E-832/2014

Mál þetta, sem var dómtekið 15. október sl., var höfðað 26. febrúar sl.

Stefnendur eru M-kvk-nf B-kvk-nf G-kvk-nf og E-kk-nf K-kk-nf V-kk-nf, bæði til heimilis að Sandprýði 1 í Garðabæ.

Stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19 í Reykjavík.

Stefnendur krefjast þess að ábyrgðaryfirlýsing þeirra frá 15. október 2008 um sjálfskuldarábyrgð til tryggingar skuldabréfi nr. 0323-74-85037, útgefnu af V-kk-þgf E-kk-þgf og I-kvk-þgf J-kvk-þgf til Kaupþings banka hf. hinn 4. júlí 2008, upphaflega að fjárhæð 13.600.000 krónur verði ógild. Að auki er þess krafist að tryggingarbréf nr. 0072/2008, útgefið af stefnda hinn 19. ágúst 2008, verði afmáð úr þinglýsingarbók varðandi fasteignina Sandprýði 1, fastanr. 230-8901. Þá er þess krafist að stefnendum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnda að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og málskostnaðar.

I

Á hluthafafundi í einkahlutafélaginu Hnúti Eignarhaldsfélagi 29. nóvember 2004 var nafni félagsins breytt í BEK ehf. og stefnendur kosin í stjórn félagsins. Eigendur félagsins eru hjónin V-kk-nf E-kk-nf og I-kvk-nf J-kvk-nf sem eru foreldrar stefnanda, E-kk-ef, og tengdaforeldrar stefnanda, M-kvk-ef. Í stjórn félagsins samkvæmt fundi 19. mars 2008 eru V-kk-nf og bæði stefnendur. Framkvæmdastjóri félagsins er stefnandi, M-kvk-nf. Þá eru stefnandi, M-kvk-nf, og V-kk-nf með prókúruumboð fyrir félagið.

Þann 3. desember 2004 gaf BEK ehf. út skuldabréf nr. 323-74-84134 til Kaupþings Búnaðarbanka hf., að fjárhæð 19.200.000 krónur, sem bundið var vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Skuldabréfið var tryggt með sjálfskuldarábyrgð V-kk-ef E-kk-ef. Til tryggingar öllum skuldum og fjárskuldbindingum BEK ehf., var einnig gefið út tryggingarbréf nr. 323-63-661139 þann 6. desember 2004, að fjárhæð 8.000.000 króna, bundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Þar var Kaupþingi banka hf., forvera stefnda, veðsett með 1. veðrétti allar almennar kröfur samkvæmt vörureikningum, sbr. 47. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og með 1. veðrétti allar vörubirgðir, sbr. 33. gr. sömu laga.

Á árinu 2005 keypti félagið rekstur barnafataverslunarinnar Du pareil au meme. Verslunin var upphaflega rekin á tveim stöðum en loka varð annarri versluninni í febrúar 2007 vegna erfiðleika í rekstri. Í lok árs 2008 var hinni versluninni einnig lokað. Vegna erfiðleika í rekstri og þungrar greiðslubyrði af skuldabréfi nr. 323-74-84134 leituðu V-kk-nf og I-kvk-nf til Kaupþings banka hf. um mitt ár 2008. Varð það úr að V-kk-nf og I-kvk-nf gáfu út veðskuldabréf nr. 323-74-85037 þann 4. júlí 2008 að fjárhæð 13.600.000 krónur sem ráðstafað var til uppgreiðslu skuldabréfs nr. 323-74-84134. Til tryggingar láninu var sett að veði á 3. veðrétti fasteign þeirra hjóna að Þingási 17 í Reykjavík. Vegna lánveitingarinnar var framkvæmt greiðslumat 24. júní 2008. Niðurstaða þess var að áætluð greiðslugeta V-kk-ef og I-kvk-ef með skuldum væri neikvæð um 401.051 krónu. Stefndi kveður V-kk-þf hafa upplýst af þessu tilefni að á þau hjón væri skráð lán sem BEK ehf. væri að greiða af og því gæfi greiðslumatið verri mynd af fjárhag þeirra en raun bæri vitni.

Málsaðila greinir á um hvort Kaupþing banki hf. hafi krafið V-kk-þf og I-kvk-þf um viðbótartryggingar frá þriðja aðila vegna framangreinds láns, til viðbótar við þá tryggingu sem þegar hefði verið sett, eins og stefnendur halda fram, en að öðrum kosti myndi hann gjaldfella lánið. Stefndi heldur því fram að stefnendur hafi haft frumkvæði að samskiptum við bankann í ágúst 2008. Til hafi staðið að selja fyrirtækið BEK ehf. Þau hafi því viljað fá tryggingarbréfi nr. 323-63-661139, þar sem vörureikningar og vörubirgðir félagsins voru veðsettar, aflétt. Stefnendur hafi boðist til að gerast sjálfskuldarábyrgðaraðilar á láni nr. 323-26-85037 og veðsetja fasteign sína til tryggingar skaðlausri greiðslu á láninu.

Föstudaginn 15. ágúst 2008 gerðust stefnendur sjálfskuldarábyrgðaraðilar á láni nr. 323-74-85037. Þremur dögum síðar, mánudaginn 18. ágúst, undirrituðu þau greiðslumat sem fram hafði farið á E-kk-þgf og I-kvk-þgf. Degi síðar, 19. ágúst, undirrituðu stefnendur svo tryggingarbréf nr. 323-63-661293 þar sem þau settu að veði fasteign sína að Sandprýði 1 í Garðabæ til tryggingar skaðlausri greiðslu láns nr. 323-74-85037, þó að hámarki 7.000.000 króna. Á sama tíma var aflétt tryggingarbréfi nr. 323-63-661139.

Á haustmánuðum 2008 yfirtók stefndi hluta af starfsemi Kaupþings banka hf. Meðal þess sem fluttist yfir til stefnda var umrætt skuldabréf nr. 0323-74-85037.

Með kæru til Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki 30. júlí 2012 krafðist stefnandi, M-kvk-nf, þess að yfirlýsing um sjálfskuldarábyrgð hennar og eiginmanns hennar yrði felld úr gildi. Jafnframt var þess krafist að tryggingarbréfi með veði í fasteigninni Sandprýði 1 yrði aflétt. Með úrskurði nefndarinnar nr. 134/2012 þann 30. nóvember 2012 var komist að þeirri niðurstöðu að ógilda bæri sjálfskuldarábyrgð stefnanda, M-kvk-ef, á skuldabréfi nr. 0323-74-85037. Nefndin taldi ekki liggja fyrir að stefnanda hefði verið gefinn kostur á að hætta við að gangast í sjálfskuldarábyrgð vegna umrædds skuldabréfs áður er hún hefði skrifað undir skjalið ,,Niðurstöður greiðslumats“ þremur dögum eftir útgáfu skuldabréfsins. Þá taldi nefndin að líta yrði á vilja stefnanda til samningsgerðarinnar í því ljósi að stefndi hefði ekki upplýst hana um að sjálfskuldarábyrgð hennar væri ógildanleg við útgáfu tryggingarbréfsins og hún hafi því staðið í þeirri trú að sjálfskuldarábyrgðin væri gild. Atvik við samningsgerðina og staða samningsaðila gerði það að verkum að stefndi gæti ekki haldið veðsetningu fasteignarinnar samkvæmt tryggingarbréfinu upp á stefnanda. Var veðsetningin því ógilt. Þá var kröfu stefnanda, M-kvk-ef, um ógildingu að því er varðaði stefnanda, E-kk-þf, vísað frá þar sem krafan barst ekki frá honum sjálfum.

Með bréfi, dags. 12. desember 2012, tilkynnti stefndi að hann sætti sig ekki við úrskurð nefndarinnar og myndi hvorki fella úr gildi sjálfskuldarábyrgð stefnenda á skuldabréfi nr. 0323-74-85037 né veðsetningu á fasteigninni að Sandprýði 1, nema að undangengnum dómi, myndi hann falla á sama veg.

Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnendur skýrslu, auk vitnanna V-kk-ef E-kk-ef og T-kvk-ef R-kvk-ef.

II

Stefnendur kveðast hafa boðist til að hjálpa foreldrum sínum og tengdaforeldrum þegar þau hafi frétt af kröfu Kaupþings banka hf. um viðbótartryggingu. Þau hafi haft samband við Kaupþing banka hf. 14. ágúst 2008 og þá hafi sú tillaga komið fram að þau myndu skrifa undir sjálfskuldarábyrgð, óskipt, vegna lánsins, degi síðar. Þann 15. ágúst 2008 hafi stefnendur óskað eftir því að fá að fara með þau gögn sem tengdust málinu, með sér heim til yfirlestrar. Ekki hafi verið orðið við þeirri ósk af hálfu bankans. Þeim hafi verið tjáð að annað hvort myndu þau skrifa undir sjálfskuldarábyrgðina sama dag, eða lánið yrði gjaldfellt. Asinn hafi verið slíkur að stefnandi, M-kvk-nf, hafi orðið að fara úr hádegishléi sínu til að undirrita skjölin. Stefnendum hafi ekki verið kynntar niðurstöður greiðslumats skuldara við undirritun yfirlýsingar um sjálfskuldarábyrgð 15. ágúst 2008, eða verið afhentur bæklingur vegna skuldaábyrgða. Það hafi ekki verið gert fyrr en 18. ágúst 2008. Þann sama dag hafi þeim verið tjáð að þau yrðu að setja fram viðbótartryggingu í formi veðsetningar ef koma ætti í veg fyrir gjaldfellingu skuldabréfsins. Það hafi verið gert degi síðar.

Stefnendur vísi til samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 sem stefndi hafi verið aðili að. Samkomulagið hafi verið í gildi er málsatvik hafi átt sér stað, en nú hafi tekið við lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn sem byggist að mörgu leyti á samkomulaginu. Stefnendur telji að líta verði til þeirrar meginreglu og markmiðsyfirlýsingar sem fram komi í 1. gr. samkomulagsins. Þar komi fram að aðilar samkomulagsins séu sammála um gildi þeirrar stefnu að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðanda og eigin trygginga hans. Túlka verði önnur ákvæði samkomulagsins með hliðsjón af tilgangi þess.

Ljóst sé að Kaupþing banki hf. hafi ekki farið eftir 3. mgr. 4. gr. framangreinds samkomulags. Samkvæmt ákvæðinu skuli tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgð. Ljóst sé að stefnendur hafi 15. ágúst 2008 undirritað skjal sem sjálfskuldarábyrgðaraðilar, óskipt, á skuldabréfi nr. 0323-74-85037. Þremur dögum síðar, þann 18. ágúst, hafi þeim fyrst verið birt greiðslumat og afhentir bæklingar vegna undirritunarinnar. Stefnendur hafi ekki vitað hversu alvarleg fjárhagsvandræði foreldra og tengdaforeldra þeirra hafi verið þegar þau hafi undirritað sjálfskuldarábyrgðina. Þau hafi vitað að hjónin ættu í vandræðum vegna þessa tiltekna skuldabréfs en hafi hins vegar ekki vitað hversu slæm heildarfjárhagsstaða þeirra hafi verið á þessum tíma. Af þessum sökum krefjist stefnendur þess að sjálfskuldarábyrgð þeirra á skuldabréfi nr. 0323-74-85037 verði ógilt.

Stefnendur telji að stefndi geti ekki byggt rétt á tryggingarbréfinu þar sem slíkt yrði að telja óheiðarlegt vegna atvika sem hafi verið fyrir hendi þegar tryggingarbréfið hafi verið undirritað. Stefnendur hafi verið beitt miklum þrýstingi til að skrifa undir tryggingarbréfið. Þau telji að sá þrýstingur stafi af því að starfsmenn bankans hafi uppgötvað mistök sín varðandi undirritun sjálfskuldarábyrgðarinnar. Sá óeðlilegi þrýstingur sem stefnendur hafi verið beitt sé andstæður góðri viðskiptavenju. Auk 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga vísist til 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.

Stefnendur telji að stefndi geti hvorki byggt á sjálfskuldarábyrgðinni né tryggingarbréfinu þar sem slíkt yrði að teljast óheiðarlegt og andstætt góðri viðskiptavenju vegna atvika við samningsgerðina og stöðu aðila, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Horfa verði á atburðarásina í heild. Augljós aðstöðumunur sé á samningsaðilum, en stefndi, sem sé fjármálafyrirtæki, hafi verið í mun betri samningsstöðu en stefnendur og gert sér fullkomlega grein fyrir kostum samkomulagsins. Stefnendur hafi ekki búið yfir þeirri þekkingu og reynslu á sviði lánveitinga og bankastarfsemi sem starfsmenn Kaupþings banka hf. hafi búið yfir. Stefnendur hafi því mátt treysta því að starfsmenn bankans stæðu faglega að málum. Ljóst sé að það hafi ekki verið gert í þessu máli.

Í 2. málslið 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 komi fram að bendi niðurstaða greiðslumats til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar, en ábyrgðarmaður óski eftir að lán verði engu að síður veitt, skuli hann staðfesta það skriflega. Stefnendur telji að þegar niðurstöður greiðslumats séu jafn neikvæðar og um sé að ræða í þessu máli, dugi staðfestingar stefnenda, eins og þau hafi undirritað 18. og 19. ágúst 2008, ekki til. Ákvæðið beri að túlka á þann hátt að sé niðurstaða greiðslumats mjög neikvæð, beri fjármálafyrirtæki að fá staðfestingu ábyrgðarmanns með gleggri og afdráttarlausari hætti en gert hafi verið. Vafa um merkingu samnings beri að túlka neytanda í hag, sbr. 36. gr. a-c í lögum nr. 7/1936.

Stefnendur hafi verið í töluverðum vafa um réttarstöðu sína. Starfsmenn Kaupþings banka hf. hafi ýmist talað um sjálfskuldarábyrgð annars vegar og tryggingu í formi veðsetningar hins vegar eða hvort tveggja samtímis án þess að útskýra nægilega vel í hverju ábyrgðin fælist. Auk þess að líta til 36. gr. laga nr. 7/1936 telji stefnendur að líta beri til 36. gr. a-c í lögunum. Þá beri að líta til sanngirnissjónarmiða þegar málsatvik séu metin. Með hliðsjón af þeim telji stefnendur ekki hægt að byggja á löggerningunum.

Með vísan til ofangreinds sé ljóst að fella beri sjálfskuldarábyrgð og tryggingarbréf stefnenda sem sett hafi verið til tryggingar veðskuldabréfi nr. 0323-74-85037 úr gildi.

Stefnendur vísi til úrskurðar Úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki, nr. 134/2012, þar sem nefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að þessum löggerningum skyldi vikið til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936.

Vísað sé til almennra reglna samningaréttar og ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sérstaklega 36. gr. laganna. Þá vísist einnig til meginreglna samningaréttar varðandi rangar og brostnar forsendur og áhrif þeirra á efndaskyldu, svo og til sanngirnissjónarmiða. Einnig sé vísað til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, auk þeirra laga sem vísað sé til að framan. Þá sé vísað til 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnað vísi stefnendur til ákvæða 129. og 130. gr. sömu laga. Krafan um virðisaukaskatt byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988 þar sem lögmönnum sé gert skylt að innheimta skattinn af þjónustu sinni. Stefnendur séu ekki virðisaukaskattsskyldir aðilar og því beri þeim nauðsyn til að tekið sé tillit til skattskyldunnar við ákvörðun málskostnaðar. Varðandi varnarþing vísist til 33. gr. laga nr. 91/1991.

III

Stefndi byggir kröfu sína í fyrsta lagi á því að samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, eigi ekki við í málinu þar sem í raun sé um ábyrgð á skuldum fyrirtækisins BEK ehf. að ræða. Samkomulagið taki ekki til ábyrgða á skuldum lögaðila. Stefnendur hafi rekið fyrirtæki með foreldrum og tengdaforeldrum sínum, V-kk-þgf og I-kvk-þgf. Í júní 2008 hafi V-kk-nf og I-kvk-nf tekið yfir skuldabréf fyrirtækisins. Fljótlega eftir það hafi stefnendur haft samband við forvera stefnda til þess að fá tryggingarbréfi fyrirtækisins nr. 323-63-661139 aflétt þar sem reyna hafi átt að selja fyrirtækið. Samþykkt hafi verið að aflétta tryggingarbréfinu gegn því að fá aðrar tryggingar fyrir láninu, þ.e. umþrætta sjálfskuldarábyrgð og tryggingarbréf. Þetta hafi verið framkvæmt í ágúst 2008 eða um einum og hálfum mánuði eftir að V-kk-nf og I-kvk-nf hafi tekið yfir skuldabréf fyrirtækisins. Taka ábyrgðanna hafi því verið í þágu sameiginlegs fyrirtækis stefnenda og foreldra og tengdaforeldra þeirra. Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga geti því ekki átt við í málinu, sbr. 2. gr. þess.

Í öðru lagi byggi stefndi kröfu sína á því að hann hafi staðið við skuldbindingar samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Stefnendur hafi gengist í ábyrgð á skuldabréfi nr. 323-74-85037 þann 15. ágúst 2008 þegar þau hafi undirritað skjal sem beri heitið „Nýir ábyrgðaraðilar á skuldabréf“. Þar komi fram að undirritaðir ábyrgðarmenn lýsi því yfir að þeir hafi kynnt sér alla skilmála skuldabréfsins og fræðslubækling bankans um ábyrgðir og skilji hvað felist í þessari ábyrgð. Stefnendur hafi því staðfest með undirritun sinni að þeir hefðu kynnt sér efni upplýsingabæklings um ábyrgðir áður en þeir gengust í ábyrgðina. Í bæklingnum sé að finna upplýsingar til ábyrgðarmanna og þeirra sem leggi til veðtryggingar. Þar segi meðal annars að ábyrgðarmenn skuli kynna sér vandlega fjárhagslega stöðu skuldara áður en ábyrgð sé undirrituð. Þá sé þar greint frá samkomulaginu frá 1. nóvember 2001 og talin upp í tíu liðum helstu atriði þess. Í 4. gr. samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 hafi í senn falist að greiðslumat skyldi gert á greiðanda og að ábyrgðarmanni gæfist færi á að kynna sér matið. Með undirritun sinni hafi stefnendur staðfest að þeir hefðu kynnt sér upplýsingabæklinginn. Þar með hafi þeim átt að vera kunnugt um að greiðslumat hefði verið gert. Greiðslumat, sem sé efnislega sambærilegt og greiðslumat dagsett 18. ágúst 2008, hafi verið gert 24. júní 2008. Ákvæði 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins hafi þannig verið fullnægt. Þar segi að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það.

Búið hafi verið að gera greiðslumat sem legið hafi fyrir við undirskrift skuldabréfsins. Aðeins hafi láðst að fá undirritun á greiðslumatið. Það hafi verið gert næsta bankadag á eftir eða þann 18. ágúst 2013. Niðurstaða greiðslumatsins hafi verið neikvæð um 401.051 krónu. Greiðslumat hafi því verið framkvæmt í tengslum við ábyrgðarskuldbindinguna. Stefnendur hafi skrifað undir það, án athugasemda, með þeim forsendum sem þar hafi legið til grundvallar, þ.e. þau hafi ekki viljað hætta við ábyrgðarskuldbindinguna. Með undirritun greiðslumatsins hafi stefnendur einnig staðfest að þau hefðu fengið afhent, kynnt sér og skilið greiðslumatið, samþykkt það sem fullnægjandi fyrir sig og gert sér grein fyrir að breytt neysluhegðun geti haft áhrif á greiðslugetu. Ef stefnendur hefðu, á tíma undirritunar greiðslumatsins, haft áhuga á að kynna sér betur greiðslugetu og fjárhagsstöðu skuldara, áður en þau gengust í umrædda ábyrgð, hefðu þau átt þess kost, þar sem öll gögn sem legið hafi til grundvallar greiðslumatinu hafi verið til staðar hjá bankanum. Vilji stefnenda hafi eindregið staðið til þess að gangast í ábyrgð fyrir skuldara bréfsins enda hafi þau leitað að fyrra bragði til bankans um aðstoð þar um og til þess að fá tryggingarbréfi nr. 323-63-661139 aflétt. Engin gögn bendi til annars en að stefnendur hafi verið fullfær um að skilja greiðslumatið og afleiðingar þess að gangast í ábyrgð fyrir skuldum þriðja manns.

Í úrskurði úrskurðarnefndar um viðskipti við fjármálafyrirtæki frá 30. nóvember 2012 í máli nr. 134/2012 virðist það að engin gögn liggi fyrir sem staðfesti að stefnendum hafi verið gefinn kostur á að hætta við að gangast í sjálfskuldarábyrgð vegna umrædds skuldabréfs hafa mikið vægi við mat á ógildingu ábyrgðarinnar. Stefndi mótmæli því að sönnunarbyrði um þetta atriði sé lögð á stefnda. Sönnunarbyrðin hljóti að hvíla á þeim sem sæki ógildinguna. Stefndi leggi einnig áherslu á að engar frekari upplýsingar hafi komið fram 18. ágúst 2008 þótt greiðslumatið sé dagsett þá. Aðeins undirritunin hafi farið fram þann dag, en greiðslumatið hafi þegar verið framkvæmt og hafi legið fyrir við undirritun skuldabréfsins. Stefnendur hafi enda engar athugasemdir gert við greiðslumatið mánudaginn 18. ágúst 2008 þegar þau hafi undirritað það. Athugasemdalaus undirritun þeirra á greiðslumatið og undirritun þeirra á tryggingarbréfið 19. ágúst 2008 bendi til þess að þau hafi vitað um slæman fjárhag V-kk-ef og I-kvk-ef, enda hafi þau verið með þeim í fyrirtækjarekstri og lánið tilkomið vegna þess.

Í þriðja lagi byggi stefndi á því að hann hafi ekki vanrækt skyldur sínar samkvæmt samkomulaginu með þeim hætti að það valdi ógildingu ábyrgðarinnar. Brot á ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða leiði ekki sjálfkrafa til ógildingar ábyrgðar, en í samkomulaginu séu engar reglur sem mæli fyrir um ógildi samnings. Vilji stefnenda hafi staðið til að takast á hendur umrædda ábyrgð, sama hvað greiðslumati eða upplýsingagjöf hafi liðið, enda hafi þeim verið kunnugt um slæma fjárhagsstöðu V-kk-ef og I-kvk-ef, skuldin verið tilkomin vegna sameiginlegs fyrirtækjareksturs þeirra og forveri stefnda hafi fellt niður tryggingarbréf nr. 323-63-661139 gegn því að þau gengjust í þessar ábyrgðir. Stefndi telji að sá annmarki að greiðslumatið hafi aðeins verið kynnt en ekki undirritað af ábyrgðarmönnum sama dag og þau hafi undirritað skuldabréfið, heldur næsta bankadag á eftir, eigi ekki að leiða til ógildingar sjálfskuldarábyrgðarinnar. Í því samhengi bendi stefndi á greiðslumat vegna V-kk-ef og I-kvk-ef frá 24. júní 2008. Óumdeilt sé að greiðslugeta þeirra hafði verið metin áður en stofnað hafi verið til sjálfskuldarábyrgðar stefnenda. Búið hafi verið að framkvæma greiðslumat það sem undirritað hafi verið 18. ágúst 2008 og það hafi legið frammi við undirritun. Það sé ekki svo að forvera stefnda hafi borist gögn til að framkvæma greiðslumatið mánudaginn 18. ágúst 2008 og því aðeins framkvæmt greiðslumatið þá. Þá bendi sú staðreynd að stefnendur hafi undirritað tryggingarbréfið eftir að hafa undirritað greiðslumatið til þess að þau hefðu einnig undirritað skuldabréfið hefði greiðslumatið legið fyrir.

Dómaframkvæmd bendi til þess að við mat á því hvort ógilda skuli sjálfskuldaábyrgð þurfi ávallt að horfa heildstætt á öll málsatvik. Í því samhengi þurfi meðal annars að líta til þess hver raunverulegur vilji ábyrgðarmanns hafi verið. Í ljósi þess að stefnendur hafi verið meðvitaðir um fjárhagsvandræði V-kk-ef og I-kvk-ef, hafi rekið með þeim fyrirtæki sem skuldin hafi stafað frá og boðist til þess að gangast í ábyrgðirnar gegn niðurfellingu tryggingarbréfs nr. 323-63-661139, telji stefndi óumdeilt að niðurstaða greiðslumatsins, hefði það verið undirritað 15. ágúst 2008, hefði engu breytt um ákvörðun stefnenda um að gerast sjálfskuldarábyrgðaraðilar á láni nr. 323-74-85037. Þá hafi greiðslumatið verið undirritað næsta bankadag á eftir skuldabréfinu. Stefnendur hafi einnig hagnast á því að gangast í þessar ábyrgðir þar sem niðurfelling tryggingarbréfs nr. 323-63-661139 hafi gert fyrirtæki þeirra söluvænna, þ.e. skuldir hafi verið minnkaðar og íþyngjandi tryggingum hafi verið aflétt. Stefndi telji því að skýr vilji hjá stefnendum hafi staðið til þessa. Það geti hvorki talist ósanngjarnt né andstætt góðri viðskiptavenju að halda sjálfskuldarábyrgðinni upp á stefnendur.

Stefndi byggi á því að þótt sjálfskuldarábyrgðin yrði dæmd ógild leiði það ekki sjálfkrafa til ógildingar tryggingarbréfsins. Tryggingarbréf nr. 323-63-661293 hafi verið undirritað 19. ágúst 2008, þ.e. daginn eftir að greiðslumatið hafi verið undirritað. Stefnendur hafi, með undirritun greiðslumats og tryggingarbréfs, staðfest skriflega að þau óskuðu þess að lán yrði veitt þrátt fyrir neikvæða eignastöðu greiðenda. Þá telji stefndi að niðurstaða greiðslumatsins hafi verið mjög skýr, það sé auðlesið skjal og stefnendum hafi því átt að vera vel ljóst hver staða V-kk-ef og I-kvk-ef væri. Ekki hafi því verið nauðsynlegt að fá sérstaka yfirlýsingu um að ábyrgðarmenn óskuðu eftir að lánið yrði engu að síður veitt. Ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða hafi því verið fylgt og ekki sé ástæða til að ógilda veðsetninguna á grundvelli 36. gr. samningalaga nr. 7/1936.

Stefndi mótmæli þeirri málsástæðu stefnenda að það sé óheiðarlegt af honum að byggja rétt á tryggingarbréfinu vegna atvika sem hafi verið fyrir hendi þegar löggerningurinn hafi komið til vitundar stefnda. Fullyrðingu stefnenda, um að starfsmenn stefnda hafi þrýst á stefnendur um að veðsetja fasteign sína, sé mótmælt. Stefnendur hafi ekki lagt fram nein gögn sem renni stoðum undir þessar fullyrðingar. Þá hafni stefndi því að sjónarmið um aðstöðumun eigi við og mótmæli því að forveri stefnda hafi villt um fyrir stefnendum með því að tala um sjálfskuldarábyrgð og veðsetningu samtímis.

Í stefnu sé fullyrt að stefnendum hafi ekki verið gefinn kostur á að kynna sér gögn málsins vegna asa í starfsmönnum bankans og að forveri stefnda hafi þrýst á stefnendur að setja viðbótartryggingu, þ.e. samþykkja veðsetningu á fasteign sinni samkvæmt tryggingarbréfinu. Fullyrðingum þessum sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Í stefnu sé því einnig haldið fram að reynt hafi verið að forðast gjaldþrot fyrirtækisins og að félagið hafi verið lýst gjaldþrota árið 2009, án þess að nein gögn séu lögð fram til staðfestingar þessu. Stefndi fái ekki séð að félagið hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta.

Að öllu framangreindu virtu telji stefndi það ekki ósanngjarnt, óheiðarlegt eða andstætt góðri viðskiptavenju að byggja rétt á tryggingarbréfi nr. 323-63-661293 eða á sjálfskuldarábyrgð stefnenda á skuldabréfi nr. 323-74-85037. Stefndi telji að hver ofangreindra málsástæðna, og þær allar saman, eigi að leiða til sýknu hans af kröfum stefnenda í málinu. Þá sé málatilbúnaði stefnanda mótmælt að því leyti sem hann fari í bága við málatilbúnað stefnda.

Um lagarök fyrir kröfu sinni vísi stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga. Varðandi kröfu um málskostnað sé vísað til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129.-131. gr.

IV

Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvort ógilda beri yfirlýsingu stefnenda um sjálfskuldarábyrgð til tryggingar skuldabréfi útgefnu af V-kk-þgf E-kk-þgf og I-kvk-þgf J-kvk-þgf og hvort stefnda skuli gert að láta afmá tryggingarbréf úr þinglýsingabók vegna fasteignar í eigu stefnenda. Óumdeilt er að stefndi hefur tekið við réttindum samkvæmt framangreindum gerningum.

Stefnendur byggja á því að Kaupþing banki hf., forveri stefnda, hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sem hann hafi verið bundinn við og hafi verið í gildi á þeim tíma. Þannig hafi þeim ekki verið kynnt niðurstaða greiðslumats á lántakendum, V-kk-þgf og I-kvk-þgf, áður en þau hafi ritað undir yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð. Því beri að ógilda sjálfskuldarábyrgð þeirra á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Stefndi byggir á því að framangreint samkomulag eigi ekki við í málinu, þar sem það taki ekki til ábyrgða á skuldum lögaðila, en í raun sé um að ræða ábyrgð vegna skulda fyrirtækisins BEK ehf. Óumdeilt er að þegar stofnað var til sjálfskuldarábyrgðar og veðsetningar þeirrar sem stefnendur krefjast ógildingar á í málinu, var forveri stefnda, Kaupþing banki hf., aðili að samkomulaginu. Samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni og tryggingarbréfinu eru skuldarar V-kk-nf E-kk-nf og I-kvk-nf J-kvk-nf. Stefnendur tóku að sér að ábyrgjast skuldbindingar þeirra. Verður því að fallast á með stefnendum að Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 eigi við í málinu.

Stefndi byggir jafnframt á því að forveri hans hafi að fullu staðið við framangreint samkomulag. Í 3. gr. samkomulagsins er m.a. mælt fyrir um að sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo sé ekki gert. Þó sé fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemi meiru en 1.000.000 króna, en hjónum eða fólki í óvígðri sambúð sé þó heimilt að undanskilja fjármálafyrirtæki frá skyldu til greiðslumats vegna ábyrgðar á skuldum hvors annars. Í 4. gr. samkomulagsins er fjallað um upplýsingagjöf til ábyrgðarmanns áður en til skuldaábyrgðar eða veðsetningar er stofnað. Þar kemur fram að fjármálafyrirtækjum beri að gefa út upplýsingabækling um skuldaábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar. Í bæklingnum skuli m.a. koma fram hvaða skyldur felist í ábyrgðinni, heimild ábyrgðarmanns til að segja ábyrgðinni upp, heimild hans til að óska eftir að greiðslumat verði ekki gert og heimild hans til að bera ágreiningsmál vegna ábyrgðarinnar undir Úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki, náist ekki sátt milli hans og fjármálafyrirtækisins. Þá segir í samkomulaginu að með undirritun lánsumsóknar eða annarra gagna, sem fyllt eru út í tengslum við afgreiðsluna, staðfesti ábyrgðarmaður að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings um ábyrgðir. Þá kemur fram að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendi til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óski eftir að lán verði engu að síður veitt skuli hann staðfesta það skriflega.

Greiðslumat var framkvæmt vegna lánveitingarinnar til V-kk-ef og I-kvk-ef og var það staðfest með undirritun þeirra 24. júní 2008. Niðurstaða greiðslumatsins var sú að áætluð greiðslugeta væri neikvæð um 401.051 krónu og eignastaða neikvæð um 9.249.697 krónur.

Stefnendur undirrituðu skjal með heitið Nýir ábyrgðaraðilar á skuldabréf 15. ágúst 2008. Þremur dögum síðar, á næsta virka degi, undirrituðu þau niðurstöðu greiðslumats. Stefnendur byggja á því að þeim hafi ekki verið kynnt sú niðurstaða fyrr en eftir undirritun sjálfskuldarábyrgðarinnar og þau hafi heldur ekki fengið afhentan bækling um ábyrgðir. Fyrir dóminum báru stefnendur bæði að þau hefðu einungis ætlað sér að veita veð í húsnæði sínu og ekki gert sér neina grein fyrir því hvað fælist í framangreindum skjölum. Þau hafi talið þetta vera hluta af því sem þau þyrftu að undirrita vegna veðsetningarinnar. Framburður þessi er ekki í samræmi við það sem fram kemur í stefnu um að stefnendur hafi ætlað að gangast undir sjálfskuldarábyrgð, en verið kynnt við undirritun greiðslumatsins að þau þyrftu að leggja fram viðbótartryggingu í formi veðsetningar. Þá verður það að teljast ólíklegt að stefnendur hafi ritað undir skjölin án þess að lesa neitt um það undir hvaða skuldbindingu þau væru að gangast. Skjalið sem titlað er Nýir ábyrgðaraðilar á skuldabréf er einfalt í sniðum og á einni blaðsíðu. Það ber skýrlega með sér hvert efni þess er. Hvergi er getið neinnar fasteignar eða annars veðs. Fram kemur að ábyrgðarmenn lýsi því yfir að þeir hafi kynnt sér alla skilmála skuldabréfsins, fræðslubækling bankans um ábyrgðir og skilji hvað felist í þessari ábyrgð. Hafi stefnendur í raun ekki kynnt sér framangreind skjöl verða þau að bera ábyrgð á því.

Starfsmaður stefnda bar fyrir dóminum að við undirritun framangreindrar ábyrgðaryfirlýsingar hafi niðurstaða greiðslumats legið frammi, ásamt fræðslubæklingi um ábyrgðir, en svo hafi alltaf verið við undirritun ábyrgðaryfirlýsinga. Undirritun skjalsins hafi hins vegar farist fyrir og því hafi skjalið verið prentað á ný og þess óskað að stefnendur undirrituðu það. Engin staðfesting liggur fyrir á því að stefnendur hafi fengið greiðslumatið í hendur fyrir 18. ágúst 2008 þegar þau undirrituðu það. Hins vegar verður að líta svo á að með undirritun sinni undir framangreinda ábyrgðaryfirlýsingu hafi stefnendur staðfest að hafa kynnt sér fræðslubækling bankans. Í bæklingnum er greint frá meginatriðum Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Þar kemur m.a. fram að skylt sé að meta greiðslugetu skuldara þegar skuldaábyrgð eða lánsveð er sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu að fjárhæð 1.000.000 króna eða meira. Samkvæmt því átti stefnendum að vera kunnugt um að greiðslumat hefði verið gert.

Eins og að framan greinir var niðurstaða greiðslumatsins neikvæð. Í 4. gr. samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 kemur fram að ef niðurstaða greiðslumats bendir til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óski eftir að lán verði engu að síður veitt skuli hann staðfesta það skriflega. Staðfesting stefnenda á niðurstöðum greiðslumatsins var undirrituð á næsta virka degi eftir undirritun ábyrgðaryfirlýsingarinnar. Stefnendur gerðu engar athugasemdir við undirritunina eða í kjölfar hennar, en undirrituðu næsta dag tryggingarbréf þar sem þau veittu veð í fasteign sinni til tryggingar sömu skuld. Með hliðsjón af því, og því sem fram er komið í málinu um að stefnendur hefðu gert sér grein fyrir því að V-kk-nf og I-kvk-nf hafi verið í fjárhagsvandræðum vegna þessa tiltekna skuldabréfs, verður ráðið að stefnendur hefðu gengist undir ábyrgðina þrátt fyrir að hafa kynnt sér greiðslumatið samtímis undirritun sjálfskuldarábyrgðarinnar.

Stefnendur telja að þegar niðurstöður greiðslumats séu jafn neikvæðar og um sé að ræða í þessu máli dugi staðfestingar stefnenda, eins og þau hafi undirritað 18. og 19. ágúst 2008, ekki til. Túlka verði framangreint ákvæði samkomulagsins frá 1. nóvember 2001, um undirritun niðurstöðu greiðslumats, á þann hátt að sé niðurstaða greiðslumats mjög neikvæð, beri fjármálafyrirtæki að fá staðfestingu ábyrgðarmanns með gleggri og afdráttarlausari hætti en gert hafi verið. Í framangreindu samkomulagi eru engin sérstök ákvæði um form samþykkisins, önnur en að samþykkið þurfi að vera skriflegt. Er því ekki unnt að fallast á framangreinda túlkun stefnenda og verður talið að undirritun stefnenda á niðurstöður greiðslumatsins sé fullnægjandi.

Stefnendur reisa kröfu sína, varðandi veðsetningu fasteignar þeirra með tryggingarbréfi 19. ágúst 2008, á því að þau hafi verið beitt miklum þrýstingi til að undirrita tryggingarbréfið. Það sé andstætt góðri viðskiptavenju og beri því að víkja bréfinu til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 og 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í málinu liggur ekkert fyrir sem styður það að starfsmenn Kaupþings banka hf. hafi beitt stefnendur nokkrum þrýstingi til að aðhafast eitthvað sem þau voru ekki fús til. Verður þessari málsástæðu stefnenda því hafnað.

Dómurinn fellst ekki á að sjónarmið um aðstöðumun leiði ein út af fyrir sig til þess að ógilda beri framangreindar ábyrgðir. Þá er ekkert sem styður það að starfsmenn bankans hafi á nokkurn hátt valdið því að stefnendur væru í vafa um réttarstöðu sína með því að tala ýmist um sjálfskuldarábyrgð og veðsetningu samtímis eða sitt í hvoru lagi.

Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat samkvæmt framangreindu skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Með hliðsjón af öllu því er að framan greinir verður ekki talið að skilyrði séu í málinu til að víkja skuldbindingum stefnenda samkvæmt framangreindum gerningum til hliðar að einhverju leyti eða öllu með stoð í framangreindu ákvæði eða ákvæðum laga nr. 161/2002. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnenda.

Með hliðsjón af atvikum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

B-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, Arion banki hf., er sýkn af kröfum stefnenda, M-kvk-ef B-kvk-ef G-kvk-ef og E-kk-ef K-kk-ef V-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

B-kvk-nf B-kvk-nf