E-104/2020

Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu þann 5. mars 2020 og þingfest þann 9. janúar 2020. Stefnandi er A, [..] í Reykjavík. Stefndi er f jármála- og efnahagsráðuneytið, Arnarhvoli, Lindargötu í Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 1.000.000 króna í miskabætur, með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 23. júlí 2019 til 31. ágúst 2019 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi til greiðsludags.

Einnig er þess krafist að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar.

Til vara er krafist verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að í því tilviki verði málskostnaður felldur niður.

Aðalmeðferð málsins fór fram 14. apríl 2021 og var málið dómtekið þann sama dag.

I.

Málsatvik og helstu ágreiningsefni

Lögreglan á Suðurnesjum handtók stefnanda aðfaranótt 23. júlí 2019 við Silfurtún í Garði vegna grunsum nytjastuld Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá 23. júlí 2019, í máli nr. R- 977/2019, var stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 6. ágúst 2019. Úrskurðurinn var kveðinn upp í þinghaldi sem hófst kl. 16:22 og lauk kl. 16:54.

Samkvæmt úrskurðinum skyldi gæsluvarðhaldsvistin vera án einangrunar eða annarra sérstakra takmarkana. Eftir uppkvaðningu úrskurðarins var stefnandi fluttur til afplánunar á lögreglustöðina við Hringbraut í Keflavík, þar sem hann var vistaður í fangageymslu lögreglu frá 17:40 til kl. 14:22 næsta dag, 24. júlí 2019, en þá var hann fluttur í fangelsið á Hólmsheiði.

Ágreiningur þessa máls varðar það hvort stefnandi hafi verið látinn sæta ólögmætri einangrunarvist í gæsluvarðhaldi meðan á dvöl hans í fangageymslu stóð, með því að hafa verið fluttur í einangrunarvist á lögreglustöðina við Hringbraut í stað þess að hann yrði fluttur í fangelsi sem væri án allra takmarkana. Stefnandi krafðist bóta með bréfi dags. 31. júlí 2019 vegna þessa en stefndi hafnaði bótaskyldu með bréfi dags. 27. nóvember 2019.

II.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að hann hafi verið látinn sæta ólögmætri einangrunarvist í gæsluvarðhaldi meðan á dvöl hans í fangageymslu stóð. Þá hafi önnur réttindi hans sem gæsluvarðhaldsfanga jafnframt verið takmörkuð. Einangrunarvist stefnanda hafi því staðið yfir í 21 klst. og 28 mínútur.

Stefnandi vísar til þess að hann hefði átt að njóta sömu réttinda og aðrir fangar í afplánun, enda hafi hann verið í gæsluvarðhaldi án sérstakra takmarkana, svonefndri lausagæslu.

Þessi réttindi hafi verið virt að vettugi og hann látinn þola einangrunarvist og sætt að auki ómannúðlegri meðferð og harðýðgi, enda séu aðstæður gæsluvarðhaldsfanga í einangrun mun betri en þær sem stefnandi hafi verið látinn þola.

Stefnandi reisir kröfur sínar á almennum reglum skaðabótaréttar, einkum sakarreglunni og reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Vísað er til 1. mgr. 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, sbr. 4. gr. laganna. Þá er vísað til laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, einkum 1. mgr. 99. gr. og 2. mgr. 98. gr. Stefnandi vísar til IV. kafla laga um fullnustu refsinga nr. 15/2016, einkum 45. gr., 49. gr., 52. gr. og 56. gr. laganna. Þá vísast til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli þess að héraðsdómur hafi talið skilyrði c-liðar 1. mgr. 95. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 vera uppfyllt. Í framhaldi af þeirri niðurstöðu hafi hann verið fluttur á lögreglustöðina í Keflavík og vistaður þar í tæpan sólarhring. Algengt séað gæsluvarðhaldsfangar séu yfir stuttan tíma á lögreglustöðinni í Keflavík og geti verið margar ástæður fyrir því, bæði vegna rannsóknar mála og persónulegra hagsmuna sakborninga. Á þeim tíma sem stefnandi var á lögreglustöðinni í Keflavík hafi hann verið yfirheyrður en, að beiðni hans, hafi honum jafnframt verið útveguð föt og aðrar persónulegar nauðsynjar til að taka með sér á Hólmsheiði og undirbúa dvöl hans þar. Um leið og þessu var lokið hafi lögregla ekið stefnanda í fangelsið á Hólmsheiði.

Stefndi vísar til þess að á meðan á vistun stefnanda í Keflavík stóð hefði stefnandi, eins og honum var kynnt af dómara sem úrskurðaði hann í gæsluvarðhald, getað borið allar kvartanir sínar eða athugasemdir undir dómstóla, sbr. 5. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.

Það gerði hann aldrei. Það hafi einnig legið fyrir þegar stefnandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald að hann yrði vistaður á lögreglustöðinni í Keflavík uns búið væri að yfirheyra hann og útvega honum persónulegar nauðsynjar, en stefnandi var í raun fatalaus. Ekki hafi verið um að ræða neins konar einangrunarvist enda komi hvergi fram í stefnu eða öðrum gögnum í hverju sú einangrun fólst. Hvergi er heldur unnt að sjá hver hafi verið harðýðgi málsins en stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir slíkum fullyrðingum auk þess sem honum beri að sanna að skilyrði sakarreglunnar séu uppfyllt. Er ekki unnt að sjá að nokkur grundvöllur sé lagður fyrir kröfugerð stefnanda í þessu máli. Beri því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Varðandi varakröfu vill stefndi benda á tvo nýlega dóma Landsréttar, nr. 882 og 883/2019. Í báðum málum hafi krefjendur sætt gæsluvarðhaldi frá morgni 3. nóvember til síðdegis 7. nóvember og sætt einangrun meðan á því stóð. Hafi farið fram leit bæði á heimili og í fyrirtæki auk leitar í tveimur öðrum fasteignum. Síma- og tölvugögn hafi verið skoðuð og upplýsingar um notkun síma í sjö mánuði. Í þessum málum hafi bætur verið metnar hæfilegar 1.000.000 kr.

IV.

Niðurstaða

Samkvæmt 99. gr. laga um meðferð sakamála skulu gæslufangar því aðeins sæta einangrun hafi dómari ákveðið það með úrskurði. Fyrir liggur að stefnandi var ekki fluttur á Hólmsheiði í kjölfar úrskurðarins heldur í fangageymslu lögreglustjórans á Suðurnesjum þar sem hann hafði verið vistaður í kjölfar handtökunnar fyrr um morguninn. Samkvæmt 3. mgr. 17. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga má í sérstökum tilvikum vista afplánunarfanga í fangageymslum lögreglu. Í greinargerð er vísað til þess að slík vistun geti átt við vegna tíðra yfirheyrslna, plássleysis eða þegar verið er að vista erlenda fanga skömmu fyrir brottför úr landi. Í 4. mgr. er síðan að finna ákvæði um hámarkslengd slíkrar vistunar.

Ákvæði 17. gr. laganna felur í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að gæsluvarðhaldsfangar sæti ekki einangrun nema samkvæmt úrskurði dómara. Slík lagaákvæði verður að skýra þröngt. Þær skýringar sem vísað er til lúta að því að það sé algengt að gæsluvarðhaldsfangar dveljist stuttan tíma í fangageymslum lögreglu vegna rannsóknar mála og persónulegra hagsmuna sakborninga. Í því tilviki sem hér um ræðir var hvorki fyrir að fara plássleysi í fangelsinu á Hólmsheiði né var þörf á því að halda stefnanda þar vegna tíðra yfirheyrslna. Þegar svo háttar til verður að líta svo á aðs vigrúm til að halda gæsluvarðhaldsfanga í stuttan tíma í fangageymslu lögreglu eftir að dómari hefur úrskurðað að hann eigi ekki að sæta einangrun sé afar takmarkað og vistin geti einungis staðið í mjög skamman tíma.

Í vistunarskýrslu lögreglustjórans á Suðurnesjum kemur fram að stefnandi hafi verið færður til yfirheyrslu kl. 14: 15 og í framhaldi af því, kl. 14:22, látinn laus og færður í fangelsið á Hólmsheiði. Þegar stefnandi var tekinn til yfirheyrslu var liðin rúmlega 21. klukkustund frá því að úrskurður um gæsluvarðhald var kveðinn upp. Sá tími er langt umfram það svigrúm sem getur réttlætt slíka vistun eins og atvikum var háttað í þessu máli. Verður því fallist á kröfu um að hann eigi rétt á skaðabótum vegna ólögmætra takmarkana á rétti hans sem gæsluvarðhaldsfanga. Breytir engu um þann rétt hans þó að hann hafi ekki borið kvartanir sínar eða athugasemdir undir dómara.

Við mat á fjárhæð bóta ber fyrst og fremst að líta til þess hvers eðlis hinar bótaskyldu aðgerðir voru og hve lengi þær stóðu. Vistunin stóð yfir í tæpan sólarhring. Stefnandi ræddi við lögmann sinn í síma meðan á vistuninni stóð. Vistunin stóð að hluta yfir nótt, en samkvæmt 16. gr. laga um fangelsi og fangavist nr. 48/1988 eru fangaklefar læstir að næturlagi enda þótt fangar sæti ekki einangrun. Að þessu virtu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 200.000 krónur með þeim vöxtum sem hann krefst.

Eftir úrslitum málsins verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað eins og í dómsorði greinir og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið Ó-kk-nf V-kk-nf G-kk-nf lögmaður.

Af hálfu stefnda flutti málið Ó-kk-nf H-kk-nf Á-kk-nf lögmaður.

H e-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. júlí til 31. ágúst 2019, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.

H-kk-nf S-kk-nf