E-678/2009

Mál þetta sem þingfest var 3. júní sl. og tekið til dóms 12. mars sl., var höfðað af stjórn Hrossaræktarfélags Villingaholtshrepps, Flóahreppi, með birtingu stefnu þann 3. júní sl., gegn Flóahreppi, kt. 000000-0000, Þingborg, 801 Selfossi

Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi:

Aðallega að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé eigandi að stóðhestahólfi í landi Yrpuholts, lnr. 166352, Flóahreppi, að stærð 38.0 ha, tilgreint í hnitakerfi L05 – L06 – L07 _ L08 og að stefndi verði dæmdur, að viðlögðum dagsektum kr. 10.000 á dag, að afsala landinu til stefnanda.

Til vara, er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnandi hafi, fyrir hefð, unnið eignarhald að landinu og að stefndi verði dæmdur til þess að afsala landinu til stefnanda.

Til þrautavara, að viðurkennt verði með dómi að stefnandi hafi, fyrir hefð, unnið varanleg umráð og einkaafnot að landinu.

Málskostnaðar er krafist í öllum tilvikum úr hendi stefnda, stefnanda að skaðlausu, skv. framlögðum reikningi eða að mati dómsins.

Þess var þess krafist að dómarinn ákvæði með úrskurði að stefnunni mætti þinglýsa á fasteignina, Yrpuholt lnr. 166352, Flóahreppi.

Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og hann verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt reikningi.

Með úrskurði dómsins upp kveðnum 14. júlí sl. var fallist á að stefnanda væri heimilað að fá stefnunni þinglýst á umrædda fasteign.

Málavextir.

Í stefnu er málavöxtum lýst með þeim hætti að félag eða deild um hrossarækt hafi verið stofnað í Villingaholtshreppi árið 1914. Félagið hafi komið sér upp og átt girðingu í landi Villingaholts. Vegna bágrar fjárhagsstöðu hafi félagið selt landið að hluta árið 1922 og hafi starfsemi félagsins lagst niður árið 1923. Hinn 17. janúar 1927 hafi verið haldinn stofnfundur Hrossaræktarfélags Villingaholtshrepps og félaginu settar samþykktir til bráðabirgða. Félagið hafi starfað eftir landslögum um kynbætur hesta frá 15. júní 1926 og hefði félagið haft, framan af, aðstöðu í Villingaholti en flutt starfsemina að Yrpuholti árið 1934.

Á hreppsnefndarfundi Villingaholtshrepps í Þingdal 26. janúar 1927 hafi verið lesin upp ný lög um hrossakynbætur og hafi verið talið óhjákvæmilegt að stofna hrossaræktarfélag fyrir hreppinn. Hafi þrír valinkunnir bændur verið kjörnir í nefnd á fundinum, þeir J-kk-nf S-kk-nf, Syðri-Gróf, M-kk-nf Á-kk-nf, Flögu og Þ-kk-nf S-kk-nf, Kolsholti. Á fundi hreppsnefndar 12. apríl 1930 hafi verið fjallað um sölu á jörðinni Yrpuholti, sem hafi þá verið í eyði og að hreppinn hafi tilfinnanlega vantað land fyrir kynbótagripi og hross að sumarlagi og að jörðin væri vel fallin til þeirra nota. Samþykkt hafi verið í einu hljóði að ganga í kaupin. Kaup hreppsnefndar á jörðinni hafi verið til þess að svara lögbundnum skyldum skv. lögum um búfjárrækt nr. 32/1931. Samkvæmt II. kafla nefndra laga hafi verið fjallað um kynbætur hrossa, hrossarækt og girðingarafnot.

Hreppurinn hafi öðlast þinglýsta eignarheimild að Yrpuholti árið 1937. Í fundarbókum hrossaræktarfélags Villingaholtshrepps vegna ársins 1934, séu tilgreindar m.a. tekjur félagsins vegna girðingar, tillag úr hreppsjóði til girðingar Yrpuholti, lánataka hjá Kaupfélagi Árnesinga auk þess sem frá og með þeim tíma sé girðing í Yrpuholti eignfærð í reikningum félagsins „Girðing í Irpuholti“. Stefnandi hafi allar götur frá árinu 1934 haft umráð landsins til starfsemi sinnar og farið með landið sem sína eign. Í öndverðu hafi hreppsnefndin kosið menn í stjórn hrossaræktarnefndar, síðast er séð verður 13. apríl 1967.

Starfsemi félagsins hafi dafnað er fram liðu stundir og sjálfstæði þess vaxið og hafi félagið sjálft ráðið málum sínum. Aðalfundur hafi kosið stjórn og sett því samþykktir. Stefnandi sé aðili að Hrossaræktarsamtökum á Suðurlandi og starfi eftir búfjárræktarlögum.

Þá segir að hreppsnefnd Villingaholtshrepps hafi samþykkt á fundi 21. febrúar 2005, að segja upp leigu þess hluta Yrpuholts, sem stefnandi hafi haft á leigu og selja landið. Stefnandi sé kominn að umráðum landsins á grundvelli lögboðinna ákvæða og sé stjórn stefnanda skylt að gæta ýtrustu hagsmuna félagsins. Hækkandi fasteignaverð sýnist öðru fremur hafa ruglað dómgreind stefnda en hafi enga þýðingu við úrlausn þessa máls. Þá hafi stefnandi aldrei gert leigumála um hestagirðingu í Yrpuholti, stefndi hafi afhent stefnanda landið undir starfsemi hans. Með bréfi dagsettu 21. mars 2006 hafi sveitarstjórn stefnanda boðið tímabundin áframhaldandi afnot gegn eftirgjaldi en stefndi hafi ekki samþykkt boðið. Bréfaskrif hafi verið með málsaðilum til þess að finna lausn á ágreiningi en án árangurs. Flóahreppur hafi lýst þeirri ákvörðun að selja landið og banna stefnanda afnot þess. Stjórn stefnanda sé því nauðsynlegt til þess að gæta hagsmuna félagsins að höfða mál þetta.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi byggir aðalkröfu sína á að stefnandi hafi haft óskoruð umráð landsins frá árinu 1934 en hreppsnefnd hafi keypt jörðina til þess að svara lögbundnum skyldum samkvæmt búnaðarbálki. Ársreikningar stefnanda frá árinu 1934 sýni tekjuöflun, meðal annars styrki Búnaðarfélags Íslands, tillag úr hreppssjóði og sé girðing í Yrpuholti eignfærð í bókum félagsins allar götur síðan. Reikningar stefnanda séu iðulega áritaðir af oddvita sveitarfélagsins án athugasemda sem hefði mátt ætla að stefnandi hafi litið á sig sem eiganda landsins. Þá hafi hreppsnefnd framan af kosið menn í stjórn stefnanda. Það hafi verið fyrir vangá og kunnáttuleysi stjórnarmanna félagsins að ekki hafi verið aflað þinglýstra réttinda yfir landinu, enda hafi afstaða sveitarstjórnarmanna fram til þessa ekki gefið sérstakt tilefni til þess. Þá byggir stefnandi á því að orðið „girðing“ merki afmarkað girt svæði, innan garðs og styðjist sú orðskýring við ákvæði búnaðarlaga. Önnur orðskýring sé marklaus orðhengilsháttur.

Varakröfu sína byggir stefnandi á því að hann hafi haft óskoruð einkaumráð landsins og hagnýtt sér í starfsemi sinni sem hans eigin eign samfellt frá árinu 1934 eða í ríflega sjötíu ár. Stefnandi sé hvorki kominn að landinu fyrir lán, leigu, að veði eða geymslu né hafi hann náð umráðum þess með óráðvandlegu atferli og sé því þröngum skilyrðum hefðarlaga nr. 46/1905 fyrir löngu fullnægt. Þinglýst eignarhald að landi standi ekki í vegi fyrir því að hægt sé að hefða það. Það sé fyrir vangá og kunnáttuleysi stjórnarmanna félagsins að ekki hafi verið aflað þinglýstra réttinda yfir landinu, enda hafi afstaða sveitarstjórnarmanna fram til þessa ekki gefið sérstakt tilefni til þess. Hreppsnefnd hefði tilnefnt menn í stjórn félagsins framan af. Stefnandi hafi fært sjálfstætt reikninga og eignfært girðingu í Yrpuholti í efnahagsreikning, allt án athugasemda stefnda, sem hafi mátt ætla að stefnandi liti á sig sem eiganda landsins.

Þrautavarakrafa stefnanda er byggð á því að umráð stefnanda yfir landinu, án sérstaks eftirgjalds allt frá árinu 1934, hafi veitt honum óskiptan og óskoraðan rétt til takmarkaðra eignaréttinda, þ.e. afnotaréttinda yfir landinu. Krafan eigi sér stoð í 7. gr. hefðarlaga nr. 46/1905. Um stofnun hins takmarkaða eignarréttar vísar stefnandi að öðru leyti til varakröfu.

Stefnandi byggir á lögum nr. 46/1905 um hefðarrétt og krafa um eignarheimild er byggð á ákvæðum 3. mgr. 50. gr. þinglýsingalaga og XVIII. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa er byggð á ákvæðum 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda.

Stefndi byggir á því að hann sé að lögum réttmætur eigandi umrædds lands. Með kaupsamningi dags. 6. júní 1934, sem þinglesinn hafi verið 12. júní sama ár, sbr. afsal dags. 5. nóvember 1937, hafi Villingaholtshreppur eignast jörðina Yrpuholt. Hafi stefndi við sameiningu sveitarfélaga tekið við öllum réttindum og skyldum Villingaholtshrepps og hafi því frá 1934 verið þinglýstur eigandi umrædds lands. Stefnandi sé óformlegur félagsskapur án kennitölu og mótmælir stefndi því að hann hafi haft óskoruð umráð landsins frá 1934. Á fundi hreppsnefndar Villingaholtshrepps 26. janúar 1927 hafi verið stofnað Hrossaræktarfélag fyrir hreppinn og á árinu 1934 hafi félaginu verið leigður hluti jarðarinnar Yrpuholts fyrir girðingu undir kynbótahross eins og sveitarfélaginu hafi borið að gera skv. 2. mgr. 22. gr. þágildandi búfjárlaga nr. 32/1931.

Stefndi byggir á því að hann hafi aldrei ráðstafað landinu til stefnanda þannig að hann geti talist löglegur eigandi þess. Í ársreikningum Hrossaræktarfélags Villingaholtshrepps fyrir árið 1934 komi fram að leiga fyrir „Irpuholtsland“ hafi verið 20 krónur. Hið sama komi fram fyrir árið 1935, „Landleiga“ 20 krónur og fyrir árið 1936 „Leiga fyrir Irpuholtsland“ 20 krónur. Stefndi muni síðar hafa hætt að innheimta leigu fyrir girðingarafnot enda hrossaræktarfélagið einungis nefnd innan sveitarfélagsins. Í framhaldi af stofnun Hrossaræktardeildar Búnaðarfélags Villingaholtshrepps hafi oddviti stefnda lofað deildinni endurgjaldslausum afnotum af landi sveitarfélagsins í Yrpuholti. Að mati stefnda hefur stefnandi ekki sýnt fram á að stefndi hafi ráðstafað landinu til stefnanda eða nokkurs annars aðila með öðrum hætti en til afnota. Stefndi hafnar því að eignfærsla girðingar í Yrpuholti í bókum hrossaræktarfélagsins leiði til þess að stefndi hafi á einhvern hátt afsalað landinu til stefnanda. Félagið hafi greitt leigu fyrir afnot sín af landinu á sama tíma og það hafi eignfært girðingu í reikningum sínum. Sé ljóst að eina eign félagsins tengd girðingu í Yrpuholti sé girðingin sjálf, þ.e. vírnet. Þannig sé á eignareikningi fyrir árið 2004 eignfærð bæði „Hestagirðing“ og „Girðing með skurði“. Falli því sá skilningur stefnanda að girðing merki afmarkað girt svæði um sjálfan sig. Hið sama eigi við um þau rök að þar sem oddviti sveitarfélagsins hafi áritað reikninga félagsins án athugasemda og hafi með því mátt ætla að stefnandi hafi litið á sig sem eiganda landsins, hann hafi einungis mátt ætla að hrossaræktardeildin ætti girðingu, þ.e. vírnet umhverfis það land sem það hefði á leigu. Hafi stefndi því aldrei ráðstafað jörðinni eða hluta hennar til stefnanda með þeim hætti að stefnandi geti talist eigandi hennar og eigi því rétt á að fá útgefið afsal sér til handa.

Stefndi mótmælir því að stefnandi sé sami félagsskapur og stofnaður hafi verið af stefnda sem nefnd á vegum hreppsins á árinu 1927 til þess að uppfylla lögbundnar skyldur sveitarfélagsins skv. þágildandi búnaðarlögum. Þá er því mótmælt að stefnandi geti leitt rétt sinn frá þeirri nefnd sem starfað hafi á vegum sveitarfélagsins fram til ársins 1974 en Búnaðarfélag Villingaholtshrepps hafi sett sér samþykktir fyrir hrossaræktardeild. Þá mótmælir stefndi því að stefnandi sé sami aðili og Hrossaræktarnefnd Búnaðarfélags Villingaholtshrepps sem stofnuð hafi verið á árinu 1974, enda sé það félag ekki aðili að máli þessu og komi fram í gögnum málsins að sú deild hafi verið gerð að sjálfstæðum aðila árið 1995.

Stefndi hafnar varakröfu stefnanda þess efnis að hann hafi unnið eignarhald að landinu fyrir hefð. Skilyrði hefðar samkvæmt 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 sé 20 ára óslitið eignarhald að fasteign. Þá komi fram í 3. gr. laganna að hafi hefðandi fengið hlutinn að veði, til geymslu, til láns eða leigu geti slík umráð ekki heimilað hefð. Stefndi byggir á því að hann hafi aldrei ráðstafað jörðinni Yrpuholti eða hluta hennar til nokkurs aðila öðruvísi en til afnota. Komi því skilyrði hefðarlaga í veg fyrir að stefnandi hafi getað unnið eignarhald á hinu umþrætta landi. Þá byggir stefndi á því að stefnandi uppfylli á engan hátt skilyrði hefðarlaga um 20 ára óslitið eignarhald á fasteign með vísan til þess að stefnandi sé ekki sama hrossaræktarnefnd sem stefndi hafi stofnað á árinu 1927. Stefndi mótmælir því að stefnandi geti leitt rétt sinn frá þeirri nefnd sem starfað hafi á vegum sveitarfélagsins fram til 1974. Hafi sú hrossaræktarnefnd verið hluti af stjórnsýslu sveitarfélagsins og hafi lagst niður þegar Búnaðarfélag Villingaholtshrepps hafi sett sér samþykktir fyrir hrossaræktardeild. Þá mótmælir stefndi því að stefnandi sé sami aðili og Hrossaræktarnefnd Búnaðarfélags Villingaholtshrepps og þá telur stefndi að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stefnandi sé sami aðili og gerður hafi verið sjálfstæður á aðalfundi Búnaðarfélags Villingaholtshrepps á árinu 1996. Uppfylli stefnandi því hvorki skilyrði 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga um óslitið 20 ára eignarhald á fasteign né skilyrði 3. gr. sömu laga um óslitið eignarhald tveggja eða fleiri aðila, enda hafi eignarhaldið gengið löglega frá manni til manns.

Þá byggir stefndi á því að sýkna beri hann af varakröfu stefnanda á grundvelli 2. mgr. 2. gr. hefðarlaga þar sem huglæg afstaða hefðanda skipti máli og hafi stefnanda alla tíð mátt vera ljóst að stefndi hafi verið eigandi hins umþrætta lands, enda hafi stefnandi aldrei greitt fasteignagjöld til sveitarfélagsins vegna landsins. Sú fullyrðing stefnanda að einungis vangá og kunnáttuleysi stjórnarmanna félagsins hafi komið í veg fyrir að aflað væri þinglýstra réttinda yfir landinu eigi ekki við rök að styðjast, enda komi fram í gögnum sem stefnandi hafi lagt fram að jörðin „Irpuholt“ sé í eigu stefnda.

Stefndi byggir sýknukröfu af þrautavarakröfu stefnanda á sömu málsástæðum og greinir hér að framan um varakröfu stefnanda. Sömu skilyrði gildi um hefð samkvæmt 7. gr. hefðarlaga og varðandi eignarhefð, fyrir utan að ósýnileg ítök eins og hér um ræði hefðist á 40 árum. Þá útiloki afnotahefð þau atriði sem talin séu upp í 2. og 3. gr. hefðarlaga, þ.e. að hefðandi hafi fengið hlutinn/landið að veði, til geymslu, til láns eða leigu. Stefndi hafi aldrei ráðstafað hinu umþrætta landi til nokkurs aðila til umráða á annan hátt en til leigu.

Stefndi vísar til hefðarlaga nr. 46/1905, laga nr. 19/1926 um kynbætur hesta og laga nr. 32/1931 um búfjárrækt. Krafa um málskostnað er reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, sérstaklega XXI. kafla laganna.

Niðurstaða.

Samkvæmt gögnum málsins eignaðist Villingaholtshreppur jörðina Yrpuholt með kaupsamningi árið 1934 og var afsal fyrir jörðinni gefið út árið 1937. Stefndi mun hafa tekið við réttindum og skyldum hreppsins við sameiningu sveitarfélaga og er nú þinglýstur eigandi jarðarinnar. Óumdeilt er að hluti landsins hefur frá árinu 1934 verið afmarkaður með hestagirðingu og nýttur til hrossaræktar, upphaflega af hrossaræktarfélagi hreppsins en hin síðari ár af stefnanda og kveðst hann leiða rétt sinn af hinu upprunalega félagi. Fyrstu árin greiddi hrossaræktarfélagið leigu fyrir landið, upphaflega 20 krónur á ári en síðar mun innheimtu leigunnar hafa verið hætt og segir stefndi skýringuna þá að hrossaræktarfélagið hefði einungis verið nefnd innan sveitarfélagsins. Á aðalfundi Búnaðarfélags Villingaholtshrepps sem haldinn var 16. apríl 1975 lofaði oddviti hreppsins hrossaræktardeild félagsins landi úr Yrpuholti endurgjaldslaust. Þá hefur frá upphafi jafnframt verið eignfærð í reikningum félagsins girðing í Yrpuholti og greinir aðila á um merkingu þess, stefnandi heldur því fram að með þessari eignfærslu á reikninga, sem áritaðir hafi verið án athugasemda af oddvita sveitarfélagsins, hafi stefnandi mátt ætla að stefndi liti á sig sem eiganda landsins. Stefndi hafnar því að eignfærsla girðingarinnar í bókum hrossaræktarfélagsins leiði til þess að stefndi hafi á einhvern hátt afsalað landinu til stefnanda.

Stefnandi telur að það hafi verið fyrir vangá og kunnáttuleysi stjórnarmanna félagsins að ekki hafi verið aflað þinglýstra réttinda yfir landinu, enda hafi afstaða sveitarstjórnarmanna fram til þessa ekki gefið sérstakt tilefni til þess. Aðalkrafa stefnanda er á því byggð að eignfærsla girðingar frá öndverðu í reikningum félagsins og óskoruð umráð hans yfir landinu frá 1934 leiði til þess að hann sé lögmætur eigandi landsins. Stefnandi hefur ekki lagt fram önnur gögn um hina ætluðu eignatilfærslu en að framan greinir. Þegar litið er til þess að stefnandi hefur aldrei greitt fasteignagjöld til sveitarfélagsins vegna landsins, hann greiddi í upphafi landleigu þar til honum var lofað endurgjaldslausu landi úr landi Yrpuholts og þar sem telja verður að eignfærsla hestagirðingar sem slíkrar í reikningum félagsins geti ekki átt við um land innan girðingarinnar, verður aðalkröfu stefnanda hafnað.

Kemur þá til skoðunar varakrafa stefnanda sem lýtur að því að hann hafi unnið eignarhald að landinu fyrir hefð. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga er skilyrði fyrir hefð 20 ára óslitið eignarhald á fasteign en samkvæmt 3. mgr. 2. gr. laganna geta umráð hefðanda sem fengið hefur hlut að veði, til geymslu til láns eða leigu, ekki heimilað hefð. Eins og rakið hefur verið hér að framan fékk hrossaræktarfélag Villingaholtshrepps skika úr landi Yrpuholts til hrossaræktar og greiddi leigu af landinu þar til hætt var að innheimta leigu og frá árinu 1975 hafði umráðamaður skikans endurgjaldslaus afnot af honum. Stefnandi heldur því fram að hann leiði rétt sinn frá upphaflegum leigutaka og verður því að sæta því að réttarstaða hans verði metin í því ljósi. Telja verður vafalaust að stefnandi og þeir sem hann leiðir rétt sinn frá hafi haft umræddan skika á leigu og því girða ákvæði 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga fyrir það að stefnandi hafi eignast umræddan landskika. Verður varakröfu stefnanda því hafnað.

Þrautavarakrafa stefnanda lýtur að því að hann hafi unnið varanleg umráð og einkaafnot að landinu fyrir hefð. Samkvæmt 7. gr. hefðarlaga skapar notkun afnotahefð með samsvarandi skilyrðum og þeim sem gilda um eignarhefð. Með vísan til þeirra raka er að framan greinir að því er varakröfu varðar verður þrautavarakröfu stefnanda einnig hafnað.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.

H-kk-nf O. A-kk-nf dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan.

Dómsorð:

Stefndi, Flóahreppur, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Hrossaræktarfélags Villingaholtshrepps í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

H-kk-nf O. A-kk-nf.