E-2748/2010

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 9. apríl 2010. Það var dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 3. nóvember 2011.

Stefnandi er Ístak hf., Engjateigi 7, Reykjavík og stefndi er Landsvirkjun, Háaleitisbraut 68, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 16.472.730 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.220.628 krónum frá 21. júlí 2009 til 21. ágúst 2009, af 6.866.529 krónum frá þeim degi til 21. september 2009, af 10.544.102 krónum frá þeim degi til 21. október 2009, af 14.845.420 krónum frá þeim degi til 21. janúar 2010 og af 16.472.730 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi.

Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá er þess krafist aðallega að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda hæfilegan málskostnað að mati réttarins, en til vara að málskostnaður verði felldur niður.

Málsatvik

Hinn 3. september 2008 gerði stefnandi verksamning við stefnda um framkvæmd verks er bar heitið „Kárahnjúkavirkjun, Hraunaveita, stíflur og skurðir, göng og skurðir. Verksamningur KAR 25“. Í verkinu fólst að stefnandi tæki að sér að hlaða stíflur, grafa veituskurði, byggja botnrás og yfirföll, grafa göng og skurði og annað það sem var nauðsynlegt vegna framkvæmdanna.

Verkið var boðið út innan evrópska efnahagssvæðisins (EES) og var verksamningur gerður við stefnanda eftir að hann hafði átt lægsta tilboð í verkið í útboði sem fór fram í apríl 2008.

Samkvæmt 4. grein verksamnings aðila var umsamin heildarsamningsfjárhæð ákveðin 2.669.980.564 kr. með virðisaukaskatti en í ákvæðinu kom fram að breytingar gætu orðið á umsömdu verði til hækkunar eða lækkunar við endanlegt uppgjör vegna breytinga á magni í verðskrá og samkvæmt greinum II.4.7, Breytingar á verkinu, og II.8.5, Verðbreytingar, í útboðsgögnum. Jafnframt segir í ákvæðinu að greiðsla samningsfjárhæðar teljist full greiðsla „er taki til alls kostnaðar vegna vinnu, efnis, verkfæra, tækja og búnaðar, véla flutnings, geymslu, aðstöðu, hagnaðar, tryggingariðgjalda, opinberra gjalda og allra annarra kostnaðarliða við að framkvæma og fullgera verkið, þótt þeir séu ótaldir“.

Samkvæmt 2. gr. verksamnings aðila voru útboðsgögn KAR-25, Hraunaveita, hluti af verksamningi aðila. Útboðsgögnin skiptast m.a. í hluta IIA – almenna skilmála og hluta IIB – sérskilmála.

Í kafla II.8. í A-hluta útboðsgagna er fjallað um greiðslur og verðbreytingar. Í ákvæði II.8.1 er fjallað um framvindugreiðslur en þar kemur fram að verkkaupi, stefndi, myndi inna af hendi mánaðarlegar framvindugreiðslur skv. samþykktum reikningum til stefnanda en frekari reglur er að finna í B-hluta útboðsgagnanna. Í ákvæði II.8.5 kemur fram að greiðslur verkkaupa til verktaka skulu háðar verðbreytingum í samræmi við ákvæði II.8.5 í B-hluta samningsskilmálanna. Í ákvæði II.8.5 (2) a) i. í B-hluta samningsskilmálanna kemur fram að framvindugreiðslur í íslenskum krónum skyldu háðar verðbreytingum samkvæmt ákveðinni formúlu sem skal m.a. taka mið af vísitölu byggingarkostnaðar. Í reglunni felst að verktaka skuli bætt 90% af hækkun eða lækkun vísitölunnar. Þá kom fram í ákvæði þessu að miðað skyldi við breytingar á byggingarvísitölunni miðað við stöðu hennar í apríl 2008, þá 403,1 stig. Í ákvæði II.8.5 (2) a) ii. segir að „verðbreytingarreglur þessar væru tæmandi og ætti verktaki ekki rétt á frekari bótum vegna verðlagsbreytinga vegna verðs í íslenskum krónum nema annað væri sérstaklega tekið fram í samningsgögnum“.

Í grein II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmálanna var auk þess að finna eftirfarandi ákvæði sem er svohljóðandi: „Komi til málsmetandi breytinga frá því sem var 28 dögum fyrir opnun tilboða á íslenskri löggjöf, sem áhrif hefur á verkið, og/eða á reglugerðum, reglum, samþykktum eða stjórnvaldsfyrirmælum, sem gefin eru út samkvæmt lögum, og leiði þær til breytingar til hækkunar eða lækkunar á kostnaði við framkvæmd verksins, án þess að ákvæði um verðbreytingar samkvæmt II.7.5, Verðbreytingar, eða önnur ákvæði samningsins eigi við til að mæta þeim afleiðingum, skulu verktaki eða verkkaupi eiga tilkall til leiðréttingar á samningsverðinu með hæfilegri viðbót eða frádrætti, er taki tillit til hins hækkaða eða lækkaða kostnaðar.“

Í kjölfar undirritunar framangreinds verksamnings hóf stefnandi síðan vinnu við verkið í samræmi við ákvæði útboðsgagna.

Hinn 11. mars 2009 öðluðust gildi lög nr. 10/2009 um breytingu á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, með síðari breytingum. Í breytingarlögum þessum felst að á tímabilinu 1. mars 2009 til 1. janúar 2011 skuli endurgreiða byggjendum íbúðarhúsnæðis og frístundahúsnæðis 100% þess virðisaukaskatts sem þeir hafa greitt af vinnu manna á byggingarstað, í stað 60% áður vegna vinnu manna við íbúðarhúsnæði. Þá skal sömuleiðis endurgreiða sama hlutfall vegna vinnu manna við endurbætur eða viðhald slíks húsnæðis sem og af þjónustu hönnuða, eftirlitsaðila, arkitekta, verkfræðinga og tæknifræðinga vegna hönnunar eða eftirlits við byggingu, endurbætur eða viðhald íbúðar- og frístundahúsnæðis.

Samkvæmt fréttatilkynningu Hagstofu Íslands frá 21. apríl 2009, lækkaði byggingarvísitala, reiknuð um miðjan apríl 2009, um 3,4% frá fyrri mánuði, þar af lækkaði vísitalan um 3,1% beinlínis vegna áhrifa laga nr. 10/2009.

Með minnisblaði til stefnda, dags. 25. júní 2009, óskaði stefnandi eftir leiðréttingu á útreikningi verðbóta samkvæmt verksamningi miðað við hver byggingarvísitala hefði verið hefði ekki komið til framangreindrar lagabreytingar og lækkunar byggingarvísitölu í kjölfarið. Óskað var eftir því að leiðrétting þessi gilti til 1. janúar 2011, þegar 100% endurgreiðsla virðisaukaskatts myndi falla úr gildi skv. ákvæðum laga 10/2009.

Byggði stefnandi kröfu þessa upphaflega á grein 31.12 í ÍST 30, sem er efnislega sambærileg við ákvæði II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmálanna, sem hér að framan er getið. Umsjónarmaður stefnda við framkvæmdina vildi bíða til loka verksins með að taka afstöðu til krafna stefnanda vegna þessa og annarra krafna sem stefnandi hafði uppi vegna verksins. Við lokaúttekt verksins, hinn 22. september 2009, vísaði umsjónarmaður verksins ágreiningi vegna þessa til fulltrúa stefnda. Hinn 24. september 2009 óskaði stefnandi eftir fundi með fulltrúa stefnda til að taka fyrir ágreiningsmál þetta. Voru tveir fundir haldnir í kjölfarið 28. september og 12. október 2009. Stefndi féllst á þeim fundum ekki á kröfur stefnanda um leiðréttingu á samningsfjárhæð vegna lækkunar á byggingarvísitölu.

Í lokareikningi stefnanda (invoice summary), sem undirritaður er af fulltrúum aðila beggja þann 30. október 2010, er gerður fyrirvari um að „ekki sé búið að gera upp áhrif breytingar á byggingarvísitölu um 3,1% til hækkunar á uppgjöri sem stafar af endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu á byggingarstað.

Hinn 27. nóvember 2009 freistuðu aðilar þess á fundi að leysa ágreining þennan en án árangurs, en með bréfi stefnda, dags. 3. mars 2010, var kröfum stefnanda hafnað.

Vegna þessarar afstöðu stefnda tilkynnti stefnandi með bréfi, dags. 30. mars 2010, að hann sæi sér ekki annað fært en að skjóta ágreiningi aðila til dómstóla.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að hann eigi rétt á leiðréttingu á samningsverði í verksamningi sínum við stefnda á grundvelli greinar II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála í útboðsgögnum. Í grein þessari eru sett þrjú skilyrði fyrir því að aðili geti krafist breytinga á samningsverði verksamnings: Í fyrsta lagi að málsmetandi breytingar, frá því sem var 28 dögum fyrir opnun tilboða, þurfi að hafa átt sér stað á íslenskri löggjöf, og/eða reglugerðum, reglum, samþykktum eða stjórnvalds-fyrirmælum, sem áhrif hafi á verkið. Í öðru lagi þurfi breytingarnar að hafa haft áhrif á kostnað af framkvæmd verks, til hækkunar eða lækkunar. Og í þriðja lagi ákvæði um verðbreytingar í grein II.8.5 (er ranglega vísað til II.7.5) um verðbreytingar, eða önnur ákvæði samningsins, eigi ekki við til að mæta kostnaðarbreytingunum. Telji stefnandi ljóst að skilyrði fyrir beitingu þessarar greinar séu uppfyllt í máli þessu.

Hvað varði skilyrði um að málsmetandi breytingar þurfi að hafa átt sér stað á íslenskri löggjöf og/eða reglugerðum, reglum, samþykktum, eða stjórnvaldsfyrirmælum frá því sem var 28 dögum fyrir opnun tilboða, sem áhrif hafi á verkið, þá liggi fyrir að með lögum nr. 10/2009 hafi lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt verið breytt. Réttarástandið eftir breytingu hafi því verið annað en það var 28 dögum fyrir opnun tilboða, en opnun tilboða fór fram 2. maí 2008. Hafði þessi breyting beinlínis þau áhrif að byggingarvísitala lækkaði um 3,1% og hafði þau áhrif á það verk sem hér um ræðir að stefnandi hafi aðeins getað krafist lægra endurgjalds en ella. Kostnaður stefnda af verkinu hafi þar með lækkað. Því sé ljóst að þetta skilyrði fyrir beitingu greinar II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála sé uppfyllt.

Hvað varði það skilyrði að breytingarnar verði að hafa haft áhrif á kostnað af framkvæmd verksins, liggi fyrir að lagabreytingarnar hafi haft áhrif á byggingarvísitölu til lækkunar um 3,1%. Breytingin hafi ekki haft áhrif á framkvæmdakostnað stefnanda í verki þessu, en hafi aftur á móti orðið til þess að endurgjald það sem stefnandi gat krafist samkvæmt verksamningi sínum við stefnda lækkaði sem nam lækkun vísitölunnar, þar sem endurgjaldið skyldi taka breytingum miðað við ákveðna formúlu sem tilgreind er í ákvæði II.8.5 (2) a) i. í B-hluta samningsskilmála, en formúla þessi taki mið af breytingum á byggingarvísitölu. Hafa verði í huga að endurgjald stefnanda er kostnaður stefnda. Af þessari lagabreytingu hafi leitt að þó að kostnaður stefnanda hafi ekki hækkað, þá lækkaði kostnaður stefnda við verkið hins vegar um 3,1%. Því sé ljóst að breytingarnar hafi haft áhrif á kostnað af framkvæmd verksins í skilningi greinar II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála, enda sé ekki áskilið í greininni að breytingar á íslenskri löggjöf eða öðrum stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á kostnað verktaka sérstaklega, heldur einungis kostnað af framkvæmd verks, án nánari tilgreiningar.

Við skoðun á þessu megi jafnframt hafa í huga að byggingarvísitala mæli, kostnað við byggingu ákveðinnar tegundar íbúðarhúsnæðis, nokkurs konar „vísitöluhúss“. Ljóst sé að lagabreytingin hafi haft í för með sér að kostnaður við byggingu þessa „vísitöluhúss“ lækkaði um 3,1%. Því sé jafnframt ljóst að breytingarnar höfðu áhrif á kostnað í skilningi greinar II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála enda sé ekki áskilið í greininni að breytingar á lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum hafi áhrif á kostnað annaðhvort verktaka eða verkkaupa af framkvæmd verks, heldur aðeins kostnað af framkvæmd verks, án frekari tilgreiningar, eins og áður greinir.

Síðast en ekki síst hljóti tilgangur greinar II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála að vera sá að verja það endurgjald sem verktaki geti krafist úr hendi verkkaupa, eða það endurgjald sem verkkaupi þurfi að greiða verktaka, komi upp breytingar á íslenskri löggjöf eða stjórnvaldsfyrirmælum sem samningsaðilar hafi ekki séð fyrir við samningsgerðina og sömdu því ekki um í samningi hvernig fara bæri með. Í kjölfar þeirra breytinga sem urðu með lögum nr. 10/2009 lækkaði það endurgjald sem stefnandi gat krafist samkvæmt verksamningi við stefnda, án þess að framkvæmdakostnaður stefnanda við verkið lækkaði að sama skapi. Því hafi rýrnað sá ávinningur sem stefnandi hafi gert ráð fyrir að hafa af verksamningi sínum við stefnda beinlínis vegna áhrifa lagabreytinga, um leið og kostnaður stefnda lækkaði. Telja verði að grein II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála hafi einmitt verið ætlað að koma í veg fyrir slíkar afleiðingar lagabreytinga, eða með öðrum orðum að samningur yrði efndur eftir efni sínu, á þann veg sem vilji samningsaðila hafi staðið til.

Með hliðsjón af framangreindu verði því að telja að skilyrði greinar II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála um að lagabreytingar verði að hafa haft áhrif á kostnað af framkvæmd verks séu uppfyllt í máli þessu.

Hvað varði þriðja skilyrði þess að grein II.10.1 (3) verði beitt, sbr. lið (iii) hér að framan, þá liggi fyrir að ákvæði um verðbreytingar í grein II.8.5 í A- og B-hluta samningsskilmála, eða önnur ákvæði verksamnings aðila, mæti ekki þeim kostnaðarbreytingum sem af breytingarlögunum leiddi. Telja verði að í þessum lið greinar II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála felist að ef breytingar verði á lögum sem hafi áhrif á kostnað af framkvæmd verks innan verksamnings eða útboðsgagna, geti hvorugur samningsaðila krafist breytinga á samningsfjárhæð skv. grein II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála. Í því tilfelli sem hér sé til skoðunar sé hins vegar ljóst að breytingar á lögum höfðu og hafi þau áhrif að stefnandi geti einungis krafist lægra endurgjalds en ef breytingarnar hefðu ekki komið til, án þess að framkvæmdakostnaður hans lækki að sama skapi.

Stefnandi telji því að öll skilyrði fyrir beitingu greinar II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála séu uppfyllt og því beri að taka til greina kröfu hans í máli þessu.

Stefndi hafi hins vegar hafnað kröfum stefnanda. Með bréfi dags. 2. mars 2010, sé byggt á því að lög nr. 10/2009 hefðu eingöngu haft áhrif á þóknun stefnanda, en ekki kostnað auk þess sem engin fordæmi væru fyrir því að vikið hafi verið frá verðbreytingarreglum verksamninga vegna lagabreytinga sem leitt hefðu til lækkunar á byggingarvísitölu. Ef stefndi féllist á kröfu stefnanda myndi það skapa nýtt fordæmi sem hefði áhrif á alla verksamninga stefnda.

Stefnandi hafni þessum rökum. Hvað varði þau rök að lög nr. 10/2009 hefðu eingöngu haft áhrif á þóknun stefnanda, en ekki kostnað, verði að hafa í huga að þóknun stefnanda, eða endurgjald hans samkvæmt verksamningum við stefnda, sé kostnaður stefnda af verkinu. Ekki er áskilið í grein II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála að breytingar á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum verði að hafa áhrif á kostnað verktaka af framkvæmd verks, heldur einungis kostnað af framkvæmd verks, án nánari tilgreiningar eins og fyrr greini.

Þá mótmælir stefnandi því að það séu tæk rök fyrir því að hafna kröfum að það kunni að skapa nýtt fordæmi að fallast á þær. Stefnanda sé óviðkomandi hvort aðrir verktakar í samningssambandi við stefnda kunni einnig að eiga kröfur á stefnda vegna sömu atvika.

Í þessu sambandi skuli jafnframt haft í huga að stefndi samdi útboðsgögnin einhliða. Allan óskýrleika og vafa um innihald útboðsgagna verði því að skýra stefnanda í hag.

Til viðbótar við allt framangreint byggir stefnandi á því að með lögum nr. 10/2009 hafi mikilvægar forsendur fyrir samningsgerð hans við stefnda reynst rangar eða brostið og að ósanngjarnt sé af stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju að taka ekki tillit til þeirra afleiðinga sem lagabreytingarnar hafi haft í för með sér fyrir stefnanda, sbr. meginreglur samningaréttarins og 31. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936.

Við mat á þessu verði að líta til þess að stefnandi hafi ekki mátt búast við að breytingar á íslenskri löggjöf eða stjórnvaldsfyrirmælum hefðu þær afleiðingar að endurgjald hans samkvæmt verksamningi við stefnda, og jafnframt samkvæmt öðrum verksamningum sem stefnandi hafi gert við aðra verkkaupa, myndi lækka með jafnafgerandi og skyndilegum hætti og raun varð án þess þó að framkvæmdakostnaður breyttist. Hafi breyting þessi verið gerð án þess að stefnandi fengi nokkuð þar að komið eða rönd við reist. Telji stefnandi því sanngjarnt að samningi aðila verði breytt á þann veg að hann fái lækkun byggingarvísitölunnar bætta að fullu.

Stefnandi gerir kröfu um að endurgjald stefnanda skv. verksamningi við stefnda verði hækkað sem nemur lækkun byggingarvísitölu, eða um 3,1% frá aprílmánuði 2009. Við kröfugerðina sé tekið tillit til þess að stefnandi eigi aðeins að fá bætt 90% af hækkun byggingarvísitölu samkvæmt formúlu þeirri sem fram kemur í grein II.8.5 (2) a) i. í B-hluta samningsskilmála í útboðsgögnum. Endurgjald stefnanda án tillits til þeirrar hækkunar sem hann eigi rétt á frá aprílmánuði 2009 komi í heild sinni fram á reikningum sem eru á meðal gagna málsins. Geri stefnandi því upphaflega kröfu um að stefndi greiði honum samtals 16.149.397 krónur vegna framangreinds ásamt dráttarvöxtum. Með samþykki stefnda lagði stefnandi fram nýja kröfugerð sem tók mið af útreikningi matsmanns. Kvað stefnandi hækkun stafa af því að útreikning þurfi að miða við 3,2% í stað 3,1%. Endanleg krafa sé því að stefndi greiði stefnanda 16.472.730 krónur.

Dráttarvaxta sé krafist frá gjalddaga hvers reiknings, sem sé í síðasta lagi 21 degi frá útgáfudegi reiknings skv. grein II.8.1 í A-hluta samningsskilmála í útboðsgögnum. Stefndi hafi fyrst gert kröfu um leiðréttingu vísitölu með minnisblaði dags. 25. júní 2009 og hafi stefnda þá mátt vera ljóst að stefnandi gerði kröfu um sömu leiðréttingar eftir því sem verkinu yndi fram og þar til því væri að fullu lokið.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Þá er vísað til meginreglna samningaréttar, m.a. um rangar- og/eða brostnar forsendur, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936, sbr. einnig 36. gr. sömu laga. Krafa um dráttarvexti byggir á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 1. mgr. 6. gr. Krafa um málskostnað byggir á XXI. kafla l. nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Um varnarþing vísast til 33. gr. sömu laga.

Málsástæður og lagarök stefnda

Af hálfu stefnda er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda.

Af hálfu stefnda er á því byggt að skilyrði fyrir beitingu ákvæðis II.10.1 (3) í A-hluta samningsskilmála útboðsgagna séu ekki fyrir hendi. Samkvæmt ákvæðinu geti aðilar átt tilkall til leiðréttingar á samningsverði leiði breytingar á laga- eða stjórnvalds-fyrirmælum til þess að breytingar verði á kostnaði sem ákvæði samningsins taki ekki á.

Samkvæmt ákvæðinu verði að vera fyrir hendi eftirfarandi skilyrði svo unnt sé að beita ákvæðinu: Í fyrsta lagi þurfi „málsmetandi breytingar“ að hafa komið til á íslenskri löggjöf og/eða á reglugerðum, reglum, samþykktum eða stjórnvalds-fyrirmælum sem hafi áhrif á verkið, frá því sem var 28 dögum fyrir opnun tilboða. Í öðru lagi þurfa slíkar breytingar að hafa haft áhrif á kostnað af framkvæmd verksins. Í þriðja lagi þurfa breytingar á kostnaði að hafa orðið án þess að ákvæði um verðbreytingar samkvæmt grein II.8.5 um verðbreytingar, eða önnur ákvæði samningsins eigi við til að mæta þeim afleiðingum.

Hvað fyrsta skilyrðið varði hafði setning laga nr. 10/2009 þau áhrif að vísitala byggingarkostnaðar lækkaði um 3,1%. Sú breyting leiddi til lækkunar á samningsfjárhæðinni samkvæmt verðbreytingarreglum II.8.5. gr. í B-hluta samningsskilmála. Stefndi dragi í efa að framangreind breyting á lögum falli undir þá skilgreiningu að geta talist „málsmetandi breyting“ á íslenskri löggjöf. Um sé að ræða tímabundna lagabreytingu sem feli í sér að undanþága fyrir endurgreiðslu virðisaukaskatts hafi verið hækkuð, tímabundið. Að mati stefnda sé hér um að ræða mjög óverulega, afmarkaða og takmarkaða breytingu á íslenskri skattalöggjöf.

Annað skilyrði ákvæðisins sé að breytingin hafi haft „áhrif á kostnað af framkvæmd verksins. Að mati stefnda sé þetta skilyrði ákvæðisins ekki fyrir hendi. Sá skilningur sé meðal annars staðfestur í orðum stefnanda í stefnu og á minnisblaði stefnanda, þar sem skýrt komi fram að lagabreytingin hafi ekki haft nein áhrif á framkvæmdakostnað. Óumdeilt sé hins vegar að breytingin hefur haft áhrif á samningsfjárhæðina líkt og aðrar verðbreytingar í samræmi við verðbreytingareglu.

Af hálfu stefnanda sé því aftur á móti haldið fram að breyting á samningsfjárhæð feli í sér breytingu á endurgjaldi sem sé í raun „kostnaður stefnda“ af verkinu. Með þeim hætti sé skilyrði ákvæðisins uppfyllt. Stefndi telur þessa túlkun stefnanda vera mikla einföldun og ekki í samræmi við orðalag ákvæðisins.

Í 4. gr. verksamnings aðila er fjallað um samningsfjárhæð en samkvæmt skýru orðalagi verksamnings aðila sé ljóst að samningsfjárhæðin samanstandi af mörgu öðru en kostnaði við framkvæmd. Það sé því mikil einföldun að halda því fram að samningsfjárhæð sé það sama og kostnaður verkkaupa.

Í stefnu komi fram að stefnandi telji að í kjölfar lagabreytingar hafi lækkað það endurgjald sem stefnandi gat krafist skv. verksamningi við stefnda, án þess að framkvæmdakostnaður stefnanda við verkið hafi lækkað. Því hafi rýrnað sá ávinningur sem stefnandi gerði ráð fyrir að hafa af verksamningi sínum við stefnda um leið og kostnaður stefnda lækkaði. Á þeim grundvelli telji stefnandi að skilyrði ákvæðis II.10.1 (3) A – almennra skilmála, um kostnað af framkvæmd sé uppfyllt.

Stefndi geti ekki fallist á þann skilning stefnanda að af orðalagi ákvæðis II.10.1 (3) megi ráða að verktaki geti krafist breytinga á samningsfjárhæð, leiði lagabreytingar til þess að endurgjald gagnaðila lækki. Ekkert í orðalagi ákvæðisins gefi slíkt til kynna. Ljóst sé að lagabreytingin hafi haft áhrif á ávinning eða hagnað stefnanda en ekki kostnað af framkvæmd. Því sé ljóst að ákvæðið eigi ekki við.

Stefndi mótmæli því að það sé tilgangur ákvæðis II.10.1 (3) að taka til atvika þar sem ávinningur verktaka af verksamningi rýrni vegna áhrifa lagabreytinga, enda sé það ekki í samræmi við orðalag ákvæðisins. Þar sé augljóslega átt við kostnað þess aðila sem vill bera fyrir sig ákvæðið.

Það sé skilyrði ákvæðis II.10.1 (3) að málsmetandi breyting á lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum feli í sér breytingu á kostnaði við framkvæmd. Breyting sú sem varð á byggingarvísitölu í kjölfar lagasetningar nr. 10/2009 hafði ekki áhrif á kostnað heldur samningsfjárhæð og séu skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins því ekki fyrir hendi eins og rakið sé hér að framan. Í erlendum alþjóðlegum verksamningsstöðlum eins og FIDIC sé gerður sérstakur greinamunur á lagabreytingum sem hafa áhrif á kostnað annars vegar og samningsfjárhæð hins vegar. Í grein II.10.1 (3) sé aftur á móti aðeins fjallað um lagabreytingar sem hafa áhrif á kostnað af framkvæmd. Þar sem breytingin hafði ekki áhrif á kostnað af framkvæmd séu skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins ekki fyrir hendi.

Þriðja skilyrðið fyrir beitingu ákvæðis II.10.1 (3) sé að ákvæði um verðbreytingar í grein II.8.5 mæti ekki þeim afleiðingum sem af breytingum verði, eða önnur ákvæði samningsins. Í þessu felist að sé afleiðingum breytinga mætt með ákvæði II.8.5 um verðbreytingar eigi ákvæði II.10.1 (3) ekki við.

Í grein II.8.5 B – sérskilmálar, í samningsskilmálum útboðsgagna, sé að finna verðbreytingarreglu sem taki mið af íslenskum krónum. Reglan sé mjög ítarleg og taki tillit til allra breytinga sem verði á byggingarkostnaði, hvort sem sé til lækkunar eða hækkunar. Samkvæmt reglunni leiði gildistaka laga nr. 10/2009 til lækkunar á samningsfjárhæð. Verðbreytingarreglur samningsskilmála endurspegla því í raun þá breytingu sem varð af lagasetningunni. Því sé ljóst að skilyrði ákvæðis II.10.1 (3) um að ákvæði um verðbreytingar í grein II.8.5 mæti ekki þeim afleiðingum sem af breytingum verða, sé ekki uppfyllt. Það eitt að vísitala lækki þýði ekki að skilyrðislaust eigi að víkja frá verðbreytingarreglum verksamnings eða að þær eigi ekki við.

Af hálfu stefnda sé jafnframt á því byggt að samkvæmt skýrum ákvæðum útboðsgagna eigi stefnandi ekki rétt á frekari bótum vegna verðbreytinga. Eins og áður segir sé í ákvæði I.12.4 að finna mjög ítarlegar verðbreytingarreglur um framvindugreiðslur sem taka tillit til allra breytinga á byggingarvísitölu. Í lið ii. í grein II.8.5 segi með skýrum hætti að verðbreytingarreglurnar séu tæmandi, nema annað sé sérstaklega tekið fram í samningsgögnum og að verktaki eigi ekki rétt á frekari bótum vegna verðlagsbreytinga. Engin önnur samningsgögn séu til staðar í þessu máli er styðji kröfu stefnanda. Ákvæðið sé mjög afgerandi og taki af allan vafa um að stefnandi eigi ekki rétt til frekari bóta vegna verðbreytinga en fram komi í ákvæðinu. Í verðbreytingarreglu sé sérstaklega tekið tillit til þeirra breytinga sem verði á byggingarvísitölu. Orðalag ákvæðisins sé með öðrum orðum afdráttarlaust í þessu efni. Stefndi mótmælir því sjónarmiði stefnanda að í orðum ákvæðis II.85.ii „nema að annað sé sérstaklega tekið fram í samningsgögnum“ beri að túlka svo að ákvæði II.10.1 (3) í A – almennum skilmálum, eigi við. Ástæða þess sé í fyrsta lagi sú að ákvæði almennra skilmála víki fyrir sérskilmálum samningsins. Það sé meginregla í lögskýringum að sérákvæði eða sérlög gangi framar almennum ákvæðum eða almennum lögum. Sama regla eigi við um túlkun samningsskilmála, en þar ganga sérskilmálar framar almennum skilmálum. Í öðru lagi séu skilyrði fyrir beitingu ákvæðis II.10.1 (3) í almennum skilmálum ekki uppfyllt eins og rakið hafi verið.

Í ljósi framangreinds sé það mat stefnda að stefnandi eigi ekki rétt á frekari bótum vegna verðbreytinga þar sem þær eru tæmandi taldar, sbr. grein II.8.5. í B – sérskilmálum.

Jafnframt sé ljóst að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti þegar kom að því að tilkynna stefnda um áætlanir sínar er vörðuðu kröfu um leiðréttingu á samningsfjárhæðinni. Samkvæmt ákvæði II.11.1.1 Tilkynning og rökfærsla í A-hluta útboðsgagnanna beri verktaka að gera skriflega kröfu um viðbótargreiðslur samkvæmt ákvæðum samnings innan 28 daga frá því að atvik bar að sem krafa sé risin af.

Lög nr. 10/2009 hafi verið samþykkt á Alþingi þann 11. mars 2009 og hafi fréttatilkynning Hagstofunnar verið birt þann 21. apríl 2009. Minnisblað stefnanda hafi hins vegar borist rúmum tveimur mánuðum seinna eða þann 25. júní 2009. Stefnanda bar að tilkynna stefnda um kröfu sína innan 28 daga frá því að upplýsingar lágu fyrir. Þar sem tilkynning stefnanda barst eftir að frestur var liðinn beri að hafna kröfunni.

Stefndi mótmælir því að gildistaka laga nr. 10/2009 hafi leitt til þess að mikilvægar forsendur fyrir samningsgerð hans við stefnda hafi reynst rangar eða hafi brostið, en málsástæðu sinni til stuðnings vísar stefnandi til 31. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Ljóst sé að aðilar samningsins hafi verið í sömu stöðu gagnvart lagabreytingum af því tagi sem hér um ræðir og hafði hvorugur vitneskju um að þær væru fyrirhugaðar við gerð samningsins. Af hálfu stefnanda sé ekki vísað til hvaða skilyrða ákvæða 31. og 36. gr. séu fyrir hendi svo forsendur teljist rangar eða hafi brostið. Útilokað sé því fyrir stefnda að svara slíkum fullyrðingum eða fjalla um þær nánar. Að mati stefnda sé fullyrðing stefnanda um forsendubresti eða rangar forsendur því afar óljós, illa rökstudd og vanreifuð.

Þá geti stefndi ekki fallist á það með stefnanda að aðstöðumunur hafi verið á milli aðila þar sem samningsgögn hafi verið samin einhliða af stefnda og af þeim sökum beri að túlka óskýrleika eða vafa stefnanda í hag. Í verksamningi aðila sé að finna mjög almenna og staðlaða skilmála sem séu mikið og oft notaðir á þessu sviði og stefnanda vel kunnugir. Stefnandi hafi kynnt sér alla skilmála áður en hann tók þátt í útboði og undirritaði verksamning án nokkurra fyrirvara eða athugasemda. Stefnandi hafi auk þess áratuga reynslu af gerð slíkra samninga sem einn stærsti verktaki landsins.

Loks beri að líta til þess að dómkröfur stefnanda séu innan við eitt prósent af heildar samningsfjárhæð verksamnings aðila. Með tilvísun til þess getur stefndi ekki fallist á að lagabreytingin hafi leitt til þess að forsendur samningsins hafi brostið eða þær reynst rangar. Slíkt frávik verður að telja óverulegt í viðskiptum sem þessum og eitt af því sem báðir samningsaðilar geti átt von á í aðra hvora áttina þegar byggt sé á verðbreytingartengingu í samningum. Báðir samningsaðilar hafi áratuga reynslu af gerð slíkra samninga og þekki vel hvernig umsamdar upphafs samningsfjárhæðir geta breyst vegna þróunar verðbreytinga á samningstímanum.

Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega.

Varakrafa stefnda sé á því byggð að útreikningur á dómkröfu stefnanda sé mjög óskýr og verulegum annmörkum háður. Í fyrsta lagi sé misræmi á milli útreiknings dómkröfu og fyrri útreikninga stefnanda á kröfu sinni. Með erindi dagsettu 27. nóvember 2009 hafi stefnandi lagt fram sundurliðaðan útreikning á kröfu sinni. Sá útreikningur sé í engu samræmi við fyrirliggjandi gögn.

Í öðru lagi telji stefndi að sá annmarki sé á kröfu stefnanda að engin sundurliðun sé á kostnaði og öðrum liðum samningsfjárhæðar. Samkvæmt grein II.10.1 (3) eigi ákvæðið aðeins við um breytingar á kostnaði af framkvæmd en ekki um aðra liði samningsfjárhæðar. Af þeim sökum hefði stefnandi þurft að sundurliða kostnaðarliði framvindugreiðslna frá öðrum liðum, áður en tekið væri tillit til verðbreytingar. Stefnandi fari hins vegar þá leið að reikna breytingar út frá heildarfjárhæð framvindugreiðslna. Þeim útreikningum sé mótmælt af hálfu stefnda þar sem hann samrýmist ekki ákvæði II.10.1 (3), sem krafa stefnanda er byggð á.

Í stefnu eða dómskjölum stefnanda sé ekki að finna nákvæma skýringu eða sundurliðun á því hvernig krafa stefnanda sé reiknuð út. Svo virðist sem reiknuð séu 3,1% af heildarfjárhæð reikninga eins og þeir voru lagðir fram á sínum tíma ásamt virðisaukaskatti og verðbótum. Sú tala er síðan reiknuð niður í 90% sem virðist eiga að samsvara útreikningi samkvæmt verðbreytingarreglu samninga. Stefndi geti ekki fallist á þessa útreikningsaðferð stefnanda þar sem hún sé ekki í neinu samræmi við verðbreytingarreglu verksamnings aðila. Ef leiðrétta eigi verðbreytingar vegna breytinga á vísitölu þurfi að færa framvindugreiðslur og vísitölubreytingar inn í verðbreytingarregluna. Sé þá átt við framvindugreiðslur en ekki heildarreikningsfjárhæð ásamt virðisaukaskatti og þegar reiknuðum verðbótum. Stefndi mótmæli því að reikningsaðferð stefnanda á dómkröfu samrýmist ákvæðum verksamnings aðila.

Þá sé kröfu stefnanda um dráttarvexti mótmælt en enginn reikningur hafi verið lagður fram fyrir kröfunni. Ekki sé unnt að miða við gjalddaga reikninga sem innihalda ekki kröfuna. Ef dómurinn telji hins vegar að stefnandi eigi rétt á dráttarvöxtum beri að miða við dómsuppsögu, eða mánuði eftir að krafan var sannanlega lögð fram, en ekki almenna gjalddaga samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.

Stefndi dragi einnig í efa að unnt sé að miða við að sú vísitölulækkun sem varð á byggingarvísitölu í apríl hafi áhrif á alla þá mánuði sem á eftir koma og krafa stefnanda byggir á. Ljóst sé að lagabreytingin hafi haft áhrif til lækkunar í maí en ekki verði séð að sýnt hafi verið fram á áhrif lækkunar á seinni mánuði. Fyrsti reikningur stefnanda eftir tilkynningu Hagstofunnar hafi verið gefinn út þann 30. júní 2009 og sá síðasti þann 31. desember 2009. Ekki liggi fyrir tölfræðilegur útreikningur um áhrif lækkunar á síðari mánuðum. Krafa stefnanda sé því afar óljós að þessu leyti.

Af framansögðu sé ljóst að dómkrafa stefnanda sé afar óljós og mjög erfitt fyrir stefnda að taka afstöðu til hennar. Stefndi geri því kröfu um að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda eða að hún verði lækkuð verulega.

Framsetning kröfu stefnanda og sú aðferðafræði sem hann beiti við útreikning kröfunnar sé ónákvæm, óskýr og að ýmsu leyti vanreifuð. Framsetning kröfu með þeim hætti leiði ótvírætt til sýknu stefndu.

Af hálfu stefnda er vísað til meginreglna kröfu-, samninga- og verktakaréttar svo og ákvæða III kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísað er til ákvæða ÍST 30:2003 eftir því sem við á. Vísað er til ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Vísað er til ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna kröfu um málskostnað.

Niðurstaða

Aðilar máls þessa gerðu verksamning þann sem hér er til umfjöllunar hinn 3. september 2008, en útboð vegna verksins fór fram í apríl 2008. Greiðslur fyrir verkið tóku mið af breytingum á vísitölu byggingarkostnaðar á samningstímanum. Óumdeilt er að breyting á lögum um virðisaukaskatt var ófyrirséð á þeim tíma, en lögin tóku gildi 11. mars 2009. Hafði lagabreytingin í för með sér að byggingarvísitala lækkaði um 3,1%. Til úrlausnar í máli þessu er hvort stefnandi geti krafist breytingar á samningsfjárhæð verksamnings aðila vegna þeirrar lækkunar sem varð á byggingarvísitölunni í kjölfar ofangreindra lagabreytinga. Hafði hún bein áhrif til lækkunar endurgjalds þess sem stefnandi fékk fyrir verk sitt.

Samkvæmt verksamningi aðila teljast útboðsgögn KAR -25 – Hraunaveita, hluti verksamnings. Útboðsgögn skiptast, m.a. í hluta IIA – almenna skilmála og hluta IIB – sérskilmála.

Stefnandi byggir kröfu sína um breytingu á samningsfjárhæð á ákvæði II.10.1 (3) í A-hluta útboðsgagna. Telur hann að ofangreind lagabreyting hafi leitt til þess að staða stefnanda varð önnur en gert var ráð fyrir í upphafi. Tilgangur aðila hafi verið að verðbæta verksamninginn og hafi stefndi tekið á sig áhættu í þeim efnum. Þá byggir stefnandi á því að afleiðingar lagabreytingarinnar hafi verið slíkar að forsendur hafi brostið fyrir verksamningi aðila en auk þess sé ósanngjarnt að taka ekki tillit til þess að niðurstaðan hafi verið stefnanda óhagstæð. Sé réttlátt að staða stefnanda verði sú sama og ráð var fyrir gert við samningsgerðina.

Stefndi byggir hins vegar aðallega á því að skilyrði ákvæðis II.10.1 (3) séu ekki uppfyllt. Í B-hluta útboðsgagna sé verðbreytingarákvæði sem taki m.a. mið af byggingarvísitölunni. Auk þess sé um að ræða ákvæði í sérskilmálum sem gangi framar almennum ákvæðum. Hafi stefnandi, með því að undirgangast þá skilmála, samið sig undan því að krefjast frekari verðbóta en þar er kveðið á um.

Ákvæði um verðbreytingar í verksamningi aðila er að finna í ákvæði II.8.5. í B-hluta útboðsgagna sem kveður á um að framvindugreiðslur skuli háðar verðbreytingum samkvæmt tiltekinni reikningsformúlu sem tekur m.a. mið af byggingarvísitölu, annars vegar með gildistíma í janúar 2008 og hins vegar miðað við þá vísitölu sem er í gildi þegar viðkomandi verkþáttur er framkvæmdur. Þá segir í lið ii. að „ofangreindar verðbreytingarreglur séu tæmandi, nema annað sé sérstaklega tekið fram í samningsgögnum, og á verktaki ekki rétt á frekari bótum vegna verðlagsbóta“.

Ákvæði II.10.1 (3) er svohljóðandi: „Komi til málsmetandi breytinga frá því sem var 28 dögum fyrir opnun tilboða á íslenskri löggjöf, sem áhrif hefur á verkið, og/eða á reglugerðum, reglum, samþykktum eða stjórnvaldsfyrirmælum, sem gefin eru út samkvæmt lögum, og leiði þær breytingar til hækkunar eða lækkunar á kostnaði af framkvæmd verksins, án þess að ákvæði um verðbreytingar samkvæmt II.8.5, Verðbreytingar, eða önnur ákvæði samningsins eigi við til að mæta þeim afleiðingum, skulu verktaki eða verkkaupi eiga tilkall til leiðréttingar á samningsverðinu með hæfilegri viðbót eða frádrætti, er taki tillit til hins hækkaða eða lækkaða kostnaðar.“

Ákvæði þessi eru frábrugðin þegar litið er til tilgangs þeirra. Því útilokar ákvæði II.8.5. í B-hluta ekki sjálfkrafa ákvæði II.10.1 (3) í A-hluta útboðsgagna. Kemur því einkum til skoðunar hvort skilyrði hins síðargreinda ákvæðis séu uppfyllt en ákvæðið setur þrjú skilyrði fyrir beitingu þess. Í fyrsta lagi að málsmetandi breytingar þurfi að hafa orðið á íslenskri löggjöf sem hafi haft áhrif á verkið frá því sem var 28 dögum fyrir opnum tilboða. Í öðru lagi að þær breytingar hafi haft áhrif á kostnað af framkvæmd verksins og í þriðja lagi að ákvæði um verðbreytingar samkvæmt grein II.8.5. um verðbreytingar eða önnur ákvæði samningsins mæti ekki afleiðingum þeirra breytinga.

Óumdeilt er að lög nr. 10/2009 höfðu áhrif á samningsfjárhæð aðila að því leyti að endurgjald hans fyrir verkið lækkaði sem svaraði lækkun á byggingarvísitölunni. Aðila greinir hins vegar á um hvernig túlka beri orðalag ákvæðisins „málsmetandi breytingar“ og hvort rétt sé að líta svo á að þar sé átt við breytingar sem hafi veruleg áhrif eins og stefndi byggir á. Samkvæmt íslenskri orðabók telst „málsmetandi“, vera það sem „mark er takandi á.“ Stefndi byggir á því, með hliðsjón af þessu orðalagi, að lagabreytingin hafi varðað óverulega, afmarkaða og takmarkaða breytingu á íslenskri skattalöggjöf. Auk þessi hafi hún aðeins leitt til þess að samningsfjárhæðin lækkaði óverulega, eða um 0,5%.

Engar skýringar er að finna í verksamningi eða útboðsgögnum á því hvernig skýra beri orðalagið „málsmetandi breytingar“. Að mati dómsins er þetta að mörgu leyti óheppilegt orðalag í þessu samhengi og ljóst að undir það geta ekki aðeins fallið breytingar sem hafa veruleg áhrif. Nær lagi er að túlka orðalagið svo að breytingarnar hafi áhrif „sem hafa þýðingu“. Lagabreyting sú sem um ræðir hafði þýðingu fyrir stefnanda og aðra í hans stöðu. Við mat þetta hljóta þó áhrif í krónum talið að hafa talsvert vægi og má því fallast á það með stefnda að sú lækkun sem varð á samningsfjárhæðinni teljist óveruleg.

Hvað varðar annað skilyrði ákvæðisins, er kveðið á um að breytingar skuli hafa haft áhrif á kostnað af framkvæmd verksins til hækkunar eða lækkunar. Getur verktaki, eða eftir atvikum verkaupi, krafist leiðréttingar á samningsverðinu. Óumdeilt er að lagabreytingin hafði ekki slík áhrif. Það er mat dómsins að ákvæðið beri að skýra samkvæmt orðanna hljóðan. Þar sem umrædd lagabreyting hafði ekki áhrif á framkvæmdakostnað stefnanda getur hann ekki byggt kröfu sína á ákvæðinu.

Að þessu virtu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu.

Málskostnaður stefnda þykir hæfilega ákveðinn 580.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

S-kvk-nf H-kvk-nf, settur dómari, sem hefur farið með málið frá 30. september sl., kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Landsvirkjun, er sýkn af kröfum stefnanda, Ístaks hf.

Stefnandi greiði stefnda 580.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.

S-kvk-nf H-kvk-nf.