E-2415/2014

I.

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 30. október sl., er höfðað 20. júní 2014 af G-kvk-þgf L-kvk-þgf, Miðbraut 26, Seltjarnarnesi á hendur Landsvirkjun, Háaleitisbraut 68, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru þær „að staðfest verði með dómi að stefndi hafi valdið stefnanda bótaskyldu tjóni með tilraunum sínum til að komast yfir vatnsréttindi jarðarinnar Breiðaness í Skeiða- og Gnúpverjahreppi, Árnessýslu, í Þjórsá, og spildu af landi jarðarinnar“. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara er krafist sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar.

Þann 30. október 2014 fór fram munnlegur flutningur um frávísunarkröfu stefnda.

II.

Í máli þessu er deilt um bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda, en stefnandi telur að stefndi hafi valdið sér tjóni með því að semja við systkini hennar um afnot af vatns- og landréttindum jarðarinnar Breiðaness.

Stefnandi er þinglýstur eigandi fimmta hluta jarðarinnar Breiðaness, en aðrir eigendur eru fjögur systkini stefnanda. Er jörðin í óskiptri sameign systkinanna. Jörðin liggur að Þjórsá.

Á árinu 2008 hófust viðræður á milli eigenda jarðarinnar og stefnda um afnot af vatns- og landréttindum jarðarinnar vegna hugsanlegra virkjanaframkvæmda stefnda í neðri hluta Þjórsár sem lauk með því að systkini stefnanda sömdu hvert um sig við Landsvirkjun um tímabundna leigu á sínum hluta af vatnsréttindunum. Voru gerðir tveir samningar við hvert og eitt systkinanna, dags. 20. janúar 2012, annars vegar samningur um tímabundið framsal 20% hlutar í vatnsréttindum jarðarinnar til stefnda, hins vegar samningur vegna áhrifa Holtavirkjunar í Þjórsá á jörðina Breiðanes, þar sem m.a. var mælt fyrir um heimildir stefnda til varanlegra athafna á landi jarðarinnar í farvegi Þjórsár. Systkini stefnanda hafa því samkvæmt framansögðu hvert um sig ráðstafað afnotarétti og leigt tímabundið 20% af eignarhluta sínum í jörðinni til stefnda. Í framhaldinu voru sendar yfirlýsingar þeirra, dags. 20. janúar 2012, til þinglýsingar hjá sýslumanninum á Selfossi. Í greindum yfirlýsingum kom fram að systkinin hefðu með samningi selt stefnda á leigu til 65 ára tiltekinn hluta jarðarinnar Breiðaness, ásamt vatnsréttindum hennar í Þjórsá. Lögmaður stefnanda gerði athugasemdir við þinglýsingu yfirlýsinganna. Tók sýslumaður þær athugasemdir til greina og afmáði úr þinglýsingabók embættisins, sbr. bréf sýslumanns, dags. 31. október 2013, til lögmanns stefnanda. Tók sýslumaður fram í greindu bréfi að systkinin ættu umrædda fasteign í óskiptri sameign og hefur stærð fasteignarinnar ekki verið skráð hjá fasteignaskrá. Í framangreindum yfirlýsingum selja aðilar á leigu sinn hluta í öllum vatnsréttindum sem fylgja jörðinni Breiðanes og hver aðili lætur Landsvirkjun í té varanleg, ótímabundin og fullkominn afnotarétt af sínum eignarhluta á 4,5 ha landspildu. Þessi landspilda hefur ekki verið stofnuð sérstaklega úr jörðinni. Aðila skortir því formlega heimild til að sérgreina hið leigða land, auk þess að samþykki allra þinglýstra eigenda skortir fyrir ráðstöfuninni, sbr. 2. mgr. 7. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978.

Árið 1885 voru þinglýst landamerki á milli jarðanna Sandlækjar og Sandlækjarkots, sem saman mynda svonefnda Sandlækjartorfu. Ekki var þar kveðið á um skiptingu hlunninda með jörðunum. Árið 1964 var þinglýst að nýju landamerkjum milli jarðanna Sandlækjar og Sandlækjarkots. Í landskiptagerð var kveðið á um að hlunnindi öll sem á jörðunum væru og kynnu að finnast skyldu vera í óskiptri sameign jarðanna. Sama ár var jörðinni Sandlæk svo skipt upp í þrjá parta, þ.e. Sandlæk I og II og Breiðanes. Í landskiptagerð um Sandlæk var hins vegar ekki fjallað um skiptingu á hlunnindum. Við landskiptin hafði ýmist verið kveðið á um að hlunnindi skyldu haldast óbreytt eða ekki minnst á þau.

Jörðin Breiðanes var samkvæmt þessu áður hluti af jörðinni Sandlæk. Hafa eigendur Breiðaness innbyrðis og eigendur annarra jarða innan Sandlækjartorfunnar ekki verið sammála um eignarhald á vatnsréttindunum og hafa þeir allir gert tilkall til bóta. Samkvæmt greinargerð stefnda hafa aðrir landeigendur Sandlækjartorfunnar gert kröfu um að bótunum verði skipt í samræmi við ákvæði landskiptagerðar. Vísuðu þeir til þess hvernig veiðihlunnindum hafi verið skipt upp milli jarðanna á torfunni. Taldi stefndi því að of mikill vafi væri um eignarhald á vatnsréttindunum til þess að fallast á að greiða landeigendum Breiðaness einum og sér bætur fyrir þau eins og stefnandi fari fram á. Það hafi verið niðurstaðan að hlutur Breiðaness væri um 1/6 af heildarbótum fyrir vatnsréttindin og voru systkinum stefnanda greiddar bætur í samræmi við þá niðurstöðu.

III.

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda varðandi efnishlið málsins

Stefnandi byggir á því að jörðin Breiðanes sé í óskiptri sameign stefnanda og fjögurra systkina hennar.

Telur stefnandi að fallréttindi í Þjórsá fyrir landi Breiðaness tilheyri jörðinni einni og ekki öðrum jörðum á Sandlækjartorfunni, sbr. 1. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923.

Stefnandi byggir á því að með því að gefa henni ekki þær upplýsingar sem hún óskaði eftir varðandi Holtavirkjun, hafi fulltrúar stefnda orðið berir að sviksamlegri hegðun við undirbúning samnings, dags. 20. janúar 2012, um leigu á fallréttindum Breiðaness í Þjórsá og spildu úr landi jarðarinnar til 65 ára. Einnig byggir stefnandi á því að sem aðilar að óskiptri sameign hefðu stefnandi og systkini hennar því aðeins getað tekið meiri háttar eða óvenjulegar ákvarðanir um ráðstöfun á sameigninni, að þau væru öll sammála um gerð samnings við stefnda, dags. 20. janúar 2012, um leigu á fallréttindum Breiðaness í Þjórsá og spildu úr landi jarðarinnar til 65 ára svo að lagalegt gildi hefði.

Auk þess hafi fulltrúar stefnda ekki getað með gerð leigusamningsins við fjögur systkini stefnanda ráðstafað fallréttindum jarðarinnar Breiðaness í Þjórsá, námuréttindum og spildu úr landi.

Stefnandi telur að með gerð samningsins, dags. 20. janúar 2012, hafi stefndi og systkini stefnanda brotið gegn eignarréttindum stefnanda á jörðinni Breiðanesi. Með samningi þess efnis að eigendur Breiðaness fengju eingöngu greiðslu fyrir 1/6 hluta fallréttinda jarðarinnar í Þjórsá og greiðslu á þeirri fjárhæð til systkinanna hafi þess verið freistað af hálfu stefnda með ólögmætum og saknæmum hætti að hafa verðmæta eign af stefnanda og systkinum hennar. Með samningnum hafi verið girt fyrir að systkinin gætu frjáls og óháð fjallað um tillögur stefnanda og tekið þátt í sameiginlegri ákvörðun allra sameigenda um sölu á jörðinni óskertri með fallréttindum í Þjórsá sem tilheyra henni á frjálsum almennum markaði.

Þá er á því byggt að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með því að „verðleggja fallréttindi Breiðaness í Þjórsá samkvæmt Kárahnjúkamati í leigusamningi til 65 ára, dags. 20. janúar 2012, á kr. 3.574.352.oo – þ.e. langt undir sannvirði“ hafi stefndi valdið stefnanda bótaskyldu tjóni með ólögmætum og saknæmum hætti. Auk þess hafi stefndi fengið systkinin til að samþykkja að stefndi greiddi lögmannskostnað landeigenda kæmi til ágreinings um eignarhald á vatnsréttindum. Með því hafi stefndi borið fé á systkini stefnanda sem stríði gegn 128. gr. almennra hegningarlaga og 1. gr. laga nr. 144/1998. Loks hafi verið brotið gegn eignarrétti stefnanda með því að senda ósamningsbundnar yfirlýsingar systkina stefnanda til þinglýsingar.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda varðandi efnishlið málsins

Krafa stefnda um sýknu er í fyrsta lagi byggð á því að annmarkar séu á aðild að málinu. Að mati stefnda er málinu ekki beint að réttum aðila auk þess sem óvissa er um það hvort skortur sé á samaðild samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991. Ekkert samningssamband sé á milli stefnanda og stefnda.

Kröfu um sýknu byggir stefndi auk þess á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að skaðabótaskylda stefnda sé fyrir hendi. Í stefnu sé þess ekki getið á hvaða skaðabótareglum eða bótagrundvelli skaðabótaábyrgðin er byggð.

Þá séu kröfugerð og málsástæður stefnanda óljósar og óskýrar. Verulegir annmarkar séu á málatilbúnaði stefnanda og hafi hann ekki gert neinar tilraunir til að sýna fram á að hafa orðið fyrir tjóni né í hverju það tjón felist. Stefnandi hafi ekki getað sýnt fram á að skilyrði bótaskyldu séu fyrir hendi. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á það hvernig meint háttsemi stefnda, með þeim tilraunum sínum að komast yfir vatnsréttindi jarðarinnar Breiðaness, hafi valdið stefnanda fjárhagslegu tjóni. Af þessum ástæðum beri að sýkna stefnda af öllum dómkröfum stefnanda.

3. Málsástæður aðila varðandi formhlið málsins

Kröfu sína um frávísun byggir stefndi á því að kröfur stefnanda um staðfestingu á skaðabótaskyldu séu svo óljósar og vanreifaðar í stefnu að það varði frávísun málsins, sbr. 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Þá sé ekki unnt að líta á kröfu stefnanda um staðfestingu sem viðurkenningarkröfu enda byggi stefnandi ekki á 25. gr. laga nr. 91/1991. Krafan sé því óljós að þessu leyti og með engu móti rökstudd.

Stefnandi kveði að hið ætlaða fjárhagslega tjón hafi orðið við tilraunir stefnda við að komast yfir vatns- og landsréttindi jarðarinnar Breiðaness í Skeiða- og Gnúpverjahreppi. Í stefnu skorti að gerð sé grein fyrir því í hverju ætlað tjón stefnanda sé fólgið og hver séu tengsl þess við atvik málsins.

Þá sé ógerningur fyrir stefnda að taka afstöðu til krafna stefnanda og óljóst hvort þær eigi við um stefnda eða þriðja aðila, þ.e. lögmenn stefnanda og eða systkini stefnanda. Óljóst sé um lagarök stefnanda og hvaða meintu athafnir eða athafnaleysi stefnda hafi leitt til bótaskyldu stefnda.

Stefndi telur jafnframt óskýrt af málatilbúnaði hvort skortur sé á samaðild samkvæmt 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Þá sé gagnaframlagningu stefnanda verulega áfátt. Við þingfestingu málsins hafi ekki verið lögð fram gögn sem sýni fram á það tjón sem stefnandi reisi kröfugerð sína á öndvert við fyrirmæli 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð einkamála.

Þar sem máltilbúnaður stefnanda uppfylli ekki grundvallarreglur einkamálaréttarfars um skýrleika kröfugerðar og glöggar málsástæður beri að að vísa málinu frá dómi.

Stefnandi hafnar frávísun málsins og gerir kröfu um málskostnað í þessum þætti málsins. Telur stefnandi engan eðlismun á staðfestingu eða viðurkenningu. Markmið með málshöfðun stefnanda sé að fá staðfest hver sé efniskrafa stefnanda. Kjarni málsins sé að stefnandi sé sameigandi að Breiðanesi ásamt systkinum hennar. Með samningi stefnda við systkini stefnanda hafi stefndi með ólögmætum hætti skert eignarréttindi hennar. Jörðin sé í óskiptri sameign. Samningar hafi aðeins verið gerðir við systkini stefnanda. Slíkir samningar séu því markleysa án aðkomu stefnanda. Samningarnir séu brot á reglum um óskipta sameign. Ákvörðun um að ráðstafa sameign verði að taka sameiginlega. Með samningum stefnda við systkini stefnanda sé búið að binda hendur stefnanda um ókomna tíð. Stefndi hafi með því svipt stefnanda réttindum sínum. Þá tók stefnandi fram að hann hefði í hyggju að leggja fram matsbeiðni til þess að sýna fram á tjón hennar.

IV.

Niðurstaða

Stefnandi höfðar mál þetta til staðfestingar á því að stefndi hafi valdið honum bótaskyldu tjóni með tilraunum sínum til að komast yfir vatnsréttindi jarðarinnar Breiðaness í Skeiða- og Gnúpverjahreppi og spildu af landi jarðarinnar.

Stefndi byggir kröfu sína um frávísun á því að kröfur stefnanda séu óljósar og vanreifaðar, auk þess sem í stefnu skorti á að gerð sé grein fyrir því í hverju ætlað tjón stefnanda sé fólgið og hver séu tengsl þess við atvik málsins. Þá hafi stefnandi ekki lagt fram gögn sem sýni fram á það tjón sem hún reisi kröfugerð sína á.

Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála er heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur verið skýrður svo, að sá sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver séu tengsl þess við atvik málsins.

Í stefnu kemur fram lýsing á því að stefndi hafi orðið ber að sviksamlegri hegðun með því að veita stefnanda ekki nauðsynlegar upplýsingar varðandi Holtavirkjun, að systkini stefnanda hafi ekki mátt taka meiri háttar eða óvenjulegar ákvarðanir varðandi ráðstöfun á sameign þeirra systkina og með samningum stefnda við systkini stefnanda hafi verið brotið gegn eignarréttindum stefnanda. Þar kemur auk þess fram að með þeirri ákvörðun að greiða systkinum stefnanda aðeins fyrir 1/6 hluta fallréttinda jarðarinnar í Þjórsá hafi stefndi freistað þess að hafa verðmæta eign af stefnanda og systkinum hennar og að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með því að verðleggja fallréttindi Breiðaness í Þjórsá samkvæmt svokölluðu Kárahnjúkamati.

Í stefnu er hins vegar hvorki gerð viðhlítandi grein fyrir því hvaða atvik og lagarök hafi leitt til þess að samningur stefnda og önnur hegðan hans í tengslum við samningsgerðina hafi valdið stefnanda tjóni né í hverju fjárhagslegt tjón hennar kunni að vera fólgið. Er m.a. óskýrt í hverju sviksamleg hegðun stefnda við gerð samnings hafi verið fólgin og með hvaða hætti samningar stefnda við systkini stefnanda hafi valdið bótaskyldu á hendur stefnda.

Er málatilbúnaður stefnanda að þessu leyti því ekki í samræmi við d- og e-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Telur dómurinn málatilbúnað stefnanda verulega vanreifaðan og því beri að vísa kröfum stefnanda á hendur stefnda frá dómi.

Þess skal auk þess getið að í stefnu eru taldir upp lagabálkar sem stefnandi kveðst byggja málsókn sína á um lögskipti stefnanda við einstaka lögmenn og við stefnda, án nánari rökstuðnings. Samrýmist stefnan að því leyti ekki ákvæðum f-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.

Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er stefnanda, G-kvk-þgf L-kvk-þgf, gert að greiða stefnda, Landsvirkjun, málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur.

ÚRSKURÐARORÐ:

Kröfu stefnanda, G-kvk-ef L-kvk-ef, á hendur stefnda, Landsvirkjun, er vísað frá dómi.

Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)