E-8629/2007

Mál þetta sem var höfðað 14. desember 2007 var dómtekið 6. júní 2008. Stefnandi er Byggðastofnun, Ártorgi 2, Sauðárkróki, en stefndi er K ehf., Dugguvogi 8, Reykjavík.

Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 17.992.325 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. og 9. gr., sbr. og 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2003 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti.

Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað.

II

Málavextir eru þeir helstir að hinn 16. október 2001 gáfu Ferskar afurðir ehf. út tryggingarbréf til handa Búnaðarbanka Íslands hf., nú Kaupþing hf., til tryggingar láni vegna rekstrarfjár. Kveður stefnandi að með tryggingarbréfi þessu hafi allar kjötbirgðir Ferskra afurða ehf. frá haustslátrun 2001 og 2002 verið veðsettar bankanum og hafi sú veðsetning samkvæmt veðlögum tekið til andvirðis hinna veðsettu kjötbirgða, þar með talið andvirðis reikninga vegna viðskipta með hinar sömu kjötbirgðir. Þar sem Ferskum afurðum ehf. hafi ekki tekist að standa við skuldbindingar sínar gagnvart bankanum hafi afurðarlánið verið gjaldfellt 19. september 2003.

Hinn 21. október 2002 undirrituðu fyrirsvarsmaður stefnda, sem þá hét Kjötvinnslan Esja ehf., fyrirsvarsmaður Búnaðarbanka Íslands í Búðardal og fyrirsvarsmaður Ferskra afurða ehf. samning sem ber heitið veðsetning almennrar fjárkröfu. Samkvæmt samningi þessum veðsetti Ferskar afurðir ehf., seljandi sauðfjárafurða, Búnaðarbankanum allar greiðslur sem félagið fékk við sölu á sauðfjárafurðum sínum, en kaupandi afurðanna var forveri stefnda, Kjötvinnslan Esja ehf. Þá segir í samningnum að Kjötvinnslan Esja ehf. skuli inna af hendi allar greiðslur vegna afurðanna beint og milliliðalaust inn á reikning Ferskra afurða ehf. nr. 312-26-115 í Búnaðarbankanum, en reikningur sá hafði verið handveðsettur bankanum 1. apríl 2001. Skyldu greiðslurnar inntar af hendi inn á framangreindan reikning í síðasta lagi 25. hvers mánaðar í næsta mánuði eftir að úttekt fór fram. Þá segir að með undirritun á skjalið geri Kjötvinnslan Esja ehf. sér ljóst að allt andvirði seldra sauðfjárafurða hafi verið veðsett Búnaðarbanka Íslands sem trygging fyrir lánafyrirgreiðslu bankans við seljanda og því geti Kjötvinnslan Esja ehf. ekki losnað undan greiðsluskyldu sinni nema greiðslur fyrir sauðfjárafurðirnar séu inntar af hendi samkvæmt ofangreindu greiðslufyrirkomulagi.

Með bréfum lögmanns Kaupþings hf., 9. september 2003 og 30. september 2003 til stefnda, kemur fram að Kaupþing hf. hafi undir höndum upplýsingar um sölu Ferskra afurða ehf. á veðsettum kjötbirgðum til stefnda og er varað við því að það geti varðað kaupanda slíkra birgða skaðabótaábyrgð ef andvirðið sé ekki greitt beint til veðsala.

Bú Ferskra afurða ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 18. nóvember 2003 og rann kröfulýsingarfrestur út 7. mars 2004. Lýsti Kaupþing hf. veðkröfu sinni í búið 21. febrúar 2004 að fjárhæð 121.277.476 krónur og var krafan samþykkt af skiptastjóra. Samkvæmt gögnum málsins greiddust 13.853.235 krónur upp í kröfuna.

Kveður stefnandi að við bókhaldsrannsókn á Ferskum afurðum ehf., sem framkvæmd var af KPMG, hafi komið í ljós að um 65.000.000 króna hefðu verið greiddar fram hjá veðreikningi Kaupþings hf. og inn á reikning Ferskra afurða ehf. hjá Sparisjóði Húnaþings og Stranda. Þar á meðal hafi verið allar greiðslur sem borist hafi frá stefnda á tímabilinu 21. október 2002 til 1. október 2003 eða samtals að fjárhæð 16.992.325 krónur. Telur stefnandi að greiðslur þessar hafi gengið þvert gegn áðurgreindu veðsetningarskjali.

Þá kveður stefnandi að fyrrgreind bókhaldsrannsókn hafi einnig leitt í ljós að stefndi hefði greitt reikning, útgefinn af Ferskum afurðum ehf., 1.000.000 króna hinn 13. ágúst 2003. Við eftirgrennslan hafi komið í ljós að stefndi hafi tekið að sér að greiða skuld Ferskra afurða ehf. við viðskiptamenn með ávísun sömu fjárhæðar. Að mati stefnanda gangi þessi verknaður einnig þvert gegn áðurnefndu veðsetningarskjali. Stefndi kveður að greiðsla þessi hafi verið gerð að beiðni framkvæmdastjóra stefnanda.

Stefnandi gekkst á sínum tíma í ábyrgð fyrir skuldbindingum Ferskra afurða ehf. samkvæmt fyrrgreindum veðsamningi og með yfirlýsingu 15. júní 2005 var honum framseld framangreind veðkrafa Kaupþings hf. sem lýst var í þrotabú Ferskra afurða ehf. Er sérstaklega tekið fram í yfirlýsingunni um framsal að það feli meðal annars í sér framsal á bótakröfum á hendur þriðja manni vegna greiðslna sem eru andstæðar veðsetningu bankans.

Með innheimtubréfi lögmanns stefnanda til stefnda 12. apríl 2006 var skorað á stefnda að greiða kröfu þá sem um er fjallað í máli þessu og var mál þetta höfðað eins og fyrr greinir 14. desember 2007.

Stefndi krafðist þess að málinu yrði vísað frá héraðsdómi og fór fram munnlegur málflutningur um þann þátt málsins 11. apríl 2008. Með úrskurði, uppkveðnum 18. apríl 2008, var frávísunarkröfu stefnda hafnað.

III

Stefnandi byggir kröfu sína um skaðabótaskyldu stefnda á því að stefndi hafi með ólögmætum hætti greitt fram hjá veðreikningi Kaupþings hf. og þar með rýrt veðrétt stefnanda. Með því hafi stefnandi, sem gengist hafi undir ábyrgð samkvæmt veðsamningi, orðið fyrir tjóni sem hann eigi rétt á að fá bætt.

Hafi stefndi með vitund eða stórkostlegu gáleysi greitt fram hjá veðreikningi Kaupþings hf. og þannig brotið gegn veðsetningarskjali frá 21. október 2002. Veðsetningarskjal þetta sé undirritað af Ferskum afurðum ehf., Kaupþingi hf. og fyrirsvarsmönnum stefnda en veðsetningin eigi sér stoð í meginreglum laga um samningsveð. Í veðsetningunni hafi falist að stefndi greiddi vegna þeirra afurða sem hann keypti af Ferskum afurðum ehf., beint og milliliðalaust inn á tilgreindan reikning Ferskra afurða ehf. í Kaupþingi hf., en reikningur þessi hafi verið handveðsettur bankanum. Með undirritun sinni á skjal þetta hafi stefnda mátt vera ljóst að allt andvirði seldra sauðfjárafurða hafði verið veðsett Kaupþingi hf., sem trygging fyrir lánafyrirgreiðslu bankans við seljanda. Því hafi stefndi ekki getað losnað undan greiðsluskyldu sinni nema greiðslur fyrir sauðfjárafurðirnar færu inn á þennan reikning. Með því að greiða inn á reikning Sparisjóðs Húnaþings og Stranda, eins og raunin hafi orðið, hafi stefndi brotið gegn veðsetningu þessari og bakað sér skaðabótaskyldu vegna tjóns stefnanda af því að fá kröfuna ekki greidda inn á reikning þann sem hann hafði ábyrgst.

Varðandi framsal á kröfuréttindunum bendi stefnandi á að meginregla kröfuréttar mæli fyrir um að ekki þurfi að koma til samþykki skuldara til framsals á kröfuréttindum en tilkynna þurfi skuldara um kröfuframsalið með fullnægjandi hætti. Samkvæmt umræddu veðsetningarskjali sé ljóst að forsvarsmenn stefnda hafi haft fulla vitneskju um að afurðir, framleiddar af Ferskum afurðum ehf., væru veðsettar Kaupþingi hf. Bæði sé texti skjalsins skýr og afdráttarlaus en jafnframt sé veðsetningin megintilgangur skjalsins og ætti markmið þess ekki að dyljast neinum. Þá verði einnig að gera þá kröfu til þeirra sem stundi viðskipti og skrifi undir veðsetningarsamninga að þeir þekki helstu réttarreglur sem gildi um slíka samninga og sýni lágmarksaðgæslu við undirritun þeirra og framkvæmd viðskipta við veðsala í kjölfarið.

Með greiðslu á kröfu þriðja aðila á hendur Ferskum afurðum með ávísun að fjárhæð 1.000.000 króna hafi stefndi einnig gerst brotlegur gegn ákvæðum áðurnefnds veðsetningarskjals frá 21. október 2002 og leiði það til skaðabótaábyrgðar hans.

Samkvæmt meginreglum kaupalaga geti stefnandi krafist skaðabóta greiði kaupandi ekki kaupverðið eða fullnægi ekki öðrum skyldum sínum samkvæmt samningi aðila eða lögum. Eins og af ofangreindu megi ráða sé ljóst að stefndi hafi ekki uppfyllt skyldur sínar samkvæmt veðsamningi frá 21. október 2002 og eigi stefnandi því rétt á skaðabótum.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga en regla þessi fái meðal annars stoð í 45., 47., 48., 51., og 54., gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup og lögum nr. 42/2000 um þjónustukaup. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. laga um lausafjárkaup. Jafnframt vísar stefnandi til laga nr. 75/1997 um samningsveð, einkum 27., 30., 45., og 47. gr. laganna. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styður hann við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 32. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um aðild vísar hann til III. kafla laganna, einkum 16. gr. þeirra.

IV

Í upphafi krafðist stefndi aðallega frávísunar málsins en til vara sýknu. Sýknukrafan byggist að því er virðist á því að krafan sé fyrnd eftir að stefndi féll frá þeirri málsástæðu að sýkna beri hann vegna tómlætis. Þá má ráða af málatilbúnaði stefnda að sýknukrafan byggist einnig á því reglur um góða viðskiptahætti fjármálafyrirtækja hafi verið brotnar.

Stefndi styður sýknukröfu sína þannig í greinargerð aðallega við það að dómkrafa stefnanda sé fyrnd samkvæmt ákvæðum laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, einkum á grundvelli 1. tl. 3. gr. laganna. Samkvæmt stefnu eigi dómkrafan rætur að rekja til innborgana á reikning stefnda á tímabilinu 21. október 2002 til 1. október 2003. Stefndi hafi ekki viðurkennt kröfuna gagnvart stefnanda og hafi stefna verið birt í málinu 14. desember 2007. Þegar mál þetta var höfðað hafi verið liðin rúm fimm ár frá því að fyrsta innborgun, sem sé grundvöllur dómkröfu stefnanda, var greidd og rúm fjögur ár frá því að sú síðasta var innt af hendi og tæp fjögur ár frá því að niðurstaða bókhaldsrannsóknar KPMG lá fyrir. Af þessu leiði að fyrningarfrestur hafi verið liðinn og krafan fyrnd þegar málið var höfðað en fyrningarfresti hafi ekki verið slitið á annan hátt.

Þá hafi Kaupþing hf. ekki hagað sér í samræmi við þá viðskiptahætti sem lánastofnanir skuli stunda með því að hafa aldrei á því tímabili sem viðskipti milli stefnda og Ferskra afurða ehf. hafi átt sér stað gert að því reka að tilkynna stefnda um þær veðsetningar sem um hafi verið að ræða og/eða kanna hvort um viðskipti milli stefnda og Ferskra afurða ehf. væri að ræða sem stefnandi hafi byggt kröfur sínar í málinu á og hafi fengið framseldar sér.

Í munnlegum málflutningi við aðalmeðferð málsins byggði stefndi sýknukröfu sínar á fleiri málsástæðum en lesa má beinlínis úr greinargerð hans varðandi sýknukröfu. Vísaði hann þar til fimm málsástæðna sem hann taldi eiga við um sýknukröfu sína og kvað þær ekki of seint fram komnar þar sem þeirra væri ýmist getið í greinargerð varðandi frávísunarkröfu eða hann hefði ekki getað komið með þær fyrr þar sem stefnandi hafi ekki lagt fram skjal það sem hann byggir kröfur sínar á fyrr en eftir að stefndi skilaði greinargerð.

Samkvæmt málflutningi stefnda byggir hann þannig sýknukröfur sínar fyrst og fremst á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á eða sannað fjárhæð kröfu sinnar í málinu. Ekkert liggi fyrir um það hvert meint tjón hans hafi verið. Verði ekki fallist á það byggi hann sýknukröfu sína á því að við flutning um frávísunarkröfu hafi lögmaður stefnanda komið með málflutningsyfirlýsingu og skýrt kröfu sína þannig að krafist sé skaðabóta innan samninga. Ekkert samningssamband sé hins vegar milli aðila málsins.

Verði ekki á það fallist og talið að stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda verði að telja málatilbúnað stefnanda byggjast á grundvelli veðréttar en ekki á grundvelli skaðabótaréttar. Þá sé krafist sýknu á grundvelli þess að þær almennu fjárkröfur sem veðsettar hafi verið hafi ekki verið réttilega efndar í upphafi og hafi því aldrei fallið niður. Þær hafi verið fyrndar og þar með hafi veðréttur fallið niður þar sem veðandlagið sé ekki lengur til. Verði talið að ábyrgð stefnda hafi stofnast á grundvelli tryggingabréfa í landbúnaðarafurðum sé krafist sýknu þar sem veðréttur veðhafa færist yfir á kröfu um endurgjald vegna sölu hins veðsetta og sé krafan því tvíveðsett. Krafa á hendur stefnda sé ábyrgðarkrafa og hafi því fyrnst við fyrningu aðalkröfunnar. Þá sé krafist sýknu vegna brota á góðum viðskiptaháttum fjármálafyrirtækja.

Stefndi mótmælir í greinargerð sinni upphafstíma vaxta verði stefndi dæmdur til greiðslu kröfunnar að hluta eða heild. Dráttarvextir frá tímabilinu 1. október 2003 til 14. desember 2003 séu fyrndir samkvæmt 2. tl. 1. mgr. laga nr. 14/1905. Þá hafi ekki verið gerður reki að innheimtu kröfunnar fyrr en með innheimtubréfi 12. apríl 2006 og innheimtunni ekki haldið með eðlilegum hraða. Komi til þess að dómkrafa stefnanda verði tekin til greina að einhverju leyti ætti slík krafa að bera dráttarvexti í fyrsta lagi frá dómsuppsögu eða þingfestingu málsins.

Um málskostnað vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

V

Stefnandi krefur stefnda um greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna ólögmætra greiðslna stefnda fram hjá veðreikningi og hafi stefndi með þeim greiðslum brotið gegn veðsetningarskjali sem hann hafi ritað undir.

Eins og að framan er rakið byggði stefndi sýknukröfu sína á fleiri málsástæðum en fram koma í greinargerð hans varðandi sýknukröfu. Mótmælti stefnandi þeim sem of seint fram komnum en stefndi kvað þær sumar hafa komið fram í greinargerð varðandi frávísunarkröfu og því séu þær ekki of seint fram komnar. Þá hafi ekki verið tilefni til að koma með hluta þeirra fyrr en eftir að skjal það sem stefnandi byggi kröfur sínar á, og varði veðsetningu almennrar fjárkröfu og dagsett er 21. október 2002, hafi verið lagt fram hinn 18. apríl 2008.

Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Ljóst er að umrætt skjal frá 21. október 2002 er undirritað af fyrirsvarsmanni stefnda og því ljóst að honum mátti vera kunnugt um efni þess auk þess sem efni þess er lýst í stefnu. Þá liggur fyrir að eftir að umrætt skjal hafði verið lagt fram var málinu frestað til gagnaöflunar að ósk lögmanns stefnda, fyrst til 2. maí 2008 og svo aftur til 16. maí 2008 og í því þinghaldi var ákveðin aðalmeðferð. Hafði stefndi því rúman tíma til að kynna sér umrætt skjal og hefði átt að bregðast við fyrr vildi hann koma að nýjum málsástæðum í kjölfar framlagningar skjalsins.

Stefndi fær einungis eitt tækifæri til að leggja fram greinargerð í máli og þar verður hann að lýsa vörnum sínum, bæði að því er varðar formhlið máls og efnishlið. Ef krafist er frávísunar verður stefndi jafnframt að koma þegar fram með kröfur og málsástæður um efnishlið málsins, því ef frávísunarkröfu er hafnað er útilokað, vegna ákvæða 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, að koma þeim að síðar. Samkvæmt greinargerð stefnda byggir hann sýknukröfu sína á þeim málsástæðum að krafan sé fyrnd og má ráða af stefnu að hann byggi sýknukröfu einnig á því að Kaupþing hf. hafi ekki hagað sér í samræmi við þá viðskiptahætti sem lánastofnanir skuli stunda. Verður málatilbúnaður hans ekki með nokkru móti skilinn á þann veg að hann krefjist sýknu á grundvelli þeirra málsástæðna sem raktar eru fyrir frávísunarkröfu hans. Honum hefði hins vegar verið í lófa lagið að vísa til þeirra ef hann vildi byggja sýknukröfur á þeim, enda segir í 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 að í greinargerð skuli lýsa á gagnorðan og skýran hátt málsástæðum stefnda og öðrum atvikum sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst.

Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður að hafna fram komnum málsástæðum stefnda sem hann setti fram við aðalmeðferð málsins, öðrum en sýknukröfu sem byggist á því að krafan sé fyrnd og að reglur um góða viðskiptahætti fjármálafyrirtækja hafi verið brotnar, sem of seint fram komnum, enda hefur stefnandi mótmælt því að þær komist að.

Í málatilbúnaði stefnda hefur því ekki verið andmælt að hann hafi ekki uppfyllt skyldur sínar samkvæmt þeim samningi sem kröfur stefnanda byggjast á heldur byggjast varnir stefnda á því fyrst og fremst að krafa stefnanda á grundvelli þess samnings sé fyrnd, sbr. 1. tl. 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905, en ný lög um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007 gilda eingöngu um kröfur sem stofnast eftir 1. janúar 2008.

Samkvæmt 1. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, fyrnast kröfur út af sölu eða afhendingu á vörum eða lausafé á fjórum árum. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á því að hann hafi fengið framseld kröfuréttindi Kaupþings hf. á hendur stefnda og þau kröfuréttindi verði dregin af samningi stefnda, Kaupþings hf. og Ferskra afurða ehf. sem stefndi hafi brotið með því að greiða fram hjá veðreikningi. Þannig hafi stefndi brotið gegn veðsetningarskjalinu. Þá vísar stefnandi í málatilbúnaði sínum til meginreglna kaupalaga, um að seljandi geti krafist skaðabóta ef kaupandi greiði ekki kaupverðið eða fullnægi ekki öðrum skyldum sínum samkvæmt samningi eða lögum. Einnig vísar hann til meginreglna kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga sem fái stoð í tilgreindum ákvæðum laga um lausafjárkaup og þjónustukaup. Þá vísar stefnandi til laga um samningsveð. Af þessum málatilbúnaði stefnanda verður ekki dregin önnur ályktun en að krafa hans byggi á því að hann eigi rétt til skaðabóta vegna vanefnda stefnda á umræddum samningi um veðsetningu á fjárkröfu frá 21. október 2002. Þykir því ljóst að grundvöllur kröfu stefnanda byggir á reglum um samningsábyrgð eða reglum um skaðabætur innan samninga en ekki almennu skaðabótareglunni um skaðabætur utan samninga. Eins og fram kemur í því skjali sem kröfur stefnanda byggja á skal stefndi inna af hendi allar greiðslur vegna kaupa á afurðum af Ferskum afurðum ehf. inn á tiltekinn reikning í síðasta lagi 25. dag hvers mánaðar, næsta mánaðar eftir að úttekt fór fram.

Samkvæmt öllu framangreindu er ljóst að í máli þessu er ágreiningur um kröfur sem hafa risið af sölu á vörum sem fyrnast á fjórum árum, sbr. ákvæði 1. tl. 3. gr. þágildandi laga nr. 14/1905. Óumdeilt er í málinu að greiðslur þær sem stefndi greiddi fram hjá veðsamningnum voru inntar af hendi á tímabilinu 21. október 2002 til 1. október 2003 og samkvæmt gögnum málsins hafði Kaupþing hf. upplýsingar um sölu á veðsettum kjötbirgðum frá Ferskum afurðum ehf. þegar í september 2003, sbr. bréf lögmanns bankans til stefnda 9. september 2003. Verður við það að miða að gjalddagi kröfunnar sé sá dagur þegar síðasta greiðslan var innt af hendi fram hjá samningi aðila hinn 1. október 2003, en stefnandi miðar dráttarvaxtakröfu sína við þann dag. Stefnandi höfðaði mál þetta hinn 14. desember 2007 og voru þannig liðin rúm fjögur ár frá gjalddaga kröfunnar þegar fyrningu var slitið með málshöfðun þessari og er krafa stefnanda því fyrnd. Þegar af þeirri ástæðu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu, þykir með hliðsjón af atvikum öllum rétt, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að fella niður málskostnað.

Af hálfu stefnanda flutti málið S-kvk-nf H-kvk-nf J-kvk-nf hdl. en af hálfu stefnda flutti málið A-kk-nf K-kk-nf hdl.

G-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, K ehf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Byggðastofnunar, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

G-kvk-nf B-kvk-nf