E-2802/2012

Mál þetta, sem var dómtekið 9. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af VBS eignasafni hf., Suðurlandsbraut 6 í Reykjavík á hendur J-kk-þgf G-kk-þgf Þ-kk-þgf, Unnarbraut 2 á Seltjarnarnesi með stefnu birtri 6. september 2012.

Stefnandi krefst þess aðallega, að ógiltir verði með dómi viðaukar, dags. 6. október 2008, 21. apríl 2009 og 1. október 2009 við lánasamning nr. 44397, milli stefnanda og stefnda, dags. 1. maí 2007, og að stefndi verði dæmdur til greiðslu 123.120.000 kr., ásamt 15,02% vöxtum frá 1. maí 2007 til 31. október 2007, með 15,16% vöxtum frá 1. nóvember 2007 til 30. apríl 2008, með 16,81% vöxtum frá 1. maí 2008 til 31. október 2008, með 19,48% vöxtum frá 1. nóvember 2008 til 30. apríl 2009 og 13,75% vöxtum frá 1. maí til 4. maí 2009. Að auki er krafist dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. maí 2009 til greiðsludags.

Til vara krefst stefnandi þess að rift verði með dómi viðaukum, dags. 6. október 2008, 21. apríl 2009 og 1. október 2009, sem fólu í sér niðurfellingu persónulegrar ábyrgðar stefnda og frestun gjalddaga samkvæmt lánasamningi nr. 44397, dags. 1. maí 2007 og stefnda verði gert að greiða 123.120.000 kr., ásamt 15,02% vöxtum frá 1. maí 2007 til 31. október 2007, með 15,16% vöxtum frá 1. nóvember 2007 til 30. apríl 2008, með 16,81% vöxtum frá 1. maí 2008 til 31. október 2008, með 19,48% vöxtum frá 1. nóvember 2008 til 30. apríl 2009 og 13,75% vöxtum frá 1. maí 2009 til 31. október 2009, með 8,95% vöxtum frá 1. nóvember 2009 til 30. apríl 2010, með 8,25% vöxtum frá 1. maí 2010 til til 31. október 2010, með 6,0% vöxtum frá 1. nóvember 2010 til 30. apríl 2011, með 4,95% vöxtum frá 1. maí 2011 til 31. október 2011 og með 5,60% vöxtum frá 1. nóvember 2011 til 29. mars 2012. Að auki er krafist dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. mars 2012 til greiðsludags.

Í báðum tilvikum krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins og að tekið verði tillit til þess við matið að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur.

Stefndi gerir aðallega kröfu um að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfurnar verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins.

I

Atvik máls og ágreiningsefni

Mál þetta lýtur að þremur samningum sem VBS fjárfestingarbanki hf. gerði við stefnda á eins árs tímabili frá því í október 2008. Samningarnir eru allir viðaukar við samning milli aðila frá 1. maí 2007 um lán stefnanda til stefnda til hlutafjárkaupa í stefnanda og fela í sér breytingar á gjalddögum og greiðslumáta. Stefndi var forstjóri stefnanda frá árinu 2006 til 9. apríl 2010 þegar félaginu var skipuð slitastjórn. Stefnandi, sem nú er í slitameðferð, freistar þess að fá umdeildan viðauka ógiltan eða rift með málarekstri þessum.

Upphaf málsins má rekja til samþykktar á hluthafafundi stefnanda 30. apríl 2007 um að auka hlutafé bankans um 100 milljónir króna að nafnvirði. Var stjórn stefnanda veitt heimild til að ráðstafa allt 30 milljónum króna að nafnverði til starfsmanna stefnanda og jafnframt falið að ákveða nánari útfærslu á hlutafjárhækkuninni með tilliti til verðs og greiðsluskilmála. Var hlutafjárhækkunarheimild þessari markaður gildistími til 1. júní 2010. Þá var stjórn stefnanda enn fremur veitt heimild til þess að ákveða að áskrifendur greiddu fyrir hina nýju hluti að hluta eða öllu leyti í öðru en reiðufé.

Á grundvelli framangreindrar samþykktar keypti stefndi hluti í félaginu þann 30. apríl 2007. Nafnverð hluta hans nam 6.000.000 kr. og gengið var 20,52. Í samningi aðila um kaup á ofangreindum hlut segir í grein 1.1 að stefndi sé skuldbundinn til þess að eiga hlutabréfin í a.m.k. 24 mánuði frá undirritun samningsins nema honum sé vikið úr starfi á því tímabili vegna brota í starfi. Þá er jafnframt heimild í samningi til handa stefnanda að kaupa bréfin segi stefndi upp störfum á sama tímabili. Þá er kveðið á um í 3. grein samningsins að stefnandi láni stefnda fyrir kaupverði hlutabréfanna og að hlutabréfin verði sett að veði til tryggingar því láni.

Stefndi greiddi fyrir hlutabréfin með láni sem hann tók hjá stefnda 1. maí 2007 að fjárhæð 123.120.000 kr. Vextir af láninu skyldu vera sex mánaða REIBOR-vextir, eins og þeir eru skráðir af Seðlabanka Íslands skv. 7. gr. reglna nr. 177/2000, auk 1% vaxtaálags. Endurgreiða skyldi lánið með einni greiðslu þann 4. maí 2009 og ekki var heimilt að greiða inn á höfuðstól lánsins fyrir þann tíma nema með skriflegu samþykki lánveitanda. Í 5. gr. segir að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldarinnar setji stefndi lánveitanda að handveði hlutabréf í stefnanda að nafnvirði 6.000.000 kr. sem andvirði lánsins var ráðstafað til kaupa á samkvæmt kaupsamningi, dags. 30. apríl 2007. Heimilt var að gjaldfella lánið og krefjast dráttarvaxta samkvæmt 8. gr. samningsins ef lánið var ekki greitt til baka innan 14 daga frá gjalddaga

Á stjórnarfundi þann 29. maí 2007 er samþykkt tillaga stefnda um útfærslu þessarar hlutafjáraukningar. Í framhaldinu voru gerðir samningar við starfsmenn bankans um kaup á hlutum í stefnanda og fengu starfsmenn stefnanda lán fyrir kaupunum. Lánasamningar þessa efnis voru dagsettir 1. maí 2007. Lánasamningarnir voru nær samhljóða en fjárhæðir misháar eftir stöðu viðkomandi innan bankans. Þannig keypti stefndi stærsta hlutinn eða sem svarar að nafnvirði 6.000.000 kr., sem nam um 20% af hlutabréfum í eigu starfsmanna bankans.

Í kjölfar efnahagshrunsins haustið 2008 fóru starfsmenn stefnanda að hafa verulegar áhyggjur af stöðu mála, líkt og fram kemur á minnisblaði stefnda til stjórnar stefnanda þann 8. desember 2008.

Þann 6. október var gerður fyrsti viðaukinn við lánasamning stefnda frá 1. maí 2007. Í viðaukanum segir m.a. að gjalddaginn sé framlengdur til 1. maí 2012 og við samninginn bætist ákvæði þess efnis að lántaka sé heimilt á gildandi gjalddaga að afhenda lántaka hlutabréfin í stefnda, sem sett voru að handveði skv. 5. gr. samningsins, og teljist sú afhending þá fullnaðargreiðsla á láninu. Fyrir hönd VBS fjárfestingarbanka hf. rita undir samninginn tveir starfsmenn bankans með fyrirvara um samþykki stjórnar.

Á stjórnarfundi 7. október 2008 var fjallað um ábyrgð og skilmálabreytingu á lánum starfsmanna bankans. Segir í fundagerð stjórnar að stjórnin hafi samþykkt að framlengja lán starfmanna en ákveðið að skoða nánar þætti sem lúta að takmörkun ábyrgðar.

Á hluthafafundi sem haldinn var 11. nóvember 2008 var samþykkt tillaga stjórnar um að breyta starfskjarastefnu VBS en á fundinum var m.a. samþykkt eftirfarandi: ,,Hluthafafundur VBS Fjárfestingabanka hf. veitir stjórn hans heimild vegna sérstakra aðstæðna að gera samninga eða viðauka við eldri samninga við starfsmenn vegna hlutabréfakaupa sem taki til lánstíma, vaxtakjara, trygginga og greiðsluforms, svo skaðleysi starfsmanna sé tryggt vegna tjóns sem sölubann á hlutabréf hafa valdið eða kann að valda. Er stjórnin í því efni ekki bundin af 5. gr. starfskjarastefnu félagsins varðandi lágmarks arðsemiskröfu.“

Á stjórnarfundi 13. febrúar 2009 er enn rætt um hlutafjárkaup og lán starfmanna bankans. Þar er kynnt ákvörðun stjórnar um að ganga til samninga við starfsmenn á eftirfarandi grundvelli: Starfsmönnum með lægstu fjárhæðirnar verði boðin innlausn á sínum hlutum. Starfmönnum í flokki fyrir ofan verði boðið annaðhvort að framlengja lánin um sjö ár eða flytja þau yfir í einkahlutafélög þar sem gerð yrði krafa um ákveðið lágmarks eiginfjárhlutfall. Þeim starfsmönnum með mestar skuldbindingar verði boðið að framlengja lán sín. Stjórnin samþykkti að þessar lausnir yrðu kynntar starfsmönnum og útfærðar nánar í samvinu við lögmenn og endurskoðendur félagsins með það að markmiði að ganga frá nýjum samningum við starfmenn hið fyrsta. Stefnda var falin framkvæmt málsins.

Annar viðauki var gerður við samning stefnda þann 21. apríl 2009. Þar er gjalddaga lánsins breytt til 1. maí 2017.

Á stjórnarfundi 15. september sama ár er fjallað um hlutafjáreign starfsmanna. Í fundargerð fundarins segir orðrétt: „Fyrir liggur samþykki hluthafa á hluthafafundi félagsins 11. nóvember 2008 um að veita stjórn heimild til að gera upp samninga við starfsmenn til að tryggja skaðleysi þeirra. Stjórn óskar eftir afdráttarlausu áliti lögmanns þar sem staðfest er að neðangreind samþykkt stjórnar rúmist innan þeirrar heimildar sem samþykkt var á hluthafafundinum 11. nóvember 2011. Þegar stjórn hefur borist staðfesting lögmannsins um að um lögmætan gerning sé að ræða, samþykkir stjórn bankans að heimila starfsmönnum og/eða einkahlutafélögum þeirra að gera upp skuld sína samkvæmt umræddum lánasamningum og/eða síðari samningum á greiðsludegi með afhendingu þeirra hlutabréfa sem lánsfjárhæðinni var ráðstafað til að kaupa.“

Í kjölfar framangreinds fundar var aflað álits í frá H-kk-þgf S-kk-þgf hrl. Í niðurstöðu álitsgerðar hans, frá 29. september 2009, segir: „Að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stjórn VBS hafi heimildir samkvæmt hlutafélagalögum til þess að fella niður persónulega ábyrgð starfsmanna. Þetta er hvorki talið í andstöðu ákvörðun hluthafafundar frá 11. nóvember 2008 né lög og reglur um hlutafélög.“

Þann 1. október 2009 er þriðji viðaukinn við samning stefnda gerður. Í viðaukanum er vísað til framangreindrar bókunar á stjórnarfundi 15. september og álits lögmannsins frá 29. s.m. og gerð breyting á samningnum sem sögð er vera í samræmi við ofangreint. Breytingin fólst annar vegar í því að gjalddagi er færður til 1. mars 2017 og hins vegar að bætt er við ákvæði um að lántaka sé heimilt að gera upp skuld með því að afhenda þau hlutabréf sem lánsfé var ráðstafað til kaupa á og teljist afhending þeirra fullnaðargreiðsla samkvæmt lánssamningnum.

Samningarnir frá 21. apríl og 1. október 2009 eru undirritaðir af starfsmönnum bankans líkt og fyrstu viðaukarnir frá 6. október 2008.Þann 3. mars 2010 skipaði Fjármálaeftirlitið bráðabirgðastjórn í VBS fjárfestingarbanka hf. með heimild í 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. 4. gr. laga nr. 44/2009. Þann 9. apríl 2010 var stefnandi tekinn til slitameðferðar og skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur stefnanda slitastjórn samkvæmt heimild í 4. mgr. 101. gr. laga laganna, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009. Telst 3. mars 2010 því vera frestdagur í skilningi 2. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991, sbr. 101. gr. i.f laga nr. 161/2002. Stefndi var forstjóri félagsins frá því árið 2006 og þar til félaginu var skipuð slitastjórn.

Stefnandi telur ljóst að ekki hafi legið fyrir heimild stjórnar félagsins til þess að breyta lánssamningi stefnda með þeim hætti sem gert var. Með bréfi dags, 29. febrúar 2012, var stefnda tilkynnt um riftun áðurnefndra viðauka. Stefndi hefur hafnað riftunarkröfu stefnanda.

Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu vitnin B-kk-nf Ó-kk-nf og H-kk-nf F-kk-nf, fyrrum starfsmenn stefnanda, og P-kk-nf Þ-kk-nf M-kk-nf, fyrrverandi stjórnarformaður stefnanda.

II.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Af hálfu stefnanda er aðallega byggt á því að þeir viðaukar sem gerðir voru við lánasamning stefnda, dags. 6. október 2008, 21. apríl 2009 og 1. október 2009, séu ógildir frá upphafi og því beri stefnda að efna lánasamninginn samkvæmt efni sínu í samræmi við almenna meginreglu kröfuréttarins um efndir samninga, þ.e. að greiða kröfuna samkvæmt aðalefni samningsins samtals að fjárhæð 123.120.000 kr. miðað við umsaminn gjalddaga. Viðaukarnir hafi verið gerðir án þess að fyrir lægi samþykki stjórnar stefnanda fyrir þeim. Þeir hafi heldur ekki verið undirritaðir af þar til bærum aðilum, sbr. 2. mgr. 79. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, af stjórnarformanni eða öðrum stjórnarmönnum stefnanda. Því hafi skort heimild til að breyta lánssamningnum með þeim hætti. Í raun hafi stefndi gert samning við sjálfan sig í öllum tilvikum með því að fela undirmönnum sínum í skjóli stöðuumboðs síns sem forstjóra að undirrita samninga um niðurfellingu persónulegrar ábyrgðar hans á láninu og frestun gjalddaga gegn betri vitund og í andstöðu við ákvæði 72. gr. sbr. og 77. gr. hlutafélagalaganna. Stefndi hafi með þessu farið út fyrir heimildir sínar og honum hafi mátt vera fullljóst að heimild til breytinga á lánssamningnum rúmaðist ekki innan stöðuumboðs hans sem forstjóra skv. 68. gr. hlutafélagalaganna, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936, um samninga, umboð o.fl. Því séu viðaukarnir marklausir og óskuldbindandi fyrir stefnanda.

Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hafi stjórn stefnanda aldrei fjallað um breytingar á lánasamningnum við stefnda. Á stjórnarfundi stefnanda þann 7. október 2008 hafi stjórnin eingöngu samþykkt að framlengja gjalddaga lána hjá almennum starfsmönnum bankans. Hafi í engu verið vikið að stöðu stefnda að þessu leyti. Ljóst sé af fundargerðinni að stefnda hafi þar einungis verið veitt umboð til þess að framlengja gjalddaga lána almennra starfsmanna. Stjórn stefnanda hafi ekki veitt forstjóra bankans, stefnda, umboð til þess að gera samning við sjálfan sig gegn skýrum áskilnaði 2. mgr. 79. gr. hlutafélagalaganna og 2. gr. starfskjarastefnu stefnanda, sem mæli fyrir um það að það sé stjórn félagsins sem semji við forstjóra um starfskjör. Hefði stjórnin samið við stefnda um frestun á gjalddaga eða niðurfellingu persónulegrar ábyrgðar hans hafi stjórninni borið að gera nýjan samning við stefnda og bóka ákvörðun um breytt starfskjör í fundargerð svo sem áskilið sé í 57. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002.

Á stjórnarfundi 13. febrúar 2009 hafi stjórnin samþykkt að gera samninga við almenna starfsmenn og millistjórnendur með það að markmiði að fella niður eða takmarka persónulega ábyrgð þeirra á hlutabréfalánum í samræmi við samþykkt hluthafafundar þann 11. nóvember 2008 þar sem stjórninni var heimilað að víkja frá ákvæðum starfskjarastefnu og ívilna starfsmönnum. Þar sé ekkert fjallað um málefni stefnda. Er á því byggt af hálfu stefnanda að viðaukinn, dags. 21. apríl 2009 sé auk þess sem framan greinir ógildur að lögum, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 7/1936 þar sem umræddur viðauki rúmist ekki innan umboðsins til stefnda, þ.e. ákvörðunar stjórnar. Ljóst sé að stefndi hafi brotið í bága við fyrirmæli sem honum voru gefin á stjórnarfundi þann 13. febrúar 2009 en í fundargerð komi skýrt fram að verið sé að fjalla um almenna starfsmenn bankans og millistjórnendur en ekki æðstu stjórnendur og honum falið að vinna að framkvæmd þeirra mála í samræmi við umboð stjórnar.

Á stjórnarfundi þann 15. september 2009 hafi stjórnin samþykkt með fyrirvara um lögmæti ráðstöfunarinnar eins og fram kemur í málavaxtalýsingunni að heimila starfsmönnum bankans og/eða einkahlutafélögum þeirra að gera upp skuld sína samkvæmt upphaflegum lánasamningum á greiðsludegi með afhendingu hlutabréfa sem lánsfjárhæðinni var ráðstafað í að kaupa. Sú ákvörðun hafi ekki tekið til stefnda. Þrátt fyrir þetta hafi stefndi enn og aftur falið undirmönnum sínum að undirrita við sig nýjan viðauka sem í raun hafi haft það markmið að fella niður persónulega ábyrgð stefnda auk þess sem gjalddaginn á láninu var framlengdur til 1. maí 2017. Sú ákvörðun hans hafi verið ólögmæt. Jafnvel þótt talið yrði að áform stjórnarinnar frá 15. september hafi átt að ná til stefnda hafi ekki verið um endanlega ákvörðun að ræða. Bókun stjórnarinnar þann 15. september 2009 hafi lýst áformum stjórnarinnar en ekki endanlegri ákvörðun sem hægt sé að byggja á.

Þá byggi stefnandi á því að á stjórnarfundi í bankanum þann 15. september 2009, þar sem heimilaðar voru niðurfellingar á kröfum bankans gagnvart starfsmönum hans, ef „þær væru lögmætar“ hafi í raun ekki verið tekin lögmæt ákvörðun um breytingar á lánasamningum starfsmanna eða stefnda. Í fyrirvaranum um lögmæti áréttaði stjórn stefnanda að liggja þyrfti fyrir afdráttarlaust álit lögmanns þar sem lögmæti ofangreindrar ákvörðunar stjórnar er staðfest. Ekki liggi fyrir í gögnum stefnanda, hvorki í fundargerðum stjórnar né öðrum gögnum, að stjórnin hafi aflétt téðum fyrirvara. Af þeim sökum telur stefnandi að stjórn stefnanda hafi ekki veitt stefnda umboð til þess að gera umræddan viðauka við starfsmenn bankans.

Auk ofangreinds byggir stefnandi á því að áskilnaði stjórnar stefnanda um lögmæti ákvörðunar sinnar hafi ekki verið uppfyllt þrátt fyrir lögfræðiálit H-kk-ef S-kk-ef hrl. Stefnandi bendi á að þrátt fyrir að hluthafafundir séu æðsta vald í hlutafélögum skv. 80. gr. laga nr. 2/1995 þá sé hlutahafafundur ávallt bundinn við ákvæði hlutafélagalaganna. Í 2. mgr. 76. gr. komi fram að framkvæmdastjóri og stjórn megi ekki framfylgja ákvörðunum hluthafafundar ef ákvarðanir eru ógildar vegna þess að þær brjóti í bága við lög eða félagasamþykktir. Stefnandi telur að það samræmist ekki 1. mgr. 76. gr. nefndra laga að fella niður skuldir starfsmanna, sem jafnframt séu hluthafar, sem samsvarar rúmlega 1.000.000.000 kr. af efnahagsreikningi stefnanda með afhendingu verðlausra hlutabréfa, enda ákvörðunin beinlínis til þess fallin að valda stefnanda fjártjóni. Í ákvæðinu sé skýr áskilnaður þess efnis að félagsstjórn og framkvæmdastjóri sem hafi heimild til þess að koma fram fyrir hönd félagsins megi ekki gera neinar þær ráðstafanir sem bersýnilega séu til þess fallnar að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins.

Við mat á lögmæti ráðstöfunarinnar verði að hafa í huga að fjárhagsstaða stefnanda var þegar í febrúar árið 2008 orðin mjög bág og bankinn í raun ógjaldfær. Þá liggi fyrir að stjórnendur stefnanda hafi unnið að því sleitulaust frá þeim tíma fram að því að FME skipaði stefnanda bráðabirgðastjórn að reyna að koma í veg fyrir gjaldþrot stefnanda. Í ársreikningi stefnanda vegna ársins 2008 sem birtur var í Kauphöllinni 9. apríl 2009 sjáist glögglega hversu slæm fjárhagsstaða stefnanda hafi verið þegar á árinu 2008. Megi m.a. af þeim gögnum sjá að stefnandi hafi gripið til þeirrar óvenjulegu ráðstöfunar að veðsetja nánast allar eignir sínar. Þá hafa virði útlána rýrnað mikið borið saman við árið á undan og rýrnað enn meira ári síðar, þ.e. 2009. Framangreint, ásamt þeirri staðreynd að í ársreikningi sé mjög stór ólögmæt tekjufærsla vegna lánasamnings stefnanda við ríkið, sýni svo að ekki verður um villst að VBS hafi þegar verið ógjaldfær í upphafi árs 2008 og hafi verið það fram til þess dags sem bankinn var gefinn upp til gjaldþrotaskipta. VBS fjárfestingarbanki núvirti ætlaðan vaxtasparnað á sjö ára lánstíma lánsins frá ríkissjóði til 9.345.787.000 kr. og færði afturvirkt sem eign í ársreikningi sínum fyrir árið 2008. Við þá færslu hafi eigið fé bankans snúist úr neikvæðu í jákvætt án þess að vera jákvætt í raun.

Að virtum framangreindum upplýsingum úr rekstri stefnanda sé alveg ljóst að ráðstöfum fjármuna stefnanda með niðurfellingu rúmlega 1.000.000.000 kr. af efnahagsreikningi bankans telst ráðstöfun sem sé til þess fallin að afla ákveðnum hluthöfum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa í skilningi 1. mgr. 76. gr. hlutafélagalaga. Auk þess sem það brjóti gegn 84. gr. laga nr. 161/2002 um lögbundið eigið fé. Þessu til viðbótar telji stefnandi ljóst að stefndi hafi verið grandsamur um hina slæma fjárhagstöðu stefnanda og að niðurfelling láns hans næmi um 20% af heildarlánum starfsmanna sem styðji enn fremur þá afstöðu stefnanda að áskilnaður 76. gr. sé fyrir hendi. Ljóst sé því að áskilnaður stjórnar stefnanda um lögmæti ráðstöfunarinnar sé ekki til staðar og því liggi ekki fyrir heimild stjórnar til gerðar viðaukans við stefnda þann 1. október 2009. Fyrirvari stjórnarinnar er alveg skýr hvað áskilnað um lögmæti varðar.

Með vísan til alls framangreinds varðandi viðaukana frá 6. október 2008, 21. apríl 2009 og 1. október 2009 sé ljóst að stefnda beri að greiða stefnanda samtals 123.120.000 kr. í samræmi við aðalefni samningsins frá 1. maí 2007 þar sem viðaukarnir voru ekki gildir að lögum og stefndi geti ekki byggt rétt sinn á þeim. Um rökstuðning fyrir kröfufjárhæðinni sé vísað til lánasamningsins en þar komi skuldbinding stefnda skýrt fram.

Til vara byggir stefnandi á því, komi til þess að viðaukarnir, dags. 6. október 2008, 21. apríl 2009 og 1. október 2009, við lánasamning stefnda verði ekki að fullu ógildir í samræmi við aðalkröfu, að þeir séu eftir atvikum riftanlegir skv. 131., sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

Um viðaukana frá 6. október 2008 er á því byggt af hálfu stefnanda að þeir séu riftanlegir samkvæmt 141. gr. og 2. mgr. 131. gr., sbr. 194. gr. gjaldþrotalaganna. Þeir fela í sér örlætisgerning sem brjóti gegn hlutlægri riftunarreglu 131. gr. og stefndi sé nákominn stefnanda í skilningi 6. tölul. 3. gr., sbr. 4. og 5. tölul. 3. gr. Ljóst sé að stefndi hafi nýtt sér stöðu sína sem forstjóri bankans til þess að knýja fram samning sem hafi verið honum hagfelldur á kostnað stefnanda. Auk þess sé ljóst að viðaukinn hafi verið gerður við hann vegna stöðu hans sem nákominn í skilningi 3. gr. laganna. Af þessu leiði að eftirgjöf kröfuréttindanna var örlætisgerningur í þágu stefnda. Í ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 21/1991 er í 194 gr. kveðið á um að frestur skv. 2. mgr. 131. gr. sömu laga skuli vera 48 mánuðir. Ráðstöfunin hafi farið fram innan þeirra tímamarka og því falli hún undir hlutlæga riftunarreglu 131. gr. laganna þar sem stefndi og stefnandi hafi verið nákomnir.

Stefnandi byggir í öðru lagi á því að ráðstöfunin fari í bága við 141. gr. laga nr. 21/1991. Umrædd ráðstöfun hafi verið ótilhlýðileg þar sem með henni hafi m.a verið felld niður kröfuréttindi stefnanda á hendur stefnda án þess að nokkurt endurgjald hafi komið fyrir. Ekki verði séð að niðurfelling persónulegrar ábyrgðar hafi verið framkvæmd með hagsmuni stefnanda eða önnur málefnaleg sjónarmið að leiðarljósi, heldur gagngert til þess að ívilna stefnda í þeirri stöðu sem upp hafi verið komin og hafi því verið gjafagerningur. Ráðstöfunin hafi verið óvenjuleg og framkvæmd á miklu erfiðleikatímabili í starfsemi bankans og hafi fyrirsvarsmönnum bankans, sem tóku ákvörðun um ráðstöfunina, verið það ljóst eða mátt vera það ljóst.

Stefndi hafi verið í hluthafahópi stefnanda sem fór með stjórnun bankans burtséð frá þeim bréfum sem keypt voru fyrir andvirði lánsins. Stefnandi telur ljóst að hin ótilhlýðilega ráðstöfun hafi leitt til þess að eignir stefnanda, hér kröfuréttindi, hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfum á hendur bankanum. Með því hafi stefnandi og kröfuhafar hans orðið fyrir tjóni sem því nemi, enda ljóst að eftir gerð viðaukans hafi ekki verið unnt að ganga að stefnda persónulega um greiðslu skuldarinnar. Ljóst hafi verið að stefnandi hafi verið ógjaldfær á þegar ráðstöfunin var gerð í skilningi 141. gr. Nánar tiltekið sé á því byggt að fjárhagsstaða stefnanda þegar ráðstöfunin var gerð hafi verið orðin slík að stefnandi hafi í raun ekki verið fær um að greiða skuldir sem fallið hafi í gjalddaga í fyrirsjáanlegri framtíð og ekki hafi verið líklegt að úr rættist. Á því sé jafnframt byggt að á umræddum tíma hafi í raun að óbreyttu blasað við greiðsluþrot stefnanda eins og síðar varð raunin. Til frekari rökstuðnings fyrir ógjaldfærni stefnanda vísast til fyrri umfjöllunar um aðalkröfu stefnanda.

Stefndi hafi verið forstjóri stefnanda og setið sem slíkur framkvæmdastjórafundi og stjórnarfundi og hafi því verið eða mátti vera það ljóst, að tekið hafi verið að fjara undan fjárhag bankans eða a.m.k. hætt við að svo yrði í ljósi þess að stjórnendur höfðu í langan tíma glímt við fjármögnunarvanda stefnanda. Er jafnframt á því byggt að stefndi verði að teljast sérfróður aðili á þessu sviði sem leiða eigi til þess að gera megi strangari kröfur til hans en ella. Í ársreikningi stefnanda fyrir árið 2008 komi fram búið sé að veðsetja meirihluta eigna bankans. Sú ráðstöfun hljóti að teljast mjög óvenjuleg og ekki verði séð að hún hafi verið tilkynnt fjárfestum á þeim tíma í Kauphöll heldur hafi þvert á móti verið reynt að dylja þá ráðstöfun. Auk þess jukust afskriftir verulega á árunum 2008 og 2009 og því sýnt að fall stefnanda var óumflýjanlegt. Stefnandi vísar jafnframt til þess að ákvæði 141. gr. laga nr. 21/1991 sé lagaregla sem markar grundvöll skaðabótakröfu, sbr. 3. mgr. 142. gr. sömu laga. Skilyrðið um ótilhlýðileika lýtur því að forsendum þess að háttsemi teljist skaðabótaskyld. Ráðstöfun sem hafi falið í sér niðurfellingu persónulegrar ábyrgðar stefnda þegar hún var gerð geti ekki talist tilhlýðileg í skilningi 141. gr. enda brjóti hún gegn skýru ákvæði 131. gr. sömu laga og hafi leitt til þess að eignir voru ekki til staðar fyrir aðra kröfuhafa og því hafi jafnræði með þeim ekki verið tryggt. Með því að rifta viðaukanum við stefnda leitast stefnandi við að skapa jafnræði með kröfuhöfum.

Með vísan til alls framangreinds séu öll skilyrði uppfyllt fyrir riftun viðaukans frá 6. október 2008 skv. 141. gr. og 131. gr. 21/1991.

Endurgreiðslukrafa stefnanda er byggð á 3. mgr. 142 gr. laga 21/1991 en samkvæmt lagagreininni verði að hafa í huga að þegar riftun fer fram á grundvelli 141. gr. skuli sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun greiða bætur eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Skilyrðið um ótilhlýðileika lýtur því að forsendum þess að háttsemi geti valdið skaðabótaskyldu. Í umfjöllun hér að framan hefur verið lýst með hvað hætti háttsemi stefnda falli undir 141. gr. og leiði þannig til bótaskyldu þar sem háttsemin teljist ótilhlýðileg í skilningi ákvæðisins. Almenna sakarreglan geri ráð fyrir bótaskyldu þegar tjóni sé valdið með saknæmum og ólögmætum hætti ef unnt er að færa sönnur fyrir því að tjónið sé sennileg afleiðing tiltekinnar háttsemi. Í máli þessu sé háttsemin andstæð hlutlægri atvikalýsingu 141. gr. og einnig VII og XII. kafla laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, og því sé ljóst að áskilnaður almennu sakarreglunnar um saknæmi og ólögmæti sé uppfylltur. Um endurgreiðslukröfu skv. 2. mgr. 131. gr. vísast til umfjöllunar hér að neðan um riftun viðaukans frá 1. október 2009.

Þá byggir stefnandi á því að riftun viðaukans frá 21. apríl 2009 sé heimil á grundvelli 2. mgr. 131. gr. Samkvæmt ákvæðinu megi krefjast riftunar gjafagerninga hafi gjöfin verið afhent allt að 12 mánuðum fyrir frestdag. Viðaukinn hafi verið gerður innan þess tíma. Stefndi hefur sönnunarbyrðina fyrir því að stefnandi hafi verið gjaldfær í skilningi ákvæðisins þegar gjöfin hafi verið gefin og það þrátt fyrir afhendinguna. Um fjárhag stefnanda vísast til umfjöllunar um aðalkröfu.

Loks er á því byggt að eftirgjöf persónulegra ábyrgða stefnda og framlenging gjalddaga til 1. maí 2017 með viðaukanum 1. október 2009 hafi verið ólögmætur örlætisgerningur í skilningi 131. gr. gjaldþrotalaganna. Samkvæmt 1. mgr. greinarinnar megi krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin hefur verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Umræddir viðaukar, þar sem stefndi var losaður undan persónulegri ábyrgð lána sinna með heimild til þess að afhenda veðsett bréfin sem fullnaðargreiðslu og frestun gjalddaga, séu gjafagerningur. Frestdagur sé 3. mars 2010. Gjöfin hafi þannig verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag í skilningi tilvísaðs ákvæðis. Gjafahugtak 131. gr. hafi þrjú meginskilyrði. Í fyrsta lagi að gjöfin rýri eignir skuldara, í annan stað að gjöfin leiði til auðgunar móttakanda og í þriðja lagi að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa. Stefnandi telur að öll þessi skilyrði séu uppfyllt.

Í 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaganna sé kveðið á um að fari riftun fram með stoð í 131. gr. skuli sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu, hér stefnanda, fé sem svari til þess sem greiðsla þrotamanns hafi orðið honum að notum, en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemi tjóni þrotabús. Af þessu leiði jafnframt að sé fallist á riftun umdeildra ráðstafana á grundvelli 131. gr. svo sem krafist er, eigi stefnandi rétt á endurgreiðslu þeirrar auðgunar sem af ráðstöfuninni hafi leitt. Auðgun stefnda svari til hinnar persónulegu ábyrgðar sem hafi verið felld niður með ólögmætum hætti. Ef ekki hefði komið til niðurfellingar persónulegrar ábyrgðar stefnda á láni gagnvart stefnanda, hefði stefnandi getað krafið stefnda persónulega um greiðslu eftirstöðva lánsins. Með umræddum viðaukum hafi sá möguleiki stefnanda verið felldur niður og hafi það leitt til samsvarandi auðgunar stefnda. Tjón stefnanda svari jafnframt til þeirrar auðgunar stefnda sem er fjárhæð upphaflegs láns nr. 44397, dags. 1. maí 2007, samtals að fjárhæð 123.120.000 kr. ásamt vöxtum frá 1. maí 2007 til 29. mars 2012 og með dráttarvöxtum frá þeim tíma til greiðsludags skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001.

Vaxtakröfuna í aðal- og varakröfu byggi stefnandi á 3. grein lánasamnings milli stefnda og stefnanda, dags. 1. maí 2007, þar sem fram komi að lánið beri sex mánaða REIBOR-vexti eins og þeir eru skráðir af Seðlabanka Íslands skv. 7. gr. reglna Seðlabanka Íslands nr. 177 frá 16. mars 2000, um viðskipti á millibankamarkaði í íslenskum krónum, að viðbættu 1% álagi. Vextir séu reiknaðir frá útborgunardegi lánsins og ákvarðaðir í sex mánuði í senn, tveimur virkum dögum fyrir vaxtatímabil skv. 2. mgr. 3. greinar lánasamningsins. Í dómkröfunni er búið að bæta 1% álagi á birta sex mánaða REIBOR-vexti hvers tímabils.

Í aðalkröfu er krafist dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 4. maí 2009 þar sem lánið hafi verið í vanskilum lengur en 15 daga og telst því vera vanefnt í skilningi 8. greinar lánasamningsins. Í 3. grein lánasamningsins er kveðið á um að ef lántaki vanefnir skuld samkvæmt samningum skuli hann greiða dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Í varakröfu sé krafist samningsvaxta fram að þeim tíma er mánuður var liðinn frá því að stefnda barst riftunarbréf stefnanda í samræmi við áskilnað 2. mgr. 5. gr. laganna.

Auk framangreindra lagaákvæða vísar stefnandi til laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, með síðari breytingum, einkum 57. gr., 84. gr., 100. gr., 101. gr., 102. gr. og 103. gr. laganna, um frestdag og til laga nr. 21/1991 varðandi riftanleika greiðslunnar. Um skilyrði riftunar vísar stefnandi til 131. og 141. gr. þeirra laga og um endurgreiðslu til 142. gr. og almennra reglna skaðabótaréttarins. Um ógildi vísast til 10. og 11. gr. samningalaga nr. 7/1936. Til laga nr. 2/1995, um hlutafélög, einkum 65. gr., 68. gr., 72., gr., 76. gr., 77. gr. og 79. gr. Um vexti er vísað til 8. gr., sbr. 6. gr. og 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Af hálfu stefnanda er auk þess vísað til meginreglna samninga- og kröfuréttar sem og almennra reglna um jafnræði kröfuhafa.

Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála.

Varðandi varnarþing vísast til 33 gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. gr. laga nr. 146/2011, skulu riftunarmál sem slitastjórn fjármálafyrirtækis höfðar þingfest fyrir þeim héraðsdómi þar sem fjármálafyrirtæki var tekið til slita skv. 3. og 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002. Stefnandi var tekinn til slita með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur.

III.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi byggir á því að viðaukinn frá 6. október 2008 hafi verið í eðlilegu samræmi við þær forsendur sem bjuggu að baki hvatakerfi sem hlutabréfakaup og tengdar lánveitingar voru hluti af. Með honum hafi verið gerð nauðsynleg leiðrétting með vilja og vitund stjórnarmanna stefnanda. Þessi leiðrétting hafi ekki aðeins leitt af upphaflegum forsendum lánsins varðandi endurheimtur, heldur einnig skyldum stefnanda sem fjármálafyrirtækis og vinnuveitanda, eins og þær koma fram í lögum og samningum, svo sem að skilmálar stefnanda séu ekki óeðlilega íþyngjandi og feli í sér mismunun gagnvart öðrum hluthöfum eða kröfuhöfum stefnanda.

Samkvæmt 2. mgr. 68. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995 hafi stefndi haft heimild til þess að taka óvenjulegar ákvarðanir, ef ekki hefur verið unnt að bíða ákvarðana félagsstjórnar án verulegs óhagræðis fyrir starfsemi félagsins, enda skuli tilkynna stjórn tafarlaust um ákvörðunina. Hinn 6. október 2008 var mikill örlagadagur í íslensku efnahagslífi og mikilvægt var fyrir stefnanda að stjórnendur og starfsmenn hans gætu einbeitt sér að störfum sínum í þágu stefnanda. Stjórn stefnanda var þegar tilkynnt um þessa breytingu. Óskaði hún eftir lögfræðiáliti um breytinguna og boðaði til hluthafafundar til þess að fá samþykki hluthafa fyrir henni.

Verði ekki fallist á að nægjanlegt umboð hafi verið til staðar þann 6. október 2008 sé byggt á því að hluthafafundurinn frá 11. nóvember 2008 hafi í síðasta lagi skuldbundið stefnanda samkvæmt efni viðaukans. Hluthafafundur sé æðsta stjórnunareining stefnanda og sé stjórn stefnanda skylt að sjá til þess að ákvarðanir hluthafafundarins nái fram að ganga. Jafnframt sé hún bundin af ákvörðunum fundarins. Hluthafafundurinn samþykkti í nóvember 2008 að tryggja skaðleysi starfsmanna vegna lánveitinga til hlutabréfakaupa. Með því var komin fullnægjandi heimild fyrir viðaukanum frá 6. október 2008. Skipti engu máli í því sambandi hvort stjórn stefnanda hafi á síðari stigum áréttað þessar ákvarðanir frekar. Engar efnislegar breytingar hafi verið gerðar á viðaukanum að því er varðar skaðleysi starfsmanna að öðru leyti en því, að í stað þess að afhenda bréfin á gildandi gjalddaga eins og gert sé ráð fyrir í upphaflegum viðauka, er heimilt að afhenda þau hvenær sem er á lánstímanum samkvæmt síðari viðaukum, sem sé eðlilegt í ljósi þess að síðari viðaukar auka við lánstímann.

Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að réttaráhrif ákvörðunar hans sem forstjóra þann 6. október 2008 miðist við þann dag, óháð því hvenær staðfesting stjórnar hafi borist. Ákvörðunin sé tekin á grundvelli sérstakrar heimildar stefnda sem framkvæmdastjóra samkvæmt hlutafélagalögum og öðlast gildi þegar í stað, svo framalega sem skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt að öðru leyti. Stefndi hafi gengið frá viðaukanum 6. október 2008 og tilkynnt stjórn um hann sem gerði engar athugasemdir við efni hans, svo framalega sem það stæðist lög. Stjórn bankans leitaði álits lögmanna og boðaði síðan til hluthafafundar í framhaldi af því, sem hafi samþykkt heimild stjórnar til að tryggja skaðleysi stefnda og annarra starfsmanna. Stjórn bankans hafi ekki getað dregið þessa ákvörðun eftir að hluthafafundur samþykkti heimild til handa stjórn til þess að gera slíka breytingu. Stjórn bankans hafði fulla vitneskju um viðaukann enda boðaði hún til hluthafafundar í þeim tilgangi að afla sér heimildar til að staðfesta hann. Sú tillaga hafi verið samþykkt með yfirgnæfandi meirihluta atkvæða á hluthafafundinum 11. nóvember 2008. Stjórn stefnanda geti ekki án ástæðulauss dráttar vikist undan því að taka ákvörðun um viðaukann. Geri hún það felur aðgerðarleysi hennar í sér samþykki á efni hans.

Ákvörðun um viðaukann 6. október 2008 hafi byggst á málefnalegum forsendum og sé mótmælt sérstaklega fullyrðingum í stefnu um misnotkun á aðstöðu og vísan til 72. og 77. gr. hlutafélagalaga. Ákvörðun um að gefa út slíkan viðauka hafi verið tekin með hagsmuni stefnanda sjálfs í huga, enda augljóslega meiri hagsmunir fyrir félagið að skapa frið um starfsemi þess en að halda til streitu persónulegri kröfu sem augljóslega hafi verið orðin lítils virði eftir að undirliggjandi eign sem stóð til tryggingar skuldinni hafði fallið í verði. Stefndi hafi auk þess gert stjórninni þegar viðvart um ákvörðunina og fengið lögfræðiálit til staðfestingar henni. Stefnandi hafi í framhaldi af því boðað til hluthafafundar þar sem heimild til þess að gera slíkan viðauka var staðfest.

Þá mótmælir stefndi sem rangri umfjöllun stefnanda um að stjórnarfundur 15. september 2009 lýsi áformum um að taka ákvörðun um heimild starfsmanna til þess að gera upp skuldina með afhendingu hlutabréfa, en feli ekki í sér stjórnarákvörðun um slíka heimild. Í ákvörðun stjórnarinnar segi beinlínis að „Þegar stjórn hefur borist staðfesting lögmannsins um að um lögmætan gerning sé að ræða, samþykkir stjórn bankans að heimila starfsmönnum [...] að gera upp skuld [...] með afhendingu þeirra hlutabréfa sem lánsfjárhæðinni var ráðstafað til að kaupa“. Í orðalaginu sé enginn fyrirvari um að þá muni stjórn bankans samþykka niðurfellinguna, heldur sé um að ræða skilyrta ákvörðun sem taki gildi við það að staðfesting lögmanns um að gerningurinn sé lögmætur berist.

Þá vísar stefndi því á bug að ákvörðun hluthafafundar hafi brotið gegn 76. gr. hlutafélagalaga. Sú ákvörðun að fella niður persónulega ábyrgð starfsmanna hafi verið byggð á málefnalegum forsendum og hafi verið tekin með hagsmuni stefnanda að leiðarljósi. Í rekstri fyrirtækja þurfi sífellt að taka ákvarðanir þar sem hagsmunir vegast á. Fjárhæð kröfunnar eftir verulega verðlækkun bréfanna hafi verið lítils virði og því hafi verið skynsamlegt að fella hana niður í þeim tilgangi að skapa nauðsynlegan frið og einbeitingu í starfsmannahópi stefnanda.

Þá mótmæli stefndi sem hreinum dylgjum umfjöllun stefnanda um fjárhagsstöðuna á árinu 2008, eins og hún komi fram í ársreikningi bankans fyrir árið 2008. Samkvæmt efnahagsreikningi bankans hafi eigið fé stefnanda á þessum tíma numið tæpum níu milljörðum sem naumast beri vott um slæma fjárhagsstöðu. Mismunur á virðisrýrnun á milli áranna 2007 og 2008 þurfi ekki að koma sérstaklega á óvart í ljósi þeirra atvika sem áttu sér stað á fjármálamörkuðum á árinu 2008. Þá mótmæli stefndi sérstaklega fullyrðingum um ólögmæta tekjufærslu vegna lánasamnings við ríkið. Stefnandi hafi með fullu samþykki og vitneskju Seðlabankans og í samræmi við viðtekna viðskiptavenju annast milligöngu á lausafjármögnun Landsbanka Íslands og Kaupþings. Stefnandi hafi sett skuldabréf útgefin af þessum bönkum til tryggingar skammtímalánum frá Seðlabanka. Andvirði þessara lána hafi verið skilað til Landsbanka annars vegar og Kaupþings hins vegar. Við fall þessara banka hafi skuldabréfin orðið nær verðlaus en skuldin sem VBS stóð í við Seðlabankann hafi staðið óhögguð. Það hafi orðið úr að fjármálaráðuneytið og Seðlabanki hefðu forystu um að skuldin sem þannig varð til, yrði sett á skuldabréf með lokagjalddaga 2017. Lánið skyldi bera 2% vexti sem hafi verið nokkru lægri en þeir vextir sem almennt tíðkuðust á þeim tíma. Samkvæmt alþjóðlegum reikningsskilastöðlum beri að gera reikningsskil þannig úr garði að þau gefi sem gleggsta mynd af rekstri og stöðu félagsins sem um ræðir. Sérstaklega sé þar kveðið á um að fara skuli með ívilnandi vaxtakjör þannig að hagræði þeirra skuli núvirt og afskrifað hlutfallslega út lánstímann. Núvirði hagræðingarinnar skuli svo færa meðal eiginfjárliða. Þessarar aðferðar var krafist um allan hinn vestræna heim og taldist hún eðlileg og sjálfsögð.

Þá séu dregnar rangar ályktanir af tilvitnuðum texta úr fundargerð stjórnar frá 11. mars 2008. Þar hafi ekki verið til umræðu veðsetningar á hluta eignasafns. Það sem hér um ræðir sé að stefnandi, eins og önnur fjármálafyrirtæki, reiddi sig að hluta á markað fyrir skammtímaskuldbindingar. Á nærri einni nóttu hafi þessi markaður fyrir skammtímaskuldbindingar þurrkast upp. Hafi stefnandi því fengið skammtímalán hjá Landsbanka Íslands á meðan unnið hafi verið að áformum um annars konar fjármögnun. Svo hafi virst sem frásagnir úr Landsbankanum um „lausafjárkreppu“ stefnanda, gerði fyrirtækinu erfitt fyrir á tímabili en úr því rættist enda hafi þessar lýsingar ekkert frekar átt við um stefnanda en önnur fjármálafyrirtæki.

Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að upphaflegir samningsskilmálar og forsendur samningsins hafi óhjákvæmilega leitt til þess að nauðsynlegt hafi verið að gera þær breytingar sem fram koma í viðaukanum frá 6. október 2008. Þessar forsendur hafi verið þær að hluti endurgjalds til starfsmanna yrði greitt með hlutabréfum, starfsmenn væru hluthafar í bankanum og nöfn þeirra kæmu fram á hluthafalista, starfsmönnum væri óheimilt að selja bréfin á lánstímanum og að söluverðmæti bréfanna stæði undir endurgreiðslu lánanna. Viðaukinn frá 6 .október 2008 sé afleiðing þess að skilmálar samningsins endurspegluðu ekki þær forsendur sem hafi verið lagðar til grundvallar. Frá upphafi hafi legið ljóst fyrir að verðmæti bréfanna átti að standa undir endurgreiðslunni, en ekki persónulega ábyrgðin, enda hafi fjárhagsstaða starfsmanna verið með þeim hætti, að fyrir fram var útilokað að þeir gætu greitt kröfuna. Það geti aldrei verið hluti af endurgjaldi til starfsmanna að fyrirkomulag launagreiðslna sé með þeim hætti að starfsmenn geti orðið gjaldþrota, enda beinlínis í andstöðu við lög og kjarasamninga að endurgjald fyrir störf sé greitt með löggerningum sem geti leitt til gjaldþrots stjórnenda og starfsmanna. Umrædd lán hafi verið hluti af hvatakerfi fyrir lykilstjórnendur stefnanda og kynnt með þeim hætti. Starfsmönnum hafi auk þess ólíkt öðrum hluthöfum verið óheimilt að selja hlutabréfin og gátu því ekki takmarkað tjón sitt á neinn hátt. Það hafi ekki þjónað hagsmunum stefnanda sjálfs að selja bréfin í tæka tíð og raunar hafi slík sala verið í andstöðu við þá stefnu stefnanda að starfsmenn væru hluthafar í bankanum. Stefnandi hafi ekki getað gert þá kröfu til starfsmanna að þeir hlíttu sölubanni á sama tíma og það þjónaði ekki hagsmunum stefnanda að selja bréfin og koma í veg fyrir tjón með þeim hætti.

Staða stefnanda bæði sem vinnuveitanda og fjármálafyrirtækis hafi verið með þeim hætti að á honum hafi hvílt sérstakar trúnaðar- og tillitsskyldur gagnvart stefnda og öðrum starfsmönnum. Stefndi sem lántaki og forstjóri bankans hafi orðið að öllu verulegu leyti að leggja traust sitt á ákvarðanir stjórnar og hluthafafundar og skoða eigin ákvarðanir í ljósi þess hvaða áhrif þær kynnu að hafa á störf hans fyrir stefnanda. Á stefnanda sem fjármálafyrirtæki hafi hvílt sérstakar skyldur gagnvart starfmönnum þar sem réttarstaða þeirra hafi verið lakari en annarra hluthafa, með því að þeir gátu ekki, ólíkt öðrum hluthöfum forðað sér frá tjóni með sölu bréfa. Stefnandi sem fjármálafyrirtæki hafi bæði almennar skyldur til þess að leiðrétta einhliða skilmála sem séu óeðlilega íþyngjandi og mismuna lántakendum og jafnframt skyldur til þess að gera ráðstafanir í tæka tíð til að forða lántakendum frá tjóni, ef þeir hafa áskilið sér frá upphafi algert forræði á ráðstöfun undirliggjandi trygginga.

Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að engar peningagreiðslur hafi farið úr höndum bankans í þessum viðskiptum. Hlutirnir hafi verið keyptir af bankanum sjálfum en ekki af þriðja aðila, með tilheyrandi fjárútlátum. Um hafi verið að ræða afhendingu á eigin bréfum bankans sem sérstök heimild var til þess að gefa út til starfsmanna, í þessu skyni. Stefnandi hafi því ekki tapað neinum peningum, sem hann hafði látið af hendi rakna með því að fella niður persónulegu ábyrgðina, heldur hafi hann einungis afhent bréf í eigu bankans sem hann hafði fullt handveð í allan lánstímann. Þetta launafyrirkomulag hafi sparað stefnanda umtalsverðar launagreiðslur þegar upp hafi verið staðið.

Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið sé byggt á því að umræddur lánasamningur og kaupsamningur séu ógildir á grundvelli 36. gr. samningalaga, nr. 36/1936. Á grundvelli ákvæðisins sé heimilt að víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta honum yrði það talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Stefndi vísi til þess að með tilliti til efnis kaupsamningsins um sölubann, þar sem starfsmanni sé gert ókleift að verja sig gegn tapi, aðstöðumunar samningsaðila, m.a. vegna stöðu annars aðilans sem vinnuveitanda, forsendna stjórnar fyrir samningnum í upphafi og fyrirkomulags sem rík áhersla var á að starfsmenn tækju þátt í auk einhliða samningsskilmála, sem voru stefnanda sérstaklega hagfelld og leiddu til mismununar á réttarstöðu starfsmanna og annarra hluthafa, eigi að víkja honum til hliðar á grundvelli umrædds ákvæðis.

Stefndi byggir á því að persónulega ábyrgðin sé felld brott með viðauka dagsettum þann 6. október 2008 eða í síðasta lagi 11. nóvember 2008 þegar hluthafundur samþykkti slíka niðurfellingu. Stefndi byggir á því að skilyrði 131. gr. gjaldþrotalaga séu ekki uppfyllt. Í fyrsta lagi varði eftirgjöfin kröfu þar sem verulegur vafi leiki á um réttmæti ekki aðeins vegna niðurfellingar á seinni hluta ársins 2008, heldur einnig vegna ósanngjarnra samningsskilmála og upphaflegra forsendna um endurgreiðslu kröfunnar sem alfarið byggðust á verðmæti bréfanna.

Í öðru lagi sé rýrnun á eignum stefnanda VBS og auðgun móttakanda augljóslega ekki fjárhæð bréfanna heldur ráðist verðmæti kröfunnar af innheimtanleika hennar og möguleikum greiðanda til að standa í skilum. Mat á auðgun stefnda ráðist af greiðslugetu hans, enda augljóst að fjármunir sem stefndi hafi engin tök á að inna af hendi, teljist ekki auðgun í skilningi gjaldþrotalaga. Rýrnun á eignum stefnanda hafi auk þess ekki verið önnur en sú að stefnandi hafi upphaflega afhent hlutabréf úr eigin safni bréfa og fengið þau afhent til baka. Samkvæmt 142. gr. gjaldþrotalaga geti krafa bankans aldrei orðið hærri en sem hafi numið tjóni bankans. Heildarlánafyrirgreiðslur umræddra samninga hafi verið um einn milljarður og fyrir fram ljóst að persónuleg ábyrgð starfsmanna tæki einungis til brots af þeirri fjárhæð, enda hafi upphaflegar forsendur bæði stefnanda, stefnda og annarra starfsmanna verið þær að verðmæti bréfanna stæði undir endurgreiðslu þeirra. Annað fyrirkomulag hafi verið óraunhæft og ósanngjarnt frá upphafi, enda útfærslan með þeim hætti að sala bréfanna hafi alfarið í verið höndum stefnanda sjálfs, en ekki stefnda eða annarra starfsmanna.

Stefndi byggir jafnframt á því að krafa stefnanda sé vanreifuð að þessu leyti. Það fái ekki staðist að sú verðmætarýrnun sem stefnandi varð fyrir við það að persónulega ábyrgðin var felld niður jafngildi stefnufjárhæðinni. Tjón stefnanda geti ekki numið eftirstöðvum lánsins heldur aðeins þeirri verðmætarýrnun sem hlaust af því að persónuleg ábyrgð stefnda féll niður.

Í þriðja lagi sé tilgangsskilyrði ákvæðisins ekki uppfyllt. Mat á því hvort um gjafatilgang sé að ræða sé óhjákvæmilega huglægt þó að ákvæði 131. gr. laga nr. 21/1991 sé að öðru leyti hlutlægt. Þær forsendur sem hafi búið að baki ákvörðun hluthafafundar hafi verið viðskiptalegs eðlis og teknar með hagsmuni félagsins að leiðarljósi. Ákvörðunin hafi falist í því að fella niður kröfu sem veruleg óvissa ríkti um varðandi réttmæti og innheimtumöguleika að öðru leyti og byggja á þeirri forsendu, sem upphaflega hafi verið kynnt fyrir starfsmönnum og báðum aðilum hafi verið fulljóst, að endurgreiðslur réðust af verðmæti bréfanna sjálfra. Tilgangurinn hafi verið sá að tryggja fulla starfsorku starfsmanna á tímum þegar mikilvægt hafi verið að þeir héldu fullri einbeitingu og um leið að koma í veg fyrir að starfsmenn höfðuðu mál á hendur bankanum til að fá umrædda ábyrgð fellda niður.

Stefndi mótmælir sérstaklega fullyrðingum stefnanda um að stefndi hafi leynt upplýsingum um veðsetningar. Ársreikningur stefnanda fyrir árið 2008 beri ekki með sér neina veðsetningu. Hins vegar sé í skýringu 67 með ársreikningi stefnanda 2008, sem birtur var í Kauphöll svo sem áskilið sé, gerð ítarleg grein fyrir þeim tryggingum sem bankinn hafði lagt fram og flokkun þeirra, þ. á m. skuldabréfum útgefnum af Landsbanka og Kaupþingi vegna endurhverfra viðskipta við Seðlabanka Íslands, sem áður er getið. Endurhverf viðskipti hafi einmitt gengið út á að útvega laust fé gegn viðurkenndri skuldbindingu sem þá hafi verið tekin að veði og séu viðurkennd við fjármögnun fjármálafyrirtækja úti um allan heim. Sú fullyrðing stefnanda að reynt hafi verið að leyna veðsetningu hluta eignasafnsins sé því augljóslega röng.

Þá mótmælir stefndi þeirri málsástæðu stefnanda að viðaukinn hafi verið ótilhlýðilegur eins og á stóð. Umbunarkerfi fyrir stjórnendur og lykilstarfsmenn sem geri ráð fyrir því að þeir geti orðið gjaldþrota getur aldrei talist tilhlýðileg ráðstöfun. Þegar við það bætist að þeim sé mismunað miðað við aðra hluthafa og gert ókleift að hafa forræði á því að forða sér frá tjóni verði það enn augljósara. Í raun sé einungis verið að breyta skilmálum þann 6. október 2008 í samræmi við þær forsendur sem upphaflega hafi legið til grundvallar. Til viðbótar þessu hafi verið nauðsynlegt fyrir stjórn stefnanda að tryggja fulla einbeitingu stefnda og annarra starfsmanna og viðhalda starfsorku þeirra á þessum tíma. Samkvæmt 141. gr. gjaldþrotalaga sé skilyrði um ótilhlýðileika háð því að skuldarinn hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar. Samkvæmt ársreikningi stefnanda fyrir árið 2008 hafi eigið fé í árslok verið tæpir níu milljarðar og því augljóst að þessu skilyrði sé ekki fullnægt. Á þessum tíma hafi farið fram vikulegar viðræður og fundir við helstu lánadrottna, Seðlabanka og Fjármálaeftirlitið um að styðja við rekstur bankans. Hvorki stjórnendum bankans, eftirlitsaðilum né öðrum hafi verið það ljóst á þessum tíma að greiðsluþrot hafi blasað við. Þvert á móti hafi allar viðræður miðast við að tryggja rekstur bankans áfram.

Stjórn stefnanda hafi aldrei hafnað viðaukanum frá 6. október 2008 eins og henni var í lófa lagið að gera. Hún hafi efnislega ekkert haft á móti innhaldi viðaukans. Fyrirvarar stjórnar hafi eingöngu lotið að því hvort efni hans stæðist lög og reglur.

Ekki sé nægjanlegt að stefnandi sanni að grunur hafi leikið á um mögulega ógjaldfærni stefnanda á einhverjum ákveðnum tíma síðar eða um óljósa stöðu hans, heldur verði stefnandi að sanna að umræddur grunur hafi verið um að stefnandi væri í raun og veru ógjaldfær er ráðstöfunin átti sér stað.

Telji dómurinn að stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda byggir stefndi á því að þá kröfu eigi að lækka af sanngirnisástæðum, sbr. 145. gr. laga nr. 21/1991.

Í fyrsta lagi eigi krafa stefnanda rót sína að rekja til starfssambands stefnda við stefnanda. Kaup stefnda á hlutabréfum í stefnanda hafi verið gerð að frumkvæði stefnanda og verið talin hluti af launakjörum stefnda. Sú kvöð að banna starfsmönnum að selja bréfin og gera þeim þannig ókleift að forða sér frá tjóni á sama tíma og stefnandi hafði engan áhuga á því að selja kröfuna og fá fullnaðargreiðslu með þeim hætti, felur í sér afar ósanngjarna samningsskilmála sem eðlilegt er að leiði til lækkunar. Í þessu sambandi byggir stefndi á því að stefnandi hafi verið vinnuveitandi sinn og sem slíkur í mun sterkari stöðu við samningsgerð. Aðgerðarleysi hans hafi valdið stefnda tjóni.

Í öðru lagi hafi engar peningagreiðslur farið úr höndum stefnanda er stefndi keypti hlutabréfin. Umrædd hlutabréf voru keypt af stefnanda sjálfum en ekki þriðja aðila. Stefnandi lét því aldrei neina fjármuni af hendi í tengslum við lánveitinguna og hafði hlutina að handveði allan tímann. Stefnandi varð því ekki fyrir neinu tjóni

Í þriðja lagi lagi sparaði stefnandi sér launagreiðslur með því að binda hluta launanna við það skilyrði að starfsmenn ættu hlutafé til langs tíma með takmörkuðum ráðstöfunarrétti þar sem ávinningsvon þeirra væri háð þeirri óvissu að hlutirnir hækkuðu umfram fjármögnunarkostnað þeirra.

Í fjórða lagi hafi upphaflegar forsendur lánsins miðast við það að hlutabréf í stefnanda stæðu að öllu leyti undir efndum. Við það að hlutabréfin urðu verðlaus, brustu þessar forsendur algerlega og er eðlilegt að tjón vegna þessa skiptist að einhverju leyti á milli stefnda sem starfsmanns og stefnanda sem vinnuveitanda. Með vísan til þessa og ýmissa þeirra sjónarmiða sem fram koma í aðalkröfu, einkum II kafla, byggir stefndi á því að lækka eigi kröfu stefnanda af sanngirnisástæðum.

Krafa stefnda um sýknu af kröfum stefnanda er reist á meginreglum samninga- og kröfuréttar, lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, hlutafélagalögum nr. 2/1995, lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991.

IV.

Niðurstaða

Svo sem rakið hefur verið lýtur ágreiningur máls þessa að gildi samninga sem VBS fjárfestingarbanki hf. gerði við stefnda á eins árs tímabili frá því í október 2008. Samningarnir eru allir viðaukar við samning milli aðila frá 1. maí 2007 um lán stefnanda til stefnda til hlutafjárkaupa í stefnanda og fela í sér breytingar á gjalddögum og greiðslumáta. Stefndi var forstjóri stefnanda frá árinu 2006 til 9. apríl 2010 þegar félaginu var skipuð slitastjórn. Stefnandi, sem nú er í slitameðferð, freistar þess að fá umdeilda viðauka ógilta eða rift með málarekstri þessum.

Stefnandi byggir aðallega á því að viðaukarnir við lánasamning stefnda séu ógildir frá upphafi þar sem þeir hafi ekki verið gerðir af bærum aðila, en fyrir liggur að stefndi var forstjóri VBS fjárfestingarbanka ehf. á þeim tíma sem viðaukarnir voru gerðir og viðaukarnir eru undirritaðir af starfsmönnum bankans sem þá voru undirmenn stefnda. Ekki er um það deilt að samningurinn sem viðaukarnir tengjast er samningur um lán til hlutafjárkaupa í stefnanda sem stefnda var boðið að kaupa vegna starfstengsla hans við bankann og þeirrar stöðu sem hann gegndi.

Fyrsti viðaukinn er gerður 6. október 2008 og undirritaður fyrir hönd VBS fjárfestingarbanka hf. af tveimur starfsmönnum bankans með fyrirvara um samþykki stjórnar. Efni þess viðauka felur í sér að stefnda er gefinn kostur á að greiða lánið á upphaflegum gjalddaga með því að afhenda hlutabréfin sem keypt voru fyrir lánið og sett að handveði fyrir greiðslu þess samkvæmt ákvæðum 5. gr. lánasamnings aðila. Annar viðauki er undirritaður af sömu aðilum, en án fyrirvara um samþykki stjórnar og án dagsetningar. Aðilar eru sammála um að hann hafi verið gerður sama dag. Í þeim viðauka er gjalddaga lánsins breytt til 1. maí 2012. Í viðaukanum frá 21. apríl 2009 er gjalddaganum breytt aftur til 1. maí 2017. Samningnum er breytt í þriðja sinn með viðauka frá 1. október 2009. Efnislega er endurtekið ákvæðið í viðaukanum frá 6. október þess efnis að stefndi geti greitt upp lánið með afhendingu hlutabréfanna sem hann keypti fyrir féð en gjalddaganum er breytt í 1. mars 2017. Þá er í formála viðaukans vísað til þess að ofangreind breyting á samningnum sé gerð í samræmi við bókun stjórnar VBS fjárfestingarbanka hf. á stjórnarfundi 15. september 2009 og fyrirliggjandi lögfræðiálits frá 29. september 2009. Viðaukarnir frá 21. apríl og 1. október 2009 eru undirritaðir af starfsmönnum bankans.

Samkvæmt ofangreindu liggur fyrir að persónuleg ábyrgð stefnda var felld niður með viðaukanum frá 6. október 2008. Ákvæði sama efnis er í viðaukanum frá 1. október 2009 en að öðru leyti eru einvörðungu gerðar breytingar á gjalddaga lánsins í síðari viðaukum. Í framburði vitnanna B-kk-ef Ó-kk-ef og H-kk-ef F-kk-ef, fyrrum starfsmanna stefnanda, fyrir dómi kemur fram að það hafi verið stefndi sem óskaði eftir að þeir undirrituðu umrædda samninga, en B-kk-nf undirritaði samningana sem gerðir voru í apríl og október 2009 en H-kk-nf einungis þann fyrrnefnda. Fallast má á það með stefnanda að stefndi hafi ekki getað falið undirmönnum sínum að undirrita samninga svo gilt sé nema hann sjálfur hafi haft heimild til að gera slíka samninga.

Í 2. mgr. 79. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995 er kveðið á um það að stjórn félagsins ákveði laun og starfskjör framkvæmdastjóra. Ekki er um það deilt að stefndi gegndi þeirri stöðu hjá félaginu og jafnframt er óumdeilt að umrætt lán og hlutabréfakaup stefnda voru hluti af starfskjörum hans. Framangreint ákvæði hlutafélagalaga á því vafalaust við um upphaflegu samningana við stefnda og viðaukana sem síðar voru gerðir. Í starfskjarastefnu stefnanda, sem samþykkt var á aðalfundi 6. mars 2008, er fjallað nánar um samninga stjórnar við forstjóra félagsins. Þar kemur m.a. fram að stjórn sé heimilt að semja við forstjóra um að hluti kjara hans felist í kaupum, sölu eða forkaupsrétti hlutafjár. Af þessum ákvæðum leiðir að það er stjórn félagsins sem er bær til að gera samninga við forstjórann.

Um lánasamninga stefnda gilda að auki ákvæði 72. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög þar sem kveðið er á um að framkvæmdastjóri megi ekki taka þátt í meðferð máls um samningsgerð milli félagsins og sín. Svo sem áður hefur verið fjallað um hefur það ekki þýðingu í málinu að stefndi hafi óskað eftir því að starfsmenn hans undirrituðu samninga við hann. Líta verður svo á að í því felist sama réttarstaða og ef hann hefði sjálfur undirritað samninginn fyrir hönd stefnanda, enda geti undirmenn hans ekki haft aðrar og víðtækari heimildir en hann sjálfur. Þá var á þeim tíma sem viðaukarnir voru gerði í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 161/2002 kveðið á um að samningar fjármálafyrirtækis um lán, ábyrgðir, kauprétt eða sambærileg viðskipti við framkvæmdastjóra væru háðir samþykki stjórnar fyrirtækisins og að ákvörðun um slíkt skyldi bókuð. Ákvæðið er samhljóða núgildandi 2. málslið 1. mgr. 57. gr. sem auk þess gerir nú kröfu til þess að ákvarðanir af þessu tagi skuli kynntar Fjármálaeftirlitinu sbr. 42. gr. laga nr. 75/2010. Tilgangur ákvæðisins er að koma í veg fyrir að framkvæmdastjóri neyti aðstöðu sinnar til að koma á viðskiptum sem fjármálafyrirtækið hefði ella ekki staðið að, svo sem fram kemur í greinargerð með lögum nr. 161/2002.

Af því sem að framan er rakið liggur skýrlega fyrir að það er stjórnin ein sem getur gert samninga við stefnda af því tagi sem deilt er um. Stjórnarmenn allir eða stjórnarformaður eftir umboði stjórnar geta bundið stjórn í þessu efni. Að auki er áskilið í 1. mgr. 57. gr. laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, að ákvarðanir af þessu tagi skuli bóka. Heimild stefnda sjálfs eða undirmanna hans til að gera samninga, þess efnis sem umdeildir viðaukar eru, verður ekki leidd af ofangreindum ákvæðum. Hins vegar heldur stefndi því fram að hann hafi haft slíka heimild á grundvelli 2. mg. 68. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995. Í nefndri grein er kveðið á um það að framkvæmdastjóri geti gripið til óvanalegra eða mikils háttar ráðstafana án sérstakrar heimildar frá stjórn þegar ekki er unnt að bíða ákvarðana félagsstjórnar án verulegs óhagræðis fyrir starfsemi félagsins. Segir síðan að í slíkum tilvikum skuli félagsstjórn tafarlaust tilkynnt um ráðstöfunina. Ekki er unnt að fallast á þessa málsástæðu stefnda. Í fyrsta lagi hefur ekki verið sýnt fram á hvaða óhagræði félagið hefði haft af því að bíða ákvörðunar stjórnar. Þá hefur stefndi heldur ekki lagt fram gögn sem styðja fullyrðingu hans um að stjórninni hafi þegar verið tilkynnt um efni samningsins svo sem áskilið er í greininni en þessu er mótmælt af hálfu stefnanda. Í fundagerð stjórnar frá 7. október 2008, daginn eftir gerð fyrsta viðaukans, er ekki fjallað um samning stefnda eða viðaukann frá deginum áður. Hins vegar er sagt frá því að lagt hafi verið fram minnisblað frá forstjóra varðandi hlutabréfakaup starfsmanna og takmörkun ábyrgða. Segir síðan „Framlenging lána á gjalddaga var samþykkt. Ákveðið að huga frekar að þeim þætti sem lýtur að takmörkun ábyrgða.“ Af fundagerðinni verður ekki ráðið að umræddur viðauki hafi verið kynntur á fundinum og því síður að stjórnin hafi lagt blessun sína yfir efni hans. Þvert á móti má af fundargerðinni ráða að stjórnin hafi ákveðið að takmarka ekki persónulega ábyrgð í samningum starfmanna almennt en viðaukinn við stefnda frá því deginum áður fól í sér slíka takmörkun.

Þá heldur stefndi því fram, verði ekki fallist á að hann hafi haft umboð til samningagerðar fyrir 6. október 2008, að hann hafi fengið slíkt umboð í síðasta lagi 11. nóvember það ár. Þann dag var haldinn hluthafafundur í félaginu. Kveður hann ákvörðun hafa verið tekna á þeim fundi um að tryggja skaðleysi starfsmanna vegna lánveitinga til hlutabréfakaupa. Stjórn félagsins hafi verið bundin af þeirri ákvörðun og skylt að sjá til þess að hún næði fram að ganga.

Í fundargerð hluthafafundarins 11. nóvember 2009 var stjórn félagsins veitt heimild til að gera samninga eða viðauka við eldri samninga starfsmanna vegna hlutabréfakaupa sem tæki til lánstíma, vaxtakjara, trygginga og greiðsluforms „svo skaðleysi starfmanna sé tryggt vegna tjóns sem sölubann á hlutabréf hefur valdið eða kann að valda“ eins og segir í tillögu sem samþykkt var á fundinum. Ekki er fallist á það með stefnda að í framangreindri ákvörðun hluthafafundar felist umboð til hans sjálfs eða undirmanna hans til breytinga á samningi hans. Framangreind ákvörðun hluthafafundar um breytingar á starfskjarastefnu félagsins var nauðsynleg til þess að stjórnin gæti tekið ákvörðun um að breytingar á tryggingum og greiðsluformi hlutabréfalána starfmanna sbr. 79. gr. a í hlutafélagalögum nr. 2/1995. Í ákvörðun hluthafafundar felst því ekki annað en það sem greinir í fundagerð, þ.e. að stjórn sé veitt heimild til að víkja frá tilteknum ákvæðum starfkjarastefnunnar í samningum sínum. Eftir sem áður þarf stjórnin sjálf að taka ákvarðanir sem lögum samkvæmt eru á hennar borði, þ. á m. um starfskjör stefnda.

Af fundargerðum stjórnar frá 13. febrúar og 15. september 2009 má sjá að samningar starfsmanna hafa verið til umfjöllunar og að stjórnin hafi leitað leiða til að draga úr tjóni starfmanna vegna hlutabréfakaupa. Efni þessara fundargerða er rakið í málavaxtalýsingu dómsins. Aðila greinir á um hvort stjórnin hafi tekið bindandi ákvörðun á fundi sínum þann 15. september um að fella niður persónulega ábyrgð á lánum starfsmanna stefnanda eða hvort fyrirvarinn eða skilyrðið sem um er fjallað leiði til þess að málið hafi þurft að koma á ný til endanlegrar afgreiðslu stjórnar. Þá eru aðilar ekki á einu máli um hvort ákvörðun fundarins taki til stefnda eins og annarra starfsmanna stefnanda. Hvað sem líður óskýrleika fundargerðarinnar verður því að minnsta kosti slegið föstu að í henni er ekki vikið sérstaklega að samningi stefnda eða bókuð ákvörðun um breytingu á þeim samningi svo sem áskilið er í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 161/2002. Því er það mat dómsins að fundargerðir stjórnar feli ekki í sér sönnun þess að stjórnin hafi tekið þátt í eða samþykkt eftir á breytingar á lánasamningi við stefnda. Framburður fyrrum stjórnarformanns stefnanda, P-kk-ef Þ-kk-ef M-kk-ef, fyrir dómi varpaði heldur ekki frekara ljósi á ákvörðun stjórnar í þessu efni.

Þá er einnig ljóst að það fólst ekki í stöðuumboði stefnda að gera samninga við sjálfan sig, enda einnig í beinni andstöðu við 72. gr. hlutafélagalaga sem leggur bann við því að framkvæmdastjóri taki þátt í samningagerð milli félagsins og sjálfs sín. Enn fremur hefur því verið hafnað að heimild til slíkra samninga megi byggja á 2. mgr. 68. gr. sömu laga um heimild framkvæmdastjóra til óvenjulegra ráðstafana.

Með hliðsjón af því sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að umdeildir viðaukar við lánasamning stefnanda hafi ekki verið gerðir af þar til bærum aðilum. Hvorki stefnandi sjálfur né undirmenn hans voru bærir til að gera umrædda samninga, bæði vegna þess að slík samningagerð er á verksviði stjórnar, sbr. 2. mgr. 79. gr. laga nr. 2/1995 og 2. gr. starfskjarastefnu stefnanda, auk þess sem í 72. gr. sömu laga er lagt bann við aðkomu framkvæmdastjóra að samningagerð milli félagsins og hans sjálf. Áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að í þessu sambandi breyti engu þótt undirmenn stefnda hafi undirritað samninga fyrir hönd félagsins að hans beiðni. Af þessu leiðir, með vísan til 1. mgr. 77. gr. laga nr. 2/1995, að allir viðaukarnir við lánasamning stefnda eru óskuldbindandi fyrir stefnanda. Er því ekki þörf á að fjalla um aðrar ógildarástæður sem stefnandi byggir á eða skilyrði riftunar á grundvelli laga nr. 21/1991.

Um skuldbindingu stefnda fer því eftir upphaflegum lánasamningi hans við stefnanda. Stefndi heldur því fram að víkja beri þeim samningi til hliðar með vísan til þess að hann sé ósanngjarn eða að það sé andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Við mat á efni samnings og stöðu aðila við samningsgerð verður að hafa í huga að stefndi var forstjóri fyrirtækisins og auk þess stór hluthafi í því. Má því ætla að hann hafi stöðu sinnar vegna haft yfirburðarþekkingu og yfirsýn yfir starfsemi stefnanda og ætti öðrum fremur að hafa átt að vera ljós sú mikla áhætta sem fólst í samningum af því tagi sem hann gekk til. Ekki er því fallist á að efni séu til að víkja til hliðar ákvæðum lánasamningsins með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936.

Á grundvelli alls framangreinds verður aðalkrafa stefnanda því tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði. Vaxtakrafan í aðalkröfu miðast við vexti af láninu samkvæmt efni bréfsins frá lántökudegi til upphaflegs gjalddaga og dráttarvexti frá þeim tíma. Vaxtakröfunni var ekki mótmælt sérstaklega.

Með vísan til úrslita málsins og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar sem þykir hæfilega ákveðinn 650.000 kr.

Af hálfu stefnda flutti málið H-kk-nf J-kk-nf hdl. og af hálfu stefnda H-kk-nf S-kk-nf hrl.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf kvað upp dóminn.

D ó m s o r ð :

Viðaukar, dags. 6. október 2008 og 21. apríl og 1. október 2009 við lánasamning nr. 44397, milli stefnanda og stefnda, dags. 1. maí 2007, eru ógildir. Stefndi skal greiða stefnanda 123.120.000 kr. ásamt 15,02% vöxtum frá 1. maí 2007 til 31. október 2007, með 15,16% vöxtum frá 1. nóvember 2007 til 30. apríl 2008, með 16,81% vöxtum frá 1. maí 2008 til 31. október 2008, með 19,48% vöxtum frá 1. nóvember 2008 til 30. apríl 2009 og með 13,75% vöxtum frá 1. maí til 4. maí 2009 og með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.

Þá skal stefndi greiða stefnanda 650.000 kr. í málskostnað.

I-kvk-nf Þ-kvk-nf