E-1356/2009

Mál þetta var höfðað með stefnu birtri þann 3. febrúar 2009. Málið var dómtekið 23. október 2009. Stefnandi er Z-x-x B-x-x, kt. [………….], Háteigsvegi 1, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið.

Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda bætur vegna fjártjóns að fjárhæð 1.088.067 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 181.344 krónum frá 1. apríl 2008 til 1. maí 2008, af 362.689 krónum frá 1. maí 2008 til 1. júní 2008, af 544.033 krónum frá 1. júní 2008 til 1. júlí 2008, af 725.387 krónum frá 1. júlí til 1. ágúst 2008, af 906.722 krónum frá 1. ágúst til 1. september 2008 en frá þeim degi af 1.088.067 krónum til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. III. og IV. kafla sömu laga.

Þá gerir stefnandi kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum frá 1. febrúar 2008 til greiðsludags sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. III. og IV. kafla sömu laga.

Auk þess krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál og að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun.

Stefndi gerir aðallega kröfu um að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður.

II.

Síðdegis laugardaginn 22. mars 2008 barst tilkynning til lögreglu um slagsmál að Keilufelli 35 í Reykjavík. Fram kom að þar væri staddur hópur manna vopnaður bareflum. Var sjúkrabifreið send á vettvang þar sem upplýsingar lágu fyrir um að menn væru þar alvarlega slasaðir. Í íbúðinni voru átta pólskir karlmenn, þar af sjö með töluverða áverka, þ.ám. beinbrot og áverka á höfði.

Gögnum ber ekki saman um hvort hópurinn kom á tveimur eða þremur bifreiðum. Þó er ljóst að bifreiðunum var lagt á bifreiðastæði við Austurberg. Vitni bar að mennirnir hefðu tekið ýmislegt úr farangursrými eins bílsins, m.a. golfkylfu. Þeir hafi gengið eftir göngustíg á milli húsanna að Keilufelli 35. Bílstjórarnir urðu eftir. Þá bar vitni að í kjölfarið hefðu heyrst þaðan mikil læti og að blóðugur maður hefði komið hlaupandi af vettvangi. Hefðu árásarmennirnir svo ekið á brott og tekið vopnin með sér. Var útliti tveggja bifreiða sem mennirnir voru á og bílnúmeri annarrar þeirrar lýst. Stöðvaði lögreglan á Suðurnesjum aðra bifreiðina, EA-658. Í henni voru fjórir karlmenn og nokkur vopn og barefli. Í bifreiðinni voru, auk stefnanda, 3 nafngreindir Pólverjar. Voru mennirnir fjórir handteknir vegna málsins og síðar úrskurðaðir í gæsluvarðhald í Héraðsdómi Reykjavíkur. Fimmti maðurinn, sem skráður var eigandi bifreiðarinnar, var handtekinn 25. mars í Reykjanesbæ og lýst eftir þeim sjötta, sem gaf sig síðar fram hjá lögreglu í kjölfar eftirlýsingarinnar.

Stefnandi var ökumaður bifreiðarinnar sem lögregla stöðvaði og var einn þeirra sem úrskurðaður var í gæsluvarðhald. Hann var handtekinn kl. 16:30 þann 22. mars 2008. Hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald þann 23. mars til 14. apríl 2008 og sleppt þann dag.

Samkvæmt leitarskýrslu lögreglu fundust í farangursrými bifreiðarinnar EA-658 sem stefnandi ók; 2 hnífar með um 20 sm löngum sköftum, 2 járnstangir 51 og 52 sm langar, önnur teipuð með gráu límbandi og 81 sm sleggja. Í skýrslunni kemur fram að blóð hafi verið á sleggjunni og á járnstönginni með gráa teipinu.

Húsið að Keilufelli 35 er tvílyft timburhús sem leigt var út til pólskra verkamanna. Gögn málsins báru með sér að á neðri hæðinni hafi orðið átök. Rúða í útihurð þvottahúss var brotin, að því er virtist utanfrá. Húsmunir voru í mikilli óreiðu og talsvert blóð á veggjum, gólfi og tveimur rúmum. Þar var brotið sjónvarp og brotin golfkylfa og á hausnum var blettur sem virtist vera blóð.

Skýrsla var tekin af stefnanda á lögreglustöð um kl. 14:45 daginn eftir, þann 23. mars 2008. Stefnandi neitaði sök. Sama dag, kl. 17:03, var stefnandi leiddur fyrir dómara og gæsluvarðhalds krafist yfir honum. Stefnandi var úrskurðaður í gæsluvarðhald til 14. apríl 2008, kl. 16:00. Við úrskurð málsins lýsti fulltrúi lögreglustjóra því yfir að fyrirkomulag gæsluvarðhalds yrði samkvæmt b, c, d og e-lið 108. gr. laga nr. 19/1991.

Stefnandi fór fram á að gæsluvarðhaldið yrði án takmarkana en héraðsdómur hafnaði þeirri kröfu. Þá kærði stefnandi gæsluvarðhaldsúrskurðinn og úrskurð héraðsdóms um að hafna kröfu um afléttingu á takmörkun samkvæmt e-lið 108. gr. til Hæstaréttar með kæru þann 23. mars 2008. Hæstiréttur staðfesti úrskurð um gæsluvarðhald en féllst á kröfu stefnanda um að gæsluvarðhald yrði án takmarkana samkvæmt e-lið.

Stefnandi var ekki ákærður í málinu. Aftur á móti voru allir farþegarnir í bifreiðinni sem stefnandi ók þegar hann var stöðvaður af lögreglu dæmdir í fangelsi; tveir í 2 ½ árs fangelsi og einn í 3 ½ árs fangelsi. Þeir voru allir dæmdir til greiðslu miskabóta til brotaþola.

III.

Stefnandi kveðst byggja kröfu sína á því að hann hafi verið látinn sæta ólögmætu gæsluvarðhaldi frá 23. mars til 14. apríl 2008. Hann eigi af þeim sökum rétt á skaðabótum úr hendi stefnda.

Hann kveður lögregluna ekki hafa haft annað í höndunum en þá staðreynd að hann hafi verið ökumaður bifreiðar sem ók mönnum á tiltekinn stað í Reykjavík og þaðan aftur. Ekkert í málinu hafi bent til þess að stefnandi hefði haft tækifæri til að hafa áhrif á eða vita um þau átök sem áttu sér stað í íbúðinni milli mannanna sem hann ók og þeirra sem búsettir voru að Keilufelli 35. Stefnandi hafi haft nokkra sérstöðu í málinu. Hann hafi í fyrsta lagi verið allsgáður að aka vinnufélögum sínum og vinum hans en í öðru lagi sé stefnandi af öðru þjóðerni en þeir sem aðild áttu að árásinni. Hann tali hvorki né skilji pólsku. Því hafi hann ekki haft möguleika á að vita um ofbeldisverkin, jafnvel þótt lagt hafi verið á ráðin um þau fyrir fram.

Stefnandi kveðst hafa neitað sök í málinu frá upphafi. Þrátt fyrir það hafi honum verið haldið í rúman sólarhring og síðan hafi verið farið fram á gæsluvarðhald yfir honum. Hann telur skilyrði um rökstuddan grun ekki hafa verið fyrir hendi og því hafi bæði handtakan og gæsluvarðhaldið verið ólögmæt. Þá kveður hann önnur skilyrði 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 ekki hafa verið uppfyllt. Hvorki í skriflegum kröfum lögreglu um gæsluvarðhald né í úrskurðum dómstóla um gæsluvarðhald í málinu hafi verið rökstutt nægilega vel hvernig stefnandi hefði getað torveldað rannsókn málsins. Búið hafi verið að yfirheyra alla þá sem grunaðir hafi verið í málinu á frumstigum þess og skömmu síðar hafi aðrar yfirheyrslur farið fram. Því verði að teljast afar ósennilegt að stefnandi hefði með nokkrum hætti getað haft áhrif á framburð annarra þar er framburður þeirra lá þegar fyrir.

Á því er byggt af hálfu stefnanda að þátttaka hans, ef einhver var, hefði einungis falist í smávægilegri hlutdeild sem mun vægari viðurlög liggi fyrir, sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga, en þeim brotum sem farþegar hans í bifreiðinni hafi verið sakfelldir og dæmdir til refsingar fyrir. Möguleg refsing hans hefði ekki orðið þyngri en skilorðsbundið fangelsi hið mesta en samkvæmt 3. mgr. 67 gr. stjórnarskrárinnar megi aðeins beita gæsluvarðhaldi fyrir sök sem þyngri refsing liggi við en fésektir eða varðhald. Stefnandi sætti ekki ákæru í málinu en það var fellt niður á grundvelli 112. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Skilyrði handtöku og gæsluvarðhalds hafi ekki verið fyrir hendi og beri því að dæma stefnanda bætur af þeim sökum.

Stefnandi byggir kröfu sína um bætur á 1. málslið 1. mgr. og 2. mgr. 175. gr. laga um meðferð opinberra mála og krefst bæði bóta fyrir fjártjón og miska. Þá byggir hann kröfu sína á 176. gr. sömu laga þar sem hann telur lögmæt skilyrði hafa brostið til þess að handtaka sig og í framhaldi að vera látinn sæta gæsluvarðhaldi. Þá vísar hann til 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 2. mgr. 70. gr. og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 sem veita honum lagagildi hér á landi.

Kröfu sína um bætur fyrir fjártjón rökstyður stefnandi þannig: Hann hafi á þessum tíma starfað hjá fyrirtæki er nefnist Evrópsk umhverfistækni ehf. Hann hafi misst úr vinnu þær þrjár vikur sem gæsluvarðhaldið stóð og verið af því tilefni sagt upp störfum. Endanleg staðfesting á að málið hafi verið fellt niður af lögreglu hafi ekki fengist fyrr en 18. ágúst 2008. Þegar stefnandi hafi verið laus úr þriggja vikna gæsluvarðhaldi hafi hann því þurft að leita sér að annarri vinnu. Hann hafi fengið vinnu hjá félaginu Normi ehf. Þar hafi tekjur hans verið mun lægri en hjá Evrópskri umhverfistækni.

Því gerir stefnandi kröfu um að stefndi greiði sér tekjutapið meðan á gæsluvarðhaldinu stóð. Einnig að stefndi greiði mismuninn af meðallaunum stefnanda hjá fyrri atvinnurekanda sínum og þeim síðari. Stefnandi kveður mánaðarlaun sín fyrir janúarmánuð 2008 hafa numið 320.915 krónum, fyrir febrúarmánuð 417.827 krónum og fyrir marsmánuð 364.415 krónum. Kveðst hann því miða við meðallaun stefnanda þessa þrjá mánuði eða 367.719 króna mánaðarlaun.

Stefnandi gerir kröfu um að stefndi bæti sér það fjártjón er hann varð fyrir frá þeim tíma er hann var handtekinn, 23. mars 2008, þar til staðfesting fékkst frá lögreglu á að málið hafi verið fellt niður þann 18. ágúst sama ár. Hann kveður þetta vera 6 mánuði.

Stefnandi kveður meðallaun sín hjá Normi ehf. hafa verið 186.382 krónur mánuðina frá og með maí 2008 til ágúst sama ár. Mismunur meðallauna stefnanda fyrir gæsluvarðhaldið og eftir sé því 367.719 krónur – 186.382 krónur eða samtals 181.344 krónur. Kröfuna um fjártjón rökstyður hann þannig: 181.344 kr. x6 = 1.088.067 auk vaxta frá 1. apríl til 1. september 2008. Þá gerir hann kröfu um dráttarvexti af heildarupphæðinni frá 1. október 2008 til greiðsludags.

Kröfu sína um bætur fyrir miska rökstyður stefnandi með vísan til 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Hann krefst 2.000.000 króna miskabóta. Hann kveður gæsluvarðhald í 21 dag hafa verið sér afar þungbært. Hann hafi ekki haft neinn sakaferil að baki og því aldrei setið í fangelsi áður. Vanlíðan hans hafi því verið enn meiri en ella og hafi líðan hans einkennst af ótta og óvissu í ókunnu landi.

Kröfuna um dráttarvexti styður stefnandi við III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum.

Um varnarþing vísar stefnandi til 32. gr. laga nr. 91/1991. Um málskostnaðarkröfu sína vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988.

IV.

Stefndi kveður sakarefnið, sem var tilefni handtöku og gæsluvarðhalds stefnanda, mjög alvarlegt og rannsóknarhagsmunir lögreglu í samræmi við það. Ótvírætt hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur um að þeir sem voru í bifreiðinni EA-658 við handtöku væru viðriðnir árásina að Keilufelli 35. Grunur hafi verið um stórfellda líkamsárás og húsbrot. Hann tekur fram að brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga geti varðað allt að 16 ára fangelsi.

Stefndi kveður að gerð hafi verið rannsókn á því hvernig farsímar ákærðu í sakamálinu og stefnanda tengdust umræddan laugardag. Hafi hún leitt í ljós að T-x-x K-x-x J-x-x og M-x-x L-x-x hafi hringt í síma hvors annars einu sinni þennan morgun og að T-x-x R-x-x hafi tvisvar hringt í síma T-x-x K-x-x J-x-x um morguninn án þess að vera svarað. Síðar um daginn, frá kl. 14:22 til kl. rúmlega 16, hafi þessir símar verið 12 sinnum í sambandi eða reynt að ná sambandi, þ.e. bæði fyrir og eftir atburðinn í Keilufelli. Þá hafi verið hringt fjórum sinnum úr síma R-kk-ef K-x-x í síma stefnanda frá kl. 11:50 til 14:15 þennan dag. Margsinnis hafi verið hringt úr síma T-x-x K-x-x J-x-x í síma meðákærðu og stefnanda eftir að þeir höfðu verið handteknir.

Stefndi kveður að lögregla hafi þurft að yfirheyra fjölda sakborninga í málinu, vitni og brotaþola, og rannsaka málið að öðru leyti. Á því er byggt af hálfu stefnda að nauðsynlegt hafi verið að halda stefnanda í gæsluvarðhaldi þann tíma sem hann þar sat og mótmælir hann staðhæfingum stefnanda um annað sem röngum. Lögregla hefði fórnað rannsóknarhagsmunum hefði það ekki verið gert. Hann kveður fráleitar staðhæfingar stefnanda í stefnu, um að nægilegt hefði verið að taka strax af honum skýrslu og sleppa svo.

Stefndi kveður málsmeðferð lögreglu gagnvart stefnanda lögmæta og í samræmi við meðalhófsreglu og önnur lagafyrirmæli. Óumdeilt sé að stefnandi hafi ekið þeim árásarmönnum sem teknir voru í bílnum á árásarstaðinn og af honum aftur. Verði að ætla lögreglu svigrúm til rannsóknar svo umfangsmikils og alvarlegs máls, enda hafi dómstólar fallist á að skilyrði væru fyrir gæsluvarðhaldi yfir stefnanda þann tíma er hann sat í því.

Stefndi byggir á því að öllum lagaskilyrðum fyrir aðgerðum lögreglu hafi verið fullnægt. Hann kveður yfirheyrslur yfir grunuðum hafa verið tafsamar, m.a. þar sem sakborningar veittu takmarkaðar upplýsingar. Stefnandi hafi verið grunaður um refsiverða háttsemi.

Stefndi kveður fullyrðingu stefnanda, um að hann hafi aldrei komist í kast við lögin á erlendri grund, ósannaða.

Meðal lögbundins hlutverks lögreglu samkvæmt 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé að vinna að uppljóstrun brota og fylgja málum eftir í samræmi við það sem kveðið er á um í lögum um meðferð opinberra mála og öðrum lögum. Hann kveður ályktanir stefnanda, um lengd og tegund refsingar fyrir hlutdeild í brotunum sem framin voru, fráleitar. Hann leggur áherslu á að rannsóknartíminn hafi verið vel nýttur af rannsakendum. Rekstur og rannsókn opinbers máls geti ekki leitt skilyrðislaust til bótaskyldu á grundvelli 176., sbr. 175. gr. laga nr. 19/1991 þótt ekki sé ákært í máli. Ekki hafi verið gengið lengra en nauðsyn krafði gagnvart stefnanda. Þá hafi aðgerðirnar ekki verið framkvæmdar á hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.

Stefndi kveður miska vera algerlega ósannaðan.

Stefndi kveður stefnanda hafa sönnunarbyrðina fyrir öllu sem bótakröfu hans við kemur. Hann mótmælir bæði kröfu vegna meints fjártjóns og miska.

Hann kveður stefnanda hafa ekið bifreið að íbúðarhúsi að Keilufelli 35. Með honum í bílnum hafi verið 3 menn sem síðar hafi verið dæmdir fyrir hrottafengna líkamsárás gagnvart 7 brotaþolum. Hafi stefnandi beðið eftir mönnunum meðan á árásunum stóð. Árásarmennirnir hafi haft með sér áhöld þau er lýst er að framan. Stefndi kveður að af framburði stefnanda megi ráða að hann hafi nánast ekki tekið eftir neinu í för sinni. Einkennilegt virðist hvernig barefli þau sem lögregla greindi að hafi verið í bifreiðinni hafi farið fram hjá stefnanda sem hafi verið ökumaður bifreiðarinnar. Einhverjir farþeganna hafi verið blóðugir þegar þeir komu til baka. Vitni hafi séð menn koma að húsinu á 3 bifreiðum. Engu að síður hafi stefnandi einskis spurt og ekki orðið var við neitt, hvorki fyrir né eftir að hafa numið staðar í Keilufelli. Þá kveður stefndi að í framburði hjá lögreglu komi fram að stefnandi skilji nokkur orð í rússnesku og mörg orð í pólsku séu svipuð þeim rússnesku. Þannig skilji hann nokkuð í pólsku.

Stefndi byggir á því að stefnandi hafi sjálfur komið sér í þessar aðstæður. Hann bendir á að samkvæmt 2. ml. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 megi fella bætur niður ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Hann kveður að skilyrði þessa ákvæðis eigi við komist dómurinn að því að stefnandi eigi rétt á bótum. Ekki sé þó haldið fram að stefnandi hafi verið sekur. Hann kveður meint tjón stefnanda ósannað.

Vegna varakröfu sinnar vísar stefnandi til sömu málsástæðna og sjónarmiða og vegna aðalkröfu sinnar.

Stefndi kveður ekki vera fyrir hendi skilyrði til að dæma bætur fyrir fjártjón. Hann telur kröfuna vanreifaða. Ekki hafi verið lögð fram skattframtöl og miðað sé við allt of stutt tímabil um tekjur stefnanda. Engir launaseðlar hjá Norma hafi verið lagðir fram og engir ráðningarsamningar. Þá sé miðað við allt of langt tímabil í kröfu stefnanda, þ.e. frá 1. mars til 18. ágúst 2008. Hann hafi ekki verið handtekinn fyrr en 23. mars.

Stefndi kveður óljóst frá hvaða tíma stefnandi krefst dráttarvaxta en ekki séu skilyrði til að dæma dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi einum mánuði eftir að stefnandi gerði kröfu um bætur, þ.e. með stefnu sem var árituð um birtingu 3. febrúar 2009. Um þetta vísar stefndi til 9. gr. laga nr. 38/2001.

Þá mótmælir stefndi miskabótakröfu stefnanda. Ekki séu fyrir hendi skilyrði til þess að dæma miskabætur og sé krafan allt of há og í engu samræmi við dómvenju. Þá sé lagagrundvöllur óljós. Þá séu ekki skilyrði til að dæma dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá 3. mars 2009.

V.

Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Hann sagði R-kk-þf hafa beðið sig um að aka sér og pólskum félögum sínum til Reykjavíkur en þeir þyrftu bílstjóra þar sem þeir voru drukknir. Hann kvaðst fyrst ekki hafa viljað gera þetta en vegna greiðasemi R-kk-ef við sig hafi hann fallist á það. Stefnandi kvaðst ekki hafa þekkt sig í Reykjavík á þessum tíma og ekki vitað hvert hann ók. Hann sagðist hafa beðið í bílnum á meðan mennirnir fóru inn í Keilufell 35 en ekkert hafa vitað hvað fyrir þeim vakti. Þá sagðist hann ekki heldur hafa spurt hvað hafi gengið á eftir að þeir komu aftur í bílinn. Hann var spurður hvort hann hafi ekki tekið eftir að a.m.k. einn þeirra var blóðugur. Hann kvaðst hafa tekið eftir því en talið manninn hafa dottið sökum ölvunar. Aðspurður sagðist hann ekki hafa tekið eftir öðrum bifreiðum sem áttu erindi í Keilufell 35 á sama tíma.

G-kk-nf H-kk-nf G-kk-nf rannsóknarlögreglumaður bar fyrir rétti að hann hafi stjórnað rannsókninni. Hann kvaðst hafa, ásamt fleiri rannsóknarlögreglumönnum, verðið kallaður úr páskafríi vegna málsins. Það hafi verið gríðarlega umfangsmikið og alvarlegt mál. Margir menn hafi tengst málinu, bæði grunaðir og brotaþolar. Alla þessa menn hafi þurft að yfirheyra með aðstoð túlka. Hinir grunuðu hafi verið mjög ósamvinnuþýðir og gefið litlar sem engar upplýsingar. Af þessum sökum hafi tæknivinnan verið sérstaklega mikil því byggja hafi þurft málið á niðurstöðum úr DNA rannsóknum. Einnig hafi þurft að greina áhöld. Þá hafi rannsóknin byggst að miklu leyti á símagögnum. Það hafi ekki verið fyrr en T-x-x K-x-x J-x-x hafi óskað eftir að gefa skýrslu, þegar gæsluvarðhaldi yfir honum skyldi framlengt, að einhver hafi viðurkennt að hafa verið á staðnum. Aðspurður sagði hann að T-x-x J-x-x hefði hringt í farsíma stefnanda fjórum sinnum frá kl. 17:18 til kl. 18:01 umræddan dag. Sakborningarnir hafi sagst ekkert vita og allt væri á misskilningi byggt. Framburður þeirra hafi verið einkar ótrúverðugur og hafi stefnandi máls þess ekki verið þar undan skilinn. Hann hafi þó líklega verið sá hinna grunuðu sem greindi frá því að mennirnir hefðu haft viðdvöl í verslun á leið sinni í Keilufellið. Stefnandi hafi þó ekki getað eða viljað segja hvaða verslun um væri að ræða. G-kk-nf kvaðst hafa dregið ályktanir af þessari frásögn sem leiddi til að hann óskaði eftir myndum úr öryggiskerfi tiltekinnar verslunar sem bar þann árangur að unnt hafi verið að sjá hvaða menn komu þar saman. Í framhaldi af því hefði þurft að fara á Litla Hraun og yfirheyra alla mennina einu sinni enn. Þetta hefði að öllu leyti verið afar tímafrek rannsókn. G-kk-nf sagðist ekki telja að skilyrði hefðu verið til að sleppa stefnanda máls þessa út fyrr en gert var.

VI.

Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um bætur vegna fjártjóns og miska vegna gæsluvarðhalds sem honum var gert að sæta frá 23. mars til 14. apríl 2008. Stóð þá yfir umfangsmikil lögreglurannsókn á alvarlegri árás sem hafði átt sér stað að Keilufelli 35 í Reykjavík þann 22. mars 2008, þegar átta til tíu Pólverjar réðust með bareflum á sjö landa sína á heimili þeirra. Óumdeilt er að stefnandi ók einum af þremur bílum árásarmannanna á staðinn, beið eftir þeim og ók með þá í burtu að árásinni yfirstaðinni. Var hann, ásamt öðrum er í bifreiðinni voru, grunaður um aðild að árásinni. Voru brotin heimfærð undir 2. mgr. 218. gr. og 231. gr. almennra hegningarlaga.

Með bréfi ríkissaksóknara 18. ágúst 2008 var málið fellt niður að því er varðaði stefnanda. Farþegarnir þrír, sem voru með honum í bifreiðinni, voru hins vegar ákærðir fyrir þennan verknað og sakfelldir með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2008. Dómurinn var staðfestur í Hæstarétti 4. júní 2009 að því er varðar þá þrjá M-x-x L-x-x, R-x-x K-x-x og T-x-x R-x-x D-x-x. Voru þeir dæmdir til 2 ½ árs fangelsisvistar og til að greiða brotaþolum miskabætur. T-x-x K-x-x J-x-x áfrýjaði ekki héraðsdómnum, en hann var dæmdur til 3 ½ árs fangelsisvistar og til að greiða brotaþolum miskabætur.

Stefnandi telur sig hafa sætt gæsluvarðhaldi að ósekju. Hann hafi frá upphafi neitað sök og ekkert hafi bent til að hann hafi getað haft áhrif á átökin eða vitað um þau. Þá leggur stefnandi áherslu á að hann tali hvorki né skilji pólsku. Því hafi skilyrði 103. gr. laga um meðferð opinberra mála, um að fyrir hendi sé rökstuddur grunur, ekki verið uppfyllt. Hann telur ekki nægilega rökstutt í gæsluvarðhaldsúrskurði hvernig hann hefði getað torveldað rannsókn málsins.

Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi uppfylli ekki skilyrði 175. gr. og 176 gr. laga nr. 19/1991 með síðari breytingum, til að geta átt rétt á bótum. Einnig að skilyrði samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 175. gr. sömu laga séu fyrir hendi til að lækka bætur.

Grunur hlaut að falla á stefnanda um aðild að árásinni í Keilufelli 35. Hann var ökumaður bifreiðar sem vitni benti á að árásarmennirnir hefðu komið á og síðan ekið í burtu á þegar hann var handtekinn þann 22. mars 2009. Í bifreiðinni voru þrír farþegar, einn blóðugur og í farangursrými voru hnífar og barefli, sum blóðug. Árásin sem gerð var á íbúana að Keilufelli 35 var afar alvarleg og rannsakaði lögreglan hana sem brot gegn 2. mgr. 218. gr. og 231. gr. almennra hegningarlaga en þau geta varðað allt að 16 ára fangelsi. Það verður því fallist á að nægilegt tilefni hafi verið til vistunar stefnanda í gæsluvarðhaldi eins og á stóð við upphaf rannsóknarinnar.

Í 175. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sem í gildi voru þegar atburðir þeir sem hér er fjallað um áttu sér stað, er mælt fyrir um að taka megi til greina kröfu um bætur ef rannsókn hefur verið hætt og ákæra ekki verið gefin út. Í 2. málslið 175. gr. segir að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Hæstiréttur hefur túlkað þetta ákvæði með hliðsjón af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar svo að þeir sem sæta þurfa gæsluvarðhaldi án þess að hafa sannanlega til frelsisskerðingar unnið njóti bótaréttar, nema eitthvað sérstakt komi til sem skerði eða felli hann niður (t.d. hæstaréttardómur nr. 257/2004). Réttur stefnanda til bóta fyrir gæsluvarðhald það sem honum var gert að sæta 23. mars til 14. apríl 2008 ræðst því annars vegar af hvort talið verði að hann hafi sjálfur átt þátt í að skapa þær aðstæður sem réttlættu gæsluvarðhaldið og hins vegar hvort það hafi staðið lengur en efni stóðu til.

Óumdeilt er að stefnandi tók að sér að vera ökumaður í ferð manna sem var farin í þeim tilgangi að fremja alvarleg ofbeldisbrot. Í farangursrými bifreiðarinnar voru hnífar og barefli eins og áður kemur fram. Fram hefur komið, m.a. með framburði stefnanda fyrir dómi, að hann hafi lítið vitað eða skilið hvað um var að vera hjá farþegum hans. Telja verður að þessi framburður hans sé ótrúverðugur. Bílarnir voru tveir eða þrír, mennirnir sem réðust inn í húsið 8-10 og gögn sýna fram á að hann gat átt í símasambandi og kunningjasambandi við Pólverjana.

Þá hefur komið fram fyrir dómi að hvorki stefnandi né aðrir, sem grunaðir voru í málinu, voru samvinnufúsir við lögreglu. En bæði skortur á upplýsingum og það hve brotamenn og brotaþolar voru margir gerðu lögreglurannsóknina viðamikla og flókna. Samkvæmt þessu stuðlaði stefnandi að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á, eins og það er orðað í 2. málslið 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991og verða honum ekki dæmdar bætur fyrir að hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald við rannsókn málsins.

Kemur þá til athugunar hvort gæsluvarðhaldsvist stefnanda hafi orðið lengri en nauðsynlegt var vegna rannsóknarinnar. Þátttaka stefnanda, sem fólst í að flytja árásarmenn að og frá brotavettvangi, er alþekkt dæmi um hlutdeildarverknað. Stefnandi heldur því fram að hefði hlutdeild hans sannast í broti gegn 2. mgr. 218. gr. og 231. gr. almennra hegningarlaga varði það í mesta lagi skilorðsbundinni fangelsisrefsingu. Ekki verður fallist á þau sjónarmið stefnanda, enda eru refsimörk hlutdeildar þau sömu og fyrir aðalverknað, þó heimilt sé að milda refsingu fyrir hlutdeild. Þá er ljóst að rannsókn málsins var umfangsmikil og tímafrek. Yfirheyra þurfti á annan tug manna, grunaða og brotaþola með aðstoð túlka. Framkvæma þurfti DNA rannsóknir á vopnum og vettvangi auk símarannsókna. Ekkert er fram komið í málinu sem sýnir fram á annað en að lögregla hafi unnið ötullega að rannsókninni og nýtt tíma sinn vel.

Þegar þetta er virt heildstætt þykja ekki lagaskilyrði til að dæma stefnanda bætur vegna gæsluvarðhaldsvistarinnar og er stefndi sýknaður af dómkröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningslaun lögmanns hans, G-kvk-ef L-kvk-ef Þ-kvk-ef hdl., sem ákveðin eru 320.000 krónur, auk virðisaukaskatts.

Mál þetta dæmir U-kvk-nf G-kvk-nf, settur héraðsdómari.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda Z-x-x B-x-x.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun G-kvk-ef L-kvk-ef Þ-kvk-ef héraðsdómslögmanns, 320.000 krónur, auk virðisaukaskatts .

U-kvk-nf G-kvk-nf