E-191/2021

Mál þetta, sem tekið var til dóms 18. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra, af R-x-x S-x-x, með ríkisfang í Bosníu- Hers egó vínu, til heimilis í Vlasenica í Bosníu, á hendur H - 26 ehf., Dvergagili 32, Akureyri, með stefnu birtri 18. mars 2021.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum vangoldin laun og sjúkrakostnað, að fjárhæð 5.117.734 kr., auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 2.049.876 kr. frá 1.4.2019 til 1.7.2019, en af 3.472.487 kr. frá þeim degi til 30.1.2021, en af allri fjárhæðinni, 5.117.734 kr., frá þeim degi til greiðsludags.

Stefnandi krefst þess einnig að stefnda verði gert að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 11.528.929 kr., auk vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27.3.2019 til 18.4.2021, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Einnig krefst stefnandi málskostnaðar líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi, H- 26 ehf., gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar.

I

Hinn 6. febrúar 2019 kom stefnandi, sem er búsettur í Vlasenica í Bosníu-

H-kvk-þgf, til Akureyrar og hóf störf við byggingu fasteigna að Hafnarstræti 26, Akureyri.

Stefnandi kveður að hann hafi komið til Íslands til að vinna við húsbyggingar að Hafnarstræti 26 á Akureyri, en stefndi hafi þar verið að byggja fasteignir á lóð sinni. Er hann kom til landsins var tengiliður hans maður að nafni Z-x-x N-x-x, en hann var verkstjóri á verkstað. Stefnandi kveður að aldrei hafi verið samið um hver launin ættu nákvæmlega að vera, en stefnandi hafi talið að öruggt væri að þau yrðu góð og í samræmi við lög og kjarasamninga á Íslandi. Samið hafi verið um að vinnuveitandinn myndi útvega honum húsnæði og fæði sem skyldi vera hluti af starfskjörunum. Þáhafi stefnanda verið tjáð að vinnuveitandi myndi útvega honum dvalar- og atvinnuleyfi, og að hann gæti þá þegar byrjað að vinna. Fyrir liggur í málinu að stefnandi hafði hvorki dvalar- né atvinnuleyfi hér á landi. Mun það hafa átt við fleiri starfsmenn. Stefndi kveður að er hann hafi frétt það hafi hann rift samningnum við Enka Kolor Grupa, hér eftir nefnt EK, en það er serbneskt félag sem stefndi hafi gert verksamninga við.

Hinn 27. mars 2019 lenti stefnandi í vinnuslysi er hann vann í svokölluðum A-tröppum við uppsetningu handriðs. Stefnandi telur að fallvörnum hafi verið ábótavant og sá stigi, sem notaður hafi verið, hafi ekki verið nægilega traustur og öruggur sem og mun undirlag hafa verið ótryggt. Á öðrum stöðum hafi stiginn staðið á steyptu undirlagi en ekki þar sem slysið varð. Vegna þess að undirlag var ótraust sigu tröppurnar öðrum megin með þeim afleiðingum að stefnandi missti jafnvægið og féll niður og til hliðar. Við fallið brotnuðu lærbein og bein kringum ökkla mjög illa, auk þess sem hann meiddist á mjöðm. Var hann fluttur af vettvangi með sjúkrabifreið á sjúkrahúsið á Akureyri, þar sem hann þurfti að fara í aðgerð til að lagfæra brotin. Stefnandi þurfti að vera á sjúkrahúsinu í níu daga. Daginn eftir útskriftina af sjúkrahúsinu hafi Z-x-x N-x-x keyrt stefnanda á Keflavíkurflugvöll þar sem hann hafi verið settur um borð í flug til Vínarborgar og þaðan hafi hann flogið til síns heima. Eftir að heimtil Bosníu var komið hafi stefnandi haldið áfram læknismeðferð og hafi ekki haft neina möguleika á að vinna síðan slysið varð.

Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi byggt þá fasteign sem hann hafi verið að vinna við og sé hún í eigu stefnda, H- 26 ehf., sem einnig hafi haft yfirumsjón með byggingarframkvæmdunum. H- 26 ehf. sé í skráðri eigu K-kk-ef A-kk-ef K-kk-ef. Stefndi kveður hins vegar að hann hafi fengið lóðinni úthlutað. Hann hafi keypt steyptar einingar innanlands og hafi seljandi annast uppsetningu þeirra. Stefndi hafi síðan gert samninga við EK um kaup á einingum í húsin, og annar samningur hafi verið gerður við EK sem hafi tekið að sér í verktöku að setja einingarnar upp, ásamt fleiri verkum. Starfsmenn sem hafi unnið við verkið hafi verið starfsmenn verktakans EK, enda hafi verið um hefðbundinn verksamning að ræða. Stefnda bar að sjá um að útvega starfsmönnum húsnæði og fæði. Stefndi hafi hvorki ráðið starfsmenn að verkinu né greitt þeim laun. Allt verkið hafi verið unnið í verktöku.

Hinn 23. október 2019 setti stefnandi fram kröfu þar sem krafist var úrbóta í samræmi við almennar reglur og að stefnanda yrðu greidd réttmæt laun án tafar. Í sama kröfubréfi var svo gerð sú krafa að viðurkennd yrði bótaskylda stefnda vegna slyssins sem stefnandi lenti í 27. mars 2019.

Hinn 3. nóvember 2019 svaraði fyrirsvarsmaður stefnda og tók fram að félagið hefði aldrei haft nokkurt samband við stefnanda, hvorki gert honum tilboð né hafi hann verið starfsmaður félagsins. Stefndi hafi eingöngu verið verkkaupi, en verktakar hafi alfarið séð um byggingu allra húsa á lóðinni að Hafnarstræti 26 á Akureyri. Stefnandi hafiverið starfsmaður EK semsé frá Serbíu. Allir starfsmenn hafi verið undir verkstjórn verktakans. Þá hafi öryggismál á vinnustað enn fremur verið á ábyrgð verktaka.

Hinn 4. nóvember 2019 spyr lögmaður stefnanda hvort fyrirsvarsmaður stefnda geti staðfest við hann með gögnum að öryggismál hafi verið í höndum verktaka, jafnframt sem hann óskar eftir frekari upplýsingum um EK.

Í tölvupósti, dags. 13. nóvember 2019, ítrekar fyrirsvarsmaður stefnda að stefndi hafi engar upplýsingar um þennan einstakling. Þótt þeir telji að hann hafi verið hér á vegum EKþá hafi þeir í raun ekkert í höndunum um það.

Þar sem stefndi hefur hafnað kröfum stefnanda er mál þetta höfðað.

II

Krafa vegna vangoldinna launa og sjúkrakostnaðar Krafan byggist á því að stefnandi telur sannað að hann hafi verið að vinna hjá stefnda, H- 26 ehf., og að stefndi skuldi honum greiðslur vegna vangoldinna launa fyrir tímabilið 6.2.2019 til 27.3.2019, auk launa á því tímabili sem hann hefur verið óvinnufær vegna slyssins. Gerir stefnandi því kröfu um greiðslu fyrir vangoldin laun sín á tímabilinu 6.2.2019 til 27.3.2019 auk þriggja mánaða launa vegna dagvinnu.

Krafan sé enn fremur á því byggð að stefnda hafi borið fortakslaus skylda til að sjá til þess að stefnandi myndi njóta launakjara á við sambærilega innlenda sérfræðinga í sömu starfsgrein. Og að stefndi geti ekki borið fyrir sig að stefnandi hafi verið starfsmaður annars fyrirtækis, þar sem stefnda var það fullkunnugt að stefnandi hefði starfað án atvinnuréttinda og án nokkurra starfsréttinda, en stefnda hafi borið skylda til að sjá til þess samkvæmt lögum nr. 97/2002, sbr. sérstaklega 6. og 15. gr., samanber og tölvuskeyti frá Vinnumálastofnun frá 23.2.2021, að sækja um atvinnuleyfi fyrir stefnanda og að sjá til þess að engir starfsmenn kæmu að verkinu nema að vera með gild atvinnuréttindi. Sé því fyrir utan allt fyrrgreint á því byggt að stefndi beri ábyrgð á launagreiðslum til stefnanda þar sem hann gætti ekki fyrrgreindra skyldna sem á hann séu lagðar. Þá sé einnig á því byggt að raunveruleg verkstjórn á svæðinu hafi verið af hálfu stefnda. Í stefnu sé gerð nánari grein fyrir fjárhæð kröfunnar.

Krafa um bætur vegna líkamstjóns

Varðandi bótaskyldu stefnda vísar stefnandi til þess að í kjölfar slyssins hafi Vinnueftirlitið komið á staðinn, en starfsmaður þess sagði þegar í lögregluskýrslu að fallvarnir væru ekki tryggar og bannaði því vinnu þar til það væri komið í lag. Í skýrslu Vinnueftirlitsins kemur fram í lýsingu og mati á aðstæðum: „Fallvarnir ófull nægjanlegar við stigagang í Hafnarstræti 26 þar sem slysið varð.“ Voru svo gefin skýr fyrirmæli um að vinna væri „bönnuð við uppsetningu á handriði í Hafnarstræti 26 og ekki leyfð fyrr en búið er að ganga frá fallvörnum við stigaganginn.“ Vinna við verkþáttinn hafi ekki verið leyfð aftur fyrr en Vinnueftirlitið hafði skoðað úrbætur. Þá hafi ekkert verið kveðið á um umræddan verkþátt í skriflegri áætlun um öryggi og heilbrigði á vinnustaðnum. Stefnandi byggir á því að það ætti að vera óumdeilanlegt að slysið mætti rekja til vanbúnaðar á vinnustaðnum þannig að bótaskyldu varðaði.

Kröfu Vinnueftirlitsins um úrbætur hafi einnig verið beint gegn stefnda, H - 26 ehf., en ekki einhverju fyrirtæki frá Serbíu sem fyrirsvarsmaður stefnda hefur haldið fram að beri ábyrgð á vinnusvæðinu. Þá hafi lögmaður stefnanda, í tölvupósti 13. nóvember 2019, óskað eftir upplýsingum frá fyrirsvarsmanni stefnda „um það til hvaða aðgerða verkkaupi greip í því skyni að tryggja öryggi og góðan aðbúnað á vinnusvæðinu.“ Svör við þessu hafi aldrei borist, enda liggi fyrir að engin áætlun hafi legið fyrir um þetta, né heldur hafi aðbúnaður verið tryggður í verki. Það hafi raunar verið viðurkennt af hálfu K-kk-ef A-kk-ef að ekki hafi verið gripið til neinna ráðstafana af hálfu stefnda til að tryggja öryggi á vinnustaðnum þar sem öll ábyrgðin á því ætti að liggja hjá EK.

Stefnandi bendir einnig á að stefndi hafi ekki tilkynnt starfsemi sína til Vinnueftirlitsins í samræmi við 1. mgr. 95. gr. laga nr. 46/1980. Þar með sé heldurekki ljóst hvort stefndi hafi gert áhættumat, þ. e. skriflega áætlun um öryggi og heilbrigði á vinnustaðnum, eins og honum beri skylda til skv. 65. gr. sömu laga. Það virðist þó liggja fyrir að það hafi ekki verið gert, enda hafi stefndi haldið því staðfastlega fram að hann hafi ekki borið neina ábyrgð á öryggismálum á vinnustaðnum.

Hvað varðar bótaábyrgð stefnda vegna slyssins, þá byggir stefnandi á því að bótaskylda sé til staðar óháð því hvort hann teljist hafa verið starfsmaður stefnda eður ei. Þá sé einnig á því byggt að raunveruleg verkstjórn á svæðinu hafi verið af hálfu stefnda.

Fyrir liggi, samkvæmt því sem áður hefur verið rakið, að slysið megi rekja til vanbúnaðar á vinnustaðnum. Á þessu beri stefndi ábyrgð og sé þar með bótaskyldur gagnvart stefnanda vegna líkamstjóns hans.

Þá sé á því byggt að stefnandi hafi verið starfsmaður stefnda. Sé á því byggt að stefndi beri á þeim grundvelli ábyrgð á slysinu og vegna þess að aðbúnaður á slysstað hafi verið ófullnægjandi, en atvinnurekandi beri ábyrgð á að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað, sbr. 13. gr. laga nr. 46/1980.

Krafa stefnanda byggistá sakarreglunni og öðrum meginreglum skaðabótaréttar.

Þá sé einnig byggt á reglunni um húsbóndaábyrgð ásamt reglunni um aukna ábyrgð vinnuveitanda vegna ófullnægjandi aðbúnaðar á vinnustað. Eins sé vísað til reglna skaðabótalaga nr. 50/1993 sem og ólögfestra reglna skaðabótaréttar.

Þá er vísað til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, einkum ákvæða 4., 5., 8., 9., 13., 14., 16., 21– 23., 36., 37., 41., 42., 65. og 95. gr. Enn fremur sé vísað til reglugerðar nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum.

Þá sé bótaábyrgðin byggð á því að stefndi hafi borið ábyrgð á vinnusvæðinu sem eigandi þess og verkkaupi.

Meginreglan séað atvinnurekandi ber ábyrgð áað gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað, sbr. 13. gr. laga nr. 46/1980. Hvort sem stefndi telst vera vinnuveitandi eða verkkaupi ber verkkaupi einnig ábyrgð skv. lögum nr. 46/1980, sbr. 36. gr., en 1. málsl. 4. mgr. þessa ákvæðis kveður á um að þar sem fleiri en einn atvinnurekandi sé að störfum samtímis við byggingarstarfsemi eða mannvirkjagerð skuli verkkaupi eða fulltrúi verkkaupa skipuleggja og samræma aðgerðir sem tryggja að við hönnun, undirbúning og framkvæmd verks verði gætt fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Ljóst sé að þessu sinnti stefndi ekki, hvort sem það var sem vinnuveitandi stefnanda, verkkaupi eða eigandi fasteignarinnar og þar með vinnusvæðisins.

Hvernig sem á málið sé litið hafistefndiboriðábyrgð á aðbúnaði á vinnusvæðinu sem umsjónarmaður og/eða eigandi þeirrar fasteignar sem um ræðir, þ. e. Hafnarstræti 26, eða sem verkkaupi vegna framkvæmdanna. Ber stefndi skýlausa ábyrgð á að sjá til þess að aðbúnaður sé öruggur fyrir hvern þann sem kæmi á svæðið til vinnu. Stefndi hafiekki séð til þess að neinar ráðstafanir væru gerðar hvað öryggi varðar eða að góðs aðbúnaðar væri gætt við framkvæmd verksins, eða á fasteigninni yfir höfuð. Sé því ljóst að stefndi hafi brugðist skyldum sínum með þessum hætti og sé það saknæm háttsemi, en bein orsakatengsl séuá milli þeirrar saknæmu háttsemi og slyssins.

Varðandi ábyrgð stefnda á vinnustaðnum vísar stefnandi einnig til 17. gr. laga nr. 46/1980. Einnig byggir stefnandi á að stefndi hafi vanrækt þær skyldur sem lagðar séu á hann í 41., 42. og 1. mgr. 95. gr. sömu laga, svo og tilskipun EBE (89/654 EBE) um lágmarkskröfur varðandi öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum (fyrsta sértilskipun í skilningi 1. mgr. 16. gr. tilskipunar 89/391/EBE).

Jafnvel þótt talið yrði að stefnandi hafi ekki verið starfsmaður stefnda sé ljóst að stefndi hafi samkvæmt fyrrgreindu borið ábyrgð á vinnusvæðinu í samræmi við lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980, enda voru þar fleiri en eitt fyrirtæki við störf.

Krafa stefnanda byggistá sakarreglunni og öðrum meginreglum skaðabótaréttar. Eins sé vísað til reglna skaðabótalaga nr. 50/1993 sem og ólögfestra reglna skaðabótaréttar. Þá sé vísað til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Um umfang tjónsins sé vísað til matsgerðar lögmanns og læknis frá 11. febrúar 2021 og tölulegan útreikning er að finna í stefnu.

III

Krafa um vangoldin laun.

Stefndi telji það gefa auga leið að stefnandi þurfi að sanna að hann hafi verið starfsmaður stefnda svo að hann geti átt kröfu til að stefndi greiði honum þau laun sem hann telur að hann hafi ekki fengið greidd fyrir vinnu fram að slysinu, auk launa vegna þess að stefnandi hafi tímabundið orðið óvinnufær vegna slyssins. Þessi sönnunarbyrði hvíli augljóslega á stefnanda því að krafa hans byggist á þeirri málsástæðu að hann hafi verið í ráðningarsambandi við stefnda.

Í stefnu sé fullyrt að það sé sannað að stefnandi hafi verið starfsmaður stefnda, en ekki séu lögð fram gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu. Í framburði stefnanda í lögregluskýrslu kemur fram að vinir hans hafi komið honum til Akureyrar í vinnu. Hann upplýsti einnig að Z-x-x N-x-x, verkefnastjóri EK, hefði verið hans nánasti yfirmaður og ráðið hann í vinnu. Hann segir einnig að hann hafi verið í vinnu hjá Íslendingum við byggingu húsanna við Hafnarstræti. Ekki hafi verið samið um laun, en stefnandi hafi gist í sama húsnæði og aðrir starfsmenn EK. Svo virðist sem launakrafa stefnanda sé byggð á þessum framburði stefnanda. Til að taka af allan vafa þá hafði Z-x-x N-x-x, starfsmaður EK, að sjálfsögðu ekki heimild til að ráð stefnanda í vinnu hjá stefnda. EK var að vinna fyrir stefnda samkvæmt fyrirliggjandi verksamningum, en af því leiðir ekki að ráðningarsamband stofnist á milli starfsmanna EK og stefnda.

Stefndi leggi fram gögn sem sýna að hann hafði ekki menn í vinnu, ef undan sé skilið að tveir menn unnu við framkvæmdirnar í tvær vikur árið 2019 við málun .

Þetta hafi komið til vegna þess að málningarverktakinn sem stefndi hafði samið við neitaði að gera upp við mennina, þegar stefndi kvartaði yfir vinnubrögðum þeirra og óskaði eftir að verktakinn tæki þá af verkinu. Þetta hafi gerst í júní 2019, nokkru eftir að samningi við EK hafi verið rift og starfsmenn félagsins farnir til síns heima.

Í málinu liggja fyrir samningar sem gerðir hafi verið við EK af hálfu stefnda. Það sé ljóst af þessum samningum að þeir séu annars vegar um sölu á einingum í húsin að Hafnarstræti 26, sem framleiddar hafi verið í Serbíu, og síðan verksamningar sem hafi tekið til frágangs á einingunum og síðan um frekari verk við byggingu húsanna. Fyrirliggjandi samningar eru skýrir hvað varðar skyldur aðila. Það hafi verið EK sem hafi tekið að sér ákveðnar verklegar framkvæmdir og skuldbundið sig til að manna verkin í samræmi við það sem almennt tíðkast í verksamningum. Stefndi ítrekar að um venjulega verksamninga hafi verið að ræða þar sem verktakinn hafi tekið að sér ákveðið verk sem hann átti að skila í ákveðnu ástandi fyrir ákveðinn tíma gegn ákveðnum greiðslum. Í samningunum sé kveðið á um skyldur aðila. Ljóst sé að stefndi hafi ekki tekið að sér aðrar skyldur varðandi starfsmenn en að útvega húsnæði og síðar einnig fæði. Það sé mjög langsótt, án þess að fyrir því sé nokkur stoð í verksamningunum, að stefndi hafi ráðið stefnanda einan í vinnu hjá sér og aðrir starfsmenn hefðu verið í vinnu hjá EK. Í málinu liggi fyrir yfirlýsing frá EK þar sem fram komi að hún sé gefin vegna þessara málaferla. Síðan segir að EK staðfesti að stefnandi hafi verið í vinnu hjá fyrirtækinu á Akureyri. EK hafi greitt fargjald hans til Íslands. Stefnandi hafi ekki mætt á skrifstofu félagsins í Serbíu áður en hann fór til Íslands eins og hann hafi átt að gera. Vegna þess hafi ekki verið gerður við hann formlegur ráðningarsamningur. Stefnandi hafi við komuna til Íslands ekki haft fullnægjandi pappíra með sér svo að hægt væri að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi. Þrátt fyrir að stefnandi hafi ekki haft atvinnuleyfi þá hafi hann verið látinn vinna á vegum EK við byggingarframkvæmdir í Hafnarstræti 26. Í yfirlýsingunni kemur fram að EK hafi reynt að semja við stefnanda um uppgjör vegna slyssins, en stefnandi hafi ekki verið reiðubúinn til þess. Loks segir að stefndi hafi ekki verið upplýstur um að stefnandi væri við vinnu í Hafnarstræti 26. Það hafi ekki verið nokkur vafi á því að stefnandi var í ráðningarsambandi við EK en ekki stefnda samkvæmt því sem fram kemur í dskj. nr. 34.

Þá sé lögð fram yfirlýsing Z-x-x N-x-x þar sem hann lýsir því verkefni sem EK tók að sér og þar komi einnig fram að þeir menn sem unnið hafi við verkið hafi verið starfsmenn EK. Það komi einnig skýrt fram í skjalinu að stefnandi hafi verið starfsmaður EK.

Þá hafi stefndi lagtfram umsóknir um atvinnuleyfi nokkurra stafsmanna EK, þar á meðal umsókn Z-x-x N-x-x. Samkvæmt þessum skjölum sé skýrt að stefndi sé verkkaupi en ekki vinnuveitandi viðkomandi starfsmanna. Í þessu sambandi megi benda á tölvupóst frá Vinnumálastofnun frá 23. febrúar 2021. Í skjalinu komi fram að þeir starfsmenn sem fái tímabundin atvinnuleyfi á grundvelli 15. gr. laga nr. 97/2002 séu starfsmenn erlenda vinnuveitandans. Aðkoma stefnda að umsóknum um atvinnuleyfi hafi verið nauðsynleg þar sem hann hafi verið þjónustukaupandi, en það gerir hann augljóslega ekki að vinnuveitanda viðkomandi starfsmanna.

Samkvæmt framansögðu þá telji stefndi að sýkna beri hann af kröfum stefnanda um vangreidd laun og laun vegna óvinnufærni á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Ábyrgð stefnda á launagreiðslum

Stefnandi byggir á því að stefnda hafi borið skylda til að sjá til þess að hann nyti sömu launakjara og menn í sömu iðngrein. Byggir hann það á 6. og 15. gr. laga nr. 97/2002 og tölvuskeyti frá Vinnumálastofnun. Það komi mjög skýrt fram í framlögðum verksamningum að stefndi vissi ekki um að stefnandi væri að vinna fyrir EK í Hafnarstræti 26. Af því leiðir að hann verði ekki ábyrgur fyrir launagreiðslum til stefnanda. Rétt sé einnig að það komi fram að stefnanda hafi verið ljóst að hann hafði ekki atvinnuleyfi og að honum væri þar með óheimilt að vinna hér á landi. Ætla megi að þessi vitneskja stefnanda hljóti að hafa áhrif á réttarstöðu hans almennt. Þegar stefndi uppgötvaði að EK var með starfsmenn í vinnu hjá sér sem ekki höfðu atvinnuleyfi þá rifti stefndi verksamningnum við EK .

Í 6. gr. laga nr. 97/2002 sé ekki fjallað um ábyrgð á launagreiðslum, en þar sé lagt bann við því að ráða útlendinga í vinnu án dvalar- og atvinnuleyfis. Ekki sé heldur að finna stoð fyrir ábyrgð stefnda á launagreiðslum til stefnanda á grundvelli 15. gr. laganna. Stefndi ítrekar að stefnandi hafi ekki verið í ráðningarsambandi við hann. Hann leggi einnig áherslu á að honum hafi verið ókunnugt um að stefnandi væri að vinna hjá EK í Hafnarstræti 26. Hvernig hægt sé að finna þessu stoð í framlögðu tölvuskeyti frá Vinnumálastofnun sé í besta falli langsótt. Í skjalinu sé ekki fjallað um þessa skyldu stefnda, en þar sé sagt að vinnuveitandi starfsmanns ábyrgist að hann njóti kjara til jafns við innlenda starfsmenn í samræmi við gildandi kjarasamninga, sbr. c-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 97/2002.

Í stefnu virðist á því byggt að greiðsluskylda stefnda verði byggð á því að hann hafi verið með „raunverulega verkstjórn á svæðinu.“ Stefndi mótmælir þessari fullyrðingu. Það komi skýrt fram í framlögðum verksamsamningi hver hafi verið með verkstjórn við framkvæmdirnar. Það hafi verið Z-x-x N-x-x, verkefnastjóri og verkstjóri EK, svo að því sé mótmælt að stefndi hafi verið með verkstjórn á verkinu sem EK tók að sér samkvæmt verksamningunum. Um þetta megi einnig vísa til verksamninga sem lagðir eru fram af hálfu stefnda.

Verði ekki fallist á að sýkna stefnda vegna aðildarskorts eða að hann beri ábyrgð á launagreiðslum til stefnanda sé fjárhæð kröfu hans mótmælt.

Varðandi kröfu stefnanda vegna kostnaðar við læknismeðferð á Sjúkrahúsinu á Akureyri þá liggur ekki fyrir hvort stefnandi hafi greitt reikninginn svo að þessum hluta kröfu stefnanda er sérstaklega mótmælt. Þá sé bent á að Sjúkrahúsið á Akureyri beindi kröfu sinni einnig að EK. Á framlagðri yfirlýsingu EK og fleiri kemur fram að stefnandi hafi neitað að ganga til uppgjörs við EK vegna slyssins. Stefnanda bar að takmarka tjón sitt, en það hefur hann ekki gert, svo að stefndi verður ekki dæmdur til að greiða sjúkrakostnað stefnanda frekar en aðrar kröfur sem stefnandi gerir í þessum þætti málsins.

Krafa um skaðabætur

Krafa stefnanda sé í fyrsta lagi byggð á vanbúnaði á vinnustaðnum, sem hafi falist í því að fallvarnir hafi að mati Vinnueftirlitsins verið taldar ófullnægjandi. Nauðsynlegt sé í þessu sambandi að benda á að svo virðist sem misskilnings gæti í skýrslu Vinnueftirlitsins þar sem talið sé að stefnandi hafi dottið úr ca þriggja metra hæð. Samkvæmt lögregluskýrslu er haft eftir stefnanda að hann hafi verið að vinna í A- tröppu þegar slysið varð, en hæsta þrep töppunar er í 1,5 m hæð. Stefnandi staðfestir fyrir matsmönnum þá lýsingu sína. Í ljósi þessa hljóti að vera óumdeilt að slysið varð vegna þess að stefnandi féll úr A- tröppunni.

Á því sé byggt af hálfu stefnda að ekkert orsakasamband hafi verið á milli skorts á fallvörnum og slyssins. Erfitt eða ómögulegt sé að koma fallvörnum á A- tröppurnar svo að skortur á fallvörnum á þeim sé ekki orsök slyssins. Stefndi telur að það sé ófrávíkjanleg krafa að skaðabótaábyrgð stefnda byggist á saknæmri háttsemi hans. Orsakasamband þarf svo að vera á milli tjónsatburðar, slyssins í þessu tilviki, og hinnar saknæmu háttsemi. Tjónið þarf síðan einnig að vera sennileg afleiðing af saknæmri háttsemi. Að mati stefnda eru framangreind skilyrði ekki uppfyllt.

Í framlagðri skýrslu Z-x-x N-x-x kemur fram að stefnandi hafi ekki átt að vinna við að koma festingunum fyrir. Hann hafi skipt við mann sem átti að vinna verkið. Stefnandi hafi ákveðið upp á eigin spýtur hvernig hann vann verkið. Hann hafi sjálfur ákveðið að vinna verkið úr A- tröppu og þá sett hana upp. Í skjalinu kemur fram að það hafi verið á staðnum efni til að setja upp lítinn stillans með handriðum, en stefnandi hafi kosið að nota hann ekki. Enginn vitni hafi orðið að slysinu. Það sé því óljóst hvað hafi orðið til þess að stefnandi féll úr tröppunni. Eins og áður segir þá kaus stefnandi að vinna verkið úr A- tröppunni, sem út af fyrir sig verður ekki talið fela í sér slysahættu. Eins og áður segir þá verður slysið ekki rakið til vanbúnaðar á vinnustaðnum. Stefnandi virðist ekki hafa gengið úr skugga um stöðugleika A- tröppunnar eða hann hefur misstigið sig í henni. Þessar ástæður fyrir slysinu verða að teljast óhappatilvik, sem skapa ekki skaðabótaábyrgð.

Eins og áður segir þá var stefnandi starfsmaður EK þegar slysið varð. Í verksamningi stefnda og EK sé sérstakur kafli um öryggi á vinnustaðnum og segir í grein 5.1 í samræmi við venjur að það sé verktaki sem skuli bera ábyrgð á öryggi á vinnustaðnum. Samningarnir ná til ákveðins verkefnis og séu til ákveðins tíma. Efni þeirra sé skýrt að því er varðar skyldur aðila. Það sé ljóst að stefndi hafi ekki verið með menn í vinnu hjá sér sem hafi unnið við verkið. Afskipti stefnda af verkinu hafi einkum verið þau að haldnir voru reglulega verkfundir þar semfarið var yfir framgang verksins, auk þess sem byggingarstjórinn var á hans vegum. EK hafði því fullt forræði á því hvernig félagið hagaði framkvæmd þess hluta verksins sem það hafði með höndum. Verkefnisstjóri var á vegum EK sem sá jafnframt um daglega verkstjórn án nokkurrar aðkomu stefnda. Það sé því rangt sem byggt er á af hálfu stefnanda að stefndi hafi farið með „raunverulega verkstjórn á svæðinu“, þó að stefndi hafi haft venjubundið eftirlit með framgangi verksins. Aðstæður á vinnustað hafi ekki verið á ábyrgð stefnda. Hann hafi ekki farið með daglega stjórn á verkinu og á hans vegum hafi engir starfsmenn verið að vinna við verkið. Sú meginregla hefur verið talin gilda að verkkaupi beri ekki ábyrgð á tjóni sem starfsmenn verktaka verða fyrir við vinnu sína.

Almennar reglur um skaðabótaábyrgð byggjast á því að tjón verði að vera rakið til saknæmrar háttsemi tjónvalds. Í ljósi þess hvernig samningssamband stefnda og EK var háttað og rakið er að framan þá sé ljóst að stefndi sýndi ekki af sér saknæma háttsemi sem leiddi til þess að stefnandi slasaðist. Stefndi vissi ekki að stefnandi væri að vinna við Hafnarstræti 26. Hann óskaði þar af leiðandi ekki eftir að stefnandi innti af hendi það starf sem hann slasaðist við eða hafði áhrif á hvernig hann framkvæmdi það. Stefnandi ákvað þetta sjálfur og einn því að verkstjóri EK segir að hann hafi ekki sett hann til verksins.

Stefnandi virðist byggja á því að stefndi hafi ekki gætt að skyldum sem stefnandi telur að á honum hafi hvílt skv. 1. mgr. 95. gr. laga nr. 46/1980 og 65. gr. sömu laga og að það leiði til skaðabótaábyrgðar stefnda. Að því er varðar tilvísun til 1. mgr. 95. gr. laga nr. 46/1980 þá á hún ekki við um stefnda. Lögin taka almennt til atvinnurekenda sem séu með menn í vinnu og leggja ýmsar skyldur á atvinnurekendur varðandi aðbúnað og hollustu á vinnustað. Megi í þessu sambandi t. d. benda á II. kafla laganna. Stefndi hafi ekki verið atvinnurekandi í þeim skilningi sem lög nr. 46/1980 byggja á svo að þegar af þeirri ástæðu eigi framangreint ákvæði ekki við um stefnda. Stefndi hafi ekki haft menn í vinnu, sem sé forsenda fyrir því að ákvæði laga nr. 46/1980 geti átt við um starfsemi hans. Þar fyrir utan sé ljóst að þó að ákvæðið væri talið eiga við um stefnda þá verði skaðabótaábyrgð hans ekki reist á því. Hvað varðar 65. gr. þá feli hún í sér fyrirmæli til atvinnurekanda um gerð áætlunar um öryggi og heilbrigði á vinnustað. Í málinu liggur fyrir, sbr. umfjöllun undir „Athugasemd 2“, að áætlun hafi verið gerð, en að það skuli uppfæra hana. Þá gerði byggingarstjórinn öryggis- og heilbrigðisáætlanir. Það gildir annars það sama um þetta ákvæði og það fyrra að það á ekki við um stefnda og skaðabótaábyrgð verður ekki byggð á því. Stefnandi virðist byggja skaðabótaábyrgð stefnda á 13. gr. laga nr. 46/1980. Stefndi mótmælir því að ákvæðið eigi við um hann því að í ákvæðinu séu skyldur lagðar á atvinnurekanda, sem stefndi var ekki. Auk þess sem í ákvæðinu felist ekki heimild til að leggja skaðabótaábyrgð á stefnda. Varðandi tilvísun til 17. gr. laganna þá segir þar að þar sem fleiri atvinnurekendur eigi aðild að starfsemi á sama stað skulu þeir og aðrir stuðla að því að tryggja góðan aðbúnað og heilsusamleg starfsskilyrði. Varðandi þetta ákvæði þá sé enn ítrekað að stefndi geti ekki talist hafa verið atvinnurekandi. Það liggi fyrir í gögnum málsins að hann hafi hvorki komið að daglegri stjórnun verksins né ráðið sjálfstæða verktaka til að vinna ákveðna verkþætti. Stefndi geti því ekki fallið undir hugtakið atvinnurekandi í lagaákvæðinu.

IV

Dómkrafa stefnanda er tvíþætt. Annars vegar er gerð krafa um greiðslu vangoldinna launa og sjúkrakostnaðar og hins vegar er gerð krafa um greiðslu skaðabóta vegna vinnuslyss stefnanda.

Með hliðsjón af framlögðum gögnum og skýrslutökum af K-kk-þgf A-kk-þgf K-kk-þgf, fyrirsvarsmanni stefnda, Z-x-x N-x-x, verkefnastjóra EK, og B-x-x O-x-x, framkvæmdastjóra EK, fyrir dómi, telur dómurinn upplýst að stefndi hafi byggt þrjú hús á lóðinni nr. 26 við Hafnarstræti á Akureyri. Hann hafi keypt steyptar einingar hérlendis og innlendir aðilar hafi séð um uppsetningu þeirra. Fyrirsvarsmaður stefnda hafi, við annan mann, farið til Serbíu og samið við Enka Kolor Grupa LTD um að fyrirtækið seldi stefnda einingar inn í húsin. Síðan hafi einnig verið gerðir verksamningar um að EK sæi um frágang á einingunum og frekari verk við byggingu húsanna. Verksamningar hafi verið gerðir þeirra á milli, þar sem stefndi var verkkaupi og EK verktaki. Samið var um að EK myndi manna verkið og koma með sína starfsmenn og fór EK með verkstjórnina. Hins vegar skuldbatt stefndi sig til að útvega starfsmönnum EK húsnæði og síðan einnig fæði. Samkvæmt framburðum fyrirsvarsmanns stefnda, forstjóra EK og verkstjóra verktakans á staðnum var einhugur hjá þeim um að stefnandi væri ekki starfsmaður stefnda. Verður þessi staðhæfing því lögð til grundvallar enda hefur henni ekki verið hnekkt af hálfu stefnanda.

Það er ágreiningslaust að stefnandi starfaði hér á landi án dvalar- eða atvinnuleyfis. Þá liggur fyrir í málinu að stefnandi hafði ekki skilað nauðsynlegum gögnum til vinnuveitanda síns í Serbíu, áður en hann kom til landsins. Þrátt fyrir það greiddi EK ferðir hans til landsins ásamt því að verkstjóri EK tók á móti honum á Akureyrarflugvelli og leiðbeindi honum varðandi vinnustað og fleira og fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa strax tekið til starfa. Af samningi stefnda og EK má ráða að EK skuldbatt sig að til að útvega tilskilin leyfi fyrir starfsmenn sína og eins og að framan greinir var EK vinnuveitandi stefnanda. Eins og mál þetta liggur fyrir verður ábyrgð ekki lögð á stefnda fyrir að stefnandi hafði ekki tilskilin leyfi. Það er fyrst og fremst á ábyrgð stefnanda sjálfs að hann hafði ekki atvinnu- og dvalarleyfi hér á landi og einnig vinnuveitanda hans. Það hvílir einnig skylda á stefnda að staðfesta umsókn stefnanda um tímabundið atvinnuleyfi hér á landi samkvæmt 15. gr. laga nr. 97/2002 með áritun sinni á umsókn um atvinnuleyfið, en frumkvæðið að umsókninni er ekki hans. Því er hafnað að stefndi geti borið ábyrgð á launakjörum stefnanda og með öllu er ósannað að stefnda hafi verið kunnugt um að stefnandi hafi starfað hér á landi og hvað þá að hann hefði ekki dvalar- og atvinnuleyfi hér. Hér er áréttað að samkvæmt verksamningi stefnda og EK bar EK að manna verkið. Þótt stefndi hafi séð um að útvega húsnæði fyrir vinnuflokkinn og fæði þá felst ekki í því að stefndi hafi þekk til hvers og eins starfsmanns.

Í annan stað krefst stefnandi skaðabóta vegna líkamstjóns en stefnandi lenti í vinnuslysi 27. mars 2019. Stefnandi hefur lýst óhappinu þannig að hann hafi verið að nota svokallaðar A- tröppur og hafi undirlagið verið ótraust, þannig að tröppurnar hafi sigið öðrum megin og hafi hann misst jafnvægi og dottið. Engir sjónarvottar hafi verið að óhappinu og hann hafi sjálfur ákveðið hvernig hann vildi vinna verkið. Þá liggur ekkertfyrir um það í málinu að stiginn hafi verið haldinn sérstökum hættueiginleikum.

Um skaðabótaábyrgð gilda þær almennu reglur að tjónið verður að vera rakið til saknæmrar háttsemi tjónvalds. Þegar hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefndi er ekki vinnuveitandi stefnanda. Samningssamband var á milli stefnda og EK eins og að framan er rakið. Stefnda var ekki kunnugt um að stefnandi var að vinna á svæðinu, hann óskaði ekki eftir því að stefnandi innti af hendi það starf sem hann vann við er hann slasaðist og hafði engin áhrif á það hvernig það var unnið. Stefndi var ekki með verkstjórn á staðnum. Dómurinn telur að stefndi hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi sem stefnandi geti byggt bótaábyrgð sína á.

Þá er ekki fallist á að stefndi hafi verið atvinnurekandi í skilningi laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, en stefndi hafði enga starfsmenn í vinnu. Því er hafnað að bótaskylda geti verið reist á þeim lögum. Þá liggur ekki fyrir í málinu hvort fleiri atvinnurekendur hafi verið á verkstað en EK. Þá er að mati dómsins haldlaust að byggja á því að Vinnueftirlitið hafi með röngu beint athugasemdum sínum að stefnda.

Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda, samanber 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem stefndi á ekki aðild að máli þessu.

Með vísan til 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda 500.000 kr. upp í málskostnað. Hér er haft í huga að stefnandi mátti vita að hann hafði ekki dvalar- og atvinnuleyfi hér á landi, sem og að EK væri hans vinnuveitandi en ekki stefndi.

Stefnandi hefur gjafsókn, sbr. gjafsóknarleyfi, dags. 2. mars 2021. Allur kostnaður greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda svo sem greinir í dómsorði. Þóknunin er ákvörðuð með hliðsjón af efni og umfangi málsins. Þá telur dómurinn úr hófi að ferðakostnaður sé á tímaskýrslu talinn vera rúmar 260.000 kr. á meðan unnt er að fá fluggjald fyrir 40.000 kr.

S-kvk-nf G-kvk-nf dómstjóri kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, H- 26 ehf., er sýknaður af kröfum stefnanda.

Stefnandi, R-x-x S-x-x, greiði stefnda 500.000 kr. upp í málskostnað.

Allur kostnaður greiðist úr ríkisjóði, þ. m. t. málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Þ-kk-ef M-kk-ef J-kk-ef lögmanns, 1.300.000 kr.