E-2921/2023

1. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 28. apríl 2023 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 4. október sl. Stefnandi er A, [...], [...]. Stefndi er Vátryggingafélag Íslands.

2. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.486.039 krónur með 4,5% ársvöxtum af 166.525 krónum frá 28. apríl 2019 til 15. maí 2019, af 1.486.039 krónum frá þeim degi til 9. mars 2021, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðslu-dags, auk málskostnaðar líkt og málið væri ekki gjafsóknarmál.

3. Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar.

I Málsatvik

4. Stefnandi slasaðist í umferðarslysi [...]. febrúar 2019 þegar hann ók bifreið sinni eftir afrein inn á [...]af [...]. Stefnandi missti stjórn á bifreiðinni, þegar hann var að teygja sig eftir farsíma sínum sem féll í gólfið, og lenti á ljósastaur. Í skýrslu lögreglukemur fram að stefnandi hafi ekki vitað hversu hratt hann ók þegar slysið varð, en bifreiðin var lítið skemmd á framstuðara og líknarbelgir höfðu ekki sprungið út. Engin ummerki voru um að stefnandi hefði hemlað áður en bifreiðin rakst á ljósastaurinn. Í lögregluskýrslu kemur fram að ísing og hálka hafi verið á veginum, lítil umferð og myrkur en slysið varð að kvöldlagi, en tekið fram að lýsing hafi verið góð.

5. Stefnandi og stefndi óskuðu sameiginlega eftir matsgerð sem lá fyrir 8. febrúar 2021.

Í niðurstöðu hennar var varanlegur miski metinn 4% og varanleg örorka 5%. Bifreið stefnanda var á slysdegi tryggð lögboðinni slysatryggingu ökumanns og eiganda hjá stefnda.

6. Með bréfi stefnda til stefnanda, dagsettu 31. júlí 2019, upplýsti stefndi um þá afstöðu sína að bótaréttur úr slysatryggingu ökumanns og eiganda félli niður um 1/3 hluta með vísan til þess að stefnandi hefði valdið tjóninu með stórkostlegu gáleysi með því að hafa ekið bifreið án þess að horfa á veginn er hann teygði sig í síma sem lá á gólfi bifreiðarinnar. Stefnandi kærði þessa niðurstöðu til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum sem staðfesti afstöðu stefnda með úrskurði [...] 2020. Stefndi gerði stefnanda fyrirvara við uppgjör sitt, dagsett 2. mars 2021, á bótum og greiðslum á grundvelli þess uppgjörs.

II

Málsástæður stefnanda

7. Stefnandi byggir á því að afleiðingar slyssins séu að fullu bótaskyldar úr ökutækja-tryggingu bifreiðarinnar hjá stefnda. Stefnandi vísar til þess að ef vátryggingaratburði hefur verið valdið af almennu (einföldu) gáleysi eigi það ekki að leiða til skerðingar á bótarétti vátryggðs. Ef vátryggingaratburði hefur aftur á móti verið valdið með hátt-semi sem jafna má til stórkostlegs gáleysis má lækka eða fella niður ábyrgð vátryggingafélags, sbr. 90. gr. laga nr. 30/2004. Stefnandi byggir á því að dóma-framkvæmd og fræðiskrif sýni að gáleysi þurfi að vera mjög mikið til þess að geta talist stórkostlegt gáleysi og haft réttaráhrif í samræmi við það. Heimild til skerðingar á bótarétti sé auk þess undantekning frá meginreglunni um fullar bætur og beri því að skýra þröngt.

8. Stefnandi byggir á því að stórkostlegt gáleysi þurfi að fela í sér meira frávik frá þeirri háttsemi sem viðhafa skal samkvæmt skráðum hátternisreglum eða öðrum hlutlægum mælikvörðum, heldur en þegar um almennt gáleysi er að ræða. Til þess að gáleysi teljist svo stórkostlegt að það eigi að leiða til skerðingar á bótarétti verða mistök aðila við akstur að vera á svo háu stigi að þau teljist mjög óvenjuleg eða sérstök. Að þessu virtu þurfi að líta til aðstæðna í heild, m. a. til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingar-atburð bar að, hvort hann ók bifreiðinni undir áhrifum áfengis/vímuefna og atvika að öðru leyti.

9. Stefnandi byggir á því að ökulag hans hafi hvorki verið óvenjulegt né óvarlegt miðað við aðstæður þegar slysið varð. Stefnandi ók á litlum hraða og lítil umferð var þegar slysið átti sér stað. Hann var með gild réttindi og bifreiðin var í góðu ásigkomulagi. Stefnandi hvorki talaði í símann né notaði hann að öðru leyti þegar símtækið féll í gólfið. Þá er óumdeilt að stefnandi var hvorki undir áhrifum áfengis né annarra vímuefna sem leitt hefði getað til þess að hann hefði ekki fullkomna stjórn á bifreiðinni.

10. Stefnandi vísar til þess að þegar aðstæðurnar eru hafðar í huga geti það ekki falið í sér stórkostlegt gáleysi að líta af veginum eitt augnablik. Sú háttsemi að sækja símann af gólfinu var beinlínis skynsamlegri og rökréttari en að gera það ekki. Munir, á borð við síma, veski, flösku og annað, geti farið undir bensíngjöf eða bremsu séu þeir ekki fjarlægðir. Slíkt hefði í tilviki stefnanda getað leitt til mun alvarlegra slyss en þess sem raungerðist. Að mati stefnanda felst ekki meira frávik í háttsemi hans umrætt skipti en sem felst í því að teygja sig í miðstöðina, kveikja á sætishita eða útvarpi eða svara símtali í gegnum handfrjálsan búnað. Í öllum þeim tilvikum kemst ökumaður ekki hjá því að líta af veginum í örskamma stund. Í öllu falli hafi háttsemi hans ekki falið í sér alvarlegri frávik frá viðurkenndum hegðunarreglum við stjórn ökutækja en einfalt gáleysi.

11. Stefnandi byggir á því að háttsemi hans hafi ekki falið í sér alvarlegt frávik frá fyrirmæltri eða viðurkenndri hegðun. Í öllu falli jafnast aðgerð hans umrætt skipti við einfalt gáleysi, en stefndi beri alfarið sönnunarbyrði fyrir því að stefnandi hafi valdið tjóni sínu af háttsemi sem jafna megi til stórkostlegs gáleysis. Allan vafa í þeim efnum beri að skýra stefnanda í hag.

12. Stefnandi rökstyður stefnufjárhæð málsins, 1.486.039 krónur, með því að mismunur á þjáningabótum vegna skerðingarinnar í samtals 16 daga nemi 10.877 krónum. Mismunurinn á varanlegum miska nemi 155.648 krónum og mismunur vegna varanlegrar örorku 1.319.514 krónum. Samtals er fjárhæðin því 1.486.039 krónur.

13. Stefnandi krefst vaxta samkvæmt 16. g r. skaðabótalaga af þjáningabótum og bótum fyrir varanlegan miska frá 28. apríl 2019, fjórum árum fyrir birtingu stefnunnar. Eldri vextir eru fyrndir. Sömu vaxta er krafist af bótum fyrir varanlega örorku frá stöðugleikapunkti, 15. maí 2019. Upphafsdagur dráttarvaxta er 9. mars 2021, þegar mánuður var liðinn síðan stefnandi krafði stefnda um greiðslu bóta.

III

Málsástæður stefnda

14. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi valdið tjóninu með háttsemi sem falli undir stórkostlegt gáleysi og á þeim grundvelli falli bótaréttur niður að 1/3 hluta úr slysatryggingu ökumanns og eiganda. Sýknukrafan byggir á 90. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, sbr. 9. gr. í skilmálum stefnda þar sem fram kemur að hafi vátryggður valdið því af stórkostlegu gáleysi að vátryggingaratburður varð eða afleiðingar hans urðu meiri en ella hefðu orðið megi lækka eða fella niður ábyrgð félagsins. Stefnandi hafi því með þegar greiddum bótum fengið tjón sitt bætt að fullu og eigi ekki lögvarinn rétt á frekari bótum.

15. Stefndi vísar til þess að það sé óumdeilt að stefnandi hafi misst símann á gólf bifreiðarinnar og verið að teygja sig eftir honum þegar hann ók á ljósastaur utan vegar. Jafnframt liggur fyrir að stefnandi ók bifreiðinni á vegi þar sem var bæði hálka og ísing í aflíðandi beygju og ók svo út af þegar kröpp beygja kom á afreinina. Stefnandi telur að með þessum óumdeildu málsatvikum sé komin fram fullnægjandi sönnun á því að stefnandi hafi ekið bifreið í krappa beygju í ísingu og hálku án þess að vera að horfa á veginn er hann náði í síma sem lá á gólfi bifreiðar hans. Jafnframt sé sannað að hann hafi litið af veginum það lengi að hann hafi á þeim tíma ekið útaf veginum og á ljósastaur áður en hann leit aftur á veginn, sbr. framburð stefnanda þess efnis að hann hafi „verið að teygja sig eftir honum þegar hann ók á ljósastaurinn“ og þess að engin ummerki hafi verið um að ökumaður hafi hemlað. Á grundvelli þessara ofangreindu óumdeildu atvika er jafnframt ljóst að sannað er að orsakatengsl séu á milli ofangreindrar háttsemi og áakstursins.

16. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi með háttsemi sinni viðhaft alvarlegt frávik frá 4. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987 þar sem kemur fram að vegfarandi skuli sýna tillitssemi og varúð svo að eigi leiði til hættu eða valdi tjóni eða óþægindum og þannig að eigi trufli eða tefji umferð að óþörfu. Stefnandi hafi verið fjarri því að vera með hugann við aksturinn og að hann gætti ekki varúðar í aðdraganda áakstursins. Þvert á móti hafi hann ekki verið með augun á veginum, í einhvers konar blind akstri, meðan hann teygði sig eftir síma á gólfi bifreiðarinnar í krappri beygju á hálum vegi með fyrrgreindum afleiðingum. Stefnanda hafi verið skylt að fara eftir ofangreindu ákvæði umferðarlaga en reglurnar eru sérstaklega settar með það að markmiði að tryggja öryggi vegfarenda og forða líkams- og munatjóni.

17. Stefndi vísar til þess að öllum megi vera það ljóst hversu hættulegt það er að taka augun af vegi við akstur bifreiðar. Það að teygja sig eftir síma á gólfi í akstri, sérstak-lega í beygju, verður að teljast bæði óvenjulegt og sérstaklega óvarlegt. Í því sam-hengi bendir stefndi á að hámarkshraði á vettvangi er 50 km á klst. og að bifreið á þeim hraða ferðast 13,8 metra á sekúndu. Þá er því alfarið hafnað sem haldið er fram í stefnu að háttsemi stefnanda sé sambærileg við það að stjórna stjórntækjum öku-tækisins, s. s. miðstöð, útvarpi og sætishita, eða að tala í síma í gegnum handfrjálsan búnað bifreiðarinnar. Þau stjórntæki eru öll hönnuð til þess að hægt sé að stilla þau við akstur bifreiðar og í engu sambærileg við það að taka augun af veginum og ná í hlut á gólf bifreiðar í akstri.

18. Stefndi mótmælir því sem fram kemur í stefnu að það dragi úr alvarleika háttsemi stefnanda að skynsamlegt hefði verið að fjarlægja símann af gólfinu þar sem af honum gæti stafað hætta þar. Það hefði verið bæði auðvelt og einfalt fyrir stefnanda að stöðva ökutækið til þess að ná í símann og forða með því allri hættu.

19. Stefndi byggir á því að það sé sannað að um hafi verið að ræða verulegt og alvarlegt frávik frá þeirri háttsemi sem stefnanda bar að viðhafa, af háttseminni hafi stafað augljós og mikil hætta í akstri á hættulegu tæki innanbæjar í [...] um hálan veg sem lá í beygju sem varð mjög kröpp á þeim stað er stefnandi ók út af. Þá verði að horfa til þess að ökumaður hafði staðist ökupróf og mátti því vera fullljóst hversu mikil grunnforsenda fyrir öruggum akstri það er að hafa augu á veginum öllum stundum. Við sakarmatið verði einnig að horfa til þess hversu auðvelt það hefði verið fyrir stefnanda að stöðva ökutækið áður en hann náði í símann. Þannig hefði með mjög einföldum hætti verið hægt að forða þeirri miklu hættu sem stafaði af háttsemi hans. 20. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi brotið sérlega alvarlega gegn skráðrihátternis-reglu og þeirri háttsemi sem eðlilegt hefði verið að viðhafa og gera mátti kröfu til hans um að gera. Svo gáleysi teljist stórkostlegt gáleysi þurfi háttsemi tjónvalds annað hvort að víkja hlutrænt meira frá þeirri háttsemi sem honum bar að viðhafa eða hin huglæga afstaða hans til tjónsins þurfi að einkennast af meira tillitsleysi en í tilviki almenns gáleysis. Það er að mati stefnda ljóst að bæði skilyrðin ná til þeirrar háttsemi stefnanda sem vék verulega frá hátternisreglum umferðarlaga og eðlilegri og viður-kenndri háttsemi og lét sér í léttu rúmi liggja þá augljósu hættu sem af því stafaði að aka bifreið á hálum vegi í krappri beygju án þess að hafa augu á veginum.

21. Stefndi vísar til þess að af dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands megi ráða að mæli-kvarði á stórkostlegt gáleysi ráðist einkum af því hversu augljós hætta sé á ferðum vegna tiltekinnar háttsemi sem styðjist einnig við danska dómaframkvæmd þar sem lengi hefur verið horft til þess hversu augljós hætta stafi af háttseminni (d : en så indlysende fare). Það er þannig afstaða stefnda að af þeirri háttsemi stefnanda að taka augun af veginum nægjanlega lengi á meðan fór bifreiðin út af veginum og á ljósastaur hafi stafað slík augljós hætta.

IV

Niðurstaða

22. Ágreiningur þessa máls lýtur að því hvort stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hann teygði sig eftir farsíma í aðdraganda þess að hann ók á ljósastaur er hann ók bifreið sinni eftir afrein inn á [...] af [...] og þar með hvort stefnda sé heimilt að halda eftir þriðjungi bóta vegna ætlaðs stórkostlegs gáleysis stefnanda í aðdraganda slyssins.

23. Samkvæmt 90. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004 má lækka eða fella niður ábyrgð vátryggingafélags ef vátryggður hefur af stórkostlegu gáleysi valdið því að vátryggingaratburður varð, s. s. með því að hlíta ekki varúðarreglum. Í 9.1. gr. samningsskilmála stefnda sem gilda um vátryggingar samninga stefnda er kveðið á um að ef vátryggingaratburður verður rakinn til stórkostlegs gáleysis vátryggðs losnar félagið úr ábyrgð sinni í heild eða að hluta.

24. Í málinu er óumdeilt að stefnandi beygði sig niður til að ná í farsíma sem lá á gólfi bifreiðarinnar þegar hann var að aka henni að kvöldlagi í krappri beygju á afrein, í ísingu og hálku. Engin hemlaför voru á vettvangi sem bendir til þess að stefnandi hafi ekki haft augu á veginum í aðdraganda árekstursins og allt þar til bifreiðin rakst á staurinn. Verður að fallast á það mat stefnda að hér sé um að ræða svo alvarlegt frávik frá þeim hátternisreglum sem óhjákvæmilega verður að gera kröfur til við akstur bifreiða og koma að einhverju leyti fram í þágildandi umferðarlögum nr. 50/1987, sbr. t. d. 1. mgr. 4. gr. laganna, að meta verður þessa háttsemi til stórfellds gáleysis í skilningi 90. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingar samninga og 9.1. gr. í samningsskilmála n um. Stefnda hafi því verið heimilt að halda eftir þriðjungi bóta.

25. Sú háttsemi að teygja sig eftir síma niður í gólf án þess að stöðva bifreiðina verður að teljast óvenjuleg og sérstaklega hættuleg háttsemi út frá þeim kröfum um aðgæslu sem eðlilegt er að ökumenn bifreiða sýni og eru mikilvægar til að tryggja eðlilegt umferðaröryggi. Af háttsemi stefnanda stafaði augljóslega mikil hætta. Verður með engu móti fallist á að háttsemi stefnanda sé á nokkurn hátt sambærileg við það að teygja sig í miðstöð, kveikja á sætishita, útvarpi eða svara símtali í gegnum hand-frjálsan búnað. Stjórntæki sem eru hönnuð til þess að hægt sé að stilla þau við akstur bifreiðarinnar eru staðsett í mælaborði, en ekki á gólfi bifreiðar. Þá eru röksemdir um að stefnandi hafi verið að forða hugsanlegu tjóni haldlausar. Sími hefur tæpast þá eiginleika að geta valdið tjóni þó að hann fari undir bensíngjöf eða bremsu, auk þess sem stefnanda var í lófa lagið að stöðva ökutækið og forða með því meintri hættu.

26. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður fallist á að stefnandi hafi gerst sekur um stórfellt gáleysi í skilningi 90. gr. laga nr. 30/2004 sem hafi heimilað stefnda að skerða bætur til hans um 1/3 hluta. Stefndi verður því sýknaður af öllum kröfum stefnanda.

27. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 1.300.000 krónur. Þóknun lög-mannsins er ákveðin án virðisaukaskatts, sbr. t. d. úrskurð Landsréttar í máli nr. 288/2018.

28. Af hálfu stefnanda flutti málið S-kk-nf G-kk-nf lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið Þ-kk-nf S-kk-nf lögmaður.

29. H-kk-nf S-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Málinu var úthlutað til dómara 4. júlí 2023.

Dómsorð:

Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda.

Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, S-kk-ef G-kk-ef, 1.300.000 krónur.

H-kk-nf S-kk-nf