E-1436/2012

I.

Mál þetta, sem var dómtekið fyrst 15. september sl. og síðan á ný 2. desember sl. eftir að málið hafði að beiðni stefnda verið flutt að nýju í samræmi við 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, er höfðað 16. apríl 2012 af Landsbanka Íslands, Austurstræti 16, Reykjavík, á hendur KG Fiskverkun hf., Melnesi 1, Hellissandi.

Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefnda verði gert að greiða sér í fyrsta lagi skuld að fjárhæð 229.359.242 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. desember 2008 til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir 7.295.541,10 hlutum í Landsbanka Íslands hf. Í öðru lagi krefst stefnandi greiðslu skuldar úr hendi stefnda að fjárhæð 25.711.657 krónur með sömu dráttarvöxtum frá sama tíma og í fyrrnefndri kröfu. Í þriðja lagi gerir stefnandi þá kröfu að stefndi greiði sér 237.840 norskar krónur með sömu dráttarvöxtum og að framan greinir frá 27. nóvember 2008 til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir 20.000 hlutum í DNO International ASA. Til vara krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða sér skuld að fjárhæð 229.359.242 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. desember 2008 til greiðsludags, skuld að fjárhæð 20.548.280 krónur með sömu dráttarvöxtum frá sama tíma og skuld að fjárhæð 129.840 norskar krónur með sömu dráttarvöxtum frá 27. nóvember 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Hið stefnda félag krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að vextir verði ekki dæmdir frá fyrra tímamarki en þingfestingardegi málsins. Að lokum krefst stefndi málskostnaðar.

II.

Stefnandi er fjármálafyrirtæki í slitameðferð, sem áður hét Landsbanki Íslands hf. Hið stefnda félag er útgerðarfyrirtæki sem selur afurðir sínar á erlendan markað. Fyrir hönd stefnda voru undirritaðir almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda 10. febrúar 2006. Upp frá því áttu aðilar málsins í töluverðum viðskiptum um valréttarsamninga, framvirk gjaldmiðlaskipti og framvirk hlutabréfakaup allt til september 2008. Samkvæmt gögnum málsins voru gerðir upp 14 samningar milli aðila á tímabilinu um framvirk hlutabréfakaup og var stærstur hluti þeirra framlengdur einu sinni eða oftar.

Mál þetta snýst um fjóra samninga um framvirk hlutabréfakaup. Tveir þeirra, frá 16. september 2008, snúast um kaup stefnda á samtals 7.295.541,10 hlutum í Landsbanka Íslands hf. sem átti að greiða á gjalddaga 16. desember 2008 í samræmi við fyrir fram ákveðið gengi bréfanna. Sá þriðji, sem einnig er frá 16. september 2008 og með sama gjalddaga og áðurnefndir samningar, er um kaup stefnda á 2.090.436 hlutum í Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. á fyrir fram ákveðnu gengi. Sá fjórði, sem er frá 27. ágúst 2008 og með gjalddagann 27. nóvember 2008, snýr að kaupum stefnda á 20.000 hlutum í norska félaginu DNO International ASA á fyrir fram ákveðnu gengi. Eins og gögn málsins bera með sér eiga allir samningarnir það sameiginlegt að vera til framlengingar á eldri samningum milli aðilanna og voru á gjalddaga á sama degi og hinir nýju samningar voru gerðir. Upphaflegir samningar um kaup á bréfum í Landsbanka Íslands voru gerðir í september og nóvember 2007, en samningar um kaup á bréfum í Straumi-Burðarási og DNO International AS eru frá mars og maí árið 2008. Ekki fór fram uppgjör á þessum samningum.

Samkvæmt skilmálum samninganna, sem eru samhljóða, skuldbindur seljandi sig til að selja kaupanda hlutabréf og afhenda á gjalddaga, og skal kaupandi leggja greinda samningsfjárhæð samkvæmt samningi inn á viðskiptareikning seljanda. Skulu viðskipti eiga sér stað fyrir kl. 16 á gjalddaga, ella reiknist dráttarvextir á samningsfjárhæð miðað við auglýsta dráttarvexti Seðlabanka Íslands á hverjum tíma. Sé óskað eftir framlengingu á samningi kemur fram að aðilar þurfi að semja um það sérstaklega með tveggja daga fyrirvara. Þá segir þar að vanefni annar samningsaðila efndaskyldur sínar eða samningsskyldur að hluta eða öllu leyti sé hinum óskylt að efna sínar skyldur að því leyti sem nemi vanefndunum. Vanefni annar aðilanna skyldur sínar að verulegu leyti sé hinum enn fremur heimilt að rifta samningi einhliða og án undanfarandi tilkynningar þegar vanefnd eða greiðsludráttur hefur varað í tvo bankadaga, en sá aðila sem dregur greiðslu að hluta eða verulegu leyti beri einn ábyrgð á kostnaði sem af vanefndunum rís. Þá er ráð fyrir því gert í skilmálum samninganna að báðir aðilar hans undirriti samninginn í tveimur samhljóða eintökum, hvorum til handa, og að samningsaðili bankans staðfesti með undirritun sinni, að hann hafi kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan bankans fyrir undirritun. Í skilmálunum kemur enn fremur fram að um samningana gildi, auk ákvæða samninganna sjálfra, ákvæði í Rammasamningi Landsbanka Íslands um markaðsviðskipti og ákvæði almennra skilmála Sambands íslenskra viðskiptabanka og sparisjóða um vaxta- og gjaldmiðlaskipti frá febrúar 1998, sem samningsaðili bankans hafi kynnt sér. Samningarnir bera það allir með sér að vera samdir af hálfu Landsbanka Íslands og að stefnandi hafi gengið að samningunum með undirritun sinni. Enga undirritun er þar hins vegar að finna af hálfu bankans.

Í almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands, sem aðeins eru undirritaðir fyrir hönd stefnda, segir meðal annars að þeir gildi um afleiðuviðskipti og kaup og sölu verðbréfa, hvort heldur sem viðskiptin eigi sér stað í gegnum síma, veraldarvefinn eða á annan hátt. Þá segir um framkvæmd samninga á grundvelli skilmálanna að viðskiptamaður eigi ekki einhliða kröfu gagnvart Landsbankanum um að einstakir samningar séu gerðir á grundvelli skilmálanna, heldur þurfi samþykki bankans fyrir gerð allra samninga jafnvel þótt búið sé að skrifa undir skilmálana. Þannig skuli gerðir skriflegir samningar um framkvæmd einstakra markaðsviðskipta þar sem nánar sé kveðið á um sérgreinda skilmála og lánskjör. Viðskiptamaður geti óskað eftir viðskiptum með símbréfi, tölvupósti eða í gegnum síma, en allir samningar skuli staðfestir skriflega. Þannig sendi bankinn frumrit samninga til viðskiptavinarins, sem með því að samþykkja skilmálana skuldbindi sig til þess að senda undirritað frumrit samninga til bankans inn sjö daga frá því samningar voru gerðir.

Í 3. gr. skilmálanna segir að þegar stofnað er til viðskipta sé samkvæmt innri starfsreglum bankans krafist trygginga sem bankinn meti fullnægjandi hverju sinni. Vakin er athygli á því að starfsmenn bankans meti markaðsverðmæti trygginga hverju sinni, sem taki mið af skráðu opinberu gengi eignar sé það tiltækt, en markaðsverðmæti geti tekið fyrirvaralausum breytingum, einkum ef tryggingar eru í formi verðbréfa. Þannig sé bankanum heimilt að krefjast viðbótartrygginga af hálfu viðskiptamanns ef uppreiknað tap hans af samningum fer yfir helmingshlut af markaðsverðmæti trygginga eða ef markaðsverðmæti trygginga lækkar. Þá segir í 8. gr. skilmálanna að með undirritun sinni á skilmálana lýsi viðskiptamaður því yfir að honum sé ljóst að þau viðskipti sem hann kunni að eiga við bankann geti verið sérstaklega áhættusöm og að honum beri að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga telji hann hennar þörf.

Upplýst er í málinu að á árinu 2008 hafi þrívegis verið gerð krafa til stefnda um að setja viðbótartryggingu vegna valréttarsamninga, samninga um framvirk hlutabréfakaup og framvirkra gjaldmiðlaskiptasamninga sem hann hafði gert við Landsbanka Íslands, þ.e. 13. febrúar 2008, 13. mars 2008 og 18. júní 2008.

Hinn 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf., vék stjórn félagsins frá og skipaði því skilanefnd, sem tók við öllum heimildum stjórnar félagsins samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995, í samræmi við 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Með þeirri lagaheimild, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun 9. október 2008 að ráðstafa eignum og skuldum stefnanda til Nýja Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt 1. tölulið ákvörðunarinnar skyldi öllum eignum stefnanda, svo sem fasteignum, lausafé, reiðufé, eignarhlutum í öðrum félögum og kröfuréttindum, ráðstafað til nýja bankans þegar í stað. Samkvæmt 2. málslið 7. töluliðar ákvörðunarinnar náði hún til allra afleiðusamninga. Hinn 12. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun að fella úr gildi 2. málslið 7. töluliðar ákvörðunarinnar frá 9. október 2008 og því fluttust réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum ekki til hins nýstofnaða félags. Þau réttindi tilheyra nú slitabúi Landsbanka Íslands hf., stefnanda í máli þessu, en bankinn er í slitameðferð á grundvelli B-liðar XII. kafla laga um fjármálafyrirtæki. Slitastjórn tók við öllum verkefnum skilanefndar 1. janúar 2012.

Þeir framvirku samninga sem málið snýst um voru þeir ekki efndir á gjalddögum, 27. nóvember 2008 og 16. desember 2008. Hið stefnda félag greiddi ekki umsamda fjárhæð samninganna og fékk að sama skapi ekki afhent þau hlutabréf sem samningarnir tóku til.

Með bréfi skilanefndar Landsbanka Íslands hf. 5. febrúar 2009 var stefnda sent yfirlit afleiðu- og gjaldeyrissamninga við bankann. Allir samningarnir voru komnir á gjaldaga og var félaginu veittur 14 daga frestur til þess að ganga frá eða semja um greiðslu þeirra. Að öðrum kosti áskildi skilanefndin sér rétt til þess að innheimta kröfurnar með löginnheimtu.

Af hálfu stefnda var bréfinu svarað 20. febrúar 2009. Í svarbréfinu voru þær athugasemdir meðal annars gerðar við kröfu um greiðslu á framvirkum samningum um hlutabréf að ákvörðunarástæða félagsins við gerð slíkra samninga um kaup á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. hafi verið sú að bankinn hafi verið skráður í kauphöll. Þá er þar vísað til ix. gr. samninganna frá 16. september 2008, þar sem greini frá heimildum til riftunar vegna vanefnda samningsaðila. Af hálfu stefnda var því haldið fram að vanefnd bankans á samningnum hafi verið fyrirsjáanleg 6. október 2008 þegar Fjármálaeftirlitið hafi stöðvað öll viðskipti með fjármálagerninga Landsbanka Íslands hf. og síðar með beiðni um afskráningu bankans úr kauphöll sem samþykkt hafi verið 14. október sama ár. Því hafi félagið nýtt sér heimild ákvæðisins til einhliða riftunar samninga án undanfarandi tilkynningar.

Skilanefnd Landsbanka Íslands hf. sendi hinu stefnda félagi greiðsluáskorun 17. mars 2009 þar sem vísað var meðal annars til bréfs skilanefndarinnar frá 5. febrúar sama ár og yfirlits um gjaldfallna afleiðusamninga félagsins við bankann. Var krafa um greiðslu krafna ítrekuð og skorað á stefnda að greiða þær innan sjö daga ella mætti félagið búast við að höfðað yrði dómsmál til að innheimta þær án frekari viðvörunar.

Af bréfi skilanefndar 6. apríl 2010 má ráða að samningaviðræður hafi átt sér stað við stefnda, en í bréfinu er vísað til afleiðu- og gjaldeyrisviðskipta hans við Landsbanka Íslands hf. og fundar með fulltrúum félagsins, þar sem kynnt hafi verið tilboð um uppgjör á samningum, sem ekki hafi verið svarað af hálfu stefnda. Samkvæmt bréfinu var stefnda veittur tíu daga frestur til að ná samningum á grundvelli tilboðsins ella félli tilboðið úr gildi og krafan yrði innheimt. Samningaviðræður tókust ekki og var stefna birt í málinu 16. apríl 2012.

III.

1. Málsástæður og lagarök stefnanda

Í stefnu kemur fram að stefnandi byggi kröfur sínar á þeim samningum sem hafi tekist milli Landsbanka Íslands hf. og hins stefnda félags. Beri stefnda að efna þá samninga og virða skuldbindingar sínar. Ekki sé í raun deilt um efni samninganna eða útreikninga svo stefnanda sé kunnugt um.

Stefnandi vísar einnig til þess að stefndi teljist vera fagfjárfestir í skilningi laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, sbr. 9. tölulið 1. mgr. 2. gr. laganna, en stefndi hafi uppfyllt skilyrði b-liðar töluliðarins við gildistöku laganna. Þá hafi stefndi lýst því yfir að hann hefði kynnt sér sérstaklega eðli þeirra samninga sem kröfurnar byggjast á. Stefnandi vísar einnig til þess að viðskipti með hlutabréf séu áhættusöm í eðli sínu, en viðskipti með framvirk kaup á hlutabréfum lúti sömu lögmálum og bein kaup á hlutabréfum. Áhættuskiptin miðist við þann dag sem samningur um framvirk kaup sé gerður og beri stefndi því áhættu af markaðshreyfingum hlutabréfanna frá þeim degi. Þá hafi stefndi hvorki gefið upp ákveðnar forsendur fyrir viðskiptunum né hafi stefnandi mátt vita hvaða forsendur lægju til grundvallar, aðrar en að vera eins settur og ef hann hefði keypt bréfin á þeim degi sem hann hafi gert hina framvirku samninga.

Í tilefni af því sem fram komi í bréfaskiptum aðila um að stefndi hafi rift samningum aðila tekur stefnandi fram að óheimilt sé að rifta samningum aðila áður en komi til eiginlegra vanefnda. Slíku hafi ekki verið til að dreifa. Stefnandi hafi haft getu til þess að afhenda hlutabréf í sjálfum sér á öllum samningstímanum og hafi enn.

Í stefnu kemur fram að ekki geti komið til afhendingar á hlutabréfum í Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. (STRB) þar sem kröfuhafar félagsins hafi samþykkt nauðasamning sem félagið hafi gert við þá. Hann hafi falið í sér að allt hlutafé hafi verið fært niður að fullu og nýtt hlutafé gefið út til kröfuhafa. Þeir hlutir sem stefndi hafi samið um framvirk kaup á í samningi aðila séu því ekki lengur til vegna atvika sem ekki sé hægt að rekja til stefnanda. Stefndi sé því aðeins krafinn um þá greiðslu sem hann hafi lofað stefnanda en stefndi hafi eins og áður segir tekið við allri áhættu hlutabréfanna þegar framvirk kaup hafi verið gerð um þau 16. september 2008.

Stefnandi kveðst setja fram varakröfu sína á grundvelli 2. mgr. 4. gr. og 7. mgr. 7. gr. almennra skilmála stefnanda. Stefndi hafi ekki innt af hendi umsamda greiðslu á gjalddögum samninganna og hafi því vanefnt samningsskyldur sínar. Samkvæmt framangreindum samningsákvæðum sé stefnanda heimilt við vanefnd samningsaðila að jafna skyldu aðila samkvæmt afleiðusamningunum svo aðeins komi til uppgjörs á skuld en ekki til efnda in natura á samningunum.

Stefnandi kveður varakröfuna einnig vera setta fram í tilefni af bréfi stefnda 20. febrúar 2009 þar sem tilkynnt hafi verið um riftun samninganna. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnda hafi verið það heimilt byggir stefnandi á því að uppgjör skuli fara fram með sama hætti og hér sé gerð grein fyrir, sbr. 2. mgr. 4. gr. almennra skilmála stefnanda, sem beita eigi þótt heimild sé til riftunar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 77/2011. Skyldur aðila séu þá jafnaðar með þeim hætti að virði undirliggjandi hlutabréfa, eins og það sé skráð í dagslok á gjalddaga, sé dregið frá samningsfjárhæðinni, sbr. neðangreint. Með þessum hætti komi aðeins til greiðslu á tapi aðila af viðskiptunum.

Stefnandi útskýrir kröfuna með eftirfarandi hætti. Ekkert komi til frádráttar samningsfjárhæð vegna framvirkra kaupa á hlutabréfum LAIS, enda hafi félaginu verið skipuð skilanefnd og ljóst að virði hlutabréfanna hafi ekki verið neitt. Því sé skuld stefnda sú sama og samningsfjárhæðin. Stefndi sé því krafinn um 229.359.242 krónur vegna þeirra. Til frádráttar samningsfjárhæð vegna framvirkra kaupa á hlutabréfum merkt STRB komi 5.163.377 krónur en dagslokagengi þeirra á gjalddaga hafi verið 2,47 krónur fyrir hvern hlut og umsaminn fjöldi hluta hafi verið 2.090.436 (2,47 x 2.090.439 = 5.163.377). Því sé stefndi krafinn um greiðslu á 20.548.280 krónum vegna þessara viðskipta. Til frádráttar samningsfjárhæð vegna framvirkra kaupa á hlutabréfum sem merkt séu DNO NO Equity komi 108.000 norskar krónur, en dagslokagengi félagsins hafi numið 5,40 norskum krónum fyrir hvern hlut og umsaminn fjöldi hluta hafi verið 20.000 (5,40 x 20.000 = 108.000). Stefndi sé því krafinn um greiðslu á 129.840 norskum krónum vegna framvirkra kaupa á þessum hlutabréfum.

Um lagarök fyrir kröfum sínum vísar stefnandi til meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og til meginreglna kröfuréttar um efndir krafna. Einnig vísar stefnandi til laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Kröfu sína um dráttarvexti kveður stefnandi styðjast við III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Þá styðjist krafa um málskostnað við 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing er vísað til 11. gr. almennra skilmála stefnanda og 2. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 auk 35. gr. sömu laga.

2. Málsástæður og lagarök stefnda

Í greinargerð stefnda voru varnir hans í fyrsta lagi á því reistar að fyrrgreindir samningar væru ekki skuldbindandi fyrir hið stefnda útgerðarfélag sökum umboðsskorts auk þess sem félagið hefði verið ranglega flokkað sem fagfjárfestir án þess að stjórn þess hefði samþykkt það. Þá var þar krafist sýknu með vísan til tómlætis stefnanda við innheimtu krafnanna sem og yfirlýsingar hans frá 20. febrúar 2009 um að samningarnir væru ógildir. Enn fremur var sýknukrafan þar á því reist að fyrirmælum um skuldajöfnuð hefði ekki verið fylgt af hálfu stefnanda.

Yrði ekki fallist á sýknu með stoð í þessum málsástæðum krafðist stefndi í greinargerð sinni sýknu á grundvelli skaðabótakröfu sem stefndi kvaðst eiga á hendur stefnanda. Til stuðnings bótakröfunni vísaði stefndi einkum til þess að hann hefði verið flokkaður sem fagfjárfestir án þess að lagaskilyrðum til þess hefði verið fullnægt. Hafi þessi saknæma háttsemi leitt til þess að stefndi hafi verið sviptur fjárfestavernd og hafi hún valdið honum tjóni. Skaðabótakrafan var jafnframt reist á því að alvarlegir hagsmunaárekstrar hefðu verið með stefnanda og stefnda. Hafi stefnandi haldið fast að stefnda að eiga viðskipti með fjármálaafurðir sem hafi bakað stefnda tjón en aukið bankanum tekjur.

Sýknukrafan var í greinargerð jafnframt reist á því að stefnandi hefði ekki uppfyllt kröfur um eiginfjárgrunn fjármálafyrirtækis og því ekki átt að vera með starfsleyfi. Þá var þar krafist sýknu með vísan til þess að stefndi hefði aldrei lofað með gildri skuldarviðurkenningu að greiða stefnanda, en framlögð skjöl um gerningana gætu ekki talist loforð. Þá séu þau svo óljós um fyrirætluð kaup að þau fullnægi hvorki því að teljast viljayfirlýsingar né geti talist fela í sér skuldbindingu. Skírskotar stefndi hér til þess að einungis stefndi hafi undirritað samningana en ekki stefnandi. Engir samningar hafi því stofnast á grundvelli þeirra.

Varakrafa stefnda um lækkun að fullu eða að hluta á dómkröfu stefnanda er reist á því að víkja beri samningsskuldbindingum stefnda til hliðar á grundvelli 30. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Í greinargerð stefnda er nánar tiltekið á því byggt að dómkrafa um greiðslu 229.359.242 króna gegn útgáfu á afsali fyrir 7.295.541,10 hlutum í stefnanda, sé fengin með sviksamlegri háttsemi og eða að atvik séu með þeim hætti að 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við. Sama eigi við um kröfu um greiðslu 25.711.657 króna vegna kaupa stefnda á 2.090.436 hlutum í Straumi Burðarási. Í tengslum við þessi atriði er vikið að því að ýmsar vísbendingar hafi komið fram um að starfsmenn stefnanda hafi ekki sýnt ráðvendni í störfum sínum. Hafi margar alvarlegar athugasemdir verið gerðar í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þá er þess getið að allt frá því að bankinn féll hafi af og til birst fréttir af sakamálarannsókn á starfsháttum hans fyrir hrun. Sé markaðsmisnotkun í útlánastarfsemi, með gjaldeyri og með hlutabréf, nú „á almennu vitorði“, eins og segir í greinargerðinni. Því næst er vísað til þess að rangfærslum hafi verið dreift af bankanum um þýðingu MiFID-flokkunar og að „markaðsbrestur“ hafi orðið með hlutabréf í stefnanda. Hafi þáttur bankanna í því „að þessi staða kom upp“ verið gagnrýnd og þeim kennt um hvernig hafi farið. Þeir hafi því vitað í hvað hafi stefnt og „allt að einu farið fram með óábyrgum hætti“. Því næst er í greinargerð vísað til ákvörðunar ISDA (International Swap and Derivatives Association Inc.) um að brestur hafi orðið 7. október 2008 á mögulegum efndum sem hafi jafngilt gjaldþroti stefnanda. Við þær aðstæður telur stefndi að bankanum hafi borið að reikna út hagnað og tap vegna markaðsaðstæðna. Það hafi stefnandi ekki gert. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi ekki getað efnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningum sem hafi komið til greiðslu eftir ákvörðun FME. Að lokum mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda.

Við aðalmeðferð málsins 15. september sl. var því lýst yfir af hálfu stefnda að fallið væri frá málsástæðu fyrir sýknu er lyti að umboðsskorti. Þá kom fram að hið stefnda félag hafi í ljósi dómafordæma Hæstaréttar verið óheimilt að rifta samningunum, enda hafi það hvílt á honum að eiga frumkvæði að efndum. Þá lýsti stefndi því yfir að fallið væri frá skaðabótakröfu er komi til skuldajafnaðar á móti kröfu stefnanda. Fram kom af hans hálfu að stefndi byggði kröfur sínar á tveimur málsástæðum í aðalkröfu, skorti á samþykki stefnanda fyrir viðskiptunum annars vegar og tómlæti stefnanda hins vegar. Þá sé varakrafa reist á einni málsástæðu, að víkja beri skuldbindingum stefnda til hliðar á grundvelli 30. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Að auki sé dráttarvaxtakröfunni enn mótmælt.

Stefndi rökstuddi fyrstu málsástæðu fyrir sýknu við aðalmeðferðina 15. september sl. nánar tiltekið á þann veg að samningarnir, sem málshöfðun stefnanda sé reist á, beri það með sér að það hafi verið ósk stefnda að gera samning við stefnanda um framvirk hlutabréfakaup sem stefnandi málsins hafi ekki samþykkt. Þannig séu framlagðir samningar ekki undirritaðir af stefnanda, en það stríði gegn 2. gr. almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. um framkvæmd samninga, þar sem kveðið sé á um samþykki bankans fyrir gerð allra samninga á grundvelli skilmálanna. Því hafi ekki komist á samningur milli aðila. Þá sé ekki til að dreifa öðrum heimildum um samningsgerð milli aðila eða staðfestingu á því að samningur hafi komist á um þau viðskipti sem um ræði í málinu, en stefnandi hafi hvorki lagt fram gögn þess efnis né símaupptökur af samskiptum aðila við samningsgerðina. Í því sambandi bendir stefndi á að í 5. gr. almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. sé kveðið á um að öll símtöl við bankann kunni að vera hljóðrituð til að tryggja bæði öryggi bankans og viðskiptamanns og sem tæki til að leiðrétta hugsanlegan misskilning. Slíkar hljóðritanir megi síðan leggja fram í dómsmáli komi upp ágreiningur um það hvað samningsaðilum hafi farið á milli, svo sem um forsendur eða framkvæmd viðskipta. Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu að venja hafi myndast í viðskiptum aðila um að samningar á grundvelli nefndra skilmála hafi aðeins verið undirritaðir af hálfu stefnda öndvert við það sem fram komi í 2. gr. almennu skilmálanna. Samningarnir falli ekki undir þær tegundir samninga sem staðfestir séu einhliða af hálfu bankans samkvæmt skilmálunum og því þurfi báðir aðilar að undirrita samningana. Þeir samningar sem stefnandi krefjist greiðslu á séu því óskuldbindandi gagnvart stefnda þar sem stefnandi málsins hafi aldrei undirritað þá. Í því ljósi hafi hið stefnda félag ekki átt að eiga frumkvæði til efnda á samningunum, eins og honum hefði annars borið sem kaupanda að hlutabréfum.

Um síðari málsástæðu sína fyrir sýknu, sem lýtur að ætluðu tómlæti stefnanda við innheimtu krafna sinna, vísar stefndi til þess að stefnandi hafi aðeins sent stefnda innheimtubréf 5. febrúar 2009 og greiðsluáskorun 17. mars 2009. Ekkert bendi til þess að stefnandi hafi fylgt kröfum sínum eftir fyrr en með birtingu stefnu í málinu 16. apríl 2012. Af bréfi stefnda til stefnanda 20. febrúar 2009 megi sjá að hið stefnda félag hafi þá þegar talið samningana vera óskuldbindandi. Í málinu sé engu til að dreifa sem réttlæti svo miklar tafir á rekstri málsins þegar engar breytingar, hvorki á kröfum né aðstæðum, hafi orðið frá fyrstu innheimtuaðgerðum stefnanda þar til stefna í málinu hafi verið birt. Því telur stefndi að réttilega beri að sýkna félagið af kröfum stefnanda í málinu vegna tómlætis stefnanda við innheimtu.

Í varakröfu sinni gerir stefndi kröfu um lækkun dómkrafna stefnanda með vísan til 30. og 36. gr. laga nr. 7/1936 með síðari breytingum. Í fyrra ákvæðinu segi að löggerningur skuldbindi eigi þann mann sem gerði hann ef hann var fenginn til þess með svikum og sá maður sem við löggerningnum tók beitti sjálfur svikunum eða hann vissi eða mátti vita að gerningurinn var gerður fyrir svik annars manns. Þá segi þar jafnframt að hafi sá sem við löggerningnum tók sviksamlega skýrt rangt frá atvikum, sem ætla mátti að skiptu máli um löggerninginn, eða hann hafi sviksamlega þagað yfir slíkum atvikum, skuli líta svo á sem gerningurinn hafi verið gerður fyrir svik, nema það sannist að þessi atriði hafi engin áhrif haft um það að löggerningurinn var gerður. Í síðara ákvæðinu er meðal annars kveðið á um að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, en við mat á því skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar komu til.

Samkvæmt því sem fram kom við aðalmeðferðina 15. september sl. byggir hið stefnda félag á því að sá hluti dómkrafna stefnanda, sem lúti að samningum um framvirk kaup á hlutabréfum Landsbanka Íslands hf., skuli talinn vera óskuldbindandi fyrir stefnda eða að þeim skuli vikið til hliðar á grundvelli þessara ákvæða samningalaganna, þar sem bankanum hafi frá miðju ári 2008 verið að eigin mati óheimilt að kaupa eigin hlutabréf. Þessu til stuðnings vísar félagið til útgefinnar stefnu stefnanda á hendur endurskoðendum Landsbanka Íslands hf. á árinu 2008, þar sem fram komi að þar sem bankinn hafi átt yfir 30% af eigin hlutafé við áritun hálfsársuppgjörs 2008 hafi honum verið óheimilt að kaupa eigin hluti eftir þann tíma. Eftir sem áður hafi bankinn á tímabilinu 1. ágúst til 6. október 2008 keypt eigin hlutabréf að fjárhæð 29.400.032.019 krónur. Jafnframt telji stefnandi sig samkvæmt sömu stefnu hafa orðið fyrir tjóni vegna kaupa og sölu á eigin hlutum eftir mitt ár 2008, auk þess sem bankinn hefði þá jafnframt ekki uppfyllt nauðsynleg skilyrði laga til að halda starfsleyfi sínu sem fjármálafyrirtæki sökum þess að bankinn hafi ekki uppfyllt eiginfjárkröfur laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þannig byggir hið stefnda félag á því að samkvæmt mati stefnanda sjálfs á stöðu sinni um mitt ár 2008 hefði hann að réttu lagi ekki átt að hafa gilt starfsleyfi. Þetta leiði til þess að stefnandi hafi ekki getað gert samninga um framvirk hlutabréfakaup síðar á því ári. Þannig sé það mat stefnanda sjálfs að hann hafi með óheiðarlegum og sviksamlegum hætti haldið starfsleyfi sínu og því haldið áfram kaupum og sölu á eigin hlutabréfum. Óheiðarleiki og lögbrot fyrri stjórnenda stefnanda við kaup á eigin bréfum á síðari hluta árs 2008 geri það að verkum að stefnandi geti ekki talist starfa í anda sanngirni og heiðarleika með því að krefja stefnda um efndir vegna hlutabréfakaupa á þeim tíma. Þá verði ekki litið fram hjá því að allt frá því að bankinn féll hafi sakamálarannsókn á starfsháttum í bankanum verið fram haldið, þar sem rannsakað sé hvort þar kunni að hafa verið um að ræða markaðsmisnotkun í útlánastarfsemi, með gjaldeyri og með hlutabréf. Þegar bankanum hafi verið skipuð skilanefnd hafi það jafngilt gjaldþroti stefnanda samkvæmt viðurkenndum alþjóðlegum stöðlum og því hafi borið að upplýsa stefnda um þau atvik, auk þess sem við þann atburð hafi þótt ljóst að misbrestur yrði á því að stefnandi gæti mögulega efnt samninga um sölu á eigin hlutabréfum. Í ljósi ofangreindra atriða sé það því bæði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að krefjast greiðslu samkvæmt þeim samningum sem lúta að hlutabréfakaupum í Landsbanka Íslands hf.

Þá gerir stefndi þá kröfu, verði ekki fallist á aðalkröfu um sýknu, að dráttarvextir verði ekki dæmdir frá fyrra tímamarki en þingfestingardegi málsins eða í fyrsta lagi frá dagsetningu innheimtubréfs stefnanda 5. febrúar 2009, auk þess sem stefndi andmælir því að fjárkrafa í erlendri mynt beri dráttarvexti samkvæmt íslenskum lögum.

Dómur var ekki kveðinn upp í málinu þegar frestur samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 var liðinn. Aðilum málsins var því gefinn kostur á því að flytja málið á ný í samræmi við fyrirmæli ákvæðisins. Stefndi krafðist endurflutnings og óskaði þá eftir því að hann færi fram eftir að dómur í málinu nr. S-207/2013, sem þá hafði verið dómtekið, lægi fyrir. Eins og fyrr greinir var málið flutt að nýju 2. desember sl. en dómur í fyrrgreindu sakamáli var kveðinn upp 19. nóvember sl. Við endurflutning málsins áréttaði stefndi fyrrgreindar málsástæður fyrir sýknu. Hann kvaðst þó nú tefla fram þremur málsástæðum fyrir varakröfu sinni til lækkunar á kröfum stefnanda.

Í fyrsta lagi byggir hann á því að stefnandi hafi leynt stefnda með sviksamlegum hætti og gegn betri vitund að stefnandi hafi ekki uppfyllt kröfur til þess að hafa starfsleyfi til þess að gera þá löggerninga sem til umfjöllunar væru. Það eigi á grundvelli 30. gr. laga nr. 7/1936 að leiða til lækkunar á kröfum stefnanda að fullu.

Í öðru lagi telur stefndi að upplýst sé með dómi í máli S-207/2013 að stefnandi hafi leynt eftirlitsaðila í september 2008 þeirri staðreynd að stefnandi ætti sjálfur hærri fjárhæð að nafnverði innborgaðs hlutfjár en 10%. Hafi stefnanda borið skylda til þess að birta opinberlega upplýsingar um þá stöðu, sbr. IX. kafla laga nr. 108/2007, einkum 89. gr. og 2. mgr. 93. gr. laganna og reglugerð nr. 707/2008, en það hafi hann ekki gert. Þá sé jafnframt upplýst með dómi í málinu S-207/2013 að það samrýmist ekki ákvæðum laga um verðbréfaviðskipti að útgefandi fjármálagernings sé viðskiptavaki í eigin hlutabréfum. Með því að stefnandi hafi leynt vísvitandi upplýsingum um þessi atriði telur stefndi hann hafa blekkt sig til þess að eiga viðskipti við stefnanda með hlutabréf í honum 19. september 2008. Því beri að ógilda samninga aðila um þau viðskipti.

Í þriðja lagi vísaði stefndi til þess að hann hafi ekki gert ráð fyrir öðru en að stefnandi færi að lögum um fjármálafyrirtæki og að lög um verðbréfaviðskipti væru virt af hans hálfu. Svo hafi ekki verið eins og fram komi í fyrrgreindum dómi í máli nr. S-207/2013 og með hliðsjón af því sem fram komi í stefnu stefnanda gegn fyrrum endurskoðendum bankans. Með skírskotun til þess og með vísan til þeirrar skyldu sem hvíli á slitastjórn stefnanda samkvæmt 101. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sé ósanngjarnt og andsætt góðri viðskiptavenju að bera samninga um framvirk kaup á bréfum í stefnanda fyrir sig. Því sé rétt að víkja þeim samningum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.

IV.

Eins og framar greinir snýr ágreiningur máls þessa að greiðsluskyldu hins stefnda félags vegna fjögurra samninga þess við Landsbanka Íslands hf. um framvirk hlutabréfakaup, en aðilar áttu í þó nokkrum viðskiptum með framvirkum samningum, meðal annars um hlutabréf og gjaldmiðla. Samningarnir falla undir svokallaða afleiðusamninga, en með slíkum samningi gengst samningsaðili undir að kaupa eða selja tiltekin verðmæti á fyrir fram ákveðnu verði og gjalddaga, þar sem veðjað er á tiltekna verðþróun fram að þeim tíma. Samningarnir fólu það í sér að hið stefnda félag óskaði eftir því að kaupa hlutabréf af bankanum, en með því tók félagið áhættu af þróun markaðsverðs hlutabréfa í þeim félögum sem samningarnir taka til í von um hagstæða framvindu fram að gjalddaga samninganna. Áhættan við slíka samningsgerð er því sambærileg og við hlutabréfakaup almennt. Slíkir samningar teljast ekki til flókinna fjármálagerninga.

Óumdeilt er að samningarnir voru undirritaðir fyrir hönd stefnda en ekki af hálfu stefnanda. Samkvæmt samningunum skyldi efna þá með því að stefndi sem kaupandi legði umsamda samningsfjárhæð inn á viðskiptareikning seljanda sem á móti bar að afhenda stefnda umsamið nafnverð hlutabréfa.

Í almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf., sem undirritaðir voru af hálfu stefnda 10. febrúar 2006 og gilda um þá samninga sem deilt er um í málinu, segir í 2. gr. að viðskiptamaður skuli senda beiðni um viðskipti með símbréfi, tölvupósti eða í gegnum síma og skulu allir samningar staðfestir skriflega. Í málinu er ekki upplýst með hvaða hætti hið stefnda félag falaðist upphaflega eftir þeim viðskiptum um framvirk hlutabréfakaup sem hinir umþrættu samningar taka til, en þeir eru allir til framlengingar á eldri samningum sem ekki hafa verið lagðir fram í málinu. Þó liggja fyrir undirrituð samningsskjöl af hálfu stefnda 16. september 2008 og 27. ágúst 2008 sem bera þess merki að stafa frá Landsbanka Íslands hf. og vera beint til stefnda. Getur því ekki verið um að ræða tilboð stefnda til bankans um samningsgerð sem bíði samþykktar og undirritunar. Verður ekki annað lagt til grundvallar en að með undirritun af hálfu stefnda hafi greindir samningar milli aðila verið staðfestir skriflega fyrir hönd hins stefnda félags sem hafi með því samþykkt að efna þá. Verður því ekki fallist á að þeir samningar sem um er deilt í málinu séu óskuldbindandi fyrir stefnda þar sem þeir hafi ekki verið undirritaðir af hálfu bankans. Því til frekari stuðnings má benda á að gögn málsins bera með sér að í viðskiptum milli aðila um aðra framvirka samninga á grundvelli sömu skilmála, sem gerðir hafa verið upp í samræmi við efni þeirra, hefur verið látið við það sitja að samningarnir væru undirritaðir af hálfu stefnda en ekki bankans.

Ekki er um það deilt að umræddir samningar hafi ekki verið efndir af hálfu stefnda sem bar þó að eiga frumkvæði að efndum þeirra. Hefur því ekki reynt á það í málinu hvort stefnandi hafi vanefnt samningana, en stefnanda bar ekki að hafa þau hlutabréf til reiðu sem samið var um fyrr en boð um greiðslu samningsverðsins barst af hálfu stefnda.

Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti við innheimtu krafnanna og því beri að sýkna félagið af kröfunni. Samkvæmt gögnum málsins krafðist stefnandi greiðslu í samræmi við efni samninganna 5. febrúar 2009. Þeirri kröfu var svarað af hálfu stefnda 20. sama mánaðar. Þar kom fram að bankinn hefði verið afskráður úr OMX kauphöll 14. október 2008 en það hefði verið ákvörðunarástæða stefnda við gerð framvirkra samningu um hlutabréf í bankanum að þau væru á virkum markaði. Þá kom fram í bréfinu að stefndi hefði nýtt sér heimild í ix. grein staðfestingar á framvirkum samningi til þess að rifta einhliða samningi án undanfarandi tilkynningar. Félagið fékk greiðsluáskorun 17. mars 2009 vegna afleiðu- og gjaldeyrissamninga við stefnanda sem voru gjaldfallnir, en þeirra á meðal voru þeir samningar sem um er ræða í máli þessu, og var skorað á stefnda að gera upp kröfur stefnanda. Þá fékk hið stefnda félag sent bréf vegna samningaumleitana milli aðila 6. apríl 2010 þar sem því var veittur frekari frestur til að taka tilboði stefnanda um uppgjör krafna milli aðila. Stefna var hins vegar ekki birt í málinu fyrr en rétt tveimur árum síðar, en ekki er upplýst í málinu hvernig samskiptum eða samningaumleitunum var háttað milli aðila í millitíðinni. Kröfur stefnanda voru þá ófyrndar. Þrátt fyrir þann tíma sem leið frá síðustu skráðu samskiptum milli aðila verður ekki fallist á að stefnandi málsins hafi sýnt af sér slíkt tómlæti við innheimtu kröfunnar að fallast beri á sýknu stefnda vegna þess.

Í varakröfu sinni krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði felldar niður eða lækkaðar með vísan til 30. og 36. gr. laga nr. 7/1936 þar sem stefnanda hafi frá miðju ári 2008 ekki verið heimilt að kaupa eigin hlutabréf, auk þess sem bankinn hafi ekki frá sama tíma uppfyllt skilyrði til þess að halda starfsleyfi sínu sem fjármálafyrirtæki. Þessu til stuðnings er vísað til stefnu, útgefinnar af stefnanda í öðru máli, sem höfðað hefur verið á hendur endurskoðunarfyrirtæki stefnanda, sem hafi annast endurskoðun árshlutauppgjörs og hálfsársuppgjörs bankans á árinu 2008, en þar megi finna yfirlýsingar stefnanda í þessa veru.

Það er hlutverk Fjármálaeftirlitsins að veita fjármálafyrirtækjum starfsleyfi og afturkalla það í samræmi við lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá fer sú stofnun með eftirlit með því að fjármálafyrirtæki uppfylli áskilnað laganna um lágmark eigin fjár. Það eftirlit er ekki falið öðrum samkvæmt lögum. Á þeim tíma sem þeir samningar voru gerðir sem mál þetta snýst um hafði stefnandi gilt starfsleyfi og hafði það ekki verið afturkallað vegna ónógs eigin fjár. Mat stefnanda á því atriði, sem jafnframt er sönnunaratriði í öðru dómsmáli sem ekki hefur verið leitt til lykta, breytir engu þar um, en ekki hefur verið sýnt fram á að stefnandi hafi talið svo hátta til á þeim tíma sem samningarnir voru gerðir. Verður því ekki fallist á að nefnd ákvæði samningalaganna komi til álita vegna þessa.

Með þeim samningum um framvirk kaup á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf., sem stefnandi krefur stefnda um efndir á, skuldbatt bankinn sig til þess að afhenda hinu stefnda félagi hlutabréf í bankanum á tilgreindum degi gegn greiðslu stefnda. Hafi bankann skort á þeim tíma heimild til þess að kaupa eigin bréf sökum þess að hann hafi þá þegar átt yfir 30% af eigin hlutfé um mitt ár 2008, eins og haldið er fram í stefnu í máli sem stefnandi hefur höfðað gegn fyrrum endurskoðendum bankans, verður ekki séð að það geti haft áhrif á gildi framangreindra samninga milli stefnanda og stefnda. Sú málsástæða og aðrar síðbúnar röksemdir af sama toga eru því haldlausar.

Í greinargerð stefnda segir í umfjöllun um málsástæður félagsins að vísbendingar hafi komið fram um óráðvendni í starfsemi Landsbanka Íslands hf. en margar alvarlegar athugasemdir hafi komið fram um hana í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þá er þess getið að allt frá því að bankinn féll hafi af og til birst fréttir af sakamálarannsókn á starfsháttum hans fyrir hrun. Sé markaðsmisnotkun í útlánastarfsemi, með gjaldeyri og með hlutabréf, nú „á almennu vitorði“, eins og segir í greinargerðinni. Því næst er vísað til þess að rangfærslum hafi verið dreift af bankanum um þýðingu MiFID-flokkunar og að „markaðsbrestur“ hafi orðið með hlutabréf í stefnanda. Hafi þáttur bankanna í því „að þessi staða kom upp“ verið gagnrýnd og þeim kennt um hvernig hafi farið. Þeir hafi því vitað í hvað hafi stefnt og „allt að einu farið fram með óábyrgum hætti“. Í þeim kafla greinargerðarinnar sem ber yfirskriftina „Málavextir“ er því jafnframt haldið fram að hlutabréf í bankanum hafi verið boðin stefnda til sölu með þeim ummælum að það væri „aðeins tímaspursmál hvenær gengi hlutabréfa“ færi að styrkjast. Hafi þessari sölustarfsemi verið „framhaldið löngu eftir að ljóst varð innan vébanda stefnanda að framboð hlutabréfa var langt umfram eftirspurn í hlutabréfum í stefnanda sjálfum og markaðsbrests fór að verða vart“, eins og þar segir orðrétt. Síðan segir í málavaxtalýsingu félagsins: „Þessar staðreyndir gátu ekki verið annað en ávísun á stórfellt hrun á verðmæti hlutabréfa í stefnanda, svo sem raunin varð.“

Málsástæður stefnda í einkamáli verða að koma fram á skýran og gagnorðan hátt í greinargerð og þarf lýsing þeirra að vera þannig að samhengi málsástæðna stefnda verði ljóst, sbr. 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991. Þar verður enn fremur að vísa til helstu lagaákvæða eða réttarreglna sem stefndi byggir málatilbúnað sinn á. Eins og rakið hefur verið eiga samningar þeir sem hér eru til umfjöllunar rætur að rekja til framvirkra kaupa hins stefnda félags á hlutabréfum í Landsbanka Íslands í september og nóvember 2007. Engin gögn liggja fyrir um hver hafi átt frumkvæði að þessum viðskiptum eða framlengingu þeirra. Jafnvel þó að lýsing á málsástæðum fyrir sýknu á grundvelli 30. og 36. gr. laga nr. 7/1936 sé lesin í samhengi við lýsingu stefnda á málavöxtum, er ekki ljóst af lestri greinargerðarinnar í hverju sú háttsemi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. hafi falist, sem stefndi telur að hafi verið ávísun á stórfellt hrun á vermæti hlutabréfa í bankanum, og hvers vegna hún eigi að leiða til þess að víkja beri þeim samningum sem hér um ræðir til hliðar. Af hálfu stefnda hafa því ekki verið færð viðhlítandi rök fyrir því að framganga starfsmanna bankans í öðrum viðskiptum með bréf í bankanum eigi að leiða til þeirrar niðurstöðu.

Síðbúnar útskýringar sem fram komu af hálfu stefnda við endurflutning málsins með skírskotun til umfjöllunar í dómi í málinu nr. S-207/2013 geta ekki komið til álita, en þeim var mótmælt af hálfu stefnanda sem of seint fram komnum. Er þá jafnframt til þess að líta að þótt gengið sé út frá því að það hafi ekki samrýmst lögum um verðbréfaviðskipti að útgefandi fjármálagernings væri svonefndur viðskiptavaki í eigin hlutabréfum var bankanum samkvæmt lögum eftir sem áður heimilt að eiga viðskipti með eigin hlutabréf, eins og greinir í dóminum. Varð það niðurstaða dómsins að ekki hefðu verið færðar nægar sönnur á það í málinu að ólögmætar ástæður hefðu legið að baki ákvörðunum hinna ákærðu starfsmanna um viðskipti með bréf í bankanum frá 1. nóvember 2007 til 26. september 2008. Þótti því óvarlegt að slá því föstu að þeir hefðu hagað viðskiptum sínum á þeim tíma þannig að það hafi verið til þess fallið að gefa framboð eða eftirspurn hlutabréfa í bankanum ranglega eða misvísandi til kynna, tryggja óeðlilegt verð eða búa til verð á bréfunum. Samkvæmt framansögðu liggur því ekki fyrir að starfsmenn bankans hafi lagt stund á markaðsmisnotkun með hlutabréf í bankanum á þeim tíma sem stefndi gerði við stefnda títtnefnda framvirka samninga um kaup á hlutabréfum í honum. Er þá ennfremur haft í huga að stefndi hóf að taka áhættu af þróun markaðsverðs í umræddum hlutabréfum í bankanum löngu fyrr, eða í september og nóvember 2007, í þeirri von að þróun á gengi þeirra yrði stefnda hagstætt, en framlengdi þá áhættu á gjalddögum samninganna uns þeir samningar sem hér eru til umfjöllunar voru gerðir.

Í greinargerð virðist einnig á því byggt að ógilda beri umrædda samninga þar sem skylt hafi verið 7. október 2008 að reikna út hagnað og tap af viðskiptunum vegna markaðsaðstæðna, sbr. grein 9.4 sem og grein 10.1 og 10.2 í almennum skilmálum fyrir skiptasamninga sem Samband íslenskra viðskiptabanka og Samband íslenskra sparisjóða hafi gefið út í febrúar 1998, án þess að það hafi verið gert. Um það vísar stefndi til ákvörðunar ISDA frá 27. október 2008, sem hann lagði fram undir rekstri málsins, en hún hafi ekki verið upplýst hinu stefnda félagi. Í grein 9.4 í umræddum skilmálum kemur fram að við gjaldþrot samningsaðila gjaldfalli allir skiptasamningar milli samningsaðila án sérstakrar tilkynningar þar um. Áhrifum þess þegar slíkur samningur fellur úr gildi samkvæmt 9. gr. skilmálanna er síðan lýst í grein 10.1 og 10.2.

Fjármálaeftirlitið tók þá ákvörðun að víkja félagsstjórn stefnanda frá störfum 7. október 2008 í samræmi við 100. gr. a laga nr. 161/2008, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, og skipa félaginu skilanefnd. Í ákvörðuninni var sérstaklega vísað til þess að hlutverk hennar væri að vinna að áframhaldandi viðskiptabankastarfsemi stefnanda á Íslandi og að innköllun til lánardrottna skyldi ekki gefin út vegna ákvörðunarinnar. Þá ættu ákvæði 64. og 65. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. ekki við meðan skilanefnd færi með málefni bankans. Þá var vísað til þess að ríkissjóður bæri ábyrgð á kostnaði af aðgerðum Fjármálaeftirlitsins vegna ákvörðunarinnar þar með talið skiptakostnaði ef til slíks kostnaðar stofnaðist. Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins var birt opinberlega 7. október 2008. Af efni hennar verður ekki ráðið að skipun skilanefndar yfir stefnanda hafi getað talist jafngilda gjaldþroti stefnanda í skilningi greinar 9.4 í fyrrgreindum skilmálum, en um þá niðurstöðu má enn fremur vísa til dóms Hæstaréttar Íslands frá 11. september 2014 í málinu nr. 11/2014. Ekki er því fallist á með hinu stefnda félagi að fyrrgreindir framvirkir samningar hafi fallið úr gildi af þessum sökum þannig að samningsskyldur félagsins hafi fallið niður.

Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi ekki getað efnt samninga um afhendingu á eigin hlutabréfum. Sú staðhæfing er ósönnuð, enda hefur ekki enn reynt á efndir samninga um hlutabréf í stefnanda. Þá hefur stefnandi lýst því yfir fyrir dóminum að hann hafi þau hlutabréf til reiðu, sem samið hafi verið um, og getið er í dómkröfum stefnanda.

Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið þykir ekki efni til þess að taka til greina varakröfu hins stefnda félags þess efnis að dómkröfur stefnanda verði felldar niður eða lækkaðar með vísan til 30. og 36. gr. laga nr. 7/1936.

Af hálfu stefnda er þess krafist að dráttarvextir verði ekki dæmdir frá fyrri tíma en þingfestingardegi málsins, auk þess sem því er andmælt að fjárkrafa í erlendri mynt skuli bera dráttarvexti samkvæmt íslenskum lögum. Í 1. mgr. 5. gr. laganna segir að kröfuhafa sé heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga til greiðsludags hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn. Í 3. mgr. lagaákvæðisins segir að sé ekki samið um gjalddaga kröfu sé heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar mánuður er liðinn frá því að kröfuhafi krafði skuldara með réttu um greiðslu. Í 4. mgr. 5. gr. er síðan að finna undanþágu frá 3. mgr., en þar segir að þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. sé ætíð heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi sem dómsmál er höfðað um kröfu, nema að um skaðabótakröfu sé að ræða, sbr. 9. gr. laganna. Þar sem í máli þessu er deilt um samninga sem höfðu fyrir fram ákveðinn gjalddaga kemur undanþáguákvæði 4. mgr. 5. gr. vaxtalaga ekki til álita í málinu. Þá hefur ekki verið útskýrt hvers vegna hið stefnda félag telur að dráttarvextir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 eigi ekki að leggjast við kröfu stefnanda í erlendri mynt. Sú málsástæða er því vanreifuð og kemur ekki til álita.

Aðalkrafa stefnanda er um efndir þeirra fjögurra framvirku samninga, sem málið snýst um, allt í samræmi við efni þeirra, að því undanskildu að ekki er gert ráð fyrir afhendingu hlutabréfa í Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. Fram kemur í stefnu að ástæða þess sé að ómögulegt sé að afhenda stefnda þau bréf, þar sem félagið hafi gert nauðasamning við kröfuhafa sína sem staðfestur hafi verið með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 18. ágúst 2010. Nauðasamningurinn hafi falið í sér að hlutafé félagsins hafi verið fært niður að fullu og nýtt hlutafé gefið út til kröfuhafa. Aðalkrafa stefnanda er sett fram á sama hátt og í dómi Hæstaréttar Íslands frá 2. maí 2013 í málinu nr. 631/2012 að teknu tilliti til niðurstöðu réttarins frá 16. janúar 2014 í málinu nr. 509/2013 að því er lýtur að samningum um fyrrgreind hlutabréf í Straumi-Burðarási. Samkvæmt öllu framansögðu verður fallist á kröfu stefnanda eins og hún er fram sett og nánar greinir í dómsorði.

Eftir úrslitum málsins verður hið stefnda félag dæmt til þess að greiða stefnanda málskostnað í samræmi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Í málinu hefur farið fram munnlegur málflutningur um þrjár matsbeiðnir stefnda sem og kröfu hans um frestun málsins, en þessum kröfum var í öllum tilvikum hafnað. Að þessu gættu og að öðru leyti miðað við efni málsins þykir málskostnaðurinn hæfilega ákveðinn 1.500.00 krónur.

Af hálfu stefnanda flutti málið S-kk-nf D-kk-nf hdl. v. K-kk-ef B-kk-ef hrl.

Af hálfu stefnda flutti málið M-kk-nf H-kk-nf Á-kk-nf hdl.

Á-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, KG Fiskverkun ehf., greiði stefnanda, LBI hf., 229.359.242 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. desember 2008 til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir 7.295.541,1 hlut í Landsbanka Íslands hf. Stefndi greiði stefnanda ennfremur 25.711.657 krónur með sömu dráttarvöxtum og að framan greinir. Stefndi greiði stefnanda jafnframt 237.840 norskar krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. nóvember 2008 til greiðsludags gegn útgáfu afsals fyrir 20.000 hlutum í DNO International ASA.

Stefndi greiði stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað.

Á-kk-nf H-kk-nf (sign.)