X-165/2013

Máli þessu, sem er ágreiningsmál við slitameðferð varnaraðila, beindi slitastjórn varnaraðila til dómsins með bréfi 12. desember 2013. Var um heimild til að leita úrlausnar dómsins vísað til 171. gr. sbr. 120. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málið var þingfest 14. mars 2014 og tekið til úrskurðar að lokinni aðalmeðferð 13. mars 2015. Vegna embættisanna dómara var úrskurður ekki kveðinn upp innan lögboðins frests og var málið því endurflutt 25. júní sl. og tekið til úrskurðar að nýju.

Sóknaraðili er Skarðshyrna ehf., Nesbala 17, Seltjarnarnesi, en varnaraðili er Byr, sparisjóður í slitameðferð, Borgartúni 18, Reykjavík.

Skilja verður dómkröfur sóknaraðila þannig að hann krefjist þess að eftirfarandi fjárkröfur verði viðurkenndar við slitameðferð varnaraðila og njóti þeirrar stöðu í réttindaröð sem að neðan er lýst.

Aðallega fjárkrafa að fjárhæð 341.260.835 krónur auk áfallandi dráttarvaxta frá 2. júlí 2010 til greiðsludags. Njóti krafa að fjárhæð 341.198.085 krónur stöðu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en krafa að fjárhæð 62.750 stöðu skv. 113. gr. sömu laga. Krafa um dráttarvexti frá 2. júlí 2010 njóti stöðu samkvæmt 114. gr. sömu laga.

Til vara fjárkrafa að fjárhæð 804.444.767 krónur sem njóti stöðu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 auk dráttarvaxta af kröfunni frá 2. júlí 2010, sem njóti stöðu samkvæmt 114. gr. sömu laga.

Til þrautavara fjárkrafa að fjárhæð 341.198.085 krónur sem njóti stöðu skv. 113. gr. laga nr. 21/1991.

Til þrautaþrautavara fjárkrafa að fjárhæð 198.203.169 krónur sem njóti stöðu skv. 113. gr. laga nr. 21/1991 auk dráttarvaxta frá 2. júlí 2010 til greiðsludags sem njóti stöðu skv. 114. gr. sömu laga.

Í öllum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar.

Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar.

I

Sóknaraðili máls þessa er stofnfjáreigandi í varnaraðila sem er sparisjóður í slitameðferð. Við slitameðferðina lýsti sóknaraðili þremur fjárkröfum sem nánar verður lýst hér síðar. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing um framsal kröfuréttinda frá B-kk-þgf Þ-kk-þgf V-kk-þgf til sóknaraðila þar sem greinir að B-kk-nf hafi á fyrri hluta árs 2008 framselt sóknaraðila stofnfjáreign sína í varnaraðila. Þrátt fyrir þetta verður hér á eftir, til hagræðis, einungis vísað til sóknaraðila þó rætt sé um atburði sem áttu sér stað fyrir umrætt framsal.

Fram kemur í kröfulýsingum sóknaraðila að hann hafi verið eigandi að 28.602.288 krónum að nafnverði stofnfjár í nóvember 2007. Eftir stofnfjáraukningu í desember 2007, sem sóknaraðili hafi tekið þátt í, hafi nafnverð stofnfjár í hans eigu numið 211.114.487 krónum. Vegna stofnfjáraukningarinnar kveðst sóknaraðili hafa greitt 347.865.981 krónu 21. desember 2007 og 7.077.327 krónur 21. janúar 2008 eða samtals 354.943.308 krónur. Arður er sagður hafa verið greiddur vegna umræddra stofnfjárhluta á árinu 2008 að fjárhæð 156.802.889 krónur.

Hinn 22. apríl 2010 skipaði Fjármálaeftirlitið varnaraðila bráðabirgðastjórn, sbr. heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 4. gr. laga nr. 44/2009. Varnaraðili var tekinn til slitameðferðar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 2010 samkvæmt heimild í 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009. Innköllun til skuldheimtumanna birtist í fyrra sinn í Lögbirtingablaði þann 13. júlí 2010 og rann kröfulýsingarfrestur út þann 13. október 2010.

Sóknaraðili lýsti þremur kröfum í bú varnaraðila innan kröfulýsingarfrests. Aðalkrafa sóknaraðila er nr. 266 í kröfuskrá og er að fjárhæð 341.260.835 krónur og er samkvæmt kröfulýsingu sögð nema stofnfjáreign sóknaraðila þegar rekstri hans var komið í hendur slitastjórnar, auk kröfu vegna aðstoðar við kröfulýsingu. Byggt er á því að meginhluti kröfunnar njóti forgangs, sbr. ákvæði 112. gr. laga nr. 21/1991, sem innstæða. Í greinargerð sóknaraðila er framangreind krafa höfðu uppi sem almenn krafa til þrautavara en slíks er ekki getið í kröfulýsingu.

Varakröfur sóknaraðila eru skaðabótakröfur og var lýst með tveimur kröfulýsingum og hafa númerin 267 og 268 í kröfuskrá við slitameðferðina.

Varnaraðili hafnaði öllum kröfum sóknaraðila í búið og mótmælti sóknaraðili þeirri afstöðu innan lögmælts frests. Fundir voru haldnir til að freista þess að jafna ágreining um kröfuna. Þá var meðferð málsins einnig frestað um tíma vegna meðferðar annars sambærilegs máls sem talið var geta haft fordæmisgildi við úrlausn þessa máls. Þegar endanlega var ljóst að málinu yrði ekki lokið hjá slitastjórn var ágreiningnum vísað til meðferðar dómsins, sbr. 120. gr. og 171. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.

II

Í greinargerð sinni kveður sóknaraðili að hann hafi lýst kröfum sínum í þremur aðskildum kröfulýsingum sem hver um sig byggi á mismunandi forsendum varðandi útreikninga og réttindaröð og einnig að hluta varðandi efnislegar forsendur.

Sú krafa sem gangi lengst sé krafa nr. 266 í kröfuskrá varnaraðila, samtals að fjárhæð 341.260.835 krónur. Gangi hún lengst hvað réttindahæð varði og ætlaðar heimtur sóknaraðila og sé hún því sett fram sem aðalkrafa. Fallist dómurinn ekki á að skipa kröfunni í réttindaröð skv. 112. gr. laga nr. 21/1991, sé henni einnig lýst til þrautavara sem almennri kröfu skv. 113. gr. sömu laga, sbr. nánari umfjöllun í C) lið hér á eftir. Krafa nr. 268 í kröfuskrá varnaraðila, sé samtals að fjárhæð kr. 804.444.767 krónur sbr. nánar í kröfulýsingu og sé það varakrafa í máli þessu. Krafa nr. 266 í kröfuskrá varnaraðila sé eins og fyrr segi að fjárhæð 341.260.835 krónur og sé einnig lýst til þrautavara sem almennri kröfu að frádreginni kröfu vegna aðstoðar við kröfulýsingu. Krafa nr. 267 í kröfuskrá varnaraðila sé að fjárhæð 198.203.169 krónur sbr. nánar í kröfulýsingu og sé það þrautavarakrafa máls þessa og lýst sem almennri kröfu. Þyki rétt að flokka kröfur þessar til aðgreiningar í aðalkröfu, varakröfu og þrautavarakröfu og þrauta-þrautavarakröfu eftir rétthæð og ætluðum endurheimtum sóknaraðila, auk framangreindrar málskostnaðarkröfu í öllum tilvikum. Sérstök athygli sé vakin á því, að framangreindri aðalkröfu sé lýst sem forgangskröfu skv. 112. gr. laga nr. 21/1991 og sé hún að því leyti rétthærri en hinar, en vara- og þrautavarakröfur séu settar fram með vísan til fjárhæða enda jafnsettar að rétthæð sem almennar kröfur. Með framangreindum kröfulýsingum hafi sóknaraðili skilað sérstakri greinargerð, þar sem nánari grein hafi verið gerð fyrir einstökum atriðum, sem hann hafi þá orðið áskynja varðandi stjórn, rekstur og meðferð fjármuna varnaraðila.

Sóknaraðili kveður að skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis um málefni sparisjóðanna fjalli ítarlega um varnaraðila og starfsemi hans. Staðfesti þær upplýsingar og niðurstöður sem þar sé að finna þær blekkingar, rangfærslur og misnotkun sem stjórnendur varnaraðila hafi beitt, bæði í aðdraganda og eftir hina umdeildu stofnfjáraukningu í desember 2007.

Þannig liggi fyrir að varnaraðili hafi í október 2007 móttekið alvarlegar athugasemdir frá FME varðandi reglur og mat á útlánum. Þar hafi m.a. verið á það bent að óeðlilegt væri að stjórnendur eða stjórnarmenn sætu í stjórn annars fjármálafyrirtækis m.t.t. hagsmunaárekstra, hæfis og heilbrigðra viðskiptahátta. Óljóst væri hverjar útlánaheimildir sparisjóðsstjóra væru, en enginn vafi mætti vera um slíkt. Þá væru lánareglur óskýrar hvað varði hlutverk og heimildir lánanefndar, auk þess sem hún héldi ekki fundargerðir.

Einnig hafi FME bent á að áhættustýring væri í molum, enda væru ekki framkvæmd regluleg álagspróf eða aðrar greiningar til að meta útlánaáhættu. Sérstaklega hafi verið á það bent, að skv. leiðbeinandi tilmælum FME nr. 2/2004 bæri varnaraðila að greina áhættu vegna gengisbundinna útlána, en þau hafi þá stóraukist, án þess að eftir þessum reglum væri farið. Þannig hafi FME einnig bent á að athugun hefði leitt í ljós tryggingarvöntun vegna lána og að skráning í tölvukerfum endurspeglaði ekki raunverulega stöðu lána. Ástæða hafi þótt til að stjórnarmenn og starfsmenn sem tengdust málum sem kæmu fyrir stjórn ættu undantekningarlaust að víkja af fundi á meðan viðkomandi mál væru tekin fyrir. Gerð hafi verið athugasemd við að ekki væri haldið utanum tengsl viðskiptavina með formlegum hætti og að venslaður aðili væri ekki tilgreindur á yfirliti um slíka aðila í bókum varnaraðila. Þá hafi verið gerðar alvarlegar athugasemdir við að markaðsverð trygginga í verðbréfum væri aðeins uppfært ársfjórðungslega og það fylgdi því töluverð tapsáhætta að gera slíkt ekki daglega. Í því sambandi hafi verið vitnað til skýrslu innri endurskoðanda varnaraðila frá maí 2007, þar sem fram hafi komið að við skoðun á stærstu áhættuskuldbindingum varnaraðila hefði vantað 2,7 milljarða uppá að formlegar tryggingar væru til staðar í öllum tilvikum. Fjöldi annarra athugasemda hafi verið gerður.

Sóknaraðili veki athygli á því að ekkert af þessum mikilsverðu atriðum hafi verið nefnt í útgáfulýsingunni vegna stofnfjáraukningarinnar í desember 2007, heldur hafi þvert á móti verið fullyrt að öll þessi atriði væru í góðu horfi, einmitt til að tryggja að stofnfjáraðilar tækju þátt með fjárframlögum sem í raun hafi þá þegar verið fyrirséð að væri glórulaust. Sóknaraðili bendi sérstaklega á að fjöldi þeirra alvarlegu athugasemda sem nýverið hafi verið gerðar við starfsemi varnaraðila af hálfu FME þegar útboðið hafi farið fram, hafi verið þess eðlis að með ólíkindum sé að FME skyldi staðfesta lýsinguna, þegar nú liggi fyrir með sannanlegum hætti, að þessum mikilsverðu atriðum hafi með öllu verið leynt. Í öllu falli geti fyrirsvarsmenn varnaraðila sem hafi gefið út lýsinguna og hafi ábyrgst hana ekki skýlt sér á bakvið þá staðreynd, en sóknaraðili telji þessar nýlega fram komnu upplýsingar kalla á frekari skýringar á aðkomu FME og fulltrúa þess í málinu einnig.

Hvernig hafi það mátt gerast, að fjármálafyrirtæki sem nýverið hafi tekið við svo alvarlegum ábendingum og athugasemdum frá opinberum eftirlitsaðila, þar sem staðfest sé að útlána-, trygginga-, hæfis- og eftirlitsreglur séu í raun í molum, skuli á sama tíma í jafn mikilvægu skjali og útboðslýsingu vegna stofnfjáraukningar láta með öllu hjá líða að nefna slíkt einu orði, heldur þvert á móti fullyrða að þessi atriði séu öll í hinu besta formi líkt og gert sé í lýsingunni. Fyrirsvarsmenn varnaraðila hafi ekki einu sinni hirt um að semja og staðfesta útlánareglur sem tekið hafi mið af athugasemdum FME fyrr en í lok janúar 2008, þegar liðið hafi verið á annan mánuð frá því að útboðinu hafi lokið!

Þá liggi einnig fyrir að þrátt fyrir hinar nýju reglur, þá hafi fyrirsvarsmenn og starfsmenn varnaraðila haldið áfram að brjóta þær reglur einnig, þvert á yfirlýstan tilgang útboðslýsingarinnar og nægi að nefna fordæmalausa lánveitingu til FL Group á fyrri hluta ársins 2008 að fjárhæð 3 milljarðar króna í því sambandi. Með þessu framferði hafi fyrirsvarsmenn varnaraðila farið á svig við opinberar reglur og einnig þær reglur sem þeir hafi sjálfir sett, sem og yfirlýstan tilgang og forsendur sem stofnfjáraukningin í desember 2007 hafi byggst á. Sóknaraðili hafi haft réttmætar væntingar til þess að farið væri að reglum, bæði opinberum reglum sem og reglum varnaraðila sjálfs, sem og að unnið væri í samræmi við þá stefnu og þau yfirlýstu markmið sem fram hafi komið í margnefndri útgefandalýsingu. Með því að fara á svig við allt framangreint, hafi fyrirsvarsmenn varnaraðila valdið bæði honum sjálfum og einnig sóknaraðila miklu tjóni, en það sé síðarnefndi þátturinn sem hér skipti máli.

A) Nánar um aðalkröfu, nr. 266 í kröfuskrá varnaraðila:

Eins og að framan sé rakið, sé krafa þessi sú sem lengst gangi að rétthæð og ætluðum endurheimtum sóknaraðila, að fjárhæð samtals 341.198.085 krónur. Byggi útreikningur kröfunnar á verðbættu nafnverði stofnfjárhlutar sóknaraðila áður en ráðist hafi verið í stofnfjáraukninguna í desember 2007. Líkt og fram komi í kröfulýsingu sé ekki stuðst við „markaðsgengi bréfanna“, heldur einungis nafnverð að viðbættum verðbreytingarstuðli sem byggist á uppfærslu skv. vísitölu neysluverðs. Kröfunni sé lýst sem forgangskröfu skv. 112. gr. laga nr. 21/1991 og gangi hún því lengra hvað rétthæð varði, að frátöldum kostnaði við aðstoð vegna kröfulýsingar sem sé lýst sem almennri kröfu skv. 113. gr., en áfallandi dráttarvaxtakröfu frá 2. júlí 2010 sem eftirstæðri kröfu skv. 114. gr. sömu laga.

Eins og fram komi í kröfulýsingu byggi sóknaraðili í þessum hluta málsins á því að stofnfé sé í eðli sínu bundið innlán, verðtryggt, en með vöxtum sem taki mið af rekstrarafkomu varnaraðila á hverjum tíma. Ekki væru rök til þess að verðbæta þessa eign stofnfjárhafa mánaðarlega eins og gert hafi verið, nema af því að um bundið innlán í skilningi laga væri að ræða.

Sóknaraðili byggi á því, að stofnfjáreign sé að þessu leytinu alls óskyld hefðbundinni hlutafjáreign eða annarri verðbréfaeign, enda hafi aukinheldur ýmsar skorður verið settar við sölu stofnfjárbréfa og ávallt hafi verið krafist sérstaks samþykkis stjórnar sparisjóðsins við sérhverju framsali. Sóknaraðili bendi á að sér hafi aldrei verið kynnt að sérstök áhætta fylgdi því að leggja stofnfé til varnaraðila. Þvert á móti hafi verið lögð áhersla á að um mjög skynsamlegt innlánsform hafi verið að ræða, að fullu verðtryggt og því til viðbótar með von um raunávöxtun er tæki mið af rekstrarafkomu varnaraðila á ári hverju. Þær réttarheimildir sem slitastjórn vísi til varðandi rökstuðning fyrir höfnun á þessari kröfu sóknaraðila, telji sóknaraðili ekki einar og sér geta leitt til þeirrar niðurstöðu, enda verði að hafa í huga að frá árinu 2001 hafi ekki verið heimilt að verðtryggja annað en skuldbindingar og innlán, sbr. skýr ákvæði laga nr. 38/2001, en í VI kafla laganna (13-15. gr.) sé fjallað með tæmandi hætti um heimildir til verðtryggingar.

Að mati sóknaraðila komi ekki nema tvennt til greina, enda liggi fyrir að stofnfjáreign í varnaraðila hafi ávallt verið verðtryggð og hafi „uppreiknistuðull“ breyst mánaðarlega í samræmi við þróun á vísitölu neysluverðs. Annars vegar að stofnfjárframlagið hafi verið „lán“ í skilningi framangreindra lagaákvæða, en ekki verði fallist á að sú skýring sé tæk. Aðilar máls þessa hafi aldrei gert með sér nokkurskonar lánasamning og engin samningsákvæði hafi verið til staðar um fyrirfram ákveðna endurgreiðslu stofnfjárins beint úr hendi varnaraðila. Hins vegar að stofnfjárframlagið hafi verið „innlán“, þ.e. sparifé eða innstæða skv. ákvæðum VI. kafla laga nr. 38/2001. Að mati sóknaraðila komi ekki annað til greina en að stjórn varnaraðila sjálf hafi litið á stofnfjárframlagið sem innlán eða innistæðu (bundið innlán), enda verði ekki séð að henni hafi verið heimilt að verðtryggja það með þeim hætti sem gert hafi verið að öðrum kosti. Sóknaraðili hafi því ávallt réttmætar væntingar um það að stofnfjáreignin væri innlán eða innistæða í lagaskilningi, bæði með vísan til þeirrar kynningar sem varnaraðili hafi viðhaft við sölu slíkra „stofnfjárinnlána“, sem og með vísan til þeirrar framkvæmdar sem viðhöfð hafi verið við verðtryggingu fjármunanna.

Sú staðreynd að svokallaðar MIFID reglur hafi tekið gildi hér á landi á árinu 2007 og hafi verið í fullu gildi við stofnfjárútboðið í desember 2007, staðfesti enn fremur að stjórn varnaraðila hafi alls ekki litið á stofnfjárframlag með þeim hætti sem slitastjórn geri, enda hefði þá sóknaraðili þurft að vera fagfjárfestir til að mega leggja í jafn áhættusama fjárfestingu og slitastjórn vilji vera láta. Sóknaraðili sé almennur fjárfestir, sem tekið hafi við framsali kröfu á hendur varnaraðila úr hendi neytanda. Hefði honum verið kynnt sú áhætta sem falist hafi í stofnfjárkaupum skv. ákvörðun slitastjórnar, hefði hann alls ekki tekið þá áhættu, enda hafi varnaraðila þá einnig beinlínis verið óheimilt að selja honum stofnféð, nema að uppfylltum skilyrðum MIFID reglnanna sem einungis heimili sölu slíkra áhættuverðbréfa til „fagfjárfesta“.

Allt framangreint telji sóknaraðili styðja þann upphaflega skilning sinn að um „innlán“ í skilningi laga væri að ræða, jafnvel þótt bundið væri og með sérstökum skilyrðum. Varnaraðili geti ekki bæði átt kökuna og borðað hana, telji hann raunverulega að stofnféð sé ekki innlán í lagaskilningi, heldur sú áhættufjárfesting sem hann hafi lýst, verði hann að útskýra af hverju sú áhætta hafi ekki verið kynnt sóknaraðila við sölu stofnfjár og einnig af hverju hann hafi farið á svig við skýrar reglur MIFID tilskipunarinnar við sölu stofnfjárins í desember 2007. Sóknaraðili telji engar aðrar skýringar á því að ekki hafi þótt ástæða til að fara að skýrum ákvæðum MIFID reglnanna, en þá að varnaraðili hafi sjálfur litið á stofnfé sem bundið innlán í lagaskilningi. Önnur skýring leiði til þess að varnaraðili hafi í reynd viðurkennt að hafa haft rangt við og hafa farið á svig við reglurnar, enda hefði verið óheimilt að selja svo áhættusama fjárfestingarkosti öðrum en fagfjárfestum sem hafi hlotið sérstaka skráningu að nánari skilyrðum uppfylltum.

Sóknaraðili byggi á því að stofnfjárframlagið sé innlán í skilningi laga nr. 98/1999 og laga nr. 38/2001. Hann byggi einnig rétt sinn til kröfunnar á lögum nr. 125/2008, þar sem innlán hafi verið gerð að forgangskröfum við slitameðferð og gjaldþrotaskipti fjármálafyrirtækja.

B) Nánar um varakröfu, nr. 268 í kröfuskrá varnaraðila:

Eins og að framan sé rakið, sé krafa þessi sú er lengst gangi sem almenn krafa, að fjárhæð samtals 804.382.017 krónur, sbr. nánar í kröfulýsingu. Byggi útreikningur kröfunnar á því markaðsverði sem verið hafi á stofnfjárhlut sóknaraðila áður en ráðist hafi verið í stofnfjáraukninguna í desember 2007, að frádregnum þeim hluta arðgreiðslu til sóknaraðila á árinu 2008 sem leiði af þessari stofnfjáreign, en ætla megi að hún hefði ekki komið til ef eigi hefði verið ráðist í hina umdeildu stofnfjáraukningu. Kröfunni sé lýst sem almennri kröfu skv. 113. gr. laga nr. 21/1991, en áfallandi dráttarvaxtakröfu frá 2. júlí 2010 sem eftirstæðri kröfu skv. 114. gr. sömu laga.

Kröfunni sé lýst sem skaðabótakröfu utan samninga, sem einkum grundvallist á sérfræðiábyrgð varnaraðila og starfsmanna hans og stjórnenda. Almenna sakarreglan sé einnig grundvöllur skaðabótakröfu sóknaraðila, sem og vinnuveitendaábyrgð varnaraðila á starfsmönnum sínum og stjórnendum. Sóknaraðili telji að útgefendalýsingin sem verið hafi grundvöllur stofnfjáraukningarinnar innihaldi ákveðnar forsendur um það með hvaða hætti staðið skyldi að rekstri og uppbyggingu sparisjóðsins, enda sé henni ætlað að vera grundvöllur ákvörðunar almennra stofnfjárhafa um það hvort þeir taki þátt með framlagningu fjármuna eður ei. Sóknaraðili telji fyrir liggja að starfsmenn og stjórnendur varnaraðila hafi í grundvallaratriðum brotið gegn þeirri stefnu við uppbyggingu og útlánastefnu varnaraðila í kjölfar stofnfjáraukningarinnar, sem boðuð hafi verið í útgefendalýsingunni, enda hafi komið fram á aðalfundi varnaraðila árið 2009, að það tæplega 29 milljarða tap eftir skatta, sem orðið hafi á rekstri varnaraðila strax á árinu 2008, hefði að 90% verið vegna 10 stærstu lántakenda sjóðsins. Þessu til viðbótar telji sóknaraðili að fyrirsvarsmenn varnaraðila og eftir atvikum þeir starfsmenn sem unnið hafi að útgefendalýsingunni hafi leynt mikilvægum atriðum sem þar hefðu átt að koma fram, atriðum sem e.t.v. hefðu leitt til þess að sóknaraðili hefði alls ekki afráðið að taka þátt í stofnfjáraukningunni með verulegu fjárframlagi, hefðu þau legið fyrir eins og skylt hafi verið.

Sóknaraðili telji að varnaraðili beri ábyrgð á því tjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna þessa, á grundvelli sérfræðiábyrgðar og vinnuveitendaábyrgðar á því stafsfólki sem tekið hafi ákvarðanir um að fara gegn boðaðri stefnu útgefendalýsingarinnar, með þeim hörmulegu afleiðingum að leitt hafi til falls varnaraðila. Sóknaraðili byggi á því að útgefendalýsingin verði ásamt öðru notuð sem mælikvarði á sakarmat starfsmanna og stjórnenda varnaraðila, enda hafi sóknaraðili byggt ákvörðun sína um þátttöku í stofnfjárútboðinu á þeim upplýsingum sem þar komi fram.

Auk þessa byggi sóknaraðili á því að veigamiklum upplýsingum sem átt hefðu að koma fram í útgefendalýsingunni hafi verið ábótavant, auk þess sem aðrar upplýsingar hafi beinlínis verið rangar og villandi.

Sú sérfræðiábyrgð sem sóknaraðili reisi bótakröfu sína á, feli í sér að slaka beri á sakarmati, þ.e. minna þurfi almennt að koma til, þannig að sérfræðingar teljist hafa hegðað sér með saknæmum hætti. Þá leiði sama regla einnig til þess, að heimilt sé að slaka á kröfum varðandi sönnun á orsakatengslum og reglum um sennilega afleiðingu af háttsemi viðkomandi sérfræðinga.

Efnislega telji sóknaraðili rétt að lýsa kröfu sinni með framangreindum hætti, þ.e. að miða við það markaðsverð sem hann sannanlega hefði fengið fyrir eignarhlut sinn í varnaraðila, áður en ráðist hafi verið í hina afdrifaríku stofnfjáraukningu, að frádregnum þeim hluta arðgreiðslu sem leitt hafi af þeirri stofnfjáreign á árinu 2008 líkt og að framan sé lýst. Í þessu sambandi telji sóknaraðili miklu skipta sú aðferð sem viðhöfð hafi verið við framkvæmd stofnfjárútboðsins, en þá framkvæmd telji sóknaraðili í raun hafi falið í sér ákveðna nauðung gagnvart sér.

Þar sé fyrst til að taka að enginn hafi átt von á því að farið yrði í nýtt stofnfjárútboð á þessum tíma, enda hafi síðast verið farið í slíka aukningu í ágúst 2007, eða einungis 3 mánuðum áður. Þessu til viðbótar hafi þess verið vandlega gætt, að stofnfjáreigendur gætu ekki losað sig við stofnfjárbréf sín, í þeim tilgangi að komast hjá þeim fjárútlátum sem útboðinu fylgdi, en í tilviki sóknaraðila hafi þurft að leggja fram nýtt stofnfé að fjárhæð 347.865.981 króna í desember, til að sú eign sem þegar hafi verið byggð upp sem sparnaður í fyrri stofnfjárkaupum, rýrnaði ekki um 86,2% skv. þynningu sem ella hefði komið til. Auk þess hafi sóknaraðili lagt út 7.077.327 krónur í janúar 2008 vegna aukningarinnar, eða samtals 354.943.308 krónur. Hér beri sérstaklega að hafa í huga að stofnfjármarkaði MP banka hf. hafi verið lokað u.þ.b. viku áður en stofnfjáreigendum hafi með formlegum hætti verið tilkynnt um fyrirhugaða stofnfjáraukningu.

Með þessu hafi stofnfjáreigendum í reynd verið stillt algerlega upp við vegg, enda rækilega komið í veg fyrir að hægt væri að losa sig út úr þessum aðstæðum með sölu stofnfjárbréfanna og jafnframt hafi verið til staðar hótun um „eignaupptöku“ á 86,2% af þeirri eign sem stofnfjáreigendur hafi þegar aflað sér og lagt inn sem stofnfé. Sóknaraðili hefði aldrei ráðist í framangreinda stofnfjáraukningu, nema af því að hann hafi í raun verið nauðbeygður til þess, þar sem ella hefði hann augljóslega tapað 86,2% af öllum fjármunum sínum á einu bretti. Forsendur kröfunnar séu því þær, að sóknaraðili verði jafnsettur og honum hefði verið gefinn kostur á því að selja stofnfjárbréf sín á þekktu og raunverulegu markaðsverði, áður en ráðist hafi verið í stofnfjáraukninguna.

Byggi sóknaraðili í þessu sambandi einnig á þeirri málsástæðu, að stofnfjáraukningin hafi í reynd skapað þau skilyrði sem síðar hafi leitt til falls hans. Útlánastefna varnaraðila hafi í reynd gerbreyst samfara þeirri stórauknu útlánagetu sem stofnfjáraukningin hafi leitt til, sem starfsmenn og stjórnendur hafi síðan nýtt þvert á yfirlýst markmið um að efla sjóðinn til þjónustu við einstaklinga og smærri fyrirtæki. Alls óvíst sé að varnaraðili hefði í reynd lent í nokkrum þeim hremmingum sem leitt hefðu getað til núverandi stöðu, nema vegna tilkomu hinnar umdeildu stofnfjáraukningar, sem alls ekki hafi verið framkvæmd skv. útgefendalýsingu (m.a. þar sem stofnféð hafi aldrei komið að fullu inn i sjóðinn, heldur hafi verið sem „bundið innlán í Glitni banka hf.). Því eigi að miða tjón sóknaraðila við raunverulegt markaðsverð stofnfjárhluta hans áður en ráðist hafi verið í aukningu stofnfjárins.

Sóknaraðili byggi á því að í reynd hafi forsvarsmenn FL Group, Primus eignarhaldsfélags, Baugs, Sunds, Saxhóls, Byggs, Imons og Materia Invest, ásamt tilteknum fulltrúum Glitnis banka hf., í reynd skipulagt hina umdeildu stofnfjáraukningu, enda komi sannanir þess efnis fram í Hæstaréttarmálunum nr. 117 og 119/2011. Þessir aðilar hafi á þessum tíma verið ráðandi eignaraðilar bæði í Glitni banka hf. og í Byr sparisjóði. Glitnir hafi gegnt lykilhlutverki í stofnfjárútboði Byrs í desember 2007. Stærstu eigendur stofnfjár í Byr og hlutafjár í Glitni hafi að stærstum hluta verið sömu aðilar eða nátengdir. Staða lánveitinga þessara aðila hjá Glitni hafi verið með þeim hætti, að ekki hafi með góðu móti verið unnt að lána meira til þeirra þaðan. Stofnfjáraukningin hafi því gegnt lykilhlutverki í því að útvega fjármuni frá almennum stofnfjárhöfum (með aðstoð Glitnis) til Byrs, þannig að þessir sömu aðilar gætu fengið lán þaðan til að leysa úr lausafjárvandræðum sínum, en á þessum tíma hafi verulega verið farið að þrengja að á lánsfjármörkuðum. Stór hluti af þessu samsæri hafi verið hið leynilega samkomulag um að Byr myndi áfram geyma stóran hluta stofnfjáraukningarinnar á bundnum reikningi í Glitni banka hf., en með því hafi Glitnir komist hjá því að lánveitingar til stofnfjáraðila hefðu neikvæð áhrif á lausafjárstöðu hans, sem þá hafi verið orðin þröng. Síðar hafi þessir tengdu og ráðandi aðilar leikið þann ljóta leik, að ná fjármunum út úr Byr til fyrirtækja sinna, með því að láta Glitni banka hf. lána Byr samsvarandi fjárhæðir, en lánveitingin til Fl Group að fjárhæð kr. 3 milljarðar á fyrri hluta ársins 2008 sé hvað órækasti vitnisburðurinn um þetta.

Það hafi því ekki verið tilviljun að samið hafi verið um lánveitingar til stofnfjárhafa frá Glitni banka hf., en jafnframt hafi stjórnendur beggja þessara fjármálafyrirtækja gert samkomulag um það að stór hluti af þeirri stofnfjáraukningu sem ráðist hafi verið í, færi aldrei út úr Glitni banka hf., heldur yrði þar áfram í formi bundins innláns. Sé nánar fjallað um þetta í rannsóknarskýrslu sem sóknaraðili hafi gert og sé meðal gagna málsins.

Með þessu hafi stofnfjáraukningin að stórum hluta orðið ákveðin markleysa og í fullkominni andstöðu við útgefendalýsinguna í verulegum atriðum, enda gangi stofnfjáraðilar auðvitað út frá því að þegar verið sé að treysta rekstur varnaraðila með auknu eiginfjárframlagi, þá fari það framlag til varnaraðila til frjálsrar ráðstöfunar. Enda hafi sóknaraðila ekki frekar en öðrum stofnfjárhöfum verið kynntur þessi „baksamningur“ á milli þessara banka.

Þessu til viðbótar virðist liggja fyrir, að þessir stóru lántakendur sem hafi valdið varnaraðila hvað mestum búsifjum vegna tapaðra útlána sem að stórum hluta hafi verið veitt án viðhlítandi veða, séu einmitt þau sömu fyrirtæki sem að framan séu rakin og virðist hafa átt hvað mestan þátt í ákvörðun um stofnfjáraukninguna.

Sóknaraðili byggi á því að hann hafi verið leyndur þessum eigenda- og stjórnunartengslum við Glitni banka hf. við stofnfjárútboðið í desember 2007, enda hafi þar beinlínis verið gefnar rangar upplýsingar hvað þetta varði eins og rakið sé nánar í fyrrgreindri rannsóknarskýrslu sóknaraðila.

Þegar við þetta allt bætist svo sú staðreynd, að lausafjárvandræði Glitnis banka hf., sem þegar hafi verið orðin alvarleg á síðari hluta ársins 2007, hafi valdið því að sá banki hafi alls ekki lengur getað lánað stærstu eigendum sínum, þá virðist sú „matarhola“ hafa verði fundinn, að ráðast í stofnfjáraukningu í Byr sparisjóði (með stuðningi Glitnis), þannig að Byr gæti þá haldið áfram að ausa fé í þessi fyrirtæki sem þá þegar hafi verið komin í stórfelld vandræði.

Sóknaraðili byggi á því að upplýsingar um ætlaðan hagnað af sölu bréfa í ICEBANK hafi verið rangar og villandi, en með þessum upplýsingum hafi augljóslega verið látið að því liggja að varnaraðili hefði hagnast gríðarlega af þessum viðskiptum, þótt að lokum hafi komið í ljós að hagnaður hafi enginn orðið. Um hafi verið að ræða eina af fjölmörgum „bókhalds-fegrunar-aðgerðum“, sem stjórnendur varnaraðila hafi óspart stundað í blekkingarskyni.

Þá byggi sóknaraðili á því að þegar liggi fyrir skv. dómi Hæstaréttar í svokölluðu „Exeter“ máli, að fyrrverandi sparisjóðsstjóri og stjórnarformaður sparisjóðsins, hafi brotið útlánareglur varnaraðila, til stórtjóns fyrir hann og þar með sóknaraðila einnig. Hæstiréttur hafi slegið því föstu að útlánareglurnar hefðu verið brotnar og ákærðu með því gerst sekir um umboðssvik í skilningi hegningarlaga.

Varðandi rökstuðning kröfunnar vísist einnig til málsástæðna og sjónarmiða í kafla D) hér á eftir.

C) Nánar um þrautavarakröfu nr. 266 í kröfuskrá varnaraðila:

Fallist héraðsdómur ekki á að krafa nr. 266 sé innlán í skilningi laga, byggi sóknaraðili til vara á því að hann eigi allt að einu skaðabótakröfu á hendur varnaraðila að sömu fjárhæð, þ.e. 341.198.085 krónur. Sú krafa yrði því almenn krafa skv. 113. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili byggi á því að hann hafi haft réttmætar væntingar um öryggi framlags síns sem „innláns“ í skilningi laga eins og að framan sé rakið. Sú háttsemi varnaraðila sem sérfræðings að vara sóknaraðila ekki með skýrum hætti við, áður en ráðist hafi verið í stofnfjárkaup og fara þá á svig við skýrar reglur MIFID tilskipunarinnar á síðari stigum, leiði til þess að sóknaraðili eigi þá skaðabótakröfu á hendur varnaraðila, með þeim rökum og á þeim grundvelli sem rakinn sé í liðum B) hér að framan og D) hér á eftir.

D) Nánar um þrauta-þrautavarakröfu, nr. 267 í kröfuskrá varnaraðila:

Eins og að framan sé rakið, sé krafa þessi sú er skemmst gangi hvað fjárhæð varði, samtals 198.140.419 krónur eins og nánar greini í kröfulýsingu. Eins og þar sé rakið, byggi útreikningur kröfunnar á því tjóni sem sóknaraðili hafi orðið fyrir með þátttöku sinni í stofnfjárútboðinu í desember 2007. Um nánari útreikninga vísist til kröfulýsingarinnar. Kröfunni sé lýst sem almennri kröfu skv. 113. gr. laga nr. 21/1991, en áfallandi dráttarvaxtakröfu frá 2. júlí 2010 sem eftirstæðri kröfu skv. 114. gr. sömu laga.

Kveður sóknaraðili að raunverulegt tjón hans vegna stofnfjáraukningarinnar í desember 2007 sé 198.140.419 krónur. Sóknaraðili vísi um rökstuðning og bótagrundvöll til umfjöllunar í lið B) hér að framan. Því til viðbótar byggi hann á því varðandi þessa kröfu, að jafnvel þótt dóminum þyki ekki rétt að fallast á kröfu samkvæmt liðum A), B) eða C), þá eigi hann allt að einu kröfu um að fá framangreinda fjárhæð viðurkennda sem almenna kröfu við slit varnaraðila. (Raunar komi einnig til greina að samþykkja bæði kröfu skv. B) og D) liðum).

Í fyrsta lagi byggi hann á því að framangreint tjón sem með beinum hætti tengist hinni umdeildu stofnfjáraukningu liggi fyrir. Beitt hafi verið blekkingum og ónógar upplýsingar látnar af hendi samfara útboðinu, auk þess sem rekstur sjóðsins hafi verið með allt öðrum og áhættumeiri hætti í kjölfar stofnfjáraukningarinnar en þar hafi verið lýst yfir að yrði. Framlagið hafi aldrei komið til fullrar ráðstöfunar varnaraðila, en aukin útlánageta samfara hækkun á skráðu virði eigin fjár, hafi að stærstum hluta verið varið til ótryggra lánveitinga til aðaleigenda Byrs og Glitnis og tengdra aðila.

Í öðru lagi byggi sóknaraðili á þeirri mikilsverðu staðreynd, að fram komi í Hæstaréttarmálinu nr. 117/2011 að með fullri lántöku frá Glitni banka hf., væri þátttakan í stofnfjárútboðinu í raun áhættulaus, umfram veðsetningu þeirra stofnfjárhluta sem að veði hafi verið seldir. Þar sé staðfest að stjórn varnaraðila hafi gengið þannig frá hnútunum í samningum við Glitni banka hf. og hafi Hæstiréttur staðfest að það samkomulag hefði í raun verið gert og því verði þeir stofnfjáraðilar sem þar hafi tekið lán ekki sóttir um frekari greiðslu en sem nemi verðmæti stofnfjárhluta þeirra sem þeir hafi selt að veði vegna lántökunnar.

Þetta samkomulag og þessi samningskjör hafi aldrei verið kynnt sóknaraðila, enda hefði hann að sjálfsögðu fjármagnað stofnfjárkaupin að fullu með lántöku frá Glitni banka hf., hefði honum verið kunnugt um þessa tilhögun. Þeim mun ljósara sé þetta, þar sem sóknaraðili hafi kosið að fjármagna hluta stofnfjáraukningarinnar með eigin fé og lántöku frá Landsbanka Íslands hf., sem aldrei hefði komið til, hefði sóknaraðila verið þetta ljóst. Sé það enda meginskýring þess að aðrir sóknaraðilar úr hópi stofnfjáreigenda hafi fallið frá kröfum sínum á hendur varnaraðila, að lán þeirra og skuldbindingar hafi verið felldar niður í kjölfar framangreindra Hæstaréttardóma. Augljóslega hefði sóknaraðili ekki ráðstafað eigin fé sínu og lánsfé frá öðrum banka hefði honum verið þetta ljóst, en tekið þess í stað lán hjá Glitni banka hf. að fullu, hefðu honum verið ljós þessi umsömdu kjör. Þar með hefði hann einnig líkt og nánast allir aðrir stofnfjáreigendur verið laus undan skuldbindingum sínum í dag, en því miður sé svo ekki.

Veigamikil sanngirnis- og jafnræðissjónarmið leiði að mati sóknaraðila til þess, að í ljósi þess hvernig að málum hafi verið staðið, eigi hann að þessu leyti ekki að vera verr settur, en honum hefði verið kynntar allar upplýsingar um raunveruleg lánskjör og ábyrgðir vegna lántökunnar hjá Glitni banka hf. Verði krafan skv. þessum lið ekki tekin til greina, þá sé staða sóknaraðila í raun stórkostlega lakari en þeirra sem tekið hafi að fullu lán til stofnfjáraukningarinnar, en hafi ráðstafað eigin fé sínu til annarra fjárfestinga. Þeim mun mikilvægara sé fyrir sóknaraðila að fá þessa kröfu sína samþykkta, að hann hafi einmitt tekið lán hjá öðrum banka og þurfi að standa skil á þeim skuldbindingum.

Að öðru leiti vísist einnig til sjónarmiða og málsástæðna í kafla B) hér að framan varðandi þennan kröfulið.

Sóknaraðili kveðst í greinargerð skora á varnaraðila að leggja fram eftirtalin gögn:

1) Endurskoðunarskýrslur PWC og annarra aðila sem greint hafa stöðu varnaraðila á árunum 2009-2010

2) Gögn er varði raunverulega stöðu varnaraðila eftir að fyrirtækið hafi fallið í apríl 2010

3) Fundargerðir stjórnar 2007-2009, einkum atriði er varði afgreiðslu lánsumsókna til stjórnenda og aðila þeim tengdum, sem og afgreiðslu erinda frá FME á þessu tímabili.

Bregðist varnaraðili ekki við með framlagningu framangreindra gagna, líti sóknaraðili svo á að varnaraðili hyggist ekki taka til varna varðandi þær málsástæður sem þeim tengist. Sérstök athygli sé vakin á því, að engar reglur um bankaleynd eigi við um málefni varnaraðila í dag, enda sé hann ekki starfandi fjármálafyrirtæki í skilningi laga, heldur félag sem rekið hafi verið í þrot af miklum metnaði og á mettíma og sé nú til slitameðferðar.

Sóknaraðili kveðst að öðru leyti vísa til eigin rannsóknarskýrslu og meðfylgjandi gagna til stuðnings málsástæðum sínum og málatilbúnaði.

Sóknaraðili kveðst vísa til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sérstaklega 13, 14 og 15. gr. Laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sérstaklega 19. gr. Þá byggi sóknaraðili á almennum reglum skaðabótaréttarins, einkum reglum um sérfræðiábyrgð og sakarlíkindi, almennu sakarreglunni og hlutlægri reglu um vinnuveitendaábyrgð. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá styðjist krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun við lög nr. 50/1988. Sóknaraðili sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi varnaraðila.

III

Sóknaraðili kveðst gera athugasemdir við framsetningu kröfugerðar varnaraðila og hefur uppi efasemdir um að kröfugerðin uppfylli lágmarkskröfur réttarfarslaga um skýran og glöggan málatilbúnað. Þá kveður hann að einnig sé ástæða til þess að gera athugasemdir við framlagningu gagna af hálfu sóknaraðila. Sóknaraðili hafi haft í hyggju að leggja fram tvær greinargerðir í málinu en því hafi verið mótmælt af hálfu varnaraðila og hafi skjalið þá verið endurnefnt sem rannsóknarskýrsla eða samantekt sóknaraðila og sé merkt sem dskj. nr. 15. Nefnt skjal sé í tveimur bindum, samtals 565 síður. Um sé að ræða framlagningu alls kyns skjala sem ekki sé rökstutt hvaða tengsl hafa við sakarefni málsins og hugleiðingar sóknaraðila um ýmis mál. Þrátt fyrir hið nýja nafn sóknaraðila á skjalinu sé um að ræða skriflega aðilaskýrslu eða aðra greinargerð, sem sé í andstöðu við meginreglu réttarfars. Sé gildi skjalsins mótmælt á þeim grundvelli.

Þá verði að gera athugasemdir við þá framgöngu sóknaraðila að leggja fram eitt skjal, sem í raun innihaldi mörg mismunandi skjöl og hvergi sé fjallað um það í aðalgreinargerð sóknaraðila, hvaða gagn sé til stuðnings hvaða kröfum eins og meginregla réttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað geri ráð fyrir. Sóknaraðili geri þetta ekki, heldur vísi til nánari umfjöllunar í öðru dómskjali, sem sé rannsóknarskýrsla eða samantekt hans. Sóknaraðila beri að byggja málatilbúnað sinn og afmarka sakarefnið með greinargerð sinni án almennra og óafmarkaðra tilvísana til eigin samantektar. Valdi þetta sem og uppbygging alls málatilbúnaðar sóknaraðila verulegum vandkvæðum við efnislegar varnir varnaraðila. Þá séu lagðar fram skýrslutökur af hinum ýmsu aðilum í öðrum málum, sem stríði gegn meginreglu réttarfars um milliliðalausa sönnunarfærslu.

Andsvör við aðalkröfu sóknaraðila - krafa nr. 266:

Kröfunni sé lýst sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Kostnaði við aðstoð sé lýst sem almennri kröfu og áfallandi dráttarvaxtakröfu sé lýst sem eftirstæðri kröfu samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991.

Krafa sóknaraðila um rétthæð skv. 112. gr. laga nr. 21/1992 virðist byggja á því að stofnfjáreign sé í eðli sínu bundið verðtryggt innlán með vöxtum sem taki mið af rekstrarafkomu sparisjóðsins á hverjum tíma. Þessum málatilbúnaði hafni varnaraðili alfarið. Áréttað skuli að teljist stofnfé einhvers konar innstæða þá geti það ekki talist til verðbréfa. Þar með sé málatilbúnaður sóknaraðila í varakröfu í mótsögn við málatilbúnað hans hvað varði aðalkröfu og varakröfur. Því hafi verið slegið föstu af fræðimönnum og í dómum að stofnbréf fullnægi því grundvallarhugtaksskilyrði að geta talist vera verðbréf eða ígildi verðbréfa. Hömlur á framsali þeirra breyti ekki þessari niðurstöðu. Ef stofnbréf væru ekki verðbréf hefði til að mynda ekki þurft að gefa út lýsingu fyrir stofnfjáraukninguna í nóvember 2007. Lýsingin hafi hins vegar fjallað sérstaklega um það að stofnbréf teldust til verðbréfa. Í þessum eðlismun liggi í hnotskurn munurinn á innstæðu og stofnbréfum í skilningi laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.

Samkvæmt 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingar fyrir fjárfesta sé Tryggingasjóði innstæðueigenda og fjárfesta skylt að greiða viðskiptavini aðildarfyrirtækis andvirði innstæðu úr innstæðudeild og andvirði verðbréfa og reiðufjár í tengslum við viðskipti með verðbréf úr verðbréfadeild. Fram komi í 3. mgr. 9. gr. laganna að með innstæðu sé átt við innstæðu sem sé tilkomin vegna innláns eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi og viðskiptabanka eða sparisjóði beri að endurgreiða samkvæmt skilmálum er gildi samkvæmt lögum eða samningum. Varnaraðili telji augljóst að krafa sóknaraðila falli ekki undir þessa skilgreiningu.

Varnaraðili hafni því að kröfu sóknaraðila sé hægt að jafna til innstæðu skv. ofangreindri 9. gr. laga um innstæðutryggingar. Hæstiréttur Íslands hafi þegar kveðið á um að ákvæði 1. tl. 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 víki frá grundvallarreglu laganna um jafnræði lánardrottna við gjaldþrotaskipti og að ákvæðið verði ekki skýrt á rýmri veg en leiði af orðanna hljóðan, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 326/2003. Telji varnaraðili að í samræmi við þetta verði hvorki beitt rýmkandi lögskýringu við skýringu á 9. gr. laga nr. 98/1999 né að lögjafnað verði frá því ákvæði. Slík túlkun sé jafnframt í samræmi við almennar kenningar fræðimanna þess efnis að hvorki lögjöfnun né rýmkandi lögskýring komi til greina þegar um sé að ræða undanþáguákvæði, þrönga sérreglu eða reglu sem sé reist á sérstökum aðstæðum eða forsendum. Þess utan telji varnaraðili að skilyrði lögjöfnunar séu ekki uppfyllt, enda sé t.d. ekki um að ræða ólögmælt tilvik, heldur falli ætluð krafa sóknaraðila undir 113. gr. laga nr. 21/1991 eins og allar kröfur sem ekki njóta sérstaklega forgangs skv. ákvæðum 109. – 112. gr. laganna.

Að mati varnaraðila beri að sama brunni ef ákvæði laga um fjármálafyrirtæki um slit á sparisjóði, einkum ákvæði 103. gr. a laganna, séu gaumgæfð. Þar komi fram að hafi slitastjórn lokið greiðslu allra viðurkenndra krafna á hendur sparisjóðnum ljúki hún slitameðferð annað hvort með því að láta fyrirtækið aftur í hendur stofnfjáreigenda ef fundur stofnfjáreigenda hafi samþykkt með 2/3 hlutum að fyrirtækið taki upp starfsemi á ný eða greiði stofnfjáreigendum út eignarhlut þeirra af eftirstöðvum eigna samkvæmt frumvarpi til úthlutunar. Sé þannig gert ráð fyrir því að réttindi stofnfjáreigenda felist annað hvort í rekstri félagsins að skuldheimtumönnum frágengnum eða kröfur þeirra séu á eftir eftirstæðum kröfum samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991 og þar af leiðandi á eftir greiddum víkjandi lánum, vöxtum og kostnaði. Varnaraðili vísi einnig til samþykkta Byrs sparisjóðs, en í X. kafla samþykktanna sé fjallað um slit sjóðsins og hvernig skuli fara með stofnfé við slit hans. Þar komi fram að þegar allar skuldir hafi verið greiddar og búið sé að greiða stofnfjáreigendum eignarhlut þeirra af eftirstöðvum eigna sjóðsins þá beri að ráðstafa þeim eignum er þá kunni að vera eftir til menningar- og líknarmála á starfssvæði sparisjóðsins samkvæmt ákvörðun lögmæts fundar stofnfjáreigenda að framlögðum tillögum fráfarandi stjórnar sjóðsins. Að þessu leyti hafi stofnfjáreigendur í sparisjóðum undirgengist lakari stöðu sem kröfuhafar við slitameðferð en hefðbundnir hluthafar annarra félaga í slitameðferð. Með vísan til alls ofangreinds telji varnaraðili ljóst að stofnfjárkrafa teljist ekki til forgangskröfu hvorki sem innlán né stofnfé almennt.

Hvað varði nánar um málatilbúnað sóknaraðila telji varnaraðili að rök sóknaraðila um að hömlur á framsali og heimildir vaxtalaga til verðtrygginga breyti engu um eðli og inntak stofnfjár þannig að það teljist til innstæðu og þar með forgangskröfu. Þá bendi varnaraðili á það að verðtrygging þekkist víðar en þegar um innlán sé að ræða. Megi í þeim efnum til dæmis geta ákvæða laga nr. 97/1993 um Húsnæðisstofnun ríkisins, um eignarhluti í búsetufélögum sem og ákvæði laga um skaðabætur nr. 50/1993 sem kveði á um framreikning árslauna í útreikningi skaðabóta. Sé ályktun sú sem varnaraðili dragi af vaxtalögum alltof víðtæk auk þess sem það sé þrengri nálgun en lög leyfi að telja að einungis innlán séu verðtryggð. Þá eigi ályktanir sóknaraðila um svokallaðar MiFID reglur ekki við rök að styðjast í þessum efnum. Ekkert samhengi sé á milli beitingar þessara reglna og þess að stofnbréf teljist ekki innstæða enda gildi lög um verðbréfaviðskipti ekki um innstæður. Raunar sé umfjöllun og málatilbúnaður sóknaraðila og tengsl við MiFID reglur svo á reiki að örðugt sé að henda reiður á en öllum ályktunum sóknaraðila í þessum efnum sé mótmælt sem röngum og máli þessu óviðkomandi.

Varnaraðili mótmæli sérstaklega fjárhæð aðalkröfunnar og þeim forsendum sem hún sé sögð byggjast á. Um útreikningana sé af hálfu sóknaraðila aðallega vísað til kröfulýsingar þar sem lítinn rökstuðning sé að finna og sé krafan því vanreifuð. Varnaraðili telji fullljóst að sóknaraðili eigi enga kröfu í bú varnaraðila á grundvelli stofnfjárins og enn síður eigi sóknaraðili nokkra kröfu á grundvelli uppreiknaðs stofnfjár á grundvelli verðtryggingar að viðbættum vöxtum. Varnaraðili bendi á að þessi krafa sóknaraðila sé hvorki studd við raunhæfar málsástæður né lagarök að nokkru viti.

Að síðustu vilji varnaraðili benda á að sóknaraðili geri varakröfu inni í aðalkröfu sinni þess efnis að fallist dómurinn ekki á að krafan sé innlán þá sé byggt á því til vara að um skaðabótakröfu sé að ræða og fjalli hann um hana sem þrauta-þrautavarakröfu í greinargerð sinni. Sé ekki fjallað sérstaklega um þessa kröfu sóknaraðila heldur vísað almennt til málatilbúnaðar sóknaraðila í aðalkröfu. Málatilbúnaður sóknaraðila sé hér enn og aftur óskýr og á skjön við meginreglur réttarfars og beri að mótmæla þessum málatilbúnaði sérstaklega. Varnaraðili hafni þessari kröfu sóknaraðila á þeim forsendum að öll hugtaksskilyrði sakarreglunnar skorti til þess að sóknaraðili teljist eiga skaðabótakröfu vegna þess að hann hafi haft réttmætar væntingar um öryggi framlags síns sem innláns.

Með vísan til ofanritaðs telji varnaraðili einboðið að hafna beri aðalkröfu sóknaraðila.

Andsvör við varakröfu sóknaraðila – krafa nr. 268:

Um sé að ræða skaðabótakröfu utan samninga að fjárhæð 804.444.767 krónur sem sé skaðabótakrafa og sé nr. 268 í kröfuskrá og sé sögð í kröfulýsingu byggja á stofnfjáreign sóknaraðila að nafnverði 28.602.288 krónur í nóvember 2007, sbr. kröfulýsingu. Samkvæmt kröfulýsingu hafi markaðsvirði stofnfjáreignar sóknaraðila þann 27. nóvember 2007 verið 829.023.017 krónur að teknu tilliti til uppreiknistuðuls bréfanna, sem hafi þá verið 1,9323 en síðasta gengi fyrir lokun markaðarins hafi verið 15,0. Frá þessari fjárhæð dragist arður af þessum hluta stofnfjár, sem hafi verið greiddur út í apríl 2008, eða 24.641.000 krónur. Varnaraðili mótmæli þessari kröfu að öllu leyti og telji að enginn fótur sé fyrir henni og sé útreikningi kröfunnar mótmælt sérstaklega.

Útreikningur kröfunnar eigi að vera byggður á ætluðu markaðsverði stofnfjárhluta áður en ráðist hafi verið í stofnfjáraukningu í desember 2007. Af hálfu sóknaraðila séu engin gögn lögð fram því til sönnunar að þetta hafi verið markaðsvirði stofnfjár á þessum tíma og sé því mótmælt sem ósönnuðu. Krafa sóknaraðila sé því algjörlega vanreifuð hvað þetta varði.

Krafa sóknaraðila sé sögð skaðabótakrafa utan samninga og sé vísað til útgefendalýsingar stofnfjáraukningarinnar bótaskyldu varnaraðila til staðfestu. Varnaraðili telji málatilbúnað sóknaraðila mjög óljósan og byggðan á almennum staðhæfingum sem vart geti talist uppfylla nein hugtaksskilyrði sakarreglunnar eins og sönnun tjónstilviks, tjóns, á hvaða lagagrunni það sé bótaskylt sem og önnur skilyrði eins og orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Varnaraðili hafni kröfum sóknaraðila af þessum sökum.

Þá telji varnaraðili það grundvallarskilyrði skorta að varnaraðili sé valdur að hinu ætlaða tjóni. Telji varnaraðili einnig að hafna beri kröfum sóknaraðila á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Teljist varnaraðili tjónvaldur í einhverjum skilningi, það er að segja að hann hafi valdið því að hann sjálfur hafi verið tekinn til slitameðferðar, þá leiði það ekki til bótaábyrgðar gagnvart sóknaraðila þar sem fyrir því skortir öll lagaskilyrði.

Sóknaraðili sem bótakrefjandi beri sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir skaðabótaskyldu tjóni og að varnaraðili hafi valdið því tjóni. Engar forsendur séu til að slaka á sönnunarkröfum sóknaraðila til hagsbóta eða snúa sönnunarbyrði við um orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Tilvísanir sóknaraðila til sérfræðiábyrgðar eigi ekki við rök að styðjast enda hafi sóknaraðili enga sérfræðiþjónustu keypt af varnaraðila í tengslum við kaupin á stofnfjárbréfum varnaraðila. Málatilbúnaður sóknaraðila um að starfsmenn og stjórnendur varnaraðila hafi brotið í grundvallaratriðum gegn þeirri uppbyggingu og útlánastefnu sem boðuð hafi verið í útgefendalýsingu við stofnfjáraukningu til stofnfjárhafa í desember árið 2007 styðji málatilbúnað sóknaraðila ekki heldur. Óljós og torskilin upptalning sóknaraðila á lánveitingum til ýmissa aðila sem ekki hafa reynst borgunarmenn leiði ekki til bótaskyldu gagnvart sóknaraðila. Ekkert orsakasamband sé þar á milli eða sennileg afleiðing. Varnaraðili telji málatilbúnað sóknaraðila raunar að þessu leyti mjög óljósan enda byggi hann á almennri tilvísun í útgefendalýsingu án nokkurrar tilgreiningar á því hvað teljist vera rangt í henni. Skorti þannig algerlega á grundvallarskilyrði sakarreglunnar um bótaábyrgð til þess að slakað verði á kröfum sakarreglunnar sem leiði þegar af þeirri ástæðu til þess að hafna beri kröfum sóknaraðila.

Varnaraðili mótmæli þeirri fullyrðingu eða málatilbúnaði sóknaraðila að mikilvægum upplýsingum hafi verið leynt í útboðslýsingunni og að þær upplýsingar hefðu leitt til þess að hann hefði ekki tekið þátt í útboðinu. Sóknaraðili vísi til úttektar Fjármálaeftirlitsins um útlánaáhættu sjóðsins frá því í október 2007. Umrædd úttekt Fjármálaeftirlitsins hafi beinst að sex stærstu fjármálafyrirtækjum landsins með það að markmiði að fá yfirsýn yfir útlánaáhættu meginhluta íslenska fjármálakerfisins og staðfestingu á útlánagæðum. Þá hafi einnig í úttektinni verið lagt mat á áhættustýringu og innra eftirlit vegna útlána. Varnaraðili hafi þannig ekki verið tekinn sérstaklega fyrir í þessari úttekt Fjármálaeftirlitsins heldur hafi verið um almenna úttekt á sex stærstu fjármálastofnunum landsins að ræða. Í kjölfar úttektarinnar hafi komið ábendingar um það sem mætti betur fara og ytri endurskoðanda falið að skila skýrslu um yfirferð sína um úrbæturnar. Athugasemdir eftirlitsins hafi aðallega lotið að verklagi og að gera innri reglur skýrari. Til dæmis hafi athugasemd lotið að því að útlánareglum fylgdi ekki listi yfir skiptingu útlánaheimilda. Sé því um að ræða athugasemdir um skýrleika og form reglna. Um leið og athugasemdir hafi borist hafi verið farið í það að bæta úr þessum atriðum innan uppgefins frests. Þess beri að geta í þessu sambandi að Fjármálaeftirlitið hafi staðfest útboðslýsinguna fyrir útboðið í nóvember 2007 eftir úttektina og hafi þar með staðfest að hún uppfyllti lögmæltar skyldur um lýsingu á starfsemi og áhættu sjóðsins.

Í útgefendalýsingu vegna stofnfjárútboðsins í desember 2007 hafi verið fjallað sérstaklega um að kaup á stofnfjárbréfum sem áhættusama fjárfestingu sbr. bls. 2 í samantekt útgefendalýsingarinnar, sem liggi fyrir í málinu:

„Minnt er á að kaup á stofnfjárbréfum eru í eðli sínu áhættufjárfesting og eru fjárfestar hvattir til að kynna sér vel þá áhættu sem er samfara eignarhaldi á bréfum. Upplýsingar sem hér eru birtar eru miðaðar við þann dag sem lýsingin er gefin út. Upplýsingar þessar eða Byr sparisjóður veitir enga tryggingu fyrir framtíðarárangri eða frammistöðu sparisjóðsins. Sérhverjum fjárfesti er ráðlagt að gera eigin sjálfstæðar kannanir og greiningar á sparisjóðnum og á þeim atriðum sem hér koma fram. Fjárfestum er jafnframt bent á að kynna sér lagalega stöðu sína, þar á meðal skattaleg atriði sem kunna að eiga við um viðskipti þeirra með stofnfjárbréf. Fjárfestum er bent á að leita sér ráðgjafar sérfræðinga ef einhver atriði eru óljós í þessum efnum.“

Þá komi einnig fram á bls. 12 í samantektinni:

„Fjárfesting í stofnfjárbréfum felur í sér talsverða áhættu. Viðskipti með stofnfjárbréf í Byr sparisjóði eiga sér stað á tilboðsmarkaði um stofnfjárhluti sem starfræktur er af MP Fjárfestingarbanka hf. og talsverðar framsalshömlur eru á slíkum bréfum. Byr sparisjóður starfar á íslenskum fjármálamarkaði þar sem samkeppni fer síharðnandi og þar sem margir þættir geta haft áhrif á starfsemi sparisjóðsins. Enga tryggingu er hægt að veita fyrir því að fjárfesting á stofnfjárbréfum verði arðsöm.“

Í framhaldi af ofangreindum tilvísunum séu sérstaklega tilgreindir áhættuþættir í rekstri sjóðsins og fjallað ítarlegar um þá í III. kafla útgefendalýsingarinnar. Fái það því enga stoð að fjárfesting í stofnbréfum hafi verið kynnt sem áhættulaus fjárfesting. Þvert á móti hafi verið farið ítarlega yfir áhættuþætti í rekstri sjóðsins þ. á m. útlánaáhættu, sem stærsta einstaka áhættuþáttinn í rekstri hans og að reksturinn væri töluvert háður verðþróun á hlutabréfamörkuðum og öðrum fjármálamörkuðum. Þá ítreki varnaraðili að Fjármálaeftirlitið hafi staðfest lýsinguna sem feli í sér staðfestingu þess að eftirlitið hafi litið svo á að útgefendalýsingin hafi verið í samræmi við gildandi lög og reglur.

Varnaraðili telji óþarft að rekja sérstaklega að hrun fjármálakerfisins hér á landi og íslensku krónunnar haustið 2008 hafi haft stórkostleg áhrif á varnaraðila. Enda hafi fylgt því verðfall eigna, gjaldþrot stórfyrirtækja og einstaklinga með tilheyrandi áhrifum á lánabók varnaraðila. Út úr málatilbúnaði sóknaraðila virðist helst mega lesa það að hrunið sem orðið hafi á Íslandi árið 2008 hefði ekki átt að hafa nein áhrif á verðmæti stofnfjárbréfa hans í Byr sparisjóði og einnig virðist sóknaraðili algjörlega líta fram hjá því að hlutabréf í öllum stóru bönkunum á Íslandi hafi orðið verðlaus á sama tíma. Varnaraðili telji það vera algjörlega óraunhæft hjá sóknaraðila að líta fram hjá þessum stóru áhrifaþáttum. Niðurstaða Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir erfiðleika og falls sparisjóðanna staðfesti þetta, sbr. bls. 160 í skýrslu nefndarinnar kafla 18.1.1:

„Þetta snerist við á árinu 2008 þegar gengistap sparisjóðsins af fjáreignum nam 7,9 milljörðum króna. Tap af hlutabréfaeign nam þá tæpum 6,5 milljörðum, þar af var tap af 5,4% eignarhlut í Sparisjóðabankanum ríflega 2 milljarðar króna og gengistap af hlutafjáreign í VBS Fjárfestingabanka hf. nam ríflega 1 milljarði króna. á árinu 2009 nam gengistap Byr sparisjóðs af fjáreignum 7,2 milljörðum króna. Þar munaði mest um tap af innlendum fjárfestingarhlutabréfum upp á 4,3 milljarða króna.“

Þar við hafi bæst almenn virðisrýrnun útlána sem hafi verið langstærsta eign sjóðsins. m.a. vegna gengisdóma og ekki síst vegna almenns greiðsluvanda fyrirtækja og einstaklinga. Um þetta sé fjallað á bls. 168 í skýrslu rannsóknarnefndar:

„Með umtalsverðu framlagi í afskriftarreikning í árslok 2007 og 2008 hafði staðan á honum rúmlega þrítugfaldast á tveimur árum og nam í lok árs 2008 12,8% af heildarútlánum. Niðurfærsluhlutfallið hækkaði enn á árinu 2009 og var 27,8 % í lok ársins. Þetta hlutfall var lægra hjá Byr sparisjóði en hjá öðrum sparisjóðum á árunum 2006 – 2008, en umtalsvert hærra í árslok 2009. Gengislækkun íslensku krónunnar var helsti orsakavaldur þessarar auknu niðurfærslu þótt fleira hafi komið til.“

Af niðurstöðum rannsóknarnefndar Alþingis megi ráða að bankahrunið og hrun íslensku krónunnar hafi ráðið úrslitum um þann vanda sem varnaraðili hafi verið í og hafi svo leitt til slitameðferðar hans en ekki einstakar lánveitingar sem megi telja umdeilanlegar í ljósi þeirra upplýsinga sem nú liggi fyrir um gjaldþrot fyrirtækja og einstaklinga. Geti varnaraðili ekki talist bera bótaábyrgð gagnvart sóknaraðila vegna fjármálakreppunnar sem riðið hafi yfir og skollið hafi á hér á landi haustið 2008.

Þá hafni varnaraðili því að útgefendalýsing varnaraðila vegna stofnfjárútboðsins hafi á einhvern hátt verið röng eða þar hafi skort upplýsingar. Útgefendalýsing stofnfjárútboðsins hafi falið í sér allar þær upplýsingar sem settur réttur kveði á um að útgefendalýsingar skuli innibera, þ. á m. svonefndar MiFID reglur eins og ráða megi af staðfestingu Fjármálaeftirlitsins. Varnaraðili bendi á að tilvísun sóknaraðila til reglnanna sé almenn og vísi sóknaraðili þannig hvergi í málatilbúnaði sínum til laga um verðbréfaviðskipti eða annarra laga, sem hann telji hafa verið brotin. Vandséð sé hvað það sé nákvæmlega í útgefendalýsingunni sem sóknaraðili telji vera rangt þannig að hann geti talist geta átt einhvern bótarétt.

MiFID reglurnar og lög um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 fjalli um skyldur fjármálafyrirtækja þegar um verðbréfaviðskipti sé að ræða og skilji á milli tvenns konar markaða um fjármálagerninga, annars vegar skipulega verðbréfamarkaði og hins vegar svokölluð markaðstorg. Séu mun ríkari kröfur gerðar þegar um skipulega verðbréfamarkaði sé að ræða en markaðstorg fjármálagerninga. Stofnbréf í Byr sparisjóði hafi ekki verið skráð og sá markaður sem MP banki hf. hafi rekið um stofnbréf tilheyri í raun hvorugum þessara markaða þar sem ekki hafi verið um að ræða skráð verðbréf. Markaðurinn hafi því ekki verið háður lögum um verðbréfaviðskipti heldur háður reglum sem hafi verið settar af stjórn sparisjóðsins sjálfs og hafi sett tiltekin skilyrði fyrir eign á stofnfjárbréfum og að framsal yrði ekki endanlega frágengið fyrr en það hafi verið samþykkt af stjórn. Varnaraðili bendi á að stofnfjáraukningin í lok árs 2007 hafi verið lokað útboð til stofnfjáreigenda en ekki almennt, þ.e. ekki opið almenningi en þar sem fjöldi stofnfjáraðila hafi verið umfram 100 hafi verið gefin út útgefendalýsing. Sóknaraðili hafi því verið þátttakandi í stofnfjárútboði sem stofnfjáreigandi og hafi nýtt áskriftarrétt sem slíkur. Þá beri að geta þess að innleiðing MiFID reglnanna þann 1. nóvember 2007 hafi ekki í neinum grundvallaratriðum breytt eldri reglum um útboð eða innihald útgefendalýsinga.

Varnaraðila sé ekki kunnugt um að sóknaraðili hafi verið beittur nokkurri nauðung við stofnfjárútboðið. Sóknaraðili hafi á engan hátt verið skuldbundinn til þess að taka þátt í útboðinu. Þess beri að geta að stofnbréf hafi ekki verið skráð verðbréf og stofnfjármarkaður MP banka hf. hafi ekki verið skipulegur í skilningi laga um verðbréfaviðskipti heldur vettvangur fyrir mögulega kaupendur og seljendur stofnbréfa til þess að eiga viðskipti með bréfin. Viðskipti hafi getað farið fram utan hans og hafi vafalítið gert það í töluverðum mæli. Rétt sé að halda til haga að markaður MP banka hf. hafi ekki verið eini markaðurinn með stofnbréf og hafi engar hömlur verið á viðskiptum með bréfin utan hans. Hefði sóknaraðili haft hug á því að selja bréf sín einmitt á þeim tímapunkti sem lokað hafi verið fyrir viðskipti hjá MP banka hf., þá hafi sóknaraðili getað selt bréfin sín utan markaðarins. Á þetta hafi hins vegar aldrei reynt þar sem ekkert liggi fyrir um það að sóknaraðili hafi reynt að selja bréf sín eða hafi yfirhöfuð ætlað sér að selja þau. Enn síður að hann hafi reynt það og mistekist. Þeim forsendum sóknaraðila er lúti að því að hann verði jafnsettur og að honum hefði verið gefinn kostur á því að selja stofnfjárbréf sín á þekktu og raunverulegu markaðsverði áður en ráðist hafi verið í stofnfjáraukninguna sé þannig andmælt sem röngum og ósönnuðum.

Eignaupptöku sé hvergi hótað í útgefendalýsingunni. Virðist hér helst vera einhver misskilningur hjá sóknaraðila um eðli og inntak hlutafjár- eða stofnfjáraukninga að ræða. Þegar hlutafé eða stofnfé sé aukið þá breytist eignarhlutföll nema allir skráðir hluthafar eða stofnfjárhafar taki þátt í aukningunni í samræmi við eignarhlutföll fyrir aukningu. Hafa verði í huga að almennt sé það svo að jafnvel þótt eignaprósenta breytist, þá leiði það ekki endilega til breytinga á verðmæti eignarhlutar viðkomandi þar sem eignin í heild sinni stækki með aukningunni. Sé því þar af leiðandi andmælt að um hótun um eignaupptöku hafi verið að ræða eða að sóknaraðili hefði sætt eignaupptöku hefði hann kosið að taka ekki þátt í stofnfjáraukningunni.

Þess beri einnig að geta að aðalkrafa sóknaraðila sé vegna stofnfjárhluta sem hann hafi átt áður en útgefendalýsingin í nóvember 2007 hafi verið gefin út, sbr. málatilbúnað sóknaraðila í greinargerð hans. Sóknaraðili hafi því ekki tekið ákvörðun um kaup á þeim hlutum vegna upplýsinga í útgefendalýsingunni í nóvember 2007. Ekkert liggi fyrir um forsendur sóknaraðila fyrir kaupum á þeim bréfum sem hann hafi átt fyrir aukninguna og engum málsástæðum teflt fram sem renni stoðum undir bótakröfu hans á þessum grundvelli, hvorki um blekkingar, mistök við sérfræðiráðgjöf né neitt annað.

Varnaraðili hafni því sem röngu og ósönnuðu að sóknaraðili eigi kröfu á þeim grundvelli að stofnfjáraukningin hafi með saknæmum og ólögmætum hætti í reynd skapað þau skilyrði sem síðar hafi leitt til falls sjóðsins. Þá verði ekki séð að forsvarsmenn nokkurra fyrirtækja ásamt fulltrúum Glitnis banka hf. hafi með saknæmum og ólögmætum hætti skipulagt stofnfjáraukninguna með það að markmiði að útvega fjármuni til þess að sömu aðilar gætu fengið lán, sem hafi síðar valdið sparisjóðnum hvað mestu búsifjum. Þá sé því sömuleiðis mótmælt sem röngu og ósönnuðu að útgefendalýsingin sé röng enda séu stærstu stofnfjáreigendur þar listaðir upp í samræmi við nafnverð og eignarhlutfall. Einfaldlega sé um að ræða upptalningu á stofnfjáreigendum í samræmi við skrá sjóðsins. Ekki verði séð að sóknaraðili hafi verið leyndur neinu í þessum efnum. Þá sé ekki á því byggt af hálfu sóknaraðila að upplýsingar um stjórnenda- og eigendatengsl hefðu breytt ákvörðun hans um kaup á stofnfjárbréfunum. Verði því ekki séð, að þessi ætluðu tengsl, skipti máli við úrlausn þess hvort skilyrði sakarreglunnar um orsakatengsl séu uppfyllt í máli þessu.

Þá telji varnaraðili að hafi starfsmenn eða stjórnendur sjóðsins, farið út fyrir heimildir sínar og vísvitandi veitt lán vitandi að þau yrðu ekki endurgreidd eða að lánveitingarnar væru í andstöðu við hagsmuni sjóðsins þá teljist varnaraðili sjálfur tjónþolinn en ekki tjónvaldur. Séu fullyrðingar sóknaraðila réttar þá sé það fyrst og síðast varnaraðili sjálfur sem eigi bótakröfu á hendur þeim aðilum sem hafi valdið honum tjóni og geti varnaraðili á engan hátt talist bera bótaábyrgð gagnvart stofnfjáreigendum, sem þar að auki hafi valið stjórnendurna. Það séu einmitt stofnfjárhafar sem hafi farið með æðsta vald um málefni sparisjóðsins og hafi valið stjórn og þar af leiðandi stjórnendur á aðalfundum, sbr. 15. gr. samþykkta sjóðsins. Í þessu sambandi vísist jafnframt til þess að það hafi verið fundur stofnfjáreigenda sem ákveðið hafi stofnfjáraukningar og hafi einnig tekið þær ákvarðanir sem hafi sætt mestri gagnrýni hjá Rannsóknarnefnd Alþingis í tengslum við fall sparisjóðanna, þ.e. arðgreiðslur úr sjóðnum.

Andsvör við þrautarvarakröfu sóknaraðila:

Þrautarvarakrafa sóknaraðila, sbr. greinargerð, sé að fjárhæð 341.198.085 krónur og sé tilgreind í greinargerð sem krafa nr. 266 í kröfuskrá varnaraðila. Varnaraðili geri athugasemdir við það að þetta sé ekki sú krafa sem lýst sé sem kröfu nr. 266 í kröfuskrá heldur hafi það verið aðalkrafa varnaraðila, sbr. greinargerð. Ofangreind þrautarvarakrafa sé ekki gerð í kröfulýsingu vegna kröfu nr. 266.

Varnaraðili mótmæli því að krafan komist að þar sem hún sé ekki höfð uppi í kröfulýsingu. Þá mótmæli varnaraðili fjárhæð kröfunnar og þeim forsendum sem hún sé sögð byggjast á og kveðst vísa í athugasemdir sínar við aðalkröfu sóknaraðila hér að framan.

Þrautavarakrafan virðist byggja á sömu rökum og aðalkrafa sóknaraðila og sé skaðabótakrafa vegna stofnfjárútboðsins í desember 2007. Þannig sé eini munurinn á aðalkröfunni og þrautavarakröfunni sá að þrautavarakröfunni sé lýst sem almennri kröfu skv. 113. gr. l. 21/1991. Varnaraðili telji fullljóst að sóknaraðili eigi enga skaðabótakröfu í bú varnaraðila á grundvelli stofnfjárins og enn síður eigi sóknaraðili nokkra skaðabótakröfu á grundvelli uppreiknaðs stofnfjár á grundvelli verðtryggingar að viðbættum vöxtum. Varnaraðili bendi á að þessi skaðabótakrafa sóknaraðila sé hvorki studd málsástæðum né lagarökum. Varnaraðili mótmæli þrautarvarakröfu sóknaraðila og telji að vísa beri henni frá dómi ex officio.

Andsvör við þrauta-þrautavarakröfu sóknaraðila – krafa nr. 267:

Þrauta-þrautavarakrafa sóknaraðila sé að höfuðstól 198.140.419 krónur og sé samkvæmt kröfulýsingu byggð á aukningu á stofnfjárhlut í varnaraðila, sbr. kröfulýsing sóknaraðila og sé númer 267 í kröfuskrá varnaraðila. Sóknaraðili vísi til kröfulýsingarinnar hvað varði nánar um útreikning kröfunnar og vísi um rökstuðning og bótagrundvöll fyrir kröfunni til rökstuðnings vegna varakröfu. Byggi sóknaraðili þannig á því að teljist hann ekki eiga kröfu samkvæmt aðalkröfu, varakröfu eða þrautarvarkröfu þá eigi dómurinn að fallast á þrauta-þrautavarakröfu hans.

Að mati varnaraðila sé ekkert sem renni stoðum undir bótakröfu sóknaraðila er lýtur að þrauta-þrautarvarakröfu hans þess efnis að beitt hafi verið blekkingum og ónógar upplýsingar látnar af hendi samfara margnefndu útboði í nóvember 2007. Þá sé því mótmælt sem ósönnuðu að rekstur sjóðsins hafi verið með allt öðrum og áhættumeiri hætti en útgefendalýsing hefði lýst. Þess sé hvergi getið af hálfu sóknaraðila að hvaða leyti útgefendalýsingin vegna stofnfjáraukningarinnar hafi verið röng. Eins liggi ekkert fyrir um orsakatengsl þessara ætluðu röngu upplýsinga og þeirrar ákvörðunar sóknaraðila að taka þátt í útboðinu. Til þess að sóknaraðili geti átt bótakröfu á hendur varnaraðila á þessum grunni þurfi slíku samhengi að vera til að dreifa. Ósannað sé að rangar upplýsingar hafi verið ákvörðunarástæða fyrir sóknaraðila.

Varnaraðili bendi á að niðurstaða dóms Hæstaréttar í máli nr. 117/2011 skjóti engum stoðum undir málatilbúnað sóknaraðila. Nefndur dómur hafi ekki byggt á þeirri forsendu sem sóknaraðili telji og byggi þrauta-þrautarvarakröfu sína á. Hæstiréttur hafi byggt á því að Glitnir hefði við lánveitinguna ekki veitt fullnægjandi upplýsingar til lántaka og því væru lánin fallin úr gildi. Dómsmálið hafi fjallað um gildi lánssamnings. Niðurstaða dómsins hafi ekki verið sú að engin sjálfskuldarábyrgð hefði stofnast við lántökuna heldur að galli hefði verið á upplýsingagjöf í aðdraganda lántökunnar sem leitt hafi til ógildingar ábyrgðar lántaka. Slíku lánssambandi sé ekki til að dreifa meðal málsaðila og hafi sóknaraðili ekki tekið lán hjá varnaraðila vegna kaupa á stofnbréfunum eða þátttöku í útboðinu. Af hálfu varnaraðila sé vakin athygli á að þrauta-þrautarvarakrafa sóknaraðila sé ekki byggð á því að reglur eða upplýsingagjöf við lánveitingu hafi verið brotnar gagnvart sóknaraðila enda liggi ekkert fyrir um það í málinu að það hafi verið raunin.Verði því ekki séð hver hin saknæma háttsemi hafi verið í þessum efnum né á hvern hátt ójafnræði hafi viðgengist ef raunin sé sú að sóknaraðili byggi á slíku sem þó sé óljóst.

Að öðru leyti sé vísað til ítarlegrar umfjöllunar varnaraðila um að skaðabótaskylda sé ekki fyrir hendi í kaflanum um andsvör við varakröfu sóknaraðila framar í greinargerð þessari. Með vísan til alls ofangreinds beri að hafna öllum kröfum sóknaraðila.

Um áskorun um gagnaframlagningu kveður sóknaraðili að 1. töluliður kröfu sóknaraðila í þessa veru sé óljós og of víðtækur og uppfylli ekki áskilnað réttarfarslaga sbr. 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sama megi segja um 2. tl. í áskoruninni. Krafa um framlagningu fundargerða stjórnar varnaraðila frá árunum 2007 – 2009 sé þess eðlis að ekki sé hægt að verða við henni. Í fyrsta lagi sé óútskýrt hvaða lögvörðu hagsmuni sóknaraðili telji sig hafa af svo víðtækri kröfu. Hvergi sé rökstutt hvaða rétt sóknaraðili eigi til þess að fá afrit allra fundargerða á þriggja ára tímabili. Þá standi 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki í vegi fyrir svo víðtækri óafmarkaðri áskorun. Þar sé kveðið á um að stjórnarmenn og starfsmenn fjármálafyrirtækja og hverjir þeir sem taka að sér verk í þágu fyrirtækisins séu bundnir þagnarskyldu um allt það sem þeir fá vitneskju um við framkvæmd starfa síns og varði viðskipta- og einkamálefni viðskiptamanna þess nema skylt sé að veita upplýsingarnar samkvæmt lögum. Hvergi sé þess getið á hvaða lagagrunni sóknaraðili byggi að varnaraðila sé heimilt eða skylt að víkja frá ofangreindri þagnarskyldu.

Varnaraðili kveðst vísa til ákvæða laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sem og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Vísað sé til laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Varðandi kröfu um málskostnað vísi varnaraðili til ákvæða 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en varnaraðili sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili.

IV

Fallist er á með varnaraðila að sóknaraðili hefði mátt setja dómkröfur sínar fram skýrlega með endanlegum hætti í greinargerð sinni til dómsins. Með hliðsjón af því að með tilvísunum til kröfulýsinga sem og í nánari útlistun sinni á kröfugerð í greinargerð hefur sóknaraðili lýst því nægilega skýrt hvers hann krefst í málinu þykir ekki ástæða til að telja umrædda vankanta þess eðlis að valda eigi honum réttarspjöllum.

Þá gerir varnaraðili einnig athugasemdir við framlagningu sóknaraðila á svokallaðri rannsóknarskýrslu. Felur skýrslan í sér samantekt sóknaraðila á því sem hann kveður tilteknar staðreyndir um rekstur varnaraðila og fylgja skýrslunni allmörg gögn sem þar er vísað til. Verður að fallist á með varnaraðila að það hefði verið skýrari málatilbúnaður að skila í málinu einni greinargerð þar sem öllum þessum atriðum hefði verið haldið til haga með viðeigandi tilvísunum til sönnunargagna. Á hinn bóginn þykja ekki efni til að telja þetta þann ágalla á málatilbúnaðinum að áhrif geti haft við úrlausn málsins.

Eins og fyrr er greint er varnaraðili sparisjóður í slitameðferð en sóknaraðili er stofnfjáreigandi í varnaraðila. Lög nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki gilda um rekstur varnaraðila og er fjallað sérstaklega um sparisjóði í VIII. kafla laganna. Kemur þar. m.a. fram að sparisjóði skuli setja samþykktir og er það gert á stofnfundi. Í 15. gr. samþykktanna er mælt fyrir um að lögmætir fundir stofnfjáreigenda hafi æðsta vald í málefnum varnaraðila eftir því sem lög og samþykktir kveði nánar á um. Þá er í samþykktunum einnig kveðið á um að stjórn skuli kjósa á fundi stofnfjáreigenda og ákvörðun um hækkun stofnfjár skuli einnig taka á slíkum fundi. Í 2. tl. 1. mgr. 103. gr. a. laga nr. 161/2002, er mælt fyrir um að hafi slitastjórn lokið greiðslu allra viðurkenndra krafna á hendur fjármálafyrirtæki, eða eftir atvikum tekið til hliðar fé vegna krafna sem enn sé ágreiningur um, ljúki hún slitameðferð annaðhvort með því að láta fyrirtækið aftur í hendur hluthafa eða stofnfjáreigenda að uppfylltum nánar greindum skilyrðum eða með því að greiða hluthöfum eða stofnfjáreigendum út eignarhlut þeirra.

Þegar af þeim reglum sem hér að framan hafa verið tilgreindar má ráða að sóknaraðili er sem stofnfjáreigandi einn af eigendum varnaraðila og hafði rétt til fundarsetu og atkvæðisrétt á fundum sem fara með æðsta vald innan varnaraðila, allt í samræmi við eignarhlut hans. Er nánar fjallað um þetta réttarsamband í VIII. kafla laga nr. 161/2002 ásamt samþykktum varnaraðila. Með hliðsjón af framangreindu er útilokað að telja að lög standi til þess að stofnfé sóknaraðila geti talist innstæða hjá varnaraðila sem leiða myndi til þess að hann ætti rétt til greiðslu þess sem forgangskröfu við slitameðferðina. Breyta ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu engu í þessu sambandi. Þá verður ekki talið að svokölluð MIFID tilskipun geti hér skipt máli. Þegar af þeim ástæðum sem að framan eru raktar er aðalkröfu sóknaraðila hafnað.

Varakröfur sóknaraðila eru skaðabótakröfur og eru einkum studdar við málsástæður sem lúta að því að stjórnendur varnaraðila eða starfsmenn hans og stórir stofnfjáreigendur í varnaraðila hafi valdið því með nánar tilgreindri saknæmri háttsemi að varnaraðili varð fjárþrota og var tekinn til slitameðferðar. Þá hefur sóknaraðili einnig byggt á því annars vegar að útgáfulýsing vegna stofnfjáraukningar í desember 2007 hafi verið röng en einnig að í kjölfar hennar hafi þeim fjármunum sem runnu til rekstrar varnaraðila ekki verið ráðstafað með þeim hætti sem útboðslýsingin hafi gert ráð fyrir. Hafi fjármunum á hinn bóginn verði ráðstafað til lánveitinga til valinna stofnfjáreigenda og í þágu Glitnis banka hf. en allt hafi þetta leitt til falls varnaraðila. Hefur málatilbúnaður sóknaraðila þar sem þessu er nánar lýst verið rakinn nokkuð ítarlega í kafla II hér að framan og vísast nánar til hans.

Það er meginregla að stofnfjáreigendur beri ekki ábyrgð á skuldbindingum sparisjóðs umfram stofnfé sitt og er þessa reglu nú að finna í upphafi 3. mgr. 68. gr. laga nr. 161/2002. Af reglunni leiðir á hinn bóginn einnig að stofnfjáreigendur hafa lagt stofnfé sitt til reksturs viðkomandi sparisjóðs og geta ekki heimt það fé til baka nema að fullnægðum þröngum skilyrðum. Sóknaraðili lýsir í málatilbúnaði sínum tiltekinni háttsemi sem hann telur hafa valdið sér tjóni sem nemi fjárkröfum hans. Það er mat dómsins að tjón það sem varð og sóknaraðili telur að hafi orsakast af framgangi þeirra aðila sem að framan er getið hafi orðið á hagsmunum varnaraðila. Verði jafnframt að telja að eins og réttarsambandi aðila málsins er háttað að tjón sóknaraðila teljist afleitt tjón af því tjóni sem varnaraðili hafi orði fyrir. Er því fallist á með varnaraðila að hann verði að teljast tjónþoli við þessar aðstæður en ekki tjónvaldur eins og sóknaraðili grundvallar kröfur sínar á. Eru ekki lagaskilyrði til þess að telja að sóknaraðili geti með réttu krafið varnaraðila um bætur á grundvelli reglna um húsbóndaábyrgð þegar aðstæður eru með þeim hætti sem hér er raunin. Er varnaraðili því ekki réttur aðili til varnar gagnvart skaðabótakröfum sóknaraðila og verður þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfum hans vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Eiga framangreindar röksemdir að mati dómsins jafnt við um allar varakröfur varnaraðila eins og hann setur þær fram. Verður hér að hafa í huga að einu málsástæður sóknaraðila sem gætu talist vísa til atvika sem varnaraðili gæti talist bera skaðabótaábyrgð á gagnvart sóknaraðila lúta að því að útgáfulýsingu hafi á einhvern hátt verið ábótavant þannig að sóknaraðila hefði ekki verið unnt að taka upplýsta fjárfestingarákvörðun þess vegna. Er framsetning sóknaraðila um þetta atriði reyndar óljós og eins er í málatilbúnaði hans algerlega látið undir höfuð leggjast að fjalla um hvaða áhrif fundarseta hans og atkvæðisréttar á fundum stofnfjárhafa, þar sem heimild var veitt til hækkunar á stofnfé, gæti hafa haft á það sem hann vissi eða mátti vita um rekstrarforsendur varnaraðila.

Þegar af þeim ástæðum sem að framan eru raktar eru ekki forsendur til annars en að hafna einnig, vara-, þrautavara- og þrautaþrautavarakröfum sóknaraðila.

Í ljósi framangreindrar niðurstöðu verður sóknaraðili úrskurðaður til að greiða varnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn sú fjárhæð sem nánar greinir í úrskurðarorði og er virðisaukaskattur þar meðtalinn.

H-kk-nf B-kk-nf héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð

Framangreindum kröfum sóknaraðila, Skarðshyrnu ehf., sem félagið lýsti við slitameðferð varnaraðila, Byrs sparisjóðs, og hafa númerin 266, 267 og 268 í kröfuskrá varnaraðila, er hafnað.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 496.000 krónur í málskostnað.

H-kk-nf B-kk-nf