E-842/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 15. maí 2014, var höfðað 13. mars 2014 af A, [...], [...], á hendur Útlendingastofnun, Skógarhlíð 6, Reykjavík, og íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að ógiltur verði með dómi úrskurður innanríkisráðuneytisins frá 5. febrúar 2014 sem staðfesti ákvörðun Útlendingastofnunar frá 4 maí 2012 og að felld verði úr gildi áðurnefnd ákvörðun Útlendingastofnunar þar sem ákveðið var að umsókn stefnanda um hæli á Íslandi yrði ekki tekin til efnismeðferðar hér á landi og að stefnandi skyldi endursendur ásamt beiðni hans til Noregs. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

Mál þetta sætir flýtimeðferð í samræmi við 123. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála samkvæmt ákvörðun dómstjóra 12. mars sl.

I

Málsatvik.

Stefnandi, sem er ríkisborgari í Súdan, kom hingað til lands frá Noregi 13. október 2011. Hann óskaði eftir hæli sem flóttamaður á Íslandi hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu 26. sama mánaðar. Hælisskýrsla var tekin af stefnanda 2. nóvember 2011 hjá lögreglu að viðstöddum talsmanni hans og túlki. Við meðferð málsins kom í ljós að stefnandi hafði verið skráður í svokallaðan Eurodac-gagnagrunn af yfirvöldum í Noregi þar sem hann hafði sótt um hæli. Var beiðni um viðtöku hans og umsóknar hans um hæli þar af leiðandi beint til norskra yfirvalda 15. desember 2011 í samræmi við 1. mgr. 16. gr. svokallaðrar Dyflinnarreglugerðar en Ísland er aðili að Dyflinnarsamstarfinu sbr. auglýsingu nr. 14/2003 um samþykki Íslands á reglugerð ráðsins (EB) nr. 343/2003 frá 18. febrúar 2003. Noregur er einnig aðili að umræddu samstarfi. Svar barst frá norskum yfirvöldum 28. sama mánaðar þess efnis að þau samþykktu endurviðtöku samkvæmt e-lið 1. mgr. 16. gr. reglugerðarinnar. Ekki varð af flutningi stefnanda til Noregs og upplýsti Útlendingastofnun norsk stjórnvöld 18. júní 2012 um að tafir yrðu á endursendingu stefnanda til Noregs vegna kærumeðferðar málsins.

Stefnandi var boðaður í viðtal hjá stefnda Útlendingastofnun 14. mars 2012 þar sem honum var gefinn kostur á að lýsa afstöðu sinni til endursendingar til Noregs og gera grein fyrir ástæðum þess að hann óskaði eftir að verða ekki endursendur þangað.

Í stefnu lýsir stefnandi málsatvikum og aðstæðum í heimalandi sínu svo að hann sé frá [...] héraði í Suður-Súdan og kveðst hann tilheyra þjóðflokknum [...]. Stefnandi kveðst hafa stundað nám í [...] við háskóla í [...] þegar borgarastyrjöld hófst í landinu. Stúdentafélagið í háskólanum hafi haldið fund vegna ástandsins og þar hafi m.a. verið rætt um að láta alþjóðleg mannréttindasamtök vita af ástandinu sem hafði skapast í landinu. Stefnandi kveðst hafa verið ritari á þeim fundi. Öryggisverðir hafi ruðst inn á fundinn og handtekið fundarmenn fyrir pólitísk fundarhöld og brot á öryggisreglum ríkisins. Voru stefnandi og félagar hans fangelsaðir án dóms og laga og kveðst stefnandi hafa dvalist við ömurlegar aðstæður í fangelsi í tvo mánuði en fengið að fara út gegn tryggingu og gegn því að hann tilkynnti sig til lögreglunnar reglulega. Stefnandi kveðst hafa farið til heimahéraðs síns í [...] en þar hafi einnig geisað borgarastyrjöld og hafi stefnandi aftur verið hnepptur í fangelsi þegar þangað kom en allt fólk sem var ritfært hafi verið talið ógn við yfirvöld. Stefnandi kveðst hafa verið settur í einkarekið fangelsi þar sem hann dvaldist í sjö vikur við ömurlegar aðstæður. Eftir að honum var sleppt að lokum hafi hann afráðið að flýja heimaland sitt til að koma í veg fyrir frekari ofsóknir og frelsissviptingar.

Stefnandi sótti um hæli í Noregi 1. nóvember 2006 en var synjað með ákvörðun Utlendingsdirektoratet (UDI) 4. febrúar 2008. Stefnandi kveðst alls fimm sinnum hafa kært þá niðurstöðu en ekki fengið efnislega endurskoðun á niðurstöðunni þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir sínar og því lá fyrir að hann skyldi endursendur til Súdans. Í kjölfar þess flúði stefnandi til Íslands þar sem hann sótti um hæli 26. október 2011 hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu eins og áður sagði.

Útlendingastofnun tók þá ákvörðun í máli stefnanda 4. maí 2012 að umsókn hans um hæli fengi ekki efnismeðferð hér á landi heldur skyldi hann endursendur ásamt beiðni sinni til Noregs. Var ákvörðun Útlendingastofnunar tekin með vísan til d-liðar 1. mgr. 46. gr. a og a-liðar 1. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Í ákvörðuninni kom fram að hún væri kæranleg til innanríkisráðuneytisins samkvæmt 30. gr. laganna og að kæra frestaði ekki framkvæmd ákvörðunar samkvæmt 1. mgr. 32. gr. þeirra. Hægt væri að óska eftir því við innanríkisráðuneytið að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar yrði frestað meðan kæra væri til meðferðar þar, sbr. 2. mgr. 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með tölvubréfi 9. maí 2012 óskaði lögmaður stefnanda eftir því að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar yrði frestað.

Stefnandi kærði ákvörðun Útlendingastofnunar til innanríkisráðuneytisins 6. júlí 2012 og krafðist þess að hin kærða ákvörðun yrði felld úr gildi og stofnuninni falið að taka umsókn hans til efnislegrar umfjöllunar á grundvelli 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Til vara krafðist hann þess að hinni kærðu ákvörðun yrði breytt á þann veg að hann fengi réttarstöðu flóttamanns og hæli sem slíkur á Íslandi, sbr. VII. kafla laga nr. 96/2002 um útlendinga. Til þrautavara krafðist hann þess að honum yrði veitt dvalarleyfi af mannúðarástæðum sbr. 12. gr. f. laga nr. 96/2002. Jafnframt krafðist hann þess að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar yrði frestað. Ráðuneytið kvað upp úrskurð sinn 5. febrúar 2014 sem birtur var stefnanda 21. sama mánaðar þar sem staðfest var ákvörðun Útlendingastofnunar um að taka ekki beiðni stefnanda um hæli til efnismeðferðar og endursenda hann ásamt beiðninni til Noregs á grundvelli Dyflinnarreglugerðar. Var niðurstaðan byggð á d-lið 1. mgr. 46. gr. laga nr. 96/2002. Ekki er að sjá af gögnum málsins að tekin hafi verið afstaða til beiðni stefnanda um frestun réttaráhrifa hinnar kærðu ákvörðunar á meðan málið var til meðferðar í ráðuneytinu.

Með bréfi 28. febrúar 2014, fór stefnandi þess á leit við innanríkisráðuneytið að réttaráhrifum úrskurðarins yrði frestað á grundvelli 1. mgr. 33. gr. laga um útlendinga. Óskaði stefnandi eftir því að svar bærist við fyrsta tækifæri og eigi síðar en 7. mars 2014. Í beiðni stefnanda kom fram að hann teldi skilyrði endursendingar ekki vera uppfyllt enda hefði ráðuneytið ekki tekið formlega ákvörðun um frestun réttaráhrifa og því hafi frestur til að endursenda stefnanda runnið út, sbr. 3. mgr. 19. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Ráðuneytið hafnaði þessari beiðni stefnanda með bréfi 31. mars 2014 og var sú ákvörðun birt stefnanda 15. apríl sl.

Eins og fram er komið var fallist á þá ósk stefnanda að mál þetta sætti flýtimeðferð samkvæmt 123. gr. laga nr. 91/1991 með ákvörðun dómstjóra 12. mars 2014 Var málið þingfest 17. sama mánaðar og fór aðalmeðferð fram í því 15. maí sl. og dómtekið að henni lokinni.

Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dóminum.

II

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi kveður málsástæðu sína vegna ógildingarkröfu sinnar vera þá að skilyrði endursendingar hans til Noregs séu ekki uppfyllt enda hafi innanríkisráðuneytið ekki tekið formlega ákvörðun um frestun réttaráhrifa og því hafi sex mánaða frestur til að endursenda hann runnið út, sbr. 3. mgr. 19. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Stefnandi kveður innanríkisráðuneytinu ekki hafa verið heimilt að staðfesta ákvörðun Útlendingastofnunar heldur hefði ráðuneytinu borið að vísa málinu til stofnunarinnar til efnismeðferðar. Stefnandi vísar til þess að íslensk þýðing 3. mgr. 19. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar kveði á um að flutning (þ.e. endursendingu stefnanda) milli landa skuli framkvæma innan sex mánaða frá samþykki viðtöku „eða ákvörðun tekin um áfrýjun eða endurskoðun ef um er að ræða áhrif til frestunar“. Hafi ekki verið tekin ákvörðun um áhrif til frestunar, gildi 4. mgr. 19. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar sem kveði á um að: „Ef flutningur [eigi] sér ekki stað innan sex mánaða frestsins ber aðildarríkið, þar sem umsókn um hæli var lögð fram, ábyrgð.“

Nánar tiltekið kveðst stefnandi byggja á því í fyrsta lagi að frestur til að endursenda hælisleitanda, líkt og hann, hafi verið sex mánuðir frá því að niðurstaða Útlendingastofnunar lá fyrir þann 4. maí 2012. Skilja beri framangreind ákvæði 3. mgr. 19. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar þannig að sex mánaða reglan sé aðalregla en frá henni sé gerð undantekning þegar kveðið er á um í lögum, að málskot eða endurskoðun ákvörðunar fresti sjálfkrafa framkvæmd ákvörðunar um flutning. Stefnandi kveðst telja að undantekningu vegna frestunar réttaráhrifa samkvæmt 3. mgr. beri að skýra þröngt með hagsmuni hælisleitanda, líkt og stefnanda, í fyrrirúmi og þá eigi hún ekki við stefnanda, sbr. síðari umfjöllun.

Í öðru lagi kveðst stefnandi byggja á því að í íslenskum lögum séu ekki ákvæði um sjálfkrafa frestun flutnings vegna málskots innan stjórnsýslunnar eða málshöfðunar fyrir dómstólum. Ráðherra hafi hins vegar matskennda heimild til að fresta réttaráhrifum ákvörðunar eins og endursendingu stefnanda, sé þess óskað eins og stefnandi kveðst hafa gert þann 9. maí 2012 en að ekkert svar hafi borist frá ráðuneytinu við ósk stefnanda. Þar sem engin slík ákvörðun hafi verið tekin, geti kæra stefnanda til innanríkisráðuneytisins ekki haft áhrif til frestunar í skilningi 3. mgr. 19. gr. og d-liðar 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Engu breyti þótt ákvörðun hafi nú verið tekin undir rekstri málsins þar sem með henni hafi frestun réttaráhrifa verið synjað. Í máli stefnanda sé hinn sex mánaða frestur því liðinn og þegar af þeirri ástæðu beri að fallast á kröfur stefnanda enda beri íslensk stjórnvöld nú ábyrgð á hælisumsókn stefnanda, sbr. 4. mgr. 19. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar.

Í þriðja lagi kveðst stefnandi byggja á því að það verklag ráðuneytisins að sniðganga ákvörðunartöku þegar fram hefur komið ósk stefnanda um frestun réttaráhrifa sé ómannúðlegt í skilningi 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE). Með slíkri framkvæmd sé hælisleitendum, líkt og stefnanda, haldið í óvissu um framtíð sína, enda hafi íslensk stjórnvöld í reynd ekki afnumið þann möguleika að ráðuneytið geti hvenær sem er, tekið þá geðþóttaákvörðun að endursenda stefnanda, þar sem engin ákvörðun um frestun réttaráhrifa hafi verið kynnt honum. Stefnandi hafi því búið við slíka óvissu og ótta við endursendingu í hartnær tvö ár. Önnur niðurstaða en sú sem stefnandi byggi á, leiði til þess að það verklag íslenskra stjórnvalda, að hundsa ákvarðanatöku í þeim málum sem hælisleitendur, líkt og stefnandi, beri undir stjórnvöld, verði fengin lögmæt ásýnd þrátt fyrir að ganga gegn mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar, sér í lagi 71. gr. hennar, 3. gr., sbr. 8. gr. MSE og meginreglum íslensks stjórnsýsluréttar svo sem að framan er getið.

Stefndu beri fyrir sig að þar sem endursendingin hafi ekki verið framkvæmd, skuli skýra það svo að ákvörðun hafi verið tekin af hálfu ráðuneytisins um að réttaráhrifum hafi verið frestað og að undantekningin eigi því við og hinn sex mánaða frestur skuli því byrja að líða við endanlega uppkvaðningu úrskurðar ráðuneytisins. Stefnandi kveðst hafna þessu og byggir á því að samkvæmt 3. mgr. 32. gr. útlendingalaga sé kveðið á um að ekki megi framkvæma endursendingu fyrr en „niðurstaða liggur fyrir í máli þar sem útlendingur hefur óskað eftir frestun réttaráhrifa“. Þá segi í niðurlagi sama ákvæðis að 29. gr. stjórnsýslulaga gildi að öðru leyti um frestun réttaráhrifa. Af framangreindu kveður stefnandi ljóst að niðurstaða ráðherra um frestun réttaráhrifa sé stjórnvaldsákvörðun og að stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir því að stjórnvöld tækju og kynntu þeim sem til þeirra leita, líkt og stefnanda, ákvörðun í þeim málum sem borin eru undir þau og varða rétt eða skyldu borgaranna, sbr. m.a. 2. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og það svo fljótt sem unnt er, sbr. 1. mgr. 9. gr. sömu laga. Það eigi einnig við um beiðni stefnanda um frestun réttaráhrifa, sbr. 2. og 4. mgr. 29. gr. laganna.

Stefndi, innanríkisráðuneytið, hafi í úrskurði sínum byggt á enska texta Dyflinnarreglugerðarinnar. Byggir stefnandi á því í fyrsta lagi að hinn enska texti Dyflinnarreglugerðarinnar og hinn birta íslenska texta, skuli skýra með hinum sama hætti sem stefnandi hafi gert grein fyrir, þ.e. að taka þurfi ákvörðun um frestun réttaráhrifa, til þess að varna því að hinn sex mánaða frestur byrji að líða. Í því samhengi kveðst stefnandi byggja á að Dyflinnarreglugerðin sé þjóðréttarlegur samningur, samþykktur utan EES-samningsins. Samningar þessir með breytingum sæti ekki túlkunarreglum sem þeim sem beitt sé um EES-gerðir og EES- eða EB-rétt. Við túlkun og skýringu samninganna beri hins vegar að beita reglum Vínarsamningsins um milliríkjasamninga frá 1969. Samkvæmt ákvæðum hans sé meginreglan sú að skýra texta milliríkjasamninga hlutlægt. Skýringu skuli byggja á orðalagi texta og viðteknum skilningi á þeim hugtökum sem notuð eru í textanum. Af þessu leiðir að túlkun reglugerðanna, sem birtast í dómum dómstóla líkt og Evrópudómstólsins (ECJ), verði ekki lögð til grundvallar í máli þessu.

Í öðru lagi kveðst kveðst stefnandi byggja á því að það gangi gegn grundvallarreglu um að íslensk lög skuli birt og gilda á íslensku, sbr. 27. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 2. mgr. 4. gr. laga nr. 15/2005, íslenskrar stjórnskipunar um tvíeðli lands- og þjóðaréttar. Stefnandi kveðst vísa til þeirrar meginreglu íslensks réttar um að reglur sem skuli hafa bindandi gildi, og birtar eru, skuli vera á íslensku. Þótt finna megi undanþágu frá þessu, sbr. t.d. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað, taki það ekki til þeirra aðstæðna sem uppi eru í máli stefnanda. Jafnframt kveðst stefnandi vísa til þess að íslenskur texti skuli gilda fram yfir erlendan texta sömu reglugerðar og að ráðuneytinu hafi borið að byggja á íslenskum texta reglugerðarinnar enda hafi annað ekki verið tekið fram í auglýsingu nr. 14, dags. 30. maí 2003.

Í þriðja lagi kveðst stefnandi byggja á því að önnur niðurstaða en sú að byggja skuli á hinum íslenska, birta texta Dyflinnarreglugerðarinnar, grafi undan réttaröryggi og þar með réttarríkinu og brjóti gegn réttindum stefnanda, svo sem réttmætum væntingum, enda hafi stefnandi mátt treysta því að birtur, íslenskur lagatexti gildi um málsmeðferð hans.

Í fjórða lagi kveðst stefnandi byggja á því að hinn enski texti sé meira íþyngjandi fyrir borgarana, svo sem stefnanda, og brjóti þar af leiðandi gegn meginreglunni um að lagaákvæði sem skerði mannréttindi skuli vera ótvíræð. Í ljósi þessa telur stefnandi að það sé röng og ómálefnaleg niðurstaða stjórnvalds að beita enskum texta reglugerðar sem er meira íþyngjandi í stað íslensks texta sömu reglugerðar sem auglýstur hefur verið í C-deild Stjórnartíðinda og er almennt lagður til grundvallar. Stefnandi telur þetta verklag brjóta gegn meginreglunni sem sett var fram í Framadóminum um að ákvæði sem lúti að mannréttindum skuli skýrð borgurunum í hag, sbr. hrd. 1988, bls. 1532.

Þá byggir stefnandi á því að við endursendingu til Noregs verði stefnandi sendur umsvifalaust til Súdans þar sem honum sé brýn hætta búin Fyrir liggi endanleg ákvörðun norska stjórnkerfisins á lægra stjórnsýslustigi (UDE) 4. febrúar 2008, þar sem hælisumsókn stefnanda sé hafnað og honum gert að yfirgefa Noreg. Stefnandi kveðst vekja athygli á því að í ákvörðuninni sé sérstaklega tekið fram að ástandið í [...] sé erfitt (n. vanskelig), en norsk lög standi því þó ekki í vegi að stefnandi verði endursendur til Súdans. Þá kveðst stefnandi einnig vísa til símbréfs norskra stjórnvalda 4. september 2008 þar sem honum sé gefinn frestur til að yfirgefa Noreg en að öðrum kosti muni alþjóðadeild norsku lögreglunnar sjá til þess að stefnandi verði endursendur. Stefnandi kveðst ítrekað hafa gert tilraunir til að afla niðurstaðna æðra stjórnvalds í Noregi en ekki tekist það. Þá kveðst stefnandi hafa skorað á innanríkisráðuneytið að afla niðurstaðna æðra stjórnvalds en við þeim áskorunum hafi ekki verið brugðist Stefnandi kveður ljóst vera samkvæmt framangreindu, að verði stefnandi endursendur til Noregs, verði hann umsvifalaust sendur til Súdan. Tilvísanir ráðuneytisins til þeirra möguleika sem stefnandi hefur í Noregi, breyti þar engu um, enda geti íslensk stjórnvöld ekki tryggt að norsk stjórnvöld sendi stefnanda ekki umsvifalaust til Súdans og allar staðhæfingar þess efnis séu ekki á valdi íslenskra stjórnvalda.

Stefnandi kveður að ekki verði á hann lagt að sanna kerfislega ágalla hæliskerfisins í Noregi enda byggi hann á því að með endursendingu til Noregs taki íslensk stjórnvöld ábyrgð á því að stefnandi verði sendur aftur til Súdans svo sem norsk stjórnvöld hafi komist að niðurstöðu um. Ljóst megi vera af orðalagi 45. gr. útlendingalaga að slík ákvörðun sé ólögmæt þar sem fyrirhugað er að senda stefnanda til svæðis þar sem hann hefur ástæðuríkan ótta til þess að sæta ofsóknum og verða fyrir ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð.

Stefnandi kveður endursendingu íslenskra stjórnvalda brjóta gegn landsrétti og þjóðarétti. Íslensk stjórnvöld hafi ekki lagt mat á það hvort stefnandi eigi rétt á vernd á þeim grundvelli að líf hans eða frelsi sé í hættu, sbr. m.a. 1. mgr. 45. gr. útlendingalaga og 2. og 3. gr. MSE auk 68. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi kveðst telja að endursending til Súdans sé í andstöðu við tilvitnuð ákvæði. Í því samhengi kveðst stefnandi vísa til framangreindrar umfjöllunar um ástand í Súdan. Stefnandi kveðst telja vegna þess ástands sem ríkir í Súdan að íslenskum stjórnvöldum sé bæði rétt og skylt að taka umsókn hans til efnismeðferðar hér á landi á grundvelli 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar en ákvæðið kveði á um að hvert aðildarríki geti tekið hælisumsóknir til meðferðar, jafnvel þótt hælisleitandi hafi áður lagt fram umsókn í öðru ríki. Við mat á því hvort beita eigi tilvitnaðri heimild komi til skoðunar, m.a. samkvæmt framkvæmd íslenskra stjórnvalda, hvort umsækjandi tilheyri sérstaklega viðkvæmum félagshópi eða hvort veruleg hætta sé á því að umsækjandi sæti mannréttindabrotum í því ríki sem hann yrði sendur til, í hans tilviki Súdans. Stefnandi kveðst telja að á grundvelli alls þess sem áður er rakið að þessi sjónarmið eigi að öllu leyti við um mál hans og því liggi beint við að beita umræddu ákvæði og taka umsóknina til efnismeðferðar hér á landi.

Hvorki Útlendingastofnun né innanríkisráðuneytið hafi uppfyllt rannsóknarskyldu sína varðandi aðstæður stefnanda í Súdan og byggja endursendingu á gömlu og úr sér gengnu mati norska stjórnvalda. Íslensk stjórnvöld hafi ekki lagt mat á og ekki uppfyllt rannsóknarskyldu sína hvað varðar, hvort heimilt sé að endursenda stefnanda til Súdans eða hvort hann eigi þar á hættu að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð, m.a. sbr. 45. gr. útlendingalaga. Í úrskurði ráðuneytisins kemur fram að ráðuneytið hafi ekki kannað aðstæður stefnanda í Súdan, né heldur aðstæður í Súdan yfirhöfuð. Einungis sé fjallað um aðstæður í Noregi út frá 45. gr. útlendingalaga. Verði að telja að stjórnvöld hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni hvað varðar endursendingu stefnanda til Súdans, þó að það liggi fyrir, sem fyrr segir, að þangað verði stefnandi sendur frá Noregi.

Jafnvel þótt íslensk stjórnvöld telji sér ekki skylt að fjalla um sjálfa hælisumsókn stefnanda þá kveðst stefnandi telja að þeim sé skylt að fjalla um áhrif endursendingar hans til Súdans enda gildi vernd 1. mgr. 45. gr. um hvers konar ákvarðanir skv. útlendingalögunum, sbr. 4. mgr. 45. gr. Hér sé því um skyldubundið sjónarmið að ræða, sem stjórnvöld virðast ekki hafa litið til við ákvarðanatökuna. Þá kveðst stefnandi vekja athygli á því að stjórnvöld höfðu ekki samstarf við Flóttamannastofnun SÞ svo sem skylt er skv. 50. gr. útlendingalaga. Stefnandi kveður að öllu þessu virtu að hér sé um verulegan ógildingarannmarka að ræða.

Stefnandi kveðst jafnframt vekja athygli á því að vegna þess hversu mjög aðstæður hafa versnað í Súdan, hafi íslenskum stjórnvöldum borið að leggja nýtt mat á aðstæður stefnanda. Meðal annars hvort stefnandi uppfylli skilyrði þess að teljast sur place flóttamaður enda hafi aðstæður í Súdan versnað svo mjög að stefnandi teljist nú flóttamaður, þótt hann hafi ekki talist njóta réttarstöðu flóttamanns samkvæmt mati norskra stjórnvalda á árunum 2006-2008. Þess beri jafnframt að geta að Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur lagst gegn endursendingum til Súdans, frá og með 11. febrúar 2014 sl.

Stefnandi telur ljóst af öllu ofangreindu að veita skuli honum hæli á Íslandi sem flóttamanni þar sem hann geti ekki notið verndar í Súdan, eða eftir atvikum Suður-Súdan. Ekki dugi íslenskum stjórnvöldum að benda stefnanda á að hann geti sest að á öðrum stað í Súdan eða Suður-Súdan. Stríðsátök í landinu eru útbreidd og fyrirséð er að stefnandi myndi ekki hafa möguleika á mannsæmandi lífi á neinum stað í landinu.

Stefnandi kveðst byggja á því að ekki hafi verið fjallað um dvalarleyfi hans af mannúðarástæðum. Heimild til að veita dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða sé sérstakt úrræði sem standi umsækjendum til boða óháð því hvort stjórnvöld telji að þeir njóti stöðu flóttamanns. Í lögum um útlendinga nr. 96/2002 segi hvergi að útlendingur fyrirgeri rétti sínum til dvalarleyfis á grundvelli mannúðarsjónarmiða, skv. 12. gr. f. þó að hann sæki samhliða eða áður um hæli hér á landi. Í lögunum komi heldur hvergi fram að útlendingur takmarki möguleika sína á hæli hér á landi ef hann óskar eftir slíku dvalarleyfi á einhverju stigi málsins. Þvert á móti virðast lögin kveða á um að dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða sé sjálfstætt réttarúrræði, sem standi útlendingum til boða og komi sérstaklega til skoðunar þegar hælisumsókn er hafnað. Því til stuðnings kveðst stefnandi vísa til 2. mgr. 45. gr. útlendingalaga sem leggur sérstaka skyldu á herðar stjórnvalda. Þar segi: ,,Ef stjórnvald í máli samkvæmt lögunum kemst að því að ákvæði 1. mgr. eigi ekki við um útlendinginn skal það að eigin frumkvæði taka til skoðunar hvort beita skuli ákvæðum 12. gr. f.“

Jafnframt kveðst stefnandi vísa til 3. mgr. 12. gr. f þar sem fram komi að ef sótt hafi verið um hæli skv. 46. gr. skuli fyrst skorið úr því hvort skilyrði séu til þess að veita hæli áður en 12. gr. f er beitt. Stefnandi kveðst vekja athygli á því í þessu samhengi að norsk stjórnvöld hafi nú þegar komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi skuli ekki fá hæli. Þetta sé afar mikilvægt atriði. Ef aðstaðan hefði verið sú að hælisumsókn stefnanda hefði verið hafnað af efnislegum ástæðum hér á landi, þá hefði stefnandi átt skýran rétt til þess að fá leyst úr því hvort hann fengi dvalarleyfi af mannúðarástæðum hér á landi. Ekki fái staðist að sá réttur glatist, jafnvel þótt synjun á hælisumsókn hafi í þessu tilviki átt sér stað í öðru landi. Stefnandi kveðst þar af leiðandi telja að íslenskum stjórnvöldum beri lagaleg skylda til að taka til efnislegrar skoðunar hvort honum eigi að veita dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða en stefnandi stundar nám við Háskóla Íslands, stundar hér atvinnu og hefur myndað afar rík tengsl við Ísland.

Stefnandi kveðst einkum styðja dómkröfur sínar við lög nr. 96/2002 um útlendinga, einkum VII. kafla, 12. gr. og reglugerð um útlendinga nr. 53/2003, stjórnsýslulög nr. 37/1993, einkum 9., 10., 20. og 29. gr., lög um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað nr. 15/2005, einkum 2. mgr. 4. gr., lög um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, einkum 2. og 3. gr. og stjórnarskrá Íslands 33/1944, einkum 27. gr. og 68. gr. Þá kveðst hann einnig styðja kröfur sínar við Alþjóðasamning um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 og viðauka við hann frá 1967, samning Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá 1966, einkum 6. og 7. gr. og samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu frá 1989. Enn fremur reglugerð nr. 343/2003/EB frá 18. febrúar 2003, einkum 3. og 4. mgr. 19. gr., 1. mgr. 20. gr., tilskipun Evrópubandalagsins nr. 2004/83/EB frá 29. apríl 2004 um lágmarksskilyrði til að ríkisborgarar þriðju landa eða ríkisfangslausir einstaklingar teljist flóttamenn eða menn sem að öðru leyti þarfnast alþjóðlegrar verndar og um inntak slíkrar verndar, tilskipun nr. 2005/85/EB frá 1. desember 2005 um lágmarkskröfur til málsmeðferðar í aðildarríkjum við veitingu og afturköllun á stöðu flóttamanns og tilskipun nr. 2003/9/EB frá 27. janúar 2003 um lágmarkskröfur varðandi móttöku hælisleitenda. Stefnandi styður kröfur um málskostnað við lög nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Stefnandi hafi hlotið gjafsókn í máli þessu.

III

Málsástæður og lagarök stefndu

Stefndu mótmæla málatilbúnaði stefnanda og kröfum á honum reistum. Stefndu hafna því að stefnandi hafi sýnt fram á nokkuð er leitt geti til ógildingar á úrskurði stefnda innanríkisráðuneytisins 5. febrúar 2014 eða að felld verði úr gildi ákvörðun stefndu Útlendingastofnunar 4. maí 2012.

Stefndu telja ágreining málsins snúast um hvort stefndu hafi borið að fjalla efnislega um beiðni stefnanda um hæli hér á landi. Stefndu byggja á því að samkvæmt Dyflinnarsamstarfinu hafi stefndu einungis borið að leysa úr því hvort taka skyldi beiðni stefnanda til efnismeðferðar. Var því ekki tekin afstaða til þess hvort aðstæður stefnanda væru með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í merkingu a-liðar 1. mgr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttarstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951 (flóttamannasamningur SÞ), samkvæmt 44. gr., sbr. 44. gr. a í lögum nr. 96/2002.

Ljóst sé að málsmeðferð í Dyflinnarmálum sé einfaldari en í hælismálum sem tekin eru til efnismeðferðar. Stefndu höguðu úrlausn málsins í samræmi við lög og var þeim rétt að vísa beiðni stefnanda um hæli til Noregs vegna ábyrgðar þarlendra yfirvalda á umfjöllun um hælisbeiðni hans. Úrlausnarefni málsins hafi því verið afmarkað við það í hvaða ríki beiðni stefnanda um hæli skyldi tekin til efnislegrar meðferðar.

Stefndu kveða þá niðurstöðu að fjalla ekki efnislega um hælisumsókn stefnanda byggja á Dyflinnarsamstarfinu, sem Ísland sé aðili að. Um úrlausnarefnið gildi aðallega ákvæði laga nr. 96/2002 ásamt síðari breytingum og reglugerð nr. 53/2003 um útlendinga sem sett er á grundvelli þeirra. Túlka beri ákvæði fyrrgreindra laga og reglugerðar til samræmis við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands, einkum samnings Íslands, Noregs og ráðs Evrópusambandsins frá 19. janúar 2001 um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um hæli sem lögð er fram á Íslandi, í Noregi eða í aðildarríki Evrópusambandsins. Samningurinn frá 19. janúar 2001 feli jafnframt í sér þá skuldbindingu að eftirfarandi reglugerðum Evrópusambandsins sé framfylgt af hálfu Íslands, það er að ákvæði laga nr. 96/2002 séu túlkuð til samræmis við ákvæði Dyflinnarreglugerðarinnar, auk þess sem fylgja beri málsmeðferðarreglum reglugerðar ráðsins (EB) nr. 1560/2003 frá 2. september 2003, sem hafi að geyma ítarlegar reglur um meðferð mála á grundvelli fyrrnefndu reglugerðarinnar. Jafnframt beri að líta til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, flóttamannasamning SÞ og annarra alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á sviði mannréttinda eftir því sem tilefni er til.

Stefndu leggja áherslu á að Dyflinnarsamstarfinu sé ætlað að leysa tvö vandamál. Annars vegar að koma í veg fyrir að hælisleitandi sé sendur á milli ríkja án þess að nokkurt þeirra viðurkenni ábyrgð sína á meðferð umsóknar hans um hæli. Hins vegar að koma í veg fyrir að sami einstaklingur geti farið á milli ríkja og fengið umfjöllun um umsókn sína um hæli í mörgum löndum. Telja stefndu að við úrlausn þess hvort taka beri beiðni stefnanda til efnislegrar meðferðar hér á landi verði að líta til þess að meginreglan sé almennt sú að aðildarríki skuli beita reglugerðinni eins og unnt er enda hafa ríkin með aðild sinni að samstarfinu tekist á hendur skuldbindingar þess efnis. Dyflinnarreglugerðin hafi að geyma reglur um hvaða ríki beri ábyrgð á hælisumsókn en ekki hvernig meta eigi hælisumsókn efnislega. Er byggt á hugmyndinni um öruggt þriðja ríki, þ.e. að aðildarríki geti sent hælisleitendur til þriðja ríkis án þess að kanna umsóknir efnislega þar sem þau geti treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að mannréttindi þeirra verði virt. Samstarfið er háð þeirri forsendu að aðildarríkin teljist öll vera örugg þriðju ríki og að þangað sé heimilt að senda hælisleitendur. Hælisleitendur verða að eiga möguleika á því að óska eftir hæli í öruggu þriðja ríki og ef þeir teljast flóttamenn samkvæmt alþjóðlegum skilgreiningum verða þeir einnig að hafa möguleika á að fá vernd í samræmi við flóttamannasamning SÞ.

Í Dyflinnarsamstarfinu sé gert ráð fyrir því að aðeins eitt ríki beri ábyrgð á meðferð á beiðni um hæli. Í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar komi fram viðmið í ákveðinni forgangsröðun um hvaða ríki skuli bera ábyrgð á hælisumsókn og skiptir þar mestu hvaða tengsl hælisleitandi hefur við aðildarríkin. Ef ekkert aðildarríki telst bera ábyrgð á hælisumsókn á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar ber það ríki ábyrgð þar sem hælisleitandi sótti fyrst um hæli. Komi fram beiðni um hæli í ríki sem ber ekki ábyrgð á meðferð málsins getur það óskað eftir því að umsækjandi verði fluttur til ríkis þar sem taka ber málið til meðferðar. Skylt er að verða við slíkum tilmælum ef beiðni þar að lútandi berst innan sex mánaða frá því beiðni um hæli var móttekin, sbr. 10. og 11. gr. samningsins.

Í d-lið 1. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002 komi fram að stjórnvöld geti synjað að taka hælisumsókn til efnismeðferðar ef krefja má annað ríki sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli Dyflinnarsamningsins um að taka við umsækjanda um hæli. Þá komi fram í 2. mgr. 46. gr. a í lögunum að ekki skuli endursenda flóttamann til annars ríkis á þessum grundvelli hafi hann slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða sérstakar ástæður mæli annars með því. Þá sé íslenskum stjórnvöldum heimilt að taka umsókn um hæli til meðferðar jafnvel þó að þau beri ekki ábyrgð á henni á grundvelli svokallaðrar fullveldisreglu 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Af hálfu stefnanda sé því haldið fram að þessi undantekningarregla eigi við í máli þessu en því mótmæla stefndu.

Stefndu hafna því að íslensk yfirvöld beri þegar ábyrgð á efnislegri málsmeðferð hælisumsóknar stefnanda, þar sem endursending þurfi að fara fram eigi síðar en sex mánuðum eftir að móttökuríki hafi samþykkt beiðnina, sbr. 3. mgr. 19. gr. og d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Í stefnu sé því haldið fram að skilyrði endursendingar séu ekki uppfyllt þar sem stefnda innanríkisráðuneytið hafi ekki tekið formlega ákvörðun um frestun réttaráhrifa og því hafi sex mánaða fresturinn til endursendingar runnið út. Því sé íslenskum stjórnvöldum skylt að taka málið til efnismeðferðar. Er þessu mótmælt af hálfu stefndu.

Stefndu byggja á því að sex mánaða fresturinn, sem aðildarríkjum samningsins er veittur, sbr. einkum 3. mgr. 19. gr. og d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar, hefjist ekki fyrr en endanleg ákvörðun hefur verið tekin í máli hælisleitandans hér á landi. Sé þessi túlkun stefndu í samræmi við dóma Hæstaréttar frá 24. október 2013 í máli nr. 405/2013 og 17. desember 2013 í máli nr. 445/2013. Þá sé þetta einnig í samræmi við alþjóðlega framkvæmd Dyflinnarsamningsins, sbr. dóm Evrópudómstólsins 29. janúar 2009 í máli nr. C-19/08, Migrationsverket gegn Petrosian og fleirum. Niðurstaða héraðsdóms Reykjavíkur frá 18. mars sl. í máli E-274/2014 sé í samræmi við áðurnefnda dóma Hæstaréttar. Dómur héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí í máli nr. E-910/2014 sé á hinn bóginn í andstöðu við dómaframkvæmd. Þar sé gengið út frá því að í Dyflinnarreglugerðinni sé gert ráð fyrir því að taka þurfi sérstaka ákvörðun um frestun réttaráhrifa. Það eigi ekki við rök að styðjast. Þá mæli 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 fyrir um frestun réttaráhrifa í skilningi Dyflinnarreglugerðarinnar.

Stefnandi hafi lagt fram hælisumsókn hér á landi 26. október 2011. Stefndi Útlendingastofnun óskaði eftir því að norsk yfirvöld tækju aftur við stefnanda og umsókn hans á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar 15. desember sama ár. Samþykki norskra yfirvalda barst 28. sama mánaðar. Ákvörðun stefnda Útlendingastofnunar 4. maí 2012 var birt stefnanda 9. sama mánaðar. Lýsti hann yfir kæru til stefnda innanríkisráðuneytis við birtingu ákvörðunarinnar. Stefndi Útlendingastofnun upplýsti norsk stjórnvöld 18. júní 2012 um frestun á flutningi stefnanda vegna kærumeðferðar málsins, sbr. 9. gr. reglugerðar ráðsins (EB) nr. 1560/2003. Var norskum yfirvöldum því tilkynnt um tafir á endursendingu áður en sex mánuðir voru liðnir frá upphaflegu samþykki þeirra á endurviðtöku. Telja stefndu þar af leiðandi að ábyrgð norskra stjórnvalda á stefnanda og umsókn hans standi óhögguð.

Þá leggja stefndu áherslu á að í 32. gr. laga nr. 96/2002 sé fjallað um það hvenær ákvörðun í málum um hæli eða vernd gegn ofsóknum geti komið til framkvæmda. Ljóst sé að þegar stefndi Útlendingastofnun hefur tekið ákvörðun um að synja hælisleitanda um efnismeðferð og endursenda hann til þess ríkis sem ber ábyrgð á hælisumsókn hans á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar fresti kæra ekki réttaráhrifum ákvörðunar. Hins vegar liggi fyrir að ekki megi framkvæma slíka ákvörðun fyrr en umsækjandi hefur fengið að leggja fram kæru eða að niðurstaða liggur fyrir í máli þar sem útlendingur hefur óskað eftir frestun réttaráhrifa ef slík beiðni hefur verið lögð fram. Sé því óheimilt að flytja umsækjanda úr landi til þess ríkis sem ber ábyrgð á umsókn hans um hæli fyrr en ákvörðun hefur verið tekin um að fresta ekki réttaráhrifum. Telja stefndu því ljóst að í 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 sé kveðið á um sjálfkrafa frestun á réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar þar til stefndi innanríkisráðuneytið tekur sérstaka ákvörðun um að réttaráhrifum skuli ekki frestað eða endanleg niðurstaða í máli umsækjanda liggi fyrir.

Í stefnu sé því haldið fram að ómannúðlegt sé í skilningi 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, að taka ekki ákvörðun um frestun réttaráhrifa. Stefnda innanríkisráðuneytið geti þar með hvenær sem er tekið geðþóttaákvörðun um að framkvæma endursendingu. Þessu mótmæla stefndu og benda á, sem fram hefur komið, að samkvæmt 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 sé stefnda innanríkisráðuneytinu óheimilt að framkvæma ákvörðun um endursendingu nema tekin hafi verið ákvörðun um að fresta ekki réttaráhrifum. Slíka ákvörðun þurfi síðan ávallt að kynna fyrir stefnanda svo að hún öðlist réttaráhrif.

Í stefnu sé lögð áhersla á að ekki verði byggt á enskum texta Dyflinnarreglugerðarinnar og túlkun reglugerðanna, sem birtast í dómum dómstóla líkt og Evrópudómstólsins verði ekki lögð til grundvallar. Stefndu hafna þessu alfarið og benda á að Hæstiréttur hafi staðfest þessi túlkunarsjónarmið í fyrrgreindum dómum í málum nr. 405/2013 og 445/2013. Þá benda stefndu á að enda þótt Dyflinnarsamstarfið falli ekki undir gildissvið EES-samningsins sé hinn þjóðréttarlegi viðsemjandi Evrópusambandið og aðildarríki þess. Stefndu telja það afar óeðlilegt að aðilar að þjóðréttarsamningi túlki ákvæði samningsins á ólíkan hátt. Slíkur samningur yrði til lítils gagns. Af því leiðir að taka verður mið af fordæmum Evrópudómstólsins, sem aðrir viðsemjendur Íslands eru bundnir af.

Af framansögðu telja stefndu ljóst að stefnda, innanríkisráðuneytinu, hafi ekki borið að taka sérstaka ákvörðun um frestun réttaráhrifa til að skilyrði Dyflinnarreglugerðarinnar um tímafrest yrðu uppfyllt, enda hefði verið óheimilt að framkvæma ákvörðun stefnda, Útlendingastofnunar, áður en afstaða hefði verið tekin til beiðni hans um frestun réttaráhrifa, sbr. 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002. Réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar var því sjálfkrafa frestað þar til sú niðurstaða lá fyrir.

Að öðru leyti árétta stefndu að sex mánaða fresturinn byrji ekki að líða fyrr en endanleg ákvörðun hafi verið tekin í máli umsækjanda, sbr. áðurnefnda dóma Hæstaréttar. Er mótmælt öllum málsástæðum stefnanda um að íslensk yfirvöld beri ábyrgð á efnislegri umfjöllun um hælisbeiðni hans þar sem ekki hafi verið formlega tekin afstaða til kröfu stefnanda um frestun réttaráhrifa.

Stefndu mótmæla fullyrðingum í stefnu um að með endursendingu til Noregs brjóti þau lagaákvæði um bann gegn pyndingum og ómannúðlegri meðferð. Stefnandi haldi því fram að hann verði sendur rakleiðis til Súdans við komuna til Noregs, þar sem hans bíði bráð lífshætta. Þá telur hann einnig að hann hafi ekki fengið réttláta málsmeðferð í Noregi. Þessu vísa stefndu á bug. Þegar ljóst var að norsk yfirvöld bæru ábyrgð á hælisumsókn stefnanda samkvæmt d-lið 1. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002 bar stefndu að skoða hvort beita ætti undanþáguákvæði 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur sett fram viðmið um hvaða atriði koma til skoðunar við mat á því hvort undanþágan eigi við. Hefur ákvæðið verið túlkað með þeim hætti að óheimilt sé að endursenda hælisleitanda þangað sem hann eigi á hættu að lenda í aðstæðum sem fara í bága við 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Skoða þarf hvort slíkur ágalli sé á málsmeðferð þess ríkis, sem endursenda á til, að það brjóti í bága við 13. gr. mannréttindasáttmálans um réttinn til raunhæfs úrræðis til að leita réttar síns. Í þessu felst að ríki þurfa að kanna hvort grundvallarmannréttindi hælisleitenda séu virt í því ríki sem senda á hælisleitanda til. Ber stefndu samkvæmt þessu að meta tvennt; annars vegar hvort kerfisbundinn ágalli sé á málsmeðferð í því ríki sem endursenda á hælisleitanda til og hins vegar hvort raunhæf úrræði séu til staðar fyrir viðkomandi til að leita réttar síns.

Stefnandi heldur því fram að endursending til Noregs jafngildi endursendingu til Súdans, þar sem norsk stjórnvöld hafi tekið endanlega ákvörðun í máli stefnanda. Telur stefnandi endursendingu íslenskra stjórnvalda því brjóta gegn 45. gr. laga nr. 96/2002. Stefndu benda á að í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar í málum nr. 405/2013 og 445/2013 komi fram að samkvæmt 45. gr. laga nr. 96/2002 sé það skylda íslenskra stjórnvalda að ganga úr skugga um það að aðstæður séu með þeim hætti í endursendingarríki, í þessu tilviki Noregi, að hælisleitanda sé tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd og að ekki verði brotið gegn mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu leggja áherslu á að þeim bar einungis að meta aðstæður í Noregi og hvernig málsmeðferð hælisleitenda væri þar háttað. Hafi verið ítarlega fjallað um hæliskerfið í Noregi og aðstæður stefnanda á báðum stjórnsýslustigum. Athugun stefndu leiddi ekki í ljós að norsk stjórnvöld brytu gegn alþjóðlegum mannréttindasamningum eða að mannréttindi hælisleitenda væru fótum troðin. Verður meðferð hælismála og móttökuskilyrðum hælisleitenda í Noregi ekki jafnað til kerfisbundinna galla sem gefa alvarlega ástæðu til að ætla að stefnandi muni standa frammi fyrir raunverulegri hættu á að sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í Noregi verði hann sendur þangað.

Stefndu leggja áherslu á að í úrskurði stefnda innanríkisráðuneytisins séu rakin ítarlega ákvæði norskra útlendingalaga og úrræði hælisleitenda. Kemur þar meðal annars fram að hælisleitendum sem snúa aftur til Noregs á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar gefist kostur á að fá mál sín endurupptekin hjá norskum stjórnvöldum, auk þess sem heimilt er að bera endanlega niðurstöðu norskra stjórnvalda undir dómstóla þar í landi. Ljóst er að fyrir hendi eru því raunhæf úrræði fyrir stefnanda til að leita réttar síns.

Stefndu leggja jafnframt áherslu á að komi til þess að stefnandi standi frammi fyrir endanlegri niðurstöðu um að hann skuli fluttur þangað sem hann telur raunverulega hættu á að honum verði gert að sæta ofsóknum eða illri meðferð á hann þess kost að leggja fram beiðni fyrir Mannréttindadómstól Evrópu um bráðabirgðaráðstöfun samkvæmt 39. gr. málsmeðferðarreglna dómstólsins. Slíkri beiðni yrði beint að norska ríkinu. Stefndu telja að uppfyllt hafi verið sú skylda stjórnvalda að ganga úr skugga um að aðstæður væru með þeim hætti í Noregi að stefnanda væri tryggður viðunandi aðbúnaður og vernd við endursendingu til Noregs. Þar með hafi ekki verið brotið gagn ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu sem stefnandi vísar til í stefnu. Stefndu hafna því að endursending til Noregs jafngildi endursendingu til Súdans og brjóti í bága við lög.

Stefndu mótmæla því að þau hafi ekki uppfyllt rannsóknarreglu í máli stefnanda. Stefndu ítreka að Dyflinnarsamstarfið byggi á hugmyndinni um öruggt þriðja ríki sem gangi út á það að aðildarríki geti sent hælisleitendur til þriðja ríkis án þess að kanna umsóknir efnislega enda geti þau treyst því að þar fái þeir réttláta málsmeðferð og að grundvallarmannréttindi þeirra verði virt. Öll aðildarríki Dyflinnarreglugerðarinnar eru aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu og flóttamannasamningi SÞ. Í ljósi þessa var ekki fjallað um og tekin afstaða til þess hvort aðstæður stefnanda væru með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í merkingu a-liðar 1. mgr. flóttamannasamnings SÞ, sbr. 44. gr. og 44. gr. a í lögum nr. 96/2002, sem fyrr greinir. Stefndu telja það úrlausnarefni vera á ábyrgð norskra yfirvalda. Mótmæla stefndu því að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga með því að kanna ekki aðstæður í Súdan. Slíkt var ekki á hendi stefndu heldur norskra yfirvalda.

Stefndu leggja áherslu á að úrlausnarefnið hafi verið hvort senda bæri stefnanda ásamt hælisumsókn sinni til Noregs eða taka umsóknina til efnislegrar meðferðar hér á landi. Við úrlausn málsins var þess vegna skoðað sérstaklega hvort stefnandi hefði fullnægjandi málsmeðferðarúrræði við komuna til Noregs, sbr. 1. mgr. 45. gr. laga nr. 96/2002, sbr. 3. og 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 33. gr. flóttamannasamnings SÞ. Stefndu höguðu rannsókn málsins þannig að unnt væri að varpa upp hlutlægri mynd af aðstæðum í endurviðtökuríki. Þá gafst stefnanda á báðum stjórnsýslustigum kostur á að taka þátt í að upplýsa málið og koma að sjónarmiðum sínum. Stefnandi lagði fram hælisbeiðni og svaraði við það tækifæri mikilvægum spurningum. Stefnandi fékk hælisviðtal hjá stefnda Útlendingastofnun og lagði fram greinargerð. Stefnandi naut einnig aðstoðar talsmanns þegar mál hans var til meðferðar og kom hann greinargerð ásamt fylgigögnum á framfæri við stefnda innanríkisráðuneytið. Voru kæran og greinargerðin kannaðar gaumgæfilega við úrlausn málsins og málatilbúnaður stefnanda rakinn í úrskurði stefnda innanráðuneytisins. Þá öfluðu stefndu gagna um stöðu hælisleitenda í Noregi og málsmeðferðina þar.

Stefndu telja því að réttindi og hagsmunir stefnanda undir meðferð málsins hafi á engan hátt verið fyrir borð bornir að lögum og að málið hafi verið nægilega rannsakað áður en ákvörðun lá fyrir og síðar úrskurður upp kveðinn. Stefndu benda auk þess á að þau hafi enga hagsmuni af því að leiða mál til lykta án þess að vera fyllilega örugg um að kröfum 10. gr. stjórnsýslulaga sé fullnægt.

Stefndu leggja enn fremur áherslu á að í 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 sé stjórnvöldum einungis gert að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun SÞ og leita þar upplýsingar þegar það á við. Í ákvæðinu er með öðrum orðum ekki lögð fortakslaus skylda á stjórnvöld um að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun. Stefndu telja stjórnvöld því hafa svigrúm til að meta hvort beita eigi þessari heimild við öflun upplýsinga í hælismálum. Í málinu var ekki fjallað efnislega um hælisbeiðni stefnanda heldur hvort lögmætt væri að senda stefnanda til ríkis sem ber ábyrgð á málsmeðferð og efnislegri afgreiðslu málsins. Í máli þessu var heldur ekki talið eiga við að leita eftir formlegri samvinnu við Flóttamannastofnun SÞ þar sem stefndu töldu fyrirliggjandi gögn fullnægjandi og málið því fullrannsakað. Var því hvorki um brot á 10. gr. stjórnsýslulaga né 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 að ræða.

Stefndu hafna því að endursending hafi verið byggð á gömlu og úr sér gengnu mati norskra stjórnvalda líkt og fullyrt er í stefnu. Greint er frá því að aðstæður í Súdan hafi breyst sem kalli á nýtt mat á aðstæðum stefnanda. Stefndu taka undir að aðstæður í Súdan hafi breyst og rétt sé að Flóttamannastofnun SÞ hafi í febrúar á þessu ári lagst gegn endursendingum til Suður-Súdans. Stefndu leggja áherslu á að þegar tilmæli Flóttamannastofnunar SÞ séu jafn afdráttarlaus og í þessu tilviki fari stjórnvöld í Dyflinnarríkjum eftir þeim, enda ber þeim að virða tilmæli Flóttamannastofnunar. Það gildi jafnt um norsk stjórnvöld sem önnur aðildarríki. Tölur frá norsku útlendingastofnuninni sýna jafnframt að yfirgnæfandi meirihluta hælisumsækjenda frá Súdan, sem fá efnislega umfjöllun um mál sín í Noregi, hefur verið veitt hæli eða annars konar vernd í landinu það sem af er þessu ári. Þess ber að geta að í tölunum er ekki greint á milli þeirra umsækjenda sem koma frá Suður-Súdan, sem tilmæli Flóttamannastofnunar SÞ beinast að, og öðrum hlutum landsins. Ljóst er því að norsk stjórnvöld verða að meta aðstæður stefnanda á ný út frá breyttum aðstæðum í Suður-Súdan.

Eftir nákvæma skoðun á málsgögnum öllum þarf að rökstyðja niðurstöður stjórnvalda með tilvísun til lagaákvæða sem ákvörðun er byggð á og þeirra sjónarmiða sem eru ráðandi við niðurstöðuna, sem og á mati á sjónarmiðum kæranda í málinu. Er það mat stefndu að því hafi verið fylgt á báðum stjórnsýslustigum. Er því alfarið hafnað að brotið hafi verið gegn málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga við meðferð málsins.

Stefndu byggja á því að þeim hafi ekki borið að taka afstöðu til þess hvort stefnandi ætti rétt á dvalarleyfi af mannúðarástæðum, sbr. 12. gr. f í lögum nr. 96/2002. Samkvæmt 3. mgr. 12. gr. f í lögum nr. 96/2002 skal, ef sótt hefur verið um hæli samkvæmt 46. gr. laganna, fyrst skorið úr því hvort skilyrði séu til þess að veita hæli áður en ákvæði 12. gr. f í lögunum er beitt.

Stefnandi sótti um hæli hér á landi 10. apríl 2012. Við meðferð umsóknar hans um hæli kom í ljós að mál hans hefði áður verið til umfjöllunar hjá norskum stjórnvöldum og því báru norsk stjórnvöld ábyrgð á hælisumsókn hans á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar. Við það varð ljóst að mál hans yrði ekki tekið til efnismeðferðar hér á landi og því ekki skorið úr um hvort aðstæður stefnanda væru með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í merkingu a-liðar 1. gr. flóttamannasamning SÞ, samkvæmt 44. gr. sbr. 44. gr. a laga nr. 96/2002.

Stefndu leggja áherslu á að það sé meginregla Dyflinnarsamstarfsins að beita skuli reglugerðinni eins og unnt sé. Meginforsenda samstarfsins er að aðildarríkin treysta hvert öðru til að gæta þess að málsmeðferð hælisumsókna samræmist þeim kröfum og skuldbindingum sem rekja má til alþjóðlegra skuldbindinga á sviði mannréttinda, Evrópusamstarfs og eigin löggjafar ríkjanna.

Stefndu benda á að með því að hælisleitandi geti lagt fram umsókn um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna, sbr. 12. gr. f í lögum nr. 96/2002, í kjölfar þess að honum hafi verið synjað um efnislega meðferð á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar, sé verið að sniðganga eitt meginmarkmið reglugerðarinnar um að fyrirbyggja að hælisleitandi fái efnislega umfjöllun um hælisbeiðni sína í fleiri en einu ríki. Með því móti fengi hælisleitandi því efnislega meðferð máls síns án þess að þurfa að lúta reglum Dyflinnarsamstarfsins.

Þar sem sérstaklega er tekið fram í 3. mgr. 12. gr. f í lögum nr. 96/2002 að skera þurfi fyrst úr um hvort skilyrði séu til staðar til að veita hæli áður en ákvæðinu sé beitt telja stefndu ljóst að þeim hafi ekki verið skylt að taka efnislega afstöðu til umsóknar stefnanda um dvalarleyfi á grundvelli 12. gr. f í útlendingalögum.

Með vísun til framangreinds hafnar ráðuneytið því að íslenskum stjórnvöldum hafi verið skylt að taka afstöðu til þess hvort stefnandi ætti rétt á dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 12. gr. f í lögum nr. 96/2002.

Stefndu árétta að málsmeðferð í máli stefnanda hafi verið í samræmi við lög, einkum ákvæði laga nr. 96/2002, stjórnsýslulaga og alþjóðlegra skuldbindinga Íslands á grundvelli Dyflinnarsamstarfsins. Stefndu var rétt að hafna því að taka mál stefnanda til efnismeðferðar hér á landi og kveða á um að stefnandi skyldi endursendur til Noregs, þar sem mál hans yrði tekið til efnislegrar meðferðar. Af öllu framangreindu telja stefndu ljóst að úrskurður stefnda innanríkisráðuneytisins 5. febrúar 2014 og ákvörðun stefnda Útlendingastofnunar 4. maí 2012 eru gild. Verður því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda.

Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV

Niðurstaða

Í máli þessu krefst stefnandi þess að ógiltur verði með dómi úrskurður innanríkisráðuneytisins frá 5. febrúar 2014 þar sem staðfest var ákvörðun Útlendingastofnunar frá 4 maí 2012 og jafnframt að felld verði úr gildi nefnd ákvörðun stofnunarinnar þar sem ákveðið var að beiðni stefnanda um hæli á Íslandi sem flóttamaður skyldi ekki tekin til efnislegrar meðferðar hér á landi og hann endursendur ásamt beiðni hans til Noregs.

Ágreiningur aðila snýst einkum um hvort íslenskum stjórnvöldum sé skylt að fjalla efnislega um umsókn stefnanda. Heldur stefnandi því fram að skilyrði endursendingar séu ekki uppfyllt þar sem stefndi, innanríkisráðuneytið, hafi ekki tekið formlega ákvörðun í máli hans um frestun réttaráhrifa og því hafi sex mánaða fresturinn samkvæmt ákvæðum Dyflinnarreglugerðarinnar svokölluðu til endursendingar runnið út. Því beri íslensk stjórnvöld ábyrgð á umsókn stefnanda og sé skylt að taka beiðni hans til efnismeðferðar. Er þessu mótmælt af hálfu stefndu sem byggja á því sex mánaða fresturinn byrji ekki að líða fyrr en endanleg ákvörðun hafi verið tekin í máli umsækjanda og vísa um það til ákvæða Dyflinnarreglugerðarinnar og dóma Hæstaréttar í málum nr. 405/2013 og 445/2013. Þá feli ákvæði laga nr. 96/2002 í raun í sér sjálfkrafa frestun réttaráhrifa þar sem íslenskum stjórnvöldum sé ekki heimilt að endursenda hælisleitendur fyrr en máli þeirra sé lokið. Hafna stefndu því að íslensk yfirvöld beri ábyrgð á efnislegri umfjöllun um hælisbeiðni stefnanda þar sem ekki hafi verið formlega tekin afstaða til kröfu hans um frestun réttaráhrifa.

Ísland er aðili að Dyflinnarsamstarfinu, sbr. auglýsingu nr. 14/2003 um samþykki Íslands á reglugerð ráðsins (EB) nr. 343/2003 frá 18. febrúar 2003, svokallaðri Dyflinnarreglugerð. Noregur mun einnig vera aðili að umræddu samstarfi. Í Dyflinnarreglugerðinni koma fram skýrar reglur um meðferð umsókna um hæli sem lagðar eru fram í þeim ríkjum er eiga aðild að samstarfinu. Tryggt á að vera að hælisumsókn hljóti meðferð í einu aðildarríkjanna og koma á í veg fyrir að hælisleitandi verði sendur frá einu aðildarríki til annars án þess að nokkurt þeirra viðurkenni ábyrgð sína á meðferð umsóknar hans um hæli. Reglunum er einnig ætlað að koma í veg fyrir að sami einstaklingur geti farið á milli ríkja og fengið umfjöllun um umsókn sína um hæli í mörgum löndum. Í III. kafla reglugerðarinnar er að finna viðmið sem ráða því hvaða ríki beri ábyrgð á efnislegri umfjöllun um hælisumsókn hverju sinni. Í 3. mgr. 19. gr. og d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar segir, um endursendingu umsækjanda um hæli frá aðildarríki þar sem umsókn um hæli var lögð fram til aðildarríkisins sem beri ábyrgð, að flutningur umsækjanda um hæli skuli fara fram eins fljótt og við verði komið og í síðasta lagi innan sex mánaða frá því að beiðni um að hann verði tekinn í umsjá var samþykkt eða ákvörðun tekin um áfrýjun eða endurskoðun ef um er að ræða áhrif til frestunar. Þá er í 4. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar kveðið á um að ríki þar sem umsókn um hæli var lögð fram beri ábyrgð á meðferð hælisumsóknar hafi flutningur samkvæmt framangreindu ekki átt sér stað innan sex mánaða frestsins.

Ákvörðun Útlendingastofnunar 4. maí 2012 var byggð á d-lið 1. mgr. 46. gr. a í lögum nr. 96/2002 og a-lið 1. mgr. 32. gr. laganna. Samkvæmt fyrrnefnda ákvæðinu geta stjórnvöld synjað því að taka umsókn flóttamanns um hæli hér á landi til efnismeðferðar m.a. „ef krefja má annað ríki, sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli samninga sem Ísland hefur gert um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríki skuli fara með beiðni um hæli sem lögð er fram á Íslandi eða í einhverju samningsríkjanna, um að taka við umsækjanda“. Í málinu er óumdeilt að norsk yfirvöld samþykktu, 28. desember 2011, að taka aftur við stefnanda á grundvelli e-liðar 1. mgr. 16. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar en í umræddu ákvæði er mælt fyrir um að aðildarríki, sem ber ábyrgð á meðferð umsóknar um hæli samkvæmt reglugerðinni, skuli vera skuldbundið til að „taka aftur við, samkvæmt skilyrðum sem mælt er fyrir um í 20. gr., ríkisborgara þriðja lands sem það hefur synjað um hæli og sem er staddur á yfirráðasvæði annars aðildarríkis án leyfis“. Með bréfi 18. júní 2012 upplýsti stefndi Útlendingastofnun norsk stjórnvöld um tafir á endursendingu stefnanda til Noregs vegna kærumeðferðar málsins.

Eins og áður sagði byggir stefnandi kröfu sína um ógildingu á úrskurði innanríkisráðuneytisins og ákvörðun Útlendingastofnunar meðal annars á því að íslenskum stjórnvöldum sé skylt að taka mál hans til efnismeðferðar þar sem ekki hafi orðið af flutningi hans til Noregs innan sex mánaða frestsins sem tilgreindur er í 3. mgr. 19. gr. og d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Telur stefnandi skilyrði ákvæðisins um að málskot eða endurskoðun ákvörðunar fresti flutningi hælisleitanda til viðtökuríkis ekki vera uppfyllt þar sem ekki sé um að ræða sjálfkrafa rétt til frestunar, heldur verði ráðherra að taka sérstaka ákvörðun um frestun réttaráhrifa í slíkum tilvikum. Engin slík ákvörðun hafi verið tekin í máli hans. Íslensk stjórnvöld beri því ábyrgð á umsókn hans og sé skylt að taka mál hans til efnismeðferðar þar sem frestur til að senda hann aftur til Noregs sé liðinn og hefði þurft að koma til framkvæmda eigi síðar en sex mánuðum eftir að Noregur samþykkti beiðni Útlendingastofnunar um flutning hans þangað eða tekin hefði verið ákvörðun um frestun réttaráhrifa í máli hans, sbr. 3. mgr. 19. gr. og d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar. Stefndu hafa haldið því fram að þessi ákvæði geri ekki ráð fyrir því að taka þurfi sérstaka ákvörðun um frestun réttaráhrifa, heldur þurfi einungis að vera um að ræða áhrif til frestunar og vísa þar til orðalags í íslenskri þýðingu reglugerðarinnar og 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002. Hafa stefndu einnig vísað til dóma Hæstaréttar í máli nr. 405/2013 og 445/2013. Í síðarnefnda dóminum var hinn íslenski texti reglugerðarinnar lagður til grundvallar og verður að telja að í því máli sem hér er til umfjöllunar sé í raun ekki ágreiningur um að það skuli gert. Í fyrrnefnda dóminum var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að umræddur sex mánaða frestur byrji ekki að líða fyrr en endanleg ákvörðun hefur verið tekin í máli umsækjanda hér á landi og vísað til hliðsjónar til dóms Evrópudómstólsins 29. janúar 2009 í máli nr. C-19/08, Migrationsverket gegn E-x-x P-x-x o.fl. Hafa verður í huga að í forsendum héraðsdóms í máli 405/2013 kemur fram að réttaráhrifum ákvörðunar Útlendingastofnunar hafði verið frestað með sérstakri ákvörðun. Í dómi réttarins í máli nr. 445/2013 var talið að sú málsástæða að málskot fresti ekki sjálfkrafa réttaráhrifum væri of seint fram komin. Dómurinn tók því ekki afstöðu til þess álitaefnis. Verður að líta svo á að í 3. mgr. 19. gr. og d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar felist, eins og þessi ákvæði hafa verið skýrð í dómi Hæstaréttar í máli nr. 405/2013, að hafi réttaráhrifum ákvörðunar í tilteknu máli verið frestað á grundvelli þess að viðkomandi hælisleitandi hafi leitað endurskoðunar æðra setts stjórnvalds eða dómstóla á henni, hefjist hinn sex mánaða frestur til þess að framkvæma ákvörðunina ekki fyrr en endanleg ákvörðun hefur verið tekin í máli hans. Eins og áður sagði byggir stefnandi á því að engin slík ákvörðun um frestun réttaráhrifa hafi verið tekin í máli hans.

Stefndu hafa haldið því fram að í 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 sé kveðið á um sjálfkrafa frestun á réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar þar til stefnda innanríkisráðuneytið taki sérstaka ákvörðun um að réttaráhrifum skuli ekki frestað eða endanleg niðurstaða í máli umsækjanda liggi fyrir. Fyrir liggur í málinu að stefnandi var aldrei upplýstur um sjálfkrafa frestun réttaráhrifa í máli hans. Þótt ekki hafi verið heimilt að endursenda hann í ljósi þessa ákvæðis getur slíkt ekki talist sjálfkrafa frestun réttaráhrifa sem hafi þau áhrif að frestur sem íslensk stjórnvöld hafa til endursendingar byrji ekki að líða og komi þannig að lögum í stað sérstakrar ákvörðunar um frestun réttaráhrifa. Er því þessari málsástæðu stefndu hafnað. Hafa verður í huga að í málum sem þessum er um að ræða mikilvæga hagsmuni hælisleitenda og því brýnt að réttarstaða þeirra sé skýr. Er ítrekað að stefnanda var hvorki leiðbeint eða tilkynnt um að réttaráhrif hinnar kærðu ákvörðunar frestuðust sjálfkrafa samkvæmt túlkun ráðuneytisins né var skriflegu erindi hans um frestun réttaráhrifa svarað af hálfu þess. Dómurinn telur raunar ljóst að í 3. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 sé gert ráð fyrir að tekin sé sérstök ákvörðun um frestun réttaráhrifa hafi hælisleitandi sett fram beiðni um slíkt auk þess sem í ákvæðinu er sérstök árétting á því að um frestun réttaráhrifa fari að öðru leyti eftir 29. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í 1. mgr. þeirrar greinar er mælt fyrir um þá meginreglu stjórnsýsluréttar að stjórnsýslukæra fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar lægra setts stjórnvalds. Á hinn bóginn er æðra stjórnvaldi heimilt að fresta réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar meðan kæra er til meðferðar í tilvikum þar sem ástæður mæla með því, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Þá segir enn fremur í 4. mgr. hennar að ákveða skuli svo fljótt sem við verði komið hvort fresta skuli réttaráhrifum kærðrar ákvörðunar, en slík ákvörðun æðra setts stjórnvalds telst stjórnvaldsákvörðun. Er rétt að taka fram að í athugasemdum með 10. gr. frumvarps til laga um breytinga á lögum nr. 96/2002 sem breytti 32. gr. laganna segir að kæra fresti ekki réttaráhrifum en útlendingur geti hins vegar óskað eftir því við ráðuneytið samkvæmt 29. gr. stjórnsýslulaga meðan kæra er til meðferðar. Sé jafnframt ljóst að reglur stjórnsýslulaga gilda um málsmeðferð þessara ákvarðana. Dómurinn telur því ljóst að lög geri ráð fyrir að tekin sé sérstök ákvörðun um frestun réttaráhrifa þegar fram kemur beiðni um slíkt af hálfu hælisleitanda. Er því hafnað málsástæðum stefndu um að ráðherra hafi ekki borið að taka ákvörðun um frestun réttaráhrifa í máli stefnanda og frestur til endursendingar hafi því ekki byrjað að líða í máli hans. Þá hefur þegar verið hafnað þeirri málsástæðu stefndu að réttaráhrifum hinnar kærðu ákvörðunar hafi í raun verið frestað sjálfkrafa.

Óumdeilt er að engin formleg ákvörðun um frestun réttaráhrifa var tekin af hálfu stefnda, innanríkisráðuneytisins, þegar mál stefnanda var þar til meðferðar þrátt fyrir beiðni hans þar að lútandi sem ráðuneytinu bar lagaskylda til að taka afstöðu til. Breytir engu í þessu sambandi þótt erindi stefnanda um frestun réttaráhrifa úrskurðar stefnda hafi verið svarað 31. mars sl. er mál hans var rekið hér fyrir dómi og beiðni hans þá hafnað. Þá getur tilkynning sem send var norskum stjórnvöldum um að tafir yrðu á endursendingu stefnanda með engu móti talist frestun réttaráhrifa í þessum skilningi. Við úrlausn málsins verður að hafa í huga að stefnandi hafði ríka hagsmuni af því að erindi hans yrði svarað svo að hann væri ekki í óvissu um réttarstöðu sína meðan mál hans væri til meðferðar í ráðuneytinu. Eigin túlkun stefndu á því að í raun hafi verið um að ræða sjálfkrafa frestun réttaráhrifa, sem stefnanda var þó hvorki tilkynnt um né var hann upplýstur um þessa afstöðu ráðuneytisins, er ekki einungis í ósamræmi við þau lagaákvæði sem áður voru rakin heldur gerði hún réttarstöðu stefnanda óskýra. Ítrekar dómurinn að um mikilvæga hagsmuni stefnanda var að ræða í málinu.

Með hliðsjón af öllu ofansögðu er það niðurstaða dómsins að hinn sex mánaða frestur til endursendingar sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 19. gr. og d-lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar sé liðinn og að íslensk stjórnvöld beri nú ábyrgð á hælisumsókn stefnanda, sbr. 4. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar. Ber því þegar af þeirri ástæðu að fallast á kröfu stefnanda og fella úr gildi úrskurð stefnda innanríkisráðuneytisins, 5. febrúar 2014, þar sem staðfest var ákvörðun stefndu Útlendingastofnunar, 4. maí 2012, um að umsókn stefnanda um hæli á Íslandi yrði ekki tekin til efnismeðferðar heldur skyldi stefnandi endursendur ásamt beiðni hans til Noregs, eins og nánar greinir í dómsorði. Koma þá ekki til álita aðrar málsástæður stefndu fyrir sýknukröfu sinni.

Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður

Innanríkisráðuneytið veitti stefnanda gjafsóknarleyfi 28. apríl sl. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist því úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, H-kvk-ef D-kvk-ef G-kvk-ef hdl., 800.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.

H-kvk-nf G-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Felldur er úr gildi úrskurður stefnda, innanríkisráðuneytisins, 5. febrúar 2014 í máli stefnanda, A, ásamt ákvörðun stefnda, Útlendingastofnunar, 4. maí 2012 þar sem ákveðið var að umsókn stefnanda um hæli á Íslandi yrði ekki tekin til efnismeðferðar hér á landi og að hann skyldi endursendur ásamt umsókn sinni til Noregs.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, H-kvk-ef D-kvk-ef G-kvk-ef hdl., 800.000 krónur.

H-kvk-nf G-kvk-nf (sign.)