X-253/2015

I.

Máli þessu var vísað til dómsins með bréfi slitastjórnar varnaraðila 16. nóvember 2015 samkvæmt 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 171. gr. sömu laga, en málið var tekið til úrskurðar 10. október sl. að lokinni aðalmeðferð. Sóknaraðili gerir aðallega þá kröfu, að krafa hans að fjárhæð 256.783.501 króna, verði samþykkt sem almenn krafa við slitameðferð LBI ehf., samkvæmt 113. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Til vara gerir sóknaraðili þá kröfu að varnaraðili verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að álitum dómsins og að henni verði skipað í réttindaröð sem almenn krafa við slitameðferð LBI ehf., samkvæmt 113. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Þá krefst sóknaraðili þess í báðum tilvikum, að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi varnaraðila að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi.

Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.

II.

Í maímánuði 2005 óskaði sóknaraðili eftir að Landsbanki Íslands hf., nú LBI ehf. varnaraðili þessa máls, tæki að sér eignastýringu fyrir sóknaraðila. Af því tilefni sendi þáverandi framkvæmdastjóri sóknaraðila, S-kk-nf Á-kk-nf, tölvubréf til starfsmanns bankans þann 17. maí 2005 þar sem hann óskaði eftir að ganga frá málum sóknaraðila gagnvart bankanum. Bankinn svaraði þessu tölvubréfi samdægurs og voru framkvæmdastjóra sóknaraðila send til yfirlestrar og athugunar drög að eignastýringasamningi ásamt viðaukum.

Í kjölfarið, eða þann 19. maí 2005, gerðu aðilar með sér samning um eignastýringu auk viðauka. Í samningnum fólst að bankinn tók að sér að veita sóknaraðila ráðgjöf vegna viðskipta með fjármálagerninga, annast vörslu þeirra og eignastýringu, sbr. 1. gr. samningsins. Samkvæmt því fól sóknaraðili bankanum að taka við fjármunum sínum til fjárfestingar í fjármálagerningum fyrir eigin reikning sóknaraðila. Tekið var fram í samningnum að sóknaraðila væri ávallt heimilt að taka einstaka fjármálagerninga úr vörslu bankans þrátt fyrir samninginn nema þeir hefðu verið veðsettir eða kvaðabundnir á annan hátt.

Hugtakið eignastýring var skilgreint í 3. mgr. 1. gr. samningsins. Kemur þar fram að eignastýring feli í sér tilfærslu á milli mismunandi tegunda fjármálagerninga eftir því sem tækifæri bjóðast á mörkuðum hverju sinni. Viðskiptavinur gefi bankanum heimild til eignastýringar samkvæmt fyrirfram ákveðinni fjárfestingarstefnu, sbr. 2. gr. samningsins og bankinn sjái um framkvæmd fjárfestingarstefnunnar fyrir hönd viðskiptavinar.

Í 2. gr. samningsins var síðan tilgreint að eignastýring skyldi vera í samræmi við þá fjárfestingarstefnu sem viðskiptavinur hefði samþykkt skriflega á hverjum tíma og teldist hluti samningsins sem viðauki I. Í ákvæðinu sagði síðan að viðskiptavinur, þ.e. sóknaraðili í þessu tilviki, veitti bankanum heimild til að stýra eignum sínum innan þeirra frávika sem fram kæmu í fjárfestingarstefnunni. Þá var tiltekið í ákvæðinu að viðskiptavinur bæri einn ábyrgð á fjárfestingarákvörðunum sínum og að hann gerði sér grein fyrir því að verðbréfaviðskipti gætu verið mjög áhættusöm.

Fjárfestingarstefnan samkvæmt samningnum var síðan skilgreind í viðauka I við samninginn, en þar kom fram að fjárfest skyldi 100% í eignaflokknum „innlend skuldabréf“. Um viðmið fjárfestingarstefnu var því lýst að stefnt væri að því að ná sams konar eða betri ávöxtun til lengri tíma en viðmið með áþekkri áhættutöku sem skilgreint var síðar í samningnum. Samkvæmt viðauka I við samning um eignastýringu var gert ráð fyrir að fjárfestingarstefnan skyldi koma að fullu til framkvæmda innan tveggja vikna frá gildistöku samningsins.

Á grundvelli samningsins um eignastýringu hafði bankinn fullt og ótakmarkað umboð til þess að stýra eignum sóknaraðila í samræmi við fjárfestingarstefnuna, sbr. 4. gr. samningsins og viðauka II við samninginn. Samkvæmt 4. gr. samningsins náði umboðið til þess að kaupa, framselja og selja fjármálagerninga/verðbréf í samræmi við fjárfestingarstefnu og til þess að gera hverjar þær ráðstafanir sem bankinn taldi nauðsynlegar og eðlilegar til þess að geta gegnt hlutverki sínu við framkvæmd samningsins og til þess að ná fram markmiðum hans.

Í kjölfar þess að aðilar gerðu með sér samninginn um eignastýringu 19. maí 2005 millifærði sóknaraðili 1.000.000.000 króna inn á reikning sinn hjá varnaraðila 23. maí 2005. Sama dag var þeim fjármunum ráðstafað fyrir hönd sóknaraðila til kaupa á hlutdeildarskírteinum í sjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK, þ.e. keyptir voru hlutir að nafnverði 48.409.726,73 krónur á genginu 20,657 fyrir samtals 999.999.725 krónur. Í kvittuninni sem um ræðir kemur fram að fjármunirnir séu lagðir inn á safn „Eignastýring – söfn“. Ekki er ágreiningur um það í málinu að þessi fjárfesting hafi verið gerð á grundvelli samnings aðila um eignastýringu.

Samkvæmt hreyfingaryfirliti yfir verðbréfaeign sóknaraðila í eignastýringu og vörslu hjá varnaraðila á tímabilinu frá 23. maí 2005 til 9. október 2008 sem fyrir liggur í málinu var fjárfest í ýmsum verðbréfum, einkum skuldabréfasjóðum, á tímabilinu, þ. á m. í sjóðunum Fyrirtækjabréf Landsbankans og Peningabréf Landsbankans. Þessir sjóðir voru starfræktir af Landsvaka hf., þáverandi dótturfélagi Landsbanka Íslands hf., sem hafði starfsleyfi sem rekstrarfélag verðbréfasjóða á grundvelli þágildandi laga nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði. Sjóðirnir voru báðir innlendir skuldabréfasjóðir. Í því fólst að þeir fjárfestu nánast eingöngu í skuldabréfum sem innlendir aðilar gáfu út í krónum.

Fyrstu kaup sóknaraðila á hlutdeildarskírteinum í sjóðnum Fyrirtækjabréf Landsbankans fóru fram 6. júní 2005 þegar keyptir voru hlutir að nafnverði 132.680.011,92 krónur á genginu 3,776 fyrir samtals 501.000.000 króna. Samkvæmt hreyfingaryfirliti yfir verðbréfaeign sóknaraðila áttu sér stað regluleg viðskipti með hlutdeildarskírteinin, þ.e. kaup og innlausnir, á tímabilinu frá 23. maí 2005 til 9. október 2008.

Í samræmi við 10. gr. samnings um eignastýringu bar varnaraðila að útbúa yfirlit yfir hreyfingar og stöðu eigna viðskiptavinar eigi sjaldnar en á sex mánaða fresti. Í máli þessu er ekki deilt um að það hafi verið gert. Í 10. gr. samningsins, sbr. einnig viðauka III, var jafnframt kveðið á um að fjármálaráðgjafi færi reglulega yfir eignir og stöðu mála á fundum með viðskiptavini. Af gögnum málsins verður ráðið að slíkir samráðsfundir hafi meðal annars verið haldnir með fyrirsvarsmönnum sóknaraðila í ársbyrjun 2007 og þann 2. júní 2008. Af gögnum málsins verður jafnframt ráðið að S-kk-nf Á-kk-nf, þáverandi framkvæmdastjóri sóknaraðila, ræddi við starfsmann Landsbanka Íslands hf. í síma 10. mars 2008 þar sem framkvæmdastjórinn afþakkaði boð starfsmanns varnaraðila um slíkan fund. Efni samtalsins er nánar rakið í kafla IV hér á eftir.

Í 14. gr. samningsins um eignastýringu var tiltekið að fyrir þjónustu samkvæmt samningnum greiddi viðskiptavinur umsýsluþóknun samkvæmt gjaldskrá Landsbanka Íslands hf. á hverjum tíma, sbr. viðauka III við samninginn. Samkvæmt tilgreindum viðauka skyldi árleg umsýsluþóknun vera 0,20% reiknuð af meðalstöðu verðbréfaeignar yfir árið en þó að lágmarki 50.000 krónur. Undir liðnum „afslættir“ var sérstaklega tilgreint að sóknaraðili þyrfti hvorki að greiða inngöngugjald í sjóði Landsbankans og ACM né gengismun af sjóðum Landsbankans. Sóknaraðili greiddi bankanum þóknanir í samræmi við framangreint athugasemdalaust í sex skipti á tímabilinu frá 30. desember 2005 til 30. júní 2008.

Af hreyfingaryfirliti verðbréfaeignar, sbr. einnig reikningsyfirlit frá 1. janúar 2006 til 8. október 2008, verður ráðið að á sama tímabili innleysti sóknaraðili 700.000.000 króna og fékk þá fjármuni afhenta úr því safni sem hafði verið í eignastýringu hjá Landsbanka Íslands hf. Þannig voru verðbréf innleyst og söluandvirði ráðstafað inn á reikninga sóknaraðila dagana 3. mars 2006 að fjárhæð 200.000.000 króna, 20. september 2006 að fjárhæð 50.000.000 króna, 8. desember 2006 að fjárhæð 40.000.000 króna, 16. febrúar 2007 að fjárhæð 200.000.000 króna, 22. ágúst 2007 að fjárhæð 40.000.000 króna, 30. október 2007 að fjárhæð 70.000.000 króna og 26. mars 2008 að fjárhæð 100.000.000 króna.

Þann 6. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um að loka fyrir viðskipti í Kauphöll Íslands með öll verðbréf sem Landsbanki Íslands hf. og nokkrir aðrir aðilar höfðu gefið út. Af þeirri ástæðu og að teknu tilliti til óvissu á markaði var lokað fyrir viðskipti með hlutdeildarskírteini í ýmsum sjóðum í rekstri Landsvaka hf., þ. á m. Peningabréfum Landsbankans ISK og Fyrirtækjabréfum Landsbankans, samkvæmt ákvörðun stjórnar félagsins. Engar innlausnir áttu sér stað í tilgreindum sjóðum eftir lokun viðskipta föstudaginn 3. október 2008.

Þegar lokað var fyrir viðskipti með hlutdeildarskírteini í sjóðum Landsvaka hf. þann 6. október 2008 samanstóð eignasafn sóknaraðila í eignastýringu og vörslu hjá Landsbanka Íslands hf. af hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK, Fyrirtækjabréfum Landsbankans og Markaðsbréfum Landsbankans. Nánar tiltekið var hlutur sóknaraðila í Peningabréfum Landsbankans ISK að nafnverði 13.431.613,14 krónur en skráð gengi sjóðsins á lokadegi viðskipta þann 3. október 2008 hafði verið 31,477 og var markaðsvirði hlutarins miðað við þann dag því að fjárhæð 422.786.887 krónur.

Hlutur sóknaraðila í Fyrirtækjabréfum Landsbankans var að nafnverði 19.543.703,040 krónur en skráð gengi sjóðsins á lokadegi viðskipta þann 3. október 2008 hafði verið 5,096 og var markaðsvirði hlutarins miðað við þann dag því að fjárhæð 99.594.711 krónur. Þá var hlutur sóknaraðila í Markaðsbréfum Landsbankans að nafnverði 14.264.257,31 króna en skráð gengi sjóðsins á lokadegi viðskipta þann 3. október 2008 hafði verið 2,707 og var markaðsvirði hlutarins miðað við þann dag því að fjárhæð 38.613.345 krónur.

Þann 7. október 2008 beitti Fjármálaeftirlitið heimild stjórnvalda samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., til að taka yfir starfsemi Landsbanka Íslands hf. Skipaði Fjármálaeftirlitið þá skilanefnd til að taka við stjórn bankans.

Þann 9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. (nú Landsbankinn hf.) þar sem eignarhald yfir Landsvaka hf. var meðal annars flutt yfir til hins síðarnefnda. Þá var í 5. tölulið ákvörðunarinnar tiltekið að Nýi Landsbanki Íslands hf. tæki við réttindum og skyldum samkvæmt samningum um vörslu og eignastýringu við viðskiptavini Landsbanka Íslands hf. á Íslandi. Samkvæmt því tók Nýi Landsbanki Íslands hf. við því hlutverki sem Landsbanki Íslands hf. hafði gegnt sem eignastýringar- og vörsluaðili fyrir sóknaraðila samkvæmt samningnum frá 19. maí 2005.

Þann 17. október 2008 beindi Fjármálaeftirlitið þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfa- og fjárfestingarsjóða að grípa til aðgerða sem væru til þess fallnar að peningamarkaðssjóðum félaganna yrði slitið.

Þann 28. október 2008 tilkynnti stjórn Landsvaka hf. til Kauphallar Íslands og hlutdeildarskírteinishafa um þá ákvörðun sína að slíta peningabréfum og óskaði eftir afskráningu þeirra. Í kjölfarið var greitt út til sjóðsfélaga, þar á meðal sóknaraðila, sem nam 68,8% af þeirri fjárhæð sem sjóðfélagar höfðu átt í sjóðnum á lokadegi viðskipta. Í samræmi við framangreint voru peningabréf sóknaraðila að nafnverði 13.431.613,14 krónur innleyst þann sama dag á genginu 21,641 fyrir samtals 290.673.540 krónur og voru þeir fjármunir, að frádregnum fjármagnstekjuskatti að fjárhæð 272.803 krónur, lagðir inn á reikning sóknaraðila nr. 0161-26-007108, samtals 290.400.737 krónur.

Í bréfi Landsbankans hf. til sóknaraðila, dags. 1. apríl 2009, er því lýst að Fjármálaeftirlitið hafi staðfest nýjar reglur Landsvaka hf. fyrir Fyrirtækjabréf Landsbankans, að sjóðnum verði slitið og öllum eignum hans ráðstafað til hlutdeildarskírteinishafa í samræmi við eign sjóðfélaga. Þá er þar tilgreint að fyrsta greiðsla úr sjóðnum, 3.468.738 krónur í tilviki sóknaraðila, fari fram 1. apríl og að stefnt sé að því að næsta greiðsla fari fram 10. júní. Þá er því lýst á vefsíðu Landsbréfa hf., núverandi rekstraraðila sjóðsins, að hlutdeildarskírteinishöfum hafi á liðnum misserum verið greitt úr sjóðnum eftir því sem tekist hafi að innheimta og selja kröfur í eigu hans.

Þann 22. apríl 2009 tóku gildi lög nr. 44/2009 um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Meðal þess sem lögin höfðu í för með sér var skipun slitastjórnar fyrir varnaraðila og upphaf slitameðferðar á greiðslustöðvunartíma. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði samkvæmt því slitastjórn fyrir varnaraðila þann 29. apríl 2009 sem sinnti öllum öðrum verkefnum en þeim sem skilanefnd voru sérstaklega falin samkvæmt lögum nr. 161/2002 fram til ársloka 2011 er verkefni skilanefndar færðust einnig á hendur slitastjórnar, sbr. lög nr. 78/2011.

Þann 30. apríl 2009 gaf slitastjórn varnaraðila út innköllun til kröfuhafa sem var birt í Lögbirtingablaðinu sama dag.

Sóknaraðili lýsti kröfu sinni á hendur varnaraðila með kröfulýsingu dags. 23. október 2009 sem slitastjórn varnaraðila tók við samdægurs. Í kröfulýsingunni lýsir sóknaraðili því að hann hafi orðið fyrir tapi vegna fjárfestingar í Peningabréfum sem nemi 131.693.358 krónum og Fyrirtækjabréfum Landsbankans sem nemi 94.168.964 krónum og þá um leið þeirri afstöðu að hann teldi að tapið hefði ekki orðið hefði varnaraðili „ekki farið á svig við fjárfestingarstefnu þá sem samningurinn hafði að geyma“. Væri því krafist greiðslu frá varnaraðila sem þessu tapi næmi.

Slitastjórn varnaraðila hafnaði kröfunni með tölvubréfi til lögmanns sóknaraðila þann 11. maí 2011. Í tölvubréfinu er lýst því mati slitastjórnarinnar að atvik sem leiddu til þess að umræddar fjárfestingar í Peningabréfum Landsbankans áttu sér stað séu ekki ljós. Þá geti slitastjórn ekki fallist á framsetningu bótakröfunnar og að hún telji hana vanreifaða.

Sóknaraðili mótmælti afstöðu slitastjórnar með bréfi sem var móttekið þann 19. sama mánaðar. Dagana 9. júní og 31. ágúst 2015 voru síðan haldnir fundir vegna ágreinings um afstöðu slitastjórnar varnaraðila til lýstra krafna sóknaraðila. Þar sem ekki tókst að jafna ágreining á þeim fundum ákvað slitastjórn að beina ágreiningsefninu til dómsins eins og fyrr segir.

Þann 23. nóvember 2015 var haldinn fundur með atkvæðismönnum til atkvæðagreiðslu um frumvarp að nauðasamningi varnaraðila. Á fundinum hlaut frumvarpið tilskilinn stuðning við atkvæðagreiðslu og taldist því samþykkt af atkvæðismönnum, sbr. 152. gr. laga nr. 21/1991 og 3. mgr. 103. gr. a laga nr. 161/2002.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 18. desember 2015 í máli nr. N-10/2015 var frumvarpið staðfest sem nauðasamningur varnaraðila. Úrskurðurinn hlaut endanlegt gildi við lok kærufrests 25. desember 2015 og komst nauðasamningur varnaraðila þá á samkvæmt 1. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991. Með því lauk slitameðferð varnaraðila sem aðilinn hafði verið í eftir ákvæðum B-hluta XII. kafla laga nr. 161/2002.

Við aðalmeðferð málsins gaf S-kk-nf Á-kk-nf, sem var framkvæmdastjóri sóknaraðila á þeim tíma sem atvik þessa máls áttu sér stað, skýrslu. Í vitnisburði hans kom fram að hann hefði ávallt getað séð upplýsingar um samsetningu eigna sjóðsins í gegnum heimabanka á tölvu sinni. S-kk-nf staðfesti einnig að hann hefði átt reglulega fundi með starfsmönnum varnaraðila bæði á Sauðárkróki og í Reykjavík.

III. Málsástæður aðila

Málsástæður sóknaraðila

Sóknaraðili byggir aðal- og varakröfu sína á því að varnaraðili hafi með saknæmri háttsemi gerst skaðabótaskyldur gagnvart sóknaraðila og að af þeim sökum séu full efni til að viðurkenna aðalkröfu sóknaraðila eins og henni var lýst fyrir varnaraðila, en til vara að viðurkennd verði skaðabótakrafa að álitum dómsins. Telur sóknaraðili að saknæm háttsemi varnaraðila hafi falist annars vegar í því að fara út fyrir samþykkta fjárfestingastefnu í eignastýringu eins og hún birtist í viðauka við samninginn, og hins vegar með því að bregðast almennum skyldum sínum sem fjármálafyrirtæki.

Fjárfestingarstefnan

Sóknaraðili vísar til þess að fjárfestingarstefnan hafi markað einu leiðbeiningar og fyrirmæli sóknaraðila til varnaraðila um hvernig hann óskaði eftir að fjárfest yrði fyrir sína hönd og ekki liggi fyrir nein önnur gögn um aðrar leiðbeiningar sem hefðu getað gefið varnaraðila tilefni til að ætla annað. Samkvæmt skýru ákvæði fjárfestingarstefnunnar hafi ætlunin verið sú að fjárfesta einvörðungu í innlendum skuldabréfum án nokkurra frávika eða vikmarka hvað það varðar.

Þá hafi verið stefnt að því með fjárfestingarstefnunni að ná sams konar eða betri ávöxtun til lengri tíma en viðmið sem skilgreind voru í samningnum, með áþekkri áhættutöku. Viðmiðin hafi vísað til þriggja nánar tilgreindra vísitalna, þ.e. ICEX 10Y – 10 ára verðtryggð ríkisskuldabréf (47%), ICEX 5Y – 5 ára óverðtryggð ríkisskuldabréf (20%) og ICEX 3M – Þriggja mánaða ríkisvíxlar (33%).

Sóknaraðili bendir á að varnaraðili, eða Landsvaki hf. í umboði varnaraðila, hafi ekki fjárfest í innlendum skuldabréfum, líkt og áskilið var í fjárfestingarstefnu, heldur í hlutdeildarskírteinum ýmissa sjóða í rekstri og stýringu varnaraðila og Landsvaka hf. Telur sóknaraðili að það leiði af orðskýringu 2. gr. eldri laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 að þrátt fyrir að skuldabréf og hlutdeildarskírteini falli bæði undir hugtaksskilgreiningu fjármálagernings þá sé þetta ekki einn og sami hluturinn, sbr. a- og c-lið 1. mgr. 2. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007.

Af hálfu sóknaraðila er enn fremur vísað til þess að við uppgjör, miðað við 6. október 2008, á eignum sóknaraðila í stýringu og vörslu varnaraðila hafi komið í ljós að 75% fjár sóknaraðila var fjárfest í Peningabréfum Landsbankans, 18% í Fyrirtækjabréfum Landsbankans og einungis 7% í ríkisskuldabréfum. Telur sóknaraðili að sú staðreynd ein og sér staðfesti að fjárfestingar varnaraðila fyrir hönd sóknaraðila voru í trássi við samþykkta fjárfestingarstefnu.

Sóknaraðili telur að samkvæmt orðanna hljóðan hafi ekki verið neitt svigrúm í samþykktri fjárfestingarstefnu fyrir varnaraðila til að fjárfesta í annarri tegund fjármálagernings en innlendum skuldabréfum. Varnaraðili hafi þannig brotið gegn fjárfestingarstefnunni og um leið ákvæði samningsins með saknæmum hætti.

Sóknaraðili telur enn fremur að ákvæði samþykktrar fjárfestingarstefnu beri það með sér að varnaraðila hafi einvörðungu verið heimilt að fjárfesta í ríkisskuldabréfum eða öðrum skuldabréfum með ríkisábyrgð. Vísar sóknaraðili þá til þess að samkvæmt fjárfestingarstefnunni hafi fjárfestingar samkvæmt samningnum átt að vera inntar af hendi í skuldabréfum með „áþekkri áhættutöku“ og nánar tilgreindar vísitölur fyrir ríkistryggða fjármálagerninga. Telur sóknaraðili einsýnt að til þess að fjárfesta í skuldabréfum með „áþekkri áhættutöku“ og nefndar vísitölur, sé áskilið að um ríkisskuldabréf eða önnur skuldabréf með ríkisábyrgð þurfi að vera að ræða. Þannig verði áhættutöku vegna útgefinna skuldabréfa í skráðum eða óskráðum fyrirtækjum ekki jafnað til þeirrar áhættu sem tekin er þegar fjárfest er í skuldabréfum útgefnum af íslenska ríkinu.

Sem fyrr segir telur sóknaraðili að fjárfestingar varnaraðila í hlutdeildarskírteinum Peningabréfa og Fyrirtækjabréfa hafi falið í sér óheimilt frávík frá samþykktri fjárfestingarstefnu. Fallist dómurinn ekki á þau sjónarmið telur sóknaraðili að fjárfestingar umræddra sjóða hafi engan veginn samræmst samþykktri fjárfestingarstefnu, en þekkt sé að sjóðirnir fjárfestu ekki eingöngu í skuldabréfum, heldur einnig í víxlum, innlánum og öðrum ótilgreindum verðbréfum sem flokkast ekki undir hugtaksskilgreiningu skuldabréfs. Þá liggi það fyrir að fjárfestingar sjóðanna voru ekki allar í fjármálagerningum útgefnum af ríkinu, og þaðan af síður fjármálagerningum með „áþekkri áhættu“.

Með vísan til 2. mgr. 67. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 skorar sóknaraðili á varnaraðila að leggja fram gögn eða upplýsingar sem sanna hið gagnstæða við það sem sóknaraðili heldur fram að þessu leyti.

Sóknaraðili sér einnig ástæðu til að taka fram að hann stóð almennt í þeirri trú að sú sundurliðun sem kemur fram undir viðmiði fjárfestingarstefnu, endurspeglaði að einhverju leyti þá eignasamsetningu sem unnið yrði með í eignastýringunni samkvæmt samningnum, þ.e. að einkum yrði fjárfest í verðtryggðum og óverðtryggðum ríkisskuldabréfum. Sóknaraðili telur þannig samninginn, og þar með talið fjárfestingarstefnuna, vera nokkuð óskýran og gefa nokkuð óraunhæfa mynd af því hverjar heimildir varnaraðila voru. Sóknaraðili telur að allan óskýrleika skuli túlka þeim sem samdi samninginn í óhag. Eigi þetta sérstaklega við þegar um staðlaða samningsskilmála og þjónustu á sviði verðbréfaviðskipta er að ræða og ekki síst þegar um er að ræða skráð fjármálafyrirtæki með sérfræðiþekkingu líkt og varnaraðili hefur.

Almennar skyldur fjármálafyrirtækis

Sóknaraðili vísar til þess að þegar hann stofnaði til samningssambandsins við varnaraðila árið 2005 hafi gilt eldri lög um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 um samninginn, og samskipti aðila allt til 1. nóvember 2007, þegar lög um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 tóku gildi. Hér að neðan verður vísað til beggja lagabálka, og eftir atvikum til reglugerða sem settar hafa verið á grundvelli þeirra, eftir því sem við á.

Sóknaraðili telur að miðað við þær fjárfestingar sem varnaraðili hafi framkvæmt á grundvelli samningsins og fyrir hönd sóknaraðila hafi varnaraðili brugðist skyldum sínum um að afla sér nauðsynlegra upplýsinga frá sóknaraðila sem viðskiptavinar varnaraðila. Vísar sóknaraðili til þess að samkvæmt 5. gr. eldri verðbréfaviðskiptalaga skuli fjármálafyrirtæki afla sér upplýsinga hjá viðskiptavinum sínum um þekkingu og reynslu þeirra í verðbréfaviðskiptum og markmið þeirra með fyrirhugaðri fjárfestingu, eftir því sem máli skiptir vegna þjónustunnar sem óskað er eftir, sbr. 15. gr. og 2. mgr. 16. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007.

Sóknaraðili áréttar í þessu samhengi að um hann gilda lög um húsnæðismál og að á grundvelli þeirra hafi verið sett reglugerð um varasjóð húsnæðismála, nr. 656/2002, sem afmarkar nánar hlutverk sóknaraðila. Í 2. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar segir að ráðgjafanefnd sóknaraðila sjái: „um vörslu fjármuna sjóðsins og skal gæta þess að fé hans sé ávaxtað með tryggum hætti og að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar.“

Sóknaraðili telur það leiða af ákvæðinu að honum sé ekki ætlað að stunda áhættusöm verðbréfaviðskipti og sé það raunar óheimilt. Með hliðsjón af ákvæði 2. mgr. 5. gr. og afmörkun fjárfestingarstefnunnar megi vera ljóst að markmið sóknaraðila með viðskiptunum hafi ekki verið að hagnast verulega á skömmum tíma eða fjárfesta í ótryggum fjármálagerningum, heldur einvörðungu að fjárfesta í traustum ríkisskuldabréfum til að ávaxta fjármuni sjóðsins með tryggum hætti.

Þannig telur sóknaraðili að varnaraðili hafi með háttsemi sinni brotið gegn skyldum sínum á grundvelli eldri laga um verðbréfaviðskipti, og eftir 1. nóvember 2007, laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, sbr. einnig 35. og 36. gr. reglugerðar um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja nr. 995/2007.

Um upplýsingagjöf varnaraðila

Sóknaraðili sér sérstaka ástæðu til að vísa til 10. gr. samningsins en þar kemur fram að bankinn skuli útbúa yfirlit yfir hreyfingar og stöðu eigna sóknaraðila og senda eigi sjaldnar en á sex mánaða fresti. Í því sambandi vísar sóknaraðili til yfirlits yfir verðbréfaeign 31. desember 2007, þar sem fram kemur í sundurliðun eigna samkvæmt yfirflokkum að innlend skuldabréf nemi 100% af vægi fjárfestinga sóknaraðila. Í nánari sundurliðun kemur fram að fjármunirnir skiptist á milli Landsbanki Diversified Yield Fund annars vegar og Peningabréfa Landsbankans hins vegar. Hið sama kemur fram í öðru yfirliti verðbréfa dags. 29. janúar 2008.

Sóknaraðili telur sig ekki hafa getað ætlað annað af framangreindum upplýsingum en að starfað hafi verið í samræmi við samþykkta fjárfestingarstefnu. Sóknaraðili leggur áherslu á að hvorki hann, né starfsmenn hans, séu fagfjárfestar og að í hreyfingayfirlitum sem afhent voru hafi ekki verið að finna sérstakar upplýsingar um undirliggjandi fjármálagerninga. Þannig hafi sóknaraðili reitt sig á þær upplýsingar sem birtast í feitletruðum stöfum á öllum tilkynningum og tilgreina að 100% fjárfestingar sé í innlendum skuldabréfum. Sóknaraðili hafi ekki búið yfir upplýsingum til að ætla að þetta væri rangt.

Tjón sóknaraðila

Sóknaraðili vísar til þess að staða verðbréfaeignar hans m.v. 6. október 2008 hafi verið sú að 422.094.095 króna voru bundnar í Peningabréfum, 100.000.000 króna í Fyrirtækjabréfum og 42.000.000 króna í ríkisskuldabréfum. Til útgreiðslu úr Peningabréfum hafi komið 290.400.737 króna sem nemur 68,8% útgreiðsluhlutfalli. Sóknaraðili telur þennan mismun, þ.e. 131.693.358 króna til viðbótar við þær 100.000.000 krónur sem þá voru bundnar í Fyrirtækjabréfum marka tjón sitt, að viðbættum dráttarvöxtum, eins og því er nánar lýst í kröfulýsingu og fylgiskjölum með henni.

Í þessu samhengi tekur sóknaraðili fram að gerð voru mistök við ritun kröfulýsingar þegar dregnar voru frá 5.831.036 króna af þeim 100.000.000 krónum sem sóknaraðili telur að marki tjón sitt. Við þetta tímamark, þ.e. við 6. október 2008 og áfram, hafi sóknaraðila orðið ljóst að fjárfestingarstefnunni hafði ekki verið fylgt eins og samið hafði verið um. Þannig hafi áhættan af endurheimtum úr Fyrirtækjabréfunum hvílt alfarið hjá sóknaraðila og geta slíkar endurheimtur ekki komið til frádráttar vegna þess tjóns sem þarna hafði þegar orðið. Því til rökstuðnings vísar sóknaraðili til þess að hlutdeildarskírteini hans, á þessum tímapunkti, voru svo gott sem verðlaus. Sóknaraðili hefur ekki gert breytingar á kröfugerð sinni til að endurspegla framangreint, enda væri hann með því að auka við kröfur sínar umfram það sem leiðir af kröfulýsingu. Telji dómurinn, af einhverjum ástæðum, ekki unnt að fallast á aðalkröfu sóknaraðila gerir hann þá kröfu til vara að bætur honum til handa verði ákveðnar að álitum í samræmi við framlögð gögn sóknaraðila.

Við mat á bótum að álitum vísar sóknaraðili til þess að varnaraðili tók að sér að annast stýringu á verulega háum peningafjárhæðum sem sóknaraðili treysti honum fyrir. Hafi varnaraðila á grundvelli samningsins og með vísan til skyldna hans til að þekkja viðskiptavin sinn borið að fjárfesta í áhættulitlum fjármálagerningum, sbr. 3. gr. fjárfestingarstefnu samningsins og 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 656/2002.

Í þessu samhengi áréttar sóknaraðili að eignir sóknaraðila höfðu rýrnað verulega áður en efnahagshrunið 2008 skall á og nam staða verðbréfaeignar sóknaraðila, miðað við 6. október 2008, 564.094.095 krónum samanborið við 600.000.000 króna áramótin þar á undan, þegar sóknaraðili stóð í þeirri trú að fjárfest væri í samræmi við samþykkta fjárfestingarstefnu. Þá lækkaði verðmæti verðbréfaeignar sóknaraðila mun meira við lokun nefndra sjóða. Telur sóknaraðili að rýrnun eigna hans, miðað við 6. október 2008, hafi þannig numið u.þ.b. 40.000.000 krónum samanborið við stöðuna þann 29. janúar 2008. Þá vísar sóknaraðili til þess að við slit Peningabréfa hafi einungis komið til greiðslu 290.400.737 króna eða 68,8%. Sé litið til þeirrar greiðslu til viðbótar við það fjármagn sem bundið var í ríkisskuldabréfum, þ.e. 42.000.000 króna sé ljóst að tjón sóknaraðila m.v. upphaflega fjárfestingu, um 500.000.000 króna, nemi a.m.k. u.þ.b. 167.000.000 krónum.

Sóknaraðili telur að tölulegar upplýsingar liggi fyrir því til staðfestingar að hefði varnaraðili, fyrir hönd sóknaraðila, fjárfest í skuldabréfum útgefnum af ríkinu eða með ríkisábyrgð þá hefði ávöxtun sóknaraðila verið allt önnur og betri. Fyrirséð er að að upphafleg fjárfesting sóknaraðila sem nam 500.000.000 króna við stofnun samningsins, hefði ávaxtast jafn og þétt, frá því að til samningssambandsins var stofnað og fram yfir efnahagshrunið 2008, án verulegra sveiflna eða áfalla.

Á sama tíma og framangreindir atburðir áttu sér stað telur sóknaraðili að hann hafi enga ástæðu haft til að ætla annað en að fjármunir sínir væru í öruggri stýringu enda ávöxtun ríkisskuldabréfa á hraðri uppleið. Fallist dómurinn ekki á aðalkröfu sóknaraðila, telur sóknaraðili það engu að síður vera ljóst að athafnir, og eftir atvikum athafnaleysi, varnaraðila hafa haft verulega neikvæð fjárhagsleg áhrif á fjárhagsstöðu sóknaraðila sem honum ber að greiða bætur fyrir.

Sóknaraðili vísar kröfum sínum til stuðnings til laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, laga um húsnæðismál nr. 44/1998, laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30/2003, laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 og laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Sóknaraðili vísar einnig til reglugerðar um varasjóð húsnæðismála nr. 656/2002, reglugerðar um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja nr. 995/2007 og til annarra reglugerða settra á grundvelli framangreindra laga. Þá vísar sóknar aðili til almennra meginreglna samninga-, kröfu- og skaðabótaréttar. Um málskostnað vísast til 129. og 130. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Málsástæður varnaraðila

Varnaraðili mótmælir öllum málsástæðum sóknaraðila til stuðnings kröfum hans sem röngum, ósönnuðum og/eða vanreifuðum og krefst þess að kröfum sóknaraðila í málinu verði hafnað eftir því sem nánar er rakið hér að neðan.

Varnaraðili fór ekki út fyrir samþykkta fjárfestingarstefnu.

Varnaraðili mótmælir þeim málatilbúnaði sóknaraðila að hann hafi farið út fyrir samþykkta fjárfestingarstefnu þar sem ekki hafi verið fjárfest í innlendum skuldabréfum heldur í hlutdeildarskírteinum ýmissa sjóða í rekstri og stýringu Landsbanka Íslands hf. og Landsvaka hf. Varnaraðili vísar til þess að á samningstíma hafi verið fjárfest í ýmsum verðbréfum, einkum skuldabréfasjóðum, þ. á m. Fyrirtækjabréfum Landsbankans og Peningabréfum Landsbankans ISK en það séu þeir sjóðir sem sakarefni málsins varðar. Þessir sjóðir voru starfræktir af Landsvaka hf. sem hafði starfsleyfi sem rekstrarfélag verðbréfasjóða á grundvelli þágildandi laga nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði.

Varnaraðili vísar til þess að Peningabréf Landsbankans ISK hafi verið fjárfestingarsjóður og Landsvaki hf. hafi gefið út hlutdeildarskírteini sjóðsins. Sjóðurinn hafi verið í síútboði en sala hlutdeildarskírteina hans hófst þann 1. janúar 1995.

Varnaraðili bendir á að í útboðslýsingu sjóðsins frá 7. maí 2007, sem varnaraðili leggur fram í dæmaskyni og öllum var aðgengileg, hafi hlutverk félagsins verið að taka við fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu, gefa út hlutdeildarskírteini til þeirra, sem fá félaginu fé til ávöxtunar, og innleysa þau að kröfu eigenda af eignum félagsins. Útgefandi hafi aflað sjóðnum fjár frá einstaklingum og lögaðilum til fjárfestinga í skuldabréfum og öðrum fjármálagerningum samkvæmt fjárfestingarstefnu sjóðsins. Var því lýst að sjóðurinn væri fjárfestingarsjóður sem gæfi út verðbréf í formi hlutdeildarskírteina.

Um fjárfestingarheimildir sjóðsins þá sé því markmiði lýst með útgáfu hans að ná góðri ávöxtun og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf. Var tiltekið að markmið fjárfestingarstefnunnar væri að sjóðurinn hentaði öllum fjárfestum, einstaklingum og sjóðum sem vildu jafna ávöxtun hvort sem fjárfæst væri til lengri eða skemmri tíma.

Að því er snertir Fyrirtækjabréf Landsbankans vísar varnaraðili til þess að það hafi verið fjárfestingarsjóður og hafi Landsvaki hf. einnig gefið út hlutdeildarskírteini sjóðsins. Sjóðurinn hafi einnig verið í síútboði en sala hlutdeildarskírteina hans hófst í júnímánuði 1990. Eins og greinir í útboðslýsingu sjóðsins frá 30. ágúst 2007 og öllum var aðgengileg, var hlutverk félagsins tiltekið á sama hátt og að framan greinir. Samkvæmt útboðslýsingu aflaði útgefandi sjóðnum fjár frá einstaklingum og lögaðilum til fjárfestinga í skuldabréfum og öðrum fjármálagerningum samkvæmt fjárfestingarstefnu sjóðsins. Var því lýst að sjóðurinn væri fjárfestingarsjóður sem gæfi út verðbréf í formi hlutdeildarskírteina. Markmið með útgáfu sjóðsins var að ná góðri ávöxtun og dreifingu verðbréfaeignar með því að fjárfesta í skuldabréfum traustra fyrirtækja, bankatryggðum skuldabréfum/víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga. Um fjárfestingarstefnu var því lýst að sjóðurinn hefði fyrst og fremst í hyggju að fjárfesta í traustum fyrirtækjaskuldabréfum skráðum í íslensku kauphöllinni og aðferðarfræði við val á skuldabréfum skyldi miðuð að því að sjóðurinn innihéldi vel dreift eignasafn íslenskra fyrirtækjaskuldabréfa.

Varnaraðili bendir á að í samræmi við framangreint hafi þessir sjóðir Landsvaka hf. fjárfest einkum í skuldabréfum. Telur varnaraðili að fjárfestingin í þessum sjóðum hafi rúmast innan fjárfestingarstefnu samkvæmt samningi aðila um eignastýringu þótt gefin hafi verið út verðbréf í formi hlutdeildarskírteina en ekki skuldabréfa til sjóðfélaga, sem eigenda hlutdeildar í sjóðunum, enda hafi sjóðirnir sjálfir fyrst og fremst fjárfest í skuldabréfum. Í því samhengi er á það bent að sérstaklega var gert ráð fyrir slíkum fjárfestingarkostum í viðauka III við samning aðila um eignastýringu þar sem tilgreint var undir liðnum „afslættir“ að ekkert inngöngugjald væri fyrir sóknaraðila í sjóði Landsbankans auk þess sem aðilinn þyrfti ekki að greiða gengismun af slíkum sjóðum.

Auk þess bendir varnaraðili á að sóknaraðila var kunnugt um það frá öndverðu að eignum hans var stýrt með þessum hætti. Þannig var gert ráð fyrir því í viðauka I við samning aðila um eignastýringu að fjárfestingarstefnan skyldi koma að fullu til framkvæmda innan tveggja vikna frá gildistöku samningsins. Þann 23. maí 2005, þ.e. sama dag og sóknaraðili lagði fjármuni inn í eignastýringu hjá varnaraðila, var fjárfest fyrir hönd sóknaraðila í hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK eins og áður er lýst. Sóknaraðila var send viðskiptakvittun vegna þessara kaupa og gerði hvorki þá né síðar nokkrar athugasemdir við varnaraðila vegna viðskiptanna.

Þá er á það bent að sóknaraðili gerði sjálfur grein fyrir verðbréfaeign sinni á samningstíma í ársreikningum eins og að framan greinir í málsatvikalýsingu. Í skýringum við fyrirliggjandi ársreikninga 2006–2008 var verðbréfaeign sóknaraðila ekki lýst sem eign í innlendum skuldabréfum heldur var tiltekið að verðbréf í eigu sjóðsins væru skuldabréfasjóðir sem færðir væru á skráðu markaðsgengi í árslok. Var slíkt enda í samræmi við þágildandi lög nr. 30/2003 um að hlutdeildarskírteini en ekki skuldabréf væru staðfesting á tilkalli allra þeirra sem ættu hlutdeild í sjóði um sameiginlega fjárfestingu til verðbréfaeignar sjóðsins.

Verði ekki talið að fjárfesting í tilgreindum sjóðum Landsvaka hf. hafi rúmast innan samþykktar fjárfestingarstefnu byggir varnaraðili á að sóknaraðili hafi veitt samþykkti fyrir slíkum fjárfestingum með síðari athöfnum og/eða athafnaleysi. Um það efni vísar varnaraðili einnig til fyrirliggjandi gagna og samskipta aðila frá því að samningur aðila um eignastýringu komst á, einkum hreyfingar- og stöðuyfirlita yfir verðbréfaeign sem varnaraðili sendi sóknaraðila með reglulegu millibili, svo og þeirra upplýsinga- og stöðufunda sem haldnir voru á tímabilinu, tölvubréfasamskipta og símtala. Varnaraðili bendir á að í öllum þessum tilvikum hafi komið fram upplýsingar um samsetningu eigna sóknaraðila í stýringu hjá varnaraðila sem sóknaraðili gerði hvorki athugasemdir við né mótmælti. Vísar varnaraðili sérstaklega til uppritaðs símtals frá 10. mars 2008 þar sem fyrirsvarsmaður sóknaraðila staðfesti að hann fylgdist með safninu, fengi reglulega yfirlit yfir það frá varnaraðila og að eignasamsetning væri í samræmi við það öryggi sem sóknaraðili kysi. Þá er vísað til tölvubréfs fyrirsvarsmanns sóknaraðila til varnaraðila frá 26. mars 2008 þar sem tiltekið var sérstaklega að Fyrirtækjabréf Landsbankans og Peningabréf Landsbankans hentuðu sóknaraðila mun betur en önnur nánar tilgreind fjárfesting. Byggir varnaraðili á að fjárfesting í tilgreindum sjóðum hafi því ekki aðeins rúmast innan fjárfestingarstefnu heldur hafi varnaraðili einnig farið sérstaklega eftir viðskiptafyrirmælum sóknaraðila að þessu leyti.

Varnaraðili bendir enn fremur á að sóknaraðili innleysti á samningstíma 700.000.000 króna og fékk þá fjármuni afhenta úr því safni sem hafði verið í eignastýringu hjá varnaraðila. Þá megi sjá á hreyfingaryfirliti yfir verðbréfaeign sóknaraðila að á samningstíma voru keypt hlutdeildarskírteini í Fyrirtækjabréfum Landsbankans í sex skipti og í 11 skipti í Peningabréfum Landsbankans ISK. Á sama tímabili áttu sér stað átta innlausnir í Fyrirtækjabréfum og 19 innlausnir í Peningabréfum. Í öllum þessum tilvikum hafi hlutdeildarskírteini verið innleyst á hærra gengi en þegar kaup höfðu átt sér stað, þ.e. sóknaraðili hafi í öllum tilvikum hagnast.

Varnaraðili vekur athygli á því að ekki sé gerð grein fyrir þessum atriðum í málatilbúnaði sóknaraðila. Mótmælir varnaraðili málatilbúnaði sóknaraðila því í heild sem vanreifuðum enda sé ekki gerð grein fyrir þeim hagnaði sem sóknaraðili innleysti á samningstíma, þar á meðal vegna fjárfestinga í sömu sjóðum og ágreiningur málsins lýtur að.

Varnaraðili vísar jafnframt til 11. gr. samnings aðila um eignastýringu þar sem fram komi að bótaábyrgð Landsbanka Íslands hf. eða aðila á hans vegum nái ekki til tjóns sem viðskiptavinur kunni að verða fyrir í beinum eða óbeinum tengslum við efni samningsins, t.d. vegna verðfalls fjármálagerninga, eða veitingar bankans á þjónustu samkvæmt samningnum, nema að því leyti sem slíkt kunni að leiða af vanefndum sem rekja megi til stórfellds gáleysis eða ásetnings af hálfu starfsmanna bankans eða aðila tengdum honum. Varnaraðili byggir í öllum tilvikum á að sóknaraðili hafi hvorki sýnt fram á meintar vanefndir varnaraðila í skilningi ákvæðisins né að hinar meintu vanefndir megi rekja til stórfellds gáleysis eða ásetnings af hálfu starfsmanna varnaraðila. Er málatilbúnaði sóknaraðila um meinta saknæma og ólögmæta háttsemi varnaraðila mótmælt sem ósönnuðum.

Varnaraðili mótmælir einnig þeim málatilbúnaði sóknaraðila að ákvæði samþykktrar fjárfestingarstefnu beri það með sér að varnaraðila hafi einvörðungu verið heimilt að fjárfesta í ríkisskuldabréfum eða öðrum skuldabréfum með ríkisábyrgð. Bendir varnaraðili á að það hafi hvergi komið fram í fjárfestingarstefnu samkvæmt viðauka I við samning um eignastýringu að einvörðungu hafi verið heimilt að fjárfesta í ríkisskuldabréfum eða öðrum skuldabréfum með ríkisábyrgð. Þar með hafi varnaraðila verið með öllu óskylt að fjárfesta einvörðungu í síkum verðbréfum fyrir hönd sóknaraðila. Varnaraðili vísar einnig hvað þetta atriði varðar til þeirra málsástæðna sem að framan greinir.

Varnaraðili byggir jafnframt á að hafi átt að takmarka fjárfestingarstefnuna við ríkisskuldabréf eða skuldabréf með ríkisábyrgð þá hefði þurft að taka slíkt fram í stefnunni sjálfri með skýrum hætti. Ekki sé unnt að líta til þeirra markmiða sem voru tiltekin í viðaukanum og heimfæra þau upp á fjárfestingarstefnuna sjálfa. Þannig var aðeins stefnt að því að ná sams konar eða betri ávöxtun til lengri tíma en nánar skilgreind viðmið samkvæmt viðaukanum með áþekkri áhættutöku. Það að stefnt hafi verið að því að ná sams konar eða betri ávöxtun til lengri tíma en nánar tiltekin viðmið felur að áliti varnaraðila ekki í sér að einvörðungu hafi verið heimilt að fjárfesta í þeim viðmiðum. Hafi það verið ætlun sóknaraðila var aðilanum í lófa lagið að tilgreina það sérstaklega í fjárfestingarstefnunni sjálfri. Telur varnaraðili að sóknaraðili verði að bera hallann af því að hafa látið það ógert.

Í þessu samhengi bendir varnaraðili þó á að í útboðslýsingum sjóðanna hafi í báðum tilvikum verið tekið fram að fjárfesting í fjármálagerningum fæli ætíð í sér áhættu en að fjárfesting í hlutdeildarskírteinum sjóða væri að jafnaði öruggari en þegar keyptir væru einstakir fjármálagerningar því sjóðirnir dreifðu áhættu fjárfesta með kaupum í fleiri en einum flokki fjármálagerninga. Þá var undir liðnum „áhættuflokkun“ tekið fram að gengi sjóða gæti bæði hækkað og lækkað og að áhættuflokkar sjóða Landsvaka hf. væru sjö talsins og því hærri sem flokkurinn væri, því meiri væri áhættan. Var tiltekið að áhættuflokkunin væri byggð á útreikningi á staðalfráviki mánaðarávöxtunar sjóða í samræmi við tilmæli Fjármálaeftirlitsins. Samkvæmt því félli Peningabréf Landsbankans ISK í áhættuflokk 1 miðað við mánaðarlegt staðalfrávik síðustu þriggja ára en Fyrirtækjabréf Landsbankans í áhættuflokk 3.

Að því er varðar þann þátt málatilbúnaðar sóknaraðila að hann hafi staðið í þeirri trú að sú sundurliðun sem kemur fram undir viðmiði fjárfestingarstefnu endurspeglaði að einhverju leyti þá eignasamsetningu sem unnið yrði með í eignastýringu samkvæmt samningnum, þ.e. að einkum yrði fjárfest í verðtryggðum og óverðtryggðum ríkisskuldabréfum, bendir varnaraðili aftur á að í samþykktri fjárfestingarstefnu hafi hvergi komið fram að einvörðungu væri heimilt að fjárfesta í ríkisskuldabréfum eða öðrum skuldabréfum með ríkisábyrgð. Sú trú sem sóknaraðili kann að hafa staðið í geti því ekki hafa grundvallast á þeirri fjárfestingarstefnu sem unnið var eftir við stýringu eigna sóknaraðila. Mótmælir varnaraðili því sérstaklega að fjárfestingarstefnan hafi verið óskýr um þetta efni og að efni séu til að túlka meintan óskýrleika sóknaraðila í hag. Er það jafnframt ítrekað að sóknaraðili var með reglulegu millibili upplýstur um eignasamsetningu þess safns sem var í stýringu hjá varnaraðila og að engin mótmæli eða athugasemdir bárust frá sóknaraðila vegna eignasamsetningar eða einstakra fjárfestinga fyrr en með kröfulýsingu sóknaraðila við slit varnaraðila sem var móttekin rúmu ári eftir að Landsbankinn hf. hafði tekið við eignastýringunni af varnaraðila.

Varnaraðili brást ekki almennum skyldum sínum sem fjármálafyrirtæki

Varnaraðili mótmælir málatilbúnaði sóknaraðila um að hann hafi brugðist skyldum sínum sem fjármálafyrirtæki um að afla sér nauðsynlegra upplýsinga frá sóknaraðila þar sem sóknaraðila hafi ekki verið ætlað að stunda áhættusöm verðbréfaviðskipti og hafi raunar verið það óheimilt. Telur varnaraðili að sóknaraðili hafi ekki fært sönnur á þetta atriði, auk þess sem sóknaraðila hafi ávallt verið kunnugt um samsetningu eigna í stýringu hjá varnaraðila, sbr. það sem áður er vikið að um hreyfingar- og stöðuyfirlit yfir verðbréfaeign sem sóknaraðili fékk send auk upplýsinga- og stöðufunda sem voru haldnir. Vísar varnaraðili um það efni jafnframt til símtals frá 10. mars 2008 þar sem fyrirsvarsmaður sóknaraðila kvaðst fylgjast með eignasafninu, að hann fengi reglulega yfirlit frá varnaraðila og að safnið væri í samræmi við það öryggi sem sóknaraðili kysi. Þá áréttar sóknaraðili það sem áður hefur komið fram um að ítrekaðar innlausnir hafi átt sér stað á samningstímabili í þeim sjóðum sem mál þetta varðar og að í öllum tilvikum hafi hlutdeildarskírteini verið innleyst á hærra gengi en þegar kaupin áttu sér stað, þ.e. til hagsbóta fyrir sóknaraðila. Gerði sóknaraðili hvorki athugasemdir við þær innlausnir né við úttekt fjármuna úr eignastýringu á samningstímabili sem áður er lýst.

Í öðru lagi vísar varnaraðili til þess að sóknaraðili hafi í upphafi samningssambands aðila lýst því yfir að honum væri ljóst að viðskipti með fjármálagerninga væru áhættusöm. Vísar varnaraðili um það efni til 17. gr. samnings um eignastýringu, en þar komi fram að viðskiptavinur staðfesti að honum sé ljós sú áhætta sem felist í viðskiptum með fjármálagerninga og að honum hafi verið gerð grein fyrir því að ávöxtun fjármálagerninga geti sveiflast mjög frá einum tíma til annars og að ávöxtun í fortíð gefi ekki endilega vísbendingu um ávöxtun í framtíð. Þá staðfesti sóknaraðili þar einnig að honum væri ljóst að eignasafn hans samkvæmt samningi þessum gæti rýrnað á samningstíma. Sama komi fram í 2. gr. samningsins þar sem var tiltekið að sóknaraðili bæri einn ábyrgð á fjárfestingarákvörðunum sínum og að aðilinn gerði sér grein fyrir því að verðbréfaviðskipti gætu verið mjög áhættusöm.

Í samræmi við framangreint telur varnaraðili að sóknaraðila hafi ekki dulist að viðskipti með fjármálagerninga væru áhættusöm og að eignasafn aðilans gæti rýrnað á samningstíma. Vísar varnaraðili í þessu samhengi jafnframt til þess sem áður er lýst um áhættuflokkun þeirra sjóða sem sakarefni málsins varðar.

Varnaraðili bendir einnig á að samkvæmt samningi aðila um eignastýringu hafi sú skylda hvílt á sóknaraðila sjálfum að upplýsa varnaraðila um þau atriði sem greinir í málatilbúnaði aðilans um þetta efni. Vísar varnaraðili til 5. gr. samnings um eignastýringu þar sem fram kemur að viðskiptavini sé ljóst að til þess að bankinn geti sinnt hlutverki sínu samkvæmt samningnum sé nauðsynlegt að viðskiptavinur veiti bankanum sem ítarlegastar upplýsingar um aðstæður sínar, svo sem þekkingu og reynslu í viðskiptum með fjármálagerninga, fjárhagslegar upplýsingar, viðhorf til áhættu, fjárfestingarmarkmið og fleira sem máli kann að skipta í þessu sambandi. Samkvæmt ákvæðinu skuldbatt sóknaraðili sig til þess að tilkynna bankanum um það ef breytingar yrðu á högum hans hvað þetta varðaði.

Meintar kröfur sóknaraðila eru fallnar niður fyrir tómlæti

Verði kröfum sóknaraðila ekki hafnað á grundvelli framangreindra málsástæðna þá byggir varnaraðili á að sóknaraðili hafi glatað fyrir tómlæti meintum kröfuréttindum sínum á hendur varnaraðila vegna þess sakarefnis sem umþrætt er í málinu og á rætur að rekja til samningssambands aðila frá árinu 2005.

Varnaraðili bendir í þessu sambandi á að samningur aðila um eignastýringu sé frá 19. maí 2005. Á grundvelli samningsins var fyrst fjárfest fyrir hönd sóknaraðila í hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK þann 23. maí 2005 og í Fyrirtækjabréfum Landsbankans þann 6. júní 2005.

Varnaraðili vekur jafnframt athygli á því að allt frá stofnun samningssambands aðila og þangað til Nýi Landsbanki Íslands hf. tók við eignastýringunni þann 9. október 2008 hafi varnaraðili sent sóknaraðila hreyfingar- og stöðuyfirlit yfir verðbréfaeign aðilans í samræmi við 10. gr. samningsins með reglulegu millibili. Þá hafi upplýsinga- og samráðsfundir verið haldnir með fyrirsvarsmönnum sóknaraðila á tímabilinu þar sem farið var yfir eignasamsetningu, ávöxtun, þróun og horfur eignasafns sóknaraðila auk þess sem sóknaraðili greiddi varnaraðila þóknanir í samræmi við efni samningsins.

Varnaraðili bendir á að sóknaraðili hafi hvorki gert athugasemdir né viðhaft mótmæli gagnvart varnaraðila á samningstíma, þ.e. á tímabilinu frá 19. maí 2005 til 9. október 2008, vegna ráðgjafar, þjónustu og ráðstafana Landsbanka Íslands hf. í þágu sóknaraðila samkvæmt samningi aðila um eignastýringu. Þvert á móti var í framlögðum ársreikningum sóknaraðila gerð grein fyrir verðbréfaeign sóknaraðila þar sem því var lýst að verðbréf í eigu sjóðsins væru skuldabréfsjóðir sem færðir væru á skráðu markaðsgengi í árslok.

Þá bendir varnaraðili enn og aftur á símtal starfsmanns varnaraðila við framkvæmdastjóra sóknaraðila frá 10. mars 2008 þar sem framkvæmdastjórinn hafnaði boði varnaraðila um stöðu- og upplýsingafund meðal annars á þeim grundvelli að áhætta og ávöxtun safnsins væri í samræmi við vilja sóknaraðila, að safnið væri minnkandi og því væri ekki um mikið að ræða, enda málið einfalt. Þegar upplýst var í símtalinu að stærstur hluti safnsins væri í Peningabréfum kannaðist fyrirsvarsmaður sóknaraðila við það og tiltók að hann fylgdist með safninu, fengi reglulega yfirlit frá varnaraðila og að safnið væri í samræmi við það öryggi sem sóknaraðili kysi. Þá ítrekar varnaraðili efni tölvubréfs fyrirsvarsmanns sóknaraðila frá 26. mars 2008.

Í ljósi alls framangreinds byggir varnaraðili á að sóknaraðila hafi ekki einungis verið í lófa lagið að hreyfa athugasemdum við því teldi hann að varnaraðili hefði farið út fyrir samþykkta fjárfestingarstefnu samkvæmt samningi um eignastýringu og/eða brugðist skyldum sínum sem fjármálafyrirtæki heldur hafi aðilanum beinlínis verið það skylt. Í því samhengi skal meðal annars bent á áðurnefnda 10. gr. samnings um eignastýringu þar sem segir meðal annars að viðskiptavinur skuli gera bankanum grein fyrir því innan 30 daga ef hann telur að upplýsingar á yfirlitum séu ekki réttar eða ef hann telur ástæðu til athugasemda að öðru leyti. Byggir varnaraðili á að sóknaraðili verði að bera hallann af eigin tómlæti hvað þetta varðar.

Varnaraðili byggir á að sóknaraðila hafi mátt vera ljóst að varnaraðili framfylgdi samningi aðila um eignastýringu með þeim hætti sem hann gerði vegna þess að hann taldi það í samræmi við efni hans. Hafi því verið brýn ástæða fyrir sóknaraðila að gera varnaraðila það ljóst án ástæðulausra tafa ef hann teldi að varnaraðili hefði farið út fyrir samþykkta fjárfestingarstefnu samningsins og/eða brugðist skyldum sínum sem fjármálafyrirtæki gagnvart sóknaraðila. Sóknaraðili gerði engan reka að því að hafa uppi kröfu á hendur varnaraðila fyrr en með kröfulýsingu við slit varnaraðila sem var móttekin þann 23. október 2009. Voru þá liðin rúm fjögur ár frá því að samningur aðila um eignastýringu komst á og fjárfest var fyrst í hlutdeildarskírteinum sjóða Landsvaka hf. á grundvelli samningsins og rúmt ár frá því að lokað var fyrir viðskipti með hlutdeildarskírteini í sjóðunum, þeir teknir til slita og greiðslur úr þeim hófust.

Varnaraðili bendir einnig á að eftir meginreglum kröfuréttar, sem meðal annars búa að baki ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000, um lausafjárkaup, getur samningsaðili glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekki hreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar. Svo sem vísað var til í lögskýringargögnum um 3. gr. frumvarps, sem varð að lögum nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, geti tómlæti haft meiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum. Í slíkum viðskiptum geti hver dagur skipt máli fyrir verðmæti verðbréfa og gætu rúmir frestir til athugasemda leitt til þess að samningsaðili tæki ekki aðeins mið af upplýsingum, sem lágu fyrir þegar viðskipti voru gerð, heldur einnig síðari upplýsingum.

Um meint tjón sóknaraðila og kröfugerð aðilans

Sóknaraðili krefst þess aðallega í málinu að krafa hans að fjárhæð 256.783.501 króna verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Í málatilbúnaði sóknaraðila er kröfugerðin skýrð á þann hátt að staða verðbréfaeignar aðilans miðað við 6. október 2008 hafi verið sú að 422.094.095 krónur hafi verið bundnar í Peningabréfum, 100.000.000 króna í Fyrirtækjabréfum og 42.000.000 króna í ríkisskuldabréfum. Til útgreiðslu úr Peningabréfum hafi komið 290.400.737 krónur og telur sóknaraðili þann mismun, þ.e. 131.693.358 krónur, til viðbótar við þær 94.168.864 krónur, sem sóknarliði lýsti við kröfulýsingu 23. október 2009, sem voru bundnar í Fyrirtækjabréfum marka tjón sitt, að viðbættum dráttarvöxtum.

Varnaraðili mótmælir aðalkröfu sóknaraðila og byggir á að bótakrafan sé með öllu vanreifuð auk þess sem sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á tjón sitt. Bendir varnaraðili í fyrsta lagi á að krafa sóknaraðila miðar að því að gera hann eins settan við slit Peningabréfa Landsbankans ISK og Fyrirtækjabréfa Landsbankans og ef greitt hefði verið úr þeim eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina sem síðast gilti, áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Í málatilbúnaði sínum hafi sóknaraðili hvorki sýnt fram á að hann hafi óskað eftir því að eign hans í sjóðunum yrði seld þann 3. október 2008 né skýrt með viðhlítandi hætti hvernig innlausnverðið hefði átt að haldast óbreytt eftir fyrrgreint tímamark, svo sem hann miðar útreikning kröfu sinnar við. Er því alfarið mótmælt að sú aðferðafræði endurspegli á einhvern hátt meint tjón sóknaraðila.

Þá telur varnaraðili ekki verða litið fram hjá því að sóknaraðili hefur byggt á því í málatilbúnaði sínum að hin meinta saknæma háttsemi varnaraðila gagnvart sóknaraðila hafi falist í því að fara út fyrir samþykkta fjárfestingarstefnu samkvæmt samningi aðila um eignastýringu með því að kaupa hlutdeildarskírteini í tilgreindum sjóðum í rekstri Landsvaka hf.

Þrátt fyrir það miði kröfugerð sóknaraðila að því að gera hann eins settan og ef hann hefði fengið greitt úr sjóðunum eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina sem síðast gilti áður en lokað var fyrir innlausnir, en gengi sjóðanna hafði aldrei verið hærra skráð en þann dag.

Varnaraðili bendir á að hér gæti ósamræmis í málsástæðum sóknaraðila. Ætli sóknaraðili sér að byggja á því að óheimilt hafi verið að fjárfesta í hlutdeildarskírteinum sjóðanna á grundvelli samnings aðila um eignastýringu verði hann að haga kröfugerð sinni til samræmis við það. Byggir varnaraðili á að krafa sóknaraðila sé vanreifuð að þessu leyti og svo óskýr að með engu móti sé hægt að taka hana til greina í málinu.

Að mati varnaraðila hefur sóknaraðili því hvorki gert viðhlítandi grein fyrir bótakröfu sinni né heldur sýnt fram á orsakasamband á milli meints tjóns síns og meints saknæms og ólögmæts atferlis á ábyrgð varnaraðila. Vísar varnaraðili til þess að sóknaraðili hafi ekki afmarkað tjón sitt vegna þeirra atvika sem hver málsástæða hans fyrir sig tekur til. Þá er ítrekað ákvæði 11. gr. samnings aðila um eignastýringu.

Í öðru lagi ítrekar varnaraðili það sem áður greinir um að sóknaraðili hafi innleyst á samningstíma 700.000.000 króna og fengið þá fjármuni afhenta úr því safni sem hafði verið í eignastýringu hjá varnaraðila. Á sama tímabili áttu sér jafnframt stað átta innlausnir í Fyrirtækjabréfum og 19 innlausnir í Peningabréfum þar sem hlutdeildarskírteini voru í öllum tilvikum innleyst á hærra gengi en þegar kaupin áttu sér stað á, þ.e. sóknaraðili hagnaðist í öllum tilvikum. Engin grein sé gerð fyrir þessum úttektum og innlausnum á samningstíma í málatilbúnaði sóknaraðila og mótmælir varnaraðili sérstaklega fjárhæðum í kröfugerð sóknaraðila sem vanreifuðum að þessu leyti.

Varnaraðili bendir á að sóknaraðili hafi þann 23. maí 2005 lagt 1.000.000.000 króna inn í eignastýringu hjá varnaraðila. Af gögnum málsins verði ekki ráðið að einungis hafi átt að nota helming þeirrar fjárhæðar í eignastýringu eins og haldið sé fram í málatilbúnaði sóknaraðila. Fyrir liggi að sóknaraðili hafi þegar móttekið hærri greiðslur úr eignastýringarsafni en lagt var inn í það í upphafi, sbr. úttektir úr eignastýringu að fjárhæð 700.000.000 króna á samningstíma, 290.673.540 krónur við slit Peningabréfa, 42.000.000 króna úr ríkisskuldabréfum samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila og að lágmarki 40.058.642 krónur við slit Fyrirtækjabréfa eins og áður sé lýst. Í samræmi við það er á því byggt að sóknaraðili hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna eignastýringar varnaraðila.

Í þriðja lagi bendir varnaraðili á að sóknaraðili hafi fengið 290.673.540 krónur við slit Peningabréfa en ekki 290.400.737 krónur eins og haldið er fram í málatilbúnaði sóknaraðila og kröfugerð aðilans tekur mið af. Bendir varnaraðili á að við innlausn og útgreiðslu við slit sjóðsins hafi verið greiddur fjármagnstekjuskattur að fjárhæð 272.803 krónur vegna hagnaðar sóknaraðila af innlausninni sem sé mismunur tilgreindra fjárhæða. Gerir varnaraðili athugasemd við kröfugerð sóknaraðila að þessu leyti.

Í fjórða lagi mótmælir varnaraðili í heild málatilbúnaði sóknaraðila um meint tjón hans vegna Fyrirtækjabréfa. Í málatilbúnaði sóknaraðila er þannig vísað til þess að miðað við 6. október 2008 hafi 100.000.000 króna verið bundnar í sjóðnum. Að áliti varnaraðila fær þetta ekki staðist enda var hlutur sóknaraðila í Fyrirtækjabréfum að nafnverði 19.543.703,040 krónur, en skráð gengi sjóðsins á lokadegi viðskipta þann 3. október 2008 var 5,096. Markaðsvirði hlutarins miðað við þann dag var því 99.594.711 krónur. Byggir varnaraðili á að ekki sé unnt að námunda fjárhæðir upp í næstu milljón líkt og gert er í málatilbúnaði og kröfugerð sóknaraðila í málinu. Gerir varnaraðili athugasemd við kröfugerð sóknaraðila að þessu leyti.

Í málatilbúnaði sóknaraðila er um þetta efni jafnframt vísað til þess að mistök hafi verið gerð við ritun kröfulýsingar þar sem dregnar hafi verið frá meintu tjóni vegna Fyrirtækjabréfa 5.831.036 krónur sem ekki hafi átt að gera því að áhættan af endurheimtum úr Fyrirtækjabréfum hafi eftir 6. október 2008 hvílt alfarið hjá sóknaraðila og því geti endurheimtur úr sjóðnum ekki komið til frádráttar vegna þess tjóns sem þegar hafi orðið.

Varnaraðili mótmælir þessum málatilbúnaði sóknaraðila og byggir á að sóknaraðili geti ekki fengið meint tjón sitt vegna Fyrirtækjabréfa tvíbætt. Þær greiðslur sem sóknaraðili vísar til að hafi komið til frádráttar vegna mistaka, að fjárhæð 5.831.036 krónur, voru fyrstu tvær greiðslurnar sem sóknaraðili fékk við slit Fyrirtækjabréfa.

Eins og áður er rakið og varnaraðili kemst næst hefur að lágmarki verið greitt í tíu skipti til hlutdeildarskírteinishafa, þar á meðal sóknaraðila, við slit sjóðsins á tímabilinu frá 31. mars 2009 til 17. nóvember 2014. Miðað við útgreiðslur við slit sjóðsins á tímabilinu og eign sóknaraðila hefur sóknaraðili þegar móttekið og fengið greiddar 40.058.642 krónur.

Varnaraðili bendir á að í málatilbúnaði sóknaraðila sé hvorki gerð grein fyrir þessum greiðslum til sóknaraðila við slit sjóðsins né tekið tillit til þeirra í kröfugerð sóknaraðila í málinu. Byggir varnaraðili á að sóknaraðili geti ekki átt heimtingu á að fá meint tjón sitt vegna Fyrirtækjabréfa tvíbætt líkt og lagt er til grundvallar í málatilbúnaði hans. Samkvæmt því sé ekki lagastoð fyrir kröfugerð sóknaraðila að þessu leyti.

Í fimmta lagi mótmælir varnaraðili innbyggðri kröfugerð sóknaraðila um dráttarvexti sem vanreifaðri enda sé engar málsástæður að finna fyrir kröfunni í málatilbúnaði sóknaraðila. Auk þess vísar varnaraðili til þess að enginn gjalddagi sé á meintum kröfum sóknaraðila og með hliðsjón af atvikum öllum megi í raun efast um að skilyrði séu uppi til að verða við slíkri kröfu þar sem almenna viðmiðið sé að greiða einungis vexti af peningakröfu ef það leiði af samningi, venju eða lögum. Engu slíku er fyrir að fara í máli þessu.

Varnaraðili bendir einnig á að sóknaraðili krafði varnaraðila fyrst um greiðslu kröfunnar með kröfulýsingu sem barst varnaraðila þann 23. október 2009. Varnaraðili telur því að upphafsdagur dráttarvaxta geti aldrei miðað við fyrra tímamark en 23. nóvember 2009, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Er á það bent að kröfur á hendur varnaraðila um vexti eftir 22. apríl 2009 teljist til eftirstæðra krafna samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991 og að ekki hafi verið tekin afstaða til eftirstæðra krafna við slit varnaraðila á grundvelli heimildar í 1. mgr. 119. gr. sömu laga.

Varakrafa sóknaraðila um að varnaraðili verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að álitum

Varnaraðili mótmælir varakröfu sóknaraðila sem vanreifaðri og bendir á að sóknaraðili hafi ekki gert grein fyrir því á hvaða lagastoð krafa um bætur að álitum sé byggð. Mótmælir varnaraðili því sérstaklega að fyrir hendi séu skilyrði til ákvörðunar slíkra bóta að álitum í málinu.

Þar sem sóknaraðili hafi hvorki sýnt fram á né afmarkað meint tjón sitt telur varnaraðili kröfur sóknaraðila svo óskýrar að hafna verði þeim allt að einu. Um varakröfu sóknaraðila vísar varnaraðili einnig til alls þess sem að framan er rakið í málatilbúnaði varnaraðila.

Varnaraðili mótmælir þeim málatilbúnaði sem röngum að eignir sóknaraðila hafi rýrnað verulega áður en efnahagshrunið 2008 skall á og hafi staða verðbréfaeignar sóknaraðila verið að fjárhæð 564.094.095 krónur þann 6. október 2008 samanborið við 600.000.000 króna áramótin þar á undan. Varnaraðili bendir í því samhengi á það til dæmis að markaðskrafa/gengi Peningabréfa Landsbankans ISK var 27,976 í árslok 2007 en skráð gengi sjóðsins á lokadegi viðskipta þann 3. október 2008 var 31,477. Hin meinta rýrnun á eignum sóknaraðila á tímabilinu skýrist af því að þann 26. mars 2008 hafi verið innleyst verðbréf úr safni sóknaraðila að fjárhæð 100.000.000 króna og fékk sóknaraðili þá fjármuni afhenta úr því safni sem hafði verið í eignastýringu. Eðli málsins samkvæmt lækkaði virði eignasafns sóknaraðila sem þeirri úttekt aðilans nam. Samkvæmt því sé haldlaus sú málsástæða sóknaraðila að hina meintu rýrnun á eignasafni sóknaraðila á tímabilinu megi rekja til einstakra fjárfestinga á grundvelli samnings um eignastýringu. Varnaraðili mótmælir öðrum málsástæðum fyrir varakröfu sóknaraðila sem ósönnuðum.

Varnaraðili vísar til laga nr. 21/1991, nr. 91/1991, nr. 30/2003, áðurgildandi laga nr. 33/2003, laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki með síðari breytingum, laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Þá vísar varnaraðili til almennra meginreglna kröfu-, samninga- og skaðabótaréttar, þar á meðal um tómlæti.

Málskostnaðarkrafa varnaraðila er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991.

Varnaraðili skorar á sóknaraðila að upplýsa og leggja fram gögn undir rekstri málsins um allar greiðslur sem sóknaraðili hefur móttekið við slit sjóðsins Fyrirtækjabréfa Landsbankans frá 9. október 2008, sbr. 1. og 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991. Verði sóknaraðili ekki við áskorun þessari er á því byggt af hálfu varnaraðila að leggja beri til grundvallar að kröfugerð sóknaraðila miði að því að aðilinn fái meint tjón sitt tvíbætt.

IV. Niðurstaða

1. Vanreifun kröfu sóknaraðila

Mál þetta á rætur að rekja til samnings aðila um eignastýringu frá 19. maí 2005, en með þeim samningi tók varnaraðili við fjármunum frá sóknaraðila til fjárfestingar í fjármálagerningum, auk þess að veita sóknaraðila ráðgjöf og þjónustu vegna viðskipta með fjármálagerninga og annast vörslu þeirra og stýringu. Í þessu skyni stofnaði varnaraðili sérstakan vörslureikning á nafni sóknaraðila, þar sem eign sóknaraðila var varðveitt.

Sóknaraðili telur að varnaraðili hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart honum vegna þess að varnaraðili hafi ekki hagað fjárfestingum sínum fyrir hann í samræmi við þá fjárfestingarstefnu sem kveðið var á um í samningi aðila um eignastýringu.

Samkvæmt 1. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., skal sá sem halda vill uppi kröfu á hendur þrotabúi lýsa henni fyrir skiptastjóra. Í 2. mgr. 117. gr. er kveðið á um að kröfulýsing skuli vera skrifleg og þar skuli tekið fram í hvers þágu hún sé gerð. Er og mælt fyrir um það í ákvæðinu að í kröfulýsingu skuli tiltaka kröfur svo skýrt sem verða má, fjárhæð kröfu og vaxta og hverrar stöðu sé krafist að krafan njóti í skuldaröð, eða um afhendingu tiltekins hlutar, ákvörðunar á tilgreindum réttindum á hendur þrotabúinu, lausn undan tiltekinni skyldu við búið, skyldu til ákveðinnar athafnar eða til að láta af henni, greiðslu kostnaðar af innheimtu kröfunnar eða gæslu hagsmuna af henni. Í kröfulýsingu skal enn fremur greina málsástæður sem kröfuhafi byggir rétt sinn á gagnvart þrotabúinu og önnur atvik sem þarf að greina samhengis vegna.

Af ákvæði 117. gr. verður ráðið að efni og forsendur kröfulýsingar sem beint er til þrotabús eða fjármálafyrirtækis í slitum verður að vera skýrt, í ljósi þess hversu veigamikil áhrif hún getur haft á réttarstöðu þeirra sem eiga í hlut. Í þessu sambandi er enn fremur rétt að hafa í huga að í lögskýringargögnum með ákvæði 2. mgr. 117. gr. er gengið út frá því að kröfulýsing verði í meginatriðum að vera gerð á þann hátt að hún geymi sambærileg atriði og verða að koma fram í stefnu í einkamáli. Þá er þar jafnframt gengið út frá því að gögn verði að fylgja kröfulýsingu með sama hætti og ef verið væri að höfða einkamál um þá kröfu sem er höfð uppi, sbr. 3. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991.

Um málatilbúnað aðila í málum af því tagi sem hér er til meðferðar gilda að öðru leyti ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, þegar sérreglum síðarnefndu laganna sleppir. Í þessum ákvæðum felst m.a. að kröfugerð í greinargerð skal vera skýr sem og röksemdir fyrir henni. Af þeim leiðir jafnframt að málsástæður ber að hafa uppi í kröfulýsingu og til fullnaðar í greinargerð sem málsaðila er gefið færi á að skila undir rekstri máls. Verði misbrestur á því að málatilbúnaður sé reifaður með fullnægjandi hætti verður ekki úr bætt við munnlegan flutning málsins án samþykkis gagnaðila.

Aðalkrafa sóknaraðila í máli þessu. sem sett er fram í greinargerð hans til dómsins, nemur alls 256.783.501 krónu. Í greinargerð er þessi fjárhæð útskýrð með þeim hætti að staða verðbréfaeignar hans miðað við 6. október 2008 hafi verið sú að 422.094.095 krónur hafi verið bundnar í Peningabréfum, 100.000.000 króna í Fyrirtækjabréfum og 42.000.000 króna í ríkisskuldabréfum. Í þessu sambandi er af hálfu sóknaraðila vísað til þess að til útgreiðslu úr Peningabréfum hafi hins vegar komið 290.400.737 krónur sem nemi 68,8% af útgreiðsluhlutfalli.

Af málatilbúnaði sóknaraðila verður ráðið að hann telji þann mismun sem hafi verið á upphaflegum fjárfestingum og endanlegum útgreiðslum úr Peningabréfum, þ.e. 131.693.358 krónur, marka tjón sitt, „til viðbótar við þær 94.168.864 krónur sem þá voru bundnar í Fyrirtækjabréfum“, að „viðbættum dráttarvöxtum eins og nánar er lýst í kröfulýsingu og fylgiskjölum með henni“.

Í kröfulýsingu sóknaraðila frá 23. október 2009 lýsir sóknaraðili atvikum að baki kröfu sinni á þann veg að tap hans vegna háttsemi varnaraðila hafi numið 131.693.358 krónum vegna fjárfestingar í Peningabréfum Landsbankans en 94.168.964 krónum vegna fjárfestingar í Fyrirtækjabréfum, en samanlagt nemur krafa sóknaraðila vegna þessara viðskipta 225.862.322 krónum.

Með kröfulýsingunni lýsti sóknaraðili auk þess kröfu um 30.921.179 krónur í dráttarvexti til 22. apríl 2009, en 21.954.989 króna dráttarvexti sem fallið hefðu til frá 23. apríl 2009. Þá var krafist „áfallinna dráttarvaxta samkvæmt lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu af ofangreindum höfuðstól kröfunnar frá 22. apríl 2009 til greiðsludags“ svo og 1.245.000 króna að meðtöldum virðisaukaskatti fyrir ritun kröfulýsingar og kostnaðar sem síðar kynni að falla til af innheimtu kröfunnar.

Þrátt fyrir að sóknaraðili hafi samkvæmt framangreindu kosið að vísa til kröfulýsingar sinnar til stuðnings endanlegum kröfum sínum fyrir dómi er ekki samræmi milli þeirrar fjárhæðar sem aðalkrafa hans fyrir dómi lýtur að og þeirrar fjárhæðar sem sett er fram í kröfulýsingu. Þannig er kröfulýsingu sóknaraðila frá 23. október 2009 lýst samanlagt sem 278.738.490 króna kröfu. Aðalkrafa sóknaraðila fyrir dómi nemur hins vegar alls 256.783.501 krónu sem er 21.954.989 krónum lægri fjárhæð en lýst var í kröfulýsingu.

Sóknaraðili hefur ekki skýrt þennan mismun í greinargerð sinni til dómsins. Dóminum er því ómögulegt að átta sig á því hvernig sú fjárhæð sem sóknaraðili krefst til viðbótar upphaflegum höfuðstól að fjárhæð 225.862.322 króna í kröfulýsingu, sem sóknaraðili telur svara til taps síns af háttsemi varnaraðila, er fundin. Þessi fjárhæð nemur 30.921.179 króna en þegar hún er lögð saman við upphaflegan höfuðstól kröfunnar að fjárhæð 225.862.322 króna nemur aðalkrafa sóknaraðila alls 256.783.501 krónu.

Með vísan til þess að sóknaraðili hefur ekki fært fram rök fyrir endanlegri fjárhæð kröfu sinnar í greinargerð sinni til dómsins, ef frá er talin sú fjárhæð sem nemur upphaflegum höfuðstól kröfunnar og lýst er í kröfulýsingu, getur dómurinn ekki lagt efnislegan dóm á kröfu sóknaraðila að því marki sem hún er umfram upphaflegan höfuðstól.

Í þessu sambandi er enn fremur rétt að geta þess að hafi kröfur sóknaraðila að þessu leyti átt að svara til vaxta þá er sá annmarki á kröfugerð í greinargerð sóknaraðila að vextir eru ekki tilgreindir með ákveðinni fjárhæð, svo sem bar að gera vegna fyrirmæla 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, en af kröfulýsingu sóknaraðila verður ótvírætt ráðið að vextir voru reiknaðir inn í þá fjárhæð sem sóknaraðili gerði upphaflega kröfu um í þessu máli.

2. Bótakrafa sóknaraðila á hendur varnaraðila

Kröfur sóknaraðila í málinu byggjast sem fyrr segir á því að varnaraðili hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart honum vegna þess að varnaraðili hagaði ekki fjárfestingum sínum fyrir sóknaraðila í samræmi við þá fjárfestingarstefnu sem kveðið var á um í samningi aðila um eignastýringu frá 19. maí 2005.

Ljóst er að með umræddum samningi gaf sóknaraðili varnaraðila umboð til þess að kaupa og selja fjármálagerninga, sbr. 4. gr. samningsins og viðauka II við samninginn. Í 2. gr. samningsins var kveðið á um að eignastýringu sóknaraðila skyldi háttað í samræmi við þá fjárfestingarstefnu sem sóknaraðili samþykkti skriflega á hverjum tíma og taldist hluti samningsins, sem viðauki I við samninginn.

Eins og rakið var í kafla II hér að framan var fjárfestingarstefnunni lýst þannig í viðauka I að fjárfest skyldi 100% í eignaflokknum „innlend skuldabréf“. Um viðmið fjárfestingarstefnu var því lýst að stefnt væri að því að ná sams konar eða betri ávöxtun til lengri tíma en viðmið með áþekkri áhættutöku en viðmiðin voru skilgreind með eftirfarandi hætti:

Eignaflokkur Hlutfall af sjóði Líftími

ICEX 10Y – ára verðtryggð

ríkisskuldabréf 47% 10 ár

ICEX 5Y – ára verðtryggð

ríkisskuldabréf 20% 5 ár

ICEX 3M – 3ja mánaða

ríkisvíxlar 33% 3 mán.

Samkvæmt viðauka I við samning um eignastýringu var gert ráð fyrir að fjárfestingarstefnan skyldi koma að fullu til framkvæmda innan tveggja vikna frá gildistöku samningsins.

Af málatilbúnaði sóknaraðila er ljóst að hann telur að fjárfestingar varnaraðila í Peningabréfum og Fyrirtækjabréfum hafi ekki verið í samræmi við ofangreind viðmið og jafnframt að það tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir megi rekja til þess.

Enda þótt deila megi um hvort fjárfestingar varnaraðila í Peningabréfum og Fyrirtækjabréfum hafi verið í samræmi við þau viðmið um áþekka áhættutöku sem skilgreind voru í viðauka I við samning aðila um eignastýringu frá 19. maí 2005 og lýst var hér að framan þá verður ekki horft fram hjá því við úrlausn þessa máls að samkvæmt 2. gr. sama samnings gat viðskiptavinur óskað breytinga á fjárfestingarstefnunni hvenær sem var á meðan samningurinn væri í gildi. Þá var þar einnig tekið fram að sóknaraðila væri ljós sú áhætta sem fælist í viðskiptum með fjármálagerninga og að eignasafn hans gæti rýrnað á samningstímanum.

Í þessu sambandi er rétt að benda á að samkvæmt kvittun vegna verðbréfaviðskipta sem liggur fyrir í málinu og dagsett er 23. maí 2005, eða fjórum dögum eftir að sá samningur aðila um eignastýringu sem mál þetta lýtur að var gerður, keypti varnaraðili fyrir hönd sóknaraðila í Peningabréfum Landsbankans fyrir einn milljarð króna. Í gögnum málsins liggja enn fremur fyrir fjölmörg yfirlit yfir verðbréfaeign sóknaraðila á tímabilinu 23. maí 2005 til 9. október 2008. Af þessum yfirlitum er nær öllum ljóst að varnaraðili ráðstafaði fjármunum fyrir hönd sóknaraðila til kaupa á ýmist Peningabréfum, Fyrirtækjabréfum eða Markaðsbréfum Landsbankans.

Sóknaraðili hefur ekki mótmælt því að varnaraðili hafi sent honum umrædd yfirlit í samræmi við 10. gr. samnings aðila, sbr. einnig viðauka III, og haft við hann samráð um fjárfestingar sínar samkvæmt sama ákvæði. Um það hefur þáverandi framkvæmdastjóri sóknaraðila einnig borið vitni.

Enn fremur verður ekki séð að sóknaraðili hafi nokkurn tíma hreyft athugasemdum við samsetningu eignasafnsins á vörslureikningi sínum og fjárfestingum varnaraðila í umræddum bréfum á því tæplega þriggja og hálfs árs tímabili sem varnaraðili annaðist þessar fjárfestingar fyrir hann.

Í málinu liggur auk þess fyrir afrit af samtali S-kk-ef Á-kk-ef, þáverandi framkvæmdastjóra sóknaraðila, við E-kvk-þf Ö-kvk-þf E-kvk-þf, starfsmann eignastýringar Landsbankans, frá 10. mars 2008. Í símtalinu upplýsir starfsmaðurinn framkvæmdastjóra sóknaraðila sérstaklega um að varnaraðili sé „mest í Peningabréfum“ en framkvæmdastjórinn svarar því orðrétt á eftirfarandi hátt:

„Akkúrat, ég er að fylgjast með þessu og ég meina þetta er bara fínt og er svona, þetta öryggi sem við viljum hafa í þessu.“

Í kjölfarið, þegar starfsmaður varnaraðila innir hann eftir því hvort hann fái reglulega yfirlit frá bankanum svarar hann með því að það sé „allt í góðu“ með það og að hann haldi að það séu bara nokkrir dagar síðan hann hafi verið að „skoða þetta síðast“. Þá upplýsir hann um að hann hafi haft samband við annan starfsmann varnaraðila þegar hann hafi vantað yfirlit um daginn og fengið það sent um hæl.

Í málinu liggur enn fremur fyrir tölvubréf framkvæmdastjóra sóknaraðila til varnaraðila frá 26. mars 2008. Í því tölvubréfi eru gerðar athugasemdir við fjárfestingu í ákveðnum sjóði og tiltekið sérstaklega að Fyrirtækjabréf Landsbankans og Peningabréf Landsbankans hentuðu sóknaraðila mun betur en önnur nánar tilgreind fjárfesting.

Með vísan til þess sem að framan er rakið verður að telja sannað að sóknaraðili hafi ýmist lagt blessun sína yfir það að varnaraðili fjárfesti fyrir hans hönd í Peningabréfum og Fyrirtækjabréfum eða sýnt af sér verulegt tómlæti um að gera athugasemdir við varnaraðila vegna viðskiptanna, ef hann taldi á annað borð tilefni til þess.

Þegar tekin er afstaða til þess hvaða áhrif það hefur á réttarstöðu sóknaraðila að hann hafi ekki hreyft athugasemdum við því hvernig varnaraðili hagaði eignastýringu hans samkvæmt samningi aðila verður ekki litið fram hjá því að í dómaframkvæmd um verðbréfaviðskipti hefur margsinnis verið lagt til grundvallar að annar samningsaðila geti samkvæmt meginreglum kröfuréttar glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef hann setur ekki fram athugasemdir af slíku tilefni án ástæðulausra tafa. Hefur þá um leið verið gengið út frá því að tómlæti geti haft meiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum, enda geti hver dagur skipt máli fyrir verðmæti verðbréfa í slíkum viðskiptum. Þannig gætu rúmir frestir til athugasemda leitt til þess að samningsaðili tæki ekki aðeins mið af upplýsingum, sem lágu fyrir þegar viðskipti voru gerð, heldur einnig síðari upplýsingum.

Hafi sóknaraðili á annað borð haft mótbárur við því hvernig varnaraðili hagaði eignastýringu hans, verður að telja ljóst að hann hafi í það minnsta ekki gætt nægilega að tillitsskyldu sinni gagnvart varnaraðila hvað það varðar. Varnaraðila verður af þeim sökum ekki virt það til sakar þótt hann hafi ekki hagað fjárfestingum alfarið í samræmi við þau upphaflegu viðmið um fjárfestingarstefnu sem fram komu í viðauka I við samning aðila.

Að því er varðar málsástæður sóknaraðila um að varnaraðili hafi ekki gætt að því að afla sér upplýsinga frá sóknaraðila um þekkingu hans og reynslu hans í verðbréfaviðskiptum, sbr. 5. gr. laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti, og 15. gr. og 2. mgr. 16. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, þá verður að telja ljóst að sóknaraðili hafi talist til fagfjárfesta samkvæmt þágildandi 7. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 33/2003 og 9. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007. Af þeim sökum verða eðli málsins samkvæmt ekki gerðar kröfur um að varnaraðili sem seljandi verðbréfa aflaði sér sérstaklega upplýsinga um reynslu sóknaraðila á þessu sviði og verður því að telja að þessi málsástæða sóknaraðila sé honum því haldlaus.

Samkvæmt því sem að framan er rakið verður að leggja til grundvallar að sóknaraðili hafi vegna eigin tómlætis glatað rétti sínum til að krefjast skaðabóta á þeim forsendum sem lýst er í málatilbúnaði hans. Af þeim sökum verður hafnað kröfu hans um skaðabætur úr hendi sóknaraðila, hvort sem hún byggist á almennum sjónarmiðum samningaréttarins, 18. gr. laga nr. 108/2007 eða skyldum fjármálafyrirtækja til að starfa í samræmi við eðlilega viðskiptahætti, sbr. 5. gr. laga nr. 108/2007 og 19. gr. laga 161/2002, um fjármálafyrirtæki, eða öðrum málsástæðum sem sóknaraðili hefur vísað til.

Í samræmi við framangreint er það niðurstaða dómsins að hafna beri öllum kröfum sóknaraðila í máli þessu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. og 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað, sem ákveðst hæfilegur 900.000 krónur.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Við uppkvaðningu úrskurðarins hefur verið gætt 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Meðferð málsins hefur dregist vegna leyfis dómara samkvæmt 4. mgr. 2. gr. laga nr. 68/2011, um rannsóknarnefndir Alþingis

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Öllum kröfum sóknaraðila, Varasjóðs húsnæðismála, sem hann lýsti við slit varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., er hafnað.

Sóknaraðili greiði varnaraðila alls 900.000 krónur í málskostnað.

K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf