E-139/2010

Mál þetta er höfðað 8. apríl 2010. Gagnsök var höfðuð 6. maí 2010. Það var dómtekið 14. október sl.

Aðalstefnendur eru V-kk-nf J-kk-nf, Dalatanga 6, Mosfellsbæ, A-kk-nf J-kk-nf, Snægili 19, Akureyri, J-kk-nf K-kk-nf J-kk-nf, Garðarsbraut 42, Norðurþingi, H-kvk-nf J-kvk-nf, Stóragerði 7, Norðurþingi og E-kk-nf J-kk-nf, Garðarsbraut 42, Norðurþingi.

Gagnstefnendur eru K-kk-nf G-kk-nf og G-kvk-nf E-kvk-nf H-kvk-nf, bæði til heimilis að Öndólfsstöðum, Þingeyjarsveit.

Kröfur aðalstefnenda í aðalsök hljóða svo:

,,- að viðurkenndur verði með dómi réttur þeirra til að slíta sameign þeirra og [gagnstefnenda] um jörðina Öndólfsstaði landnr. 153827 í Þingeyjarsveit þannig;

- að jörðinni Öndólfsstöðum í Norðurþingi verði skipt, með því að sérgreina og sérskrá eignarhluta [aðal]stefnenda í jörðinni Öndólfsstöðum á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna skv. tillögu I;

- að lögð verði til grundvallar landskiptum lína á loftmynd, sem fylgir matsgerð dómkvaddra matsmanna, fskj. nr. 7 í matsgerð og dskj. nr. 66, en hnitaskrá landskiptalínunnar nr. 1-8 er svofelld:

Nr. Austur(X) Norður(Y)

1 574012.8 583689.1

2 574232.5 583774.5

3 574202.0 583831.0

4 574337.3 583892.8

5 574373.1 583801.7

6 574413.0 583725.2

7 575457.0 584287.2

8 576487.9 584704.5

þannig að landið, sem telst vera 404 ha skv. mælingu dómkvaddra matsmanna skiptist svo, að 29,6% hluti landsins komi í hlut [aðal]stefnenda samkvæmt eftirfarandi landgreiningu:

Ofan flóa 37.0 ha,

í flóa 19.6 ha,

frá 200m að flóa 19.5 ha,

að 200m 29.6 ha,

neðan brekku 14.0 ha,

samtals 119.7 ha.

Í hlut [gagnstefnenda] komi skv. tillögu hinna dómkvöddu matsmanna með eftirfarandi landgreiningu:

Ofan flóa 16.9 ha,

í flóa 41.9 ha,

frá 200m að flóa 123.3 ha,

að 200m 60.2 ha,

neðan brekku 37.9 ha

samtals 280.2.ha.

Innan hluta [gagnstefnenda], sem reiknast þá 70,4% er 4 hektara spilda í eigu J-kk-ef Z-kk-ef, sem er sérgreind á uppdrætti.

- að [gagnstefnendur] verði dæmd in solidum til að greiða [aðal]stefnendum málflutningsþóknun að mati dómsins auk útlagðs kostnaðar, þar með talinn matskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi auk 25,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.“

Gagnstefnendur krefjast sýknu í aðalsök og málskostnaðar. Í gagnsök krefjast þau þess að viðurkenndur verði með dómi réttur þeirra til lífstíðarábúðar á eignarhluta aðalstefnenda í jörðinni Öndólfsstöðum í Þingeyjarsveit og málskostnaðar.

Aðalstefnendur krefjast sýknu í gagnsök og málskostnaðar.

Með úrskurði upp kveðnum 23. ágúst sl. var hrundið kröfu gagnstefnenda um frávísun aðalsakar og einnig kröfu aðalstefnenda um frávísun gagnsakar.

I

Aðalstefnendur eiga 30,3% hluta jarðarinnar Öndólfsstaða í óskiptri sameign, en afganginn, að undanskilinni 4 ha spildu og ,,eign Á-kk-ef J-kk-ef og barna í gamla íbúðarhúsinu að Öndólfsstöðum,“ á gagnstefnandi K-kk-nf samkvæmt kaupsamningi við eiginkonu sína, gagnstefnanda G-kvk-þf E-kvk-þf, en afsal hefur ekki verið gefið út.

Aðalstefnendur sækja eignarheimild sína til föður síns, J-kk-ef S-kk-ef heitins, sem átti heima á Öndólfsstöðum til ársins 1943, er hann flutti á næstu jörð sunnan við, Stóru-Laugar, þar sem hann bjó eftir það. Öndólfsstaði mun hann í fyrstu hafa átt að 1/3 á móti bræðrum sínum, J-kk-þgf og S-kk-þgf, en látið svolítinn hluta af hendi við Á-kk-þf J-kk-þf undir íbúðarhús á Öndólfsstöðum og reiknað sér 30,3% eignarhlutdeild eftir það. Kemur það hlutfall fram í færslu á eignarheimild hans í fasteignabók árið 1953. Samkvæmt fasteignabók eignaðist Á-kk-nf J-kk-nf hlut S-kk-ef árið 1963 og hlut J-kk-ef árið 1976. J-kk-nf Z-kk-nf og I-kvk-nf S-kvk-nf E-kvk-nf eignuðust hlut Á-kk-ef árið 1993 og fékk gagnstefnandi G-kvk-nf E-kvk-nf afsal frá þeim árið 1997. Héldu J-kk-nf og I-kvk-nf S-kvk-nf þá eftir 4 ha spildu undir sumarbústaðarland syðst í jörðinni.

Aðalstefnendur taka fram í lýsingu á málsatvikum að eftir að J-kk-nf S-kk-nf hóf búskap á Stóru-Laugum og síðar sonur hans, A-kk-nf, sem er einn aðalstefnenda, hafi það ætíð verið svo að túnum Öndólfsstaða hafi verið skipt upp með samkomulagi og sum verið nýtt frá Stóru-Laugum, en önnur af Öndólfsstaðabændum. Liggur frammi í málinu yfirlýsing A-kk-ef og J-kk-ef Z-kk-ef dagsett 4. desember 2006 um það hvernig þeir hafi samið um þessa nýtingu í júlí 1996.

Samkvæmt gögnum sem liggja frammi í málinu leituðu eigendur Öndólfsstaða, Á-kk-nf J-kk-nf og J-kk-nf S-kk-nf, eftir því á ofanverðri síðustu öld að koma breyttri skipan á umráð jarðarinnar. Sóttist hinn fyrrnefndi eftir því að fá hana alla til umráða undir eitt lögbýli, en hinn síðarnefndi eftir því að sínum hluta yrði skipt úr henni. Mælti jarðanefnd Suður-Þingeyjarsýslu með því í bréfi 12. desember 1976, að beiðni Á-kk-ef, að ,,jarðirnar Öndólfsstaðir I, II og III“ yrðu sameinaðar í eitt lögbýli. Samþykkti Landnám ríkisins erindi Á-kk-ef um þetta 8. mars 1977, með þeim fyrirvara m.a. að eigandi 10/33 hluta jarðarinnar féllist á þetta. Ekki verður séð að svo hafi J-kk-nf S-kk-nf gert, en hann ritaði sýslumanni bréf 3. október sama ár og óskaði þess að kvaddir yrðu til matsmenn til að skipta ,,landi Öndólfsstaða IV og öðru landi Öndólfsstaða“ samkvæmt lögum um landskipti. Hinn 10. apríl 1978 ritaði Á-kk-nf J-kk-nf jarðanefnd bréf og bað um skriflegt álit hennar um réttarstöðu sína sem eiganda og ábúanda lögbýla á Öndólfsstöðum, vegna ágreinings um afnot af eignarhluta J-kk-ef á Stóru-Laugum í landi og ræktun. Hinn 24. maí 1978 ritaði Landnám ríkisins greinargerð, þar sem segir í upphafi að formaður landnámsstjórnar hafi beðið Landnám ríkisins að senda tiltækar upplýsingar í vörslu Landnámsins um Öndólfsstaði. Segir síðan að samkvæmt jarðaskrá Landnáms ríkisins séu Öndólfsstaðir taldir þrjár jarðir, þ.e. I, II og III og sé Á-kk-nf J-kk-nf talinn eigandi að þeim. J-kk-nf S-kk-nf sé talinn eiga hluta jarðarinnar og muni hann hafa nytjað hann sjálfur. Í fasteignamati 1977 sé jörðin metin í fernu lagi, þ.e. 1, 2, 3 og 4. Er síðan nánar rakið að ekki sé hægt að telja nema tvær lögformlegar jarðir á Öndólfsstöðum, þ.e. I og II. Aðrir hlutar, þ.e. III og IV séu því eignarhlutar í upphaflegu jörðinni. Verði þessari stöðu ekki breytt nema með samþykki sveitarstjórnar, jarðanefndar og landnámsstjórnar. Hinn 26. maí 1978 leitaði jarðanefnd eftir forsögn landbúnaðarráðuneytisins um áframhaldandi meðferð málsins og hver væri skilningur þess á rétti deiluaðila til framkvæmda á og afnota af hinum umdeilda jarðarhluta. Er í bréfinu reifuð afstaða aðila, þess efnis að J-kk-nf hygði á ræktunarframkvæmdir í landi Öndólfsstaða og teldi sig hafa fullan og óskoraðan afnotarétt af eignarhluta sínum í Öndólfsstöðum, Á-kk-nf teldi mögulegt að gera samkomulag um óbreytt afnot af þeim hluta sem J-kk-nf hefði nýtt, en legði megináherslu á að eignarhlutinn yrði hvorki í bráð né lengd sameinaður Stóru-Laugum. Þá liti Á-kk-nf svo á að hann hefði sem ábúandi fullan afnotarétt af eignarhluta J-kk-ef. Ráðuneytið svaraði 11. júlí 1978 og taldi ekki rök standa til þess að það tæki afstöðu, leysa yrði málið með samkomulagi, gerðardómi, eða fyrir almennum dómstólum. J-kk-nf leitaði áfram eftir skiptum, en ekki var fallist á að skilyrði væru til að skipta á grundvelli laga um landskipti. Síðasta gagn í málinu um þessa lotu er bréf hreppsnefndar Reykdælahrepps, þar sem rakið er að nefndin hafi bókað að þar sem landskipti á ræktanlegu landi virðist hafa farið fram, fallist nefndin ekki á frekari landskipti á Öndólfsstöðum.

Gagnstefnendur virðast hafa tekið málið upp aftur í byrjun árs 2002 með fyrirspurn til landbúnaðarráðuneytisins. Liggur svarið fyrir en ekki fyrirspurnin. J-kk-nf tók það upp af sinni hálfu með því að óska enn eftir skiptum, með bréfi til sveitarstjórnar 17. október 2003. Mótmæltu gagnstefnendur. Sveitarstjórn synjaði J-kk-þgf 14. apríl 2004, með vísan til þess að ekki væri samkomulag með aðilum og beindi því til þeirra að leita sáttar um fyrirkomulag sem báðir gætu fallist á. Gagnstefnendur leituðu eftir því við landbúnaðarráðuneytið 28. júní 2004 að þeim yrði leyft að leysa eignarhluta J-kk-ef til sín með vísan til 14. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Lauk því erindi með því að ráðuneytið vísaði beiðninni frá sér, með vísan til þess að það teldi að með gildistöku nýrra jarðalaga, nr. 81/2004, þann 1. júlí 2004, hefði fallið úr lögum heimild ráðherra til innlausnar.

Aðilar hafa ekki náð samkomulagi um skiptingu, eða kaup gagnstefnenda á eignarhluta aðalstefnenda, barna J-kk-ef, í Öndólfsstöðum. Munu einnig hafa verið deildar meiningar um afnot af túnum síðustu ár.

Aðalstefnendur óskuðu eftir því 2. október 2009 að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta hvort unnt væri að skipta jörðinni. Var óskað eftir svörum við þessum álitaefnum:

,,1. Hvort jörðin Öndólfsstaðir í Þingeyjarsveit, þ.e. það land, sem tilheyrir jörðinni sé skiptanlegt og þá þannig að hvorir sameigenda, þ.e. matsbeiðendur og matsþoli, fái í sinn hlut land, sem þeim ber í samræmi við þinglýstan eignarhlut.

2. Sé svar matsmanna í tl. 1 jákvætt er spurt, hvort matsmenn telji að skipting jarðarinnar geti farið fram án verulegs tjóns fyrir málsaðila.

3. Telja matsmenn að skipting jarðarinnar leiði til verulega meiri kostnaðar en almennt gerist við skipti á löndum (jörðum)?

4. Þess er óskað að matsmenn geri tillögu að skiptingu jarðarinnar.“

Til að framkvæma matið voru dómkvaddir Ó-kk-nf G-kk-nf V-kk-nf búnaðarráðunautur og F-kk-nf J-kk-nf byggingartæknifræðingur. Matsgerð þeirra er dagsett í janúar 2010. Þar kemur fram að aðalstefnendur hafi á matsfundi óskað sérstaklega eftir því að matsmenn kynntu sér það að J-kk-nf Z-kk-nf hélt eftir 4 ha landspildu við sölu til gagnstefnenda, svo og atriði í ,,skiptagerningi milli matsþola og afkomenda J-kk-ef S-kk-ef.“ Þá kemur fram að aðilar voru ekki sammála um landamerki milli Öndólfsstaða og Stóru-Lauga. Óskaði lögmaður aðalstefnenda síðan eftir því við matsmenn að þeir gerðu einnig tillögu að skiptingu jarðarinnar með tilliti til ,,þrætulands“ vegna ágreinings um merkin.

Í almennri umfjöllun matsmanna er rakið að jörðin liggi austan Reykjadalsár milli jarðanna Akra að norðanverðu og Stóru-Lauga að sunnanverðu. Vesturmörk hennar séu við Reykjadalsá. Meginhluti hennar sé fjalllendi eða um 87% að flatarmáli. Sá hluti sem flokkist undir láglendi sé að meginhluta til ræktanlegur, þó ekki án framræslu að hluta til. Ágætt skógræktarland sé í hlíðinni ofan við láglendið.

Matsmennirnir telja ekkert sérstakt mæla gegn því að jörðinni verði skipt og að tiltölulega einfalt sé að skipta landinu þannig að sambærileg landgæði komi í hlut beggja í samræmi við eignarhlut. Þeir kveðast ekki geta séð að skipti myndu valda aðilum neinu sérstöku tjóni og að mörgu leyti ættu þau að einfalda samskipti þeirra við nýtingu landsins. Kostnaður við skiptin ætti að verða svipaður og almennt gerist við skipti á jörðum af þessari stærð. Fyrir utan almennan ,,stjórnsýslukostnað“ felist hann aðallega í uppsetningu girðinga og hliða. Síðan segir að heildarflatarmál Öndólfsstaða hafi reynst vera um 404 ha, samkvæmt tillögu 1, en þar sé miðað við að merkin syðst og neðst séu samkvæmt áliti gagnstefnenda. Séu þau miðuð við girðingu milli Öndólfsstaða og Stóru-Lauga sé flatarmálið 403 ha. Samkvæmt þessum skiptum komi um 70,4% í hlut gagnstefnenda, innifalið í þeim hluta sé 4 ha spilda í eigu J-kk-ef Z-kk-ef, en 29,6% í hlut aðalstefnenda. Örlítill munur, u.þ.b. 0,05% sé á þessum hlutföllum, eftir því hvort miðað sé við tillögu 1 eða 2.

Samkvæmt tillögu matsmannanna kemur syðsti hluti lands Öndólfsstaða í hlut aðalstefnenda. Segjast þeir byggja á því að núverandi byggingar gagnstefnenda, bæði íbúðarhús og útihús, verði nokkuð miðsvæðis í þeim hluta landsins sem komi í þeirra hlut. Megi benda á hagræði af þessu, bæði vegna heyöflunar og aksturs búfjáráburðar á tún. Þá kveðast þeir hafa tekið tillit til sjónarmiða matsþola, um að við skiptin verði ekki aðeins miðað við flatarmál lands, heldur einnig gæði. Hafi gróðurkort auk loftmynda verið haft til hliðsjónar. Sé ytri hluti landsins í brekkunni ofan við bæinn gróðurrýrari en syðri hlutinn. Sé þetta jafnað út með því að gagnstefnendur fái mjög aukinn hlut í besta landinu neðan brekkuróta, svo og að aðalstefnendur fái mjög aukinn hlut í efsta hluta landsins ofan við flóann, sem sé mjög gróðurrýrt og liggi auk þess mjög hátt.

Í málinu hefur verið lögð fram loftmynd, þar sem færð eru inn hnit (ÍSN93) landskiptalínu sem matsmenn leggja til. Ber sú mynd með sér að vera unnin af Búgarði á Akureyri 18. mars 2010. Eru hnit línunnar rakin í kröfugerð aðalstefnenda.

II

Aðalstefnendur lýsa málsástæðum sínum í aðalsök svo að þau krefjist þess að viðurkenndur verði með dómi réttur þeirra til að slíta sameign aðila og skipta jörðinni Öndólfsstöðum með því að sérgreina og sérskrá eignarhluta þeirra í henni. Hafi gagnstefnendur hafnað samkomulagsumleitunum og tillögum til skipta, þar með talinni tillögu matsmanna. Hafi ekki haft tilgang að skipta eftir ákvæðum jarðalaga nr. 81/2004, þar sem fordæmi séu fyrir því að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið vísi frá erindum um skipti, stafi þau ekki frá öllum eigendum. Hafi aðalstefnendur neyðst til að fá dómkvadda matsmenn til að skera úr um atriði varðandi skiptingu og gera tillögu um hana. Séu tillögur þeirra tvær, en aðalstefnendur geri dómkröfu miðað við tillögu I, sem skerði eignarhlut aðalstefnenda sjálfra gagnvart gagnstefnendum. Sé það gert til að stuðla að niðurstöðu, þar sem ekki sé þá unnt að halda því fram að halli á gagnstefnendur, auk þess sem aðalstefnendum sé í mun að komast hjá deilum við eigendur aðliggjandi lendna eða taka þátt í eða efna til illdeilna með gagnstefnendum. Tillaga II sé hins vegar um skipti, þar sem skipt sé í eignarhlutföllum án tillits til framsettra meininga gagnstefnenda um mörk milli Öndólfsstaða og Stóru-Lauga.

Þá segja aðalstefnendur klögu- og kærumál hafa gengið milli aðila. Gögn þar að lútandi séu lögð fram til að sýna fram á það ófremdarástand sem nú ríki og þurfi að linna með úrlausn fyrir dómi. Telja þau framgöngu gagnstefnenda óskiljanlega, en þau hafi ekki, fremur en aðalstefnendur, lífsviðurværi af búskap. Starfi þau utan heimilis, annað sem póstmaður en hitt á skrifstofu Þingeyjarsveitar. Miðað við núverandi stöðu séu aðalstefnendur ekki frjáls að eign sinni. Telja þau sér ánauð að gagnstefnendur hafa ekki fallist á slit sameignarinnar, sem hafi í för með sér að ekki sé fýsilegt að óbreyttu að nýta eignina eða ráðstafa henni. Þá liggi fyrir, að skoðun aðalstefnenda og hugmyndir um ráðstöfun hlunninda eignarinnar með það að markmiði að auka arðinn til muna frá því sem verið hafi, séu virtar að vettugi af gagnstefnendum, sem hafi viljað ráðskast með eign aðalstefnenda sem sína eigin í óþökk aðalstefnenda, sem vilji vera frjálsir að eign sinni. Vísa þau í þessu sambandi til þess að eignaréttindi séu stjórnarskrárvarin.

Aðalstefnendur kveðast byggja á því að Öndólfsstaðir séu sameign málsaðila og eigi stefnendur kröfu að lögum til að eigninni verði skipt, þannig að sameigendur, hvorir um sig, fái í sinn hlut það sem þeir hafi lagt til sameignarinnar í upphafi. Séu sjónarmið aðalstefnenda og kröfur í þá veru og samrýmist meginreglum eignaréttar um slit sameignar. Með sameign sé átt við þá réttarstöðu, að eignarréttindi að tilteknum hlut skiptist með þeim hætti á hendur fleiri aðila (sameigenda) að hver þeirra hafi allar þær eignarheimildir sem um sé að ræða, með þeim takmörkunum einum sem gera megi vegna hagsmuna hinna sameigendanna. Eignarhlutur hvors aðila í Öndólfsstöðum sé ágreiningslaus milli sameigendanna. Eigi það bæði við um land, hlunnindi, þ.e. veiðirétt, og húsakost á jörðinni. Af þessu leiði, að hvor sameigenda geti krafið hinn um slit á sameigninni á þann veg að hvor aðili fái sinn hluta, enda séu skipti vel framkvæmanleg án þess að tjón hljótist af. Kveðast aðalstefnendur í þessu sambandi vísa til heimildar í 20. kafla kaupabálks Jónsbókar. Verði skiptum enda við komið án þess að það stangist á við lög eða samninga sem varði eignina.

Aðalstefnendur kveðast einkum byggja á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944 með áorðnum breytingum, 20. kafla kaupabálks Jónsbókar frá 1281, jarðalögum nr. 81/2004, landskiptalögum nr. 46/1941, lögum nr. 41/1919 um landamerki ofl., lögum um nauðungarsölu nr. 90/1991, lögum nr 6/2001 um skráningu og mat fasteigna og loks lögum um hefð nr. 46/1905. Þá vísa þau til meginreglna eignaréttar um slit sameignar. Viðurkenningarkröfu sína byggja þau á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

III

Gagnstefnendur byggja kröfu um sýknu í aðalsök á því að ekki sé fullnægt lagaskilyrðum um að aðalstefnendur hafi fært fram nægjanleg og fullgild rök fyrir því að þau eigi lögvarinn rétt til að slíta sameigninni og sérgreina eignarhluta sinn með þeim hætti sem krafist sé í stefnu. Vísa þau í fyrsta lagi til þess að þar sem hvorki liggi fyrir samþykki sveitarstjórnar né sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis, sé ekki uppfyllt það skilyrði að skiptin stangist ekki á við lög eða samning sem varða eignina.

Þá byggja gagnstefnendur á því að jörðin sé í raun ekki skiptanleg, a.m.k. ekki án þess að það valdi þeim verulegu og þarflausu tjóni. Þau reki búskap á jörðinni og hafi fjölgað fé jafnt og þétt síðan þau fluttu á hana. Hafi þau síðastliðinn vetur verið með samtals 175 vetrarfóðraðar kindur og fengið 513 rúmmetra af heyi í sumar. Sé búskapurinn verulegur og vaxandi hluti af framfærslu þeirra. Verði þeim gert ókleift að reka bú áfram verði þau að bregða því og það muni valda þeim tjóni. Þá muni verðmæti jarðarinnar sem heildar rýrna, ef henni verði skipt. Liggi ekkert fyrir um það hvernig aðalstefnendur hyggist nýta þann hluta hennar sem þau vilji fá skiptan út og sérgreindan. Kveðast gagnstefnendur mótmæla niðurstöðu matsmanna sem að framan er rakin, enda skorti rök fyrir henni. Gagnstefnendur kveðast benda á það að þau eigi, ekki síður en aðalstefnendur, stjórnarskrárvarinn rétt til eignar sinnar. Eigi þau mikið í húfi sem meirihlutaeigendur í jörðinni að geta nýtt hana áfram til búrekstrar sem þau hafi byggt þar upp. Hagsmunir þeirra af því séu augljóslega meiri en hagsmunir aðalstefnenda sem minnihlutaeigenda af að fá sínum hluta skipt út. Sé í dómaframkvæmd um skipti á sameign að finna ströng skilyrði, ekki síst varðandi jarðir. Gagnstefnendur telja að önnur leið sé fær, sem tryggi aðalstefnendum að þau geti komið eign sinni í verð, þ.e. uppboð til slita á sameign. Sé eignarréttur þeirra þannig verndaður og þeim opin leið til að losna úr þeirri ánauð sem þau telji sig búa við.

Gagnstefnendur vísa meðal annars til 72. gr. stjórnarskrárinnar, 20. kafla kaupabálks Jónsbókar, laga nr. 41/1919 um landamerki, 8. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu og I. kafla ábúðarlaga nr. 80/2004.

IV

Kröfur í gagnsök byggja gagnstefnendur á því að þau hafi rekið búskap á jörðinni frá árinu 1998, fyrst í stað í smáum stíl, en stækkað búið jafnt og þétt. Samkvæmt forðagæsluskýrslum hafi bústofn síðasta vetur verið 113 ær, fjórir hrútar og 58 gemlingar, þar af 6 lambhrútar. Þar sem engin skipting hafi farið fram á jörðinni hafi þau nýtt allt land hennar til búskapar síns og þannig haft af eignarhluta aðalstefnenda öll leiguliðanot frá upphafi búskaparins. Sé það fyrst á síðustu misserum sem aðalstefnendur hafi með ,,valdi og skemmdarverkum“ reynt að hindra gagnstefnendur frá því að nýta jörðina. Þau hafi reynt eftir megni að ná samkomulagi um lausn, m.a. með ítrekuðum boðum um að kaupa eignarhlutann. Sé þeim afar mikilvægt að geta nýtt jörðina vegna búskapar síns.

Gagnstefnendur kveðast byggja kröfur sínar um viðurkenningu á lífstíðarábúðarrétti sínum á því að þau hafi sannanlega stundað búskap á allri jörðinni og þar með talið eignarhluta aðalstefnenda. Þar sem ekki hafi verið gert byggingarbréf fyrir jörðinni hafi þau öðlast rétt til lífstíðarábúðar samkvæmt 6. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976 og haldi honum samkvæmt ákvæði til bráðabirgða III í núgildandi ábúðarlögum nr. 80/2004.

V

Aðalstefnendur byggja sýknukröfu í gagnsök á því að gagnstefnendur hafi aldrei haft ábúðarrétt á eignarhlut þeirra í Öndólfsstöðum. Liggi þvert á móti fyrir að aðalstefnendur hafi nýtt hlutfallslega hlut sinn í jörðinni, einkum tún, eins og faðir þeirra hafi gert um áratugaskeið. Liggi fyrir samkomulag um skiptingu nýtingar á túnum. Þá blasi við að gagnstefnendur hafi aldrei talið sig eiga ábúðarrétt á jörðinni. Séu kröfur þeirra í gagnsök engum gögnum studdar, en deilur hafi verið með aðilum eftir árið 2000, en þá hafi gagnstefnendur rifið niður girðingar og reynt þannig að koma í veg fyrir eðlileg afnot aðalstefnenda af eign sinni. Eigi krafa þeirra um lífstíðarábúðarrétt sér enga stoð.

VI

Dómarar gengu á vettvang áður en aðalmeðferð málsins hófst. Við aðalmeðferðina gáfu skýrslur aðalstefnendurnir V-kk-nf og A-kk-nf J-kk-nf, gagnstefnendur bæði, svo og vitnin Ó-kk-nf G-kk-nf V-kk-nf, J-kk-nf Z-kk-nf og A-kk-nf T-kk-nf. Ekki þykir þurfa að rekja skýrslurnar sérstaklega, en atriða úr þeim verður getið er við á.

Í III. kafla forsendna dóms Hæstaréttar Íslands frá 22. febrúar 2007 í máli nr. 344/2006 er rakið að samkvæmt meginreglu eignaréttar, sem eigi stoð í ákvæðum 20. kapítula kaupabálks Jónsbókar geti einn sameigenda krafist slita á sérstakri sameign til þess að hver þeirra fái hluta af henni í samræmi við eignarhlutfall sitt, enda sé hún skiptanleg, skiptum verði komið við án þess að það leiði til tjóns að þarflausu og það stangist hvorki á við lög né samning sem eignina varða. Er dómkrafa aðalstefnenda, um að viðurkenndur verði réttur þeirra til að fá skipt hluta út úr jörðinni Öndólfsstöðum í samræmi við eignarhlutfall sitt, reist á þessari meginreglu og því að uppfyllt séu skilyrði til þess.

Eins og rakið er að framan telja dómkvaddir matsmenn að ekkert sérstakt mæli gegn því að jörðinni Öndólfsstöðum verði skipt, tiltölulega einfalt sé að skipta landi hennar milli aðila þannig að sambærileg landgæði komi í hlut beggja í samræmi við eignarhlutföll, ekki verði séð að skiptin komi til með að valda aðilum neinu sérstöku tjóni og að enginn óeðlilegur kostnaður ætti að vera því samfara.

Gagnstefnendur byggja á því að jörðin sé ekki skiptanleg án þess að það valdi þeim verulegu og þarflausu tjóni. Er hér byggt á því að þau yrðu að bregða búi vegna skipta.

Hér að framan er rakið umfang búskapar gagnstefnenda. Sérfróðir meðdómendur telja ekki annað sýnt en að reka megi búskap í því umfangi á þeim hluta jarðarinnar sem kröfugerð aðalstefnenda hljóðar um að komi í hlut gagnstefnenda. Þá er til þess að líta að sameignarslit ein út af fyrir sig raska ekki hugsanlegum réttindum til ábúðar á hluta aðalstefnenda þótt honum yrði skipt út. Því var hreyft við aðalmeðferð máls að aðgengi búfjár að vatni myndi takmarkast ef skipti yrðu framkvæmd, en einnig kom fram að þó stæði eftir vatnsból í grennd við jarðarhúsin. Verður ekki talið sýnt að skipti, ef framkvæmd yrðu, myndu girða fyrir nægilegt aðgengi búfjár að vatni. Kemur þetta atriði ekki í veg fyrir að fallist verði á kröfu aðalstefnenda. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á að hugsanleg skipti leiði sýnilega til þess að gagnstefnendur yrðu að bregða búi.

Þá byggja gagnstefnendur á því að verðmæti jarðarinnar sem heildar myndi rýrna ef henni yrði skipt.

Ekkert greiðslumark tilheyrir Öndólfsstöðum. Núverandi útihús þar munu ekki vera þess háttar að unnt sé að auka þar í einhverjum mæli landbúnaðarframleiðslu frá því sem nú er án þess að húsa umtalsvert upp, eftir því sem ráðið verður af skýrslu gagnstefnanda K-kk-ef hér fyrir dómi. Stærð jarðarinnar og þess lands hennar sem ræktanlegt er með góðu móti, gefur ekki tilefni til að álykta að hún henti svo vel til búfjárræktar að heildarverðmæti hennar myndi rýrna umtalsvert vegna þess að verið væri að rýra ákjósanlega bújörð með skiptum. Að þessu athuguðu þykir ekki hafa verið sýnt fram á að samanlagt verðmæti hinna útskiptu hluta myndi rýrna umtalsvert vegna skiptanna. Verður því ekki fallist á málsástæðu gagnstefnenda sem að þessu lýtur.

Þá er á því byggt af hálfu gagnstefnenda að vegna þess að ekki liggur fyrir umsögn eða leyfi sveitarstjórnar til að skipta jörðinni, hvorki samkvæmt 1. mgr. 30. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 né 13. gr. jarðalaga nr. 81/2004 og jafnframt skortir staðfestingu sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra samkvæmt síðastnefndu ákvæði, sé ekki uppfyllt það skilyrði að skipti stangist ekki á við lög eða samning sem varði eignina.

Um þetta atriði var fjallað í úrskurði dómsins um frávísunarkröfur aðila, en gagnstefnendur byggðu kröfu um frávísun aðalsakar m.a. á þessari málsástæðu. Var þar komist að þeirri niðurstöðu að líta yrði svo á að aðalstefnendum yrði ekki meinað að lögum að leita í fyrstu eftir viðurkenningu dómstóla á rétti gagnvart sameigendum til að skipta landinu, áður en leitað yrði afstöðu stjórnvalda til skiptingarinnar eftir því sem lög mæla fyrir um. Samkvæmt þessu verða gagnstefnendur ekki sýknuð af viðurkenningarkröfu aðalstefnenda, þótt ekki liggi fyrir hvort þessi stjórnvöld muni heimila skiptingu fyrir sitt leyti, en viðurkenningardómur leggur ekki sérstaka skyldu á stjórnvöld hvað þetta varðar.

Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 90/1991 verður nauðungarsölu til slita á sameign því aðeins komið fram að sýnt sé að eigninni verði ekki skipt milli eigenda án verulegs tjóns eða kostnaðar. Eins og hér hefur verið rakið er ekki annað sýnt en að sameign aðila verði skipt án verulegs tjóns eða kostnaðar og samkvæmt því er skilyrði nauðungarsölu ekki uppfyllt. Verður því ekki fallist á málsástæðu gagnstefnenda þess efnis að aðalstefnendum sé sú leið fær.

Samkvæmt framansögðu þykir ekkert liggja fyrir sem girði fyrir að fallist verði á viðurkenningarkröfu aðalstefnenda á hendur gagnstefnendum á grundvelli framangreindrar meginreglu eignaréttar um rétt til skiptingar Öndólfsstaða samkvæmt framangreindu mati. Verður réttur þeirra viðurkenndur eins og krafist er. Nægilegt þykir að rekja í dómsorði hnitasetningu punkta í landskiptalínu samkvæmt tillögu matsmanna sem auðkennd er nr. 1 á uppdrætti þeirra.

VII

Hér að framan er rakið að J-kk-nf S-kk-nf mun lengi á ofanverðri síðustu öld hafa nýtt land Öndólfsstaða, einkum tún, í skjóli eignarhlutdeildar sinnar í jörðinni. Kom fram við skýrslutökur af aðilum að þessi nýting hefði verið öllum ljós og að túnin hefðu verið í grennd við Öndólfsstaðabæinn. Fyrir liggur skrifleg yfirlýsing aðalstefnanda A-kk-ef, sem rak búskap á Stóru-Laugum með föður sínum, og J-kk-ef Z-kk-ef, um að þeir hefðu breytt þessu fyrirkomulagi í júlí 1996 til vinnuhagræðingar. Því er mótmælt af hálfu gagnstefnenda að þessi yfirlýsing hafi eitthvert gildi í málinu. Í skýrslu gagnstefnanda K-kk-ef fyrir dómi kom fram að honum hefði ekki verið kunnugt um þetta samkomulag A-kk-ef og J-kk-ef, en honum hefði verið gerð grein fyrir því í öndverðu að túnin í grennd við Öndólfsstaðabæinn væru nytjuð af ábúendum á Stóru-Laugum. K-kk-nf greindi einnig frá því að árið 1999 hefði A-kk-nf slegið nánast suðurhlutann af jörðinni, en frá líklega árinu 2001 hefðu gagnstefnendur slegið öll tún og hefðu þau talið sig nytja eignarhluta J-kk-ef með samþykki hans. Hefði endurgjald falist í viðhaldi. Gagnstefnendur hefðu farið að slá tún aftur árið 2006 og náð að slá í þrjú ár.

Samkvæmt þessu heimilaði J-kk-nf S-kk-nf gagnstefnendum um nokkurra ára skeið að slá tún, sem hann taldi til nýtingarréttar yfir á Öndólfsstöðum samkvæmt langri venju og í skjóli eignarhlutdeildar sinnar. Þótt hann hafi þannig heimilað þeim tilteknar landsnytjar verður því ekki jafnað til þess að hann hafi í verki byggt þeim eignarhlutdeild sína í Öndólfsstöðum í skilningi þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976. Þegar af þessari ástæðu verður ekki fallist á að stofnast hafi til lífstíðarábúðar samkvæmt 6. gr. þeirra laga. Verða aðalstefnendur samkvæmt því sýknuð af viðurkenningarkröfu gagnstefnenda.

Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma gagnstefnendur í sameiningu til að greiða aðalstefnendum málskostnað. Ákveðst hann í heild 1.600.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til matskostnaðar. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991.

Dóm þennan kveður upp E-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari ásamt E-kk-þgf L-kk-þgf héraðsráðunauti og J-kk-þgf V-kk-þgf byggingarverkfræðingi.

D Ó M S O R Ð :

Viðurkenndur er réttur aðalstefnenda, V-kk-ef J-kk-ef, A-kk-ef M. J-kk-ef, J-kk-ef K-kk-ef J-kk-ef, H-kvk-ef J-kvk-ef og E-kk-ef G-kk-ef J-kk-ef, til að slíta sameign þeirra og gagnstefnenda, K-kk-ef G-kk-ef og G-kvk-ef E-kvk-ef H-kvk-ef, um jörðina Öndólfsstaði í Þingeyjarsveit, þannig að jörðinni verði skipt, með því að sérgreina og sérskrá eignarhluta aðalstefnenda í jörðinni Öndólfsstöðum á grundvelli matsgerðar dómkvaddra matsmanna skv. tillögu 1, þannig að jörðin skiptist samkvæmt línu á loftmynd, sem fylgir matsgerðinni. Hnitaskrá landskiptalínunnar nr. 1-8 er svofelld:

Nr. Austur(X) Norður(Y)

1 574012.8 583689.1

2 574232.5 583774.5

3 574202.0 583831.0

4 574337.3 583892.8

5 574373.1 583801.7

6 574413.0 583725.2

7 575457.0 584287.2

8 576487.9 584704.5

Komi land Öndólfsstaða sunnan línunnar í hlut aðalstefnenda, að undantekinni 4 ha landspildu sem tilheyrir J-kk-þgf Z-kk-þgf og I-kvk-þgf S-kvk-þgf E-kvk-þgf samkvæmt kaupsamningi og afsali frá 15. nóvember 1997, en land Öndólfsstaða norðan línunnar í hlut gagnstefnenda.

Aðalstefnendur eru sýkn af kröfu gagnstefnenda um að viðurkenndur verði réttur þeirra til lífstíðarábúðar á eignarhluta aðalstefnenda í Öndólfsstöðum.

Gagnstefnendur greiði í sameiningu aðalstefnendum óskipt 1.600.000 krónur í málskostnað.