Q-10/2014

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 21. janúar síðastliðinn, barst dóminum með bréfi skiptastjóra, [...] hæstaréttarlögmanns, 12. júní 2014. Styðst málskotið við 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.

Sóknaraðilar eru A, [...], [...], og B, [...],[...].

Varnaraðili er C, [...],[...].

Sóknaraðilar krefjast þess að kaupmáli D og C, dagsettur [...], verði dæmdur ógildur og hann afmáður úr kaupmálabók sýslumannsins í [...]. Sóknaraðilar krefjast þess að varnaraðili greiði þeim málskostnað.

Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst varnaraðili þess að sóknaraðilar greiði henni málskostnað.

I

A

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 2. maí 2014 var dánarbú D tekið til opinberra skipta og V-kvk-nf Þ. S-kvk-nf hæstaréttarlögmaður skipaður skiptastjóri í búinu. D, hér eftir nefndur arfleifandi, lést 3. mars 2014. Lét hann eftir sig tvær uppkomnar dætur, sóknaraðila málsins, sem voru skiptabeiðendur. Varnaraðili var maki D.

Á skiptafundi í dánarbúinu 12. júní 2014 var bókað að aðilar væru sammála um það að fela skiptastjóra að vísa ágreiningi um gildi kaupmála arfleiðanda og varnaraðila [...] til úrlausnar héraðsdóms með vísan til 122. gr. laga nr. 20/1991. Var það gert með bréfi sama dag.

Fyrir hjúskap arfleifanda og varnaraðila gerðu þau með sér kaupmála, [...]. Kaupmálinn var skráður í kaupmálabók sýslumanns sama dag. Voru eftirtaldar eignir arfleifanda gerðar að séreign hans: [...], [...], báturinn [...] ásamt 16,8 þorskígildistonnum, fasteignin [...], [...], [...], bifreiðin [...] og innbú að [...], þar með taldir jö listmunir og 37 málverk. Þá var ákveðið að sumarbústaður og lóð í landi [...] og hlutabréf í Vélaverkstæði [...] að nafnverði 250.000 krónur yrði séreign varnaraðila.

Með kaupmála [...] felldu varnaraðili og arfleifandi fyrrnefndan kaupmála frá [...] niður og var kveðið á um að allar eignir þeirra yrðu hjúskapareignir þeirra. Síðari kaupmálinn var ekki færður í kaupmálabók á þeim tíma sem hann var gerður, en þess í stað móttekinn af sýslumanninum í [...] sem veðskjal [...] og innfærður degi síðar samkvæmt upplýsingum á skjalinu sjálfu. Fékk skjalið númerið [...]. Samkvæmt greiðslukvittun sýslumannsins greiddi varnaraðili 2.000 krónur í þinglýsingargjald [...] og fékk afhent skjal númer [...] sem nefnt er „yfirlýsing“ á kvittuninni og var afhent 28. ágúst 2012.

Samkvæmt viðfestu blaði við kaupmála varnaraðila og arfleiðanda [...] var kaupmálinn mótekinn skráður frá orði til orðs í kaupmálabók sýslumannsins í [...] 23. maí 2014. Mun það hafa verið gert eftir fyrirspurn skiptastjóra til embættisins um kaupmálann með tölvupóstum 16. og 20. maí 2012.

B

Í tölvubréfi J heilsugæslulæknis á Heilbrigðisstofnun [...] til S yfirlæknis á sömu stofnun, dagsettu 1. maí 2014, segir J að hann hafi hitt arfleifanda í nokkur skipti á læknamóttöku Heilbrigðisstofnunar [...], fyrst sumarið 2012. Hafi arfleifandi verið orðinn mjög heilsuveill og meðal annars með langvinnan lungnasjúkdóm og tíðar lungnasýkingar. Hann hafi sjálfur lítið sem ekkert tjáð sig við læknisheimsóknir og hafi meðfylgjandi aðstandendur lýst sjúkdómseinkennum og svarað fyrir hann. Hafi arfleifandi verið svipbrigðalítill en brosað dauflega við og við. Er það álit J að arfleifandi hafi þegar sumarið 2012 borðið klínísk merki verulegrar heilabilunar.

C

Í framlögðu læknisvottorði S, sérfræðings í lyflækningum og krabbameinslækningum og yfirlæknis á legudeild Heilbrigðisstofnunar [...], kemur fram að S hafi sinnt arfleifanda á legudeild Heilbrigðisstofnunar [...] á árunum 2012-2014. Vottorðið var unnið að beiðni sóknaraðila og er dagsett 28. maí 2014.

Læknisvottorðið er byggt á gögnum Heilbrigðisstofnunar [...] og Landspítala háskólasjúkrahúss. Nái gögn Heilbrigðisstofnunar [...] aftur til 6. júní 2012 þegar arfleifandi kom fyrst þangað frá Landspítala háskólasjúkrahúsi. Rafræn gögn Landspítala háskólasjúkrahúss ná aftur til 2001.

Tekið er fram í vottorði S að heimilislæknir [...]

Í læknisvottorðinu [...]

Í sérstakri samantekt og áliti S segir meðal annars að [...]

II

Sóknaraðilar byggja kröfu sína um ógildingu kaupmálans í fyrsta lagi á grundvelli ólögmætrar skráningar hans í kaupmálabók. Vísa sóknaraðilar til 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sem fjalli um form kaupmála, en strangar kröfur séu gerðar til forms þeirra. Þannig verði kaupmála til að mynda ekki breytt nema gætt sé sömu reglna og gildi um skráningu hans og sé hann ekki gildur, hvorki milli hjóna né gagnvart þriðja manni, nema hann sé skráður samkvæmt ákvæðum laganna en kaupmála ber að skrá í kaupmálabók sem sýslumenn halda. Í 84. og 85. gr. laganna sé ítarlega fjallað um það hvernig afhenda eigi kaupmála og hvernig sýslumanni beri að skrá þá. Kaupmáli, sem afhentur sé til skráningar, skuli þannig færður í dagbók að undangenginni könnun skjals, sbr. 6. gr. þinglýsingalaga. Að lokinni færslu í dagbók skal árita skjal og endurrit þess eða samrit og greina viðtökudag þess. Þetta sé fyrra stig skráningarinnar. Í 85. gr. sé fjallað um síðara stig skráningarinnar en þar greini frá því að skjal skuli fært í kaupmálabók þegar sýslumaður hafi gengið úr skugga um að það sé skráningartækt. Þegar kaupmáli hafi verið skráður í kaupmálabók skuli rita á hann vottorð um innritunina og viðtökudag. Verði skjal ekki afhent þeim er óskar skráningar fyrr en að þessu loknu.

Í því tilviki sem hér um ræði hafi einungis verið gengið frá fyrra stigi skráningarinnar, það er kaupmálinn hafi verið móttekinn og dagbókarfærður en ekki skráður í kaupmálabók. Hann hafi þar af leiðandi aldrei tekið gildi. Á dánardægri arfleifanda hafi kaupmálinn því ekki verið skráður í kaupmálabók. Það hafi ekki verið fyrr en þremur mánuðum eftir að arfleifandi hafi látist sem kaupmálinn hafi verið skráður í kaupmálabókina. Rétt sé að taka fram að skiptastjóri hafi hvorki haft aðkomu að skráningunni né samþykkt hana, þrátt fyrir ákvæði 67. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., þar sem segi að á meðan á opinberum skiptum standi fari skiptastjóri með forræði dánarbúsins og sé einn bær til að ráðstafa hagsmunum og svara fyrir skyldur þess. Sé skjal einungis fært í kaupmálabók þegar sýslumaður hafi gengið úr skugga um að það sé tækt til skráningar. Gildi skráningar teljist frá viðtökudegi samkvæmt því sem í dagbók greini. Sé skjalið hins vegar aldrei skráð í kaupmálabók, hafi umræddur viðtökudagur ekkert gildi. Það sé því forsenda þess að skjalið reynist tækt til skráningar.

Að mati sóknaraðila hafi varnaraðila mátt vera það ljóst að skjalið hefði ekki verið skráð, enda verði skjal ekki afhent þeim sem óskar skráningar fyrr en það hafi verið innfært og áritað í kaupmálabók. Þar sem kaupmálinn hafi ekki verið skráður í kaupmálabókina þá hafi varnaraðili þannig aldrei fengið skjalið áritað til baka frá sýslumanni.

Hver, sem þess óski, eigi rétt á upplýsingum úr kaupmálabók um tilvist kaupmála og efni hans, sbr. 90. gr. laga nr. 31/1993. Það liggi fyrir að á dánardegi hafi ekki verið búið að skrá kaupmála þann sem krafist sé ógildingar á. Sá sem hafi óskað eftir upplýsingum úr bókinni hefði því ekki fengið upplýsingar um skráningu hans heldur einungis um hinn fyrri kaupmála. Að öllu framangreindu virtu sé ljóst að ekki hafi verið farið eftir ströngum kröfum hjúskaparlaga um skráningu kaupmála. Kaupmálinn hafi verið skráður eftir dánardag annars aðila og ekki hafi verið leitað eftir staðfestingu skiptastjóra. Að þessu virtu beri ótvírætt að ógilda kaupmálann sem dagsettur sé [...].

Sóknaraðilar byggja í öðru lagi á því að arfleifandi hafi ekki verið hæfur til þess að framkvæma hvers kyns skuldbindandi löggerninga á þeim tíma sem hann hafi undirritað kaupmála þann sem deilt sé um í máli þessu. Sóknaraðilar hafi óskað eftir læknisvottorði frá Heilbrigðisstofnun [...] því til staðfestingar. Læknisvottorð 28. maí 2014 liggi fyrir, en það sé undirritað af S lækni sem hafi sinnt arfleifanda síðustu mánuði í lífi hans. Vottorðið sé ítarlegt og byggst á gögnum Heilbrigðisstofnunar [...] og Landspítala Háskólasjúkrahúss allt frá árinu 2001. Þá hafi S yfirfarið gögn frá Heilsugæslunni í Reykjavík og óskað eftir vottorði frá J, sérfræðingi í heimilislækningum, en hann hafi verið sá læknir er sinnti arfleifanda einna mest á Heilsugæslu Heilbrigðisstofnunar [...]. Það sé álit S og niðurstaða, byggð á persónulegum kynnum hans sem læknis og dregin af fyrirliggjandi gögnum, að arfleifandi hafi verið orðinn mjög heilabilaður [...], þegar kaupmálinn hafi verið undirritaður, og þess vegna hafi hann ekki verið nægilega meðvitaður um gerðir sínar og allsendis ófær um að undirrita hvers kyns lögformleg skjöl.

Á grundvelli þessa liggi fyrir að ógilda beri kaupmálann, enda sé álit læknisins afdráttarlaust um það að arfleifandi hafi ekki verið hæfur til að undirrita skjalið. Byggist það á persónulegu áliti hans og á fyrirliggjandi gögnum frá læknum sem hafi sinnt arfleifanda áður. Með vottorði því sem fyrir liggi í málinu hafi sóknaraðilar sýnt fram á það að andlegri heilsu arfleifanda hafi verið farið á þann veg [...] að hann hafi ekki verið fær um að gera kaupmála með skynsamlegum hætti, enda hafi arfleifandi ráðist í skuldbindingar sem hann hafi engan veginn verið fær um að gera sökum heilabilunar og ellihrörnunar. Þegar einstaklingur ráðist í slíka löggerninga verði hann að gera sér grein fyrir afleiðingum gjörða sinna ellegar beri að ógilda gerninginn. Þegar af þessari ástæðu verði að fallast á kröfu sóknaraðila og úrskurða kaupmálann ógildan.

Sóknaraðilar byggja í þriðja lagi á því að varnaraðili hafi með misneytingu fengið arfleifanda til að undirrita kaupmálann og af þeim sökum beri að ógilda hann. Meginreglan sé sú að samningar skuli standa. Af henni leiði að jafnsettir aðilar sem hafa samið sín á milli geti því ekki komið sér undan að efna samningsskyldur sínar þótt telja mætti þær óhagstæðar. Ógildingarástæður samningaréttar séu hins vegar undantekningar á meginreglunni. Ein þessara ógildingarástæðna sé misneyting, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Ljóst sé að með kaupmálanum sem undirritaður hafi verið [...] hafi verið felldur niður fyrri kaupmáli, frá árinu 2000, þar sem eignir arfleifanda hafi verið gerðar að hans séreign. Hinn fyrri kaupmála undirritaði arfleifandi heill heilsu og hafi verið fullkomlega meðvitaður um gerðir sínar. Með hinum síðari kaupmála gefi arfleifandi eftir hagsmuni án nokkurrar ástæðu og án nokkurs endurgjalds. Fyrir liggi, sbr. framangreinda umfjöllun um líkamlegt ástand, að arfleifandi hafi ekki gert sér nokkra grein fyrir því hvers konar skjal hann hafi verið að undirrita og hafi ekki áttað sig á skuldbindingargildi þess sökum heilsubrests. Hann hafi ekki haft burði til að koma að gerð skjalsins, og undirritun hans undir það gefi til kynna að hann hafi varla verið fær um að rita eigið nafn. Varnaraðila hafi því mátt vera fullkomlega ljóst að arfleifandi hafi ekki verið fær um að rita undir skuldbindandi gerninga. Engu að síður hafi það verið gert og séu vitundarvottar undir skjalið tengdadóttir og sonur varnaraðila.

Í nótu H félagsráðgjafa 19. febrúar 2001 segir að arfleifandi keyri ennþá bíl en varnaraðila finnist hann vera talsvert utan við sig þegar hann sé að keyra. Einnig sé haft eftir varnaraðila að arfleifandi finni vel fyrir minnisleysi sínu og vinir þeirra og fjölskyldumeðlimir hafi einnig tekið eftir breytingum. Þá komi eftirfarandi fram í fyrrnefndu læknisvottorði J, en hann lýsi ástandi arfleifanda með eftirfarandi hætti: „Á þeim tíma er ég hitti ... fyrst var hann orðinn mjög heilsuveill með m.a. langvinnan lungnasjúkdóm og tíðar lungnasýkingar. Hann tjáði sig sjálfur lítið sem ekkert við læknisheimsóknir og meðfylgjandi aðstandendur lýstu sjúkdómseinkennum og svöruðu fyrir hann. Hann var svipbrigðalítill en brosti dauflega við og við. Undirritaður telur samkvæmt þessu að hann hafi þegar sumarið 2012 borið klinisk merki verulegrar dementiu (heilabilunar).“

Að framangreindu virtu sé ljóst að varnaraðili og aðrir aðstandendur hafi vel þekkt ástand arfleifanda en strax á árinu 2001 hafi verið farið að bera á minnisleysi. Á næstu 10 árum átti arfleifandi eftir að fá fjölda heilablæðinga og liggja mikið á spítala og hafi heilsu hans hrakað stöðugt. Arfleifandi hafi því alfarið verið orðinn háður varnaraðila og öðrum aðstandendum, einkum börnum hennar, og megi því gera ráð fyrir að hann hafi alfarið gert það sem þau hafi sagt honum að gera. Misneyting geti legið í því að annar aðilinn sé hinum háður og sé á þann hátt undanlátssamur og láti hinn hafa óhæfileg áhrif á sig við gerð löggernings. Þetta sé ógildingaratriði í samningarétti, sbr. 31. gr. laga nr. 7/1936 og 37. gr. erfðalaga nr. 8/1962.

Í því tilviki sem hér um ræði sé ljóst að arfleifandi hafi alfarið verið háður varnaraðila og hafi hún þekkt ástand hans og hæfi til þess að undirrita löggerninga og hafi mátt vita að hann væri ekki hæfur til að undirrita kaupmála þann sem undirritaður var [...]. Af þessum sökum beri að ógilda kaupmálann á grundvelli misneytingar.

Verði hvorki fallist á ógildingu kaupmálans vegna skorts á hæfi né vegna misneytingar sé byggt á því að beita eigi 33. gr. og/eða 36. gr. laga nr. 7/1936. Í 33. gr. laganna segi að löggerning, sem ella myndi talinn gildur, geti sá maður, er við honum tók, eigi borið fyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að hann hafi haft vitneskju um og í 36. gr. segir að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í því tilviki sem hér um ræði liggi fyrir að varnaraðila hafi verið eða mátt vera ljóst ástand arfleifanda og þar af leiðandi hæfi hans til þess að undirrita lögformleg skjöl. Jafnvel þótt ekki verði fallist á að hann hafi ekki verið hæfur til þess að undirrita kaupmálann og ekki fallist á að um misneytingu hafi verið að ræða þá sé engu að síður óheiðarlegt og ósanngjarnt af varnaraðila að bera kaupmálann fyrir sig við skipti á dánarbúi arfleifanda, enda sé með honum verið að skerða erfðahlut sóknaraðila verulega og það á grundvelli skjals sem sóknaraðilar hafi aldrei heyrt minnst á og óvíst sé að faðir þeirra hafi munað eftir að hafa skrifað undir. Hafi skjalið verið útbúið án nokkurrar sérstakrar ástæðu og hafi ekki verið skráð fyrr en eftir lát föður þeirra.

Í samræmi við 129., 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991 sé gerð grafa um greiðslu málskostnaðar sóknaraðila úr hendi varnaraðila og sé farið fram á greiðslu álags ofan á málflutningsþóknun í samræmi við 2. mgr. 131. gr., enda hafi mál þetta að mati sóknaraðila verið höfðað að þarflausu. Þannig hafi hið afdráttarlausa læknisvottorð verið lagt fyrir skiptafund í dánarbúinu og varnaraðila gefinn kostur á að samþykkja þá þegar ógildingu gerningsins, enda sé sú niðurstaða í samræmi við fordæmi dómstóla. Ekki hafi verið á það fallist og sé þetta mál því höfðað að tilhæfulausu og einungis til þess að tefja framgang skipta á dánarbúinu.

Hvað varðar lagarök vísa sóknaraðilar til ákvæða laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., hjúskaparlaga nr. 31/1993, einkum XII. kafla er varðar kaupmála. Þá er vísað til 31., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Hvað varðar kröfu um málskostnað er vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

III

Varnaraðili kveðst byggja kröfur sínar á því að arfleifandi hafi verið lögráða og hæfur til að undirrita umræddan kaupmála [...]. Þá hafi kaupmálinn verið lagður fram og skráður hjá sýslumanninum í [...]. Óljóst sé á hvaða lagagrundvelli sóknaraðilar byggi kröfur sínar en þeir hafi í engu sýnt fram á að málsatvik hafi verið á þann veg sem haldið sé fram.

Kaupmálinn sé gildur. Arfleifandi hafi verið lögráða og til þess bær að gera hvers kyns lögformlega gerninga á þeim tíma sem undirritun hafi átt sér stað. Varnaraðili og arfleifandi hafi afhent sýslumanninum í [...] umræddan kaupmála og óskað skráningar hans í kaupmálabók [...]. Þann sama dag hafi móttaka kaupmálans verið skráð í dagbók embættisins og honum þinglýst daginn eftir. Í kaupmálanum komi skýrt fram að hann skuli skráður í kaupmálabók sýslumannsins í [...] og hafi hjónin ætlast til þess að það yrði gert í samræmi við ákvæði laga þar um. Þann [...] hafi kaupmálinn verið afhentur þeim hjónum og hafi þau ekki haft ástæðu til annars en að ætla að hann hefði þá þegar verið skráður í kaupmálabók í samræmi við áðurnefnda beiðni þeirra. Í þessu sambandi sé vert að benda á að samkvæmt 2. mgr. 85. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 skuli kaupmáli ekki afhentur fyrr en hann hefur verið skráður í kaupmálabók.

Þrátt fyrir að kaupmálinn hafi ekki verið skráður í kaupmálabók fyrr en [...] telst skráning hans gild frá viðtökudegi [...] samkvæmt 3. mgr. 85. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Skráning kaupmálans hafi verið ákvörðun sem sýslumaðurinn í [...] hafi tekið að eigin frumkvæði og hafi það ekki verið á valdi varnaraðila að svara fyrir hönd hans, hvort heldur sem varði ástæður þess að kaupmálinn hafi ekki verið skráður fyrr eða ákvörðun um skráningu þegar hún hafi loks verið framkvæmd. Vilji hjónanna frá upphafi hafi hins vegar verið alveg skýr og aðkoma þeirra að skráningarferlinu lokið. Varnaraðili geti því ekki með nokkru móti borið hallann af því að beiðni þeirra hjóna um skráningu hafi ekki verið afgreidd fyrr en raun ber vitni. Þá liggi fyrir að bæði arfleifandi og varnaraðili hafi verið í góðri trú um að kaupmálinn hefði verið skráður í kaupmálabók í samræmi við beiðni þeirra [...]. Ótækt þyki að sóknaraðilar öðlist frekari rétt en arfláti hefði sjálfur haft í þessum aðstæðum.

Í greinargerð sóknaraðila sé því haldið fram að arfleifandi hafi ekki verið fær um að gera kaupmála [...] með skynsamlegum hætti sökum heilabilunar og vísað því til stuðnings til læknisvottorðs S. Varnaraðili mótmæli þessu. Arfleifandi hafi verið fullfær um að taka skynsamlegar ákvarðanir varðandi fjármál sín þegar kaupmálinn hafi verið undirritaður, enda hafi hann gert það og lýst afdráttarlaust skoðunum sínum á því hvernig fjármunum þeirra hjóna skyldi ráðstafað. Hvað varði tilvitnuð ummæli varnaraðila á árinu 2001 þá megi vera ljóst að langur vegur sé frá því að vera svolítið gleyminn og utan við sig og því að hafa svo mikla vitræna skerðingu að viðkomandi hafi ekki getu til að meta efni og rita undir einfaldan kaupmála tíu árum seinna. Sýni það sig best í því að á þessum tíu árum hafi aldrei þótt ástæða til að minnisprófa arfleifanda. Ekkert minnispróf hafi verið framkvæmt á þessu tímabili þrátt fyrir að arfleifandi væri undir reglulegu eftirliti lækna vegna sykursýki og hjartveiki, sem sannarlega hefðu átt að veita því athygli ef vitrænni heilsu arfleifanda væri á annað borð að hraka.

Þá hafi dagleg samskipti arfleifanda við sína nánustu verið fullkomlega eðlileg á þessum tíma, hann hafi að þeirra mati verið vel áttaður á stað og stund og þekkt allt sitt fólk og hagi þess. Hafi það jafnt átt við um þá sem hann hafi umgengist mikið og þá sem hann hafi sjaldnar hitt og yngstu fjölskyldumeðlimina. Í þessu sambandi sé vert að ítreka að sóknaraðilar hafi ekki verið í aðstöðu til að meta hæfi arfleifanda á þessum tíma, enda hafi mikið ósætti verið á milli þeirra og samskipti af afar skornum skammti.

Að auki sé framlagt læknisvottorð ritað af lækni sem hafi ekki hitt arfláta á umræddum tíma heldur að eigin sögn fyrst í desember 2012, tæpum fimm mánuðum eftir gerð kaupmálans. Í sjúkrasögu arfleifanda hjá Heilbrigðisstofnun [...] komi ekkert fram um samskipti hans við viðkomandi lækni fyrr en fyrst 17. október 2013 eða um fjórtán mánuðum eftir undirritun kaupmálans. Af þeim sökum sé hann án alls vafa ófær um að leggja mat á það hvert ástand arfleifanda hafi verið á þeim tíma sem hér um ræði.

Sérstaklega sé vert að benda á í þessu sambandi að umfjöllun í framlögðu vottorði um ástand arfleifanda á þeim tíma sem um ræði sé allsendis ófullnægjandi og þar af leiðandi sé ótækt að leggja það sem þar kemur fram til grundvallar mati á því hvaða áhrif meint veikindi arfleifanda hafi raunverulega haft á hæfi hans til að taka ákvörðun um að fella niður eldri kaupmála. Þá geri varnaraðili athugasemdir við vottorð J læknis, sem hann virðist hafa ritað til S að hans beiðni. Óvíst sé um efni beiðninnar eða hvaða vitneskju J hafði um tilgang upplýsingagjafar af hans hálfu á þeim tíma sem vottorðið sé ritað. Þá liggi ekki fyrir undirritað vottorð frá J.

Samkvæmt upplýsingum úr sjúkrasögu arfleifanda hitti hann J lækni í samtals 14 skipti á tímabilinu 13. ágúst 2012 til 9. september 2013. Ástæða læknisheimsókna þessara voru lungnavandamál og aðrir líkamlegir kvillar. Ekki sé að sjá af fyrirliggjandi gögnum að komið hafi til tals þeirra á milli að ástæða væri til að kanna vitræna heilsu arfláta nánar og aldrei var á þessu tímabili framkvæmt minnispróf af nokkru tagi. Í dagnótu J læknis, 13. ágúst 2012, komi fram að um eftirlit sé að ræða en arfleifandi hafi þá verið nýfluttur í [...] og hafi verið að flytjast milli heilsugæsluumdæma. Ekkert sé minnst á minnisleysi eða vitræna heilsu arfleifanda í þessari heimsókn en ritað að hann láti þokkalega að sér. Þetta sé sama dag og kaupmálinn hafi verið undirritaður. Um fjórum mánuðum síðar, eða 7. desember 2012, hafi sjúkraþjálfari framkvæmt minnispróf á arfleifanda. Með vísan til umfjöllunar í sjúkraskýrslu um ástand hans á þeim tíma sem prófið hafi verið framkvæmt sé ljóst að líkamleg veikindi hans og depurð hafi hæglega getað haft áhrif á niðurstöðu þess. Auk þess liggi ekkert fyrir um sérþekkingu viðkomandi á prófum sem þessum eða hvort önnur hæf vitni hafi verið á staðnum. Með vísan til þess sé ljóst að niðurstöður minnisprófsins hafi takmarkað vægi. Geti það einnig skýrt þann litla mun sem sé á niðurstöðum þessa prófs og prófs sem framkvæmt hafi verið um ári síðar en rétt sé að geta þess í því samhengi að í dagnótu J læknis 15. ágúst 2013, rúmum átta mánuðum eftir fyrra minnisprófið og tveimur mánuðum fyrir hið síðara, komi eftirfarandi orðrétt fram: „ ... undanfarið vaxandi gleymska, sérstaklega síðasta mánuðinn”.

Þar að auki sé eðlilegt að athuga hvað hafi raunverulega falist í gerningnum. Óumdeilt sé að hjónin gerðu með sér kaupmála um það leyti sem þau gengu í hjónaband á árinu 2000. Í þeim kaupmála hafi ákveðnar eignir verið gerðar að séreign arfleifanda og ákveðnar eignir gerðar að séreign varnaraðila. Þegar hinn umdeildi kaupmáli hafi verið gerður og undirritaður [...] hafi séreignir arfleifanda flestar þegar verið seldar, það er allar utan nánar tilgreinds innbús fyrrum heimilis hjónanna að [...]. Varnaraðili hafi ekki haft sérstaka aðkomu að sölu þessara eigna en eftir því sem hún best viti þá hafi söluandvirði þeirra ekki verið sérgreint og hafi það því blandast öðrum fjármunum hjónanna á bankareikningum þeirra. Verðmætasta eignin sem hafi staðið eftir hafi hins vegar verið sumarbústaður og lóð í landi [...], sem hafi verið tilgreind séreign varnaraðila en með gerð kaupmálans [...] hafi orðið að hjúskapareign hennar. Ekki verði því séð að um óskynsamlega ráðstöfun hafi verið að ræða af hálfu arfleifanda og síst þannig að á hann væri hallað við gerð kaupmálans. Þá sé það fráleitt að halda því fram að arfleifandi hafi með undirritun kaupmálans verið að gefa eftir hagsmuni, hvað þá að slíkt hafi verið án ástæðu eða endurgjalds.

Í ljósi framangreinds sé ekki hægt að meta það öðruvísi en svo að um afar eðlilega ráðstöfun hafi verið að ræða af beggja hálfu. Arfleifandi og varnaraðili hafi verið gift í 12 ár, fjárhagur þeirra hafi fyrir löngu verið orðinn sameiginlegur og hvorugt hafi álitið eignir sínar séreignir þrátt fyrir að til væri skjal sem segði að svo skyldi vera á einhverjum tíma. Raunar hafi hinn umdeildi kaupmáli einungis verið formsatriði sem löngu hafi verið tímabært að leiðrétta.

Með vísan til alls framangreinds og þess að sóknaraðilar hafi hvorki sýnt fram á að arfleifandi hafi verið ófær um að undirrita kaupmála á þeim tíma sem hann hafi gert það, né að um hafi verið að ræða óeðlilega ráðstöfun á nokkurn hátt, sé ljóst að kaupmálinn skuli halda gildi sínu, enda hafi arfleifandi verið lögráða og því til þess bær að gera hverskyns lögformlega gerninga á þeim tíma sem um ræði.

Þá haldi sóknaraðilar því fram að auk þess að hafa verið ófær um að undirrita umræddan kaupmála þá hafi varnaraðili vitað að svo væri ástatt og með einhverju móti sannfært arfleifanda um að gefa eftir hagsmuni án nokkurrar ástæðu og án nokkurs endurgjalds. Varnaraðili mótmæli þeim ásökunum sóknaraðila. Með vísan til framangreindar umfjöllunar um vitræna heilsu arfláta séu ásakanir þessar augljóslega fráleitar. Sé hverju og einu þessara atriða mótmælt, enda eigi þau ekki við nokkur rök að styðjast. Öll þessi atriði þurfi hins vegar að vera fyrir hendi á sama tímapunkti svo að skilyrði 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé uppfyllt. Þá eigi 37. erfðalaga nr. 8/1962 ekki við í þessu sambandi.

Sóknaraðilar beri því við að óheiðarlegt og ósanngjarn væri af hálfu varnaraðila að bera fyrir sig umræddan kaupmála við skipti á dánarbúi arfleifanda þar sem með því væri verið að skerða erfðahlut sóknaraðila verulega. Sóknaraðilar hafi ekki fært fyrir því nokkrar líkur að niðurfelling fyrri kaupmála, á þeim tíma sem það hafi verið gert, hafi með einhverjum hætti skert erfðahluta þeirra. Vísist því til stuðnings til fyrri umfjöllunar um efni hans. Með vísan til þess sem fram hafi komið og fjölda dómafordæma sé ljóst að 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi ekki við. Því beri að hafna dómkröfum sóknaraðila.

Hvað varði lögræði arfleifanda er vísað til 1. gr. laga nr. 71/1997 um lögræði. Varðandi skráningarferli kaupmála er vísað til XII. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þá er vísað til 31., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Loks er um málskostnaðarkröfu varnaraðila vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Varnaraðili gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og vitnin N, Y, Þ, K, J, M og S. Verða skýrslur þeirra raktar eins og þurfa þykir.

Í máli þessu er deilt um það hvort við skipti á dánarbúi D beri að leggja til grundvallar kaupmála sem gerður var [...] eða hvort kaupmáli sem gerður var [...] gildi enn.

1

Sóknaraðilar byggja kröfu sína um ógildingu kaupmálans á grundvelli ólögmætrar skráningar í kaupmálabók. Kaupmáli arfleifanda og varnaraðila hafi verið móttekinn hjá sýslumanni og dagbókarfærður en ekki skráður í kaupmálabók. Á dánardægri arfleifanda hafi kaupmálinn ekki verið skráður í kaupmálabók. Hann hafi þar af leiðandi aldrei tekið gildi. Um þremur mánuðum eftir andlát arfleifanda hafi kaupmálinn verið skráður í kaupmálabók án aðkomu eða samþykkis skiptastjóra. Varnaraðili byggir á því að kaupmálinn sé gildur. Arfleifandi hafi verið lögráða og til þess bær að gera hvers kyns löggerninga á þeim tíma sem hann hafi verið undirritaður. Arfleifandi og varnaraðili hafi afhent sýslumanninum í [...] umræddan kaupmála og óskað eftir skráningu hans í kaupmálabók [...]. Þann sama dag hafi móttakan verið skráð í dagbók embættisins og kaupmálanum þinglýst daginn eftir. Þá hafi kaupmálinn verið afhentur arfleifanda og varnaraðila [...] sem ekki hafi haft ástæðu til annars en að ætla að kaupmálinn hefði þá þegar verið skráður í kaupmálabók. Þá byggir varnaraðili á því að þrátt fyrir að kaupmálinn hafi ekki verið skráður í kaupmálabók fyrr en [...] teljist skráning hans vera gild frá viðtökudegi [...] samkvæmt ákvæði 3. mgr. 85. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993.

Um kaupmála er fjallað í XII. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993. Í 80. gr. laganna segir að kaupmáli skuli vera skriflegur og undirritun hjóna eða hjónaefna staðfest af lögbókanda, héraðsdóms- eða hæstaréttarlögmanni eða fulltrúa þeirra eða af tveimur vottum sem skulu vera samtímis viðstaddir og rita nöfn sín og kennitölur á kaupmálann. Í vottorði þeirra skal koma fram að skjalið, sem vottað er, sé kaupmáli. Í 82. gr. laganna segir að kaupmáli sé ekki gildur milli hjóna og gagnvart þriðja manni nema hann sé skráður samkvæmt þeim reglum sem greinir í lögunum og í 83. gr. er svo fyrir mælt að kaupmáli skuli skráður í kaupmálabók sem sýslumenn halda. Samkvæmt 2. mgr. 84. gr. hjúskaparlaga skal færa kaupmála, sem afhentur er til skráningar, í dagbók að undangenginni könnun skjals. Skjal skal fært í kaupmálabók þegar sýslumaður hefur gengið úr skugga um að það sé skráningartækt, sbr. 1. mgr. 85. gr. laganna. Loks segir í 90. gr. laganna að hver sem óski eigi rétt á upplýsingum úr kaupmálabók um tilvist kaupmála og efni hans.

Í máli þessu er upplýst að kaupmáli sá sem varnaraðili og arfleifandi gerðu með sér [...] var afhentur sýslumanni til skráningar sama dag. Skjalið ber með sér að hafa verið móttekið hjá embætti sýslumannsins í [...] sem veðskjal og fengið númerið [...]. Einnig að fyrir kaupmálann hafi verið greitt 2.000 króna þinglýsingargjald og að skjalið hafi verið innfært degi síðar. Loks ber skjalið með sér á sérstöku viðfestu blaði með kaupmálanum að hann hafi verið móttekinn hjá embættinu og skráður frá orði til orðs í kaupmálabók sýslumanns [...]. Í greinargerð varnaraðila segir að kaupmálanum hafi verið þinglýst. Sú fullyrðing fær stoð í því hvernig skjalið var áritað og stimplað hjá sýslumanni, en eins og fram er komið var kaupmálinn móttekinn sem veðskjal og þannig færður í dagbók þinglýsinga og degi síðar innfærður í fasteignabók samkvæmt áritun á skjalið. Bendir áritun tveggja starfsmanna embættisins til þess að umdeildur kaupmáli hafi verið skráður í þinglýsingardagbók embættisins í [...], en við eftirgrennslan skiptastjóra í dánarbúi arfleifanda í maí [...] hafi kaupmálinn verið móttekinn á ný hjá embættinu og skráður í kaupmálabók [...] gegn greiðslu á 6.600 krónum. Samræmist gjaldið skráningu kaupmála, sbr. 13. gr. laga nr. 88/1991 um aukatekjur ríkissjóðs.

Um aðdraganda þess að varnaraðili og arfleifandi gerðu hinn umdeilda kaupmála kom fram í framburði varnaraðila fyrir dómi að vilji arfleifanda hafi staðið til þess að fella fyrri kaupmála þeirra frá [...] úr gildi vegna þess að hjúskapur þeirra hefði staðið svo lengi. Hafi arfleifandi fengið tengdadóttur varnaraðila til að aðstoða við gerð kaupmálans. Kaupmálinn hefði verið undirritaður á heimili varnaraðila og arfleifanda. Í framburði tengdadóttur varnaraðila fyrir dómi, N, kom fram að lögfræðingur á skrifstofu sýslumanns hefði útbúið skjalið og sent henni með tölvubréfi. Vitnið kvaðst hafa prentað skjalið út og farið með það heim til varnaraðila og arfleifanda þar sem skjalið hafi verið undirritað og vottað. Hefði arfleifandi lesið yfir efni kaupmálans fyrir undirritun hans og ritað undir skjalið. Eftir það hafi þau farið með kaupmálann til sýslumanns þar sem hann hafi verið afhentur.

Samkvæmt hjúskaparlögum nr. 31/1993 eru kaupmálar formbundnir gerningar. Að fyrirmælum 82. gr. og 1. mgr. 83. gr. laganna ber að skrá kaupmála í kaupmálabók sem sýslumenn halda og er berum orðum tekið fram í 82. gr. laganna að kaupmáli er ekki gildur milli hjóna eða gagnvart þriðja manni nema hann sé skráður samkvæmt reglum hjúskaparlaga. Fyrir liggur að kaupmáli sá sem um er deilt í máli þessu var móttekinn sem veðskjal og færður í dagbók þinglýsinga og skráður í fasteignabók embættisins 13. og 14. ágúst 2012, en var skráður í kaupmálabók [...]. Þannig var ekki uppfyllt það ófrávíkjanlega skilyrði hjúskaparlaga nr. 31/1993, sbr. fyrrnefnda 1. mgr. 83. gr. og 82. gr., að skrá kaupmálann í kaupmálabók fyrr en nokkru eftir andlát arfleifanda. Að mati dómsins getur skráning kaupmála í dagbók þinglýsinga ekki komið í staðinn fyrir skráningu í kaupmálabók, enda kemur sú skráning til viðbótar skráningu í kaupmálabók eins og tekið er fram í 1. mgr. 87. gr. laga nr. 31/1993. Þau fyrirmæli í 2. mgr. 84. gr. laganna að færa skuli kaupmála, sem afhentur er til skráningar, í dagbók að undangenginni könnun skjals, verður ekki með nokkru móti túlkuð með þeim hætti að um sé að ræða aðra dagbók en fyrir skráningu kaupmála. Það verður því niðurstaða dómsins að skráning kaupmála í þinglýsingardagbók geti ekki komið í stað þeirrar fortakslausu lagaskyldu að skrá kaupmála í kaupmálabók, sbr. áðurnefnda 82. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Er því ekki unnt að fallast á það með varnaraðila að skráning kaupmálans umdeilda sé gild og teljist frá viðtökudegi [...], enda er eftirfarandi skráð á viðfestu blaði með því eintaki kaupmálans sem er meðal málsgagna að kaupmálinn hafi verið móttekinn og skráður frá orði til orðs í kaupmálabók sýslumannsins í [...][...].

Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er það mat dómsins að kaupmáli varnaraðila og arfleifanda frá [...] hafi aldrei tekið gildi og var hvorki gildur milli varnaraðila og arfleifanda né gagnvart sóknaraðilum málsins. Verður því ekki hjá því komist að taka til greina kröfu sóknaraðila um að hinn umdeildi kaupmáli sé ógildur og að hann verði afmáður úr kaupmálabók sýslumannsins í [...].

2

Krafa sóknaraðila í málinu er enn fremur reist á því að arfleifandi hafi ekki verið hæfur til þess að gera skuldbindandi löggerninga á þeim tíma sem hann undirritaði kaupmálann. Vísa sóknaraðilar í því sambandi til læknisvottorðs S, sérfræðings í lyflækningum og krabbameinslækningum. Varnaraðili mótmælir fullyrðingu sóknaraðila og vísar til þess að arfleifandi hafi verið fullfær um að taka skynsamlegar ákvarðanir um fjármál sín þegar kaupmálinn hafi verið undirritaður. Dagleg samskipti arfleifanda við sína nánustu hafi verið eðlileg á þessum tíma og hafi hann þekkt allt sitt fólk og hagi þess. Sóknaraðilar hafi ekki verið í aðstöðu til að meta hæfi arfleifanda á þessum tíma, enda hafi ríkt ósætti á milli þeirra og samskipti því verið af skornum skammti.

Meðal málsgagna eru sjúkraskrár arfleifanda sem ná aftur til 14. október 1999. Þann dag er skráð rannsókn [...] Í febrúar 2001 vísaði heimilislæknir arfleifanda honum á minnismóttöku öldrunarlækningadeildar Landakots. Þar skráir H félagsráðgjafi, eftir viðtal við varnaraðila 19. febrúar 2001, að arfleifandi hafi á liðnu hausti orðið fyrir eins konar áfalli og hafi verið mjög slappur og mikið legið fyrir. Upp úr því hafi farið að bera á minnisleysi, úthaldsleysi og framtaksleysi. Varnaraðili taki fram að arfleifandi keyri ennþá bíl en henni finnist hann talsvert utan við sig þegar hann sé að keyra. Jafnvel reyni hann að sleppa við að keyra og láti varnaraðila frekar keyra. Einnig er tekið fram að arfleifandi finni vel fyrir minnisleysi sínu og vinir þeirra og fjölskyldumeðlimir hafi einnig tekið eftir breytingum. Sjálfur tali arfleifandi um að þegar hann lesi bækur þá muni hann ekkert um hvað þær voru og valdi það honum miklum áhyggjum. Varnaraðili kveðst ekki vera frá því að arfleifandi sé eitthvað hressari en þegar hann var verstur haustið áður, en koma arfleifanda á minnismóttökuna sé fyrst og fremst í því skyni að reyna að fá einhverjar úrbætur vegna minnisleysis hans.

Hinn 3. apríl 2001 er skráð að arfleifandi hafi komið í eftirlit eftir fyrstu komu á minnismóttökuna. Hann hafi í millitíðinni farið í ísótóparannsókn af heila [...] sennilega verið eitthvað skert en að öðru leyti hafi þetta mat komið tiltölulega vel út.

Í tölvubréfi J heilsugæslulæknis til S læknis 1. maí 2014 segir að bréfritari hafi fyrst hitt arfleifanda á læknamóttöku Heilbrigðisstofnunar [...] sumarið 2012. Á þeim tíma hafi arfleifandi verið orðinn mjög heilsuveill, meðal annars með langvinnan lungnasjúkdóm og tíðar lungnasýkingar. Hann hafi sjálfur lítið sem ekkert tjáð sig í læknisheimsóknum og hafi aðstandendur lýst sjúkdómseinkennum hans og svarað fyrir hann. Hafi arfleifandi verið svipbrigðalítill en brosað við og við. Það er mat J heilsugæslulæknis að arfleifandi hafi þegar sumarið [...]. Fyrir dómi kvaðst vitnið J vilja draga í land með það sem fram komi í bréfinu. Hann vilji taka fram að arfleifandi hafi alltaf tjáð sig eitthvað um líðan sína og svarað spurningum um hvernig honum liði án þess að það væri í ítarlegu máli. Vitnið bar að arfleifandi hafi komið honum eðlilega fyrir sjónir miðað við aldur og þá hjarta- og lungnakvilla sem hann hafi verið með. Kvaðst vitnið ekki geta fullyrt að arfleifandi hefði verið með heilabilun sumarið 2012, en kvaðst ekki geta útilokað það.

Í læknisvottorði S, sem rakið er að framan í kafla I C, segir segir meðal annars að arfleifandi hafi fyrir aldamótin greinst með [...].

Vitnið S, yfirlæknir á Heilbrigðisstofnun [...], gaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti framlagt læknisvottorð sitt 28. maí 2014. Vitnið kvaðst vilja leiðrétta upplýsingar í vottorðinu um að hann hefði séð arfleifanda fyrst í desember 2012. Það væri rangt. Hið rétta væri að það hefði verið í byrjun júní 2012. Vitnið kvaðst hafa sinnt arfleifanda frá því í júní 2012 með þeim hætti sem yfirlæknar á deildum gera. Hann hafi komið á deildina af Landspítalanum [...]. Aðspurt um það hvers vegna arfleifandi hafi ekki verið settur í minnispróf í upphafi þegar hann hafi komið á Heilbrigðisstofnun [...] kvað vitnið að það hefði enginn hugsað út í það, en einnig væri alþekkt að þeir sem væru veikir, eða hefðu nýlega verið veikir, væru ekki settir í minnispróf vegna þess að veikindin gætu skekkt niðurstöðuna. Vegna tölvusneiðmyndar sem skráð væri í sjúkragögnum 10. janúar 2001 bar vitnið aðspurt að það hefði við vinnslu læknisvottorðsins haft aðgang að frumgögnum, ekki myndinni sjálfri, heldur svarinu frá Domus Medica, sem vitnið kvaðst hafa haft aðgang að við gerð vottorðsins. Fram kom hjá vitninu að það hefði aldrei hitt arfleifanda þegar heilsufar hans var í betra jafnvægi. Vitnið kvað það skýra afstöðu sína að arfleifandi hafi í ágúst 2012 ekki verið hæfur vegna heilabilunar til að undirrita lögformlegt skjal eins og kaupmála.

Vitnið K hjúkrunarfræðingur á legudeild Heilbrigðisstofnunar [...] gaf skýrslu fyrir dómi og greindi frá því að að hún hefði annast arfleifanda í nokkur skipti og hafa náð vel til hans. Það hafi komið vitninu á óvart að heyra um það hann væri greindur með heilabilun. Hann hefði ekki haft slík merki miðað við aðra sjúklinga á deildinni sem vitnið hefði annast og hefðu ekki þekkt vitnið. Það hefði arfleifandi gert þrátt fyrir að tveir dagar liðu á milli vakta. Þau hafi getað tekið upp þráðinn á ný í samtölum. A-kk-nf hafi verið mjög þunglyndur haustið 2013 og alls ekki ræðinn en þau tvö hefðu þó náð nokkurri tengingu og náð að tala saman. Vitnið kvaðst lítið hafa sinnt arfleifanda 2012 en hann hefði einu sinni komið á deildina með lungnabólgu. Vitnið bar að hann hefði ekki verið orðinn svo veikur þá, en innlagnir hafi verið tíðari á árinu 2013. Aðspurð um andlega heilsu arfleifanda kvað vitnið [...]. Ekki hafi orðið marktæk breyting á arfleifanda eftir þá lyfjagjöf. Spurð um það hvort arfleifandi hafi sumarið 2012 verið haldinn svo miklum elliglöpum að hann hafi verið ófær um að ráðstafa eignum sínum sagði vitnið það alls ekki hafa verið. Þá kom fram hjá vitninu að arfleifandi hafi verið fjarrænn í útlitið og því hefði hann virst vera verr á sig kominn heldur en hann var í raun og veru.

Vitnið M gaf skýrslu fyrir dómi og greindi frá því að hún hefði verið læknanemi og starfað árin 2012-2013 sem aðstoðardeildarlæknir á ábyrgð sérfræðings á legudeild Heilbrigðisstofnunar [...]. Hún kvað arfleifanda hafa verið inniliggjandi á deildinni þar sem vitnið kvaðst hafa gengið stofugang með ábyrgum sérfræðingi. Vitnið bar að arfleifandi hefði verið með lungnabólgu og andlega þungur. Aðspurt kvað vitnið að veikindi arfleifanda gætu hafa haft áhrif á MMSE próf og gefið ranga niðurstöðu. Sama væri að segja um þunglyndi. Það gæfi falska niðurstöðu af MMSE prófi.

Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið, svo og sjúkraskrám arfleifanda og öðrum upplýsingum í málsgögnum, þykir fram komið að arfleifandi hafi átt við [...] Í tölvubréfi J heilsugæslulæknis 1. maí 2014, segir segir að arfleifandi hafi sumarið 2012 [...].

Í vottorði S, yfirlæknis er dregin sú ályktun af persónulegum kynnum hans af arfleifanda, sjúkraskrám hans og öðrum læknisfræðilegum gögnum að arfleifandi hafi glímt við langvinna og mikla heilabilun sem varað hafi lengi og að ekkert það, andlegt eða félagslegt, hafi átt sér stað sem renni stoðum undir það að skyndileg breyting á heilastarfsemi til hins verra hafi átt sér stað frá því í ágúst 2012 þar til hann hafi mælst með [...] og af þeim sökum ófær um að vera nægilega meðvitaður um gerðir sínar til að undirrita hvers kyns lögformleg skjöl. Framburður S fyrir dómi var mjög á sama veg og greinir í læknisvottorðinu.

Af framlögðum sjúkragögnum er að mati dómsins ljóst að arfleifandi hafi verið haldinn heilabilun vegna æðakölkunar í heila. Þetta er stutt þeirri rannsókn sem fram fór árið 2001 með meðal annars tölvusneiðmynd af heila og ísótóparannsókn af heila (SPECT). Þetta er ennfremur stutt með þeim einkennum sem lýst er síðar svo sem tregðu í tjáningu, minnisröskun og hægum og stirðum hreyfingum. Í síðasta lagi er einstaklingum með slíkar breytingar mjög hætt við að ruglast verulega í veikindum svo sem sýkingum af einhverju tagi. Vitræn skerðing getur því verið breytileg eftir líkamsástandi að öðru leyti og á þetta einnig við um arfleifanda sem sannarlega varð mjög ruglaður í veikindum svo sem lýst var í júní 2012 og desember 2012. Á hinn bóginn liggur ekki fyrir neitt mat á vitrænni getu hans á þeim tíma sem hinn umdeildi kaupmálinn var gerður og þótt líklegt verði að telja að hann hafi sökum heilabilunar ekki verið að fullu fær um að taka afstöðu til undirritunar kaupmálans [...] verður það ekki fullyrt með óyggjandi hætti. Framlagt læknisvottorð S og framburður hans fyrir dómi er að mati dómsins því marki brenndur að S sá arfleifanda fyrst í júní 2012 og nokkrum sinnum eftir það, en hitti hann aldrei þegar heilsufar hans var í betra jafnvægi. Þegar allt þetta er virt verður ekki talið að sýnt hafi verið fram á að D hafi þann [...] ekki verið svo heill heilsu andlega að hann hafi ekki verið fær um að gera þá ráðstöfun sem fólst í kaupmálanum á skynsamlegan hátt. Er þannig ósannað að D hafi ekki haft andlega burði eða verið ómeðvitaður um hvað hann var að gera þegar hann undirritaði kaupmálann. Verður því hafnað kröfu sóknaraðila um að kaupmálinn verði metinn ógildur á þeim grundvelli.

3

Kröfur sóknaraðila í málinu eru enn fremur byggðar á því að varnaraðili hafi með misneytingu fengið arfleifanda til að undirrita hinn umdeilda kaupmála og af þeim sökum beri að ógilda hann. Varnaraðili mótmælir þessari málsástæðu sóknaraðila. Með vísan til niðurstöðu dómsins, sem rakin er í tölulið 1 í þessum kafla, þar sem segir að margnefndur kaupmáli hafi aldrei tekið gildi vegna ólögmætrar skráningar hans, þykir það ekki hafa þýðingu í málinu að fjalla um þá málsástæðu sóknaraðila að ógilda beri kaupmálann vegna ætlaðrar misneytingar varnaraðila. Sama á við um sjónarmið sóknaraðila sem byggð eru á 31., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og 37. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Er um þetta að sínu leyti einnig vísað til niðurstöðu dómsins sem rakin er í tölulið 2 í þessum kafla.

Samkvæmt því sem að framan er rakið þykja sóknaraðilar hafa sýnt fram á það í málinu að skráning kaupmálans hafi verið ólögmæt og á svig við ófrávíkjanleg ákvæði XII. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993.

Að virtum ágreiningi aðila og öllum atvikum málsins þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu.

J-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan ásamt meðdómsmönnunum J-kk-þgf S-kk-þgf og S-kk-þgf B-kk-þgf öldrunarlæknum. Fyrir uppkvaðningu úrskurðarins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómsformanns.

Ú r s k u r ð a r o r ð:

Kaupmáli D og C, sem undirritaður var [...], er ógildur og skal hann afmáður úr kaupmálabók sýslumannsins í [...].

Málskostnaður fellur niður.

J-kk-nf H-kk-nf

J-kk-nf S-kk-nf

S-kk-nf B-kk-nf