E-743/2012

Mál þetta var þingfest 23. maí 2012 og tekið til dóms 17. janúar sl. Stefnandi er S-kk-nf L-kk-nf S-kk-nf, […], […], en stefndi er R-kk-nf I-kk-nf P-x-x, […],[…].

Stefnandi krefst þess að eftirfarandi ummæli, sem birt voru á netsíðu vb.is 11. apríl 2012, verði dæmd dauð og ómerk:

„R-kk-nf segir aðkomuna að Sigurplasti eftir fyrri eigendur sem ráku fyrirtækið áður en bankinn tók það yfir hafa verið slæma. Áður en reksturinn fór í þrot hafi þeir flutt umboð frá erlendum birgjum yfir í annað félag og skilið bókhaldið eftir í henglum.“

„Starfsfólkið hélt fyrirtækinu á lífi þegar bankinn átti það og þeim tókst að reka það á núlli. Nú ætlum við að reisa Sigurplast upp úr öskustónni, segir R-kk-nf.“

Gerð er krafa um að stefndi verði látinn sæta þyngstu refsingu, sem lög leyfa fyrir brot á 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum.

Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags.

Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu, þ.m.t. vegna kostnaðar af virðisaukaskattsskyldu af lögmannsþjónustu.

Auk aðila málsins komu fyrir dóminn og gáfu skýrslu vitnin J-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf, fyrrverandi stjórnarformaður Sigurplasts ehf., G-kk-nf S-kk-nf hrl., skiptastjóri þrotabús Sigurplasts ehf., og H-kk-nf H-kk-ef, fyrrverandi framkvæmdastjóri Sigurplasts ehf.

I.

Mál þetta er sprottið af ummælum stefnda í viðtali við Viðskiptablaðið en ummælin birtust á vefútgáfu blaðsins 11. apríl 2012. Stefndi er framkvæmdastjóri Sigurplasts ehf. (nú Splast ehf.) en stefnandi er fyrrverandi framkvæmdastjóri félagsins og var eigandi að 1/3 hlut. Sigurplast ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 30. september 2010. Í framhaldi af gjaldþrotinu eignaðist dótturfélag Arion banka hf., Eignabjarg ehf., félagið en vorið 2012 keyptu núverandi eigendur Sigurplast ehf. og hafa rekið það síðan.

Samkvæmt gögnum málsins vann endurskoðunarfélagið Ernst & Young þrjár skýrslur um Sigurplast ehf. Sú fyrsta var unnin að beiðni stjórnar félagsins og er hún dagsett 4. febrúar 2010. Var hún úttekt á upplýsingum um félagið og starfsemi þess. Hinar tvær skýrslurnar voru unnar að beiðni skiptastjóra, annars vegar rannsókn á bókhaldi félagsins frá 2007 til 30. september 2010 og hins vegar mat á ógjaldfærni félagsins að teknu tilliti til endurútreiknings erlendra lána.

Það er álit skýrsluhöfunda að félagið hafi verið vanfjármagnað frá upphafi. Engar gjaldeyrisvarnir hafi verið í félaginu en skuldir þess aðallega verið í erlendum gjaldmiðlum og tekjur í íslenskum krónum. Eigið fé félagsins hafi orðið neikvætt á árinu 2008. Eftir að Arion banki hf. féllst á endurútreikning erlendra lána var gjaldfærni félagsins metin miðað við endurútreikning. Niðurstaðan úr skýrslu Ernst & Young, sem tók mið af endurútreikningi, var sú að endurútreikningurinn hefði ekki haft nein áhrif á gjaldfærni félagsins. Félagið hefði eftir sem áður verið ógjaldfært í byrjun ársins 2008.

Eftir gjaldþrot félagsins hóf skiptastjóri rannsókn á rekstri þess og bókhaldi. Leiddi sú rannsókn til þess að skiptastjóri tilkynnti ríkislögreglustjóra 14. febrúar 2011 grun sinn um refsivert athæfi af ýmsum toga í rekstri Sigurplasts ehf., sbr. 84. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Segir m.a. í bréfinu að þegar skiptastjóri tók við búinu hafi verið búið að fjarlægja allt bókhald félagsins af starfsstöð þess. Því hafi verið skilað að hluta til síðar en þá vantað ýmsar upplýsingar, m.a. upplýsingar um viðskipti við erlenda birgja, erlend vörukaup og viðskiptasamninga. Gögnum hafi jafnframt verið eytt af netþjóni og hörðum diskum og tölvubúnaður hafi verið fjarlægður af starfsstöð félagsins. Samkvæmt tilkynningunni hafi bókhaldið að mati skiptastjóra almennt verið í ósamræmi við lög nr. 145/1994 um bókhald. Í tilkynningunni kemur einnig fram að á árunum 2009 og 2010 hafi átt sér stað breytingar á bókhaldi, rekstri og starfsemi félagsins. Á þeim tíma hafi stefnandi rekið, sem hann geri enn, félagið Viðarsúlu ehf. sem var og sé enn í samkeppnisrekstri við Sigurplast ehf. Viðskiptasambönd, birgðir, útistandandi kröfur og fjármunir í eigu Sigurplasts ehf. hafi verið færðir með ýmsum aðferðum til Viðarsúlu ehf. án fullnægjandi skýringa eða greiðslna í bókhaldinu.

Samhliða framangreindri tilkynningu til ríkislögreglustjóra hefur skiptastjóri höfðað tvö riftunarmál á hendur fyrrverandi forsvarsmönnum félagsins, þ.m.t. stefnanda, og voru málin þingfest 19. janúar sl. í Héraðsdómi Reykjavíkur.

Fyrir liggur að áður en stefndi lét hafa eftir sér umstefnd ummæli í samtali sínu við fréttamann Viðskiptablaðsins hafði umfjöllun farið fram um rekstur Sigurplasts ehf. og meint brot fyrirsvarsmanna félagsins í fjölmiðlum. Hinn 12. apríl 2012 birtist síðan frétt á vef Viðskiptablaðsins þar sem J-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf, fyrrverandi stjórnarformaður Sigurplasts ehf., fékk færi á að svara, m.a. fyrir hin umstefndu ummæli stefnda.

II.

Hin umstefndu ummæli eru annars vegar þessi:

„R-kk-nf segir aðkomuna að Sigurplasti eftir fyrri eigendur sem ráku fyrirtækið áður en bankinn tók það yfir hafa verið slæma. Áður en reksturinn fór í þrot hafi þeir flutt umboð frá erlendum birgjum yfir í annað félag og skilið bókhaldið eftir í henglum.“

Varðandi þessi ummæli byggir stefnandi á því að velta Sigurplasts ehf. hafi þrefaldast frá 2007 til 2010 og afkoman verið vel viðunandi. EBITDA hafi verið um 50.000.000 kr. fyrir árið 2009. Engin umboð hafi fylgt kaupunum á sínum tíma þegar stefnandi og þáverandi kaupendur keyptu félagið ásamt Sparisjóði Mýrasýslu, enda ekkert til lengur sem kallist umboð. Engin athugasemd hafi komið frá skiptastjóra um að bókhaldið hafi verið í henglum. Þess megi geta að bókhaldið hafi verið fært af sama einstaklingi frá 2007 til dagsins í dag. Að framansögðu virtu eigi þessi ummæli stefanda ekki rétt á sér.

Hins vegar er stefnt vegna eftirfarandi ummæla:

„Starfsfólkið hélt fyrirtækinu á lífi þegar bankinn átti það og þeim tókst að reka það á núlli. Nú ætlum við að reisa Sigurplast upp úr öskustónni, segir R-kk-nf.“

Stefnandi byggir á því varðandi þessi ummæli að taka verði tillit til þess að samkvæmt sölukynningu Arion banka hf. á Sigurplasti ehf. fyrir nokkrum vikum komi fram að EBITDA hafi verið neikvæð um 16.000.000 króna árið 2011. Það sé ekki sama og núll. Svo megi geta þess að samkvæmt söluyfirlitinu eigi veltan að aukast um 30.000.000 króna á árinu 2012 en EBITDA um 24.000.000 króna eða 80% af veltuaukningunni.

Telur stefnandi að með fyrrgreindum ummælum hafi verið fjallað um einkamálefni hans án þess að neinar ástæður væru fyrir hendi sem réttlættu þá birtingu. Þarna hafi birst ítrekað móðgandi og ósönn ummæli er tengist stefnanda og störfum hans fyrir Sigurplast ehf. sem framkvæmdastjóra og fjármálstjóra. Þessi ummæli hafi meitt æru stefnanda og dróttað að ýmsu sem orðið hafi virðingu stefnanda til hnekkis. Þá hafi hin meiðandi ummæli augljóslega verið höfð í frammi gegn betri vitund. Stefnandi telur að umfjöllunin um hann hafi almennt verið tilefnislaus, röng, meiðandi og móðgandi og óvægin og hafi valdið honum miklu tjóni og álitshnekki. Vegna þessa sé rétt að þar tilgreind ummæli verði dæmd dauð og ómerk og stefndi verði látinn sæta refsingu lögum samkvæmt og dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur og kostnað við birtingu dóms og að dómur verði birtur í fjölmiðlum eins og nánar greinir í dómkröfum. Stefnandi telur að háttsemi stefnda hafi einungis stýrst af illfýsi og stefnandi hafi ekkert tilefni gefið til slíkrar umfjöllunar um sig sem raun bar vitni. Öll ummælin hafi á sér neikvæðan blæ og hafi verið til þess fallin að skapa hjá lesendum miður góða ímynd af stefnanda.

Stefnandi telur að umfjöllun stefnda sé til þess fallin að skapa hughrif hjá lesendum sem tengi persónu stefnanda ómaklega við fjármálaóreiðu og slæma fjármálastjórnun en stefnandi sé menntaður viðskiptafræðingur og starfi við rekstur fyrirtækja og hafi gert í langan tíma. Stefnandi hafi m.a. starfað hjá Glitni hf., verið fjármálastjóri hjá Tæknivali hf., ACO ehf., ATV hf. og Öryggismiðstöðinni hf. Stefnandi hafi starfað við eigin rekstur frá árinu 2002 við ráðgjöf og verið framkvæmdastjóri og einn eigenda Sigurplasts ehf. frá 2007. Stefnandi telur að vegna framangreindra ummæla sé honum brýn nauðsyn á að höfða mál til þess að leitast við að hreinsa mannorð sitt og æru og stuðla að því að koma fram viðurlögum vegna hegðunar stefnda sem hann telur ósæmilega. Einnig er á það bent að stefnandi sé í dag með fyrirtæki sitt Viðarsúlu ehf. í samkeppnisrekstri við fyrirtækið Sigurplast ehf. og megi ætla að verið sé að senda viðskiptavinum stefnanda skilaboð um að stefnandi sé óreiðumaður og þar með að eyðileggja fyrir honum viðskipti með fullyrðingum sem eru ósannar og rakalausar.

Stefnandi telur með vísan til þess sem fram kemur í stefnu þessari að stefndi beri refsi- og fébótaábyrgð á umfjöllun sinni um stefnanda. Hann telur hana varða við 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 2. mgr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Stefnandi bendir á að vb.is sé mjög mikið lesinn miðill og mögulega miklu meira lesinn en Viðskiptablaðið þannig að birtingar þar hafi engu minni áhrif en í blaðinu.

Stefnandi telur að friðhelgi einkalífsins setji tjáningarfrelsinu ákveðnar skorður, sbr. 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefnandi sé eigandi félagsins Grænumýri ehf. sem hafi verið eigandi að 1/3 hlutafjár í Sigurplasti ehf., auk þess að vera framkvæmdastjóri Sigurplasts ehf. Stefnandi byggir á því að tilgreind umfjöllun stefnda um málefni stefnanda feli í sér brot á rétti stefnanda til að njóta friðhelgi einkalífs. Friðhelgi einkalífs njóti verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 ásamt síðari breytingum og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

III.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á grundvallarreglunni um tjáningarfrelsi sem lögvarin sé af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1994. Tjáningarfrelsið sé einnig varið af 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 19. gr. Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá árinu 1966, sbr. lög nr. 10/1979. Verði kröfur stefnanda teknar til greina að hluta eða að öllu leyti sé ljóst að í því mun felast takmörkun á tjáningarfrelsi stefnda. Tjáningarfrelsið sé grundvallarregla og hornsteinn lýðræðislegs þjóðfélags. Í því felist dýrmæt persónuleg réttindi borgaranna til að tjá sig og jafnframt séu verulegir þjóðfélagslegir hagsmunir bundnir því að frjáls umræða og opinber skoðanaskipti fái að þrífast. Fara skuli varlega í hvers kyns takmarkanir á tjáningarfrelsi og höftum á umræðum í lýðræðislegu þjóðfélagi. Allar takmarkanir á tjáningarfrelsi beri þannig að skýra þröngt og skuli þær jafnframt uppfylla stjórnarskrárbundin skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi hafnar því alfarið að með ummælunum, sem krafist sé ómerkingar á, hafi hann brotið gegn æru og mannorði stefnanda þannig að skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar séu uppfyllt og að takmarka megi tjáningarfrelsi hans, auk þess sem ummælin séu sönn.

Að mati stefnda hafi ummælin verið hluti af opinberri umræðu sem hafi átt sér stað um fyrirtækið Sigurplast ehf. Við mat á því hvort ummælin teljist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings verði að hafa í huga að í kjölfar bankahrunsins og fjármálakreppunnar hafi fjölmiðlar verið undirlagðir fréttum af félögum í greiðsluvandræðum og ráðstöfunum innan félaganna rétt fyrir þrot. Umræðan hafi jafnframt snúið að því þegar fyrirtæki og einstaklingar taka við sér eftir kreppuna og rétta úr hag sínum. Ummælin og öll frétt Viðskiptablaðsins sé hluti af þessari umræðu. Í ljósi fréttaflutnings af fyrirtækinu hafi verið nauðsynlegt að skýra með opinberum hætti frá því að nýir aðilar hefðu tekið yfir rekstur félagsins og hver aðkoma þeirra að honum hafi verið. Í því samhengi hafi ummælin ásamt fréttinni verið þarft innlegg í almenna umræðu og átt fullt erindi við almenning.

Þegar fréttin birtist hafði farið fram neikvæður fréttaflutningur um málefni Sigurplasts ehf. og fyrrverandi fyrirsvarsmenn félagsins. Það sé sá jarðvegur sem hafi legið ummælum stefnda og fréttinni til grundvallar. Fréttin geymi upplýsingar um áform nýrra eigenda sem feli í sér von um bjarta framtíð Sigurplasts ehf. Í fréttinni hafi jafnframt verið farið yfir rekstrarsögu félagsins og sé það í þeim kafla sem ummælin hafi birst. Í fréttinni sé fortíðin gerð upp og framtíðaráform séu gerð opinber. Ummæli stefnda séu hluti fréttarinnar sem sé í heild einskonar uppgjör félagsins við fortíðina og nauðsynleg til að vernda hagsmuni félagsins og ímynd. Færi það að mati stefnda þvert gegn lýðræðishefðum að takmarka tjáningarfrelsi hans eins og aðstæðum sé háttað í máli þessu, sérstaklega þar sem fyrir liggi að ummælin voru sönn, sbr. framlögð gögn í málinu.

Stefndi sé framkvæmdastjóri Sigurplasts ehf. og hafi því þegar ummælin voru viðhöfð haft persónulega reynslu af því hvernig bókhaldi og rekstri félagsins var háttað. Stefndi bendir á að Sigurplast ehf. sér fyrirtæki sem m.a. bjóði almenningi þjónustu og sé almennt talið að slík fyrirtæki, og þar með fyrirsvarsmenn þeirra, þurfi að þola gagnrýni um starfsemi sína í meira mæli en önnur félög. Stefndi vísi því þar af leiðandi alfarið á bug sem fjarstæðukenndu að með ummælum sínum hafi hann greint opinberlega frá einkamálefnum stefnanda í skilningi 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þvert á móti varði reksturinn félagið sjálft og viðskiptavini þess og því hafi ummæli hans átt fullt erindi inn í opinbera umræðu.

Stefndi hafnar málatilbúnaði stefnanda alfarið þess efnis að ummæli hans hafi verið sett fram af illfýsni og gegn betri vitund. Þvert á móti séu þau sönn, byggð á skýrslum Ernst&Young um slæma rekstrarstöðu Sigurplasts ehf., bréfi skiptastjóra til ríkislögreglustjóra, rökstuddum ályktunum hans og eigin upplifun stefnda. Heimildir þessar séu traustar og hafi stefndi jafnframt lagt sjálfstætt mat á þær út frá persónulegri reynslu sinni af rekstrinum. Þá hafnar stefndi jafnframt á sama grundvelli órökstuddum og ósönnuðum staðhæfingum stefnanda um að ummælin hafi verið móðgandi, tilefnislaus, röng, meiðandi og óvægin.

Stefndi hafnar einnig málatilbúnaði stefnanda um að tilgangur hans með ummælunum hafi verið að vekja hughrif hjá lesendum sem tengi persónu hans ómaklega við fjármálaóreiðu og slæma fjárstjórn. Með engu móti hafi ummælin beinst að persónu stefnanda, heldur hafi þeim verið beint að rekstri Sigurplasts ehf. Stefnandi verði að þola gagnrýni á starfsemi félags sem hann veitti forstöðu. Tjáningarfrelsi stefnda sé enn rýmra þar sem Sigurplast ehf. veiti almenningi að einhverju leyti þjónustu. Að sama skapi hafnar stefndi því að ummælin hafi valdið stefnanda tjóni á virðingu og æru og gert hann ótrúverðugan í viðskiptum. Ummælin hafi ekki geymt nýjar upplýsingar sem þegar höfðu ekki verið gerðar opinberar. Stefndi fái því með engu móti séð að ummæli hans séu til þess fallin að varpa frekari rýrð á orðspor stefnanda, virðingu og æru en þegar hafi orðið. Þá liggi fyrir að seinni ummælin hafi beinst að því tímamarki sem stefnandi veitti Sigurplasti ehf. ekki lengur forstöðu og því vandséð hvernig stefnandi geti átt aðild að kröfu um ómerkingu þeirra ummæla.

Með vísan til framangreindra raka hafnar stefndi því alfarið að ummæli hans fari gegn 229. gr., 234. gr., 235. gr., 236. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga og að skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar til að takmarka tjáningarfrelsi stefnda séu uppfyllt. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Sannindi ummæla leiði til sýknu á grundvelli almennra reglna um ærumeiðingar og meiðyrði. Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að í hinum umstefndu ummælum felist sannaðar staðreyndir og því beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda.

Fyrri ummælin hljóði svo: „R-kk-nf segir aðkomuna að Sigurplasti eftir fyrri eigendur sem ráku fyrirtækið áður en bankinn tók það yfir hafa verið slæma. Áður en reksturinn fór í þrot hafi þeir flutt umboð frá erlendum birgjum yfir í annað félag og skilið bókhaldið eftir í henglum.“.

Ekkert í ofangreindum ummælum sé rangt eða ummælin sett fram með meiðandi hætti. Stefnandi haldi því fram að skuldastaða félagsins hafi ekki verið svo slæm þegar tekið hafi verið tillit til endurútreiknings erlendra lána. Þá bendi stefnandi á að veltan hafi þrefaldast á árunum 2007 til 2010 og að rekstrarhagnaðurinn hafi verið vel viðunandi. Stefndi vísar þessum málatilbúnaði stefnanda á bug. Það sé tilgangslaust að benda á veltu og rekstrarhagnað félagsins án þess að taka skuldastöðu félagsins og greiðslubyrði af lánum með í reikninginn en EBITDA hagnaður félagsins hafi engan veginn staðið undir skuldastöðu þess. Endurútreikningur erlendra lána félagsins hafi engin áhrif á gjaldfærni þess. Miðað við endurútreikning erlendu lánanna hefði rekstrarhagnaður áranna 2007 og 2008 ekki staðið undir vaxtagreiðslum né heildargreiðslubyrði lánanna. Eiginfjárhlutfallið hefði eftir sem áður verið neikvætt og eignir hefðu ekki dugað til að greiða niður skuldir. Eins og segi í skýrslu Ernst & Young hafi rekstrarerfiðleikar verið miklir og sé það mat endurskoðunarfélagsins að Sigurplast ehf. hafi þegar verið ógjaldfært á fyrstu mánuðum ársins 2008. Hafi það haldist svo allt þar til félagið varð gjaldþrota í september 2010.

Þá hafnar stefndi fullyrðingu stefnanda um að engin umboð hafi fylgt kaupunum á sínum tíma og ekki sé neitt til sem kallist umboð í rekstrinum. Stefnandi hafi ekki útskýrt þessa fullyrðingu sína eða rökstutt hana nánar. Þessi fullyrðing sé ósönn og jafnframt mjög ótrúverðug í ljósi starfsemi Sigurplasts ehf. Starfsemi félagsins byggist á innflutningi á plasti sem félagið vinni úr og búi til ýmsar vörur sem síðan séu seldar fyrirtækjum og almenningi. Þá flytji félagið jafnframt inn umbúðalausnir og aðrar vörur úr plasti. Því sé félaginu nauðsynlegt að hafa umboð frá erlendum birgjum til slíkra vörukaupa. Öll gögn um viðskipti við erlenda birgja og gögn um erlend vörukaup hafi vantað í bókhald félagsins þegar þáverandi fyrirsvarsmenn þess hafi skilað því aftur til skiptastjóra á sínum tíma. Þá bendir stefndi á að í tilkynningu skiptastjóra til ríkislögreglustjóra komi fram að á árunum 2009 og fram að gjaldþroti félagsins á árinu 2010 hafi orðið gríðarlegar breytingar á bókhaldi, rekstri og starfsemi Sigurplasts ehf. Eins og fram hafi komið reki stefnandi félagið Viðarsúlu ehf. sem sé í samkeppnisrekstri við Sigurplast ehf. og hafi skiptastjóri talið sýnt að beitt hafi verið ýmsum aðferðum í bókhaldi Sigurplasts ehf. til að færa viðskiptasambönd, birgðir, útistandandi kröfur og fjármuni í eigu Sigurplasts ehf. til Viðarsúlu ehf. án fullnægjandi greiðslna eða útskýringa. Framangreint komi heim og saman við reynslu stefnda af rekstrinum og annarra sem hafi komið að rekstrinum á meðan félagið var í eigu Eignabjargs ehf. Á þessum grunni byggist ummæli stefnda um að umboð frá erlendum birgjum hafi verið flutt yfir í annað félag fyrir þrot.

Stefndi hafnar því ennfremur að engin athugasemd hafi komið frá skiptastjóra félagsins um að bókhaldið hafi verið í henglum. Það sé alveg ljóst af tilkynningu skiptastjóra til ríkislögreglustjóra að m.a. skil og færsla bókhaldsins hafi verið ólögmæt. Orðið hengill sé oft notað í orðatiltækinu að „rífa eitthvað í hengla“ og þýði það að rífa eitthvað í ræmur eða tætlur. Þannig standi orðið fyrir það þegar hlutur sér rifinn niður í ræmur eða tætlur og megi líkja því við að hlutur sé skilinn eftir í slæmu ásigkomulagi. Það sé sú skýring sem leggja beri í ummæli stefnda. Ummæli stefnda geri því ekki annað en lýsa staðreyndum. Þá komi fram í sömu tilkynningu og í skýrslu Ernst & Young að fylgiskjöl bókhaldsins voru ekki í lögmætu horfi. Með hliðsjón af framangreindu sé það ekki orðum ofaukið af hálfu stefnda að lýsa því yfir að bókhaldið hafi verið í henglum. Þvert á móti þá sýni gögn málsins að sú var raunin.

Síðari ummælin hljóði svo: „Starfsfólkið hélt fyrirtækinu á lífi þegar bankinn átti það og þeim tókst að reka það á núlli. Nú ætlum við að reisa Sigurplast upp úr öskustónni, segir R-kk-nf.“

Fyrri setningin varði stefnanda að engu leyti og eigi hann því ekki aðild að kröfu um ómerkingu þeirra. Ummælin lúti að vinnu starfsmanna Sigurplasts ehf. á þeim tíma sem reksturinn hafi verið undir stjórn Eignabjargs ehf. Stefndi kveðst því vísa öllum málatilbúnaði stefnanda á bug sem varðar þennan hluta ummælanna og krefst sýknu vegna aðildarskorts til sóknar. Síðari hluti ummælanna feli að vissu leyti í sér þá skoðun að félagið hafi verið illa statt, enda hafi það verið tekið til gjaldþrotaskipta. Hugtakið að „rísa úr öskustónni“ sé þekkt og lýsi það því þegar aðili rísi upp úr erfiðleikum sterkari en áður. Það eigi því vel við fyrirtæki sem hafi hafið starfsemi á ný eftir gjaldþrot. Í kjölfarið hafi stærsti kröfuhafi félagsins eignast helstu eignir þess og rekið það með starfsmönnum Sigurplasts ehf. allt þar til núverandi eigendur hafi eignast það vorið 2012.

Hin umstefndu ummæli hafi verið höfð eftir stefnda í góðri trú um sannmæli þeirra. Stefndi hafi lagt hlutlægt og sjálfstætt mat á fyrirliggjandi heimildir og trúverðugleika þeirra út frá eigin reynslu og reynslu þeirra starfsmanna sem hafi rekið félagið á meðan það hafi verið í eigu Eignabjargs ehf. Þessar upplýsingar hafi þegar verið komnar fram opinberlega í fréttum, enda hafi verið fjallað ítarlega um hina ýmsu gerninga fyrrverandi fyrirsvarsmanna félagsins, gjaldþrot félagsins og ástæður þess.

Stefndi bendir jafnframt á það að J-kk-nf S-kk-nf S-kk-nf, fyrrverandi meðeigandi stefnanda og stjórnarformaður Sigurplasts ehf., hafi fengið færi á að svara fyrir efni fréttar Viðskiptablaðsins þar sem hin umstefndu ummæli hafi komið fram í annarri frétt hinn 12. apríl 2012. J-kk-nf S-kk-nf hafi gert þar athugasemdir við ummæli stefnda. Þar sem ummæli stefnda hafi beinst almennt að rekstri félagsins undir stjórn fyrrum eigenda þess, J-kk-ef S-kk-ef og stefnanda, en ekki eingöngu að stefnanda sjálfum, megi líta svo á að með athugasemdunum hafi J-kk-nf S-kk-nf svarað ummælum stefnda fyrir hönd stefnanda á réttum vettvangi. Í því samhengi bendir stefndi á að nokkrar málsástæður stefnanda séu teknar beint upp úr ummælum J-kk-ef S-kk-ef sem komi fram í umræddri frétt.

Fyrsti og annar kröfuliður stefnanda um ómerkingu ummæla og refsingu.

Að mati stefnda teljist rekstur Sigurplasts ehf. á engan hátt til einkamálefnis stefnanda þannig að heimfæra megi ummæli stefnda undir 229. gr. almennra hegningarlaga. Þá hafi stefndi ekki með neinu móti meitt æru stefnanda með móðgun í orðum eða athöfnum eða borið slíkt út í skilningi 234. gr. almennra hegningarlaga. Ummæli stefnda séu byggð á upplýsingum sem þegar höfðu verið gerðar opinberar af öðrum fréttamiðlum. Þá hafi verið færð fyrir því rök að ummæli stefnda eigi sér stoð í trúverðugum gögnum og upplýsingum og hafi hann verið í góðri trú um sannleiksgildi þeirra þegar hann hafi látið ummælin falla. Að engu leyti feli ummælin í sér niðrandi skammaryrði sem beinist að æru eða persónu stefnanda. Þá sé ekki um að ræða aðdróttun sem sé virðingu stefnanda til hnekkis, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga. Ummælin séu byggð á staðreyndum sem stefndi telji sig hafa fært sönnur á. Á sama grunni hafnar stefndi því að ummælin hafi verið höfð gegn betri vitund hans í skilningi 1. mgr. 236. gr. sömu laga. Af framangreindu leiði að ekki séu skilyrði til að beita 1. mgr. 241. gr. hegningarlaganna. Um frekari rökstuðning fyrir réttmæti og sannmæli ummælanna vísar stefndi til málsástæðna sinna og rökstuðnings í framangreindri umfjöllun.

Fari svo, gegn væntingum stefnda, að dómurinn telji hann hafa gerst brotlegan gegn framangreindum ákvæðum almennra hegningarlaga krefst stefndi samt sem áður sýknu af refsikröfunni á grundvelli þess að tilvitnun stefnanda til refsiákvæða almennra hegningarlaga sé of almenns eðlis. Stefnandi hafi þannig ekki sýnt fram á með hvaða hætti ummæli stefnda geti bakað stefnda refsiábyrgð.

Þriðji kröfuliður stefnanda um miskabætur.

Stefnandi byggir sýknukröfu sína af miskabótakröfu stefnanda á þeim röksemdum sem fram hafa komið hér að framan. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína jafnframt á því að stefnandi hafi ekki fært fram sönnur fyrir því að ólögmæt meingerð gegn æru stefnanda felist í ummælunum.

Ólögmæt meingerð sé fortakslaust skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og feli hún í sér saknæma hegðun þar sem saknæmisstigið sé ásetningur eða verulegt gáleysi. Eins og þegar hafi komið fram byggist ummæli stefnda á mjög traustum og áreiðanlegum niðurstöðum sérfræðinga og eigin reynslu stefnda. Stefndi hafi verið í góðri trú þegar ummælin voru viðhöfð og fullviss um sannleiksgildi þeirra. Saknæmisskilyrði ólögmætrar meingerðar séu því ekki til staðar og skilyrði ákvæðisins því ekki uppfyllt.

Komist dómurinn, gegn væntingum stefnda, að því að stefndi hafi gerst sekur um ólögmæta meingerð í skilningi 26. gr. skaðabótalaga byggir stefndi á því að miskabótakrafa stefnanda sé allt of há og ekki í samræmi við dómvenju.

Þá byggir stefndi á því að æra og mannorð stefnanda hafi í raun ekki orðið fyrir neinu tjóni með umstefndu ummælunum, enda hafi efni ummælanna margoft komið opinberlega fram. Því hafi ekki verið um nýjar upplýsingar að ræða sem varpað gætu frekari rýrð á æru, mannorð og virðingu stefnanda en þegar hafði orðið. Komist dómurinn að annarri niðurstöðu telur stefndi slíkt tjón þá vera svo lítilvægt að ekki sé efni til að dæma stefnanda sérstakar miskabætur.

Fjórði kröfuliður um bætur til birtingar dóms.

Stefndi mótmælir kröfu stefnanda að fjárhæð 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, og krefst sýknu af kröfunni. Stefndi vísar í þau rök sem fram hafa komið í greinargerð þessari um rökstuðning fyrir sýknukröfu sinni. Stefndi byggir einnig á því að engin rök standi til þess að dæma sérstaka fjárkröfu til að birta dóminn í málinu, enda hafi stefnandi ekki rökstutt kröfu sína, né lagt fram gögn sem styðja kröfuna eða þá fjárhæð sem krafist sé þrátt fyrir ummæli sín í stefnu. Stefndi bendir jafnframt á að miðað við þá umfjöllun sem málið hafi fengið í fjölmiðlum sé augljóst að niðurstaða í þessu máli muni rata í fjölmiðla með einum eða öðrum hætti og fá meiri umfjöllun heldur en hefðbundin auglýsing.

IV.

Í málinu er gerð sú krafa að tilgreind ummæli, sem birtust í vefútgáfu Viðskiptablaðsins 11. apríl 2011, verði dæmd dauð og ómerk með vísan til 229. gr., 234. gr., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er þess krafist að stefndi verði látinn sæta refsingu, hann dæmdur til greiðslu miskabóta samkvæmt b. lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og að hann verði dæmdur til að greiða stefnanda 400.000 krónur vegna birtingar dóms, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga.

Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hins vegar eru tjáningarfrelsinu settar skorður í 3. mgr. ákvæðisins. Þar segir að tjáningarfrelsi manna megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Í XXV. kafla almennra hegningarlaga er tjáningarfrelsinu settar skorður vegna réttinda og mannorðs annarra. Þegar ákvörðuð eru mörk tjáningarfrelsisins verður að líta til þess að tryggja þarf að fram geti farið þjóðfélagsleg umræða.

Stefndi er framkvæmdastjóri Sigurplasts ehf. (nú Splast ehf.) en stefnandi er fyrrverandi framkvæmdastjóri félagsins og átti hlut í því. Fyrrverandi eigendur Sigurplasts ehf. eignuðust félagið í mars 2007 og gáfu það upp til gjaldþrotaskipta 30. september 2010. Dótturfélag Arion banka hf., Eignabjarg ehf., eignaðist félagið eftir gjaldþrot og rak það fram til vors 2012 en þá var það selt núverandi eigendum.

Eftir eigendaskiptin fór stefndi í viðtal við Viðskiptablaðið og birtist viðtalið undir fyrirsögninni: „Fjölskylda ætlar að reisa Sigurplast upp úr rústunum“. Að sögn stefnda var tilefni viðtalsins að hann vildi vekja athygli á því að nýir eigendur, grandvart og skuldlaust fólk, hefðu tekið við rekstrinum, hygðust rétta hann við og reka fyrirtækið áfram. Í viðtalinu eru hin umstefndu ummæli m.a. höfð eftir stefnda.

Í fyrri ummælunum, sem stefnt er út af, sagði stefndi efnislega að aðkoman að Sigurplasti ehf. hafi verið slæm eftir fyrri eigendur. Þeir hafi verið búnir að flytja umboð frá erlendum birgjum yfir í annað félag og skilið bókhaldið eftir í henglum.

Fram hefur komið í málinu að með orðinu umboð átti stefndi við viðskiptasambönd við erlenda birgja en félagið þarf á slíkum samböndum að halda vegna framleiðslu sinnar. Það er í samræmi við álit skiptastjóra þrotabús Sigurplasts ehf. og H-kk-ef H-kk-ef, framkvæmdastjóra félagsins í eignartíð bankans, að viðskiptasambönd við erlenda birgja hafi fyrir þrot verið flutt yfir í annað fyrirtæki í eigu stefnanda, Viðarsúlu ehf., og öllum gögnum um erlendra birgja hafi verið eytt úr bókhaldi félagsins. Þessari staðhæfingu hefur raunar ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda. Því verður talið að stefndi hafi sannað þessi ummæli sín og skiptir þá ekki máli þó að stefndi hafi í frásögn sinni notað hugtakið umboð yfir erlend viðskiptasambönd en á því er byggt af hálfu stefnanda.

Með orðalaginu að eitthvað sé í henglum er átt við að eitthvað sé í ræmum eða tætlum. Í þessu sambandi verður að leggja til grundvallar frásögn skiptastjóra þrotabúsins og H-kk-ef H-kk-ef en þeir sögðu í skýrslum sínum fyrir dómi að bókhaldið hefði verið fjarlægt af starfsstöð félagsins en verið skilað að beiðni skiptastjóra. Í ljós hafi komið að engar upplýsingar hefðu verið að finna í bókhaldinu um viðskipti við erlenda birgja, erlend vörukaup, viðskiptasamninga eða annað sem gæti gefið til kynna hverjir væru erlendir viðsemjendur félagsins, hvaða viðskipti áttu sér stað við þá og á hvaða kjörum. Þá hafi engir samningar fundist í bókhaldi félagsins við innlenda viðskiptamenn sem gæfu til kynna á hvaða kjörum framleiðsla félagsins hefði verið seld. Tölvubúnaður hafi verið fjarlægður af starfsstöð félagsins fyrir þrot, gögnum hafi verið eytt á netþjóni en sérfræðingum tekist að endurheimta mikilvæg gögn sem hafði verið eytt. Þá segir í skýrslu skiptastjóra til ríkislögreglustjóra 14. febrúar 2011 varðandi fartölvur að verulegan hluta þeirra hafi vantað. Hluta af þeim hafi verið skilað en þá hafi komið í ljós að gögnum hafði verið eytt út af þeim daginn áður en þeim var skilað. Starfsmönnum þrotabúsins hafi tekist að endurheimta hluta gagnanna. Stefnandi hefur í engu hnekkt framangreindri lýsingu á bókhaldi félagsins og verður hún því lögð til grundvallar í málinu. Stefndi verður því ekki talinn hafa farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis með orðalaginu að bókhaldið hafi verið í henglum.

Þá segir í ummælum stefnda að aðkoma að fyrirtækinu hafi verið slæm eftir fyrri eigendur. Verður talið að stefndi hafi samkvæmt framansögðu sýnt fram á að aðkoman hafi verið slæm en auk þess má ætla að aðkoma að rekstri sé almennt slæm eftir gjaldþrot.

Samkvæmt framansögðu þykir stefndi hafa sýnt fram á að ummæli hans voru sönn og því hvorki móðgandi né meiðandi fyrir stefnanda.

Í seinni ummælum í kröfugerð stefnanda segir að starfsfólk fyrirtækisins hafi haldið því á lífi þegar bankinn átti það og þeim tekist að reka það á núlli. Nú væri ætlunin að reisa Sigurplast ehf. upp úr öskustónni.

Þessi umstefndu ummæli beinast á engan hátt gegn stefnanda eða fyrirtækinu meðan það var í eigu stefnanda. Í ummælunum er starfsfólki fyrirtækisins hrósað meðan það var í eigu bankans. Starfsfólkið hafi haldið fyrirtækinu gangandi og tekist að reka það á núlli. Í seinni setningunni segir að til standi að reisa Sigurplast upp úr öskustónni og felst það eitt í þeim ummælum að reynt verði að koma fyrirtækinu til vegs og virðingar á ný eftir gjaldþrot þess. Þessi ummæli eru því á engan hátt meiðandi eða móðgandi fyrir stefnanda, enda beinast þau hvorki að persónu stefnanda né að Sigurplasti ehf. í eigna- og framkvæmdastjóratíð stefnanda.

Samkvæmt öllu framansögðu þykir stefnandi ekki hafa skýrt opinberlega frá einkamálefnum stefnanda, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, móðgað stefnanda með ummælum sínum, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga, dróttað að stefnanda einhverju sem orðið hafi virðingu stefnanda til hnekkis, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga, né haft í frammi ærumeiðandi ummæli um stefnanda, sbr. 236. gr. almennra hegningarlaga. Eru því ekki efni til að dæma ummælin ómerk. Stefndi verður því alfarið sýknaður af kröfum stefnanda í málinu.

Eftir þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 750.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt.

G-kk-nf A-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð

Stefndi, R-kk-nf I-kk-nf P-kk-nf, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, S-kk-ef L-kk-ef S-kk-ef, í máli þessu.

Stefnandi greiði stefnda 750.000 krónur í málskostnað.

G-kk-nf A-kk-nf