E-3019/2011

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 2. maí sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af V-x-x B-x-x, Kleppsvegi 134, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 14. júlí 2011.

Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 800.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 18. ágúst 2010 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun, úr hendi stefnda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.

Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað, að mati réttarins, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp.

II

Málavextir eru þeir, að stefnandi var handtekinn hinn 18. ágúst 2010 kl. 15:45 grunaður um að hafa orðið H-kk-þgf Þ-kk-þgf H-kk-þgf að bana, sem fundist hafði látinn á heimili sínu hinn 15. ágúst 2010. Ummerki á vettvangi og áverkar á líki H-kk-ef báru þess glöggt merki að ráðist hafði verið að honum með hrottalegum hætti, þar sem hann lá sofandi í rúmi sínu og honum veittar margar stungur með hnífi víðsvegar um líkamann. Klukkan 17:01 var stefnandi færður til yfirheyrslu og hafði réttarstöðu sakbornings við yfirheyrsluna. Yfirheyrslunni lauk kl. 17:28. Í henni gaf stefnandi leyfi fyrir því að húsleit yrði gerð á heimili hans. Farið var inn á heimili stefnanda kl. 18:02 og leitað í herbergi hans, og föt af honum tekin til rannsóknar, en lögregla taldi að blettur á buxum stefnanda og skóm hans gæti verið blóð. Niðurstaða á blettum á skóm og buxum stefnanda lá fyrir daginn eftir, að morgni 19. ágúst, og leiddi hún í ljós að ekki var um blóðbletti að ræða. Leit lauk síðan kl. 19:00. Þá heimilaði stefnandi að gerð væri á honum réttarlæknisskoðun og var framkvæmd almenn líkamsrannsókn á stefnanda með sérstakri áherslu á áverkamerki. Skoðun þessi var framkvæmd frá kl. 20:20 til 21:00, og leiddi í ljós nokkra minniháttar áverka. Stefnandi var síðan látinn laus úr haldi lögreglu kl. 09:50 19. ágúst 2010.

Stefndi kveður að gríðarlegur þungi hafi verið lagður í rannsóknina, en í fyrstu hafi lítið verið að styðjast við, en ályktað að um svokallaðan ástríðuglæp væri að ræða. Fjölmargir hafi verið yfirheyrðir vegna rannsóknarinnar, þ. á m. stefnandi. Við rannsóknina hafi komið í ljós að stefnandi tengdist málinu þannig að hann hefði verið unnusti sambýliskonu hins látna til tveggja ára á árabilinu 2007 til 2009. Hún hefði síðan slitið sambandinu í febrúar 2009 í kjölfar meints ofbeldis af hálfu stefnanda. Eftir sambandsslitin hafi þau engu að síður átt í kynferðislegu samneyti, síðast eftir að konan hafi kynnst hinum látna. Á grundvelli þeirra upplýsinga hafi lögregla farið að heimili stefnanda og handtekið hann og fært á lögreglustöð til yfirheyrslu.

III

Stefnandi byggir kröfu sína á því, að samkvæmt tölvupósti, dagsettum 25. nóvember 2010, hafi rannsókn málsins, hvað varði stefnanda, verið hætt. Stefnanda hafi ekki borist formleg tilkynning þess efnis fyrr en lögmaður hans hafi haft samband við lögregluna hinn 22. nóvember 2010 til að kanna stöðu stefnanda í málinu.

Stefnandi byggir á því að aðgerðir lögreglu hafi bakað honum andlegt tjón og verið til þess fallnar að sverta mannorð hans og æru.

Stefnandi byggir kröfu sína um miskabætur á því að handtakan og varðhaldið, sem hann hafi verið látinn sæta, hafi verið ólögmætt. Að mati stefnanda hafi skilyrði 90. gr. laga um meðferð sakamála, ekki verið fyrir hendi við handtökuna. Við rannsókn máls sem sætt geti ákæru sé lögreglu heimilt að handtaka mann að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Í fyrsta lagi þurfi að vera til staðar rökstuddur grunur um að sakborningur hafi framið brot sem sætt geti ákæru. Af rannsóknargögnum lögreglu sé ekkert sem tengi stefnanda við lát H-kk-ef Þ-kk-ef H-kk-ef, annað en samband hans við sambýliskonu H-kk-ef meira en ári áður en H-kk-nf hafi verið myrtur. Að mati stefnanda hafi umrædd tengsl ekki verið nægjanleg til þess að rökstuddur grunur sé fyrir hendi.

Stefnandi telur einnig að viðbótaskilyrði 1. mgr. 90. gr. laga um meðferð sakamála hafi ekki verið uppfyllt við handtöku hans. Handtaka þurfi að vera nauðsynleg svo að hún sé heimil og eitt af eftirgreindum skilyrðum uppfyllt: Að hún sé gerð til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða annarra, ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Stefnandi telur augljóst að fyrri tvö skilyrðin eigi ekki við um tilvik hans. Að öllum líkindum hafi lögregla talið að rétt hafi verið að handtaka hann til að koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum. Til þess sé að líta að frá því að komið hafi verið að H-kk-þgf látnum hafi liðið þrír dagar þar til stefnandi hafi verið handtekinn. Hefði stefnandi ætlað að spilla sönnunargögnum hefði hann haft nægan tíma til þess að gera það. Eðlilegra hefði verið að boða stefnanda til skýrslutöku, og ef grunur væri um að hann hefði framið brotið, að tilkynna honum þá að hann hefði réttarstöðu sakbornings. Stefnandi telur engar ástæður réttlæta handtöku hans í umrætt sinn.

Einnig byggir stefnandi á því að lögregla hafi ekki fylgt ákvæðum 2. mgr. 93. gr. laga um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, við handtökuna, en allar reglurnar eigi það sammerkt að lögregla skuli beita hófi við skyldustörf sín og ganga ekki lengra en nauðsynlegt sé hverju sinni.

Fyrir liggi að stefnandi hafi verið handtekinn á heimili sínu og hafi hann ekki sýnt mótþróa við handtökuna. Samt sem áður hafi lögregla viljað setja hann í handjárn, en óljóst sé hver ástæða þess hafi verið. Af vistunarskýrslu megi sjá að fimm lögreglumenn hafi farið og handtekið stefnanda. Ekki hafi þó verið hægt að færa hann í járn, þar sem stefnandi hafði misst aðra höndina í slysi og þar með hafi ekki verið mögulegt að handjárna hann. Í stað þess hafi stefnandi verið tekinn traustataki af tveimur lögreglumönnum sem haldið hafi í stefnanda hvor sínum megin og leitt hann út í lögreglubíl. Stefnandi hafi á þessum tíma búið í blokk að Háabergi 23 í Hafnarfirði og hafi lögreglubíllinn verið staðsettur svo að allir nágrannar stefnanda hafi auðveldlega getað séð hann þegar hann hafi verið leiddur út í lögreglubifreiðina. Stefnandi telur að óþarft hafi verið með öllu að halda í hann þegar gengið hafi verið út í lögreglubifreiðina, enda hafi stefnandi ekki sýnt mótþróa við handtöku. Óljóst sé hvað lögreglu hafi gengið til þegar hún hafi beitt þessari aðferð við handtöku hans, en ljóst sé að mun vægari úrræðum hafi verið unnt að beita við handtökuna.

Stefnandi telur einnig að eftirfarandi fangelsissvipting hans hafi verið óhófleg og ekki í samræmi við þau meðalhófssjónarmið sem áður hafi verið nefnd. Eftir skýrslutöku og sýnatöku af stefnanda hafi honum verið haldið áfram í hálfan sólarhring án ástæðu, enda virðist sem lögregla hafi ekki haft neitt sem tengdi stefnanda við málið annað en tengsl hans við sambýliskonu brotaþola ári fyrir hinn hörmulega atburð. Engin gögn hafi bent til þess að hann hefði komið nálægt andláti brotaþola. Stefnandi telur að strax eftir skýrslutöku hefði átt að láta hann lausan og einnig hefði verið eðlilegt að strax hefði verið haft samband við foreldra hans til þess að staðfesta fjarvistasönnun hans, en hann hafi sagst hafa verið heimavið á þeim tíma er brotaþoli lést. Engin ástæða hafi því verið til að halda honum svo lengi sem lögregla hafi gert í þessu tilviki. Umrædd frelsissvipting, þ.e. handtaka stefnanda og eftirfarandi varðhald, hafi verið með öllu óþörf og gengið út fyrir allt meðalhóf. Telur stefnandi háttsemi lögreglunnar hafa verið afar ámælisverða og ganga langt út fyrir það sem eðlilegt megi teljast.

Í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, komi fram að maður sem borinn hafi verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. hafi mál hans verið fellt niður. Í 2. mgr. sömu greinar segi síðan að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla séu skilyrði 1. mgr. séu fyrir hendi.

Stefnandi byggir á því að skilyrðum 1. og 2. mgr. sé fullnægt og eigi hann því rétt til bóta. Óhjákvæmilegt sé í þessu sambandi að líta til þeirra breytinga sem orðið hafi við gildistöku nýrra sakamálalaga nr. 88/2008, sem leyst hafi af hólmi eldri lög um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Í athugasemdum með frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 88/2008 sé lagt til að skilyrði fyrir bótum vegna sakamáls verði rýmkuð frá því sem verið hafi í lögum nr. 19/1991. Þá sé orðalag ákvæðisins afdráttarlaust og segi nú í 228. gr. að maður sem borinn hafi verið sökum í sakamáli eigi rétt til bóta, en í 175. gr. laga nr. 19/1991 hafi sagt, að kröfu um bætur megi taka til greina.

Af skýru orðalagi 228. gr. leiði ekki annað en að skylt sé að greiða bætur sé ákvæði 1. mgr. 228. gr. uppfyllt og sé svo í þessu máli.

Í 2. málslið 2. mgr. 228. gr. laganna komi fram sú undantekningarregla að fella megi bætur niður eða lækka þær hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Stefnandi telur að túlka beri þetta ákvæði þröngt í ljósi ákvæðis 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sem kveði á um að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Sú túlkun sé einnig í samræmi við ákvæði 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hlotið hafi lagagildi hér á landi með lögum nr. 62/1994, um að hver maður sé saklaus uns sekt sé sönnuð. Stefnandi hafi ekki framið það brot sem hann hafi verið grunaður um. Hann hafi neitað sök frá upphafi auk þess sem hann hafi greint lögreglu greiðlega frá tengslum sínum við unnustu brotaþola og því hvar hann hafi verið á þeim tíma er hinn voveiflegi atburður hafi átt sér stað. Ekkert sé fram komið í málinu sem geti réttlætt að bætur til hans verði lækkaðar, hvað þá felldar niður að öllu leyti.

Stefnandi telur einnig að hann eigi rétt til bóta vegna húsleitar lögreglu. Húsleit í þessu tilviki hafi byggst á 3. mgr. 74. gr. laga um meðferð sakamála, þar sem fram komi að skilyrði fyrir húsleit séu að rökstuddur grunur sé á að sakborningur hafi framið brot sem sætt geti ákæru, ásamt því að augljósir rannsóknarhagsmunir séu í húfi. Rökstuddur grunur hafi ekki verið til staðar og því hafi skilyrði húsleitar ekki verið uppfyllt. Engu skipti þó að stefnandi hafi heimilað leit á heimili sínu, sbr. 1. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008. Skilyrði til húsleitar hafi allt að einu þurft að vera uppfyllt svo hún teljist lögmæt. Stefnandi hafi eðlilega viljað hreinsa allan grun af sér sem fyrst og þar sem hann hafi ekkert haft að fela hafi hann leyft lögreglu að leita á heimili sínu. Með leitinni hafi friðhelgi einkalífs stefnanda verið rofið, enda megi sjá af húsleitarskýrslu að lögreglumenn hafi verið eina klukkustund á heimili stefnanda og farið í gegnum einkamuni hans.

Stefnandi telur að sá tími sem liðið hafi eftir að hann var handtekinn og þar til hann fékk upplýsingar um að hann nyti ekki stöðu sakbornings í málinu hafi verið allt of langur, auk þess sem lögreglu hafi borið skylda til að tilkynna honum það, sbr. 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008. Lögregla hafi ekkert frumkvæði sýnt að því að tilkynna stefnanda um stöðu málsins gagnvart honum en líkt og fram hafi komið hafi það ekki verið fyrr en lögmaður stefnanda hafi haft samband við lögreglu að stefnandi hafi getað fullvissað sig um að hann væri ekki lengur grunaður um aðild að málinu. Ljóst sé af svörum lögreglumannsins að stöðu stefnanda í málinu hefði fyrir löngu verið breytt. Augljóst sé því að lögregla hafi ekki sinnt skyldu sinni að þessu leyti. Stefnandi telur að það eigi að leiða til þess að honum beri bætur úr hendi stefnda. Við ákvörðun bóta sé óhjákvæmilegt að taka tillit til þess að það brot er stefnandi hafi verið grunaður um að hafa framið sé alvarlegt brot, þ.e. manndráp samkvæmt 221. gr. almennra hegningarlaga. Stefnandi hafi eðlilega haft þungar áhyggjur af framvindu málsins, enda hafi málið verið áberandi í fjölmiðlum. Eðlilegt sé að gera ríkari kröfur til lögreglu um að fylgja formreglum þegar um rannsókn á svo alvarlegum brotum sé að ræða. Stefnandi hafi verið grunaður um afbrot sem varðað geti 16 ára fangelsi og sé tilhugsun um svo langa fangelsisvist fyrir svo ungan mann óbærileg og aðgerðarleysi lögreglu því óskiljanlegt.

Samkvæmt 5. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 skuli bæði bæta fjártjón og miska. Stefnandi krefst 800.000 króna í miskabætur. Í 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1988, segi m.a. að heimilt sé að láta þann sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu manns greiða miskabætur til þess sem misgert hafi verið við. Stefnandi telur að stefndi hafi brotið gróflega gegn sér, ekki eingöngu vegna þess íþyngjandi úrræðis sem felist í handtöku, húsleit og varðhaldi, heldur einnig vegna þeirra aðferða sem lögregla hafi beitt við aðgerðirnar. Þá telur stefnandi að sá tími sem hann hafi notið stöðu sakbornings hafi verið allt of langur.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu skaðabóta- og refsiréttar, auk meginreglna sakamálaréttarfars. Stefnandi vísar einnig til laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, og skaðabótalaga nr. 50/1988. Þá vísar stefnandi til stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944 og lög nr. 97/1995. Einnig vísar stefnandi til mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.

Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á vaxtalögum nr. 38/2001, með síðari breytingum.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

IV

Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því, að í ljósi þeirra upplýsinga sem lögregla hafi búið yfir um tengsl stefnanda við sambýliskonu hins látna, meinta ofbeldishegðun hans í tengslum við sambandsslit þeirra sem og kynferðislegt samneyti þeirra eftir að konan kynntist hinum látna, hafi vaknað rökstuddur grunur um að stefnandi gæti hafa orðið H-kk-þgf Þ-kk-þgf að bana. Nauðsynlegt hafi því verið handtaka stefnanda til að tryggja návist hans sem og að koma í veg fyrir að hann spillti hugsanlegum sönnunargögnum.

Fullt tilefni hafi því verið til handtöku stefnanda þar sem rökstuddur grunur hafi leikið á því að hann hefði framið brot sem til rannsóknar hafi verið. Skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 hafi því verið uppfyllt. Brýna nauðsyn hafi því borið til að taka af honum skýrslur og koma í veg fyrir að hann gæti spillt fyrir frekari rannsókn málsins. Við handtökuna hafi margvísleg atriði í gögnum málsins bent til sektar stefnanda þótt annað hafi komið í ljós við frekari rannsókn. Handtakan hafi því verið fyllilega réttlætanleg og lögmæt.

Stefndi kveður, að hafa beri í huga að stefnandi hafi á þessum tíma verið grunaður um gríðarlega alvarlegt brot, framin á þann hátt að telja hafi mátt víst að sá sem það framdi hafi ekki verið í andlegu jafnvægi. Notkun handjárna hafi því verið eðlileg og nauðsynleg til að tryggja öryggi stefnanda sjálfs, koma í veg fyrir hugsanlegan flótta hans sem og að tryggja öryggi þeirra lögreglumanna sem að handtökunni hafi staðið. Hins vegar hafi ekki verið unnt að handjárna stefnanda vegna fötlunar hans og því hafi aðstæður verið tryggðar með því að tveir lögreglumenn hafi haldið þétt um handleggi hans meðan hann var leiddur út í lögreglubifreið.

Stefnandi hafi verið undir rökstuddum grun um að hafa fram það brot sem til rannsóknar hafi verið og því hafi skilyrði húsleitar verið til staðar. Fyrir liggi og að stefnandi hafi veitt lögreglu samþykki sitt fyrir því að leit yrði framkvæmd á heimili hans. Skilyrði 1. mgr. 74. gr. og 1. mgr. 75. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, hafi því verið uppfyllt.

Stefnandi hafi verið handtekinn hinn 18. ágúst, kl. 15:45. Yfirheyrsla yfir honum hafi hafist kl. 17:05 og lokið kl. 17:28. Í kjölfar hennar hafi húsleit verið framkvæmd á heimili stefnanda og hafi hún staðið til kl. 19:00. Að því loknu hafi hann verið færður til réttarlæknisskoðunar sem hafi lokið kl. 21:00. Bráðabirgðaniðurstöður rannsóknar á blettum á skóm og buxum stefnanda hafi legið fyrir að morgni 19. ágúst og hafi þær ekki bent til að um blóð væri að ræða. Stefnanda hafi þá verið sleppt úr haldi lögreglu eða kl. 09:50. Haldi stefnanda hjá lögreglu hafi því verið markaður eins skammur tími og unnt hafi verið miðað við aðstæður á þessum tíma. Hann hafi verið látinn laus um leið og gögn, sem til rannsóknar hafi verið, og upplýsingar sem lögreglan hafi aflað meðan hann hafi verið í haldi, hafi sýnt sig að styrkja ekki grun lögreglu.

Þrátt fyrir að stefnandi hafi verið látinn laus úr haldi lögreglu hinn 19. ágúst hafi hann enn haft stöðu sakbornings við rannsókn málsins. Í raun hafi staðan verið sú allt þar til játning annars manns um að hafa banað H-kk-þgf Þ-kk-þgf hafi legið fyrir, 3.-4. september. Samkvæmt 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, beri lögreglu að tilkynna sakborningi ef rannsókn gegn honum hafi verið hætt. Slíkt hafi ekki verið gert með formlegum hætti en staðfest í tölvupósti til verjanda stefnanda 25. nóvember 2010. Rannsóknin á manndrápinu hafi eðlilega fengið mjög mikla umfjöllun meðan á henni hafi staðið. Greint hafi verið frá handtöku annars sakbornings og hann nafngreindur í einhverjum fjölmiðlum. Jafnframt hafi verið greint frá því þegar játning þess sakbornings hafi legið fyrir. Það hafi því ekki getað dulist stefnanda að rannsókn á hendur honum hafi verið hætt og annar hefði játað á sig verknaðinn. Stefnandi hefði verið í lófa lagið að grennslast fyrir um stöðu sína og óska eftir skriflegri staðfestingu á því að rannsókn á hendur honum hefði verið hætt.

Almennir hagsmunir krefjist þess að brot séu rannsökuð og upplýst og hafi lögregla í því sambandi allvíðtækar heimildir, sem geti, eins og í tilviki stefnanda, leitt til þess að menn, sem ekki verði sakfelldir fyrir þau brot sem til rannsóknar séu, gætu þurft að sæta skerðingu á réttindum sínum. Óumdeilt sé að stefnandi hafi þurft að þola húsleit og handtöku. Óumdeilt sé einnig að rannsókn lögreglu á hendur honum hafi verið hætt.

Stefndi mótmælir því að handtaka og varðhald í kjölfarið hafi verið ólögmætt. Ekkert óeðlilegt hafi verið við þá aðferð sem lögregla hafi beitt við handtöku stefnanda. Hafa beri í huga alvarleika þess brots sem stefnandi hafi verið grunaður um að hafa framið.

Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu, að aðgerðir lögreglu hafi bakað honum mikið andlegt tjón og verið til þess fallnar að sverta mannorð hans og æru.

Stefndi byggir á því að fullnægt hafi verið skilyrðum 90. gr. laga nr. 88/2008 fyrir þeim aðgerðum sem lögregla hafi gripið til. Byggir stefndi á því að aðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar. Mótmælir stefndi því, að lögregla hafi ekki fylgt ákvæðum 2. mgr. 93. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 13. gr. og 14. gr. laga nr. 90/1996. Byggir stefndi á því að aðgerðir lögreglu hafi verið hófstilltar og ekki gengið lengra en nauðsynlegt hafi verið.

Stefndi mótmælir því að stefnandi eigi rétt til bóta vegna húsleitar lögreglu, en stefnandi hafi af þeim sökum ekki orðið fyrir neinu tjóni né vegna annarra aðgerða lögreglu. Byggir stefndi á því að skilyrði hafi verið til þessara aðgerða lögreglu og hafi stefnandi einnig veitt samþykki sitt fyrir því að leit yrði framkvæmd á heimili hans. Lagaskilyrðum hafi verið fullnægt fyrir aðgerðunum, og mótmælir stefndi því að með leitinni hafi friðhelgi einkalífs stefnanda verið rofin.

Stefndi byggir og á því, að ekki séu lagaskilyrði til þess að dæma bætur fyrir þann tíma sem taki að tilkynna sakborningi að hann sé ekki lengur undir rannsókn, og breyti engu í þessu sambandi hvers konar brot sé til rannsóknar.

Stefndi byggir á því, að ekki séu skilyrði til þess að dæma bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga, þar sem skilyrðum greinarinnar sé ekki fullnægt. Þá séu heldur ekki skilyrði til þess að dæma bætur samkvæmt almennu skaðabótareglunni.

Stefndi byggir einnig á því, að tjón stefnanda sé ósannað.

Varakröfu sína, um lækkun dómkröfu stefnanda, byggir stefndi á sömu málsástæðum og í aðalkröfu. Stefndi telur og að bótakrafa stefnanda sé allt of há og ekki í neinu samræmi við dómaframkvæmd.

Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um upphafsdag dráttarvaxta. Engin krafa hafi verið sett fram fyrr en með stefnu, sem birt hafi verið 14. júlí 2011, þannig að ef dæma ætti dráttarvexti ættu þeir fyrst að reiknast frá 14. ágúst 2011, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

V

Í málinu hefur stefnandi uppi bótakröfu m.a. vegna ólögmætrar handtöku, varðhalds og húsleitar. Byggir stefnandi málatilbúnað sinn á þeim grunni að honum beri réttur til skaðabóta með vísan til 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Telur hann að rannsóknaraðgerðir lögreglu umrætt sinn hafi verið ólögmætar og með rannsóknaraðgerðinni hafi verið brotið í bága við 5. mgr. 67. gr., sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Kveður hann kröfu sína vera vegna miska, sem hann hafi orðið fyrir.

Kveðið er á um skilyrði skaðabóta í tilviki eins og um ræðir í málinu í ákvæði 228. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar, er heimilt að dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX., X., XI., XIII. og XIV. kafla laga þessara ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi, þ.e. ef maður hefur verið borinn sökum í sakamáli, en mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi, án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann hafi verið talinn ósakhæfur. Ákvæði um heimild til handtöku er í XIII. kafla laga nr. 88/2008. Ákvæði um heimild til húsleitar eru í X. kafla sömu laga. Í 3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, er heimilað að dæma bætur ef maður hefur orðið fyrir tjóni af þeim aðgerðum sem taldar eru upp í 2. mgr., en hann hefur ekki verið borinn sökum í sakamáli og skal bæta bæði fjártjón og miska ef því er að skipta. Ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem stefnandi byggir einnig kröfu sína á, ber og að túlka með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttarins. Hefur verið litið svo á að þau veiti ekki ríkari bótarétt en reglur laga nr. 88/2008.

Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur leikur á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, til að tryggja návist hans eða öryggi hans eða annarra, ellegar til að koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum.

Fram er komið að grundvöllur þess, að stefnandi var handtekinn hinn 18. ágúst 2010 og færður á lögreglustöð til yfirheyrslu, var sá að hann var grunaður um að hafa orðið H-kk-þgf Þ-kk-þgf H-kk-þgf að bana. Byggðist sá grunur á tengslum stefnanda við sambýliskonu hins látna, ofbeldishegðun hans í tengslum við sambandsslit þeirra sem og kynferðislegu samneyti þeirra eftir að konan kynntist hinum látna. Stefnandi var síðan færður til yfirheyrslu kl. 17:01 og lauk henni kl. 17:28. Þá var stefnandi færður í tæknideild kl. 20:17, og var gerð líkamsrannsókn á stefnanda sem tók, samkvæmt gögnum málsins, 40 mínútur, eða frá kl. 20:20 til kl. 21:00. Stefnandi var síðan vistaður í fangaklefa yfir nóttina og látinn laus kl. 9:50 næsta morgun, hinn 19. ágúst 2010, er niðurstaða rannsóknar á blettum á skóm og buxum stefnanda lá fyrir.

Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er heimilt að leita í húsum sakbornings í því skyni að handtaka hann, rannsaka andlag brots og önnur ummerki eða hafa uppi á munum sem hald skal leggja á. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er heimilt að leita í húsum annars manns en sakbornings þegar brot hefur verið framið þar eða sakborningur handtekinn þar. Einnig ef rökstuddur grunur leikur á að sakborningur haldi sig þar eða þar sé að finna muni sem hald skal leggja á. Skilyrði greinarinnar fyrir því að unnt sé að framkvæma húsleit er að rökstuddur grunur leiki á að framið hafi verið brot sem sætt getur ákæru og sakborningur hafi verið þar að verki, enda séu augljósir rannsóknarhagsmunir í húfi. Það er enn fremur skilyrði húsleitar samkvæmt 2. mgr. að rannsókn beinist að broti sem varðað getur fangelsisrefsingu að lögum.

Samkvæmt 1. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, skal leit ákveðin með úrskurði dómara nema ótvírætt samþykki eiganda eða umráðamanns liggi fyrir.

Þegar atvik málsins eru virt eins og þau horfðu við þeim sem með rannsókn málsins fóru á þeim tíma er stefnandi var handtekinn, verður að líta svo á að umræddar aðgerðir lögreglu hafi verið eðlilegar og lögmætar. Þá verður ekki fallist á með stefnanda að handtakan, eins og hún var framkvæmd, hafi ekki verið í samræmi við reglur, hún hafi á einhvern hátt verið óeðlileg, eða að stefnandi hafi verið hafður í haldi lengur en efni stóðu til og rannsóknarhagsmunir kröfðust.

Lögregla leitaði í íbúð stefnanda, með hans samþykki, og tók þar m.a. buxur hans og skó, sem sett voru í rannsókn. Verður því ekki annað séð en að þær aðgerðir lögreglu, sem beindust að stefnanda, hafi verið eðlilegar, eins og á stóð, og í samræmi við rannsóknarhagsmuni. Hafa verið færð viðhlítandi rök fyrir því að nauðsyn hafi borið til þessara aðgerða. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að skilyrði 1. mgr. 75. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, hafi ekki verið fullnægt. Samkvæmt því og þar sem stefnandi samþykkti umrædda húsleit, verða honum ekki dæmdar bætur vegna húsleitarinnar.

Fyrir liggur að stefnandi hafði stöðu sakbornings við rannsókn málsins allt þar til játning annars manns lá fyrir um að hafa banað H-kk-þgf Þ-kk-þgf H-kk-þgf, eða til 3. september 2010. Á stefnandi því með vísan til 228. gr. sömu laga, rétt á bótum úr hendi stefnda. Ber því að bæta honum þann miska, sem telja má að hann hafi hlotið vegna handtöku hans og vistunar í fangaklefa, enda verður ekki litið svo á, samkvæmt gögnum málsins, að hann hafi valdið eða stuðlað að þessum aðgerðum lögreglu. Hins vegar verður ekki fallist á, að stefnandi hafi fært sönnur fyrir því að lögreglan hafi með saknæmum hætti bakað honum tjón við rannsóknaraðgerðir. Á hann því ekki rétt til bóta á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar. Ekki eru heldur rök fyrir því að beita 26. gr. laga nr. 50/1993.

Eins og að framan greinir liggur ekkert fyrir um að stefnanda hafi verið tilkynnt að rannsókn málsins hafi verið hætt og málið verið fellt niður gagnvart honum fyrr en með eftirgrennslan lögmanns hans í nóvember 2010. Í ákvæðum laga nr. 88/2008 eru á hinn bóginn engar reglur um rétt sakaðs manns til skaðabóta vegna slíkra tafa og hefur stefnandi ekki sýnt fram á hvernig grundvöllur fyrir bótum af því tilefni verði fenginn eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Stefnandi getur því ekki átt tilkall til skaðabóta frá stefnda vegna þeirra atvika, sem hér um ræðir.

Að virtum atvikum málsins þykja miskabætur til hans hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Ber stefnda að greiða honum þá fjárhæð með vöxtum og dráttarvöxtum eins og krafist er í stefnu í samræmi við lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu og eru því ekki efni til að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar sem er því felldur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar var ekki litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð :

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, V-x-x B-x-x, 200.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 18. ágúst 2010 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda 450.000 krónur, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, greiðist úr ríkissjóði.

H-kvk-nf Þ-kvk-nf