E-53/2017

Mál þetta, sem dómtekið var 11. apríl 2018, höfðaði Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík, hinn 5. janúar 2017, á hendur A, [...], Reykjavík, og G-kvk-þgf H-kvk-þgf J-kvk-þgf, Holtaseli 40, Reykjavík.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda G-kvk-nf H-kvk-nf J-kvk-nf verði dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 44.140.189 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 44.140.189 krónum frá 14. júní 2013 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun, dags. 13. júní 2014, að fjárhæð 918.439 krónur, sem dregst frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefnda krefst sýknu af dómkröfum stefnanda og málskostnaðar.

Við þingfestingu málsins 12. janúar 2017 var ekki sótt þing af hálfu stefnda A. Í þinghaldi 28. apríl 2017 féll stefnandi frá öllum dómkröfum á hendur honum, án kostnaðar, en þá lá fyrir að bú hans hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Með stefndu er hér eftirleiðis einvörðungu átt við G-kvk-þf H-kvk-þf J-kvk-þf, nema annað sé tekið fram.

I

Helstu málsatvik

Mál þetta er höfðað til innheimtu eftirstöðva skuldar samkvæmt lánssamningi á milli stefnanda, sem er banki, annars vegar og stefndu og A hins vegar. Lánssamningurinn, sem fékk númerið 13496, var undirritaður 9. mars 2012, en á þeim tíma voru stefnda og A í hjúskap. Ákvæðum lánssamningsins verða gerð nánari skil í kafla II um málsástæður stefnanda, en deilt er um það í málinu hvort víkja beri samningnum, og veðsetningu fasteignar sem sett var honum til tryggingar, til hliðar gagnvart stefndu.

Samhliða undirritun lánssamningsins undirrituðu stefnda og A uppgjörssamkomulag við stefnanda, dagsett sama dag, „um fjárhaglega endurskipulagningu skuldara og uppgjör ábyrgðar vegna GKS eigna“.

Í 2. gr. samkomulagsins greinir að samkomulagið taki til fimm skulda sem þar eru tilgreindar, nánar tiltekið: 0115-36-2928 (erlent lán), 0115-36-7520 (erlent lán), 0115-26-002218 (hlaupareikningur), 0115-26-001294 (hlaupareikningur) og 0115-70-108791 (víxill) og er staða þessara skulda tilgreind miðað við 1. janúar 2011.

Samkvæmt 3. gr. samkomulagsins skyldu framangreindar skuldir verða 41.250.000 krónur að lokinni fjárhagslegri endurskipulagningu og skyldu þær samanstanda af láni að þeirri fjárhæð samkvæmt lánssamningi til 25 ára, en eftirstöðvar skulda samkvæmt 2. gr. samkomulagsins skyldu afskrifaðar þegar skilyrði samkomulagsins hefðu verið uppfyllt. Mun fjárhæð lánssamningsins hafa samsvarað 110% af verðmati sem stefnandi hafi látið gera á fasteign stefndu og A að Bakkastöðum 17 í Reykjavík í febrúar 2010.

Til tryggingar efndum lánssamningsins skyldi, samkvæmt 4. gr. samkomulagsins, standa tryggingarbréf nr. 0115-63-562689, útgefið 13. apríl 2005, þar sem fasteign stefndu og A var sett að veði til tryggingar skuld allt að fjárhæð 24.000.000 króna. Að tryggingarbréfinu verður komið nánar síðar, en með viðauka við það, sem undirritaður var samhliða uppgjörssamkomulaginu og lánssamningnum 9. mars 2012, var kveðið á um að veðið, sem var allsherjarveð, yrði framvegis til tryggingar sérgreindri skuld samkvæmt lánssamningnum. Stefnda undirritaði viðaukann sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar.

Í 4. gr. uppgjörssamkomulagsins er jafnframt fjallað um að uppgjör sjálfskuldarábyrgðar A vegna GKS eigna ehf. skyldi fara fram með tilteknum hætti, en ekki er þörf á að rekja þau ákvæði nánar hér.

Aðila greinir á um það hvort og þá hvaða þýðingu eldri skuldbindingar stefndu og A gagnvart stefnanda hafi í málinu, bæði þeirra sem fjallað er um í 2. gr. samkomulagsins og enn eldri skuldbindinga, sem raktar eru í greinargerð stefndu. Verður hér lýst efni þeirra samkvæmt gögnum málsins og stuðst að nokkru við lýsingu þeirra í greinargerð, enda virðist hún vera óumdeild.

Stefnda og þáverandi eiginmaður hennar, A, eignuðust og munu enn eiga framangreinda fasteign samkvæmt afsali, dags. 3. nóvember 1999. Ekki er getið um eignarhluta hvors um sig í afsalinu eða á veðbandayfirliti, dags. 28. apríl 2017. Samkvæmt afsalinu var umsamið kaupverð greitt að fullu með útgáfu fasteignaveðbréfa, annars vegar frumbréfs á 1. veðrétti, upphaflega að fjárhæð 6.013.724 krónur, og hins vegar viðaukabréfs á 2. veðrétti upphaflega að fjárhæð 1.386.276 krónur og loks með veðskuldabréfi á 3. veðrétti, upphaflega að fjárhæð 600.000 krónur. Er óumdeilt að þessar skuldir hafi verið hjónunum sameiginlegar.

Stefnda kveður að þrisvar sinnum eftir það hafi þáverandi eiginmaður hennar sett fasteign þeirra að veði til tryggingar eigin fjárskuldbindingum, eða skuldbindingum félagsins Víkurvagna ehf., sem hafi verið stefndu óviðkomandi og hvorki tengst kaupum né endurbótum fasteignarinnar. Liggja fyrir tvö tryggingarbréf útgefin af Víkurvögnum á árinu 2000, upp á tvær og fjórar milljónir króna, sem A ritaði undir sem veðsali og stefnda samþykkti sem maki veðsala. Þá liggur fyrir veðskuldabréf að nafnvirði 3,1 milljón króna, útgefið 2003 af A, sem stefnda samþykkti einnig sem maki.

Framangreindar veðskuldir munu hafa verið greiddar upp með veðskuldabréfi sem A gaf út til stefnanda 30. nóvember 2004, að fjárhæð 15.500.000 krónur. Stefnda ritaði undir það bréf í reit fyrir samþykki maka þinglýsts eiganda.

Hinn 13. apríl 2005 undirritaði A lánssamning við stefnanda, sem mun hafa fengið númerið 115-36-2928, um fjölmyntalán til 40 ára að jafnvirði 20.000.000 króna í eftirfarandi myntum og hlutföllum: CHF 52%, JPY 25% og USD 23%. Til tryggingar skuldinni gaf hann sama dag út tryggingarbréf (allsherjarveð) nr. 0115-63-562689 fyrir 24.000.000 króna með 2. veðrétti í fasteigninni að Bakkastöðum 17, með uppfærslurétti næst á eftir fyrrgreindu veðskuldabréfi. Andvirði lánssamningsins mun hafa verið notað til uppgreiðslu fyrrgreinds veðskuldabréfs að höfuðstólsfjárhæð 15.500.000 krónur. Stefnda samþykkti veðsetninguna með undirritun sinni á tryggingarbréfið sem maki og þinglýstur meðeigandi.

Hinn 28. mars 2007 gaf A út veðskuldabréf, sem fékk númerið 115-36-7520, að jafnvirði 10.000.000 króna í eftirtöldum myntum og hlutföllum: CHF 52%, JPY25% og USD 23%. Samhliða ritaði hann undir yfirlýsingu um að hann gerði sér grein fyrir því að lántaka í erlendri mynt væri áhættusamari en lántaka í íslenskum krónum. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldabréfsins var veittur 2. veðréttur í fasteigninni að Bakkastöðum 17 með uppfærslurétti næst á eftir fyrrgreindu tryggingarbréfi nr. 0115-63-562689 að höfuðstólsfjárhæð 24.000.000 króna. Stefnda ritaði undir veðskuldabréfið sem maki útgefanda.

Í greinargerð stefndu er vikið að því að A hafi átt, ásamt fleirum, félagið GKS eignir ehf. sem fjármagnað hafi kaup á fjölbýlishúsalóðum á árinu 2007 með ríflega 300 milljóna króna lánssamningi við stefnanda sem bundinn hafi verið gengi myntkörfu. Til tryggingar láninu hafi félagið m.a. gefið út tryggingarbréf að fjárhæð 10.000.000 króna með 3. veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni að Bakkastöðum 17. Félagið hafi komist í veruleg vanskil og þann 17. maí 2010 hafi verið gengið frá fullnaðaruppgjöri þess við stefnanda vegna lánsins, með afsali allra fasteigna þess til Hamla 1 ehf., sem séu að öllu leyti í eigu stefnanda.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2016 í máli nr. E-4252/2014 var fallist á kröfu stefnanda um fjárnám á hendur stefndu og A fyrir kröfu bankans í fasteign þeirra á grundvelli umrædds tryggingarbréfs að höfuðstólsfjárhæð 10.000.000 króna sem sett var til tryggingar skuldum GKS eigna ehf. Málinu var áfrýjað og með dómi Hæstaréttar Íslands, uppkveðnum 9. nóvember 2017 í máli nr. 774/2016, var málinu vísað frá héraðsdómi sökum réttarfarsannmarka.

II

Málsástæður stefnanda

Í stefnu er málsatvikum og málsástæðum lýst samhliða. Rekur stefnandi þar ákvæði lánssamningsins nr. 13496 frá 9. mars 2012. Kemur þar fram í meginatriðum að um sé að ræða langtímalán til 25 ára að fjárhæð 41.250.000 krónur. Lánið hafi borið að greiða með 288 jöfnum mánaðarlegum afborgunum. Fyrsti gjalddagi afborgana hafi verið 1. apríl 2012. Nánar tilgreinda vexti hafi þó borið að greiða í fyrsta sinn 1. janúar 2012, mánaðarlega út lánstímann. Lánið skyldi bundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar með grunnvísitölu 365,5 stig í janúarmánuði 2011. Við vanskil bæri að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, auk nánar tilgreinds kostnaðar. Skilyrði fyrir útborgun lánsins, samkvæmt skilmálum samningsins, væri að stefnanda bærist beiðni um útborgun. Bankanum hafi borist slík beiðni 9. mars 2012 þar sem óskað hafi verið eftir því að lánið yrði greitt inn á eftirfarandi lán í nafni lántaka: 0115-36-2928 og 0115-36-7520. Skyldi innborgunin miðast við 1. janúar 2011. Í kjölfarið hafi verið greiddar út 41.250.000 krónur í samræmi við viðauka 1 og ákvæði samningsins.

Stefnandi bendir á að í 8. gr. lánssamningsins sé að finna gjaldfellingarákvæði sem heimili bankanum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum að fella lán samkvæmt samningnum í gjalddaga einhliða og fyrirvaralaust og án viðvörunar eða sérstakrar uppsagnar. Þessi heimild sé m.a. til staðar ef vanskil á greiðslu afborgana eða vaxta hafa varað í 14 daga eða lengur, sbr. a-lið gr. 8.1 í samningnum. Elsti ógreiddi gjalddagi lánsins sé 1. janúar 2013. Staðan þann dag hafi verið 43.968.690 krónur, auk samningsvaxta að fjárhæð 171.499 krónur eða samtals 44.140.189 krónur, sem sé stefnufjárhæð málsins. Stefndu hafi verið sent innheimtubréf 14. maí 2013 og sé krafist dráttarvaxta af allri fjárhæðinni einum mánuði síðar eða frá 14. júní 2013 til greiðsludags.

Hinn 11. nóvember 2013 hafi þáverandi eiginmaður stefndu fengið bréf frá stefnanda þess efnis að lán hans nr. 7520, sem hafði áður verið endurreiknað líkt og önnur gengistryggð fasteignalán einstaklinga, yrði ekki leiðrétt frekar þar sem aldrei hefði verið greitt af láninu og því engar fullnaðarkvittanir til staðar. Hinn 13. júní 2014 hafi hann fengið bréf frá stefnanda þess efnis að áður framkvæmdur endurútreikningur á láni hans nr. 2928 hefði verið leiðréttur með tilliti til dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012. Leiðrétting hefði orðið til þess að inneign væri á láninu og í samræmi við almennar reglur kröfuréttar hefði Landsbankinn skuldajafnað inneigninni á móti vanskilum á láni nr. 13496. Þannig sé innborgun, dags. 13. júní 2014, að fjárhæð 918.439 krónur tilkomin og dragist hún frá skuldinni miðað við stöðu hennar á þeim degi. Innborgunum sé fyrst ráðstafað til greiðslu áfallins kostnaðar af vanskilum, þá til greiðslu vaxta og að lokum til lækkunar höfuðstóls.

Eftirstöðvar skuldarinnar hafi ekki fengist greiddar þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Um samninginn gildi íslensk lög og skuli mál vegna ágreinings um réttindi og skyldur aðila rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. grein 15.1 og 15.2 í samningnum.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og efndaskyldu loforða. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum númer 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur. Varðandi varnarþing sé vísað til skilmála samningsins og 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991.

Við munnlegan málflutning lagði stefnandi fram skriflega kröfugerð og talningu málsástæðna að ósk dómara. Kemur þar í meginatriðum fram að byggt sé á því að stefnda sé bundin við loforð sitt um að endurgreiða stefnanda skuld samkvæmt lánssamningnum frá 9. mars 2012. Stefnandi mótmæli vörnum stefndu sem byggðar séu á 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefnda og fyrrverandi maki hennar hafi gengið til frjálsra samninga við stefnda um uppgjör ýmissa skulda við stefnanda með uppgjörssamkomulagi sem dagsett sé sama dag. Með uppgjörssamkomulaginu hafi stefnda og maki hennar náð um 23% lækkun á skuldum og tekið sameiginlegt lán fyrir eftirstöðvunum. Sama dag hafi að auki verið gerður viðauki við tryggingarbréf að fjárhæð 24 milljónir króna, útgefið 13. apríl 2005, sem hvílt hafi á fasteign hjónanna að Bakkastöðum 17 þannig að það stæði framvegis til tryggingar sérgreindri skuld samkvæmt lánssamningnum. Þá bendir stefnandi á að það tryggingarbréf hafi verið gefið út samhliða töku A á 20 milljóna króna gengistryggðu láni hjá stefnanda, sem stefnda viðurkenni í greinargerð sinni að hafi verið tekið til að greiða upp áhvílandi veðskuldir þeirra hjóna beggja vegna kaupa á fasteigninni.

III

Málsástæður stefndu

Stefnda kveðst byggja kröfu sína um sýknu á því að víkja beri til hliðar veðsetningu fasteignar hennar að Bakkastöðum 17 á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá sé bersýnilega ósanngjarnt, ef ekki óheiðarlegt, af stefnanda að bera fyrir sig lánssamning, dags. 9. mars 2012, til þess að koma fram persónulegri fjárskuldbindingu á hendur stefndu og beri að víkja til hliðar samningi gagnvart stefndu, í heilda eða að hluta. Þá telji stefnda að forveri stefnanda hafi ekki sinnt skyldum sem reglur samkomulags 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga lögðu honum á herðar, hvorki þegar stefndi A tókst á hendur fjárskuldbindingu að jafnvirði 20.000.000 króna, sem bundin var gengi erlendra mynta, hinn 13. apríl 2005 né við útgáfu gengistryggðs veðskuldabréfs að jafnvirði 10.000.000 króna hinn 28. mars 2007. Þá hafi stefnandi ekki fylgt eigin reglum um lánveitingu með því að kynna ekki veðsala áhrif gengisbreytinga á fjárskuldbindingu.

Enn fremur byggi stefnda á því að stefnandi sé fjármálafyrirtæki og starfi á grundvelli starfsleyfis frá Fjármálaeftirlitinu, sbr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefnda sé kennari og hafi ekki til að bera sérmenntun eða reynslu af viðskiptum með fjármálagerninga. Af þeim sökum verði að gera enn ríkari kröfur til stefnanda um að starfa í samræmi við góða og eðlilega viðskiptahætti, sbr. t.d. 19. gr. laganna. Þá verði hann að fylgja öllum reglum og skyldum sem séu stefndu til hagsbóta og gera verði strangar kröfur til hans um sönnun fyrir því að reglum hafi verið fylgt.

Stefnda áréttar að líta verði til löggerninga að baki uppgjöri með lánssamningi nr. 13496, dags. 9 mars 2012. Með uppgjöri hafi átt að koma fimm tilgreindum fjárskuldbindingum stefndu og þáverandi eiginmanns hennar í skil en langstærstur hluti þeirra hafi verið stefndu óviðkomandi. Af þessum fjárskuldbindingum séu stærstar tvö lán þáverandi eiginmanns hennar í erlendri mynt, dags. 13. apríl 2005 og 28. mars 2007.

Hinn 13. apríl 2005 hafi stefnda sett að veði eignarhlut sinn í fasteigninni að Bakkastöðum 17 til tryggingar öllum skuldum þáverandi eiginmanns síns samkvæmt tryggingarbréfi nr. 0115-63-562689 sem hann gaf út að höfuðstólsfjárhæð 24.000.000 króna. Tryggingarbréfið hafi verið gefið út til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra skuldbindinga samkvæmt lánssamningi, dags. 13. apríl 2005, sbr. gr. 9.1. í samningnum. Þrátt fyrir það áréttar stefnda að tryggingarbréfið hafi samkvæmt efni sínu verið allsherjarveð og staðið til tryggingar öllum skuldum þáverandi eiginmanns hennar við stefnanda en ekki aðeins til tryggingar lánssamningi, eins og skilja hafi mátt af ákvæði framannefndrar gr. 9.1. Skjöl sem frá stefnanda stöfuðu og voru einhliða samin af honum hafi þannig verið villandi og til þess fallin að búa honum betri rétt á kostnað stefndu. Tryggingarbréf þetta hafi síðan verið notað til að koma frekari skuldbindingum samkvæmt lánssamningi frá 9. mars 2012 inn í veðrými fasteignarinnar að Bakkastöðum 17.

Í greinargerð er á því byggt að hvorki þá né við útgáfu veðskuldabréfs, dags. 28. mars 2007, hafi stefnandi gert greiðslumat á þáverandi eiginmanni stefndu, þótt honum hafi borið það eftir fortakslausri reglu í 3. mgr. 3. gr. samkomulagsins 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Stefnda kveðst reisa málatilbúnað sinn á því að greiðslumat hefði haft áhrif á ákvörðun hennar þannig að hún hefði ekki veitt veð, sérstaklega ef henni hefði verið fyllilega kynnt gengisáhætta lánssamningsins. Þá hafi stefndu ekki verið kunnugt um þær skyldur sem á fjármálafyrirtækjum hvíldu að framkvæma greiðslumat. Stefnandi verði að bera hallann af því að hafa ekki viðhaft þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið krefjist og verði jafnframt leidd af öðrum skráðum og óskráðum reglum.

Stefnandi lagði fram undir rekstri málsins greiðslumat sem dagsett er 28. mars 2007 og stefnda ritaði undir sem maki lántaka. Í skriflegri talningu málsástæðna sem stefnda lagði fram við upphaf aðalmeðferðar kemur fram að það greiðslumat sé villandi og byggi á röngum forsendum, enda meti það greiðslugetu af láni með allt öðrum kjörum en veðskuldabréf, útgefið sama dag.

Stefnda kveðst byggja sérstaklega á ákvæðum 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 að því er varði undirritun hennar sem lántaka á lánssamning, dags. 9. mars 2012. Með undirritun sinni á lánssamninginn hafi stefnda tekist á hendur verulegar fjárskuldbindingar vegna skulda sem hafi verið í gjalddaga fallnar, í vanskilum og henni óviðkomandi, sbr. meginreglur hjúskaparréttar. Stefnda hafi ekki haft til að bera sérfræðiþekkingu til að greina á milli skulda sinna og skulda þáverandi eiginmanns hennar og ekki áttað sig á því að með undirritun hennar yrði skuldskeyting um vanskilaskuldir hans. Stefnanda hafi borið að gera stefndu sérstaklega grein fyrir þessum atriðum og að undirritun hennar væri umfram skyldu.

Aðstöðumunur aðila hafi verið verulegur og hafi endurskipulagning fjárskuldbindinga verið einhliða ákveðin af stefnanda sjálfum. Stefnda og þáverandi eiginmaður hennar hafi verið undir miklum þrýstingi um að ganga að kjörum hans. Vísar stefnda þar um til tölvupósts 6. september 2011 frá fulltrúa forvera stefnanda til þáverandi eiginmanns hennar. Í tölvupósti einhvern tímann á tímabilinu 6. til 14. janúar 2012 hafi stefnandi sett fram tilboð, einhliða samið af honum sjálfum, sem skyldi renna út án eftirmála hinn 14. janúar 2012. Af tilboðinu verði ráðið að það hafi verið gert að skilyrði að stefnda tækist á hendur skuldbindingar þáverandi eiginmanns síns ef af uppgjöri ætti að verða. Stefnda hafi hins vegar ekki notið neinnar leiðbeiningar við uppgjörið heldur treyst því að stefnandi ynni að hagsmunum hennar í samræmi við skilyrði laga og óskráðra reglna. Af upplýsingum frá stefnanda hafi stefnda ekki getað annað ráðið en að fjárskuldbindingar uppgjörssamkomulags væru sameiginlegar. Stefnda hefði hins vegar aldrei samþykkt að taka á sig þegar gjaldfallnar skuldir þáverandi eiginmanns síns nema af því að hún treysti ráðgjöf stefnanda og upplýsingum sem frá honum stöfuðu. Þá hafi skuldir þáverandi eiginmanns hennar að miklu leyti verið vegna áhættufjárfestinga og stefnanda verið um það kunnugt enda hefðu afleiðuviðskipti hans verið framkvæmd af einkabankaþjónustu stefnanda.

Stefnda kveðst jafnframt byggja málatilbúnað sinn á því að óheiðarlegt og ósanngjarnt sé af stefnanda að bera fyrir sig kröfu samkvæmt lánssamningi enda hafi uppgjörssamkomulagið sjálft verið villandi og forsendur þess brostið. Með samkomulaginu hafi átt að takast endurskipulagning fjármála þeirra hjóna sem og uppgjör ábyrgðar vegna GKS eigna ehf. Stefnandi hafi hins vegar ekki leiðbeint stefndu um lagatæknileg atriði er varði ábyrgð annars vegar og veðsölu hins vegar. Í kjölfar uppgjörsins hafi stefnandi sótt kröfu á hið gjaldþrota félag GKS eignir ehf. inn í veðrétt samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu af GSK eignum ehf. með veði í fasteigninni að Bakkastöðum 17. Ekki aðeins hafi stefnda mátt treysta því að fjárskuldbindingar GKS eigna ehf. við stefnanda væru uppgerðar með afsali eigna til Hamla 1 ehf. heldur hafi uppgjörssamkomulagið að þessu leyti verið villandi fyrir stefndu, sem ekki hafi verið sérfróð um viðskipti og löggerninga þeim tengda. Hafi jafnframt algerlega brostið sú forsenda uppgjörssamkomulagsins að áhvílandi veðskuldir fasteignarinnar næmu 110% af verðmati eignarinnar í febrúar 2010 eftir endurskipulagningu. Framkoma stefnanda í garð stefndu hafi einkennst af blekkingum og misneytingu.

Varðandi lagarök kveðst stefnda vísa til laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, laga um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, hjúskaparlaga nr. 31/1993 og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en í skriflegri talningu málsástæðna stefndu er vísað sérstaklega til 19. gr. þeirra laga. Þá sé byggt á meginreglum samninga- og kröfuréttar, skráðum sem óskráðum. Um réttarfar og málskostnað sé vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði sé reist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

IV

Niðurstaða

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnda aðilaskýrslu, en auk þess gáfu skýrslu sem vitni fyrrverandi eiginmaður hennar, sem upphaflega var einnig stefnt í málinu, og fyrrverandi útibússtjóri hjá stefnanda.

Mál þetta snýst um það hvort stefndu beri að standa skil á eftirstöðvum láns að höfuðstólsfjárhæð 41.250.000 krónur sem hún tók hjá stefnanda, ásamt þáverandi eiginmanni sínum, með undirritun lánssamnings 9. mars 2012. Lánið tóku þau til uppgjörs á fimm skuldum sem greinir í uppgjörssamkomulagi, dagsettu sama dag. Liggur ekki annað fyrir en að stefnandi hafi efnt uppgjörssamkomulagið fyrir sitt leyti og að skuldir samkvæmt 2. gr. þess hafi verið afskrifaðar að því leyti sem þær greiddust ekki upp með lánsfjárhæð samkvæmt lánssamningnum. Er deilt um þá málsvörn stefndu að óheiðarlegt sé af stefnanda og ósanngjarnt að halda skuld samkvæmt lánssamningnum og tilheyrandi veðtryggingu upp á hana, en í því efni vísar stefnda til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Fyrir liggur að stefnda var ekki skuldari nema að tveimur þeirra fimm skulda sem uppgjörssamkomulagið frá 9. mars 2012 tók til, þ.e. hlaupareikningi og víxli, sem stóðu í ríflega 8,3 milljónum króna þann 1. janúar 2011 samkvæmt því sem greinir í 2. gr. samkomulagsins, en fyrrverandi eiginmaður stefndu var einn skuldari að tveimur gengistryggðum lánum (nr. 2928 og 7520) og skuld samkvæmt hlaupareikningi, sem stóðu í samtals um 75 milljónum króna, miðað við sömu dagsetningu. Líkt og stefnda bendir á gefur uppgjörssamkomulagið ekki annað til kynna en að allar skuldir tilgreindar í 2. gr. þess séu sameiginlegar skuldir þeirra hjóna, en þau voru einu nafni nefnd „skuldari“ í samkomulaginu. Þá er ekkert fram komið í málinu sem bendir til þess að stefndu hafi verið leiðbeint um að hún væri að taka á sig skuldir langt umfram skyldu með undirritun lánssamningsins.

Skuldin samkvæmt lánssamningnum frá 9. mars 2012 var tryggð með veði í fasteign þeirra hjóna að Bakkastöðum 17, samkvæmt tryggingarbréfi sem upphaflega var gefið út sem allsherjarveð 13. apríl 2005, sama dag og þáverandi eiginmaður stefndu tók fyrra gengistryggða lánið (nr. 2928). Með viðauka við bréfið 9. mars 2012 var kveðið á um að framvegis yrði bréfið til tryggingar sérgreindri skuld samkvæmt lánssamningnum, dagsettum sama dag. Tryggingarbréfið hafði stefnda áritað árið 2005 um samþykki bæði sem maki útgefanda og sem þinglýstur meðeigandi fasteignarinnar, og viðauka við bréfið áritaði hún einnig sem þinglýstur eigandi 9. mars 2012, samhliða undirritun uppgjörssamkomulags og lánssamnings. Líkt og ráðið verður af málsatvikalýsingu hér að framan hafði hún áritað bæði fyrri og síðari veðsetningar sem maki veðsala, en ekki sem veðsali eða meðeigandi fasteignarinnar. Eins gögnum málsins er háttað verður að leggja til grundvallar að það hafi einungis verið við undirritun tryggingarbréfsins 13. apríl 2005 og aftur við undirritun viðauka við sama bréf 9. mars 2012 sem stefnda samþykkti veðsetningu á sínum hluta fasteignarinnar, eftir að upphaflegar og sameiginlegar skuldir hjónanna við Íbúðalánasjóð vegna fasteignakaupanna voru greiddar upp.

Ekki er að sjá að gert hafi verið greiðslumat áður en stefnda undirritaði tryggingarbréfið 13. apríl 2005, líkt og stefnanda bar að gera, í samræmi við skyldur sínar samkvæmt 3. gr. samkomulags sem bankar og fleiri fjármálafyrirtæki undirrituðu árið 2001, um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Þá liggur ekki fyrir að stefnda hafi undanskilið stefnanda frá skyldu til að gera greiðslumat á maka sínum, svo sem heimilt hefði verið samkvæmt sömu grein samkomulagsins.

Í dómaframkvæmd hefur það að greiðslumat er ekki framkvæmt í samræmi við skyldu fjármálastofnunar samkvæmt framangreindu samkomulagi frá 2001 gjarnan verið látið varða því að ábyrgðarskuldbindingu er vikið til hliðar, með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936.

Stefnandi, sem er banki, verður að bera hallann af óskýrleika gagna sem frá honum stafa. Þá er að líta til þeirra skyldna sem á stefnanda hvíldu samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, til að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði.

Að öllu framanrituðu virtu verður á það fallist með stefndu að ósanngjarnt sé, í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, í ljósi rakinna atvika, óskýrleika gagna sem frá stefnanda stöfuðu og aðstöðumunar milli hennar og bankans, að stefnandi beri að fullu fyrir sig lánssamninginn frá 9. mars 2012 og tryggingarbréfið frá 13. apríl 2005, með viðauka 9. mars 2012, gagnvart henni.

Viðurkennt er hins vegar af hálfu stefndu að sameiginlegar skuldir hennar og þáverandi eiginmanns hennar við Íbúðalánasjóð vegna fasteignakaupanna 1999 hafi verið greiddar upp með láni sem eiginmaður hennar tók 30. nóvember 2004, sem aftur var greitt upp með erlendu láni nr. 2928 sem hann tók 13. apríl 2005, en það lán er meðal þeirra skulda sem uppgjörssamkomulagið frá 9. mars 2012 tók til. Við uppgreiðslu skuldanna á sínum tíma námu þær alls 9.076.698 krónum, samkvæmt yfirliti frá Íbúðalánasjóði.

Þótt fullyrðing stefndu um að til víxilskuldarinnar sem greinir í 2. gr. samkomulagsins hafi hún stofnað í þágu maka síns fái nokkra stoð í gögnum málsins og framburði útibússtjóra stefnanda fyrir dómi verður ekki séð að neinar þær aðstæður séu uppi gagnvart stefnanda viðvíkjandi því láni að rétt sé að beita 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 varðandi þá skuld. Í uppgjörssamkomulaginu var miðað við að staða þeirrar skuldar og skuldar á hlaupareikningi stefndu næmi alls 8.310.059 krónum.

Samkvæmt framanrituðu og með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 er fallist á að víkja beri skuldbindingu stefndu samkvæmt lánssamningnum frá 9. mars 2012 til hliðar, að því marki sem hún er umfram framangreindar fjárhæðir, sem samtals nema 17.386.757 krónum. Að sama marki er rétt að víkja til hliðar veðsetningu samkvæmt framangreindu tryggingarbréfi frá 13. apríl 2005 sem sett var til tryggingar skuldinni, að því leyti sem hún tekur til eignarhluta stefndu í fasteigninni. Þessa fjárhæð verður stefnda dæmd til að greiða stefndanda, að teknu tilliti til innborgunar og með dráttarvöxtum eins og krafist er, en eins og málið er vaxið þykir rétt að miða upphafstíma dráttarvaxta við dómsuppsögu.

Eftir atvikum, og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þykir rétt að hvor aðili beri sinn málskostnað.

H-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Við dómsuppsögu var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómari og lögmenn aðila voru sammála um að endurflutningur málsins væri óþarfur, þrátt fyrir þann drátt sem varð á uppkvaðningu dómsins, sem helgaðist af embættisönnum dómara.

Dómsorð:

Stefnda, G-kvk-nf H-kvk-nf J-kvk-nf, greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 17.386.757 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá dómsuppsögu til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun, dags. 13. júní 2014, að fjárhæð 918.439 krónur, sem dregst frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

H-kvk-nf B-kvk-nf