E-2119/2016

I.

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 28. júní 2016 og var dómtekið 23. mars 2017.

Stefnandi er H-kvk-nf S-kvk-nf til heimilis að Fossagötu 4 í Reykjavík, en stefndi er Samband íslenskra myndlistarmanna, Hafnarstræti 16, Reykjavík.

Stefnandi krefst greiðslu launa og orlofs að fjárhæð 1.441.297 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. maí 2014 af 356.244 krónum til 1. júní 2014 og frá þeim degi af 1.155.799 krónum til 1. júlí 2014 og frá þeim degi af 1.441.297 krónum til greiðsludags. Þess er einnig krafist að dráttarvextir leggist á höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. maí 2015, en síðan árlega þann dag. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu, auk málskostnaðar.

II.

Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvort stefnandi eigi rétt til þriggja mánaða uppsagnarfrests auk orlofs og orlofsuppbóta eftir að kjörtímabili hennar sem formaður Sambands íslenskra myndlistarmanna (SÍM) lauk hinn 3. apríl 2014.

Stefnandi hóf störf hjá stefnda í byrjun apríl 2010 í kjölfar þess að hún var kjörin sem stjórnarformaður stefnda á aðalfundi félagsins. Hún var endurkjörin til stjórnarformennsku á aðalfundi 2012 en á aðalfundi, sem haldinn var hinn 3. apríl 2014, náði hún ekki kjöri.

Hjá stefnda starfa fimm starfsmenn auk stjórnarformanns. Fastráðinn framkvæmdastjóri stýrir daglegum rekstri stefnda.

Stefnandi var skráð á launaskrá hjá stefnda þegar hún var kjörin stjórnarformaður og var staðgreiðsla greidd af launum hennar í ríkissjóð á þeim tíma sem hún var stjórnarformaður. Er óumdeilt að starfshlutfall stefnanda sem formaður stjórnar stefnda var 75%.

Gerður var ráðningarsamningur á milli málsaðila í apríl 2010 eftir að stefnandi var kjörinn stjórnarformaður stefnda. Í samningnum segir svo:

„Fyrir starf sitt sem formaður SÍM fær H-kvk-nf greiddar 260.000.- á mánuði.

SÍM skal sjá um að halda eftir og gera skil á staðgreiðslu H-kvk-ef. Þá skal SÍM halda eftir 4% af launum H-kvk-ef. Launalið samningsins má endurskoða ef þess er óskað. …

Að öðru leyti en samningur þessi segir til um skal kjarasamningur VR gilda um samningssamband SÍM og H-kvk-ef. Launalið samningsins má endurskoða ef þess er óskað.“

Í bréfi stefnanda til stjórnar stefnda, 7. júní 2014, gerir stefnandi grein fyrir samskiptum sínum við framkvæmdastjóra vegna starfsloka hennar sem formanns SÍM. Kemur þar m.a. fram að stefnandi hafi ekki fengið tíma til að ganga frá á skrifstofu sinni hjá SÍM og að hún hafi átt rétt á greiðslum vegna þess frágangs sem svari 11 vinnudögum í aprílmánuði. Vísar stefnandi til fundar með framkvæmdastjóra 28. maí 2014, þar sem rætt hafi m.a. verið um símareikninga fyrir tímabilið janúar til apríl 2014, að fjárhæð 41.006 krónur, vangoldnar greiðslur í sjúkra- orlofs- og starfsmenntunarsjóði VR, vangoldið stéttarfélagsgjald til VR um 180.000 krónur og lokauppgjör vegna orlofs.

Stjórn stefnda hafnaði erindi stefnanda með bréfi 4. júlí 2014 til stefnanda. Taldi stjórnin að félaginu væri ekki skylt að greiða fyrir lokafrágang stefnanda á skrifstofu sinni hjá SÍM, þar sem það hefði hvorki verið umsamið fyrir fram né væri það hluti af ráðningarsamningi stefnanda. Hún ákvað þó að greiða stefnanda laun fyrir 3 daga í apríl 2014, samtals 49.874 krónur, þar sem aðalfundur hefði verið 3. apríl 2014. Stjórnin hafnaði kröfu stefnanda um 30 daga orlof, en ákvað að greiða henni 24 orlofsdaga með vísan til kjarasamnings VR, samtals 356.244 krónur. Þá samþykkti stjórn stefnda að greiða stefnanda umkrafða símareikninga og hlutfallslegt tillegg vegna orlofsuppbótar og desemberuppbótar samkvæmt kjarasamningi. Samtals námu greiðslur stefnda til stefnanda vegna þessa 425.400 krónum.

VR sendi stefnda innheimtubréf vegna stefnanda 24. júlí 2014, þar sem krafist var launagreiðslna, orlofs, orlofsuppbótar og desemberuppbótar vegna launatímabilsins apríl 2014 til og með júlí 2014, samtals að fjárhæð 1.674.481 króna. Var krafan ítrekuð með bréfi lögmanns stefnanda 3. september 2014. Var kröfum þessum hafnað með bréfi lögmanns stefnda 15. september 2014.

Í gögnum málsins liggur fyrir yfirlit sem tekið hefur verið saman af stefnda um viðveru/fjarvistir stefnanda á þeim tíma sem hún var formaður stefnda, þ.e. frá apríl 2010 til 3. apríl 2014. Þar kemur m.a. fram að stefnandi hafi verið frá störfum vegna vinnu sinnar við lokaritgerð sem hún vann að í tengslum við nám sitt í Háskóla Íslands, próflesturs, starfsnáms í fjármálaráðuneytinu og þegar stefnandi tók sér frí.

Aðilaskýrslur fyrir dóminum gáfu stefnandi, H-kvk-nf S-kvk-nf og J-kvk-nf H-kvk-nf H-kvk-nf, stjórnarformaður stefnda. Vitnaskýrslur gáfu I-kvk-nf G-kvk-nf, núverandi framkvæmdastjóri stefnda, og þau Á-kvk-nf T-kvk-nf og H-kk-nf H-kk-nf, fyrrverandi formenn stjórnar stefnda.

Stefnandi kvað fyrir dóminum að hún hefði verið ráðin sem formaður hjá stefnda, en samtímis hafi hún einnig verið ráðin sem starfsmaður. Hún kvaðst hafa mætt reglulega til vinnu, nema þegar hún hafi verið á fundum annars staðar en á starfsstöð stefnda. Tekjur hennar hjá stefnda hafi nánast verið eina framfærsla hennar. Hún hefði vitað að kjörtímabil hefði náð frá einum aðalfundi til annars aðalfundar, en síðan hefði hún verið ráðin með ráðningarsamningi.

Eftir að kjörtímabili hennar lauk hafi hún talið sér rétt að ljúka vinnuskyldu. Hún hafi setið í alls konar stjórnum á vegum stefnda og þurft að mæta á aðalfundi og ljúka sínum málum.

Um fastar daglegar skyldur tók stefnandi fram að henni hefði verið skylt að sitja alla fundi í þeim sjö stjórnum sem hún hefði setið í á tímabilinu. Henni hafi m.a. borið að sjá um stjórnarfundi, félagsfundi, sambandsráðsfundi og fundi hjá rekstrarfélagi Korpúlfsstaða sem væri hluti af SÍM. Hún hafi óskað eftir skrifstofu á starfsstöð SÍM. Hún hafi ekki mætt þar daglega, þar sem margir þessara funda hafi verið úti í bæ. Hún teldi þó að hún hafi mætt 4 daga í viku hverri. Þá kvaðst hún hafa bætt upp vinnuskyldu sína þegar hún hafi verið fjarverandi. Hún hafi t.d. unnið af sér þegar hún hafi verið erlendis í gestavinnustofum. Annað hvort áður, innan sama mánaðar eða mánuðinn á eftir. Þá hafi framkvæmdastjóri lagt fram tillögu um laun hennar. Hún hafi samið við framkvæmdastjóra um launin en stjórnin hafi síðan samþykkt þau og varaformaður kvittað undir. Hún tók fram að hún hafi verið í námi í Háskóla Íslands og tók þar yfirleitt einn kúrs, nema í árslok 2013, þá hafi hún samið um starfsnám í 9 vikur sem hún hafi unnið af sér bæði áður en starfsnámið hófst og einnig eftir að því lauk. Hún kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir þeim réttindum sem hafi falist í ráðningarsamningi hennar fyrr en hún hafði samband við VR eftir að stöðu hennar sem formanns stefnda lauk á árinu 2014.

J-kvk-nf H-kvk-nf H-kvk-nf, núverandi stjórnarformaður stefnda, kvaðst telja sig kjörna tímabundið til tveggja ára hjá stefnda. Hún væri ekki með viðveruskyldu og þóknun til hennar væri gerð upp sem laun. Þá taldi hún sig ekki eiga rétt á uppsagnarfresti, þar sem um tímabundið starf væri að ræða til tveggja ára.

I-kvk-nf G-kvk-nf, framkvæmdastjóri stefnda, tók fram að greiðslur til stjórnarmanna hefðu upphaflega verið í formi verktakagreiðslna. Því fyrirkomulagi hafi verið breytt í launagreiðslur á árinu 2006, m.a. til að tryggja staðgreiðslu og greiðslur í lífeyrissjóð. Frá árinu 2006 hafi einnig verið gerður ráðningarsamningur við stjórnarformann stefnda. Taldi hún aldrei hafa komið til umræðu að menn ættu rétt á uppsagnarfresti. Tók hún einnig fram að stefnandi hefði ekki haft neinar daglegar skyldur á skrifstofu og verið mikið fjarverandi, en hún hafi upplýst um fjarvistir sínar til framkvæmdastjóra. Stefnandi hafi verið með starfsaðstöðu á skrifstofu stefnda og þannig hafi það verið hjá stefnda ef stjórnarmenn óskuðu eftir starfsaðstöðu. Tók hún fram að samningar við stjórnarformenn stefnda væru nú ítarlegri, en fyrri samningar við stjórnarmenn hefðu verið með sama sniði og samningur sem gerður var við stefnanda.

Á-kvk-nf T-kvk-nf, sem var stjórnarformaður stefnda á árunum 2002-2009, kvaðst hafa fengið þóknun fyrir störf sín fyrir stefnda. Hún taldi að hún hefði ekki átt rétt á uppsagnarfresti. Þegar hún sagði af sér sem stjórnarformaður stefnda, þá hafi launagreiðslur til hennar fallið niður, þar sem um stjórnarlaun hafi verið að ræða. Þá tók hún fram að hún hafi ekki verið með skrifstofu hjá stefnda, en það hafi verið hennar ákvörðun að nýta ekki aðstöðuna. Starfið hafi einkum falist í því að sitja fundi annars staðar en á starfsstöð stefnda.

H-kk-nf H-kk-nf, fyrrum stjórnarmaður stefnda á árunum 2009-2010, kvaðst ekki hafa litið svo á að hann ætti rétt á uppsagnarfresti þegar hann lét af störfum sem stjórnarformaður stefnda. Þá taldi hann ljóst að launagreiðslur féllu niður um leið og hann léti af starfi stjórnarformanns. Stjórnarformaður væri ekki starfsmaður þar sem framkvæmdastjóri færi með dagleg störf. Hann tók fram að hann hafi verið búsettur á Akureyri á meðan hann gegndi stjórnarformennsku. Hann hafi setið símafundi og komið til Reykjavíkur þegar þess þurfti. Hann hafi ekki verið með fasta viðveru á skrifstofu stefnda. Þá tók hann fram að enginn skriflegur samningur hefði verið gerður við hann.

III.

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi tekur fram að ágreiningur aðila lúti að því hvort stefnandi eigi rétt til uppsagnarfrests sem starfsmaður er kjörtímabili hennar sem formaður hafi lokið.

Í ráðningarsamningi milli aðila komi fram að kjarasamningur VR gildi um samningssamband aðila, að öllu öðru leyti en því sem tekið sé fram í samningnum.

Hvergi sé tekið fram að samningur sé tímabundinn og hann skuli miðast við kjörtímabil stjórnar. Starfssamningur aðila hafi því verið ótímabundinn og beri að segja honum upp með hefðbundnum uppsagnarfresti.

Stefnandi eigi ótvírætt rétt til uppsagnarfrests sem starfsmaður stefnda frá og með næstu mánaðamótum eftir aðalfund er henni var gert að hætta eða frá 1. maí að telja. Samkvæmt kjarasamningi VR og SA sé uppsagnarfrestur 3 mánuðir eftir 6 mánaða starf eða meira.

Stefnandi geri kröfu um greiðslu vangoldinna launa á uppsagnarfresti auk orlofs og uppbóta á starfstíma að frádregnum greiðslum sem stefndi hafi innt af hendi vegna orlofs og uppbóta.

Stefnandi vísar til greinar 1.9 í kjarasamningi VR og SA sem mæli fyrir um að laun skuli greiðast fyrsta dag eftir að mánuði þeim ljúki sem laun séu greidd fyrir. Að auki skuli vinnuveitandi greiða áunnið orlof til launþega við lok ráðningarsambands samkvæmt 8. gr. orlofslaga nr. 30/1986.

Stefnandi mótmælir því að hafa sýnt af sér tómlæti. Innheimtubréf hafi verið send stefnda í kjölfar þess að stefnandi lét af störfum fyrir stefnda. Þá sé því mótmælt að 36. gr. samningalaga eigi við um stefnanda.

Kröfur sínar styður stefnandi við lög nr. 28/1930, um greiðslu verkkaups, lög 55/1980, um lágmarkskjör o.fl., lög nr. 30/1987, um orlof, meginreglur kröfuréttar, meginreglur vinnuréttar, kjarasamninga VR og vinnuveitenda og bókanir sem teljast hluti kjarasamninga.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi tekur fram að það fyrir komulag hafi verið haft hjá stefnda að formaður félagsins væri á launaskrá hjá félaginu. Það væri gert til að tryggja honum ómakslaun fyrir störf sín. Formaður stefnda væri ekki starfsmaður félagsins í almennum skilningi og sjónarmið um réttarvernd starfsmanns gagnvart atvinnurekanda ættu ekki við um hann. Lágmarkskjör samkvæmt kjarasamningum ættu ekki um formann félagsins. Ekki fremur en um stjórnarlaun í hlutafélögum. Formaður stefnda hefði ekki fastar daglegar starfsskyldur og mætti sinna öðrum störfum án nokkurra afskipta eða íhlutunarréttar stefnda. Fastráðinn framkvæmdastjóri stýrði daglegum rekstri stefnda en hjá félaginu störfuðu fimm fastráðnir starfsmenn og á launaskrá væru því sex „starfsmenn“ að formanni meðtöldum.

Stefndi telur fráleitt að líta svo á að formaður sé starfsmaður félagsins í venjulegum skilningi. Enginn hafi boðvald gagnvart honum. Hann hafi enga viðveruskyldu auk þess sem viðvera stefnanda og aðkoma hennar að störfum stefnda hafi tímunum saman verið stopul. Þannig hafi nám og námsvistir og dvalir erlendis útilokað hana frá aðkomu að störfum stefnda langtímum saman án þess að það hefði nein áhrif á greiðslu launa til hennar eða nokkur maður gæti hreyft athugasemdum við því eins og launaseðlar stefnanda og yfirlit um fjarvistir hennar beri með sér.

Telur stefndi ljóst að stefnanda hafi verið fullkunnugt um að ráðningarsamningur hennar væri tímabundinn og næði aðeins til þess tíma er hún gegndi formennsku hjá stefnda. Sami háttur hafi verið hafður á vegna fyrri formanna og verið alkunnur meðal félagsmanna stefnda. Framganga stefnanda sýni einnig að henni hafi verið þetta ljóst, sbr. bréf hennar til stjórnar stefnda 7. júní 2014 og vottorð vinnuveitanda, til Vinnumálastofnunar.

Stefndi tekur fram að upphaflega hafi kvartanir stefnanda lotið að því að hún ætti rétt á launum fyrir þá daga sem hún hefði varið til ganga frá gögnum eftir formannstíð sína. Með símbréfi 9. apríl 2014 hafi hún krafið stefnda um aukagreiðslu fyrir tólf daga í frágang, 30 daga í orlof, símareikning að upphæð 50 þúsund og 180.000 krónur greiddar þar sem ekki hafi verið greitt í sjúkrasjóð og starfsmenntunarsjóð fyrir hana frá því í apríl 2010 til maí 2013. Stjórn stefnda hafi hafnað erindi stefnanda og talið félaginu óskylt að greiða fyrir lokafrágang, en féllst á að greiða stefnanda laun fyrir 3 daga í apríl 2014 samtals 49.874 krónur, þar sem aðalfundur stefnanda hafi verið haldinn 3. apríl 2014. Einnig hafi stjórnin hafnað kröfu um 30 daga í orlof, en ákveðið að greiða stefnanda 24 orlofsdaga með vísan til kjarasamnings VR, samtals 356.244 krónur. Þá samþykkti stjórn stefnda að greiða hluta umkrafinna símareikninga formannsins og hlutfallslegt tillegg vegna orlofsuppbótar og desemberuppbótar samkvæmt kjarasamningi. Alls samþykkti stjórn stefnda að greiða stefnandi, sem fráfarandi formanni, 425.400 krónur og var litið á það sem fullnaðaruppgjör greiðslna til hennar.

Þann 7. júní 2014 hafi stjórn stefnda fengið nýtt bréf frá stefnanda, þar sem hún fer fram á að fá greiddan þriggja mánaða uppsagnarfrest ásamt fullum launum fyrir aprílmánuð og vitnar í því bréfi til orðsendinga milli hennar og sérfræðings á kjaramálasviði VR. Í sama bréfi komi fram að stefnandi telji sig eiga inni hjá stefnda ógreidda vinnutíma sem hefðu safnast saman og sem hún hafði ætlað að taka út sumar og haust 2014, ef hún næði endurkjöri. Stefnandi tekur fram að tímarnir séu 250 talsins, eða sem nemi um tveggja mánaða vinnu. Umræddur tímafjöldi og framsetning málsins stangaðist á við upplifun starfsfólks stefnda af vinnuframlagi stefnanda misserin á undan. Vegna þess ákvað stjórn stefnda að láta athuga vinnuframlag stefnda undanfarin misseri. Komið hafi í ljós að frídagar stefnanda starfsárið 2013 reyndust vera 129 og 24 á árinu 2014. Skráning frídaga stefnanda árin á undan komi fram í fjarvistaskráningu sem stefndi hafi látið vinna.

Stefndi telur athyglisvert hversu langan tíma stefnandi hefur gefið sér til að halda máli sínu til haga. Innheimtubréf VR vegna málsins hafi verið sent 24. júlí 2014 og ítrekun lögmanns stefnanda er dags. 3. september 2014. Skýrt afsvar lögmanns stefnda f.h. stefnda er sent 15. september 2014. Engin samskipti hafi verið milli aðila eftir þetta þar til mál þetta er þingfest 30. júní 2016. Telur stefndi að virða beri þessa framgöngu til tómlætis af hálfu stefnanda.

Ef ekki verður fallist á sýknu stefnda á ofangreindum forsendum byggir stefndi á því að víkja beri til hliðar eða hafna þeim réttaráhrifum sem vísan ráðningarsamnings aðila til kjarasamnings VR kynni annars að hafa. Stefndi byggir á því að að skoða verði þá staðreynd að stefnandi sé sjálf í raun atvinnurekandinn sem aðild eigi að þessu máli. Stefnandi vill byggja á ákvæði ráðningarsamnings aðila, á skilningi sem er bersýnilega ósanngjarn og í ósamræmi við skilning sem allir aðilar og þar með hún sjálf lögðu í samninginn. Um þetta vísast til III. kafla samningalaga og þá einkanlega til 36. gr.

IV.

Stefnandi í máli þessu var kosin stjórnarformaður Sambands íslenskra myndlistarmanna til tveggja ára á aðalfundi félagsins sem haldinn var í apríl árið 2010. Stefnandi var endurkjörin á aðalfundi árið 2012, en á aðalfundi sem haldinn var 3. apríl 2014 náði hún ekki kjöri.

Stefnandi reisir kröfu sína á hendur stefnda á ráðningarsamningi sem gerður var á milli hennar og stefnda. Telur hún sig eiga rétt til þriggja mánaða uppsagnarfrests, „sem starfsmaður“ stefnda frá 1. maí 2014, sem er einum mánuði eftir að kjörtímabili hennar sem formaður stefnda lauk, auk orlofs og uppbóta á starfstíma, en að frádregnum greiðslum sem stefndi hefur þegar fallist á að greiða vegna orlofs og uppbóta.

Stefndi hafnar kröfum stefnanda. Hún hafi ekki verið starfsmaður stefnda í venjulegum skilningi og að ráðning hennar sem stjórnarformanns hafi verið tímabundin og hafi lokið þegar nýr stjórnarformaður var kjörinn á aðalfundi stefnda 3. apríl 2014. Ráðning hennar hafi aðeins náð til þess tíma sem hún gegndi formennsku.

Í kjölfar kosningar stefnanda í apríl 2010 rituðu málsaðilar undir ráðningarsamning. Í honum var mælt fyrir um að „Fyrir starf sitt sem formaður SÍM“ fengi stefnandi greiddar 260.000 krónur á mánuði. Einnig var þar mælt fyrir um að stefndi skyldi sjá um að halda eftir og gera skil á staðgreiðslu stefnanda og halda eftir 4% af launum til greiðslu í lífeyrissjóð. Þá kvað samningurinn á um „að kjarasamningur VR gildi um samningssamband aðila, að öðru leyti en því sem tekið er fram í samningnum“.

Stefnanda mátti vera ljóst að stjórnarstarf hennar hjá stefnda var tímabundið starf þar sem formenn eru hverju sinni kosnir til tveggja ára. Stefnandi fékk greidd föst laun sem stjórnarformaður. Hún hafði sem formaður félagsins hvorki fastar daglegar skyldur né viðveruskyldu hjá stefnda. Bar stefnandi fyrir dóminum að starf hennar hefði einkum falist í því að sækja fundi og sitja í stjórnum félaga og félagasamtaka fyrir stefnda. Fundarseta hennar hefði einkum farið fram utan starfsstöðvar stefnda.

Í ráðningarsamningi hennar við stefnda er, eins og áður greinir, tekið fram að stefnandi starfi sem formaður stefnda og fyrir það starf fái hún tiltekna fjárhæð á mánuði. Í ráðningarsamningnum kemur ekki fram að stefnandi hafi átt að sinna öðrum störfum en þeim stjórnunarstörfum sem áður greinir. Telur dómurinn að ef um stöðu hennar og launakjör sem stjórnarformaður stefnda hefði átt að fara með sama hætti og gilti um almenna starfsmenn hefði borið að taka það sérstaklega fram í ráðningarsamningi hennar við stefnda. Telur dómurinn að skýra verði orðalag ráðningarsamningsins með hliðsjón af þessu. Af því leiðir að krafa stefnanda um þriggja mánaða uppsagnarfrest frá 1. maí 2014 verður ekki tekin til greina og hið sama gildir um kröfu stefnanda um orlof og orlofsuppbót í uppsagnarfresti.

Einnig telur dómurinn að stefnanda hafi mátt vera ljóst að starfi hennar í þágu stefnda hafi lokið um leið og hún lét af starfi stjórnarformanns, enda voru fyrrgreind störf hennar hjá stefnda í beinum tengslum við stöðu hennar sem stjórnarformanns stefnda. Af því leiðir að krafa stefnanda um laun frá 3. apríl til og með 30. apríl 2014 verður ekki tekin til greina. Loks hafa ekki verið færð nægjanleg rök fyrir því að krafa stefnanda, sem á rót að rekja til hluta desemberuppbótar 2014, orlofsuppbótar 2015 og hluta orlofsuppbótar 2014, eigi við rök að styðjast.

Samkvæmt framansögðu er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber stefnanda að greiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

DÓMSORÐ:

Stefndi, Samband íslenskra myndlistarmanna, er sýknað af öllum kröfum stefnanda, H-kvk-ef S-kvk-ef, í máli þessu.

Stefnanda ber að greiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf S-kvk-nf (sign.)