E-222/2007

Þetta mál var höfðað með stefnu, birtri 23. janúar 2007, og dómtekið 21. nóvember sl. en endurflutt og dómtekið á ný 24. janúar sl. Stefnandi er Klumba ehf., kt. (...), Skipholti 2, Ólafsvík. Stefndi er Héðinn hf., kt. (...), Stórási 4-6, Garðabæ.

Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði með dómi bótaskylda stefnda vegna óbætts tjóns sem stefnandi varð fyrir þann 18. september 2004 er fiskverkunarhús stefnanda við Ennisbraut 40 á Ólafsvík brann að mestu leyti niður. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda svo og málskostnaðar úr hendi hans.

Málavextir.

Aðfaranótt laugardagsins 18. september 2004 brann fiskverkunarhús stefnanda við Ennisbraut 40 í Ólafsvík. Húsið brann niður að mestu leyti. Það var talið ónýtt og var rifið þegar fram liðu stundir. Að innan brann nær allt eða eyðilagðist vegna hita, reyks eða sóts. Stefnandi fékk hluta af tjóni sínu bætt úr vátryggingum og krefst hann því einungis viðurkenningar á bótaskyldu vegna óbætts tjóns sem hann varð fyrir umrædda nótt en hann áætlar að óbætt tjón nemi allt að 45 milljónum króna.

Tæknideild lögreglunnar í Reykjavík rannsakaði brunavettvang 18. og 20. september 2004. Í skýrslu hennar, dags. 21. september 2004, kemur fram að eldsupptök hafi verið í rafmagnshluta hitaketils, nánar tiltekið vinstra megin í rafmagnstengiskáp. Af ummerkjum að dæma hafi orðið skammhlaup í eirskinnum sem hafði staðið yfir í talsverðan tíma. Þá kemur fram að óvíst sé hvað hafi valdið skammhlaupinu en bent er á að rekstur hitaketilsins hafi ekki gengið snurðulaust og gætu atriði tengd hitakatlinum hafa valdið skammhlaupinu. Þá segir að ástæða þess að skammhlaupið hafi staðið í talsverðan tíma sé líklega sú að aflrofi í spennistöð hafi ekki verið rétt stilltur.

Í þessari skýrslu og öðrum lögregluskýrslum kemur enn fremur fram að húsið hafi verið ríflega 2000 fm að stærð byggt í áföngum frá 1966 til 1984. Veggir í því hafi verið steyptir upp í 4 metra hæð en þar fyrir ofan hafi verið 1,6 metra bil lokað af með timburplötum og einangrun og því hafi ekki verið lokuð brunahólf í húsinu. Um þróun brunans er haft eftir vitnum að í upphafi hafi eldur einungis verið í austasta hluta hússins en hafi á tveimur tímum náð vestur eftir öllu húsinu þar sem eldurinn hafi átt greiða leið milli hólfa í húsinu um þak. Í húsinu hafi verið mikið eldsneyti í þurrkaðri skreið. Í skýrslu lögreglunnar er einnig tekið fram að ketillinn hafi ekki verið hólfaður af í horninu þar sem hann stóð.

Í brunaskýrslu rafmagnsöryggisdeildar Löggildingarstofu, dags. 19. október 2004, kemur meðal annars fram að eldsupptök hafi líklega verið í rafmagnshluta hitaketils þar sem ummerki voru mjög sterk. Einnig kemur fram að talsvert hafi gengið á vinstra megin í skápnum þar sem eirskinnur voru. Þá hafi skammhlaup staðið yfir í talsverðan tíma eftir ummerkjum á eirskinnum og skáp að dæma. Í brunaskýrslunni kemur enn fremur fram að ekki sé hægt að segja með fullri vissu hvað hafi valdið skammhlaupi á eirskinnum en vísað er til þess að ekki hafi verið allt með felldu með rekstur hitaketilsins, væntanlega hafi verið skemmdir á varrofum í skápnum eins og rofi F13 gefi til kynna og auk þess hafi aflrofi í dreifistöð ekki verið rétt stilltur.

Í skýrslu Löggildingarstofu er lýst sérheimtaug fyrir hitaketilinn frá dreifistöð RARIK. Síðan segir: „Þá vantaði aðalvarrofa (aflrofa) í aðaltöflu, þar var eingöngu orkumæling sem var straumspennamæling. Heimtaugarstrengir voru tengdir beint inn á fyrrgreindar eirskinnur. Fyrir aðra notkun í húsinu var önnur heimtaug í vesturenda. ... Í dreifistöðinni var aflrofi af gerðinni “Terasaki” 2000A fyrir heimtaugina að katlinum.“ Í skýrslunni er haft eftir starfsmanni RARIK, sem kom á vettvang um nóttina og fór í dreifistöðina, að 40A háspennuvör hafi verið farin en aflrofinn hafi ekki slegið út.

Starfsemi stefnanda lýtur einkum að þurrkun fiskafurða og bar fyrirsvarsmaður stefnanda að hann hefði haft fiskþurrkunaraðstöðu í því húsi sem brann í sex til átta ár og hefði húsið, sem áður var saltverkunarhús, allt verið tekið í gegn til að hæfa hinni nýju starfsemi. Vegna þessarar starfsemi sinnar óskaði stefnandi eftir því að stefndi útvegaði honum vatnshitaketil. Samkvæmt tilboði, dags. 19. desember 2002, bauð stefndi stefnanda til sölu vatnshitaketil af gerðinni PH Maxi Boiler 1000kW frá norska framleiðandanum Peder Halvorsen AS. Stefnandi tók framangreindu tilboði og var vatnshitaketillinn afhentur honum í febrúar 2003. Með katlinum fylgdi rafmagnsskápur með tilheyrandi stjórnbúnaði. Samkvæmt gögnum málsins var ketillinn með viðfestum skáp keyptur FOB frá Noregi. Að sögn stefnda var ekki gert ráð fyrir að katlinum fylgdi öryggisrofi (aðalrofi) samkvæmt þeim reglum sem ketillinn var smíðaður eftir og af þeim sökum hafi slíkur rofi ekki fylgt með í kaupunum.

Stefnandi mun ekki hafa tekið hitaketilinn í notkun fyrr en á seinni hluta árs 2003. Áður en að því kom gerði RARIK samning um sölu á ótryggri orku til stefnanda í apríl 2003. Til þess að hægt væri að afhenda orkuna var sett upp nýtt spennistöðvarhús við fiskverkunarhús stefnanda og lögð 1100 kW heimtaug úr spennistöðinni yfir í ketilinn. Þar sem heimtaugin var svo aflmikil varð að setja aflrofa upp í spennistöðinni.

Í aðdraganda uppsetningar ketilsins mun Löggildingarstofa hafa gert þá kröfu að sérstakur öryggisrofi (aðalrofi) væri settur upp fyrir framan ketilinn í samræmi við íslenskar reglur. Að sögn fyrirsvarsmanns stefnanda kostaði slíkur rofi um hálfa milljón króna. Fyrirsvarsmaður stefnanda beindi því fyrirspurn til stefnda um það hvort sérstakur öryggisrofi framan við ketilinn fylgdi með í kaupunum. Stefndi svarar með bréfi, dagsettu 2. júní 2003, þar sem starfsmaður hans, Ó-kk-nf G-kk-nf, segist hafa haft samband við framleiðanda ketilsins og síðan segir: „Rofarnir á katlinum eru nægjanlega öflugir til að nota sem höfuðrofa og það er ekki gerð krafa til sérstaks höfuðrofa á rafmagnshitunarkatli. (Öðru gegnir þegar talað er um rafmagnsgufuketil, þá þarf að fylgja með sérstakur höfuðrofi sem og gerir). Þar fyrir utan gera sumar rafveitur kröfu á sérstakan höfuðrofa á rafmagnsvatnshitunarkatli. En á þessum katli er möguleiki á að fjarstýra start og stopp sem sumar rafveitur (og fyrirtæki) hafa notað til álagsstýringar að þeirra sögn.“

Þann 12. júní 2003 sendi starfsmaður RARIK í Ólafsvík bréf til rafmagnsöryggisdeildar Löggildingarstofu þar sem segir meðal annars: „Rafmagnsveiturnar geta fyrir sitt leyti ljáð máls á því að lagður sé stýristrengur frá töflu hitatúbunnar að rofa í spennistöð, sem hægt er að leysa út með yfirhitavörn hitatúbunnar og neyðarhnapp í töflurými. Þetta er sett fram miðað við að Löggildingarstofa og Vinnueftirlitið samþykki slíkan frágang og væri þetta þá þannig unnið með samþykki rafverktaka hússins, þar sem það er ekki hlutverk Rafmagnsveitnanna að ganga frá eða hanna stýribúnað hitatúbunnar. Ég ræddi við J-kk-þf A-kk-þf sem vitnar í gr. 278-3 reglugerðar um raforkuvirki og telur ofangreint fyrirkomulag ekki ganga upp.“ Í bréfinu er síðan vitnað til ofangreinds bréfs frá starfsmanni stefnda og í framhaldi af því segir að nauðsynlegt sé að Löggildingarstofa taki af allan vafa um þetta atriði, „þar sem þetta tefur tengingu í hitatúbunni og hefur í för með sér óhagræði fyrir viðskiptavin okkar og verðum við einnig af orkusölu. Starfsmaður hjá Vinnueftirlitinu og fl. hafa tekið undir það sjónarmið að sá frágangur sem fram kemur í bréfi Ó-kk-ef G-kk-ef sé fullnægjandi og er brýnt að fá úr þessu skorið svo verkið tefjist ekki öllu lengur.“

Þann 16. júní sendir Löggildingarstofa RARIK í Stykkishólmi bréf þar sem segir meðal annars: „Tenging á hitatúpu (vatnshitunartæki) skal vera í samræmi við § 278 g) í reglugerð um raforkuvirki, þ.m.t. ákvæði um yfirálags- og skammhlaupsvarnir og handvirka innsetningu eftir straumrof. Sé notaður aflrofi sem aðalrofi skal hann tengdur samkvæmt § 278 g) 1.2 þar sem fram kemur að rofinn skuli þannig tengdur yfirhitavari að hann falli út ef varið rýfur stýrirásina. Einnig vill stofnunin benda á að allur rafbúnaður skal uppfylla reglur um markaðssetningu raffanga, þ.m.t. formkröfur, s.s. um CE-merkingu.“

Straumur var settur á heimtaug úr spennistöðinni yfir í fiskverkunarhús stefnanda í byrjun júlí 2003.

Samkvæmt beiðni frá RARIK í Stykkishólmi kom starfsmaður frá Frumherja í fiskvinnsluhús stefnanda þann 12. nóvember 2003 og prófaði varnarbúnaðinn fyrir hitatúpuna. Í skýrslu sinni, dags. 13. nóvember, gerir hann fjórar athugasemdir við varnarbúnað túpunnar og átti að lagfæra tvær þeirra fyrir 13. desember sama ár. Undir liðnum aðrar ábendingar stendur: „Við skoðunina kom í ljós að lögð var sérstök heimtaug frá dreifistöð rafveitunnar að hitatúbunni og samkvæmt sérstöku samkomulagi á milli notanda og rafveitunnar þá er aðalrofi fyrir heimtaugina staðsettur í dreifistöðinni, einnig virðist sem að þessi rofi sé ætlaður sem öryggisrofi fyrir útleysingu vegna yfirhita í hitatúpunni. Í þessum tilgangi var lagður sérstakur stýristrengur með heimtaugarstrengnum. Við virkniprófun á búnaði, þ.e.a.s. ef um útleysingu er að ræða vegna yfirhita og eins ef um neyðarstöðvun er að ræða, þá virkar þessi búnaður ekki eins og til er ætlast þar sem aðalrofinn í dreifistöð leysir ekki út.“ Að sögn rafvirkjans S-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef, hjá Jóni og Trausta sf., lauk hann við að bæta úr því sem var ábótavant samkvæmt skýrslu Frumherja í janúar eða febrúar 2004 en hafði láðst að tilkynna það. Hann kvaðst þó ekki hafa skipt sér af stillingu lágspennurofans.

Ketillinn var settur upp í suðausturhorni fiskvinnsluhússins, í rými þar sem fór fram forþurrkun og eftirþurrkun á skreið. Hlutverk hitaketilsins var að hita vatn sem flæddi um hitöld sem sáu síðan um að hita loft fyrir þurrkun. Uppsetning og tenging ketilsins var ekki innifalin í kaupunum en við gangsetninguna kom ekki straumur á ketilinn. Að sögn fyrirsvarsmanns stefnanda þá var af þessu tilefni kallað eftir S-kk-þgf, ketilsérfræðingi frá stefnda, sem kom katlinum í gang.

Að sögn stefnanda bilaði hitaketillinn ítrekað og nefnir hann eftirfarandi tilvik þar sem hafi þurft að gera við ketilinn:

(i) Þann 5. febrúar 2004 var eitt ónýtt hitald fjarlægt úr katlinum.

(ii) Þann 12. febrúar 2004 sendi stefndi fjögur ný hitöld ásamt fylgihlutum til Ólafsvíkur. Eitt hitald fór í stað þess sem fjarlægt var þann 5. febrúar 2004 en hin þrjú voru sett í stað ónýtra hitalda sem voru fjarlægð. Við ræsingu kom í ljós að eitt af hinum fjóru nýju hitöldum reyndist ónýtt og að enn virtust tvö hitöld í viðbót vera ónýt.

(iii) Þann 9. mars 2004 sendi stefndi fjögur ónýt hitöld ásamt vatnsprufu til Ólafsvíkur.

(iv) Þann 10. mars 2004 sendi stefndi fimm ný hitöld til Ólafsvíkur. Þann 6. apríl 2004 var haft samband við stefnda og tilkynnt að eitt af þeim fimm hitöldum sem send voru þann 10. mars 2004 hefði fallið á útleiðslumælingu en þá hafi ketillinn verið fullur af vatni.

Að lokum komst hinn norski framleiðandi ketilsins að því að galli væri í hitöldunum. Hann sendi því ný hitöld til þess að skipta mætti út öllum tuttugu. Fimmtudaginn 16. september 2004, rúmum sólarhring fyrir brunann, var unnið að því að setja þau í ketilinn. Að verkinu komu starfsmaður stefnda, S-kk-nf I-kk-nf vélvirki, og S-kk-nf Ó-kk-nf J-kk-nf, rafvirki frá Jóni og Trausta sf., sem er fyrirtæki rafverktaka í Ólafsvík.

Fyrirkomulag þessa verks var með sama hætti og áður hafði tíðkast þegar skipt var um hitöld. S-kk-nf Ó-kk-nf J-kk-nf, rafvirki hjá Jóni og Trausta sf., annaðist allt sem viðkom rafvirkjavinnu, svo sem að aftengja hitöldin við rafmagn, en starfsmaður stefnda, S-kk-nf I-kk-nf vélvirki, tók síðan gömlu hitöldin úr katlinum og setti hin nýju í staðinn. Rafvirkinn tengdi svo hitöldin við rafmagnið að nýju. S-kk-nf Ó-kk-nf J-kk-nf rafvirki hafði fyrir þessa viðgerð skipt þrisvar sinnum um hitöld í katlinum. Samkvæmt gögnum málsins greiddi stefndi fyrir vinnu S-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef rafvirkja, sem hann innti af hendi í tengslum við viðgerðina.

Í viðgerðarskýrslu, sem stefndi sendi Löggildingarstofu þann 28. september 2004, kemur fram að S-kk-nf Ó-kk-nf J-kk-nf hafi afhent S-kk-þgf I-kk-þgf að kvöldi viðgerðarinnar varhaldara sem hafi verið bráðnaður og sviðinn. Nægjanlega þykir í ljós leitt að einungis ein varrofahlíf (varhaldari) var bráðnuð, sú sem var númer 13 eða fjórða frá vinstri í röð af tuttugu. Þessi varrofahlíf er nú geymd hjá rafmagnseftirlitsdeild Neytendastofu, sem hét Löggildingarstofa á þessum tíma, og þar eru eirskinnur hitaketilsins einnig geymdar.

Að viðgerð lokinni var hitaketillinn settur af stað og beið S-kk-nf I-kk-nf, starfsmaður stefnda, fram eftir kvöldi 16. september til að fylgjast með því hvort nægjanlega vandlega hefði verið að verki staðið við ísetningu hitaldanna þannig að ekki læki meðfram þeim. Aðfaranótt 18. september, um kl. 01.30, er Neyðarlínunni tilkynnt að eldur sé laus í fiskverkunarhúsi stefnanda. Í skýrslu tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík, dags. 21. september 2004, kemur fram að ketillinn hafi verið í gangi þegar eldurinn kviknaði.

Með bréfi, dags. 24. maí 2005, krafðist stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda. Stefndi hafnaði kröfu stefnanda og því fór stefnandi þess á leit að fá dómkvadda tvo matsmenn og er matsbeiðni hans dagsett 9. nóvember 2005. Voru tveir matsmenn dómkvaddir af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 10. mars 2006 til að gefa skriflegt og rökstutt álit um 10 spurningar sem lagðar voru fram í matsbeiðninni. Matsfundur var haldinn þann 22. júní 2006. Skýrsla matsmanna lá fyrir þann 26. júní 2006.

Í matsgerðinni var spurningu um hver hafi verið orsök eldsvoðans svarað á þá leið að ljóst væri að eldur hafi kviknað í dreifitöflu hitaketilsins. Nánar tiltekið hafi ljósbogi og skammhlaup orðið á aðalstraumteinum töflunnar og ljósboginn hafi brennt gat á töfluna sem síðan hafi komið af stað eldi í húsnæðinu.

Eftir að stefnandi hafði kynnt sér niðurstöðu matsgerðarinnar sendi hann stefnda annað kröfubréf, dags. 24. október 2006. Með bréfi, dags. 29. nóvember 2006, var kröfu stefnanda hafnað. Þegar þessi afstaða stefnda lá fyrir ákvað stefnandi að höfða mál á hendur stefnda fyrir dómstólum til viðurkenningar á bótaskyldu.

Málsástæður og lagarök stefnanda.

Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að umræddur eldsvoði hafi orðið vegna galla í hitakatlinum og auk þess hafi stefndi sýnt af sér bæði mistök og vanrækslu sem hafi leitt til tjóns stefnanda og beri stefndi skaðabótaábyrgð á óbættu óbeinu tjóni hans á grundvelli skaðabótareglna innan samninga, sbr. 1. og 3. mgr. 40. gr. kaupalaga nr. 50/2000.

Ljóst sé að samningssamband hafi verið á milli stefnanda og stefnda, það er að stefnandi hafði keypt greindan hitaketil af stefnda og að viðgerðin sem framkvæmd var rúmum sólarhring fyrir eldsvoðann hafi verið þáttur í því samningssambandi en með viðgerðinni hafi stefndi verið að reyna að koma hitakatlinum í umsamið ástand. Því til stuðnings bendir stefnandi á að stefndi hafi borið allan kostnað af umræddri viðgerð.

Þar sem hvorki skýrsla tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík né Löggildingarstofu hafi tekið til nánari orsaka eldsvoðans hafi stefnandi farið fram á mat dómkvaddra matsmanna. Í matsgerð þeirra komi fram að ljóst sé að eldur hafi kviknað í dreifitöflu hitaketilsins. Þá segi að ljósbogi hafi myndast sem hafi brennt gat á töflu ketilsins sem hafi síðan komið af stað eldi í húsnæðinu en meðal gagna matsmálsins hafi verið skýrslur tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík og Löggildingarstofu.

Með vísan til þess að ítrekað hafi reynst nauðsynlegt að gera við hitaketillinn og að tveir (a.m.k. einn) varhaldarar hafi verið bráðnir og sviðnir rúmum sólarhring fyrir eldsvoðann byggi stefnandi á því að hitaketillinn hafi verið gallaður, það er að hitaketillinn hafi ekki verið í samræmi við þær kröfur sem komi fram í 1. og 2. mgr. 17. gr. kaupalaga nr. 50/2000. Stefnandi leggur sérstaka áherslu á að í matsgerð komi fram að dómkvaddir matsmenn telji að áverki á varhaldara stafi frá upphitun í töflu hitaketilsins.

Í matsbeiðninni hafi sérstaklega verið spurt um hvort hitaketillinn hafi verið haldinn galla sem leiddi til eldsvoðans. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna segi að það séu eingöngu tvær sjáanlegar ástæður sem hægt sé að nefna sem orsök skammhlaupsins, annars vegar upphitun í rafbúnaði og hins vegar aukna yfirborðsleiðni einangrandi hluta. Enn fremur telji matsmenn ljóst að upphitun hafi verið til staðar í töflunni, sbr. bráðnaða varrofahlíf, og að töluverður hiti hafi verið í kringum eða undir neðsta varinu í rofanum sem sýnir að eitthvað hafi verið verulega athugavert við ketilinn.

Í lið 10 í matsgerðinni ítreki matsmenn að tveir möguleikar séu taldir hafa getað valdið eldsvoðanum, það er upphitun í rafbúnaði eða aukin yfirborðsleiðni einangrandi hluta. Þá komi fram að ekki sé hægt að segja afdráttarlaust um hvorn möguleikann sé að ræða en rétt sé að ítreka eftirfarandi sem komi fram í matsgerðinni:

"- Það er ljóst að óeðlilegur hiti var í töflunni fyrir viðgerðina, sbr. hitaáverkar á varhöldunni sem fjarlægð var fyrir brunann. Sá áverki hefur ekki stafað af aukinni yfirborðsleiðni, miklu fremur af óeðlilegri upphitun.

- Bruninn verður sólarhring eftir viðgerð, en við viðgerðina þá eykst álag á töfluna umtalsvert, sem hefur í för með sér enn meiri upphitun ef um lausa tengingu hefur verið að ræða."

Stefnandi telur ummæli matsmanna benda til þess að líklegra sé að óeðlilegur hiti í töflu ketilsins hafi valdið skammhlaupinu. Engu að síður telji stefnandi að báðir möguleikarnir hafi það í för með sér að hitaketillinn hafi verið haldinn galla, það er hitaketillinn hafi ekki verið í samræmi við þær kröfur sem komi fram í 1. og 2. mgr. 17. gr. kaupalaga nr. 50/2000. Þá byggir stefnandi á því að greindir gallar hafi valdið eldsvoðanum og vísar til framangreindra ummæla í matsgerðinni.

Auk þess vísar stefnandi til þess að öryggi í katlinum hefðu átt að slá út að kvöldi eldsvoðans líkt og þau höfðu gert áður. Stefnandi telur það eitt vera galla á katlinum sem hafi valdið eldsvoðanum. Í bréfi frá starfsmanni stefnda komi fram að „rofarnir á katlinum eru næ[g]janlega öflugir til að nota sem höfuðrofa“.

Stefnandi byggir á því að bæði a- og b-liður 3. mgr. 40. gr. kaupalaga nr. 50/2000 eigi við í þessu máli en af þeim sökum beri stefndi skaðabótaábyrgð á óbeinu tjóni hans, sbr. 2. mgr. 67. gr. kaupalaga nr. 50/2000.

Stefnandi heldur því fram að rekja megi tjón stefnanda til bæði mistaka og vanrækslu stefnda. Til stuðnings þessu vísar hann til þess að í viðgerðinni sem framkvæmd var sólarhring fyrir brunann hafi viðgerðarmönnum verið kunnugt um að tveir varhaldarar (eða a.m.k. einn) hafi verið bráðnaðir og sviðnir, sem verði að telja afar sérkennilegt, sérstaklega þar sem ekki hafði allt verið með felldu varðandi hitaketilinn.

Í matsgerð dómkvaddra matsmanna komi skýrlega fram að ekki hafi verið eðlilegt að setja hitaketilinn í gang án frekari rannsóknar þar sem varhaldari hafi verið bráðnaður og sviðinn. Þá segi að töluverður hiti hafi verið í kringum eða undir neðsta varinu í rofanum, sem sýni að eitthvað hafi verið athugavert. Matsmenn telji að eðlilegt hefði verið að yfirfara tengingar inn á straumskinnur og þess háttar til að ganga úr skugga um að ekki væru lausar tengingar þar sem ástæða væri til að gera slíkt.

Þá hafi dómkvaddir matsmenn komist að þeirri niðurstöðu að viðgerðin hafi óbeint valdið íkveikjunni en straumálag á töfluna hafi aukist til muna strax eftir viðgerðina.

Hvað varðar b-lið 3. mgr. 40. gr. kaupalaga nr. 50/2000 vísar stefnandi til þess að allt frá afhendingu hitaketilsins hafi ítrekað verið nauðsynlegt að gera við hann.

Af þessu leiði að stefnandi byggi á því að tjónið megi rekja til galla í hitakatlinum og bæði mistaka og vanrækslu stefnda. Beri stefndi því skaðabótaábyrgð af óbættu óbeinu tjóni stefnanda samkvæmt reglum skaðabótaréttar innan samninga.

Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um fyrstu málsástæðu sína byggir stefnandi í öðru lagi á því að viðgerðin sem framkvæmd hafi verið sólarhring fyrir brunann hafi ein og sér verið haldin galla sem leiddi til eldsvoðans, sbr. 40. gr., sbr. 2. mgr. 30. gr. kaupalaga nr. 50/2000. Í því sambandi byggir stefnandi á að tjónið megi rekja til mistaka og vanrækslu stefnda, sbr. umfjöllun um fyrstu málsástæðu og að viðgerðin hafi verið unnin innan samningssambands stefnanda og stefnda. Því beri stefndi skaðabótaábyrgð á óbættu óbeinu tjóni stefnanda samkvæmt reglum skaðabótaréttar innan samninga.

Verði ekki fallist á framangreint byggir stefnandi í þriðja lagi á því að umræddur eldsvoði hafi orðið vegna gáleysis stefnda og/eða starfsmanns hans.

Í fyrsta lagi beri að geta þess að stefnandi telji að háttsemi starfsmanns stefnda sé saknæm, það er að heimila áframhaldandi notkun hitaketilsins rúmum sólarhring fyrir brunann, og hafi það leitt til eldsvoðans. Til stuðnings þessu vísar hann til þess að starfsmanni stefnda hafi að kvöldi viðgerðarinnar verið kunnugt um að tveir (eða a.m.k. einn) varhaldarar voru bráðnaðir og sviðnir, sem verði að telja afar sérkennilegt, sérstaklega þar sem ekki hafði allt verið með felldu varðandi hitaketilinn.

Í matsgerð dómkvaddra matsmanna komi skýrlega fram að ekki hafi verið eðlilegt að setja hitaketilinn í gang án frekari rannsókna þar sem varhaldari hafi verið bráðnaður og sviðinn. Þá bendir stefnandi á að dómkvaddir matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að viðgerðin hafi óbeint valdið íkveikjunni en straumálag á töfluna hafi aukist til muna strax eftir viðgerðina. Þá sé skilyrðum skaðabótaréttar um sennilega afleiðingu fullnægt, enda hættan á eldsvoða af völdum hættulegra eiginleika hitaketilsins vel fyrirsjáanleg.

Stefnandi byggir á því að starfsmaður stefnda, S-kk-nf I-kk-nf, sem gera megi ráð fyrir að sé sérfræðingur í hitakötlum, hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að heimila að hitaketillinn væri settur í gang eftir greinda viðgerð. Þá sé rétt að geta þess að stefndi hafi lýst yfir að hann hafi „sérhæfðan mann í þjónustu við þá sem nota katla í rekstri bæði hvað varðar stillingar og viðgerðir“, eins og komi fram í fréttablaði stefnda frá því í júní 1999. Beri stefndi skaðabótaábyrgð á því samkvæmt reglum skaðabótaréttar, almennu skaðabótareglunni og reglum um húsbóndaábyrgð. Enn fremur vísar stefnandi til meginreglna um stranga sakarábyrgð sérfræðinga.

Verði ekki fallist á framangreint byggir stefnandi í fjórða lagi á því að bótaskylda stefnda byggist á ólögfestum reglum um skaðsemisábyrgð, en búnaður sá er tjóninu hafi valdið hafi verið hættulegur og til þess fallinn að valda tjóni væri fyllstu aðgæslu ekki gætt.

Stefnandi telur sannað að hitaketillinn hafi haft skaðlega eiginleika og að hann hafi verið haldinn framleiðslugalla þar sem orsök eldsvoðans megi rekja annars vegar til upphitunar í rafbúnaði og hins vegar aukinnar yfirborðsleiðni einangrandi hluta, sbr. niðurstöðu dómkvaddra matsmanna. Því telur stefnandi beint orsakasamband vera milli tjóns síns og skaðlegra eiginleika hitaketilsins, þar sem tjónið hefði ekki orðið, ef hitaketillinn hefði ekki verið gallaður.

Til frekari stuðnings því að hitaketillinn hafi haft hættulega eiginleika vísar stefnandi til eðlis hitakatla og þess að hitaketillinn var 1000 kW, tíðra bilana og þess að hitaketillinn uppfyllti ekki öryggiskröfur reglugerðar um raforkuvirki nr. 264/1971. Skömmu eftir að hitaketillinn hafi verið afhentur hafi verið gerðar tvær alvarlegar athugasemdir, sbr. skýrslu Frumherja hf., dags. 12. nóvember 2003. Þá bendir stefnandi einnig á að yfirálagsvarnir framan við skáp hitaketilsins hafi ekki unnið eðlilega, sem brjóti í bága við 302. gr. reglugerðarinnar, og þéttleiki skáps hitaketilsins væri ekki nægilegur en rétt sé að geta þess að það sé rangt hjá dómkvöddum matsmönnum að salt hafi verið geymt í nálægð ketilsins og að raki hafi verið í rýminu.

Enn fremur telur stefnandi að stefndi og starfsmenn hans hefðu með eðlilegri gætni átt að uppgötva hina hættulegu eiginleika hitaketilsins og vísar hann í því samhengi til viðgerðarinnar sem framkvæmd var sólarhring fyrir brunann. Mjög ströng bótaábyrgð hvíli á stefndu sem dreifingaraðila hinnar skaðlegu vöru, og megi jafna þeirri ábyrgð til sjálfskuldarábyrgðar fyrir hinn erlenda framleiðanda. Þá sé skilyrðum skaðabótaréttar um sennilega afleiðingu fullnægt, enda sé hættan á eldsvoða af völdum hættulegra eiginleika ketilsins vel fyrirsjáanleg.

Vísar stefnandi hér um bótaskyldu stefndu til ólögfesta reglna um skaðsemisábyrgð, almennra skaðabótareglna og viðurkenndra reglna skaðabótaréttar um hlutlæga ábyrgð og stranga sakarábyrgð.

Stefnandi vísar til kaupalaga nr. 50/2000, skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra meginreglna kröfuréttar og skaðabótaréttar, þar á meðal almennu skaðabótareglunnar, reglna um húsbóndaábyrgð, ólögfestra reglna um skaðsemisábyrgð og reglna um stranga sakarábyrgð sérfræðinga. Um varnarþing vísast til 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafa um dráttarvexti byggist á III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa stefnanda styðst við 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Málsástæður og lagarök stefnda.

Stefndi vísar í fyrsta lagi til þeirrar fullyrðingar stefnanda að hitaketillinn hafi verið haldinn galla sem leitt hafi til eldsvoðans og þess að matsmenn hafi meðal annars verið beðnir um að svara því hvort svo sé.

Niðurstaða matsmanna sé sú að eldur hafi kviknað í dreifitöflu hitaketilsins og ljósbogi/skammhlaup hafi orðið á aðalstraumteinum töflunnar, vinstra megin. Matsmenn staðhæfi að slíkt skammhlaup verði ekki nema að upphitun í rafbúnaði eða tengingum rafbúnaðar valdi bráðnun einangrunarefna eða að yfirborðsleiðni einangrandi hluta í rafbúnaði hafi aukist.

Hvað fyrra atriðið varði (upphitun í rafbúnaði eða tengingum rafbúnaðar) geti matsmenn sér til að illa hert tenging eða tengingar undir eða nálægt þar sem tenging rofanna er við straumteininn, gölluð straumsnerta rofans eða illa hert tenging strengs eða strengja frá elementum í katli inn á rofann, hafi valdið skammhlaupinu.

Hvað varði seinna atriðið (yfirborðsleiðni einangrandi hluta) bendi matsmenn á það að rafmagnstafla ketilsins hafi verið staðsett í rými sem var mjög rakt og saltmengað og hugsanlega hafi saltmengað loft safnast saman á yfirborðseinangrun inni í rafmagnsskápnum og komið af stað skammhlaupi.

Af þessari niðurstöðu matsmanna verði því ekkert ályktað um það að hitaketillinn hafi reynst gallaður, hvað þá að meintir gallar hafi orsakað eldsvoðann.

Stefndi vísar til annarrar málsástæðu stefnanda og þess að í matsgerð staðhæfi matsmenn að viðgerðin hafi ekki átt beinan þátt í eldsvoðanum og segi ennfremur að viðgerðin á katlinum hvað varði útskipti á vörum og elementum (hitöldum) hafi verið eðlileg.

Í matsgerðinni komi hins vegar fram, að útskipting hitaldanna leiði til þess að straumálag á rafmagnstöfluna aukist til muna. Það eigi sínar eðlilegu skýringar enda sé straumur á öllum hitöldum. Matsmenn segi enn fremur að hafi rafmagnstengingar verið lausar eða gallaðar eftir útskiptingu hitaldanna, þá leiði slík aðgerð til þess að hið aukna straumálag á rafmagnstöfluna valdi aukinni upphitun í töflunni.

Matsmenn taki fram að „eðlilegra“ hefði verið að rannsaka óeðlilega hitamyndun í rafmagnstöflunni (en vísbending um hana var brunninn eða sviðinn varhaldari) og að yfirfara tengingar inn á straumskinnur. Þessi ábending matsmanna varði alfarið þann þátt verksins sem snéri að rafvirkja stefnanda en ekki að þeim verkþætti sem var á verksviði starfsmanns stefnda.

Í þessu sambandi vill stefndi benda á að útskipting hitalda almennt gefi ekki, að öðru óbreyttu, tilefni til að kanna sérstaklega tengingar inn á straumskinnur.

Stefndi vísar í þriðja lagi til þess að þær bilanir sem höfðu verið í katlinum fram að brunanum voru á þeim tíma fyrst og síðast raktar til þess að hitöldin sjálf voru gölluð. Verkefni S-kk-ef I-kk-ef, vélvirkja hjá stefnda, þann 16. september 2004, hafi því einungis verið að skipta þeim öllum út, setja ný hitöld í stað þeirra sem fyrir voru.

Í matsgerð telji matsmenn að eðlilegt hefði verið, samfara útskiptum á elementum (hitöldum) og endurnýjun á vörum (öryggjum), að yfirfara tengingar inn á straumskinnur til að gæta að því að tengingar væru ekki lausar og enn fremur gera hitamælingar í töflunni.

Með vísan til fullyrðinga stefnda hér að framan, verði að telja að þessar ábendingar matsmanna séu einungis til komnar þar sem vart hafði orðið við óeðlilega hitamyndun í rafmagnstöflu. Þessar ábendingar hafi ekkert með útskiptingu hitaldanna að gera í sjálfu sér. Enn sé ítrekað að þessi atriði sem matsmenn nefni hafi, eins og margoft hafi áður komið fram, ekki verið á verksviði nefnds starfsmanns stefnda heldur á verksviði rafvirkja stefnanda og á ábyrgð hans.

Sömu sjónarmið eigi við þá fullyrðingu stefnanda, að þar sem starfsmaður stefnda hafi vitað af sviðnum varhaldara og varrofahlíf, þá hafi verið óeðlilegt að setja ketilinn í gang að viðgerð lokinni án frekari rannsóknar og án þess að yfirfara tengingar inn á straumskinnur. Starfsmaður stefnda hafi ekkert haft um það að segja hvort ketillinn var settur í gang eða ekki.

Í fjórða lagi vísar stefndi til þess að hitaketillinn sé framleiddur samkvæmt öllum kröfum sem til hans hafi verið gerðar hvað varði stjórn- og öryggisbúnað. Sá búnaður sé samkvæmt Evrópustaðli (CE). Þannig hafi ketillinn verið seldur stefnanda. Íslenskar reglur geri ráð fyrir því að áður en ketill sem þessi sé tekinn í notkun, þá sé sérstakur öryggisrofi fyrir framan hann settur upp. Varðandi útleysingu aflrofa og háspennuvara, þá segi orðrétt í matsgerð:

„Lágspennurofi töflunnar, sem staðsettur var í spennistöð RARIK, vinnur ekki eðlilega, er óeðlilega hátt stilltur. Háspennuvör fyrir spenni rjúfa á endanum yfirálag á töflunni, en ekki lágspennurofinn. Fullyrða má að ef lágspennurofinn hefði unnið eðlilega þá hefði skammhlaupið í töflunni staðið mun skemur yfir, og það aftur hefði hugsanlega valdið því að ekki hefði kviknað í húsinu, sjá einnig röksemdarfærslu í 8. lið.“

Að mati stefnda er þetta kjarni málsins. Hann vísar til þess að í gögnum málsins séu skjöl um samskipti stefnanda, RARIK, Löggildingarstofu og fleiri aðila á árinu 2003, varðandi það með hvaða hætti skyldi gengið frá þáttum varðandi sérstakan öryggisrofa framan við ketilinn. Niðurstaða þessara samskipta hafi orðið sú að útsláttarbúnaður RARIK, sem staðsettur var í spennistöð rétt hjá fiskverkunarstöð stefnanda, myndi þjóna þessum tilgangi.

Einnig hafi komið fram í skýrslu Frumherja, að við prófun á þeim varnarbúnaði ketilsins, sem stefnandi hafi látið hanna, hafi komið í ljós að neyðarstopprofi í dreifistöð RARIK, sem ætlaður var til að rjúfa spennu af búnaðinum, vann ekki og að yfirhitavar hitatúpunnar (ketilsins) hafi verið notað til stýringar á rekstrarrofum fyrir hitarann, þar sem sérstakur öryggisrofi hafi ekki verið til staðar.

Skýrsla Frumherja hafi verið send stefnanda ásamt öðrum. Frumherji hafi gert þá kröfu að úr þessum athugasemdum yrði bætt fyrir 13. desember 2003. Af gögnum málsins sé hins vegar ljóst að úr þessu hafði ekki verið bætt áður en bruninn varð. Stefndi áréttar að hann hafi ekkert haft um það að segja með hvaða hætti þessum málum var skipað.

Stefndi telur að af öllu því sem fram sé komið í málinu þá sé langlíklegast að orsakir eldsvoðans megi rekja til þess í fyrsta lagi, að stefnandi hafi valið hitakatlinum þann stað í húsnæði sínu sem alls ekki hentaði fyrir slíkan búnað (raki og saltmengað loft). Í öðru lagi hafi rafvirki stefnanda, þrátt fyrir vísbendingu rúmum sólarhring fyrir brunann um óeðlilega upphitun í rafmagnstöflunni, ekki farið yfir tengingar og gert hitamælingar eftir að útskipting hitaelementanna fór fram, en sú útskipting hafi aukið straumálag á rafmagnstöfluna, og í þriðja og síðasta lagi, þá hafi ekki virkað sá öryggisbúnaður sem af hálfu stefnanda var settur upp, þar sem sá lágspennurofi, sem staðsettur hafi verið í spennistöð RARIK og átti að þjóna því hlutverki að vera sérstakur öryggisrofi fyrir ketilinn, hafi verið of hátt stilltur. Af matsgerð megi nánast fullyrða, að hefði þessi búnaður verið þannig stilltur að hann hefði slegið út við skammhlaup, þá væru hverfandi líkur á því að bruninn hefði orðið. Á engum þessum orsökum eða þáttum ber stefndi ábyrgð svo sem margítrekað hafi komið fram.

Að því leyti sem umfjöllun stefnda hér að framan nær ekki til, vill hann setja fram eftirfarandi athugasemdir og mótmæli við ýmsar fullyrðingar og málatilbúnað stefnanda:

Stefndi vísar til þeirrar fullyrðingar stefnanda að þar sem varhaldari og varrofahlíf hafi verið brunnin eða sviðin, rúmum sólarhring fyrir brunann, þá hafi ketillinn verið gallaður og sá galli hafi leitt til brunans. Þessa fullyrðingu telur stefndi enga stoð eiga sér í gögnum málsins, enda hafi matsmenn komist að þeirri niðurstöðu að laus tenging eða tengingar eða aukin yfirborðsleiðni hafi verið langlíklegasta skýringin á þessari ákomu.

Þá fullyrðingu stefnanda að öryggi í katlinum sjálfum hafi átt að slá út þegar skammhlaupið varð telur stefndi byggjast á misskilningi. Sá rofi, sem hér sé vísað til, sé ætlaður til stýringar á vatnshita ketilsins en eins og bréfið beri með sér sé hægt að nota hann sem höfuðrofa. Hann slái út ef vatnshitinn fari yfir sett mörk en rofinn hafi ekkert með hita í rafmagnsskápnum að gera. Þar fyrir utan hefði þessi rofi aldrei getað varið varhaldara þar sem rofinn sé staðsettur á eftir varhöldurunum (þ.e. straumurinn komi frá RARIK, fari í gegnum öryggin (varhaldarana) og þaðan í nefndan rofa).

Stefndi telur með öllu órökstudda þá fullyrðingu stefnanda að viðgerðin sem fram fór rúmum sólarhring fyrir brunann hafi ein og sér verið gölluð, sbr. 40. gr. og 2. mgr. 30. gr. kaupalaga nr. 50/2000. Þvert á móti komist matsmenn að þeirri niðurstöðu að viðgerðin, það er útskipting hitaldanna, hafi verið eðlileg og hafi ekki átt beinan þátt í eldsvoðanum.

Vegna fullyrðinga stefnanda um hættulega eiginleika hitaketilsins og að bótaskylda stefnda verði byggð á grundvelli ólögfestra reglna skaðabótaréttar um stranga bótaábyrgð segir stefndi með öllu ósannað að hitaketillinn og búnaðurinn, sem stefndi seldi og afhenti stefnanda, hafi verið haldinn skaðlegum eiginleikum sem valdið hafi tjóninu. Þvert á móti liggi fyrir í matsgerð vísbendingar, ef ekki beinar sannanir, fyrir því að orsakir þess að það kviknaði í rafmagnstöflunni, megi fyrst og fremst rekja til lausra eða illra herta rafmagnstenginga, og óeðlilega yfirborðsleiðni einangrandi hluta megi fyrst og fremst rekja til þess að raka- og saltmengað loft hafi verið í því rými sem ketillinn var staðsettur. Þessi atriði hafi ekkert með hugleiðingar um skaðlega eiginleika söluvöru að gera.

Stefndi gerir einnig athugasemdir við fullyrðingu stefnanda um meint tjón sitt og segir málatilbúnað stefnanda sýna að vátryggingar sem hann hafi haft hafi ekki nægt til að bæta tjón hans að fullu. Muni þar töluverðu, einkum hvað varði verðmæti birgða. Ekkert liggi þó fyrir í málinu um raunverulegt verðmæti birgðanna annað en fullyrðingar stefnanda sjálfs. Gögn frá Sjóvá Almennum tryggingum hf. varpi ekki frekara ljósi á meint tjón stefnanda. Sé gengið út frá því að fullyrðingar stefnanda um tjón sitt séu réttar, þá blasi við að það verði að meta honum það til stórkostlegs gáleysis að vanrækja það að hafa haft eðlilega vátryggingarvernd.

Stefndi heldur því fram að jafnvel þótt dómur komist að þeirri niðurstöðu að eldsvoðann megi rekja til gáleysis sem stefndi beri ábyrgð á, þá séu afleiðingarnar svo ósennilegar og ófyrirsjáanlegar, að bótaábyrgð verði ekki lögð á stefnda. Þannig mótmælir stefndi því að skilyrðum skaðabótaréttar um sennilega afleiðingu sé fullnægt.

Stefndi vísar til almennra reglna samninga- og kauparéttar og kröfuréttar og skaðabótaréttar. Vísað er til laga nr. 50/2000 og 50/1993. Málskostnaðarkrafa er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Vitnaskýrslur.

Fyrir dómi gáfu skýrslu L-kk-nf H-kk-nf skipstjóri, fyrirsvarsmaður stefnanda, og G-kk-nf S-kk-nf vélstjóri, fyrirsvarsmaður stefnda. Ennfremur báru vitni P-kk-nf K-kk-nf S-kk-nf matsmaður, J-kk-nf M-kk-nf H-kk-nf matsmaður, S-kk-nf Ó-kk-nf J-kk-nf, rafvirki hjá Jóni og Trausta sf., S-kk-nf I-kk-nf, vélsmiður hjá stefnda Héðni, Æ-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf, verkstjóri hjá stefnanda Klumbu, og Ó-kk-nf G-kk-nf, véltæknifræðingur í tækniþjónustu stefnda Héðins.

Niðurstaða.

Í þessu máli lýtur ágreiningur málsaðila að því hvort stefndi, Héðinn hf., beri ábyrgð á því tjóni sem stefnandi, Klumba ehf., varð fyrir þegar fiskþurrkunarhús hennar brann til grunna 18. september 2004 og ekki hefur fengist bætt úr tryggingum.

Fyrir liggur að samningur tókst með málsaðilum í lok febrúar 2003 þess efnis að stefndi seldi stefnanda vatnshitaketil, framleiddan í Noregi. Einnig liggur fyrir að hitöld (element) í katlinum reyndust gölluð. Framleiðandi ketilsins tók því þá ákvörðun að skipt yrði um þau öll. Það var gert 16. september 2004. Þar sem stefndi var þá að reyna að koma þeirri vöru sem hann seldi stefnanda í það ástand að hún skilaði fullum afköstum verður litið svo á að samningssamband hafi verið með málsaðilum þegar unnið var að viðgerðinni og ekki hafi verið fullreynt á þeim tíma þegar kviknaði í hvort vatnshitahluti ketilsins væri kominn í lag.

Eins og fram kemur í skýrslu lögreglunnar, dags. 21. september 2004, og brunaskýrslu rafmagnsöryggisdeildar Löggildingarstofu, dags. 19. október 2004, voru upptök eldsins vinstra megin, neðst, í rafmagnstengiskáp vatnshitaketilsins. Á þessum stað í skápnum eru varrofar F10, F11 og F12. Í framburði vitnisins S-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef rafvirkja kom fram að aldrei hefði verið nein þörf á að gera við varrofa nr. 10, 11 og 12 og ekkert hafði verið athugavert við varrofahlífar á þeim varrofum.

Eins og kemur fram í matsgerð er það skammhlaup á aflskinnum rafmagnsskápsins sem kemur brunanum af stað. Að mati hinna sérfróðu meðdómsmanna er líklegasta ástæða skammhlaupsins sú að tengingar varhaldara F10-F12 við aflskinnur hafi verið lausar. S-kk-nf Ó-kk-nf J-kk-nf rafvirki bar fyrir dómi að hann hefði unnið rafmagnsvinnuna í sérhvert sinn sem skipta þurfti út hitöldum (elementum) í katlinum. Að hans sögn voru hvorki þann 16. september 2004 né í önnur skipti þegar skipt var um hitöld yfirfarnar tengingar og kvaðst hann aldrei hafa hert neinar tengingar í rafmagnsskápnum.

Samkvæmt teikningum af rafmagnsskáp ketilsins, sem eru hluti af gögnum málsins, er skápurinn hannaður þannig að þegar vatnshitaketillinn er undir fullu álagi er búnaður í rafmagnsskápnum mikið lestaður. Það veldur því að búnaðurinn hitnar talsvert og því verða hitasveiflur miklar milli þess að ketillinn er undir álagi eða álagslaus. Ennfremur getur í skáp sem þessum verið mikill titringur vegna straumflutnings. Þetta hvort tveggja, hitasveiflur og titringur, getur losað upp tengingar nema komið sé í veg fyrir það með réttri gerð af losvörn á tengingum.

Að mati hinna sérfróðu meðdómsmanna eru hinar lausu tengingar langlíklegasta orsök skemmda á þeirri varrofahlíf (varhaldara) sem reyndist bráðnuð þegar viðgerð fór fram 16. september 2004 þar sem eingöngu mikill hiti getur aflagað það efni sem hún er gerð úr. Upphitun í nánasta umhverfi efnisins hefur því verið mikil en á þessum stað í rafmagnsskápnum er ólíklegt að svo mikil hitamyndun geti stafað af öðru en lausum tengingum. Nægjanlega þykir í ljós leitt við meðferð málsins fyrir dómi að salt og raki hafi ekki verið í þeim hluta hússins þar sem ketillinn var. Yfirborðsleiðni einangrandi hluta kemur því ekki til skoðunar. Í skýrslu Löggildingarstofu segir ennfremur að við skoðun eftir brunann hafi ekki sést nein bilun á hitöldum vatnshitaketilsins þannig að orsök brunans er ekki á neinn hátt hægt að rekja til þeirra.

Áðurnefndar tengingar varhaldara við aflskinnur eru hluti af innri búnaði skápsins sem ekki þarf að eiga við til þess að unnt sé að taka skápinn í notkun. Þegar litið er til þess, svo og þess að ekki hafði verið átt við tengingar í rafmagnsskápnum eftir að hann var settur upp, telja hinir sérfróðu meðdómsmenn að þær hafi annaðhvort verið illa hertar í upphafi eða þannig hafi verið frá þeim gengið að þær gátu losnað vegna hitabreytinga og titrings í skápnum.

Að mati dómsins var rafmagnsskápurinn því ekki þeim eiginleikum búinn sem ógallaður söluhlutur á að vera samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup.

Að mati hinna sérfróðu meðdómsmanna eru engar líkur til þess að það hvernig unnið var að útskiptum á hitöldunum (elementum) hafi haft áhrif á að skammhlaupið fór af stað. Skipt var um hitöld í vatnshluta ketilsins en eldurinn kom upp í rafmagnsskápnum sem var fastur við ketilinn. Við útskipti á hitöldum í vatnshluta ketilsins þarf ekki að eiga við straumskinnur og annað sem er í rafmagnsskáp nema að rjúfa rafstraum af hitöldunum. Það er gert með því að taka út alla varhaldara fyrir hitöldin. Hins vegar má segja að straumálagið á rafbúnaðinn hafi aukist við viðgerðina þar sem öll hitöldin, nema það sem tengdist varrofa F13, voru þá komin í notkun og farin að taka til sín orku.

Þegar unnið var að útskiptum á hitöldum (elementum) 16. september 2004 kom í ljós brunnin varrofahlíf (varhaldari) þegar rafmagnsskápur ketilsins var opnaður. Útlit hennar átti að gefa þeim sem unnu að útskiptunum til kynna að eitthvað væri athugavert við tengingar í rafmagnsskápnum. Á það við um báða þá fagmenn sem að viðgerðinni komu, rafvirkjann og vélvirkjann. Hins vegar verður að líta á starfsmann stefnda sem sérfræðing í meðferð ketilsins og að mati dómsins var það á hans ábyrgð að ákveða hvort ketillinn yrði settur af stað eftir að skipt hafði verið um hitöld í vatnshluta hans.

Stefndi var, með því að skipta um hitöldin, að reyna að koma vöru, sem hann hafði selt stefnda, í það ástand að hún skilaði fullum afköstum. Honum bar því að senda mann til verksins sem hafði næga þekkingu til að taka ákvörðun um það hvort öruggt væri að setja ketilinn í gang að þeirri viðgerð lokinni. Þykir hér ekki skipta máli þótt fram að þessum tíma hefði ekki orðið vart við ágalla á öðrum búnaði en hitöldum í vatnshluta ketilsins. Hefði starfsmanni stefnda verið í lófa lagið, þegar brunna varrofahlífin (varhaldarinn) kom í ljós, að hafa samband við og leita ráða hjá þeim starfsmönnum stefnda sem höfðu meiri þekkingu en hann á sams konar kötlum til þess að komast að því hvaða ályktanir um ástand rafbúnaðarins væri rétt að draga af útlitinu á varrofahlífinni. Verður það því metið starfsmanni stefnda til gáleysis að hafa sett ketilinn í gang þrátt fyrir að vísbending hafði komið fram um það að ekki væri allt með felldu í rafbúnaði skápsins. Ber stefndi því ábyrgð á þeim mistökum.

Ef rétt hefði verið staðið að hönnun á frágangi rafmagns við uppsetningu ketilsins hefði rafstraumur til hans átt að rofna um leið og skammhlaupið fór af stað. Afleiðingar þess að skammhlaupið fór af stað hefðu þá ekki verið aðrar en þær að rafmagnsskápur ketilsins hefði verið ónýtur. Hins vegar rofnaði rafstraumur inn á straumskinnur skápsins ekki heldur hélt áfram að loga sá ljósbogi sem kviknaði við skammhlaupið.

Framleiðanda tækis eins og vatnshitaketilsins er ekki skylt að láta öryggisrofa (aðalrofa) fylgja með tækinu þar sem í sumum tilfellum er slíkur rofi til staðar hjá kaupanda tækisins. Í reglugerð um raforkuvirki er það hins vegar skýlaus krafa að öryggisrofi (aðalrofi) sé settur upp fyrir tæki sem þetta.

Stefnandi byggir á því að í bréfi Ó-kk-ef G-kk-ef, starfsmanns stefnda, dags. 2. júní 2004, felist ábyrgðaryfirlýsing um gæði ketilsins sem staðsetning aðalrofans hafi byggst á. Þar sem þessi ábyrgðaryfirlýsing hafi ekki staðist eigi b-liður 3. mgr. 40. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup við í málinu.

Í bréfi, dags. 12. júní 2003, sem RARIK sendi Löggildingarstofu, kemur fram að J-kk-nf A-kk-nf, annar eigandi rafverktakafyrirtækisins Jón og Trausti sf., sem sinnti rafmagnsvinnu fyrir stefnanda, taldi að sú lýsing í bréfi Ó-kk-ef G-kk-ef, að rofarnir á katlinum væru nægjanlega öflugir til að nota sem höfuðrofa, samrýmdist ekki kröfum reglugerðar um raforkuvirki og vísar hann sérstaklega til 278. gr. 3. tl. reglugerðarinnar. Í þessu ákvæði segir:

„3. Þegar um er að ræða rafhitun í lokuðu vatnshitunarkerfi, skulu straumrásir að hiturum vera rjúfanlegar með a.m.k. tveim raðtengdum rofum (aðalrofa og rekstrarrofa), sem hafa trygga verkun ef hitastig vatnsins fer yfir leyfileg mörk.

3.1. Aðalrofa, sem tengdur er fyrir framan einn eða fleiri rekstrarrofa fyrir hitara, skal aðeins stýrt af yfirhitavari, ásamt öðrum hugsanlegum varnarbúnaði.“

Í ofangreindu bréfi RARIK til Löggildingarstofu er einnig tekið fram að frágangur aðalrofans yrði að vera settur upp með samþykki rafverktaka hússins, það er Jóns og Trausta sf., þar sem það sé ekki hlutverk Rafmagnsveitnanna að ganga frá eða hanna stýribúnað hitatúpunnar. Í framburði vitnisins S-kk-ef Ó-kk-ef J-kk-ef rafvirkja kom fram að rafvirkjarnir, það er hann sjálfur og J-kk-nf A-kk-nf, annar eigandi Jóns og Trausta sf., vildu setja aðalrofann inni við ketilinn en niðurstaðan hafi orðið sú að hann var settur úti í spennistöð.

Af svarbréfi Löggildingarstofu til RARIK, dags. 16. júní 2003, verður ekki ályktað að Löggildingarstofa samþykki áðurnefnda fullyrðingu Ó-kk-ef því í bréfi Löggildingarstofu er ítrekað að uppfylla verði skilyrði reglugerðar um raforkuvirki um yfirálags- og skammhlaupsvarnir og handvirka innsetningu eftir straumrof og er þar aftur vísað til 278 gr. reglugerðarinnar, nú stafliðar g), 1.2 tl. þar sem segir:

Til þess að fullnægja ákvæðum § 278 g), 3. liðar um lokuð kerfi, eru m.a. eftirtaldar lausnir viðurkenndar.

1.1 Segulrofi notaður sem aðalrofi.

......

1.2 Aflrofi notaður sem aðalrofi.

Aflrofinn skal tengdur framan við rekstrarrofa. Hann skal rjúfa aðalstraumrás að hiturum og stýrirás rekstrarrofa, og hafa málstraum eigi minni en samanlagðan málstraum hitara. Aflrofi skal búinn útleysibúnaði, sem þannig er tengdur yfirhitavari að rofinn falli út ef varið rýfur stýrirásina. Sé aflrofinn búinn yfirstraums- og skammhlaupsvörn, getur hann komið í stað vara eða sjálfvirkra vara fyrir hita, enda sé skammhlaupsrofgeta hans eigi minni en krafist er um rofgetu tilsvarandi vara.

Af tilvitnuðum bréfum og vísun bréfritara til ofangreindra ákvæða reglugerðar um raforkuvirki verður ekki annað ályktað en að J-kk-nf A-kk-nf rafvirki og starfsmenn rafmagnsöryggisdeildar Löggildingarstofu hafi ekki fallist á að fullyrðing Ó-kk-ef G-kk-ef gæti staðist, enda er ekki raffræðilega mögulegt að tólf litlir rofar geti gegnt sama hlutverki og aðalrofi. Aðalrofi er einn rofi sem rýfur allt álagið í einu en það geta rekstrarrofar ekki. Enn fremur þá rýfur aðalrofinn straum frá dreifingaraðilanum inn í rafmagnsskápinn en rekstrarrofarnir eru í straumrás ketilsins sjálfs og hlutverk þeirra er að slökkva á hitöldum (elementum). Rekstrarrofarnir geta því ekki nýst til að verja straumskinnur rafmagnsskápsins, sem á að vera aðalviðfangsefni aðalrofa samkvæmt reglugerð um raforkuvirki. Þar af leiðandi verður að setja upp skammhlaupsvörn sem ekki er gert með öðrum hætti en með sérstökum aðalrofa. Á það bentu rafvirkjarnir og Löggildingarstofa.

Í áðurnefndu bréfi RARIK til Löggildingarstofu er vísað til þess að starfsmaður hjá Vinnueftirlitinu og fl. hafi tekið undir það sjónarmið að sá frágangur sem fram komi í bréfi Ó-kk-ef G-kk-ef sé fullnægjandi. Afstaða Vinnueftirlitsins hefur þó enga þýðingu við mat á því hvort einhver sem þekkingu á að hafa á rafmagni hafi byggt á fullyrðingu Ó-kk-ef. Fyrir þau öryggisatriði sem Vinnueftirlitið á að fylgjast með, öryggi starfsmanna stefnanda, er nægjanlegt að unnt sé að rjúfa straum handvirkt og að rofinn sem gerir það sé öllum starfsmönnum aðgengilegur. Af þeim sökum var settur upp neyðarstopprofi við ketilinn eins og skýrt kom fram í vitnaskýrslum. Verða því ekki dregnar neinar ályktanir þess efnis að byggt hafi verið á yfirlýsingu Ó-kk-ef þótt Vinnueftirlitið hafi ekki gert athugasemd við hana. Auk þess verða starfsmenn RARIK að leggja sjálfstætt mat á það hvað er öruggur og lögboðinn frágangur á rafmagni en geta ekki byggt á afstöðu annarra í því efni.

Fullyrðingin í bréfi Ó-kk-ef G-kk-ef verður því ekki talin ábyrgðaryfirlýsing þar sem bæði rafvirkjarnir, sem fyrirsvarsmenn stefnanda leituðu að staðaldri til, og rafmagnseftirlitsdeild Löggildingarstofu lögðu ekki trúnað á hana og gáfu það skýrt til kynna við fyrirsvarsmenn RARIK. Því verður ekki talið að 3. mgr. 40. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup eigi við um hana.

Af gögnum málsins verður ekki heldur séð að Löggildingarstofa, J-kk-nf A-kk-nf rafvirkjameistari eða starfsmenn stefnda hafi átt þátt í því að ákveða eða hafi lagt blessun sína yfir hvar aðalrofi vegna ketilsins var staðsettur. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en staðsetning rofans hafi verið ákveðin með samkomulagi milli forráðamanns stefnanda og starfsmanna RARIK.

Í skýrslu Frumherja um prófun á varnarbúnaði ketilsins, dags. 13. nóvember 2003, segir: „Við skoðunina kom í ljós að lögð var sérstök heimtaug frá dreifistöð rafveitunnar að hitatúbunni og samkvæmt sérstöku samkomulagi á milli notanda og rafveitunnar þá er aðalrofi fyrir heimtaugina staðsettur í dreifimiðstöðinni, einnig virðist sem að þessi rofi sé ætlaður sem öryggisrofi fyrir útleysingu vegna yfirhita í hitatúpunni.“

Í yfirliti frá netstjóra RARIK á Vesturlandi, dags. 29. september 2004, kemur fram að RARIK hafi gefið vilyrði fyrir að nota mætti útsláttarspólu í Terasaki-yfirstraumsrofa í spennistöð, að því gefnu að Löggildingarstofa og Vinnueftirlitið gæfu samþykki sitt fyrir útfærslunni. Þrátt fyrir að ekki sé hægt að sjá af framlögðum gögnum að Löggildingarstofa hafi veitt samþykki sitt fyrir þeirri útfærslu, var útsláttarspóla fyrir vatnshitaketilinn sett í Terasaki-rofann í spennistöðinni. Kröfum Vinnueftirlitsins var síðan fullnægt með því að setja neyðarhnapp í kyndiklefa fiskverkunarshússins sem var, ásamt snertu í yfirhitavörn túpunnar, tengdur útsláttarspólunni í Terasaki-rofanum.

Fyrir dómi bar fyrirsvarsmaður stefnanda að hann hefði skilið bréf Ó-kk-ef þannig að túpan ætti að sjá um sig sjálf. Eftir gömlum lögum og reglum hafi hins vegar átt að koma annar útsláttarrofi fyrir utan túpuna og hafi hann kostað hálfa milljón króna. Rétt við verkunarhúsið hafi verið spennistöð RARIK með öðrum útsláttarrofa og hann hafi því ekki séð ástæðu til að eyða hálfri milljón í öryggisrofa úr því taflan ætti að vera svona örugg og svo hafi auk þess verið rofi í spennistöðinni. Löggildingarstofa hafi vísað í lögin en síðan hafi hún veitt leyfi sitt fyrir þessum frágangi ef í staðinn væri settur útsláttartakki sem gerði kleift að rjúfa strauminn af túpunni.

Í lögregluskýrslu sem tekin var af G-kk-þgf H-kk-þgf, verkstjóra RARIK í Ólafsvík, 26. október 2004 segir að starfsmenn í RARIK í Ólafsvík hafi tengt og sett upp allan búnaðinn sem tilheyrði stefnanda í spennistöð RARIK en tæknimenn RARIK í Stykkishólmi hafi stillt búnaðinn. Skýrist þetta af því að sölustaður raforkunnar er á þeim stað þar sem heimtaug RARIK tengist eirskinnum rafmagnsskáps ketilsins. Aflrofinn í dreifistöðinni og strengirnir frá honum að rafmagnsskáp ketilsins eru því alfarið í eigu og á ábyrgð RARIK.

Eins og kemur fram í brunaskýrslu Löggildingarstofu, dags. 19. október 2004, var snöggútleysing lágspennurofans í spennistöð RARIK stillt á 19,2 kA (kílóAmper). Samkvæmt matsgerðinni er hæsti mögulegi skammhlaupsstraumur í rafkerfinu á þessum stað 18,3 kA. Rofinn í spennistöð RARIK var því svo hátt stilltur að hæsti mögulegi straumur á rafkerfinu hefði aldrei getað slegið honum út. Samkvæmt skýrslu Löggildingarstofu hefði rofinn átt að leysa út við 9,6 kA eftir 30 sekúndur og hefði einnig átt að leysa út við 12,8 kA á 0,2 sekúndum.

Það er þessi frágangur á aðalrofa og stilling á þeim yfirálags- og skammhlaupsvörnum sem í honum eru sem leiðir til þess að skammhlaupshrinurnar í katlinum náðu ekki að slá rofanum út, rafmagn hélt áfram að streyma inn á straumskinnurnar og eldur kviknaði í rafbúnaðinum.

Eins og öðrum búnaði, sem tengdur er við rafmagn, hlýtur katli sem þessum að fylgja nokkur eldhætta. Af þeim sökum eru í lögum og reglugerðum gerðar kröfur um öryggis- og varnarbúnað sem sjálfkrafa rýfur rafstraum til rafbúnaðar ketilsins ef eitthvað í innviðum ketilsins gefur sig. Jafnframt eru settar reglur um brunahólfun bygginga til þess að takmarka afleiðingar þess ef eldur kviknar.

Fram er komið í matsgerð og öðrum gögnum málsins að hönnun á frágangi og stilling rafvarnarbúnaðar ketilsins var röng. Með þessum frágangi var tekin mikil áhætta. Ekki einvörðungu þar sem frágangurinn var ekki í samræmi við reglugerð um raforkuvirki heldur ekki síður þar sem starfsmenn stefnanda, eða fagmenn sem þeir kölluðu til, höfðu engan aðgang að rofanum þar sem hann var staðsettur í spennistöð RARIK og gátu því ekki stýrt stillingu hans.

Matsmaðurinn J-kk-nf M. H-kk-nf fullyrti að 95% líkur væru á því að bruni hefði ekki orðið ef lágspennurofinn í spennistöð RARIK hefði verið rétt stilltur. Hinir sérfróðu meðdómendur eru sammála þessari fullyrðingu. Þar sem stefndi bar hvorki ábyrgð á staðsetningu rofans né stillingu hans verður ekki lögð á hann ábyrgð á því tjóni sem hlaust af því að rofinn var ekki á réttum stað og ekki rétt stilltur.

Stefndi verður því einvörðungu látinn bera ábyrgð á því tjóni sem orðið hefði vegna gallans í rafmagnsskáp vatnshitaketilsins og gáleysis starfsmanns stefnda ef rétt hefði verið staðið að hönnun á frágangi rafmagns. Það tjón hefði, eins og áður segir, verið bundið við rafmagnsskáp ketilsins. Þar sem rafmagnsskápurinn er fastur við vatnshluta ketilsins er það mat dómsins að stefnda beri að bæta stefnanda verðmæti vatnshitaketilsins sem skemmdist í brunanum.

Vátryggingarskírteini stefnanda er hluti af framlögðum gögnum málsins. Þar kemur fram að meðal vátryggðra muna sé „Rafmagnstúpa og ketill“ að verðmæti 2.039.783 krónur. Í bréfum stefnanda til stefnda dags. 24. maí 2005 og 9. nóvember 2005 krefur stefnandi stefnda um skaðabætur fyrir óbætt tjón stefnanda af völdum brunans í fiskverkunarhúsinu. Í bréfunum telur stefnandi upp þá muni sem ekki hafi fengist bættir úr tryggingum. Vatnshitaketillinn er ekki þar á meðal. Af vátryggingarskírteininu og áðurnefndum kröfubréfum verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi þegar fengið ketilinn greiddan úr tryggingum. Ketillinn fellur því ekki innan kröfugerðar stefnanda og því ber að sýkna stefnda af kröfu stefnanda.

Með vísan til atvika þessa máls og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn málskostnað.

I-kvk-nf L-kvk-nf, settur héraðsdómari, F-kk-nf A-kk-nf rafmagnstæknifræðingur og G-kk-nf G-kk-nf verkfræðingur kveða upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Héðinn hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Klumbu ehf.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

I-kvk-nf L-kvk-nf

F-kk-nf A-kk-nf

G-kk-nf G-kk-nf

Rétt endurrit staðfestir

Héraðsdómi Reykjaness 20. febr. 2008.