E-2307/2021

Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfur stefndu 1. desember 2021, var höfðað 2. mars s. á. sameiginlega af hálfu Bala ehf., Brautarholti 11, Reykjavík og Geysi fjárfestingarfélagi ehf., Sundaborg 1, Reykjavík, á hendur Ríkisútvarpinu ohf., Efstaleiti 1, Reykjavík, og Matvælastofnun, Austurvegi 64, Selfossi, til viðurkenningar á skaða bótaskyldu gagnvart stefnendum vegna tjóns sem eggjaframleiðandinn Brúnegg ehf., og eftir atvikum þeir sjálfir, hafi orðið fyrir sökum undirbúnings, ummæla og umfjöllunar af hálfu stefndu um málefni Brúneggja ehf. í fréttaskýringaþættinum Kastljósi, þann 28. nóvember 2016, og til heimtu málskostnaðar.

Báðir stefndu gerðu í greinargerðum sínum aðallega kröfur um að málinu yrði vísað frá dómi. Þeir kröfðust sýknu til vara og málskostnaðar óskipt úr hendi stefnenda.

Það eru aðalkröfur stefndu, um að málinu verði vísað frá dómi, sem hér eru til úrlausnar. Í þeim þætti málsins eru stefndu sóknaraðilar og krefjast báðir, auk frávísunar, málskostnaðar úr hendi stefnenda. Í þessum þætti málsins eru stefnendur varnaraðilar og krefjast þess að kröfum stefndu um að málinu verði vísað frá dómi verði hrundið og að dómkröfur stefnenda fái efnismeðferð. Þá krefjast báðir stefnendur málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu að mati dómsins í þessum þætti málsins.

Meðal málsástæðna til stuðnings kröfum um frávísun í greinargerðum stefndu voru þær að framsetning á kröfugerð í stefnu uppfyllti ekki það skilyrði aðilasamlags að hver kröfuhafi geri sjálfstæða og aðgreinda kröfu, en í stefnu var krafist viðurkenningar á skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum í einu lagi. Við upphaf málflutnings um frávísunarþáttinn óskaði annar lögmanna stefnenda eftir því að leggja fram bókun með nýrri kröfugerð stefnenda í málinu þar sem dómkröfur eru settar fram í tveimur köflum. Stefndu gerðu ekki athugasemdir þó að þessar breytingará kröfugerð yrðu gerðar.

Dómkröfur stefnenda eru fram settar með eftirfarandi hætti:

I. Dómkröfur Bala ehf.:

A. Þess er aðallega krafist að viðurkennd verði með dómi óskipt skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart Bala ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003-2 440, og Bali ehf. urðu fyrir vegna undirbúnings, ummæla og umfjöllunar í sjónvarpsþættinum Kastljósi um málefni Brúneggja ehf., sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016.

B. Til vara (1. varakrafa) er þess krafi stað viðurkennd verði með dómi óskipt skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart Bala ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003-2440, urðu fyrir vegna undirbúnings, ummæla og umfjöllunar í sjónvarpsþættinum Kastljósi um málefni Brúneggja ehf., sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016.

C. Til þrautavara (2. varakrafa) er þess krafi stað viðurkennd verði með dómi óskipt skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart Bala ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, og Bali ehf. urðu fyrir vegna eftirfarandi háttsemi: a) Afhendingar stefndu Matvælastofnunar á gögnum varðandi starfsemi Brúneggja ehf. til stefnda Ríkisútvarpsins ohf. dagana 24. maí, 6. september, 7., 8., 9., 10., 17., 21., 23. og 25. nóvember 2016. b) liðsinnis V-kk-ef S. P-kk-ef, S-kvk-ef D-kvk-ef og J-kk-ef G-kk-ef, starfsmanna Matvælastofnunar, við stefnda Ríkisútvarpið ohf. við undirbúning og upptöku á sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016, c) ummæla S-kvk-ef D-kvk-ef og J-kk-ef G-kk-ef, starfsmanna stefnda Matvælastofnunar, um starfsemi Brúneggja ehf. í sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016, og d) ummæla T-kk-ef A-kk-ef og Þ-kvk-ef A-kvk-ef, starfsmanna Ríkisútvarpsins ohf., um starfsemi Brúneggja ehf. í sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016.

D. Til þrauta- þrautavara (3. varakrafa) er þess krafist að viðurkennd verði með dómi óskipt skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart Bala ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, urðu fyrirvegna þeirrar háttsemi sem greinir í 2. varakröfu.

E. Til þrauta- þrauta- þrautavara (4. varakrafa) er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnda Matvælastofnun beri skaðabótaábyrgð gagnvart Bala ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, og Bali ehf. urðu fyrir vegna eftirfarandi háttsemi: a) Afhendingar stefndu Matvælastofnunar á gögnum varðandi starfsemi Brúneggja ehf. til stefnda Ríkisútvarpsins ohf. dagana 24. maí, 6. september, 7., 8., 9., 10., 17., 21., 23. og 25. nóvember 2016, b) liðsinnis V-kk-ef S. P-kk-ef, S-kvk-ef D-kvk-ef og J-kk-ef G-kk-ef, starfsmanna Matvælastofnunar, við stefnda Ríkisútvarpið ohf. við undirbúning og upptöku á sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016, og c) ummæla S-kvk-ef D-kvk-ef og J-kk-ef G-kk-ef, starfsmanna stefnda Matvælastofnunar, um starfsemi Brúneggja ehf. í sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016. og að viðurkennt verði með dómi að stefndi Ríkisútvarpið ohf. beri skaðabótaábyrgð gagnvart Bala ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, og Bali ehf. urðu fyrir vegna eftirfarandi háttsemi: d) ummæla T-kk-ef A-kk-ef og Þ-kvk-ef A-kvk-ef, starfsmanna Ríkisútvarpsins ohf., um starfsemi Brúneggja ehf. í sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016.

F. Til þrauta- þrauta- þrauta- þrautavara (5. varakrafa) er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefndi Matvælastofnun beri skaðabótaábyrgð gagnvart Bala ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, urðu fyrir vegna þeirrar háttsemi sem tilgreind er í stafliðum a)- c) í 4. varakröfu, og að viðurkennt verði með dómi að stefndi Ríkisútvarpið ohf. beri skaðabótaábyrgð gagnvart Bala ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, urðu fyrir vegna þeirrar háttsemi sem tilgreind er í staflið d) í 4. varakröfu.

Þess er í öllum tilvikum krafist að Bala ehf. verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi stefndu samkvæmt mati dómsins, eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram af hálfu Bala ehf. á síðari stigum málsins.

I I. Dómkröfur Geysis fjárfestingarfélags ehf.:

A. Þess er aðallega krafist að viðurkennd verði með dómi óskipt skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart Geysi fjárfestingarfélagi ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, og Geysir fjárfestingarfélag ehf. urðu fyrir vegna undirbúnings, ummæla og umfjöllunar í sjónvarpsþættinum Kastljósi um málefni Brúneggja ehf., sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016.

B. Til vara (1. varakrafa) er þess krafi stað viðurkennd verði með dómi óskipt skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart Geysi fjárfestingarfélagi ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, urðu fyrir vegna undirbúnings, ummæla og umfjöllunar í sjónvarpsþættinum Kastljósi um málefni Brúneggja ehf., sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016.

C. Til þrautavara (2. varakrafa) er þess krafi stað viðurkennd verði með dómi óskipt skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart Geysi fjárfestingarfélagi ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, og Geysir fjárfestingarfélag ehf. urðu fyrir vegna eftirfarandi háttsemi: a) Afhendingar stefndu Matvælastofnunar á gögnum varðandi starfsemi Brúneggja ehf. til stefnda Ríkisútvarpsins ohf. dagana 24. maí, 6. september, 7., 8., 9., 10., 17., 21., 23. og 25. nóvember 2016. b) liðsinnis V-kk-ef S. P-kk-ef, S-kvk-ef D-kvk-ef og J-kk-ef G-kk-ef, starfsmanna Matvælastofnunar, við stefnda Ríkisútvarpið ohf. við undirbúning og upptöku á sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016, c) ummæla S-kvk-ef D-kvk-ef og J-kk-ef G-kk-ef, starfsmanna stefnda Matvælastofnunar, um starfsemi Brúneggja ehf. í sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016, og d) ummæla T-kk-ef A-kk-ef og Þ-kvk-ef A-kvk-ef, starfsmanna Ríkisútvarpsins ohf., um starfsemi Brúneggja ehf. í sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016.

D. Til þrauta- þrautavara (3. varakrafa) er þess krafist að viðurkennd verði með dómi óskipt skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart Geysi fjárfestingarfélagi ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, urðu fyrirvegna þeirrar háttsemi sem greinir í 2. varakröfu.

E. Til þrauta- þrauta- þrautavara (4. varakrafa) er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefndi Matvælastofnun beri skaðabótaábyrgð gagnvart Geysi fjárfestingarfélagi ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, og Geysir fjárfestingarfélag ehf. urðu fyrir vegna eftirfarandi háttsemi: a) Afhendingar stefndu Matvælastofnunar á gögnum varðandi starfsemi Brúneggja ehf. til stefnda Ríkisútvarpsins ohf. dagana 24. maí, 6. september, 7., 8., 9., 10., 17., 21., 23. og 25. nóvember 2016, b) liðsinnis V-kk-ef S. P-kk-ef, S-kvk-ef D-kvk-ef og J-kk-ef G-kk-ef, starfsmanna Matvælastofnunar, við stefnda Ríkisútvarpið ohf. við undirbúning og upptöku á sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016, og c) ummæla S-kvk-ef D-kvk-ef og J-kk-ef G-kk-ef, starfsmanna stefnda Matvælastofnunar, um starfsemi Brúneggja ehf. í sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016. og að viðurkennt verði með dómi að stefndi Ríkisútvarpið ohf. beri skaðabótaábyrgð gagnvart Geysi fjárfestingarfélagi ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, og Geysir fjárfestingarfélag ehf. urðu fyrir vegna eftirfarandi háttsemi: d) ummæla T-kk-ef A-kk-ef og Þ-kvk-ef A-kvk-ef, starfsmanna Ríkisútvarpsins ohf., um starfsemi Brúneggja ehf. í sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016.

F. Til þrauta- þrauta- þrauta- þrautavara (5. varakrafa) er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að stefndi Matvælastofnun beri skaðabótaábyrgð gagnvart Geysi fjárfestingarfélagi ehf. vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, urðu fyrir vegna þeirrar háttsemi sem tilgreind er í stafliðum a)- c) í 4. varakröfu, og að viðurkennt verði með dómi að stefndi Ríkisútvarpið ohf. beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum vegna tjóns sem Brúnegg ehf., kt. 571003- 2440, urðu fyrir vegna þeirrar háttsemi sem tilgreind er í stafliðd) í 4. varakröfu.

Þess er í öllum tilvikum krafist að Geysi fjárfestingarfélagi ehf. verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi stefndu samkvæmt mati dómsins, eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram af hálfu Geysis fjárfestingarfélags ehf. á síðari stigum málsins.

Yfirlit helstu málsatvika og ágreiningsefna

Mál þetta er að rekja til útsendingar á sjónvarpsþættinum Kastljósi 28. nóvember 2016, en hann var gerður á vegum stefnda Ríkisútvarpsins ohf. (RÚV). Í þættinum var fjallað um starfsemi félagsins Brúneggjaehf., en starfsmenn stefnda Matvælastofnunar (MAST) tóku þátt í þeirri umfjöllun og undirbúningi hennar. Stefnendur kveða þungamiðju þáttarins hafa verið fullyrðingar annars vegar um að Brúnegg hefðu beitt blekkingum eða vörusvikum gagnvart neytendum með því að markaðssetja vöru sína sem vistvæna landbúnaðarframleiðslu og hins vegar um að Brúnegg gættu ekki að velferð þeirra fugla sem starfsemi félagsins byggðist á. Þ essa umfjöllun telja stefnendur hafa leitt til tjóns og síðar gjaldþrots félagsins B rúneggjaehf., þar sem viðskipti við félagið hafi dregist saman eða þeim verið hættí kjölfar umfjöllunar stefnda RÚV, með aðkomu starfsmanna stefnda MAST. Stefnendur, sem voru hluthafar í félaginu Brúneggjum ehf., höfða mál þetta til viðurkenningar á bótaskyldu stefndu gagnvart sér vegna tjóns félagsins Brúneggja ehf. af þessari umfjöllun og vegna tjóns þeirra sjálfra sökum þess. Stefndu hafna bótaskyldu og telja auk þess málatilbúnað stefnenda ekki fullnægja réttarfarsreglum. Þeir gera, sem fyrr segir, aðallega kröfur um að málinu verði vísað frá dómi, en krefjast sýknu til vara.

Helstu málsástæður varnaraðila (stefnenda) fyrir dómkröfum sínum Stefnendur kveða kröfugerð sína byggjast á því að Brúneggehf. hafi orðið fyrir ómældu fjártjóni vegna umfjöllunar Kastljóss og sýningar af hálfu stefnda Ríkisútvarpsins. Umfjöllun í sjónvarpsþættinum hafi verið röng, villandi, skaðleg og ósanngjörn í garð Brúneggja ehf., og ólögmæt og saknæm. Auk þess hafi umfjöllunin byggst á ólögmætri og saknæmri þátttöku Matvælastofnunar (MAST), einkum við afhendingu gagna varðandi Brúnegg til Ríkisútvarpsins, með aðstoð við undirbúning sjónvarpsþáttarins og með beinni þátttöku starfsmanna MAST í þættinum fyrir hönd stofnunarinnar.

Þrotabú Brúneggja hafi framselt allar skaðabótakröfur sínar vegna framangreinds til stefnenda og lúti dómkröfur stefnenda allar að því tjóni, sem Brúnegg hafi orðið fyrir vegna framangreinds. Sumar varakrafna stefnenda lúti hins vegar einnig að því tjóni sem stefnendur hafi orðið fyrir vegna framangreinds, en þeir hafi verið einu hluthafar Brúneggja þegar tjónið hafi orðið.

Stefnendur skýra kröfugerð sína nánar í stefnu með þeim hætti að aðalkröfur þeirra lúti að viðurkenningu á óskiptri skaðabótaábyrgð beggja stefndu á því tjóni sem bæði Brúnegg ehf. og stefnendur, sem einu hluthafar Brúneggja ehf., hafi orðið fyrir vegna framangreindrar háttsemi. Fjártjón Brúneggja ehf. hafi falist í algjöru hruni á viðskiptum og rekstrartekjum, sem aftur hafi leitttil ógjaldfærni og gjaldþrots félagsins. Stefnendur hafi hvor um sig átt 50% hlutafjár í Brúneggjum þegar tjónið hafi orðið. Hlutafjáreign stefnenda hafi áður verið mikils virði, svo sem ráða megi af afkomu Brúneggja samkvæmt fyrirliggjandi ársreikningi félagsins vegna 2015 og árshlutareikningi 2016. Stefnendur byggi á því að þeir hafi orðið fyrir fjártjóni vegna þess að hlutafjáreign þeirra í félaginu hafi rýrnað þegar í kjölfar sýningar Kastljósþáttarins og orðið að engu við gjaldþrot félagsins. Aðalkrafan byggist þannig á því að bæði Brúnegg ehf. og stefnendur hafi orðið fyrir sjálfstæðu tjóni vegna þessa og byggist á því að stefndu beri óskipta skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum, enda hafi háttsemi stefndu og starfsmanna stefndu verið svo samtvinnuð og órjúfanleg heild gagnvart Brúneggjum og stefnendum að rétt sé að stefndu beri óskipta ábyrgð vegna hennar, í samræmi við almennar reglur skaðabótaréttar.

Fyrsta varakrafa stefnenda lúti að viðurkenningu á óskiptri skaðabótaábyrgð beggja stefndu á því tjóni sem einungis Brúnegg ehf. hafi orðiðfyrir vegna umfjöllunar í Kastljósþættinum þann 28. nóvember 2016. Krafan sé sett fram ef svo færi að aðalkröfu stefnenda yrði hafnað eða henni vísað frá dómi á þeim grundvelli að ekki hafi verið sýnt fram á að stefnendur hafi einnig sjálfstætt orðið fyrir tjóni vegna háttsemi stefndu. Aðalkrafa stefnenda sé efnislega hin sama að öðru leyti.

Önnur varakrafa stefnenda lúti að viðurkenningu á óskiptri skaðabótaábyrgð beggja stefndu á því tjóni sem bæði Brúnegg ehf. og stefnendur, sem einu hluthafar Brúneggja ehf., hafi orðið fyrir vegna þeirrar háttsemi sem nánar sé tilgreind í dómkröfunni. Krafan sé sett fram ef svo færi að tilgreining hinnar bótaskyldu háttsemi í aðalkröfu og fyrstu varakröfu væri ekki talin fullnægjandi. Ekki sénauðsynlegt skilyrði bótaskyldu stefndu að dómur telji að öll sú háttsemi sem lýst séí dómkröfunni hafi verið saknæm og ólögmæt, heldur nægi eitt atvik að því er varði hvorn stefnda fyrir sig.

Þriðja varakrafa stefnenda lúti að viðurkenningu á óskiptri (insolidum) skaðabótaábyrgð beggja stefndu á öllu því tjóni sem einungis Brúnegg ehf. hafi orðiðfyrir vegna þeirrar háttsemi sem nánar sé tilgreind í dómkröfunni, en vísað sé til annarrar varakröfu um hana. Krafan sé sett fram ef svo færi að annarri varakröfu stefnenda yrði hafnað eða henni vísað frá dómi á þeim grundvelli að ekki verði talið hafa verið sýnt fram á að stefnendur hafi sjálfstætt orðið fyrir tjóni.

Fjórða varakrafa stefnenda lúti að viðurkenningu á skiptri (pro rata) skaðabótaábyrgð hvors stefnda um sig á því tjóni sem bæði Brúnegg ehf. og stefnendur hafi orðið fyrir vegna þeirrar háttsemi hvors stefnda um sig sem nánar sé tilgreind í dómkröfunni. Krafan sé sett fram ef svo færi að ekki yrði talið að stefndu bæru óskipta bótaábyrgð gagnvart stefnendum.

Fimmta varakrafa stefnenda lúti að viðurkenningu á skiptri (pro rata) skaðabótaábyrgð hvors stefndu um sig á því tjóni sem einungis Brúnegg ehf. hafi orðið fyrir vegna þeirrar háttsemi hvors stefnd aum sig sem nánar sé tilgreind í dómkröfunni. Krafan sé sett fram ef svo færi að fjórðu varakröfu stefnenda yrði hafnað eða henni vísað frá dómi á þeim grundvelli að ekki verði talið hafa verið sýnt fram á að stefnendur hafi sjálfstætt orðið fyrir tjóni.

Skaðabótaábyrgð stefnda MAST gagnvart stefnendum sé einkum vegna þeirrar háttsemi að afhenda Ríkisútvarpinu gögn umfram lagaheimild, án þess að strikað væri yfir upplýsingar um Brúnegg og án þess að andmælaréttur Brúneggja væri virtur. Ákvörðun um afhendingu gagnanna hafi því verið ólögmæt, saknæm og ógildanleg samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttar. MAST hafi tekið þátt í undirbúningi og aðstoð við gerð Kastljósþáttar Ríkisútvarpsins, þar sem fyrirtækið Brúnegg hafi eitt verið til sérstakrar umfjöllunar og með því hafi MAST meðal annars brotið gegn lögmætisreglu, meðalhófsreglu og jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Í Kastljósþættinum hafi starfsmenn MAST viðhaft ummæli sem gefið ha firanglega til kynna að í starfsemi Brúneggja væri viðhöfð slæm meðferð dýra og að aðbúnaður hæna í starfsstöðvum Brúneggja væri verri en hjá öðrum eggjaframleiðendum. Með því hafi MAST meðal annars brotið gegn lögmætisreglu, meðalhófsreglu, reglunni um málefnaleg sjónarmið, rannsóknarreglu og jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Ummæli starfsmanna MAST í Kastljósþættinum hafi falið í sér rangan, villandi og óheimilan samanburð á starfsemi Brúneggja annars vegar og starfsemi annarra ótilgreindra eggjaframleiðenda hins vegar. Samanburður stjórnvaldsins hafi verið án lagaheimildar og verði ekki réttlættur með neinu móti og með honum hafi verið brotið gegn reglum stjórnsýsluréttar.

Bótagrundvöllur krafna stefnenda á hendur MAST byggist á almennum reglum skaðabótaréttar, einkum sakarreglunni, reglum um vinnuveitendaábyrgð, stofnanaábyrgð og skaðabótaábyrgð hins opinbera, og reglum stjórnsýsluréttar um skaðabótaábyrgð vegna ólögmætra stjórnvaldsákvarðana og athafna. Auk þess byggi stefnendur á strangari bótareglum um hert sakarmat, einkum í ljósi þess að MAST sé stjórnvald sem eingöngu sé heimilt að starfa og viðhafa athafnir á grundvelli og í samræmi við skýrar lagaheimildir og beri því strangari ábyrgð en ella, í ætt við reglur um sérfræðiábyrgð. MAST beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum, meðal annars sem vinnuveitandi á saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmanna sinna og sem sjálfstætt stjórnvald á ólögmætum stjórnvaldsákvörðunum og öðrum athöfnum og háttsemi stofnunarinnar sem slíkrar, sem verið hafi án lagaheimildar og hafi falið í sér brot gegn málsmeðferðarreglum og meginreglum stjórnsýsluréttar .

Skaðabótaábyrgð stefnda RÚV gagnvart stefnendum sé einkum vegna þeirrar háttsemi af hálfu Ríkisútvarpsins að sett hafi verið fram ósanngjörn, röng og afar villandi umfjöllun í Kastljósþætti um starfsemi Brúneggja, sem byggst hafi á gömlum athugasemdum MAST í málum sem hafi verið lokið. Í umfjölluninni hafi ekkert verið skeytt um hver staða mála væri hjá Brúneggjum þegar þátturinn hafi verið sýndur og félagið hafi ekki verið upplýst um eðli tilvonandi umfjöllunar áður en þátturinn var sýndur. Stefnendur byggi á því að efnistök og umfjöllun Ríkisútvarpsins í Kastljósþættinum þann 28. nóvember 2016 og umgjörð hennar í heild hafi verið saknæm og ólögmæt.

Um bótagrundvöll krafna stefnenda á hendur RÚV sé einkum vísað til sakarreglu og almennra reglna skaðabótaréttar og reglna um vinnuveitendaábyrgð og stofnanaábyrgð. RÚV beri ábyrgð á saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmanna sinna, sem viðhöfð hafi verið af stórkostlegu gáleysi, en ella einföldu gáleysi starfsmanna, þar á meðal vegna uppsafnaðrar háttsemi þó ekki sé unnt að staðreyna hvaða starfsmaður hafi átt í hlut. Þá byggi stefnendur á 50. gr. og öðrum ákvæðum laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Bæði fréttamaður og ritstjóri sjónvarpsþáttarins beri skaðabótaábyrgð samkvæmt a- og c-liðum 1. mgr. 50. gr. laganna og þar sem stefndi RÚV teljist fjölmiðla veita í skilningi 2. mgr. 50. gr. laganna beri stefndi RÚV ábyrgð á greiðslu skaðabóta sem þeim sé skylt að greiða. Þá byggi stefnendur einnig á almennum reglum um ærumeiðingar og meiðyrði. Með rangri og villandi umfjöllun hafi verið vegið gróflega að æru og heiðri Brúneggja og raunar einnig stefnenda og fyrirsvarsmanna og starfsmanna Brúneggja, og þannig brotið gegn þeim verndarhagsmunum sem 235., 236. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 taki til. Háttsemi fréttamannsins og eftir atvikum annarra starfsmanna hafi í samskiptum við Brúnegg fyrir þáttinn verið í ósamræmi við þær skyldur sem komi fram í 1. gr. laga nr. 23/2013 um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, um skyldur Ríkisútvarpsins til að rækja hlutverk sitt af fagmennsku, metnaði, heiðarleika og virðingu .

Hið sama eigi við um samskipti fréttamannsins við starfsmann úrskurðarnefndar um upplýsingamál varðandi kærumál um aðgang RÚV að gögnum í vörslu MAST. Með háttseminni hafi einnig verið brotið gegn ákvæðum 1.– 4. töluliðar 4. mgr. 3. gr. laganna um skyldur Ríkisútvarpsins til að vera til fyrirmyndar um gæði og fagleg vinnubrögð, að ábyrgjast að sanngirni og hlutlægni sé gætt í frásögn, túlkun og dagskrárgerð, að leitað sé upplýsinga frá báðum eða öllum aðilum og sjónarmið þeirra kynnt sem jafnast, að sanngirni sé gætt í framsetningu og efnistökum, og að virt sé friðhelgi einkalífsins í fréttum og dagskrárefni. Sömu aðilar hafi einnig brotið gegn 1. mgr. 26. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla með háttsemi sinni. Þá hafi með háttseminni verið brotið gegn ákvæðum 1. gr. s iðareglna Ríkisútvarpsins.

Einsýnt sé að framangreind háttsemi beggja stefndu hafi valdið Brúneggjum fjártjóni, eða hafi í það minnsta átt sinn þátt í því samkvæmt meðorsakareglu skaðabótaréttar, enda hafi fjártjónið orðið þega rí framhaldi af sýningu Kastljósþáttarins þann 28. nóvember 2016. Jafnframt og til viðbótar framangreindum málsástæðum byggi stefnendur málsóknina gegn báðum stefndu á eftirtöldum málsástæðum og lagarökum.

Um aðilasamlag til sóknar sé vísað til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en málsóknin varði sömu aðstöðu og atvik að því er varði stefnendur. Þeir hafi verið einu eigendur Brúneggja þegar Kastljósþáttur innhafi verið sýndur í sjónvarpi RÚV þann 28. nóvember 2016 og þegar Brúnegg hafi orðið ógjaldfær og hafi v er ið tekin til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2017. S tefnendur hafi fengið framseldar til helminga allar skaðabótakröfur vegna tjóns Brúneggja af völdum háttsemi stefndu og starfsmanna þeirra með yfirlýsingu þrotabús Brúneggja, dags. 5. nóvember 2020. Með vísan til almennra reglna kröfuréttar um kröfuframsal og almennra reglna skaðabótaréttar séu stefnendur því eigendur þeirra skaðabótakrafna sem sé að rekja til þeirrar háttsemi stefndu sem stefnamálsinst aki til. Málsóknin byggi að því leyti einnig á sama löggerningi, sbr. 1. mgr. 19. laga nr. 91/1991.

Um aðilasamlag til varnar sé einnig vísað til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Starfsmenn stefnda Ríkisútvarpsins, fréttamaður og ritstjóri Kastljóss á þeim tíma, hafi unnið að og beri ábyrgð á umfjöllun í Kastljósþættinum. Umfjöllunin hafi byggst á gögnum sem MAST hafi afhent, auk þess sem starfsmenn MAST hafi aðstoðað Ríkisútvarpið og komið beint að umfjölluninni í viðtölum, sem birst hafi í þættinum. Saman hafi sú háttsemi valdið því tjóni, sem Brúnegg hafi orðið fyrir í kjölfar þess og sökum þess að Kastljósþátturinn var sýndur. Hér sé því um að ræða sömu aðstöðu og atvik að því er varði stefndu og sé stefnendum því heimilt að höfða mál þetta á hendur stefndu saman.

Byggt sé á því að báðir stefndu beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnenda og að augljós orsakatengsl séu á milli þeirrar háttsemi sem stefndu beri skaðabótaábyrgð á og tjóns Brúneggja. Í því sambandi vísi stefnendur meðal annars til skilyrðiskenningar skaðabótaréttar og sjónarmiða um samverkandi tjónsorsakir og ábyrgðarorsakir. Í ljósi hinnar miklu sakar og þess umfangsmikla tjóns sem af hafi hlotist sé rétt að sönnunarbyrðin varðandi orsakasamband hvíli á stefndu. Í öllu falli verði stefnendur ekki krafðir um nákvæma tilgreiningu eða sönnun á orsakatengslum eða á því hversu miklu tjóni hvor stefndi eða þeirra starfsmenn hafi valdið stefnendum.

Tjón Brúneggja og stefnenda sé sennileg afleiðing af þeirri ólögmætu og saknæmu háttsemi sem lýst sé í stefnu. MAST og Ríkisútvarpinu hafi verið ljóst, eða mátt vera ljóst, að sú háttsemi þeirra myndi hafa stórkostlega neikvæð áhrif á afstöðu neytenda og smásala til viðkomandi framleiðanda og eftirspurn eftir vörum hans, svo sem Brúnegg hafi bent Ríkisútvarpinu á í bréfi fyrir sýningu Kastljóss. Í ljósi hinnar miklu sakar og þess umfangsmikla tjóns sem af hafi hlotist sé rétt að sönnunarbyrðin varðandi sennilega afleiðingu hvíli á stefndu.

Stefnendur vísi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til stuðnings heimild sinni til að hafa uppi viðurkenningarkröfu í málinu og að sínu leyti til d-liðar 1. mgr. 80. gr. laganna.

Rekstur Brúneggja hafi gengið vel síðustu misseri fyrir útsendingu þáttarins 28. nóvember 2016 og hafi skilað 29.602.975 króna hagnaði árið 2014 og 41.841.105 króna hagnaði árið 2015. Rekstrarhagnaður fyrstu sex mánuði ársins 2016 hafi verið 33.425.255 krónur, en vegna gjaldþrots félagsins í mars 2017 hafi ársreikningi vegna rekstrarársins 2016 ekki verið skilað. Í nóvember 2016 hafi 21 starfsmaður verið á launaskrá Brúneggja, fyrirtækið hafi notið góðrar viðskiptavildar, hafi átt í viðskiptasambandi við allar stærstu verslanir og verslanakeðjur landsins og verið með um 20% markaðshlutdeild. Ekkert hafi bent til annars en áframhaldandi vaxtar og góðrar sölu á afurðum fyrirtækisins. Til sönnunar á því að Brúnegg hafi orðið fyrir tjóni leggi stefnendur fram gögnsem sýni að hrun hafi orðið í pöntunum og eftirspurn eftir eggjum Brúneggja í kjölfar þess að Kastljósþátturinn var sýndur. Einnig séu lögð fram gögn um lækkandi sölutölur, neikvæðar vegna vöruskila í desember 2016 og lágar í janúar til mars 2017, þegar fyrirsvarsmenn Brúneggja hafi neyðst til þess að óska eftir gjaldþrotaskiptum á búi félagsins, svo sem skylt hafi verið samkvæmt 2. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. Á þessu fjártjóni Brúneggja og eftir atvikum hluthafa félagsins beri stefndu skaðabótaábyrgð.

Stefnendur hafi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr kröfu sinni um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefndu í málinu. Við gjaldþrot Brúneggja ehf. hafi þrotabú félagsins eignast skaðabótakröfur félagsins á hendur stefndu og hafi það framselt þær allar til stefnenda, 50% þeirra til hvors stefnanda fyrir sig. Stefnendur séu því réttir eigendur skaðabótakrafna vegna tjóns Brúneggja samkvæmt almennum reglum kröfuréttar og skaðabótaréttar og séu réttir aðilar máls þessa.

Málskostnaðarkrafa stefnenda eigi sér stoð í 129., 130. gr. og 2. mgr. 132. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um varnarþing vísi st til 1. málsliðar 1. mgr. 33. gr. og 1. mgr. 42. gr. sömu laga.

Málsástæður sóknaraðila, stefndu M atvælastofnunarog Ríkisútvarpsins ohf., fyrir kröfum sínumumað málinu verði vísað frá dómi.

Í greinargerðum stefndu er þess aðallega krafist að málinu verði vísað frá dómi. Meðal annars er því til stuðnings vísað til 1. mgr. 19. gr. l aga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en einnig til vanreifunar málsins, þar á meðal óskýrleika í kröfugerð og málatilbúnaði. Jafnframt er vísað til þess að kröfuframsal standist ekki ákvæði laga nr. 21/1991, þess að kröfugerð sé gölluð og til skorts stefnenda á lögvörðum hagsmunum.

Stefnendur hafi hvorki, svo fullnægjandi teljist, rökstutt nægilega aðild sína að málinu né gert grein fyrir eða leitt líkur að meintu einstaklingsbundnu og sérgreindu tjóni sínu sem hluthafa sérstaklega. Það leiði að réttu lagi til frávísunar samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og öðrum kröfum einkamálaréttarfars um reifun málsgrundvallar, þar á meðal um málsaðild til sóknar. Litla sem enga sundurgreiningu eða rökstuðning hér að lútandi sé að finna í stefnu. V ísa beri máli þessu og kröfum stefnenda í heild frá dómi, eða að minnsta kosti að hluta til.

Stefnendur byggi aðilasamlag sitt á 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 og vísi til þess að málsóknin varði sömu aðstöðu og atvik að því er þá varði. Upphafleg kröfugerð stefnenda hafi verið ósamrýmanleg kröfum ákvæðisins þar sem það sé ófrávíkjanlegt skilyrði samkvæmt dómaframkvæmd að hver kröfuhafi geri sjálfstæða aðgreinda kröfu og varði það frávísun máls af sjálfsdáðum sé það ekki gert. Við málflutning um þennan þátt málsins kom fram að lögmenn stefndu teldu nýja kröfugerð ekki hafa bætt úr göllum varðandi óskýrleika kröfugerðar. Hún væri enn óglögg og hvarflandi, auk þess sem hvergi væri gerð grein fyrir því hvert værií raun meint tjón stefnenda hvors um sig, eða hvert hefði verið tjón Brúneggja. Kröfugerðin stæðist ekki kröfur 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, einnig vegna þess að þar væri blandað saman kröfum og málsástæðum og í sumum kröfuliðum væru eyðu ákvæði þar sem vísað væri til efnis annarra krafna og gætu þessar kröfur ekki staðið sjálfstætt. Kröfugerð væri ekki svo ákveðin og skýr að taka mætti hana óbreytta upp í dómsorð svo sem gera skuli ráð fyrir að unnt sé að gera eftir reglum einkamálaréttarfars.

Stefndu hafni því jafnframt að málsóknin byggist á sama löggerningi, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, á grundvelli framsals, sem stefnendur haldi fram með vísan til almennra reglna kröfuréttar og skaðabótaréttar að hafi gert þá að eigendum skaðabótakrafna sem rekja megi til háttsemi stefndu. Aðilar samnings geti einir haft uppi kröfur í tilefni af ætlaðri vanefnd hans. Með sama hætti gildi sú regla um skaðabætur samkvæmt sakarreglunni að almennt geti þeir einir sem meint skaðabótaskyld háttsemi beinist gegn og verði sjálfir fyrir tjóni vegna hennar krafist skaðabóta vegna ólögmætrar og saknæmrar háttsemi tjónvalds. Af þeim sökum geti stefnendur sem hluthafar í einkahlutafélaginu Brúneggjum, sem óumdeilt sé að sé sá lögaðili sem orðið hafi fyrir meintu tjóni, hvorki átt skaðabótakröfu á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar, einkum sakarreglunnar, né kröfu á grundvelli kröfuréttar, enda sé meint tjón stefnenda aðeins afleitt tjón af meintu tjóni Brúneggja. Væri háttsemi stefndu, þar með talið starfsmanna þeirra, þeim saknæm og ólögmæt væru það að réttu lagi Brúnegg eða eftir atvikum þrotabú félagsins, eða Gjáholt ehf., sem gætu, að öðrum bótaskilyrðum fullnægðum, eignast á þeim grundvelli kröfu á hendur stefndu, en ekki hluthafar í félaginu. Meint tjón hluthafa geti aðeins talist afleitt og geti hluthafar í besta falli fyrst talist hafa orðið fyrir tjóni þegar ljóst sé að félagið hafi orðið fyrir tjóni sem ekki fáist bætt samkvæmt þeim reglum sem gildi um skaðabótarétt félagsins.

Stefnendur hafi hvorki gert grein fyrir né leitt líkur að aðild sinni að málinu né gert grein fyrir eð aleitt líkur að meintu einstaklingsbundnu og sérgreindu tjóni sínu. Værium einstaklingsbundið tjón stefnenda sem hluthafa að tefla væri slíkt meint tjón þá í öllu falli vanreifað. Þetta leiði til frávísunar á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í stefnu málsins sé engin tilraun gerð til sundurgreiningar á meintu tjóni Brúneggja annars vegar og hluthafanna hins vegarog málatilbúnaður stefnenda sé með þeim hætti að ekki sé gætt að einni af meginreglum fjármunaréttar um að sama tjón verði ekki tvívegis bætt.

Stefnendur geri enga grein fyrir umfangi meints tjóns hvors hluthafa fyrir sig í 45 blaðsíðna stefnu, né geri þeir nokkra grein fyrir því hvert meint tjón félagsins Brúneggja sé annars vegar og stefnenda sem hluthafa hins vegar. Í stefnu sé ítrekað vísað til stefnenda án aðgreiningar á því hvort átt sé við félagið, hluthafana eða alla þrjá lögaðilana. Þetta valdi óskýrleika, þar með talið við efnisvarnir, sem leiði einnig til frávísunar. Þá sé ekki fallist á að hlutafjáreign stefnenda hafi verið nokkurs virði.

Það sé grundvallarskilyrði réttarfars að stefnendur færi sönnur að meintu tjóni eða leiði sterkar líkur að því að hafa orðið fyrir tjóni og hvert það tjón sé, en það geri stefnendur ekki. Málið sé fullkomlega vanreifað að þessu leyti og kröfugerðin ekki í samræmi við áskilnað réttarfarslaga. Einnig skipti máli að í kröfuframsali þrotabús Brúneggja séu kröfur félagsins framseldar til helminga til hvors stefnanda um sig og sé kröfugerð stefnenda því ekki í samræmi við kröfuframsalið. Slíkur málatilbúnaður uppfylli ekki ákvæði 80. gr. laga nr. 91/1991 og varði frávísun allra dómkrafna vegna vanreifunar, enda geti stefndi ekki tekið til efnisvarna þegar málatilbúnaður og málsástæður séu svo óskýrar. Í það minnsta varði framangreint frávísun aðalkröfu, annarrar varakröfu og fjórðu varakröfu.

Meint kröfuframsal standist ekki ákvæði gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 og geti stefnendur af þeim sökum ekki byggt rétt á því. Væri kröfu framsalið talið vera í samræmi við lög nr. 21/1991 gætu stefnendur aðeins byggt kröfu samkvæmt því á meintu tjóni Brúneggja, ef skilyrði skaðabótaábyrgðar væru talin vera fyrir hendi, en ekki meintu afleiddu eigin tjóni. Gjaldþrotaskipti séu sameiginleg fullnustugerð allra þeirra sem eigi kröfur á hendur skuldara. Þrotabú taki samkvæmt 72. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti við öllum fjárhagslegum réttindum skuldara og taki skiptastjóri samkvæmt 124. gr. laganna ákvarðanir um það hvernig eignum og réttindum þrotabús verði ráðstafað. Þ ar á meðal hverjum þær verði seldar og gegn hverju verði, sbr. þó 129. gr., og hvort kröfu verði haldið uppi, mál verði höfðað um hana eða hún gefin eftir. Samkvæmt 130. gr. laganna geti lánar drottnar eða þrotamaður haldið uppi kröfu, ákveði skiptastjóri að gera það ekki. Í öllum tilvikum séu heimildir þessar bundnar við það að kröfum sé haldið uppi til hagsbóta búinu.

Grundvöllur málsóknar stefnanda sé óafturkræft framsal sem taki til hugsanlegra krafna vegna háttsemi stefndu eða starfsmanna þeirra, einkum hugsanlegra skaðabótakrafna. Framsalið virðist ekki háð neins konar gagngjaldi og ekki gert til hags bóta búinu. Hvergi í því sé getið um lagagrundvöll þess eða heimildir og ekki komi fram hvort framsalið sé hugsað þannig að hugsanlegar kröfur séu gefnar eftir, seldar eða á hvaða grundvelli stefnendur séu réttilega að framsalinu komnir. F ramsalið sé í andstöðu við ákvæði gjaldþrotaskiptalaga og þar með ógilt. Umrætt framsal, sem ekki virðist gefið út til hagsbóta þrotabúinu, geti því ekki verið grundvöllur málsóknar á hendur stefndu. Í stefnu sé ekki rökstutt á hvaða grundvelli bætur fyrir meint fjártjón sem Brúnegg hafi orðið fyrir geti færst á hendur stefnenda þegar bú félagsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Slíkt væri í trássi við ákvæði laga um gjaldþrotaskipti, meginreglu laganna og meginreglu gjaldþrotaréttar um jafnræði kröfuhafa. Af þessum sökum beri að vísa málinu frá dómi enda ekki fyrir hendi lögmæt málshöfðunarheimild eða forsenda málshöfðunar. Auk þess sé þessi þáttur málsins algjörlega vanreifaður af hálfu stefnenda.

Þá hafi bústofn Brúneggja, og þar með í reynd rekstur og eftir atvikum fleiri eignir, verið seldur félaginu Gjá holti ehf. Um þetta séekkert fjallað í stefnu málsins, þar með talið hvort og þá hvernig meint kröfuréttindi tengd bústofninum eða rekstrinum séu undanskilin framsalinu svo sem nauðsynlegt séað upplýsa. Raunar virðist af þessari sölu leiða að stefnendur eigi að réttu lagi ekki tilkall til meintra kröfuréttinda, þar með talið skaðabótakrafna. Einnig eigi reglur um aðildarskort til sóknar hér við, sbr. og 16. gr. laga nr. 91/1991. Þá uppfylli dómkröfur stefnenda ekki áskilnað réttarfarslaga um skýra tilgreiningu meintrar bótaskyldrar háttsemi í viðurkenningarkröfum.

Af framangreindu leiði að stefnendur hafi ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af niðurstöðu dómsmáls þar sem þeir hafi hvorki gert grein fyrir eða leitt líkur að aðild sinni að málinu né gert grein fyrir eða leitt líkur að meintu einstaklingsbundnu og sérgreindu tjóni sínu. Það leiði til frávísunar á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Kröfur stefndu um málskostnað í þessum þætti málsins styðji st við 2. mgr. 130. gr. sömu laga.

Málsástæður varnaraðila (stefnenda) gegn kröfum sóknaraðila um frávísun Í þessum þætti málsins krefjast stefnendur þess að hafnað verði kröfum stefndu um frávísun og dómkröfur þeirra teknar til efnismeðferðar. Við málflutning kom fram að þær kröfur styddu stefnendur einkum við þær málsástæður sem hér greinir.

Kröfugerð stefnenda sé í samræmi við 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og hafi verið það þegar í stefnu. Í nýjum dómkröfum sé algerlega skilið á milli dómkrafna stefnenda, en slík breyting á kröfugerð sé heimil á þessu stigi og í samræmi við dóm Hæstaréttar í máli réttarins nr. 644/2012. Sama aðstaða og atvik eigi við um báða stefnendur og sé samlagsaðild þeirra því heimil.

Stefnendur hafi orðið fyrir sjálfstæðu tjóni, auk þess sem þeir hafi fengið framseldar skaðabótakröfur Brúneggja ehf. Hlutafjáreign stefnenda í félaginu hafi falið í sér sérstök, aðgreind og sjálfstæð fjárhagsleg verðmæti, en hlutaféð hafi misst verðgildi sitt og orðið verðlaust vegna háttsemi stefndu. Þegar Brúnegg hafi orðið gjaldþrota hafi staða hluthafa orðið önnur. Málsástæður stefndu sem lúti að aðild leiði ekki til frávísunar heldur sýknu ef fallist yrði á þær, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Varasamt væri að vísa kröfum stefnenda frá dómi á þessu stigi án efnislegrar umfjöllunar. Ekki þurfi að aðgreina sérstaklega tjón stefnenda og Brúneggja ehf. þar sem um viðurkenningarkröfur sé að ræða og vegna þess að allar skaðabótakröfurnar séu hvort eð er á hendi stefnenda eftir framsal þeirra. Málsástæður stefndu geti einungis varðað aðalkröfu, aðra varakröfu og fjórðu varakröfu í kröfum stefnenda. Rangar og ósannaðar séu málsástæður stefndu um að hlutafjáreign stefnenda í Brúneggjum ehf. hafi verið einskis virði og gangi þær gegn gögnum úr bókhaldi og eðli máls. Þá sé það rangt að stefnendur hafi ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni af niðurstöðu málsins.

Dómkröfur stefnenda séu í samræmi við kröfuframsalið. Þær séu viðurkenningarkröfur og þurfi því ekki og geti ekki tekið mið af skiptingu til helminga, en engar fjárkröfur séu hafðar uppi. Sömu kröfur væru gerðar í viðurkenningarmáli hver sem hlutföllin væru í skiptingunni. Skipting dómkrafna byði upp á óskýrleika og óvissuog viðurkenningardómur um að báðir stefnendur eigi skaðabótakröfur á hendur stefndu segi hvort eð er ekkert um endanlega fjárhæð eða skiptingu krafna.

Því sé mótmælt að dómkröfur uppfylli ekki áskilnað um tilgreiningu hinnar bótaskyldu háttsemi. Vandað hafi verið til þeirrar lýsingar í dómkröfum, sem innihaldi allt frá almennri lýsingu yfir í nákvæma lýsingu á háttseminni, sem ekki fari milli mála. Þá hafi ekki vafist fyrir stefndu að taka til varna í málinu. Ó skipt skaðabótaábyrgð tjónvalda sé meginregla í skaðabótarétti.

Málsástæður stefndu um að framsal skaðabótakrafna til stefnenda sé ógilt af einhverjum ástæðum séu óljósar. Stefndu líti framhjá því að framsal skaðabótakrafna sé heimilt. Skiptastjóri fari með forræði á málefnum þrotabúsins, ekki verði séð að nokkur af kröfuhöfum þrotabúsins hafi gert athugasemdir og standi mat skiptastjórans óhaggað. Stefndu hafi ekki forræði á þessu atriði og þetta sé ekki ógildingarregla. Framsalið hafi verið liður í heildaruppgjöri milli aðila og gagngjald skipti ekki máli varðandi gildi framsalsins.

Stefnendur hafi lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningardóm um kröfur sínar, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í stefnu sé fjallað um tjónið og gögn séu lögð fram um það. Sönnunarfærsla stefnenda sé mun ítarlegri en gerðar séu kröfur um í dómaframkvæmd.

Stefnendur mótmæli því sem röngu, ósönnuðu og vanreifuðu að með sölu á hænsnum Brúneggja til Gjáholts hafi reksturinn í reynd verið framseldur og þar með skaðabótakröfur. Enginn rekstur hafi verið seldur eða skaðabótakröfur og verði samningar um þá sölu ekki skýrðir rýmra en leiði af orðanna hljóðan. Þar sé þess hvergi getið að skaðabótakröfur hafi verið seldar með hænsnum og séu málsástæður stefndu um þetta algerlega vanreifaðar.

Niðurstaða

Stefnendur máls þessa eru tvö einkahlutafélög sem byggja heimild til samlagsaðildar til sóknar í málinu á 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 með því að málsókn þeirra varði sömu atvik og aðstæður. Kröfur stefnenda byggi einnig á sama löggerningi en það sé yfirlýsing um framsal þrotabús félagsins Brúneggjaehf. til þeirra á hugsanlegum skaðabótakröfum félagsins á hendur stefndu. Stefnendur gerðu í stefnu sameiginlega kröfur um viðurkenningu á bótaskyldu stefndu gagnvart þeim. Í greinargerðum beggja stefndu var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi, meðal annars vegna þess að ekki væri uppfyllt það skilyrði fyrrgreinds lagaákvæðis til samlagsaðildar að hver kröfuhafi gerði sjálfstæða aðgreinda kröfu og gerði sjálfstæða grein fyrir tjóni sínu. Við upphaf málflutnings um kröfur stefndu um frávísun málsins lögðu stefnendur fram bókun með breyttri kröfugerð þar sem kröfum aðila er skipt upp í tvo kafla, þar sem hvor stefnandi um sig gerir sjálfstæðar kröfur um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart sér. Gerðu stefndu ekki athugasemdir það að sú breyting kæmist að í málinu og verður kröfugerðin eins og hún er endanlega lögð fram í þeirri bókun og gerð er grein fyrir hér að framan lögð til grundvallar við úrlausn þessa þáttar málsins. Þrátt fyrir þessa breytingu á kröfugerð stefnenda gera stefndu engu að síður margháttaðar athugasemdir við hana og annan málatilbúnað stefnenda, meðal annars um atriði sem dómi ber að gæta af sjálfsdáðum, og krefjast stefndu þess að málinu verði vísað frá dómi.

Í stefnu gera stefnendur sérstaklega grein fyrir grundvelli kröfugerðar sinnar. Þar kemur fram að allar dómkröfur stefnenda lúti að því tjóni sem Brúnegg ehf. hafi orðið fyrir vegna háttsemi stefndu. Þá segir þar að sumar krafna þeirra lúti einnig að því tjóni sem stefnendur hafi sjálfir orðið fyrir vegna þessa, en þeir hafi verið einu hluthafar einkahlutafélagsins Brúneggja þegar tjón þess hafi orðið. Stefnendur skýra kröfur sínar í málinu, um viðurkenningu á skaðbótaábyrgð stefndu gagnvart sér, með þeim hætti að þær séu til komnar vegna tjóns sem þriðji aðili, Brúnegg ehf., hafi orðið fyrir vegna skaðabótaskyldrar háttsemi stefndu gagnvart þeim aðila og er það sú málsástæða sem stefnendur styðja málatilbúnað sinn gegn stefndu í aðalatriðum við.

Í aðalkröfum sínum krefjast stefnendur þess hvor fyrir sig að viðurkennd verði óskipt skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart þeim, hvorum um sig, vegna tjóns sem Brúnegg ehf. og þeir sjálfir hafi orðið fyrir. Hinni bótaskyldu háttsemi stefndu er þar svo lýst að hún felist í undirbúningi, ummælum og umfjöllun um málefni Brúneggja ehf. í sjónvarpsþættinum Kastljósi, sem sýndur var á sjónvarpsrás stefnda Ríkisútvarpsins ohf. þann 28. nóvember 2016. Í kröfugerðinni felst tilgreining á þeirri málsástæðu sem stefnendur byggja einkum á kröfur sínar um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart sér. Hún er sú að félagið Brúnegg ehf., sem stefnendur voru hluthafar í, hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi stefndu. Fallist er á það með stefndu að málsástæður eiga ekki heima í dómkröfum sem geta þá ekki staðið sjálfstætt í dómsorði.

Í fyrstu varakröfum eru gerðar kröfur um viðurkenningu skaðabótaábyrgðar stefndu, annars vegar gagnvart stefnanda Bala ehf. og hins vegar gagnvart stefnanda Geysi fjárfestingarfélagi ehf., vegna tjóns sem þriðji aðili, Brúnegg ehf., hafi orðið fyrir vegna sömu háttsemi stefndu og lýst er í aðalkröfum. Þessi kröfugerð er sama marki brennd og aðalkröfur stefnenda að því leyti að málsástæðunni, um að skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart þeim sé til komin vegna tjóns Brúneggja, er blandað í kröfuna, en ekki er í fyrstu varakröfum getið um tjón stefnenda sjálfra vegna háttsemi stefndu.

Í þeim varakröfum beggja stefnenda sem á eftir koma, annarri, þriðju, fjórðu og fimmtu, er áfram blandað saman málsástæðu og eiginlegri kröfugerð. Þar er þáttur hvors stefnda um sig og starfsmanna þeirra nánar útlistaður, sem felur í sér nánari tilgreiningu á þeirri háttsemi sem krafist er viðurkenningar á skaðabótaábyrgð vegna gagnvart stefnendum og þegar var lýst í aðalkröfum þeirra. Ýmist er krafist viðurkenningar á bótaábyrgð vegna tjóns Brúneggja ehf. eða einnig vegna tjóns stefnenda sjálfra og ýmist krafist viðurkenningar á óskiptri bótaábyrgð stefndu gagnvart stefnendum eða viðurkenningar á ábyrgð hvors stefnda um sig gagnvart þeim. Í þriðju og fimmtu varakröfum sínum vísa báðir stefnendur um efnisatriði þeirra krafna til annarra krafna sinna með tilvísun til stafliða í þeim kröfum. Kröfugerð stefnenda verður ekki talin svo glögg sem verða megi, um kröfur til viðurkenningar á tilteknum réttindum, svo sem fyrir er mæl tí d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og getur kröfugerð með slíkum tilvísunum og málsástæðum ekki staðið sjálfstætt í dómsorði.

Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er aðila máls heimilt að leita viðurkenningardóms um kröfur sínar hafi hann lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið lagt til grundvallar að beiting þessarar heimildar til þess að krefjast viðurkenningar á skaðabótaskyldu sé háð þeim skilyrðum að sá sem geri slíka kröfu leiði nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilteknu tilefni, geri grein fyrir því í hverju tjónið felist og hver tengsl þess séu við atvik máls.

Atvik máls þessa eins og þeim er lýst í stefnu felast í sýningu sjónvarpsþáttar af hálfu stefnda RÚV þar sem umfjöllun hafi að mati stefnenda verið ólögmæt og saknæm, röng, villandi, skaðleg og ósanngjörn í garð Brúneggja ehf. Umfjöllunin hafi auk þess byggs tá ólögmætri og saknæmri þátttöku stefnda MAST, einkum við afhendingu gagna varðandi Brúnegg ehf. til stefnda RÚV, undirbúning sjónvarpsþáttarins og með beinni þátttöku starfsmanna stefnda MAST í þættinum. Telja verður óumdeilt að stefnendur, Bali ehf. og Geysir fjárfestingar félag ehf., hafi hvergi komið við sögu í fyrrnefndri umfjöllun RÚV, og aðkomu MAST að þeirri umfjöllun, og að hin meinta bótaskylda háttsemi stefndu hafi alfarið snúist um starfsemi og hagsmuni félagsins Brúneggja ehf. en ekki um starfsemi stefnenda.

Stefnendur vísa tilþessað hugsanlegar skaðabótakröfur Brúneggja ehf. á hendur stefndu vegna þessara atvika hafi verið framseldar til þeirra af hálfu þrotabús félagsins þann 5. nóvember 2020, en gildi þess framsals draga stefndu mjögí efa. Í þessu máli eru hvorki í krafti þessa framsals né á öðrum grundvelli gerðar kröfur um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart Brúneggjum ehf. eða þrotabúi þess félagsog ekki eru gerðar kröfur um skaðabætur, sem sá aðili eigi rétt til og stefnendur geti á grundvelli kröfu framsalsins krafist greiðslu á. Eins og kröfugerð er háttað yrði ekki dæmt um það í þessu máli hvort stefndu séu skaðabótaskyldir gagnvart félaginu Brúneggjum ehf. eða þrotabúi þess, heldur um það hvort fallist yrði á að stefndu hafi bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum með þeirri háttsemi sem lýst er í stefnu.

Það leiðir af fyrrgreindum áskilnaði fyrir beitingu heimildar samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um að gerð sé grein fyrir því tjóni sem líkur eru leiddar að því að sá sem krefst viðurkenningar á skaðabótaábyrgð gagnvart sér hafi orðið fyrir og tengslum þess tjóns við atvik máls, að ekki verður leitað dóms til viðurkenningar á skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart stefnendum, Bala ehf. og Geysi fjárfestingar félagi ehf., nema líkur séu leiddar að því að þessir aðilar hafi orðið fyrir tjóni sem standi í nægilegum tengslum við þá háttsemi stefndu sem stefnendur telja ólögmæta og saknæma. Mikilvægt er að gerð sé skýr grein fyrir tjóni og þessum tengslum þegar málum er svo háttað að kröfur stefnenda um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart sér styðjast einkum við þá málsástæðu að þriðji aðili hafi orðið fyrir tjóni af háttsemi stefndu sem beinst hafi aðþeim aðila.

Sem fyrr segir er ískýringum á kröfugerð stefnenda í stefnu tekið fram að í hluta af kröfugerð stefnenda séu kröfur gerðar vegna tjóns stefnenda sjálfra, sem hafi verið hluthafar í félaginu Brúneggjumehf. Tjón stefnenda hafi leitt af því að Brúnegg ehf. hafi orðið gjaldþrota í kjölfar þess að hafa orðið fyrir tjóni af völdum háttsemi stefndu og því hafi stefnendur sem hluthafar í því félagi orðið fyrir tjóni. Engar upplýsingar eru fram færðar um fjárhag eða starfsemi stefnenda eðahvaða áhrif handhöfn hlutafjárí félaginu Brúneggjum hafi haft á fjárhag stefnenda hvors um sig. Staðhæft er að hlutafjáreign þeirra í félaginu Brúneggjum hafi rýrnað og orðið að engu við gjaldþrot þess félags, en e ngingrein er gerð fyrir ætluðu tjóni hvors stefnanda um sig. Hvorki kemur skýrt fram í stefnu á hvaða lagagrundvelli kröfur stefnenda um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð gagnvart sér vegna meints afleidds tjóns síns af gjaldþroti Brúneggja ehf. eru reistar né er þar gerð nægileg grein fyrir því tjóni sem þeir telja sig hafaorðið fyriraf þvíað hafa átt hlutafé í félaginu.

Samkvæmt e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Í þessum áskilnaði hefur verið talið felast að ljóst verði að vera hvaða samhengi sé milli kröfugerðar, lýsingar á málsástæðum og málatilbúnaðar að öðru leyti. Þetta samhengi verður ekki talið skýrt í málatilbúnaði stefnenda. Í gríðarlangri stefnu málsins er aðallega fjallað um meinta bótaskylda háttsemi stefndu gagnvart Brúneggjum ehf. en aðeins í örfáum málsgreinum í stefnu er vikið að því hvers vegna viðurkenna beri skaðabótaábyrgð stefndu gagnvart stefnendum svo sem krafist er í dómkröfum þeirra. Þá hafa stefnendur ekki gert grein fyrir grundvallaratriðum varðandi tjón sitt og tengslum þess við atvik máls, sem þurfa að vera fyrir hendi og gera ber skýra grein fyrir til þess að kröfur þeirra teldust tækar til dómsúrlausnar á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um lögvarða hagsmuni aðila af úrlausn viðurkenningarkrafna.

Í ljósi alls framangreinds er það niðurstaða dómsins að málatilbúnaður stefnenda fullnægi ekki þeim skilyrðum sem réttarfarslög setja málsókn af þessu tagi og því verðurf allist á aðalkröfur beggja stefndu í málinu. Verður málinu samkvæmt því vísað frá dómi.

Samkvæmt þeirri niðurstöðu og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnendum að greiða stefndu málskostnað, sem ákveðinn er 4 00.000 krónur til hvors stefnda um sig, sem stefnendum verður sameiginlega gert að greiða þeim.

K-kvk-nf K-x-x úrskurð þennan.

Úrskurðar or ð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnendur, Bali ehf. og Geysir fjárfestingar félag ehf., greiði sameiginlega stefndu, Ríkisútvarpinu ohf. og Matvælastofnun, hvorum um sig, 400.000 krónur í málskostnað.

K-kvk-nf K-kvk-nf

Greitt kr. 2.700,- Rétt endurrit staðfestir: Héraðsdómi Reykjavíkur, 22. desember 2021