E-2495/2013

Mál þetta var höfðað 14. júní 2013 og dómtekið 18. mars 2014.

Stefnandi er Íslandsbanki, Kirkjusandi 2, Reykjavík.

Stefndi er G-kk-nf H-kk-nf M-kk-nf, kt: 000000-0000, Bergstaðastræti 27, Reykjavík.

Stefnandi gerir þær dómkröfur að ógildur verði með dómi samningur stefnda til greiðsluaðlögunar samkvæmt ákvæðum laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.

Stefndi krefst þess að vera sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar.

I.

Málavextir

Í byrjun október 2010 lagði stefndi inn umsókn hjá Umboðsmanni skuldara, um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010. Þann 20. október sama ár var auglýst í Lögbirtingablaðinu að hann væri kominn í svokallað greiðsluskjól sem felur í sér frestun greiðslna á kröfum samkvæmt lögum nr. 128/2010 um breyting á lögum nr. 101/2010. Með ákvörðun Umboðsmanns skuldara þann 22. mars 2011 var umsókn stefnda um greiðsluaðlögun samþykkt og var honum skipaður umsjónarmaður með greiðsluaðlöguninni. Innköllun var birt í Lögbirtingablaði þann 14. apríl 2011 og aftur 21. apríl 2011 en jafnframt var þekktum kröfuhöfum send tilkynning um að greiðsluaðlögunarumleitanir væru hafnar.

Í upphafi árs 2012 sendi umsjónarmaður út frumvarp til samnings um greiðsluaðlögun. Þar kom fram að stefndi hefði lokið grunnskólaprófi og að hann starfaði í fullu starfi sem þjónn á veitingahúsi með 191.274 krónur í ráðstöfunartekjur á mánuði. Framfærsla stefnda var áætluð sem 315.031 króna. Eignir skuldara samkvæmt frumvarpi voru fasteign að Lómasölum 14, Kópavogi og bifreið með fastanúmerið TD-470. Enn fremur hafði stefndi fengið eingreiðslu frá skattinum og var þeirri fjárhæð ráðstafað til kröfuhafa.

Stefnandi var einn veðhafi á fasteign stefnda. Þá var stefndi í skuld við stefnanda vegna yfirdráttar á tékkareikningum, skuldabréfs og úttekta á kreditkorti. Samtals námu skuldir stefnda við stefnanda 30.333.336 krónum. Skuld stefnanda við Avant var vegna uppgjörs á bílaleigusamningi 456.329 krónur.

Í frumvarpinu segir að í ljósi neikvæðrar greiðslugetu skuldara hafi umsjónarmaður ekki séð annað fært en að hlutast til um sölu á þessum eignum. Til að flýta fyrir ráðstöfun, og í ljósi þess hve mikið eign skuldara var yfirveðsett, hlutaðist umsjónarmaður greiðsluaðlögunar til um að stefnandi leysti fasteignina til sín sem hann og gerði. Yfirtók hann fasteignina á 22.750.000 krónur, en þá hvíldu 30.640.769 krónur á eigninni. Stefnandi hafnaði hins vegar beiðni umsjónarmanns um algjöra eftirgjöf þeirra krafna sem ekki fékkst greitt upp í við innlausn bankans og var þá ákveðið að ljúka útreikningum bankans, sem þá voru hafnir á svokallaðri 110% leið, sem felst í niðurfærslu veðskulda af íbúðarlánum. Þegar sá útreikningur lá fyrir öðluðust eftirstöðvar áhvílandi lána stöðu samningskrafna og fóru inn í samning um greiðsluaðlögun.

Í frumvarpinu var kveðið á um algjöra eftirgjöf samningskrafna og eftirstæðra veðkrafna eftir sölu eignanna og rökstuðning umsjónarmanns fyrir henni. Þannig kemur m.a. fram að mánaðarleg greiðslugeta stefnda sé neikvæð sem nemi 123.757 krónum og hafi því ekki verið mögulegt að gera ráð fyrir mánaðarlegum afborgunum og þar með eiginlegu greiðsluaðlögunartímabili. Þá segir að greiðsluerfiðleika stefnanda megi rekja til lágra tekna undanfarin ár eins og skattframtöl undanfarinna ára beri vitni um. Þrátt fyrir ungan aldur sé ljóst að verulegar breytingar þurfi að verða á högum hans svo hann í fyrsta lagi nái endum saman og í annan stað geti greitt það sem umfram sé til lánardrottna. Mat umsjónarmanns sé að skuldavandinn sé alvarlegur þegar tekið sé mið af núverandi tekjum, aflahæfi, félagslegum aðstæðum og möguleikum hans til tekjuöflunar í komandi framtíð. Þá sé það jafnframt mat hans að teknu tilliti til neikvæðrar greiðslugetu og umtalsverðra skulda að stefnandi sé ófær um að standa skil á skuldbindingum sínum um fyrirséða framtíð. Hann sé í mjög þröngri stöðu sem ekki sé raunhæft að leysist án aðgerða, jafnvel þó honum verði veitt svigrúm í nokkur ár.

Við undirskrift frumvarpsins afsalaði stefndi fasteign sinni til stefnanda.

Eftir að Landsbankinn hf. (áður Avant) dró tilbaka athugasemdir sínar, er lutu að algjörri eftirgjöf samningskrafna, var frumvarpið samþykkt í óbreyttri mynd 21. febrúar 2012. Í staðfestum samningi kom fram að skuldari skuldaði samtals 4.233.164 krónur í samningskröfur. Þar af átti stefnandi kröfu upp á 3.776.835 krónur en sú staða var miðuð við innköllun krafna þann 8. apríl 2011. Avant átti kröfu upp á 456.329 krónur. Af þeim 430.000 krónum sem stefnda hafði verið gert að leggja til hliðar fékk stefnandi greiddar 383.646 krónur en Avant 46.354 krónur.

Með bréfi, dagsettu 27. febrúar 2012, tilkynnti embætti Umboðsmanns skuldara að samningur um greiðsluaðlögun stefnda hefði verið staðfestur þann sama dag og tók hann þá gildi. Með bréfinu fylgdi afrit af staðfestum samningi sem sendur var þekktum lánardrottnum, sbr. 5. mgr. 17. gr. laga nr. 101/2010.

Með bréfi til Umboðsmanns skuldara, dagsettu 1. febrúar 2013, fór stefnandi fram á breytingu á samningi stefnda um greiðsluaðlögun með vísan til tiltekinna tölvupóstsamskipta stefnda við starfsmann stefnanda. Í svari kom fram að embættið teldi sig ekki hafa lagaheimild til að breyta samningi stefnda enda geri ákvæði 24. og 25. gr. laga nr. 101/2010 alltaf ráð fyrir því að slík krafa yrði lögð fram á greiðsluaðlögunartímabilinu. Þar sem ekki hafi verið gert ráð fyrir slíku tímabili í greiðsluaðlögunarsamningi geti stefnandi gert kröfu um riftun eða ógildingu greiðsluaðlögunarsamningsins fyrir dómstólum í samræmi við ákvæði 2. mgr. 25. gr. og 2. mgr. 26. gr. laga nr. 101/2010. Í kjölfarið höfðaði stefnandi mál þetta.

II.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því að stefndi hafi vanrækt verulega upplýsingaskyldu sína gagnvart kröfuhöfum í umleitunum um greiðsluaðlögun og vísvitandi leynt mikilvægum upplýsingum varðandi fjárhagsstöðu sína til að að fá frekari niðurfellingu skulda en ella. Til stuðnings þessari málsástæðu vísar stefnandi til tveggja tölvubréfa stefnanda til starfsmanns stefnda, dagsettra 6. og 14. janúar 2013.

Það að stefndi hafi ekki upplýst um 20% eignarhluta sinn í félaginu (...) ehf. og um rauntekjur sínar á mánuði, auk þess að vanrækja að upplýsa umsjónarmann og kröfuhafa um kröfu hans á hendur sama félagi upp á ca 3.000.000 króna, sé skýrt brot á ákvæðum í lögum nr. 101/2010, m.a. 2. og 4. tl. 1. mgr. 4. gr. laganna auk þess sem skortur stefnda á að upplýsa um þessi atriði hefði átt að leiða til synjunar á heimild til greiðsluaðlögunar með vísan til a-, b-, c- og d-liða 1. mgr. 6. gr. laga nr. 101/2010. Auk þess verði að telja að stefndi hafi brotið gegn f-lið 2. mgr. 6. gr. sömu laga. Þá verði að telja að þessar upplýsingar leiði til þess að skuldari hafi vísvitandi og gróflega brotið gegn a-lið 1. mgr. 12. gr. laga nr. 101/2010, þ.e. með því að leggja ekki fyrir það af tekjum sínum sem hann þurfi ekki til framfærslu.

Stefndi hafi með framferði sínu jafnframt brotið gegn ákvæðum í 27. gr. laga nr. 101/2010 en samkvæmt ákvæðinu beri skuldara að upplýsa lánardrottna um aðstæður sem veita þeim síðarnefndu rétt til að krefjast breytingar á samningi, ógildingu hans eða riftun. Ljóst sé að stefndi virti þessa skyldu sína algerlega að vettugi.

Stefndi hafi aldrei uppfyllt frumskilyrði ákvæða laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun, þ.e. að vera í verulegum greiðsluerfiðleikum og ófær um að standa við skuldbindingar sínar um fyrirsjáanlega framtíð. Hafi stefndi uppfyllt þessi skilyrði þá sé það fráleitt að hann hafi á sama tíma getað stofnað og síðar lánað félagi, sem sé að hluta í hans eigu, verulegar fjárhæðir sem síðar séu endurgreiddar stuttu eftir að greiðsluaðlögun stefnda tók gildi.

Allt framangreint leiði til þess að ógilda beri greiðsluaðlögun til handa stefnda.

Við flutning málsins fyrir dómi kom fram hjá lögmanni stefnanda að hann teldi ekki efni til frávísunar án kröfu (ex officio) eins og stefndi héldi fram en ljóst væri að Landsbankinn hf. gæti þrátt fyrir ógildingu greiðsluaðlögunarsamnings haldið sig við ákvörðun sína um eftirgjöf gagnvart stefnda.

Um lagarök vísar stefnandi einkum til ákvæða laga nr. 101/2010, einkum ákvæðis 2. og 4. tl. 1. mgr. 4. gr. laganna, a-, b-, c- og d-liða 1. mgr. 6. gr., f-liðs 2. mgr. 6. gr., a-liðs 1. mgr. 12. gr. auk 27. gr. laganna.

Málið er höfðað sem almennt einkamál skv. lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. ákvæði 2. mgr. 25. gr. og 2. mgr. 26. gr. laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga.

Málskostnaðarkrafa styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988.

III.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi bendi á að í máli þessu krefjist stefnandi ógildingar á greiðsluaðlögunarsamningi stefnda að fullu, ekki að hluta. Um sé að ræða samning sem feli í sér gagnkvæmar skyldur og sé hann milli stefnanda, stefnda og fleiri kröfuhafa stefnda. Á stefnda hvíldu ýmsar skyldur samkvæmt samningi þessum sem hann hafi uppfyllt. Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á, né reifað í stefnu hvernig aðilar málins geti orðið eins settir og enginn samningur hafi verið gerður. Telji stefndi að líkur séu á að ekki sé hægt við að verða við dómkröfu stefnanda og ýmislegt bendi til að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um þetta atriði. Þá telur stefndi að eðlilegt hefði verið að öðrum aðilum að þessum samningi hefði einnig verið stefnt í þessu máli svo þeim væri unnt að gæta hagsmuna sinna. Kunni þessi atriði að leiða til frávísunar málsins án kröfu (ex officio).

Aðalkrafa stefnda lúti að því að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda. Telur stefndi mál þetta allt á misskilningi byggt og þar af leiðandi byggt á röngum grunni. Stefndi hafi alla tíð reynt að koma heiðarlega fram í samskiptum sínum við stefnda og veita allar þær upplýsingar sem óskað hafi verið eftir. Stefndi hafi engan ásetning haft til að blekkja stefnanda. Í janúarmánuði 2013 hafi stefndi orðið fyrir áfalli við að missa íbúð sem hann hafði haft á leigu og búið í en hann hafði á þessu tímabili þurft að flytja ítrekað. Eftir misheppnaða leit að nýrri leiguíbúð hafi stefndi ákveðið að senda starfsmanni stefnanda tölvupóst til að kanna hvort hann gæti í nánustu framtíð fjármagnað kaup á nýrri íbúð til að búa í. Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda að tölvupósturinn hafi verið sendur með það fyrir augum að fá lán til íbúðarkaupa. Tölvupósturinn hafi verið sendur með það fyrir augum að fá hugmyndir um hve góð staða hans þyrfti að vera til að geta fengið lán, ekki hafi verið um formlega beiðni um lán að ræða. Í tölvupósti þessum hafi stefndi fegrað stöðu sína svo um muni og ýjað að því að staða hans hefði batnað með von um að hann gæti séð fram á að eignast eigin íbúð í nálægri framtíð. Stefndi hafni því alfarið að hann hafi reynt að blekkja stefnanda eða breyta staðreyndum.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að eins og mál þetta sé vaxið eigi ógildingarheimild laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun ekki við í máli þessu og beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Stefndi telji að stefnandi hafi ekki fært fullnægjandi rök fyrir því að skilyrði ógildingar á greiðsluaðlögunarsamningi stefnda séu uppfyllt. Í stefnu virðist stefnandi byggja ógildingarkröfu sína á 2. mgr. 25. gr. og 2. mgr. 26. gr. laga nr. 101/2010. Hvorki sé í málsástæðukafla né lagatilvísunum byggt á því að ógilda beri umræddan samning á grundvelli ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða með vísan til meginreglna samningaréttarins.

Af orðalagi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 101/2010 að dæma sé um að ræða heimild til ógildingar greiðsluaðlögunarsamnings hafi skuldari vanrækt verulega skyldur sínar samkvæmt umræddum greiðsluaðlögunarsamningi. Stefnandi hafi ekki fært rök fyrir því hvaða skyldur það séu sem stefndi hafi vanrækt. Þá beri að líta til þess að þar sem greiðsluaðlögunarsamningurinn hafi gert ráð fyrir að allir aðilar uppfylltu skyldur sínar samkvæmt samningnum sama dag og hann komst á sé ekki um að ræða greiðsluaðlögunartímabil eins og gert er ráð fyrir í 24.- 26. gr. laganna. Sé stefnanda því ekki unnt að byggja kröfu um ógildingu á framangreindu ákvæði þegar allar samningsskyldur hafa verið uppfylltar. Að mati stefnda sé umrætt ákvæði hugsað sem ógildingarheimild á samningum í þeim tilfellum þar sem skuldarar standa ekki við skýrar skyldur sínar samkvæmt greiðsluaðlögunarsamningi, t.d. mánaðarlegar afborganir eða afhendingu eigna.

Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að ógildingarheimild greiðsluaðlögunarlaganna eigi við í þessu máli telur stefndi að skilyrði ógildingar séu ekki uppfyllt og að stefnandi hafi ekki fært fyrir því víðhlítandi rök að svo sé.

Í stefnu byggi stefnanda á því að stefndi hafi brotið gegn 4. og 6. gr. greiðsluaðlögunarlaganna. Stefndi telji að þau ákvæði eigi ekki við í máli þessu. Í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 101/2010 sé fjallað um umsókn um greiðsluaðlögun og hvað koma skuli fram í slíkri umsókn. Stefndi hafi fullnægt öllum þeim atriðum þegar hann hafi skilað umsókn um greiðsluaðlögun til umboðsmanns skuldara þann 20. október 2010. Eðli máls samkvæmt hafi stefndi ekki látið upplýsingar fylgja umsókninni um atriði og atvik sem hafi gerst löngu eftir að hann sótti um, svo sem um stofnun félagsins (...) ehf. þann 30. ágúst 2011. Ákvæðið kveði ekki á um neins konar viðvarandi upplýsingaskyldu til umboðsmanns skuldara né kröfuhafa. Eigi því hvorki 1. mgr. 4. gr. né 6. gr. laga nr. 101/2010 við í máli þessu.

Þá hafni stefndi því að hann hafi brotið gegn a-lið 12. gr. greiðsluaðlögunarlaganna með því að hafa ekki lagt fyrir það af tekjum sínum sem hann hafi ekki þurft til framfærslu. Ákvæðið eigi samkvæmt skýru orðalagi sínu aðeins við meðan leitað sé greiðsluaðlögunar. Tekjur stefnda í janúar 2013 koma mati á skyldum skv. 12. gr. laganna því ekki við. Þá telji stefndi að stefnandi hafi ekki stutt framangreinda fullyrðingu sína neinum gögnum né útreikningum. Óljósar fullyrðingar stefnda í tölvupósti til stefnanda í janúar 2013 um tekjur stefnda á þeim tímapunkti komi mati skv. 12. gr. laga nr. 101/2010 ekki við og geti ekki orðið grundvöllur til mats á því hvort hann hafi staðið við skyldur sínar meðan leitað var greiðsluaðlögunar.

Hvað varði greiðslugetu stefnda hafi hún verið neikvæð um a.m.k. 123.757 krónur þegar greiðsluaðlögunarsamningurinn hafi verið gerður. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að greiðslugeta stefnda hafi snúist við og að fjárhagsstaða stefnda hafi batnað umtalsvert.

Stefndi byggi á að stefnandi hafði frá upphafi haft allar upplýsingar um fyrirtækið (...) ehf. og rekstur þess, enda sé það félag í viðskiptum við sama útibú stefnanda og stefndi. Stefndi hafi alla tíð verið í góðri trú og ekki leynt upplýsingum. Þá hafi hann frá upphafi verið í góðri trú um að löggerningur milli hans og stefnanda væri gildur. Stefndi telji að leiða megi af greinargerð er fylgdi frumvarpi til laga um greiðsluaðlögun að miklar kröfur eru gerðar til lánardrottna til að sýna fram á að um verulega vanrækslu skyldna sé að ræða hjá aðilum í sömu aðstöðu og stefndi.

Stefndi telji að við túlkun ákvæða laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun sem heimili kröfuhöfum að krefjast breytinga eða ógildingar á greiðsluaðlögunarsamningum verði að líta til markmiðs laganna sem tilgreint er í 1. gr. og í greinargerð með frumvarpi til laganna.

Stefndi telur að með vísan í meginregluna um skuldbindingargildi samninga beri að sýkna hann í máli þessu af kröfum stefnanda um ógildingu greiðsluaðlögunarsamnings hans.

Stefndi vísar til meginreglna samninga-, kröfu- og neytendaréttar sem og meginreglunnar um skuldbindingargildi samninga.

Stefndi vísar til laga um greiðsluaðlögun nr. 101/2010.

Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

IV.

Niðurstaða

Fyrir liggur að samningur um greiðsluaðlögun var gerður milli stefnda annars vegar og stefnanda og Avant (nú Landsbankinn hf.) hins vegar í samræmi við lög nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun. Í samningnum er kveðið á um algjöra eftirgjöf samningskrafna en forsenda eftirgjafarinnar var yfirtaka stefnanda á fasteign stefnda auk þess sem bifreið samkvæmt fjármögnunarsamningi var skilað til Avant.

Stefnandi málsins krefst ógildingar greiðsluaðlögunarsamningsins í heild samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laganna, á þeim grundvelli að stefndi hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína gagnvart kröfuhöfum, í því skyni að ná fram frekari eftirgjöf skulda en ella. Kröfu sinni beinir stefnandi aðeins að stefnda. Eins og áður segir var Avant aðili að samningnum og gaf samningskröfur sínar alfarið eftir eða samtals 456.329 krónur en stefnda var gert að greiða Avant 46.354 krónur af þeim fjármunum hans sem lagðir höfðu verið til hliðar, sbr. 21. gr. laga nr. 101/2010. Verði kröfur stefnanda teknar til greina hefur það lögum samkvæmt áhrif á réttarstöðu Landsbankans hf. sem ekki er aðili að máli þessu. Hefur stefnandi ekki haldið því fram í málinu að hann fari með réttindi Landsbankans samkvæmt samningnum með löglegri heimild.

Eins og kröfugerð stefnanda er háttað verður ekki hjá því komist að vísa málinu frá ex officio.

Með hliðsjón af niðurstöðu þessari ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilegur 450.000 krónur.

S-kvk-nf H-kvk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi, Íslandsbanki hf., greiði stefnda, G-kk-þgf H-kk-þgf M-kk-þgf 450.000 krónur í málskostnað.

S-kvk-nf H-kvk-nf