E-8416/2007

Mál þetta, sem dómtekið var 3. júní 2008 var höfðað 5. desember 2007. Stefnandi er B-kk-nf Þ-kk-nf E-kk-nf, Fagrahvammi 7, Hafnarfirði, en stefndi er íslenska ríkið.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefanda 3.524.238 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. janúar 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál að viðbættum virðisaukaskatti.

Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Til vara krefst hann þess að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður verði látinn niður falla.

II

Upphaf máls þessa má rekja til þess að hinn 18. október 2006 lagði danska lögreglan hald á 13,350 kg af hassi og 202 g af kókaíni sem senda átti til Íslands með hraðflutningsfyrirtækinu FedEx/IRS í Danmörku.. Höfðu fíkniefnin verið falin í tölvum sem keyptar voru í Danmörku og voru tveir Íslendingar þar taldir tengjast málinu. Að ákvörðun íslenskra og danskra lögregluyfirvalda var ákveðið að láta vörusendinguna fara til Íslands án fíkniefnanna, sem danska lögreglan lagði hald á.

Stefnandi var starfsmaður fyrirtækisins FedEx hér á landi og keyrði út vörur. Sótti hann umrædda sendingu, sem stíluð var á tölvudeild í höfuðstöðvum Glitnis banka á Kirkjusandi, þegar hún kom til landsins 22. október 2006 og ók með hana í vöruhús FedEx í Hafnarfirði. Þar var sendingin yfir nóttina. Lögreglan hélt uppi óslitnu eftirliti með vöruafgreiðslu fyrirtækisins og umræddri vörusendingu frá því hún kom þangað inn, en hún átti að fara í útkeyrslu mánudaginn 23. október 2006.

Vegna rannsóknar málsins hafði lögreglan samstarf við yfirmann stefnanda hjá FedEx, J-kk-þf Ó-kk-þf B-kk-þf, í þeim tilgangi að upplýsa brotið. Kemur fram í gögnum málsins að í samstarfi við hann hafi sendingin fengið eðlilegt ferli hjá fyrirtækinu. Daginn eftir að sendingin kom til landsins kom það í hlut stefnanda að fara með sendinguna til viðtakanda þar sem höfuðstöðvar Glitnis banka voru innan þess svæðis sem stefnandi keyrði út sendingar.

Stefnandi afhenti tvær aðrar sendingar sem stílaðar voru á Glitni banka Kirkjusandi þennan dag í höfuðstöðvum bankans, en ekki umrædda sendingu frá Danmörku. Kvað stefnandi skýringu þess vera þá að fyrr um daginn hefði maður að nafni S-kk-nf hringt í hann og sagt að honum lægi á að fá umrædda tölvusendingu frá Danmörku afhenta. Hefðu þeir mælt sér mót við Klepp en þar sem stefnandi hefði tafist hafi umræddur S-kk-nf ekki verið á staðnum. Stefnandi kveðst hafa reynt að hringja til baka en þá hafi verið slökkt á símanum. Segist stefnandi hafa reiknað með því að þessi aðili hefði samband aftur og því ekki afhent umrædda sendingu líkt og aðrar sendingar sem stílaðar hafi verið á Glitni banka Kirkjusandi þar sem hann hafi ekki nennt að fara með hana upp á fimmtu hæð bankans.

Að vinnudegi loknum ók stefnandi aftur í höfuðstöðvar FedEx í Hafnarfirði. Þegar hann yfirgaf vinnustað sinn skildi hann umrædda sendingu eftir í bílnum og tók með sér kveikjulykla bifreiðarinnar. Síðar um kvöldið kveður stefnandi að nefndur S-kk-nf hafi hringt í hann aftur og hafi hann þá viljað fá sendinguna afhenta um kvöldið. Fyrst hafi verið rætt um að hann kæmi með sendinguna niður í Glitni banka við Kirkjusand en svo hafi hann viljað fá hana afhenta við Ríkið á Dalvegi. Hafi stefnandi þá haft samband við kunningja sinn, B-kk-þf Þ-kk-þf F-kk-þf, og beðið hann um að keyra sig á vinnustað sinn. Sama kvöld sendi stefnandi yfirmanni sínum, J-kk-þgf Ó-kk-þgf B-kk-þgf, SMS skilaboð þar sem fram kom að stefnandi væri að fara að redda sendingu sem hann hefði klúðrað fyrr um daginn. Þegar stefnandi ók af stað frá starfsstöð FedEx með sendinguna í bifreiðinni var hann handtekinn vegna gruns um aðild að tilraun til innflutnings fíkniefnanna sem í tölvunum voru. B-kk-nf Þ-kk-nf var sömuleiðis handtekinn þar sem hann ók sinni bifreið á brott.

Að fengnum úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 24. október 2006 var framkvæmd húsleit á heimili stefnanda þar sem meðal annars var lagt hald á meint fíkniefni og grammavog í mittistösku, en stefnandi hafði vísað lögreglu á efnið. Þennan sama dag var tekin skýrsla af stefnanda hjá lögreglu og neitaði hann því að stunda innflutning á fíkniefnum en viðurkenndi að hann reykti hass öðru hverju. Lýsti stefnandi samskiptum sínum við þann er sagst hefði viljað fá sendinguna til sín líkt og áður greinir. Tók stefnandi fram að þetta hafi ekki verið í fyrsta skiptið sem hann væri beðinn um að hitta mann frá Glitni út af sendingu stílaðri á tæknideild bankans, það hefði gerst 1-2 vikum áður og þeir þá hist við Borgarspítalann þar sem sendingin hafi verið afhent. Sagðist stefnandi ekki hafa gert tilraun til að staðfesta að maður þessi væri frá Glitni þar sem hann hafi ekki haft ástæðu til að rengja hann.

Hinn 24. október 2006 var stefnandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald til 31. október 2006 á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. a liður 1.mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og var sá úrskurður staðfestur af Hæstarétti 27. október 2006.

Tekin var skýrsla af stefnanda að nýju hjá lögreglu 26. október 2006. Hélt stefnandi sig þar við fyrri framburð sinn og lýsti ástæðum þess að umrædd tölvusending hefði ekki verið afhent í Glitni banka á Kirkjusandi líkt og aðrar sendingar þeim merktar. Næsta skýrsla var tekin af stefnanda hjá lögreglu 31. október 2006 og kvaðst hann ekki vilja breyta neinu né bæta við fyrri framburð sinn. Hins vegar tók hann fram að hann hefði reykt kannabisefni kvöldið sem hann var handtekinn. Þegar hann og B-kk-nf Þ-kk-nf hafi komið að höfuðstöðvum FedEx umrætt kvöld hafi hann séð bifreið yfirmanns síns og hafi hann ekki viljað að hann sæi sig í þessu ástandi og því hafi þeir B-kk-nf Þ-kk-nf tekið aukarúnt. Kvaðst hann ekki hafa viljað greina frá þessu strax af ótta við að missa bílprófið.

Gæsluvarðhald stefnanda var framlengt að kröfu lögreglunnar frá 31. október 2006 til 14. nóvember 2006 á grundvelli rannsóknarhagsmuna og var sá úrskurður staðfestur í Hæstarétti 2. nóvember 2006. Hinn 1. nóvember 2006 var enn á ný tekin skýrsla af stefnanda hjá lögreglu. Kvaðst stefnandi við það tækifæri engu vilja breyta eða bæta við fyrri framburð þótt upplýst væri að B-kk-nf Þ-kk-nf hefði játað tiltekna aðild að málinu og hefði greint lögreglu frá meintri aðild stefnanda.

Í gæsluvarðhaldinu sætti stefnandi einangrun, heimsóknarbanni, bréfaskoðun, símabanni og fjölmiðlabanni en hinn 6. nóvember 2006 var fjölmiðlabanni aflétt. Við skýrslutöku hjá lögreglu 9. nóvember 2006 hélt stefnandi sig áfram við fyrri framburð. Stefnandi var látinn laus hinn 14. nóvember 2006.

Með bréfi ríkissaksóknara 6. júní 2007 var stefnanda tilkynnt að málið hefði verið fellt niður með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991, þar sem ekki væri talið að það sem fram væri komið væri nægilegt eða líklegt til sakfellis.

III

Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að þær þvingunarráðstafanir sem heimilaðar séu í lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála feli í sér skerðingu á mikilvægum réttindum manna, þar á meðal persónufrelsi, friðhelgi einkalífs og heimilis- og eignarrétt, sem að öðru jöfnu njóti ríkrar réttarverndar að lögum. Gæsluvarðhald sé þvingunarráðstöfun sem skerði með afgerandi hætti persónufrelsi manna og hafi verið litið á sem þá þvingunarráðstöfun sem að jafnaði gangi lengst í þá átt að skerða réttindi manna. Af þessum sökum verði að gera ríkar kröfur til þess að skilyrði gæsluvarðhalds séu uppfyllt auk þess sem ákvæði um heimild til að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald verði að skýra þröngt.

Samkvæmt 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé algert frumskilyrði gæsluvarðhalds að fram sé kominn rökstuddur grunur um að aðili hafi framið verknað sem fangelsisrefsing sé lögð við. Svipað ákvæði sé að finna í c-lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Skilyrðið um rökstuddan grun beri að skýra þröngt. Þar sem aðstæður séu oft þannig að skjótrar ákvörðunar sé þörf, meðal annars vegna réttinda sakbornings sjálfs, auk þess sem rannsókn sé oftast ekki lokið þegar gerð sé krafa um gæsluvarðhald, sé ef til vill ekki hægt að gera kröfu um að grunur styðjist við óyggjandi rök. Hins vegar verði að skýra orðalagið þannig að bann sé lagt við því að maður sé hnepptur í gæsluvarðhald ef ekkert sem hönd sé á festandi og fram hafi komið í málinu, bendi til að hann hafi framið afbrot.

Þegar handtakan fór fram hafi stefnandi verið að sinna vinnu sinni. Lögreglan orði það svo í gæsluvarðhaldskröfunni að „mögulega“ sé stefnandi viðriðinn málið. Að mati stefnanda séu það afar veik rök fyrir gæsluvarðhaldskröfu. Í yfirheyrsluskýrslum lögreglunnar komi víða fram að stefnanda hafi verið fullkunnugt um það stöðuga og stranga eftirlit sem FedEx sætti. Fíkniefnahundur sé á staðnum og einnig sé að finna öryggismyndavélar á mörgum stöðum í húsakynnum FedEX. Sé stefnandi vel meðvitaður um allt það eftirlit sem sé á staðnum og hafi hann gert sér grein fyrir að það væri hreint glapræði að reyna innflutning fíkniefna í gegnum fyrirtækið. Sé ekkert í skýrslu stefnanda hjá lögreglu sem gefi tilefni til að álíta hann sekan og því síður að gæsluvarðhald hafi verið nauðsynlegt. Þannig hafi hvorki þær spurningar sem fyrir hann voru lagðar né svör hans gefið tilefni til þessa. Auk þessa hafi stefnandi ekki verið færður fyrir dómara án undandráttar eins og áskilið sé í 102 gr. laga nr. 19/1991. Með orðalaginu „án undandráttar“ hljóti að vera átt við að nokkur samfella sé í rannsókn máls með tilliti til sakbornings, en ekki að hann sé geymdur og ekkert við hann rætt fyrr en rannsóknaraðilar séu nauðbeygðir tímans vegna til að taka af honum skýrslu og leiða fyrir dómara.

Byggi stefnandi bótakröfu sína í fyrsta lagi á því að ekki hafi verið kominn fram nægjanlega rökstuddur grunur um að hann hefði framið brot sem fangelsisrefsing væri lögð við þegar krafist hafi verið gæsluvarðhalds yfir honum. Hafi því frumskilyrði gæsluvarðhalds ekki verið fullnægt og þegar af þeirri ástæðu hafi stefnanda ekki borið að sæta gæsluvarðhaldi.

Varðandi það sérstaka skilyrði sem gæsluvarðhaldsúrskurðurinn hafi verið byggður á, um hættuna á að rannsókn yrði torvelduð, hafi heldur ekkert við rannsókn eða í gögnum málsins gefið ástæðu til að ætla að stefnandi gæti torveldað rannsókn málsins. Fíkniefnin hafi verið komin í vörslur lögreglu, húsleit verið framkvæmd á heimili stefnanda, hald verið lagt á farsíma, tölvu, dagbækur, kvittanir og aðra pappíra á heimili stefnanda. Stefnandi hafi bent á að síðustu símtöl í farsíma hans hafi verið frá ætluðum viðtakanda vörunnar. Þannig nægi ekki að vísa til einhvers óskilgreinds fjölda manna sem kunni að vera viðriðnir málið til réttlætingar á gæsluvarðhaldi yfir stefnanda. Lögreglan hefði á þeim tíma átt að hafa handtekið alla þá sem hún hafi talið mögulega viðriðna málið. Eini tilgangur gæsluvarðhaldsins hafi virst vera sá að tryggja aðgang lögreglu að stefnanda til frekari skýrslutöku. Slík beiting gæsluvarðhaldsúrræðisins samræmist ekki tilgangi þess samkvæmt lögum. Ekki sé því hægt að sjá hvaða möguleika stefnandi hafi átt að hafa á því að spilla rannsókn máls á meintum fíkniefnabrotum. Eftir að stefnandi hafi verið í gæsluvarðhaldi í eina viku hafi ekkert nýtt komið fram í málinu sem styrkt hafi grun lögreglunnar um að stefnandi hafi átt einhvern þátt í innflutningi fíkniefnanna. Þrátt fyrir það hafi gæsluvarðhaldið verið framlengt um tvær vikur. Því sé bótakrafa stefnanda í öðru lagi byggð á því að sérstöku skilyrði um hættuna á að rannsókn yrði torvelduð hafi ekki verið fullnægt.

Að mati stefnanda sé ekki með nokkru móti hægt að halda því fram að stefnandi hafi á nokkurn hátt stuðlað að handtökunni eða gæsluvarðhaldsvistinni, þar sem framburður hans hafi ávallt verið skýr og afdráttarlaus. Svo virðist sem eina aðkoma hans að málinu sé sú staðreynd að hann hafi verið starfsmaður fyrirtækis sem sendingin hafi farið í gegnum og það hafi verið á hans verksviði að keyra vörurnar út. Stefnandi hafi útskýrt fyrir lögreglu af hverju hann hafi farið eftir venjulegan vinnutíma að skila sendingunni til viðtakanda. Hann bendi á að slíkt hafi gerst áður tveimur vikum áður í tengslum við afhendingu sendingar til Glitnis. Jafnframt hafi stefnandi útskýrt af hverju hann hafi ekki afhent sendinguna þegar hann stoppaði hjá höfuðstöðvum Glitnis að Kirkjusandi. Stefnandi hafi ályktað að sendingin ætti líklega að fara annað þar sem óskað hafi verið eftir því að hún yrði afhent við Kleppspítala. Þar að auki hafi stefnandi ekki viljað skilja sendinguna eftir ef hann þyrfti að ná í hana aftur og koma henni á réttan stað í samræmi við óskir viðtakandans sem hringt hafði stuttu áður. Þó að stefnandi hafi skilið sendinguna eftir í bílnum eftir lok vinnudags þá hafi slíkt komið fyrir áður, bæði hjá honum og öðrum starfsmönnum. Stefnandi hafi vitað að það hafi ekki verið í samræmi við vinnureglur fyrirtækisins og viðurkenni að það hafi verið misgáningur. Lögreglan hafi með auðveldum hætti getað gengið úr skugga um að slíkt hefði komið fyrir hjá öðrum starfsmönnum fyrirtækisins.

Bótakröfu sína byggir stefnandi á þeim miska sem hann hafi orðið fyrir vegna gæsluvarðhaldsvistarinnar. Miski stefnanda felist í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna framangreindrar rannsóknar og frelsissviptingar. Eðli sínu samkvæmt sé frelsissvipting sem þessi alvarleg skerðing á mannréttindum auk þess sem hún sé mikil andleg þrekraun fyrir þann sem fyrir henni verði. Stefnandi hafi í gæsluvarðhaldsvistinni sætt einangrun, heimsóknarbanni, bréfaskoðun og fjölmiðlabanni. Hann hafi því haft áhyggjur af ættingjum og ástvinum sínum og átt við andlega vanlíðan og svefnleysi að stríða.

Miði stefnandi miskabótakröfu sína við 150.000 krónur fyrir hvern dag í einangrun, eða samtals 3.300.000 krónur. Fjárhæð skaðabótakröfu vegna tímabundins tekjutaps byggi stefnandi á meðaltalslaunum frá janúar til október 2006 eða 305.779 krónur og miðist við þann tíma er hann hafi setið í gæsluvarðhaldi eða 22 daga. Því sé skaðabótakrafan vegna tímabundins tekjutaps samtals að fjárhæð 224.238 krónur.

Um lagarök vísar stefnandi til 5. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, og XXI. kafla laga nr. 19/1991, einkum 175. og 176. gr. Þá byggir stefnandi á 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1944.

IV

Stefndi byggir á því að það refsiverða brot sem stefnandi var grunaður um aðild að hafi varðað tilraun til smygls á umtalsverðu magni sterkra fíkniefna til landsins. Hafi sakarefnið sem til rannsóknar var verið alvarlegt og varðað við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en refsiverð brot gegn ákvæðinu geti varðað allt að 12 ára fangelsi.

Alls hafi sjö einstaklingar verið kærðir í málinu og notið af þeim sökum réttarstöðu sakbornings. Rannsóknin hafi verið yfirgripsmikil og teygt anga sína meðal annars til Danmerkur. Beri gögn málsins með sér að fullkomlega hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur um aðild stefnanda að málinu.

Þá liggi fyrir framburður stefnanda sjálfs um að það hafi verið brot á starfsreglum FedEx af sinni hálfu að geyma umrædda pakkasendingu í bifreið fyrirtækisins og aka henni út að kvöldi dags, utan hefðbundins vinnutíma. Þrátt fyrir framburð stefnanda um að slíkt verklag hafi tíðkast athugasemdalaust verði ekki fram hjá því litið að háttsemi stefnanda umrætt sinn hafi verið brot á starfsreglum fyrirtækisins og sé til þess fallið að vekja grunsemdir um að stefnandi hafi mögulega verið viðriðinn refsiverða háttsemi. Lögregla hafi fylgst með umræddri pakkasendingu um nokkurt skeið og hafi því verið fyrir hendi rökstuddur grunur um aðild stefnanda að umræddu máli.

Þá liggi fyrir að stefnandi hugðist afhenda umrædda pakkasendingu hjá Glitni, en stefnandi hafi tveim vikum áður afhent sendingu hjá Glitni þar sem Ó-kk-nf H-kk-nf kvittaði fyrir móttöku af hálfu Glitnis. Við frekari rannsókn lögreglu hafi komið í ljós að enginn Ó-kk-nf H-kk-nf hafi verið starfandi hjá Glitni. Hafi þetta enn verið til þess fallið að styrkja rökstuddan grun um aðild stefnanda að umræddu fíkniefnasmygli.

Þá hafi komið fram við rannsókn lögreglu að stefnandi hafi verið staddur umræddan dag laust eftir klukkan 15 við starfstöð Glitnis við afhendingu sendinga og hafi því augljóslega vaknað sú spurning hvers vegna umrædd pakkasending hafi ekki einnig verið afhent Glitni við það tækifæri. Séu skýringar stefnanda um að hann hafi ekki nennt að burðast með tölvur upp á fimmtu hæð í þessu ljósi verulaga fjarstæðukenndar.

Þá vísar stefndi til framburðar J-kk-ef Ó-kk-ef B-kk-ef, yfirmanns stefnanda hjá FedEx hraðflutningum, þegar atvik málsins áttu sér stað. Í framburði hans komi fram að skýringar stefnanda á afhendingu sendingarinnar eigi ekki við nein rök að styðjast, séu fjarstæðukenndar og hafi enn frekar styrkt grun lögreglu um aðild stefnanda að málinu. Hafi framburður stefnanda gegnum rannsókn málsins verið mjög ótrúverðugur og ekki staðist nánari skoðun í mörgum atriðum. Þannig beri háttsemi hans umrætt sinn með sér röð frávika frá eðlilegum og venjubundnum starfsreglum sem telja verði óeðlilegt í ljósi þess að stefnandi hafi verið yfirbílstjóri hjá fyrirtækinu og hafi haft um þriggja ára starfsreynslu.

Fullt tilefni hafi verið til allra rannsóknaraðgerða og þvingunarráðstafana gagnvart stefnanda og lögmæt skilyrði þeirra hafi verið fyrir hendi. Þá hafi lögregla gætt þess meðalhófs sem áskilið sé miðað við fyrirliggjandi rannsóknarhagsmuni á sérhverju stigi hinnar umfangsmiklu rannsóknar. Fyrir hafi legið framburður annars sakbornings, B-kk-ef Þ-kk-ef F-kk-ef, um aðild stefnanda að málinu, auk þess sem fyrir liggi að dómstólar hafi fjallað ítrekað um einstök rannsóknar- og þvingunarúrræði sem beindust að stefnanda, og fallist á að skilyrði um rökstuddan grun að aðild stefnanda að umræddu fíkniefnasmygli, væru uppfyllt. Hafi því þvingunaraðgerðir þær sem stefnandi sætti við lögreglurannsókn verið fyllilega lögmætar og eðlilegar með hliðsjón af málsatvikum, á þeim tíma sem ákvörðunin um handtöku stefnanda og gæsluvarðhald yfir honum var tekin, og í fullu samræmi við réttarframkvæmd hér á landi.

Stefndi telur ljóst að um mál þetta gildi almennar reglur skaðabótaréttarins, um skaðabætur utan samninga. Hugsanlegur bótaréttur stefnanda byggi því á almennum reglum skaðabótaréttarins og tilgreindum ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákvæði þau er stefnandi vísi til í stjórnarskrá og ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu verði ekki skýrð svo að með þeim sé sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta, en mælt sé fyrir í ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991.

Ekki skuli túlka ákvæði 175. gr. laga nr. 19/1991 sem sjálfstæða bótareglu heldur sé hún almenn fyrir öll bótaákvæði XXI. kafla laga nr. 19/1991 og fjalli fyrst og fremst um það að dómari megi taka bótakröfu til greina og á sama hátt fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á. Um heimildarákvæði sé að ræða, en enginn hlutlægur mælikvarði sé gefinn til ákvörðunar bóta. Samkvæmt 176. gr. laganna megi dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, o.s.frv. ef lögmæt skilyrði hafi ekki verið fyrir hendi, eða ef ekki hafi verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafi verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Niðurstaða um bótaskyldu í máli þessu ráðist af túlkun á 176. gr. laga nr. 19/1991.

Stefndi byggir á því að öll lögmæt skilyrði til handtöku stefnanda og gæsluvarðhalds hans hafi verið fyrir hendi. Rannsóknarferli í máli stefnanda sé lýst á nákvæman hátt í gögnum málsins. Stefndi telur að eðlilega og lögformlega hafi verið staðið að rannsókn í máli stefnanda í öllum atriðum. Ekki verði annað séð en að ærið tilefni hafi verið til aðgerða og erfitt sé að sjá á hvern hátt rannsóknaraðilar hafi átt að bera sig öðruvísi að í málinu. Við handtöku stefnanda hinn 23. október 2006, hafi borið brýna nauðsyn til þess að taka frekari skýrslur af stefnanda vegna málsins og koma jafnframt í veg fyrir það að stefnandi gæti spillt fyrir framgangi rannsóknar málsins.

Við handtöku stefnanda hafi margvísleg atriði í gögnum málsins bent til sektar stefnanda, þótt síðar hafi það að mati ríkissaksóknara ekki verið talið nægjanlegt til þess að gefa út ákæru í málinu. Tilefni til aðgerða, eins og á stóð, hafi því verið nægjanlegt. Allt sem gert hafi verið við rannsókn málsins, þar á meðal formlegar heimildir til rannsóknaraðgerða, hafi verið nauðsynlegt í þágu rannsóknar og innan þess lagaramma sem íslensk lög geri ráð fyrir. Þó svo að rannsókn máls hafi ekki leitt til útgáfu ákæru í sakamáli, hafi það út af fyrir sig ekki úrslitaáhrif á það hvort eðlilega hafi verið staðið að rannsókninni. Framkvæmdina verði að skoða sjálfstætt og leggja mat á hvort tilefni hafi verið til aðgerða á hverjum tíma og hvernig að hlutum var staðið.

Tölulegri kröfugerð stefnanda mótmælir stefndi í heild sinni. Skaðabótakrafa stefnanda sé studd takmörkuðum gögnum og því órökstudd. Því sé mótmælt að fyrirliggjandi gögn séu viðhlítandi grundvöllur fyrir fjárhagslegri skaðabótakröfu í málinu. Ekki sé sýnt fram á orsakatengsl milli gæsluvarðhaldsvistar stefnanda og þess fjárhagslega tjóns sem hann telji sig hafa orðið fyrir. Ekki liggi fyrir í málinu lögfull sönnun fyrir því tekjutapi sem stefnandi staðhæfi að hann hafi orðið fyrir vegna gæsluvarðhaldsins. Því sé mótmælt sem ósönnuðu að stefnandi hafi orðið fyrir miskatjóni vegna rannsóknar þess máls sem hann hafi verið grunaður um aðild að.

Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu sé á því byggt af hálfu stefnda að stefnukröfur beri að lækka verulega, annars vegar með vísan til niðurlags 1. mgr. 175. gr. laga nr. 91/1991 þar sem kveðið sé á um það að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, og hins vegar með vísan til dómaframkvæmdar í sambærilegum málum, þar sem bætur séu ákvarðaðar að álitum mun lægri en stefnukröfur kveði á um.

V

Málatilbúnaður stefnanda verður skilinn svo að hann sé að krefjast skaðbóta vegna gæsluvarðhalds sem hann sætti frá 24. október til 14. nóvember 2006. Byggir hann á því að frumskilyrði gæsluvarðhalds um að rökstuddur grunur væri fyrir því að hann hefði framið refsivert brot hafi ekki verið fullnægt og heldur ekki hinu sérstaka skilyrði um að hann gæti torveldað rannsókn málsins.

Í 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar er lýst þeirri grundvallarreglu að sá, sem verið hefur sviptur frelsi að ósekju, skuli eiga rétt til skaðabóta. Í 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 er mælt svo fyrir að sá sem hefur verið tekinn höndum eða settur í gæslu andstætt öðrum ákvæðum greinarinnar skuli eiga bótarétt. Þá segir í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar að hver sá sem er borinn sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Hin almennu lagaákvæði um bætur til handa sakborningum eru í XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í 175. gr. laganna, sbr. sbr. 42. gr. laga nr. 36/1999, eru ákvæði sem ná til alls kaflans, en þar segir í 1. mgr. meðal annars að taka megi til greina kröfu um bætur ef rannsókn hefur verið hætt eða ákæra ekki gefin út vegna þess að sú háttsemi sem sakborningur var borinn hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laganna skal bæta fjártjón og miska ef því er að skipta.

Í 176. gr. laganna segir að dæma megi bætur vegna tiltekinna aðgerða, þar á meðal gæsluvarðhalds og annarra aðgerða sem hafa frelsisskerðingu í för með sér aðrar en fangelsi, sbr. 177. gr., ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Hafa hvorki ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verið skýrð svo að með þeim sé sakborningi veittur ríkari réttur til skaðabóta en mælt er fyrir um í framangreindum ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991. Tilvísun stefnanda til 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er óútskýrð í málatilbúnaði hans og verður ekki séð að hún eigi hér við.

Eins og rakið hefur verið var umrædd vörusending flutt hingað til lands af FedEx/IRS í Danmörku og tók hraðsendingarfyrirtækið FedEx hér á landi við vörunni þegar hún kom til landsins með flugi 22. október 2006. Stefnandi sótti hana ásamt öðrum vörusendingum þann dag og fór með þær í vöruhús FedEx. Hélt lögreglan uppi óslitnu eftirliti með vöruhúsinu frá því að vörusendingin kom í húsið. Daginn eftir mætti stefnandi til vinnu og hóf að aka út sendingum og var umrædd vörusending meðal þeirra. Af gögnum málsins er ljóst að háttsemi stefnanda og meðferð hans á umræddri vörusendingu umrætt sinn var mjög einkennileg. Þrátt fyrir að sendingin hafi verið merkt Glitni banka, Kirkjusandi, afhenti stefnandi hana ekki þar með öðrum sendingum sem stefnandi fór með í bankann þennan dag. Verður að telja skýringu stefnanda á því hvers vegna hann gerði það ekki vera með ólíkindum. Þannig hefur hann haldið því fram að einhver S-kk-nf hefði hringt í sig og viljað fá þessa sendingu afhenta við Klepp og þeir mælt sér mót en þeir síðan ekki náð saman. Hefur hann borið að ekkert hafi verið óeðlilegt við þetta, hann hefði nokkru áður afhent vörur sem stílaðar voru á Glitni við Borgarspítalann. Þegar litið er til þess að stefnandi hafði unnið við að keyra út vörur hjá fyrirtækinu í þrjú ár hlaut hann að gera sér grein fyrir að slík afgreiðsla væri óeðlileg.

Skýringuna á því að stefnandi fór ekki með sendinguna í Glitni banka eftir að hann missti af S-kk-þgf við Klepp, kvað hann vera þá að hann hafi átt von á að heyra í S-kk-þgf aftur og hafi hann ekki nennt að drösla sendingunni upp á fimmtu hæð í Glitni banka. Verður að telja að á starfsmanni hraðflutningafyrirtækis hvíli sú lágmarks skylda að afhenda vörur á þeim stað sem þær eru merktar og getur það ekki verið eðlileg meðferð á vörusendingu að skila henni ekki af sér heldur skilja eftir í bifreið yfir nótt af því að starfsmaðurinn nennti ekki að koma henni til skila á réttan stað. Þá verður að telja það vafasamt að stefnandi hafi frekar nennt að aka vörunni út um kvöldið eftir að vinnudegi var lokið heldur en að skila henni til Glitnis fyrr um daginn.

Þá liggur fyrir að geymsla á sendingunni í bifreið FedEx eftir að vinnudegi lauk fyrir utan höfuðstöðvar fyrirtækisins var brot á verklagsreglum fyrirtækisins. Breytir þar engu þótt stefnandi beri því við að slíkt hafi tíðkast áður athugasemdalaust.

Skýringar stefnanda á því hvers vegna hann fór á vinnustað sinn um kvöldið þann 23. október 2006 eru einnig ótrúverðugar. Þannig hafi hann fengið símtal frá nefndum S-kk-ef aftur og hann fyrst beðið hann að koma með sendinguna niður í Glitni en svo breytt því og beðið hann að koma með hana þangað sem Ríkið er á Dalvegi. Með vísan til þess sem að framan er rakið um ótrúverðugleika þess að ákveða að afhenda vöruna á allt öðrum stað en hún er merkt samkvæmt símtali við einhvern mann og þess að gögn málsins benda til þess að afhending vara á kvöldin var ekki tíðkanleg hjá fyrirtækinu þykir þessi háttsemi stefnanda enn frekar hafa verið til þess fallin að renna stoðum undir grunsemdir lögreglunnar.

Þegar allt framangreint er virt bar háttsemi stefnanda umrætt sinn með sér röð frávika frá eðlilegum og venjubundnum starfsreglum fyrirtækisins FedEx sem sá um flutning sendingarinnar og voru skýringar hans á þeim frávikum ótrúverðugar eins og rakið hefur verið. Var framganga hans þannig til þess fallin að vekja grunsemdir um aðild hans að málinu þegar til þess er litið að lögregla var að fylgjast með umræddri pakkasendingu. Samkvæmt gögnum málsins var þannig kominn fram rökstuddur grunur um aðild stefnanda að refsiverðum verknaði sem fangelsisrefsing lá við ef sök sannaðist auk þess sem rannsókn málsins var á frumstigi og mátti ætla að stefnandi myndi geta torveldað rannsóknina. Verður því að telja að lögmæt skilyrði og fullt tilefni hafi verið til þess að stefnandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald hinn 24. október 2006. Þá verður ekki séð að óeðlilegur dráttur hafi verið á því að stefnandi væri leiddur fyrir dómara, sbr. 102. gr. laga nr. 19/1991, en tæpur sólarhringur leið frá handtöku þar til hann var færður fyrir dómara.

Stefnandi neitaði staðfastlega sök frá upphafi. Var fyrst tekin skýrsla af honum 24. október 2006, því næst 26. október 2006 og að lokum 31. október 2006, áður en gerð var krafa um framlengingu gæsluvarðhalds yfir honum. Stefnandi var síðan yfirheyrður 1. og 9. nóvember 2006. Við allar þessar skýrslutökur var framburður stefnanda staðfastur. Hann neitaði ávallt sök og var samkvæmur sjálfum sér við allar skýrslutökurnar. Enda þótt meðferð stefnanda á sendingu þeirri sem mál þetta snýst um hafi verið afar óeðlileg og andstæð reglum þess fyrirtækis sem hann starfaði fyrir og skýringar hans á þeirri meðferð ótrúverðugar verður ekki fallist á það að framburður stefnanda hafi verið ótrúverðugur við rannsókn málsins. Bar hann ávallt á sama veg við skýrslutökur hjá lögreglu, þó með þeirri undantekningu sem fram kemur í skýrslutöku yfir stefnanda þann 31. október 2006 varðandi kannabisreykingar stefnanda að kvöldi þess dags sem hann var handtekinn og eru skýringar hans á því að hafa ekki nefnt það fyrr trúverðugar.

Þegar stefnandi var handtekinn var með honum í för B-kk-nf Þ-kk-nf F-kk-nf sem einnig var handtekinn, grunaður um aðild að málinu. Fyrir liggur að ekki var samræmi í framburðum stefnanda og B-kk-ef Þ-kk-ef, og hafði B-kk-nf Þ-kk-nf breytt sínum framburði í skýrslutökum. Við skýrslutöku 31. október 2006 vildi B-kk-nf Þ-kk-nf breyta framburði sínum og tjáði lögreglu að honum hafi verið kunnugt um að í sendingunni væru tölvur og hefði verið ætlunin að komast hjá því að greiða af þeim tolla og önnur lögboðin gjöld. Þess vegna hefði afhendingarmátinn ekki verið með hefðbundnum hætti og hafi stefnanda verið kunnugt um það. Benti B-kk-nf jafnframt á annan aðila, S-kk-þf P-kk-þf J-kk-þf, sem hefði átt að móttaka tölvurnar. Hefðu S-kk-nf og stefnandi verið í sambandi vegna þessa.

Í kröfu lögreglunnar um framlengingu gæsluvarðhalds yfir stefnanda 31. október 2006 kemur meðal annars fram að B-kk-nf hafi játað á sig tiltekna aðild að málinu og greint frá aðkomu stefnanda að því. Er það niðurstaða dómsins að þessi framburður B-kk-ef Þ-kk-ef um meinta aðild sína og stefnanda að tollalagabroti, hafi ekki verið nægilegt tilefni eins og á stóð til þess að halda stefnanda í gæsluvarðhaldi eftir að hið fyrra gæsluvarðhald rann út þann 31. október 2006. Var stefnandi eingöngu yfirheyrður um þennan breytta framburð B-kk-ef Þ-kk-ef í yfirheyrslunum 1. og 9. nóvember 2006 en stefnandi stóð fast við fyrri framburð sinn. Verður ekki séð að rannsóknarhagsmunir hafi á þeim tímapunkti verið slíkir að réttlætt hafi frelsissviptingu í tvær vikur til viðbótar þeirri viku sem stefnandi hafði þá þegar setið í gæsluvarðhaldi. Var þannig ekkert við rannsókn málsins, í gögnum þess eða í framburði stefnanda og annarra sakborninga sem gaf ástæðu til að ætla að stefnandi gæti torveldað rannsókn þess. Þá er og til þess að líta að í gæsluvarðhaldsvistinni sætti stefnandi einangrun, heimsóknarbanni, bréfaskoðun og fjölmiðlabanni, sem reyndar var afnumið á hluta síðara tímabils gæsluvarðhaldsvistar stefnanda. Þykja úrræði þessi hafa verið sérlega harkaleg gagnvart stefnanda eftir að gæsluvarðhaldsvist hans var framlengd.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að stefnandi eigi rétt til bóta á grundvelli b liðar 176. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 175. gr. sömu laga.

Stefnandi hefur krafist skaðabóta vegna tímabundins tekjutaps. Hann hefur hins vegar ekki stutt þessa kröfu sína haldbærum gögnum og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti og verður stefndi því sýknaður af þessum kröfulið.

Við ákvörðun miskabóta verður tekið tillit til þess að fram til 31. október 2006 sætti stefnandi gæsluvarðhaldi sem réttmætt tilefni var til. Að því athuguðu og virtum atvikum málsins að öðru leyti þykja miskabætur til hans hæfilega ákveðnar 400.000 krónur. Ber stefnda að greiða honum þá fjárhæð með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en dráttarvaxtakröfu stefnanda hefur ekki verið mótmælt.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu og eru því ekki efni til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar sem er því felldur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningslaun lögmanns hans, sem þykja hæfilega ákveðin 700.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur, greiðist úr ríkissjóði.

Af hálfu stefnanda flutti málið J-kvk-nf K-kvk-nf M-kvk-nf hdl. en af hálfu stefnda flutti málið S-kk-nf H-kk-nf hrl.

G-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp dóminn.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, B-kk-þgf Þ-kk-þgf E-kk-þgf, 400.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 13. janúar 2008 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda 700.000 krónur, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, þar með talinn virðisaukaskattur, greiðist úr ríkissjóði.

G-kvk-nf B-kvk-nf