E-2427/2019

Mál þetta, sem dómtekið var 21. maí 2021, var höfðað 24. maí 2019 af Hópbifreiðum Kynnisferða ehf., Klettagörðum 12, Reykjavík, á hendur Isavia ohf., Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að í aðalkröfu er þess í fyrsta lagi krafist að ákvæði 4.3 í samningi stefnanda og stefnda „Keflavíkurflugvöllur –

Rekstrarleyfissamningur um aðstöðu hópbifreiða“, dags. 4. apríl 2018, verði breytt á þann veg að svokallað veltugjald verði lækkað úr 41,2% í 20,6%, en til vara að það lækki í 30%. Er þess jafnframt krafist að ákvæði 4.4 í samningnum um útreikning á lágmarksgreiðslu verði breytt með samsvarandi hætti, á þann veg að í stað þess að veltugjald sé 41,2% og lágmarksgreiðsla á fyrsta rekstrarári sé 175.100.000 krónur verði veltugjaldið 20,6% og lágmarksgreiðsla á fyrsta rekstrarári 87.550.000 krónur, til varaað veltugjald verði 30% og lágmarksgreiðsla á fyrsta rekstrarári 127.500.000 krónur, og að útreikningur lágmarksgreiðslu vegna síðari rekstrarára taki mið af þeim breytingum.

Í öðru lagi krefst stefnandi þess að ákvæði 5 í fyrrnefndum samningi verði breytt á þá leið að upphaf samningstíma verði 5. nóvember 2018 í stað 1. mars sama ár og gildi hann í fimm ár frá fyrrnefndu dagsetningunni. Í þriðja lagi krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum 330.098.047 krónur, en til vara 293.452.810 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi málsins til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandi þess að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda gagnvart stefnanda vegna þess tjóns er stefndi hafi valdið stefnanda frá 1. mars 2018 með ólögmætri mismunun í álagningu og innheimtu gjalda gagnvart stefnanda, sem nýtir aðstöðu á nærstæðum við Flugstöð Leifs Eiríkssonar á grundvelli framangreinds rekstrarleyfissamnings við stefnda, samanborið við hópferðafyrirtæki sem nýta fjarstæði við flugstöðina.

Til þrautavara krefst stefnandi þess að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda vegna þess tjóns er hann hafi valdið stefnanda með vanefndum á fyrrnefndum rekstrarleyfissamningi sem felast í breytingum sem gerðar hafa verið á gjaldtöku á fjarstæðum við Flugstöð Leifs Eiríkssonar frá þeirri gjaldskrá sem kynnt var 1. desember 2017 og taka átti gildi 1. mars 2018.

Í öllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og krefst málskostnaðar úr hendi hans að mati dómsins og með hliðsjón afmálskostnaðarreikningilögmanns síns.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Stefnandi er fyrirtæki sem býður meðal annars upp á áætlunarferðir með hópbifreiðum á milli Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar á Keflavíkurflugvelli og höfuðborgarsvæðisins. Stefndi er opinbert hlutafélag sem er að fullu í eigu ríkisins, sbr. lög nr. 153/2009 um samruna opinberu hlutafélaganna Flugstoða og Keflavíkurflugvallar. Hlutverk stefnda er meðal annars að annast rekstur og uppbyggingu Keflavíkurflugvallar, þar með talið að reka fyrrgreinda flugstöð. Þannig fer stefndi með yfirráð yfir bifreiðastæðum, sölubásum og annars konar aðstöðu og innviðum á flugvallarsvæðinu, sem nýtast þeim sem annast rekstur farþegaflutninga til og frá flugstöðinni á samkeppnismarkaði. Kveður stefnandi þar vera um að ræða ómissandi aðstöðu fyrir slíkan rekstur.

Í maí 2017 efndu Ríkiskaup, fyrir hönd stefnda, til útboðs fyrir aðstöðu hópferðabifreiða á svokölluðum nærstæðum við Flugstöð Leifs Eiríkssonar ásamt aðstöðu til miðasölu innanhúss. Alls bárust þrjú tilboð í nýtingu aðstöðunnar, frá stefnanda um 41,2% veltugjald, Hópbílum ehf. um 33,3% og Allrahanda GL ehf. um 26,5%. Samið var við tvö fyrstgreindu félögin um aðstöðuna. Þann 14. ágúst 2017 var stefnanda tilkynnt að tilboði hans væri tekið og að gerður yrði rekstrarleyfissamningur við hann í samræmi við tilboð og útboðsskilmála.

Í kjölfarið hófu aðilar viðræður um þann samning sem ágreiningur aðila málsins snýst um. Byggir stefnandi á því að forsenda samningsins og tilboðs hans hafi verið súað hæfileg gjaldtaka yrði tekin upp vegna afnota af svokölluðum fjarstæðum við flugstöðina. Stefndi kveður ekkert hafa legið fyrir við útboðið um tilhögun fyrirhugaðrar gjaldtöku vegna notkunar fjarstæða, sem þá hafði verið gjaldfrjáls, hvorki um það hvenær gjaldtaka hæfist né áform um fjárhæðir. Fellst stefndi ekki á að tilhögun gjaldtöku á fjarstæðum skuli hafa áhrif á rekstrarleyfissamning aðila um nýtingu á nærstæðum og um þetta snýst ágreiningur aðila í meginatriðum.

Þann 1. desember 2017 tilkynnti stefndi að frá og með 1. mars 2018 myndi félagið innheimta gjald vegna afnota af fjarstæðum við Flugstöð Leifs Eiríkssonar samkvæmt gjaldskrá sem þá tæki gildi. Gjaldskráin gerði ráð fyrir því að gjaldið yrði 7.900 krónur fyrir smærri hópferðabifreiðar með 19 eða færri sæti en 19.900 krónur fyrir stærri bifreiðar með 20 sæti og yfir. Í kjölfar þessa beindi hópferðafyrirtækið Allrahanda GL ehf. kvörtun til Samkeppniseftirlitsins vegna gjaldtökunnar og taldi hana of háa. Með bréfi, dags. 14. febrúar 2018, kynnti stefnandi stefnda þær athugasemdir sem hannhafði sent Samkeppniseftirlitinu sama dag í tilefni af kvörtun Allrahanda GL ehf., meðal annars um að stefnandi teldi forsendur útboðs vegna nærstæða brostnar yrði ekki tekið hæfilegt gjald vegna afnota af öðrum hópbifreiðastæðum. Í bréfinu til stefnda kom m. a. fram að ef gjöld annarra en rekstrarleyfishafa yrðu lækkuð eða felld niður liti stefnandi svo á að útboðinu og samningaviðræðum aðila væri sjálfhætt. Þann 26. febrúar 2018 tilkynnti stefndi um breytingar á fyrirhugaðri gjaldtöku vegna afnota af fjarstæðum við flugstöðina sem fólu í sér að nýjum gjaldflokki fyrir millistærð af hópferðabifreiðum var bætt við gjaldskrána. Þá yrði gjaldið lægra á sex mánaða aðlögunartímabili, þ. e. frá 1. mars til 31. ágúst 2018. Í kjölfarið luku stefnandi og stefndi samningsgerð á grundvelli tilboðs stefnanda við útboðið og undirrituðu aðilar 4. apríl 2018 þann rekstrarleyfissamning sem stefnandi krefst breytinga á í máli þessu, um aðstöðu stefnanda á nærstæðum við flugstöðina, sem gilda skyldi í fimm ár frá 1. mars 2018.

Í bráðabirgðaákvörðun Samkeppniseftirlitsins 17. júlí 2018 kom fram að gjald stefnda vegna afnota af fjarstæðum væri hærra en réttlætanlegt gæti talist og væri því um ósanngjarnt söluverð á aðstöðu að ræða í skilningi a- og b-liða 2. mgr. 11. gr. samkeppnislaga. Stefnda var þá gert að stöðva tímabundið þá gjaldtöku á fjarstæðum við flugstöðina sem hafði hafist 1. mars 2018 og tilkynnti stefndi samdægurs að gjaldtökunni yrði alfarið hætt á meðan bráðabirgðaákvörðunin væri í gildi. Með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 22. október 2018 var kröfum stefnda um ógildingu og breytingar á bráðabirgðaákvörðun Samkeppniseftirlitsins hafnað. Þann 2. nóvember 2018 tilkynnti stefndi um nýja gjaldskrá til bráðabirgða vegna afnota af fjarstæðum við flugstöðina sem taka átti gildi 5. nóvember 2018. Samkvæmt nýju gjaldskránni var gert ráð fyrir því að fyrir hópferðabifreið sem tæki allt að 19 farþega yrðu greiddar 3.200 krónur fyrir hvert skipti sem farþegar væru sóttir í flugstöðina. Fyrir hópferðabifreið sem tæki 20– 45 farþega yrðu greiddar 7.400 krónur og fyrir hópferðabifreið sem tæki 46 eða fleiri farþega 9.900 krónur.

Þann 6. nóvember 2018 sendi stefnandi stefnda bréf þar sem vísað var til framangreinds og óskað eftir því að staða rekstrarleyfishafa sem nýttu nærstæðin við flugstöðina yrði jöfnuð eða leiðrétt til samræmis við gjaldtöku fjarstæðanna. Var þess krafist að stefndi lækkaði gjald stefnanda með sama hætti og gert hefði verið fyrir bifreiðar sem tækju 46 farþega eða fleiri, eða um 50%. Jafnframt var þess krafist að slík gjaldtaka yrði afturvirk frá og með 1. mars 2018 og að stefndi endurgreiddi stefnanda þann mismun sem væri þar á. Stefndi hafnaði kröfum stefnanda með bréfi, dags. 9. nóvember 2018, og kveður stefnandi sér því nauðsynlegt að höfða mál þetta.

Við meðferð málsins fyrir dóminum var að kröfu stefnanda dómkvaddur matsmaður og var honum falið að meta líklegt tilboð um veltu gjald fyrir nærstæði þegar gjaldskrá fyrir fjarstæði væri sú sem kynnt var 2. nóvember 2018, ef gert væri ráð fyrir því að tilboð stefnanda um veltugjald fyrir nærstæði hefði tekið mið af þeirri gjaldskrá fyrir fjarstæði sem kynnt var 1. desember 2017. Í fyrsta lið aðalkröfu gerir stefnandi til vara kröfu um lækkun veltugjalds í 30% og á það hlutfall að endurspegla reiknaðan mismun á þessum gjaldskrám í matsgerð. Í skýrslu matsmanns fyrir dómi kom fram að vandinn væri sá að verið varað bjóða í annan hlut með sérstökum gæðum á nærstæðum, en ekki sé tekið tillit til þessa munar á aðstöðu í umbeðnum útreikningum á mismun á tveimur gjaldskrám fyrir fjarstæði.

Við aðalmeðferð málsins gaf B-kk-nf R-kk-nf, framkvæmdastjóri stefnanda, skýrslu. Þá komu fyrir dóm og báru vitni I-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf, starfsmaður stefnanda, H-kk-nf S-kk-nf, fyrrum framkvæmdastjóri Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar, V-kk-nf H. G-kk-nf, fyrrum starfsmaður stefnda, og J-kk-nf A-kk-nf K-kk-nf matsmaður.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggi dómkröfur sínar á 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, og taki mið afþeim atriðum sem fram komi í 2. mgr. 36. gr. laganna.

Í fyrsta lagi telji stefnandi að líta verði til aðstöðu stefnanda og stefnda við samningsgerðina og í aðdraganda hennar. Staðreynd málsins sé sú að þrátt fyrir að stefnandi sé rótgróið og stöndugt hópferðafyrirtæki hafi stefndi engu að síður verið í yfirburðastöðu gagnvart stefnanda með hliðsjón af stöðu hvors aðila um sig, hvötum þeirra til samningsgerðar sem og skilmálum útboðsins.

Stefndi sé opinbert hlutafélag að fullu í eigu íslenska ríkisins. Félaginu hafi verið komið á fót árið 2009 á grundvelli ákvörðunar samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra með heimild í lögum nr. 153/2009 um samruna opinberu hlutafélaganna Flugstoða og Keflavíkurflugvallar. Stefndi hafi tekið við öllum rekstri, eignum og skuldbindingum framangreindra félaga hinn 1. maí 2010. Hlutverk stefnda sé að annast rekstur og uppbyggingu Keflavíkurflugvallar, þ. m. t. Flugstöð Leifs Eiríkssonar, auk allra annarra flugvalla á Íslandi. Verði því að ætla að stefndi sé markaðsráðandi og njóti í raun einokunarstöðu í rekstri flugvalla sem þjónað geta millilandaflugi til og frá Íslandi. Aðeins sé um einn flugvöll að ræða sem sinnt geti þessu hlutverki, þ. e. Keflavíkurflugvöll. Hafi stefndi af þeirri sömu ástæðu yfir að ráða ómissandi aðstöðu í formi bílastæða, sölubása og annars konar innviða sem nauðsynlegir séu fyrir þjónustu hópferðafyrirtækja sem keppa á markaði fyrir farþegaflutninga milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins.

Gríðarlegur fjöldi ferðamanna fari um Flugstöð Leifs Eiríkssonar á ári hverju og noti stór hluti þeirra þjónustu hópferðabifreiða til þess að komast milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins. Hópferðafyrirtæki hafi því augljósa hagsmuni af því að hafa sérmerkt bílastæði beint fyrir utan flugstöðvarbygginguna, miðasöluaðstöðu, auglýsingar og merkingar inni í henni. Ætla verði að fleiri farþegar nýti þjónustu þeirra hópferðafyrirtækja sem hafi slíka aðstöðu en þeirra sem einungis bjóði upp á þjónustu frá fjarstæðum við flugstöðina.

Stefndi hafi gefið það út að rekstrarleyfishafar skyldu njóta greiðari aðgangs að aðstöðu, flugstöðinni og farþegum en aðrir aðilar sem byðu upp á sambærilega þjónustu frá fjarstæðunum. Í þessu sambandi sé vísað til svars stefnda við fyrirspurn frá bjóðanda, sem merkt er nr. 7 í viðauka I við útboðsskilmála. Þá segi í svari stefnda við fyrirspurn, m erktrinr. 25 í sama viðauka, að stefndi muni ekki leyfa keppinautum rekstrarleyfishafa að kaupa sérstakar merkingar inni í flugstöðvarbyggingunni eða hafa þar sýnilegt kynningarefni, enda samræmist slíkt ekki þeirri stefnu stefnda að tryggja að rekstrarleyfishafar hafi greiðari aðgang að aðstöðunni, flugstöðinni og farþegum en aðrir sem bjóði upp á sambærilega þjónustu á svæðinu. Aðrir bjóðendur í útboðinu virði st hafa verið sammála stefnanda um að aðstaða á nærstæðum væri afar eftirsóknarverð fyrir hópferðafyrirtæki.

Samkvæmt útboðslýsingu hafi val á tilboði eingöngu átt að ráðast af fjárhæð tilboða bjóðenda. Ekki hafi verið tekið tillit til annarra atriða, svo sem hvaða bjóðandi gæti boðið neytendum besta þjónustu, hver ætti best búnu bifreiðarnar o. s. frv. Í þessu sambandi vísi stefnandi til ákvæða 0.1 og 0.3.7 í útboðslýsingu þar sem hafi m. a. komið fram að gerður yrði samningur við tvo bjóðendur sem uppfylltu hæfiskröfur og væru með fjárhagslega hagstæðustu tilboðin. Þar hafi jafnframt verið sagt að innheimt yrði þóknun af tekjum af öllum seldum ferðum frá Flugstöð Leifs Eiríkssonar ásamt föstu gjaldi fyrir afnot af stæðum og miðasöluaðstöðu.

Í ákvæði 2.3 hafi verið fjallað um fjárhagsleg tilboð. Þar hafi m. a. komið fram að stefndi áætlaði að tekjur bjóðanda af fyrsta rekstrarári yrðu 500.000.000 króna. Bjóðandi skyldi tilgreina í tilboði það hlutfall af þeim tekjum sem hann byðist til að greiða stefnda sem þóknun fyrir aðstöðu á nærstæðum við flugstöðina. Tekjur teldust til heildarverðmætis allra seldra ferða bjóðanda frá flugstöð óháð því hvar sú sala ætti sér stað. Þá hafi verið ítrekað að stefndi áskildi sér rétt til þess að hafna tilboðum um greiðslu veltugjalds til stefnda sem væru undir 20% af þeim tekjum. Einnig að lágmarksþóknun væri 85% af þeirri þóknun sem bjóðandi tilgreindi í fjárhagslegu tilboði og að lágmarksþóknun uppfærðist árlega í samræmi við breytingu á farþegafjölda og neysluvísitölu ársins á undan. Í þessu fælist að ef heildarverðmæti seldra ferða færi undir 85% af tekjum sem stefndi áætlaði þá þyrfti bjóðandi að greiða stefnda framangreinda lágmarksþóknun.

Samkvæmt útboðsskilmálunum hafi einnig verið gert ráð fyrir því að stefndi myndi innheimta sérstakt gjald fyrir afnot rekstrarleyfishafa af bifreiðastæðum og miðasöluaðstöðu inni í flugstöðinni. Í ákvæði 1.1.2 í útboðslýsingunni hafi sagt að föst leiga á afgreiðslubásum væri 8.000 krónur pr. m

2 á mánuði og að sú fjárhæð tæki breytingum í samræmi við vísitölu neysluverðs. Grunnvísitalan skyldi vera vísitala til verðtryggingar í mars 2018. Af mynd 1.5 í útboðslýsingu megi ráða að stærð miðasöluaðstöðunnar sé 20 m

2 fyrir hvorn rekstrarleyfishafa. Því sé ljóst að mánaðarlegur kostnaður hvors rekstrarleyfishafa af aðstöðunni sé 165.765 krónur miðað við verðlag í apríl 2019. Í ákvæði 1.1.2 hafi einnig sagt að leiga fyrir rútustæði væri 150.000 krónur pr. stæði á mánuði og að sú fjárhæð tæki breytingum samkvæmt vísitölu neysluverðs en grunnvísitala skyldi sem fyrr vera vísitala til verðtryggingar í mars 2018. Samkvæmt útboðsskilmálunum skyldi hvor rekstrarleyfishafi fá afnot af þremur bifreiðastæðum. Því sé ljóst að kostnaður hvors rekstrarleyfishafa vegna afnota af bifreiðastæðum sé 466.215 krónur á mánuði. Mánaðarlegur kostnaður hvors rekstrarleyfishafa vegna afnota af miðasöluaðstöðu og bifreiðastæðum sé 631.900 krónur og árlegur kostnaður að fjárhæð 7.583.760 krónur.

Sé miðað við áætlun stefnda um að heildarverðmæti seldra ferða hvors rekstrarleyfishafa á fyrsta rekstrarári yrði að lágmarki 500.000.000 króna og að tilboð beggja rekstrarleyfishafa hefðu miðast við 20% lágmarkið þá hefðu árlegar tekjur stefnda vegna hvors þeirra verið 107.320.000 krónur eða samtals 214.640.000 krónur. Þ essir útreikningar miði st eingöngu við lágmarksboð í samræmivið ákvæði útboðslýsingar. Sé miðað við tilboð stefnanda megi gera ráð fyrir því að tekjur stefnda vegna afnota stefnanda af aðstöðu á nærstæðum yrðu 213.320.000 krónur, sé miðað við áætlun stefnda um heildarverðmæti seldra ferða á fyrsta rekstrarári.

Stefnandi hafi sinnt akstri milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins síðan árið 1979 og hafi því umtalsverða reynslu af þeirri starfsemi. Hafi stefnandi frá upphafi kappkostað að bjóða farþegum sínum upp á framúrskarandi þjónustu og hagstæð fargjöld. Aksturinn milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins hafi verið stór og mikilvægur þáttur í starfsemi stefnanda allan þann tíma. Samhliða mikilli fjölgun ferðamanna frá árinu 2009 hafi stefnandi varið miklum fjármunum í uppbyggingu innviða sinna og starfsemi. S tefnandihafihaft umferðamiðstöðina BSÍ á leigu til margra áraog fjárfest árið 2016 í u. þ. b. 7.000 m húsnæði að Klettagörðum 12 til þess að mæta hinum auknu umsvifum. Á undanförnum árum hafi um 100 starfsmenn stefnanda komið að verkefninu árlega, um 20 bifreiðar sinnt akstri milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins og 15 bifreiðar lóðsað farþega frá BSÍ á aðra áfangastaði innan höfuðborgarsvæðisins. Þá hafi stefnandi fengið skráð vörumerkin „Flugrútan“ og „Flybus“ í tengslum við þessa starfsemi sína. Sé því ljóst að miklir hagsmunir hafi verið undir fyrir stefnanda í útboðinu og hafi hann í fyrsta skipti staðið frammi fyrir því í þau 40 ár sem hann hafi rekið þessa starfsemi að eiga á hættu að missa hana frá sér.

Akstur milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins hafi verið kjarnastarfsemi í rekstri stefnanda á undanförnum áratugum. Þar sem val á tilboði hafi eingöngu átt að ráðast af fjárhæð þeirra hafi stefnandi ekki notið góðs af hinni miklu reynslu sem hann hafi haft af akstrinum. Vegna þessara miklu hagsmuna hafi stefnandi talið sig knúinn til þess að bjóða eins hátt verð og hagkvæmt gæti talist til þess að öruggt yrði að hann fengi samning við stefnda. Verði því að leggja til grundvallar að stefndi hafi í raun verið í yfirburðastöðu gagnvart stefnanda.

Í öðru lagi verði að líta til þeirra forsendna sem bjóðendur hafi haft í útboðinu sem og atvika við samningsgerð. Bjóðendur hafi talið að sú aðstaða sem boðin hafi verið út væri afar eftirsóknarverð og hafi þeir haft mikla hagsmuni af því að bjóða stefnda eins hátt verð og mögulegt væri til þess að tryggja að tilboð þeirra yrði valið fremur en tilboð keppinauta þeirra, þar sem val á tilboðum hafi aðeins átt að ráðast af fjárhæð þeirra.

Bjóðendur hafi einnig geng ið út frá því sem grundvallarforsendu við útboðið að bæði yrðu innheimt gjöld vegna afnota rekstrarleyfishafa af aðstöðu á nærstæðum og vegna afnota hópferðafyrirtækja af aðstöðu á fjarstæðum við flugstöðina. Eins hafi bjóðendur gengið út frá því að gjöld vegna afnota af fjarstæðum væru í eðlilegu samhengi við þau gjöld sem rekstrarleyfishöfum yrði gert að greiða í kjölfar útboðsins þannig að samkeppni yrði ekki raskað milli hópferðafyrirtækja sem sinni akstri milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins. Þetta megi greinilega ráða af útboðslýsingunni sem og fyrirspurnum bjóðenda sem komið hafi fram í aðdraganda þess að tilboð hafi verið gerð.

Í fyrirspurn nr. 7 hafi verið spurt hvort stefndi myndi setja öðrum hópferðafyrirtækjum skorður og tryggja þannig að rekstrarleyfishafar hefðu þær tekjur sem mögulega væru fyrir hendi í farþegaflutningum frá flugstöðinni. Í svari stefnda hafi m. a. komið fram að stefndi myndi tryggja að rekstrarleyfishafar hefðu greiðari aðgang að aðstöðunni, flugstöðinni og farþegum en aðrir aðilar sem byðu upp á sambærilega þjónustu á svæðinu. Auk þess hafi stefndi fyrirhugað að hefja gjaldtöku vegna nýtingar aðila sem sinntu farþegaflutningum á aðstöðu fjær flugstöðinni. Markmiðið með gjaldtökunni væri að áfram yrði hagur stefnda og rekstrarleyfishafa tryggður. Fyrirkomulag gjaldtöku yrði með sambærilegum hætti og á skammtímastæðum en verðlagning önnur.

Af fyrirspurn nr. 11 megi ennfremur ráða að það hafi verið mikilvæg forsenda af hálfu bjóðenda að gjald yrði tekið vegna afnota af fjarstæðunum. Svar stefnda hafi verið á þá leið að fjárhæð gjaldsins hefði ekki verið ákveðin en að öðru leyti hafi verið vísað til svars við fyrirspurn nr. 7. Mikilvægi gjaldtöku á fjarstæðum í huga bjóðenda birtist ennfremur í fyrirspurn nr. 48.

L eggja verði til grundvallar að það gjald sem stefndi hafi upphaflega ætlað að leggja á vegna afnota af fjarstæðum, sbr. tilkynningu hans dags. 1. desember 2017, hafi verið til þess fallið að gæta samræmis og jafnræðis milli þeirra hópferðafyrirtækja sem nýttu nærstæðin annars vegar og fjarstæðin hins vegar. Virðist þetta enn fremur hafa verið skoðun stefnda sjálfs ef marka má bréf hans til Samkeppniseftirlitsins dags. 16. febrúar 2018. Í þessu sambandi vísi stefnandi einnig til bréfs stefnda til stefnanda dags. 13. mars 2018 um þau sjónarmið sem byggju að baki gjaldtöku stefnda fyrir afnot af aðstöðu við flugstöðina. Þar komi m. a. fram að stefndi telji að gjaldtakan sé sanngjörn, málefnaleg og hæfileg og sé sett á í því skyni að viðhalda aðstöðunni og byggja hana upp. Stefnandi vísar ennfremur til bréfs stefnda til Samkeppniseftirlitsins dags. 25. apríl 2018. Þar komi fram að stefndi telji að með tilboðum bjóðenda í áðurnefndu útboði hafi markaðurinn verðlagt aðstöðu við flugstöðina. Þar segi m. a. að gjald vegna afnota af fjarstæðunum sé að mati stefnda hlutlægt séð hóflegt og hafi hvorki þau áhrif að útiloka samkeppni né takmarka aðgang samkeppnisaðila að markaðnum. Að auki sé gjald fyrir afnot af stæðum mun lægra en gjald fyrir aðstöðu, sem hópferðafyrirtækin sem séu með aðstöðu inn í flugstöðinni greiði. Í bréfinu komi einnig fram að stefndi telji mikilvægt að gæta ákveðins jafnvægis í gjaldtöku milli samgönguliða við flugstöðina.

Jafnvel þó að ekki hafi legið fyrir við útboðið hver fjárhæð gjalds fyrir afnot af fjarstæðunum yrði sé augljóst að bjóðendur hafi gengið út frá því sem grundvallarforsendu fyrir fjárhæðum tilboða sinna að fjárhæð þess myndi standa í eðlilegu samhengi við fjárhæð gjalda sem rekstrarleyfishöfum yrði gert að greiða í kjölfar útboðsins svo samkeppni yrði ekki raskað milli hópferðafyrirtækja sem sinni akstri milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins. Stefndi virðist sjálfur hafa metið það svo að fjárhæð þeirra gjalda sem hann hafi kynnt með tilkynningu 1. desember 2017 væri til þess fallin að ná framangreindu markmiði. Virðist stefndi einnig hafa talið fjárhæðir þeirra gjalda hæfilegar og sanngjarnar, m. a. með hliðsjón af þeirri aðstöðu sem gjaldendur hafi fengið í staðinn afnot af. Verði því að líta svo á að óumdeilt sé á milli aðila að gjaldtakan sem boðuð hafi verið 1. desember 2017 hafi verið í samræmi við væntingar beggja aðila. Af því leiði óhjákvæmilega að fjárhæðir gjalda samkvæmt hinni nýju gjaldskrá sem stefndi hafi kynnt hinn 2. nóvember 2018 geti ekki verið í samræmi við þær forsendur sem bjóðendur hafi gengið út frá og kynntar höfðu verið af stefnda, enda sé það u. þ. b. 50% lægra en það gjald sem kynnt hafi verið í upphaflegri gjaldskrá stefnda.

Í þriðja lagi verði að taka til skoðunar efni rekstrarleyfissamnings stefnanda og stefnda sem og þau atvik er hafi komið til eftir að hann komst á.

Samkvæmt ákvæði 4.3 í rekstrarleyfissamningi stefnanda og stefnda greiði stefnandi 41,2% af heildartekjum allra ferða frá flugstöðinni að endastöð. Sé miðað við áætlun stefnda um að tekjur rekstraraðila yrðu 500.000.000 króna á árinu 2018 þá hefði stefnandi þurft að greiða stefnda 213.320.000 krónur vegna akstursins. Af ákvæði 4.4 leiði síðan að lágmarksgreiðsla stefnanda til stefnda vegna afnota af aðstöðu á nærstæðum árið 2018 hafi verið 175.100.000 krónur. Þar sem tekjur stefnanda af akstri milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins árið 2018 hafi verið hærri en áætlun stefnda hafi gert ráð fyrir hafi stefnandi raunar þurft að greiða stefnda enn hærra endurgjald fyrir afnot af aðstöðunni á nærstæðum. Þannig hafi stefnandi alls greitt stefnda 413.321.900 krónur vegna afnota af aðstöðu á nærstæðum frá 1. mars 2018 til og með apríl 2019. Til samanburðar hafi stefnandi greitt alls 79.480.833 fyrir afnot af sömu aðstöðu á tímabilinu mars 2017 til og með febrúar 2018. Til þess að mæta hinum aukna kostnaði hafi stefnandi þurft að hækka miðaverð sitt umtalsvert frá því að gjaldtakan hófst hinn 1. mars 2018.

Það hafi verið grundvallarforsenda fyrir fjárhæð tilboðs stefnanda í útboðinu að stefndi myndi innheimta gjald fyrir afnot af fjarstæðum við flugstöðina og að það gjald væri til þess fallið að tryggja hag stefnanda sem rekstrarleyfishafa og koma í veg fyrir að samkeppni yrði raskað milli hópferðafyrirtækja sem sinna akstri milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins. Samkvæmt 3. gr. rekstrarleyfissamnings stefnanda og stefnda teljist fyrirspurnir bjóðenda og svör stefnda við þeim vera órjúfanlegur hluti samningsins og hafi þaðverið mat stefnda sjálfs að fjárhæðir gjalda sem hann kynnti hinn 1. desember 2017 hafi verið sanngjarnar og hæfilega ákveðnar og til þess fallnar að ná framangreindu markmiði. Verði því að leggja til grundvallar að lækkanir á þeim gjöldum raski því samræmi sem hafi átt að vera milli gjaldtöku á nærstæðum og fjarstæðum sem stefndi hafi skuldbundið sig til að tryggja samkvæmt rekstrarleyfissamningi stefnanda og stefnda.

Í kjölfar kvörtunar Allrahanda GL ehf. til Samkeppniseftirlitsins 10. janúar 2018 og afskipta samkeppnisyfirvalda hafi stefndi gert ítrekaðar breytingar á fjárhæðum gjalda sem félagið innheimti vegna afnota af fjarstæðunum. Stefndi hafi aftur á móti ekki gripið til neinna aðgerða til þess að koma til móts við rekstrarleyfishafa, þ. m. t. stefnanda, heldur hafi stefndi haldið áfram að leggja á gjöld í samræmi við rekstrarleyfissamninga þeirra. Hópferðafyrirtæki sem bjóða upp á þjónustu frá fjarstæðum við flugstöðina hafi því ekki þurft að grípa til sambærilegra verðhækkana og rekstrarleyfishafar. Miðaverð helsta keppinautar stefnanda, Allrahanda GL ehf., hafi nánast staðið í stað frá því sem áður hafi verið, en stefndi hafi hafið gjaldtöku í kjölfar útboðsins hinn 1. mars 2018.

Stefndi hafi sjálfur lýst þeirri skoðun sinni að hann telji að staðganga sé á milli þjónustu þeirra hópferðafyrirtækja sem bjóði upp á þjónustu frá nærstæðum annars vegar og fjarstæðum hins vegar, sbr. bréf stefnda til Samkeppniseftirlitsins dags. 16. febrúar 2018. Þessi sjónarmið stefnda séu ítrekuð í bréfi hans til Samkeppniseftirlitsins dags. 25. apríl 2018 en þar segi m. a. að gögn málsins sýni að farþegar líti á þjónustu hópferðafyrirtækja á nær- og fjarstæðum sem staðgönguþjónustu.

Með bráðabirgðaákvörðun Samkeppniseftirlitsins 17. júlí 2018 hafi stefnda verið gert að stöðva tímabundið þá gjaldtöku sem hafi hafist á fjarstæðum við flugstöðina 1. mars 2018. Þann sama dag hafi stefndi tilkynnt að gjaldtöku vegna afnota af fjarstæðunum yrði alfarið hætt á meðan bráðabirgðaákvörðunin væri í gildi, þ. e. til 31. desember 2018. Af tilkynningunni megi ráða að stefndi hafi verið meðvitaður um að sú ákvörðun hafi verið til þess fallin að raska samkeppni milli rekstrarleyfishafa og þeirra fyrirtækja sem stunduðu akstur milli fjarstæða við flugstöðina og höfuðborgarsvæðisins. Þrátt fyrir að það hafi verið skoðun stefnda að hann hefði með aðgerðum sínum verið að raska samkeppni hafi hann ekki talið þörf á að grípa til neinna mótvægisaðgerða til handa rekstrarleyfishöfum, þ. m. t. stefnanda. Hinn 2. nóvember 2018, í kjölfar úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála 22. október 2018 í máli nr. 2/2018, hafi stefndi enn á ný tilkynnt um breytt fyrirkomulag gjaldtöku af fjarstæðum við flugstöðina, en ekki gert ráð fyrir neinum breytingum að því er varðaði gjaldtöku vegna afnota af nærstæðum við flugstöðina.

Rekstrarleyfishafar hafi samkvæmt grein 2.2 í útboðsskilmálum verið bundnir ströngum kvöðum sem takmarki möguleika þeirra til þess að bregðast við samkeppni frá hópferðafyrirtækjum sem bjóði upp á þjónustu frá fjarstæðum og ekki séu bundin sambærilegum skilyrðum. Nánar tiltekið skuli rekstrarleyfishafar uppfylla skilyrði sem lúta að tíðni ferða til og frá flugstöð, fjölda stoppistöðva, áframhaldandi ferðum á hótel, umhverfiskröfum til bifreiða, verðstefnu, þjónustustigi og starfsfólki. Þessar kvaðir séu til þess fallnar að auka enn frekar kostnað stefnanda af akstri milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins. Önnur hópferðafyrirtæki en stefnandi og Hópbílar hf. séu ekki bundin af sambærilegum kvöðum og hafi þau því talsvert meira svigrúm til hagræðingar í rekstri en stefnandi. Verði af þeim sökum að leggja til grundvallar að þessar kvaðir séu til þess fallnar að takmarka möguleika stefnanda til þess að mæta samkeppni frá hópferðafyrirtækjum sem bjóði upp á þjónustu frá fjarstæðunum og skilyrðin því til þess fallin að auka enn frekar á þann aðstöðumun sem skapast hafi milli hópferðafyrirtækja á nær- og fjarstæðum.

Í ljósi framangreind sverði að fallast á kröfu stefnanda um breytingu á veltugjaldi í ákvæði 4.3 í rekstrarleyfissamningi hans og stefnda. Ástæða þess að krafist sé 50% lækkunar á gjaldinu sé sú að það jafngildi þeirri lækkun sem hafi orðið á gjaldi fyrir bifreiðar á fjarstæðum sem taki 46 farþega eða fleiri. Í gjaldskránni sem kynnt hafi verið í desember 2017 hafi verið ákveðið að gjaldið af þessum bifreiðum yrði 19.900 krónur en í gjaldskránni sem hafi tekið gildi 5. nóvember 2018 sé þetta sama gjald 9.900 krónur. Með sömu rökum telji stefnandi að fallast verði á kröfu hans um að ákvæði 4.4 í samningnum verði breytt með samsvarandi hætti á þann veg að í stað þess að veltugjald sé 41,2% og lágmarksgreiðsla á fyrsta rekstrarári sé 175.100.000 krónur verði veltugjaldið 20,6% og lágmarksgreiðsla á fyrsta rekstrarári 87.550.000 krónur og útreikningur á lágmarksgreiðslu vegna síðari rekstrarára taki mið af þeim breytingum.

Þessu til viðbótar sé ljóst að stefndi hafi ekki innheimt neitt gjald af hópferðafyrirtækjum á fjarstæðunum á tímabilinu 1. mars 2018 til 4. nóvember 2018. Hafi stefnandi jafnframt grun um að helsti keppinautur hans á fjarstæðunum, Allrahanda GL ehf., hafi ekki einu sinni greitt gjaldið frá 5. nóvember, a. m. k. ekki að fullu. Stefnandi hafi einnig grun um að Hópbílar hf. hafi ekki greitt stefnda að fullu gjald samkvæmt rekstrarleyfissamningi félagsins við stefnda frá því að gjaldtaka hafi hafist 1. mars 2018. Með vísan til 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 skori stefnandi á stefnda að leggja fram gögn og skjöl til staðfestingar því að fyrrnefndir aðilar hafi greitt gjöld vegna afnota af nær- og fjarstæðum að fullu frá 1. mars 2018 til þess dags er mál þetta er höfðað, t. d. reikninga, greiðslukvittanir og innheimtubréf. Stefnandi eigi rétt á umræddum gögnum á grundvelli upplýsingalaga nr. 140/2012. Verði stefndi ekki við þessari áskorun sé þess krafist að lagt verði til grundvallar að sú hafi ekki verið raunin. Verði það staðfest að stefndi hafi ekki innheimt fyrrgreind gjöld að fullu, annaðhvort með gagnaframlagningu stefnda eða afstöðu dómsins til þagnar stefnda, auki það á ósanngirni samnings aðila og mæli enn frekar með því að veltugjaldinu verði breytt til samræmis við dómkröfur stefnanda um breytingu á upphafstíma samningsins til 5. nóvember 2018, eða síðar komi í ljós að gjaldtakan hafi ekki hafist að fullu 5. nóvember 2018.

Óumdeilt sé að sú gjaldtaka hafi átt að vera í eðlilegu samhengi við gjaldtökuna af rekstrarleyfishöfum og að öllum sem nýttu aðstöðu á flugstöðinni bæri að greiða fyrir hana, sbr. bréf stefnda til Samkeppniseftirlitsins 16. febrúar 2018. Þar komi fram að stefndi líti svo á að með því að innheimta ekkert gjald af rekstraraðilum á fjarstæðum sé stefndi, og þar af leiðandi íslenska ríkið, að niðurgreiða rekstur þeirra. Ó umdeilt sé að þessi aðstaða raski samkeppni og ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi hafi haldið til streitu fullri gjaldtöku af rekstrarleyfishöfum á tímabilinu 1. mars 2018 til 4. nóvember sama ár. Gjaldtakan af fjarstæðum hafi ekki hafist fyrr en 5. nóvember 2018 og verði hið sama að gilda um gjaldtöku á nærstæðunum.

Krafa íþriðja lið aðalkröfu sé um að stefndi verði dæmdur til þess að endurgreiða stefnanda að fullu það gjald sem hann hafi greitt á grundvelli rekstrarleyfissamningsins á tímabilinu 1. mars 2018 til 4. nóvember 2018. Frá 5. nóvember 2018 til 7. maí 2019 sé krafist endurgreiðslu á 50% veltugjaldsins í samræmi við þá kröfu stefnanda að lækka gjaldið úr 41,2% í 20,6%. Telji dómurinn að hið sanngjarna hlutfall eigi að vera hærra en 20,6% lækki endurgreiðslukrafan sem því nemi, til vara sé þá byggt á 30% í samræmi við matsgerð. Endurgreiðslukrafan sundurliðast með eftirfarandi hætti:

1

Mánuður

2

(afnot)

3

Fjárhæð veltugjalds sem

greitt var

4

Fjárhæð sem krafist er

endurgreiðslu á 5

Mars 2018

6

30.702.887 krónur

7

30.702.887 krónur 8

Apríl 2018

9

21.945.359 krónur

10

21.945.359 krónur 11

Maí 2018

12

24.398.152 krónur

13

24.398.152 krónur 14

Júní 2018

15

32.841.051 króna

16

32.841.051 króna 17

Júlí 2018

18

43.469.972 krónur

19

43.469.972 krónur 20

Ágúst 2018

21

39.023.012 krónur

22

39.023.012 krónur 23

September 2018

24

30.331.236 krónur

25

30.331.236 krónur 26

Október 2018

27

29.242.244 krónur

28

29.242.244 krónur 29

Nóvember 2018

30

27.169.540 krónur

31

15.396.073 krónur 32

Desember 2018

33

28.048.073 krónur

34

14.024.037 krónur 35

Janúar 2019

36

24.962.062 krónur

37

12.481.031 króna 38

Febrúar 2019

39

27.481.539 krónur

40

13.740.770 krónur 41

Mars 2019

42

26.456.250 krónur

43

13.232.625 krónur 44

Apríl 2019

45

18.539.196 krónur

46

9.269.598 krónur 47

Samtals:

48

330.098.047 krónur Til vara sé krafist viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda vegna þess tjóns sem stefndi hafi valdið stefnanda frá 1. mars 2018 með ólögmætri mismunun í álagningu og innheimtu gjalda af hópferðafyrirtækjum sem nýta fjarstæði við Flugstöð Leifs Eiríkssonar annars vegar og stefnanda sem nýtir aðstöðu á nærstæðum á grundvelli rekstrarleyfissamnings við stefnda hins vegar. T il þrautavara sé þess krafist að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda vegna þess tjóns er hann hafi valdið stefnanda með vanefndum á rekstrarleyfissamningi þeirra. Um vara- og þrautavarakröfu sé vísað til allra þeirra sjónarmiða og röksemda sem rakin hafa verið hér að framan. Byggi stefnandi auk þess á eftirfarandi röksemdum:

Varakrafa stefnanda byggist í grunnatriðum á því að stefndi hafi í álagningu og innheimtu gjalda mismunað stefnanda með saknæmum og ólögmætum hætti og hafi með því raskað samkeppni milli stefnanda og þeirra hópferðafyrirtækja sem geri út á fjarstæðunum, fyrst og fremst Allrahanda GL ehf. Óumdeilt sé að staðganga sé á milli þjónustu hópferðafyrirtækja á nær- og fjarstæðum og séu þau fyrirtæki sem aki milli flugstöðvarinnar og höfuðborgarsvæðisins því á sama markaði. Þá hafi stefndi beinlínis viðurkennt að afsláttur hans af gjaldtöku á fjarstæðunum raski samkeppni og brjóti gegn jafnræði aðila. Þessi háttsemi stefnda brjóti gegn skráðum og óskráðum jafnræðisreglum stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttarins, sbr. m. a. 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga. Þá sé um að ræða ólögmæta mismunun í skilningi d-liðar 2. mgr.10. gr. og c-liðar 2. mgr. 11. gr. samkeppnislaga, enda hafi stefndi mismunað viðskiptaaðilum sínum með ólíkum skilmálum í sams konar viðskiptum og veikt þannig samkeppnisstöðu þeirra. Stefndi hafi því í reynd með ásetningi, eða stórkostlegu gáleysi, valdið stefnanda tjóni með hinni ólögmætu háttsemi sinni. Þessi háttsemi sé enn alvarlegri með tilliti til þess að stefndi hafi ekki innheimt gjald af fjarstæðunum frá 1. mars til 4. nóvember 2018. Þrautavarakrafa stefnanda byggistá reglum um skaðabætur innan samninga. Þ að hafi verið forsenda fyrir samningsgerð af hálfu stefnanda að eðlilegt samhengi væri á milli gjaldtöku á nær- og fjarstæðum. Komi þetta m. a. fram í fyrirspurnum og svörum við þeim á útboðstíma, en þau gögn séu hluti af samningi aðila eins og fram komi í 3. gr. rekstrarleyfissamningsins. Þá verði að líta svo á að óumdeilt sé að gjaldtakan sem boðuð hafi verið í desember 2017 hafi verið til þess fallin að tryggja þetta samhengi. Útilokað sé fyrir stefnda að byggja nú á því að það fyrirkomulag sem nú sé við lýði sé einnig í samræmi við samning aðila. Þar sem gjaldtakan sé ekki í samræmi við samning aðila og þau fyrirheit sem stefndi hafi gefið stefnanda sé um vanefnd af hálfu stefnda að ræða. Sú vanefnd sé enn alvarlegri þegar litið sé til þess að stefndi hafi ekki innheimt gjald af fjarstæðunum frá 1. mars til 4. nóvember 2018. Stefndi hafi af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi valdið stefnanda tjóni með ólögmætri háttsemi sinni, enda sé ljóst af fyrri yfirlýsingum stefnda að hann hafi verið fullmeðvitaður um það tjón sem stefnandi gæti orðið fyrir vegna vanefnda hans.

Stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi stefnda þar sem hann hafi greitt alltof hátt gjald fyrir þá aðstöðu sem hann hafi haft afnot af. Eigi þetta bæði við um vara-og þrautavara kröfu stefnanda. Stefnandi hafi ekki átt að greiða neitt gjald á tímabilinu 1. mars 2018 til 4. nóvember sama ár og nemi tjón hans á því tímabili a. m. k. því veltugjaldi sem hann hafi innt af hendi, eða 255.576.518 krónum. Þá ætti með réttu að lækka veltugjaldið um 50%. N emi tjón stefnanda frá 5. nóvember 2018 til 1. maí 2019 því a. m. k. 74.521.528 krónum og tjónið haldi áfram að raungerast meðan samningstími aðila vari. Í fyrrgreindum útreikningum sé eingöngu gert ráð fyrir tjóni sem leiði af beinum útlögðum kostnaði stefnanda og sé þá ótalinn sá hagnaðarmissir sem hann hafi augljóslega einnig orðið fyrir, enda hafi hann þurft að hækka verð sitt umtalsvert á meðan helsti keppinautur hans á fjarstæðunum, Allrahanda GL, hafi getað haldið verðum sínum svo til óbreyttum. Dugi þessar röksemdir til þess að dómstólar geti viðurkennt bótaskyldu á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, enda leiði niðurstaða um ólögmæta mismunun og/eða vanefnd á samningi aðila sjálfkrafa til þess að stefnandi hafi greitt of hátt gjald til stefnda og þannig orðið fyrir samsvarandi tjóni.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmæli þarflausri framlagningu stefnanda á fjölda skjala um rannsókn Samkeppniseftirlitsins vegna gjaldtöku stefnda af hópferðafyrirtækjum sem sinni akstri til ogfrá Flugstöð Leifs Eiríkssonar. S tefndivísitil útboðsgagna stefnda og Ríkiskaupa vegna útboðsins, 2. og 3. mgr. 12. gr. laga um opinber innkaup, reglugerðarnr.950/2017 um sérleyfissamninga og úrskurðar kærunefndar útboðsmála nr. 13/2017 og byggi á þvíað reglugerð nr. 950/2017 gildi um réttarsamband stefnanda og stefnda, m. a. vegna þess að rekstrarleyfissamningurinn hafi verið undirritaður eftir gildistöku reglugerðarinnar.

Sýknukrafa stefnda byggi í fyrsta lagi á því að stefnandi hafi með þátttöku sinni í útboðinu skuldbundið sig til að fara að þeim skilyrðum og skilmálum sem fram hafi komiðí útboðsgögnum stefnda. Hann hafi með þátttöku sinni í útboðinu skuldbundið sig til þess að leggja fram gögn í samræmi við fyrirmæli útboðsgagna og að tilboð hans yrði metið á grundvelli þeirra viðmiða og aðferða sem þar væru útlistuð. Um þetta vísi stefndi m. a. til almennra reglna samningaréttar um skuldbindingargildi loforða. Í tilboði stefnanda hafi komið fram að tilboðið væri í samræmi við meðfylgjandi útboðsgögn og að hann hefði kynnt sér þau vandlega. Stefnandi geti því ekki haldið því fram nú að hann sé óbundinn af skilmálum útboðsins og rekstrarleigusamningi sem gerður hafi verið við stefnda á grundvelli útboðsins. Stefnandi hafi ekki haft fyrirvara á tilboði sínu og því verði að leggja til grundvallar að hann hafi ekki gert neinar athugasemdir við útboðið, skilmála þess og skilyrði.

V ið mat á því hvort það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig efni rekstrarleigusamningsins verði fyrst að líta til efnis samningsins sjálfs. Þá beri að líta til stöðu samningsaðilanna, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. samningalaga. Lagaskilyrði þess að beita 36. gr. séu ekki uppfyllt. Verði af þeim sökum að hafna öllum kröfum stefnanda. Á kvæði 36. gr. samningalaga sé þröngt afmörkuð undantekning frá þeirri grundvallarreglu samningaréttar að samningar sem aðilar geri sín á milli séu bindandi að lögum og verði ekki ógiltir, þeim breytt eða ákvæðum þeirra vikið til hliðar, nema í algerum undantekningar tilvikum. Engin slík atriði eða atvik séu fyrir hendi í þessu máli né heldur aðstæður sem leiði til þess að til álita komi fyrir dóminn að beita 36. gr. samningalaga. Enn fremur séu vanreifuð af hálfu stefnanda atriði þessu tengd, en í málavaxtalýsingu í stefnu sé lítið sem ekkert fjallað um útboðið eða undanfara þess, hvernig það hafi farið fram, hvernig þátttöku og athöfnum stefnanda hafi verið háttað í útboðinu, hver atvik hafi verið við samningsgerðina eða á annan hátt fjallað um þau atriði sem óhjákvæmilega þurfi að liggja til grundvallar málsástæðum og kröfugerð stefnanda.

M eð öllu sé óútskýrt í stefnu í hverju hin meinta yfirburðastaða stefnda við samningsgerðina birtist og með hvaða hætti stefndi eigi að hafa beitt henni gegn stefnanda. Hlutverk og staða stefnda sem eiganda og umráðaaðila Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar sé ákvörðuð í lögum. Hafið sé yfir allan vafa að ákvæði 4. gr. laga nr. 76/2008 um stofnun opinbers hlutafélags um rekstur Keflavíkurflugvallar o. fl. taki til aðkomu-og umferðar svæða til og frá flugstöðinni og uppbyggingar bílastæða, bílastæðahúsa og annarra umferðarmannvirkja. Í því felist réttur hans til þess að ráða tilhögun og aðstöðu fyrir farþegaflutninga til og frá flugstöðinni. Eitt af mikilvægari verkefnum stefnda sé að tryggja farþegum sem um flugstöðina fara greiðar samgöngur til og frá flugstöðinni. Ávallt þurfi að vera sá möguleiki fyrir hendi fyrir flugfarþega sem fara um flugstöðina að taka sér far með hópferðabifreið til og frá flugvellinum. Gríðarleg fjölgun hafi orðið á farþegum sem fari um flugstöðina. Hópferðafyrirtækjum sem sjá um farþegaflutninga til og frá Keflavíkurflugvelli hafi að sama skapi fjölgað. Ein afleiðing þess sé að mjög þröngt sé um alla starfsemi í og við flugstöðina og ekki rými fyrir öll þau hópferðafyrirtæki á nærstæðum Keflavíkurflugvallar sem þangað vilji sækja. Vegna þrengsla sem leiði af núverandi skipulagi bílastæða við flugstöðina sé aðeins hægt að koma við sex rútustæðum á nærstæðum, m. a. til þess að tryggja umferðaröryggi. Þannig rúmi nærstæðin aðeins tvö hópferðafyrirtæki með góðu móti, þrjú stæði á hvort fyrirtæki.

Stefndi eigi í skjóli eignarréttar fullan rétt á að ráða afnotum af fasteigninni, þar á meðal að ákveða hvernig skipulagi á notkun bílastæða við fasteign í eigu hans sé háttað.

Þann rétt hafi Hæstiréttur staðfest í dómi í málinr. 465/2003, þar sem fram komi að það sé undir stefnda komið hvort og að hvaða marki félagið feli öðrum aðilum að annast þjónustu við farþega í flugstöðinni. Stefndi hafi sem eigandi og umráðandi Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar fullar heimildir og rétt til að ákveða hvernig hann ráðstafi réttindum tengdum fasteigninni með einkaréttarlegum gerningi, þar á meðal með útboði.

Stefndi hafi ákveðið að annast ekki sjálfur samgöngur til og frá flugvellinum heldur einbeita sér að því að skapa markaðsaðstæður fyrir samkeppni um slíka farþegaflutninga með uppbyggingu aðstöðu. Í samræmi við það hafi verið ákveðið að bjóða út aðstöðu til farþegaflutninga í formi rekstrarleyfis fyrir aðstöðu í og við flugstöðina. Útboð nr. 20521 hafi haft það markmið að gera sem flestum kleift að taka þátt og bjóða á jafnræðisgrundvelli samkvæmt hlutlægum og gagnsæjum skilmálum og skilyrðum.

Stefndi hafi í ljósi 4. gr. laga nr. 76/2008 fulla heimild, annars vegar til að ákveða forsendur til að meta hæfi aðila sem vilja taka aðstöðu í fasteign í eigu hans á leigu til afnota og hins vegar til að meta hvaða boð í afnot þeirrar aðstöðu sé hagkvæmast fyrir stefnda, m. a. í formi útboðs. Ekkert í lögum eða reglum banni stefnda að leggja slíkar matskenndar forsendur til grundvallar. Útboðsferlið hafi verið skipulagt á grundvelli tilskipunar nr. 23/2014 um gerð sérleyfissamninga sem innleidd hafi verið með reglugerð nr. 950/2017, sbr. 2. og 3. mgr. 12. gr. laga um opinber innkaup. Stefndi hafi falið Ríkiskaupum að sjá um útboðið til að tryggja eftir fremsta megni hlutlægni, gagnsæi og jafnræði milli þátttakenda í útboðinu, sbr. 15. gr. laganna, og að tryggt yrði að bjóðendur sætu við sama borð og hefðu sömu upplýsingar og forsendur til að bjóða í þau tvö rekstrarleyfi sem í boði væru.

Forsendur stefnda, sem séu hlutlægar og gagnsæjar, séu ítarlega skýrðar í útboðsgögnum nr. 20521. Þátttakendum hafi verið gerð skýr grein fyrir því að hæfi þeirra og síðar boð í leigu yrðu metin á þeim grunni sem lýst sé í útboðsgögnum. Undir þessa skilmála hafi stefnandi gengist. Forsendur matsins séu málefnalegar, byggðar á jafnræði og meðalhófs gætt í skilyrðum sem gerð hafi veriðfyrir þátttöku.

Stefnandi geri enga grein fyrir lögbundnu hlutverki og tilgangi stefnda í stefnu. Þá sé á engan hátt reifað hvernig skipulag og framkvæmd útboðsins, sem stuðst hafi við lög og reglur, eða athafnir stefnda, hafi falið það í sér að stefndi hafi gengið gegn ákvæði 36. gr. samningalaga. Þá geri stefnandi enga tilraun til að skýra hvað í skilmálum eða skilyrðum útboðsins beri merki þess að stefndi hafi notfært sér hina meintu „yfirburðastöðu“ eins og stefnandi komist að orði. Málatilbúnaður stefnanda verði ekki skilinn öðruvísi en svo að byggt sé á því að útboðsskilmálar stefnda og framsetning þeirra, þ. e. skilmáli um að boðin sé prósenta sem greidd sé af raunveltu farþegagjalds frá flugstöðinni, sbr. kafla 2.3 í útboðsgögnum, árlegt lágmarksgjald og samningstími, brjóti gegn 36. gr. samningalaga. Þessu sé harðlega mótmælt og bent á að stefnandi hafi tekiðþátt í útboðinu af fúsum og frjálsum vilja og hafi gert þar tilboð á eigin ábyrgð og áhættu.

Stefnandi hafi, eins og hann lýsi sjálfur í stefnu, áratuga reynslu og þekkingu á sviði farþegaflutninga og þekkingu á akstri með farþega frá flugstöðinni til höfuðborgarsvæðisins og sé stærsta og öflugasta hópferðaflutningafyrirtæki á Íslandi. Hann hafi haft alla nauðsynlega þekkingu og getu til að meta forsendur útboðsins og áhættu sem gæti falist í því að bjóða í rekstrarleyfið. Í 5. tölul. 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 950/2017 segi m. a. um gerð sérleyfissamnings um verk eða þjónustu að slíkir samningar skuli fela í sér yfirfærslu til sérleyfishafans á rekstraráhættu við að hagnýta þessi verk eða þjónustu. Rekstraráhætta taki til eftirspurnaráhættu eða framboðsáhættu eða hvors tveggja og teljist sérleyfishafinn bera rekstraráhættu þegar ekki sé tryggt, við venjulegar rekstraraðstæður, að hann endurheimti fjárfestingar eða kostnað sem stofnað hafiverið til við starfrækslu verka eða þjónustu sem sérleyfið snúist um.

Engin atriði eða atvik, aðstæður eða forsendur, sem ekki hafi legiðfyrirviðútboð nr. 20521 hafi komið fram. H afa beri í huga að þó að tilboði stefnanda hafi verið tekið þegar í kjölfar útboðsins hafi endanlegur rekstarleigusamningur milli stefnanda og stefnda ekki verið undirritaður fyrr en 4. apríl 2018. Yfir tímabilið frá því í ágúst 2017 og til loka mars 2018 hafi aðilar rætt efni samningsdraga ítarlega og einstaka þætti rekstrarleigusamningsins, sem sjáist í fundargerðum aðila í fylgiskjali nr. 9 með rekstrarleigusamningi. Öll atriði, atvik og aðstæður sem stefnandi vísi til í stefnu hafi þegar verið komin fram þegar stefnandi hafi undirritað rekstrarleigusamninginn. Ekki verði séð að þau hafi breytt neinu fyrir stefnanda, sem hafi skrifað undir samninginn 4. apríl 2018 án nokkurra athugasemda. Þá hafi efni rekstrarleyfissamningsins ekki breyst eða neinar af þeim forsendum sem legið hafi honum til grundvallar breyst eftir gerð hans.

Í útboðsgögnum er eðli gjaldtöku fyrir sérleyfissamninginn ítarlega útlistað. Þar segi að bjóðandi skuli tilgreina „... hlutfall af þeim tekjum sem hann býðst til að greiða [stefnda] sem þóknun fyrir aðstöðuna. Tekjur teljast til heildarverðmætis allra seldra ferða bjóðanda frá Keflavíkurflugvelli...“ Í útboðsgögnum hafi stefndi áætlað að tekjur fyrsta rekstrarárs rekstrarleyfishafa, árið 2018, yrðu 500.000.000 króna. Áætlunina hafi stefndi grundvallað á raungögnum um sölu farmiðla rekstraraðila sem stundað hafi farþegaflutninga frá flugstöðinni árið 2016, þ. e. sölutölum frá stefnanda og Allrahanda GL ehf. Velta beggja fyrirtækja árið 2016 hafi verið rétt um 1.500.000.000 króna.

Í útboðsgögnum hafi verið ítarlegar upplýsingar um farþegafjölda til að auðvelda þátttakendum að áætla rekstrartekjur, og þar með mögulegan kostnað og gjöld, sem bjóðandi þyrfti að standa undir með hliðsjón af þeim kvöðum og skyldum sem bjóðendur þyrftu að uppfylla á gildistíma rekstrarleigusamnings. Upplýsingar um heildarfarþegafjölda fyrrverandi rekstrarleyfishafa árið 2016 séu gefnar á tveimur stöðum í útboðsgögnum. Annars vegar í kafla 1.3, línuriti 1.8 neðst á bls. 24, ásamt heildarfjölda farþega í hópferðaakstri árið 2016 (602.512 farþegar). Hins vegar séu tölurnar sýndar á glæru 23: „Fjöldi farþega í hópferðaakstri“ í kynningu fyrri kynningarfundar 22. mars 2017. Við tilboðsgerð hafi stefnandi, eins og aðrir bjóðendur, haft í höndum heildartölu farþega sem nýtt hafi sér þjónustu rekstrarleyfishafa árið 2016. Þá hafi bjóðendur haft upplýsingar um hvernig árstíðarsveiflum væri háttað með því að skoða línurit í kafla 1.3 og í fyrrnefndri kynningu kynningarfundar 22. mars 2017. Í kafla 1.3.1 á bls. 23 í útboðsgögnum sé gefin upp vefslóð þar sem bjóðendur hafi getað nálgast farþegatölur á Keflavíkurflugvelli. Út frá þessu hafi stefnandi getað reiknað út hlutfall farþega sem keypt hafi þjónustu af þáverandi rekstrarleyfishöfum (samanlagt). Fyrirspurnum þessa efnis sé svarað í Viðauka 1, svör við fyrirspurnum 9 og 22. Stefnandi hafi að auki haft betri stöðu en aðrir bjóðendur þar sem hann hafi verið handhafi rekstrarleyfis fram til þess tíma er útboð nr. 20521 hafi farið fram.

Í útboðinu hafi stefnandi boðið 41,2% af heildarverðmæti allra seldra ferða. Leggja verði til grundvallar að stefnandi hafi þekkt eða mátt þekkja í smáatriðum tekjur og kostnað við farþegaflutninga til og frá flugstöðinni. Honum hafi verið, eða mátt vera, ljóst af kynningar fundi 22. mars 2017 sem hann hafi sótt að gert væri ráð fyrir 22% fjölgun komu- og brottfararfarþega árið 2017, 8% frá fyrra ári fyrir árið 2018 og 8% aukningu 2019. Í raun hafi fjölgun farþega árið 2018 orðið miklu meiri og tekjur stefnanda einnig mun hærri, eða rétt rúmur milljarður króna (413.321.900/0,412)=1.003.208.495 krónur).

Varðandi fullyrðingu stefnanda um að hann hafi þurft að hækka miðaverð sitt til þess að mæta auknum kostnaði geri hann enga grein fyrir því í hverju hinn aukni kostnaður liggi eða hvernig hann hafi komið til. Þá sé á engan hátt gerð grein fyrir hinum auknu tekjum sem umrædd fjölgun farþega hafi væntanlega haft í för með sér fyrir stefnanda. Staðhæfing stefnanda um nauðsyn verðhækkana sé með öllu ósönnuð og ekki studd neinum sönnunargögnum.

Stefnandi hafi haft allar upplýsingar við höndina þegar hann hafi gert tilboð sitt til þess að meta tekjur og kostnað og hvaða áhrif fjölgun eða fækkun farþega gæti haft á rekstur hans, einkum í ljósi kostnaðar sem leiði af skuldbindingum sem hafi fylgt rekstarleyfissamningnum, svo sem um ferðatíðni, mannafla o. fl. Allar framangreindar forsendur hafi legið fyrir á kynningarfundi þann 22. mars 2017 og hafi að auki verið nákvæmlega útlistaðar í útboðsgögnum. Stefnandi hafi getað reiknað áætlaðar tekjur af sölu farmiða, metið og áætlað aukinn kostnað samfara fjölgun farþega, og þar með aukningu tekna, og tekið tillit til annars kostnaðar sem leitt hafi af þeim kröfum sem gerðar hafi verið til bjóðenda, svo sem kröfur um þjónustustig, tíðni ferða til og frá flugstöð og um starfsfólk. Þessar kröfur hafi verið ítarlega raktar í útboðsgögnum.

Stefnandi hafi ekið með farþega til og frá flugstöðinni frá 2011 í svipuðu rekstrarlegu umhverfi. Hafi því lítið sem ekkert getað komið stefnanda á óvart í tengslum við tekjur eða kostnað þegar hann hafi gert tilboð sitt í greiðslu þóknunar upp á 41,2% af heildarverðmæti seldra ferða. Sé þannig fráleitt að stefnandi beri fyrir sig nú að hann hafi ekki haft fyrir framan sig réttar forsendur til að skilja og meta eigin tilboðsgerð við útboðið. Engin atvik eða aðstæður hafi komið síðar til sem breytthafi framangreinduog séu staðhæfingar stefnanda um slíkt rangar, vanreifaðar og með öllu ósannaðar.

Mótmælt sé ýmsum forsendum sem stefnandi virðist hafa gefið sér við tilboðsgerðina um meint tengsl gjaldtöku á nærstæðum og fjarstæðum. Fyrir það fyrsta sé hvergi fjallað um fjarstæðin í útboðsgögnunum. Fyrirspurnir og svör í útboðsferlinu hafi eingöngu lýst og fjallað um þá aðstöðu sem boðin hafi verið út. Þá hafi engin gjaldtaka verið á fjarstæðum þegar útboðið hafi farið fram og hafði ekki verið. Því sé mótmæl tað líta verði svo á að óumdeilt sé milli aðila að gjaldtakan sem boðuð hafi verið 1. desember 2017 hafi verið í samræmi við væntingar aðila. Aðstaðan á nærstæðum og fjarstæðum sé gerólík og stefnandi hafi ekki getað gefið sér að tilhögun fjarstæðanna yrði óbreytt á gildistíma rekstrarleigusamningsins. Stefndi hafi heimild til að breyta gjaldskrá félagsins fyrir notkun bílastæða, þ. á m. fjarstæða.

Þ að samræmist ekki samkeppnislögum, góðum viðskiptaháttum og góðu siðferði að haga verðlagningu á fjarstæðum eftir því hvaða bjóðendur yrðu hlutskarpastir í útboðinu. Stefnandi og aðrir þátttakendur í útboðinu hafi vitað eða mátt vita að samkeppni yrði af fjarstæðunum. Tilboð stefnanda endurspegli mat hans á fjárhagslegu virði aðstöðunnar. Stefnandi hafiþví ekki haft lögmætar væntingar til þess að tekið yrði tillit til annarra þátta en beinlínis væri kveðið á um í útboðsgögnum.

Til vara sé á því byggt að í 2. mgr. 3. gr. rekstrarleigusamningsins sé að finna skýringarreglu um efni hans, þar sem segi að sé ósamræmi milli samningsins og fylgigagna skuli ákvæði samningsins ganga framar fylgiskjölum og öðrum gögnum er varði málið. Í rekstarleigusamningnum sé hvergi vikið einu orði að fjarstæðum eða gjaldtöku á þeim. Gjaldtaka á fjarstæðum sé því hvorki hluti af efni samningsins né forsenda að baki samningsgerð eða á annan hátt hluti af réttarsambandi aðila. Því geti fyrirspurnir og svör í útboðsboðsgögnum sem stefnandi byggi á ekki haft þýðingu við úrlausn og skýringu á efni samnings aðila.

Stefndi mótmæli fullyrðingum stefnanda tengdum tilvísunum til ummæla í bréfum stefnda til Samkeppniseftirlitsins dags. 16. febrúar 2018, bréfi dags. 25. apríl 2018 og bréfi stefnda til stefnanda dags. 13. mars 2018, sem stefnandi telji sanna að stefndi sjálfur tengi saman gjaldtöku á nærstæðum og fjarstæðum. Virðist stefnandi byggja á því að lesa megi út úr bréfum stefnda að gjald sem stefndi hafi upphaflega ætlað að leggja á vegna afnota af fjarstæðum hafi verið ákveðið til þess að gæta samræmis og jafnræðis milli fyrirtækja á nærstæðum og fyrirtækja á fjarstæðum. Stefnandi telji að ummæli stefnda í fyrrnefndum bréfum eigi að leiða til þess að stefnandi geti gengið út frá því sem grundvallarforsendu að fjárhæð gjalds fyrir fjarstæði sé í samhengi við gjald samkvæmt rekstrarleigusamningi og að líta verði svo á að óumdeilt sé milli aðila að gjaldtakan sem boðuð hafi verið 1. desember 2017 hafi verið í samræmi við væntingar beggja aðila. Hin tilvitnuðu bréf og ummæli séu rituð í tengslum við rannsókn Samkeppniseftirlitsins og snúi meðal annars að athugun eftirlitsins á forsendum kostnaðargrunns í tengslum við greiningu á samkeppnismarkaði samkvæmt 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 4. gr. þeirra laga. Stefnandi skýri á engan hátt hvernig ummælin eigi að leiða til þess að tekið verði undir þá meginmálsástæðu stefnanda að brotið hafi verið gegn 36. gr. samningalaga. Verði stefnandi að bera allan halla af þeim óskýrleika.

Engin rök standi til þess að víkja eigi samningi aðila til hliðar í heild eða að hluta með vísan til 36. gr. samningalaga. Kröfu um 50% lækkun á veltugjaldi byggi stefnandi á samanburði við þá lækkun sem orðið hafi á gjaldi fyrir hópferðabifreiðar á fjarstæðum í tengslum við málsmeðferð Samkeppniseftirlitsins. Engin slík tengsl séu milli gjaldtöku á fjarstæðum og nærstæðum að krafa stefnanda um breytingu á umræddum samningi geti náð fram að ganga. Auk þess liggi ekki fyrirh vernig endanlegri gjaldtöku verði háttað á fjarstæðum. Stefndi hafi ítrekað bent Samkeppniseftirlitinu á að bráðabirgðagjaldskráin á fjarstæðunum geti ekki gilt til framtíðar þar sem hún standi ekki undir kostnaði. Við mat á kröfu stefnanda skipti höfuðmáli að stefnandi hafi haft allar upplýsingar sem honum hafi verið nauðsynlegar til að gera tilboð í útboðinu. Hann hafi haft áratuga reynslu af akstri til og frá flugstöðinni og þekki vel bæði kostnað og tekjur. Þá verði ekki fram hjá því horft að stefnandi hafi ítarlega rætt, yfir tímabilið frá 28. ágúst 2017 til 30. mars 2018, efni og gerð þess rekstarleigusamnings sem hann hafi undirritað 4. apríl 2018, en yfir þann tíma hafi öll þau atvik sem máli skiptu við úrlausn á málsástæðum sem stefnandi byggi á komið fram eða mátt vera honum ljós. Engu að síður hafi stefnandi skrifað undir rekstarleigusamninginn og sé hann bundinn að lögum við efni hans. Í ljósi framangreind sverði ekki litið svo á að efni rekstrarleigusamningsins sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju í skilningi 36. gr. samningalaga. Verði af þeim sökum að hafna kröfum stefnanda að öllu leyti.

Með sömu rökum sé hafnað kröfu stefnanda um breytingu á samningstíma. Stefndi byggi á því að stefnandi sé bundinn við efni rekstarleyfissamningsins. Gildistími samningsins sé skilgreindur í 5. gr. og upphaf hans þar tiltekið 1. mars 2018 og til fimmára frá þeim degi. Við þann samningstíma séu stefnandi og stefndi bundnir, nema skilyrði séu til þess að segja samningi upp í samræmi við ákvæði 2. mgr. 5. gr. rekstrarleigusamningsins. Séu því engin efni til að verða við þessari kröfu stefnanda og beri því að hafna kröfunni.

Endurgreiðslukröfu stefnanda sé alfarið mótmælt með sömu rökum, að breyttu breytanda, en forsenda þess að tekið verði undir kröfu stefnanda um þetta sé að til álita komi að beita ákvæði 36. gr. samningalaga. Ekki séu lagaskilyrði fyrir þessum kröfum stefnanda. Í gildi sé milli aðila rekstr arleyfissamningur, sem veiti stefnda rétt til efnda samkvæmt aðalefni hans. Stefndi hafi að fullu efnt samningsskuldbindingar sínar samkvæmt ákvæðum rekstrarleigusamningsins og krefji stefnanda um gjald í samræmi við ákvæði og efni hans. Fjárhæð veltugjalds sem stefnandi krefjist endurgreiðslu á sé í samræmi við 4. gr. rekstarleigusamningsins. Um þetta vísi stefndi til almennra reglna samningaréttar og meginreglna kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og samninga. Fari svo að dómurinn fallist á einhverjar kröfur stefnanda sem feli í sér greiðsluskyldu stefnda sé kröfum stefnanda um dráttarvexti mótmælt og þess krafist að stefnda verði í fyrsta lagi gert skylt að greiða þá frá dómsuppsögu til greiðsludags.

Til vara- og þrautavara geri stefnandi kröfu um að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta. Óljóst sé með öllu hvort stefnandi vísi þar til tjóns í formi missis hagnaðar eða annars konar tjóns og séu bótakröfur hans því með öllu vanreifaðar. Stefndi mótmæli kröfum stefnanda, enda hafi stefnandi hvorki sýnt fram á að háttsemi stefnda sé bótaskyld né sýnt fram á eða gert það líklegt að hann hafi orðið fyrir tjóni. Stefndi mótmæli skaða-og efndabótakröfum stefnanda sem ósönnuðum og órökstuddum. Stefnandi hafi enga grein gert fyrir því að skilyrði almennu skaðabótareglunnar um ólögmæti og saknæmi séu uppfyllt, sýnt fram á orsakatengsl eða að meint tjón hans sé sennileg afleiðing af háttsemi stefnda.

V ið úrlausn á vara- og þrautavarakröfu stefnanda, verði tekið undir málsástæður stefnanda, sé á því byggt að breytingar á gjaldi fyrir fjarstæði hafi komið til vegna stjórnvaldsákvörðunar Samkeppniseftirlitsins, en ekki vegna saknæmrar eða ólögmætrar háttsemi stefnda. Þá liggi fyrirkomulag endanlegrar gjaldtöku á fjarstæðum ekki fyrir. Einnig beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sem sé á ábyrgð stefnda og hvert tjónið sé, en það hafi stefnandi ekki gert.

Stefnandi dragi að auki upp villandi mynd af þeim fjárhagslega ábata sem hann hafi af rekstarleigusamningn um. Stefnandi sé hljóður um þá staðreynd í málatilbúnaði að hann hafi líka tekjur af því að flytja farþega til Keflavíkurflugvallar en stefnandi nýti þá aðstöðu sem hann hafi fengið á grundvelli samningsins vegna þessa. Vísað séí þessu sambandi til gr. 4.3 í rekstrarleigusamningnum og skorað á stefnanda með vísan til 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 að leggja fram upplýsingar og gögn um tekjur af sölu farmiða til Keflavíkurflugvallar.

V erði talið að stefndi beri bótaábyrgð gagnvart stefnanda þá beri tjónþola á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar að leitast við eftir fremsta megni að takmarka tjón sitt. Samkvæmt 5. gr. rekstrarleyfis samningsins sé upphaf samningstímans 1. mars 2018 og sé samningstíminn fimm ár frá þeim degi. Samningurinn sé uppsegjanlegur af beggja hálfu með sex mánaða fyrirvara, í fyrsta lagi tólf mánuðum eftir að þjónustutími samningsins hefjist. Stefnandi hefði getað sagt rekstrarleigusamningnum upp og takmarkað tjón sitt áður en máliðvar höfðað, en miðað við málatilbúnað stefnanda hefði hið meinta tjón hans af rekstrarleigusamningnum þá þegará ttað vera komið fram.

Varðandi varakröfu stefnanda um skaðabætur á grundvelli almennu skaðabótareglunnar hafni stefndi því að skilyrðum reglunnar sé fullnægt, þ. e. að hann hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti, orsakatengsl séu milli háttsemi stefnda og hins meinta tjóns stefnanda og það sé sennileg afleiðing af háttsemi stefnda. Það sé stefnanda að sanna að öll skilyrði reglunnar séu uppfyllt. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að þessum skilyrðum sé fullnægt. Stefndi hafi farið að lögum og reglum og framfylgt lögbundnum skyldum og verkefnum. Í reynd telji stefndi að það sé með öllu vanreifað af hálfu stefnanda hvaða háttsemi af hálfu stefnda það sé sem teljist vera ólögmæt eða saknæm. Stefndi hafni því alfarið að hann hafi við framkvæmd útboðs, og síðar gerð rekstrarleigusamnings við stefnanda, hagað sér með ólögmætum og saknæmum hætti gagnvart stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni.

Þá mótmæli stefndi tilvísun stefnanda til d-liðar 2. mgr. 10. gr. og c-liðar 2. mgr. 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 til stuðnings skaðabótakröfunni. Í fyrsta lagi taki stefnandi fram í stefnu að hann byggi ekki á því í máli þessu að verðlagning stefnda stangist á við samkeppnislög heldur eingöngu á 36. gr. samningalaga. Því sé þessi tilvísun til samkeppnislaga í stefnu að engu hafandi. Í öðru lagi hafi niðurstaða Samkeppniseftirlitsins orðið sú að hætta rannsókn á meintum brotum stefnda á samkeppnislögum og hafast ekki frekar að. Um það hafi verið tilkynnt í bréfi 11. júlí 2019. Verði sú ákvörðun stofnunar sem fari með málefni samkeppnislaga ekki skilin öðruvísi en svo að stefndi hafi ekki brotið gegn samkeppnislögum.

Þá mótmæli stefndi tilvísun stefnanda til stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglna stjórnsýsluréttar til rökstuðnings skaðabótakröfu sinni. Stefndi geti ekki talist stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 1. gr. laganna, dóm Hæstaréttar í máli nr. 326/2014 og lög nr. 90/2006. Þannig gildi um stefnda almennar einkaréttarlegar reglur sem almennt gildi um hlutafélög.

Að lokum mótmæli stefndi þrautavarakröfu stefnanda um skaðabætur innan samninga, en stefnandi byggi á því að það hafi verið forsenda fyrir samningsgerð af hálfu stefnanda að eðlilegt samhengi væri í gjaldtöku af nær- og fjarstæðum. Stefndi mótmæli því að hann hafi með einhverjum hætti vanefnt skyldur sínar gagnvart stefnanda sem veiti honum rétt til efndabóta. Skilyrði til efndabóta séu ekki uppfyllt í málinu. Það hvíli á stefnanda að sanna að skilyrði þess að krefjast efndabóta séu uppfyllt, þ. e. að fyrir liggi vanefnd á efni samningsins, en engin tilraun sé gerð til þess í stefnu. Þannig sé útlistun stefnanda á kröfu sinni svo óljós að ekki séu uppfyllt lagaskilyrði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að dómur geti tekið kröfu stefnanda til greina.

Stefnandi hafi skrifað undir rekstrarleigusamninginn eftir að Allrahanda GL ehf. hafi kvartað til Samkeppniseftirlitsins og hafi stefnandi tekið þátt í þeirri málsmeðferð. Með því sé ljóst að stefnandi hafi ekki talið framangreind atvik skipta máli fyrir samninginn og efni hans, hvorki gjaldið sem kynnt hafi verið 1. desember 2017, og Samkeppniseftirlitið hafi gagnrýnt, né annað lægra gjald. Fráleitt sé að stefnandi telji nú að sömu atvik og aðstæður eigi að leiða til þess að hann eigi skaðabótakröfu á grundvelli samnings, sem hann sjálfur hafi ákveðið að skuldbinda sig við. Verði með vísan til þess að hafna þessari kröfu stefnanda með öllu.

Því sé alfarið mótmælt að stefnandi hafi greitt of hátt gjald fyrir þá aðstöðu sem hann hafi afnot af á grundvelli samningsins. V eltugjaldið sem stefnandi greiði byggistá prósentu sem hann hafi sjálfur boðið við útboðið en það boð hafi stefnandi gert á grundvelli útboðsgagna sem hann hafi þekkt eða mátt þekkja og hafi kynnt sér eða bo riðað kynna sér við tilboðsgerð. Stefndi vísi til almennra reglna samningaréttar og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og skilyrði vanefndaúrræða samninga.

Niðurstaða

Málsatvikum og ágreiningsefnum er lýst í sérstökum kafla hér að framan og vísast til þess sem þar kemur fram. Ágreiningur aðila snýst aðallega um það hvort breytingar á gjaldtöku stefnda á svokölluðum fjarstæðum við flugstöð Leifs E-kk-ef eigi að hafa áhrif á þá gjaldtöku á nærstæðum við flugstöðina sem byggist á rekstrarleyfissamningi aðila og stefnandi krefst að verði breytt. Þá er deilt um það hvort mismunandi gjaldtaka á fjarstæðum og nærstæðum hafi leitt til skaðabótaskyldu stefnda.

Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta honum ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á þessu skal líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar.

Með því að gera í útboði tilboð í aðstöðu fyrir hópferðabifreiðar og síðar gerarekstrarleyfissamning skuldbatt stefnandi sig m. a. til þess að greiða stefnda tiltekið veltugjald og lágmarksgreiðslu fyrir afnot af nærstæðum við flugstöð L-kk-ef E-kk-ef.

Í samningnum kemur fram að níu viðaukar við samninginn séu órjúfanlegur hluti hans, þar með talið útboðsgögn. Í samningnum kemur hvergi fram að gjöldin skyldu taka mið af breytingum á verðlagningu fyrir notkun á öðrum bílastæðum við flugstöðina. Í 4. gr. samningsins er skýrt kveðið á um þau gjöld sem stefnandi skuldbatt sig til að greiða og eru þau í samræmi við tilboð hans. Að þessu virtu verður hvorki talið ósanngjarnt né andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig efni samningsins.

Að því er varðar stöðu aðila er helst til þess að líta að báðir aðilar hafa mikla þekkingu á aðstöðunni sem var boðin út. Stefnandi er fyrirtæki sem hefur sinnt þessari þjónustu meira og minna síðan árið 1979 og hefur því umtalsverða þekkingu á aðstöðunni. Stefndi hefur m. a. haft það lögbundna hlutverk að annast allan rekstur og uppbyggingu Keflavíkurflugvallar, þ. m. t. Flugstöð Leifs Eiríkssonar, frá árinu 2010. Jafnræði þykir því vera á samningsstöðu aðila hvað varðar þekkingu á aðstöðunni, mat á forsendum útboðsins og rekstraráhættu, tilboðsgerð og samningsgerðina.

Hvað varðar atvik við samningsgerðina er til þess að líta að gjaldtaka var ekki hafin af fjarstæðum við flugstöðina við gerð og samþykki tilboðs stefnanda. Fyrir lágu fyrirætlanir um að hefja slíka gjaldtöku en ekki hvernig henni yrði háttað eða hversu hátt gjald yrði innheimt fyrir aðstöðuna. Rauði þráðurinn í málatilbúnaði stefnanda snýr að þvíað samræmis hafi átt að gæta í gjaldtöku á nærstæðum og fjarstæðum og að stefndi hafi upplýst að svo yrði. Í þeim efnum vísar stefnandi einkum til svara stefnda við fyrirspurnum frá bjóðendum í útboði fyrir aðstöðu hópferðabifreiða á nærstæðunum, einkum nr. 7 og nr. 11 í viðauka I við útboðsskilmála, um að stefnt væri að því að gæta ákveðins jafnvægis milli hinna ýmsu samgöngumáta og samgönguþjónustu sem væri að finna til og frá flugstöðinni. Að virtum gögnum málsins og með hliðsjón af framburði fyrir dómi verður ekki séð aðþað hafi verið samningsatriði milli aðila að verðbreytingar á fjarstæðum ættuað hafa áhrif á gjaldheimtu samkvæmt rekstrarleyfissamningnum, sem þar var ákveðin og umsamin á grundvelli tilboðs stefnanda og í fullu samræmi viðþað.

Kröfu stefnanda um að samningi aðila verði breytt vegna atvika sem hafa orðið eftir samningsgerð styður hann einkum við það að tekin var ákvörðun um niðurfellingu og lækkun gjaldtöku á fjarstæðum við flugstöðina í kjölfar kvörtunar Allrahanda GL ehf. til Samkeppniseftirlitsins, en eftirlitið taldi gjaldtöku á fjarstæðunum vera of háa út frá rekstrargrundvelli. Svo sem fram er komið telur dómurinn stefnanda ekki hafa sýnt fram á að verðlagning á fjarstæðum hafi verið forsenda við samningsgerð aðila þannig að verðbreytingar á fjarstæðum ættu að hafa áhrif á rekstrar leyfissamninginn um afnot af nærstæðum. Fyrir dómi lýsti dómkvaddur matsmaður þvíað nærstæðinfælu í sér sérstök gæði og fælu nærstæði og fjarstæði því í sér ólíkar aðstæður sem ekki væri hægt að bera samanog væri það ekki gert í mati hans. Matsgerðin felur í sér hlutfallslegan samanburð á tveimur gjaldskrám fyrir fjarstæði, sem báðar komu fram eftir að stefnandi gerði tilboð sitt í aðstöðu á nærstæðum, og breytir hún engu um forsendur fyrir því tilboði eða samningi aðila sem á því er byggður. Það að stefndi hafi ekki brugðist við áskorun stefnanda um framlagningu gagna um innheimtu gjalda fyrir fjarstæði, sem fellur utan gildissviðs samnings aðila, hefur enga þýðingu við úrlausn málsins. Að framangreindu virtu verður ekki fallist á að atvik eftir samningsgerð sem fela í sér verðbreytingar á gjaldtöku á fjarstæðum hafi átt eða eigi að hafa áhrif á gjaldheimtu samkvæmt rekstrarleyfis samningnum með þeim hættiað lagaskilyrði teljist hafa skapast til að breyta samningi aðila að kröfu stefnanda. Þá verður ekki litið fram hjá því að stefnanda var heimilt að segja rekstrarleyfissamningnum upp, en það hefur hann ekki gert.

Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið eru ekki efni til að taka til greina kröfu stefnanda um að breyta ákvæðum í rekstrarleyfissamningnum um fjárhæð og forsendur gjaldheimtu og um gildistíma samningsins á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.

Krafa stefnanda um endurgreiðslu í þriðja lið aðalkröfu byggist á því að samningi aðila verði breytt í samræmi við fyrsta og annan lið aðalkröfunnar. Samkvæmt framansögðu er ekki fallist á þær kröfur og verður endurgreiðslukröfu stefnanda því sömuleiðis hafnað.

Vara- og þrautavarakrafa stefnanda byggjast á því að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti brotið gegn skyldum til að gæta jafnræðis milli aðila sem nýta nærstæðin við flugstöðina samkvæmt rekstrarleyfissamningi og aðila sem nýta fjarstæðin samkvæmt gjaldskrá með mismunandi gjaldtöku. Það ójafnræði hafi valdið stefnanda tjóni og raskað samkeppni milli stefnanda og hópbifreiðafyrirtækja sem geri út á fjarstæðunum.

Ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 geta ekki átt við umstefnda þar sem stefndi telst ekki vera stjórnvald í skilningi laganna, sbr. Hrd. 326/2014. Þannig er ekki hægt að byggja á 11. gr. laganna. Þá verður heldur ekki talið að stefndi hafi brotið gegn öðrum jafnræðisreglum eða hann hafi beitt stefnanda ólögmætri mismunun við gjaldtöku sínaaf annars vegar nærstæðum og hins vegar fjarstæðum við flugstöðina. Þar lítur dómurinn einkum til þess að aðilum er almennt frjálst að ganga til samninga um hvaðeina og gildir þá meginreglan um að samninga skuli halda. Þá verður ekki séð að stefnandi hafi sýnt fram á að stefndi hafi sýnt af sér saknæma eða ólögmæta háttsemi við gjaldtöku samkvæmt samningi aðila. Að þessu virtu verðurekki fallist á varakröfu stefnanda.

Þ ar sem stefnandi hefur ekki sýnt fram á að stefndi hafi vanefnt samning aðilanna eru, með hliðsjón af framangreindu, ekki efni tilaðfalla st á þrautavarakröfu stefnanda.

Í samræmi við niðurstöðu málsins og með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem hæfilegur er ákveðinn 4.000.000 króna að meðtöldum virðisaukaskatti.

Af hálfu stefnanda flutti málið A-kk-nf Þ-kk-nf S-kk-nf lögmaður og af hálfu stefnda flutti málið H-kk-nf H-kk-nf lögmaður.

Dóminn kveður upp K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari. Dómarinn tók við meðferð málsins 2. mars 2021 og hafði ekki fyrir þann dag haft afskipti að meðferð þess.

Dómsorð:

Stefndi, Isavia ohf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Hópbifreiða Kynnisferða ehf.

Stefnandi greiði stefnda 4.000.000 króna í málskostnað.

K-kvk-nf K-kvk-nf

Greitt kr. 3.900,-

Rétt endurrit staðfestir:

Héraðsdómi Reykjavíkur, 16. júní 2021