E-624/2014

Mál þetta, sem dómtekið var 11. nóvember sl., höfðuðu stefnendur, H-kk-nf B. H-kk-nf og R-kvk-nf M-kvk-nf, bæði til heimilis að Hraunsvegi 23, Reykjanesbæ, hinn 5. maí 2014, gegn stefnda, Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík.

Kröfur stefnenda í málinu eru þessar:

1) Að viðurkennt verði með dómi að eftirstöðvar lánssamnings frá 16. nóvember 2006, milli Sparisjóðsins í Keflavík og stefnenda, hafi 21. febrúar 2011 verið 6.246.686 krónur.

2) Að stefnda verði með dómi gert skylt að endurútreikna lánssamning frá 16. nóvember 2006 milli Sparisjóðsins í Keflavík og stefnenda þannig að stefnendur verði ekki krafðir um frekari greiðslur en þegar voru greiddar 21. febrúar 2011, vegna gjalddaganna frá og með 20. desember 2006 til og með 21. febrúar 2011.

3) Að stefnda verði með dómi gert skylt að fullnægja endurútreikningsskyldu í dómkröfu tvö að viðlögðum 24.000 króna dagsektum er renni til stefnenda og verði fullnægingarfrestur skyldunnar 14 dagar frá uppkvaðningu dóms.

4) Að stefnda verði gert að greiða stefnendum málskostnað.

Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnenda.

I

A

Í nóvember 2007 leituðu stefnendur til Sparisjóðsins í Keflavík og óskuðu eftir láni til að fjármagna kaup á fasteigninni Hraunsvegi 23, Reykjanesbæ, þar sem stefnendur halda nú heimili. Samningur um lán til handa stefnendum var undirritaður 16. nóvember 2006. Stefnendur fengu lánsfjárhæðina útborgaða 21. sama mánaðar. Samkvæmt kvittun, dagsettri þann dag, var lánsfjarhæðin greidd stefnendum í íslenskum krónum, en 7.122.654 krónur voru lagðar inn á ráðstöfunarreikning stefnenda. Í kvittuninni kemur og fram að lánið sé í CHF, þ.e. svissneskum frönkum, höfuðstóll lánsins sé 126.000 CHF og vextir Libor + 3,0%. Fyrsti gjalddagi lánsins var 20. desember 2006.

Stefnendur greiddu bæði afborgarnir af höfuðstól og vexti vegna lánsins frá 20. desember 2006 til 20. september 2008. Nam hver afborgun 700 svissneskum frönkum, auk vaxta. Í október 2008 þyngdist greiðslubyrði stefnenda af láninu talsvert og óskuðu þau því eftir frystingu lánsins. Á það var fallist og frá 21. október 2008 til 21. febrúar 2011 greiddu stefnendur einungis vexti af láninu. Á því tímabili hækkaði höfuðstóll lánsins um tæpar átta milljónir króna, í íslenskum krónum talið.

Í kjölfar dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010 og 153/2010, uppkveðnum 16. júní 2010, sem og dóms réttarins 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, var lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu breytt með lögum nr. 151/2010. Tilgangur laganna var „... fyrst og fremst að gæta jafnræðis meðal einstaklinga sem tekið hafa lán í erlendri mynt eða lán sem tengjast erlendri mynt með einum eða öðrum hætti.“ Á grundvelli bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001 bar stefnda að endurreikna öll fasteignalán einstaklinga óháð því hvort lánin væru gengistryggð eða í erlendri mynt. Var lán stefnenda endurreiknað 1. júlí 2011. Við endurútreikning lækkaði lán stefnenda, í íslenskum krónum talið, úr 15.018.927 krónum í 8.556.377 krónur. Hófu stefnendur að greiða aftur af láninu 1. ágúst 2011 og greiddu þau eftirleiðis bæði af höfuðstól lánsins og vexti. Mánaðarlegar greiðslur stefnenda af láninu hafa að jafnaði numið um 50.000 krónum eftir að stefnendur tóku að greiða aftur af láninu eftir endurreikning og hafa þau ávallt staðið í skilum.

Með bréfi 26. mars 2013 tilkynnti stefndi stefnendum að bankinn hygðist ekki endurútreikna lán þeirra frekar þar sem stefndi teldi að lánið væri ekki gengistryggt heldur í erlendri mynt. Þessu hafa stefnendur ekki viljað una og höfðuðu þau því mál þetta 5. maí 2014 samkvæmt áðursögðu.

B

Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010 var öllum eignum Sparisjóðsins í Keflavík ráðstafað til SpKef sparisjóðs, nema þeim sem sérstaklega voru undanskildar. Þá var einnig tilteknum skuldum Sparisjóðsins í Keflavík ráðstafað til SpKef sparisjóðs.

Hinn 5. mars 2011 tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um að afturkalla starfsleyfi SpKef sparisjóðs frá og með 7. sama mánaðar, en þann sama dag tæki stefndi, sem þá hét NBI hf., við rekstri, eignum og skuldum sparisjóðsins.

Í samræmi við framangreindar ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins tók stefndi við réttindum og skyldum lánveitanda samkvæmt hinum umdeilda lánssamningi.

II

Lánssamningurinn frá 16. nóvember 2006 ber yfirskriftina „Lánasamningur í erlendri mynt“. Samningurinn er ein blaðsíða með níu málsgreinum og haus. Í hausnum kemur fram að lánið sé til fimmtán ára með 180 gjalddögum og fyrsta gjalddaga afborgunar og vaxta 20. desember 2006. Vextir eru sagðir LIBOR-vextir + 3,0% álag.

Í samningnum segir síðan, sbr. 1. málsgrein, að lántakar „... viðurkenni að skulda SPARISJÓÐNUM Í KEFLAVÍK ... eða þeim, sem hann vísar til CHF 126.000,00 - Eitthundraðtuttuguogsexþúsund svissneskir frankar - eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum, miðað við sölugengi svissneskra franka í íslenskum sparisjóðum á gjalddaga eða greiðsludegi, því sem hærra reynist.“ Í sömu málsgrein kemur fram að fjárhæðin sé endurlánað erlent lánsfé, sem greiðast skuli að fullu á fimmtán árum með jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti. Kveðið er á um að vextir reiknist frá útgáfudegi og greiðist á sama tíma og afborganir.

Í 2. málsgrein samningsins er fjallað um vexti af láninu, en þar segir að greiða skuli eins mánaðar LIBOR-vexti af láninu, auk 3,0% fasts vaxtaálags.

Í 7. málsgrein samningsins kemur fram að lántakar veiti lánveitanda heimild til að skuldfæra viðskiptareikning þeirra hjá lánveitanda fyrir afborgunum, vöxtum og innheimtukostnaði á gjalddögum. Þar segir enn fremur að dragist greiðslan fram yfir gjalddaga sé lánveitanda heimilt að láta gengistryggingu haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags.

Í 8. málsgrein samningsins er fjallað um skyldu lántakenda til greiðslu dráttar- og vaxtavaxta, komi til vanefnda á lánssamningnum. Þar segir meðal annars að haldist „... gengistrygging á gjaldfallinni fjárhæð eftir gjalddaga, skal greiða dráttarvexti í samræmi við vaxtalög.“

Í 9. málsgrein samningsins er meðal annars tekið fram að mál vegna skuldarinnar megi reka fyrir Héraðsdómi Reykjaness á grundvelli 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Einnig er þar fjallað um heimilar fullnustuaðgerðir og tekið fram að sé skuldin gjaldfallin megi „... selja veðið nauðungarsölu“.

III

Stefnendur segjast byggja allar dómkröfur sínar á því að í lánssamningi Sparisjóðsins í Keflavík og stefnenda frá 16. nóvember 2006 hafi falist lán í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við ófrávíkjanleg ákvæði 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Stefnendur halda því fram að þau hafi öndverðu leitað eftir 7.000.000 króna láni frá Sparisjóðnum í Keflavík. Í þeim samskiptum á milli lántaka og lánveitanda sem á eftir fóru hafi skýrlega komið fram að stefnendur væru að sækja um lán í íslenskum krónum, sem tengt yrði við gengi svissnesks franka.

Stefnendur benda á að tilgreining lánsfjárhæðarinnar í lánssamningnum frá 16. nóvember 2006 sé afar óskýr, sbr. eftirfarandi samningsákvæði: „Eitt hundrað tuttugu og sex þúsund svissneskir frankar eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum miðað við sölugengi svissneskra franka í íslenskum sparisjóðum á gjalddaga eða greiðsludegi, því sem hærra reynist.“ Stefnendur telji ljóst að valið hafi verið að lána íslenskar krónur sem bundnar hafi verið sölugengi svissnesk franka, uppreiknaðar á hverjum gjalddaga afborgana og vaxta. Þetta sýni öll framkvæmd lánsins, jafnframt því sem aðrar greinar samningsins séu þessu til staðfestingar, sbr. 7. og 8. gr. lánasamningsins en þar segi meðal annars: „Dragist greiðsla fram yfir gjalddaga, er skuldareiganda heimilt að láta gengistryggingu haldast á gjaldfallinni fjárhæð til greiðsludags.“ ... „Haldist gengistrygging á gjaldfallinni fjárhæð eftir gjalddaga skal greiða dráttarvexti í samræmi við vaxtalög“. Tilvitnuð samningsákvæði sýni að áliti stefnenda að lánssamningurinn hafi gert ráð fyrir því að lánaðar væru íslenskar krónur, tengdar gengi þeirrar myntar sem tilgreind hafi verið í upphafi samningsins. Benda stefnendur á að allir sambærilegir lánssamningar frá forvera stefnda hafi verið framkvæmdir með sama hætti.

Áðurnefndan óskýrleika í tilgreiningu myntar samningsins segja stefnendur eiga að leiða til þess að skoða eigi lánssamninginn heildstætt, sbr. nýlega dóma Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. E-1605/2013 og E-822/2013. Benda stefnendur á að þegar lánið sé skoðað heildstætt komi í ljós að um gengistryggt lán sé að ræða, sem hafi hækkað upp úr öllu valdi vegnar veikrar stöðu íslensku krónunnar gegn svissneskum franka. Hækkun lánsins komi skýrlega fram á framlögðum dómskjölum er sýni afborganir af láninu og endurútreikning þess. Komi þar fram að höfuðstóll lánsins hafi hækkað úr 7.194.600 krónum í 15.018.927 krónur. Hann hafi þannig ríflega tvöfaldast.

Stefnendur telja framangreint sýna að lán þeirra hafi verið bundið svissneskum franka með ólögmætum hætti samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Af þeim sökum eigi að horfa framhjá þeim búningi sem Sparisjóðurinn í Keflavík hafi klætt lánið í, en sá búningur hafi falist í því að skýra samninginn lánasamning í erlendri mynt og segja lánið endurlánað erlent lánsfé, sem bera skyldi LIBOR vexti. Ekkert af þessum atriðum sé hins vegar í samræmi við raunveruleikann.

Varðandi heiti lánssamningsins benda stefnendur á að þau séu neytendur sem talið hafi sig vera að gera samning um íslenskt lánsfé, tengt gengi svissnesks franka. Þá sé ljóst að stefnendur hafi sóst eftir láni í íslenskum krónum til að kaupa fasteignina Hraunsveg 23, sem sé fasteign á íslenskum fasteignamarkaði.

Stefnendur benda einnig á að engar erlendar myntir hafi skipt um hendur og að báðir aðilar hafi uppfyllt aðalskyldur sínar með greiðslu íslenskra króna. Stefndi með útborgun lánsins og stefnendur með greiðslum af láninu. Heiti lánsins geti því ekki verið ákvarðandi um það hvort telja eigi það erlent eða íslenskt heldur verði að horfa til þess hvaða gjaldmiðill hafi í raun skipt um hendur, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 391/2013.

Orðin „endurlánað erlent lánsfé“ í 1. málsgrein lánssamningsins segja stefnendur vera merkingarlaus þar sem Sparisjóðurinn í Keflavík hafi enga franka keypt þegar hann lánaði stefnendum umrædda fjármuni, enda liggi engin kaupnóta fyrir í málinu.

Hvað LIBOR-vexti varðar vísa stefnendur til þess að þeir séu engin staðfesting á því að um erlent lán hafi verið að ræða, enda hafi LIBOR-vextirnir einungis verið reiknaðir ofan á upphæðir í svissneskum frönkum áður en þær voru margfaldaðar með gengi íslenskrar krónu á móti frönkum. Hið sama eigi við um gengistryggingu höfuðstólsins. Hann sé sagður 126.000 frankar sem síðan sé deilt með 180 afborgunum sem hver gefi 700 franka. Sá fjöldi franka sé síðan margfaldaður með gengi íslenskrar krónu gegn franka við hverja afborgun. Afleiðingar þessa hafi verið að ávallt hafi fengist færri frankar fyrir hverja krónu og lánið þannig verið gengistryggt.

Þá benda stefnendur á að það hafi aldrei komið til álita að lán þeirra yrði greitt út í svissneskum frönkum. Þau hafi ætlað að nota lánið til fjárfestinga í íslenskri fasteign þar sem aðeins íslenskar krónur hafi komið til greina sem greiðslueyrir. Þá hafi stefnendur ekki haft neinar tekjur í erlendum gjaldmiðlum. Þau hafi því aldrei getað greitt af láninu í annarri mynt en íslenskum krónum.

Stefnendur vísa enn fremur til þess að lánsskjalið sé óskýrt um fleiri hluti en tilgreiningu lánsfjárhæðarinnar. Sé skjalið raunar haldið svo miklum annmörkum að furðu sæti að notast hafi verið við það í lánsviðskiptum. Sem dæmi um galla á skjalinu megi nefna að í 9. mgr. samningsins sé fjallað um nauðungarsölu „veðs“ án þess að veð sé tilgreint. Þá sé tilvísun til 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem alls ekki eigi við þar sem skjalið sé lánssamningur en ekki skuldabréf.

Stefnendur segja að rétt geti verið að veita tilgreiningu fjárhæðar í skuldabréfi höfuðvægi þar sem um viðskiptabréf sé að ræða sem innihalda eigi tæmandi lýsingu á þeim réttindum og skyldum sem bréfið feli í sér. Stefnendur telji þetta aftur á móti ekki eiga við um lánssamninga þar sem ein af meginreglum samningaréttar sé sú að fremur skuli horfa til efnis lánssamnings en forms hans. Hæstiréttur Íslands hafi bent á þessa sérstöðu skuldabréfa í máli réttarins nr. 715/2012.

Jafnframt verði til þess að líta að stefnendur séu neytendur sem átt hafi í viðskiptum við sérfrótt fjármálafyrirtæki sem tjáð hafi stefendum að þau væru að gera lánssamning um íslenskar krónur. Ítreka stefnendur að tilgangur lántöku þeirra hafi verið fjárfesting í fasteign á íslenskum fasteignamarkaði en erlendir gjaldmiðlar hefðu aldrei gagnast þeim í þeim viðskiptum.

Að endingu benda stefnendur á að það stangist á við jafnræðisreglu stjórnarskrár að láta óskýra tilgreiningu fjárhæðar í lánssamningi hafa þau áhrif að ekki séu leiðrétt með dómi lán aðila sem séu efnislega eins og lán þeirra sem dæmd hafi verið ólögmæt.

Dómkröfur 1 og 2 segja stefnendur byggjast á því að stefndi geti ekki krafið stefnendur um viðbótarvexti fyrir liðna tíð. Eftirstöðvar samningsins samkvæmt endurútreikningum stefnda 1. júlí 2011 séu því rangar. Reglan um fullnaðarkvittanir eigi við um atvik máls, enda séu öll skilyrði hennar uppfyllt. Stefnda beri samkvæmt dómkröfu 2 að leiðrétta lán stefnenda samkvæmt réttum eftirstöðvum í dómkröfu 1.

Stefnendur benda á að fyrsta skilyrði reglunnar um fullnaðarkvittanir sé að skuldari hafi verið í góðri trú um lögmæti skuldbindingar sinnar. Þetta skilyrði sé uppfyllt í málinu, enda hafi gengistrygging ekki verið dæmd ólögmæt fyrr en 16. júní 2010. Ekki verði gerð sú krafa til stefnenda að þekkja rétta skýringu vaxtalaga fyrir þann tíma. Þá hafi stefndi tekið við greiðslum stefnenda samkvæmt greiðslutilkynningum án nokkurs fyrirvara.

Annað skilyrði reglunnar um fullnaðarkvittanir sé að mikill aðstöðumunur hafi verið milli kröfuhafa og skuldara. Það skilyrði sé óumdeilanlega uppfyllt í málinu, enda séu stefnendur neytendur sem tekið hafi lán hjá sérfróðri fjármálastofnun.

Þriðja skilyrði reglunnar sé að það þurfi að standa kröfuhafa nær að bera þann vaxtamun sem leitt hafi af ólögmætri gengistryggingu. Svo sú staða verði talin vera uppi þurfi að vera komin festa á framkvæmd samningsins milli aðila, jafnframt því sem vaxtamunurinn þurfi að vera umtalsverður. Þessi skilyrði séu uppfyllt í málinu, enda hafi 50 greiðslur þegar verið greiddar af láninu við endurreikning þess. Stefnendur hafi því haft réttmætar væntingar til þess að þeir greiðsluseðlar, sem þeim hafi verið sendir, væru réttir. Þá sé það stefndi sem verði að bera hallann af því að hafa ekki endurreiknað lán stefnenda fyrr en mörgum mánuðum eftir gildistöku laga nr. 151/2010.

Þá telja stefnendur vaxtamuninn, sem í viðbótarkröfu stefnda felist, vera umtalsverðan, hvort sem horft sé til upphaflegs höfuðstóls lánsins eða til greiddra vaxta. Stefnendur hafi fengið fullnaðarkvittanir fyrir afborgunum sínum af höfuðstól og vöxtum og því skuli draga greiddar afborganir þeirra af höfuðstól af upphaflegum höfuðstól, sem þannig myndi réttar eftirstöðvar lánsins 21. febrúar 2011. Sá höfuðstóll sé 7.194.620 krónur að frádregnum 947.914 krónum, eða 6.246.686 krónur, sbr. eftir atvikum dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 464/2012.

Stefnendur benda á að þar sem leggja hefði átt annan og lægri höfuðstól til grundvallar innheimtu á láninu eftir endurútreikning sé skuld þeirra við stefnda mun lægri en stefndi freisti nú innheimtu á. Þá muni viðurkenning dómkröfu 1, sbr. dómkröfu 2, valda því að stefnda verði skylt að endurútreikna lánssamning stefnenda þannig að skuld þeirra við stefnda sé önnur og lægri en nú sé. Stefnendur hafi því beina fjárhagslega hagsmuni, og þ.a.l. lögvarða hagsmuni, af viðurkenningarkröfu sinni.

Um upphæð viðbótarkröfunnar benda stefnendur á að lánið sé lán með jöfnum höfuðstólsafborgunum, rétt eins og það sem til umfjöllunar hafi verið í máli nr. 464/2012. Því megi nota þá aðferð sem þar hafi verið stuðst við til þess að komast að því hvort um umtalsverða viðbótarkröfu sé að ræða. Í því máli hafi verið talið að 28% viðbótarkrafa væri umtalsverð. Í máli þessu sé viðbótarkrafan ríflega 30% af upprunalegum höfuðstól og því ljóst, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 464/2012 og síðari dóma réttarins, að viðbótarkrafa stefnda sé umtalsverð. Viðbótarkrafan sé svo há og íþyngjandi að það brjóti gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar að gera stefnendum að greiða hana, enda felist í því að greiðslur stefnenda af láninu séu með afturvirkum hætti teknar upp á grundvelli laga nr. 151/2010.

Með vísan til alls framangreinds telja stefnendur að hið íslenska lán, sem stefndi hafi gert þeim að taka til að borga upp lánssamninginn frá 16. nóvember 2011, hvíli á ólögmætum og röngum grundvelli. Leggja hafi átt aðra og mun lægri fjárhæð til grundvallar uppgjörinu, sbr. dómkröfu 1. Af því leiði, sbr. dómkröfu 2, að stefnendur eigi rétt á því samkvæmt lögum nr. 151/2010 og reglunni um fullnaðarkvittanir að uppgjörið verði upptekið og leiðrétt.

Til stuðnings viðurkenningarkröfu sinni samkvæmt dómkröfu 2 vísa stefnendur til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómkrafan sé stefnendum nauðsynleg til að ná fram þeim rétti sem felist í viðurkenningu á réttum eftirstöðvum lánsins samkvæmt dómkröfu númer 1. Um fordæmi fyrir kröfugerðinni vísa stefnendur til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 268/2002. Dómkrafa 3 byggist einnig á tilvitnuðu ákvæði laga um meðferð einkamála. Sú krafa sé nauðsynleg til þess að stefnendur nái fram rétti sínum samkvæmt dómkröfum 1 og 2. Um fordæmi fyrir kröfugerðinni vísa stefnendur til síðastnefnds dóms Hæstaréttar.

Allar dómkröfur sínar styðja stefnendur enn fremur þeirri málsástæðu að ósanngjarnt sé af stefnda í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að krefja stefnendur um efndir án frekari leiðréttinga. Ósanngirni lánsins sé augljós þegar hækkun þess frá lántöku sé skoðuð, og það þrátt fyrir mjög háar og skilvísar afborganir af láninu. Lánið hafi hækkað úr rúmum sjö milljónum króna í fimmtán milljónir króna áður en það hafi verið endurreiknað niður í átta og hálfa milljón króna. Það hljóti að teljast ósanngjarnt í skilningi tilvitnaðrar lagagreinar að láta einstaklinga bera framangreinda hækkun á fasteignarláni sínu, láni sem sé grundvöllur þess að þau og fjölskylda þeirra hafi þak yfir höfuðið.

Til stuðnings kröfum sínum vísa stefnendur til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010. Stefnendur vísa einnig til laga nr. 7/1936 um umboð, samningsgerð og ógilda löggerninga, sem og meginreglna samninga, kröfu- og neytendaréttar. Þá segja stefnendur kröfur sínar einnig byggjast á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um heimild til að hafa uppi viðurkenningarkröfu vísa stefnendur til 2. mgr. 25. gr. þeirra laga. Að lokum vísa þau til laga nr. 33/1944 um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og meginreglna eignaréttar.

IV

Stefndi segir það rétt hjá stefnendum að bankinn sé réttur aðili að ágreiningi þessa máls. Stefndi mótmælir hins vegar öllum kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnenda.

Kröfur sínar í málinu kveður stefndi á því reistar að umþrættur lánssamningur frá 16. nóvember 2006 sé lán í erlendri mynt og því falli samningurinn utan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/001 um vexti og verðtryggingu. Þessa afstöðu segir stefndi byggjast á dómaframkvæmd Hæstaréttar, sem margsinnis hafi leyst úr því hvort skuldabréf eða lánssamningar með sambærilegum skilmálum og sá lánssamningur sem hér sé um deilt, sé lán í erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Af dómafordæmum Hæstaréttar í svokölluðum gengistryggingarmálum telji stefndi einsýnt að hið umþrætta lán sé lögmætt erlent lán og af þeim sökum eigi stefnendur engan frekari rétt á hendur stefnda. Stefndi leggur ríka áherslu á að endurútreikningur sem framkvæmdur hafi verið á lánssamningnum 1. júlí 2011 hafi farið fram á grundvelli lagaskyldu bankans, sbr. bráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 38/2001. Af þeim sökum hafi engin viðurkenning falist í endurútreikningnum af hálfu stefnda á því að samningurinn væri gengistryggður.

Stefndi vísar til þess að við úrlausn á því hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum hafi Hæstiréttur fyrst og fremst litið til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggi til grundvallar skuldbindingunni. Við matið hafi rétturinn þannig litið til nokkurra atriða, svo sem heitis viðkomandi löggernings, tilgreiningu lánsfjárhæðar, vaxta og skilmálabreytinga. Við matið hafi þó einkum skipt máli hvernig sjálf skuldbindingin sé tilgreind í slíkum gerningum.

Samninginn frá 16. nóvember 2006 segir stefndi bera öll einkenni þess að vera samningur í erlendri mynt. Í samningnum komi skýrt fram, ofarlega í hægra horni hans, fyrirsögnin „Lánasamningur í erlendri mynt“. Fyrir neðan fyrirsögnina komi síðan dálkar þar sem efni og greiðslutilhögun samningsins séu tilgreind. Skuldarar samningsins séu sagðir vera stefnendur. Þá komi fram að lánstíminn sé 15 ár og gjalddagar 180. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta sé tilgreindur 20. desember 2006. Þá komi fram að mynt samningsins sé CHF, þ.e. svissneskir frankar. Vextir séu enn fremur tilgreindir sem Libor + 3% vaxtaálag. Að lokum komi fram að ráðstöfunarreikningur sé 1191-26-..., en skuldfærslureikningur 1191-26-.... Fyrir neðan umrædda dálka segi síðan orðrétt: „... viðurkennir hér með að skulda SPARISJÓÐNUM Í KEFLAVÍK ... eða þeim sem hann vísar til CHF 126.000.000, - Eitthundraðtuttuguogsexþúsund svissneskir frankar - eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum, miðað við sölugengi svissneskra franka í íslenskum sparisjóðum á gjalddaga eða greiðsludegi, því sem hærra reynist. Fjárhæð þessa, sem er endurlánað erlent lánsfé, skal endurgreiða að fullu á 15 árum, með jöfnum afborgunum á 1 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 20.12.2006. Fyrsti gjalddagi er vaxtagjalddagi. Vextir reiknast frá útgáfudegi og greiðast á sama tíma og afborganirnar.“

Samkvæmt framangreindu sé ljóst að eina tilgreining lánsfjárhæðar í lánssamningnum sé í svissneskum frönkum. Hvergi í samningnum sé vikið að fjárhæð skuldarinnar í íslenskum krónum. Stefndi hafni þeim fullyrðingum stefnenda að tilgreining lánsfjárhæðarinnar sé með einhverjum hætti óskýr í samningnum. Hún verði að mati stefnda varla mikið skýrari, enda bæði tilgreind í tölustöfum og bókstöfum í hinni erlendu mynt.

Í samningnum segi síðan að vextir af skuldinni „... skulu vera 1 mánaða LIBOR vextir eins og þeir eru ákveðnir á svissneska franka á alþjóðlegum fjármagnsmarkaði og til viðbótar fast vaxtaálag 3,00%.“ Samkvæmt þessu hafi skuldbinding stefnenda ekki falist í greiðslu vaxta í íslenskum krónum. Ef svo hefði verið hefði skuldbinding stefnenda að grunni til byggst á REIBOR vöxtum, sem byggi að grunni til á stýrivöxtum Seðlabanka Íslands, og vextirnir orðið umtalsvert hærri en þeir hafi verið í raun.

Stefndi segir um þetta efni liggja fyrir afdráttarlausa dóma Hæstaréttar og vísar bankinn í því sambandi meðal annars til dóms réttarins í máli nr. 50/2012, Hótel Stykkishólmur gegn Arion banka hf. Lánssamningur sá sem um hafi verið deilt í því máli hafi verið mjög sambærilegur þeim sem hér sé um deilt. Vísar stefndi enn fremur til dóms Hæstaréttar í máli nr. 520/2011, Íslandsbanki hf. gegn GB-Miðlun ehf. Niðurstaða réttarins hafi verið sú að skuldbindingin væri í erlendri mynt þar sem fjárhæð hennar væri skýrt tilgreind í erlendum gjaldmiðlum.

Af framangreindu leiði að engin þörf sé á því að skoða frekar framkvæmd láns stefnenda. Framkvæmdin komi einungis til skoðunar í þeim tilvikum sem skýring á texta lánssamnings, þar sem skuldbindingu lántaka sé lýst, taki ekki af skarið um það hvort hún sé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum. Það hafi því enga þýðingu fyrir úrlausn málsins hvernig ráðgert hafi verið í samningi að skyldur aðila yrðu efndar og hvernig efndir þeirra hafi í raun orðið. Mótmælir stefndi sérstaklega tilvísun stefnenda til dóms Hæstaréttar frá 21. nóvember 2013, í máli nr. 391/2013, að þessu leyti, en í málinu hafi skuldbinding lántaka einungis verið tilgreind í íslenskum krónum. Hvergi hafi verið um hana getið í erlendum gjaldmiðlum, heldur aðeins hlutfalli þeirra. Umræddur dómur hafi því ekkert fordæmisgildi í máli þessu.

Stefndi segir stefnendur vísa til 7. og 8. gr. hins umþrætta lánssamnings, til stuðnings kröfum sínum, en þar komi fyrir orðið „gengistrygging“. Nefnd ákvæði lánssamningsins kveður bankinn fjalla um útreikning dráttarvaxta við vanefndir. Stefndi bendir á að reginmunur sé á framangreindu orðalagi lánssamningsins um gengistryggingu, sem virðist hafa verið í samningnum fyrir mistök, og ákvæðum þeirra samninga sem fjallað hafi verið um í dómum Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. E-1605/2013 og E-822/2013. Framangreint orðalag í nefndum ákvæðum lánssamningsins komi með engu móti heim og saman við efni samningsins að öðru leyti. Stefndi hafni því að þetta atriði geti ráðið úrslitum um niðurstöðu málsins, enda beri lánssamningurinn það með sér að öllu öðru leyti að vera um lán í erlendri mynt. Ekki verði horft fram hjá afdráttarlausu orðalagi lánssamningsins þar sem skuldbinding stefnenda sé tilgreind í svissneskum frönkum.

Þá vísar stefndi einnig til framlagðrar kaupnótu sem sýni að lánið hafi verið keypt inn í kerfi Sparisjóðsins í Keflavík með höfuðstólinn 126.000 CHF og að af höfuðstólnum hafi verið innheimtir 1.260 CHF í lántökugjald. Þessar fjárhæðir hafi síðan verið reiknaðar yfir í íslenskar krónur. Með þessum hætti hafi fengist fjárhæðin 7.122.654 krónur, sem lögð hafi verið inn á tilgreindan reikning stefnenda.

Stefndi segir enga þýðingu hafa við úrlausn máls þessa að um sé að ræða lánssamning en ekki skuldabréf. Af dómafordæmum Hæstaréttar, þar sem skorið hafi verið úr um sambærilegan ágreining, hafi verið litið til sömu sjónarmiða hvort sem viðkomandi skuldaskjal hafi verið lánssamningur eða skuldabréf, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar í málum nr. 551/2011, Drómi hf. gegn A-kk-þgf H-kk-þgf J-kk-þgf, nr. 50/2012, Hótel Stykkishólmur ehf. gegn Arion banka hf. og nr. 3/2012, Arion banki hf. gegn Hætti ehf. Í öllum málunum hafi verið deilt um skuld samkvæmt lánssamningum. Við mat á því hvort skuldbindingar lántaka samkvæmt þeim væru í íslenskum krónum eða erlendum myntum hafi rétturinn bæði litið til forms og meginefnis samninganna. Þar hafi vegið þyngst tilgreining í samningunum á skuldbindingu lántaka.

Þá kveðst stefndi hafna þeirri málsástæðu stefnenda að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 715/2012, Samvirkni ehf. gegn Byggðastofnun, hafi ekki haft höfuðvægi hvernig aðilar hafi efnt skyldur sínar þar sem um skuldabréf hafi verið að ræða og ályktun stefnenda að því eigi að vera öfugt farið í því máli sem hér sé til umfjöllunar. Í nefndu máli hafi skuldbinding aðila verið tilgreind með skýrum hætti í skuldabréfinu í japönskum jenum og því hafi ekki skipt máli hvernig aðilar efndu skyldur sínar samkvæmt samningnum. Sú niðurstaða sé í samræmi við önnur dómafordæmi Hæstaréttar og það sama eigi við í þessu máli.

Stefndi hafni einnig þeirri málsástæðu stefnenda að það stangist á einhvern hátt við jafnræðisreglu stjórnarskrár að dæma lán þeirra lögmætt erlent lán. Lán stefnenda sé lán í erlendum myntum og íslensk lög heimili að veita lán í öðrum myntum en íslenskum krónum. Með sömu rökum hafni stefndi enn fremur þeirri málsástæðu stefnenda að það sé ósanngjarnt af stefnda að krefja stefnendur um efndir lánssamningsins samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Samkvæmt öllu framansögðu segir stefndi ótvírætt að hið umþrætta lán hafi verið lögmætt erlent lán. Ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eigi því ekki við í málinu. Af þeirri niðurstöðu leiði að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnenda í málinu.

Fari svo ólíklega að dómurinn fallist á það með stefnendum að lán þeirra sé gengistryggt íslenskt lán segir stefndi á því byggt af hálfu bankans að endurútreikningur stefnenda eins og hann birtist í stefnu sé rangur. Á því sé byggt af hálfu stefnda að staða umþrætts lánssamnings hafi 1. júlí 2011 verið 6.365.547 krónur. Í endurútreikningi stefnda sé stuðst við fullnaðarkvittanir til 21. febrúar 2011 en sá dagur hafi verið seinasti greiddi gjalddagi fyrir endurútreikning sem framkvæmdur hafi verið 1. júlí 2011. Eftirstöðvar lánsins 21. febrúar 2011 hafi numið 6.246.686 krónum, en að teknu tilliti til vaxta í skilningi 4. gr. laga nr. 38/2001 hafi eftirstöðvarnar 1. júlí 2011 numið 6.365.547 krónum.

Í öllum tilvikum mótmælir stefndi kröfu stefnenda um vexti og dráttarvexti, þ.m.t. upphafstíma vaxtanna.

Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um frelsi til samninga, skuldbindingargildi loforða og efndaskyldu krafna.

V

Óumdeilt er að stefndi er réttur aðili að máli þessu til varnar, sbr. ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins frá 22. apríl 2010 og 5. mars 2011.

Ágreiningur málsaðila snýst fyrst og fremst um það grundvallaratriði hvort lánssamningur stefnenda og Sparisjóðsins í Keflavík frá 16. nóvember 2006, en stefndi er nú gagnaðili stefnenda að samningnum samkvæmt áðursögðu, feli í sér lán í erlendum gjaldmiðli eða í íslenskum krónum sem bundið sé gengi erlends gjaldmiðils með ólögmætum hætti, sbr. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.

Svo sem rakið er í forsendum dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010, uppkveðnum 16. júní 2010, fer skuldbinding í erlendum gjaldmiðlum ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt ákvæðunum er hins vegar óheimilt að binda lán eða annars konar skuldbindingu í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, svo sem sérstaklega er tekið fram í athugasemdum er fylgdu frumvarpi til laganna. Af orðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðið að við úrlausn á því hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin er tilgreind í þeim.

Samkvæmt framansögðu ber fyrirsögn lánssamningsins frá 16. nóvember 2006 með sér að um sé að ræða skuldbindingu í erlendum myntum. Er skuldbindingin þar nákvæmlega tilgreind í svissneskum frönkum, þótt jafnframt sé vísað til jafnvirðis lánsfjárhæðarinnar í íslenskum krónum. Þá eru vextir samkvæmt lánssamningnum til samræmis við það að um erlent lán sé að ræða, en vextir samkvæmt samningnum eru LIBOR-vextir, auk 3% álags. Enn fremur er þess getið í lánssamningnum að um endurlánað erlent lánsfé sé að ræða.

Eins og reifað er í kafla III hér að framan er af hálfu stefnenda á því byggt að tiltekin ákvæði í 7. og 8. málsgrein lánssamningsins bendi til þess að um ólögmætt gengistryggt lán sé að ræða. Ekki verður hins vegar á það fallist með stefnendum að þau ákvæði geti hnekkt hinni skýru tilgreiningu lánsfjárhæðarinnar í erlendri mynt í lánssamningum sem áður var lýst. Þá geta þeir augljósu ágallar á lánssamningnum sem stefnendur hafa vísað til, og varða umfjöllun um nauðungarsölu veðs og ákvæði 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, heldur engu breytt í þessu sambandi.

Af dómafordæmum Hæstaréttar, sbr. til dæmis dóm réttarins í máli nr. 524/2011, þykir mega draga þá ályktun að í þeim tilvikum sem tilgreining láns í erlendum myntum er eins skýr og ótvíræð og hún er í þeim lánssamningi sem hér um ræðir geti það að útgreiðsla og endurgreiðsla láns fari fram í íslenskum krónum ekki skipt máli við úrlausn á því álitaefni hvort um sé að ræða lán í erlendum gjaldmiðli eða í íslenskum krónum sem bundið sé gengi erlends gjaldmiðils með ólögmætum hætti.

Með vísan til þess sem að framan er rakið, sérstaklega með skírskotun til þess að heiti lánssamningsins bar með sér að um væri að ræða skuldbindingu í erlendum myntum og enn frekar að hún var þar nákvæmlega tilgreind í einum erlendum gjaldmiðli, svissneskum frönkum, þykir verða að fallast á það með stefnda að skuld stefnenda hafi verið ákveðin í þeim gjaldmiðli en ekki í íslenskum krónum, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar í máli nr. 551/2011, uppkveðnum 23. nóvember 2011, og máli nr. 25/2014, sem kveðinn var upp 5. júní 2014. Ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eiga því ekki við í málinu.

Ekki verður annað ráðið af dómafordæmum Hæstaréttar, þar sem skorið hefur verið úr sambærilegum ágreiningi og uppi er í máli þessu, en að litið hafi verið til sömu sjónarmiða hvort sem viðkomandi skuldaskjal hefur verið lánssamningur eða skuldabréf, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar í málum nr. 551/2011, 50/2012 og 3/2012. Sú staðreynd að skuld stefnenda við stefnda grundvallast á lánssamningi en ekki skuldabréfi getur því engin áhrif haft við úrlausn málsins. Engin áhrif getur hér heldur haft, svo sem málið liggur fyrir dómnum, að stefnendur eru neytendur en stefndi fjármálastofnun.

Samkvæmt framansögðu er lán stefnenda lán í erlendri mynt. Lánveiting í öðrum myntum en íslenskum krónum er heimil samkvæmt íslenskum lögum. Að því gættu verður ekki séð að það stangist á við jafnræðisreglu stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, að fallist verði á það með stefnda að lán stefnenda sé lögmætt lán í erlendri mynt. Með sömu rökum verður heldur ekki séð að ósanngjarnt geti talist af stefnda að krefja stefnendur um efndir lánssamningsins í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda hafa stefnendur ekki sýnt fram á að efni lánssamningsins sé að öðru leyti svo óvenjulegt eða íþyngjandi að skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 verði talið fullnægt. Þá telst, gegn andmælum stefnda, með öllu ósannað að stefnendur hafi tekið umrætt lán í erlendri mynt á grundvelli villandi eða rangra upplýsinga frá lánveitanda.

Af framangreindu leiðir að sýkna ber stefnda af öllum kröfum stefnenda í málinu.

Að ágreiningi aðila og atvikum máls virtum, og að teknu tilliti til áðurnefndra ágalla á lánssamningi aðila, en fyrir liggur að samningurinn var saminn af þeim aðila sem stefndi leiðir rétt sinn frá, þykir rétt að aðilar beri hver sinn kostnað af málinu, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Dóm þennan kveður upp K-kk-nf H-kk-nf héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Landsbankinn hf., skal sýkn af öllum kröfum stefnenda, H-kk-ef H-kk-ef og R-kvk-ef M-kvk-ef, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður.

K-kk-nf H-kk-nf