E-2342/2012

Mál þetta, sem var dómtekið 5. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af U-kk-þgf Þ-kk-þgf E-kk-þgf, Kríuási 3, Hafnarfirði á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24, Reykjavík, með stefnu birtri 26. júní 2012.

Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði bótaskylda stefnda úr slysatryggingu sjómanna vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í vinnuslysi um borð í Gnúpi GK-11 hinn 16. mars 2009.

Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi.

Málavextir

Í október 2007 slasaðist stefnandi á vinstra hné. Vegna áframhaldandi óþæginda var hnéð speglað hinn 7. maí 2008. Samkvæmt framlögðu læknisvottorði komu í ljós brjóskskemmdir á hnéskelinni og rifa í ytri liðþófanum ásamt brjóskskemmdum í ytri hluta hnéliðsins. Liðþófinn var fjarlægður að hluta til. Samkvæmt læknisvottorðum 28. apríl 2009 og 11. júlí 2012 var stefnandi enn undir læknishendi hinn 22. október 2008 og var þá tekin röntgenmynd af vinstra hnénu sem sýndi beinvölu við neðri brún hnéskeljar sem að hluta til virtist vera gróin við hnéskelina.

Hinn 6. mars 2009 réð stefnandi sig sem háseta í eina veiðiferð á Gnúp GK 11, sem er í eigu útgerðarfélagsins Þorbjörns Fiskaness í Grindavík. Stefnandi undirritaði ráðningarsamning þar sem segir: „Ég undirritaður skipverji lýsi því yfir eftir bestu vitund að vera ekki haldinn neinum þeim sjúkdómi, t.d. bakverkjum eða meiðslum, sem hafi í för með sér líkur á fyrirsjáanlegum forföllum á ráðningartímanum.“

Hinn 16. mars 2009 varð stefnandi fyrir slysi í veiðiferðinni og er því lýst svo í dagbókarútdrætti skipstjórans að „þegar U-kk-nf var að setja fiskipönnu í frystitæki, rann hann til kom við það hnykkur á vinstra hné, og bólgnaði hnéð við það“.

Hinn 18. mars 2009 leitaði stefnandi sér læknisaðstoðar hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Sama dag undirritar stefnandi tilkynningu um slys á sjómanni til útgerðar og Tryggingarstofnunar í samræmi við 6. gr. laga nr. 68/2000 um rannsókn sjóslysa og staðhæfir að hann hafi aldrei orðið fyrir slysi áður.

Í læknisvottorði S-kk-ef K-kk-ef, Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, frá 1. apríl 2009, segir m.a: „Sjómaður kemur með slæma verki í vi. hné. Fyrir 15 mánuðum lenti hann í slysi og mun hnéskel hafa brotnað. Í framhaldi af því vandræði með hnéð og fyrir ári fór hann í speglun þar sem teknar voru beinflísar, hluti af liðþófa og eitthvað gert við liðbönd að því er hann segir. Síðan verið nokkuð góður en A-kk-nf taldi ólíklegt að hann kæmist á sjóinn aftur …“

Í læknisvottorði frá 28. apríl 2009, gefið út af A-kk-þgf A-kk-þgf, kemur fram að hann hafi skoðað stefnanda 26. mars 2009 og þá hafi engin bólga verið í hnénu en stefnandi verið aumur yfir innri liðþófanum og kringum hnéskelina. Síðan segir: „Þannig áverki á vinstra hné við slysið í október 2007. Röntgen og speglun sýndi rifu í ytri liðþófa og skemmd í brjóski hnéskeljarinnar. Þetta gæti vel hafa komið við slysið í október 2007. Sjúklingur hefur síðan tvisvar sinnum fengið lítilsháttar áverka á hnéð án varanlegra afleiðinga.“

Hinn 6. ágúst 2009 hafnaði útgerðarfélag stefnanda kröfu hans um veikindalaun og fjórum dögum seinna eða 10. ágúst 2009 hafnaði stefndi viðurkenningu á bótaskyldu vegna slyssins úr slysatryggingarlið áhafnatryggingar útgerðarinnar sem í gildi var hjá stefnda á slysdegi.

Hinn 21. október 2009 skaut stefnandi málinu til Úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum sem hinn 1. desember 2009 komst að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti ekki rétt á bótum úr slysatryggingu sjómanna.

Hinn 15. maí 2009 var Sjúkratryggingum Íslands tilkynnt um slysið sem synjaði um bótaskyldu 26. maí 2010. Ágreiningnum var skotið til Úrskurðarnefndar almannatrygginga sem hinn 19. maí 2011 felldi úr gildi ákvörðun Sjúkratrygginga Íslands og vísaði málinu aftur til stofnunarinnar til nýrrar meðferðar. Stefnandi gekkst undir örorkumat á vegum Sjúkratrygginga Íslands og með ákvörðun stofnunarinnar dags. 29. maí 2012 var varanleg læknisfræðileg örorka vegna slyssins metin 2%.

Málsástæður og lagarök stefnanda

a) Almennt um aðild málsins og grundvöll bótaábyrgðar Samkvæmt 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 beri útgerðarmaður ábyrgð á kröfum vegna líkamstjóns þeirra sem ráðnir séu í skipsrúm hjá honum, hafi slys borið að höndum er hlutaðeigandi hafi verið staddur á skipi eða unnið í beinum tengslum við rekstur skips, enda þótt slysið eða tjónið verði ekki rakið til bilunar á tækjum eða ónógra öryggisráðstafana né heldur yfirsjónar þeirra er starfi í þágu skips. Þá segi í ákvæðinu að lækka megi fébætur eða láta þær niður falla ef sá, sem fyrir slysi eða tjóni varð, hefur sýnt vítavert gáleysi sem hafi leitt til slyssins eða tjónsins. Í 5. mgr. 175. gr. siglingalaga segi um heimild útgerðarmanns til að takmarka ábyrgð sína að hún nái ekki til krafna vegna tjóns á mönnum eða munum, er þeir verði fyrir sem ráðnir séu hjá manni sem greint sé frá í 1. mgr. 173. gr. og sem ræki starf í þágu skips eða í sambandi við björgun, þó þannig að verði lífs- eða líkamstjón á mönnum sem ráðnir séu í skipsrúm hjá útgerðarmanni með þeim hætti sem frá er greint í 1. mgr. 172. gr. takmarkist hin hlutlæga bótaábyrgð útgerðarmanns við fjárhæðir þær sem um ræði í 2. mgr. þeirrar greinar. Ekki sé frekar fjallað um heimild útgerðarmanns til takmörkunar á ábyrgð sinni vegna krafna um líkamstjón þeirra sem ráðnir séu í skipsrúm hjá honum.

Í 4. mgr. 36. gr. sjómannalaga segi að skipverji eigi ekki rétt á kaupi þann tíma, sem hann hliðri sér ólöglega hjá því að inna störf sín af hendi, né fyrir þann tíma sem hann sé óstarfhæfur vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann hafi leynt vísvitandi við ráðningu sína. Sama gildi ef skipverji sé ekki starfhæfur vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann hafi sjálfur bakað sér af ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Í 4. mgr. 37. gr. sjómannalaga sé kveðið svo á um að ef skipverji á sjálfur sök á veikindunum eða meiðslunum af ásetningi eða stórfelldu gáleysi eða hefur leynt þeim sviksamlega er hann réð sig á skipið þá eigi hann ekki rétt á að útgerðarmaður greiði honum ferðakostnað eða fæðispeninga eftir 1.-3. mgr. Hvergi í framangreindum lögum eða kjarasamningi sé sérstaklega kveðið á um það að fella megi niður slysatryggingavernd vegna þeirra ástæðna sem tilgreindar séu í framangreindum ákvæðum.

Í kjarasamningi LÍÚ og SA sé í greinum 1.21 og 1.23 fjallað um slysa- og veikindabætur skipverja og slysatryggingar. Slysa- og veikindabætur fari eftir 36. gr. sjómannalaga skv. gr. 1.21. Slysatryggingar fari hins vegar eftir 172. gr. siglingalaga og ákvæðum skbl. sbr. gr. 1.23. Í gr. 1.23 segi að um vátrygginguna skuli að öðru leyti gilda almennir skilmálar fyrir slysatryggingu sjómanna. Jafnframt komi fram að kostnaðarhlutdeild hinna tryggðu skuli vera 3.484 kr. á mánuði.

Stefnandi byggir á því að í tilviki hans sé annars vegar um að ræða ráðningarsamband stefnanda við Þorbjörn hf. sem byggi á ákvæðum sjómannalaga og gr. 1.21 í kjarasamningi SSÍ. Hins vegar sé um að ræða réttindi stefnanda til greiðslu bóta úr vátryggingu vegna líkamstjóns skv. 172. gr. siglingalaga, kjarasamningi SSÍ og almennum skilmálum slysatryggingar sjómanna. Ljóst sé að þeir sem tryggðir eru samkvæmt tryggingunni greiði einnig hluta af iðgjaldi tryggingarinnar. Stefnandi byggir á því að stöðu hans gagnvart stefnda skuli skilgreina sem stöðu þriðja manns, sambærilegt við stöðu tjónþola gagnvart tryggingafélagi í ábyrgðartryggingum. Stefnandi byggir á því að ekki sé um að ræða beint samningssamband milli hans og stefnda, enda séu yfirleitt engin samskipti milli vátryggðs sjómanns og vátryggingafélags. Eðli slysatryggingar launþega sé það að hún sé tekin af vinnuveitanda á grundvelli lagalegrar og kjarasamningsbundinnar skyldu og sé tryggingunni ætlað að tryggja launþegum vátryggingavernd vegna vinnuslysa. Stefnanda hafi þannig t.d. hvorki verið kynntir sérstaklega vátryggingaskilmálar stefnda fyrir undirritun ráðningarsamnings né hafi stefnandi skrifað undir hefðbundnar yfirlýsingar eða eyðublöð í tengslum við umsókn um persónutryggingu.

b) Um heilsufar stefnanda og meinta ranga upplýsingagjöf við undirritun á ráðningarsamningi Eins og fyrr segi hafi stefnandi lent í slysi í október árið 2007 þar sem hann hafi orðið fyrir meiðslum á vinstra hné. Þegar stefnandi hafi ráðið sig til vinnu á Gnúpi GK-11 hafi verið liðnir um 17 mánuðir frá slysinu í október 2007. Stefnandi hafi leitað til A-kk-ef A-kk-ef bæklunarlæknis hinn 22. apríl 2008 vegna óþæginda eftir framangreint slys. Vinstra hné stefnanda hafi verið speglað hinn 7. maí 2008 og hafi þá komið í ljós ákveðnar brjóskskemmdir í hnénu og rifa í ytri liðþófanum. Í kjölfar aðgerðarinnar hafi stefnandi verið í sjúkraþjálfun og eftirliti hjá A-kk-þgf A-kk-þgf bæklunarlækni. Við skoðun á hné stefnanda hinn 16. október 2008 hafi engin bólga verið í hnénu en eymsli hafi verið á innri kanti hnéskeljar. Að öðru leyti hafi hnéð verið stöðugt og eðlilegt, líkt og fram komi í læknisvottorði A-kk-ef A-kk-ef, dags. 28. apríl 2009. Teknar hafi verið röntgenmyndir af hné stefnanda hinn 22. október 2008 sem hafi sýnt minni háttar vökvaaukningu í hnjáliðnum og litlar breytingar í liðbrjóski hnéskeljar. Af læknisvottorði A-kk-ef A-kk-ef, dags. 28. apríl 2009, sé ljóst að góður gangur hafi verið kominn á meðferð stefnanda í október 2008. Hafi stefnandi þá að mestu náð fullum bata og fljótlega eftir það farið að vinna á ný en hann réði sig til starfa sem vörubílstjóri. Þegar stefnandi hafi misst þá vinnu hafi hann farið til sjós á Gnúpi GK-11, í byrjun mars 2009, rúmum fjórum mánuðum eftir síðustu skoðun hjá A-kk-þgf A-kk-þgf. Stefnandi byggir á því að þá hafi hann mátt gera ráð fyrir því að hann væri vinnufær til starfa á sjó, enda hafi hann þá verið heill heilsu, einkenni í hné hafi ekki lengur verið til staðar og hann talið sig vinnufæran er hann hafi undirritað ráðningarsamning við Þorbjörn hf. Þá sé bent á að stefnandi hafði unnið í 10 daga á skipinu áður en slysið varð.

Stefnandi hafi vissulega gengist undir aðgerð á vinstra hné og verið í sjúkraþjálfun fram á mitt ár 2008, en tilgangur sjúkraþjálfunar sé almennt sá að hraða bata og auka möguleika slasaðra á að ná fullri vinnugetu á ný. Stefnandi hafi verið kominn út á vinnumarkaðinn á ný eftir slysið 2007 og náð fullri vinnugetu er hann hafi slasast á ný 16. mars 2009.

Stefnandi hafnar því alfarið að ákvæði laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2009, hvort sem er 82.-83. gr. laganna eða önnur ákvæði, eigi við um ráðningarsamninginn eða rétt hans til bóta úr slysatryggingu sjómanna í því tilviki sem hér sé til skoðunar. Byggir stefnandi á því að ekki sé unnt að jafna saman annars vegar umsókn um vátryggingu og hins vegar ráðningarsamningi sem gerður sé við vinnuveitanda í því skyni að stofna til ráðningarsambands. Í ráðningarsamningi þeim sem undirritaður hafi verið sé auk þess hvergi vísað til þess að ákvæði VSL gildi um samninginn.

Stefnandi byggir á því að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að stefnandi hafi leynt upplýsingum um heilsufar sitt með sviksamlegum hætti. Því beri stefnda að leggja fram gögn sem sýni fram á, að við undirritun samningsins hafi stefnandi átt við meiðsl að stríða í vinstra hné sem höfðu í för með sér líkur á fyrirsjáanlegum forföllum á ráðningartíma. Þá beri stefnda að sýna fram á að stefnandi hafi gefið ranga yfirlýsingu um vinnufærni sína er hann hafi undirritað samninginn og hafi ekki mátt gera ráð fyrir því að hann yrði vinnufær allan túrinn. Stefnandi byggir á því að ekki hafi verið vísað til slíkra gagna af hálfu stefnda.

Lögmaður útgerðarinnar og stefndi byggi á því að lesa megi út úr vottorðum læknanna A-kk-ef A-kk-ef og S-kk-ef K-kk-ef að stefnandi hafi bersýnilega gefið rangar upplýsingar um vinnufærni sína við undirritun ráðningarsamningsins. Í læknisvottorði A-kk-ef A-kk-ef dags. 28. apríl 2009 komi ekki fram að stefnandi hafi eftir slysið árið 2007 verið ófær um að starfa við sjómennsku til frambúðar. Í læknisvottorði S-kk-ef K-kk-ef 3. september 2009 segi m.a. að stefnandi hafi verið nokkuð góður eftir þær aðgerðir sem hann hafi gengist undir vegna áverkans en bæklunarlæknir, þ.e. A-kk-nf A-kk-nf, hafi talið ólíklegt að stefnandi kæmist á sjóinn aftur. Ekki komi fram í vottorði S-kk-ef K-kk-ef hvenær framangreind athugasemd bæklunarlæknis hafi komið fram, en ljóst sé að með athugasemdinni sé ekki fullyrt að stefnandi geti ekki starfað sem sjómaður aftur. Þvert á móti hafi stefnandi náð góðum bata og talið sig fullfæran til að sinna sjómennsku er hann hafi ráðið sig um borð á Gnúp GK-11 í mars 2009. Vangaveltur læknis í sjúkraskrá um að ólíklegt væri að stefnandi kæmist á sjó aftur, sé ekki sönnun þess að stefnandi hafi vísvitandi leynt upplýsingum er hann hafi undirritað ráðningarsamninginn. Er stefnandi hafi undirritað ráðningarsamning við útgerðina hafi hann verið vinnufær og talið sig geta unnið á sjó. Eftir skoðun stefnanda hjá A-kk-þgf A-kk-þgf hinn 22. október 2008 hafi stefnandi ekki leitað til læknis vegna einkenna í hné, fyrr en eftir slysið hinn 16. mars 2009. Af hálfu stefnda hafi hvorki verið lögð fram gögn né haldbær rök færð til stuðnings þeirri fullyrðingu stefnda að stefnandi hafi haft rangt við er hann hafi undirritað samninginn.

c) Um bótaábyrgð stefnda Af afstöðu útgerðarinnar og stefnda sé ljóst að báðir aðilar telja að stefnanda hafi við undirritun ráðningarsamningsins borið að upplýsa stefnda sérstaklega um þau meiðsl sem hann hafi orðið fyrir á vinstra hné í október 2007. Framangreind yfirlýsing í ráðningarsamningi geri hins vegar eingöngu þá kröfu til skipverja að hann upplýsi útgerðina um sjúkdóm eða meiðsl sem hann sé haldinn þegar ráðningarsamningur er undirritaður.

Stefndi vísi í bréfi sínu dags. 10. ágúst 2009, til 6. ml. 1. mgr. 82. gr. laga um vátryggingarsamninga þar sem lögð sé sú skylda á vátryggðan að upplýsa félagið um sérstök atvik sem hann viti, eða megi vita, að hafi verulega þýðingu fyrir mat félagsins á áhættu. Um sé að ræða undantekningu frá þeirri meginreglu að vátryggður þurfi ekki að hafa frumkvæði að upplýsingagjöf til félagsins, heldur beri honum skylda til að svara réttilega og tæmandi spurningum félagsins sem til hans sé beint. Séu spurningar félagsins óljósar og auðvelt að misskilja þær verði vátryggðum ekki kennt um að þeim hafi ekki verið svarað réttilega. Í athugasemdum með frumvarpinu sé skýrt nánar hvað felist í þessari undantekningu frá meginreglunni. Þar segi að samkvæmt undantekningunni sé vátryggingartaka/vátryggðum skylt að hafa frumkvæði að því að veita upplýsingar við viss skilyrði. Til þess að frumkvæðisskylda hans komi til þurfi þrjú skilyrði að vera uppfyllt, þ.e. að upplýsingarnar lúti að sérstökum atriðum, að þær hafi verulega þýðingu fyrir mat félagsins á áhættunni og að honum hafi verið ljós þessi sérstöku atriði og vitað um þýðingu upplýsinganna fyrir félagið. Loks segi að félagið hafi sönnunarbyrði fyrir því að þessum skilyrðum sé fullnægt.

Yfirlýsingin sem stefnandi hafi undirritað hafi verið hluti af ráðningarsamningi hans við útgerðina. Útgerðin sé með samning við stefnda um að félagið slysatryggi sjómenn um borð í skipum hennar. Yfirlýsingin geri eingöngu þá kröfu til skipverja að hann upplýsi um sjúkdóma eða meiðsl sem hann kunni að vera haldinn við undirritun ráðningarsamnings. Stefnandi telur stefnda ekki unnt að hafna bótaskyldu í málinu á þeim grundvelli sem gert hafi verið, þ.e. vegna þess að stefnanda hafi borið að veita stefnda, að eigin frumkvæði, sérstaklega upplýsingar umfram það sem óskað hafi verið eftir í ráðningarsamningi. Þá sé bent á að engar upplýsingar liggi fyrir um slysatryggingar í ráðningarsamningi, s.s. hvar vátrygging sé tekin og þá áskilji stefndi ekki að sjómenn fylli út sérstaka umsókn um persónutryggingu heldur nægi að sjómaður hafi verið lögskráður á skip. Stefnandi hafi ekki undirritað samning við stefnda og engar leiðbeiningar fengið þess efnis að honum gæti borið skylda til að upplýsa vátryggjanda útgerðarinnar um sérstök atriði tengd fyrra heilsufari hans.

Þrátt fyrir að fallast megi á það að tengsl séu á milli þess að gerður sé ráðningarsamningur við stefnanda og slysatryggingar sjómanna útgerðarinnar séu þau tengsl eingöngu sú að við lögskráningu í kjölfar undirritunar ráðningarsamnings stofnist vátryggingavernd, sem sjómaðurinn sjálfur greiði iðgjöld af með launum sínum.

Stefnandi bendir einnig á að eins og tíðkist með afleysingamenn til sjós hér á landi, hafi stefnandi undirritað ráðningarsamninginn er hann hafi komið um borð, til að fara í þessa einu tilteknu veiðiferð. Hann hafi undirritað staðlaðan ráðningarsamning við útgerðina í viðurvist skipstjóra um borð í skipinu, rétt áður en haldið hafi verið úr höfn, og hafið störf strax. Stefnandi hafi hvorki verið spurður sérstaklega út í fyrra heilsufar sitt við undirritun né hafi honum verið gerð grein fyrir því að með rangri eða ónákvæmri upplýsingagjöf gæti hann fyrirgert vátryggingavernd sinni.

Stefnandi byggir á því að hafi stefndi talið að upplýsingar um fyrra heilsufar skipverja skiptu svo miklu máli varðandi mat á áhættu félagsins, hefði stefnda verið í lófa lagið að hafa samráð við útgerðina um að orða ákvæði ráðningarsamningsins með þeim hætti að ljóst væri að skipverja bæri að veita upplýsingar um fyrra heilsufar eða jafnvel áskilja að fyllt yrði út sérstök umsókn um slysatryggingu af hálfu skipverja þar sem spurt væri um þau atriði sem stefndi teldi hafa áhrif á ákvörðun um að veita sjómanninum vátryggingavernd. Staðreyndin sé hins vegar sú að stefndi fari eingöngu eftir lögskráningu sjómanna þegar metið sé hvort vátryggingavernd sé fyrir hendi eða ekki. Stefndi geri það jafnframt ekki að skilyrði að það fái afrit ráðningarsamnings áður en ákveðið sé hvort til vátryggingaverndar geti stofnast. Þá bendir stefnandi á að það sé álitamál við læknisfræðilegt mat á afleiðingum slyss hvort orsakatengsl séu milli vátryggingaratburðar og ástands sem tjónþoli reki til þess, en svo virðist sem stefndi reyni í afstöðu sinni að blanda þessum þáttum saman við höfnun bótaskyldu.

Stefnandi telur höfnun stefnda á bótaskyldu byggja á veikum forsendum. Stefnandi hafi undirritað ráðningarsamning sinn við útgerðina í góðri trú, enda hafi hann verið vinnufær og heill heilsu við undirritun. Stefndi hafi ekki lagt fram gögn sem sanni að stefnandi hafi með sviksamlegum hætti leynt upplýsingum við undirritun ráðningarsamningsins, enda liggi slík gögn ekki fyrir. Sú sönnunarbyrði hvíli á stefnda.

d) Um líkamstjón stefnanda og orsakatengsl Stefnandi varð fyrir líkamstjóni í slysinu sbr. framlögð læknisvottorð. Þá hafi Sjúkratryggingar Íslands metið varanlega læknisfræðilega örorku stefnanda vegna slyssins sem 2%. Líkt og fram komi í örorkumati Sjúkratrygginga Íslands kveðst stefnandi alltaf finna fyrir afleiðingum slyssins og vera viðkvæmur í vinstra hné. Hann eigi erfitt með að ganga í tröppum og kveðst bólgna upp í hnénu við álag. Stefnandi telur að framangreint örorkumat Sjúkratrygginga Íslands sýni fram á að hann hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni í slysinu og að orsakatengsl séu milli slyssins og þeirra einkenna sem stefnandi lýsir í dag. Auk þess hafi stefnandi orðið fyrir tímabundnu tjóni í kjölfar slyssins, en þrátt fyrir kröfu stefnanda hafi bæði Þorbjörn hf. og stefndi hafnað því að greiða honum bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, en stefnandi hafi verið óvinnufær um nokkurra mánaða skeið í kjölfar slyssins.

Um dómkröfur og tjón stefnanda og lagagrundvöll Dómkröfur stefnanda séu á því byggðar að slys hans 16. mars 2009 um borð í Gnúpi GK-11 sé bótaskylt úr slysatryggingu sjómanna sem Þorbjörn hf. hafði í gildi hjá stefnda á slysdegi. Krafa stefnanda sé viðurkenningarkrafa skv. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sýnt sé fram á tjón stefnanda og þar með hagsmuni hans af málshöfðun þessari með örorkumati Sjúkratrygginga Íslands.

Um málshöfðun stefnanda og heimild til höfðunar viðurkenningarmáls sé vísað til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vísað sé til ákvæða VSL og skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá sé vísað til sjómannalaga nr. 35/1985 og siglingalaga nr. 34/1985. Vísað sé til skilmála nr. 751 hjá stefnda sem hafi gilt um áhafnartryggingu þá sem deilt sé um á slysdegi og kjarasamnings LÍÚ og Samtaka atvinnulífsins við Sjómannasamband Íslands.

Um aðild stefnda vísast til III. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísast til V. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 42. gr. laganna, en stefndi á varnarþing í Reykjavík. Um málskostnað vísar stefnandi til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988, með síðari breytingum.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir sýknukröfu sína annars vegar á því að stefnandi hafi við ráðningu vísvitandi skýrt rangt frá um heilsufar sitt og hins vegar á því að ráðningarsamningurinn sé ógildur og að stefnandi geti engan rétt á honum byggt.

A. Sviksamleg vanræksla á upplýsingagjöf við ráðningu

Starf háseta um borð í togara sé erfitt og krefjandi starf. Það sé forsenda af hálfu útgerðarfélagsins Þorbjörns hf., sem og fjölmargra annarra útgerða að þeir sem ráðnir eru til þessara starfa séu líkamlega hraustir og að ekki sé að vænta fyrirsjáanlegra forfalla á ráðningartímanum. Þ-kk-nf hefði því aldrei ráðið stefnanda til starfa sem háseta á Gnúp GK-11 eða gert við hann ráðningarsamning ef stefnandi hefði skýrt satt og rétt frá um heilsufar sitt við ráðninguna og gerð ráðningarsamningsins. Með sama hætti geri vátryggingafélög þá kröfu til útgerða að þeir einir verði ráðnir í skipspláss sem séu líkamlega vel á sig komnir þannig að þeir geti sinnt starfinu.

Ráðningarsamningur stefnanda við útgerðarfélagið Þorbjörn, sé sá löggerningur sem stefnandi byggi á rétt sinn til bóta úr slysatryggingu hjá stefnda. Ráðningarsamningur í vinnuréttarsambandi sé sá grundvöllur sem afmarkar réttindi og skyldur vinnuveitanda og starfsmanns hvors gagnvart hinum. Ef til þess löggernings er stofnað með löglegum og eðlilegum hætti veiti hann starfsmanni mikilsverð réttindi af margvíslegum toga og það sé skylda starfsmannsins að veita atvinnurekanda réttar upplýsingar við gerð slíks samnings.

Sjómenn njóti mjög ríks réttar þegar þeir verði fyrir vinnuslysum, sem felist í því að bætur til þeirra eru ákvarðaðar samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 óháð því hvort slys megi rekja til atvika eða aðstæðna sem virtar verði útgerðarmanni til sakar, sbr. gr. 1.23 í kjarasamningi LÍÚ og Sjómannasambands Íslands. Að þessu leyti standi sjómenn öðrum launþegum framar, enda felist í bótaákvörðun samkvæmt skaðabótalögum mun víðtækari bótaréttur en í þeim almennu slysatryggingum sem launþegum séu tryggðar í kjarasamningum.

Við undirritun ráðningarsamning síns við Þorbjörn hf. hafi stefnandi ritað undir yfirlýsingu um að tilteknar forsendur er vörðuðu heilsufar hans væru til staðar, nánar tiltekið að hann væri eftir bestu vitund ekki haldinn neinum þeim sjúkdómi, t.d. bakverkjum eða meiðslum, sem hafi í för með sér líkur á fyrirsjáanlegum forföllum. Eins og áður er fram komið séu fyllilega eðlilegar og málefnalegar ástæður fyrir útgerðarfélög til þess að fara fram á undirritun slíkrar yfirlýsingar við ráðningu, enda séu störf sjómanna erfið líkamlega og unnin oft á tíðum við hættulegar aðstæður á hafi úti. Stefndi telur augljóst að stefnandi hafi undirritað yfirlýsinguna gegn betri vitund og þannig með sviksamlegum hætti fengið útgerðina til að gera við sig ráðningarsamning, enda hefði útgerðin aldrei ráðið hann til skips hefði hann veitt réttar upplýsingar um fyrri sjúkrasögu sína og starfsgetu.

Tæplega einu og hálfu ári áður en stefnandi hafi undirritað framangreinda yfirlýsingu eða í október 2007 hafi hann orðið fyrir alvarlegu slysi með þeim afleiðingum að hnéskel hafi brotnað, sbr. t.d. læknisvottorð S-kk-ef K-kk-ef. Stefnandi hafi lengi glímt við afleiðingar þessa áverka, hnéð hafi verið speglað í maí 2008 og liðþófinn að hluta verið fjarlægður. Í október 2008 sé stefnandi enn í sjúkraþjálfun vegna afleiðinga slyssins. Hafi hann þá verið sendur í röntgenmyndatöku sem hafi sýnt m.a. beinvölu við neðri brún hnéskeljar sem virtist vera gróin við hnéskelina, sbr. læknisvottorð A-kk-ef A-kk-ef. Þessi síðastnefndu atvik eigi sér stað u.þ.b. fjórum mánuðum áður en stefnandi hafi undirritað ráðningarsamninginn sem innihélt yfirlýsingu um heilsuhreysti hans.

Þá vísar stefndi til þess að samkvæmt færslum í sjúkraskrá stefnanda hafi hann ennþá verið óvinnufær í ágúst 2008 vegna atviksins í október 2007. Með öðrum orðum hafi stefnandi ennþá verið ófær til allra starfa tíu mánuðum eftir slysið 2007 og hálfu ári áður en hann hafi lýst sig heilsuhraustan og í stakk búinn til að takast á við sjómannsstarf. Í sjúkraskrá stefnanda komi jafnframt fram það mat meðferðarlæknis hans, að ólíklegt væri að stefnandi kæmist aftur á sjó. Þá segi færsla í sjúkraskrá hinn 18.3.2009: „Álagsverkir á hné sem var vangæft fyrir.“

Af framangreindu sé augljóst og hafið yfir allan skynsamlegan vafa að stefnandi hafi ekki verið í góðri trú þegar hann hafi undirritað yfirlýsingu um heilsufarssögu sína við ráðningu. Úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum deili þessari skoðun með stefnda. Þá sé rétt að ítreka að ráðningarsamningurinn sé ekki eina skjalið í þessu máli með undirritun stefnanda þar sem rangt sé farið með heilsufarssögu hans. Í slysatilkynningu til Tryggingastofnunar og útgerðar sé í reit 34 spurt: „Hefur slasaði áður orðið fyrir slysi.“ Í þennan reit sé ritað svarið „Nei“ og stefnandi hafi undirritað tilkynninguna þótt fyrir lægi að hann hefði rúmu ári áður lent í alvarlegu slysi sem hafi valdið langvarandi óvinnufærni.

B. Réttaráhrif sviksamlegrar vanrækslu á upplýsingagjöf

B.1. Sjómannalög nr. 35/1985 Í 4. mgr. 36 gr. sjómannalaga nr. 35/1985 sé kveðið á um að skipverji eigi ekki rétt á kaupi þann tíma sem hann hliðri sér ólöglega hjá því að inna störf sín af hendi, né fyrir þann tíma sem hann sé óstarfhæfur vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann hafi leynt vísvitandi við ráðningu sína. Með sama hætti og skipverji hafi fyrirgert rétti til launa vegna meiðsla sem hann hafi vísvitandi leynt við ráðningu sína hafi hann á grundvelli lögjöfnunar frá nefndri lagagrein sjómannalaganna fyrirgert rétti til skaðabóta ef tjón skipverjans verður rakið til fyrri meiðsla hans sem hann hefur vísvitandi leynt við ráðninguna. Eins og áður sé fram komið hafi það verið forsenda ráðningarinnar af hálfu útgerðarinnar að stefnandi væri heilsuhraustur og ekki væru til staðar fyrri meiðsl sem skert gætu starfsorku hans. Réttar upplýsingar hefðu leitt til þess að stefnandi hefði ekki verið ráðinn. Stefnandi hafi kosið vísvitandi að skýra rangt frá og verði sjálfur að axla þá ábyrgð sem af því hljótist en rangar upplýsingar um grundvallaratriði ráðningar leiði til algjörs réttindamissis í þessu tilviki.

B.2. Lög nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga Í 30. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé fjallað um réttaráhrif þess þegar svikum er beitt við samningsgerð. Réttaráhrifin séu þau að löggerningur skuldbindi ekki þann mann sem hafi gert hann, ef hann hefur verið fenginn til þess með svikum og sá sem við löggerningum tekur, hefur sjálfur beitt svikum. Í 2. mgr. lagagreinarinnar segi að hafi sá, sem tekið hafi við löggerningnum, sviksamlega skýrt rangt frá atvikum, sem ætla mætti að skiptu máli um löggerninginn, eða hann hafi sviksamlega þagað yfir slíkum atvikum, skuli líta svo á, sem gerningurinn hafi verið gerður fyrir þau svik, nema það sannist, að þessi atriði hafi engin áhrif haft um það, að löggerningurinn hafi verið gerður.

Af framangreindu leiði að ráðningarsamningur stefnanda við Þorbjörn hf. sé ekki skuldbindandi fyrir útgerðina og geti stefnandi því engan rétt reist á þeim samningi, hvorki gagnvart Þorbirni hf. né stefnda.

Gildi þeirrar slysatryggingar sem Þorbjörn hf. hafi keypt hjá stefnda vegna sjómanna sé háð því að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að ráðning stefnanda hafi verið lögmæt og fyrri heilsufarssaga stefnanda hafi ekki átt að leiða til þess að ekki yrði af ráðningunni. Fallist dómurinn hins vegar á það með stefnda að stefnandi hafi með sviksamlegum hætti leynt upplýsingum, sem hafi verið ákvörðunarástæða útgerðarinnar við gerð ráðningarsamningsins, geti stefnandi engar kröfur átt á hendur stefnda frekar en viðsemjanda sínum.

B.3. Lög nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga Í XIII. kafla laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, sbr. 82. og 83. gr. laganna sé fjallað um skyldu vátryggingartaka og vátryggðs til að veita upplýsingar um áhættu. Slysatryggingar falli í flokk persónutrygginga samkvæmt lögunum og í slíkum vátryggingum hafi upplýsingagjöf mikla þýðingu, enda séu upplýsingar um heilsufar og almennt líkamlegt ástand vátryggðs forsenda þess að vátryggingarfélag geti metið áhættu sína og tekið ákvörðun um útgáfu vátryggingar og ákvarðað iðgjald.

Í flestum tilvikum, t.a.m. við kaup einstaklinga á slysatryggingum, séu vátryggingartaki og vátryggður sami aðilinn. Í tilviki slysatryggingar sjómanna sé það hins vegar útgerðin sem sé vátryggingartakinn en sjómaður sem ráðinn er í skipsrúm hinn vátryggði. Þrátt fyrir þetta fyrirkomulag telur stefndi grunnreglur XIII. kafla að öllu leyti gilda þegar sjómaður undirriti ráðningarsamning sinn, enda væri óeðlileg niðurstaða að aðili gæti með ósannindum stofnað til ráðningar við útgerð og þannig komið á vátryggingavernd, jafnvel óháð því hvort önnur réttindi samkvæmt sama löggerningi væru í gildi, t.d. réttur til launa samkvæmt 4. mgr. 36. grein sjómannalaga nr. 35/1985.

Sú skylda hafi hvílt á stefnanda að veita réttar upplýsingar um heilsufar sitt við ráðningu og vanræksla á þeirri skyldu hafi að sjálfsögðu áhrif á rétt stefnanda til bóta úr samningsbundinni atvinnuslysatryggingu, enda sé það almenn forsenda við áhættumat stefnda sem vátryggjanda að útgerðarmaður ráði ekki aðra í skipsrúm en þá sem hafi til þess heilsu. Stefnandi hafi ekki verið heill heilsu þegar hann hafi ráðið sig um borð í Gnúp GK-11, enda hafi komið á daginn að veikt hné hans hafi ekki þolað vinnuna. Rangar upplýsingar við samningsgerð leiði til missis bótaréttar sbr. Hrd. 259/2007.

Stefndi vísar til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, laga um vátryggingarsamninga nr. 30/3004, og skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá sé vísað til ákvæða siglingalaga nr. 34/1985 og sjómannalaga nr. 35/1985. Um málskostnaðarkröfu sé vísað til 130. gr. sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.

Niðurstaða

Stefnandi byggir á því að ekki sé um að ræða beint samningssamband á milli stefnanda og stefnda. Annars vegar gerir stefnandi ráðningarsamning við útgerðina Þorbjörn Fiskanes. Hins vegar sé um að ræða réttindi stefnanda til greiðslu bóta úr vátryggingu vegna líkamstjóns skv. 172. gr. siglingalaga, kjarasamningi SSÍ og almennum skilmálum slysatryggingar sjómanna. Á þessu er byggt í málinu. Hér er til þess að líta að grundvöllur þess að stefnandi geti átt rétt til greiðslu bóta frá stefnda er að ráðningarsamningur hafi verið gerður á milli stefnanda og útgerðarinnar. Ráðningarsamningur markar réttindi og skyldur stefnanda og hluti réttinda hans er sú tryggingavernd sem sjómenn hafa samkvæmt lögum og kjarasamningum. Því skiptir ekki máli þótt vátryggingaskilmálarnir hafi ekki verið kynntir stefnanda sérstaklega. Sjómannsstarfið er erfitt starf og sjómenn njóta ríkrar tryggingaverndar. Ákvæðið í ráðningarsamningnum um að sjómenn tilkynni útgerð ef þeir eru haldnir sjúkdómum, t.d. bakverkjum eða meiðslum, sem hafi í för með sér líkur á fyrirsjáanlegum forföllum á ráðningartímanum er eðlilegt og málefnalegt þegar litið er til þess hve fjarri heilbrigðisþjónustu starfsemi þeirra er og ekki er hægt að hafa varamannskap um borð ef eitthvað ber út af. Þá er það almenn forsenda við áhættumat hjá stefnda sem vátryggjanda að útgerð ráði ekki aðra til skips en þá sem heilir eru heilsu. Leiðir þetta af 82. og 83. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004.

Fyrir liggur í málinu að stefnandi réð sig í eina veiðiferð á Gnúp GK-11 hinn 6. mars 2009. Ritaði hann undir ráðningarsamning þar sem segir meðal annars: „Ég undirritaður skipverji lýsi því yfir eftir bestu vitund að vera ekki haldinn neinum þeim sjúkdómi, t.d. bakverkjum eða meiðslum, sem hafi í för með sér líkur á fyrirsjáanlegum forföllum á ráðningartímanum.“ Hinn 16. mars 2009 lenti stefnandi í slysi og samkvæmt dagbókarútdrætti skipstjórans varð slysið með þeim hætti að stefnandi var að setja fiskipönnu í frystitæki þegar hann rann til og hnykkur kom á vinstra hné hans sem bólgnaði við það. Sama lýsing atburðar er á tilkynningu til útgerðar og Tryggingastofnunar. Við aðalmeðferð málsins var lögð á það áhersla af hálfu stefnanda að þetta hefði verið skyndilegur, utanaðkomandi og ófyrirséður atburður og að líta eigi svo á að um nýtt slys hafi verið að ræða. Stefndi telur aftur á móti að stefnandi hafi verið veikur fyrir í hnénu og í slysinu hafi gömul meiðsl tekið sig upp.

Fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa orðið fyrir slysi um borð í Snorra Sturlusyni VE 028. Þetta hafi verið í nóvember 2007, en samkvæmt gögnum málsins mun stefnandi hafa orðið fyrir slysi í október sama ár. Í kjölfarið hafi hann farið í tvær aðgerðir hjá A-kk-þgf A-kk-þgf bæklunarlækni. Hann hafi verið búinn að ná sér og því sótt um skipsrúm á Gnúpi. Í vottorði A-kk-ef A-kk-ef frá 28. apríl 2009 segir að stefnandi hafi fyrst komið til hans 22. apríl 2008 og sagðist þá hafa meitt sig á vinstra hné úti á sjó í október 2007. Í kjölfarið hafi segulómun verið gerð á vinstra hné sem sýndi rifu í afturhorni ytri liðþófans. Vegna áframhaldandi óþæginda í hné hafi vinstra hnéð verið speglað 7. maí 2008. Þá hafi komið í ljós brjóskskemmdir á hnéskelinni og rifa í ytri liðþófanum ásamt brjóstskemmdum í ytri hluta hnéliðarins. Þá hafi liðþófinn verið fjarlægður að hluta til. Við eftirlit 19. maí 2008 hafi stefnandi verið á batavegi. Við eftirlit 19. júní 2008 var stefnandi með talsverða vöðvarýrnun kringum hnéð og var byrjaður í sjúkraþjálfun. Stefnandi fór í skoðun 16. október 2008 og tekur læknirinn fram að hann hafi verið lengi að jafna sig eftir aðgerðina í maí. Stefnandi hafi í tvígang fengið slink á hnéð, síðast í byrjun október 2008. Hinn 22. október 2008 voru teknar röntgenmyndir af vinstra hné stefnanda. Sást þá beinvala við neðri brún hnéskeljarinnar og var hún að hluta til gróin við hnéskelina. Aðrar bein- eða liðbreytingar greindust ekki. Þá sýndi segulómun af hné að kross- og hliðarbönd væru heil. Ekki hafi verið örugg merki um rifu í liðþófum. Þá var minni háttar vökvaaukning í hnjáliðum og breytingar í liðbrjóski hnéskeljar gætu verið litlar brjóskskemmdir. Stefnandi kom aftur til læknisins hinn 26. mars 2009, þ.e. eftir slysið í Gnúpi, og var hann þá ekki með neina bólgu í hnénu. Hann var aumur yfir innri liðþófum og kringum hnéskelina. Í niðurlagi vottorðsins segir svo: „Þannig áverki á vinstra hné við slysið í október 2007. Röntgen og speglun sýndi rifu í ytri liðþófa og skemmd í brjóski hnéskeljarinnar. Þetta gæti vel hafa komið við slysið í október 2007. Sjúklingur hefur síðan tvisvar sinnum fengið lítilsháttar áverka á hnéð án varalegra afleiðinga.“ Þetta vottorð var sent J-kk-þgf H-kk-þgf hrl. Núverandi lögmaður aflaði einnig vottorðs hjá sama lækni og er það dags. 11. júlí 2012. Er það nokkurn veginn samhljóða en við niðurstöðu læknisins hefur hann bætt eftirfarandi: „Síðasta segulómun 16. 04. 2009 sýndi merki um tognun á innra hliðarliðbandinu og skemmdir á liðbrjóski hnéskeljar eins og hann hafði þegar við speglunina 7. 5.2008. Sjúklingurinn hafði enn óþægindi frá hnéskel við síðustu skoðun 28.6.2012.“

Í sjúkraskrá stefnanda á heilsugæslunni segir hinn 18. mars 2009 að stefnandi hafi lent í slysi fyrir 15 mánuðum og muni hnéskelin hafa brotnað. Í framhaldi af því hafi hann átt í vandræðum með hnéð og fyrir ári hafi hann farið í speglun þar sem fjarlægðar voru beinflísar, hluti af liðþófa og eitthvað gert við liðbönd að því er hann segir. Síðan hafi hann verið nokkuð góður en bæklunarlæknir (A-kk-nf A-kk-nf) hafi talið ólíklegt að hann kæmist á sjóinn aftur. Í sömu sjúkraskrá kemur fram að stefnandi hafi hinn 8. ágúst 2008 fengið fjarvistarvottorð frá vinnu án þess að fyrir liggi hversu lengi það hafi verið.

Eins og að framan er rakið sýna framlögð vottorð ótvírætt að stefnandi fór í tvær aðgerðir á vinstra hné á árinu 2008 og var frá vinnu en hann hafi átt í vandræðum með hnéð. Þá kemur fram í læknisvottorði að hann hafi í tvígang fengið slink á hnéð ásamt meðfylgjandi sársauka. Alþekkt er að betri er heill hlutur en skorinn. Í ljósi þess hve vinstra hné stefnanda var vangæft er ekki hægt að fallast á að slysið 16. mars 2009 sé skyndilegur, utanaðkomandi og ófyrirséður atburður, heldur verður að líta svo á að gömul meiðsl stefnanda hafi tekið sig upp er honum skrikaði fótur hinn 16. mars 2009 og hnykkur kom á hnéð. Þegar á gögn málsins er litið verður að telja að stefnandi hafi verið það veikur fyrir í vinstra hné að honum hafi borið að eigin frumkvæði að láta útgerðina vita um fyrri meiðsli sín er hann skrifaði undir ráðningarsamninginn. Með því að stefnandi leyndi upplýsingum um heilsufar sitt er hann var ráðinn í skipsrúm hefur hann fyrirgert rétti sínum til bóta vegna slyssins hinn 16. mars 2009. Því er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóðir þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, E-kk-ef D-kk-ef E-kk-ef hdl. sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 kr. Er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts.

S-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

DÓMSORÐ

Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, U-kvk-nf Þ-kk-ef E-kk-ef.

Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, E-kk-ef D-kk-ef E-kk-ef hdl., 450.000 krónur.

S-kvk-nf G-kvk-nf