E-824/2019

Mál þetta, sem dómtekið var 29. ágúst sl., er höfðað af A, [...,...]fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur íslenska ríkinu, Arnarhváli, 101 Reykjavík.

I.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur ásamt almennum vöxtum frá og með þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað, þ. e. frá 9. júlí 2017 til 18. ágúst 2018, sbr. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, og gerir kröfu um dráttarvexti með vísan til sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins.

Til vara er krafist verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla.

II.

Málsatvik

Upphaf máls þessa verður rakið til aðgerða lögreglu gagnvart stefnanda og unnustu hans, B

, sem áttu sér stað 9.– 12. júlí 2017 við rannsókn Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Fyrir lá að þann 9. júlí 2017 hafði verið tilkynnt til lögreglu að brotist hefði verið inn í bifreið aðfaranótt 6. júlí og þaðan stolið 16 kössum af sígarettum af gerðinni MARK og tiltekinn aðili væri grunaður um verknaðinn. Söluandvirði þýfisins var talið nema um 3,5 milljónum króna. Sá sem orðið hafði fyrir tjóninu kvaðst síðan hafa fengið fregnir af því að sígarettur af sömu tegund og stolið var frá honum væru auglýstar til sölu á pólskri Facebook- síðu og auglýsandi væri B, skráð til heimilis á sama stað og 3 stefnandi. Framangreindar upplýsingar leiddu svo til handtöku stefnanda og B, þá unnustu hans en nú eiginkonu, síðar sama dag, eða kl. 17:44 í, Heiðmörk.

Íslenskar merkingar voru á þeim pakkningum sem mynd var af í auglýsingunni á Facebook. Í upphafi skýrði stefnandi svo frá, aðspurður af lögreglu um uppruna sígarettanna, að hann hefði keypt þær í fríhöfninni í Póllandi. Það var hins vegar þegar ljóst að það gat ekki staðist skv. framangreindu og var stefnandi handtekinn ásamt sambýliskonu sinni og þau færð á lögreglustöð. Þegar komið var á lögreglustöðina breytti stefnandi framburði sínum. Hann kvaðst hafa fundið fjögur sígarettukarton í ruslinu á veitingahúsinu [...]þar sem hann kvaðst hafa verið við störf. Stefnandi og sambýliskona hans hefðu ákveðið að reyna að selja sígaretturnar á Facebookog þrjú karton hefðu verið seld. Að því búnu var undirbúin skýrslutaka af þeim, en grunur lék á að stefnandi og sambýliskona hans tengdust síbrotamanni sem lögreglan taldi sig hafa borið kennsl á af upptöku frá því að brotist var inn í bifreiðina þar sem sígarettunum var stolið, eins að framan er rakið. Kallaður var út túlkur þar sem B talaði ekki íslensku, og sérstakur rannsakandi. Tekin var skýrsla af eiginkonu stefnanda og lauk skýrslutökunni kl. 20:46. Hún bar að stefnandi hefði sagt sér að hann væri með 16 karton af þessum sígarettum í vinnunni hjá sér. Í beinu framhaldi var síðan tekin skýrsla af stefnanda og hófst hún kl. 21:07 og lauk kl. 21:36.

Stefnandi samþykkti leit í skáp á vinnustað og í bifreið sinni og húsleit á heimili. Á heimilinu fannst eitt sígarettukarton sömu gerðar og stolið var. Þá var lagt hald á síma stefnanda og tölvu til rannsóknar. Farið var með stefnanda á vinnustað hans á vöruhóteli [...] að morgni 10. júlí 2017 þar sem hann opnaði skáp sinn í búningsklefa, en þar voru aðeins vinnuföt. Stefnandi var síðan látinn laus kl. 11:25 og fékk far hjá lögreglu í Hafnarfjörð svo hanngæti sótt bifreið sína.

Þann 12. júlí 2017 kom stefnandi á lögreglustöðina og sótti síma sinn og eiginkonu sinnar auk fartölvu. Með bréfi, dags. 28. febrúar 2018, barst stefnanda svo tilkynning frá Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu þess efnis að málið hefði verið fellt niður með vísan til 4. mgr. 52. gr. sml., sbr. dskj. 14. Hinn 18. júlí 2018 sendi stefndi kröfubréf og krafðist miskabóta vegna aðgerða lögreglu. Embætti ríkislögmanns hafnaði bótaskyldu með bréfi, dags. 21. september 2018.

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggi á því að þvingunarráðstafanir lögreglu í málinu, handtaka, eftirfarandi frelsissvipting, leit í íbúð, á vinnustað og í bíl, haldlagning og rannsókn á fartölvu og síma, hafi verið gerðar honum að ósekju og telji stefnandi sig eiga rétt á miskabótum vegna þeirra skv. hlutlægri bótareglu 1. og 2. mgr. 246. gr. laga um meðferð 4 sakamála nr. 88/2008, hér eftir sml. Bótaréttur stefnanda eigi einnig stoð í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944

Af 1. og 2. mgr. 246. gr. sml. leiði að maður sem borinn hafi verið sökum í sakamáli og beittur þvingunarráðstöfunum eigi rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður án þess að það hafi verið gert vegna ósakhæfis. Stefnandi hafi legið undir grun um hylmingu og verið beittur framangreindum þvingunarráðstöfunum, en málið síðan fellt niður án þess að það hafi verið gert vegna ósakhæfis. Hann eigi því skýran rétt á bótum skv. 1. og 2. mgr. 246. gr. sml.

Stefnandi telji að ekki hafi verið nægilegt tilefni til umræddra þvingunarráðstafana og að lagaskilyrði fyrir þeim hafi ekki verið uppfyllt. Stefnandi árétti þó að bætur skv. 246. gr. sml. séu ákveðnar á hlutlægum grundvelli og skipti því ekki máli hvort fullt tilefni hafi verið til aðgerða lögreglu eins og málið horfði við lögreglu á sínum tíma. M. ö. o. skipti engu máli um bótagrundvöllinn hvort aðgerðir lögreglu hafi verið réttmætar, hvort fullt tilefni hafi verið til þeirra á sínum tíma eða hvort lagaskilyrði sakamálalaga hafi verið uppfyllt eða ekki. Bótaábyrgðin sé hlutlæg.

Í 2. málslið 2. mgr. 246. gr. sml. komi fram sú undantekningarregla að þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Stefnandi hafi ekkert gert til að valda eða stuðla að þeim aðgerðum sem hér um ræðir og því sé ljóst að undantekningarregla þessi eigi ekki við í málinu. Komi til þess að stefndi byggi á undantekningu þessari fyrir dómi, þá beri stefndi alla sönnunarbyrði fyrir því að undantekningin eigi við því gera verði strangar sönnunarkröfur til stefnda þar sem um sé að ræða undantekningu frá hlutlægri bótareglu. Í svari stefnda við kröfubréfi stefnanda komi fram að afstaða embættis ríkislögmanns sé sú að skilyrði 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. sml. séu uppfyllt og að stefnandi hafi fyrirgert bótarétti sínum með því að stuðla að aðgerðum lögreglu. Vísað sé til þess að stefnandi hafi stuðlað að aðgerðunum með því að hafa ásamt unnustu sinni auglýst til sölu sígarettur sömu tegundar og hafði verið stolið úr bifreið skömmu áður. Þá sé vísað til þess að stefnandi hafi ekki sagt rétt frá uppruna sígarettanna þegar hann var stöðvaður af lögreglu og því hafi verið nauðsyn á handtöku. Stefnandi hafni því að hafa með framangreindum hætti stuðlað að aðgerðum lögreglu. Í fyrsta lagi hafi stefnandi ekki auglýst sígaretturnar heldur hafi það verið unnusta hans sem auglýsti þær. Þá telji stefnandi að röng svör um uppruna sígarettanna séu ekki fullnægjandi rök fyrir handtöku hans og leiði varsla hans á sígarettum sömu tegundar og stolið var ekki til þess að rökstuddur grunur hafi verið um að hann hefði framið refsivert brot, enda hafi ekkert legið fyrir á þessum tíma sem tengt hafi stefnanda við refsivert brot. Stefnandi telji jafnframt að unnt hefði verið að boða hann til skýrslutöku án þess að til handtöku kæmi.

5

Stefnandi hafi eftir handtöku verið fús til samvinnu við lögreglu. Telji stefnandi því að jafnvel þótt talið yrði að handtakan hefði verið nauðsynleg og jafnvel þótt talið yrði að hann hefði stuðlað að handtökunni þá hafi verið ónauðsynlegt að svipta hann frelsi sínu svo lengi, eða í 18 klukkustundir, en skemmri vistun hefði vel getað dugað til þess að ná markmiðum lögreglu. Stefnandi hafi verið handtekinn kl. 17:44 og skýrsla verið tekin af honum kl. 21:07 þar sem hann var samvinnufús og greindi skilmerkilega frá atvikum máls. Að mati stefnanda hefði verið unnt að láta hann lausan þá þegar eftir skýrslutöku en þess í stað hafi hann verið látinn dúsa í fangaklefa til hádegis næsta dag án þess að nauðsyn hafi borið til. Þessi langa frelsissvipting sé með öllu órökstudd af hálfu stefnda. Stefnandi telji því að handtakan og frelsissviptingin hafi brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. 3. mgr. 53. gr. sml. og 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Með aðgerðunum hafi verið brotið á grundvallarréttindum stefnanda sem bundin séu í stjórnarskrá nr. 33/1944 og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 (framvegis MSE.), þ. e. rétt hans til að vera ekki sviptur frelsi, sbr. 67. gr. stjskr og 5. gr. MSE. Einnig hafi leit, haldlagning og rannsókn á farsíma, fartölvu og vinnustað stefnanda við rannsókn málsins falið í sér brot á friðhelgi einkalífs hans, sem varið sé af 71. gr. stjskr. og 8. gr. MSE. Málið hafi síðan verið fellt niður án þess að það væri gert vegna ósakhæfi og séu því uppfyllt skilyrði 246. gr. sml.

Stefnandi gerir kröfu um miskabætur með vísan til framangreinds og með vísan til 5. mgr. 246. gr. sml. Það hafi í fyrsta lagi valdið miklum miska að vera látinn sæta nauðsynjalausri handtöku og svo langri vist í fangaklefa. Hvoru tveggja hafi valdið honum niðurlægingu, miklu hugarangri, ónotum og hræðslu. Hann hafi verið óttasleginn yfir þessari frelsissviptingu og honum liðið mjög illa í haldi lögreglu, sérstaklega þegar hann var læstur inni í fangaklefa. Þá sitji atburðir þessir enn eðlilega fast í stefnanda. Í öðru lagi hafi leit, haldlagning, rannsókn á farsíma og tölvu og vinnustað valdið stefnanda mikilli niðurlægingu. Með þessu hafi verið gengið harkalega nærri stefnanda og honum gerður miski.

Miskabætur í málum sem þessum séu jafnan metnar að álitum og heildarmati beitt. Við slíkt heildarmat á miska stefnanda verði auk framangreinds að líta til þess að með aðgerðum lögreglu gegn stefnanda var brotið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. m. a. 3. mgr. 53. gr. sml. og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, eins og að framan var rakið. Óútskýrt sé hvers vegna frelsissviptingin hafi staðið jafn lengi yfir og raun ber vitni. Að mati stefnanda hafi aldrei borið nauðsyn til þess að svipta hann frelsi sínu og með þeim aðgerðum verið gengið miklu lengra en þurfti. Hér verði jafnframt að líta til þess að með aðgerðunum öllum hafi verið brotið gegn grundvallarréttindum stefnanda sem bundin eru í stjórnarskrá og Mannréttindasáttmála 6

Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Þar sé m. a. um að ræða rétt stefnanda til að vera ekki sviptur frelsi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. MSE, og rétt hans til friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. MSE. Miski stefnanda sé eðlilega í hlutfalli við það að um sé að ræða slík grundvallarréttindi. Við mat á miska stefnanda komi til álita hvort aðgerðirnar hafi verið lögmætar, en af framkvæmd sé ljóst að þótt ólögmæti aðgerða sé ekki skilyrði til greiðslu miskabóta skv. 246. gr. sml., þá sé litið til þess við mat á umfangi miska, meðal annars, að ólögmæti aðgerða sé til þess fallið að rýra traust stefnanda til lögreglu og auka miska hans, eins og raunin hefði verið í þessu máli. Stefnandi telji að aðgerðirnar hafi ekki byggst á viðhlítandi lagagrundvelli. Svo aðeins fátt eitt sé nefnt telji stefnandi að rökstuddur grunur um brot hafi ekki verið fyrir hendi og nauðsyn hafi, sem fyrr segi, ekki borið til neinna af aðgerðunum. Lagaskilyrði til aðgerðanna hafi því ekki verið uppfyllt, sbr. einkum 90. gr. sml. Við mat á ólögmæti aðgerðanna verði auk þess að leggja strangan mælikvarða enda um að ræða íþyngjandi inngrip í grundvallarmannréttindi stefnanda, þ. e. rétt til friðhelgi einkalífs og rétt til frelsis. Þetta ólögmæti aðgerðanna hafi verið til þess fallið að auka enn á miska stefnanda.

Með vísan til alls þessa telji stefnandi kröfu sína um miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur bæði hóflega og sanngjarna.

Stefnandi geri kröfu um almenna vexti frá og með þeim degi er hið bótaskylda atvik átti sér stað, þ. e. frá 9. júlí 2017 til 18. ágúst 2018, sbr. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, og geri kröfu um dráttarvexti skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga frá þeim degi, þ. e. mánuði frá því að stefnandi sendi kröfubréf til stefnda 18. ágúst 2018,, til greiðsludags.

Til viðbótar þeim lagarökum sem þegar eru rakin sé vísað til meginreglna skaðabóta-og refsiréttar auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrárinnar um þvingunaraðgerðir. Þ. m. t. sé vísað til 67. og 71. gr. stjórnarskrárinnar í heild sinni. Vísað sé og til laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, einkum til 246. gr. laganna. Vísað sé og til lögreglulaga nr. 90/1996 og til reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o. fl. Þá sé vísað til mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem og til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Vísað sé til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og styðjist krafa um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. þeirra laga. Varðandi varnarþing vísist til 3. mgr. 33. gr. sömu laga. Kröfur um dráttarvexti styðjist við III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Um virðisaukaskatt sé vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

7

IV.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefnandi byggi miskabótakröfu sína aðallega á 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála (sml.) og vísi einnig til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þá telji hann að aðgerðir lögreglu hafi gengið gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. m. a. 3. mgr. 53. gr. sakamálalaga og 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Brotið hafi verið á grundvallarréttindum hans, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Leit, haldlagning og rannsókn á farsíma, fartölvu og vinnustað hafi falið í sér brot á friðhelgi einkalífs hans sem varið sé af 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. MSE.

Stefndi mótmæli öllum málsástæðum og kröfum stefnanda. Stefndi bendi á að tilvitnuð stjórnarskrárákvæði veiti ekki rýmri rétt til bóta en 246. gr. sml., samanber dóma Hæstaréttar í málum nr. 492/2011 og 601/2012, þar sem fram komi að túlka beri 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár og 5. mgr. 5. gr. MSE með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök. Þar til viðbótar hafi allar aðgerðir lögreglu verið nauðsynlegar og í samræmi við meðalhóf.

Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi stefnda ef mál hans er fellt niður, en í 2. mgr. sömu lagagreinar er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinarinnar eru fyrir hendi. Þar er þó einnig tekið fram að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans er reist á.

Í málinu liggi fyrir að stefnandi hafi sætt aðgerðum samkvæmt IX., X. og XIII. kafla laga nr. 88/2008 í þágu rannsóknar á máli, sem var síðan fellt niður gagnvart honum. Hann eigi því rétt til skaðabóta frá stefnda vegna þessara aðgerða nema því aðeins að telja megi hann sjálfan hafa valdið eða stuðlað að þeim. Stefndi byggi á að svo hafi verið og því beri að sýkna.

Stefnandi haldi því fram að hann hafi ekkert gert til að valda eða stuðla að þeim aðgerðum sem hann hafi sætt með því að eiginkona hans hafi auglýst, að hans beiðni, til sölu sígarettur sömu tegundar og stolið var skömmu áður. Handtaka hans í kjölfar þess að hann gaf lögreglu rangar upplýsingar um uppruna sígarettanna hafi ekki falið í sér fullnægjandi rök fyrir handtöku. Varsla hans á sígarettunum hafi ekki leitt til þess að rökstuddur grunur hafi legið fyrir um refsivert brot. Stefnandi haldi því fram að unnt hefði verið að boða sig til skýrslutöku án handtöku. Stefndi mótmæli þessu enda hafi lögmæt ástæða verið til handtöku og frelsissviptingar stefnanda.

8

Stefndi bendi á að lögreglan hafði til rannsóknar stuld á sígarettum sömu tegundar og boðnar voru til sölu á Facebook- síðu eiginkonu stefnanda. Stefndi bendi á að það sé óumdeilt, og reyndar fullyrt af stefnanda sjálfum á blaðsíðu þrjú í stefnu, að hann hafi gefið rangar upplýsingar um það hvernig hann hefði eignast sígaretturnar þegar hann var stöðvaður af lögreglu og spurður um sölu á þeim. Í upphafi hafi hann sagst hafa keypt sígaretturnar í fríhöfninni í Póllandi. Það hafi ekki getað staðist því sígaretturnar hafi verið með íslenskum merkingum. Af þeim sökum hafi hann verið handtekinn og færður á lögreglustöðina.

Samkvæmt þessu, og í ljósi atvika, hafi leikið rökstuddur grunur á hylmingu í refsiverðu broti sem sætt gæti ákæru, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Þar sé að finna almenna heimild lögreglu til að handtaka mann í þágu rannsóknar sakamáls, en í ákvæðinu segi að lögreglu sé rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt geti ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi hans eða annarra ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Því hafi verið fullt tilefni til handtöku stefnanda.

Stefnandi var handtekinn kl. 17:44 þann 9. júlí 2017 og fluttur á lögreglustöð. Í ljósi atvika hafi lögreglu bæði verið heimilt og rétt að færa stefnanda á lögreglustöð í stað þess að boða hann síðar til skýrslutöku, enda hafi samkvæmt því sem áður er rakið leikið rökstuddur grunur á að hann hefði framið refsivert brot, auk þess sem handtaka hans hafi verið nauðsynleg til að tryggja návist hans og koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum. Stefndi bendi auk þess á að hvorki þurfi að liggja ljóst fyrir þegar maður er handtekinn hvað nákvæmlega það sé sem hann hafi gerst sekur um né þurfi að liggja ljóst fyrir hver þáttur hans sé í því broti sem er til rannsóknar, samanber dóm Hæstaréttar Íslands 17. febrúar 2005 í máli nr. 370/2004.

Stefnandi og eiginkona hans hafi verið handtekin í Heiðmörk kl. 17:44. Þurft hafi að keyra þau á lögreglustöðina til skýrslutöku. Að því búnu hafi þurft að undirbúa skýrslutökur af þeim en aðild stefnanda og eiginkonu hans hafi tengst síbrotamanni sem lögreglan taldi sig hafa borið kennsl áaf upptöku frá brotastaðnum. Útvega hafi þurft túlk og kalla út sérstakan rannsakanda. Tekin hafi verið skýrsla af eiginkonu stefnanda og skýrslutöku hafi lokið kl. 20:46. Í beinu framhaldi hafi síðan verið tekin skýrsla af stefnanda.

Skýrsla hafi verið tekin af stefnanda kl. 21:07 og skýrslutöku lokið kl. 21:36. Stefnandi hafi síðan verið vistaður í fangaklefa um nóttina en verið sleppt kl. 11:25 daginn eftir, þann 10. júlí 2017. Nauðsynlegt hafi verið að halda stefnanda í vörslu lögreglu því ekki hafi verið mögulegt að komast í skáp á vinnustað stefnanda fyrr en næsta morgun. Í 9 því sambandi sé rétt að geta þess að eiginkona stefnanda bar um það í skýrslutöku hjá lögreglu að stefnandi hefði sagt sér að hann væri með 16 karton á vinnustað sínum. Þar sem tengsl stefnanda og þess aðila sem grunaður var um að hafa stolið umræddum sígarettum voru ekki ljós á þessu stigi hafi þurft að leiða í ljós hvort meira af hinum stolnu sígarettum væri að finna á vinnustaðnum. Það hafi verið gert strax næsta morgun og stefnanda sleppt í kjölfarið.

Frelsissvipting stefnanda hafi því ekki staðið lengur en efni voru til og hann verið látinn laus jafnskjótt og þáttur hans þótti fullrannsakaður og fullnægjandi skýringar á hans þætti í málinu höfðu fengist og leitað hafði verið í skáp hans á vinnustað. Því verði ekki séð að stefnanda hafi verið haldið lengur en nauðsyn bar til. Allar aðgerðir lögreglu hafi verið í fullu samræmi við 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. laga nr. 90/1996 og því sé mótmælt af stefnda að harðræði eða valdi hafi verið beitt gagnvart stefnanda.

Sömuleiðis hafi verið nauðsynlegt til að tryggja rannsóknarhagsmuni að fram færi leit í bifreið stefnanda og á heimili hans, en þar hafi fundist eitt sígarettukarton auk þess að sími og tölva voru rannsökuð. Allar aðgerðir lögreglu í málinu hafi því verið nauðsynlegar og í fullu samræmi við heimildir sakamálalaga, þ. á m. 3. mgr. 53. gr. Samkvæmt framangreindu sé ekki fallist á að með aðgerðum lögreglu hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu eða grundvallarréttindum stefnanda samkvæmt stjórnarskrá og Mannréttindasáttmála Evrópu.

Eftir handtökuna hafi stefnandi breytt framburði sínum og sagst hafa fundið sígaretturnar í rusli á [...], þar sem hann hafi verið við vinnu á sumarmánuðum 2017. Stefndi bendi á að það eigi, eða a. m. k. megi, vera öllum kunnugt að leyfi þarf til að selja tóbak, sbr. 11. mgr. 8. gr. laga um tóbaksvarnir og 1. gr. reglugerðar nr. 325/2007. Stefnandi hafi ekki slíkt leyfi.

Þá hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn sem sýni fram á að hann hafi verið við störf á [...] á sumarmánuðum 2107, eins og hann haldi fram, en stefnandi hafi sagt að hann hefði fundið sígaretturnar í rusli við [...]er hann hafi verið við vinnu. Því sé mótmælt að þessi fullyrðing eigi við rök að styðjast. Vinnustaður stefnanda hafi verið á vöruhóteli [...]. Stefndi hafi í greinargerð skorað á stefnanda að leggja fram launaseðla frá [...] sem sýnt geti fram á að þessi fullyrðing stefnanda geti verið rétt.

Þó svo að stefnandi hafi fundið sígaretturnar hafi hann ekki getað selt þær á Facebook- síðu eiginkonu sinnar á netinu. Stefnandi hafi vel mátt gera sér grein fyrir að það væri ólögmætt, svo og að líklegt væri að eitthvað saknæmt væri að baki því hefði sígarettunum verið hent. Hér verði að hafa í huga að stefnanda mátti vera fullkomlega ljóst að það væri ólögmætt að selja „fundnar“ sígarettur án leyfis til hvers sem væri á netinu. Bein orsakatengsl hafi verið á milli háttsemi stefnanda og þeirra 10 þvingunarráðstafana sem hann sætti, auk þess sem ráðstafanirnar hafi verið fyrirsjáanleg afleiðing af háttseminni.

Stefnandi hafi því einnig mátt gera sér grein fyrir að hann gæti lent í rannsókn lögreglu vegna þessa athæfis. Af þeim sökum, og vegna þess að hann sagði ósatt er hann var fyrst spurður um það hvar hann hefði fengið sígaretturnar, hafi hann sjálfur alfarið verið valdur að aðgerðum lögreglu. Hann hafi einnig mátti gera sér grein fyrir því að með því að bjóða sígaretturnar til sölu á Facebook- síðu unnustu sinnar væri hann að fella grun á hana og hún gæti einnig lent í rannsókn lögreglu. Á því beri stefnandi ábyrgð en ekki stefndi.

Stefnandi hefði getið komist hjá öllum aðgerðum lögreglu hefði hann gert það rétta í málinu, en það hafi verið að láta sígaretturnar vera eða koma þeim til yfirvalda. Þar sem hann gerði það ekki en ákvað þess í stað að taka sígaretturnar til að selja þær ólöglega hafi hann fellt grun á sig. Beri stefnandi því sjálfur alfarið ábyrgð á þeim aðgerðum sem lögregla hafi þurft að beita gagnvart honum við rannsókn málsins. Því beri að sýkna stefnda á grundvelli 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. sml. þar sem segi að þó megi fella niður bætur eða lækka ef þolandi aðgerða hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Stefndi vísi einnig til grundvallarsjónarmiða skaðabótaréttarins um eigin sök varðandi sýknu.

Stefnandi krefjist miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur. Á því sé byggt af hálfu stefnanda að ekki hafi verið nægilegt tilefni til þeirra þvingunarráðstafana sem beitt hafi verið gagnvart honum og lagaskilyrðum hafi ekki verið fullnægt við framkvæmdina. Því sé mótmælt af stefnda með vísan til framangreinds.

Engin gögn liggi fyrir í málinu sem styðji þá fullyrðingu stefnanda að hann hafi orðið fyrir niðurlægingu, miklu hugarangri, ónotum og hræðslu vegna handtöku og vistar í fangaklefa yfir nótt. Sama máli gegni um að leit á heimili, í bifreið og á vinnustað, haldlagning, rannsókn á farsíma og tölvu hafi valdið stefnanda mikilli niðurlægingu. Dómkrafan sé því ósönnuð með öllu og það út af fyrir sig leiði til sýknu.

Eins og stefndi hafi gert grein fyrir hafi verið fullt tilefni til að handataka stefnanda og handtakan hafi verið nauðsynleg. Með vísan til alls framangreinds hafi allar aðgerðir gagnvart stefnanda því verið lögmætar. Aðgerðirnar hafi verið nauðsynlegar og í samræmi við lagaáskilnað, hafi ekki falið í sér brot á meðalhófsreglu og ekki staðið lengur en ástæða var til. Önnur og vægari úrræði hefðu, eins og á stóð, getað haft í för með sér að þeir rannsóknarhagsmunir sem þvingunaraðgerðirnar áttu að tryggja hefðu farið forgörðum og spillst.

Með vísan til framangreinds og 2. málsliðar 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 hafi stefnandi sjálfur verið valdur að þeim aðgerðum lögreglu sem gripið var til og beri því að 11 sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi vísi m. a. til dóma Hæstaréttar í málum nr. 534/2012, nr. 492/2011, nr. 61/2015 og nr. 11/2016.

Verði komist að þeirra niðurstöðu að bætur verði ekki felldar niður og stefnandi eigi rétt á miskabótum sé krafist verulegrar lækkunar dómkrafna. Krafa um lækkun byggist á framangreindum málsástæðum og sjónarmiðum vegna sýknukröfu, enda hafi að mati stefnda verið sýnt fram á að stefnandi hafi án vafa valdið eða a. m. k. stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á, og það geti leitt til lækkunar bótakröfu, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008.

Bótakrafan eigi ekki við nokkur rök að styðjast, sé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd í sambærilegum málum. Vísist þar m. a. til dóma Hæstaréttar í máli nr. 534/2012 auk dóma Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. E- 3869/2017, E- 523/2018 og E - 1559/2018.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Þá árétti stefndi að mál þetta hefði átt að vera rekið í einu máli ásamt máli eiginkonu stefnanda, B, sem rekið er samhliða þessu máli fyrir héraðsdómi, enda sé um eitt og sama atvikið og lögreglumálið að ræða. Stefndi bendi á að því eigi að ákveða gjafsóknarkostnað sameiginlega í báðum eins og um eitt mál væri að ræða.

V.

Niðurstaða

Stefnandi byggir miskabótakröfu sína aðallega á 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og vísar jafnframt til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þá hafi lögregla í aðgerðum sínum ekki gætt meðalhófs, sbr. meðalhófsreglum, sbr. m. a. 3. mgr. 53. gr. sakamálalaga og 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Leit, haldlagning og rannsókn á farsíma, fartölvu og vinnustað hafi falið í sér brot á friðhelgi einkalífs hans, sem varið sé af 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. MSE.

Í 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 segir að maður, sem borinn hafi verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta úr hendi stefnda ef mál hans er fellt niður. Í 2. mgr. sömu lagagreinar er tekið fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstu málsgreinarinnar eru fyrir hendi. Þar segir einnig að heimilt sé að fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans er reist á.

Hin tilvitnuðu ákvæði verjanda veita stefnanda ekki rétt til frekari bóta en 246. gr. sakamálalaga samkvæmt fordæmum Hæstaréttar eða 5. mgr. MSE með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar.

12

Dómurinn telur, með vísan til atvika, eins og þau liggja fyrir samkvæmt því sem að framan er rakið, að þegar stefnandi var handtekinn þann 9. júlí 2017 kl. 17:44 og fluttur á lögreglustöð hafi lögreglu verið bæði heimilt og rétt að færa hann á lögreglustöð í stað þess að boða hann síðar til skýrslutöku. Í því sambandi vísast til þess sem að framan er rakið, að rökstuddur grunur lék á að hann hefði framið refsivert brot, auk þess sem handtaka hans hafi verið nauðsynleg til að tryggja návist hans og koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum. Á þeim tíma þurfti hvorki að liggja ljóst fyrir hvað nákvæmlega það var sem hann hefði gerst sekur um né að liggja ljóst fyrir hver þáttur hans væri í því broti sem var til rannsóknar, samanber dóm Hæstaréttar Íslands 17. febrúar 2005 í máli nr. 370/2004.

Komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi sjálfur, í skilningi síðari málsliðar 2. mgr. gr. 228. gr. laga nr. 88/2008, valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á, eins og atvikum háttar. Handtaka hans í kjölfar þess að hann gaf lögreglu rangar upplýsingar um uppruna sígarettanna var réttmæt, en lögreglan hafði til rannsóknar stuld á sígarettum sömu tegundar og auglýstar voru til sölu á Facebook-síðu núverandi eiginkonu hans. Hann kvað upphaflega að sígaretturnar hefðu verið keyptar í fríhöfninni í Póllandi en ljóst var að það gat ekki staðist þar sem þær voru með íslenskar merkingar. Við yfirheyrslu eftir handtökuna breytti hann síðan framburði sínum og kvaðst hafa fundið fjögur karton af sígarettunum í rusli á [...], þar sem hann hefði verið við vinnu á sumarmánuðum 2017. Þetta er óumdeilt í málinu. Hins vegar hefur stefnandi ekki getað fært sönnur á að hann hafi á framangreindum tíma starfað hjá [...]. Fyrir liggur hins vegar að vinnustaður hans var á þessum tíma á vöruhóteli [...]. Hann kvaðst síðan ásamt sambýliskonu sinni hafa ákveðið að reyna að selja sígaretturnar á Facebookog þrjú karton hefðu verið seld.

Sambýliskona stefnanda, sem var handtekin um leið og hann, bar að stefnandi hefði sagt sér að hann væri með 16 karton af þessum sígarettum í vinnunni hjá sér. Ekki kom hins vegar fram í framburði hennar að stefnandi hefði fundið sígaretturnar í rusli við [...]. Húsleit var gerð með samþykki á heimili stefnanda og sambýliskonu hans og í bifreið þeirra og fannst þar eitt karton af sígarettunum. Allar aðgerðir lögreglu voru nauðsynlegar og í samræmi við heimildir sakamálalaga, svo sem segir í 3. mgr. 53. greinar laganna.

Eins og rakið er hér að framan var stefnandi handtekinn þann 9. júlí 2017 kl. 17:44 og fluttur á lögreglustöð, skýrsla var tekin af honum kl. 21:07, skýrslutöku lauk kl. 21:36 og hann var í framhaldinu vistaður í fangaklefa um nóttina þar sem ekki var unnt að komast til að skoða innihald skáps stefnanda á vinnustað hans fyrr en næsta morgun. Sambýliskona hans bar, eins og áður er rakið, að hann hefði sagt sér að hann ætti 14 karton í vinnunni og hún ekki vitað meira um þetta eða hvort þetta væri frá viðskiptavini 13 sem ekki hefði sótt vörur. Því bar nauðsyn til að kanna skápinn. Það var síðan gert strax næsta morgun og stefnanda sleppt í kjölfarið, eða klukkan 11:25.

Því er þannig hafnað sem haldið er fram af stefnanda, að frelsissvipting hans hafi staðið lengur yfir en nauðsyn bar til. Þá voru allar aðgerðir lögreglu að fullu í samræmi við 2. mgr. 3. gr. og 14. gr. laga nr. 90/1966. Þannig verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu eða harðræði eða valdi verið beitt gagnvart stefnanda. Önnur og vægari úrræði hefðu ekki komi að haldi í ljósi atvika. Þá er ekki fallist á að stefnandi hafi ekki mátt gera sér grein fyrir því að auglýsing á sígarettunum á Facebook hefði þessar afleiðingar. Stefnandi hefði getað komist hjá aðgerðum lögreglu hefði hann brugðist rétt við og komið sígarettunum til yfirvalda og ber hann því sjálfur ábyrgð á afleiðingum þess að hafa ekki gert það.

Dómurinn fellst ekki á að ekki hafi verið tilefni til þeirra þvingunarráðstafana gagnvart stefnanda sem beitt var eða að lagaskilyrðum hafi ekki verið fullnægt við framkvæmdina, sbr. það sem rakið hefur verið hér að framan. Þá liggja engin gögn fyrir í málinu sem styðja fullyrðingu stefnanda um að hann hafi orðið fyrir niðurlægingu, miklu hugarangri og hræðslu vegna handtöku og vistunar í fangaklefa.

Í málinu liggur fyrir að stefnandi sætti aðgerðum samkvæmt IX. og X. til XIV. kafla laga nr. 88/2008 í þágu rannsóknar máls, sem síðan var fellt niður gagnvart honum. Hann á skv. því rétt til skaðabóta frá stefnanda nema talið verði að hann hafi sjálfur valdið eða stuðlað að aðgerðunum. Samkvæmt því sem rakið er hér að framan er það niðurstaða dómsins að stefndi hafi sjálfur valdið þeim eða stuðlað að þeim. Því er fallist á kröfu stefnda um að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda.

Dómurinn telur rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi sem dagsett er 17. september 2018.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn þóknun lögmanns hans, H-kvk-ef B-kvk-ef R-kvk-ef, sem telst hæfilegur eins og nánar er kveðið á um í dómsorði, með vísan til tímaskýrslu lögmanns og jafnframt með vísan til þess að samhliða þessu máli er rekið annað mál um sömu atvik.

Vegna veikindaleyfis dómara hefur uppkvaðning dóms dregist umfram frest skv. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

14

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, H-kvk-ef B-kvk-ef R-kvk-ef,900.000 kr. greiðist úr ríkissjóði.

Þ-kk-nf C-kk-nf Þ-kk-nf