E-4559/2014

I.

Mál þetta, sem dómtekið var 29. maí sl., er höfðað 17. nóvember 2014 af A, sem er ríkisborgari Georgíu, á hendur innanríkisráðuneytinu, Sölvhólsgötu 7 í Reykjavík, og Útlendingastofnun, Skógarhlíð 6 í Reykjavík. Líta verður svo á að málið sé þannig höfðað á hendur íslenska ríkinu.

Stefnandi krefst þess að ógiltur verði með dómi úrskurður innanríkisráðuneytisins frá 8. október 2014 í máli hans og dæmt að felld skuli úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar frá 31. júlí 2014 í máli stefnanda, þar sem ákveðið var að umsókn stefnanda um hæli á Íslandi yrði ekki tekin til efnismeðferðar hér á landi og að stefnandi yrði endursendur ásamt umsókn hans til Svíþjóðar. Þá er gerð krafa um málskostnað eins og málið væri eigi gjafsóknarmál að viðbættum virðisaukaskatti.

Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

II

Málsatvik eru þau að stefnandi, sem kveðst vera ríkisborgari Georgíu en tilheyra minnihlutahópi Ossetíumanna í Georgíu, kom ásamt öðrum manni í afgreiðslu lögreglustöðvar Lögreglustjórans á Suðurnesjum 21. júní 2014 og óskaði eftir hæli sem flóttamaður en þeir kváðust hafa ferðast til Íslands með skipi. Var skýrsla vegna hælisumsóknarinnar tekin af stefnanda hjá embætti lögreglustjórans þremur dögum síðar eða 24. júní að viðstöddum S-kk-þgf P-kk-þgf hdl., sem síðan var skipaður talsmaður stefnanda samkvæmt 2. mgr. 34. gr. laga nr. 96/2002, og rússneskumælandi túlki. Við skýrslutökuna gerði stefnandi grein fyrir því að hann hefði flúið heimaland sitt vegna stríðsátaka milli Georgíu og Ossetíu, þar sem hann hafi orðið fyrir ofsóknum og áreiti af hálfu lögreglu og yfirvalda. Hann hefði ferðast frá Georgíu til Istanbúl í Tyrklandi og þaðan til Malmö í Svíþjóð með flutningabíl. Þar hefði hann óskað eftir hæli í nóvember 2013 en kvaðst ekki vita um nánari afdrif umsóknarinnar. Hann hefði forðað sér frá Svíþjóð og til Íslands þar sem hann taldi að menn frá Georgíu væru að reyna að hafa uppi á honum og hafi hann óttast um líf sitt.

Hjá lögreglu voru tekin fingraför af stefnanda og segir í greinargerð stefnda að við leit að fingraförum hans í svokölluðum Eurodac-gagnagrunni hafi komið í ljós að hann hefði verið skráður í grunninn af yfirvöldum í Svíþjóð. Hinn 4. júlí 2014 var beiðni um viðtöku stefnanda og umsóknar hans um hæli beint til sænskra yfirvalda í samræmi við 18. gr. svonefndrar Dyflinnarreglugerðar sem Ísland er aðili að um samþykki Íslands á reglugerð ráðsins (EB) nr. 604/2013 frá 26. júní 2013 samkvæmt auglýsingu nr. 1/2014, sbr. eldri reglugerð nr. 343/2003 frá 18. febrúar 2003. Með vísan til b-liðar 1. mgr. 18. gr. reglugerðarinnar féllust sænsk yfirvöld á að taka við stefnanda 9. júlí 2014.

Stefnandi var boðaður til viðtals hjá Útlendingastofnun 11. júlí 2014. Þar var stefnandi upplýstur um að sænsk stjórnvöld hefðu samþykkt að taka við honum og umsókn hans á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, þar sem hann hefði sótt um hæli þar áður en hann kom til Íslands. Þá var honum gefinn kostur á því að lýsa afstöðu sinni til þess að verða endursendur til Svíþjóðar og gera grein fyrir því af hvaða ástæðum hann óskaði eftir því að verða ekki endursendur þangað. Sneri viðtalið að því að afla upplýsinga um hvort beita skyldi heimild 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þannig að mál hans yrði tekið til efnismeðferðar hér á landi.

Spurður um það hvort hann gerði athugasemdir við að fara aftur til Svíþjóðar kvaðst hann alls ekki langa til að fara þangað aftur. Þar væru vígamenn frá Georgíu sem hefðu haft uppi á honum og hann hræddist. Hann hefði óskað eftir flutningi við sænsk flóttamannayfirvöld sem hann taldi ekki hafa brugðist við þeirri ógn sem steðjaði að honum og gætu ekki verndað hann gegn henni. Þá hefði lögmaður hans í Svíþjóð ekki getað aðstoðað hann í þessari aðstöðu. Kvaðst hann telja yfirvöld í Svíþjóð kæra sig kollótt um málefni Georgíumanna og vera sama þótt Georgíumenn og Ossetíumenn væru vistaðir saman.

Talsmaður stefnanda skilaði greinargerð til Útlendingastofnunar 23. júlí 2014 þar sem þess var krafist að stefnandi yrði ekki sendur til Svíþjóðar og að hælisumsókn hans yrði tekin til efnismeðferðar hér á landi með vísan til svokallaðrar fullveldisreglu 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar, enda gæti endurflutningur stefnanda til Svíþjóðar ekki samræmst íslenskum lögum og reglum. Var í því sambandi vísað til 2. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002 en samkvæmt ákvæðinu skal taka umsókn um hæli til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því. Þá var þess krafist til vara að honum yrði veitt dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 12. gr. f í lögum nr. 96/2002 um útlendinga. Því til stuðnings var vísað til þess að stefnandi væri í lífshættu í Svíþjóð en þarlend stjórnvöld gætu ekki veitt honum nægilega vernd gegn þeirri hættu sem hann stæði frammi fyrir. Menn frá Georgíu hefðu hótað honum lífláti, þar sem hann tilheyrði hópi Ossetíumanna, og vísað hann til víga milli hópa Georgíumanna og Ossetíumanna í deilum þeirra. Stefnandi hefði leitað sér aðstoðar yfirvalda sem ekkert hefðu gert til þess að hjálpa honum eða flytja hann á nýjan stað, þar sem Georgíumenn væru ekki.

Útlendingastofnun tók ákvörðun 31. júlí 2014 um að hælisumsókn stefnanda yrði ekki tekin til efnismeðferðar hér á landi og skyldi hann endursendur ásamt beiðni sinni til Svíþjóðar. Í ákvörðuninni eru færð rök fyrir því að beita ekki undanþágureglu 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Þar var vísað til þess að við mat á því hvort beita skyldi ákvæðinu, þætti eðlilegt að líta til þess hvort umsækjandi kynni að hafa svo sérstök tengsl við landið að rétt væri að taka mál hans til meðferðar hér á landi, hvort hann tilheyrði sérstaklega viðkvæmum félagshópi eða hvort veruleg hætta væri á því að hann sætti mannréttindabrotum í því ríki sem hann yrði sendur til. Bent var á að ekkert í málinu gæfi til kynna að stefnandi hefði sérstök tengsl við Ísland sem réttlætti beitingu undanþáguákvæðis 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar, auk þess sem stefnandi hefði ekki haldið því fram sjálfur að slík tengsl væru fyrir hendi. Áréttað var að 1. mgr. 45. gr. útlendingalaga fæli í sér þá meginreglu að vísa fólki ekki á brott þangað sem líf þess eða frelsi kynni að vera í hættu. Þá var bent á að Svíþjóð væri bundin af sömu alþjóðlegu reglum og Ísland og að endursending til annars aðildarríkis Dyflinnarreglugerðarinnar hefði samkvæmt langri framkvæmd hér á landi ekki verið talin fela í sér brot á þessari meginreglu. Útlendingastofnun hefði kannað þær upplýsingar sem lægju fyrir um Svíþjóð og bentu engin gögn til annars en að Svíþjóð væri í stakk búin til að veita hælisleitendum bæði viðeigandi málsmeðferð og móttöku og að sænsk yfirvöld gætu aðstoðað umsækjanda þar, teldi hann sér ógnað. Jafnframt var bent á að þótt til þess kæmi að sænsk stjórnvöld tækju ákvörðun um að senda umsækjanda til Georgíu eða þriðja ríkis þar sem hann teldi raunverulega hættu á að hann sætti ofsóknum eða illri meðferð, ætti hann þess kost áður að leggja fram beiðni fyrir mannréttindadómstól Evrópu um bráðabirgðaráðstöfun samkvæmt 39. gr. málsmeðferðarreglna dómstólsins.

Stefnandi kærði ákvörðun Útlendingastofnunar samdægurs eða 31. júlí 2014 til innanríkisráðuneytisins og kvaðst leggja fram greinargerð með kærunni. Samkvæmt gögnum málsins var þess jafnframt óskað að réttaráhrifum ákvörðunar Útlendingastofnunar yrði frestað á meðan mál hans væri til meðferðar hjá ráðuneytinu og var fallist á það 2. september 2014. Í greinargerð með kærunni, sem er dagsett 9. september 2014, gerði stefnandi þær kröfur að ákvörðunin um að vísa honum og umsókn hans til Svíþjóðar yrði felld úr gildi og að stofnuninni yrði gert að taka umsókn hans til efnismeðferðar hér á landi, en til vara að ákvörðunin yrði felld úr gildi og að stofnuninni yrði gert að taka umsókn hans um dvalarleyfi á grundvelli 12. gr. f í lögum um útlendinga til efnismeðferðar.

Með úrskurði innanríkisráðuneytisins 8. október 2014 var ákvörðun Útlendingastofnunar staðfest. Í forsendum úrskurðarins er rakið að með honum sé ekki tekin afstaða til þess hvort aðstæður kæranda væru með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í skilningi alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 eða samkvæmt 44. gr. og 44. gr. a í lögum nr. 96/2002 um útlendinga eða hvort veita bæri honum dvalarleyfi samkvæmt 12. gr. f í sömu lögum. Þá sé ekki fjallað um stöðu hans í heimalandi sínu, þar sem fjalla yrði fyrst um hana á lægra stjórnsýslustigi yrði niðurstaða ráðuneytisins á þá leið að taka ætti beiðni stefnanda um alþjóðlega vernd til efnislegrar umfjöllunar af íslenskum stjórnvöldum. Samkvæmt því var varakröfunni vísað frá ráðuneytinu. Í úrskurðinum er síðan meðal annars farið yfir þau ákvæði laga og alþjóðasamninga sem þýðingu hefðu í málinu. Voru sérstaklega raktar forsendur samstarfs aðildarríkja að Dyflinnarsamkomulaginu og þeirri meginreglu að aðildarríkin skyldu beita reglugerðinni eins og unnt væri. Þá er bent á að athugun ráðuneytisins á aðstæðum í Svíþjóð hafi ekki leitt í ljós gögn sem gæfu tilefni til að ætla að ástæða væri fyrir stefnanda að óttast að sænsk stjórnvöld væru ekki í stakk búin til að veita honum þá vernd sem af þeim væri ætlast eða að hann yrði fyrir meðferð þar sem bryti gegn ákvæðum alþjóðlegra mannréttindasáttmála.

Stefnandi óskaði eftir því að réttaráhrifum úrskurðarins yrði frestað en innanríkisráðuneytið hafnaði beiðninni 31. október 2014. Áætlað var að senda stefnanda aftur til Svíþjóðar 19. nóvember 2014 en degi fyrir flutning fannst hann ekki og var ekki vitað hvar hann væri niður kominn. Undir rekstri málsins upplýsti lögmaður stefnanda að stefnandi væri einhvers staðar í Evrópu, þó ekki Svíþjóð.

III

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveðst hafa sótt um hæli hér á landi eftir að hafa flúið heimaríki sitt, Georgíu, vegna þeirra átaka sem varað hafa þar allt frá tíunda áratug síðust aldar milli Ossetíu og Georgíu. Þegar Sovétlýðveldið leið undir lok hafi Georgía orðið sjálfstætt ríki en Suður- og Norður-Ossetía hafi barist fyrir sjálfstæði sínu. Rússar hafi samþykkt norðurhlutann en Georgía hafi enn ekki samþykkt syðri hluta Ossetíu sem sjálfstætt ríki. Ossetía hafi þrátt fyrir það ætíð lýst yfir sjálfstæði sínu og hafi hernaðaraðgerðir og eyðilegging sett mark sitt á svæðið að sögn stefnanda.

Stefnandi kveðst hafa misst heimili sitt í Ossetíu vegna hernaðaraðgerða árið 2008 og ekki verið fært að endurreisa húsið vegna ítrekaðra skemmdarverka. Hann hafi flúið til foreldra sinna sem búi í Georgíu en ekki verið vært þar. Hann hafi flúið til Svíþjóðar en fljótlega farið þaðan vegna ofsókna Georgíumanna. Stefnandi telur sig vera í mikilli lífshættu verði honum gert að snúa á ný til Svíþjóðar þar sem hann eigi ekki von á öðru en því að verða sendur aftur til heimaríkis síns, Georgíu. Hann hafi ekki trú á því að yfirvöld í Svíþjóð muni veita honum hæli eða nauðsynlega vernd gegn ofsóknum af reynslu sinni að dæma af hælismálum í Svíþjóð.

Stefnandi kveðst hafa átt við andlega og líkamlega kvilla að etja sem rekja megi að hluta til þeirra ofsókna sem hann hafi mátt þola í heimalandi sínu og síðar í Svíþjóð. Hann finni frið hér á landi og telji sig geta byggt sig hér upp andlega og líkamlega. Stefnandi kveðst hafa lagt hart að sér við að læra íslensku, hann hafi sinnt sjálfboðastörfum hér á landi og vonast til þess að fá tækifæri til að stunda hér atvinnu.

Stefnandi byggir kröfu sína á því að fá viðurkennda stöðu sína sem flóttamaður á þeim grundvallarrétti að eiga rétt til lífs. Það sé brot á grundvallarmannréttindum hans að geta ekki lifað eðlilegu lífi án þess að vera í stöðugum ótta. Aðgerðaleysi stjórnvalda í heimaríki hans og þrálátar deilur um yfirráð lands hafi orðið til þess að stefnandi hafi misst heimili sitt og flúið land vegna ofsókna. Athafnaleysi stjórnvalda felur að hans mati í sér ólögmæta mismunum gagnvart honum þar sem hann tilheyri minnihlutahópi Ossetíumanna í Georgíu. Þá telur stefnandi sig í álíka hættu ef hælisumsókn hans yrði samþykkt í Svíþjóð þar sem fjöldi ofsafullra Georgíumanna sé búsettur í Svíþjóð og jafnframt fjöldinn allur af hælisleitendum frá Georgíu. Því geti stefnandi ekki um frjálst höfuð strokið þar sem hann tilheyri nefndum minnihlutahópi.

Stefnandi telur óheimilt að endursenda hann til Svíþjóðar með vísan til 45. gr. laga um útlendinga nr. 96/2002 þar sem nær öruggt sé að þaðan verði hann sendur til Georgíu. Í 1. mgr. 45. gr. laganna sé kveðið á um bann við því að senda útlending til svæðis þar sem hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir sem geti leitt til þess að hann skuli teljast flóttamaður eða ef ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis. Samsvarandi verndar skuli sá útlendingur njóta sem vegna svipaðra aðstæðna og felist í flóttamannahugtakinu, sbr. 44. gr. laga um útlendinga, sé í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Stefnandi vísar að þessu leyti til meðferðar máls síns hjá stjórnvöldum og þeirra ofsókna sem hann hafi orðið fyrir í Svíþjóð og Georgíu. Hann hafi verið beittur ofbeldi vegna þess að hann tilheyri minnihlutahópi Ossetíumanna. Þá hafi hann flúið frá Svíþjóð hingað til lands áður en niðurstaða hafi fengist vegna umsóknar hans um hæli þar í landi sökum ofsókna í hælisbúðum sem hafi átt rætur að rekja til tengsla hans við Ossetíu. Georgíumenn, búsettir í Svíþjóð, bæði innan og utan hælisbúða, hafi hótað honum og gengið í skrokk á honum hvað eftir annað. Hann óttist fjölda Georgíumanna í Svíþjóð og telur sig ekki óhultan þar í landi, auk þess sem fyrirsjáanleg endursending hans til Georgíu sé í andstöðu við 45. gr. laga um útlendinga sem og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 68. gr. stjórnarskrárinnar.

Stefnandi vísar til þess að stjórnvöld geti ekki gefið sér að heimilt sé að senda hælisleitanda til annars aðildarríkis Dyflinnarreglugerðarinnar nema að taka til skoðunar hvort þar séu fyrir hendi kerfisbundnir vankantar við meðferð hælisumsókna eða við móttöku hælisleitenda. Hafi það verið staðfest í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins. Stefnandi kveðst hafa frá fyrstu stigum málsmeðferðar hér á landi fullyrt að hann hafi ekki hlotið réttláta málsmeðferð í Svíþjóð og hafi almennt vantreyst þeim starfsmönnum sem komið hafi að máli hans. Þess vegna hafi hann farið þaðan áður en niðurstaða hafi fengist í máli hans sökum hræðslu við að verða synjað um hæli og að hann yrði sendur aftur til Georgíu. Þrátt fyrir að Svíþjóð teljist almennt vera öruggt móttökuríki megi ekki búast við réttlátri málsmeðferð í blindni. Telur stefnandi að íslensk yfirvöld verði að skoða hvort vankantar geti verið á meðferð mála áður en þau vísi stefnanda til Svíþjóðar. Í því sambandi vísar hann til dómaframkvæmdar mannréttindadómstóls Evrópu þar sem aðildarríki mannréttindasáttmálans geti ekki skýlt sér á bak við ábyrgð fyrsta móttökuríkis samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni ef það ríki vísi síðan flóttamanni aftur til upprunaríkis sem ekki hafi virt mannréttindi.

Við meðferð umsóknar stefnanda hjá Útlendingastofnun og innanríkisráðuneytinu sem hælisleitandi hafi stefnandi ítrekað fært rök fyrir því að hann hafi orðið fyrir ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð í Svíþjóð. Því þurfi að líta til 44. gr. og 44. gr. a um vernd gegn ofsóknum og 2. mgr. 46. gr. a sem kveði á um að ekki skuli endursenda flóttamann til annars ríkis samkvæmt c-, d- og e-lið 1. mgr. 46. gr. a í lögunum, hafi hann slík sérstök tengsl við landið að nærtækast væri að hann fengi hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæli annars með því. Stefnandi telur sig uppfylla skilyrði undantekningarákvæðis 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þar sem segi að aðildarríki geti tekið hælisumsóknir til meðferðar þrátt fyrir að hælisleitandi hafi áður sótt um hæli í öðru ríki.

Stefnandi heldur því fram að við málsmeðferðina hafi rannsóknarregla stjórnsýsluréttar verið brotin þar sem aðstæður hans hafi ekki verið rannsakaðar nægilega vel og skýringar stefnanda við skýrslutökur hafi ekki verið teknar gildar. Útlendingastofnun hafi ekki með neinu móti rannsakað aðstæður á því svæði sem stefnandi komi frá til þess að geta fullyrt að raunin sé önnur en sú sem stefnandi hafi látið í ljós. Þá mótmælir stefnandi því harðlega að talið sé ólíklegt að hann eigi á hættu á að verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð verði honum gert að snúa á ný til Svíþjóðar, hvað þá heldur verði hann sendur til Georgíu. Hann telur sig eiga á hættu að verða fyrir miklum ofsóknum og ýmiss konar hefndaraðgerðum sem stjórnvöld þar í landi megni ekki að koma í veg fyrir.

Stefnandi kveður Útlendingastofnun hafi brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga með því að láta hjá líða að kanna þær aðstæður með fullnægjandi hætti sem stefnandi hafi borið fyrir sig við hælisumsókn hér á landi. Stefnandi telur að stjórnvöld hafi tekið þá ákvörðun að taka þau mál sem geti átt undir 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar, án þess að kanna aðstæður einstaklinga nægilega vel, og senda þá til fyrsta umsóknarríkis án frekari skoðunar og án þess að afla upplýsinga eins og skylt sé að gera samkvæmt 50. gr. útlendingalaga og rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá hafi Útlendingastofnun brotið gegn 1., 2. og 3. mgr. 50. gr. laga um útlendinga en samkvæmt lagaákvæðinu beri við meðferð máls af þessu tagi að afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga af sjálfsdáðum. Við skilgreiningu á því hvort stefnandi geti talist flóttamaður beri að taka mið af því hvort viðkomandi einstaklingur hafi næga og réttmæta ástæðu til að óttast ofsóknir í heimalandi sínu. Til þess að komast að raun um það sé nauðsynlegt að afla viðeigandi upplýsinga um aðstæður stefnanda, eftir því sem unnt er, og meta framburð með rökstuddum hætti. Ráðuneytið hafi síðan haft mat Útlendingastofnunar til hliðsjónar í stað þess að leggja sjálfstætt mat á trúverðugleika stefnanda. Þá áréttar stefnandi að í málefnum hælisumsækjanda skuli framburður hælisleitenda talinn sannur nema ótvírætt sé sannað að hann sé rangur. Stefnandi telur ráðuneytið hafa brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga með því að rannsaka ekki með fullnægjandi hætti framburð stefnanda sjálfs og aðstæður hans í Svíþjóð og í heimaríkinu.

Stefnandi bendir á að samkvæmt alþjóðalögum sé talið að við mat á því hvort efnisástæður A-liðar 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanns eigi við séu óbeinar sem beinar sannanir tækar en sönnunarbyrðin hvíli á íslenska ríkinu. Óeðlilegt og ósanngjarnt sé, auk þess að vera andstætt skuldbindingum Íslands að þjóðarétti, að leggja sönnunarbyrðina á flóttamann sem komi allslaus hingað til lands. Hin stranga krafa íslenskra stjórnvalda um beinar sannanir hafi verið ómálefnalegar og því beri að ógilda úrskurðina.

Stefnandi kveður beiðni hans um hæli á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 12. gr. f í lögum nr. 96/2002 ekki hafa verið tekna til skoðunar. Tilgangur ákvæðisins sé að ná til þeirra tilvika þegar aðstæður útlendings eru þannig að hann uppfylli ekki skilyrði 44. gr. laganna um réttarstöðu flóttamanns en rík mannúðarsjónarmið standi til þess að honum verði veitt dvalarleyfi. Við mat á mannúðarsjónarmiðum verði að horfa til mannréttindasáttmála Evrópu, mannréttindaákvæða stjórnarskrárinnar og þeirra mannréttindasáttmála sem Ísland sé aðili að. Í lögum um útlendinga segi hvergi að útlendingur fyrirgeri rétti sínum til dvalarleyfis samkvæmt 12. gr. f í lögunum ef hann sækir samhliða eða áður um hæli. Stefnandi telur að dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða sé sjálfstætt réttarúrræði sem komi sérstaklega til skoðunar ef hælisumsókn er hafnað, sbr. 2. mgr. 45. gr. útlendingalaga. Þá vísar stefnandi til 3. mgr. 12. gr. f í lögunum þar sem skoða skuli skilyrði um hæli áður en ákvæðinu sé beitt. Stefnandi telur umsókn sína ekki hafa fengið efnislega umfjöllun og því ekki hafa fengið afgreiðslu. Ekki fái staðist að sá réttur glatist þrátt fyrir synjun um hæli á grundvelli efnislegrar meðferðar í öðru ríki. Hann telur að ekki megi líta fram hjá umsókn hans um dvalarleyfi af mannúðarástæðum þar sem hann uppfylli að auki ríka þörf fyrir vernd af heilbrigðisástæðum og annarra atvika sem hann beri ekki ábyrgð á. Því beri að ógilda þær ákvarðanir sem yfirvöld hafi tekið í máli stefnanda vegna umsóknar hans þar sem vanrækt hafi verið með öllu að taka umsókn hans um dvalarleyfi til skoðunar.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi lítur svo á að ágreiningur máls þessa snúist um það hvort skylt hafi verið að fjalla efnislega um beiðni stefnanda um hæli hér á landi. Stefndi byggir á því að samkvæmt Dyflinnarsamstarfinu hafi einungis borið að leysa úr því hvort taka skyldi beiðni stefnanda efnislega fyrir. Málsmeðferð í Dyflinnarmálum sé einfaldari en í hælismálum sem tekin séu til efnismeðferðar. Stefndi byggir á því að úrlausn málsins hafi verið hagað í samræmi við lög og að rétt hafi verið að vísa beiðni stefnanda um hæli til Svíþjóðar þar sem þarlend yfirvöld hafi borið ábyrgð á umfjöllun um hælisbeiðni hans. Úrlausnarefni málsins hafi því verið afmarkað við það í hvaða ríki beiðni stefnanda um hæli skyldi tekin til efnislegrar meðferðar.

Málsmeðferð íslenskra stjórnvalda var í samræmi við lög að mati stefnda, einkum ákvæði laga nr. 96/2002, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á grundvelli Dyflinnarsamstarfsins. Því hafi verið rétt að hafna því að taka mál stefnanda til efnismeðferðar hér á landi og kveða á um að stefnandi skyldi endursendur til Svíþjóðar þar sem mál hans yrði tekið til efnislegrar meðferðar. Því séu bæði úrskurður innanríkisráðuneytisins 8. október 2014 og ákvörðun Útlendingastofnunar 31. júlí 2014 gild og beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu.

Stefndi vísar til þess að niðurstaða yfirvalda hér á landi byggi á Dyflinnarsamstarfinu sem Ísland sé aðili að, sbr. d-lið 1. mgr. 46. gr. a laga nr. 96/2002. Á því er byggt að um úrlausnarefni þetta gildi aðallega ákvæði laga nr. 96/2002, ásamt síðari breytingum, og reglugerð nr. 53/2003 um útlendinga sem sett er á grundvelli laganna. Túlka beri ákvæði laganna og reglugerðarinnar til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, einkum samning Íslands, Noregs og ráðs Evrópusambandsins frá 19. janúar 2001 um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um hæli sem lögð er fram á Íslandi, í Noregi eða í aðildarríki Evrópusambandsins. Samningurinn feli jafnframt í sér þá skuldbindingu að eftirfarandi reglugerðum Evrópusambandsins sé framfylgt af hálfu Íslands, það er að ákvæði laga nr. 96/2002 séu túlkuð til samræmis við ákvæði Dyflinnarreglugerðarinnar, auk þess sem fylgja beri málsmeðferðarreglum reglugerðar ráðsins (EB) nr. 1560/2003 frá 2. september 2003 sem hafi að geyma ítarlegar reglur um meðferð mála á grundvelli fyrrnefndu reglugerðarinnar. Jafnframt beri að líta til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, samnings Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 (flóttamannasamningur SÞ) og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem við eigi.

Stefndi kveður að Dyflinnarsamstarfinu sé ætlað að leysa tvö vandamál. Annars vegar að koma í veg fyrir að hælisleitandi sé sendur á milli ríkja án þess að nokkurt þeirra viðurkenni ábyrgð sína á meðferð umsóknar hans um hæli. Hins vegar að koma í veg fyrir að sami einstaklingur geti farið á milli ríkja og fengið umfjöllun um umsókn sína um hæli í mörgum löndum (e. asylum shopping). Telja stefndu að við úrlausn þess hvort taka beri beiðni stefnanda til efnislegrar meðferðar hér á landi verði að líta til þess að meginreglan sé almennt sú að aðildarríki skuli beita reglugerðinni eins og unnt er, enda hafi ríkin, með aðild sinni að samstarfinu, tekist á hendur skuldbindingar þess efnis.

Af hálfu stefnda er á það bent að Dyflinnarreglugerðin hafi að geyma reglur um það hvaða ríki beri ábyrgð á hælisumsókn en ekki hvernig meta eigi hælisumsókn efnislega. Byggt sé á hugmyndinni um öruggt „þriðja ríki“, það er að aðildarríki geti sent hælisleitendur til annars aðildarríkis án þess að kanna umsóknir efnislega, þar sem þau geti treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að mannréttindi þeirra verði virt. Dyflinnarsamstarfið sé háð þeirri forsendu að aðildarríkin teljist öll vera örugg þriðju ríki og að þangað sé heimilt að senda hælisleitendur. Hælisleitendur verði að eiga möguleika á því að óska eftir hæli í öruggu þriðja ríki og ef þeir teljast flóttamenn samkvæmt alþjóðlegum skilgreiningum verða þeir einnig að hafa möguleika á að fá vernd í samræmi við flóttamannasamning SÞ.

Stefndi vísar til þess að í Dyflinnarsamstarfinu sé gert ráð fyrir því að aðeins eitt ríki beri ábyrgð á meðferð á beiðni um hæli. Í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar komi fram viðmið í ákveðinni forgangsröðun um hvaða ríki skuli bera ábyrgð á hælisumsókn og skipti þar mestu hvaða tengsl hælisleitandi hafi við aðildarríkin. Ef ekkert aðildarríki telst bera ábyrgð á hælisumsókn á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar beri það ríki ábyrgð þar sem hælisleitandi sótti fyrst um hæli. Komi fram beiðni um hæli í ríki sem ekki ber ábyrgð á meðferð málsins geti það óskað eftir því að umsækjandi verði fluttur til ríkis þar sem taka beri málið til meðferðar.

Stefndi vísar til þess að í d-lið 1. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002 komi fram að stjórnvöld geti synjað að taka til efnismeðferðar hælisumsókn ef krefja má annað ríki, sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli Dyflinnarsamningsins, um að taka við umsækjanda um hæli. Fram komi í ákvæðinu að ekki skuli endursenda flóttamann til annars ríkis á þessum grundvelli hafi hann slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða sérstakar ástæður mæli annars með því. Þá sé íslenskum stjórnvöldum heimilt að taka umsókn um hæli til meðferðar jafnvel þó að þau beri ekki ábyrgð á henni á grundvelli svokallaðrar fullveldisreglu 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Stefndi telur að þessi regla eigi ekki við.

Stefndi mótmælir þeim málsástæðum stefnanda að óheimilt sé að endursenda hann til Svíþjóðar í ljósi 45. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga sem leggur bann við því að vísa fólki brott eða endursenda þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera í hættu (e. non-refoulement) og að hann uppfylli skilyrði undanþáguheimildar 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Þá er því jafnframt mótmælt að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 50. gr. útlendingalaga. Telur stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á nokkuð sem leitt geti til ógildingar á úrskurði innanríkisráðuneytisins 8. október 2014 eða að felld verði úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunar 31. júlí 2014.

Stefndi hafnar því að málsmeðferð í Svíþjóð hafi verið óréttlát og að stefnandi eigi því á hættu að verða sendur þaðan til Georgíu þar sem lífi hans sé stefnt í hættu. Því sé ekki um að ræða brot gegn 45. gr. laga nr. 96/2002 af hálfu stefnda. Stefndi bendir á að Dyflinnarsamstarfið byggi á hugmyndinni um öruggt þriðja ríki sem gangi út á það að aðildarríki geti sent hælisleitendur til þriðja ríkis án þess að kanna umsóknir um hæli efnislega enda geti þau treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að grundvallarmannréttindi þeirra verði virt. Öll aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar séu aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu og flóttamannasamningi SÞ. Því hafi ekki verið fjallað um og tekin afstaða til þess í málinu hvort aðstæður stefnanda væru með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í merkingu a-liðar 1. mgr. flóttamannasamnings SÞ, sbr. 44. gr. og 44. gr. a í lögum nr. 96/2002. Stefndi telur það úrlausnarefni vera á ábyrgð sænskra yfirvalda. Þá mótmælir stefndi því að honum hafi borið að kanna aðstæður stefnanda í Georgíu og hvort hann uppfyllti skilyrði þess að teljast flóttamaður vegna flótta hans frá Georgíu þar sem það hafi ekki verið á hendi stefnda heldur sænskra yfirvalda.

Bent er á af hálfu stefnda að stjórnvöldum hér á landi hafi borið að kanna hvort beita ætti undanþáguákvæði 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þegar fyrir hafi legið að sænsk yfirvöld bæru ábyrgð á hælisumsókn stefnanda. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi sett fram viðmið um hvaða atriði komi til skoðunar við mat á því hvort undanþágan eigi við. Hafi ákvæðið verið túlkað með þeim hætti að óheimilt sé að endursenda hælisleitanda þangað sem hann eigi á hættu að lenda í aðstæðum sem fari í bága við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Skoða þurfi hvort slíkur ágalli sé á málsmeðferð þess ríkis sem endursenda eigi til að það brjóti í bága við 13. gr. mannréttindasáttmálans um réttinn til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Í þessu felist að ríki þurfi að kanna hvort grundvallarmannréttindi hælisleitenda séu virt í því ríki sem senda eigi hælisleitanda til. Við úrlausn á þessu þurfi að meta tvennt; annars vegar hvort kerfisbundinn ágalli sé á málsmeðferð í því ríki sem endursenda eigi hælisleitanda til og hins vegar hvort raunhæf úrræði séu til staðar fyrir viðkomandi til að leita réttar síns.

Stefndi bendir á að samkvæmt 45. gr. útlendingalaga sé það skylda íslenskra stjórnvalda að ganga úr skugga um það að aðstæður séu þannig í endursendingarríki, Svíþjóð í þessu tilviki, að hælisleitanda sé tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd, og að réttindi samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu verði virt. Í því sambandi vísar stefndi til þess að ítarlega hafi verið fjallað um hæliskerfið í Svíþjóð og málsmeðferð hælisleitenda þar í landi á báðum stjórnsýslustigum. Í ljós hafi verið leitt að sænsk stjórnvöld brytu ekki gegn alþjóðlegum mannréttindasamningum eða að mannréttindi hælisleitenda væru þar fótum troðin. Verði meðferð hælismála og móttökuskilyrðum hælisleitenda í Svíþjóð ekki jafnað til kerfisbundinna galla sem gefi alvarlega ástæðu til að ætla að stefnandi muni standa frammi fyrir raunverulegri hættu á að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í Svíþjóð, verði hann sendur þangað. Þetta hafi meðal annars verið staðfest í dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands, auk þess sem í úrskurði innanríkisráðuneytisins komi fram að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hafi ekki lagst gegn flutningi hælisleitenda til Svíþjóðar. Í úrskurði innanríkisráðuneytisins sé enn fremur ítarlega rakin málsmeðferð hælisleitenda í Svíþjóð. Þar komi meðal annars fram að hælisleitendum sem snúa aftur til Svíþjóðar á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar gefist kostur á að fá mál sín endurupptekin hjá sænskum stjórnvöldum, auk þess sem heimilt sé að bera endanlega niðurstöðu sænskra stjórnvalda undir dómstóla þar í landi. Því séu fyrir hendi raunhæf úrræði fyrir stefnanda til að leita réttar síns.

Jafnframt er lögð áhersla á það af hálfu stefnda að komi til þess að stefnandi standi frammi fyrir endanlegri niðurstöðu um að hann skuli fluttur þangað sem hann telur raunverulega hættu á að honum verði gert að sæta ofsóknum eða illri meðferð eigi hann þess kost að leggja fram beiðni fyrir Mannréttindadómstól Evrópu um bráðabirgðaráðstöfun samkvæmt 39. gr. málsmeðferðarreglna dómstólsins. Slíkri beiðni yrði beint að sænska ríkinu.

Stefndi telur því að uppfyllt hafi verið sú skylda stjórnvalda að ganga úr skugga um að aðstæður væru með þeim hætti í Svíþjóð að stefnanda væri tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd við endursendingu til Svíþjóðar. Því hafi ekki verið brotið gegn 45. gr. laga nr. 96/2002. Þá er því hafnað að endursending til Svíþjóðar jafngildi endursendingu til Georgíu og brjóti í bága við lög.

Stefndi hafnar því jafnframt að uppfyllt hafi verið skilyrði til þess að taka hælisumsókn hans til efnismeðferðar hér á landi á grundvelli undanþáguákvæðis 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar og 2. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002, enda séu aðstæður í Svíþjóð engan veginn slíkar að það komi til álita. Þá verði ekki talið að aðstæður stefnanda séu þær að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 46. gr. a í sömu lögum. Samkvæmt úrskurði innanríkisráðuneytisins í máli stefnanda hafi aðstæður hans verið rannsakaðar og ekki talið að þær féllu undir ákvæðið. Þá liggi ekki fyrir nein gögn þess efnis að aðstæður stefnanda séu svo sérstakar að ákvæðið eigi við.

Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda þess efnis að stjórnvöld hafi ekki uppfyllt kröfur rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga og 50. gr. útlendingalaga. Stefndi ítrekar að Dyflinnarsamstarfið byggi á hugmyndinni um öruggt þriðja ríki sem gangi út á það að aðildarríki geti sent hælisleitendur til þriðja ríkis án þess að kanna umsóknir efnislega enda geti þau treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að grundvallarmannréttindi þeirra verði virt, en öll aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar séu aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu og flóttamannasamningi SÞ. Því hafi ekki verið fjallað um eða tekin afstaða til þess hvort aðstæður stefnanda væru með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í skilningi útlendingalaga og alþjóðasamninga, enda sé það hlutverk sænskra yfirvalda. Þá er því mótmælt að brotið hafi verið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með því að kanna ekki aðstæður í Georgíu.

Stefndi leggur áherslu á að úrlausnarefnið hafi verið hvort senda bæri stefnanda ásamt hælisumsókn sinni til Svíþjóðar eða taka umsóknina til efnislegrar meðferðar hér á landi. Við úrlausn málsins hafi þess vegna verið skoðað sérstaklega hvort stefnandi hefði fullnægjandi málsmeðferðarúrræði við komuna til Svíþjóðar, sbr. 1. mgr. 45. gr. laga nr. 96/2002, sbr. 3. og 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 33. gr. flóttamannasamnings SÞ. Rannsókn málsins hafi verið hagað þannig að unnt væri að varpa upp hlutlægri mynd af aðstæðum í endurviðtökuríkinu, þ.e. Svíþjóð. Þá hafi stefnanda gefist kostur á því á báðum stjórnsýslustigum að taka þátt í að upplýsa málið og koma sjónarmiðum sínum að. Stefnandi hafi lagt fram hælisbeiðni og svarað við það tækifæri mikilvægum spurningum. Hann hafi fengið hælisviðtal hjá Útlendingastofnun og lagt fram greinargerð. Hann hafi einnig notið aðstoðar talsmanns þegar mál hans hafi verið til meðferðar og hann hafi komið greinargerð ásamt fylgigögnum á framfæri við innanríkisráðuneytið. Þessi gögn hafi verið könnuð gaumgæfilega við úrlausn málsins og málatilbúnaður stefnanda rakinn í úrskurði ráðuneytisins. Þá hafi verið aflað gagna um stöðu hælisleitenda í Svíþjóð og málsmeðferðina þar.

Því er haldið fram af hálfu stefnda að réttindi og hagsmunir stefnanda undir meðferð málsins hafi á engan hátt verið fyrir borð bornir að lögum og að málið hafi verið nægilega rannsakað áður en ákvörðun var tekin og síðar úrskurður upp kveðinn. Þá bendir stefndi jafnframt á að íslensk stjórnvöld hafi enga hagsmuni af því að leiða mál til lykta án þess að vera fyllilega örugg um að kröfum 10. gr. stjórnsýslulaga og 50. gr. útlendingalaga sé fullnægt.

Stefndi leggur áherslu á að í 4. mgr. 50. gr. útlendingalaga sé stjórnvöldum einungis gert að eiga í samvinnu við Flóttamannastofnun SÞ og leita þar upplýsingar þegar við á en það sé ekki fortakslaus skylda. Stjórnvöld hafi því svigrúm til að meta hvort beita eigi heimildinni við öflun upplýsinga í hælismálum. Í þessu máli hafi ekki verið fjallað efnislega um hælisbeiðni stefnanda, heldur hvort lögmætt væri að senda hann til ríkis sem bæri ábyrgð á málsmeðferð og efnislegri afgreiðslu málsins. Þá var ekki talið eiga við að leita eftir formlegri samvinnu við Flóttamannastofnun SÞ þar sem fyrirliggjandi gögn voru talin fullnægjandi og málið því fullrannsakað. Því hafi hvorki verið um brot að ræða á 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 né 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002. Þá telur stefndi að íslensk stjórnvöld hafi rökstutt niðurstöður sínar á báðum stjórnsýslustigum, eftir nákvæma skoðun á öllum málsgögnum, með tilvísun til þeirra lagaákvæða sem þær byggja á og þeirra sjónarmiða sem séu ráðandi við niðurstöðuna. Þannig hafi ekki verið brotið gegn málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga við meðferð málsins.

Byggt er á því í málinu af hálfu stefnda að ekki hafi borið að taka afstöðu til þess hvort stefnandi ætti rétt á dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, sbr. 12. gr. f í lögum nr. 96/2002. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins skal, ef sótt hefur verið um hæli samkvæmt 46. gr. laganna, fyrst skorið úr því hvort skilyrði séu til þess að veita hæli áður en ákvæði 12. gr. f í lögunum er beitt. Við meðferð á umsókn stefnanda hafi komið í ljós að mál hans hafi áður verið til umfjöllunar hjá sænskum stjórnvöldum sem hafi því borið ábyrgð á hælisumsókn hans. Við það hafi þegar orðið ljóst að mál hans yrði ekki tekið til efnismeðferðar hér á landi. Stefndi vísar til þess að það sé meginregla Dyflinnarsamstarfsins að beita skuli reglugerðinni eins og unnt sé og að meginforsenda samstarfsins sé að aðildarríkin geti treyst því að málsmeðferð hælisumsókna samræmist þeim kröfum og skuldbindingum sem leiða af alþjóðlegum skuldbindingum á sviði mannréttinda, Evrópusamstarfs og löggjafar ríkjanna. Með því að hælisleitandi geti lagt fram umsókn um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna, sbr. 12. gr. f í lögunum, eftir að honum hefur verið synjað um efnislega meðferð á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, sé verið að sniðganga eitt meginmarkmið reglugerðarinnar um að fyrirbyggja að hælisleitandi fái efnislega umfjöllun um hælisbeiðni sína í fleiri en einu ríki. Með því móti fengi umsókn hælisleitanda efnislega meðferð án þess að þurfa að lúta reglum Dyflinnarsamstarfsins. Með vísan til fyrrgreindrar 3. mgr. 12. gr. f í lögunum telur stefndi ljóst að íslenskum stjórnvöldum hafi ekki verið skylt að taka efnislega afstöðu til umsóknar stefnanda um dvalarleyfi á grundvelli ákvæðisins.

IV

Stefnandi krefst ógildingar á þeirri ákvörðun íslenskra stjórnvalda að hafna því að taka umsókn hans um hæli hér á landi til efnislegrar umfjöllunar og senda hann, ásamt beiðni sinni, til Svíþjóðar þar sem hann sótti fyrst um hæli innan Evrópska efnahagssvæðisins. Ákvörðun þessi var reist á d-lið 1. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002 um útlendinga, sbr. 18. gr. laga nr. 115/2010, sem og á a-lið 1. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002, sbr. 11. gr. laga nr. 115/2010. Í d-lið 1. mgr. 46. gr. laganna segir að stjórnvöld geti, með fyrirvara um ákvæði 45. gr., synjað því að taka til efnismeðferðar umsókn um hæli ef krefja má annað ríki, sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli samninga sem Ísland hefur gert um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um hæli sem lögð er fram á Íslandi eða í einhverju samningsríkjanna, um að taka við umsækjanda. Í 2. mgr. sömu greinar segir að þó skuli taka umsókn um hæli til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því.

Ísland og Svíþjóð eru aðilar að Dyflinnarsamstarfinu, sem svo er nefnt, en það byggist á reglugerð ráðsins (EB) nr. 343/2003 frá 18. febrúar 2003, Dyflinnarreglugerðinni, eins og hún hefur verið kölluð, en ný gerð hennar er nr. 604/2013 frá 26. júní 2013. Eldri reglurnar voru samþykktar hér á landi 30. maí 2003 og birtar með auglýsingu nr. 14/2003 í C-deild Stjórnartíðinda, en gildandi reglur nr. 604/2013 voru samþykktar 27. maí 2014 og birtar með auglýsingu nr. 1/2014. Í reglugerðinni er fjallað um hvaða aðildarríki að Dyflinnarsamstarfinu beri ábyrgð á efnislegri umfjöllun um hælisumsókn. Tilgangur þessara reglna er að tryggja að hælisumsókn hljóti meðferð í einu aðildarríkjanna og koma þannig í veg fyrir að hælisleitandi verði sendur frá einu aðildarríki til annars án þess að nokkurt þeirra viðurkenni ábyrgð sína á meðferð umsóknar hans. Birtist þessi tilgangur meðal annars í 1. mgr. 3. gr. þar sem sú skylda er lögð á aðildarríkin að taka til meðferðar umsókn sérhvers ríkisborgara þriðja lands um hæli og að aðeins það aðildarríki sem ber ábyrgð, samkvæmt þeim viðmiðunum sem mælt er fyrir um í III. kafla reglugerðarinnar, skuli taka hælisumsóknina til meðferðar. Þar er meðal annars kveðið á um það í 2. mgr. 3. gr. að ef ekkert eitt ríki ber ábyrgð á meðferð umsóknar um hæli, á grundvelli þeirra viðmiðana sem fram komi í kaflanum, skuli fyrsta aðildarríkið þar sem lögð var fram umsókn um hæli bera ábyrgð á meðferð hennar. Af þessum sökum er við það miðað í V. kafla reglugerðarinnar að aðildarríki, sem ber ábyrgð á meðferð umsóknar um hæli, skuli taka aftur við umsækjanda um hæli, sem staddur er í öðru aðildarríki, og ljúka meðferð umsóknar. Á það einnig við þegar viðkomandi hefur verið synjað um hæli í því ríki sem ábyrgð ber á meðferð umsóknar, sbr. d-lið 1. mgr. 18. gr. reglugerðarinnar. Þrátt fyrir framangreindar reglur er hverju aðildarríki Dyflinnarsamstarfsins heimilt samkvæmt 1. mgr. 17. gr. reglugerðarinnar að taka til meðferðar hælisumsókn frá ríkisborgara þriðja lands jafnvel þó að það beri ekki ábyrgð á meðferð hennar samkvæmt öðrum fyrirmælum reglugerðarinnar.

Ágreiningslaust er að stefnandi kom til Svíþjóðar frá heimalandi sínu og sótti fyrst þar um hæli á Evrópska efnahagssvæðinu. Þá liggur ekkert fyrir um að stefnandi hafi þau tengsl við Ísland að rétt hafi verið að beita 2. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002 í máli hans. Ekki liggur heldur fyrir að einhverjar viðmiðanir í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar eigi við þannig að íslensk yfirvöld hafi átt að fjalla um hælisumsókn hans. Verður því að líta svo á að athugun yfirvalda hér á landi hafi með réttu einskorðast við það hvort ástæða væri til þess að láta hjá líða að senda stefnanda aftur til Svíþjóðar og taka þess í stað umsókn hans um hæli til efnislegrar umfjöllunar hér á landi á grundvelli undanþágureglu 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Þannig átti rannsókn íslenskra yfirvalda ekki að beinast að því hvort stefnandi ætti að njóta stöðu flóttamanns sökum þess að hann hefði ástæðu til að óttast að verða ofsóttur í heimalandi sínu vegna þess að hann tilheyrði þeim hluta Georgíubúa sem kenna sig við Ossetíu.

Við mat á framangreindu varð að líta til þess fyrirvara sem fram kemur í upphafi 1. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002, þar sem vísað er til 45. gr. laganna. Þar er kveðið á um bann við því að senda útlending til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til að óttast ofsóknir, sem getur leitt til þess að hann skuli teljast flóttamaður, eða ef ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis. Samsvarandi verndar skal sá útlendingur njóta, sem vegna svipaðra aðstæðna og greinir í flóttamannahugtakinu, er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Í ákvæðinu kemur fram sú meginregla að mönnum verði ekki vísað þangað sem líf þeirra eða frelsi kann að vera í hættu. Með vísan til rannsóknarskyldu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hvíldi sú skylda á Útlendingastofnun og innanríkisráðuneytinu að ganga úr skugga um að aðstæður væru með þeim hætti í Svíþjóð að stefnanda væri þar tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd og að ekki væri þar brotið gegn ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu eða annarra alþjóðasamninga sem stefnandi hefur vísað til í málatilbúnaði sínum.

Um framangreinda skyldu stjórnvalda má vísa til dóma Hæstaréttar 24. október 2013 í máli nr. 405/2013 og í máli nr. 445/2013 frá 17. desember 2013 en í fyrra málinu var fjallað um þá ákvörðun íslenskra yfirvalda að endursenda hælisleitanda til Svíþjóðar en í hinu síðara laut málið að ákvörðun um að senda hælisleitanda til Ítalíu. Jafnframt má um þessa skyldu vísa til dóma Mannréttindadómstóls Evrópu í máli M.S.S. gegn Belgíu og Grikklandi frá 21. janúar 2011 og í máli S-x-x M-x-x H-x-x o.fl. gegn Hollandi og Ítalíu frá 2. apríl 2013. Þá hefur Evrópudómstóllinn fjallað um skyldur aðildarríkja Evrópusambandsins í þessu efni í ljósi 4. gr. réttindaskrár Evrópusambandsins, sem leggur bann við pyndingum og annarri ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, m.a. í forúrskurði frá 21. desember 2011. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að væru efnisleg rök til að ætla að kerfisbundnir ágallar væru á meðferð hælismála og aðbúnaði hælisleitenda í því ríki sem ætti að fjalla um hælisumsókn samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni, er leiddu til ómannúðlegrar eða vanvirðandi meðferðar í skilningi 4. gr. réttindaskrárinnar, þá væri endursending hælisleitanda andstæð því ákvæði og óheimil.

Í ákvörðun Útlendingastofnunar í máli þessu var vikið að því að kannaðar hefðu verið þær upplýsingar sem lægju fyrir um aðstæður hælisleitenda í Svíþjóð, meðal annars eins og þeim er lýst í skýrslu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og sænsku útlendingastofnunarinnar frá 2011 um mat á málsmeðferð í hælismálum í Svíþjóð. Þar kemur fram að málsmeðferð í Svíþjóð er vönduð, bæði í samanburði við önnur ríki Evrópu sem og annars staðar í heiminum. Engin gögn bentu til þess að Svíþjóð væri ekki í stakk búin til að veita hælisleitendum bæði viðeigandi málsmeðferð og móttöku og þá væri ekkert sem benti til annars en að lögregla eða önnur yfirvöld í Svíþjóð gætu aðstoðað stefnanda, teldi hann sér ógnað þar í landi. Þá er rakið í úrskurði innanríkisráðuneytisins í málinu að hlutfall þeirra sem fái alþjóðlega vernd í Svíþjóð sé hátt en árið 2013 hafi verið fallist á um helming hælisbeiðna. Um fjórðungi umsækjanda hefði verið synjað og innan við fimmtungur þeirra hafi verið endursendur á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Hælisleitendur í Svíþjóð sem synjað er um hæli þar í landi eigi þess kost að bera ákvörðun yfirvalda undir stjórnsýsludómstól og unnt sé að áfrýja dómi hans. Þá sé hægt að bera mál hælisleitanda undir Mannréttindadómstól Evrópu. Þá segir enn fremur í úrskurðinum að það sé mat ráðuneytisins, að virtum gögnum málsins, að meðferð hælismála og móttökuskilyrðum hælisleitenda í Svíþjóð verði ekki jafnað til kerfisbundinna galla sem gefi alvarlega ástæðu til að ætla að hælisleitandi sem þangað sé vísað muni standa frammi fyrir raunverulegri hættu á að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð þar í landi.

Ákvörðun í máli þessu laut að því hvort hælisumsókn stefnanda yrði tekin fyrir hér á landi eða hvort senda bæri stefnanda til Svíþjóðar ásamt beiðni hans um hæli. Fyrir íslenskum stjórnvöldum lágu nýlegar skýrslur, m.a. Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna, um aðstæður hælisleitenda í Svíþjóð og meðferð hælismála þar í landi. Þá liggur fyrir að stefnandi naut aðstoðar lögmanns sem var talsmaður hans við meðferð málsins fyrir íslenskum yfirvöldum og lagði fram greinargerð í málinu og kæru til ráðuneytisins ásamt fylgigögnum.

Í dómi Hæstaréttar Íslands 24. október 2013 í máli nr. 405/2013, sem framar er getið, var fjallað um gildi ákvörðunar um að endursenda hælisleitanda til Svíþjóðar á grundvelli Dyflinnarsamstarfsins. Í öllum helstu meginatriðum reyndi á sambærileg atriði þar og í því máli sem hér er til meðferðar, að því undandskildu að í því máli lá þegar fyrir synjun sænskra stjórnvalda á hælisbeiðni umsækjandans sem hafði í kjölfarið farið til Íslands og óskað hælis hér á landi, en í fyrirliggjandi máli liggur afstaða sænskra stjórnvalda til umsóknar stefnanda ekki fyrir. Í dóminum komst Hæstiréttur að því að í Svíþjóð stæðu raunhæf úrræði hælisleitendum til boða við meðferð mála í Svíþjóð og að ekki þætti sýnt að málsmeðferðin í Svíþjóð væri haldin slíkum kerfislegum ágöllum að færi í bága við 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá væri ekki ástæða til að telja að sænsk stjórnvöld myndu ekki veita hælisleitanda þá vernd sem áskilin er í alþjóðlegum skuldbindingum Svíþjóðar á sviði mannréttinda, þar á meðal reglunni um að mönnum skuli ekki vísað brott þangað sem líf þeirra eð frelsi kynni að vera í hættu, en til hliðsjónar var þar höfð rannsóknarskýrsla svæðisskrifstofu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna í Svíþjóð um málsmeðferð og afgreiðslu sænsku útlendingastofnunarinnar í hælismálum frá september 2011. Því hafi 45. gr. laga nr. 96/2002 ekki staðið því í vegi að íslensk stjórnvöld gætu, með vísan til 46. gr. a í lögunum, hafnað því að taka hælisumsókn hans til efnislegrar meðferðar. Hefur stefnandi í máli því sem hér er til úrlausnar ekki hnekkt þeim almennu niðurstöðum sem komist var að í framangreindu hæstaréttarmáli.

Stefnandi telur aðstæður sínar þó sérstakar að því leyti að hann hafi orðið fyrir ofsóknum Georgíumanna í Svíþjóð og verið í lífshættu af þeirri ástæðu. Hafi sænsk yfirvöld verið ófær um að veita honum þá vernd sem hann hafi þurft á að halda. Þá telur hann fyrirsjáanlegt að hann verði sendur frá Svíþjóð til Georgíu, en það brjóti gegn ákvæðum 45. gr. útlendingalaga sem og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 68. gr. stjórnarskrárinnar.

Eins og þegar er rakið er Svíþjóð aðili að Dyflinnarsamstarfinu og öðrum alþjóðlegum samningum sem til álita koma í máli þessu, þar á meðal mannréttindasáttmála Evrópu, en ákvæði um rétt manna til lífs og bann við ómannlegri eða vanvirðandi meðferð er að finna í 2. og 3. gr. sáttmálans. Gilda ákvæðin jafnframt að íslenskum rétti, sbr. lög nr. 62/1994, auk þess sem bann við ómannlegri eða vanvirðandi meðferð er bundið í 68. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og málið liggur fyrir dóminum verður að ganga út frá því að stefnanda hafi staðið til boða aðbúnaður í Svíþjóð sem stenst þær kröfur sem gera má til aðildarríkja mannréttindasáttmálans og Dyflinnarsamstarfsins vegna hælisleitenda. Ekkert liggur fyrir í málinu um að stefnandi hafi staðið frammi fyrir raunverulegri hættu á því að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð þar í landi þannig að í bága færi við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá verður heldur ekki litið fram hjá því að efnisleg niðurstaða liggur ekki fyrir í máli stefnanda vegna hælisumsóknar hans í Svíþjóð. Stenst sú fullyrðing að endursending til Svíþjóðar jafngildi endursendingu til Georgíu því engan veginn, auk þess sem gera má ráð fyrir því að við efnislega meðferð málsins í Svíþjóð verði virt meginregla Dyflinnarreglugerðarinnar um bann við brottvísun fólks eða endursendingu þangað sem líf eða frelsi þess kann að vera í hættu.

Í 2. gr. mannréttindasáttmála Evrópu er rétturinn til lífs verndaður og hefur stefnandi skírskotað til ákvæðisins til að fá viðurkennda stöðu sína sem flóttamaður vegna aðstæðna í heimalandi sínu. Með vísan til þess sem framar greinir bar íslenskum yfirvöldum ekki að kanna hvort stefnandi skyldi teljast flóttamaður í skilningi laga og alþjóðareglna vegna þess, heldur hvort umsókn hans um hæli hér á landi skyldi hljóta efnismeðferð eða ekki, að teknu tilliti til ákvæða Dyflinnarreglugerðarinnar. Kemur þessi málsástæða því ekki til skoðunar í málinu. Þá hefur að sama skapi ekkert komið fram í málinu sem gefur ástæðu til að ætla að sænsk stjórnvöld geti ekki veitt rétti stefnanda til lífs þá vernd sem áskilin sé í 2. gr. mannréttindasáttmálans og Svíþjóð er aðili að. Verður ekki séð með hvaða hætti íslenskum stjórnvöldum hafi borið að rannsaka nánar en gert var þær sérstöku aðstæður stefnanda í máli þessu, eins og hann hefur haldið fram.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið verður ekki á það fallist að stefndi hafi með þeirri ákvörðun sem krafist er ógildingar á brotið gegn 2. eða 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, eða ákvæði 68. gr. stjórnarskrárinnar. Þá er heldur ekki á það fallist að 45. gr. laga nr. 96/2002 hafi staðið því í vegi að stefnandi yrði endursendur til Svíþjóðar. Rökstuðningur íslenskra stjórnvalda í málinu gefur til kynna að þau hafi kynnt sér aðstæður hælisleitenda í Svíþjóð. Í ljósi þeirrar umfjöllunar og með vísan til þess sem að framan greinir er á það fallist með stefnda að sú rannsókn hafi verið nægjanleg með tilliti til rannsóknarskyldu stjórnvalda samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga. Málsástæðum stefnanda sem að þessu lýtur verður því hafnað.

Í 12. gr. f í lögum nr. 96/2002 er að finna heimild til handa stjórnvöldum til að veita hælisleitanda dvalarleyfi hér á landi ef rík mannúðarsjónarmið standa til þess eða vegna sérstakra tengsla hans við landið. Stefnandi heldur því fram að varakrafa hans fyrir íslenskum stjórnvöldum um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða hafi ekki verið tekin til skoðunar. Því beri að fallast á kröfu stefnanda eins og nánar er rökstutt í stefnu.

Í þessu sambandi ber að árétta að Dyflinnarsamstarfið er á því reist að umsókn um hæli sé aðeins afgreidd í einu aðildarríki. Miðar reglugerðin þannig að því að koma í veg fyrr að hælisumsókn sé lögð fram í hverju aðildarríki á eftir öðru auk þess sem hún á að stuðla að skilvirkri afgreiðslu hælisumsókna. Grafið væri undan þessu markmiði samstarfsins ef sú skylda væri lögð á aðildarríkin að endurskoða, í hvert sinn sem hælisleitandi sækir um hæli í öðru ríki, ákvarðanir aðildarríkis sem ábyrgð ber á afgreiðslu hælisumsóknarinnar samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni og kanna aðstæður hælisleitandans að nýju, auk þess sem með samstarfinu er ætlað að koma í veg fyrir að hælisleitendur geti fengið efnislega umfjöllun um beiðni sína í fleiri en einu ríki.

Þegar fyrir liggur að umsókn um hæli hefur þegar verið lögð fram í öðru ríki ber íslenskum stjórnvöldum einungis að sjá til þess að fjallað verði um umsóknina í því ríki, nema gripið sé til svokallaðrar fullveldisreglu 1. mgr. 17. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Ekki ber að líta til efnislegra atriða um aðstæður hælisleitanda nema íslensk stjórnvöld beri ábyrgð á umsókn eða tekur á sig þá ábyrgð með vísan til fyrrgreindrar fullveldisreglu. Þá segir í 3. mgr. 12. gr. f í lögum nr. 96/2002 að áður en til þess komi að ákvæðinu verði beitt, og sótt hefur verið um hæli á grundvelli 46. gr. laganna, skuli fyrst skorið úr því hvort skilyrði séu til þess að veita hæli hér á landi. Eins og rakið hefur verið gera ákvæði Dyflinnarreglugerðarinnar ráð fyrir því að fjallað sé efnislega um umsókn í því ríki sem ábyrgð ber á henni, þ.e. Svíþjóð í þessu tilviki. Þar sem ákveðið var að endursenda stefnanda ásamt beiðni hans um hæli aftur til Svíþjóðar, og beiðni hans var því ekki tekin til efnislegrar meðferðar hér á landi, kom ákvæði 12. gr. f í lögum nr. 96/2002 ekki til álita í máli þessu. Getur því ekki komið til ógildingar á niðurstöðu íslenskra stjórnvalda í málinu á þeim grundvelli að þau hafi vanrækt að taka umsókn hans um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða til skoðunar.

Þegar á allt framangreint er litið telur dómurinn ekki liggja fyrir að þær ákvarðanir, sem krafist er ógildingar á, hafi brotið gegn þeim ákvæðum laga nr. 96/2001, stjórnarskrár og mannréttindasáttmála sem stefnandi ber fyrir sig, eða að rannsókn málsins hafi verið haldin slíkum annmörkum að leitt geti til ógildingar þeirra. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi 16. júní 2014. Allur gjafsóknarkostnaður hans greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, L-kk-ef R-kk-ef hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 744.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, L-kk-ef R-kk-ef hdl., 744.000 krónur.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)