E-9/2017

Mál þetta, sem dómtekið var 12. október 2017, var höfðað 2. janúar s.á. af hálfu A, [..., ...] á hendur íslenska ríkinu til greiðslu skaðabóta.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 21. ágúst 2015 til 1. janúar 2017, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga, til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndi krefst þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði látinn niður falla.

Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna

Málsatvik eru þau að 21. ágúst 2015 fór stefnandi ásamt fleiri ungmennum og börnum í bílferð frá heimili sínu í [...] og var ferðinni heitið til Reykjavíkur. Stefnandi, sem þá var 21 árs gamall, ók bifreiðinni [...], en skráður eigandi hennar var meðal fimm farþega í bifreiðinni. Bifreiðin var stöðvuð af lögreglu á Vesturlandsvegi í Hvalfjarðarsveit og segir í lögregluskýrslu að það hafi verið gert við eftirlit með umferð; með fíkniefnaakstri.

Í upplýsingaskýrslu lögreglu, dags. 13. janúar 2016, segir að upphaf málsins hafi verið símtal fyrr um daginn til lögreglu í [...] frá aðila sem ekki vildi láta nafns síns getið. Hefði nafnlausi aðilinn lýst grunsemdum um að í bifreiðinni væru fíkniefni og að ökumaður og farþegar væru undir áhrifum fíkniefna. Þegar bifreiðin var stöðvuð var stefnandi handtekinn og færður á lögreglustöðina á Akranesi. Þar var leitað á honum en ekkert saknæmt fannst við leitina. Hann var færður í fangaklefa og gert að gefa þvagsýni, sem við skimun reyndist neikvætt á öll fíkniefni.

Ástandi bifreiðarinnar var áfátt þar sem hjólbarðar voru slitnir. Skráningarmerki bifreiðarinnar voru fjarlægð þar sem hún var stöðvuð og ók lögreglumaður bifreiðinni að lögreglustöðinni á Akranesi með farþegum, sem þá voru taldir vera fjórir. Þá leitaði lögregla í bifreiðinni, en ekkert saknæmt fannst þar, annað en að í ljós kom að fimmti farþeginn, 16 ára stúlka, hafði legið á gólfi bifreiðarinnar aftur í. Sætti hún m.a. líkamsleit á lögreglustöðinni og hefur stefnda með dómi verið gert að greiða henni 800.000 krónur í miskabætur vegna aðgerða lögreglu gagnvart henni. Hin ungmennin voru einnig látin sæta líkamsleit. Ekkert saknæmt fannst á neinu þeirra og voru þau látin laus eftir tveggja til þriggja klukkustunda hald á lögreglustöðinni. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu hófust afskipti lögreglu af ungmennunum kl. 19.40 þennan dag, kl. 20.04 fór fram leit í bifreiðinni og kl. 22.25 var bókað í dagbók lögreglu um símtal við foreldri um afskipti af fyrrgreindri stúlku.

Með sektarboði lögreglustjóra, dags. 31. ágúst 2015, var stefnanda gert að greiða 10.000 króna sekt vegna brota gegn 59. gr. og 73. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, með því að hjólbarðar hafi verið í ólagi og of margir farþegar fluttir, en brotin hafi verið framin 21. ágúst 2015, kl. 19.40. Stefnandi greiddi sektina.

Lögmaður stefnanda sendi stefnda bótakröfu með bréfi, dags. 28. nóvember 2016, sem stefndi móttók 1. desember 2016. Bréfinu hafði ekki verið svarað þegar mál þetta var höfðað. Stefndi viðurkennir bótaskyldu á grundvelli sakamálalaga, nr. 88/2008, vegna aðgerða lögreglu gagnvart stefnanda, annarra en vegna leitar í bifreiðinni. Ágreiningur aðila málsins snýst þess utan fyrst og fremst um fjárhæð bóta.

Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Þvingunarráðstafanir lögreglu, þ.e. handtaka, líkamsleit, líkamsrannsókn og leit í bifreið, hafi verið gerðar stefnanda að ósekju. Stefnandi eigi rétt á bótum frá stefnda samkvæmt 228. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Í 1. mgr. 228. gr. laganna komi fram að maður sem borinn hafi verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta skv. 2. mgr. hafi mál hans verið fellt niður. Ákvæðið feli í sér hlutlæga bótaskyldu stefnda. Stefnandi hafi verið grunaður um fíkniefnalagabrot og umferðarlagabrot, þ.e. vörslu fíkniefna og akstur undir áhrifum fíkniefna, og hafi haft réttarstöðu sakbornings. Málið hafi síðan verið fellt niður gagnvart honum. Eigi hann því rétt á bótum frá stefnda samkvæmt þeirri hlutlægu bótareglu sem 1. og 2. mgr. 228. gr. sakamálalaga feli í sér.

Í 2. málslið 2. mgr. 228. gr. sakamálalaga komi fram sú undantekningarregla að þó megi fella niður bætur eða lækka þær hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Auðsætt sé að stefnandi hafi ekkert gert til að valda eða stuðla að þeim aðgerðum sem hér um ræði. Undantekning þessi eigi því ekki við í málinu og sé ekkert fram komið sem geti réttlætt að bætur til stefnanda verði lækkaðar eða felldar niður. Komi til þess að stefndi byggi á undantekningu þessari, þá beri stefndi alla sönnunarbyrði fyrir því að hún eigi við. Gera verði strangar sönnunarkröfur til stefnda, enda um að ræða undantekningu frá hlutlægri bótareglu.

Stefnandi hafi verið látinn greiða sekt vegna þess að mynstursdýpt hjólbarða bifreiðarinnar sem hann hafi ekið hafi ekki verið nægileg og vegna þess að farþegar í bifreiðinni hafi verið einum of margir, sbr. 59. gr. og 73. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. Þvingunarráðastafanir þær, sem stefnandi hafi verið beittur, hefðu þó eðlilega ekkert að gera með þessi brot. Engin orsakatengsl séu milli þvingunarráðstafana og þessara brota, enda kalli einstaklingur augljóslega ekki yfir sig handtöku, líkamsleit og líkamsrannsóknir fyrir svo einföld brot á umferðarlögum.

Þær þvingunarráðstafanir sem hér um ræði hafi þvert á móti komið til vegna gruns lögreglu um að stefnandi væri undir áhrifum fíkniefna við akstur og að hann væri með fíkniefni á sér eða í bifreiðinni. Stefnandi hafi reynst saklaus af þessum áburði og hafi málið verið látið niður falla að því er varði grun um slík brot.

Enginn rökstuddur grunur hafi í reynd verið um fíkniefnatengd brot og engin nauðsyn á handtöku. Samkvæmt lögregluskýrslu eigi ábending að hafa borist í símtali frá nafnlausum manni eða konu um að fíkniefni væru í umræddri bifreið og að stefnandi og farþegar væru undir áhrifum fíkniefna. Stefnandi mótmæli því sem ósönnuðu að nokkurt slíkt símtal hafi átt sér stað. Hvort sem það hafi átt sér stað eða ekki sé í öllu falli ljóst að slíkt símtal gæti aldrei orðið grundvöllur handtöku eða þeirrar vanvirðandi líkamsleitar og líkamsrannsóknar sem stefnandi hafi mátt sæta.

Stefnandi geri kröfu um miskabætur með vísan til 5. mgr. 228. gr. sakamálalaga vegna hinna ólögmætu þvingunarráðstafana. Stefnandi hafi fyrir engar sakir verið handtekinn, sviptur frelsi sínu og færður í fangaklefa þar sem að ósekju hafi verið leitað á honum, framkvæmd líkamsrannsókn, auk þess að leitað hafi verið í bifreiðinni sem hann hafi haft til umráða. Krafa stefnanda sundurliðist nánar tiltekið svo:

Bætur vegna handtöku

Samkvæmt lögregluskýrslu virðist frelsissviptingin á stefnanda hafa staðið í tæpar þrjár klukkustundir, en stefnandi telji þó að hún hafi staðið lengur. Í öllu falli hafi verið um að ræða alvarlega, of langa og nauðsynjalausa frelsissviptingu á ungmenni. Frelsissviptingin hafi því eðlilega valdið stefnanda miklu hugarangri, ónotum og miska. Honum hafi verið haldið föngnum á grundvelli rangra ásakana um vörslur fíkniefna og fíkniefnaakstur. Honum hafi fundist á sér brotið og að sér vegið með óþarfri handtöku og niðurlægjandi frelsissviptingu og hann þannig orðið fyrir miska. Fyrir miskann, sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna handtökunnar og hinnar eftirfarandi frelsissviptingar, krefjist stefnandi því 400.000 króna í miskabætur.

Bætur vegna líkamsleitar

Þá hafi líkamsleitin á stefnanda einnig valdið honum miska. Þreifað hafi verið og þuklað á stefnanda og þannig gengið mjög nærri honum. Með þessu hafi verið gengið harkalega inn á friðhelgi einkalífs stefnanda, sem vernduð sé af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnanda hafi fundist hann bæði berskjaldaður og niðurlægður og hafi leitin valdið honum miklu hugarangri, ónotum og miska. Um hafi verið að ræða ólögmæta og óþarfa líkamsleit þar sem farið hafi verið út fyrir öll sjónarmið og reglur um meðalhóf. Þessar alvarlegu og nauðsynjalausu aðfarir gegn stefnanda hafi augljóslega verið til þess fallnar að valda honum miklum miska sem þær og hafi gert. Fyrir miskann, sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna líkamsleitarinnar krefjist hann því 800.000 króna í miskabætur.

Bætur vegna líkamsrannsóknar

Þvagsýnarannsóknin, sem stefnandi hafi undirgengist, hafi verið líkamsrannsókn í skilningi 77. gr. sakamálalaga. Lífsýni hafi þannig verið tekið úr stefnanda til rannsóknar og með því gengið eins nálægt friðhelgi einkalífs hans og líkama og hægt sé. Réttindi stefnanda að þessu leyti séu vernduð af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Gengið hafi verið freklega inn á þessi réttindi stefnanda og hafi það valdið honum miska.

Einstaklingar séu sjaldan eins berskjaldaðir eins og þegar þeir séu saklausir í varðhaldi lögreglu og neyddir til að undirgangast líkamsrannsóknir, hvort sem þær séu smáar eða stórar. Stefnandi hafi verið beittur slíkri aðgerð. Honum hafi fundist hann niðurlægður og hafi eðlilega orðið fyrir miska við þessar aðstæður. Fyrir miskann, sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna líkamsrannsóknarinnar, krefjist stefnandi því 200.000 króna í miskabætur.

Bætur vegna leitar í bifreið

Svo sem fram komi í lögregluskýrslu, hafi lögreglan einnig leitað í bifreið þeirri sem stefnandi hafi haft til umráða vegna gruns um að þar væru fíkniefni. Sá grunur lögreglunnar hafi reynst rangur.

Þó að stefnandi hafi ekki verið eigandi bifreiðarinnar hafi hann haft hana til umráða. Með leit lögreglu hafi því verið gengið inn á friðhelgi einkalífs stefnanda sem vernduð sé af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnanda hafi fundist að sér vegið með þessari leit og hafi upplifað ónot og miska við það að lögregla færi um farartæki hans, rótaði í því og leitaði, undir þeim röngu formerkjum að hann hefði þar eitthvað saknæmt að fela sem reyndist ekki raunin. Fyrir miskann, sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna leitarinnar í bifreiðinni, krefjist stefnandi því 100.000 króna í miskabætur.

Samantekt um miska stefnanda

Stefnandi hafi orðið fyrir umtalsverðum miska vegna þvingunarráðstafana lögreglu. Við heildstætt mat á miska stefnanda og fjárhæð miskabóta verði að hafa í huga eftirtalin atriði til viðbótar því sem þegar sé nefnt.

Í senn hafi það valdið stefnanda miska að verða fyrir aðgerðum lögreglu og að þeim skyldi vera beitt með þeim vanvirðandi hætti sem raun hafi verið og gengið mun lengra en nauðsynlegt hafi verið. Með þvingunarráðstöfununum öllum hafi verið brotið gróflega gegn skráðum og óskráðum meðalhófsreglum, sbr. m.a. 3. mgr. 53. gr. sakamálalaga og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Engin nauðsyn hafi verið á þessum grófu aðgerðum og með framkvæmd þeirra hafi verið gengið miklu lengra en þurft hafi.

Gengið hafi verið gegn grundvallarréttindum stefnanda samkvæmt stjórnarskrá og Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Rétti stefnanda til að vera ekki sviptur frelsi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. MSE, og rétti hans til friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. MSE.

Við mat á miska stefnanda og fjárhæð miskabóta verði ekki síður að horfa til þess að stefnandi hafi aðeins verið 21 árs þegar atvik málsins hafi átt sér stað. Aðgerðir lögreglu hafi því valdið stefnanda, svo að segja óhörðnuðu ungmenni, enn meiri miska en ella. Gera verði kröfu um að aðgerðir lögreglu gagnvart ungmennum séu framkvæmdar af nærgætni og aldrei gengið lengra er þörf krefji. Sú hafi ekki verið raunin í tilviki stefnanda.

Með vísan til alls þessa telji stefnandi kröfu sína um miskabætur bæði hóflega og sanngjarna, en samkvæmt framangreindu sundurliðist hún svo:

Handtaka 400.000 kr.

Líkamsleit 800.000 kr.

Líkamsrannsókn 200.000 kr.

Leit í bifreið 100.000 kr.

Samtals 1.500.000 kr.

Um vaxtakröfu

Stefnandi geri kröfu um almenna vexti frá og með þeim degi er hin bótaskyldu atvik hafi átt sér stað, þ.e. frá 21. ágúst 2015, sbr. 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Vísað sé til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 601/2012, nr. 818/2013, nr. 431/2014 og nr. 11/2016 sem staðfesti að vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., eigi við í málum sem þessum. Þá geri stefnandi kröfu um dráttarvexti frá 1. janúar 2017, þ.e. mánuði eftir að stefndi hafi móttekið kröfubréf stefnanda, sbr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., vaxtalaga.

Vísað sé til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrárinnar um þvingunaraðgerðir og til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Vísað sé til laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, einkum til 228. gr. laganna, og til almennra meginreglna skaðabótaréttar. Vísað sé til reglugerðar nr. 651/2009, um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o.fl. Þá sé vísað til Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Einnig sé vísað til laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, og styðjist krafa um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. þeirra laga. Varðandi varnarþing vísist til 3. mgr. 33. gr. sömu laga. Kröfur um dráttarvexti styðjist við III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Um virðisaukaskatt sé vísað til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefnandi byggi bótakröfu sína á 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Í 1. mgr. 228. gr. laganna komi fram að maður sem hefur verið borinn sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður. Samkvæmt 2. mgr. 228. gr. skuli dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. – XIV. kafla laganna, en fella megi þær niður eða lækka þær hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á. Þetta sé hin svokallaða hlutlæga bótaregla sakamálalaganna, með þeim fyrirvara sem fram komi í 2. mgr. 228. gr. laganna.

Stefndi líti svo á að ekki verði séð að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann byggi kröfu sína á, þó með þeim fyrirvara að bifreið sú er stefnandi hafi ekið hafi ekki verið í því ástandi að heimilt væri að aka henni í umferðinni. Því hafi verið full ástæða til að stöðva aksturinn og notkun bifreiðarinnar.

Stefnandi hafi ekki verið ungmenni heldur 21 árs gamall og hafi hann aldrei verið settur inn í lokaðan klefa. Stefnandi hafi síðar verið látinn sæta öryggisleit í samræmi við ákvæði 17. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Stefnandi hafi gefið þvagsýni í þágu rannsóknar málsins sem við skimun hafi reynst neikvætt á öll fíkniefni. Ekkert saknæmt hafi fundist við leit í bifreiðinni né heldur á stefnanda.

Ágreiningur í máli þessu snúi að bótafjárhæðinni. Stefndi mótmæli alfarið fjárhæð bótakröfu stefnanda sem allt of hárri.

Krafa um bætur fyrir leit í bifreið eigi ekki við þar sem stefnandi hafi ekki verið eigandi að viðkomandi bifreið og geti því ekki krafist bóta fyrir slíka leit.

Aðrir liðir séu þá bætur fyrir handtöku, sem hafi reyndar verið nauðsynleg vegna ástands bifreiðarinnar. Engin fordæmi séu fyrir þeirri fjárhæð sem stefnandi krefji um vegna þess liðar. Í máli nr. E-2094/2016 hafi stefnandi þess máls verið sviptur frelsi í tæpar 8 klukkustundir og verið dæmdar 100.000 krónur í miskabætur.

Stefnandi setji fram kröfu um 800.000 krónur vegna líkamsleitar. Sú líkamsleit hafi verið svonefnd öryggisleit í samræmi við 17. gr. laga nr. 90/1996. Ekki sé unnt að halda því fram að slík leit sé ólögmæt líkt og stefnandi geri. Ef fallast eigi á það með stefnanda að slík leit sé bótaskyld beri að hafa í huga þá aðstöðu að lögreglu beri að meta hvort ástæða sé til slíkrar leitar, sbr. 1. mgr. 17. gr. Meti lögreglumenn það svo að nauðsyn sé á slíkri leit sé það ekki ólögmæt leit heldur byggi hún á lagaheimild. Sú fjárhæð sem stefnandi geri kröfu um sé ekki í neinu samræmi við dómaframkvæmd vegna leitar á fólki og verði því að lækka hana verulega. Megi t.d. vísa í dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E- 23/2016, en þar hafi verið dæmdar 120.000 króna bætur vegna líkamsleitar og handtöku.

Varðandi töku þvagsýnis beri að hafa í huga að grunur hafi verið um akstur undir áhrifum fíkniefna og samkvæmt 47. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987, sé lögreglu heimilt að taka þvagsýni til að kanna ástand ökumanns. Fjárhæð bótakröfu varðandi þennan lið sé allt of há.

Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem sýni fram á allan þann miska sem hann geri kröfu um að fá bættan. Ekki sé unnt að sjá í fyrirliggjandi gögnum málsins að hann hafi leitað sér aðstoðar vegna þessa.

Niðurstaða

Svo sem rakið er í málatilbúnaði beggja aðila hér að framan segir í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, eigi rétt til bóta eftir 2. mgr. sömu lagagreinar, meðal annars ef mál hans hefur verið fellt niður. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. greinarinnar skal dæma bætur vegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi en eftir síðari málslið málsgreinarinnar má þó fella þær niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Ekki eru sett frekari skilyrði fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008.

Um umræddar aðgerðir lögreglu þann 21. ágúst 2015 sem varða stefnanda er getið í tveimur skýrslum lögreglunnar. Annars vegar í upplýsingaskýrslu/greinargerð, dags. 13. janúar 2016, en meginefni hennar er um handtöku og leit á 16 ára gamalli stúlku sem var farþegi í bifreiðinni. Hins vegar í skýrslu, dags. 15. febrúar 2016, sem spyrt er við frumskýrslu lögreglu um umferðarlagabrot stefnanda, dags. 21. ágúst 2015. Í skýrslunni er getið um heiti brots/verkefnis, eftirlit með umferð; með fíkniefnaakstri. Er frumskýrslan jafnframt grundvöllur sektarboðs sem stefnanda var gert vegna vanbúnaðar bifreiðar og flutnings of margra farþega.

Stefndi kveður stefnanda ekki eiga rétt til bóta vegna leitar í bifreiðinni þar sem hann hafi ekki verið skráður eigandi hennar. Sú staðreynd stóð því þó ekki í vegi að stefnanda var gert að greiða sekt vegna ástands hennar, sem stefnandi hefur staðið skil á, auk sektar vegna aksturs með of marga farþega. Skráður eigandi bifreiðarinnar var samkvæmt gögnum málsins farþegi í bifreiðinni í greint sinn og var einnig handtekinn á lögreglustöð þegar leitað var í bifreiðinni. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu um leit í bifreiðinni kl. 20.04 er eigandans ekki getið sem þess sem það brot/verkefni beinist að eða greint frá afstöðu hans til leitar í bifreiðinni. Stefnandi var ökumaður og umráðamaður bifreiðarinnar og í henni voru persónulegir munir hans. Telst hann leitarþoli í skilningi 74. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 við þessa aðgerð lögreglu.

Stefndi telur að fullt tilefni hafi verið til að stöðva akstur bifreiðarinnar vegna ástands hennar og að handtaka stefnanda hafi verið nauðsynleg. Þau umferðarlagabrot sem stefnandi hefur játað og greitt sekt vegna gáfu ekki tilefni til þeirra aðgerða sem stefnandi sætti og verður ekki á það fallist að handtaka hans hafi verið nauðsynleg vegna ástands bifreiðarinnar. Stefnandi var handtekinn og af frásögn um framburð hans í lögregluskýrslu verður ráðið að hann hafði þá stöðu sakbornings. Til aðgerða lögreglu kom vegna rannsóknar á grundvelli nafnlausrar ábendingar sem ekki reyndist fótur fyrir og leiddi ekki til kæru. Það mál var því fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Stefndi heldur því ekki fram að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sína á. Ákvæði sakamálalaga, nr. 88/2008, eiga við um þessar aðgerðir lögreglu og þær eru við þessar aðstæður allar bótaskyldar samkvæmt 228. gr. laganna. Heimild í lögreglulögum, nr. 90/1996, til öryggisleitar, og heimild í umferðarlögum, nr. 50/1987, til töku þvagsýnis, sem stefndi vísar til, útiloka ekki bótarétt stefnanda samkvæmt ákvæðinu.

Af gögnum málsins verður ekki ráðið að legið hafi fyrir rökstuddur grunur um refsiverð fíkniefnabrot þegar ráðist var í handtöku, leit í bifreið, líkamsleit og töku þvagsýnis, sbr. skilyrði 90. gr., 74. gr., 76. gr. og 77. gr. sakamálalaga. Ekki verður séð að nægilegt tilefni hafi verið til þessara aðgerða lögreglu.

Aðila greinir á um fjárhæð bóta og vísa báðir til dómaframkvæmdar til stuðnings kröfum sínum. Þó að meta beri aðstæður í hverju máli sérstaklega er mikilvægt að nokkurs samræmis sé gætt við beitingu ákvæða sakamálalaga um hlutlæga bótaábyrgð ríkisins vegna aðgerða lögreglu við rannsókn sakamála. Stefndi vísar m.a. annars til dóms héraðsdóms í máli nr. E-59/2016, þar sem 16 ára stúlku, sem var farþegi í bifreiðinni sem stefnandi ók í greint sinn, voru dæmdar bætur að fjárhæð 800.000 krónur fyrir handtöku, hald í u.þ.b. þrjár klukkustundir og líkamsleit. Þar var einnig talið að aðgerðir lögreglu hefðu verið án nægjanlegs tilefnis.

Handtaka stefnanda og hald hans á lögreglustöð mun ekki hafa staðið skemur en hald stúlkunnar þetta kvöld. Samkvæmt framburði stefnanda fyrir dóminum biðu hin eftir honum þegar hann kom síðastur út af lögreglustöðinni, en hann taldi að hann hefði verið þar í tvær til þrjár klukkustundir. Samkvæmt þeim tímaskráningum aðgerða sem fram koma í lögregluskýrslum, afskipti hófust kl. 19.40 og kl. 22.25 var færsla í dagbók um samskipti við foreldri stúlkunnar, er sú ágiskun nærri lagi. Stefnandi var á lögreglustöðinni í haldi í fangaklefa, en var ekki læstur inni. Stóð lögreglumaður vörð við dyrnar og fylgdist með stefnanda. Stefnandi átti í erfiðleikum með að gefa þvagsýni en tókst það að lokum og stóð lögreglumaður yfir honum við það. Stefnandi lýsti því fyrir dóminum að honum hefði þótt það óþægilegt. Líkamsleit á stefnanda var samkvæmt lýsingu hans fyrir dóminum utan klæða og ekki nærri því eins nærgöngul og lýst var í máli stúlkunnar sem fyrr getur. Þá eiga þau sjónarmið sem vísað var til í máli hennar sem barns ekki við í máli stefnanda, sem orðinn var 21 árs þegar atvik málsins urðu.

Stefnandi upplýsti í skýrslu sinni fyrir dóminum að í bifreiðinni sem leitað var í hafi hann haft farangur með fatnaði og persónulegum munum. Auk þess hafi hann verið með bæði ferskan og frosinn fisk í bílnum, um 20 kíló af hvoru, sem hann kvaðst hafa haft áhyggjur af meðan á haldi hans stóð á lögreglustöðinni. Hann hafi verið á leið til helgardvalar hjá afa sínum og ömmu í Reykjavík, þangað sem hann loks kom seint um kvöldið. Við leit í bifreiðinni skoðaði lögregla fatnað og muni stefnanda í leit sinni að fíkniefnum, en með slíkri leit er friðhelgi einkalífs raskað. Stefnandi tók til þess í skýrslu sinni fyrir dóminum að þessar aðgerðir kæmu illa við sig þar sem lögregla í hans heimabæ hafi komið að málinu. Það væri óþægilegt vegna samstarfs sem hann þyrfti að hafa við lögreglu sem björgunarsveitarmaður í heimabyggð.

Í ljósi þess sem að framan hefur verið rakið er fallist á að umræddar bótaskyldar aðgerðir lögreglu hafi verið til þess fallnar að valda stefnanda miska. Verður stefnda gert að greiða honum bætur, en fallist er á það með stefnda að umkrafin bótafjárhæð er of há miðað við málsatvik og dómaframkvæmd. Er hæfileg bótafjárhæð ákveðin 450.000 krónur, sem beri vexti svo sem í dómsorði greinir.

Stefnanda var veitt gjafsókn í málinu með bréfi innanríkisráðuneytisins, dags. 20. maí 2016, og greiðist allur gjafsóknarkostnaður stefnanda samkvæmt því úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, B-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef hdl., sem ákveðin er 795.640 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Málskostnaður milli aðila verður ekki dæmdur eins og atvikum er háttað og fellur hann niður.

Dóminn kveður upp K-kvk-nf K-kvk-nf héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, [...], 450.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 21. ágúst 2015 til 1. janúar 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, B-kk-ef Þ-kk-ef S-kk-ef hdl., 795.640 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

K-kvk-nf K-kvk-nf