E-1567/2019

Dómur:

Mál þetta var höfðað 18. september 2019 og dómtekið 27. maí 2020 að loknum munnlegum málflutningi. Málið höfðaði A, [...]. A lést [...] 2020 og tók dánarbú hans við aðild að málinu 27. apríl á grundvelli 2. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 85. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Verður hér eftir vísað til dánarbúsins sem stefnanda í málinu. Stefnda er B, [...].

Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði dæmd til greiðslu 2.000.000 króna miskabóta með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. júlí 2019 til greiðsludags, en til vara að hún verði dæmd til greiðslu lægri miskabóta að mati dómsins með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu.

Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

I.

Stefnandi kynntist stefndu 2014 er þau voru [...] í [...]við Háskóla Íslands (HÍ). Í byrjun sumars 2015 fóru þau á nokkur stefnumót. Þann 13. júlí tjáði stefnandi stefndu að hann væri ekki tilbúinn að binda sig og sleit sambandinu. Að sögn stefndu höfðu þau áður átt kynferðislegt samneyti í byrjun júlí og upplifði hún kynlífið sem mjög gróft og harkalegt af hálfu stefnanda. Að hennar sögn hafi þau hist aftur fyrir tilviljun 15. ágúst, endað saman á stúdentagörðum HÍ og stundað kynlíf, sem hún upplifði á sama hátt og í júlí.

Þann 16. maí 2017 óskaði stefnda eftir að hitta stefnanda og mæltu þau sér mót á veitingastað 24. sama mánaðar. Þar greindi stefnda frá upplifun sinni af kynferðislegu ofbeldi af hálfu stefnanda, sem hefði lagt líf hennar í rúst og vildi að hann horfðist í augu við háttsemi sína og þær afleiðingar sem hún hefði haft á stefndu. Stefnandi bar af sér ásakanir um ósæmilega hegðun, sagði þær ekki eiga við nein rök að styðjast og því engin ástæða fyrir hann að biðjast afsökunar.

Haustið 2018 kveðst stefnda hafa orðið áþreifanlega vör við nærveru stefnanda á á háskólasvæðinu og hafi það valdið henni mikilli vanlíðan. Sökum þessa sendi hún formanni fagráðs HÍ (fagráð um viðbrögð við kynbundinni og kynferðislegri áreitni og kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi) tölvupóst 11. október, óskaði eftir viðtalstíma og gekk á fund ráðsins 17. október. Þar greindi hún frá kynlífi með stefnanda 2015 er fæli að hennar áliti í sér kynferðisbrot, sagðist líða afar illa þegar hún sæi hann á háskólasvæðinu, tók fram að hún vildi ekki ýta stefnanda úr skólanum, en vildi íhuga hvort unnt væri að fara með málið í formlegt ferli og fá þannig niðurstöðu sem myndi gagnast henni við að jafna sig eftir viðskipti sín við stefnanda. Stefnandi var kvaddur á fund fagráðs 15. nóvember 2018 og honum kynnt kvörtun stefndu. Hann kannaðist ekki við lýsingar hennar á kynlífi þeirra og sagði af og frá að hann hafi beitt hana ofbeldi af nokkru tagi. Hann kvaðst reiðubúinn að hitta stefndu, kysi hún svo og sagðist ekki vilja hafa þetta mál hangandi yfir sér. Stefnda mætti aftur á fund fagráðs 29. nóvember og var kynnt afstaða stefnanda. Hún kvaðst afar ósátt við það að hann gengist ekki við atvikalýsingu hennar og óskaði eftir fresti til að íhuga næstu skref. Þann 5. febrúar 2019 hafði stefnda síðan símasamband við formann fagráðs og óskaði eftir því að málið færi í formlegt ferli. Stefnanda og þáverandi lögmanni hans var kynnt afstaða stefndu á fundi fagráðs 8. mars. Þar vísaði stefnandi ásökunum stefndu á bug og lögmaður hans mótmælti því að fagráð tæki málið til meðferðar. Fagráð lauk málinu með umsögn 14. júní. Segir þar að á grundvelli fyrirliggjandi gagna og andstæðra sjónarmiða aðila sé ekki unnt að komast að niðurstöðu. Fagráð legði hins vegar til að aðilar hittust með ráðinu eða hluta þess, kysi stefnda svo og reyndu þannig að leysa vandann.

Áður gerðist það 6. júní 2019 að fyrri lögmaður stefnanda ritaði stefndu bréf, krafði hana um afsökunarbeiðni, niðurfellingu máls hjá fagráði HÍ og greiðslu 2.000.000 króna miskabóta, allt innan 14 daga frá dagsetningu bréfsins, en að öðrum kosti yrði höfðað mál á hendur henni. Þann 16. júlí kærði stefnda stefnanda til lögreglu fyrir kynferðisbrot á árinu 2015 og gaf skýrslu sama dag. Við andlát stefnanda [...] sl. var ekki búið að taka af honum skýrslu vegna málsins og var rannsókn hætt 27. mars.

II.

Samkvæmt vottorði C sálfræðings 20. nóvember 2019, leitaði stefnandi til hennar 3. og 9. október sama ár. Hann greindi frá mikilli vanlíðan í tengslum við meðferð málsins hjá fagráði HÍ og sagði ásakanir stefndu hafa leitt til persónubreytinga hjá honum; hann væri afar áhyggjufullur, upplifði mikla depurð og hefði ekki lengur áhuga á að sinna fyrri áhugamálum. Þá upplifði hann að „allir viti“ um ásakanir stefndu, þar á meðal félagar hans í HÍ og hafi hann einangrast vegna þessa. Í vottorðinu segir að niðurstöður úr samtölum við stefnanda og matslistum bendi til mikilla einkenna um þunglyndi. Taldi sálfræðingurinn brýnt að stefnandi leiti sér frekari aðstoðar til að takast á við þann vanda, en hann ætti sögu um þunglyndi frá yngri árum og virtist skorta úrræði til að takast á við vanlíðan sína.

III.

Stefnda gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð máls. Hún kvaðst hafa rekist á stefnanda á háskólalóðinni haustið 2018 eftir að hann hóf þar nám að nýju og kunni illa við að vita af honum á svæðinu. Hún hafi því leitað til fagráðs HÍ með ósk um að honum yrði gert að sýna henni tillitssemi og víkja ef þau rækjust á hvort annað. Í framhaldi hafi hún mætt á fund fagráðs 17. október og greint frá sinni hlið mála, meira og minna með þeim hætti sem rakinn er í ódagsettu og óundirrituðu minnisblaði fagráðs frá fundinum. Stefnda taldi sig hafa gert þetta í trúnaði og gagnrýndi fagráð fyrir að hafa ekki upplýst hana nægilega vel um framhald mála. Hún kvaðst hafa samþykkt að fagráð tæki niður punkta frá fundinum, en ekki hafa séð umrætt minnisblað eða vitað af tilvist þess fyrr en þáverandi lögmaður stefnanda mætti heim til hennar með kröfubréfið 6. júní 2019 ásamt afriti af minnisblaðinu. Fyrir þann tíma hafi hún hugleitt að kæra stefnanda til lögreglu en ekki látið verða af því. Vegna framgöngu lögmannsins hafi hún hins vegar ákveðið að leggja fram kæruna 16. júlí.

IV.

Stefnandi reisir málið á því að stefnda hafi á fundi fagráðs 17. október 2018 fullyrt að hún hafi tvívegis orðið fyrir kynferðisbroti af hálfu stefnanda og einnig að hann noti fíkniefni. Að því er varðar samneyti aðila í byrjun júlí 2015 er vísað til eftirfarandi ummæla, sem höfð voru eftir stefndu í minnisblaði fagráðs:

„Hann hafi farið algjörlega yfir hennar mörk, tekið hana kverkataki og sýnt mikla heift. Hún hafi ítrekað beðið hann að hætta án árangurs. Þá hafi hún orðið mjög hrædd enda sé hann [...] og hún talið sig ekki hafa neitt í hann. Hann hafi verið ótrúlega harkalegur, þannig að blætt hefði úr kynfærum hennar. Leið henni illa daginn eftir, grét og fór í sturtu.“

Að því er varðar samneyti aðila 15. ágúst 2015 hafi eftirfarandi ummæli verið höfð eftir stefndu í sama minnisblaði:

„Þau hafi farið heim saman á stúdentagarða. [Stefnandi] hafi tekið inn amfetamín. Þau stunduðu kynlíf þar sem hann mun hafi tekið hana kverkataki, hún hafi reynt að ýta honum frá sér og beðið hann að hætta en hann hafa sagt henni að hann gerði það sem hann vildi. Þá hafi hann kallað hana bæði druslu, hóru og tík. Nefnir hún að [stefnandi] sé hávaxinn og mun sterkari en hún. Um morguninn hafi blætt úr kynfærum hennar.“

Stefnandi byggir á því að ofangreind ummæli stefndu feli í sér grófa árás á persónu hans og æru og séu til þess fallin að valda honum mannorðshnekki innan og utan veggja HÍ, en með ummælunum hafi stefnda borið honum á brýn nauðgun samkvæmt 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og brot á fíkniefnalöggjöf. Ummælin feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir, sem hafi fengið mjög á stefnanda andlega, sbr. fyrrgreint vottorð C sálfræðings og valdið stefnanda og fjölskyldu hans miklum skaða. Ummælin séu röng og sett fram án nokkurs sjáanlegs tilefnis, undanfara eða sönnunargagna. Ummælin feli þannig í sér ólögmæta meingerð í skilningi 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og beri á þeim grunni að dæma stefndu til greiðslu umkrafinna miskabóta. Vísar stefnandi hér einnig til grunnsjónarmiða að baki 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga, sem undirstriki ólögmætisskilyrði 26. gr. skaðabótalaganna.

Stefnandi byggir og á því að sú ákvörðun stefndu að velja fagráð HÍ sem vettvang kvörtunar sinnar feli í sér ólögmæta meingerð, en stefnda hefði með réttu átt að leita til lögreglu, enda fagráð ekki í stakk búið til að taka að sér rannsókn kynferðisbrotamála og ekki á starfssviði þess að rannsaka ætluð fíkniefnalagabrot. Málsmeðferð fagráðs hafi verið í hæsta máta óeðlileg og niðurstaðan eftir því. Stefnandi bendir á að taki fagráð mál til formlegrar meðferðar skuli ráðið tilkynna það yfirmönnum náms og starfseininga aðila máls eftir því sem þörf er á, sbr. 5. gr. verklagsreglna um viðbrögð við kynbundinni áreitni og kynferðislegri áreitni og kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi innan HÍ. Megi því ætla að ummæli stefndu fyrir fagráði hafi borist til deildarforseta í deild hvors aðila um sig og haft skaðleg áhrif á mannorð stefnanda innan HÍ.

Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi einnig til almennra reglna skaðabótaréttar og 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og telur að við ákvörðun miskabóta beri að hafa hugfast að þeim sé ætlað að hafa varnaðaráhrif gegn frekari ásetningsbrotum stefndu af þessu tagi. Hann telur foreldra og dánarbú látins manns hafa lögvarða hagsmuni af því að taka við aðild og réttindum í málinu samkvæmt 1. mgr. 22. gr., sbr. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 240. gr. almennra hegningarlaga.

V.

Stefnda vísar til 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi og reisir sýknukröfu á því að henni hafi verið rétt og heimilt að tilkynna fagráði HÍ um meint kynferðisbrot stefnanda. Samskipti hennar við fagráð hafi fráleitt falið í sér ærumeiðandi aðdróttun eða ólögmæta meingerð í garð stefnanda og hún ekki gert annað en að greina ráðinu einlæglega og heiðarlega frá samskiptum sínum við stefnanda. Tilkynningin og ummæli stefndu fyrir fagráði hafi farið fram á lokuðum vettvangi, sem varinn sé af verklagsreglum HÍ og byggi meðal annars á reglugerð nr. 1009/2015 um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum. Stefnda hafi því haft fullan rétt til að tjá sig fyrir fagráði og liggi ekkert fyrir um að ummæli hennar hafi borist öðrum innan raða háskólans eða utan, en forsenda fyrir álitshnekki stefnanda hljóti að vera að einhver viti um ummæli stefndu. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á hvað geti talist ólögmætt við það að stefnda leitaði á náðir fagráðs.

Stefnda telur að málshöfðun stefnanda sé tilefnislaus og málatilbúnaður hans ekki reistur á lagalegum grunni, hvorki að formi né efni til. Vernd á æru og mannorði séu persónubundin réttindi, flytjist ekki til dánarbús stefnanda eða foreldra hans eftir andlát og því beri að vísa málinu frá dómi án kröfu. Beri hér að hafa í huga að miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga verða aðeins greiddar þeim sem misgert var við. Þess utan sé ósannað að háttsemi stefndu sé ólögmæt og saknæm í skilningi 26. gr., auk þess sem stefnandi hafi hvorki sýnt fram á tjón vegna ummæla stefndu fyrir fagráði né heldur sýnt fram á orsakasamband milli ætlaðs tjóns og sagðrar meingerðar stefndu. Beri því að sýkna hana af öllum kröfum stefnanda og dæma hann til greiðslu málskostnaðar.

VI.

Samkvæmt 2. gr. reglna fyrir Háskóla Íslands nr. 569/2009 fer háskólaráð með almennt eftirlit með starfsemi háskólans í heild, einstakra fræðasviða og háskólastofnana og ber ábyrgð á því að háskólinn starfi í samræmi við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Þann 1. mars 2018 samþykkti háskólaráð verklagsreglur um viðbrögð við kynbundinni og kynferðislegri áreitni og kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi innan HÍ. Samkvæmt 1. gr. verklagsreglnanna er kynbundin og kynferðisleg áreitni og kynbundið og kynferðislegt ofbeldi skilgreint sem brot í skilningi reglnanna og slík háttsemi lýst óheimil af hálfu starfsfólks og nemenda HÍ, hvort heldur í innbyrðis samskiptum þeirra eða í samskiptum við einstaklinga utan HÍ, enda eigi samskiptin sér stað í tengslum við starfsemi HÍ. Markmið reglnanna sé að tryggja að úrræði séu til staðar telji aðili samkvæmt 1. gr. sig hafa orðið fyrir slíkum brotum. Samkvæmt 3. gr. skal háskólaráð skipa þriggja manna fagráð sem hefur það hlutverk að taka til meðferðar mál er varða ofangreind brot starfsfólks eða nemenda HÍ. Samkvæmt 6. gr. er fagráði skylt að gæta þagmælsku um einstök mál nema lög mæli á annan veg. Í 8. gr. segir að verklagsreglurnar séu settar á grundvelli 2. gr. reglna nr. 569/2009 og með hliðsjón af lögum nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og reglugerð nr. 1009/2015 um aðgerðir gegn einelti, kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum.

VII.

Eins og áður segir lést málshefjandi [...] sl. Fyrir liggur leyfisbréf sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu útgefið 27. apríl handa eftirlifandi foreldrum til einkaskipta á dánarbúinu og hafa þeir kosið að halda áfram rekstri málsins. Með vísan til 2. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 85. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., er rétt að líta svo á dómkröfur sóknaraðila áskotnist dánarbúinu og að á þeim grunni taki dánarbúið við sóknaraðild í málinu.

Samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, svo sem henni var breytt með lögum nr. 37/1999, er heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við.

Stefnandi reisir kröfu sína um miskabætur á því að stefnda hafi gerst sek um ólögmæta meingerð gegn persónu hans og æru með því að leita til fagráðs HÍ og láta þau ummæli falla á fundi með ráðinu 17. október 2018, sem tekin eru upp í IV. kafla að framan. Er ágreiningslaust að stefnda tjáði sig á fundinum með sama eða svipuðum hætti og þar er lýst. Umrædd ummæli féllu á lokuðum fundi þar sem aðeins voru staddir þrír fulltrúar fagráðs, sem bundnir voru þagmælsku um það sem fram fór á fundinum, sbr. 6. gr. verklagsreglna HÍ. Liggur ekkert fyrir um það í málinu að kvörtun stefndu og ummæli hafi borist öðrum til eyrna, að frátöldum stefnanda og ekkert er fram komið um að stefnda hafi upplýst aðra en sína allra nánustu um efni kvörtunarinnar. Er því ósannað að stefnda hafi valdið stefnanda álitsspjöllum. Þá liggur ekki annað fyrir en að stefnda hafi leitað til fagráðs í góðri trú um að ráðið væri réttur vettvangur fyrir umkvörtunarefnið og að ráðið væri eftir atvikum til þess bært að rétta hlut hennar í samskiptum við stefnanda á umráðasvæði háskólans. Skortir þannig þau skilyrði bótaábyrgðar stefndu að hún hafi gengið fram gagnvart stefnanda með saknæmum og ólögmætum hætti í skilningi b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga og ber því að sýkna stefndu af dómkröfum hans.

Samkvæmt greindum málsúrslitum og 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála bæri að öllu jöfnu að dæma stefnanda til greiðslu málskostnaðar. Í ljósi þess að málshefjandi lést undir rekstri málsins og við málinu tóku foreldrar hans í nafni dánarbúsins þykir þó, eins og hér stendur sérstaklega á, mega ákveða að málskostnaður falli niður.

Stefnda nýtur gjafsóknar í málinu og ber því að greiða allan kostnað hennar af rekstri þess úr ríkissjóði, þar á meðal málflutningsþóknun M-kvk-ef G-kvk-ef lögmanns hennar. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls og að teknu tilliti til framlagðs málskostnaðaryfirlits þykir þóknun lögmannsins hæfilega ákveðin 802.900 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

J-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefnda, B, er sýkn af kröfum stefnanda, dánarbús A.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin 802.900 króna málflutningsþóknun lögmanns hennar.

J-kk-nf J-kk-nf væri eftir atvikum til þess bært að rétta hlut hennar í samskiptum við stefnanda á umráðasvæði háskólans. Skortir þannig þau skilyrði bótaábyrgðar stefndu að hún hafi gengið fram gagnvart stefnanda með saknæmum og ólögmætum hætti í skilningi b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga og ber því að sýkna stefndu af dómkröfum hans.

Samkvæmt greindum málsúrslitum og 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála bæri að öllu jöfnu að dæma stefnanda til greiðslu málskostnaðar. Í ljósi þess að málshefjandi lést undir rekstri málsins og við málinu tóku foreldrar hans í nafni dánarbúsins þykir þó, eins og hér stendur sérstaklega á, mega ákveða að málskostnaður falli niður.

Stefnda nýtur gjafsóknar í málinu og ber því að greiða allan kostnað hennar af rekstri þess úr ríkissjóði, þar á meðal málflutningsþóknun M-kvk-ef G-kvk-ef lögmanns hennar. Með hliðsjón af eðli og umfangi máls og að teknu tilliti til framlagðs málskostnaðaryfirlits þykir þóknun lögmannsins hæfilega ákveðin 802.900 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

J-kk-nf J-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefnda, B, er sýkn af kröfum stefnanda, dánarbús A.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin 802.900 króna málflutningsþóknun lögmanns hennar.

J-kk-nf J-kk-nf