E-2918/2014

Mál þetta, sem var dómtekið 14. apríl sl., var höfðað 12. ágúst 2014.

Stefnandi er Íslandsbanki hf., fyrir hönd Ergo, Suðurlandsbraut 14 í Reykjavík.

Stefnda er K-kvk-nf S-kvk-nf, Laxatungu 30 í Mosfellsbæ.

Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til að greiða honum skuld að fjárhæð 2.967.088 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. maí 2014 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti.

Stefnda krefst sýknu og málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.

I

Þann 10. október 2007 gerðu Glitnir fjármögnun og B-kk-nf J-kk-nf með sér kaupleigusamning nr. 442727-002 sem ber yfirskriftina Bílasamningur Glitnis. Samkvæmt samningnum leigði Glitnir fjármögnun B-x-x bifreiðina Hummer H3, árgerð 2005, með fast númer EB-238. Samningurinn skyldi greiðast með 82 mánaðarlegum leigugreiðslum 15. hvers mánaðar, í fyrsta sinn 15. nóvember 2007, hver að fjárhæð 85.371 króna. Samningsviðmiðun í upphafi miðaðist við 50% íslenskar krónur, 12,5% Bandaríkjadollara, 7,5% japanskt jen, 20% evrur og 10% svissneskan franka. Endanleg fjárhæð í erlendum myntum réðst af gengi á útborgunardegi samningsins. Íslenski hluti leigugjaldsins miðaðist við vísitölu neysluverðs, þá 276,7, og skyldi grunnvísitala samningsins sú vísitala sem væri í gildi á útborgunardegi hans.

Með yfirlýsingu 25. janúar 2008 yfirtók stefnda samninginn sem fékk á sama tíma nýtt númer, 434002-004. Eftirstöðvar samningsins voru þá 5.666.691 króna. Stefnda greiddi umsamdar greiðslur til 15. september 2008. Stefnda skilaði bifreiðinni til stefnanda 28. mars 2009 og var verðmæti hennar metið 2.766.029 krónur.

Stefnandi endurreiknaði kaupleigusamninginn í samræmi við dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 600/2011 og 464/2012 um gildi fullnaðarkvittana, auk ákvæða laga nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu 6. maí 2014. Stefndu var kynnt ný staða samningsins, 4.828.703 krónur, sem var upphafleg stefnufjárhæð máls þessa, en hefur nú verið lækkuð að teknu tilliti til sölu bifreiðarinnar.

Þann 15. október 2009 yfirtók Nýi Glitnir banki hf. réttindi og skyldur Glitnis banka hf. Þann 20. febrúar 2009 var nafni Nýja Glitnis banka hf. breytt í Íslandsbanki hf. og nafni Glitnis fjármögnunar breytt í Íslandsbanki fjármögnun. Þann 11. júlí 2011 var nafni Íslandsbanka fjármögnunar breytt í Ergo.

Stefnda gaf aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins.

II

Stefnandi byggir kröfu sína á framangreindum kaupleigusamningi aðila og grundvallarreglu kröfu- og samningaréttar um að samninga skuli halda. Stefnda hafi ekki greitt skuldina þrátt fyrir innheimtutilraunir.

Stefndandi vísi til III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu varðandi kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri því nauðsyn til þess að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefndu. Um varnarþing sé vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991 og um fyrningarfrest til bráðabirgðaákvæðis XIV í lögum nr. 38/2001.

III

Stefnda byggir kröfu sína um sýknu fyrst og fremst á því að um aðildarskort sé að ræða. Máli verði ekki réttilega beint að öðrum en þeim sem geti látið hagsmunina af hendi eða verði að þola þá. Að sama skapi verði sá aðili er krefjist dóms um hagsmuni að vera rétthafi þeirra. Ef brotið er gegn þessari grundvallarreglu sé uppi aðildarskortur, sem leiði til sýknu stefndu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda telji ljóst að stefnandi sé ekki rétthafi þeirra hagsmuna sem krafist sé í málinu og beri af þeim sökum að sýkna hana.

Þessu til stuðnings bendi stefnda á að á framlögðum bílasamningi sé vísað til Glitnis fjármögnunar, nú Ergo, sem leigusala. Samningurinn sé undirritaður fyrir hönd Glitnis fjármögnunar. Á yfirlýsingu sem beri heitið „Yfirtaka á Bílasamningi, nr. 442727-002“ komi m.a. fram að ákvæði bílasamningsins haldist óbreytt, þ.e.a.s. að öðru leyti en því er fram komi í yfirlýsingunni sjálfri. Yfirlýsingin sé jafnframt undirrituð fyrir hönd Glitnis fjármögnunar. Meðal dómskjala sé bréf er beri heitið „Tilkynning um mat“. Þar komi m.a. fram að tilkynnt sé að bifreiðin EB-238 hafi verið metin til staðgreiðsluverðs með vísan til kaupleigusamnings við Íslandsbanka fjármögnun, nú Ergo.

Í ljósi framangreinds, og annarra framlagðra dómskjala, telji stefnda að stefnandi geti ekki verið réttur aðili að málinu. Skjölin gefi til kynna að hinn raunverulegi viðsemjandi stefndu sé Glitnir fjármögnun, nú Ergo. Sá aðili sé skráður lögaðili með sérstaka kennitölu sem njóti aðildarhæfis, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu 1962/875. Ekki liggi fyrir umboð frá Glitni fjármögnun, nú Ergo, til stefnanda. Þá verði ekki séð að Glitnir fjármögnum, nú Ergo, hafi framselt kröfuna til stefnanda. Stefnda beri engar skyldur gagnvart stefnanda. Í stefnu sé ekki gerð grein fyrir aðild stefnanda að málinu eða hún rökstudd, en telja verði með hliðsjón af öllu framansögðu að það hefði verið nauðsynlegt.

Stefnda krefjist jafnframt sýknu m.t.t. ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í 36. gr. laganna, sbr. 36. gr. a–d, komi fram að víkja megi samningi til hliðar í heild eða að hluta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Þá gildi ákvæði 36. gr. a–d um staðlaða samningsskilmála. Stefnda byggi á því að framangreind ákvæði eigi við í málinu. Tilgangur þeirra sé sá að treysta stöðu neytenda. Með setningu ákvæðanna hafi verið lögð áhersla á vernd neytenda og annarra sem hafi lakari aðstöðu við gerð samninga gegn ósanngjörnum samningsákvæðum. Stefnda bendi á að öll skjöl er varði umrædda lánveitingu og uppgjör og endurútreikning krafna séu samin einhliða af stefnanda. Stefnandi sé lánastofnun og verði m.a. af þeim sökum að skýra allan vafa, er kunni að leiða af skjölum í tengslum við lánveitinguna, henni í hag.

Stefnda telji fyrirliggjandi lánaskjöl, s.s. lánasamninginn og yfirlýsinguna um skuldaraskiptin, ásamt öðrum skjölum er liggi til grundvallar dómkröfum, vera andstæð fyrrnefndum ákvæðum. Mikils ósamræmis gæti í lánaskjölum og þar með dómkröfum stefnanda, þannig að óhjákvæmilegt sé að víkja lánaskjölunum til hliðar í heild sinni. Þessu til stuðnings bendi stefnda í fyrsta lagi á að hinir almennu samningsskilmálar bílasamningsins séu í eðli sínu afar íþyngjandi og ósanngjarnir í garð lántaka. Ákvæðin séu afar einhliða og miði eingöngu að því að gæta hagsmuna lánveitanda. Hann hafi ákvörðunarvald um þýðingarmikil atriði samningsins. Sem dæmi virðist svo sem leigusala sé í sjálfsvald sett hvernig vöxtum sé háttað, s.s. hversu háir þeir skuli vera og hvenær þeir skuli innheimtir, sbr. 4. tölulið 2. gr. samningsins.

Þá komi fram í 7. gr. samningsins að reynist bifreiðin gölluð hafi það engin réttaráhrif á réttarstöðu aðila samkvæmt samningnum. Engu að síður komi stefnandi fram sem leigusali umræddrar bifreiðar. Í því sambandi skuli bent á að svo virðist sem hinir almennu samningsskilmálar vísi einstaka sinnum til „seljanda“ bifreiðar. Þrátt fyrir það sé ekki tilgreint hver hann sé eða hvaða stöðu hann eigi að hafa í lánaviðskiptunum. Stefnda taki þó eftir því að lánasamningurinn sjálfur tilgreini Glitni fjármögnun sem seljanda. Stefnandi verði að bera hallann af þessum óskýrleika. Þar sem ekki sé ljóst hver „seljandi“ í umræddum viðskiptum sé og með vísan til 8. gr. samningsskilmálanna hljóti að vakna þær spurningar hvort samningurinn og eftir atvikum skilmálar hans séu þannig úr garði gerðir að lántaki hafi með ólögmætum hætti samið sig frá þeirri réttarstöðu sem honum sé að öðrum kost tryggð að lögum, s.s. með vísan til laga nr. 50/2002 um lausafjárkaup.

Í 9. gr. samningsins komi fram að leigutaki megi ekki veita óviðkomandi aðila afnot af bifreiðinni. Sé enn fremur tekið fram að leigusali skuli eiga óskoraðan aðgang að heimili leigutaka til að skoða bifreiðina. Þá sé lögð sú skylda á lántaka að tilkynna sérstaklega um breytt heimilisfang. Stefnda bendi á að friðhelgi heimilisins sé stjórnarskrárvarinn réttur sérhvers aðila, sbr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, og henni sé ókunnugt um sett lög er veiti fjármálafyrirtækjum þær víðtæku heimildir er samningurinn virðist ganga út frá.

Þá veki stefnda athygli á því að samningurinn hafi í upphafi verið ólögmætur þar sem hann hafi verið gengistryggður og í andstöðu við íslensk lög.

Í yfirlýsingu um yfirtöku á lánasamningnum komi fram að verðandi leigutaki hafi átt þess kost að kynna sér ákvæði samningsins, sem sé hluti af yfirlýsingunni. Stefnda mótmæli þessu sem röngu og ósönnuðu. Hið rétta sé að stefnandi hafi útbúið yfirlýsinguna og afhent skjölin út úr húsi til þáverandi lántaka sem síðan hafi útvegað viðeigandi undirskriftir, þ.m.t. undirskrift stefndu. Að því loknu hafi skjalið verið afhent stefnanda á ný athugasemdalaust. Stefnda hafi ekki hitt starfsmenn stefnanda áður en til undirritunar hafi komið og ekki fengið upplýsingar um efnislegt inntak lánasamningsins, s.s. um lánakjör og fjárhæð afborgana. Í þessu sambandi bendi stefnda á lög nr. 33/2013 um neytendalán og reglugerðir settar samkvæmt þeim.

Ekki verði séð að bílasamningurinn kveði á um vexti, enda þótt uppgjör stefnanda taki mið af því að afborganir beri vexti, pr. hvern gjalddaga. Fram komi að fyrsti vaxtadagur sé 10. október 2007, án þess að vextir séu sérstaklega tilgreindir. Af þessum sökum sé hið einhliða uppgjör og endurútreikningur stefnanda, og um leið fjárhæð dómkrafna, rangt.

Stefnda mótmæli fyrirliggjandi verðmati bifreiðarinnar EB-238 sem röngu. Krókur bílastöð ehf. virðist hafa framkvæmt verðmatið 3. apríl 2009. Áætlað markaðsverð sé tilgreint 3.000.000 króna. Stefnda mótmæli fjárhæðinni sem sé allt of lág miðað við sambærilegar bifreiðar. Þetta fái stuðning í verðmatinu sjálfu þar sem sérstaklega sé tilgreint að ekki þurfi að fara út í kostnað til þess að koma bifreiðinni í söluhæft ástand. Það hafi verið mat „matsmanna“ að um væri að ræða „þokkalegan bíl“. Bifreiðin hafi verið í afar góðu ásigkomulagi. Engu að síður hafi markaðsverð eingöngu verið áætlað 3.000.000 króna. Stefnda telji ljóst að niðurstaða verðmatsins sé röng. Stefnandi hafi selt bifreiðina 25. ágúst 2009. Hún hafi svo verið seld á ný 8. mars 2012, en kaupverðið hafi þá verið 3.490.000 krónur. Þessi viðskipti hafi átt sér stað rúmum þremur árum eftir að bifreiðin hafi verið verðmetin af hálfu stefnanda á 3.000.000 króna. Í ljósi framangreinds, og m.t.t. almennra afskrifta af bifreiðum sem þessari, telji stefnda að það sé hafið yfir allan vafa að stefnandi hafi verðmetið bifreiðana of lágt, sér til hagsbóta. Þá séu sambærilegar bifreiðar metnar á mun hærra verði. Þar sem dómkröfurnar séu rangar beri að sýkna stefndu.

Stefnandi hafi tilkynnt stefndu um verðmatið með bréfi 4. maí 2009. Stefndu hafi þar verið gefinn fimm daga frestur til þess að gera athugasemdir við verðmatið. Stefnda hafi hins vegar ekki móttekið bréfið fyrr en eftir að þeim fresti hafi lokið eða 11. maí 2009. Stefnda teljið þetta fyrirkomulag afar ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. og 36. gr. a-d.

Stefnda telji endurútreikninga á kröfu stefnanda ranga, auk þess sem þeir séu afar flóknir. Þeir séu gerðir einhliða af stefnanda, stefndu í óhag. Því til stuðnings sé bent á að svo virðist sem endurútreikningarnir taki mið af því að krafan lækki sem nemi 2.766.029 krónum, svokallað „afstemming á stýrðu mati“. Það veki furðu þar sem verðmat bifreiðarinnar hafi verið 3.000.000 króna. Ekki verði annað séð en að með þessu uppgjöri hafi stefnandi einhliða kosið að lækka verðmat bifreiðarinnar enn frekar með því að draga frá tvo kostnaðarliði. Annars vegar sé um að ræða sölukostnað, samtals að fjárhæð 130.725 krónur, og hins vegar „kostnað lögmanna“, samtals að fjárhæð 103.246 krónur. Fyrri liðurinn komi til af því að stefnandi virðist hafa samið við alla sína söluaðila um 3% þóknun af áætluðu söluverði. Stefnda telji skýringar stefnanda á því hversu há söluprósentan eigi að vera þýðingarlausar þar sem fjárhæð söluþóknunar í hennar tilviki fari umfram þá söluprósentu. Stefnandi hafi engar skýringar veitt á þessu. Ljóst sé að ráðstöfunin fari gegn hagsmunum stefndu og hafi eingöngu þau áhrif að bæta hag stefnanda. Hvað seinni liðinn varði þá verði ekki betur séð en að stefnda sé jafnframt að greiða fyrir verðmatið sjálft, en það sé tilgreint sem kostnaður lögmanna í endurútreikningum. Þetta sé afar varhugavert og til þess fallið að villa um fyrir neytendum. Stefnda telji þetta fyrirkomulag ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju, sbr. 36. gr. laga nr. 7/136, sbr. og 36. gr. a-d, og verði stefnandi að bera hallann af því.

Endurútreikningar stefnanda séu dagsettir 4. júlí 2014, eða eftir að stefnandi hafi sent stefndu tilkynningu um endurútreikning, dagsetta 6. maí 2014. Ekki sé ljóst hvort þessir útreikningar hafi fylgt með tilkynningu stefnanda eða hvort stefnda hafi yfirhöfuð móttekið umrætt bréf. Af þeim sökum hafi hún ekki átt þess kost að koma með athugasemdir þar að lútandi, s.s. varðandi verðmat, söluþóknun o.fl. Með hliðsjón af stöðu samningsaðila og atvikum við og eftir samningsgerðina telji stefnda ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að halda kröfum á grundvelli lánasamningsins til streitu, með því að krefja hana um þá fjárhæð er í dómkröfu stefnanda greini, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. og 36. gr. a-d, auk ákvæða III. kafla sömu laga.

Af öllum framangreindum ástæðum, einum og sér eða saman, beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda.

Verði ekki fallist á sýknu með vísan til framangreindra málsástæðna krefjist stefnda sýknu með vísan til þess að málatilbúnaður stefnanda sé svo vanreifaður, og kröfugerð svo óljós, að ekki sé unnt að leggja hann til grundvallar í málinu. Málatilbúnaður stefnanda uppfylli ekki almennar reglur um skýrleika stefnu og meginreglur um skýra og ljósa kröfugerð, sbr. 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum d-, e-, f- og g-liði. Málið sé ekki tækt til efnismeðferðar og beri að sýkna stefndu af þeim sökum. Ekki sé gerð grein fyrir aðild í stefnu, líkt og lög áskilji, né heldur séu nöfn fyrirsvarsmanna tilgreind. Stefnandi vísi ekki til helstu dómskjala er málatilbúnaður hans grundvallist á í lýsingu málsástæðna. Þá sé kröfugerð stefnanda röng m.t.t. tilgreiningar á upphafsdegi vaxta, ásamt því að stefnufjárhæð sé röng m.t.t. útreiknings hennar.

Þá virðist gæta ósamræmis í skjölum sem stefnandi hafi lagt fram. Nánar tiltekið virðist fjárhæð í kröfugerð stefnanda vera sett fram með hliðsjón af fjárhæð í tilkynningu til stefndu um endurútreikning. Í bréfinu, dags. 6. maí 2014, sé vísað til þess að útreikningar séu meðfylgjandi. Ekki verði ráðið hvort eða hvaða útreikningar hafi fylgt með tilkynningunni. Hins vegar séu lagðir fram aðrir útreikningar, en þeir séu dagsettir 4. júlí 2014. Ljóst sé að endurútreikningar og sundurliðun þeirra, sem lagðir séu fram í málinu, séu ekki þeir sömu og hafi átt að fylgja með tilkynningu stefnanda frá 6. maí 2014. Stefnandi verði að bera hallann af þessu ósamræmi.

Stefnda telji að í ljósi alls framangreinds sé umræddur samningur óskuldbindandi fyrir sig og beri því að sýkna hana. Öll skjöl er varði lánveitinguna, og eftir atvikum útreikningar á eftirstöðvum kröfunnar, séu samin einhliða af stefnanda og séu í andstöðu við lög. Stefnda telji sig hafa sýnt fram á að öll umgjörðin í kringum lánveitinguna hafi ekki samræmst almennri viðskiptavenju og sé beinlínis í andstöðu við lög. Beri þar mest á röngu verðmati sem hafi haft áhrif á útreikning stefnanda á eftirstöðvum lánsins og þar með kröfugerðina.

Stefnda hafi ekki fjárhagslega burði til þess að greiða endurútreiknaða kröfu stefnanda. Staða hennar hafi verið ljós fyrir undirritun yfirlýsingar um skuldaraskipti og stefnanda hafi verið í lófa lagið að taka það til skoðunar áður en skuldaraskipti hafi gengið í gegn. Stefnda telji að hún verði gjaldþrota verði fallist á kröfur stefnanda í máli þessu. Þetta séu atvik sem líta beri til þegar metið sé hvort ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 36. gr. a-d, eigi við.

Stefnda mótmæli kröfu stefnanda um dráttarvexti, enda séu forsendur þeirra útreikninga rangar í samræmi við ranga kröfugerð stefnanda. Krafa um dráttarvexti geti ekki verið rétt, sbr. það sem rakið hafi verið um fjárhæð lánsins eftir endurútreikning stefnanda. Stefnandi beri hallann af þessum annmarka. Skýrt komi fram í 2. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 að sé ekki samið um gjalddaga kröfu sé heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn sé mánuður frá því að kröfuhafi hafi sannanlega krafið skuldara með réttu um greiðslu. Í því sambandi sé bent á að stefnda kannist ekki við að hafa fengið umrætt bréf. Engin gögn liggi fyrir um það að stefnandi hafi áður krafið stefndu um greiðslu. Þegar af þessum sökum verði að telja að dráttarvaxtakrafa stefnanda sé ekki í samræmi við ákvæði laga.

Með vísan til framangreinds krefjist stefnda sýknu af kröfum stefnanda um greiðslu dráttarvaxta. Af öllum framangreindum ástæðum, einum og sér eða saman, beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda.

Stefnda vísi um réttarfarsannmarka til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sérstaklega 80. gr. Stefnda byggi málatilbúnað sinn og rökstuðning fyrir sýknu á meginreglu réttarfars um aðildarskort, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 19/1991, auk almennra reglna réttarfars um sönnun. Þá sé vísað til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, auk laga nr. 33/2013 um neytendalán. Enn fremur byggi stefnda á 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Jafnframt sé vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og almennra bótareglna skaðabóta- og kröfuréttarins. Stefnda krefjist í öllum tilvikum fulls málskostnaðar úr hendi stefnanda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Krafan sé reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr.

IV

Stefnandi krefst í máli þessu greiðslu eftirstöðva kaupleigusamnings sem stefnandi tók yfir 25. janúar 2008. Stefnda byggir sýknukröfu sýna á aðildarskorti stefnanda, 36. gr., sbr. 36. gr. a-d, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og því að málatilbúnaður og kröfugerð stefnanda sé óskýr og uppfylli ekki kröfur laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Stefnda byggir á því að stefnandi sé ekki rétthafi hagsmuna þeirra sem málið fjalli um, en samningsaðili hennar hafi verið Glitnir fjármögnun, sem nú beri heitið Ergo. Stefnandi hefur vísað um aðild sína til þess að Nýi Glitnir banki hf. hafi yfirtekið réttindi og skyldur Glitnis banka hf. frá og með 15. október 2008. Nafni Nýja Glitnis banka hf. hafi verið breytt í Íslandsbanka hf. 20. febrúar 2009 jafnframt því sem nafni Glitnis fjármögnunar hafi verið breytt í Íslandsbanki fjármögnun. Nafni Íslandsbanka fjármögnunar hafi verið breytt í Ergo 11. júlí 2011. Á framlagðri útprentun úr hlutafélagaskrá kemur fram að fullt heiti Ergo sé Ergo fjármögnunarþjónusta Íslandsbanka. Þá kemur þar fram að um sé að ræða útibú eða deild hlutafélags og er ekki skráð stjórn, stjórnarmenn eða annað sem skylt er þegar um sjálfstæð félög er að ræða. Útibú eða deildir banka geta ekki verið aðilar dómsmáls þrátt fyrir að hafa sérstaka kennitölu, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 349/1993. Með vísan til þessa verður talið að stefnandi sé réttur aðili að málinu, sbr. einnig dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 792/2014 þar sem fallist var á aðild stefnanda fyrir hönd Ergo.

Stefnda telur að víkja beri samningi aðila til hliðar þar sem það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, sbr. 36. gr. og 36. gr. a-d laga nr. 7/1936. Við mat á framangreindu skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. Stefnda vísar um þetta til þess að almennir samningsskilmálar séu í eðli sínu íþyngjandi og ósanngjarnir. Ákvæðin séu einhliða og miði að því að gæta hagsmuna stefnanda. Slík almenn tilvísun, án nánari tilgreiningar um á hvaða hátt það leiði til þess að það sé ósanngjarnt að halda samningnum upp á stefndu, getur ekki leitt til þess að samningnum í heild verði vikið til hliðar.

Stefnda vísar einnig til tiltekinna ákvæða samningsins sem eigi að leiða til þess að honum verði vikið til hliðar. Í fyrsta lagi vísar hún til þess að stefnanda sé í sjálfsvald sett að ákveða hvernig vöxtum skuli háttað og hvenær þeir séu innheimtir, sbr. 4. tölulið 2. gr. samningsins. Verður ekki fallist á að svo sé enda er sérstaklega samið um vexti, auk þess sem samningurinn hefur verið endurreiknaður með vísan til dómafordæma Hæstaréttar varðandi gengistryggð lán, en enginn ágreiningur er um þann útreikning í málinu. Stefnda vísar til þess að það hafi engin réttaráhrif, skv. 7. gr. samningsins, ef bifreiðin reynist gölluð. Í málinu er ekki deilt um neinn galla á bifreiðinni sem um ræðir. Er því útilokað að unnt sé að víkja samningi aðila til hliðar í heild sinni vegna framangreinds ákvæðis. Þá vísar stefnda til þess að óljóst sé hvað átt sé við með hugtakinu seljandi í 8. gr. samningsins. Í málinu reynir ekki á 8. gr. samningsins og ætlaður óskýrleiki ákvæðisins getur því ekki haft áhrif á niðurstöðu málsins. Stefnda vísar jafnframt til 9. gr. samningsins, en hún telur ákvæðið andstætt stjórnarskrá þar sem það gangi gegn friðhelgi heimilis að leigutaki megi ekki veita óviðkomandi afnot af bifreiðinni, leigusali eigi óskoraðan rétt til aðgangs að heimili leigutaka í því skyni að skoða bifreiðina og þurfi að tilkynna leigusala um breytt heimilisfang. Ekki hefur komið til neins af framangreindu í málinu og getur ákvæðið ekki orðið þess valdandi að það yrði talið ósanngjarnt að halda skuldinni upp á stefndu. Við munnlegan málflutning var einnig vísað til ákvæðis 15. gr. samnings aðila um að leigusala sé heimilt að færa bifreiðina úr vörslum leigutaka án atbeina sýslumanns, sem stefnda telur andstætt lögum. Samningur aðila var gerður á árinu 2007. Á þeim tíma voru vörslusviptingar án atbeina sýslumanns heimilar, en með breytingu á innheimtulögum nr. 95/2008, með lögum nr. 78/2012, var það gert að skilyrði fyrir vörslusviptingu án samþykkis skuldara að leitað yrði aðfarar eftir reglum aðfararlaga nr. 90/1989. Var ákvæðið ekki gegn lögum á þeim tíma sem samningur aðila var gerður. Þá er óumdeilt að ekki kom til vörslusviptingar í málinu þar sem stefnda skilaði sjálf bifreiðinni til stefnanda.

Stefnda bendir á að samningurinn hafi upphaflega verið ólögmætur vegna gengistryggingar. Ekki er deilt um það í málinu að samningurinn hafi verið bundinn ólögmætri gengistryggingu, en í gögnum málsins er að finna upplýsingar um endurútreikninga stefnanda af þessum sökum, sem, eins og að framan greinir, eru ekki gerðar athugasemdir við.

Stefnda andmælir því að hún hafi átt þess kost að kynna sér ákvæði samningsins við undirritun yfirlýsingar hennar um yfirtöku hans. Stefnda greindi frá því fyrir dóminu að fyrri leigutaki bifreiðarinnar hafi komið með skjölin til hennar og hún hafi undirritað þau án þess að hitta starfsmenn stefnanda. Hún hafi annars vegar ritað undir yfirlýsinguna og hins vegar greiðsluáætlun. Aðspurð kvaðst hún hafa gert sér grein fyrir því hvað hún væri að skrifa undir. Ljóst er að stefnda tók þá ákvörðun að rita undir yfirlýsingu um yfirtöku samningsins af fúsum og frjálsum vilja. Hafi hún í raun ekki kynnt sér ákvæði samningsins verður hún að bera ábyrgð á því. Þá er ljóst að stefnda undirritaði greiðsluáætlun þar sem upplýsingar er að finna um áætlaðar greiðslur samkvæmt samningnum.

Stefnda telur að ekki verði ráðið af samningnum að hann kveði á um vexti. Fyrsti vaxtadagur sé tilgreindur en ekki hverjir vextirnir skuli vera. Af þessum sökum sé endurútreikningur stefnda rangur. Í kaupleigusamningnum er gert ráð fyrir því að greiðslur beri vexti og er fyrsti vaxtadagur 10. október 2007. Á framangreindri greiðsluáætlun sem stefnda undirritaði er greint frá því að vextir séu 7,72%. Voru vextir því umsamdir og er framangreindri málsástæðu stefndu því hafnað.

Stefnda hefur andmælt verðmati stefnanda sem of lágu og telur það leiða til þess að krafa stefnanda verði talin röng. Stefnda vísar til þess að bifreiðin hafi verið seld síðar fyrir hærra verð, auk þess sem sambærilegar bifreiðar hafi verið verðlagðar hærra. Samkvæmt 16. gr. samnings aðila skal draga verðmæti bifreiðarinnar frá skuld leigutaka. Kemur fram að miða skuli við staðgreiðsluverðmæti sem ætla megi að bifreiðin hafi í kaupum og sölum á frjálsum markaði að frádregnum öllum kostnaði sem leigusali þarf að greiða til þess að koma henni í verð „svo sem nauðsynleg þrif, skoðun, sölulaun, viðgerðir, matskostnað og þess háttar“. Skal leigusali tilkynna leigutaka matsverðið skriflega þegar mat hefur farið fram. Geri leigutaki ekki athugasemdir innan fimm daga frá dagsetningu tilkynningar skal litið svo á að matið sé samþykkt. Eins og greint hefur verið frá lækkaði stefnandi kröfu sína að teknu tilliti til sölu bifreiðarinnar, en söluverðið var 4.150.000 krónur. Stefndu var kynnt verðmat bifreiðinnar, í samræmi við framangreint ákvæði samningsins, með bréfi, dags. 4. maí 2009. Í bréfinu var stefndu gefinn kostur á að gera athugasemir við matið innan fimm daga frá móttöku tilkynningarinnar. Stefndi gerði hins vegar engar athugasemdir við verðmatið fyrr en með greinargerð sinni í málinu. Er því óhjákvæmilegt að líta svo á að hún hafi samþykkt matið. Þótt bifreiðin hafi verið seld mun hærra verði en verðmatið gerði ráð fyrir leiðir það ekki til þess að víkja beri samningi aðila til hliðar, enda hefur verið tekið tillit til söluverðs bifreiðarinnar við framsetningu kröfu stefnanda.

Stefnda telur endurútreikning stefnanda vera rangan og vísar um það til þess að hann taki mið af lækkun sem kallist „afstemming á stýrðu mati“ sem sé undir matsverði bifreiðarinnar. Þannig sé fjárhæðin lækkuð vegna sölukostnaðar og kostnaðar lögmanna, en þar sé um að ræða matskostnað. Eins og rakið er hér að framan fellur framangreindur kostnaður undir það sem draga skal frá matsverði bifreiðarinnar samkvæmt 16. gr. samnings aðila. Stefnda hefur ekki sýnt fram á að um ósanngjarnar fjárhæðir sé að ræða.

Stefnda telur að ekki sé ljóst hvort hún hafi móttekið tilkynningu um endurútreikning og hvort endurútreikningarnir hafi fylgt tilkynningunni. Hún hafi því ekki átt þess kost að koma að athugasemdum. Framangreind tilkynning var send á heimili stefndu. Verður því að miða við að stefnda hafi átt þess kost að kynna sér hana. Í henni greinir að meðfylgjandi sé skjal sem sýni endurútreikninginn. Á því skjali um endurútreikninginn sem lagt er fram í málinu greinir að viðmiðunardagur sé 6. maí 2014, en tilkynning til stefndu er dagsett sama dag. Þykir því dagsetning neðst á skjalinu ekki benda til þess að sá endurútreikningur hafi farið fram síðar.

Stefnda telur að líta eigi til bágrar fjárhagsstöðu hennar við mat samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Bág fjárhagsstaða stefndu sjálfrar getur ekki leitt til þess að víkja beri skuld hennar til hliðar, enda ljóst að hún þekkti stöðuna sjálf og tók engu að síður ákvörðun um að gangast undir skuldbindinguna.

Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður ekki talið að stefnda hafi sýnt fram á einhver þau atvik sem leiði til þess að talið verði ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samning aðila fyrir sig, sbr. 36. gr. og 36. gr. a-d í lögum nr. 7/1936.

Stefnda vísar jafnframt til þess að málatilbúnaður og kröfugerð stefnanda sé óskýr og uppfylli ekki skilyrði laga nr. 91/1991 og krefst sýknu af þeim sökum. Til þess er að líta að það varðar frávísun málsins frá dómi uppfylli málatilbúnaður stefnanda ekki skilyrði 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefnda vísar um framangreint til þess að ekki sé gerð grein fyrir aðild málsins og fyrirsvarsmanna sé ekki getið. Þá sé ekki vísað til dómskjala í málsástæðum, kröfugerðin sé röng og ósamræmis gæti í skjölum um endurútreikning.

Samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má þau atriði sem talin eru upp í stafliðum ákvæðisins. Samkvæmt b-lið ákvæðisins ber í stefnu að geta nafna fyrirsvarsmanna aðila, stöðu þeirra og heimilis eða dvalarstaðar. Í stefnu er ekki gerð grein fyrir því hver sé fyrirsvarsmaður stefnanda. Er þetta ágalli á málatilbúnaði hans, en hann hefur þó ekki í för með sér að málinu verði vísað frá dómi. Stefnandi þykir að öðru leyti hafa gert fullnægjandi grein fyrir aðild sinni, sbr. framangreinda umfjöllun um aðild hans. Ekki verður fallist á að það valdi frávísun eða sýknu þótt ekki sé vísað sérstaklega til dómskjala í málsástæðulýsingu í stefnu. Stefnan er stutt og einföld í sniðum og eru í henni tilgreind 11 dómskjöl sem stefnandi byggir málið á. Þá hefur þegar verið hafnað málsástæðum stefndu um að stefnufjárhæð sé röng og að önnur dagsetning á framlögðum endurútreikningum leiði til þess að telja verði þá aðra en kynntir hafi verið stefndu. Verður því ekki fallist á með stefndu að um vanreifun sé að ræða.

Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 6. maí 2014, eða þeim degi sem hann tilkynnti stefndu um endurútreikning og skoraði á hana að greiða skuldina. Stefnda andmælir dráttarvaxtakröfunni þar sem hún telji fjárhæð lánsins ekki rétta. Þá vísar hún til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um upphafsdag vaxta. Hún hafi hins vegar ekki fengið tilkynningu um endurútreikning og því skuli sýkna af kröfunni. Upplýst var um það af hálfu stefnanda við málflutning að stefnda hafi ekki verið krafin um greiðslu skuldarinnar fyrr en 6. maí 2014 vegna þeirrar réttaróvissu sem uppi hafi verið. Með bréfi til hennar þann dag fylgdi endurútreikningur skuldarinnar. Verður talið að með framangreindu bréfi hafi stefndu verið send tilkynning um endurútreikning og hún verið krafin með réttu um greiðslu. Ekki er fallist á að fjárhæð skuldarinnar hafi verið röng, þrátt fyrir að ekki hafi þá verið búið að draga söluverð bifreiðarinnar frá. Með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 verður upphafstími dráttarvaxta af kröfu stefnanda ákveðinn 6. júní 2014.

Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur.

Stefnda hefur gjafsókn í málinu samkvæmt bréfi innanríkisráðuneytisins 9. apríl sl. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hennar, K-kvk-ef Ó-kvk-ef héraðsdómslögmanns, 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.

B-kvk-nf B-kvk-nf héraðsdómari kveður upp þennan dóm.

D Ó M S O R Ð:

Stefnda, K-kvk-nf S-kvk-nf, greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 2.967.088 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. júní 2014 til greiðsludags.

Stefnda greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.

Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

B-kvk-nf B-kvk-nf