E-221/2012

Mál þetta er höfðað 2. júlí 2012 og dómtekið 30. nóvember sl. Stefnandi er J-kk-nf H. J-kk-nf, Stóra-Dal, Eyjafjarðarsveit.

Stefnt er K-kvk-þgf F. S-kvk-þgf, Völlum, Eyjafjarðarsveit, íslenska ríkinu, H-kvk-þgf S. S-kvk-þgf, Skessugili 6, Akureyri fyrir hönd dánarbús J-kvk-ef S-kvk-ef, H-kk-þgf K-kk-þgf, Klettagerði 2, Akureyri, H-kk-þgf H-kk-þgf, Ásabyggð 2, Akureyri og K-kvk-þgf Þ-kvk-þgf K-kvk-þgf, Ásabyggð 2, Akureyri.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að staðfest verði með dómi að landamerki jarðarinnar Stóra-Dals í Eyjafjarðarsveit gagnvart jörðunum Völlum, Saurbæ og Strjúgsá séu eftirfarandi: Úr punkti í miðjum árfarvegi Djúpadalsár þar sem hún rennur undir syðri Langhól (hnit: austur 533741.1, norður 550577.3), síðan beina stefnu þaðan undir nyrðri Langhól í punkt í miðju Gerðahólagili, sem liggur í norðaustur fyrir neðan hlykk sem var á Djúpadalsá áður en áin var virkjuð (hnit: austur 534863.8., norður 551561.0).

Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu óskipt úr hendi stefndu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

Af hálfu allra stefndu er krafist sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar.

Gengið var á vettvang.

I

Stefnandi er eigandi jarðarinnar Stóra-Dals í Eyjafjarðarsveit. Jörðina Velli á stefnda K-kvk-nf F. S-kvk-nf, stefndi íslenska ríkið á jörðina Saurbæ, þ.m.t. Varmhaga, sem er úthagi vestan í Saurbæjarfjalli í Eyjafjarðarsveit, stefndu dánarbú. J-kvk-nf S-kvk-þf og H-kk-nf K-kk-nf eiga eyðijörðina Strjúgsá og stefndu H-kk-nf og K-kvk-nf Þ-kvk-nf eiga tólf hektara lands austan Djúpadalsár sem eigandi V-kk-ef seldi þeim með afsali dagsettu 20. ágúst 2009. Eru austurlandamerki Stóra-Dals talin liggja að merkjum jarðanna Strjúgsár, Saurbæjar, þ.e. fyrrnefndum Varmhaga og Valla.

Í merkjalýsingu fyrir Stóra-Dal frá 23. desember 1921 segir að að sunnan ráði Brandabúðardalsá merkjum allt það, er Brandabúðardalur nær, en þar ofan frá séu merkin niður úr gljúfrinu til Djúpadalsár, beina stefnu á fornar beitarhúsatóftir í Strjúgsárlandi. Út þaðan liggi merkin eftir Djúpadalsá undir Langhólum og þaðan beina stefnu í Gerðahólagilið. Þetta bréf var undirritað af eiganda Stóra-Dals, Saurbæjar og Strjúgsár, en virðist ekki hafa verið samþykkt af eiganda V-kk-ef. Þessari merkjalýsingu var þinglýst 20. júní 1922. Til er eldri merkjalýsing fyrir Stóra-Dal dagsett 19. maí 1890 og er hún samhljóða þar sem segir „út þaðan liggja merkin eftir Djúpadalsá undir Langhólum og þaðan beina stefnu í Gerðahólagilið.“

Í merkjalýsingu fyrir Velli dagsettri 12. maí 1890 er ritað: „Frá Borgarrétt ganga merkin í beina línu suðvestur í stóran stein, sem er á hóli, skammt frá Hálsstekk hinum gamla. Frá steini þessum eru merkin í beina línu suður að Varmhaga og að lokum þaðan í vestur að Reiðhól og síðan þaðan niður að Djúpadalsá. Eftir það ræður Djúpadalsáin merkjum að vestanverðu.“ [...] „...merki Varmhaga eru að utanverðu Vallaland [...] Að sunnanverðu ganga merkin frá Laughól beina línu í vestur að Djúpadalsá. Að vestan takmarkast Varmhagi af Djúpadalsá.“ Er þetta bréf samþykkt vegna Valla og Saurbæjar vegna Varmhagans en virðist ekki vera samþykkt af eiganda Stóra-Dals. Þessu bréfi var þinglýst 20. maí 1890.

Í merkjalýsingu fyrir Saurbæ með tilheyrandi hjáleigum dagsettri 12. maí 1890 segir svo: „Auk þessa tilheyrir prestssetrinu Saurbæ svonefndur Varmhagi vestan í Saurbæjarfjalli. Eru merki hans að utanverðu bein lína úr stórum steini fyrir sunnan og vestan Hálsstekk hinn forna ofan á Reiðhól og þaðan til Djúpadalsár; þaðan ræður bein stefna úr gilkjaftinum fram í Djúpadalsá hjá Langhólum, svo ráða Laughólar að sunnan...“ Er þetta bréf undirritað vegna Saurbæjar og Djúpadals. Segir stefnandi þar vera átt við Stóra-Dal, en ekki virðist vera undirritun á þessu bréfi fyrir Velli. Þessu bréfi var þinglýst 20. maí 1890.

Nýtt landamerkjabréf var gert fyrir Saurbæ dagsett 6. júní 1922. Þar er ekki tekið fram að bréfið nái yfir hjáleigur og bréfið er hvorki undirritað vegna V-kk-ef né S-kk-ef. Þar eru vesturmerki Varmhagans ekkert mörkuð.

Þá segir í landamerkjabréfi fyrir kirkjujörðina Strjúgsá, dagsettu 12. maí 1890: „Ræður svo Djúpadalsá þaðan merkjum út á móts við ofangreinda Laughóla.“ Þetta bréf var ekki undirritað vegna S-kk-ef. Því var þinglýst 20. maí 1890.

Stefnandi eignaðist Stóra-Dal með tveimur afsölum, 10. maí 1972 og 3. júní 1977. Hann kveðst hafa ætlað að girða á merkjum austan Djúpadalsár sumarið 1990 og ætlað að leggja girðinguna frá ánni undir Langhólum með stefnu í Gerðahólagil þar sem það opnist neðan við hlykk í ánni í Gerðahólum. Segir stefnandi eiganda V-kk-ef hafa mótmælt girðingarstæðinu með vísun til landamerkjabréfs V-kk-ef og hafi stefnandi fallið frá áformum um að girða, án þess þó að fallast á sjónarmið eiganda V-kk-ef um merkin. Síðla árs 2004 hafi komið í ljós við samningaviðræður sem stefnandi hafi tekið þátt í vegna Djúpadalsvirkjunar 2, að Fallorka ehf. hefði þá þegar gert samning við eiganda jarðarinnar Valla um afnot lands austan Djúpadalsár. Hafi verið gerður fyrirvari í samningi stefnanda við Fallorku ehf. sumarið 2005, þar sem stefnandi hafi áskilið sér allan rétt gagnvart Fallorku ehf. ef síðar kæmi í ljós að viðkomandi landsvæði austan ár tilheyrði Stóra-Dal. Veturinn 2005 til 2006 hafi verið unnið að stíflugerð vegna þessarar virkjunar og hún tekin í notkun síðari hluta árs 2006.

Stefnandi tilkynnti sýslumanninum á Akureyri í febrúar 2006 að ágreiningur væri um landamerki Stóra-Dals og Valla austan Djúpadalsár og tók fram að hugsanlega snerti ágreiningurinn einnig Saurbæ vegna Varmhaga. Óskaði stefnandi eftir sáttaumleitunum með vísun til 6. gr. laga um landamerki o.fl. nr. 41/1919 með síðari breytingum. Sýslumaður fundaði með eigendum Stóra-Dals og V-kk-ef 2. nóvember 2006 og kom þar fram ágreiningur um merki jarðanna. Segir stefnandi að sýslumaður hafi ákveðið að boða til annars fundar og ákveðið að tilkynna íslenska ríkinu um ágreininginn, en ekki aðhafst meira til að ná fram sáttum. Lögmaður stefnanda hafi fengið bréf frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu dagsett 24. september 2010, þar sem sýslumanni hafi verið kynnt tillaga landfræðings að merkjalínu austan ár. Kveðst stefnandi ekki fallast á þá tillögu og ekki telja hana í samræmi við fyrirliggjandi gögn. Sé málshöfðun þessi því nauðsynleg. Málið sé auk annars höfðað gegn eigendum Strjúgsár til að gefa þeim kost á að gera grein fyrir sjónarmiðum sínum, enda sé hnitið undir syðri Langhól á merkjum jarðanna Stóra-Dals og Strjúgsár.

II

Stefnandi kveðst byggja á því að landamerki jarðanna við Djúpadalsá og austan árinnar séu ljós samkvæmt fyrirliggjandi landamerkjabréfum, sem séu nokkurn veginn efnislega samhljóða. Það sem virðist aðallega valda ágreiningi sé skilgreining á því hvar Gerðahólagil hefjist að sunnanverðu. Austurmerki Stóra-Dals í suðri á móts við Strjúgsá séu nokkuð ljós, þau fari eftir miðjum árfarvegi Djúpadalsár og liggi undir Langhólum (syðri og nyrðri Langhól) og þaðan beina stefnu í Gerðahólagil. Kveðst stefnandi telja að gil þetta stefni í norðaustur neðan við hlykk á ánni sem nú sé horfinn vegna virkjunarframkvæmda, en megi glögglega sjá á eldri loftmyndum. Stefnandi kveðst þessu til stuðnings vísa til landamerkjabréfs Stóra-Dals sem sé undirritað 23. desember 1921. Kveðst hann telja ljóst hvar viðkomandi kennileiti sé að finna en ágreiningur sé um það hvar Gerðahólagil hefjist.

Stefnandi kveðst ekki telja tækt að teknu tilliti til staðhátta að meta það svo að gilið hefjist þar sem bakkar árinnar fóru að hækka beggja vegna ofan við hlykkinn í Gerðahólum. Engu skipti þó bakkahæðin hafi náð fimm til tíu metrum að austan hin síðari ár, þar sem viðmið þetta við ákvörðun landamerkja hafi verið ógreinilegt og ekki getað talist glöggt kennileiti. Stefnandi kveðst telja að gera verði skýran mun á árfarvegi og árgili þegar landamerkjabréfin séu skýrð. Gefi gilið fyrir neðan hlykkina á ánni skýrasta stefnu, þótt ekki sé bein sjónhending þangað niður þegar staðið sé undir Langhólum. Auðvelt sé að setja niður viðmið sunnan gilsins til að fá stefnuna úr miðju gilinu. Stefnandi kveðst telja að merkjalína þessi taki mið af sífelldum færslum árinnar á eyrunum austast í landi Stóra-Dals og því hafi verið fundin varanleg kennileiti í þeim tilgangi að setja glögg landamerki. Stefnandi kveðst telja að árfarvegurinn ofan við hlykkinn geti ekki þjónað þessum tilgangi, enda hafi mátt búast við að hann breyttist í tímans rás. Öðru máli gegni um gilið fyrir neðan hlykkinn, sem sé miklu dýpra og að hluta klettagil, það sé varanlegt kennileiti óháð rofi Djúpadalsár. Þá kveðst stefnandi telja að kröfulína sín samræmist nokkuð línu sem er dregin í landamerkjabréfi fyrir Velli frá 12. maí 1890. Falli Reiðhóll nokkurn veginn inn í línuna, þótt hæsti punktur hans liggi svolítið austar í landinu. Merki orðið ,,niður“ ekki ,,vestur“ þarna, heldur niður Djúpadalinn sjálfan, þ.e. í þá átt sem áin renni. Þetta styðji einnig orðalagið „að lokum þaðan í vestur að Reiðhól“ en þar sé átt við að línan taki við þann punkt aðra stefnu sem endi í Djúpadalsá í Gerðahólagili, þ.e. fyrir neðan hlykkinn eins og áður sé tilgreint. Stefnandi kveðst ekki telja efni til að skýra merkjalínuna frá Reiðhól þannig að hún liggi að ánni fyrir ofan hlykkinn við Gerðahólana, enda engin skýr vísbending um stefnu í þá átt og telur hann órökrétt að skýra ,,niður“ að Djúpadalsá undan brekkunni eða eftir landinu án þess að afmarka stefnuna frekar svo sem með því að taka mið handan ár.

Í bréfi V-kk-ef sé skilgreining á Varmhaga að vestan þar sem segi að hann takmarkist af Djúpadalsá. Þetta sé hvorki í samræmi við Saurbæjarbréfið, sem hafi verið undirritað á sama tíma, né Stóra-Dalsbréfið sem hafi verið undirritað mörgum árum seinna, þ.e. 23. desember 1921 og samþykkt vegna Saurbæjar. Sé því mótmælt að vesturlína Varmhaga í fyrrgreindu landamerkjabréfi Valla verði lögð til grundvallar úrlausnar í máli þessu, enda eigi Vellir ekki beinna hagsmuna að gæta vegna þeirrar afmörkunar Varmhagans.

Stefnandi kveðst telja að í landamerkjabréfi Saurbæjar dagsettu 12. maí 1890 þar sem vesturlína Varmhagans sé afmörkuð gagnvart Stóra-Dal, sé samræmi við framangreinda kröfulínu stefnanda. Stefnandi kveðst telja að í þessari lýsingu sé skýrlega verið að vísa til gilsins neðan við hlykkinn, þegar litið sé til orðalagsins um að bein stefna ráði úr gilkjaftinum fram í Djúpadalsá hjá Langhólum. Kveðst stefnandi telja orðið ,,gilkjaftur“ benda eindregið á gilið fyrir neðan hlykkinn. Stefnandi kveðst telja að orðalagið ,,hjá Langhólum“ vísi til þess að línan sé skammt frá brekkurótum hólanna. Lýsingin sé í samræmi við orðalag í landamerkjabréfi Stóra-Dals dagsettu 23. desember1921, þar sé notað orðalagið ,,undir Langhólum“ eins og áður greini. Stefnandi kveðst telja orðalagið í báðum bréfunum benda til að merkin liggi mjög skammt vestan við báða Langhólana.

Í merkjabréfi Strjúgsár dagsettu 12. maí 1890 sé tilgreind merkjalína á móti Stóra-Dal eftir Djúpadalsá út á móts við Laughóla. Þetta samræmist merkjabréfi S-kk-ef, þ.e. að merkin fylgi ánni, en skurðpunkturinn virðist þó vera heldur ofar samkvæmt síðargreinda bréfinu þar sem línan sé tilgreind undir Langhólum en syðri Langhóllinn sé svolítið ofar í dalnum en Laughólarnir, þó ekki muni miklu.

Stefnandi kveðst telja rökrétt að miða við punkt sem sé u.þ.b. í miðjum farvegi árinnar við syðri Langhólinn þegar landfræðilegar aðstæður séu virtar, en þar sé áin ekki farin að breiða úr sér og renni þar í afmörkuðum farvegi. Einnig sé þess að geta að eigendur beggja jarðanna undirriti Stóra-Dalsbréfið sem sé auk þess töluvert yngra en Strjúgsárbréfið.

Stefnandi kveðst telja að fornar sagnir og jarðfræðileg ummerki bendi til að mikið jarðfall vestan úr Hvassafellsfjalli hafi stíflað varanlega árfarveg Djúpadalsár þar sem hann hafi legið að gilinu við Gerðahólana. Þar hafi áin ekki náð að grafa sig í gegn heldur runnið vestar og síðar myndað hlykkinn fyrir vestan gilið. Stefnandi kveðst telja að við ákvörðun austurmerkja Stóra-Dals hafi m.a. verið tekið mið af fornum farvegi Djúpadalsár sem hann telji hafa legið undir Langhólum í nokkuð beina stefnu í Gerðahólagil sem liggi í norðaustur eins og áður greinir.

Stefnandi kveðst telja að það hafi tíðkast í nágrenni Stóra-Dals og jafnvel víðar við gerð landamerkjabréfa að krefja ekki nágranna um samþykki þegar merkjalína milli jarða ráðist af mjög afmörkuðum árfarvegi. Kveðst stefnandi vísa til landamerkjabréfa Strjúgsár, Ytra-Dalsgerðis og Hvassafells í því sambandi, sem hafi verið undirrituð 12. maí 1890, 4. maí 1889 og 16. janúar 1883. Í þessum bréfum sé ekki leitað samþykkis eigenda jarða sem liggi handan ár, þegar mörk þeirra ráðist af Djúpadalsá. Eigandi Valla hafi ekki samþykkt landamerkjabréf fyrir Stóra-Dal og svo öfugt. Stefnandi kveðst byggja á því að mörk jarðanna Stóra-Dals og Valla hafi ekki legið saman nema í Gerðahólagili fyrir neðan hlykk, þar sem séu glögg merki samkvæmt ofangreindu.

Þá kveðst stefnandi telja að löggerningar stefndu K-kvk-ef F. S-kvk-ef sem stefndu H-kk-nf og K-kvk-nf Þ-kvk-nf leiði rétt sinn frá hafi ekki breytt landamerkjum á svæðinu með lögformlegum hætti. Kveðst stefnandi telja að þinglýst heimildarbréf stefndu H-kk-ef og K-kvk-ef Þ-kvk-ef veiti þeim ekki sjálfstæðan rétt gagnvart stefnanda varðandi landamerkjalínu.

Stefnandi kveðst byggja á meginreglum eignaréttar og vísar til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 með síðari breytingum, þá er vísað til 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 með síðari breytingum og laga um landamerki nr. 41/1919, einkum 1. til 4. gr., með síðari breytingum.

III

Stefndu dánarbú J-kvk-ef S-kvk-ef og H-kk-nf K-kk-nf byggja á því að landamerki Stóra-Dals og Strjúgsár séu um miðjan árfarveg Djúpadalsár, sbr. 3. gr. laga nr. 15/1923. Í landamerkjabréfi fyrir Strjúgsá segi að Djúpadalsá ráði merkjum á móts við Langhóla sem séu hólar austan árinnar. Í landamerkjabréfi fyrir Stóra-Dal segi að landamerki að sunnan séu Brandabúðará og eftir gljúfrum til Djúpadalsár og síðan liggi merkin eftir Djúpadalsá undir Langhólum. Þá segi í öðru landamerkjabréfi fyrir Stóra-Dal að merkin liggi eftir Djúpadalsá.

Þrátt fyrir að skýrt segi í landamerkjabréfunum að Djúpadalsá ráði landamerkjum kjósi stefnandi að að setja niður mælipunkt í landi Strjúgsár sem kröfur hans séu miðaðar við, þannig að hluti lands austan árinnar verði eign stefnanda, verði fallist á kröfur hans. Telji stefndu að þetta fái ekki staðist með hliðsjón af lýsingum í landamerkjabréfum. Sé með miklum ólíkindum að stefnandi krefjist þess að hluti af landi Strjúgsár komi í hans hlut á þeim eina grundvelli að hann velji að staðsetja mælipunkt á þeim stað sem raun beri vitni. Sé ómögulegt að sjá að annað geti skipt löndum en áin.

Landamerkjabréfið fyrir Strjúgsá sé ekki undirritað af eiganda Stóra-Dals og ekki sé ótvírætt að eldra landamerkjabréfið fyrir Stóra-Dal sé undirritað af eiganda Strjúgsár. Síðara landamerkjabréfið fyrir Stóra-Dal sé hins vegar undirritað af eigendum beggja jarðanna. Það verði því að líta svo á að í því felist samningur eigenda þessara tveggja jarða um landamerki. Geti stefnandi ekki fengið þessum samningi breytt með dómi eins og hann leggi málið fyrir. Sé samningurinn bindandi nema honum sé breytt með samkomulagi eða hann ógiltur með dómi. Sé ekki gerð krafa um ógildingu af hálfu stefnanda. Beri því að leggja samninginn til grundvallar. Þá kveðast stefndu telja að langsótt sé að túlka landamerkjabréf jarðanna þannig að landamerkin séu aðeins að hluta til miðuð við Djúpadalsá eins og ætla megi af kröfugerð stefnanda. Í ljósi staðhátta megi segja að Djúpadalsá sé eðlileg landamerki. Landamerki Strjúgsár og svokallaðs Varmhaga sem tilheyri Saurbæ liggi niður í Djúpadalsá um svokallaða Laughóla. Ef fallist yrði á kröfur stefnanda kæmi land í hans hlut sem sé austan árinnar. Af landamerkjabréfum fyrir Stóra-Dal verði ekki séð að jörðinni hafi tilheyrt land austan Djúpadalsár á þessu svæði. Það sé útilokað annað en að um það hefði verið getið því það verði að teljast mjög sérstakt eins og staðhættir séu, að áin hefði ekki átt að skipta löndum á milli bæja sitt hvoru megin árinnar. Í þessu sambandi megi benda á að í landamerkjabréfum sem lögð séu fram fyrir Stóra-Dal sé þess sérstaklega getið að land austan Djúpadalsár í Þverdal tilheyri Stóra-Dal.

Einkennandi sé fyrir landamerkjabréf sem fyrir liggi að það sé áin sem skipti löndum. Í landamerkjabréfum fyrir Stóra-Dal sé notað orðalagið ,,til Djúpadalsár“ um landamerki að sunnan. Síðan segi að út þaðan liggi merkin eftir Djúpadalsá undir Langhólum og þaðan í beina stefnu í Gerðahólagil. Telji stefndu að orðin ,,og þaðan“ verði að túlka þannig að það sé frá landamerkjum Varmhagans og Strjúgsár sem hugsanlegt sé að taka þessa beinu línu í Gerðahólagilið. Landamerkjabréfið að því er varði Strjúgsá feli ekki annað í sér en að það sé áin sem skipti löndum.

Í eldra Stóra-Dalsbréfinu segi að landamerkin liggi eftir Djúpadalsá. Í landamerkjabréfi Strjúgsár segi að Djúpadalsá ráði merkjum. Í landamerkjabréfi fyrir Saurbæ þar sem fjallað sé um landamerki svokallaðs Varmhaga segi að þá liggi merkin til Djúpadalsár. Í öðrum landamerkjabréfum sem lögð séu fram skipti áin í öllum tilvikum löndum þar sem land liggi að henni. Eðlileg skýring sé því að Djúpadalsá sé landamerki á milli Strjúgsár og Stóra-Dals. Verði samkvæmt þessu að túlka yngra landamerkjabréf Stóra-Dals eftir orðanna hljóðan þar sem segi að merkin liggi eftir ánni. Við þessa túlkun verði einnig að hafa í huga að það sé í öllum öðrum tilvikum þannig að áin afmarki lönd jarða í Djúpadal sem hafi á annað borð átt land að ánni.

Ef verði fallist á kröfur stefnanda eignist hann land austan árinnar sem engin stoð sé fyrir í landamerkjabréfum sem liggi frammi í málinu. Á þeim stað sem áin skipti löndum á milli Strjúgsár og Stóra-Dals sé hún stöðug í farvegi sínum sem hljóti að styrkja enn frekar þá málsástæðu stefndu að landamerki jarðanna séu í miðri ánni. Land sem stefnandi geri kröfu um að honum verði dæmdur eignarréttur að hafi aldrei verið nýtt af ábúendum Stóra-Dals og sé langsótt að hægt sé að svipta stefndu eignarrétti yfir landinu án þess að það byggist á skýrum heimildum, sem ekki sé til að dreifa í þessu máli.

IV

Stefndu K-kvk-nf F. S-kvk-nf, H-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf Þ-kvk-nf K-kvk-nf, byggja á því að landamerkjabréfin fyrir Stóra-Dal séu ekki undirrituð af eiganda V-kk-ef þannig að ekki sé hægt að líta á þau sem samning um landamerki jarðanna. Gagnvart Völlum séu landamerkjabréfin því ekki annað en einhliða yfirlýsing eiganda Stóra-Dals. Landamerkjabréf dagsett 19. maí 1890 lýsi merkjunum þannig að merkin séu í beina stefnu úr gljúfrum Brandabúðarár til Djúpadalsár og síðan segi að út þaðan liggi merkin um Djúpadalsá undir Langhólum og þaðan beina stefnu út í Gerðahólagilið. Sé yngra bréfið efnislega samhljóða þessu.

Stefndu kveða ekki rétt hjá stefnanda að ágreiningur sé um það eitt hvar Gerðahólagilið byrji og telja sig ekki bundin af lýsingu á landamerkjum sem komi fram í Stóra-Dalsbréfunum, hvað þá af þeim skilningi sem stefnandi leggi í lýsinguna. Telji þau að land V-kk-ef hafi frá öndverðu náð niður að Djúpadalsá. Segi í landamerkjabréfi V-kk-ef að frá Reiðhóli liggi merkin niður að Djúpadalsá og eftir það ráði Djúpadalsáin merkjum að vestanverðu. Ekki verði séð að neitt í landamerkjabréfum Stóra-Dals fari í bága við þessa lýsingu á vesturmerkjum Valla.

Land austan Djúpadalsár hafi alla tíð verið talið eign V-kk-ef og að svo miklu leyti sem land hafi verið nytjað þá hafi það verið nytjað frá Völlum en ekki Stóra-Dal. Sé langsótt að hægt sé að á grundvelli landamerkjabréfa Stóra-Dals að draga línu langt frá Djúpadalsá þannig að stór landræma sem nú sé reyndar farin undir uppistöðulón að verulegu leyti komi í hlut eiganda Stóra-Dals. Á uppdrætti með kröfulínu sé dregin lína sem afmarki það land sem stefnandi telji sig eiga. Telji stefndu langsótt að setja niður mælipunkt í landi Strjúgsár og draga þaðan beina línu í Gerðahólagilið. Segi ekkert um það í landamerkjabréfi fyrir Velli að mörk milli Stóra-Dals og Valla séu samkvæmt beinni línu í Gerðahólagilið. Segi þar aðeins að Djúpadalsá ráði merkjum að vestanverðu. Það samrýmist vel landamerkjabréfum sem liggi frammi í málinu, að Djúpadalsá skipti löndum, þar sem aðstæður á annað borð séu þannig. Megi líka benda á það að eitthvað meira þurfi að koma til svo unnt sé að viðurkenna að stefnandi eigi landræmu austan ár þegar ekki sé hægt að finna því neina stoð í landamerkjabréfum. Landamerkjabréf V-kk-ef og S-kk-ef séu ekki undirrituð af eigendum gagnaðila. Séu þau ekki bindandi fyrir aðila. Um sönnunargildi þeirra fari hins vegar eftir almennum reglum. Árið 2005 hafi verið gerðir samningar við stefndu K-kvk-þf og stefnanda um leigu lands sem hafi farið undir uppistöðulón virkjunar í Djúpadalsá og vatnsréttindi. Hafi stefnandi ekki gert athugasemdir við það að stefnda K-kvk-nf gerði samning við virkjunaraðilann um land sem hafi farið undir uppistöðulón. Sé land sem um ræðir nánast allt innan þeirrar línu sem afmarki dómkröfur stefnanda. Stefnda K-kvk-nf hafi einnig samið um afnot af vatnsréttindum sem hafi tilheyrt jörðinni. Hafi stefnandi undirritað sams konar samning, sem hafi tekið til lands vestan árinnar eingöngu án þess að gera nokkurn fyrirvara. Telji stefndu að það verði að líta til þess að langt sé um liðið síðan þessir samningar hafi verið gerðir og ef svo ólíklega færi að stefnandi yrði talinn eiga rétt til lands austan ár þá sé sá réttur fallinn niður fyrir tómlæti.

Stefndu segjast telja að viðmið stefnanda um hvar Gerðahólagil byrji sé mjög langsótt og mjög ósennilegt að við þann stað hafi verið miðað því hann sé ekki í sjónlínu frá Langhólum. Byrji gilið mun vestar að mati stefndu. Þau telji þó að landamerki jarðarinnar séu að vestan afmörkuð af Djúpadalsá, eins og segi skýrt í landamerkjabréfi.

Túlkun stefnanda á því hvað átt sé við með orðunum ,,niður að Djúpadalsá frá Reiðhól“ sé með nokkrum ólíkindum. Telji stefndu að túlka beri orðalagið eftir hljóðan þess og sé átt við beina línu frá Reiðhóli niður að Djúpadalsá. Sé það í samræmi við landið því það halli niður að ánni og varla hugsanlegt að átt sé við annað en beina línu úr Reiðhóli niður að ánni. Ekki sé minnst á Gerðahólagil í landamerkjabréfi V-kk-ef.

Þá byggja stefndu á því að samningur um landamerki komist ekki á nema hann sé undirritaður af eigendum þeirra jarða sem undirriti hann. Sé mælt fyrir um það í 2. gr. laga nr. 41/1919 hvernig gera eigi landamerkjabréf. Sé ljóst að þau bréf sem hér sé fjallað um hafi ekki verið gerð eins og lögin kveði á um og hefði því ekki átt að þinglýsa þeim. Það sem skipti meginmáli sé að landamerkjabréfin feli ekki í sér bindandi samning og verði því að meta sönnunargildi þeirra eftir almennum reglum.

Stefndu H-kk-nf og K-kvk-nf Þ-kvk-nf segjast hafa eignast tólf hektara lands og sumarhús samkvæmt kaupsamningi í ágúst 2009, sem hafi verið þinglýst í október 2009 án athugasemda. Viðsemjandi þeirra, A-kk-nf B-kk-nf, hafi verið þinglýstur eigandi landsins. Stefndu telja að stefnandi geti ekki unnið betri rétt til landsins af framangreindum ástæðum, sbr. 1. mgr. 33. gr. þinglýsingalaga. Hafi þau verið grandlaus um að ágreiningur væri uppi um eignarhald á landinu. Áður en því hafi verið skipt út hafi skipulagi verið breytt með tilheyrandi auglýsingum og stefnandi ekki gert athugasemd. Stofnskjali hafi verið þinglýst og síðan leigusamningi. Stefnandi virðist hafa byrjað ágreiningsmál sitt vegna landamerkja 17. febrúar 2006. Hafi hann ekki gert athugasemd við það að landinu væri skipt þó hann telji nú að hann sé eigandi að stærstum hluta þess. Geti ekki orðið niðurstaða málsins að þessi stefndu missi eignarrétt sinn að landinu. Landamerkjabréf sem stefnandi byggi eignarheimild sína á hafi ekki verið tæk til þinglýsingar á sínum tíma, því að á þau hafi skort samþykki eiganda V-kk-ef. Það verði því ekki byggt á því að stefnandi geti unnið rétt gagnvart stefndu H-kk-þgf og K-kvk-þgf Þ-kvk-þgf á grundvelli bréfanna.

V

Stefndi íslenska ríkið er eigandi jarðarinnar Saurbæjar og fylgir þeirri jörð landspildan Varmhagi austan Djúpadalsár. Stefndi hefur lagt fram uppdrátt S-kk-ef S-kk-ef landfræðings sem stefndi telur sýna rétta merkjalínu, sem byggi á því að farið verði eftir farvegi Djúpadalsár þannig að hún skipti löndum, enda samrýmist það landamerkjabréfum sem lögð hafi verið fram í málinu og almenn regla að á skipti löndum. Hvergi komi fram að landamerki nái langt upp á land eins og stefnandi byggi á. Sé kröfulínu hans mótmælt og geti engin rökrétt skýring réttlætt hana. Byggir stefndi á því að gilkjafturinn ráði, en hann eða sá viðmiðunarpunktur sem deilt sé um geti alls ekki verið á þeim stað sem stefnandi haldi fram. Sé hugmyndum stefnanda um það hvar gilið byrji mótmælt. Byrji gilið þar sem þrengi að ánni og farvegur verði stöðugur.

Stefndi vísar til meginreglna eignarréttar vegna samninga- og kröfuréttar og einnig til þinglýsingareglna að fornu og nýju. Þá vísar hann til laga nr. 41/1919 um landamerki og til jarðalaga nr. 81/2004, vatnalaga nr. 15/1923, landskiptalaga nr. 46/1941, til laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna.

VI

H-kvk-nf U-kvk-nf Á-kvk-nf eiginkona stefnanda, S-kk-nf S-kk-nf og G-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf gáfu skýrslur fyrir dómi.

Dómurinn tekur undir það með stefnanda að landamerki jarðanna beggja megin Djúpadalsár séu ljós samkvæmt fyrirliggjandi landamerkjabréfum, sem séu nokkurn veginn efnislega samhljóða.

Stefnandi telur að lýsing í landamerkjabréfi Valla á mörkum Varmhaga að vestan, þar sem segir að hann takmarkist af Djúpadalsá hvorki vera í samræmi við bréf Stóra-Dals, né Saurbæjar. Er það rétt, miðað við skilning stefnanda á lýsingu á merkjum í þeim bréfum, en túlkun stefndu, í þá veru að meginregla sé að ár ráði merkjum, í þessu tilviki Djúpadalsá, getur vel samrýmst lýsingu allra bréfanna, að gættum þeim atriðum sem hér verða rakin.

Í bréfi S-kk-ef frá 1921 segir að merkin liggi eftir Djúpadalsá undir Langhólum og þaðan beina stefnu í Gerðahólagilið. Dómurinn telur að stefnandi hnitsetji upphaf þessarar beinu línu að sunnan of ofarlega í ánni, þar sem staðsetning hans samkvæmt kröfugerð stefnanda sé ofan við Syðri-Langhól. Það fær ekki samrýmst orðalaginu ,,undir Langhólum“. Verður þetta frávik frá lýsingu bréfsins ekki réttlætt með því að áin falli ekki í alveg afmörkuðum farvegi undir Langhólunum.

Meiru máli skiptir þó ágreiningur aðila um nyrðri enda línunnar. Sé fallist á að hann sé ofar og vestar í ánni en stefnandi heldur fram, þannig að hann verði settur þar sem bakkar árinnar byrjuðu að hækka, áður en stífla var reist í henni, er bein sjónlína í hann undan Langhólunum og línan er þá að mestu leyti í ánni eða alveg við hana. Þetta fær vel samrýmst því sem segir í bréfi V-kk-ef um Varmhaga, að hann takmarkist af Djúpadalsá. Á hinn bóginn er ekki bein sjónlína, séð undan Langhólum, í þann stað þar sem stefnandi setur nyrðri enda kröfulínu sinnar, í Gerðahólagilinu.

Eldra landamerkjabréf Stóra-Dals, frá 1890, er efnislega samhljóða því yngra. Bréf Strjúgsár segir að Djúpadalsá ráði merkjum.

Landamerkjabréf V-kk-ef samrýmist að mati dómsins öðrum bréfum um þetta atriði, enda liggja merkin samkvæmt því ,,suður að Varmhaga og að lokum þaðan í vestur að Reiðhól og síðan þaðan niður að Djúpadalsá. Að vestan takmarkast Varmhagi af Djúpadalsá.“ Verður þetta ekki skilið öðru vísi en svo að áin ráði vesturmerkjum Varmhaga og Valla. Eins og stefnandi bendir á er þetta bréf ekki undirritað vegna S-kk-ef, en dómurinn telur bréfið ekki fara í bága við lýsingu annarra bréfa sem hér um ræðir.

Kemur þá til athugunar merkjalýsing Saurbæjar, þar sem segir að merki Varmhaga séu ,,...ofan á Reiðhól og þaðan til Djúpadalsár...“ Dómurinn telur skilning stefnanda á þessu orðalagi, þ.e. að merkin liggi frá Reiðhól í stefnu niður með ánni, út dalinn, ekki réttan. Þykir miklu nærtækara að skýra þetta orðalag svo að hér sé átt við stystu leið frá hólnum í ána. Síðan segir í þessari merkjalýsingu að þaðan ráði bein stefna úr gilkjaftinum fram í Djúpadalsá hjá Langhólum, svo ráði Laughólar að sunnan. Ber að skilja þetta svo að mati dómsins að hér sé átt við að austurmörk Varmhagans ráðist af línu sem svona er lýst. Stefnandi telur að þessi gilkjaftur sé í gilinu þar sem það er orðið einna dýpst. Dómurinn telur hins vegar að það samrýmist þessari lýsingu mun betur að átt sé við þann stað þar sem gilið byrjar að myndast, svo sem ráðið verður af loftmynd sem liggur frammi í málinu og dregin hefur verið á merkjalína samkvæmt skilningi S-kk-ef S-kk-ef á framangreindum landamerkjabréfum. Sú lína liggur eftir ánni í öllum meginatriðum.

Þá verður að líta til þess að sennilegt verður að telja að þess hefði verið getið sérstaklega í landamerkjabréfum að Stóra-Dal tilheyrði land austan ár, ef sú hefði verið raunin, svo sem gert var í þeim hluta landamerkjabréfs Stóra-Dals hvað varðar afrétt á Þverdal. Bendir þetta einnig til þess að mati dómsins að áin hafi átt að ráða merkjum, en lína verið tekin í sjónhendingu undan Langhólum í Gerðahólagilið vestast, vegna þess að áin flæmdist þarna um breiðar eyrar áður en stíflan var byggð.

Þegar þetta er virt í heild eru framangreindar merkjalýsingar í þokkalegu samræmi að mati dómsins hvað þau merki varðar sem hér er ágreiningur um. Þarf því ekki að leggja sérstakt mat á sönnunargildi eins bréfanna eða fleiri umfram önnur. Eins og öll landamerkjabréfin hafa verið skilin hér að framan hljóða þau um merki sem ráðast af ánni, þótt kveðið sé á um beina línu af ástæðum sem taldar eru líklegar hér að framan. Hefur stefnandi ekki sýnt nægilega fram á að túlkun hans á bréfunum og merkjalína sem hann dregur á grundvelli þeirrar túlkunar fái staðist. Af þessum sökum ber að sýkna stefndu.

Samkvæmt þessum málsúrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað eins og greinir í dómsorði.

Málið dæma E-kk-nf S-kk-nf og Þ-kk-nf D-kk-nf héraðsdómarar og dr. B-kk-nf E. G-kk-nf prófessor emeritus.

DÓMSORÐ

Stefndu, dánarbú J-kvk-ef S-kvk-ef, H-kk-nf K-kk-nf, K-kvk-nf F. S-kvk-nf, íslenska ríkið, H-kk-nf H-kk-nf og K-kvk-nf Þ-kvk-nf K-kvk-nf, eiga að vera sýkn af kröfum stefnanda, J-kk-ef H. J-kk-ef, í þessu máli.

Stefnandi greiði stefndu dánarbúi J-kvk-ef S-kvk-ef og H-kk-þgf K-kk-þgf í sameiningu 400.000 krónur, K-kvk-þgf S-kvk-þgf sömu fjárhæð, stefndu H-kk-þgf og K-kvk-þgf Þ-kvk-þgf í sameiningu sömu fjárhæð og íslenska ríkinu sömu fjárhæð í málskostnað.