E-1032/2011

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 27. október 2011, að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af C-kvk-þgf H-kvk-þgf L-x-x, Skógarvegi 22, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, með stefnu áritaðri um birtingu 2. mars 2011.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 700.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá 21. júlí 2008 til 8. apríl 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, og þess að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun.

Dómkröfur stefnda eru þær, að það verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað.

II

Málsatvik eru þau, að kvöldi mánudagsins 21. júlí 2008 var stefnandi handtekin eftir að bifreið hennar, PF-380, hafði verið stöðvuð af lögreglu til að kanna ástand og ökuréttindi ökumanns. Þáverandi kærasti og barnsfaðir stefnanda, I-kk-nf S-kk-nf I-kk-nf, var ökumaður umrætt sinn, og var ungur sonur þeirra með í för og sat hann í aftursæti bifreiðarinnar. I-kk-nf, sem áður hafði komið við sögu lögreglu vegna fíkniefnamála, heimilaði leit á sér og fundust við þá leit fíkniefni. Var I-kk-þgf þá þegar tilkynnt að hann væri handtekinn, grunaður um vörslu fíkniefna og vegna gruns um akstur undir áhrifum fíkniefna. Fylgdi stefnandi lögreglu á lögreglustöð og veitti þar heimild til að leita í bifreið sinni og á heimili sínu og undirritaði heimildarskjal þess efnis. Við leit í bifreiðinni fannst meira af fíkniefnum, voru þau í pítsukassa í aftursæti, á gólfi framan við ökumannssæti og á gólfi undir ökumannssæti. Hluti fíkniefnanna var í söluumbúðum, litlum sýnapokum. Stefnanda var kl. 21.00 þennan sama dag tilkynnt að hún væri handtekin, grunuð um sölu og dreifingu fíkniefna, og ritaði hún undir upplýsingablað handtekinna manna. Við leit á heimili stefnanda og kærasta hennar fannst svo meira magn fíkniefna, m.a. í viftu fyrir ofan eldavél í eldhúsi. Auk þess fundust rafstuðbyssa og áhöld til fíkniefnanotkunar víðs vegar um íbúðina.

Áður en yfirheyrsla yfir stefnanda fór fram hafði kærasti hennar tvívegis verið yfirheyrður af lögreglu, annars vegar strax við komu á lögreglustöðina kl. 21.25 og hins vegar eftir að leit var lokið í íbúð stefnanda, kl. 23.48. Við fyrri yfirheyrslu bar sambýlismaður stefnanda, að hann vissi ekki betur en að engin fíkniefni væri að finna í íbúðinni. Kvaðst hann neyta kannabisefna nokkrum sinnum í viku, hann hefði verið í dagneyslu í 3-4 ár og væri að reyna að minnka við sig. Við seinni yfirheyrslu bar hann svo að stefnandi hefði enga vitneskju, hvorki um neyslu hans á fíkniefnum né um kaup hans og geymslu á þeim og að hann hefði falið neyslu sína fyrir henni.

Stefnandi var tekin til yfirheyrslu kl. 01.50 aðfaranótt 22. júlí 2008 og lauk skýrslutöku af henni kl. 02.28. Greindi hún þá frá því að hún skildi hvorki upp né niður í málinu. Sagðist hún hvorki eiga þau fíkniefni sem fundist höfðu í bifreið hennar né þau sem fundust á heimili hennar, eða hefði vitað af tilvist þeirra þar. Kvaðst hún aldrei hafa séð kærasta sinn sýsla með fíkniefni og taldi að hann hefði látið af neyslu þeirra. Hún kvaðst þó hafa tekið eftir því að hann væri breyttur í hegðun og hagaði sér líkt og hann hefði verið að reykja kannabis. Að lokinni yfirheyrslu var stefnandi vistuð í fangageymslu og var hún látin laus kl. 12.45 hinn 22. júlí 2008. Hafði hún þá setið í fangageymslu lögreglunnar í rétt tæpar 16 klukkustundir.

Fyrr um kvöldið, eða kl. 22.12, var haft samband við fulltrúa barnaverndarnefndar Reykjanesbæjar og honum tilkynnt um veru ungabarns stefnanda á lögreglustöð. Stefnanda var boðið að koma barninu fyrir hjá ættingja eða vinum á meðan vistun hennar stæði yfir í fangahúsi, en stefnandi afþakkaði það. Stefnanda var einnig boðið að gista í félagsheimili lögreglumanna yfir nóttina, sem sé staðsett rétt hjá lögreglustöðinni, en stefnandi hafnaði því boði. Stefnandi var þá vistuð í opnum klefa undir eftirliti lögreglumanns í samráði við fulltrúa barnaverndar og fékk hún að hafa barn sitt hjá sér. Áður en stefnandi var vistuð fékk hún að fara heim til sín, í fylgd lögreglu, að sækja fatnað og búnað fyrir barnið.

Hinn 3. nóvember 2008 gaf lögreglustjórinn á Suðurnesjum út ákæru á hendur sambýlismanni stefnanda, fyrir umferðarlagabrot og fíkniefnabrot og var hann dæmdur í 6 mánaða fangelsi með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 3. desember 2009.

Stefnandi var með réttarstöðu sakbornings á meðan á rannsókn málsins stóð. Rannsókn málsins á hendur stefnanda lauk 5. nóvember 2008 og var það skráð í kerfi lögreglunnar. Stefndi kveður það venju að senda sakborningi bréf þegar rannsókn mála sé lokið og hafi það verið gert í þessu tilviki. Afrit bréfsins hafi hins vegar misfarist hjá lögreglu og hafi því ekki fundist þrátt fyrir ítarlega leit.

Stefndi kveður að hinn 6. nóvember 2008, daginn eftir að sakamálarannsókn á hendur stefnanda hafi lokið, hafi henni verið tilkynnt að sími sambýlismanns hennar hefði verið hleraður á þeim tíma sem málið hafi komið upp. Stefndi kveður og að hinn 19. febrúar 2009 hafi lögregla aftur haft samband við stefnanda, þar sem ekki hefði náðst í sambýlismann hennar vegna fyrirhugaðrar afplánunar refsidóms.

Með tölvupósti til lögmanns stefnanda, hinn 1. nóvember 2010, lýsti lögreglan á Suðurnesjum því yfir að rannsókn málsins hefði verið hætt hvað stefnanda varðaði.

III

Stefnandi byggir kröfu sína um miskabætur vegna handtöku á því, að ljóst hafi verið frá upphafi að stefnandi hafi ekki framið þau brot sem henni var gefið að sök að hafa framið hinn 21. júlí 2008. Telur stefnandi að umrædd frelsissvipting, þ.e. handtaka og varðhald, hafi verið ólögmæt enda ekkert legið fyrir varðandi aðild stefnanda að málinu. I-kk-nf S-kk-nf I-kk-nf, þáverandi kærasti stefnanda, hafi haldið því fram allan tímann að stefnandi hefði enga vitneskju um þau brot sem þau hafi verið grunuð um. Telur stefnandi að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði þágildandi 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, um að til staðar hafi verið rökstuddur grunur um refsivert afbrot sem sætt gæti ákæru er hún hafi verið handtekin hinn 21. júlí 2008.

Stefnandi telur auk þess að rannsóknarhagsmunir hafi ekki verið slíkir að réttlætt gætu umrædda frelsissviptingu. Stefnandi hafi enga hugmynd haft um fíkniefni þau sem falin hafi verið á heimili hennar, né vitað um neyslu og vörslu I-kk-ef á fíkniefnum. Telur stefnandi að ekki hafi heldur verið uppfyllt skilyrði þágildandi 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, um að handtaka hafi verið nauðsynleg til að koma í veg fyrir að hún spillti sönnunargögnum, enda hafi stefnandi strax heimilað leit í bifreið sinni og á heimili sínu, þegar eftir því hafi verið leitað. Lögreglu hafi þannig verið í lófa lagið að kalla stefnanda til skýrslutöku síðar án þess að frelsissvipting, þ.e. með handtöku og varðhaldi, færi fram. Hafi frelsissviptingin því verið með öllu óþörf, ólögmæt og gengið út yfir allt meðalhóf, enda hafi málið nú verið fellt niður þar sem fyrirliggjandi gögn þess hafi ekki þótt nægjanleg eða líkleg til sakfellis. Stefnandi hafi þannig verið svipt frelsi í tæplega 16 klukkustundir án haldbærra gagna og röksemda sem réttlætt hafi getað slíka frelsissviptingu. Sérstaklega beri að hafa í huga að stefnandi hafi verið með barnungan son sinn með sér þegar hún hafi verið handtekin og látin gista fangageymslur.

Málsatvik verði að teljast einföld og ekki hafi þurft að fara í flóknar rannsóknir vegna þess og ekki þurft að kalla til vitni. Þrátt fyrir það hafi mál stefnanda ekki verið fellt niður fyrr en 1. nóvember 2010, en þá hafi hún verið með réttarstöðu sakbornings í rúmlega tvö ár og þrjá mánuði. Þegar litið sé til þess að framburður I-kk-ef hafi aldrei bent til þess að stefnandi hafi nokkuð komið nálægt umræddum fíkniefnabrotum, og þess að dómur yfir honum vegna málsins hafi fallið í héraðsdómi hinn 2. apríl 2009 og svo í Hæstarétti 3. desember 2009, verði að átelja þau vinnubrögð að halda stefnanda sem sakborningi í svo langan tíma.

Líta beri til þess að um hafi verið að ræða rannsókn á afar alvarlegu afbroti, broti gegn 2. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. 5. og 6. gr. sömu laga, og hafi það valdið stefnanda miklu hugarangri að þurfa að bíða eftir því mánuðum og árum saman að fá tilkynningu um niðurfellingu málsins. Málið hafi verið fréttaefni á sínum tíma og hafi það verið mikill álitshnekkir fyrir stefnanda að vera sökuð um svo alvarlegan glæp og því sérlega rík ástæða til þess að hraða meðferð málsins. Einnig megi sjá í tölvupósti frá lögreglunni á Suðurnesjum að tekin hafi verið ákvörðun hjá embættinu um að ljúka málinu gagnvart stefnanda hinn 5. nóvember 2008. Þó hafi stefnanda ekki verið tilkynnt um lok rannsóknar fyrr en, eins og áður segi, lögmaður stefnanda hafi falast eftir upplýsingum um gang mála hjá lögreglu í nóvember 2010. Í 4. mgr. 76. gr. þágildandi laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, segi að hafi rannsókn gegn sökuðum manni verið hætt eigi hann rétt á vottorði rannsóknara eða ákæranda um það. Verði greinin ekki skilin öðruvísi en svo að stefnandi hafi átt rétt á því að henni væri tilkynnt að rannsókn hefði verið hætt og málið látið niður falla á hendur henni. Hafi þessari skyldu rannsóknara eða ákæranda ekki verið sinnt og beri stefndi sönnunarbyrði fyrir því að nauðsynlegt hafi verið að láta stefnanda hafa réttarstöðu sakbornings svo lengi sem um ræði í máli þessu. Í sambærilegu ákvæði 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sem tekið hafi gildi 1. janúar 2009 sé lögð sú skylda á lögreglu að tilkynna sakborningi um það ef rannsókn gegn honum hefur verið hætt og eigi hann rétt á að fá það staðfest skriflega.

Samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, skuli sá sem hefur verið sviptur frelsi að ósekju eiga rétt á skaðabótum. Í 1. málslið 1. mgr. 175. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, komi fram að dæma megi bætur ef rannsókn máls á hendur sakborningi hefur verið hætt, sbr. nú 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Ljóst sé að þetta skilyrði sé uppfyllt í máli þessu og því heimilt að dæma stefnanda bætur. Samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, skuli bæta fjártjón og miska.

Í 176. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, segi meðal annars að dæma megi bætur vegna handtöku, leitar á manni og annarra aðgerða sem hafi frelsisskerðingu í för með sér ef lögmæt skilyrði hafi brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hafi, eins og á stóð, verið nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafi verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Stefnandi telur að lögmæt skilyrði hafi brostið til handtökunnar hinn 21. júlí 2008 og því beri stefnda að greiða henni bætur. Þá telur stefnandi lengd gæsluvarðhaldsins hafa verið úr hófi og að það eitt nægi til þess að hún eigi rétt á skaðabótum úr höndum stefnda, sbr. 1. mgr. 101. gr. þágildandi laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Eðlilegt hefði verið að sleppa stefnanda strax að lokinni fyrstu yfirheyrslu í stað þess að láta hana, með kornabarn með sér, gista fangageymslur.

Í 2. málslið 1. mgr. 175. gr. þágildandi laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sbr. nú 2. málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, komi fram sú undantekningarregla að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á. Stefnandi telur að túlka beri þetta ákvæði þröngt í ljósi fyrrnefnds ákvæðis 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hlotið hafi lagagildi hér á landi með lögum nr. 62/1994, um að hver maður sé saklaus uns sekt sé sönnuð.

Stefnandi hafi ekki framið þau brot sem henni hafi verið gefin að sök. Ekkert sé fram komið málinu sem geti réttlætt að bætur til stefnanda verði lækkaðar, hvað þá felldar niður að öllu leyti. Stefnandi hafi enga hugmynd haft um brot þau sem I-kk-nf S-kk-nf I-kk-nf hafi verið ákærður fyrir að hafa framið enda hafi hann lagt sig fram um að fela þau fyrir henni.

Samkvæmt 2. mgr. 175. gr. þágildandi laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sbr. nú 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, skuli bæði bæta fjártjón og miska. Krefst stefnandi miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, að fjárhæð 700.000 krónur.

Auk framangreinds ákvæðis geti ákvæði b-liðar 26. gr. skaðabótalaga um ólögmæta meingerð gegn æru valdið því að réttur til miskabóta stofnist vegna aðgerða stefnda, en þar segi meðal annars að heimilt sé að láta þann sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu manns, greiða miskabætur til þess sem misgert hafi verið við.

Jafnframt leiði af meginreglu íslensks skaðabótaréttar, sakarreglunni, að stefndi beri skaðabótaábyrgð í málinu vegna aðgerða sinna.

Stefnandi telur að stefndi hafi brotið gróflega gegn sér og sé því krafa hennar um miskabætur að fjárhæð 700.000 krónur afar hófleg.

Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, þar sem segi að skaðabótakröfur skuli bera dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi hafi sannanlega lagt fram þær upplýsingar sem þörf hafi verið á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Dráttarvaxta sé því krafist frá 8. apríl 2001, mánuði eftir þingfestingu málsins.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna skaðabótaréttar og skaðabótalaga nr. 50/1993. Einnig vísar stefnandi til meginreglna refsiréttar og meginreglna opinbers réttarfars. Þá vísar stefnandi til ákvæða þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 og laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Stefnandi vísar og til lögreglulaga nr. 90/1996 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Einnig vísar stefnandi til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna.

Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

IV

Stefndi byggir kröfu sína á því, að meint bótakrafa stefnanda sé fyrnd, samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991. Bótakrafa fyrnist á sex mánuðum frá vitneskju aðila um ákvörðun um niðurfellingu rannsóknar eða ákæru eða uppkvaðningu dóms eða frá því að hann var látinn laus úr fangelsi. Rannsókn á meintri aðild stefnanda á vörslu og sölu fíkniefna hafi verið hætt 5. nóvember 2008, en þann sama dag hafi ákæra á hendur sambýlismanni hennar verið send Héraðsdómi Reykjaness til meðferðar. Þegar rannsókn sé hætt sé venja að senda sakborningi bréf þess efnis. Slíkt bréf hafi verið sent stefnanda 5. nóvember 2008. Mál þetta hafi verið höfðað með stefnu birtri 3. mars 2011. Þá hafi verið liðin tvö ár og fjórir mánuðir frá því að stefnanda hafi verið kunnugt um niðurstöðu sakamálarannsóknarinnar. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda, að stefnda hafi láðst að kynna stefnanda með sannanlegum hætti um lok rannsóknarinnar, sem rangri, órökstuddri og ósannaðri.

Lög nr. 88/2008, um meðferð sakamála, hafi tekið gildi hinn 1. janúar 2009. Í bráðabirgðarákvæði laganna, VI. gr. 2. mgr., sé kveðið á um lagaskil vegna skaðabóta, en þar segi að fyrirmæli 37. kafla gildi um skaðabætur vegna atvika sem gerist eftir gildistöku laganna, en reglum eldri laga skuli beitt um bætur fyrir það sem gerst hafi fyrir þann tíma. Tilvísun stefnanda til laga nr. 88/2008 sé því mótmælt sem röngum. Ótvírætt sé að lög nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, eigi við.

Stefndi byggir og á því, að handtaka stefnanda og frelsissvipting hafi verið lögmæt og í samræmi við réttarframkvæmd og því engar forsendur til þess að verða við bótakröfu stefnanda.

Við leit í bifreið stefnanda hafi fundist fíkniefni í umtalsverðu magni. Umbúnaður efnanna hafi verið með þeim hætti að grunur hafi strax vaknað um að þau væru ætluð til endursölu. Varsla og meðferð fíkniefna sé ólögmæt og varði brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni sektum eða fangelsi allt að 6 árum. Rökstuddur grunur hafi því verið fyrir hendi um að brot, sem varðaði fangelsisrefsingu, hefði verið framið og stefnandi ætti þar hlut að máli. Lögreglu hafi því verið rétt að handtaka stefnanda til að tryggja návist hennar og koma í veg fyrir að hún spillti sakargögnum. Skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, hafi því verið fyrir hendi. Byggir stefndi á því að vinnubrögð lögreglu hafi verið í fullu samræmi við viðeigandi lagaheimildir, bæði hvað varði ákvæði laga um meðferð opinberra mála sem og lögreglulaga.

Stefndi mótmælir því að frelsissvipting stefnanda hafi verið óþörf og að lengd varðhaldsins hafi verið úr hófi. Óumdeilt sé að bæði stefnandi og sambýlismaður hennar hafi neitað að eiga fíkniefni þau sem fundist hafi við húsleit í íbúð þeirra. Það hafi verið mat lögreglu að nauðsynlegt hafi verið að tryggja návist stefnanda áfram. Framburður hennar hafi þótt ótrúverðugur um margt. Í fyrsta lagi hafi hún haft umráð bifreiðarinnar allan daginn sem um ræði, en grunur hafi leikið á um að fíkniefnin hefðu verið sótt til Reykjavíkur þennan sama dag. Stefnandi hafi sótt sambýlismann sinn úr vinnu kl. 17.000 og hafi hann verið með henni þar til þau hafi verið stöðvuð af lögreglu þremur tímum síðar. Í öðru lagi hafi bæði fundist fíkniefnaáhöld og fíkniefnaleifar á stöðum í íbúð þeirra sem vart hafi getað dulist stefnanda, svo sem á stofuborði og í sápuboxi þvottavélar. Þá hafi stefnandi sagt að hún hefði ekki tekið eftir því að sambýlismaður hennar hefði hent einhverju á gólf bifreiðarinnar þegar lögreglan hafi stöðvað för þeirra fyrr um kvöldið, en henni hafi ekki getað dulist að fíkniefni hafi verið á víð og dreif um bifreiðina. Það hafi verið fullkomlega eðlileg ráðstöfun af hálfu lögreglu að hafa stefnanda í haldi á meðan óljóst hafi verið hver ætti fíkniefni þau sem fundist hafi við húsleit á heimili stefnanda.

Vinnubrögð lögreglunnar hafi verið í fullu samræmi við viðeigandi lagaheimildir, bæði hvað varði ákvæði laga um meðferð sakamála, lögreglulaga og stjórnsýslulaga. Lögregla hafi talið fullt tilefni til handtöku stefnanda á grundvelli rannsóknarhagsmuna að virtu því alvarlega sakarefni sem hún hafi staðið frammi fyrir og hafi meðalhófs verið gætt. Gögn málsins beri með sér að allt hafi verið gert af hálfu lögreglu til að vanda málsmeðferð, hraða rannsókn eftir megni og leitast við að ganga ekki lengra við beitingu þvingunarúrræða en brýna nauðsyn hafi borið til. Barnaverndarnefnd hafi verið tilkynnt um aðstæður án tafar og hafi verið tekin ákvörðun um með hvaða hætti væri best að vista mæðginin á meðan á frelsissviptingu stefnanda hafi staðið. Stefnanda hafi verið boðið að ráðstafa barninu til fjölskyldu sinnar, en hún ekki viljað það. Ljóst sé að lögregla hafi lagt sig sérstaklega fram um að dvölin yrði sem léttbærust fyrir stefnanda og hefði í för með sér sem minnsta röskun fyrir þau mæðgin.

Stefndi mótmælir því að dráttur hafi orðið á rannsókn málsins. Rannsókn þess hafi lokið 5. nóvember 2008 og hafi stefnanda verið sent bréf þess efnis. Sambýlismaður stefnanda hafi verið ákærður og dæmdur fyrir þau brot sem hér hafi verið fjallað um í tengslum við meinta ólögmæta handtöku stefnanda. Sú staðreynd hafi ekki getað dulist stefnanda, enda sé það sérstaklega tekið fram í dómi Hæstaréttar, að dómþoli sé í sambúð með stefnanda og að þau ættu saman barn. Jafnvel þótt talið yrði að dráttur hefði orðið á því að stefnanda hafi verið tilkynnt um niðurfellingu málsins sé því mótmælt að stefnandi eigi bótarétt á hendur stefnda vegna þess, enda falli slík kröfugerð ekki undir 176. gr. laga nr. 1971991, um meðferð opinberra mála.

Stefndi byggir á því að hann sé ekki réttur aðili að bótakröfu stefnanda hvað varði miska vegna umfjöllunar fjölmiðla. Stefndi beri ekki ábyrgð á umfjöllun fjölmiðla og beri þar af leiðandi ekki bótaábyrgð vegna slíkrar umfjöllunar.

Stefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hún krefjist bóta fyrir. Rökstuddur grunur hafi verið um að stefnandi stæði að sölu fíkniefna eða ætti hlutdeild í slíkri sölu. Við leit hafi fundist fíkniefni í bifreið stefnanda og í íbúð hennar og hafi lögregla haft upplýsingar um að sala fíkniefna færi fram í íbúðinni. Í yfirheyrslu hafi stefnandi sagt að það gæti verið að sambýlismaður hennar hefði verið að selja fíkniefni úr íbúðinni og að hún hefði haft rökstuddan grun um að sambýlismaður hennar neytti fíkniefna.

Ákvæði 175. gr., 176. gr. og 177. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, hafi verið skýrð svo af dómstólum að þar séu tæmandi taldar þær aðgerðir sem leitt geti til bótaskyldu stefnda á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu. Jafnframt þurfi þá að vera fullnægt öðrum skilyrðum, sem greini í 176. gr. laganna, og þeim skilyrðum, sem tilgreind séu í 175. gr. þeirra. Ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar með áorðnum breytingum hafi verið skýrð svo að þau veiti ekki ríkari bótarétt en reglur XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þó geti bótakröfur verið reistar á almennum reglum skaðabótaréttar ef þær teljast eiga við.

Stefndi telur að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sakarreglunnar, eða XXI. kafla laga nr. 19/1991, hafi verið uppfyllt og ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála veiti stefnanda ekki rýmri bótarétt en ákvæði 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991, ákveði. Gildi það jafnt um bótareglur laga nr. 1971991, sem og skilyrði sakarreglunnar en stefnandi hafi ekki sýnt fram á ólögmæta og saknæma háttsemi starfsmanna stefnda. Jafnframt sé ekki sýnt fram á að skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt hvað varði ólögmæta meingerð. Liggi ekkert fyrir í málinu um sök starfsmanna stefnda, en í því sambandi breyti engu að rannsókn málsins hafi ekki leitt til ákæru og/eða sakfellingar stefnanda. Stefndi telur jafnframt að starfsmenn hans hafi gætt meðalhófs í aðgerðum sínum. Stefnandi hafi ekki sannað að hann hafi mátt þola andlega þjáningu og miska vegna lögmætra aðgerða lögreglu í því skyni að upplýsa alvarlegt brot.

Stefndi mótmælir sérstaklega fjárhæð kröfu stefnanda, enda sé hún í miklu ósamræmi við dómvenju á þessu sviði. Það ósamræmi sé í engu rökstutt og ekki sé útskýrt hvers vegna bætur til stefnanda ættu að vera miklu hærri en bætur í sambærilegum málum.

Stefndi skoraði sérstaklega á stefnanda að leggja fram bréf sem hún hafi fengið sent frá lögreglustjóranum á Suðurnesjum, um niðurfellingu rannsóknar, hinn 5. nóvember 2008.

Stefndi byggir málskostnaðarkröfu á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

V

Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu miskabóta vegna ólögmætrar handtöku og þess hversu rannsókn málsins dróst.

Byggir stefnandi málatilbúnað sinn á þeim grunni að henni beri réttur til skaðabóta með vísan til 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991, sbr. nú 2. mgr. og 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, en einnig á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1988.

Samkvæmt 176. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 var heimilt að dæma bætur vegna handtöku og gæsluvarðhalds auk annarra þvingunaraðgerða sem þar eru taldar upp. Samkvæmt ákvæðinu er skilyrði greiðslu bóta að brostið hafi lögmæt skilyrði til slíkra aðgerða eða að ekki hafi verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða, eða að þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Samkvæmt 175. gr. sömu laga mátti því aðeins dæma bætur, að sakborningur hafi ekki með vísvitandi eða stórvægilegu, gáleysislegu, ólögmætu framferði valdið þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á, og að rannsókn hafði verið hætt eða ákæra ekki gefin út.

Í málinu liggja engin skrifleg gögn fyrir sem styðja þá fullyrðingu stefnda að stefnandi hafi í nóvember 2008 fengið upplýsingar um að rannsókn lögreglu á hendur henni vegna fíkniefnabrots hefði verið hætt. Samkvæmt því verður að leggja til grundvallar þá fullyrðingu stefnanda að henni hafi ekki orðið það kunnugt fyrr en 1. nóvember 2010, er lögreglan á Suðurnesjum lýsti því yfir að rannsókn málsins hefði verið hætt hvað stefnanda varðaði. Samkvæmt því er krafa stefnanda ófyrnd þegar mál þetta var höfðað 3. mars 2011, með birtingu stefnu, sbr. 181. gr. laga nr. 19/1991.

Eins og fram er komið var stefnandi ásamt sambýlismanni sínum handtekin að kvöldi 21. júlí 2008, í kjölfar þess að bifreið þeirra hafi verið stöðvuð við almennt eftirlit. Með þeim í bifreiðinni var ungur sonur þeirra. Við leit í bifreiðinni fannst töluvert magn af meintum fíkniefnum, bæði í pítsukassa í aftursæti bifreiðarinnar sem og við og undir bílstjórasæti. Brot það sem stefnandi var grunuð um að hafa framið í félagi við aðra, er alvarlegt. Var lögreglu því rétt að handtaka hana til að koma í veg fyrir að sönnunargögnum yrði spillt við frekari rannsókn málsins, svo sem leit á heimili hennar. Er því fallist á að uppfyllt hafi verið skilyrði 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 fyrir handtöku stefnanda.

Við yfirheyrslu eftir leit í bifreiðinni viðurkenndi sambýlismaður stefnanda að eiga fíkniefnin en neitaði sölu þeirra. Í framhaldi af því, eða kl. 22.32, var einnig framkvæmd leit í íbúð þeirra, með samþykki stefnanda. Við þá leit fundust einnig fíkniefni í söluumbúðum sem og áhöld til fíkniefnanotkunar víðs vegar um íbúðina. Leitinni lauk rétt fyrir miðnætti 21. júlí. Í kjölfar handtöku var stefnandi vistuð í fangageymslu lögreglunnar.

Þegar framangreind atvik eru virt og þau alvarlegu brot sem til rannsóknar voru verður að ætla lögreglu einhvern tíma til þess að afla sem gleggstra upplýsinga, vinna úr sönnunargögnum og yfirheyra grunaða og eftir atvikum vitni, áður en tekin er ákvörðun um næstu skref. Verður að telja að sá tími hafi ekki verið úr hófi, en stefnanda var sleppt úr haldi um hádegi daginn eftir. Dómurinn getur ekki fallist á að það, eins og atvikum öllum var háttað, að það breyti einhverju um nauðsyn varðhaldsins, að stefnandi hafi haldið því fram við yfirheyrslu að hún hefði engan vitneskju um þau brot sem hún var grunuð um, enda ekki unnt að líta fram hjá því að fíkniefnin fundust bæði í bifreið hennar og á heimili hennar. Þá verður ekki séð að aðgerðir lögreglu hafi verið framkvæmdar á særandi eða móðgandi hátt gagnvart stefnanda.

Samkvæmt framanrituðu er það niðurstaða dómsins að ekki séu skilyrði til þess að fella bótaskyldu á stefnda á grundvelli 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Því síður verður bótaábyrgð byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar veitir umrætt bótaákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár ekki ríkari rétt en reglur XXI. kafla laga nr. 19/1991, mæltu fyrir um. Eins og að framan greinir liggur ekkert fyrir um það að stefnanda hafi verið tilkynnt um að rannsókn málsins hafi verið hætt og málið verið fellt niður gagnvart henni fyrr en með eftirgrennslan lögmanns hennar í nóvember 2010. Í XXI. kafla laga nr. 19/1991 voru á hinn bóginn engar reglur um rétt sakaðs manns til skaðabóta vegna slíkra tafa og hefur stefnandi ekki sýnt fram á hvernig grundvöllur fyrir bótum af því tilefni verði fenginn eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Stefnandi getur því ekki átt tilkall til skaðabóta frá stefnda vegna þeirra atvika, sem hér um ræðir. Veður því stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu.

Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

Stefnandi nýtur gjafsóknar, samkvæmt gjafsóknarleyfi dagsettu 20. janúar 2011. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hennar, F-kvk-ef B-kvk-ef J-kvk-ef hdl., og þykir hæfilega ákveðinn 550.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, C-kvk-ef H-kvk-þgf L-x-x.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 550.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf