E-4485/2022

I Mál þetta, sem var höfðað með stefnu birtri 29. september 2022, var dómtekið 7. júní 2023. Stefnandi er A, [...], en stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli við Lindargötu.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 23. desember 2020 til 25. september 2021 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, auk greiðslu málskostnaðar. Til vara krefst stefndi lækkunar á dómkröfum og að málskostnaður verði í því tilviki látinn falla niður.

II

Að kvöldi 23. desember 2020 barst lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu tilkynning frá Fjarskiptamiðstöð ríkislögreglustjóra um ónæði af völdum stefnanda. Hafði hann þá hringt 180 sinnum á sólarhring úr símanúmeri sínu, [...], í símanúmer Neyðarlínunnar 112, án þess að um neyðartilvik eða sérstakt erindi við viðbragðsaðila væri að ræða. Tæpum klukkutíma síðar var lögreglu tilkynnt að símtöl stefnanda til Neyðarlínunnar væru samtals orðin 237. Lögreglan hringdi í stefnanda í þeim tilgangi að reyna að stöðva háttsemina, en hvorki reyndist unnt að eiga við hann eðlilegar samræður né útskýra fyrir honum að hann væri að valda truflun á starfsemi Neyðarlínunnar, eins og nánari greinir í lögregluskýrslu. Í kjölfarið fór lögregla því á dvalarstað stefnanda þar sem hann var handtekinn og fluttur á lögreglustöðina [...].

Stefnandi var handtekinn klukkan 00:15 þann 24. desember 2020 og vistaður í fangaklefa þar til hann var yfirheyrður vegna málsins. Stefnandi er erlendur ríkisborgari og var ekki unnt að yfirheyra hann strax eftir handtöku þar sem boða þurfti túlk til skýrslutökunnar. Í skýrslutöku kaus hann að tjá sig ekki um erindi sitt við Neyðarlínuna.

Stefnandi var laus úr haldi lögreglu um leið og skýrslutöku var lokið, eða klukkan 13:46 sama dag.

Með bréfi lögreglustjóra, dags. 14. maí 2021, var stefnanda tilkynnt að rannsókn málsins hefði verið hætt, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þar sem ekki væri talinn grundvöllur til þess að halda henni áfram.

Með bréfi til ríkislögmanns, dags. 25. ágúst 2021, gerði stefnandi kröfu um greiðslu miskabóta vegna aðgerða lögreglu þann 24. desember 2020. Ríkislögmaður hafnaði kröfu stefnanda um greiðslu miskabóta með bréfi, dags. 20. desember 2021. Taldi ríkislögmaður að stefnandi hefði sjálfur orðið valdur að aðgerðum lögreglu gegn sér ogþví bæri að fella niður bætur til hans með vísan til 2. ml. 2. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.

III

1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að hann hafi verið borinn sökum í sakamáli, hann handtekinn og vistaður í fangaklefa, vegna máls sem síðar var fellt niður. Hann eigi því rétt til óskertra bóta úr hendi stefnda nema stefndi sýni fram á og sanni að stefnandi hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem krafa hans er reist á.

Stefnandi telur engin skilyrði vera fyrir hendi til að fella niður bætur eða lækka þær á grundvelli 2. ml. 2. mgr. 246. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 þar sem hann hafi hvorki valdið né stuðlað að handtöku sinni umrætt sinn. Byggir stefnandi á því að sú háttsemi sem honum var gefin að sök og leiddi til handtöku hans hafi hvorki brotið gegn fjarskiptalögum né öðrum lögum.

Stefnandi krefst greiðslu vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 23. desember 2020 er hið bótaskylda atvik átti sér stað. Krafa um dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 miðist við 25. september 2021, en þá hafi verið liðinn mánuður frá því að krafa um miskabætur var send stefnda með bréfi til Ríkislögmanns, sbr. 9. gr. sömu laga.

2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Á því er byggt af hálfu stefnda að fella skuli niður bætur til stefnanda með vísan til 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð einkamála, enda hafi stefnandi bæði valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á með þeirri háttsemi sem fólst í því að hringja í Neyðarlínuna 237 sinnum á sama sólarhring, þar af hafi borist 108 símtöl á einum klukkutíma, rétt áður en stefnandi var handtekinn.

Með háttsemi sinni hafi stefnandi valdið verulegri truflun á starfsemi neyðar- og öryggisþjónustu Neyðarlínunnar. Stefnandi hafi kosið að upplýsa ekki hvert erindi hans var við Neyðarlínuna umrætt kvöld, en ekkert bendi til þess að um hafi verið að ræða erindi sem kallaði á aðstoð viðbragðsaðila. Meðalhófs hafi verið gætt við aðgerðir lögreglu, enda hafði lögregla reynt að hafa samband við stefnanda símleiðis og fá hann til að láta af háttseminni áður en hann var handtekinn. Það hafi engan árangur borið.

Þá er á því byggt af hálfu stefnda að fullt tilefni hafi verið til handtöku stefnanda og að handtakan hafi uppfyllt skilyrði a-liðar 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Handtakan hafi farið fram í því skyni að halda uppi lögum og reglu og í þágu almannafriðar og allsherjarreglu. Nauðsynlegt hafi verið að koma í veg fyrir áframhaldandi brot stefnanda, sem hafi valdið truflunum á starfsemi Neyðarlínunnar sem fyrr segi. Þá hafieinnig verið rökstuddur grunur um að stefnandi hefði framið brot gegn þágildandi fjarskiptalögum nr. 81/2003 og eftir atvikum 120. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem gæti sætt ákæru. Handtakan hafi þannig verið nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Handtaka stefnanda hafi verið í samræmi við lagaheimildir og ekki gengið lengra en tilefni var til. Með hliðsjón af framangreindu blasi við að stefnandi hafi bæði valdið og stuðlað sjálfur að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Með því hafi hann fyrirgert rétti sínum til bóta fyrir að hafa sætt handtöku og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.

Að því er varakröfu stefnda varðar er á því byggt að lækka beri fjárkröfu stefnanda verulega, annars vegar á grundvelli eigin sakar samkvæmt heimild í 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og hins vegar með vísan til dómaframkvæmdar í sambærilegum málum, þar sem bætur hafa verið ákvarðaðar mun lægri en stefnandi krefst.

IV

Stefnandi krefur stefnda í máli þessu um greiðslu bóta samkvæmt 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála þar sem hann hafi verið borinn sökum í máli, hann handtekinn og vistaður í fangklefa vegna máls sem fellt hafi verið niður.

Stefndi mótmælir kröfu stefnanda og telur að fella eigi niður bætur til hans með vísan til 2. málsliðar 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 þar sem ljóst sé að stefnandi hafi sjálfur bæði stuðlað að og valdið þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sína á. Fullt tilefni hafi verið til handtöku stefnanda og hún uppfyllt skilyrði a-liðar 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og handtakan nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008.

Eins og greinir í málsatvikakafla dómsins var stefnandi handtekinn kl. 00:15 hinn 24. desember 2020 og síðan vistaður í fangaklefa til kl. 13: 46 sama dag í kjölfar tilkynningar frá Fjarskiptamiðstöð ríkislögreglustjóra um ónæði af völdum stefnanda. Stefnandi hafði þá á einum sólarhring hringt í símanúmer Neyðarlínunnar, 112, samtals 237 símtöl án þess að eiga sérstakt erindi við viðbragðsaðila.

Í 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 segir að maður sem hefur verið borinn sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. sömu greinar ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann hafi verið talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. segir síðan að dæma skuli bætur vegna þvingunarráðstafana, þar með talið handtöku, ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Réttur manna til skaðabóta vegna frelsissviptingar að ósekju er einnig varinn af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Reglan í 246. gr. laga nr. 88/2008 er hlutlæg bótaregla sem mælir fyrir um greiðslu bóta við tilteknar aðstæður og að þær megi aðeins fella niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að aðgerðum þeim sem hann reisir kröfu sína á. Í ljósi meginreglunnar um bótarétt sakaðra manna við þær aðstæður sem ákvæðið lýsir verður miðað við að skýra beri þröngt heimild til að fella niður bætur eða lækka þær vegna þess að maður hafi valdið þeim eða stuðlað að þeim sjálfur, sbr. til hliðsjónar dóm Landsréttar 16. desember 2022 í máli nr. 599/2021.

Að virtum gögnum málsins og með skírskotun til þess er að framan greinir er fallist á að háttsemi stefnanda hafi gefið lögreglu fullt tilefni til að handtaka stefnanda til að koma í veg fyrir háttsemi hans sem lögregla hafði fyrst reynt að stöðva með því að ræða við stefnanda símleiðis án árangurs á grundvelli 19. gr. lögreglulaga. Samkvæmt þessu var lögreglu heimilt samkvæmt a-lið 1. mgr. 16. gr. sömu laga að handtaka stefnanda og færa hann á lögreglustöð í þeim tilgangi að halda uppi lögum og til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Verður ekki talið að það hafi sérstaka þýðingu við það mat hvort háttsemi stefnanda hafi brotið gegn þágildandi fjarskiptalögum.

Bæta skal fjártjón og miska ef því er að skipta samkvæmt 5. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Í máli þessu hefur ekki verið sýnt fram á fjártjón, en stefnandi styður kröfu sína um miskabætur við handtöku og vistun í fangaklefa vegna máls sem síðan hafi verið fellt niður.

Við mat á því hvort stefnandi eigi rétt á bótum ber að líta til þess hvort hann hafi sjálfur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir bótakröfu sína á samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu verður að meta hvort 237 símtöl stefnanda í símanúmer Neyðarlínunnar 112 á einum sólarhring án þess að um neyðartilvik eða sérstakt erindi hans við viðbragðsaðila væri að ræða, handtaka hans og vistun í fangaklefa verði virt stefnanda til eigin sakar. Tvö skilyrði þurfa að vera uppfyllt til að svo megi verða. Hið fyrra er að orsakatengsl séu á milli háttsemi sakbornings og þeirrar þvingunarráðstöfunar sem hann mátti sæta. Hið síðara er að þvingunarráðstöfun þarf að vera fyrirsjáanleg afleiðing af háttsemi sakbornings. Að mati dómsins verður að telja að bæði skilyrði hafi verið uppfyllt.

Að mati dómsins verður með vísan til framangreinds að telja að sú þvingunarráðstöfun sem stefnandi mátti sæta, handtaka og vistun í fangaklefa, hafi verið orsök og fyrirsjáanleg afleiðing af háttsemi hans. Mátti stefnandi gera sér grein fyrir því að endurtekinn tilefnislaus fjöldi símhringinga hans í símanúmer Neyðarlínunnar gæti orðið tilefni til sérstakra aðgerða gangvart honum á grundvelli laga um meðferð sakamála. Verður háttsemi stefnanda virt honum til sakar og hann því talinn bera ábyrgð á ákvörðun lögreglu um að handtaka hann og eftirfarandi frelsissviptingu hans með vistun í fangaklefa, en það leiðir til missis bótaréttar samkvæmt hlutlægri bótareglu 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Er bótakröfu vegna handtöku stefnanda og frelsissviptingar því hafnað.

Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, 1. september 2022, var stefnanda veitt gjafsókn vegna málshöfðunar þessarar. Var gjafsóknin takmörkuð við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Að þessu virtu ber að greiða gjafsóknarkostnað stefnanda úr ríkissjóði, þar með talda þóknun lögmanns stefnanda, S-kk-ef R-kk-ef, sem telst hæfilega ákveðin 800.000 krónur. Í samræmi við dómvenju er þóknun lögmanns ákveðin án virðisaukaskatts.

Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður á milli aðila falli niður.

Mál þetta fluttu S-kk-nf R-kk-nf lögmaður fyrir stefnanda en Þ-kk-nf H-kk-nf lögmaður fyrir stefnda.

R-kvk-nf S-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, A.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ. m. t. þóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.

R-kvk-nf S-kvk-nf