E-2987/2016

I

Mál þetta, sem var dómtekið 2. mars sl., er höfðað 22. september 2016 af E-kvk-þgf B-kvk-þgf Ó-kvk-þgf, Hólmaþingi 16 í Kópavogi, gegn Arion banka hf., Borgartúni 19 í Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að ógiltir verði með dómi veðréttir stefnda í eignarhluta stefnanda í fasteigninni Hólmaþingi 16, Kópavogi, fastanúmer 222-1184, samkvæmt eftirfarandi tryggingarbréfum:

Nr. 1163-63-5474, útgefnu 26. júlí 2005, að fjárhæð 10.000.000 kr., á 1. veðrétti.

Nr. 1163-63-5506, útgefnu 10. janúar 2006, að fjárhæð 15.000.000 kr., á 2. veðrétti.

Nr. 1163-63-5546, útgefnu 24. ágúst 2006, að fjárhæð 5.000.000 kr., á 3. veðrétti.

Nr. 1163-63-4095, útgefnu 26. október 2006, að fjárhæð 515.470 svissneskir frankar, á 4.veðrétti.

Nr. 1163-63-4113, útgefnu 10. apríl 2007, að fjárhæð 264.000 svissneskir frankar, á 5. veðrétti.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu, að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðu málskostnaðaryfirliti, að teknu tilliti til skyldu stefnanda til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar.

II

Málavextir eru þeir að eiginmaður stefnanda, Ó-kk-nf H-kk-nf, fékk heimild til þess að yfirdraga viðskiptareikning sinn hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis sumarið 2005 um 7,5 milljónir króna. Yfirdráttarheimild þessi var síðan hækkuð reglulega uns hún nam 33 milljónum króna í nóvember 2006. Ágreiningslaust er að Ó-kk-nf var með þessu að fjármagna byggingu húsnæðis hans og stefnanda að Hólmaþingi 16 í Kópavogi, áður Vatnsendabletti 173a. Samkvæmt framlögðu veðbandayfirliti voru stefnandi og Ó-kk-nf eigendur fasteignar á lóðinni í jöfnum hlutföllum samkvæmt afsali frá 1998. Þar kemur einnig fram að þau séu bæði rétthafar samkvæmt lóðarleigusamningi frá 2013.

Ó-kk-nf gaf út skuldabréf 2. nóvember 2006 að fjárhæð 41.702.867 japönsk jen og 442.967 svissneskir frankar til þess að greiða upp yfirdráttarskuldina á reikningi sínum. Stefnandi ritaði undir skuldabréf þetta sem maki skuldara, en einnig í reit þar sem maka þinglýsts eiganda var ætlað að veita samþykki sitt, þó að ekki hafi verið um veðskuldabréf að ræða. Hinn 16. apríl 2007 gaf Ó-kk-nf að nýju út skuldabréf að fjárhæð 112.962.96 svissneskir frankar og 11.048.723 japönsk jen, en stefnandi undirritaði það ekki. Ó-kk-nf gaf út þriðja skuldabréfið 28. ágúst 2007 að fjárhæð 27.938,16 svissneskir frankar og 2.701.243 japönsk jen. Stefnandi undirritaði það bréf sem maki skuldara.

Ó-kk-nf gaf út tryggingarbréf, dags. 26. júlí 2005. Þar segir að fasteignin „Vatnsendablettur 173a, Kópavogi, Sólbakki“ ásamt „fylgifé, lóðarréttindum, síðari viðaukum og breytingum eða öðrum réttindum sem eigninni tengjast“ væri sett að veði til tryggingar á greiðslu skulda hans og/eða stefnanda við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis allt að fjárhæð 10 milljónir króna. Stefnandi ritaði undir tryggingarbréfið í reit með textanum „Undirskrift maka skuldara“. Hvorki hún né Ó-kk-nf rituðu hins vegar í reit neðar á skjalinu undir texta sem bar yfirskriftina „Samþ. framangreinda veðsetningu sem þinglýstur eigandi“ og var sá reitur því auður.

Annað tryggingarbréf var gefið út 10. janúar 2006, þar sem segir að fasteignin að „Hólmaþingi 16, Kópavogi M01-0101“ með fasteignamatsnúmerinu 222-1184, sé sett að veði á 2. veðrétti til tryggingar greiðslu á skuldum þeim sem Ó-kk-nf kynni að skulda eða ábyrgjast Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis allt að fjárhæð 15 milljónir króna. Ó-kk-nf undirritaði tryggingarbréfið í reit þar sem ætlast var til þess að skuldari ritaði undir sem og í reit sem bar yfirskriftina „Samþ. framangreinda veðsetningu sem þinglýstur eigandi“. Stefnandi skrifaði nafnið sitt einnig í tvo reiti undir nafnritun eiginmanns síns, annars vegar í reit með forskráða textanum „Undirskrift maka skuldara“ og hins vegar í reit með textanum „Samþ. maka þinglýsts eiganda“.

Þriðja tryggingarbréfið var gefið út 24. ágúst 2006, þar sem framangreind fasteign að Hólmaþingi 16 var sett að veði á 3. veðrétti til tryggingar á greiðslum skulda Ó-kk-ef við sparisjóðinn allt að fjárhæð 5 milljónir króna. Reitir fyrir undirskriftir voru eins á þessu bréfi og tryggingarbréfinu 10. janúar 2006. Höguðu Ó-kk-nf og stefnandi nafnritun sinni á tryggingarbréf þetta með sama hætti og á tryggingarbréfið 10. janúar 2006, þannig að stefnandi ritaði einungis í reiti sem gáfu til kynna að hún væri samþykk veðsetningunni sem maki.

Ó-kk-nf gaf út fjórða tryggingarbréfið 26. október 2006. Þar kemur fram að fasteignin að Hólmaþingi 16 sé sett að veði á 4. veðrétti til tryggingar greiðslu skulda hans og ábyrgða við sparisjóðinn í hvaða gjaldmiðli sem er allt að fjárhæð 515.470 svissneskir frankar. Reitir til undirritunar voru eins á þessu tryggingarbréfi og á tryggingarbréfunum 10. janúar og 24. ágúst 2006. Stefnandi og Ó-kk-nf skrifuðu undir þetta tryggingarbréf með sama hætti og á fyrrgreindu tryggingarbréfin. Fyrir ofan reitina þar sem samþykki þinglýsts eiganda og maka þinglýsts eiganda skyldi veitt var forskráður texti þar sem segir: „Veðheimild: Ég undirritaður hef kynnt mér efni tryggingarbréfsins og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín er fólgin og ég tel hana samrýmast greiðslugetu minni. Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001.“

Fimmta tryggingarbréfið var gefið út 10. apríl 2007. Á því kemur fram að framangreind fasteign að Hólmaþingi 16 væri veðsett á 5. veðrétti til tryggingar greiðslu skulda Ó-kk-ef og ábyrgða hans við sparisjóðinn í hvaða gjaldmiðli sem er allt að fjárhæð 264.000 svissneskir frankar. Á þessu tryggingarbréfi var gert var ráð fyrir einni undirskrift útgefanda en tveir reitir voru fyrir samþykki þinglýsts eiganda. Ó-kk-nf ritaði undir sem útgefandi og í annan reitinn sem samþykkur þinglýstur eigandi. Stefnandi ritaði nafn sitt í reit sem samþykkur maki útgefanda og samþykkur maki þinglýsts eiganda, en ekki í síðari reitinn sem ætlaður var fyrir samþykki þinglýsts eiganda og var sá reitur því auður. Sams konar yfirlýsing um vitneskju veðsala var að finna í þessu tryggingarbréfi og í bréfinu frá 26. október 2006.

Öll framangreind tryggingarbréf, önnur en elsta bréfið sem hvíldi á 1. veðrétti fasteignarinnar, gerðu grein fyrir þeim tryggingarbréfum sem hvíldu á fyrri veðréttum. Þar kom einnig fram að heimilt væri að selja hina veðsettu eign nauðungarsölu þegar skuld sem tryggingarbréfunum var ætlað að tryggja væri fallin í gjalddaga. Öllum tryggingarbréfum þessum var þinglýst athugasemdalaust á fasteignina að Hólmaþingi 16.

Skilmálum skuldabréfanna sem áður er getið var nokkrum sinnum breytt frá því að þau voru gefin út. Á beiðnum um skilmálabreytingar kemur jafnan fram að stefnandi sé meðgreiðandi Ó-kk-ef og á þremur af sex fyrirliggjandi beiðnum skrifar stefnandi undir sem annar tveggja greiðanda.

Skuldabréf þessi voru endurreiknuð í samræmi við bráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. a-lið 2. gr. laga nr. 151/2010. Ó-kk-þgf var tilkynnt um endurútreikninginn sem og stefnanda 15. ágúst 2011. Í tilkynningum til stefnanda segir að bréfið sé sent henni sem „ábyrgðaraðila/veðsala“ umræddra lána.

Þegar Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis var tekinn til slitameðferðar hóf stefndi að þjónusta útlán sparisjóðsins. Stefndi tók síðan yfir umrædd lán og tryggingarbréf. Í málinu liggja fyrir tilkynningar stefnda til stefnanda frá 25. mars 2011, 24. apríl 2012, 18. janúar 2013, 20. apríl 2015 og 18. mars 2016, þar sem athygli er vakin á þeim skuldum sem stefnandi væri „í ábyrgð fyrir“ eða að hún væri „ábyrgðarmaður eða veðsali“ umræddra skulda.

III

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveður undirritanir sínar á framangreind tryggingarbréf vera í samræmi við 60. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Samkvæmt því ákvæði sé öðru hjóna óheimilt án skriflegs samþykkis hins að afhenda eða veðsetja fasteign sína. Samkvæmt 64. gr. laganna skuli löggerningur geyma yfirlýsingu um hvort sá er skjal stafar frá sé í hjúskap og hvort eign sé bústaður fjölskyldu hans.

Stefnandi kveður eiginmann sinn hafa ritað undir bréfin sem skuldari og sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar Hólmaþings 16, Kópavogi. Stefnandi hafi einungis ritað undir tryggingarbréfin sem maki skuldara og sem maki þinglýsts eiganda í samræmi við framangreindar reglur hjúskaparlaga. Byggir stefnandi á því að með undirritun sinni hafi hún samþykkt að eiginmaður hennar, Ó-kk-nf, veðsetti sinn hluta hjúskapareignar þeirra. Hún hafi hins vegar ekki veitt veð í sínum hluta fasteignarinnar enda hafi nafn hennar hvergi komið fram þar sem gert væri ráð fyrir undirskrift þinglýsts eiganda eða skuldara. Ekki hafi verið staðfest með undirritun á bréfið að fullnægt væri skilyrðum 64. gr., sbr. 60. gr. hjúskaparlaga um heimild til veðsetningar án samþykkis maka.

Stefnandi bendir á að undir forskráða textann ,,VEÐHEIMILD“ á sumum tryggingarbréfanna hafi verið gert ráð fyrir undirritun þinglýstra eigenda til að veita heimild til veðsetningar eignar eða eignarhluta þeirra. Hafi stefnandi einungis ritað þar undir sem maki þinglýsts eiganda.

Stefnandi bendir á að tryggingarbréf stefnda hafi verið á stöðluðu formi, sem upphaflega hafi verið samið af stefnda. Þau geri ráð fyrir samþykki maka skuldara, maka þinglýsts eiganda og þinglýsts eiganda í sérstökum aðskildum reitum. Á tryggingarbréfunum sé sums staðar ekki gert ráð fyrir undirskrift fleiri en eins þinglýsts eiganda. Stefnandi telur að þessi tilhögun verði að teljast ámælisverð og að hún sé til þess fallin að gera tryggingarbréfin sem grundvöll veðrétta óskýr, nema þá að stefndi hafi aðeins ætlast til þess að eignarhlutur annars þinglýsts eiganda yrði veðsettur. Það hafi fyrst og fremst verið á ábyrgð stefnda sem lánveitanda að tryggja sér þau veðréttindi sem hann taldi nauðsynleg. Hafi ætlunin verið að tryggja veð í allri húseigninni hefði stefnda, sem fjármálafyrirtæki, jafnframt borið að veita stefnanda og eiginmanni hennar fullnægjandi leiðbeiningar um réttar undirritanir tryggingarbréfanna. Það eigi sérstaklega við þegar staðlað form stefnda veiti ekki næga vísbendingu í þá átt, þ.e. að bréfin geri einungis ráð fyrir einni undirskrift þinglýsts eiganda.

Stefnandi vísar enn fremur til þess að stefndi hafi fyrirvaralaust tekið við tryggingarbréfunum og hafi látið þinglýsa þeim með þessum hætti og því borið fulla ábyrgð á öllum frágangi skjalanna. Hafi gallar verið á frágangi tryggingarbréfanna hljóti þeir að vera á ábyrgð stefnda sem fjármálafyrirtækis sem hafi mikla reynslu af samningagerð líkt og þeirri sem hér um ræði.

Stefnandi kveður ljóst að hún og eiginmaður hennar hafi verið sameigendur að fasteigninni. Í frumvarpi því er varð að hjúskaparlögum sé að finna svohljóðandi skýringu með 1. mgr. 60. gr.: ,,Hafa ber í huga að hugsanlegt er að hjónin séu sameigendur fasteignar eða fasteignarréttinda. Þarf þá atbeini þeirra beggja beinlínis til að koma þannig að bæði verði samningsaðilar ef ráðstafa á eigninni. Það hjóna, er samþykkir löggerning skv. 60. gr., verður hins vegar ekki aðili hans og ber ekki ábyrgð á efnd hans.“ Samkvæmt framangreindu hafi ekki verið nauðsynlegt að fram kæmi á umræddum tryggingarbréfum fyrirvari á þá leið að veðsetningin næði einungis til 50% eignarinnar. Skriflegt samþykki allra eigenda fasteignarinnar hefði þurft að liggja fyrir til þess að öll eignin yrði veðsett.

Stefnandi tekur fram að tryggingarbréf sé skilgreint sem veðskjal sem ekki sé jafnframt skuldabréf en veiti veðtryggingu fyrir skuldum sem þegar séu til eða síðar verði stofnað til. Tryggingarbréf teljist því sjálfstætt skjal að því er varði veðsetningu fasteignar en vísi til annarra skuldbindinga.

Sé litið til texta tryggingarbréfsins kveður stefnandi skjalið sjálft bera með sér að einungis eiginmaður stefnanda hafi sett umrædda eign að veði sbr. texta bréfsins: ,,Til tryggingar á skilvísri og skaðlausri greiðslu á skuldum þeim, sem ég, nú eða síðar...“ Stefnandi telur að samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar verði við mat á þeim skuldbindingum, sem í viðkomandi bréfi eða samningi felast, að fara eftir orðanna hljóðan fyrir hvað skuldbindingin stendur. Sama hljóti að gilda um undirritanir, þ.e. að í þeim felist ekki annað en það sem forskráður texti geri ráð fyrir. Tryggingarbréfin beri því ekki með sér að stefnandi hafi samþykkt veðsetningu síns eignarhluta og því geti veðsetning eignarinnar ekki hafa náð til annars en eignarhluta eiginmanns hennar. Um svipað tilvik vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 345/2013.

Þegar litið er til annarra gagna málsins telur stefnandi ljóst að komast verði að sömu niðurstöðu, þ.e. að eignarhlutur stefnanda í fasteigninni sé ekki veðsettur. Að baki tryggingarbréfunum hafi staðið yfirdráttur eiginmanns stefnanda og allavega þrjú skuldabréf í erlendum myntum, öll á nafni eiginmanns hennar. Hafi stefnandi hvergi komið að undirritun bréfanna nema sem maki skuldara.

Framangreindu til áréttingar vísar stefnandi til 24. gr. og 25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, en þar komi fram að sá einn geti ráðstafað eign með löggerningi sem til þess hafi þinglýsta heimild eða samþykki þess er slíkrar heimildar njóti. Eiginmanni stefnanda hafi því verið óheimilt að lögum að setja alla eignina að veði enda einungis skráður eigandi helmings hennar.

Stefnandi vísar jafnframt til þess að þó að tryggingarbréf séu ekki viðskiptabréf verði skjöl um slíkar skuldbindingar að vera öruggar heimildir um þær og allt það sem skjalið beri með sér verði að teljast gilt. Staðlaðir textar á slíkum skjölum séu almennt skýrir og þýði það sem þeir þýði en ekki eitthvað annað. Eftir að skjali hafi verið þinglýst sé ekki hægt að breyta því eftir á eða segja að merking á stöðluðum texta þess sé önnur en textinn segi til um. Bendir stefnandi á að í tryggingarbréfum felist m.a. sérstakt réttarfarshagræði, þar sem kröfuhafi geti oft gert t.d. fjárnám án dóms eða sáttar og krafist uppboðs með beinni nauðungarsölu. Af þessu leiði að merking orða í veðskuldarbréfum sem og tryggingarbréfum verði að vera skýr. Tryggingarbréf þessa máls standi því algerlega sjálfstæð með þeim forskráða texta sem í þeim séu, m.a. um „samþykki maka þinglýst eiganda“. Þessi texti þýði einfaldlega það sem hann þýði, að stefnandi samþykki að eiginmaður hennar þinglýsi sínum eignarhluta til tryggingar kröfu stefnda. Hann þýði því ekki að stefnandi hafi samþykkt að þinglýsa sínum eignarhluta, þá hefði hún orðið að skrifa undir staðlaðan texta tryggingarbréfanna þar sem stendur „Samþykki þinglýsts eiganda“. Stefnandi ritaði ekki undir slíkan texta á neinum þeirra tryggingarbréfa sem mál þetta lúti að.

Framangreindu til áréttingar tekur stefnandi fram að stefndi hafi samið tryggingarbréfin og búið til hina stöðluðu samningsskilmála sem í tryggingarbréfunum komi fram. Hann hafi lánað peningana gegn þessum heimatilbúnu skjölum sínum. Þar sem hann hafi lánað eiginmanni stefnanda peninga hafi hann því þurft að tryggja sér endurgreiðslu þeirra. Því hafi það verið á hans ábyrgð að passa upp á að útbúa skjölin þannig að rétt væru og að undirritanir á bréfin væru eftir hans forskrift. Forskráðir textar sem séu á tryggingabréfunum „Undirskrift maka“, „Undirskrift þinglýsts eiganda“, „Undirskrift maka þinglýsts eiganda“, eigi að fullnægja ákveðnu réttaröryggi bæði fyrir þá sem skrifi undir og einnig fyrir stefnda. Í þessum reitum tryggingarbréfanna sé kveðið á um ábyrgð, réttindi og skyldur aðila og verði aðilar við það bundnir hvar skrifað sé undir. Þessi stöðluðu samningsform um maka og þinglýstan eiganda séu almenn og eigi ekki við um sérþarfir hvers viðskiptavinar stefnda og því sem á undan er gengið milli aðila. Slík stöðluð samningsform séu því yfirleitt skýr og einföld og eigi þau því að leysa úr vafaatriðum en ekki að skapa ágreining. Það hafi því fyrst og fremst verið á ábyrgð stefnda sem lánveitanda og sérfróðs fjármálafyrirtækis að tryggja sér þau veðréttindi sem hann hafi talið nauðsynleg.

Stefnandi kveður kröfu sína um að veðréttirnir verði ógiltir í eignarhluta hennar vera reista á því að þegar sé búið að þinglýsa tryggingarbréfunum á eignarhluta hennar.

Auk þess að vísa til framangreindra lagaákvæða vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og reglna veðréttar. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 og til 129. og 130. gr. sömu laga til stuðnings kröfu um málskostnað.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi kveður stefnanda byggja málatilbúnað sinn á því eina atriði að hún hafi skrifað undir umþrætt fimm tryggingarbréf ýmist sem „maki skuldara“ eða „maki þinglýsts eiganda“, en ekki sem „veðsali“. Því hafi hún aldrei samþykkt veðsetningu síns eignarhluta í fasteigninni að Hólmaþingi 16, Kópavogi, og því eigi að „ógilda“ veðrétti stefnda í eignarhluta stefnanda í fasteigninni, eins og segi í kröfugerð í stefnu. Stefndi hafnar þessum málatilbúnaði í heild sinni og vísar í því sambandi til þeirra málsatvika sem lýst er í málsatvikakafla í greinargerð stefnda, sem og eftirfarandi röksemda:

Stefndi vekur athygli á því í upphafi að ekki sé ljóst af lestri stefnu á hvaða réttarheimildum stefnandi byggi kröfu sína. Stefnandi vísi ekki til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, til stuðnings kröfu sinni um ógildingu veðréttar stefnda samkvæmt tryggingarbréfunum eða fjalli um það hvernig sú regla eigi við í málinu. Stefndi kveður lagareglur þær sem vísað sé til í stefnu ekki mæla fyrir um ógildingu veðréttar ef slíkur annmarki er talinn vera á löggerningi að hann brjóti í bága við þau lagaákvæði. Umfjöllun í stefnu styðji því ekki við kröfur stefnanda í málinu. Á grundvelli þessa telur stefndi að hafna eigi öllum kröfum stefnanda.

Verði ekki fallist á framangreint telur stefndi að sýkna eigi hann af öllum kröfum stefnanda. Stefndi telur ljóst af umþrættum fimm tryggingarbréfum, en einnig af öllum gögnum í málinu og jafnframt af atvikum málsins öllum, að stefnandi hafi, með undirritun sinni á tryggingarbréfin, veitt gilt samþykki fyrir veðsetningu fyrir eignarhlut sínum í umræddri fasteign. Jafnframt sé ljóst að ætlun allra aðila, þ.e. stefnanda, eiginmanns hennar og SPRON, hafi verið að veðsetja alla fasteignina.

Stefndi telur að ráða megi af tryggingarbréfunum sjálfum að bæði stefnandi og eiginmaður hennar hafi þar samþykkt að veðsetja alla fasteign sína að Hólmaþingi 16, Kópavogi. Í öllum tryggingarbréfunum komi skýrlega fram í fyrirsögn að þau séu tryggð „með veði í fasteign“ og sé fasteignin tilgreind sérstaklega í þar tilgreindan reit undir fyrirsögninni „Veð“ og fastanúmers hennar getið (nema á elsta tryggingabréfinu, nr. 5474). Tryggingarbréfin beri því með sér að öll fasteignin sé þar veðsett. Stefnandi skrifi undir öll tryggingarbréfin sem „maki skuldara“ eða „maki þinglýsts eiganda“. Undirritanir stefnanda séu ávallt án allra fyrirvara. Fyrir utan allt framangreint, skrifi stefnandi undir þrjú tryggingarbréfanna einnig í reit sem ber heitið „Veðheimild“, en um er að ræða tryggingarbréf nr. 5506, nr. 5546 og nr. 4095. Eitt tryggingarbréfið, þ.e. nr. 5474, er auk þessa til tryggingar skuldum stefnanda sjálfrar við SPRON. Á grundvelli þess sem að ofan greini, telur stefndi að stefnanda hafi, með undirritun sinni á tryggingarbréfin fimm, verið ljóst, eða a.m.k. ekki geta dulist, að hún væri þar að veðsetja eignarhlut sinn í umræddri fasteign þeirra hjóna.

Stefndi vekur einnig sérstaka athygli á því að í hverju hinna umþrættu tryggingarbréfa, nema því sem fyrst var útgefið, þ.e. nr. 5474, komi greinilega fram að fyrri tryggingarbréf hvíli á fasteigninni á þeim tíma. Eins og ljóst megi vera af tryggingarbréfunum, hafi stefnandi skrifað undir hvert og eitt þeirra tryggingarbréfa án fyrirvara og án allra athugasemda, sem stemmi illa við málatilbúnað hennar í fyrirliggjandi máli.

Stefndi dregur einnig þá ályktun af gögnum sem tengjast skuldabréfunum þremur, sbr. lánsumsóknir, beiðnir um skilmálabreytingar og viðauka, að ætlun aðila, þ. á m. stefnanda, hafi verið sú að veðsetja alla eignina til tryggingar skuldunum. A.m.k. hafi stefnanda hlotið að vera ljóst að það hafi staðið til og/eða verið gert. Í stefnu vísi stefnandi til viðskiptabréfareglna til stuðnings kröfum sínum, m.a. að umþrætt tryggingarbréf eigi að „standa algerlega sjálfstæð“. Stefndi hafnar því að þær reglur eigi við um tryggingarbréf, enda séu þau ekki viðskiptabréf.

Þá vísar stefndi sérstaklega til þess að ekki verði deilt um að umþrætt tryggingarbréf hafi verið gefin út í beinum tengslum við lánsviðskipti eiginmanns stefnanda við SPRON, þ.e. yfirdráttarreikning nr. 4056 og fyrrgreind skuldabréf. Eins og komi fram í stefnu, og sé ágreiningslaust milli aðila, hafi tilgangur þeirra lánsviðskipta verið að byggja umrædda fasteign að Hólmaþingi 16. Það liggi því fyrir að umþrætt tryggingarbréf hafi verið gefin út til að stefnandi og eiginmaður hennar gætu byggt framangreinda fasteign, sem í dag sé í jöfnum hlutföllum eign þeirra hjóna. Stefndi viti ekki betur en að stefnandi og eiginmaður hennar búi í fasteigninni í dag. Tryggingarbréfin hafi því verið gefin út til að mynda sameiginlega hagsmuni þeirra beggja, þ.e. stefnanda og eiginmanns hennar, en stefndi telur þetta eindregið styðja við málatilbúnað sinn. Auk þess telur stefndi, með hliðsjón af framangreindu, að yrði fallist á kröfu stefnanda í málinu, væri slíkt beinlínis órökrétt og myndi fela í sér töluverða og óréttmæta auðgun stefnanda á kostnað stefnda

Þá vísar stefndi jafnframt til þess að það heyri til algjörra undantekninga (ef þess eru nokkur dæmi) að gefin séu út veðskjöl, þ.m.t. tryggingarbréf, á íbúðarhús, þar sem einungis hluti íbúðarhússins sé veðsettur. Sá skilningur, sem stefnandi segist hafa lagt í undirritun sína á umþrætt tryggingarbréf, gangi því gegn venjum og hefðum sem myndast hafi um þetta á íslenskum íbúðamarkaði. Þá megi jafnframt nefna að umþrætt tryggingarbréf voru augljóslega gefin út í tengslum við lántökur eiginmanns stefnanda vegna byggingar fasteignar þeirra hjóna. Af umþrættum tryggingarbréfum og skuldabréfunum megi vera ljóst að fjárhæðir þeirra fylgist að. Eftir því sem frekari tryggingar voru settar á fasteignina hafi SPRON þannig lánað meira til byggingar fasteignarinnar. Af þessu dregur stefndi þá ályktun að það hljóti að vera ljóst að SPRON hefði einungis lánað þær fjárhæðir með tryggingu í allri fasteigninni, en ekki einungis helmingi hennar, eins og stefnandi byggi á, enda hefði veðþekja fasteignarinnar annars ekki verið næg fyrir þau lán sem tryggingarbréfin tryggðu greiðslu á. Eiginmanni stefnanda hafi hlotið að vera þetta ljóst, enda hafi hann verið skráður lántaki allra lánanna og útgefandi umþrættra tryggingarbréfa, en ekki síður hafi stefnanda átt að vera þetta ljóst, þar sem hún bjó í fasteigninni, var þátttakandi í að byggja fasteignina með eiginmanni sínum og kom að flestum þeim löggerningum sem liggi frammi í málinu.

Stefndi vísar enn fremur til þess að stefnandi og eiginmaður hennar hafi fengið fjöldamargar tilkynningar þar sem stefnandi sé sögð veðsali þeirra lána sem hvíli á fasteigninni. Stefndi viti ekki til þess að stefnandi hafi nokkru sinni gert athugasemdir við efni þessara tilkynninga þrátt fyrir að í sumum þeirra sé stefnandi sérstaklega hvött til þess að gera slíkt, hafi hún á annað borð athugasemdir við efni þeirra. Um það vísar stefndi t.a.m. til tilkynningar um endurreikning skuldabréfanna þriggja. Virðist stefnandi ekki hafa gert athugasemdir við stefnda fyrr en með birtingu stefnu í fyrirliggjandi máli 22. sept. 2016. Stefnandi hafi því sýnt af sér verulegt tómlæti við gæslu hins ætlaða réttar síns og sérstaklega í ljósi þeirra verulegu hagsmuna sem stefnandi reyni að sækja í málinu. Þá hafi aðilar, þ.e. stefnandi og eiginmaður hennar, staðið í samningaviðræðum við stefnda um skuldirnar og þ.m.t. einnig umþrætt tryggingarbréf sem hvílt hafi á fasteign þeirra, en það rími illa við málatilbúnað stefnanda í fyrirliggjandi máli.

Stefndi hafnar því alfarið að dómur í hæstaréttarmáli nr. 345/2013 eigi við í fyrirliggjandi máli, enda séu atvik ólík þeim sem voru í tilvísuðum dómi. Stefndi telur raunar að atvik fyrirliggjandi máls séu sambærileg málsatvikum í öðrum dómi Hæstaréttar, þ.e. í máli nr. 162/2009, og gerir stefndi þau sjónarmið, sem ráði niðurstöðu í því máli, að sínum í fyrirliggjandi máli.

Í ljósi alls þess sem greinir að ofan, telur stefndi skýrt að stefnandi hafi með undirritun sinni á umþrætt tryggingarbréf veitt gilt samþykki fyrir veðsetningu eignarhluta síns í fasteigninni Hólmaþingi 16. Í öllu falli, með hliðsjón af efni tryggingarbréfanna og öllum gögnum í málinu, hafi stefnanda hlotið að vera ljóst að hún væri með undirritun á tryggingarbréfin að veðsetja eignarhlut sinn í fasteigninni. Auk þess sé ljóst af tryggingarbréfunum og öðrum gögnum að ætlun allra aðila, þ.m.t. stefnanda sjálfrar, hafi staðið til þess að veðsetja alla fasteignina. Á grundvelli þessa eigi að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu.

Um lagarök vísar stefndi til reglna samninga- og kröfuréttar um túlkun samninga og einnig meginreglu um réttar efndir fjárskuldbindinga. Þá vísar stefndi til laga nr. 75/1997, um samningsveð, og meginreglna veðréttar. Stefndi vísar einnig til 24. og 25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Að lokum vísar stefndi til meginreglna kröfu- og samningaréttar um tómlætisáhrif, sbr. einnig í þessu tilliti 3. og 19. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Til stuðnings kröfu sinni um málskostnað vísar stefndi til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr. og 1. mgr. 130. gr.

IV

Í máli þessu er ekki ágreiningur um að stefnandi eigi helmingshlut í fasteigninni Hólmaþingi 16 í Kópavogi í óskiptri sameign með eiginmanni sínum, Ó-kk-þgf H-kk-þgf. Aðila greinir á um hvort stefnandi hafi samþykkt að veðsetja eignarhlut sinn í fasteigninni til tryggingar á greiðslu skulda eiginmanns hennar við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis, nú stefnda, þannig að gildur veðréttur hafi stofnast í þeim eignarhluta. Eiginmaður stefnanda gaf tryggingarbréfin út í öllum tilvikum, en stefnandi ritaði undir bréfin í tiltekna reiti eins og lýst er í kafla II. Ekkert liggur fyrir um að stefnandi hafi verið í skuld við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis, en tryggingarbréfi frá 26. júlí 2005 var einnig ætlað að tryggja greiðslu skulda hennar við sjóðinn.

Samkvæmt framansögðu lýtur ágreiningur aðila að því hvort veðréttur hafi stofnast í eignarhluta stefnanda í fasteigninni. Stefnandi krefst eftir sem áður ógildingar veðsetningar eignarhlutans eins og veðréttur yfir honum hafi stofnast. Með tilliti til röksemda stefnanda fyrir málatilbúnaði sínum kemur ekki til álita að hafna honum með vísan til þess að á það skorti að stefnandi byggi á reglum sem veiti heimild til þess að víkja samningum sem hafa komist á milli aðila til hliðar. Þar sem út frá því hefur verið gengið að tryggingarbréfin veiti stefnda veðrétt í allri fasteigninni, m.a. við þinglýsingu þeirra, telur dómurinn heldur ekki efni til athugasemda við að í kröfugerðinni sé farið fram á að dómurinn ógildi veðrétti stefnda í eignarhluta stefnanda í fasteigninni.

Til þess að sparisjóðurinn gæti öðlast veðrétt í eignarhluta stefnanda í fasteigninni varð hún samkvæmt almennum reglum samningaréttar að skuldbinda sig með yfirlýsingu um vilja sinn til þess að eignarhluti hennar yrði settur að veði til tryggingar skuldum útgefanda. Slíkt samþykki var enn fremur nauðsynlegt samkvæmt þeirri meginreglu þinglýsingalaga nr. 39/1978 að sá einn geti ráðstafað eign með löggerningi sem til þess hefur þinglýsta heimild eða samþykki þess sem nýtur slíkrar heimildar, sbr. 24. gr. og 25. gr. laganna.

Efni og framsetning tryggingarbréfanna sem um ræðir var á ábyrgð sparisjóðsins sem lánveitanda og veðhafa, en hann samdi eyðublöð þau sem notast var við þegar stofnað var til veðréttarins. Sparisjóðurinn var fjármálafyrirtæki en gera verður kröfu til slíkra fyrirtækja að vanda til skjalagerðar og að standa rétt að frágangi skjala af þessum toga. Eðlilegt er að gera kröfu til fjármálafyrirtækis að það tryggi sér ótvíræðar sannanir fyrir veðréttindum sínum og ber almennt að meta óskýrleika í því efni fjármálafyrirtækinu í óhag.

Í fjórum af fimm tryggingarbréfum sem mál þetta lýtur að kemur fram að fasteignin að Hólmaþingi 16, með fasteignamatsnúmerið 222-1184, sé sett að veði. Eitt þessara tryggingarbréfa lýsir hinni veðsettu eign með heitinu „Vatnsendablettur 173a, Kópavogi, Sólbakki“. Fyrir liggur að það er sama eign og fasteignin að Hólmaþingi 16. Þó að það komi ekki afdráttarlaust fram í tryggingarbréfunum gefur þessi lýsing á hinni veðsettu eign ekki annað til kynna en að ætlunin hafi verið að öll fasteignin yrði sett að veði.

Á tryggingarbréfunum var í öllum tilvikum ætlast til þess að veðsali gæfi yfirlýsingu um vilja sinn til að takast á hendur skuldbindingu samkvæmt efni þeirra með því að rita nafn sitt í þar til gerða reiti með forskráðum texta sem lýsti í stuttu máli inntaki skuldbindingarinnar. Á bréfunum voru fleiri reitir þar sem aðrir en veðsali áttu að skrá nöfn sín, ýmist sem vottar eða sem maki „skuldara“ eða „þinglýsts eiganda“.

Stefnandi ritaði nafn sitt á fyrsta tryggingarbréfið af fimm, dags. 26. júlí 2005, í reit með textanum „Undirskrift maka skuldara“. Hún ritaði hins vegar ekki í reit þar sem ætlast var til þess að þinglýstur eigandi veitti samþykki sitt fyrir veðsetningu eignarinnar og var sá reitur auður. Nafnritun hennar á bréfið bar því einungis með sér að hún hafi sem maki útgefanda tryggingarbréfsins samþykkt veðsetningu fasteignarinnar hvað hans hluta varðar, sbr. 60. gr. og 64. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Nafnritunin bar þannig ekki með sér að hún samþykkti veðsetningu síns eignarhluta í fasteigninni. Sama gildir um síðasta tryggingarbréfið, dags. 10. apríl 2007. Stefnandi ritaði þá einungis í reiti sem gáfu til kynna að hún samþykkti veðsetningu á eignarhluta eiginmanns síns í samræmi við áskilnað fyrrgreindra ákvæða hjúskarparlaga, en væri ekki að veðsetja sinn eignarhluta. Það að stefnandi lét hjá líða að rita nafn sitt í reiti á þessum tveimur tryggingarbréfum, þar sem ætlast var til þess að þinglýstur eigandi fasteignarinnar veitti samþykki sitt fyrir veðsetningunni, getur samræmst því að hún hafi ekki haft í hyggju að veðsetja sinn eignarhluta.

Stefnandi ritaði nafn sitt á þrjú tryggingarbréf, dags. 10. janúar 2006, 24. ágúst 2006 og 26. október 2006, í reiti með forskráða textanum „Undirritun maka skuldara“ og „Samþ. maka þinglýsts eiganda“. Sem fyrr ritaði hún ekki í reit þar sem ætlast var til þess að þinglýstur eigandi veitti samþykki sitt fyrir veðsetningu eignarinnar. Í þessum tryggingarbréfum var aðeins einn reitur ætlaður fyrir nafnritun þinglýsts eiganda og skráði eiginmaður stefnanda nafn sitt í þann reit. Allir reitir fyrir nafnritun voru útfylltir á þessum bréfum. Eins og áður segir bar sparisjóðurinn ábyrgð á efni og framsetningu tryggingarbréfanna og ber hallann af óskýrleika í því efni. Í þessu fólst meðal annars að sparisjóðnum bar að tryggja að notuð væru eyðublöð sem hæfðu fyrirætlan hans um að tryggja réttindi sín. Þegar jafnframt er litið til þess að af fyrrgreindum tveimur tryggingarbréfum 26. júlí 2005 og 10. apríl 2007 mátti ráða að stefnandi ætlaði ekki að veðsetja sinn eignarhluta telur dómurinn rétt að leggja til grundvallar að nafnritun hennar á umrædd þrjú tryggingarbréf gefi heldur ekki til kynna að hún samþykkti veðsetningu eignarhluta síns. Með henni var hún því einungis að veita samþykki sitt fyrir því að eiginmaður hennar veðsetti sinn eignarhluta, sbr. 60. gr. og 64. gr. hjúskaparlaga.

Hvergi í öðrum gögnum málsins kemur fram vilji hennar til þess að veðsetja eignarhluta sinn í fasteigninni. Ekki verður á það fallist að tilgangur veðsetninganna eða upplýsingar um aðdraganda þess að eignin var sett að veði gefi tilefni til þeirrar ályktunar að stefnandi hafi í reynd verið henni samþykk. Nægir í því efni ekki að vísa einungis til þess að samkvæmt lýsingu í tryggingarbréfunum á hinni veðsettu eign í tryggingarbréfunum virtist ætlunin vera að veðsetja hana í heild sinni. Þó að stefnandi hafi ekki brugðist við tilkynningum stefnda, sem gefa til kynna að hann liti svo á að eignarhluti stefnanda væri, ásamt eignarhluta eiginmanns hennar, veðsettur til tryggingar á greiðslum skulda eiginmanns hennar, getur það ekki jafnast á við að hún hafi veitt samþykki sitt fyrir veðsetningu hans. Ekki verður heldur á það fallist að almennar reglur kröfuréttar um tómlæti megni að stofna til veðréttinda í fasteign. Eins og áður segir var það skilyrði þess að til veðréttar stofnaðist í eignarhluta stefnanda að hún samþykkti veðsetningu hans. Fær dómurinn ekki séð að venjur eða hefðir við útlán og aðra löggerninga fjármálafyrirtækja eða reglur um óréttmæta auðgun fái hnekkt þeirri ályktun, sem draga verður af framlögðum tryggingarbréfum, að stefnandi hafi ekki veitt slíkt samþykki. Verður stefndi að bera hallann af því ef veðsetning á helmingi fasteignarinnar að Hólmaþingi 16 nægi ekki til þess að tryggja hagsmuni lánveitanda eiginmanns stefnanda.

Samkvæmt öllu framansögðu er það niðurstaða dómsins að ekki hafi stofnast til gilds veðréttar í eignarhluta stefnanda í fasteigninni að Hólmaþingi 16 í Kópavogi á grundvelli þeirra tryggingarbréfa sem mál þetta fjallar um. Ber því að fallast á kröfu stefnanda um ógildingu veðréttar stefnda í eignarhluta hennar í fasteigninni, eins og nánar greinir í dómsorði.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 krónur að teknu tilliti til umfangs málsins og meðferð þess fyrir dómi.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Ógiltur er veðréttur stefnda, Arion banka hf., í eignarhluta stefnanda, E-kvk-ef B-kvk-ef Ó-kvk-ef, í fasteigninni Hólmaþingi 16, Kópavogi, fastanúmer 222-1184, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 1163-63-5474, útgefnu 26. júlí 2005, að fjárhæð 10.000.000 kr., á 1. veðrétti, tryggingarbréfi nr. 1163-63-5506, útgefnu 10. janúar 2006, að fjárhæð 15.000.000 kr., á 2. veðrétti, tryggingarbréfi nr. 1163-63-5546, útgefnu 24. ágúst 2006, að fjárhæð 5.000.000 kr., á 3. veðrétti, tryggingarbréfi nr. 1163-63-4095, útgefnu 26. október 2006, að fjárhæð 515.470 svissneskir frankar, á 4. veðrétti, og tryggingarbréfi nr. 1163-63-4113, útgefnu 10. apríl 2007, að fjárhæð 264.000 svissneskir frankar, á 5. veðrétti.

Stefndi greiði stefnanda 900.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)