S-549/2007

Mál þetta, sem þingfest var þann 31. janúar 2008 og dómtekið þann 6. maí sl., var höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 16. desember 2007, á hendur X, kt. 000000-0000, og Z, kt. 000000-0000,

„fyrir brot á vatnalögum og lögum um lax-og silungsveiði,

ákærði Z sem framkvæmdastjóri veitusviðs RARIK og ákærði X sem verkstjóri vinnuflokks RARIK á Hvolsvelli: með því að hafa við viðgerð á rafstreng yfir Fossá í Þjórsárdal, Skeiða- og Gnúpverjahreppi, sem fram fór 1. og 2. júlí 2006, veitt ánni heimildarlaust í annan farveg og með því breytt vatnsbotni og straumstefnu árinnar og tálmað fiskför um hana. Ákærði Z tók ákvörðun um framkvæmd viðgerðarinnar og ákærði X stjórnaði framvkvæmd hennar.

Telst brot ákærðu varða við a. lið 2. mgr. 7. gr. vatnalaga nr. 15,1923, sbr. 153. gr. sömu laga og g. lið 1. mgr. 50. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61,2006.

Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.“

Ákærðu komu fyrir dóminn 31. janúar sl. og játuðu að hafa átt við ána í þeim tilgangi að gera við rafstreng sem lá í botni hennar, en neituðu sök eins og greinir í ákæru. Málinu var frestað til vettvangsgöngu og aðalmeðferðar til 1. apríl sl. Þann dag var illfært á vettvang og fór vettvangsganga og aðalmeðferð fram þann 6. maí sl. Verjandi ákærðu krafðist sýknu og að sakarkostnaður yrði greiddur úr ríkissjóði. Til vara krafðist hann vægustu refsingar.

Málavextir:

Upphaf máls þessa er að M-kk-nf J-kk-nf Á-kk-nf, leigutaki að Fossá í Þjórsárdal, hringdi í lögreglu og tilkynnti um náttúruspjöll í Fossá og að RARIK hefði þar í leyfisleysi stíflað ána tímabundið og veitt henni í annan farveg. Þegar lögregla kom á vettvang voru enn stórvirkar vinnuvélar á árbakkanum en starfsmenn RARIK búnir að ljúka viðgerðum. Í símtali við Z, starfsmann RARIK, kom fram að komið hefði tilkynning um klukkan 16.00, föstudaginn 30. júní, um að strengurinn, sem hefði legið í ánni í tólf til fimmtán ár, væri á flot í ánni. Ástæðan fyrir því væri að Fossá hefði grafið sig svo mikið niður á síðustu árum að strengurinn væri kominn á flot í ánni og byrjaður að skemmast. Þessu hefði þurft að bjarga svo strengurinn færi ekki í sundur eða skemmdist meira. Um leyfi fyrir strengnum hefið verið sótt þegar hann var upphaflega settur niður en Z kvaðst ekki vita hvort sótt hefði verið sérstaklega um leyfi til viðgerða á strengnum nú þar sem viðgerðin hefði ekki þolað bið.

Í gögnum málsins liggja fyrir ljósmyndir teknar á vettvangi sem sýna vinnuvélar og jarðrask auk mynda af jarðstrengnum sjálfum. Dómurinn fór í vettvangsgöngu þann 6. maí sl. Var málið dómtekið að málflutningi loknum.

Skýrslur aðila og vitna hjá lögreglu.

Ákærði Z, framkvæmdastjóri veitusviðs RARIK, með starfsstöð í Reykjavík, gaf skýrslu hjá lögreglu 1. desember 2006. Kvað hann að þarna hefði farið fram viðgerð á sextíu og sex [þúsund] kílóvatta rafmagnsstreng sem vær frá tengivirki Búrfellsvirkjunar að endastæðu í loftlínu að Flúðum og þaðan á Hellu og Hvolsvöll þar sem hún tengdist línu sem lægi aftur að Búrfelli. Línan væri hlekkur í hringtengingu á sextíu og sex [þúsund] kílóvatta flutningskerfi á Suðurlandi en línur þessar þjóni svæði á Suðurlandi sem nái frá Hvítá í vestri að Vík í austur að meðtöldum Vestmannaeyjum. Til samans beri þessar línur á álagstímum um fjörutíu megavött. Rafstrengurinn liggi í jörðu frá tengivirki Búrfellsvirkjunar undir farveg Fossár og sé tekinn upp úr jörðu vestan við Fossá um það bil fimm hundruð metra frá bakkanum. Kvað Z Landsnet hafa eignast þetta línukerfi um áramótin 2005 og 2006 en RARIK þjónusti línurnar samkvæmt sérstökum þjónustusamningum. Z sagðist hafa fengið upplýsingar frá stjórnstöð Búrfellsvirkjunar upp úr hádegi þann 30. júní 2006 um að það sæist í streng í Fossá og hann flagsaðist þar til. Hefði Z séð til þess að maður yrði sendur strax til að skoða hvað væri að og til hvaða ráðstafana þyrfti að grípa og hefði X verkstjóra verið fengið það verkefni. Hefði X haft samband við sig aftur og skýrt frá því að bilunin væri alvarleg og að bregðast yrði við strax. Til bráðabirgða hefðu sementspokar verið settir á strenginn til að halda honum niðri á meðan unnið væri að því að safna saman vinnuvélum og öðru til að fara í varanlega viðgerð. Hefði skemmdin á leiðaranum verið það mikil að ekki hefði verið um annað að ræða en að skipta um hann alveg yfir ána til að fyrirbyggja straumrof á kerfinu sem hefði getað þýtt það að allur austurhluti Suðurlands missti rafmagn. Hefði Z því ákveðið að senda vinnuflokk strax á svæðið undir stjórn X til að sjá um viðgerðina. Z kvaðst, aðspurður, ekki hafa vitað til þess að veiðifélag væri í tengslum við Fossá og því hefði ekki komið til álita að hafa samband við rétthafa árinnar.

X, kt. 000000-0000, rafveituvirkjameistari, gaf skýrslu hjá lögreglu 1. desember 2006. Kvaðst hann vera verkstjóri yfir vinnuflokki RARIK á Hvolsvelli. Sagði X að L-kk-nf E-kk-nf, netstjóri hjá RARIK á Suðurlandi, hefði haft samband við sig um miðjan dag þann 30. júní 2006 en L-kk-nf hefði fengið ábendingu frá starfsmanni Landsvirkjunar um að tveir strengir af þremur væru komnir upp úr Fossá þar sem þeir áttu að liggja þvert undir farveginum. Hefði L-kk-nf beðið sig um að fara og skoða þetta og meta hvað þyrfti að gera. Kvaðst X hafa farið sama dag á staðinn og séð tvo strengina í vatnsborðinu í vesturál árinnar. Mikill titringur hafi verið á strengjunum og mestur á miðstrengnum. Þá hefði hann séð hvar hlífðarkápan og skermingin var farin af að hluta og skemmd í plasteinangrun utan um álleiðarann og hefði hans mat verið á staðnum að það þyrfti að fara í tafarlausar aðgerðir. Til að byrja með hefði hann fengið á milli tuttugu og þrjátíu sementspoka til að setja ofan á strenginn til að halda honum niðri. Næsta stig hefði verið að fá beltagröfu til að lyfta strengnum en setja þurfti nýja hlífðarkápu á strenginn. Daginn eftir hefði hann farið við annan mann til að undirbúa skoðun á strengnum og þegar honum var lyft upp kom í ljós að einangrunarplastið var étið langt inn að leiðaranum og ekki um annað að gera en skipta um strenginn. Kvaðst X hafa tjáð L-kk-þgf E-kk-þgf að strengurinn gæti gefið sig á hverri stundu og hefði L-kk-nf samþykkt tillögu hans um að skipta um strenginn og í framhaldi hefðu aðgerðir hafist til að framkvæma viðgerðina. Kvaðst X ekki hafa haft hugmynd um það að Fossá væri í útleigu fyrr en kærandi kom á vettvang og tilkynnti honum það. Aðspurður kvað X þá leið sem þeir fóru við viðgerðina hafa verið einu færu leiðina.

Kærandi í máli þessu, M-kk-nf Á-kk-nf, kt. 000000-0000, Bröndukvísl 7, Reykjavík, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 28. júlí 2006 og kvað fyrirtæki sitt, 4T ehf., hafa Fossá á leigu frá upptökum við Þjórsá. Á-kvk-þf kvaðst hann nýta og hafa ætlað að byggja upp veiði og veiðireynslu í henni. Laugardagskvöldið 1. júlí sl. kvaðst M-kk-nf hafa komið að ánni ásamt S-kk-þgf G-kk-þgf og R-kk-þgf G-kk-þgf og þá séð vinnuvélar í og við ána á móts við tengivirki Búrfellsvirkjunar. Búið var að stífla ána að vestanverðu með því að ýta upp malargerði á milli vesturlandsins og yfir á eyri sem skilur ána í tvo ála og vatninu hefði verið að öllu leyti beint yfir í eystri álinn. Kvað M-kk-nf veruleg náttúruspjöll vera afleiðingar framkvæmdanna þar sem áin renni nú í einum ál í stað tveggja áður. Þá kvað M-kk-nf alveg klárt að lífríki árinnar hefi skaðast mikið við aðgerðina.

Lögreglan tók símaskýrslu af S-kk-þgf G-kk-þgf, kt. 000000-0000, Prestastíg 6, Reykjavík, þann 5. desember 2006 og sagði S-kk-nf frá á sama veg og M-kk-nf Á-kk-nf.

Lögreglan tók símaskýrslu af H-kk-þgf K-kk-þgf, kt. 000000-0000, rafvirkja hjá Landsvirkjun, Jörfalind 25, Kópavogi, þann 5. desember 2006. Sagði H-kk-nf að við lok vinnudags hans fimmtudaginn 29. júní sl. hefði hann séð tvo rafmagnskapla á floti við austurbakka Fossár. Hefði hann gengið þurrum fótum yfir eldri farveg Fossár, sem sé rétt framan við tengivirki Búrfellsvirkjunar, og að álnum þar sem áin rann. Þar hefði hann séð kaplana titra í árfarveginum. Hefði hann látið starfsmenn RARIK vita af þessu daginn eftir og þeir komið samdægurs til að fergja kaplana niður með því að leggja yfir þá sementspoka. Úti í miðri á hefðu viðgerðarmennirnir séð skemmd í kaplinum og að hlífðarkápan var laus af honum á kafla. Hefði þar verið tekin ákvörðun um að gera við kaplana strax því það hefði verið tímaspursmál hvenær kaplarnir myndu gefa sig. Hefðu starfsmenn RARIK lokað fyrir ána þar sem hún var í farvegi og veitt henni í sinn eldri farveg á meðan viðgerðin fór fram. Kvað H-kk-nf að þegar vatnavextir væru í ánni þá flæmdist hún út og suður um eyrar sem þarna væru og á síðustu árum hefði hún verið að éta úr bakkanum vestan megin og væri það ástæðan fyrir því að hluti af bakkanum, sem er við háspennumöstur Búrfellslínu, væri varinn með grjóti. Rafmagnskaplar þessir tilheyrðu háspennulínu sem lægi að Flúðum og þaðan til Hvolsvallar.

Símaskýrsla var tekin af G-kk-þgf Á-kk-þgf, kt. 000000-0000, Brúnum, Gnúpverjahreppi, af lögreglu þann 5. desember 2006 en G-kk-nf starfaði sem rafvirki hjá Landsvirkjun á Þjórsársvæðinu. Kvaðst G-kk-nf hafa vitað af umræddu tilviki og að rafmagnskaplarnir hefðu flotið upp í Fossá á móts við tengivirki Búrfellsvirkjunar en ekki hafa skoðað aðstæður eða vettvang þar sem það hafi verið á verksviði RARIK.

Símaskýrsla var tekin af L-kk-þgf E-kk-þgf, kt. 000000-0000, Öldugerði 15, Hvolhreppi, af lögreglu þann 8. desember 2006 en L-kk-nf var netstjóri RARIK á Suðurlandi. Kvað hann Z og X vera samstarfsmenn sína. Kvaðst L-kk-nf hafa fengið símhringingu föstudaginn 1. júlí 2006 þar sem honum var tjáð að tveir rafstrengir vingsuðu í Fossá. Kvaðst L-kk-nf hafa látið X, verkstjóra vinnuflokks RARIK á Hvolsvelli, vita af því og hefði X farið strax á staðinn til að kanna málið og hefði X metið stöðuna þannig að framkvæma yrði varanlega viðgerð strax. Rafmagnskaplar þessir væru í línu sem væri frá Búrfelli að Flúðum og þaðan væri tenging til Hellu og svo áfram til Hvolsvallar þar sem línan tengdist aftur línu að Búrfelli. Kvað L-kk-nf að ef línan hefði farið í sundur hefðu hugsanlega Vestmannaeyjar dottið út en það hefði farið eftir álagi þar, t.d. hvort fiskibræðslur hefðu verið í gangi.

Skýrslur ákærðu og vitna fyrir dómi.

Z kom fyrir dóminn og kvað umrædda línu vera eina af stofnlínum Suðurlands eins og að framan greinir. RARIK hafi átt þennan streng til áramóta 2005 og 2006 en við breytingu á raforkulögum hefði Landsnet tekið við línunni. RARIK sjái um að reka og þjónusta þessa línu. Kvað hann vaktmann í Búrfelli hafa haft samband og tilkynnt um að hann sæi rafstreng í Fossá. Strengurinn hefði átt að vera grafinn á eins og hálfs metra dýpi og því hefði verið farið á vettvang. Fyrst hefði átt að fergja strenginn en í ljós hefði komið að strengurinn hafi verið orðið mjög skemmdur svo ákvörðun hafi verið tekin um að gera við strenginn strax. Z kvaðst hafa tekið ákvörðun um að viðgerð færi strax fram á strengnum. Aðspurður kvaðst Z ekki hafa haft hugmynd um að áin hafi verið leigð út á þessum tíma og því hefði ekki verið farið í að upplýsa leigutakann um yfirvofandi framkvæmdir. Z kvað engar aðrar leiðir færar við viðgerðina nema að fara í byggingu og breytingar á mannvirkjum. Það hefði tekið tíma, svo sem við hönnun, en aðstæður hefðu þarna verið þannig að viðgerð þoldi ekki neina bið. Engin leið hefði verið að lyfta strengnum upp nema byggja mannvirki undir strenginn en strengurinn hefði ekki þanþol til að bera sig sjálfur. Ótrúlegt væri að spennan hafi ekki verið búin að skjóta út úr strengnum þar sem einangrunin hafi verið að gefa sig. Meira en helmingur af þykkt einangrunarinnar var horfin sem hefði gerst með því að strengurinn hafði nuddast við botn árinnar. Kvað hann þennan streng hafa verið lagðan í Fossá árið 1998 þar sem ekki hefði verið leyfilegt að hafa hann undir þeim línum sem voru lagðar frá Búrfellsvirkjun á þessum tíma. Z kvað strenginn hafa getað gefið sig á hverri mínútu og þá hefði rafmagn getað farið af megninu af Suðurlandi og Vestmannaeyjum. Þá kvað hann samning vera á milli Landsnets og RARIK um að RARIK sæi um allar viðgerðir og viðhald á línum Landsnets. Því hefði það verið skylda og starf þeirra að sinna þessum viðgerðum eins fljótt og kostur var. Þá kvað hann lágmarkshæð rafstrengs eiga að vera sex metra frá jörðu og ef lyfta hefði átt umræddum streng hefði þurft að lyfta honum í þá hæð. Kvað hann vinnureglu vera þá að samband væri haft við landeigendur þegar farið væri í viðgerðir en aldrei við veiðifélög eða Veiðimálastofnun. Ef sækja þyrfti um leyfi Veiðimálastofnunar til viðgerða þá taldi Z að það ferli myndi taka um nokkrar vikur. Viðgerðir færu fram á öllum tímum sólarhrings og um leið og aðgerða væri þörf. Aðspurður kvað Z að hefði strengurinn brostið í vatninu þá hefði spenna myndast í vatninu í næsta nágrenni en rafáhrifin myndu deyja mjög fljótt út auk þess sem varnarbúnaður ynni þannig að rafmagni slæi út strax. Z hvað yfirmann sinn vera T-kk-þf Þ-kk-þf H-kk-þf, forstjóra RARIK. Þegar svona atvik kæmu upp þá væri unnið samkvæmt vinnureglum í handbók fyrirtækisins sem honum bæri sjálfum að vinna eftir en þar væru verkferlum lýst. Þá kvað ákærði forstjóra RARIK vera næsta yfirmann sinn.

X kom fyrir dóminn og sagði að hann hefði fengið símhringingu seinnipartinn á föstudegi og honum tilkynnt um bilun á rafmagnsstrengnum í Fossá. Hann hefði farið strax á staðinn og þá séð að strengurinn hafi verið laskaður og í ljós hafi komið við skoðun að plasteinangrun væri nánast farin. Viðgerð hefði því ekki þolað bið. Byrjað hefði verið á því að fergja strenginn með sementspokum til að stöðva titringinn og að því loknu hefði verið kallað eftir vinnuvélum til að grafa nýjan streng aftur niður. Um hádegi á laugardeginum hefðu vinnuvélar verið komnar á staðinn og viðgerð og allri framkvæmd verið lokið um miðnætti. Loka hefði verið fyrir rennsli árinnar og ánni veitt í annan farveg. Svo mikill straumur hefði verið í ánni þá að útilokað hefði verið að gera við strenginn á annan hátt. Aðspurður kvað X að í upphafi þegar slíkur strengur er lagður í á, þá fengi RARIK leyfi fyrir lagningu strengsins og í því leyfi fælist einnig leyfi til viðhalds og alls þess sem snýr að rekstri kerfisins. Til að framkvæma viðgerð á þessum streng hefði ekki verið möguleiki að lyfta strengnum upp úr ánni og gera við hann á þann hátt. Þá hefði ekki verið möguleiki á að gera við strenginn öðruvísi en að veita ánni í annan farveg á meðan. Aðspurður um alvarleika skemmdarinnar á strengnum, kvaðst X hafa rennt tánni undir strenginn, þegar hann var að kanna skemmdirnar, og hefði honum ekki liðið vel eftir að hafa séð hversu miklar skemmdirnar voru því ef rafmagni hefði skotið í gegnum einangrunina þá hefði hann ekki lifað það af. Taldi X Gnúpverjahrepp hafa í upphafi gefið leyfi fyrir byggingu virkjunar á þessu svæði en hann vissi ekki til að samþykkis hefði verið leitað hjá öðrum en landeigendum, ekki Veiðimálastofnun eða veiðifélögum sem stæðu að veiði í ám.

I-kvk-nf M-kvk-nf, þáverandi lögreglumaður, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa farið á vettvang þegar tilkynning kom til lögreglunnar. Þá hafi verið greinilegt að búið var að aka út í ána, rof var í bökkum sem greinilega var nýtt. Kærandi hefði verið á vettvangi og framkvæmdum hafði greinilega verið lokið. Áin hefði þá runnið í upprunalegum farvegi.

S-kk-nf G-kk-nf kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið á ferð með M-kk-þgf Á-kk-þgf í umrætt sinn og þá séð hvar stórvirkar vinnuvélar voru úti í Fossá. M-kk-nf hefði spurt þá sem voru að vinna á vettvangi hvort þeir hefðu fengið leyfi til að fara í ána og hefðu þeir neitað því. Kvaðst S-kk-nf hafa veitt í ánni áður og taldi að þarna hafi verið einn besti veiðistaðurinn í ánni Fossá.

G-kk-nf Á-kk-nf kom fyrir dóminn og kvaðst hafa starfað hjá Landsvirkjun í Búrfelli á þessum tíma. Hefði hann verið á vakt á þessum tíma og því fengið fregnir af umræddri skemmd í strengnum. Aðspurður um farveg Fossár hvað hann ána breyta sér oft en hún rynni á um tuttugu til þrjátíu metra breiðu svæði þarna. Tæki það einhvern tíma en áin breytti sér ekki svo mikið á einum sólarhring. Kvaðst G-kk-nf vita til að veiði hafi verið í ánni og því hringt í leigutakann þegar hann sá vinnuvélarnar vera komnar út í ána.

H-kk-nf K-kk-nf rafvirki kom fyrir dóminn og kvaðst starfa í Búrfelli á Þjórsársvæðinu. Kvaðst hann hafa séð umræddan streng í flæðarmáli Fossár og tilkynnt um ástandið. Hefði hann farið niður að ánni og skoðað strenginn en sjáanlegar skemmdir hefðu ekki verið frá landi. Um væri að ræða háspennustreng sem bæri sextíu og sex þúsund volt. Kvaðst hann vita til þess að viðgerðarmennirnir sem komu á vettvang hefðu farið út í ána til að kanna skemmdir en þegar þeir sáu hvernig komið var hefðu þeir hætt við. Kvaðst H-kk-nf hafa verið sammála þeim aðgerðum sem farið var í því ef kápan hefði gefið sig á strengnum þá hefði rafstraumur skotið út í jörð og væri það mjög hættulegt. Kvað hann mikið álag hafa verið á strengnum og áin óútreiknanleg. Hann hefði starfað í Búrfelli frá árinu 1977 og væri áin sífellt að breyta um farveg á vorin. Kvað hann aðspurður að það hefði verið útilokað að gera við strenginn á annan hátt fyrst strengurinn hafi verið skemmdur. Við slíkar aðstæður sem þessar væri alltaf farið strax í að gera við þar sem fyrst og fremst væri hugsað um öryggi manna og þarna sé stunduð stangveiði og menn því standandi úti í ánni sem væri þeim hættulegt ef rafmagn myndi skjóta út úr strengnum.

L-kk-nf E-kk-nf kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið vaktstjóri hjá RARIK á þessum tíma og þegar hann fékk tilkynningu um umrædda bilun hefði hann sent X upp í Búrfell sem verkstjóra til að kanna aðstæður og í framhaldi að gera ráðstafanir til að lagfæra bilunina. X hefði síðan haft samband við hann og ákvörðun um framhald hefði hann látið X um að meta. Kvað hann X ekki fara í framkvæmdir sem þessar nema að höfðu samráði við sig þar sem hann sé eins konar fulltrúi RARIK gagnvart Landsneti en Landsnet sé eigandi strengsins. Strengur þessi liggi frá Búrfellsvirkjun, undir Fossá og upp í loftlínu hinum megin við ána, sú lína lægi að Flúðum, að Hellu, á Hvolsvöll og síðan aftur upp í Búrfell. Þá væru Vestmannaeyjar háðar þessari línu. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa vitað að Fossá hefði verið í umráðum annarra en landeiganda. RARIK er rekið sem veitusvið sem haldi utan um kerfið hér og væri L-kk-nf í forsvari fyrir það. Síðan væri rekstrar- og þjónustusvið sem sæi um þjónustu á þessu svæði. Kvað hann allra leyfa hafa verið aflað þegar strengurinn var lagður í upphafi og við undirbúning á lagningu hans.

M-kk-nf J-kk-nf, kt. 000000-0000, Skólavöllum 12, Selfossi, fiskifræðingur hjá Veiðimálastofnun, kom fyrir dóminn. Kvað hann Veiðimálastofnun hafa rannsakað Fossá í gegnum tíðina, m.a. í tengslum við virkjanir. Kvað hann fiskistiga hafa verið byggðan 1991 í Búðarfossi sem sé nokkuð neðar og nú gangi fiskur upp í Fossá sem ekki var áður. Lítilsháttar sé af bleikju og einnig urriða. Aukið uppeldi hefur verið á laxaseiðum en veiðitölur séu stopular á þessu svæði. Aukin veiði hefur þó verið á laxi og bleikju í Fossá upp að Hjálparfossi. Aðspurður um áhrif þeirra framkvæmda sem ákært er fyrir í þessu máli, kvað M-kk-nf erfitt að meta slíkt eftir á þar sem engar rannsóknir væru til nákvæmlega á framkvæmdarsvæðinu fyrir framkvæmdina en rannsóknir væru til frá svæði nokkru ofar í Fossá sem væri að vísu betra svæði fyrir laxaseiði, en samkvæmt þeim gögnum sem til væru hafi orðið skaði á lífríkinu, bæði á smádýrum sem lifðu á svæðinu og líka á seiðum laxfiska og bleikju. Mælingar sem gerðar voru um haustið 2006 gefi til kynna að seiðafjöldi hafi verið óvenjulágur á svæðinu og því megi gefa sér að framkvæmdirnar hafi haft áhrif á uppeldi seiða. Á framkvæmdarsvæðinu hafi þéttni seiða verið heldur lakari en á þeim svæðum sem voru mæld en skýringin gæti verið að þar væri hrygningarsvæði og á framkvæmdatímanum hafi seiðin annaðhvort verið niðri í mölinni eða alveg við hrygningarstaðinn og þá sé möguleiki á að framkvæmdirnar hafi haft áhrif á þann seiðafjölda sem mældur var síðar á framkvæmdasvæðinu. Kvað M-kk-nf að sú aðgerð að loka rennsli árinnar hefði bein áhrif á seiðabúskap auk þess að rask á botninum hefði aukin áhrif á seiðabúskap. Smádýr í malarbotni, og þá á framkvæmdarsvæðinu, gætu líka hafa orðið fyrir tjóni en þau eru fæða fyrir laxfiska en seiðabúskapurinn hafi verið óvenju lágur þá um haustið og einnig haustið eftir. Haustið 2007 hafi mæling verið gerð aftur og hafi þá þéttni yngstu seiðanna verið eðlileg en skarð í árgangi seiða frá árinu áður. Kvað M-kk-nf að ef farið er í framkvæmdir á veiðisvæðum þá skuli leita til Matvælastofnunar til að fá leyfi fyrir framkvæmdum. Þá sé yfirleitt leitað til Veiðimálastofnunar til umsagnar áður en Matvælastofnun samþykki eða hafni beiðni. Kvað hann umsögn geta tekið nokkrar vikur en fari eftir eðli beiðninnar, verkefnastöðu stofnunarinnar og árstíma. Umsagnartíminn gæti líka tekið nokkra mánuði. Í þessu tilviki hefði umsagnartíminn ekki þurft að vera nema nokkrar vikur.

Þ-kk-nf Ó-kk-nf S-kk-nf, aðstoðaryfirlögregluþjónn, kom fyrir dóminn og staðfesti að ljósmyndir sem lægju frammi í málinu stöfuðu frá lögreglunni og vitnum. Þá væru ljósmyndir af umræddum rafmagnskapli sem Þ-kk-nf kvaðst hafa tekið sjálfur og hafi hann mælt einangrun og kápu. Þ-kk-nf kvaðst hafa búið áður í tíu ár í Búrfelli og þá hefði áin runnið að mestu við austurbakkann og þar hefði þá verið veiðisvæði.

M-kk-nf J-kk-nf Á-kk-nf kom fyrir dóminn og kvaðst hafa farið ásamt fleirum umrætt kvöld að Hjálparfossi og síðan ákveðið að aka að ármótum Fossár og Þjórsár. Þegar þeir komu að Fossá hefðu stórar vinnuvélar blasað við honum, jarðýta og gröfur. Þá hefði verið búið að breyta farvegi árinnar. Fossá renni að mestu í farvegi vestan megin en talsvert rennsli sé einnig í annan farveg og sé eyja á milli álanna. Fyrir neðan eyjuna að ármótum renni áin í einum farvegi. Til að loka rennsli í vestari hluta árinnar og veita henni í eystri hlutann þurfti miklar framkvæmdir. M-kk-nf kvað fyrirtæki sitt, 4Tehf., leigja veiðiréttinn í ánni. M-kk-nf kvaðst hafa séð nokkrum dögum áður að umræddur jarðstrengur hafi verið orðinn laus en ekki séð neinar skemmdir á honum. M-kk-nf kvaðst hafa leigt ána af Skógrækt ríkisins og Skeiða- og Gnúpverjahreppi og ekki væri getið í leigusamningum um jarðstrengi í ánni. Kvað M-kk-nf þann stað þar sem framkvæmdirnar fóru fram hafa verið einn besta veiðistaðinn í ánni.

Niðurstöður:

Enginn ágreiningur er um að ofangreind aðgerð fór fram né heldur með hvaða hætti hún var framkvæmd. Þá fór dómurinn á vettvang og var ekki að sjá nein ummerki eftir framkvæmdirnar og rann áin að öllu leyti eftir vestari farveginum. Þá liggur fyrir að ekki var haft samráð við leigutaka árinnar áður en framkvæmdirnar hófust. Samkvæmt vitnisburði M-kk-ef J-kk-ef fiskifræðings er ljóst að umrædd framkvæmd hafði áhrif á uppgang seiða í ánni árið 2006 sem skilaði sér einnig í lélegri þéttni þess árgangs ári síðar eða á árinu 2007. Mælingar hafa ekki farið fram eftir það. M-kk-nf kvað þéttni nýrra seiða árið eftir hafa verið í eðlilegu horfi.

Ákærðu er gert að sök að hafa brotið gegn a-lið 2. mgr. 7. gr. vatnalaga nr. 15/1923, sbr. 153. gr. sömu laga, og g-lið 1. mgr. 50. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006. Í a-lið 2. mgr. 7. gr. vatnalaga segir að óheimilt sé, nema sérstök heimild eða lagaleyfi sé til þess, að breyta vatnsbotni, straumstefnu eða vatnsmagni, hvort sem það verður að fullu og öllu eða um ákveðinn tíma, svo og að hækka eða lækka vatnsborð. Refsiheimildin er í 153. gr. laganna og segir í a-lið 1. mgr. að brot gegn lögunum skuli hver, sem byrji á fyrirtæki, sem leyfi eða samþykki þurfi til samkvæmt lögum þessum, eða ef matsgerð þurfi til þess, svo og ef maður vinnur verk verr en í skilyrðum í leyfi, samþykki eða matsgerð felst, eða bregður að öðru leyti út af fyrirmælum slíkra heimilda, skuli sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum og í b-lið segir að sá, er brýtur boð eða bann, reglugerð eða önnur fyrirmæli, er héraðsstjórn eða ráðherra setur samkvæmt lögum þessum, enda heyri brotið ekki undir staflið a, skal sæta sektum eða allt að 4 mánaða fangelsi. Í g-lið 1. mgr. 50. gr. laga um lax- og silungsveiði nr. 61/2006 segir að það varði mann refsingu ef hann spillir fiskvegi eða tálmar á ólögmætan hátt fiskför um vatn. Við mat á saknæmi háttseminnar verður að líta til þess á hvaða forsendum farið var í þá framkvæmd sem ákært hefur verið fyrir.

Samkvæmt skipuriti RARIK er ákærði Z framkvæmdastjóri veitusviðs en hjá veitusviði eru fjórir netstjórar og er L-kk-nf E-kk-nf netstjóri á Suðurlandi. Landsnet hf., var stofnað með lögum nr. 75/2004. Samkvæmt upplýsingum Z er Landsnet hf. eigandi rafstrengsins sem umrædd viðgerð fór fram á og með þjónustusamningi sér RARIK um viðhald og endurbætur á þeim streng. Ekkert er fram komið sem rýrir þá fullyrðingu. Í orkulögum nr. 65 frá 2003 segir í 21. gr. að landeiganda og umráðamanni lands sé skylt að veita vinnslufyrirtæki, flutningsfyrirtæki og dreifiveitum óhindraðan aðgang að eignarlandi því sem í hlut á ef nauðsyn krefur vegna undirbúnings að starfsemi samkvæmt lögum þessum. Ekki megi hefja virkjunarframkvæmdir, leggja raflínur eða reisa önnur mannvirki á grundvelli leyfa samkvæmt lögum þessum fyrr en náðst hefur samkomulag um endurgjald fyrir landnot eða nýtingu auðlindar eða eignarnám hefur farið fram og umráðataka samkvæmt því. Í 2. mgr. segir að við afnot og nýtingu lands samkvæmt lögum þessum beri að gæta þess að framkvæmdir stofni hvorki mönnum, munum né búpeningi í hættu eða valdi þeim skaða. Jafnframt skuli þess gætt að ekki sé valdið óþarfa mengun og spjöllum á lífríki. Sama gildir um frágang svæðis ef nýting leggst af. Þá segir í 22. gr. laganna að nú hafi aðili rétt samkvæmt lögum þessum til umferðar eða framkvæmda á eignarlandi og geti landeigandi þá krafist bóta vegna tjóns sem hann verður sannanlega fyrir af þeim sökum. Því var haldið fram í máli þessu að RARIK hefði getað gert við umræddan rafstreng á annan hátt en gert var, t.d. með því að lyfta honum upp úr yfirborði vatnsins og byggja undir hann þannig að hann yrði ekki lengur grafinn í ána eða þá með því að bora undir árfarveginn og leggja strenginn þar niður. Af ofangreindum lagaákvæðum er ljóst að slíkar framkvæmdir hefðu flokkast undir ný mannvirki og því háð skilyrðum leyfa eins og greinir í 21. gr. orkulaga. Ein af skyldum flutningsfyrirtækja samkvæmt 9. gr. orkulaga er að byggja flutningskerfið upp á hagkvæman hátt að teknu tilliti til öryggis, skilvirkni, áreiðanleika afhendingar og gæða raforku. Fyrirtækið hefur eitt heimild til að reisa ný flutningsvirki. Í 2. mgr. segir m.a. að leyfi ráðherra þurfi ef reisa eigi línur sem flytja raforku á 66 kV spennu eða hærri. Ljóst er af öllu framansögðu, og tekur dómari undir þau sjónarmið ákærða Z, að ef farið hefði verið út í að breyta legu kapalsins þannig að bora hann niður undir farveg Fossár eða byggja mastur undir hann svo að hann uppfyllti skilyrði laga til að vera sjálfberandi flutningslína hefði leyfi samkvæmt 21. gr. orkulaga þurft að liggja fyrir. Í 9. gr. orkulaga er tekið fram að ein af skyldum flutningsfyrirtækja sé að byggja flutningskerfi með tilliti til öryggis og skilvirkni. Eins og háttað var í umrætt sinn samkvæmt vitnisburði ákærða X og ljósmyndum af umræddum kapli, sem sýndu að aðeins fjórir millimetrar voru eftir af plasteinangrun utan um kapalinn sjálfan, verður mat X á að viðgerð á kaplinum hefði ekki þolað nokkra bið, ekki dregið í efa. Að sögn X, sem fær stoð í framburði L-kk-ef E-kk-ef, fór hann á vettvang að beiðni L-kk-ef sem var tengiliður RARIK við Landsnet hf, eiganda strengsins. Meðákærði Z kvaðst hafa tekið þá ákvörðun að viðgerðin þyldi ekki bið, ásamt X og L-kk-þgf, en við þessar aðstæður væri unnið samkvæmt vinnureglum í handbók RARIK sem honum bæri sjálfum að vinna eftir en þar væri verkferlum lýst. Með lögum nr. 149/2004 var 8. gr. orkulaga breytt þannig að stjórnarmenn og fastráðnir starfsmenn flutningsfyrirtækis þess sem ráðherra veitir rekstrarleyfi skv. 1. mgr. skulu hafa réttindi og skyldur opinberra sýslunarmanna. Á það ákvæði við um báða ákærðu. Í 15. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna segir að starfsmanni sé skylt að hlýða löglegum fyrirskipunum yfirmanna um starf sitt. Ekkert hefur komið fram í máli þessu annað en að ákærðu báðir hafi verið að sinna fyrirmælum yfirmanna sinna í umrætt sinn, ákærði X við framkvæmdina og ákærði Z við ákvörðunartökuna. Þá voru hagsmunir þeir sem verið var að bjarga í umrætt sinn, svo og hættan sem óhjákvæmilega stafaði af biluðum rafmagnsstreng sem flutti 66kV spennu, sem lá á veiðisvæði, miklum mun meiri en þeir hagsmunir sem í húfi voru við að lífríki árinnar var raskað við framkvæmdina. Þá kom fram hjá ákærðu báðum, og hefur ekki verið hnekkt af ákæruvaldinu, að þeir hefðu verið í þeirri trú, að samfara virkjunarleyfinu í upphafi og lagningu strengsins, hefði leyfi landeiganda og annarra sem að leyfisveitingum komu, veitt heimild fyrir aðkomu til viðhalds og viðgerða í framtíðinni. Því þyrfti ekki að sækja um sérstakt leyfi, né afla umsagnar sem gæti tekið margar vikur og jafnvel mánuði, til að fara í framkvæmdir vegna viðgerðar eins og ákært er fyrir. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að það hafi verið skylda ákærðu að sækja persónulega um leyfi en ekki yfirboðara þeirra sem tóku ákvörðun um að verkið skyldi unnið og eftir hvaða verkferlum skyldi starfa, áður en ráðist var í viðgerðina.

Af öllu ofansögðu verður ekki talið sannað að ákærðu hafi með háttsemi sinni, eins og henni er lýst í ákæru, brotið gegn a-lið 2. mgr. 7. gr. vatnalaga og g-lið 1. mgr. 50. gr. laga um lax- og silungsveiði. Ber því að sýkna báða ákærðu.

Með vísan til 166. gr. laga um meðferð opinberra mála skal allur sakarkostnaður greiddur úr ríkissjóði sem er samkvæmt yfirliti kostnaður við sérfræðilega álitsgerð, 173.553 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, I-kk-ef Þ-kk-ef héraðsdómslögmanns, sem eru á rannsóknarstigi 165.000 krónur og fyrir dómi 334.000 krónur, auk ferðakostnaðar, 24.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

G-kk-nf Ö-kk-nf J-kk-nf, fulltrúi sýslumanns, sótti málið af hálfu ákæruvaldsins.

Á-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D ó m s o r ð :

Ákærðu, X og Z, eru sýkn í máli þessu.

Allur sakarkostnaður, 696.553 krónur, skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, I-kk-ef Þ-kk-ef héraðsdómslögmanns, samtals 499.000 krónur, auk 24.000 króna í ferðakostnað, allt að meðtöldum virðisaukaskatti.

Á-kvk-nf G-kvk-nf.