S-682/2010

Málið, sem dómtekið var 4. maí síðastliðinn, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 13. október 2010 á hendur „X, kennitala 000000-0000, Grettisgötu 3, Reykjavík, fyrir kynferðisbrot gegn Z, kennitala 000000-0000, með því að hafa þann 6. janúar 2010, á sambýlinu …, Reykjavík, með ofbeldi eða ólögmætri nauðung og með því að notfæra sér að Z gat ekki spornað við háttseminni sökum andlegrar og líkamlegrar fötlunar, losað um föt hans og fróað honum þrátt fyrir andmæli Z og ekki sinnt beiðni hans um að hætta.

Telst þetta varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“

Brotaþoli krefur ákærða um greiðslu miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr. vaxtalaga frá 6. janúar 2010 til birtingardags kröfu, en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.

Ákærði neitar sök og krefst sýknu. Þess er krafist að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Ákærði krefst þess að skaðabótakröfunni verði vísað frá dómi.

II

Brotaþoli kom til lögreglu 11. janúar 2010 og kærði ákærða fyrir að hafa brotið kynferðislega gegn sér. Brotaþoli er þroskahamlaður og voru með honum lögmaður hans og starfsmaður styrktarfélags. Við yfirheyrsluna skýrði brotaþoli frá því að hann hefði verið inni í herbergi sínu að kvöldi 6. janúar og verið í tölvunni. Skyndilega hafi hurðinni verið lokið upp og ákærði hafi komið inn í herbergið og læst hurðinni á eftir sér. Hann hefði síðan spurt sig hvort hann mætti ekki káfa á typpinu á sér. Brotaþoli kvaðst hafa neitað því en ákærði hefði samt sem áður losað um buxur brotaþola, tekið um typpi hans og farið að fróa honum. Brotaþoli kvaðst hafa sagt ákærða að hætta, hann ætti kærustu og vildi ekki að hann gerði þetta við sig. Skömmu síðar hafi starfsmaður á sambýlinu hringt í sig og beðið sig að koma fram. Hún hafi síðan vísað ákærða út úr húsinu. Þá kom fram við yfirheyrsluna að ákærði og brotaþoli höfðu kynnst árið 1999 þegar ákærði vann á öðru sambýli þar sem brotaþoli bjó. Eftir það hafi þeir haft samskipti og ákærði meðal annars boðið brotaþola í bíltúra.

Ákærði var yfirheyrður af lögreglu en neitaði sök. Hann kannaðist við að hafa heimsótt brotaþola umrætt kvöld og verið í herbergi hans með honum. Þá kom fram hjá honum að hann hefði þekkt brotaþola lengi og þeir haft samskipti, enda hefði ákærði viljað hlynna að honum. Honum hefði sárnað hvað lítið væri gert fyrir þroskahamlað fólk. Einnig kom fram hjá ákærða að hann teldi brotaþola vera mjög upptekinn af kynferðismálum og að hann hefði sóst eftir að fróa sér að ákærða viðstöddum. Ekkert slíkt hafi þó gerst umrætt kvöld.

Meðal gagna málsins er vottorð læknis og þroskaþjálfa varðandi brotaþola. Þar kemur fram að hann sé þroskahamlaður vegna heilaskaða við fæðingu. Einnig er hann hreyfihamlaður og spastískur. Hann er metinn 75% öryrki og 1972 var greindarvísitala hans mæld 49. Þá segir að hann sé með hægri helftarlömun og kraftminnkun af þeim sökum og því bæði andlega og líkamlega ófær um að verja sig. Brotaþoli bjó í íbúð til ársins 2007 en flutti þá á sambýli vegna þess að hann þarfnaðist frekari þjónustu. Þörf brotaþola fyrir þjónustu er metin í flokki 5 af 7, það er þjónustuþörf yfir meðallagi sem nánar er skilgreind sem hér segir: „Þarfnast verulegrar þjónustu við sjálfstæða búsetu eða á sambýli/vistheimili. Fremur lítil færni til sjálfsbjargar, þarf talsverða aðstoð við að sinna persónulegum þörfum og almennum heimilisstörfum, fer ferða sinna aðeins með sérþjónustu (sérstök ferðaþjónusta, leigubílar). Talsverð aðstoð/eftirlit nauðsynlegt vegna hegðunar eða líkamlegs ástands. Næturvakt að jafnaði nauðsynleg.“

Að kröfu ákærða voru geðhagir hans rannsakaðir með tilliti til þess hvort hann væri sakhæfur. Í niðurstöðum rannsóknarinnar segir að ákærði hafi lent í alvarlegu umferðarslysi í október 1981 og hlotið fjöláverka. „Dreift mar á heila, stoðkerfiseinkenni, rif kom á hægra nýra og þurfti að fjarlægja það með aðgerð. Í kjölfar aðgerðar var X meðvitundarlaus í nokkrar vikur og talaði ekkert í tæplega hálft ár eftir slysið. Hann var í um það bil eitt og hálft ár í endurhæfingu á endurhæfingardeildinni á Grensási og var við útskrift þaðan bundinn við hjólastól, en sex árum síðar í kjölfar frekari endurhæfingar losnaði hann við hjólastólinn, en hefur þurft að nota hækjur síðan. Hann er í stöðugri sjúkraþjálfun eins og lýst er. Tal hans er enn óskýrt, en hugsun er skýr þó nokkuð beri á þráhyggju. Hann er ekki með kvíða eða þunglyndi, engar ranghugmyndir eða hugsanatruflanir. X hefur af þrautseigju og dugnaði viðhaldið bata sínum, en afleiðingar slyssins eru einkum veruleg líkamleg fötlun. X hefur augljóslega alla tíð verið mjög vel gefinn og þrátt fyrir alvarlegan heilaáverka er ekki að sjá að greind hans hafi skerst að nokkru marki við slysið.“

Lokaorð greinargerðarinnar eru að ákærði „hafi aldrei verið haldinn þeim sjúkdómum sem taldir eru upp í 15. gr. almennra hegningarlaga og hann hafi aldrei verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. Með vísan til 16. gr. sömu laga er að mati undirritaðs í sjálfu sér ekkert læknisfræðilegt eða sálfræðilegt að hjá X sem kemur í veg fyrir að refsing gæti borið árangur reynist hann sekur.“

Sérfræðingur í klínískri sálfræði athugaði ákærða og lét geðlækninum í té álitsgerð sína. Hún er meðal gagna málsins og segir þar meðal annars í niðurstöðu: „Samkvæmt þeim prófum sem lögð hafa verið fyrir X þá er greinilegt að greind hans er góð og ekki komu fram nein alvarleg einkenni um kvíða, þunglyndi eða aðrar geðraskanir nema þau einu einkenni sem hann fékk sem bentu til persónuleikaröskunar geðklofagerðar (schizotypal). Þetta er algengasta persónuleikaröskun á meðal Íslendinga. Hún gæti í tilfelli X stafað af heilaskaða. Röskunin lýsir sér meðal annars í að einstaklingurinn virðist sérvitur, kaldur og tilfinningalaus og að hann geti verið með sérkennilega hegðun.“ Sálfræðingurinn vitnar til mats á ákærða frá 1998, en þá mældist greindarvísitala hans 115 sem er fyrir ofan meðaltal og taldi hana ekki hafa breyst verulega síðan þá.

III

Við aðalmeðferð ítrekaði ákærði sakleysi sitt. Hann bar að hafa verið að aka þegar brotaþoli hafi hringt í sig og beðið sig að koma heim til sín. Ákærði kvaðst hafa ekið að heimili hans og bankað. Til dyra hafi komið starfsmaður og vísaði sér inn í herbergi brotaþola sem hafi legið fyrir eins og sofandi. Þetta hafi ekki verið að kvöldi til heldur síðdegis um kaffileytið að hann hélt. Ákærði kvaðst hafa sest í herberginu og setið smástund áður en brotaþoli hafi staðið upp og byrjað að reyna að koma sér til kynferðislega með því að skaka sér á nærbuxunum. Ákærði kvaðst hins vegar ekkert hafa komið við brotaþola á kynferðislegum nótum eða neitt slíkt. Hann kvaðst svo hafa ákveðið að fara og staðið upp og gengið að dyrunum, en þá hafi brotaþoli reynt að stöðva hann og reynt að koma honum til kynferðislega. Það hafi ekki gengið, enda kvaðst ákærði hafa verið alveg kaldur, en hann hafi sest á rúmið hjá brotaþola og reynt að hafa hann góðan með því að spjalla við hann um kynferðisleg mál sem hann vildi helst ræða um. Ákærði kvaðst hafa danglað hendinni í klofið á brotaþola til að fullnægja hans kynferðislegu löngun og hafa hann góðan. Brotaþoli hefði verið í þessum gír og kvað ákærði hafa reynt að vera það líka. Ákærði kvað brotaþola vera ofvirkan á kynferðissviðinu og alltaf hafa verið það frá því þeir kynntust. Nánar spurður um hvar ákærði hefði snert á brotaþola kvaðst hann hafa snert innanvert lærið og upp í klof utanklæða. Hann hafi ekki snert getnaðarlim brotaþola beint eða með ásetningi en komið við punginn. Þetta hafi verið gert til að fullnægja þörf brotaþola sem hafi verið allur í þessum gír, eins og ákærði orðaði það. Ákærði neitaði því hins vegar að hafa fróað brotaþola. Brotaþoli hafi verið klæddur í stuttar nærbuxur og kvaðst ákærði hafa tekið eftir því að pissublettur var á þeim. Þetta hafi endað með því að brotaþoli hafi rokið út og taldi ákærði það benda til þess að þetta hefði allt verið leikur sem settur hefði verið á svið af starfsfólkinu og brotaþola. Ákærði kvaðst hafa beðið í um tíu mínútur í herberginu en þá staðið upp og gengið að dyrunum og þá mætt starfsmanni sem hafi rætt við sig á fræðilegum nótum. Ákærði kvaðst hafa lært um málefni þroskaheftra og eins unnið við umönnun þeirra. Samræðurnar hafi endað með því að starfsmaðurinn sagði honum að koma ekki aftur. Framburður brotaþola var borinn undir ákærða og kvað hann það geta verið að brotaþoli hefði sagt honum að hætta þegar ákærði var að strjúka honum um lærið. Spurður um fyrri samskipti við brotaþola, en hann kvaðst hafa þekkt hann frá 1998, ítrekaði ákærði að brotaþoli hefði verið mjög upptekinn af kynferðislegum málum og oft verið að fróa sér á göngum sambýlisins þegar ákærði vann þar, en það hefði ekki verið á sama stað og brotaþoli býr núna á. Brotaþoli hefði einnig fróað sér þegar ákærði bauð honum í bíltúra.

Brotaþoli skýrði svo frá að hann hefði verið inni á herbergi sínu í tölvunni umrætt kvöld um klukkan átta þegar ákærði hefði komið án þess að gera boð á undan sér. Sér hefði brugðið. Ákærði hefði læst hurðinni og verið mjög dónalegur við sig og hefði hann verið hræddur við hann. Síðan hefði konan á sambýlinu hringt í sig og beðið sig að koma út. Hún hefði rekið ákærða út. Brotaþoli kvaðst hafa orðið svo hræddur að hann hefði orðið stífur. Ákærði hefði káfað á typpinu á sér, en hann hefði verið í þunnum íþróttabuxum sem ákærði hefði losað. Brotaþoli kvað ákærða hafa strax byrjað að káfa á typpinu á sér innanklæða þegar hann kom inn í herbergið. Brotaþoli lýsti því hvernig ákærði hefði farið inn fyrir buxnastrenginn og fróað sér, en hann hefði ekki beðið ákærða um þetta. Brotaþoli kvaðst hafa sagt nei, nei en ákærði hefði haldið áfram. Hann kvað sér hafa liðið illa meðan á þessu stóð. Brotaþoli kvað ákærða hafa gert þetta oft við sig áður, meðal annars þegar hann vann á sambýli þar sem brotaþoli bjó. Eftir að þetta gerðist hefðu þeir ekki haft samskipti.

Starfsmaður sem var á vakt á sambýlinu þetta kvöld bar að þroskahömluð kona hafi opnað fyrir ákærða þegar hann barði að dyrum. Hún kvað það hafa vakið athygli sína að ákærði hefði gengið rakleiðis að herbergi brotaþola, farið inn og læst hurðinni. Hún kvaðst ekki hafa vitað til þess að ákærði hefði komið þangað áður, þótt hún hafi vitað að ákærði væri svokallaður vinur brotaþola og hefði verið að bjóða honum í bíltúra. Kvað hún að sér hefði fundist koma ákærða grunsamleg og farið að herbergi brotaþola og barið að dyrum og beðið um að yrði opnað. Því var ekki sinnt og þá hafi hún hlustað hvort eitthvað væri sagt í herberginu og þá heyrt brotaþola segja „þú mátt þetta ekki, ég vil þetta ekki“. Hún kvaðst þá hafa áttað sig á að eitthvað var að gerast og hringt í brotaþola og hafi hann svarað sér kjökrandi. Hún kvaðst hafa beðið hann um að koma fram og þegar hann gerði það hafi hann verið á nærbuxunum en áður hefði hann verið í náttbuxum, enda nýkominn úr sturtu þegar ákærði kom. Hún kvaðst hafa spurt hann hvað hefði gerst og þá hefði brotaþoli sagt að ákærði hefði verið að runka sér. Brotaþoli hefði sagt sér þetta hágrátandi. Hún kvaðst nú hafa farið inn í herbergi brotaþola og hefði ákærði setið þar á rúminu og verið búinn að ná í nærbuxur af brotaþola og setið með þær í fanginu. Hún kvaðst hafa vísað ákærða út, en hann þá svarað því til hann hefði nú unnið í faginu og þekkti þetta. Eftir þetta hefði ákærði farið. Hún kvaðst hafa rætt við brotaþola sem hefði verið upptekinn af því að þetta hefði verið honum að kenna. Síðar hefði hún einnig rætt við brotaþola og þá hefði hann sagt sér að ákærði hefði káfað á sér í bíltúrum, sem þeir fóru í, og látið sig káfa á sér. Þá bætti hún því við að brotaþoli hefði átt við hægðavandamál að stríða, en það hefði að mestu horfið eftir að þetta mál komst upp. Kvað hún starfsfólkið hafa tengt þetta vandamál kvíða brotaþola vegna tengslanna við ákærða. Hún kvað það og hafa komið fram hjá brotaþola að afskipti ákærða af honum hafi hafist þegar ákærði vann á sambýli þar sem brotaþoli bjó 1999.

Forstöðukona sambýlisins bar að hafa verið erlendis umræddan dag, en sér hefði verið sagt frá því að ákærði hefði komið í heimsókn til brotaþola. Hún kvaðst hafa þekkt brotaþola frá 2008 og kvaðst hafa merkt að honum hefði eins og létt eftir að málið kom upp og hann hefði farið að skýra frá því og samskiptum sínum og ákærða. Þá bar hún á sama hátt um hægðavandamál brotaþola og framangreindur starfsmaður. Þá kvað hún brotaþola aldrei hafa sýnt af sér kynferðislega tilburði. Það þyrfti til dæmis að baða hann og hefði aldrei borið á neinu slíku þá.

Félagsráðgjafi, sem hefur sérhæft sig í kynlífsfræðslu fyrir þroskahefta, kvaðst hafa þekkt brotaþola í 20 ár. Þegar grunur vaknaði um að hann hefði verið beittur kynferðislegu ofbeldi hefði honum verið vísað til sín. Hún kvað þekkingu brotaþola á kynlífsefnum vera mjög takmarkaða og til dæmis þekkti hann ekki einkasvæði líkamans og vissi ekki í hverju samþykki væri fólgið. Þá hefði hann enga kynlífsreynslu haft á þessum tíma. Samskiptin við ákærða hefðu valdið honum vanlíðan og hann hefði haft sektarkennd vegna þess að hann hefði kennt sér um það sem gerðist. Þegar þessi mál komu upp létti brotaþola mjög mikið. Félagsráðgjafinn kvað brotaþola aldrei hafa sýnt af sér kynferðislega tilburði gagnvart öðru fólki.

Læknir, sem skrifaði vottorð um heilsufar brotaþola, staðfesti það. Hann lýsti ástandi hans á sama hátt og rakið var í II. kafla. Hann kvað greindarvísitölu hans varla hafa breyst mikið frá því hún var mæld 49 stig.

Sálfræðingur, sem athugaði ákærða, staðfesti skýrslu sína. Hann bar að dómgreind hans væri ekki skert, frekar bæri að líta á hann sem sérvitran. Hann kvað persónuleikaröskun ákærða vera þá sem algengust væri meðal Íslendinga. Þá væri ekki fráleitt að ákærði hefði skaðast við slysið sem hann lenti í.

Læknirinn, sem rannsakaði geðhagi ákærða og skrifaði skýrslu um það, staðfesti skýrslu sína. Hann bar að þrátt fyrir hið mikla áfall, sem ákærði varð fyrir í umferðarslysinu, væri ekkert læknisfræðilegt sem kæmi í veg fyrir að refsing gæti borið árangur ef ákærði yrði sakfelldur. Ákærði væri vel gefinn að upplagi og hefði ná góðum árangri við að endurhæfa sig.

IV

Ákærði neitar sök en hefur viðurkennt að hafa snert innanvert læri brotaþola utanklæða og eins hafi hann snert pung hans. Þá viðurkenndi hann og að hafa snert lim hans, en þó ekki með ásetningi. Bar ákærði að hann hefði gert þetta að beiðni brotaþola sem hann kvað vera ofvirkan á kynferðissviðinu eins og rakið var. Ákærði neitaði hins vegar að hafa fróað brotaþola.

Brotaþoli bar að ákærði hefði komið, án þess að gera boð á undan sér. Hann hefði læst hurðinni að herberginu og strax farið að káfa á lim sínum, losað um buxur og káfað á honum innanklæða. Loks lýsti brotaþoli því hvernig ákærði hefði fróað honum. Brotaþoli kvað sér hafa brugðið við komu ákærða og hann hafi verið hræddur við hann. Hann kvaðst hafa sagt nei við ákærða, en hann hafi engu að síður haldið áfram.

Starfsmaður, sem var á vakt á sambýlinu þetta kvöld, hefur borið að hafa heyrt brotaþola segja við ákærða „þú mátt þetta ekki, ég vil þetta ekki“ og eins bar hún um ástand brotaþola og hvað hann sagði við hana um það sem ákærði gerði og rakið var. Loks ber að nefna framburð forstöðukonu sambýlisins og félagsráðgjafa sem báðar bera að brotaþoli hafi ekki á nokkurn hátt sýnt af sér kynferðislega tilburði. Þá kom og fram hjá félagsráðgjafanum að hann hefði ekki haft kynlífsreynslu á þessum tíma og mjög takmarkaða þekkingu á þeim efnum.

Þrátt fyrir að brotaþoli sé verulega þroskahamlaður gaf hann, að mati dómsins, trúverðuga skýrslu við aðalmeðferð. Framburður hans um atferli ákærða fær stoð í framburði starfsmannsins sem heyrði hann segja framangreind orð þegar ákærði var í herberginu hjá honum. Ákærði hefur viðurkennt að hafa strokið innanvert læri brotaþola og snert pung hans og lim, eins og rakið var. Ákærði hélt því fram að brotaþoli væri kynferðislega ofvirkur en það fær ekki stoð í framburði vitna. Miklu fremur að hann væri kynferðislega óvirkur og illa upplýstur. Með vísun til þessa hafnar dómurinn því að brotaþoli hafi beðið ákærða um að koma við sig eða á einhvern hátt gefið til kynna að hann væri samþykkur athöfnum ákærða.

Samkvæmt því, sem nú hefur verið rakið, telur dómurinn sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um það sem honum er gefið að sök í ákærunni og er þar rétt fært til refsiákvæða. Ákærði er sakhæfur og þrátt fyrir mikla líkamlega fötlun er það mat dómsins að ekkert hafi komið fram í málinu sem bendi til þess að hann sé andlega skertur á nokkurn hátt. Brotaþoli er hins vegar verulega skertur og misnotaði ákærði sér yfirburðastöðu sína gagnvart honum til að misbjóða honum kynferðislega. Samkvæmt þessu verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í 18 mánuði.

Samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og með hliðsjón af gögnum málsins eru miskabætur brotaþola til handa hæfilega ákveðnar 600.000 krónur ásamt vöxtum eins og í dómsorði greinir. Það athugast að ákærða var birt bótakrafan 27. maí 2010 og miðast upphafstími dráttarvaxta við þann dag er liðnir voru 30 dagar frá þeim degi.

Loks verður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað, málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði.

Dóminn kváðu upp héraðsdómararnir A-kk-nf Í-kk-nf, dómsformaður, og Á-kvk-nf B-kvk-nf og V-kvk-nf M-kvk-nf sálfræðingur.

D Ó M S O R Ð :

Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði.

Ákærði greiði Z 600.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. janúar 2010 til 27. júní 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Ákærði greiði 405.000 krónur í sakarkostnað, málsvarnarlaun verjanda síns, G-kvk-ef S-kvk-ef A-kvk-ef hrl., 533.375 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, B-kk-ef E-kk-ef hdl., 251.000 krónur.

A-kk-nf Í-kk-nf.

Á-kvk-nf B-kvk-nf.

V-kvk-nf M-kvk-nf.