E-112/2008

I.

Mál þetta, sem dómtekið var 6. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Austurlands með stefnu birtri 11. mars 2008.

Stefnandi er U-x-x P-x-x, [kt.], búsettur í Lettlandi.

Stefndu eru aðallega GT Verktakar ehf., [kt.], Rauðhellu 1, 220 Hafnarfirði og til vara Nordic Construction Line SIA, [skráningarnúmer], Krisjana Barona iela 79, LV-1001, Riga, Lettlandi.

Stefnandi krefst þess aðallega að aðalstefndi, GT Verktakar ehf., verði dæmdur til að greiða stefnanda vangreidd laun að fjárhæð kr. 139.680,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, af kr. 47.138,- frá 3. september 2007 til 2. október 2007 og af kr. 139.680,- frá þeim degi til greiðsludags.

Til vara beinir stefnandi sömu kröfum að varastefnda, Nordic Construction Line SIA.

Þá er krafist málskostnaðar, aðallega úr hendi aðalstefnda en til vara úr hendi varastefnda.

Aðalstefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda sakir aðildarskorts. Til vara krefst hann sýknu að svo stöddu en til þrautavara er krafist sýknu eða verulegrar lækkunar á stefnukröfum. Þá er krafist málskostnaðar in solidum úr hendi stefnanda og lögmanns hans, E-kvk-ef D-kvk-ef P-kvk-þgf hdl.

Varastefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður að svo stöddu. Til vara er krafist sýknu og til þrautavara verulegrar lækkunar á stefnukröfum. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.

Stefnandi gaf skýrslu fyrir Héraðsdómi Austurlands í sérstöku vitnamáli, V-4/2007, ásamt 12 samstarfsmönnum sínum, 9. og 23. október 2007, en 11 þeirra hafa höfðað sambærileg mál á hendur stefndu. Hafa endurrit af skýrslum vitnamálsins verið lögð fram í þessu máli, þ.e. skýrsla stefnanda sem aðilaskýrsla hans og skýrslur hinna sem vitnaskýrslur hvað þetta mál varðar. Að auki liggja fyrir skýrslur stefnanda og samstarfsmanna hans sem gefnar voru fyrir Héraðsdómi Austurlands, 17. október 2007, að beiðni ríkislögreglustjóra, sem og lögregluskýrslur. Þá hefur stefnandi lagt fram gögn úr málum samstarfsmanna sinna, þ. á m. ráðningarsamninga, launaseðla, kvittanir fyrir móttöku á reiðufé og bankakvittanir fyrir innborgun launa. Aðalmeðferðir framangreindra 11 mála samstarfsmanna stefnanda fóru fram samhliða aðalmeðferð þessa máls.

Við aðalmeðferð málsins gáfu forsvarsmenn beggja stefndu, T-kk-nf F-kk-nf og G-kk-nf G. S-kk-nf, aðilaskýrslur og auk þess gáfu skýrslur sem vitni E-x-x D-x-x, fyrrverandi starfsmaður aðalstefnda, O-kk-nf F-kk-nf yfirtrúnaðarmaður verkalýðsfélaganna á Kárahnjúkasvæðinu, túlkarnir T-x-x W-x-x S-x-x og P-x-x N-x-x, R-kvk-nf H-kvk-nf, verkefnisstjóri, og S-kk-nf A-kk-nf, framkvæmdastjóri, bæði hjá Afli Starfsgreinafélagi, B-kk-nf J-kk-nf og G-kk-nf R-kk-nf R-kk-nf, báðir fyrrverandi yfirmenn hjá Arnarfelli ehf.

II. Málavextir.

Stefnandi, sem er lettneskur ríkisborgari, kom hingað til lands frá Lettlandi og hóf störf í ágústmánuði 2007 við stjórn vinnuvéla á vinnusvæðinu við Kárahnjúka. Réð hann sig til starfsins í gegnum konu í Lettlandi að nafni I-x-x M-x-x, eftir auglýsingu sem birtist bæði á vefsíðu og í dagblaði þar í landi.

Í byrjun október 2007 leitaði stefnandi ásamt nokkrum samstarfsmönnum sínum til Afls Starfsgreinafélags með ósk um aðstoð við hagsmunagæslu þeirra gagnvart aðalstefnda. Kvörtuðu þeir yfir því að hafa verið þvingaðir til að kvitta fyrir móttöku hærri greiðslna en þeir hefðu raunverulega móttekið fyrir vinnu sína á Íslandi, með hótunum um að ella yrðu þeir sendir aftur til Lettlands. Verkalýðsfélagið hóf afskipti af málinu og fór svo að stefnandi lagði niður störf stuttu síðar, enda þótt ráðningartíma hans væri ekki lokið.

Í fyrsta lagi er deilt um það í málinu hvort hinna stefndu félaga hafi verið vinnuveitandi stefnanda. Fyrir liggur að eigendur og stjórnendur aðalstefnda eru jafnframt eigendur og stjórnendur varastefnda (sem áður hét GTVS), en félagið var nýskráð í fyrirtækjaskrá í Lettlandi 24. júlí 2007 og skráð hér á landi sem starfsmannaleiga síðsumars það ár. Stefnandi byggir á því að aðalstefndi hafi í raun verið vinnuveitandi hans og að um málamyndagerninga sé að ræða að því leyti sem samningar tilgreini varastefnda sem vinnuveitanda hans.

Í málinu liggja fyrir tveir ráðningarsamningar sem stefnandi hefur undirritað, annar á lettnesku og hinn á ensku, báðir milli stefnanda og varastefnda. Ágreiningslaust er að samningurinn á lettnesku var undirritaður í Lettlandi fyrir komu stefnanda hingað til lands en samningurinn á ensku ekki undirritaður fyrr en á Íslandi eftir rútuslys er átti sér stað 26. ágúst 2007 og nánar verður greint frá hér síðar, enda þótt í samningnum sé tilgreint að hann sé útgefinn í Riga 1. ágúst 2007. Er ráðningartími stefnanda þar tilgreindur 2. ágúst til 2. nóvember 2007.

Einnig liggja fyrir í málinu verk- og þjónustusamningar milli aðalstefnda og Arnarfells ehf. annarsvegar og milli beggja stefndu hins vegar, sem nánar verður greint frá síðar.

Í öðru lagi er um það deilt hvort laun stefnanda fyrir ágúst og septembermánuði 2007 hafi verið goldin að fullu. Ekki er ágreiningur um þá fjárhæð sem honum bar, heldur einungis um hvort honum hafi í raun verið greidd sú fjárhæð. Óumdeilt er að fyrri laun hans voru greidd inn á bankareikning hans í byrjun september en síðari launin voru greidd honum í reiðufé, í umslagi sem honum var afhent af túlkum sem störfuðu á Kárahnjúkasvæðinu. Í málinu er ekki uppi ágreiningur um ráðningartíma eða rétt til launa í uppsagnarfresti.

Rétt þykir að greina nánar frá málavöxtum eins og þeim er lýst af hálfu stefnanda og stefndu.

Í stefnu sinni greinir stefnandi frá vinnufyrirkomulagi og umsömdu tímakaupi stefnanda og kveður ekki ágreining um það vinnuframlag er stefnandi hafi innt af hendi. Hann kveður að hinn 26. ágúst 2007 hafi nokkrir þeirra 12 starfsmanna sem höfðað hafi mál á hendur stefndu, sem og fleiri samstarfsmenn þeirra, lent í rútuslysi. Hafi einhverjir þeirra slasast og slysið fengið mikla fjölmiðlaumfjöllun. Í kjölfar þessarar umfjöllunar hafi komið í ljós að mjög margir starfsmenn hafi verið óskráðir hér á landi og ýmsu virst ábótavant. Jafnvel hafi staðið til að Vinnumálastofnun stöðvaði framkvæmdir Arnarfells ehf. og aðalstefnda og hafi fulltrúar stofnunarinnar farið í því skyni í lögreglufylgd á vinnusvæði þeirra í byrjun september 2007. Til að koma í veg fyrir slíkt hafi Arnarfell ehf. gengist í ábyrgð fyrir skilum á ýmsum gögnum fyrir 20. september 2007 og eins fyrir því að nettólaun umræddra starfsmanna eftir skatt yrðu „í engu tilviki lægri en orðið hefði samkvæmt lágmarkslaunaákvæðum virkjunarsamningsins“. Í kjölfarið hafi varastefndi verið skráður sem starfsmannaleiga hér á landi og starfsmennirnir látnir undirrita ráðningarsamninga. Ef einhverjir þeirra gerðu athugasemdir hafi þeim verið sagt af túlkum, þeim E-x-x D-x-x og E-kk-ef J-x-x, að ef þeir skrifuðu ekki undir gætu þeir farið heim.

Í stefnunni er rakið að stefnandi hafi fengið laun greidd fyrir vinnu sína í byrjun september og í byrjun október 2007. Hann hann hafi fengið þann 3. september greiddar inn á bankareikning sinn í Lettlandi LTV 1.362 eða 171.024 krónur. Á sama tíma hafi hann verið látinn kvitta fyrir að hafa móttekið umtalsvert hærri greiðslu. Þegar hann hafi gert athugasemd við þetta hafi túlkar tjáð honum að skattar orsökuðu misræmi þarna á milli. Þann 2. október hafi stefnanda verið afhentar 175.000 krónur í reiðufé sem hann hafi fyrst neitað að taka við og viljað fá laun sín inn á bankareikning, en m.a. hafi verið að finna ákvæði í ráðningarsamningi þar um. Næsta dag hafi honum verið boðið far til Egilsstaða til að leggja launin inn og þá hafi hann þáð það. Hann hafi þá engu að síður neitað að skrifa undir kvittun, sambærilega þeirri sem hann hafi verið látinn skrifa undir í byrjun september, þar sem aftur hafi þar verið tilgreind hærri fjárhæð en raunveruleg laun hans námu. Hann hafi lagt þessa greiðslu inn á bankareikning sinn og framvísaði m.a. hjá lögreglu sms-staðfestingu þess efnis. Þessar tvær greiðslur hafi verið þær einu sem stefnandi hafi framan af móttekið fyrir störf sín hér á landi og hafi þær reynst lægri en þau laun sem stefnanda hafi borið samkvæmt kjarasamningi og jafnframt lægri en laun samkvæmt launaseðlum sem þá hafi verið gefnir út.

Þann 2. október 2007 kl. 14:51 hafi stefnandi komið að ritun tölvupósts til AFLs Starfsgreinafélags Austurlands þar sem hann og nokkrir aðrir samstarfsmenn hans hafi óskað eftir aðstoð vegna samskipta við vinnuveitanda þeirra, sem þeir hafi tilgreint sem aðalstefnda. Um miðnætti kvöldið eftir, þegar stefnandi hafi m.a. neitað að skrifa undir kvittun, hafi hann verið upplýstur um það að hann ætti að fara burtu kl. 7 næsta morgun, enda þótt hann hafi verið ráðinn tímabundið til þriggja mánaða. Hann hafi ekki viljað það og farið í staðinn með fulltrúa frá AFLi Starfsgreinafélagi Austurlands til Egilsstaða. Þar hafi hann síðan komist í samband við lögmann, gefið skýrslu vegna máls síns fyrir lögreglu og síðan vitnaskýrslu fyrir dómi í einkamáli samstarfsmanna sinna og í væntanlegu opinberu máli, auk 12 samstarfsmanna sinna. Hafi þeir allir haft mjög sambærilega sögu að segja og styðji framburð hvers annars fyllilega sem vitni í málum samstarfsmanna sinna. Stefnandi hafi undirritað yfirlýsingu þess efnis að vitnaskýrsla sú er hann gaf fyrir dómi þann 9. október 2007 í málum samstarfsmanna sinna skuli prentuð út og skoðast sem skrifleg aðilaskýrsla hans í þessu máli.

Þann 19. október 2007 hafi stefnandi, ásamt 12 samstarfsmönnum sínum, snúið aftur til síns heima. Flugfar hans hafi annað hvort aðalstefndi eða varastefndi greitt. Áður hafi stefnandi falið lögmanni sínum innheimtu vangoldinna launa. Lögmaður stefnanda hafi síðan verið í samskiptum við lögmann beggja stefndu og lögmann Arnarfells ehf., framan af vegna útvegunar gagna, en síðar hafi átt sér stað miklar samningaumleitanir milli lögmanns stefnanda og lögmanns beggja stefndu. Hafi þeim lyktað þannig að gefnir voru út nýjir launaseðlar, m.v. raunvinnu og kjarasamninga. Þann 28. janúar 2008 hafi lögmaður stefnanda móttekið greiðslu að fjárhæð kr. 439.936,- til uppgjörs á hluta af vangreiddum launum, m.a. á uppsagnarfresti, auk vaxta. Engum gjöldum hafi þó verið skilað vegna stefnanda. Eftir standi því aðeins ágreiningur um mun á meintri útborgunargreiðslu vegna ágúst og september og þeirra greiðslna sem stefnandi hafi í raun og veru móttekið í byrjun september og byrjun október 2007. Ákveðið hafi verið að takmarka ágreining stefnanda og stefndu hér fyrir dómi við þá greiðslu, en ekki hafi náðst samkomulag um hana og sé málshöfðun þessi stefnanda því nauðsynleg.

Af hálfu beggja stefndu er málavöxtum nánar lýst í greinargerð varastefnda, á þann veg að sumarið 2007 hafi aðalstefndi tekið að sér með tveimur verksamningum við Arnarfell ehf., sem þá hafði með höndum framkvæmdir á virkjanasvæðinu við Kárahnjúka fyrir Landsvirkjun, meðal annars að útvega vinnuvélar til framkvæmdanna og mannskap til að stjórna þeim. Verktíminn hafi verið frá 15. júlí til 15. október 2007.

Forsvarsmenn og eigendur aðalstefnda, G-kk-nf G. S-kk-nf og T-kk-nf F-kk-nf, hafi tekið ákvörðun í júní 2007, um sama leyti og samið hafi verið við Arnarfell ehf., um að stofna sérstakt fyrirtæki í Lettlandi, sem meðal annars skyldi ráða starfsmenn þaðan til þess að vinna við að stjórna vinnuvélum varastefnda á framkvæmdasvæðinu við Hraunaveitu á grundvelli samningsins við Arnarfell ehf.. Fyrirtækið, varastefndi, sem upphaflega hafi verið nefnt GTVS, hafi verið stofnað um miðjan júlí 2007. Nokkra daga hafi tekið að skrá fyrirtækið hjá fyrirtækjaskrá í Lettlandi, en skráningin hafi farið fram 24. júlí 2007. Um sama leyti og fyrirtækið hafi verið skráð hafi verið ákveðið að breyta heiti þess í Nordic Construction Line (NCL) og hafi hið nýja heiti verið skráð í fyrirtækjaskrá þann 16. ágúst 2007.

Varastefndi sé almennt verktakafyrirtæki og ætlun eigenda þess sé og hafi verið sú að auk þess að ráða starfsmenn til að vinna á grundvelli þjónustusamnings við Hraunaveitu, tæki það meðal annars að sér reisingu stálgrindarhúsa og háspennumastra á Íslandi og Noregi, þar í landi í samstarfi við fyrirtækið GT Bygg og Stål AS í Drammen, sem einnig sé í eigu sömu einstaklinga og varastefndi. Rekstur starfsmannaleigu hafi ekki sérstaklega verið hafður í huga við stofnun fyrirtækisins, enda hafi verið reiknað með að fyrirtækið starfaði sem verktaki, eftir atvikum sem undirverktaki, í mannvirkjagerð, eða á grundvelli þjónustusamninga í einstaka tilvikum.

Einstaklingur í Lettlandi, I-x-x M-x-x, og samstarfsmaður hennar, I-x-x B-x-x, hafi verið fengin til að veita fyrirtækinu forstöðu þar og hafi þau meðal annars átt að sjá um ráðningu starfsmanna, greiðslu launa og annað, sem tilheyrði rekstrinum.

Gerður hafi verið þjónustusamningur milli aðalstefnda og varastefnda, dags. 25. júlí 2007, þar sem kveðið hafi verið á um að varastefndi tæki að sér ákveðið verkefni fyrir aðalstefnda, tengt verksamningi þess fyrirtækis við Arnarfell ehf.. Samkvæmt báðum samningunum hafi einstaklingum er störfuðu undir þeim verið tryggð réttindi og kjör samkvæmt íslenskum lögum og kjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfyrirtækja og Landsvirkjunar annars vegar og Alþýðusambands Íslands, Starfsgreinasambands Íslands, Samiðnar og Rafiðnaðarsambands Íslands hins vegar um kaup og kjör við virkjunarframkvæmdir á vegum Landsvirkjunar, svokölluðum „Virkjanasamningi“.

Auglýst hafi verið eftir mönnum með reynslu í vinnuvélastjórnun á víðlesinni heimasíðu á Netinu í Lettlandi og í lettnesku dagblaði (Diena). Þeir sem svöruðu auglýsingum og leituðu upplýsinga, með því að hringja til I-x-x M-x-x, hafi verið upplýstir um að fyrirtækið GTVS, þ.e. varastefndi, hyggðist ráða menn til starfa og senda þá til Íslands. Enginn umsækjenda hafi á þessum tíma verið ráðinn til starfa af aðalstefnda eða fyrir það fyrirtæki. Engin ráðningarauglýsing hafi birst frá aðalstefnda í lettneskum fjölmiðlum, þ.m.t. á Netinu og á engan hátt hafi nokkurs staðar verið gefið í skyn að það fyrirtæki væri að leita að starfsmönnum í vinnu hjá sér.

Í allt hafi komið 38 starfsmenn á vegum varastefnda til landsins, nokkrir þeirra í júlí 2007, aðrir hafi komið í ágústmánuði og síðan nokkrir í september. Hafi flestir þeirra eða allir farið nær því rakleitt austur á land, upp á virkjanasvæðið við Hraunaveitu. Verkstjórn hafi þar að öllu leyti verið í höndum yfirmanna Arnarfells ehf. á virkjanasvæðinu. Starfsmenn Arnarfells ehf. hafi jafnframt séð um skráningu vinnutíma starfsmannanna.

Síðari hluta ágústmánaðar 2007 hafi Vinnumálastofnun gert athugasemdir við verksamning aðalstefnda við Arnarfell ehf. og við þjónustusamning aðalstefnda við varastefnda. Á fundi lögmanns beggja fyrirtækjanna með lögfræðingi Vinnumálastofnunar, kl. 14:00 fimmtudaginn 30. ágúst 2007, hafi meðal annars verið fjallað um eignarhald á varastefnda og eðli verk- eða þjónustusamnings sem störf starfsmanna félagsins féllu undir. Á sama fundi hafi verið rætt um þjónustusamning pólska fyrirtækisins Hünnebeck Polska við Arnarfell ehf., sem hafi verið sambærilegur þeim sem aðalstefndi og Arnarfell ehf. hafi gert með sér.

Fulltrúi Vinnumálastofnunar hafi fallist á að samningur Hünnebeck Polska við Arnarfell ehf. kynni hugsanlega í eðli sínu að vera þjónustusamningur samkvæmt lögum nr. 45/2007. Hins vegar hafi ekki verið fallist á að hið sama gilti um samning aðalstefnda við Arnarfell ehf. og að sínu leyti samning milli aðalstefnda og varastefnda. Af hálfu beggja stefndu hafi verið ákveðið að láta ekki steyta á þessu atriði. Mikil og óvægin umfjöllun hafi þá verið í fjölmiðlum um komu og skráningu erlendra starfsmanna á Íslandi, en umfjöllun þessi hafi spunnist eftir rútuslys það er varð upp af Fljótdalshéraði í lok ágúst. Margt hafi verið ofsagt og rangtúlkað í þeirri umfjöllun og umræðu, en hún hafi leitt til þess að Vinnumálastofnun hafi beitt sér af meiri einurð í skráningarmálum erlendra verkamanna á Íslandi almennt, hvort sem þeir störfuðu á virkjanasvæðinu á Austurlandi eða við aðrar framkvæmdir annars staðar á landinu.

Ákveðið hafi verið í tilefni af framangreindu að skrá varastefnda sem starfsmannaleigu hér á landi í samræmi við lög þar að lútandi, nr. 139/2005, þótt það hafi ekki verið ætlunin í upphafi að fyrirtækið starfaði sem starfsmannaleiga. Skráningin hafi farið fram 30. ágúst 2007. Áður, eða þann 3. ágúst, hafi starfsmaður varastefnda í Lettlandi skráð fyrirtækið sem þjónustufyrirtæki hjá Vinnumálastofnun, undir eldra heiti þess, GTVS, og hafi jafnframt reynt að skrá starfsmenn fyrirtækisins á heimasíðu Vinnumálastofnunar, en það hafi reynst örðugleikum bundið af tæknilegum ástæðum. Þar sem starfsmenn varastefnda, sem þjónustufyrirtækis, hafi ekki verið með íslenska kennitölu hafi ekki verið hægt að skrá þá. Upplýsingakerfi Vinnumálastofnunar, hannað af fyrirtækinu Kögun, hafi bilað og lykilstarfsmaður hafi verið í sumarleyfi. Viðgerð hafi því ekki farið fram fyrr en í byrjun september. Á meðan hafi verið örðugleikar í skráningu, einnig eftir að varastefndi hafi verið skráður sem starfsmannaleiga.

Útbúa hafi þurft nýja ráðningarsamninga, með enskum texta, sem skila hafi átt til Vinnumálastofnunar. Samningarnir hafi verið dagsettir sama dag og ráðningarsamningssamband hafi tekist milli varastefnda og hlutaðeigandi starfsmanns í Lettlandi, enda hafi að mati varastefnda verið um staðfestingu á réttarsambandinu að ræða og upphafi þess. Við frágang samninga hafi til að byrja með, í aðgátsleysi, verið notaðar upplýsingar um tímakaup úr eintaki af Virkjanasamningnum á Netinu. Aðaltrúnaðarmaður verkalýðsfélaganna á virkjanasvæðinu muni hafa gert athugasemdir við þetta og hafi þá tafarlaust verið útbúnir nýir samningar með réttum upplýsingum, þar sem stuðst hafi verið við hækkanir á launatöxtum samkvæmt sérstöku samkomulagi aðila Virkjanasamningsins.

Ágreiningur hafi orðið milli varastefnda og Vinnumálastofnunar um lögbundið valdsvið stofnunarinnar, þ.e. eftir hvaða gögnum hún gæti kallað frá þjónustufyrirtækjum eða starfsmannaleigum. Hafi af því spunnist mikil samskipti lögmanns varastefnda og Vinnumálastofnunar, þar sem skipst hafi verið á skoðunum. Eftir hótanir um vinnustöðvun á virkjanasvæðinu og samningaumleitanir með milligöngu Arnarfells ehf. hafi náðst samkomulag um afhendingu gagna, svo sem launaseðla og tímaskýrslna.

Aðaltrúnaðarmaður verkalýðsfélaganna hafi fengið aðstöðu og aðstoð túlks frá Arnarfelli ehf. 19. eða 20. september 2007 til þess að ræða einslega við starfsmenn varastefnda um launakjör þeirra og launagreiðslur. Engar athugasemdir hafi komið fram frá aðaltrúnaðarmanninum á þessum tíma um að nokkuð væri athugavert við launamálin.

Í september 2007 hafi yfirmenn Arnarfells ehf. haldið fund með starfsmönnum varastefnda og upplýst að smám saman yrði starfsmönnum fækkað. Ekki hafi þá legið ljóst fyrir hvernig fækkun starfsmanna yrði hagað. Nokkrir starfsmanna varastefnda hafi lýst þeim vilja sínum við túlkinn E-kk-ef að þeir vildu fara sem fyrst heim.

Samkvæmt þjónustusamningi beggja stefndu hafi varastefndi átt að greiða verklaun samkvæmt reikningi frá varastefnda inn á bankareikning hans í Hansa-bank í Riga. Varastefndi hafi svo fyrir sitt leyti átt að greiða starfsmönnum sínum laun, eins og þeir hafi átt rétt til samkvæmt ráðningarsamningum og íslenskum lögum og kjarasamningum. Fyrstu launagreiðslur eða innborganir hafi farið fram 2. ágúst 2007, næstu greiðslur í byrjun september og loks hafi síðustu greiðslurnar farið fram í byrjun október.

Við greiðslu ágústlauna í byrjun september hafi verið millifærðar innborganir á laun nokkurra starfsmanna á bankareikninga þeirra í Lettlandi. Ekki hafi allir starfsmenn varastefnda verið með bankareikninga og hafi sumir viljað fá laun greidd hér á landi. Þá hafi Vinnumálastofnun gert athugasemdir við greiðslurnar ytra eða kvittanir vegna þeirra greiðslna. Afráðið hafi þá verið að greiða starfsmönnum laun í reiðufé og láta þá kvitta fyrir móttöku fjárins. Þeirri aðferð hafi reyndar verið beitt fyrr, í byrjun ágúst. Forsvarsmönnum varastefnda hafi engar athugasemdir eða kvartanir borist vegna þessa fyrirkomulags og því síður hafi þeir orðið varir við að starfsmenn fengju ekki réttar launagreiðslur, eins og haldið hafi verið fram.

Um mánaðamótin september-október 2007 hafi verið ákveðið að greiða starfsmönnum í reiðufé eins og áður, en hvorki starfsmenn né aðaltrúnaðarmaður verkalýðsfélaganna hafi gert athugasemdir við þann greiðsluhátt. Útbúnir hafi verið launaseðlar fyrir 29 starfsmenn varastefnda og samkvæmt þeim hafi útborguð laun numið 7.347.836 krónum. Vegna þess ástands sem skapast hafi á þessum tíma, meðal annars vegna greiðsluerfiðleika Arnarfells ehf. og vegna áforma fyrirtækisins um að senda suma starfsmenn fyrr heim, hafi verið teknar út af bankareikningi aðalstefnda 7.348.136 krónur þann 1. október 2007 (300 króna mismunur óútskýrður), peningarnir verið settir í umslög (notuð hafi verið umslög merkt aðalstefnda), þau merkt hverjum og einum starfsmanni og farið hafi verið með launin þannig frágengin austur á virkjanasvæðið. Túlkunum tveimur, E-kk-ef hjá varastefnda og E-x-x hjá aðalstefnda, hafi verið falið að afhenda launaumslögin. Þann 3. október 2007 hafi verið teknar rúmlega 2 milljónir króna út af bankareikningi til þess að greiða 6 öðrum starfsmönnum varastefnda sín laun.

Nokkru síðar hafi starfsmenn varastefnda talið vanta upp á réttar greiðslur. Hafi þeir leitað af því tilefni til verkalýðsfélagsins Afls með beiðni um aðstoð við að gæta hagsmuna sinna og lagalegra réttinda. Án nokkurs fyrirvara hafi talsmenn Afls sent þrjár kærur með stuttu millibili til lögreglu, auk þess að kynna málið afar ítarlega og á mjög óvæginn hátt í fjölmiðlum og á heimasíðu verkalýðsfélagsins. Í einni kærunni hafi verið haldið fram staðhæfingum, sem jafna megi við rangar sakargiftir, en lögregla virðist ekki hafa talið þörf á að rannsaka þar tilgreind kæruatriði sérstaklega, svo fráleit sem þau hafi verið.

Fyrirtækin tvö, báðir stefndu, eða væntanlega eigendur þeirra, hafi í kærunum verið ásakaðir um stórfelld, refsiverð brot gagnvart starfsmönnum varastefnda og opinberum aðilum. Hafi talsmenn Afls gengið út frá því að eigendur fyrirtækjanna væru sekir um misgjörðirnar og ekki hirt um að kalla eftir afstöðu þeirra til umkvartana starfsmanna varastefnda. Hafi fulltrúar verkalýðsfélagsins raunar mætt nokkrum dögum áður á virkjanasvæðið og látið nokkra starfsmenn varastefnda rita á launakvittanir um að þeir hefðu verið neyddir til þess af aðalstefnda að undirrita kvittanirnar.

Að hvatningu talsmanna Afls hafi starfsmenn varastefnda farið af virkjanasvæðinu og niður á Egilsstaði, þrátt fyrir að ráðningartími þeirra hafi ekki verið liðinn. Hafi þeir ekki horfið aftur til starfa sinna og samkvæmt vitnisburði nokkurra mannanna hafi þeir engar leiðbeiningar eða ráð fengið um vinnuréttarlegar skyldur sínar.

Vegna þess fyrirkomulags, að starfsmenn varastefnda lutu verkstjórn yfirmanna Arnarfells ehf. allan starfstíma sinn hér á landi og að starfsmenn þess fyrirtækis önnuðust skráningu vinnutíma, hafi frá upphafi verið ljóst að fara þyrfti yfir skráða tíma hjá Arnarfelli ehf. og bera þá saman við tilgreindan tímafjölda á launaseðlum hvers og eins starfsmanns, enda hafi mátt telja nær öruggt að eitthvert misræmi væri þar á. Þá hafi verið ljóst að starfsmenn varastefnda kynnu að eiga óuppgerð laun vegna nokkurra daga vinnu í október. Um þetta hafi engin óvissa eða ágreiningur ríkt.

Af hálfu varastefnda hafi verið hafist handa, í samvinnu við lögmann verkalýðsfélagsins Afls og starfsmannanna, að finna út hvað hverjum og einum starfsmanni bæri. Verkið hafi af ýmsum ástæðum reynst seinunnið. Greiðslur hafi farið fram 28. janúar og 7. mars 2008. Ágreiningur sé enn um rétt nokkurra starfsmanna til launa eftir að þeir hættu störfum. Þá standi út af borðinu mismunur sem starfsmenn varastefnda telji vera á greiddum launum og kvittuðum launum fyrir ágúst og september. Sá mismunur hafi orðið talsmönnum Afls tilefni fyrrnefndra lögreglukæra. Af hálfu varastefnda hafi því verið lýst yfir að bíða þyrfti niðurstöðu lögreglurannsóknar áður en hægt væri að taka afstöðu til umkvartana starfsmannanna. Málssókn væri því ekki tímabær.

III. Málsástæður og lagarök.

Málsástæður stefnanda:

Um samaðild stefndu vísar stefnandi til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Um það að GT verktökum ehf. sé aðallega stefnt og til vara Nordic Construction Line SIA vísast til 2. mgr. sömu lagagreinar. Kveður stefnandi það byggja á því að aðalstefndi sé raunverulegur vinnuveitandi starfsmannanna sem hér um ræðir en verði það ekki talið sannað sé kröfum beint að varastefnda.

Hvað aðild að kröfu á hendur aðalstefnda varðar byggir stefnandi á því að ráðningarsamningur hans við varastefnda hafi verið málamyndagerningur að því leyti er varðar tilgreiningu vinnuveitanda. Því er mótmælt að stefnandi geti allan starfstíma sinn og samstarfsmanna hans talist hafa verið útsendur starfsmaður starfsmannaleigu, sbr. c-lið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 45/2007 og 1. gr. laga nr. 139/2005. Í raun hafi varastefndi ekki einu sinni haft milligöngu um ráðningu stefnanda eða annarra samstarfsmanna hans, heldur hafi aðalstefndi ráðið þá til að sinna verkum sem þeir höfðu tekið að sér sem undirverktakar Arnarfells ehf., en stofnað og tilnefnt „skúffufyrirtæki“ í eigu sömu aðila sem vinnuveitanda starfsmannanna.

Á því er byggt að varastefndi hafi ekki verið vinnuveitandi stefnanda eða samstarfsmanna hans, heldur aðalstefndi. Framkvæmdastjóri aðalstefnda, G-kk-nf S-kk-nf, sé skráður sérstakur fulltrúi varastefnda hér á landi, sbr. 3. gr. laga nr. 139/2005. Framan af hafi G-kk-nf ekki kvaðst vita hver ætti varastefnda, aðeins hafi verið hringt í aðalstefnda og „þeir einfaldlega þegið boð um starfsmenn tímabundið í tvo mánuði. Einhver hafi þurft að vera fulltrúi fyrirtækisins hér á landi og hann hafi tekið það að sér,“ eins og fram hafi komið í Fréttablaðinu 6. október 2007. Það liggi nú fyrir að G-kk-nf og T-kk-nf F-kk-nf, eigendur aðalstefnda, eigi jafnframt og hafi stofnað varastefnda. Þar fyrir utan liggi fyrir að 5 af 12 samstarfsmönnum stefnanda sem hafi gefið vitnaskýrslu í þessu máli hafi verið komnir hingað til lands áður en varastefndi hafi verið nýskráður í Lettlandi þann 24. júlí 2007 og verði að telja að varastefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að það félag hafi verið stofnað fyrr. Auk stefnanda hafi 9 af 12 starfsmönnunum verið komnir hingað til lands áður en varastefndi hafi verið skráð hérlendis þann 30. ágúst 2007, þ.e. eftir áðurnefnt rútuslys. Á þeim tíma hafi varastefnda verið óheimilt að veita þjónustu hér á landi, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 139/2005. Dregið sé í efa að varastefndi hafi veitt upplýsingar, sbr. 4. gr. laga nr. 139/2005, 8 dögum áður en það byrjaði starfsemi hér á landi, eins og vera beri og ekki virðist aðalstefndi hafa gripið inn í eins og skylt sé samkvæmt 4. gr. a sömu laga. Í október sl. hafi virðisaukaskattsnúmer starfsmannaleigunnar ekki einu sinni verið skráð. Öll þessi rök hnígi til þess að starfsmennirnir hafi ekki verið starfsmenn varastefnda í upphafi, heldur aðalstefnda, og gerningar sem segi annað hafi verið til málamynda. Af 6. gr. laga nr. 139/2005 megi ráða að teljist starfsmennirnir ekki hafa verið starfsmenn varastefnda í upphafi, heldur starfsmenn aðalstefnda, hafi þeir ekki seinna meir og innan 6 mánaða getað orðið starfsmenn varastefnda.

Stefnandi, auk samstarfsmanna hans, hafi tilgreint aðalstefnda sem vinnuveitanda sinn á umboðum til lögmanns síns, að langmestu leyti við aðila- og vitnaskýrslur fyrir dómi og í lögregluskýrslum, í tölvupósti sem þeir hafi sent fulltrúa AFLs og á öðrum vettvangi. Sé það í fullu samræmi við þær upplýsingar sem þeir hafi fengið og það að þeir hafi fengið laun í launaumslögum frá aðalstefnda, að því er þeir hafi talið. Sá starfsmannanna 13 sem hafi verið með íslenskan bankareikning hafi fengið laun sín greidd frá aðalstefnda (þrátt fyrir að hafa fengið launaseðil frá varastefnda eins og aðrir). Væntanlega verði því haldið fram að það hafi verið mistök. Starfsmaður aðalstefnda að nafni S-kk-nf hafi komið fram sem eins konar starfsmannastjóri þeirra hvað varðar launaseðla, kvittanir, ráðningarsamninga o.s.frv. Stefnandi þessa máls eða aðrir samstarfsmenn hans hafi ekki kannast við starfsmannaleiguna, þ.e. varastefnda, en þeim hafi verið sagt þegar þeir gerðu ráðningarsamninga erlendis að þeir myndu vinna fyrir aðalstefnda á Íslandi. Annar túlkanna, sem dreift hafi launaumslögum, haldi því fram að hann hafi gert það fyrir aðalstefnda.

Öll rök hnígi að því að launaseðlar, nýjir ráðningarsamningar eftir rútuslys og önnur gögn hafi verið útbúin eftir á í því skyni að valda íslenskum yfirvöldum og stéttarfélögum erfiðleikum með að henda reiður á því hver raunverulegur vinnuveitandi starfsmannanna hafi verið og til að varpa af sér ábyrgð. Sé því á því byggt af hálfu stefnanda að um málamyndagerninga hafi verið að ræða að því er aðild varði. Ótækt sé að innlend fyrirtæki sem ráða þurfi til sín erlent starfsfólk og hyggist kanna hvort þau komist upp með að greiða því mun lægri laun en samkvæmt kjarasamningum stofni sjálf starfsmannaleigu erlendis, fylgi engum reglum um skráningu hennar eða annað og bendi síðan fingrinum á hana ef upp um brot þeirra kemst og geri þannig alla innheimtu og eftirfylgni örðugari. Slíkt sé í engu samræmi við markmið laga nr. 139/2005 eða 45/2007, eða almenn markmið Evrópureglna er heimila veitingu þjónustu milli landa.

Í stefnu sinni skorar stefnandi á báða stefndu að leggja fram í dómi gögn sem sannarlega hafi verið útbúin áður en stefnandi og samstarfsmenn hans hafi komið til landsins og sýni samningssambandið milli tveggja stefndu og við Arnarfell ehf. hvað varðar starfsmennina. Engin slík gögn hafi komið fram hingað til og sé dregið í efa að þau hafi verið til á þessum tíma. Eins sé skorað á varastefnda að leggja fram gögn er sýni að hann hafi raunverulega starfað sem starfsmannaleiga í Lettlandi, s.s. gögn um útleigu starfsmanna til annarra fyrirtækja í júlí, ágúst og september 2007 o.s.frv. Komi til þess að stefndu leggi fram gögn fyrir dómi, er stefnandi meti sannfærandi og fullnægjandi, geti verið að fallið verði frá kröfum á hendur aðalstefnda. Hingað til hafi stefnanda ekki verið sýnd nein slík gögn og því ekki forsendur til annars fyrir hann en að stefna báðum aðilum.

Telji dómurinn ekki sannað að aðalstefndi hafi í raun verið vinnuveitandi stefnanda og samstarfsmanna hans byggir stefnandi á því að varastefndi hafi verið það. Kveðst stefnandi þá byggja á skriflegum gögnum, s.s. launaseðlum, ráðningarsamningum og yfirlýsingum fyrirsvarsmanns beggja stefndu, sem og lögmanns félaganna.

Stefnandi byggir á því að um kjör stefnanda fari eftir svokölluðum Virkjanasamningi, þ.e. kjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfyrirtækja og Landsvirkjunar annars vegar og Alþýðusambands Íslands, Starfsgreinasambands Íslands, Samiðnar og Rafiðnaðarsambands Íslands hins vegar um kaup og kjör við virkjunarframkvæmdir á vegum Landsvirkjunar. Tímakaup stefnanda komi m.a. fram á launaseðlum sem lagðir séu fram í málinu. Einnig sé byggt á 1. gr. laga nr. 55/1980, en þar komi fram að laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, skuli vera lágmarkskjör, óháð kyni, þjóðerni eða ráðningartíma fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því er samningurinn tekur til. Samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveða skulu ógildir. Verði talið að stefnandi og aðrir starfsmenn séu starfsmenn varastefnda sé einnig byggt á 4. og 5. gr. laga nr. 45/2007, en þar komi fram reglur um ákveðin lágmarkskjör sem byggi m.a. á lögum nr. 55/1980, 30/1987 o.fl.

Stefnandi kveður að milli aðila sé ekki ágreiningur um launakjör stefnanda. Gefnir hafi verið út launaseðlar og stefnanda greidd laun fyrir vinnu hans í samræmi við þá og samkvæmt kjarasamningi, þ. á m. á uppsagnarfresti. Stefnanda virðist því ekki dregið í efa af hálfu stefndu að stefnanda hafi verið rétt að leggja niður störf við þær aðstæður sem hafi skapast. Ágreiningur stefnanda og stefndu í þessu máli sé því takmarkaður við mismun á útborguðum launum samkvæmt launaseðlum vegna ágúst og september og þeim greiðslum sem stefnandi viðurkenni að hafa móttekið. Hvorki hann né fjölskylda hans hafi fengið neinar aðrar greiðslur.

Stefnandi kveður sönnunarbyrðina hvíla á stefndu um hvaða greiðslur hafi verið inntar af hendi til stefnanda. Stefnandi telji sig engu að síður geta sannað það að hann hafi aðeins móttekið þær greiðslur sem hann viðurkenni að hafa móttekið. Önnur greiðslan hafi verið lögð inn á bankareikning hans og liggi kvittun fyrir. Hvað varði undirritun á kvittun fyrir móttöku á hærri launum sé á því byggt að henni hafi verið náð fram með blekkingum og ólögmætri nauðung. Hina greiðsluna hafi stefnandi móttekið í launaumslagi og neitað að skrifa undir kvittun þess efnis að hann hefði móttekið hærri greiðslur, auk þess sem hann hafi lagt alla greiðsluna inn á bankareikning sinn í Lettlandi. Þar fyrir utan megi vísa til framburðar og gagna fjölmargra samstarfsmanna stefnanda sem styðji framburð hans. Verði efni lettneskra bankakvittana mótmælt sé áskilinn réttur til að leggja fram þýðingar þeirra. Jafnframt sé skorað á stefndu að leggja fram gögn er hnekki þeirri innborgun sem þar komi fram.

Stefnandi kveðst byggja á að vinnuveitanda hans hafi borið að skila honum útborguðum launum í samræmi við launaseðla (og auðvitað í samræmi við ráðningarkjör). Samkvæmt ráðningarsamningi hafi átt að leggja greiðslur inn á bankareikning stefnanda. Hafi annar hvor stefndu ákveðið að hafa annan hátt á verði þeir að bera ábyrgð á því ef greiðslur skiluðu sér ekki til stefnanda, annað hvort ef of lágar greiðslur voru inntar af hendi eða ef þeir starfsmenn sem útdeildu launaumslögum skiluðu þeim ekki (þá á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar).

Stefnandi sundurliðar kröfur sínar með eftirfarandi hætti:

Ágúst:

Útborguð laun samkvæmt launaseðli kr. 218.162

Raunverulega útborguð laun kr. 171.024 (LTV 1.362,-)

Mismunur kr. 47.138

September:

Útborguð laun samkvæmt launaseðli kr. 267.542

Raunverulega útborguð laun kr. 175.000

Mismunur kr. 92.542

Samtals mismunur kr. 47.138 + 92.542 = 139.680.

Kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, kveðst stefnandi styðja við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. Stefnandi byggi á því að gjalddagi launa sé 1. dagur mánaðar vegna liðins mánaðar, en hann takmarki þó kröfur sínar við þann dag þegar laun hafi raunverulega verið innt af hendi.

Kröfu um málskostnað kveður stefnandi styðjast við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Enginn málskostnaður hafi verið greiddur í málunum, ekki heldur vegna þess hluta sem þegar hafi verið greiddur. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu.

Stefnandi kveðst styðja málsástæður sínar helst við 1. gr. laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingar lífeyrisréttinda nr. 55/1980, kjarasamning um Virkjunarframkvæmdir á vegum Landsvirkjunar, einkum, 1., 2., 4. og 16. kafla, 1. gr. laga um greiðslu verkkaups nr. 28/1930, orlofslög nr. 30/1987, einkum 1. gr., 7. gr. og 8. gr., 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, lög um staðgreiðslu opinberra gjalda, nr. 45/1987, einkum 22. gr., lög um atvinnuréttindi útlendinga nr. 97/2002, einkum 7. gr., 8. gr., 14. gr. og bráðabirgðaákvæði, lög um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 19., 38., 43. og 130. gr., og lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Málsástæður aðalstefnda, GT Verktaka ehf.:

Aðalstefndi mótmælir málatilbúnaði stefnanda í heild sinni, svo og ávirðingum um meinta saknæma og refsiverða háttsemi, nauðung og blekkingar.

Aðalstefndi styður aðalkröfu sína um sýknu af stefnukröfum vegna aðildarskorts meðal annars við eftirgreindar málsástæður:

Ekkert réttarsamband hafi verið eða sé milli stefnanda og aðalstefnda. Stefnandi hafi ráðið sig til vinnu á Íslandi eftir að hafa séð auglýsingu í lettnesku blaði. Hann hafi farið til fyrirtækis sem heiti GTVS og talað þar við I-x-x M-x-x. Gengið hafi verið frá ráðningarsamningi í Riga við fyrirtækið GTVS. Stefnandi hafi geymt eintak samningsins heima hjá sér. Í engu tilviki hafi það komið fram í ráðningarferlinu að aðalstefndi yrði vinnuveitandi og að ráðningarsamningur yrði gerður við hann. Rangt er frá greint í stefnu að stefnanda hafi verið sagt að hann færi að vinna hjá aðalstefnda.

Í dómskýrslu stefnanda þann 9. október 2007 haldi hann því fram að hann hafi unnið hjá aðalstefnda. Í sömu skýrslu kannist hann við ráðningarsamning þar sem varastefndi sé tilgreindur sem vinnuveitandi. Fram komi á lögregluskýrslu sem stefnandi hafi gefið 5. október 2007 og skýrslu hans fyrir dómi 17. október 2007 að beiðni ríkislögreglustjóra að hann hafi unnið hjá aðalstefnda. Við skýrslugjöf hjá lögreglu hafi stefnandi sýnt SMS-skilaboð í síma sínum er sýni að hann hafi fengið launagreiðslu frá GTVS, þ.e. varastefnda, þann 3. september 2007. Á upphaflegum ráðningarsamningi stefnanda, gerðum í Riga, komi greinilega fram að vinnuveitandi sé GTVS, þ.e. varastefndi.

Aðalstefndi kveðst telja stefnanda í besta falli hafa verið haldinn misskilningi um það við hvaða fyrirtæki hann samdi. Báðir fyrirliggjandi ráðningarsamningar beri glöggt með sér hver sé vinnuveitandi í ráðningarsambandinu. Ekkert liggi fyrir um að það sé aðalstefndi. Telji aðalstefndi því ekkert á staðhæfingum í málatilbúnaði stefnanda byggjandi að því er vinnuréttarlega stöðu hans varði, sérstaklega í ljósi þess að þær stangist á við öll gögn í málinu.

Af hálfu stefnanda hafi engin gögn verið lögð fram til staðfestingar því að til ráðningarsambands hafi verið stofnað milli hans og aðalstefnda.

Keyptir hafi verið flugmiðar fyrir starfsmennina af fyrirtæki I-kvk-ef M-x-x, SIA Norbigs, eða varastefnda.

Allar kvittanir og launaseðlar, auk ráðningarsamninga, beri með sér að vinnuveitandi stefnanda hafi verið varastefndi.

Stefnandi hafi verið skráður sem starfsmaður varastefnda hjá Vinnumálastofnun.

Þann 4. október 2007, þegar stefnandi hafi verið látinn undirrita umboð á íslensku til talsmanna Afls, hafi aðalstefndi verið tilgreindur sem vinnuveitandi. Aðalstefndi kveðst draga í efa að sú tilgreining sé frá stefnanda sjálfum komin, heldur hafi hún, eins og yfirlýsingar tveggja túlka sem lagðar hafi verið fram í málinu, litast mjög af því sem talsmenn Afls hafi viljað að fram kæmi um nafn vinnuveitanda.

Aðalstefndi kveðst telja að í málatilbúnaði, sem hafður sé uppi í nafni stefnanda, sé á langsóttan hátt reynt að tengja ýmis atriði, óskyld og óviðkomandi, vinnuréttarlegri stöðu stefnanda. Í besta falli sé um misskilning að ræða.

Í stefnu málsins sé því m.a. haldið fram að um málamyndagerninga hafi verið að ræða, skúffufyrirtæki séu nefnd til sögu, o.fl. Aðalstefndi kveðst ekki átta sig á þeirri röksemdafærslu sem hér sé höfð uppi og á hvaða hátt þessi málatilbúnaður skapi ráðningarsamningssamband milli sín og stefnanda. Frá upphafi hafi legið fyrir skýrar skuldbindingar um að þeir starfsmenn, sem varastefndi réði og sendi til starfa á virkjanasvæðinu, nytu þeirra kjara sem lög og kjarasamningar kveða á um. Sömuleiðis hvíli lagaskylda á þjónustufyrirtækjum, starfsmannaleigum og notendafyrirtækjum að tryggja að ekki sé gengið á rétt starfsmanna. Ekki verði því séð hvaða tilgangi „málamyndagerningar“ þjónuðu, ef um slíkt hefði verið að ræða.

Engin dómkrafa hafi komið fram af hálfu stefnanda um ógildingu hins ætlaða „málamyndagernings“, sem eðlilegt hefði verið að hann setti fram teldi hann sig hafa verið fenginn til að undirrita ráðningarsamning með ólögmætum og jafnvel refsiverðum hætti. Felist í þessu aðgerðarleysi stefnanda staðfesting á því og viðurkenning að ráðningarsamningur hans við varastefnda hafi verið fyllilega lögmætur og skuldbindandi fyrir báða aðila.

Tilvísun í ranga frétt í Fréttablaðinu, sem lögð hafi verið fram í málinu, skapi ekki ráðningarsamband milli stefnanda og aðalstefnda og hafi enga þýðingu í málinu. Til upplýsingar nefnir aðalstefndi að á fundi lögmanns beggja stefndu hjá Vinnumálastofnun þann 30. ágúst 2007 hafi verið upplýst, í umræðu um starfsemi varastefnda hér á landi, hverjir ættu fyrirtækið. Engin sérstök leynd hafi hvílt yfir eignarhaldinu, en reyndar básúni fyrirtæki sjaldnast á opinberum vettvangi hverjir séu þar hluthafar.

Skráning varastefnda hérlendis, sem þjónustufyrirtækis eða starfsmannaleigu, skipti engu máli fyrir ráðningarsamband stefnanda við varastefnda. Það, hvort sú skráning fari fram á réttum tíma eður ei, breyti engu um ráðningarsamband stefnanda og varastefnda og hafi raunar engin áhrif á réttarstöðu hans gagnvart varastefnda.

Vanþekking Vinnumálastofnunar og talsmanna Afls á reglum um virðisaukaskattsskráningu í Lettlandi breyti engu um ráðningarsamband stefnanda og varastefnda og hún skapi ekki ráðningarsamband milli stefnanda og aðalstefnda.

Það, að starfsmenn varastefnda hafi fengið laun afhent í umslögum, merktum aðalstefnda, skapi ekki ráðningarsamband milli stefnanda og aðalstefnda og breyti engu um réttarstöðu stefnanda gagnvart varastefnda. Það, að sumir starfsmenn varastefnda hafi fengið laun í ómerktum umslögum, þýði að sama skapi ekki að þeir hafi engan vinnuveitanda haft.

Vegna nálægðar á vettvangi hafi tveir starfsmenn aðalstefnda, ásamt starfsmanni varastefnda, aðstoðað við að koma launaumslögum til starfsmanna varastefnda. Starfsmenn aðalstefnda á virkjanasvæðinu hafi að öðru leyti ekki haft afskipti af starfsmönnum varastefnda og verkstjórn hafi ekki verið í þeirra höndum, eins og margoft hafi komið fram. Telji stefnandi verkstjórn skapa ráðningarsamband milli sín og verkstjórnanda beri honum að beina launakröfum að Arnarfelli ehf., sem alfarið hafi séð um verkstjórnina.

Aðalstefndi kveðst telja að leggja verði dómskýrslur og aðra skýrslugjöf stefnanda og samstarfsmanna hans hjá varastefnda að jöfnu við aðilaskýrslur í öllum málunum, enda sé málatilbúnaður sá sami eða því sem næst hinn sami í öllum málunum og um sömu hagsmuni að tefla.

Aðalstefndi kveðst hafna því með öllu að frásögn starfsmanna varastefnda um framkomu tveggja manna, túlkanna E-kk-ef og E-kk-ef, hafi nokkra þýðingu í málinu. Meint ólögmæt framkoma þeirra sé aðalstefnda óviðkomandi, sé ekki að beiðni aðalstefnda eða fyrir hans atbeina eða í hans umboði.

Aðalstefndi vekur sérstaka athygli á því að ef marka megi það, sem fram komi í tölvupósti til lögmanns stefnanda sem stefnandi hafi lagt fram, sé sérstakur vinskapur milli túlksins E-x-x, sem hlaupist hafi af landi brott þann 8. október 2007, og eins af samstarfsmönnum stefnanda, U-x-x P-x-x, en U-x-x hafi verið í forystu fyrir starfsmennina í upphlaupinu er varð í byrjun október. Virðist engir aðrir en talsmenn Afls hafa vitað um þessi áform túlksins, að hverfa af landi brott, nema ef vera skyldi vinur hans, U-x-x.

Aðalstefndi kveður ranga og ósanna þá frásögn í framangreindum tölvupósti, sem sagður er stafa frá E-x-x, að aðalstefndi hafi sent hann í „viðskiptaferð“ til Lettlands í október. Forsvarsmenn aðalstefnda hafi aldrei verið í neinu sambandi við E-x-x, þótt hann hafi starfað hjá fyrirtækinu á virkjanasvæðinu við Kárahnjúka, og hvorki forsvarsmenn né starfsmenn aðalstefnda hafi sent E-x-x í einum eða öðrum erindagjörðum til útlanda. Í greinargerð sinni skorar aðalstefndi á stefnanda og lögmann hans að leiða E-x-x fyrir dóm við aðalmeðferð málsins, svo upplýst verði meðal annars hvort skjalið stafi raunverulega frá honum.

Aðalstefndi vekur athygli á því að af hálfu stefnanda hafi verið lögð fram vitnaskýrsla sem E-kk-ef J-x-x hafi gefið fyrir dómi 23. október 2007. Hvorki aðalstefnda né varastefnda hafi á nokkurn hátt verið gefinn kostur á að vera viðstaddir þá skýrslugjöf og þeir hafi ekki verið upplýstir um að skýrslugjöfin stæði fyrir dyrum. Hafi skýrslugjöfin þannig enga þýðingu í málinu gegn aðalstefnda, að því marki sem í henni kunni að vera staðhæfingar sem stangist á við hans eigin.

Varakröfu sína um sýknu að svo stöddu, verði ekki fallist á sýknukröfu aðalstefnda vegna aðildarskorts samkvæmt framangreindu, kveðst aðalstefndi styðja við sömu málsástæður og lagarök og fram komi í greinargerð varastefnda um sömu kröfu. Sama eigi við um þrautavarakröfu hans um sýknu eða að stefnukrafa verði lækkuð verulega.

Aðalstefndi kveðst mótmæla sérstaklega málskostnaðarkröfu stefnanda. Bendir hann á að á að umboðsmenn stefnanda hafi beint máli fyrirvaralaust í þann farveg að kæra forsvarsmenn beggja stefndu til lögreglu, án þess að kanna málavöxtu eða leita skýringa á umkvörtunum starfsmanna varastefnda, svo sem flest önnur verkalýðsfélög og lögmenn þeirra hefðu gert. Aðalstefndi bendir á að af hálfu varastefnda hafi í október 2007 verið sett fram það sjónarmið að ljúka þyrfti lögreglurannsókn áður en varastefndi gæti tekið afstöðu til umkvartana starfsmanna, sem lytu að meintu misræmi milli útborgaðra launa samkvæmt launaseðlum og þeirra launa, sem starfsmennirnir hafi talið sig hafa fengið. Ekki hafi því verið efni til málsóknar í einkamáli fyrr en niðurstaða úr rannsókn lægi fyrir. Þetta, ásamt ótrúlega miklu umfangi í málatilbúnaði stefnanda í máli er varði svo litla fjárhagslega hagsmuni, með yfir 50 dómskjölum, styðji kröfu aðalstefnda um málskostnað og kröfu hans um sýknu af málskostnaðarkröfu stefnanda.

Aðalstefndi krefst málskostnaðar in solidum úr hendi stefnanda og lögmanns hans, E-kvk-ef D-kvk-ef P-kvk-þgf, héraðsdómslögmanns. Kröfuna á hendur lögmanni stefnanda kveðst aðalstefndi styðja við það sjónarmið að ekkert í gögnum málsins bendi til eða gefi til kynna að ráðningarsamband hafi verið milli sín og stefnanda. Aðalstefndi kveðst telja að lögmaðurinn hafi tekið ákvörðun um að stefna sér í máli þessu, þvert á öll gögn og upplýsingar sem liggi fyrir í málinu. Kveðst aðalstefndi telja að lögmaðurinn hafi, á grundvelli menntunar sinnar, þekkingar á íslenskri löggjöf og reynslu, átt að vita það frá upphafi og eigi síðar en þegar stefna málsins hafi verið gefin út, að ekkert samningssamband hafi verið milli stefnanda og aðalstefnda. Hafi lögmaðurinn þannig mátt vita að launakröfum stefnanda bæri að beina að vinnuveitanda hans, varastefnda. Aðalstefndi telur lögmanninn þannig hafa að þarflausu og tilefnislausu höfðað þetta mál á hendur sér og valdið sér þannig tjóni vegna kostnaðar við að halda uppi vörnum í því. Af þeim sökum geri aðalstefndi kröfu um, með vísan til 4. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, að lögmanni stefnanda verði gert að greiða sér málskostnað, sameiginlega með stefnanda.

Aðalstefndi kveðst styðja sýknukröfu sína sakir aðildarskorts við ákvæði 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Varakröfu um sýknu að svo stöddu kveður aðalstefndi styðjast við 2. mgr. 26. gr. sömu laga. Þrautavarakrafa um sýknu eða lækkun stefnukrafna styðjist einkum við almennar reglur í vinnumarkaðs- og kröfurétti um lok skuldbindinga í ráðningarsambandi við fullnaðargreiðslu eða lækkun launakrafna vegna innborgana.

Málskostnaðarkröfu sína styður aðalstefndi við 129.-131. gr. laga um meðferð einkamála.

Málsástæður varastefnda, Nordic Construction Line SIA:

Varastefndi kveðst mótmæla málatilbúnaði stefnanda í heild sinni, svo og ávirðingum um meinta saknæma og refsiverða háttsemi, nauðung og blekkingar.

Varastefndi styður aðalkröfu sína um sýknu að svo stöddu meðal annars við eftirgreindar málsástæður:

Varastefndi kveður stefnanda halda því fram að misræmi sé milli greiddra launa fyrir ágúst og launafjárhæðar sem fram komi á launakvittun. Þá telji hann sig ekki hafa fengið greidd laun fyrir september í samræmi við upplýsingar um útborguð laun á launaseðli. Umboðsmenn stefnanda hafi ákveðið 3. og 4. október 2007, án frekari fyrirvara eða nokkurrar skoðunar á málinu, að kæra eigendur varastefnda til lögreglu fyrir margvíslegt misferli gagnvart stefnanda, þ. á m. að greiða ekki rétt laun. Sú lögreglurannsókn standi enn yfir og sé ekki vitað hvenær vænta megi niðurstöðu úr henni. Gera megi ráð fyrir að rannsókn leiði í ljós hið rétta í málinu. Varastefndi kveðst ekki vita annað en að stefnandi hafi fengið laun sín greidd eins og hann hafi átt rétt til. Vísar varastefndi til kvittana stefnanda fyrir móttöku launanna því til staðfestu, sem liggi fyrir í málinu.

Varastefndi kveður að af sinni hálfu hafi verið lýst þeirri skoðun að bíða þyrfti niðurstöðu lögreglurannsóknar, áður en lengra yrði haldið. Af hálfu varastefnda hafi til þessa ekki annað komið fram en að uppgjör fari fram verði niðurstaða lögreglumálsins sú að stefnandi hafi ekki með réttu fengið full laun greidd vegna atvika, sem varastefndi kynni að bera ábyrgð á.

Með hliðsjón af því í hvaða farveg umboðsmenn stefnanda hafi sett mál hans, fullkominnar óvissu um hvað sé rétt í því og þar sem niðurstaða lögreglurannsóknar liggi ekki fyrir, telji varastefndi óhjákvæmilegt að sýkna að svo stöddu af öllum kröfum stefnanda, sbr. m.a. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991.

Vara- og þrautavarakröfu sína um sýknu eða lækkun styður varastefndi m.a. við eftirgreindar málsástæður:

Í málinu liggi frammi kvittun stefnanda fyrir móttöku ágúst-launa í byrjun september. Þar til annað komi í ljós telji varastefndi að leggja verði hana til grundvallar um uppgjör launa. Beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að undirskrift sín sé fölsuð eða fengin með saknæmum og ólögmætum hætti, og að hann hafi ekki fengið þau laun greidd, sem hann kvittaði fyrir.

Varastefndi kveðst telja að leggja verði til grundvallar að stefnandi hafi í byrjun október fengið greidd laun fyrir september í samræmi við það sem fram komi á launaseðli. Tiltekin peningafjárhæð hafi verið tekin út af bankareikningi, peningar settir í umslög og þeim dreift til starfsmanna, þar á meðal stefnanda. Telji varastefndi stefnanda bera sönnunarbyrðina fyrir því að peningarnir hafi ekki skilað sér með réttu.

Varastefndi kveðst telja að leggja verði dómskýrslur og aðra skýrslugjöf stefnanda og samstarfsmanna hans hjá varastefnda að jöfnu við aðilaskýrslur í öllum málunum, enda sé málatilbúnaður sá sami eða því sem næst hinn sami í öllum málunum, sömu staðhæfingum haldið fram og um sömu hagsmuni sé að tefla.

Varastefndi kveðst hafna því með öllu að frásögn starfsmanna varastefnda um framkomu tveggja manna, túlkanna E-kk-ef og E-kk-ef, hafi nokkra þýðingu í málinu. Meint ólögmæt framkoma þeirra sé varastefnda óviðkomandi, sé ekki að beiðni varastefnda eða fyrir hans atbeina eða í hans umboði. Meðan þáttur þeirra í málinu sé ekki full rannsakaður og upplýstur beri að leggja til grundvallar að þeir hafi afhent starfsmönnum réttar launafjárhæðir. Varastefndi kveðst að öðru leyti vísa til sjónarmiða aðalstefnda að því er þátt túlkanna varði.

Varastefndi kveðst ekki viðurkenna rétt stefnanda og samstarfsmanna hans til þess að leggja niður störf áður en ráðningartíma þeirra hjá varastefnda lauk. Í ljós hafi komið við þingfestingu málsins 18. mars 2008, með framlagningu skýrslna sem stefnandi og samstarfsmenn hans gáfu fyrir dómi að beiðni lögmanns þeirra, að sumir starfsmanna varastefnda hafi óskað sérstaklega eftir því að verða sendir heim áður en ráðningartíma lyki. Telur varastefndi að þeir hafi notað tækifærið, fyrir hvatningu talsmanna Afls, til þess að hætta vinnu fyrr en skyldi og sinna þannig ekki vinnuskyldu sinni út ráðningartímann. Af þeim sökum eigi þeir ekki rétt á launum eftir að þeir yfirgáfu vinnustað. Varastefndi bendir á að af hálfu stefnanda hafi hvorki varastefndi né umboðsmaður hans verið boðaðir til skýrslutöku af E-kk-þgf J-x-x fyrir dómi þann 23. október 2007. Kveðst varastefndi ekki vita hvers vegna svona hafi verið farið að, en ekki hafi farið á milli mála á þessum tíma hvernig aðild og umboðsmennsku hafi verið háttað að því er varastefnda varði. Telur varastefndi að þannig hafi ekki fyrr en við þingfestingu málsins komið í ljós mikilvægar upplýsingar, sem kynnu að hafa leitt til annars konar uppgjörs launa starfsmanna varastefnda þann 28. janúar og 7. mars 2008. Kveðst varastefndi áskilja sér rétt til að krefja starfsmenn um endurgreiðslu þess fjár sem þeir kunni þannig ranglega að hafa fengið.

Varastefndi kveðst mótmæla sérstaklega málskostnaðarkröfu stefnanda. Bendir hann á að umboðsmenn stefnanda hafi beint máli fyrirvaralaust í þann farveg að kæra forsvarsmenn beggja stefndu. til lögreglu, án þess að kanna málavöxtu eða leita skýringa á umkvörtunum starfsmanna varastefnda, svo sem flest önnur verkalýðsfélög og lögmenn þeirra hefðu gert. Varastefndi bendir á að af sinni hálfu hafi í október 2007 verið sett fram það sjónarmið að ljúka þyrfti lögreglurannsókn áður en varastefndi gæti tekið afstöðu til umkvartana starfsmanna sinna, sem lotið hafi að meintu misræmi milli útborgaðra launa samkvæmt launaseðlum og þeirra launa, sem starfsmennirnir hafi talið sig hafa fengið. Ekki hafi því verið efni til málsóknar í einkamáli fyrr en niðurstaða úr rannsókn lægi fyrir. Þetta, ásamt ótrúlega miklu umfangi í málatilbúnaði stefnanda í máli er varði svo litla fjárhagslega hagsmuni, með yfir 50 dómskjölum, styðji kröfu varastefnda um málskostnað úr hendi stefnanda og kröfu um sýknu af málskostnaðarkröfu stefnanda.

Kröfu sína um sýknu að svo stöddu kveður varastefndi styðjast m.a. við 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um sýknu eða lækkun stefnukrafna styðjist einkum við almennar reglur í vinnumarkaðs- og kröfurétti um lok skuldbindinga í ráðningarsambandi við fullnaðargreiðslu eða lækkun launakrafna vegna innborgana.

Málskostnaðarkröfu sína styður varastefndi við 129.-130. gr. laga um meðferð einkamála.

IV. Forsendur og niðurstaða.

Af gögnum málsins og lýsingu málavaxta í stefnu og greinargerðum má sjá að ágreiningur stefnanda við stefndu hefur verið mun víðtækari í upphafi en sá þáttur sem til umfjöllunar er í þessu máli. Lýsti ágreiningur þeirra sér m.a. í vinnuréttardeilu, með tilheyrandi afskiptum Vinnumálastofnunar og verkalýðsfélags, auk þess sem lögreglurannsókn var hafin á grundvelli kæru lögmanns stefnanda og samstarfsmanna hans. Fyrir liggur að samkomulag náðist um greiðslu hluta krafna stefnanda fyrir höfðun málsins. Sá ágreiningur sem til umfjöllunar er í þessu máli lýtur annars vegar að því hvort stefnanda hafi verið greidd að fullu þau laun sem óumdeilt er að hann átti rétt til. Hins vegar er deilt um það hvor stefndu hafi verið vinnuveitandi stefnanda og sé þar með ábyrgur fyrir réttum efndum launagreiðslna til hans. Verður fyrst vikið að síðarnefndum ágreiningi.

1.

Aðalstefndi, GT verktakar ehf., hafnar því alfarið að til ráðningarsambands hafi stofnast milli hans og stefnanda en varastefndi, Nordic Construction Line SIA, viðurkennir að hafa ráðið stefnanda til starfa. Stefnandi heldur því hins vegar fram að aðalstefndi hafi verið raunverulegur vinnuveitandi hans en ekki varastefndi, enda sé hinn síðarnefndi einungis „skúffufyrirtæki“ í eigu eigenda hins fyrrnefnda. Gerningar sem fyrir liggja í málinu séu til málamynda að því leyti sem þeir tilgreini varastefnda sem vinnuveitanda hans. Vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar frá 7. desember 2006 í máli nr. 267/2006 þessu til stuðnings, sem nánar verður vikið að síðar.

Fyrir liggur að sömu eigendur og forsvarsmenn eru að báðum hinu stefndu félögum. Aðalstefndi, sem er félag sem verið hefur í fullum rekstri undanfarin ár hér á landi, tók að sér með samningi við Arnarfell ehf., dags. 1. júní 2007, tiltekinn þátt af því verki sem Arnarfell ehf. hafði með höndum við framkvæmdir á Kárahnjúkasvæðinu. Í samningnum var gert ráð fyrir því að aðalstefndi yrði vinnuveitandi þeirra starfsmanna sem fengnir yrðu til verksins, enda er þar mælt fyrir um að aðalstefndi skyldi afla, og afhenda Arnarfelli ehf., staðfestingar á skráningu sinni hjá Vinnumálastofnun samkvæmt lögum nr. 139/2005, um starfsmannaleigur, og halda þeirri skráningu út samningstímann. Í framhaldi af þessum samningi, eða í júní 2007, ákváðu forsvarsmenn og eigendur aðalstefnda, G-kk-nf G. S-kk-nf og T-kk-nf F-kk-nf, hins vegar að stofna nýtt fyrirtæki í Lettlandi, þ.e. varastefnda, sem meðal annars skyldi ráða starfsmenn þaðan til þess að stjórna vinnuvélum á framkvæmdasvæðinu við Hraunaveitu á grundvelli samningsins við Arnarfell ehf.. Annar samningur um verkið var gerður milli aðalstefnda og Arnarfells ehf., dags. 25. júlí 2007. Er þar lýst yfir heimild aðalstefnda til að fá undirverktaka til að vinna að ákveðnum verkþáttum og að undirverktaki aðalstefnda sem verkkaupi samþykki, sé fyrirtækið Nordic Construction Line frá Lettlandi, þ.e. varastefndi. Loks liggur fyrir samningur milli aðalstefnda og varastefnda, sem einnig er dagsettur 25. júlí 2007, þar sem varastefndi tekur að sér tiltekna þætti verksins sem aðalstefndi hafði tekið að sér fyrir Arnarfell ehf. Kemur þar fram, í grein 3.1.3 samningsins, að verkið verði unnið af starfsmönnum varastefnda. Liggur ekkert fyrir í málinu sem gerir líklegt að samningarnir, dags. 25. júlí 2007, hafi verið undirritaðir síðar en þann dag sem þar greinir.

Að sögn stefndu munu fyrirætlanir hafa verið um að varastefndi haslaði sér völl við reisingu stálgrindahúsa. Stefnandi bendir á að ekki sé sýnt fram á að varastefndi hafi verið í neinum raunverulegum rekstri, til að mynda sé ekki sýnt fram á að ræst hafi úr framangreindum áformum. Af hálfu stefndu hefur engin tilraun verið gerð til að sýna fram á að varastefndi hafi nokkru sinni tekið að sér önnur verkefni en samkvæmt samningnum frá 25. júlí 2007 við aðalstefnda. Verður því að leggja til grundvallar að varastefndi hafi frá stofnun félagsins ekki verið í öðrum rekstri.

Áður en nánar verður fjallað um þá málsástæðu stefnanda að tilgreining varastefnda í gerningum hafi verið til málamynda, er rétt að víkja að því sem fyrir liggur um hver hafi verið tilgreindur viðsemjandi stefnanda við ráðningu hans. Í málinu liggja fyrir tveir skriflegir ráðningarsamningar, annar á ensku og hinn á lettnesku. Ágreiningslaust er að samninginn á lettnesku, sem virðist útgefinn í Riga, 26. júlí 2007, undirritaði stefnandi hjá I-x-x í Lettlandi fyrir komuna hingað til lands en samninginn sem er á ensku undirritaði hann síðar, hér á landi, enda þótt hann sé sagður útgefinn í Riga, 1. ágúst 2007. Hvorugur samningurinn hefur verið lagður fram í íslenskri þýðingu, en dómurinn telur sér fært að þýða efni þess samnings sem er á ensku. Í þeim samningi er heiti varastefnda tilgreint með breiðletruðum upphafsstöfum sem vinnuveitandi (e. employer company). Telur dómurinn óhætt að leggja til grundvallar að stefnanda hafi, óháð kunnáttu hans í ensku, mátt vera ljóst við undirritun samningsins að varastefndi væri þar tilgreindur viðsemjandi hans. Ekki er byggt á því af hálfu stefnanda að hann hafi verið blekktur eða neyddur til að undirrita þann samning. Þá telur dómurinn óhætt að leggja til grundvallar að í þeim samningi sem er á lettnesku sé varastefndi tilgreindur sem viðsemjandi stefnanda, enda kemur efst í samningnum fram heiti varastefnda, auk skráningarnúmers og heimilisfangs. Við skýrslugjöf fyrir dómi játaði stefnandi, sem hafði þá saminginn meðferðis, að heiti varastefnda væri tilgreint í samningnum sem heiti vinnuveitanda hans.

Í stefnu er því haldið fram að stefnanda og samstarfsmönnum hans hafi verið sagt, þegar þeir gengu frá ráðningu sinni, að þeir myndu vinna fyrir aðalstefnda á Íslandi. Þessu er mótmælt af hálfu stefndu. I-x-x M-x-x var ekki leidd fyrir dóminn en fyrir liggur skýrsla, dags. 25. september 2008, sem hún gaf í Lettlandi fyrir starfsmönnum ríkislögreglustjóra, þar sem fram kemur að fyrirtæki hennar, SIA Norbigs, hafi séð um að útvega starfsmenn til varastefnda sem þeir G-kk-nf G. S-kk-nf og T-kk-nf F-kk-nf hafi verið í forsvari fyrir. Hún hafi verið í sambandi við þá báða, T-kk-þf og G-kk-þf, og þeir hafi komið fram sem fulltrúar varastefnda. Í skýrslunni er jafnframt haft eftir I-x-x að hún hafi gert skriflega ráðningarsamninga á lettnesku við flesta lettnesku starfsmennina áður en þeir fóru til Íslands.

Í skýrslu stefnanda fyrir dómi 9. október 2007 kemur fram að hann hafi talið sig hafa unnið hjá aðalstefnda, en kannast við að varastefndi hafi greidd laun hans inn á bankareikning og að skrifstofan í Lettlandi þar sem hann gekk frá ráðningu sinni hafi verið merkt varastefnda. Af skýrslum hans og samstarfsmanna hans sem fyrir liggja í málinu fyrir dómi og lögreglu verður ráðið að þeir hafi verið í nokkurri óvissu um hver var vinnuveitandi þeirra, en þó flestir talið sig hafa starfað hjá aðalstefnda eða Arnarfelli ehf. Af framburðum þeirra má sjá að þeir virðast hafa byggt álit sitt um þetta á ýmsum atriðum, svo sem því að dagleg verkstjórn með störfum þeirra var í höndum Arnarfells ehf. og því að fulltrúar aðalstefnda hafi flutt þá frá Keflavíkurflugvelli austur á vinnusvæðið. Þá hafi launaumslög verið merkt aðalstefnda. Enginn mannanna hélt því fram fyrir dómi að I-x-x eða samstarfsfólk hennar í Lettlandi hafi sagt þeim við ráðningu þeirra að aðalstefndi yrði vinnuveitandi þeirra eða að nafn aðalstefnda hafi verið tilgreint í auglýsingu um starfið. Þá hefur enginn þeirra starfsmanna sem kveðast hafa ritað undir skriflegan samning í Lettlandi, og ekki fengið eintak af honum, borið um að í þeim samningi hafi heiti aðalstefnda verið tilgreint en ekki varastefnda.

Fyrirkomulagi verksins var þannig háttað að varastefndi var undirverktaki aðalstefnda sem aftur var undirverktaki Arnarfells ehf. og var dagleg verkstjórn í höndum þess síðastnefnda. Varastefndi var ekki með starfsstöð eða neina aðra starfsemi hér á landi. Við skráningu félagsins hjá Vinnumálastofnun var annar eigandi og forsvarsmaður aðalstefnda, G-kk-nf G. S-kk-nf, skráður fulltrúi félagsins. Öll samskipti við stefnanda og samstarfsmenn hans, við daglega verkstjórn og við afhendingu launa, fóru fram í gegnum túlka, sem sjálfir virðast samkvæmt framburði þeirra fyrir dómi hafa verið óvissir um fyrir hvern þeir störfuðu. Í ljósi þessa fyrirkomulags og þess hvernig framburði stefnanda og samstarfsmanna hans er háttað verða ekki dregnar víðtækar ályktanir af því að flestir mannanna hafi talið sig starfa hjá öðrum en varastefnda.

Fyrir liggur að nokkrir samstarfsmenn stefnanda voru ráðnir áður en varastefndi var formlega skráður í fyrirtækjaskrá í Lettlandi 24. júlí s.á. Sú staðreynd kemur ekki í veg fyrir að löglegur ráðningarsamningur geti hafa stofnast milli þeirra og varastefnda, sem fyrirsvarsmenn varastefnda hafi þá borið persónulega ábyrgð á fram að formlegri skráningu félagsins. Þessi staðreynd getur heldur ekki leitt til þess að til ráðningarsambands teljist hafa stofnast milli þessara manna og aðalstefnda.

Samkvæmt öllu framanrituðu verður að leggja til grundvallar að varastefndi hafi verið tilgreindur sem vinnuveitandi stefnanda.

Í dómi Hæstaréttar frá 7. desember 2006 í máli nr. 267/2006 féllst rétturinn ekki á að samningur milli starfsmannaleigu og verktakafyrirtækis hafi verið málamyndagerningur, enda benti ekkert til þess að honum hafi ekki verið ætlað að hafa réttaráhrif samkvæmt efni sínu. Stefnandi bendir á að þau atriði sem rétturinn fjallaði um til stuðnings niðurstöðu sinni snúi öll á annan og verri veg í máli stefnanda og stefndu. Til að mynda séu aðalstefndi og varastefndi í eigu og undir stjórn sömu manna, ekki sé sýnt fram á að varastefndi hafi í annan tíma raunverulega starfað sem starfsmannaleiga, varastefndi hafi í raun verið stofnaður eftir að fyrstu starfsmennirnir voru ráðnir, launaseðlar hafi ekki verið gefnir út samhliða launagreiðslum og aðalstefndi að stórum hluta annast launagreiðslur til starfsmanna en ekki varastefndi. Þá hafi lagaskyldum stefndu um tilkynningar o.þ.h. til Vinnumálastofnunar ekki verið sinnt sem skyldi.

Fallast verður á það með stefnanda að málsatvik í þessu máli bendi fremur til þess en málsatvik í nefndum dómi Hæstaréttar að tilgreining varastefnda sem vinnuveitanda stefnanda hafi verið til málamynda, og þá einkum í ljósi þess að um nýstofnað félag var að ræða sem ekki liggur fyrir að hafi verið í neinum öðrum rekstri, þá eða síðar. Þó er ekki unnt að fallast á það með stefnanda að hugsanleg vanræksla stefndu um að virða skyldur sínar, lögum samkvæmt, um tilkynningar o.þ.h. til Vinnumálastofnunar skipti máli í þessu sambandi. Á hinn bóginn telst, eins og fyrr sagði, sannað að varastefndi hafi frá upphafi verið tilgreindur viðsemjandi stefnanda og ekki verður fram hjá því litið að varastefndi virðist a.m.k. framan af hafa leitast við að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt ráðningarsamningum við stefnanda og samstarfsmenn hans og samningi við aðalstefnda, enda þótt síðar hafi farið svo að aðalstefndi tók að sér í æ meira mæli að annast skyldur varastefnda sem launagreiðanda. Í málinu liggja fyrir fjölmargar kvittanir fyrir móttöku launa sem allar eru merktar varastefnda, þær fyrstu dagsettar 2. ágúst 2007. Ennfremur er óumdeilt og sannað með fyrirliggjandi bankakvittunum að laun stefnanda og fimm samstarfsmanna hans fyrir ágústmánuð (A-x-x L-x-x, A-x-x K-x-x, G-x-x G-x-x, V-kk-ef B-x-x og Z-x-x M-x-x) voru lögð inn á bankareikninga þeirra í Lettlandi í byrjun september og að greiðandi var í öllum tilvikum varastefndi. Loks liggur fyrir í málinu kvittun úr netbanka fyrir erlenda millifærslu er sýnir að tvær greiðslur upp á alls 17-18 milljónir fóru frá aðalstefnda til varastefnda í lok ágúst og byrjun september 2007.

Ekki hefur verið sýnt fram á annað en að varastefndi sé réttilega stofnað og skrásett félag í Lettlandi, sem þar af leiðandi geti átt rétt og borið skyldur. Lítur dómurinn svo á að ábyrgð aðalstefnda á vinnuréttarsambandi sem sannað er að stofnað var til í nafni varastefnda kunni einungis að koma til greina til vara, ef ljóst þætti að varastefndi væri ekki fær um að standa við skuldbindingar sínar. Eins og kröfugerð stefnanda er háttað er kröfum hans hins vegar aðallega beint að aðalstefnda en til vara að varastefnda. Ekki hafa af hálfu stefnanda verið hafðar uppi málsástæður sem lúta að því að varastefndi sé ógjaldfær og muni ekki, verði hann dæmdur til þess, geta greitt kröfu stefnanda. Liggur raunar ekki annað fyrir en að varastefndi hafi staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt því sem um samdist í samingaumleitunum milli lögmanns stefnanda og lögmanns stefndu áður en mál þetta var höfðað, hvort sem þær greiðslur fóru fram í gegnum aðalstefnda eða varastefnda sjálfan.

Samkvæmt öllu framanrituðu verður ekki talið að stefnanda hafi tekist sönnun þess að samningar sem fyrir liggja í málinu hafi verið til málamynda og ekki átt að hafa réttaráhrif samkvæmt efni sínu, að því leyti sem þeir tilgreina varastefnda sem vinnuveitanda stefnanda og samstarfsmanna hans. Verður því tekin til greina krafa aðalstefnda um sýknu vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Um málskostnaðarkröfu aðalstefnda er fjallað í niðurlagi dómsins.

Til vara byggir stefnandi á því að varastefndi hafi verið vinnuveitandi hans og beinir þá sömu kröfum á hendur honum. Er eins og áður sagði viðurkennt af hálfu varastefnda að ráðningarsamband hafi stofnast milli hans og stefnanda og verður því byggt á aðild varastefnda að málinu.

2.

Efnislegur ágreiningur þessa máls takmarkast samkvæmt stefnu við það hvort stefnanda hafi verið vangreidd laun fyrir ágúst og septembermánuð 2007. Ljóst er að efndatími þeirra krafna var kominn í byrjun september vegna ágústlauna og í byrjun október vegna septemberlauna það ár, enda liggur ekki annað fyrir en að laun stefnanda hafi verið greidd mánaðarlega eftir á. Eru því ekki uppfyllt skilyrði ákvæðis 2. mgr. 26. gr. laga nr. 19/1991 og verður þegar af þeirri ástæðu að hafna köfu varastefnda um sýknu að svo stöddu.

Á varastefnda sem vinnuveitanda hvíldi sú ábyrgð að laun starfsmanna yrðu greidd að fullu á umsömdum stað og tíma. Samkvæmt ráðningarsamingi sem fyrir liggur á ensku bar að greiða laun stefnanda inn á bankareikning. Var það gert í byrjun september vegna ágústlauna og liggur fyrir kvittun banka fyrir greiðslu varastefnda inn á reikning stefnanda á 1.362 LTV sem óumdeilt er að samsvari 171.024 krónum á þáverandi gengi. Óumdeilt er hins vegar að þrátt fyrir ákvæði samningsins um greiðslustað launa í banka voru laun stefnanda fyrir september greidd í reiðufé, sem honum var afhent í umslagi í byrjun október. Kveður stefnandi að þá hafi honum einungis verið greiddar 175.000 kr., sem hann hafi sjálfur millifært á reikning sinn í Lettlandi gegnum Landsbanka Íslands á Egilsstöðum. Stefnandi kveðst samt hafa kvittað fyrir móttöku hærri fjárhæðar á kvittun, dags. 2. september 2007, fyrir fjárhæðinni „218.162,- ísl.“, en hann hafi neitað að undirrita kvittun fyrir móttöku septemberlauna, vegna misræmis milli fjárhæðar á kvittuninni og þeirra sem hafi verið í umslaginu. Fyrir liggur jafnframt launaseðill fyrir ágústmánuð 2007 sem ómótmælt er að ekki var afhentur stefnanda samhliða greiðslu launa hans, en fjárhæð útborgaðra launa samkvæmt honum er sú sama og á kvittun, 218.162 krónur. Einnig liggur fyrir „endanlegur“ launaseðill fyrir septembermánuð þar sem fram kemur að stefnandi hafi fengið „fyrirfram greitt“ 267.542 krónur. Ágreiningslaust er að stefnandi átti rétt til greiðslu þeirra fjárhæða sem á kvittun hans og launaseðlum greinir og krefst hann mismunar þeirra fjárhæða og þeirra fjárhæða sem hann kveðst í raun hafa fengið.

Framburður stefnanda um að laun hans hafi verið vangreidd nýtur stuðnings í skýrslum þeirra 11 samstarfsmanna hans sem einnig hafa höfðað mál á hendur stefndu og krafist vangoldinna launa, en allir segjast þeir hafa fengið lægri fjárhæðir en greinir á kvittunum og/eða launaseðlum sem fyrir liggja í málum þeirra.

Framburður stefnanda og samstarfsmanna hans er studdur framburði vitnisins E-x-x D-x-x, túlks, sem kvaðst fyrir dómi hafa orðið þess áskynja er hann afhenti starfsmönnum launaumslög að fjárhæðir í umslögunum hafi verið lægri en tilgreint var á þeim eða viðfestum kvittunum. Jafnframt kvað hann að S-kk-nf S-kk-nf, starfsmaður aðalstefnda, hafi greint honum frá því að fjárhæðir í umslögunum samræmdust ekki kvittunum, en í umslögunum væru þau laun sem samið hefði verið um við starfsmennina í Lettlandi. S-kk-nf var ekki leiddur fyrir dóminn. Af gögnum málsins verður ráðið að framburður E-kk-ef hefur verið stöðugur frá upphafi, allt frá bréfi sem hann ritaði og sem barst Svæðismiðlun Austurlands 3. október 2007, við skýrslutökur hjá lögreglu og loks fyrir dómi við aðalmeðferð máls þessa.

Framburður stefnanda er ennfremur studdur framburði O-kk-ef F-kk-ef, aðaltrúnaðarmanns verkalýðsfélaganna á Kárahnjúkasvæðinu, S-kk-ef A-kk-ef, framkvæmdastjóra Afls Starfsgreinafélags og T-x-x W-x-x S-x-x, túlks, sem allir báru um að starfsmennirnir hafi kvartað yfir því að launagreiðslur til þeirra hafi verið lægri en þær fjárhæðir sem þeir hafi verið látnir kvitta fyrir móttöku á.

Af gögnum sem fyrir liggja um launagreiðslur til stefnanda og þeirra ellefu samstarfsmanna hans sem höfðað hafa samskonar mál á hendur stefndu má sjá að í byrjun september 2007 fóru launagreiðslur til þeirra þannig fram að sex af þeim níu mönnum sem þá fengu greidd laun vegna ágústmánaðar, þar á meðal stefnandi, fengu greitt inn á erlenda bankareikninga sína, 3. – 4. september, en ágreiningslaust er að þrír mannanna fengu greitt í reiðufé sem þeim var afhent í umslögum fyrir milligöngu túlka. Í tilvikum allra mannanna níu liggja fyrir kvittanir fyrir móttöku launa, dags. 2. september 2007, allar undirritaðar, enda þótt einn þeirra, E-kk-ef Z-x-x, sem fékk greitt í reiðufé, haldi því fram að undirritun sín sé fölsuð. Ljóst er að innborganir á bankareikninga mannanna sex voru í öllum tilvikum lægri en greiðslur til þeirra samkvæmt kvittunum og jafnframt samkvæmt launaseðlum sem síðar voru gefnir út. Af hálfu varastefnda hefur engin skýring komið fram á því hvers vegna innborguð laun á bankareikninga voru lægri en þær fjárhæðir sem mennirnir sex móttóku samkvæmt kvittunum þeirra. Varastefndi hefur ekki haldið því fram í málinu að frekari greiðslur hafi átt sér stað til þessara sex manna. Í málavaxtakafla greinargerðar varastefnda er reyndar rætt um innborganir á laun en skilja verður það í ljósi þess sem síðar kemur þar fram að frá upphafi hafi verið ljóst að misræmi kynni að vera milli skráningar vinnutíma starfsmanna hjá Arnarfelli ehf. og tímafjölda samkvæmt launaseðlum. Engin málsástæða hefur verið sett fram af hálfu varastefnda um að frekari launagreiðslur hafi farið fram til stefnanda og samstarfsmanna hans, né hefur nokkur sönnunarfærsla um slíkt farið fram í málinu. Stefnandi og samstarfsmenn hans voru hins vegar sérstaklega spurðir að því fyrir dómi hvort frekari greiðslur hefðu borist þeim eða fjölskyldum þeirra og neituðu því allir.

Eins og að framan er rakið bar varastefnda sem launagreiðanda að tryggja sönnun fyrir launagreiðslum sínum. Almennt má ætla að sönnunarbyrði fyrir greiddum launum flytjist á launþega sem kvittað hefur fyrir móttöku þeirra. Með vísan til framburðar stefnanda og samstarfsmanna hans, sem samhljóða eru um að þeim hafi verið greiddar lægri fjárhæðir í laun en greinir á kvittunum og launaseðlum sem fyrir liggja í málinu, framburðar E-x-x D-x-x og annarra nefndra vitna og sérstaklega með vísan til hins óútskýrða mismunar á launum fyrir ágústmánuð sem greidd voru inn á bankareikninga stefnanda og fimm samstarfsmanna hans og fjárhæðum samkvæmt móttökukvittunum þeirra, verður að telja að sönnunarbyrði fyrir fjárhæð greiddra launa til stefnanda hvíli enn á varastefnda og að fyrirliggjandi kvittanir nægi ekki til sönnunar um að þær fjárhæðir hafi verið greiddar sem þar og á launaseðlum greinir.

Til frekari sönnunar um greiðslu launa lögðu stefndu fram kvittanir fyrir úttekt af reikningi aðalstefnda 1. október 2007, að fjárhæð 7.347.836 krónur, sem og úttekt af sama reikningi 3. s.m. að fjárhæð 2.077.805 krónur, auk eigin sundurliðunar á blaði sem þeir kveða sýna hvernig úttektarfjárhæðum þessum hafi verið varið í greiðslur launa til alls 35 manna, þar á meðal til stefnanda þessa máls og stefnenda hinna málanna ellefu. Bendir varastefndi á að fjárhæðir þessara úttekta, hvorrar fyrir sig, samræmist, svo einungis skeiki 300 krónum, reiknuðum launum annars vegar 29 manna og hins vegar sex manna fyrir septembermánuð. Af hálfu varastefnda voru þó ekki lögð fram nein gögn til stuðnings sundurliðuninni er sýni hvert þessar úttektarfjárhæðir hafi runnið. Þá lögðu stefndu fram útprentaðar kvittanir vegna millifærslna af reikningi aðalstefnda á reikning varastefnda í Hansabank-Latvia í Riga, Lettlandi, annars vegar vegna millifærslu 3. september 2007 að fjárhæð kr. 13.401.300 kr. (155.000 Evrur) og hins vegar 24. ágúst 2007 að fjárhæð kr. 4.423.439 (50.215 Evrur). Af hálfu varastefnda hefur þýðing þessara millifærslna ekki verið skýrð og því hefur hvorki verið haldið fram að þessum fjármunum eða hluta þeirra hafi verið varið til greiðslu launa starfsmanna né hafa verið lögð fram nein gögn þar að lútandi. Framangreindar kvittanir fyrir úttektum af reikningi aðalstefnda og fyrir millifærslum af reikningi hans á reikning varastefnda renna því engum stoðum undir staðhæfingar varastefnda um fjárhæðir launagreiðslna til stefnanda.

Eins og fyrr sagði bar samkvæmt ráðningarsamningi að leggja laun stefnanda inn á bankareikning. Fyrstu laun stefnanda greiddi varastefndi inn á bankareikning hans. Í aðilaskýrslum forsvarsmanna stefndu kom fram að ástæða þess að sumum starfsmönnum hafi frá upphafi verið greitt í reiðufé og að í byrjun október var öllum greitt með þeim hætti, hafi verið sú að sumir starfsmannanna hafi ekki verið með bankareikninga og að margir þeirra hafi sérstaklega óskað eftir að fá greitt í reiðufé, jafnvel þeir sem höfðu bankareikninga. Einnig hafi haft áhrif að Vinnumálastofnun hafi gert athugasemdir við greiðslurnar ytra eða kvittanir vegna þeirra greiðslna.

Varastefndi hefur ekki haldið því fram hvað stefnanda varðar sérstaklega að greiðslustað samkvæmt ráðningarsamningi við stefnanda hafi verið breytt að ósk hans. Stefnandi kveðst hafa óskað eftir því að fá laun fyrir septembermánuð greidd inn á bankareikning sinn eins og um var samið. Jafnvel þótt sannað teldist að greiðslumáta launa hefði verið breytt í greiðslu með reiðufé hefði það ekki áhrif á þá skyldu varastefnda að tryggja sér fullnægjandi sönnun fyrir launagreiðslum. Ekki liggur annað fyrir en að aðrar og tryggari leiðir hafi verið varastefnda færar en sú leið sem farin var, t.d. að greiða með ávísunum. Þá hefur ekkert verið lagt fram af hálfu varastefnda um athugasemdir Vinnumálastofnunar við launagreiðslur ytra og er óupplýst að hverju þær hafi lotið. Verður auk þess ekki séð að slíkar athugasemdir stjórnvalds, þótt sannaðar teldust, hefðu getað létt þá sönnunarbyrði um greiðslu launa sem hvíldi á varastefnda.

Samkvæmt öllu framanrituðu hefur varastefnda ekki tekist að sanna að launagreiðslur til stefnanda fyrir ágúst og september 2007 hafi verið að fullu goldnar. Verður að leggja framburð stefnanda hvað septemberlaun varðar, sem og bankakvittun fyrir innborgun ágústlauna, til grundvallar um hvaða fjárhæðir hafi verið greiddar honum í laun fyrir þessi tímabil.

Að lögum bar varastefndi ábyrgð á því að launagreiðslur bærust til starfsmanna með fullnægjandi hætti. Samkvæmt framansögðu hefur honum ekki tekist sönnun þess að svo hafi verið. Leggur dómurinn ekkert mat á, og telur þýðingarlaust fyrir úrlausn þessa máls, hvort einhverjir, og þá hverjir, hafi sýnt af sér ólögmæta háttsemi í tengslum við afhendingu launa til stefnanda og samstarfsmanna hans. Varðar niðurstaða rannsóknar opinbers máls, sem hafin mun hafa verið í tilefni af kærum lögmanns stefnanda, engu fyrir úrlausn þess máls sem hér hefur verið til umfjöllunar.

3.

Fjárhæð kröfu stefnanda hefur ekki sætt andmælum af hálfu varastefnda. Verður varastefndi samkvæmt framangreindu dæmdur til að greiða stefnanda að fullu kröfu hans samkvæmt stefnu málsins, þ.e. 139.680 krónur, með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði.

Varastefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 100.000 krónur, að teknu tilliti til þess að þetta mál er eitt 12 keimlíkra mála sem dæmd eru hér fyrir réttinum í dag.

Með hliðsjón af þeim vafa sem uppi var í málinu um að hvorum stefndu kröfum stefnanda skyldi beint, m.a. í ljósi þess að eigendur og fyrirsvarsmenn beggja stefndu eru hinir sömu, verður málskostnaður milli stefnanda og aðalstefnda felldur niður, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Ekki eru efni til að fallast á kröfu stefndu um að lögmanni stefnanda verði persónulega gert að greiða málskostnað.

H-kk-nf B-kk-nf dómstjóri kveður upp dóminn, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisanna dómara.

Dómsorð:

Aðalstefndi, GT Verktakar ehf., er sýknaður af kröfum stefnanda, U-x-x P-x-x.

Varastefndi, Nordic Construction Line SIA, greiði stefnanda 139.680 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, af 47.138 krónum frá 3. september 2007 til 2. október 2007 og af 139.680 krónum frá þeim degi til greiðsludags.

Varastefndi greiði stefnanda 100.000 krónur í málskostnað.

Málskostnaður milli aðalstefnda og stefnanda fellur niður.

H-kk-nf B-kk-nf