E-1781/2013

D Ó M U R

Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 24. apríl 2013 og dómtekið 19. mars sl. Stefnandi er Hagvagnar hf., Melabraut 18, Hafnarfirði. Stefndi er Lýsing hf., Ármúla 3, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu 149.340.230 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. nóvember 2008 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 11. ágúst 2011 að fjárhæð 154.374.659 krónur. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði að samkvæmt endurútreiknaðri stöðu lánsins hinn 14. apríl 2011 hafi skuld stefnda við stefnanda þann dag verið 156.976.041 króna í stað 151.874.888 króna. Jafnframt er þess krafist að stefndi greiði stefnanda 5.101.153 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. ágúst 2011 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar.

Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

Við meðferð málsins hefur verið tekið tillit til fyrirmæla laga nr. 80/2013 um breytingu á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum, á þá leið að hraða skuli meðferð dómsmála sem lúta að lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla eða vísitölu eða að uppgjöri slíkra skuldbindinga.

Málsatvik

Atvik málsins eru ágreiningslaus.

Hinn 27. mars 2007 gerðu stefnandi og stefndi með sér samning þar sem stefnandi tók lán hjá stefnda að fjárhæð allt að 121.212.121 króna í tveimur gjaldmiðlum: 50% í japönskum jenum eða 60.606.061 krónu („JPY 108.574.096 x 0,5582) og 50% í svissneskum frönkum („CHF 1.115.107,- x 54,35). Í 2. gr. samningsins kom fram að samningstími væri frá 27. mars 2007 til 20. apríl 2017 en á þeim tíma átti lánið að vera greitt upp að fullu. Lánið var með 120 gjalddögum og var stefnanda heimilt að greiða inn á höfuðstól þess á þeim gjalddögum. Hygðist hann gera það bar honum að tilkynna stefnda um það með minnst 10 daga fyrirvara. Í sömu grein kom fram að stefnanda væri heimilt með sama fyrirvara að óska eftir útborgun væri samningur ekki fullnýttur.

Ekki er um það deilt að öll lánsfjárhæðin var greidd út í einu lagi og er því ekki lengur haldið fram af stefnda að umrædd heimild stefnanda til ádráttar hafi þýðingu fyrir úrlausn málsins. Í 3. gr. samningsins kom fram að vextir af láninu væru breytilegir og áttu þeir að miðast við eins mánaðar LIBOR-vexti japanskra jena og svissneskra franka auk 1,6% vaxtaálags. Í 3. gr. kom jafnframt fram að vextir af láninu skyldu reiknast frá 27. mars 2007 og greiðast eftir á.

Stefnandi greiddi af láninu mánaðarlega til stefnda frá 21. maí 2007 til 20. nóvember 2008. Fyrir öllum þessum greiðslum sendi stefndi stefnanda greiðsluseðla þar sem fram komu fjárhæðir í íslenskum krónum, annars vegar vextir og hins vegar afborgun höfuðstóls. Einnig komu fram fjárhæðir í upprunalegum myntum auk uppreiknaðra eftirstöðva í íslenskum krónum. Allir greiðsluseðlarnir voru áritaðir eftirtalinni áletrun: „Áritun úr gjaldkeravél er fullnaðarkvittun“. Stefnandi mun hafa greitt greiðsluseðla rafrænt í heimabanka sínum.

Hinn 27. nóvember 2008 greiddi stefnandi eftirstöðvar lánsins að fullu með greiðslu að fjárhæð 252.091.531 krónu, þar af námu áfallnir vextir á lánið frá 20. nóvember 2008 til 27. nóvember 2008 140.259 krónum. Óumdeilt er að uppgjör lánsins fór fram sem þáttur í víðtækara uppgjöri málsaðila sem ekki er ástæða til að gera sérstaka grein fyrir.

Í stefnu og greinargerð eru raktir dómar Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010, dómur réttarins 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, dómur réttarins 14. febrúar 2011 í máli nr. 604/2010 og setning laga nr. 151/2010 sem breyttu lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í framhaldinu endurreiknaði stefndi lánssamning aðila og lá sá útreikningur fyrir 14. apríl 2011. Niðurstaða endurútreikningsins var sú að stefnandi átti inneign hjá stefnda vegna ofgreiðslu hinn 27. nóvember 2008 að fjárhæð 121.186.844 krónur og var þá miðað við að lánið hefði borið vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 fram að endurútreikningi. Einnig var gert ráð fyrir því að endurgreiðslukrafa stefnanda hefði borið sömu vexti frá 27. nóvember 2008. Námu vextir til handa stefnanda samkvæmt þessu 30.688.044 krónum og endurgreiðslukrafa hans í heild 151.874.888 krónum. Í niðurlagi endurútreikningsins var að finna eftirfarandi texta: „Endurútreikningur og allar upplýsingar honum tengdar eru birtar með fyrirvara. Gerður er fyrirvari um breytingar á lögum, niðurstöðum dómstóla eða álagningu opinberra gjalda sem kynnu að hafa áhrif á forsendur útreikningsins og lögskipti aðila. Ef endurútreikningur eða upplýsingar honum tengdar reynast rangar að einhverju leyti þá áskilur Lýsing hf. sér rétt til að framkvæma nýjan útreikning.“

Í kjölfar endurútreikningsins var framangreind inneign stefnanda lögð inn á vaxtaberandi biðreikning þar sem hún var geymd þar til 15. ágúst 2011 en þá var inneigninni ráðstafað auk áfallina vaxta að fjárhæð 2.499.771 krónu, þ.e. 154.374.659 krónur, til skuldajöfnunar vegna kaupleigusamninga stefnanda hjá stefnda. Ekki er um það deilt að framangreindur skuldajöfnuður hafi farið fram með samþykki stefnanda. Byggir málsókn stefnanda í meginatriðum á því að umrædd innborgun hafi ekki nægt til lúkningar endurgreiðslukröfu stefnanda eins og borið hafi að reikna hana út með tilliti til fullnaðargreiðslu samningsvaxta svo og vaxta frá 27. nóvember 2008.

Ekki fóru fram skýrslutökur við aðalmeðferð málsins.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að gengistrygging lánsins hafi verið ólögmæt og stefndi hafi með ólögmætum hætti krafið um hærri fjárhæð en honum bar að greiða af láninu. Hann eigi því rétt á endurgreiðslu. Stefndi hafi viðurkennt að svo sé og hafi stefndi endurreiknað greiðslur samkvæmt lánssamningnum í samræmi við þann skilning að um ólögmæta gengistryggingu hafi verið að ræða. Stefnandi hafnar reikningsaðferð stefnda við útreikning endurgreiðslukröfu hans enda leiði hún til umtalsverðra viðbótargreiðslna fyrir liðna tíð. Byggir hann á því að hann hafi fullnaðarkvittanir fyrir greiðslu vaxta þar til lánið var greitt upp 27. nóvember 2008. Hann bendir á að á lánstímanum, frá 27. mars 2007 til 27. nóvember 2008, hafi stefnandi greitt 18.601.079 krónur í afborganir af höfuðstól lánsins með 20 afborgunum. Sé miðað við að stefnandi hafi fullgreitt samningsvexti hafi hann átt endurgreiðslukröfu að fjárhæð 149.340.230 krónur eftir uppgreiðslu lánsins 27. nóvember 2008. Stefndi miði hins vegar við að lánið hafi borið vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 og reikni endurgreiðslukröfu stefnanda til 121.186.845 króna. Mismunur þessara tveggja fjárhæða, 18.601.079 krónur, sé í raun viðbótarkrafa stefnda um vexti fyrir liðna tíð.

Stefnandi bendir á að hann sé félag sem hefur atvinnu af rekstri og útgerð strætisvagna og annarra bifreiða. Stefndi sé fjármálafyrirtæki í skilningi laga nr. 161/2002 og hafi atvinnu af lánastarfsemi. Við lántökuna og alla framkvæmd á efndum og innheimtu lánasamningsins hafi því augljós aðstöðumunur verið með aðilum.

Stefnandi telur að með tilkynningu stefnda um fjárhæð áfallinna vaxta af láninu á gjalddögum og með fyrirvaralausri móttöku stefnda á greiðslu tilgreindra vaxta á hverjum gjalddaga hafi stefnandi mátt treysta því að áfallnir vextir væru að fullu greiddir, enda hafi hann greitt þá í góðri trú og fengið fullnaðarkvittun fyrir hverri greiðslu í hvert sinn. Vextir af láninu séu þannig að fullu greiddir og verði ekki endurreiknaðir með afturvirkum hætti.

Stefnandi bendir á að hinn 11. ágúst 2011 hafi stefndi endurgreitt þá fjárhæð sem hann taldi að stefnandi ætti inni hjá sér vegna ofgreiðslu lánsins. Krafa stefnanda þann dag hafi með áföllnum dráttarvöxtum numið 227.272.703 krónum. Stefnandi gerir þá kröfu að litið sé svo á að þessari innborgun á kröfuna sé ráðstafað til að greiða fyrst áfallna vexti en síðan til greiðslu höfuðstóls. Krafa um dráttarvexti í aðalkröfu og varakröfu er á því reist að stefndi hafi með ólögmætum hætti krafið stefnda um fé sem stefnanda var óskylt að greiða. Stefnandi hafi hins vegar vegna vanþekkingar sinnar og vegna yfirburðastöðu stefnda greitt þá fjárhæð sem stefndi krafði hann um. Því beri stefnda að greiða dráttarvexti á of krafða fjárhæð frá 27. nóvember 2008 sem hljóti að teljast gjalddagi kröfunnar í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.

Varakrafa stefnanda er sögð reist á endurútreikningi Talnakönnunar hf. á láninu frá 16. júní 2011. Útreikningurinn er gerður á þeim forsendum að gengistrygging lánsins sé ólögmæt og að reikna beri vexti af láninu allan lánstímann samkvæmt 4. gr. sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 en þeir vextir sem stefnandi greiddi af láninu komi til frádráttar. Útreikningurinn er gerður miðað við 14. apríl 2011, sama dag og endurútreikningur stefnda á láninu miðast við. Niðurstaða Talnakönnunar hf. sé að þann dag hafi inneign stefnanda verið 156.976.041 króna í stað 151.874.888 krónur sem stefndi taldi vera. Mismunurinn er 5.101.153 krónur og er krafist dráttarvaxta á þá fjárhæð frá viðmiðunardegi útreiknings 14. apríl 2011.

Stefnandi vísar um kröfur sínar um ólögmæti gengistryggingar til laga nr. 38/2001, einkum 13. og 14. gr. Krafa um vexti og dráttarvexti er studd ákvæðum sömu laga. Um gildi samningsins og heimild til að víkja ákvæðum hans til hliðar er vísað til III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. laganna. Þá er vísað til fordæmisgildis dóma Hæstaréttar í málum þar sem fjallað hefur verið um lán með ólögmætri gengistryggingu. Loks er vísað til reglna íslensks kröfuréttar um loforð og réttar efndir samninga, en endurútreikning stefnda og greiðslu hans til stefnanda er talinn fela í sér loforð um réttar efndir á endurgreiðslu ofborgaðs fjár.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi mótmælir því að umrætt lán hafi verið í íslenskum krónum. Telur hann að lánið hafi verið lögmætt erlent lán. Endurútreikningur stefnda, sem sendur hafi verið stefnanda 14. apríl 2011, hafi verið umfram skyldu. Ef talið verður að umrætt lán hafi verið lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu telur stefndi að endurútreikningur stefnda á samningi aðila hafi verið réttur og í samræmi við lög nr. 38/2001, sbr. breytingalög nr. 151/2010 svo og fordæmi Hæstaréttar. Telur stefndi að ekkert tilefni hafi verið til að víkja frá meginreglunni um fullar efndir og beita undantekningarreglunni um fullnaðarkvittanir. Bendir hann einkum á eftirfarandi: Fjárhæð viðbótarkröfu sé engin og þar af leiðandi hafi ekki orðið fjárhagsleg röskun á hagsmunum stefnanda; stefndi hafi aldrei krafið stefnanda um fjármuni vegna liðinnar tíðar, heldur hafi hann þvert á móti endurgreitt stefnanda umtalsverða fjármuni; engin festa hafi verið á framkvæmd lánssamningsins; ekki hafi verið aðstöðumunur með aðilum við gerð lánssamningsins; ekki sé hægt að beita undantekningarreglunni um fullnaðarkvittanir vegna atvika almennt enda beri að túlka undatekningarreglur afar þröngt.

Byggt er á því að sýkna beri stefnda af fjárkröfum stefnanda með vísan til röksemda Hæstaréttar í dómi 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013. Grundvallast framangreind málsástæða á því að stefnandi hafi ekki „að öllu samanlögðu ofgreitt af skuld sinni“ við stefnda. Sjáist það á því að lánssamningur aðila endurreiknaðist ekki í skuld sem stefnandi hafi verið krafinn um, heldur endurreiknaðist hann þess í stað með inneign stefnanda. Þá byggi stefnandi á því að gjalddagi endurgreiðslukröfu hafi verið 27. nóvember 2008 og telur stefndi því að fjárkröfur hans hljóti að hafa fyrnst fjórum árum síðar eða þann 27. nóvember 2012, sbr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda.

Að því er varðar varakröfu stefnanda byggir stefndi á öllum sömu málsástæðum og áður greinir. Þá er talið að varakrafan og útreikningar að baki henni séu svo vanreifaðir að krafan sé vart dómtæk. Stefndi krefst þó ekki frávísunar á fjárkröfuhluta varakröfu en vekur athygli virðulegs dóms á því hvort rétt sé að vísa kröfunni sjálfkrafa frá dómi, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í þessu sambandi er bent á að krafa sé ekkert rökstudd í stefnu, eingöngu sé vísað til tiltekins útreiknings Talnakönnunar sem sé haldinn ýmsum annmörkum, meðal annars sé lögð til grundvallar röng lánsfjárhæð, miðað sé við rangan upphafsdag láns og auk þess miðist vaxtaútreikningur við að stefnandi hafi alltaf greitt á gjalddaga en raunin sé sú að hann hafi í sjö af 20 skiptum greitt eftir gjalddaga. Útreikningurinn sé auk þess ekki hefðbundinn lánaútreikningur þar sem afborgunum sé ekki ráðstafað til greiðslu vaxta mánaðarlega heldur aðeins einu sinni á ári.

Að því er varðar mótmæli við dráttarvaxtakröfu stefnanda er á því byggt að hann geti ekki krafist dráttarvaxta frá því áður en hann hefur haft uppi lögmæta greiðslukröfu gagnvart stefnda og stefndi hafði tækifæri til þess að fara yfir forsendur kröfunnar og taka afstöðu til hennar. Er á því byggt að dráttarvextir geti aldrei reiknast á kröfu stefnanda fyrr en frá því mál þetta var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Ekki séu lagaskilyrði fyrir því að krefjast dráttarvaxta af ofgreiddu fé fyrr en frá þeim tíma er mál var höfðað eða kröfuhafi sannarlega krafði skuldara með réttu um greiðslu. Í öllu falli er á því byggt að krafa um dráttarvexti vegna tímabilsins frá 27. nóvember 2008 til 24. apríl 2009 sé fyrnd í skilningi 2. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Ef talið er að krafa stefnanda geti borið vexti er á því byggt að hin dæmda krafa geti aldrei borið dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, heldur aðeins vexti skv. 4. gr. sbr. 3. gr. vaxtalaga.

Niðurstaða

Eins og áður greinir er aðalkrafa stefnanda á því reist að hann hafi hinn 27. nóvember 2008 ofgreitt stefnda 149.340.230 krónur sem stefnda beri nú að endurgreiða með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt þessu hafi krafa stefnda með vöxtum numið 229.592.466 krónum þegar innborgun stefnda að fjárhæð 154.374.659 krónur átti sér stað 11. ágúst 2011.

Í málinu er ekki fram komið að stefnandi hafi fyrir 11. ágúst 2011 skorað á stefnda að endurgreiða sér ofgreitt fé þannig að fullnægt hafi verið 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Verður af þessari ástæðu að hafna málsástæðu stefnanda um að sú endurgreiðslukrafa, sem stofnaðist við uppgreiðslu lánsins 27. nóvember 2008, hafi átt að bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna.

Við aðalmeðferð málsins færði stefnandi rök að því að yrði dráttarvaxtakröfu hans hafnað ætti hann rétt á vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001, einnig frá 27. nóvember 2008. Miðað við að endurgreiðslukrafa hans beri slíka vexti telur stefnandi að uppreiknuð krafa hans 11. ágúst 2011 hafi numið 189.092.481 krónu og hafi því innborgun stefnda þann dag ekki nægt til lúkningar kröfunni.

Eins og málið liggur fyrir er það álit dómsins að krafa stefnanda um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 rúmist innan kröfugerðar hans, sbr. 1. mgr. 93. gr. laga nr. 91/1991, enda hefur kröfugerð stefnanda að þessu leyti ekki verið sérstaklega mótmælt af stefnda.

Samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 skal því aðeins greiða almenna vexti af peningakröfu að það leiði af samningi, venju eða lögum. Svo sem áður er rakið er greiðslukrafa stefnanda ekki reist á samningi sem hefur að geyma ákvæði um vexti honum til handa. Verður krafa um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna því ekki reist á samningi aðila. Þá er því ekki hreyft í málinu að stefnandi kunni að eiga rétt á vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 eða fyrir lögjöfnun frá því ákvæði, sbr. einnig til hliðsjónar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, eins og síðastnefndu lögum var breytt með 1. gr. laga nr. 131/2002. Verður krafa stefnanda um vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 því ekki heldur reist á beinni heimild í lögum, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 30. janúar 2014 í máli nr. 544/2013. Að síðustu hefur ekki verið leitast við að sýna fram á venju sem gæti stutt tilkall stefnanda til þessara vaxta.

Við aðalmeðferð málsins var lögð á það áhersla af hálfu stefnanda að við endurgreiðsluna 11. ágúst 2011 hafi stefndi sjálfur reiknað endurgreiðslukröfu stefnanda með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 og þannig viðurkennt kröfu hans til slíkra vaxta. Á þetta getur dómurinn ekki fallist. Hvergi í gögnum málsins er að finna yfirlýsingu stefnda um að hann viðurkenni rétt stefnanda til vaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001. Að mati dómsins benda atvik málsins eindregið til þess að stefndi hafi reiknað endurgreiðslukröfu stefnanda með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 í þeirri röngu trú að honum væri það skylt að lögum. Þótt sú afstaða kunni að hafa þýðingu við mat á því hvort stefnda sé heimilt að endurkrefja stefnanda um þá vexti sem hann ofgreiddi með þessum hætti, verður háttsemi hans ekki túlkuð sem loforð um greiðslu slíkra vaxta á endurgreiðslukröfu stefnanda, eins og hún yrði endanlega ákveðinn.

Samkvæmt framangreindu liggur fyrir að eftir greiðslu stefnda til stefnanda hinn 11. ágúst 2011 átti stefnandi enga kröfu gegn stefnda. Gildir þá einu þótt fallist yrði á málsástæður stefnanda þess efnis að um hafi verið að ræða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu og stefnandi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum fyrir greiðslu vaxta fram til 27. nóvember 2008 þannig að höfuðstóll endurgreiðslukröfu hans hafi numið 149.340.230 krónum þann dag.

Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnda og gerist þess þá ekki þörf að taka sérstaka afstöðu til þess hvort slíkir annmarkar séu á varakröfu stefnanda að varði frávísun hennar.

Eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 850.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.

Af hálfu stefnanda flutti málið B-kk-nf Ó-kk-nf hrl.

Af hálfu stefnda flutti málið Ó-kk-nf H-kk-nf Ó-kk-nf hdl.

S-kk-nf M-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Lýsing hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Hagvagna hf.

Stefnandi greiði stefnda 850.000 krónur í málskostnað.

S-kk-nf M-kk-nf