E-2374/2011

Mál þetta, sem dómtekið var 18. apríl sl. var þingfest 31. maí 2011.

Stefnandi er E-kvk-nf G-kvk-nf, Lækjargötu 9, Hafnarfirði.

Stefndi er Stafir lífeyrissjóður, Stórhöfða 31, Reykjavík.

Dómkröfur

Dómkröfur stefnanda eru þær að felld verði úr gildi með dómi veðsetning sú sem stefnandi veitti í fasteign sinni að Lækjargötu 9, Hafnarfirði, fastanúmer 207-7619, á 2. veðrétti með undirritun á skuldabréf nr. 911426, útgefnu af E-kk-þgf A-kk-þgf hjá Stöfum lífeyrissjóði 3. mars 2008.

Þá er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins.

Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi.

Málavextir

Málavextir eru þeir að með lánsumsókn, dags. 14. febrúar 2008, sótti E-kk-nf A-kk-nf um 17.000.000 króna lán hjá stefnda, Stöfum lífeyrissjóði. Stefndi samþykkti að veita honum lánið og hinn 3. mars 2008 undirritaði E-kk-nf veðskuldabréf vegna lánveitingarinnar. Til tryggingar greiðslu skuldarinnar var eignin Lækjargata 9, fastanúmer 207-7619, Hafnarfirði sett að veði með 1. veðrétti. Stefnandi undirritaði veðskuldabréfið sem þinglýstur eigandi eignarinnar.

Í tengslum við veðsetninguna undirritaði stefnandi og eiginmaður hennar, sem maki veðeiganda, yfirlýsingu til stefnda. Í yfirlýsingunni kemur fram að stefnandi veiti heimild sína til þess að veðsetja eign sína fyrir láni E-kk-ef.

Lánið sem veitt var fór í vanskil. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 2. maí 2011, var þess farið á leit við stefnda að hann felldi lánsveðið úr gildi innan 10 daga frá dagsetningu bréfsins. Í bréfinu er því haldið fram að stefndi hafi vanrækt verulega skyldur sínar sem ábyrgur lánveitandi við kynningu á skuldastöðu lántakanda. Þegar lánið var veitt hafi skuldastaða lántaka verið með þeim hætti að útilokað hefði verið fyrir hann að standa skil á afborgunum lánsins. Stefnandi sem er eldri kona, sem hafi ekki sérþekkingu eða menntun á sviði fjármála eða lánveitinga, hafi ekki haft möguleika á að komast að erfiðri stöðu lántakans. Hefði henni verið skuldastaða hans ljós hefði hún ekki gengist við þeirri áhættu sem fylgdi því að veita lánsveð til tryggingar láninu. Væri því ekki unnt að byggja á lánsveðinu enda stæðist það ekki ákvæði 36. gr. samningalaga nr. 7/1936.

Stefndi féllst ekki á þessa beiðni stefnanda og hefur stefnandi nú höfðað mál þetta til ógildingar á umræddri veðsetningu.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að með framangreindu ákvæði hafi stefndi vanrækt svo verulega þær skyldur sem hvíla á sjóðnum sem lánveitanda að ekki sé unnt að byggja á hinu umrædda veðleyfi. Á þeim tímapunkti sem lánið var veitt hafi lántaki, E-kk-nf, verið á 26. aldursári, hafði nánast engar reglulegar mánaðartekjur en hafði engu að síður áður fjármangað með lántökum kaup á tveimur bifreiðum og tveimur fasteignum. Samkvæmt skattframtali E-kk-ef fyrir tekjuárið 2008 hafi skuldir hans alls verið orðnar 145.311.770 krónur. Raunar megi ótrúlegt teljast að svo ungum manni hafi tekist að stofna til svo umfangsmikilla skulda, ekki síst þegar horft sé til þess að hann hafði lágar tekjur og var ungur að árum. Í töflunni hér að neðan, sem sé unnin upp úr skattframtölum E-kk-ef fyrir tekjuárin 2006-2008 megi sjá hvernig tekjur, eignir og skuldir hans hafi þróast á þessu tímabili.

Ljóst sé að skuldir E-kk-ef hafi aukist verulega milli ára 2007 og 2008. Mestu skipti þar að hann hafi tekið tvö lán hjá Byr sparisjóði 26. nóvember 2007 að fjárhæð 13.000.000 króna og 8.000.000 króna. Hinn 3. janúar 2008 hafi hann tekið lán hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum, sem hafi staðið í 16.838.447 krónum samkvæmt skattframtali fyrir árið 2008. Hinn 4. janúar 2008 hafi hann tekið lán hjá sama banka sem staðið hafi í 42.981.028 krónum samkvæmt skattframtali. Þriðja lánið hjá sama bankanum sé skráð á skattframtali undir „Aðrar skuldir“ en þar sé lán frá Frjálsa fjárfestingarbankanum sem þá hafi staðið í 20.301.948 krónum. Af öðrum skuldum undir þeim lið sé bílalán við Avant, sem standi samkvæmt skattframtali 2008 í 8.065.855 krónum vegna bifreiðarinnar ZO S44 sem E-kk-nf hafði flutt inn þetta ár, en samkvæmt ökutækjaskrá sé kaupdagur skráður 14. janúar 2008. Lán við Íslandsbanka hafi staðið í 2.793.352 krónum og loks skuld við stefnda, Stafi lífeyrissjóð, sem hafi staðið í 3.966.954 krónum.

Af ofangreindu sé ljóst að á nokkurra mánaða tímabili, þ.e. frá nóvember 2007 fram til mars 2008, hafði E-kk-nf tekið tvö lán hjá Byr, þrjú lán hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum og loks bílalán hjá Avant.

Það megi því heita ótrúlegt að í mars 2008 hafi E-kk-nf getað gengið inn og fengið lán hjá stefnda að fjárhæð 17.000.000 króna. Ljóst sé að einföld skoðun á fjármálum hans, ekki síst í ljósi þeirra aðstæðna sem voru uppi í efnahagslífinu á þeim tíma, hefði sýnt svart á hvítu að slík lánveiting gæti aldrei gengið upp. Stefnda, sem stundaði lánastarfsemi í atvinnuskyni, hafi hlotið að vera ljós þessi þróun. Augljóst sé að staða lántaka í marsbyrjun 2008 hafi verið gríðarlega viðkvæm. Hann hafi ekki haft fastar tekjur, hefði tekið gríðarlegar upphæðir að láni vikurnar og mánuðina á undan og að miklu leyti fjármagnað sig með gengistryggðum lánum. Afar erfitt sé að átta sig á því hvernig lántaki hafi átt að geta staðið í skilum með allar sínar skuldbindingar, nema þá helst að sú gríðarlega velta sem hafði verið á fasteignamarkaði árin 2006 og framan af ári 2007 héldi áfram, gengi krónunnar héldist stöðugt og verkefni í byggingar- og verktakaiðnaði myndu aukast á ný. Ekkert hafi bent til að svo myndi fara, heldur að ástandið færi hratt versnandi, eins og komið hafi á daginn.

Í þeirri yfirlýsingu, sem stefnanda hafi verið gert að undirrita á heimili sínu, hafi komið fram viðurkenning af hálfu sjóðsins á því að hann hefði ekki og myndi ekki kanna fjárhagsstöðu lántaka með neinum hætti. Í því felist að lífeyrissjóðurinn hafi í reynd ekkert gert til að meta þá áhættu sem fólst í að lána E-kk-þgf, heldur hafi fært þá áhættu alfarið yfir á stefnanda.

Í ársskýrslu sjóðsins fyrir árið 2008 segi í kafla um lán til sjóðsfélaga, bls. 18:

Stjórn sjóðsins lítur á sjóðfélagalán sem eina af öruggustu og hagstæðustu fjárfestingum sjóðsins og hefur því lagt áherslu á greiðan aðgang sjóðfélaga að þeim. Margir sjóðfélagar hafa nýtt sér að taka lán hjá sjóðnum enda lokaðist algerlega fyrir lán frá lánastofnunum öðrum en íbúðarlánasjóði seinni hluta ársins.

Í hinum tilvitnuðu orðum skýrslunnar felist að í reynd hafi verið auðveldara að fá lán hjá lífeyrissjóðnum en öðrum banka- og lánastofnunum á þessum tíma, sem skýrist af því að hjá öðrum banka- og lánastofnunum hafi verið unnið greiðslumat á skuldara og niðurstaða þess hafi ráðið því hvort viðkomandi fékk lán. Slíkt hafi ekki verið stundað hjá stefnda, heldur hafi verið látið nægja að skuldarinn gæti útvegað lánsveð.

Á þeim tíma sem til ábyrgðarinnar var stofnað hafi verið í gildi samkomulag um notkun ábyrgða, sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samtök íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra f.h. stjórnvalda gerðu með sér og tók gildi árið 2001. Í samkomulaginu sé kveðið á um ýmsar skyldur lánveitanda í tengslum við notkun sjálfskuldaábyrgða og veðleyfa til tryggingar á skuldbindingum einstaklinga. Þar sé kveðið á um að lánveitendur skuli vinna greiðslumat á skuldara og að kynna skuli greiðslumat fyrir ábyrgðarmanni ásamt því að kynna ábyrgðarmanni með reglulegu millibili upplýsingar um stöðu skuldbindingar.

Þótt stefndi hafi ekki verið aðili að þessu samkomulagi megi ljóst vera að þessar verklagsreglur voru orðnar vel þekktar og sköpuðu ákveðnar hefðir varðandi vinnubrögð og vinnulag fjármálastofnana við gerð ábyrgðayfirlýsinga. Tilgangurinn með samkomulaginu á sínum tíma hafi verið að breyta þeim vinnubrögðum sem höfðu tíðkast lengi hér á landi þar sem ábyrgðarmenn skrifuðu upp á fyrir lántaka án þess að lánveitandi hefði neinar skyldur til að upplýsa ábyrgðarmanninn eða veita honum tækifæri til þess að kanna þær upplýsingar og forsendur sem lágu til grundvallar lánveitingunni.

Ljóst sé að engar af þeim reglum sem samkomulagið kveði á um hafi verið hafðar í heiðri við gerð sjálfskuldarábyrgðarinnar í tilfelli stefnanda. Stefnandi hafi undirritað yfirlýsinguna á heimili sínu að beiðni skuldara og í viðurvist hans, en ekki á skrifstofum sjóðsins. Aðstæður stefnanda hafi átt að gefa stefnda sérstakt tilefni til þess að upplýsa og kynna þær forsendur sem til grundvallar lágu. Ábyrgðarmaður var eldri kona um sjötugt og hafi hvorki haft þekkingu né reynslu af fjármálum eða lánamálum. Lántakinn var ungur að árum, í mjög þröngri stöðu fjárhagslega og lítið sem benti til þess að hann gæti staðið í skilum, auk þess sem hann var með fleiri lán áhvílandi. Aðstæður í efnahagslífinu á þessum tíma hafi verið erfiðar og fóru sífellt versnandi. Ekkert hafi bent til þess að stefnandi gæti hafa kynnt sér þessa stöðu sjálf. Allt hafi þetta verið atriði sem gáfu sjóðnum tilefni til þess að upplýsa stefnanda með rækilegum hætti um þá áhættu sem hún var að gangast undir. Það hafi sjóðurinn hins vegar ekki gert heldur látið nægja að útbúa einhliða yfirlýsingu, samda af sjóðnum sjálfum, sem stefnanda hafi verið gert að skrifa undir og lýsa því þar yfir að hún hefði kynnt sér fjárhagsstöðu lántakandans. Sú yfirlýsing hafi ekki verið rétt og óljóst hvernig sú könnun hafi átti að fara fram af hálfu stefnanda. Stefndi hafi hins vegar verið í mun betri stöðu til að óska eftir upplýsingum um fjárhagsstöðu E-kk-ef sem máli skiptu í sambandi við mat á greiðslugetu hans. Af öllu framansögðu sé ljóst að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að halda umdeildri veðsetningu til streitu.

Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. laganna. Einnig sé bent á ákvæði laga nr. 32/2009, um ábyrgðarmenn. Þá sé bent á ákvæði laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, varðandi starfsemi lífeyrissjóða. Krafa um málskostnað byggist almennt á ákvæðum 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, Krafa um að tekið verði tillit til virðisaukaskatts á málsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Málshöfðun sé beint gegn stjórnarformanni sem fyrirsvarsmanni sjóðsins í samræmi við ákvæði 4. mgr. 17. gr. einkamálalaganna.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að rétt hafi verið staðið að lánveitingu til sjóðfélagans E-kk-ef A-x-x og að hann hafi ekki á nokkurn hátt vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi gagnvart stefnanda.

Samkvæmt lánareglum, sem hafi verið við lýði hjá stefnda frá því árið 2007, eigi allir sjóðfélagar rétt til töku svokallaðs sjóðfélagsláns. Lánveiting sé þó háð nánar tilgreindum skilyrðum, sbr. 1. gr. reglnanna. Einungis sé lánað gegn veði í íbúðarhúsnæði og þurfi tilheyrandi gögn, s.s. veðbandayfirlit, fasteignamat og verðmat frá fasteignasala að fylgja með lánsumsókn. Tvenns konar áskilnaður sé gerður í reglunum. Annars vegar áskilji stefndi sér rétt til að hafna lánsumsókn sé viðkomandi umsækjandi á vanskilaskrá og hins vegar áskilur hann sér rétt til að krefjast greiðslumats af umsækjanda.

E-kk-nf A-kk-nf hafi byrjað að greiða iðgjöld til stefnda árið 2003. Með lánsumsókn, dags. 14. febrúar 2008, hafi hann farið þess á leit við stefnda að hann fengi lán að fjárhæð 17.000.000 króna. Til tryggingar skilvísum greiðslum lánsins hafi E-kk-nf boðið að veði fasteign stefnanda að Lækjargötu 9, Hafnarfirði.

Líkt og ávallt þegar lánsumsækjandi setji að veði fasteign sem er ekki í hans eigu hafi stefndi krafist þess að þinglýstur eigandi, í þessu tilviki stefnandi, undirritaði yfirlýsingu þar sem fram komi að hún sé meðvituð um lántöku E-kk-ef og að hún hafi samþykkt að setja fasteign sína að veði til tryggingar greiðslu lánsins. Jafnframt hafi stefnandi lýst því yfir með undirritun sinni á yfirlýsinguna að hún hefði kannað fjárhagsstöðu E-kk-ef og kynnt sér hæfi hans til að endurgreiða lánið. Loks hafi stefnandi lýst því yfir að hún hefði kynnt sér greiðslubyrði lánsins og að henni væri fullkunnugt um að stefndi hefði ekki og myndi ekki kanna fjárhagsstöðu skuldara og hefði ekki lagt neinn dóm á fjárhagslega getu hans til að endurgreiða lánið. Að fenginni yfirlýsingu stefnanda, sem vel að merkja sé undirrituð af eiginmanni hennar og tveimur vottum, hafi stefndi samþykkt að veita E-kk-þgf umrætt lán. Þrátt fyrir að yfirlýsingin hafi vegið þungt varðandi ákvörðun um veitingu lánsins þá hafi fleira komið til. Uppfletting í vanskilaskrá hafi leitt í ljós að engar innheimtuaðgerðir væru hafnar á hendur E-kk-þgf né að slíkar aðgerðir væru yfirvofandi. Þá hafi starfsmaður stefnda hringt í stefnanda gagngert í þeim tilgangi að ganga úr skugga um að hún hefði veitt upplýst samþykki fyrir veðsetningu fasteignar sinnar. Í símtalinu hafi stefnandi staðfest að hafa veitt samþykki sitt fyrir veðsetningunni. Eftir að sú afstaða lá fyrir hafi öll þau skilyrði sem stefndi setur fyrir lántöku verið uppfyllt. Stefndi hafi því samþykkt lánveitingu samkvæmt umsókn E-kk-ef.

Stefnandi byggi á því að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar í aðdraganda lánveitingar, m.a. með því að hafa ekki látið framkvæmda greiðslumat á E-kk-þf. Vísi stefnandi í því sambandi til samkomulags um notkun ábyrgða sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samtök íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra f.h. stjórnvalda gerðu með sér og tók gildi árið 2001, en þar sé auk annars kveðið á um að lánveitendur skuli vinna greiðslumat á skuldara og að kynna skuli greiðslumat fyrir ábyrgðarmanni ásamt því að kynna ábyrgðarmanni með reglulegu millibili upplýsingar um stöðu skuldbindingar. Bendi stefnandi réttilega á að stefndi hafi ekki verið aðili að þessu samkomulagi. Honum hafi hins vegar borið að fara eftir þeim línum sem lagðar hafi verið í samkomulaginu og upplýsa stefnanda um slæma fjárhagsstöðu E-kk-ef. Það hafi stefndi ekki gert og þar með hafi hann vanrækt skyldur sínar.

Stefndi hafnar þessum málatilbúnaði stefnanda sem fjarstæðukenndum. Stefndi telur að fagmannlega hafi verið staðið að afgreiðslu á umsókn E-kk-ef og ákvörðun um lánveitingu og að hagsmuna allra hlutaðeigandi, þ. á m. stefnanda, hafi verið gætt í hvívetna. Aðalatriðið sé að stefndi sé hvorki bundinn af lögum né stjórnvaldsfyrirmælum um að greiðslumeta lánsumsækjendur í kjölfar umsóknar um lán. Með öðrum orðum, stefnda sé í sjálfsvald sett hvort hann lætur greiðslumeta umsækjanda eður ei. Stefndi leggi ríka áherslu á að sem ábyrgur aðili, og ekki síður með hliðsjón af þeirri umræðu sem hafi verið í þjóðfélaginu undanfarin misseri varðandi ábyrgðarmenn, stöðu þeirra og úrræðaleysi gagnvart innheimtuaðgerðum, hafi hann kappkostað, með setningu strangs regluverks, að veðeigendur tækju ekki ákvörðun um veðsetningu nema að vel ígrunduðu máli.

Þau atriði sem stefndi leggi áherslu á í þessu sambandi komi skýrt fram í efni þeirrar yfirlýsingar sem veðeigendum sé gert að fylla út í aðdraganda veðsetningar. Í yfirlýsingunni sé veðeigandi upplýstur um þá þætti sem hafa beri í huga í tengslum við veitingu veðs. Þannig lýsi veðeigandi því yfir að hafa kannað fjárhagsstöðu lántakanda og hæfi hans til að endurgreiða lánið. Þá sé hann einnig upplýstur um að stefndi hafi og muni ekki kanna fjárhagsstöðu lántakanda og hafi ekki lagt neinn dóm á fjárhagslega getu hans til að endurgreiða lánið. Stefndi byggi á því að þær ráðleggingar sem fram komi í yfirlýsingunni séu þess eðlis að þær beinlínis kalli á viðbrögð og aðgerðir af hálfu veðeiganda hafi hann á annað borð slæma tilfinningu fyrir því að veita veð. Nánar sé á því byggt að þær upplýsingar sem fram komi í yfirlýsingunni hafi verið nægjanlegar fyrir stefnanda til að leggja sjálfstætt mat á þá áhættu sem hún var að gangast undir með veðsetningunni. Með öllu sé ósanngjarnt að leggja ríka rannsóknarskyldu á stefnda við þessar aðstæður. Staðreyndin sé að við afgreiðslu lánsumsóknar E-kk-ef hafi stefndi stuðst við áreiðanlega upplýsingaveitu, þ.e. vanskilaskrá. Upplýsingar þaðan hafi ekki gefið tilefni til að efast um greiðslugetu E-kk-ef. Þá megi ekki gleyma því mikilvæga atriði að stefndi hafi sett sig sérstaklega í samband við stefnanda þegar fyrir lá að hún hugðist veita veð í fasteign sinni. Aðspurð hvort hún gerði sér grein fyrir þeim skuldbindingum sem hún hefði tekist á herðar og þeirri áhættu sem veðsetningunni fylgdi, hafi stefnandi svarað að hún gerði sér fyllilega grein þeim. Þá hafi hún enn fremur staðfest undirskrift sína á veðskuldabréfinu. Stefnandi hafi því tekið upplýsta ákvörðun um að veita barnabarni sínu veð í fasteign sinni. Að mati stefnda stoði stefnanda ekki að bera fyrir sig þekkingar- eða reynsluleysi í fjármálum eða lánamálum. Líkt og gögn málsins beri með sér hafi stefnandi ekki ein veitt heimild sína til veðsetningarinnar heldur einnig eiginmaður hennar. Verði að leggja til grundvallar, þar til annað reynist réttara, að um sameiginlega ákvörðun stefnanda og eiginmanns hennar hafi verið að ræða í umrætt sinn. Hafi stefndi á einhverju augnabliki haft efasemdir um vilja stefnanda til að takast á herðar skuldbindingar samkvæmt veðskuldabréfi hafi þeirri óvissu verið eytt eftir umrætt símtal, enda hafi vilji stefnanda til veðsetningarinnar verið skýr og eindreginn.

Stefndi leggi áherslu á að eitt af meginmarkmiðum hans sé að sjóðfélagar eigi greiðan aðgang að lánsfé. Í kjölfar efnahagskreppunnar, sem skall á hér á landi í október 2008, hafi fjölmargir sjóðfélagar nýtt sér að taka lán hjá stefnda enda hafi lokast algerlega fyrir lántöku hjá bankastofnunum og raunar öðrum lánastofnunum öðrum en íbúðalánasjóði. Þrátt fyrir að heimild sjóðfélaga til lántöku sé tiltölulega rúm þá sé það svo að umsækjendur þurfi að uppfylla ákveðin skilyrði. Að auki áskilji stefndi sér rétt til að hafna lánsumsókn í nánar tilgreindum tilfellum. Í tilviki E-kk-ef hafi, líkt og endranær, verið farið gaumgæfilega yfir það hvort lánsumsókn uppfyllti öll þau skilyrði sem stefndi setur fyrir lánveitingu. Umsóknin hafi uppfyllt öll skilyrði og því engar forsendur til að hafna því að veita E-kk-þgf lánið.

Stefnandi kveði málatilbúnað sinn grundvallast, m.a. á ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Beiting ógildingarreglu sem fram komi í 36. gr. sé háð því að ákveðnum skilyrðum sé fullnægt. Þannig segi í 2. mgr. greinarinnar að við mat á því hvort víkja skuli samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Í stefnu komi fram að stefnandi byggi mál sitt á því að stefndi hafi vanrækt svo verulega þær skyldur sem á honum hvíli sem lánveitanda að ekki sé unnt að byggja á veðleyfinu. Stefndi telur útilokað að beiting ógildingarreglu í ákvæði 36. gr. samningalaga komi til álita í málinu. Gera verði þá kröfu til stefnanda að hann sýni fram á að þau efnisskilyrði sem tilgreind eru í 2. mgr. greinarinnar séu uppfyllt, eitt eða fleiri. Slíkt hafi hann ekki gert heldur látið nægja almenna skírskotun í ákvæðið. Að því leyti sé málsgrundvöllur stefnanda óskýr.

Hvað sem líði óskýrum málatilbúnaði telur stefndi ekkert fram komið í málinu sem réttlæti beitingu ógildingarreglu 36. gr. samningalaganna vegna lánveitingar sjóðsins til E-kk-ef A-kk-ef.

Stefndi byggi á því að í tilviki E-kk-ef A-kk-ef hafi þau skilyrði sem sjóðurinn setur fyrir lánveitingu verið uppfyllt. Niðurstaða könnunar sem stefndi framkvæmdi af þessu tilefni á fjárhagslegri stöðu E-kk-ef hafi ekki bent til þess að hann gæti ekki staðið í skilum. Þvert á móti hafi nafn hans hvergi komið fram við uppflettingu í vanskilaskrá. Samkvæmt þeim opinberu upplýsingum sem lágu frammi hafi E-kk-nf ekki verið í greiðsluerfiðleikum á þeim tíma er hann sótti um lán hjá stefnda. Þegar af þeirri ástæðu hafi stefndi mátt ganga út frá því er hann afgreiddi lánsumsókn E-kk-ef að hann væri borgunarmaður fyrir afborgunum lánsins. Nánar sé á því byggt að rétt hafi verið staðið að afgreiðslu á lánsumsókn E-kk-ef A-kk-ef og að stefndi hafi á engan hátt vanrækt skyldur sínar í því sambandi. Beri því að sýkna hann af öllum dómkröfum stefnanda.

Um helstu lagarök vísar stefndi til ákvæða laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Um málskostnaðarkröfu vísast til 129.-130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Í 1. gr. lánareglna Stafa lífeyrissjóðs, sem fjallar um lánsréttindi, kemur fram að allir sjóðfélagar hafi rétt til lántöku. Skilyrði lánveitingar til sjóðfélaga sem er fyrir með lán hjá sjóðnum er að lánið sé í skilum. Þeir sjóðfélagar sem sjálfir standa skil á iðgjaldi sínu til Stafa lífeyrissjóðs verða að vera í skilum með iðgjöld til sjóðsins við afgreiðslu lánsumsóknar. Þá áskilur sjóðurinn sér rétt til að hafna lánsumsókn sé viðkomandi umsækjandi á vanskilaskrá.

K-kvk-nf E-kvk-nf, fyrrverandi starfsmaður stefnda, bar fyrir dómi að hún hefði starfað við móttöku lánsumsókna. Hún lýsti ferli lánsumsóknar á þann veg að þegar sótt er um lán fái viðkomandi gögn til undirritunar. Reiknað sé út veðhæfi eignar og kannað hvort umsækjandi sé á vanskilaskrá. Jafnframt sé fylltur út sérstakur gátlisti yfir þau atriði sem könnuð eru. Kvaðst hún hafa komið að lánveitingu til E-kk-ef A-kk-ef. Hann hefði ekki verið á vanskilaskrá og hefði staðið í skilum með eldra lán sem hann hefði verið með hjá sjóðnum. Hún lýsti því að hringt hefði verið í eiganda lánsveðsins til þess að fá staðfestingu hans á undirskrift og fá staðfestingu á því að undirskrift væri ekki fölsuð.

Stefnandi bar fyrir dómi að henni hefði ekki verið kunnugt um fjárhagsstöðu E-kk-ef A-kk-ef. Hún hefði vitað að hann vantaði veð í tengslum við lántöku sem átti að vara í stuttan tíma. E-kk-nf hafi komið til hennar með skjöl til undirritunar og hafi henni fundist hún þurfa að skrifa undir þau. Hún kvaðst einskis hafa spurt og kvaðst ekki viss um að hún hefði lesið skjalið áður en hún undirritaði það.

E-kk-nf M-kk-nf A-kk-nf, eiginmaður stefnanda, bar fyrir dómi að hann hefði litið svo á að fyrst stefndi gæti veitt þetta lán hlyti það að vera í lagi. Hann kvaðst sennilega ekki hafa lesið skjölin sem hann undirritaði. Staðfesti E-kk-nf að hann hefði fengið símtal frá stefnda þar sem hann hefði verið spurður hvort þau hefðu undirritað skjölin og hann hafi staðfest það.

Stefnandi byggir á því að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar sem lánveitandi með því að kanna ekki nánar fjárhagsstöðu lántakans. Telur stefnandi að hefði það verið gert hefði það leitt í ljós að lánveitingin gengi ekki upp. Vísar stefnandi í því sambandi til samkomulags um notkun ábyrgða sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samtök íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra f.h. stjórnvalda voru aðilar að.

Stefnandi væri eldri kona sem hefði enga þekkingu né reynslu á fjármálum eða lánamálum. Lántakinn ungur að árum, í þröngri stöðu fjárhagslega og lítið sem benti til að hann gæti staðið í skilum.

Eins og áður greinir eiga allir sem greiða í Stafi lífeyrissjóð rétt til lántöku hjá sjóðnum. Samkvæmt því sem fram hefur komið uppfyllti E-kk-nf A-kk-nf skilyrði þau sem greind eru í 1. gr. lánareglna sjóðsins. Hann hafði greitt iðgjöld til sjóðsins, hann var ekki á vanskilaskrá og hafði staðið í skilum með annað lán sem hann hafði tekið hjá lífeyrissjóðnum. Þá bauð hann fram veð í fasteigninni Lækjargötu 9, Hafnarfirði til tryggingar greiðslu lánsins. Eigandi veðsins er stefnandi málsins.

Fyrir liggur að greiðslumat fór ekki fram í tengslum við lánveitinguna. S-kvk-nf G. S-kvk-nf, sjóðstjóri stefnda, bar fyrir dómi að greiðslumat færi mjög sjaldan fram enda lánin tryggð með veði í fasteign. Sjóðurinn liti svo á, og komi það fram í öllum gögnum sem sjóðurinn láti frá sér, að það sé tryggingin sem lögð sé til grundvallar lánveitingu. Ef grunur sé ekki uppi um misferli eða eitthvað slíkt þá fái menn lánin. Mikið sé lagt upp úr að mismuna ekki sjóðfélögum og hafa sömu reglur fyrir alla.

Stefndi er ekki aðili að samkomulagi því um notkun ábyrgða sem áður getur og hefur ekki skuldbundið sig til þess að hlíta þeim reglum. Lög um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 höfðu ekki tekið gildi þegar til umdeildrar lánveitingar var stofnað. Ekki hefur verið sýnt fram á annað en að reglum lífeyrissjóðsins hafi verið fylgt varðandi lánveitingu til E-kk-ef A-kk-ef.

Stefnandi undirritaði veðskuldabréf, sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar að Lækjargötu 9, Hafnarfirði og samþykkti með undirritun sinni að fasteignin yrði sett að veði fyrir láni E-kk-ef. Stefnandi undirritaði einnig yfirlýsingu til stefnda þar sem fram kemur að hún veiti heimild til þess að veðsetja eign sína. Í yfirlýsingunni segir að ljóst sé að Stafir lífeyrissjóðir kunni að óska eftir sölu eignarinnar verði ekki staðið í skilum með lánið. Þá segir:

Ég hef kannað fjárhagsstöðu lántakanda og kynnt mér hæfi hans til að endurgreiða lánið. Ég hef einnig kynnt mér greiðslubyrði lánsins samkvæmt meðfylgjandi yfirliti. Mér er einnig fullkunnugt um að lífeyrissjóðurinn hefur ekki og mun ekki kanna fjárhagsstöðu skuldarans og hefur ekki lagt neinn dóm á fjárhagslega getu hans til að endurgreiða lánið.

Með undirritun sinni á yfirlýsinguna samþykkti stefnandi efni hennar. Ekkert hefur komið fram um að stefnandi hefði ekki átt að skilja þýðingu yfirlýsingarinnar.

Getur það ekki leyst hana undan ábyrgð að hafa ekki aflað sér upplýsinga hjá lántakandanum um fjárhagslega stöðu hans. Þá leysir það stefnanda ekki undan ábyrgð að hafa látið undir höfuð leggjast að kynna sér efni þeirra skjala sem hún undirritaði í tengslum við umrædda lánveitingu.

Samkvæmt framansögðu telst stefnandi bundin af framangreindum yfirlýsingum sínum og verður 36. gr. laga nr. 7/1936 ekki beitt um þær aðstæður sem uppi voru í þessu máli. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu.

Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

K-kvk-nf J-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Stafir lífeyrissjóður, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, E-kvk-ef G-kvk-ef.

Málskostnaður fellur niður.

K-kvk-nf J-kvk-nf