E-2873/2017

I.

Mál þetta var höfðað 14. september 2017 og dómtekið 21. ágúst 2018. Stefnandi er A, óstaðsettur í hús, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið, Stjórnarráðinu við Lækjargötu, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum miskabætur að fjárhæð 5.450.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 23. nóvember 2014 til 28. maí 2017, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, auk virðisaukaskatts á málskostnað, til samræmis við framlagðan málskostnaðarreikning en að öðrum kosti samkvæmt mati dómsins.

Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi greiði honum málskostnað að mati réttarins. Til vara krefst stefndi þess að stefnukrafa verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 27. júní 2017, var stefnanda veitt gjafsókn fyrir héraðsdómi með vísan til 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. nú 248. gr. sömu laga, sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 17/2018.

II.

Málavextir:

1.

Að kvöldi 23. nóvember 2014 barst lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu tilkynning um slasaðan mann að [...] í Reykjavík. Þegar lögregla kom á staðinn var talið að maður hefði verið stunginn í framanvert brjósthol. Maðurinn var lífshættulega slasaður og vart hugað líf við komu á slysadeild. Meðal þeirra sem voru á staðnum hjá hinum slasaða voru B, sem var húsráðandi, og C. Skömmu síðar kom stefnandi á staðinn, auk D, og sögðust þeir ætla að heimsækja húsráðanda. Þeir voru báðir handteknir og fluttir í fangageymslu. Hinn slasaði maður fékk réttarstöðu brotaþola við rannsókn málsins.

Við handtökuna var stefnandi með sár á höfði og voru hann og D missaga um hvernig það hefði atvikast. Þá var stefnandi einnig með sár á höndum sem talið var geta bent til þess að hann hefði lent í átökum. Einnig var blóð á fatnaði hans og höndum. Við upphaf rannsóknar lá fyrir framburður manns sem lýsti því að stefnandi hefði fyrr um daginn rifist við brotaþola. Þá bar vitni um mannaferðir til og frá umræddu húsnæði fyrr um daginn og að stefnandi hefði verið meðal þeirra sem áttu leið í húsnæðið.

Stefnandi gaf skýrslu í kringum miðnætti sama kvöld á lögreglustöðinni við Hverfisgötu með réttarstöðu sakbornings vegna rannsóknar á meintu ofbeldisbroti. Við skýrslutökuna kvaðst stefnandi ekki hafa neina vitneskju um þau atvik sem vörðuðu áverka brotaþolans. Stefnandi kannaðist hins vegar við að hafa verið fyrr um daginn í því húsnæði þar sem umrædd atvik áttu sér það. Þar hafi hann neytt áfengis og meitt sig á höfði fyrir slysni. Stefnandi gerði með nokkuð óljósum hætti grein fyrir ferðum sínum frá því að hann var í húsnæðinu uns hann var handtekinn en gat ekki með skýrum hætti borið um tímasetningar. Þá kannaðist stefnandi ekki við brotaþola þegar honum var sýnd ljósmynd af honum við skýrslutökuna.

Á meðan stefnandi sætti handtöku og vistun í fangageymslu neitaði hann lögreglu um heimild til að gangast undir réttarlæknisfræðilega líkamsrannsókn án þess að útskýra það nánar. Að því virtu krafðist lögregla þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, 24. nóvember 2014, daginn eftir handtöku, með vísan til 1. mgr. 77. gr., sbr. 2. mgr. 78. gr., laga nr. 88/2008, að hann sætti slíkri rannsókn. Með úrskurði héraðsdóms sama dag, í máli nr. R-306/2014, var fallist á þá kröfu. Að kvöldi sama dags var stefnanda, að kröfu lögreglu, með úrskurði sama héraðsdóms, í máli nr. R-308/2014, gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun vegna rannsóknarhagsmuna á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá var tilhögun gæsluvarðhaldsins að öðru leyti ákveðin með takmörkunum samkvæmt c-, d- og e-liðum 1. mgr. 99. gr. sömu laga. Sama dag var fyrrgreindur D, sem einnig hafði réttarstöðu sakbornings, úrskurðaður í gæsluvarðhald á sama lagagrundvelli.

Með yfirlýsingu 26. nóvember 2014 veitti stefnandi, sem rétthafi tiltekins símanúmers, lögreglu heimild til að afla upplýsinga um notkun símanúmersins á tímabili frá 23. til 24. sama mánaðar. Um var að ræða gagnaöflun í þágu rannsóknar máls á grundvelli 80. gr., sbr. 1. mgr. 83. gr. og 2. málsl. 1. mgr. 84. gr., laga nr. 88/2008.

2.

Við skýrslutöku af stefnanda 2. desember 2014 í fangelsinu Litla-Hrauni var farið yfir framburð hans frá fyrri skýrslutöku 23. nóvember sama ár. Í skýrslunni greinir meðal annars að stefnandi hefði við byrjun skýrslutökunnar ekki talið sig þurfa að breyta eða bæta neinu við fyrri framburð. Farið var nánar yfir ferðir stefnanda og samskipti hans við aðra menn umræddan dag og kom þá meðal annars fram að hann hefði verið í för með tveimur eða þremur mönnum eftir að hann yfirgaf umrætt húsnæði. Við skýrslutökuna var haldlagt myndefni úr öryggismyndavélum á ætlaðri gönguleið hans borið undir stefnanda. Stefnandi nafngreindi þá samferðamenn sína og kannaðist við eða greindi frá hvert þeir voru að fara og hvar leiðir skildi og fékkst þá betri mynd á ferðir hans o.fl. Þá kannaðist stefnandi við að átök hefðu verið í umræddri íbúð fyrr um daginn þegar hann var þar inni en að brotaþoli hefði ekki verið í þeim átökum. Stefnandi kannaðist ekki við að hníf hefði verið beitt í átökunum eða að stefnandi hefði tengst þeim á nokkurn hátt. Mátti ráða af framburði stefnanda að átökin hefðu átt sér stað sama dag en á öðrum tíma en þegar hin meinta hnífsstunga átti sér stað. Stefnandi kannaðist við að eiga og ganga stundum með hníf á sér en að hann hefði hins vegar ekki verið með hnífinn á sér umræddan dag. Þá kannaðist hann ekki við framburð vitnis um að hann hefði verið að sveifla hníf í húsnæðinu. Stefnandi bar um að hnífurinn hefði verið í leiguherbergi sem hann hefði til umráða en var tregur til að veita lögreglu heimild til húsleitar og upplýsa með skýrum hætti hvar hann ætti heima en gerði það þó að lokum. Stefnandi varð hins vegar við beiðni lögreglu um að teikna mynd af hnífnum. Þá bar stefnandi um að hann hefði verið í samskiptum við samleigjanda sinn umræddan dag en hann var hins vegar ekki að öllu leyti fús til að greina nánar frá þeim samskiptum eða hvenær dagsins þau hefðu átt sér stað.

Við skýrslutöku 7. desember 2014 í fangelsinu Litla-Hrauni taldi stefnandi að hann væri búinn að greina frá allri vitneskju sem hann hefði um sakarefni málsins. Stefnandi var til að byrja með ófús að greina frá atvikum á umræddum stað skömmu áður en hann fór þaðan burtu og vísaði til fyrri framburðar sem hann hafði gefið. Þegar stefnanda var kynntur framburður nafngreinds vitnis kannaðist hann með semingi við að fyrrgreindur C hefði komið með gest með sér inn í íbúðina, brotaþola málsins. Jafnframt virtist stefnandi með sama hætti kannast við að hafa verið ósáttur út í C fyrir það að hafa komið með brotaþola á staðinn og þeir hefðu farið að rífast út af því. Einnig hefði komið til neikvæðra orðaskipta milli stefnanda og brotaþolans út af þeim atvikum. Þá kannaðist stefnandi fremur treglega við að í framhaldi hefði komið til átaka eða stimpinga milli hans og C en jafnframt að annar maður, E, hefði á sama tíma átt í útistöðum við brotaþola. Stefnandi vildi hins vegar ekki kannast við að brotaþoli hefði ætlað að koma C til varnar þegar hann var í átökum við stefnanda og þá verið stunginn. Bar stefnandi því meðal annars við að hann hefði ekki verið með hníf á sér en var ófús að greina frá því hvort E kynni að hafa stungið brotaþola. Stefnandi kannaðist ekki við neina hnífsstungu eftir að hann og samferðamenn hans hefðu yfirgefið staðinn eða að talað hefði verið um að kalla þyrfti til sjúkrabifreið vegna slíkra atvika. Framangreind svör stefnanda virtust einkennast af nokkurri tregðu hans til að upplýsa málið, og þá kvaðst hann ekki hafa vitneskju um hvað gerðist inni í íbúðinni þar sem hann hefði ekki séð það eða að hann hefði verið farinn þaðan út. Stefnandi kannaðist aftur ekki við að hafa verið að handleika hníf á staðnum en taldi hugsanlegt að vitni, sem hefði borið um það, hefði verið að greina frá slíku atviki sem kynni að hafa átt sér stað tveimur eða þremur vikum áður en meint hnífsstunga átti sér stað.

3.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2014, í máli nr. R-336/2014, var fallist á kröfu lögreglu um framlengingu á gæsluvarðhaldi og einangrun stefnanda til 15. sama mánaðar sem reist var á sama lagagrundvelli og verið hafði áður, nánar tiltekið vegna rannsóknarhagsmuna, auk þess sem tilhögun gæsluvarðhaldsins var ákveðin óbreytt varðandi aðrar takmarkanir. Þá var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 10. desember 2014, í máli nr. 798/2014.

Í greinargerð lögreglu með fyrrgreindri gæsluvarðhaldskröfu, sem reifuð er í úrskurði héraðsdóms, greinir meðal annars að samkvæmt upplýsingum lögreglu á þeim tíma hefðu stefnandi og D komið að [...], ásamt þriðja manninum, E, skömmu áður en lögreglu bar að garði. Það hefði verið grunur lögreglu út frá upplýsingum á þeim tíma að þeir þrír hefðu verið valdir að áverkum brotaþola. E hefði síðan verið handtekinn nokkrum dögum síðar, hann fengið réttarstöðu sakbornings og í framhaldi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi vegna rannsóknar málsins. Þá hefði lögregla verið með upplýsingar um að fyrrgreindir þrír sakborningar hefðu ráðist með höggum á brotaþola og annan mann á fyrrgreindum stað í umrætt skipti. Í kjölfar barsmíðanna hefði brotaþoli verið stunginn og ekki væri ljóst hver hefði verið að verki en út frá gögnum lögreglu og framburði manna sem hefðu verið á staðnum þá hefði grunur fallið á s-kk-þf og E. Einnig greinir að stefnandi hafi á þessum tíma verið búinn að gefa fyrrgreindar skýrslur hjá lögreglu þar sem hann hefði neitað sök en þó kannast við að hafa verið á vettvangi og lent þar í átökum. Framburðir sakborninga hefðu verið óstöðugir og reikulir en ítrekað hefði komið í ljós að þeir hefðu ekki greint rétt frá atvikum máls og ferðum sínum umrætt kvöld. Mikil vinna hjá lögreglu hefði farið í að rannsaka sannleiksgildi frásagna og þá hefði ekki legið ljóst fyrir hvort fleiri einstaklingar hefðu upplýsingar um málsatvik.

4.

Við skýrslutöku 12. desember 2014 í fangelsinu Litla-Hrauni var farið aftur yfir atvik málsins með stefnanda og hann spurður nánar út í þau. Í skýrslunni greinir meðal annars að stefnandi hafi aftur kannast við að hafa verið í átökum við fyrrgreindan C en að enginn hnífur hefði komið þar við sögu. Stefnandi hefði ekki getað borið um hvort eða hvað hefði gerst milli brotaþola og E og vísaði meðal annars til þess að það hefði verið dimmt á staðnum. Stefnanda var kynntur framburður brotaþola um að það hefði verið hann sem hefði stungið brotaþola og að hann hefði borið kennsl á stefnanda eftir ljósmyndum við myndsakbendingu. Stefnandi vísaði þeim framburði á bug og benti á að það hefði verið myrkur þegar atvik áttu sér stað. Þá taldi hann mögulegt að C hefði haft áhrif á framburð brotaþolans og það væri verið að reyna að koma á hann sök. Ítrekaði stefnandi að hann hefði ekki verið á staðnum þegar meint hnífsstunga átti sér stað. Stefnandi kannaðist ekki við að einhver annar hefði verið með hníf á staðnum og þá kvaðst hann ekki hafa vitneskju um það hver hefði stungið brotaþola.

5.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2014, í máli nr. R-336/2014, var stefnanda, að kröfu lögreglu, gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 12. janúar 2015 á grundvelli almannahagsmuna með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Gæsluvarðhaldið var án einangrunar og annarra takmarkana sem verið höfðu áður. Þá var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 17. desember 2014, í máli nr. 829/2014.

Í greinargerð lögreglu með fyrrgreindri gæsluvarðhaldskröfu, sem reifuð er í úrskurði héraðsdóms, var rannsókn málsins á þessum tíma rakin með sama hætti og áður greinir vegna undangengins gæsluvarðhalds en þó tekið fram að sakborningarnir D og E hefðu verið leystir úr gæsluvarðhaldi nokkrum dögum áður. Tekið var fram að samkvæmt upplýsingum lögreglu á þeim tíma hefði legið fyrir að stefnandi hefði verið í átökum við fyrrgreindan C á umræddum stað, heimili áðurnefnds B. Brotaþoli hefði blandast í þau átök og í kjölfarið hefði hann verið stunginn í brjóstið. Sakborningar hefðu allir neitað því að hafa stungið brotaþola og ekki sagst vita hver hefði verið að verki. Á fatnaði E og stefnanda hefði hins vegar fundist blóð sem lögregla hefði talið að rekja mætti til brotaþola en á þessum tíma hefði verið beðið eftir niðurstöðu rannsóknar á lífsýnum. Brotaþoli hefði á þessum tíma verið búinn að gefa skýrslu en það hefði gengið erfiðlega í fyrstu að fá framburð frá honum þar sem hann hefði verið mikið slasaður eftir árásina. Við skýrslutöku vikuna á undan hefði brotaþoli hins vegar borið um að hann hefði blandast í átök milli stefnanda og C umrætt skipti og það hefði verið stefnandi sem hefði stungið hann. Tekið var fram að vitnið B hefði borið um að hafa séð stefnanda sveifla hnífi á heimili hans skömmu fyrir átökin. Þá var vísað til framburðarskýrslna stefnanda og afstöðu hans til sakarefnisins.

6.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2015, í máli nr. R-13/2015, var stefnanda, að kröfu lögreglu, gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 9. febrúar sama ár á grundvelli almannahagsmuna, og áfram án takmarkana.

Í greinargerð lögreglu með fyrrgreindri gæsluvarðhaldskröfu, sem reifuð er í úrskurði héraðsdóms, var rannsókn málsins á þessum tíma lýst með sama hætti og áður greinir. Til viðbótar var tekið fram að lögregla hefði á þessum tíma aflað læknisvottorðs sérfræðings við Landspítalann um afleiðingar árásarinnar, og þar hefði komið fram að hún hefði verið mjög alvarleg og að mikil mildi hefði verið að brotaþoli hefði komist lífs af. Þá var auk þess tekið fram að rannsókn málsins hefði á þessum tíma verið langt á veg komin.

7.

Með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 22. janúar 2015, í málum nr. R-26/2015 og R-27/2015, var lögreglu, með vísan til a-liðar 82. gr., sbr. 83. gr., laga nr. 88/2008, veitt heimild til að hlusta, hljóðrita og nema samtöl og önnur hljóð í heimsóknarherbergi í fangelsinu Litla-Hrauni sem stefnandi notaði við móttöku gesta heimsóknardagana 23. og 24. sama mánaðar. Einnig var lögreglu veitt heimild til að koma fyrir búnaði á svæði fangelsisins á þessum tíma í framangreindu skyni án vitneskju stefnanda o.fl. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 2015, í máli nr. R-31/2015, 27. janúar 2015, í máli nr. R-33/2015, 3. febrúar 2015, í málum nr. R-41/2015 og R-42/2015, og 5. febrúar 2015, í máli nr. R-44/2015, voru lögreglu áfram veittar sams konar heimildir til hlustunar o.fl. á sama stað vegna heimsóknardaganna 27. og 28. janúar 2015 og 3., 4. og 5. febrúar sama ár.

Í greinargerðum lögreglu með fyrrgreindum kröfum, sem reifaðar eru í úrskurðum héraðsdóms, var rannsókn málsins á þessum tíma lýst með sama hætti og áður hafði verið gert vegna fyrri gæsluvarðhaldskrafna. Til viðbótar var tekið fram að lögreglu hefðu á þessum tíma borist upplýsingar um að hún væri hugsanlega með rangan mann í haldi og að sá sem hefði stungið brotaþola hefði verið D, sem upphaflega hafði sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Lögregla hefði rætt við nokkra menn vegna þessa og upplýsingagjafar greint frá því að D hefði sjálfur verið að stæra sig af því, meðal vina sinna, að hafa stungið brotaþola. Enginn hefði þó fengist til að bera um slíkt í skýrslutöku hjá lögreglu og D neitaði alfarið sök. Að þessu virtu og þar sem sakborningar og vitni hefðu verið treg til samstarfs við lögreglu vegna rannsóknar málsins þá hefði hún talið brýnt að reyna að upplýsa nánar um þann orðróm að lögregla hefði rangan mann í haldi. Einnig var tekið fram að lögregla hefði meðal annars á þessum tíma hlerað símasamskipti sakborninganna D og E og að þeir hefðu rætt saman í síma en að þeir hefðu verið mjög orðvarir í samtölum sínum. Lögregla hefði fengið upplýsingar um að stefnandi hefði óskað eftir að fá nokkra menn til sín í heimsókn í fangelsið og að hann hefði fengið samþykki Fangelsismálastofnunar ríkisins fyrir þeim heimsóknum. Þá hefði það verið mat lögreglu á þeim tíma að stefnandi myndi ræða meinta árás við umrædda heimsóknargesti en meðal þeirra væri fólk sem hefði sjálft greint lögreglu frá því, utan skýrslutöku, að D hefði stungið brotaþola. Þá hefðu einnig verið meðal væntanlegra heimsóknargesta einstaklingar sem við rannsókn málsins hefðu gefið skýrslu vitnis en verið mjög tregir til samstarfs við lögreglu.

8.

Í samantekt um framangreindar herbergishlustanir greinir meðal annars að stefnandi hafi í framangreindum heimsóknum rætt við heimsóknargesti um málsatvik o.fl. Í þeim samtölum hefði meðal annars komið fram vitneskja stefnanda um að hníf hefði verið beitt gegn brotaþola og hver hefði beitt hnífnum, auk þess sem stefnandi hefði verið viðstaddur og nálægur þegar meint árás átti sér stað. Stefnandi hefði rætt aðdraganda meintrar árásar og samskipti sín við nafngreinda menn á staðnum, þar á meðal við brotaþola, og átök sem þar hefðu átt sér stað. Rætt hefði verið um þátt D og að hans aðkoma að málinu hefði verið önnur og meiri en hann hefði sjálfur borið um hjá lögreglu. Rætt hefði verið um ráðstafanir til að fá framburði brotaþola o.fl. breytt og vitneskju sem fyrir lægi um hver hefði í raun verið að verki og í því sambandi hefði verið rætt um D sem meintan geranda. Í samtölum hefði einnig komið fram að stefnandi hefði talað um að hann hefði ekki greint frá þáttum nafngreindra manna varðandi atvik máls til að koma í veg fyrir að þeir lentu í vandræðum. Þá hefði auk þess verið rætt um hefndarráðstafanir gagnvart brotaþola, D og C vegna framburða sem þeir hefðu gefið og verið óhagstæðir fyrir stefnanda og leitt til þess að hann sætti gæsluvarðhaldi.

9.

Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2015, í máli nr. R-56/2015, var stefnanda, að kröfu lögreglu, gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna og án sérstakra takmarkana, eins og verið hafði áður, fram til 16. febrúar sama ár, og var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 12. sama mánaðar, í máli nr. 109/2015.

Í greinargerð lögreglu með fyrrgreindri gæsluvarðhaldskröfu, sem reifuð er í úrskurði héraðsdóms, var rannsókn málsins á þessum tíma lýst með sama hætti og áður. Til viðbótar var tekið fram að D, E og stefnandi hefðu gefið skýrslu fimm til sex sinnum og að þeir hefðu neitað að hafa stungið brotaþola og ekki sagst geta upplýst lögreglu um hver hefði verið að verki. Þá hefðu D og annar nafngreindur maður borið um óvild og pirring stefnanda í garð C og að þeim hefði lent saman og átök orðið á milli þeirra þegar C hefði komið á staðinn. Stefnandi hefði neitað sök og borið um að hann hefði ekki verið þekktur fyrir að slást með hnífum en hann hefði hins vegar kannast við að ganga stundum með hníf á sér. Upplýst var um niðurstöður DNA-rannsóknar á blóði á fatnaði og höndum stefnanda, sem á þessum tíma hafði verið beðið eftir, og kom fram að sú rannsókn hefði ekki að öllu leyti skilað tilætluðum árangri, ekki hefði verið unnt að fá niðurstöður vegna hluta sýnanna. Hluti þeirra hefði staðfest blóð úr stefnanda sjálfum en einnig hefði greinst blóð úr öðrum manni en blóðsýnið hefði verið svo takmarkað að ekki hefði reynst unnt að samkenna það tilteknum manni. Þá var að nokkru vikið að fyrrgreindum herbergishlustunum í fangelsinu Litla-Hrauni og tekið fram að stefnandi hefði skýrt heimsóknargesti frá því að það hefði verið D sem hefði stungið brotaþola. Stefnanda hefði í framhaldi af hlustunum verið boðið að gefa nýja skýrslu vegna málsins sem hann hefði afþakkað. Framkomnar upplýsingar um meinta aðkomu D að hnífsstungunni hefðu verið bornar undir hann við skýrslutöku 9. febrúar 2015 en hann hefði alfarið neitað sök og ekki sagst skilja hvað stefnanda hefði gengið til með frásögn sinni. D hefði vísað til framburðar brotaþola um að stefnandi hefði veitt honum áverkana með hnífnum. Þá var tekið fram að rannsókn málsins hefði verið langt á veg komin á þessum tíma en beðið hefði verið eftir skýrslu réttarmeinafræðings og að kapp hefði verið lagt á að ljúka rannsókninni og senda málið til meðferðar hjá ríkissaksóknara.

Stefnandi gaf skýrslu sakbornings fyrir héraðsdómi 9. febrúar 2015 að kröfu verjanda síns og fór sú skýrslugjöf fram í þinghaldi samhliða fyrirtöku á fyrrgreindri kröfu um áframhaldandi gæsluvarðhald. Við þá dómskýrslu mun stefnandi hafa borið um að það hefði verið D sem hefði verið að verki þegar brotaþoli hefði verið stunginn með hníf.

10.

Við skýrslutöku 11. febrúar 2015 í fangelsinu Litla-Hrauni breytti stefnandi framburði sínum til samræmis við það sem komið hafði fram hjá honum við fyrrgreinda dómskýrslu tveimur dögum áður. Í skýrslunni greinir meðal annars að stefnandi hafi verið á staðnum þegar atvik áttu sér stað. C hefði komið með brotaþola í íbúðina og þeir tveir farið að rífast. Brotaþoli hefði verið með ögrandi framkomu við stefnanda en hann ekki látið það á sig fá. Brotaþoli hefði tekið fram hníf og lagt hjá stefnanda og hvatt hann til að nota hann gegn sér. Stefnandi hefði tekið hnífinn og lagt hann frá sér á borð og beðið brotaþola að fara. Til frekari orðaskipta hefði komið en D hefði skyndilega risið upp og tekið hnífinn og beitt honum gegn brotaþola. Á þeim tíma hefði stefnandi hins vegar ekki gert sér grein fyrir því að hnífurinn hefði verið opinn og að um hnífsstungu hefði verið að ræða. Brotaþoli hefði ekki sýnt merki þess að hafa fengið í sig hnífsstungu og þeir hefðu meðal annars rætt saman eftir atvikið. Brotaþoli hefði síðar verið liggjandi og þegar stefnandi hefði farið úr íbúðinni þá hefði hann sagt við C að það þyrfti að kalla til sjúkrabifreið. Stefnandi hefði þá haldið að brotaþoli væri veikur eða beinbrotinn. Stefnandi hefði í framhaldi farið af staðnum en komið til baka til að sækja dót sem hann hefði gleymt. Lögregla hefði þá verið komin á staðinn og hann verið handtekinn. Stefnandi tók fram að hann hefði á þeim tíma þegar hann gaf skýrsluna haft vitneskju um að búið væri að ræða við brotaþola um að breyta framburði sínum og til stæði að hann drægi til baka framburð sinn varðandi stefnanda. Þá upplýsti stefnandi einnig að búið hefði verið að ræða við C um hið sama og að stefnandi væri saklaus og að C gerði sér grein fyrir því. Hið sama ætti við um fleira fólk sem tengdist brotaþola. Þeir sem hefðu vitneskju um málið og gætu staðfest framburð stefnanda væru hins vegar hræddir við að tala við lögreglu vegna mögulegra hefndaraðgerða.

11.

Brotaþoli dró framburð sinn um stefnanda til baka undir lok rannsóknarinnar en gögn málsins voru send til ríkissaksóknara með bréfi lögreglu 12. febrúar 2015. Gæsluvarðhald stefnanda rann út 16. sama mánaðar án þess að krafist væri framlengingar á því. Þann sama dag var stefnandi látinn laus en hann var þá búinn að sæta gæsluvarðhaldi samfellt í tólf vikur án þess að ákvörðun ákæranda um málshöfðun eða niðurfellingu væri komin fram, sbr. 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með bréfi ríkissaksóknara 20. febrúar 2015 var stefnanda tilkynnt að mál hans hefði verið fellt niður á grundvelli 145. gr. laga nr. 88/2008 þar sem það teldist ekki nægjanlegt eða líklegt til sakfellis.

Við aðalmeðferð gáfu skýrslu vitnis F lögreglumaður og G rannsóknarlögreglumaður.

III.

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda:

Stefnandi reisir kröfur sínar á því að hann hafi að ósekju sætt handtöku 23. nóvember 2014 ásamt líkamsrannsókn og í framhaldi gæsluvarðhaldsvist óslitið frá 24. sama mánaðar til og með 16. febrúar 2015. Þá hafi lögregla aflað upplýsinga úr símtæki hans ásamt því að hlusta á og hljóðrita samtöl hans í heimsóknarherbergi í fangelsi. Stefnandi hafi samkvæmt framangreindu nánar tiltekið verið látinn sæta frelsissviptingu á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 frá 24. nóvember 2014 til 15. desember sama ár, en síðan á grundvelli 2. mgr. 95. gr. sömu laga frá 15. desember 2014 til 16. febrúar 2015. Stefnandi hafi frá fyrstu yfirheyrslu haldið fram sakleysi sínu og neitað allri aðild að málinu. Stefnanda hafi því verið gert að sæta frelsissviptingu að ósekju í alls 85 daga. Þá hafi stefnandi sætt algjörri einangrun hluta gæsluvarðhaldsvistarinnar, nánar tiltekið á tímabili frá 24. nóvember 2014 til 15. desember sama ár, auk heimsóknarbanns, bréfaskoðunar og fjölmiðlabanns samkvæmt c-, d- og e-liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.

Stefnandi byggir á því að frelsissvipting sem þessi sé alvarleg skerðing á mannréttindum fyrir þann sem fyrir henni verði, þar með talið persónufrelsi, og teljist til þvingunarráðstöfunar í þágu rannsóknar sakamáls sem gangi hvað lengst. Á sama hátt feli líkamsrannsókn og hlustun á samtölum í sér röskun mikilvægra hagsmuna og persónuréttinda er njóti friðhelgi og verndar, sbr. 71. gr. stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 með síðari breytingum og alþjóðlega mannréttindasáttmála.

Stefnandi byggir á því að samkvæmt íslenskum rétti, sbr. 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. gr. laga nr. 17/2018, sbr. áður 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, þá eigi maður rétt á skaðabótum fyrir fjárhagslegt tjón og miska vegna aðgerða samkvæmt IX.–XIV. kafla sömu laga, þar með talið vegna handtöku, líkamsrannsóknar, gæsluvarðhalds o.fl., er beinist gegn honum sem sakborningi, að ósekju, vegna þess að þær sakargiftir sem á hann séu bornar reynist ekki vera réttar eða að sönnun hafi ekki fengist um þær. Því aðeins komi til álita að lækka bætur eða fella þær niður hafi sakborningur sjálfur valdið eða stuðlað að því að til aðgerða var gripið gagnvart honum eða þeim viðhaldið, sbr. seinni málslið 2. mgr. 246. gr. laganna. Heimildir til frelsisskerðingar, án þess að áður hafi verið staðreynt hvort sakborningur hafi unnið til hennar, helgist fyrst og fremst af hagsmunum þjóðfélagsins af því að upplýsa afbrot í því skyni að unnt sé að beita refsingum lögum samkvæmt. Heimildir lögreglu til aðgerða samkvæmt X. og XIII. kafla laga nr. 88/2008 helgist og af sömu ástæðum. Standi augljós rök til þess að maður sem þurfi að sæta frelsissviptingu og alvarlegri skerðingu á persónuréttindum í þágu almannahagsmuna eigi rétt á bótum eftir á frá ríkinu ef niðurstaða máls verður sú að rannsókn þess leiði ekki til málsóknar gegn honum. Í slíkum bótarétti felist einungis að almenningur, sem eigi þá hagsmuni sem kalli á frelsissviptingu og þvingunaraðgerðir, greiði bætur til einstaklings sem þurfi að fórna frelsi sínu tímabundið í þágu hans.

Stefnandi vísar til 1. – 5. mgr. 67. gr. og 1. og 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár, sbr. 5. og 9. gr. laga nr. 97/1995, og 5. mgr. 5. gr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Stefnandi byggir á því að skilyrði bóta séu fyrir hendi enda hafi mál á hendur honum verið fellt niður, sbr. 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Þá hafi hann hvorki valdið né stuðlað að aðgerðum ríkisvaldsins gagnvart sér. Stefnandi vísar til þess að hann hafi allt frá fyrstu skýrslutöku 24. nóvember 2014 neitað nokkurri aðild að málinu og iðulega svarað spurningum rannsakenda.

Stefnandi byggir bótakröfu sína á þeim miska sem hann hafi orðið fyrir vegna framangreindra þvingunarráðstafana gagnvart honum sem sakborningi, nánar tiltekið vegna handtöku, líkamsrannsóknar, hlustunar og síðast en ekki síst vegna gæsluvarðhalds. Stefnandi vísar til alvarlegra sakargifta sem á hann hafi verið bornar, en málið hafi verið rannsakað sem meint brot gegn 211. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefnandi byggir á því að þessar alvarlegu sakargiftir hafi valdið honum mikilli vanlíðan. Miski stefnanda felist auk þess í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna umræddrar rannsóknar og frelsissviptingar sem hann eigi rétt á að fá bætt að svo miklu leyti sem unnt sé.

Stefnandi krefst skaðabóta vegna ólögmætrar gæsluvarðhaldsvistar að fjárhæð 4.950.000 krónur. Þá gerir hann kröfu um bætur vegna ólögmætrar hlustunar og hlerunar og annarra rannsóknarúrræða lögreglu að fjárhæð 500.000 krónur. Samtala þessara tveggja krafna nemi 5.450.000 krónum sem sé stefnufjárhæð í málinu.

Stefnandi telur að ekki verði ráðið af lögum nr. 88/2008 hvað teljist vera hæfilegar miskabætur. Stefnandi vísar til meginsjónarmiða sem almennt gildi um miskabætur í íslenskum rétti en leggja verði til grundvallar að markmið með þeirri reglu sem komi fram í 5. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 feli það í sér að greiða skuli þeim sem sætt hefur gæsluvarðhaldi að ósekju bætur vegna tjóns sem ekki sé mögulegt að meta til fjár eftir almennum mælikvarða, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í því sambandi byggir stefnandi á því að taka verði tillit til þess að hann hafi sætt gæsluvarðhaldi í fyrrgreindan dagafjölda uns mál hans var fellt niður með ákvörðun ríkissaksóknara 20. febrúar 2015. Á þeim tíma hafi stefnandi einnig sætt framangreindum takmörkunum.

Stefnandi vísar til þess að hann hafi lagt fram bótakröfu hjá embætti ríkislögmanns 28. apríl 2017 þar sem gerð hafi verið krafa um mun lægri bótafjárhæð en sem nemi miskatjóni stefnanda. Sú krafa hafi verið lögð fram í þeirri von að sátt næðist í málinu. Af því hafi hins vegar ekki orðið. Að því virtu hafi stefnandi talið sig tilneyddan til þess að höfða mál þetta og gera ítrustu kröfur.

Um lagarök að öðru leyti vísar stefnandi til XXXVII. kafla laga nr. 88/2008. Þá byggir hann á 95. og 97. gr. sömu laga og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár.

Við málflutning við aðalmeðferð kom fram að stefnandi byggði einnig á því, til viðbótar við framangreindar málsástæður, að ef talið yrði að umræddar rannsóknaraðgerðir hefðu að einhverju leyti átt rétt á sér miðað við atvik máls og skyldur lögreglu í þeim efnum og það hvernig stefnandi kom fram gagnvart lögreglu og hagaði framburði sínum, þá hafi aðgerðirnar engu að síður gengið of langt eða staðið of lengi yfir. Af hálfu stefnda var því ekki mótmælt að málsástæður þessar kæmust að í málinu, þrátt fyrir að þær væru ekki hafðar uppi í stefnu. Að þessu virtu koma þær til úrlausnar í málinu að því marki sem við á.

Með hliðsjón af niðurstöðu málsins þykja ekki efni til að greina frá málsástæðum og lagarökum stefnanda til stuðnings vaxtakröfu, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 10. gr. laga nr. 78/2015.

Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefnandi til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og að öðru leyti til ákvæða XXI. kafla sömu laga, auk laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og tekur fram að stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili. Þá vísar stefnandi til framangreinds gjafsóknarleyfis.

Helstu málsástæður og lagarök stefnda:

Aðalkrafa stefnda um sýknu byggir á því að ekki séu skilyrði til að dæma bætur á þeim lagagrundvelli sem stefnandi byggi málatilbúnað sinn á eða öðrum sem stefnandi kunni að vísa til í stefnu, þar með taldar eru almennar reglur skaðabótaréttar. Þá telur stefndi óljóst hvort stefnandi reisi málatilbúnað sinn á 26. gr. laga nr. 50/1993. Stefndi telur ekki uppfyllt skilyrði til að taka kröfur stefnanda að neinu leyti til greina og mótmælir hann öllum kröfum hans og málsástæðum.

Stefndi vísar til 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 og þeirra lagaskilyrða sem þar greinir varðandi handtöku. Stefndi vísar til þess að frumskilyrðið fyrir handtöku sé að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að maður hafi framið brot sem sætt geti ákæru. Í tilviki stefnanda þá hafi legið fyrir rökstuddur grunur um að hann hefði framið slíkt brot en frásögn hans og annarra manna á vettvangi hafi verið misvísandi. Þá hafi stefnandi við fyrstu skýrslutöku verið afar óskýr og ekki virst láta allt uppi. Stefndi telur að skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 um rökstuddan grun sé óskýrt en þó sé ljóst að eitthvað meira en grunsemdir einar og sér þurfi að liggja fyrir. Stefndi bendir á að við handtöku hafi fundist blóð á fatnaði og höndum stefnanda og þá hafi hann og vitni verið með misvísandi frásagnir af því hvernig það atvikaðist. Einnig liggi fyrir í málinu að stefnandi hafi verið á vettvangi. Stefndi telur þannig ljóst að skilyrði fyrir handtöku um rökstuddan grun hafi verið uppfyllt eins og atvikum var háttað. Jafnframt byggir stefndi á því að ekki þurfi að liggja ljóst fyrir við handtöku hvað nákvæmlega það sé sem viðkomandi hafi gerst sekur um, né heldur þurfi að liggja ljóst fyrir hver sé þáttur hans í því broti sem sé til rannsóknar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 17. febrúar 2005, í máli nr. 370/2004. Þá hafi handtaka stefnanda verið nauðsynleg til að tryggja návist hans, eins og fram komi í frumskýrslu, sem og til að koma í veg fyrir spillingu sönnunargagna vegna áframhaldandi rannsóknar málsins, svo sem með því að hafa áhrif á aðra grunaða, afmá merki eftir brot eða skjóta undan munum. Stefndi tekur fram að við umrædda handtöku hafi ekki verið búið að afla allra tiltækra sönnunargagna, þar á meðal hafi ekki verið búið að taka skýrslur af stefnanda eða öðrum mönnum sem tengdust málinu. Í því sambandi vísar stefndi til þess að taka þurfi tillit til þess að fjöldi manns hafi verið á vettvangi þegar lögregla kom á staðinn í upphafi og málsatvik verið afar óljós. Í öllu falli hafi hegðun stefnanda og skýringar hans á blóði á fatnaði, sárum á höfði, auk annarra atriða, verið afar óljós. Stefnandi hafi verið undir sterkum grun um að hafa ráðist á brotaþola með hníf, stungið hann í brjóstið og veitt honum áverka sem hæglega hefðu getað banað honum. Meint brot stefnanda hafi verið talið sérstaklega alvarlegt og það talið getað varðað við 211. gr., sbr. 20. gr., laga nr. 19/1940 en refsing við slíku broti geti verið fangelsi í 16 ár eða ævilangt. Stefndi byggir þannig á því að fullnægt hafi verið öllum skilyrðum 90. gr. laga nr. 80/2008 fyrir umræddri handtöku og að ekki hafi verið gengið of langt við framkvæmd hennar. Að því virtu mótmælir stefndi því að brotið hafi verið gegn skilyrðum 90. gr. laga nr. 88/2008.

Stefndi byggir á því að allar þvingunarráðstafanir lögreglu og aðrar aðgerðir við rannsókn málsins hafi verið lögmætar og fullyrðingum stefnanda sem gangi gegn því sé mótmælt sem röngum. Stefndi vísar til þeirra ákvæða laga nr. 88/2008 sem eigi við varðandi hverja þvingunarráðstöfun fyrir sig og til þeirra úrskurða sem liggi þar að baki. Nánar tiltekið vísar stefndi til IX., X., XI., XIII. og XIV. kafla laga nr. 88/2008, auk þeirra laga í heild.

Stefndi reisir sýknukröfu meðal annars á því að stefnandi eigi ekki rétt á bótum þar sem hann hafi valdið og stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi bótakröfu sína á, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008. Um hafi verið að ræða meint alvarlegt brot gagnvart brotaþola og miklu hafi varðað fyrir framhald málsins hvernig skýringum stefnanda og framferði að öðru leyti var háttað miðað við þær aðstæður sem voru uppi í málinu. Stefnanda hafi við þessar aðstæður mátt vera ljóst mikilvægi þess að skýra undanbragðalaust og greinilega frá öllum atvikum varðandi málið og aðkomu hans að málinu og að framburðurinn væri með þeim hætti að unnt væri að afla staðfestingar á því að hann væri réttur.

Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi verið samvinnuþýður og telur hann að atvik máls sýni fram á hið gagnstæða. Lögregla hafi ítrekað þurft að leita úrskurða héraðsdóms fyrir rannsóknaraðgerðum þar sem stefnandi hafi neitað að verða við rannsóknarbeiðnum. Stefnandi hafi verið mjög ósamvinnuþýður við skýrslutökur og framburður hans verið óstöðugur og reikull og ítrekað hafi komið í ljós að hann greindi ekki rétt frá atvikum. Í því sambandi vísar stefndi til að mynda til þess að það hafi fyrst verið 9. febrúar 2015, við skýrslugjöf stefnanda fyrir dómi, að hann hafi greint frá því hver það hefði verið sem hefði stungið brotaþola. Stefndi telur þannig að málsatvik sýni fram á það að stefnandi hafi með framferði sínu sjálfur stuðlað að þeim aðgerðum sem gripið var til. Allar aðstæður við rannsókn málsins, þar með talið hegðun stefnanda, óljósar skýringar, útúrsnúningar og breyttur framburður, hafi kallað á aðgerðir lögreglu. Þá vísar stefndi sérstaklega til hlustunargagna, sem aflað var síðar undir rekstri málsins, en þar komi skýrlega fram að stefnandi hafi verið ósamvinnuþýður, ekki skýrt rétt frá atvikum og að hann hafi reynt að greina ranglega frá þeim.

Stefndi áréttar að hann haldi því þó ekki fram að stefnandi sé þrátt fyrir allt sekur um þann verknað sem hafi verið til rannsóknar. Stefndi mótmælir því að stefnandi eigi rétt á bótum samkvæmt þeim réttarheimildum sem vísað sé til í stefnu. Stefndi byggir jafnframt á því að ósönnuð séu sjónarmið stefnanda um vanlíðan, mannorðsmissi, þjáningar og óþægindi. Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki verið lengur í haldi en nauðsyn var á og að tími sem hafi farið í rannsókn málsins hafi verið vel nýttur.

Með hliðsjón af niðurstöðu málsins þykja ekki efni til að greina frá málsástæðum og lagarökum stefnda vegna vaxtakröfu stefnanda, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Hið sama á við um málaástæður og lagarök stefnda vegna varakröfu hans.

Um málskostnaðarkröfu vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991.

IV.

Niðurstöður:

Í 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um að maður sem borinn er sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar, ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Samkvæmt 1. málsl. 2. mgr. 246. gr. laganna skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.–XIV. kafla téðra laga ef skilyrði 1. mgr. 246. gr. laganna eru fyrir hendi. Af þessu leiðir að bætur vegna sakamáls verða ákveðnar á hlutlægum grundvelli og skiptir þá ekki máli þótt fullt tilefni hafi verið til ráðstafana gagnvart sakborningi eins og málið horfði við lögreglu þegar gripið var til aðgerða. Þó er sá fyrirvari settur í 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. laganna að fella megi bætur niður eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Af framangreindu leiðir að úrlausn þess hvort stefnandi hafi fyrirgert rétti þeim til bóta sem mælt er fyrir um í 1. málsl. 2. mgr. 246. gr. téðra laga, eða hvort bætur skuli sæta lækkun, veltur á því hvort stefnandi hafi í skilningi 2. málsl. 2. mgr. 246. gr. valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem bótakröfur hans eru reistar á. Er í þessu sambandi til þess að líta að ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem stefnandi vísar einnig til bótakröfu sinni til stuðnings, ber að túlka, eins og rakið er í dómi Hæstaréttar Íslands frá 12. október 2000, í máli nr. 175/2000, með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal eigin sök.

Stefnandi var handtekinn umrætt kvöld eftir að hafa komið á brotavettvang stuttu eftir hina meintu hnífaárás og gaf hann skýrslu undir miðnætti sama kvöld á lögreglustöðinni við Hverfisgötu sem handtekinn maður með réttarstöðu sakbornings. Þá var handtökunni viðhaldið eftir skýrslutökuna uns hann var færður fyrir dómara að kvöldi næsta dags og úrskurðaður í gæsluvarðhald og einangrun á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Gæsluvarðhald stefnanda var síðan framlengt í fjögur skipti, þar af í eitt skipti á sama grundvelli og áður, auk þess að hann var látinn vera í einrúmi, en eftir það í þrjú skipti á grundvelli 2. mgr. 95. gr. sömu laga og án einangrunar og annarra takmarkana, uns það var ekki framlengt frekar og hann látinn laus 16. febrúar 2015. Á gæsluvarðhaldstíma frá 24. nóvember 2014 til 15. desember sama ár sætti stefnandi einnig takmörkunum samkvæmt c-, d- og e-liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 samkvæmt ákvörðun lögreglu. Með þessu var skertur réttur stefnanda til persónufrelsis sem almennt er varinn af 67. gr. stjórnarskrár, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995 og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Stefnanda var gert að sæta líkamsrannsókn á grundvelli 1. mgr. 77. gr., sbr. 2. mgr. 78. gr. laga nr. 88/2008, að fengnum dómsúrskurði 24. nóvember 2014. Einnig liggur fyrir að stefnandi féllst á það tveimur dögum síðar, sem rétthafi tiltekins farsímanúmers, að veita lögreglu heimild til að afla upplýsinga um notkun símanúmersins frá fjarskiptafyrirtæki vegna tímabilsins 23. til 24. nóvember 2014 en sú upplýsingaöflun var reist á heimild samkvæmt 80. gr., sbr. 1. mgr. 83. gr. og 2. málsl. 1. mgr. 84. gr., laga nr. 88/2008. Við meðferð sakamála er alkunna að með hinni síðarnefndu rannsóknaraðgerð er lögreglu meðal annars gert kleift að fá yfirlit frá fjarskiptafyrirtæki um símasamskipti úr og í símanúmer, tímalengd símtala, upplýsingar um skráða rétthafa annarra símanúmera sem tengjast símanúmeri, auk þess sem unnt er að afla upplýsinga um staðsetningu á símtæki á fjarskiptasendi á tilteknum tíma þegar símanúmer er í notkun. Þá var stefnanda auk þess að fengnum dómsúrskurðum gert að sæta herbergishlustunum í fangelsinu Litla-Hrauni á grundvelli a-liðar 82. gr., sbr. 83. gr., laga nr. 88/2008 vegna heimsóknardaganna 23., 24., 27. og 28. janúar 2015 og 3., 4. og 5. febrúar sama ár. Með framangreindum rannsóknaraðgerðum var skert friðhelgi einkalífs stefnanda sem nýtur almennt verndar samkvæmt 71. gr. stjórnarskrár, sbr. 9. gr. laga nr. 97/1995, og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Ágreiningslaust er að framangreindar rannsóknaraðgerðir sem stefnandi sætti falla undir bótaskyldu samkvæmt 1. málsl. 2. mgr., sbr. 1. mgr., 246. gr. laga nr. 88/2008. Þá er ágreiningslaust að ákvörðun ríkissaksóknara 20. febrúar 2015 um niðurfellingu máls stefnanda var lokaákvörðun í skilningi 1. mgr. sömu lagagreinar.

Með vísan til þess sem að framan er rakið um málsatvik þá liggur fyrir að lögregla taldi rétt og nauðsynlegt að handtaka stefnanda og láta hann sæta gæsluvarðhaldi vegna rannsóknarhagsmuna fram til 15. desember 2014. Við mat dómsins á því er rétt að líta til þess að þegar lögregla kom á vettvang hafði meint brot nýlega verið framið og brotaþoli var þá alvarlega slasaður með áverka sem bentu til hnífsstungu. Þá kom stefnandi á vettvang stuttu síðar ásamt öðrum manni og taldi sig eiga erindi á staðnum. Málsatvik voru óljós í upphafi og stefnandi var sjálfur með áverka á sér o.fl. sem gat bent til þess að hann tengdist meintri árás með saknæmum hætti. Þá gerði stefnandi takmarkaða grein fyrir ferðum sínum fyrir og eftir meint brot. Við slíkar aðstæður er lögreglu samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 almennt rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á því að hann hafi framið brot sem sætt geti ákæru enda sé handtaka nauðsynleg til að tryggja návist sakbornings og koma í veg fyrir að sakargögnum verði spillt. Hið sama á við um beitingu gæsluvarðhalds samkvæmt a-lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga. Að mati dómsins voru slíkar aðstæður uppi umrætt kvöld og næstu þrjár vikur á eftir fram til 15. desember 2014 varðandi stefnanda, eins og gögn málsins bera með sér. Um var að ræða meint alvarlegt brot sem gat leitt til ákæru og varðað þungri fangelsisrefsingu. Á þessu tímabili var óljóst um meintan geranda og rannsókn skammt á veg komin en meint atvik skýrðust eftir því sem leið á gæsluvarðhaldstímann, einkum eftir að brotaþoli gaf skýrslu undir lok tímabilsins og bar kennsl á stefnanda við myndsakbendingu. Fram að þeim tíma var hætta á því að stefnandi gæti samræmt framburð sinn miðað við framburði annarra, haft áhrif á vitni eða skotið undan sönnunargögnum. Að þessu virtu verður fallist á það með stefnda að lögreglu hafi í umrætt skipti verið rétt og nauðsynlegt að handtaka stefnanda á framangreindum grundvelli og viðhalda handtökunni uns hann var færður fyrir dómara innan sólarhrings frests, sbr. 1. málsl. 94. gr. laga nr. 88/2008. Hið sama á við um gæsluvarðhald og einangrun stefnanda vegna rannsóknarhagsmuna næstu þrjár vikur, auk annarra fyrrgreindra takmarkana vegna tilhögunar gæsluvarðhalds á sama tímabili, og verður ekki fallist á með stefnda að lögregla hafi gengið of langt í þessum efnum enda ríkir rannsóknarhagsmunir í húfi, framburðir misvísandi og rannsóknin nokkuð umfangismikil.

Við mat á bótaskyldu stefnda vegna framangreindrar handtöku og gæsluvarðhalds á grundvelli rannsóknarhagsmuna er til þess að líta að stefnandi ákvað sjálfur, ásamt fleiri mönnum, að snúa til baka á brotavettvang og þá blóðugur og með áverka á höfði og höndum eftir að hafa hafst þar við stuttu áður. Að mati dómsins var þetta til þess fallið að lögregla hefði réttmæta ástæðu til að ætla að stefnandi væri undir rökstuddum grun um aðild að meintri hnífaárás. Einnig kom fram síðar undir rannsókn málsins, miðað við framburð stefnanda sjálfs, einkum þess framburðar sem hann gaf 11. febrúar 2015, sem að framan er rakið, að stefnandi vissi frá upphafi að átök áttu sér stað í húsnæðinu sem beindust að brotaþola, hann hafði sjálfur horft upp á það að annar maður notaði hníf eða hnífsskaft gegn brotaþola auk þess sem hann hafði sjálfur, í beinu framhaldi af þeim atvikum, sagt öðrum manni, sem þar var staddur, að það þyrfti að kalla til sjúkrabifreið vegna brotaþolans. Þessum upplýsingum leyndi stefnandi hins vegar þegar hann var handtekinn og þegar hann gaf skýrslu hjá lögreglu umrætt kvöld eftir handtöku og var það andstætt skyldu hans sem sakbornings til að skýra satt og rétt frá hjá lögreglu kysi hann á annað borð að tjá sig um sakarefnið, sbr. 2. og 3. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008. Hið sama á við um síðari skýrslur stefnanda hjá lögreglu 2., 7. og 12. desember 2014 á meðan hann sætti gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Gögn málsins bera með sér að stefnanda var kynnt réttarstaða sakbornings við framangreindar skýrslutökur og hann áminntur um sannsögli, auk þess sem hann naut aðstoðar verjanda við skýrslutökurnar. Að öllu þessu virtu er það mat dómsins að rétt sé að fella niður bætur til stefnanda þar sem hann hafi sjálfur stuðlað að framangreindri handtöku og gæsluvarðhaldi á framangreindu tímabili.

Stefnandi sætti gæsluvarðhaldi án einangrunar og annarra takmarkana frá 15. desember 2014 til 16. febrúar 2015 vegna almannahagsmuna á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Á þessu níu vikna tímabili lá fyrir að sakarefni málsins var talið varða við 211. gr., sbr. 1 mgr. 20. gr. laga nr. 19/1940, sem meint tilraun til manndráps, en efri mörk refsiramma vegna slíks brots eru allt að 16 ára eða ævilangt fangelsi. Um var að ræða meinta lífshættulega hnífsstungu í hjartastað samkvæmt læknisfræðilegum gögnum sem þá lágu fyrir og sakarefnið var því talið vera mjög alvarlegt á almennan mælikvarða og gat mögulega varðað við framangreind refsiákvæði. Þá var sönnunarstaða málsins auk þess talin vera sterk gagnvart stefnanda, einkum með hliðsjón af því að brotaþoli hafði borið kennsl á stefnanda við myndsakbendingu sem meintan geranda í málinu. Við þessar aðstæður var lögreglu rétt að krefjast áframhaldandi gæsluvarðhalds á grundvelli almannahagsmuna og var ekki gengið of langt í því efni enda féllust dómstólar í þrjú skipti á það mat lögreglu eins og áður greinir og lagaskilyrði gæsluvarðhaldsins voru talin vera uppfyllt.

Við mat dómsins á bótaskyldu stefnda vegna framangreinds gæsluvarðhalds á grundvelli almannahagsmuna þykja sömu sjónarmið eiga við og lögð hafa verið til grundvallar í tengslum við framangreint mat á bótaskyldu út af handtöku og gæsluvarðhaldi vegna rannsóknarhagsmuna. Stefnandi var undir rökstuddum grun um framningu meints brots og bera málavextir með sér að grunur lögreglu hafi styrkst eftir því sem leið á rannsóknina. Þá stuðlaði hann sjálfur að hinu framlengda gæsluvarðhaldi með því að liggja á mikilvægum upplýsingum og greina rangt frá mikilvægum atvikum máls, andstætt fyrrgreindri sannleiksskyldu, uns hann gaf skýrslu fyrir dómi 9. febrúar 2015 og hjá lögreglu 11. sama mánaðar. Við mat á viðbrögðum lögreglu eftir 9. og 11. febrúar 2015 og því hvort stefnanda hafi verið haldið of lengi í gæsluvarðhaldi, eftir að hann breytti framburði sínum, er til þess að líta að rannsókn málsins var á þeim tíma á lokastigi og lá fyrir að senda rannsóknargögn til ríkissaksóknara til ákvörðunar um saksókn, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi hafði á þessum tíma sætt óslitnu gæsluvarðhaldi í ellefu vikur og hafði framburður hans verið óskýr á köflum og ekki nægjanlega stöðugur og auk þess í nokkru ósamræmi við framburði annarra. Sönnunarstaða málsins var talin vera sterk, meðal annars þar sem brotaþoli hafði áður borið kennsl á stefnanda við myndsakbendingu og sagt hann vera meintan árásarmann. Þá höfðu dómstólar tekið undir sönnunarmat lögreglu í þá veru með því að verða við kröfum um framlengingu gæsluvarðhalds á framangreindum lagagrundvelli. Stefnandi hafði nokkrum dögum fyrir 9. febrúar 2015 afþakkað boð lögreglu um að gefa nýja skýrslu eftir að hlustanir og hljóðritanir í heimsóknarherbergi lágu fyrir. Í skýrslu vitnisins G rannsóknarlögreglumanns við aðalmeðferð kom fram að úrvinnsla hlustunar á hljóðrituðum samtölum, sem fram fóru á pólsku, með aðstoð túlks hjá lögreglu, hefði legið fyrir hjá lögreglu nokkrum dögum eftir að hljóðritanir fóru fram. Fyrir liggur að í þeim hljóðritunum voru meðal annars samtöl stefnanda við heimsóknargesti um að gera ætti ráðstafanir til að fá brotaþola o.fl. til að draga framburði til baka, auk mögulegra hefndarráðstafana vegna fyrri framburðar brotaþola og annars manns hjá lögreglu. Þá bar G um að brotaþoli hefði undir lok rannsóknar málsins gefið skýrslu hjá lögreglu og hann ekki talið víst að stefnandi hefði verið sá maður sem stakk hann en jafnframt tekið fram að framburður hans væri að öðru leyti réttur. Þá hefði brotaþoli auk þess upplýst að fyrrgreindur C hefði verið búinn að ráðleggja honum að breyta framburðinum. Skýrsla vitnisins F lögreglumanns við aðalmeðferð um hinn breytta framburð brotaþola og atvik í tengslum við breyttan framburð var af svipuðum toga. Þá kom einnig fram í skýrslu G og F við aðalmeðferð að nauðsynlegt hefði verið á þessum tíma, í ljósi breytts framburðar, að fara vel yfir rannsóknargögn málsins næstu daga á eftir en umfangið hefði verið mikið.

Í ljósi þessara sérstöku atvika undir lok rannsóknar málsins og með vísan til framburða vitnanna F og G er það mat dómsins að lögreglu og ákæruvaldi hafi verið nauðsynlegt að fá hæfilegt svigrúm næstu daga á eftir til að fara vel yfir þá stöðu sem upp var komin í málinu, yfirfara rannsóknargögnin og leggja mat á áreiðanleika breytts framburðar stefnanda og brotaþola á meðan gæsluvarðhald stefnanda var enn í gildi, allt fram til 16. febrúar 2015. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að gæsluvarðhald hans hafi varað lengur eða gengið hafi verið lengra en þörf var á, sbr. 3. mgr. 53. gr. og 2. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008. Að öllu þessu virtu er það mat dómsins að rétt sé að fella niður bætur til stefnanda þar sem hann hafi sjálfur stuðlað að framangreindu gæsluvarðhaldi.

Að því er varðar líkamsrannsókn og öflun upplýsinga um símanúmer þá liggur fyrir að stefnandi var ásamt fleiri mönnum undir rökstuddum grun um saknæma aðild að meintu alvarlegu ofbeldisbroti. Á þeim tíma sem umræddar rannsóknaraðgerðir fóru fram var rannsókn málsins skammt á veg komin. Að mati dómsins voru málsatvik á þeim tíma verulega óljós, stefnandi neitaði allri aðild að meintu broti og framburður hans var óskýr, þar með talið um ferðir hans og samskipti við aðra menn á þeim tíma sem um ræðir. Þá var stefnandi auk þess með áverka á sér sem gátu hugsanlega tengst atvikum máls. Að mati dómsins var lögreglu því rétt og nauðsynlegt á þessum tíma að ganga úr skugga um hvort blóð úr brotaþola eða öðrum væri á honum eða fatnaði hans. Þá var auk þess rétt og nauðsynlegt að afla upplýsinga um símasamskipti stefnanda við aðra menn og staðsetningu símtækis hans með tilliti til þess hvar hann var staddur fyrir og eftir meint brot svo betri mynd fengist á málið. Er því fallist á með stefnda að framangreindar rannsóknaraðgerðir hafi verið lögmætar og nauðsynlegar og er ekki fallist á með stefnanda að of langt hafi verið gengið í þeim efnum. Með vísan til þess sem að framan er rakið um eigin sök stefnanda varðandi handtöku og gæsluvarðhald vegna rannsóknarhagsmuna þá er það mat dómsins að hið sama eigi við um framangreinda líkamsrannsókn og rannsókn á notkun á símanúmeri hans og að rétt sé að fella niður bætur til hans þar sem hann hafi sjálfur stuðlað að þeim rannsóknaraðgerðum.

Eins og áður greinir sætti stefnandi hlustun og hljóðritun samtala í heimsóknarherbergi í fangelsinu Litla-Hrauni, að undangengnum dómsúrskurðum, vegna heimsóknardagana 23., 24., 27. og 28. janúar 2015 og 3., 4. og 5. febrúar sama ár. Eins og rakið er í málavöxtum hér að framan þá var tilefni umræddra rannsóknaraðgerða að lögregla fékk upplýsingar frá nokkrum einstaklingum um að stefnandi sætti ranglega gæsluvarðhaldi, annar sakborningur, sem hefði verið látinn laus, hefði í raun verið að verki og þá hefðu umræddir upplýsingagjafar ekki fengist til að koma fram undir nafni og gefa skýrslu. G rannsóknarlögreglumaður og F lögreglumaður báru báðir um það fyrir dómi að erfiðlega hefði gengið að fá vitni til samstarfs við lögreglu. Miðað við þá stöðu sem var uppi við rannsókn málsins á þessum tíma og með hliðsjón af skyldum lögreglu samkvæmt 1. og 2. mgr. 53. gr. og 1. mgr. 54. gr. laga nr. 88/2008 má telja að henni hafi verið rétt og skylt að grípa til umræddra rannsóknaraðgerða í því skyni að bregðast við framkomnum upplýsingum og leitast við að upplýsa málið. Þá liggur auk þess fyrir að umræddar hlustanir rúmuðust innan heimilda samkvæmt a-lið 82. gr., sbr. 83. gr., laga nr. 88/2008 enda var fallist á þær kröfur lögreglu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur við rannsókn málsins á þeim tíma. Með sömu rökum verður ekki fallist á það með stefnanda að of langt hafi verið gengið í þeim efnum. Með vísan til þess sem áður er rakið um eigin sök stefnanda og einkum og sér í lagi þar sem hann á þessum tíma lá á mikilvægum upplýsingum og greindi rangt frá mikilvægum atvikum, andstætt áðurnefndri sannleiksskyldu, þá er það mat dómsins að hann hafi sjálfur stuðlað að umræddum hlustunum og því sé rétt að fella niður bætur til hans vegna þeirra.

Stefnandi hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir því að framangreindar rannsóknaraðgerðir, eða rannsókn málsins að öðru leyti, hafi falið í sér ólögmæta meingerð í skilningi b-liðar 1. mgr. 26 gr. laga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Þá er auk þess ósannað að rannsóknin hafi valdið honum vanlíðan, mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum.

Að öllu framangreindu virtu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda.

Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.

Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef V. T-kk-ef, sem þykir hæfilega ákveðin 1.240.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, auk útlagðs kostnaðar, 11.993 króna með virðisaukaskatti, samtals 1.251.993 krónur.

Af hálfu stefnanda flutti málið Ó-kk-nf V. T-kk-nf lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið Ó-kk-nf T-kk-nf lögmaður.

D-kk-nf K-kk-nf héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu.

Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda fyrir héraðsdómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Ó-kk-ef V. T-kk-ef, 1.240.000 krónur, auk útlagðs kostnaðar, 11.993 króna, samtals 1.251.993 krónur.

D-kk-nf K-kk-nf