K-1/2014

Sóknaraðili er Ríkissjóður Íslands, en hagsmuna hans gætir fjármála- og efnahagsráðherra, B-kk-nf B-kk-nf. Varnaraðili er Landeigendafélag Geysis ehf., en hagsmuna þess gætir B-kk-nf K-kk-nf, stjórnarformaður.

Dómkröfur sóknaraðila eru að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Selfossi frá 12. mars 2014 um að synja um framgang lögbanns í lögbannsmáli nr. 033-2014-0010, og að héraðsdómur leggi fyrir sýslumanninn á Selfossi að leggja lögbann við því að forsvarsmaður Landeigendafélags Geysis ehf. innheimti gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið, þ.e. inn á hverasvæðið við Geysi í Haukadal í Bláskógabyggð. Sóknaraðili krefst jafnframt málskostnaðar úr hendi varnaraðila að mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi. Til vara krefst varnaraðili þess að dómurinn hafni kröfu sóknaraðila og staðfesti ákvörðun sýslumannsins á Selfossi frá 12. mars 2014 um að fallast ekki á beiðni sóknaraðila um að lagt verði lögbann við því að formaður Landeigendafélags Geysis ehf. innheimti gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið, þ.e. inn á hverasvæðið við Geysi í Bláskógabyggð. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar að mati dómsins.

Mál þetta barst dómnum þann 14. mars 2014 með bréfi lögmanns sóknaraðila, dagsettu sama dag, og tók sóknaraðili fram að bréfið væri einnig greinargerð sóknaraðila í málinu. Málið var þingfest 21. mars sl., og frestað til 26. sama mánaðar en þann dag lagði varnaraðili fram greinargerð. Að loknum munnlegum málflutningi þann 3. apríl sl., var málið tekið til úrskurðar.

Helstu málavextir

Innan girðingar hverasvæðis við Geysi í Haukadal er annars vegar landspilda í óskiptri sameign jarðanna Laugar, Haukadals II, Bryggju og Tortu, hér eftir nefnt sameignarland. Jörðin Laug er í eigu sóknaraðila og er hlutdeild jarðarinnar í sameignarlandinu 22%. Aðrir eigendur sameignarlandsins eru hluthafar í félagi varnaraðila. Hins vegar, nánar tiltekið innan sameignarlandsins, er mun minni landspilda í eigu sóknaraðila, hér eftir nefnt séreignarland, þar sem hverirnir Geysir, Strokkur, Blesi og Litli-Geysir (Óþerrishola) eru. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði lögbann við gjaldtöku varnaraðila af ferðamönnum inn á áðurnefnt afgirt svæði.

Fram kemur í málavaxtalýsingu sóknaraðila að með tilkynningu, dagsettri 15. september 2013, hafi varnaraðili greint sóknaraðila frá þeirri fyrirætlan varnaraðila að hefja rekstur á hverasvæðinu án aðkomu sóknaraðila í byrjun árs 2014 og til að standa straum af uppbyggingu og rekstri svæðisins væri áformað að innheimta gjald af gestum. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið, f.h. sóknaraðila, hafi með bréfi dagsettu 6. janúar 2014 mótmælt fyrirhugaðri einhliða gjaldtöku varnaraðila. Í kjölfar fjölmiðlaumfjöllunar um gjaldtökuna í upphafi árs 2014 hafi sóknaraðili sent varnaraðila bréf, dags. 12. febrúar sl., þar sem ítrekuð voru mótmæli við áformaðri gjaldtöku og óskað eftir viðræðum við varnaraðila um málið. Í kjölfar fundar aðila hafi sóknaraðili sent varnaraðila drög að samkomulagi og í gögnum málsins kemur fram að sóknaraðili hafi sent þau þann 27. febrúar sl. Samkvæmt þeim hafi sóknaraðili m.a. skuldbundið sig til að ráðast í og standa straum af kostnaði við framkvæmdir á Geysissvæðinu næstu tvö ár og að auka jafnframt landvörslu gegn því að varnaraðili félli frá hugmyndum um innheimtu gjalds inn á svæðið. Þá kemur fram í málavaxtalýsingu sóknaraðila að honum hafi borist í hendur bréf varnaraðila til ferðaþjónustuaðila, dags. 3. mars sl., þar sem tilkynnt hafi verið um að gjaldtaka af ferðamönnum sem heimsækja Geysissvæðið hæfist frá og með mánudeginum 10. mars 2014.

Í málavaxtalýsingu varnaraðila kemur fram að meðferð og framtíðarnýting sameignarlandsins skipti varnaraðila miklu og því hafi landeigendur stofnað sérstakt félag, Landeigendafélag Geysis ehf., þann 5. september 2012. Þann 1. júní 2013 hafi varnaraðili og landeigendur sameignarlandsins, að undanskilum sóknaraðila, síðan undirritað þjónustusamning um rekstur hverasvæðisins. Varnaraðili rekur ítarlega samskipti milli annarra landeigenda hverasvæðisins en sóknaraðila og sóknaraðila allt frá árinu 2008, aðdraganda að stofnun Landeigendafélagsins og samskipti varnaraðila og sóknaraðila eftir það. Þá kveðst varnaraðili hafa á eftirtöldum fundum kynnt sóknaraðila fyrirhugaða stofnun rekstrarfélags um Geysissvæðið og að uppbygging svæðisins og rekstur yrði fjármögnuð með gjaldtöku. Í fyrsta lagi á fundi landeigenda í nóvember 2011 í umhverfisráðuneytinu. Í öðru lagi á fundi sömu aðila í febrúar 2012, en þann fund hafi einnig setið fulltrúi fjármálaráðuneytisins. Í þriðja lagi á stofnfundi félags landeigenda þann 5. september 2012, en þann fund hafi fulltrúi Umhverfisstofnunar setið fyrir hönd sóknaraðila. Í fjórða lagi á fundi varnaraðila með fjármála- og efnahagsráðherra og starfsmönnum ráðuneytisins í september 2012. Í fimmta lagi hafi fyrirhuguð gjaldtaka verið rædd á fundi sem fjármála- og efnahagsráðherra hafi boðað til með varnaraðila og oddvita Bláskógabyggðar í desember 2012 og í sjötta og síðasta lagi tekur varnaraðili fram í málavaxtalýsingu sinni að í september 2013 hafi, að frumkvæði varnaraðila og Bláskógarbyggðar, verið auglýst eftir tillögum í hugmyndasamkeppni um skipulag og hönnun Geysissvæðisins. Í lýsingu verkefnisins hafi verið tekið fram að tillögur skyldu taka mið af mögulegri gjaldtöku og aðgangsstýringu og hafi formaður dómnefndar verið tilnefndur af fjármála- og efnahagsráðherra. Vísar varnaraðili til þess að frumkvæði að uppbyggingu, verndun og hagfelldum rekstri sameignarlandsins hafi að öllu leyti komið frá varnaraðila og landeigendum öðrum en sóknaraðila.

Sóknaraðili óskaði eftir lögbanni hjá sýslumanninum á Selfossi með bréfi dagsettu 6. mars sl., mótteknu 7. sama mánaðar. Sýslumaður tók málið fyrir 11. mars sl. Þann 12. sama mánaðar lá fyrir ákvörðun sýslumanns um að hafna beiðni sóknaraðila um lögbann. Fyrir liggur að gjaldtaka varnaraðila hófst þann 15. mars sl. og stendur enn. Þann 13. mars sl. tilkynnti sóknaraðili sýslumanni og varnaraðila að leitað yrði úrlausnar héraðsdóms og krafa sóknaraðila barst dóminum eins og áður segir þann 14. mars sl.

Málsástæður og lagarök sóknaraðila

Sóknaraðili telur að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1991, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., til að lagt verði lögbann við umræddri gjaldheimtu af ferðamönnum inn á Geysissvæðið. Samkvæmt bréfi varnaraðila, dagsettu 3. mars sl., og umfjöllun í fjölmiðlum sé um að ræða yfirvofandi athöfn og sé kröfu um lögbann beint gegn B-kk-þgf K-kk-þgf, fyrirsvarsmanni varnaraðila. Þá sé hin boðaða athöfn, gjaldtaka af ferðamönnum inn á Geysissvæðið, ólögmæt. Með innheimtu gjalds af ferðamönnum sé varnaraðili að afla sér tekna af eign sem hann eigi engin réttindi yfir og engin skylda hvíli á til að ráðstafað verði til verndar svæðinu eða til eigenda þess. Með gjaldtökunni sé brotið gegn lögvörðum réttindum sóknaraðila til afnota af séreignar- og sameignarlandi sínu sem og umferðarrétti hans um sameignarlandið. Innheimta gjaldsins muni skaða framtíðarafnot og hagsmuni sóknaraðila af svæðinu sem eins vinsælasta og frægasta náttúrufyrirbrigðis á Íslandi og geti jafnframt skaðað ímynd og orðspor svæðisins og Íslands varanlega og um langa framtíð. Framangreint rökstyður sóknaraðili þannig:

Í fyrsta lagi sé varnaraðila óheimilt að innheimta gjald fyrir umferð inn á séreignarland sóknaraðila þar sem helstu hverirnir séu staðsettir.

Í öðru lagi sé varnaraðili ekki eigandi lands á hverasvæðinu og hafi því hvorki sjálfstæð réttindi á svæðinu né geti tekið ákvarðanir um umferð eða gjaldtöku. Í þessu sambandi breyti það engu þó hluti eigenda sameignarlandsins séu jafnframt eigendur hlutafélags varnaraðila.

Í þriðja lagi breyti það engu þó varnaraðili hafi fengið framseld réttindi einhverra eða allra annarra sameigenda að sameignarlandinu en sóknaraðila. Varnaraðila sé því óheimilt að vera í fyrirsvari fyrir landeigendur á svæðinu sem og að innheimta gjaldið. Vísar sóknaraðili í þessu sambandi til óskráðra reglna um sérstaka sameign.

Annars vegar vísar sóknaraðili til þess að ef litið sé svo á að samþykki meirihluta eigenda sameignarlands fyrir gjaldtöku sé fullnægjandi sé ljóst að slíkt verði ekki gert án undangenginnar fullnægjandi málsmeðferðar, þ.e. með því að boða sameigendur til fundar með sannanlegum hætti þar sem slík tillaga væri kynnt. Í framhaldi yrði að afgreiða slíka tillögu á formlegum fundi sameigenda. Vísar sóknaraðili í þessu sambandi til sjónarmiða og meginreglna í fjöleignahúsum þó óskráðar séu. Þar sem slíkur fundur hafi ekki verið haldinn sé innheimta gjalds því a.m.k ólögmæt af þeirri ástæðu.

Hins vegar vísar sóknaraðili til þess að ef afnot eða ráðstafanir teljist bagalegar, verði ekki leiddar af tilgangi við stofnun sameignar eða heimilar samkvæmt reglum um óbeðinn erindisrekstur, þurfi samþykki meirihluta sameigenda eða allra. Sóknaraðili segir augljóst að innheimta gjalds inn á svæðið og afnot vegna þess yrðu sóknaraðila bagaleg vegna þeirrar stefnu og venju sem tíðkast hafi á Íslandi um aðgang ferðamanna og almennings að náttúrperlum landsins. Sóknaraðili bendir á að mat á því hvort ráðstöfun eða afnot þarfnist samþykkis meirihluta eða allra sameigenda ráðist af heildarmati á aðstæðum. Sé um að ræða aðgerðir sem breyti tilgangi sameignar, séu meiriháttar eða óvenjulegar, þurfi samþykki allra eigenda óskiptrar sameignar. Í þessu máli verði að líta til þess hvernig nýtingu eignarinnar hafi verið háttað hingað til en engir samningar hafi verið í gildi um nýtingu svæðisins. Með gjaldtöku sem þessari væri um að ræða grundvallarbreytingu á afnotum og tilgangi svæðisins, og kæmi gjaldtaka m.a. í veg fyrir nýtingu sóknaraðila á séreignarlandi sínu sem staðið hafi almenningi opið eins og sameignarlandið. Gjaldtaka á svæðinu væri einnig óvenjuleg ráðstöfun hér á landi þar sem gjaldtaka landeigenda tíðkist almennt ekki. Samkvæmt framansögðu verði því ákvörðun um gjaldtöku vegna umferðar um svæði ekki tekin nema með samþykki allra sameigenda, þ.m.t. sóknaraðila. Slíkt samþykki sóknaraðila liggi ekki fyrir í þessu máli.

Í fjórða lagi byggir sóknaraðili á því að með gjaldtöku sé umferðarréttur sóknaraðila um sameignarlandið takmarkaður á ólögmætan hátt. Auk þess telur sóknaraðili sig hafa eignast fyrir hefð umferðarrétt fyrir almenning að séreignarlandi sínu um þá stíga sem um landið liggja. Óumdeilt sé að langt umfram fullan hefðatíma, sem sé 20 ár, hafi umferðarréttur verið ótakmarkaður um svæðið, og hafi sóknaraðili kostað og annast þær framkvæmdir sem ráðist hafi verið í á svæðinu, þ.m.t. lagningu göngustíga o.fl. Með umræddri innheimtu gjalds af ferðamönnum sé þessi réttur sóknaraðila takmarkaður með ólögmætum hætti.

Í fimmta lagi gerir sóknaraðili sérstaklega athugasemdir við eftirfarandi í greinargerð varnaraðila til sýslumanns. Í fyrsta lagi er því mótmælt að allt frumkvæði að verndun og uppbyggingu svæðisins hafi komið frá varnaraðila. Í því sambandi vísar sóknaraðili til þess að þann 27. febrúar sl. hafi varnaraðila verið kynntar tillögur sóknaraðila um 27.000.000 króna framkvæmdir á svæðinu á þessu ári, gegn því að varnaraðili félli frá fyrirhugaðri gjaldtöku og gengið yrði til samninga um framtíðarskipan mála á hverasvæðinu. Í öðru lagi vísar sóknaraðili því á bug að hafa hafnað því að reglur um sameign giltu um sameignarlandið. Ítrekar sóknaraðili að hann hafi hafnað þátttöku í einkahlutafélagi varnaraðila vegna reglna sem innan slíkra félaga gildi varðandi ákvarðanatöku og áréttaði að ákvarðanir um breytingar á notkun sameignarlandsins yrðu ekki teknar nema á lögmætum fundi sameigenda. Í þriðja lagi hafnar sóknaraðili því að ákvæði í afsali til sóknaraðila eða þeirra sem hann leiðir rétt sinn frá veiti hluta núverandi eigenda sameignarlandsins heimild til að taka gjald inn á séreignarland sóknaraðila.

Í sjötta lagi fjallar sóknaraðili um rökstuðning sýslumanns í ákvörðun hans frá 12. mars sl., m.a. um samskipti aðila þessa máls undanfarin ár og hafnar sóknaraðili því að honum hafi borið skylda til að bregðast við hótun varnaraðila um innheimtu gjalds, aðila sem engin réttindi hafi átt á svæðinu. Í því sambandi vísar sóknaraðili til þess að fyrsta hótun varnaraðila um innheimtu gjalds á svæðinu hafi borist sóknaraðila í september 2013 en félag varnaraðila hafi verið stofnað ári áður. Þá hafnar sóknaraðili því mati sýslumanns að hagsmunir varnaraðila af því að vernda svæðið teljist ríkari en hagsmunir almennings til ótakmarkaðs aðgangs að svæðinu. Sóknaraðili hafnar því einnig að neyðarréttarsjónarmið réttlæti aðgerðir varnaraðila. Þá sé engin trygging fyrir því að fjármunir sem innheimtir verði fyrir aðgang að svæðinu skili sér í uppbyggingu svæðisins eða til eigenda þess.

Loks vísar sóknaraðili til þess að ljóst sé að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur geti ekki tryggt hagsmuni sóknaraðila. Þá verði gjaldfrjáls réttur til umferðar og skoðunar á landi ekki bættur með skaðabótum og enn síður tjón á ímynd Íslands sem ferðamannalands. Samkvæmt yfirlýsingum varnaraðila eigi félagið enga fjármuni og því ljóst að valdi fyrirhuguð gjaldtaka tjóni geti varnaraðili ekki greitt sóknaraðila skaðabætur.

Að mati sóknaraðila liggi jafnframt fyrir að hagsmunir varnaraðila af því að geta hafið innheimtu gjalds af ferðamönnum inn á svæðið séu ekki verulegir enda innheimta á svæðinu nýmæli. Þá séu hagsmunir varnaraðila eingöngu fjárhagslegir og því hægt að tryggja að fullu með tryggingu og/eða skaðabótakröfu á hendur sóknaraðila komi í ljós að sóknaraðili hafi ekki haft lögmætar forsendur fyrir gerðinni. Því séu hagsmunir sóknaraðila mun meiri en hagsmunir varnaraðila.

Um endurskoðun ákvörðunar sýslumanns vísar sóknaraðili til 86. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 35. gr. laga nr. 31/1990. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989.

Málsástæður og lagarök varnaraðila

Varnaraðili byggir aðalkröfu um frávísun á því að sóknaraðili leggi málið fyrir dóminn á röngum lagagrunni. Sóknaraðili krefjist endurskoðunar á ákvörðun sýslumanns með vísan til 86. gr. aðfaralaga nr. 90/1989, sbr. 35. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. nr. 31/1990. Með tilvísun til áðurnefndrar 86. gr. vísi sóknaraðili til 14. kafla aðfaralaga, sem fjalli um úrlausn ágreinings sem rísi við framkvæmd og/eða endurupptöku aðfarargerðar, í stað þess að óska endurskoðunar ákvörðunar sýslumanns eftir 15. kafla aðfaralaga, sbr. 92. gr. laganna. Af þeim sökum beri að vísa málinu frá dómi.

Í öðru lagi byggir varnaraðili frávísunarkröfu á því að í þessu máli sé verið að fjalla um fasteignaréttindi og því hafi sóknaraðila, samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, borið, bæði hjá sýslumanni og fyrir dómi, að beina kröfum sínum að öllum landeigendum sameignarlandsins í þeim tilgangi að gefa þeim kost á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þar sem svo hafi ekki verið gert beri að vísa málinu frá dómi, sbr. fyrirmæli 2. mgr. 18. gr. áðurnefndra laga.

Almennt vísar varnaraðili varakröfu sinni til stuðnings til þess að óumdeilt sé að Geysissvæðið, þ.e. svæðið innan girðingar, þoli ekki skipulagslausa umferð ferðamanna en gera megi ráði fyrir að um 600.000 manns komi á svæðið á þessu ári. Umhverfisstofnun hafi sett svæðið á svokallaðan rauðan lista ásamt öðrum verndarsvæðum á landinu sem hætta sé á að tapi verndargildi sínu. Ljóst sé að uppbygging svæðisins muni kosta hundruð milljóna króna. Til þess hafi landeigendur og félag þeirra hvorki fjármagn né sjóði. Þá hafi sóknaraðili hvorki sýnt frumkvæði né vilja til að standa að uppbyggingunni. Þegar sóknaraðili bregðist loks við bjóði hann að kosta minniháttar framkvæmdir á þessu ári og því næsta og viðveru eins starfsmanns á svæðinu, en að mati varnaraðila muni það engan veginn duga.

Varnaraðili vísar varakröfu til stuðnings í fyrsta lagi til þess að á sama tíma og sóknaraðili krefjist lögbanns á fyrirhugaða gjaldtöku varnaraðila selji sóknaraðili aðgang að ferðamannastöðum, þ.e. að Silfru og salernum á Þingvöllum, Vatnshelli á Snæfellsnesi, sögualdarbænum á Stöng í Þjósárdal og þá selji einstaklingar aðgang að Þríhnúkagíg sem sé í eigu sóknaraðila. Þá áformi sóknaraðili einnig að taka upp svokallaðan náttúrupassa. Frumvarp þess efnis geri ráð fyrir að allir sem ferðist um landið greiði fyrir aðgang að landinu. Með því verði arður landeigenda af eigin landi ákveðinn af löggjafanum.

Í öðru lagi hafnar varnaraðili því að landeigendur eða félag þeirra geti ekki tekið ákvarðanir um ráðstöfun sameignar án samþykkis allra eigenda sameignarinnar. Sóknaraðili byggi aðallega á því að varnaraðili eigi engin réttindi á svæðinu og geti ekki innheimt gjald af landi sem hann eigi ekki. Þessu hafnar varnaraðili. Landeigendur, að undanskildum sóknaraðila, séu allir hluthafar í Landeigendafélagi Geysis ehf. og hafi landeigendur gert þjónustusamning við varnaraðila sem tekið hafi að sér ýmis verkefni landeigenda. Samkvæmt áðurnefndum samningi sé varnaraðila heimilt að innheimta hóflegt gjald af þeim sem heimsækja svæðið. Varnaraðili komi því fram fyrir hönd allra landeigenda að sóknaraðila undanskildum. Allar ákvarðanir stjórnar varnaraðila séu teknar innan ramma þjónustusamningsins og í fullu umboði þeirra landeigenda sem eigi hlut í félagi varnaraðila. Varnaraðili fari því tímabundið með óbeinan eignarrétt yfir sameignarlandinu.

Varnaraðili vísar til þess að sóknaraðila, sem hafi allt frá aprílmánuði 2013 þegar hann tilkynnti, varnaraðila að hann gæti ekki staðið að þjónustusamningi um rekstur sameignarsvæðisins vegna þess að gert væri ráð fyrir gjaldtöku, gefist kostur á að koma skoðunum sínum og sjónarmiðum á framfæri og taka þátt í ákvarðanatöku.

Varðandi þá málsástæðu sóknaraðila að tryggja beri áfram óhindraðan aðgang almennings að svæðinu vísar varnaraðili til þess að sóknaraðila sé kunnugt um að varnaraðili geti ekki sinnt skyldum sínum gagnvart ferðamönnum nema til komi fjármagn sem verði ekki sótt til annarra en þeirra sem vilja skoða svæðið og njóta náttúru þess.

Í þriðja lagi hafnar varnaraðili því að umferð um Geysissvæðið byggist á venjuhelguðum umferðarrétti og vísar í því sambandi til þess að svæðið hafi ekki verið friðað en sé á náttúruminjaskrá og að samkvæmt 2. mgr. 14. gr. náttúruverndarlaga nr. 44/1999, sbr. 8. tölulið 3. gr. og 67. gr. laganna, sé umferð um náttúruverndarsvæði háð samþykki eiganda þess eða rétthafa. Meirihlutaeigendur sameignarlandsins eigi því fullan og lögvarinn rétt til að stjórna aðgangi að landi sínu og taka gjald af þeim sem þess vilja njóta.

Varnaraðili kveðst sækja rétt sinn til gjaldtöku til bóndans í Haukadal og vísar í því sambandi til þess að á heimasíðu Umhverfisstofnunar komi fram að J-x-x C-x-x, sem keypti hverina Geysi, Strokk, Blesa og Litla Geysi (Óþerrisholu) ásamt landspildu, hafi innheimt fyrir aðgang að svæðinu. Í afsali til áðurnefnds J-x-x segi, „bóndinn í Haukadal hafi rétt til að hafa umsjón með hverunum fyrir hæfilega borgun þegar kaupandinn sjálfur eða menn hans eru fjarverandi.“ Þetta ákvæði sé tekið orðrétt upp í afsali til sóknaraðila 1935.

Í fjórða lagi vísar varnaraðili til þess að skilyrði laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., séu ekki uppfyllt, enda þurfi sóknaraðili að sanna eða gera sennilegt að athöfnin brjóti gegn lögvörðum rétti hans og réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Beri því að hafna kröfu sóknaraðila. Vísar varnaraðili í fyrsta lagi til þess að gjaldtaka muni ekki leiða til þess að sameignarlandið verði fyrir spjöllum. Þvert á móti sé gjaldtökunni ætlað að stuðla að uppbyggingu og vernd svæðisins. Í öðru lagi muni sóknaraðili ekki verða fyrir fjártjóni við gjaldtökuna. Þvert á móti muni hún spara sóknaraðila fjárútlát vegna uppbyggingar og verndunar svæðisins. Sóknaraðili muni hafa beinar tekjur af gjaldtökunni með úthlutun arðs af eignarhluta sínum verði sameignarsvæðið rekið með hagnaði eins og stefnt sé að. Auk þess muni sóknaraðili hafa tekjur af starfsmönnum varnaraðila. Að þessu virtu er því hafnað að það sé lögvarinn réttur sóknaraðila að hafa sameignarlandið áfram í því ástandi sem það nú er.

Varnaraðili vísar til þess að lögbann verði ekki lagt við athöfn ef sýnt þyki að stórfelldur munur sé á hagsmunum gerðarþola af því að athöfn fari fram og hagsmunum gerðarbeiðanda af því að fyrirbyggja hana, sbr. 2. tölulið 3. mgr. 24. gr. nr. 31/1990. Varnaraðili, eigendur sameignarlandsins, hafi af því verulega hagsmuni að lögbannið nái ekki fram að ganga enda sé gjaldtaka eina leið varnaraðila til að snúa vörn í sókn og gera svæðið aðlaðandi fyrir þá sem sækja það heim enda geti landeigendur ekki sótt fjármagn til almennings eins og sóknaraðili geri með margvíslegum hætti. Hagsmunir varnaraðila af því að lögbann nái ekki fram að ganga séu því margfalt meiri en hagsmunir sóknaraðila af því að fá lagt á lögbann, enda sé það ætlun varnaraðila að Geysissvæðið verði sem fyrst tekið af hinum svokallaða rauða lista.

Að lokum gerir varnaraðili eftirfarandi sjónarmið sýslumanns í ákvörðun hans frá 12. mars sl. að sínum. Í fyrsta lagi hafi varnaraðili um allt að tveggja ára skeið leitað eftir því við sóknaraðila að gripið verði til aðgerða sem sóknaraðili hefur nú boðað og sé því ekki um að ræða slíkt ástand að ekki hafi verið unnt að grípa til aðgerða á þeim tíma. Í öðru lagi sé umrædd innheimta hófleg og ætti ekki að skerða aðgengi ferðamanna að svæðinu og í þriðja lagi verði hagsmunir af því að vernda svæðið að teljast ríkari en þeir að menn geti farið þar um eftirlitslaust að vild og svæðið muni áfram láta á sjá.

Niðurstaða

Varnaraðili krefst aðallega frávísunar þar sem málið sé lagt fyrir héraðsdómara á röngum lagagrunni. Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., getur gerðarbeiðandi krafist úrlausnar héraðsdómara um ákvörðun sýslumanns um synjun kyrrsetningar-, löggeymslu- eða lögbannsaðgerðar, stöðvun gerðar eða synjun kröfu hans um endurupptöku hennar með því að tilkynna það sýslumanni innan viku frá því honum verður sú ákvörðun kunn. Áðurnefndu ákvæði er skipað í V. kafla laga nr. 31/1991, sem ber heitið meðferð mála fyrir héraðsdómi til úrlausnar ágreinings um undirbúning, framkvæmd eða endurupptöku gerðar. Að formreglum V. kafla laga nr. 31/1990 slepptum fer um meðferð mála samkvæmt 14. kafla laga nr. 90/1989 um aðför, nánar tiltekið 86.–91. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990. Samkvæmt 3. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1989 skal sýslumaður afhenda þeim sem krefst úrlausnar héraðsdómara staðfest ljósrit gagna og eftirrit úr gerðabók varðandi gerðina svo fljótt sem við verður komið. Þá skal sá sem krefst úrlausnar héraðsdómara án tafar senda héraðsdómara málið, sbr. 4. mgr. sömu greinar.

Með bréfi sóknaraðila, dagsettu 13. mars sl., til sýslumannsins á Selfossi, tilkynnti sóknaraðili sýslumanni, með vísan til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 31/1990, að sóknaraðili myndi krefjast úrlausnar héraðsdómara um þá ákvörðun sýslumanns frá 12. sama mánaðar að synja um lögbann á gjaldtöku varnaraðila af ferðamönnum inn á Geysissvæðið. Héraðsdómara barst ofangreind krafa sóknaraðila þann 14. mars sl. Að öllu framansögðu virtu hefur sóknaraðili borið mál þetta undir úrlausn héraðsdómara í samræmi við skýr fyrirmæli V. kafla laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Eru því ekki efni til að taka frávísunarkröfu varnaraðila til greina að þessu leyti.

Varnaraðili krefst í öðru lagi frávísunar með vísan til þess að sóknaraðila hafi borið að beina kröfu sinni að öllum eigendum sameignarlandsins í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Meðal gagna málsins er bréf varnaraðila til sóknaraðila, dags. 15. september 2013, þar sem varnaraðili tilkynnir um áform sín um að innheimta gjald af gestum hverasvæðisins. Samkvæmt 4. gr. þjónustusamnings frá 1. júní 2013 milli Landeigendafélags Geysis ehf., varnaraðila í máli þessu, og landeigenda sameignarsvæðisins, að undanskildum sóknaraðila, kemur fram að að stjórn varnaraðila hafi það hlutverk að byggja upp og reka Geysissvæðið innan girðingar. Þar sem samningurinn geri ekki ráð fyrir að landeigendur leggi fé til framkvæmda eða reksturs sé varnaraðila heimilt að innheimta hóflegt gjald af gestum svæðisins til að standa straum af framkvæmdum og rekstri svæðisins. Þá segir í 4. gr. að það sé stjórn varnaraðila sem ákveði gjaldskrá og breytingar á henni. Í 5. gr. þjónustusamningsins, sem fjallar um hlutverk og ábyrgð, segir að ábyrgð á framkvæmd þjónustusamningsins sé varnaraðila og stjórnar hans og að stjórn varnaraðila komi fram fyrir hönd landeigenda og beri ábyrgð á svæðinu gagnvart landeigendum og almenningi sem það heimsækja. Það var síðan á stjórnarfundi hjá varnaraðila þann 9. febrúar sl. sem tekin var ákvörðun um fjárhæð heimsóknargjalds á svæðið. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann og fl. nr. 31/1990 er heimilt að leggja lögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags. Í því felst að kröfu um lögbann skal beint að þeim sem framkvæmir eða mun framkvæma þá athöfn sem óskað er eftir að lögbann verði lagt við. Samkvæmt þessu og með vísan til þess sem að framan er rakið standa fyrirmæli 18. gr. laga nr. 91/1991 ekki í vegi fyrir málsókn þessari. Kröfu varnaraðila um frávísun er því hafnað.

Til vara krefst varnaraðili þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og dómurinn staðfesti ákvörðun sýslumannsins á Selfossi frá 12. mars sl. Mál þetta snýst um hvort sóknaraðila hafi tekist að sanna eða gera sennilegt að sú athöfn varnaraðila að taka gjald af gestum hverasvæðisins við Geysi feli í sér slíkt réttarbrot gagnvart sóknaraðila að fallast eigi á dómkröfur hans. Skilyrði þess að lögbanni verði beitt eru tilgreind í 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Skilyrði samkvæmt 1. mgr. áðurnefndrar greinar eru í fyrsta lagi að lögbann megi leggja við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar og að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfnina eða muni gera það. Í öðru lagi að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti gerðarbeiðanda og í þriðja lagi að réttindi gerðarbeiðanda muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum, verði hann knúinn til að bíða dóms um þau.

Í máli þessu liggur fyrir að varnaraðili hefur bæði tekið ákvörðun um og hafið gjaldtöku af gestum 17 ára og eldri sem fara inn á hverasvæðið við Geysi í Haukadal og þannig komið á ákveðnu ástandi sem hægt væri að stöðva með lögbanni að uppfylltum skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990. Með vísan til þessa er fyrsttalda skilyrði 1. mgr. 24. gr. hér að framan uppfyllt að mati dómsins.

Hverasvæðið við Geysi, sem varnaraðili selur aðgang að, er afgirt um tveggja hektara óræktuð landspilda. Innan girðingar er annars vegar landspilda í óskiptri sameign jarðanna Laugar, Haukadals II, Bryggju og Tortu. Hins vegar, nánar tiltekið innan sameignarlandsins, er mun minni landspilda í eigu sóknaraðila þar sem helstu hverirnir eru staðsettir. Í greinargerð varnaraðila kemur fram að hluti eigenda sameignarlandsins hafi dregið í efa fullan eignarrétt sóknaraðila að umræddu séreignarlandi. Óumdeilt er að hverasvæðið er á náttúruminjaskrá, sbr. 1. mgr. 67. gr. laga um náttúruvernd nr. 44/1999, og telst því til svokallaðra náttúruverndarsvæða sbr. og b-lið 8. töluliðar 3. gr. laganna. Samkvæmt 28. gr. náttúruverndarlaga hefur Umhverfisstofnun umsjón með náttúruverndarsvæðum. Stofnuninni er samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laganna heimilt að fela einstaklingum eða lögaðilum umsjón og rekstur náttúruverndarsvæða að undanskildum þjóðgörðum að fenginni staðfestingu ráðherra. Þegar þannig háttar til gerir 32. gr. náttúruverndarlaga einnig ráð fyrir heimild til gjaldtöku. Þá er Umhverfisstofnun eða öðrum umsjónaraðilum slíks náttúruverndarsvæðis samkvæmt 4. mgr. 32. gr. laga nr. 33/1999 heimilt að setja sérstakar reglur um umferð manna og dvöl sem og önnur atriði er greinir í III. kafla, sbr. og 60. gr. laganna. Gögn málsins bera hvorki með sér að Umhverfisstofnun hafi falið einstaklingum eða lögaðilum umsjón og rekstur hverasvæðisins né að settar hafi verið reglur um umferð manna og dvöl á svæðinu. Gilda því á hverasvæðinu ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 14. gr. náttúruverndarlaga að þessu leyti, en í framangreindu ákvæði segir að á eignarlandi í byggð sé eiganda eða rétthafa, þrátt fyrir ákvæði 1. málsliðar umræddrar málsgreinar, heimilt að takmarka eða banna með merkingum við hlið og göngustíga umferð manna og dvöl á afgirtu óræktuðu landi.

Varnaraðili vísar til þess að þar sem meirihluti eigenda sameignarlandsins hafi samþykkt gjaldtökuna verði sóknaraðili, sem minnihlutaeigandi, að hlíta þeirri ákvörðun. Fyrir liggur að ákvörðun um gjaldtöku var tekin á stjórnarfundi hjá varnaraðila, Landeigendafélagi Geysis ehf., þann 6. febrúar sl., en eigendur sameignarlandsins, að undanskildum sóknaraðila, eru hluthafar í áðurnefndu félagi sem stofnað var gagngert í þeim tilgangi að byggja upp og reka hverasvæðið við Geysi. Einnig liggur fyrir að sóknaraðili er hvorki hluthafi í framangreindu einkahlutafélagi né aðili að þjónustusamningi þeim sem varnaraðili gerði við aðra eigendur sameignarlandsins, en í þeim samningi er kveðið á um heimild varnaraðila til gjaldtöku inn á svæðið. Eins og atvikum er háttað í máli þessu er fallist á það með sóknaraðila að ákvörðun um gjaldtöku af þeim sem fara um sameignarlandið eigi að lúta reglum um sérstaka sameign. Kemur því til skoðunar hvort í máli þessu hagi svo til, að teknu tilliti til heildarmats á aðstæðum, að samþykki allra sameigenda hafi þurft fyrir gjaldtökunni eins og sóknaraðili heldur fram.

Samkvæmt almennum reglum eignarréttar gildir sú meginregla um sérstaka sameign að samþykki allra sameigenda þurfi til óvenjulegra ráðstafana og ráðstafana sem séu meiriháttar þótt venjulegar geti talist. Að mati dómsins hefur sóknaraðili sannað eða gert það sennilegt að sú athöfn varnaraðila að selja aðgang að hverasvæðinu brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti sóknaraðila þar sem athöfnin muni skerða heimildir sóknaraðila til nota og ráðstöfunar á sameignarlandi hans, umferðarrétti sóknaraðila um sameignarlandið og rétti sóknaraðila til þátttöku í ákvarðanatöku varðandi uppbyggingu á svæðinu. Þá þykir sú ákvörðun varnaraðila að selja aðgang að hverasvæðinu fela í sér grundvallarbreytingu á nýtingu og tilgangi sameignarsvæðisins sem fara þarf um til að skoða helstu hveri svæðisins, sem óumdeilanlega eru þau náttúrufyrirbæri sem draga að gesti, en umræddir hverir eru á séreignarlandi sóknaraðila. Þá hefur sóknaraðili einnig gert það sennilegt að gjaldtakan brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti sóknaraðila yfir séreignarlandi sínu hvort heldur sem er til nýtingar eða aðgengis að landinu enda verði talið að umrædd gjaldtaka sé það óvenjuleg og meiriháttar að samþykki allra sameigenda hefði þurft til samkvæmt áðurgreindri meginreglu um sérstaka sameign. Þá er einnig fallist er á það með sóknaraðila að sennilegt sé að innheimta gjaldsins muni skaða framtíðarafnot og hagsmuni sóknaraðila af svæðinu.

Að mati dómsins munu réttarreglur um refsingu og skaðabætur ekki tryggja nægilega röskun hagsmuna sóknaraðila, sbr. 1. tölulið 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Af málatilbúnaði varnaraðila verður ekki annað ráðið en gjaldtaka þurfi að standa yfir um nokkurn tíma áður en fyrirhuguð uppbygging og verndun svæðisins geti hafist af hálfu varnaraðila. Hins vegar bauð sóknaðili þann 27. febrúar sl. fram fjármuni til uppbyggingar svæðisins næstu tvö árin sem og kostun landvörslu til lausnar deilunni. Þá liggur fyrir að sóknaraðili er að vinna að því að finna leið til að bregðast á heildstæðan hátt við ágangi ferðamanna á viðkvæm landsvæði. Að þessu virtu þykir sýnt að hagsmunir sóknaraðila til að verjast skerðingu á stjórnarskrárvörðum eignarrétti sínum sé stórfellt meiri en hagsmunir varnaraðila af því að taka gjald af gestum svæðisins þótt yfirlýstur tilgangur þeirrar athafnar sé að vernda hverasvæðið, sbr. 2. tölulið 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990.

Málflutningur varnaraðila um samskipti annars vegar landeigenda sameignarlandsins og síðar félags þeirra, varnaraðila þessa máls, og sóknaraðila hins vegar undanfarin ár og misseri, sérstaklega frá aprílmánuði 2013, þegar lá fyrir að sóknaraðili myndi ekki standa að þjónustusamningi sem meðeigendur hans að sameignarlandinu gerðu við varnaraðila þann 1. júní 2013 um svæðið, verður ekki skilinn á annan veg en þann að varnaraðili telji að sóknaraðila hafi verið færar aðrar leiðir til að tryggja réttindi sín en að krefjast lögbanns. Þessu hafnar sóknaraðili en hefur ekki mótmælt atvikalýsingu varnaraðila um framangreind samskipti allt frá árinu 2008. Fyrir liggur að eftir að varnaraðili tilkynnti sóknaraðila, með bréfi dagsettu 15. september 2013, að til stæði að hefja rekstur á hverasvæðinu við Geysi og gjaldtöku í byrjun árs 2014, voru aðilar máls í samskiptum, bæði bréflega og á fundum eins og rakið er í málavaxtalýsingu. Það var hins vegar ekki fyrr en með framangreindum þjónustusamningi varnaraðila og hluta eigenda sameignarlandsins sem áform varnaraðila um gjaldtökuna voru formlega sett á blað, en í 4. gr. samningsins segir að varnaraðila sé heimilt að innheimta gjald af gestum hverasvæðisins. Ákvörðun um gjaldtöku var hins vegar ekki tekin fyrr en á stjórnarfundi hjá varnaraðila þann 6. febrúar sl. Þá bauð sóknaraðili þann 27. febrúar sl. fram fjármuni til uppbyggingar svæðisins næstu tvö árin og mönnunar landvörslu til lausnar deilunni, eins og áður greinir. Það var síðan þann 7. mars sl. sem sýslumaður móttók beiðni sóknaraðila um lögbann, eða fjórum dögum eftir dagsetningu bréfs varnaraðila til ferðaþjónustuaðila sem sóknaraðila barst vitneskja um, en í því bréfi var gjaldtaka boðuð frá mánudeginum 10. mars sl. Að þessu virtu er það mat dómsins að aðgerðir sóknaraðila hafi ekki tafist svo lengi að það eigi að leiða til þess að hafna beri kröfu hans í máli þessu.

Að öllu framansögðu virtu þykir sóknaraðili hafa sýnt fram á að uppfyllt séu skilyrði 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., og verður því fallist á kröfu hans eins og nánar greinir úrskurðarorði.

Með vísan til niðurstöðu málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990, verður varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila 500.000 krónur í málskostnað.

Af hálfu sóknaraðila flutti Í-kk-nf P-kk-nf hrl. málið.

Af hálfu varnaraðila flutti H-kk-nf B. K-kk-nf hrl. málið.

Úrskurðinn kvað upp R-kvk-nf T-kvk-nf héraðsdómari.

ÚRSKURÐARORÐ:

Lagt er fyrir sýslumanninn á Selfossi að leggja lögbann við því að forsvarsmaður Landeigendafélags Geysis ehf. innheimti gjald af ferðamönnum inn á Geysissvæðið, þ.e. inn á hverasvæðið við Geysi í Haukadal í Bláskógabyggð.

Varnaraðili greiði sóknaraðila 500.000 krónur í málskostnað.

R-kvk-nf T-kvk-nf