E-2343/2022

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð þess, þann 13. desember sl., var höfðað með stefnu, birtri þann 13. maí 2022, af stefnanda, A, [...], á hendur stefnda, íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík.

Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur í málinu:

Stefnandi krefst aðallega miskabóta að fjárhæð 500.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. september 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. apríl 2021 til greiðsludags.

Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að annarri lægri fjárhæð að álitum dómsins og vexti af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. september 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. apríl 2021 til greiðsludags.

Þá krefst stefnandi enn fremur málskostnaðar úr hendi stefnda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, og eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af dómkröfum stefnanda sem og málskostnaðar úr hendi stefnanda. En til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla.

Ágreiningsefni og málsatvik

Mánudaginn 12. september 2016 var stefnandi, sem þá ók bifreiðinni [...], stöðvaður af lögreglumönnum við almennt umferðareftirlit á Snorrabraut í Reykjavík. Samkvæmt upplýsingagrunni lögreglu kom fram að stefnandi hefði þá verið við akstur án ökuréttinda þar sem hann hafði verið sviptur ökuréttindum ævilangt frá [...]. febrúar 2006, með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. [...]. febrúar 2006, en sú svipting var síðar áréttuð í dómi Héraðsdóms Reykjaness, frá [...]. mars 2010. Kveðst stefnandi þá hafa framvísað til lögreglu gildu ökuskírteini sínu frá Bandaríkjunum, en af hálfu stefnda er hér vísað til þess að stefnandi hafi ekki verið með ökuskírteini í greint sinn og hann viðurkennt brot sitt, að hafa í umrætt sinn ekið bifreið án gildra ökuréttinda, sbr. 1. mgr. 48. gr. og 1. mgr. 100. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. einnig vettvangsskýrslu lögreglu sem stefnandi hafi staðfest sem rétta með undirritun sinni.

Þann 11. september 2018 var gefin út ákæra á hendur stefnanda vegna málsins og taldist meint brot hans varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987 og var sakamál höfðað af lögreglustjóranum á höfuðborgar-svæðinu gegn stefnanda fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. mál nr. S- [...]/2018. Undir meðferð þess máls greindi stefnandi frá því að hann hefði öðlast gild ökuréttindi í Bandaríkjunum. Óskað var eftir staðfestingu bandarískra yfirvalda á ökuréttindum stefnanda og barst hún 23. janúar 2019 þar sem staðfest var að stefnandi hefði í reynd verið handhafi bandarískra ökuréttinda á framangreindu tímabili. Framvísaði stefnandi þannig ljósriti af tímabundnu ökuskírteini frá X í Bandaríkjunum með gildistíma frá 20. júlí 2016 til 19. júní 2017. Var ákæran þá afturkölluð í kjölfarið og sakamálið fellt niður af hálfu ákæruvaldsins við fyrirtöku málsins,[...]. janúar 2019.

Telur stefnandi að framangreind málsmeðferð leiði til bótaskyldu stefnda og krefst miskabóta, en af hálfu stefnda er því hafnað, sbr. frekar í málsástæðum aðila.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi hafi ekki óflekkaðan sakaferil, en [...]. febrúar árið 2006 hafi hann verið sviptur ökurétti ævilangt í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. S- [...]/2006. Sú svipting hafi svo verið ítrekuð í dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S- [...]/2010, en hann hafi verið birtur stefnanda [...]. mars 2010. Ljóst sé af 1. mgr. 106. gr. þágild-andi umferðarlaga nr. 50/1987 að stefnandi hafi því fyrst getað öðlast ökuréttindi að nýju þegar liðin voru fimm ár frá sviptingu, en ákvæðið hafi þá verið svohljóðandi:„Nú hefur maður verið sviptur ökurétti um lengri tíma en þrjú ár og getur þá lögreglustjóri, þegar svipting hefur staðið í þrjú ár, heimilað að honum skuli veittur ökuréttur að nýju. Hafi maður verið sviptur ökurétti ævilangt má þó eigi veita ökurétt að nýju fyrr en svipting hefur staðið í fimm ár.“

Af þessu megi ráða að stefnandi hafi fyrst getað vænst þess að fá ökuréttindi á ný í mars 2015. Hins vegar liggi fyrir að stefnandi hafi flust til Bandaríkjanna ekki löngu eftir að hann hafði verið sviptur ökuréttindum sínum hérlendis. Á meðan á dvöl stefnanda í Bandaríkjunum hafi staðið hafi hann búið þar í X og fengið þar útgefið til sín bandarískt kenniskírteini (e. social security card) þann 11. júlí 2016.

Þann 20. júlí 2016 hafi stefnandi síðan fengið útgefið, af þar til bærum yfirvöldum í X í Bandaríkjunum, ökuskírteini sér til handa. Sé það skírteini í fullu gildi. Hafi stefnandi stuðst við þetta skírteini við akstur í Bandaríkjunum og einnig stuðst við það þá hann hafi verið stöðvaður af lögreglu í umræddum akstri sínum hér.

Skýr heimild hafi verið til þess í þágildandi umferðarlögum að ráðherra gæti sett reglur um hvaða réttaráhrif tækju til einstaklinga er dveldust hér á landi og væru ekki með íslenskt ökuskírteini, þá sér í lagi hvaða skilyrði þeir einstaklingar hafi þurft að uppfylla til að mega stjórna vélknúnum ökutækjum hér á landi. Þetta komi fram í 1. mgr. 54. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987, en ákvæðið hafi verið svohljóðandi:„Ráðherra setur reglur um með hvaða skilyrðum þeir, sem dveljast hér á landi og hafa eigi íslenskt ökuskírteini, mega stjórna vélknúnum ökutækjum hér. Hann getur og sett reglur um með hvaða skilyrðum þeir, sem hafa erlend ökuskírteini, geta fengið íslenskt ökuskírteini.“

Þessa heimild hafði ráðherra nýtt með setningu reglugerðar nr. 830/2011 um ökuskírteini. Um gildi erlends ökuskírteinis hér á landi hafi verið fjallað í 3. mgr. 29. gr. reglugerðarinnar, en í því ákvæði segi skýrlega:

„Ökuskírteini, gefið út í ríki utan Evrópska efnahagssvæðisins, veitir ekki heimild til að stjórna vélknúnu ökutæki nema skírteinishafi uppfylli aldursákvæði 6. gr. að því er varðar ökutækið sem ekið er.“

Af framangreindu ákvæði megi skýrlega ráða að ökuskírteini stefnanda, gefið út í Bandaríkjunum, hafi verið í fullu gildi þegar akstur hans hafi verið stöðvaður þann 12. desember 2016. Stefnandi hafi þá verið á bifreiðinni [...] er sé Nissan Almera, árgerð 2016. Í 5. lið 6. gr. reglugerðar nr. 830/2011 hafi sagt að svokallaður B- flokkur ökuréttinda nái yfir réttindi til að stjórna bifreið sem sé fyrir átta farþega eða færri auk ökumanns og sé 3.500 kílógrömm eða minna að leyfðri heildarþyngd. Umrædd bifreið af gerðinni Nissan Almera hafi því ótvírætt fallið undir þennan flokk ökuréttinda.

Réttindi til að stýra slíkri bifreið séu háð því aldursskilyrði, samkvæmt niðurlagi 6. gr. reglugerðar nr. 830/2011, að viðkomandi ökumaður sé orðinn 17 ára að aldri. Stefnandi sé fæddur árið [...] og hafi því verið [...] ára gamall þegar hann hafi verið stöðvaður af lögreglu í desember 2016 og því ljóst að hann hafi uppfyllt það skilyrði.

Gildi erlendra ökuskírteina, að frátöldu áðurnefndu aldursskilyrði, sé óumdeilt, enda sé ljóst af ákvæði 30. gr. reglugerðar nr. 830/2011 að gert sé ráð fyrir heimild íslenskra yfirvalda til þess að afturkalla ökuréttindi samkvæmt slíkum erlendum ökuskírteinum, rétt eins og gildi almennt um innlend ökuskírteini.

Af því sem rakið hafi verið sé ljóst að stefnandi hafi verið með erlent ökuskírteini í fullu gildi í samræmi við ákvæði 54. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987 og 3. mgr. 29. gr. reglugerðar um ökuskírteini nr. 830/2011. Það skírteini hafi hann öðlast frá þar til bærum yfirvöldum í Bandaríkjunum að liðnum þeim sviptingartíma sem mælt hafi verið fyrir um í 1. mgr. 106. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987.

Þrátt fyrir þetta hafi stefnandi allt að einu verið ranglega ákærður í sakamáli fyrir það að hafa brotið gegn umferðarlögum. Þrátt fyrir meginreglu þess efnis að allir skuli teljast vera saklausir þar til sekt þeirra hafi verið sönnuð hafi það ekki verið fyrr en stefnandi hafði sannað sakleysi sitt sem ákæruvaldið hafi ákveðið að fella niður sakamálið gegn honum. Slíkt sleifarlag í sakamáli myndi bótarétt stefnanda til handa. Ákvæði 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála kveði á um það að maður sem borinn hafi verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr., ef mál hans hafi verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann hafi verið talinn ósakhæfur. Þá skuli sækja bótakröfu samkvæmt 246. gr. í einkamáli á hendur ríkinu, sbr. 248. gr. sömu laga. Það að stefnandi hafi verið borinn sökum í sakamáli og mál hans fellt niður, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann hafi verið talinn ósakhæfur, leiði til þeirrar niðurstöðu að stefnandi eigi hlutlægan rétt til bóta úr hendi íslenska ríkisins.

Samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé heimilt að láta þann sem ábyrgð beri á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert hafi verið við. Ljóst sé að ákæran á hendur stefnanda, dags. 11. september 2018, og sakamálið sem höfðað hafi verið í kjölfarið falli undir skilgreiningu þess að vera ólögmæt meingerð í garð stefnanda, enda hafi hann verið með fullgild ökuréttindi sem hann hafi framvísað strax þegar lögregla hafi stöðvað aksturinn. Sé því yfir vafa hafið að ákvæði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eigi við í máli stefnanda og sé því krafist miskabóta.

Varakrafa stefnanda byggi ásömu málsástæðum og sjónarmiðum og aðalkrafan. Vísað sé til skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, til laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, til almennra ólögfestra reglna íslensks réttar um skaðabætur, þar á meðal sakarreglunnar, sem og til reglunnar um hlutlæga bótaábyrgð samkvæmt framangreindum réttarheimildum. Um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr., en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur, sbr. lög nr. 50/1988, en um varnarþing vísist til 3. mgr.33. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi krefjist hér aðallega sýknu og mótmæli öllum málatilbúnaði stefnanda og málsástæðum hans í málinu, ýmist sem röngum, órökstuddum og/eða ósönnuðum.

Stefnandi byggi mál sitt og kröfur á því að hann hafi haft gild ökuréttindi á Íslandi á umræddum tíma og vísi til 54. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987 og 3. mgr. 29. gr. reglugerðar um ökuskírteini nr. 830/2011, nú í 4. mgr. 29. gr. sömu reglugerðar, þar sem segi: „Ökuskírteini, gefið út í ríki utan Evrópska efnahagssvæðisins, veitir ekki heimild til að stjórna vélknúnu ökutæki nema skírteinishafi uppfylli aldursákvæði 6. gr. að því er varðar ökutækið sem ekið er.“ Telji stefnandi þannig að gildi erlendra ökuskírteina sé jafnan óumdeilt að frátöldu framangreindu aldursskilyrði reglugerðar nr. 830/2011, enda sé ljóst af ákvæði 30. gr. sömu reglugerðar að gert sé ráð fyrir heimild íslenskra yfirvalda til þess að afturkalla ökuréttindi samkvæmt slíkum erlendum ökuskírteinum, rétt eins og gildi um innlend ökuskírteini.

Þessum framangreinda skilningi stefnanda sé mótmælt af hálfu stefnda og bent á það að í 2. mgr. 29. gr. framangreindrar reglugerðar segi: „Ökuskírteini sem gefið er út í ríki sem er ekki aðili að Evrópska efnahagssvæðinu, svo og ökuskírteini sem gefið er út á grundvelli slíks ökuskírteinis, veitir handhafanum rétt til að stjórna sömu ökutækjum hér á landi og það heimilar að stjórna í útgáfulandinu í allt að einn mánuð eftir að skilyrðum um fasta búsetu er fullnægt, sbr. þó 3. og 4. mgr.“

Af gögnum málsins verði ekki annað ráðið en að stefnandi hafi á umræddum tíma þegar tekið upp fasta búsetu á Íslandi og hafi honum því borið að sækja um íslensk ökuréttindi. Þá hafi stefnandi ekki borið það fyrir sig að hann hefði öðlast ökuréttindi í Bandaríkjunum þegar hann hafi verið stöðvaður af lögreglu, né á neinum tímapunkti fyrr en við meðferð sakamálsins fyrir dómi, sem honum hefði þó verið í lófa lagið að gera. Stefndi hafi því ekki með nokkru móti getað byggt á öðru en þeim upplýsingum sem fyrir hafi legið um það að stefnandi hefði verið sviptur ökuréttindum ævilangt.

Byggi stefndi jafnframt á því að stefnandi eigi ekki rétt til bóta á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Mál stefnanda hafi vissulega verið fellt niður og að því leyti séu skilyrði 1. mgr. 246. gr. laganna uppfyllt. Sýknukrafa stefnda byggi hins vegar á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinum þeim þvingunar-aðgerðum sem tilgreindar séu í 2. mgr. 246. gr. laganna. Óumdeilt sé að stefnandi hafi ekkiverið beittur þvingunarráðstöfunum samkvæmt IX.– XIV. kafla laga nr. 88/2008 og eigi stefnandi þar af leiðandi ekki bótarétt á grundvelli 246. gr. laganna.

Þá sé skilyrði í 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, um saknæma og ólögmæta háttsemi starfsmanna stefnda, eða stórfellt gáleysi þeirra, ekki fullnægt, enda hafi þeir í einu og öllu fylgt lögum og verklagsreglum og byggt á upplýsingum sem fyrir hafi legið við úrvinnslu málsins. Þá sé því hafnað að almennar ólögfestar reglur um skaða-bætur, þ. á m. sakarreglan, geti leitt til þess að stefnandi eigi rétt á bótum frá stefnda.

Verði hér ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu sé þess krafist til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Bótakrafa stefnanda sé allt of há og sé hún í engu samræmi viðbætur dæmdar á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 sem og atvik málsins. Um málskostnaðarkröfu stefnda vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991.

Niðurstaða

Stefnandi, sem lét enn fremur í té aðilaskýrslu sína hér fyrir dómi, fer í málinu fram á miskabætur, þar sem hann hafi að ófyrirsynju sætt afskiptum lögreglu í umrætt sinn, þegar akstur hans hafi verið stöðvaður, 12. september 2016, og hann síðan verið ákærður og sætt dómsmeðferð fyrir það að hafa þá ekið án ökuréttinda, sbr. þágildandi 1. mgr. 48. gr. og 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, uns sakamálið hafi síðan óumdeilt verið fellt niður, [...]. janúar 2019, þegar í ljós þótti leitt að stefnandi hefði í umrætt sinn haft gild ökuréttindi í Bandaríkjunum, eins og rakið er hér að framan. Byggir stefnandi bótakröfu sína einkum á ákvæði 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, en þar að auki vísar hann einnig til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Varðandi framangreindar varnir stefnda, sem krefst hér aðallega sýknu, en til vara lækkunar á dómkröfum stefnanda, er það að segja að dómurinn telur það við svo búið haldlaust að byggja á því að stefnandi hafi eftir sem áður ekki haft gild ökuréttindi í greint sinn, a. m. k. hvað varðar 246. gr. laga nr. 88/2008 sem bótagrundvöll, þar sem sakamálið var að sönnu fellt niður. Hins vegar fellst dómurinn á það með stefnda að stefnandi geti hér ekki reist bótarétt sinn á þessu tiltekna lagaákvæði þar sem 1. mgr. þess vísar til 2. mgr. þess, er skilyrðir bótarétt samkvæmt því við aðgerðir samkvæmt IX.– XIV. kafla laga nr. 88/2008, en ljóst þykir hér að stefnandi sætti engum slíkum ráðstöfunum í umræddu máli, né heldur eiga önnur ákvæði lagagreinarinnar hér við. Verður því ekki fallist á að sýnt sé fram á bótarétt stefnanda í málinu á þessum grunni.

Fyrir dómi hefur stefnandi borið því við að hann hafi þegar við afskipti lögreglu í greint sinn afhent lögreglumönnum bandarískt ökuskírteini sitt en ekkert í gögnum málsins styður þó við þessa staðhæfingu hans. Verður því að leggja hér til grundvallar að ekkert hafi legið fyrir um umrædd ökuréttindi stefnanda frá Bandaríkjunum fyrr en upplýst var um þau við rekstur sakamálsins fyrir dómi líkt og stefndi byggir hér á. Eru því að mati dómsins hér heldur engin skilyrði uppfyllt til að fallast á miskabótakröfur stefnanda í málinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

Að öllu hér framangreindu virtu verður það því niðurstaða dómsins að sýkna beri stefnda af dómkröfum stefnanda eins og þær liggja hér fyrir í málinu.

Í ljósi þessara málalykta þykir rétt að málskostnaður falli niður, en fyrir liggur í málinu gjafsóknarleyfi til handa stefnanda, dags 1. febrúar 2022, og skal því allur þar tilgreindur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðast úr ríkissjóði, en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef R. V-kk-ef, sbr. hér í dómsorði.

Mál þetta flutti fyrir stefnanda S-kk-nf D-kk-nf lögmaður, fyrir hönd Ó-kk-ef R. V-kk-ef lögmanns, en E-kvk-nf H-kvk-nf lögmaður flutti málið fyrir stefnda.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf héraðsdómari kvað upp dóminn.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af dómkröfum stefnanda, A.

Málskostnaður á milli aðila fellur niður, en gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Ó-kk-ef R. V-kk-ef, alls 976.500 krónur, sem er þá að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

P-kk-nf D-kk-nf L-kk-nf(sign.)