E-2747/2012

I

Mál þetta er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26, Reykjavík, með stefnu birtri 12. og 26. júní 2012 aðallega á hendur Guy Butler Limited, skráningarnr. 03869802, 2 Broadgate, London, EC2M 7UR, Bretlandi, en til vara á hendur Stichting Shell Pensioenfonds, skráningarnr. 002870782, Bogaardplein 41, 2284DP Rijswijk, Hollandi, til riftunar á ráðstöfunum og endurgreiðslu auðgunar, auk vaxta og málskostnaðar.

Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að rift verði greiðslu stefnanda til aðalstefnda, Guy Butler Limited, dagsettri 22. ágúst 2008, að fjárhæð 3.767.395,83 Bandaríkjadollarar vegna viðskipta, dagsettra 19. ágúst 2008.

Í öðru lagi er þess krafist að aðalstefndi greiði stefnanda 3.767.395,83 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 23. maí 2012 til greiðsludags.

Í þriðja lagi er þess krafist að aðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.

Verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu gerir stefnandi í fyrsta lagi þá kröfu að rift verði ráðstöfun stefnanda til varastefnda, Stichting Shell Pensioenfonds, dagsettri 22. ágúst 2008, að fjárhæð 3.767.395,83 Bandaríkjadollarar vegna viðskipta, dagsettra 19. ágúst 2008.

Í öðru lagi er þess krafist að varastefnda verði gert að greiða stefnanda 3.767.395,83 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 23. júní 2012 til greiðsludags.

Í þriðja lagi er þess krafist að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati réttarins.

Af hálfu aðalstefnda, Guy Butler Limited, er þess aðallega krafist að dómkröfum stefnanda verði vísað frá dómi, til vara er krafist sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og til þrautavara krefst aðalstefndi stórfelldrar lækkunar á dómkröfum stefnanda. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.

Hinn 9. júlí 2013 var kröfum beggja stefndu um frávísun málsins á hendur þeim hrundið.

Mál þetta var fyrst dómtekið að lokinni aðalmeðferð 23. febrúar 2016. Ekki tókst að leggja dóm á málið innan lögbundins frests og var málið endurflutt og dómtekið að nýju 8. júlí sl.

II

Hinn 27. mars 2006 fékk stefnandi skráða útgáfulýsingu (e. Offering Circular) vegna 10.000.000.000 Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu til meðallangs tíma. Gert var ráð fyrir að á grundvelli útboðslýsingarinnar yrðu gefnir út svokallaðir verðviðaukar (e. Pricing Supplement).

Hinn 27. september 2007 gaf stefnandi út verðviðauka vegna skuldabréfa að nafnverði 1.000.000.000 Bandaríkjadollara, 1.500.000.000 Bandaríkjadollara og 500.000.000 Bandaríkjadollara í tengslum við fyrrnefnda útgáfulýsingu vegna 10.000.000.000 bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Meðal skuldabréfaútgáfa (skuldabréfaflokka) þessa verðviðauka var útgáfa sem fékk ISIN-númerið US48632FAB76. Samkvæmt ákvæðum í verðviðauka skuldabréfaútgáfunnar var gjalddagi skuldabréfanna í þessum flokki 4. október 2016.

Í tengslum við framangreinda skuldabréfaútgáfu gerði stefnandi auk þess samning við Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA) um að vera fjárvörsluaðili (e. trustee) í viðskiptunum sem m.a. skyldi, í þágu rétthafa skuldabréfanna, taka við greiðslum og leita eftir atvikum fullnustu á kröfum samkvæmt bréfunum. Stefnanda bar að greiða höfuðstól og vexti skuldabréfsins til fjárvörsluaðila en fjárvörsluaðili greiddi svo rétthöfum skuldabréfanna sömu greiðslur. Greiðslur fjárvörsluaðila á höfuðstól og vöxtum til rétthafa voru háðar því að fjárvörsluaðili fengi sömu greiðslur frá stefnanda. Kröfur rétthafa voru þannig í raun kröfur á hendur stefnanda, enda réðust greiðslur vaxta og höfuðstóls til rétthafa alfarið af því hvort og þá hversu mikið stefnandi greiddi til fjárvörsluaðila.

Stefnandi telur að aðalstefndi hafi verið rétthafi vegna skuldabréfs í útgáfu US48632FAB76. Hinn 22. ágúst 2008 hafi stefnandi greitt upp skuld við aðalstefnda á grundvelli skuldabréfsins með greiðslu að fjárhæð 3.767.395,83 Bandaríkjadollarar. Stefnandi bókfærði greiðsluna sem lækkun á útistandandi skuldum.

Hinn 8. desember 2011 sendi umboðsmaður stefnanda í London bréf til aðalstefnda og gerði honum m.a. grein fyrir því að stefnandi væri í slitameðferð. Jafnframt gerði umboðsmaðurinn grein fyrir tilteknum greiðslum stefnanda á skuldabréfum í vörslum aðalstefnda. Óskaði umboðsmaðurinn eftir því að aðalstefndi myndi staðfesta að hann hefði verið viðtakandi greiðslnanna og ef svo væri ekki, að aðalstefndi myndi upplýsa hver hefði verið raunverulegur viðtakandi greiðslna og því aðili að viðskiptum sem m.a. áttu sér stað hinn 22. ágúst 2008.

Fyrirsvarsmaður aðalstefnda svaraði framangreindu bréfi fyrir hönd aðalstefnda hinn 16. desember 2011. Þar kom m.a. fram að stefndi teldi sig hafa komið fram sem milligönguaðila í viðskiptunum en tilgreindi Shell Asset Management AG sem mótaðila sinn í viðskiptunum. Hins vegar kemur þar fram að aðalstefndi hefði verið seljandi í viðskiptunum.

Hinn 19. desember 2011 sendi umboðsmaður stefnanda í London bréf til aðalstefnda þar sem hann óskaði eftir því að aðalstefndi léti honum í té gögn sem auðkenndu viðskiptavini aðalstefnda að viðskiptunum. Stefnandi mun hafa fengið send gögn frá aðalstefnda sem hann taldi ófullnægjandi í þessu tilliti.

Hinn 25. janúar 2012 sendi stefnandi félaginu Shell Asset Management Company BV bréf og gerði því grein fyrir samskiptum stefnanda og aðalstefnda og að aðalstefndi hefði vísað á félagið sem aðila í viðskiptunum. Óskaði stefnandi eftir því að Shell Asset Management Company BV annaðhvort staðfesti að það hefði verið rétthafi skuldabréfanna eða að félagið upplýsti hver hefði verið raunverulegur rétthafi bréfanna og því aðili að viðskiptunum sem áttu sér stað 22. ágúst 2008. Erindið var ítrekað í bréfi stefnanda, dagsettu 23. febrúar 2012.

Hinn 23. apríl 2012 sendi stefnandi aðalstefnda bréf þar sem stefnandi lýsti yfir riftun ráðstöfunarinnar 22. ágúst 2008, auk annarra ráðstafana, dagsettra 20. ágúst 2008 og 11. september 2008, og krafðist þess að aðalstefndi greiddi stefnanda alls USD 17.302.949,58 bandaríkjadollar þ.m.t. USD 3.767.395,83 vegna viðskiptanna.

Hinn 23. maí 2012 sendi stefnandi félaginu Shell Asset Management Company BV bréf þar sem stefnandi lýsti yfir riftun ráðstöfunarinnar 22. ágúst 2008 og krafðist þess að félagið endurgreiddi 3.767.395,83 Bandaríkjadollara sem stefnandi hefði greitt þann dag.

Shell Asset Management Company BV og varastefndi sendu stefnanda bréf, dagsett 6. júní 2012. Þar kemur fram að Shell Asset Management Company BV hafi ekki átt í viðskiptum í eigin nafni og hafi ekki verið mótaðili aðalstefnda í umræddum endurkaupaviðskiptum. Hins vegar segir þar að varastefndi hafi selt 5.000.000 Bandaríkjadollara hlutdeild samkvæmt skuldabréfaútgáfu með ISIN-númeri US48632FAB76 sem útgefin voru af stefnanda gegn greiðslu að fjárhæð 3.754.895,83 Bandaríkjadollarar. Jafnframt var kröfum stefnanda hafnað.

III

Um aðild sína vísar stefnandi til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slit fjármálastofnana, skuli lánastofnun slitið í samræmi við lög og málsmeðferð heimaaðildarríkis. Af 16. mgr. aðfararorða og l. lið 2. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöf þess ríkis, sem teljist heimaríki við slit fjármálafyrirtækis, skuli gilda við slit fjármálafyrirtækis og að dómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald í málum sem tengist gjaldþroti fjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana.

Af hálfu stefnanda er jafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með sama hætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.

Stefnandi byggir riftunarkröfu sína á því að greiðsla stefnanda til aðalstefnda hafi verið greidd fyrr en eðlilegt var en slík greiðsla sé riftanleg samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði, sem tilgreind séu í ákvæðinu, séu fyrir hendi í þessu máli, bæði gagnvart aðalstefnda og varastefnda.

Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag sem hafi verið 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína við aðalstefnda hinn 22. ágúst 2008 og þannig hafi greiðslan átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 beri að miða við það tímamark þegar afhending fjármuna fari fram.

Í öðru lagi byggir stefnandi á því að greiðslan hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var þar sem gjalddagi skuldabréfs í útgáfu stefnanda US48632FAB76 hafi verið 4. október 2016 en stefnandi hafi greitt stefnda skuld sína samkvæmt bréfinu að fullu hinn 22. ágúst 2008. Hafi skuldin því verið greidd fyrir gjalddaga sem almennt teljist greiðsla fyrr en eðlilegt þykir, í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Stefnandi ítrekar einnig að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda sagt af sér og hinn 9. sama mánaðar hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið. Stefnandi telur ljóst, að ef ekki hefði komið til hinnar riftanlegu greiðslu, hefði aðalstefndi aldrei fengið kröfu sína greidda á gjalddaga, hvorki í heild né að hluta. Þá sé ljóst að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekki greiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Stefnandi vísar til þess að það raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fái kröfur sínar greiddar að fullu. Með því hefur stefnandi mismunað kröfuhöfum. Þannig hafi greiðsla stefnanda verið aðalstefnda til hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti á kostnað annarra kröfuhafa. Krafa stefnanda um riftun umræddrar greiðslu leiði til þess að jafnræði skapist milli kröfuhafa og gangi hún eftir, muni aðalstefndi njóta jafns réttar á við sambærilega kröfuhafa.

Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að umrædd greiðsla hafi ekki verið venjuleg eftir atvikum, sbr. niðurlagsákvæði 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Um sé að ræða undantekningarákvæði sem beri að skýra þröngt og beri aðalstefndi sönnunarbyrðina fyrir því að það eigi við.

Stefnandi vísar til þess að greiðsla stefnanda á skuld við aðalstefnda hafi verið greidd meira en átta árum fyrir gjalddaga og beri aðalstefnda þannig að sýna fram á að þrátt fyrir þessa staðreynd eigi riftunarreglan ekki við, enda hafi greiðslan engu að síður verið eðlileg eftir atvikum. Til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðslan „hafi virst venjuleg eftir atvikum“ geti mögulega átt við, hefði greiðslan m.a. þurft að vera venjuleg í viðskiptum milli aðila en svo sé ekki.

Jafnvel þótt stefnandi hafi haft heimild til að kaupa skuldabréf samkvæmt hefðbundnum skilmálum skuldabréfsins, telur stefnandi það engu breyta um að greiðslan sé riftanleg. Ákvæði, sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld, hafi sömu réttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði í skuldabréfi, um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt að greiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991. Ef sú væri raunin, væri ávallt hægt að semja sig undan riftunarreglum laganna.

Stefnandi tekur fram að með þessu sé því ekki haldið fram að innlausnar- og endurkauparéttur sé almennt ólögmætur í skuldabréfum. Lögmætt sé að áskilja slíkan rétt, bæði fyrir skuldara og kröfuhafa, en slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunarreglum gjaldþrotalaganna. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglum gjaldþrotalaganna þótt greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að öllu leyti, enda geti ráðstöfun verið riftanleg á grundvelli gjaldþrotalaga þótt hún hafi ekki verið ólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni. Meginreglan sé sú að huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar.

Stefnandi bendir á að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfið eða aðra löggerninga, sem hafi verið grundvöllur að því að skuld stefnanda við aðalstefnda var greidd fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunni sjálfri og endurheimta í peningum þann hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa.

Að öllu þessu virtu telur stefnandi ljóst að uppgreiðsla skuldarinnar rúmlega átta árum fyrir gjalddaga hafi ekki verið eðlileg eftir atvikum. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjör skulda hefðu ekki tíðkast áður milli stefnanda og aðalstefnda. Þá hafi engin skylda hvílt á stefnanda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiða bréfið fyrir gjalddaga þess. Aðalstefndi hafi ekki sýnt fram á að þrátt fyrir allt hafi greiðsla skuldarinnar verið venjuleg eftir atvikum.

Kröfur stefnanda um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr., laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að greiðsla kröfunnar hinn 22. ágúst 2008 hafi orðið til þess að aðalstefndi hafi auðgast um fjárhæð sem nemi 3.767.395,83 Bandaríkjadollurum, enda hefði aðalstefndi annars ekki fengið kröfu sína greidda á gjalddaga. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð og auðgun aðalstefnda og séu því uppfyllt skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991.

Stefnandi vísar til þess að tilhögun skuldabréfa í útgáfum með númerið US48632FAB76 hafi verið þannig að stefnandi hafi ekki greitt höfuðstól og vexti skuldabréfa beint til endanlegra rétthafa greiðslna, heldur til fjárvörsluaðila, en fjárvörsluaðilinn hafi síðan í kjölfarið greitt samsvarandi fjárhæðir til þeirra sem voru rétthafar greiðslna samkvæmt skuldabréfunum og tengdum samningum. Samkvæmt fyrirkomulaginu hafi greiðslur stefnanda af skuldabréfinu átt að fara til aðalstefnda með viðkomu hjá fjárvörsluaðilanum sem millilið.

Jafnvel þótt litið yrði svo á að stefnandi og aðalstefndi hefðu ekki verið í beinu skuldarsambandi, breyti það því ekki að stefnandi hafi innt af hendi, beint til aðalstefnda, þá greiðslu, sem krafist sé að verði rift. Þegar greiðslurnar hafi átt sér stað, hafi aðalstefndi fellt niður kröfu sína samkvæmt bréfunum og stefnandi hafi sömuleiðis lækkað útistandandi skuldir sínar. Endanleg niðurstaða hafi verið sú að krafa, sem stefndi átti vegna skuldabréfanna, hafi verið greidd. Aðalstefndi hafi fengið greidda peninga beint frá stefnanda og sé því óumdeilanlega sá sem hafi haft hag af hinni riftanlegu ráðstöfun. Stefnandi áréttar að riftunarreglum gjaldþrotalaga sé ekki ætlað að ógilda samnings- eða skuldarsambönd aðila og að riftun samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 beinist þannig ekki endilega að samningsaðila þrotamanns, heldur að sjálfri greiðslunni, óháð formi hennar og burtséð frá því hvort og þá hvaða grundvöllur hafi legið henni að baki. Riftunin beinist að því að endurheimta greiðslu stefnanda, sem óumdeilanlega hafi farið til aðalstefnda, jafnvel þótt formlegt samningssamband aðalstefnda hafi verið við fjárvörsluaðila.

Stefnandi beinir riftunar- og endurgreiðslukröfu sinni að varastefnda, Stichting Shell Pensioenfonds, verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu. Byggist sú ráðstöfun stefnanda á því, að aðalstefndi hafi vísað til þess að varastefndi hafi verið raunverulegur móttakandi umræddrar greiðslu, auk þess sem varastefndi hafi viðurkennt að hafa verið aðili að viðskiptunum. Skilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, séu fyrir hendi og verði aðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu, séu sömu kröfur gerðar á hendur varastefnda. Stefnandi byggir á sambærilegum málatilbúnaði gagnvart varastefnda og byggt er á gagnvart aðalstefnda, svo sem rakið hefur verið hér að framan.

Stefnandi byggir á því að varastefndi hafi verið rétthafi gagnvart stefnanda á grundvelli umræddrar skuldabréfaútgáfu og að varastefndi hafi fengið greiðslu á þessari kröfu sinni með greiðslu að fjárhæð 3.767.395,83 Bandaríkjadollarar hinn 22. ágúst 2008. Með þessum hætti hafi varastefndi fengið kröfu sína greidda fyrr en eðlilegt var, enda hafi hún verið innt af hendi rúmlega átta árum fyrir gjalddaga. Greiðslan sé því riftanleg á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 og beri varastefnda að endurgreiða stefnanda auðgun sína af uppgreiðslu skuldarinnar, sem nemi sömu fjárhæð og tjón stefnanda af greiðslunni, sbr. 142. sömu laga. Stefnandi vísar að öðru leyti um rökstuðning fyrir kröfugerð sinni á hendur varastefnda til sambærilegra lagatilvísana og málsástæðna og áður hafa verið raktar vegna kröfugerðar stefnanda á hendur aðalstefnda.

Stefnandi krefst dráttarvaxta úr hendi varastefnda frá og með mánuði eftir að honum var sent kröfubréf hinn 23. maí 2012. Að þessu leyti vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna.

Um málshöfðunarfrest vísar stefnandi til 148. gr. laga nr. 21/1991 en kröfulýsingarfresti hafi lokið 30. desember 2009. Þá bendir stefnandi á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, megi krefjast riftunar eftir sömu reglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Gildi þá öll ákvæði XX. kafla laga nr. 21/1991 við slitameðferðina með sama hætti og við gjaldþrotaskipti en þó þannig að frestur til að höfða riftunarmál samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laganna skuli vera 30 mánuðir í stað sex mánaða, sbr. 1. gr. laga nr. 146/2011. Málshöfðunarfrestur stefnanda til að höfða riftunarmál hafi því í fyrsta lagi runnið út hinn 30. júní 2012 og sé höfðun þessa máls því innan marka samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002.

Málskostnaðarkrafa stefnanda á hendur báðum stefndu er byggð á ákvæðum 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og um kröfusamlag vísar stefnandi til 27. gr. laganna og um samlagsaðild, þ.m.t. varaaðild, til 19. gr. sömu laga, sbr. 1. og 2. mgr. ákvæðisins.

Loks vísar stefnandi til þess að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. gr. laga nr. 146/2011, skuli riftunarmál, sem slitastjórn fjármálafyrirtækis höfði, þingfest fyrir þeim héraðsdómi þar sem fjármálafyrirtæki var tekið til slita samkvæmt 3. og 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002. Stefnandi vísar til þess að hann hafi verið tekinn til slita með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur og varnarþing sé því fyrir þeim dómstóli.

IV

Aðalstefndi byggir sýknukröfu sína m.a. á því að hann sé ekki réttur aðili að málinu þar sem hann hafi ekki notið hagsbóta af umræddum viðskiptum, auk þess sem aðkoma hans að viðskiptunum hafi ekki leitt til niðurfellingar skuldar.

Aðalstefndi kveður aðkomu sína að viðskiptunum einungis hafa verið þá, að para saman áhugasaman kaupanda og áhugasaman seljanda í verðbréfaviðskiptum. Efndafyrirkomulagið hafi falist í afhendingu gegn greiðslu með þeim hætti að kaupandi og seljandi fengu kaupverð og hina seldu eign afhenta samstundis. Viðskiptin hafi verið framkvæmd í gegnum greiðslujöfnunarmiðlara (e. Clearing Broker) aðalstefnda, ICAP Securities, hjá greiðslujöfnunarkerfinu (e. Clearing System) Euroclear. Samtímis afhending kaupverðsgreiðslu og hinnar seldu eignar hafi því farið fram í gegnum þriðja aðila, án aðkomu aðalstefnda. Einungis mismunur kaup- og sölutilboðs hafi farið inn á reikning ICAP hjá Euroclear en að öðru leyti hafi kaupverðsgreiðsla farið beint til seljanda, án viðkomu á reikningi ICAP. Hvorki hafi verið um það að ræða að greiðslan í heild né að hluta hafi farið inn á reikning aðalstefnda. Greiðsla þóknunar frá ICAP til aðalstefnda hafi farið fram seinna en ekki sé í málinu krafist riftunar hennar, enda stafi hún ekki frá stefnanda. Aðalstefndi hafi því ekki notið hagsbóta af þeirri ráðstöfun sem hér sé krafist riftunar á.

Varastefndi, Stichting Shell Pensioenfonds, hafi verið móttakandi kaupverðsins og hefði málsókn þessi því réttilega átt að beinast að varastefnda og/eða ICAP. Aðalstefndi vísar að þessu leyti til niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í dómi réttarins frá 27. september 2012 í málinu nr. 702/2011.

Í öðru lagi byggir aðalstefndi á því að lög New York-ríkis eigi við um viðskipti aðila, svo sem fram komi bæði í útgáfulýsingu og fjárvörslusamningi. Þá vísar aðalstefndi að þessu leyti til niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í dómi 12. október 2011 í máli réttarins nr. 398/2011 þar sem um hafi verið að ræða sams konar útgáfulýsingu. Stefnanda beri að sýna fram á efni erlends réttar, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málatilbúnaður stefnanda byggist á því að kaup á hlutdeildarréttindum í allsherjarskuldabréfi feli í sér skuldaniðurfellingu fyrir gjalddaga en ljóst sé að umrædd kaup hafi ekki sjálfkrafa leitt til skuldaniðurfellingar að New York-rétti, heldur hafi beinlínis verið búið að semja um hið gagnstæða. Reglan um sjálfkrafa niðurfellingu vegna samruna réttinda og skyldna eigi því ekki við að New York-rétti, eins og stefnandi haldi fram, og beri þegar af þessari ástæðu að sýkna aðalstefnda af kröfum stefnanda. Þá séu staðhæfingar stefnanda um að um uppgreiðslu skuldar hafi verið að ræða í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 með öllu ósannaðar. Loks mótmælir aðalstefndi þeim þýðingum úr ensku á íslensku, sem stefnandi styðjist við, sem ónákvæmum og villandi.

Aðalstefndi byggir í þriðja lagi á því að ekki sé um að ræða greiðslu skuldar þar sem kaup stefnanda á hlut í allsherjarskuldabréfi skoðist, samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnar, ekki sem greiðsla á eigin skuld við seljanda. Stefnandi hafi keypt eign af þriðja aðila utan skuldasambands og hafi haldið áfram á eigninni eftir kaupin. Hafi hann því þurft að grípa til sérstakra aðgerða til þess að fella skuldina niður. Enginn samruni réttinda og skyldna hafi því átt sér stað þegar stefnandi eignaðist hlutina í allsherjarskuldabréfinu. Til þess að um slíkan samruna réttinda og skyldna væri að ræða í tengslum við allsherjarskuldabréfið, hefði útgefandinn þurft að kaupa heildarkröfurnar samkvæmt allsherjarskuldabréfinu frá handhafanum, þ.e. Cede & Co., þar sem eini aðilinn, sem flokkast sem kröfuhafi stefnanda, sé handhafi bréfsins, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í dómi í máli réttarins nr. 398/2011. Þar hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að ekkert beint skuldarsamband væri milli útgefanda og hlutdeildareiganda í allsherjarskuldabréfi og að krafa um greiðslu samkvæmt allsherjarskuldabréfi væri ekki hefðbundin skuldabréfakrafa að íslenskum rétti. Dómar Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 162 og 163/2010 hafi ekkert fordæmisgildi þar sem þau hafi varðað annars konar hagsmuni, þ.e. hefðbundin endurkaup á skuldabréfi útgefanda að íslenskum rétti þar sem óumdeilt hafi verið að um beint skuldarsamband væri að ræða. Í þessu máli sé jafnframt ljóst að höfuðstóll hafi ekki verið lækkaður og þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna aðalstefnda, enda sé ljóst að viðskiptin fólu ekki í sér uppgreiðslu skuldar í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Aðalstefndi kveður dóma Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 162-163/2010 ekkert fordæmisgildi hafa í máli þessu, enda hafi þau mál varðað hefðbundin endurkaup á skuldabréfi útgefanda að íslenskum rétti, þar sem beint skuldarsamband var milli aðila. Viðskiptin hafi hins vegar ekki lotið að kaupum á hlut í allsherjarskuldabréfi, þar sem ekkert skuldarsamband er milli aðila. Þá hafi þau viðskipti átt undir íslenskan rétt en ekki erlendan.

Aðalstefndi mótmælir málsástæðu stefnanda um að aðalstefndi hafi notið sérmeðferðar á kostnað annarra kröfuhafa, enda sé aðalstefndi ekki kröfuhafi stefnanda. Þá brjóti framsal kröfuréttinda milli aðila ekki gegn jafnræði kröfuhafa ef það hefur ekki í för með sér niðurfellingu skuldar. Endurkaup útgefanda á hlutdeildum í allsherjarskuldabréfi séu ekki sambærileg ákvæðum sem heimili greiðslu skuldar fyrir gjalddaga, enda leiði endurkaup ekki sjálfkrafa til niðurfellingar skuldar né snúi þau að greiðslu til kröfuhafa stefnanda. Sé því ekki unnt að halda því fram að skuld hafi verið greidd í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Aðalstefndi byggir á því að rangt sé og ósannað, bæði samkvæmt íslenskum og erlendum rétti, að greiðslur hafi átt sér stað fyrir gjalddaga, enda hafi greiðslurnar ekki falið í sér niðurfellingu skuldar. Af þeim sökum verði því ekki haldið fram að greitt hafi verið fyrir gjalddaga.

Aðalstefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að umrædd viðskipti hafi virst venjuleg eftir atvikum. Nægilegt sé að viðskiptin virðist venjuleg, þótt svo sé ekki í reynd. Þá geti viðskiptin ekki talist óvenjuleg þar sem beinlíns sé gert ráð fyrir þeim í útgáfulýsingu stefnanda og fjárvörslusamningi. Þá bendir aðalstefndi á að í dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands sé, við mat á því hvort greiðsla hafi virst venjuleg eftir atvikum, litið til þess hvort upphæð skuldar hafi samsvarað upphæð greiðslu til kröfuhafa. Annars geti kröfuhafi ekki vitað eða mátt vita að um greiðslu skuldar fyrir gjalddaga hafi verið að ræða. Í tilviki aðila hafi kaupverð verið annað en upphæð útistandandi skuldar og því virtist greiðslan ekki hafa verið greiðsla á skuld. Þá hafi stefnandi átt að greiða þriðja aðila skuldir á gjalddaga samkvæmt útgáfulýsingunni. Greiðsla hefði ekki átt að berast beint til hlutdeildareigenda og því hafi aðalstefnda ekki getað grunað að um uppgreiðslu væri að ræða fyrir gjalddaga.

Málsatvik hafi verið venjuleg, enda hafi verið um að ræða frjáls viðskipti milli viljugs kaupanda og viljugs seljanda á markaðsvirði sem lokið hafi verið innan sama dags. Aðalstefndi hafi fengið þóknun fyrir að miðla viðskiptunum, sem hluta af mánaðarlegum greiðslum frá ICAP á seinni tímapunkti. Þá hafi kaupin verið lítill hluti af heildarhöfuðstólsfjárhæð umræddrar skuldabréfaútgáfu og lítill hluti bæði af endurkaupum stefnanda og af heildarveltu skuldabréfaviðskipta aðalstefnda. Aðalstefndi vísar til þess að endurkaup skuldaútgefanda séu algeng og oft arðbær viðskipti, enda hafi skilmálar allra helstu fjármálastofnana á Íslandi falið í sér skilmála í útgáfulýsingum um slík viðskipti. Kaup á eigin skuldum séu því algeng og venjuleg viðskipti og í tilviki aðila hafi markmiðið og tilgangurinn með kaupunum jafnframt verið venjulegur, þ.e. að stefnandi hagnaðist sjálfur.

Aðalstefndi bendir á að gögn málsins sýni að endurkaup útgefanda á eigin skuldum teljist eðlileg viðskipti og þá komi fram í skýrslu stefnanda með öðrum árshlutareikningi sínum 2008 að í endurkaupum hans á skuldum hafi falist góð tækifæri og að bankinn myndi halda slíkum viðskiptum áfram. Í skýrslu stefnanda frá því í september 2008 komi fram að stefnandi hafi kerfisbundið keypt aftur skuldir sínar og hyggist halda því áfram. Þá hafi kaupverðið í viðskiptunum gefið til kynna gjaldfærni og að málsaðila hafi ekki grunað að stefnandi kynni að vera ógjaldfær. Samkvæmt mati Hæstaréttar Íslands í dómum réttarins, sem snúist hafi um beitingu 134. gr. laga nr. 21/1991, hafi hættumerki vegna íslenska bankakerfisins ekki verið sýnileg fyrr en 29. september 2008. Að þessu leyti beri að miða við opinberar upplýsingar um gjaldfærni en hins vegar hafi bæði ársreikningar stefnanda og ársfjórðungsreikningar hans á tíma viðskiptanna staðfest gjaldfærni stefnanda. Reikningarnir hafi verið undirritaðir af endurskoðendum sem hafi haft yfirgripsmikla þekkingu á fjárhagsstöðu bankans. Aðalstefndi bendir einnig á að þegar viðskiptin hafi átt sér stað hafi verið almenn trú sérfræðinga og markaðsaðila að stærri fjármálafyrirtæki yrðu ekki látin fara í þrot. Auk þess hafi verð skuldabréfa og hlutabréfa gefið til kynna gjaldfærni sem og ýmsar skýrslur, lánshæfismöt og fleiri greiningargögn. Loks bendir stefndi á að skuldatryggingarálag bankanna á þeim tíma sem greiðslan fór fram hafi ekki verið með þeim hætti að það gæfi vísbendingu um ógjaldfærni stefnanda. Þá bendir aðalstefndi á að ekki verði felld á hann, sem venjulegan verðbréfamiðlara, ríkari rannsóknarskylda á gjaldfærni viðskiptamanna sinna en opinber gögn beri með sér. Því hafi aðalstefndi enga ástæðu haft til að ætla annað en að upplýsingar um gjaldfærni bankans væru réttar á þeim tíma sem samið var um viðskiptin. Viðskiptin hafi því verið venjuleg eftir atvikum og í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991.

Aðalstefndi bendir á að hann hafi aldrei móttekið kaupverðið og það hafi aldrei haft viðkomu á reikningi hans og séu staðhæfingar um annað rangar og ósannaðar. Engin gögn hafi verið lögð fram um að aðalstefndi hafi verið skráður eigandi hluta í allsherjarskuldabréfinu. Þá hafi ekkert skuldasamband verið milli aðalstefnda og stefnanda, engin skuld hafi verið felld niður og engin skuld hafi verið greidd fyrir gjalddaga. Því geti ákvæði 142. gr. laga nr. 21/1991 ekki átt við í málinu.

Verði talið að 134. gr. og 142. gr. laga nr. 21/1991 eigi við í máli þessu, byggir aðalstefndi á því að upphæð endurgreiðslukröfu stefnanda geti aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemur tjóni búsins vegna viðskiptanna. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna og engin orsakatengsl séu milli viðskiptanna og ætlaðs tjóns. Stefnandi hefði getað takmarkað tjón sitt og endurselt hlutina strax eftir kaupin á sambærilegu verði. Geti það ekki talist sök aðalstefnda þótt stefnandi hafi kosið að láta ógert að takmarka tjón sitt og eigi stefnandi því enga kröfu á hendur aðalstefnda.

Aðalstefndi kveðst ekki hafa notið hags af viðskiptunum í skilningi 142. gr. laga nr. 21/1991 og þá séu önnur skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins ekki uppfyllt. Þá sé ósanngjarnt að hann, sem milligöngumaður í hefðbundnum viðskiptum á fjármálamarkaði, beri áhættu af umræddum viðskiptum, enda hafi aðalstefndi verið í góðri trú og aðkoma hans verið í samræmi við reglur og góðar markaðsvenjur á slíkum markaði.

Aðalstefndi styður sýknukröfu sína jafnframt við sanngirnisreglu 145. gr. laga nr. 21/1991. Hann sé lítið verðbréfafyrirtæki með takmarkað starfsleyfi sem geri ekki ráð fyrir því að aðalstefndi verði aðili að viðskiptum fyrir eigin reikning og beri á þeim ábyrgð. Þá hafi aðalstefndi ekki fjárhagslegt bolmagn til að standa undir svo hárri greiðslu sem hér um ræðir. Yrði fallist á kröfu stefnanda yrði grafið undan verðbréfamiðlun eins og hún sé nú starfrækt um allan heim.

Þrautavarakrafa aðalstefnda um lækkun á kröfu stefnanda er byggð á sama rökstuðningi og hér að framan er rakinn.

Aðalstefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda með þeim rökum að erlendur réttur gildi um þá og að um túlkun og beitingu þeirra samninga, sem liggi til grundvallar viðskiptum aðila, beri að beita erlendum lögum. Vísar aðalstefndi að þessu leyti til ákvæða 3. og 12. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, og c-liðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga. Þá sé hvergi í lögum að finna heimild til greiðslu íslenskra dráttarvaxta af kröfu sem gerð sé í erlendri mynt. Loks mótmælir aðalstefndi upphafsdegi vaxta í stefnu og vísar til þess að hann geti aldrei miðast við fyrra tímamark en við dómsuppsögu í málinu, enda geti aðalstefndi samkvæmt framansögðu ekki vitað hvort stefnandi eigi kröfu á hendur honum fyrr en þá.

Málskostnaðarkröfu sína byggir aðalstefndi á ákvæðum 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

V

Sýknukrafa varastefnda byggist í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Engin viðskipti hafi átt sér stað á milli varastefnda og stefnanda, heldur hafi viðskiptin verið á milli aðalstefnda, Guy Butler Limited, og stefnanda. Vísar varastefndi til framlagðra gagna málsins, m.a. kaupnótna, sem beri með sér að aðalstefndi hafi verið viðskiptaaðili stefnanda og að stefnandi hafi greitt aðalstefnda kaupverðið vegna viðskiptanna. Aðkoma varastefnda að viðskiptunum, þ.e. kaupum stefnanda á tilteknum hagsmunum í allsherjarskuldabréfi útgefnu af honum sjálfum, hafi því engin verið. Í öðrum og alls óháðum viðskiptum hafði aðalstefndi keypt umrædda hagsmuni af varastefnda, svo sem sjá megi af sérstöku yfirliti um viðskipti aðalstefnda og varastefnda. Sjá megi af gögnum málsins að aðalstefndi hafi hagnast um 12.500 Bandaríkjadollara á viðskiptunum sem sýni að um hafi verið að ræða tvenn aðskilin viðskipti. Engu breyti þótt viðskiptin hafi átt sér stað sama dag, enda sé ekkert í íslenskum lögum sem mæli fyrir um að aðili þurfi að eiga verðmæti í einhvern ákveðinn tíma áður en hann geti aftur átt viðskipti með þau.

Varastefndi vísar til þess að framlögð dómskjöl beri glögglega með sér að hann hafi aldrei átt í þessum viðskiptum við stefnanda og að engar greiðslur hafi farið milli varastefnda og stefnanda vegna viðskipta með umrædda hagsmuni.

Jafnframt vísar varastefndi til þess að þegar aðalstefndi hafi keypt hagsmunina af varastefnda hafi viðskiptiin verið á svokölluðum „matched principal“-grundvelli. Í því felist að hvor aðili fyrir sig kaupi og selji framseljanlega fjármálagerninga fyrir eigin reikning. Almennt sé um það að ræða, að kaupandi kaupi hagsmuni í því skyni að uppfylla pöntun viðskiptavinar og hafi þannig, áður en hann kaupi, gert samkomulag við einhvern þriðja aðila um að sá muni síðan kaupa hagsmunina. Megi því ætla að aðalstefndi hafi, áður en hann keypti hagsmunina af varastefnda, verið búinn að gera samkomulag við stefnanda um að stefnandi myndi síðan kaupa þá af aðalstefnda, sem svo virðist af framlagðri kaupnótu hafa orðið raunin. Því hafi aðalstefndi átt í tvennum sjálfstæðum og óháðum viðskiptum fyrir eigin reikning. Annars vegar hafi verið um að ræða viðskipti, og þar með samningssamband, milli varastefnda og aðalstefnda þegar aðalstefndi keypti hagsmunina af varastefnda og hins vegar viðskipti aðalstefnda við stefnanda, og þar með samningssamband þeirra í milli, þegar aðalstefndi seldi stefnanda umrædda hagsmuni. Kaup aðalstefnda á hagsmununum af varastefnda hafi verið að fullu frágengin þegar aðalstefndi seldi stefnanda hagsmunina og því sé ljóst að ekki hafi verið um að ræða samningssamband, greiðslur eða samskipti milli varastefnda og stefnanda vegna umræddra hagsmuna og viðskipta með þá. Varastefndi geti því ekki átt aðild að riftunarmáli samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl.,og beri því að sýkna hann vegna aðildarskorts.

Fallist dómurinn ekki á framangreint, byggir varastefndi á því að ekkert skuldarsamband hafi verið milli varastefnda og stefnanda. Varastefndi hafi aldrei verið kröfuhafi stefnanda vegna hagsmuna þeirra, sem málið fjalli um, og stefnandi hafi þar af leiðandi ekki verið skuldari gagnvart varastefnda. Því geti varastefndi ekki átt aðild að riftunarmáli samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991. Riftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga komi eingöngu til álita gagnvart þeim sem fái greidda skuld fyrr en eðlilegt sé og hafi beinlínis hag af því.

Fallist dómurinn ekki á sýknu vegna aðildarskorts, byggir varastefndi sýknukröfu sína á því að ekki sé unnt að rifta kaupum stefnanda á hagsmunum, sem málið fjalli um, þar sem skilyrði riftunar séu ekki fyrir hendi. Varastefndi vísar til þess að samkvæmt 1. og 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, skuli um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunarinnar fara að íslenskum lögum þegar íslenskur dómstóll veiti lánastofnun heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamninga. Frá þessari reglu séu hins vegar ákveðin frávik og vísar hann jafnframt til ákvæða n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sem túlka beri með hliðsjón af 3. gr. laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, og til samræmis við ákvæði 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins nr. 2001/24/EB. Þetta hafi þá þýðingu að forsenda þess að riftun nái fram að ganga sé sú að skilyrði fyrir riftun á Íslandi og í New York-fylki séu uppfyllt. Varastefndi kveður ljóst að hvorki sé í málinu fullnægt skilyrðum erlendra né íslenskra gjaldþrotaskiptalaga.

Varastefndi byggir á því að skilyrðum 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftun sé ekki fullnægt þar sem ekki hafi verið um greiðslu skuldar að ræða, heldur kaup stefnanda á hagsmunum í allsherjarskuldabréfinu. Gera verði greinarmun á annars vegar greiðslu skuldar samkvæmt allsherjarskuldabréfinu á gjalddaga og fyrir gjalddaga, þ.e. innlausn, og hins vegar kaupum á hagsmunum í bréfinu. Í verðvikauka sé skýrt tekið fram að útgefandi, þ.e. stefnandi, hafi ekki rétt til að innkalla allsherjarskuldabréfið nema vegna skattalegra ástæðna. Hins vegar sé útgefanda heimilt að kaupa sjálfur hagsmuni í samræmi við ákvæði skilmála allsherjarskuldabréfsins sem veiti honum rétt til að eiga viðskipti með þá á eftirmarkaði. Gögn málsins sýni jafnframt að ekki hafi verið um að ræða uppgreiðslu allsherjarskuldabréfsins og afskráningu þess í samræmi við reglur skilmálanna um slíka afskráningu. Þá hafi þeir hagsmunir, sem stefnandi keypti í umræddum viðskiptum, einungis numið um það bil einu prósenti af heildarnafnverði allsherjarskuldabréfsins.

Því byggir varastefndi á því að stefnandi hafi keypt hagsmunina í samræmi við ákvæði allsherjarskuldabréfsins gegn staðgreiðslu og því sé ekki um að ræða greiðslu á skuld fyrir gjalddaga, þ.e. innlausn. Af kaupnótu megi ráða að viðskiptin séu markaðspöntun og að um sé að ræða staðfestingu á sölu aðalstefnda á tilteknum hagsmunum í viðkomandi allsherjarskuldabréfi. Greiðslan hafi verið greiðsla kaupverðs fyrir tiltekin verðmæti, þ.e. framseljanlegan fjármálagerning, en ekki greiðsla á skuld. Þegar af þeim sökum verði ákvæðum 134. gr. laga nr. 21/1991 ekki beitt um greiðsluna.

Varastefndi mótmælir sem rangri og ósannaðri fullyrðingu stefnanda í stefnu um að lög nr. 21/1991 víki til hliðar meginreglunni um samningsfrelsi aðila og þar með ákvæðum útgáfulýsingarinnar um framangreinda kaupheimild útgefanda. Riftunarreglur laganna geti ekki breytt venjulegum staðgreiðsluviðskiptum í skuldagreiðslur. Varastefndi mótmælir framlagðri íslenskri þýðingu á ákvæðum útgáfulýsingar og verðviðauka sem ónákvæmri og í sumum tilvikum rangri.

Þá bendir varastefndi á að hagsmunaeigendur séu ekki kröfuhafar stefnanda. Samkvæmt útgáfulýsingu sé allsherjarskuldabréfið gefið út til Cede & Co og sé það fyrirtæki, sem skráður eigandi og handhafi allsherjarskuldabréfsins, eini kröfuhafinn gagnvart stefnanda vegna allsherjarskuldabréfsins. Kaupendur hagsmuna í allsherjarskuldabréfi eignist því ekki kröfurétt á hendur útgefanda þess við kaup á hagsmunum og geti ekki krafið útgefandann um greiðslu á grundvelli hagsmunanna og útgefandi sé því ekki skuldari samkvæmt þeim. Varastefndi vísar til dóms Hæstaréttar Íslands frá 12. október 2011 í máli réttarins nr. 398/2011 þar sem niðurstaðan hafi verið sú að samkvæmt íslenskum kröfurétti væri eiginlegt kröfuréttarsamband milli útgefanda bréfs og sameiginlegs vörsluaðila þess þegar um væri að ræða allsherjarskuldabréf, þ.e. handhafa og eiganda allsherjarskuldabréfsins.

Varastefndi bendir á að stefnandi hafi ekki byggt á reglunni um samruna réttinda og skyldna. Komi slík málstæða til á síðari stigum sé henni mótmælt sem of seint fram kominni, auk þess sem sú meginregla geti ekki komið til álita þegar aðeins sé um að ræða kaup á hagsmunum í allsherjarskuldabréfi, enda séu skilmálar allsherjarskuldabréfsins skýrir um að lögskipti vegna bréfsins fari eftir lögum New York-fylkis. Því gildi lög þess fylkis um lögskiptin og 3. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, tryggi að fara skuli að lögum New York-fylkis en samkvæmt síðarnefndum lögum gildi umrædd meginregla ekki. Þótt fallist yrði á að mótbárur byggðar á téðri meginreglu kæmust að í málinu, vísar varastefndi til þess að skilyrði séu uppfyllt til þess að víkja frá reglunni og vísist í því tilliti til framangreindrar umfjöllunar um að ekkert skuldarsamband sé milli aðila. Þótt talið yrði að skuldarsamband væri milli aðila, mætti allt að einu víkja frá reglunni þar sem kaup útgefanda á eigin skuldabréfi feli ekki í sér óhjákvæmilegan samruna réttinda og skyldna þannig að kröfuréttindum ljúki.

Varastefndi byggir á því, að þótt fallist yrði á að um skuld hafi verið að ræða, sem greidd hafi verið fyrr en eðlilegt var, hafi greiðslan allt að einu virst venjuleg eftir atvikum. Vísar varastefndi í því tilliti til fjölda framlagðra gagna, sem sýni fram á að slík viðskipti hafi verið algeng á íslenskum jafnt sem erlendum markaði og fjárhagsstaða stefnanda hafi litið vel út í opinberum gögnum Því hafi varastefnda ekki verið eða mátt vera ljóst að fjárhagsleg staða stefnanda hafi verið bág á umræddum tíma og engin sönnunargögn liggi fyrir í málinu sem sýni fram á að svo hafi verið. Auk þessa heimili ákvæði í útgáfulýsingu stefnanda að kaupa hagsmuni í allsherjarskuldabréfi á eftirmarkaði en slíkt ákvæði sé til vitnis um að um venjubundin viðskipti sé að ræða. Þótt erfiðleikar hafi verið á alþjóðlegum fjármálamörkuðum, hafi ekki verið ástæða til að ætla að þeir sneru með einhverjum hætti sérstaklega að stefnanda, enda hafi opinber gögn ekki bent til þess, auk þess sem um alvanaleg viðskipti hafi verið að ræða. Verði því að líta svo á að umrædd greiðsla hafi virst venjuleg eftir atvikum í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 og þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna varastefnda af kröfum stefnanda.

Varastefndi byggir jafnframt á því að þótt skilyrði riftunar samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 verði talin vera fyrir hendi, beri að sýkna vegna tómlætis stefnanda. Umrædd viðskipti hafi átt sér stað í september 2008 en fyrst þremur og hálfu ári síðar hafi stefnandi haft samband við varastefnda og óskað upplýsinga um þau en mál þetta hafi ekki verið höfðað fyrr en í júní 2014, þ.e. tæpum fjórum árum eftir að viðskiptin fóru fram.

Hvað varðar kröfu stefnanda um endurgreiðslu samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 telur varastefndi að sýkna beri af slíkri kröfu, óháð því hvort umrædd viðskipti teljist riftanleg eður ei. Skilyrði endurgreiðslukröfu séu að sá, sem riftun beinist gegn, hafi haft hag af ráðstöfun sem sé rift og að þrotabú hafi orðið fyrir tjóni. Slík sönnun liggi ekki fyrir en sönnunarbyrði um það hvíli á stefnanda. Því sé hafnað sem röngu og ósönnuðu að varastefndi hafi hagnast með þeim hætti sem stefnandi haldi fram.

Fyrir liggi að kaupverð stefnanda af hagsmunum hafi verið yfir nafnvirði þeirra og því óljóst hvernig tjón hafi hlotist af sölu hagsmuna miðað við gengi á þeim tíma. Hagsmunir hafi hækkað eftir kaup stefnanda og því hafi stefnanda verið mögulegt að selja hagsmunina með hagnaði á eftirmarkaði. Þá hafi kaup stefnanda leitt til þess að hagsmunir hafi verið felldir niður, líkt og haldið sé fram af hálfu stefnanda, og verði að gera ráð fyrir því að skuldir stefnanda hafi lækkað sem nemi nafnvirði hagsmunanna, sem keyptir voru á undirverði. Tjón hafi því ekkert orðið

Til þrautavara krefst varastefndi lækkunar á kröfum stefnanda og sé byggt á því að tjón stefnanda nemi ekki undir neinum kringumstæðum umkrafinni fjárhæð. Ekkert liggi fyrir um hvernig stefnandi fór með hagsmunina eftir að hann keypti þá af aðalstefnda. Komi í ljós að stefnandi hafi nýtt sér hagsmunina með einhverjum þeim hætti sem telja megi stefnanda til tekna, beri að lækka stefnukröfuna sem því nemi. Auk þess hafi stefnanda borið að takmarka tjón sitt eftir almennum reglum og verði að leggja á stefnanda áhættuna og hallann af því að það var ekki gert.

Lækkunarkrafa styðjist jafnframt við 145. gr. laga nr. 21/1991, enda sé ósanngjarnt að gera kröfu um stefnufjárhæð málsins á hendur varastefnda. Fjögur ár séu frá því umrædd viðskipti hafi átt sér stað og ekki sé hægt að gera þá kröfu að varastefndi hafi á einhverjum tímapunkti mátt ætla að verið væri að greiða skuld og með því hygla einum kröfuhafa umfram aðra.

Kröfum um vexti sé sérstaklega mótmælt enda andsætt lögum nr. 38/2001 að krefjast íslenskra dráttarvaxta af stefnukröfu í erlendri mynt. Þá sé upphafstíma dráttarvaxta mótmælt enda engin efni til að krefjast dráttarvaxta frá fyrra tímamarki en dómsuppsögu þegar fyrst verði ljóst hvort stefnandi eigi kröfu á hendur varastefnda. Fyrr geti ekki verið um að ræða vanefndir á greiðslu sem réttlæti dráttarvexti.

Krafa varastefnda um málskostnað úr hendi stefnanda byggist á 129.-130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Jafnframt kveður varastefndi að við ákvörðun málskostnaðar beri að líta til þess að málshöfðun stefnanda á hendur honum hafi verið tilhæfulaus. Að öðru leyti er byggt á lögum nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, lögum nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, lögum nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, lögum nr. 62/1994, um mannréttindasáttmála Evrópu, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, auk almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Þá er jafnframt byggt á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/25/EB frá 4. apríl 2001 um endurskipulagningu og slit lánastofnanna, sem og lögum New York-ríkis og bandarískum gjaldþrotaskiptalögum.

VI

Eins og áður er rakið fékk stefnandi hinn 27. mars 2006 skráða útgáfulýsingu vegna 10.000.000.000 Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu til meðallangs tíma. Hinn 27. september 2007 gaf stefnandi út verðviðauka vegna skuldabréfa að nafnverði 1.000.000.000 Bandaríkjadollara, 1.500.000.000 Bandaríkjadollara og 500.000.000 Bandaríkjadollara í tengslum við fyrrnefnda útboðslýsingu vegna 10.000.000.000 Bandaríkjadollara skuldabréfaútgáfu. Meðal skuldabréfaútgáfa (skuldabréfaflokka) þessa verðviðauka var útgáfa sem fékk ISIN-númerið US48632FAB76. Samkvæmt ákvæðum í verðviðauka skuldabréfaútgáfunnar var gjalddagi skuldabréfa í þessum flokki 4. október 2016.

Í tengslum við skuldabréfaútgáfuna gerði stefnandi auk þess samning við Deutsche Bank Trust Company Americas um að hann yrði fjárvörsluaðili í viðskiptunum.

Ekki er í máli þessu tölulegur ágreiningur og þá eru atvik við gerð framangreindra skjala óumdeild. Hér á eftir verður tekin afstaða til málsástæðna aðila í tölusettum köflum.

1. Aðild

Í framlagðri kaupnótu kemur fram að aðalstefndi hafi selt þá hagsmuni sem mál þetta lýtur að og byggir stefnandi kröfu sína á hendur aðalstefnda á efni kaupnótunnar. Aðalstefndi byggir hins vegar á því að hann hafi einungis verið miðlari í umræddum viðskiptum og hafi einungis fengið greidda þóknun frá þriðja aðila, ICAP Securities, sem sé greiðslujöfnunarmiðlari sem viðskiptin hafi verið framkvæmd gegnum. Einungis mismunur kaup- og sölutilboðs hafi farið inn á reikning ICAP Securities hjá greiðslujöfnunarkerfinu Euroclear. Að öðru leyti hafi kaupverðsgreiðsla farið beint til seljanda, án viðkomu á reikningi ICAP Securities og þá hafi hún aldrei farið í heild eða að hluta inn á reikning aðalstefnda, þrátt fyrir efni kaupnótunnar. Aðalstefndi hafi því aldrei notið hagsbóta af umræddri greiðslu í skilningi 142. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Óumdeilt sé hins vegar að varastefndi hafi verið endanlegur móttakandi greiðslunnar. Aðalstefndi heldur því fram að hlutverk sitt í viðskiptunum hafi eingöngu falist í því að miðla saman viljugum aðilum til kaupanna og fyrir þá vinnu hafi verið greidd þóknun. Hugsanleg tímabundin millilending fjármuna á reikningi eða í bókhaldsfærslum aðalstefnda hafi því ekkert vægi að þessu leyti, enda hafi aðalstefndi einungis haft stöðu miðlara við viðskiptin en ekki stöðu kaupanda.

Stefnandi telur aðalstefnda réttan aðila að málinu með vísan til kaupnótunnar, auk þess sem aðalstefndi hafi sjálfur viðurkennt í samskiptum sínum við stefnanda í aðdraganda málsóknarinnar að hafa verið verið sá sem hagnaðist á viðskiptunum og aðili að þeim. Stefnandi byggir á því að samningssamband aðalstefnda og ICAP Securities sé honum óviðkomandi og að slíkt samningssamband komi aðalstefnda ekki undan riftunarreglum laga nr. 21/1991.

Sú skuldabréfaútgáfa sem um ræðir byggir sem fyrr greinir á áðurnefndri útboðslýsingu (e. Offering Circular), verðviðauka (e. Pricing Supplement), og á fjárvörslusamningi stefnanda við Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA). Á grundvelli skilmálana gaf stefnandi út allsherjarskuldabréf með ISIN-númerið US48632FAB76 og voru hinir umdeildu hagsmunir í því allsherjarskuldabréfi sem deila aðila snýst um.

Samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnar var allsherjarskuldabréfið við útgáfu þess afhent „The Depository Trust Company“ og skráð á nafn Cede & Co. sem þar með varð handhafi og eigandi allsherjarskuldabréfsins. Eftir afhendingu allsherjarskuldabréfsins til Cede & Co., voru þeir sem útgáfulýsingin tilgreindi sem sölu- eða áskriftaraðila hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu skráðir fyrir viðkomandi hagsmunum. Af verðviðaukanum verður ráðið að Citigroup Global Market Inc., Credit Suisse Securities (USA), L.L.C, Lehman Brothers, Inc., og Merill Lynch, P-x-x, Fenner & Smith, Inc. voru skráð fyrir hagsmunum í allsherjarskuldabréfinu. Þessir áskriftaraðilar sáu svo um áframhaldandi sölu hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu á eftirmarkaði þar sem hagsmunirnir gengu kaupum og sölum milli fjárfesta. Viðskiptin á eftirmarkaði fóru fram með þeim hætti að aðeins var sýslað með hagsmunina í allsherjarskuldabréfinu og þannig voru það aðeins hagsmunirnir sem slíkir sem gengu kaupum og sölum á eftirmarkaði. Allsherjarskuldabréfin sjálf eru þannig ávallt í vörslu handhafa og eiganda þeirra, þ.e. Cede & Co.

Gera þarf greinarmun annars vegar á allsherjarskuldabréfinu og hins vegar á þeim hagsmunum sem rúmast innan þess ramma. Uppbygging allsherjarskuldabréfaútgáfunnar var með þeim hætti að stigskipt vörslukerfi hélt utan um rafrænar skráningar hvers þátttakanda skuldabréfaútgáfunnar, án þess að tekin væri ábyrgð á skráðum eignarhlut hvers eiganda fyrir sig, enda kom DBTCA fram sem svokallaður forgangsvörsluaðili (e. Senior Trustee). Sem slíkur kom DBTCA fram, samkvæmt vörslusamningi, sem umsjónaraðili greiðslna (e. Paying Agent). Um rafræna eignaskráningu er sérstaklega fjallað þar sem útskýrt er nánar hlutverk forgangsvörsluaðila með þeim hætti að DBTCA áskapi þátttakendum í allsherjarskuldabréfaútgáfunni rafrænt skráningarkerfi þar sem hverjum sem vill gefst færi á að kaupa hagsmuni í allsherjarskuldabréfaútgáfu en við slík kaup séu verðbréf almennt skráð í nafni Cede & Co., nema annað sé tekið fram. Hinir beinu þátttakendur í allsherjarskuldabréfaútgáfunni, þ.e. kaupendur, séu verðbréfamiðlarar, bankar, vörslufyrirtæki, greiðslujöfnunarfyrirtæki og ákveðnar aðrar stofnanir. Þá séu það þessir þátttakendur sem beri ábyrgð á því að halda utan um eignarhlutdeildir sínar fyrir hönd viðskiptavina sinna.

Miðað við framangreint fór endurgreiðsla á grundvelli allsherjarskuldabréfs fram með þeim hætti að skuldari allsherjarskuldabréfsins, þ.e. stefnandi, greiddi kröfuhafanum, handhafa og eiganda allsherjarskuldabréfsins, þ.e. Cede & Co., höfuðstólinn og áfallna vexti. Fjársýsluaðilinn fyrir hönd Cede & Co. kom greiðslunum áfram til sölu- og áskriftaraðilanna sem komu greiðslunum áfram til viðsemjanda og þannig gengu greiðslurnar að endingu til eiganda hagsmunanna í allsherjarskuldabréfinu.

Sem fyrr greinir eru verðviðaukar gefnir út á grundvelli útboðsyfirlýsingar og flyst eignarétturinn raunar aldrei yfir til fjárvörsluaðila, heldur til sölu- og áskriftaraðila hagsmunanna í allsherjarskuldabréfinu og þaðan til kaupenda, t.d. greiðslujöfnunarfyrirtækja. Miðað við kaupnótu, sem liggur fyrir í málinu, virðist sem aðalstefndi hafi verið sá aðili sem skráður var fyrir hagsmununum. Hins vegar hefur ekki verið sýnt fram á að umrædd greiðsla hafi farið inn á reikning í eigu aðalstefnda. Fyrir liggur yfirlit bankareiknings aðalstefnda á þeim tíma þegar umrædd greiðsla barst en samkvæmt því barst engin greiðsla frá stefnanda til aðalstefnda.

Af gögnum málsins verður ekki ráðið að aðalstefndi hafi greitt fyrir hina keyptu hlutdeild með eigin fjármunum en fyrir liggur að hlutdeildin var afhent á sama tíma og greiðsla barst. Þá verður ekki annað séð en að þóknun sú, sem aðalstefndi þáði vegna viðskiptanna, hafi verið með þeim hætti að samrýmist fullyrðingum aðalstefnda um að hún hafi verið þóknun fyrir verðbréfamiðlun. Af gögnum málsins þykir því hvorki leitt í ljós að umrædd viðskipti hafi farið fram fyrir reikning aðalstefnda né að hann hafi haft þann fjárhagslega hagnað sem af viðskiptunum leiddi og telst það ósannað. Það er því niðurstaða dómsins að aðalstefndi hafi komið fram sem miðlari í þeim viðskiptum, sem stefnandi krefst riftunar á, og telst aðalstefndi því ekki réttur aðili að máli þessu. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna aðalstefnda, Guy Butler Limited, af dómkröfum stefnanda vegna aðildarskorts með vísan til ákvæða 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Stefnandi byggir kröfu sína á hendur varastefnda, Stichting Shell Pensioenfonds, á því að varastefndi hafi verið rétthafi gagnvart stefnanda á umræddri skuldabréfaútgáfu og að varastefndi hafi fengið greiðslu á kröfu sinni samkvæmt útgáfunni með þeirri greiðslu sem krafist sé riftunar á. Byggist krafa stefnanda á hendur varastefnda á sömu málavöxtum, málsástæðum og lagarökum og krafa stefnanda á hendur aðalstefnda.

Varastefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti þar sem engin viðskipti hafi átt sér stað á milli hans og stefnanda, heldur hafi viðskiptin verið á milli aðalstefnda og stefnanda, sbr. framlagða kaupnótu, og ljóst sé af gögnum að aðalstefndi hafi verið viðskiptaaðili stefnanda og stefnandi hafi því greitt aðalstefnda kaupverð vegna viðskiptanna. Aðkoma varastefnda að viðskiptunum, þ.e. kaupum stefnanda á tilteknum hagsmunum í allsherjarskuldabréfi útgefnu af honum sjálfum, hafi því engin verið. Í öðrum og alls óháðum viðskiptum hafði aðalstefndi keypt umrædda hagsmuni af varastefnda, svo sem sjá megi af sérstöku yfirliti um viðskipti aðalstefnda og varastefnda og hafi aðalstefndi hagnast um 12.500 Bandaríkjadollara á viðskiptunum. Varastefndi vísar til þess að framlögð dómskjöl beri glögglega með sér að hann hafi aldrei átt í þessum viðskiptum við stefnanda og að engar greiðslur hafi farið milli varastefnda og stefnanda vegna viðskipta með umrædda hagsmuni. Því hafi aðalstefndi átt í tvennum sjálfsæðum og óháðum viðskiptum fyrir eigin reikning. Annars vegar hafi verið um að ræða viðskipti, og þar með samningssamband, milli varastefnda og aðalstefnda þegar aðalstefndi keypti hagsmunina af varastefnda og hins vegar viðskipti aðalstefnda við stefnanda, og þar með samningssamband þeirra í milli, þegar aðalstefndi seldi stefnanda umrædda hagsmuni.

Í málinu liggur fyrir kvittun (e. Eurobond Dealing Ticket) sem óumdeilt virðist að sé vegna viðskipta með umræddar hlutdeildir í allsherjarskuldabréfi því, sem hér um ræðir. Þar kemur fram að seljandi sé Shell AM a/c SSPF en kaupandi sé Kaupthing Ice. Virðist óumdeilt að með SSPF sé átt við varastefnda. Samkvæmt framlögðu bréfi Shell Asset Management Company BV til stefnanda, dagsettu 6. júní 2012, seldi varastefndi hluti í skuldabréfaútgáfu með ISIN-númeri US48632FAB76 fyrir 3.754.895,83 Bandaríkjadollara hinn 19. ágúst 2008, svo sem jafnframt kemur fram í greinargerð varastefnda. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um aðild aðalstefnda og um eignarrétt að hlutdeildunum er ljóst að í skilningi útgáfulýsingarinnar var varastefndi eigandi umræddrar hlutdeildar.

Við túlkun 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., er tímamark riftanlegrar ráðstöfunar miðað við greiðsluna sjálfa og er það því afhending fjármuna sem ræður úrslitum um hvenær greiðsla á sér stað. Þá er ljóst af framangreindu að varastefndi naut hags af umræddri ráðstöfun. Í ljósi alls framangreinds verður ekki fallist á sjónarmið varastefnda sem lúta að því að um hafi verið að ræða tvenn óháð viðskipti sem leiði til sýknu vegna aðildarskorts. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að málsókn stefnanda sé réttilega beint að varastefnda, Stichting Shell Pensioenfonds.

2. Skilyrði riftunar samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991

Stefnandi krefst riftunar á umræddum greiðslum á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991. Ákvæði þetta gildir við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 er í XX. kafla laganna sem fjallar um riftun ráðstafana til þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða ef greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst eðlileg eftir atvikum. Stefnandi byggir á því að greiðslurnar sem krafist er riftunar á hafi falið í sér greiðslu á skuld sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var.

Frestdagur við slitin var 15. nóvember 2008 og greiðslan var innt af hendi 22. ágúst 2008. Því er ljóst að greiðslan átti sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt sé að líta svo á að með greiðslunni hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svo er, hvort hún hafi virst venjuleg eftir atvikum.

Stefnandi var skuldari samkvæmt umræddu allsherjarskuldabréfi sem umræddir hlutir tilheyrðu. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 eiga einungis við þegar skuld er greidd. Þegar litið er til þess, sem rakið hefur verið, þykir ljóst að stefnandi var í skuld á grundvelli fyrrgreindra skuldabréfa þegar greiðslan var innt af hendi. Við þær aðstæður sem hér eru uppi þykir ekki skipta máli við túlkun 134. gr. laga nr. 21/1991 þótt milligönguaðili hafi einn átt rétt á því að hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfanna á hendur stefnanda í þágu eigenda kröfuréttindanna. Ekki verður fallist á það með stefnanda, að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011, eða í síðari dómum réttarins um hliðstæð efni, sýni að raunverulegir eigendur að hlutum í allsherjarskuldabréfi eigi ekki kröfurétt samkvæmt þeim.

Kemur næst til skoðunar hvort greiðslan, sem stefnandi innti af hendi, geti talist greiðsla á skuld í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 sem hafi farið fram fyrr en eðlilegt var. Ekki hefur verið talið að skýra ætti ákvæðið svo þröngt að það taki einungis til greiðslna sem fela með skýrum hætti í sér efndir á skuldbindingum skuldarans. Í dómum Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 162 og 163/2010, sem í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013, hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla vegna kaupa útgefanda á kröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum feli í sér greiðslu skuldar í þessari merkingu, enda falli krafa þá niður samkvæmt meginreglu kröfuréttar þar eð réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á það jafnvel við þótt greiðslan sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun á skuldbindingu útgefandans.

Í því máli sem hér er til úrlausnar liggur fyrir að samkvæmt skýrum skilmálum útgáfulýsingarinnar giltu lög New York-ríkis um viðskipti með hlutdeild í allsherjarskuldabréfum sem gefin voru út á þeim grundvelli. Í útgáfulýsingunni voru jafnframt ákvæði sem tóku til endurkaupa stefnanda á hlutum í allsherjarskuldabréfunum. Inntak ákvæðanna er að keypt skuldabréf sé heimilt að eiga, endurútgefa, endurselja eða að vali útgefanda, afhenda hvaða umsjónaraðila greiðslna sem er til niðurfellingar. Útgáfulýsing var þannig úr garði gerð að sérstakra aðgerða var þörf, með atbeina milligönguaðila eða umsjónaraðila greiðslna (e. Paying Agent), til þess að fella niður skuld. Slík ákvæði væru merkingarlaus ef litið yrði svo á að skuldin félli sjálfkrafa niður við endurkaup.

Við túlkun útgáfulýsingarinnar verður að taka mið af bandarískri löggjöf og þegar litið er til þeirra gagna, sem lögð hafa verið fram um efni hennar, verður ráðið að þar gildi ekki afdráttarlaus regla um að kröfuréttindi á grundvelli skuldabréfa falli niður við það að réttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi.

Það er mat dómsins að af útgáfulýsingunni megi ráða að útgefandi allsherjarskuldabréfs teljist eigandi þeirrar hlutdeildar í bréfinu, sem hann aflar á frjálsum markaði, og eigi að njóta réttinda samkvæmt því ef hann lætur hjá líða að fara fram á það við vörsluaðila allsherjarskuldabréfsins að skuldbinding hans samkvæmt því verði lækkuð sem nemur nafnvirði hlutdeildarinnar. Slík beiðni hefði því verið nauðsynleg til þess að endurkaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfinu gengi til lækkunar á skuld hans. Að íslenskum rétti er ekkert því til fyrirstöðu að skuldari skuldbindi sig á þann veg að vikið sé frá meginreglum kröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldna en það virðist stefnandi hafa gert með útgáfulýsingunni.

Með hliðsjón af framangreindu liggur ekki fyrir að endurkaup stefnanda á umræddum hlutum hafi gengið til lækkunar á skuldbindingum hans samkvæmt skuldabréfunum. Engu breytir þótt stefnandi hafi sjálfur fært kaupin þannig til bókar í reikningum sínum að skuldbindingar hans lækkuðu sem þessu nemur. Því liggur ekki fyrir að greiðslan, sem stefnandi innti af hendi til varastefnda sem endurgjald fyrir hlutina, hafi falið í sér greiðslu skuldar fyrr en eðlilegt var þannig að ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 geti átt við.

Þá er það mat dómsins að af hálfu beggja stefndu hafi verið færð fyrir því viðhlítandi rök að greiðslurnar hafi virst venjulegar eftir atvikum þannig að stefnanda sé ekki unnt að bera 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig. Í skilmálum framangreindrar útgáfulýsingar vegna skuldabréfaútgáfunnar var gert ráð fyrir því að stefnandi gæti keypt hlutdeildirnar á frjálsum markaði, m.a. í því skyni að lækka skuldbindingar sínar. Gáfu kaup stefnanda honum því færi á að lækka skuldir og bókfæra muninn á endurkaupsverði og nafnverði sem hagnað og verður að ætla að þess vegna hafi bankinn talið endurkaupin vera sér hagstæð og m.a. haft í för með sér lækkun skuldatryggingarálags hans. Kaupin virðast hafa verið liður í almennri stefnu bankans um endurkaup á eigin skuldum sem telja verður að hafi byggt á viðskiptalegum forsendum. Þá liggur fyrir í málinu nokkur fjöldi gagna sem sýna fram á að á þeim tíma sem framangreind ráðstöfun átti sér stað, hafi verið alvanalegt af hálfu fjármálastofnana að kaupa skuldabréf af sjálfum sér í þeim tilgangi að lækka skuldir. Í þessu ljósi geta umrædd endurkaup stefnanda ekki talist óvenjuleg, auk þess sem ekkert er komið fram sem leiðir líkur að því að umrædd viðskipti hafi grundvallast á öðru en markaðslegum sjónarmiðum og með viðskiptahagsmuni bankans að leiðarljósi.

Af gögnum málsins verður ráðið að endurkaup á eigin skuldum hafi tíðkast hjá bankanum á árunum 2005 til 2008 en þau fóru vaxandi milli ára og voru mest á árinu 2008. Þótt líklegt megi telja að aukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á því ári megi rekja til versnandi fjárhagsstöðu hans, er það niðurstaða dómsins að því verði ekki slegið föstu að stefndu eða aðrir aðilar, sem stunduðu slík viðskipti á alþjóðlegum mörkuðum, hafi á þessum tíma mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrot stefnanda væri yfirvofandi. Framlögð gögn um stöðu stefnanda á þessum tíma breyta ekki þeirri niðurstöðu, enda eru þau ekki að öllu leyti á sama veg.

Með vísan til framangreinds og þar sem umrædd viðskipti verða ekki með óyggjandi hætti tengd þeirri staðreynd að stefnandi varð skömmu síðar ógjaldfær, er það niðurstaða dómsins að ekki liggi fyrir að með þeim viðskiptum, sem mál þetta lýtur að, hafi verið vikið svo frá því sem venjulegt geti talist í rekstri viðskiptabanka að þau hafi ekki virst venjuleg eftir atvikum.

Af framangreindu leiðir að hafna verður riftunarkröfum stefnanda á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Er það því niðurstaða dómsins að þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna varastefnda, Stichting Shell Pensioenfonds, af öllum kröfum stefnanda. Í þessu ljósi eru ekki efni til að fjalla um aðrar málsástæður stefndu í málinu.

Að fenginni þessari niðurstöðu og með vísan til meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða báðum stefndu málskostnað. Í ljósi alls framangreinds er ekki fallist á það með varastefnda að við ákvörðun málskostnaðar verði litið til þess að málshöfðun stefnanda á hendur honum hafi verið tilhæfulaus. Þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 5.000.000 króna til handa hvorum stefnda fyrir sig.

A-kvk-nf E-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Aðalstefndi, Guy Butler Limited, og varastefndi, Stichting Shell Pensioenfonds, eru sýknir af kröfum stefnanda, Kaupþings hf.

Stefnandi greiði aðalstefnda 5.000.000 króna í málskostnað.

Stefnandi greiði varastefnda 5.000.000 króna í málskostnað.

A-kvk-nf E-kvk-nf (sign.)

--------------------- --------------------- ----------------------

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómi Reykjavík 15. júlí 2016.

Gjald 3000 kr. Greitt.