á tjáningunni sjálfri, þ. e. við mat á því hvort tiltekin ummæli hafi verið þess eðlis að falla undir lögmætar takmarkanir samkvæmt 3. m gr. 73. g r. stjórnarskrárinnar og 2. m gr. 10. g r. MSE, og hins vegar við mat á því hvort tilteknar takmarkanir á tjáningarfrelsi gangi lengra en nauðsynlegt er, svo að náð verði því markmiði sem að er stefnt.

104

Við mat á því hvort tiltekin takmörkun tjáningarfrelsis sé nauðsynleg í lýðræðislegu þjóðfélagi, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. MSE, hefur í dómaframkvæmd verði litið til ákveðinna viðmiða, sem lögð eru til grundvallar við matið.

105

Í fyrsta lagi, er það meginregla að ekki verður refsað fyrir sönn ummæli, en ósannaðar ærumeiðingar kunna að varða ábyrgð. Í öðru lagi, hefur verið greint á milli staðhæfinga um staðreyndir, annars vegar, sem ekki gefa svigrúm til huglægs mats, og gildisdóma, hins vegar, sem fela í sér skoðun eða álit viðkomandi. Staðhæfingar um staðreyndir þarf almennt að sanna, en gildisdóma ekki. Sönnunarbyrði um að tiltekin staðhæfing sé sönn hvílir á þeim sem hana setti fram. Þær lágmarkskröfur verður að gera til gildisdóma í þessu samhengi,( 1 ) að þeir eigi sér stoð í fyrirliggjandi staðreyndum, (2 ) að þeir séu settir fram í góðri trú, og ( 3 ) að þeir séu ekki of meiðandi eða móðgandi. Í þriðja lagi, getur staðhæfing um staðreyndir verið réttlætanleg, jafnvel þótt hún hafi ekki verið sönnuð, ef hún hefur verið sett fram í góðri trú. Í fjórða lagi, er talið að í sumum tilvikum sé talið réttlætanlegt að beita rýmkuðu tjáningarfrelsi, s. s. þegar tjáningin er talin vera framlag til umræðu sem varðar almenning (t. d. hluti af þjóðfélagsumræðu) eða þegar um opinbera (þekkta) persónu er að ræða. Í fimmta lagi, kann útbreiðsla ummæla að hafa þýðingu, þ. m. t. það hver það er sem breiðir út ummæli. Það hefur t. a. m. verið talin meginregla, að virtu mikilvægi fjölmiðla í samfélagsumræðu og með hliðsjón af hagsmunum almennings, að fjölmiðlamenn verði einungis dregnir til ábyrgðar í undantekningartilvikum vegna dreifingar á fullyrðingum annarra, ef þær fullyrðingar þykja eiga erindi til almennings. Fjölmiðlum ber þó eigi að síður skylda til að leitast við að sannreyna staðhæfingar um staðreyndir sem eru ærumeiðandi fyrir einstaklinga, auk þess sem áskilið er að þeir séu í góðri trú í viðleitni sinni við að veita réttar og áreiðanlegar upplýsingar, í samræmi við siðareglur sem gilda um blaðamennsku. Í sjötta lagi, kann það að leiða til niðurfellingar refsingar vegna ærumeiðingar, ef tilefni ærumeiðingar var ótilhlýðilegt hátterni þess manns, sem telur sé r misboðið, eða hann hefur goldið líku líkt, sbr. 239. gr. almennra hegningarlaga (orðhefnd).

106

Sé það mat dómstóla að tiltekin ummæli teljist vera framlag til þjóðfélagslegrar umræðu, þá hafa dómstólar haft nokkra tilhneigingu til að skilgreina hugtakið gildisdómur frekar rúmt, ekki hvað síst þegar opinberar persónur eiga í hlut. Er jafnframt litið svo á að ummæli skuli metin heildstætt og í samhengi við málsatvik að öðru leyti þegar afstaða er tekin til þess hvort um gildisdóm er að ræða eða staðhæfingu um staðreynd. Þannig kunna ummæli, sem við fyrstu sýn virðast vera staðhæfing um staðreynd, að verða metin sem gildisdómur þegar þau eru metin heildstætt og í samhengi við önnur atvik málsins.

2

107

Óumdeilt er í málinu að stefnandi telst vera opinber persóna í ofangreindum skilningi. Stefnandi var um árabil leiðtogi stjórnmálaflokks, alþingismaður og ráðherra í ríkisstjórn Íslands og síðar sendiherra. Stefnandi hefur auk þess látið til sín taka í þjóðfélagsumræðu og meðal annars skrifað greinar um stjórnmál, efnahagsmál, alþjóðamál, menntamál o. fl. Af þessu leiðir, að um stefnanda gildir rýmkað tjáningarfrelsi, að því gefnu að hlutaðeigandi ummæli eigi erindi til almennings, þ. e. a. s. hann verður að sæta því að tjáning annarra gagnvart honum gangi nær honum en almennt gildir um persónur sem ekki teljast vera opinberar persónur, a. m. k. aðþví marki er varðar þau atriði sem gera stefnanda að opinberri persónu.

108

Af gögnum málsins og skýrslum aðila og vitna fyrir dóminum má ráða, að umfjöllun um stefnanda í Morgunútvarpi Rásar 2 þann 17. janúar 2019 átti sér nokkurn aðdraganda, eins og áður segir. Nokkru áður hafði verið stofnaður hópur á Facebook, þar sem allmargar konur lýstu tilgreindum samskiptum sínum við stefnanda og upplifun sinni af þeim. Konurnar komu ekki fram undir nafni, en sum þeirra mála sem rakin voru á umræddri síðu höfðu verið til umfjöllunar opinberlega áður og þá undir nafni. Stefnda A-kvk-nf hafði sömuleiðis lýst athugasemdum sínum og skoðunum varðandi aðkomu stefnanda að vistun hennar á geðdeild í viðtali við DV á árinu 2013.

109

Dagblaðið Stundin birti hinn 11. janúar 2019 ítarlega umfjöllun um stefnanda með forsíðufyrirsögninni „Konur segja frá áreitni J-kk-ef B-kk-ef“. Í texta fyrir neðan fyrirsögnina var frá því greint að stofnaður hefði verið sérstakur #metoo- hópur vegna stefnanda, auk þess sem greint var frá því að fjórar konur stigu nú fram til að greina frá reynslu sinni. Nánari lýsingar af frásögnum kvennanna var svo að finna innan í blaðinu.

110

Í áðurnefndri umfjöllun Stundarinnar frá 11. janúar 2019 segir: „J-kk-nf B-kk-nf segir frásagnir kvennanna eiga rætur að rekja til dóttur sinnar og kallar málið „fjölskylduharmleik“.“ Í framhaldi af því er orðrétt haft eftir stefnanda: „ A-kvk-nf dóttir mín hefur spunnið þær sögur og það er þyngra en tárum taki. Ég hef svarað því áður og endurtek það ekki.“ Blaðamaður spyr áfram hvað þetta hafi með framburð umræddra kvenna að gera? Stefnandi svarar því til að því megi velta fyrir sér og bætir svo við: „Kynntu þér stöðu A-kvk-ef dóttur minnar, hún hefur átt við geðræn vandamál að stríða alllengi. Ég hélt að það væri að lagast, hef engar áreiðanlegar heimildir fyrir því svo sem.“ Sérstaklega aðspurður fyrir dóminum um hvort rétt væri eftir honum haft, kvaðst stefnandi hvorki geta játað né neitað að svo væri.

111

Í aðilaskýrslu stefnda S-kk-ef fyrir dóminum kom meðal annars fram að fyrir þáttastjórnendum Morgunútvarps Rásar 2 hafi vakað að gefa meðstefndu A-kvk-þgf færi á að greina frá sinni hlið málsins. Stefndi greindi sömuleiðis frá því að viðtalið við meðstefndu A-kvk-þf hefði verið tekið upp fyrir fram. Áður en til þess hafi komið hafi þáttastjórnendur hitt A-kvk-þf og tekið við gögnum frá henni, sem þeir hafihaft í nokkra daga áður en viðtalið var tekið uppog kynnt sér. Þá hafi þeir fundað með meðstefndu í tvígang.

112

Almennt verður að fallast á það með stefndu, að umfjöllun um kynferðislega áreitni gagnvart börnum eigi erindi við almenning. Hið sama má segja um umræðu um það hvernig farið er með opinbert vald og hvernig staðið er að sviptingu sjálfræðis eða nauðungarvistun þeirra sem eiga við andleg vanheilindi að stríða. Fjölmiðlar gegna sömuleiðis veigamiklu hlutverki í lýðræðisþjóðfélagi, hér sem endranær, sem og þeir sem stíga fram og tjá sig, eða leita réttar síns, á þeim forsendum að brotinn hafi verið á þeim réttur.

113

Samkvæmt framansögðu var það stefnandi, sem fyrst beindi athygli að stefndu A-kvk-þgf í janúar 2019, með því, í fyrsta lagi, aðd raga athygli að meintum veikindum hennar, í öðru lagi með því að væna hana um að standa á bak við sögur þeirra kvenna sem stigið höfðu fram í viðtali við Stundina þann 11. janúar, og í þriðja lagi, með því að tengja saman meint veikindi stefndu A-kvk-ef og frásagnir kvennanna.

114

Að því virtu, með hliðsjón af stöðu stefnanda sem opinberrar persónu og þar sem almennt séð var um málefni að ræða sem voru hluti af þjóðfélagsumræðu og áttu erindi til almennings, verður að ætla stefndu A-kvk-þgf rúmt svigrúm til tjáningar hvað framangreind atriði varðar, ekki síst í kjölfar umfjöllunar Stundarinnar.

115

Í framangreindu felst þó ekki, að stefnda hafi mátt segja hvað sem var, heldur bar henni að haga ummælum sínum þannig að réttmætt tillit væri tekið til réttinda stefnanda til friðhelgi einkalífs síns. Á sama hátt var það í hennar valdi að haga einstökum ummælum sínum þannig að þau teldust vera gildisdómur, fremur en staðhæfing um staðreynd er færa þyrfti sönnur á.

3

116

Skipta má ummælum, sem rakin eru hér að framan undir töluliðum 1 - 14, í þrjá flokka: Í fyrsta lagi, er um að ræða ummæli sem varða meinta aðkomu stefnanda að sjálfræðissviptingu og nauðungarvistun stefndu A-kvk-ef vegna meintra andlegra veikinda hennar, en undir þann flokk falla meðal annars ummæli undir liðum 1, 2, 3, 6, 7, 9, 11, 12 og 13. Í öðru lagi, er um að ræða ummæli sem lúta að því að stefnandi sé haldinn barnagirnd, að hann misnoti börn og sé barnaníðingur, sem tilheyri barnaníðinga bandalagi, en undir þann flokk falla ummæli undir liðum 4, 5, 8 og 10. Í þriðja lagi er um að ræða ummæli er varða meint sifjaspell stefnanda, en þar undir falla ummæli undir lið 14.

117

Ummælin eru annars vegar rakin til stefndu A-kvk-ef sjálfrar, þ. e. ummæli undir liðum 1 - 10, og hins vegar til stefnda S-kk-ef, þ. e. ummæli undir liðum 11- 14. Ummæli undir liðum 1- 9 og 11- 14 féllu í Morgunþætti Rásar 2 hinn 17. janúar 2019, en ummæli undir lið 10 féllu á Facebook.

118

Óumdeilt er í málinu að stefnda A-kvk-nf ber ábyrgð á fyrrnefndum ummælum sínum, eftir atvikum samkvæmt a-lið 1. mgr. 50. gr. laga um fjölmiðla og/eða almennum reglum, eftir því sem við á hverju sinni, sbr. 235. gr., 236. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga. Stefnda hefur kannast við ummæli sín og gengist við þeim.

119

Aðila greinir hins vegar á um það, hvort stefnda hafi með ummælum sínum farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar og þar með gengið of nærri hagsmunum stefnanda og réttindum hans til friðhelgi einkalífs, þ. e. hvort ummælin hafi verið réttlætanleg eins og á stóð. Á sama hátt greinir aðila á um það hvort hver og ein ummæli stefndu geti, eins og á stóð, talist ærumeiðandi í skilningi 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga, svo og hvort ómerkja beri ummælin eður ei.

120

Ummæli undir lið 1, sem viðhöfð voru af stefndu A-kvk-þgf, voru svohljóðandi: „... hann fær mig undir fölsku yfirskini að heimsækja afa minn... mér var haldið inni þarna í mánuð sem sagt ólöglega.“

121

Óumdeilt er í málinu að stefnda hafi lagst inn á geðdeild á árinu 1992, nánar tiltekið á tímabilinu 19. ágúst til 18. september það ár. Ágreiningur er hins vegar á milli stefnanda og stefndu um hvernig þá innlögn hafi borið að. Stefnda sagði í skýrslu sinni fyrir dóminum að stefnandi hefði fengið hana til að fylgja sér á sjúkrahús undir því yfirskini að afi hennar lægi þar veikur fyrir. Stefnda hefði í framhaldi af því verið lögð inn og legið þar um tíma, að eigin mati ólöglega. Stefnandi sagði á hinn bóginn fyrir dóminum, að stefnda hefði samþykkt að leggjast inn á sjúkrahús í greint sinn. Öðrum gögnum er ekki til að dreifa í málinu um umrædda innlögn stefndu á geðdeild.

122

Það er mat dómsins að þegar ummælin eru metin heildstætt, þá feli þau í sér lýsingu stefndu á eigin upplifun, þ. e. gildisdóm, frekar en staðhæfingu um staðreynd.

Upplifun stefndu á sér stoð í raunverulegum atburðum, þótt ekkert verði fullyrt um það hvort vistun stefndu hafi verið ólögmæt eða ekki. Á hinn bóginn verður að veita stefndu rúmt svigrúm til að hafa skoðun á framkvæmd og lögmæti þeirrar vistunar sem hún sætti, óháð því hver niðurstaða dómstóla hefði orðið ef á hana hefði reynt, ekki síst þar sem ummælin teljast framlag til þjóðfélagslegrar umræðu. Auk þess verður ekki séð að stefnda hafi með ummælum sínum sakað stefnanda sérstaklega um að bera ábyrgð á meintriólögmætrivistunsinni, þótt hún telji að rót vistunarinnar hafi legið hjá stefnanda. Ummælin verða því ekki talin of meiðandi eða móðgandi fyrir stefnanda, sem sagðist fyrir dómi ekki álasa dóttur sinni fyrir að hafa verið ósátt við aðkomu sína að nauðungarvistunum hennar á sjúkrahúsi.

123

Ummæli undir lið 2, sem viðhöfð voru af stefndu A-kvk-þgf, voru svohljóðandi: „... já. Fimm sinnum á næstu 10 árum kastast í kekki milli mín og J-kk-ef B-kk-ef H-kk-ef og því lyktaði ávalt með því að (sic) sigaði á mig lögreglu sem handtók mig, hann er náttúrlega utanríkisráðherra...“

124

Í gögnum málsins er að finna misítarlegar upplýsingar, sem tengjast vistun stefndu A-kvk-ef á sjúkrahúsi í sex skipti á árunum 1993- 2002. Af þessum gögnum má ráða, að stefnandi hafi komið að málum, með einum eða öðrum hætti, í fimm af þessum sex skiptum, nánar tiltekið árið 1994, tvívegis árið 1998, árið 2001 og árið 2002. Í sumum þessara tilvika samþykkti stefnandi að stefnda yrði svipt sjálfræðie ða óskaði eftir því að dóms- og kirkjumálaráðuneytið úrskurðaði um að stefnda skyldi sæta nauðungarvistun. Gögnin bera sömuleiðis með sér að lögregla hafi verið kölluð til í að minnsta kosti fjórum af þessum fimm tilfellum, þar sem stefnda kom meðal annars í fylgd lögreglu á geðdeild. Óumdeilt er að stefnandi gegndi um tíma stöðu utanríkisráðherra og síðar sendiherra í utanríkisþjónustu Íslands.

125

Þegar þessi ummæli stefndu eru virt heildstætt verður að telja að þau feli fyrst og fremst í sér lýsingu stefndu á því hvernig hún upplifði áðurnefnd atvik, og þar með gildisdóm, auk þess sem um er að ræða ályktun stefndu byggða á gögnum varðandi umræddar vistanir hennar á geðdeild. Stefnda tengir sömuleiðis saman ætluð uppgjör við stefnanda og vistanir hennar á geðdeild. Stefnandi hefur gefið þær skýringar á aðkomu sinni að þessummálum, að hún hafi verið nauðsynleg á þeim tíma, þar sem aðkomu náinna vandamanna hafi verið krafist, til þess að unnt væri að beita þeim úrræðum sem að framan eru nefnd. Ekkert óeðlilegt hafi verið við inngrip stefnanda, enda hafi hann verið nánasti aðstandandi stefndu.

126

Þótt ekki sé ástæða til að efast um sannleiksgildi frásagnar stefnanda varðandi aðkomu hans að þessum málum, þá verður að ætla stefndu A-kvk-þgf svigrúm til að lýsa eigin upplifun og ályktunum hvað þessi atriði varðar. Ummæli stefndu eiga sér stoð í fyrirliggjandi staðreyndum, ekki er ástæða til að efast um að þau séu sett fram í góðri trú og þau geta ekki, að mati dómsins, talist of meiðandi eða móðgandi í garð stefnanda, einkum þegar tekið er mið af rýmkuðum rétti stefndu til tjáningar.

Ummælin vörðuðu auk þess málefni sem átti erindi til almennings, þ. e. framkvæmd og lögmæti nauðungarvistana og meðferð opinbers valds.

127

Ummæli undir lið 3, sem viðhöfð voru af stefndu A-kvk-þgf, voru svohljóðandi: „ Hann gat bara þaðan í frá, þáverandi utanríkisráðherra og síðar sendiherra, virðist vera að hringja bara í lögreglu og þá var ég þar með handtekin, umsvifalaust í járnum, farið með mig upp á geðdeild...“

128

Á sama hátt og gildir um ummæli undir fyrri lið hér að framan, þá verður að ætla að þegar ummælin eru virt heildstætt og að teknu tilliti til samhengisins, þá feli þau fyrst og fremst í sér lýsingu stefnd u á eigin upplifun, þ. e. gildisdóm. Ekki er ástæða til að efast um að stefnda hafi upplifað atvik með þessum hætti eða hún hafi ekki verið í góðri trú um réttmæti þeirra. Ummælin eiga sér stoð í raunverulegum atburðum og með þeim er ekki gengið lengra á rétt stefnanda en nauðsyn bar til, sbr. til að mynda notkun stefndu á orðinu „virðist“, sem felur í sér ákveðinn fyrirvara af hennar hálfu. Rýmkuð tjáning stefndu er sömuleiðis framlag hennar til þjóðfélagsumræðu um beitingu opinbers valds og á þar af leiðandi erindi til almennings.

129

Ummæli undir lið 4, sem viðhöfðu voru af stefndu A-kvk-þgf, voru svohljóðandi: „... hann er þá líka að misnota lítil börn.“

130

Þegar nefnd ummæli eru virt í samhengi má ráða að þau vísa til tiltekins atviks, sem stefnda segir að hafi átt sér stað aðfaranótt föstudagsins langa árið 2002, er stefnda var stödd á heimili stefnanda í Washington í Bandaríkjunum. Stefnda hefur greint frá því að þessa nótt hafi hún vaknað við það að stefnandi hafi setið á rúmstokk hennar. Þá hafi rifjast upp fyrir henni atvik, sem hún kveður að hafi átt sér stað er hún hafi verið 5 ára gömul, en stefnandi hafi þá brotið gegn henni kynferðislega. Stefnda kveðst þá hafa hugsað með sér „ó guð minn almáttugur, hann er þá líka að misnota lítil börn“. Stefnda hefur greint frá því að hún hafi á þessum tíma einnig vitað af fleiri stúlkum, sem stefnandi hafi átt að hafa brotið gegn, en þessa nótt hafi hún „sem sagt [munað] eftir sjálfri [sér]“í þessu samhengi.

131

Að því virtu að ummælin fela í raun í sér frásögn af ákveðinni hugsun stefndu, sem fæddist fyrst við framangreindar aðstæður, þá verður að telja að ummælin feli, þannig fram sett og heildstætt metið, í sér gildisdóm, fremur en staðhæfingu um staðreynd, jafnvel þótt þau virðist við fyrstu sýn falla í síðar nefnda flokkinn.

132

Ekki er unnt að gera þá kröfu til stefndu að hún sanni það atvik sem hún segir að hafi átt sér stað er hún hafi verið 5 ára gömul, sem mun hafa verið árið 1964- 5, eða það hvað hafi flogið í gegnum huga hennar umrædda nót tí Washingtonárið 2002. Á hinn bóginn þá verða ekki gerðar sömu sönnunarkröfur varðandi gildisdóma og gilda um staðhæfingar um staðreyndir.

133

Þótt ekkert verði fullyrt um það, út frá fyrirliggjandi gögnum, að stefnandi hafi brotið gegn stefndu í greint sinn, er hún hafi verið 5 ára gömul, þá verður eigi að síður að miða við að ummæli stefndu hafi verið sett framí góðri trú, enda virðist stefnda trúa því enn í dag að stefnandi hafi raunverulega brotið gegn henni í greint sinn.

134

Á sama hátt verður að telja að ummælin eigi sér a. m. k. þá stoð í fyrirliggjandi staðreyndum er vísar til bréfa, sem stefnandi sannarlega sendi til c, [...], á árunum 1997 til 2001, sem stefnandi hefur gengist við, bæði opinberlega og hér fyrir dóminum. Ekki er ástæða til að efast um að stefnda hafi á þessum tíma vitað af frásögnum annarra kvenna, líkt og hún segir sjálf, þ. m. t. um bréf stefnanda til C.

135

Að þessu virtu, og með hliðsjón af rýmkuðum rétti stefndu til tjáningar um málefni sem átti erindi við almenning, þ. e. kynferðisbrot gegn börnum, verður því að telja að u mmælinhafi verið réttlætanleg, eins og hér stóð á, jafnvel þótt þau hafi verið hvöss og gengið nærri réttindum stefnanda.

136

Ummæli undir lið 5, sem viðhöfð voru af stefndu A-kvk-þgf, voru svohljóðandi: „... ég neita að skilja þau eftir í umsjón karls sem káfar á litlum stúlkubörnum.“

137

Ummæli þessi eru sett fram í sama samhengi og ummæli undir næsta lið hér að framan. Þau vísa, að sögn stefndu, til samtals sem hún hafi átt við móður sína á heimili hennar og stefnanda í Washington í Bandaríkjunum um páska 2002. Móðir hennar hafi haft áform um að hún, ásamt stefndu og [...] hennar, myndu sækja tiltekinn viðburð, en að dætur [...]yrðu eftir hjá stefnanda. Því kvaðst stefnda hafa andmælt með þeim hætti sem ummælin segja til um. Hér er því um að ræða endursögn stefndu á meintu samtali við móður sína.

138

Móðir stefndu, sem gaf vitnaskýrslu fyrir dóminum, kannaðist ekki við að umrædd ummæli hefðu fallið í samtali við hana í greint sinn, en óumdeilt er að mæðgurnar töluðu saman á nefndum tíma. Útilokað er fyrir stefndu að sanna að þessi tilteknu ummæli hafi fallið í því samtali, en ummælin lýsa fyrst og fremst upplifun stefndu af samtalinu. Í ljósi þess verður að telja að ummælin feli í sér gildisdóm, fremur en staðhæfingu um staðreynd.

139

Á sama hátt og áður segir um ummæli undir næsta lið hér að framan, þá verður að telja að ummælin eigi sér a. m. k. stoð í fyrirliggjandi staðreyndum að því er varðar bréf stefnanda til C, sem stefnandi hefur gengist við, auk þess sem að einhverju leyti var um að ræða endursögn á því sem fram hafði komið í viðtali stefndu í DV árið 2013 og lögreglukæru hennar frá sama ári. Sömuleiðis verður að telja að ummælin hafi verið sett framí góðri trústefnduog að þau hafi ekki gengið nærri hagsmunum stefnanda en nauðsyn bar til, jafnvel þótt hvöss hafi verið. Að því virtu, og með hliðsjón af því að stefnda naut rýmkaðs tjáningarfrelsis, svo og þess að ummælin féllu sem hluti af þjóðfélagsumræðu, þá verður að telja að þau hafi verið réttlætanleg eins og hér stóð á.

140

Ummæli undir lið 6, sem viðhöfð voru af stefndu A-kvk-þgf, voru svohljóðandi: „ Og sem sagt 10 mínútum eftir að ég kæri J-kk-nf B-kk-nf þá hringir dyrabjallan. Þar ruddust þarna inn tveir lögreglumenn ef ekki þrír og ég, þegar ég sé það þá reyni ég að loka en auðvitað tókst mér það ekki, þeir ryðjast þá þar með inn og þeir svara mér engu, ryðjast inn í stofu þar sem dóttir mín 5 ára gömul er að lesa og þegar barnið er tekið frá mér þá verð ég æf.“

141

Þegar þessi ummæli stefndu eru virt heildstætt verður að telja að þau feli fyrst og fremst í sér gildisdóm, þ. e. lýsingu stefndu á eigin upplifun af raunverulegu atviki, sem átti sér stað hinn 12. apríl 2002, skömmu eftir heimkomu hennar frá Washingtoní Bandaríkjunum, en þar hafði hún borið stefnanda sökum um kynferðislega áreitni gagnvart börnum. Gildisdómur stefndu átti sér stoð í fyrirliggjandi staðreyndum, en umræddu atvikinu er meðal annars lýst í lögregluskýrslu, sem liggur meðal gagna málsins. Stefnda var auk þess vistuð á geðdeild í kjölfar atviksins.

142

Að framangreindu virtu og með hliðsjón af rýmkuðum rétti stefndu til tjáningar og því að ummælin vörðuðu beitingu opinbers valds og áttu þannig erindi til almennings, auk þess sem ummælin voru sett fram í góðri trú, þá verður að telja að þau hafi verið réttlætanleg eins og hér stóð á. Á sama hátt verður ekki talið að ummælin hafi verið of meiðandi eða móðgandi í garð stefnanda en nauðsyn bar til.

143

Ummæli undir lið 7, sem viðhöfð voru af stefndu A-kvk-þgf, voru svohljóðandi: „... það er faðir minn sem stendur fyrir því að hér eigi að loka mig inni.“

144

Þegar ummælin eru virt heildstætt og í samhengi við málavexti, þá má sjá að ummælin fela í sér endursögn á samtali sem stefnda kveðst hafa átt við hjúkrunarfræðing eftir innlögn á geðdeild, í framhaldi af þeim atburði sem er umfjöllunarefni undir næsta lið hér að undan. Að því virtu verður að ætla að ummælin feli í sér gildisdóm, fremur en staðhæfingu um staðreynd, enda um að ræða upplifun stefndu af samtali sínu við þriðja aðila.

145

Ummæli stefndu eiga sér þá stoð í fyrirliggjandi staðreyndum, að upplýst er að stefnandi óskaði eftir því með símbréfi, dagsettu 12. apríl 2002, sem stílað var á Landspítala, en sem barst dóms- og kirkjumálaráðuneytinu hinn 15. sama mánaðar, að stefnda yrði nauðungarvistuð á geðdeild Landspítalans í allt að þrjár vikur. Til þeirrar beiðni stefnanda var sömuleiðis vitnað í gögnum lækna frá þessum tíma, sem eru meðal gagna málsins. Ráðuneytið féllst á umrædda beiðni um nauðungarvistun stefndu með bréfi, dagsettu 14. sama mánaðar.

146

Samkvæmt framansögðu verður ekki annað séð en að ummæli stefndu hafi verið sett fram í góðri trú, þótt það hafi ekki verið stefnandi sem hafi tekið ákvörðun um nauðungarvistun stefndu í nefnt sinn, heldur til þess bærir aðilar, þ. e. dóms- og kirkjumálaráðuneytið, að beiðni stefnanda, en með vísan til læknisfræðilegra gagna.

Þá verður heldur ekki séð að ummæli stefndu, sem féllu í umræðu sem átti erindi til almennings, þ. e. varðandi meðferð opinbers valds og framkvæmd nauðungarvistana, hafi gengið of nærri hagsmunum stefnanda eins og hér stóð á. Ummælin hafi þar af leiðandiv erið réttlætanleg, eins og hér stóð á.

147

Ummæli undir lið 8 hér að framan, sem viðhöfð voru af stefndu A-kvk-þgf, voru svohljóðandi: „ Fíkn, auðvitað er barnagirnd fíkn, þetta er fíkn.“

148

Þegar ummælin eru virt í heild sést að þau falla sem svar við eftirfarandi fullyrðingu stefnda S-kk-ef: „Þú talar um eins og þetta sé fíkn, hann stjórnist af einhverri fíkn.“

Orðið „hann“ virðist í þessu samhengi eiga við um stefnanda. Meining stefnda S-kk-ef sé samkvæmt því sú, að stefnda A-kvk-nf tali eins og stefnandi stjórnist af einhverri fíkn. Því svarar stefnda með framangreindum hætti, þ. e. að barnagirnd sé auðvitað fíkn og að þetta sé fíkn.

149

Verða framangreind ummæli stefndu A-kvk-ef, þegar þau eru virt í samhengi við ummæli hennar undir liðum 4, 5 og 10 og önnur atvik málsins, ekki skilin á annan veg en þann, að stefnda eigi með þeim við að stefnandi sé haldinn barnagirnd, sem sé fíkn. Enginn fyrirvari er gerður við þá fullyrðingu, sem vísi t. a. m. til þess að það sé álit eða skoðun stefndu að stefnandi sé haldinn slíkri girnd, eða að vera kunni að hann sé haldinn slíkri fíkn, t. d. byggt á gögnum, heldur er fullyrðing þessi sett fram sem fyrirvaralaus staðhæfing um staðreynd, þ. e. að stefnandi sé haldinn barnagirnd.

150

Hugtakið „barnagirnd“ (e. pedophilia/ paedophilia) vísar til tiltekinnar tegundar geðröskunar. Hugtakið er gildishlaðið og flestir taka það mjög alvarlega, ekki aðeins hér á landi heldur víðast hvar. Grunur um slíka girnd, hvað þá staðfesting um hana, kallar gjarnan á sterk viðbrögð meðal almennings og fordæmingu annarra, sem leiðir stundum til útskúfunar viðkomandi einstakling sí samfélagi manna.

151

Hugtakið „barnagirnd“lýsir sér almennt í því að eldri einstaklingur, sem haldinn er slíkri girnd, hefur ákafar og viðvarandi kynferðislegar langanir til ókynþroska barna, eða kynóra er beinast að ókynþroska börnum. Hugtakið er í sjálfu sér hlutlægt í eðli sínu, og tengt staðreyndum, sem hægt er að færa sönnur áfyrir dómi, til dæmismeð matsgerð sérfræðings, sbr. t. a. m. ákvæði IX. kafla laga um meðferð einkamála.

152

Þótt barnagirnd sé sem slík ekki refsiverð samkvæmt íslenskum lögum eru kynferðisbrot gegn börnum það hins vegar, sbr. t. a. m. 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Slík brot kunna að vera og eru stundum framin af einstaklingi sem haldinn er barnagirnd. Að því leyti er oft tenging á milli þeirra sem haldnir eru barnagirnd og kynferðisbrota gegn börnum. Einstaklingar sem haldnir eru barnagirnd eru því almennt taldir hættulegir börnum.

153

Þótt gögn málsins beri með sér ásakanir allmargra kvenna um að stefnandi hafi sýnt af sér óviðurkvæmilega hegðun gagnvart þeim, m. a. á áðurnefndri Facebook- síðu undir yfirskriftinni #metoo J-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf, í sumum tilvikum er þær voru á barnsaldri, þá verður ekki séð af gögnum málsins að meint háttsemi stefnanda gagnvart börnum hafi sætt lögreglurannsókn, að öðru leyti en í tilviki áðurnefndrar[...], C, en C lagði fram kæru á hendur stefnanda árið 2005 vegna meintra kynferðisbrota hans gegn henni á árunum 1994- 2001. Því máli virðist hafa lyktað með niðurfellingu málsins hjá embætti ríkissaksóknaraá árinu 2007.

154

Framangreind ummæli stefndu eru ekki aðeins byggð á upplifun annarra samkvæmt framburði stefndu sjálfrar fyrir dóminum og öðrum gögnum málsins, heldur einnig á eigin upplifun hennar á atviki sem hún segir að hafi átt sér stað er hún var 5 ára gömul. Því atviki hefur stefnda lýst svo, meðal annars í umræðum á Facebook hinn 11. janúar 2019, í hópnum #metoo J-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf, að stefnandi hafi í greint sinn „gefið [henni] verklega kennslu í sjálfsfróun“. Atvik þetta hafi rifjast upp fyrir henni 3 8 árum síðar, er hún hafi vaknað upp við það að stefnandi hafi setið á rúmstokknum hjá henni um miðja nótt er hún dvaldist á heimili hans í Washington í Bandaríkjunum. Mun þaðhafa verið árið 2002, eins og áður segir.

155

Umrætt atvik var hluti af kæru stefndu til lögreglu þann 8. október 2013. Um kæru stefndu til lögreglu segir í svarbréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 13. janúar 2014: „ Að mati lögreglustjóra verður ekki séð að sú háttsemi sem lýst er og kærð sem kynferðisbrot gegn þér falli undir XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940.“ Ekki þótti efni til að hefja rannsókn út af kærunni og var henni vísað frá. Stefnda kærði þá niðurstöðu til embættis ríkissaksóknara, sem staðfesti niðurstöðu lögreglustjóra þann 28. febrúar 2014.

156

Fyrir dóminn komu [...], D, [...] [...], E, [...], og F. Báru þær allar um háttsemi af hálfu stefnanda, sem þeim þótti ámælisverð. Í tilvikum D og F var um að ræða atvik sem þær sögðu að átt hefðu sér stað er þær voru ungar konur, en Er lýsti atviki sem átti sér stað er hún var á barnsaldri. Í fljótu bragði verður þó ekki séð, út frá lýsingu vitnisins E fyrir dóminum og með hliðsjón af verknaðarlýsingum brota samkvæmt XXII. kafla almennra hegningarlaga, að umrætt atvik hefði getað leitt til sakfellingar sem kynferðisbrot gegn barni, ef það hefði verið kært til lögreglu á sínum tíma.

157

Öðrum gögnum er ekki til að dreifa til stuðnings staðhæfingu um að stefnandi sé haldinn barnagirnd, en stefnandi hefur neitað öllu því sem á hann hefur verið borið í þessu samhengi, að undanskildum bréfum hans til C, sem hann hefur beðist afsökunar á.

158

Stefnda A-kvk-nf ber sönnunarbyrði um að staðhæfingar hennar um staðreyndir séu sannar, að því marki sem krafist er slíkrar sönnunar. Í ljósi alvarleika þeirrar aðdróttunar, sem felst í ummælum stefndu, þ. e. að stefnandi sé haldinn barnagirnd, verður að gera ríkari kröfur en ella til nauðsynjar þeirra.

159

Að framangreindu virtu og þótt hvorki verði fullyrt af né á um sannleiksgildi fullyrðinga þeirra kvenna, sem borið hafa stefnanda sökum um kynferðislega áreitni í sinngarð, hvort heldur sem er með kæru til lögreglu, í fjölmiðlum eða á Facebook, í sumum tilvikum er þær voru á barnsaldri, þá er ekki hægt að slá því föstu, út frá fyrirliggjandi gögnum, að stefnandi sé haldinn barnagirnd. Það telst því ósannað og verður stefnda A-kvk-nf að bera hallann af þeim sönnunarskorti.

160

Ekki er unnt að fallast á það með stefndu A-kvk-þgf, að ummæli A í tilteknum útvarpsþætti hinn 20. janúar 2019, um að rauð ljós kvikni út um allt í tilefni af áður tilvitnuðum bréfum stefnanda til C, hafi þýðinu í þessu samhengi.

161

M eð hliðsjón af framansögðu og að teknu tilliti til alvarleika þeirra ávirðinga sem ummælin fela í sér gagnvart stefnanda, jafnt hugrænt sem hlutrænt séð, þá er ekki hægt að fallast á það með stefndu A-kvk-þgf að umrædd ummæli rúmist innan rýmkaðs tjáningarfrelsis hennar, sem varið er af ákvæðum 1. og 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 10. gr. MSE.

162

Það er m. ö. o. mat dómsins, að hagsmunir stefnanda af því að vera laus undan þvíað vera bendlaður við barnagirnd séu, eins og hér stendur á, mun ríkari en hagsmunir stefndu til að bendla hann við aðila sem haldnir eru slíkri girnd. Stefnda verður sömuleiðis að bera halla af því að hafa hagað ummælum sínum með þessum hætti, fremur en sem gildisdómi, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 306/2001.

163

Á sama hátt verður að telja að sú takmörkun á rétti stefndu til tjáningar, sem leiðir aflögum, sbr.2. m gr. 71. g r. stjórnarskrárinnar og 2. m gr. 8. g r. MSE, svoog 235. gr. almennra hegningarlaga, þ. e. vegna brýnna réttinda stefnanda til friðhelgi einkalífs, samrýmist að þessu leyti lýðræðishefðum og gangi sömuleiðis ekki lengra en nauðsynlegt þykir í lýðræðisríki til þess að ná því markmiði sem að er stefnt.

164

Ummæli undir lið 9, sem viðhöfð voru af stefndu A-kvk-þgf, voru svohljóðandi: „... nauðungarvistun án dóms og laga er þá ólögmæt frelsissvipting...“

165

Stefnda gaf þær skýringar á ummælunum við skýrslugjöf fyrir dómi, að það væri hennar álit að hún hefði þurft að sæta nauðungarvistun sem hafi brotið í bága viðlög. Hún tók jafnframt fram að þótt stefnandi hefði í einhverjum tilvikum komið að slíkri vistun, þá hafi hann hvorki tekið ákvörðun um að stefnda skyldi nauðungarvistuð, né borið ábyrgð á framkvæmd nauðungarvistunar.

166

Þegar ummælin eru metin eins og þau standa, þ. e. í þrengri merkingu, þá verður ekki betur séð en að þau feli í sér sanna staðhæfingu um að „nauðungarvistun án dóms og laga [sé] þá ólögmæt frelsissvipting“, óháð því hvort slík ályktun eigi við um þær nauðungarvistanir sem stefnda sætti. Stefnda hefur auk þess rétt til að hafa skoðun á framkvæmd og réttmæti þeirra nauðungarvistana sem hún hefur sannarlega sætt, svo og að tjá þá skoðun sína.

167

Ekki verður annað séð út frá gögnum málsins en að ákvarðanir varðandi sjálfræðissviptingu og nauðungarvistun stefndu á árunum 1993, 1994, 1998, 2001 og 2002 hafi verið teknar af þar til bærum aðilum á sínum tíma. Að þeim málum komu auk þessi fjöldi aðila, þ. m. t. lögreglumenn, læknar, embættismenn og dómarar, allt eftir atvikum hverju sinni. Ólíklegt verður að telja að stefnandi hafi haft til þess vald eða vægi að stýra gjörðum allra þessara aðila, óháð stöðu hans sem utanríkisráðherra og síðar sendiherra í utanríkisþjónustu Íslands.

168

Að því virtu og jafnvel þótt ekki sé hægt að fullyrða út frá gögnum málsins, að nauðungarvistun stefndu hafi brotið í bága við ákvæði laga sem um slíka vistun gilda, líkt og hún hefur sjálf haldið fram, þá er það eigi að síður mat dómsins að rýmkuð tjáning stefndu um framkvæmd og réttmæti þeirra nauðungarvistana sem hún sætti hafi átt erindi við almenning. Tjáning stefndu hafi þannig verið réttlætanleg miðað við aðstæður, jafnvel þótt ekki hafi verið sannað, að mati dómsins, að réttur hafi verið brotinn á stefndu að þessu leyti.

169

Tjáning stefndu þar að lútandi hafi sömuleiðis verið sett fram í góðri trú, að því leyti að ekki er ástæða til að efast um að stefnda trúi því enn í dag að hún hafi verið órétti beitt í umrædds kipti, enda telur hún sig ekki hafa átt við þau veikindi að stríða sem hafi verið rót þess að hún var nauðungarvistuð á geðdeild á sínum tíma.

170

Hagsmunir stefndu til að tjá sig um þessi atriði þykja auk þess ríkari en réttur stefnanda til friðhelgi einkalífs, hvað þetta atriði varðar, ekki síst að teknu tilliti til framsetningar ummælanna. Ummælin gengu sömuleiðis ekki nærri hagsmunum stefnanda en nauðsyn bar til, með hliðsjón af atvikum öllum.

171

Ummæli und ir lið 10, sem viðhöfð voru af stefndu A-kvk-þgf á Facebook- síðu hennar þann 5. febrúar 2019, voru svohljóðandi: „... og sigra hann og hans barnaníðingabandalag.“

172

Stefnda greindi frá því fyrir dóminum að ummælin hafi hún látið falla í kjölfar sjónvarpsviðtals við stefnanda, sem birtist í þættinum Silfur Egils á sjónvarpsstöð réttargæslustefnda hinn 3. febrúar 2019, þar sem stefnandi hafi enn og aftur veist að æru stefndu með því að fjalla þar opinskátt um meint veikindi hennar og tengja hana og hin meintu veikindi hennar við sögur fjölmargra kvenna, sem stigið höfðu fram, ýmist undir nafni eða nafnlaust, og greint frá því að stefnandi hefði áreitt þær kynferðislega.

173

Nafngreindir einstaklingar hafi sömuleiðis stigið fram og tekið til varna fyrir stefnanda á opinberum vettvangi, í kjölfar frásagna kvenna á Facebook- síðunni #metoo J-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf og fjölmiðlaumfjöllunar um málið, sbr. t. a. m. umfjöllun í DV hinn 17. janúar 2019. Þetta hafi stefndu gramist mjög. Tilvísun hennar til barnaníðingabandalags eigi við um þá einstaklinga.

174

Stefnda A-kvk-nf hefur greint frá því að það sé rétt, sem fram komi í stefnu, að hin umstefndu ummæli feli í sér staðhæfingu þess efnis að stefnandi hafi viðhaft háttsemi sem kunni að varða við 202. gr. almennra hegningarlaga. Dæmi um slíkt séu bréf stefnanda til C, sem hann hefur gengist við, enda hafi það mál verið rannsakað m. t. t. þess að um gæti verið að ræða brot gegn nefndri grein.

175

Ummæli stefndu verða að mati dómsins vart skilin á annan veg en þann, þegar þau eru virt heildstætt og í samhengi við málavexti og önnur gögn málsins, svo og í samhengi við önnur ummæli stefndu, þar með talið ummæli hennar undir liðum 4, 5 og 8 hér að framan, að stefnda hafi með þeim verið að vísa til þess að hún teldi stefnanda v erabarnaníðing og að þeir sem hann höfðu varið væru í bandalagi um að verja hann sem barnaníðing, fremur en að þeir einstaklingar sem stigið höfðu fram og varið stefnanda hafi verið barnaníðingar sjálfir.

176

Orðið „barnaníðingur“ er í eðli sínu hlutlægt. Það vísar sömuleiðis til staðreynda sem hægt er að sanna fyrir dómi. Í dómaframkvæmd hefur verið við það miðað, að með orðunum níð og níðingur, í samsetta orðinu dýraníð, sé í daglegu tali vísað til smánarlegrar eða svívirðilegrar háttsemi, en ekki eingöngu vanrækslu á umhyggju, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 239/2015 og dóm Landsréttar í máli nr. 210/2018. Orðið barnaníð felur samkvæmt því, að breyttu breytanda, í sér ásökun um slæma eða svívirðilega meðferð á börnum.

177

Sú háttsemi að níðast á börn ummyndi, a. m. k. í flestum tilvikum, fela í sér brot gegn lögum. Þannig segir t. a. m. í niðurlagi 1. m gr. 1. g r. barnalaga nr. 76/2003 að óheimilt sé að beita barn hvers kyns ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Á sama hátt segir í 1. m gr. 1. g r. barnaverndarlaga nr. 80/2002 að börn eigi rétt á vernd og umönnun og að allir sem hafi uppeldi og umönnun barna með höndum skuli sýna þeim virðingu og umhyggju og óheimilt sé með öllu að beita börn ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Kynferðisbrot gegn börnum eru sömuleiðis refsiverð samkvæmt ákvæðum XXII. kafla almennra hegningarlagao. s. frv.

178

Að því virtu verður að líta svo á, að aðdróttun stefndu í garð stefnanda feli í raun í sér staðhæfingu um staðreynd, þ. e. undirliggjandi staðhæfingu um að stefnandi sé barnaníðingur. Orðið er gildishlaðið og mjög niðrandi fyrir þann sem í hlut á og kallar almennt fram sterk viðbrögð samborgara viðkomandi og jafnvel fordæmingu samfélagsins. Afleiðingarnar eru þar af leiðandi að jafnaði alvarlegar fyrir viðkomandi, sem leiðir til þess að þörfin til að nota slíkt orðfæri í almennri umræðu þarf að vera ríkari en ella, svo að slíkt verði talið réttlætanlegt. Að því leyti gilda svipuð sjónarmið um notkun stefndu á umræddu orði og eiga við um notkun hennar á hugtakinu barnagirnd hér að framan.

179

Á sama hátt eru ekki önnur gögn því til sönnunar að stefnandi hafi brotið gegn börnum, og sé af þeim sökum barnaníðingur í þessum skilningi, en þau sem reifuð voru hér að framan vegna ummæla undir lið 8. Í fyrsta lagi, er þar um að ræða lýsingar nafngreindra og ónafngreindra kvenna, sem opinberlega hafa borið stefnanda sökum um að hann hafi áreitt þær á meðan þær voru á barnsaldri. Þeim ásökunum hefur stefnandi harðlega neitað. Ásakanir þessar hafa auk þess ekki sætt rannsókn lögreglu svo að séð verði. Þ essi staðhæfing er í öðru lagi studd lýsingu C, [...], en meint brot stefnanda gegn henni urðu andlag lögreglurannsóknar, þótt málið hafi síðar verið fellt niður. Stefnandi gekkst sem fyrr segir við háttsemi sinni og baðst afsökunar. Að síðustu er þessi staðhæfing studd upplifun stefndu sjálfrar á atviki sem hún segir hafa gerst er hún hafi verið 5 ára, sem stefnandi neitar. Það atvik var meðal kæruatriða í kæru stefndu til lögreglu árið 2013, en lögreglurannsókn fór ekki fram, þar sem málið var fellt niður af lögreglu. Sú ákvörðunvar síðar staðfest af embætti ríkissaksóknara, eins og rakið er hér að framan.

180

Að framangreindu virtu, með vísan til ályktunar um sönnun og sönnunarbyrði vegna ummæla undir lið 8 hér að framan, að breyttu breytanda, og með hliðsjón af alvarleika þeirrar aðdróttunar, sem felst í umræddum ummælum stefndu og afleiðingum hennar fyrir stefnanda, þá verður ekki talið að ummæli hennar undir þessum lið hafi verið réttlætanleg eins og hér háttar til. Með vísan til þess er ekki hægt að fallast á það með stefndu A-kvk-þgf, að umrædd ummæli rúmist innan rýmkaðs tjáningarfrelsis hennar, sem varið er af ákvæðum 1. og 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 10. gr. MSE.

181

Á sama hátt og um ummæli undir lið 8 hér að framan, þá er það mat dómsins að hagsmunir stefnanda af því að vera laus undan því að vera bendlaður við barnaníð séu mun ríkari en hagsmunir stefndu af því að bendla hann við aðila sem teljast til barnaníðinga og enn frekar aðila sem geta talist félagar í bandalagi barnaníðinga. Stefnda verður sömuleiðis að bera halla af því að hafa hagað ummælum sínum með þessum hætti, fremur en sem gildisdómi, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 306/2001.

182

Á sama hátt verður að telja að sú takmörkun á rétti stefndu til tjáningar, sem leiðir af lögum, sbr. 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 8. gr. MSE, svo og 235. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 241. gr. sömu laga, þ. e. vegna brýnna réttinda stefnanda til friðhelgi einkalífs, samrýmist að þessu leyti lýðræðishefðum og gangi ekki lengra en nauðsynlegt þykir í lýðræðisríki til þess að ná því markmiði sem að er stefnt.

4

183

Stefnandi byggir mál sitt á því að stefndi S-kk-nf beri ábyrgð áum mælum undir liðum 11- 14 hér að framan, sem viðhöfð voru af stefnda í Morgunútvarpi Rásar 2 þann 17. janúar 2019, á grundvelli a-liðar 50. g r. laga um fjölmiðla. Verði ekki fallist á að stefndi beri ábyrgð á þessum ummælum, byggir stefnandi til vara á því að stefnda A-kvk-nf beri ábyrgð á þeim og er ómerkingarkröfu þá beint að henni, sbr. 2. m gr. 19. g r. laga um meðferð einkamála, sbr. a-lið 1. mgr. 50. gr. laga um fjölmiðla og/eða á grundvelli almennra reglna, s. s. 235. gr., 236. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga.

184

Stefndi Sigmar og réttargæslustefndi Ríkisútvarpið ohf. mótmæla málatilbúnaði stefnanda í heild sinni. Stefndi og réttargæslustefndi hafna því sömuleiðis að lagaskilyrði standi til þess að ómerkja hin umstefndu ummæli, sem viðhöfð voru af stefnda S-kk-þgf. Þannig standi lög ekki til þess að stefndi S-kk-nf verði gerður ábyrgur fyrir ummælum sem höfð hafi verið eftir meðstefndu A-kvk-þgf og með hennar samþykki.

185

Stefndi S-kk-nf greindi frá því í aðilaskýrslu sinni fyrir dóminum, að texti sem lesinn hafi verið af honum í Morgunútvarpi Rásar 2 þann 17. janúar 2019, hafi annað hvort verið saminn af honum sjálfum eða hinum dagskrárgerðarmanni þáttarins, B. Ágreiningslaust er að textann flutti stefndi sjálfur samkvæmt eigin ákvörðun. Að því virtu, og með vísan til a-liðar 1. mgr. 50. gr. laga um fjölmiðla, þá verður að telja að stefndi S-kk-nf beri ábyrgð á þeim texta semhann flutti í greint sinn, eftir því sem við getur átt.

186

Fjölmiðlar gegna grundvallarhlutverki í lýðræðisríki. Í dómaframkvæmd, bæði hér á landi og fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu, hefur gjarnan verið við það miðað að fjölmiðlum sé heimilt að breiða út ummæli sem aðrir hafa viðhaft. Fjölmiðlamenn verði að sama skapi einungis í undantekningartilvikum dregnir til ábyrgðar vegna slíkra ummæla, enda myndi annað leiða til takmörkunar á möguleikum fjölmiðla til að miðla málum sem erindi eiga til almennings. Má í þessu samhengi vitna til dóms Hæstaréttar í máli nr. 525/2012 og dóma Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 1994 í máli J-x-x gegn Danmörku nr. 15890/89 og frá 14. október 2008 í máli D-x-x gegn Rússlandi nr. 37406/03.

187

Á sama hátt hefur verið viðurkennt í dómaframkvæmd, bæði hér á landi og fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu, að greina verði á milli annars vegar ummæla, sem feli í sér nákvæma endursögn á ummælum annarra, og hins vegar sjálfstæðra ummæla fjölmiðlamanna sjálfra. Má í því samhengi vitna til dóms Landsréttar í málinu nr. 433/2019 og dóms Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. október 2008 í málinu G-x-x gegn Rússlandi nr. 14888/03, auk áður nefnds dóms frá 14. október 2008 í máli D-x-x gegn Rússlandi nr. 37406/03.

188

Af framangreindu leiðir, að svo lengi sem fjölmiðlamenn haldi sig við beina tilvitnun til ummæla annarra þá þurfi m. ö. o. mikið til að koma svo að þeir verði gerðir ábyrgir ummæla sinna, af þeim ástæðum sem að framan voru raktar. Fari menn á hinn bóginn út fyrir ummæli sem aðrir hafa látið falla, kann það að leiða til sjálfstæðrar ábyrgðar fjölmiðlamanna, sbr. t. a. m. dóm Landsréttar í málinu nr. 433/2019.

189

Skyldur fylgja hinu rúma tjáningarfrelsi fjölmiðla, en litið hefur verið svo á í dómaframkvæmd, að gera verði kröfur til fjölmiðlamanna um að þeir séu í góðri trú, byggi á traustum staðreyndagrunni og starfi í samræmi við góða starfshætti blaðamanna. Má í þessu sambandi vitna til dóms Landsréttar í máli nr. 433/2019 og dóma Mannréttindadómstóls Evrópu frá 4. júlí 2017 í máli S-kk-ef H-kk-ef gegn Íslandi nr. 44322/13 og frá 6. apríl 2010 í máli R-x-x og fleiri gegn Finnlandi nr. 45130/06.

190

Stefnandi byggir mál sitt á því að stefndi S-kk-nf geti ekki hafa verið í góðri trú er hann hafi látið ummæli sín falla. Stefndi hafi mátt vita betur miðað við þau gögn sem hann hafði undir höndum er viðtalið var birt. Á sama hátt byggir stefnandi á því að háttsemi stefnda í greint sinn hafi brotið í bága við góða starfshætti blaðamanna, meðal annars á þeim forsendum að stefndi hafi vanrækt skyldu sína til að rannsaka málið með fullnægjandi hætti eða gefa stefnanda tækifæri til að svara þeim ásökunum sem á hann voru bornar.

191

Þessu andmæla stefndi S-kk-nf og réttargæslustefndi. Máli sínu til stuðnings vísa þeirtil þess að stefndi hafi ítrekað reynt að gefa stefnanda kost á að tjá sig um efnið, ásamt því að stefnanda hafi verið gefið færi á að tjá sig um málefnið í þættinum Silfri Egils á sjónvarpsstöð réttargæslustefnda, sem hann hafi nýtt sér. Stefndi og réttargæslustefndi benda jafnframt á að meðstefnda A-kvk-nf hafi veitt stefnda S-kk-þgf aðgang að gögnum sem hún hafi talið styðja mál sitt, auk þess sem fleiri konur hafi stigið fram opinberlega og sakað stefnanda um kynferðislega áreitni í sinn garð.

192

Óumdeilt er að réttargæslustefndi telst vera fjölmiðlaveita í skilningi 15. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga um fjölmiðla. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. sömu laga skal fjölmiðlaveita í starfi sínu halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur og standa vörð um tjáningarfrelsi. Hún skal virða mannréttindi og jafnrétti, og einnig friðhelgi einkalífs nema lýðræðishlutverk fjölmiðlaveitu og upplýsingaréttur almennings krefjist annars. Fjölmiðlaveita skal sömuleiðis gæta þess að uppfylla kröfur um hlutlægni og nákvæmni í fréttum og fréttatengdu efni og gæta þess að mismunandi sjónarmið komi fram.

193

Í vinnureglum réttargæslustefnda um fréttir og dagskrárefni tengt þeim, sem birtar eru á vefsvæði réttargæslustefnda www. ruv. is, segir m. a. í 1. m gr. 1. g r., að fréttaöflun og miðlun skuli ávallt fara fram í góðri trú og vera reist á traustum grunni staðreynda. Samkvæmt 1. m gr. 6. g r. skulu fréttamenn og dagskrárgerðarmenn gæta hlutleysis og sanngirni í störfum sínum. Í 5. m gr. sömu greinar segir að sé um að ræða alvarlegar ásakanir, svo sem um refsiverða háttsemi, verði að gefa viðkomandi möguleika til andsvara í sömu umfjöllun eða geta þess að frásagnar af hans sjónarmiðum sé að vænta, náist ekki í viðkomandi eða kjósi hann að tjá sig ekki.

194

Í siðareglum réttargæslustefnda, sem birtar eru á vefsvæði réttargæslustefnda www. ruv. is, segir í 3. mgr. 1. gr., að starfsfólk sem sinni umfjöllun um fréttir, fréttatengt efni eða dagskrárgerð sannreyni að heimildir séu réttar og að sanngirni sé gætt í framsetningu og efnistökum. Þetta eigi sérstaklega við þegar upplýsingar geta verið litaðar af persónulegum hagsmunum eða geta verið til þess fallnar að skaða aðra. Í 5. mgr. 2. gr. sömu reglna segir að starfsfólki beri að sýna fyllstu tillitssemi í viðkvæmum málum. Starfsfólk virði sömuleiðis friðhelgi einkalífs í fréttum og dagskrárefni nema lýðræðishlutverk Ríkisútvarpsins og upplýsingaréttur almennings krefjist annars.

195

Í siðareglum Blaðamannafélags Íslands, sem birtar eru á vefsvæði félagsins www. press. is, segir í 3. gr., að blaðamaður vandi upplýsingaöflun sína, úrvinnslu og framsetningu svo sem kostur er og sýni fyllstu tillitssemi í vandasömum málum. Hann forðist allt, sem valdið getur saklausu fólki, eða fólki sem á um sárt að binda, óþarfa sársauka eða vanvirðu.

196

Athugasemdir stefnanda varðandi vinnulag og háttsemi stefnda S-kk-ef í greint sinn lúta fyrst og fremst að því að umfjöllun í umræddum Morgunþætti Rásar 2 hafi verið einhliða og byggt á hæpnum grunni, þar sem stefndi hafi ekki gert raunverulegan reka að því að ná sambandi við stefnanda til þess að fá fram hans sjónarmið. Tilraunir stefnda þar að lútandi hafi í raun verið til málamynda. Stefndi hafi auk þess mátt vita betur, þar sem þau gögn sem hann hafði undir höndum hafi sýnt að fullyrðingar meðstefndu A-kvk-ef, t. a. m. um sifjaspell, hafi byggs tá hæpnum forsendum.

197

Óumdeilt er að stefndi S-kk-nf fundaði með meðstefndu A-kvk-þgf í aðdraganda umrædds morgunþáttar og að hann hafi, í einhverja daga áður en viðtalið var tekið upp, haft undir höndum umtalsvert magn gagna varðandi málið, sem meðstefnda hafði afhent honum og hann kynnt sér. Viðtalið við meðstefndu hafi að því búnu verið tekið upp og það flutt í Morgunútvarpi Rásar 2 þann 17. janúar 2019. Stefndi S-kk-nf upplýsti sömuleiðis um það í aðilaskýrslu sinni fyrir dóminum, að hann hefði hringt í tvo ónafngreinda heimildarmenn áður en viðtalið var birt. Annar þeirra hafi tengst fjölskyldu stefnanda og stefndu, en hinn ekki.

198

Þá bera gögn málsins með sér að stefndi hafi sent tölvupóst til eiginkonu stefnanda kl. 16:56 daginn áður en viðtalið var birt, þar sem fram kemur að hann hafi reynt að ná í stefnanda málsins, „en það er alltaf slökkt á símanum“. Jafnframt segir að þeirverði með umfjöllun daginn eftir í Morgunútvarpi Rásar 2 þar sem þeir ræði við stefndu A-kvk-þf um þau mál sem verið hafi til umfjöllunar dagana þar á undan og um sögu hennar. Loks segir í póstinum að þeir vilji að sjálfsögðu bjóða stefnanda að bregðast við. Eiginkona stefnanda er því næst beðinum að láta stefnanda vita af þessu og biðja hann um að hafa samband við stefnda S-kk-þf.

199

Meðal gagna málsins er sömuleiðis skjámynd af textaskilaboðum, sem stefndi S-kk-nf virðist hafa sent kl. 17:55 þann 16. janúar 2019, í tiltekið símanúmer sem stefnandi kvað fyrir dómi að væri gamalt símanúmer eiginkonu hans. Skilaboðin voru ætluð stefnanda, en þau eru efnislega áþekk efni þeirra skilaboða sem send voru eiginkonu stefnanda í tölvupósti, sbr. það sem að framan segir.

200

Loks er óumdeilt að stefnandi fékk þann 3. febrúar 2019 tækifæri til að tjá sig um þau mál sem voru meðal annars tilefni áðurnefnds viðtals við stefndu A-kvk-þf, og þar með til að svara ummælum hennar og stefnda S-kk-ef, er stefnandi mætti í viðtal í sjónvarpsþættinum Silfur Egils á sjónvarpsstöð réttargæslustefnda.

201

Þótt fallast megi á það með stefnanda, að stefndi S-kk-nf hefðigetað gert frekari reka að því að ná sambandi við hann áður en umrætt viðtal við meðstefndu var birt, til að gefa honum kost á að tjá sig um þær ávirðingar sem á hann höfðu verið bornar, þá verður ekki fallist á að það geti eitt og sér leitt til ómerkingar hinna stefndu ummæla, eins og hér háttar til, eða ábyrgðar stefnda á þeim forsendum að hann hafi ekki verið í góðri trú eða brotið gegn góðum starfsháttum blaðamanna.

202

Í þessu samhengi þykir tvennt einkum skipta máli, að mati dómsins. Annars vegar það, að talsverð umræða hafði áður verið um sum þau atriði sem rædd voru í umræddu viðtali í Morgunútvarpi Rásar 2, þ. m. t. um veikindi stefndu A-kvk-ef og meint kynferðisbrot stefnanda, sbr. það sem áður segir. Sjónarmið stefnanda þar að lútandi höfðu auk þess, að minnsta kosti að hluta til, komið fram áður, þ. á m. í Stundinni hinn 11. janúar 2019.

203

Hitt atriðið sem máli skiptir í þessu samhengi, að mati dómsins, er að þótt ekki liggi fyrir hvaða gögn það nákvæmlega voru sem stefndi hafði undir höndum og hefur borið um að hafa kynnt sér, áður en viðtalið var birt, þá bendir flest til þess að meðal þeirra gagna hafi verið margvísleg gögnsem málið varðaði, þ. á m. gögn sem stefnda hafði ekkert með að gera, s. s. gögn frá opinberum aðilum og gögn frá stefnanda sjálfum, sem að hluta til styrktu þann staðreyndagrunn sem lá fyrir á þeim tíma er viðtalið var birt, að minnsta kosti hvað varðaði meinta aðkomu stefnanda að nauðungarvistun meðstefndu A-kvk-ef.

204

Á það er einnig að líta að stefnanda gafst um hálfum mánuði síðar færi á að svara fyrir sigá sjónvarpsrás réttargæslustefnda, þar sem hann svaraði meðal annars þeim ávirðingum sem á hann höfðu verið bornar, bæði þeim sem stefnda A-kvk-nf hafði sett fram í nefndu viðtali í Morgunútvarpi Rásar 2, sem og öðrum ávirðingum sem á stefnanda höfðu verið bornar af öðrum aðilum. Verður þar af leiðandi ekki séð að hallað hafi á stefnanda í reynd, í þessu samhengi, þegar málavextir eru metnir heildstætt.

5

205

Ummæli undir lið 11, sem viðhöfð voru af stefnda S-kk-þgf G-kk-þgf í Morgunútvarpi Rásar 2 hinn 17. janúar 2019, voru svohljóðandi: „... að J-kk-nf B-kk-nf hafi notað aðstöðu sína sem sendiherra til að láta nauðungarvista hana á geðdeild.“206

Orðrétt er sú setning sem hefur þennan textabút að geyma svohljóðandi: „A-kvk-nf fullyrðir og styður það gögnum sem að Morgunútvarpið hefur séð og hefur undir höndum að J-kk-nf B-kk-nf hafi notað aðstöðu sína sem sendiherra til að láta nauðungarvista hana á geðdeild.“ Þar sem um endursögn er að ræða á því sem meðstefnda A-kvk-nf hefur sagt, ásamt tilvísun til skjallegra gagna, þá verður að telja að hér sé um gildisdóm að ræða, fremur en staðhæfingu um staðreynd.

207

Ummælin eiga sér m. a. stoð í áðurnefndu viðtali meðstefndu A-kvk-ef við DV og kæru hennar til lögreglu árið 2013, svo og að nokkru leyti í ummælum meðstefndu A-kvk-ef samkvæmt liðum 2 og 3 hér að framan, einkum ef þau eru virt heildstætt og í samhengi við annan texta viðtalsins, svo og í öðrum gögnum málsins.

208

Meðal gagna málsins eru beiðnir um nauðungarvistun meðstefndu A-kvk-ef, settar fram á bréfsefni sendiráðs Íslands í Bandaríkjunum, þ. m. t. símbréf, dagsett 29. janúar 2001, og símbréf, dagsett 12. apríl 2002. Meðal gagna málsins er sömuleiðis skjal sem ber með sér að afskipti lögreglu af meðstefndu A-kvk-þgf hinn 9. apríl 1998 hafi verið skráð hjá lögreglu sem aðstoð við erlend sendiráð.

209

Meðal gagna málsins er enn fremur viðbótargreinargerð meðstefndu A-kvk-ef til ríkissaksóknara, dagsett 20. febrúar 2014, þar sem segir orðrétt: „M. ö. o. hefur kærði [innskot: stefnandi málsins] með einkar ósvífnum hætti í skjóli embættis síns og stöðu, sem fyrrum utanríkisráðherra og sendiherra Íslands, knúið fram frelsissviptingu kæranda [i nnskot: stefndu A-kvk-ef]...“

210

Að þessu virtu verður að telja að ummælin eigi sér nægilega stoð í fyrirliggjandi staðreyndum, þótt ekkert verði fullyrt um það hvort stefnandi hafi í raun notað aðstöðu sína sem sendiherra í þessu skyni, þótt meðstefnda A-kvk-nf haldi því fram. Því hefur stefnandi mótmælt og sagt að hann hafi einfaldlega gripið það bréfsefni sem hendi var næst til að koma dóttur sinni til aðstoðar.

211

Þá verður einnig að telja að meðstefnda A-kvk-nf eigi rétt á að hafa sína skoðun á réttmæti og framkvæmd þeirra nauðungarvistana sem hún sætti, svo og til að tjá þá skoðun sína, sem varin er af 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 10. gr. MSE. Stefndi S-kk-nf hafði að sama skapi heimild til að miðla ummælum meðstefndu, enda verður ekki annað séð en að hann hafi verið í góðri trú um réttmæti þeirra og að ummælin hafi ekki gengið nærri hagsmunum stefnanda en nauðsyn bar til, eins og á stóð.

212

Ummæli undir lið 12 hér að framan, sem viðhöfð voru af stefnda S-kk-þgf, voru svohljóðandi: „ Sá fundur A-kvk-ef og J-kk-ef B-kk-ef segir hún hafa reynst sér örlagaríkur og orðið til þess að hún var í fyrsta sinn nauðungarvistuð á geðdeild.“213

Þegar þessi ummæli eru virt heildstætt og í samhengi við málavexti, má ráða að þau vísa til frásagnar meðstefndu A-kvk-ef af því er hún telur vera afleiðingar þess, að hún hafi árið 1992 í fyrsta sinn gengið á stefnanda og sakað hann um kynferðisbrot.

Afleiðingarnar hafi verið þær sem hún hefur lýst, en ávallt síðan hafi verið vísað til fyrri sögu stefndu A-kvk-ef við inngrip geðlækna í líf hennar.

214

Óumdeilt er að meðstefnda A-kvk-nf lagðist inn á geðdeild árið 1992, en hér mun vera um það tilvik að ræða sem var tilefni ummæla meðstefndu undir lið 1 hér að framan. Aðila greinir á um hvernig til þeirrar innlagnar kom, en óháð því þá hefur meðstefnda A-kvk-nf rétt á að hafa sína skoðun á þeim atburðum, svoog til að tjá þá skoðun sína. Sú tjáning er varin af 1. m gr. 73. g r. stjórnarskrárinnar og 1. m gr. 10. g r. MSE.

215

Stefndi S-kk-nf hafði sömuleiðis heimild til að miðla þeirri skoðun meðstefndu. Hér var um að ræða gildisdóm, sem að mati dómsins hafði fullnægjandi stoð í fyrirliggjandi staðreyndum, auk þess sem meðstefnda A-kvk-nf hafði áður greint frá þessu atviki, m. a. í viðtali við DV árið 2013. Ekki er heldur hægt að efast um að ummæli stefnda S-kk-ef hafi verið sett fram í góðri trú, auk þess sem þau verða ekki talin hafa gengið nærri hagsmunum stefnanda en nauðsyn bar til eins og hér stóð á.

216

Ummæli undir lið 13 hér að framan, sem viðhöfð voru af stefnda S-kk-þgf, voru svohljóðandi: „... að J-kk-nf B-kk-nf hafi sett sig í samband við félagsmálayfirvöld og geðdeild með það fyrir augum að fá hana nauðungarvistaða í enn eitt skiptið.“217

Af samhengi ummælanna má ráða, að þau vísa til þess að meðstefnda A-kvk-nf hafi frétt, eftir heimkomu frá Bandaríkjunum í apríl 2002, að stefnandi hafi sett sig í samband við félagsmálayfirvöld og geðdeild með það fyrir augum að fá meðstefndu vistaða á geðdeild. Hér er því um að ræða endursögn á frásögn meðstefndu A-kvk-ef á því sem hún hafi frétt eftir heimkomu frá Bandaríkjunum, í kjölfar þess uppgjörs sem þar átti sér stað á milli hennar og foreldra hennar, sem áður hefur verið rakið, sbr. t. a. m. ummæli undir liðum 4 og 5 hér að framan.

218

Þegar ummælin eru metin heildstætt og í samhengi við málavexti, þá verður að telja að hér sé um gildisdóm að ræða en ekki staðhæfingu um staðreynd. Ummælin eiga sér þá stoð í raunverulegum atvikum sem að framan er lýst, þ. e. þau varða aðdraganda innlagnar meðstefndu á geðdeild í apríl 2002, sbr. einnig ummæli undir liðum 6 og 7 hér að framan.

219

Meðal gagna málsins er símbréf stefnanda, dagsett 12. apríl 2002, þar sem þess er beiðst að meðstefnda A-kvk-nf verði nauðungarvistuð að læknisráði, lögregluskýrsla, dagsett sama dag, skýrsla geðdeildar Landspítalans um innlögn meðstefndu, dagsett 13. sama mánaðar, læknisvottorð, dagsett 14. sama mánaðar, ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðneytisins varðandi vistun meðstefndu á sjúkrahúsi, dagsett sama dag, og læknabréf, dagsett 13. júní 2002.

220

Þótt ekkert verði fullyrt um það hvað meðstefnda hafi heyrt eftir heimkomu til Íslands, þá staðfesta framangreind gögn að stefnandi hafði samband við geðdeild eftir heimkomu hennar til Íslands, í þeim tilgangi að fá hana nauðungarvistaða á geðdeild Landspítalans í allt að þrjár vikur, svo að hún mætti njóta bráðnauðsynlegrar læknishjálpar.

221

Á hinn bóginn verður ekki séð af framangreindum gögnum, að stefnandi hafi sett sig í samband við Félagsmálayfirvöld í greint sinn. Þvert á móti kemur fram í fyrrnefndri lögregluskýrslu frá 12. apríl 2002, að lögreglan hafi kallað Félagsmálayfirvöld til vegna afskipta af stefndu A-kvk-þgf þann dag. Þrátt fyrir það er ekki hægt að útiloka að stefnandi hafi sett sig í samband við Félagsmálayfirvöld í greint sinn, líkt og stefnda A-kvk-nf segist hafa heyrt, enda kemur fram í fyrrnefndu læknabréfi frá 13. júní 2002, að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafi borist „fjölmargar hringingar“ skömmu fyrir innlögn stefndu á geðdeild þann 13. apríl 2002.

222

Að framangreindu virtu verður að telja að ummæli stefnda S-kk-ef hafi verið réttlætanleg, eins og hér stóð á. Þau hafi átt sér fullnægjandi stoð í raunverulegum staðreyndum, verið viðhöfð í góðri trú og í samræmi við góða starfshætti blaðamanna, enda var um að ræða málefni sem átti erindi við almenning, þ. e. beitingu opinbers valds og réttmæti og framkvæmd nauðungarvistana. Loks verður ekki séð að ummælin hafi gengið nærri hagsmunum stefnanda en nauðsyn bar til.

223

Ummæli undir lið 14, sem viðhöfð voru af stefnda S-kk-þgf, voru svohljóðandi: „ Þar segir hún einnig að J-kk-nf B-kk-nf hafi framið sifjaspell þegar hún var fullorðin kona.“224

Orðrétt hljómar sú málsgrein sem hefur þessi ummæli að geyma svo: „Á Facebooksíðu sinni og í metoo hópnum þar sem konur hafa stigið fram og sagt frá brotum J-kk-ef B-kk-ef, lýsir hún [i nnskot: meðstefnda A-kvk-nf] þeim brotum sem hún varð fyrir m. a. sem lítið barn. Þar segir hún einnig að J-kk-nf B-kk-nf hafi framið sifjaspell þegar hún var fullorðin kona. Hún hefur enn ekki treyst sér til að greina ýtarlega frá þeim brotum.“

225

Samkvæmt orðanna hljóðan fela ummælin samkvæmt þessu í sér endursögn á færslu meðstefndu A-kvk-ef á Facebook. Í færslu meðstefndu á Facebook frá 11. janúar 2019, sem birtist á #metoo J-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf, segir orðrétt, að því er varðar þau ummæli stefnda S-kk-ef sem hér er krafist ómerkingar á: „Svo framdi hann sifjaspell, þegar ég var orðin fullorðin. Frá því segi ég síðar, því ég orka ekki að festa fleiri orð á blað í bili.“

226

Meðstefnda A-kvk-nf hefur, að mati dómsins, ekki gefið greinargóðar lýsingar á ákveðnu tilviki í þessu samhengi, en skýrði þessi ummæli sín þannig við skýrslugjöf fyrir dóminum, að þau vísuðu til orðróms, sem gengið hefði á geðdeild Landspítalans um tíma, á meðan á nauðungarvistun stefndu stóð árið 2002, sbr. ummæli 7, 11 og 13 hér að framan. Samkvæmt áður tilvitnuðu læknabréfi frá 13. júní 2002 stóð innlögn stefndu a. m. k. frá 13. apríl til 14. júní það ár.

227

Á meðal gagna málsins er bréf I, til stefndu A-kvk-ef, dagsett 11. september 2013, en nefndur lögfræðingur aðstoðaði stefndu samkvæmt því sem í bréfinu segir „vegna meintra kynferðisbrota föður hennar J-kk-ef B-kk-ef H-kk-ef á hendur henni“.

228

Í bréfi lögfræðingsins er vísað til símtals sem hann kveðst hafa átt við H þann 5. september 2013. Segir svo orðrétt: „ Árið 2002 var A-kvk-nf S-kvk-nf vistuð á geðdeild Landspítalans í Rvk um tíma. H [...] tjáði mér í umræddu símtali, að það hafi verið almannarómur á geðdeildinni að þangað hafi komið reglulega faðir hennar J-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf, sótt hana af deildinni og skilað síðar. Þetta hafi gerst í nokkur skipti og tjáði H mér, að starfsmenn deildarinnar hafi verið þess fullvissir að heimsóknir ofangreinds hafi verið í þeim tilgangi að nota hana í kynferðislegum tilgangi. Þagað hafi verið um þetta á deildinni og starfsmenn ekki vitað hvert þeir ættu að snúa sér til að tilkynna grunsemdir sínar.“ Í bréfinu er sömuleiðis vitnað í tvo þáverandi starfsmenn geðdeildar Landspítalans, annan undir nafni, án þess þó að fullyrt sé að orðrómurinn sé frá þeim kominn.

229

Að þessu meinta atviki var sömuleiðis vikið í kæruskýrslu meðstefndu A-kvk-ef til lögreglu frá 2013, sem er meðal gagna málsins, þar sem orðrétt segir:„Hvort það var þetta árið sem faðir minn sótti mig í heimsóknartímum á bíl sínum til að nauðga mér eða árið á undan – man ég hins vegar ekki, það rifjaðist upp fyrir mér, eins og fram hefur komið í skýrslutöku minni hjá lögreglunni 8. október sl. fyrr en ég las skrif G-kk-ef um (í mars 2012), þ. e. minningar mínar af typpinu á þessum föður mínum og leðursætum Opel ráðherrabílsins, sem nú H hefur vottað fyrir bæði mér og I, lögfræðingi, að starfsfólki geðdeildarinnar (33 C) hafi verið kunnugt um,...“230

Samkvæmt þessu virðist stefnda hafa komið þessari frásögn á framfæri við lögreglu, í tengslum við kæru sína árið 2013, en málið var hins vegar fellt niður áður en til rannsóknar kom, eins og áður segir, og var sú niðurstaða síðar staðfest af embætti ríkissaksóknara.

231

Skrifum nefnds G, sem munu hafa birst á Facebook- síðu [...]stefndu A-kvk-ef, vitnisins J hinn 28. apríl 2012, er nánar lýst í greinargerð stefndu fyrir dóminum, en í tilvitnuðum ummælum hans segir m. a. orðrétt: „Hún var á geðdeildinni í tvo mánuði og ekki einu sinni kom neitt ykkar til að heimsækja hana heldur sneruð þið öll við henni köldu baki. K [...] L kom einu sinni með lopapeysu handa henni frá ykkur, annars ekki neitt, jú nema eitt skipti þá kom hann faðir þinn J-kk-nf B-kk-nf H-kk-nf og sótti hana. Fór með hana í bíltúr og nauðgaði henni.“

232

Ekki verður séð að annarra gagna njóti við, sem stutt geti staðhæfingu stefndu A-kvk-ef um að stefnandi hafi framið sifjaspell með henni á fullorðinsaldri.

233

Hugtakið sifjaspell er lagalegt hugtak, sem felst í háttsemi sem verið hefur refsiverð hér á landi frá þjóðveldisöld. Hinn refsiverði verknaður felst nánar tiltekið í kynferðislegu samneyti á milli foreldra og barna eða annarra ættingja í beinan legg, eða milli systkina. Hugtakið er, líkt og hugtakið barnagirnd, hlutlægt í eðli sínu og vísar sömuleiðis til staðreynda sem hægt er að sanna.

234

Samkvæmt 1. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga, eins og hún hljóðaði árið 2002, er ætlað brot á að hafa átt sér stað, þá varðaði það refsingu allt að 6 árum að hafa samræði eða önnur kynferðismök við barn sitt, eða annan niðja, og 10 árum væri barnið yngra en 16 ára. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar varðaði önnur kynferðisleg áreitni manns gagnvart barni sínu eða öðrum niðja en sú sem í 1. mgr. greind i allt að 2 ára fangelsi og allt að 4 ára fangelsi væri barnið yngra en 16 ára.

235

Af framansögðu má ljóst vera að aðdróttun um sifjaspell er í eðli sínu mjög alvarleg og gengur mjög nærri hagsmunum og réttindum þess einstaklings sem hún varðar, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. MSE. Af þeim sökum verður almennt séð að gera ríkari kröfur til nauðsynjar ummæla af þeim toga, þannig að þau verði talin rúmast innan leyfilegrar tjáningar sem varin er af 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 10. gr. MSE.

236

Í máli þessu háttar hins vegar svo til, aðe kki er gerð krafa um ómerkingu áðurnefndra ummæla stefndu A-kvk-ef, sem stefndi S-kk-nf vitnar til í ummælum sínum og birtust á Facebook þann 11. janúar 2019. Stefnandi gerir hins vegar kröfu um ómerkingu ummæla stefnda S-kk-ef, sem byggðust á ummælum meðstefndu A-kvk-ef og fólu í sér nákvæma tilvitnun til þeirra.

237

Síðarnefndu ummælin, þ. e. ummæli meðstefndu A-kvk-ef á Facebook hinn 11. janúar 2019, styðjast að hennar sögn við framangreind gögn og lýsingar, þ. e. óljósan og órökstuddan orðróm, sem stefnda A-kvk-nf hefur eftir öðrum, fremur en skýra lýsingu hennar sjálfrar á tilteknu atviki eða atvikum. Óumdeilt er að stefnandi var á þeim tíma búsettur í Bandaríkjunum og því vart fær um að fremja þann verknað sem hann er sakaður um, óháð öðru.

238

Stefnandi byggir kröfu sína um að greind ummæli stefnda S-kk-ef verði ómerkt á því, að stefndi S-kk-nf hafi ekki getað verið í góðri trú um sannleiksgildi ummæla meðstefndu A-kvk-ef, að virtum þeim gögnum sem hann hafi haft undir höndum áður en umrætt viðtal var tekið upp og birt.

239

Eins og áður segir liggur ekki ljóst fyrir hvaða gögn það nákvæmlega voru sem stefndi S-kk-nf hafði til skoðunar í greint sinn. Þannig er t. a. m. óljóst hvort hann hafði séð tilvitnað bréf I lögfræðings, til meðstefndu A-kvk-ef, eða kæruskýrslu meðstefndu til lögreglu frá árinu 2013, þótt líklegast verði að telja að hann hafi í það minnsta haft síðarnefnda gagnið.

240

Þá er enn fremur óljóst hvort stefnda S-kk-þgf hafi, í þessu samhengi, verið kunnugt um efnisatriði ásakana meðstefndu A-kvk-ef á hendur stefnanda, eða á hvaða grunni ummæli með stefndu A-kvk-þgf á Facebook hinn 11. janúar 2019 byggðust. Á sama hátt er óljóst hvort stefnda S-kk-þgf hafi verið það ljóst, að umrætt atvik hafi átt að hafa gerst árið 2002 er stefnandi var búsettur í Bandaríkjunum.

241

Í þessu samhengi er vert að nefna, að samkvæmt 1. m gr. 236. g r. almennra hegningarlaga eru gerðar strangari kröfur til ásetnings, en sem leiðir af 18. g r. sömu laga, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 215/2014. Samkvæmt því nægir ekki að ummæli séu ósönnuð til að tiltekin háttsemi geti fallið undir ákvæðið, heldur verður sá sem þau lét frá sér að hafa vitað eða að minnsta kosti mátt standa í þeirri trú að ummælin hafi verið ósönn.

242

Að framangreindu virtu er ekki hægt að slá því föstu að stefndi S-kk-nf hafi mátt vita betur í greint sinn, jafnvel þótt telja verði ósannað með öllu að stefnandi hafi framið sifjaspell með meðstefndu A-kvk-þgf, eins og hún hefur haldið fram. Þess í stað verður að miða við að stefndi S-kk-nf hafi verið í góðri trú er ummæli hans voru viðhöfð. Verður samkvæmt því að hafna því að stefndi S-kk-nf hafi með ummælum sínum brotið gegn 1. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga.

243

Á sama hátt verður að miða við að ummæli stefnda S-kk-ef hafi átt sér fullnægjandi stoð í viðunandi staðreyndagrunni, óháð sannleiksgildi ummæla stefndu A-kvk-ef sem hún birti á Facebook hinn 11. janúar 2019, enda fela ummæli stefnda S-kk-ef ekki annað í sér en nákvæma tilvísun til þess, að meðstefnda haldi því þar fram að stefnandi hafi framið sifjaspell þegar hún var fullorðin kona. Sú fullyrðing stefnda Sigmarserrétt, svo langt sem hún nær. Að því virtu verður enn fremur að hafna því að stefndi S-kk-nf hafi með ummælum sínum brotið gegn 235. gr. almennra hegningarlaga.

244

Því til viðbótar, verður að telja að stefnandi hafi haft mesta hagsmuni af þvíað verja sig gegn aðdróttun um að hann hafi framið sifjaspell, sem stefnda A-kvk-nf birti á Facebook hinn 11. janúar 2019, og eftir atvikum krefjast ómerkingar á þeim ummælum, á þeim forsendum að um ærumeiðandi aðdróttun væri að ræða. Það hefur hann hins vegar ekki gert.

245

Það er sömuleiðis mat dómsins, að framangreindir hagsmunir stefnanda til að verjast ætlaðri ærumeiðandi aðdróttun um sifjaspell, séu, eins og hér stendur á, tryggðir með fullnægjandi hætti, og í raun best tryggðir eftir þeim leiðum sem honum standa opnar samkvæmt íslenskum lögum til að krefjast ómerkingar þeirra ummæla sem stefnda A-kvk-nf birti á Facebook hinn 11. janúar 2019, sbr. í þessu samhengi dóm Mannréttindadómstóls Evrópu frá 16. mars 2017 í máli O-kk-ef gegn Íslandi nr. 58493/13.

246

Ómerking ummæla stefnda S-kk-ef undir þessum lið myndi hins vegar litlu breyta varðandi þá hagsmuni stefnanda að fá að njóta friðhelgi einkalífs að þessu leyti, sbr. 1. m gr. 71. g r. stjórnarskrárinnar og 1. m gr. 8. g r. MSE, þar sem frumheimildin, þ. e. ummæli stefndu A-kvk-ef á Facebook, myndi eftir sem áður standa óhögguð, án tillits til dóms í þessu máli.

6

247

Samkvæmt 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga má í meiðyrðamáli dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefst þess sem misgert var við. Stefnandi hefur í máli þessu krafist ómerkingar á tilgreindum ummælum í 14 liðum, sem rakin hafa verið hér að framan.

248

Með vísan til þeirra röksemda, sem raktar hafa verið hér að framan, þ. m. t. við umfjöllun um einstaka liði, þá er það niðurstaða dómsins að hafna beri kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla stefndu A-kvk-ef undir liðum 1- 7 og 9, svo og kröfu stefnanda um ómerkingu ummæla stefnda S-kk-ef undir liðum 11- 14, þar sem ummæli samkvæmt þessum liðum rúmist innan leyfilegrar tjáningar hvors um sig, þ. e. stefndu A-kvk-ef og stefnda S-kk-ef, sem varin er af 1. og 2. mgr. 73. gr., sbr. og 1. mgr. 10. gr. MSE. Ummæli undir þessum liðum verða af þeim sökum, eins og mál þetta er vaxið, talin réttlætanleg eins og á stóð og því ekki um að ræða brot gegn 235. g r. eða 1. eða 2. m gr. 236. g r. almennra hegningarlaga.

249

Að sama skapi er ekki unnt að fallast á það með stefnanda, að athugasemdir og aðfinnslur stefndu A-kvk-ef varðandi það hvernig staðið var að framkvæmd nauðungarvistana hennar, sbr. ummæli undir liðum 1, 2, 3, 6, 7 og 9, eða ummæli stefnda S-kk-ef, sbr. liði 11, 12 og 13, hafi eins og hér háttar til falið í sér ásökun um að stefnandi hafi brotið gegn 134. eða 139. gr. almennra hegningarlaga.

250

Með vísan til þeirra röksemda, sem raktar hafa verið hér að framan, þ. m. t. við umfjöllun um einstaka liði, þá er það hins vegar niðurstaða dómsins, að stefnda A-kvk-nf hafi, með ummælum sínum undir liðum 8 og 10 hér að framan, farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar, sem varin er af 1. og 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 10. gr. MSE. Þau ummæli gangi að sama skapi of nærri hagsmunum stefnanda til friðhelgi einkalífs, sem varðir eru af 1. mgr. 71. gr. stjórnarkrárinnar og 1. mgr. 8. gr. MSE. Því sé um ærumeiðandi ummæli að ræða, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga, sem ómerkja beri samkvæmt 1. mgr. 241. gr. sömu laga.

251

Stefnda byggir mál sitt á því að jafnvel þótt talið verði að hún hafi í einhverjum tilvikum farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar, þá beri eigi að síður að sýkna hana af kröfum stefnanda, þar sem um orðhefnd hafi verið að ræða, sbr. 239. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt því ákvæði er heimilt að láta refsingu samkvæmt 234. og 235. gr. falla niður, ef tilefni ærumeiðingar var ótilhlýðilegt hátterni þess manns, sem telur sér misboðið, eða hann hefur goldið líku líkt.

252

Vísar stefnda í þessu samhengi til þess að stefnandi hafi viðhaft meiðandi ummæli um stefndu, þ. m. t. ítrekað í janúar og febrúar 2019, m. a. í sjónvarpsviðtali á sjónvarpsstöð réttargæslustefnda hinn 3. febrúar það ár. Helsta vörn stefnanda gegn frásögnum kvenna um meinta kynferðislega áreitni stefnanda í þeirra garð, hafi verið sú að þessar frásagnir ættu rót sína að rekja til meintrar geðveiki stefndu og að hún stæði á bak við allar þessar frásagnir. Stefndu hafi verið gróflega misboðið að þurfa að sæta slíkum ásökunum.

253

Fallast má á það með stefndu, að framangreint háttalag stefnanda hafi verið verulega ámælisvert og ögrandi í hennar garð, svo og að það hafi falið í sér niðrandi atlögu að persónu stefndu og mannorði hennar. Ekki verður séð að nokkur rökræn eða skynsamleg tenging hafi getað verið á milli meintra veikinda stefndu A-kvk-ef og frásagna þeirra fjölmörgu kvenna, sem borið höfðu stefnanda sökum. Samkvæmt því hafi hvorki verið tilefni fyrir stefnanda, né nauðsyn, að tengja þetta tvennt saman.

254

Að sama skapi verður að telja, að stefnandi hafi mátt vænta þess, er hann hóf máls á meintum veikindum stefndu í aðdraganda umfjöllunar Stundarinnar hinn 11. janúar 2019, og tengdi þau við frásagnir þeirra kvenna sem stigið höfðu fram og sakað hann um kynferðislega áreitni, að stefnda myndi bregðast kröftuglega við ögrandi og niðrandi ummælum stefnanda um hana, en ummæli stefndu undir lið 8 hér að framan féllu eftir að stefnandi hafði látið ummæli sín falla í viðtali við blaðamann Stundarinnar.

255

Hið sama má segja um umfjöllun stefnanda í sjónvarpsþættinum Silfur Egils hinn 3. febrúar 2019, og ummæli sem stefnandi lét þar falla um stefndu og meint veikindi hennar, en stefnda hefur borið að hún hafi m. a. látið ummæli sín undir lið 10 hér að framan falla á Facebookí kjölfar þess þáttar og vegna þeirrar móðgunar sem hún hafi upplifað frá hendi stefnanda. Slíkt má raunar einnig ráða af færslu stefndu á Facebookþann 5. febrúar 2019, sem hefst með orðunum „Ég ligg undir feldi, helsár (en ekki enn dauð!) vegna þeirra lyganna spjóta sem afinn, JBH, skýtur nú frammi fyrir alþjóð [...].“

256

Þótt samkvæmt framansögðu megi fallast á það með stefndu A-kvk-þgf, að tilefni ummæla hennar undir liðum 8 og 10 hér að framan, hafi að nokkru leyti verið sú háttsemi stefnda að vekja opinberlega máls á, og viðhalda, umræðu um meint veikindi hennar og ætluð tengsl þeirra við frásagnir þeirra kvenna, sem stigið höfðu fram og lýst ámælisverðri hegðun stefnanda í þeirra garð, þá er ekki hægt að fallast á það með stefndu, að fallið skuli frá ómerkingu ummæla undir þessum liðum, þar semum orðhefnd hafi verið að ræða, sbr. 239. gr. almennra hegningarlaga.

257

Skiptir þar mestu, að mati dómsins, að stefnda átti þess kost að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í greint sinn, án þess að skerða um of réttindi stefnanda til friðhelgi einkalífs. Henni stóðu þannig vægari úrræði til boða, sem tryggðu rétt hennar og möguleika á að verja sig gegn ummælum stefnanda. Stefnda hefði t. a. m. getað hagað orðum sínum með þeim hætti að um gildisdóm væri að ræða, fremur en staðhæfingu um staðreynd, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 306/2001. Verður hún að bera halla af því að hafa ekki gert það.

258

Í málinu hefur stefnandi krafist þess að stefndi S-kk-nf verði dæmdur til að greiða honum miskabætur samkvæmt 1. mgr. 26. mgr. skaðabótalaga, á þeim forsendum að hann hafi með ummælum sínum, sem rakin eru hér að framan, framið ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda, sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á, enda sé um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða, sem bæði séu rangar og bornar út og birtar opinberlega gegn betri vitund.

259

Því andmælir stefndi S-kk-nf á þeim forsendum að lög standi ekki til þess að fallist verði á kröfu stefnanda að þessu leyti, þ. m. t. að háttsemi stefnda verði metin honum til stórfellds gáleysis. Stefndi verði ekki dæmdur til miskabóta nema talið verði að hann hafi gerst brotlegur við ábyrgðarreglur laga um fjölmiðla og að uppfylltum öðrum lagaskilyrðum. Kröfunni er auk þess mótmælt sem of hárri.

260

Eins og að framan segir er það niðurstaða dómsins að hafna beri kröfu stefnanda um að ummæli undir liðum 11- 14, sem viðhöfð voru af stefnda S-kk-þgf, skuli ómerkt. Er það mat dómsins að leggja verði til grundvallar, eins og mál þetta er vaxið, að stefndi S-kk-nf hafi verið í góðri trú er hann viðhafði ummælin, að þau hafi átt sér viðhlítandi stoð í fullnægjandi staðreyndagrunni, eins og á stóð hverju sinni, og að stefndi hafi ekki gengið of nærri hagsmunum stefnanda en efni stóðu til.

261

Með sömu rökum er það niðurstaða dómsins að ekki séu skilyrði til þess, eins og mál þetta er vaxið, að stefndi S-kk-nf verði dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, þar sem ekki er unnt að fallast á það með stefnanda, að stefndi hafi valdið stefnanda ólögmætri meingerð með nefndum ummælum sínum, eða bótaskyldu tjóni sem hann beri ábyrgð á. Stefnandi verður að bera halla af sönnunarskorti hvað þetta atriði varðar. Er þessari kröfu stefnanda því hafnað.

262

Í stefnu gerir stefnandi kröfu um að forsendur og niðurstaða dóms í málinu verði birt í Morgunútvarpi Rásar 2, eigi síðar en sjö dögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónurfyrir hvern dag sem líður umfram áðurgreindan frest. Vísar stefnandi til 59. gr. laga um fjölmiðla máli sínu til stuðnings.

263

Ekki er ljóst af stefnunni að hverjum þessari kröfu er beint, en við munnlegan flutning málsins fyrir dóminum lýsti lögmaður stefnanda því yfir að krafan beindist að stefnda S-kk-þgf og réttargæslustefnda. Að því virtu, og með hliðsjón af 45. gr. laga um meðferð einkamála, verður því við það miðað að kröfu þessari sé ekki beint að stefndu A-kvk-þgf.

264

Stefndi S-kk-nf mótmælir framangreindri kröfu, svo og réttargæslustefndi. Stefndi og réttargæslustefndi telja kröfuna vanreifaða, auk þess sem henni geti vart verið beint að réttargæslustefnda, sem þó fari með dagskrárvaldið, ólíkt stefnda S-kk-þgf, sbr. einnig 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála. Kröfu um dagsektir er jafnframt mótmælt sem of hárri.

265

Samkvæmt 1. mgr. 59. gr. laga um fjölmiðla má ákveða í dómi, að viðlögðum dagsektum og eftir kröfu þess sem misgert er við, að forsendur og dómsorð skuli birt þegar um ritmiðil er að ræða, eða grein gerð fyrir þeim í dagskrá þegar um hljóð- eða myndmiðil er að ræða. Það skilyrði þarf þó að vera uppfyllt, að fjölmiðlaveitu, eða öðrum sem ábyrgð ber á efni samkvæmt lögum um fjölmiðla, hafi verið dæmd refsing, ummæli ómerkt eða fébætur dæmdar.

266

Eins og áður segir er óumdeilt að réttargæslustefndi telst vera fjölmiðlaveita í skilningi 15. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga um fjölmiðla. Sem fjölmiðlaveita rekur réttargæslustefndi fjölmiðla, sbr. 13. tölulið sömu greinar, með tiltekinni dagskrá, sbr. 4. tölulið sömu greinar, sem samanstendur af dagskrárliðum, sbr. 5. tölulið sömu greinar. Morgunútvarp Rásar 2 er einn slíkur dagskrárliður.

267

Samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga um fjölmiðla telst ábyrgðarmaður vera sá starfsmaður fjölmiðils, sem ber ritstjórnarlega ábyrgð á efni og efnisvali og ákvarðar hvernig það er skipulagt, t. d. ritstjóri, dagskrárstjóri eða útvarpsstjóri. Samkvæmt gögnum málsins og vefsíðu réttargæslustefnda, www. ruv. is, er B-kk-nf Þ-kk-nf B-kk-nf dagskrárstjóri Rásar 2. Útvarpsstjóri er S-kk-nf E-kk-nf.

268

Að framansögðu virtu verður ekki séð að stefndi S-kk-nf hafi vald til að ákveða það hvað verði birt í fjölmiðlum réttargæslustefnda, þ. á m. á Rás 2. Þegar af þeirri ástæðu má ljóst vera aðþað er ekki á valdi stefnda S-kk-ef að fullnægja dómi um birtingu á niðurstöðu dóms og forsendna hans í Morgunútvarpi Rásar 2, ef fallist yrði á kröfu stefnanda að þessu leyti.

269

Stefndi S-kk-nf hefur auk þess hvorki verið dæmdur til refsingar, ummæli hans ómerkt eða hann dæmdur til að greiða skaðabætur. Í ljósi þess verður ekki séð að lagaskilyrðum 1. mgr. 59. gr. laga um fjölmiðla sé fullnægt, eins og hér stendur á, þar sem skilyrðinu um ábyrgð samkvæmt ákvæðum fjölmiðlalaga er ekki fullnægt. Með vísan til þess er kröfu stefnanda um birtingu dóms og dómsforsendna þar með hafnað, að því marki sem hún beinist að stefnda S-kk-þgf.

270

Eins og áður segir verður ekki ráðið af stefnu að stefnandi beini kröfu sinni um birtingu dóms og dómsforsendna að réttargæslustefnda, en sú yfirlýsing var sem fyrr segir sett fram af hálfu lögmanns stefnanda við aðalmeðferð málsins. Til samræmis við stefnu, gerir réttargæslustefndi ekki aðra kröfu í greinargerð en að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað.

271

Samkvæmt 1. mgr. 21. g r. laga um meðferð einkamála verður aðila stefnt til réttargæslu í máli í þeim tilgangi að veita aðila máls styrk í málinu eða til að gæta þar annars réttar síns. Samkvæmt 2. mgr. 21. gr. verða kröfur ekki gerðar á hendur réttargæslustefnda og getur hann ekki gert kröfu um annað en málskostnað sér til handa. Á sama hátt getur dómur í máli þessu ekki bundið réttargæslustefnda með sama hætti og stefndu, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála.

272

Að framangreindu virtu, og með vísan til 2. mgr. 21. gr. og 1. mgr. 111. gr. laga um meðferð einkamála, ber að vísa kröfu stefnanda um birtingu niðurstöðu og forsendna dóms þessa í Morgunútvarpi Rásar 2 frá dómi, að því marki sem hún beinist að réttargæslustefnda.

273

Að virtum úrslitum málsins, og með hliðsjón af atvikum öllum og 3. m gr. 130. g r. laga um meðferð einkamála, þykir rétt að málskostnaður falli niður og að hver aðili beri sinn kostnað af málinu.

274

Gjafsóknarkostnaður stefndu A-kvk-ef, að fjárhæð 4.500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga um meðferð einkamála.

275

Af hálfu stefnanda flutti málið V-kk-nf H-kk-nf V-kk-nf lögmaður.

276

Af hálfu stefndu A-kvk-ef flutti málið G-kk-nf I-kk-nf J-kk-nf lögmaður.

277

Af hálfu stefnda S-kk-ef og réttargæslustefnda Ríkisútvarpsins ohf. flutti málið S-kk-nf A. S-kk-nf lögmaður.

278

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Ómerkt eru ummæli stefndu, A-kvk-ef S-kvk-ef, sem féllu í Morgunútvarpi Rásar 2 þann 17. janúar 2019: „Fíkn, auðvitað er barnagirnd fíkn, þetta er fíkn.“

Ómerkt eru ummæli stefndu, A-kvk-ef S-kvk-ef, sem sett voru fram á Facebook- síðu hennar þann 5. febrúar 2019: „... og sigra hann og hans barnaníðingabandalag.“

Stefnda, A-kvk-nf S-kvk-nf, skal að öðru leyti vera sýkn af kröfum stefnanda, J-kk-ef B-kk-ef H-kk-ef, í máli þessu.

Stefndi, S-kk-nf G-kk-nf, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, J-kk-ef B-kk-ef H-kk-ef, í máli þessu.

Kröfu stefnanda, J-kk-ef B-kk-ef H-kk-ef, á hendur réttargæslustefnda, Ríkisútvarpinu ohf., um að forsendur og niðurstaða dóms í málinu verði birt í Morgunútvarpi Rásar 2, eigi síðar en sjö dögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur, fyrir hvern dag sem líður umfram áðurgreindan frest, er vísað frá dómi.

Málsaðilar skulu hver um sig bera sinn kostnað af málinu.

Gjafsóknarkostnaður stefndu, A-kvk-ef S-kvk-ef, að fjárhæð 4.500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

J-kk-nf R-kk-nf J-kk-nf