E-5283/2021

I.

1. Mál þetta var þingfest 11. nóvember 2021 en tekið til dóms 30. ágúst 2022. Stefnandi er [A], [...]í [...], en stefndi er íslenska ríkið.

2. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 9.700.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 30. júní 2021 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

3. Stefndi krefst verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá krefst stefndi aðallega málskostnaðar úr hendi stefnanda en til vara að málskostnaður verði felldur niður.

II.

4. Stefnandi þess a máls krefst mis kabóta vegna rannsóknar lögreglustjórans á höfuðborgar-svæðinu sem hófst um mitt ár 2011 og beindist að henni vegna gruns um tilraun til fjársvika og eftir atvikum skjalafals. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu felldi hins vegar málið niður með bréfi 20. maí 2021 með vísan til 145. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Auk þess krefst stefnandi bóta vegna síma hlustunar sem hún sætti 28. september til 19. nóvember 2011 á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008.

5. Forsaga málsins er sú að þann 12. maí 2010 sóttu eiginmaður stefnanda og tvær stjúpdætur hennarum líf- og sjúkdómatryggingu hjá Lífís hf., dótturfélagi Vátrygginga-félags Íslands hf. (VÍS hf.). Umsóknir eiginmanns stefnanda og eldri stjúpdóttur hennar voru samþykktar, en umsókn yngri stjúpdóttur hennar var hafnað sökum ungs aldurs hennar.

6. Með bréfi til VÍS hf., dags. 27. apríl 2011, gerði þáverandi lögmaður stefnanda kröfu fyrir hennar hönd á hendur stefnda um dánarbætur og ferðatjón úr tryggingum stefnanda hjá VÍShf. vegna andláts eiginmanns hennar og stjúpdætra hennar [...]. Í tilkynningunni sagðiað fólkið hefði drukknað eftir að bát sem það var í hvolfdi. Í tilkynningunni sagði jafnframt að stefnandi hefði farið til [...] eftir slysið og gengið frá nauðsynlegum ráðstöfunum en bálför hefði farið fram þar í landi. Í bréfi lögmannsins kemur fram að dánarvottorð hinna látnu séu meðfylgjandi. Þá segir í bréfinu að öll gagnaöflun frá [...]hafi tekið óhóflegan tíma en ekki hafi verið unnt að skrá andlátið hjá sýslumanninum í Reykjavík fyrr en staðfest frumrit, vottuð af lögbókanda, hafi borist.

7. Bréfi lögmannsins fylgdu afrit af skjölum sem báru yfirskriftina dánarvottorð, dags. [...], frá [...]- sveitarfélagi í [...]. Þar voru hin látnu, eiginmaður stefnanda og tvær dætur hans, sögð hafa látist klukkan [...] þann [...] í skipbroti, en að þau hafi fyrir andlátið haft fasta/tímabundna búsetu í sveitarfélaginu [...]og að andlátin séu skráð í sveitarfélaginu. Formaður alþýðunefndar sveitarfélagsins, [...], er sagður undirrita dánarvottorðin sem útgefandi og stefnandi sögð undirrita sem tilkynnandi.

8. Kröfubréfi lögmannsins fylgdi einnig afrit af staðfestingu yfirmanns almannaöryggis í [...]- sveitarfélaginu, [...], dags. [...]. Þar segir að hin látnu hafi verið að veiðum [...] við [...] og dáið í skipbroti og að líkin hafi fundist í sjó [...]. Niðurstaðan sé sú að þau hafi drukknað.

9. Með bréfi 23. maí 2011 óskaði VÍS hf. eftir því að ríkislögreglustjóri hefði milligöngu við að útvega staðfestingu á að eiginmaður stefnanda og dætur hans tvær hefðu látist í [...] [...]. Í bréfinu kom fram að stefnandi hefði gert bótakröfu sem næmi í heild um 40 milljónum króna en óvenjulegt væri að óskað væri eftir líftryggingu fyrir jafn unga einstaklinga og gert hefði verið vegna stjúpbarna stefnanda.

10. Alþjóðadeild ríkislögreglustjóra leitaði til Interpol í [...] til að kanna réttmæti dánarvottorðanna sem voru gefin út [...] og frásagnar af slysinu. Í tölvupósti frá Interpol í [...] 31. ágúst 2011 kemur fram að [...] yfirvöld hafi staðfest að þrjár óþekktar manneskjur, karl og tvær konur, hefðu farist í skipskaða í [...]- sveitarfélagi, [...]- héraði, [...]- borg. Kemur þar einnig fram að engin með nafni eiginmanns stefnanda og stjúpdætra séu á skrá yfir látna á framangreindum stað. Þá hafi forseti og fulltrúi dómsyfirvalda í [...]- sveitarfélaginu á [...]- svæði og [...]- borg staðfest að þeir hafi hvorki útbúið né undirritað umrædd dánarvottorð.

11. Í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2011 í máli nr. [...] var fallist á kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að helstu fjármálafyrirtækjum og lánastofnunum landsins yrði gert skylt með úrskurði að láta lögreglu í té allar upplýsingar um fjármál stefnanda sem þau kynnu að hafa undir höndum. Sama dag var í úrskurði dómstólsins í máli nr. [...] fallist á kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að embættinu væri heimilt að hlusta á og hljóðrita símtöl úr og í nánar tilgreind símanúmer, fjögur talsins, sem og önnur símanúmer og símtæki (IME- númer) sem væru í eigu stefnanda eða umráðum á tímabilinu 28. september 2011 til 20. október 2011.

12. Með skriflegri kæru til lögreglu, dags. 12. október 2011, óskaði VÍS hf. eftir því að lögregla tæki til rannsóknar ætluð brot stefnanda, sem falist hefðu í tilraun hennar til að blekkja félagið með fölsuðum dánarvottorðum og rangri tilkynningu í því skyni að fá greiddar út vátryggingabætur.

13. Í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2011 í máli nr. [...] var fallist á kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að framlengd yrði heimild á grundvelli úrskurðar í máli nr. [...] til 19. nóvember 2011.

14. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum leitaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu við rannsókn málsins eftir áliti skilríkjasérfræðings hjá rannsóknarstofu vegabréfa lögreglunnar á Suðurnesjum um lögmæti dánarvottorðanna. Í upplýsingaskýrslu hans 22. október 2011 kemur fram að ýmislegt benti til þess að vottorðin uppfylltu ekki þær kröfur sem gerðar væru til slíkra skjala. Til að mynda væru stimplar stimplaðir með bleki og engin vatnsmerki, fíberþræðir eða upphleypt prentun á pappír. Skilríkjasérfræðingurinn lagði til að aflað yrði skriflegrar staðfestingar frá Interpol í [...]um að dauðsföllin hefðu átt sér stað eða að haft yrði samband við sendiráð [...] í Kaupmannahöfn í því skyni að afla staðfestingar hjá þeim um lögmæti skjalanna.

15. Þann 16. nóvember 2011 var stefnandi handtekin og tekin af henni skýrsla hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu vegna kæru tryggingafélagsins. Naut stefnandi þar réttarstöðu sakbornings. Við skýrslutökuna kom fram að eiginmaður stefnanda og stjúpdætur hefðu einungis keypt miða aðra leiðina til [...] en hún hafi sjálf ekki átt fyrir fargjaldinu á þeim tíma. Eftir að hún hafi frétt af andláti eiginmanns og stjúpdætra hafi hún farið til [...]í lok október en hafi ekki komist fyrr vegna peningaleysis, auk þess sem ekkert pláss hefði verið hjá fjölskyldu hennar úti í [...]. Kvað stefnandi að fjölskylda hennar hefði séð um að lík eiginmanns hennar og stjúpdætra hefðu þegar verið brennd eftir andlátið og að hún hefði ekki séð þau eftir að þau létust. Þá kvaðst hún ekki muna hvar duftker þeirra væru jarðsett.

16. Aðspurð í skýrslutökunni um hvernig hún hefði fengið dánarvottorðin sem hún lagði fram til VÍS hf. kvaðst stefnandi hafa fengið þau í sömu ferð til [...] og hún fór í eftir andlátin. Hún hefðifengið vottorðin hjá stjórnsýslunni í [...]á opinberri stofnun þar sem eiginmaður hennar bjó áður. Í skýrslutökunni mun stefnanda hafa verið greint frá svörum yfirvalda í [...] við fyrirspurn lögreglu um andlát eiginmanns hennar og stjúpdætra. Þar hafi komið fram að þrjú óþekkt lík hafi fundist eftir slys [...] en ekkert bendi til þess að nöfn eiginmanns og stjúpdætra stefnanda eigi við um hin látnu. Þá hafi yfirvöld í [...]-sveitarfélagi, [...]- héraði, [...]- borg staðfest að þau hafi hvorki ritað né undirritað umrædd vottorð. Svaraði stefnandi því til að hún vissi ekki hvers vegna svo væri þar sem hún hefði fengið vottorðin frá opinberri stofnun í [...]. Eftir að stefnanda var kynnt mat lögreglu um að vottorðin væru fölsuð mótmælti stefnandi og kvaðst sem fyrr hafa fengið vottorðin gefin út hjá opinberri stofnun.

17. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu leitaði til Europol til að staðfesta andlát fjölskyldumeðlima stefnanda með bréfi, dags. 13. október 2011. Þann 29. nóvember 2011 barst svar frá [F], tengslafulltrúa Íslands hjá Europol. Kemur þar framað hann hafihaft samband við tengslaskrifstofu Frakklands sem annaðist alþjóðleg samskipti fyrir frönsku lögregluna. Í svari tengslaskrifstofunnar kom fram að þeir teldu engan vafa leika á að svarið frá Interpol í [...]væri skýrt og að það lægi fyrir að ættingjar stefnanda væru ekki á skrá yfir látna í skrám [...]- héraðs. Af þessum ástæðum teldu frönsk yfirvöld að fyrir lægju skýr svör frá [...] um að dánarvottorðin væru fölsuð og því væru þau ekki tilbúin til að nota tengslafulltrúa sinn til að spyrjast frekar fyrir um málið. Lagði tengslafulltrúinn jafnframt til að leitað væri að nýju til Interpol í [...] með sérstakri framhaldsbeiðni, sem vera skyldi nákvæm, í því skyni að upplýsa málið frekar, m. a. um hvort fjölskyldumeðlimir stefnanda hefðu ferðast til eða frá [...].

18. Þann 19. desember 2011 óskaði lögreglan á höfuðborgarsvæðinu eftir liðsinni alþjóð a-deildar ríkislögreglustjóra, nánar tiltekið að viðbótarbeiðni yrði send til Interpol í [...]svo hægt væri að rannsaka málið nánar þar, í [...]. Þeirri ósk var svarað með tölvupósti 21. desember 2011 með leiðbeiningum um hvernig lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu bæri að standa að slíkri viðbótarbeiðni sem síðan yrði komið á framfæri við Interpol fyrir milligöngu alþjóðadeildarinnar. Í tölvupóstinum kom jafnframt fram að draga mætti þá ályktun af svari Interpol í [...] að dánarvottorðin væru að öllum líkindum fölsuð.

19. Viðbótarbeiðni um upplýsingar lá fyrir 26. júní 2012 og var hún send til Interpol í [...]þann 28. júní 2012. Var þar óskað eftir frekari upplýsingum og staðfestingum um framlögð skjöl og hvort mögulegt væri að fá staðarlögreglu á heimili ættingja stefnanda til að kanna aðstæður. Ekkert skriflegt svar barst við þeirri fyrirspurn en ágreiningslaust er í málinu að munnlegt svar hafi bo ristum að engin svör væru fyrirliggjandi.

20. Af gögnum málsins verður ráðið að lögmaður stefnanda hafi sent lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu ný dánarvottorð vegna fjölskyldumeðlima hennar með bréfi, dags.

21. ágúst 2012. Í bréfinu segir að stefnandi hafi látið gera þessi skjöl að nýju þar sem viðkomandi embættismenn hafi hafnað því að hafa átt þátt í upprunalegu skjölunum. Segir í bréfinu að nýju skjölin séu staðfest af yfirvöldum í [...], þar sem eiginmaður stefnanda hafi verið búsettur, en ekki af yfirvöldum þar sem slysið átti sér stað, eins og fyrri skjöl.

21. Umrædd vottorð eru á meðal gagna málsins og eru þau sögð útgefin 20. júní 2012 af [...], sem titlaður er formaður alþýðunefndar í [...]- sveitarfélagi sem sé einnig hluti af [...]. Dánarvottorðin þrjú eru sögð varða eiginmann og stjúpdætur stefnanda en fæðingardagar tveggja þeirra virðast misritaðir. Síðasta fasta heimili eða dvalarstaður hinna látnu er í þessum vottorðum sagður vera í sveitarfélaginu [...], skráningarstaður andláta sé hjá alþýðunefnd sveitarfélagsins [...]þann 20. júní 2012 og skráningin sé á eftir áætlun. Þau eru sögð hafa drukknað [...] í sveitarfélaginu [...] og um heimild fyrir því er vísað til staðfestingar yfirmanns almannaöryggis í sveitarfélaginu [...], dags. 8. júní 2012. Það mun vera fyrrnefnd yfirlýsing [...], sem gefin var út að beiðni stefnanda frá 8. febrúar 2012.

22. Í yfirliti yfir feril máls stefnanda hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu sem prentað var út mánudaginn 25. apríl 2022 kemur fram að mál stefnanda hafi verið skráð í rannsókn 14. september 2012 til 30. september 2013. Í málinu liggur fyrir tölvupóstur frá [C], lögreglufulltrúa hjá lögreglunni á Suðurnesjum, til [C], dags. 13. mars 2013. Þar er því lýst að [C] hafi skoðað gögnin ásamt öðrum og að prentun dánarvottorð ana sé „offsetprentun“ með góðum gæðum í prentuninni sjálfri. Kemur þar fram að þeir á rannsóknarstofu vegabréfa treysti sér ekki til að gera einhverjar rannsóknarskýrslur afviti þar sem þeir hafi ekki nein stuðningsgögn til að styðjast við. Er í kjölfarið lýst þeirri skoðun að alþjóðadeild ríkislögreglustjóra þurfi að afla skriflegrar staðfestingar á því hvort dauðsföllin hafi átt sér stað. Einnig sé hægt að hafa samband við sendiráð [...] í Kaupmannahöfn og fá staðfestingu hjá því að það hafi gefið út skjölin sem um ræðir. Undir lok tölvupóstsins benti [C] á að til væri vefsíða þar sem aðilar fengju greitt fyrir að afla gagna frá [...]og greinilegt væri að mikið væri um svindl í kringum þarlend skjöl. 23. Samkvæmt fyrrrgreindu yfirliti yfir feril málsins hjá lögreglustjóra var málið skráð „til greiningar“ hjá ákærusviði 30. september 2013.

24. Ágreiningslaust er að með bréfi 8. ágúst 2014 til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu lagði stefnandi fram gögn sem hún hafði aflað með liðsinni lögmannsstofunnar [...]árið 2014 í tilefni af mótbárum tryggingafélaganna og rannsókn lögreglu. Var þar um að ræða fundargerð af fundi lögmannsstofunnar með forsvarsmanni sveitarfélagsins [...] og dánarvottorð útgefin af því sveitarfélagi frá júní 2012 með nýjum stimplum. Gögnin liggja fyrir í málinu en bréfið til lögreglunnar ekki. Í fyrrgreindu yfirliti lögreglustjóra yfir feril máls stefnanda kemur fram að málið hafi verið skráð „til afgreiðslu“ hjá yfirstjórn 16. desember 2014. Hafði málið þá verið skráð til greiningar hjá ákærusviði frá í september 2013 eða í eitt ár og tæplega mánuð.

25. Með bréfi, dags. 27. janúar 2015, kærði stefnandi starfshætti lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu til dómsmálaráðuneytisins vegna dráttar á meðferð sakamálsins á hendur henni. Með bréfi, dags. 26. mars 2015, tilkynnti ráðuneytið stefnanda að kæran hefði verið framsend ríkissaksóknara með vísan til 2. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

26. Af yfirliti lögreglustjóra yfir feril málsins má sjá að málið var skráð hjá lögfræðingi með málið hjá yfirstjórn og síðan í rannsókn samdægurs hjá R- 1 1. apríl 2015. Þann 8. apríl 2015 óskaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu eftir aðstoð tengiliðar lögreglu á Norðurlöndum í [...] við að kanna hvort fjölskyldumeðlimir stefnanda væru á lífi eða ekki. Þessu erindi svaraði [...] næsta dag með þeim orðum að hann og annar danskur lögreglumaður myndu reyna að nálgast þessar upplýsingar í gegnum tengslanet sitt.

27. Þann 26. júní 2015 bárust stefnanda þau svör frá ríkissaksóknara við erindinu að kæra vegna meintra tafa á rannsókn lögreglu sætti ekki kæru til ríkissaksóknara og þar af leiðandi væri ekki tilefni til að erindi stefnanda væri tekið til frekari meðferðar. Af gögnum málsins verður þó ráðið að ríkissaksóknari hafi í kjölfarið tekið rannsókn málsins til sjálfstæðrar athugunar í framhaldi af því að stefnandi kvartaði til umboðs-manns Alþingis 4. ágúst 2015 og ritað lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu bréf, dags. 24. september 2015, þar sem óskað var eftir afriti af gögnum málsins.

28. Í gögnum málsins liggur fyrir svarbréf, dags. 11. desember 2015, sem þáverandi aðal-lögfræðingur lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu ritaði ríkissaksóknara. Kemur þar fram að þrátt fyrir ítrekaða leit og skoðun finni aðallögfræðingurinn ekki bréfasamskipti lögreglustjóra við tiltekna lögmannsstofu heldur aðeins aðsend bréf lögmanns stofunnar til embættisins. Þá fylgi bréfinu jafnframt samantekt málsins, dags. 10. desember 2015, um stöðu rannsóknarinnar og stöðu gagnaöflunar frá yfirvöldum í [...].

29. Af gögnum málsins verður einnig ráðið að ríkissaksóknari hafi áfram verið í samskiptum við lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu á fyrri hluta árs 2016. Þannig liggur fyrir að með bréfi til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 7. apríl 2016, óskaði ríkis-saksóknari eftir upplýsingum frá lögreglustjóra um stöðu rannsóknar málsins, þ. m. t. hvort gögn og upplýsingar sem beðið hefði verið hefðu borist frá [...] eða öðru ríki. Jafnframt var óskað eftir upplýsingum um hvort slíkra gagna væri að vænta á næstunni eða hvort fyrir lægi staðfesting sem gæfi tilefni til að ætla að orðið yrði við beiðni lögreglustjóra um gögn og öflun upplýsinga erlendis frá. Enn fremur var óskað eftir því að lögreglustjóri lýsti mati sínu á því hvenær embættið teldi fullreynt með umrædda gagnaöflun erlendis frá. Ríkissaksóknari ítrekaði erindi sitt með bréfi til lögreglustjórans, dags. 25. maí 2016, og aftur með bréfum, dags. 1. júlí 2016 og 10. október 2016.

30. Með bréfi 10. október 2016 tilkynnti lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu VÍS hf. og stefnanda um ákvörðun embættisins að hætta rannsókn málsins þar sem ekki þætti grundvöllur til að halda henni áfram. Engin gögn eða upplýsingar höfðu borist frá [...]eða öðru ríki vegna rannsóknarinnar þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir lögreglu. Var ríkissaksóknara jafnframt tilkynnt um þessar málalyktir samdægurs í tilefni af fyrirspurnum hans um framgang málsins. Ber fyrrnefnt yfirlit lögreglu um feril málsins með sér að skráð hafi verið verið að rannsókn hafi verið hætt þennan dag.

31. VÍS kærði ákvörðunina til ríkissaksóknara og krafðist þess að ákvörðun embættisins yrði felld úr gildi og lagt yfir fyrir það að halda áfram meðferð málsins.

32. Þann 12. janúar 2017 felldi ríkissaksóknari úr gildi ákvörðun lögreglustjórans um að hætta rannsókn sakamálsins á hendur stefnanda. Í rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun segir að kæruefni málsins varði mikla hagsmuni og að meint brot sé mjög alvarlegt, auk þess sem ríkissaksóknari gerir athugasemdir við rannsókn málsins. Þannig segir í bréfinu að ekki verði séð að gagnaöflun frá Interpol [...] hafi verið lokið né að þeirri beiðni hafi verið fylgt eftir. Reynist sú leið fullreynd þrátt fyrir að ekkert sé um þær tilraunir í gögnum máls verði að láta þar við sitja. Þá hafi ekki verið leitað upplýsinga hjá sendiráði [...] í Kaupmannahöfn sem stefnandi kveðist hafa fengið staðfestingu hjá. Aflað hafi verið staðfestingar á því að dánarvottorð hafi ekki verið gefin út af þeim yfirvöldum í [...] sem þau beri með sér að stafa frá og ekkert hafi verið skráð um dauða eiginmanns stefnanda og stjúpdætra hans hjá þeim yfirvöldum. Auk þess muni eyðublöðin sem vottorðin séu prentuð á ekki vera sömu gerðar og þau sem notuð voru af þarlendum yfirvöldum á þeim tíma. Við þetta hafi bæst að lögmanns stofa sem stefnandi fékk til að kanna málið beri um það sama, sbr. bréf 5. desember 2013. Ríkissaksóknari telji að rannsókn málsins sé ekki lokið og að reyna verði til þrautar að fá yfirvöld í [...] til að svara fyrirspurninni frá júní 2012 og bera undir sendiráð [...] í Kaupmannahöfn hvort framburður stefnanda um staðfestingu þess á gildi dánarvottorðanna sé réttur. Að þessu loknu verði að taka afstöðu á grundvelli fyrirliggjandi gagna til þess hvort gefa beri út ákæru í málinu á grundvelli fyrirliggjandi sannana. Loks segir í bréfinu að dráttur hafi orðið á rannsókn málsins eins og gerð hafi verið athugasemd við af hálfu ríkissaksóknara á fyrri stigum. Tryggja verði að málið fái forgang og að því verði ráðið til lykta hið fyrsta. 33. Í kjölfarið var rannsókn málsins tekin upp að nýju. Þann 26. janúar 2017 endursendi embættið viðbótarbeiðni sína til Interpol frá 28. júní 2012 þar sem engin svör höfðu þegar borist. Þann 18. júlí 2018 óskaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu eftir aðstoð dómsmálaráðuneytis til að sinna milligöngu í samskiptum við [...] sendiráðið í Kaupmannahöfn og óska eftir aðstoð frá [...] yfirvöldum til að veita íslenskum lögregluyfirvöldum aðstoð við rannsókn málsins. Útbjó dómsmálaráðuneytið réttar-beiðni til samræmis við ósk lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu sem send var sendiráði [...] í Peking sem annaðist samskipti við [...]yfirvöld.

34.

Þann 31. ágúst 2018 kvartaði stefnandi öðru sinnitil umboðsmanns Alþingis vegna tafa á rannsókn málsins. Með bréfi til ríkissaksóknara 15. febrúar 2019 gerði stefnandi enn og aftur athugasemdir við þær tafir sem væru á meðferð málsins. Óskaði embætti ríkissaksóknara eftir svörum frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu um það hvar málið væri statt þann 2. apríl 2019, enda hefði að mati embættisins orðið umtalsverður dráttur á rannsókn þess. Í afstöðu ríkissaksóknara þann 17. apríl 2019 við kæru stefnanda kemur fram að ríkissaksóknari teldi að ekki væri tilefni til viðbragða hjá embættinu. Ekki væri rétt að stöðva rannsóknina á meðan enn væri beðið eftir svörum um gildi dánarvottorðanna frá [...] frá [...]yfirvöldum.

35. Í bréfi sendiráðs [...]í Peking til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu frá 30. október 2020 kemur framaða lþýðunefnd [...]- sveitarfélagsins, [...]- héraði, [...]- borg, hefði ekki gefið út dánarvottorðin frá [...]. Kemur þar einnig fram að vottorðin hafi ekki verið undirrituð af formanni sveitarfélagsins, [...], eða fulltrúa um málefni borgaralegrar stöðu, [...]. Ekki var fjallað sérstaklega um það í skjalinu hvort umrædd skjöl væru fölsuð.

36. Í skýrslutöku hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 11. janúar 2021 upplýsti stefnandi að ættingjar hennar hefðu aflað þeirra dánarvottorða sem gefin voru út [...]. Var þetta ekki í samræmi við frásögn hennar í skýrslutöku þann 24. nóvember 2011, en þar kom fram í máli stefnanda að hún hefði fengið vottorðin hjá stjórnsýslunni í [...].

37. Með tölvupósti til lögmanns VÍS hf., dags. 25. janúar 2021, upplýsti rannsóknar-lögreglumaður að hann hafði lokið rannsókn málsins og sent það ákærusviði. Rannsókn málsins gegn stefnanda var felld niður hjá lögreglu þann 20. maí 2021 með vísan til 145. gr. laga nr. 88/2008, en þá voru níu og hálft ár liðið síðan fyrst var tekin skýrsla af stefnanda sem sakborningi. Í bréfinu þar sem ákvörðun um að fella málið niður var tilkynnt stefnanda og Vátryggingafélagi Íslands hf. kemur fram að það væri mat lögreglu að það sem fram hefði komið við rannsóknina nægði ekki til sakfellis í refsimáli á hendur stefnanda eins og málið hefði þróast og sönnunargögn bæru með sér. Málið væri því fellt niður á hendur stefnanda þar sem það væri ekki nægjanlegt til sakfellis.

38. Í bréfinu eru færð þau rök fyrir þessari ákvörðun að ekki væri komin fram óyggjandi sönnun um að stefnandi hefði staðið að eða látið útbúa dánarvottorðin sem gefin voru út [...]. Var þannig talið að ekki lægi fyrir hver huglæg afstaða stefnanda hafi verið þegar skjölin voru lögð fram og hvort hún hafi mátt vita á þeim tíma að skjölin hafi ekki stafað frá réttmætum yfirvöldum eða hafi eftir atvikum haft grun um að umrædd vottorð væru fölsuð. Það væri mat lögreglu að sönnunarfærsla fyrir dómi yrði mjög erfið þar sem það yrði vandasamt að koma vitnum fyrir dóm á Íslandi sem staðfest gætu að dánarvottorðin frá [...] stöfuðu ekki frá þar til bærum aðilum. Ekki hefðu komið fram óyggjandi sannanir eða trúverðugar skýringar um að fólkið sem dánarvottorðin fjölluðu um væri lífs eða liðið.

39. Í framhaldinu er rakið að stefnandi neiti eindregið ábornum sökum um tilraun til fjársvika og skjalafals og minnt á það að samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 hvíli sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja megi honum í óhag á ákæruvaldinu, sem eigi ekki hægt um vik þegar málið sé eins vaxið og raun ber vitni. Hins vegar væri vakin athygli á úrræðum einkamálaréttarins og þeim sönnunarreglum sem þar giltu, enda óneitanlega talsverður ólíkindablær sem hvíldi yfir tilurð, aðdraganda og sögðum afleiðingum meins tjónsatburðar.

40. Með erindi til ríkislögmanns 29. apríl 2021 fór stefnandi fram á miskabætur úr hendi ríkisins á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 og b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.

41. Með bréfi 8. nóvember 2021, í tilefni af kröfu stefnanda 29. apríl 2021, féllst stefndi á bótaskyldu á grundvelli 246. gr. laga nr. 88/2008 og bauð stefnanda bætur að fjárhæð 350.000 krónur vegna síma hlustunar. Bótaskyldu á grundvelli b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 var hins vegar hafnað.

42. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...] í máli nr. [...] voru Vátryggingafélag Íslands hf. og Lífís hf. sýknuð af kröfu stefnanda um greiðslu þeirra bóta sem hún krafði félögin upphaflega um í bréfi 27. apríl 2011. Fyrir dómi í því máli viðurkenndi stefnandi að hún hefði ekki undirritað dánarvottorðin sem dagsett eru [...], heldur hefði ættingi hennar ritað nafn hennar, þar sem hún hefði sjálf þurft að vera tilkynnandi. Var það niðurstaða dómsins að stefnanda hefði ekki tekist að sanna með fullnægjandi hætti að vátryggingaratburðurinn hefði gerst í raun og veru. Með öðrum orðum að ekki teldist sýnt fram á það með óyggjandi hætti hvort eiginmaður stefnanda og stjúpdætur hennar væru lífs eða liðnar. Var stefnanda enn fremur gert að greiða félögunum tvær milljónir króna í málskostnað.

43. Við aðalmeðferð málsins 30. ágúst kom fyrir dóminn [B], aðstoðarsaksóknari hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Vitnið kvaðst hafa tekið við meðferð málsins rétt áður en réttarbeiðni var send út í júlí 2018 í samræmi við það sem kom fram í fyrirmælum ríkissaksóknara. Vitnið kvaðst hafa farið til annarra starfa hjá embætti héraðssaksóknara í mars 2020 og ef hún myndi rétt hefði [...] fengið málið til meðferðar. Henni vitanlega hefði ekkert annað gerst í málinu 2019 en að beðið hafi verið eftir svari við réttarbeiðni sem utanríkisráðuneytið hefði sent. Vitnið kvað erfitt að útskýra muninn á því að mál væri til afgreiðslu eða rannsóknar. Þessi skráning væri mismunandi eftir deildum og það kynni vel að vera unnið í málum á meðan þau væru skráð til afgreiðslu. Vitnið kvaðst þó ekki vita hvernig tilhögunin hefði verið í þessari deild.

44. Vitnið [C], skilríkjasérfræðingur hjá lögreglunni á Suðurnesjum, staðfesti upplýsingaskýrslu sína frá 22. október 2011 og ábendingu sína á nauðsyn þess að afla frekari gagna. Vitnið kvað oft erfitt að eiga við þessi mál og að skjalið sem [D] hefði afhent honum hefði verið hægt að finna á netinu. [C]kvað sig hafa unnið í að afla gagna um skjölin sem um ræðir ásamt starfsfélaga sínum, [...], en að illa hafi gengið að fá þau gögn og erfiðara væri að rannsaka þetta mál en mál sem snúa að vegabréfum. Í framhaldinu hefði hann bent [D] á nauðsyn þess að afla frekari gagna í tölvupósti 18. mars 2013.

45. Vitnið [D], fyrrverandi lögreglufulltrúi, kvaðst hafa komið að málinu frá upphafi þess 2011 þar sem hann hafi rannsakað fjármálabrot og að hann hafi unnið að málinu þangað til hann hætti störfum í lok september 2013. Vitnið kvaðst ekki geta tjáð sig nákvæmlega um hvenær rannsókn málsins hefði hafist. Þá kvaðst vitnið ekki minnast þess að hafa haft tök á því að fá vitneskju um hver væru nöfn þeirra þriggja einstaklinga sem drukknað hefðu í [...] í [...]. Vitnið kvaðst ráma í að hann hefði verið í sambandi við einhvern óformlega í sendiráði [...]í Kaupmannahöfn en hann gæti ekki sagt nánar til um það.

46. Vitnið [E]lögreglufulltrúi kvaðst hafa tekið við málinu þegar það hefði verið tæplega 10 ára gamalt og að hann hefði verið beðinn um að gæta að því að málið væri að fyrnast. Hann hefði fengið þau fyrirmæli að fara aftur yfir málið og þá m. a. vegna þess að borist hefðu gögn frá sendiráði [...] um að yfirvöld þar gætu ekki staðfest að dánarvottorðin væru ófölsuð.

47. Vitnið [F], fyrrverandi tengslafulltrúi Interpol, kvaðst muna eftir að hafa verið í samskiptum í tölvupósti við [D]og að hann hafi beðið hann um að afla frekari gagna en hann myndi ekki nákvæmlega hvað hefði komið fram í þessum samskiptum. Hann hafði fengið upplýsingar frá frönskum starfssystkinum.

III.

Málsástæður og lagarök stefnanda

48. Stefnandi byggir á því að rannsókn lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu á málinu sem beindist gegn henni hafi brotið á mannréttindum hennar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. greinar mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sbr. 2. ml. 3. mgr. 18. gr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, og meginreglu sakamálaréttarfars um málshraða, sbr. einnig 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

49. Kröfugerð sína reisir stefnandi í fyrsta lagi á hlutlægri bótaskyldu lögreglu á grundvelli 248. gr. laga nr. 88/2008 að því er varðar síma hlustanir lögreglunnar.

50. Stefnandi byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að rannsókn lögreglu hafi dregist úr hófi og hafi þannig brotið í bága við lög. Stefnandi hafi haft réttarstöðu sakbornings frá því í maí 2011 þangað til í maí 2021. Hafi það haft í för með sér óhagræði og tjón fyrir stefn-anda, m. a. vegna reksturs máls hennar um greiðslu dánarbóta gegn Vátryggingafélagi Íslands hf. og Lífís hf. Meðan á rannsókn málsins stóð hafi stefnandi margoft leitast við að færa sönnur á sakleysi sitt og óskað eftir upplýsingum um stöðu rannsóknarinnar hjá lögreglu. Auk þess hafi hún kvartað til lögreglu, umboðsmanns Alþingis, ríkissaksóknara og annarra stjórnvalda vegna málsins. Lögregla beri ábyrgð á því að leiða í ljós hvers vegna rannsókn málsins hafi tafist svo lengi.

51. Stefnandi byggir á því að þessi meðferð sakamálsins hafi brotið í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem mæli fyrir um að allir eigi rétt á því að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Samkvæmd dómaframkvæmd nái gildissvið ákvæðanna til upphafs rannsóknar sakamáls og þar af leiðandi til sakamálsins á hendur stefnanda frá upphafi til enda þess.

52. Auk þess hafi þessi dráttur á málsmeðferð brotið í bága við 3. mgr. 18. gr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um hraða málsmeðferð. Skylda til að hraða meðferð sakamáls haldist í hendur við meðalhófsregluna, enda beri að tryggja að einstaklingar hljóti ekki meira tjón, óhagræði eða miska en óhjákvæmilegt sé meðan á slíkri málmeðferð stendur. Í þessu samhengi bendir stefnandi einnig á 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008.

53. Rannsókn sakamáls miði að því að afla allra nauðsynlegra gagna, til þess að gera ákæranda kleift að taka ákvörðun um hvort sækja beri mann til saka og afla gagna til að undirbúa málsmeðferð fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 53. gr. og 1. mgr. 145. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi byggir á því að sá dráttur sem hafi orðið á meðferð sakamálsins á hendur stefnanda hafi brotið í bága við framangreind ákvæði enda hafi hann dregist fram úr hófi borið saman við umfang málsins, eftirfylgni stjórnvalda og eðli þeirra réttinda og hagsmuna sem hafi verið í húfi.

54. Um umfang málsins bendir stefnandi á að ekki hafi verið aflað nýrra gagna vegna rannsóknar málsins svo árum skipti. Sömuleiðis að þau gögn sem lögmaður hennar hafi sent lögreglu 8. ágúst 2014 hafi ekki verið skoðuð og rannsökuð nægilega vel. Lögregla hafi að auki ekki aflað fullnægjandi upplýsinga um tækni- og lagalegar kröfur til útgáfu dánarvottorða í [...]í því skyni að sannreyna framlögð vottorð í máli stefnanda. Þótt upp hafi komið tækni- og lagaleg atriði til skoðunar við rannsókn málsins hafi þau ekki réttlætt þær tafir sem hafi orðið á rannsókn þess. Í þessu samhengi byggir stefnandi einnig á því að skort hafi á að rannsókn málsins yrði fylgt eftir og að á því séu ekki haldbærar skýringar og það þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar frá stefnanda um nauðsynleg viðbrögð við svörum erlendis frá, einkum Interpol í [...], [...] yfirvöldum og sendiráði [...] í Danmörku. Styðji þessi vinnubrögð þá ályktun stefnanda að rannsókn lögreglu hafi ekki verið markviss og að aðeins hafi verið tekin skýrsla af stefnanda á síðari stigum rannsóknar til málamynda.

55. Stefna ndi telur enn fremur að lögregla hafi ekki gætt að hlutlægniskyldu sinni við rannsókn sakamálsins, sbr. fyrirmæli ákvæða 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Vísar stefnandi í þessu samhengi til VII. kafla laga nr. 88/2008. Nánar tiltekið hafi lögregla vanrækt að rannsaka atvik málsins, einnig þau er horfðu til hagsbóta fyrir stefnanda, t. d. í tengslum við greiðslu hennar til sendiráðs [...] í Kaupmannahöfn vegna útgáfu dánarvottorðanna sem til rannsóknar hafi verið. Engar haldbærar skýringar hafi verið veittar fyrir skorti á rannsókn sakamálsins gegn stefnanda að þessu leytinu til.

56. Með hliðsjón af öllu framangreindu vísar stefnandi til þess að stefndi beri sönnunar-byrðinafyrir því að tafir á rannsókn málsins, skortur á eftirfylgni og rannsóknaraðgerðum séu réttlætanlegar.

57. Að því er bótafjárhæðir varðar vísar stefnandi til þess, um þær símahlustanir er stefnandi hafi þolað á tímabilinu 28. september 2011 til 19. nóvember 2011, samkvæmt IX. og XV. kafla laga nr. 88/2008, eigi hún rétt á skaðabótum á grundvelli 1. gr., sbr. 3. gr., 246. gr. laga nr. 88/2008. Mál hennar hafi enda verið fellt niður áður en til útgáfu ákæru kom. Um sé að ræða þvingunarúrræði sem hafi falið í sér verulegt inngrip í rétt hennar til friðhelgi einkalífs, heimilis og æru, sbr. 71. gr stjórnarskrár. Af því verði að taka mið við útreikning miskabóta henni til handa, auk þess sem símahlustanir hafi varað mun lengur en þörf hafi verið á.

58. Stefnandi byggir á því að tafir á rekstri lögreglumálsins hafi valdið henni margvíslegu tjóni sem stefndi beri bótaábyrgð á. Raunar vísar stefnandi til þess að reikna skuli bætur henni til handa með margfeldis sjónarmiðum, enda hafi hún notið réttarstöðu sakbornings í 10 ár, en þar af hafi rannsókn lögreglu legið niðri í samtals sex ár. Eigi hún því rétt á ríflegum bótum úr hendi stefnda.

59. Auk þess hafi tafir á rannsókn sakamálsins á hendur stefnanda valdið henni fjárhagslegu tjóni og óhagræði í einkamáli stefnanda gegn Vátryggingafélagi Íslands hf. og Lífís hf. til greiðslu dánarbóta úr líftryggingu fjölskyldumeðlima sinna. Enn fremur hafi ummæli þess starfsmanns stefnda sem tók ákvörðun um að fella sakamálið niður falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Ummælin hafi verið á þá leið að þrátt fyrir að gögn sakamálsins hafi ekki verið talin duga til sakfellis, þá hafi allt bent til sektar stefnanda varðandi fölsun skjala og tilraun til fjársvika. Starfsmaðurinn hafi auk þess lagt til að Vátryggingafélag Íslands hf. skyldi nota sér það, með hliðsjón af sönnunarreglum einkamálaréttarfars. Þá sé ljóst að þessi ummæli starfsmanns stefnda hafi markað niðurstöðu fyrrgreinds einkamáls stefnanda, þar sem Vátryggingafélag Íslands hf. og Lífís hf. voru sýknuð af kröfu hennar um greiðslu dánarbóta. Á þessari meingerð beri stefndi ábyrgð á grundvelli meginreglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð, enda hafi þessi háttsemi starfsmannsins falið í sér brot á opinberum starfsskyldum hans, m. a. skyldu hans til að gæta að hlutlægni í starfi. Vísar stefnandi í þessu samhengi til 4. mgr. 52. gr. og 145. gr. laga nr. 88/2008 og óskráðra meginreglna stjórnsýsluréttar, einkum lögmætisreglunnar og meðalhófsreglunnar sem gildi um störf lögreglunnar við töku stjórnvaldsákvarðana, sbr. 8. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008.

60. Með vísan til ofangreindra málsástæðna og lagaraka sundurliðast bótakrafa stefnanda þannig að gerð er krafa um 1.200.000 krónur í bætur vegna símahlustana lögreglu, sbr. 246. gr. laga nr. 88/2008 og b-lið 26. gr. laga nr. 50/1993, en farið er fram á 8.500.000 krónur í bætur einkum vegna tafa á rannsókn málsins og aðgerða lögreglu, sbr. b-lið 26. gr. skaðabótalaga. Er heildarkrafa stefnanda þar af leiðandi 9.700.000 krónur.

61. Kröfu sína um greiðslu miskabóta byggir stefnandi á b-lið 26. gr. laga nr. 50/1993 um að sá sé bótaskyldur sem ábyrgð beri á ólögmætri meingerð gegn friði, æru eða persónu annars manns. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá þeim degi er liðinn hafi verið mánuður frá því að stefndi hafi sannarlega verið krafinn um greiðslu skaðabóta, sbr. 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001.

62. Að því er varðar málskostnaðarkröfu stefnanda er bent á að stefnandi hafi haft gjafsókn í einkamáli á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf. og Lífís hf., en hins vegar hafi ákvörðun málskostnaðar í því máli ekki tekið til vinnu lögmanns stefnanda í sakamálinu á hendur stefnanda. Er því gerð krafa um þann kostnað í máli þessu með vísan til 129. greinar einkamálalaga. Dráttarvaxtakrafa stefnanda miðast við það að 30. júní 2021 var mánuður liðinn frá því að bótakrafa málsins var fyrst sett fram gagnvart ríkislögmanni.

Málsástæður og lagarök stefnda

63. Stefndi vísar til þess að hann hafi með bréfi 8. nóvember 2021 fallist á bótaskyldu gagnvart stefnanda á grundvelli 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 vegna síma hlustunar sem hún sætti á grundvelli úrskurða í málum nr. [...] og [...]. Lagaskilyrði hafi verið uppfyllt og er því hafnað að sími stefnanda hafi verið hleraður lengur en þörf hafi verið á eða ekki hafi legið til grundvallar fullnægjandi forsendur til að heimila aðgerðina. Fulls meðalhófs hafi verið gætt og aðgerðin verið í samræmi við lög. Stefnandi krefst verulegrar lækkunar á kröfu stefnanda til miskabóta að þessu leytinu til, krafan sé of há og í ósamræmi við dómaframkvæmd.

64. Þá krefst stefndi sýknu af kröfu stefnanda um miskabætur á grundvelli b-liðar 26. gr. laga nr. 50/1993 vegna óhæfilegs dráttar á rannsókn sakamálsins gegn stefnanda. Það sé bæði rangt og ósannað að skilyrði ákvæðisins eigi við í málinu. Sýna verði fram á saknæma háttsemi starfsmanna stefnda til að ákvæðið geti átt við og dugi einfalt gáleysi ekki þar til. Stefndi mótmælir því að starfsmenn lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu hafi sýnt af sér saknæma háttsemi eða stórfellt gáleysi við rannsókn sakamálsins.

65. Rannsókn á máli stefnanda hafi verið um margt sérstök, ekki síst þar sem það hafi reynst lögreglu erfitt að afla upplýsinga sem varpað gætu ljósi á efni rannsóknarinnar og þannig uppfylla rannsóknarskyldur sínar samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008 með full-nægjandi hætti. Rannsóknin hafi ítrekað verið í biðstöðu á meðan beðið hafi verið upplýsinga og megi rekja hinn langa málsmeðferðartíma að öllu leyti til þess. Hafa beri í huga að við mat á því hvort meðferð máls hafi dregist svo mikið að bótaskyldu varði verði að líta til þess að markmið rannsóknar sé að upplýsa mál svo unnt sé að taka ákvörðun um saksókn á eins traustum grunni og kostur sé. Stefndi byggir á því að tafir sem orsakist af því að lögregla leitist við að uppfylla þessar skyldur sínar geti ekki talist ólögmætar.

66. Staða málsins hafi ítrekað verið könnuð hjá bæði dómsmálaráðuneyti og utanríkis-ráðuneyti sem og hjá yfirvöldum í [...]. Þrátt fyrir bið eftir gögnum hafi stöðugt verið unnið í málinu. Ljóst sé af málsatvikum öllum að reynt hafi verið til hins ýtrasta að afla allra gagna og svara því sem þörf hafi þótt á. Ekki hafi verið forsendur til að loka málinu, hvort heldur sem er með niðurfellingu eða útgáfu ákæru, fyrr en umbeðin svör og gögn hafi borist.

67. Er því mótmælt sem stefnandi haldi fram um að ekkert hafi verið aðhafst í málinu í sex ár. Rannsókn málsins hafi verið hætt þann 10. október 2016 þegar stefnandi hafði verið sakborningur í fimm ár. Sú ákvörðun hafi verið kærð til ríkissaksóknara sem hafi fellt ákvörðunina úr gildi og gert lögreglu að ljúka rannsókn málsins. Í bréfi ríkissaksóknara 16. mars 2017 hafi komið fram að hann teldi ekki tilefni til að gera athugasemdir við málsmeðferðartíma lögreglu þar sem tíminn skýrðist af erfiðleikum við gagnaöflun.

68. Stefndi vísar til þess að samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 beri þeim sem rannsaka sakamál að hraða meðferð mála eins og unnt sé. Í ákvæðinu sé rannsókn sakamála hins vegar ekki sett nein tímamörk. Ekki sé heldur kveðið á um afmarkaðan málsmeðferðartíma í lögum nr. 37/1993 heldur ráðist slíkt mat af eðli og umfangi þeirrar rannsóknar sem um ræði hverju sinni. Stefndi byggir á því að slíkt mat í þessu máli hljóti að leiða til þess að ekki hafi verið um óhæfilegan drátt á meðferð máls að ræða. Hinn óvenjulega langi málsmeðferðartími hafi helgast eingöngu af erfiðleikum í tengslum við upplýsingaöflun sem hafi þurft að fara fram með aðstoð Interpol, Europol, [...]yfirvalda og fleiri aðila.

69. Stefndi mótmælir því að meðferð málsins hafi ekki verið í fullu samræmi við ákvæði sakamálalaga og skráðar og óskráðar reglur stjórnsýsluréttarins. Lögreglan hafi í öllu gætt að skyldum sínum hvað varðar rannsókn mála og hlutlægni samkvæmt þeim ákvæðum laga nr. 88/2008 sem stefnandi vísi til í málatilbúnaði sínum.

70. Með vísan til framangreinds er því mótmælt að stefnandi hafi ekki notið réttlátrar máls-meðferðar við rannsókn máls á hendur henni í skilningi 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. laga nr. 62/1994, um mannréttindasáttmála Evrópu.

71. Stefndi vísar til þess að stefnandi beri sönnunarbyrði um að skilyrði b-liðar 26. gr. laga nr. 50/1993 séu uppfyllt, þ. m. t. að háttsemi starfsmanna stefnda hafi við rannsókn máls á hendur henni verið saknæm og ólögmæt í skilningi ákvæðisins og falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi hennar, friði, æru eða persónu. Stefndi byggir á því að stefnanda hafi ekki tekist sönnun um slíkt. Því beri að sýkna stefnda af kröfu um miskabætur á grundvelli ákvæðisins.

IV.

72. Í málinu hefur stefnandi uppi bótakröfu vegna miska vegna beitingar þvingunarúrræða lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu í þágu rannsóknar sakamáls á hendur stefnanda og vegna verulegra tafa á meðferð málsins hjá lögreglu og ákæruvaldi.

73. Eins og rakið er hér að framan var rannsókn sakamálsins komin til vegna gruns um að stefnandi hefði gerst sek um tilraun til fjársvika og eftir atvikum skjalafals, sbr. 155. gr. og 248. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að framvísa fölsuðum dánarvottorðum um andlát eiginmanns síns og tveggja stjúpdætra sinna, til stuðnings kröfu sinni um greiðslu bóta úr tryggingum á hendur kæranda, Vátrygginga-félagi Íslands hf. sem og Lífís hf. Fyrir liggur að rannsókn málsins var hætt og málið fellt niður þann 20. maí 2021 á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, án þess að ákæra væri gefin út.

74. Stefnandi telur að hún hafi saklaus sætt síma hlustun og að ekki hafi verið gætt réttra aðferða við rannsókn sakamálsins sem beindist gegn henni en var síðar fellt niður. Stefnandi sundurliðar kröfu sína á hendur stefnanda svo að 1.200.000 krónur séu vegna síma hlustunar á tímabilinu 28. september 2011 til 19. nóvember 2011 en 8.500.000 krónur vegna dráttar á málsmeðferð sakamálsins þar sem hún hafði stöðu sakbornings í tæp 10 ár.

75. Samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 á sá sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta úr hendi stefnda ef hann er sýknaður með endanlegum dómi. Í 2. mgr. er tekið fram að bætur samkvæmt 1. mgr. skuli dæma vegna aðgerða eftir IX.– XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi en þó megi lækka eða fella niður bætur ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem bótakrafan er reist á.

76. Ekki eru frekari skilyrði sett fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmt XXXIX. kafla laga nr. 88/2008. Skiptir þá ekki máli hvort lögmæt skilyrði hefur brostið til aðgerða sem hafa haft í för með sér tjón eða ekki hefur verið nægilegt tilefni til að grípa til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt, sbr. dóma Hæstaréttar 3. mars 2016 í máli nr. 451/2015 og 8. mars 2018 í máli nr. 191/2017.

77. Fyrir liggur að stefnandi sætti síma hlustun og sambærilegum úrræðum á grundvelli XI. kafla laga nr. 88/2008 og að rannsókn sakamálsins á hendur henni var hætt og málið fellt niður samkvæmt ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 20. maí 2021.

78. Ágreiningslaust er í málinu að stefnandi á rétt til skaðabóta vegna þeirrar síma hlustunar sem gripið var til á grundvelli fyrrgreindra heimilda í lögum nr. 88/2008 og er einungis deilt um fjárhæð kröfunnar. Af hálfu stefnda er ekki byggt á því að sjónarmið um lækkun bóta samkvæmt 2. mgr. 246. gr. eigi við í málinu.

79. Eins og fram er komið var lögreglu á grundvelli úrskurðar héraðsdóms veitt heimild til þess að hlusta á og hljóðrita símtöl úr og í nánar tilgreind símanúmer, fjögur talsins, sem og önnur símanúmer og símtæki sem væru í eiganda stefnanda eða umráðum á tímabilinu 28. september 2011 til 20. október 2011. Þessi heimild var síðan framlengd til 19. nóvember 2011. Stefnandi sætti því síma hlustun um tæplega tveggja mánaða skeið. Af þeim sökum og með hliðsjón af hversu íþyngjandi íhlutun slík aðgerð felur í sér í friðhelgi einkalífs stefnanda, sem nýtur verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, þykja miskabætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 500.000 kr.

80. Stefnandi krefst einnig bóta í málinuá grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993, vegna aðgerða lögreglu í heild sinni í málinu og dráttar á rannsókn málsins, og ummæla í bréfi lögreglu um niðurfellingu málsins sem stefnandi byggir á að hafi falið í sér ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónu hennar í skilningi ákvæðisins. Í þessu samhengi bendir stefnandi á að sakamálið gegn henni hafi hafi stum miðbik ársins 2011 og ekki lokið fyrr en það var fellt niður 20. maí 2021. Byggir stefnandi á því að rannsókn málsins hafi dregist svo óhóflega að í því hafi falist brot gegn rétti hennar til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr. m annréttindasáttmála Evrópu. Stefndi hefur hins vegar byggt á því að ekki séu efni til að verða við bótakröfu stefnanda þar sem hinn óvenjulega langi tími hafi helgast af erfið-leikum í tengslum við upplýsingaöflun sem hafi þurft að fara fram með aðstoð Interpol, Europol, [...]yfirvalda og fleiri aðila.

81. Maður sem sakaður hefur verið um refsiverða háttsemi á ekki einvörðungu rétt á bótum á grundvelli hinnar hlutlægu bótareglu í 246. gr. laga nr. 88/2008, heldur getur hann einnig átt slíkan rétt eftir almennu sakarreglunni. Skilyrði þess að slíkri ábyrgð verði komið fram eru þó að lögreglumenn eða handhafar ákæruvalds hafi valdið sökuðum manni tjóni sem rakið verður til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem stefndi ber ábyrgð á og fellur ekki undir gildissvið XXXIX. kafla laga nr. 88/2008 um bætur vegna sakamáls. Verður jafnframt að líta til þess að lögregla og handhafar ákæruvalds njóta að lögum verulegs sjálfstæðis við ákvörðun um rannsókn og höfðun refsimáls, sbr. III. og VII. kafla laga nr. 88/2008. Sætir mat þeirra um það ekki endurskoðun dómstóla, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 25. maí 2020 í máli nr. 52/2019 og þá dóma sem þar er vitnað til.

82. Eins og áður segir rannsakaði lögregla mál stefnanda með aðstoð erlendra yfirvalda og alþjóðlegra stofnana, eins voru teknar skýrslur af stefnanda og vitnum. Ljóst er að þar sem þungamiðja málsins laut að gildi opinberra skjala sem sögð voru stafa frá yfirvöldum í [...]var rannsóknin óhjákvæmilega flókin og þar með tímafrek. Þá verða tafir sem verða af þeim sökum að erlend stjórnvöld svara ekki erindum lögreglu almennt ekki raktar til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem stefndi beri ábyrgðá.

83. Af þeim gögnum sem fyrir liggja í málinu verður hins vegar ekki annað ráðið en að skort hafi á að rannsókninni og annarri meðferð máls stefnanda væri hraðað eins og kostur væri, sbr. 3. mgr. 18. gr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Þannig liðu rúmlega sex mánuðir frá því að lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu bárust leiðbeiningar frá alþjóðadeild ríkislögreglustjóra um sendingu viðbótarupplýsinga beiðni til Interpol 21. desember 2011 þangað til slík beiðni var send til Interpol í [...]28. júní 2012. Þrátt fyrir að engin svör hafi borist við beiðninni verður ekki séð að beiðnin hafi verið ítrekuð fyrr en 27. janúar 2017.

84. Af yfirliti yfir feril málsins hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu sem stefndi hefur lagt framog prentað út 25. apríl 2022 verður enn fremur ekki annað séð enað málið hafi frá 30. september 2013 til 1. apríl 2015 verið hjá ákærusviði til greiningar eða til afgreiðslu hjá yfirstjórn án þess þó að nokkrar ákvarðanir hafi verið teknar um framhald málsins eða meðferð þess. Þá verður ekki séð að ábendingum frá rannsóknarstofu vegabréfa hjá lögreglustjóranum á Suðurnesjum frá í mars 2013 um að hafa samband við sendiráð [...]í Danmörku hafi verið fylgt eftir. Gögn málsins bera að öðru leyti ekki vott um að lögregla hafi aðhafst neitt í málinu á þessum tíma fyrr en þegar lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu óskaði 8. apríl 2015 eftir aðstoð tengiliðar lögreglu á Norðurlöndum við að kanna hvort fjölskyldumeðlimir stefnanda væru á lífi.

85. Fyrrnefnt yfirlit ber að öðru leyti ekki með sér að lögregla hafi aðhafst sérstaklega í málinu frá 1. apríl 2015 þegar málið er skráð til afgreiðslu hjá lögfræðingi og yfirstjórn og síðar sama dag sem í rannsókn hjá „R1 old“, allar götur þangað til málið var síðan skráð til afgreiðslu 10. október 2016 og rannsókn þess hætt, eða í rúmlega eitt og hálft ár.

86. Eins og rakið var í kafla II hér að framan var ríkissaksóknari á sama tíma í samskiptum við lögreglustjórann á höfuðborgarvæðinu vegna rannsóknar málsins. Þannig óskaði ríkissaksóknari eftir afriti af gögnum málsins með bréfi dags. 24. september 2015. Í svari þáverandi aðallögfræðings lögreglustjóra, dags. 11. desember 2015, kemur framað þrátt fyrir ítrekaða leit og skoðun finni hún ekki bréfasamskipti lögreglustjóra við tiltekna lögmannsstofu heldur aðeins aðsend bréf lögmanns stofunnar til embættisins. Þá fylgdi bréfinu jafnframt samantekt málsins, dags. 10. desember 2015, um stöðu rannsóknarinnar og stöðu gagnaöflunar frá yfirvöldum í [...]. Ríkissaksóknari spurðist í framhaldinu ítrekað fyrir um rannsókn málsins hjá lögreglustjóra, sbr. bréf 7. apríl, 25. maí, 1. júlí og loks 10. október 2016, sem ekki var svarað fyrr en 10. október 2016 þegar tilkynnt var um að rannsókn málsins hefðiverið hætt.

87. Ljóst er að ákvörðun ríkissaksóknara frá 12. janúar 2017 um að fella úr gildi ákvörðun lögreglu um að hætta rannsókn málsins byggðist á því að verulega hefði skort á að lögregla hefði rannsakað málið til hlítar. Þrátt fyrir að ríkissaksóknari hefði þar gert athugasemd við að umtalsverður dráttur hefði orðið á meðferð málsins og gefið þau fyrirmæli að tryggja yrði málinu forgang þannig að því yrði ráðið til lykta hið fyrsta verður ekki séð að lögregla hafi fylgt eftir ábendingum ríkissaksóknara um atriði sem rannsaka þyrfti frekar fyrr en langt var um liðið frá niðurstöðu ríkissaksóknara. Þannig verður ekki séð að lögregla hafi hlutast til um að afla upplýsinga hjá sendiráði [...] í Kaupmannahöfn um gildi dánarvottorða fjölskyldameðlima stefnanda fyrr en 18. júlí 2018, eða um hálfu öðru ári eftir að ríkissaksóknari gerði athugasemd við þennan þátt málsins. Enn fremur er ekki unnt að sjá af gögnum málsins að lögregla hafi gengið á eftir svörum þrátt fyrir að sendiráð [...] hafi ekki svarað beiðninni fyrr en 30. október 2020, eða rúmlega tveimur árum og þrem mánuðum síðar.

88. Af framangreindu verður ekki annað ráðið en að rannnsókn á máli stefnanda hafi á köflum sætt verulegum töfum hjá lögreglu án þess þó að réttmætar skýringar hafi komið fram á þeim. Þrátt fyrir þau vandkvæði sem voru á rannsókn málsins verður af þeim sökumaðfallast ámeð stefnanda að slíkur dráttur hafi orðið á málinu að farið hafi í bága við réttindi hennar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár eða 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ber stefnda því að bæta stefnanda miska af þessum sökum, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, en meta verður þennan óhæfilega drátt sem brot á friði og æru hennar, sjá hér til hliðsjónar dóma Hæstaréttar frá 10. apríl 2003 í máli nr. 338/2002 og frá 17. febrúar 2005 í máli nr. 370/2004, en einnig dóma Landsréttar frá 11. október 2019 í málumnr. 804/2018 og nr. 808/2018. Þykja þær bætur hæfilega ákveðnar 1.500.000 kr. Við ákvörðun bóta er litið til þess að stefnandi var með stöðu sakbornings í rúmlega níu ár, en jafnframt höfð hliðsjón af því að hluti þeirra tafa sem urðu á málinu verður ekki talinn til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem stefndi beri ábyrgð á.

89. Að því er varðar þá málsástæðu stefnanda að ummæli í bréfi lögreglunnar á höfuðborgar-svæðinu 20. maí 2021, þar sem tilkynnt var um að rannsókn máls hennar yrði felld niður, hafi falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart henni, þá er unnt að dæma sökuðum einstaklingi miskabætur vegna yfirlýsinga lögreglu og ákæruvalds á þeim grunni að viðkomandi hafi við rannsókn og meðferð máls orðið fyrir ólögmætri meingerð, sem beinst hefur gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans, sbr. fyrrnefndan b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Þegar tekin er afstaða til þess hvort slík meingerð hafi átt sér stað verður þó að líta til efnis yfirlýsinga ákæruvalds og lögreglu með hliðsjón af aðstæðum hverju sinni, af hvaða tilefni þær eru settar fram og hvernig og í hvaða samhengi það er gert. Þannig er greinarmunur á ummælum þar sem fullyrt er að sakborningur sé sekur um ákveðinn verknað og ummælum þar sem lýst er grunsemdum um að hann hafi framið verknaðinn. Ummæli af fyrrnefnda taginu hafa verið talin fara í bága við meginreglu 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, en ummæli af síðarnefndum toga ekki. Eðli máls samkvæmt hvílir sérstaklega rík skylda á handhafa ákæruvalds að gæta orða sinna í þessum efnum, sjá hér til hliðsjónar fyrrnefndan dóm Hæstaréttar frá 25. maí 2020 í máli nr. 52/2019 ogþann dóm Mannréttindadómstólsins sem þar er vitnað til.

90. Að virtu efni bréfs lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu 20. maí 2021 verður ekki séð að ummælin sem þar eru viðhöfð gangi lengra en að lýsa því viðhorfi að fyrir hendi hafi verið grunsemdir lögreglu um brot og að frásögn stefnanda um tildrög þeirra atvika sem lágu að baki kröfu hennar til tryggingafélagsins hafi verið með ólíkindablæ, án þess að staðhæft væri að refsivert brot hefði verið framið. Í því ljósi verður ekki talið að ummælin séu þess eðlis að þaul eiði til bótaskyldu stefnda.

91. Dráttarvaxtakröfu stefnanda er ekki mótmælt af hálfu stefnda. Stefnandi beindi fyrst kröfu til stefnda um greiðslu bóta vegna sakamálsins í bréfi til ríkislögmanns 29. apríl 2021. Verður því að fallast á kröfuna eins og hún er fram sett í stefnu, þannig að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti frá 30. júní 2021 samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001.

92. Stefnandi nýtur gjafsóknar samkvæmt leyfi dómsmálaráðuneytisins, dags. 3. nóvember 2021, sem takmörkuð er við rekstur máls á grundvelli 248. gr. laga nr. 88/2008. Í samræmi við framangreint og niðurstöðu málsins greiðist allur gjafsóknarkostnaður stefnanda úr ríkissjóði, þ. m. t. málflutningsþóknun F-kk-ef V-kk-ef lögmanns, sem telst hæfilega ákveðin 500.000 kr. Í samræmi við dómvenju er sú fjárhæð ákveðin án virðisaukaskatts. Að öðru leyti skal málskostnaður stefnanda greiðast úr ríkissjóði og telst hann hæfilega ákveðinn 1.200.000 kr. Það athugast að í málskostnaðarreikningi lögmanns stefnanda sem lagður var fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins er að finna reikning fyrir unnum vinnustundum í tengslum við samskipti lögmanns stefnanda við stjórnvöld og umboðsmann Alþingis. Ekki eru efni til að taka til greina kröfu um máls-kostnað að þessu leyti enda telst slíkur kostnaður ekki til kostnaðar af flutningi máls, í skilningi a-liðar 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnandi hefur ekki byggt á því í málinu að hún eigi rétt til bóta vegna útlagðs lögmannskostnaðar vegna rannsóknar málsins, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar frá 30. október 2008 í máli nr. 70/2008 og dóm Landsréttar frá 11. mars 2022 í máli nr. 666/2020. Kemur það atriði því ekki til úrlausnar dómsins, sbr. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. K-kk-nf B-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

Dómsorð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, [A], 2.000.000 kr. í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. júní 2021.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. þóknun F-kk-ef V-kk-ef, lögmanns stefndu, að fjárhæð 500.000 kr. Að öðru leyti greiði stefndi stefnanda 1.200.000 kr. í málskostnað.